·बौद्ध-संस्कृत-ग्रन्थावली-१
॥ ललित-विस्तरः ॥
मिथिलाविद्यापीठप्रधानेन
वैद्योपादश्रीपरशुरामशर्मणा
पाठान्तर-लोकसूच्यादिभिः संस्कृतः।
मिथिलाविद्यापीठप्रधानेन प्रकाशितः ।
शकाब्दः १८७९
संवत् २०१८
ऐशवीयान्दः १९५८

·Copies of This Volume, postage poid, can be had from your usual Bopk-seller or from The Director, Mithila Institute, Darbhanga, on pre-payment of Rs. 10.00 for Ordinary edition and Rs. 12.50 for Library edition either in cash, Postal Order of M. O. The entire cost of preparation and production of Ibis Volume has been met out of a subvention kindly placed at the disposal of the Institute by 250015 Rudai. CA.. Printed by SE DILAWILI, KARNATAS BUTIK PRESS, Karaatat Jious, Coin Buzar, Bergbay 2, and Publiebed by Dr. P. L. VAIDYA, DIRECTOL. VhLA TETTITUTI, Darbhangi, Bibar ·FOREWORD In his first sermon the Buddha proclaimed the four Aryan truths: ārya-satyas of suffering, the cause of suffering, the end of suffering and the way to the cessation of suffering. These four truths do not provide a philosophical doctrine. Patañjali in his Yoga Stlra speaks of the science of medicines as consisting of four parts, disease, cause of disease, the absence of disease and the treatment leading to health. The cause of suffering is explained by the doctrine of Pratilyasamutpada or dependent origination. By the removal of the causes and conditions of suffering we remove the effect of suffering. Deliverance from the wheel of time, the cycle of sarısára is possible by the extinction of selfish craving, prsnā. While the Hinayāna exposes the unsubstantiality of all composite (saniskȚla) things by tracing them to their preceding causes and conditions, the Mahāyāna shows that all things are only relatively existent and not metaphysically real. One who sees the dependent origination of things sees truth and one who sees truth sees the Buddha. Yaḥ pralitya. samut pädan paśyati sa dharnan paśyati, yo dharmar paśyati sa buddhan paśyati.? Nāgārjuna identifies dependent origination with Sūnyatā. Yaḥ pratitya-samutpādah sinyatāri tām pracaksate. In the absence of the four truths, there can be no Buddha or dharma or sangha. The realisation of the relative character of the world leads to true knowledge according to the principal varieties of the Mahāyāna system, Vijñāna-vāda and Sinyavāda. According to Yogācāra idealism the substratum vijñāna is real ; but the form of its appearance, the duality of subject and object is unreal. The Mädhyamika system avoids the two extremes of dogmatic realism which believes in the reality of objects and dogmatic nihilism which declares that both consciousness and objects are unreal. The Buddha's silence on Ultimate Reality, his refusal to speculate on its nature and predicate empirical categories of the Absolute Reality remind us of the Advaita Vedānta. There can be no deliverance from sarnsāra if we do not accept Ultimate Reality." While for Mahāyāna Buddhism the Supreme is of a transcendent character it also believes in a personal God. The Buddha ceases to be a human teacher, a historical person. He is the essence of all being (dharma-kāya), has a divine form (sambhöga-kāya) and assumes at will various manifestations to deliver beings from delusion and propagate the truth (nirmāna-kāya). Mahāyāna Buddhism gives us a 1. yatha cikitsa-fastram catutl'yúhos, rogo togahefur drogyan bliaisajyam iti. 2. abhāvāce arya-satyānā saddharmo na bhavisyavati, dharme căsati asmghe ca katham buddho bhavisyati. 3. Salistamba Sutra. See also Alädhyenike-Vīti. 4. páramürtkom arăganya nirrönam nädhigamyale. Madhyamika Körikā, XXIV. 10 ·Lalita-Vistara devotional religion which believes in the universal salvation of all creatures. Salvation for Mahāyānch is not annihilation but eternal life; not the arhat but the bodhisattva because the ideal integral insight prajia and universal love karunā are inward and outward aspects of Mahāyāna Teligion. Sünyatākarunāgarbhan bodhicittam. The Mahāyāna system had considerable influence on the development of thought, Hindu and Buddhist. On the occasion of the 2500th anniversary of the Buddha's parinirvāṇa we decided to publish the Pali and Sanskrit texts of the Hīnayāna and the Mahāyāna schools. I have no doubt that these volumes edited by the well-known scholar, Dr. P. L. Vaidya, will be widely read by students of philosophy and religion. New Delhi, 20th January 1958. S. RADHAKRISHNAN Ilar.bhadra's Abhisamayilm tüzéleka. p. 29.

·अनुक्रमणिका IX १ ७ २२ ૨૮ ... ... ८५ Foreword by Dr. S. Radhakrishnan Introduction in English and Hindi १ निदानपरिवर्तः २ समुत्साहपरिवर्तः ३ कुलपरिशुद्धिपरिवर्तः ४ धमालोकमुखपरिवर्तः ५ प्रचलपरिवर्तः ६ गर्भावकान्तिपरिवर्तः ७ जन्मपरिवर्तः ८ देवकुलोपनयनपरिवर्तः ९ आभरणपरिवर्तः १० लिपिशालासंदर्शनपरिवर्तः ११ यायिग्रामपरिवर्तः १२ शिल्पसंदर्शनपरिवर्तः १३ संचोदनापरिवर्तः १४ स्वमपरिवर्तः १५ अभिनिष्क्रमणपरिवर्तः १६ बिम्बिसारोपसंक्रमणपरिवर्तः ... १७ दुष्करचर्यापरिवर्तः १८ नैरजनापरिवर्तः १९ घोधिमण्डगमनपरिवर्तः २० बोधिमण्डव्यूहपरिवर्तः २१ मारघर्षणपरिवर्तः २२ अभिसंबोधनपरिवर्तः २३ संस्तवपरिवर्तः २४ पुपभलिकपरिवर्तः २५ अध्येपणापरिवर्तः धर्मचक्रप्रवर्तनपरिवर्तः २७ निगमपरिवर्तः लोकसूची १११ ... ... १४४ १७४ १९१ ૨૨૨ ... २५० २९५ ३२१ ।

·INTRODUCTION LALITAVISTARA is regarded as one of the most sacred texts of Mahā. yāna Buddhists. It is one of the nine Dharmas of Nepalese Buddhism, and is styled as Vaipulya Sūtra, Discourse of great extent. The other books belonging to this class of Nine Dharmas are: 1. Astashasrikā Prajímāpīramitā; 2. Gandavyūha Sütra; 3. Daśabhimika or Daśabhūmiſvara Sūtra ; 4. Samādhirāja, also known as Candrapradipa Sätra ; 5. Lankāvatāra Sūtra ; 6. Saddharma-pundarika Sūtra ; 7. Tathāgata Guhyaka; and 8. Suvarnaprabhāsa Sūtra. We are issuing the Lalitavistara as No. 1, of our series of BUDDHIST SANSKRIT TEXTS, as this work contains the life of Gotama Buddha, founder of Buddhism, up to the Dharmacakrapravartana or setting in motion the wheel of the Law, or the first sermon. The work also calls itself as Mahīnidäna, i.e., a great Sūtra on the beginning of Buddha's career, as well as Purāņa, an old tale. It exhibits all the characteristics of a Mahāyāna Sūtra, though parts of it scem to be based on some old ballads of the Hīnayāna or orthodox School, corresponding, e.g., to Ayıdürenidāna of the Nidānakathā of Buddhaghoșa. In fact, we find very frequently a close agreement with the oldest Pali accounts, those in the Mahāvagga and the Gathās of the Lalitavistara, which, according to some, appear to be more archaic than the corresponding prose texts in Pali. I am unable to subscribe to the above view fully, but feel that both Pali texts and the Gāthās in the Lalitavistara may go back to an older and common source on which the Pali and Sanskrit versions of Buddhist Literature are based. We may say a few words here about the special features of Vaipulya Sūtras of the Mahāyāna School. The texts of this class open with the phrase : एवं मया (मे) श्रुतम् । एकस्मिन् समये भगवान् श्रावस्यां विरहति स्म जेतवने अनाथ- पिण्डदस्यागमे महता भिक्षुसंघेन सार्धं द्वादशभिभिक्षुसहौः etc., as in Pali tradition, but unlike Pali wherein the main topic of the Sūtra is immediately introduced, the Vaipulyasūtra gives, in an extravagant manner, lists of monks, Bodhi. sattvas, gods, etc. attending on the Buddha. The Buddha here sits absorbed in deep meditation in the middle watch of the night; a ray of light springs from his forehead, illumines all the worlds, and inspires gods to sing praises of the Buddha. The gods appear before him, salute him and implore him to reveal the excellent Sūtra, and praise in extravagant terms the advantages of the Sūtra. Buddha agrees to reveal the Sūtra by maintaining silence, and the work begins. Many of the Vaipulyasútras are composed in prose and verse. It is suggested by some scholars that portions in verse constitute older stratum, while prose portions are added later. The main argument of these scholars is, that the language of the versified portion is more archaic than that of the prose portion, and that the contents of both these portions are often similar. It has to be admitted that the language of the versified portions presents features which might indicate their antiquity, ·Lalita-Vistara but when they constituted an organic part of a work in mixed prose, and verse, they might have undergone some changes. Besides, it was a common practice of the age to write in this style of mixed prose and verse, versified portions serving as aid to memory. It is possible to point out, even in the oldest literature of Vedic and Upanişadic times the tendency to resort to verse to summarize the contents of prose passages, which tendency grew in later times, say in the age of Kaniska, when works like Caraka Samhitā and Suśruta Samhitā were written. In Vedic and Upanişadic age, such verses were introduced by phrases : 377Halā, Hora:, 171 Haifa. In the post-Vedic age, the formula introducing verses was : भवति चात्र, भवन्ति चात्र, तत्र श्लोकाः etc. The reason why the language of the Gāthā portion is more archaic than of prose portions must be the limitations and exigencies which metre imposed on the writers. It is wrong to apply rigidly the principle and tenets of Pāņiniam grammar to works like the Epics and those of Buddhist Literature in Sanskrit. There are, however, certain features peculiar to the contents of Lalitavistara which have no correspondence in Pali. In Chapter VIII we are told that the Bodhisattva as a boy was taken to the temple by his foster-mother, and all statues of deities rose from their pedestals to pay homage to the future Buddha. Another such incident is connected with his being taken to a school, and the list of scripts current in the age, order of letters of the alphabet, and philosophical terms beginning with these letters, as narrated in Chapter X. Chapters XII and XIII also contain episodes which are lacking in older Pali tradition. The remaining portions of our text are almost the same as in the older tradition, barring of course the extravagance of description. The story of Asita's visit, of Buddha's visit to Bimbisāra, Bodhisattva's dialogue with Māra, are found in works like the Suttanipata. Many prose passages too, e.g., the Dharmacakrapravartana, belong to the old strata of Buddhist tradition. It is therefore very probable that the present text of Lalitavistara is a recast of an older, perhaps a Hinayāna, text, enlarged in the spirit of Mahāyāna School. If this view is correct, it also explains the fact that it is a compilation containing very early and late elements. In form too, it consists of unequal parts in prose and versa. It is also regarded as a work belonging to Sarvästivāda School of Hīnayāna. 2. The Editions We have two older editions of Lalitavistara, one by Rajendra Lal Mitra in Bibliotheca Indica, Calcutta, 1877, (R in margins) and the other by S. Leſmann, Halle, (Part I Text, 1902, and part II Variants, 1908) (L in margins). The first edition is based on five Mss. mostly of Indian and Nepalese origin. As it was the first edition when Buddhist studies were in their infancy, and as the manuscript material was insufficient and faulty, it gives a text which is very corrupt, and attempts by Rajendra Lal Mitra's Pandit to bring the text into line with tenets of Paninian grammar, made it less authentic. There are a number of omissions too. Lelmann's edition, on the other hand, is based on six ·Introduction manuscripts from European libraries, and is decidedly an improvement on the former, and is more scientific. Part II records variants from his Mss. as also from Rejendra Lal Mitra's Calcutta Edition. I cannot, however, agree with the view held by Fredrich Weller in his dissertation: ZUM, LALITAVISTARA, Leipzig, 1915, and cited by Dr. Winternitz, that even this edition needs correcting, if by correcting Weller means bringing the language of the text into line with the tenets of Pāṇinian grammar. Edgerton on the other hand, holds the view that the editors of Buddhist Texts have spoiled the authenticity of Ms. tradition by their so-called corrections. In this regard I hold a middle view. We all know that the scribes of manuscripts reproduce the prototype as faithfully as possible, but, as human weakness, they unconsciously improve upon the text if they happen to be scholars, and spoil the original if they are mere copyists. The modern editors therefore have to decide, after a careful sludy of the entire material, what principles should guide them in fixing their text. Judged from this point of view, I feel that barring a few inconsistencies and misconceptions of spelling certain letters like 7, 5:7,T; 7, 7;T, 3. 67; -7,7,7, his edition is a distinct advance over Rajendra Lal Mitra's edition. I have, therefore, followed Lefmann's text as much as it was possible, and have noted important variants from Rajendra Lal Mitra's edition in the foot-notes, I have also given in the margin references to pages of both these editions. 3. The Translations It is said that Lalitavistara was translated into Chinese as early as in the 1st century A. D. Nanjio's Catalogue records two, viz. Nos. 159 and 160. Nanjio regarded Fo-pen-hing-king as the earliest translation of the work, but it is no longer extant. Dr. Bagchi, on the other hand, holds that there is no proof for such assertion. As regards the second translation into Chinese of this text, called Pou-yao-king, the biography of Buddha, translated by Dharmaraksa in 308 A.D. and containing only 8 chapters, scholars have doubts if it could be regarded as translation of our text. There is a third Chinese translation of the work called Fang-kuang-ta-chwang-yan-king, by Shaman ņramasa) Devakara of Tan dynasty (circa 620-904 A.D.). Beal finds that this translation agrees closely as to contents by chapters. It is thus difficult to decide whether the so-called Chinese versions of the biography of the Buddha can be called translations of Lalitavistara at all. We are more certain about the Tibetan translation found in vol. 95, Mdo-Sde of Kanjur, folios 1-216, and called आर्य ललितविस्तर-नाम महायानसूत्रं, The translators are Jinamitra, Dānasila, Munivarma, Ye-ses-sde (A complete Catalogue of the Tibetan Buddhist Canons, Sendai, Japan, 1934). This Tibetan translation is edited and translated into French by Foucaux, Paris, 1847-48. This Tibetan translation was done in the 9th century. The artistes of Boro- Budur in Java seem to have used our text for the magnificent sculptures representing scenes from the Buddha legend. The artistes who worked ·Lalita-Vistara out the Graeco-Buddhist monuments of Northern India seemed to be well-acquainted with the Buddha legend as narrated in Lalitavistara. If we are to draw any conclusion from the above facts as to the probable age of our text, we may say that it must have been in existence in the first or second century A.D., the age of the composition or compilation of the Mahāyāna Sūtras in general. 4. The contents The Text of Lalitavistara is divided into 27 chapters, called Parivartas or Adhyāyas, of unequal extent. The first of these parivartas is called Nidāna, origin; and states how Buddha himself narrated the contents of the work : तद्भिक्षयो मे शृणुतेह सर्वे वैपुल्यसूत्रं हि महानिदानम् । यद्भाषितं सर्वतथागतः प्राक् लोकस्य सर्वस्य हितार्थमेवम् ॥ १-१३. The second parivarta narrates how gods encouraged the Bodhisattva, then born in Tuşita heaven, to descend on earth for the benefit of humanity. In the third, Bodhisattva, after a review of the world, its countries, cities, royal houses etc. selects the Sāyka clan and its capital Kapilavastu as most suitable for his descent. In the fourth, Bodhisattva takes a review of his past lives in which he prepared himself for Buddhahood in his last birth. The fifth states how he then prepares himself for the descent. The sixth describes his behaviour in the mother's womb. The seventh narrates the birth and numerous miracles attending it with an interlude by way of a conversation between Buddha and Ananda regarding the miracles, followed by Asita's visit and prophecy, and visits of numerous gods. The eighth narrates how the young Bodhisattva was taken to the temple, and how images of deities stood up at his entry into the temple to pay homage to the future Buddha. In the ninth, we get information regarding ornaments made for Bodhisattva. In the tenth, Bodhisattva is taken to the school even though he knew all scripts, letters of alphabet and their implications. In the eleventh, he inspects his lands and property. In the twelfth, there is mention of a suitable bride, tests of his strength and skill in archery, and of his marriage. In the 13th, gods implore him to leave the worldly life and pleasures. The fourteenth describes the four great sights of old age, disease and death, as also of a recluse. The fifteenth describes the scene of Mahābhinişkramana or renunciation. The sixteenth mentions Bodhisattva's quest for the highest truth, offer by king Bimbisāra of his kingdom, etc. The seventeenth describes the hard penance, 18th his penance at Neranjari and the offer of Payasa by Sujātā. The 19th ard 20th parivartas describe his visit to Bodhimanda, 21st his encounter with Māra and temptations by his daughters, and 22nd his enlightenment · and realisation of the highest truth. In the 23rd, gods praise him on ·Introduction his enlightenment, and request him to preach his new faith to the world. It also records his hesitation to reveal the new faith for fear of its not being properly appreciated by the world, and the visit of Trapusa and Bhallika. The 25th records his introspection and decision to preach his doctrine to the world. The 26th contains his first sermon to a group of five monks, known as Dharmacakra-pravartana. The last parivarta records a conclusion. It will be seen from this brief description of the contents that Lalitavistara narrates, not the full biography of Buddha, but his life only upto the first sermon. We have to look to other works like Mahāvagga and Mahāparinibbānasutta for his career as a religious preacher. 'P. L..V. Mithila Institute Darbhanga 5th March 1957 ·प्रस्तावना। ललितविस्तर की गणना महायान सप्रदाय के पवित्रतम अन्यों में की जाती है। यह नेपाली बौद्धधर्म के नौ धर्मों में से एक है और इसे वैपुल्यसून की सज्ञा दी जाती है। नौ धर्मों की इस श्रेणी के अन्य ग्रन्थ निम्नलिखित है :-(१) अष्टसाहसिका प्रज्ञापारमिता (२) गण्डव्यूह सूत्र (३) दशभूमिक या दशभूमीवर (४) समाधिराज अथना चन्द्रप्रदीप सूत्र (५) लकारतार सूत्र (६) सद्धर्मपुण्डरीक सूत्र (७) तथागतगुह्यफ और (८) स्वर्णप्रभास सूत्र । हम बौद्ध संस्कृत ग्रन्थमाला के अन्तर्गत सर्वप्रथम प्रकाशन 'ललितविस्तर' का कर रहे है क्योकि बौद्ध धर्म के प्रवर्तक गौतम बुद्ध के 'धर्मचक्रप्रवर्तन' तक के जीवन का इसमें वर्णन मिलता है। इस ग्रन्य के अन्य नाम है महानिदान (बुद्ध के प्रारम्भिक जीवन से सबधित एक महान् सूत्र ) तथा पुराण (प्राचीन गाया )। इस ग्रन्थ में महायान सूत्र की सभी विशेषताये विद्यमान है यद्यपि इसके कुछ अशो का आधार सभवत हीनयान या रूढिवादी परम्परा के प्राचीन कथागीत हैं जिसकी तुलना उदाहरण के तौर पर बुद्धघोष की निदान' कथा के 'अनिदूरे निदान' से की जा सकती है। वस्तुत 'महारग्ग' और 'ललितविस्तर' की गाथाओ मे प्राप्त उस प्राचीन पाली सामग्री से बहुधा इसका साम्य पाया जाता है जो कि कुछ विद्वानो की सम्मति मे, समानान्तर पाली सामग्री से अधिक प्राचीन प्रतीत होती है। हम इस विचार की पूर्णतया पुष्टि तो नहीं करते लेकिन यह समझते हैं कि 'ललितविस्तर' के पालि अश तथा गाथाए का एक ही प्राचीनतर मूल आधार रहा होगा, जिसपर की बौद्धसाहित्य के पाली तथा संस्कृत रूपान्तर आधारित हैं। यहाँ महायान परपरा के वैपुल्य सूत्र की विशेषताओ के बारे में कुछ कहना उचित होगा । पाली परम्परा के अनुसार इस वर्ग के ग्रन्यो का प्रारम्भ 'एव मे ( मया ) श्रुतम् । एकस्मिन् समये भगवान् श्रावस्त्या विहरति स्म जेतवनेऽनाथपिण्डदस्यारामे महता भिक्षुसघन साधं द्वादशमिर्भिक्षुसहौ', आदि लघु-वाक्यो मे किया जाता है । पाली ग्रन्थो में मुख्य विषय को एक साथ ही प्रस्तुत कर दिया जाता है जबकि वैपुल्यसूत्र में यह कार्य विस्तृत वर्णनो के साथ होता है। उदाहरणार्थ बुद्धसेवा में रत भिक्षुओं की बोधिसत्त्वों की तथा देवताओं की विस्तृत सूचि इत्यादि । यहाँ यह बताया गया है कि " बुद्ध भगवान् मध्यरात्रि के समय, समाधि में लीन आसीन है, प्रकाश की एक किरण उनके मस्तक से निकल कर सम्पूर्ण लोकों को आलोकित कर रही है तथा देवताओं को प्रशस्ति-गान गाने के लिये प्रेरित करती है । देवता बुद्ध भगवान् के सामने प्रकट होते हैं, पचित्र सूत्र के प्रकाशन की विनती करते है । ओर सूत्र से सबन्धित लामो का वर्णन विस्तृत रूप मे करते हैं । बुद्ध शान्त भाव से सूत्र का प्रकाशन करने के लिये सहमत होते हैं और प्रय प्रारम्भ हो जाता है। बहुत से वैपुल्यसूत्रों की रचना गद्यपद्यात्मक शैली में है । कतिपय विद्वानों का कयन हे कि पद्यात्मक भाग प्राचीनता का द्योतक है तथा गद्यभाग क्षेपक है। इन विद्वानों का मुख्य तर्क यह है कि पद्य भाग की भाषा गद्य की अपेक्षा प्राचीनतर है, और दोनों में प्रस्तुत ·विशेषतायें हैं जिससे कि उनकी प्राचीनता परिलक्षित होती है, परन्तु जब वे गद्यपद्य- मिश्रित अन्य के अभिन्न अंग हैं तो हो सकता है कि उसमे कुछ परिवर्तन बाद में होगया में भी गांश को पद्य में संक्षिप्त करने की प्रवृत्ति रही है और इसकी वृद्धि बाद में अर्थात् कनिष्क के युग में हुई जबकि चरक संहिता व सुश्रुत संहिता की रचना हुई। भवतः, श्लोका भवन्ति' आदि लघुवाक्यों से की जाती थी। उत्तरवैदिककाल में पद्य का अवतरण भवति चात्र, भवन्ति चात्र, तत्र श्लोकाः आदि से होने लगा। गद्य भाग की अपेक्षा पद्यांश की प्राचीनता प्रतीत होनेका कारण लेखकों पर छंद की सीमा तथा पाणिनी के सिद्धान्तों को कठोरतापूर्वक लागू करना अनुचित होगा। आवश्यकता का भारसंवहन करता ही हो सकता है। महाकाव्य तथा बौद्धसाहित्य के ग्रन्थों पर में नहीं मिलती । अष्टम अध्याय में यह बताया गया है कि बालक बोधिसत्व को उनकी ललितविस्तर की विषय-सामग्री में कुछ ऐसी विशेषतायें अवश्य हैं जो कि पाली सीतली माता मन्दिर में ले गई, वहाँ सर्व देवताओं की मूर्तियाँ उनके आगमन से साकार होकर भावी युद्ध की स्तुति करने लगी । ऐसी अन्य घटनायें उनको विद्यालय में लेजाने, तात्कालिक लिपिओं की सूची, वर्णमाला के क्रम, तथा उनसे संबद्ध आद्याक्षरयुक्त दार्शनिक उपस्यायें मिलती है जो कि प्राचीनतर पाली-परंपरा में उपलब्ध नहीं है। हमारे मूलप्रन्थ का अवशिष्ट अंश वर्णन की अत्यविक्ता के अलावा प्रायः प्राचीनतर परंपरा के समान ही है, असित का आगमन, बुद्ध का विम्बिसार के पास जाना, तथा बोधिसत्त्व का कामदेव के साथ वार्तालाप, सुत्तनिपात जैसे अन्य में भी प्राप्त है। धर्मचक्रप्रवर्तन जैसे कई गय भाग भी घोद्ध परंपरा की प्राचीन परंपरा में उपटल्य है। अत: यह बहुत संभव है कि टलितविस्तर की पर्तमान संदिता किमी प्राचीनतर संभवत: हीनयान संप्रदाय का परिवर्तित तथा महायान परंपरा के अनुरूप का परिवर्धिन पृति है। यदि यह मान्यता सत्य है तो इससे यह भी पात होता है शिया, एक ऐसा संग्रह है जिसमें उत्तरकालीन तत्वों का समावेश हुआ है। स्ट्रपिततिर पदो प्राचीन संस्कराह उपटल्यापम है राजेन्द्रलाल मित्रा द्वारा सन् १८७७B.I.Calcutta मे प्रकाशित सपा हिसाय जान पिवान् S. Lefmann द्वारा प्राप्रमाग (गाय) और निर माग (पाटमेर) जो कि प्रमशः सन हो। इसके अतिरिक्त गद्यपद्यात्मक शैली में लिखना एक प्राचीन परिपाटी थी क्योंकि पद्य- पफ स्पराए में भी गप और पप के भाग प्रमागर नहीं है। १९०२ रात १००८मरमर प्रतिरपन मम्मरण की आधारभूत xvi ललितविस्तरे विपय प्रायः समान हैं । हम यह स्वीकार करते हैं कि पद्यभाग की भाषा में कुछ ऐसी भाग को कम्टस्थ करना सुविधापूर्ण होता था। प्राचीनतम वैदिक और उपनिषद साहित्य वैदिक तथा . उपनिषद काल में इन पदों का अवतारणा तदेप श्लोको भवति, श्लोको . २. पूर्वतम संस्करण ·प्रस्तावना xvii पाच मातृकाएं अधिकतर भारतीय तथा नेपाली ही थी। चूंकि यह सस्करण बुद्धसमन्धी अध्ययन के प्रारम्भिक काल में प्रकाशित किया गया था और मातृका सामग्री अपर्याप्त तथा सुटिपूर्ण थी अत इसका मूलग्रन्थ बहुत अशुद्ध है और राजेन्द्रलाल मित्र के पडित' के द्वारा इसे पाणिनि के सिद्धान्तो ओर नियमो के अनुकूल बनाने के प्रयत्नो के कारण यह उतना प्रामाणिक नहीं हो पाया है । इसमे कुछ अश छूट भी गए हैं । इसके विपरीत जर्मन विद्वान Lefmann का सस्करण युरोपीय ग्रन्याल्यो में उपलब्ध छ मातृकाओ पर आधारित है तथा प्रथम की अपेक्षा अधिक शुद्ध तथा वैज्ञानिक रीति से सपादित किया है । द्वितीय भाग में वे पाठ दिये गये हैं जो Lefmann द्वारा उपयुक्त मातृका में मिलते है तथा राजेन्द्रलाल मित्र के सस्करण में भी उपलब्ध है । Zum Lalıtavistara, Leipzig, 1915 shukra Dr. Friedrich Weller के निबन्ध मे निहित आर Dr. Winternntz के द्वारा उद्धृत यह मत हमें स्वीकार नहीं कि इस सस्करण में भी सशोधन की आवश्यकता है और सशोधन से भी यदि Weller महोदय का तात्पर्य मूलप्रन्थ की भाषा मे पाणिनि व्याकरण के नियमो की अनुकूलता लाने से हो। दूसरी तरफ एजरटन् महोदय की गान्यता यह है कि बौद्ध ग्रन्थ के सपादको ने सशोधन के फेर मे मातृकापरपरा की प्रामाणिकता को नष्ट कर दिया है । हमारा मत इन दोनो के मध्य का है। यह सभी जानते है कि मातृका-लेखक मूलरूप (Proto-Type ) का यथासाध्य ईमानदारी से पुन लेखन करते है परन्तु मानवीय दुर्वलता के कारण वे स्वाभानिस्तया । यदि विद्वान् हुए तो) कुछ सुधार कर देते हैं, अन्यथा केवल मातृका-लेखक होने पर मूल मे अधिक अशुद्धियो की सभावना है । अत आधुनिक सपादकों को सपूर्ण सामग्री के समुचित अध्ययन के बाद यह निश्चय करना है कि मूल ग्रन्थ का निर्धारण करने में उन्हे कौनसे सिद्धान्त अपनाने हैं । इस विचार का अनुसरण करते हुए हमारा यह विचार है कि कुछ अनियमितताओ तथा प्रदेशविशेषानुसार लेखनशैली में उत्पन्न होनेवाली अक्षरों के सभ्रम जैसे द, ड, न, ण; ब, व, र, ड, ल; श, प, स, के अतिरिक्त Lefmann का सस्करण राजेन्द्रलाल मित्र के संस्करण की अपेक्षा निश्चयत एक प्रगति चिह्न है । अत हमने Lefmann के सस्करण का ययासाध्य अनुसरण किया है और राजेन्दलाल मित्र के पाठभेद को टिप्पणी मे रक्खा है। हमने इन दोनो सस्करणो की पृष्ठसंख्या भी अपने सस्करण के पृष्ठो के किनारे पर दी है। ३. अनुवाद यह कहा जाता है कि ललितविस्तर का एक चीनी अनुवाद ई. सन् की प्रथम शताब्दी में ही कर लिया गया था । नाजिओ के सूचिपन मे क्रमाक १५९ तथा १६० का उल्लेख मिलता है । नाजिओ ने फो पेन् हिड् किङ् को इस ग्रन्थ का सर्वप्रथम अनुवाद माना है, परन्तु यह अप्राप्य है । दूसरी तरफ डा० बागची का यह कहना है कि इस विचार की पुष्टिके लिये कोई प्रमाण नहीं मिलता । इस मूलप्रन्थ का दूसरा चीनी अनुवाद पू-याओ किङ ·xviii ललितविस्तरे (बुद्ध की जीवनी) के नाम से प्रसिद्ध है । इसमें आठ अध्याय हैं और इसका अनुवाद ३०८ ईसवी सन् में 'धर्मरक्ष' ने किया था । विद्वानों को, उक्त अनुवादको, हमारे मूलग्रंथ का अनुवाद मानने में संदेह है । इस ग्रन्थ का तीसरा चीनी अनुवाद फांग-क्वांग्-च्वांग-यान्- किंग नामक है जो ६२०-९०४ ई. में तांग वंश के शमन (श्रमण) देवकर द्वारा किया गया था। वील महोदय की यह मान्यता है कि इस अनुवाद में अध्यायों के प्रतिपाद्य विषय का तुलनात्मक अध्ययन करने से कुछ साम्यता प्रतीत होती है । अतः बुद्ध की जीवनी के उक्त चीनी रूपान्तर को ललितविस्तर का अनुवाद मान लेना कठिन हो जाता है। इसकी अपेक्षा हमें 'आर्यललितविस्तर-नाम-महायान-सूत्र' नामक तिब्बती अनुवाद अधिक विश्वास है। जो कंजूर की जिल्द से ९५ म्डो-स्दे, पृष्ठ १-२१६ में प्राप्त है । सेंदाई जापान १९३४ में प्रकाशित तिब्बती बौद्ध धर्मग्रन्थों के सूचीपत्र से यह मालूम होता है कि इसके अनुवादक जिनमित्र, दानशील, मुनिवर्म तथा ये-शेसू-स्दे थे । इस तिब्बती अनुवाद का संपादन तथा फ्रेंच अनुवाद फको ने पैरिस से १८४७-४८ में किया था। उक्त तिब्बती अनुवाद ९ वीं शताब्दी ईसवी में किया गया था। जावा में बोरो-बुदूर के कलाकारों ने बुद्ध-कथा के दृश्यों से संबन्धित अतिसुन्दर मूर्तिकला में संभवतः इस मूलप्रन्थ का उपयोग किया होगा। उत्तरी भारत के प्रेको बौद्ध शिलामूर्ति के कलाकार संभवतः ललितविस्तर में वर्णित बुद्धकथा से पूर्णरूप से परिचित थे। यदि उपरोक्त तथ्यों से इस मूलग्रन्थ के तिथिकाल का निर्णय करना हो तो हम कह सकते हैं कि प्रथम या द्वितीय शताब्दी में, जब कि साधारणतया महायान सूत्रों की रचना या संग्रह हुआ था, यह अन्य प्राप्त था। ४. विषयसूची ललितविस्तर का मूलान्य परिवर्त नामक २७ अध्यायों मे विभक्त है। सर्व अध्यायों फा मयपरिमाण समान नहीं है। इनमें से निदान नामक प्रथम परिवर्त में स्वयं बुद्ध द्वारा इस अन्य की विषयसूची का वर्णन करवाया गया है- तद्विक्षवो मे शृणुतेह सर्वे वैपुल्यसूत्रं हि महानिदानम् । पदापितं सक्तयागतः प्राम् टोपस्य सरस्य हितार्थमेवम् ॥ १.१३ दिनीय परियत में देवतागण तुपित स्वर्ग में उत्पन्न बोधिसत्व को मानवता के हित के लिये पृषीर अनार देने के लिये, प्रोत्साहित करते हैं। तृतीय में बोधिसत्त्व विश्व के विभिन्न देश नगर सपा राजकुल का अायोस्त करने के बाद शास्यवंश तया इसकी राजधानी पमिटान की पुनाव भरने अस्तार के लिये पर देते हैं । चतुर्थ में योधिसत्व अपने उन तिम पायापरत करते है जिनमें उन्होंने गाजीवन में बुद्धव की प्राप्ति के सपोप्रा शिपापम में उन्हें अतार के लिये प्रस्तुत होने बताया गया १ में पता के गर्भ में उमरा भाचरण प्रदर्शित शिया गया। सातों में उनके । - ·प्रस्तावना xix , , - जन्मका वर्णन है और इसके साथ विभिन्न का चमत्कार दिखाई देते है तथा इसके मध्यान्तर के रूप में युद्ध और आनन्द का चमत्कार संबंधी वार्तालाप, असित का आगमन और उसकी भविष्यवाणी, और अन्य बहुतसे देवताओं का आगमन होता है । आठवें में बुद्ध को मन्दिर में ले जाते हैं जहाँ की देवमूर्तियां उनके मन्दिर में प्रवेश करनेपर भावी बुद्ध की स्तुति करने के लिये खडी होती हैं । नवम में बोधिसत्व के आभूपण गिनाये गये हैं। दशम में बोधिसत्व विद्यालय में जाते हैं यद्यपि उन्हे संपूर्ण लिपियां, वर्णमाला तथा उनके अर्थ ज्ञात थे। एकादश में वे अपनी भूमि और संपत्ति का निरीक्षण करते है। द्वादश में एक उपयुक्त वधू, बोधिसत्त्व की शक्ती और चातुर्य की परीक्षा और उनके विवाह का वर्णन किया गया है । त्रयोदश में देवगण उनसे सांसारिक जीवन और भोगों का त्याग करने की प्रार्थना करते हैं। चतुर्दश में चार पूर्वरूप दर्शन, वृद्धावस्था, रुग्णावस्था, मृत्यु तथा संन्यासावस्था दिखाई गई है। पञ्चदश में उनका महाभिनिष्क्रमण' तथा गृहपरित्याग बताया गया है। पोडश में बोधिसत्व उच्चतम सत्य का अन्वेषण करते हैं और राजा बिम्बिसार उन्हे अपना राज्य अर्पित करना चाहते हैं । सप्तदश में वे तपस्या करते हैं। अष्टादश मे नैरंजना में उनकी तपस्या तथा सुजाता द्वारा पायस का अर्पण करना बताया गया है। उन्नीसवें तथा बीसवें परिवों में वे बोधिमण्ड जाते हैं । इक्कीसवें में उनकी मुठभेड कामदेवसे होती है और उसकी पुत्रियां उन्हे आकर्षित करना चाहती हैं। वाईस में उन्हे प्रकाशदर्शन तथा उच्चतम सत्य का ज्ञान ज्ञाप्त होता है । तेईसवें में देवगण बोधिज्ञान प्राप्ति के बाद उनकी प्रशंसा करते हुए प्रार्थना करते हैं कि वे अपने नए धर्म का उपदेश विश्व को दें। यहां वे इस भय से कि संसार नये धर्म को ठीक से स्वीकार नही करेगा, कुछ उत्सुकता नहीं प्रदर्शित करते है । और तब पुस और भद्धिक का आगमन होता है । पच्चीसवें में वे पुनर्विचार करते हैं और संसार को अपने धर्म का उपदेश देने का निश्चय कर लेते हैं । छब्बीसवें में वे 'धर्मचक्रप्रवर्तन' नामक प्रथम उपदेश पांच भिक्षुओं को देते हैं । अन्तिम परिवर्त में ग्रन्थ की समाप्ति निर्देशित है । विषय-सूची के इस संक्षिप्त विवरण से यह ज्ञात होगा कि ललितविस्तर में बुद्ध की संपूर्ण जीवनी नहीं है, अपि तु उनके प्रथम उपदेश तक का ही जीवन प्रदर्शित किया गया है । धार्मिक उपदेशक के रूप में उनकी अवशिष्ट जीवनी के लिये हमे ' महावग्ग' तथा 'महापरि- निबानमुत्त' जैसे अन्य देखने होंगे। ~ प. ल.वै. मिथिला विद्यापीठ दरभंगा ५-३-५७ .

·नमः सर्वबुद्धबोधिसत्वेभ्यः । ललितविस्तरः । ॥ओं नमो दशदिगनन्तापर्यन्तलोकधातुप्रतिष्टितसर्वबुद्धबोधिसत्त्वार्यश्रावकप्रत्येक बुद्धेभ्योऽतीतानागतप्रत्युत्पन्नेभ्यः॥ १ निदानपरिवर्तः प्रथमः । एवं मया श्रुतम् । एकस्मिन्समये भगवान् श्रावस्त्यां विहरति स्म जेतवनेऽनाथपिण्डदस्या- रामे महता भिक्षुसंघेन सार्धं द्वादशमिर्भिक्षुसहजैः । तद्यथा-आयुप्मता च झानकौण्डिन्येन । आयुष्मता चाश्वजिता । आयुष्मता च वाम्पेण । आयुष्मता च महानाम्ना । आयुप्मता च भद्रिकेण । आयुप्मता च यशोदेवेन । आयुप्मता च विमलेन । आयुष्मता च सुबाहुना । आयुप्मता च पूर्णेन । आयुष्मता च गांपतिना । आयुष्मता चोरुविल्वाकाश्यपेन । आयुष्मता 5 च नदीकाश्यपेन । आयुष्मता च गयाकाश्यपेन । आयुष्मता च शारिपुत्रेण । आयुष्मता च महा- मौद्गल्यायनेन । आयुष्मता च महामाश्यपेन । आयुष्मता च महाकात्यायनेन । आयुष्मता च कफिटेन । आयुप्मता च कौण्डिन्येन । आयुष्मता च चुनन्देन । आयुष्मता च पूर्णमैत्रायणी- पुरेण । आयुष्मता चानिरुद्धेन । आयुप्मता च नन्दिकैन । आयुष्मता च कस्फिलेन । आयुप्मता च सुभूतिना । आयुष्मता च रेवतेन । आयुप्मता च खदिरनिकेन । आयुष्मता 10 चामोधराजेन । आयुष्मता च महापारणिकेन । आयुष्मता च बकुलेन । आयुप्मता च नन्देन । आयुष्मता च राहुलेन । आयुष्मता च स्वागतेन ! आयुष्मता चानन्देन । एवंप्रमुखैदिशमि- भिक्षुसहस्रैः सार्ध द्वात्रिंशता च बोधिसत्वसहस्रैः सवरेकजातिप्रतिबद्धैः सर्वबोधिसत्वपारमितानिर्जातैः सम्बोधिसत्त्वाभिज्ञताविक्रीडितःसर्वबोधिसत्वधारणीप्रतिभानप्रतिलब्धैः सर्पयोधिसत्वधारणीप्रतिलब्धैः सर्वबोधिसत्त्वप्रणिधानसुपरिपूर्णः सर्वबोधिसत्वप्रतिसम्यग्गतिगतैः सबोधिसत्त्वसमाधिवशिताप्राप्तैः 15 सर्वबोधिसत्वपशिताप्रतिलब्ध. सबोधिसत्वक्षान्त्यमीणैः सम्बोधिसत्त्वभूमिपरिपूर्णैः । तद्यथा- मैत्रेयेण च बोधिसत्वेन महासत्वेन । धरणीश्वरराजेन च बोधिसत्वेन महासत्वेन । सिंहकेतुना १R ज्ञानौण्डिल्येन for "न्येन. २R कौण्डिल्येन for कौण्डिन्येन. ३ Rom. पूर्ण, ४ R 'वनीकेन for वनिफेन.५R सत्त्वम्यान' for 'सत्त्वप्रणिधान'. ६ . वसिता for 'चशिता'.

·5 ललितविस्तरे च बोधिसत्त्वेन महासत्वेन । सिद्धार्थमतिना च बोधिसत्वेन महासत्वेन । प्रशान्तचारित्रमतिना च बोधिसत्त्वेन महासत्वेन । प्रतिसंवित्प्राप्तेन च बोधिसत्वेन महासत्वेन । नित्योद्युक्तेन च बोधिसत्वेन महासत्त्वेन । महाकरुणाचन्द्रिणा च बोधिसत्त्वेन महासत्त्वेन । एवंप्रमुखैत्रिंशता च बोधिसत्त्वसहस्त्रैः ॥ तेन खलु पुनः समयेन भगवान् श्रावस्ती महानगरीमुपनिश्रित्य विहरति स्म सत्कृतो गुरुकृतो मानितः पूजितश्च तिसृणां परिपदां राज्ञां राजकुमाराणां राजमन्त्रिणां राजमहामात्राणां राजपादमूलिकानां क्षत्रियब्राह्मणगृहपत्यमात्यपार्षद्यानां पौरजानपदानामन्य- तीर्थिकश्रमणब्राह्मणचरकपरिव्राजकानाम् । लाभी च भगवान् प्रभूतानां खादैनीयं भोजनीय- मास्वादनीयाकल्पिकानां चीवरपिण्डपात्रशयनासनग्लानप्रत्ययभैपज्यपरिष्काराणाम् । लाभाग्य- 10 यशोग्र्यप्राप्तश्च भगवान् सर्वत्र चानुपलिप्तः पद्म इव जलेन । उदारश्च भगवतः कीर्तिशब्दश्लोको लोकेऽभ्युद्गतोऽर्हन् सम्यक्संबुद्धो विद्याचरणसंपन्नः सुगतो लोकवित् परः पुरुवंदम्यसारथिः शास्ता देवानां च मनुष्याणां च बुद्धो भगवान् पञ्चचक्षुःसमन्वागतः । स इमं च लोकं परं च लोकं सदेवक समारकं सब्रह्मकं सश्रमणब्राह्मणीन् प्रजान् सदेवमानुपान् स्वयं विज्ञाय साक्षात्कृत्य उपसंपद्य विहरति स्म । सद्धर्म देशयति स्म आदौ कल्याणं मध्ये कल्याणं पर्यवसाने कल्याणं स्वयं 15 सुव्यञ्जनं केवलं परिपूर्ण परिशुद्धं पर्यवदातं ब्रह्मचर्य संप्रकाशयति स्म । तेन खलु पुनः समयेन भगवान् रात्र्यां मध्यमे यामे बुद्धालंकारव्यूहं नाम समाधि समापन्नोऽभूत् । समनन्तरसमापनस्य च भगवत इमं बुद्धाँलंकारव्यूहं नाम समाधिमथ तत्क्षणमेव भगवत उपरिष्टान्मूभः संधांबुष्णीषविवरान्तरात् पूर्वबुद्धानुस्मृत्यसङ्काज्ञानालोकालंकारं नाम रश्मि- श्वचार । सा सर्वा शुद्भावासान् देवभवनान्यवभास्य महेश्वरदेवपुत्रप्रमुखानप्रमेयान् देवपुत्रान् 20 संचोदयामास । ततश्च तथागतरश्मिीलान्निश्वार्य इमाः संचोदनागाथा निश्चरन्ति स्म- ज्ञानप्रभं हैततमसं प्रभाकर शुभेप्रै शुभविमलाग्रतेजसम्। प्रशान्तकायं शुभशान्तमानसं मुनि समाश्लिप्यत शाक्यसिंहम् ॥१॥ 25 ज्ञानोदधि महानुभावं धर्मेश्वरं सर्वविदं मुनीशम्। देवातिदेवं नरदेवपूज्यं धर्मे स्वर्य, वशिनं श्रयत्वम् ॥ २ ॥ १R नित्यायुफेन for नित्योद्युफेन. २ Rनि नित्य for निप्रित्य. ३ R सादनीयाभोज'. ४ र सधैं for गांव चा. ५R पुस्यो for पुष्प'. R स्वयंपु for स्वयं सु. ७R लारे भ्यूह for "समरम्पू. . मयुष्यो' for संघायुष्णोष ९R°गुपस्मृत्य' for 'नुस्मृत्य. १० R°जालाः नि? for गालाम. निधार्य इम for यायेमाः.१२Lहन्ततमस for हत'.१३ R'तममुप्रभा' for 'तम प्रमाRTrt lor शुभ.१५R गुद for शुद्धी.

·5 10 निदानपरिवर्तः प्रथमः। यो दुर्दमै चित्तमवर्तयदशे यो मारपाशैरवमुक्तमानसः। यस्याप्यवेन्ध्याविह दर्शनश्रवा- स्त्ययान्ततः शान्तविमोक्षपारगः ॥ ३ ॥ आलोक्यभूतं तमतुल्यधर्म तमोनदं सन्नयवेदितारम्। शान्तक्रियं बुद्धममेययुधि भक्त्या समस्ता उपसंक्रमध्वम् ॥ ४॥ स वैद्यराजोऽमृतमेपजप्रदः से वादिशूरः कुगणिप्रतापकः । सें धर्मबन्धुः परमार्थकोविदः स नायकोऽनुत्तरमार्गदेशकः ॥ ५ ॥ इति ॥ समनन्तरस्पृष्टाश्च खलु पुनस्ते शुद्धावासकायिका देवपुत्राः तस्यों बुद्धानुस्मृत्य- सङ्गाज्ञानालोकाया रश्म्या आभिश्चैवंरूपाभिर्गाथाभिः संचोदिताः समन्ततः प्रशान्ताः समाघेर्युत्थाय 15 तान् बुद्धानुभावेनाप्रमेयासंख्येयागगनासमतिक्रान्तकल्पातिक्रान्तान् बुद्धान् भगवन्तोऽनुस्मरन्ति स्म । तेपां च बुद्ध भगवतां यानि बुद्धक्षेत्रगुणव्यूहात्पर्पन्मण्डलानि याश्च धर्मदेशनास्ता आसन् , तान सर्वाननुस्मरन्ति स्म ।। अथ खलु तस्यां रात्रौ प्रशान्तायामीश्वरश्च नाम शुद्धावासकौयिको देवपुत्रो महेश्वरो नाम नन्दश्व सुनन्दश्च चन्दैनश्च महितश्च प्रशान्तश्च प्रशान्तविनीतेश्वरश्चैते चान्ये च संबहुलाः 20 शुद्धावासकायिका देवपुत्रा अतिक्रान्तातिक्रान्तैर्वर्णैः सर्वावन्तं जेतवनं दिव्येनावभासेनावभास्य येन भगवांस्तेनोपसंक्रामन, उपसंक्रम्य भगवतः पादौ शिरसाभिवन्द्य एकान्ते तस्थुः। एकान्ते स्थिताश्च ते शुद्धावासकायिका देवपुत्रा भगवन्तमेतदवोचन् – अस्ति भगवन् ललितविस्तरो नाम धर्मपर्यायः सूत्रान्तो महावैपुल्यनिचयो बोधिसत्वकुशलमूलसमुद्भावनः तुपितवरभवनविकिरणसंचिन्त्यावक्रमण- विक्रीडनगर्भस्थानविशेषसंदर्शनोऽभिजातजन्मभूमिप्रभावसंदर्शनः सर्वबालचर्यागुणविशेषसमतिक्रम- 25 सर्वलौकिकशिल्पस्यानकर्मस्थानलिपिसंख्यामुद्रागणनासिधेनुकलापयुद्धसालम्मसर्वसत्त्वप्रतिविशिष्ट- संदर्शनान्तःपुरविषयोपभोगसंदर्शनः सर्वबोधिसत्वचरिनिप्पन्दनिप्पत्तिफलाधिगेमपरिकीर्तनो बोधि- सलविक्रीडितः सर्वमारमण्डलविध्वंसनः तथागतबलवैशारघाटयदशावेणिकसमुच्चयोऽप्रमाणबुद्ध- १R 'प्यवघ्या for प्यवथ्या. २R 'पारगम् for 'पारगः. ३ R भवादि' for स वादि', ४R सद्धर्म for स धर्म. ५R तया...लोकया for तस्या...लोकाया. ६R समनन्ततः for समन्ततः. ७R समाधिव्युत्याय for समाधेयु.८R भवतो for भगवन्तो. ९Rथ्यहप for व्यूहात्सर्प. १० R ताः सर्वाः for तान् सर्वान. १ कायिका देवपुना for कायिको देवपुत्रो. १२ Rom, चन्दनच. १३ Rधनुःकलाप' for धनुकलाप. १४ R°चरित' for 'चरि. १५ R'गत for "म ·४ . ललितविस्तरे धर्मनिर्देशः पूर्वकैरपि तथागतै पितपूर्वः । तद्यथा--भगवता पद्मोत्तरेण च धर्मकेतुना च दीपंकरेण च गुणकेतुना च महाकरेण च ऋषिदेवेन च श्रीतेजसा च सत्यकेतुना च वज्रसंहतेन च सर्वाभिभुवा च हेमवर्णेन च अत्युच्चगामिना च प्रवाईसागरेण च पुप्पकेतुना च वररूपेण च सुलोचनेन च ऋषिगुप्तेन च जिनवक्त्रेण च उन्नतेन च पुप्पितेन च ऊँगतेजसा च पुष्करेण च 5 सुरश्मिना च मङ्गलेन च सुदर्शनेन च महासिंहतेजसा च स्थितबुद्धिदत्तेन च वसन्तगन्धिना च सत्यधर्मविपुलकीर्तिना च तिष्येण च पुष्येण च लोकसुन्दरेण च विस्तीर्णभेदेन च रत्नकीर्तिना च उग्रतेजसा च ब्रह्मतेजसा च सुघोषेण च सुपुष्षेण च सुमनोज्ञघोपेण च सुचेष्टरूपेण च प्रहसितनेत्रेण च गुणराशिना च मेघस्वरेण च सुन्दरवर्णेन च आयुस्तेजसा च सलीलगजगामिना च लोकाभिलापितेन च जितशत्रुणा च संपूजितेन च विश्यिना च 10 शिखिना च विश्वभुवा च ककुच्छन्देन च कनकमुनिना च काश्यपेन च तथागतेनार्हता. सम्यक्संबुद्धेन भाषितपूर्वः, तं भगवानप्येतर्हि संप्रकाशयेत् बहुजनहिताय बहुजनसुखाय लोकानुकम्पायै महतो जनकायस्यार्थाय सुखाय देवानां च -मनुष्याणां च । अस्य च महायानोद्भावनार्य सर्वपरप्रवादिनां च निग्रहार्थ सर्वबोधिसत्त्वानां चोद्भावनार्थ सर्वमाराणां चामिभवनाथ सर्वबोधिसत्त्वयानिकानां च पुद्गलानां वीर्यारम्भसंजननार्थ सद्धर्मस्य चानुपरिग्रहार्थं 15 त्रिरत्नवंशस्यानुपरिग्रहार्थं त्रिरत्नवंशस्यानुपच्छेदनार्थ बुद्धकार्यस्य च परिसंदर्शनार्थमिति । अधि- वासयति स्म भगवांस्तेषां देवपुत्राणां तूंप्णीभावेन सदेवकस्य लोकस्यानुकम्पामुपादाय ।। अथ खलु देवपुत्रा भगवतस्तूष्णीभावेनाधिवासनां विदित्वा तुष्टा उदग्रा आत्तमनसः प्रमुदिताः प्रीतिसौमनस्यजाता भगवतः पादौ शिरसाभिवन्ध भगवन्तं त्रिः प्रदक्षिणीकृत्य दिव्यै- धन्दनचूर्णरगुरुचूर्णर्मान्दारपुष्पैश्चाभ्यवकीर्य तत्रैवान्तर्दधुः ।। अथ खलु भगवांस्तस्यामेव रात्र्यामत्ययेन च करीरो मण्डलमात्रव्यूहस्तेनोपसंक्रामत् । उपसंक्रम्य भगवान् प्रज्ञाप्त एवासने न्यपीदरोधिसत्त्वगणपुरस्कृतः श्रावकसंघपुरस्कृतः। निषद्य भगवान् भिर्नामन्त्रयति स्म -- इति हि भिक्षवो रात्रौ प्रशान्तायामीश्वरो नाम शुद्धावासकायिको देवपुत्रो महेश्वरच नाम नन्दश्च सुनन्दश्च चन्दनैश्च महितश्च प्रशान्तश्च विनीतेश्वरश्चैते चान्ये च संबहुलाः शुदायासायिका देवपुत्राः पूर्ववद्यायत्तत्रैवान्तर्दधुः । अथ खलु ते बोधिसत्त्वास्ते च 25 महाश्रावका येन भगवांस्तेनाञ्जलिं प्रणम्य भगवन्तमेतदवोचन्-तत्साधु भगवन्, तं ललितविस्तर नाम धर्मपर्याय देशयतु । तद्भविष्यति बहुजनहिताय बहुजनमुखाय लोकानुकम्पायै महतो जनायस्पार्याय हिताय मुखाय देवानां च मनुष्याणां च एतर्हि चागतानां च बोधिसत्वानां महासत्वानाम् । अधिवास्पति स्म भगवांस्तेषां बोधिसत्वानां महासत्यानां तेषां च महायात्राणां एणीमान संदेवमानुपामुरस्प टोकमयानुकम्पामुपादाय । तरेदमुच्यते- 20 PR for भक्तिः. २R प्रभातमारेण for प्रवाहमागरेण. ३R ऊपीठेजसा for मीरा.Y RT for पुग.RE पिसिना. ERTणीमायेन. Lनिप्रदक्षिणी ter Faizi Rautori. Rसंघः पुर' for संघपुर • R नन्दन for पन्दनध.

·5 10 निदानपरिवर्तः प्रथमः। राज्यामिहास्या मम भिक्षोऽध सुग्योपविष्टस्य निरगणस्य । प्रविष्टमानस्य गुर्भनिहार- रेकाग्रचित्तस्य साहितस्य ।। ६ ।। अथागमन् देवमुता मरेय प्रतीतवर्ण सिमलश्रियोग। श्रियानभास्पद च जेतसाहय वन मुदा मेऽन्तिकमभ्युपागता ॥ ७॥ महेनरश्चन्दन ईश नन्दो प्रशान्तचित्तो महित सुनन्दन । शान्ताहृयश्चाप्युत देवपुर स्तास्ताश्व वयोऽय च देवकोट्य ॥ ८॥ प्रणम्य पादौ प्रतिदक्षिण च कृत्वैत्र मा तस्थुरिहांग्रतो मे। प्रगृह्य चेनाञ्जलिमहुलीभि सगौरना मामिह ते ययाचु ॥९॥ इद मुने रागनिमूदनाढ्य वेपुल्यसून हि महानिदानम् । यद्भापित सर्वतथागत प्रार लोकस्य सनस्य हितार्थमेतत् ॥ १०॥ तत्साचिदानीमपि भापतो मुनि स बोधिसत्वौघपरिग्रहेच्छया । पर महायाननिद प्रभापयन् परप्रवादानमुधिं च धर्पयन् ॥ ११ ॥ 15 20 25 अध्येपणा देवगणस्य तूष्णी मगृह्णदेवातधिगासन च । सर्वे च तुष्टा मुदिता उदया पुष्पाणि चिक्षेपुरवातहर्पम् ॥ १२ ॥ १Rमहर्षय for महर्द्धय २ र शुनन्द for सुनन्दन ३R रिहागता for रिहापतो ४R गापितो for भापतो ५R"देवमधि for ह्नदेवानधि

·ललितविस्तरे
. .
तद्भिक्षवो मे शृणुतेह सर्वे
वैपुल्यसूत्रं हि महानिदानम् ।
यद्भाषितं सर्वतथागतैः प्राग
लोकस्य सर्वस्य हितार्थमेवम् ॥ १३ ॥ इति ॥
इति श्रीललितविस्तरे निदानपरिवर्तो नाम प्रथमोऽध्यायः ।
Romभद'.

·२ समुत्साहपरिवतों द्वितीयः। तत्र भिक्षवः कतमः सुललितविस्तरो नाम धर्मपर्यायः सूत्रान्तो महावैपुल्यः ! इह भिक्षवो बोधिसत्त्वस्य तुषितवरभवनावस्थितस्य पूज्यपूजितस्यामिरेक्याप्तस्य देवशतसहस्रस्तुतस्तौमित- वर्णितप्रशंसितस्य लब्धाभिकस्य प्रणिधानसमुद्गतस्य सर्वबुद्धधर्मसमुदागतबुद्धेः सुविपुल- परिशुद्धज्ञाननयनस्य स्मृतिमतिगतिधृत्युत्तप्तविपुलबुद्धः दानशीलक्षान्तिवीर्यध्यानप्रज्ञामहोपाय- कौशल्पपरमपारमिताप्राप्तस्य महामैत्रीकरणामुदितोपेक्षाब्रह्मपथकोबिदस्य महाभिज्ञासंगणावरण-5 ज्ञानसंदर्शनामिमुखीभूतस्य स्मृत्युपस्थानसम्यक्प्रहाणसद्धिपादेन्द्रियबलबोध्यङ्गमार्गसर्वयोधिपक्ष- धर्मसुपरिपूर्णकोटिमाप्तस्य अपरिमितपुण्यसंभारलक्षणानुव्यञ्जनसमलंकृतकायस्य दीर्घानुपरि- वर्तिनो यथावादितथाकार्यवितथवाकर्मसमुदाहारकस्य ऋञ्चकुटिलावङ्काप्रतिहतमानसस्प सर्वमान- मददर्पभयविपादापगतस्य सर्वसत्त्वसमचित्तस्य अपरिमितबुद्धकोटिनयुतशतसहस्रपर्युपासितस्य बहुवोधिसत्त्वकोटिनयुतशतसहस्राबलोकितावलोकितवदनस्य शक्रब्रह्ममहेश्वरलोकपालदेवनागयक्ष- 10 गन्धर्वासुरगरुडकिन्नरमहोरगराक्षसगणैरभिनन्दितयशसः सर्वपदप्रमेदनिर्देशासङ्गप्रतिसंविदवतार- ज्ञानकुशलस्य सर्वबुद्धभाँपितधारणस्मृतिभाजनाविक्षेपानन्तापर्यन्तधारणीप्रतिलब्धस्य महा- धर्मनौस्मृत्युपस्थानसम्यक्प्रहाणऋद्धिपादेन्द्रियबलबोध्यङ्गमार्गपारमितोपायकौशल्यधर्मरत्नपुण्यसमु- दानीतमहासार्थवाहस्य चतुरोधपारगामिनाभिप्रायस्य निहतमानप्रत्यर्थिकस्य सर्वपरप्रवादिसुनि- गृहीतस्य संग्रामशीर्पसुप्रतिष्ठितस्य क्लेशरिपुगणनिसूदनस्य ज्ञानवरवद्धप्रहरणस्य बोधि- 15 चित्तमूलमहाकरुणादण्डाभ्याशयोद्गतस्य गम्भीरवीर्यसलिलाभिषिक्तस्य उपायकौशलकर्णिकस्य बोध्यङ्गध्यानकेशरस्य समाधिकिजल्कस्य गुणगणविमलसरसिसुजातस्य विगतमदमानपरिवाह- शशिविमलविस्तीर्णपत्रस्य शीलश्रुताप्रसाददशदिगप्रतिहतगन्धिनो लोके ज्ञानवृद्धस्याष्टाभिर्लोक- धभैरनुपलिसस्य महापुरुषपद्मस्य पुण्यज्ञानसंभारविसंतसुरभिगन्धिनः प्रज्ञाज्ञानदिनकरकिरण- विकसितसुविशुद्धशतपत्रपद्मतपनस्य चतुद्धिपादपरमजापजपितस्य चतुरार्यसत्यसुतीक्ष्ण- 20 नखदंष्ट्रस्य चतुर्ब्रह्मविहारनिश्रितैदर्शनस्य चतुःसंग्रहवस्तुसुसंगृहीतशिरसः द्वादशाङ्गप्रतीत्य- समुत्पादानुवोधानुपूर्वसमुद्गतकायस्य सप्तत्रिंशद्बोधिपक्षधर्मसंप्रतिपूर्णसुविजातिनाविद्याज्ञानकेशरिण- त्रिविमोक्षमुखावम्भितस्य शमयविदर्शनासुविशुद्धनयनस्य ध्यानविमोक्षसमाधिसमापत्तिगिरिदरी- गुहानिवासितस्य चतुरीर्यापथविनयनौपवनसुवर्धिततरोर्दशबलवैशारधाभ्यासीभावितबलस्य विगत- भवविभवभयलोमहर्पस्यासंकुचितपराक्रमस्य तीर्थ्यशशमृगगणसंघशमथनस्य नैरात्म्यघोषोदाहार- 25 महासिंहनादनादिनः पुरुयसिंहस्य विमुक्तिध्यानमण्डलप्रज्ञप्रभरश्मितीर्थकरखद्योतगणनिप्रभंकरस्य १. कतमत्सु for कतमः सु. २R पूज्योपपूजितत्य for पूज्यपूजि. ३ र तोमित for स्तामित. Rom. धर्मसमुदागतयुद्ध.५ R'प्रहार्ण िfor "प्रहाणद्धि'. ६ Rom. अवलोकित...R भाषिता for भाषित'.८R भिक्षेत्रस्य for °भिप्रायस्य. ९R"विस्तृत for "विस्त.१०R सभ्यसुरभि for "सुरमि: ११ R "निःसृत' for "निश्रित. १२ 'पूर्णस्य विजातनानाविद्या' for "पूर्णसुविजातिनाविद्या'. १३ R°विजृम्मास्य for "विजम्मितस्य. - ·८ ललितविस्तरे अविद्यातमोन्धकारतमःपटलवितिमिरकरणस्योत्तप्तबलवीर्यस्य देवमनुष्येपु पुण्यतेजस्तेजितस्य महापुरुषदिनकरस्य कृष्णपक्षापगतस्य शुक्लपक्षप्रतिपूर्णस्य मनापप्रियदर्शनस्य अप्रतिहतचक्षु- रिन्द्रियस्य देवशतसहस्रज्योतिर्गणप्रतिमण्डितस्य ध्यानविमोक्षज्ञानमण्डलस्य बोध्यङ्गसुखरश्मि- शशिकिरणस्य बुद्धविबुद्धमनुजकुमुदविबोधकस्य महापुरुपचन्द्रेसमचतुष्पर्पवीपानुपरीतस्य , सप्तबोध्यङ्गरत्नसमन्वागतस्य सर्वसत्वसमचित्तप्रयोगस्याप्रतिहतबुद्धेः दशकुशलकर्मपथवततपसः सुसमृद्धप्रतिपूर्णविशेषगमनाभिप्रायस्य अप्रतिहतधर्मराजावरप्रवरधर्मरत्नचक्रप्रवर्तकस्य चक्रवर्ति- वंशकुलकुलोदितस्य गम्भीरदुरवगाहप्रतीत्यसमुत्पादसर्वधर्मरत्नप्रतिपूर्णस्य अतृप्ततिविपुल- विस्तीर्णारम्भज्ञानशीलवेलानतिक्रमणस्य महापद्मगर्भेक्षणस्य सागरवरधरविपुलबुद्धेः पृथिव्यप्तेजोवायुसमचित्तस्य मेरुकल्पदृढबलाप्रकम्पमानस्यानुनयप्रतिघापगतस्य गगनतलविमल- 10 विपुलासह्यविस्तीर्णबुद्धेः अध्याशयसुपरिशुद्धस्य सुदत्तदानस्य सुकृतपूर्वयोगस्य सुकृताधिकारस्य दत्तसत्यकारस्य पर्येषितसर्यकुशलमूलस्य वासितवासनस्य निर्याणमिव सर्वकुशलमूलस्य सप्तसंख्ये- ये कल्पेषु समुदानीतसर्यकुशलमूलस्यन्दस्य दत्तसप्तविधदानस्य पञ्चविधपुण्यक्रियावस्त्ववसेवित- वतत्रिविधं कायिकेन चतुर्विधं वाचा त्रिविधं मनसा सुचरितवतो दशकुलकर्मपथादानसेवितवतः चत्वारिंशदङ्गसमन्वागतसम्यक्प्रयोगमासेवितवतः चत्वारिंशदङ्गसमन्वागतसम्यक्प्रणिधानप्रणि- 15 हितवतः चत्वारिंशदनसमन्वागतसम्यगध्याशयप्रतिपन्नवतः चत्वारिंशदङ्गसमन्वागतसम्यग्विमोक्ष- परिपूरितवतः: चत्वारिंशदनसमन्वागतसम्यगधिमुक्तिसृजीकृतवतः चत्वारिंशत्सु बुद्धकोटी- नियुतशतसहलेष्वनुप्रवजितवतः पञ्चपञ्चाशत्सु बुद्धकोटीनियुतशतसहस्रेषु दानानि दत्तवतः अर्धचतुर्थेषु प्रत्येकबुद्धकोटीशतेषु कृताधिकारवतः अप्रमेयासंख्येयान् सत्त्वान् स्वर्गमोक्षमार्गप्रति- पादितवतः अनुत्तरां सम्यक्संबोधिमभिसंबोझुकामस्यैकजातिप्रतिबद्धस्य इतश्च्युत्वा तुषितवर- 20 भवने स्थितस्य श्वेतकेतुनाम्नो देवपुत्रोत्तमस्य सर्वदेवसंधैः संपूज्यमानस्य रभ्यायमपरमितश्च्युतो मर्यस्य लोकोत्पन्नो नचिरादनुत्तरां सम्यक्संबोधिमभिसंभोत्स्यतीति ॥ तस्मिन् महाविमाने सुखोपविष्टस्य द्वात्रिंशमिसहरूप्रतिसंस्थिते वितर्दिनियूँहतोरणगवाक्ष- कूटागारप्रासादतलंसमलंकृते उच्छ्रितछत्रध्वजपटाकरत्नकिङ्किणीजालवितानवितते मान्दारवमहा- मान्दारवपुष्पसंस्तरणसंस्तृते अप्सरसःकोटीनियुतशतसहस्रसंगीतिसंप्रचलिते अतिमुक्तक- 25 चम्पकपाटटकोविदार,चिलिन्दमहामुचिलिन्दाशोकन्यग्रोधतिन्दुकासनकर्णिकारकेशरसौलरत्नवृक्षो- पशोभिते हेमजालसंछने महता पूर्णकुम्भोपशोभिते समतलव्यूहोपशोभिते ज्योतिर्मालिकासुमनोवाते देवकोटीनियुतशतसहस्राभिमुखनयनावलोकितालोके महाविपुलधर्मसंगीतिसर्वकामरतिवेगक्लेशन्छेदने व्यपगताखियोधप्रतिवमानमददपिनयने प्रीतिप्रसादप्रामोद्योत्तप्तविपुलस्मृतिसंजनने सुखोप- विष्टस्य तस्मिन् महाधर्मसांकम्ये प्रवृत्ते तेभ्यश्चतुरशीतिभ्यस्तूर्यसंगीतिसहस्रनिर्नादितेभ्यो बोधिसत्त्वस्य पूर्वगुभकर्मोपचयेनेमाः संचोदनागाया निश्वरान्त स्म- PR चन्द्रस्य सम' for चन्द्रसम'. २ R 'पर्पदीपा for °पपंददीपा'. ३ R राजवर for "राजापर. ४R "मूलस्य दत्त for 'मूलस्पन्दस्य दत्त'. ५R "वस्तूपसेवित' for "वस्ववसेवित. ६ Rom. सम्पा. "R om. 'तल'. ८R 'मुचिरिन्द' for "मुचिलिन्दी. १R किन्दुक' for °तिन्दुक १.Rगा for 'पाल', ·समुत्साहपरिवर्ती द्वितीयः। 10 स्मर विपुलपुण्यनिचय स्मृतिमतिगतिमनन्तप्रज्ञाप्रभाकरिन् । अतुलबलविपुलविक्रम व्याकरणं दीपंकरस्यापि ॥ १ ॥ स्मर विपुलनिर्मलमनस् निमलमलमहीणशान्तमददोषम् । शुभविमलशुद्धचित्ता दोमचरी यादृशा ति पुरे ॥२॥ स्मर कुलकुलीनी शमयं शीलवतं क्षमा दमं चैव । वीर्यबलध्यानप्रज्ञा निषेविता कल्प( कोटी' )नियुतानि ॥ ३ ॥ स्मर स्मर अनन्तकीर्ते संपूजिता ये ति युद्धनियुतानि । सर्वान् करुणायमानः कालोऽयं मा उपेक्षस्व ॥ ४ ॥ च्यव च्यत्र हि च्युतिविधिज्ञा जरमरणक्लेशसूदना विरजा । समुदीक्षन्ते बहवो देवासुरनागयक्षगन्धर्वा ॥५॥ कल्पसहते रमित्वा तैप्ति स्त्यम्भसीव समुद्रे । साघु भत्र प्रज्ञातृप्त तर्पय जनतां चिरतृषार्ताम् ॥ ६.॥ किं चाप्यनिन्दितयश(स्त्वं) धर्मरतिरतो न चासि कामरतः । अथ च पुनरमलनयना अनुकम्पा सदेवकं लोकम् ॥ ७॥ किं चापि देवनयुताः श्रुत्वा धर्म न ते वितृप्यन्ते । अथ च पुन रक्षणगतानपायसंस्थानपेक्षस्व ॥ ८॥ किं चापि विमलचक्षो पश्यसि बुद्धान् दशादिशि लोके धर्म शृणोपि च ततस्तं धर्मवरं विभज लोके ॥ ९ ॥ किं चापि तुपितभवनं तव पुण्यश्रियाभिशोभते श्रीमान् । अथ च पुन करुणमानस प्रवर्ष जम्बुध्वजे वर्षम् ॥ १० ॥ समतीत्य कामधातुं देवा ये रूपातुकानेके । सर्वे त्यभिनन्दन्ते स्पृशेयै सिवितो बोधिम् ॥ ११ ॥. निहता ति मारकर्मा जितास्त्वयान्ये कुतीथिका नाथा । केन सकलगत ति बोधी कालोऽयं मा उपेक्षस्व ॥ १२ ॥ क्लेशाग्निना प्रदीप्ते लोके त्वं वीर मेघवद् व्याप्य । अभिवर्षामृतवर्ष शमय क्लेशानरमरूणाम् ॥ १३ ॥ 20 25 १R दानचरी यादृशाऽतिपुरे. २ २ 'कुलीनाः for 'कुलीना. ३ R कोटि" for कोटी'. ४R गन्धर्वाः for गन्धर्वा. ५R सहस्र for सहन. ६R. तृप्ता नासनम्भसीय समुद्रे. . R. अनुकम्पा for 'कम्पा. ८R संस्थानवेक्षस्व for 'नपेक्षस. ९R चक्षुःfor "चक्षो. १० R धातुदेवान् for 'धातुकानेके. ११R स्पृशेयं सिव्रितं. -- ·ललितविस्तरे 5 त्वं वैद्य धातुकुशैल चिरातुरान् सत्यवैद्य सत्यवान् । त्रिविमोक्षागदयोगैर्निर्वाणसुखे स्थपय शीघ्रम् ॥ १४ ॥ अश्रुत्व सिंहनादं क्रोष्टुकनादं नदन्त्यनुत्रष्टाः । नद बुद्धसिंहनादं त्रासय परतीर्थिकशृगालान् ॥१५॥ प्रज्ञाप्रदीपहस्तो बलवीर्यबेलोदितो धरणिमण्डे । करतलवरेण धरणी परीहनित्वा जिनहि मारम् ॥१६॥ समुदीक्षन्ते पालाश्चतुरो ये तुभ्य दास्यते पात्रम् । शक्राश्च ब्रह्म नँयुता ये जातं त्वां ग्रहीष्यन्ति ॥ १७ ॥ व्यवलोकयाभियशा कुलरत्नकुलोदिता कुलकुलीना । यत्र स्थित्वा सुमते देशेष्यसि बोधिसत्त्वचरिम् ॥१८॥ यत्रैव भाजनेऽस्मिन् मणिरत्नं तिष्ठते भवति श्रीमान् । मणिरत्नं विमलबुद्धे प्रवर्ष जम्बुध्वजे वर्षम् ॥ १९ ॥ एवं बहुप्रकारा संगीतिरवानुनिश्चरा गाथा । चोदेन्ति करणामनसं अयं स कालो मा उपेक्षस्व ॥ २०॥ इति ।। 10 15 इति श्रीललितविस्तरे समुत्साहपरिवर्तो नाम द्वितीयोऽध्यायः ॥ R'गyिo for 'कुशल चिरा. २R पलो हितो for बलोदितो. ३ R परे for परा. MR मन ना ५ R दरियाम बोधिसरितम् for दरौप्यमि योधिसत्वचरिम्. ६R श्रीमन्, WRfor 'fi'. c Rom, 19: throughout, ·-- कुलपरिशुद्धिपरिवर्तस्तृतीयः । इति हि भिक्षयो बोधिसत्व एवं धर्मकालसंचोदितः संस्ततो महाविमानानिष्काम्य धर्मोचयो नाम महाप्रासादो यत्र निषध बोधिसत्वस्तुपितेभ्यो देवेभ्यो धर्म देशयति स्म, तं बोधिसत्त्वोऽमिरोहति स्म, अभिरुह्य च सुधर्मे सिंहासने निपीदति स्म । अथ ये देवपुत्रा बोधिसत्त्वस्य सभागाः समयानसंप्रस्थितास्तेऽपि तमेव प्रासादमभिरोहन्ति स्म । ये च दश- दिक्संनिपतिता बोधिसत्त्वाः सभागचरिता बोधिसत्त्वस्य देवपुत्राश्च, तेऽपि तं प्रासादमभिरुह्य यथा- 5 प्रत्यर्हेपु सिंहासनेषु स्वकस्वकेषु निपीदन्ति स्म अपगताप्सरोगणा अपगतप्राकृतदेवपुत्राः समानाध्याशयपरिवारा अष्टपष्टिकोटिसहस्रपरिवाराः ॥ इति हि भिक्षयो द्वादशभिर्वोधिसत्वो मातुः कुक्षिमवक्रमिष्यतीति ।। अथ शुद्धावासकायिका देवपुत्रा जम्बुद्वीपमागत्य दिव्यं वर्णमन्तैर्धाप्य ब्राह्मणवैपेण ब्राह्मणान् वेदानध्यापयन्ति स्म । यस्यैवरूपा गर्भावक्रान्तिर्भवति, स द्वात्रिंशता महापुरुषलक्षणैः 10 समन्वागतो भवति । यैः समन्वागतस्य द्वे गती भवतो न तृतीया । सचेदगारमध्यावसति, राजा भवति चक्रवर्ती चतुरङ्गो विजितवान् धार्मिको धर्मराजः सप्तरत्नसमन्वागतः । तस्येमानि सप्त रत्नानि भवन्ति । तद्यथा- चक्ररत्नं हस्तिरत्नं अश्वरलं स्त्रीरत्नं मणिरत्नं गृहपतिरत्नं परिणायकरत्नमेव सप्तमम् ।। करूपेण राजा चक्रवर्ती चक्ररत्नेन समन्वागतो भवति ! इह राज्ञः क्षत्रियस्य मूर्धा- 15 भिषिक्तस्य तदेव पोपधेयं च पञ्चदश्यां शिरःस्नातस्योपवासोपितस्योपरिप्रासादतलगतस्य स्त्र्यागारपरिवृतस्य पूर्वस्यां दिशि दिव्यं चक्ररत्नं प्रादुर्भवति । सहस्रारं सनेमिकं सनामिक सुवर्णवर्णकर्मालंकृतं सप्ततालमुच्चैः समन्ताद् दृष्ट्वान्तःपुरं राज्ञः क्षत्रियस्य मूर्धाभिषिक्तस्य तदिव्यं चक्ररत्नमेवं भवति । श्रुतं खलु मया यस्य किल राज्ञः क्षत्रियस्य मूर्धाभिषिक्तस्य तदेव पोपधेयं पञ्चदश्यां शिरःस्नातस्योपवासोपितस्योपरिप्रासादतलगतस्य स्व्यागारपरिवृतस्य पूर्वस्यां दिशि दिव्यं 0 चक्ररत्नं प्रादुर्भवति, स भवति राजा चक्रवर्ती । नूनमहं राजा चक्रवर्ती यन्न्वहं दिव्यं चक्ररत्नं भीमांसपेयम् । अथ राजा क्षत्रियो मूर्धाभिषिक्त एकांसमुत्तरासहं कृत्वा दक्षिणजानुमण्डलं पृथिव्यां प्रतिष्ठाप्य दक्षिणेन पाणिना तदिव्यं चक्ररत्नं प्रार्थयेदेवं चावेदयेत् - प्रवर्तयस्व भट्ट दिव्यं चक्ररत्नं धर्मेण माधर्मेण । अथ तदिव्यं चक्ररत्नं राज्ञा क्षत्रियेण मूर्धाभिषिक्तेन प्रवर्तितं सम्यगेव ऋद्धी विहायसा पूर्वेण व्रजति । अन्वेति राजा चक्रवर्ती सार्धं चतुरङ्गेण बलकायेन । यत्र चें 25 पृथिवीप्रदेशे तदिव्यं चक्ररत्नं संतिष्ठते, तत्र राजा क्षत्रियो मर्धाभिषिक्तो वासं ल्पयति सार्ध चतुरनेण बलकायेन । अथ ये"ते भवन्ति पूर्वस्यां दिशि राजानो मण्डलिनः, ते रूप्यपात्री को . १R परिवारा इति for 'वाराः. २R अन्तर्धाय for 'र्धाप्य. ३ एवंरूपा for एवरूपा. ४ Rom. च.५ वर्ग for "वर्ण. ६ R°मेव for मेव. R योन्वहं for यन्वद. ८R मतः for भ. ९R ऋद्ध for ऋद्धी. १० Rom.च. ११R ये ये for येते. १२ Rom, वा.

·१२ ललितविस्तरे सुवर्णचूर्णपरिपूर्णामादाय स्वर्णपात्री वा रूप्यचूर्णपरिपूर्णामादाय राजान चक्रवर्तिन प्रत्युत्तिष्ठन्ति एहि देव स्वागत देवाय, इद देवस्य राज्यमृद्ध च स्फीत च क्षेम च सुभिक्ष च रमणीय चाकीर्ण- बहुजनमनुष्य च । अध्यावसतु देव स्वक विजितमनुप्राप्तम् । एवमुक्ते राजा क्षत्रियो मूर्धाभिषिक्त नाता तान् राज्ञो मण्डलिन एतदवोचत्कारयन्तु भवन्त स्वकानि राज्यानि धर्मेण। हन्त भवन्तो 5 मा प्राणिन घातयिष्यथ, मादत्तादास्यथ, मा कामेषु मिथ्या चरिष्यथ, मा मृषा वक्ष्यथ, यावन्मा मे विजिते अधर्ममुत्पद्यते, माधर्मचारिणो रोचेथें । एव खलु राजा क्षत्रियो मूर्धाभिषिक्त पूर्वा दिश विजयति । पूर्वी दिश विजितें पूर्व समुद्रमवगाह्य पूर्व समुद्रमनतरति । पूर्व समुद्रमवतीर्य सम्यगेव नद्धया विहायसा दक्षिणेन व्रजति । अन्वेति राजा चक्रवर्ती सार्ध चतुरङ्गेण बलकायेन । पूर्ववदेव दक्षिणा दिश विजयति । यथा दक्षिामेव पश्चिमामुत्तरा दिश विजयति । 10 उत्तरा दिश पिजित्य उत्तरसमुद्रमवगाहते । अवगाह्योत्तरात्समुद्राप्रत्युत्तरति । प्रत्युत्तीर्य सम्यगेव ऋद्या विहायसा राजधानीमागत्योपरि अन्त पुरद्वारेऽक्षतमेवास्थात् । एवरूपेण राजा क्षत्रियो मूर्धाभिषिक्तश्चक्ररत्नेन समन्वागतो भवति ॥ कयरूपेण राजा चक्रवर्ती हस्तिरत्नेन समन्वागतो भवति : इह राज्ञ क्षत्रियस्य मूर्धा मिषिक्तस्य पूर्वबद्धस्तिरत्नमुत्पद्यते । सर्वश्चेत सप्ताङ्गसुप्रतिष्ठित स्वर्णचूडक स्वर्णवज स्वर्णालंकार 15 हेमजालप्रतिच्छन्न ऋद्धिमन्त विहायसा गामिन पिर्कुर्वणाधर्मिण यदुत बोधिर्नाम नागराजी । यदा च राजा क्षत्रियो मूर्धाभिषिक्तस्तद्वस्तिरत्न मीमासितुकामो भवति, अथ सूर्यस्याभ्युद्गमनवेलाया तस्तिरनमभिरह्य इमामेव महापृथिवीं समुद्रपरिखा समुद्रपर्यन्ता समन्ततोऽन्वाहिण्ड्य राजधानी मागत्य प्रशासनरति प्रत्यनुभवति । एवरूपेण राजा चक्रवर्ती हस्तिरत्नेन समन्वागतो भवति ॥ कयरूपेण राजा चक्रवर्ती अश्वरत्नेन समन्वागतो भवति ? अथ राज्ञ क्षत्रियस्य 20 मूर्धाभिषिक्तस्य पूर्वपदश्वरनमुपद्यते । सर्पनील" कृष्णशिरस मुञ्जकेशमाढतवदन स्वर्णवज स्वर्णालंकार हेमजालप्रतिच्छन्न ऋद्धिमन्त रिहायसा गामिन विर्वणाधर्मिण यदुत वार्टीको नामाश्वराजम् । यदा चै राजा क्षत्रियो मूर्धाभिषिक्तोऽश्वरत्न मीमासितुकामो भवति, अथ सूर्यस्याभ्युद्गमनवेलायामश्वरत्नमभिरुह्य इमामेव महापृथ्वी समुद्रपरिखा समुद्र पर्यन्ता समन्ततोऽन्याहिण्डय राजमानीमागत्य प्रशासनरति प्रत्यनुभवति । एवरूपेण राजा ॐ चरपती अवरत्नेन समन्वागतो माति ॥ क्यरूपण राजा चक्रवर्ती मणिरत्नेन समन्वागतो भवति । इह राज्ञ क्षत्रियस्य मूर्धा भिषाम्प पूर्वयमणिरनमुत्पद्यते शुद्धनीलवै यमष्टाश सुपरिकर्मकृतम् । तस्य खल पुनर्मणि रनम्यामा सामन्त पुरमभास्येन स्पुट भाति । यदा च राजा क्षत्रियो मूर्धाभिषिक्तस्त Rom तार, २ Rमा दता दास्यय for गादत्तादास्यथ ३ . मृपो for मृषा ४ Rरोचय for रोपप ५RA for विजित मिणमित oratणामेव R सप्तार for सप्ता, CR परदेन for'संघरे । Rशियामि or frgण १. R नागराजो ११R स्वराज for tra" 12 Ral for fir frytm for fort 9 Ret for ru Roma NR सूपस्यायुगमन for सूपस्य भ्युगमन 10R 4 for पेय १R भार for भरमस्पेन ·कुलपरिशुद्धिपरिवर्तस्तृतीयः। मणिरत्नं मीमांसितुकामो भवति, अथ राज्यामधरानसमयेऽन्धकारतमिस्रायां तं मणिरत्न घजाने उच्छोपयित्वा उद्यानभूमि निर्याति सुभूमिदर्शनाय । तस्य खलु पुनर्मणिरत्नस्याभया सीवन्तं चतुरावलकायमत्रभासेन स्पुटीभवति सामन्तेन योजनम् । ये खल्लु पुनस्तस्य मणिरत्नस्य सामन्तके मनुष्याः प्रतिवसन्ति, ते तेनावभासेनास्फुट समाना अन्योन्य संजानन्ति, अन्योन्यं पश्यन्ति, अन्योन्यमाहुः-उत्तिष्ठ भद्रमुखाः कर्मान्तानि कारयत, आपणानि प्रसारयत, दिवा 5 मन्यामहे सूर्यमभ्युद्गतम् । ऐवंरूपेण राजा क्षत्रियो मूर्धाभिषिक्तो मणिरत्लेन समन्वागतो भवति ॥ कथंरूपेण राजा चक्रवर्ती स्त्रीरत्नेन समन्वागतो भवति ? इह राज्ञः क्षत्रियस्य मूर्धा- भिषिक्तस्य पूर्ववत्स्त्रीरत्नमुत्पयते । सदशी क्षत्रिया नातिदीर्घा नातिहस्वा नातिस्थूला नातिकृशा नातिगौरी नातिकृष्णा अभिरूपा प्रासादिका दर्शनीया । तस्याः सर्वरोमकूपेभ्यश्चन्दनगन्धं प्रवाति, मुखाचोत्पलगन्धं प्रवाति । काचिलिन्दिकसुखसंस्पर्शा । शीतलकाले चास्या उष्णसंस्पर्शानि 10 गात्राणि भवन्ति, उष्णकाले च शीतसंस्पर्शानि । सा राजानं चक्रवर्तिनं मुक्त्वा नान्यस्मिन् मन- सापि रागं करोति किं पुनः कायेन । एवंरूपेण राजा चक्रवर्ती स्त्रीरत्नेन समन्वागतो भवति । कर्यरूपेण राजा चक्रवर्ती गृहपतिरत्नेन समन्वागतो भवति ? इह राज्ञः क्षत्रियस्य मूर्धाभिषिक्तस्य पूर्ववद् गृहपतिरत्नमुत्पद्यते पण्डितो व्यक्तो मेधावी दिव्यचक्षुः । स तेन दिव्य- चक्षुषा सामन्तेन योजनं सस्वामिकानि निधानानि पश्यति, अस्वामिकानि निधानानि पश्यति । 15 स यानि तानि भवन्ति अस्वामिकानि, तै राज्ञश्चक्रवर्तिनो धनेन करणीयं करोति । एवंरूपेण राजा चक्रवर्ती गृहपतिरलेन समन्वागतो भवति ॥ कथरूपेण राजा चक्रवर्ती परिणायकरत्नेन समन्वागतो भवति ? इह राज्ञः क्षत्रियस्य मूर्धाषिभित्तस्य पूर्ववत्परिणायकरत्नमुत्पद्यते पण्डितो व्यक्तो मेधावी । राज्ञचक्रवर्तिनश्चिन्तितमात्रेण उद्योजयितव्यं सेनामुद्योजयति स्म । एवंरूपेण राजा चक्रवर्ती परिणायकरत्नेन समन्वागतो भवति । एभिः सप्तरत्नैः समन्वागतो भविष्यति । भैति चास्य पुत्रसहस्र शूराणां वीराणां वराङ्गरूपिणां परसैन्यप्रमर्दकानाम् । स इमां महापृथिवीं ससागरपर्यन्तामखिलामकण्टकामदण्डेना- शस्त्रेणामिनिर्जित्याध्यासयति । सचेदगारादनगारिका प्रव्रजिष्यति, वान्तछन्दरागो नेता अनन्य- देवः शास्ता देवानां च मनुष्याणां चेति ॥ तथी अन्येऽपि देवपुत्रा जम्बुद्वीपमागत्य प्रत्येकबुद्धेभ्य आरोचयन्ति स्म-रिञ्चत मार्पा 25 युद्धक्षेत्रम् । इतो द्वादशवत्सरे बोधिसत्रो मातुः कुक्षिमवक्रमिप्यति ।। तेन खल्ल पुनर्भिक्षवः समयेन राजगृहे महानगरे गोलौगुलपरिवर्तने पर्वते मातङ्गो नाम प्रत्येकबुद्धो विहरति स्म । स तं शब्दं श्रुत्वा कर्दम इव शिलायां प्रत्याय विहायसा सप्तताल- मात्रमत्युगम्य च तेजोधातुं समापद्योल्केव परिनिर्वाणोऽयम् । यत्तस्य पित्तश्लेष्मस्नाय्वास्थमांस- " १R उस्माप for उच्छाप. २R तस्य twice. ३R om. पुनर. ४ R आस्फुटं भास for भास्फुट समाना. ५ Rom. रूपेण. ६R सस्वामिकानि for अस्वा'. R omfrom निधानानि upto अस्वामिकानि. ८ Rom. पण्डितो. ९R मात्रेणोद्योजयितव्यो for 'मात्रेण सद्योजयितव्यं. १० Rom. भवति. ११ R महापृथ्वी. १२ अयान्ये for तथान्ये. १३ R गोलीगुल' for गोलाङ्गुल'. १४R प्रास्थाय. १५ र परिनिर्वाति स्म for परिनिर्वाणोध्यम्, ·१४ 10 ललितविस्तरे रुधिरं चासीत् , तत्सर्वं तेजसा पर्यवदानमगच्छत् । शुद्धशरीराण्येव भूमौ प्रापतन् । अद्यापि च तानि ऋषिपदान्येव संज्ञायन्ते ॥ तेन खल पुनर्भिक्षवः समयेन वाराणस्यां ऋषिपतने मृगदावे पञ्च प्रत्येकबुद्धशतानि विहरन्ति स्म । तेऽपि तं शब्दं श्रुत्वा विहायसा सप्ततालमात्रमत्युद्गम्य तेजोधातुं समापद्योल्केव 5 परिनिर्वान्ति स्म । यत्तेषां पित्तश्लेष्ममांसास्थिस्नायुरुधिरं चाभूत् , तत्सर्व तेजसा पर्यवदानमगच्छत् । शुद्धशरीराण्येव भूमौ प्रापतन् । अस्मिन्नृपयः पतिता इति तस्मात्प्रभृति ऋपिपतनसंज्ञोदपाँदि । अभयदत्ताश्च तस्मिन् मृगाः प्रतिवसन्ति इति तदप्रेण मृगदावस्य मृर्गदाव इति संज्ञोदपादि ॥ इति हि भिक्षवो बोधिसत्त्वस्तुपितवरभवनस्थितश्चत्वारि महाविलोकितानि विलोकयति स्म । कतमानि चत्वारि ! तद्यथा-कालविलोकितं द्वीपविलोकितं देशविलोकितं कुलविलोकितम् ॥ किं कारणं भिक्षवो बोधिसत्त्वः कालविलोक्तिं विलोकयति स्म ? न बोधिसत्व आदि- प्रवृत्ते लोके सत्वसंवर्तनीकालसमये मातुः कुक्षिमवक्रामति, अथ तर्हि यदा व्यक्तो लोकः सुस्थितो भवति, जाति प्रज्ञायते, जरा प्रज्ञायते, व्याधि प्रज्ञायते, मरणं प्रज्ञायते, तदा बोधिसत्त्वो मातुः कुक्षिमवक्रामति ॥ किं कारणं योधिसत्त्वो द्वीपविलोक्तिं विलोकयति स्म ! न बोधिसत्वा प्रत्यन्तद्वीपा 15 उपपद्यन्ते, न पूर्वविदेहे, नापरगोदानीये, न चोत्तरकुरौ । अथ तर्हि जम्बुद्वीप एवोपपद्यन्ते ।। किं कारणं भिक्षवो बोधिसत्वो देशविलोकितं विलोकयति स्म ? न बोधिसत्त्वाः प्रत्यन्त- जनपदेषुपैयन्ते, येषु मनुष्या अन्धजात्या जडा एडमूकजातीया अभव्याः सुभाषितदुर्भापिताना- मर्थ ज्ञातुम् । अथ तर्हि बोधिसत्वा मध्यमेष्वेव जनपदेषुपपद्यन्ते । किं कारणे मिक्षवो बोधिसत्त्वः कुलविलोक्तिं विलोकयति स्म : न बोधिसत्त्वा हीनकुले- 20 पूपपद्यन्ते चण्डालकुलेषु वा वेणुकारकुले वा रथकारकुले वा पुष्कँसकुले वा । अथ तर्हि कुलद्वये एवोपपद्यन्ते ब्राह्मणकुले क्षत्रियकुले च । तत्र यदा ब्राह्मणगुरुको लोको भवति, तदा ग्राह्मणकुले उपपद्यन्ते । यदा क्षत्रियगुरुको लोको भवति, तदा क्षत्रियकुले उपपद्यन्ते । एतर्हि मिशवः क्षत्रियगुरुको लोकः । तस्माद्बोधिसत्वाः क्षत्रियकुले उपपद्यन्ते । तमर्थं च संप्रतीत्य मोधिसत्वस्तुपितवरभवनस्थश्चत्वारि महाविलोकितानि विलोकयति स्म ।। एवं चावलोक्य तूष्णीमभूत् । इति हि भिक्षवस्ते देवपुत्राः बोधिसत्त्वस्यान्योन्य परि- पृचन्ति स्म-कतमस्मिन् कुटरत्ने कियपायां जनन्यां बोधिसत्वः प्रतिष्टतेति । तत्र केचिदाहु:- द येदेहीकुलं मगर जनपदेषु प्राद्धं च सीतं च क्षेमं सुभिक्षं च । इदं प्रतिरूपमस्य बोधिसत्वस्य गर्भस्यानम् । अपरे वाहः-न तत्प्रतिरूपम् । तत्कस्मात् ! तथा हि-तन IR पारागस्या. २ Rऋषिपत्तने lor पतने. १R परिनिन्ति for परिनिन्ति. ४ R'फुपुट for'शुद.५R मापदन् तस्मिन् for प्रापतन अस्मिन् (RTrन for "पतन. UR'सत्पादिता for it R मृगायो twice. After विप्रेरितम् R adds च. १• Rf कारण हि. "Rोरे lor रा. १२Rom. उपपपन्न । पु. ३L मनुप्मान्धता for मनुप्या अन्य पY RRMIR.१५RTrlor पुण.Rom.0L समर्थ for तमपं. १८R.

·कुलपरिशुद्धिपरिवर्तस्तृतीयः। । L21 R23 10 मातृशुद्धं पितृशुई अप्ठेतं चञ्चलमनवस्थितं परित्तपुण्याभिष्यन्दितं न विपुलपुण्याभिषिक्तं सत्कुलप्रदेशोपचारं नोद्यानसरस्तडागाकीर्ण कवटमित्र प्रत्यन्तवासम् । तेन न तत्प्रतिरूपम् ।। अपरे लाहुः--इदं पुनः कौशलकुलं महावाहनं च महापरिवारं च महाधनं च । तत्प्रति- रूपमस्य बोधिसत्वस्य गर्भप्रतिसंस्थानायेति । अपरेऽप्याहुः-तदप्यप्रतिरूपम् । तत्कस्माद्धेतोः ? तथा हि-कौशलकुलं मातङ्गच्युत्युपपन्नं न मातृपितृशुद्धम् । हीनाधिमुक्तिकं न च । कुलोदितं न चापरिमितधनरत्ननिधिसमुत्थितम् । तेन न तत्प्रतिरूपम् ।। अपरे लाहुँ:-इदं वंशरांजकुल ऋद्धं च स्फीतं च क्षेमं च सुभिक्षं च । इदं प्रतिरूपमस्य बोधिसत्वस्य गर्भस्थानमिति । अपर एवमाहः-इदमप्यप्रतिरूपम् । किं कारणम् । तथाहि- वंशराजकुलं प्राकृतं च चण्डं च न चोज्ज्वलिततेजस परपुरुषजन्मावृतं च न मातृपितृस्त्रतेजः- कर्मीभिनिर्वृत्तं च । उच्छेदवादी च तत्र राजा । तेन तदप्यप्रतिरूपम् ॥ अपरेऽप्याहुः-इयं वैशाली महानगरी ऋद्धा च स्फीता च क्षेमा च सुभिक्षा च रमणीया चाकीर्णबहुजनमनुष्या च क्तिर्दिनिहतोरणगवाक्षहर्नाकुटागारप्रासादतलसमलंकृता च पुष्प- वाटिकावनराजिसंकुसुमिता च अमरभवनपुरप्राकाश्या । सा प्रतिरूपास्य बोधिसत्त्वस्य गर्भप्रतिसंस्थानायेति । अपर आहुः-साप्पप्रतिरूपा । किं कारणम् ! तथा हि-तेषां नास्ति परस्परन्यायवादिता, नास्ति धर्माचरणम् , नोचमध्यवृद्धज्येष्ठानुपालिता । एकैक एव मन्यते--अहं 15 राजा, अहं राजेति । न च कस्यचिच्छिष्यत्वमभ्युपगच्छति न धर्मत्वम् । तेन साप्यप्रतिरूपा ॥ अपरे त्वेवमातुः इदं प्रद्योतकुलं महाबलं च महावाहनं च परचमूशिरसि विजय- लब्ध च। तत्प्रतिरूपमस्य बोधिसत्त्वस्य गर्भप्रतिसंस्थानायेति । अपरे त्वेवमाहुः-तदप्पप्रतिरूपम् । कि कारणम् ! ता हि ते चण्डाश्च चपलाश्च सैराश्च पलाच साहसिकाच, न च कर्मदर्शिनः । 20 तेन तदप्यप्रतिरूपमस्य बोधिसत्त्वस्य गर्भप्रतिसंस्थानायेति ।। अपर एवमाहुः-इयं मथुरा नगरी प्रद्धा च स्फीता व क्षेमा च सुभिक्षा चाकीर्ण- बहुजनमनुष्या च । राज्ञः सुबाहोः कंसर्कुलस्य शूरसेनेश्वरस्य राजधानिः । सा प्रतिरूपास्य बोधिसत्वस्य गर्भप्रतिसंस्थानायेति । अपरे वाहः-साप्यप्रतिरूपा । किं कारणम् ? तथाहि- स राजा मिथ्यादृष्टिकुलवंशप्रसूतो दस्युराजा । न युज्यते चरमभविकस्य बोधिसत्त्वस्य 25 मिथ्याष्टिकुले उपपत्तुम् । तेन साप्यप्रतिरूपा ॥ अपरेऽप्याहुः-अयं हस्तिनापुरे महानगरे राजा पाण्डवकुलवंशप्रसूतः शूरो वीर्यवान् वराङ्गरूपसंपन्नः परसैन्यप्रमर्दकानां तत्कुलं प्रतिरूपमस्य बोधिसत्त्वस्य गर्भप्रतिसंस्थानायेति । अपरेऽयाहुः तदप्यप्रतिरूपम् । किं कारणम् ? तथा हि-पाण्डवकुलप्रसूतैः कुलवंशोऽति- . 122 *R 24 १R अपुत्र for अप्ठतं. २ र परिशुष्यत्पुण्यक for परितपुण्याभिष्यन्दितं. ३ R कटमिय. MR अपरे त्याहुः. ५ र अपरेश्याहु: ६ र कर्माभिनित for नित. अपरे वाहु.. प्रद्योतनकुल for प्रद्योतकुलं. ९ कर्मादर्शिनः. १: सूरकंयकुलस्म for सकुलस्य शरसेनेश्वरस्त्य. ११R दस्यू राजा. १२R पुनरन्ये त्वाः, १३Rom. श.

·ललितविस्तरे व्याकुल्लीकृतो युधिष्ठिरो धर्मस्य पुत्र इति कथयति, भीमसेनो वायोः, अर्जुन इन्द्रस्य, नकुलसहदेवा- वश्विनोरिति । तेन तदपि कुलमप्रतिरूपमस्य बोधिसत्त्वस्य गर्भसंस्थानायेति ।। अपर आहुः- इयं मिथिला नगरी अतीव रमणीया मैथिलस्य राज्ञः सुमित्रस्य निवास- भूमिः । स राजा प्रभूतहस्त्यश्वरथपदातिबलकायसमन्वितः प्रभूतहिरण्यसुवर्णमणिमुक्तापैडूर्य- 5 शङ्खशिलाप्रवालजातरूपरजतवित्तोपकरणः सर्वसामन्तराजाभीतबलपराक्रमो मित्रवान् धर्मवत्सलः । तत्कुलं प्रतिरूपमस्य बोधिसत्त्वस्य गर्मप्रतिसंस्थानायेति । अन्य ऊचुः -- तदप्यप्रतिरूपम् । अस्त्यसौ राजा सुमित्र एवंगुणयुक्तः, किं त्वतिवृद्धो न समर्थः प्रजामुत्पादयितुमतिबहुपुत्रश्च । तस्मात्तदपि कुलमप्रतिरूपमस्य बोधिसत्त्वस्य गर्भप्रतिसंस्थानायेति ॥ एवं भिक्षवस्ते बोधिसत्त्वा देवपुत्राश्च सर्वस्मिन् जम्बुद्वीपे पोडशजानपदेषु यानि कानिचि- 10 दुचोचानि राजकुलानि, तानि सर्वाणि व्यवलोकयन्तः ( तानि ) सर्वाणि सदोपाण्यद्राक्षुः । तेषां चिन्तामनस्कारप्रयुक्तानां ज्ञानकेतुध्वजो नाम देवपुत्रोऽवैवर्तिको बोधाय कृतनिश्चयोऽस्मिन्महायाने। स तां महतीं बोधिसत्वदेवपर्षदमेतदवोचत्-एतन्मार्पा एतमेव बोधिसत्त्वमुपसंक्रम्य परिप्रेक्ष्यामः- कीदृग्गुणसंपन्ने कुले चरमभविको बोधिसत्वः प्रत्याजायत इति । साध्विति ते सर्वे कृताञ्जलि- पुटा बोधिसत्त्वमुपसंक्रम्य पर्यप्राक्षुः-कीडग्गुणसंपन्ने सत्पुरुषकुलरत्ने चरमभविको बोधिसत्त्वः 15 प्रत्याजायत इति ॥ ततो बोधिसत्त्वस्तं महान्तं बोधिसत्त्वगणं देवगणं च व्यवलोक्य एतदवोचत्-चतुष्पष्टया- कारैर्मोीः संपन्नकुलं भवति यत्र चरमभविको बोधिसत्वः प्रत्याजायते । क्तमैश्चतुष्पष्टयाकारैः । तद्यया । अभिज्ञातं च तत्कुलं भवति । अक्षुद्रानुपघाति च तत्कुलं भवति । जातिसंपन्नं च तत्कुलं भवति । गोसंपन्नं च तत्कुलं भवति । पूर्वपुरुपयुगसंपन्नं च तत्कुलं भवति । 20 अभिजातपुरुपयुगसंपन्नं च तत्कुलं भवति । अभिलक्षितपुरुपयुगसंपन्नं च तत्कुलं भवति । महेशाख्यपुरुषयुगसंपन्नं च तत्कुलं भवति । बहुखीकं च तत्कुलं भवति । बहुपुरुवं च तत्कुलं भवति । अभीतं च तत्कुलं भवति । अदीनालीनं च तत्कुलं भवति । अलुब्धं च तत्कुलं भवति । शीलवच्च तत्कुलं भवति । प्रज्ञावच्च तत्कुलं भवति । अमात्यावेक्षितं च तत्कुलं भाति भोगान् परिभुनक्ति । अवैध्यशिल्पनिवेशेनं च तत्कुलं भवति भोगान् परिभुनक्ति । 25 दृढमित्रं च तत्कुलं भवति। तिर्यग्योनिगतप्राणानुपरोधकरं च तत्कुलं भवति । कृतज्ञं च केतवेदितं च तत्कुलं भवति । अच्छन्दगामिनं च तत्कुलं भवति । अदोषगामिनं च तत्कुलं भवति । अमोहगामिनं च तत्कुलं भवति । अभयगामिनं च तत्कुलं भवति । अनवयंभीर च तत्कुलं भवति । अमोहबिहारि च तत्कुलं भवति । स्थूलभिक्षं च तत्कुलं भवति । क्रियाधिमुक्तं च तत्कुलं भवति । त्यागाधिमुक्तं च तत्कुलं भवति । दानाधिमुक्तं च तत्कुलं भवति । परपकारमति च तत्वुलं १R प्रतिरूपमस्ति । असी. २R om. सनि. ३R प्रच्छामः for परिप्रक्ष्यामः. ४ R माः for मानाः ५R संपानं for संपन. ६R अतिशत for अभि'. ७Rom. गोरसपानं च तत्कुल भवति. CR मतपy for प्रभावय. Rom. भोगान् परिमुनक्ति.१०. अवघ्य for अवन्ध्य. ११ R'निवेशित for "निवेमनं. १२ Rom. पतवेदितं च. १३R स्वच्छन्द' for मच्छन्द. १४ R "भिक्षु for 'भीक.

·कुलपरिशुद्धिपरिवर्तस्तृतीयः। R27 L25 भवति । दृढविक्रमं च तत्कुलं भवति । बलविक्रमं च तत्कुलं भवति । श्रेष्ठविक्रमं च तत्कुलं भवति । ऋषियूजकं च तत्कुल भवति । देवतापूजकं च तत्कुलं भवति । चैत्यपूजकं च तस्कुल भवति । पूर्वप्रेतपूजकं च तत्कुलं भवति । अप्रतिबद्धरं च तत्कुलं भवति । दशदिग्विघुष्टशब्द च तत्कुलं भवति । महापरिवारं च तत्कुलं भवति । अमेघपरिवारं च तत्कुलं भवति । अनुत्तर- परिवारं च तत्कुलं भवति । कुलव्येष्ठं च तत्कुलं भवति । कुलश्रेष्ठं च तत्बुलं भवति । कुल- 5 वशिताप्राप्तं च तत्कुलं भवति । महेशाख्यं च तत्कुलं भवति । मातृशं च तत्कुलं भवति । पितृशं च तत्कुलं भवति । श्रामण्यं च तत्कुलं भवति । ब्राह्मण्यं च तत्कुलं भवति । प्रभूत- धनधान्यकोपकोष्ठागारं च तत्कुलं भवति । प्रभूतहिरण्यसुवर्णमणिमुक्ताजातरूपरजतवित्तोपकरणं च तत्कुलं भवति । प्रभूतहस्यश्वोष्ट्गवेडकं च तत्कुलं भवति । प्रभूतदासीदासकर्मकरपौरुषेयं च तत्कुलं भवति । दुष्प्रर्ष च तत्कुलं भवति । सर्वार्थसिद्धं च तत्कुलं भवति । चक्रवर्तिकुलं च 10 तल्कुलं भवति । पूर्वकुशलालसहायोपचितं च तत्फुलं भवति । बोधिसत्वकुलकुलोदितं च तत्कुलं भवति । अनवयं च तत्कुलं भवति सर्वजातिवाददोपैः सदेवके लोके समारके सब्रह्मके सश्रमणब्राह्मणिकायां प्रजायाम् । ऐनिर्माश्चितुष्पष्टयाकारैः समन्वागतं च तत्कुलं भवति यस्मिंश्चरमः भविको बोधिसत्व उत्पद्यते ॥ द्वात्रिंशता मार्पा गुणाकारैः समन्वागता सा स्त्री भवति यस्याः स्त्रियाश्चरमभविको 15 बोधिसत्वः कुशावचक्रामति । कतमैत्रिंशता ? यदुत अभिज्ञातायां स्त्रियां कुक्षौ चरमभविको वोधिसत्रोऽवक्रामति । अभिलेक्षिताया अच्छिद्रोपचाराया जातिसंपन्नायाः कुलसंपन्नाया रूपसंपन्नाया नामसंपन्नाया आरोहपरिणाहसंपन्नाया अप्रसूतायाः शीलसंपन्नायाः त्यागसंपन्नायाः स्मितमुखायाः प्रदक्षिणग्राहिण्या व्यक्ताया विनीताया विशारदाया बहुश्रुतायाः पण्डिताया अशठाया अमायाविन्या अक्रोधनाया अपगतेीया अमरसराया अचञ्चलाया अचपलाया अमुखरायाः 20 क्षान्तिसौरम्यसंपन्नाया हयपत्राप्यसपनाया मन्दरागद्वेपमोहाया अपगतमातृग्रामदोषायाः पतिव्रतायाः सर्वाकारगुणसंपन्नायाः स्त्रियाः कुक्षौ चरमभविको बोधिसत्त्वोऽवक्रामति । एभिर्मा द्वात्रिंशताकारैः समन्वागता सा स्त्री यस्याः स्त्रियाः कुक्षौ चरमभविको बोधिसत्वोऽवक्रामति ।। न खलु पुनसर्पाः कृष्णपक्षे बोधिसत्त्रो मातुः वृक्षाववक्रामति, अपि तु शुक्लपक्षे । एवं पञ्चदश्यां पूर्णायां पूर्णिमायां पुष्यनक्षत्रयोगे पोषधपरिगृहीताया मातुः कुक्षौ चरमभविको 25 बोधिसत्वोऽवक्रामति ॥ अथ खलु ते बोधिसत्त्वास्ते च देवपुत्रा बोधिसत्वस्यान्तिकादिमामेवरूपां कुलपरिशुद्धि मातृपरिशुद्धिं च श्रुत्वा चिन्तामनस्कारा अभूवन् । कतम कुलं एवंगुणसमन्वागतं भवेद्यावद्विध- मनेन सापुरेण निर्दिष्टम् ! तेषां चिन्तामनस्कारप्रयुक्तानामेतदभूत् - इदं खल्वपिशाक्यकुल ऋद्धं च स्फीतं च क्षेमं च सुभिक्षं च रमणीयं चाकीर्णबहुजनमनुष्यं च । राजा शुद्धोदनो मातृशुद्धः . - R28 L26 १R माः for माषा:. २ R यस्यां for यस्मिन्. ३ R अभिज्ञातायाः स्त्रियाः. ४ R अभिलषिताया for अभिलक्षि. ५R स्मितमुख्याः tor मुखायाः. ६ . विशालदाया:. Rom. च.

·ललितविस्तरे पितृशुद्धः पत्नीशुद्धोऽपरिकृष्टसंपन्नायाः स्वाकारसुविज्ञापकः पुण्यतेजस्तेजितो महासंमतकुले प्रसूतश्चक्रवर्तिवंशकुलकुलोदितोऽपरिमितधननिधिरत्नसमन्वागतः कर्महक्च विगतपापदृष्टिकथ । सर्वशाक्यविपये चैकराजा पूजितो मानितः श्रेष्टिगृहपत्यमात्यपारिषद्यानां प्रासादिको दर्शनीयो नातिवृद्धो नातितरुणोऽभिरूपः सर्वगुणोपेतः शिल्पज्ञः कालज्ञ आत्मज्ञो धर्मज्ञस्तत्त्वज्ञो लोकज्ञो 5 लक्षणज्ञो धर्मराजो धर्मेणानुशास्ता अवरोपितकुशलमूलानां च सत्त्वानां कपिलवस्तुमहानिलयः । येऽपि तत्रोपपन्नास्तेऽपि तत्स्वभावा एव । राज्ञश्च शुद्धोदनस्य मायो नाम देवी सुप्रबुद्धस्य शाक्याधि- पतेर्दुहिता नवतरुणी रूपयौवनसंपन्ना अप्रसूता अपगतपुत्रदुहितका सुरूपा सलेख्यविचित्रेव दर्शनीया देवकन्येव सर्वालंकारभूषिता अपगतमातृप्रामदोषा सत्यवादिन्यकर्कशा अपरुपा अचपला- नवद्या कोकिलस्वरा अपलापिनी मधुरप्रियवादिनी व्यपगताखिलक्रोधमदमानदर्पप्रतिघा अनीर्घका 10 कालवादिनी त्यागसंपन्ना शीलवती पतिसंतुष्टा पतिव्रता परपुरुषचिन्तामनस्कारापगता समसंहत- शिरःकर्णनासा भ्रमरवरसदृशकेशी सुललाटी सुर्व्यपगतभ्रुकुटिका स्मितमुखी पूर्वाभिलापिनी श्लक्ष्णमधुरवचना प्रदक्षिणग्राहिणी ऋज्वी अकुटिला अशठा अमायाविनी हयपत्राप्यसंपन्ना अचपला अचञ्चला अमुखरा अविकीर्णवचना मन्दरागद्वेषमोहा क्षान्तिसौरभ्यसंपन्ना करचरणनयन- स्वारक्षितबुद्धिः मृदुतरुणहस्तपादा काँचिलिन्दिकसुखसंस्पर्शा नवनलिनेन्दीवरपत्रसुविशुद्ध- 15 नयना रक्ततुङ्गनासा सुप्रतिष्ठिताङ्गी सेन्द्रायुधमिव यष्टिः सुविनीता सुविभक्ताङ्गप्रत्यङ्गा अनिन्दिताङ्गी विम्बोष्टी चाख्दशना अनुपूर्वग्रीवा स्वलंकृता सुमना वार्षिकी सुविशुद्धदर्शना सुविनीतांसा अनुपूर्वसुजातबाहुश्चापोदरी अनुपहतपार्था गम्भीरनाभिमण्डला वृत्तमुविस्तीर्णलक्ष्ण- कठिनकटिर्वत्रसंहननकल्पसदृशमात्रा गजभुजसमसमाहितसदृशोरू ऐणेयमृगसदृशजड़ा लाक्षारससदृशपाणिपादा जगति नयनाभिरम्या अप्रतिहतचक्षुरिन्द्रिया मनापप्रियदर्शना 20 स्त्रीरत्नरूपप्रतिविशिष्टा मायानिर्मितमिव विम्बं मायोनामसंकेता कलाविचक्षणा नन्दन इवाप्सरः- प्रकाशा शुद्धोदनस्य महाराजस्यान्तःपुरमध्यगता । सा प्रतिरूपा बोधिसत्त्वस्य जननी । या चेयं कुलपरिशुद्धिर्बोधिसत्वेनोदाहृता, सा शाक्यकुल एव संदेयते । तत्रेदमुच्यते- प्रासादि धर्माच्चयि शुद्धसत्वः सुधर्मसिंहासनि संनिषण्णः। सभागदेवैः परिवारितो ऋषिः सबोधिसत्वेभि महायशोभिः ॥ १॥ तत्रोपविष्टाने अभूप चिन्ता क्तमकुलं शुद्धसुसंप्रजानम् । , 25 १R परिशुशे lor पनोशुशे. २R महममत for महासमत'. ३ R च राजा. ४ R इतिम्पः for अभिरू. ५R मायादेवी for माया नाम देवो. समसहित' for समसंहन'. UR काविधिक for चिनिन्द. ८R रसोत' for रफा'. S Rom. जइया लाक्षारस'. १. R नयनातिरम्या. "R मायानामपिता for संकेता. १२R प्रयते for सं. १३ R पर्मोपय for 'चयि. TY ROTTER TIL AT for the line.

·कुलपरिशुद्धिपरिवर्तस्तृतीयः। १९ L28 to यद्बोधिसत्त्वे प्रतिरूपजन्मे माता पिता कुत्र च शुद्धभावाः ॥ २॥ व्यवलोकयन्तः खलु जम्बुसाहयं यः क्षत्रियो राजकुलो महात्मा। सर्वान् सदोपाननुचिन्तयन्तः शाक्य कुलं चादृशु वीतदोषम् ॥३॥ शुद्धोदनो राजकुले कुलीनो नरेन्द्रवंशे सुविशुद्धगात्रः । ऋद्धं च स्फीतं च निराकुलं च संगौरवं सज्जनधार्मिकं च ॥ ४॥ अन्येऽपि सत्वाः कपिलाहये पुरे सर्वे सुशुद्धाशय धर्मयुक्ताः। उद्यानआरामविहारमण्डिता कपिलाहये शोभति जन्मभूमिः ॥ ५॥ सर्वे महानग्न बलैरुपेता विस्तीर्णहस्ती नवरत्नवन्ति । इश्वस्त्रशिक्षा च पामि गता न चापरं हिसि जीवितार्थम् ॥ ६॥ शुद्धोदनस्य प्रमदा प्रधाना नारीसहनेषु हि सामप्राप्ता । मनोरमा मायकृतेव बिम्ब नामेन सा उच्यति मायादेवी ॥ ७॥ सुरूपरूपा र्यय देवकन्या सुविभक्तगात्रा शुभनिर्मलाङ्गी । न सोऽस्ति देवो न च मानुषो वा यो माय दृष्ट्याथ लभेत तृप्तिम् ॥ ८॥ न रागरक्ता न च दोषदुष्टा लक्ष्णा मृदू सा प्रस्निग्धवास्या । 15 25 १. चाहमु for चाशु २R नरेन्दवंश. ३ L सगौरवां ४ विस्तीर्णहस्ता नवरत्नवन्त for the lime. ५. शिष्येषु for "शिक्षासु. ६R पारगामिनो for पारमिं गता. . R हसी स्वजीवितार्थम् for हिसिधु जीवितार्थम्. ८R अय for यथ, ·ललितविस्तरे स 10 अकर्कशा चापरुपा च सौम्या स्मितीमुखा सा भृकुटीग्रहीणा ॥ ९॥ हीमा व्यपत्रापिणी धर्मचारिणी निर्माण अस्तब्ध अचञ्चला च । अनीर्षुका चाप्यशठा अमाया त्यागानुरक्ता सहमैत्रचित्ता ॥ १० ॥ कर्मेक्षिणी मिथ्यप्रयोगहीना सत्ये स्थिता कायमनःसुसंवृता। स्त्रीदोपजालं भुवि यत्प्रभूतं सर्व ततोऽस्याः खलु नैव विद्यते ॥ ११ ॥ न विद्यते कन्य मनुष्यलोके गन्धर्वलोकेऽय च देवलोके । मायाय देवीय समा कुतोऽन्तरी प्रतिरूप सा वै जननी महर्षेः ।। १२॥ जातीशतां पञ्चमनूनकारि सा बोधिसत्वस्य बभूव माता । पिता च शुद्धोदनु तत्र तत्र प्रतिरूप तस्माज्जननी गुणान्विता ॥ १३ ॥ व्रतस्थ सा तिष्ठति तापसीव व्रतानुचारी सहधर्मचारिणी। राज्ञाभ्यनुज्ञात वरपलब्धा. द्वात्रिंश मासौमत्र काम सेवहि ॥ १४ ॥ यत्र प्रदेशे स्थिहते निपीदते शय्यागता चे क्रमणं च तस्याः । सोभासितो भोति सदेवभागो आभाय तस्याः शुभकर्मनिष्ठया ॥१५॥ न सोऽस्ति देवासुर मानुपो वा यो रागचित्तेन समर्थ प्रेक्षितुम् । 15 20 29 25 १R for हीमा. २R मते स्थिता for मतस्य सा. ३R मासान पाम रोपति for मारमय वाम सेवदि. ४R चमग for 7 मण.५R आभामिनो भाति for मोभासितो भोति.

·कुलपरिशुद्धिपरिवर्तस्तृतीयः। ૨૨ 5 R32 पश्यन्ति माता दुहितां च सर्वे ईर्यापथेष्टार्यगुणोपरेता ॥ १६॥ मायाय देव्याः शुभकर्महेतुना विवर्धते राजकुलं विशालम् । प्रदेशराज्ञामापि चौप्रचारो विवर्धते कीर्ति यशश्च पार्थिवे ॥ १७ ॥ यथा च माया प्रतिरूपभाजन यथार्यसत्वः परमं विराजते । पश्येत एावधिक गुणान्विता दया सुता सा जननी च माया ॥ १८ ॥ जम्बुध्वजेऽन्या न हि सास्ति नारी यस्या समर्था धरितुं नरोत्तमः । अन्यत्र देव्यातिगुणान्विताया दर्शनागसाहस्रबलं हि यस्याः ॥ १९॥ एवं हि ते देवसुता महात्मा संबोधिसत्वाश्च विशालप्रज्ञा । वर्णन्ति माया जननीं गुणान्विता प्रतिरूप सौ शाक्यकुलनन्दनस्य ॥ २०॥ इति ॥ 10 15 इति श्रीललितविस्तरे कुलपरिशुद्धिपरिवतों नाम तृतीयोऽध्यायः ॥ 20 १Rनापचारो for चाप्रचारो. २R एका अधिक for एवावधिकं. ३Rदायान्विता सा जननी च या स्यात् for the line. ४R नरोत्तम. ५ R'सहस्रपलं for "साहसवल. ६R om. सा. "R तृतीयः सर्गः for 'योऽध्यायः, ·10 ४ धर्मालोकमुखपरिवर्तश्चतुर्थः । इति हि भिक्षवो बोधिसत्वो जन्मकुलं व्यवलोक्य उच्च वजं नाम तुपितालये महाविमानं चतुःषष्टियोजनान्यायामविस्तारण यस्मिन् बोधिसत्त्वः संनिपद्य तुषितेभ्यो देवेभ्यो धर्म देशयति स्म, तं महाविमानं बोधिसत्त्वोऽभिरोहति स्म । अभिरा चे सर्वान् तुपितकायिकान् देवपुत्रानामन्त्रयते स्म-संनिपतन्तु भवन्तः च्युत्याकारप्रयोग नाम धर्मानुस्मृतिचर्यानुशासनी पॅश्चिम बोधिसत्वस्या- 5 न्तिकाद्धर्मश्रवणं श्रोष्यथेति । इदं खल्वपि वचनं श्रुत्वा सर्वे तुपितकायिका देवपुत्राः साप्सरोगणा- स्तस्मिन् विमाने संनिपतन्ति स्म । तत्र बोधिसत्वेन चतुर्महाद्वीपके लोकधातुविस्तरप्रमाणो मण्डलमात्राधिष्टितोऽभूत् , तावचित्रस्तावदर्शनीयस्तावत्स्वलंकृतस्तावत्सुरुचिरो यावत्सर्वे कामावचरा देवा रूपावचराश्च देवपुत्राः स्वे५ भवनव्यूहेषु श्मशानसंज्ञामुत्पादयामासुः ।। तत्र बोधिसत्त्वः स्वपुण्यविपाकनिष्यन्दपरिमण्डिते सिंहासने निषीदति स्म अनेक- मणिरत्नपादप्रत्युत्ते अनेकपुष्पसंस्तरसंस्कृते अनेकदिव्यगन्धवासोपवासिते अनेकसारवरगन्ध- निधूपिते अनेकवर्णदिव्यपुष्पगन्धसंस्तरसंस्कृते अनेकमणिरत्नकृतशर्तसहस्रप्रभोज्चालिततेजसि अनेकमणिरत्नजालसंछने अनेककिंकिणीजालसमीरिताभिनादिते अनेकरत्नघण्टाशतसहस्र- रणितनिषि अनेकरत्नजालशतसहस्रपरिस्फुटे भनेकरत्नगणशतसहस्रसंछादिते अनेकपदृशत- 15 सहस्रामिप्रलम्बिते अनेकपट्टदाममाल्यशतसहस्रसमलंकृते अनेकाप्सर.शतसहस्रनृत्यगीतादित- परिगीते अनेक्गुणशतसहस्रवर्णिते अनेकलोकपालशतसहस्रानुपालिते अनेकशशतसहस्त्र- नमस्कृते अनेकब्रह्मशतसहस्रप्रणते अनेकबोधिसत्वकोटीनियुतशतसहस्रपरिगृहीते दशदिगनेक- बुद्धकोटीनियुतशतसहस्रसमन्वाहते अपरिमितकल्पकोटीनियुतशतसहस्रपारमितासंभारपुण्यत्रिपाक- निष्यन्दसमुद्गते । इति हि भिक्षव एवंगुणसमन्वागते सिंहासने निपद्य बोधिसत्त्वस्तां महती 20 देवपर्षदमामन्त्रयते स्म- व्यवलोकयत मार्पा बोधिसत्वस्य कार्य शतपुण्यलक्षणसमलंकृतम् । व्यवलोकयत पूर्वदक्षिणपश्चिमोत्तरास्वध जर्ष समन्ताद्दशदिक्षु अप्रमेयासंख्येयागणनासमतिक्रान्तान बोधिसत्वान् , ये तुषितवरभवनस्थाः सर्वे चरमभवाभिमुखा देवगणपरिवृताश्यवनोंकारं देवतासंहर्पण धर्मालोक्मुखं संप्रकाशयन्ति । अद्राक्षीत् सा सर्वा देवपद् बोधिसत्त्वाधिस्थानेन तान् बोधिसत्वान् । दृष्ट्या चे पुनर्येन बोधिसत्त्वस्तेने साञ्जलिं प्रणम्य पञ्चमण्डलैनमस्यन्ति स्म । एवं चोदान- १R योजनायाम for योजनान्यायाम'. २R om. च. ३R ते नुस्मृति' for धर्मानुस्मृति YR पyिri for पश्चिम. ५R योधिसत्त्वथ for योधिसत्त्वेन. R'महाद्वीपोक for 'महाद्वीपके लोक Rषु स्वेषु for स्वेषु ८Rom. शत. १R प्रभोज्ज्वलित for ज्यालित. • Rom. 'माल्य. MR दादिन for यादित. १२Rom .. १३ Rom. 'कोटीनियुत. १४ R च्यवनरालं for एप्पनापर. १५R प्रासयतोदाg: for 'प्रश्नश्यन्ति । अद्राक्षीत् १६Rom. च. १७R स्तेनासलि for 'रतेन सामालि.

·धर्मालोकमुखपरिवर्तश्चतुर्थः । मुदानयन्ति स्म - साधु अचिन्त्यमिदं बोधिसत्वाधिस्थानं यत्र हि नाम वयं व्यवलोकितमात्रेणेयन्तो बोधिसत्वान् पश्याम इति ॥ R35 L32 अथ बोधिसत्वः पुनरपि तां महती देवपर्पदमामन्त्र्यैवमाह -तेन हि मार्पाः शृणुत च्युत्याकारं देवतासंहर्षणं धर्मालोकमुखं यदेते बोधिसत्वा एभ्यो देवपुत्रेभ्यो भाषन्ते । अष्टोत्तरमिदं मापी धर्मालोकमुखं शतं यदवश्यं बोधिसत्लेन व्यवनकालसमये देवपर्पदि 5 संप्रकाशयितव्यम् । कतमत्तदयोत्तरशतम् ! यदुत श्रद्धा मार्षा धर्मालोकमुखममेद्याशयतायै संवर्तते । प्रसादो धर्मालोकमुखमाविलाचेत्तप्रसादनतायै संवर्तते । प्रामोघं धर्मालोक मुर्ख प्रसिद्वथै संवर्तते । प्रीति धर्मालोकमुखं चित्तविशुद्धय संवर्तते । कायसंवरो धर्मालोकमुखं त्रिकायपरिशुद्धौ संवर्तते । वासंबरो धर्मालोकमुखं चतुर्वाग्दोपपरिवर्जनतायै संवर्तते । मनःसंवरो । धर्मालोकमुखमर्भिन्यायापादमिथ्याष्टिप्रहाणाय संवर्तते ।बुद्धानुस्मृतिधर्मालोक्मुखं बुद्धदर्शनविशुद्ध? 10 संवर्तते । धर्मानुस्मृति धर्मालोकमुखं धर्मदेशनाविशुद्धौ संवर्तते । संघानुस्मृति धर्मालोकमुखं न्यायौंक्रमणतायै संवर्तते । त्यागानुस्मृति धर्मालोकमुखं सर्वोपधिप्रतिनिःसर्गायै संवर्तते । शीलानुस्मृति धर्मालोकमुखं प्रणिधानपरिपूत्य संवर्तते । देवतानुस्मृति धर्मालोकमुखमुदारचित्ततायै संवर्तते । मैत्री धर्मालोकमुखं सर्वोपधिकपुण्यक्रियावस्त्वभिभावनतायै संवर्तते । करुणा धर्मालोकमुखर्मविहिंसापरमताय संवर्तते । मुदिता धर्मालोकमुखं सर्वारत्यपकर्षणतायै 15 संवर्तते । उपेक्षा धर्मालोकमुखं कामजुगुप्सनतायै संवर्तते । अनित्यप्रत्यवेक्षा धर्मालोक्मुखं कामरूप्यारूप्यरागसमतिक्रमाय संवर्तते । दुःखप्रत्यवेक्षा धर्मालोकमुखं प्रणिधानसमुच्छेदाय संवर्तते । अनात्मात्पबेक्षा धर्मालोकमुखमात्मानभिनिवेशनताथै संर्तते । शान्तप्रत्यवेक्षा धर्मालोकमुख- मनुनयासंधुक्ष्णतायै संवर्तते । ही धर्मालोकमुखमध्यात्मोपशमाय संवर्तते । अपत्राप्यं धर्मालोकमुखं बहिर्वाप्रशमाय संवर्तते । सत्यं धर्मालोकमुखं देवमनुष्याविसंवादनतायै संवर्तते । 20 भूतं धर्मालोकमुखमात्माविसंवादनतायै संवर्तते । धर्मचरणं धर्मालोकमुखं धर्मप्रतिशरणतायै संवर्तते । त्रिशरणगमनं धर्मालोकमुखं त्र्यपायसमतिक्रमाय संवर्तते । कृतज्ञता धर्मालोकमुखं मृतकुशलमूलाविप्रणाशाय संवर्तते । कृतवेदिता धर्मालोकमुर्ख परामिमन्यतायै संवर्तते । आत्मज्ञता धर्मालोकमुखमात्मानुत्कर्पणताय संवर्तते । सत्वज्ञता धर्मालोकमुखं परोप॑समानतायै संवर्तते। धर्मज्ञता धर्मालोकमुखं धर्मानुधर्मप्रतिपत्यै संवर्तते । कालज्ञता धर्मालोकमुखममोघदर्शनतायै 25 संवर्तते । निहतमानता धर्मालोकमुखं ज्ञानतापरिपूत्य संवर्तते । अप्रतिहतचित्तता धर्मोक्मुखमात्मपरानुरक्षणतायै संवर्तते । अनुपनाहो धर्मालोकमुखमकौवृत्याय संवर्तते । अधिमुक्ति धर्मालोक्मुखमविचिकित्सापरमतायै संवर्तते । अशुभप्रत्यवेक्षा धर्मालोकमुखं कामवितर्कग्रहाणाय संवर्तते । अव्यापादो घालोकमुखं व्यापादवितर्कप्रहाणाय संवर्तते । . R36 । १R संप्रकाशित for संप्रमागयतव्यम्, २ R अभिधातव्या for °अभिघ्या. ३ Rom. 'युद्ध'. R न्यायावक्रम for न्यायाक्रम'. ५R सोपाधि' for सर्वोपधि'. ६ महिंसा for 'मविहिंसा', "R संन्हन' for "संधुक्षम. ८ वहिशमाय for बहियांप्रेरामाय. ९R 'नुकर्षण for 'नर्पण', १. R पपसमताय. ११R अविमुक्तिधमा for अधिमुक्ति धर्मा".

·ललितविस्तरे अमोहो धर्मालोकमुखं सर्वाज्ञानविधमनतायै संवर्तते । धर्मार्थिकता धर्मालोकमुखमर्थप्रतिशरणतायै संवर्तते । धर्मकामता धर्मालोकमुख लोकप्रतिलम्भाय संवर्तते । श्रुतपर्येष्टि धर्मालोकमुर्ख योनिशोधर्मप्रत्यवेक्षणतायै संवर्तते । सम्यक्प्रयोगो धर्मालोकमुखं सम्यक्प्रतिपत्त्यै संवर्तते । नामरूपपरिज्ञा धर्मालोकमुखं सर्वसङ्गसमतिक्रमाय संवर्तते । हेतुदृष्टिसमुद्धातो धर्मालोकमुर्ख 5 विद्याधिमुक्तिप्रतिलम्भाय संवर्तते । अनुनयप्रतिघप्रहाणं धर्मालोकमुखमनुन्नामावनामनतायै संवर्तते । स्कन्धकौशल्यं धर्मालोकमुखं दुःखपरिज्ञानतायै संवर्तते । धातुसमता धर्मालोकमुखं समुदयाहाणाय संवर्तते । आफ्तनापकर्पणं धर्मालोकमुख मार्गभावनतायै संवर्तते । अनुत्पाद- क्षान्ति धर्मालोकमुखं निरोधसाक्षाक्रियायै संवर्तते । कायगतानुस्मृति धर्मालोकमुखं कायविवेकतायै संवर्तते । वेदनागतानुस्मृति धर्मालोकमुखं सैवेदितप्रतिप्रश्रब्ध्यै संवर्तते । चित्तगतानुस्मृति 10 धर्मालोकमुख मायोपमचित्तप्रत्यवेक्षणतायै संवर्तते । धर्मगतानुस्मृति धर्मालोकमुखं वितिमिरज्ञानतायै संवर्तते । चत्वारि सम्यक्प्रहाणानि धर्मालोकमुखं सर्वाकुशलधर्मप्रहाणाय सर्वकुशलधर्मपरिपत्य संवर्तते । चत्वार ऋद्धिपादा धर्मालोकमुखं कायचित्तलघुत्वाय संवर्तते । श्रद्धेन्द्रियं धर्मालोकमुखमपर- प्रणेयतायै संवर्तते। वीर्येन्द्रियं धर्मालोकमुखं सुावीचन्तितज्ञानतायै संवर्तते । स्मृतीन्द्रियं धर्मालोकमुखं सुकृतकर्मताय संपर्तते । समाधीन्द्रियं धर्मालोकमुखं चित्तविमुक्त्यै संवर्तते । प्रज्ञेन्द्रियं धर्मालोक- 15 मुखं प्रत्यवेक्षणज्ञानतायै संवर्तते। श्रद्धाबलं धर्मालोकमुखं मारबलसमतिक्रमाय संवर्तते । वीर्यबलं धर्मालोकमुखमवैवर्तिकतायै संवर्तते । स्मृतिबलं धर्मालोकमुखमसंहार्यतायै संवर्तते । समाधिबलं धर्मालोकमुखं सर्वविप्रहाणाय संवर्तते । प्रज्ञाबलं धर्मालोकमुखमनॆवमूढ्यतायै संवर्तते । स्मृतिसंबोध्यङ्गं धर्मालोकमुखं यथानद्धर्मप्रजानतायै संवर्तते । धर्मप्रविचयसंबोध्या धर्मालोरमुख धर्मपरिऍत्य संवर्तते । वीर्यसंबोध्यङ्गं धर्मालोकमुखं सुविचित्रबुद्धिता संवर्तते । प्रीतिसंबोध्या 20 धर्मालोकमुखं समाध्यायिकतायै संवर्तते । प्रश्रब्धिसंबोध्यङ्गं धर्मालोकमुखं कृतकरणीयतायै संवर्तते । समाधिनंबोध्यमं धर्मालोकमुखं समतानुबोधाय संपर्तते । उपेक्षासंबोच्यङ्गं धर्मालोक्मुख सर्वोपपत्तिजुगुप्सनताथै संपर्तते । सम्यग्दृष्टि धर्मालोकमुखं न्यायाक्रमणतायै संवर्तते । सम्य- संकल्पो धर्मालोकमुखं सर्वकल्पविकल्पपरिकल्पग्रहाणाय संवर्तते । सम्याग् िधर्मालोकमुख सर्गक्षर स्तनोपवाक्यपथप्रतिश्रुत्वासमतानुबोधनता संपर्तते । सम्यकर्मान्तो धर्मालोक्मुखमफर्मा- 25 पिरास्ताय संपर्तते । सम्यगाजीगो धर्माटोक्मुखं सर्वेपर्णप्रतिप्रश्रव्य संवर्तते । सम्यग्व्यायामो धर्मा- लोकमुखं परतीरगमनाय संपर्तते। सम्यक्स्मृति धर्मालोकमुखमैस्मृत्यमनसिकारतायै संवर्तते । सम्य- क्समाधि धर्मालोरमुग्यमकोप्यचेत समाधिप्रतिलभाय संपर्तते । बोधिचित्तं धर्मालोक्मुखं रित्नवंशा- नुपच्छेदाय संपन्ने । आशयो धर्मालोकमुखं हीनयानास्पृहणताय संतते । अध्यौशयो धर्माटो १R योनिशेधनधर्म for योनिशोधर्म'. २ R परिमान for 'पकिरा. ३R अनुपमतानामनवता for अनुवामानामना'. ४ R सावदित for सदेत. ५R°मनवfor मनवमुदप र प्रति for 'पुर. . R न्यायाराम forceयाम. यासपी for 'याग धर्मा. SR सर्वहन for गोग... R मा मानसिना lor मस्सयमनतिकारताय. Rom. 'रल. १२R 38 । अप्परागtor अपायो.

·L35 R39 धर्मालोकमुखपरिवर्तश्चतुर्थः। मुखमुदाबुद्धधर्माद्यौलम्बनतायै संवर्तते । प्रयोगो धर्मालोकमुखं सर्वकुशलधर्मपरिपूत्य संवर्तते । दानपारमिता धर्मालोकमुखं लक्षणानुव्यञ्जनयुद्धक्षेत्रपरिशुद्धयै मत्सरिसत्यपरिपाचनतायै संवर्तते । शीलपारमिता धर्मालोक्सुखं साक्षणापायसमतिक्रमाय दुःशीलसत्परिपाचनताथै संवर्तते । क्षान्तिपारमिता धर्मालोक्मुखं सर्वव्यापादेखिलदोषमानमददर्पग्रहाणाय व्यापनचित्तसत्त्वपरिपाचन- तापै संवर्तते । वीर्यपारमिता धर्मालोकमुखं सर्वकुशलमूलधर्मारगोचारणाय कुशीदसत्वपरिपाचन- 5 तायै संवर्तते । ध्यानपारमिता धर्मालोकमुखं सर्वज्ञानाभिज्ञोत्पादाय विक्षिप्तचित्तसत्त्वपरिपाचन- तायै संवर्तते । प्रज्ञापारमिता धर्मालोकमुखमविधामोहतमोन्धकारोपलम्मदृष्टिप्रहाणाय दुष्प्रज्ञ- सवपरिपाचनतायै संवर्तते । उपायकौशलं धर्मालोक्मुखं यथाधिमुक्तसत्त्वेर्यापथसंदर्शनाय सर्वयुद्ध- धर्माविधमनतायै संवर्तते । चत्वारि संग्रहवस्तूनि धर्मालोकमुखं सत्वसंग्रहाय संबोधिप्राप्तस्य च धर्म- संप्रत्यवेक्षणतायै संवर्तते । सत्त्वपरिपाको धर्मालोकमुखमात्मसुखानध्यवसानायापरिखेदतायै संवर्तते । 10 सर्मपरिग्रहो धर्मलोकमुखं सर्वसत्त्वसंक्लेशप्रहाणाय संवर्तते । पुण्यसंभारो धर्मालोक्मुख सर्वसत्त्वोपजीव्यतायै संवर्तते । ज्ञानसंभारो धर्मालोकमुखं दशबळप्रतिपूय संवर्तते । शमर्थसंभारो धर्मालोक्मुखं तथागतसमाधिप्रतिलम्भाय संवर्तते । विदर्शनासंभारो धर्मालोकमुखं प्रज्ञाचक्षु-प्रति- लम्भाय संवर्तते । प्रतिसंविदवतारो धर्मालोकमुखं धर्मचक्षुःप्रतिलम्भाय संवर्तते । प्रतिशरणा- वतारो धर्मालोक्मुखं बुद्धचक्षुःपरिशुद्धयै संवर्तते । धारणीप्रतिलम्भो धर्मालोकमुखं सर्वबुद्धभाषिता- 15 धारणतायै संवर्तते । प्रतिभानप्रतिलम्भो धर्मालोकमुखं सर्वसत्त्वसुभाषितसंतोपणायै संवर्तते । आनुलोमिकधर्मक्षान्ति धर्मालोकमुखं सर्वबुद्धधर्मानुलोमनताथै संवर्तते । अनुत्पत्तिकधर्मक्षान्ति धर्मालोक्मुखं व्याकरणप्रतिलभाय संवर्तते । अवैवर्तिकभूमि धर्मालोकमुर्ख सर्वबुद्धधर्मप्रतिपूत्यें संवर्तते । भूमेभूमिसंक्रान्तिज्ञानं धर्मालोकमुखं सर्वज्ञज्ञानाभिषेकतायै संवर्तते । अभिषेकभूमि धर्मालोकमुखमवक्रमणजन्माभिनिष्क्रमणदुष्करचर्याबोधिमण्डोपसंक्रमणमारवंसनबोधिविबोधनधर्म- 20 चक्रप्रवर्तनमहापरिनिर्वाणसंदर्शनतायै संवर्तते । इदं तन्मार्या अष्टोत्तरं धर्मालोकमुखशतं यदवश्यं बोधिसत्वेन च्यवनकालसमये देवपर्पदि संप्रकाशयितव्यम् ।। अस्मिन् खल्ल पुनर्भिक्षवो धर्मालोकमुखपरिवर्ते बोधिसत्त्वेन निर्दिश्यमाने तस्यां देवपर्षदि चतुरशीतैर्देवपुत्रसहस्राणामनुत्तरायां सम्यक्संबोधौ चित्तान्युत्पद्यन्ते । द्वात्रिंशतेश्च देवपुत्र- सहस्राणां पूर्वपरिकर्मकृतानामनुत्पत्तिकेषु धर्मेषु क्षान्तिप्रतिलम्भोऽभूत् । पत्रिंशतेश्च 25 देवपुत्रनयुतानां विरजो विगतमलं धर्मेषु धर्मचक्षुर्विशुद्धम् । सर्वावच तुषितवरभवनं जानुमात्रं दिव्यैः पुष्पैः संछादितमभूत् ॥ इति हि भिक्षवो बोधिसत्त्वस्तस्या देवपर्पदो भूयस्या मात्रया संहर्पणार्थ तस्यां वेलापामिमां गाथामभापत- L36. R40 १R धर्मावलम्वन for धर्मावालम्पन. २ R बुद्धक्षेत्र for धुदक्षत्र, ३R सर्वक्षणा" for सर्वाक्षणा'. ४ R'व्यापादाखिल for व्यापादखिलं.५R सत्योपायपय for "सत्त्वेर्यापयं. ६ र प्राप्तेश्व for प्राप्तस्य. R°मुखमनात्म for "मुसमात्म. ८R समय for शमय . ९ संहर्षण for संपणार्थ, ·२६ ललितविस्तरे 5 10 15 तुषितवरभवननिलयाद्यदा च्यवति नायकः पुरुपसिंहः । आमन्त्रयते देवान् प्रमादमखिलं विसर्जयत ॥१॥ पा काचि रतिवियूहा दिव्या मनसा विचिन्तिता श्रीमान् । सर्वशुभकर्महेतोः फलमिदं शृणुरस्य कर्मस्य ॥२॥ तस्माद्भवत कृतज्ञा अपूर्वशुभसंचयं क्षपित्वेह । मा गच्छत पुनरपायानसाध्वसुखवेदना यत्र ॥ ३॥ धर्मश्च यः श्रुतोऽयं ममान्तिके गौरवमुपजनित्वा । तत्र प्रतिपद्यथा प्राप्स्यथ नियतं सुखमनन्तम् ॥ ४॥ सर्वमनित्य कामा अध्रुवं न च शाश्वता अपि न कल्पाः । मायामरीचिसदृशा विद्युत्फेनोपमा चपलाः ॥ ५॥ न च कामगुणरतीभिः तृप्तिर्लवणोदकं यथा पीत्वा । ते तृप्त येष प्रज्ञा आर्या लोकोत्तरा विरजा ॥ ६ ॥ न तरङ्गतुल्यकल्पाः संगीति च अप्सरोभि संवासः । अन्योन्यगमयुक्ता ययैव सामायि कामं च ॥ ७ ॥ न च संस्कृते सहाया न मित्र ज्ञातीजनो च परिवाराः। अन्यत्र कर्म सुकृतादनुबन्धति पृष्ठतो याति ॥ ८ ॥ तस्मात्सहितसममा अन्योन्यं मैत्रचित्त हितचित्ताः । धर्मचरणं चरेयाः सुचरितचरणा न तप्यन्ते ॥ ९ ॥ बुद्धमनुस्मरेथा धर्म संघ तथाप्रमादं च । श्रुतशीलदाननिरता क्षान्त्या सौरभ्यसंपन्नाः ॥ १० ॥ दुःखमनित्यमनात्मा निरीक्षया योनिशो इमों धर्मा । हेतुप्रत्यययुक्ता वर्तन्तेऽस्वामिका जडाबुद्धया ॥ ११ ॥ या काचि ऋद्धि मह्यं पश्यत प्रतिभां च ज्ञानगुणतां च । सर्वशुभकर्महेतोः शीलेन श्रुतेन चाप्रमादेन ॥ १२ ॥ अनुशिष्यध्वं मह्यं शीलेन श्रुतेन चाप्रमादेन । दानेदमसंयमेना सत्त्वार्थ हितार्य मित्रार्थः ॥ १३ ॥ न च वाक्यरतरवेणा शक्याः संपादितुं कुशलधर्मान् । प्रतिपत्तिमारमेया यथा च वदथा तथ करोया ॥ १४ ॥ मा खलु परावकाशं स्वयं यतचं सदा प्रपनेन । न च कश्चि पृत्व ददते न चाप्यत्या भवति सिद्धिः ॥ १५॥ 20 25 नास्य for पुरस्य. २ र अधुना for अनुवं. ३ R'गमन for "गम'. ४ R दम धर्म for मे पर्मा.५R दानयम for दानदम.

·२७ R12 138 5 धर्मालोकमुखपरिवर्तधतुर्थः । समनुस्मरथा पूर्वे यदुःखं ससरे चिरमनुभूतम् । न च निर्वृती विरागो समनुगतो मिथ्य नियतैत्र ॥ १६ ॥ तस्मात्क्षणं लभित्या मित्रं प्रतिरूप देशयासं च । श्रेष्ठं च धर्मश्रवणं शमेय रागादिकान् क्लेशान् ॥ १७ ॥ मानमददर्पविगताः सदार्जवामन्र्देवाच अशठाश्च । निर्वाणगतिपरायण युज्यत मार्गाभिसमयाय ।। १८ ॥ मोहकलुपान्धकार प्रज्ञाप्रदीपेन विधमया सर्वम् । सानुशयदोपजालं विदारयत ज्ञानवानेण ॥ १९ ॥ किमपि सुबहु वदेय धर्म युष्माकमर्थसंयुक्तम् । न च तत्रवतिष्ठेया न तंत्र धर्मस्य अपराधः ॥ २० ॥ बोधिर्यया मि प्राप्ता (स्याद्) धर्म च प्रवर्षयेदमृतगामिम् । .. पुनरपि विशुद्धचित्ता उपेय वरधर्मश्रवणाय ॥ २१ ॥ इति ॥ 10 इति श्रीललितविस्तरे धर्मालोकमुखपरिवर्तो नाम चतुर्थोऽध्यायः । १R पूर्व for पूर्वे. २ . संसारगिर" for संसारे चिर. ३६ स्रमेय ; R भ्रमेय for शमेय. ४ R°मन्दवाचच tor मन्दवाश्च. ५ किमति for किमपि. ६R यत्र for तन. UR प्रवर्षयता for प्रवर्पये,८Rom. अध्यायः.

·प्रचलपरिवर्तः पञ्चमः । २९ R45 शुद्धोदनस्य गृहवरे वितर्दिनियुंहतोरणगनाक्षहफूटागारप्रासादतडेषु स्थित्वा प्रमुदिताः प्रीति- सौमनस्यजाता. स्वकस्वकानि स्तान्युदाहरन्ति स्म । इति द्वितीयं पूर्वनिमित्तं प्रादुरभूत् ॥ ये च राज्ञ शुद्धोदनस्यारामरमणीयेषु वनरमणीयेषु चोद्यानरमणीयेषु नानापुप्पफलवृक्षा नान कारिका , ते सर्वे संपुष्पिता. संकुसुमिता अभूवन् । इदं तृतीय पूर्वनिमित्तं प्रादुरभूत् ।। याश्च राज्ञः शुद्धोदनस्य पुष्करिण्यो जलपरिभोग्यस्था , ता. सर्वा शस्टचक्रप्रमाणैरनेक- 5 कोटीनियुतशतसहस्रपौ पौ. संडादिता बभूवन् । इदं चतुर्थ पूर्वनिमित्तं प्रादुरभूत् ॥ ये च राज्ञ. शुद्धोदनस्य गृहमरे भाजनपिपये सर्पिस्तैलमधुफाणितशर्कराधानां ते परिम॒न्यमाना क्षयं न गच्छन्ति स्म । परिपूर्णा एस संदृश्यन्ते. स्म । इदं पञ्चमं पूर्वनिमित्तं प्रादुरभूत् ॥ ये च राज्ञ शुद्धोदनस्य गृहवरप्रधाने महत्यन्त पुरे मेरीमृदङ्गपणतूंणववीणावेणुवल्लकी- 10 संपताइप्रभृतयस्तूर्यभाण्डाः, ते सर्वे स्वयमेघट्टिता एन मनोज्ञशब्दं मुञ्चन्ति स्म । इदं पष्ठं पूर्वनिमित्त प्रादुरभूत् ॥ L41 यानि च राज्ञ शुद्धोदनस्य गृहवरप्रधाने सुवर्णरुप्यमणिमुक्तावैर्यशङ्खशिलाप्रवाला- दीना रत्नाना भाजनानि, तानि सर्वाणि निरवशेष विवृतविमलविशुद्धपरिपूर्णान्येवं विरोचन्ते स्म । इद सप्तमं पूर्वनिमित्तं प्रादुरभूत् ॥ 15 R46 विमलविशुद्धया चन्द्रसूर्यजिलीकरणया प्रभया कायचित्तोद्विल्पसंजनन्या तगृह सगन्ता- दवमासितमभूत् । इदमष्टम पूर्वनिमित्त प्रादुरभूत् । माया च देवी स्नातानुलिप्तगात्रा विविधाभरणविष्कम्भितभुजा सुश्लक्ष्णसुलीलवस्त्रवर- धारिणी प्रीतिप्रामोद्यप्रसादप्रतिलब्धा सार्ध दशभि स्त्रीसहस्र परिवृता पुरस्कृता राज्ञ शुद्धोदनस्य सगीतिप्रासादे सुखोपविष्टस्यान्तिकमुपसकम्य दक्षिणे पाचे रत्नजालप्रत्युप्ते भद्रासने निषध 20, स्मितमुखी व्यपगतभृकुटिका प्रहसितवदना राजान शुद्धोदनमाभिर्गाथाभिरभापत्- साधो शृणुष्व मम पार्थिव भूमिपीला याचामि ते नृपतिरच वर प्रयच्छ । अभिप्रायु मह्य यथ चित्तमन प्रहर्ष ५. तन्मे शृणुष्य भव प्रीतमना उदन ॥ १॥ गृह्णामि देव व्रतशीलवरोपत्रास अष्टाङ्गपोषधमह जैगि मैत्रचित्ता । प्राणेपु हिंसविरता सैद शुद्धभावा प्रेम ययात्मनि परेषु तथा करोमि ॥ २ ॥ Rom वनरमणीयेषु २R कालिका for शारिका' ३R परिभोगपथा for परिभुज्यमाना ४ तुण for ° तूण.५ R स्वयमेवाद्य for स्वयमपष्टिता एव ६R प्रमुञ्चन्ति for मुञ्चन्ति "R "वैदूर्य" for वेड्य. ८ Rअभापत for "पत् ९R धर्मपाल for भूमिपारा १० R नृपतेश्य For नृपतिरघ ११R प्रायमप्यथ चित्त for "प्रायु मल्य यय चित. १२R जगति for जगि... 25 " १३R सदा for सद ·३० ललितविस्तरे 5 10 15 स्तैन्याद्विवर्जितमना मदलोभहीना कामेषु मिथ्र्य नृपते न समाचरिष्ये । सत्ये स्थिता अपिशुना परुषग्रहीणा संधिप्रलापमशुभं न समाचरिष्ये ॥ ३ ॥ व्यापाददोपखिलमोहमदनहीणा सर्वा अभिध्ये विगता स्वधनेन तुष्टा । सम्यक्प्रयुक्त अहानिलया अॅनिर्यु कर्मा यथा दश इमे कुशला चरिष्ये ॥ ४ ॥ मा त्वं नरेन्द्र मयि कामतृपां कुरुष्व शीलवतेष्वभिरताय सुसंवृताय । मा ते अपुण्य नृपते भवि दीर्घरात्र- मनुमोदया हि मम शीलवतोपवासम् ॥ ५ ॥ छन्दो ममेष नृपते प्रविशाद्य शीघ्र प्रासादहर्म्यशिखरे स्थित धार्तराष्ट्रे । सखिभिः सदा परिवृता सुख मोदयेयं पुप्पाभिकीर्णशयने मृदुके सुगन्धे ॥ ६ ॥ न च काञ्चुकीय पुरुपा नै पि दारकाश्च न च इस्त्रि प्राकृत ममा पुरतः स्थिहेया । नो चामनाप मम रूप न शब्दगन्धान् नान्यत्र इष्टमधुरा शृणुया सुशब्दान् ॥७॥ ये रोधबन्धनगताः परिमुञ्च सर्वान् द्रव्याम्बरांश्च पुरुषान्धनिनः कुरुष्व । वस्त्रानपान रथयुंग्य तथाश्वयानं दद सप्तरात्रिकमिदं जगतः सुखार्थम् ॥ ८॥ नो चो विवादकलहा न च रोपवाक्या चान्योन्यमैत्रमनसो हितसौम्यचित्ता। अस्मिन् पुरे पुख्य इष्टिक दारकाश्च देवाश्च नन्दनगता सहिता रमन्तीम् ॥ ९॥ १R म्या' for स्लैन्या. २R मिथ्या for मिथ्य. ३R अविध for अभिय'. ४ R अगुहाँ for मा. ५R अनीभ्यां for अनिर्यु. ६R रता यश संपृना च for रताय सुसंकृताय. R न वि for नपि. ८R पुरतोऽस्त हेयाः for पुरतः स्थिहेया. Rद्रव्याम्बरांव. १. R रययुग्म for 'युग्य. "Rपुपरेटिक. १२.रमन्तान्. 20 25 ·प्रचलपरिवर्तः पश्चमः। R48 10 15 न च राजदण्डनभटान तथा कुदण्डा नोत्पीडना न पि च तर्जनताडना या । सर्वान् प्रसन्नमनसो हितमैत्रचित्ता वीक्षस्व देव जनतां यय एकपुत्रम् ॥ १०॥ श्रुत्वैव राज वचनं परमं उदनं प्राहास्तु सर्वमिदमेव यथा तवेच्छा ।। अभिप्रायु तुभ्य मनेसा स्वनुचिन्तितानि यद्याचसे तव वरं तदहं ददामि ॥ ११॥ आज्ञाप्य पार्थिववरः स्वकपारिपयां प्रासादश्रेष्टशिखरे प्रकरोथ ऋद्धिम् | पुष्पामिकीचिरं वरधूपगन्ध छत्रापताकसमलंकृततालपंक्तिम् ॥ १२ ॥ विंशत्सहन रणशोण्ड विचित्रवर्मा नाराचशूलशरशक्तिगृहीतखल्लाः । परिवारयाथ धृतराज्यमनोज्ञघोपं देव्याऽभयार्थ करुणास्थित रक्षमाणा ॥ १३ ॥ स्त्रीभिस्तु सा परिवृता यथ देवकन्या स्नातानुलिप्तप्रवराम्बरभूपिताङ्गी । तूर्यैः सहस्रमनुगीतमनोजघोपैः आरुह्य देव्युपविवेश मत्स्नुषेव ॥ १४ ॥ दिव्यैर्महार्थसुविचित्रसुरत्नपादैः स्वास्तीर्णपुप्पविविधैः शयने मनोज्ञे । शयने स्थिता विगलिता मणिरत्नचूडा यथ मिश्रकावनगता खल देवकन्या ॥१५॥ अय खलु भिक्षवश्चत्वारो महाराजानः शक्रश्च देवानामिन्द्रः सुयाँमश्च देवपुत्रः संतुषितश्च 25 सुनिर्मितश्च परनिर्मितवशवर्ती च सार्थवाहश्च मारपुत्रब्रह्मा च संहांपतिर्ब्रह्मोत्तरश्च पुरोहितः सुब्रह्मा च पुरोहितः प्रभाव्यूहाभास्वरश्च महेश्वरश्च शुद्धावासकायिका निष्ठागतेश्वाकनिष्ठश्च एतानि चान्यानि चानेकानि देवशतसहस्राणि संनिपत्य अन्योन्यमेवाहुः - अयुक्तमेतन्मार्षा अस्माकं स्यादकृतज्ञता चे, यद्वयमेकाकिनमद्वितीयं बोधिसत्वमुत्सृजेम । कोऽस्माकं मार्या उत्सहते Rom. मनसा. २R यद्याच तुभ्यं for यद्याचसे तब. ३ २ रुचिरां. ४R गन्धा, ५R राष्ट्र for राज्य. ६R मुविचित्रितरत्नपादे. ७R सुयमध, ८ R'पुत्रो ब्रह्मा for "पुत्रब्रह्मा. ९R राहपतिः १० गताचै for गतश्चाक. ११Rचाद्वयं for च यद्वय. L4 20 R49 ·5 10 ललितविस्तरे ३२ बोधिसत्वं सततसमितमनुबद्भुमवक्रमणगर्भस्थानजन्मयौवनभूमिदारकक्रीडान्तःपुरनाटकसंदर्शना- भिनिष्कमणदुष्करचर्याबोधिमण्डोपसंक्रमणमारधर्पणबोध्यमिसंबोधनधर्मचक्रप्रवर्तनं यावमहापरि- निर्वाणौद्धितवित्ततया स्निग्धचित्ततया प्रियचित्ततया मैत्रचित्ततया सौम्यचित्ततया ? तस्यां वेलायामिमां गाथामभापत- को वोत्सहेत वररूपधरम् अनुबन्धयितुं सततं प्रीतमनाः । कः पुण्यतेज यशसा वचसा स्वयमात्मनेच्छति विबद्धयितुम् ॥ १६ ॥ यस्येप्सितं त्रिदशदेवपुरे दिव्यैः सुखैर्हि रमितुं सततम् । परमाप्सरोभिरिह कामगुणैः अनुबद्धितां विमलचन्द्रमुखम् ॥ १७ ॥ तथ मिश्रके वनवरे रुचिरे दिव्याकरे रमितु देवपुरे। पुप्पोत्करे कनकचूर्णनिमे अनुबन्धतां विमलतेजधरम् ॥ १८ ॥ यस्पेप्सितं रमितु चित्ररथे तथ नन्दने सुरवधूसहितः । मान्दारवैः कुसुमपत्रचिते अनुबन्धतामि, महापुरुषम् ॥ १९ ॥ यार्माधिपत्यमथ वा तुपितै- रथ वापि प्रार्थयति चेवरताम् । पूजारहो भनितु सजगे अनुबन्धतामिमु अनन्तयशम् ॥ २०॥ यो इच्छति निर्मितपुरे रचिरे वशार्तिदेवभरने रमितुम् । मनसैन सम भोक्तिक्रिया अनुवन्धतामिमु गुणामधरम् ॥२१ ।। 15 10 25 १R'शमित'. २R योपिमाले for योधिमण्डों. ३R "निर्माणाहित' for निर्माणाधिन नीति: मना. ५RA for इमु. ६R याम्मा for याना'. R'भभूतक्रियमनुसन्धतम for 'मनुभोकि....मि.

·प्रचलपरिवर्तः पश्चमः। 5 10 15 मारेश्वरो न च प्रदुष्टमना सवैविधैश्चर्यपारगतः। कामेश्रो वशितपारगतो गच्छत्वसौ हितकरेण सह ॥ २२ ॥ तथ कामधातु समतिक्रमितुं मति यस्य ब्रह्मपुरमावसितम् । चतुरप्रमाणप्रभतेजधरः सोऽधानुबद्धतु महापुरुषम् ॥ २३ ॥ अथ वापि यस्य मनुजेषु मति वरचक्रवर्तिविषये विपुले। रत्नाकरममयसौख्यददम् अनुबन्धतां विपुलपुण्यधरम् ॥ २४ ॥ पृथिवीश्वरस्तथ पि श्रेष्टिसुतो आयो महानु महानिचयः। परिवारवान्निहतशत्रुगणो गच्छत्वसौ हितकरेण सह ।। २५ ॥ रूपं च भोगमपि चेश्वरता कीर्तिर्यशश्च बलता गुणवती। आदेयवाक्यं भत्रि ग्राह्यस्तो ब्रह्मेश्वरं समुपयातु विदुम् ॥ २६॥ ये दिव्य काम तथ मानुका यो इच्छती निभवि ससुखम् । ध्याने सुखं च प्रविवेकसुखं धर्मेश्वरं समनुबन्धयताम् ॥ २७ ॥ रागप्रहाणु तथ दोषमपी यो इच्छते तथ किलेशजहम् । शान्त प्रशान्त उपशान्तर्मना सो दान्तचित्तमनुयातु लघुम् ॥ २८ ॥ शैक्षा अशैक्ष तथ प्रत्येकजिना सर्वज्ञज्ञानमर्नेप्रापुरितुम् । १R महेश्वरो for मारेश्वरो, २ र सर्वविद्यास्वतिपारगतः for the line. ३ Rom. 'प्रम'. ४R सौदामिनु महापुरुषः for the ine. ५ र सोधप्रदम् ६R श्रेठसुनो. पायवि for वाक्य भवि. ८ R मानुपीय. R* मनसं for "मना'. १• R'मनुपूरयितुं for मनुप्रापरितम् 20 L46 R51 25 ·३४ ललितविस्तरे 5 10 15 दशभिर्बलैनंदितु सिंह इस गुणसागरं समन्यातु विदुम् ॥ २९॥ पिथितु अपायपथ ये मतिर् विवृतुं च षङ्गतिपथं ह्यमृतम् । अष्टाङ्गमार्गगमनेन गतिम् अनुबन्धतां गतिपथान्तकरम् ॥ ३० ॥ यो इच्छते सुगत पूजयितुं धर्म च तेषु श्रुतिकारुणिके। ग्रासो' गुणानपि च संघगतान् गुणसागरं समनुयातु इमम् ॥ ३१॥ जातिजरामरणदुःखक्षये संसारबन्धन विमोक्षयितुम् । चरितुं विशुद्धगमनान्तसमं सो' शुद्धसत्वमनुबन्धयताम् ॥ ३२ ॥ इष्टो मनाप प्रियु सर्वजगे बरलक्षणो बरगुणोपचितः । आत्मा परं च तथ मोचयितुं प्रियदर्शनं समुपपातु विदुम् ।। ३३ ।। शीलं समाधि तथ प्रहमयी गम्भीरदुर्दशदुरोपामम् । यो इच्छते विदु विमुक्ति लमे सो वैद्यराजमनुयातु लघुम् ॥ ३४ ॥ एते च अन्य गुण नेकविधा उपपत्ति सौल्य तय निर्वृतिये । सर्गुणेमि प्रतिपूर्ण सिद्धये सिनतं समनुपातु विदुम् ।। ३५ ॥ इति ॥ इदं खलु वचनं श्रुत्या चतुरशीतिसहस्राणि चातुर्महाराजिकानां देवानां शतसहस प्रपत्रिशानां शतसहसं यामानो मिहने तुषितानां शनसहर निर्माणरतीनां शतसहस्र पर- निन्तिमानीनां देवानां पष्टिमहाणि मारकायिकानां पूर्वशुभकर्मनिर्याताना अष्टषष्टिसहसाणि मातापिपरा यहूनि शतसहस्राणि यापदकनिष्टानां देवानां संनिपतितान्यभूपन् । अन्ये च PR समनुपात for यानु.३ प्रभिन for पिथिन. ३ R यथामनिर. 1 Ra for प्रो. Ram for som. (Rm for H. R. CR NITO, OR Aaiko for "frat. 20 25 7 ·5 R53 10 प्रचलपरिवर्तः पञ्चमः । भूयः पूर्वदक्षिणपश्चिमोत्तरेभ्यो दिग्भ्यो बहूनि देवशतसहस्राणि संनिपतितान्यभूवन् । तेम्यो ये उदारतमा देवपुत्रास्ते तां महती देवपर्पदं गायाभिरभ्यभाषन्त - हन्त शृणोध वचनं अमरेवराहो अस्मिन् विधानमति यादृशतत्वभूता । त्यक्तार्थिकामरति ध्यानसुर्ख प्रणीतम् अनुबन्धयाम इममुत्तमशुद्धसत्वम् ॥ ३६॥ ओक्रान्तपाद तथ गर्भस्थितं महात्म पूजारहे अतिशयमभिपूजयामः । पुण्यैः सुरक्षितमूर्षि परिरक्षिसन्तो यस्यावतार लभते न मनः प्रदुष्टम् ॥ ३७॥ संगीतितूर्यरचितैश्च सवाधव र्वर्णागुणां कथयतो गुणसागरस्य । कुर्वाम देवमनुजान प्रहर्षणीयं यं श्रुत्व बोधिवरचित्त जने' जनेर्या ॥ ३८ ॥ पुष्पाभिकीर्ण नृपतेश्च करोम गेहं कालागुरूत्तमसुधूपितसौम्यगन्धम् । यं प्रात्व देवमनुजाश्च भवन्त्युदना विगतज्वराश्च सुखिनश्च भवन्त्यरोगाः ॥ ३९ ॥ मान्दारवैश्व कुसुमैस्तथ पारिजातै- श्वन्दैः सुचन्द्र तथ स्यालविरोचमानैः ।। पुप्पाभिकीर्ण कपिलाहय तं करोम पूजार्थ पूर्वशुभकर्मसमुद्गतस्य ॥ ४० ॥ यावच गर्मि वसते त्रिमलैरलिप्लो यावज्जरामरण चान्तकरः प्रसूतः । तावत्प्रसन्नमनसो अनुबन्धयाम एपा मतिर्मतिधरस्य करोम पूजाम् ॥ ४१ ।। लाभा सुलब्ध विपुलाः सुरमानुषाणां द्रक्ष्यन्ति जानु इमु सतपदा क्रमन्तम् | शनैश्च ब्राणफरैः परिगृह्यमानं गधोदकैः स्नपियमानि सुशुद्धसत्त्वम् ॥ ४२ ॥ 15 20 25 L48 R54 १R पश्चिमोत्तराभ्यो. २ R आक्रान्त' for औक्रान्त. ३R पर रक्षयन्त for परिरक्षिसन्तो. YR वर्णान् गुणान्, ५२ जनेजनेभ्यो for जने जना. ६R फार for स्थाल'. R ब्रह्मनिकर ·ललितविस्तरे 5 10 यावच्च लोकि अनुवर्तनतां करोति अन्तःपुरे वसति कामकिलेशघाती। यावच्च निष्क्रमति राज्यमपास्य सर्व तावत्प्रसन्नमनसो अनुबन्धयामः ॥ ४३ ॥ यावदुपैति महिमण्डि तृणां गृहीत्वा यावञ्च बोधि स्पृशते विनिहत्य मारम् । अध्येष्टु ब्राह्मणयुतेमि प्रवर्ति चक्र तावत्करोम विपुलां सुगतस्य पूजाम् ॥ ४४ ॥ यदै बुद्धकार्य कृतु भेष्यति त्रिसहने सत्वान कोटिनयुता अमृते विनीता। निर्वाणमार्गमुपयास्यति शीतिभावं .. तावन्महाशयमृर्षि न जहाम सर्वे ॥४५॥ इति ॥ अथ खलु भिक्षवः कामधात्वीश्वराणां देवकन्यानां बोधिसत्वस्य रूपकायपरिनिप्पत्ति दृष्ट्वा एतदभवत् - कीदृशी वसौ कन्या भविष्यति या इमं वरप्रवरशुद्धसत्त्वं धारयिष्यति । ताः 15 कौतूहलजाता करप्रवरपुप्पधूपदीपगन्धमाल्पविलेपनचूर्णचीवरपरिगृहीता दिव्यमनोमयात्मभाव- प्रतिलब्धाः पुण्यविपाकाधिस्थानाधिस्थिताः तस्मिन् क्षणेऽमरपुरभवनादन्तर्हिताः कपिलाह्वये महापुरवरे उद्यानशतसहस्रपरिमण्डिते राज्ञः शुद्धोदनस्य गृहे धृतराष्ट्रे महाप्रासादे अमेरभवन- प्रकाशे विगलिताम्वरधारिण्यः शुभविमलतेजप्रतिमण्डिता दिव्याभरणस्तम्भितभुजाः शयनवरगतां मायादेवीमेकाङ्गुलिक्योपदर्शयन्त्यो गगनतलगताः परस्परं गाथाभिरभ्यभाषन्त अमरपुरगतान अप्सराणां बोधिसत्वे । मतिरियमभवत्तदा हि तासां प्रमद नु कीदृश बोधिसत्वमाता ॥ ४६॥ ताश्च सहितपुष्पमाल्यहस्ता 20 रूप मनोरम दृष्ट्व उपगमि वेश्म नृपस्य जातकाक्षा पुष्प तय विलेपना गृहीत्वा दशनखअञ्जलिभिर्नमस्यमानाः ॥ ४७॥ गिटिलरसनाः सीटरूपाः फरतल दक्षिणि अन्टी प्रणम्य । शयनगत निदर्शि मायदेवी साधु निरीक्षय रूप मानुपीणाम् ॥ ४८॥ R, २LTA for पास्स. ३Rयो for यद. ४ Rom. श. ५R अमल for अमर ·प्रचलपरिवर्तः पञ्चमः। ३७ R58 5 10 15 वयमिह अभिमन्ययाम अन्ये परममनोरम सुरूप अप्सराणाम् । इम नृपतिवधू निरीक्षमाणा जिह्म विपश्यय दिव्य आत्मभावाम् ॥ ४९॥ रतिरिव सदृशी गुणान्विता च जननिरियं प्रवरामपुद्गलस्य । मणिरतन यथा सुभाजनस्य तय इव भाजन देवि देवेदेवे ॥ ५० ॥ करचरणतलेभि याबदू अङ्ग मनोरम दिव्य आतिरेकाः। प्रेक्षतु नयनान्न चास्ति तृप्ति भूय प्रहर्षति चित्त मानसं च ॥ ५१ ॥ शशिरिष गगने विराजतेऽस्या वदनु वरं च विराजे गात्रमासा। रविरिव विमला शशीव दीप्ता तथ प्रभ निश्चरतेऽस्य आत्मभावात् ।। ५२ ॥ कनकमिव सुजातजातरूपा वर्ण विरोचति देविये तथैव । भ्रमरवरनिकाश कुन्तलानी मृदुकसुगन्धश्रवास्य मूर्धजानि ॥ ५३ ॥ कमलदलनिमे तथास्य नेत्रे दशनविशुद्ध नमेव ज्योतिषाणि । चाप इव तनूदरी विशाला पार्थ समुद्गत मांसि नास्ति संधिः ।। ५४ ॥ गजभुजसदृशेऽस्य ऊरुजके जानु सुजात्नुपूर्वमुद्गतास्य । करतलचरणा समा सुरक्ता व्यक्तमियं खलु देवकन्य नान्या ॥ ५५ ॥ एव बहुविध निरीक्ष्य देवी कुसुम क्षिपित्ये प्रदक्षिणं च कृत्वा । १R जिशि. २R देवदेव. ३ अतिरेक for आतिरेकाः, ४ R प्रेक्षितु. ५R विराजति for विराज. Rom. मासि. . Rom. जानु. ८R करचरणतलं सम मुरकं for the line. SR क्षित for क्षिपित्ल. 20 25 L50 B57 ·ललितविस्तर . 5 10 4 15 सुपिय यशवती जिनस्य माता पुनरपि देवपुरं गता क्षणेन ॥ ५६ ॥ अथ चतुरि चतुर्दिशासु पालाः शक सुयाम तथैव निर्मिताश्च । देवाण कुम्भाण्ड राक्षसाश्च असुर महोरग किन्नराश्च वोचन् ॥ ५७ ॥ गच्छत पुरतो नरोत्तमस्य पुरुषवरस्य करोथ रक्षगुप्तिम् । मा कुरुत जगे मन प्रदोष मा च करोत विहेठ मानुषाणाम् ॥ ५८ ॥ यत्र गृहवैरस्मि मायदेवी तत्र समग्र सपारिषद्य सर्वे । असिधनुशरशक्तिखङ्गहस्ता गगनतेलस्मि स्थिता निरीक्षयाथ ।। ५९ ॥ ज्ञात्व च्यवनकाल देवपुत्रा उपगमि मायसकाश दृष्टचित्ता। पुष्प तथ विलेपनां गृहीत्वा दशनखअञ्जलिभिर्नमस्यमानाः ॥ ६०॥ च्यव च्यव हि नरेन्द्र शुद्धसत्त्वा अयु सभयो भवतोऽध वादिसिंह । कृपकरण जनित्व सर्वलोके अस्मि अध्येत्रम धर्मदानहेतोः ।। ६१ ॥ इति । अथ खलु भिक्षवो बोधिसत्त्वस्य च्यवनकालसमये पूर्वस्या दिशो बहूनि बोधिसत्त्व- शतसहस्राणि सर्व एकजातिप्रतिबद्धास्तुषितवरभवनवासिनो येन बोधिसत्त्वस्तेनोपसंक्रामन् बोधिसत्त्वस्प पूजाकर्मणे । एवं दशभ्यो दिग्भ्यो एकैकस्या दिशो बहूनि बोधिसत्व- शतसहस्राणि सर्व एकजातिप्रतिबद्धास्तुपितघरभवनवासिनो येन बोधिसत्वत्तेनोपसंक्रामन् बोधिसत्त्वस्य पूजाकर्मणे । चातुर्महाराजकायिकेन्यो देवेभ्यश्चतुरशीत्यसरःशतसहस्राण्येवं त्रपत्रिंशतो यामेभ्यस्तुफ्तेिभ्यो निर्माणरतिम्पः परनिर्मितवशवर्तिभ्यो देवेभ्यश्चतुरशीत्यप्सरः- शतसहस्त्राणि नानापूर्यसंगीतियादितेन येन बोधिसत्त्वस्तेनोपसंक्रामन् बोधिसत्वस्य पूजाकर्मणे ।। अय खलु बोधिसत्त्वः श्रीगर्भसिंहासने सर्वपुण्यसमुद्गते सर्वदेवनागसंदर्शने महाकूटागारे निपध सार्थ बोधिसत्वैर्देवनागयक्षकोटिनियुतशतसहतैः परिवृतः पुरस्कृतस्तुपित- IR मुप्रिय वसति जिनस्य माता for the line. PR रथगुप्तिम् for रक्ष'. ३Rगृहवरेऽस्ति for 'वास्मि.Y R'तलस्थिता for 'तलस्मि स्थिता. ५R अस्मिनध्यस. Rom. the whole sentence from एवं...वर्मगे. 20 25 ·। R59 L52 प्रचलपरिवर्तः पश्चमः। वरभवनात् प्रचलति स्म । प्रचलता च भिक्षवो बोधिसत्वेन तथारूपा कायात् प्रभा मुक्तीभूदं -पया प्रभया अयं त्रिसाहस्रमहासाहस्रो लोकधातुरेवं पिपुर्लविस्तीर्णो महतोदारेण सुप्रचरित- पूर्वेण दिव्यप्रभासमतिक्रान्तेनावभासेन परिस्पुटोऽभूत् । या अपि ता लोकान्तरिका अंघा अघस्पुटा अन्धकारास्तमिस्रा यत्रेमौ चन्द्रसूर्याववं महर्द्धिकावेवं महानुभावावेवं महेशाख्यौ आभया आभां वर्णेन वर्ण तेजसा तेजो नाभितपतो नाभिविरोचतः, तत्र ये सत्त्वा 5 उपपन्नास्ते स्वकानपि बाहुप्रसारितान्न पश्यन्ति । तथापि तस्मिन् समये महत उदारस्या- . वभासस्य प्रादुर्भावोऽभूत् । ये च तत्र सत्ता उपपन्नास्ते तेनैवात्रभासेन स्पुटाः समाना अन्योन्यं सम्यक् पश्यन्ति स्म । अन्योन्य संजानन्ते स्म । एवं चाहुः- अन्येऽपि फिल भोः सत्त्वा इहोपपन्नाः किल भो इति ॥ अयं च त्रिसाहस्रमहासाहस्रो लोकधातुः पडिकारमष्टादशमहानिमित्तमभूत् । अकम्पत् 10 प्राकम्पत् संप्राकम्पत् । अवेधत् प्रावेवत् संप्रावेधत् । अचलत् प्राचलत् संप्राचलत् । अक्षुभ्यत् प्राक्षुभ्यत् संप्राक्षुभ्यत् । अरणत् प्रारणत् संप्रारणत् । अगर्जत् प्रागर्जत् संप्रागर्जत् । अन्तेऽवनमति स्म, मध्ये उन्नमति स्म । मध्येऽवनमति स्म, अन्ते उन्नमति स्म । पूर्वस्यां दिश्यवनमति स्म, पश्चिमायां दिश्युन्नमति स्म । पश्चिमायां दिश्यवनमति स्म, पूर्वस्यां दिश्युन्नमति स्म । दक्षिणस्यां दिश्यवनमति स्म, उत्तरस्यां दिश्युन्नमति स्म । उत्तरस्यां दिश्यवनमति स्म, 15 दक्षिणस्यां दिश्युन्नमति स्म । तस्मिन् समये हर्पणीयास्तोपणीयाः प्रेमणीयाः प्रसादनीया अवलोकनीयाः प्रह्लादनीया निर्वर्णनीया असेचनीया अप्रतिकूला अनुत्रासकराः शब्दाः श्रूयन्ते स्म । न च कस्यचित् सत्त्वस्य तस्मिन् क्षणे विहेठा वा त्रासो वा भयं वा स्तम्भितत्वं वाभूत् । न च भूयः सूर्याचन्द्र- मसोर्न ब्रह्मशकलोकपालानां तस्मिन् क्षणे प्रभा प्रज्ञायते स्म । सर्वनरकतिर्यग्योनियमलोकोपपन्नाश्च सत्वास्तस्मिन् क्षणे विगतदुःखा अभूवन् सर्वसुखसमर्पिताः । न च कस्यचित् सत्त्वस्य रोगो 20 बाधते स्म, द्वेषो वा मोहो वा, ईर्थी वा मात्सर्य वा, मानो वा नसो वा, मदो वा क्रोधो वा, व्यापादो वा परिदाहो वा । सर्वसत्वास्तस्मिन् क्षणे मैत्रचित्ता हितचित्ताः परस्परं मातापितृ- सजिनोऽभूवन् । अघट्टितानि च दिव्यमानुष्यकाणि तूर्यकोटिनियुतशतसहस्राणि मनोज्ञघोप- मुत्सृजन्ति स्म । देवकोटीनपुतशतसहस्राणि पाणिभिरंसैः शिरोभिस्तं महाविमानं वहन्ति स्म । तानि चाप्सरःशतसहस्राणि स्वां स्वां संगीति संप्रयुज्य पुरतः पृष्ठतो वामदक्षिणेन च स्थित्वा 25 बोधिसत्वं संगीतिल्तस्वरेणाभिस्तुवन्ति स्म पूर्वकर्मशुभसंचितस्य ते दीर्घराजकुशलोदितस्य ते। सत्यधर्मनयशोधितस्य ते पूज अद्य विपुला प्रवर्तते ॥ १२ ॥ R60 १R प्रमुक्ता for मुक्ता. २ R विपुलविस्तीर्णन. ३ र अद्या अद्यास्फुटा for अघा अयस्फुटा. ४R लोकधातुस्तन for लोक्यातुः, ५R रोगो for रागो.

·४० ललितविस्तरे 5 10 15. पूर्वि तुभ्य वहुकल्पकोटियो दानु दत्तु प्रियपुत्रधीतरा। तस्य दानचरितस्य तत्फलं येन दिव्य कुसुमाः प्रवर्षिताः ॥ ६३ ॥ आत्ममांस तुलयित्व ते विभो सोऽभिदत्तु प्रियपक्षिकारणात् । तस्य दानचरितस्य तत्फलं प्रेतलोकि लभि पानभोजनम् ॥ ६४ ॥ पूर्वि तुभ्य बहुकल्पकोटियो शील रक्षितमखण्डनव्रतम् । तस्य शीलचरितस्य तत्फलं येन अक्षण अपाय शोधिताः॥६५॥ पूर्वि तुभ्य बहुकल्पकोटियो क्षान्ति भावित निदानबोधये । तस्य क्षान्तिचरितस्य तत्फलं मैत्रचित्त भुत देवमानुपाः ॥ ६६ ॥ पूर्वि तुभ्य बहुक्ल्पकोटियो वीर्यु भावितमलीनमुत्तमम् । सस्य वीर्यचरितस्य तत्फलं येन कायु यथ मेरु शोभते ॥ ६७॥ पूर्वि तुभ्य बहुकल्पकोटियो ध्यान पायित किलेशध्येपणात् । तस्य ध्यानचरितस्य तत्फलं पेन क्लेश जगतो न बाधते ॥ ६८॥ पूर्वि तुभ्य बहुकल्पकोटियो प्रज्ञ माक्ति क्लेिशछेदनी। तस्य प्रज्ञचरितस्य तत्फलं येन आभ परमा विरोचते ॥ ६९ ॥ भैरवर्मित किटेशसदना सर्वसत्वकरणाय उद्गता। मोदिप्राप्त परमा उपेक्षा ब्रह्ममून सुगता नमोऽस्तु ते ॥ ७० ॥ Rfor पदित 61 25 ·प्रचलपरिवर्तः पञ्चमः। 5 10 L54 प्रज्ञ उल्कप्रभ तेजसोद्गता सर्वदोपतममोहशोधका। चक्षुभूत त्रिसहन्त्रिनायका मार्गदेशिक मुने नमोऽस्तु ते ॥ ७१ ॥ ऋद्धिपादवरभिज्ञकोविदा सत्यदर्शि परमार्थि शिक्षिता। तीर्ण तारयसि अन्यप्राणिनो दाशभूत सुगता नमोऽस्तु ते ॥ ७२ ॥ सर्वोपायवरभिज्ञकोविंदा दर्शयति युतिमध्युतियुतिम् । लोकधर्मभवनाभिवर्तसे नोच लोकि क्वचि ओपलिप्यते ॥ ७३ ।। लार्भे तेप परमा अचिन्तिया येषु दर्शन श्रवं च एष्यसे। किं पुनः शृणुय यो तिधर्मतां श्रद्ध प्रीति विपुला जनेष्यसे ॥ ७ ॥ जिह्म सर्व तुपिताल्यो भुतो जम्बुद्वीपि पुरि यो उदागतः। प्राणिकोटिनयुता अॅचिन्तियां बोधयिष्यसि प्रसुप्त क्लेशतो ।। ७५ ॥ ऋद्ध स्फीत पुरमध मेप्यती देवकोटिनयुतैः समाकुलम् । अप्सरोमि तुरियैर्निनादित राजगेहि मधुरं श्रुणिष्यति ॥ ७६ ॥ पुण्यतेजभरिता शुभकर्मणा नारि सा परमरूपउपेता। यस्य पुत्र अयमेन समृद्धः तिनलोकि अभिभाति शीरिये ॥ ७७ ॥ 15 20 . R62 25 १Rच्युतमच्युतच्युतिम्. २ R भवनानुवर्तसे. ३ R नैव लोकि कचिदेव लिप्यसे for the line, ४R लाभदोपपरम विचिन्तिया for the line. ५R विचिन्तिया for अचिन्तियां.

·४२ ललितविस्तरे 5 ड नो भुयो पुरवरस्मि देहिनां लोभदोपकलहा विवादका । सर्व मैत्रमनसः सगौरवा भाविनो नरवरस्य तेजसा ॥ ७८ ॥ राजवंश नृपतेः प्रवर्धते चक्रवर्तिकुलराजसंभवः । मेष्यते कपिलसाह्वयं पुरं रत्नकोपभरितं सुसमृद्धम् ॥ ७९ ॥ यक्षराक्षसकुम्भाण्डगुह्यका देवदानवगणाः सइन्द्रकाः। ये स्थिता नरवरस्य रक्षकाः तेषु मोक्ष नचिरेण भेष्यते ।। ८०॥ पुण्युपार्जितु स्तविच नायक प्रेमगौरवमुपस्थपिस्व ना । सर्व बोधि परिणामयामहे क्षिप्र भोम यथ त्वं नरोत्तम ।। ८१ ॥ इति ।। 10 15 इति श्रीललितविस्तरे प्रचलपरिवर्ती नाम पञ्चमोऽध्यायः ।। Rना for न:.२Rom. अध्यायः ·६ R 63 L55 10 गर्भावक्रान्तिपरिवर्तः पाठः। इति हि भिक्षवः शिशिरकालविनिर्गत वैशाखमासे विशाखानक्षत्रानुगते भूतप्रेवरे वसन्तकालसमये तस्वरपत्राकीणे वरप्रवरपुप्पसंयुसुमिते शीतोष्णतमोरजोबिगते मृदुशाहले सुसंस्थिते त्रिभुवनज्येष्ठो लोकमहितो व्यवलोक्य ऋतुकालसमये पञ्चदश्यां पूर्णमास्यां पोपध- गृहीताया मातुः पुष्यनक्षत्रयोगेन बोधिसत्वस्तुपितवरभवनाच्युत्वा स्मृतः संप्रजानन् पोण्डुरो गजपोतो भूला पड्दन्त इन्द्रगोपकशिराः सुवर्णराजीदन्तः सर्वाङ्गप्रत्यङ्गोऽहीनेन्द्रियो जनन्या 5 दक्षिणायां कुक्षाववक्रामत् । अवक्रान्तश्च स दक्षिणावचरोऽभून जातु वामावचरः । मायादेवी सुखशयनप्रसुप्ता इमं स्वममपश्यत् - हिमरजतनिभश्च पड्विपाणः सुचरण चारुभुजः सुरक्तशीर्षः। उदरमुपगतो गजप्रधानो ललितगतिढवजगात्रसंधिः॥१॥ न च मम सुख जातु एवरूप दृष्टमपि श्रुतं नापि चानुभूतम् । कायसुखचित्तसौख्यभावा यथरिव ध्यानसमाहिता अभूवम् ॥ २॥ 15 अथ खल मायादेवी आमरणविगलितवसना प्रह्लादितकायचित्ता प्रीतिप्रामोधप्रसाद- प्रतिलब्धा शयनवरतलादुत्याय नारीगणपरिवृता पुरस्कृता प्रासादवरशिखरादवतीर्य येनाशोक- वनिका तेनोपजगाम । सा अशोकवनिकायां सुखोपविष्टा राज्ञः शुद्धोदनस्य दूतं प्रेषयति स्म- आगच्छतु देवो देवी ते द्रष्टुकामेति ॥ अय स राजा शुद्धोदनस्तद्वचनं श्रुत्वा प्रहर्षितमना आकम्पितशरीरो भद्रासनादुत्थाय 20 अमात्यनैगमपार्पद्यबन्धुजनपरिवृतो येनाशोकवनिका तेनोपसंक्रामत्, उपसंकान्तश्च न शक्नोति स्म अशोकनिकां प्रवेष्टुम् । गुस्तरमित्रात्मानं मन्यते स्म । अशोकवनिकाद्वारे स्थितो मुहूर्त संचिन्त्य तस्यां वेलायामिमां गायामभाषत- न स्मरि रणशौण्डि मूर्घसंस्यस्य महाम् एवं गुरु शरीरं मन्यमी यादृशोऽद्य । स्वकुटगृहेमद्य न प्रभोमि प्रवेष्टुं किमिह मम भवेऽङ्गो का पृच्छेय चाहम् ॥ ३ ॥ इति ॥ TR काले निर्गत for कालविनि. २R प्रवले for "प्रवरे. ३ R पूर्णिमायां for पूर्णमास्यां. ३ R पोषधपरियही for पोषधहीं. ४ R पाण्डुरगजरूसो for पाण्डुरो गजपोतो. ५R अवक्रान्तः सन् for 'कान्तव. ६ R° शयनसंमुमा for "प्रमुप्ता. "R वनिद्यायो for "वनिकां. ८R' द्वारस्थितः for 'द्वारे स्थितः SR मन्यति for मन्यमी. १० R गृहमिदमय for "गृहमय. ११R कं नु for anन्व, R64 25 156 ·ललितविस्तरे 5 10 - ." अथ खल्ल शको देवानामिन्द्रो राजानं शुद्धोदनमुपसंक्रम्यैवमाह - हीना विमोना पालानां त्रयत्रिंशानमुत्तमाः । वैजयन्तसमं वेम बोधिसत्वस्य दाम्यहम् ॥ १५॥ अथ खल सुयामो देवपुत्रो राजानं शुद्धोदनमुसंकम्पवमाह- मदीयं भवनं दृष्ट्वा विस्मिताः शककोटयः । सुयामभवनं श्रीमदोधिसत्त्वस्य दाम्यहम् ॥ १६ ॥ अथ खलु संतुपितो देवपुत्रो राजानं शुद्धोदनमुपसंत्राम्यैवमाह - यत्रैव उपितः पूर्व तुषितेषु महायशाः । तदेव भवनं रम्यं बोधिसत्त्वस्य दाम्यहम् ।। १७॥ अय खल्ल सुनिर्मितो देवपुत्रो राजानं शुद्धोदनमुपसंक्रम्यैवमाह - मनोमयमहं श्रीमदृश्म तद्रतनामयम् । बोधिसत्त्वस्य पूजार्थमुपनेष्यामि पार्थिव ॥ १८ ॥ अथ खलु परनिर्मितवशवर्ती देवपुत्रो राजानं शुद्धोदनमुपसंगम्यैवमाह - यावन्तः कामधातुस्था विमानाः शोभनाः कचित् । भौभिस्ते मद्विमानस्य भवन्त्यभिहतप्रभाः ॥ १९ ॥ तत् प्रपच्छाम्यहं श्रीमद्वेश्म रत्नमयं शुभम् । बोधिसत्त्वस्य पूजार्थमानयिष्यामि पार्थिव ॥ २० ॥ दिव्यैः पुष्पैः समाकीर्ण दिव्यगन्धोपवासितम् । उपनामयिष्ये विपुलं यत्र देवी वसिष्यति ॥ २१॥ इति हि भिक्षवः सर्वैः कामावचरैदैवेश्वरैर्बोधिसत्त्वस्य पूजार्थं कपिलाह्वये महापुरवरे स्वकस्वकानि गृहाणि मापितान्यभूवन् । राजीं चापि शुद्धोदनेन मनुष्यातिकान्तं दिव्योसंप्राप्त गहतरं प्रेतिसंस्कारितमभूत् । तत्र बोधिसत्वो महोसत्त्वो महान्यूहस्य समाधेरनुभावेन सर्वेषु तेषु गृहेषु मायादेवीमुपदर्शयति स्म । अभ्यन्तरगतश्च बोधिसत्त्वो मायादेव्याः कुक्षौ दक्षिणे पाचे पर्यङ्कमाभुज्य निषष्णोऽभूत् । सर्वे च ते देवेश्वरा एकैकमेवं संजानीते स्म-ममैव गृहे 25 बोधिसत्त्वमाता प्रतिवसति नान्यत्रेति ।। - 15 20 १R विमानपालानां for विमाना. २ R मुत्तम for मुत्तमाः. ३R दात्म्यह for दाम्यहम्, YRपूर्वे. ५R नानारत्नमय for मनोमयमई. ६ र तानि वे for भाभिस्ते. UR om. महा. ८R राज्ञापि. SR देण्यसप्राप्त for दिव्यासंप्राप्त. १० गृह for गृहतरे. ११Rom. प्रति'. १२ Rom. महासत्त्वो. १३R क एवं tor एकमेवं.

·है गर्भावफ्रान्तिपरिवर्तः पाठः। 5 तत्रेदमुच्यते- महाव्यूहाय स्थितः समाधिये अचिन्तिया निर्मित निर्मिणित्वा । सर्वेष देवानभिप्राय पूरिता नृपस्य पूर्णश्च तदा मनोरयः ॥ २२ ॥ अथ खल तस्यां देवपर्षदि कैपांचिदेवपुत्राणामेतदभवत्-येऽपि तावचातुर्महाराजकायिका देवास्तेऽपि तावन्मनुप्याश्रयगतत्वेन निर्विवापक्रमन्ति । कः पुनर्वादो ये तदन्ये उदारतमा देवाः नापत्रिंशा वा यामा वा तुपिता वा । तत्कयं हि नाम सर्वलोकाभ्युद्गतो बोधिसत्वः शुचि- निरामगन्धः सत्त्वरन्नः संतुपिताइवनिकायाच्युत्वा दुर्गन्धे मनुष्याश्रये दशमासान् मातुः कुक्षी R69 स्थित इति ॥ 10 अय पुल्वायुप्मानानन्दो बुद्धानुभावेन भगवन्तमेतदवोचत् -- आश्चर्य भगवन् याव- जुगुप्सनीयश्च मातृप्रामस्तथागतेनोक्तो यावद्रागचरितश्च । इदं तु भगवन् आश्चर्यतरम् । कयं हि नाम सरलोकाभ्युद्तो भगवान् पूर्व बोधिसत्वभूत एव तुपिताइवनिकायाश्यवित्वा मनुष्याश्रये (दुर्गन्धे ) मातुर्दक्षिणे (पाचे ) कुक्षावुपपन्न इति । नाहं भगवन् इदमुत्सहे एवं वक्तं यथैव पूर्वे भगवता व्याकृतमिति । भगवानाह-इच्छसि त्वमानन्द रत्नव्यूह बोधिसत्वपरिभोग द्रष्टुं यो 15 मातुः कुक्षिगतस्य बोधिसत्त्वस्य परिभोगोऽभूत् । आनन्द आह - अयमस्य भगवन् कालः, अयं सुगत समयः, यत्तथागतस्तं बोधिसत्वपरिभोगमुपदर्शयेद् यं दृष्ट्वा प्रीतिं वेत्स्यामः ॥ अथ खलु भगवांस्तथारूपनिमित्तमकरोत्, यद् ब्रह्मा संहापतिः सार्धमष्टपटिनाशतसहसै- सलोकेऽताहेतो भगवतः पुरतः प्रत्यस्यात् । स भगवतः पादौ शिरसाभिवन्ध भगवन्तं विप्रदक्षिणीत्यैकान्तेऽस्थात् प्राञ्जलीभूतो भगवन्तं नमस्यन् । तत्र खलु भगवान् जाननेत्र ब्रह्माणं 20 सहापतिमामन्त्रयते स्म -- गृहीतस्त्रया ब्रह्मन् स बोधिसत्वपरिभोगो दशमासिको यो मम पूर्व बोधिसत्वभूतस्य मातुः कुक्षिणतत्याभूत् । ब्रह्मा आह - एवमेतद्भगवन् । एवमेतत् सुगत । भगवानाह - क स इदानी ब्रह्मन् ? उपदर्शय तम् । ब्रह्मौ चाह - ब्रह्मलोके स भगवन् । भगवानाह - तेन हि त्वं ब्रह्मन् उपदर्शय तं दशमासिकं बोधिसलपारभोगम् , ज्ञास्यन्ति कियसंस्कृतमिति ॥ अयखल्ल ब्रह्मा सहापतिस्तान् ब्राह्मणानेतदवोचतु-तिष्ठन्तु तावद्भवन्तो याबद्वयं रलव्यूह L61 R70 25 बोधिसत्त्वपरिभोगमानयिष्यामः ॥ अप खल्ल ब्रह्मा सहापतिर्भगवतः पादौ शिरसाभिवन्दित्वा भगवतः पुरतोऽ- न्तहितस्तत्क्षणमेव ब्रह्मलोके प्रत्यस्यात् ।। अय खलु ब्रह्मा सहापतिः सुब्रह्माणं देवपुत्रमेतदवोचत् - गच्छत्वं मार्या इतो ब्रह्मलोक- मुपादाय यावत्रायत्रिंशद्भवनम् - शब्दमुदीरय, घोषमनुश्रावय । रनव्यूह बोधिसत्यपरिभोगं वयं 30 तयारतस्यान्तिकमुपनामयिष्यामः । यो युमाऊं द्रमुकामः स शीप्रमागच्छत्विति ॥ देवपुनः for देवाः, २R पूर्व, ३ R सद्दांपतिः everywhere. ४ Rom. पूर्व. ५Rom. प्रा. ६२ भवन्तो तावत् for ताबद्भवन्तो.

·ललितविस्तरे .. अथ खल शुद्धावासफायिका देवपुत्रा गगनतलगता अर्धकायमभिनिर्माय राजानं गाथयाध्यमापन्त- 5 व्रततपगुणयुक्तस्तित्रलोकेषु पूज्यो भैरकरणलामी पुण्यज्ञानाभिषिक्तः । तुषितपुरि च्यवित्वा बोधिसत्वो महात्मा नृपति तव सुतत्वं मायकुक्षौपपन्नः ॥ ४ ॥ दशनख तद कृत्वा स्वं शिरं कम्पयन्तो नृपतिरनुप्रविष्टश्चित्रिकारानुयुक्तः । माय तद निरीक्ष्य मानदर्पोपनीता वदहि कुरुमि किं ते कि प्रयोगो भणाहि ॥५॥ 10 देव्याह- 15 हिमरजतनिकाशश्चन्द्रसूर्यातिरेकः सुचरण सुविभक्तः पविषाणो महात्मा । गजवरु दृढसंधिर्वज्रकल्पः सुरूपः उदरि मम प्रविष्टस्तस्य हेतुं शृणुष्व ॥ ६ ॥ वितिमिर त्रिसहस्रां पश्यमी भ्राजमानां देवनयुत देवा ये स्तुवन्ती सयाना । न च मम खिलदोपो नैव रोपो न मोहो ध्यानसुखसमझी जानी शान्तचित्ता ॥ ७ ॥ साधु नृपति शीघ्रं ब्राह्मणानानयास्मिन् वेदसुपिनपाठा ये गृहेपू विधिज्ञाः । सुपिनु मम हि येमें व्याकरी तत्त्वयुक्तं किमिद मम भवेया श्रेयु पापं कुलस्य ॥ ८॥ वचनमिमु श्रुणित्वा पार्थिवस्तत्क्षणेन ब्राह्मण कृतवेदानोनयच्छास्त्रपाठान् ।। मायें पुरत स्थित्वा ब्राह्मणानामवोचत् सुपिन मयि ह दृष्टस्तस्य हेतुं शृणोथ ॥ ९ ॥ -- 20 , "25... १R देवा for देवपुत्रा. २ र प्रिये शोभनानि for किं प्रयोग भणाहि. ३ R "सुखमहं वै for "सुखसमनी. ४ R'नानयच्छात्रपाठा for "नानयच्छालपाठान्. ५R मम य for माय.

·१Rकीरशस्त्वया स्वप्नो दृष्टः for त्वया कीदर्श स्वप्नं. २R देवी प्राद. ३Rजनेपी. ४R पुन
for पुर. ५R दर्शनीयः for दक्षिणीयः, ६R लक्षणनिमित्त for लक्षणनैमिति.R"निमित्तशेभ्यः for
"पञ्चकेभ्यः, Rप्रगीतेन for प्रभू:R महानगर for सर्व.१०R पूजाफरणे,
5
R66
10
यानार्थिकभ्यः । एवं गन्धमाल्यविलेपनशय्योपाश्रयं प्राजीविकं प्राजीविकार्थिभ्यो यावदेव
क्लिष्टा विहरेदिति । अथ तक्षणमेव चत्वारो महाराजानो राजानं शुद्धोदनमुपसंक्रम्यैवमाहुः--
गर्भावक्रान्तिपरिवर्तः पष्ठः।
४५
प्राह्मणा आहुः-भ्रूहि देवि त्वया कीदृशं स्वप्नं दृष्टम् । श्रुषा ज्ञास्यामः ।
देव्योह-
हिमरजतनिकाशश्चन्द्रसूर्यातिरेकः
सुचरण सुविभक्तः पड्डिपाणो महात्मा।
गजवरु दृढसंधिर्वज्रकल्पः सुरूपः
उदरि मम प्रविष्टस्तस्य हेतुं शृणोय ॥१०॥
वचनमिमु श्रुणित्वा ब्राह्मणा एवमाहुः
प्रीति विपुल चिन्त्या नास्ति पापं कुलस्य ।
पुत्र तत्र जनेसी लक्षणैर्भूपिता
राजकुलकुलीनं चक्रवर्ति महात्मं ॥ ११ ॥
स च पुरे विजहित्वा कामराज्यं च गेहूं
प्रनजित निरपेक्षः सर्वलोकानुकम्पी।
बुद्धो भवति एपो दक्षिणीयत्रिलोके
अमृतरसवरेणा तर्पयेत् सर्वलोकम् ॥ १२ ॥
व्याकरित्व गिरं सौम्यां भुक्त्वा पार्थिवभोजनम् ।
आच्छादनानि चोद्गृह्य प्रक्रान्ता ब्राह्मणास्ततः ॥ १३ ॥
इति हि भिक्षवो राजा शुद्धोदनो ब्राह्मणेभ्यो लक्षणनैमित्तिकवैपञ्चकेभ्यः स्वप्माभ्यायी-
पाठकेभ्यः प्रतिश्रुत्य दृष्टस्तुष्ट उदन आत्तमनाः प्रमुदितः प्रीतिसौमनस्यजातस्तान् ब्राह्मणान्
भूतेन खादनीयमोजनीयास्वादनीयेन संतर्य संप्रवान्छिादनानि च दत्वा विसर्जयति स्म ।
तस्यां वेलायां कपिलवस्तुनि महानगरे चतुर्पु नगरद्वारेषु सर्वनगरचत्वरशृङ्गाटकेषु च दानं 20
दापयति स्म अन्नमन्नार्थिकेभ्यः, पानं पानार्थिकेभ्यः, वस्त्राणि वस्त्रार्थिकेभ्यः, यानानि
अथ खलु भिक्षयो राज्ञः शुद्धोदनस्यैतदभवत् - कतमस्मिन् गृहे मायादेवी सुखमनुप-
15
L58
-
R67
।
बोधिसत्त्वस्य पूर्जीकर्मणे ॥
25
अल्पोत्सुको देव भव सुखं तिष्ठ उपेक्षको ।
वयं हि बोधिसत्त्वस्य वेश्म वै मापयामहे ॥१४॥

·४८ N ललितविस्तरे अथ खलु ब्रह्मा सहापतिश्चतुरशीत्या देवकोटया नयुतशतसहस्रः सार्धं तं रनव्यूह बोधिसत्त्वपरिभोगं परिगृह्य महति बाझे विमाने त्रियोजनशतिके प्रतिष्टाप्यानेकैदैवकोटीनयुतशत- सहस्रः समन्ततोऽनुपरिवार्य जम्बुद्वीपमवतारयति स्म ॥ तेन खलु पुनः समयेन कामावचराणां देवानां महासनिपातोऽभूत् भगवत्सकाशे गन्तुम् । 5 स खलु पुन रत्नव्यूहो बोधिसत्त्वपरिभोगो दिव्यैर्ववैदिव्यौल्यैर्दिव्यैर्गन्धर्दिव्यैः पुप्पैर्दिव्यैर्वाध- दिव्यैश्च परिभौगैरभिसंस्कृतोऽभूत् । तावन्महेशाख्यैश्च देवैः परिवृतोऽभूद् यच्छको देवानामिन्द्रः सुमेरौ (समुद्रे) स्थित्वा दूरत एव मुखे तालच्छत्रकं दत्त्वा शीर्पव्यवलोकनेनानुविलोकयति स्म उन्मेष्यायिकया वा । न च शक्नोति स्म द्रष्टुम् । तत्कस्मात् ? महेशाख्यां हि देवा ब्राह्मणाः । इतरास्त्रायत्रिंशा यामास्तुपिता निर्माणरतयः परनिर्मितवशवर्तिनः । कः पुनर्वादः शक्रो देवानामिन्द्रः । 10 मोहें ते वै यान्ति स्म ॥ अर्थ खलु भगवांस्तं दिव्यं वाद्यनिर्घोपमन्तर्धापयति स्म । तन्कस्मात् ? यत्सहश्रवणादेव जाम्बुद्वीपका मनुष्या उन्मादमापत्स्यन्त इति ॥ अथ खलु चत्वारो महाराजानः शक्रं देवानामिन्द्रमुपसंक्रम्यैवमाहुः-- कयं,देवानामिन्द्र करिष्यामो न लभामहे रत्नव्यूहं बोधिसत्त्वपरिभोगं द्रष्टुम् । स तानवोचत् - किमहं मार्पाः 15 करिष्यामि ? अहमपि न लभे द्रष्टुम् । अपि तु खलु पुनर्पाि भगवत्समीपमुपनीतं द्रक्ष्यामः । ते तदा आहुः तेन हि देवानामिन्द्र तथा कुरु यथास्य क्षिप्रं दर्शनं भवेत् । शक आह - आगमयत मार्पा मुहूर्त यावदतिक्रान्तातिक्रान्ततमा देवपुत्रा भगवन्तं प्रतिसंमोदयन्ते स्म । तदेकान्ते स्थित्वा शीपोंन्मिञ्जितकया भगवन्तमनुविलोकयन्ति स्म ॥ अथ खलु ब्रह्मा सहापतिः सार्ध तैश्चतुरशीत्या देवकोटीनयुतशतसहस्तं रत्नव्यूह बोधि- 20 सत्त्वपरिभोगं गृहीत्वा येन भगवास्तेनोपसंक्रामयति स्म । स खलु पुन रत्नव्यूहो बोधिसत्वपरिभोगोऽ- भिरूपः प्रासादिको दर्शनीयश्चतुरस्रश्चतुष्टूणः । उपरिष्टाच्च कूटागारसमलंकृतः । एवंप्रमाणः तद्यथापि नाम षण्मासजातो दारक उच्चस्त्वेन । तस्य खलु पुनः कूटागारस्य मध्ये पर्यङ्कः प्रज्ञप्तः तद्यथापि नाम षण्मासजातस्य दारकस्य भित्तीफलकः । स खलु पुन रनव्यूहो बोधि- सवपरिभोग एवं वर्णसंस्थानो यस्य न कश्चित् सदेवके लोके समारके सब्रह्मके सदृशोऽस्ति 25 आकृत्या वा वर्णेन वा । देवाः खल्वपि तं दृष्ट्वा आश्चर्यप्राप्ता अभूवन् । चक्षूषि तेषां विभ्रमन्ति स्म । स च तथागतस्यान्तिक उपनीतोऽतीव भासते तपति विरोचते. स्म । तद्यथापि नाम द्विनिर्धान्तं सुवर्ण कुशलेन कर्मकारेण सुपरिनिष्टितमपगतकाचदोपम्, एवं (तस्मिन् समये) स कूटागारो विराजते स्म। तस्मिन् खलु पुनर्बोधिसत्त्वपरिभोगे पर्यङ्कः प्रज्ञप्तो यस्य सदेवके लोके नास्ति कश्चित् सदृशो वर्णेन वा संस्थानेन वा अन्यत्र कम्बुग्रीवाया १R देवकोटीनियुतं. २R यः शको. ३R महामुमेरौ. ४ R उन्मेपाध्या. ५. om. this sentence. ६ र भगवतः समीपे. ७ Lom. तदा. ८R आगच्छत for आगमयत. ९R तथागतः for भगवान्. १०R चतुष्कोणः for चतुष्णः. ११R उपरि च. १२ R अन्तिकमुपनीतो. १३R तस्मिंश्च for तस्मिन् सल.

·. +- L64 R 73 1 15 गर्भावक्रान्तिपरिवर्तः पष्ठः। ४९ बोधिसत्त्वस्य । यत् खेल महावझणा चीवरं प्रावृतमभूत् , तत्तस्य बोधिसत्वपर्यस्याग्रतो न . भासते स्म तथापि नाम धातवृष्ट्याभिहतः कृष्णकम्बलः । स खलु पुनः कूटागार उरगसारचन्दनमयो, यस्यैक्सुवर्णधरणी साहस्र लोकधातुं मूल्यै क्षमते, तथाविधनोरग- सारचन्दनेन स कूटागारः समन्तादनुपलिप्तः । तादृश एवं द्वितीयः कूटागारः कृतो पस्तस्मिन् प्रथमे कूटागारेऽभ्यन्तरतः असक्तोऽवस्थितः । तादृश एव तृतीयोऽपि 5 कूटागारो यस्तस्मिन् द्वितीये कूटागारेऽभ्यन्तरेऽसक्तोऽवद्धस्थितः । स च पर्यस्तस्मिन् गन्धमये तृतीये कूटागारे व्यवस्थितः संप्रतिच्छन्नः । तस्य खल्ल पुनरुगसारचन्दनस्यैवरूपो वर्णः तद्यथापि नाम अभिजातस्य नोवैडूर्यस्य । तस्य खलु पुनर्गन्धकूटागारस्योपरि समन्तायावन्ति कानिचिदिव्यातिकान्तानि पुष्पाणि सन्ति, तानि सर्वाणि तस्मिन् कूटागारे बोधिसत्त्वस्य पूर्वकुशल- मूलविपाकेनानुप्राप्तान्येव जायन्ते स्म । स खलु पुन रत्नव्यूहो बोधिसत्त्यपरिभोगो दृढसारोऽभेद्यो 10 धनोपमः स्पर्शेन च काचिलिन्दिकसुखसंस्पर्शः । तस्मिन् खलु पुन रत्नन्यूहे बोधिसत्त्वपरिभोगे ये केचित् कामावंचराणां देवानां भवनव्यूहास्ते सर्वे तस्मिन् संदृश्यन्ते स्म ॥ यामेव च रात्रिं बोधिसत्त्वो मातुः कुक्षिमवक्रान्तस्तामेव रात्रिमध आपस्कन्धमुपादाय अष्टपष्टियोजनशतसहस्राणि महापृथिवी भित्त्वा यावद् ब्रह्मलोकं पद्ममभ्युद्गतमभूत् । न च कश्चित्तं पद्मं पश्यति स्म अन्यत्र सारथिनरोत्तमाद्दशशतसाहस्त्रिकाच महाब्रह्मणः । यचेह त्रिसाहस्रमहासाहस्रलोकवातावोजो वा मण्डो वा रसो वा, तत्सर्व तस्मिन् महापने मधुबिन्दुः संतिष्ठते स्म ॥ तमेनं महाब्रह्मा शुमे वैडूर्यभाजने प्रक्षिप्य बोधिसत्त्वस्योपनामयति स्म । तं बोधिसत्वः परिगृह्य भुङ्क्ते स्म महाब्रह्मणोऽनुकम्पामुपादाय । नास्ति स कश्चित् सत्वः सत्वनिकाये यस्य स ओजोविन्दुः परिभुक्तः सम्यक् सुखेन परिणामेदन्यत्र चरमभविकारोधिसत्वात् सर्वबोधिसत्त्व- 20 भूमिपरिपूर्णात् । कस्य च कर्मणो विपाकेन स ओजोविन्दुर्बोधिसत्त्वस्योपतिष्ठते स्म ? दीर्घरात्रं खल्वपि बोधिसत्त्वेन पूर्व बोधिसत्त्वचर्या चरता ग्लानेभ्यः सस्त्रेभ्यो भैषज्यं दत्तमाशत्पराणां सत्त्वानामाशाः परिपूरिताः, शरणागताश्च न परित्यक्ताः, नित्यं चायपुप्पमग्रफलमप्ररसं तथागतेभ्य- स्तथागंतचैत्येभ्यस्तथागतनावकसंधेभ्यो मातापितृभ्यश्च दत्त्वा पश्चादात्मना परिमुक्तम् । तस्य कर्मणो विपाकेन महाब्रह्मा बोधिसत्त्वस्य तं मधुविन्दुमुपनामयति स्म ॥ तस्मिन् खल पुनः कूटागारे यानि कानिचित सन्त्यतिक्रान्तातिक्रान्तानि मायागुणरति- क्रीडासमवसृतस्थानानि, तानि सर्वाणि तस्मिन् प्रादुर्भावानि संदृश्यन्ते स्म बोधिसत्वरय पूर्वकर्मविपाकेन । तस्मिन् खल्छ पुन रनव्यूहे बोधिसत्त्रपरिभोगे शतसहस्रव्यूह नाम वासोयुग प्रादुर्भूतम् | में स कश्चित्सत्वः सत्वनिकाये संत्रियते यस्य तत्प्रादुर्भवेदन्यत्र चरमभविकाद् बोधिसत्त्वात् । १R पुनर् for राल. २ र व्यवस्थापितः for व्यवस्थितः. ३ Rom. नील': YR om. तानि. ५R "नुलिप्ता for "नुप्राप्ता. ६R ये चेह for यचेह. UR धातवो ते ओजोमण्डलो वा for 'धातावोजो वा माडो वा. ८R परिगमेन, ९R om. तयागत. १० R सत्त्वानि for सर्वाणि. ११R प्रादुर्भूतानि for 'र्भावानि. १२R सच for न स. R74 L65 25 -- ·ललितविस्तरे न च ते केचन उदारोदारा रूपशब्दगन्धरसस्पर्शा ये तस्मिन् फूटागारे न संदृश्यन्ते स्म । सचेत्कूटागारपरिभोग एवं सुपरिभोग एवं सुपरिनिप्पन्नः सान्तरवहिरेवं सुपरिनिष्टित एवं मृदुकश्च । तद्ययापि नाम काचिलिन्दिकंसुखसंस्पर्शी निदर्शनमात्रेण, न तु तस्योपमा संविद्यते । धर्मता. खल्वेषां बोधिसत्वस्य पूर्वकेण च प्रणिधानेन इयं चेतना ऋद्धाववश्यं बोधिसत्त्वेन 5 महासत्वेन मनुष्यलोंक उपपत्तव्यमभिनिष्कम्य चानुत्तरां सम्यक्संबोधिमभिसंबुध्य धर्मचक्र प्रवर्त- '. यितव्यम् । यस्या मातुः कुक्षावुपपत्तिर्भवति, तस्या दक्षिणे कुक्षादित एव रत्नव्यूहकूटागारोऽ- भिनिर्वर्तते । पश्चाद्बोधिसत्त्वस्तुपितेभ्यश्युक्त्वा तस्मिन् कूटागारे पर्य३निपण्णः संभवति । न हिं चरमभविकस्य बोधिसत्त्वस्य कललार्बुदधनपेशीभावं कायः संतिष्ठते स्म । अथ तर्हि सर्वाङ्ग- - 'प्रत्यङ्गलक्षणसंपन्नः संनिषण्ण एव प्रादुर्भवति । स्वमान्तरगता च बोधिसत्वमाता मायादेवी 10 महानागकुञ्जरमवक्रान्तं संजानीते स्म ॥ तस्य खल पुनस्तथा निषण्णस्य शक्रो देवानामिन्द्रश्चत्वारश्च महाराजानोऽष्टाविंशतिश्च मायक्षसेनापतयो गुह्यकाधिपतिश्च नाम यक्षकुलं यतो वज्रपाणेरत्पत्तिस्ते बोधिसत्त्वं मातुः कुक्षिगतं विदित्वा सततं समितमनुबद्धा भवन्ति स्म । सन्ति खलु पुनश्चतस्रो बोधिसत्त्वपरि- चारका देवताः-उखली च नाम समुत्खली च नाम ध्वजवती च नाम प्रभावती च नाम । 15 ता अपि बोधिसत्त्वं मातुः कुक्षिगतं विदित्वा सततं समितं रक्षन्ति स्म । शमोऽपि देवानामिन्द्रः सार्धं पञ्चमात्रैर्देवपुत्रशतैर्बोधिसत्त्वं मातुः कुक्षिगतं ज्ञात्वा सततं समितमनुबध्नाति स्म ।। बोधिसत्वस्य खलु पुनर्मीतुः कुक्षिगतस्य कायस्तथाविधोऽभूत , तद्यथापि नाम पर्वतमूर्धनि रात्राबन्धकारतमित्रायां महानग्निस्कन्धो योजनादपि दृश्यते स्म, यावत् पञ्चभ्या योजनेभ्यो दृश्यते स्म । एवमेव बोधिसत्त्रस्य मातुः कुक्षिगतस्यात्मभावोऽभिनिवृत्तोऽभूत् प्रभास्वरोऽभिरूपः .20 प्रासादिको दर्शनीयः । स तस्मिन् कूटागारे पर्यङ्कनिषण्णोऽतीव शोभते स्म । वैडूर्यप्रत्युप्तमिवा- भिजातं जातरूपम् । बोधिसत्वेस्य माता च निध्याय स्थिता पश्यति स्म कुक्षिगतं बोधिसत्त्वम् । तद्यथापि नाम महतोऽभ्रकूटाद्विद्युतो नि.सृत्य महान्तमत्रभासं संजनयन्ति, एवमेव बोधिसत्वो मातुः कुक्षिगतः श्रिया तेजसा वर्णेन च तं प्रथम रत्नकुटागारमवभासयति स्म । अवास्य द्वितीयं गैन्धकूटागारमवभासयति स्म । द्वितीयं गन्धकूटागारमबभात्य तृतीयं रत्नकूटागारमव- 25 भासयति स्म । तृतीय रत्नकूटागारमवभास्य सर्वावन्तं मातुरात्मभावमवभासयति स्म । तमवभास्य या चासने निपप्णो भवति स्म तदवभासयति स्म । तदवभास्य सर्व गृहमवभासयति स्म । सर्व गृहमत्रभास्य गृहस्योपरिष्टान्निःसृत्य पूर्व दिशमवभासयति स्म । एवं दक्षिणां पश्चिम उत्तरामध ऊर्ध्वं समन्तादशदिशः क्रोशमात्रमेकैकस्यां दिशि मातुः कुक्षिगतो बोधिसत्त्वः श्रिया.तेजसा वर्णेन चावभासयति स्म ॥ A १Rom. महासत्त्वेन. २ Rपत्तव्यमिति निष्कम्य for 'पत्तव्यमभिनिफम्य. ३ र यस्यायः ४R क्षानुदित for क्षावादित. ५R पर्य३. ६ Rom. महा.७R ज्ञात्वा for विदित्वा. ८ R उत्सी for उत्खली. SR उत्सली for समुन्सली. १० Rom. पुनर्. ११ R'सत्त्वमाता tor सत्त्वस्य माता. १२R सर्वरत्न' for रत्न'.१३R गन्धरल for गन्ध'.

·Kn 168 गर्भावक्रान्तिपरिवर्त. पष्ठ.। 43790 आगच्छन्ति स्म खल्ल पुनर्भिक्षपश्चत्वारो महाराजानोऽष्टाविंशश्च महायक्षसेनापतय सार्ध पञ्चमानयक्षशते पूर्वाहकालसमये बोधिसत्वस्य दर्शनाय वन्दनाय पर्युपासनाय धर्मश्रवणाय च । तदा बोधिसत्वस्तानागतान् विदित्वा दक्षिण पाणिभन्युक्षिप्य एकाद्गुलिफया आसनान्युपदर्शयति स्म । निषीदन्ति स्म ते लोकपालादयो यथाप्रज्ञप्तेष्वासनेषु । पश्यन्ति स्म बोधिसत्व मातु कुक्षिगत जातरूपमिर विग्रह हस्त चालयन्त विचालयन्तम् उल्क्षिपन्त प्रतिष्टापय तम। ते 5 प्रीतिप्रामोद्यप्रसादप्रतिलब्धा बोधिसत्त्व नमस्कुति स्म । निषण्णाश्च तान् विदित्वा बोधिसत्यो धर्म्यया कथया सदर्शयति स्म समादापयति स्म समुत्तेजयति स्म सप्रहर्षयति स्म । यदा च प्रक्रमितुकामा भवन्ति तदा बोधिसत्वस्तेषा चेतसैन विचिन्तित विज्ञाय दक्षिण पाणिमुक्षिप्य सचारयति स्म । सचार्य विचारयति स्म । मातर च न बाधते स्म । तदा तेपा चतुर्णा महाराजानामेन भवति स्म-विसर्जिता स्म वय बोधिसत्वेनेति । ते बोधिसत्व बोधिसत्त्वमातर च 10 त्रिप्रदक्षिणीकृत्य प्रकामन्ति स्म । अय हेतुरय प्रत्ययो यद्वोधिसत्वो राच्या प्रशान्ताया दक्षिण पाणिं सचार्य विचारयति स्म । विचार्य पुनरपि स्मृत सप्रजानस्त पाणिं प्रतिष्ठापयति स्म । पुर्नरपर यदा बोधिसत्वस्य केचिदर्शनायागच्छन्ति स्म स्त्रियो वा पुस्पो वा दारको वा दारिका वा, तान् बोधिसत्त्व पूर्वतरमेव प्रतिसमोदयते स्म, पश्चाद्बोधिसत्त्वस्य माता ॥ इति हि मिक्षनो बोधिसत्त्वो मातु कुक्षिगत सन् सत्त्वान् प्रतिसमोदनकुशलो भवति 15 स्मेति । न च कश्चिदेवो वा नागो वा यक्षो वा मनुष्यो वा अमनुष्यो वा य शक्रोति स्म बोधिसत्त्व पूर्वतर प्रतिसमोदितुम् । अथ तर्हि बोधिसत्व एव तावत् पूर्वतर प्रतिसमोदते स्म, पश्चाबोधिसत्वमाता ।। निर्माते खलु पुन पूर्वाह्नकालसमये मध्याह्नकालसमये प्रत्युपस्थिते अथ खलु शको देवानमिन्दो निकान्त । अभिनिएकान्ताच त्रायत्रिंशदेवपुत्रए बोधिसत्वस्य दर्शनीय वन्दनाय 2 पर्युपासनाय । धर्मश्रवणाय चागच्छन्ति स्म । ताश्च बोधिसत्त्वो दूरत एवागच्छतो दृष्ट्वा दक्षिण सुवर्णवर्ण बाहु प्रसार्य शक्र देवानामिन्द्र देवाश्च त्रायत्रिंशान् प्रतिसमोदते स्म । एकाङ्गुलिकया चासनायुपदर्शयति स्म । न च शक्नोति स्म भिक्षर शको देवानामिन्द्रो बोधिसत्त्वस्याज्ञा प्रतिरोद्धुम् । निपीदति स्म शको देवानामिन्द्रस्तदन्ये च देवपुत्रा यथाप्रशसेवासनेषु । तान् बोधिसत्वो निषण्णान् विदित्वा धर्म्यया कथया सदर्शयति स्म समादापयति स्म समुत्तेज 25 यति स्म समर्पयति स्म । येन च बोधिसत्त्व पाणिं सचारयति स्म, तमुखा बोधिसत्त्वमाता भवति स्म । ततस्तेषामेव भवति स्म -- अस्माभि साधु बोधिसत्व समो देते स्म । एफैकश्चैर सजानीते स्म-मयैव साँध बोधिसत्व सलपति, मामेर प्रतिसमोदते स्म इति ॥ R78 169 . Rom च २R अत्युक्षिप्य for अभ्यु ३R आसनम् for आसनानि ४ R om क्षिपन्त ५ तेऽपि for ते ६ चेदमेव चित्तं for चेतसैव विचिन्तित Rom ते ८R पुनरपरे SR सत्वप्रतिसमोदन for सत्त्वान् प्रति १० R समोदयते for 'समोदते ११R प्रयुथिते १२R "तिकान्तोऽतिकान्ताच for निधान्त अभि १३L दूर for दूरत १४ R om तान् १५R समोदयते १६R समो for सार्थ ·ललितविस्तरे तस्मिन् राछ पुनः कूटागारे शास्स देवानामिन्द्रस्य वायरिंशानां देवानां च प्रतिमासः संदृश्यते स्म । न राल पुनरम्य परिगुसो बोधिसत्वपरिभोगो भवति यथा मातुः युक्षिगतस्य बोधिसत्वस्य । यदा च भिक्षनः शमो देवानामिन्नस्तदन्ये च देवपुत्राः प्रमितुमयमा भवन्ति स्म, तदा योधिसत्तस्तेषां चेतसर चेत.परितिमाशाय दक्षिणं पाणिमुक्षिय संचारयन्ति 5 स्म । संचार्प पिचार्य पुनरपि स्मृतः संप्रजानन् प्रतिष्टापयति स्म । मातरं च न बाधते स्म । तदा शकस्य देवानामिन्द्रस्यान्यां च नायनिशानां देवानामे भाति स्म-विसर्जिता वयं बोधिसलेनेति । ते योधिसत्वं बोधिसत्वमातरं च विप्रदक्षिणीत्य प्रशामन्ति स्म ।। निर्गते च खल्लु पुनर्भिक्षको मध्याकालसमय सायासाठसगये प्रत्युपस्थिते अय खलु ब्रह्मा सदापतिरनेनिलफायियपुरशतसहसः परिवृतः पुरस्टनस्तं दिव्यमोजोबिन्दुमादाय 10 येन बोधिसत्त्वस्तेनोपसंकामति स्म बोधिसत्वं माटु पन्दितुं पर्युपासितुं धर्म च श्रोतुम् । समन्याहरति स्म भिक्षयः बोधिसत्यो प्रसाणं सहापतिमागछन्तं सपरिवारम् । पुनरेन च बोधिसलो दक्षिणं सुपर्णवर्णपाणिमुक्षिप्य प्रमाणं सहापति ब्रह्मायिकच देवपुत्रान् प्रतिसंमोदते स्म । एकागुलिक्या चासनान्युपदर्शयति स्म । न च शक्तिरस्ति भिक्षयो प्रमणः सहापने- बोधिसत्त्वस्याज्ञां प्रतिरोद्भुम् । निषीदति स्म भिक्षयो ब्रमा सहापतिस्तदन्ये च ब्रसकायिका 15 देवपुत्रा यथाप्रज्ञप्तेष्वासनेषु । तान् बोधिसत्वो निपणान् विदित्वा धर्म्यया कथया संदर्शयति स्म समादापयति स्म समुत्तेजयति स्म संप्रदर्पयति स्म । येन च बोधिसत्त्वः पाणिं संचारयति स्म, तन्मुखैर मायादेवी भाति स्म । ततस्तेपामेकैकस्यै भनति स्म - मया साधु बोधिसत्त्वः संलपति, मामेन प्रतिनंमोदते स्म इति । यदा च ब्रह्मा सहापतिस्तदन्ये च ब्रह्मकायिका देवपुत्रा गन्तुकामा भवन्ति स्म, तदा बोधिसत्यस्तेषां चेतसैर चेत.परिवित माज्ञाय दक्षिणं 20 सुवर्णवर्ण बाहुमुक्षिप्य संचारयति स्म । संचार्य विचारयति स्म । संचार्य विचार्य अवसादताकारेण पाणि संचारयति स्म । मात्रं च न साधले म । सलो ब्रह्मणः सहापतेत्तदन्ये च ब्रह्मकापि- कानां देवपुत्राणामेवं भवति स्म-विसर्जिता वयं बोधिसत्वेनेति । ते बोधिसत्वं बोधिसत्त्वमातरं च त्रिप्रदक्षिणीकृत्य पुनरेव प्रक्रामन्ति स्म । बोधिसत्त्वश्च स्मृतः संप्रजानन् पाणि प्रतिष्टापयति स्म । आगच्छन्ति स्म खलु पुनर्भिक्षः पूर्वदक्षिणपश्चिमोत्तराभ्यो दिग्भ्योऽधस्तादुपरिष्टात् 25 सन्तादशभ्यो दिग्भ्यो बहूनि बोधिसत्त्वशतसहस्राणि बोधिसत्त्वस्य दर्शनाय वन्दनाय पर्युपासनाय धर्मश्रवणाय च धर्मसंगीतिसंगायनाय च । तेपामार्गतागतानां बोधिसत्त्वः कायात प्रभामुत्सृज्य प्रभाव्यूहानि सिंहासनान्यभिनिर्मिमीते स्म । अभिनिर्माय तान् बोधिसत्वांस्तेष्वासनेपु निषीदयति स्म । निषण्णाश्चैनान् विदित्वा परिपृच्छति स्म परिप्रश्नयति स्म यदुतास्यैव बोधिसत्वस्य महायानस्य विस्तरविभागतामुपादाय । न च तान् कश्चिदन्यः पश्यति स्म अन्यत्र सभागेभ्यो देवपुत्रेभ्यः । अयं भिक्षवो हेतुरयं प्रत्ययो येन बोधिसत्त्वः प्रशान्तायां रात्र्यां कायात् प्रभामुत्सृजति स्म ॥ १R "देवपुत्रैः for 'पुनशत. २ After वारम्, Radas विदित्वा. ३ R तन्मुखा च for खैव. ४ Rom. भिक्षव. ५R समागताना for आगतागताना. ६ र महान्यूहानि. ७R विस्तरम् । तमुपादाय. 11 ·R81 L72 गर्भावकान्तिपरिवर्तः पाठः। न खलु पुनर्भिक्षवो मायादेवी बोधिसत्वकुक्षिगते गुरुकायतां संजानीते स्म अन्यत्र लघुतामेव मृदुतामेव सौख्यतामेव । न चोदरगतानि दुःखानि प्रत्यनुभवति स्म । न च रागपरि- दाहेन या वेपपरिदाहेन वा मोहपरिदाहेन वा परिदहाते स्म । न च कामवितर्क वा व्यापाद- वितर्क वा विहिंसावितर्क वा वितर्कयति स्म। न च शीतं न चोष्णं वा जिवत्सां वा पिपासां वा तमो वा रजो वा क्लेशं वा संजानीते स्म पश्यति वा । न चास्या अमनापा रूपशब्दगन्ध- 5 रसस्पर्शा वा आभासमागच्छन्ति स्म । न च पापकान् स्वमान् पश्यति स्म । न चास्याः स्त्रीमाया न शाव्यं ना न स्त्रीक्लेशा बाधन्ते स्म । पञ्चशिक्षापदसमादत्ता खलु पुनः शीलवती दशकुशलकर्मपये प्रतिष्ठिता तस्मिन् समये बोधिसत्वमाता भवति स्म । न च बोधिसत्त्वमातुः कचित् पुरुषे रागचित्तमुत्पद्यते स्म, नापि कस्यचित्पुरुषस्य बोधिसत्वस्य मातुरन्तिके । ये च केचित्कपिलाहये महापुरवरे अन्येषु या जनपदेषु देवनागपक्षणधर्वासुरगरुडभूताविष्टाः स्त्रीपुरय- 10 दारकदारिका वा, ते सर्वे बोधिसत्त्वमातुः सहदर्शनादेव स्वस्थाः स्मृतिप्रतिलब्धा भवन्ति स्म । ते चामनुष्याः क्षिप्रमेव प्रक्रान्ति स्म । ये च केचिन्नानारोगस्पृष्टाः सत्त्वा भवन्ति स्म, वातपित्तश्लेप्मसंनिपातजै रोगैः पीड्यन्ते स्म, चक्षुरोगेण वा श्रोत्ररोगेण वा प्राणरोगेण वा जिह्वारोगेण वा ओप्ठरोगेण या दन्तरोगेण वा कण्ठरोगेण वा गलगण्डरोगेण वा उरगण्डकुष्ठ- किलासशोपोन्मादापस्मारज्यरगलगण्डपिटकविसर्पविचर्चिकाचै रोगैः संपीड्यन्ते स्म, तेषां 15 बोधिसत्वमाता दक्षिणपाणिं मूर्ध्नि प्रतिष्ठापयति स्म । ते सहप्रतिष्ठापिते पाणौ विगतव्याधयो भूत्वा स्वकस्वकानि गृहाणि गच्छन्ति स्म । अन्ततो मायादेवी तृणगुल्मकमपि धरणितला- दम्युक्षिप्य ग्लानेभ्यः सत्वेभ्योऽनुप्रयच्छति स्म । ते सहप्रतिलम्भादरोगनिर्विकारा भवन्ति स्म । यदा च मायादेवी स्वं दक्षिणं पार्थ प्रत्यवेक्षते स्म, तदा पश्यति स्म बोधिसत्वं कुक्षिगतम् , तथापि नाम सुपरिशुद्ध आदर्शमण्डले मुखमण्डलं दृश्यते । दृष्ट्वा च पुनस्तुष्टा उदमा 20 आत्तमना प्रमुदिता प्रीतिसौमनस्यजाता भवति स्म । बोधिसत्वस्य खलु पुनर्भिक्षयो मातुः कुक्षिगतस्याधिष्टितं सततं समितं रात्रिंदिवं दिव्यानि सूर्याणि अभि( निर्माय ) नंदन्ति स्म । दिव्यानि च पुष्पाणि अभिप्रवर्षन्ति स्म । कालेन देवा न्ति स्म । कालेन वायवो वान्ति स्म | कालेन प्रस्तबो नक्षत्राणि च परिवर्तन्ते स्म । क्षेमं च राज्यं सुभिक्षं च सुमनाकुलमनुभवति स्म । सर्वे च कपिलाह्वये महापुरैवरे शाक्या अन्ये च 25 सत्त्वाः खादन्ति स्म, पिबन्ति स्ल, ( रमन्ते स्म, ) क्रीडन्ति स्म, प्रविचारयन्ति स्म, दानानि च ददन्ति सा, पुण्यानि च कुर्वन्ति स्म, कौमोयामिव चातुर्मास्यामेकौन्तरे क्रीडासुखविहारैर्विहरन्ति स्म । राजापि शुद्धोदनः संप्राप्तब्रह्मचारैतराष्ट्रकार्योऽपि सुपरिशुद्ध- स्तपोवनगत इव धर्ममेवानुवर्तते स्म । RB2 । १R सत्त्वे कुक्षि. २R ने for नेणूं. ३R सत्त्वमातुरन्तिके. ४ Rom. महा. ५Rप्रक्रमन्ति. ६Rोतोरोगेण, R कण्डरोगेण. ८ र उरोगण्ड for गलगण्ड'. प्रवान्ति for प्रनदन्ति. १०R प्रवर्षन्ति. ११R महापुरे. १२R एकान्ते for एकान्तरे. १३R समागत for संप्राप्त. १४ Rअपगतमार्यो नार्यपि (१) for "र्योपरतराष्ट्रकार्यो.

·5 10 ललितविस्तरे एवरूपेण भिक्षव ऋद्धिप्रातिहार्येण समन्वागतो बोधिसत्वो मातुः कुक्षिगतोऽस्थात् । तत्र खल भगवानायुप्मन्तमानन्दमामन्त्रयते स्म- द्रक्ष्यसि त्वमानन्द रनव्यूह बोधिसत्वपरिभोगं यत्र बोधिसत्वो मातुः कुक्षिगतो व्याहापीत् । आह - पश्येयं भगवन् पश्येयं सुगत । दर्शयति स्म तथागत आयुप्मत आनन्दस्य शक्रस्य देवानामिन्द्रस्य . चतुर्णा च लोकपालानां तदन्येषां च देवमनुष्याणाम् । दृष्ट्या चेते तुष्टा अभूवन उदना आत्तमेनसः प्रमुदिताः प्रीतिसौमनस्यजाताः । स च ब्रह्मा सहापतिः पुनरेव ब्रह्मलोके समारोप्य प्रतिष्ठापयति स्म चैत्यार्थम् ।। तत्र खलु भगवान् पुनरपि मिथुनामन्त्रयते स्म-इति हि भिक्षवो दशमास्कुक्षिगतेन बोधिसत्त्वेन पट्त्रिंशन्नयुतानि देवमनुष्याणां त्रिषु यानेषु परिपाचितान्यभूवन् । यत्रेदमुच्यते यत्- बोधिसत्व अनसत्व मातुकुक्षिसंस्थितः प्रकम्पिता च पइविकार मेदिनी सकानना । सुवर्णवर्ण आभ मुक्त सर्वापाय शोधिता प्रहर्पिताश्च देवसंघ धर्मगैच मेष्यते ॥ २३ ॥ सुसंस्थितो महाविमानु नैकरत्नचित्रितो यत्र वीरु आरुहित्व तिष्टते विनायकः। गन्धोत्तमेन चन्दनेन पूरितो विरोचते यस्यैककर्ष त्रिसहस्रमूल्यरत्नपूरितो ॥ २४ ॥ महासहस्रलोकधातु हेकि भिन्दियित्वना उदागतो गुणाकरस्य पाओजविन्दुको । सो सप्तरात्र पुण्यतेज ब्रह्मलोकि उद्गतो गृहीत्व ब्रह्म ओजें बिन्दु बोधिसत्वै नामयी ॥ २५॥ न अस्ति सर्वसत्त्वकायि भुक्तु यो जरेय तं अन्यत्र भूरि बोधिसत्व ब्रह्मकल्पसंनिमे । अनेककल्प पुण्यतेज ओजबिन्दु संस्थितो अजित्व सत्व कायचित्त ज्ञानशुद्ध गच्छिषु ॥ २६ ॥ शक्र ब्रह्म लोकपाल पूजनाय नायक त्रीणि काल आगमित्व बोधिसत्त्वमन्तिकम् । चन्दयित्व पूजयित्व धर्म शृणुते वरं प्रदक्षिणं करित्व सर्व गर्छि। यथागता ॥ २७ ॥ 15 4 20 84 भ 25 ARom. च ते तुष्टा अभूवन्. २R त्रिंशदयुतानि for "त्रिंशन्नयुतानि. ३ र तत्रेदमुच्यते. ४ R. यद्बोधि'.५R धर्मराजु for गजु. ६ R गन्धोत्तमचन्दनेन. ७R गृहेष्वभिनयित्वना for हेष्विमिन्दियित्वना. 4. R'लोकमुदतो. ९R यतो गृहीत्व for गृहीत्व. १० र ओजो for ओजविन्दुः ११R सत्वोपनामयी. १२R सुचरित्ल for बोधिसत्त्व. १३ र य भुनि for भुजित्व. १४ र गच्छन्ति.

·5 1 10 R 85 गर्भावफ्रान्तिपरिवर्तः पाठः। बोधिसत्व धर्मकाम एन्ति लोकधातुषु प्रभावियूह आसनेषु ते निषण्ण दृश्यिषु। परस्परं च श्रुत्व धर्म यानश्रेष्ठमुत्तमं प्रयान्ति सर्वि दृष्टचित्त वर्णमाल भापतो ॥२८॥ ये च इटिदारकासु दुःखिता तदा अभूत् भूतस्पृष्ट क्षिप्तचित्त नग्न पांशुम्नक्षिता । ते च सर्व दृष्ट्व माय भोन्ति लब्धचेतना स्मृतीमतीगतीउपेत गेहि गेहि गच्छिषु ।। २९ ॥ वाततो व पित्ततो व श्लेष्मसंनिपातकैः ये च चक्षुरोग श्रोत्ररोग कायचित्तपीडिता । नैकरूप नैकजाति व्याधिभिश्व ये हता स्थापिते स्म माय मूर्ध्नि पाणि भोन्ति निर्जरा ॥ ३०॥ अथापि वा तृणस्य तूलि भूमितो गृहीत्वना ददाति माय आतुराण सर्वि भोन्ति निर्जरा। सौख्यप्राप्ति निर्विकार गेहि गेहि गष्टिषु भैषज्यभूति वैद्यराजि कुक्षिसंप्रतिष्ठिते ॥ ३१॥ यस्मि कालि मायदेवि स्वातनुं निरीक्षते अदृशाति बोधिसत्त्व कुक्षिये प्रतिष्टितम् । यक्षेत्र चन्द्र अन्तरीक्ष तारकै परीवृतं तथैव नाथु बोधिसत्रलक्षणैरलंकृतम् ॥ ३२॥ नो च तस्य राग दोष नैव मोह वाधते कामछन्दु नैव तस्य ईर्षि नैव हिसिता। तुष्टचित्त इष्टचित्त प्रीति सौमनस्थिता क्षुधापिपास शीत उष्ण नैव तस्य बाधते ॥ ३३ ॥ अघटिताच नित्यकाल दिव्यतूर्य वादिषु प्रवर्षयन्ति दिव्यपुप्प गन्धश्रेष्ठ शोमैना । देव पश्यि मानुपाश्च मानुपा अमानुपां नो विहेठि नो विहिंसि तत्र ते परस्परम् ॥ ३४ ॥ LS 15 20 25 १R इटि for इनि'.२R भवन् for अभूत्. ३R भान्ति, ४ R गेह गेह. ५R सर्व भान्ति. ६R स्वतन. ७R शीतोष्ण. R प्रवर्षन्ति, गन्यान for गन्धश्रेष्ठ, १R शोभने ११R पक्षि for परिय.

·ललितविस्तरे R86 5 . रमन्ति सत्व क्रीडयन्ति अन्नपानुदेन्ति च आनन्दशब्द घोषयन्ति हटतुष्टमानसाः । क्षमा रजोअनाकुला च कालि देव वपत तृणाश्च पुप्प ओषधीय तस्मि कालि रोहिपु ॥ ३५ ॥ राजगेहि सप्तरात्र रत्नवर्ष वर्षितो यतो दरिद्रसत्व गृह्य दान देन्ति भुञ्जते । नास्ति सख यो दरिद्र यो च आसि दुःखितो मेरमूर्तिं नन्दनेव एव सत्व नन्दिषु ॥ ३६ ॥ सो च राजु शाकियान पोषधी उपोपितो राज्यकार्यु नो करोति धर्ममेव गोचरी । तपोवनं च सो प्रविष्ट मायदेवी पृच्छते कीदशेन्ति कायि सौख्य अग्रसत्व धारति ॥ ३७ ॥ L76 10 इति श्रीललितविस्तरे गर्भावकान्तिपरिवर्तो नाम पष्ठमोऽध्यायः ॥ ARरजोनालंच. २R गृहातिदन्ति for गृह्य दान देन्ति, ३ R नन्दनवन न. ४ पृच्छति tor पृच्छते. ५R धरणोति for धारति.

·.. R87 L77 जन्मपरिवर्तः सप्तमः। इति हि भिक्षयो दशमासेषु निगतेबु बोधिसत्वस्य जन्मकालसमये प्रत्युपस्थिते राज्ञः शुद्धोदनस्य गृहोद्याने द्वात्रिंशत्पूर्वनिमित्तानि प्रादुरभूवन् । कतमानि द्वात्रिंशत् ! सर्वपुष्पाणि सुङ्गीभूतानि न पुप्पन्ति स्म । पुष्करिणीषु चोत्पलपद्मकुमुदपुण्डरीकाण्यभ्युद्गतानि कुइमलीभूतानि न पुष्यन्ति स्म । तदा च पुष्पफटवृक्षा धरणीतलादभ्युद्गम्य क्षारकजाता न फलन्ति स्म । अष्टौ च रत्नवृक्षाः प्रादुरभूवन् । विशति च रत्ननिधानशतसहस्राण्युप्लत्य व्यवस्थितानि दृश्यन्ते । स्म । अन्तःपुरे च रानाकुराः प्रादुरभूवन् । सुगन्धितैलपरिचासिताश्च गन्धोदकेशीतोष्णाः प्रसवन्ति स्म । हिमवत्पर्यतपार्थाच सिंहपोतका आगत्यागत्याभिनदन्तः कपिलाढयपुरबरं प्रदक्षिणी- कृत्य द्वारमूलेष्ववतिष्ठन्ते स्म, न कंचित्सत्वं विहेठयन्ति स्म । पञ्चशतानि पाण्डेराणां हस्ति- शावकानामागत्य राज्ञः शुद्रोदनस्याप्रकरैश्चरणारभिलिखन्ति स्म । मेखलीबद्धकाश्च देवदारका राज्ञः शुद्धोदनस्यान्तःपुरे उत्सङ्गेनोत्सङ्गमनुपरिवर्तमानाः संदृश्यन्ते स्म । गगनतलगतार्धकाया 10 नागकन्या नानापूजोपवारणपरिगृहीता अध्यालम्बमानाः संदृश्यन्ते स्म । दश च नागकन्या- सहस्राणि मयूराङ्गहस्तकपरिगृहीता गगततऽवस्थिताः संदृश्यन्ते स्म । दश च पूर्णकुम्भसहस्राणि कपिलवस्तु महानगरं प्रदक्षिणीकुर्वन्ति संदृश्यन्ते स्म । दश च देवकन्यासहस्राणि गन्धोदकमृहार- परिगृहीता मूर्मि धारयन्त्योऽवस्थिताः संदृश्यन्ते स्म । दश च देवयासहस्राणि छत्रध्वजपताकापरिगृहीता अवस्थिताः संदृश्यन्ते स्म । बहुनि चाप्सर शतसहस्राणि शभेरी- 15 मृदङ्गपणवैः घण्टावसक्तैः प्रतीक्षमाणान्यवस्थितानि संदृश्यन्ते स्म । सवें वायवश्चाबस्थिता न वान्ति स्म । सनदी च प्रस्रवणानि च न वहन्ति स्म । चन्द्रसूर्यविमानानि नक्षत्रज्योतिर्गणाश्च न वहन्ति स्म । पुप्यं च नक्षत्रयुक्तमभूत् । रनोलपरिस्फुटं च राज्ञः शुद्धोदनस्य गृह संस्थितमभूत् । वैश्वानरश्च न चलति स्म । कूटागारप्रासादतोरणद्वारकतलेषु च मणिरत्नान्यभि- प्रलम्बमानानि च संदृश्यन्ते स्म । दूष्यगजाश्च विविरत्नगञ्जाश्च प्रावृताः संदृश्यन्ते स्म । 20 काकोलूकगृवृकशृगालशब्दाश्चान्तर्हिता अभूवन् । सुजातजातशब्दाश्च श्रूयन्ते स्म । सर्वजन- पदकर्मान्ताश्च समुच्छिना अभूवन् । उत्कूलनिकूलाश्च पृथिवीप्रदेशाः समाः समवस्थिताः । सर्ववीथी- चत्वरशृङ्गाटकरप्यान्तरापणमुखानि च पाणितलमृष्टोनीव पुप्पाभिकीर्णानि विरोचन्ते स्म । सश्चि गुर्विष्यः सम्यक्सुखेन प्रसूयन्ते स्म । सर्वशालवनदेवताश्च पत्रेप्वर्धकायानभिनिर्माय नेम्यमानाः स्थिताः संदृश्यन्ते स्म । इमानि द्वात्रिंशत्पूर्वनिमित्तानि प्रादुरभूवन् ।। R88 । 25 १ . फुदमली for कुइमली . २ . रत्नाकुला for "इराः. ३ R सेलपूरिताः for तैलपरिवासिताच. ४R गन्धोदमाः. ५R पाण्डुराणां. ६ R चरणान् for चरणौ. ७R मेखला tor मेसली. ८R प्रदक्षिणी- कुर्वन्तः for "कुर्वन्ति. ९R प्रतीक्षमाणा व्यव' for प्रतीक्षमाणान्यव. १० R सनद्यश्व. ११R पुष्य- नक्षत्र for नक्षत्र. १२ R रत्नजात for जाल'. १३ R° तोरणजाल for 'तोरणद्वारक. १४ R "रथ्यातला for रम्यान्तरा. १५°तलपुरानीव for "मृथनीव, १६R नमस्यन्तः for नम्यमानाः।

·5 10 ललितविस्तरे अथ खलु मायादेवी बोधिसत्वस्य जन्मकालसमयं ज्ञात्वा बोधिसत्वस्यैव तेजोनुभावेन राज्यां प्रथमे यामे राजानं शुद्धोदनमुपसंगम्य गाथाभिरम्येभापत- देव शृणु हि मां भापतो यं मतं मे अचिरचिरचिरेणा जात उद्यानबुद्धिः। यदि च तव न रोपो नैव दोषो न मोहः क्षिप्रमहु व्रजेया क्रीडउद्यानभूमिम् ॥ १॥ त्वमिह तपसि खिन्नो धर्मचित्तप्रयुक्तो अहे च चिरप्रविष्टा शुद्धसत्वं धरेन्ती । द्रुमवर प्रतिबुद्धाः पुल्लिता शालवृक्षाः युक्त भविय देवा गन्तुमुद्यानभूमिम् ॥ २॥ मस्तुप्रवर वसन्तो योषितां मण्डनीयो भ्रमरवरविधुधाः कोफिलबर्हिगीताः । शुचिरुचिरविचित्रा भ्राम्यते पुष्परेणुः साधु ददहि आझां गच्छमो मा विलम्बः ॥ ३ ॥ वचनमिमु श्रुणिल्वा देविये पार्थिवेन्द्रः तुष्टो मुदितचित्तः पारिपद्यानवोचत् । हयगजरथं पत्त्या वाहना योजयवं प्रवरगुणसमृद्ध लुम्बिनी मण्डयध्वम् ॥ ४ ॥ नीलगिरिनिकाशा मेघवर्णानुबद्धां विंशति च सहस्रान् योजयध्वं गजानाम् | मणिकनकविचित्रां हेमजालोपगूढां घण्टरुचिरपार्थान् पइविषाणां गजेन्द्रान् ॥ ५॥ हिमरजतनिकाशा मुलकेशां सुकेशा विशति च सहस्रान् योजयध्वं हयानाम् । कनकरचितपार्श्व किङ्किणीजाललेम्बा पवनजवितवेगा वाहना पार्थिवस्य ॥ ६ ॥ नरगण रणशौण्डान् शूर संप्रामामान् असिवनुशरशक्तिपाशखड्गाग्रहस्तान् । विंशति च सहस्रान् योजयध्वं सुशीघ्र माप सपरिवारां रक्षया अप्रमत्ता ॥ ७॥ 15 20 79 90 25 1R रम्यमापन. २R. अहं for अदु. ३R मुचिर चिर' for शुचिरुचि. ४R विलम्ब for विलम्यः- ५R'जाललम्यान, ६R वेगान् पाइनान्.

·जन्मपरिवर्तः सप्तमः । 5 10 R 91 मणिकनकनिषिक्ता लुम्बिनीं कारयर्थ विविधवसनरनैः सर्ववृक्षां प्रवेथा । विविधकुसुमचित्र नन्दन वा सुराणां वदयं च मम शीघ्रं सर्वमेतं विधाय ॥ ८॥ वचनमिमु निशम्या पारिपयैः क्षणेन वाहन कृत सज्जा लुम्बिनी मण्डिता सा । पारिपद्य आह- जय जय हि नरेन्द्रा आयु पालेहि दीर्घ सर्व कृतु यथोक्तं कार देव प्रतीक्ष ॥९॥ सो च नरवरेन्द्रो हरचित्तो भविस्या गृहवरमनुविष्टो इष्टिकानेत्रमाह । यस्य अहु मनापो या च मे प्रीतिकामा सा मि कुरुत आज्ञा मण्डयित्वात्मभावम् ॥ १०॥ वरसुरभिसुगन्धां भावरङ्गां विचित्रां वसन मृदुमनोज्ञा प्रावृणोथा उदग्राः। उरसि निगलितानां मुक्तहारा भत्रेया आभरणविभूपां दर्शयेथाद्य सर्वाः । ॥ ११ ॥ तुणपणवमृदङ्गां वीणवेणूमुकुण्डों तूर्यशतसहत्रान् योजयध्वं मनोज्ञों। भूय कुरुत हर्ष देवकन्यान यूयं श्रुत्व मधुरघोषं देवतापि स्पृहेयुः ॥ १२ ॥ एकरयबरेमि तिष्टतां मायदेवी मा च पुरुष इस्त्री अन्य तत्रास्हेया । नारि विविधवर्मा ते रयं वाहयन्तां भौ च प्रतिकूलं मा मनापं श्रुणेच्या ॥ १३ ॥ हयगजरथपत्ती सैन्यश्रीमद्विचित्रां द्वारि स्थित नृपस्या श्रूयते उच्चघोपाः । क्षुमितजलनिधिर्चा श्रूयते एव शब्दो L80 15 . 20 25 * * * १R सर्ववृक्षा. २R बद तथ for वदथ च. ३R गृहरतनु प्रविष्टो tor गृइवरमाविष्टो. ४R मनोड. ५R विविधधर्म ६ चित्प्रति for मा च प्रति.

·१२ ललितविस्तरे कायौ स्थिया शीतोष्णे द्वे वारिधारेऽभिनिर्मित्वा बोधिसत्वं लापयत स्म । शकतमलोकपाला पूर्वगमाश्चान्ये च बहवो देवपुत्रा शतसहस्रा ये योधिसत्व जातमात्र नानागन्धोदकमुक्तसुभै स्नापर्यन्त्यभ्यापिरन्ति स्म । अन्तरिक्षे च द्वे चामरे रत्नछत्र च प्रादुर्भूतम् । स तस्मिन् महापद्मे स्थित्वा चतुर्दिशमालोकयति स्म । ( चतुर्दिशमालोक्य ) सिंहावलोपित महापुरुयाव- 5 लोकित व्यरलोकयति स्म ॥ तस्मिन् खलु पुन समये बोधिसत्व कुशठमूलविपामजेनाप्रतिहतेन दिव्यचक्षुप्रादुर्भूतेन दिव्येन चक्षुपा सन्ति निसाहस्त्र महासाहस्त्रं लोकधातु सनगरनिगमजनपदराष्ट्रराजपानी सदेवमानुप पश्यति स्म । सर्वसत्त्वानां च चित्तचरित च प्रजानाति स्म । ज्ञात्वा च व्यरलोकयति स्म-अस्ति त्वसो कश्चित्सवो यो मया सदृश 10 शीलेन वाँ समाधिना वा प्रज्ञया वा कुशलमूलचर्यया वा । यदा च बोधिसत्त्व त्रिसाहस्र महासाहस्रलोकवातौ न कचित्सवमात्मतुल्यं पश्यति स्म, अथ तस्मिसमये बोधिसत्व सिंह इव विगतभयभैरवोऽमत्रस्त अस्तम्भी सुचिन्तित स्मृत्वा चिन्तयित्वा ससत्वाना चित्तचरितानि ज्ञात्वा अपरिगृहीतो बोधिसत्व पूर्व दिशमभिमुख सप्त पदानि प्रक्रान्त -पूर्वगमो भविष्यामि सर्वेषा कुशलमूलाना धर्माणाम् । तस्य प्रक्रमत उपर्यन्तरीक्षेऽपरिगृहीत दिव्यश्वेतनिऍलछत्र 15 चामरशुमे गच्छन्तमनुगच्छन्ति स्म-यत्र यत्र च बोधिसत्व पदमुक्षिपति स्म, तत्र तत्र पद्मानि प्रादुर्भवन्ति स्म । दैक्षिणा दिशमभिमुख सप्त पदानि प्रक्रान्त - दक्षिणीयो भविष्यामि देवमनुष्याणाम् । पश्चिमा दिशमभिमुख सप्त पदानि प्रकान्त । सप्तमे स्थित्वा सिंह इवाह्लादनात्मिका वाच भापते स्म- अह लोके ज्येष्ठोऽह लोके श्रेष्ठ । इय मे पश्चिमा जाति । करिष्यामि जातिजरामरणदु खस्यान्तम् । उत्तरा दिशमभिमुख सप्त पदानि 20 प्रान्त -अनुत्तरो भविष्यामि सर्वसत्त्वानाम् | अँधस्ताद्दिशमभिमुख सप्त पदानि प्रक्रात निहनिष्यामि मार च मारमेना च । सर्वनैरयिकाणा च निरयाग्निप्रतिघाताय सह धर्ममेघवृष्टिं वर्पिष्यामि, येन ते सुखसमर्पिता भविष्यन्ति । उपरिष्टादिशमभिमुख सप्त पदानि प्रक्रान्त उर्च चावलोकयति स्म - उल्लोकनीयो भविष्यामि सर्वसत्यानाम् । समनन्तरभाषिता चेय बोधिसेवेन वाक् । अथ तस्मिन् समये अय त्रिसाहस्रमहासाहस्रलोकधातु स्वरेणाभिविज्ञाप्तो 25 ऽभूत् । इय बोधिसत्वेस्य कर्मविपाकजा अभिज्ञाधर्मता ॥ यदा बोधिसत्वश्वरमभविक उपजायते, यदा चानुत्तरा सम्यक्सबोधिमभिसबुध्यते, तदा अस्येमान्येवरूपाणि ऋद्धिप्रातिहार्याणि भवन्ति-तस्मिन् खलु पुनर्भिक्षव समये सहपितरोमैं- कूपजाता सिला अभूवन् । महतश्च पृथिवीचालस्य लोके प्रादुर्भानोऽभूत् भैरवस्य रोमहर्पणस्य । अघटितानि च दिव्यमानुष्यकानि तूर्याणि सप्रवादितानि । सर्वर्तुकालिकाश्च १R स्नापयन्तोऽभ्यव' २ र प्रादुरभूत् ३ र बोधिसत्त्वस्य ४ र पूर्वजन्मप्रतिहतेन ५R दिव्यचक्षु प्रादुरभूत् येन for दिव्यचक्षुप्रादुभूतेन ६ R° निगमप्रामजन for निगमजन R for वा CR मुपरि for अपरि ९R दिव्यश्वेत for श्वेत १०R विपुट for "विपुल ११R एव दक्षिणी for दक्षिणा १२R सिंहवत् for सिह इव १३ र अधोदिशम् १४ Rom उपरि स्म १५R transp बोधिसत्त्वेन and वार १६ सत्त्वकर्मविपारो १७R संहत for सदृषित - ·जन्मपरिवर्तः सप्तमः। R98 486 वृक्षास्तस्मिन् समये त्रिसाहलमहासाहस्रलोकवाती संकुसुमिताः फलिताश्च । विशुद्धाच गगनतलान्मेवशब्दः श्रूयते स्म । अपगतमेघाच गगनाच्छेनैः सूक्ष्मसूमो देवः प्रवर्पति स्म । नानार्षदिव्ययुसुमवस्त्राभरणगन्धचूर्णव्यामिश्राः परमसुखसंस्पर्शाश्च सीम्याः सुगन्धवाताः प्रवान्ति स्म । व्यपगततमोरजोधूमनीहाराश्च सर्वदिशः सुप्रसन्ना विराजन्ते स्म । उपरिष्टाचान्तरिक्षादल्या गम्भीरा महाप्रलयोषाः संश्रूयन्ते स्म । सर्वचन्द्रसूर्य-5 शक्रबालोकपालप्रमाश्चाभिभूता अभूवन् । परमसुखसंस्पर्शया च सर्वसत्वकायचित्तसुख- संजनन्या लोकोत्तरया अनेकशतसहस्रवर्णप्रभया सर्वत्रिसाहस्रमांसाहनलोकधातुः परिपुटो- ऽभूत् । समन्तरजातस्य खल पुनर्बोधिसत्त्वस्यैकान्तसुखसमर्पिताः सर्वसत्वा बभूवुः । सर्वराग- द्वेषमोहदरितिविषादर्भयलोभेामात्सर्यविगताः सर्वाकुशलक्रियाप्रतिविरता व्याधितानां सत्वानां व्याधय उपशान्ताः । क्षुत्पिपासितानां सत्त्वानां क्षुत्पिपासा प्रसांभूत् । मद्यमदमत्तानां 10 च सवानां मदपिगमः संवृत्तः । उन्मत्तैश्च स्मृतिः प्रतिलब्धा । चक्षुर्विकलैश्च सत्वै- चक्षुः प्रतिलब्धम् , श्रोत्रविकलैश्च साचैः श्रोत्रम् । अङ्गप्रत्यङ्गविकलेन्द्रियाचाविकलेन्द्रियाः संवृत्ताः । दरिद्रश्च धनानि प्रतिलब्धानि । बन्धनबद्धाश्च बन्धनेभ्यो विमुक्ताः । आत्रीचिमादि कृत्वा सर्वनैरयिकाणां सत्यानां सर्वकारणाद् दुःख तस्मिन्समये प्रतन्धम् । तियायोनिकानामन्योन्य- भक्षणादि दुःखम् , यगलोकिकानां सत्वानां क्षुत्पिपासादिदुःख व्युपशान्तमभूत् ॥ यदा च बोधिसत्त्वो जातमात्रः सप्त पदानि प्रक्रान्तोऽभूत्, असंख्येयाकल्पकोटि- नयुतशतसहसैः सुचरितचरणैर्महावीर्यमहास्थामधर्मताप्रतिलम्भेन तस्मिन् समये दशदिग्लोक- धातुस्थिता बुद्धा भगवन्तस्तं पृथ्वीप्रदेश वनमयमधितिष्ठन्ति स्म । येन महापृथिवी तस्मिन् प्रदेशे नौवतीर्यत, तावन्महावलगसमन्वागतो हि मिक्षवो जातमात्रो बोधिसत्त्या कर सप्त पदानि प्रक्रान्तोऽभूत् । सर्वलोकान्तरिौश्च तस्मिन् समये महतावभासेन सैंटा अभूवन् । महांश्च तस्मिन् समये गीतशब्दोऽ नृत्यशब्दः । अप्रमेयाश्च तस्मिन् समये पुष्पचूर्णगन्धमाल्यरत्ना- भरणवस्त्रमेघा अभिप्रवर्पन्ति स्म । परमसुखसमर्पिताच सर्वसत्वा अभूवन् । संक्षेपादचिन्त्या सा क्रियाभूत्, यदा बोधिसत्त्वो लोके प्रादुरभूत् सर्वलोकान्युद्गतः ।। अथ सल्वायुप्मानानन्दः उत्थायासनादेकांसमुत्तरासङ्गं कृत्वा दक्षिणेजानुमण्डलं पृथिव्यां 25 प्रतिष्ठाप्य येन भगवास्तेनाञ्जलिं प्रणम्य भगवन्तमेतदवोचत् - सर्वसत्त्वानां भगवंस्तथागत आश्चर्यभूतोऽभूत्, बोधिसबभूत वाद्भुतधर्मसमन्वागतच ! कः पुनर्वादः एवं ह्यनुत्तरां सम्यक्संबोधिमभिसंबुद्धः । एपोऽहं भगवंश्चतुःपञ्चकृत्वोऽपि दर्शकृत्वोऽपि यावरपञ्चाशत्कृत्वोऽपि शतकृत्योऽपि यावदनेकशतसहस्रशोऽप्यहं भगवन बुद्धं भगवन्तं शरणं गच्छामि ॥ 15 R99 " L87 १Rom. समये. २L गगनाच्छनः for 'च्नैः. ३R प्रवर्षयति for प्रवर्षति. ४ Rom. 'वर्ष ५R प्रवान्ति lor प्रवायन्ति. ६R om. महासाहस्र. ७R स for सर्व. ८. भया' for भय. R प्रसस्ता tor प्रसन्धा. १० मदापगतः. ११R Uोतीविकलच. १२ र प्रसस्तम्, १३R असंख्य- याख्याल्प. १४ Rom.नं. १५R "न्तरिकाणि for "न्तरिकाच, १६ र फुटानि for स्फुटा. १v Rom. 'भून्नृत्यशब्दो. १८R दक्षिणं. १९Rom. भूत. २०१ एवामन for एवाद्भुतधर्मसमन्वागतय, २१ Rom. दशकृत्वोऽपि.

·६२ 15 ललितविस्तरे कायौ स्थित्वा शीतोष्णे द्वे वारिधारेऽभिनिर्मित्वा बोधिसत्व स्नापयत स्म । शकनालोकगाला पूर्वगमाश्चान्ये च बहवो देवपुत्रा शतसहस्रा ये बोरिसल जातमात्र नानागन्धोदकमुक्तकुसुम स्नापर्यन्त्यभ्यवपिरन्ति स्म । अन्तरिक्षे च द्वे चामरे रत्नच्छन च प्रार्दुर्भूतम् । स तस्मिन् महापो स्थित्वा चतुर्दिशमवलोक्यति स्म । ( चतुर्दिशमालोक्य ) सिंहारलोकित महापुरपान 5 लोकित व्यवलोकयति स्म ॥ तस्मिन् पुन समये बोधिसत्व मुशलमूलनिपाकजेनाप्रतिहतेन दिव्यचक्षुप्रादुर्भूतेन दिव्येन चक्षुपा सपिन्त रिसाहस्त्र महासाहस्त्र लोकधातु सनगरनिगमजनपदराष्ट्रराजनानीं सदेवमानुप पश्यति स्म । सर्वसत्त्वाना च चित्तचरित च प्रजानाति स्म । ज्ञात्वा च व्यवलोकयति स्म-अस्ति त्वसो कश्चित्सलो यो मया सदृश 10 शीलेन वाँ समाधिना वा प्रज्ञया वा कुशलमूचया वा । यदा च बोविसत्त्व निसाहस्र महासाहस्रलोकपातौ न कचिसत्वमामतुल्य पश्यति स्म, अथ तस्मिन्समये बोधिसत्व सिंह इव विगतभयभैरवोऽसत्रस्त अस्तम्भी सुचिन्तित स्मृत्वा चिन्तयित्वा ससत्त्वाना चित्तचरितानि ज्ञात्वा अपरिगृहीतो बोविसल पूर्वी दिशमभिमुख सप्त पदानि प्रक्रान्त -पूर्वगमो भविष्यामि सपा कुशलमूलाना धर्माणाम् । तस्य प्रक्रमत उपर्यन्तरीक्षेऽपरिगृहीत दिव्येश्वेतत्रिपुलछत्र चामरशुभे गच्छन्तमनुगच्छन्ति स्म-यत्र या च बोधिसत्त्व पदमुत्क्षिपति स्म, तत्र तत्र पद्मानि प्रादुर्भवन्ति स्म । दक्षिणा दिशमभिमुख सप्त पदानि प्रक्रान्त - दक्षिणीयो भविष्यामि देवमनुष्याणाम् । पश्चिमा दिशमभिमुख सप्त पदानि प्रान्त । सप्तमे स्थित्वा सिंह इब्राह्लादनामिका वाच भाषते स्म- अह लोके ज्येष्ठोऽह लोके श्रेष्ठ । इय मे पश्चिमा जाति । करिष्यामि जातिजरामरणदु खस्यान्तम् । उत्तरा दिशमभिमुख सप्त पदानि 20 प्रक्रान्त -अनुत्तरो भविष्यामि सर्पसत्रानाम् । अधस्तादिशमभिमुख सप्त पदानि प्रक्रान्त- निहनिप्यामि मार च मारमेना च । सर्वनैरयिकाणा च निरयाग्निप्रतिघाताय सह धर्ममेघवृष्टिं वार्पियामि, येन ते सुखसमर्पिता भविष्यति । उपॅरिष्टाद्दिशमभिमुख सप्त पदानि प्रक्रान्त , उधं चापलोक्यति स्म --उलोकनीयो भविष्यामि सर्वसत्वानाम् । समनन्तरभापिता चेय बोधिसैवेन वाक् । अथ तस्मिन् समये अय त्रिसाहस्रमहासाहस्रलोकातु स्वरेणाभिविज्ञाप्तो 25 ऽभूत् । इय बोधिसत्यस्य कर्मविपाफजा अभिज्ञाधर्मता ॥ पदा बोधिसत्त्वश्वरमभषिक उपजायते, यदा चानुत्तरा सम्यक्सबोधिमभिसबुध्यते, तदा अस्येमान्येवरूपाणि ऋद्धिप्रातिहार्याणि भवन्ति-तस्मिन् खलु पुनर्भिक्षव समये सहृषितरोमैं- कूपजाता सर्वसत्वा अभूवन् । महतश्च पृथिवीचालस्य लोके प्रादुर्भावोऽभूत् भैरवस्य रोमहर्षणस्य । अघट्टितानि च दिव्यमानुष्यकानि तूर्याणि सप्रवादितानि । सर्वर्तुकालिकाश्च १R स्नापयन्तोऽभ्यव' २ R प्रादुरभूत् ३ R बोधिसत्त्वस्य ४ R पूर्वजन्मप्रतिहतेन ५२ दिव्यचक्षु प्रादुरभूत् येन for दिव्यचक्षुप्रादुभूतेन ६ R° निगमप्रामजन for निगमजन ७ Ra for वा CR सुपरि for अपरि ९R दिव्यधेत for श्वेत १० R विपुलं for "विपुल ११R एव दक्षिणां for दणिो १२R सिंवत् for सिह इव १३R अघोदिशम् १४ R om उपरि स्म १५R transp बोधिसत्वेन and वार १६ R'सत्त्वकर्मविपाको १७ R संदर्पत for सहृषित .

·जन्मपरिवर्तः सप्तमः। ६५ R102 " 1.00 भगवानाह-न तेषामानन्द समाचारो भविष्यति । विषमसमुदाचाराः खल्ल पुनस्ते सत्वा भविष्यन्ति । ते तेन विवभेन समुदाचारेणावीचौ महानरके प्रपतिष्यन्ति । तत्कस्य हेतोः? ये केचिदानन्द भिक्षवो वा भिक्षुण्यो वा उपासको वा उपासिका वा इमानेवरूपान् सूत्रान्तान् श्रुत्वा नाधिमोक्ष्यन्ति न श्रद्धास्यन्ति न प्रतिवेन्स्यन्ति, ते घ्युताः समाना अवीचौ महानरके प्रपतिष्यन्ति । मा आनन्द तथागताप्रामाणिकं अकार्पः । तत्करमाइतोः ? अप्रमेयो ह्यानन्द तथागतो गम्भीरो । विपुलो दुरवगाहः । येषां कोचिदानन्द इमानेवरूपान् सूत्रान्तायोपपत्स्यते प्रीतिप्रामोद्यम् , प्रसादलाभास्तैः सत्वैः सुलब्धाः। अमोघं च तेषां जीवितम्, अमोघं च तेषां मानुष्यम् , सुचरितचरणाच ते, आदत्तं च तैः सारम् , मुक्ताश्च ते त्रिभ्योऽपायेभ्यः, भविष्यन्ति च ते पुत्रास्तथागतस्य, परिप्राप्त च तैः सर्वकार्यम् , अमोघश्च तेषां श्रद्धापतिलम्भः, सुविभक्त च तै राष्ट्रपिण्डम् , प्रसन्नाव तेऽप्रसवैः, संछिनास्तैारपाशाः, निस्तीर्णश्च तैः संसाराटबीकान्तारः, समुद्धृतश्च तैः शोकशल्यः, अनुप्राप्तं च 10 तैः प्रामोद्यवस्तु, सुगृहीतानि च तैः शरणगमनानि, दक्षिणीयाश्च ते पूजार्हाः, दुर्लभप्रादुर्भावाश्च ते लोके, दक्षिणीयाश्च ते धारयितव्याः । तकस्य हेतोः? तथा हि-ते सर्वलोके इममेवं सर्वलोक- विपत्यनीकं तथागतधर्म श्रदधन्ति । न ते आनन्द सत्वा अवरकेण कुशलमूलेन समन्वागता भवन्ति । ते चानन्द सत्ला मौकजातिप्रतिबद्धानि मित्राणि भविष्यन्ति । तत्कस्माद्धेतोः ? कश्चिदानन्द श्रवणादेव प्रियो भवति मनापश्च नै तु दर्शनेन । कश्चिदानन्द दर्शननापि प्रियो 15 भवति मनापश्च न तु खलु पुनः श्रवणेन । कश्चिदानन्द दर्शनेनापि" श्रवणेनापि प्रियो भवति मनापश्च । तेषां केपांचिदानन्द अहं दर्शनेन वा श्रवणेन वा प्रियो मनापो भवेयं निष्टां त्वं तत्र गच्छेथी:- न तानि ममैकजातिप्रतिवद्धानि मित्राणि । दृष्टाले तथागतेन, मोचयितव्यास्ते तथागतेन, ते समगुणप्रत्यंशाः, ते तथागतगुणप्रत्यंशाः, ते तथागतेन कर्तच्या उपासकाः, ते तथागतं शरणं गताः, उपात्तास्ते तथागतेन । ममान्तिकात् खल्वप्यानन्द पूर्व बोधिसत्त्वचमिव 20 तावञ्चरतो ये केचिद्यार्दिताः सत्त्वा आगत्य अभय प्रतियाचन्ते स्म, तेभ्योऽहं सत्त्वेभ्योऽभयं दत्तवान्, किमङ्ग पुनरेतर्वानुत्तरां सम्यक्संबोधिममिसंबुद्धः । श्रद्धायामानन्द योगः करणीयः । इदं तथागतो विज्ञापयति । यदानन्द तथागतेन युप्माकं करणीयं कृतम् , तत्तथागतेन शोधितो मानशल्यः । अत्रणेनाप्यानन्द मित्रस्य ननु योजनशतान्तरमपि गच्छन्ति, गत्वा च सुखिता भवन्ति अदृष्टपूर्व मित्रं दृष्ट्वा । कः पुनर्वादो ये" मां निश्रित्य कुशलमूलान्यवरोपयन्ति । ज्ञास्यन्त्यानन्द 25 तथागता अर्हन्तः सम्यक्संबुद्धाः- पूर्व मित्राण्येते सत्वास्तथागतानाम्, अस्माकमप्यते मित्राणि भवन्तीति । तत्कस्मात् खल्ल पुनरानन्द मित्रं मित्रस्य प्रियं च मनापं च भवति । तस्यापि (तदपि ) प्रियमेव भवति, मित्रस्य यत्प्रियं मित्र, तदपि प्रियमेव भवति मनापं च । तस्मात्तानन्द आरोचयामि च प्रतिवेदयामि च । श्रद्धामात्रकमुत्पादयथ । अनुपरिन्दिप्यामो Rom. भविष्यन्ति. २R भिक्षुग्यो. ३R आवीचौ. ४R केचित् for केषांचित, ५Rom. अमोघ च तेषां जीवितम् . ६ मानुष्पजीवितं for मानुष्यम्, ७ र सुविभत्तश्च, Rom. दक्षिणीयाच ते. ९R न चानन्द. 10R om. न तु दर्शनेन. ११Rom. अपि. १२R गच्छेतू for गच्छेयाः १३R यानशता for योजनशता. १४R य इमानि निसृष्ट for ये मां निहित्य. १५ R अवलोकयन्ति for अवरोप'. १६Rom. मित्रम्, तदाप. R 103 L91 ·। ललितविस्तरे एवमुक्ते भगवानायुप्मन्तमानन्दमेतदवोचत् – भविष्यन्ति खल्ल पुनरानन्द अनागतेऽध्वनि केचिद्भिक्षयोऽभावितकाया अभावितचित्ता अभावितशीला अभावितप्रज्ञा वाला अपण्डिता आभिमोनिका उद्धता उन्नता असंवृंता विक्षिमचित्ताः काडापरीत्ता विचिकित्साबहुला आश्रद्धाः श्रमणेमलाः श्रमणप्रतिरूपकाः । ते न श्रद्धास्यन्ति इमामेवंरूपां बोधिसत्वस्य गर्भावक्रान्तिपरि- 5 शुद्धिम् । तेऽन्योन्यमेकान्ते संनिपात्यैवं वक्ष्यन्ति -- पश्यत भो यूयमेतदर्पूज्यमानं बोधिसत्वस्य किल मातुः कुक्षिगतस्योचारप्रस्रावमण्डोपरिमिश्रस्य ईदृशी विभूतिरासीत् । स च किल अभिनिष्क्रामन मातुर्दक्षिणायाः कुक्षेरनुपलिप्तो गर्भमळेनाभूदिति । कयमेतद्योज्यते ! न पुनस्ते मोहपुरुया एवं ज्ञास्यन्ति - न सुतकर्मणां सत्वानामुच्चारप्रसार्वमण्डे कायः संभवतीति । भद्रिका खल्वपि तथारूपाणां सर्वांनां गर्भावक्रान्तिर्भवति । गर्भावस्थितश्च सत्वानुकम्पया हि बोधिसत्वो 10 मनुष्यलोके उपपद्यते, न देवभूत एव धर्मचक्र प्रवर्तयति । तत्कस्मात् ? मा खल्वानन्द सलाः कौसीयमापत्स्यन्ते । देवभूतः स भगवान् तथागतोऽर्हन् सम्यक्संबुद्धः, वयं तु मनुष्यमात्राः । न वयं समर्थास्तत्स्थानं परिपूरयितुमिति कौसीद्यमापघेरन् । न खलु पुनस्तेषां मोहपुरुषाणां धर्मस्तैन्यमानामेवं भविष्यति – अचिन्त्यो हि स सत्वः, नासावस्माभिः प्रामाणिकः कर्तव्य इति । अपि तु खल्वानन्द बुद्धऋद्धिप्रातिहार्यमपि ते तस्मिन् काले नावकल्पयिष्यन्ति, 15 किमङ्ग पुनबोधिसत्वभूतस्य तथागतस्य बोधिसत्वप्रातिहाणि । पश्य आनन्द कियन्तं ते मोहपुरुषा वह्वपुण्याभिसंस्कारमभिसंस्करिष्यन्ति, ये बुद्धधर्मान् प्रतिक्षेप्स्यन्ति लाभसत्कारश्लोकाभिभूता उच्चार- लग्ना लाभसत्काराभिभूता इतरजातीयाः ॥ आनन्द आह - मौ मैवरूपा भगवन् अनागतेऽध्वनि भिक्षवो भविष्यन्ति य इमामेवं भद्रिका सूत्रान्तां प्रतिक्षेप्स्यन्ति प्रतिपक्षं पक्षन्ति च ॥ भगवानाह – एवंरूपाश्च ते आनन्द सूत्रान्तां प्रपिक्षेप्स्यन्ति, प्रतिवक्ष्यन्ति चौनेकप्रकारान चान्यान् पापकानभिसंस्कारानभिसंस्करिष्यन्ति । अनर्थिकाच ते श्रामण्येन भविष्यन्ति ॥ आनन्द आह - का पुनर्भगवन् तेषां तथारूपाणामसत्पुरुषाणां गतिर्भविष्यति ? कोऽभिसंपरायः ? भगवानाह-याँ गतिर्बुद्धबोधिमन्तर्वायाप्यतीतानागतप्रत्युत्पन्नांश्च बुद्धान् भगवतोऽत्याख्याय 25 तां ते गतिं गमिष्यन्ति ॥ अथ खल्वायुप्मानानन्दः संहर्वितरोमकूपजातो नमो बुद्धाय इत्युक्त्वा भगवन्तमेतदवोचत् - मूर्छा मे भगवन् कायस्याभूदिमं तेपामसत्पुरुषाणां समुदाचारं श्रुत्वा ।। १R वन्यनेके for 'यनि केचित्, २R अधिमानिया. ३R असमृता. ४ R अशुद्धाः. ५.२. श्रवणचला for श्रमणमलाः. ६R अयग्यतम for अपूज्यमानं ७ R मण्डलपरि for मण्डोपरि R'पुज्यते for द्योज्यते SR मण्डले for मण्डे. १० Rom. सत्त्वानां. ११ Rom. देव . १२ Rom. मा मा. १३ R पश्यन्ति kor पयन्ति, १४R चान्योन्यप्रकारान्, १५R om. तेषा. १६R यां गति१७R संहर्पितो for सहर्षित, 20 ५ ·जन्मपरिवर्तः सप्तमः। 5 R 106 L93 10 शामपि च ब्रह्म तौ पाणिभिः संप्रतीच्छा मुनि क्षेत्र शतसहस्र संकम्पिता आम मुक्ता शुभा। अपि च त्रिनु अपायि सत्या सुखी नास्ति दुःखं पुन अमरशतसहस पुष्पां क्षिपी भ्रामयन्त्यम्बरान् ॥ २७ ॥ वीर्यवलउपेत वज्रामिका मेदिनी संस्थिता(ऽभूत्तदा) पारुचिरचित्र अभ्युद्गतो यत्र (चकाचित्रेभिः) पद्भ्यां स्थितोऽपि) नायकः। सप्त पद ऋमिव ब्रह्मस्वरो मुञ्चि घोपोत्तम जरमरणविधाति वैद्योत्तमो मेष्यि सत्वोत्तमः ॥ २८ ॥ गगनतल स्थिहित्वं ब्रह्मोत्तमो शक्रदेवोत्तमः शुचिरुचिरप्रसन्नगन्धोदकैर्विस्नपी नायकम् । अपि च उरगराजा शीतोष्ण द्वे वारिधारे शुभे (व्यमुश्चतान्तरीक्षे स्थिताः) अमर शतसहस्र गन्धोदकैस्निपी नायकम् ॥ २९॥ लोकपालाश्च संभ्रान्त संधारयन्ती करैः शोभनैः । त्रिसहस्रा इयं भूमि. कम्पते सचराचरा ॥ ३० ॥ प्रभा च रुचिरा मुक्ता अपायाश्च विशोधिताः। क्लेशदुःखाश्च ते शान्ता जाते लोकविनायके ॥ ३१॥ क्षिपन्ति मरुतः पुष्पं जातेऽस्मिन्नरनायके । क्रम सप्त पदां वीरः क्रमते बलवीर्यवान् ॥ ३२ ॥ पादौ निक्षिपते यत्र भूमौ पावराः शुभाः। अभ्युद्गच्छंस्ततो मह्या सर्वरत्नविभूषिताः ॥ ३३ ॥ यदा सप्त पदां गत्वा ब्रह्मस्वरमुदाहरि । जरामरणविघाति भिषग्वर इवोद्गत. ॥ ३४ ॥ व्यवलोकयित्रा च विशारदो दिशः ततो गिरां मुञ्चति अर्थयुक्ताम् । ज्येष्ठोऽहं सर्वलोकस्य श्रष्ठो (लोके विनायकः) इयं च जातिर्मम पश्चिमा (इति) ॥ ३५॥ हास्यं च मुक्तं नरनायकेन सलोकपालैमरुमिश्च सेन्ट्रैः। प्रसन्नचित्तैर्वरगन्धवारिमिः संस्कारितो लोकहितार्थकारी ॥ ३६॥ 15 20 25 R 107 १Rहि स्थित्वा for स्थिहिल. २R यमुचत for व्यगुबत. 3 R विनायकम् for नायम्. ४R भ्रान्ता for संत्रान्त. ५R पुष्यो for पुष, ६ L विशालदो.

·10 15 ललितविस्तरे वयमनागताना तथागतानामर्हता सम्यक्ससुद्धानामन्तिके, तेऽस्माकमपि मित्राणीति विदित्वा यथाभिप्राय परिपूरयिष्यन्ति । तद्यथापि नीम आनन्द कन्यचिदेव पुरसस्यैकपुरको भवेत् सुक्यो प्रदक्षिणग्राही । स च पुरपो बहुमित्रो भवेत् । स तस्मिन् पितरि कालगते न हि विहन्येत पितृमित्रसुपरिगृहीत । एवमेव आनन्द ये केचि मम श्रद्धास्यन्ति तानहमुपाददामि । मित्राणीन 5 मम तानि । (ते) मम शरण गता । बहुमित्रश्च तथागत । तानि च तयागतस्य मित्राणि भूतपादीनि न मृपावादीनि । अनुपरिन्दाम्यह भूतपादीनाम् । यानि तथागतस्य मित्राण्यनागता स्तोंगता अर्हन्त सम्यक्पमुद्रा । श्रद्धायामानन्द योग करणीय । अत्राह युष्मान् विज्ञापयामीति॥ इति हि जाते बोधिसत्वे गगनतलगतान्यप्सर कोटिनयुतशतसहस्राणि दिव्य पुप्पधूप- गन्धमाल्यविलेपनरस्त्राभरणैर्मायादेवीमभ्यविरन्ति स्म । तत्रेदमुच्यते- शुभविमलनिशुद्धहेमप्रभा चन्द्रसूर्यप्रभा पष्टि दशसहन देवाप्सरा म घोपस्वरा । तस्मि क्षणि उपेत्य ता लुम्बिनी मायदेव्यनुवन् मा खु जनि विषादु तुष्टा भगोपस्थायिकौस्ते वयम् ॥ २२ ॥ भणहि किं करणीयु किं कुर्महे केर्ने कार्य च ते वय तर सुसमर्योपस्थायिका प्रेमभावस्थिता । अपि च भव उदय हर्षान्विता मा च खेद जनेहि जरामरणविघाति वैद्योत्तम अद्य देवी जनेपी लघुम् ॥ २३॥ येथे द्रुम परिपुल्ल सपुष्पिता शालवृक्षा इभे यथ च मस्सहस्र पाचँ स्थिता भ्रामयन्तो भुजान् । यथ च चलि ससागरा मेदिनी पद्धिकारा इय दिवि दिवि च विघुष्ट लोकोत्तर व जनेपी सुतम् ॥ २४ ॥ यथ च प्रम विशुद्ध विभ्राजते स्वर्णवर्ण शुभा तूर्यशत मनोज्ञा चाघट्टिता घुष्ययन्तेऽम्बरे । यथ च शतसहस्र शुद्धा शुभी वीतरागा सुरा नमिषु मुदितचित्ता अद्यो जने सर्वलोके हितम् ॥ २५ ॥ शक्रमपि च ब्रह्मपालापि चान्या च या देवता तुष्टमुदितचित्ता पार्श्वे स्थिता नामयन्तो भुजाम् । सो च पुरपसिंह शुव्रतो (भित्त्व ) कुक्षिनिर्धावितो कनकगिरिनिकाश शुद्धव्रतो निष्कमी नायक ॥ २६ ॥ + R om नाम २ R सुवचा ३ R अनुपरिवदाम्यहम् ४ Rom तथागता. ५R तत्रा, ER तुष्टास्तव for तुष्य भव प्रस्थापिता for पस्थाEिRom Rरणीयं. १० R किनु for केन ११ R अय १२R शुद्धावासा सुरा for शुभा वीतरागा मुरा 20 2.

·जन्मपरिवर्तः सप्तमः। R 109 L95 अपि च नृपति गच्छ प्रेक्ष स्वयं सर्वमेव प्रभो (पुण्यतेज प्रभो ) नरमस्तसहत ये हर्षिता दृष्ट्व जाते गुणां । बोधिवर अशोक संप्रस्थिताः क्षिप्र भोमा जिनाः ॥ ४४ ॥ इति ।। इति हि भिक्षवो जाते बोधिसत्वे तक्षणं दाननिसर्गः पुनरुत्तरि प्रवर्तते स्म । पञ्च च कुलिकाशतानि प्रसूयन्ते स्म, दश च कन्यासहस्राणि यशोवतीप्रमुखानि । अष्टौ दासीशतानि 5 अष्टौ दासशतानि छन्दकप्रमुखानि । दश वडवासहस्राणि दश किशोरसहस्राणि कण्ठकप्रमुखानि । पञ्च करेणुसहस्राणि पञ्च पिङ्गसहस्राणि प्रसूयन्ते स्म । तानि सर्वाणि राजा शुद्धोदनेन पुस्तैवरोपितानि कुमारस्य क्रीडार्य दत्तान्यभूवन् ।। चतुर्णा च द्वीपकोटीशतसहस्राणां मध्ये पृथिवीप्रदेशे अश्वत्ययष्टिः प्रादुरभूदन्तीपे च चन्दनवनं प्रादुर्बभूव बोधिसत्वस्य परिभोगार्थ बोधिसत्वस्यैवानुभावेन । पश्च चोद्यानशतानि 10 समन्तानगरस्य प्रादुर्बभूवुर्बोधिसत्वस्य परिभोगाय । पञ्च च निधानसहस्राणि धरणीतला- दुत्कुत्य मुखं दर्शयन्ति स्म । इति हि ये केचिद्राज्ञः शुद्धोदनस्यार्थाभिप्रेता अभूवन् , ते सर्वे समुद्धाभिप्रेता अभूवन् संसिद्धाः ।। ततो राज्ञः शुद्धोदनस्पैतदभूत्-किमहं कुमारस्य नामवेयं करिष्यामीति । ततोऽस्यैतदभूत- अस्य हि जातमात्रेण मम सर्वार्थाः संसिद्धाः । यन्वहमस्य सर्वार्थसिद्ध इति नाम कुर्याम् । ततो 15 राजा बोधिसत्वं महता सत्कारेण सत्कृत्य सर्वार्थसिद्रोऽयं कुमारो नान्ना भवतु इति नामास्याकार्षीत् ।। इति हि भिक्षवो जाते बोधिसत्वे मातुः कुक्षिपार्श्वमक्षतमनुपहतमभवद्यथा पूर्व तथा पश्चात् । त्रिविष्यन्दाम्बुकूपाः प्रादुरभूवन् अपि च सुगन्धतलपुष्करिण्यः । पञ्चाप्सर:- सहस्राणि दिव्यगन्धपरिवासिततैलपरिगृहीतानि बोधिसत्वमातरमुपसंक्रम्य सुजातजाते ता- मक्लान्तकायतां च परिपृच्छन्ति स्म । पञ्चाप्सरःसहस्राणि दिव्यानुलेपनपरिगृहीतानि बोधिसत्व- 20 R 110 मातरमुपसंक्रम्य सुजातजाते तामक्लान्तकायतां च परिपृच्छन्ति स्म । पञ्चाप्सरःसहस्राणि दिव्य- गन्धोदकपरिपूर्णघटापरिगृहीतानि बोधिसत्त्वमातरमुपसंगम्य सुजातजाते तामक्लान्तकायतां च परिपृच्छन्ति स्म । पचासरःसहस्राणि दिव्यानुलेपनपरिगृहीतनि बोधिसत्वमातरमुपसंक्रम्य सुजातजाते तामक्लान्तकायतां च परिपृच्छन्ति स्म । पञ्चाप्सरःसहस्राणि दिव्यदारकाचीवरपरि- गृहीतानि बोधिसत्वमातरमुपसंगम्य सुनातजाते तामक्लान्तकायतां च परिपृच्छन्ति स्म । पञ्चाप्सरः- 25 सहस्राणि दिव्यदारकाभरणपरिगृहीतानि बोधिसत्वमातरमुपसंक्रम्य सुजातजाते तामक्लान्तकायतां च परिपृच्छन्ति स्म । पञ्चाप्सरःसहस्राणि दिव्यतूर्यसंगीतिसंप्रभणितेन बोधिसत्वमातरमुपसंक्रम्य सुजातजाते तामक्लान्तकायतां च परिपृच्छन्ति स्म । यावन्तश्चेह जम्बुद्वीपे बाह्याः पञ्चभिज्ञा ऋषयस्ते सर्वे गगनतलेनागत्य राज्ञः शुद्धोदनस्य पुरतः स्थित्वा जयवृद्धिशब्दमनुश्रावयन्ति स्म ॥ इति हि भिक्षवो जातमात्रो बोधिसत्वः सप्तरातः लुम्बिनीवने दिव्यमानुप्यकैस्तूर्यताला- वचरैः सस्क्रियते स्म, गुरुक्रियने स्म, मान्यते स्म, पूज्यते स्म, खाद्यभोज्यस्वादनीयानि १R वर्तति for प्रवर्तते. २Rom. अटौ दास. ३R पिहलासहस्राणि, ४ R पुस्तावरोपितानि. ५R संसिसाभिप्रेता for समृदामि . ६ र त्रिभविष्यन्दा for त्रितविष्यन्दा. "R om. दिव्य'.

·६८ ललितविस्तरे 5 10 अपि चोरगेन्द्रैः सहितैः समप्रैः गन्धोमधाराविसरैः लपिंसु। अन्येऽपि देवा नयुता (स्थिता:)ऽन्तरीक्षे स्लपिंसु गन्धानजिने स्वयंमुम् ॥ ३७ ॥ श्वेतं च विपुलं वं चामरांश्च शुभाम्बरान् । अन्तरीक्षे गता देवाः स्नापयन्ति नरर्पभम् ॥ ३८ ॥ पेशकुलिकशतानि प्रसूयन्ते स्म । पुरीप त्वरितु गत्व शुद्धोदनमब्रवीत् हर्षितो वृद्धि, विपुल जातु देवा सुतो भूपितो लक्षणैः । महकुलरतनस्य ( वृद्धिभूता ) व्यक्तो असौ चमवर्तीश्वरः न च भवि प्रतिशत्रु जम्बुध्वजे एकत्रो भवेत् ॥ ३९ ॥ द्वितियु पुरुषु गत्व ( राज्ञि ) शुद्धोदने श्लपयित्वा क्रमे वृद्धि विपुल देव जाता नृपे शाकियानां कुले । पञ्चविंशतिसहस्र जाताः सुताः शाकियानां गृहे सर्वि बलउपेत नग्नाः समा दुष्प्रवर्षाः परैः ॥ ४० ॥ अपरु पुरुष आह देवा श्रुणा नन्दशब्दं ममा छन्दकप्रमुखानि चेटीसुता जात अष्टौ शता । अपि च दशसहस्र जाता हयाः कण्ठकस्य सखा तुरगवरप्रधान हेमप्रभा मझुकेशा वराः ।। ४१ ॥ विंशति च सहस्र पर्यन्तकाः कोडराजास्तथा नृपति क्रमतलेभि चान्वाक्रमी साधु देवा जया। आज्ञा खल्ल ददाहि गच्छाम किंवा करोमो नृपा त्वमिह वशितु प्राप्तु भृत्या वयं भट्ट देवा जया ॥ ४२ ॥ विंशति च सहस्र नागोत्तमा हेमजालोज्वला त्वरितमुपगमिसु राशो गृहं गर्जमाना नमे। कृष्णशवल चास गोपामुखा जात पष्टिशता इयमपि सुति देवदेवोत्तमे वृद्धि राशो गृहे ॥४३॥ - 15 20 25 95 Rom. this sentence. २ Rom. this hne. ३ R जाता for जातु. ४ After भवेत् , Radds : कोहराजस्तथा नृप क्रमतः प्रादुर्भूतः साधु किं करवाम देवि । इत्युक्त्वाऽप्सरोगणस्तूष्णीमभूत् । कपिलवस्तुमदानगरात्पुश्या आगन्त्वा for द्वतियु पुरुषु गत्व राति. ५R शुद्धोदनमालिष्य for शुद्धोदने लेपयित्वा. ६ R उपाः for नमा. ७R मुअकेशा. - Rक्रमतलेभि विक्रमी for क्रमतलेभि चान्याक्रमी, ·जन्मपरिवर्तः सप्तमः। ६९ R100 अपि च नृपति गन्छ प्रेक्ष स्वय समेत प्रभो (पुण्यतेज प्रभो ) नरमस्तसहत ये हर्षिता दृष्ट्व जाते गुणा । बोधिपर अशोक सास्थिता क्षिप्र भोमा जिना ॥ ४४ ॥ इति || इति हि भिक्षको जाते बोधिसत्वे तत्क्षण दाननिसर्ग पुनरत्तरि प्रवर्तते स्म । पञ्च च कुलिकाशतानि प्रसूयन्ते स्म, दश च कन्यासहस्राणि यशोपतीप्रमुखानि । अष्टौ दासीशतानि । अष्टो दासशतानि छन्दकप्रमुखानि । दश वडवासहस्राणि दश किशोरसहस्राणि कण्ठकप्रमुखानि । पञ्च करेणुसहस्राणि पञ्च पिङ्गसहस्राणि प्रसूयन्ते स्म । तानि सर्वाणि राज्ञा शुद्धोदनेन पुस्तररोपितानि कुमारस्य क्रीडार्थ दत्तान्यभूनन् । चतुर्णां च द्वीपकोटीशतसहस्राणा मध्ये पृथिवीप्रदेशे अश्वत्थयष्टि प्रादुरभूदन्तींपे च चन्दनयन प्रादुर्बभूव बोधिसत्वस्य परिभोगार्थ बोधिसत्वस्यैवानुभावेन । पञ्च चोद्यानशतानि 10 समन्तानगरस्य प्रादुर्वभूवुर्बोधिसत्वस्य परिमोगाय । पञ्च च निधानसहरूाणि धरणीतला- दुरप्लुत्य मुख दर्शयन्ति स्म । इति हि ये केचिद्राज्ञ शुद्धोदनस्यार्थाभिप्रेता अभूवन्, ते सर्वे समृद्राभिप्रेता अभूपन् मसिद्धा ॥ ततो राज्ञ शुद्धोदनस्येतदभूत्-फिमह कुमारस्य नामधेय करियामीति । ततोऽस्यैतदभूत्- अस्य हि जातमानेण मम सार्या ससिद्धा । यन्त्रहमस्य सर्वार्थसिद्ध इति नाम कुर्याम् । ततो 15 राजा बोधिसत्व महता सत्कारेण सत्कृत्य सर्वार्थसिद्धोऽय कुमारो नाम्ना भवतु इति नामास्याकार्षीत्॥ L'98 इति हि भिक्षवो जाते बोधिसत्वे मातु कुक्षिपार्श्वमक्षतमनुपहतमभवधया पूर्व तथा पश्चात् । विर्तयिष्यन्दाम्बुकूपा प्रादुरभूवन् अपि च सुगन्धतलपुष्करिण्य । पञ्चाप्सर - सहस्राणि दिव्यगन्धपरिवासिततेलपरिगृहीतानि बोधिसत्वमातरमुपसक्रम्य सुजातजाते ता- मक्लान्तकायता च परिपृच्छन्ति स्म । पञ्चाप्सर सहस्राणि दिव्यानुलेपनपरिगृहीतानि बोधिसत्व 20 R 110 मातरमुपमझम्य सुजातजाते तामक्लान्तकायता च परिपृच्छन्ति स्म । पञ्चाप्सर सहस्राणि दिव्य गन्धोदकररिपूर्णघटापरिगृहीतानि बोधिसत्वमातरमुपसक्रम्य सुजातजाते तामक्लान्तकायता च परिपृच्छन्ति स्म । पञ्चाप्सर सहस्राणि दिव्यानुलेपनपरिगृहीतनि बोधिसत्वमातरमुपतकम्य सुजातजाले तामक्लान्तकायता च परिपृच्छन्ति स्म । पञ्चाप्सर सहस्राणि दिव्यदारकाचीपरपरि- गृहीतानि बोधिसत्तमातरमुपसमभ्य सुजातजाते तामक्लान्तकायता च परिपृच्छन्ति स्म । पञ्चाप्सर - 25 सहस्राणि दिव्यदारकाभरणपरिगृहीतानि बोधिसत्त्वमातरमुपसक्रम्य सुजातजाते तामक्लान्तकायता च परिपृच्छन्ति स्म । पञ्चाप्सर सहस्राणि दिव्यतूर्यनगीतिमप्रभणितेन बोधिसत्त्वमातरमुपसक्रम्य सुजातजाते तामक्लान्तकायता च परिपृच्छन्ति स्म ! यान्तश्चेह जम्बुद्वीपे बाह्या पञ्चभिज्ञा ऋपयस्ते सर्ने गगनतलेनागत्य राज्ञ शुद्धोदनस्य पुरत स्थित्वा जयवृद्धिशब्दमनुश्रापयन्ति स्म ।। इति हि भिक्षयो जातमानो बोधिसत्र सप्तरात्र लुम्बिनीरने दिव्यमानुष्य कस्तूर्यताला बचरै सक्रियते रुम, गुरुक्रियते स्म, मान्यते रम, पूज्यते स्म, खाद्यभोज्यस्वादनीयानि १२ यति for प्रतते २R on अष्टौ दास ३R पिलासहस्त्राणि ४ R पुस्तगवरोपितानि ५२ मुसिद्धाभिवता for समृदामि ६R त्रिभविष्यन्दा for नितविष्यन्दा ७R om दिव्य', ·5 - 10 ललितविस्तरे विश्राप्यन्ते स्म ! सर्वशाक्यगणाश्च संनिपीत्यानन्दशब्दमुदीरयन्ति स्म, दानानि च ददन्ति स्म, पुण्यानि च कुर्वन्ति स्म । द्वात्रिंशच ब्राह्मणशतसहस्राणि दिने दिने संतय॑न्ते स्म । येशं च येनार्थेन तेभ्यस्तदीयते स्म । शमश्च देवानामिन्द्रो ब्रह्मा च तस्यां ब्राह्मणपर्षदि माणवकरूपमभि- निर्मापामासने निपोमा मङ्गल्या गाथामभ्यभापताम् - अपायाश्च यथा शान्ता सुखी सर्व यथा जगत् । 'ध्रुवं सुखावहो जातः सुखे स्थापयिता जगत् ॥ ४५ ॥ यथा वितिमिरा चामा रविचन्द्रसुरप्रभाः । अभिभूता न भासन्ते ध्रुवं पुण्यप्रभोद्भवः ।। ४६ ॥ पश्यन्त्यनयना यद्वच्छ्रोत्रहीनाः श्रुणन्ति च । उन्मत्तकाः स्मृतीमन्तो भविता लोकचेतियः ॥ ४७॥ न बाधन्ते यथा क्लेशा जातं मैत्रजनं जगत् । निःसंशयं ब्रह्मकोटीनां भविता पूर्जेनारहः ॥ ४८ ॥ यथा संपुष्पिताः शाला मेदिनी च समा स्थिता । : ध्रुवं सर्वजगत्पूज्यः सर्वज्ञोऽयं भविष्यति ॥ ४९ ॥ यथा निराकुलो लोको महापो यथोद्भवः । नि.संशयं महातेजा लोकनाथो भविष्यति ॥ ५० ॥ यथा च मृदुका वाता दिव्यगन्धोपवासिताः । शमेन्ति व्याधि सत्वानां वैद्यराजो भविष्यति ॥ ५१ ॥ वीतरागा यथा चेमे रूपधातौ मरुच्छताः । कृताञ्जलिं नमस्यन्ते दक्षिणीयो भविष्यति ॥ ५२ ।। यथा च मनुजा देवान् देवाः पश्यन्ति मानुपान् । हेठयन्ति न चान्योन्य सार्थवाहो भविष्यति ॥ ५३ ॥ यथा च अलनः शान्तः सर्वा नद्येश्च विस्थिताः । सूक्ष्मं च कम्पते भूमिः भविता तत्वदर्शकः ॥ ५४ ॥ इति ।। इति हि मिक्षव. सप्तरात्रजातस्य बोधिसत्त्वस्य माता मायादेवी कालमकरोत् । सा कालगता त्रायविंशति देवेधूपपद्यत । स्यात् खलु पुनर्मिक्षवो युप्माकमेवं बोधिसत्वापराधेन मायादेवी कालगतेति ? न खल्वेवं द्रष्टव्यम् । तत्कस्माद्धतोः ? एतत् परमं हि तस्या आयुष्प्रमाण- मभूत् । अतीतानामपि भिक्षेवो बोधिसत्वानां सप्तरात्रजातानां जनेत्र्यः कालमकुर्वन्त । तत्कस्मा- देतोः ! विवृद्धस्य हि बोधिसत्वस्य परिपूर्णेन्द्रियस्याभिनिष्क्रामतो मातुर्हदयं स्फुटेत् ॥ 15 20 12 18 25 १Rसंनिपत्य. २R योऽयस्तैः for येनार्थेन. ३R अध्यभापताम्. ४ R पूजनाईते.५R सुपुष्पिता.. ६R शाम्यन्ति.Rom. यथा. ८R विहेठयन्ति for हे. :नय स्ववस्थिताः, १०R प्रायत्रिशद्देवेषु. "Rom. भिक्षवो. १२R जनयिश्यः for जनेश्या, ·जन्मपरिवर्तः सप्तमः। R113 L99 इति हि भिक्षवः सप्तमे दिवसे यादृशेनैव व्यूहन मायादेवी कपिलवस्तुनो महानगरी- दुधानभूमिमभिनिष्क्रान्ताभूत् , ततः कोटीशतसहस्रगुणोत्तरेण महाव्यूहेन बोधिसत्त्वः कपिलवस्तु महानगरं प्राविशत् । तस्य च प्रविशतः पञ्च पूर्णकुम्भसहस्राणि गन्धोदकपरिपूर्णानि पुरतो नीयन्ते स्म । एवं पञ्चकन्यासहस्राणि मयूरहस्तकपरिगृहीतानि पुरतो गच्छन्ति स्म । पञ्च च कन्यासहस्राणि तालक्षकपरिगृहीतानि पुरतो गच्छन्ति . स्म । पञ्च च कन्यासहस्राणि । गन्धोदकझारपरिंगृहीतानि पुरतो गच्छन्ति स्म, मार्गमयसिञ्चन्ति स्म । पञ्च च कन्यासहस्राणि- विचित्रपटैलकपरिगृहीतानि पुरतो गच्छन्ति स्म । पञ्च च कन्यासहस्राणि नवविचित्रप्रलम्बन- मालापरिगृहीतानि पुरतो गच्छन्ति स्म '1. पञ्च च कन्यासहस्राणि रत्नभद्रालंकारंपरिगृहीतानि पुरतो गच्छन्ति स्म, मार्ग शोधयन्ति स्म । पञ्च च कन्यासहस्राणि भद्रासनपरिगृहीतानि पुरतो गच्छन्ति स्म । पञ्च च ब्राह्मणसहस्राणि घण्टापरिगृहीतानि माङ्गल्यशब्दं श्रावयन्तः पुरतो 10 गच्छन्ति स्म । विंशति नागसहस्राणि सर्वालंकारविभूषितानि पुरतो गच्छन्ति स्म । विशति हयसहस्राणि सुवर्णालंकारसंछनानि सर्वालंकारविभूपितानि पुरतो गच्छन्ति स्म । अशीति रथ- सहस्राणि उट्रितछत्रध्वजपताकाकिङ्किणीजालसमलंकृतानि बोधिसत्त्वस्य पृष्ठतोऽनुच्छन्ति स्म । चत्वारिंशत्पदातिसहस्राणि शूराणां वीराणां वराङ्गरूपिणां संनदृढवर्मवंबचानां बोधिसत्वं गच्छन्तमनुगच्छन्ति स्म । गगनतलगतानि चाप्रमेयासंख्येयान्यभिज्ञातानि कामावचराणां 15 रूपोवचरदेवपुत्रकोटीनयुतशतसहस्राणि नानाप्रकारमनेकव्यूहैर्बोधिसत्वस्य पूजां कुर्वन्तोऽनुगच्छन्ति रस । यस्मिंश्च वरप्रवररथे बोधिसत्त्वः समभिरुढोऽभूत्, स .कामावचरैर्देवैरनेकैर्महाव्यूहै: समलंकृतोऽभूत् । विंशति च देवकन्यासहस्राणि सर्वालंकारविभूषितानि रत्नसूत्रपरिगृहीतानि तं रथं वहन्ति स्म । द्वयोश्चाप्सरसोर्मध्ये एका मानुषी कन्या द्वयोर्मानुपीकन्ययोर्मध्ये एकाप्सरा । न चाप्सरसो मानुषीणामामगन्धं जिनन्ति स्म । न च मानुपा-अप्सरसां रूपं दृष्ट्या प्रमादमापद्यन्ते 20• R 114 स्म यदिदं बोधिसत्वस्य तेजोनुभावेन ॥ इति हि भिक्षत्रः कपिलाह्वये पुरवरे सर्वार्थसिद्धाय पञ्चमात्रैः शाक्यशतैः पञ्चगृहशतानि निर्मापितान्यभूवन् बोधिसत्त्रमुद्दिश्य । ते बोधिसत्त्वं नगरं प्रविशन्तं स्वस्वगृहद्वारमूळे स्थित्या वृताञ्जलिपुटा अभिनतकायाः सगौरवा एवमाहुः--इह भोः सर्वार्थसिद्ध प्रविश । इह भो देवातिदेव प्रविश । इह भोः शुद्धसस्त्र प्रविश । इह भोः सारथिवर प्रविश । भोः प्रीति- 25 प्रामोधकर प्रविश । इह भो अनिन्दितयशः प्रविश । इह भोः समन्तचक्षुः प्रविश । इह भो असमसम प्रविश । इह भो असदृशगुणतेजोधर लक्षणानुव्यञ्जनस्वलंकृत्तकाय विशेति । ततश्चोपादाय कुमारस्येह सर्वार्थसिद्धः सर्वार्थसिद्ध इति संज्ञामगमत् ॥ तत्र राजा शुद्धोदनस्तेक सर्वेरामनुवर्तनार्थ बोधिसत्वं सर्वगृहेषु प्रवेश्य चतुर्णा : मासानामत्ययाबोधिसत्त्वं स्वगृहे प्रवेशयति स्म । तत्र च नानारत्नव्यूहो नाम 4 L100 Rयारशेन tor 'नेय. २R "नगरवराद for "नगरादू, ३ तालयन्तक" for 'क्षक, ४ R'पटोलक for 'पटल.५R शोधयन्यः for शोधयन्ति स्म. ६R ब्रह्मशतसहस्राणि. Rधावयन्ति for "यन्तः, ८R उच्छित श्वेतच्छत्र. ९R om. सावर. १० समधिल्डो.

·७२ ललितविस्तरे - " " 10 महाप्रासादस्तं बोधिसत्त्वः समारूढोऽभूत् । तत्र ते वृद्धवृद्धाः शाक्याः सैनिफ्त्यैवं मतं चारयन्ति स्म--का नु खलु समर्था बोधिसत्वं गोपायितुं केलयितुं ममायितुं हितचित्ततया मैत्रचित्ततया गुणचित्ततया सौम्यचित्ततया चेति । तत्र पञ्चमात्राणि शाक्यवधूशतानि । एकैका एवमाहुः- अहं कुमारमुपस्थात्य इति । तत्र महलकमहलिकाः शाक्या एवमाहुः - सर्वा एता वधूका नवा 5 दहास्तरुण्यः रूपयौवनमदमत्ताः । नैताः समर्था बोधिसत्त्वं कालेन कालमुपस्थापयितुम् । अथ च पुनरियं महाप्रजापती गौतमी कुमारस्य मातृस्वसा । एपा समर्था कुमारं सम्यक्सुखेन संवर्धयितुम् , राजानं च शुद्धोदनमभिधारयितुम् । इति हि ते सर्वे समग्रा भूत्वा महाप्रजापती गौतमीमुत्साहयन्ति स्म । इति हि महाप्रजापती गौतमी कुमारं संवर्धयति स्म । तत्र बोधिसत्वस्यार्थे द्वात्रिंशद्धात्र्यः संस्थापिता अभूवन् अष्टावगधात्र्यः, अष्टौ क्षीरधात्र्यः, अष्टौ मलधात्र्यः, अष्टौ क्रीडाधात्र्यः ॥ ततो राजा शुद्धोदनः सर्व शाक्यगणं संनिपात्यैवं मीमांसते स्म- -किं नु खल्वयं कुमारो राजा भविष्यति चक्रवर्ती, आहोस्विदभिनिष्क्रमिष्यति प्रव्रज्यायै ? तेन च समयेन हिमवतः पर्वतराजस्य पार्श्वे असितो नाम महर्षिः प्रतिवसति स्म पश्चा- भिज्ञः सार्धं नरदत्तेन भागिनेयेन । स बोधिसत्वस्य जातमात्रस्य वहून्याश्चर्याद्भुतप्रातिहार्याण्य- द्राक्षीत् । गगनतलगतांश्च देवपुत्रान् बुद्धशब्दमनुश्रावयतोऽम्बराणि च भ्रामयत इतस्ततः 15 प्रमुदितान् भ्रमतोऽद्राक्षीत् । तस्यैतदभूत् - यन्वहं व्यवलोकयेयमिति । स दिव्येन चक्षुपा सर्व जम्बुद्वीपमनुविलोकयन्नद्राक्षीत् कपिलाहये महापुरवरे राज्ञः शुद्धोदनस्य गृहे कुमारं जातं शतपुण्यतेजस्तेजितं सर्वलोकंमहितं द्वात्रिंशन्महापुरुषलक्षणैः समलंकृतगात्रम् । दृष्ट्वा च पुनर्नरदत्त माणवकमामन्त्रयते स्म - यत् खलु माणवक जीनीया जम्बुद्वीपे महारत्नमुत्पन्नम् । कपिलवस्तुनि महानगरे राज्ञः शुद्रोदनस्य गृहे कुमारो जातः शतपुण्यतेजस्तेजितः सर्वलोकमहितो द्वात्रिंशन्महा- 20 पुरुषलक्षणैः समन्वागतः । सचेत्सोऽगारमध्यावसिष्यति, राजा भविष्यति चतुरङ्गश्चक्रवर्ती विजितवान् धार्मिको धर्मराजो जानपदस्थामवीर्यप्राप्तः सप्तरत्नसमन्वागतः । तस्येमानि सप्त रत्नानि भवन्ति । तद्यथा-चक्ररत्नं हस्तिरत्नं अश्वरत्नं मणिरत्नं स्त्रीरत्नं गृहपतिरत्नं परिणायकरत्नम् । एवं सप्तरत्नसंपूर्णश्च । अस्य पुत्रसहस्रं भविष्यति शूराणां वीराणां चरागरूपिणां परसैन्यप्रमर्द- कानाम् । स इमं महापृथिवीमण्डलं समुदपरिखमदण्डेनाशखेण खेन (धर्मेण ) बलेनाभिभूयाभि- 25 निर्जित्य राज्यं करिष्यत्यैश्वर्याधिपत्येन । सचेपुनरगारादनगारिकां प्रनजिष्यति, तथागतो भविष्यति अर्हन् सम्यक्संबुद्धो नेता अनन्यनेयः शास्ता लोके संबुद्धः । तदेतर्युपसंक्रमिष्यावस्तद् द्रष्टुमिति॥ अथ खल्लसितो महर्षिः सार्ध नरदत्तेन भागिनेयेन राजहंस इव गगनतलादभ्युद्गम्य समुत्य येन कपिलवस्तु महानगरं तेनोपसंक्रामत्। उपसंक्रम्य ऋद्धि प्रतिसंहृत्य पयामेत्र कपिल- वस्तु महानगरं प्रविश्य येन राज्ञः शुद्धोदनस्य निवेशनं तेनोपसंक्रामत् । उपसंक्रम्य राज्ञः शुद्धोदनस्य गृहद्वारेऽस्थात् ।। 6 102 १R महाप्रजावती. २R परिभ्रमतो. ३ R जानीहि. ४ R om. सो. ५R धतुरायलचक्र . SR जनपदस्यो महावीर्य for जानपदस्यामवीय'. R रत्नसमन्वागतथा for 'रलसंपूर्णश्च अस्य. CR अनन्यनया, १R ऋमिष्यामि च तदष्टम्, ·जन्मपरिवर्तः सप्तमः। R311 इति हि भिक्षयोऽसितो महेयिं पश्यति स्म राज्ञ शुद्धोदनस्य गृहद्वारेऽनेकानि प्राणि- शतसहस्राणि सनिपतितानि । अथ खल्वसितो महर्षिीगारिकमुपसकम्यैर माह- गच्छ व भो पुरप राज्ञ शुद्धोदनस्य, निवेदय द्वारे ऋषिर्यपस्थित इति । परमेति दीपारिकोऽसितस्प महर्ष प्रतिश्रुत्य येन राजा शुद्धोदनस्तेनोपसकामत् । उपसकम्य कृताम्रलिपुटो राजान शुद्धोदनमेवमाह-यत् खलु देव जानीया मापिजीर्णो वृद्धो महलको द्वारे स्थित । एष च वदति-राजानमह द्रष्टुकाम इति। 5 अथ राजा शुद्धोदनोऽसितस्य महरासन प्रज्ञाप्य त पुरुषमेवमाह ---प्रविशतु प्राविरिति । अथ स पुरषो राजकुलान्निष्क्रम्यासित महर्षिमयमाह -- प्रविशति || अथ खल्वसितो महर्षिर्यन राजा शुद्धोदनस्तेनोपसक्रामत् । उपसरम्य पुरत स्थित्वा राजान शुद्धोदनमेत्रमाह - जय जय महाराज, चिरमायु पालय, धर्मेण राज्य कारयेति ॥ अथ स राजा शुद्धोदनोऽसितस्य महर्घपाद्यमर्चन च कृत्या साधु सुष्ठ च परिगृह्य 10 आसनेनोपनिमन्त्रयते स्म । सुखोपविष्ट चैन ज्ञात्वा सगौरव सुप्रतीत एनमाह - न स्मराम्यह तनै प्रये दर्शनम् । तत्केनार्थेनेहाभ्यागतोऽसि, किं प्रयोजनम् । एअमुक्तेऽसितो महर्षी राजान मुद्रोदनमेतदवोचत् - पुत्रस्ते महाराज जातस्तमह द्रष्टुकाम इहागत इति ॥ राजा आह-स्वपिति महर्प कुमार । मुहूर्तमागमय यावदुत्थास्यतीति ॥ मपिरमोचत्-न महाराज तादृशा महापुरपाश्विर स्वपन्ति । जागरशीलास्तादृशा L103 15 सपुरुया भान्ति ॥ R 118 20 इति हि भिक्षको बोधसत्वोऽसितस्य महरनुकम्पया जागरणनिमित्तमकरोत् । अय खल्ल राजा शुद्धोदन सर्वार्थसिद्ध कुमारमुभाभ्या पाणिभ्या साधु च सुष्ठ चानुपरिगृह्य असितस्य महरन्तिकमुपेनामयति स्म ।। इति हि असितो महर्पि!धिसत्त्वमवलोक्य द्वात्रिंशता महापुस्पलक्षण सम वागत मशीत्यनुन्यजनसुनिचित्रगान शरुनझलोकपालातिरकापुप दिनकरशतसहस्रातिरेक्तेजस साङ्ग सुन्दर दृष्ट्वा चोदानमुदानयति स्म - आश्चर्यपुद्गलो बताय लोके प्रादुर्भूत , महाश्चर्यपुद्गो बताय लोके प्रादुर्भूत । इत्युत्यायासनात्कृताञ्जलिपुटो बोक्सित्त्वस्य चरणयो प्रणिपत्य प्रदक्षिणीकृत्य च बोधिसत्वमझेने परिगृह्य निव्यायन्नास्थितोऽभूत् । सोऽद्राक्षीद्वोधिसत्त्रस्य द्वात्रिंशन्महा 25 पुख्खलक्षणानि ये समन्वागतस्य पुरपपुद्गलस्य द्वे गती भवतो नान्या । सचेदगारमध्यारसति राजा भाति चतुरङ्गश्चकनी पूर्ववद्यावदेनैश्वर्याधिपत्येन । सचेपुनरगारादनगारिका प्रनजति तथागतो भविष्यति विधुष्टशब्द सम्यक्सबुद्ध ! स त दृष्ट्वा प्रारोदीदशूणि च प्रर्तयन् गम्भीर च - निवसति स्म ॥ १R देवkि tor महर्षि २R रम्यपायाभ्यर्चण for अर्धपाद्यमर्चन ३R सप्रतीति for सुप्रतीत ४ Rom तब ५R उपनयति for उपनामयति ६ R चित्रित for सुविचित्र Rom.दिनकर'. ८ Rom महाचर्य र्भूत SRom अडेन १०R प्रवर्वयति for प्रवर्तयन् रु.१० ·ललितविस्तरे अद्राक्षीदाजा शुद्धोदनोऽसितं महर्षि रुदन्तमणि च प्रवर्तयमानं गम्भीरं च निश्वसन्तम् । दृष्ट्वा च संहर्पितरोमकूपजातस्त्वरितत्वरितं दीनमना असितं महर्तिमेतदवोचत् - किमिदमृपे रोदेसि अश्रूणि च प्रवर्तयसि गम्भीरं च निश्वससि ! मा खल कुमारस्य. काचिद्विप्रतिपतिः ॥ एवमुक्तेऽसितो महर्षी राजानं शुद्धोदनमेवमाह - नाहं महाराज कुमारस्यार्थेन 5 रोदिमि, नाप्यस्य काचिद्विप्रतिपत्तिः । किं त्वामानमहं रोदिमि । तत्कस्माद्वेतोः ? अहं च महाराज जीर्णो वृद्धो महलकः । अयं च सर्वार्थसिद्धः कुमारोऽवश्यमनुत्तरां सम्यक्संबोधिमभिसंभोत्स्यति । अभिसंबुध्य चानुत्तरं धर्मचक्र प्रवर्तयिष्यति अप्रवर्तितं श्रमणेन वा ब्राह्मणेन वा देवेन वा मारेण वा अन्येन वा पुनः केनचिल्लोके सहधर्मेण । सदेवकस्य लोकस्य हिताय सुखाय धर्म देशयिष्यति आदौ कल्याणं मध्ये कल्याणं पर्यवेसाने कल्याणम् । स्वर्थ सुव्यञ्जनं केवलं परिपूर्ण परिशुद्धं 10 पर्यवदातं ब्रह्मचर्य सत्वानां संप्रकाशयिष्यति । अस्मात्तं धर्म श्रुत्वा जातिधर्माणः सत्त्वा जात्या परिमोति॑न्ते । एवं जराव्याधिमरणशोकपरिदेवदुःखदौर्मनस्योपायासेभ्यः परिमोक्षन्ते । राग- द्वेषमोहाग्निसंतप्तानां सत्त्वानां सद्धर्मजलवण प्रह्लादनं करिष्यति । नानाकुदृष्टिग्रहण- प्रस्कन्धानां सत्वानां कुपथप्रयातानामृजुमार्गेण निर्वाणपथमुपनेष्यति । संसारपञ्जरचारकावरुद्धानां क्लेशबन्धनबद्धानां वन्धननिर्मोक्षं करिष्यति । अज्ञानतमस्तिमिरपटलपर्यवनद्धनयनानां सत्त्वानां 15 प्रज्ञाचक्षुरुत्पादयिष्यति । क्लेशशल्यविद्धानां सत्त्वानां शल्योद्धरणं करिष्यति । तद्यथा महाराज औदुम्बरपुप्पं कदाचित्कर्हिचिल्लोके उत्पद्यते, एवमेव महाराज कदाचित्कहिचिद्बहुभिः कल्पकोटि- नयुतैर्बुद्धा भगवन्तो लोके उत्पद्यन्ते । सोऽयं कुमारोऽवश्यमनुत्तरां सम्यक्संबोधिमभिसंभोत्स्यते । अभिसंबुध्य च सत्त्वकोटीनियुतशतसहस्राणि संसारसागरात् पारमुत्तारयिष्यति, अमृते च प्रतिष्टापयिष्यति । वयं च तं बुद्धरत्नं न द्रक्ष्यामः । इत्येवं तदहं महाराज रोदिमि परिदीनमना दीर्घ च निश्वसामि यदहमिमं नारोग्येऽपि राधयिष्यामि ॥ यथा ह्यस्माकं महाराज मन्त्रवेदशास्त्रेष्वागच्छति- नाईति सर्वार्थसिद्धः कुमारोऽगार- मध्यावसितुम् । तत्कस्य हेतोः? तथा हि महाराज सर्वार्थसिद्धः कुमारो द्वात्रिंशता महापुरुषलक्षणैः समान्वागतः । कतमैत्रिंशता ? तद्यथा । उप्णीपशीर्षी महाराज सर्वार्थसिद्धः कुमारः । अनेन महाराज प्रथमेन महापुरुषलक्षणेन समन्वागतः सर्वार्थसिद्धः कुमारः । भिन्नाञ्जनमयूरकलापामिनील- वल्लितप्रदक्षिणावर्तकेशः । समविपुलललाटः । उर्णा महाराज सर्वार्थसिद्धस्य कुमारस्य भ्रुवो 25 मध्ये जाता हिमरजतप्रकाशा । गोपक्ष्मनेत्रः । अभिनीटनेत्रः । समचत्वारिंशद्दन्तः । अविरलदन्तः । शुक्लदन्तः । ब्रह्मस्वरो महाराज सर्वार्थसिद्धः कुमारः। रसरसाग्रवान् । प्रभूततनुजिह्वः । सिंहहनुः । सुसंवृत्तस्कन्धः । सप्तोत्सदः । चितान्तरांसः । सूक्ष्मसुवर्णवर्णच्छविः । स्थितोऽनवनतप्रलम्बबाहुः । सिंहपूर्वार्धकायः । न्यग्रोधपरिमण्डलो महाराज सर्वार्थसिद्धः कुमारः । एकैकरोमा । ऊँ नाभि- १ Rस इर्पित for संहर्षित. २ R रोदिघि for रोदसि. ३ र पर्यवसानं धर्म for पर्यवसाने. ४ R जातिधर्मिणः for-धर्माणः. ५R परिमोक्ष्यन्ते for मोक्षन्ते. ६ R प्रस्कनानां for 'प्रस्कन्धानां. • Rom. सत्त्वाना. ८.R"नियुतैः for "नयुतैः. ९R इत्येवमई for इत्येव तदहं. १० R द्वात्रिंशन्महाँ for 'शता महा.११R सप्तच्छ्दोच्छितांस for सप्तोत्सदः चिता.१२R स्थिरोवनत for स्थितोऽनवनत. १३ र ऊर्धनादि for ऊर्ध्वामाभि. - 20 121 ·जन्मपरिवर्तः सप्तमः । L106 1 प्रदक्षिणावर्तरोमाः । कोशोपगतवस्तिगुह्यः । सुविवर्तितोः । एणेमृगराजजङ्घः । दीर्घाङ्गुलिः । आपतपाणिपादः । उत्सङ्गपादः। मृदुतरणहस्तपादः । जालानुटिहस्तपादः । दीर्घाङ्गुलिरधानमतब्यो- महाराज सर्वार्थसिद्धस्य कुमारस्य चक्रे जाते कि (अमिती प्रभास्वरे सिते) सहस्रारे सनेमिके सनाभिके । सुप्रतिष्ठितसमपादो महाराज सर्वार्थसिद्धः कुमारः । अनेन महाराज द्वात्रिंशत्तमेन महापुरुषलक्षणेन समन्वागतः सर्वार्थसिद्धः कुमारः । न च महाराज चक्रवर्तिनामेवंविधानि 5 लक्षणानि भवन्ति । बोधिसत्वानां च तादृशानि लक्षणानि भवन्ति ।। संवियन्ते खल्ल पुनर्महाराज सर्वार्थसिद्धस्य कुमारस्य कायेऽशीत्यनुव्यञ्जनानि, यैः समन्यागतः सर्वार्थसिद्धः कुमारो नाहत्यगारमध्यावसितुम् । अवश्यममिनिष्क्रमिष्यति प्रत्यायै । कतमानि च महाराज तान्यशीत्यनुव्यञ्जनानि ? तद्यथा -- तुङ्गनखश्च महाराज सर्वार्थसिद्धः कुमारः | ताम्रनखश्च स्निग्धनखश्च वृत्ताङ्गुलिय अनुपूर्वचित्राङ्गुलिश्च गूढशिरश्च गूढगुल्फश्च घनसंविश्व 10 अविषमसमपादश्च आर्यतपार्णिश्च महाराज सर्वार्थसिद्धः कुमारः। स्निग्धपाणिलेखश्च तुल्यपाणिदेखच गम्भीरपाणिलेखश्च अजिह्मपाणिलेखश्च अनुपूर्वपाणिलेखश्च विम्बोष्ठश्च नोचवचनशब्दच मृदुतरुण- ताप्रजिञ्च गजगजितामिस्तनितमेघस्वरमधुरम घोपञ्च परिपूर्णव्यञ्जनश्च महाराज सर्वार्थसिद्धः कुमारः । प्रलम्बबाहुश्च शुचिगात्रवस्तुसंपन्नश्च मृदुगात्रश्च विशालगात्रश्च अदीनगात्रश्च अनुपूर्वोन्नत- गात्रश्च सुसमाहितगात्रश्च सुविभक्तगात्रश्च पृथुविपुलसुपरिपूर्णजानुमण्डलश्च वृत्तगात्रश्च महाराज 15 सर्वार्थसिद्धः कुमारः । सुपरिमृष्टगात्रश्च अजिह्मवृषेभगात्रश्च अनुपूर्वगात्रश्च गम्भीरनाभिश्च अजिह्म- नाभिश्च अनुपूर्वनाभिश्च शुच्याचारश्च ऋषभवत्सेमन्तप्रासादिकश्च परमसुविशुद्धवितिमिरालोक- समन्तप्रभश्च नागविलम्बितगतिश्च महाराज सर्वार्थसिद्धः कुमारः । सिंहविक्रान्तगतिश्च अपभ- विक्रान्तगतिश्च हसविक्रान्तगतिश्च अभिप्रदक्षिणावर्तगतिश्च वृत्तकुशिश्व मृष्टॉक्षिश्च अजिह्मकुक्षिश्च चापोदरश्च व्यपगतदोपनीलकालकादुष्टशरीरश्च वृत्तदश्च महाराज सर्वार्थसिद्धः कुमारः । 20 तीक्ष्णादंष्टश्च अनुपूर्वदंष्ट्रच तुङ्गनासश्च शुचिनयनश्च विमलनयनश्च प्रहसितनयनश्च आयतनयनश्च विशालनयनश्च नीलकुवलयदलसदृशनयनश्च सहितधून महाराज सर्वार्थसिद्धः कुमारः । चित्रसूश्च असितभ्रूश्च संगतभ्रूश्च अनुपूर्वभूश्च पीनगण्डश्च अविषमागण्डश्च व्यपगतगण्डदोपश्च अनुपहेत- जुएश्च सुविदितेन्द्रियश्च सुपरिपूर्णेन्द्रियश्च महाराज सर्वार्थसिद्धः कुमारः । संगतमुखललाटश्च परिपूर्णेत्तमाङ्गश्च असितकेशश्च सहितकेशश्च (सुसंगतकेशश्च ) सुरभिकैशश्च अपएपकेशश्च 25 अनाकुलकेशश्च अनुपूर्वकेशश्च सुन्चितकेशश्च श्रीवत्सस्वस्तिकतन्द्यावर्तवर्धमानसंस्थान- फेशश्च महाराज सर्वार्थसिद्धः कुमारः । इमानि तानि महाराज सर्वार्थसिद्धस्य कुमारस्या- R 122 • L107 १R प्रदक्षिणं for प्रदक्षिणा'. २ R पाणि for पार्णि. ३ 8 जालिक for जालागुलि'. ४R दीर्घालियरः । पादतलं for दीर्घागुरिरधःमतल, ५ र सहस्रारनेमिके for "सारे सनेमिके. ६R द्वात्रिंशन्म for द्वात्रिंशत्तमेन महा. . . संविद्यते for संविद्यन्ते. ८ R आयतपादपाणिश्च. Rom. वृषभ. १० R°सम्मत for समन्तं . ११Rom, मृष्टकुक्षिश्च. १२ र छिद' for उन्द'. १३ R. 'काटी for 'काल. १४ R वृत्तदन्तश्च for "इंद्र्य. १४R अनुपहतकूर्चच for "झुटश्च. १५ संकुचित for सुकुचित ।

·ललितविस्तरे , शीत्यनुव्यञ्जनानि, यैः समन्वागतः सर्वार्थसिद्धः कुमारो नाहत्यगारमध्यावसितुम् । अवश्यमभि- निष्क्रमिष्यति प्रत्यायै ॥ अथ खल राजा शुद्धोदनोऽसितस्य महर्षेः सकाशात्कुमारस्येदं व्याकरणं श्रुत्वा संतुष्ट उदग्र आत्तमनाः प्रमुदितः प्रीतिसौमनस्यजात उत्यायासनाद्बोधिसत्वस्य चरणयोः प्रणिपत्समां - " 15 5 गाथामभापत वन्दितस्त्वं सुरैः सेन्द्रः ऋषिभिश्चासि पूजितः । वैये सर्वस्य लोकस्य वन्देऽहमपि त्वां विभो ॥ ५५॥ इति हि भिक्षवो राजा शुद्धोदनोऽसितं महर्षि सार्ध नरदत्तेन भागिनेयेनानुरूपेण भक्तेन संतर्पयति स्म । संताभिच्छाद्य प्रदक्षिणमकरोत् । अथ खल्वसितो महर्पिस्तत एवर्या 10 विहायसा प्राक्रमत्, येन स्वाश्रमस्तेनोपासंक्रामत् ॥ अथ खेल द्वयं संक्रम्य तंत्र खल्वसितो महर्षिनरदत्तं माणवकमेतदवोचत् -- यदा त्वं नरदत्त शृणुया बुद्धो लोके उत्पन्न इति, तदा त्व गत्वा तस्य शासने प्रव्रजेः । तते भविष्यति दीर्घरात्रमय हिताय सुखायेति ॥ तत्रेदमुच्यते - दृष्ट्वा देवगणान्नभस्तलगतान् बुद्धश्रवोद्गारिणो देवीरसितोऽद्रिकन्दरंगतः प्रीतिं परां प्राप्तवान् । बुद्धो नाम पदं किमेतदिह भो हविहं प्राणिनां प्रह्लाद मम काय एति सुखितं शान्तं च चित्तं परम् ॥ ५६ ॥ किं देवो त्वसुरोऽथवापि स भवेद् गरुडोऽथवा किन्नरः बुद्धो नाम किमेतदश्रुतपदं प्रीतिकरं मोदनम् । दिव्या चक्षुप प्रेक्षते दश दिशः शैलान् महीं सागरान् भूयः पश्यति चाद्भुतं बहुविध भूमौ गिरौ सागरे ॥ ५७ ॥ आभेयं प्रविराजते सुरुचिरा प्रह्लादयन्ती तर्नु जाताश्चैव यथा हि शैलशिखरे स्निग्धाः प्रवालाकुराः । वृक्षाश्चैव यथा सुपुष्पभरिता नानाफलमण्डिताः सुव्यक्तं त्रिभवे भविष्यति लघु रत्नोद्भवः शोभनः ॥ ५८॥ भूमि ति यथा च पाणिसदृशा सर्वा समा निर्मला देवाश्चैव यथा प्रहृष्टमनसः खे भ्रामयन्त्यम्बरान् । यद्वत् सागरनागराजनिलये रत्नाः प्लवन्तेऽद्भुताः सुव्यक्तं जिनरत्न जम्बुनिलये धर्माकरस्योद्भवः ॥ ५९॥ १R तुट for संतुष्ट. २Rथापि for 'यासि. ३R पेद्या for वैद्यं. ४ Rom. खल द्वयं संक्रम्य. ५R असितो देवपिहिमाचल for देवारसितोऽद्रिकन्दर'. ६R प्राहाद for प्रहाद. ७R रूप for भूयः. ८Rक्षणादू for लघु. 24 20 25 100 ·जन्मपरिवर्तः सप्तमः। 5 R 125 10 यदृष्टान्त अपाय दुःखविगताः सत्वाश्च सौख्यान्विताः यदेवगणा नभस्तलगता गच्छन्ति हर्षान्विताः । यय च स्निग्धखं मनोज्ञ शृणुया दिव्योन संगीतिनां रतनस्या इव प्रादुर्भावु त्रिभवे यस्या निमित्ता इमे ॥ ६० ॥ असितः प्रेक्षति जम्बुसाह्वयमिदं दिव्येन वै चक्षुपा सोऽद्राक्षीत् कपिलाहये पुरवरे शुद्धोदनस्सालये। जाँतो लक्षणपुप्यतेजभेरितो नारायणस्थामवान् दृष्ट्वा चात्तमना उदग्रमनसः स्थामास्य संवर्धितः ।। ६१ ॥ उद्युक्तस्त्वरितोऽतिविस्मितमना चासौ स्वशिष्यान्वितः आर्गला कपिलाह्वयं पुरवरं द्वारि स्थितो भूपतेः । अनुनद्धा बहुप्राणिकोटिनयुता दृष्ट्वा ऋपिर्जीर्णकः अवची सारथि राज्ञ वेदय लघु द्वारे प्राषिस्तिष्ठति ॥ ६२ ।। श्रुत्या चाशु प्रविश्य राजभवनं राज्ञस्तमाल्यातवान् द्वारे देव तपस्वि तिष्टति महान् जीर्णो ऋषिर्जर्जरः । सो चापी अभिनन्दते ऋषिवरः प्रावेष्टु राज्ञो गृह आज्ञा दीयतु ताव पार्थिववरा देमि प्रवेशं तेसा ॥ ६३ ॥ स्थाप्या चासनमत्यं चाह नृपतिः गच्छ प्रवेशं दद असितः सारथिवाक्य श्रुत्व मुदितः प्रीत्या सुखेनान्वितः । शीत वारि यथाभिकासि तृपितो भुक्त्वादितो चाशनं तद्वत्सुयभिनन्दितो ऋषिवरः तं द्रष्टु सत्वोत्तमम् ॥ ६४ ॥ जय भोः पार्थिव इत्युवाच मुदितो चायु चिरं पालय वृद्धिं कृत्व निषण्ण दान्तमनसः शान्तेन्द्रियः सूरतः । राजा वै अभिवाय त सुनिभृतं प्रोवाच किं कारणे आगामस्तव पार्थिवेन्द्र निलये तैद् ब्रूहि शीघ्र:मुने ॥६५॥ पुत्रस्ते वररूप पारमिगतो जातो महातेजवान् द्वात्रिंशद्वरलक्षणैः कवचितो नारायणस्थामवान् । तं द्रष्टुं हि ममेप्सितं नरपते सर्वार्थसिद्ध शिशुम् इत्यर्थं समुपागतोऽस्मि नृपते नात्यन्यकार्य मम ॥ ६६ ॥ 15 1110 20 25 R126 १R शृणुयां for "या २R दिव्यानु for दिव्यान. ३R रतनस्येह for रतनस्या प. ४ R जातं for जातो ५ भरित for भरितो. ६ Rस्थामवत् for 'वान्. UR संवर्धित for "र्धितः, ८R आगत्या for आगत्वा. ९ L तया for तसा (= तस्य) १० र सौख्यभिनन्दते for मुख्यभिनन्दितो. ११ चायुधिरं for चायु चिरं. १२ R मुनिवरे for मुनिभृत, १३ R यद् for तद्, १४ R सुत for शिशम्, ·ललितविस्तरे 5 10 15 साधु स्वागतु याचसे किलेमितः प्रीतोऽस्मि ते दर्शनात् एषोऽसौ शयितः कुमार वरदो द्रष्टुं न शस्योऽधुना । साधूं तात्र मूहूर्तमागम इहा यद् द्रक्ष्यसे निर्मलं चन्द्रं वा यथ पूर्णमासि विमलं तारागणैर्मण्डितम् ॥ ६७ ॥ यर्दै चासौ प्रतिबुद्ध सारथिवरः परिपूर्णचन्द्रप्रभः तद राजा प्रतिगृह्य वह्निवपुपं सूर्यातिरेकप्रभम् । हन्ता पक्ष्य ऋये नृदेवमहितं हेमामबिम्बोपमम् असितो दृष्ट्व च तस्य तो सुचरणौ चक्राङ्कितो शोभना ॥ ६८ ॥ प्रत्युत्याय ततः कृताञ्जलिपुटो चरणानि सो वन्दते अङ्के गृह्य महात्मशास्त्रकुशलो निभ्यायतो प्रेक्षते । सोऽपश्यद्वरलक्षणैः कवचितं नारायणस्थामवं शीर्ष कम्य स वेदशास्त्रकुशलो द्वे तस्य पश्येद्गती ॥ ६९॥ राजा वा भवि चक्रवर्ति बलवान् बुद्धो व लोकोत्तम. बाप्पं त्यक्तं सुदीनकायमनसो गम्भीर निश्वस्य च । उद्विग्नश्च बभूव पार्थिववरः किं ब्राह्मणो रोदिती मा वि खलु पश्यतेऽयमसितः सर्वार्थसिद्धस्य मे ॥७॥ भूतं व्याहर किं तु रोदिपि ऋो श्रेयोऽय किं पाप पापं नास्ति न चान्तरायमिह भोः सर्वार्थसिद्धस्य ते । आत्मानं बहु शोचमी नरपते जीर्णोऽस्मि यजर्जरः यदयं भेष्यति बुद्ध लोकमहितो धर्म यदा वक्ष्यते ॥ ७१ ॥ न द्रक्षे अहु लब्धप्रीतिमनसो इत्यर्थ रोदाम्यहं यस्या कायि भवन्ति लक्षणवरा द्वात्रिंशति निर्मला । दे तस्या गतयो न अन्य तृतिया जानीष्व एवं नृप राजा वा भवि चक्रवर्ति बलवान् बुद्धोऽथ लोकोत्तमः ॥ ७२ ॥ नाय कामगुणेभिरर्थिकु पुनः बुद्धो अयं भेष्यति श्रुत्वा व्याकरणं ऋषेः स नृपतिः प्रीतिं सुखं लब्धवान् । प्रत्युत्थाय ततः कृताञ्जलिपुटो चरणावसौ वन्दते देवस्वं स्वभिपूजितः सुबलवान् ऋषिभिश्च संवर्णितः ॥ ७३ ॥ वन्दे त्वां वरसार्थवाह त्रिभवे सर्वे अंगे पूजितं . असितः प्राह च भागिनेय मुदितः संश्रूयतां भापतो । १R मिल इतः for किलमितः, २ R साधुत्तावन्मुहूर्तम् for साधू ताव मुहूर्तम्, ३ R यक्ष्यसे for यदक्ष्यसे. ४ R यद्वासी for यद चासा. ५ पश्य गती for पश्यद्गती. ६ र युद्धच for युद्धो ३. "रत्यक्त्व for त्या. ८R किं नु for किंतु. ९R मनसं for मनसो. १० R सार्थवाहु for "arर्यवाह. ११R जगत्पूजितं for जगेप. 20 25 ·जन्मपरिवर्यः सप्तमः। ७२ 5 L112 R 128 बुद्धा बोधि यदा शृणोषि जगतो वतेति चक्र ह्ययं शीनं प्रवज शासनेऽस्य मुनये तत्प्राप्स्यसे निर्वृतिम् ॥ ७४ ॥ वन्दित्वा चरणौ घसौ मुनिवरः कृत्वा च प्रादक्षिणं लाभा ते नृपते सुलब्ध विपुला यस्येदृशस्तै सुतः। एपो लोक सदेवकं समनुजं धर्मेण तप्यति निष्काम कपिलाहयादपिवरोऽरण्ये स्थितः स्वाश्रमे ॥ ७५॥ इति ।। इति हि भिक्षवो जातमात्रस्य बोधिसत्वस्य महेश्वरो देवपुत्रः शुद्धावासकायिकान् देव- पुत्रानामन्यैवमाह - योऽसौ. मार्ग असंख्येयकल्पकोटिनियुतशतसहत्सुकृतकर्मदानशील- क्षान्तिवीर्यध्यानप्रज्ञोपायचत्तचरणमततपःसुचरितचरणः महामैत्रीमहाकरणामहामुदितासमन्वागत: उपेक्षासमुद्नेतचित्तः सर्वसत्त्वहितसुखोयतः दृढवीर्यकवचसुसंनाहसंनद्धः पूर्वजिनकृतकुशल- 10 मूलोदितः शतपुण्यलक्षणसमलंकृतः सुकृतनिश्चयपराक्रमः परचक्रप्रमथनः सुविमलशुद्धाशयसंपन्नः सुचरितचरणो महाज्ञानकेतुध्वजः मारवलान्तकरणः त्रिसाहस्रमहासाहस्रसार्थवाहः देवमनुष्यपूजित- महायज्ञयष्टः सुसमृद्धपुण्यनिचयनिःसरणाभिप्रायो जातिजरामरणान्तकरः सुजातजातः इक्ष्वाकु- राजकुलसंभूतो जगद्वियोधयिता बोधिसत्वो महासत्त्वो मनुष्यलोक उपपन्नः । न चिरादसावनुत्तरां सम्यक्संबोधिमभिसंभोत्स्यते । हन्त गच्छामस्तमभिवन्दितुं मानयितुं पूजयितुमभिस्तोतुमन्येषां 15 च मानाभिभूतानां देवपुत्राणां मानमददर्पच्छेदनार्थम् । तेऽस्मानभिवन्दमानान् दृष्ट्वा तेऽपि बोधिसत्त्वं वन्दिप्यन्ति मानयिष्यन्ति पूजयिष्यन्ति च । तत्तेपां भविष्यति दीर्घरात्रमर्थाय हिताय सुखाय यावदमृताधिगमाय । राशश्च शुद्धोदनस्य जयवृद्धिरनुनाविता भविष्यति । तत्त्वव्याकरणेन च बोधिसत्वं व्याकृत्य पुनरम्यागमिष्याम इति ।। अथ खलु महेश्वरी देवपुत्रो द्वादशभिर्देवपुत्रशतसहस्सैः परिवृतः पुरस्कृतः सर्वकपिल- 20_L 113 वस्तुमहानगरमवभासेन स्फुरयित्वा येन राज्ञः शुद्धोदनस्य निवेशनं तेनोपसंक्रामत्। उपसंक्रम्य दौवारिके निवेद्य राज्ञाभ्यनुज्ञातो राजकुलं प्रविश्य बोधिसत्वस्य पादौ शिरसाभिवन्धैकांसमुत्तरा- सङ्गं कृत्वां अनेकशतसहस्रकृत्यः प्रदक्षिणीकृत्य वोधिसत्वमङ्के समारोप्य राजानं शुद्धोदनमाश्वासयति स्म-तुष्टो महाराज भव परमप्रीतश्च । तत्कस्माद्धेतोः? यथा महाराज बोधिसत्त्वस्य लक्षणैरनु- व्यञ्जनैश्च कायः समलंकृतः, यथा च कुमारोऽभिभवति सदेवमानुपासुरलोकं वर्णेन तेजसाचे 25 यशसा लक्ष्या च, निःसंशयं महाराज बोधिसत्त्वोऽनुत्तरां सम्यक्संबोधिमभिसंभोत्स्यते ॥ इति हि गिक्षवो महेश्वरी देवपुत्रः सार्ध शुद्धावासकायिकैर्देवपुत्रैबोधिसत्वस्य महत्पूजोपस्थान वृत्ला बोधिसत्त्वं तत्त्वव्याकरणेन व्याकृत्य पुनरपि वमननं प्राक्रामत् ।। R129 १R for चं. २R for तत्. ३ र यस्तादृशः for यस्येदृशः. ४ R om. बोधिसत्वस्य. ५R समुद्गतबुद्धिः for °चित . ६ R महाययज्ञः for 'महायज्ञयरः, ५ र उत्पनों for उपपन्ना. • Rom. 'शत. १ र स्कुटयित्वा for स्फुर. १. R दौवारिकैराहातो for "रके निवेद्य. ११R प्रदक्षिणां निषद्य for "क्षिणीकृत्य. १२ Rom. च यशसा. १३R महापूजों for महत्पूजो.

·ललितविस्तरे ८० - 5 10 .. 15 तत्रेदमुच्यते जातस्य तस्य गुणसागरसागरस्य ज्ञात्वा सुरेश्वरमरुद् ब्रुवते उदरः। यस्या सुदुर्लभश्रवो बहुकल्पकोट्या हन्तेय तं व्रजम पूजयितुं मुनीन्द्रम् ॥ ७६॥ परिपूर्णद्वादशसहत मद्विशुद्धा मणिरत्नचूडसमलंकृत ईर्यवन्तः। कपिलाह्वयं पुरवरं समुपेत्य शीघ्र द्वारि स्थिता नरपतेः सुविलम्बचूडाः ।। ७७॥ ते द्वारपालमत्रदन् सुमनोज्ञघोपाः प्रतिवेदयस्व नृपते भवनं प्रविश्य । दौवारिको वचन श्रुत्व गृहं प्रविष्टः प्रैहः कृताञ्जलिपुटो नृपति बभारे ॥७८॥ जय देव नित्यमनुपालय दीर्घमायुः द्वारे स्थिता विपुलपुण्यविशुद्धभासः । मणिरत्नचूडसुविभूपित इर्यवन्तः परिपूर्णचन्द्रवदना शशिनिर्मलाभाः ॥७९॥ छायां न तेप नृपते क्वचिदप्यपश्यन् शब्दं न चैव चरणोत्क्षिपणे शृणोमि । न च मेदिनी विचरतो रजमुन्क्षिपन्ति तृप्तिं न यान्ति च जनाः समुंदीक्षतां वै ॥ ८०॥ कायप्रभा सुविपुला च विभाति तेषां वाचा मनोज्ञ यथ नास्ति ह मानुपाणाम् । गम्भीरलक्ष्णमुशिला च सुआकरा च शङ्का हि मे सुरगणा न हि ते मनुष्याः ।। ८१ ॥ वरपुष्पमाल्पअनुलेपनपदामा पाणी गृहीत्वन उदीक्षिप्यु गौरवेण । नि.संशयं भुपति द्रष्टु कुमारमेने देवाधिदेव मस्तागत पूजनार्थम् ॥ ८२ १R मरुद्विशिटा for "शिद्धा. २R इय॑वन्तः for इर्यवन्तः. ३ Rनृपतेभवन for नृपते भवन, MR प्राकृतालि for प्रह कृता. ५ Rग्रवन्तः for इयवन्तः. ६ R समुदीक्षतो.. R'सुशिलाध्य सुभाराव for भुशिला च सुमारराव. 20 25 131 ·जन्मपरिवर्तः सप्तमः। ८१ L115 5 10 15 राजा निशाम्य वचनं परम उदयो गच्छा भगाहि प्रविशन्तु गृहं भवन्तः । न हि मानुपाण इयमीदृश प्राद्धि कालि यथ भाषसे च गुण तेप यथा च इर्या ।। ८३ ॥ दौवारिकः कृतपुटो महतैवमाह प्रविशी भवन्त अनुशातु नराधिपेन । ते हष्टतुष्टमनसो वरमाल्यहस्ता गेहं प्रविष्ट नृपतेरमरालय वा ।। ८४ ॥ दन च तां सुख प्रविशन्तु गेह प्रत्युत्थितो नृपतिरञ्जलि संप्रगृह्य । संविद्ययन्त इम आसन रत्नपादा अत्रा निपीदत भवननुकम्य बुद्धमा ।। ८५ ॥ ते मानदर्पविगता स्थित आसनेषु यस्यार्थि आगत इहा नृपते शृणुष्व । पुत्रस्तवातिपृथुपुण्यविशुद्धकायो जातः सुजातचरणं क्य द्रष्टुकामाः ।। ८६ ॥ अस्मो विधिज्ञ वरलक्षणलक्षणशा येषां तथा भवति या गति यः प्रयोगः । तत्साधु पार्थिववर प्रजहस्व खेद पश्याम लक्षणविचित्रविभूषिताङ्गम् ॥ ८७ ॥ स स्त्रीगणैः परिवृतो नृपतिः प्रहृष्टो गृह्य कुमारमर्सम ज्वलनार्चिवर्णम् । उपनामैयन् सुरवरां सुविलम्बचूड द्वारोत्तु निष्क्रमतु कम्पित त्रिसहस्राः ॥ ८८ ॥ दृष्ट्वैव ते सुरवरा क्रम नायकस्य ताम्री नखां विमलपत्रविशुद्धतेजा। ते उत्यिता त्वरित रूपविलम्बचूडा मूर्धाभिवन्दिषु ऋगां विमलप्रमस्य ।। ८९ ॥ यय लक्षणा यथ च दर्शित लक्षिता च यय पुष्यतेजि.शिरि मूर्ध विलोवितं च । १R ईर्ष्या for इर्या. २R कृताञ्जलिपुटो for कृतपु. ३R माल्यगन्धा for 'इस्ता. YR यया for तथा. ५R चित्रित for विचित्र : ६R मसमचलनार्चिवर्णम्, UR उपनामयत for "मय. CR मुखरानविलम्ब for सुखरां सुविलम्ब'. द्वारान्त for द्वारातु. १० तानाहा....रोग the line. ११R क्रमं for झमां. १२R पुण्यवेज for "तेजि. R 192 20 25 L116 ० ·ललितविस्तरे ८२ ज 10 15 यप ईर्य नेत्र विमलाप्रम ऊर्गकोशा नि.संशयं स्पृशति बोधि विजित्य मारम् ॥९॥ ते तं स्तुपन्ति गुणभूत यथार्थदर्शी प्यायी गुणां विगतलेशतमोनुदस्य । सुचिरेण सैत्यरतनस्य हि प्रादुर्भावो जातीजरामरणक्लेशरणंजहस्य ॥९१॥ आदीप्त सर्वत्रिभवं त्रिभिरग्नितप्त संकल्परागविपयारणिउछितेन । त्वं धर्ममेघ त्रिसहस्र स्फरित्व धीरा अमृतोदकेन प्रशमेष्यसि क्लेशतापम् ॥९२ ।। त्वं मैत्रवाक्य करणान्वित लवणवाक्य ब्रह्मस्वरारचितघोष मनोज्ञवाणि । त्रिसहस्र औज्ञपरिविज्ञपनी जगस्य क्षिप्रं प्रमुश्च भगवन् महबुद्धघोपम् ॥ ९३ ॥ भन्ना कुतीफिमणा विपरीतदृष्टिः भवरागबन्धननिमग्न स्थिता भवाने। हेतु प्रतीत्य भत्रे शून्य श्रुणित्व धर्मा सिंहस्य क्रोटुकगणैव पलायिनास्ते ।। ९४ ॥ भित्त्वा अविद्यपटलं महल्लेशधूम पर्युत्थिता जनतये नियतप्रकाशे। ज्ञानाचिंपईप्रभविद्युविलोकितेन सर्व जगे विधमये महदन्धकारम् ॥९५॥ लाभा सुलन्ध विपुला मरमानुषाणा यत्रोद्भवाद्भुत इहेदृशि शुद्धसत्त्वे । पिथिता अपायपथ स्फीत मल्पथानि मेष्यन्ति सत्त्वरतनेन विबोधकेन ।। ९६ ॥ वर्षिव दिव्यकुसुमां कपिलाहयेऽस्मिन् कृत्वा प्रदक्षिण स्तैविच च गौरवेण । बुद्ध सुबुद्ध इति वाक्यमुदीरयन्तः प्रान्त ते सुरगणा गगने सलीलाः ॥ ९७ ॥ इति ।। इति श्रीललितविस्तरे जन्मपरिवतों नाम सप्तमोऽध्यायः ।। १R ईय for इयं. २R सत्यरतनस्य. ३ R'स्फुटित्व for स्फरित्व. ४ र सामापरिविज्ञापन. ५R तव for मव. ६R विद्यfor'प्रज्ञ. स्तुवित्व. प्रक्रामन्ते for प्रक्रान्त ते. 17 20 134 25 ·L118 R195 15 देवकुलोपनयनपरिवर्तोऽष्टमः। इति हि भिक्षवो यामेव रात्रि बोधिसत्त्वो जातस्तस्यामेव राज्यां विंशति कन्यासहस्राणि क्षेत्रिपब्राह्मणनगमगृहपतिमहाशालकुलेषु जीताः । ताश्च सर्वा मातापितृभिर्बोधिसत्वाय दत्ता उपस्थानपरिचर्यायै । विंशति च कन्यासहस्राणि राज्ञा शुद्धोदनेन ददानि बोधिसत्त्वस्योपस्थान- 5 परिचर्यायै । विंशति च कन्यासहस्राणि मित्रामात्यात्मज्ञातिसौलोहितैर्दत्तानि बोधिसत्वस्योपस्थान- परिचर्यायै । विंशति च कन्यासहस्राणि अमात्यपापधैर्दत्तानि बोधिसत्त्वस्योपस्थानपरिचर्यायै ॥ तदा च भिक्षवो महलकमहल्लिकाः शाक्याः संनिपत्य राजानं शुद्धोदनमुपसंक्रम्यैवमाहुः- येत्खलु देव जानीया:-देवकुलं कुमार उपनीयतामिति । राजा आह - साधु, उपनीयतां कुमारः। तेन हि मण्डचतां नगरम् । उपशोभ्यन्तां वीथिचत्वरशृङ्गाटकान्तरापणरथ्यामुखानि । अप- 10 नीयन्ताममङ्गल्याः काणकुजबधिरान्धमूकविसंस्थितविरूपरूपा अपरिपूर्णेन्द्रियाः । उपनाम्यन्तां मङ्गलानि । घुप्यन्तां पुण्यभेयः । ताड्यन्तां मङ्गपर्वण्टाः । समलंक्रियन्तां पुरखरद्वाराणि । बाघन्तां सुमनोज्ञतूर्यतालाबचराणि । संनिपात्यन्तां सर्वकोडराजानः । एकीभवन्तु श्रेप्टिगृहपत्यमात्यदौवारिक पारिपद्याः । युज्यन्तां कन्यारथाः । उपनाम्यन्तां पूर्णकुम्भाः । संनिपात्यन्तामधीयाना ब्राह्मणाः । अलंक्रियन्तां देवकुलानि । इति हि भिक्षवो ययोक्तपूर्व सर्व कृतमभूत् ॥ ततो राजा शुद्धोदनः स्वगृहे प्रविश्य महाप्रजापती गौतमीमामन्त्र्यैवमाह - अलंक्रियन्तां कुमारः देवकुलमुपनेप्यत इति । साध्विति प्रतिश्रुत्य महाप्रजापती गौतमी कुमार मण्डयति स्म ॥ ततः कुमारो मण्ड्यमानः प्रहसितवदनो व्यपगतभृकुटिकः परममधुरया वाचा मातृस्वसार- मेवमाह - अम्ब कुत्राहमुपनेष्यत इति । आह - देवकुलं पुत्रेति । ततः कुमारः स्मितमुपदर्शयन् प्रहसितवदनो मातृस्वसारं गाथाभिरध्यभापत जातस्य महमिह रुपित निसहनं शक्रश्च ब्री असुराश्च महोरगाश्च । चन्द्रश्च सूर्य तथ वैश्रवणः कुमारो मूर्धा क्रमेषु निपतित्व नमस्ययन्ति ॥१॥ कतमोऽन्यु देव मम उत्तरि यो विशिष्टये यस्मिन् मम प्रणयसे त्वमिहाच अम्ब । देवातिदेव अहु उत्तमु सर्वदेवैः देवो न मेऽस्ति सदृशः कुत उत्तरं वा ॥ २ ॥ लोकानुवर्तन प्रती इति अम्ब यास्ये दृष्ट्वा विकुर्वित ममा जनता उदग्राः। १R नैगमक्षत्रियबामणगृहपतिशाक्यकुलेषु for क्षनिय ... कुलेषु. २R जातानि for जाताः, ३ R उपस्थापन for उपस्थान : ४ र क्यालहितैः for सालोहितैः. ५R तत् for यन्. ६R देयमुले. ७ R पस्यता for मध्यतां. ८R माङ्गल्य for मङ्गल्या.९'प्रजावती for प्रजापती. १० R परमया for परम'. ११ R ब्रह्मासुराच for ब्रह्म भसुराश्य. १२ R नमस्यन्ते for नमस्ययन्ति. १३ र उत्तरी for तर, 20 R 136 L119 25 S ·ललितविस्तरे अधिमात्रु गौरव करिष्यति चित्रकारः ज्ञास्यन्ति देवमनुजा स्वंय देवदेवः ॥ ३ ॥ इति हि भिक्षवः सर्गः स्तुतिमङ्गलैः प्रत्युपस्थितरपरिमितालंकारालंयतेषु वीषि- चत्वरशृङ्गाटकान्तरापणमुखेष्वन्तःपुरे कुमारस्य रयमलंगृत्य राजा शुद्धोदनो ब्राह्मणनैगमश्रेष्ठि- 5 गृहपत्यमात्यकोहराजदौवारिकपारिपद्यमित्रज्ञातिपरिवृतः पुरस्कृतो धूपनधूपितेने मुक्तपुप्पाभिकीर्णेन हयगजरथर्पत्तिकलिडेनोच्छ्तिछत्रवजपताकेन नानातूर्यसंप्रवादितेन मार्गेण कुमारं गृहीत्वा गच्छति स्म । देवताशतसहस्राणि बोधिसत्त्रस्य रयं वहन्ति स्म । अनेकानि च देवपुत्राप्सरःकोटिनियुत- शतसहस्राणि गगनतलगतानि पुप्पण्यिभिप्रवर्षन्ति स्म । तूर्याणि च प्रवादयन्ति स्म । इति हि राजा शुद्धोदनो महता राजव्यूहेन महता राजर्या महता राजानुभावेन कुमारं गृहीत्वा देवकुलं 10 प्रविशंति स्म । समनन्तरप्रतिष्ठापितश्च वोधिसत्वेन दक्षिणैश्चरणयोः क्रमतलस्तस्मिन् देवकुले अथ ता अचेतन्यो देवप्रतिमाः तद्यथा - शिवस्कन्दनारायणकुवेरचन्द्रसूर्यवैश्रवणशक्रबदालोकपाल- प्रभृतयः प्रतिमा:- सर्वाः स्वेभ्यः स्वेभ्यः स्यानेभ्यो व्युत्याय बोधिसत्वस्य क्रमतलयोनिपतन्ति स्म । तत्र देवमनुष्यशतसहस्राणि हीहीकारकिलकिलाप्रमुखैः प्रवेडितशतसहस्राणि प्रामुञ्चन् । चैलविक्षेपाणि चाकापुः । सर्वं च कपिलवस्तुमहानगरं पड्विकारं प्राकम्पितम् । दिव्यानि च कुर्लुमानि 15 प्रावर्षन् । तूर्यशतसहस्राणि चाधट्टितानि प्रणेदुः । येषां च देवानां ताः प्रतिमाः, ते सर्वे स्वस्वरूपमुपदर्थेमा गाथा अभापत- नो मेरू गिरिराज पर्वतवरो जातू नमे सैंप नो वा सागर नागराजनिलयो जातू नमे गोप्पदे । चन्द्रादित्य प्रभंकरा प्रभकरा खद्योतके नो नमे प्रज्ञापुण्यकुलोदितो गुणधरः कस्मॉनमे देवते ॥ ४ ॥ यद्वत् सर्पप गोष्पदे व सलिलं खद्योतका वा भवेत् एवं च त्रिसहस्र देवमनुजा ये केचि मानाश्रिताः। मेरूसागरचन्द्रसूर्यसदृशो लोके स्वयंभूत्तमो यं लोको ह्यभिवन्ध लाभ लभते स्वर्ग तथा निर्वृतिम् ॥ ५ ॥ अस्मिन् खलु पुनर्मिक्षवो बोधिसत्वेन महासत्वेन देवकुले विशे संदर्यमाने द्वात्रिंशतां देवपुत्रशतसहस्राणामनुत्तरायां सम्यक्संबोधौ चित्तान्युत्पद्यन्ते । अयं भिक्षवो हेतुरयं प्रत्ययो येनोपेक्षको बोधिसत्वो भवति स्म देवकुलमुपनीयमान इति । इति श्रीललितविस्तरे देवकुलोपनयनपरिवतों नाम अष्टमोऽध्यायः ॥ १R विचित्रकारः for चित्र. २ R स्वयमेव for स्वय(=सो+अयं ) देव'. ३ R om. वर्ग:. ४R अन्तःपुरेश्य for अन्तःपुरे. ५R धूपेन for धूपितेन. ६R:पंक्ति for "पत्ति'. ७R पताका वैजयन्तीनाना for पताकेन नाना'. ८R महत्या for महता. ९ R प्रवेशयति for प्रविशति. १०१ दक्षिणचरण: for दक्षिणश्चरणयोः. ११ R अचेतन्या for "तन्यो. १२ R देवमनुष्याः for 'मनुष्य १३३ 'विक्षेपणानि for "विक्षेपाणि. १४ R पुष्पाणि for कुमुमानि. १५R सर्प for सर्पपे. १६ R खद्योतके for तके. १७ R नमेद्देवताः for नमे देवते. १८R प्रविश्य for प्रवेशे.-१९Rom. अध्यायः. 20 25 .

·5 R 139 आभरणपरिवो नवमः । अप खल्ल भिक्षव उदयनो नाम ब्राह्मणो राज्ञः पुरोहित उदायिनः पिता, स पश्चमात्रै- झिणशतैः परिवृतो हस्तोत्तरे चित्रानक्षने राजानं शुद्धोदनमुपसंगम्यैत्रमाह - यखल देवो जानीयादाभरणानि कुाराय क्रियन्तामिति । तं राजा आह - वाढम् । गाढं क्रियतामिति ॥ तत्र राज्ञा शुद्धोदनेन पञ्चमात्रैश्च शास्यशतैः पञ्चमात्राण्यामरणशतानि कारितान्यभूवन् । तथथा --हस्ताभरणानि पादाभरणानि मूर्धाभरणानि कण्ठाभरणानि मुद्रिकाभरणानि कर्गिकोया- केयूराणि मेखेलासुवर्णसूत्राणि किङ्किणीजालानि रनजालानि मणिप्रत्युप्तानि पादुका नानारत्न- समलंकृता हाराः कटका र्या मुकुटानि । कारयित्वा च पुष्यनक्षत्रयोगेनानुयुक्तेन ते शाक्या राजानं शुद्धोदनमुपसंगम्यैत्रमाहुः-- हन्त देव मण्डयतां कुमार इति । राजा आह-- 10 अलमलंकृतश्च पूजितश्च भवद्भिः कुमारः। मयापि (कुमारस्य) सर्वाभरणानि कारितानि । तेऽवोचन्-- सप्तसप्तरात्रिंदिवान्यष्यस्माकमाभरणानि कुमारः काप आयधातु । ततोऽस्माक- ममोधो व्यायामो भविष्यतीति ।। तत्र रात्रौ विनिर्गतायामादित्य उदिते विमलव्यूहनामोद्यानं तर योधिसत्यो निर्गतोऽभूत् । तत्र महाप्रजापत्या गौतम्या बोधिसत्त्रोऽके गृहीतोऽभूत् । अशीतिश्च स्त्रीसहस्राणि प्रत्युद्गम्य 15 बोधिसत्वस्य वदनं प्रेक्षन्ते स्म । दश च कल्पासहस्राणि प्रत्युद्गम्य बोधिसत्वस्य वदनं प्रेक्षन्ते स्म । पञ्च च ब्राह्मणसहस्राणि प्रत्युद्गम्य बोधिसत्वस्य वदनं प्रेक्षन्ते स्म । तत्र यानि भदिकेण शाक्यराजेनाभरणानि कारितान्यभूवन् , तानि बोधिसत्वस्य काये आवन्यन्ते स्म । तानि समनन्तराबद्धानि बोधिसत्वस्य कायप्रभया जिह्मीकृतान्यभूवन् , न मासन्ते स्म, न तपन्ति स्म, न विरोचन्ते स्म । तथापि नाम जाम्यूनदस्य सुवर्णस्य पुरतो मसिपिण्ड उपनिक्षिप्तो न भासति न तपति न विरोचते, एवमेव तान्याभरणानि बोधिसत्त्वस्य कापप्रभयास्पष्टानि न भासन्ते न तपन्ति न विरोचन्ते स्म । एवं या या आभैरणविकृतिर्बोधिसत्वस्य काये आवध्यते रम, सा सा जिहीभवति स्म तद्यथापि नाम मसिपिण्डः ।। तत्र विमली नामोद्यानदेवता सा औदारिकमात्मभावमभिसंदर्य पुरतः स्थित्वा राजान शुद्धोदनं तं च महान्तं शाश्यगणं गाथाभिरभिभाषते स्म - सर्वेयं त्रिसहस्र मेदिनी सनगरनिगमा पूर्णा काश्चनसंचिता भवेत् सुरुचिर विमला । - L123 20 R 140 . 25 १R उदायनो for उद. २R देव जानीया for देयो जानीयाद्. ३ R कुमारस्य for 'राय. ४R फर्णिकाः केयू for कर्णिकायाकेयू. ५R मेखलाः सु° for मेखलामु. ६R प्रत्युप्ताः for प्रत्युतानि. UR विनिर्गतो for निर्गतो. ८ R'प्रजावल्या for पत्या. ९ 1 पृष्टानि For स्टानि. १० यान्यामरणानि तानि. for या माभरणविकृतिः. ११R विमलानांनी for विमला नाम, १२R अध्यभाषत for अभिमापते स्म. १३R सिधिता यदि for 'संचिता भवेत् :

·ललितविस्तरे 5 10 एका काकिणि जाम्बुकाश्चने भवति उपहता ना भासी इतरः स काश्चन प्रभसिरिरहितः ॥१॥ जाम्बूकाञ्चनसंनिभा पुनर्भवत् संकर इस मही रोमे आम प्रमुक्त नापके हिरिसिरिभरिते । ना भासीन तपी न शोभते न च प्रभवति आभाये सुगतस्य कायि नो भवति यथ मसिः ॥ २॥ स्वे तेजेन अयं स्वलंकृतो गुणशतभरितो नो तस्याभरणा विरोचिपू सुविमलयपुपः । चन्द्रसूर्यप्रमोश्च ज्योतिया तथ मणिचलनाः शमबह्मप्रभा न भासते पुरत शिरिघने ॥ ३ ॥ यस्या लक्षणि कायु चित्रितः पुरिमंशुभफलैः किं तस्याभरणेभिरित्वरैः परकृतकरणैः । अपनेथा भरणा म हेठता अबुध बुधकर नायं कृत्तिमभूषणार्थिक परममतिकरः ॥ ४ ॥ चेटस्याभरणानि देथिमे सुरुचिर विमला सहजातो यं सुभूपि छन्दको नृपतिकुलशुभे । तुष्टा शाकिय विस्मिताश्च अभवन्प्रमुदितमनसो वृद्धिः शाक्यकुलनन्देस्य चोत्तमा भविष्यति विपुला ॥ ५॥ इत्युक्त्वा सा देवता बोधिसत्वं दिव्यैः पुप्पैरभ्यवकीर्य तत्रैवान्तरधात् ।। 15 11 20 ॥ इति श्रीललितविस्तरे आभरणपरिवर्तो नाम नवमोऽध्यायः ।। १R एकाकिनी for एका काकिण. २R उपगता for 'हता. ३R सक्ल for सकर. ४Kाभरणानि for भाभरणा. ५Lप्रभश्च. for 'प्रभाश्च. ६ R लक्षण for लक्षणि.. R परम for पुरिम ८ यत् for य. १R नन्दनस्य for 'मन्दस्य. १• R इत्युक्त्वासौ for 'क्त्वा सा. १R अन्तर्दधे for अन्तरघात.

·L124 R142 १० लिपिशालासंदर्शनपरिवों दशमः। इति हि भिक्षयः संवृद्धः कुमारः । तदा मागल्यशतसहसः लिपिशालामुपनीयते स्म दशभिरकसहतैः परिवृतः पुरस्कृतः, दशभिश्च रपसहसैः खादनीयभोजनीयवादनीयपरिपूर्ण- हिरण्यसुवर्णपरिपूर्णश्च । येन कपिलवस्तुनि महानगरे वीयिचत्ररथ्यान्तरापणमुखेवभ्यब- 5 कीर्यते स्म अभिविश्राम्यन्ते । अष्टाभिश्च तूर्यशतसहतैः प्रघुप्यमाणैर्महता च पुप्पणाभिप्रवर्पता वितर्दिनियुंहतोरणगवाक्षहर्यकूटागारप्रासादतलेषु कन्याशतसहस्राणि सर्वालंकारभूपिताः स्थिता अभूवन् । बोधिसत्त्वं प्रेक्षमाणाः कुसुमानि च क्षिपन्ति स्म । अष्टौ च मक्त्यासहस्राणि -विगलितालंकाराभरणालंकृतानि रत्नभद्रकरण गृहीतानि मार्ग शोधयन्त्यो बोधिसत्वस्य पुरतो गच्छन्ति स्म । देवनागयक्षगन्धर्वासुरगण्डकिन्नरमहोरगाश्चार्धकापिका गगनतलापुप्पपदामान्यभि- 10 प्रलम्बयन्ति स्म । सर्वे च शाश्यगणाः शुद्धोदनं राजानं पुरस्कृत्य बोधिसत्वस्य पुरतो गच्छन्ति स्म । अनेनैवरूपेण व्यूहेन बोधिसत्त्वो लिपिशालामुपनीयते स्म । समनन्तरप्रवेशितश्च बोधिसत्वो लिपिशालाम् । अथ विश्वामित्रो नाम दारकाचायों बोधिसत्वस्य श्रियं तेजश्चासहमानो धरणितले निविष्टोऽधोमुखः प्रपतति स्म । तं तथा प्रपतितं दृष्ट्वा शुभाङ्गो नाम तुपितकायिको देवपुत्रो दक्षिणेन करतलेन परिगृह्मोत्यापयति स्म । उत्याप्य च 15 गगनतलस्यो राजानं शुद्धोदनं तं च महान्तं जनेकार्य गाथामिरभ्यभाषत् - शास्त्राणि यानि प्रचलन्ति मर्नुष्यलोके संख्या लिपिश्व गणनापि च धातुतन्त्रम् । ये शिल्पयोग पृथु लौकिक अप्रमेयाः तेवेषु शिक्षितु पुरा बहुकल्पकोट्यः ॥ १॥ किं तू जनस्य अनुवर्तनतां करोति लिपिशालमागतु सुशिक्षितु शिष्यणार्थम् । परिपाचनार्थ बहुदारक अप्रयाने अन्यांश्च सत्त्रनयुतानमृते विनेतुम् ॥२॥ लोकोत्तरेषु चतुसत्यपये विधिज्ञो हेतुप्रतीत्यकुशलो यथ संभवन्ति । यथ चानिरोधक्षयु संस्थितु शीतिभावः तस्मिन्विधिज्ञ किमयो लिपिशाखमात्रे ॥३॥ नेतस्य आचरिय उत्तरि वा त्रिलोके सर्वेषु देवमनुजेप्वयमेव जेष्ठः। १R स्माभिर्विश्राम्यन्ते for स्म अभिविं. २R घोप्यमानः for प्रघुध्यमाणैः. ३ Rom. योधिसत्वं प्रेक्षमाणाः कुसुमानि च क्षिपन्ति स्म. ४ R उत्यापयामास for उत्थापयति स्म. ५Rजननिकाय for जनकार्य. ६R च देवलोके tor मनुष्यलोके. "R ज्येष्टः. 20 25 L125 R143 ·१ ८८ ललितविस्तरे 5 नामपि तेप लिपिना न हि पिय यूप यत्रेषु शिक्षितु पुरा बहुकल्पकोट्य ॥ ४ ॥ सो चित्तधार जगता विनिया विचित्रा एकक्षणेन अयु जानति शुद्धसत्व 1- अदृश्यरूपरहितस्य गतिं च वेत्ति किं वा पुनोऽय लिपिनोऽक्षरदृश्यरूपाम् ॥ ५ ॥ इत्युक्त्वा स देवपुत्रो बोधिसत्त्व दिव्यै कुसुमैरम्यर्च्य तत्रैवान्तर्दधे । तत्र धात्र्यश्च चेटी वर्गाश्च स्थापिता अभूवन् । परिशेपा शाक्या शुद्धोदनप्रमुखा प्रक्रामन्त ॥ अथ बोधिसत्व उरगसारचन्दनमय लिपिफलकमादाय दिॉर्पसुवर्णतिरक समन्ता 10 मणिरत्नप्रत्युप्त विश्वामित्रमाचार्यमेवमाह - कतमा मे भो उपाध्याय लिपिं शिक्षापयसि । ब्राह्मी खरोष्टीपुष्करसारिं अनलिपि वङ्गलिपि मगधलिपि मङ्गल्यलिपि अङ्कलीयलिपिं शकारिलिपि ब्रह्मवलि- लिपि पारयलिपिं द्राविडलिपि किरातलिपिं दाक्षिण्यलिपि उग्रलिपि सख्यालिपि अनुलोमलिपि अवैध लिपि दरदलिपि खोप्यलिपि चीनलिपिं लूनलिपि हूणलिपि मध्याक्षरविस्तरलिपि पुप्पलिपि देवलिपि नागलिपि यक्षलिपिं गन्धर्वलिपिं किनरलिपि महोरगलिपि असुरलिपि गरडलिपि मृर्गचक्रलिपि 15 वायसरुतलिपि भीमदेवलिपि अन्तरीक्षदेवलिपि उत्तरकुरुद्वीपलिपि अपरगोडानीलिपि पूर्वविदेहलिपि उत्क्षेपलिपि निक्षेपलिपिं विक्षेपलिपि प्रक्षेपलिपि सागरलिपि वज्रलिपिं लेखप्रतिलेखलिपि अनुद्रुतलिपि शास्त्रावर्ता गणनावर्तलिपि उत्क्षेपावर्तलिपि निक्षेपावर्तलिपि पादलिखितलिपिं द्विरत्तरपदसधिलिपि यावद्दशोत्तरपदसधिलिपि मैयाहारिणीलिपि सर्परुतसग्रहणीलिपिं विद्यानुलोमविमिश्रितलिपि ऋपितपस्तप्ता रोचमाना धरणीप्रेक्षिणीलिपिं गगनप्रेक्षिणीलिपि सर्वोषधिनिष्यन्दा सर्वसारसग्रहणीं 20 सर्वभूतस्तग्रहणीम् । आसा भो उपाध्याय चतुष्पष्टीलिपीना कतमा त्व शिष्यापयिष्यसि ? अथ विश्वामित्रो दारकाचार्यों विस्मित प्रहसितवदनो निहतमानमददर्प इमा गाथामभाषत - आश्चर्य शुद्धसत्त्वस्य लोके लोकानुवर्तिनो । शिक्षित सर्वशास्त्रेषु लिपिशालामुपागत ॥ ६॥ येपामह नामधेय लिपीना न प्रजानामि । तत्रैष शिक्षित सन्तो लिपिशालामुपागत ॥ ७ ॥ वक्त्र चास्य न पश्यामि मूर्धान तस्य नैव च । शिष्ययिष्ये कय ह्येन लिपिज्ञाय पारगम् ॥ ८ ॥ १R नामानि for नामापि २ R यश्चित्रधार for सो चित्त' ३ र प्राकामन्त for प्रक्रामन्त ४R दिव्यवर्णक मुवर्ण for दिव्यापसुवर्ण ५ शिक्षयिष्यसि for शिक्षापयसि ६ R ब्रह्मवल्ली" for ब्रह्मवली R मनुष्य for पारध्य ८R किनार- for किरात R दक्षिण for दाक्षिण्य 10R अधान for अवमूर्ध ११R खास्य for खाप्य १२R मृगलिपि चक्रलिपि for मृगचक्र १३ R मरुलिपि for वायसरुन १४R अध्यहारिणि for मध्याहारिणी १५ विद्यानुलोमलिपि विमि for रोमाविमि १६ R शियिभ्यसि for शिष्यापाय १८R शिक्षयिष्ये १९R'प्रज्ञापारगतम् for प्रज्ञाय पारगम् १७ R हतमददर्प for निम्तमानमर्द' 25 ·लिपिशालासंदर्शनपरिवतों दशमः । R145 1. 127 । R 146 देवदेवो ह्यतिदेवः सर्वदेवोत्तमो विभुः । असमश्च विशिष्टश्च लोकेष्वप्रतिपुद्गलः ॥ ९ ॥ अस्यैव वनुभावेन प्रज्ञोपाये विशेषतः। शिक्षितं शियिष्यामि सर्वलोकपरायणम् ॥ १० ॥ इति हि भिक्षयो दश दारकसहस्राणि बोधिसत्वेन साध लिपि शिष्यन्ते स्म । तत्र 5 योधिसत्वाधिस्थानेन तेषां दारकाणां मातृवां वाचयतां यदा अकारं परिकीर्तयन्ति स्म, तदा अनित्यः सर्वसंस्कारशन्दो निश्चरति स्म ! आकारे परिकीर्त्यमाने आमपरहितशब्दो निश्चरति स्म । इकारे इन्द्रियवैकल्यशब्दः । ईकारे ईतिबहुलं जगदिति । उकारे उपद्रवबहुलं जगदिति। जकारे जनसत्त्वं जगदिति । एकारे एपणासमुत्थानदोपशब्दः । ऐकारे ऐपिथैः श्रेयानिति । ओकारे ओघोत्तरशब्दः । औकारे औपपादुकशब्दः । अंकारे अमोघोत्पत्तिशब्दः । अकारे 10 अस्तंगमनशब्दो निश्चरति स्म । फकारे कर्मविपाकावतारशब्दः । खकारे खसमसर्वधर्मशब्दः । गकारे गम्भीरधर्मप्रतीत्यसमुत्पादाक्तारशब्दः । पकारे घनपटलाविद्यामोहान्धकारविधमनशब्दः । डकारेऽङ्गविशुद्धिशब्दः । चकारे चतुरायसत्यशब्दः । छकारे छन्दरागाहाणशब्दः । जकारे जरामरणसमतिक्रमणशब्दः । झकारे झपवर्जेबलनिग्रहणशब्दः । अकारे ज्ञापनशब्दः । टकारे पटोपच्छेदनशब्दः । ठकारे ठपनीयप्रश्नशब्दः । डकारे डमरमारनिग्रहणशब्दः । ढकारे 15 मीढविषया इति । णकारे रेणक्लेशा इति । तकारे तर्थतासंमेदशब्दः । थकारे थामवलवेग- बैशारद्यशब्दः । दकारे दानदमसंयमसौरभ्यशब्दः । धकारे धनमार्याणां सप्तविधमिति । नकारे नामरूपपरिज्ञांशब्दः। पकारे परमार्थशब्दः । फकारे फलप्राप्तिसाक्षाक्रियाशब्दः । बकारे बन्धनमोक्षशब्दः । भकारे भविभवशब्दः । मकारे मदमानोपशमनशब्दः । यकारे यथावद्धर्मप्रेतिवेधशब्दः । रकारे रत्यरतिपरमायरतिशब्दः । लकारे लताछेदनशब्दः। 20 वकारे, बरयानशब्दः । शकारे शमयविपश्यनाशब्दः । पकारे पडायतननिर्ग्रहणाभिज्ञज्ञाना- वाप्तिशब्दः । सकारे सर्वज्ञज्ञानाभिसंबोधनशब्दः । हकारे हतक्लेशविरागशब्दः । क्षकारे परिकीर्त्यमाने क्षणपर्यन्ताभिलोप्यसर्वधर्मशब्दो निश्चरति स्म ।। इति हि भिक्षवस्तेषां दारकाणां मातृका वाचयतां बोधिसत्वानुभावेनैव प्रमुखान्यसंख्येयानि धर्ममुखशतसहस्राणि निश्चरन्ति स्म । तदानुपूर्वेण बोधिसत्वेन लिपिशालास्थितेन द्वात्रिंशदारकसहस्राणि परिपाचितान्यभूवन् । अनुत्तरायां सम्यक्संबोधौ चित्तान्युत्पादितानि द्वात्रिंशद्दारिकासहस्राणि । अयं हेतुरयं प्रत्ययो यलिक्षितोऽपि बोधिसत्वो लिपिशालामुपागच्छति स्म । ॥ इति श्रीललितविस्तरे लिपिशालामंदर्शनपारेवतों नाम दशमोऽध्यायः ।। १R प्रोपायं. २R शिक्षायिष्यामि. ३R वैपुन्म for "वैल्प. ४ R ऐरपथः for ऐपियः, ५R ध्वजवर' for "घजवल'. ६ R तथासंभेद for तथता , " R परिज्ञान for "परिक्षा. ८R भवतिभव' for मवविभव. ९ र प्रविपे for 'प्रतिवेध. १० R निग्रहपडमि OE "निमणाभित, ११ मिलाप for "मिलायं. L128 25 ल.१२ ·११ कृषिग्रामपरिवर्त एकादशः। इति हि भिक्षवो यावद्विवृद्धः कुमारः । अथापरेण समयेन कुमारस्तदन्यैः कुमारैरमात्यपुत्रैः सार्ध कृषिग्रामवलोकयितुं गच्छति स्म । अवलोक्य च कृषिकर्मान्तमन्यत उद्यानभूमिं प्रविशति स्म । संविझमनास्तत्र बोधिसत्र एकाकी अद्वितीयोऽनुचक्रम्यमाणोऽनुविचरन् जन्धुवृक्षमपश्यत् प्रासादिकं दर्शनीयम् । तत्र वोधिसत्वश्छायायां पैर्यथेन निपीदति स्म । निषण्णश्च बोधिसत्त्वश्चित्तै- 5 काग्रतामासादयति स्म । आसाद्य च विविक्तं कामैर्विविक्तं पापकैरकुशलैर्धमः सवितर्क सविचार विवेकजं प्रीतिसुखं प्रथमं ध्यानमुपसंपद्य विहरति स्म । स वितर्कविचाराणां व्युपशमादध्यात्म- संप्रसादाचेतस ऐकोतिभावादवितर्कमविचारं साधिजं प्रीतिसुखं द्वितीयं ध्यानमुपसंपद्य विहरति स्म। स प्रीतेर्विरागादुर्पक्षको विहरति स्म स्मृतिमान् संप्रजानन् । सुखं च कायेन प्रतिसंवेदयति स्म । यत्तदार्या आचक्षते उपेक्षकः स्मृतिमान् सुखबिहारी निप्रीतिकं तृतीयं ध्यानमुसंपद्य विहरति स्म । 10 स सुखस्य च प्रहाणादुःखस्य च प्रहाणात् पूर्वमेव च सौमनस्यदौर्मनस्ययोरस्तंगमीददुःखा- सुखमुपेक्षास्मृतिपरिशुद्धं चतुर्थं ध्यानमुपसंपद्य विहरति स्म ।। तेन च समयेन पञ्च ऋषयो बाह्याः पञ्चाभिज्ञाः ऋद्धिमन्तो विहायसंगमा दक्षिणाया दिश उत्तरां दिशं गच्छन्ति स्म । ते तस्य वनखण्डस्योपरि गच्छन्तः प्रत्याहता इव न शक्नुवन्ति म गन्तुम् । ते संविग्नरोमकूपजाता इमां गाथामभापन्त वयमिह मणिवज्रकूटं गिरि मेरुमभ्युद्गतं तिर्यगत्यर्थवस्तारिकं गज इव सहकारशाखाकुलां वृक्षवृन्दां प्रदारित्व निर्धावितानेकशः । वयमिह मरूणां पुरे चौप्यसक्ता गता यक्षगन्धर्ववेश्मनि चोर्ध्व नभे निश्रिता इम पुन वनखण्डमासाद्य सीदाम भोः कस्य लक्ष्मी निवर्तेति ऋद्धेर्बलम् ॥ १ ॥ इति ॥ अथ या तत्र वनखण्डदेवता सा तानृपीन् गाथयाध्यभाषत् - नृपतिपतिकुलोदितः शाक्यराजात्मजो बालसूर्यप्रकाशप्रभः स्फुटितकमलगर्भवर्णप्रभश्चारुचन्द्राननो लोकज्येष्ठो विदुः । अयमिह वनमाश्रितो ध्यानचिन्तापरो देवगन्धर्वनागेन्द्रयक्षार्चितो भवशतगुणकोटिसंवर्धितस्तस्य लक्ष्मी निवर्तेति ऋद्धेर्बलम् ॥ २॥ इति । ततस्तेऽधस्तादवलोकयन्तोऽद्राक्षुः कुमारं श्रिया तेजसा च जाज्वल्यमानम्। तेषामैतदभूत्- 25 को न्वयं निषण्णः? माँ हैव वैश्रवणो धनाधिपतिर्भवेत्। आहोस्थिन्मारः कामाधिपतिः। अथ महोरगेन्द्रः। 15 ) 20 १R'चकममाणो for 'चक्रम्य. २ R पर्यन्तेन for पर्यवेन. ३ R निषध च स for निषणश्च ४R सवितर्केण सुविचारेण for सवितर्क सविचार. ५R एकाभिभावां for एकोतिभावा. ६ Rom: समाधिज; L समाधित. . R उपेक्षन्ते for उपेक्षको. ८R मादुःखसुखोपेक्षा for माददुःखसुखमुपेक्षा SR वनपण्ड for वनखण्ड. १. R विस्तारिक for 'पैस्तारिक. ११ R चापि शक्का for चाप्यसता. १२R तत्र या for अय या तत्र. १३ Rom, इति. १४ Rom, मा हैव.

·R149 5 10 पिनामपरिवर्त एकादशः। अथेन्द्रो वनवरः । अथ रुद्रः कुम्भाण्डाधिपतिः । अथ कृष्णो महोत्साहः । उत चन्द्रो देवपुत्रः । उत सूर्यः सहस्ररदिमः । उत राजा चक्रवर्ती भविष्यति । तस्यां च वेलायामिमां गाथामभापन्त रूपं वैश्रवणातिरेक्वपुर्य व्यक्त कुवेरो ह्ययं आहो वज्रधरस्य चैवै प्रतिमा चन्द्रोऽथ सूर्यो ह्ययम् । कामानाधिपतिश्च या प्रतिकृती रुद्रस्य कृष्णस्य वा श्रीमान् लक्षणचित्रिताङ्गमनघो बुद्धोऽथ वा स्यादयम् ॥ ३ ॥ इति ॥ ततः सा वनदेवता तानृपीन् गाथया प्रत्यभाषत् - या श्री वैश्रवणे च वै निवसते या वा सहलेक्षणे लोकानां परिपालकेषु चतुपू या चौसुरेन्द्रश्रिया । ब्री या च सहापतौ निवसते कृष्णे च या च श्रिया सा श्री प्राप्य इमं हि शाक्यतनयं नोपैति कांचित्केलाम् ॥ ४ ॥ अथ खंड ते प्रत्ययस्तस्या देवताया वचनमुपश्रिन्य धरणीतले प्रतिष्ठन्ते । ते पश्यन्ति स्म बोधिसत्वं ध्यायन्तैमानिञ्जयमानेन कायेन तेजोराशिमित्र ज्वलन्तम् । ते बोधिसत्त्र- मुपनिध्याय गाथाभिरभितुष्टयुः । तत्रैक आह- लोके क्लशाग्निसंतप्ते प्रादुर्भूतो ह्ययं हदः । अयं तं प्राप्स्यते धर्म यजगद् ह्लादयिष्यति ॥ ५ ॥ अपरोऽप्याह - अज्ञानतिमिरे लोके प्रादुर्भूतः प्रदीपकः । अयं तं प्राप्स्यते धर्म यजगद्धासयिष्यति ॥६॥ अपरोऽप्याह - शोकसागरकान्तारे यानश्रेष्टमुपस्थितम् । अयं तं प्राप्स्यते धर्म यजगतारयिष्यति ॥ ७ ॥ अपरोऽप्याह-- क्लेशबन्धनबद्धानां प्रादुर्भूतः प्रमोचकः । अयं तं प्राप्स्यते धर्म यजगन्मोचयिष्यति ॥ ८ ॥ L131 - 15 20 R 1500 25 अपरोऽप्याह- जराज्याधिकिलिष्टानां प्रादुर्भूतो भिपग्यरः । अयं तं प्राप्स्यते धर्म जातिमृत्युप्रमोचकम् ॥९॥ 1 R रेमशं for वपुष. २.२ वष for चैव. ३ कामोनाधि' for कामाप्राधि. ४ वासुरेन्द्र' tor चासुरेन्द्र. ५R क्रान्ति oि for कांचितलाम्, ६ Rom. सलु, ७ घ्यायन्ने मण्ड्यमानेन for ध्यायन्तमानिन्ज्यमानेन, ८R जगन्मोचयिष्यनि for जगासाय.

·। 10 15 ललितविस्तरे अथ खलु ते ऋषयो बोधिसत्वमाभिगाथाभिरभिस्तुन्वा त्रिप्रदक्षिणीकृत्य निहायसा प्रान्ता । राजापि शुद्धोदनो बोधिसत्वमपश्यन् बोधिसत्त्वेन पिना न रमते स्म । सोऽवोचत्- कुमार क गत ? नैन पश्यामीति । तत्र महाजनायो निर्वाक्तिोऽभूत् कुमार परिगवेषमाण । ततोऽन्यतम अमात्यो बोधिसत्त्व पश्यति स्म जम्बुन्छायाया पर्यङ्कनिषण्ण ध्यायतम् । सर्वक्षाणा 5 च तस्मिन् समये छाया परिवृत्ताभूत् । जम्बुच्छाया च बोधिसत्वस्य वाय न निजहाति स्म । स त दृष्ट्वा आश्चर्यप्राप्तस्तुष्ट उदेन आत्तमना प्रमुदित प्रीतिसोमनस्यजात शीघ्र शीन त्वरमागरूपो राजान शुद्धोदनमुपसकम्य गाथाभ्यामध्यभापत- पश्य देव कुमारोऽय जम्बुच्छायाहि ध्यायति । यथा शमोऽथवा ब्रह्मा श्रिया तेजेन शोभते ॥ १० ॥ यस्य वृक्षस्य छायाया निपप्णो वरलक्षण । सेन न जहते छाया ध्यायन्त पुत्पोत्तमम् ॥ ११ ॥ अथ राजा शुद्धोदनो येन स जम्बुवृक्षस्तेनोपसक्रामत् । सोऽद्राक्षीद्बोधिसत्व श्रिया तेजसा च ज्वर तम् । दृष्टा चैमा गाथामभापत् - हुताशनो वा गिरिमूर्ध्नि सस्थित शशीन नक्षरगणानुचीर्ण । वेपन्ति गात्राणि मि पश्यतो इम ध्यायन्तु तेजो नुं प्रदीपकल्पम् ॥ १२ ॥ स वोधिसत्त्वस्य पादावभिद्येमा गाथामभापत्- यदा चासि मुने जातो यदा ध्यायसि चौर्चिमन् । एकद्विरपि ते नाथ पादौ वदे पिनायफ ॥ १३॥ तत्र त्रिफैलवाहका दारका शब्द कुर्वन्ति स्म । तानमात्या एमाहु - मो शब्द मा शब्द 2 प्टेिंति । तेऽवोचन्-किमेतदिति । अमात्या आहु - व्यावृत्ते तिमिरनुदस्य मण्डलेऽपि व्योमाभ शुभवरलक्षणाप्रधारिम् । ध्यायन्त गिरिनिचल नरेन्द्रपुत्र सिद्धार्थ न जैहति सैर वृक्षछाया ॥ १४ ॥ तत्रेदमुच्यते- ग्रीष्मे वसन्त समुदागत जेष्टमासे सपुष्पिते कुसुमपटयमप्रकीर्णे । कोचामयूरशुभसारिकम घुटे भूयिष्ठ शाक्रियसुता अभिनिष्क्रमन्ति ॥ १५ ॥ १R गाथामि स्तुत्वा for गाथाभिरभिस्तुत्वा २R प्राकामन् for प्रक्रान्ता ३R महान् जननिकायो for महाजनकायो ४ R सा च सर्ववृक्षाणा for सर्ववृक्षाणा च ५R उदप्रमना for उदप ६R गायाभि for गाथाभ्याम् UR "गणावकीर्ण for गणानुचीर्ण ८Rधन्ति for पन्ति ९ R तेजेन for तेजो न १R चाचिष्मन् for चाचमन् ११R तिल for निपल १२R मा शब्द (once) १३Rकायमिति for फाति १४R जहाति for जदति 325 ·कृपिग्रामपरिवर्त एकादशः। R152 5 10 छन्दोऽभ्युवाच परिवारितु दारिकेभिः हन्ता कुमार बैनि गच्छम लोचनार्थम् । कि ते गृहे निवसतो हि यथा द्विजस्य हन्त बजाम वप चोदननारिसंघम् ॥ १६ ॥ मध्याहकालसमये सुविशुद्धसत्यः पञ्चाशतैः परिवृतैः सह चेटकेभिः । न च मातु नैव च पितुः प्रतिवेदयित्वा सोऽबुद्ध निष्क्रमिति गच्छि कृपाणप्रामम् ॥ १७ ॥ तस्मिंश्च पार्थिववरस्य कृपाणनामे जम्बुद्रुमोऽभवदनेकविशालशासः। दृष्ट्वा कुमार प्रतिबुद्ध दुःखेन चोत्तो विसंस्कृतेति बहुदुःख कृषी करोति ॥ १८ ॥ सो जम्बुछायमुपगम्य विनीतचित्तो तृणकानि गृह्य स्वय संस्तर संस्तरित्वा । पर्यकमाभुजिय उज्जु करित्य कार्य चत्वारि ध्यान शुभ म्यायि स बोधिसत्व, ॥ १९ ॥ पञ्चा प्रापी खगपयेन हि गच्छमाना जम्बूय मूर्मि न प्रभोन्ति पराक्रमेतुम् । ते विस्थिता निहतमानमदाश्च भूत्या सर्वे समयसाहिता समुदीक्षयन्तो ॥२०॥ क्य मेरुपर्वतबरं तथ चम्बालान् निर्भिय गच्छम जयेन असजमानाः । ते जम्बुवृक्ष न प्रमोम अतिक्रतुं को न्यन हेतुरयमय भविष्यतीह ॥ २१ ॥ अवतीय मेदिनितले च प्रतिष्टिहित्या पश्यन्ति शाक्यतनयं तहि जम्बुमूले । जम्बूनदार्चिसदृशं प्रभतेजरभि पर्यशबन्धु तद ध्यायतु बोधिसत्त्वम् ॥ २२ ॥ 15 1134 R 153 20 25 १ र छन्देन्युवाय. २R विनिगच्छम for पनि गच्छम. २R वो for ते. ४ परिसृतः for "वृतैः. ५R अन्जु for उजु. ६R विस्मिता for विस्थिता. चश्याल for 'वालान्, ८R प्रभाम for प्रमोम.

·ललितविस्तरे अदाक्षीदाजा शुद्धोदनोऽसित महर्षि रदन्तमभूणि च प्रवर्तयमान गम्भीरं च निश्वसन्तम् । दृष्ट्वा च सेहर्षितरोमकूपजातस्त्वरितत्वरित दीनमना असित महर्पिमेतदवोचत् - किमिदमृपे रोदेसि अश्रूणि च प्रवर्तयसि गम्भीर च निश्वससि ? मा खलु कुमारस्य काचिद्विप्रतिपनि ॥ एवमुक्तेऽसितो महर्षी राजान शुद्धोदनमेवमाह - नाई महाराज कुमारस्यार्थेन 5 रोदिमि, नाप्यस्य काचिद्विप्रतिपत्ति । किं त्वामानमह रोदिमि । तत्कस्माद्धेतो ? अह च महाराज जीर्णो वृद्धो महल्लुक । अय च सर्वार्थसिद्ध कुमारोऽवश्यमनुत्तरा सम्यक्सबोधिमभिसभोत्स्यति । अभिमबुध्य चानुत्तर धर्मचक्र प्रवर्तयिष्यति अप्रवर्तित श्रमणेन वा ब्राह्मणेन वा देवेन वा मारेण वा अन्येन वा पुन केनचिलोके सहधर्मेण । सदेशस्य लोकस्य हिताय सुखाय धर्म देशयिष्यति आदौ कल्याण मध्ये कल्याण पर्यवसाने कल्याणम् । स्वर्थ सुव्यञ्जन केवलं परिपूर्ण परिशुद्ध 10 पर्यवदात ब्रह्मचर्य सत्त्वाना सप्रकाशयिष्यति । अस्मात्त धर्म श्रुत्वा जातिधर्माण सत्त्वा जात्या परिमोक्षन्ते । एव जराव्याधिमरणशोकपरिदेवदु खदौर्मनस्योपायासेभ्य परिमोक्षन्ते । राग- द्वेषमोहाग्निसतप्ताना सत्त्वाना सद्धर्मजलवर्षेण प्रह्लादन करिष्यति । नानाकुदृष्टिग्रहण प्रस्कन्धाना सत्याना कुपथप्रयातानामृजुमार्गेण निर्वाणपथमुपनेष्यति । ससारपञ्जरचारकावरुद्धाना क्लेशबन्धनबद्धाना वन्धननिर्मोक्ष करिष्यति । अज्ञानतमस्तिमिरपटलपर्यवनद्धनयनाना सत्वाना 15 प्रज्ञाचक्षुत्पादयिष्यति । क्लेशशल्यविद्धाना सत्त्वाना शल्योद्धरण करिष्यति । तद्यथा महाराज औदुम्बरपुष्प कदाचित्कर्हिचिल्लोके उत्पद्यते, एवमेव महाराज कदाचित्कर्हिचिद्बहुभि कल्पकोटि- नैयुतैर्बुद्धा भगवन्तो लोके उत्पद्यन्ते । सोऽय कुमारोऽवश्यमनुत्तरा सम्यक्सबोधिममिसभोत्स्यते । अमिसबुध्य च सत्त्रकोटीनियुतशतसहस्राणि ससारसागरात् पारमुत्तारयिष्यति, अमृते च प्रतिष्टापयिष्यति । वय च त बुद्धरत्न न द्रक्ष्याम । इत्येवं तदह महाराज रोदिमि परिदीनमना दीर्घ च निश्वसामि यदहमिम नारोग्येऽपि राधयिष्यामि ॥ यथा ह्यस्माक महाराज मन्त्रवेदशास्त्रेष्वागच्छति-- नार्हति सर्वार्थसिद्ध कुमारोऽगार मध्यावसितुम् । तत्कस्य हेतो . तथा हि महाराज सर्वार्थसिद्ध कुमारो त्रिंशता महापुरपलक्षण समान्वागत । कतमैत्रिंशता ? तद्यथा । उप्णीपशीर्षी महाराज सर्वार्थसिद्ध कुमार । अनेन महाराज प्रथमेन महापुरपलक्षणेन समन्वागत सर्वार्थसिद्र कुमार । भिन्नाञ्जनमयूरकलापाभिनील वहितप्रदक्षिणावर्तकेश । समपिपुलल्लाट । ऊर्णा महाराज सर्वार्थसिद्धस्य कुमारस्य भुवो 25 मध्ये जाता हिमरजतप्रकाशा । गोपश्मनेत्र ! अभिनीलनेत्र । समचत्त्वारिंशदन्त । अविरलदन्त । शुक्लदन्त । ब्रह्मस्वरो महाराज सर्वार्थसिद्ध कुमार । रसरसाप्रवान् । प्रभूततनुजिह्व । सिंहहनु । सुमवृत्तस्कन्ध । सप्तोत्सद ! चितान्तरास । सूक्ष्मसुपर्णवर्णच्छवि । स्थितोऽनवनतप्रलम्बबाहु । सिंहपूर्वार्धकाय । न्यग्रोधपरिमण्डलो महाराज सर्वार्थसिद्ध कुमार । ण्यैकरोमा । ऊर्जाग्रामि १R स हर्पित or सहर्पित २R रोदिपि for रोदसि ३ पर्यवसान धर्म for पर्यवसाने ४R जातिधर्मिण for धर्माण र परिमोक्ष्यन्ते for मोक्षन्ते ६R नाना for 'प्रस्कन्धान WRom सत्यानां ८R नियुन for 'नयुते इत्येवमह for इत्येव तदह १० R द्वात्रिंशन्महा' for 'शता महा ११R सप्तच्छदौच्छितास for सप्तोत्सद चिता १२Rस्थिरोऽवनत for स्थितोऽनवनत ११Rऊर्धमाहि for ऊवाग्रामि - 20 1 ·शिल्पर्सदर्शनपरिवतों द्वादशः। २७ - - 5 2138 10 स पुनरपि मीमांसोपायकौशल्यमामुखीकृत्य सत्परिपाकमवेक्षमाणो महाकरमा संजैनष्य तस्यां वेलायामिमां गाथामभाषत सेकीणि पछि पदुमानि विवृद्धिमन्तैि आकीर्ण राज नरेंमध्यि लभाति पूजाम् । पर्दै बोधिसत्य परिवारवलं लभन्ते तद सत्वकोटिनयुतान्यमृते विनन्ति ॥ ३ ॥ ये चापि पूर्वक अभूद्विदु बोधिसत्वाः सर्वेभि भार्य सुत दर्शित इस्त्रिगाराः । न च रागरक्त न च ध्यानसुखेभि भ्रष्टाः हन्तानुशिक्षयि अहं पि गुणेषु तेषाम् ॥ ४ ॥ न च प्राकृता मम वधू अनुकूल या स्याद् यस्या न इप्यतु गुणा सद सत्यवाक्यम् । या चिन्ति मह्यमभिराधयतेऽप्रमत्ता रूपेण जन्मालगोत्रतया सुशुद्धा ॥ ५ ॥ सो गाथलेख लिखिते गुणअर्थयुक्ता या कन्य ईदृश भवे मम तां वरेथा । न ममाथु प्राकृतजनेन असंवृतेन यस्या गुणा कययमी मम तां वरेया ॥६॥ या रूपयौवनत्ररा न च रूपमत्ता माता सता म यम माति माविता। त्यागे रता श्रमणब्राह्मणदानशीला तां तादृशां मम वधू वरयल तात ॥ ७ ॥ यस्या न मानु न खिलो न च दोपमस्ति न च शाज्य ईर्य न च माय न उज्जभ्रष्टा । स्वप्नान्तरेऽपि पुरुष न परेऽभिरक्ता तुष्टा स्वकेन पतिना शयतेऽप्रमत्ता ॥ ८ ॥ न च गर्विता न पिच उद्धत न प्रगल्भा निर्मान मानविगतापि च चेटिभूता । 15 R 158 25 2139 १R मीमास्योपाय for मीमांसोपाय, २L संजानथ्य for संजनय्य. ३R संघर्ण for संकीर्णि, ४R विवृद्धिमेन्ति. ५R अलमध्यि. ६R यदि. ७R ईयदि for इध्यतु. ८R सत्यवाक्या. १R सा. १. असंस्कृतेन for असंतेन. ९१R यस्याबमानुरसिलो for यस्या न मानु न सिलो. १२ R द्रव्य for शाठ्य. १३R संयता for अप्रमत्ता. स.१३ ·भारनिये, Ron. गाएजी५Rom.भविप्पी. Rाह for प्रद.७R विदितं गाना - १२ शिल्पसंदर्शनपरिवर्तो द्वादशः। इति हि भिक्षवः संवृद्धे कुमारे राजा शुद्धोदनोऽपरेण समयेन शाक्यगणेन सार्थ, संस्थागारे निषष्णोडमूत् । तत्र ते महलकमहेल्लकाः शाक्या राजानं शुद्धोदनमेवमाहुः- यत्खन देवो जानीयात् । अर्ये सर्वार्थसिद्धकुमारो नैमित्तिकैाह्मणैः कृतनिश्चयैश्च देवैर्ययसैवं निर्दिष्टो यदि कुमारोऽभिनिष्क्रमिष्यति, तथागतो भविष्यत्यर्हन् सम्यक्संबुद्धः । उत नाभिनिफमिष्यति राजा भविष्यति 5 चक्रवर्ती चतुरङ्गो विजितवान् धार्मिको धर्मराजः सप्तरत्नसमन्वागतः । तस्येमानि सप्त रत्नानि भविष्यन्ति । तद्यथा--चरत्नं हस्तिरत्नं अश्वरत्नं मणिरत्नं स्त्रीरत्नं गृहपतिरत्नं परिणायकरत्नम् । एवं सप्तरत्नम् । संपूर्णं चास्य पुत्रसहस्रं भविष्यति शूराणां वराङ्गरूपिणां परसैन्यप्रमर्दकानाम् । स इमं पृथिवीमण्डलमदण्डेनाशस्त्रेणाभिनिर्जित्याध्यावसिष्यति सह धर्मेणेति । तस्मान्निवेशनं कुमारस्य क्रियतामिति । तत्र स्त्रीगणपरिवृतो रतिं वेत्स्यति, नाभिनिष्क्रमिष्यति । एवमस्मार्क 10 चक्रवर्तिवंशस्य चानुपच्छेदो भविष्यति । मानिताश्च भविष्यामोऽनवद्याश्च सर्वकोटराजभिः ॥ ततो राजा शुद्धोदन एवमाह – यद्येवं तेन हि व्यवलोकयत कतमा कन्या कुमारस्या- नुरूपा स्यात् । तत्र पञ्चमात्राणि शाक्यशतानि । एकैक एवमाह -मम दुहिता अनुरूपा स्यात् कुमारस्य । सुरूपा मम दुहितेति । राजा प्राह - दुरासदः कुमारः । तत् प्रतिवेदयिष्यामस्तावत् कुमारस्य, मतमा ते कन्या रोचत इति । ततश्च ते सर्वे संनिपत्य कुमारस्यैनां प्रकृतिमारोचयन्ति स्म । तान् कुमार उवाच सममे दिवसे प्रतिपचनं श्रोप्यथेति ॥ ततो बोधिसत्वस्यैतदभवत्- विदितं मम अनन्त कामदोपाः सरणसरसशोकदुःखमूलाः । भयकर विपरमंनिकाशाः असननिभा असिधारतुन्यरूपाः ॥ १॥ कामगुणि न मेऽस्ति छन्दरागो ने च असु शोभमि इस्निगारमध्ये । पर्नु अहु वने वसेप पूर्णी प्यानसमाधिमुग्पेन शान्तचित्तः ॥ २ ॥ इति ॥ REETECr for HEM. २.२ देव जानीया for देवो सानीयार, ३R भूय एक दिन for "RRARE ESTOr ममम. •RT for ta2Rोगाने for eनु भा पने. 15 -20 25 ·सिल्पसंदर्शनपरिवों द्वादशः। अप सा दारिका पुरोहितस्य चरणौ गृहीत्वा एवमाह -केन ते महाब्राह्मण कार्यम् ! पुरोहित आह- 5 L141 10 शुद्धोदनस्य तनयः परमाभिरूपो द्वात्रिंशलक्षणधरो गुणतेजयुक्तः । तेनेति गाथ लिखिता गुणये वधूना यस्या गुणास्ति हि इमे स हि तस्य पत्नी ॥ १५ ॥ स तस्यास्त लेखमुपनामयति स्म ॥ अथ सा दारिका तं गाथालेख वाचयित्वा स्मितमुपदय तं पुरोहितं गाथयाध्यमापत् -- मोति ब्राह्मण गुणा अनुरूप सर्वे सो मे पतिर्भवतु सौम्य सुरूपरूपः। भणहि कुमारु यदि कार्य म है विलम्ब मा हीनप्राकृतजनेन भवेय वासः ॥ १६ ॥ इति ॥ अथ स खल पुरोहितो राजानं शुद्धोदनमुपसंक्रम्यैव तमर्थमारोचयति स्म -- दृष्टा मया देव कन्या या कुमारस्यानुरूपा स्यात् । आह - कस्यासौ ! आह - दण्डपाणेर्दैव शाक्यस्य दुहिता ॥ अय राज्ञः शुद्धोदनस्यैतदभवत् – दुरासदः कुमारः शुभाधिमुक्तश्च । प्रायेण च मातृ- ग्रामोऽसंविद्यमानगुणोऽपि गुणानामात्मनि प्रजानीते । यन्वहमशोकभाण्डकानि कारयेयम्, यानि कुमारः सर्वदारिकाम्योऽनुप्रयच्छेत् । तत्र यस्यां दारिकायां कुमारस्य चक्षुरभिनिवेदयति, तां कुमारस्य वरयिष्यामीति ॥ अथ खल राजा शुद्धोदनोऽशोकभाण्डानि कारयति स्मै सुवर्णमयानि रूप्यमयानि नाना- 20 रत्नमयानि । कारयित्वा च कपिलवस्तुनि महानगैरे घण्टाघोपणां कारयामास – सप्तमे दिवसे कुमारो दर्शनं दास्यति, अशोकभाण्डकानि च दारिकाभ्यो विश्राणयिष्यति । तत्र सर्वदारिकाभिः संस्थागारे संनिपतितव्यमिति ॥ इति हि भिक्षवः सप्तमे दिवसे बोधिसत्वः संस्थागारमुपसंक्रम्य भद्रासने न्यपीदत् । राजापि शुद्धोदनोऽदृश्यपुरयान् स्थापयति स्म - यस्यां दारिकायां कुमारस्य चक्षुः 25 R 162 संनिविशेत् , तां ममारोचयध्वमिति ॥ इति हि मिक्षवो यावन्त्यः कपिलवस्तुनि महानगरे दारिकास्ताः सर्वा येन संस्थागारो येन च बोधिसत्त्वस्तेनोपसंक्रामन् बोधिसत्वस्य दर्शनाय अशोकभाण्टकानि च प्रतिगृहीतुम् ॥ 15 L142 १R मा for म हू. २R om. इति. ३ R गुणानात्मनि for गुणानामात्मनि, ४ र प्रतिज्ञानीते for प्रभा'. ५R'वेश्यति for वेश्यति. ६ After स्म, Radds वैइयमयानि. ७ R नपरवरे for नगरे. ८R ग्रहीतम् for प्रतिग्रहीतुम्.

·R'नि' for "निप्प'. २Rom.इन. ३R'वस्तुनि मह for 'वस्तुमहा. ४Rपिपरमेर ९८ 5 10 एते गुणाः संविद्यन्ते क्षत्रियकन्याया वा ब्राह्मणकन्याया वा वैश्यकन्याया वा शूद्रकन्याया अय खउ भिक्षवः स पुरोहितस्तं गायालेखं गृहीत्वा कपिलवस्तुनि महानगरे गृहा- से निशनं प्रविष्टोऽमासीत् पत्यामभिरूपां प्रासादिक दर्शनीयां परमपा ललितविस्तरे न च पानगृद्ध न रसेषु न शब्दगन्धे निभभिव्यविगता स्वधनेन तुष्टा ॥ ९॥ सत्ये स्थिता न पि च चञ्चल नैव भ्रान्ता न च उद्धतोन्नतस्थिता हिरिवस्त्रछना । नं च दृष्टिमङ्गलरता सद धर्मयुक्ता कायेन वाच मनसा सद शुद्धभावा ॥ १० ॥ न च स्त्यानमिद्धबहुला न च मानमूढा मीमांसयुक्त सुकृता सद धर्मचारी । श्वश्रौ च तस्य श्वशुरे यथ शास्तप्रेमा दासी कलत्र जनि यादृशमात्मप्रेम ॥ ११ ॥ शास्त्रे विधिज्ञ कुशला गणिका यथैव पश्चात् स्वपेत् प्रथममुत्थिहते च शय्यात् । मैत्रानुवर्ति अकुहापि च मातृभूता एतादृशीं मि नृपते वधुकां वृणीष्व ॥ १२ ॥ इति । अथ खलु भिक्षवो राजा शुद्धोदन इमा गाथा वाचयित्वा पुरोहितमामन्त्रयते स्म गच्छ त्वं महाब्राह्मण कपिलवस्तुमहानगरे । सर्वगृहाण्यनुप्रविश्य कन्या व्यवलोकय । यस्या वा तां कन्यामस्माकं प्रतिवेदय । तत्कस्माद्धेतोः ? न हि कुमारः कुलार्थिको न गोत्रार्थिकः । गुणार्थिक एव कुमारः॥ तस्यां च वेलायामिमां गाथामभाषत- ब्राह्मणी क्षत्रियां कन्यां वेश्यां शूद्री तथैव च । यस्या एते गुणाः सन्ति तां मे कन्यां प्रवेदय ॥ १३ ॥ न कुलेन न गोत्रेण कुमारो मम विस्मितः । गुणे सत्ये च धर्मे च तत्रास्य रमते मनः॥ १४ ॥ इति ॥ कन्यां ) । सोऽनुर्येण विचरन् येन दण्डपाणेः शाक्यस्य निवेशनं तेनोपसंक्रामन् । नानाणां प्रपनयापनावस्यों खीरलमिय स्पायमानाम् । 15 20 25 kurikपेन. ५ पुष RTH. R"यौवनावस्पितfor 'नायरा.

·शिल्पसंदर्शनपरिवतों द्वादशः। - 5 L141 10 अप सा दारिका पुरोहितस्य चरणौ गृहीत्वा एवमाह -केन ते महाबाह्मण कार्यम् ! पुरोहित आह- शुद्धोदनस्य तनयः परमाभिरूपो द्वात्रिंशलक्षणधरो गुणतेजयुक्तः । तेनेति गाथ लिखिता गुणये वधूनां यस्या गुणास्ति हि इमे स हि तस्य पत्नी ॥१५॥ स तस्यास्त लेखमुपनामयति स्म ॥ अथ सा दारिका तं गाथालेख वाचयित्वा स्मितमुपदर्य तं पुरोहितं गाथयाध्यभापत्- मोति ब्राह्मण गुणा अनुरूप सर्वे सो मे पतिर्भवतु सौम्य सुरूपरूपः। भणहि कुमारु यदि कार्य म है विलम्ब मा हीनप्राकृतजनेन भवेय वासः ।। १६॥ इति । अथ स खलु पुरोहितो राजानं शुद्धोदनमुपसंगम्यैव तमर्थमारोच्यति स्म – दृष्टा मया देव कन्या या कुमारस्यानुरूपा स्यात् । आह - कस्यासौ ? आह -- दण्डपाणेदेव शाक्यस्य दुहिता ॥ अथ राज्ञः शुद्धोदनस्यैतदभवत् - दुरासदः कुमारः शुभाधिमुक्तश्च । प्रायेण च मातृ- ग्रामोऽसंविद्यमानगुणोऽपि गुणानामात्मनि प्रजानीते । यन्त्वहमशोकभाण्डकानि कारयेयम् , यानि कुमारः सर्वदारिकाभ्योऽनुप्रयच्छेत् । तत्र यस्यां दारिकायां कुमारस्य चक्षुरभिनिवेदयति, ता कुमारस्य वरयिष्यामीति ।। अथ खल राजा शुद्धोदनोऽशोकभाण्डानि कारयति स्मै सुवर्णमयानि रूप्यमयानि नाना- रत्नमयानि । कारयित्वा च कपिलवस्तुनि महानगैरे घण्टाघोपणां कारयामास – सप्तमे दिवसे कुमारो दर्शनं दास्यति, अशोकभाण्डकानि च दारिकाभ्यो विश्राणयिष्यति । तत्र सर्वदारिकाभिः संस्थागारे संनिपतितव्यमिति ॥ इति हि भिक्षवः सप्तमे दिवसे बोधिसत्वः संस्थागारमुपसंक्रम्य भद्रासने न्यपीदत् । राजापि शुद्धोदनोऽदृश्यपुख्यान् स्थापयति स्म – यस्या दारिकाया कुमारस्य चक्षुः 25 R 162 संनिविशेत् , तां ममारोचयध्वमिति ॥ इति हि भिक्षवो यावत्यः कपिलवस्तुनि महानगरे दारिकास्ताः सर्वा येन संस्थागारो येन च बोधिसत्त्वस्तेनोपसंक्रामन् बोधिसत्वस्य दर्शनाय अशोकभाण्डकानि च प्रतिगृहीतुम् ॥ 15 20 L142 १R मा for म हू. २ Rom. इति. ३ R गुणानात्मनि for गुणानामात्मनि. ४ र प्रतिजानीते for प्रजा. ५R'वेक्ष्यति for "वेश्यति. ६ After स्म, Radds वैडूर्यमयानि. ७R नगरवरे for 'नगरे, ८R ग्रहीतुम् for प्रतिग्रहीतुम्.

·. १०० ललितविस्तरे इति हि भिक्षवो बोधिसत्वो यथागताभ्यस्ताभ्यो दारिकाम्योऽशोकभाण्डकान्यनु- प्रयच्छति स्म । ताश्च दारिका न शक्नुवन्ति स्म वोधिसत्त्वस्य श्रियं तेजश्च सोदुम् । ता अशोकभाण्डकानि गृहीत्वा शीघ्रं शीघ्रमेव प्रक्रामन्ति स्म ॥ अथ दण्डपाणेः शाक्यस्य दुहिता गोपा नाम शाक्यकन्या, सा.दासीगणपरिवृता पुरस्कृता 5 येन संस्थागारो येन च बोधिसत्त्वस्तेनोपसंक्रामत् । उपसंक्रम्यैकान्तेऽस्थात् बोधिसत्त्वमनिमेषाभ्यां नयनाभ्यां प्रेक्षमाणा । तद्यदा बोधिसत्त्वेन सर्वाप्पशोकभाण्डानि दत्तानि, तदा सा बोधिसत्वमुपसंक्रम्य प्रहसितवदना बोधिसत्त्वमेवमाह - कुमार किं ते मयापनीतं यस्त्वं मां विमानयसि आह - नाहं त्वां विमानयामि, अपि तु खलु पुनस्त्वमभिपश्चादागतेति । स तस्यै 10 चौनेकशतसहस्रमूल्यमङ्गुलीयकं निर्मुच्य प्रादात् ॥ सा प्राह - इदमहं कुमार तवान्तिकादर्हामि ? आह - इमानि मदीयान्याभरणानि, गृह्यताम् । सा आह - न वयं कुमारं व्यलंकरिष्यामः? अलंकरिप्यामो वयं कुमारम् । इत्युक्त्वा सा कन्या प्रक्रामत् ।। ततस्तैर्गुह्यपुरुयै राजानं शुद्धोदनमुपसंक्रम्यैप वृत्तान्तो निवेदितोऽभूत् - देव दण्डपाणेः 15 शाक्यस्य दुहिता गोपा नाम शाक्यकन्या, तस्यां कुमारस्य चक्षुनिविष्टम् , मुहूर्त च तयोः संलापोऽभूत् ॥ इत्येतत्सल वचनं श्रुत्वा राजा शुद्धोदनो दण्डपाणेः शाक्यस्य पुरोहितं दौत्येन प्रेषयति या ते दुहिता, सा मम कुमारस्य प्रदीयतामिति॥ दण्डपाणिराह - आर्य कुमारो गृहे सुखसंवृद्धः । अस्माकं चायं कुलधर्मः शिल्पइस्य २० क्त्या दातव्या नाशिल्पज्ञस्येति । कुमारच न शिल्पज्ञो नासिधनुष्कलापयुद्धसालम्भविधिज्ञः । तत्कयमशिल्पज्ञायाहं दुहितरं दास्यामि ! इत्पेतच राज्ञः प्रतिवेदितम् । ततो राज्ञ एतदभवत्-द्विरैपीदमहं सहधर्मेण चोदितः । यदावि मयोक्तं कस्माच्छाक्यकुमाराः कुमारस्योपस्थानाय नागच्छन्तीति तदाप्यहमभिहित:-किं धेयं मण्डफस्योपस्थानं करिष्याम इति । एतर्थप्येवमिति प्रध्यायनिषण्णोऽभूत् ।। बोधिसत्वचैनं वृत्तान्तमश्रोपीत् । श्रुत्वा च येन राजा शुद्धोदनस्तेनोपसंक्रामत् । उपसंक्रम्यरमाह - देव किमिदं दीनमनास्तिष्टसि ? राजा आह - अलं ते कुमार अनेन । कुमार आह.- देव सपा तापवश्यमेवमाल्यातव्यम् । यावनिरपि बोधिसत्त्वो राजानं शुद्रोदनं परिपृश्यति स्म। 25 १R समम पथा' for सनभिाया. ३ तदने for चानेह'. ३ कुमाराय tor कुमारस्य YR दिपि तदद for दिपीरमई.५R बसमस्यो for यं महायोप.

·R 164 L144 5 10 शिल्पसंदर्शनपरिवतों द्वादशः। 43797 ततो राजा शुद्धोदनो बोधिसत्त्वाय तां प्रकृतिमारोचयति स्म । तां श्रुत्वा बोधिसत्व आह - देव अस्ति पुनरिह नगरे कश्चियो मया साध समर्थः शिल्पेन शिल्पमुपदर्शयितुम् ! ततो राजा शुद्धोदनः प्रहसितबदनो बोधिसत्वमेवमाह -- शक्यसि पुनस्त्वं पुत्र शिल्पमुपदर्शयितुम् ! से आह - वाढेशक्यामि देव । तेन हि संनिपात्यन्तां सर्वशिल्पज्ञाः, येषां पुरतः स्वं शिल्पमुपदर्शयिष्यामि ॥ ततो राजा शुद्धोदनः कपिलवस्तुनि महानगरवरे घण्टाघोषणां कारयति स्म - सप्तमे दिवसे कुमारः स्खं शिल्पमुपर्देर्शयति । तत्र सर्वशिल्पज्ञैः संनिपतितव्यम् ।। तत्र सप्तमे दिवसे पश्चमात्राणि शाश्यकुमारशतानि संनिपतितान्यभूवन् । दण्डपाणेश्च शाक्यस्य दुहिता गोपा नाम शाक्येकन्या जपपताका स्थापिताभूत्-यो वा अत्र असिवनु- फलापयुद्धसालम्भेषु जेष्यति, तस्यैपा भविष्यतीति ।। तत्र सर्वपुरतो देवदत्तः कुमारी नगरादभिनिष्क्रामति स्म । श्वेतश्च हस्ती महाप्रमाणो बोधिसत्त्वस्याथै नगरं प्रवेश्यते स्म । तत्र देवदत्तः कुमार ईाया च शाक्यबलमदेन च मत्तः। । स तं हस्तिनागं वामेन पाणिना शुण्डायां गृहीत्वा दक्षिणेन पाणिना चपेटया एक्प्रहारेणैव हतोऽभूत् ॥ तस्यानन्तरं सुन्दरनन्दकुमारोऽभिनिष्क्रामति स्म । सोऽद्राक्षीतं हस्तिनाग नगरद्वारे 15 हतम् । दृष्ट्वा च पर्यपृच्छत् – केनायं हत इति । तत्र महाजनकाय आह – देवदत्तेनेति । स आह -अशोभनमिदं देवदत्तस्य । स तं हस्तिनागं लाङ्गले गृहीत्वा नगरद्वारादर्पकर्यति स्म ।। तदनन्तरं बोधिसत्वो रथाभिरूढोऽभिनिष्क्रामति स्म । अद्राक्षीद्वोधिसत्त्वस्तं हस्तिनं हतम् । दृष्ट्वा च पर्यपृच्छत् - केनाय हत इति । आहुः - देवदत्तेनेति । आह – अशोभनं देवदत्तस्य । फैन पुनरस्मान्नगरद्वारादपकर्षित इति । आतुः – सुन्दरनन्देनेति । आह – शोभनमिदं सुन्दर- 20_L 145 नन्दस्य । किं तु महाकायोऽयं सत्तः । सोऽयं क्लिन्नः सर्वनगरं दौर्गन्धैन स्फुरिष्यतीति ।। ततः कुमारो रथस्य एवैकं पादं भूमौ प्रसार्य पादाङ्गुष्टेन तं हस्तिनागं लाङ्कले गृहीत्वा सप्त प्राकारान् सप्त च परिखानतिक्रम्य वहिर्नगरस्य क्रोशमात्रे प्रक्षिपति स्म । यत्र व प्रदेशे स हस्ती पतितस्तस्मिन् प्रदेशे महद्विलं संवृत्तं यत्सांप्रतं हस्तिगर्तेत्यभिधीयते ॥ तत्र देवमनुजाः शतसहस्राणि हाहाकारकिलकिलाप्रवेडितशतसहस्राणि प्रामुञ्चन् 1 25 चैलविक्षेपांश्चाकार्पः । गगनतलगताश्च देवपुत्रा इमे गाथेऽभापन्त. यथ मत्तगजेन्द्रगतीनां पादाङ्गुष्टतलेन गजेन्दम् । सप्त पुरापरिखा अतिक्रम्य क्षिप्तु बहिः स्वपुरातु, अयं हि ॥ १७॥ R 165 IR शक्ष्यसि for शक्यसि, २ R om, स. ३R शश्यामि for शक्यामि. ४ R दर्शयिष्यति for "दर्शयति. ५R adas तया. ६R हस्तिन for दस्तिनार्ग. UR'काया आहुः for 'काय आद. ..R. हस्तिन for हस्तिनाग, ९ R 'कर्षयति for कर्षति. १• स्फुरयिष्यति for स्फुरिष्य. ११ हस्तिन for हस्तिनाग. १२ . पुपुरात for स्वपुरतु. ।

·१०२ ललितविस्तरे 15 निसशयमेप सुनेधा मानबलेन समुच्छ्तिकायान् । ससारपुरातु बहिर्धा एके क्षपिष्यति प्रज्ञबलेन ॥ १८ ॥ इति हि पञ्चमात्राणि शाक्यकुमारशतानि नगरान्निष्क्रम्य येनान्यतम पृथिवीप्रदेशो यत्र शाक्यकुमारा शिल्पमुपदर्शयन्ति स्म तेनोपसक्रामन् । राजापि शुद्धोदनो महलकमहल्काश्च 5 शाक्या महाश्च जनैकायो येनासौ पृथिवीप्रदेशस्तेनोपसकामन् बोधिसत्त्वस्य चान्येषा च शाक्य कुमाराणा शिल्पविशेष द्रष्टुकामा ॥ तत्र आदित एव ये शाक्यकुमारा लिप्या पटुंविधिज्ञास्ते बोधिसत्वेन सार्घ लिपिं विशेषयन्ति स्म । तत्र तै शाक्यैर्विश्वामित्र आचार्य साक्षी स्थापितोऽभूत् - स त्व व्यवलोकय क्तमोऽत्र कुमारो लिपिज्ञाने विशिष्यते यदि वा लेख्यतो यदि वा बहुलिपिनिर्यागत । अथ विश्वामित्र 10 आचार्य प्रत्यक्षो बोधिसत्वस्य लिपिज्ञाने स्मितमुपदर्शयन्निने गाथेऽभापत-- मनुष्यलोकेऽय च देवलोके गन्धर्वलोकेऽप्यसुरेद्रलोके। यावन्ति केचिल्लिपि सतलोके तत्रैप पारगतु शुद्धसत्त्व ॥ १९॥ नामापि यूय च अह च तेपा लिपीन जानाम न चाक्षराणाम् । यान्येष जानाति मनुष्यचन्द्रो अहमत्र प्रत्यक्षु विजेष्यतेऽयम् ॥ २० ॥ शाक्या आहे – विशिष्यता तावत्कुमारो लिपिज्ञाने। सख्याज्ञाने कुमारो विशेषयितव्यो जिज्ञास्पश्च । तत्रार्जुनो नाम शाक्यगणको महामात्र सख्यागणनासु पारगत , स्थापितोऽभूत् - स त्व व्यवलोकय कतमोऽत्र कुमारो विशिष्यते सख्याज्ञानत इति । तत्र बोधिसत्वश्चोदिशति स्म, एकश्च शाक्यकुमारो निक्षिपति स्म, न च परिप्रापयति स्म । बोधिसत्त्वस्पैक द्वी प्रयश्चत्वार पञ्चदश विंशत्रिंशञ्चत्वारिंशत्पञ्चाशच्छत यावपञ्चापि शाक्यकुमार 20 शतानि युगपत्काले निक्षिपति स्म, न च परिप्रापयन्ति स्म । ततो बोधिसत्व आह - उद्दिशत यूयम् , अह निक्षेप्स्यामीति। तत्रैकशास्यकुमारो बोधिसत्त्वस्योदिशति स्म, न च परिप्रापयति स्म । द्वापपि प्रयोऽपि पश्चापि दशापि विंशत्यपि त्रिंशदपि चत्वारिंशदपि पञ्चाशदपि यावत्पश्चापि शाक्यकुमारशतानि युगपदुद्दिशन्ति स्म । न च परिणापयन्ति स्म बोधिसत्वस्य निक्षिपत ।। बोधिसत्व आह - अलमलमनेन विवादेन । सर्व इदानीमकीभूत्वा ममोदिशत, अह 25 निक्षेप्स्यामीति । तत्र पञ्चमात्राणि शाश्यकुमारशतायेकवचनोदाहारेणापूर्वचरित समुद्दिशन्ति स्म, बोधिसत्वश्वासम्दो निक्षिपति स्म । एवमपर्यता सर्वशाक्यकुमारा , अंथ पर्यतश्च वोधिसत्व ॥ ततोऽर्जुनो गणमहामात्र आश्चर्यप्राप्त इमे गायेऽभापत- ज्ञानस्य शीघ्रता साधु बुद्धे सपरिपृच्छता । पयमानशतान्यते निम्तिा गणनापये ॥ २१ ॥ 1R एy for एक. २R पिपिप्यति for क्षपि ३R 'महरिशयाय for 'महार YR जननिम्म्यो for अनायो ५Rनिपिविधनारfor पविधि पविगायन {R'नियत tor "निदन्न R नि for नि ८R om from पाघिमात्य Rom. अप • Rrforrt Rगुरना for सरिता स साक्षी । प्रापयन्ति ।

·१०३ R 108 - L148 शिल्पसंदर्शनपरिवतों द्वादशः। ईदृशीच इयं प्रज्ञा बुद्धिर्शनं स्मृतिर्गतिः । अद्यापि शिक्षते चार्य गणितं ज्ञानसागरः ॥ २२ ॥ ततः सर्वशास्यगण आश्चर्यप्राप्तः परमविस्मयोपन्नोऽभूत् । एककण्ठाधेमा पाच- मभाषन्त-जयति जयति भोः सर्वार्थसिदः कुमारः । सर्वे चासनेभ्य उत्याय पृताञ्जलिपुटा भूत्वा बोधिसत्वं नमस्कृत्य राजानं शुद्धोदनमेतदवोचन् – लाभास्ते महाराज परमेसुलब्धाः, यस्य । ते पुत्र एवं शीमलघुजवचपलपरिपृच्छाप्रतिभान इति ॥ अय स राजा शुद्धोदनो बोधिसत्वमेवमाह-शस्यसि पुत्र अर्जुनन गणमहामात्रेण साध संख्याज्ञानकौशल्यगणनागतिमनुप्रवेष्टम् । तेन हि गण्यताम् । अथार्जुनो गणकगहामात्रो बोधि- सत्वमेवमाह - जानीपे त्वं कुमार कोटिशतोत्तरां नाम गणनागतिम् ! बोधिसत्त्व आहे . शक्यामि देय । आह - जानाम्यहम् । आह – कयं पुनः कोटिशतोत्तरा गणनागतिरनुप्रवेष्टव्या ! 10 बोधिसत्त्व आह – शतं कोटीनामयुतं नामोच्यते । शतमयुतानां नियुतो नामोच्यते । शर्त नियुतानां ककरं नामोच्यते । शतं कङ्कराणां विवरं नामोन्यते । शतं विवराणामक्षोभ्य नामोच्यते । शतमक्षोभ्याणां विवाहं नामोच्यते । शतं विवाहानामुत्सङ्ग नामोच्यते । शतमुत्समानां बहुलं नामोच्यते । शतं बहुलानां नागबलं नामोच्यते । शर्त नागबलानां तिटिलम्ग नामोच्यते । शतं तिटिलम्भानां व्यवस्थानप्रज्ञप्तिर्नामोच्यते । शतं व्यवस्थानप्रज्ञप्तीनां हेतुहिलं नामोच्यते । 15 शतं हेतुहिलानां करैकुर्नामोच्यते । शतं करकूणां हेचिन्द्रियं नामोच्यते । शतं हेविन्द्रियाणां समाप्तलम्भं नामोच्यते । शतं समाप्तलम्भानां गणनागतिर्नामोच्यते । शतं गणनागतीनां निरवयं नामोच्यते । शतं निरवद्यानां मुदाबलं नामोच्यते । शतं मुद्राबलानां सवलं नामोव्यते । शतं सर्वबलानां विसंज्ञागती नामोच्यते । शतं विसंज्ञागतीनां सर्वसंज्ञा नामोच्यते । शत सर्वसंज्ञाना विभूतंगमा नागोव्यते । शतं विभूतंगमानां तल्लक्षणं नामोच्यते । इति हि तलक्षणगणनया 20 सुमेरुपर्वतराजो लक्षनिक्षेपक्रियया परिक्षयं गच्छेत् । अतोऽयुत्तरि वजामवती नाम गणना, यस्यां गणनायां गङ्गानदीवालिकासमा लक्षनिक्षेपक्रियया परिक्षयं गच्छेयुः । अतोऽप्युत्तरि ध्वजाप्रनिशामणी नाम गणना । अतोऽप्युत्तरि वाहनप्रज्ञप्ति म । अतोऽप्युत्तरि इमा नाम । अतोऽप्युत्तरि कुल्टु नाम । अतोऽप्युत्तरि कुरुटावि नाम। अतोऽयुत्तरि सर्वनिक्षेपा नाम गणना, यस्यां गणनायां दश गहानदीवालिफासमा लैक्षनिक्षेपनियया परिक्षयं गच्छेयुः। 25 अतोऽभ्युत्तर अप्रसारा नाम गणना, या कोटीशत गङ्गानदीवालिकासमा लक्षनिक्षेपाः परिक्षय गच्छेयुः। अतोऽप्युत्तरि परमाणुरजःप्रवेशानुगतानां गणना, यत्र तथागतं स्थापयित्वा बोधिमेड- वरानगतं च सर्वधर्माभिवेकाभिमुखं बोधिसत्त्वं नान्यः कश्चित्सलः सत्वनिकाये संविधते थे एतां गणनां प्रजानाति अन्यवाह वा यो वा स्यान्मादृशः । एवं चरमभाविको विनिक्रान्तगृहवासो बोधिसत्त्यः ।। PR "विस्मयमापनो for' विस्मया'. २R परमाः मुलधाः for परम'. ३R शल्यसि for शायसि. ४ R पणन महा for गणकमदा'. ५Rom. योधिसत्व भाद - शक्यागि देय. ६R करहुः for E. Rant for an. < Ren" for aftstRom. from erat upto go गाम. १० लक्षाक्षेप for रक्षनिक्षेप. ११R पोधिमण्डल" for मोधिमण्ड'. १२R मन एषा गणनानु- प्रवेष्टम्या । अर्जुनों tor म एता .अर्जुनो'. R 169 । 4149 .

·१०४ ललितविस्तरे. - . अर्जुनोऽवोचत् – कथं कुमार परमाणुरजःप्रवेशगणनानुप्रवेष्टव्या ? बोधिसत्त्व आह सप्त परमाणुरजांस्येणुः । सप्ताणवस्तुतिः । सप्तऋतेरेकं वातायनरजः। सप्त वातायनरजांस्येकं शशरजः। सप्त शशरजांस्येकमेडकरजः । सप्तैडकरजांस्येकं गोरजः। सप्त गोरजांस्येकं लिक्षारजः । सप्त लिक्षाः सर्पपः । सप्तसर्पपाद्यवः । सप्तयवादङ्गुलीपर्व । द्वादशामुग्लीपर्वाणि क्तिस्तिः । द्वे वितस्ती हस्तः । चत्वारो हस्ता धनुः । धनुःसहस्रं मार्गध्वजाक्रोशः । चत्वारः क्रोशा योजनम् । तत्र को युष्माकं योजनपिण्ड प्रजानाति ? कियन्ति तानि परमाणुरजांसि भवन्ति ! अर्जुनोऽवोचत् -- अहमेव तावकुमार संमोहमापन्नः, किमङ्ग पुनर्ये चान्येऽल्पबुद्धयः । निर्दिशतु कुमारो योजनपिण्ड कियन्ति तानि परमाणुरजांसि भवन्तीति । बोधिसत्वोऽवोचत् – तत्र योजनपिण्डः परमाणुरजसां परिपूर्णमक्षोभ्यनयुतमेकं त्रिंशच्च कोटीनयुतशतसहस्राणि पष्टिश्च ) कोटीशतानि द्वात्रिंशतिश्च कोट्यः पञ्च च दशशतसहस्राणि द्वादश च सहस्राणि एतावान योजनपिण्डः परमाणुरजोनिक्षेपस्य । अनेन प्रवेशेनाय जम्बुद्वीपः सप्तयोजनसहस्राणि । गोदानीयोऽष्टौ योजनसहस्राणि । पूर्वविदेहो नव योजनसहस्राणि । उत्तरकुरुद्वीपो दशयोजनसहस्राणि । अनेन प्रवेशेनेमं चातुर्तीपक लोकधातुं प्रमुखं कृत्वा परिपूर्णकोटीशतं चातुर्दीपकानां लोकधातूनां यत्र कोटीशतं महासमुद्राणाम् , कोटीशतं चक्रवालमहाचक्रवालानाम्, कोटीशतं सुमेरुणां 5 पर्वतरजानाम् , कोटीशतं चातुर्महाराजिकानां देवानाम् , कोटीशतं त्रयत्रिंशानाम् , कोटीशतं यामानाम् , कोटीशतं तुपितानाम् , कोटीशतं निर्माणरतीनाम् , कोटीशतं परनिर्मितवशवर्तीनाम् , कोटीशतं ब्रह्मकायिकानाम् , कोटीशतं ब्रह्मपुरोहितानाम् , कोटीशतं ब्रह्मपापद्यानाम् , कोटीशत महाँत्रमाणाम् , कोटीशतं परीत्ताभानाम् , कोटीशतं अप्रमाणाभानाम् , कोटीशतं आभास्वराणाम् , कोटीशतं परीत्तशुभानाम् , कोटीशतं अप्रमाणशुभानाम्, कोटीशतं शुभकृत्स्नानाम् , कोटीशतं 20 अनभ्रकाणाम् , कोटीशतं पुण्यप्रसवानाम् , कोटीशतं बृहत्फलानाम् , कीटीशतं असंज्ञिसत्त्वानाम् , कोटीशतं अतपानाम्, कोटीशतं सुद्देशानाम् , कोटीशतं सुदर्शनानाम् , कोटीशतं अकनिष्टानां देवानाम् । अयमुच्यते त्रिसाहनमहासाहस्रलोकधातुर्विपुलश्च विस्तीर्णश्च । सयावन्ति योजनशतानि (परमाणुरजांसि त्रिसाहनमहासाहस्रलोकधातौ)यावन्ति योजनसहस्राणि, यावन्ति योजनकोटयः, यावन्ति योजननयुतानि .... पेयौलं .... यावद्यावन्तो योजनाग्रसारा 25 गणनाः । क्यिन्त्येतानि परमाणुरजांसि इत्याह । संख्यागणना व्यतिवृत्ता ह्येषां गणनानां तदुच्यते- ऽत्येयमिति । अतोऽसंख्येयतमानि परमाणुरजांसि यानि त्रिसाहस्रमहासाहस्रलोकधातौ भवन्ति ।। अस्मिन् खल्ल पुनर्गणनापरिवर्ते बोधिसत्वेन निर्दिश्यमाने अर्जुनो गणकमहामानः सश्च शास्यगणस्तुष्ट उदप आत्तमनाः प्रमुदित आश्चर्याद्भुतप्राप्तोऽभूत् । ते सन एयैसर्वशः स्थिता अभूयन् । परिशिष्टसामरणोधिसत्वमभिठादयन्ति स्म ।। कोटीशतं अबृहानाम्, IRaलि रेपुः for रजांस्यगुः. १ R सप्त रेणात्रुटि: for सप्तागरस्युतिः. ३R सप्ततिरेक for सारे.Y Lलियाः for शि.५R माग' for माग. Rom. कोटीशन सुमेरुणा पर्यंत रसनान, . REA. CR अस' for Rom.टी भनपानाम्. • Rment for पनत Rom. पेपाल, १२Rगणना for गगनाना.

·शिल्पसंदर्शनपरिवती द्वादशः। १०५ 1151 R 172 अथ खल्वर्गुनो गणमहामान इमे गाऽभाषत - कोटीशतं च अयुता नयुतास्तथर नियुतानु यङ्करगती तथ निम्बराध । अक्षोभिणी परमज्ञानु न मेऽस्त्यतोऽर्थ मत उत्तरे गणनमप्रतिमस्य ज्ञानम् ॥ २३ ॥ 5 अपि च भो शाक्या - 10 निसाहनि रजाश्रयन्तका तृणन ओपधियो जलस्य निन्दन् । हुकारेण न्यसेय एक्नेियो को पुनि निस्मयु पञ्चभि शतेभि ॥ २४ ॥ ता देवमनुजा शतसहस्राणि हाहाकारफिलिक्लिाप्रवेटितशतसहस्राणि प्रामुञ्चन् । गगनतलगताश्च देवपुत्रा इमा गाथा अभापन्त - यापन्त सत्त्व निखिठेन त्रियघयुक्ता चित्तानि चेतसिफाजि वितर्कितानि । होना प्रणीत तथ सक्षिपविक्षिण ये एकरिम चित्तपरिवर्ति प्रजानि सान् ॥ २५ ॥ इति हि भिक्षनोऽभिभूता स शाक्यकुमारा अभूपन् । बोधिसत्त्व एव विशिष्यते । 15 R 173 तदनन्तर लविते पविते जमिते सर्वत्र बोधिसत्व एव विशिष्यते स्म । गगनतलगताश्व देव- पुत्रा इमा गायामभापत- ततपसगुणेन सयमेन क्षमदममेनटेन कल्पकोट्य । अर्थ वृतु घुकायचित्तनेता तस्य जस्य विशेषता शृणोये ॥ २६ ॥ इह गृहगत युष्मे पझ्यथा सत्त्वसारम् अपि न दशसु दिक्ष गच्छतेऽय क्षणेन । अपरिमितजिनाना पूजनामेप कुर्वन् मणिग्नकपिचित्रैर्लेकमातुष्वनन्ता ॥ २७ ॥ न च पुन गति आगतिं च अस्या यूय प्रजानथ तानदृद्धिप्राप्तो। को जनिति" विस्मयो जनेया असदृश एप करोय गौरयोऽस्मिन् ॥ २८ ॥ एर मृत्ला बोधिसत्त्व एव विशिष्यते स्म ॥ तत्र शाक्या आहु - युद्धेषु ताबलुमारो विशेषयितव्यो जिज्ञास्यश्च । तत्र बोधिसत्व एकात स्थितोऽभूत् । तानि च पञ्चमात्राणि शाम्यकुमारशतानि युगपाध्यन्ति स्म Rm for गगी. २R मतोतरे for 'मत उत्तरे ३R निसाहस रजासियन्तना for the Dine. ४R तृणवारे for तृणान ५. प्रक्षेउित' for "प्रवेडिन ६R निखिरे for निखिलेन "Bal tor अय, ८R जनस्य for अवस्य ९R शृणोथा for शृणोय १•R अस्य for अस्या. ११R जति for जपित 20 L152 25 R 174 त १४ ·5 १०८ ललितविस्तर आश्चर्य भोः । न च नाम अनेन योग्या कृता, इदं चेदृशं शिल्पकौशलम् । गगनतलगताश्च देवपुत्रा राजानं शुद्धोदनं तं च महान्तं जनकायमेवमाहुः -- कोऽत्र विस्मयो मनुजाः । तत्कस्मात् ! एप धरणिमण्डे पूर्वबुद्धासनस्थः शमर्थवनु गृहीत्वा शून्यनैरात्मबाणै । क्लेशरिपु निहत्वा दृष्टिजालं च भित्त्वा शिवविरजमशोकां प्राप्स्यते बोधिमन्याम् ॥ ३३ ॥ एवमुक्त्वा ते देवपुत्रा बोधिसत्त्वं दिव्यैः पुष्पैरभ्यवकीर्य प्राक्रामन् ।। एवं लविते प्राग्वल्लिपिमुद्रागणनासंख्यसालम्भधनुर्वेदे जविते प्लविते तरणे इम्बस्ने हस्तिग्रीवायामश्वपृष्ठे रये धनुष्कलापे स्थैर्यस्थाम्नि सुशौर्य बाहुव्यायामे अकुशमहे पाशाहे 10 उद्याने निर्याणे अश्याने मुष्टिबन्धे पर्देबन्धे शिखाबन्धे ठेथे भेद्य दालने स्फालने अक्षुण्णवेधित्वे मर्मवेधित्वे शब्दवेधित्वे दृढप्रहारित्वे अक्षकीडायां काव्यकरणे ग्रन्थे चित्रे रूपे रूपकर्मणि धीते अग्निकर्मणि वीणाया वाद्ये नृत्ये गीते पठिते आख्याने हास्ये लास्ये नाटये विडम्बिते माल्यग्रथने संवाहिते मणिरागे वनरागे मायाकृते स्वप्नाध्याये शकुनिरुते स्त्रीलक्षणे पुरुषलक्षणे अश्वलक्षणे हस्तिलक्षणे गोलक्षणे अजलक्षणे मिश्रलक्षणे कौटुभेश्वरलक्षणे निर्धण्टे 15 निगमे पुराणे इतिहासे वेदे व्याकरणे निरुक्ते शिक्षीयां छन्दस्विन्यां यज्ञकल्ले ज्योतिषे सांख्ये योगे क्रियाकल्पे वैशिके वैशेषिके अर्थविद्यायां बार्हस्पत्ये अम्भिये आसुर्थे मृगपक्षिरते हेतुविद्यायां जलयत्रे मच्छिष्टकृते सूचिकर्मणि विदलकर्मणि पत्रछेदे गन्धयुक्तौ - इत्येवमायासु सकर्मकलासु लौक्किादिषु दिव्यमानुष्यकातिक्रान्तासु सर्वत्र बोधिसल एव विशिष्यते स्म ।। अथ खलु पुनस्तेन समयेन दण्डपाणि शाक्य. स्वा दुहितरं गोपा शाक्यकन्या 20 बोधिसत्त्वाय प्रादात् । सा च राज्ञा शुद्धोदनेनानुपूर्वेण बोधिसत्वस्य वृताभूत् ॥ तर खल्वपि बोधिसत्वश्चतुरशीतित्रीसहस्राणा मध्ये प्राप्तो लोकोनुभवनतया क्रीडयन्तं परिचारयन्तमात्मानमुपदर्शयति स्म । तासा चतुरशीने स्त्रीसहस्राणा गोपा शाक्यक्त्या सर्वसामप्रमहिप्यभिषिक्ताभूत् ॥ तत्र खल्वपि गोपा शाक्पकल्या न कंचिद् दृष्ट्वा वदन छाटयति स्म श्वश्रू वा 25 श्वशुरं वान्तर्जनं वा । ते तामुपयायन्ति स्म, विचारयन्ति स्म- नववधूका हि नामें प्रतिलीना तिष्ठति, इयं पुनतिर सौ इति । ततो गोपा शाक्यकन्या एता प्रकृति श्रुन्या सर्वस्यान्तर्जनस्य पुरत स्पिचा इमा गाथा अभायन- विवृत शोभते आर्य आसनस्थानचम्म । मणिरत्नं बजाने या भाममान प्रभास्वरम् ॥ ३४ ॥ १R पेमा lor पेम्पा. २Rom मनुजा R गम for प. Y R om 'पक्षधे, YRITT RS lor pi fa. Rorta for . 6Rfstreret for PARATI Re for अमि... Rोधिगरवाय. URनुभयन नयाप ममान for मरनता १R नामा' for मी. PRT for गत रममाण -- ·१०१ 5 L158 10 शिल्पसंदर्शनपरिवतों द्वादशः। गच्छन् वै शोभते आर्य आगच्छन्नपि शोभते । स्थितो वाष निषण्णो वा आर्यः सर्वत्र शोभते ॥ ३५ ॥ कथयं शोभते आर्यस्तष्णीभूतोऽपि शोभते । कलविको यथा पक्षी दर्शनन स्वरेण वा ॥ ३६ ।। कुशचीरनिवस्तो वा मन्दचैलः कृशंतनुः । शोभतेऽसौ सतेजेन गुणवान् गुणभूषितः ॥ ३७॥ सर्वेण शोभते आर्यो यस्य पापं न विद्यते । कियद्विभूषितो बालः पापैचारी न शोभते ॥ ३८ ॥ ये किल्बिषाः स्वदृदये मधुरासु वाचं कुम्भो विपस्मि परिषिक्त यथामृतेन । दुस्पर्श शैलशिलवत् कठिनान्तरात्मा सर्पस्य वा विरसु दर्शन तादृशानाम् ॥ ३९ ॥ सर्वेषु ते नमिषु सर्वमुपैति सौम्याः सर्वेषु तीर्यमिव सर्वगोपजीव्याः। दधिक्षीरपूर्णवतुल्य सदैव आर्या शुद्धात्मदर्शनु सुमङ्गल तादृशानाम् ॥ ४० ॥ यः पापमित्र परिवर्जित दीर्घरात्रं कल्याणमित्ररतनैश्च परिगृहीताः। पापं विवर्जयि निवेशयि बुद्धधर्मे सफलं सुमङ्गाठ सुदर्शनु तादृशानाम् ॥ ४१ ॥ ये कायसंवृत सुसंवृतकायदोषाः ये वाचसंवृत सदानवेकीर्णवाचः । गुप्तेन्द्रिया सुनिभृताश्च मनःप्रसन्नाः कि तादृशान वदनं प्रतिछादयित्वा ॥ ४२ ॥ यत्रा सहस्र यदि छादयि आत्मभान चित्तं च येषु विवृतं न हिरी न लना। न च येषु ईदृश गुणा नपि सत्यवाक्यं नग्ने विनग्नतर ते विचरन्ति लोके ।। ४३ ॥ 15 R 181 20 25 AR गच्छंस्तु. २R कुशचीरी* for कुशचीर'. ,३ R पापकारी. ४R मधुराः मुवाचः for मधुरामु पाच. ५R विषस्य. ६R सर्वस्य for सर्पस्य, GR.युद्ध मुदर्शन for शुद्धात्मदर्शन. ८ मुसंयन' for मंचूत'. SR कीर्ण' for. 'कोण.. R ना for नग्ने.

·10 अय दण्डपाणि. शाक्यकुमारानेतदवोचत् - जिज्ञासितमिदं दृष्टं च । हन्तेदानीमिक्षेप. ललितविस्तरे. इति हि द्वात्रिंशच्छाक्यकुमाराः सालम्भाय स्थिताः । तदा नन्दश्चानन्दश्च बोधिसत्वमभि- गतौ सालम्भाय । तौ समनन्तरे स्पृष्टावेव बोधिसत्लेन पाणिना । तौ बोधिसत्त्वस्य बलं तेजश्चासहमानौ धरणीत प्रपतितावभूताम् । तदनन्तरं देवदत्तः कुमारो गर्वितश्च मानी च बलवानेत्र तब्धः शाक्यमानेन च तैयो बोधिसत्वेन सार्ध विस्पर्धमानः सर्वावन्तं रङ्गमण्डलं प्रदक्षिणीकृत्य 5 विक्रीडैमानो बोधिसत्त्वमभिपतति स्म । अथ बोधिसत्वोऽसंभ्रान्त एवात्वरन् दक्षिणेन पाणिना सलील देवदत्तं कुमारं गृहीत्वा निगिनत परिवर्त्य माननिग्रहार्थमविहिंसाबुद्धया मैत्रेण चित्तेन धरणीतले निक्षिपति स्म । न चास्य कार्य व्याबाधते स्म । ततो बोधिसत्त्वोऽप्याह – अलमलमनेन विवादेन । सर्व एव एकीभूत्वा इदानी सालम्भायागच्छतेति ॥ अथ ते सर्वे हर्षिता भूवा बोधिसत्वमभिनिपतिताः । ते समनन्तरस्पृष्टा बोधिसत्वेन बोधिसत्त्वस्य श्रियं तेजश्च कायबलं स्थानं चासहमानाः स्पृष्टमात्रा एव बोधिसत्वेन धरणितले प्रापतन् । तत्र मन्मनुजशतसहस्राणि हीहीकारकिलकिलाप्रवेडितशतसहस्राण्यकार्पः । गगनतलगताश्च देवपुत्रा महान्तं पुष्पवर्षमभिप्रवृष्यकस्वरेणेमां गाथामभाषन्त यावन्त सत्वनयुता दशसू दिशासु ते दुष्टमल्लमहनग्नसमा भवेयुः । एकक्षणेन निपतेयु नरर्षभस्य संस्पृष्टमात्र निपतेयु क्षितीतलेस्मि ॥ २९ ॥ मेहः सुमेरु तथ वज्रकचक्रेवालाः ये चान्य पर्वत कचिदशसू दिशासु । पाणिभ्य गृह्य मसिचूर्णनिभां प्रकुर्यात् को विस्मयो मनुजआश्रयके अंसारे ॥ ३०॥ एपो द्रुमेन्द्रप्रपरे महदुष्टमहं मारं ससैन्यसबलं सहयं घजाने । मैत्रीवरेन विनिहत्य हि कृष्णबन्धु यावत् स्मृशिष्यति अनुत्तरबोधि सान्तम् ॥ ३१ ॥ इति ॥ एवं वृत्या बोधिसत्व एव विशिष्यते स्म ॥ 15 20 51 चतुर्दा क्रोशेवयरमयी भेरी स्थापिताभूत् । दण्टपाणेोजनद्वयेऽयस्मयी मेरी स्यापिताभूत् । Raw tor तम. RRom. तपो. FREEरमागो for निकोडमानो. 1. सतोड for सील. ५ वर्षमान निप्र for परिदन्यं मानन्ति र एभया ना भूला. "ए प्रोडित for प्रो CRom. 'नयुता. या माश्याला... Rमारे सारे. 111 प्रविष्यात जितिनी ·०७ - R 170 10 ॥ R177 शिल्पसंदर्शनपरियों द्वादशः। बोधिसत्वस्प दशसु क्रोशेवयस्मयी भेरी स्थापिताभूत् । तस्यानन्तरं सप्त ताला अयस्मयी वराहप्रतिमा यन्त्रयुक्ता स्थापिताभूत् । तत्रानन्देन द्वाभ्यां मोशाभ्यां भैर्याहताभूत्, ततोत्तेरि न शक्नोति स्म । देवदत्तेन चतुःकोशस्या भेाहताभूत् , नोर्तरि शक्कोति रूप । सुन्दरनन्देन षकोशस्था मेहताभूत्, नोरि शक्नोति स्म । दण्डपाणिना द्विपोजनस्था मर्याहताभूत, निर्विद्धौ च नोत्तरि शक्नोति स्म । तत्र बोधिसत्त्वस्य यद्यदेव धनुरुपानम्यते स्म, तत्तदेव । विच्छियते स्म । ततो बोधिसत्त्व आह - अस्तीह देव नगरे किंचिदन्यद्धनुर्यन्ममारोपणं सहेत कायबलस्थामं च ! राजा आह - अस्ति पुत्र । कुमार आह - फ तदेव ? राजा आह -- तब पुत्र पितामहः सिंहहनुर्नामाभूत्, तस्य यद्धनुस्तदेव तर्हि देवकुळे गन्धमाल्यैर्महीयते । न पुनस्तत्कश्चिष्ठकोति.स्म तदनुरारोपयितुं प्रागेव पूरयितुम् । बोधिसत्व आह -- आनीयतां देव तद्वनः । जिज्ञासियामहे तावद्यावत्तद्धनुरुपनामितमभूत् । तत्र सर्वे शान्यकुमाराः परमेणापि प्रयत्नेन व्यायच्छमाना न शक्नुवन्ति स्म तमनुरारोपयितुं प्रागेव पूरवितुम् । ततस्तद्धनुर्दण्डपाणेः शाक्यस्योपनामितमभूत् । अथ दण्डपाणिः शाक्यः सर्व कायबलस्थाम संजनय्य तद्धनुरारोपयितुमारब्धोऽभूत् । न च शक्नोति स्म । याबद्बोधिसत्वस्योपनामितमभूत् । तद्बोधिसत्वो गृहीत्वा आसनादनुत्तिष्टनेवार्धपर्यतं कृत्वा वामेन पाणिना (गृहीत्वा ) दक्षिणेन पाणिना एकाअल्पमेणारोपितवानभूत् । तस्य धनुप आरोप्यमाणस्य 15 सर्व कपिलवस्तु महानगरं शब्देनाभिविज्ञप्तमभूत् । सर्वनगरजनश्च विह्वलीभूतोऽन्योन्यमपृच्छत् - कस्यायमेवंविधः शब्द इति । अन्ये तदवोचत् - सिद्धार्थेन किल कुमारेण पैतामहधनुरारोपितम् , तस्यायं शब्द इति । तत्र देवमनुजशतसहस्राणि हाहाकारकिलिकिलाप्रवेडितशतसहस्राणि प्रामुञ्चन् । गगनंतलगताश्च देवपुत्रा राजानं शुद्धोदनं तं च महान्तं जनकार्य गाथयाध्यभाषन्त -- यथ पूरित एप धनुर्मुनिना न च उत्यितु ऑसनि नो च भूमी । निःसंशयु पूर्णमभिप्रायु मुनि- लघु मेष्यति जिन च मारचमूम् ॥ ३२ ॥ इति हि भिक्षयो बोधिसत्त्वस्तद्वनः पूरयित्वेषु गृहीत्वा तादृशेन वलस्थाम्ना तमिपूं क्षिपति स्म, येन या चानन्दस्य भेरी या च देवदत्तस्य यात्रसुन्दरनन्दस्य याबद्दण्डपाणेताः सर्वा 25 अभिनिर्भिय तां च दशक्रोशस्थां स्वकामयस्मयीं मेरी सप्तताला यन्त्रयुक्तवराहप्रतिमामभिनिर्भिव सइपुर्वरणीतलं प्रविश्य अदर्शनाभासोऽभूत्। यत्रच प्रदेशे स इयुर्भूमितलं भित्वौ प्रविष्टस्तस्मिन् प्रदेशे कूपः संवृत्तः, यदद्यत्वेऽपि शरकूप इत्यभिधीयते । तत्र देवमनुष्यशतसहस्राणि हीहीकार- किलिकिलाप्रवेडितशतसहस्राणि प्रामुञ्चन् । सर्वश्च शाक्यगणो विस्मितोऽभूत् आश्चर्यप्राप्तः- L155 ४R बोधिसत्त्वेन. ५ Rom. देव. ६R जिज्ञासिष्यामः ७R आरोपितममूत् for 'रोपितवानभूत्. १R तत उत्तरं for ततोत्तरि. २ R नोत्तरं for नोत्तर. ३R निविद्धा for निविदा. ८R एतदवोचत् tor अन्ये तदवोचनू. १R जननिकाय for जनरायं. १R आसनिनाच for आसनि नो च. ११R सेभित्वा for मिया. १२R अद्यापि for अद्यत्वेऽपि. । .20 R 128 ·११० ललितविस्तरे 5 - 3 याश्चित्तगुप्त सततेन्द्रियसंयताश्च न च अन्यसत्त्वमनसा स्वपतीन तुष्टाः । आदित्यचन्द्रसदृशा विवृत्तप्रकाशा कि तादृशान वदनं प्रतिछादयित्वा ॥ १४ ॥ अपि च जानन्ति आशयु मम ऋषयो महात्मा परचित्तबुद्धिकुशलास्तथ देवसंघाः। यथ मह्य शीलगुणसंवरु अप्रमादो वदनावगुण्ठनमतः प्रकरोमि किं मे ॥ १५॥ अश्रोषीद्भिक्षवो राजा शुद्धोदनो नाम गोपायाः शाक्यकन्याया इमामेवरूपां सर्वां गाथां प्रतिभाननिर्देशम् । श्रुत्वा च पुनस्तुष्ट उदग्र आत्तमनाः प्रमुदितः प्रीतिसौमनस्यजातोऽनेकरत्न- प्रत्युत्तेन दूष्ययुगेन कोटीशतसहस्रमूल्येन च मुक्ताहारेणाभिजातलोहितमुक्ताप्रत्युप्तया च सुवर्ण- मालया गोपां शाक्यकन्यामभिच्छाद्यैनमुदानमुदानयति स्म-- यथा च पुत्रो मम भूपितो गुणैः तथा च कन्या स्वगुणा प्रभासते। विशुद्धसत्त्वौ तदुभौ समागतो समेति सर्पिर्यथ सर्पिमण्डे ॥ ४६॥ इति ।। ( अनुपूर्वेण यथापूर्ववद्वोधिसत्त्वप्रमुखाः स्वपुरं प्रक्रामन्त ।) 10 15 20 इति श्रीललितविस्तरे शिल्पसंदर्शनपरिवर्तो नाम द्वादशमोऽध्यायः॥ IRom.sमाम. २R पुष्पयुवेन 11 प्रयुगेन. ३R स्यगुणः. सरिंगण्टे for रामिण्टे. ५Rom.मपाय ·१३ संचोदनापरिवर्तस्त्रयोदशः। इति हि भिक्षन आत्मस्तहर्पमुदीरयन्त आगता आसन् बोधिसत्वस्यात पुरमध्यगतस्पे- अनेकैवै गयक्षगन्धर्वासुरगरुडकिन्नरमहोरगशफनालोकपाला, ये बोधिसत्वस्य पूजाफर्मणे R 163 L160 औत्सुक्त्यमापस्पते स्म ॥ R184 तत्र भिक्षवो अपरेण समयेन समहुलाना देवनागयक्षगन्धर्मासुरगल्डकिनरमहोरग- शक्रनालोकपालानामेतदभवत् - अतिचिर बताय सपुरपोऽन्त पुरे निलम्बित । ये चास्येमे 5 दीर्घरात्र परिपाचिता सत्वाश्चतुर्भि समहवस्तुभिदनिन प्रियवाक्येनार्थक्रियपा समानार्थतया, यस्प बोधिोप्तस्य धर्मदेशितमाज्ञास्यन्ति, तत्सहैव च तानि धर्मभाजनानि सर्याप्यन्तर्हितानि भविष्यन्ति । बोधिसत्वश्व पश्चादभिनिष्क्रम्यानुत्तरा सम्यक्सोधिमभिसभोत्स्यते ।। ततस्ते सगौरवा सप्रेतीक्षा प्राञ्जलीभूता बोधिसत्व नमस्यन्ति स्म । एवमभिप्राया- थोदीक्षमाणा स्थिता अभूवन् -कदा च नाम तद्भविष्यति यद्वय वरप्रवर शुद्धसत्त्वमभि 10 निझामन्त पैश्येम, अभिनिष्क्रम्य च तस्मिन् महाद्रुमराजमूलेऽभिनिषद्य सबल मार धर्षयित्वा अनुत्तरा सम्यक्समोधिमभिमबुद्ध दशभिस्तथागतबलै समन्वागत चतुर्भिश्च तथागतवैशारय समन्वागत मष्टादशभिश्वावेणिद्वधर्म समन्वागत त्रिपरिवत द्वादशाकारमनुत्तर धर्मचक्र प्रवर्तयन्त महता बुद्धविक्रीडितेन सदेवमानुपासुरलोक ययाधिमुक्त्या सुभाषितेन सतोषयन्तमिति ॥ तत्र भिक्षवो बोधिसत्यो दीर्घरात्रमसल्येयान् कल्पानुपादाय सतत समितमपेरप्रणेयोऽभूत् । 15 सवलौकिकलोकोत्तरेषु धर्मेषु स्वयमेवाचार्य सकुशलमूलधर्मचर्यासु दीर्घकाल च कालज्ञो वेलाज्ञ समयज्ञोऽभूदच्युतोऽभिज्ञ पञ्चाभिज्ञाभि समन्वागतोऽभूत् । ऋद्धिपादनिक्रीडत सन्द्रिययुशल कालाफालज्ञ कालवेषी महासागर इस प्राप्ता वेला नातिक्रामति स्म । सोऽभिज्ञज्ञानबलेन समन्यागत स्वयमेव सर्व जानाति स्म । अस्याय काल प्रग्रहस्य, अय कालो निग्रहस्य, अर्थ काल सग्रहस्य, अय कालोऽनुग्रहस्य, अय काल उपेक्षाया , अय कालो भाषितस्य, अयं 20 कालस्तूष्णींभावस्य, अय कालो निष्क्रम्यस्य, अप काल प्रतज्याया , अय काल स्वाध्यायस्य, अप कालो योनिशोमनस्कारस्य, अय काल प्रविवेकस्य, अयं काल क्षत्रिपपर्पदमुपसनमितु पेयो पारदय कालो ब्राह्मणगृहपतिपर्पदमुफ्सक्रमितुम् , अय कालो देवनागयक्षगधर्मासुरगरुडकिन्नर महोरगशक्रनमलोकपालभिक्षुभिक्षुण्युपासकोपासिकापर्पदमुपसकमितुम् , अय कालो धर्मदेशनाया , अय काल प्रतिमलयनस्य । सर्वत्र बोधिसत्वो नित्यकाल कालज्ञो भाति स्म कालवेषी ॥ L161 . 25 R'स्यानेकदेवनाग for "स्यानेकैदवनागर, २R पूजाक्रमणि for "कर्मणे ३ सर्वा for सत्या R बोधिसत्त्वस्य for "प्रातस्य ५R सप्रतीता tor तीक्षा ६R पश्यामो for पश्येम "R परिखते for 'परिवर्त' Roms RR for अपर १०R सार्व" for सब ११R निष्फमस्य for निकम्यस्य १२ Rom पेया तिसनीलस्य for 'संशनास ·5 10 15 ललितविस्तरे अथ च पुनर्भिक्षवो वर्मताप्रतिलम्भ एष च चरमभाविकाना बोधिसत्त्वाना यदवश्य दशदिग्लोकधातुस्थितैर्बुद्वैगनद्भिरन्त पुरमन्यगता सगीतियनिर्नादितरेभिरेवरूपैर्धर्ममुखै सचोदितव्या भवन्ति । तत्रेदमुच्यते - ये सत्त्वाग्रा दशदिग्लोके तेषु विशेषोत्तत्र तितुरियै । गाथा गीता इम रतिमधुरा सचोदेन्ती नरवरप्रवरम् ॥ १॥ पूर्वि तुभ्य अयु कृतु प्रणिधी दृष्ट्वा सत्त्वान् दु खशतभरितान् । हैन त्राण जर्गेनिजशरणे भेष्ये नाथु हितकरु परम ॥ २॥ साधो वीरा स्मर चरि पुरिमा या ते आसीजगहितप्रणिधि । गालो वेला अयु तन समयो निष्क्रम्याही ऋषिवरप्रवरा ॥ ३॥ यस्यार्थे ते धनवर विविधा त्यक्ता पूर्वे शिरकरचरणा । मेष्ये बुद्धो नरमरुदमको रोकांनो गुणशतनिचित ॥ ४ ॥ त्व शीलेन व्रततपचरित व क्षान्तीये जगहितकरण । त्व वीर्येणा शुभगुणनिचितो ध्याने प्रज्ञे न तु समु त्रिभवे ॥ ५॥ कोधाविष्टा खिलमलबहुला ते मैत्रीये त्वयि स्फुट सुगता । कारुण्य ते बहुविधमबुंधे मियात्वे शुभगुणरहिते ॥ ६ ॥ पुण्यज्ञाने शुभानिचितामा ध्यानाभिज्ञो प्रतपसि विरजो। ओभोसेसी दश इम दिशतो मेघा मुक्त शशिरिव विमल ।। एते चान्ये बहुविध रुचिरा त्र्यंघोपी जिनस्तरेवेना । ये चोदेन्ती सुरनरमहित निष्क्रम्याही अयु ता समयु ॥ ८ ॥ इति ॥ बोधिसत्रस्य खलु पुनर्भिक्षपस्तस्मिन् गृहपरप्रयाने सर्वोपकरणसमृद्धिसमुदिते ययाभि प्रायसुखविहारानुकूले अमरपुरभवनप्रकाशे वितर्दिनियुंहतोरणगवाक्षहर्नाकुटागारप्रासादवरप्रयरे मर्मरत्नविचित्राटकाररिविधभक्तिसुविभक्ते. उछूितम्वचजपताफानेमरत्नकितिणीजालसमलते 25 अनेकपदामशतसहस्राभिप्रलम्बिते नानारत्नप्रत्युत्ते मुक्ताहाराभिप्रलम्बिने विचित्रपारत्नसम्मोप शोभिते अवसतपामान्यदामकलाप गन्धंघटिकानिधूपिते अवश्यायपटरिततवितानेसर्तकपुप्प परमसुगधिसुरुचिराभिप्रकीर्णपुष्परिणीपुण्डरीकनयनलिनीजालमस्थानपरिभोगबहुले पत्रगुप्तशुक्र सारिककोकिलहंसमयूरचा वाकनालक्लपिङ्कजीजीपकादिनानाविपद्विजगणमधुर स्वरनिकूजिते नीलपैड्यमये धरणीतसंस्थानपरिभोगे सहयप्रतिभासमदर्शन १R चरममाविnt for भाविकाना २R विशेषा for विशेषान्, ३ रतितुर्य for 'तुरिय Rन lor ऐन ५R जगति च for जगजि ६R अायो for अग्रो RBयुधे for भयुधे CR निप्पा आतुभ' or मिया येाग Rआभागेगी 1.Rनुया घोषा for पापा "R 'रिता lor'पना १२Rगपटिश for परि३जोपनीय for नोयन Rधरणतले 20 अतृप्तनयनाभिरम्ये for y ·L163 R187 संचोदनापरिवर्तस्त्रयोदशः। परमप्रीतिप्रामोद्यसंजनने तस्मिन् गृहवरप्रधानेऽज्यावसतो बोधिसत्त्वस्योदारवरशरणभवननिवासिनो- मलविमलनिर्मलाङ्गस्यामुक्तमाल्याभरणस्य प्रवरसुरभिगधानुलेपनानुलिप्तगात्रस्य शुलशुभविमल- विशुद्धनिर्मलबस्त्रावृतशरीरस्य अनेकदिव्यदूष्यसूक्ष्ममुविन्यस्तमृदुकाचिटिन्दिवसुखसंस्पर्शवराम- रचितशपनतलाभिररुढस्य अमरवधूभिरिव सर्वतो अनवद्याप्रतिकूलदर्शनशुभोपचारचरितस्य अभिररुपान्तःपुरमध्यागतस्य शङ्खमैरीमृदङ्गपणवतुणववीणावठविसंपैताडकिपटनकुटसुधोपफमधुर- 5 वेणुनिर्नादितघोपस्तनानातूर्यसंगीतिसंप्रयोगप्रतिबोधितस्य ये च नारीगणाः स्निग्धमधुरमनोज्ञस्वर- वेणुनिर्नादितनिर्घोषस्तेन बोधिसत्वं प्रतिसंबोधयन्ति स्म, तेषां दशदिगवस्थितानां युद्धानां भगवतामधिस्थानेन तेभ्यो वेणुतूर्यनिनादनिघोंपस्तेभ्य इमा बोधिसत्त्वस्य संचोदना गाया निश्चरन्ति स्म- - 10 15 R188 20 या नायर्यों मुदितमनाः प्रसन्नचित्ता बेगुन्यो मधुरमनोरम रणन्ते । आवेशादशदिग्गतां जिनोत्तमानां गाथेमा विविधविचित्रचित्रलपाः ॥९॥ पूर्व ते अयु (कृतु ) प्रणिधी अभूषि वीरा दृष्टेमां जनत सदा अनाथभूताम् । शोचिये जरमरणात्तथान्यदुःखाद् बुद्धित्वा पदमजरं परं अशोकम् ॥१०॥ तत्साधो पुरवर इत शीघ्र निष्क्रया पुरिमपिभि चीर्णम् । आक्रम्या धरणितलप्रदेश संबुद्धया असदृशजिनज्ञानम् ॥ ११ ॥ पूर्वे ते धनरतन विचित्रा त्यक्ताभूत् करचरणप्रियात्मा। एषोऽया तब समयु महर्षे धाँध जगि विभज अनन्तम् ॥ १२॥ शीलं ते शुभ विमलमखण्डं पूर्वान्ते वर सततमभूषी। शीलेनानतिसदृशु महर्षे शोचेही जगु विविधकिलेशैः ॥ १३ ॥ १R'मालाभरणस्य for 'माल्या , २ R'पुष्पगुच्छसूक्ष्म for "दिव्यदृष्यसूक्ष्म. ३R संपताडावचर सुघोष for संपताइकिपलनफुलमुघोष'. ४ र प्रमुदित or मुदित. ५ R पूर्यन्त for पूर्वते. ६ Rमरणं for 'मरणात्. ७R पुरखरत for पुरवर इत ८R अपिभिश्च for 'ऋषिभि. ९R एयोध्य for एषोन्या. १०R पूर्व ते for पूर्वान्ते. ११ । अभापी for अभूपी. L164 25 ·ललितविस्तरे . 5 10 *15 क्षान्तीये भव शतचरितस्त्वं क्षान्तास्ते जगि विविध दुरुक्ताः । क्षान्ताये क्षमदमनिरतात्म नैष्क्रम्ये मति कुरु द्विपदेन्द्रा ॥ १४ ॥ वीर्य ते दृढमचलमकम्प्यं पूर्वान्ते पृथु सुगत अभूवन् । धर्णित्वा नमुचि शठं ससैन्यं शोपिण्ये त्रय सकलअपायात् ॥ १५ ॥ यस्यार्थे व्रततप चरितस्त्वं ध्यायित्वा कलिकल्लुपकिलेशां । त्वं वर्षा अमृतजलमोघं तही चिरतृषित अनाथां ॥ १६ ॥ तो पूर्वी गिरवरमनुचिन्त्या निष्क्रम्या पुरवर इत शीघ्रम् । बुद्धित्वा पदममृतमशोक तर्पिये अमृतरसि तृपाता ॥ १७ ॥ प्रज्ञाया परिचरिकुशल त्वं ज्ञानं ते पृथु विपुलमनन्तम् । मूढानां विमतिपयस्थितानां प्रज्ञाभां शुभचिर कुरु त्वम् ।। १८ ॥ मैत्रायां भव शतचरितस्वं कारण्ये वर मुदित उपेक्षे । यामेवा वैरचारे चरितस्त्वं तामेवा चरिं विभज जगस्य ॥ १९ ॥ एवं दश दिश जिनतेज- या वै गुणकुसुमविचित्राः। तूर्येभ्यो विविधमनुरवन्ते चोदेन्ती शयनगतकुमारम् ॥२०॥ यदै पुन प्रमुदित रतिकर प्रमदा. सुरुचिर सुमधुर प्रभणिषु हरियैः। १R नमुचित tor नमुवि शठ.:२ र तृषिताननाथां. ३R इचिरो for 'रुचिर. ४ Rom. परचरि. ५R घरचरि for चरि..६ र एतानी for एवं ता. GR विविधमनोरमं for विविधमनुरवन्ते. 20 25 ८R यदि for यद.

·संचोदनापरिवर्तस्त्रयोदशः। 1165 . 5 R 190 10 15 अय जिन दशदिशि सुरनरदमकाः गिरवरगनुरवि ततु रवि तुरियः ॥ २१ ॥ कृत त्वयि हितकर बहुगुण जनतो निजिनितु निजगुण विचरति गतिः । स्मर स्मर पुरिमक नततपचरण लघु व्रज द्रुमवरु स्मुंश पदममृतम् ॥ २२ ॥ सुतृपित नरमह जिनगुणरहिता वयि मति प्रतिबल अमृतरसददा ।। दशवलगुणधर बुधजनमॆहितं लघु त्वयि नरपति विभहि अमृतम् ॥ २३ ॥ त्यजि त्ययि पुरि भवि धनमणिकनका सखि प्रिय सुत महि सनगरनिगमा । शिरमपि त्यजि स्वकै करचरनयना जगति य हितकर जिनगुणनिरता ॥ २४ ॥ पुरि तुम नरवरसुतु नूपु यदभू नरु तव अभिमुख इम गिरमवची। दद मम इम महि सनगरनिगमा त्यजि तद प्रमुदित न च मनु क्षुभितो ॥ २५ ॥ पुरि तुम नरपति स्वंकु द्विज यदभू गुरुनि परिचार न च दुहि परतो। स्पैयिसु द्विजवर बहुजन कुशले च्युतु ततु भवगतु मरुपुरनिलयम् ॥ २६ ॥ पुरि तुम नृपसुत ऋषिवरु यद्भ छिनि तब तनुरुह कलिनुपु रुपितो। कृत त्वयि कुलक्रिय न च मनु क्षुभितो पैयु तत्र सैवि तद करतलचरण. ॥ २७ ॥ स्यमु पुन ऋषिसुत लयि पुरि पदभू व्रतरतु गुरुभरु गिरिवरनिलये। हत भव नृपतिन विस्त इपुणा कृप ता तहि नृप न च मनु क्षुमितो ॥ २८ ॥ १R जनता for जनतो. २R विचरसि. ३. स्पृशय for स्पृश. R 'महिते for 'महितं. ५R विभनति. ६R स्वकुल for स्वकु. ७R'चरण for चर..RY for पु. ९R स्वल for स्या. १० गुरुजन for 'जनि. ११R स्थपयसि. १२ कुलकिये. १३ R अयु tor पयु. १४R प्रह for सवि. १५R स्मर for स्यम्. १६ R पुर for पुरि. R 191 20 : 25 L166 ·ललितविस्तरे 5 10 पुरि तुम गुणधर मृगपति यदभू गिरिनदिवहुजलि दुयमनु पुरुयो। हित भव त्वयि नह स्थलपयि स्थपितो उपनयि तव अरि न च मनु क्षुभितो ।। २९ ॥ पुरि तुम नरवर त्यजि सुतु यदभू मणि तब प्रपतितु जलधरि विपुले । च्यवयित क्षयितु त्वय महउदधि लमि तद धनमणि दृढबल वषमी॥ ३० ॥ पुरि तुम सुपुरुष ऋषिवरु यदभू द्विज तक उपगतु भव मम शरणम् । भणि ऋषि द्विजवर मम रिपुउपने त्यजि त्वयं स्वकि तनु न च द्विज त्यजसे ॥ ३१ ।। स्यमु ऋपि उपगतु पुरि द्रुमनिलये रुचि भणि तरुरुह कति इम गणये । सुविदित सुगणित यय तहि किशला तथ तब अवितथ समगिर रचिता ॥ ३२ ॥ सुकुल सुगुणधर पुरि द्रुमि वसतो क्षयगतु न च त्यजि कृतु स्मरि पुरिमम् । मरुपति प्रमुदितु तव गुण स्मरतो श्रियकारे दुम्बरि यथरिव पुरिमा ।। ३३ ।। इति तब असदृश व्रततपचरणा बहुगुण गुणधर गुणपथि चरतो। त्यजि महि सनगरि अयु तब समयो लघु जगु स्थपयहि जिनगुणचरणे ॥ ३४ ॥ यद प्रमदरतना शुभवस्त्रा मूषितगात्रा वरप्रवरु तुरियों सुमनोज्ञा संप्रभणीषु । अथ दशैसू दिशतो जिनतेजैथ विचित्रा इति बिपू मधुरा स्तघोषा तूर्यस्वरेभ्यः ॥ ३५ ॥ 15 20 25 91 १R स्थलपति for पथि. २R पुरि tor अरि. ३ Rक्षपयतु, ४ R स्वय for त्वय. ५ र तद मणि पुन for तद धनमणि. ६R नर for मम. . R स्वस for लय. ८ स्मर for स्यमु. R हे सुकुलगुणधर for पुल मुगुण. १. Reमरते for स्मरतो. ११R यय शिव for यपरिष. १२R मुरिय मनोज्ञा tor तुरिया सुमनोशा. १३R दशदिशतो for दशसू दिशतो. १४R रवि मुमधुरा for रविपू मधुरा.

·११७ 5 10 L168 R195 संचोदनापरिवर्तस्त्रयोदशः। तव प्रणिधी पुरिमे बहुकल्पां लोकप्रदीपा जरमरणप्रसिते अहु लोके त्राणु भविष्ये । स्मर पुरिम्पणिधि नरसिंहो या ति अभूषी अयु समयो त्वमिहा द्विपदेन्द्रा निष्कमणाय ॥ ३६ ।। भवनयुते त्वमिहा बहुदानं दत्तमनेकं धनकनका रतना शुभवस्त्रा रत्नविचित्रा । करचरणा नयना प्रियपुत्रा राज्य समृद्ध त्वयि त्यजितं न च ते खिलदोषा याचनकेषु ।। ३७ ।। शिगुनृपति स्वामिहा शशिकेतो आसि सुदंष्ट्रो कृप करुणामनसो मणिचूडो चन्द्रप्रदीपः । इति प्रमुखा करिया दृढशूरो राजसुनेत्रो बहु नृपति नयुता रत दाने त्वं सैविकुर्वन् ॥ ३८ ॥ तव सुगता चरितो बहुकल्पां शीलचरीये मणिरत्ना विमला सदशाभूच्छीलविशुद्धिः । त्वयि चरता चमरी यथ बालं रक्षितु शीलं कृतु त्वमिहा जगति विपुलीथ शीलरतेना ॥ ३९ ॥ गजवर त्वमिहा रिपुलुब्धे विद्धु इपूणा कृप करणा जनिया अतिरौद्रे छादितु शोमे । परित्यजि ते रुचिरा शुभदन्ता न च त्यजि शीलं इति प्रमुखा करिया बहु तुभ्यं शीलविकुर्ती ॥ ४० ॥ त्वयि सहिता जगतोऽहित अनेका दुःखसहस्रा बहुकटुकावचनं वधबन्धा शान्तिरतेना । परिचारित पुरिमे नैर ये ते सर्वसुखेना पुन वधकास्तव तेहै अभूवन् तच्च ति क्षान्तम् || ११॥ गिरिप्रवरानिलये तुम नाथा ऋक्षु यदासी हिमकिरणा सलिला भयभीतं त्वं नरु गृहा । परिचरसि विविधा फलमूलैः सर्वसुखेना लघु वधकां स तो उपनेत्री तं च ति क्षान्तम् ॥ ४२ ॥ 15 20 R196 25 १R नरसिंहपतेभूद् for नरसिंहा या ति अभूषीद. २R प्रियमुत for 'पुत्रा. ३ र रतिदाने tor रत दाने. ४ R सर्वि कुर्वन् for सविकुर्वन्. ५१ चरिता for चरितो. ६R सदृशाशील for सदृशाभूच्छील. "R चरि for चमरी. ८R विपुलार्थः for 'लार्थ. .२ रिपु लन्धो for लुन्धे. १० R परिवारित for "चारित. ११R नरपते for नर ये ते. १२ तेवभुनु तं च for तेह अभूवन तथ. १३ र हिमकिरण- मलिनं for हिमकिरणा सलिला. १४R तवापनेती for तवा उपनेत्री.

·5 10 ललितविस्तरे दृदु संस्थितमचलमकम्प्यं वीर्यु तवासीत् व्रततपसा विविधा गुणज्ञानं एषत बोधिम् । कृतु अबलो नमुची वशवी वीयबलेना अयु समयो त्वमिहा नरसिंहा निष्क्रमणाय ॥ १३॥ हयप्रवर त्वमिहा पुरि औसी हेमसुवर्णो लघु गगने व्रजसे कृपजातो राक्षसिद्वीपम् । व्यसनगत मनुजां तद गृह्या क्षेमि थपेसी इति प्रमुखा करिया बहु तुभ्यं वीर्यविकुर्वा ॥ ४४ ॥ दमशमथे नियमाहतक्लेशा प्यायिन अनों लघु चपलं विषय रतिलोलं चित्तुं दमित्या । कृतु स्वर्गुणो त्वमिहा जगतोऽर्थे ध्यानरतेना अयु समयो त्वमिही वरसला ध्यानविकुर्वा ॥ ४५ ।। लं पुरिमे ऋषि सुस्थितु आसी ध्यानरतीये तृपरहिता मनुजा त्वमें गृह्या राज्यभिपिश्ची । दशकुशली जनिता थपिता ते ब्राँपयेषु च्युत मनुजा जिवू तद सर्वे ब्रह्मानिकेतम् ॥ १६ ॥ दिशिविदिशि विविधागतिज्ञाने त्वं सुविधिज्ञो परचरिता जगति स्तज्ञाने इन्द्रियज्ञाने । नयविनये विविधामतिधारे पारगतस्त्वं अयु समयो स्वमिहा नृपसूनो निष्क्रमणाय ॥ ४७॥ त्वयि पुरिमा जनता इम दृष्ट्वा दृष्टिविपन्ना जरमरणा विविधा बहुदैःखे कृगता हि । भविभत्रकरणो ऋजुमार्गे स्वामनुबद्धा हततमस त्वमिहा कृतु लोके अधु महन्तो ॥ १८॥ इति विविधा रुचिरा गुणयुक्ता गाय विचित्रा ततु रविध तुरियेभी जिनतेजा चोदपि वीरम् । दुःखभरितज ते इह दृष्ट्या मा स्वमुपेक्षा अयु समयो त्वमिहा वखं निष्क्रमणाय ॥ ४९ ॥ 15 . 20 25 IRनु वेकन for अपलो. २R आसीator आसी. ३Rध्यमनशत for'गत. ४ मनुमान्तर for मनुजा तद.५R अश्या for अप्रा. ६R स्वगुणा for स्वगुगो. ७Rom. अयु रामयो.. Rस्वमिहावर for स्वमिहा पर R त्वयु... ग्रामपटेम् lor "पयेपु. ११R प्रजिट for प्रजिए. १२ Rom. खमिदा १३R.R: for'से. १४R भवति तय करणा for भयविभाकरणो. १५R 'अनत for 'जनत. १६ वरपद for'बुद्ध.

·संचोदयापरिवर्तस्त्रयोदशः। R 109 10 विचित्रवतरत्नहारगन्धमाल्यभूषिता प्रसन्नचित्त प्रेमजात नारियो प्रहर्पिता । प्रबोधयन्ति येऽप्रसत्व दूर्यसंप्रवादितः जिनानुभावि एकरूप गाय तूर्य निधरी ॥ ५० ॥ यस्यार्थि तुभ्य कल्प नैक त्यक्तु त्याग दुस्त्यजा सुचीर्ण शील क्षान्ति वीर्य ध्यान प्रज्ञ भाविता । जगद्धितार्थ सो ति काल सांप्रतं उपस्थितो नैष्क्रम्यबुद्धि चिन्तयाशु मा विलम्ब नायक ॥ ५१ ॥ त्यक्त पूर्वि रत्नकोश स्वर्णरूप्यभूषणा यष्टा ति यज्ञ नैकलप तासु तासु जातिषु । त्यक्त भार्य पुत्र घीत कायु राज्यु जीवितं योधिहेतरप्रमेय त्यक्तु दुस्त्यजा त्वया ॥ ५२ ॥ अभूपि त्वं अदीनपुण्य राज विश्रुतश्रियो निमिधरो निमिश्च कृष्ण बन्धु ) ब्रह्मदत्त केसरी । सहस्रयज्ञ धर्मचिन्ति अर्चिमान् धनु सुचिन्तितार्थ दीनसत्व येति त्यक्त दुयजा ॥ ५३॥ सुतसोम दीसवीर्य पुण्यरश्मि यो सोऽभू महत्यागवन्तु स्यामवन्तु यः कृतज्ञ त्वं अभूः । राजर्षि चन्द्ररूपवन्तु शूर सत्यवर्धनो सुभाषितंगवेषि राजि असि सुमतिं च सूरतो ।। ५४ ॥ चन्द्रप्रभो विशेषगामि रेणुभू दिशांपति प्रदानशूर काशिराजु रत्नचूड एति चान्यि पार्थिवेन्द्र येभि त्यक्त दुस्त्यजा यथा ति वृष्ट त्यागवृष्टि एप धर्म वर्षही ॥ ५५॥ दृष्टा ति पूर्वि सत्तसार गङ्गवाहकोपमा कृता ति तेथे बुद्धपूज अप्रमेयविन्तिया । घराप्रबोधि एपमाण सत्त्वमोक्षकारणादू अयं स काल प्राप्तु सूरु निष्कमा पुरोत्तमात् ॥ ५६ ॥ 15 R200 20 L171 शान्तागः। 25 १R प्रमशत for "प्रज्ञ. २R यह for यथा. ३त्यका ति मार्या for त्यक्त भार्य पुत्र धीत. ४R अभूषीम for अभूपि. ५R विश्रुत निया for "भियो. ६Rढधनी for 'धनु.. R दीनसत्त्वा 4 tor दीनसत्त्व ये ति. ८ दुस्त्यमा सुता. for दुस्त्यजा. १R चन्द्रप्रभा for प्रमो. 10 R रेणुभूदिशा for रेणभ दिशांपति. ११R सन्तत for शान्तगः. १२R तेषु for तेष. .

·१२० ललितविस्तरे 10 प्रथमेन ते अमोघदर्शि शालपुप्यपूजितो विरोचनः प्रसन्नचित्त प्रेक्षितैः क्षणान्तरम् । हरीतकी च एक दत्त दुन्दुमिस्वराय ते तृणोत्थं गृह्य धारिता ति दृष्ट चन्दनं गृहम् ।। ५७ ॥ पुरप्रवेशि रेणु दृष्ट क्षिप्तु चूर्णमुष्टिका धर्मेश्वराय साधुकारु दत्तु धर्म भापतो। नमो नमः समन्तदासँ दृष्ट वाच भाषिता महार्चिस्कन्धि स्वर्णमाल क्षिप्त हर्पितेन ते ॥ ५८ ॥ धर्मध्वजो दशाप्रदानि रोधु मुङ्ग मुष्टिना अशोकपुष्पि ज्ञानकेतु यागुपान सारथिः । रत्नशिखी च दीपदानि पद्मयोनि ओषधी सर्वाभिभूश्च मुक्तहारि पद्मदानि सागरो ॥ ५९॥ वितानदानि पद्मगर्भि सिंह वर्षसंस्तरे शोलेन्द्रराज सर्पिदानि क्षीरत्यागि पुष्पिती । यशोदत्तु कुरुण्टंपुष्पि 'सत्यदासँ भोजेने कायु प्रणामि ज्ञानमेरु नागदत्तु चीवरे ॥ ६०॥ अत्युच्चगामि चन्दनानि तीक्ष्णलोहमुष्टिना महावियूह पद्मदानि रश्मिराज रत्नभिः । शाक्यमुनि च सुवर्णमुष्टि इन्द्रकेतु संस्तुतो सूर्याननो वतंसके हि वर्णपष्टि सूमती ॥ ६१ ॥ नागाभिभू मणिप्रदानि पुष्य दूष्यसंस्तरे भैषज्यराजु रत्नछत्रि सिंहकेतु आसने । गुणाप्रधारि रलजालि सर्ववादि काश्यपो गन्धानि चूर्णि मुक्त अर्चिकेतु पुप्पचैत्यके ।। ६२ ।। अक्षोभ्यराज कूटागारि माल्य लोकपूजितो तगरशिखि च राज्यत्यागि सर्वगन्धि दुर्जयो । महाप्रदीप आत्मत्यागि भूपणे पद्मोत्तरो विचित्रपुष्पि धर्मकेतु दीपकारि उत्पलैः ।। ६३ ।। 15 20 25 3 १R वैरोचनः for विरों. २R प्रेक्षि तत्क्षणा for प्रेक्षितः क्षणा'. ३ R दुदुभिः स्वरायदे for दुन्दुभिस्वराय ते. ४ र तृणोक for तृणोत्य. ५R साधरा रुदन्तु for साधुकारु दन. ६Rधर्म भापते for धर्म भाषतो. ७R योगयान for य्वागुपान. ८R सारेन्द्र ; L सालेन्द्र for शालेन्द्र. ९R भाजने for भोजने. १० R स्वर्णमुष्टिपzि for सुवर्णमुष्टि.

·संचोदनापरिवर्तस्रयोदशः। १२१ 5 1173 -0 R204 एति चान्यि समसार ये ति पूर्व पूजिता नानारूप विचित्र पूर्न अन्यजयपुर्नता। स्मराहि ते अतीत बुद्ध ता च पूज शास्तुना अनाथसत्व शोकपूर्ण मा उपेक्षि निक्रमा ॥ ६४ } दीपकरेति दृष्टमानि लब्ध क्षान्ति उत्तमा अभिज्ञ पञ्च अच्युता ति रन्ध आनुलोमिका । अतोत्तरेण एकमेक बुद्ध पूजचिन्तिया प्रनर्तिता असख्यकल्प समेलोकधातुषु ॥ ६५ ॥ क्षीणा ति कल्प अप्रमेय ते च बुद्ध निर्वृता तत्रापि सर्व आर्मभागि ते च नाम क गता। क्षयान्तभि सर्वि भावु नास्ति नित्यु सस्कृते अनित्य काम राज्यभोग निष्त्रमा पुरोत्तमात् ।। ६६ ॥ जरा च व्याधि मृत्यु एन्ति दारुगा महाभया हुताशनो व उग्रतेज भीम कल्पसक्षये ।। क्षयान्तधर्मि सर्वि भावु नास्ति नित्यु सस्कृते सुपच्छ् प्राप्त सत्त्व निक्रमा गुणधरा ॥ ६॥ यद नारिगणस्तुणवेणुरवै विविवैस्तुरियै प्रतिबोधयिषु । सुखशयनगत मनुजाधिपति तद तूर्यरवो अयु निश्चरते ॥ ६८॥ ज्वलित त्रिभर जरख्याधिदुखै मरणाग्निप्रदीप्तमनाथमिदम् । भानि शरणे सद मूढ जगत् भ्रमती भ्रमरो यथ कुम्भगतो ।। ६९ ॥ अध्रुव त्रिभर शरदभ्रनिभ नटरगसमा जगि रूमिचुती। गिरिनद्यसम लघुशीघ्रजर व्रजतायु जगे यथ विद्यु नभे ॥ ७० ॥ 15 20 25 १R येभि for ये ति २ Rom पूज ३Rom जन्य ४ R अच्युतानि for अच्युता ति ५R सतोतरेणेकमेक tor अनोत्तरेण एकमेस रामभाव UR जरारुजाव्याधि for जरा व व्याधि ८. दारुगो for दास्या न च निसरणे for भवनि शरणे 10 R जन्मियुत for मंचुती ·१२२ ललितविस्तरे 5 10 भुवि देवपुरे त्रिअपायपये भवतृष्णअविधवशा जनता। परिवर्तिपु पञ्चगतिप्वबुधाः यथ कुम्भकरस्य हि चक्रनमी ॥ ७१ ॥ प्रियरूपयरैः सह स्निग्धस्तैः शुभान्धरसै वरस्पर्शसुखैः। परिषिक्तमिदं कलिपाश जगत् मृगलुब्धकपशि येथैव कपि ॥ ७२ ॥ सभया सेरणाः सद वैरकराः वहुशोक उपद्रव कामगुणाः। असिधारसमा विपत्रनिभा जहितार्यजनैथ मीढघटाः ॥७३॥ स्मृतिशोककरास्तमसीकरणाः भयहेतुकरा दुखमूल सदा । भवतृष्णलताय विर्वृद्धिकराः समया सरणा सद कामगुणाः ।। ७४ ।। यथ अग्निखदा ज्वलिता सभया तथ काम इमे विदितार्यजन, । महपड्कसमा असिसुन्धुसमाः मधुदिग्ध इव क्षुरधार यथा ।। ७५ ॥ यथ सर्पिसरो यथ मीढघटा. तथ काम इमे विदिता विदुपाम् । तथ शूलसमा द्विजपेशिसमाः यथ श्वान करङ्क वैरमुखाः ॥ ७६ ॥ उदचन्द्रसमा इमि कामगुणाः प्रतिबिम्ब इवा गिरिघोष यथा । प्रतिमाससमा नटरनसमा. तथ स्वासमा विदितार्यजनैः ॥ ७७ ॥ 15 20 06 25 १R पाणि for "पशि. २R हि पद्धस्मपि for यथैव कपि. ३ R मरणाः for सरणा. YR विषयन्य' for विपपत्र.५Rस्यजहिता for जहिता . ६ विवृद्धारा: for विद्धि'. R असिसिन्धुसमा for असिमुन्धु, ८R सवैर तया tor सबैरमुखा. ९R उदकरन्द for उदयन्द.

·संचोदनापरिवर्तखयोदशः। 5 . 10 15 क्षणिका वशिका इमि कामगुणाः तय मायमरीचिसमा अलिकाः। उदबुद्धदफेनसमा वितथा परिकल्पसमुछित बुद्ध बुधैः ॥ ७८ ॥ प्रथमे वयसे वररूपधरः प्रिय इष्ट मतो इय बालचरी। अरव्याधिदुखै हततेवपुं विजहन्ति मृगा इव शुष्कनदीम् ॥ ७९ ॥ धनधान्यवरो बहुद्रव्यवली प्रिय इष्ट मतो इय बालचरी। परिहीनधनं पुन कृच्छगतं विजहन्ति नरा इव शून्यटवीम् ॥ ८० ॥ यय पुष्पद्रुमो सफलेव हुमो नरु दानरतस्तय प्रीतिकरो। धनहीन जरार्तितु याचनको भवते तद अप्रियु गृध्रसगः ।। ८१ ॥ प्रभु द्रव्यबली वररूपधरः प्रियसंगमनेन्द्रियप्रीतिकरो। जरल्याधिदुखादितु क्षीणधनो भवते तद अप्रियु मृत्युसमः ।। ८२ ॥ जरपा जरितः समतीतवयो द्रुम विद्युहतेव यथा भवति । जरजीर्ण अगार यथा संभयो जरनि.सरणं लघु ब्रूहि मुने ॥ ८३ ।। जर शोषयते नरनारिगणं यथ माललता घनशालवनम् । जर वीर्यपराक्रमवेगहरी जर पकानेमन यया पुल्यो ।। ८४ ॥ जर रूपसुरूपपिलाकरी. जर तेजहरी बलेंस्थामहरी । तसे तय भलिवेदरममा for तय मायमरीचिसमा अलिग २Rom. तेज'. ३R विधुहस्य for विगुहोय. ४ समयो for सभयो. ५R om, पलस्था'. R207 20 25 ·5 10 15 १२४ ललितविस्तरे संद सौख्यहरी परिभाबकरी जर मृत्युकरी जर ओजहरी ॥ ८५ ॥ बहुरोगशतै घनन्याधिदुखैः उपसृष्ट जगज्वलतेव मृगाः। जरव्याधिगतं प्रेसमीश्व जगत् दुखनिःसरणं लघु देशयही ॥ ८६ ॥ शिशिरे हि यथा हिमधरतु महान् तृणगुल्मवनीपधिओजहरी। तथ ओजहरो अहु व्याधिजरी परिहीयति इन्द्रिय रूप बलम् ॥ ८७ ।। धनधान्यमहार्थक्षयान्तकरो परितापकरः सहव्याधिजरो। प्रतिघातकरः प्रियु द्वेकरः परिदाहकरो.यथ सूर्य नमे ॥ ८८ ॥ मरणं चवनं चुति कालक्रिया प्रियद्रव्यजनेन वियोगु सदा । अपुनागमनं च असंगमनं द्रुमपत्रफला नदिस्रोत यथा ॥ ८९ ।। मरणं वशितामवशीकुरते मरणं हरते नदि दारु यथा। असहायु नरो व्रजतेऽद्वितियो स्वकर्मफलानुगतो विवशः ॥ ९ ॥ मरणो असते बहुप्राणिशतं मकरेव जला हरि भूतगणम् । गरुडो उरगं मृगराजु गजें चलनेव तृणोपधिभूतगणम् ।। ९१ ॥ इम ईदृशकै बहुदोपशतैः जगु मोचयितुं कृत या प्रणिधि । स्मर तां पुरिमां प्रणिधानचरी अयु काल तवा अभिनिष्क्रमितुम् ॥९२ ।। १L सह for सद. २R बलस्थामहरी for परिभावकरी. ३R प्रसमीक्ष्य. Y R बहु for महु. ५रसद for सह. ६R दुसकरः for द्वेष. R शितानवशी' for शतामवशी. ८R'नुगतr for "नुगतो. १R मरण. 20 25 ·संचोदनापरिवर्तस्त्रयोदशः। १२५ 5 R209 10 यद नारिंगणः प्रहर्षितो बोधयती तुरियैर्महामुनिम् । तद गाय विचित्र निश्वरी तूर्यशब्दात् सुगतानुभावतः ॥ ९३ ॥ लघु तद्भञ्जति सर्वसंस्कृत अचिरस्थायि नमेव विद्यतः। अयु कालु तवा उपस्थितः समयो निक्रमणाय सुन्नत ॥ ९४ ॥ संस्कार अनित्य अध्रुवाः आमकुम्भोपम भेदनात्मकाः। परकरक याचितोपमाः पांशुनगरोपम तावकालिकाः ॥९५ ॥ संस्कार प्रलोपधर्मिमे चर्पकालि चलितं व लेपनम् । नदिकूल इवा सवालक प्रत्ययाधीन स्वभावदुर्वलाः ।। ९६ ॥ संस्कार प्रदीपअचिवत् क्षिप्रउत्पत्तिनिरोधधर्मिकाः। अनरस्थित मात्तोपमाः फेनपिण्डेव असार दुर्बलाः ॥९७ ॥ संस्कार निरीह शून्यकाः कदलीस्कन्धसमा निरीक्षतः। मायोपम चित्तमोहना बालउल्लापन उक्त मुष्टियत् ॥ ९८ ॥ हेतूमि च प्रत्ययेभि चा सरसंस्कारगत प्रवर्तते । अन्योन्य प्रतीत्य हेतुतः तदिदं बालजनो न बुध्यते ॥ ९९ ॥ 15 2176 20 25 पथ मुज प्रतीत्य बल्ल रज्जु व्यायामरटेन यर्तिता। तजति for तद्अति. २R नियमाय. ३R परलिक for केरक. Y R 'निरोपधर्मशः for 'धर्मिक. ५R निरोक्षत for 'क्षत. ६R उल्क tor उफ. R पकजो for चत्वज ·१२६ • ललितविस्तर 5 10 15 घटियन्त्र सचक्र वर्तते एष एकैकश नास्ति वर्तना ।। १०० ॥ तथ सर्वभवाङ्गवर्तिनी अन्यमन्योपचयेन निश्रिता एकैकश तेषु वर्तिनी पूर्वपरान्तत नोपलभ्यते ॥ १०१॥ बीजस्य सतो ययाङ्करो न च यो बीज स चैव अङ्कुरो। न च ततो न चैव तत् एवमनुच्छेद अशाश्वत धर्मता ।। १०२ ॥ संस्कार अविद्यप्रत्ययाः ते संस्कारे न सन्ति तत्त्वतः । संस्कार अविद्य चैव हि शून्य एकै प्रकृतीनिरीहकाः ॥ १०३।। मुद्राव्यतिमुद्र दृश्यते मुद्रसंक्रान्ति न चोपलभ्यते। न च तत्र न चैव शाश्वतो एव संस्कारानुष्छेदशाश्वताः ॥ १०४ ॥ चक्षुश्च प्रतीत्य रूपतः चक्षुविज्ञानमिहोपजायते। न च चक्षुपि रूप निश्रित रूपसंक्रान्ति न चैव चक्षुपि ॥ १०५ ॥ नैरात्म्यशुभाश्व धर्मिमे पुनरात्मेति शुभाश्च कल्पिताः। विपरीतमसद्विकल्पित चक्षुविज्ञान ततोपजायते ॥ १०६॥ विज्ञाननिरोधसभा विज्ञानोत्पादव्ययं विपश्यति । अकहिं च गतं अनागत शून्य मायोपम योगि पसति ॥ १०७ ॥ TRAI for forum Rom 17. IRA for et. YRA:n for fint ५R मेर पुन' for पुनरािपुर्मगर for निरोप..Rोhिa tor मांग पसवि. 20 25 211 ·संचोदनापरिवर्तस्त्रयोदशः। १२७ L177 5 अरणिं यथ चोत्तरारणिं हस्तव्यायाम प्रयेमि संगति। इति प्रत्ययतोऽग्नि जायते जातु घेतार्थं लघु निरुध्यते ॥ १०८॥ अथ पण्डितु कश्चि मार्गते कुतयं आगतु कुत्र याति वा । विदिशो दिशि सर्वि मार्गतो नागैति नास्य गतिश्च लभ्यते ॥ १०९ ।। स्कन्धधात्वायतनानि धातवः तृण अविद्या इति कर्मप्रत्यया । 10 साममि तु सत्वसूचना 18 20 स च परमार्थतु नोपलभ्यते ॥ ११ ॥ कण्ठोष्ठ प्रतीत्य तालुकं जिहापरिवर्ति अक्षरा । न च कण्ठगता न तालुके अक्षरैकैक तु नोपलभ्यते ॥ १११ ।। सामग्नि प्रतीत्यतश्च सा वाचमनबुद्धिवशेन निश्चरी । मन वाच अदृश्यरूपिणी वाह्यतोऽभ्यन्तर नोपलभ्यते ।। ११२ ॥ उत्पादव्ययं विपश्यतो वाच स्तघोपस्वरस्य पण्डितः । क्षणिक यशिकां तदा दृशी सा वाच प्रतिश्रुतकोपमाम् ॥ ११३ ॥ यय तेंन्त्रि प्रतीत्य दारु च हस्तव्यायाम त्रयेभि संगति । तुणवीणसुघोषकादिभिः शब्दो निधरते तदुद्भवः ।। ११४ ॥ अय पण्डितु कश्चि मार्गत युतयं आगतु कुल याति या । R212 25 १R तु का tor मार्मु. २R नागतिरस for नागति नाय. ३ 8 प्रतीसच for प्रतीस्पतय. YRFI for PT. Risa for 57*.

·१२८ . ललितविस्तरे D 10 L178 15 विदिशो दिशि सर्वि मार्गतः शब्दगमनागमनं न लभ्यते ॥ ११५॥ तथ हेतुभि प्रत्ययेमि च सर्वसंस्कारगतं प्रवर्तते । योगी पुन भूतदशनात् शून्य संस्कार निरीह पश्यति ॥ ११६॥ स्कन्धायतनानि धातवः शून्य अध्यात्मिक शून्य बाह्यकाः । सत्त्वात्मविविक्तमनालया धर्माकाशस्वभावलक्षणाः ॥ ११७ ।। इय ईदृश धर्मलक्षणा बुद्ध दीपंकर दर्शने त्वया। अनुबुद्ध स्वयं यथात्मना तथ बोधेहि सदेवमानुषा ॥ ११८ ॥ विपरीतअभूतकल्पितैः रागदोपैः परिदह्यते जगत् । कृपमेघसमाम्बुशीतलां मुश्च धाराममृतस्य नायका ॥ ११९ ॥ त्वयि पत्य कृतेन पण्डिता दत्तु दानं बहुक्कल्पकोटिषु । संप्राप्य हि बोधिमुत्तम आर्यधनसंग्रह करिष्य प्राणिनाम् ॥ १२० ॥ तो पूर्वचरीमनुस्मरा नार्य धनहीन दरिद्र दुःखिताम् । मा उपेक्षहि सवसारपे आर्यधनसंग्रहि तेषु कुर्वहि ।। १२१ ॥ त्वयि शील सदा सुरक्षित पिपनार्याय अपापभूगिनाम् । स्वर्गामृतद्वारमुत्तमा दशंपिये यसत्कोटिनान् ॥ १२२॥ Ronalder for me, I Rre for R213 20 25 ·संचोदनापरिवर्तत्रयोदशः। १२९ 5 10 R210 तां पूर्वचरीमनुस्मरा बदा द्वार निरपाय भूमिनाम् । स्वर्गामृतद्वार मुश्चही अद्धयहि शीलवतो विचिन्तितम् ॥ १२३ ।। त्वयि शान्ति सदा सुरक्षिता प्रतिषकोधशमार्थ देहिनाम् । भावार्णव सत्व तारिया स्थापयिष्ये शिवि क्षेमि निर्जले ।। १२४ ॥ तां पूर्वचरीमनुस्मरा वैरव्यापादविहिंसआकुलाम् । मा उपेक्ष विहिंसचारिणः क्षान्तिभूमीय स्थपे इमं जगत् ॥ १२५ ॥ त्वयि वीर्य यदर्थ सेवितं धर्मनावं समुदानयित्वना । उत्तार्य जगद्भवार्णवान पयिष्ये शिवि क्षेमि निज्वले ॥ १२६ ॥ तां पूर्वचरीमनुहारा चतुरोधैरिव मुहते जगत् । लघु वीर्यबलं पराक्रमा सत्व संतोरयही अनायकां ॥ १२ ॥ वर्य ध्यानकिलेशध्येपणा भाविता यस्य कृतेन सूरता। भ्रान्तेन्द्रिय प्राकृतेन्द्रियां कपि वित्तार्यपथे स्थपेष्यहम् ॥ १२८ ॥ तां पूर्वचरीमनुस्मरा क्लेशजालैरिहमाकुलं जगत् । मा उपेक्षहि क्लेशुपद्रुतां ध्यानैकानि स्थपेहिमां प्रजाम् ॥ १२९ ॥ 15 20 25 १R निरयावभूमिनां for निरयाय भूमिनाम्, २ऋद्धि हि for ऋद्धयहि. ३R स्वयु for त्वयि. ४ R स्यापयिष्यसि विपक्षनिर्जले for the line. ५ र तारय हे नायका for संतारयही अनायकां. ६Rलयु for लय..R चिनार्थ for चित्तार्य: ल.१७ ·१३० ललितविस्तरे L179 5 R215 10 त्वयि प्रज्ञ पुरा सुभाविता मोहविद्यान्धतमोवृते जगे। बहुधर्मशताभिलोकने दास्ये चक्षुषि तत्त्वदर्शनम् ॥ १३० ॥ ता पूर्वचरीमनुस्मरा मोहविद्यान्धतमोवृते जगे। ददही वरप्रज्ञ सुप्रभा धर्मचक्षु विमल निरञ्जनम् ॥ १३१ ॥ इयमीदृश गाथ निश्चरी तूर्यसगीतिरवातु नारिणाम् । य श्रुत्व मिद्धं विवर्जिया चित्तु प्रेति वराप्रबोधये ॥ १३२ ॥ इति ॥ इति हि भिक्षयोऽन्त पुरमध्यगतो बोधिसत्वोऽविरहितोऽभूद्धर्मश्रवणेन, अविरहितोऽ भूद्धर्ममनसिकारेण । तफस्माद्धेतो ? तथा हि भिक्षवो बोधिसत्त्वो दीर्घरात्र सगौरवोऽभूत् । धर्मेपु 15 धर्ममाणकेषु चाध्याशयेन धर्मार्थिको धर्मकामो धर्मरतिरतोऽभूत् । धर्मपर्येप्टेयतृप्तो यथाश्रुत धर्मसप्रकाशक, अनुत्तरो महाधर्मदानपति , निरामिषधर्मदेशको धर्मदानेनामत्सर , आचार्य- मुष्टिनिगतो धर्मानुधर्मप्रतिपन्नो धर्मप्रतिपत्तिशूर , धर्मलयनो धर्मत्राणो धर्मदारणो धर्मप्रतिशरणो धर्मपरायण धर्मनिव्याप्ति क्षान्तिनिर्यात प्रज्ञापारमिताचरित उपायकौशल्यगतिं गत ॥ तत्र मिक्षत्रो बोधिसत्वो महोपायकौशल्यविक्रीडितेन सन्ति पुरस्य ययाधिमुक्तया 20 ईपियमुपदर्य, पौर्मिकाणा च बोधिसत्वाना लोकविषयसमतिक्रान्ताना लोकानुनर्तनक्रिया- धर्मतामनुपर्त्य, दीर्घरात्र सुविदितकामदोप सत्त्वपरिपाकवशार्दकामात्कामोपभोग सदर्य, अपरिमितकुशलमलोपचयपुण्यमभारबलविशेषणासदृशी लोकोधिपतेयता सदर्य, देवमनुष्या तिकान्त सारोदारनिविपपिचित्ररूपशब्दगन्धरसस्पर्शपरमरतिरमणीय कामरतिसौख्यमुपदर्य, सर्वकामरतिस्वत्रिययेवपर्पन्तत्वात् स्वचित्तपशवर्तिता सदर्य, पूर्वप्रणिधानबलसहायकुशल 25 मलोपचितान् सत्वान् समानमगासतया परिपाच्य, सालोक्सक्लेशमलासक्लिष्टचित्ततयान्त पुर मध्यगतो यथॉमिनिमन्त्रितस्य सत्वधातो परिपाककालमवेक्षमाणो भूयस्या मात्रया बोधिसत्वस्तस्मिन् समये पूर्वप्रतिज्ञामनुस्मरति स्म, बुद्धधर्माश्चामुखीकरोति स्म, प्रणिवाननल चाभिनिरति स्म । सत्वेषु च महाफरणामसामति स्म । सत्प्रमोक्षं च चिन्तयति स्म । सनिपदो विपतिपर्यवसाना इति प्रत्यवेक्षते स्म । अनेकोपनमयबदुल च ससारमुपपरीक्षते PR'तमd for 'तमोत्ते २R If for निरञ्जनम् ३ पुत्वनिः for धुप मि YR प्रेमेति for wी ५२ पक्रनुमो for पवैय्यतृप्तो पार येन for ोरय. या पिशुना for 'पिपुण्या ८R thi' for i. SR दसमासमोप' for दसमारयमपं. • गा for'मा MR'पिरत for "पितायतRom 'रन' ३R परिसाध्य for 'पाय RTE for'समर'. १५R ययाभिनाय lor'स्यामिनिमन्दिनस्य R216 1180 ·सचोदनापरिवर्तनपोदशः। रुम । मारकरिपाशाश्च सउिनति स्म । ससारप्रवधाचा मानमुद्यारयति सा । निर्माणे च चित्त सप्रेषयति स्म ॥ R217 प्रयतपाणि त्यागशूरो यष्टयज्ञ 2181 तत्र मिक्षको बोधिसत्व पूर्वान्तत एव सुविदितमसारदोष सस्तेनाप्याशयेनानर्थिक सोपादानपरिग्रहैरनार्थको बुद्धधर्मनिर्पणाभिमुख ससारपराङ्मुग्यस्तथागतगोचराभिरत मारविपर्यगोचराससृष्ट आदीतभपदोपदी यातुकान्नि शरणाभिप्राय ससारदोषादीनय । नि सरणकुशल प्रायाभिलापी निकमणाभिप्रायो विवेकनिमो विकीरणो विपकप्राग्भार आरण्यमारण्याभिमुख प्रतिवेकप्रशमाभिकाडी आत्मपरहितप्रतिपन अनुत्तरप्रतिपत्तिशूरो लोकल्यार्थशामो हितकाम सुखकामो योगक्षेमफामो लोकानुकम्पको हितपी मैत्रीबिहारी महारारणिक समहनस्तुकुशल सततसमितमपरिसिनमानस सत्यपरिपाकविनयकुशल सर्वसत्वेष्वेकपुत्रकप्रेमानुगतमनसिकार सरस्तुनिरपेक्षपरित्यागी दानसविभागरत प्रयुक्त्याग 10 सुसमृद्धपुण्य सुसगृहीतपुण्य परिष्कारनिर्गत मलामात्सर्यसुनिगृहीतचित्तोऽनुत्तरो महादानपतिर्दत्त्वा च विपाकाप्रतिगड़ी प्रदानशूर इच्छामहेच्छालोभद्वपेमदमानमोहमात्सर्यप्रमुखस रिक्लेशगणप्रत्यर्थिकनिमहायाभ्युत्थित सर्वज्ञता चित्ोत्पादप्रबोंचलित महात्यागचित्तसनाहमुसनद्ध लोकानुकम्पको हितपीव वर्मितस्यचितवीर्य सत्त्वप्रमोक्षालम्बनमहाकल्पापलविक्रमपराम अवैधर्तिकस सत्यसमचित्तत्यागप्रहरणो यथाभिप्राय 15 सल्वाशयसतोपणो बोधिभाजनीभूत कालाक्षुण्णधर्मबंधी बोधिपरिणामप्रणिधि अनवनामित पजत्रिमण्डलपरिशोधनदानपरित्यागी ज्ञानवरवादृढप्रहरण सुनिगृहीतक्लेशप्रत्यर्थिक शीलगुण चारित्रप्रतिपन्न स्वारक्षितकायवाड्यनस्कर्मान्तोऽणुमात्राग्यभयदर्शी सुपरिशुद्धशील अमठविमल निर्मलचित्त दुरुमदुरागतरचनपथाकोशपरिभाषणकुत्सनताडनतर्जनपधबधनाबरोधनपरि ग्लेशालुद्धिचित्तोऽक्षुभितचित्त शान्तिसौरभ्यसपञ्च अक्षतोऽनुपहतोऽव्यापनचित्त सनसत्त्व 27 हितार्थायोत्तप्तवीर्यारम्भी दृढसमादानसर्वकुशलमूलधर्मसमुदानयनाप्रयुदावय॑स्मृतिमान् सुसप्रज्ञा सुसमाहितोऽविक्षिप्तचित्तो ध्यानैकाग्रमनसिकारो धर्मप्रश्चियकुशलो लब्यालोको विगततमोधकार अनित्यदु खात्माशुभाकारपरिभावितचेता स्मृत्युपस्थानसम्यक्प्रहाणसद्धिपादेन्द्रियबलबोध्यङ्गमार्गार्य सत्यसबोधिपक्षधर्मनुपारिक स्तमनसिकार शमविपश्यनासुपर्यवदातबुद्धि प्रतीत्यसमुत्पाद सत्यदर्शी सत्यानुबोधादपरप्रत्ययत्रिविमोक्षसुखविक्रीडितो मायामरीचिस्वप्नोदकचन्द्रप्रतिश्रुकाप्रति 25 भासोपमसर्वधर्मनयावतीर्ण । इति हि भिक्षवो बोधिसत्वस्यैव भवति प्रतिकृति - एव धर्मविहारी एव गुणमाहात्म्यविहारी एस सल्वार्थाभियुक्तविहारी अभूत् । भूयस्या मात्रया आभिर्दशदिग्बुद्धाधिष्ठानतूर्यसगीतिविनि सूताभिर्गाथामि" सचोदित स तस्या वेलाया पूर्वेषा च बोधिसत्त्वाना चरमभवोपगताना १R उचालयति for उचारयति २R मारविषये for 'विषय ३R दोपादेव for 'दोषादीनव" ४ र विवेकप्रचरणो for 'प्रवण ५R सततशमितो for समित' ६R अपरिच्छिन for "खिन ७R प्रतत for प्रयत' ८ विगतमदमात्सर्य for "विगतमलामा ९R दोप' for द्वेष १०R प्रबधाचरित for 'न्धाचलित ११ Rom वीर्य १२R om पराक्रम १२ अनव for अव १४R सुलक्षित' for शारक्षित १५R शुद्धमुपरि for सुपरि १६ R° शुल्क' for° श्रुका १R प्रतिकृत्येव for प्रकृतिरेवं १८ Rom गाथाभि R218 4182 ·R 219 १३२ ललितविस्तरे मन्तःपुरपरिपाचितानि चत्वारि धर्ममुखान्यामुखीकरोति स्म । कतमानि चत्वारि ! यदिदं दानं प्रियवचनमर्थक्रियां समानार्थतां च । चतुःसंग्रहवस्तुप्रयोगनिरिविशुद्धिं च नाम धर्ममुखमामुखीकरोति स्म । त्रिरत्नवंशसाधारणाभिप्रायो विप्रणाशसर्वज्ञताचित्त- प्रणिधानबलाधानांवैवर्त्यविषयं च नाम धर्ममुखमामुखीकरोति स्म । सर्वसत्वापरि- 5 त्यागायॊशयमहाकल्गावतारतां च नाम धर्ममुखनामुखीकरोति स्म । सर्वबोधिपक्ष- धर्मपदे प्रभेदार्थाभिनिश्चयज्ञानसंसारबलविशेषसमुदानयमहाव्यूहूं च नाम धर्ममुखमामुखी- करोति स्म । इमानि चत्वारि धर्नमुखान्यामुखीकृत्य बोधिसत्त्वः सर्वस्पान्तःपुरस्य परिपाचनार्य तस्यां वेलायां तथारूपमृदयभिसंस्कारमभिसंस्करोति स्म, यथारूपेण ऋद्धधभिसंस्कारेणाभि- संस्कृतेन तेभ्यः संगीतिस्तेभ्यो बोधिसत्त्वानुभावेनेमान्येवरूपाणि धर्ममुखशतसहस्राणि निश्चरन्ति 10 स्म । तद्यथा- उदारछन्देन च आशयेन अध्याशयेना करुणाय प्राणिपु । उत्पद्यते चित्तु वराप्रबोधये शब्दे च रूपस्तुरियेभि निश्चरी ॥ १३३ ॥ श्रद्धा प्रसादो अधिमुक्ति गौवं निर्मानता ओनमना गुरूणाम् । परिपृष्छना किंकुशलंगवेपणा अनुस्मृतीभावनु शब्द निश्चरी ॥ १३४ ॥ दाने दमे संयमशीलशब्दः क्षान्तीय शब्दस्तथ वीर्यशब्दः । ध्यानाभिनिरिसमाधिशब्दः प्रज्ञा उपायस्य च शब्द निश्वरी ॥ १३५ ॥ मैत्राय शब्दः करुणाय शब्दो मुदिताउपेक्षाय अभिज्ञशब्दः । चतुसंग्रहावस्तुविनिश्चयेन सत्वान परिपाचनशन्द निचरी ॥ १३६ ॥ स्मृतेश्पस्थानप्रभेदशब्दः सम्यक्प्रहाणास्तय ऋद्धिपादा। पञ्चेद्रिया पञ्चवलप्रभेदा योव्यङ्गशब्दस्तुरियेभि निश्वरी ॥ १३७ ॥ 15 L183 25 R220 IR "किया for लिया. २ R पता for at. ३R पानावर्तीविषयं for पानावेदयविषय. R'या' for'पाय'.५Rधान्याच for शान्तीय.

·5 इति हि भिक्षवो अन्त.पुरमध्यगतेन बोधिसत्वेन तानि चतुरशीतित्रीसहस्राणि परिपाचि- तान्यभूवन् अनुत्तरायां सम्यक्संबोधौ बहूनि च देवताशतसहस्राणि ये तत्र संप्राप्ता अभूवन् । तथा अभिनिष्क्रमणकाले तस्मिन् समये बोधिसत्त्वस्य ह्रीदेवो नाम तुपितकायिको । देवपुत्रोऽनुत्तरायाः सम्यक्संबोधेः स रात्रौ प्रशान्तायां द्वात्रिंशता देवपुत्रसहस्रैः परिवृतः संचोदनापरिवर्तत्रयोदशः। अष्टाशिको मार्गवळपनेदः शमथस्य शब्दोऽय विपश्यनायाः। अनित्यदुःखार्तिअनात्गशब्दः अशुभार्तिशब्दो तुरियेभि निश्चरी ॥ १३८ । विरागशब्दश्च विवेकशब्दः क्षयज्ञानशब्दो अनुत्पादशब्दः। अनिरोधशब्दश्च अनाट्यं च निर्वाणशब्दस्तरियेभि निश्चरी ॥ १३९ ॥ इम एवरूपास्तुरियेभि शब्दाः संबोधिशब्दश्चनुभाव निश्चरी। यं श्रुत्व सर्वा प्रमदा नु शिक्षिता वराग्रसचे प्रणिन्ति बोधये ॥ १४ ॥ पुरस्कृतो येन बोधिसत्वस्योपस्थानप्रासादस्नापसंक्रामत् । उपसंत्रस्य गगनतलगत एव बोधिसत्त्वं 10 । R221 गाथाभिरध्यभापत- 20 L184 25 युति दर्शिता अतियशा जन्म च संदर्शितं पुरपसिंह । अन्तःपुरं विदर्शितु कृतानुवृत्तिस्त्वया लोके ॥ १४१ ॥ परिपाचिता ति बहवो देव मनुज लोकि धर्ममनुप्राप्य । अयमद्य कालसमयो निष्म्ये मति विचिन्तेहि ॥ १४२ ॥ न हि बद्ध मोचयाती न चान्धपुरुषेन दर्शियति मोर्गः । मुक्तस्तु मोचयाती सचक्षुषा दर्शयति मार्गः ॥ १४३ ॥ ये सत्त्व कामदासा गृहे धने पुत्रभार्यपरिश्रद्धाः । ते तुभ्य शिष्यमाणा नैष्क्रम्यमतौ स्पृहां कुर्युः ।। १४४ ।। ऐश्वर्य कामक्रीडा चतुद्वीपा सप्त रत्न विजहित्वा । निष्क्रान्त त्वां विदित्वा स्पृहयेत्सनरामरो लोकः ॥ १४५ ॥ किं चापि ध्यानसौल्यैर्विहरसि धन चासि कामरतः । अथ पुन चिरप्रसुप्तां बोधय मरुमानुपशतानि ॥ १४६ ॥ १L शब्दः for शब्दाः २R शब्दरन' For शब्दन. ३ R देवगत° for देवताशत', R निष्कम्येति for निष्फम्ये मति. ५ R गार्गम् for मार्गः: ६ र परिशुद्धाः for A GR शिक्षमाणा for शिष्य ·ललितविस्तरें R 222 5 10 1185 अतिपतित यौवनमिदं गिरिनदि यथ चञ्चलअचेलवेगा । गतयौवनस्य भवतो नैष्क्रम्यमतिर्न शोभते ॥ १४७ ॥ तत्साधु तरुणरूपे प्रथमे वरयावनेऽभिनिष्क्रम्य । उत्तारय प्रतिज्ञां कुरुष्व चार्थ सुरगणानाम् ॥ १४८ ॥ न च कामगुणरतीभिस्तुसिर्लबणोदधेर्यथाम्भोभिः -- ते तृप्त येप प्रज्ञा आर्या लोकोत्तरा विरजा ॥ १४९ ॥ त्वमिह प्रियो मनापो राज्ञः शुद्धोदनस्य राष्ट्रस्य । शतपत्रसट्शवदना नैष्क्रम्यमति विचिन्तेहि ॥ १५० ॥ आदीप्त क्लेशतापैरनिःशरणैर्गाढबन्धनद्धां । शीघ्र प्रमोक्षमार्गे स्थापय शान्ते असेमवीरा ॥ १५१ ॥ त्वं वैद्य धातुकुशलश्चिरातुरां सत्त्वरोगसंस्पृष्टयं । भैषज्यधर्मयोगैर्निर्वाणसुखे स्थपय शीघ्रम् ॥ १५२ ।। अन्धातमा अनयना मोहाकुलदृष्टिजालबद्धाः। प्रज्ञाप्रदीपचक्षुः शोधय शीघ्रं नरमरूणाम् ॥ १५३ ॥ समुदीक्षन्ते बहवो देवासुरनागयक्षगन्धर्वाः । द्रक्ष्याम बोधिप्राप्त निरुत्तरं धर्म श्रोष्यामः ॥ १५४ ॥ द्रक्ष्यति च भुजगराजो भवनं अवभासितं तव शिरीये । करियति अनन्तपूजा पूरेहि व्रताशयस्तस्य ।। १५५ ॥ चत्वारि लोकपालाः ससैन्यकास्ते तव प्रदीक्षन्ते । दास्याम चतुरि पात्रां बोधिवजि पूर्णमनसस्य ॥ १५६ ॥ ग्री प्रशान्तचारी उदीक्षते मैरवाकरुणलाभी। अध्योषिप्ये नरेन्द्रं वर्तेन्ति निरुत्तरं चक्रम् ॥ १५७ ।। बोधिपरिपाचिकापि च देवत अभिवुस्त बोधिमण्डेमिं । उत्पत्स्येऽयं सत्य ति द्रक्ष्याम्यभियुध्यतो योधिम् ॥ १५८ ॥ सत्यं हि बोधिसत्वा अन्तःपुरिये क्रिया विदर्शन्ति । पूनगमो भव त्वं मा भयंसि पश्चिमस्तेषाम् ॥ १५९ ॥ मस्त मजुघोषा स्मराहि दीपंकरस्य व्याकरणम् । भूतं तथा अग्निया जिनघोपरतं उदरिहि ॥ १६० ॥ 15 R223 20 25 इति श्रीररितविस्तरे संचोदनापरियों नाम प्रयोदशोऽध्यायः ।। Rप' for: Regy for my रापमा ३ भादीal tor आत. YR : for xmm'. Rom for Refug for arfgen. Rom. Taf). Refer, Rभेदी or भैपनि, ·१४ स्वप्नपरिवर्तश्चतुर्दशः । इति हि भिक्षवो बोधिसत्यः संचोदितः सन् तेन देवपुत्रेण राज्ञः शुद्धोदनस्येमं स्वप्न- मुपदर्शयति स्म- यदाजा शुद्धोदनः सुतः स्वमान्तरगतोऽद्राक्षीत् बोधिसत्त्वं रात्री प्रशान्ताया- मभिनिक्रमन्तं देवगणपरिवृतम् | अभिनिष्क्रम्य प्राजितं चाद्राक्षीत् कापायवस्त्रप्रावृतम् । स प्रति- बुद्धः त्वरित त्वरित काञ्चुकीय परिपृच्छति स्म-केचित् कुमारोऽन्तःपुरेऽस्ति : सोऽबोचत् - R224 L186 अस्ति देवेति ॥ 5 R 225 ततो राज्ञः शुद्धोदनस्यान्तःपुरे शोकशल्यो हृदयेऽनुप्रविष्टोऽभूत्-अभिनिष्क्रमिष्यति अवश्य कुमारोऽयम् । यँचेमानि पूर्वनिमित्तानि संदृश्यन्ते स्म । तस्पैदभवत् -- न खेल्यव्यय कुमारेण कदाचिदुयानभूमिमभिनिर्गन्तव्यम् । स्त्रीगणमध्येऽ- भिरतः इहैव रम्यते, नाभिनिष्क्रमिप्यतीति ।। ततो राज्ञा शुद्धोदनेन कुमारस्य परिभोगार्थ त्रयो यथतुकाः प्रासादाः कारिता अभूवन् 10 मिको धार्पिको हैमन्तिकश्च । तत्र यो प्रैष्मिकः स एकान्तशीतलः । यो वार्षिकः स साधारणः । यो हैमन्तिकः स स्वभावोग्णः । एकैकस्य च प्रासादस्य सोपानानि पञ्च पञ्च पुरुषशता- न्युक्षिपन्ति स्म, निक्षिपन्ति स्म । तेषां तथोत्क्षिप्यमाणानां निक्षिप्यमाणानां च शब्दोऽर्धयोजने श्रूयते स्म-मा खलु कुमारोऽनभिज्ञात एवाभिनिष्कमिप्यतीति । नैमित्तिकैपच्चिकैश्च व्याकृतमभूत्- मङ्गलद्वारेण कुमारोऽभिनिष्क्रमिप्यतीति । ततो राजा मङ्गलद्वारस्य महान्ति कपाटानि कारयति 15 स्म । एकैकं च कपाटं पञ्च पञ्च पुरुषशतान्युद्धाटयन्ति स्म, अपघाटयन्ति स्म । तेषां चायोजन शब्दो गच्छति स्म । पञ्च चास्य कामगुणान् सदृशानुपसंहरति स्म । गीतबदितनृत्यैश्चैनं सदैव युवतय उपतस्थुः॥ अथ निक्षत्रो बोधिसत्वः सारथिं प्राह - शीनं सारथे रयं योजय । उद्यानभूमिं गमि- प्यामीति । ततः सारथी राजानं शुद्धोधनमुपसंक्रम्यैवमाह -देव कुमार उद्यानभूमिमभिनिर्यास्यतीति ॥ 20 अथ राज्ञः शुद्धोदनस्यैतदभवत् – न कदाचिन्मया कुमार उद्यानभूमिमभिनिष्क्रमितः सुभूमिदर्शनाय । यन्यैह कुमारमुद्यानभूमिमभिनिष्क्रामयेयम् । ततः कुमारः स्त्रीगणपरिवृतो रति वेत्स्यते, नाभिनिष्क्रमिष्यतीति ।। ततो राजा शुद्धोदनः स्नेहबहुमानाभ्यां बोधिसत्त्वस्य नगरे घण्टावधोपणां कारयति स्म- सप्तमे दिवसे कुमार उद्यानभूमि निष्क्रमिप्यतीति (सुभूमिदर्शनाय )। तत्र भवद्भिः सर्वा- मनापानि चापनयितव्यानि - मा कुमारः प्रतिकूलं पश्येत् । सर्तमनापानि चोपसंहर्तव्यानि विषयामिरम्याणि ।। १R स्वरित once. RR अस्ति मे for कवित्, ३ र इति for अस्ति. ४ र यंचे' for यचे, ५R सल्वायनेन tor खल्वव्ययं. ६ R भूमिरभिगन्तन्या for 'भूमिमभिनिर्गन्तव्यम्. . R रमन्नामि for रम्यते, नाभि . ८ ८ स्वभावउष्णः २ र अभिज्ञातः for अनमि . १. R"निष्क्रमविति for "निकमिभ्यतीति. ११R वैपञ्चमिकैः for वैपश्चिकैः. १२ R 'वादिन' for वादित. १३. R यौन्वई La1 -- 25 for सन्वई.

·ललितविस्तरे R226 L 188 ततः सप्तमे दिवसे सर्व नगरमलंकृतमभूत् उद्यानभूमिमुपशोभित नानारङ्गदूय॑वितानी- कृतं छ्वध्वजपताकासमलंकृतम् । येन च मार्गेण बोधिसत्त्वोऽभिनिर्गच्छति स्म, स मार्गः सिक्तः संसृष्टो गन्धोदकारिपित्तो मुक्तकुसुमावकीणों नानागन्धटिकानि पितः पूर्णकुम्भोपशोभितः कदलीवृक्षोष्ठितो नानाविचित्रपटवितानबिततो रत्नकिङ्किणीजालहारार्धहाराभिप्रलम्वितोऽभूत् । 5 चतुरङ्गसैन्यज्यूहितः परिवारथोयुक्तोऽभूत् कुमारस्पान्तःपुरं प्रतिमण्डयितुम् । अथे शुद्धाबास- कायिका देवा निघ्यापयन्ति स्म बोधिसत्वमाहरितुम्, तत्र बोधिसत्वस्य पूर्वेण नगरद्वारेणीवान- भूमिमभिनिष्क्रामतो महता व्यूहेन अथ बोधिसत्वस्यानुभावेन शुद्धवासकायिकैवपुत्रैस्तस्मिन् मार्गे पुरुषो जीर्णो वृद्धो महलको धमनीसंततगात्रः खण्डदन्तो वलीनिचितकायः पल्तिकेशः कुल्लो गोपानसीवको विभग्नो दण्डपरायण आतुरो गतयौवनः खरखरावसक्तकण्ठः प्राग्भारेण 10 कायेन दण्डमवष्टभ्य प्रवेषयमानः सर्वाङ्गप्रत्यङ्गैः पुरतो मार्गस्योपदर्शितोऽभूत् ॥ अथ बोधिसत्वो जाननेव सारथिमिदमत्रोचत् - किं सारथे पुरुष दुर्बल अल्पस्थामो उच्छुकमांसरुधिरत्वचस्नायुनद्धः । श्वेतंशिरो विरलदन्त कृशाङ्गरूपो आलम्ब्य दण्ड व्रजते असुखं स्खलन्तः ॥ १॥ सारथिराह - एपो हि देव पुरको जरयानिभूत- क्षीणेन्द्रियः सुदुखितो बलवीर्यहीनः । बन्धूजनेन परिभूत अनाथभूतः कार्यासमर्थ अपविद्धु वनेव दारु ॥ २॥ 15 R227 20 बोधिसत्व आह 25 कुलधर्म एप अयमस्य हितं भणाहि अथवापि सर्वजगतोऽस्य इयं हवस्था । शीनं मणाहि वचनं यथभूतमेतत श्रुत्वा तथार्थमिह योनिश चिन्तयिष्ये ॥ ३ ॥ सारथिराह - नैतस्य देव मुलधर्म न राष्ट्रधर्मः स जगस्य जर योग्नु धर्पयाति । तुभ्यं पि मातृपितृवान्धवज्ञातिसंवो जरपा अमुक्त न हि अन्य गतिर्जनस्य ।। ४ ।। L189 Rभूमिगरमिता for भूमिसुशोभित. २ पुणयितानीता for दूप्यविनानीरसा. ३१. पेटये for मो. ४R पटिय for परिय'. ५Rom. from my upto खिम्. रारा' for गाग. पुरतः प्राग्भारेय for प्रमारेम. R प्रयमान for प्रोपयमान.

·स्थमपरिवर्तधतुर्दशः। १३७ बोधिसत्त्व आह- - 5 R228 10 धिक्सारये अबुध बालजनस्य बुद्धिः यद्यौवनेन मदमत्त जरां न पश्येत् । आवर्तया मि खं पुनरहं प्रवक्ष्ये किं मह्य क्रीडरतिभिर्जरयाश्रितस्य ॥ ५॥ अथ बोधिसत्त्वः प्रतिनिर्वत्य रथवरं पुनरपि पुरं प्राविशत् ॥ 'इति हि भिक्षको बोधिसत्वोऽपरेण कालसमयेन दक्षिणेन नगरद्वारेणोद्यानभूमिमभि- निष्क्रम महता व्यूहेन सोऽद्राक्षीन्मार्गे पुरुष व्याधिस्पृष्टं दग्धोदराभिभूतं दुर्वलकार्य स्वके मूत्र- पुरीपे निमग्नमत्राणमप्रतिशरणं कृच्छ्रेणोच्छ्सन्तं प्रश्वसन्तम् । दृष्ट्वा च पुनर्बोधिसत्रो जानन्नेब सारथिमिदमवोचत्- किं सारथे पुख्य रुप्यविवर्णगात्रः सर्वेन्द्रियेभि विकलो गुरु प्रश्वसन्तः । सर्वाङ्गशुष्क उदराकुल कृच्छ्याप्तो मूत्रे पुरीपि स्यकि तिष्ठति कुत्सनीये ॥ ६ ॥ सारथिराह- एषो हि देव पुरुषो परमं गिलानो व्याधीभयं उपगतो मरणान्तप्राप्तः । आरोग्यतेजरहितो बलविग्रहीनो अत्राणद्वीपैशरणो ह्यपरायणश्च ।।७।। बोधिसत्व आह- आरोग्यता च भवते यथ स्वप्नक्रीडा व्याधीभयं च इममीशु घोररूपम् ।। को नाम विज्ञपुल्यो इम दृष्ट्वस्या कीडारतिं च जनयेशुभैसंज्ञतां वा ॥ ८ ॥ अथ खलु भिक्षवो बोधिसत्वः प्रतिनिवर्त्य रथवरं पुनरपि पुरवैरं प्रानिक्षत् ।। इति हि भिक्षको बोधिसत्वोऽपरेण काटसमयेन पश्चिमेन नगरद्वारेणोधानभूमिमभि- निष्क्रमन् महता व्यूहेन सोऽद्राक्षीत् पुरपं मृतं कालातं मचे समारोपितं चैलवितानीकृतं ज्ञातिसंघपरिवृतं सर्वे रुदशिः क्रन्दद्भिः परिदेवमानैः प्रकीर्णकेशैः. पांचवकीर्णशिरोमित्रांसि ताडयद्भिरुकोशद्भिः पृष्टतोऽनुगच्छदिः । दृष्ट्य च पुनर्बोधिसत्त्रो जाननेव सारथिमिदमोचत्- 15 20 L190 R220 25 १Rमदत्त for मदमत्त. १ २ याविह for या मि. ३ . प्रवेश्ये for प्रवेश्ये. ४ R oru. पुरं. ५R प्राविवेश for प्राविशन. ६ R दग्ध जरा for दग्धोदरा. . Rom. प्रश्वसन्तम् . ८R रूपविवर्ण' for रुष्य", SR प्राप्तकृच्छा for कृच्छमातो. १० वीप्रशरणे for 'द्वीपशरणो. ११R व्याधिय. १२R शुभसंहिता for "संज्ञता. १३R पुरवरे प्राविशत, ·ललितविस्तरे 5 कि सारथे पुरुष मञ्चेपरि गृहीतो उद्भूतकेशनख पांशु शिरे क्षिपन्ति । परिचारयित्व विहरन्युरस्ताड्यन्तो नानाविलापवचनानि उदीरयन्तः ॥९॥ सारथिराह- एषो हि देव पुल्यो मृतु जम्बुद्वीपे नहि भूयु मातृपितृ द्रक्ष्यति पुत्रदारां । अपहाय भोगगृह (मातृपितृ )मित्रज्ञातिसंघ परलोकप्राप्तु न हि द्रक्ष्यति भूयु ज्ञाती R 230 बोधिसत्त्व आहः L191 10 15 धिग्यौवनेन जरया समभिद्रुतेन आरोग्य दिग्विविधव्याधिपराहतेन । धिग्जीवितेन विर्युपा नचिरस्थितेन धिक्पण्डितस्य पुरुषस्य रतिप्रसङ्गैः ॥ ११ ॥ यदि जर न भवेया नैव व्याधिर्न मृत्युः तयपि च महदुःखं पञ्चस्कन्धं धरन्तो। किं पुन जाव्याधिर्मृत्यु नित्यानुबद्धाः साधु प्रतिनिवा चिन्तयिष्ये प्रेमोक्षम् ॥ १२ ॥ अथ खलु भिक्षवो बोधिसत्वः प्रतिनिवर्त्य तं रथवरं पुनरपि पुरं प्राविक्षेत् ॥ इति हि भिक्षयो बोधिसत्वस्यापरेण कालसमयेनोत्तरेण नगरद्वारेणोद्यानभूमिमभिनिष्काम- तस्तरेव देवपुत्रैर्बोधिसत्वस्पानुभावेनैव तस्मिन्मार्गे भिक्षुरभिनिर्मितोऽभूत् । अद्राक्षीद्वोधिसत्त्वस्त भिडं शान्त दान्तं संयतं ब्रह्मचारिणमेविक्षिप्तचक्षुष युगमात्रप्रेक्षिणं प्रासादिकेनर्यापथेन संपन्न प्रासादिकेनाभिकम्प्रतिक्रमेण संपन्नं प्रासादिकेनावलोक्तियरलोकितेन प्रासादिकेन समिक्षित- प्रसारितेन "प्रासादिकेन संर्धाटीपात्रचीवरधारणेन मार्ग स्थितम् । दृष्ट्वा च पुनर्योधिसत्यो जाननेर सारयिमिदमयोचत्- कि सारये पुरुष शान्तप्रशान्तचित्तो नोक्षिाचा मजते युगमानदर्शी। कापायरसयसनो सुप्रशान्तचारी पात्रं गृहीच न च उद्तु उन्नतो वा ॥ १३ ॥ 20 R31 25 L192 Rमरी for मर. २R पुरो for पिशा. प्रमोचन lor प्रमोशन. YR प्रालि अभिy for असितापुर. ६Rप्रगारिना for मारिनयाँ. . Rom. मनियारोन न. - Rfree ter पापा.

·स्वप्नपरिवर्तश्चतुर्दशः। सारथिराह- एपो हि देव पुल्यो इति भिक्षुनामा अपहाय कामरतयः सुविनीतचारी। प्रवन्यप्राप्तु शममात्मन एपमाणो संरागद्वेषविगतोऽन्वेति पिण्डचर्या ॥ १४ ॥ 5 बोधिसत्व आह- 10 R232 L193 साधू सुभाषितमिदं मम रोचते च प्रव्रज्य नाम विदुभिः सततं प्रशस्ता । हितमात्मनश्च परसत्त्वहितं च यत्र सुखजीवितं सुमधुरं अमृतं फलं च ॥ १५ ॥ अथ खलु भिक्षवो बोधिसत्वः प्रतिनिवर्त्य तं रथवरं पुनरपि पुरवरं प्राविक्षत् ॥ इति हि भिक्षवो राजा शुद्धोदनो बोधिसत्वस्यमामेवंरूपां संचोदनां दृष्ट्वा श्रुत्वा च भूयस्या मात्रया बोधिसत्वस्य परिरक्षणार्थ प्राकारान् मापयते स्म, परिखाः खानयति स्म, द्वाराणि च गाढानि कारयति स्म । आरक्षान् स्थापयति स्म । शूरांश्चोदयति स्म । वाहनानि योजयति स्म । वर्माणि प्राहयति स्म । चतुर्पु नगरद्वारशृङ्गाठकेषु चतुरो महासेनाव्यूहान् 15 स्थापयति स्म बोधिसत्त्वस्य परिरक्षणार्थम् । य एनं रात्रिंदिवं रक्षन्ति स्म-मा बोधिसत्त्वोऽभि- निष्क्रमिप्यतीति । अन्तःपुरे चाज्ञां ददाति स्म मा स्म कदाचित्संगीति विच्छेत्स्यथ । सर्व- रतिक्रीडायोपसंहर्तव्याः, स्त्रीमायाचोपदर्शयत, निर्बन्धत कुमारं यथानुरक्तचित्तो न निर्गन्छेप्रव्रज्यायै॥ तत्रेदमुच्यते- द्वारे स्थापित युद्धशौण्डपुस्याः खगायुधापाणयो हस्तीअश्वरयाश्च वर्मितैनरा आरूढ नागावली। परिखा खोटयतोरणाश्च महता प्राकार उच्छापिता द्वारा वद्ध सुगाढबन्धनकृताः क्रोशस्वरामुञ्चनाः ॥१६॥ सर्वे शाक्यगणा विषण्णमनसो रक्षन्ति रात्रिंदिवं निघोंपश्च वलस्य तस्य महतः शब्दो महा श्रूयते । नगरं व्याकुल भीतत्रस्तमनसो मा स्माद् व्रजेन्सूरतो मा भूच्छाक्यकुलोदितस्य गमने छियेत वंशो हेयम् ।। १७ ॥ आज्ञप्तो युवतीजनश्च सततं संगीति मा छेत्स्यथा वस्थानं प्रकरोथ क्रीडरतिभिर्निर्बन्धया मानसम् । 20 R233 25 १R तिष्ठति for अन्वेति. २ र प्राविशत्. ३R om. श्रुत्वा च. ४ R'द्वारेपु for द्वार, ५R आता for चाज्ञां. ६ वनीत for निर्वन्धत. ७R पर्मितवरा for "नरा.८R साटक for खोटक १R गमनं. १• अब for यम्.

·१४० ललितविस्तरे 5 L194 R234 10 ये वा इत्रियमाय नेकविविधा दर्शय चेष्यं बहुं आरक्षा प्रकरोय विघ्न कुरुथा मा खं व्रजेत्सूरतः ॥ १८॥ तस्या निक्रमिफालि सारथिवरे पूर्वे निमित्ता इमे हंसा कोच मयूर सारिक शुका नो ते रवं मुञ्चिपु । प्रासादेषु गवाक्षतोरणवरेवातालमञ्चेपु च जिह्मजिह सुदुर्मना असुखिता ध्यायन्त्यधोमूर्धकाः ॥ १९ ॥ पुडिनीपुष्करिणीषु पद्म रुचिरा म्लानानि म्लायन्ति च वृक्षाः शुष्कपलाश पुप्परहिताः पुष्पन्ति भूयो न च । वीणावल्लकिवंशतन्त्रिरचिता छिद्यन्त्यकस्माचदा भेरीश्चैव मृदङ्ग पाण्यभिहता भिद्यन्ति नो बाधिषु ॥२०॥ सर्व व्याकुलमासि तच्च नगरं निद्राभिभूतं भृशं नो नेत्ते न च गायिते न रमिते भूयो मनः कस्यचित् । राजापी परमं सुदीनमनसः चिन्तापरो ध्यायते हा धिक्शाक्यकुलस्य ऋद्धि विपुला मा हैव संघक्ष्यते ॥ २१ ॥ एकस्मिं शयने स्थिते स्थितमभूगोपा तथा पार्थिवो गोपा रात्रियि अर्धरात्रसमये स्वप्नानिमां पश्यति । सर्वेयं पृथिवी प्रकम्पितमभूच्छैला सकूटीनटी वृक्षा मास्तएरिता क्षिति पैती उत्पाट्य मूलोद्धृताः ॥२२॥ चन्द्रासूर्य नभातु भूमिपतितौ सज्योतिपालंकृतौ केशानदृशि लून दक्षिणि मुजे मुकुटं च विध्वंसितम्। हस्तौ छिल तथैव छिन चरणौ नग्ना दृशी आत्मनं मुक्ताहार तथैव मेखलमणी छिना दृशी आत्मनः ॥ २३ ॥ शयनस्या दृशि स्नि पाद चतुरो धरणीतलेस्मि ,यी छने दण्ड सुचिनु श्रीम रचिरं छिना दृशी पार्थिवे । स आभरणा विकीर्ण पतिता मुह्यन्ति ते वारिणा भर्तुशामरणा सारसमुकुटा शय्यागता व्याकुला ॥ २४ ॥ उल्क परपति निक्रमन्त नगरात्तमसाभिभूतं पुरं रिला जालिममदशाति सुपिने रतनामिक शोभनां । 15 20 R 25 25 "RO for T Reunang for famits. IRT: for sty. Y R forum पE for जिन्दरमा, ५R मृत्ये !or नृत. ६R गपने tor गापिते. ७. विपुगे lor शिश Rom. पिते. १. पार्यिदा. • Ror अर्धरात्र. १R'पती for 'यटी. TERBATA for H. HRA for him. TYR 0 for Rom. 14 R698 fort)ी.

·L195 5 R236 10 स्वमपरिवर्तन्धतुर्दशः। १४१ मुक्ताहारु प्रलम्बमानु पतितः क्षुभितो महासागर मेरु पर्वतराजमदशि तदा स्थानातु संकम्पितम् ॥ २५ ॥ एतानीदृश शाक्यकन्य सुपिनां सुपिनान्तरे अशी दृष्ट्वा सा प्रतिबुद्ध रुग्णनयना स्वं स्वामिनं अनवीत् । देवा कि मि भविष्यते खलु भणा सुपिनान्तराणीदृशा भ्रान्ता मे स्मृति नो च पश्यमि पुनः शोकार्दितं मे मनः ॥ २६ ॥ श्रुत्वासौ कलविङ्कदुन्दुभिस्तो ब्रह्मस्वरः सुस्वरो गोपामालपते भव प्रमुदिता पापं न ते विद्यते । ये सखा कृतपुण्यपूर्वचरिता तेपेति' स्वप्ना इमे कोऽन्यः पश्यति नैकदुःखविहितः स्वमान्तराणीदृशा ॥ २७ ॥ यत्ते दृष्टा मेदिनी कम्पमाना कूटा शैला मेदिनीये पतन्ता । देवा नागा राक्षसा भूतसंघाः सर्वे तुभ्यं पूज्यश्रेष्ठां करोन्ति ॥ २८ ॥ याचे दृष्टा वृक्षमूलो तानि केशां लूनां दक्षिणेनादृशासि। क्षिप्रं गोपे क्लेशजालं छिनित्वा दृष्टीजालं उद्धरी संस्कृतातः ।। २९ ।। यत्ते दृष्टौ चन्द्रसूर्यो पतन्ती घय नक्षत्रा ज्योतिया नीपतन्तः। क्षिप्रं गोपे क्लेशशत्रू निहत्वा पूज्या लोके भाविनी त्वं प्रशस्या ॥ ३० ॥ यत्ते दृष्टा मुक्तहार विशीर्ण नग्नं भग्नं सर्वकायादृशासि। क्षिप्रं गोपे इस्त्रिकार्य जहित्या पुरुषस्त्वं वै मेष्यसे नोचिरेण ॥ ३१ ॥ यत्ते दृष्टै मञ्चक छिनपाद छत्रे दण्डं रानचित्रं प्रभग्नम् । क्षिप्रं गोपे ओघ चत्वारि तीळ मां द्रष्टासी एकछत्रं त्रिलोके ॥ ३२ ॥ 15 20 R237 25 १R पूर्ण for एण्ण'. २R दस्यन्ति for तेपेति. ३. अनेक' for नैक. ४ सर्वज्ञायमीग्दशति for भाम सर्वकायादशासि.

·१४२ ललितविस्तरे 5 L196 R 238 10 15 यत्ते दृष्टा भूषणा उह्यमाना चूडा वस्त्रा मह्य मञ्चेऽदृशासि। क्षिप्रं गोपे लक्षणैर्भूषिताङ्गं मां संपश्यी सर्वलोकैः स्तुवन्तम् ॥ ३३ ॥ यत्ते दृष्टा दीपकोटीशतानि नगरान्निकान्ता तत्पुरं चान्धकारम् । क्षिप्रं गोपे मोहविद्यान्धकारे प्रज्ञालोके कुर्वमी सर्वलोकम् ॥ ३४ ॥ यत्ते दृष्टं मुक्तहारं प्रभग्नं छिन्नं चैव स्वर्णसूत्र विचित्रम् । क्षिप्रं गोपे क्लेशजालं छिनित्वा संज्ञा सूत्रं उद्धरी संस्कृतातः ॥ ३५॥ यत्ते गोपे चित्तिकार करोपी नित्यं पूजां गौरवेणोत्तमेन । नास्ती तुभ्यं दुर्गती नैव शोकः क्षिप्रं भोही प्रीतिप्रामोद्यलेब्धा ॥ ३६ ।। पूर्वे मह्यं दानु दत्तं प्रणीतं शील चीण भाविता नित्यक्षान्ति । तस्मान्मह्यं ये प्रसादं लभन्ते सर्वे भोन्ती प्रीतिप्रामोघलाभाः ॥ ३७ ॥ कल्पा कोटी संस्कृता मे अनन्ता योधीमार्गो शोधितो मे प्रणीतः । तस्मान्मा ये प्रसादं करोन्ति सर्वे छिला तेषु त्रीण्यप्यपायाः ॥३८॥ हर्ष बिन्दा मा च खेदं जनेहि तुष्टिं विन्दा संजनेही च प्रीतिम् । क्षिप्रं भेन्ये प्रीतिप्रामोद्यलाभी सेही गोरे भद्रका ते निमित्ता ॥ ३९ ॥ सो पुष्यतेजभरितो सिरितेजगर्भो पूर्वे निमित्तमुपिने इमि अर्दशासि । 20 R239 25 १Rt. २ पटके. ३R विरघर for चिति', ४ R'सामाः for 'सम्पा. ५R भान्ति for off Rufit. R dig for in. R Bra for boyfa.

·४३ 10 R240 L197 15 स्थापरिवर्तचतुर्दशः। ये भोन्ति पूर्वशुभवर्गसमुधयानां नैक्रम्यकालसगये नरपुंगवानार ॥ ४० ॥ " सो अदृशासि च कराचरणावताना महसागरेभि चतुभिर्जल लोलयन्ता । सर्वामिमां वसुमती शयनं विचित्रं मेरुं च पर्वतवरं शिरसोपधानम् ॥ ११ ॥ आमा प्रमुक्त सुपिने तद अदृशासि लोके बिलोकितु महातमसान्धकारम् । छनोद्गत धरणिये फेरते निलोक आभाय स्पृष्ट विनिपातदुखा प्रशान्ता ॥ ४२ ॥ कृष्णा शुभा चतुरि प्राणक पाद लेखी चतुवर्ण एवं शकुनाद्भुत एकवर्णाः । मीगिरी परमहीन जुगुप्सनीया अभिभूय चक्रमति तत्र च नोपलिप्तो ॥ १३ ॥ भूयोऽडशी सुपिनि नय जलप्रपूर्णा बहुसत्वकोटिनयुतानि च उौमाना । सो नाव वृत्य प्रतरित्व पर प्रतार्य स्थापति सो स्थलवरे अभये अशोके ।। ४४ ॥ भूयोऽदशाति बहु आतुर रोगस्पृष्टां आरोग्यतेजरहिता बलविग्रहीनां । सो वैद्य भूल बहु ओषध संप्रयच्छा मोचेति सत्यनयुतां बहुरोगस्पृष्टां ॥ १५ ॥ सिंहासने व हि निषण्ण सुमेरपृष्ठे शिष्यां कृताम्नलिपुटानमरानमन्तां । संग्राममयि जयु अदशि आत्मनश्च आनन्दशब्दममरां गगने यन्तः ॥ १६ ॥ एवंविधा सुपिनि अदृशि बोधिसत्यो माल्य शोभनव्रतस्य च पोरिपूरिम् । यां श्रुत्व देवमनुजा अभवन्प्रदृष्टा न चिराविष्यति अयं नरदेवदेवः ॥ १७ ॥ इति ।। इति श्रीललितविरतो स्वप्नपरिवतों नाम चतुर्दशोऽध्यायः ।। १Rपुरते for स्फरते. २R आभा यस्य for आभाय. ३R प्राणिकपादलेखा for माणक पाद ऐसी. YR एफ. for एल. ५ र युज्यमाना for उममाना. ६R पाt for परो. • Rधभून for वैध मत्व. ८R मोचेहि. R यानि पूरि for पारिपरिम् 20 R241 25 ·L198 R242 10 १५ अभिनिष्क्रमणपरिवर्तः पञ्चदशः। अय खल भिक्षवो बोधिसत्त्वस्यैतदभूत् – अयुक्तमेतमम स्यादकृतज्ञता च यदह मप्रतिवेद्य महाराज्ञ शुद्धोदनस्य अननुज्ञातश्च पित्रा निष्कमेयम् । स रात्रो प्रशान्ताया स्वकादुपस्थान प्रासादादवतीर्य राज्ञ शुद्धोदनस्य प्रासादतले प्रतिष्ठितोऽभूत् । प्रतिष्ठितमानस्य च पुनधिसत्त्वस्य 5 सर्वोऽसौ प्रासाद आभया स्फुटोऽभूत् । तत्र राजा प्रतिपिशुद्धस्ता प्रभामद्राक्षीत् । दृष्ट्वा पुनस्त्वरित त्वरित काञ्चुकीयमामैन्त्रयामास - किं भो काञ्चुकीय सूर्योऽन्युद्गतो येनेय प्रभा विराजते । काञ्चुकीय आह - अद्यापि तानदेव रजन्या उपाधं नातिकान्तम् । अपि च देव- सूर्यप्रभाय भरते द्रुमकुड्यछाया सतापयाति च तनु प्रकरोति धर्मम् । हसा मयूरशुककोकिलचक्रवाका प्रत्यूपकालसमये स्वेता खन्ति ॥ १॥ आमा इय तु नरदेव सुखा मनोज्ञा प्रह्लादनी शुभकरी न करोति दाहम् । कुड्या च वृक्ष अभिभूय न चास्ति छाया नि सशय गुणधरो इह अद्य प्राप्त ॥२॥ सो प्रेक्षते दशदिशो नृपंती विषण्णो दृष्टश्च सौ कमललोचन शुद्धसत्त्व । सोऽभ्युत्थितु शयनि इच्छति न प्रभोति पिगौरव जनपते रेशुद्धबुद्धि ॥ ३ ॥ सोचे स्थिहित्व पुरतो नृपतिं अवोचत् मा भूयु विघ्न प्रकरोहि म चैव खेदम् । नैष्कम्यकालसमयो मम देव युक्तो हन्त क्षमस्व नृपते सजन सराष्ट्र ॥४॥ त अश्रुपूर्णनयनो नृपती बभापे किंचित्प्रयोजनु भवेद्विनिवर्तने ते। किं याचसे मम पर बद सर्प दास्ये अनुगृह राजकुल्लु मा च इद च राष्ट्रम् ॥ ५॥ 15 L199 20 , R 243 25 १R आम नयति स्म for आमन्त्रयामाम २ र प्रविराजते ३R अपि वा ४ र स्वता for "तो ५R कुइमाय for कुझ्या च ६R नृपतिर्निपण्णो for नृपती वि . R सोऽन्तिके मलयेवन for सो कमल शयनमिच्छति for शयनि इच्छति | Rपितु गौरव for पितृ १०R बलशुद्ध" for वर १R चास्थितो हि for a स्थिहित्व १२R यथ for मम ·भभिनिष्क्रमणपरिवर्तः पञ्चदशः। १४५ 5 - 10 R244 2200 तद बोधिसत्व अवची मधुरप्रलापी . इच्छामि देव चतुरो वर तान् मि देहि । यदि शक्यसे ददितु मह्य वसे ति तत्र तद् द्रक्ष्यसे सद गृहे न च निक्रमिष्ये ।। ६॥ इच्छामि देव जर मा न आक्रमेय्या शुभवर्ण यौवनस्थितो भवि नित्यकालम् । आरोग्यप्राप्तु भवि नो च भवेत न्याधिः अमितायुषश्च भवि नो च भवेत मृत्युः .(संपत्तितश्च विपुला न भवेद्विपत्तिः) ॥७॥ राजा श्रुणित्व वचनं परमं दुखार्तो अस्थानु याचसि कुमार न मेऽत्र शक्तिः । जरव्याधिमृत्युभयतश्च विपत्तितश्च कल्पस्थितीय ऋषयोऽपि न जातु मुक्ताः ॥ ८ ॥ यदिदानि देव चतुरो वर नो ददासि जरव्याधिमृत्युभयतश्च विपत्तितश्च । हन्त शृणुष्व नृपते अपरं चरैक अस्मोच्युतस्य प्रतिसंधि न मे भवेया ॥९॥ श्रुत्वैव चेम बचनं नरपुंगवस्य तृष्णा तर्नु च करे छिन्दति पुरस्नेहम् । अनुमोदमी हितकरा जाति प्रमोक्षं अभिप्रायु तुभ्य परिपूर्यतु यन्मतं ते ॥ १० ॥ अय खल्ल भिक्षवो बोधिसत्तः प्रतिकम्य स्वके प्रासादेऽभिल्स्य शयने निपसाद । न चास्य कश्चिद्मने वा आगमन वा संजानीते स्म ।। इति हि भिक्षवो राजा शुद्धोदनस्तस्या राज्या अत्ययेन सर्व शाक्यगणं संनिपात्यैना प्रकृतिमारोचयति स्म-अभिनिष्क्रमिष्यति कुमारः । तत्किं करिष्यामः ! शाक्या आहुः-- रक्षां 25 देव करिष्यामः । तत्कस्मात् ! अयं च महाशाक्यगणः, स चैकाकी । तत्का तस्य शक्तिरस्ति बलादभिनिष्क्रमितुम् ! "तत्र तैः शाक्य राज्ञा शुद्धोदनेन च पश्च शाक्यकुमारशतानि कृतास्त्राणि यतयोग्यानि इश्वस्त्रशिक्षितानि महानग्नबलोपेत्तानि पूर्वे नगरद्वारे स्थापितान्यभूवन् बोधिसत्वस्य रक्षणार्थम् । एकैकश्च शाक्यकुमारः पञ्चरयशतपरिवारः, एकैकं च रथं पञ्चपत्तिशतपरिवार स्थापितमभूत 15 20 R'245 PR शक्यते. २न tor नु. After st. R adds : श्रुत्वा पचनमा पितुः कुमारोऽवचि. YR इन्तं; L इन्तः for हन्त. ५R अस्या tor अस्मा'. ६R सर्वः पश्यगणः for सर्व शाक्यगण, Rom. शाक्यैः, R एकैक्य रयः for एकै वरयं, R परिवारः. १० स्थापितोऽभूत्, ल.१९ ·ललितविस्तरे L201 R246 10 बोधिसत्त्वस्य रक्षणार्थम् । एवं दक्षिण पश्चिमे उत्तरे नगरद्वारे पञ्च पञ्च शाक्यकुमारशतानि कृतास्त्राणि कृतयोग्यानि इश्यस्त्रशिक्षितानि महानग्मबलोपेतानि । एकैसश्व शाक्यकुमारः पञ्चरथ- शतपरिवारः, एकैकं च रथं पञ्चपत्तिशतपरिवारं स्थापितमभूत बोधिसत्त्वस्य रक्षार्थम् । महलकमहल्लिकाश्च शाक्याः सर्वचत्वरशृङ्गाटक'गरध्यास्वारक्षार्थ स्थिता अभवन् । राजा 5 च शुद्धोदनः पञ्चभिः शाक्यकुमारशतैः सार्धं परिवृतः पुरस्कृतः स्वके गृहद्वारे हयेषु च गजेषु च समभिर जागर्ति स्म । महाप्रजापती च गोतमी चेटीवर्गमामन्त्रयते स्म ज्जालेथ दीप विमलां ध्वजानि मणिरत्न सेवि स्थापेया । ओलम्बयाथ हारां प्रभां कुल्त सर्वि गेडेस्मिन् ॥ ११ ॥ संगीति योजयेथा-जागरथ अतन्द्रिता इमां रजनीम् । प्रतिरक्षथा कुमारं यथा अविदितो न गच्छेया ॥ १२ ॥ वर्मितकलापहस्ता असिघनुशरशक्तिोमरगृहीताः । नियतनयरक्षणार्थ करोय सर्वे महायत्नम् ॥ १३ ॥ द्वारों पिथेथ सर्वा सुर्यन्त्रितां निर्गडां दृढकपाटां । मुञ्चय मा च अकाले मा अग्रसत्व इतु न व्रजेया ॥ १४ ॥ मणिहारमुक्तहारां मुखपुष्पके अर्धचन्द्र सशृङ्खलाः । मेखलकर्णिकमुद्रिक सुनिबद्धां नूपुरां कुरत ॥ १५॥ यदि सहस निझमेया नरमरहित मत्तवारणविचारी । तथ तथ पराक्रमथा यथा विघातं न विन्देया ॥ १६ ॥ या नारि शक्तिधारी शयनं परिवारयन्तु विमलस्य । मच भय मिद्धविहताः पतंग इव रक्षया नेत्रैः ।। १७ ॥ छादेय रतनजाले इदं गृहं पार्थिवस्य रक्षार्थम् । वेणवाश्च स्वथा इमां रजनि रक्षथा विरजाम् ॥ १८ ॥ अन्योन्य बोधयेथा म वसपथा रक्षथा इमां रजनीम् । मा हुँ अभिनिष्क्रमेया विजम राष्ट्रं च राज्यं च ।। १९ ।। एतस्य निर्गतस्या राजकुलं सर्विमं निरभिरम्यम् । उच्छिन्नश्च भवेया पार्थिववंशश्चिरनुबद्धः ॥ २०॥ इति अथ खलु भिक्षवोऽष्टाविंशतिमहायक्षसेनापतयः पाश्चिकयज्ञसेनापतिपूर्वगमानि च पञ्चहारितीपुत्रशतान्येकस्मिन् संनिपात्यैवं मतं विचारयन्ति स्म- अद्य मा बोधिसत्वोऽभिनिष्क्रमि- प्यति । तस्यै युष्माभिः पूजाकर्मणे औत्सुक्यमापत्तव्यम् ॥ 15 L202 20 R247 25 १R'युग' for पूर्ग:. २R om. गास्य ३R द्वारे प्रदीप for ज्यालेथ दीप. ४ R विमला for सा. ५६ द्वारा for द्वारां. ६ सयन्त्रितगडा for सुयन्त्रिता निर्गडां. "R अन सत्व इति for अनसत्त्व नु. ८R गिदि for मिद्ध.वर्णरवाश्च for ये. १०R च for हु. ११Rom. तस्य, ·अभिनिष्क्रमणपरिवर्त. पश्चदशः। १७ चत्वारश्च महाराजानो अल्काती राजधानी प्रविश्य ता महती यक्षपदमामन्त्रयते रग- अध मार्पा बोधिसत्वोऽभिनिफमियति । स युप्माभिर्ह यरचरणपरिगृहीतो निफामयितव्य । सा च यक्षपर्पदाह- वनदृढ अमेय नारायणो आरममावो गुरु वीर्यमलउपेतु सोऽकम्पियो सनसनोत्तम । गिरिवर महमेव उत्पाट्य शस्यै नमे धारितु केनचित् न तु जिनगुणमेरु शैलैर्गुरु पुष्यज्ञानाश्रित शक्य नेतुं कचित् ॥ २१ ।। 5 वैश्रवण आह- L203 R240 10 ये मानगर्षित नरा गुरु तेषु शास्ता ये प्रेमगौरतस्थिता लघु ते निजानि । अध्याशयेन अभियुज्यथ गौरण लघु तं हि वेत्स्यय खगा इन तूलपेशिम् ॥ २२ ॥ अह च पुरतो यास्ये यूर्य च वहथा हयम् । नैष्क्रम्ये बोधिसत्यस्य पुण्यमार्जपामो बहुम् ॥ २३ ॥ अप खलु भिक्षव शक्रो देवानामिन्द्रो देवानामत्रिंशानामन्त्रयते स्म- अध मार्ग 15 बोधिसत्वोऽभिनियमिप्यति । तत्र युमामि सर्व पूजाकर्मणे औत्सुम्स्येन भरितव्यम् ॥ तत्र शान्तमतिर्नाम देवपुर स एवमाह - अह तावत्कपिलवस्तुनि महानगरे सर्व स्त्रीपुरुपदारकदारिकाणां प्रस्तापन करिप्यामि । ललितज्यूहो नाम देवपुत्र स एवमाह - अहमपि सहयगजखरोष्ट्रगोमहिपस्त्रीपुरप- दारकदारिकराणा शब्दमतर्धापयिष्यामि । व्यूहमतिर्नाम देवपुन स एवमाह - अह गगनतले सप्तरथपिरतारप्रमाण रनवेदिका परिवृतं सूर्यकान्तमणिरत्नप्रभोञ्चलितमुहितम्यध्वजपताक नानापुपाभिकीर्ण नानागार्ध घटिकानिधूपित मार्गव्यूह कारेप्यामि, येन मार्गेण बोधिसत्वोऽभिनिष्पमिप्यति । ऐरानणो नाम नागराजा स एवमाह - अहमपि च स्वस्या शुण्डाया द्वात्रिंशद्योजन प्रमाण कूटागार मापयिष्यामि । पत्राप्सरसोऽभिरह्य तूर्यसगीतिसप्रभणितेन महता गीतबादितेन 25 घोपिसत्तस्योपस्थानपरिचर्या कुर्वन्त्यो गमिष्यति । स्वय च शमो देवानामिन्द्र एनमाह - अह द्वाराणि विवरिष्यामि । मार्ग च सर्शयामि । धर्मचारी देनपुर आह - अह विटतमन्त पुरमुपदर्शयिष्यामि । सचोदको देवपुत्र आह- अह बोधिसत्र शपनादुत्यापयिष्यामि । १Rom वर २ गिरिरिय महामेरु for गिरिवर महमे ३ र उत्पाय for उत्पाट्य ४ शक्यो ५R शक्यते for शक्य | Rअनमो for आर्जयामो "R om सबै ८ र शान्तमुमति १R "ग घधूपनटिकानिधूपित for गधघटिकानि १०R सदर्शयिष्यामि 20 L204 R249 ·૨૮ ललितविस्तरे R250 L205 तत्र वरुणश्च नाम नागराजो मनस्त्री च नागराजः सागरंश्च नागराजोऽनवतप्तश्च नागराजो नन्दोपनन्दी नागराजावेत्रमाहुः- वयमपि बोधिसत्त्रस्य पूजाकर्मणे कालानुसारिमेषममि- निर्माय उरगसारचन्दनचूर्णवर्षमभिवपयिष्यामः ।। इति हि भिक्षवो देवनागयक्षगन्धवैश्वायमेवरूपो निश्चयाभिप्रायश्चिन्तितोऽभूद् व्यवसितश्च । छ बोधिसत्त्वस्यैवं धर्मचिन्तानुप्रविष्टस्य संगीतिप्रासादेषु सुखशयनगतस्य अन्तःपुरमभ्यगतस्य पूर्वयुद्धचरित विचिन्तयतः सर्वसत्वइितमनचिन्तयतश्चत्वारे पूर्वप्रणिधानपदान्यामुखीभवन्ति स्म । फतमानि चवारि ! पूर्व मया स्वयंभुवामाधिपतेयतामभिलपता सर्वज्ञतां प्रार्थयमानेनैवं संनाहः संनद्धोऽभूत् - सत्त्वान् दुःखितान् दृष्टा अहो बताई संसारमहाचारकबन्धनप्रक्षिप्तस्य लोक- संनिवेशस्य संसारचारक भित्ता बन्धनप्रमोक्षशब्द चोदीरयेयं तृष्णया सनिगडगाढबन्धनबर्दाश्च 10 सत्वान् प्रमोचयेयम् । इदं प्रथमं पूर्वप्रणिधानपदमामुखीभवति स्म । अहो बताई संसारमहाविद्यान्धकारगहनप्रक्षितस्य लोकस्याज्ञानपटलतिमिरावृतनयनस्य प्रज्ञाचक्षुर्विरहितस्याविधामोहान्धकारस्य महान्तं धर्मालोकं कुर्याम् । ज्ञानप्रदीपं चोपसंहरयम् । त्रिविमोक्षसुखज्ञानवतौषधिसंप्रयोगेण चोपायप्रज्ञाज्ञानसंप्रयुक्तेन सर्वाविद्यान्धकारतमोहंत महत्तिमिर- पटलकालुष्यमपनीय प्रज्ञाचक्षुर्विशोधयेयम् । इदं द्वितीय पूर्वप्रणिधानपदमामुखीभवति स्म । अहो बताई मानवजोष्ठितस्य लोकस्याहंकारममकारामिनिविष्टस्यामनीयमाहानुगमानसस्य संज्ञाचित्तदृष्टिविपर्यासविपर्यस्तस्यासंग्रहगृहीतस्यार्यमार्मोपदेशेनास्मिमानध्वजप्रपातनं कुर्याम् । इतीदं तृतीयं पूर्वप्रणिधानपदमामुखीभवति स्म । अहो बताहं व्युपशान्तस्य लोकस्य तन्द्राकुलजातस्य गुणावगुण्ठितभूतस्याजवंजवसमा- पन्नस्यास्माल्लोकात् परं लोक परलोकादिमं लोकं संधावतः संसरतः संसारादभिनिर्वृत्तस्या- 20 लातचक्रसमारूढस्योपशमिकं प्रज्ञातृप्तिकरं धर्म संप्रकाशयेयम् । इतीदं चतुर्थ पूर्वप्रणिधान- पदमामुखीभवति स्म । इमानि चत्वारि पूर्वप्रणिधानपदान्यामुखीभवन्ति स्म ।। तस्मिंश्च क्षणे धर्मचारिणा देवपुत्रेण शुद्धावासकायिकैश्व देवपुत्रैविकृतविगलितमन्तः- पुरमुपदर्शितमभूत् । विसंस्थितं बीभत्सरूपमुपदय च गगनतलस्थास्ते बोधिसत्त्वं गाथामि- 15 R 251 रध्यभाषन्त . 25 अथाब्रुवन् देवसुता महर्द्धयो विबुद्धपद्मायतलोचनं तम् । कथं तवास्मिन्नुपजायते रतिः श्मशानमध्ये समवस्थितस्य ।। २४ ।। संचोदितः सोऽय सुरेवरेभिः निरीक्षतेऽन्तःपुर तं मुहूर्तम् । L206 १R रूपाभिप्राय for 'रूपो निश्चयाभि. २R आधिपत्यम् tor अधिपतेयताम्. ३ R मोहान्धस्य for "मोहान्धकारस्य. ४ R उपसंददेय for 'संहरेयम् ५Rom. 'इतं. ६ र आत्मीय for भारमनीय'. Rom.सेक. ८R अनिवृत्तस्य for अभिनि.

·अभिनिफमणपरिवर्तः पञ्चदशः। १४ ९ R252 - 15 संपते पश्यति तो विभत्सा मशानमध्ये वैसितोऽस्मि भूतम् ॥ २५ ॥ अद्राक्षीत् संञ्चपि बोधिसत्यः सर्वावन्तं नारीगणम् । व्यवलोकयन् पश्यति । सत्र काश्चिद्वपपदृष्टवस्त्राः काचिद्विधूत केश्यः काश्चिद्विकीर्णाभरणाः काचिद्विभटमुयुटाः काचिद्विहत- रसैः काश्चिद्विगोपितगात्र्यः काश्चिद्विसंस्थितमुखाः काचिद्विपरिवर्तितनयनाः काश्चित्प्रवन्ती । लालाभिः काश्चिवसन्त्यः काश्चिप्रहसत्यः कश्चित्काशन्त्यः काश्चिप्पलपन्त्यः काश्चिदन्तान् फटकटा- यन्यः काश्चिद्विवर्णवदनाः काचिद्विसंस्थितरूपाः काश्चित्प्रलम्बितबाहवः काश्चिदिक्षितचरणा: काश्चिदुदाटितशीर्षाः काचिदवगुण्ठितशीर्षाः काचिद्विपरिवर्तितमुखमण्डलाः काश्चिमधस्तशरीराः फाश्चिद्विभुमागायः काश्चिन्निसुन्जाः खुरखुरायमाणाः काश्चिन्मृदङ्गमुपगुह्य परिवर्तितशीर्पशरीराः पाश्चिद्वीणावत्यायपरिबद्धपाणयः काश्चिदेणु दन्तैः फटकटायन्यः काश्चिकिम्पलनकुलसंप- 10 ताडापकर्षितवाघभाण्डाः काश्चिनिनेपोन्मेषपरिवृत्तनयनाः काश्चिद्विवृतास्याः । एवं तद्विकृत धरणीतलगतमन्तःपुरं निरीक्षमाणो बोधिसतः श्मशानसंज्ञामुत्पादयति स्म ।। तत्रेदमुच्यते- तां दृष्ट्य उद्विग्न स लोकनाथः कणं विनिश्वस्य इदं जगाद। अहो वता कृच्छाता प्रजेयं कर्य रतिं विन्दति राक्षसीगेणे ॥ २६ ॥ अतिमोइतमात दुर्मति कामगुणैर्निगुणैर्गुणसंज्ञिनः । विहग पञ्जरमध्यगता यया न हि लभन्ति कदाचि विनिःसृतिम् ॥ २७ ॥ अथ बोधसत्वोऽनेन पुनरपि धालोकमुखेनान्तःपुरं प्रत्यवेक्षमाणो महाकरुणापरिदेवितेन 20 सत्त्वान् परिदेवते स्म - इह ते वाला हन्यन्ते आघातन इव वध्याः । इह ते बाला रज्यन्ते चित्र- घटेविवामेष्यपरिपूर्णेष्वविद्वांसः । इह ते बाला मनन्ति गजा इव वारिमध्ये । इह ते बाला रुध्यन्ते चौरा इव चारकमध्ये । इह ते बाला अभिरता बराहा इवाशुचिमध्ये । इह ते बाला अध्यवसिताः कुस्कुरा इवास्थिकरकमध्ये । इह ते बालाः प्रपतिता दीपशिखास्थिव पतंगाः । इह ते वाला बध्यन्ते करय इव लेपेन । इह ते बालाः परिदयन्ते जालोन्क्षिप्ता इव जलजाः । इह ते बालाः 25 परिक्रूड्यन्ते सूनाकाष्ठेविवोरभ्राः । इह ते बाला अवसजन्ते किल्बिषकारिण इव शूलागे । इह ते बालाः संसीदन्ति जीर्णगजा इव पङ्के । इह ते बाला विपद्यन्ते भिन्नयानपात्र इन महासमुन्द्रे । इह ते बालाः प्रपतन्ते महाप्रपात इव जात्यन्धाः । इह ते बालाः पर्यादीनं गच्छन्ति पातालसंधिगतमिव पारि । इह ते बाला धूमायन्ते कल्पसंक्षय इव महापृथिवी । आभिर्वाला भ्राम्यन्ते कुम्भकारकचक्रमिगाविद्वम् । इह ते बालाः परिभ्रमन्ति शैलान्तर्गता १R संक्षेपतः for संपते. २R विलमi for बिभत्सा. ३R हि स्थित स्म भूतां for पसितोऽस्मि भूतम्. Y R प्रलबन्यो for प्रनयन्ती. ५Rom. काश्विकाशन्त्यः. ६R क्षिप्तवदनाः for 'चरणाः GR विपरीत" for विपरिवर्तित'. ८ र 'परिवर्त° for परिवृतः. ९ गणैः for "गणे, •R परिक्रुध्यन्ते. ११R पर्यवदानं tor पर्यादानं. १२R परिभ्राम्यन्ते, L207 R253 ·ललितविस्तरे R257 L211 5 - 15 शील मि रक्षि क्षान्ति परिभावि वीर्यबलध्यानप्रज्ञानिरतश्चास्मि बहुकल्पकोटिनयुता । किं तु स्पृशित्व बोधिशिवशातिम् जरामरणपनरनिरटसत्त्वपरिमोचनस्य समयोऽधुपस्थितु मम ॥ ३५॥ छन्दक आह - श्रुत मया आर्यपुत्र यथा व जातमान एव नैमित्तिकाना ब्राह्मणाना मुपनामितो दर्शनाय । तैश्चासि राज्ञ शुद्धोटनस्याग्रतो व्याकृत -देव वृद्धिस्ते राजकुलस्य । आह - किमिति । ते आहे. अय कुमार शतपुण्यलक्षणो जातस्तवा आमज पुण्यतेजित । स चक्रवर्ती चतुद्वीपईश्वरो भविष्यति सप्तधनैरुपेत ॥ ३६॥ स चेापुनटोंक्मवेदय दु खित विज॑ह्यमा त पुरि निष्क्रमिप्यति। अवाप्य बोधि अजरामर पद तयते धर्मजलैरिमा प्रेजाम् ॥ ३७॥ हन्त आर्यपुत्र अस्ति तावदेव तद्वयाकरण नेद न स्ति । किं तु शृणु तावन्ममार्थकामस्य वचनम् । आह - किमिति । आह - देव यस्यार्थे इह केचिदनेकविधानि व्रततपास्यारभन्तेऽजिन- जटामकुटचीवरवल्करा दीर्पनखकेशस्मश्रु च, अनेकविधानि कायस्यातापनपरितापनानि समुसहते । तीन च व्रततपमारभन्ते । किमिति.. वय देवमनुष्यसपत्तिं प्रतिलभेमहीति । 20 सा च सपत्वयार्यपुत्र प्रतिलब्धा । इदं च राज्यमृद्धं च सीत च क्षेम सुभिक्ष रमणीयमाकीर्ण- बहुजनमतुण्यम् । इमानि चोद्यानानि वरप्रवराणि नानाविध गुप्पफलमण्डितानि नानाशकुनिगण- निकूजितानि । पुष्करिण्यधोपलपकुमुदपुण्डरीकोपशोभिता हसमयूरकोकिलचक्रवाफकोशसारस निकूजिता पुस्पितसहकाराशोकचम्पापुरबकतिलककेशरादिनानाटुमतीरोपरिबद्धा नानारत्न- वृक्षवाटिकासमलकृता अष्टापदविनिबद्धा रत्नवेदिकापरिवृता रनजालसछन्ना यथर्तुवालपरिभोगा 25 ग्रीष्मवर्षाशरद्धेमन्तसुखसर्वोसा । इमे च शरदभ्रनिभा फैलासपर्वतसदृशा महाप्रासादा वैजयन्तसमा धर्मसुधर्मक्षेमेसमा शोविगतप्रभृतयो विर्ता निर्मूहतोरणगवाक्षहय॑कूटागारप्रासादतलेसमलासा रत्नकिङ्किणीजालसमीरिता ।इद चार्यपुत्र अन्त पुर तुणवपणपवीणावेणुसंपताडावचराकिम्पलनकुल सुघोपामुदापटहनुत्पपीत गादिप्रसगीतिनप्रयोगसुशिक्षित हास्यलास्यकीडितरमितसुखिमधुरोप चारम्।त्व च देवें युवा अनभिान्तयौवनो नवो दहरस्तरुण कोमलशरीर शिशु कृष्णकेश । १R धासि for यास्मि २R विनद्यान्त पुरै for विरह्यमा त पुरि ३ R अजरामरण ४R तपयिष्यते ५Rom प्रजाम् ६ तावदेतद्वयावरण for तावदेव तयाक L'वललधारा for धरा R ऋद्धि for ऋR समृद्धच स्फु' for सीत १. Rom चक्रवाक ११R संवास्या for 'सवासा १२R क्षेत्र for "क्षेनं १३ Rom 'तल' १४R'सुखित for मुखिल १५R देवपुनो for देव १६R अतिकान्त for अनभिकान्त' R258 L212 ·R259 L213 अभिनिष्क्रमणपरिवर्तः पञ्चदशः। अविक्रीडितः कामैः । अभिरमस्व तावदमराधिपतिरिव दशशतनयनस्त्रिदशाधिपतिः । ततः पवाद वृद्धीभूता अभिनिष्क्रमिष्यामः । तस्यां च वेलायामिमां गाथामभाषत रमतां च रतिविधिज्ञा अमराधिपतिर्यया त्रिदशलोके । पश्चादृद्धीभूता व्रततपसं आरभिष्यामः ॥ ३९ ॥ बोधिसत्व आह - अलं छन्दक । अनित्याः खल्वेते कामा अध्रुवा अशाश्वता विपरिणाम- 5 धर्माणः प्रद्रुताश्चपला गिरिनदीवेगतुल्याः । अवश्यायबिन्दुवदचिरस्थायिन उद्धापना रिक्तमुष्टि- वदसाराः कदलीस्कन्धवदुर्बला आमभाजनवद्भेदनात्मकाः शरदभ्रनिभाः क्षणात्वा न भवन्ति । अचिरस्थायिनो विद्युत इब नभसि. संविषमोजनमिव परिणामदुःखा मालुताटतेवासुखदा अमिलिखिता बालबुद्धिमिल्दबहुदोपमाः क्षिप्रं विपरिणामधर्माणः । मायामरीचिसदृशाः "संज्ञाविपर्याससमुत्थिताः । मायासदृशाश्चित्तविपर्यासविधापिताः । स्वमसदृशा दृष्टिविपर्यास- परिग्रहयोगेनाप्तिकराः । सागर इव दुर्पूरा लवणोदक इव तृपाकरः । सर्पशिरोवदुःस्पर्शनीया 10 महाप्रपातवत्परिवर्जिताः पण्डितैः । सभयाः सरणाः सादीनवः सदोषाः इति ज्ञात्वा विवर्जिताः प्राििगर्हिता विद्वद्भिर्जुगुप्तिता आथर्विवर्जिताः युधैः पारंगृहीता अयुधैर्निपविता बालैः । तस्यां च वेलायामिमां गाथामभापत विवर्जिता सर्पशिरो यया बुधैः विगर्हिता मीढर्घटो यथाशुचिः। विनाशका सर्वशुभेस्य छन्दका ज्ञावा हि कामान मिजायते रतिः ॥ ४०॥ तदा छन्दकः शल्यविद्वो यथा क्रन्दमानस्ततोऽश्रुनेत्रो दुःखी एवं वाक्यमत्रवीत् - देवा यस्यार्थि केचिदिहा ती नेकविधा आरभन्ते व्रतान् अजिनजटाधर सुदीर्घकेशानखा श्मश्रुचीरास्तथा । वल्कलाधार शुष्काङ्ग नेके व्रतानाश्रिता शाकश्यामाकगर्दूलभक्षाश्च ओमधंकाश्चापरे गोव्रतां संश्रिताः ॥ ४१॥ किं तु वय भवेम श्रेष्ठा विशिष्टा जगे चक्रवर्तिवरा लोकपालास्तथा । शक्र वर्मधरा याम देवाधिपा निर्मिता । ब्राह्मलोके च ध्यानासुखाकाङ्गिणः ॥ ४२ ॥ तदिद नरवरिष्ठ राज्यं तव स्फीतमृद्धं सुभिक्षं तया आरामोद्यानप्रासादउच्छेपितं वैजयन्तासमम् । AR रमस्य for अभिरमस्व. २R ततः पश्चाद् for पश्चाद, ३ R भोजन for 'भाजन. ४R विष for सविय'. ५R आप्तिकरा For तृ. ६R दुःखपूरा tor दुष्पूरा. " R तृपाकुलाः for कराः, ८. मीदघटा for घटो. १R सर्वमुखस्य for "शुभस्य. १० विजायते for मि जायते. ११R आतीवानेकविधान् for तीबनेकविधा. १२R अनेक for के. १३ R ऊर्ध्वर्धमूषा for ओमूर्धकाः. 15 20 R260 25 ·१५० ललितविस्तरे A L208 R 254 इव जात्यन्धाः । इह ते बाला विपरिवर्तन्ते कुर्कुरा इव शर्दूलबद्धाः- 1.इह ते बाला म्लायन्ते ग्रीष्मकाल इव तृणवनस्पतयः । इह ते वालाः परिहीयन्ते शशीव कृष्णपक्षे । आभिर्बाला भक्ष्यन्ते गरुडेनेव पन्नगाः । आभिर्वाला प्रस्यन्ते महामकरेणेव पोतः । आभिर्वाला लुप्यन्ते चोरसंधेनेव सार्थः । आभिर्वाला भिद्यन्ते मारतेनेव शालाः । आभिर्बाला हन्यन्ते दृष्टीविषैरिख 5 जन्तवः । आस्वादसंझिनो वालाः क्षप्यन्ते मधुदिग्धाभिरिव पुरधाराभिलिजातीयाः । आभिर्वाला उह्यन्ते दालस्कन्धा इव जलौघैः । आभिबीलाः क्रीडन्ति दारका इव स्वमूत्रपुरीपैः । आभिर्बाला आवर्त्यन्तेऽखुशेनेव गजाः । आभिर्वाला बध्यन्ते धूर्तकैरिव बालजातीयाः । इह ते बालाः कुशलमूलानि क्षपयन्ति यताभिरता इव धनम् । आभिर्वाला भक्ष्यन्ते राक्षसीभिरिव वणिजाः । इत्येभित्रिंशताकार्बोधिसत्त्वोऽन्तःपुरं परिलयित्वा कायेऽशुभसंज्ञ 10 विचारयन् प्रतिकूलसंज्ञामुपसंहरन् जुगुप्ससंज्ञामुत्पादयन् खेकार्य प्रतिविभावयन् काय- स्यादीन संपश्यन् कायात्कायाभिनिवेशमुच्चारयन् शुभसंज्ञां विभावयन् अशुभसंज्ञामवक्रामपन् अधः पादतलाभ्यां यावदूर्व मस्तकापर्यन्तं पश्यति स्म अशुचिसमुत्थितमशुचिसंभवमशुचिन्नव नित्यम् । तस्यां च वेलायामिमा गाथामभाषत फर्मक्षेत्रहं तूंपासलिलजं सत्कायसंजीकृत अश्रुस्त्रेदकफाईमूत्रविहतं शोणीतबिन्द्राकुलम् । वस्तीपूयवसासमस्तकरसैः पूर्ण तया किल्विषैः नित्यप्रत्रवित ह्यमेष्य समलं दुर्गन्ध नानाविधम् ॥ २८ ॥ अस्थीदन्तसकेशरोमविकृतं चर्मावृतं लोमशं अन्त.प्लीहयद्धपोष्णरसनेरेभिश्चितं दुर्बलैः। मनास्नायुनिवद्धयन्त्रसदृशं मांसेन शोभीकृतं नानाव्याधिप्रकीणशोककटिलं क्षुत्तर्पसंपीडितम् । जन्तूनां निलयं अनेरसुपिरं मृत्यु जरां चाश्रितं दृष्ट्वा को हि विचक्षणो रिपुनिभं मन्ये शरीरं सकम् ।। २९ ॥ सच बोधिसत्वः काये क्यानुगतया स्मृत्या विहरति स्म ॥ गगनतलागताच देवपुत्रा धर्मचारिणं देवपुरमेरमादः - किमिदं मार्पाः ! सिद्धाों विडम्बनेऽन्तःपुरं चाक्लोस्त्यति स्म । तं चोदपर्शयति चित्तं चोदेजयति । भूयश्चक्षुर्निवेशयति । अपना जबजटनिधिगम्भीरोऽयम् , न शायमस्य प्रमाणं ग्रहीतुम् । अथवा असङ्गस्यं मा पल्ल विरये समते मनः । मा रारमंचोदितो निस्रति पूर्वप्रतिज्ञामिति ।। 18 20 L209 R255 S Rग २R: for ci'. ३R पप्पन्त for आपने. MR परिपूपिता tor परतुन ५R TER: for anR.SLri for 'क्षेत्र.. मृगा for gi.R'वंदापाई for Lोम'; Raia for "पासोम. 1. निri tor निय. 11.गालो forमरपात्री ·L214 5 R 261 . 10 '.. ललितविस्तरे. इस्निगारस्वयं वेणुवीणारबै गीतवाद्यै रती नृत्यसंगीति संयोगि संशिक्षित भुञ्ज कामानिमान् मा ब्रजा सूरता ।। ४३ ॥ बोधिसत्त्व आह- छन्दक शृणु यानि दुःखाशतार्पिता पूर्वि जन्मान्तरे वन्धना धना ताडना तर्जना कामहेतोर्मया । नो च निर्विर्णाभूत् संस्कृते मानसम् ॥ ४४ ॥ प्रमदवशगतं च मोहाकुलं दृष्टिजालावृतं अन्धभूतं पुरा । आत्मसंज्ञाग्रहाकारका वेदनावीतिवृत्ता इमे धर्म अज्ञानतः ॥ ४५ ॥ संभूता चपलचलऽनित्य मेधैः समा विद्युभिः सदृशाः । ओसबिन्दूपमा रिक्ततुच्छा असारा अनात्मा च शून्यस्वभावा इमे सर्वशः ॥ ४६॥ न च मम विपयेषु संरज्यते मानस देहि मे छन्दका कण्ठकालंकृतं अश्वराजोत्तमम् । पूर्ण मे मङ्गली ये पुरा चिन्तिता भेष्यि सर्वामिभू सर्वधर्मेश्वरो धर्मराजो मुनिः ॥४६॥ छन्दक आह- इमां विबुद्धाम्बुजपत्रलोचनां विचित्रहारां मणिरत्नभूषिताम् । घनप्रमुक्तामिव विद्युतां नभे नोपेक्षसे शयनगतां विरोचतीम् ॥ ४८॥ इमांश्च वेणून पणवां सुघोपका, मृदङ्गवंशांश्व संगीतवादिताम् | चकोरसोरां कलविकनादितां यथालयं किन्नरिणां विहास्यसे ॥४९॥ सुमनोत्पलां वार्षिकचम्पकांस्तथा सुगन्धमालां गुणपुप्पसंचयाम् । कालागुख्नुत्तमगन्धधूपनां मोपेक्षसे ताननुलेपनान् वरान् ॥ ५० ॥ सुगन्धगन्धांश्व रसां प्रणीतां सुसाधितां व्यञ्जनभोजनांस्तथा। 15 20 25 R262 १R स्वयेणु for स्वयं येणु. १ Rसंयोग for 'संयोगि. ३ मर्पिता for अपिता. YR निर्विदभूत् for निग्गिभून. ५R पूर्णमेव for पूर्ण मै. ६L मलायै for महलाये. "R चकोरस्वरो for 'सोरो. ८R नाम्बराम् for 'पनानरान् .

·अभिनिष्क्रमणपरिवर्तः पञ्चदशः। ५५ L215 5 10 R 263 15 सशर्करा पानरसां सुसंस्कृता नोपेक्षसे देव कहिं गमिष्यसि ॥ ५१ ॥ शीते.च उष्णाननुलेपनाम्बर उणे च तानुरगसारचन्दन । तां काशिकावसवराम्बरां शुभां नोपेक्षसे देव कहिं गमिष्यसि ॥५२॥ इमे च ते (देव) कामगुणा हि पञ्च समृद्ध देवेष्विव देवतानाम् । रमस्व तावदतिसौख्यअन्वितः ततो वनं यास्यति शाक्यपुङ्गवः ॥ ५३ ।। बोधिसत्व आह-- अपरिमितानन्त कल्पा मया छन्दका भुक्त कामानि रूपाश्च शब्दाथ गन्धा रसा स्पर्श नानाविधा । दिव्य ये मानुपा नो च तृप्तीरभूत् । नृपतिवरसुतेन ऐश्वर्य कारापित चातुद्वीपे यो राज भूचक्रवर्ती समन्वागतः सप्तभी रत्नभिः इज़िगारस्य मध्ये गतः। त्रिदशपतिसुयामदेवाधिपत्यं च कारापितं येभ्यश्चाहं च्यवित्वा इहाभ्यागतो निर्मितो निर्मितेतु मानो आत्मिका च श्रिया उत्तमा । भुक्त पूर्वे मया । सुरेपुरि वशवर्ति मारेवत्वं च कारापित भुक्त कामाः समृद्धा दर्रा नो च तृप्तीरभूत् । किं पुनों अद्य मां हीनसंसेवतस्तृप्ति गच्छेदहं स्थानमेतन्न संविद्यते ॥ ५४ ।। अपि च- इमु जग अपेक्षाम्यहं छन्दका दुःखितं शोककान्तारसंसारमध्ये स्थितम् । क्लेशव्यालाकुले उथैमानं सदा । अशरणमपरायणं मोहविद्यान्धकारे जराज्याधिमृत्यूभयैः पीडितम् । जन्मदुःखैः समभ्याहतं व्याहत शत्रुभिः । अहमिहे समुदानिया धर्मनावं महात्यागेशीलातक्षान्तिवीर्यावलां दासंभारसंघातितां सारमध्याशयैर्वजकैः संगृहीतां दृढाम् । स्त्रयमहमभिरुह्य नावामिमात्मानोऽवतीय संसारेओघे अहं तारयिष्ये अनन्तं जगत् । शोकसंसारकान्ताररोपोर्मिरागग्रहावर्तवैराकुळे दुस्तरे । एव चित्तं मम ।। ५५ ॥ १R यास्यसि for यात्यति. २R कामानिमा for कामानि. ३R सर्शता for स्पर्श.Y R महाराज for यदा राज. ५R सुरपति for सुरपुरि. ६R मलामो for धरा नो. ५R पुनाय for पुनो अय. R इदं for इमु. १R उपेक्षाम्यहं for अपेक्षा. १• Rom, संसार'. ११R दशमान for उद्यमानं, १२R समस्याहत for समन्या. १३R इम for इह. IRom. 'त्याग'. १५R दानसमारसंघातां for दासमारसंघातिता. १६R संसारओधे for भोघे, १७R"प्रदाव्याकुले for 'प्रहारतवैराकुले, 20 L216 25 R264 ·१५६ ललितविस्तरे तदात्मनोत्तीर्य भवार्णव सवैरदृष्टिग्रहक्लेशराक्षसम् । स्वय तरित्वा च अनन्तक जगत् स्थले स्थपेये अजरामरे शिवे ॥ ५६ ॥ तदा छन्दको भूयस्या मात्रया प्रख्दन्नेमाह - देव एप व्यवसायस्य निश्चय : 5 बोधिसत्त्व आह - १ , शृणु छन्दक मा निश्चय मोक्षसत्त्वार्य हितार्थमुद्यतम् । अचलाचलमव्यय दृढ मेरुराजेव यथा सुदुश्चलम् ॥ ५७ ।। छन्दक आह -- कीदृश आर्यपुत्रस्य निश्चय : 10 R 265 बोधिसत्त्व आह- 15 L217 20 वजाशनि परशुशक्तिवारीच वर्षे विद्युत्प्रतानचलित कथित च लोहम् । आदीप्तशैलशिखरा प्रपतेयु मूर्ति नैवा अह पुन जनेय गृहाभिलापम् ॥ ५८ ॥ तदा अमर नभगता किलकिला मुञ्चिपु कुसुमवृष्टि । जय हे परममतिघरा जगति अभयदायका नाथ ॥ ५९॥ न रज्यते पुरधवरस्य मानस नमो यथा तमरजधूमकेतुभि । न लिप्यते विषयसुखेषु निर्मलो जले यथा नवनलिन समुद्भवम् ॥ ५९॥ अय खल भिक्षवो बोधिसत्वस्य निश्चय विदित्वा शान्तमतिश्च देवपुत्रो ललितव्यूहश्च देवपुत्र कपिलवस्तुनि महानगरे सस्त्रिीपुरपदारफदारिकानामपस्वापनमारताम, सर्वशब्दाश्चान्त- 25 र्धापयामासतु ॥ अथ खल भिक्षवो बोधिसत्त्व सर्व नगरजन प्रसुप्त विदित्वा अर्धरात्रिसमय चोपस्थित ज्ञात्वा पुष्य च नक्षत्राधिपतिं युक्त ज्ञात्वा साप्रतं निष्क्रमणा इति ज्ञात्वा छन्दकमामन्त्रयते स्म-छन्दक मा मैदानी खेदय । प्रयच्छ मे कण्टक समलमृत्य, मा च विलम्बिष्टा ॥ समनन्तरोदाहृता च बोधिसत्त्वेनेय वाक् । अय तक्षणमेव चत्वारो लोकपाला बोधिसत्वस्य वचनमुपश्रुत्य स्वास्त्रकानि च भानानि गत्वा बोधिसत्वस्य पूजागर्मणे स्वै स्पैन्यू स्वरितं वरित पुनरपि कपिलवस्तुमहानगरमागच्छन्ति स्म ।। १R'शरामवर्ष for श्राय वर्ष २R नो या for नैवा ३R 'पष्टिं for 'पटिः ४R नगरवरे for 'नगरे. ५R लमिति for'अल इति ६R'इतास्य for 'इता मोपिलावू for पोधिताने पक्..रित once for स्वरित स्वरित R206 ·गभिनिष्णामणपरिवर्तः पञ्चदशः। १५७ L210 R267 तन धृतराष्ट्रो महाराजो गन्धर्वाधिपतिः पूर्वस्या दिश आगतोऽभूत् सार्धमनेर्गन्धर्व- फोटिनियुतशतसहसैनीनातूर्यसंगीतिसंप्रवादितेन । आगत्य च कपिलवस्तुमहानगरं प्रदक्षिणीकृत्य यथागतः पूर्वा दिशमुपनिश्रित्यास्थात् बोधिसत्त्वं नमस्यमानः ।। दक्षिणत्या दिशो विरुद्धको महाराजोऽभ्यागतोऽभूत् सार्धमनेोः कुम्भाण्डकोटिनियुतशत- सबै नामुक्ताहारपाणिप्रलम्बितैर्नानामणिरत्नपरिगृहीतैर्विविधगन्धोदकपूर्णघटपरिगृहीतः । आगत्य 5 च कपिलवस्तुमहानगरं प्रदक्षिणीत्य यथागत एव दक्षिणां दिशमुपनिश्रित्यास्थात् बोधिसत्त्वं नमस्यमानः॥ पश्चिमाया दिशो विरूपाक्षी महाराज आगतोऽभूत् सार्धमनेकै गकोटिनियुतशत- सहर्नानामुक्ताहारपौणिप्रलम्बितैर्नानामणिरत्नपरिगृहीतैर्गन्धचूर्णपुष्पवर्षमेघसमुत्यितैन मृदुभिः सुगन्धिमि नावातैः प्रायद्भिः । आगत्य च कपिलवस्तुमहानगरं प्रदक्षिणीकृत्य यथागत 10 एव पश्चिमां दिशमुपनिश्रित्यास्थात् बोधिसत्वं नमस्यमानः ।। उत्तरस्या दिशः कुवेरो महाराज आगतोऽभूत् सार्धमनेकर्यक्षकोटिनियुतशतसहस्र- ज्योतीरसमणिरत्नपरिगृहीतपिकापाणिपरिगृहीतैश्च ज्वलितोल्कापाणिपरिगृहीतर्धनुरसिशरशक्ति- तोमरत्रिशूलचक्रमणयभिन्दिपोलादिनानाप्रहरणपरिगृहीतैर्दृढसंनद्भवर्मितकवचितैः । आगत्य कपिल- वस्तुमहाँनगरं प्रदक्षिणीकृत्य यथागत एवोत्तरां दिशमुपनिश्रित्यास्थात् बोधिसत्व नमस्यमानः ॥ शक्रश्च देवानामिन्द्रः सार्ध वायरिंशदेवैरागतोऽभूत् दिव्यपुर्पगन्धमाल्यविलेपनपूर्ण- चीवरछत्रध्वजपताकावेतंसफाभरणपरिगृहीतैः । आगत्य कपिलवस्तुमहानगरं दक्षिणीकृत्य यथागत एव सपरिवार उपर्यन्तरिक्षेऽस्थात् बोधिसत्वं नमस्कुर्वन् ॥ इति हि मिक्षवश्छन्दको बोधिसत्वस्य वचनमुपश्रुत्यावपूर्णनयनो बोधिसत्यमेवमाह- आर्यपुत्र त्वं च कालज्ञो वेलज्ञश्च समयज्ञः। अयं चे अकालोऽसमयो गन्तुम् । तत्किमाज्ञापपसि इति।। 20 बोधिसत्व आह-छन्दक, अयं स कालः । छन्दक आह - कस्यार्यपुत्र कालः ? . 15 1219 बोधिसल आह- R208 S पत्तन्मया प्रार्थित दीर्घरानं सत्वीनमर्थ परिमार्गता हि। अवाप्य बोधि अजराममं पदं मोचे" जगत्तस्य क्षणो उपस्थितः ॥६॥ इयमत्र धर्मता ॥ १R दिशि for दिश. २ र दिशि for दिशो. ३R वस्तुनि for 'वस्तुमहानगर, ४ R एवं पक्षि' for पशि. ५ Rom. 'पाणि.६R पालनाना for पालादिनाना . UR'नगरवर for नगर, CR पुष्पधूप for पुष्पगन्ध. Rom. 'यतंय. १० R च कालो for चाकालो. ११R सरवप्राणार्थ for सत्यानमर्थ. १२R मोचेजगत् for मोचेजगत्, ·ललितविस्तरे R271 5 10 सा सेना चतुरङ्गिनी बलवती किं भू करोतीह हा राजा राजकुमार पार्थिव जनो नेमं हि बुष्यन्ति ते । स्त्रीसंवः शयितस्तथा यशक्ती ओस्वापिता देवतः हा धिगच्छति सिध्यतेऽस्य प्रणिधिर्यश्चिन्तितः पूर्वशः ॥ ७५ ॥ "देवाः कोटिसहन हटमनसक्ति छन्दकं भवन् साधू इन्दक देहि कण्ठकवरं मा खेदयी नायकम् । भेरीशमृदङ्गवर्यनयुता देवासुरैवदिता नैवेदं प्रतिबुध्यते पुरवरं ओस्वापितं देवतैः ।। ७६ ॥ पश्य छन्दक अन्तरीक्ष विमलं दिव्या प्रभा शोभते पश्य लं वटुबोधिसत्रनयुतां ये पूजनायागताः । शक्रं पश्य शचीपति वलवृतं द्वारस्थितं भ्राजते देवांश्चाप्यसुरांश्च विनरगणां ये पूजनार्थागताः ॥ १७ ॥ श्रुत्वा छन्दक देवतान वचनं तं कण्ठकं आलपी एबागच्छति सत्वसारथिवरः त्वं तात्र हेषिप्यसे । सो तं वर्पिकुवर्ण काञ्चनखुरं स्वालंकृतं कृत्वना उपनेती गुणसागरस्य वहनं रोदन्तको दुर्मना ।। ७८ ॥ एषा ते वरलक्षणा हितकरा अश्वः सुजातः शुभो गच्छ सिध्यतु तुभ्य एव प्रणिधिर्यश्चिन्तितः पूर्वशः । ये ते विघ्नकरा व्रजन्तु प्रशमं आँसां व्रतं सिध्यता भवही र्सजगस्य सौख्यददनः स्वर्गस्य शान्त्यास्तथा ॥ ७९ ॥ सर्वा कम्पित पडिकार धरणी शयनाथदा सोत्थितः आरूढः शशिपूर्णमण्डलनिभं तं अश्वराजोत्तमम् । पाला पाणिविशुद्धपद्मविमला न्येसर्यिसु अश्वोत्तमे शको ब्रह्म उभौ च तस्य पुरतो दर्यन्ति मार्गो ह्ययम् ॥ ८ ॥ आभा तेन प्रमुक्त अच्छविमला ओभासिता मेदिनी सर्वे शान्त अपाय सत्त्व सुखिता क्लेशैर्न वाध्यी तदा । पुप्पा वर्षिषु तूर्यकोटि रणिपू देवासुरास्तुष्टुवुः सर्वे कृत्व प्रदक्षिणं पुरवरं गच्छन्ति हर्षान्विताः ॥ ८१ ।।' 15 R272 20 L222 25 १Rनु for भू २R गच्छतु for गच्छति. ३ R चोदिताः for पादिताः. YR एपागच्छति for एप्वागच्छति. ५ वर्षिषु for वर्षिकु. ६R सा सा for आसा. R देवो भवति for भवही. Rमाल। for पाला. न्यसच for न्यसायंसु. १०R मार्गोसम for मार्गों। अयम् ·अभिनिष्क्रमणपरिवर्तः पञ्चदशः । ॥ ८॥ 5 . R273 10 . पुरवरोत्तम देवते दीनमना उपगम्य गच्छति महापुरखे। पुरतः स्थिता करणदीनमना गिरया समालपति पप्रमुखम् ॥ ८२॥ तमसाकुलं अविमु सर्वपुरं नगरं न शोभति त्वया रहितम् । न ममात्र काचि रति प्रीतिकरी त्यतं त्वया च यदिदं भवनम् ॥ ८३ ॥ न पुनः श्रुणिप्यि स्तु पक्षिगणे अन्तःपुरे मधुरवेणुरवम् । महल्यशब्द तथ गीतरवं • प्रतिबोधनं तव अनन्तयेशः ॥ ८४ ॥ देश न भूयु सुरसिद्धगणां कुर्वन्तु पूज तवं रात्रिदिवम् । घ्रायिष्यि गन्ध न च दिव्य पुनः त्वयि निर्गत निहतलेशगणे ।। ८५ ॥ निर्मुक्तमाल्यमित्र पर्युपितं त्यक्तं त्वयाय भवनं हि तथा । नटरङ्गकल्प प्रतिभायति मे यि निर्गत न भूयु तेजशिरि ॥ ८६ ॥ ओजो वल हरसि सर्पपुरे - न च शोभते अटवितुल्यमिदम् । वितथं अपीण बचनाय भुतं येही वियांकृतु भुवि चावलो ।। ८७ ।। अबैलं बलं भुविमु शाक्यबलं उच्छिन्न वंश इह राजकुले। आशा प्रनष्ट इह शाक्यगणे त्वयि निर्गत महति पुण्यद्रुमे ॥ ८८॥ अहमेव तुभ्य गति गच्छयमी यथ व प्रयासि अमला विमला। 15 20 4 25 R 274 L223 १R देवतलक्ष्मी for देवत २ R भूमिपु for भुविमु ३R माल for माल्या. ४ Rयशैः for "यश. ५ दोण for दर्शन. ६ र व्याहतु for दियाकृत. "R अचल यलन्तु वियु for भबल पल भुविमु. ८R अय वं for महमेव.

·ललितविस्तरे 5 10 15 तत्रेदमुच्यते- भीमान्तरीक्षाश्च तथैव पालाः शक्रश्च देवाधिपतिः सयक्षः। यामाश्च देवास्तुपिताश्च निर्मिताः परनिर्मितोयुक्त तथैव देवाः ॥ ६१ ॥ वरुणो मनस्वी अपि नागराजा अनावतप्तश्च तथैव मागरः अभियुक्त ते चाप्यभिपूजनार्थ नैफम्यकाले नरपुंगवस्प ॥ ६२॥ ये चापि रूपावचरेषु देवाः प्रशान्तचारी सह ध्यानगोचराः । अभियुक्त ते चाप्यभिपूजनार्थ त्रैलोक्यपूज्यस्य नरोत्तमस्य ।। ६३॥ दशादिशोऽभ्यागत शुद्धसखाः सहायकाः पूर्वचारे चरन्तः। द्रक्ष्यामहे निष्कमणं जिनस्य पूर्जा करिष्यामि तथानुरूपाम् ॥ ६४ ॥ स चापि गुह्याधिपतिर्महात्मा प्रैदीप्तवज्जो नभसि प्रतिस्थितः। संनद्धगात्रो बलवीर्यविक्रमः करेण गृह्य ज्वलमानु बज्रम् ॥६५॥ चन्द्रश्च सूर्यो उमि देवपुत्री प्रदक्षिणं वामकु सुप्रतिस्थितौ । दशाङ्गुली अनलिभिहीत्वा मैक्रम्यशब्दोऽनुविचारयन्ति ।। ६६॥ पुष्पश्च नक्षेत्र सपारिपद्यो औदारिक निर्मिणि आत्मभावम् । स्थित्वागतस्तस्य नरोत्तमस्य • मनोवोपामिस्तं प्रमुश्चत् ॥ ६७ ॥ सत्रेऽद्य सिद्धाः शुभ तुभ्य मङ्गलाः पुष्यश्च युक्तः समयश्च गन्तुम् । १R चरनाः for चरन्तः. २R आदीप्त for प्रदीप्त'. ३R अचलिमि. ४R नक्षत्रे tor नक्षत्र. ५Rौदारिक निर्मित for "रिक निर्मिशि, R269 25 ·अभिनिष्क्रमणपरिवर्तः पञ्चदशः। L220 10 15 अहं पि' यास्यामि त्वयैर सार्थ अनुत्तरायो भव रागमूदनः ॥ ६८॥ संचोदकश्योदयि देवपुन उत्तिष्ठ शी, बलवीर्य उद्गतः। दुःखैर्हतांस्तारय सरसत्वान नैवाम्पकालः समुपस्थितत्ते ॥ ६९ ॥ समागता देवसहस्रकोट्यः प्रवर्षमाणा कुसुमान् मनोज्ञान् । स चापि पर्यङ्कवरे निषष्णो देतो भ्राजति दीप्ततेजः ॥ ७० ॥ नगरे इत्रिक दारकाव पुरषा याश्चाभवन् दारिकाः सर्वे ते शयिता किलान्तमनसो ईयर्पियेभ्यश्ट्युताः। हस्तैि अश्वगवाश्च सारिकशुकाः क्रोच्चा मयूरास्तथा सर्वे ते शयिता किलान्तमनसः पश्यन्ति रूपं न ते ॥ ७१ ।। ये चा ते दृढवतोमरधरा शाक्यैः सुताः स्थापिताः हस्तैिअश्वरथेषु तोरणवरे ते चाप्यवस्वापिताः । राजा राजकुमार पार्थिवजन. सर्वे प्रसुप्ता भवन् अपि चा नारिंगणा विनग्नवसना सुप्ता न ते बुद्धिपू ।। ७२ ॥ सो च ब्रह्मस्तो मनोज्ञवसनः कलवितधोपस्वरो रात्री निर्गत अर्धरातसमये तं छन्दकं अत्रवीत् । साधू छन्दक देहि कण्ठकु मम स्वालंकृतं शोभन मा विन्नं कुरु मे ददाहि चपलं यदि मे प्रियं मन्यसे ।। ७३ ॥ . क त्वं यास्यसि सत्त्वसारथिवरा कि अश्वकार्य च ते फालशः समयज्ञ धर्मचरणो कालो न गन्तुं कचित् । द्वारास्ते पिथिता दृढार्गलकृता को दास्यते तां तव । शरणा मनसाय चेतनवशात्ते द्वार मुक्ता कृताः दृष्ट्वा छन्दक हर्पितो पुन दुखी अश्रूणि सोऽवर्तयी । हा धिक्को मि सहायु किं । कुल्मी धावामि कां वा दिर्श उग्रतेजैधरेण वाक्यु भणितं शक्यं न संधारितुम् ॥ ७४ ॥ १ R प्रयास्यामि for पि यास्यामि. २ २ दोरातेजाः for "तेजः १. R. दर्यापथेभ्यः for या', X R हस्त्यश्वच for हस्तिअश्व'. ५R हस्त्य for हस्तियR विल्म for विनम: R धर्मचरण for चरणो. ८ R पिहिता for पिथिता. ९ R सि for मि, 1• R किं च for किं तु. ११R देजवरेण R 270 25 L221 for 'धरेण, ·ललितविस्तर 5 10 R275 15 अपि चा कृपा करुण संजनिय व्यवलोकयस्व भवनं स्वैमिदम् ।। ८९ ॥ : व्यालोक्य चैव भवनं मतिमान् मधुरस्वरो गिरमुदीरितवान् । नाहं प्रवेक्षि कपिलस्य पुरं अप्राप्य जातिमरणान्तकरम् ॥ ९ ॥ स्थानासनं शयनचंक्रमणं न करिष्यहं कपिलवस्तुमुखम् । यावन लब्ध वरबोधि मया ...अजरामरं पदवरं ह्यमृतम् ॥ ९१ ॥ यदसौ जगप्रधानो निकान्तु बोधिसत्त्वो तस्या नमे वजन्तो स्तवयिंसु अप्सरीणाम् । एष मह दक्षिणीयो एष मह पुण्यक्षेत्र -पुष्यर्थिकान क्षेत्र अमृताफलस्य दाता ॥ ९२ ॥ ऐन बहुकल्पकोटी दानदमसंपमेनी • समुदानितास्य बोधिः सत्त्वकरणीयमाना। एप परिशुद्धशीलो सुव्रत अखण्डचारी न च काम नैव भोगा प्रायन्तु शीलरक्षी ॥ ९३ ॥ एप संद क्षान्तिवादी छिद्यन्ति अङ्गमङ्गे ने च क्रोधु नैव रोप सत्वपरित्रायणार्थम् । एप सद वीर्यवन्तो अविखिन्न कल्पकोव्य. समुदानितास्य वोधिर्यष्टा च यज्ञकोटी ॥ ९४ ॥ एप सद घ्यानध्यायी शान्तप्रशान्तचित्तो ध्यायित्व सर्वल्लेशां मोचेष्यि सत्त्वकोटी. एपो असङ्ग प्राज्ञः कल्पैर्विकल्पमुक्तो कल्पैर्विमुक्तचित्तो जिनु मप्यते स्वयंभूः ॥ ९५ ।। एप सद मैत्रचित्तो करणाय पारप्राप्तो मुदितो उपेक्षघ्यायी नाझे पयि विधिज्ञ । एषोऽतिदेवदेवो देवेभि पूजनीयो शुभविमलशुद्धचित्तो गुणनियुतपेरिप्राप्त. ॥ ९६ ॥ 20 । 25 1224 R176 १ समिदं forn. २R अप्सरपिtor'राणाम् ३R एप for एन. Y R'करमाय मनो हि for 'परणायमाना. ५R हिन्दन्ता for यिन्नि, ६R न य for नच. R भविच्छिम for भपिसिन.'माये for मा पपि, RAy' torr. R'पारमि for 'पार'.

·A "5 10 अभिनिष्कमणपरिवर्तः पञ्चदशः। शरणं भयार्दितानां दीपो अचक्षुपाणां लेयनो उपद्रुतानां वैद्यधिरातुराणाम् ]. " राजे धर्मराजो इन्द्रा सहस्रनेत्रो ब्रह्मस्वयंभुभूतः कायप्रविचित्तो ॥ ९७ ॥ .. धीरः प्रभूतप्रज्ञो वीरो विविक्तचित्तः शूरः किलेशघाती अजितजयो जितारिः । सिंहो भयप्रहीणो नागः सुदान्तचित्तो ऋपभो गणप्रधानः क्षान्तः प्रहीणकोपः ॥ ९८॥ चन्द्रः प्रभासयन्तः सूर्योऽवभासकारी उल्का प्रद्योतकारी सर्वतमोविमुक्तः । पद्मं अनोपलिंसं पुष्पं सुशीलपत्रं मेरूरकम्पि शास्ता पृथिवी यथोपजीव्यो रतनाकरो अक्षोभ्यः ॥ ९९॥ एन जितु क्लेशमारो एन जितु स्कन्धमारो एन जितु मृत्युमारो निहतोऽस्य देव( पुत्र )मारो । एष मह सार्थवाहो कुपयप्रतिस्थितानां अष्टाङ्गमार्गश्रेष्ठं देशेष्यते नचिरेणा ॥ १०० ।। जरमरणक्लेशघाती तमतिमिरविओमुक्तो मुवि दिवि च संधष्टो जिनु भेप्यते स्वयंभू । स्तुत स्तवितु अप्रमेयो वरपुरुषरूपधारी यत्पुण्य त्वा स्तनित्वा मोम यथ वादिसिंहः ।। १०१ ।। इति हि भिक्षत्रोऽभिनिष्क्रान्तो बोधिसत्वोऽतिक्रम्य शाक्यानतिक्रम्य कोड्यानतिक्रम्य मल्लान् मैनेयानामनुवैनेये नि मे षट्नु योजनेषु । तत्र बोधिसत्वस्य रोरिअमातोऽभूत् । ततो. बोधिसतो कण्ठझादवतीर्य धरणीतले स्थियातं महान्तं देवनागयक्षगन्धर्वासुरगण्डकिलरमहोरगसंघ विसर्जयति स्म । विसज्य चास्यैतदभूत् - इमान्याभरणानि कण्टकं च छन्दकस्य हस्ते विसर्ज- 25 15 R27 20 यामीति ॥ अथ बोधिसत्वश्छन्दकमामन्त्र्यैतदवोचत् - गच्छत्वं छन्दक, इमान्याभरणानि कण्ठकं च गृहीत्वा निवर्तयस्त्र । यत्र च प्रदेशे छन्दको निवृत्तस्तत्र चैत्यं स्थापितमभूत् । अद्यापि तचैत्य छन्दकनिरर्तनमिति ज्ञायते ॥ १R नयनो for लयनो २R राजा वरधर्म for राजेव धर्म . ३R'स्वयंभूतः for स्वयंभुभूतः. ४R प्राr for m'. ५R विनिर्मुल for विविक्त. ६Rom. शान्त:. R सूर्यावभाष for सूनिभास'. ८R देशयिध्यते for देशेष्यते. १R प्रमुसो for वि. १० सघुष्टो for संपुष्टो. ११R भवामो यथा for भोम यय. १२R निफान्त. for अभिनि. ११R निर्गमे for निगमे. १४R रात्रिः for रा1ि५R विसज्य for विसर्य.

·१६४ ललितविस्तरे ₹278 5 L226 R279 15 पुनश्च बोधिसत्वस्यैतदभवत् – कथं च नाम चूडा च प्रव्रज्या चेति । से खङ्गेन चूडा छित्वा अन्तरिक्षे क्षिपति स्म । सा च त्रायत्रिंशता देवैः परिगृहीताभूत् पूजार्थम् । अद्यापि च -त्रायत्रिंशत्सु देवेषु चूडामहो वर्तते । तत्रापि चैत्य स्थापितमभूत् । अद्यापि.च तञ्चूडाप्रतिग्रहण- मिति ज्ञायते ॥ पुनरपि बोधिसत्त्वस्यैतदभूत् - कयं हि नाम प्रव्रज्या च काशिकानि वस्त्राणि । सेचेद्वन- वासानुरूपाणि काषायाणि वस्त्राणि, लभेयम्, शोभनं स्यात् । अथ शुद्धवासकायिकानां देवानामेतदभूत् - काषायैर्बोधिसत्वस्य कार्यमिति । तत्रैको देवपुत्रो दिव्यं रूपमन्तर्धाय * लुब्धकरूपेण कापायवस्त्रप्रावृतो बोधिसत्वस्य पुरतोऽस्यात् । अथ बोधिसत्त्वस्तमेतदवोचत्- सचेन्मे त्वं मार्षा काषायाणि वस्त्राणि दद्याः, इमानि तेऽहं काशिकानि वस्त्राणि दद्याम् । 10 सोऽवोचत् -- एतानि वस्त्राणि तव शोभन्ते । इमानि मम । बोधिसत्व आह- अहं त्वां याचामि । ततस्तेन लुब्धकरूपिणो देवपुत्रेण बोधिसत्त्वाय काषायाणि वस्त्राणि दत्तान्यभूवन् । काशिकानि गृह्णीते स्म । अथ स देवपुत्रो गौरवजातस्तानि वस्त्राणि उभाभ्यां पाणिभ्यां शिरसि कृत्वा तत एव देवलोकमगमत् तेषां पूजार्थम् । तच्छन्दकेन दृष्टमभूत् । तत्रापि चैत्य स्थापितम् । अद्यापि तच्चैत्यं कापायग्रहणमित्येवं ज्ञायते ।। यदा च बोधिसत्वेन चूडां छित्त्वा कापायाणि वस्त्राणि प्रावृतानि, तस्मिन् समये देवपुत्र- शतसहस्रा हृष्टास्तुटा उदरा आत्तमनसः परमप्रमुदिताः प्रीतिसौमनस्यजाता हीहीकार- किलिकिलाप्रवेडितानिनादैनि|पशब्दमफार्पः । सिद्धार्थो भो मार्पाः कुमारः प्रबजितः । सोऽय- मनुत्तरां सम्यक्संबोधिमभिसंबुष्य धर्मचक्र प्रवर्तयिष्यति । असंख्येयानातिधर्माणः सत्वान् जात्या, परिमोचयिष्यति । यावन्नराव्याधिमरणशोकपरिदेवदुःखदौर्मनत्योपायासेभ्यः परिमोव्य L227 - 20 संसारसागरात् पारमुतार्यानुत्तरे क्षेमेऽभयेऽशोके निरुपदवे शिवे विरैजसेऽमृते धर्मवातौ प्रति- प्टापयिष्यतीति । स च शब्दः शब्दपरंपरया यावदकनिष्ठभवनमभ्युद्गतोऽभूत् ।। ततोऽन्तःपुरिकाभिः कुमारमपश्यन्तीभिः प्रीमिकवार्षिकहैमन्तिकेषु प्रासादेष्वासनेषु च गृहेषु परिमागमाणा यदा न पश्यन्ति स्म, तदा एकीभूताभिः कुररीभिरिवोत्क्रुष्टमभूत् । तत्र याश्चिस्त्रियः परमशोकार्ता हा तातेति क्रन्दन्ति स्म । काश्चिद्रातः काश्चिद्भत इति क्रन्दन्ति स्म । 25 काश्चिद्धा नायेति क्रन्दन्ति स्म । काश्चिद्धा स्वामिन्निति । काश्चिन्नानाप्रियवचनप्रलापैः, काश्चिन्नाना- कायपरिसरिया दन्ति स्म । काश्चिच्छीपिकर्षिस्या, काश्विदन्योन्यमुखावलोक्तिया रुदन्ति स्म काश्चिचक्षुःपरिवर्तिस्या, पाश्चिस्ववदनानि वस्त्ररुडाय दन्ति स्म । काश्चिदूरू पाणिभिः प्रस्फोटयन्त्यः, काश्चिमृदय पाणिभिस्ताडयन्त्यः, काश्चिद्वाहून् पाणिभिः प्रस्फोटपन्त्यः, काश्चि- छिरासि, चिन्मिः पांशुभिरवपिरन्त्यो दन्ति स्म । काचिद्विक्षिप्तकेश्यः, काश्चिन्केश विश्वत्यः, काविर्षबाहरः उचकोशन्ति स्म । काश्चिन्मय इस दिग्धविद्वाः सहसा प्रधावत्यो 1 Rom. सचेन्. २R होगlor सगा. ३ Rom. पनिभ्या. ४ R'निनादित for निर्नद. are for TER. Rआतिधर्मान् for 'धर्मग. R मिरज. R शिरोपरर्पया for दिपा भार"'', R290 ·अभिनिष्क्रमणपरिवर्तः पञ्चदशः। L228 दन्ति स्म । काश्चिमारतकम्पिता इस कदल्यः प्रविकम्यमाना दन्ति स्म । काश्चिद्धरणीतले विनिपतिताः किंचित्प्राणाः, काश्विज्जालोत्क्षिप्तमस्या इव पृथिव्यां परिवर्त्यमाना दन्ति स्म । काश्चिन्मूलछिन्ना इव वृक्षाः सहसा धरणीतले निपत्य दन्ति स्म। तं च शब्दं राजा श्रुत्वा शाक्यानामन्त्रयते स्म -- किमेतदुच्चैरन्तःपुरे शब्दः श्रूयते ! शाक्या विज्ञाय कंपन्ति स्म - कुमारः किल महाराज अन्तःपुरे न दृश्यते । राजा आह-क्षिप्रेक नगरद्वाराणि पिथयत । कुमारमभ्यन्तरे मृगयामः । ते सान्तर्बहिर्मुगयन्ते स्म । सान्तर्बहिर्मुगयमाना न पश्यन्ति स्म ॥ महाप्रजापत्यपि गौतमी परिदेवमाना महीतले परिवर्तते स्म । राजानं शुद्धोदनमेवमाह - क्षिप्रं मां महाराज पुत्रेण समेजिनी कुरुष्वेति ॥ ततो राजा चतुर्दिशमर्शदूतान् प्रेषयति स्म { गच्छत, यावत्कुमारं न पश्यय, तावन्मा 10 निवर्तयथ ।। R281 नैमित्तिकैपञ्चिकश्च व्याकृतमभूत्-मङ्गलद्वारेण बोधिसत्त्वोऽभिनिष्क्रमिष्यतीति । ते मङ्गलद्वारेण गच्छन्तः पश्यन्ति स्म अन्तरापथि पुष्पवर्ष प्रपतितम् । तेपामेतदभूत्- अनेन पया कुमारोऽमिनिर्गत इति ॥ ते स्वल्पमन्तरं गत्या तं देवपुत्रं पश्यन्ति स्म बोधिसत्त्वस्य काशिकवस्त्राणि शिरसि कृत्वा 15 आगच्छन्तम् । तेपामेतदभूत्- इमानि खलु कुमारस्य काशिकवस्त्राणि । मा खल्वनेनैषां धनाणाम कुमारो जीविताद्वयपरोपितः स्यात् । गृहीतैनमिति । भूयः पश्यन्ति स्म । तस्य पृष्टतश्छन्दक कण्ठकमाभरणानि चादायागच्छन्तम् । ततस्ते परस्परमूचुः-मा तावद्भोः साहसं माँ कोर्ट । एप छन्दकोऽभ्यागच्छति कण्ठकमादाय, यावदेनं प्रक्ष्यामः । ते छन्दकं परिपृच्छन्ति स्म-हे छन्दक, मा खल्यनेनैव पुरुषेण काशिकानां वस्त्राणामर्याय 20, कुमारो जीविताद्वयपरोपितः स्यात् । छन्दक आह-न ह्येतत् । अपि तु अनेन कुमाराय कापायाणि वस्त्राणि दत्तानि । कुमारेण चास्यैतानि काशिकानि वस्त्राणि दत्तानि । अथ स देवपुत्रस्तानि वस्त्राण्युभाभ्यां पाणिभ्यां शिरसि कृत्वा तत एव देवलोकमगमत् तेषां पूजार्थम् ।। एवं च ते भूयश्छन्दकं परिपृच्छन्ति स्म-तत्किं मन्यसे छन्दक गच्छामो वयम् ! शक्यः कुमारः प्रतिनिवर्तयितुम् ? स आह -मा खलु । अनिवर्त्यः कुमारो दृढवीर्यपराक्रमः । 25 एवं च तेनोक्तम् -- न तावदहं पुनरपि कपिलवस्तुमहानगरं प्रवेक्ष्यामि, यावन्मे मानुतरां सम्पक्संबोधिमभिसंबुध्येति । यया व कुमारेणोक्तं तथैव तद्भविष्यति । तत्कस्मात् ! अनिवर्त्यः कुमारो दृढवीर्यपराक्रमः ॥ ततश्छन्दकः कण्ठकमाभरणानि चादायान्त.पुरं प्राविक्षत् । ततस्तान्याभरणानि चिरेण कालेन भद्रिकस्य शाक्यकुमारस्य महानाम्नोऽनिरुद्वस्य चाध्यन्त स्म । तानि महानारायण- L229 R282 १R प्रविक्रम्पमाना:. २R सङ्गिनी for समलिनी. ३R अवरोहतान् for अश्वत्तान, ४ Rom. मा. ५R का: for मार्ट. ६R अर्थे for अर्थाय. ७R om एवं च. R नानुतरा सम्धरस बोधि रभिसंवोध्येति. ९R चाबाधन्द for चाबच्यन्त.

·R283 5 L-290 10 15 'ललितविस्तरे संघटनकायोर्थमन्ये नारायणसंहनना न शक्नुवन्ति स्म धारयितुम् । यदा न कश्चित्तानि धारयितुं शक्नोति स्म। तदा, महाप्रजापत्या गौतम्या.चिन्तितमभूतु - याबदहमिमान्याभरणानि पश्यामि, • तावन्मम हृदये शोको भविष्यति । यत्वहमिमान्याभरणानि पुष्करिण्या प्रक्षिपेयमिति । ततो - महाप्रजापती गौतमी तान्याभरणानि पुष्करिण्या प्रक्षिपति स्म । अद्यापि सा आभरणपुष्करिणी- स्येवं संज्ञायते ११ तत्रेदमुच्यते- निकांन्तु शूरो यद विदु बोधिसत्त्वो नगरं विबुद्ध कपिलपुरं समप्रम् । मन्पन्ति सर्वे शयनगतो कुमारी अन्योन्य हृष्टाः प्रमुदित आलभन्ते ॥ १०२ ॥ गोपा विबुद्धा तथ अपि इस्निगारा शयनं निरीक्षों ने च दृशि बोधिसत्त्वम् । उत्क्रोश मक्तो नरपतिनो गारे हा वञ्चिताः स्मः कहि गतु बोधिसत्त्वो ॥ १०३।। राजा श्रुणित्वा धरणितले निरस्तो उत्क्रोशु कृत्वा अहो मम एकपुत्रो। सो स्तमितों ही जलवटसंप्रसिक्तो आश्वासयन्ती बहुशत शाकियानाम् ॥ १०४ ॥ गोपा शयातो धरणितले निपत्य केशां लुनाती अवशिरि भूषणानि । अहो सुभेरीष्टं म्म धुरि नएस्केर सर्वप्रियेभिर्नचिस्तु विप्रयोगः ॥ १०५ ॥ रूपा मुरूपा विमलविचित्रिताका अच्छा विशुद्धा जगति प्रिया मनापा । धन्या प्रशस्ता दिवि भुवि पूजनीया कवं गतोऽसि मम शयि छोरयित्वा ॥ १०६ ।। न पास्थि पानं न च मधु न प्रभाद भूमौ शयिध्ये जटमकुटं धरिष्ये। लानं जहित्वा व्रततप आचरिये यावन्न द्रक्ष्ये गुणधरु बोधिसत्वम् ॥ १०७ ।। TR'अपस्मार्यम् for 'कायार्थम्, २ R'संघतना for "संहनना. ३ नन्दहम् for यवम्। ४R इनिगारे for गारा. ५ नवदर्शि for नच शि. ६R मुक्त्वा for मुतो. URस्तीमितो for स्टेमितो. ८R आवासयितो for 'सयन्ती. ९R भ्रटं for मुभाट. १. R मुविमलवित्रिवाst for विमलविचित्रि. १R पास्ये for पास्थि. R28420 25 .

·१६७ L21 R289 10 अभिनिष्क्रमणपरिवर्तः पञ्चदशः। उद्यान सर्वे अफेल अपत्रपुप्पा.. हारा विशुद्धा तमरजपांशुतुल्याः । वेश्मं न शोभी अटवि पुरं प्रकाश यत्तेन त्यक्तं नरवरपुंगवेन ॥ १०८॥ हा गीतवाद्याः सुमधुर मञ्जुघोशाः हा इस्निगारा विगलित भूपणाभिः । हा हेमजालैः परिस्फुटमन्तरिक्ष न भूयु द्रक्ष्ये गुणधरविहीणा ॥ १०९॥ . मातृवसा चा परमसुधाता आवासयाति म रदैहि शाक्यकन्ये । :. पूर्वे च उक्तं नरवरपुंगवेन कर्तास्मि लोके जरमरणाप्रमोक्षम् ॥ ११० ॥ सो चा महर्षी कुशलसहस्र चीर्णः पइ योजनानि प्रतिगतु रात्रिशेगे । छन्दस्य देती हयवरु भूषणानि छन्दा गृहीत्वा कपिलपुरं प्रयाहि ॥ १११ ॥ मातापितणां मम वचनेन पृच्छे गतः कुमारो न च पुन शोचयेया। बुद्धित्व बोधि (नरिमागमिप्ये धर्म श्रुणित्वा भविष्यथ शान्तचित्ताः ।। ११२ ॥ छन्दो रुदेन्तो प्रतिभणि नायकस्य न मेऽस्ति शक्तिर्वलंत पराक्रमो वा । हनेयु मह्यं नरवरज्ञातिसंघाः छन्दा क नीतो गुणधरु बोधिसत्त्वो ॥ ११३ ।। मा ताहि छन्दा प्रतिभणि बोधिसत्वो तुय भवित्वा अपि मम ज्ञातिसंघाः। शास्तारसंज्ञा त्वयि सह भाविष्यन्ति प्रेमेण मह्यं त्वयमपि वर्तिष्यन्ते ।। ११४॥ छन्दो गृहीत्वा हयवरु भूषणानि उद्यानप्राप्तो नरवरपुंगवस्य। 15 20 L232 25 R286 १R अपालपन for अफल अपनं. २ Re for srहि. ३Rom. 'वर. ४R पुनरहम् for पुनरिह , ५ रुदित्वा for दन्तो. ६ R बलत for वल. PR त्राहि for ताहि. ८R शस्ता रसज्ञा for शास्तारसंघा. Rवयि नो विवति for त्वयमपि वति.

·ललितविस्तरे 5 10 R287 1 L233 उपानपालः प्रमुदितु वेगजातो आनन्दशब्दं प्रतिभणि शाक्रियानाम् ॥११५॥ अयं कुमारो हयवरु छन्दकाय उद्यानप्राप्तो न च पुन शोचितन्यो । राजा श्रणित्वा परिवृतु शाकियेमिः उद्यानप्राप्तो प्रमुदितु वेगजातो ॥ ११६ गोपा विदित्वा दृढमति बोधिसत्त्वं नो चापि ही न च गिर श्रद्दधाति । अस्थानमेतद्विनिगतु यत्कुमारो अप्राप्य बोधि.पुनरिह आगमेया ॥ ११७ ।। दृष्टा तु राजा हयवरु छन्दकं च उत्क्रोशु कृत्वा धरणितले निरस्तो। हा मह्य पुत्रा सुकुशलगीतवाद्या कत्वं गतोऽसि विजहिय सर्वराज्यम् ॥ ११८॥ साधू भणाहि वचन ममेह छन्दा किं वा प्रयोगः के च गतु बोधिसत्वः । केनाय नीतो विवरित केन द्वारा पूजा च तस्या कथ कृत देवसंधैः ॥ ११९ ॥ छन्दो भणाती शृणु मम पार्थिवेन्द्रा रात्रौ प्रसुप्ते नगरि सबालवृद्धे । सो म घोपो मम भणि बोधिसत्त्वो छन्दा ददाहि मम लघु अश्वराजम् ।। १२०॥ सो बोधयामि नरंगणि नारिसंघ मुसा प्रसुप्ता न च गिर ते श्रुणन्ति। सो रोदमानो ददि अहु अश्वराज हन्त व्रजाही हितकर येन कामम् ॥ १२१ ॥ शक्रेण द्वारा विवरित यन्त्रयुक्ताः पालाश्वतम्रो यचरणे शिलिष्टः। आदि शूरे प्रचलित त्रिसहस्राः मार्गो नभेऽस्मिन् सुविपुल येन क्रान्तो ॥ १२२ ॥ 20 25 R288 १R को गन्तु for क च गतु. २R नगरेषु बाल for नगरि सवाल. ३. नरगणनारि for नरगगि नारि, विलिन for शिलिया, ५R आरड शूरः for आदि शूरे. .

·अभिनिष्क्रमणपरिवर्तः पाचदशः। A 5 L234 10 R289 आभा प्रमुक्ता विहततमोन्धकारा पुप्पा पैतिसू तुरियशता रणिपू। देवाः स्तविंसू तथपि हि चाप्सराणि नभसा प्रयातो परिवृतु देवसंधैः ॥ १२३ ॥ छन्दो गृहीत्वा हयवरु भूषणानि अन्तःपुरे सो उपगतु रोदमानो। दृष्ट्वा तु गोपा हयवरु छन्दकं संमूर्छयित्वा धरणितले निरस्ता ॥ १२४ ॥ उद्युक्त सर्व सुविपुल नारिसंघाः वारं गृहीत्वा स्लपयिषु शास्यकन्याम् । में हैव कालं करिष्यति शोकप्राप्ता द्वाभ्यां प्रियाभ्यां बहु भवि विप्रयोगो ॥ १२५ ॥ स्थामं जनित्वा सुदुःखित शाक्यकन्या कण्ठेऽवलम्ब्या हयवरअश्वराजे । अनुस्मरित्वा पुरिर्मक कामक्रीडां नानाप्रलापी प्रलपति शोकप्राप्ता ॥ १२६ ॥ हा मा प्रीतिजनना हा मम नरपुंगवा विमलचन्द्रमुखा । हा मम सुरूपरूपा हा मम वरलक्षणा विमलतेजधरा ॥ १२७ ॥ हा मम अनिन्दिताङ्गा सुजात अनुपूर्वउद्गता असमा । हा मम गुणानधारिं नरमरुभिः पूजिता परमकारुणिका ॥ १२८ ॥ हा मम बलोपपेता नरायणस्थामवन्निहतशत्रुगणा । हा मम सुमञ्जघोषा कलविङ्करतस्वरा मधुरब्रह्मस्ता ।। १२९ ।। हा मम अनन्तकीर्ते शतपुण्यसमुद्गता विमलपुण्यधरा । हा मम अनन्तवर्णा गुणगणप्रतिमण्डिता ऋषिगणप्रीतिकरा ॥ १३०॥ हा मम सुजातजाता लुम्बिनिवन उत्तमे भ्रमरगीतस्ते। हा मम विधुष्टशब्दा दिवि भुवि अभिपूजिता विपुलज्ञानद्रुमा ॥ १३१ ।। हा मम रसारसामा बिम्बोष्ठा कमललोचना कनकनिभा । हा मम सुशुद्धदन्ता गोक्षीरतुपारसंनिभसहितदन्ता ॥ १३२ ॥ हा मम सुनास सु ऊर्णात्रु मुखान्तरे स्थिता विमला । हा मम सुवृत्तस्कन्धा चापोदर एणेयजद्दवृत्तकटी ॥ १३३ ॥ १R पतित' for पतिसू. २ Rो for सा. ३ R नारिसंघ:, ४ R आहैव for मा हैन. ५R कण्ठे अलव्याहयवराच अश्वराज for the line. ६R पुरि क for पुरिमक. R नानाप्रकारों for प्रलापी. ८R कनकवर्णनिभा for कनकनिभा. ९ र शुद्ध for सुशुद्ध. १० R om. मुन्नू. ११ तेजविमला for विमला. . 20 25 R 290 L235 ल.२२ ·१७० ललितविस्तरे 5 हा मम गजेहस्तोस करचरणविशुद्धशोभना ताम्मनखा । इति तस्य भूपणानि पुण्येहि कृतानि पार्थिवे प्रीतिकरा ॥ १३४ ॥ हा मह्य गीतवाद्या वरपुष्पविठेपना शुभमतप्रवरे । हा मह्य पुष्पगन्धा अन्त.पुरि गीतवादितैर्हर्पकरा ॥ १३५ ॥ हा कण्ठका सुजाता मम भर्तु सहायकस्त्वया के नीतो । हा छन्दका निकरणा न बोधयसि गच्छमानके नरवरिष्ठे ॥ १३६ {{ गच्छत्ययं हितकरो एका गिर तस्मिन्नन्तरि न भैसि कस्मात् । इतु अद्य पुरवरातो गच्छति नरदम्यसारथिः काणिकः ॥ १३५ ॥ कथ वा गतो हितकरो केन च निक्रमितो इतु स राजकुलात् । कतमां दिशामनुगतो धन्या वनगुल्मदेवता यात्य सखी ॥ १३८ ।। अतिदुःख मह्य छन्दा निविदेशिय नेत्रउद्धृता चक्षुददा । सर्जनैश्च छदा मातापितृनित्यवर्णिता पूजनियाः ॥ १३९ ॥ तानपि जहित्व निर्गतु किं पुनरिम इस्त्रिकामरतिम् । हा धिक् प्रियैर्वियोगो नटरङ्गस्वभावसंनिभा अनित्या ॥ १४० ॥ संज्ञाग्रहेण बाला दृष्टिविपर्यासनिश्रिता जन्मच्युति । प्रागेव तेन भणितं नास्ति जरामरणसंस्कृते काश्चि सखा ॥ १४१ ।। परिपूर्यतोऽस्य आशा स्पृशतू वरबोधिमुत्तमा द्रुमवरिष्ठे । बुद्धित्व बोधिचिरजां पुनरपि एत इहाँ पुरवरे अस्मिन् ॥ १४२ ॥ 10 R291 151 छन्दकः परमदीनमानसो 20 गोपिकाय वचनं श्रुणित्वना । साश्रुमाण्ठ गिर संप्रभाषते L236 25 साधु गोपि निशृणोहि में वचः ॥ १४३ ॥ रानिये रहसि पामि मध्यमे सर्वनारिगणि संप्रसुप्तके । सो तदा च शतपुष्पउद्गतो आलपेति मम देहि कण्ठकम् ।। १४४ ॥ त निशाम्य वचनं तदन्तरं तुभ्य प्रेशमि शयानि सुप्तिकाम् । उपयोपु अह तर मुश्चमी उयि गोपि अयु याति ते प्रियो ॥ १४५॥ १R गजदन्नीदरनोरू for गनहस्तोरू. २R भगसि for गसि. २R याभय समुमी for यास्य सी. R निधिदर्शय for 'दशिप. ५१ यतता for "far. ६R एति for ए. R om. पहा. «Ryyat for yormat SR Traforg ·अभिनिष्क्रमणपरिवर्तः पञ्चदशः। १७१ R292 5 10 .15 देवता वचनु तं निरोधयि एक इखि नेपि काचि बुध्यते। रोदमान समलंकरित्यना अश्वराजु ददमी नरोत्तमे ॥१४६॥ काण्टको हिपति उग्रतेजस्वी क्रोशमात्रु स्वरु तस्य गच्छती । नो.च कश्चि शृणुते पुरोत्तमे देवताभि ओस्वापनं कृतम् ॥ १४७ ॥ स्वर्णरूप्यमणिकोटिता मही कण्टकस्य चरणैः पराहता। सारणी मधुरभीष्मशोभने नो च केचि शृणुवन्ति मानुपाः ॥ १४८॥ पुष्पयुक्त अमु तस्मि अन्तरे चन्द्रज्योतिप नभे प्रतिस्थिता। देवकोटि गगने कृताञ्जली ओनमन्ति शिरसाभिन्दिपू ॥ १४९ ॥ यक्षराक्षसगणैरपस्थिता लोकपाल चतुरो महर्द्धिकाः । कण्ठकस्य चरणां करे न्यसी पाकेशरविशुद्धनिर्मलम् ॥ १५० ॥ सो च पुण्यशततेजउद्गतो आरही कुमुदवर्षिकोपमम् । पड्विकार धरणी प्रकम्पिता बुद्धक्षेत्र स्पर्ट आभनिर्मला ।। १५१ ॥ शक देवगुरुः शचीपतिः वाम द्वार विवरी तदन्तरे। देवकोटिनयुतैः पुरस्कृतो सो व्रजी अमरनागपूजितो ॥ १५२ ॥ संज्ञमात्र इह जाति कण्टको लोकनाथु वहती नभोऽन्तरे। १Rन कापि विबुध्यते for नपि काचि बुध्यते. २R चौद्यमान for रोदमान. ३ हि पति for हिषति. ४ R सो for सा. ५Rोभनो for शेमना ६R ओनमन्त for मन्ति. "R "मिवर्दिषु for "भिवन्दिपू. ८ R स्पुटाभ for फुट आम. ९R द्वाराथ for द्वार. 20 25 R293 ·१७२ ललितविस्तरे 5 10 15 देवदानवगणा सइन्द्रिकाः ये वहन्ति सुगतस्य गच्छतः ॥ १५३ ।। अप्सरा कुदालागीतवादिते बोधिसत्वगुणभाषमानिकाः। कण्ठकस्य वलु ते ददन्तिकाः मुचि घोषु मधुरं मनोरमम् ।। १५४ ॥ काण्ठका वहहि लोकनायक शीघ्र शीघ्र म जनेहि खेदताम् । नास्ति मे भयमपायदुर्गति लोक्लाथमभिधारयित्वना ॥ १५५॥ एकमेक अभिनन्दते सुरो वाहनं स्मि अहु लोकनायके । नो च किंचिदपि देशु विद्यते देवकोटिचरगर्न मर्दितम् ॥ १५६ ॥ पश्य कण्ठक नभोन्तरे इमं मार्ग संस्थितु विचित्रशोभनम् । रत्नवेदिकविचित्रमण्डितं दिव्यसावरगन्धधूपितम् ॥ १५७ ।। एन कण्ठक शुभेन कर्मणा त्रायत्रिंशभवने सुनिर्मितो। अप्सरै परिवृतः पुरस्कृतो दिव्यकामरतिभी रमिष्यसे ॥ १५८ ॥ साधु गोपि में खु भूयु रोदही तुष्ट भोहि परमप्रहर्पिता। दक्षसे नचिरतो नरोत्तम योधिप्राप्तममरैः पुरसृतम् ॥ १५९ ॥ ये नरा. मुरतकर्मकारयाः ते न गोपि सद रोदितमाः । सो च पुण्यशतलेजउद्भगतो हस्तिय न स रोदितव्यकः ।। १६०॥ पोवानि for पसाबाद. २ वादनदिम मह for पाइन स्मि भा. चिद foreी. Y Rगुनिमि. for 'तो.५R मा us for Free 20 R294 ·अभिनिष्क्रमणपरिवर्तः पञ्चदशः। १७३ सप्तरात्र भणभानु गोपिके सा वियूह नपि शक्य क्षेपितुम् । यो वियूह अमु तत्र पार्थिवे निष्क्रमन्ति नरदेवपूजिते ॥ १६१॥ लाभ तुभ्य परमा अचिन्तिया यं युपस्थितु जगे हितंकरो। • मा संज्ञि स्वकमेव वर्तते त्वं हि मेष्यसि यथा नरोत्तमः ॥ १६२ ॥ इति ।। 6 . ।। इति श्रीललितविस्तरेऽभिनिष्क्रमणपरिवर्तो नाम पञ्चदशमोऽध्यायः ।। ११ हेपिनुम् tor क्षेपितुम्, २ R यो for या. ३R लोम for लाभ. ४R यत्नुपस्थितु for यत्युप.

·L238 R295 । 10 १६ विम्बिसारोपसंक्रमणपरिवर्तः पोडशः। एवं खलु भिक्षवश्छन्दको बोधिसत्वाधिस्थानेन राज्ञः शुद्धोदनस्य गोपायाः शाक्यकन्या- याश्च सर्वस्य चान्तःपुरस्य सर्वस्य च शाक्यगणस्य शोकविनोदकथामकापीत् ॥ इति हि भिक्षवो बोधिसत्वो लुब्धकरूपाय देवपुत्राय काशिकानि वस्त्राणि दत्त्वा तस्य सकाशात्कापायानि वस्त्राणि गृहीत्वा स्वयमेव प्रवां लोकानुवर्तनामुपादाय सत्त्वानुकम्पायै 5 सत्त्वपरिपाचनार्थम् ॥ अथ बोधिसत्त्वो येनैव शाक्या ब्राह्मण्या आश्रमस्तेनोपसंक्रामत् । सा बोधिसत्त्वं वासेन भक्तेन चोपनिमन्त्रयते स्म । ततो बोधिसत्त्वः पद्माया ब्राह्मण्या आश्रमं गच्छति स्म । तयापि बोधिसत्त्वो वासेन भक्तेन चोपनिमन्त्रितोऽभूत् ।। ततो रैवतस्य ब्रह्मर्षेराश्रममगमत् । असावपि बोधिसत्त्वं तथैवोपनिमन्त्रयते स्म । तथैव राजकोऽपि दतृमदण्डिकपुत्रो बोधिसत्त्वमुपनिमन्त्रयते स्म ॥ इति हि मिक्षवो बोधिसत्त्वोऽनुपूर्वेण वैशाली महानगरीमनुप्रासोऽभूत् ॥ तेन खलु पुनः समयेनाराडः कालोपो वैशालीमुपनिसृत्य प्रतिवसति स्म महता श्रावक- संघेन सार्ध त्रिभिः शिष्यशतैः । स शिष्येभ्य आकिंचन्यायतनसहनतायै धर्म देशयति स्म । स बोधिसत्वं दूरत एवागच्छन्तं दृष्ट्वा आश्चर्यप्राप्तः शिष्यानामन्त्रयते स्म -- पश्यत पश्यत भो रूपमस्येति। 15 तेऽब्रुवन् – एवं ह्येतत्पश्यामः । एनमतिविस्मयनीयम् ॥ ततोऽहं भिक्षवो येनाराडः कालापस्तेनोपसंक्रम्याराड कालापमेतदवोचत्-चरेयमहं भो आराडे कालापे ब्रह्मचर्यम् । सोऽवोचत् - चर भो गौतम तथारूपेण धर्माख्याने यस्मिन् श्राद्धः कुलपुत्रोऽल्पकृच्छ्रेणाज्ञामाराधयति ॥ तस्य मे भिक्षव एतदभूत् - अस्ति मे छन्दोऽस्ति वीर्यमस्ति स्मृतिरम्ति सम्पधिरस्ति प्रज्ञा 20 यन्वहमेकोऽप्रमत्त आतापी व्यपकृष्टो विहरेयं तस्यैव धर्मस्य प्राप्तये साक्षाक्रियायै ॥ अथ खल्वहं मिझवो एकोऽप्रमत्त आतापी व्यपकृष्टो बिहरन्नल्पकृच्छ्रेणैव तं धर्ममध्यर्वे- गच्छन् साक्षादकार्पम् ॥ अथ खल्वहं भिक्षवो येनाराडः कालापस्तेनोपसंक्रम्यैतदवोचत् - एतावद्भो त्वया आराड धर्मोऽविगतः साक्षात्कृतः सोऽवोचत् – एवमेतद्रो गौतम । तमहमवोचत् - म्यापि भो एप धर्मः साक्षात्कृतोऽधिगतः । सोऽवोचत्- तेन हि भो गौतम यदहं धर्म जानामि, भवानपि तं जानाति, यं भवान् जानाति, महमपि तं जानामि । तेन ह्यावामुभावपीमं शिष्यगणं परिहरावः ॥ इति हि भिक्षव आराडः कालापः परमया पूजया मां पूजयति स्म । अन्तेवासि च मां समानार्थतया स्थापयति स्म । .. L229 R296 25 ५ 1R "निोदनाया' for "विनोदाथा'. २ R कालामो for कालापो almost throughout. Rat for ग्रेनन्, ४ र अध्यगच्छन् for अध्यवान्छन्, ·विम्बिसारोपसंक्रमणपरिवर्तः पोडशः। R297 L°246 10 15 तत्य मे भिक्षव एतदभूत-अयं खल्वाराडत्य धर्मो न नैर्याणिको न निर्याति, तत्कतरस्य सम्यग्दुःखक्षयाय ! यन्यहमत उत्तरि पर्येपमाणश्चरेयम् अय खल्वहं भिक्षवो ययाभिरामं वैशाल्यां विद्वय मगधेषु च प्रक्रान्तोऽभूत् । सोऽहं मगघेषु चर्या चरन् येन मागधकानां राजगृहं नगरं तदनुसतो येन च पाण्डवः पर्वतराजस्तेनोप- संक्रान्तोऽभूवम् । तत्राहं पाण्डवे पर्वतराजपाचँ व्याहार्पमेकाश्यद्वितीयोऽसहायोऽनेकैर्देवकोटि-5 नयुतशतसहस्रैः संरक्षितः ॥ ततोऽहं केल्यमेव संनिवास्य पात्रचीवरमादाय तपोद्वारेण राजगृहं महानगरं पिण्डाय प्राविशत् प्रासादिकेनाभिक्रान्तेन प्रतिक्रान्तेन व्यवलोक्तेिन संमिञ्जितेन प्रसारितेन प्रासादिकेन संघाटीपटपात्रचीवरधारणेनाविक्षिप्तैरिन्द्रियैरवहिर्गतेन मानसेन निर्मितवत्तैलपात्रघरवद्युगमात्रं पश्यन् । तत्र मां राजगृहका मनुष्या दृष्ट्वा विस्मिता अभूवन् - किं विदयं ब्रह्मा भविष्यति शको देवाना- मिन्द्र आहोस्विद्वैश्रवणो आहोखित्किंचिदिरिदैवतम् ।। तत्रेदमुच्यते - अथ विमलधरो ह्यनन्ततेजो स्वयमिह प्रवजियान बोधिसत्त्वः । शान्तमनु दान्त ईर्यवन्तो विहरति पाण्डवशैलराजपाद्ये ॥ १॥ रजनि विगतु ज्ञात्य बोधिसत्त्वः परमसुदर्शनियं निवासयित्वा । पात्र प्रतिगृहीय नीर्चमानो प्रविशति राजगृहं सपिण्डपात्रम् ॥ २॥ कनकमिव सुधातुजातरूपं कवचितु लक्षणत्रिंशता द्विभिश्च । नरगण तथ नारि प्रेक्षमाणो न च भवते कचि तृप्ति दर्शनेन ॥ ३ ॥ वीथि रचित रत्नवस्त्रधार्य अवशिरिया जनु याति पृष्टतोऽस्य । को नु अयु अदृष्टपूर्वसत्त्वो यस्य प्रीय पुरं विभाति सर्वम् || ४ || उपरि स्थिहिय नारिणां सहस्रा तथरिव द्वारि तथैव वातयाने । १R निर्याणिको for ना. २R कल्पमेय. ३ R तप्तोद for तपोद. ४ . अहोस्वित् for आहोस्विदू. ५R अनन्ततेजाः for 'तेजो. ६R स्थिरमानसेन for नीचमानो. चिनु for क्वचि. प्रभा for प्रमाय. ९R तथसि for तथरिव. R298 20 25 ·१७६ ललितविस्तरे R299 5 10 L241 रथ्य भरित गेहि शून्य कृत्वा नरवर प्रेक्षिषु ते अनन्यकर्माः ॥ ५॥ न च भुयु क्रयविक्रय करोन्ती न च पुन सौण्ड पिबन्ति मापानम् ।। न च गृहि न च वीथिये रमन्ते पुरुपवरस्य निरीक्षमाण रूपम् ॥ ६॥ पुरुष त्वरित गन्छि राजगेहं अवचिषु राज स बिम्बिसार तुष्टो । देव परम तुभ्य लन्ध लाभा स्वयमिह ब्रह्म पुरे चराति पिण्डम् ।। ७ ।। केचि अवचि शक देवराजो अपरि भणन्ति सुयाम देवपुत्रः । तर्थ अपि संतुपितं व निर्मितश्च अपरि भणन्ति सुनिमितेषु देवः ॥ ८॥ केचि पुन भगन्ति चन्द्रसूर्यो तथपि च राहु बलिश्च वेमचित्री। केचि पुन भणन्ति वाचमेवं अयु सो पाण्डवशैलराजवासी ॥९॥ वचनमिमु श्रुणित्व पार्थिवोऽसौ परमउदप्रमना स्थितो गवाक्षे । प्रेक्षति वरसत्त्व बोधिसत्त्वं ज्वलतु शिरीय सुधातुकाञ्चनं वा ॥ १०॥ पिण्ड ददिय राज बिम्बिसारः पुरुषमवोचनिरीक्ष क प्रयाती। दृष्टु गिरिवरं स गच्छमानो अवचिषु देव गतः स शैलपार्धम् ॥११॥ रजनि विगतु ज्ञात्व बिम्बिसारो महत जनैः परिषारितो नरेन्द्रः। उपगमि पाण्डवशैलराजमूले शिरिय ज्वलन्तु तमदृशाति शैलम् ॥ १२ ॥ 15 20 R300 25 १Rगेई शून for गेहि शून्य. २R अनन्यकामा. ३R करोति. ४ Rom. मद्य. ५त्वरित्व पच्छित्व' for त्वरितु मच्छि, ६ तथापि for तथ अपि. ७ र निर्गतु for विगतु.

·लिम्यिसारोपसंफमणपरिवर्तः पोडशः। १७७ *. 5 R'201 10 15 धरणि अजितु यानि ओरहित्या परमसुगौरव प्रेक्षि बोधिसत्वम् । मेरुरिव यथा एकम्पमानो न्यसिय तृणानि निषण्ण सोस्तिकेन ॥ १३ ॥ शिरसि चरणि वन्दयित्व राजा विविधकयां समुदाहरित्व बोचत्। ददमि तव उपाधू सर्वराज्या रम इह कामगुणैरहं च पिण्डम् ॥ १४ ॥ प्रभणति गिरि बोधिसत्त्व लक्षणं धरगिपते चिरमायु पालयस्त । अहमपि प्रविजा राज्यमिष्टं प्रबजितो निरपेक्षि शान्तिहेतोः ॥ १५ ॥ दहरु तस्णयौवनैरुपेतः शुभतनुवर्णनिभोऽसि वेगप्राप्तः। विपुल धन प्रतीच्छ नारिसंव इह मम राज्यि वसाहि भुङ्व कामां ॥ १६ ॥ परमप्रमुदितोऽस्मि दशनात्ते अवचिपु स मागधराज बोधिसत्वम् । भवहि मम सहायु सर्वराज्य अहु तव दास्यि प्रभूत मुश्व कामां ॥ १७ ॥ मा च पुन वने वसाहि शून्ये म भुयु तृणेषु वसाहि भूमिवासम् । परमसुकुमार तुभ्य कायो इह मम राज्यि वसाहि मुड्ल कामां ॥ १८ ॥ प्रभणति गिरि बोधिसत्व लक्षणं अकुटिल प्रेमणिया हितातुकम्पी। स्वस्ति धरणिपाल तेऽस्तु नित्यं न च अहु कामगुणेभिरर्थिकोऽस्मि ॥ १९ ॥ काम विपसमा अनन्तदोषा नरकप्रपातन प्रेततिर्यग्योनौ। विदुभि विगर्हित चाप्यनार्य कामा जहित मया यथा पकाखेटपिण्डम् ॥ २० ॥ 20 R302 25 L242 १स्वस्तिकेन tor सोस्तिकेन, २R काम for काम.

·१७८ ललितविस्तरे 5 R303 10 15 काम द्रुमफला यथा पतन्ती यमिव अभयलाहका नजन्ति । अध्रुव चपलगामि मास्तं वा विकिरण सर्वशुभस्य वञ्चनीया ॥ २१ ॥ काम अलभमान दायन्ते तय अपि लब्ध न तृप्ति विन्दयन्ती । यंद पुन अवशस्य भक्षयन्ते तद महदुःख जनेन्ति घोर कामाः ॥ २२ ॥ काम धरणिपाल ये च दिव्या तथ अपि मानुप काम ये प्रणीता। एकु नरु लेंमेत सर्वकामां न च सो तृप्ति लभेत भूयु एपेन् ॥ २३ ॥ ये तु धरणिपाल शान्तदान्ता आर्य अनाश्रव धर्मपूर्णसंज्ञा । प्रज्ञविदुप तृप्त ते सुतृप्ता न च पुन कामगुणेषु काचि तृप्तिः ॥ २४ ॥ काम धरणिपाल सेवमाना पुरिम न विद्यति कोटि संस्कृतस्य । लवणजल यथा हि ना पीत्वा भुयु तृप वर्धति काम सेवमाने ॥ २५ ॥ अपि च धरणिपाल पश्य कायं अध्रुवमसारकु दुःखयन्त्रमेतत् । नवमि व्रणमुखैः सदा सवन्तं न मम नराधिप कामन्दरागः ॥२६॥ अहमपि विपुलां विजह्य कामां तथपि च इस्त्रिसहस्र दर्शनीयां । अनभिस्तु भवेषु निर्गतोऽहं परमशिवां वरबोधि प्रासुकामः ॥ २७ ।। राजा आह - कतम दिर्शि कुतो गतोऽसि भिक्षो कच तव जन्म क ते पिता क माता। PR यथा इस for यथमिव. २R दहन्ते for दह्ययन्ते. ३ र यदा पुरे for यद पुन. ४ R लभेति for लभेत. ५ र एपः for एषन् ६ R मनु न विद्याति for पुरिन न विद्यति. नरो for नारु. Rप्रह for आह. ९R दिश for दिशि 20 R304 25 - ·बिम्बिसारोपसंक्रमणपरिवर्तः पोडशः। क्षत्रिय अथ ब्राह्मणोऽथ राजा परिकथ भिक्षु यदी न भारसंज्ञा ॥ २८ ॥ बोधिसत्व आह - L249 5 - 10 R305 थतु ति धरणिपाल शाकियानां कपिलपुरं परमं सुऋद्धिस्फीतम्। पितु मम शुद्धोदनेति नाना तनु अहु प्रनजितो गुणाभिलापी ॥ २९ ।। राजा आह- साधु तव सुदृष्टदर्शनं ते पर्नु तव जन्म वयं पि तस्य शिष्याः । अपि च मम क्षमस्व आशयेना यमपि निमन्त्रितु कामवीतरागो ॥ ३० ॥ यदि त्वय अनुप्रातु मोति बोधिः तद मम सेति भोति धर्मस्वामिम् । अपि च मम पुरा सुलब्ध लामा मम विजिते वससीह यत्स्वयंभो ॥ ३१ ॥ पुनरपि चरणानि वन्दयित्वा कृत्व प्रदक्षिणु गौरवेण राजा। स्वकजनपरिवारितो नरेन्द्रः पुनरपि राजगृहं अनुप्रविष्टः ।। ३२ ॥ मगधपुरि प्रवेशि लोकनायो विहरिय शान्तमना यथाभिप्रायम् । अर्यु कैरिय देवमानुपाणां उपगमि तीर निरञ्जना नरेन्द्रः ।। ३३ ॥ 15 20 ॥ इति श्रीललितविस्तरे शिम्बिसारोपसंक्रमणपरिवर्तो नाम पोडशमोऽध्यायः ॥ 25 १R भिक्षुय दीनभार for भिक्षु यदी न. २ R यत्त for यन. ३ र करिये for करिय.

·R311 - 1248 १८२ ललितविस्तरे भूयश्चास्थेतदभूत् - य इमे श्रमणानाह्मणा कामेभ्यो व्यपवृष्टकायचित्ता विहरति, यापि तेपा कामेषु नन्दीति सर्व कर्तव्य यावज्योति पर्यपत इति । स आई काष्टमादाय स्थठे स्थापयित्वा आर्द्रा चोत्तरारणिं मधीयात् , अभन्योऽसापग्निमुत्पादयितुम् । एवमेन य इमे श्रमणताह्मणा इति सर्व पूर्वपत्कार्य याबदभव्या उत्तरिमनुष्यधर्मादलमार्यज्ञानदर्शनविशेष साक्षात्कर्तुम् । इय द्वितीया 5 उपमा प्रतिभाति स्म पूर्वमश्रुता चाविज्ञाता च ॥ पुनरपर य इमे श्रमणताह्मणा भात कामेभ्यो व्यपवृष्टकायचित्ता विहरति, यापि तेषा कामेषु नन्दि । इति सर्व पेयोलम् । तदप्येषामुपशातम् । किं चापि ते आत्मोपामिका शरीरोप- तापिका दुखा तीब्रा खरा पटुका वेदना वेदयते । अथ खल पुनर्भव्या एव ते उत्तरि- मनुष्यधर्मादलमार्यज्ञानदर्शनविशेष साक्षात्वर्तुम् । तद्यथापि नाम इह स्यात्पुरपोऽग्न्यर्थी ज्योतिर्गवेषी 10 ज्योति पर्येपमाण , स शुष्क काप्टमादाय शुप्का चोत्तरारणि स्थले प्रतिष्टाप्य मशीयात् , स भव्योऽ ग्निमभिनिर्वतयितु तेज प्रौदुष्कर्तुम् । एवमे य इमे भवन्त श्रमणताहणा इति सर्न यावद्वेदना वेदयन्त इति । अथ च पुनर्भव्या एव ते उत्तरिमनुष्यधर्मादलमार्यज्ञानदर्शनविशेष साक्षा कर्तुम् । इय तृतीया उपमा प्रतिभाति स्म अश्रुतपूर्वा च अविज्ञातपूर्वा च ॥ अथ खल भिक्षवो बोधिसत्त्वस्यैतदभूत् - अह खल्वेतर्हि कामेभ्यो व्यपवृष्टकायो 15 विहरामि व्यपकृष्टचित्तश्च । पापि मे कामेषु नन्दीति सर्व यापत्तदपि मे उपशान्तम् । किं चापि अहमात्मोपत्रमिका शरीरोपतापिका दु खामिति पेयाल यावद्वेदना वेमि । अथ खल्वह भव्य एवोत्तरि मनुष्यधर्मादलमार्यज्ञानदर्शनविशेष साक्षात्कर्तुम् ॥ इति हि भिक्षवो बोधिसत्वो यथाभिप्रेत गयाया विहृत्य गयाशीर्षे पक्ते जवाविहारमनु- चक्रम्यमाणो येनोरबिल्या सेनापतिग्रामकस्तदनुसृतस्तदनुप्राप्तोऽभूत् । तत्राद्राक्षीनदी नैरआना- 20 मच्छोदका सूपैतीर्थी प्रासादिकैश्च द्रुमगुल्मैरलता सम ततश्च गोचरनामाम्। तत्र खल्वपि बोधिसत्वस्य मनोऽतीव प्रसन्नमभूत्- समो बताय भूमिप्रदेशो रमणीय प्रतिसलयनानुरूप । पर्याप्तमिद प्रहाणार्थिककुलपुत्रस्य । अह च प्रहाणार्थी । यन्वहमिहैव तिष्ठेयम् ।। इति हि भिक्षवो बोधिसत्वस्यैतदभूत् - पञ्चकपायकालेऽहमिह जम्बुद्वीपेऽवतीर्णो हीनाधिमुक्तिकेषु सत्वेष्वाकीर्णतीर्थ्यवर्गेपु नानादृष्टिप्रर्वन्नेषु कायपिण्डाहाभिनिविष्टेषु नानाविधै 25 श्चातापनपरितापनै कायशुद्धिं पर्येपन्ते, प्रज्ञापयति च समूढा । तद्यथा- मन्त्रवि रकै हस्तप्रलेहोर्नयाचनफ़रनामन्त्रणकैरनेफमूल्कैिरमत्स्यमासकैरवार्षिकै सुरातुपोदकर्वर्जनेरेकत्रिपञ्च सप्तकुलभिक्षाग्रहणैर्मूलफलशैवारफकुशपत्रगोमयगोमूत्रपायसदधिसर्पि माणितामपिष्टकभक्षणपानै सारसिकापोतमसदशिकोत्सृष्टसप्रक्षाल्कै । ग्राम्यारण्याभिश्च वृत्तिभि । गोव्रतमृर्गेश्ववराहवानर हस्तित्रतैश्च स्थानमौनपीरासनैश्च एकालापवैर्यावसप्तालापकै । एकभक्ता एकाहोरात्रचातुर्य- १Rपूर्ववत् for पेयालम् २R अभन्या for पुनर्भव्या ३ र प्राविवर्तुम् for प्रादु° ४ Rom एव ५R सूपतीभ्यां ६ र प्रस्व यु for प्रस्कनेषु R मूढा for समूढा ८R मन्त्रनिर्विचारकै for मन्यविचार R नापावन for नयाचनक १० विसर्जन for "वर्जनै ११ R सारयिं for सारस १२R°संदशि for "सदशि १३R प्रख्यार tor प्रक्षालकै १४R°मृगाच for 'मृगश्व R312 1249 ·R313 दुष्करचर्यापरिवर्तः सप्तदशः। १८५ पञ्चपकालान्तराश्च पक्षक्षपणमौसक्षपणचान्द्रायणैश्च गृभोकपक्षधारणैश्च फलमुशासनवल्कल- दर्भवल्वजोष्टकम्बलाजकम्पलकेशकम्वलचर्मनिवेशनैश्च आईपटास्तोपकजालशयनैश्च भस्मशर्करा- पापागफलककाटक्तृणमुसळशयनावाछिरोकुटुकस्थण्डिलशयनैश्च एकवासद्वित्रिचतुष्पञ्चपट्- सप्तबहुवासोभिर्नप्रभावश्च स्थानास्थानविधिभिश्च दीर्घकेशनखस्मश्रुजटामकुटधारणैश्च एककोल- तिलतण्डुलाहारैश्च भस्मगसिनिर्माल्योद्धृततमोरजपांशुपङ्कपरिप्रेक्षणैश्च लोममुझकेशनखचीवरपार- करकंधारणैश्च उष्णोदकतण्डुलोदकपरित्रावितकाम्बलिकस्थालीपानीयपानश्च अङ्गारधातुपापाय- त्रिदण्डमुण्डिक्कुण्डिककपालसहागधारणैश्च शुद्धिं प्रत्यवगच्छन्ति संमूढाः । धूमपानाग्नि- पानादित्यनिरीक्षणपञ्चतपैकपादोर्जबाहुस्थानकचरणैश्च तपः संचिन्वन्ति । तुपायगारदाह- निकुम्भसाधनपकशिलापचनाग्निजलप्रवेशनमरतीर्थगमनमरणश्चयं गतिं मृगयन्ते । ओंकारवषट्- कारस्वधाकारस्वाहाकाराशीर्वचनस्तुतिचयनावानजप्यमन्त्राभ्ययनधारणकरणैश्च शुद्धिं प्रत्यत्र- गच्छन्ति । शुद्धं चात्मानं मन्यमाना इमानाश्रयन्ते । तद्यथा - ब्रह्मेन्द्रद्रविष्णुदेवीकुमारमातृकात्यायनी- 10 चन्दादित्यवैश्रवणवणवासबाधिनौनागयक्षगन्धर्वासुरगरुडकिनरमहोरगराक्षसप्रेतभूतकुम्भाण्डपार्षद- गणपतिपिशाचांश्च देवर्षिराजपिब्रह्मींश्च नगस्यन्ति, तेषु च सारसंझिनो भवन्ति । पृथिव्यतेजोवाय्वाकाशं चाश्रयन्ते । गिरीनदीनद्युत्ससरोहदतडागसागरसरःपवलपुष्करिणी- . कूपवृक्षगुल्मलतातॄणस्थाणुगोष्ठस्मशानचत्वरशृङ्गाटकान्तरापणमुखानि चाश्रयन्ते । गृहस्तम्भोपल- मुसलासिधनुपरशुशरशक्तित्रिशूलांश्च नमस्यन्ति । दधिवृतसर्पपयवप्रतिसरादूर्वामणिकनकरजता- 15 •L 250 दिभिश्च मङ्गलं प्रत्यवगच्छन्ति । एवंविधानि इमे तीर्थ्याः कुर्वन्ते, आश्रयन्ते च संसारभयभीताः ॥ इह च केचित्परंत्र मन्यन्ते स्वर्गापवर्गावस्माकमेतेभ्यो निर्वत्स्येंत इति मिथ्यामार्गप्रयाता अशरणे शरणसंज्ञिनोऽमङ्गल्ये मङ्गलसंज्ञिनोऽशुद्धधी शुद्धिं मन्यतेायन्न्वहं तादृशं व्रततपोविशेषमालमेयं यथा सपरप्रवादिनश्च निगृहीताः स्युः, कर्मक्रियाप्रणष्टानां च सत्वानां कर्मक्रियात्रिप्रणाशमा- देर्शयेयम् । ध्यानगोचराणां च रूपाचचराणां च देवानां ध्यानविशेषोपदर्शनादावर्जनं कुर्यामिति ॥ 20 इति हि भिक्षवो बोधिसत्त्व एवं चिन्तयित्वा पडर्षिकं महाघोरं व्रततपःसुदुष्करात्सुदुष्करां दुष्करचर्यामालभते स्म । केन कारणेनोच्यते दुष्करचर्येति ? दुष्करकारिकैया, तेनोच्यते दुष्करचर्येति । न स कश्चित्सत्वः सत्वनिकाये संविद्यते मनुष्यो वा अमनुष्यो या, यः समर्थस्तथारूपं दुष्करं चरेितुम् , अन्यत्र चरमभत्रिकाद्वोधिसत्वात् , य आस्फानकभ्यानं समापद्यते स्म । केन कारणेनोच्यते आस्फानकगिति ? से चतुर्थध्यानमादित एव समापद्यमान आश्वास• 25 प्रश्वासानुपरोधयति संनिरोधयति । अकल्पं तद् ध्यानमविकल्पमनिञ्जनमपनीतमस्पन्दनं सर्वत्रानुगतं च सर्वत्र चानिश्रितम्।न च तद् ध्यानं जातु केनचित्समाफ्नं पूर्व शैष्येणें वा अशष्येण या प्रत्येक R314 १Rom. मासक्षपग. २R आईपटास्तोक for पटास्तोपक. ३ R शिरःकुक for शिरोकुटुक. ४R Re for पअर. ५ र पक्षशिला for पक्वशिला'. ६ Rom. 'वचन'. ७ R आकाशंथ for आकाशं च ८R तीयांनि for तीर्थ्याः. ९ पुत्रः for परत्र. १० R अशुद्धे for अक्षया. MR अधिदर्शयेयम् for आदर्श. १२R om. मुदुष्कर. १३R स तर्हि for स. १४R अनिशनम् for अनिशनम्. १५ शयेन वा अशैख्येन for शैष्येण या अशष्येण वा.

·R306 R307 १७ दुष्करचर्यापरिवर्तः सप्तदशः। तेन खलु पुनर्भिक्षवः समयेन रुद्रको नाम रामपुत्रो राजगृहं नाम महानगरमुपनिमृत्य विहरति स्म महता शिष्याणेन साध सप्तमिः शिष्यशतैः । स तेभ्यो नैवसंज्ञानासंज्ञायतन- सहवतायै धर्भ देशयति स्म । अद्राक्षीत् खल्वपि भिक्षवो बोधिसत्यो रुद्रकं रामपुत्रं संधेगणिनं गणाचार्य ज्ञातमभीप्सितं बहुजनैपूजितं पण्डितसंमतम् । दृष्ट्वा चास्यैतदभूत्- अयं खल्वपि रुद्रको रामपुत्रः संधैर्गणी गणाचार्यः ज्ञातोऽमीप्सितो बहुजनपूजितः पण्डितसंमतः । सचेदह- मस्यान्तिकमुपसंक्रम्य व्रततपमारभेयम् , नैप ममान्तिके विशिष्टसंज्ञो भवेन्नापि प्रत्यक्षज्ञानेन ज्ञातो भवेन्नापि संस्कृतानां साश्रवानां सोपादानानां ध्यानसमाधिसमापत्तीनां दोषो दत्तो भवेत् । यन्वहं तथापमुपायमुपसंदर्शयेयं येनैते च प्रत्यक्षा भवेयुः । ध्यानगोचराणां च समापत्यारम्यणानां लौकिकसमाधीनामनिःसरणता दर्शिता भवेत् । यन्वहं रुद्रकस्य रामपुत्रस्य सकाशमुपसंक्रम्य 10 स्वसमाधिगुणविशेषोद्भावनार्थ शिष्यत्वमन्युपगम्य संस्कृतसमाधीनामसारतामुपदर्शयेयमिति ॥ अथ खलु भिक्षवो बोधिसत्त्व इदमर्थवशमधिकृत्य येन रुद्रको रामपुत्रस्तेनोपसंक्रामत् । उपसंक्रम्य रुद्रकं रामपुत्रमेतदवोचत्-कस्ते मार्प शास्ता, कस्य वा धर्म देशितमाजानासि ! इत्येवमुक्ते रुद्रको रामपुत्रो बोधिसत्त्वमेवमाह - न मे मार्प कश्चिच्छास्ता । अपि तु खल पुनः स्वयमेव मयेदं सम्यगविगतमिति । बोधिसत्त्व आह-किं भवताधिगतम् ? आह- 15 नैवसंज्ञानासंज्ञायतनसमापत्तेमार्गः। बोधिसत्त्व आहे-लभेमहि वयं भवतः सकाशादववादानुशासनीयस्य समाधेर्गिम् ? आह – बाढमस्त्विति । यावदत्तोऽववादोऽभूत्।। ततो बोधिसत्त्व एकान्तं गत्वा पर्यङ्कर्मीभुज्योपविशति स्म । समनन्तरोपविष्टस्य च बोधिसत्त्वस्य पुण्यविशेषेण च ज्ञानविशेषेण च पूर्वसुचरितचर्याफलविशेषेण च सर्वसमाधि- परिचयविशेषेण च ध्यानप्रमुखानि सर्वाणि लौकिकानि लोकोत्तराणि समापत्तिशतान्यामुखी- 20 भवन्ति स्म साकाराणि सोद्देशानि यथापि तचित्तवशवर्तित्वात् । अथ च वोधिसत्त्वः स्मृतः । संप्रजानन् उत्थायासनाद्येन रुद्रको रामपुत्रस्तेनोपसंक्रामत् । उपसंक्रम्य रुद्रकं रामपुत्रमेवमाह अत्यन्योऽपि मार्ष कश्चिदुत्तरे नैवमंज्ञानासंज्ञायतनसमापत्तर्मार्गः ? सोऽब्रवीत् - नास्तीति ।। ततो बोधिसत्त्वस्यैतदभवत् - न खलु रुद्रकस्यैवास्ति श्रद्धा वीर्य स्मृति: प्रज्ञा । ममाप्यस्ति श्रद्धा वीर्य स्मृतिः समाधिः प्रज्ञा । अथ बोधिसत्वो रुद्रकं रामपुत्रमेवमाह - मयाप्येप माप धर्मोऽधिगतो यत्र त्वं निर्यातः । सोऽबोचत्- तेन ह्यागच्छ, त्वं चाहं चेमं गणं परिहराव इति । समानार्थे च बोधिसत्त्वं -245 R333 25 १Rom. 'जन, २R पण्डितजन for पण्डित. ३ R संघेगणीनं for 'गणी. ४ R'रूप. मुपादाय उपस for रूपमुपायमुप. ५R समापत्यालम्बनानां for 'रम्बणानां. ६R अनि शरणदर्शित for अनि सरणता दर्शिता. R अभ्युद्दम्य for अभ्युपगम्य. ८R आप for भाभुज्य. ९R सादेशनि for सोरेशानि.

·L246 सार्ध पश्चर्भद्रवर्गायै ॥ R309 भैयायैि ॥ तयों चोत्तरि पर्येपते । निसशयमेप शास्ता लोके भविष्यति । यच्चैप साक्षात्करिष्यति, तदस्मभ्यं तामनुप्राप्तोऽभूत् । तत्र खल्वपि भिक्षवो बोधिसत्त्व प्रहाणार्थी विहरति स्म गयाशीर्षे पर्वते । तत्रास्य शरीरोपतापिका दुखा तीना खरा कटुकाममनापा वेदना वेदयन्ते । अय तहिं अभव्या एव गषी ज्योति पर्येपमाण सआर्द्र काष्ठमादाय आर्दा चोत्तरारणीमुदके प्रक्षिप्य मनीयात् , अभव्योऽसा- चित्ताश्च निहरन्ति, याप्येषा कामेषु नन्दि कामेषु राग कामेपु छन्द कामेषु तृष्णा कामेषु पिपासा 25 दुष्करचर्यापरिवर्तः सप्तदशः। स्थापयति स्म आचार्यस्थाने च । बोधिसत्व आह-नेप मार्प मार्गो निवृतये न पिरागाय न निरोधीय नोपशमाय नाभिज्ञायै न संबोधये न श्रामणाय न ब्राह्मणाय न निर्वाणाय संवर्नते ॥ इति हि भिक्षनो बोधिसत्वो रुद्रयस्य रामपुत्रस्य सशिष्यस्यापर्जनीमत्व याबदलमिति कृत्वा प्रमामत् - अल ममानेनेति ॥ तेन ग्खलु पुन समयेन पञ्चका भदवर्गीया रद्र के रामपुरे ब्रह्मचर्य चरन्ति स्म । 5 रोपामेतदभूत् - यस्य खलु वयमर्थाय दीर्घरात घटामहे उयुध्यामहे, न च शमोऽन्त वा पर्यन्त चापिगन्तुम् , तच्छ्मणेन गौतमेनाल्पकच्छणाधिगन्तु साक्षात्कृतम् । तचास्य न रोचते ! मविभक्ष्यतीति । एव विमृष्य पञ्चका भद्रवर्गीया रुद्रकरामपुरसफाशादपकम्य बोधिसत्वमन्वननन् ।। इति हि भिक्षवो बोधिसत्वो यथाभिप्रेत राजगृहे विद्वत्य मगधेषु चारिका प्रक्रामत् 10 तेन खल्लु पुन समयेनान्तराच्च राजगृहस्य अन्तराच गयाया योऽन्यतमो गण उत्सव करोति स्म, तेन च गणेन बोधिसत्त्वोऽभिनिमन्त्रितोऽभूत् वासेन भक्तेन च सार्ध पञ्च- अथ खल मिक्षनो बोधिसत्त्वो मगधेषु चर्या चरन् येन मागधकाना गया तामनुसृत्य 15 बिहरतस्तित्र उपमा प्रतिभान्ति स्म अश्रुतपूर्वा अनभिज्ञातपूर्वा । कतमास्तित्र । ये केचित्ते खल्वपि श्रमणब्राह्मणा कामेभ्योऽनवष्टकाया निहरन्ति स्म । कामेभ्योऽनवपृष्टचित्ताश्च विहरन्ति म। यापि चैषा कामेषु नन्दि कामेषु राग कामेषु छन्द कामेषु तृष्णा कामेषु पिपासा कामेषु मुर्छा कामेषु परिदोह कामेश्वध्यमानता, सार्चनुपशान्ता। किं चापि ते आत्मोपक्रमिका 20 ते उत्तरिमनुष्यधर्मादळमार्यज्ञानदेर्शनविशेष साक्षात्कर्तुम् । तद्यथापि नाम पुरयोऽन्यर्थी ज्योति- वग्निमुत्पादयितु तेज प्रादुष्कतम् । एमेव य इमे श्रमणब्राह्मणा कामेभ्योऽनपदृष्टंकाया अनवकृष्ट 'कॉमेत मूली कामेषु परिदाह कामवण्यवसान तदप्यमुंपशान्तम् । किं चापि ते आमोपामिया शरीरोपतापिका दु खा तीव्रा खरा कटुका वेदना वेदयन्ते । अथ तर्हि अभव्या एवोत्तरिमनुष्यधर्म दलमार्यज्ञानदर्शनविशेष साक्षाकर्तुम् । इय बोधिसत्वत्य प्रथमा उपमा प्रतिभाति स्म ॥ १R निर्विदे for नितये २R विरोधाय for नि. ३ Rआवर्तनीकृत्य ४Rअधिगत for अधिगन्तु ५Rorm साक्षारतम् । तथास्य न रोचते ६R अथ for तथा vR अवबन्ध for अवबधन्, CRom यो ५R अपिज्ञात for अनभिज्ञात १० Rom शमेषु मूर्छा ११R परिदाहा for दाह १२R मा व्यता for साप्यनुप १३R शरीरोपकमिको for पतापिका १४ Rom दर्शन १५R वायचितच for काया अनवधचित्ताश्च १६R om कामेषु मू: १७R अध्यवसानता for 'सान १८R उपशामितम् for भनुपशान्तम् R310 L247 ·L251 R315 ललितविस्तरे बुद्धेन वा चर्याप्रतिपन्नेन वा बोधिसत्त्वेन । अतश्चास्फानक नामोच्यते । आकाशमस्मरणमकरण- मविकरणं तच सर्व स्फरतीति ह्याकाशसम तद् ध्यानम् । तेनोच्यते आस्फानकमिति ॥ अथ खलु भिक्षवो बोधिसत्यो लोकस्याश्चर्यसंदर्शनाय तीथिकानां च दर्पनिर्घातनार्थ : परप्रवादिनां च निग्रहार्य देवानां चावर्जनार्थमुच्छेदशाश्वतत्रादिनां च सत्वानां कर्मक्रियाप्रणष्टानां 5 कर्मक्रियावतारणार्थ पुष्यफलोद्भावनार्थ ज्ञानेफलसंदर्शनार्थ ध्यानाकविभजनार्थ कायवलस्यामसंदर्श- नार्थ चित्तशौर्यसंजननार्थं च असंस्कृतायां पृथिव्यां पर्यङ्कमाभुज्य निषीदति स्म । निषद्य च स्वकार्य चेतसा निगृहीते स्म, निप्पीडयति स्म । ततो मे भिक्षवो हैमन्तिकास्वष्टकरात्रिषु तथा कार्य निगृह्णतो निष्पीडयतः कक्षाभ्यामपि स्वेदाः प्रभवन्ति स्म । ललाटादपि स्वेदाः प्रश्रवन्ति स्म । भूमौ निपतन्ति स्म अवस्यायन्त 10 ऊष्मायन्तो बाप्पायन्तः । तद्यथापि नाम बलवान् पुरुषो दुर्बलतरं पुरुष ग्रीवायां गृहीत्वा निप्पीडयेत, एवमेव भिक्षव इमं कायं चेतसा निगृह्णतो निप्पीडयतः कक्षाभ्यामपि स्वेदाः प्रश्रवन्ति स्म । ललाटादपि स्वेदाः प्रश्रवन्ति स्म । भूभौ निपतन्ति स्म अवश्यायन्त ऊष्मायन्तो बाप्पायन्तः ॥ तस्य मे भिक्षव एतदभूत् – यन्न्बहमास्फानकं ध्यान ध्यायेयम् । ततो मे भिक्षय आस्फानक ध्यानं ध्यायतो मुखतो नासिकातश्चाश्वासप्रश्वासा उपनिरुद्धावभूताम् । कर्णछिद्रा- 15 भ्यामुचंशब्दा महाशब्दा निश्चरन्ति स्म । तद्यथापि नाम कमरिगंगया मध्यमानायामुर्चशब्दो महाशब्दो निश्चरति, एवमेव मे भिक्षवो मुखनासिकाभ्यामाश्वासप्रश्वासावुपद्धावभूतां श्रोतछिद्राभ्या- मुञ्चशब्दो महाशब्दो निश्चरति स्म ॥ तस्य मे भिक्षव एतदभूत्-यन्वहं भूय आस्फानकं ध्यानं ध्यायेयमिति । ततो मे भिक्षवो मुखनासिकाश्रोत्राप्युपरुद्धानि चाभूवन् । तेषूपद्धेषु वायुरुवं शिरःकपालमुपनिहन्ति 20 स्म । तथापि नाम मिक्षवः पुरुषः कुण्डया शक्त्या शिरःकपालमुपहन्याद्, एवमेव मे भिक्षवो मुखनासिकाश्रोत्रेषुपरुद्धेषु आश्वासप्रश्वासा उर्ध्वं शिरःकपालमुपनिघ्नन्ति स्म । तां चावस्यां दृष्ट्वा बोधिसत्वस्य तत्र केचिदेवा एवमाहुः- कष्ट भोः कालातो बतायं सिद्धार्थः कुमारः । अपरे एवमाहुः - नायं कालगतः । अपि तुध्यानविहार एपोऽर्हतामेवंविध इति । तस्यां च वेलायमिमी गाथामभापन्त मा खल्वयं शाक्यनरेन्द्रगर्भो ह्यपूर्णसंकल्प इहैव रथ्ये । कृत्वा त्रिलोकं दुखितं ह्यनाथ कालं करिष्यत्यकृतार्थ एव ॥१॥ सत्त्वसारा सवैप्रतिज्ञा सद्धर्मयज्ञेन निमन्त्रिताभूत् । १R अस्फुरणम् for अस्करणम्, २ र ज्ञानबल for ज्ञानफल'. ३ R आरय for आभुज्य, YR गृहोते for नि. ५ र उष्णायन्तो for ऊष्मा'. Rom. घ्यान. "R सच्चादा for उच्चशदा. ८ २ गिराया for गर्गयां. ९. R. इमे गाये for इमां गाथाम. १० इहैवारणे for वरण. R316 । L252 25 Re for सद ·दुष्करचर्यापरिवर्तः सप्तदशः। R317 वयं पुरा ते तुषितेषु नाथा के सा प्रतिज्ञा तब शुद्धसत्व ॥ २॥ अय ते देवपुत्रास्त्रायत्रिशेषु देवेषु गत्वा मायादेव्या एवमर्थ श्रावयन्ति - कालगतः कुमारः । अथ मायादेवी अप्सरागणपरिवृता अर्धरात्रसमये नैरञ्जनायास्तीरे येन बोधिसत्व- स्तेनोपसंक्रान्ता । सा पश्यति स्म बोधिसत्वं शुष्कगात्रम् । कालगतमिव दृष्ट्वा बाप्पगद्गदकण्ठा 5 रोदितुमारब्धा । तस्यां च वेलायामिमां गाथामभापत. यदा जातोऽसि मे पुत्र वने लुम्विनिसाहये। सिंहवच्चागृहीतत्त्वं प्रक्रान्तः सप्त पा स्वयम् ॥ ३॥ दिशां चालोक्य चतुरे चाचा ते प्रच्यादृता शुभा । इयं मे पश्चिमा जातिः सा ते न परिपूरिता ॥ ४ ॥ असितेनाभिनिर्दिष्टो बुद्धो लोके भविष्यसि । क्षुण्णं व्याकरणं तस्य न दृष्टा तेन नित्यता ॥ ५ ॥ चक्रवर्तिश्रियं पुत्र नपि भुक्ता मनोरमा । न च बोधिमनुप्राप्तो यातोऽसि निधनं वने ॥ ६ ॥ पुत्रार्थे कं प्रपद्यामि मैं व ऋन्दामि दुःखिता । को मे दधेकपुत्रस्य किंचित्प्राणस्य जीवितम् ॥ ७ ॥ 10 L253 15 बोधिसत्व आह- R318 20 कैयो अति त्वां करुणं दासि प्रकीर्णकेशा विनिवृत्तंशोभा । पुत्रं ह्यतीवा परिदेवयन्ती विचेष्टमाना धरणीतलस्था ॥ ८॥ मायादेवी आहे - मया तु दशमासां वै कुक्षौ वज्र इवा धृतः । सा तेऽहं पुत्रका माता विलपामि सुदुःखिता ॥९॥ अथ बोधिसत्व आश्वासयन्नुवाच -न भेतव्यं पुत्रलालसे, श्रमं ते सफलं करिष्यसि | 25 अमोघं बुद्धपरित्यागम् । असितनिर्देशं च व्यक्तं करिष्यामि । दीपंकरस्य व्याकरण व्यक्ती- करिष्यामि च । अपि शतधा वसुधा "विकीर्यंत मेहः पवे चाम्भसि रत्नशृङ्गः। Rसप्रतिज्ञा for n सा. २ र उपसंगम्य for "संकान्ता. ३R इमा गाथा for इमां गाथाम्, ४R पदान्. ५ र चतुरो. ६R जातो for यातो. ७ स्य for के व. ८ काम चै for को मे दयेक ९ पातीय for या अति त्वां. १०R वित° for विनिवृत्त. ११ र करिष्यामि for करिष्यसि. १२ रविश्यतः for 'यत.

·ललितविस्तरे 5 L254 R319 चन्द्रातारागण भू पतेत पृयजनो नैर अह म्रियेयम् । यस्मान्न शोको त्वयि अत्र कार्यों नवे चिराद् द्रक्ष्यसि बुद्धबोधिम् ॥ १० ॥ सहश्रवणादेव देवी माया सप्रहर्पितरोमकृपजाता बोधिसत्त्व मान्दारनपुपेरम्पवकीर्य निप्रदक्षिणीकृत्वा दिव्यतूर्य मप्रपाद्यमानर्येन स्वभान तेनोपजगाम ।। तस्य मे भिक्षर एतदभूत् - सन्त्येके श्रमगनाह्मणा ये अल्पाहारतया शुद्धि मन्यन्ते । यन्वहमल्पाहारतया प्रतिपद्येयमिति । अभिजानाम्यह मिक्षन एकमेवाद्वितीय कोल्माहारमाहर्तुम् । स्यात्खल पुनर्भिक्षनो युप्माक एपा बुद्धि – महत्तर तत्र काले कोलमासीदिति । न खेल्वेव 10 द्रष्टव्यम् । अथ खल्वियदेव तौ काले कोल्मभूत् । तस्य मे भिक्षा एकमेव कोल्माहारमाहरतोऽद्वितीय कायोऽज्यर्थ कर्शितोऽभूदुर्वल । तथापि नाम मिक्षन आसीतीपर्वणि वा कालपर्वाणि वा, एवमेव मेऽङ्गप्रत्यङ्गान्यभूवन् । तथापि नाम कटपाटुका, एवमेव मे पाशुका अभूवन् । तद्यथापि नाम वाहनकारशालाया वा हस्तिशालाया वा जीर्णायामुभयतो विवृताया गोपानस्यान्तरिकाश्च विराजन्ते व्ययभासन्ते, एवमेव मे पॉशुका अन्त काये उभयतो विराजन्ते स्म व्यवभासन्ते स्म । 15 तद्यथापि नाम वर्तन्या वेणी उन्नतावनता भपति समविषमा, एव मे पृष्ठीकॅण्टकोऽभूदुनतापनत सम- विषम । तद्यथा तिक्तालाबुस्तरणो लून आम्लानो भवति सम्लान समुपुटकजात , एवमेव शिर आम्लानमभूत्सम्लान समुत्पुटकनातम् । तद्यथापि नाम ग्रीष्माणा पश्चिमे मासे कूपतारका दूरगता भवन्ति, कृच्छ्रेण सप्रकाश्यन्ते, एनमेव मेऽक्षितारको दूरगतात्रभूता कृच्छ्रेग सप्रकाश्येते स्म । तद्यथापि नामाजपद वोष्टपद वा, एवमेव मे कक्षाकुक्षिनक्षादीन्यभूवन् । ततो यदाह भिक्षव R_322 20 पाणिना कुझिं स्पृशामीति पृष्ठिकण्टकमेपास्त्राक्षम् । उत्तिष्ठामीति चाभितस्कुर्वस्तथैवावकुल्ज प्रयोमेण प्रापतम् । तत कृच्छेगोत्थितोऽपि पाशुकृतानि गात्राणि पाणिना प्रमृजतो मे पूतिरोमाणि कायाच्छीर्यन्ते स्म। यापि मेऽभूत्पौराणी शुभवर्णतनु साप्यन्तरधाद्ययापीद रूक्षेप्रधान प्रहितात्मन । सामन्ताश्च मे गोचरग्रामवासिन एव सजानन्ते स्म – कालको बत भो श्रमणो गौतम । श्यामको वत भो श्रमणो गौतम । मदुरच्छविर्बत भो श्रमणो गौतम । याप्यस्याभूत्पौराणी शुभवर्णा निभी, 25 साप्यन्तर्हिता ॥ तस्य मे भिक्षा एतदभूत् - यन्यह भूयस्या मनयाल्पाहारैतैया प्रतिपद्येयमिति । अभिजानाम्यह भिक्षर एकमेव तण्डुलमद्वितीयमाहारौंहर्तुम् । स्याद्भिक्षवो युप्माकमेव महत्तर तण्डल तस्मिन् कालेऽभूदिति । न खल्वेव द्रष्टव्यम् । अथैतानानेन तस्मिन् काले तण्डुलोऽभूत् । तस्य मे भिक्षत्र एक तण्डुरमाहरत क्षिा कायोऽभूदिति पूर्ववद्यायमद्गुरच्छविर्वत भो श्रमणो गौतम इति । याप्यस्य साभूरपोराणी शुभवर्णतनु साप्यन्तहितेति ॥ १R मान्दारपुष्पै for मन्दारव २R सचिदमेव for सल्वेव ३ र तनाकाले for तत्र काले ४R om कालापवाणि ५R पशुका ६R वर्तनी for वर्त या ७ R पृष्टाण्डको for पृत्रीकण्टको ८R पृष्ठ for पृष्ठ Rom प्रयामेण १• R'प्यन्तर्धात्तथा for प्यन्तरपाद्यया ११R रक्ष प्रधान for सप्रधान १२R तनु for निभा १३R हारतायै for "हारतया १४ R आहारयितुम् for आइतुम् L255 ·दुष्करचर्यापरिवर्तः सप्तदशः। 5 R321 " 1256 तस्य मे भिक्षव एतदभूत् -यन्वहं भूयस्या मात्रयाल्पाहारतायै प्रतिपद्येयमिति । अभिजानाम्यहं भिक्षव एकमेव तिलमद्वितीयमाहारमाहारयितुम् । पेयालं । यावरसाप्यस्य शुभवर्णतनुरन्तहितेति ॥ तस्य मे मिक्षव एतदभूत्-सन्त्येके श्रमणब्राह्मणा येऽनाहारतया शुद्धिं मन्यन्ते । यन्वहं सर्वेण सर्वमनाहारताय प्रतिपद्येयमिति । ततोऽहं भिक्षवोऽनाहारस्थितोऽभूवम् । तस्य मे भिक्षवोऽनाहारस्य कायोऽतीव शुष्कोऽभूत् कृशो दुर्वलः, तथापि नाम आसितकीपर्वाणि या कालापर्वाणि वा । ततो द्विगुणत्रिगुणचतुर्गुणपञ्चगुणदर्शगुणं मे कृशान्यङ्गप्रत्यङ्गान्यभूवन् । तद्यथा कर्कटकपार्शका वाहनशालायां वा गोपानसी (पार्थे ) द्विपरिवर्तना वेणीवत्पृष्टीकण्टकः । तिक्तालाबुवच्छिरःकपालम् , फूपतारका इवाक्षितारके । सोऽहं भिक्षवः साधुक्मुत्तिष्टानीति पात्राप्यभिसंस्कुर्वन्नवकुब्जः प्रापतम् । कृच्छेगापि चोत्थितः पांशुकृतानि मे गात्राणि 10 प्रमृजतः पूतिमूलानि रोमाण्यशीर्यन्त । यापि मे साभूच्छुभवर्णतनुनिभा, साप्यन्तरधात् । तद्ययापि तदूक्षप्रधानप्रहितात्मकत्वात् । सामन्ताश्च मे गोचरप्रामकसिनो जना एवं संजानन्ते स्म -- कालको वत भोः श्रमणो गौतमः । श्यामको वत भोः श्रमणो गौतमः । मद्गुरच्छविर्षत भोः श्रमणो गौतमः । याष्यस्य साभूपौराणी शुभवर्णनिभा साप्यन्तर्हितेति ॥ राजापि तदा शुद्धोदनः प्रतिप्रतिदिवसं बोधिसत्वस्यान्तिके दूतं प्रेपयति स्म । इति हि भिक्षवो बोधिसत्त्वो लोकस्याद्भुतनियासंदर्शनार्थ पूर्वबयानकर्मक्रियाप्रणष्टानां सत्त्वानां कर्मक्रियावतारणार्य पुण्यसंचयानां चोद्भावनाथ महाज्ञानस्य च गुणसंदर्शनार्थ ध्याना- झानां च विभजनार्थमेकतिलकोलतण्डुलेन पवर्षाणि दुष्करचर्यामनुवर्तयन्तमुपदर्शयति स्म । अदीनमानसः पर्षा बोधिसत्वो यथा निषण्ण एवास्थात् पर्यथेन । न च ईर्यापथाच्च्यवते स्म । नातपाच्छायामगमन्न छायाया आतपम् । न च वातातपवृष्टिपरित्राणमकरोन च देशमशकसरी- 20 सपानपनयति स्म । न चोचारप्रभावलेप्मसिंहीणकानुत्सृजति स्म । न च सेमिञ्जनप्रसारणमकरोत् । न च पार्थोदरपृष्टस्यानेनीस्यात् । येऽपि च ते महामेघा दुर्दिनवर्षाशनिशरग्रीष्महैमन्तिकाः,तेऽपि बोधिसत्वस्य काये निपतन्ति स्म । न चान्ततो बोधित्सवः पाणिनापि प्रच्छादनमकरोत् । न चेन्द्रियाणि पियति स्म । न चेन्द्रियार्थान् गृह्णीते स्म । ये च तत्रागमन् प्रामकुमारका का प्रामकुमारिका वा गोपालका वा पशुपालका वा तृणहारिका वा काप्टहारिका वा गोमयहारिका 25 बा, ते बोधिसखं पांशुपिशाचमिति मन्यन्ते स्म । तेन च श्रीडन्ति स्म । पांशुभिश्चैन प्रक्षयन्ति स्म ।। तत्र योविसत्वस्तैः पपिस्तावळूहन्यूनदुर्बलकायः संवृत्तोऽभूत् , यदस्य कर्णश्रोताभ्यां तृणतूलक प्रक्षिप्य नासाश्रोताभ्यां निष्कास्यते स्म । मासाश्रोताभ्यां प्रक्षिप्य कर्णश्नोताभ्यां 15 R322 L257 १. पाराले for या काला. २R दशगुणानि for गुणं. २ कशाग for आन्य. YR याप्यस्याभूत् for याप्यस्य साभूत, ५Rom. ome प्रति. ६ उपवर्त for अनुवर्त. ५ R पड्वर्यागि ८ R'सिंघाणशन् for "सिंहाणकान्. ९R सम्यग्जानु for समिशन. १० र नाच्छाये for 'नास्थात् ११ Rom, तेऽपि. १२R विपथयति for पिय. १३ R सावनूनं for तावाइन्यून.

·ललितविस्तरे R323 5 - 10 L258 15 निष्कास्यते स्म । कर्णश्रोताभ्यां प्रक्षिप्य मुखद्वारेण निष्कास्यते स्म । मुखद्वारेण प्रक्षिप्य कर्णनासिकाश्रोताभ्यो निकास्यते स्म । नासायां प्रक्षिप्य कर्णनासिकामुखद्वारेण निष्कास्यते स्म । ये च ते देवनागयक्षगन्धर्वासुरगरुडकिन्नरमहोरगा मनुष्यामनुष्या बोधिसत्वस्य गुणेषु प्रत्यक्षाः,ते रोत्रिंदिवं समधिष्टा बोधिसत्त्वस्य पूजां कुर्वन्ति स्म । प्रणिधानानि च कुर्वन्ति स्म । तत्र बोधिसत्वेन तै पइभिर्वपैयरचर्या संदर्शयता परिपूर्णानि द्वादशनयुतानि देवमनु- प्याणां त्रिभिर्यानैः परिपाचितान्यभूवन् ॥ . तत्रेदमुच्यते तस्य च गुणान्वितस्य पुराद्विनिष्क्रम्य बोधिसत्त्वस्य । चिन्ता उपाययुक्ता सत्त्वार्थहिताय उत्पन्ना ॥ ११ ॥ पञ्चसु कपायकाले हीनेऽधर्माधिमुक्तिके लोके । जातोऽस्मि जम्बुद्वीपे धर्मक्रिपउछुरे लोके ॥ १२ ॥ आकीर्ण तीर्थिकगणैः कौतूहलमङ्गलैरिमे युक्ता । कायोपक्रमकरणमन्यन्ते वालिशाः शुद्धिम् ॥ १३ ॥ अग्निवेशमरुमपातपांशुभस्मादिमैक्षिता नझाः । कायपरितापनार्थ पश्चातपयोगमनुयुक्ताः ॥ १४ ॥ मन्त्राविचारकरणा केचिदस्तावलेहका अबुधाः । न च कुम्भमुखकरोटान धारकुशलान्तराञ्च गृह्णन्ति ॥ १५ ॥ न च यत्र स्वानुभवती न चाहितं तेन तिष्ठवाक्यस्य । कुलैंभिक्ष एक गृह्या शुद्धं मन्यन्तिहात्मानम् ॥ १६ ॥ वर्जेन्ति सर्पितैलं फेोणितदघिदुग्धमत्स्यमांसानि । श्यामाकशाकभक्षा मृणालगेईलकणाभक्षाः ॥ १७ ॥ मूलफलपत्रभक्षाः कुशचीवरचर्मकम्बलधराश्च । अपरे भ्रमन्ति नग्नाः सत्यमिदं मोहेमन्यदिति मूढाः ॥ १८ ॥ धारेन्ति ऊर्वहस्ता ऊर्चकेशा जटाश्च धारेन्ति । मार्गानतिप्रेनष्टा अमार्गसंस्थाः सुगतिगमनकामाः ॥ १९ ॥ तृणमुसलभस्मशयनाः कण्टकशयनाश्च उत्कुटव्यायि । स्थित केचिदेकपादे ऊर्ध्वमुखाश्चन्द्रसूर्य पश्यन्तः ॥ २० ॥ उत्सां सरसतडागां सागरसरितश्च चन्द्रसूर्यौ च । वृक्षगिरिशैलशिखरां कुम्भं धरणी नमस्यन्ते ॥ २१ ॥ १R महोरगमनु for महोरगा मनु, २R रात्रिंदिवमधिष्टाय for रानिदिवं समधिष्ठा. ३R पञ्चस for पचमु. १ R om. लोके..५R उद्धरे for उद्धरे. ६ R°वेशनमे for वेशम6. UR अक्षिता for "मक्षिता. ८ R'रानोद्धार for "टान धार. ९ र चानुभवती for स्वानु. १. R कुलभिक्षु for "भिक्ष ११. शुदि for शुद्ध. १२R मधुफाणित for फाणित. १३R गर्दूल for गईल. १४ R'पत्रफल. for 'फलपत्र'. १५ मोघम् for मोहम्, १६R अनुप्रविष्टा for अतिप्रनष्टा, १७R सुमार्ग for अमार्गः: 20 R324 . 25 -- ·दुष्करचर्यापरिवर्तः सप्तदशः। १८१ 5 L259 R325 10 विविधैश्व कारणैस्ते कायं परिशोधयन्ति संगूढाः । मिथ्यादृष्टिपरीताः क्षिप्रं प्रपतन्त्यपायेषु ॥ २२ ॥ यन्नूनमहं व्रततप दुष्करचर्या समारमे घोराम् । यं दुष्करं न शक्यं चरितुं देवैमनुष्यैर्वा ॥ २३ ॥ आस्कानकं च ध्यानं ध्यायेयं वजकल्पदृढस्थानम् । यं ध्यान न समर्थाः प्रत्येकजिनापि दर्शयितुम् ॥ २४ ॥ सन्तीह देवमनुजाः तीर्थिक ऐहनतेन हेप्यन्ते । तेष परिपाहतो दुष्करवततप रमेय सूतीतम् ।। २५ ।। पर्यकमाभुजिया उपविष्टोऽभूत्स्थडे असंस्तीर्णे । कोलतिलतण्डुलेना आहारविधि विदर्शयति ॥ २६ ॥ आश्वासविहीनः प्रश्वासवर्जितु न चेञ्जते वलवान् । पवर्षाणि प्रवरं ध्यायत्यास्फानकं ध्यानम् ॥ २७ ॥ कल्प नो न विकल्पं न चेञ्जनं नापिमन्येन प्रचारम् । आकाशधातुस्फरणं ध्यायत्यास्फानकं ध्यानम् ॥ २८ ॥ न च आतपातु छायां छायाया नातपं गतथासौ । मेहरिव निष्प्रकम्प्यो ध्यायत्यास्फानकं ध्यानम् ॥ २९ ॥ न च वातवृष्टिछादनं न दंशमशकासरीसृपात्राणम् । अविकोपितया चर्या ध्यायत्यास्फानकं ध्यानम् ॥ ३०॥ न च केवलमात्मार्थ ध्यायत्यास्फानकं ध्यानम् । अन्यत्र करुणचित्तो भावी लोकस्य विपुलार्थम् ॥ ३१॥ ये ग्रामदारकाच गोपालाः काष्टहारतृणहाराः । पांशुपिशाचक्रमिति तं मन्यन्ते पांशुना च म्रक्षन्ति ॥ ३२ ॥ 3 अंशुचीना च किरन्ते विविधास्ते कारणाश्च कारेन्ति । न च इञ्जते भ्रमति वा ध्यायत्यास्फानकं ध्यानम् ॥ ३३ ॥ न च नमति नो विनमते न कायपरिरक्षणा स्पृशति । किंचिनोचारप्रसत्रं शन्देषु न संत्रसी न परप्रेक्षी ॥ ३४ ॥ संशुष्कमांसरधिरं चर्मस्नाय्वस्थिकाश्च अवशिष्टा । उदराच पृष्ठिवंशो विदृश्यते वर्तिता यथा वेणी ॥ ३५ ॥ 15 20 Ac 25 R326 L260 १R लोभनतेन for लहं. २R कृष्यन्ते for हृष्यन्ते. ३R पाचन for 'पा. ४ R निदर्शयन्ति for विदर्श'. ५R चेनते. ६ र अल्प नो नधिकल्पन for कल्प नो नविकल्प. UR अशुचिं च विकिरन्ते for अशुचीना च किरन्ते. ८ करोन्ति for कारेन्ति. ९झते for इजते. १० र विनिदृश्यते for विदृश्यते.

·१ ९० ललितविस्तरे ये ते कृताधिकारा देवाः सुरनागयक्षगन्धर्नाः । प्रत्यक्षगुणधरस्या करोन्ति पूजां दिवारात्रौ ।। ३६ ॥ प्रणिधिं च कुर्वते ते वयमपि तादृश भामहे क्षिप्रम् । यय एप गगनचित्तो ध्यायत्यास्फानक ध्यानम् ॥ ३७॥ 'नच केवलमात्मार्थ न ध्यानस्वादनान सुखबुद्धया । अन्यत्र करणबुद्धया करिष्यत्यर्थ विपुल लोके ॥ ३८ ॥ निहता. परप्रसादा ध्यामीकृत तीथिका मतिविहीनाः। कर्मक्रिया च दर्शित या प्रोक्ता काश्यपे वाचां ॥ ३९ ॥ कुच्छन्दकस्य बोधि वोधिरिह सुदुर्लभा बलुमि कल्पै.। जनताया इत्यर्थं ध्यायत्यास्फानकं ध्यानम् ॥ ४०॥ द्वादशनयुता पूर्णा विनीत मरुमानुपास्त्रिभिर्यानैः। एतदधिकृत्य सुमति घ्यायत्यास्फानक ध्यानम् ॥ ४१॥ 10 ॥ इति श्रीललितविस्तरे दुष्करचर्यापरिवर्तो नाम सप्तदशमोऽध्यायः ॥ १R भवेमहि for भवामहे. २R भ्यानीकृत for घ्यामी'. ३ R घोधिसत्वस्य for अकुच्छन्दवस्य. ४Rom. म. .

·R327 L261 5 *100 १८ रजनापरिवर्तोऽष्टादशः । मारश्च भिक्षवः पापीयान् वोधिसत्वस्य पवर्षाणि दुष्करचर्या चरतः पृष्टतः समनुवद्धोऽ- भूत् अवतारप्रेक्षी अवतारगवेपी । न च कदाचित्किंचिदवतारमध्यगच्छत् । सोऽवतारमनधिगच्छ- निर्विष्णो विप्रतिसारी प्राकामत ।। तत्रेदमुच्यते - रमणीयान्यरण्यानि वनगुल्माश्च वीरधाः । प्राचीनमुरुबिल्वायां यत्र नैरजना नदी ॥१॥ प्रहाणायोद्यतं तत्र सततं दृढविक्रमम् । पराक्रमन्तं वीर्येण योगक्षेमस्य प्राप्तये ॥ २॥ नमुचिर्मधुरां वाचं भाषमाणो उपागमत् । शाक्यपुत्रा समुत्तिष्ठ कायखेदेन किं तव ।। ३ ।। जीवतो जीवितं श्रेयो जीवन् धर्म चरिष्यसि । जीवं हि तानि कुरते यानि कृत्वा न शोचेति ॥ ४ ॥ कृशो विवर्णो दीनस्त्वं अन्तिके मरणं तव । सहस्रभागे मरणं एकभागे च जीवितम् ॥ ५ ॥ दर्दतः सततं दानं अग्निहोत्रं च जुद्दतः ।। भविष्यति महत्पुण्यं किं ग्रहाणे करिष्यसि ॥ ६ ॥ दुःखं मार्ग प्रहाणस्य दुष्करं चित्तनिग्रहम् । इमां वाचं तदा मारो बोधिसत्त्वमयाब्रवीत् ॥ ७ ॥ तं तथावादिनं मारं बोधिसत्वस्ततोऽब्रवीत् । प्रमत्तवन्धो पापीय स्वेनार्थेन त्वमागतः ॥ ८॥ अणुमानं हि मे पुण्यैरों मार न विद्यते । अर्थो येषां तु पुण्येन तानेवं वक्तुमर्हसि ॥ ९ ॥ नैवाई मरणं मन्ये मरणान्तं हि जीवितम् । अनिवर्ती भविष्यामि ब्रह्मचर्यपरायणः ॥ १० ॥ खोतांस्यपि नदीनां हि वायुरेप विशोपयेत् । किं पुनः शोषयेत्कायं शोणितं :प्रहितात्मनाम् ॥ ११ ॥ 15 R328 20- १ 25 L262 'R निर्विवर्णी for निविष्यो. २R द्दत for ददत . ३ R अहोरात्रं च जुहते for अग्रिहोत्र ·१९२ ललितविस्तरे 5 R329 10 शोणिते तु विशुष्के वै ततो मांस विशुष्यति । मांसेतु क्षीयमाणेषु भूयश्चित्त प्रसीदति । भूयश्छन्दश्च वीर्य च समाधिश्चावतिष्ठते ॥ १२॥ तस्यैव मे विहरतः प्राप्तस्योत्तमचेतनाम् । चित्तं नावेक्षते कार्य पश्य सत्वस्य शुद्धताम् ॥ १३ ॥ अस्ति छन्दं तथा वीर्य प्रज्ञापि मम विद्यते । तं न पश्याम्यहं लोके वीर्यायो मां विचालयेत् ॥ १४ ॥ वरं मूत्युः प्राणहरो धिग्ग्राम्य नोजीवितम् । संग्रामे मरणं श्रेयो यच्च जीवेत्पराजितः ॥ १५ ॥ नाशूरो जयते सेनां जिल्ला चैनां न मन्यते । शूरस्तु जयते सेनां लघु मार जयामि ते ॥ १६ ॥ कामास्ते प्रथमा सेना द्वितीयों अरतिस्तथा । तृतीया क्षुत्पिपासा ते तृप्णा सेना चतुर्थिका ॥ १७ ॥ पञ्चमी यानमिद्धं ते भयं पष्टी निरुज्यते । सप्तमी विचिकित्सा ते क्रोधनक्षौ तथाष्टमी ॥ १८ ॥ लोभल्लोको च संस्कारा मिथ्यालब्धं च यद्यशः । आत्मानं यश्च उत्कद्यश्च वै ध्वंसयेत्परां ॥ १९ ॥ एषा हि नमुचेः सेना कृष्णबन्धोः प्रतापिनः । अत्रावगाढा दृश्यन्ते एते श्रमणब्राह्मणाः ॥ २०॥ या ते सेना धेर्पयति लोकमेनं सदेवकम् । भेत्स्यामि प्रज्ञया तां ते आमपात्रमिवाम्बुना ॥ २१॥ स्मृति सूपस्थितां कृत्वा प्रज्ञां चैव सुभाक्तिाम् । संप्रजानं चरिष्यामि कि करिष्यसि दुर्मते ॥ २२ ॥ एवमुक्ते मारः पापीयान् दुःखी दुर्मना अनात्तमना विप्रतिसारी तत्रैवान्तरधात् ।। अथ खलु भिक्षवो बोधिसत्वस्यैतदभूत् -ये केचिच्छ्रमणा ब्राह्मणा वा अतीतानागत- प्रत्युत्पन्नेवर्धवात्मोपक्रमिकां शरीरोपतापिकां दुःखां तीनां पेरां कटुकाममनापां वेदनां वेदयन्ति एतावत्परमं ते दुःखमनुमवन्ति ॥ 15 20 L263 25 ९R तस्यैवं for तस्यैव. २R वेदनाम् for "चेतनाम्. ३ R यस्य for पश्य. ५ नो च for नोपं. ५ रन a tor यह, ६ R न यूरो जायते for नाशूरो जयते. UR द्वितीया ते रतिस्तथा. R त्यानमिच्छन्ते for स्त्यानमिद ते. ९R प्रवर्ष for धर्ष. १०R वधः स्वात्मों for प्वध्वस्वात्मों . ११Rom.खरां. .

·नेरञ्जनापरिवाऽधादशः। Rs30 15 तस्य मे भिक्षव एतदभूत् - अनयापि खलु मया चर्यया अनयापि प्रतिपदा नै कश्चिदुत्तरि- मनुष्यधर्मादलमार्यज्ञानदर्शनविशेषः साक्षात्कृतः । नाय मार्गों योघेः । नायं मार्ग आयत्यो जाति- जरामरणसंभवानामस्तंगमाय । स्यात्तदन्यो मागों वोधेरायत्यां जातिजरामरणदुःखसमुदयाना- मस्तंगमायेति ॥ तस्य मे भिक्षत्र एतदभवत् -- यदहं पितुरुधाने जम्बुच्छायायां निषण्णो विविक्तं काम-5 विविक्तं पापकैरकुशलैर्धर्भः सवितर्फ सविचारं विवेकजं प्रीतिसुखं प्रयमं ध्यानमुपसंपय व्याहार्य यावञ्चतुर्थध्यानमुपसंपद्य व्याहार्षम् , स्यारस मार्गों वोधैर्जातिजरामरणदुःखसमुदायानामसं- भवायास्तंगमायेति । तदनुसारि च मे विज्ञानमभूत् । स मार्गो बोधेरिति । तस्य ममैतदभूत्-नासौ मार्गः शक्यः एवं दौर्बल्यप्रासेनाभिसंबोदुम् । सचेपुनरह- मभिज्ञाज्ञानबलेनैवे लूह दुर्बलकाय एव बोधिमण्डमुपसंक्रमेयम्, न मे पश्चिमा जनता अनुकम्पिता 10_L 254 स्यात् । न चैप मार्गो बोघेः । यन्न्यहमौदारिकमाहारमाढत्य कायवलस्थामं संजनथ्य पश्चाबोधि- मण्डमुपसंक्रमेयम् ॥ तत्र भिक्षवो ये ते छ्हाधिमुक्ता देवपुत्रास्ते मम चेतसचेतसैत्र परिवितर्कमाज्ञाय येनाह तेनोपसंक्रम्य मामेवमाहुः-मा स्म त्वं सत्पुरुष औदारिकमाहारमाहरेः । वयं ते रोमकूपरोजः प्रक्षेप्स्याम इति ॥ तस्य मे भिक्षव एतदभूत् - अहं खल्वनशन इत्यात्मानं प्रतिजाने, सामन्ताश्च मे गोचरग्रामवासिनो जना एवं संजानन्ते स्म यथानशनः श्रमणो गौतमः । इतीव मे खलु दहाधि- मुक्ता देवपुत्रा रोमकूपैरोजः प्रक्षिपन्ति । स मम परमो मृपावादः स्यात् । ततो वोधिसत्वो मृषावादपरिहारार्थ तान् देवपुत्रान् प्रतिक्षिप्यौदारिकमाहारमाहर्तु चित्तं नामयति स्म । इति हि भिक्षवः पवत्रततपःसमुत्तीणों बोधिसत्त्वोऽस्मादासनादुत्यायौदारिकमाहार- 20 माहरिष्यामीति वाचं निश्चारयति स्म । तद्यथा फॉणीकृतं मुद्यूपं हरेणुक्यूपं मथ्योदैन- कुल्माषमिति ॥ अथ खलु भिक्षवः पञ्चानां भद्रवर्गीयानामेतदभूत् - तयापि तावञ्चर्यया तयापि तात्प्रतिपदा श्रमणेन गौतमेन न शक्तिं किंचिदुत्तरिमनुष्यधर्मादलमार्यज्ञानदर्शनविशेष साक्षात्कर्तुम् , किं पुनरेतर्हि औदारिकमाहारमोहरन् सुखठिकानुयोगमनुयुक्तो विहरन् । अव्यक्तो बालोऽयमिति च मन्यमाना बोधिसत्वस्यान्तिकायक्रामन् । ते वाराणसीं गत्वा प्रापिपतने मृगदावे व्याहार्पः॥ तत्र बोधिसत्त्वमादित एव दुष्करचर्यां चरन्तं दश ग्रामिकदुहितरः कुमार्य उपाँच्छन् दर्शनाय चन्दनाय पर्युपासनाय च । तैरपि पश्चकैर्मद्रवीयरुपस्थितोऽभूत् । एककोलतिलतण्डुलप्रदानेन १R प्रतिपादक: for प्रतिपदा. २ Rom. न. ३R न स्यात् for स्यात्, ४ र यन्वहं for यदहं. ५R "नवाई for नैव लह. ६ L जागता for जनता. ७ र लुम्धाधि for लुहाधि. ८R यस्याहं for येनाई. ९R तस्मात् for अस्मात्. १०R हागीकृत for फाणी. ११R मुद्धं पुपं for मुद्गयूप. १२ Rom. हरेणुक. १३R यथौदन for मथ्योदन. १४ Rom. तावत्. १५Rom. आइरन्. १६ र उपतरभुः for उपगच्छन्, १७Rom. तैरपि. R 331 25 1265 . रु.२५ ·R332 10 R332 L266 15 १९४ ललितविस्तर च प्रतिपादितोऽभूत् । वला च नाम दारिका वलगुसा च सुप्रिया च विजयसेना च अतिमुक्तकमला च सुन्दरी च कुम्भकारी च उलुमिद्धिका च जटिलिका च सुजाता च नाम ग्रामिकदुहिता । आमि कुमारिकाभिधिसत्वाय सर्वास्ता यूपनिया पृत्वोपनामिता अभूपन् । ताश्चाभ्यपढ्त्य बोधिसत्व क्रमेण गोचरग्रामे पिण्डायै चरन् वर्णरूपपलयानभूत्। तदप्रेण बोधिसत्त्व 5 सुन्दर श्रमणो महाश्रमण इत्याचक्षते ॥ तत्र च भिक्षा सुजाता ग्रामिकदुहिता बोधिसत्यस्य दुष्करचर्या चरत आदित एम बोक्सित्वस्य व्रततप समुत्तारणार्थ शरीरस्याप्यायेनहेतोश्च प्रतिदिनसमष्टशत ब्राह्मणाना भोजयति रम। एव च प्रणिदधाति स्म - मम भोजन भुक्त्वा वोयिसलोऽनुत्तरा सम्यक्समोधिमभिमबुध्येतेति ।। तस्य मे निक्षत्र पड्बपव्यतिवृत्तस्य कापायाणि वस्त्राणि परिजीर्णान्यभूपन् । तस्य मे भिक्षर एतदभूत्- सचेदह कौपीनप्रच्छादन लमेयम् , शोभन स्यात् ।। तेन खलु पुनर्भिक्षव समयेन सुजाताया ग्रामिकदुहितुर्दासी राधा नाम कालगताभूत् । सा शाणकै परिवेष्टय श्मशानमपकृष्य पॅरित्यक्ताभूत् । तदहमेवादाक्षीत् पाझुकूलम् । ततोऽह तत्पाशुकूल वामेन पादेनाक्रम्य दक्षिण हस्त प्रसार्यावनतोऽभूत्तद्रहीतुम् । अथ भौमा देवा अन्तरीक्षाणा देवाना घोपमनुश्रामपन्ति स्म-आश्चर्य मार्या अद्भुतमिद मार्पा । यत्र हि नामैव महाराजकुलप्रसूतस्य चक्रवर्तिराज्यपरित्यागिन पाशुकूले चित्त नतमिति । अन्तरीक्षा देवा भौमाना देवाना शब्द श्रुत्वा चातुर्महाराजिकाना देवाना घोपमुदीरयन्ति स्म । चातुर्महाराजिका देवोत्रायत्रिंशत । त्रायत्रिंशा यामानाम् । यामास्तुपितानाम् । तुपिता निर्माण रतीनाम् । निर्माणरतय परनिर्मितवशवर्तिनाम् । परनिर्मितवशवर्तिनो यावद् ब्रह्मकायिकानाम् । इति हि भिक्षवस्तत्क्षण तलुन तमुहूर्त यावदकनिष्ठभुवनादेकघोष एकमनि दोऽभ्युद्गतोऽभूत् -- आश्चर्यमिद मार्घा अद्भुतमिदम् । यत्र हि नामैव महाराजकुलप्रसूतस्य चक्रवर्तिराज्यपरित्यागिन पाशुकूले चित्त नतमिति ॥ अथ बोधिसत्त्वस्य पुनरप्येतदभवत् - लब्ध मया पाशुकूलम् । सचेदुदक लभेयम्, शोभन स्यादिति । ततस्तत्रैव देवता पाणिना महीं पराहन्ति स्म । तत्र पुष्करिणी प्रादुरभूत् । अद्यापि सा पाणिहतेति पुष्करिणी सज्ञायते ।। पुनरपि बोधिसत्वत्यैतदभवत्-लब्ध मया पानीयम् । सचेच्छिला लभेयम् , पत्रेद पाशुकूल प्रक्षालयेयम् , शोभन स्यात् । अर्थ तत्रैव शक्रेण शिला तक्षणमेवोपनिक्षिप्ताभूत्। ततो बोधिसत्व स्त पाशुकूल प्रक्षालयति स्म॥ अथ शक्रो देवराजो बोधिसत्वमेवमाह - ददैस्वेद सपुरूष मह्यम् । अह प्रक्षालयिष्या- मीति । ततो बोधिसत्व स्वयकारिता प्रव्रज्याया सदयितु तत्पाशुकूल शक्रस्यादत्वा स्वयमेव प्रक्षालयति स्म । स श्रान्त क्लान्तकायोऽवतीर्य पुष्करिणीमुत्तरिप्यामीति । मारेण च पापीयसा १Rसर्व दे forसर्वास्ता २R पिण्डानाचरन् for पिण्डायचरन्, ३Rशरीराप्ययन for शरीरस्याप्यायन ४ L आप्यायतन for आप्यायन "५Rom परि ६R पाण्डदुकरम् for पांशु . Rom देवा R एक सनि दो for एकसान ९ Rom. अय १. R ददेद for ददस्वेद ११R प्रक्षालयामीति R333 20 25 L267 + ·नैरखनापरिवाऽष्टादशः। R331 5 -- इधर्मपरीतेन पुष्करिण्या अत्युच्छ्रितानि तटानि निर्मितान्यभूवन् । तस्याश्च पुकारण्यास्तीरे महान् कुकुभपादपः । तत्र देवतां बोधिसत्त्वो लोकानुवृत्त्या देवतानुग्रहार्थ चालवीत्-आहेर देवते वृक्षशाखामिति । तया वृक्षशाखाबनामिताभूत् । तां बोधिसत्त्वोऽवलम्ब्योत्तरति स्म । उत्तीर्य च तस्य क्कुभपादपस्याधस्तात्तत्पांशुकूलं संघाटीकृत्य आसीव्यति स्म । अद्यापि तत् पांशुकूळ सीवनमित्येवं संज्ञायते स्म ॥ अप विमलप्रभो नाम शुद्धावासकायिको देवपुत्रः, स दिव्यानि चीवराणि कापापरण- रक्तानि कल्पिकोनि श्रमणसारूप्पाणि बोधिसत्त्वायोपनामयति स्म । बोधिसत्त्वश्च तानि गृहीत्वा पूर्वाह्ने निवास्य संघटीप्रावृत्य गोचरप्रामाभिमुखोऽभूत् ॥ तत्र देवताभिरविल्वासेनापतिप्रामके नन्दिकप्रामिकदुहितुः सुजाताया आरोचितमभूदर्ध- रात्रसमये- यदर्थ त्वं महायज्ञ यजसे तस्माइतादुत्तीर्णः सः । सुभंगमींदारिकमाहारमाहरिष्यति । 10 त्वया च पूर्व प्रणिधानं कृतम् - मम भोजनं भुक्त्वा बोधिसत्योऽनुत्तरां सम्यक्संबोधिमभिसंधुष्येत इति । यत्ते करणीय तत्कुरप्वेति । अथ खल मिक्षवः सुजाता नन्दिकामदुहिता तेपों देवतानां तद्वचनं श्रुत्वा शीनं गोसहस्रस्य क्षीरौत्सप्तसारोद्धृतादग्यमोजोमण्डं गृहीते स्म । गृहीत्वा च सा तत्क्षीर- (मभिनवम )भिनवैस्तण्डुलेरभिनवायां स्याल्यामभिनवां चुल्लीमुपलिप्य तद्भोजनं साधयति स्म । 15 तस्मिंश्च साध्यमाने इमानि पूर्वनिमित्तानि संदृश्यन्ते स्म- तस्मिन् खल्वपि क्षीरे श्रीवत्सस्वस्तिक- नन्द्यावर्तपमवर्धमानादीनि मङ्गल्यानि संदृश्यन्ते स्म । ततस्तस्या एतदभूत् -याशानीमानि पूर्वनिमित्तानि संदृश्यन्ते, निःसंशयमिदं भोजनं भुक्त्वा बोधिसत्वोऽनुत्तरां सम्यक्संबोधि प्राप्स्यति । सामुदज्ञानविधिज्ञश्च नैमित्तिकस्तं प्रदेश प्राप्तोऽभूत् । सोऽपि तथैत्रामृताधिगमनमेव व्याकृतवान् । ततः सुजाता तं पायसं पक्कं स्थण्डिलमुपलिप्य पुष्पैरवकीर्य गन्धोदकेनाभ्युक्ष्य आसनं प्रज्ञाप्य 20_R 335 सत्कृत्योत्तरां नाम चेटीमामन्त्रयते स्म-गच्छोत्तरे ब्राह्मणमानय | अहमिदं मधुपायसमवलोकयामि । साध्वार्य इति प्रतिश्रुत्य उत्तरा पूर्वी दिशमगमत् । सा तत्र बोधिसत्वं पश्यति स्म । तथैव दक्षिणाम् । बोधिसत्वमेव पश्यति स्म । एवं पश्चिमामुत्तरामेव दिशं गच्छति स्म, तत्र तत्र बोधिसत्त्वमेवादाक्षीत्. । तेन खल पुनः समयेन शुद्धावासकायिकैर्देवपुत्रैः सर्वेऽन्यतीर्थिका निगृहीता अभूवन् । न कश्चित् संदृश्यते स्म । ततः सा आगत्वा स्वामिनीमेवमाह-न खल्वार्ये 25 अन्यः कश्चिद् दृश्यते श्रमणो वा ब्राह्मणो वा, अन्यत्र येतो यत्त एव गच्छामि, तत्र तत्र श्रमणमेव सुन्दरं पश्यामि । सुमाता आह - गच्छोत्तरे स एव ब्राह्मणः, स एव श्रमणः । तस्यैवार्थेऽयमारम्भः । तमेवानयेति । सावायें इत्युत्तरा गत्वा बोधिसत्त्वस्य चरणयोः प्रेणिपत्य सुजाताया १R आह हे देववे for माहर देवते. २R अवतीर्य for उत्तीर्य. ३ R सौवयति for भासीव्यति. ४ Rom. कल्पिकानि. ५ संघटी for संघाटी . ६ : गोचराभि for गोचरप्रामाभि. R शुभम् for सुभगम्, ८R संभोत्स्यत For "सबुध्येत. १ तासो for तेषां. १० R शीघ्र once. ११R क्षीर for क्षीरात, १२R सप्तकृतसारों for कृत्सारों . १३R सामुद्रिक for सामु. १४ Rom. उत्तरा. १५ Rom. तथैव दक्षिणाम् । बोधिसत्त्वमेव पश्यति स्म. १६R orm, frorn तेन upto अभूवन, १७ यदा for यतो. १८ निपत्य for प्रणि. L268 ·ललितविस्तरे L269 R336 10 नाम्नोपनिमन्त्रयते स्म । ततो निक्षयो बोधिसत्यः सुजाताया प्रामिकदुहितुर्निवेशनं गत्वा प्रज्ञप्त एवासने न्यपीदत् । अथ खल्ल भिक्षवः सुजाता ग्रामिकदुहिता सुवर्णमयीं पात्री मधुपायेसपूर्णा बोधिसत्वस्योपनामयति स्म ॥ अथ योधिसत्वस्पैतदभवत् - यादृशमिदं सुजातया भोजनमुपनामितम् , निःसंशयमहमधैन 5 मोजेनं भुक्त्वा अनुत्तरां सम्यक्संबोधिमभिसंभोत्स्यते ॥ अथ बोधिसत्वस्तद्भोजनं प्रतिगृह्य सुजातां प्रामिकदुहितरमेतदवोचत् - इयं भगिनि सुवर्णपात्री । किं क्रियताम् ? सा आह-तवैव भवत्विति । बोधिसत्व आह - न ममेदशेन भाजनेन प्रयोजनम् । सुजाता आह -- यथेष्टं क्रियताम् । नाहं विना भाजनेन कस्यचिद्रोजन प्रयच्छामि ॥ अथ बोधिसत्वस्तं पिण्डपात्रमादायोरुबिल्वाया निकम्य नागनदी पूर्वाह्नकालसमये नदी नैरञ्जनामुपसंक्रम्य तं पिण्डपात्रं चीयराणि चैकान्ते निक्षिप्य नदी नैरञ्जनामवतरति स्म गात्राणि शीतलीकर्तुम् ॥ बोधिसत्वस्य खलु पुनर्भिक्षवः स्नायतोऽनेकानि देवपुत्रशतसहस्राणि दिव्यागुरुचन्दनचूर्ण- विलेपनैर्नदीमालो.यन्ति स्म । दिव्यानि च नानावर्णानि कुसुमानि जले क्षिपन्ति स्म यदुत 15 बोधिसत्वस्य पूजाकर्मणे ॥ तेन खल पुनः समयेन नैरञ्जना नदी दिव्यैर्गन्धैः पुप्पैश्च समाकुला वहँति स्म । येन च गन्धोदकेन बोधिसत्वः स्नातोऽभूत्, तं देवपुत्रकोटीनियुतशतसहस्राण्यभ्युक्षिप्य स्वकस्वकानि भवनानि नयन्ति स्म चैत्यार्थ पूजार्थ च ॥ यानि च बोधिसत्वस्य केशरमश्रूण्यभूवन् , तानि सर्वाणि सुजाता ग्रामिकदुहिता 20 मङ्गल्यानीति कृत्वा चैत्यार्थ पूजार्थं च परिगृहीते स्म । नद्युत्तीर्णश्च बोधिसत्वः पुलिनं निरीक्षते स्म उपवेष्टुकामः । अथ या नैरञ्जनायां नद्यां नागकन्या सा घरणितलादभ्युद्गम्य मणिमय (मनोरम) भद्रासनं बोधिसत्त्वायोपनामयति स्म । तत्र बोधिसत्यो निषद्य यावदर्थ तं मधुपायसं परिभुङ्क्ते स्म सुजाताया ग्रामिक दुहितुरनुकम्पामुपादाय । परिभुज्य च तां सुवर्णपात्रीमनपेक्षो वारिणि पाक्षिपति स्म । क्षिप्तमात्रां च तां सागरो नागराजश्चित्तिकोरबहुमानजातो गृहीत्वा स्वभवनाभिमुखः प्रस्थितोऽभूत् पूजाहेति कृत्वा । अथ दशशतनयनः पुरंदरो गरुडरूपमभिनिर्माय वज्रतुण्डो भूत्वा सागरस्य नागराजस्यान्तिकात्तां सुवर्णपात्री हर्तुमारब्धः। यदा न शक्नोति स्म, तदा स्वरूपेणादरेण याचित्वा वायत्रिंशद्भवनं नीतवान् पूजार्थ चैत्यार्थ च । नीत्वा पात्रीयात्रां नाम पर्वणि प्रवर्तितवान् । अद्यापि च त्रायत्रिशेषु देवेषु प्रतिसंवत्सरं पात्रीमहो वर्तते । तच्च भद्रासनं तयैव नागकन्यया परिगृहीतं चैत्यार्थ पूजार्थं च ॥ । L270 R337 25 १R पायससंपूर्गा for "पायसपूर्णी. २ Rom. भोजन. ३ R संभोत्स्ये for संभोत्स्यते. ४R आलोकयन्ति for आलोड'. ५R भवति for यति. ६ Rom. कृत्वा. ७ Rom. पूजार्थ च. R उपवेशकामः for ". ९R चित्रकार for वित्ति.

·नैरखनापरियोऽयादशः। १९७ 5 1.871 R938 10 समन्तरपरिभुक्तश्च भिक्षवो बोधिसत्वेनौदारिक आहारः । अथ तत्क्षणमेव बोधिसत्वस्य पुण्यवलेन प्रज्ञावलेन पूर्विका कार्य शुभवर्णपुष्करता प्रादुरभूत् । द्वात्रिंशच महापुरुषलक्षणानि अशीतिश्चानुज्यञ्जनानि व्याम्पमता च । तत्रेदमुन्यते - पडर्ष घंत उत्तरित्व भगवान् एवं मतिं चिन्तयन् सोऽहं ध्यानअभिज्ञज्ञानबलवानेवं कृशाङ्गोऽपि सन् । गच्छेयं द्रुमराजमूलविटपं सर्वज्ञतां बुद्धितुं नो मे स्यादनुकम्पिता हि जनता एवं भवेत् पश्चिमा |॥ २३ ॥ यत्त्वौदारिक भुक्त्व भोजनवरं काये वलं कृत्वना गच्छेयं द्रुमराजमूलबिटप सर्वज्ञतां बुध्यितुम् । माँ हैवेत्वरपुण्य देवमनुजा लूहेन ज्ञानेक्षिणो नो शक्ती सिय बुध्यनाय अमृतं कायेन ते दुर्बलाः ।। २४ ।। सा च ग्रामिकधीत पूर्वचरिता नाम्ना सुजाता इति यज्ञी नित्यु यजाति एवमनसा सिद्धे व्रतं नायके । सा देवान निशाम्य चोदन तदा गृह्या मधूपायसं उपगम्या नदितीरि दृष्टमनसा नैरञ्जनायाः स्थिता ॥ २५ ॥ सो चाकल्पसहस्रचीर्णचरितो शान्तप्रशान्तेन्द्रियो देवैर्नागगणेपी परिवृतो आगत्य नैरञ्जनाम् । तीस्तारकु पारसल मतिमा जाने मतिं चिन्तयन् ओरह्या नदि स्नापि शुद्धविमलो लोकानुकम्पी मुनिः ॥ २६ ॥ देवा कोटिसहस्र दृष्टमनसा गैन्धाम्बु चूर्णानि च ओरुह्या नदि लोडयन्ति सलिलं स्नानार्थ सत्त्वोत्तमे । स्नाना स्नात्वेन बोधिसत्व विमलस्तीरे स्थितः सूरतः हपुर्देवसहस्र स्नानसलिलं पूजार्थ सत्त्वोत्तमे ॥ २७ ॥ काषायानि च वस्त्र निर्मल शुभा ता देवपुत्रो ददे कल्पीयानि च संनिवास्य भगवांस्तीरे हि नद्याः स्थितः । नागारून्य उदन हृष्टमनसा भद्रासनं सा न्यपीत् यत्रासौ निपसाद शान्तमनसो लोकस्य चक्षुष्करः ॥ २८ ॥ 15 20 R339 25.. १R पूर्विककायशुम tor पूर्विका काये शुभ, २R पुष्करतया for 'रता. ३R व्योमप्रभाव for व्यामप्रभता च. ४ र प्रततप for मत. ५ । चिन्तयेत. ६R "विटपी. ७ आहे for मा हैवे. ८R शक्कासि य for शता सिय. ९R यज्ञ नित्यं for यज्ञा नित्यु.१० तीर्णस्था च कुमारसतत्व for तीर्गस्तारकु पारसत्त्व. ११R गत्वानि for गन्धाम्बु. १२R नात्व च for स्नात्वन.

·ललितविस्तरे 1272 दत्त्वा भोजनु सो सुजात मतिमा स्वर्णामये भाजने वन्दित्वा चरणानि सा प्रमुदिता परिभुत्व मे सारथे । भुक्तवा भोजन यानदर्य मतिमान् पानी जले प्राक्षिपत् तां जग्राह पुरंदरः सुरगुरुः पूजां करिष्याम्यहम् ॥ २९ ॥ यद भुक्तं च जिनेन भोजनगरं ओदारिकं तत्क्षणे तस्या कायक्लं च तेजशिरिया पूर्व यया संस्थितम् । धर्मा कृत्व कया सुजात मरुणां कृत्वा च अर्थ वढं सिंहो हंसगतिर्गजेन्द्रगमनो बोधिद्रुमं संस्थितः ॥ ३० ॥ 5 ॥ इति श्रीललितविस्तरे नैरञ्जनापरियों नामाटादशमोऽध्यायः ।। १Rom.सा. २ प्रस्थितः for सस्थितः ·। 1873 R310 R31 बोधिमण्डगमनपरिवर्त एकोनविंशः । इति हि मिक्षयो बोधिसत्वो नद्यां नैरञ्जनायां स्नात्वा च भुक्त्वा कायबलस्थाम संजनय्य येन पोडशाकारसंपनपृथिविप्रदेशे महाबोधिदुमराजमूलं तेन प्रतस्थे विजयया तया च मत्या, यासौ महापुरयाणां गतिरतुंचलितगतिरिन्द्रियेष्टिगतिः सुसंस्थितगतिः मेराजगति- रजिहागतिरकुटिलगतिरनुपद्रुतगतिरविलम्बितगतिरलडितगतिरस्खलितगतिरसंघटितगतिरलीनगति- रचपलगतिः सलीलगतिः विमलगतिः शुभगतिरदोषगतिरमोहगतिररक्तगतिः सिंहगतिः । हंसराजगति गराजगतिर्नारायणगतिः धरणितलासंसृष्टगतिः सहस्रारचक्रधरणीतलचित्रगतिः जालाङ्गुलिताननखातिः धरणीतलनिर्नादगतिः शैलराजसंघठनगतिः उत्क्लनिकूल- समकरचरणगतिः जालन्तराभारइम्युत्सर्जनसत्वसंस्पृशनसुगतिगमनगतिः विमलपनक्रमनि- क्षिणगतिः पूर्वशुभसुचरितगमनगतिः पूर्वबुद्धसिंहाभिगमनगतिः चढामैद्याशयगतिः (सर्वोपायगतिः) सर्वापायदुर्गतिपिथितगतिः सर्वसत्त्वसुखसंजननगतिः मोक्षपथसंदर्शनगतिः.10 मारवलांबलकरणगतिः कुगणिगणपरप्रवादिसहधर्मनिग्रहणगतिः । तम:पटलक्लेशविधमनगतिः संसारपक्षापक्षकरणगतिः शक्रबह्ममहेश्वरलोकपालाभिभवगतिः त्रिसाहस्रमहासाहलेक्शूरगतिः स्वयंभ्वनभिभूतगतिः, सर्वज्ञज्ञानाभिगमनगतिः स्मृतिमतिगतिः सुगतिगमनगतिः जरामरण- प्रशमनगतिः शिवविरजामलाभयनिर्वाणपुरगमनगतिः । ईदृश्या गत्या बोधिसलो बोधिमण्डं संप्रस्थितोऽभूत् ॥ इति हि भिक्षवो यावच्च नद्या नैरञ्जनाया यावच्च बोधिमण्डैदिस्तस्मिन्नन्तरे वातबलाहकै- देवपुत्रैः समृष्टभभूत् । वर्षबलाहकदेवपुत्रैर्गन्धोदकेन सिक्तमभूत् पुष्पैश्चावकीर्णमभूत् । यावदेव त्रिसाहस्रमहासहस्रलोकधातौ वृक्षास्ते सर्वे येन बोधिमण्डस्तेनाभिनतामा अभूवन् । येऽपि च तदहोजाता वालदारिकास्तेऽपि बोधिमण्डशीर्पकाः स्वपन्ति स्म । येऽपि चेह त्रिसाहस्र- महासाहस्रलोकधातौ सुमेरुप्रमुखाः पर्वतास्तेऽपि सर्वे येन बोधिमण्डस्तेन प्रणता अभूवन् । 20 नदी च नैरञ्जनामुपादाय याबद्बोधिमण्डोऽस्मिनन्तरे कामावचरैर्देवपुत्रैः क्रोशविस्तारैकप्रमाणो मार्गो ऽभिव्यूहितोऽभूत् । तस्य च मार्गस्य वामदक्षिणयोः पार्श्वयोः सप्तरलमयी वेदिका अभिनिर्मिता- ऽभूत् । सप्ततालानुच्चैस्त्वेन उपरिष्टादनजालसंछना दिव्यछत्रध्वजपताकासमलंकृता इधुक्षेपे सप्तरत्नमयास्ताला अभिनिर्मिता अभूवन् तस्या वेदिकाया अभद्रताः । सर्वस्माच्च तालाद्नैसूत्रा द्वितीये तालमवसक्तमभूत् । द्वयोश्च तालयोर्मध्ये पुष्करिणी मापिताभूत् गन्धोदकपरिपूर्णा 25 सुवर्णवालिकासंस्तृता उत्पलपद्मकुमुदपुण्डरीकसंछन्ना रत्नवेदिकापरिघृता वैदूर्यमणिरत्नसोपान- १R विजयाय for विजयया. २R अनुचरित for 'चलित . ३R संघटिव - for 'संघटित'. ४ R जालाकरा for जालान्तरा'.५R निक्षपण for "निक्षिपण. ६ Rom. 'सत्त्व. R'बलापकरण for "बलाबलकरणः. . R कर्मपटल' for तमपटर, ९R स्वयंभूर िfor स्वयंभवनभि. १. R°मण्डादेतस्मिन् for "मादेस्तस्मिन्. ११R संमुटम् for संमृष्टम्, १२ Rom. "महासाइन. १३R om. तेन. १४ R अभ्युद्तान् for गताः. १५R रत्नसूत्रात् for सूत्रा. 15 L274 R342 ·R343 २०० ललितविस्तरे आडिमलीकाहसचक्रनाकमयूरोपकृजिता । तं च मार्गमशीत्यप्सर सहस्राणि गन्धोदकेन सिञ्चन्ति स्म । अशीन्यप्सर सहस्राणि मुक्तसुसुभैरभ्याकिरन्ति सम दिव्यैर्गन्धपद्भि । सनस्य च तालवृक्षस्य पुरतो रत्नव्योमक सस्थितोऽभूत् । सस्मिंश्च रत्नव्योमके अशीत्यप्सर - सहस्राणि चन्दनागुरचूर्णकपुटापरिगृहीतानि कारानुसारिधूपघटिकापरिगृहीतानि स्थितान्यभूवन् । 5 सर्वस्मिंश्च रनव्योमके पश्चपञ्चाप्सर सहस्राणि दिव्यसगीतिमप्रमादितेन स्थितान्यभूवन् ।। इति हि भिक्षनो बोधिसत्र प्रकम्प्यमानै क्षेत्र रसिकोटीनियुतशतसहस्राणि निश्वारयस्तूर्यशतसहस्र प्रभायमान , महता पुप्पाब्येन प्रवर्पता, अबरशतसहनीम्यमाने , दुन्दुभिशतसहस्रै पराहन्यमानै , गद्धि प्रगद्भि हपगजबूपमै , प्रदक्षिणीकुर्वद्भि शुक्सारिका कोविलकलविङ्कजीवजीपमहसकोश्चमयूरचक्रनाकशतसहस्रे , उपनाम्यमानै मङ्गल्यशतसहजै । 10 अनेनैवरूपेण मार्गव्यूहेन बोधिसलो बोरिमण्ड गच्छति स्म । या च रात्रि बोधिसत्वो बोधिमभिमबोलुफामोऽभूत्, तामेर रात्रि वशर्ती नाम त्रिसाहस्रमहासाहनाधिपतिर्नला सहोपतिर्वीपर्षदमामन्त्र्यैवमाह - यस्खल मार्पा जानीया । एप स बोधिसत्त्वो महासत्वो महासनासनदो महापतिजानुत्सृष्टो दृढसनाहसनद्धोऽपरिखिनमानस सबोधिसत्वर्गासु निर्जात सर्वपारमितासु पारगत सर्वबोधिसत्वभूमिसु वशिताप्राप्त सबोधिसत्वाशयसुपिशुद्ध सर्वसत्वे L 275_15 न्द्रियेष्वनुगत सर्वतथागतगुह्यस्थानेषु सुप्रविष्ट सर्वमारकर्मपथसमतिकान्त सकुशलभूलेष्वपर प्रत्यय सर्वतथागतैरधिष्ठित सर्वसत्त्वेषु प्रमोक्षमार्गदेशयिता महासार्थवाह । सर्वमारमण्डलविश्वसन- कर त्रिसाहस्रमहासाहकशूर । सर्वधर्मभैषज्यसमुदानीत महावैद्यराज । विमुक्तिपदावदो महाधर्मराज । महाप्रज्ञाप्रभोसर्जनकर महाकेतुराज अष्टलोकधर्मानुपलिप्त महापद्मभूत सर्वधर्म धारण्यसप्रमुपित महासागरभूत अनुनयप्रतिघाफ्गत अचलोऽप्रफम्पी महासुमेरुभूत । सुनिर्मल 20 सुपरिशुद्ध स्वदर्पितविमलबुद्धिमहामणिरत्नभूत, सर्वधर्मशवर्ती सर्वकर्मण्यचित्तो महाब्रह्मभूतो बोधिसत्त्वो बोधिमण्डमुपसक्रमति मारसैन्यप्रधर्षणार्थमनुत्तरा सम्यक्सबोधिमभिसबोडुकाम । दशबलवैशारद्याष्टादशावेणिकबुद्धधर्मपरिपूरणार्थ महाधर्मचक्रप्रवर्तनाथ महासिंहनादनादनार्थ सर्वसत्वान् धर्मदानेन सतर्पणार्थ सर्वसत्त्वाना धर्मचक्षुर्विशोधनार्थं सर्वपरप्रवादीना सहधर्मेण निग्रहार्थ पूर्वप्रतिज्ञापारिपूरिसदर्शनार्य सर्वधर्मैश्वर्यवशिताप्राप्त्यर्थम् । तत्र युष्माभिर्मापी सैरेख 25 बोधिसत्वस्य पूजोपस्थानकर्मण्युत्सुकैर्भवितव्यम् । अथ खल क्शवर्ती महानमा तस्या वेलायामिमा गाथामभाषत यस्या तेजेतु पुण्यतश्च शिरिये ब्राह्म पयो ज्ञायते मैत्री वा करणा उपेक्ष मुदिता ध्यानान्यभिज्ञास्तथा १R बलाहा for °यलाका २ R प्रकम्पमानै ३R अप्सर' for अम्बरशत ४ R सहापति for सहापति' ५R om "ब्रह्म ६R°प्रतिज्ञानुस्मृतो for "ज्ञानु सृष्टो र चर्यासुनिर्जात for 'चाँसु निर्यात ८Rधारण्या समुखित for धारण्यसप्रमुषित SR सर्ववलयित for स्ववदर्पित १. Rom विमर' ११R इमा गाथा for इमां गायाम् २R तेनेन for तेजतु १३ R अभिहातया *348 for अभिनास्तथा ·योधिमण्डगमनपरिवर्त एकोनविंशः। २०१ 5 1279 10 सोऽयं कल्पसहसचीर्णचरितो योपिद्रुमै प्रस्थितः पूजां साधु करोय तस्य मुनिनो आशिनते.साधनाम् ॥ १॥ यं गत्वा शरणं न दुर्गतिभयं प्राप्नोति नैवाक्षणं देवेष्विष्टसुखं च प्राप्य विपुलं ब्रह्मालयं गच्छति । पड्डपाणि चरित्व दुष्करचार यात्येष योधिगुमं साधू सर्वि उदग्रहृष्टमनसः पूजास्य कुर्वामहे ॥२॥ राजासौ त्रिसेहखि ईश्वरबरो धर्मेश्वरः पार्थिवः शक्राबहपुरे च चन्द्रसुरिये नास्त्यस्य कश्चित् समः । यस्या जायत क्षेत्रकोटिनयुता संकल्पिता पड्डिधा सैपोऽद्य व्रजते महाद्रुमबरं मारस्य जेतुं चमून् ॥ ३॥ मधं यस्य न शक्यमीक्षितुमिह ब्रह्मालयेऽपि स्थितैः कायो यस्य वरामलक्षणधरो द्वात्रिंशतालंकृतः । चाग्यस्येह मनोझवल्गुमधुरा ब्रह्मस्वरा सुस्वरा चित्तं यस्य प्रशान्त दोषरहितं गच्छाम तत्पूजने ॥ ४ ॥ येषां वा मतिं ब्रह्मशक्रभवने नित्यं सुख क्षेपितुं अथवा सर्वकिलेशबन्धनलतां छेत्तुं हि तां जालिनीम् । अश्रुत्वा परतः स्पृशेयममृतं प्रत्येकवोविं शिवां बुद्धत्वं यदि वेर्सितं त्रिमुबने पूजेत्वसौ नायकम् ॥ ५ ॥ स्यक्ता ये ससागरा बसुमती रत्नान्यनतान्ययो प्रासादाश्च गवाक्षहर्यकलिका युग्यानि यानानि च । भूम्यालंकृत पुप्पदाम रुचिरा उद्यानकूपासराः हस्ता पादशिरोत्तमाङ्गनयना सो बोधिमण्डोन्मुखः ॥ ६ ॥ इति हि भिक्षवस्सिसाहनमहासाहतिको महाब्रह्मा इंगं त्रिसाहस्रमहासाहनं लोकधातुं तक्षणं सममध्यतिपत् । पाणितलनातमपगतशर्करफलमुत्सदमणिर्मुक्तिवैडूर्यशकुशिलामवालरजत- जातरूप्यं नीलमूदुकुण्डलजातप्रदक्षिणनन्यावर्तकाचिलिन्दिकमुखसंस्पशैश्च तृणैरिमं त्रिसाहल- 25 . L. 277 महासाहस्र लोकधातुं संचादितमन्यतिष्ठत् । सर्वे च तदा महासमुद्रा धरणीतलसंस्थिता अमूवन् । न च जलचराणां सत्वानां कोचिद्विहेठाभूत् । इमं चैव लोकधातुमलंकृतं दृष्ट्वा च दशसु दिक्षु शऋब्रह्मलोकपालैबर्बोधिसत्वस्य पूजाकर्मणे बुद्धक्षेत्रशतसहस्राणि समलंकृतान्यभूवन् । बोधिसत्वैश्च दिव्यमानुष्यकातिकान्तैः पूजाव्यूहेर्दशसु दिवप्रमेयाणि बुद्धक्षेत्राणि प्रतिमण्डितान्य- १R मुनिना आशामते for मुनिनो आशिरते. २२ त्रिसहस्र. ३R जाते for जायत, ४ R मूत्रिं for मू. ५R क्षयितु for क्षेपितु. ६R वेलितं for सितं. ७ । कडिल for "कठाय. Rमुका. यवैदूर्य tor 'मुक्तिवैडू. ९कश्चिद्विहो for काचिद्रिय. 15 R345 20 R346 ---- ·L278 R347 २०२ ललितविस्तरे भूपन् बोधिसत्त्वस्य पूजाफर्मगे। सर्वाणि च तानि बुद्धक्षेत्राण्येामिन बुद्धक्षेत्रं सदृश्यन्ते म, नानाव्यूहालकारामृतानि च । न च भूयो लोकान्तरिका न च कालपर्वता न च चक्रवाल- महाचकवाला प्रज्ञायन्ते स्म । सर्गाणि च तानि बुद्धक्षेत्राणि बोधिसत्त्वस्याभया सुटानि सदृश्यन्ते स्म। पोडश च बोधिमण्डपरिपालिका देवपुरा । तद्यथा-उत्खली च नाम देवपुत्र सूरखली च नाम 5 प्रजापतिश्च शूरवलश्च केयूबलश्च सुप्रतिस्थितश्च महिंधरश्च अभासकरश्च विमलश्च धर्मेश्वरश्च धर्मकेतुश्च सिद्धपात्रश्च अप्रतिहतनेत्रश्च महाव्यहश्च शीलपिशुद्धनेत्रश्च पद्मप्रभश्च । इतीमे पोडश वोधिमण्डप्रतिपालका देवपुत्रा सर्वेऽवैयर्त्यशान्तिप्रतिलब्धास्ते वोविसत्त्वस्य पूजार्य बोधिमण्ड मण्डपन्ति स्म । समन्तादशीतियोजनानि सप्तमी रत्नवेदिकाभि परिवृत सप्तभिस्तालपतिमि सभी रत्नकिङ्किणीजालै सर्तेभी रत्नसूरै परिवृतम्, समरत्नप्रत्युत्तेश्च जाम्बूनदसुवर्णपटे 10 सुपर्णसूत्रैर्जाम्बूनदसुवर्णपोश्चापकीर्ण सारवरगन्धनिर्धूपित रत्नजालसठन्नम् । ये च दशसु दिक्षु नानालोकधातुषु विनिया वृक्षा सन्त्यभिजाता अभिजिता दिव्यमानुष्यकास्तेऽपि समें तत्र बोधिमण्डे सदृश्यन्ते स्म । याश्च दशसु दिक्षु नानाप्रकारा जलस्थलजा पुप्पजातयस्ता अपि सर्वास्तत्र घोधिमण्डे सदृश्यन्ते स्म । येऽपि च दश दिक्षु नानालोकपातुषु बोधिसत्त्वा बोधिमण्डाल मुर्वन्त्यप्रमाणपुण्यज्ञानसभारव्यूहस्तेऽपि तत्र योनिमण्डे सदृश्यन्ते स्म ।। इति हि भिक्षको बोधिमण्डपरिपालथैर्देवपुत्रैस्तादृशा व्यूहा बोधिमण्डे अभिनिर्मिता अभूवन् , यान् दृष्ट्वा देवनागयक्षगर्भासुरा स्वभवनानि श्मशानसज्ञामुत्पादयामासु । ताश्च व्यूहान् दृष्ट्रात्यर्थ चित्रीकारमुत्पादयामासु । एवमुदान चोदानयामासु - साध्वहोऽचिन्य पुण्यविपाकनिष्यन्द इति । चत्वारश्च बोधिवृक्षदेवता । तद्यथा-वेणुश्च वल्गुश्च सुमनश्च ओजापतिश्च । एते चत्वारो बोधिवृक्षदेवता बोधिसत्त्वस्य पूजार्थ बोधिवृक्ष मापयन्ति स्म मूलसपन्न 20 स्कन्धसपन्न शाखापत्रपुष्पफलसपन्न आरोहपरिणाहसपन्न प्रासादिक दर्शनीय विस्तीर्णमशीति- स्तालानुचैत्वेन तदनुरूपेण परिणाहेन चित्र दर्शनीय मनोरम सप्तभी रनवेदिकाभि परिवृत सप्तभी रत्नतालपतिमि सप्तभी रत्नकिङ्किणीजालै सप्तभी रत्नसूत्रै समन्ताद-परिवृतैरनुपरिक्षिप्त पारिजातककोविदारप्रकाशमतृप्तचक्षुर्दर्शनम् । स च पृथिवीप्रदेशस्निसाहस्रमहासाहस्रलोकधातु- व गाभिदृढ सारोऽभेद्यपत्रमय सस्थितोऽभूत् यत्र बोधिसत्वो निषण्णोऽभूबोधिमभिसबोडुकाम ॥ इति हि भिक्षवो बोधिसत्वेन बोधिमण्डमुपसक्रमता तथारूपा कायात्प्रभा मुक्ताभूत् , प्रभया सर्वेऽपाया शान्ता अभूवन् । साण्यक्षेणानि पिथितान्यभूवन् । सर्वदुर्गतिवेदनाश्वोप शोषिता अनुभवन् । ये च सत्वा विश्लेन्द्रिया अभूवन् , ते सर्ने परिपूर्णेन्द्रियतामनुप्राप्नुवन् । व्यापिताश्च व्याधिभ्यो व्यमुध्यन्त । भयार्दिताश्चाश्वासप्राप्ता अभूवन् । बन्धनबद्धाश्च बन्धनेभ्यो व्यमुच्यन्त । दरिद्राश्च सत्वा भोगवन्तोऽभूगन् । ब्लेशसतप्ताश्च निप्परिदाही अभूवन् । 15 R34825 यया L279 १R एकस्मिनव for एकमिव २Rom बुद्धक्षेत्र ३R धर्मचरच for धघय ४R सघरत्न for सप्तभी रल ५Rom अभिनिता ६R मण्डाभि for "मण्डे अभि Rom एवम् ८R वृक्ष. माययन्ति for "यहं मापयन्ति ARm विस्तीर्णम् १• R समनुपरित for अनुपरित ११Rom अनुपरिक्षित १२R अक्षराणि for अक्षणानि १३R फ्लशतप्ता tor शसंतप्ता १४ 'दाहका for दाह ·योधिमण्डगमनपरिवर्त एकोनविंशः । 5 10 R349 - 15 बुभुक्षिताश्च सत्त्वाः पूर्णोदरा अभूवन् । पिपासिताश्च तृपापगता अभूवन् । गुर्विष्यश्च सुखेन प्रसूयन्ते स्म । जीर्णदुर्बलाश्च बलसंपन्ना अभूयन् । न च कस्यचित्सत्वस्य तस्मिन् समये रागो बाधते द्वेषो वा मोहो वा क्रोधो वा लोभो वा खिलो वा व्यापादो वा ईर्ष्या वा मात्सर्यो वा । न कश्चित्सत्वस्तस्मिन् समये म्रियते स्म, न च्यरते स्म, नोपपद्यते स्म । सर्वसल्लाश्च तस्मिन् समये मैत्रचित्ता हितचित्ताः परस्परं मातापितृसंज्ञिनोऽभूवन् ॥ तत्रेदमुच्यते - यावच्चाबीचिपर्यन्तं नरका घोरदर्शनाः । दुःखं प्रशान्तं सवानां सुखं बिन्दन्ति वेदनाम् ॥ ७ ॥ तिर्यग्योनिषु यावन्तः सत्त्वा अन्योन्यघातकाः । मैत्रचित्ता हिते जाताः स्पृष्टा भाभिर्महामुनेः ॥ ८ ॥ प्रेतलोकेषु यावन्तः प्रेताः क्षुत्तर्पपीडिताः। प्राप्नुवन्त्यन्नपानानि बोधिसत्त्वस्य तेजसा ॥९॥ अक्षणाः पिथिताः सर्वे दुर्गतिश्चोपशोषिता । सुखिताः सर्वसत्याच दिव्यसौख्यसमर्पिताः ॥ १० ॥ चक्षुश्रोत्रविहीनाश्च ये चान्ये विकलेन्द्रियाः । सर्वेन्द्रियैः सुसंपूर्णा जाताः साङ्गशोभनाः ॥ ११ ॥ रागद्वेषादिभिः क्लेशैः सत्त्वा बाध्यन्त ये सदा । शान्तक्लेशास्तदा सर्वे जाताः सुखसमर्पिता. ॥ १२ ॥ उन्मत्ताः स्मृतिमन्तश्च दरिद्रा धनिनस्तथा । व्याधिता रोगनिर्मुक्ता मुक्ता बन्धनबद्धकाः ॥ १३ ॥ न खिल न च मात्सर्य व्यापादो न च विग्रहः । अन्योन्यं संप्रकुर्वन्ति मैत्रचित्ताः स्थितास्तदा ॥ १४ ॥ मातुः पितुश्चैकपुत्रे यथा प्रेम प्रवर्तते । तथान्योन्येन सत्वानां पुत्रप्रेम तदाभवत् ॥ १५ ॥ बोधिसत्वप्रभाजालैः स्फुटाः क्षेत्रा ह्यचिन्तियाः । गङ्गाबालिकसंख्याताः समन्ताद्वै दिशो दश ॥ १६ ॥ न भूयश्चकवालाश्च दृश्यन्ते कालपर्वताः। सर्वे ते विपुलाः क्षेत्राः दृश्यन्त्येकं यथा तथा ॥ १७ ॥ पाणितलप्रकाशाश्व दृश्यन्ते सर्वरलिकाः। बोधिसत्वस्य पूजार्य सर्वक्षेत्रा अलंकृताः ॥ १८ ॥ १R क्षिप्रं विहन्ति for सुख विन्दन्ति. २R हितचित्ता for हिते जाताः. ३ R जाता for स्पृष्टा. ' L280 20 25 R 350 ४R अक्षरा:

·२०४ ललितविस्तरे 5 L281 10 देवाश्च पोडश तथा बोधिमण्डोपचारकाः । अळंचकुर्बोधिमण्ड अशीतियोंजेनावृतम् ॥ १९ ॥ ये च केचिन्महाव्यूहाः क्षेत्रकोटीवनन्तकाः । ते सर्वे तत्र दृश्यन्ते बोधिसत्वस्य तेजसा ॥ २० ॥ देवा नागास्तथा पक्षाः किन्नराश्च महोरगाः । स्वानि स्वानि विमानानि श्मशानानीव मेनिरे ।। २१ ॥ तान् व्यूहान् संनिरीक्ष्येह विस्मिताः सुरमानुपाः । साधुः पुण्यस्य निस्यन्दः संपद्यस्येयमीहशी ॥ २२ ॥ करोति नैव चोद्योगं कायवाड्मनसा तथा । सर्वार्याश्वास्य सिध्यन्ति येऽभिप्रेता मनोरयाः ॥ २३ ॥ अभिप्राया यथान्येषां पूरिताश्चरता पुरा । विपाकाः कर्मणस्तस्य संद्यातेयमीदृशी ॥ २४ ॥ अलंकृतो बोधिमण्डश्चतुभिर्वेविदेवतैः । पारिजातो दिवि यथा तस्मादपि विशिष्यते ॥२५॥ गुणाः शक्या न ते वाचा सर्वे संपरिकीर्तितुम् । ये न्यूहा बोधिमण्डस्य देवतैरभिसंस्कृताः ॥२६॥ इति हि भिक्षवस्तया बोधिसत्त्वस्य कायप्रमुक्तया प्रभया कालिकस्य नागराजस्य भवनमवभासितमभूत् विशुद्धया विमल्या कायचित्तप्रह्लादौद्विल्यजनन्या सर्वक्लेशापकर्षिण्या सर्वसत्त्वसुखप्रीतिप्रसादप्रामोद्यजनन्या । दृष्ट्वा च पुनः कालिको नागराजस्तस्पां चलायां स्वस्य 20 परिवारस्य पुरतः स्थित्वेमा गाथा अभापत् - क्रकुच्छन्दे यथ आम दृष्ट रुचिरा दृश्य च कनकाहये यद्वत्काश्यपि धर्मराजमनघे दृष्टा प्रभा निर्मला । नि.संशयं वरलक्षणो हितकरो उत्पन्न ज्ञानग्नभो येनेदं भवनं विरोचति हि मे स्वर्णप्रभालंकृतम् ॥ २७॥ नास्मिं चन्द्ररविप्रभा सुविपुला संदृश्यते वेश्मनि नो चाग्नेर्न मणेर्न विद्युदमला नो च प्रभा ज्योतिपाम् । नो वा शक्रप्रभा न ब्रह्मण प्रभा नोच प्रभा आसुरी एकान्तं तमसाकुलं मम गृहं प्रार्दुष्कृतैः कर्मभिः ।। २८ ॥ 15 R321 25 تی १R योजनायतम् for योजनावृतम्. २ चैव नोद्योग for नैव चोद्योग. ३ R मनोरमाः for "रयाः, YR संपनातेयम् for द्यावेयम्. ५R काश्यप. ६R प्रादुष्कृतैः for प्राग्दुष्कृतैः.

·बोधिमण्डगमनपरिवर्त एकोनविंशः। २०५ L282 5 R352 10 अदं भवनं विराजति शुभं मध्ये रविंदीप्तिवत् चित्तं प्रीति जनेति कायु मुखितो गात्राद्भुता शीतला । तप्ता वालिक या शरीरि निपती जाता स मे शीतला सुव्यक्तं बहुकल्पकोटिचरितो बोधिद्रमं गच्छति ॥ २९ ॥ शी, गृह्णत नागपुप्प रुचिरा वस्त्रां सुगन्धां शुभां मुक्ताहारपिनद्धतांश्च वलयांचूर्णानि धूपोत्तमा । संगीतिं प्रकृरुष्व वाद्य विविधा मेरीमृदङ्गैः शुभैः हन्ता गच्छय पूजना हितकर पूजार्ह सर्वे जगे ॥३०॥ सोऽभ्युत्थाय च नागकन्यसहितश्चतुरो दिश: प्रेक्षते अद्राक्षीदथ मेरुपर्वतनिभ स्वालंकृतं तेजसा । देवैर्दानवकोटिभिः परिवृतं ब्रह्मेन्द्रयक्षैस्तथा पूजां तस्य करोन्ति इष्टमनसो दर्शेन्ति मागों ह्ययम् ॥ ३१ ॥ संहृष्टः स हि नागराट् सुमुदितश्चान्यर्च्य लोकोत्तम वन्दित्वा चरणौ च गौरवकृतस्तस्थौ मुनेरगतः । नागाकन्य उदग्र हृष्टमनसः कुर्वन्ति पूजां मुनेः पुष्पं गन्धविलेपना च क्षिपिपुस्तूर्याणि निर्नादयन् ॥ ३२ ॥ कृत्वा चाञ्जलि नागराट् सुमुदितस्तुष्टाव तथ्यैर्गुणैः साधुर्दर्शितु पूर्णचन्द्रवदने लोकोत्तमे नायके । यथ मे दृष्ट निमित्त पूर्वऋपिणां पश्यामि तानेव ते अद्य त्वं विनिहत्य मारबलवानिष्टं पदं लप्स्यसे ॥ ३३ ॥ पस्यार्थे दमदानसंयम पुरे सैर्वा ति त्यागी अभूत् यस्यार्थे दमशीलमैत्रकरणाक्षान्तिबलं भावितम् । यस्यार्थे दमेवीर्यध्याननिरतः प्रज्ञाप्रदीपः कृतः सैया ते परिपूर्ण सर्व प्रणिधी अद्या जिनो भेप्यसे ॥ ३४ ॥ यदृक्ष सपत्रपुष्प सफला बोधिद्रुमं संनताः यद्वत्कुम्भसहत्र पूर्णसलिला कुर्वन्ति प्रादक्षिणम् । यच्चाप्सरगणाश्च संप्रमुदिता स्निावं स्तं कुर्वते हंसा कोश्चगणा यथा च गाने गच्छन्ति लीलान्वित कुर्वन्ते सुमनाः प्रदक्षिणमृर्षि भावि त्वमद्यार्हवान् ॥ ३५ ॥ 15 208353 1263 25 १Rचित for चितं. २R चालुकया for वालिफया. ३ र पश्याग तानव मे for पश्यामि तानेव ते. ४ R सर्वास्थि for सर्वा ति. ५R दृढवीर्य for दम.६ यद् यक्ष for यद्वद् वृक्ष. R लीलान्वितः for "न्वितं.८R सुखिना for सुमनाः.

·२०६ . 5 R354 10 ललितविस्तरे यय वा काञ्चनवर्ण आम रुचिरा क्षेत्राशता गच्छते शान्ताश्चापि यथा अपाय निखिला दुःखैर्विमुक्ता प्रजाः । यदृष्टित चन्द्रसूर्यभवना वायुम॒दुर्वापते अद्या भेप्यसि सार्थवाहु त्रिभवे जातीजरामोचको ॥ ३६ ॥ यद्वत्कामरती विहाय च सुरास्त्वत्पूजनेऽभ्यागताः ब्रह्मा ब्रह्मपुरोहिताश्व अमरा उत्सृज्य ध्यानं सुखम् । ये केचित्रिभवे तथैव च पुरे सर्वे इहाभ्यागताः अधा भेप्यसि वैद्यराज त्रिभवे जातीजरामोचको ॥ ३७॥ मार्गश्चापि यथा विशोधितु सुरैर्येनाद्य वं गच्छसे एतेनागतु क्रकुच्छ्दु भगवान् कनकाइयः काश्यपः । यथ वा पद्म विशुद्ध निर्मल शुभा भित्वा महीमुद्गताः यस्मि निक्षिपैसे क्रमानतिबला भावि त्वमद्यार्हवान् ॥ ३८ ॥ . माराः कोटिसहस्र नेकनयुता गङ्गा यथा वालिकाः ते तुभ्यं न समर्थ बोधिविटपाञ्चालेतु कम्पेतु वा । यज्ञा नैकविधाः सहस्रनयुता गङ्गा यथा वालिकाः यष्टास्ते चरता हिताय जगतस्तेनेह विभ्राजसे ॥ ३९ ॥ नक्षत्रा सशशी सतारकरवी भूमौ पतेदम्बरात् स्वस्थानाच्च चलेन्महागिरिवरः शुप्येदयो सागरः । चतुरो धातव कश्चि विज्ञपुरपो दर्शय एकैकशः नैव त्वं द्रुमराजमूलपगतो अप्राप्य वोच्युत्थित् ॥ ४० ॥ लाभा मा सुलब्ध वृद्धि विपुला दृष्टोऽसि यत्सारथे पूजा चैव कृता गुणाश्च कथिता बोधाय चोत्साहितः । सर्वा नागवधू अहं च सता मुच्येमितो योनितः त्वं यासी यथ मत्तवारणगते गच्छेमें एवं क्यम् ॥ ४१ ।। इति ।। इति हि भिक्षवः कालिकस्य नागराजस्याग्रमहिषी सुवर्णप्रभासा नाम, सौ संबहुलाभि- नागकन्याभिः परिवृता पुरस्कृता नानारत्नछत्रपरिगृहीतामिः नानादूपपरिगृहीताभि- र्नानामुक्ताहारपरिगृहीतामिः नानामणिरत्नपरिगृहीतामिः दिव्यमानुप्यकमाल्पविलेपनगुण्ठे परिगृहीताभिः नानीगन्धघटिकापरिग्रहीताभिः नानातुर्यसंगीतिसंप्रवादितैर्नानारत्नपुष्पवर्षेबोधिसत्त्व गच्छन्तमभ्यवकिरन्ति स्म ॥ १Rक्षेनाशा for क्षत्राशता. २R विक्षिपसे for निक्षि'. ३ तेनेक tor नेह. ४ समुतो for समुता. ५ गच्छाम. ६Rom. सा.OR'द्रव्य for दूय. ८ Rom. मणि. १R गुण for 'गुष्ठ. १.Rom. नानागन्ध L284 15 R355 20 25 ·चोधिमण्डगमनपरिवर्त पफोनविंशः। २०७ . 5 R 350 L285 10 F आभिश्च गाथाभिस्तुष्टुवुः-- अभ्रान्ता अवस्ता अभीरू अछम्भी. अलीना अदीना प्रदृष्टा दुधर्षा । अरक्ता अदुष्टा अमूढा अलुब्धा विरक्ता विमुक्ता नमस्ते महर्षे ॥ ४२ ॥ भिपेका विशल्या विनेया विनेषी सुवैद्या जगस्या दुखेभ्यः प्रमोची। अलेना अत्राणा अहीना विदित्वा भवा लेनु त्राणो त्रिलोकेस्मि जातः ॥ ४३ ॥ प्रसन्ना प्रहृष्टा यथा देवसंघाः प्रवर्षी नभस्या महत्पुप्पवर्षम् । महाचैलक्षेपं करोन्ती यथेमे जिनो भेष्यसेऽया कुरव प्रहर्पम् ॥ ४४ ॥ उपेहि द्रुमेन्द्रं निषीदा अछम्भी जिना मारसेनां धुन क्लेशजालम् । विबुद्धय प्रशान्तां वरामग्रबोधि यथा पौर्यकैस्तैर्विबुद्धा जिनेन्दैः ॥ ४५ ॥ त्वया यत्य अर्थे बहूकल्पकोट्यः कृता दुष्कराणी जगन्मोचनार्थम् । प्रपूर्णा ति आशा अयं प्रातु कालो उपेहि द्रुमेन्द्रं स्पृशस्त्रानबोधिम् ॥ १६ ॥ इति ॥ अय खलु भिक्षवो बोधिसत्त्वस्यैतदभवत् -- कुत्र निपाणैस्तैः पूर्वकैस्तथागतैरनुत्तरा सम्यक्संबोधिरमिसंबुद्धा इति । ततोऽस्यैतदभूत् – तृणसंस्तरे निषण्णैरिति ।। अथ खल्वन्तरीक्षगतानि शुद्धावासकायिकदेवेशतसहस्राणि बोधिसत्त्वस्य चेतोभिरेव चेतःपरिवितर्कमाज्ञायैवं वाचो भाषन्ते स्म -- एवमेतत् सत्पुरुष, एवमेतत् । तृणसंस्तरे सत्पुरुष निपद्य तैः पूर्वसैस्तथागतैरनुचरा सम्यक्संबोविरभिसंबुद्धा इति ।। अद्राक्षीत्खल्वपि भिक्षवो बोधिसत्वो मार्गस्य दक्षिणे पार्श्व स्वस्तिकं यावसिकम् तृणानि लुनाति स्म नीलानि मृदुकानि सुकुमाराणि रमणीयानि कुण्डलजातानि प्रदक्षिणावर्तानि। मयूरग्रीवसंनिभानि काचिलिन्दिकसुखसंस्पर्शानि सुगन्धीनि वर्णवन्ति मनोरमाणि । दृष्ट्वा च 15 20 R357 L286 १R भिपक्का for भिपता. २ र अदीना for अहीना. ३ २ मवाले नुत्राणा for भया लेन बाणो. ४ R ययुः for यथा. ५R व्याकुरव for अद्या कुष्य. ६R जिता for जिना. ७R पुनः for धुन. CR पौविस्तद्विबुद्धा for पौरतर्वि'. पौर्विकः for पूर्वः. १. R देवपुत्रशत' for देवशत. ११R एवं चाभाषन्त for एवं वाचोभायन्ते.

·R358 L287 २०८ ललितविस्तरे पुनधिसत्त्वो मार्गादपक्रम्य येन स्वस्तिको यारसिकस्तेनोपनकामत् । उपसतम्य स्वस्तिक यापसिक मधुरया याचा समालपति स्म । यासो वागाज्ञापनी विज्ञापनी रिस्पष्टा अनेक लोककरण सुखा वल्गु श्रवणीया स्निग्धा स्मरणीया चोदनी तोपणी प्रेमणी अमर्कशा अगद्दा अपत्या अचपला लक्ष्णा मधुरा कर्णसुखा वायचित्तोद्विल्यारणी रागदोपमोहलिकनुपविनोदनी 5 कलविवस्तस्वरा कुणालजीजीपफाभिनदितघोपा दुन्दुभिमगीतिस्तरपितनिघोपरती अनपहता सत्या अच्छा भूता ब्रह्मस्वरस्तरवितनिर्घोपा समुद्रस्वरवेगनिभा शरमघटनरती देवेन्द्रासुरेन्द्राभिष्टुता गम्भीरा दुरवगाहा नमुचिपलानरकरणी परप्रवादमयनी सिंहस्वरवेगा हयगजगर्जितघोपा नागनिर्नादनी मेघस्तनिताभिगर्जितस्वरा दशदिक्ससुद्धक्षेत्रस्फरणी पिनेयसत्वमचोदनी अद्वैता अनुपहता अविलम्बिता सहिता युक्ता वालवादिनी समयानतिक्रमणी धर्मशतसहस्रसुप्रथिता 10 सौम्या असक्ता अधिष्ठितप्रतिभाना एकरता सर्वस्तरचेंनी सर्वाभिप्रायज्ञापनी ससुखसजननी मोक्षपथसदर्शिका मार्गसमारवादिनी पर्पदनतिक्रमणी संपर्पसतोपणी सर्वबुद्धभाषितानुकूला । ईदृश्या वाचा बोधिसत्त्व स्वस्तिक यानसिक गाथाभिरभ्यभापत - तृणु देहि मि स्वस्तिक शीघ्र अद्य ममाथु तृणै सुमहान्त । सबल नमुचिं निहनिया बोधिमनुत्तरशान्ति स्मृशिष्ये ॥ ४७ ॥ यत्य कृते मयि कल्पसहस्रा दानु दमोऽपि च सयम त्यागो। शीलवत च तपश्च सुचीर्णा तस्य मि निष्पदि मेष्यति अद्य ॥४८॥ क्षान्तिबल तथ वीर्यवल च ध्यानबल तथ ज्ञानेबल च। पुण्यअभिज्ञविमोक्षवल च तस्य मि निप्पदि मेष्यति अद्य ॥ ४९॥ प्रज्ञबल च उपायबल च *द्धिम सगतमैत्रमल च । प्रतिमविदैपरिसत्यबल च ते मि निप्पदि भेष्यति अद्य ॥५०॥ 15 R359 20 25 १Rom यावसिक २ R सत्त्वअच्छा for सत्या अच्छा ३R अनुपट्ठता for अद्वता ४R रमणी for 'रचनी ५R चोदिता for 'यादिनी ६ Rom सर्वपत् शृणु for तृणु ८R om मि SR प्रज्ञवल for ज्ञान १० ऋद्धिसमा for ऋद्धिम सगत ११R संविदसत्वरल for 'संविदपरिसत्य" १२R तस्य निष्पदि for वेप मि निष्पादि ·योधिमण्डगमनपरिवर्त एकोनविंशः। २०९ 5 10 R360 पुण्यबलं च तथापि अनन्तं यन्मम दास्यसि अद्य तृणानि । न पपरं तव एतु निमित्तं त्वं पि अनुत्तरु मेप्यसि शास्ता ।। ५१॥ श्रुत्वा स्वस्तिक वाच नायक सुरुचिरमधुरा तुष्टो आत्तमनाश्व हर्पितः प्रमुदितमनसः । गृहीत्वा तृणमुष्टि स्पर्शनवती मूदतरुणशुभां पुरतः स्थित्वन वाच भापते प्रमुदितहृदयः ।। ५२ ॥ यदि ताव केमि लभ्यते पदवरममृतं योधी उत्तम शान्त दुर्दशा पुरिमजिनपथः । तिष्टतु ताव महागुणोदघे अपरिमितयशा अहमेव प्रथमे र्नु युध्यमि पदवरमृतम् ॥ ५३ ॥ नैपो स्वस्तिक बोधि लभ्यते तृणवरशयनैः संचरित्वा बहुकल्प दुष्करी व्रततप विविधा । प्रज्ञापुण्यउपायउद्गतो यद भवि मतिमा तदै पश्वामिन व्याकरोन्ति मुनयो भविष्यसि विरजः ॥ ५४ यदि बोधि इय शक्यु स्वस्तिका परजनि ददितुं पिण्डीकृत्य ददेर्य प्राणिनां म भवतु विमतिः । यद बोधी मय प्राप्त जानसी विभजमि अमृत आगल्या ऋणु धर्मयुक्त व भविष्यसि विरजः ॥ ५५ ॥ गृहीत्वा तृणमुष्टि नायकः परमसुमृदुकां सिंहाहंसगतिश्च प्रस्थित' प्रचलित धरणी। देवा नागर्गणाः कृताञ्जली प्रमुदितमनस. अथा मारवलं निहत्ययं स्पृशिष्यति अमृतम् ।। ५६॥ इति हि भिक्षवो बोधिसत्त्वस्य चोविवृक्ष पसंक्रामतोऽशीतिबोधिवृक्षसहस्राणि देवपुत्रश्च 25 बोधिसत्वैश्च मण्डितान्यभूवन् -- इह निपद्य बोधिसत्त्रो बोधि प्राप्स्यत्यभिसंभोत्स्यत इति । सन्ति तत्र केचिद्वोधिवृक्षाः पुप्पमया योजनशतसहस्रोद्विद्धाः । केचिद् बोधिवृक्षा गन्धमया द्वियोजनशतसहस्रोद्विद्धाः । केचिद्वोधिवृक्षाश्चन्दनम्यास्त्रियोजनशतसहस्रोद्विद्वाः । केचिद्बोधिवृक्षा 15 L288 20 R36 १R अनन्तर for अनुत्तर २ तृण केचि for तृणकेभि. ३ र विछता for तिष्तु. ४ Rom, नु. After St 53 R adds बोधिसत्त्व आह. ५R एषा for नेपा. ६ चरित्या for अचरित्वा. र तत्पश्चात् for तद पश्चात्, ८R च देय पाणिना for ददेय प्राणिनां ९R 'गणे for "गणाः. १. R क्षमूलमुप for 'वृक्षमुप'. १R पञ्चयोजन for योजन'. १२ R "सहस्राव्यप्युचस्त्वेन for 'सहस्रोद्विद्धा ·L289 5 10 २१० ललितविस्तरे वस्त्रमया पश्चयोजनशतसहस्राण्युचैत्वेन । केचिद्बोधिवृक्षा रत्नमया दशयोजनशतसहस्राण्युध स्वेन । केचिद्वोधिवृक्षा सरत्नमया दशयोजनकोटिनयुतशतसहस्राण्युश्चेस्त्वेन । केचिद्योधिवृक्षा रत्नमया कोटिनयुतशतसहस्रमुद्विधा । सर्वेषु तेषु बोधिवृक्षरेषु यथानुरूपाणि सिंहासनानि प्रज्ञप्तान्यभूनन् नानादिव्यदृष्यसस्तृतानि । पचिद्वोधिवृक्षे पद्मासनं प्रज्ञप्तमभूत् , कचिद्गन्धासनम्, कचिन्नानाविधरत्नासनम् । बोधिसत्यश्च ललितव्यूह नाम समाधि समापद्यते स्म । समनन्तर- समापनस्य च वोधिसत्वस्येम ललितव्यूह नाम बोधिसत्त्वसमाधिम् , अथ तत्क्षणमेव बोधिसत्त्व सर्वेषु च तेषु बोधिवृक्षमुलेषु सिंहासने सनिपण्ण सदृश्यते स्म लक्षणानुव्यञ्जनसमलकृतेन कायेन । एकैसाथ बोधिसत्त्वो देवपुत्रैश्चैव सजानीते स्म-ममैव सिंहासने बोधिसत्त्वो निषण्णो नान्येषामिति । यथा च ते सजानते स्म- तथास्यैय ललितव्यूहस्य बोधिसत्त्वसमाधेरनुभावेन सर्व- निरयतिर्यग्योनियमलोकिका सर्वे देवमनुष्याश्च सर्ने गत्युपपन्ना सर्वसत्वा बोधिसत्व पश्यन्ति स्म बोधिवृक्षमूले सिंहासने निषण्णम् ॥ अथ च पुनहींनाधिमुक्तिकाना सत्याना मतिपरितोपणार्थ बोधिसत्त्वस्तृणमुष्टिमादाय येन बोधिवृक्षस्तेनोपसकामत् । उपसक्रम्प बोधिवृक्ष सप्तकृत्व प्रदक्षिणीकृत्य स्वयमेवाभ्यन्तराय बहिर्मुल समन्तभद्र तृणसस्तरण सस्तीर्य सिंहबच्छूरवद्बलवदृढवीर्यवत्स्थामवन्नागवदैश्चर्ययत्स्वयमू- 15 वज्ज्ञानिवदनुत्तरवद्विशेषवदभ्युदतवद्यशोवत्कीर्तिवदानवच्छीलवत्क्षान्तिवीर्यपद्धयानवत्प्रज्ञावज्ञानव स्पुण्यवन्निहतमारप्रत्यर्थिकवत्सभारवत्पर्यङ्कमाभुज्य तस्मिंस्तृणसस्तरे न्यपीदत् प्राडुख ऋजुकाय प्रणिधाय' अभिमुखा स्मृतिमुपस्थाप्य । ईदृश च हैढ समादानमकरोत् - इहासने शुष्यतु मे शरीर त्वगस्थिमास प्रलय च यातु । अप्राप्य बोधि बहुकल्पदुर्लभा नैवासनात्कायमतश्चलिप्यते ॥ ५७ ॥ इति ॥ R362 20 ॥ इति श्रीललितविस्तरे बोधिमण्डगमनपरिवर्तो नाम एकोनविंशतितमोऽध्याय ।। १R दिव्यपुष्प for दृष्य २R बोधिसमाधिम् for योधिसत्त्वसमा ३ ' for Ek ·ललितविस्तरे L299 R365 10 सो एपो वरलक्षणो हितकरो नारायणस्थामवान् बोलमुपागतो गुणधरस्तस्यैप पूजा वृता ॥ २ ॥ इति ।। अथ खलु पश्चिमाया दिशश्चम्पकवाया लोकधातो पुष्पावलिवनराजिकुसुमिता भिज्ञस्य तथागतस्य बुद्धक्षेत्रादिन्द्रजाली नाम बोधिसत्यो महासत्वस्तया प्रभया सचोदित सन् 6 गणनासमतिकान्तैर्बोधिसत्त्वै परिवृत पुरस्कृतो येन बोधिमण्डो येन च बोधिसत्त्वस्तेनोप जगाम । उपेत्य च बोधिसत्वस्य पूजाफर्मणे सर्वावन्त मण्डलमात्रमेकरत्नजालेन सछादयति स्म । तत्र दशसु दिक्षु देवनागयक्षगन्धर्वा परस्परमेवमाहु - कस्यायमेवरूपो प्रभाव्यूह इति' । अथ तस्मादत्नजालादिय गाथा निश्चरति स्म - रत्नाकरो रतनत रतित्रिलोके रत्नोत्तमो रतनकीर्ति रत सुधर्मे। रत्नानि त्रीणि न च छेस्पति वीर्यप्राप्त सो बोधि प्राप्स्यति वरोमिय तस्य पूजा।३॥ इति ॥ अथ खळूत्तरस्या दिशि सूर्यावर्ताया लोकधातोश्चन्द्रसूर्यजिह्मीकरप्रभस्य तथागतस्य बुद्धक्षेत्रायूहराजो नाम बोधिसत्वो महासत्त्वस्तया प्रभया सचोदित सन् गणनासमति क्रान्तैबोधिसत्वै परिवृत पुरस्कृत येन बोधिमण्डो येन च बोधिसत्वस्तेनोपसकामत् । उपसक्रम्य बोधिसत्वस्य पूजाफर्मणे यावन्तो दशसु दिक्षु सर्वलोकधातुपु बुद्भक्षेत्रगुणव्यहास्तान् सर्वास्तस्मिन् मण्डलमात्रे सदर्शयति स्म । तत्र केचिद्बोधिसत्वा एवमाहु - कस्येम एवरूपा व्यूहा अथ तेभ्य सर्मव्यूहेभ्य इय गाथा निश्चरति स्म -- कायो येन विशोधित सुबहुश पुण्येन ज्ञानेन च येता वाच विशोधिता व्रततपै सत्येन धर्मेण च । चित येन विशोधित हिरिधृती यारण्यमैया तथा सो एपो द्रुमराजमूलुपंगत शाक्यर्षभ पूज्यते ॥ ४ ॥ इति ॥ अथ खल्ल पूर्वदक्षिणस्या दिशो गुणाकराया लोकधातोर्गुणराजप्रभासस्य तथागतस्य बुद्धक्षेत्रागुणमति म बोधिसत्वो महासवस्तया प्रभया सचोदित सन् गणनासमतिकान्तैोधिसत्वै L. 200 25 परिवृत पुरस्कृतो येन बोधिमण्डो येन च बोधिसत्वस्तेनोपमरामत् । उपसाम्य बोधिसत्वस्य पूजार्मणे सगुणव्यूह कूटागार तस्मिन् मण्डलमात्रेऽभिनिर्मिमीते स्म । तस्य ते परिवारा एवमाह -वस्यायमेवरूप कूटागारव्यूह । ततश्च कुटागारादिप गाया निश्वरति स्म- पस्य गुण सतत गुणगधिका भोन्ति सुरासुर यक्ष महोरगा। 15 P 20 R360 Rom झी २R रलकेतु ३ रनीति for रतन' रोमि for परामिय ५R उत्तरस्य Pret for at for FREETIT for Fatory UR para for Rag for 77 मन्ति for मेसि ·5 10 6 बोधिमण्डव्यूहपरिवतों विंशतितमः । २१३ सो गुणवान् गुणराजकुलोदितो बोधिविटपे उपविष्टु गुणोदधिः ।। ५ ।। इति ।। अथ खल दक्षिणपश्चिमाया दिशो रत्नसंभवाया लोकधातो रत्नयटैस्तथागतस्य बुद्धक्षेत्रा- द्रनसंभवो नाम बोधिसत्त्वो महासत्त्वस्तया प्रभया संचोदितः सन् गणनासमतिकान्तैर्बोधिसत्वैः परिवृतः पुरस्कृतो येन बोधिमण्डो येन च बोधिसत्त्वस्तेनोपसंक्रामत्। उपसंक्रम्प बोधिसत्त्वस्य पूजा- कर्मणे अप्रमेयासंख्येयान् रत्नव्योमकांस्तस्मिन्मण्डलमात्रेऽमिनिर्मिमीते स्म । तेभ्यश्च रत्नव्योम- केम्य इयं गाथा निश्चचार- त्यक्ता येन ससागरा वसुमती रत्नान्येयोऽनेकशः प्रासादाश्च गवाक्षर्मिकबरा युग्यानि यानानि च । व्योमालंकृत पुप्पदाम रुचिरा उद्यान कूपा सभा हस्ता पाद शिरोत्तमागनयनाः सो बोधिमण्डे स्थितः ॥ ६॥ इति ॥ अथ खलु पश्चिमोतरस्या दिशो मेघवत्या लोकधातोर्मेवराजस्य तथागतस्य बुद्धक्षेत्रा- न्मेषकूटाभिगर्जितस्वरो नाम बोधिसत्त्वो महासत्वस्तपा प्रभया संचोदितः सन् गणनासमति- प्रान्तैोधिसत्वैः परिवृतः पुरस्कृतो येन बोधिमण्डो येन च बोधिसत्त्वस्तेनोपसंक्रामत् । उपसंक्रम्य बोधिसत्त्वस्य पूजाकर्मणे कालानुसार्यगुरुमेघमभिनिर्मायोरगसारचन्दनचूर्णवर्ष तस्मिन् मण्डल- 15 मात्रेऽभिप्रवर्षति स्म । तस्माच्च कालानुसारिमेघमण्डलमात्रादियं गाथा निश्चरति स्म धर्मामेघ स्पुरित्व सर्वत्रिभवे विद्याधिमुक्तिप्रभः सद्धर्म च विराग वर्षि अमृतं निर्वाणसंप्रापकम् । सर्वा रागकिलेशबन्धनलता सो वासना छेत्स्यति ध्यानीबलइन्द्रियैः कुसुमितः श्रद्धाकरं दास्यते ॥ ७ ॥ इति ॥ अथ खल्त्तरपूर्वस्या दिशो हेमजालप्रतिछन्नाया लोकधातो रलच्छवाभ्युद्गतात्रभासस्य तथागतस्य बुद्धक्षेत्राद्धेमजालालंकृतो नाम बोधिसत्त्वो महासवस्तयाप्रभया संचोदितः सन् गणना. समतिक्रान्तैर्बोधिसत्वैः परिवृतः पुरस्कृतो येन बोधिमण्डो येन च बोधिसत्वस्तेनोपसंक्रामत् । उपसंक्रम्य बोधिसत्त्वस्य पूजाकर्मणे सर्वेषु तेधु कूटागारेषु रत्नव्योमकेषु द्वात्रिंशल्लक्षणसमलंकृतान् बोधिसत्वविग्रहानभिनिर्मिमीते स्म । सर्वे च ते बोधिसत्वविग्रहा दिव्यमानुष्पकपुष्पदामपरिगृहीता 28_R 368 येन बोधिसत्वस्तेनाभिनतकायास्तानि पुष्पदामान्यभिप्रलम्बयन्ति रूप । ते इमां गाथामभापन्त येन बुद्धनयुता स्तक्ति पूर्व गौरवेण महता जनिय श्रद्धाम् । ब्रह्मयोषवचनं मधुरवाणि बोधिमण्डोपगतं शिरसि बन्दे ॥ ८॥ इति ॥ 4294 20 १R न्यथानेकशः for 'न्यथोने. २R युग्माश्चयानानि for युग्यानि या. ३R पर्जितेश्वरो for "तस्वरो. R'चूर्णमभिप्रवर्षति for 'चूर्णवपं तस्मिन्मण्डलमामि. ५R m. पूर्व.

·4295 - 10 R369 २१४ ललितविस्तरे अथ खल्वधस्ताद्दिशः समन्तविलोकिताया लोकधातोः समन्तदर्शिनस्तथागतस्य युद्धक्षेत्राद्नगर्भो नाम बोधिसत्त्वो महासत्वस्तया प्रभया संचोदितः सन् गणनासमतिक्रान्तै- बोधिसत्वैः परिवृतः पुरस्कृतो येन बोधिमण्डो येन च बोधिसत्वस्तेनोपसंक्रामत् । उपसंक्रम्य बोधि- सत्त्वस्य पूजाकर्मणे तस्मिन् वैदूर्यमयमण्डलमात्रे जाम्बूनदसुवर्णपद्मान्यभ्युद्गतान्युपदर्शयति स्म । 5 तेषां च पद्मानां कर्णिकावर्धकायिका नायौं वर्णरूपसंपन्नाः सर्वालंकारप्रतिमण्डिता उपदर्शयति रुम । वामदक्षिणे पाणिभिर्हर्षकटककेयूरसुवर्णसूत्रमुक्ताहारादिविविधाभरणपरिगृहीताः पुष्पपट- दामानि चामिप्रलम्बयन्त्यो येन बोधिमण्डो येन च बोधिसत्त्वस्तेनोपर्यभिनतकायाः । ताश्चेम माथामभाषन्त यो ओनमिष्ट सदा गुरूणां बुद्धश्रावकप्रत्येकजिनानाम् । निर्माणसुशील सदोजु प्रष्ठो तस्या ओनेमथा गुणधरस्य ॥९॥ इति ॥ अथ खड़परिष्टादिशो वरगगनाया लोकधातोर्गणेन्द्रस्य तथागतस्य बुद्धक्षेत्राद्गगनगञ्जो नाम बोधिसत्त्वो महासत्त्वस्तया प्रमया संचोदितः सन् गणनासमतिक्रान्तैर्बोधिसत्वैः परिवृतः 15 पुरस्कृतो येन बोधिमण्डो येन च बोधिसत्वस्तेनोपसंक्रामत् । उपसंक्रम्य बोधिसत्वस्य पूजाकर्मणे गगनतलस्थ एव यावन्तो दशसु दिक्षु सर्वयुद्धक्षेत्रेष्वदृष्टाश्रुतपूर्वाः सन्ति पुप्पधूपगन्धमाल्य- विलेपनचूर्णचीवरवस्त्रालंकारछत्रध्वजपताकावैजयन्तिरत्नमणिकनकरजतमुक्ताहारहयगजरथपत्ति- वाहनपुष्पवृक्षपत्रपुष्पफलदारकदारिफा देवनागयक्षगन्धर्वासुरगरुडकिलरमहोरगशमनहालोकपाल- मानुष्यामानुपाणां सर्मा गगनतलान्महान्तं पुष्पवर्षमभिवर्षन्ति स्म सर्वसत्वप्रीतिसुखसंजननं च । 20 न च कस्यचित्सत्त्वस्य भयं चोत्पीडां वा करोति स्म । तवेदमुच्यते पेयालमेष दिशतासु जिनौरसा ये "संजितुं हितकरं अनुप्राप्त बोधिम् । तेषां पियूहनमविक्रमसुकमाणां ओपम्यमान निशृणोय जिनौरसानाम् ॥ १० ॥ के चागता नभसि मेव व स्तनन्तो हारा सहननयुतानि प्रटम्ययन्तः। के चागता मसुटरत्नविलम्बचूटाः पापं विमान गगने उपदर्शयन्तः ॥ ११ ॥ - 1230 25 १R'दक्षिfor दक्षिणे. २R भरणनि for 'मरण'. २R माननिट. YR पदोबत for Hirm.५Rधानमया. | Rom, भानुप्मा'. अभिषयन्ति Rom.पुणे', Rशिताय. • मा lor "जि.

·योधिमण्डन्यूहपरिवतो विंशतितमः। २१५ R370 10 के चागता धरणिसिंह इवा नदन्तः शून्यानिमित्तप्रणिधीरवमुञ्चमानाः। के चागता यय वृपा अभिनन्दमानाः न च दृष्टपूर्व रुचिराणि क्षिपन्ति पुण्यां ॥ १२ ॥ के चागता नभसि सार इवा रवन्तो वर्णासहस्र स्त्रकि आत्मनि दर्शयन्तः । के चागता शशिरिवा गगने सुपूर्णाः सुगतात्मजस्य गुणमालमुदीरयन्तः ॥ १३ ॥ के चागता रविवि प्रभ मुश्चमानाः सर्वाणि मारभवनानि करोन्ति जिह्मा । के चागता विमलकेतु यथेन्द्रयष्टयः संभारपुष्यनिचितास्तहि बोधिमण्डे |॥ १४ ॥ केचित्क्षिपन्ति गगनान्मणिरत्नजाला चन्द्रा सुचन्द तथ बाल विरोचमाना । मान्दारवा सुमनवार्षिकचम्पदामा संबोधिसत्व द्रुमराजस्थिते क्षिपन्ति ॥ १५ ॥ के चागता धरणि कम्पयमान पद्भ्यां संकम्पिता वसुध प्रीतिकरी जनस्य । के चागता अहिय मेरु करेतलेमिः उत्सृष्टपुष्पपुट संस्थित अन्तरीक्षे ॥ १६ ॥ के चागताश्चतुरि सागर गृह्य मूर्धा उत्सृष्ट सिश्चि वसुधां वरगन्धतोथैः । के चागता रतनयष्टि गृहीत्व चित्रं संबोधिसत्त्वमुपदर्शय स्थित्व दूरे ॥ १७ ॥ के चागता भविय ब्रह्म प्रशान्तरूपाः शान्ता प्रशान्तमनसः स्थित ध्यानध्यायी। रोमेभि तेष स्वरु निश्चरते मनोज्ञ मैत्रीउपेक्षकरणामुदिताप्रमाणा ॥ १८ ॥ के चागता मस्त शक इवा येथैव देवैः सहस्रनयुतैश्च पुराकृतास्ते । 15 R371 L297 20 25 १R नर्दमानाः for नन्द. २ खन्ते. ३R चम्पकमाल्यदामा for वार्पिकचम्पदामा. ४ R चतुर for चतुरि. ५ तथैव for यथैव.

·ललितविस्तरे R372 5 L298 10 उपगम्य बोधिवेटु गृह्य कृताञ्जलीमिः शोभिलग्न मणिरत्न क्षिपन्ति चित्रा ॥ १९ ॥ के चागताश्चतुदिशा च यथैव पाला गन्धर्वराक्षसपरीवृत किनरेभिः। विद्युत्स्फुटान्त कुसुमानि प्रवर्षमाणाः गन्धर्वकिनरस्तेन स्तुवन्ति वीरम् ॥२०॥ के चागताः कुसुमितां प्रगृहीत्व वृक्षान् सफलां सपुष्पवरगन्ध प्रमुञ्चमानां । जातेषु तेषु स्थित बुद्ध शुद्धकायाः अवलम्बमान प्रतिमण्डि क्षिपन्ति पुष्पा ॥ २१ ॥ के चागताः कुसुमिताः ऍडिनी गृहीत्वा पद्मोत्पलैः कुसुमितैस्तथ पुण्डरीकैः । द्वात्रिंशलक्षणधराः स्थित पदागर्भ स्तविष्ट अलिप्तमनसं विदु बोधिसत्वम् ॥ २२ ॥ के चागता विपुलकाय तथैव मेरु स्थित्वान्तरीक्ष स्वकमात्मनमुत्सृजन्ति । उत्सृज्यमात्र भविया नत्रपुष्पदामाः संछादयन्ति त्रिसहलि जिनस्य क्षेत्रम् ॥ २३ ॥ के चागता उभयचक्षुपि कल्पदाह संदर्शयन्त विभवं तथ संभवं च । तेषां शरीरि बहुधर्मसुखा रणन्ति तां श्रुत्व सत्त्वनयुता प्रजहन्ति तृष्णाम् ॥ २४ ॥ के चागता रतिकिनरतुल्यघोषाः बिम्बोष्ठचावदनाः परिपूर्णवक्त्राः। कन्या यः सुअलंत चित्रहाराः प्रेक्षन्त या सुरगणा न लभन्ति तृप्तिम् ॥ २५ ॥ के चागता वजिरकाय इवा अमेया. हेष्टा पधचरणः प्रतिमाहामाणाः । R373-15 20 25 1R बोधिरिट प्र for बोधिवट एन. २R शोभि for शामि'. २R मन्तित for 'मण्डि YR पदिनी: for पुद्धिनी- ५ दर्शयन्ति. ६R'मु for 'मुगा. रचित' for रमित ER THE TOT 47. S Rea for art', 1. RAFAT for art.

·२१७ R 374 L299 5 घोधिमण्डव्यूहपरिवतो विंशतितमः। के चागता रविरिया शशिपूर्णवक्त्राः ज्योत्स्नाकराः प्रमकरा हतक्लेशदोपाः ॥ २६॥ के चागता रतनमण्डित रत्नपाणी संगदयित्व बहुक्षेत्रसहलकोट्यः । वर्षन्ति रत्नवर पुष्प सुगन्धाधा संतोपणार्य बहुसत्वहितं सुखार्यम् ।। २७॥ के चागता महति धारणि रनकोशाः रोमेभि सूत्रनयुतानि प्रभाषमाणाः। प्रतिभानवन्त मतिघन्त सुबुद्धिवन्तो मत्तप्रमत्तजनतां प्रतिबोधयन्तः ॥ २८ ॥ के चागता पहिय मेरि यथैव मेर आकोट्यमानु गगने सुमनोज्ञघोषाम् । यस्या वं दर्शदिशे बजि क्षेत्रकोट्या अधावबोद्धभमतं अनुबुद्धि शास्ता ॥ २९ ॥ इति ॥ 10 ॥ इति श्रीललितविस्तरे बोधिमण्डव्यूहपरिवर्तो नाम विंशतितमोऽध्यायः ।। 15 ·R375 5 L300 10 मारधर्पणपरिवर्त एकविंशः। इति हि मिक्षवो बोधिसत्वैश्वेमै एवंरूपा व्यूहा बोधिसत्वस्य पूजाकर्मणे बोधिमण्डेऽभि- संकृता अभूवन् । स्वयं च बोधिसत्वो यावन्तो दशसु दिश्वतीतानागतप्रत्युत्पन्नानां बुद्धानां भगवतां सर्वबुद्धक्षेत्रेषु बोधिमण्डालंकारव्यूहास्तान् सर्वास्तस्मिन् बोधिमण्डे संदर्शयति स्म । अथ खलु भिक्षवो बोधिमण्डनिपण्णस्य बोधिसत्त्वस्यैतदभवत् -- इह खल कामधातौ मारः पापीयानधिपतिरीश्वरो वशवर्ती । नैतन्मम प्रतिरूपं भवेद्यदहं तेनाविदितोऽनुत्तरी सम्यक्संबोधिममिसंयुध्येयम् । यन्वहं मारस्य पापीयसः संचोर्दनं कुर्याम् । तस्मिन् विजिते सर्वे कामावचरा देवादयो निगृहीता भविष्यन्ति । ततश्च मारपर्पदः पूर्वावरोपितकुशलमूला मारकायिका देवपुत्रास्ते मम सिंहविक्रीडितं दृष्ट्वा अनुत्तरायां सम्यक्संबोधौ चित्तमुत्पादयिष्यन्ति॥ अथ खलु भिक्षवो बोधिसत्त्व एवमनुविचिन्त्य तस्या वेलाया भ्रूविवरान्तरादूर्णा- कोशात् सर्वमारमण्डलविध्वंसनकरी नामैकां रश्मिमुर्देसृजत् । यया रहग्या सर्वस्मिंत्रि- साहस्रमहासाहस्रलोकधातौ सर्वमारभवनान्यवभास्य जिह्मीहत्तानि संप्रकम्पितानि चाभूवन् । सर्वश्वायं त्रिसाहस्रमहासाहस्रलोकधातुर्महतावभासेन स्फुटोऽभूत् । तस्याश्च प्रभाया मारः पापीयानिदमेवं रूपं शब्दमश्रौषीत् - कल्पौधचीर्णचरितो ह्येभिशुद्धसत्त्वः शुद्धोदनस्य तनयः प्रविजह्य राज्यम् । सो निर्गतो हितकरो ह्यमृताभिलापी बोधिद्रुमं ह्युपगतोऽद्य कुरु प्रयत्नम् ॥ १ ॥ सो तीर्ण आत्मन परानपि तारयेया मोचेप्यते स च परा स्वयमेव मुक्तः । आश्वासप्राप्त स परानपि चाश्चसेया निर्वापयिष्यति परा परिनिर्वृतश्च ॥ २॥ शून्यां करिष्यति अपायत्रयोऽप्यशेषां पूर्णा करिष्यति पुरा सुरमानुपाणाम् ।। ध्यानानभिज्ञ परमं अमृतं सुखं च दास्यन्यसौ हितसरी अमृतं स्मृशिया ।। ३ ।। शून्यं करिष्यति पुरं तर कृष्णबन्धो अबको यलो वडरिरीनु अत्यपश्यो। . है -R376 15 20 1301 25 TRAKT for SIST. 3 Rom.goat. I Rial. YRFITT for . "REA lor. Rriten for al. vRanfata for RgA for sil Rमराये for ये बये R भासा अपक्ष'..

·मारधर्षणपरिवर्त एकविंशः। R377 । 4302 न ज्ञास्यसे क नु बेजामि करोमि किंवा यद धर्मवर्षमभिवर्षि स्वयं स्वयंभूः॥ ४ ॥ इति ॥ इति हि भिक्षयो मारः पापीयानाभिः संचोदनाभिर्गाथाभिः संचोदितः सन् द्वात्रिंशदाकार स्वममपश्यत् । कतमद् द्वात्रिंशदाकारम् ! तद्यथा-तमसाकुलं च स्वभवनमपश्यत् । रजसाकुलं चाकीर्णशर्करैकठल्यं च स्वभवनमपश्यत् । भीतत्रस्तोद्विसं दिशो दश प्रपलायमानं चात्मान- 5 मपश्यत् । विभ्रष्टमफुटमपविदंपुण्डलं चात्मानमपश्यत् । शुष्कोष्ठगलतालकं चात्मानमपश्यत् । संतप्तहृदयं चात्मानमपश्यत् । शीर्णपत्रपुप्पफलानि चोयानान्यपश्यत् । अपगतजलाः परिगुप्काश्च पुष्करिणीरपश्यत् । हंसनोश्चममूरफलविङ्ककुणालजीजीवकादींश्च पक्षिगणाञ्छीर्णपक्षानपश्यत् । मेरीशङ्खमृदङ्गपटहनुणववीणावल्ठकीताडसम्पादींश्च वाद्यभाण्डांश्छिन्नविछिन्नान् भूमौ निपतिता- नपश्यत् । प्रियजनपरिवाराश्च मारमुत्सृज्य दीनमुखा एकान्ते गत्या प्रध्यायन्तमपश्यत् । अनमहिषीं 10 च मारिणीं शयनभ्रष्टा धरण्यामुभान्यां पाणिभ्यां शीर्पमभिपीडयन्तीमपश्यत् । ये च ते भारपुत्रा वीर्यवत्तमाश्च बलवतमाश्च तेजवतमाश्च प्राक्त्तमाश्च तं बोधिसत्त्वं बोधिमण्डवराप्रगतं नमस्यन्त एवमपश्यत् । आत्मनीयाश्च दुहिनीर्दा तात हा तातेति क्रन्दन्त्योऽपश्यत् । मलिनचैलगानं चात्मान- मपश्यत् । अत्रकीर्णपांशुशिररकं च पाण्डुर्वर्णमोजोपड़तं चात्नानमपश्यत् । हर्म्यकूटागारगवाक्ष- तोरणांव रजसारकीर्णान् पततोऽपश्यत् । ये चास्य ते सेनापतयो यक्षराक्षसकुम्भाण्डगन्धर्वाधिपतयः, तान् सर्वान् हस्ताशिरसि कृत्वा रोद॑न्तः क्रन्दन्तः पलायमानांचापश्यत् । ये च ते कामावचरेषु देवेषु देवाधिपतयः, तबया- धृतराष्ट्रविरुद्धकविरूपाक्षवैश्रवणशकसुयामसंतुषितसुनिर्मितवश- वर्तिप्रमृतयः, तान् सर्वाशुश्रुषमाणान् मारः पापीयान् सबोधिसत्वाभिमुखानपश्यत् । रणमध्ये चास्यासिर्विकोशो न भवति स्म । विक्रोशन्तमशिवं चात्मानमपश्यत् । स्वेन च परिवारेणात्मानं . परित्यक्तमपश्यत् । मङ्गलपूर्णकुम्भांश्च पतितान् द्वारेऽपश्यत् । नारदं च ब्राह्मणममैङ्गल्यशब्दं 20 श्रावयन्तमपश्यत् । आनन्दितं च दौवारिकमनानन्दशब्दं श्राक्यन्तमपश्यत् । तमसाकुलं च गगनतलमपश्यत् । कामभवननिवासिनी च श्रियं रुदन्तीमपश्यत् । स्वैमैश्वर्यं चीनैश्चर्यमपश्यत् । स्वपक्ष चापक्षमपश्यत् । मणिमुक्ताजालानि च तूणीभूतानि छिनभिन्नपतितान्यपश्यत् । सर्व च मारभवनं प्रचलितमपश्यत् । वृक्षाञ्छियमानान्नि'हांश्च पततोऽद्राक्षीत् । सर्वच मारसेनाव्यूहमभि- मुखं पात्यमानमपश्यत् ॥ इति हि भिक्षव एवं द्वात्रिंशदाकारं मारः पापीयान् स्वप्नमपश्यत् । स प्रतिबुद्धः सन् भीतस्त्रस्तः संविग्नः समन्तर्जन संनिपात्य सबलपार्पद्यसेनापतिदौवारिकसंनिपतितांश्च तान् विदित्वा आभियाभिरभ्यभाषत्- R 378 15 L 25 . १R प्रजाति करोषि for प्रजामि करोमि. २R शर्कराकटिल for शर्मरकळल्य, ३R मालिनी for मारिणी. Y Rom प्रज्ञायत्तमाघ, ५R'दुर्वर्ण for 'दुर्बल'. ६ R रुदतः क्रन्दतः for रोदन्तः क्रन्दन्तः. UR om. देवेषु. ८ R°वैश्रमण for "वैश्रवण'. ९R द्वारपतितान् for पतिता द्वारे. १० मानल्य for अमाल्य. ११R अनानन्दं for अनानन्द'. १२ स्वानैश्वर्य for स्वमै . १३R चैश्वर्यनष्टान् for पानश्वर्यम्. १४ R कृष्णीभूतानि for तूष्णी'. १५R छिनविच्छिनानि भूमौ पति for छिन्नभिन्नपति'. .

·२२० ललितविस्तरे R379 1303 5 15 10 15 दृष्ट्रान तां स सुपिनां नमुची दुखातों आमन्त्रयाति सुत येऽपि च पारिपद्या। सेनापतिं नमुचि सिंहहनुश्च नाम्ना . सर्वेष तेष परिपृच्छति कृष्णबन्धुः ॥ ५ ॥ गाथामि गीतरचितोऽद्य श्रुतोऽन्तरीक्षा- छाक्येषु जातु वरलक्षणचित्रिताः। पडर्प दुष्करवतानि चरित्व घोरा बोधिद्रुमं ह्युपगतः प्रकुरुव यत्नम् ॥ ६ ॥ सो, चेद्विबुद्ध स्वयमेव हि बोधिसत्त्वो बहुसत्वकोटिनयुतानि विबोधपेत । शून्य करिष्यति स मे भवनं शेष यद लप्स्यते ह्यमूतु स्पर्शनशीतिभावम् ॥ ७ ॥ हन्त व्रजाम सहिता महता बलेन घातेम तं श्रमणु एकु द्रुमेन्द्रमूले । उद्योजयध्व चतुरङ्गिणि शीघ्र सेना यदि इच्छया मम प्रियं म चिरं करोथ ॥ ८ ॥ प्रत्येकबुद्धभि च अर्हभि पूर्ण लोको निर्वायमाणु न बलं मम दुर्बलं स्यात् । सो भूयु एकु जिनु भेष्यति धर्मराजो गणनातिवृत्तु जिनवंशु न जातु छियेत् ॥९॥ अय खल मिक्षवः सार्थवाहो नाम मारपुत्रः स मारं पापीयांसं गायोभिरध्यभाषत् -- किं तात भिन्नवदनोऽसि विवर्णवको हृदयं समुंगवति वेधति तेऽमङ्गम्। किं ते श्रुतं अथव दृष्टु भणाहि शीघ्र ज्ञास्याम तत्वतु विचिन्त्य तथा प्रयोगम् ॥ १०॥ निर्माणु मारु अपची शृणु मह्य वत्स पाप मि दृष्टु सुपिनं परम सुघोरम् । भापेय समिह परदि अघ शे संहिता शितितले प्रपैतेयु यूयम् ॥ ११॥ Recान for यान. २ R सपु वेषु for सर्वेष वेष. २R लाविचित्रिता: for "विनितारा. Y Ring for रोपेर, ५R यदिs tor यदि इच्छ. ६R 'युद्ध अर्हति च for 'युद्धभि भईभि. Relor eो. गगनाम्यता for 'नातिनु. १R गायया' for गायाभिरप्प. ५. नुस्त for समुपति. 1Rom. हे. १२R प्रपतेय. R380 20 - L301 25 ·मारधर्पणपरिवर्त पकविंशः। २२ सार्थवाह आह- R381 रणकालि प्राप्ति यदि नाम जयो न दोपः तत्रैव यस्तु निहतो भवते स दोपः। स्वप्नान्तरे तु यदि ईदृश ते निमित्ता श्रेयो उपेक्षे म रणे परिभानु गच्छेत् ॥ १२ ॥ ज मारोपवीत्- व्यवसायबुद्धि पुरुषस्य रणे प्रसिद्धि अवलम्व्य धैर्य सुकृतं यदि नो जयं स्यात् । का तस्य शक्ति मम दृष्टि सपारिपद्य नोत्थातु मा चरणे शिरसा प्रपत्तुम् ॥ १३ ॥ 10 सार्थवाह आह- 15 L305 R382 विस्तीर्णमस्ति हि बलं च सुदुर्बलं च अस्त्येक शूरु बलवांश्च रणंजश्च । खद्योतकर्यदि भवेत्रिसहस्र पूर्णा एको रविप्रेसति निष्प्रभतां करोति ॥ १४ ॥ अपि च । यस्य मानश्च मोहश्च मीमासा च न विद्यते । विलोमे यदि विद्वांसो नासौ शक्यश्चिकित्सितुम् ॥ १५ ॥ इति हि भिक्षयो मारः पापीयान् मार्यवाहस्य वचनमकृत्वा महतीं चतुङ्गिनीं सेनामुधोजयति स्म महाबलरणशौण्डा' भीषणा रोमहर्पणीमदृष्टाश्रुतपूर्वां देवमनुष्यैर्बहुविधमुख- 20 विकारकोटिनयुतशतसहस्रविकारप्रकारा मुजगशतसहस्रकरचरणकुटिलपरिवेष्टितशरीरां असिधनु- शरशक्तिोमरकुठारपष्टिसभुशुण्डिमुसलदण्डपाशगदाचवकणयधरां वरवर्मकवचेवामितशरीरा विपरीतशिर.करचरणनयनां ज्वलितशिरोनयनवदनां दुःसंस्थितोदरपाणिपादमुग्रतेजोवदनां परमविकृतवदनदर्शनां विकरालविकृतदंष्ट्रय घनब विपुलमलम्बजिह्वां सुण्डिककिलिङ्गसदृशजिह्वा ज्वलनसदृशकृष्णसर्पविषपूर्णरक्तनेत्राम् । केचिद्धि ताशीविषान् यमन्ति स्म । केचित्करतलै 25 राशीविषान् परिगृह्य भक्षयन्ति स्म । गरुडा स सागरादयुंक्षिप्य केचिन्नरमांसरुधिरकरचरण- शिरोयैकदन्त्रपुरीपादीश्च भक्षयन्ति स्म । केचिज्वलितपिङ्गलकृष्णनीलरक्तकदुकरालविचित्र- रूपाः । केचिद्विकृतकूपप्रचलितोत्पाटितविकृतम्टाक्षाः । केचित्परिवृत्तचलितविकृतनयनाः । १R उपेक्षण for उपेक्ष म. २R विलोमयति for विलोम यदि ३ र भीषणिक for भीषणां. ४R पप्रपाणपराम्बरचर्म for 'वाणयधरा वरवर्मक. ५ Rom. 'वचं. ६Rom. 'बहु'. Rकिसल्क for विलिङ्ग, RJ for तन. १R अत्युक्षिप्य for अभ्यु १• Rशिरोपकृत्त for शिरोयकंद.

·L306 R383 २२२ ललितविस्तरे केचिज्वलितान् पर्वतान् परिगृह्य सलीलमपरेषु पर्वतेषु अभिरूदा आगच्छन्ति स्म । केचित्समूलान् वृक्षानुत्पाट्य बोधिसत्वाभिमुखा अभिवावन्ति स्म । केचिदजकणशूर्पकर्णहस्तिकर्णलम्बकर्ण- वराहकर्णाः । केचिद् वृक्कर्णाः । केचिदकोदरिणो दुर्वलकाया अस्थिपडायसंघाटमभिनिर्माय भग्ननासाः कुम्भोदराः करोटपादा उच्छुकत्वग्मांसधिराः छिनकर्णनासाकरचरणनयनोत्तमाझाः । - 5 केचिद्रुधिरपिपासया शिरांसि परस्परं निहन्तन्ति स्म । केचिद्भिन्नविकृतभैरवक्षस्वराः पुपुत्कारपिचुकारपुटपुटप्रवेडितानि कुर्वन्ति स्म । केचिदातुः- आहरत हरतामिहनत हनत वन्धत गृहृत छिन्दत भिन्दत मययतोत्क्षिपत नाशयतेमं श्रमणं गौतमं साध द्रमेणेति युवन्ति स्म । केचिनेरुण्डकशृगालसूकरगर्दभगोहत्यञ्चोष्ट्रखरमहिपशशचमरखड्गशरभनानाप्रतिभयरौद्र - विकृतवक्त्राः । केचित्सिंहव्याघ्रऋक्षवरावानरद्वीपिविडालछागलोरनसर्पनकुलमत्स्यमकरशिशु- 10 मारकूर्मकाकगृधोलकगरडादिसदृशात्मभावाः । केचिद्विरूपरूपाः । केचिदेकशीनी द्विशीर्षा याव- छतसहस्रशीर्याः। केचिदशीर्षाः । केचिदेकभुजा यावच्छतसहस्रभुजाः। केचिदभुजाः। केचिदेक पादकाः । केचिद्यावच्छतसहस्रपादाः । केचिदपादकाः । केचिकर्ममुखनासिकाक्षिनामिस्रोतोभि- राशीविपान्निश्वारयन्ति स्म । केचिदसिधनुशरशक्तिपटिशपरशुचक्रतोमरकणयवज्रभुशुण्डिभिन्दि- पालादीनि नानाप्रहरणानि भ्रामयन्तो नृत्यन्तो बोधिसत्त्वं संतर्जयन्ति स्म । केचिन्नराङ्गुलीरित्या 15 मालागुणान् कृत्वा धारयन्ति स्म । केचिच्छिरोभिरस्थिकरकाञ्छीर्पकटाहकांश्च मालागुणमिव कृत्वा धारयन्ति स्म । केचिदाशीविवपरिवेष्टितशरीराः । केचिच्छीर्षकटाहकान् परिगृह्य हत्यश्चोष्ट्रगोगर्दभ- महिपारूढाः । केचिदधःशिरस ऊर्चपादाः। केचित्तूंचीरोमाणः । केचिद्गोगर्दभवराहनकुलछागलो- रविडालकपिवृकशृगालरोमाणः आशीविषान् वमन्तोऽयोगुडानि निर्गरन्तो धूमकेतू- नुत्सृजन्तो ज्वलितताम्रलोहवर्ष प्रवर्षन्तो विद्युद्वर्षान् क्षिपन्तो वज्राशनिं प्रमुञ्चन्तस्तप्तामयो- 20 वालिका प्रवर्षन्तः कालमेघान् संजनयन्तो वातवृष्टिमुत्पादयन्तः शरमेघवर्षानुत्सृजन्तः कालरात्रिं दर्शयन्तो रावं संजनयन्तो बोधिसत्वमभिधावन्ति स्म । केचित्पाशान् भ्रामयन्तो महापर्वतान् प्रपात- यन्तो महासागरान क्षोभयन्तो लङ्घयन्तो महापर्वतांश्चालयन्तो मेहें पर्वतराज विर्धावन्तः पलायमाना विक्षिपन्तोऽङ्गप्रत्यङ्गानि भ्रामयन्तः शरीराणि हसन्तो महाहास्यानि उरांसि प्रस्फोटयन्तः उरांसि ताडयन्तः केशासि धुन्वन्तः पीतमुखानि च नीलशरीरा ज्वलितशिरस ऊर्चकेशा 25 इतस्ततो वेगेन परिधावन्तो मेरुण्डाक्षाश्च बोधिसत्वं विभीषयन्ति स्म । जीर्णाः स्त्रियश्च रुदन्त्यो बोधिसत्त्वमुपसंक्रम्यैवं वदन्ति स्म - अहो पुत्र, हा मम पुत्र, उत्तिष्ठोत्तिष्ठ, शीघं प्रपलायस्व । राक्षसरूपाः पिशाचरूपाः काणखञ्जदुर्बलाश्च प्रेताः क्षुत्क्षामाक्षा ऊर्चबाहवो विकृतास्याः क्रन्दन्तो भयमुपदर्शयन्तस्त्रासं संजनयन्तो बोधिसत्त्वस्य पुरतोऽभिधावन्ति स्म । तया चैवरूपया मारसेनया समुदितया समन्तादशीतियोंजनान्यायामेन विस्तारेण स्फुटमभूत् । यथा चैकस्य मारस्यैवं कोटीशतानां त्रिसाहस्रपर्यापन्नानां माराणां पापीयसां सेनामिस्तिर्यगूर्व च परिसुटमभूत्॥ १R समूलपृशम् for समूलान् वृक्षान्. २ र अस्थिशफलसंघात" for अस्थिवक्षारसंघाट'. ३R हुईंकार'for फुकुवार. ४R हुलहुलु' for फुलफुलु. ५ स्थूलरोमाणः for सूची'. R384 L307 R385 ६अभिधावन्तःfor विधायन्तः.

·मारधर्षणपरिवर्त एकविंशः। २२३ 5 . 10 L308 15 'तत्रेदमुच्यते पक्षकुम्भाण्डमहोरगरूपाः राक्षसप्रेतपिशाचकरूपाः। यत्तेक लोकि निरूप सुरौवाः सर्वि त निर्मित तत्र शठेभिः ॥ १६॥ एकशिरा द्विशिरा त्रिशिराश्च यावत्सहस्रशिरा बढुवक्त्राः। एकमुजा द्विभुजा त्रिभुजाश्च यावत्सहस्रभुजा बहुभुजाः । एकपदा द्विपदा त्रिपदाश्च यावत्सहस्रपदा बहु अन्ये ॥ १७ ॥ नीलमुखानि च पीतशरीरा पीतमुखानि च नीलशरीराः। अन्यमुखानि च अन्यशरीराः एकमुपागतु किंकरसैन्यम् ॥ १८ ॥ वातु प्रवायति वर्षति वर्ष विद्युसहस्रशतानि पतन्ति । देव गुडायति वृक्ष लुडन्ति बोधिवटस्य न ईर्यति पत्रम् ॥ १९ ॥ वर्षति देव प्रवर्पति वर्ष ओघ वहन्ति जलाकुलभूमिम् । ईदृश भीषणिका बहुराशी यत्र अचेतन वृक्ष पतन्ति ॥ २० ॥ दृष्ट्वा च तानतिभीषणरूपां सर्वि विसंस्थित रूपविरूपा। श्रीगुणलक्षणतेजधरस्या चित्तु न कम्पति मेरु यथैव ॥ २१ ॥ मायसमांस्तथ स्वप्नसमांश्च अभ्रनिभा समुदीक्षति धर्मा। ईदृश धर्मनपं विमृपन्तो सुस्थितु ध्यायति संस्थितु धर्मे ॥ २२ ॥ १R यन लिफि for यत्ता लोफि. २R बहु अन्ये for बहुवश्वाः, ३R एवम् for एकम्, कम्पित tor वमति, R386 20 25 R387 ·२२४ ललितविस्तरे . 5 यस्य भवेते अहं ति ममेति भाव समुयि तत्वनिविष्टाः। सो विभियादर्बुद्धेः स्थितु ग्राहे आत्मनि संभ्रमि गच्छ निरीक्ष्य ॥ २३ ॥ शाक्यसुतस्तु स्वभावमभावं धर्म प्रतीत्य समुत्थित बुद्धा । गगनोपमचित्तु सुयुक्तो न भ्रमते सबलं शेढ दृष्ट्वा ॥२४॥ इति हि भिक्षवो मारस्य पापीयसः पुत्रसहस्रम् । तत्र ये मारपुत्रा बोधिसत्वेऽभिप्रसन्नाः 10 सार्थवाहपूर्वगमाः, ते मारस्य दक्षिणे पाइँ स्थिता अभूवन् । ये मारपाक्षिकाः, ते वामे पार्थे स्थिता अभूवन् मारस्य पापीयसः । तत्र मारः पापीयांस्तान् स्वान् पुत्रानामन्त्रयते स्म-कीदशेन बलेन वयं बोधिसत्त्वं धर्षयिष्यामः ? तत्र दक्षिणे पार्वे सार्थवाहो नाम मारपुत्रः स पितरं गाथया प्रत्यभाषत्- सुप्तं प्रबोधयितुमिच्छति पन्नगेन्द्र सुतं प्रबोधयितुमिच्छति यो गजेन्द्रम् । सुप्तं प्रबोधयितुमिच्छति यो मृगेन्द्र सुप्त प्रबोधयितुमिच्छति सो नरेन्द्रम् ॥ २५ ॥ वामे पार्थे दुर्मतिर्नाम मारपुत्रः स एवमाह - संप्रेक्षणेन हृदयान्यभिसंस्फुटन्ति लोकेषु सारमहतामपि पादपानाम् । का शक्तिरत्ति मम दृष्टिहतस्य तस्य संजीवितुं जगति मृत्युहतस्य वास्तु ॥ २६ ॥ दक्षिणे मधुरनिधोषो नामाह वृक्षेषु सार क इहास्ति ततो ब्रवीषि दृष्ट्वा भिनन्मि मनुजेप्वय का अवस्था । मेरुं गिरि यदि भिनत्सि निरीक्षणेन नैवास्य तुभ्य नयनेमि हतोन्मिवेरन् ॥ २७ ॥ R388 L309 15 20 25 अपि च । यः सागरं तरितुमिच्छति वै भुजाभ्यां तोयं च तस्य पिवितुं मनुजेश्वसन्तु । शक्यं भवेदिदमतस्तु वदामि दुःख यस्तस्य वक्त्रमभितोऽप्यमलं निरीक्षेत् ।। २८ ।। Rभान्ति for भवेत, २R सत्व for तत्व'. ३ अयुधः for अबुद्धः ४ निरीक्ष्व for निरीक्ष्य. ५R साधु for इ. ६R भवेदिहमवतु for भवेदिद.

·मारधर्पणपरिवते एकविंशः। २२५ + R380 5 L310 10 15 वामे शतबाहुर्नामाह - ममेह देहेस्मि शतं भुजानां क्षिपामि चैकेन शतं शराणाम् । भिनन्मि कार्य श्रमणस्य तात सुखी भव त्वं व्रज मा विलम्ब ॥ २९ ॥ दक्षिणे सुधुद्धिराह - शतं भुजानां यदि को विशेयो भुजा किमर्थं न भवन्ति रोमाः । भुजैकमैकेन तथैव शैलाः तैश्चापि कुर्यान्न हि तस्य किंचित् ॥ ३० ॥ किं कारणम् । मैत्रावतस्तस्य मुनेः शरीरे विपं न शस्त्र क्रमते न चाग्निः । क्षिप्तानि शस्त्राणि व्रजन्ति पुप्पता मैत्री हि लोकोत्तरभावि तस्य ॥ ३१॥ अपि च। दिवि भुवि च जले च ये बलाढ्याः असिपरशुधराश्च गुह्यका नरा वा । क्षमबलमिमु प्राप्य ते नरेन्द्र प्रबलबलाल्पबला भवन्ति सर्वे ॥ ३२ ॥ वामे उग्रतेजा आह - अन्तर्गतोऽहं धक्ष्यामि प्रविश्यास्य तर्नु शुभाम् । वृक्षं सकोटरं शुष्कं दावाग्निरिव सूक्ष्मतः ॥ ३३ ॥ दक्षिणे सुनेत्र आह मेरु दहेस्त्वं यदि वापि कृत्स्नं प्रविश्य चान्तर्गतु मेदिनी वा। दग्धुं न शक्यः स हि वबुद्धिः त्वत्संनिभैलियकाङ्गतुल्यैः ॥ ३४ ॥ अपि च । चलेयुर्गिरयः सर्वे क्षयं गच्छेन्महोदधिः । चन्द्रसूर्यो पतेझूमौ मही च विलयं ब्रजेत् ॥ ३५ ॥ १R विलम्बम् for दिलम्ब. २R शूराः for शूला:. ३ R मैत्रीवतस्य for मैत्रावतस्तस्य. 20 R390 25 ·२२६ ललितविस्तरे, 5 L311 R391 10 - लोकस्यार्थे कृतारम्भः प्रतिज्ञाकृतनिश्चयः । अप्राप्यैप वरां बोधि नोत्थास्यति महाद्रुमात् ॥ ३६ ।। घामे दीर्घबाहुर्गर्वित आह आलयं चन्द्रसूर्याणां नक्षत्राणां च सर्वशः । पाणिनाहं प्रमर्दामि तवेह भवने स्थितः ॥ ३७॥ चतुर्यः सागरेभ्यश्च जलं गृह्णामि लीलया । तं गृह्य श्रमणं तात सागरस्य परं क्षिपे ॥ ३८॥ तिष्ठतां तात सेनेयं मा त्वं शोकार्दितो भव । सबोधिवृक्षमुत्पाट्य क्षेप्स्ये पाण्या दिशो दश ॥ ३९ ॥ दक्षिणे प्रसादप्रतिलब्ध आह - सदेवासुरगन्धर्वा ससागरनगां महीम् । त्वं मर्दिता प्रकुर्याश्च पाणिभ्यां मदगर्वितः ॥ ४० ॥ त्वद्विधानां सहस्राणि गङ्गावालिकया समाः । रोम तस्य न चालेयुर्बोधिसत्त्वस्य धीमतः ।। ४१ ॥ वामे भयंकर आह भयं हि ते तात मृर्श किमर्थ सेनाय मध्ये किमंत्रस्थितस्य । सेना न तस्यास्ति कुतः सहायाः कस्माद्भयं ते भवतीह तस्मात् ॥ ४२ ॥ दक्षिण एकाग्रमतिराह - यूथं न लोकेऽस्ति शशीरवीना न चक्रवर्ती न च केसरीणाम् । न बोधिसत्त्वानिह तात यूथं एक समर्थो नमुचिं निहन्तुम् ॥ ४३ ॥ वामेऽवतारप्रेक्ष्याह - न शक्तिशूला न गदा न खगाः न हस्तिनोऽवा न रथा न पत्तिः। तं शौण्डमे श्रमणं निषण्णं हन्स्येऽध मा संभ्रम तात किंचि ॥ ४४ ॥ 15 - 20 25 १R सैन्येयं for सेनेयं. २ र मर्पिता for मर्दितां. ३R चालेतु for चाटेयुः, ४ समवस्थितस्य For किमय'. ५Rहन्येत for इन्स्येश्य.

·भारधर्षणपरिचते एकविंशः। R392 L312 5 10 15 : दक्षिणे पुण्यालंकार आह नारायणस्य यथ काय अछेद्यमेवो क्षान्तिबलैः कवचितो दृढवीर्यखङ्गः। त्रिविमोक्षवाहनसि प्रशधनुः स तात पुण्यावलेन स हि जेष्यति मारसेनाम् ॥ ४५ ॥ यामेऽनिवाह न निवर्तते तृणगतः प्रदहन दवाग्निः क्षितं शरो न च निवर्तति शिक्षितेन । वज नभे निपतितं न निवर्तते च न स्थानमस्ति मम शाक्यसुतं ह्यजित्वा ॥ ४६ ॥ दक्षिणे धर्मकाम आहे आई तृणं प्राप्य निवर्ततेऽग्निः गिरिकूटमासाद्य निवर्तते शरः। वगं महीं प्राप्य अधःप्रयाति अप्राप्य शान्तममृतं न निवर्तते अयम् ॥ १७ ॥ किं कारणम् ? शक्य तात अन्तरीक्षेलेल्यचित्र चित्रित यावन्ति केचि सर्व सत्व एकचित्त स्थापितुम् । चन्द्रासूर्य मास्तं च शक्य पाश बन्धित न बोधिसत्त्व शक्य तात बोधिमण्डि चालितुम् ॥ १८॥ वामेऽनुपशान्त आह दृष्टीविषेण महता प्रदहामि मेरे भस्मीकरोमि सलिलं च महोदधीनाम् । बोधि च पश्य श्रमणं च अहं हि तात दृष्टया ययाध उभयं हि करोमि भस्मम् ॥ ४९॥ दक्षिणे सिद्धार्थ आह विषेण पूर्णो यदि वैय सर्वो भवेनिसाहसवरः प्रदीप्तः। निरीक्षणादेव गुणाकरस्य सुनिर्विपत्वं विषमभ्युपेयात् ।। ५०॥ १R शित: for क्षिप्तं. २ र निवर्त विशिक्षितेन for निवर्तति शिक्षि'. ३ R शक्ययु for शक्य. Y Rom, "feat. 4 Rg for €241. 20 R393 25 - L313 ·२२८ ललितविस्तरे विपणमुमं निभवह यह रागश्च दोपैश्च तथैव मोहः। ते तस्प काये च तथैव चित्ते नमे यथा पङ्करजो न सन्ति ।। ५१ ॥ 5 * R394 10 15 तस्मान्निवर्तामह तात सर्वे ।। ५२ ॥ वामे रतिलोलो नामाह अहु तूर्यसहस्त्र प्रवादितैः अप्सरकोटिसहस्र अलंकृतैः। लोभयित्वन नेष्यि पुरोत्तम कामरतिं हि करोमि वदो तव ।। ५३ ॥ दक्षिणे धर्मरतिराह - धर्मरती सद तस्य रतीहा ध्यानरती अमृतार्थरतिश्च । सत्त्वप्रमोक्षण मैत्ररतिश्च रागरति स रतिं न करोति ॥ ५४॥ वामे वातजवो नामाह - जवेनहं चन्द्ररवी प्रैसेयं प्रवायमानं गगने च वायुम्। अथैव तात श्रमणं गृहीत्वा प्रासंत्य मुष्टिं विकिरामि वायुम् ॥ ५५ ॥ दक्षिणेऽचलमतिनीम मारपुत्रः, स एवमाह - यथा तवैषो जववेग उमः तयदि स्यात्सुरमानुपाणाम् । सर्वे सामग्रापि न ते समर्थाः कर्नु रुजामप्रतिपुद्गलस्य ॥ ५६ ॥ वामे ब्रह्ममतिराह - स्यात्तादृशानामपि वृन्दमुम्र कुर्यान किंचित्तत्र मानघातम् । प्रागेत्र सैकः प्रकरोति किं ते वृन्देन साध्यन्ति हि सर्वकार्या || ५७ ॥ IR द्वेपश्च for दोपच. २R'त्वमु for वन. ३R अभवत् for तव. ४ र महेयं for प्रसेयं. ५२ देगस्य for पासस्य. ६ र वायुवत् for वायुम्. "R पुंगवस्य for पुद्गलस्य. ८ र सर्वकार्यम्, 20 R395 25 ·मारघर्पणपरिवर्त एकविंशः। २२९ L314 5 10 15 R396 दक्षिणे सिंहमतिराह न सिंहवृन्दं भुवि दृष्टपूर्व दृष्टीविषाणां अपि नास्ति वृन्दम् । तेजस्विनां सत्यपराक्रमाणां पुरुषर्षभाणां अपि नास्ति वृन्दम् ।। ५८ ॥ वामे सर्वचण्डालो नामाह - न ते श्रुता तात गिरोऽभिदीप्ता यथा नदन्ते तनयास्तवेमे । वीर्येण वेगेन बलेन युक्ता बजाम शीघ्रं श्रमणं निहन्तुम् ।। ५९ ॥ दक्षिणे सिंहनादी नामाह - बहवः शृगाला हि वनान्तरेषु नदन्ति नादान्न सतीह सिंहे। ते सिंहनादं तु निशाम्य भीम अस्ता पलायन्ति दिशो दशा ॥ ६ ॥ मारोरसास्तद्वदमी अपण्डिताः अश्रुत्व नादं पुरुषोत्तमस्य । नदन्ति तावत्स्वमताऽतिधृष्टा मनुष्यसिंहे नदिते न सन्ति ॥ ६१ ।। वामापा दुश्चिन्तितचित्याह - यश्चिन्तयामि तदिहाशु मोति कथं न एपो इस वीक्षते च। मूढो व एषो अनभिज्ञ किं वा यदुत्यिहिला न पलायते लघुम् ।। ६२ ।। दक्षिणात्पार्धात्सुचिन्तितार्थों नामाह - मूढो न वायं अपराक्रमो वा युप्मैव मूढाश्च असंयताश्च । न युमि जानाथ इमस्य वीर्य प्रज्ञावलेनास्य जिताः स्थ सर्वे ।। ६३ ॥ मारामजानां यय गड्नवालिका एतेन वीर्येण यथैव यूयम् । १R हि हन्तुम् for निहन्तुम्. २R अतिदृष्ट्या. वामपा for वामात्सार्धात् . चायम- विधिज्ञमपरा' for वायं अपर 20 25 ·२३० : ललितविस्तरे R397 5 L 315: २ 15 . R398 रोमस्य एकं न समर्थ चालितुं प्रागेव यश्चिन्तयि घातयिष्ये ॥ ६४ ॥ मा यूयमत्र क्षिणुयात मानसं प्रसन्नचिता भवथा सगौरवाः। निवर्तया मा प्रकरोथ विनहं भविष्यतेऽसौ त्रिभवेस्मि राजा ॥६५॥ पेयालम् । एवं ते सर्वे मारपुत्राः परिपूर्ण पुत्रसहस्रं शुक्लपाक्षिकाश्च कृष्णपाक्षिकाश्च मारं पापीयांसं पृथक्पृथग्गाथाभिध्यभाषन्त ।। अथ खल भद्रसेनो नाम मारस्य पापीयसः सेनापतिः, समारं पापीयसं गाथाभिरभ्य- 10 भाषत ये ते तवानुयात्राः शक्रो लोकपालाश्च किन्नरगणाश्च । असुरेन्द्रा गरुडेन्द्राः कृताञ्जलिपुटाः प्रणत तस्मै ॥ ६६ ॥ किं पुनरनानुयात्रा ब्रह्मा आभास्वराश्च सुरपुत्राः । देवाश्च शुद्धावासकास्तेऽपि च सर्वे प्रणत तस्मै ॥ ६७ ॥ ये च तवेमे पुत्राः प्रज्ञामेधाविनश्च बलिनश्च । ते बोधिसत्त्वहृदयं अनुप्रविष्टा नमस्यन्ति ॥ ६८॥ याप्येप मारसेना अशीति स्फुट योजनानि यक्षाद्यैः । भूयिष्ठ सर्वप्रेक्षी प्रसन्नमनसो हि निर्दोषम् ॥ ६९ ॥ दृष्ट्य यथा सुभीमां रौदां विकृतां चमिमां घोराम् । न च विस्मितो न चलितो ध्रुवमस्य जयो भवत्यद्य ।। ७० ।। स्थित् यन्त्र च सेनेयं तर उलूकाः शिराव विम्वन्ति । वायसगर्दभरुदितं निवर्तितव्यं क्षमं शीघ्रम् ॥ ७१ ॥ वीस्वि बोधिमण्डे पटुकोच्चा हंस कोकिल मयूराः । अभिदक्षिणं करोन्ति ध्रुवमस्य जयो भवत्यद्य ।। ७२ ।। क्षेत्र स्थित सेनेयं तर मसिः पाशवश्च वर्षन्ति । महिमण्डि कुसुमवृष्टिः कुश्य वचनं निवर्तस्व ॥ ७३ ॥ या स्थित सेनेयं उत्कूलनिकूल शल्पकण्टकाकीर्णम् । महिमण्ड क्लयनिर्मल नियर्तितव्यं क्षमं प्राः ॥ ७४ ॥ दृष्टा ति सुपिनि पूर्वे मेयसि प्रत्यक्षु यदि न गच्छासि । भस्मं चार च करिष्यति ऋषिभिशा कृता यया भस्मम् ॥ ७५॥ PRINमाना for नियतया मा...Rom. कृष्णपासियभ. २Rom. गहडेन्द्राः. YR अनुयात्रा for मनान'.५R गुरदेवाय for गुरुया.६ Rom. देशव. R ग्रेगे tor वेमे. ८R विपरमि for ATA-7. IR Aday for . •RA for FT. 11 RT for 4*. 20 25 R30 ·मारघर्पणपरिवर्त एकविंशः २३१ L316 5 10 R400 15 राजो यतो ऋषियरो रोपितु आसीत् स ब्रह्मदत्तेन । उद्दग्धदण्डमायनं वर्वदुभिस्तृण न जाता ॥ ७६ ॥ ये केचि सालोके ऋषयो व्रतचारिणस्तपोयुक्ताः । तेपामयं प्रधानो पहिंसकः सर्वभूतानाम् ॥ ७७ ॥ किं ते न श्रुतपूर्व काये दीप्ता सुलक्षणा यस्य । निष्कामति चागारात्स भवति बुद्धो जितक्लेशः ॥ ७८ ॥ इम ईदृशी विभूतिं पूजार्थ निर्मिता जिनसुतेभिः । तं नूनमप्रसत्यो ह्यपाहुतिसंप्रतिमाही ॥ ७९ ॥ जा यथा सुविमला विराजते क्षेत्रकोटिनयुतेषु । जिह्मीकृताः स्म च तया निसंशयं एप मारवलहेन्ता ॥ ८०॥ मूर्ती यथास्य देवैर्दष्ट न शक्यं न वै भवाग्रस्यैः । नूनं सर्वज्ञत्वं प्राप्स्यत्यन्यैरनुपदिष्टम् ॥ ८१॥ यथ मेरुचकवालाश्चन्द्रासूर्यश्च शक्रवाणः । वृक्षाश्च पर्वतवराः प्रणते सर्वे महीमण्डम् ।। ८२ ॥ नि.संशयु पुण्यबली प्रज्ञाबलवांश्च ज्ञानबलवांश । शान्तिबलवांश्च वीर्यबलवानबलंकर्ता नमुचिपक्षा ।। ८३ ॥ हस्ती ययामभाण्डं प्रमईते क्रोष्टुकान् यथा सिंहः । खघोतं वादित्यो भेत्स्यति सुगतस्तथा सेनाम् ॥ ८४ ॥ एतच्छुत्वा परो मारपुत्रोऽतीव रोपात्संरक्तनयनोऽब्रवीत् - एकस्य वर्णानतिअप्रेमयां प्रभापसे तस्य त्वमेककस्य । एको हि कर्तु खल किं समर्थों महाबला पश्यसि किन भीमा ।। ८५ ॥ अथ दक्षिणात्पार्धान्मारप्रमर्दको नाम मारपुत्र आह सूर्यस्य लोके न सहायकृत्यं चन्द्रस्य सिंहस्य ने चक्रवर्तिनः ।। वोधौ निषण्णस्य च निश्चितस्य न बोधिसत्त्वस्य सहायकृत्यम् ॥ ८६ ॥ अथ बोधिसत्त्वो मारस्य दुर्बलीकरणहेतोर्विकसितशतपननिभं वदनं संचारयति स्म । यं दृष्ट्वा मारः पापीयान् प्रपलायानोऽभूत् । मम चमू बोधिसत्त्वस्य वदनं प्रतिष्टेति १R राजायनो for रामा यतो. २R सुयाच for ऋपयो. ३R प्रततपा for च तया. ४ R 'वराहन्ता for "वल्हन्ता. ५R भवग्रस्तैः for भवानस्थैः. ६R मत्यण्ड for आममाण्ड. ७R दक्षिण' for दक्षिणात् Rom. नाम. ९ च for न. १• Rom. पापीयान्, ११ पलाय- मानो tor'पलायानो. १२R प्रविष्टेति for प्रतिष्ठति. 20 - 25 4317 R101 ·5 R402 1.318 २३२ ललितविस्तरे मन्यमानः प्रपैलानः पुनरेव प्रतिनिवृत्य सपरिवारो विविधानि प्रहरणानि बोधिसत्त्वस्योपर्युस्स- जति स्म सुमेरुमात्रांश्च पर्वतान् । ते च बोधिसत्वस्योपरि प्रक्षिप्ताः पुष्पविताने विमानानि संतिष्ठन्ते स्म । ये च दृष्टिविपा आशीविषाः श्वासविपाश्चाग्निचालानुत्सृजन्ति स्म, तच्चाग्नि- मण्डलं बोधिसत्त्वस्य प्रभामण्डलमिव संतिष्ठते स्म ।। अथ पुनरेव बोधिसत्वो दक्षिणेन पाणिना शीर्ष प्रमार्टि स्म । मारश्च पश्यति स्म । बोधिसत्त्वस्य हस्ते खङ्ग इति दक्षिणामुखः प्रपलायते स्म । न किंचिदिति पुनरेव प्रतिनिवर्तते स्म । निवृत्य च बोधिसत्वस्योपरि नानाविधानि प्रहरणान्युत्सृजति स्म असिधनुशर- शक्तितोमरपरश्वधभुशुण्डिमुसलकाणयगदाचक्रवनमुद्रपादपशिलापाशायोगुडानतिभयानकान् । ते चोक्षिप्तमात्रा नानाविधानि पुप्पदामानि पुप्पवितानानि इव संतिष्ठन्ते स्म । मुक्तसुकुसुमानि 10 च महीमवै निरन्तो . माल्यदामानि चावलम्बमानानि बोधिवृक्षं विभूषयन्ति स्म । तांश्च . व्यूहान् विभूतिं दृष्ट्वा बोधिसत्त्वस्य मारः पापीयानीामात्सर्योपहतचेता बोधिसत्वमत्रवीत् - उत्तिष्टोत्तिष्ठ हे राजकुमार, राज्यं भुव, तावत्तव पुण्यम् , कुतस्ते मोक्षप्राप्तिः ? अय बोधिसत्वो धीरगम्भीरोदारलक्ष्णमधुरया वाचा मारं पापीयसमेतदवोचत्-त्वया तावत्पापीयनेफेन निर्गडेन यज्ञेन कामेश्वरत्वं प्राप्तम् । मया त्वनेकानि यज्ञकोटीनियुतशत- 15 सहस्राणि निर्गुडानि यष्टानि । करचरणनयनोत्तमाङ्गानि च निकृ| निवृत्यार्थिभ्यो दत्तानि । गृहधनधान्यशयनवसनं चंक्रमोद्यानानि चानेकशो याचनकेभ्यो निसृष्टानि सत्त्वानां मोक्षार्थिना ॥ अय खल्न मारः पापीयान् बोधिसत्वं गाथया प्रत्यभापत् - यज्ञो मयेटेस्त्वमिहात्र साक्षी निर्गडः पूर्वमवेऽनवयः । तह साक्षी न तु कश्चिदस्ति किंचित्प्रलापेन पराजितस्त्वम् ।। ८७ ॥ बोधिसत्व आह - इयं पापीयन् मम भूतधानी प्रमाणमिति ।। अथ योधिसत्वो मारं मारपर्पदं च मैत्रीकरणापूर्वगमेन चित्तेन स्फुरित्वा सिंहपदभीतोऽ- सूत्रस्तोऽस्तम्भी अदीनोऽटीनः असं भितोऽलुलितो विगतभयलोमहर्षः शङ्खधजमीनकलश- R 400 S सस्तिशकुशचक्रामध्येन जालारिताना द्धन सुरचिरताम्रनखालंयतेन मृदुतरणसुकुमारेणा- नन्तमायापरिमित मुरारमूल भारोपचितेन दक्षिणेन पाणिना सकार्य परिमार्य सटीलं मही पराहनात स्म । तस्यां च वेटायामिमां गायामभाषत् - इयं मही सर्व जगप्रतिष्ठा अपभपाता सचराचरे समा। जायमान: for प्रानः. २R पिनाने for ताने. १R पिरिनो for भगिरनो. ya tortilor art. 4RgFn for afl. S R Ariza for fitta UR PARUREN. Ron.frrr. SR मारो for पन्न... Rमपा पर for मेट:IR for अनुष्याने १R मन for गानदेन. ३R गुपग गुमर'. 20 -- ·मारधर्षणपरिवर्त एकविंशः। 1.319 5 It R404 15 इयं प्रमाणा मम नास्ति मे मृपा साक्षित्वमस्मि मम संप्रयच्छतु । ८८ ॥ संस्पृष्टमात्रा चेयं महापृथियो बोधिसत्वेन पइश्किारमकापत् प्राकम्पत संप्राकम्पत् । अरणत् प्रारणत् संप्रारणत् । तयथापि नाम मागधिकानों कांसपात्री काप्टेनाभ्यांहता रणत्यनु- रणति, एवमेषेयं महापृथिवी योधिसत्वेन पाणिताडिता रणत्यनुरणति स्म । अथ खलु यस्यां त्रिसाहलमहासाहस्रलोकचाती स्थावरा नाम महापृथिवीदेवता सा कोटि- शतपृथिवीदेवतापरिवारा सर्वां महापृथिवीं संप्रकाप्य नातिदूरे बोधिसत्वस्य पृथिवीतलं भित्वार्ध- कायाभ्युन्नाम्य सर्वालंकारप्रतिमण्डिता येन बोधिसत्वस्तनायनतकाया प्राञ्जलीहता बोधिसत्वमेत- दवोचत् - एवमेत महापुरुष एवमेतत् यथा त्वयाभिहितम् । वयमत्र प्रत्यक्षाः । अपि तु भगवस्त्वमेव सदेवकस्य लोकस्य परमसाक्षीभूतः प्रमाणभूतश्चेति । एवमुक्त्वा स्थावरा.:महापृथिवीदेवता मारं 10 पापीयांसमनेकप्रकार निर्भर्त्य बोधिसत्वं चाभ्यभिस्तुत्य विविधं च स्वकं प्रभात्रं संदर्य सपरिवारा तत्रैवान्तरंधात् ॥ तं श्रुत्व मेदिनिरवं स शठः ससैन्यः उत्त्रस्त भिन्नहृदयो अपलान सर्वे । श्रुत्वेव सिंहनदितं हि बने शृगालाः काका व लोटुपतने सहसा प्रणष्टाः ।। ८९ ॥ अथ खल मारः पापीयान् दुःखितो दुर्मना अनात्तमना अपत्रपमाणरूपो मानाभि- भवान्न गच्छति स्म । न निवर्तते स्म । न पलायते स्म । पश्चान्मुखं स्थित्वा उत्तरि सेनामा- मन्त्रयते स्म -- सहिताः समग्रास्तावद्भवन्तस्तिष्ठन्तु मुहुर्त यावद्वयं ज्ञास्यामो यदि तावच्छेक्ये- तायमनुनयेनोत्यापयितुम् । मा खल्वेवरूपस्य सत्वरत्नस्य सहसा विनाशो भूदिति ॥ अथ खलु मारः पापीयान् स्वा दुहितरामन्त्रयते स्म - गच्छध्वं यूयं कन्यकाः, बोधि- मण्डमुपसंक्रम्य बोधिसत्त्वस्य जिज्ञासनां कुरुत - किं सरागोऽथ वीतरागः । किं मूकोऽय प्रैज्ञः । किसन्धोऽय देशज्ञोऽर्थपैरायणः । दीनो वा धीरो वेति । इदं खलु वचनं श्रुत्वा ता अप्सरसो येन बोधिमण्डो येन च बोधिसत्त्वस्तेनोपसंक्रामन् । उपसंक्रम्य बोधिसत्वस्य पुरतः स्थित्वा द्वात्रिंशदाकारां स्वीमायामुपदर्शयन्ति स्म । तद्यया । इतमा द्वात्रिंशदाकारा : काश्चित्तवार्धवदनं 25 छादयन्ति स्म । काश्चिदुन्नतान् कठिनान् पयोधरान् दर्शयन्ति स्म । काश्चिदर्धवि- हसितैर्दन्तावलिं दर्शयन्ति स्म । काचिद्धाहूनुक्षिप्य विजृम्भमाणान् कान् दर्शयन्ति स्म । काश्चिद्विम्बफलोपमानोप्टान् दर्शयन्ति स्म । काश्चिदर्धनिमीलितेनयनबोधिसत्वं निरीक्षन्ते स्म, दृष्ट्वा च शीघ्र निमीलयन्ति स्म । काश्चिदर्धप्रावृतान् पयोधरान् दर्शयन्ति स्म । काश्चिच्छिपिला- १R प्रमाण. २R साक्षी त्वमस्मि for साक्षित्वमस्मि. ३R कास्य for कांस'. ४ R पाणिनाइता for काठेनाभ्याहता. ५ Rom. प्रमाणभूतः, ६ र चाभ्यर्य for "भ्यभिस्तुल्य. R अन्तर्दधे for अन्तरदधात्. ८R काकेव for काका व. ९R शक्यतेभ्यम् for शक्येतायम्. १०R प्राज्ञः. ११Rथा- पलयिनो for अर्थपरायणः, १२R अच्छाद for छाद. १३ र कई for कक्षान्. 20 L320 R405 रू.१० ·२३४ ललितविस्तरे L321 R406 म्बरां समेखलो श्रोणी दर्शयन्ति स्म । काश्चिर्समेखलां तदुकूलनिवासितां श्रोणी दर्शयन्ति स्म । काश्चिझणझणाशद्वान्नपुरैः कुर्वन्ति स्म । काश्चिदेकावली स्तनान्तरेपूपदर्शयन्ति स्म | काश्चिद्विनग्नान|ख्नुपदर्शयन्ति स्म । काश्चिच्छिर स्वसेषु च पत्रगुप्ताशुकशारिकांचोपविष्टा- नुपदर्शयन्ति स्म । काश्चिदर्धकटाक्षबोधिसत्त्वं निरीक्षन्ते स्म । काश्चित्सुनिवस्ता अपि दुर्निवस्ताः 5 कुर्वन्ति स्म । काश्चिजघनरसनाः कम्पयन्ति स्म । काश्चित्संभ्रान्ता इव सबिलासमितस्ततश्चक्रम्यन्ते स्म | काश्चिन्नृत्यन्ति स्म । काश्चिद्गायन्ति स्म । काश्चिद्विलसन्ति स्म, लज्जन्ते च । काश्चित्कदल्य इव वायुविधूता उरू कम्पयन्ति स्म । काश्चिद्गम्भीरा• स्तनन्ति स्म । काश्चिदंशुकावृताः सघण्टारसना विहस्यन्त्यश्चक्रम्यन्ते स्म । काश्चिद्वस्त्राण्याभरणानि च पृथिव्यां छोरयन्ति स्म । काश्चिद्गुह्यप्रकाशानि सर्वाभरणान्युपदर्शयन्ति स्म । काश्चिद्गन्धानुलिप्तान् बाहुनुप- 10 दर्शयन्ति स्म । काश्चिद्न्धानुलेपनकुण्डलान्युपदर्शयन्ति स्म । काश्चिदवगुण्ठिकया वटनानि छादयन्ति स्म, क्षणेःणा चोपदर्शयन्ति स्म । काश्चित्यूर्वहसितरमितक्रीटिता अन्योन्यं स्मारयन्ति स्म । पुनरपि लज्जिता इव तिष्ठन्ति स्म । काश्चित्कुमारीरूपाण्यप्रसूतिरूपाणि मध्यस्त्रीरूपाणि चोपदर्शयन्ति स्म । काश्चित्कामोपहितेन बोधिसत्त्वं निमन्त्रयन्ते स्म । काश्चिन्मुक्त- कुसुमैबोधिसत्वमवकिरन्ति स्म । पुरतश्च स्थित्या बोधिसत्त्वस्याशयं मीमांसन्ते स्म । वदनं च 15 निरीक्षन्ते स्म- किमयं रक्तेन्द्रियै. पश्यत्याहोस्विदूरीकरोति, नयने ईर्यते वा न वेति । ता. पश्यन्ति बोधिसत्वस्य वदनं शुद्ध विमलं चन्द्रमण्डलमिव राहुविनिर्मुक्तं सूर्यमित्र प्रोदयमानं यूपमिव कनकमयं विकसितमित्र सहस्रपत्रं हव्यावसिक्तमिवानल मेरुमिवाचलं चक्रवालमिवा- भ्युद्गतं गुप्तेन्द्रियं नागमिव सुदान्तचित्तम् ॥ अथ ता मारदुहितरो भूयस्या मात्रया बोधिसत्वस्य संलोभनार्थमिमा गाथा अमापन्त- सुवसन्तके ऋतुपर आगतके रमिमो प्रिय पुटितपादपके। तर रूप सुरूप सुशोभनके वशपर्तिसुलक्षणचित्रित ॥ ९० ॥ धैय जात सुजात सुसंस्थितिका सुखकारण देवनराण संतुतिकाः । उत्यि लघु परिभुङ्ग सुयोपनिकं दुर्लभ बोधि निवर्तय मानसकम् ॥ ९१ ॥ प्रेक्षसि तार इमा मरकन्य मुलंऋतिका तर कारण सजित भूपित आगतिका । 20 L322 25 R400 R सुमेराला for समे'. २ र तदनुकूल for तन्दुकूल'. ३ र रणरण or मणक्षणा'. • R "निवत्रा tor 'नियरता ५R विलयन्ति for विलनि. ६R यहलिमिर ior यदल्य च. Rधारयन्ति for छर' ८R क्षणेन for eणेक्षगा. SR ई for ते. १. R मुल्नेमार्यम्. "R रमिमो. ११R'विचित्रित for "चिश्तिके. १३Rl for षय. १४ Rom मु.

·मारधर्षणपरिवर्त एकविंश। 5 10 R409 को रूपमिमं समवेक्ष्य न रयति रागरतो अपि जर्जर काष्ठ व शोषितजीवितको ।। ९२ ।। केश मृदू सुरभी वरगन्धिनिका मकुटाकुण्डलपत्रविबोधितआननिका। सुललाट सुलेपनआननिका पद्मविशुद्धविशालसुलोचनिका ॥९३ ॥ परिपूरितचन्द्रनिभाननिका बिम्बसुपकनिभाधरिका। शवकुन्देहिमशुलसुदन्तिनिका प्रेक्ष कान्त रतिलालसिकाम् ॥ ९४ ॥ कठिनपीनपयोधर उद्गतिका त्रिवलीकृतमध्यसुसुन्दरिकाम्। जघनाङ्गणचारसुविथरिकां प्रेक्षतु नाथ सुकामिनिकाम् ।। ९५ ॥ गजमुजसंनिभजरुणिकां वलयनिरन्तरबाहनिकाम् । काञ्चीवरश्रोणिसमण्डितिका प्रेक्षहि नाथ इगा तब दासिनिकाम् ।। ९६ ॥ हंसुगतीसुविलम्बितगामिनिका म मनोज्ञसुमन्मथभापिणिकाम् । ईदृशरूपसुभूपिणिका दिव्यरतीपु सुपण्टितिकाम् ।। ९७ ॥ गीतकवादितनृत्यसुशिक्षितिका रतिकारणजातिसुरूपिणिकाम् । यदि नेच्छसि कामसुलालसिका सुष्टु सुवञ्चितकोऽसि भृशं खलु लोके ॥ ९८ ॥ . निधि दृष्ट यया हि पलायति को चि नरो धनसौख्यमजानकु मूढमनो। स्वमपि तथैव हि रागमजाननको यः स्वयमांगतिकां न हि गुञ्जसि कामिनिकाम् ॥ ९९ ।। इति ।। 15 L323 20 25 R409 + L "कुण्ड for 'कुन्द, २ र विच्चुरिमः for सुविधरिकां. २ R यविको for यया हि. VL आगतिको for भागतिकी.

·1324 R410 10 २३६ ललितविस्तरे अय खलु भिक्षनो बोधिसत्त्वोऽनिमिपनयन प्रहसितादन. स्मितमुखोऽविकोपितैरिन्द्रियै- रनमिसंस्कृतारैरजिह्मोऽरक्तोऽदुष्टोऽमृढ. शेलेन्द्रपटप्रकम्योऽनलीनोऽनवदीर्णोऽमपीडित सुसं- स्थितया बुद्धया स्वाधीनेन ज्ञानमुखेनात्यन्तसुनहीणवाल्लेशाना. लक्ष्णया मधुरया वाचा ब्रह्मातिरेकेण घोपेण करविकन्तेन स्वरेण वल्गुना मनोज्ञेन ता मारदुहितून गाथामि प्रत्यभाषत् - कामा भो बहुदु खसचया दुःखमूला योनीतपसं च भ्रसनी अबुधानाम् । न स्त्रीकामगुणेभि र्तृप्तिता विद्रुमदु प्रज्ञातृप्तिकरो भनिर्यह अबुधानाम् ।। १०० ॥ कामा सेक्यतो निर्धते पुन तृष्णा पीत्या वै लवणोदक यथा नरु कश्चि । नामार्थं च परार्थि भोतिहा प्रतिपको आत्मार्थे च परार्थ उत्सुको भविताहम् ॥ १०१॥ फेनाबुद्दतुल्यसनिभ तब रूप मायारङ्गमित्रा विथोपित स्वमतेन । क्रीडा वै सुपिनेर अधुना अपिनित्या बालाना सद चित्तमोहना अबुधानाम् ॥ १०२ ।। नेत्रा बुद्बुदतुल्यसादृशा बैंचनद्धा कठिन शोणितपिण्टमुद्रत यथ गण्डम् । उदरो मूत्रपुरीघसचयो अKचोक्ष कर्मक्लेशसमुत्थितो दुखयन्त्र ॥ १०३ ।। समूढा यहिं बालबुद्धयो न तु विज्ञा शुभतो कल्पयमान आश्रय तिथेन । ससारे बहुकाल ससरी दुःखमूले अनुमोक्ता निरयेषु वेदना बहुदु खा ॥ १० ॥ श्रोणि प्रस्रवते विगन्धिका प्रतिकूला उरूजक्रमाश्च सस्थिता यय यन्त्रम् । भूत युष्मि अह निरीक्षमी यथ माया हेतुप्रत्ययत प्रवर्तथा पितथेन । १०५॥ 15 20 R411 25 1 R अनि for अजिझो २R अनावदोनो for अनवलीनो ३ R कलविs for करविष्ट Y Rध्यानाधीनपञ्च for ध्यानतिपर्स ५R अढानाम् for अयुधानाम् ६ र तृप्ति for तृप्तिता GR विदुराहु for विदुमाहु ८Rom अहं १R वितरितय for वियापित १० Re for त्वच' १R अशुचो for अमुचोक्ष १२Rom. आई ·L395 5 R418 10 मारधर्षणपरिवर्त एकविंशः। २३७ दृष्ट्वा कामगुणांश्च निर्गुणां गुणहीना आर्यज्ञानपथस्य उत्पथां विषयांश्च । विषपत्राग्निसमा महोरगां यथ क्रुद्धां बाला अत्र हि मूर्छिता सुखसंज्ञाः ॥ १०६ ॥ कामादासु भवीति यो नर प्रमदानां शीले उत्पथि च्यायि उत्पथि मतिहीनो । ज्ञाने सो हि सुदूरि तिष्ठते रतिलोलो योऽसौ धर्मरति जहित्वना रमि कामैः ॥ १०७ ॥ नो रागेण सही वसाम्यहं न च दोपैः नो नैनित्यंअशुभअनात्मभिर्वसि सार्धम् । आरातीयरतीयसंवशेन च सार्ध निर्मुक्तं मम चित्तु मारतो गगने वा ॥ १०८ ॥ पूर्ण सर्वजगत्वमीदृशैयदिह स्यात् कल्पं ताभि सहा समोसंतो विहरेयम् । नो वा मह्य खिलं न रख्यना न च मोहो आकाश समतुल्यमानसा जिन भोन्ति ॥ १०९॥ यद्यपीह रुधिरास्थिवर्जिताः देवअप्सर सुनिर्मला. शुभाः। . तेऽपि सर्वि समहद्धये स्थिताः नित्यभावरहिता अशाश्वताः ॥ ११० ॥ अथ खल्ल ता मारदुहितरः सुशिक्षिताः स्त्रीमायासु भूयस्या मात्रया रागमददर्प संजनय्य चेष्टामुपदर्य गात्राणि विभूषयित्वा स्त्रीमायामुपदर्य बोविसत्वं प्रलोभयन्ति स्म ।। तत्रेदमुच्यते- तृष्णरती रतिश्च सहिता प्रमदवर मधुरा मारसमीरिताः सुललिता त्वरितमुपगताः । वायुसमीहिता किसलयास्तस्गतल्लता मृतत लोभयं नृपसुत द्रुमनिटपगतम् ॥ १११ ।। एप वरान्तकालसमयः प्रवर प्रतुवरो नारिनराण हर्पणकरो निहततमरजः । 15 20 L326 25 R413 ५R तितथा a tor विपथान. २R मुन्दरि for मुरि. ३R नित्याशुभानात्मभिः for नैनित्य- अशुचिअनामभिः. ४R समाश्रितो for समोसतो. ५R om. 'पर. ६R समीरिता for समीहिता. ७R मृत्यत for नृतत. ८ करोति for क्रो.

·રર૮ ललितविस्तरे 5 कोकिलहंसमोरैरविशा द्विजगणकलिलः काल उपस्थितोऽनुभवितुं गदनगुणरतिम् ॥ ११२ ॥ कल्पसहस्रशीलनिरतो व्रततपचरितो निश्चल शैलराजसशस्तरणरविवपुः । मेघनिनादवल्गुवचनो मृगपतिनिनदो वचनमुवाच सोऽर्थसहितं जगति हितकरः ॥ ११३ ॥ कामविवाद वैर कलहा मरणभयकरा वालजनोपसेत्रित सदा बुधजनरहिता । प्रासयु कालु यत्र सुगतैरमृतमधिगतं अद्य भविष्य मारु जिनिया दशबल अरहान् ॥ ११ ॥ माय निर्देर्शयन्तिय वदं शृणु कमलमुखा राजु भविष्यसेश्वरवरः क्षितिपति बलवान् । तूर्यसहस्रसंप्रभणिते प्रमदवरगणे कि मुनिवेपकेन भवतो विरम रति मजा ।। ११५ ।। बोधिसत्त्व आहे- भेष्यि अहं हि राजु त्रिभवे दिवि भुवि महितो ईश्वर धर्मचक्रचरणो दशबलु बलवान् । शैक्ष्यअशैक्ष्यपुत्रनयुतैः सततसमितमभिनतो धर्मरती रमिप्यि विषयैर्न रमि रमति मनः ॥ ११६ ।। 10 R414 L327 15 20 ता आहुः - याव च यौवनं ने गलितं प्रथमव्यधरो या च व्याधि नाक्रमति ते न च जर असितो। याव च रूपयौवनधरो क्यमपि च सुखी ताव नु मुक्ष्व कामरतयः प्रहसितबदनः ॥ ११७ ।। R415 25 बोधिसत्त्व आह- यात्र च दुर्लभोऽद्य लमितः क्षणवर अमृतो यावे च वर्जिता क्षणदुखा असुरसुरपुरे । याव जरा च व्याधिमरणं न कुपितरुपर्व तावहु भानयिष्यि सुपथं अभयपुरगमम् ॥ ११८ ॥ १R मयूर for मोर. २R यद्ध for वुवं. ३ R प्रामयु for प्राप्तयु. ४ R निदर्शयन्ति भवदन for निदर्शयन्तिय वदं ५R उवाच for आद. ६ R'करणो for "चरणो. "शष्याशेष्य for शैक्ष्यअशैक्ष्य. R यावध for यावच. SR मुललित for म गलित १• Rक्रमतेन for नागमति. ११ R असिच for असिता.

·मारधर्षणपरिवर्त एकविंशः। ता आहु देवपुरान्येऽप्सरवृतसिदशपतिरिवा यामसुयाममतुषितके अमरनरस्तुतो। मारपुरे च कामरतय प्रगदवशगत कीड्यनुभुङ्य अरेमभि सहा विपुलरतिकर ॥ ११९ ।। 5 बोधिसत आह- L328 काम तृणोसैबिन्दुचपला शरदधनसमा पन्नगकन्यरोपसदृशा मृशभयारणा । शम्सुयामदेवतुषिता नमुचिरशगता कोप्र रमेत नार्यभिलपिते व्यसनपरिगते ।। १२०॥ 10 R416 ता आहु 15 20 पुप्पित पश्यिमा तस्वरा तरणविसल्या कोकिलजीजीसकरता मधुकरपिस्ता । स्निग्धसुनील कुञ्चितमृदु धरणितलल्हे कि नरसिंह सेवित वने रमतु युवतिमि ॥ १२१ ॥ बोधिसत्त्व आह- कालवशात्पुष्पित इमे किसलय तरको भुक्षपिपासिता मधुकरा कुसुममभिगता । भास्कर शोषयिष्यति यदा धरणितलहा पूर्वजिनोपभुक्तममृत व्यवसितमिह मे ॥ १२२ ॥ मारदुहितर आहे प्रेक्षहि तार चन्द्रवदना ननलिनिनिभा वाच मनोज्ञ श्लक्ष्ण दशना हिमरजतनिभा । ईदृश दुर्लभा सुरपुरे कुत मनुजपुरे ते लय लब्ध ये सुरवरैरभिलपित सदा ॥ १२३ ॥ बोधिसत्त्व आह- पश्यमि कायमेष्यमशुचिं कृमिकुलभरित जर्जरमित्र च भिदुर असुखपरिगतम् | यसचराचरस्य जगत परमसुखकर तत्पदमच्युत प्रतिलभे बुधजनमहितम् ॥ १२४ ।। - 25 R417 L329 १R अस्मभिर्महा for अस्मभि सहा २R तृणाग्रबिन्दु for तृणोसबिन्दु' ३R उवाच for आइ v R नवनलिनावलिनिभा for नवनालेनि ५ इधन for इत्थर ·. ललितविस्तरे . 5 . R418 10 15 ता चतुषष्टिकामललितानि चमनुभयिया नूपुरमेखला अभिहनी विगलितवसना ।। कामशराहताः समदनाः प्रहसितवदनाः किं तव आर्यपुत्र विकृतं यदि न भजते ॥ १२५॥ सर्वभवेषु दोप विदितोऽवचि विधुतरजा कामसिशक्तिशूलसदृशाः समधुपुरसमाः । सर्पशिरोग्निकर्मुसदृशाः सुविदित इह मे तेनेहु नारिसंघ त्यजमी गुणहर प्रमदाः ॥ १२६ ॥ ता बहुभिः प्रकारनयुतैः प्रमदगुणकरैः लोभयितुं न शेकु सुगतं गजकरभगतिम् । लेनिहिरोत्रपातु मुनिन प्रपतिषु चरणे गौरतु तुष्ट प्रेम जनिया स्तविपु हितकरम् ।। १२७ ॥ निर्मलपद्मगर्भसहशा शरदिशशिमुखा सर्पिटुतार्चितेजसदृशा कनकगिरिनिभा । सिध्यतु चिन्तिता ति प्रणिधि भवशतचरिता स्वामुपतीय तारय जगद्व्यसनपरिगतम् ॥ १२७ ।। ता कर्णिकारचम्पकनिभं स्तविय बहुविध कृत्य प्रदक्षिणं अतिशयं गिरिरित्र अचलम् । गत्व पितुर्निपत्य शिरसा इदमवचि गिरं साध्वस नं हि तात प्रतिघं अमरनरगुरोः ॥ १२९ ।। पश्यति पद्मपत्रनयनः प्रहसितवदनो नापि सरंतु प्रेक्षति जनं न पि च सभृकुटिः । मेरु चलेय गुष्य उदधिः शशिरवि प्रपते नैव स दोपदार्श त्रिभने प्रमदवश गमिया ॥ १३०॥ अथ खलु मारः पापीयानिदं वचनं श्रुत्वा भूयस्या मात्रया दुःखितो दुर्मना अनात्तमनाः प्रदुष्टमनास्तां स्वदुहितनामन्त्रयते स्म – कयं भो न शक्यते स बोधिमण्डादुत्यापयितुम् ! मा खल मूढः अज्ञोऽय युप्माकं रूपाकृति न पश्यति । अय खलु ता मारदुहितरः स्वपितरं गायाभिः प्रत्यभाषन्त लक्षणा मधुरं च भारते न च रक्तो गुरु गुह्यं च निरीक्षते न च दुष्टः । 18 दलितानि for 'सल्तिानि. After st, 125, Rreads योधिसत्त्य भाद. ३R में से for r मे. १R पहुना for वेन हु. ५R सबिभिातरम' for लमिदिरोमग. ERO नु सरण. Rator sो. R419 20 L330 25 - for ·मारणपरिवर्त पत्रिंशः। R420 5 10 . 1331 ईया चयाँ च प्रेक्षते न च मूढः काया सर्व पनेति आशयो सुगभीरः ।। १३१ ॥ निःसंशयेन विदिताः पृथु इसिदोषाः कामविरक्तगनसो न च रागरक्तः । नेवास्त्यसौ दिवि भुवीह नरः सुरो वा यस्तस्य चित्तंचरितं परिजानयेया ॥ १३२ ॥ या इनिगाय उपदर्शित तत्र तात प्रेविलीयु तस्य हृदयं भवियः सरागः । तं दृष्ट एकमपि काग्पितु नास्य चित्त शरेन्द्रराज इव तिष्टति सोऽप्रकम्प्यः ॥ १३३ ॥ शतपुप्यतेजभरितो गुणतेजपूर्णः शीठे तपस्मि चरितो बहुकल्पकोट्यः । आमा च देव गुभतेज विशुद्धसत्या मृभ निपत्य चरणेषु नगन्ति तस्मै ॥ १३४ ॥ निःसंशयेन विनिहत्य स मारसेना पूर्व जिनानुमत प्राप्स्यति अप्रबोधिम् । वाता न रोचति हि नो व रणे विवाद वन्यासु विग्रह सुकृच्छ अयं प्रयोगः ॥ १३५ ।। पक्षस्य तात् एते मणिरत्रचूर संबोधिसत्यनयुताः स्थित गौरयेण । रत्नाकरा युसुमदामविचिनिशाना संप्रेक्षिता दशबरिह पूजनार्थम् ।। १३६ ॥ ये चेतना अपि च ये च अचेतना च पक्षाश्च शैल गरडेन्द्रसुरेन्द्रयक्षाः । अभ्योनता अभिमुखा गुणपर्वतस्य श्रेयो भने प्रतिनिवर्तितुमय तारा ।। १३७ ।। अपिच मत तरेयस्य न पारमुत्तरे नसं नियस्य न मूलमुद्धरेत् । 15 R421 20 25 R guii for id. Rom. 7ul. ? R fancient for force". Y nad for प्रविलीयु. ५१ मारसैन्य for 'रोना. ६R मनोपि रणे for हिमोग रणे, OR om. ra'. R अभ्यानना, SR.for i रात्. १०R सरसनेद for त राने, ·मारधर्पणपरिवर्त एकविंशः। २४३ R424 5 10 15 L334 R425 कुपथस्थितस्वं पापीयं मार्गभष्ट इव सार्थिकः । दीनहीनत्वं पापीय मत्सरिण इन दरिद्रपुरुयः ।। १५० ॥ मुखरस्त्वं पापीयं वायस इव प्रगल्भः । मानाभिभूतस्त्वं पापीय अकृतज्ञ इत्र दुर्विनीतः ॥ १५१ ॥ पलायिष्यसे स्वमय पापीयं कोष्टक इव सिंहनादेन । विर्धनेष्यते त्वमद्य पापीयं वैरम्भवायुविक्षिप्त इव पक्षी ॥ १५२ ।। अकालजस्वं पापीयं पुण्यपरिक्षीण इत्र भैक्षुकः । विवर्जिष्यसे त्वमद्य पापीयं भिन्नभाजनभित्र पाशुप्रतिपूर्णम् ॥ १५३ ॥ निगृहीप्यसे त्वमद्य पापीयं बोधिसत्वेन मन्त्रेणेवोरगाः । सर्वबलपहीणोऽसि पापीयं छिनकरचरण इवोरेंण्डः ॥ १५४ ॥ एवं खलु भिक्षवः शुद्धावासकायिका देवपुत्राः पोडशभिराकारैर्मोरे पापीयांसं दुर्बलमकार्पः॥ तत्र भिक्षवो बोधिपरिचारिका देवपुत्राः पोडशमिराकारैरि पापीयांसं विछन्दयन्ति स्म । कतमैः षोडशभिः ! तयथा अद्य त्वं पापीयं निर्जेष्यसे बोधिसत्वेन परसैन्य इव शूरेण । निगृहीष्यसे त्वमय पापीयं बोधिसत्त्वेन दुर्बलमल्ल इव महामल्लेन ॥ १५५ ॥ अभिभविष्यसे त्वमद्य पापीयं बोधिसत्वेन खेद्योतकमिव सूर्यमण्डलेन । विध्वंसयिष्यसे त्वगद्य पापीयं बोधिसत्त्वेन भुञ्जमुष्टिमित्र महामारतेन ॥ १५६ ॥ वित्रासिप्यसे त्वमय पापीय बोधिसत्लेन केसरिणेव शृगालः । प्रपातिप्यसे त्वमद्य पापीय बोधिसत्त्वेन महासाल इव मूलछिन्नम् ॥१५७ ॥ विलोप्स्यसे वसा पापीयं बोधिसत्वेनामिलनगरमित्र महाराजेन । विशोषिप्यसे त्वमद्य पापीयं बोधिसत्लेन गोप्पदवारीव महातपेन ॥ १५८ ॥ पलायिष्यसे त्वमद्य पापीयं बोधिसत्वेन वयविमुक्त इव धूर्तपुस्पः । उद्भौमिप्यसे त्वमद्य पापीयं बोधिसत्वेन अग्निदाहेनेव मधुकरवृन्दम् ।। १५९ ॥ रोपियंसे त्वमद्य पापीयं बोधिसत्त्वेन राष्ट्रभ्रष्ट इव धर्मराजः । ध्यायिष्यसे स्त्रमद्य पापीयं बोधिसत्वेन जीर्गक्रोञ्च इव टूनपक्षः ॥ १६० ।। विभैय॑से त्यमद्य पापीयं बोधिसत्वेन क्षीणपर्योदन इवाटवीकान्तारे । विलपिष्यसे त्वमद्य पापीयं बोधिसत्वेन भिन्नपानपात्र व महार्णवे ॥ १६१ ॥ आम्टोयिष्यसे त्वमद्य पापीयं बोधिसत्वेन कल्पदाह इव तृणवनस्पतयः । विकिरिष्यसे त्वमद्य पापीय बोधिसत्त्वेन महावज्रणेव गिरिकूटम् ॥ १६२ ॥ १R दीनदीनः for "हीनः २R विधुनिप्यसे for विधुनें. ३ Rom. परि. ४ R मन्त्रेण चोरगा ५R इवा पण्डः for इवोरण्ड. ६ विच्छेदयन्ति for विन्छन्दयन्ति र सद्योतमिव for "तक. ८R विध्वंसिष्यसे. ९R कुशमुष्टिमिव for मु.१० बन्धनिर्मुक for वध्यविमुक्त ११ र उत्तसिष्यसे for उद्घामिप्यसे, १२ र उदभ्रमिष्यसे for रोषियगे. १३ र विहनिष्यरो. for विभय॑से. १४R 'पप्योदन for पथ्यादन. १५R अम्ल स्यसे for आम्लायिध्यसे १६ R om तृण'. 20 25 L335 R426 ·- 5 R427 10 L336 ललितविस्तर एवं खलु भिक्षवो बोधिपरिचारिका देवपुत्राः षोडशाकारैमीरे विच्छेन्दयन्ति स्म । न च मारः पापीयान् विनिवर्तते स्म ॥ तत्रेदमुच्यते भूतां चोदन श्रुत्व देवतगणा न निवर्तते सोऽन्तको उच्छेया हनथा विलम्पय इमां मा दास्यथा जीवितम् । एपोत्तीर्ण स्वयं ममापि विषयां तारिष्यते चापरा नान्यं मोक्ष वदेमि किंचि श्रमणे उत्थापयेप्रक्रमेत् ॥ १६३ ॥ बोधिसत्व आह- मेरुः पर्वतराज स्थानतु चले सर्व जगन्नो भवेत् सर्वे तारकसंध भूमि प्रपते सज्योतिन्दुर्नभात् । सर्वा सत्व करेय एकमतयः शुष्येन्महासागरो" न त्वेव द्रुमराजमलुपगतश्चाल्येत अस्मद्विधः ।। १६४ ॥ मार आह- कामेश्वरोऽस्मि वसिता इह सतलोके देवा सदानवगणा मनुजाश्च तिर्यो । व्याता मया मम वशेन च यान्ति सर्वे उत्तिष्ठ मह्य विषयस्य वचं कुरव ॥ १६५॥ वोधिसल आह - कामेधरोऽसि यदि व्यक्तमनीश्वरोऽसि धर्मेश्वरोऽहमपि पश्यसि तत्वतो माम् । कामेवरोऽसि यदि दुर्गति न प्रयासि * प्राप्स्यामि बोधिर्मशस्य तु पश्यतस्ते ॥ १६६ ॥ मार आह- एकानमः श्रमग किं प्रमरोपि रण्ये यं प्रार्ययस्यमुटभः स संप्रयोगः । मृगशिरप्रभृतिभिस्तपैसो प्रर्यना प्रास न तपदनरं मनुज कुतत्वम् ॥ १६७॥ A 15 20 - 25 R423 घोमिसत आह - अमानपूर्वक तपो ऋषिभिः प्रनमो धाभिभूतमनभिदिरडोकरान। दिन्ति xि पिचन्द.. मारfor 'मूड', R तो for rriger Refereो. प्रपना ·5 L337 मारधर्षणपरिवर्त एकविंशः। नित्यं न नित्यमिति चात्मनि संश्रयदिः मोक्षं च देशगमनस्थितमानयदिः ॥ १६८ ।। ते तत्वतोऽर्थरहिताः पुण्यं वदन्ति व्यापिं प्रदेशगत शाश्वतमोहुरेके । मूर्त न मूर्तमगुणं गुणिनां तथैव कर्ता न करें इति चाप्यपरे झुवन्ति ॥ १६९ ॥ प्राप्याद बोधि विरजामिह चासनस्थः त्वां जित्व मार विहतं सवलं ससैन्यम् । वैतेष्यि अस्य जगतः प्रभवोद्भवं च निर्वाण दुःखशमनं तथ शीतिभावम् ॥ १७० ॥ मारः क्रुद्धो दुष्टो रुट परपगिर पुन तु भणते गृहाण सुगौतम एपो ोकोऽरण्ये न्यस्तो प्रहिय मम पुरतु बर्जया लधुं वशु कुर्यों । शीघ्रं गत्वा मह्यं गेहे हडिनिगडयुगलविकृतं करोथ दुवारिक स्वा में द्रस्ये दुःखेनात बहुविविधजवितरवितं मरूण व चेटकम् ॥ १७१ ।। 10 , R429 बोधिसत्त्व आह 15 20 R430 शस्याकाशे लेख्यं चित्र बहुविविधविकृत पदशः प्रकर्तु पृथक्पृथकू शक्यो वायुः पाशैर्वदु दिशविदिशगमनजवितो नरेण सुयत्नतः । शक्या कर्तुं चन्द्रादित्यौ तमतिमिरवितिमिरकरौ नभोऽद्य महीतलं शक्यो नाहं त्वत्सादृश्यैर्बहुभिरपि गर्णनविरुतैर्दुमात्प्रतिचालितुम् ॥.१७२ ।। अभ्युत्थिता बलवती नमुचेश्वम् सा होकारशहरेवभेरिमृदङ्गशब्दैः। हा पुत्र वास दयिता किमसि प्रनष्टो दृष्ट्वा इमां नमुचिसेनमतीव भीमाम् ॥ १७३ ॥ जाम्बूनदाकनकचम्पकगर्भगौरा सुकुमार देवनरसंस्तुत पूजनीय। अद्य प्रयास्यसि विनाशु महारणेस्मि मारस्य एप्यसि वशं असुरस्य वेन्दुः ।। १७४ ।। ब्रह्मस्वरेण करविकस्तस्वरेणा तान् यक्षराक्षसगणां सुगतो वेभारे। १R नित्यमनित्य for नित्यं ननित्यम्, २R मूर्ति न मूर्तिम् for मूर्त न मूतम्. ३ र वतिष्यमस्थ for यतैच्यि अत्य. ४ R जता for मजया. ५ कुर्वतां for कुर्वथा. ६ र चारिमाथा for 'युगल. R चा l tor स्या मं. ८R बहुविध for बहुविविध. १R गणेन for गणन. १० After st. 172, R reads मार आह. ११R हाहाकार for हाकार. १२R om. 'रव. १३ २ दृष्ट्यानिमा for दृष्टा इमां. १४R चन्द्रः for येन्दुः. १५R अवभाषसे for वभापे. 25 L338 ·ललितविस्तरे 5 आकाशु वासयितुमिच्छति यो हविद्वान् सोऽस्मद्विधं द्रुमवराद् ग्रहणाय इच्छेत् ॥ १७४ ॥ भित्त्वा च यो रजु गणेय महासहस्र लोग्ना च सागरजलं च समुद्धरेयः ।। वजामयां गिरिवर विकिरेक्षणाच सो चापि मां तरुगतं न विहेठयेते ॥ १७५ ॥ युगमन्तरस्मि स्थित मारु प्रदुष्टचित्तो निष्कोप पाणिनमसिं प्रगृहीत्व तीक्ष्णम् । उत्तिष्ठ शीघ्र श्रमणास्ममतेन गच्छ मा वेणुयष्टि हरितां व छिनद्मि तेऽद्य ।। १७६ ।। R481 10 बोधिसत्त्व आह - 15 L339 20 सर्वेयं त्रिसहस्त्र मेदिनि यदि मारैः प्रपूर्णा भवेत् सर्वेषां यय मेरु पर्वतवरः पाणीपु खगो भवेत् । ते मह्यं न समर्थ लोम चलितुं प्रागेव मां घातितुं मौ दूपी नतिवेल संप्रनदहे स्मारेमि तेऽनदृढम् ॥ १७७ ॥ विष्यन्ति शैलशिखरां चलितामित्र वृक्षां समूलक क्षिपी तथ ताम्रलोहम् । उष्ट्राश्च गोगजमुखास्तथ भैरवाक्षा आशीविषा भुजग दृष्टिविषाश्च धोराः ॥ १७८ ॥ मेधे उत्थित चतुर्दिश गर्जमाना वज्राशनी तथ अयोगुड वर्षमाणा. | असिशक्तितीप्णपरशु सवियांश्च वाणो मिन्दन्ति मेदिनितलं प्रमथन्ति वृक्षां ॥ १७९ ।। बाहूशतै. शरशतानि क्षिपन्ति केचि आशीविषां हुतवहांश्च मुखा सृजन्ति । मकरादिकांश्च जलजानुदधेहीत्वा विष्यन्ति केचि भुजगां गरुडाश्च भूत्वा ।। १८०॥ केचित्सुमेस्सदृशानयसा गुडानि तसाग्निवर्णशिखंरा निक्षिपन्ति रुष्टाः । आसीय मेदिनितलं क्षुभयन्ति चोर्वी हेटा पस्कन्ध सलिदस्य विलोडयन्ति ॥ १८१ ॥ Rयोfor गो. २ विहेपेच. R न्यायापि हि विहे स्मायमितेनर lor the ine. YR मेपाय for मेपेय. ५R पन्तासि for अमिति'. ६R मुपोमुजन्नि for मुसा सृजन्ति.. R 'शिखराणि क्षिपन्ति for शिवरा निक्षि.८R आराय Ior आमार R मोधि for चोवी. १R पसन्द for परम R432 25 ·भारधर्षणपरिवर्त एकाधिशः। 5 R433 L340 . 10 . केचित्पतन्ति पुरतस्तथ पृष्टतोऽस्य वामे च दक्षिण पतन्ति अहो ति वत्स । विपरीतहस्तचरणा चलितोत्तमाशा नेत्रेमि निश्वरति विद्युदिव प्रदीप्ता ॥ १८२ ।। दृष्ट्वा विकारविकृता नमुचेस्तु सेना मायाकृतं च यय प्रेक्षति शुद्धसत्त्वः । नैवात्र मार न बलं न जगन्न चात्मा उदचन्द्ररूपसदृशो भ्रमति त्रिलोकः ॥ १८३ ।। चक्षुर्न इखि पुरयो नपि चात्मनीय स्रोतं च घाण तथा जिह तथैव कायः । अध्यात्मशून्य बहिशून्य प्रतीत्य जाता धर्मा इमे करकवेदकवीतिवृत्ताः ॥ १८ ॥ सो सत्यवाक्यमकरोत्सद सत्यवादी येनेह सत्यवचनेनिम शून्य धर्माः ।। ये फेचि सौम्य विनये अनुकूलपैक्षाः ते शस्त्र पाणिपु निरीक्षिषु पुप्पदामां ॥ १८५ ।। सो दक्षिणे करतले रचिताग्रजाले तात्रै खैः सुरुचिरैः सहस्रारचक्रे । जाम्बूनदार्चिसदृशैः शुभपुण्यजुष्टे मातु याव स्पृशते चरणां सलीलम् ॥ १८६ ॥ बाहुं प्रसार्य यथ विद्युदिवा नभस्था आभापते वसुमतीनिय मह्य साक्षी । चित्रों मि यज्ञ नयुतानपि यष्ट पूर्वे न मि जातु याचनक बन्धकृतार्नु दास्ये ॥ १८७ ।। आँपो मि साक्षि तथ तेज तथैव वायु ब्रह्मा प्रजापति सजोतिष चन्द्रसूर्याः । बुद्धा मि साक्षि दशसु स्थित ये दिशासु यथ मह्य शीलवतउद्गत बोधिअड्डाः ।। १८८ ।। दानं मि साक्षि तथ शील तथैव क्षान्तिः "वीर्यापि साक्षि तथ ध्यान तथैव प्रज्ञा । 15 R434 20 25 १R अहोविवना for अहो ति वत्स. २Rमास्तबल for मारुन यलं. ३R यक्षाः for 'पक्षाः ४R सह मारचक्रः for सहस्रारचक्र. ५Rचित्राणि for चित्रा मि. R for T. ६R आपोऽसि for भापो मि. UR वीर्य य for पीर्यापि.

·: ललितविस्तरे r L341 R435 on 10 R636 15 चतुर प्रमाण मम साक्षि तथा अभिज्ञा अनुपूर्वबोविचार सर्व ममेह साक्षी ।। १८९ ॥ यावन्ति सत्व निखिला दशसु दिशासु यत्ते' पुण्य बल शीलु तथैव ज्ञानम् । यज्ञा निरगड य यष्ट शठे: कलीभि. ते मह्य रोम शतिमा कलं नोपयन्ति ।। १९० ।। सो पाणिना धरणि आहनते सलीलं रणते इयं वसुमती यथ कंसपात्री। मारो निशम्य रघु मेदिनिये निरस्तः शृणुते वचं हनत गृह्णतु कृष्णबन्धुम् ॥ १९१ ॥ प्रविनगात्रु हततेज विवर्णवको मारो जैराभिहतु आत्मनु संप्रपश्यी। उर्रताड क्रन्दतु भयार्तु अनाथभूतो भ्रान्तं मनो नमुचिनो गतु चित्त मोहम् ।। १९२॥ हत्पवयानरय भूमितले निरस्ताः धावन्ति राक्षस कुभाण्ड पिशाच भीताः । संमूढ़ मार्ग न लभन्ति अलेनत्राणाः पक्षी दवाग्निपतनेव निरीक्ष्य क्रान्ताः ।। १९३ ।। माता स्वसा पितर पुत्र तथैव भ्राता पृच्छन्ति तत्र कहि दृष्ट कहिं गता था । अन्योन्य विग्रह करोन्ति तथैव हेटौं: प्राप्ता वयं व्यसन जीवित नाफाशः ॥ १९४ ॥ सा मारसेन निपुला महती अक्षोभ्या विभ्रष्ट सर्व पिरलीकृत नै संधिः । दिवसानि सम अभिजानि परस्परेण आमासि दृष्ट यदि जीवसि त खु प्रीता ॥१९५ ।। सा वृक्षदेन तदा करणां हि कृत्वा यारीपटं पदिय सियति कृष्णपन्धुम् । उत्तिष्ठ शीन मजे हे म पुनो रिटम्य एवं हि ता भने गुरुउद्धराणाम् ॥ १९६ ।। Ray for ity RR पनि for: Rfe for m.Reat fum* , Rom for me. (Rr. R 2TTE for you. CRITTE for Ram गमुगिनो for tो नमुमतो... RF for Dr.MR पुरोल for HARIRTranor मदेम पुनो 20 L312 25 R37 ·मारधर्षणपरिवर्त मकविंशः। - मार आह- दुःख भयं व्यसन शोक विनाशनं व धिक्कारशब्दमनमानगतं च दैन्यम् । प्राप्तोऽस्मि अद्य अपराध्य सुशुद्धसत्वे अश्रुत्व वाक्य मधुरं हितमात्मजानाम् ॥ १९७ ॥ . 5 देवता आह - 10 -4 15 R438 भयं च दुःख व्यसनं च दैन्यं धिकारशब्दं वधबन्धनं च। दोपाननेको लभते ह्यविद्वान् निरापरावपि राध्यते यः ॥ १९८ ॥ देवासुरा गरुड राक्षस किनरेन्द्रा ब्रह्माथ शक परनिर्मित साकनिहाः । भापन्ति तस्य विजयं जय लोकवीर यत्रेदशी नमुचिसेन त्वया निरस्ता ॥ १९९ ॥ हारार्धचन्द्र चज छत्रपताक देन्ती पुष्पागरू तगरचन्दनचूर्णा । तूर्या पराहनिय वाक्यमुदीरयन्ते अच्छा द्रुमे तुव व शूर जितारिसिंहा ॥ २०० ॥ अत्रैव चासनवरे लभसेऽद्य बोधि आवेणिकां दशबला प्रतिसंविदं च । सर्व च बुद्धविषयं लभसेऽद्य शूर मैत्रा विजित्य विपुलां शठमारपक्षां ॥ २०१॥ इह मारधर्षणकृते च रणे प्रवृत्ते संबोधिसत्त्वबलविक्रम येभि दृष्टम् । पत्रिंशकोटिनयुता चतुरे च विंशा येभिर्मन. प्रणिहितं वरबुद्धबोधौ ॥ २०२ ॥ इति ॥ L343 . 20 25 ॥ इति श्रीललितविस्तरे मारधर्षणपरिवतों नामकत्रिंशतितमोऽध्यायः ॥ १ र 'राधेश्वपराध्यते for राधेष्वपि राध्यते. २R किनर राक्षसेन्दा for राक्षस किन्नरेन्द्रा ३R'हार' for 'चन्द्र.४दन्ती for देन्ती. ५R आच्छा tor अच्छा.

·L344 , - 10 R440 अभिसंबोधनपरिवतों द्वाविंशः। इति हि भिक्षवो बोधिसत्त्वो निहतमारप्रत्यर्थिको मर्दितकण्टको रणशिरसि विजितविजय उछितछत्रध्वजपताको विविक्त का+विविक्त पापकैरकुशलैमै सवितर्क सविचार विवेकज प्रीतिसुख प्रथम ध्यानमुपसपद्य विहरति स्म । सवितर्कसविचाराणा व्युपशमादध्यात्मसप्रसादा 5 चेतस एकोतिभावादवितर्कमविचार समाधिज प्रीतिसुख द्वितीय भ्यानमुपसपद्य विहरति स्म । स प्रीतेर्पिरागादुपेक्षको विहरति स्म स्मृतिमान् सप्रजानन् सुख कायेन प्रतिसवेदयते स्म यत्तदार्या आचक्षते स्म-उपेक्षक स्मृतिमान् सुखविहारी, निष्प्रीतिक तृतीय ध्यानमुपसपद्य विहरति स्म । स सुखस्य च ग्रहाणादु खस्य च प्रहाणात्पूर्वमेव च सौमनस्यदोर्मनस्ययोरस्तगमा ददु खासुखमुपेक्षास्मृतिपरिशुद्ध चतुर्थ ध्यानमुपसपद्य विहरति स्म ॥ अथ बोधिसत्त्वस्तथा समाहिते चित्ते परिशुद्ध पर्यत्रदाते प्रभास्वरेऽनहुने विगतोपलेशे मूदुनि कर्मण्युपस्थिते आनित्र्यप्राप्ते रात्र्या प्रथमे यामे दिव्यस्य चक्षुषो ज्ञानदर्शनविद्यासाक्षाक्रियायै चित्तमभिनिहरति स्म, अभिनिर्नामयति स्म ।। अथ बोधिसत्त्वो दिव्येन चक्षुषा परिशुद्धेनातिक्रान्तमानुष्यकेण सत्त्वान् पश्यति स्म च्यवमानानुपपद्यमानान् सुवर्णान् दुर्वर्णान् सुगतान् दुर्गतान् हीनान् प्रणीतान् । यथाक:पिंगान् 15 सत्वान् प्रजानाति स्म -इमे वत भो सत्त्वा कायदुश्चरितेन समन्वागता , वाड्मनोदुश्चरितेन समान्वागता , आर्याणामपवादका मिथ्यादृष्टय । ते मिथ्यादृष्टिकर्मधर्मसमादानहेतो कायस्य भेदात्पर मरणादपायदुर्गतिविनिपात नरकेपपद्यते । इमे पुनर्भपन्त सत्त्वा कायसुचरितेन समन्वागता , वाङ्मन सुचरितेन समन्वागता , आर्याणामनपवादका सम्यग्दृष्टय , ते सम्यग्दृष्टिकर्मधर्मसमादानहेतो कायस्य मेदासुगतौ स्वर्गलोकेप्पपयन्ते ।। इति हि दिव्येन चक्षुषा विशुद्धनातिक्रान्तमानुष्यकेण सत्त्वानापश्यति स्म च्यवमानानुपपद्यमानान् सुवर्णान् दुर्वर्णान् सुगतान् दुर्गतान् हीनान् प्रणीतान् यथाक्मोगान् । एव खलु भिक्षवो बोधिसत्यो रात्र्या प्रथमे यामे विया साक्षात्करोति स्म, तमो निहत्ति स्म, आलोकमुपादयति स्म ॥ अय बोधिसत्यस्तया समाहित चित्ते परिशुद्धे पर्यवदाते प्रभास्वरे निरने निगतो. 25 पक्लेशे मृदुनि कर्मण्युपस्थिते आनिश्पप्राप्ते राज्या मध्यमे यामे पूर्वनिवासानुस्मृतिज्ञानदर्शन- विघासाक्षारित्यायै वित्तमभिनिर्हरति स्म, अभिनिर्नामयति रम, आमन परसत्वाना चानेकनिध पूर्वनिपासाननुस्मरति स्म । तथया-एकामपि जातिं द्वे तिस्रश्वतत्र पञ्च दश निंशति निशच्चा . 20 L315 R'गविराग for सपिचरागो २R प्रोतिविरागा for प्रीतेविरा ३R विहरन् for विहरति MR तिते for अनहो ५R दिम्यवभुषो for दिम्यस्य च निर्गमयति for "निईरति .8 or उपाय ८R समेगन् lor कोप' ९R "विनिपानपर्यन्त for 'विनिपाल • Rप्रायते for टापत १ बाडमन माथ्य for सम्यग्मथ्य १२ R'कमें पभोगान for कमे पान, १R निहित for नि ! Rकर्मबीरपट for मम्युपस्यिवे ·मभिसयोधनपरियों द्वाविशः। R441 - 10 L346 R442 रिंशत्पञ्चाशजातिशत जातिसहस्र जातिशतसहस्रम् अनेकायपि जातिशतसहस्राण्यपि जाति कोटीमपि जातिकोटीशतमपि जातिकोटीसहन्नमपि जातिकोटीनयुतमपि । अनेकान्यपि जातिकोटीसहस्राण्यपि अनेकोन्यपि जातिकोटीशतसहस्राण्यपि अनेकान्यपि जातिकोटी- नयुतशतसहस्राणि यावत्तवर्तकल्पमपि विनर्तकल्पमपि सर्तपिपर्तरल्पमपि अनेसायपि सवर्तविवर्तकल्पायनुस्मरति स्म -- अमुत्राहमासनेपनामा एगोन एवजात्य एववर्ण एवमाहार । एवमायुष्प्रमाणमेन चिरस्थितिक, एष सुखदु खप्रतिवेदी । सोऽह ततश्युत सन्नमुत्रोपपन्न, ततश्श्युत्वेहोपपन्न इति साकार सोद्देशमनेकविधमात्मनः सर्पसत्नाना च पूर्वनिनासमनुस्मरति स्म ॥ अथ बोधिसत्वस्तथा समाहितेन चित्तेन परिशुद्धेन पर्यवदातेन प्रभास्वरेण अनगनेन विगतोपलेशेन मृदुना कर्मण्ये स्थितेनानियप्राप्तेन राज्या पश्चिमे यामे अरणोद्धाटनकाल्समये नन्दीमुख्या रात्रौ दु खसमुदयास्तगताया आश्रमक्षयज्ञानदर्शनविद्यासाक्षाक्रियायै चित्तमभिनिर्हरति स्म, अभिनिर्नामयति स्म । तस्यैतदभवत् - कृच्छ्र बताय लोक ऑपन्नो यदुत जायते जीर्यते म्रियते व्यवते उपपद्यते । अथ च पुनरस्य केवलस्य महतो दु खस्कधस्य नि सरण न सप्रजानाति जराज्याधिमरणादिकस्य । अहो बतास्य केरलस्य महतो दु खस्कवस्यान्त क्रिया न प्रज्ञायते सर्वस्य जराव्याधिमरणादिकस्य । ततो बोधिसत्वस्यैतदभूत् - कस्मिन् सति जरामरण भरति, किंप्रयय च पुनर्जरामरणम् ! 15 तस्यैतदभूत् - जात्या सत्या जरामरण भवति, जातिप्रत्यय जरामरणम् ॥ अर्थ बोधिसत्वस्य पुनरेतदभवत् – कस्मिन् सति जातिर्भवति, किंप्रत्यया च पुनर्जाति तस्यैतदभनत् -- भवे सति जातिर्भवति भवप्रत्यया च पुनर्जाति ॥ अथ बोधिसत्वस्यैतभवत् - कस्मिन् सति भयो भनति, किंप्रत्ययश्च पुनर्भव ? तस्यैत दभरत् - उपादाने सति भयो भवति, उपादानप्रत्ययो हि भर ॥ अर्थ बोधिसत्त्वस्यैतदभवत् - कस्मिन् सत्युपादान भवति, पिंप्रत्यय च पुनरपादानम् । तस्यैतदभात् -- तृष्णाया सत्यामुपादान भवति, तृष्णाप्रत्यय ह्युपादानम् ॥ अथ बोधिसत्वस्य पुनरेतदभवत् - कस्मिन् सति तृष्णा भवति, प्रित्यया च तृष्णा : तस्यैतदभवत्-वेदनाया सत्या तृणा भवति, वेदनाप्रत्यया च तृष्णा ।। अय बोधिसत्वस्य पुनरेतदभूत् - कस्मिन् सति वेदना भपति, किप्रत्यया पुनर्वेदना 1 25 तस्यैतदभूत्-स्पर्शे सति वेदना भवति, स्पर्शप्रत्यया हि वेदना ।। अथ बोधिसत्वस्य पुनरेतदभवत् - कस्मिन् सति स्पर्शो भति, किंप्रत्ययश्च पुन स्पर्श : तस्यैतदभवत् - पडायतने सति स्पर्शे भति, पडायतनप्रत्ययो हि स्पर्श ।। अय बोधिसत्त्वस्य पुनरेतदभवत् - कस्मिन् सति पडायतन भवति, पिंप्रत्यय च पुन पडायतनम् । तस्यैतदभवत्-नामरूपे सति पडायतन भाति, नानारूपप्रत्यय हि पडायतनम् ॥ 1 R om अनेकान्यपि २ R_om एवमाहार ३ R अरुणोपघाटन' for अणोद्धाटन' YR सनो tor भापतो ५R जीव्यते for जीर्यते ६R अब सल for अय UR प्रत्ययो for 'प्रत्यय , R443 - L347 ·R414 5 1348 - २५१ ललितविस्तरे अप बोधिसत्त्वस्य पुनरेतदभवत् - कस्मिन् सति नामरूपं भवति, किंप्रत्ययं च पुनर्नामरूपम् ? तस्यैतदभवत् - विज्ञाने सति नामरूप भवति, विज्ञानप्रत्ययं हि नामरूपम् ।। अथ बोधिसत्वस्य पुनरेतदभवत्-कस्मिन् सति विज्ञानं भवति, किंप्रत्यर्थं पुनर्विज्ञानम् । तस्यैतदभवत् - संस्कारेषु सत्सु विज्ञानं भवति, संस्कारप्रत्ययं च विज्ञानम् ॥ अय बोधिसत्वस्य पुनरेतदमवत् - कस्मिन् सति संस्कारा भवन्ति, किंप्रत्ययाश्च पुनः संस्काराः ? तस्यैतदभवत्-अविधायां सत्यां संस्कारा भवन्ति, अविधाप्रत्यया हि संस्काराः॥ इति हि भिक्षवो बोधिसत्वस्यैतदभूत् - अविद्याप्रत्ययाः संस्काराः, संस्कारप्रत्यय विज्ञानम्, विज्ञानप्रत्ययं नामरूपम् , नामरूपप्रत्ययं पडायतनम् , पडायतनप्रत्ययं स्पर्शः, स्पर्शप्रत्ययं वेदना, वेदनाप्रत्ययं तृष्णा, तृष्णाप्रत्ययमुपादानम् , उपादानप्रत्ययं भवः, भवप्रत्यया 10 जातिः, जातिप्रत्यया जरामरणशोकपरिदेवदुःखदौर्मनस्योपापासाः संभवन्ति । एवमस्य केवलस्य महतो दुःखस्कन्धस्य समुदयो भवति । समुदयः समुदय इति ॥ इति हि भिक्षवो बोधिसत्त्वस्य पूर्वमश्रुतेषु धर्मेषु योनिशोमनसिकाराद्वहुलीशाराग्ज्ञानमुदै-' पादि, चक्षुरुदोदि, विद्योदपौदि, भूरिदपादि, मेघोदपोदि, प्रज्ञोदपादि, आलोकः प्रादुर्बभूव । कस्मिन्नसति जरामरणं न भवति, कस्य वा निरोधाजरामरणनिरोध इति । तस्यैतदभूत् - जात्या- 15 मसत्यां जरामरणं न भवति, जातिनिरोधाजरामरणनिरोधः अथ बोधिसत्वस्य पुनरेतदभवत् - कस्मिन्नसति जातिर्न भवति, कस्य वा निरोधाजाति- निरोधः ? तस्यैतदभवत्-भवेऽसति जातिर्न भवति, भवनिरोधाज्जातिनिरोधः ।। अथ बोधिसत्वस्य पुनरप्येतदभवत्-कस्मिन्नर्सेति विस्तरेण यावत्संस्कारा न भवन्ति, कास्य वा निरोवात्संस्कारनिरोधः : तस्यैतदभवत्-अविद्यायां सत्यां संस्कारा न भवन्ति, अविद्या- 20 निरोधात्संस्कारनिरोधः । संस्कारनिरोधाद्विज्ञाननिरोधो यावजातिनिरोधाजरामरणशोकपरिदेवदुःख- दौर्मनस्योपायासा निरुध्यन्ते । एवमस्य केवलस्य महतो दुःखस्कन्धस्य निरोधो भवतीति ॥ इति हि निक्षवो बोधिसत्त्वस्य पूर्वमश्रुतेषु धर्मेषु योनिशोमनसिकाराद्वहुलीकाराज्ज्ञान- मुदपादि, चक्षुरुदपादि विद्योदपदि, भूरिरुदपादि, मेधोदपादि, प्रज्ञोदपादि, आलोकः प्रादुर्बभूव । सोऽहं भिक्षवस्तस्मिन् समये इदं दुःखमिति यथाभूतमज्ञासिपम् । अयमाश्रवसमुदयोऽयमाश्रव- 25 निरोधः इयमाश्रवनिरोधगामिनी प्रतिपदिति यथाभूतमज्ञासिषम् । अय कामाश्रवोऽयं भवाश्रवोऽय- मविद्याश्रवोऽयं दृष्टयाश्रवः । इहाश्रवा निरवशेषतो निरुध्यन्ते । इहाश्रवो निरवशेषमनाभासमस्तं गच्छतीति । इयमविद्या अयमविद्यासमुदयोऽयमविद्यानिरोध इयमविद्यानिरोधगामिनी प्रतिपदिति यथाभूतमज्ञासिषम् । इहाविद्या अपरिशेश्मनाभासमस्तं गच्छतीति पेपालम् । अमी संस्कारा अयं संस्कारसमुदयोऽयं संस्कारनिरोध इयं संस्कारनिरोधगामिनी प्रतिपदिति यथाभूतमज्ञासिपम् । इदं विज्ञानमयं विज्ञानसमुदयोऽयं विज्ञाननिरोध इयं विज्ञाननिरोधगामिनी प्रतिपदिति यथाभूत- मज्ञासिपम् । इदं नामरूपमयं नामरूपसमुदयोऽयं नामरूपनिरोधः इयं नामरूपनिरोधगामिनी ॥ R445 R46 Rom. समुदयः समुदय इति. .२ उत्पादि for उदपादि. ३R लोकः for ालोकः. VR जात्यो सत्यो for जात्यामसत्यो.५R सति for असति. ६ on. अये. ७R शान for विज्ञानम्.

·भमिसंबोधनपरिवर्ती साविंशः। R417 प्रतिपदिति यथाभूतमज्ञासिपम् । इदं षडायतनमय पडायतनसमुदयोऽयं पडायतननिरोधः ३५ पडायतननिरोधगामिनी प्रतिपदिति ययाभूतमज्ञासिपम् । अयं स्पर्शोऽयं स्पशसमुदयोऽयं स्पर्शनिरोधः इयं स्पर्शनिरोधणामिनी प्रतिपदिति यथाभूतमज्ञासियम् । इयं वेदना अयं वेदना- समुदयोऽयं वेदनानिरोध इयं वेदनानिरोधगामिनी प्रतिपदिति यथाभूतमज्ञासियम् । इयं तृष्णा अर्थ तृष्णासमुदयोऽयं तृष्णानिरोधः इयं तृष्णानिरोधगामिनी प्रतिपदिति यथाभूतमासिपम् । । इदमुपादानमयमुपादानसमुदयोऽयमुपादाननिरोधः 'इयमुपादाननिरोधगामिनी प्रतिपदिति यथाभूत- भज्ञासिपम् । अयं भवोऽयं भवसमुदयोऽयं भवनिरोधः इयं भवनिरोधगामिनी प्रतिपदिति यथाभूतमज्ञासिपम् । इयं जातिरयं जातिसमुदयोऽयं जातिनिरोधः इस जातिनिरोधगामिनी प्रतिपदिति यथाभूतमज्ञासिपम् । इयं जरा अयं जरासमुदयोऽयं जरानिरोधः इयं जरानिरोध- गामिनी प्रतिपदिति ययाभूतमज्ञासिपम् । इदं मरणमयं मरणसमुदयोऽयं मरणनिरोधः इयं 10_L 350 मरणनिरोधेगामिनी प्रतिपदिति यथाभूतमज्ञासियम् । इमे शोकपरिदेयदुःखदौर्मनत्योपायासाः । एवमस्य केवलस्य महतो दुःखस्कन्धस्प समुदयो भवति यावन्निरोधो भवतीति यथाभूतमज्ञा- सिपम् । इदं दुःखमयं दुःखसमुदयोऽयं दुःखनिरोधः इयं दुःखनिरोधगामिनी प्रतिपदिति यथाभूतमज्ञासिपम् ॥ एवं खलु भिक्षवो बोधिसत्वेन रात्र्यां पश्चिमे यामेऽरुणोद्धाटनकालसमये नन्दीमुल्यां 15 राज्यौ यकिंचिपुरुषेण सत्पुररेणातिपुष्येण महापुरुषेण पुरुषर्षभेण पुरपनागेन पुखसिंहेन पुरुयपुंगवेन पुरपशूरेण पुरयधीरेण पुरुपंजानेन पुरुषपद्मेन पुरुषपुण्डरीकेण पुस्पधीरेयेणानुत्तरेण पुरुपदम्यसारथिना एवंभूतेनार्येण ज्ञानेन ज्ञातव्यं बोद्धव्यं प्राप्तव्यं द्रष्टव्यं साक्षात्कर्तव्यम्, सन तदेकचित्तेक्षणसाँयुक्तया प्रज्ञया अनुत्तरां सम्यक्संबोधिमभिसंयुष्य त्रैविद्याधिगता ।। ततो सिक्षको देवा आहुः—अवकिरत मार्गः पुष्पाणि अभिसंबुद्धो भगवान् ।ये तत्र 20 देवपुत्राः पूर्वबुद्धदर्शिनस्तस्मिन् संनिपतिता आसंस्तेऽवोचन्-~मा स्म तावन्मार्गाः पुप्पाण्यवकिरत यावत्तावद्भगवानिमित्तं प्रादुःकरोति । पूर्वका अपि सम्यक्संबुद्धा निमित्तमकार्षः, निर्मितामभि- निर्मिज्वन्ति स्म॥ अथ खलु भिक्षवस्तथागतस्तान् देवपुत्रान् विमतिप्राप्ताञ्ज्ञात्वा सप्ततालमात्रं विहायस- मभ्युद्गम्य तत्रस्य इदमुदानमुदानयति स्म- छिन्नवोपशान्तरजाः शुष्का आसवा न पुनः स्रवन्ति । छिने वर्मनि वर्तत दुःखस्ययोऽन्त उच्यते ॥ १॥ इति ॥ ततस्ते देवपुत्रा दिव्यैः कुसुमैस्तथागतमभ्यवकिरन्ति स्म । ततो जानुमान दिव्यानां पुष्पाणां संस्तरोऽभूत् ॥ इति हि भिक्षवस्तथागतेऽभिसंबुद्धे विगतं तमोऽन्धकारम् , विशोधिता तृष्णा, विवर्तिता दृष्टिः, विक्षोभितीः क्लेशाः, विशौरिताः शल्याः, मुक्तो अन्थिः, प्रपातितो मानध्वजः, उच्छेपितो धर्मध्वजः, १Ros. "निरोध'. २R पुश्यवीरेण for धीरेण. ३R पुस्पयानेन for 'जानेन. ४ र समा. युक्तं for 'युक्तया. ५ R देवता for देवा. ६R यत्तन for ये तन. Rom. मा स्म. ८ र विशोषिताः kor विक्षोभिता. १R विसारित for विशारिता.. R448 25 L351 ·२५४ ललितविस्तरे . - R449 - " L352 उद्घाटिता अनुशया , ज्ञाता धर्मतयता, अमबुद्धा भूतकोटि , परिज्ञातो धर्मधातु , व्यवस्थापित सत्त्वधातु , सवर्णित सम्यक्त्वनियतो राशि , पिनर्णितो मिथ्यात्वनियतो राशि, परिगृहीतोऽनिपत राशि, व्यवस्थापितानि सेवेन्द्रियाणि, परिज्ञाता सत्त्वचरिता , अपसुद्धा सत्रव्यावि , सत्त्वसमुत्यान सिद्धोऽमृतभैषजप्रयोग , उत्पन्नो वैद्यराज प्रमोचक सर्वदु खेभ्य प्रतिष्टापको निर्माणसुखे, निषण्ण 5 स्तथागतगर्भ तथागतमहाधर्मराजाप्सने, सर्व आनदो निमुक्तिपक्ष, प्रविष्ट सर्वज्ञतानगर समन सृत सर्वबुद्धे , असभिन्नो धर्मधातुप्रसरानुनोधै । प्रथमे सप्ताहे भिक्षरस्तथागतस्तस्मिन्नेव बोधिमण्डे निपण्णोऽस्थात्-इह मयाऽनुत्तरा सम्यक्सोधिमभिसवुद्ध । मया अननरामस्य जातिजरामरण दु खस्यान्त कृत इति ॥ समनन्तरप्राप्ते खल पुनर्भिक्षयो बोधिसत्वेन सर्वज्ञत्वे अथ तत्क्षणमेव दशसु दिक्षु सर्वलोक 10 धातुषु सर्वसत्वास्तत्क्षण तल्लव तमुहूर्त परसुखसमर्पिता अभूनन् । सर्वलोकधातवश्च महतात्र- भासेनापभास्यन्त । याऽपि ता लोकान्तरिका अघा अघस्फुटा अधकारा इति पूर्ववत् । पतिकार च दशसु दिक्षु सर्वलोकधातवोऽकम्पत् प्राकम्पत् सप्रारुम्पत् । अवेधत् प्रावेधत् समावेधत् । अचलत् प्राचलत् सप्राचलत् । अक्षुभ्यत् प्राक्षुभ्यत् सप्राक्षुभ्यत् । अरगत् प्रारणत् सप्रारणत् । अगर्जत् प्रागर्जत् सप्रागर्जत् । सबुद्धाश्च तथागतायाभिमबुद्धाय साधुकार 15 ददन्ति स्म । धर्माच्छादाश्च सप्रेषयन्ति स्म । यैर्धर्माच्छादैरय त्रिसाहस्रमहासाहस्रलोकधातुरनेक रत्नसङनोऽभूत् । तेभ्यश्च रत्नछरेभ्य एवरूपा रश्मिजाला निश्चरन्ति स्म, यैर्दशसु दिक्षु अप्रमेयासख्येया लोकधातवोऽवभास्यते । दशसु दिक्षु बोधिसत्त्वाश्च देवापुत्राश्चानन्दशब्द निश्चारयामासु-उत्पन्न सत्त्रपण्डित । पद्मो ज्ञानसरसि समूतोऽनुपलिप्तो लोकधर्मे । सम न्ततो महाकरुणामेघ सुरित्वा धर्मधातुभवन वर्षयिष्यति । धर्मवर्पविनये जनभैपजाकुर 20 प्ररोहण सर्वकुशलमूलबीजाना विवर्धन श्रद्धाकुराणा दाता विमुक्तिफलानाम् ॥ तत्रेदमुच्यते- भार विजित्य सबल स हि पुरुषसिंहो ध्यानोमुख अभिमुख अभितोऽपि शास्ता । विद्यता दशबलेन यदा हि प्राप्ता सकम्पिता दश दिशो बहुक्षत्रकोट्य ॥ २ ॥ ये बोधिसत्त्व पुरि आगत धर्मकामा चरणौ निपत्य इति भाषिषु मासि क्लातो। प्रत्यक्ष अस्मि चमु यादशिका सुभीमा सा प्रज्ञपुण्यबलवीर्यबलेन भग्ना ॥ ३ ॥ बुद्धश्व क्षेत्रनयुतै प्रहितानि छया साधो महापुरप धर्षित मारसेनाम् । १R सर्वेन्द्रियाणि for सत्त्वे २R सर्वदु खै for 'बुदै ३R अभूत् for अस्यात् ४R साधुकाल R450 * 25 L353 for 'कारं ५ म्यानामुख for प्यानामुख ·अभिसंयोधनपरिवों द्वाविंशः। 5 R451 प्राप्त लया पदवरं अमृतं विशोक सद्धर्मवृष्टि त्रिभवे अभिवर्ष शीघम् ॥ ४ ॥ बाई प्रसार्य दशदिक्षु च सत्यसारा आभापयिंसु कालविकाताय वाचा । योधिर्ययामनुगता भवता विशुद्धा तुल्यः समोऽसि यय सपिणि सर्पिमण्डैः ॥ ५ ॥ अप खलु भिक्षवः कामावचरा अप्सरसो बोधिमण्डनिषण्णं तयागतं प्राप्ताभिसँ परिपूर्ण- संकल्पं विजितसंग्रामं निर्जितमारप्रत्यर्थिकमुच्छ्रितछनध्वजपताकं शूरं जयोद्गतं पुरुवं महापुरवं वैद्योत्तम महाशल्यहर्तारं सिंह विगतभयलोमहर्ष नागं सुदान्तचित्तनिर्मलं त्रिमलविग्रहीन वैद्यकं विधतामनु- प्राप्त पारगं चनुरोघोत्तीर्ण क्षत्रियमेकरत्नछत्रधारिणं त्रैलोक्यब्राह्मणं वाहितपापकर्माणं भिक्षु भिन्न- 10 विद्याण्डकोपं श्रमणं सर्वसशसमतिकान्तं श्रोत्रिय' निःसृतक्लेश शूरमप्रपातितवजं वलीयांसं दशबल. धारिणं रत्नाकरमिव सर्वधर्मरत्नसंपूर्ण विदित्वा बोधिमण्डाभिमुखास्तथागतमाभिर्गायाभिरम्पस्ताविः- एप द्रुमराजमूले अभिजित्य मारसैन्य स्थितु मेख्वदप्रकम्प्यो निर्भारप्रलापी । अनेकबहकल्पकोट्यो दानदमसंयमेन समुदानयं प्रबोधि तेनेष शोभतेऽद्य ॥ ६ ॥ अनेन बहुकल्पकोट्यः शीलवतातपोभि जिझिकृत शक ब्रह्मा बोधिवर एपता हि । अनेन बहुकल्पकोट्यः क्षान्तिबलवर्मितन अधिवासिता दुखानि तेन प्रभ स्वर्णवर्णा ॥ ७ ॥ अनेन बहुकल्पकोट्यो वीर्यबलविक्रमेण परीङ्मुखां कृतास्या तेन मार जित सेना । अनेन बहुकल्पकोट्यो ध्याना अभिज्ञज्ञानैः संजिता मुनीन्द्रस्तेनैव पूजितोऽद्य ॥ ८॥ अनेन बहुकल्पकोट्यः प्रज्ञाश्रतसंचयेन प्रगृहीत सत्वकोट्यस्तेन लघु बोधि प्राप्ता । अनेन जितु स्कन्धमारस्तथ मृत्यु क्लेशमारः अनेन जितु देवपुत्रमारस्तेनास्य नास्ति शोकः ॥ ९॥ एपो हि देवदेवो ( देवैरपि पूजनीयः) पूजारहनिलोके पुण्यार्थिकान क्षेत्र अमृताफलस्य दाता । 15 R452 L354 20 25 R453 १R समापि for समोऽसि. २ R 'पापघर्माण for 'कर्माण. ३ र स्वयभुवं for श्रोत्रिय. ४ र समुदाना for समुदानस. ५R सुवर्णवर्णा, ६ र पश्चान्मुखी for पराङ्मुखा. "R मृत्युमारलेशः for मृत्यु केशमारः, ८R एपोऽति for एपो हि.

·२५६ ललितविस्तरे 5 L355 10 R454 15 एप वरदक्षिणीयो उत्पातु दक्षिणाहि नास्त्युत्तरस्य नाशो यो च वरबोधि लब्धा ॥ १०॥ . ऊर्णा विराजतेऽस्य स्रति बहुक्षेत्रकोट्यो जिझिकृत चन्द्रसूर्या अन्धकारालोक्प्राप्ता । एव हि सुरूपरूपो वररूप साधुरूपो वरलक्षणो हितैषी त्रैलोक्यपूजनीयः ॥ ११ ॥ एप सुविशुद्धनेत्रो बहु प्रेक्षते स्वयंभूः क्षत्रा च सत्वकाया चित्तानि चेतना च । एवं सुविशुद्धोत्रः शृणुते अनन्तशब्दां दिव्यांश्च मार्नुपांश्च जिनशब्दधर्मशब्दां ॥ १२ ॥ एप प्रभूतजिह्वः कलविकमनुषोपः श्रोप्याम अस्य धर्म अमृतं प्रशान्तगामिम् । दृष्ट्वा च मारसैन्यं न क्षुभ्यते मनोऽस्य पुन दृष्ट्व देवसंघां न च हर्षते सुमेधा ॥ १३ ।। शेर्न चापि बाणौर्जित एन मारसेना सत्यव्रतातपोभि जितु एन दुष्टमलः । चलितो न चासना न च कायु वैघिनोऽत्य न चे स्नेहु नापि दोपस्तदनन्तरे अभूवन् ॥ १४ ॥ लाभा सुलब्ध तेषां मरुणां नराण चैव ये तुभ्य धर्म श्रुत्वा प्रतिपत्तिमेष्यती हि। यत्पुण्य त्वां स्तवित्रा जिन पुण्यतेराशे स भवेम क्षिप्र यथ त्वं मनुष्यचन्द्रः ॥१५॥ बुद्धित्व वोवि पुरपर्पभनायकेन संझम्प्य क्षत्रनयुतानि विजित्य मारम् । ब्रह्मस्वरेण कलविकस्तस्वरेण प्रथमेन गाथा इमि भाषित नायकेन ॥ १६ ॥ पुण्यविपाकु सुख सर्वदुःखौंपनेती अभिप्रायु सिध्यति च पुण्यरतो नरस्य । उत्तरेय for उत्तरस्य, २R ययाच tor या च. ३R विभाजते for विराजते. ४R स्फुरती for एफरती. ५R सव आरोपात for भन्यायरालोर. ६R क्षेत्र for क्षत्रा. Rom. एए. मनुष्योध. १Rमाण tor नं. १.Rबोधिनो for पेधिनो, न चास्य for न . १२. पहिल्या lor क्या. BR om. 'रोज'. १R सपनेगी for 'पनेती. १५R प्रय रिपylor सिष्यति 20 25 R453 .

·अभिसंबोधनपरिवतो द्वाविंशः। L356 . 5 10 क्षिप्रं च बोधि स्पृशते विनिहत्य मारं शान्तापयो गच्छति च निवृतिशीतिभातम् ॥ १७॥ तस्मात्क पुण्यकरणे न भवेत तृप्तः शृण्वंश्च धर्मममृतं भवि को वितृप्तः । विजने वने च विहरं भवि को वितृप्तः कः सत्त्व अर्थकरणे न भवेद्धि तृप्तः ॥ १८ ॥ पाणि प्रसार्य समुवाच च बोधिसत्वां पूजां कृता प्रजत क्षेत्र स्वकस्वकानि । सर्वेऽभिवन्ध चरणौ च तथागतस्य नानायियूह गत क्षेत्र स्यकास्त्रकानि ॥ १९ ॥ दृष्ट्वा च तां नमुचिनां महतीमवस्था विक्रीडितां च सुगतस्य तथा सलीलम् । बोधाय चित्तमतुलं प्रणिधाय सत्त्वां मारं विजित्य सबलं अमृतं स्पृशेम ॥ २० ॥ अभिसंयुद्धस्य भिक्षवस्तथागतस्य बोधिवृक्षमूले सिंहासनोपविष्टस्य तस्मिन् क्षणेऽप्रमेयानि बुद्धविक्रीडितान्यभूवन् , यानि न सुकरं कल्पेनापि निर्देष्टुम् ॥ तत्रेदमुच्यते - करतलसदशाभूसुस्थिता मेदिनीय विकसितशतपनाश्वोद्गता रसिंजालैः । अमरशतसहस्रा ओनमी बोधिमण्डं इमु प्रथम निमिचं सिंहनादेन दृष्टम् ॥ २१॥ द्रुमशतत्रिसहस्रो बोधिमण्डे नमन्ते गिरिवर तय नेके शैलराजश्च मेहः । दशबलमधिगम्य ब्रह्मशमा नमन्ते इदमपि नरसिंहे क्रीडितं बोधिमण्डे ॥ २२॥ रस्मिशतसहस्रा योशरीरात्मभावा स्फुरि जिनवर क्षेत्रा त्रीणि शान्ता अपायाः । तत क्षणसुमुहूर्ते शोधिता चाक्षणानि न च खिलमददोपा बाधिपू कंचि सत्त्वम् ॥ २३ ॥ 15 R456 20 1357 25 Rom. वने. २R नमुचिनो for "चिना, ३ र रभिमन्तः for जालैः. ४ R विक्रीडित for फ्रीडितं. ५ क्षेत्रां for:क्षत्रा. Raरक्षण for तत क्षण, रोधिघु for याधिषु.

·ललितविस्तरे R457 5 इयमपि नरसिंहस्यासनस्थस्य क्रीडा शशिरविमणिवह्निविद्युताभा च दिव्या । न तपति अभिभूता भावत्योर्णपाशा न च जगदिह कश्चित्प्रेक्षते शास्तु मूर्धम् ॥ २४ ॥ इयमपि नरसिंहस्यासनस्थस्य क्रीडा करतलस्पृशनेना कम्पिता चोर्वि सर्वा । येन नमुचिसेना क्षोभिता तूलभूता नमुचि इषु गृहीत्वा मेदिनी व्यालिखेद्य इदमपि नरसिंहस्यासने क्रीडितं भूत् ।। २५ ॥ इति ।। ।। इति श्रीललितविस्तरेऽभिसंबोधनपरिवतों नाम द्वाविंशतितमोऽध्यायः ।। 10 १R दमपि for सपि. २. मगपरेfor मा.

·L358- R458 10 २३ संस्तवपरिवर्तस्त्रयोविंशः। अथ खल शुद्धावासकायिका देवपुत्रा बोधिमण्डनिषष्णं तथागतं प्रदक्षिणीकृत्य दिव्यै- श्चन्दनचूर्णवरेभ्यवकीर्य आभिः सारप्याभिर्गाथाभिरभितष्ट्रवुः -- उत्पन्नो लोकप्रद्योतो लोकनायः प्रभंकरः । अन्धभूतस्य लोकस्य चक्षुर्दाता रणंजहः ॥ १ ॥ भवान् विजितसंग्रामः पुष्यैः पूर्णमनोरथः । संपूर्णः शुक्लधमैश्च जगत्त्वं तर्पयिष्यसि ।। २ ।। उत्तीर्णपको ह्यनिधः स्थले तिष्ठति गौतमः । अन्यां सत्वां महोघेन प्रोद्गतस्तारयिष्यसि ॥ ३ ॥ उद्गतस्त्वं महाप्राज्ञो लोकेष्वप्रतिपुद्गलः । लोकधर्मरलिप्तस्त्वं जलस्थमिव पङ्कजः ॥ ४॥ चिरप्रसुप्तमिमं लोकं तमस्कन्धावगुण्ठितम् । भवान् प्रज्ञाप्रदीपेन समर्थः प्रतिबोधितुम् ॥ ५ ॥ चिरातुरे जीवलोके क्लेशव्याधिप्रपीडिते । वैद्यराट् त्वं समुत्पन्नः सर्वव्याधिप्रमोचकः ॥६॥ भविष्यन्त्यक्षणा शून्या त्वयि नाये समुद्गते । मनुष्याश्चैव देवाश्च भविष्यन्ति सुखान्विताः ॥ ७॥ येषां त्वदर्शनं सौम्य एप्यसे पुख्यर्पभ । न ते कल्पसहस्राणि जातु यास्यन्ति दुर्गतिम् ॥ ८॥ पण्डिताश्चाप्यरोगाश्च धर्म श्रोष्यन्ति येऽपि ते । गम्भीराधोपधीक्षीणा भविष्यन्ति विशारदाः ॥ ९॥ मोक्ष्यन्ते च लधुं सर्वे छित्त्वा चै क्लेशबन्धनम् । यास्यन्ति निरुपादानाः फलप्राप्तिवरं शुभम् ॥ १०॥ दक्षिणीयाश्च ते लोके आहुतीनां प्रतिग्रहाः । न तेषु दक्षिणा न्यूना सत्त्वानिर्वाणहेतुकी ॥ ११ ॥ एवं खलु भिक्षवः शुद्धावासकायिका देवपुत्रास्तथागतमभिष्टुत्यैकान्ते प्राञ्जल्यस्तस्थुः, प्राञ्जलयस्तथागतं नमस्यन्तः॥ अय खलु चाभारवरा देवपुत्रास्तथागतं बोधिमण्डनिषण्ण दिव्यैर्नानाप्रकारैः पुष्पधूपगन्ध- माल्यविलेपेनछत्रध्वजपताकाभिः संपूज्य निप्रदक्षिणी कृत्य चाभिर्गाथाभिरभ्यस्ताविपु:- १Rom. सारूप्याभिः. २R अभ्याटावीत् for अभितुवुः. ३ । भगवान् for भवान्. ४ र जगन्ति for जगत्त्वं. ५R महाऽधेन प्रातः for महोघेन प्रोगत. ६R मोक्ष ते for मोक्ष्यन्ते. v Rom. प्रालयस्तथागतं नमस्यन्तः, ८ Rom. "गन्ध'. ९ पनचूर्णनीवरच for पनछत्र, 15 20 R459 25 L359.

·ललितविस्तरे 5 R460 10 गम्भीरबुद्धे मधुरस्वरा मुने ब्रह्मस्वरा मुनिवरगीत सुस्वरम्। बरामबोघि परमार्थप्राप्ता सर्वस्वरे पारगते नमस्ते ॥ १२ ॥ त्रातासि दीपोऽसि परायणोऽसि नायोऽसि लोके कृपमैत्रचित्तः। वैद्योत्तमस्त्वं खल शल्यहर्ता चिकित्सकस्त्वं परमं हितंकरः ॥ १३ ॥ दीपंकरस्य सहदर्शनं त्वया समुदानित मैत्रपाघ्रजालम् । प्रमुञ्च नाथा अमृतस्य धारां शमेहि तापं सुरमानुपाणाम् ॥ १४ ॥ त्वं पद्मभूतं त्रिभवेष्वलिप्तं त्वं मेहकल्पो विचलो एकम्प्यः । खं वजकल्पो ह्यचलप्रतिज्ञ त्वं चन्द्रमा सर्वगुणामधारी ॥ १५॥ एवं खल भिक्षत्र आभास्वरा देवास्तथागतमभिसंस्तुत्यैकान्ते तस्थुः प्राञ्जलयस्तथागतं नमस्यन्तः ॥ अय खल सुनादेवपुत्रप्रमुखा ब्रह्मकायिका देवास्तथागत बोधिमण्डनिषण्णमनेकमणि- 20 रनकोटीनयुतशतसहस्रप्रत्युतेन रत्नजालेनाभिठाद्य त्रिप्रदक्षिणीहत्य चामिः सारूप्यामि- याभिरम्यस्ताविपुः-- शुभविमलप्रज्ञ प्रभतेजधरा द्वारिंशहक्षणरामधरा । स्मृतिमं मतिमं गुणज्ञानघरा अमिलान्तस्य शिरसि बन्दमि ते ॥ १६॥ अमटा विमा निमटैविमला त्रैलोक्यविश्रुत विविधगता। विविधाविमोक्षारचक्षुददा चन्दामि त्यां गिनयनं पिमलम् ॥ १७ ॥ 15 25 RAGI सादरे , २ RTH for 'पान. १R प्रमुगमाना for प्रमुगाया. YR free for fine.

·संस्तयपरिवर्तनयोविंशः - L 300 5 10 •R462 कलिकल्लप उद्धृत सुदान्तमना कृपकरण उद्गत जगीर्थकरा । मुनि मुदित उद्गत प्रशान्तमना 'द्वयमतिविमोचक उपेक्षरता ॥ १८॥ व्रत तपस उद्गत जगार्थकरा। स्वचरीविशुद्धचरिपारगता। चतुसत्यदर्शक विमोक्षरता मुक्तो विमोचयसि चान्यजगत् ॥ १९ ॥ बलवीर्य आगतु इहा नमुचि प्रज्ञाय वीर्य तवे मैत्र्य जितो। प्राप्तं च ते पदवरं अमृतं वन्दाम ते शठचमूमथना ॥ २० ॥ एवं खलु भिक्षवः सुब्रह्मदेवपुत्रप्रमुखा अलकायिका देवास्तथागतमामिर्गाथाभिरभिष्टुत्य एकान्ते तस्थुः प्राञ्जलयस्तथागतं नमस्यन्तः ॥ अथ खलु ते शुक्लपाक्षिका मारपुत्रा येन तथागतस्तेनोपसंझामन् । उपसंक्रम्य महारत्न- 15 छत्रवितानैस्तथागतमभिन्छाध प्राञ्जलयस्तथागतमाभिः सारुण्याभिर्गाथामिरभ्यस्ताविपुः- प्रत्यक्षेऽस्मि बले तवातिविपुले मारस्य घोरा चमू यत्सा मारचम महाप्रतिभया एकक्षणे ते जिता । न च ते उत्थितु नैव कायु त्रसितो नो वा गिरा व्याहृता त्वां वन्दामहि सर्वलोकमहित सर्वार्थसिद्ध मुनिम् ॥२१॥ मारा कोटिसहस्रनेकनयुता गङ्गाणुभिः समितीः ते तुभ्यं न समर्थ बोधिसुवटा संचालितुं कम्पितुम् । यज्ञा कोटिसहननेकेनयुता गला यथा वालिका यष्टा बोधिवेटासितेन भवता तेनाद्य विभाजते ॥ २२ ॥ भार्या चेष्टतमा सुताश्च दयिता दास्यश्च दातास्तथा उद्याना नगराणि राष्ट्रनिगमा राज्यानि सान्तःपुराः । हस्ता पादशिरोत्तमागमपि वा चषि जिता तथा स्यक्ता ते वरबोधिचर्य चरता तेनाद्य विभ्राजसे ॥ २३ ॥ 20 R463 25 L361 १R जगदर्थ for जगाथै . २ R द्वयमतिमोचक for मतिविमों. ३ R'तपत for "तपस उद्गत. VR सत्यदेशक for "दर्शक. ५R तथ for तप. ६R देवपुत्रा for 'पुत्रप्रमुखा. Rभवाति" for तवाति . ८R यया सा for यत्सा. ९ Rक्षणेन for "क्षणे ते. १०R भ्रमितो; अमितो for प्रसितो. ११Rom. नेक. १२R संस्थिता: for संमिता:- १३Rबोधियताश्रितेन for 'वटासितेन, ·ललितविस्तरे 5 R464 10 - उक्त यद्वचन त्वया सुबहुशो बुद्धो भविष्याम्यह तारिष्ये बहुसवकोटिनयुता दु खाणरनोह्यता । ध्यानाधीन्द्रियबुद्धिमि काचित सद्धर्मनाग स्वय सा चैपा प्रतिपूर्ण तुभ्य प्रणिधिस्तारिष्यसे प्राणिन ॥ २४ ॥ यत्पुण्य च स्तवित्र वादिवृषभ लोकस्य चक्षुर्दद सर्वे भूत्व उदग्रहृष्टमनस प्रार्थेम सर्वज्ञताम् । समुदानीत्व वराप्रबोधिमतुला बुद्धै सुसवर्णिता एव तद्विनिहत्य मारपरिषी बुद्धम सर्पज्ञताम् ॥ २५ ॥ एन खलु भिक्षवो मारपुत्रास्तथागतमभिष्टुत्यैकान्ते तस्थु प्राञ्जलयस्तथागत नमस्यन्त ।। अथ खलु परनिर्मितवशवर्ती देवपुत्रोऽनेकदेवपुत्रशतसहस्रै परिवृत पुरस्कृतो जाम्बूनद- सुवर्णवणे पझैस्तथागतमभ्यरकीर्य समुखमाभिर्गाथाभिरभ्यस्तावीत् - अपिडित अलुटित अवितथवचना अपगततमरज अमृतगतिगता । अरहसि दिवि भुवि श्रियनियमतुला अतिद्युतिस्मृतिमति प्रणिपति शिरसा ॥ २६ ॥ रतिर रणजह रजमलमथना रमयसि सुरनर सुविशदवचने । विकसित सुपिपुल वरतनु किरण सुरनरपतिरिव जयसि जगदिदम् ॥ २७ ॥ परगणिप्रमथन परचरिबुशरा प्रियु भय नरमरु परमति धुनता। परचरि विभजसि सुनिपुणमतिमान् पयि यह पिचरतु दशवलगमने ॥ २८ ॥ त्यजि पृथु भरमहि तिपदुख महा पिनपसि सुरनर यथमति मिनये। विचरसि चतुर्दिश गशिरिव गगने चक्षु भर परायण इह भुपि निमरे ॥ २९ ॥ प्रियु भा नरम न च गति लिये रमपसि शुभरति कारनिपिरतो। 15 1362 R 465 20 श Rom for rent PR o for fra IR pang for YRITT lor TTT YRKft' for '.

·संस्तवपरिवर्तस्त्रयोविंशः। R4G L363 10 दिनदर्शि परिपदि न ति समु त्रिभवे नाथु गति परायणु त्यमिह हि जगतः ॥ ३०॥ एवं खलु भिक्षवो यशवर्तिदेवप्रमुखाः परिनिर्मितयशवर्तिनो देवपुत्रास्तथागतममिटायै- कान्ते तस्थुः प्राजलयस्तथागतं नमत्यन्तः ॥ अथ खल्ल मुनिर्मितो देवपुत्रो देवसंघपरिवृतः पुरस्कृतो नानारत्नपदामैस्तथागतममिछाथ 5 संमुखमाभिधाभिरभ्यस्तावीत् -- धर्मालोक भवान् समुद्गत त्रिविधमलेनुच्छिदो मोहादृष्टिअविद्यघातको हिरिशिरिमरितः। मिथ्यामार्गरतामिमा प्रजाममृते थयितो उत्पन्नो इह लोकि चेतियो दिवि भुवि गहितः ॥ ३१ ॥ त्वं वैद्यो कुशलचिकित्सको हामृतसुखददो दृष्टिक्लेशमविद्यसंचयं पुरिममनुशयम् । सर्वव्याध्यपनेसि देहिनां पुरिमजिनपये तस्माद्वैद्यतमोऽसि नायका विचरसि धरणीम् ॥ ३२॥ चन्द्रासूर्यप्रभाश्च ज्योतिया मणि तथ चलना शक्रमप्रभा न भासते पुरतु शिरिघने । प्रज्ञालोककरा प्रभंकरा प्रभसिरिभरिता प्रत्यक्षास्तव ज्ञाति अद्भुते प्रणिपति शिरसा ॥ ३३ ॥ सत्यासत्यकथी विनायका सुमधुरवचना दान्ता शान्तमना जितेन्द्रिय प्रेशमितमनसा । शास्ता शासनियां प्रशाससे नरमरुपरिपां बन्दे शाक्यमुनि नरर्पमें सुरनरमहितम् ॥ ३४ ॥ शानि ज्ञानवयानधारका ज्ञपयसि त्रिभवे विद्यत्रिविमोशंदेशा त्रिमलमलनुदा । भव्याभव्य मुने प्रजानसे ययमति बिनये वन्दे त्यां त्रिसहन्त्रि अद्भुतं दिवि भुवि महितम् ।। ३५ ।। एवं खल्लु भिक्षवः सुनिर्मितो देवपुत्रः सपरिवारस्तथागतमभिप्रत्येकान्तेऽस्थात् प्राञ्जली- कृतस्तथागतं नमस्कुर्वन् ।। 15 R467 20 25 १R मलमुच्छेदो for "मलनुच्छिदो, २ र थपपिवा for थपवितो. ३ R रिपुमनुशयम् for -पुरिममनु, ४ प्रणमित' tor प्रशमित, ५R दिमोक्ष for नियिमोक्ष.

·२६४ ललितविस्तरे L364 R468 अथ खलु संतुषितो देवपुत्रः सार्ध तुपितकायिक वैयन तथागतस्तेनोपसंक्रामत्। उपसंक्रम्य महता दिव्यवस्त्रजालेन बोधिमण्डनिषष्णं तथागतमभिसंछाद्य संमुखमाभिर्गाथाभिरभ्यस्तौपीत् - तुपितालयि यद्वसितस्त्वं तत्र ति देशितु धर्म उदारो। न च छिद्यति सा अनुशास्ति अद्यपि धर्मचरी सुरपुत्रा ॥ ३६॥ न च दर्शन तृप्ति लभामो धर्म शृणोतु न विन्दति तृप्तिम् । 5 गुणसागर लोकप्रदीपा 10 15 20 वन्दिम ते शिरसा मनसा च ॥ ३७ ॥ तुपितालय यच्चलितस्वं शोषित अक्षण सर्वि तदा ते । यद वोधिवटे उपविष्टः सर्वजगस्य किलेश प्रशान्ताः ॥३८॥ यस्य कृतेन च बोधि उदास एष ति प्राप्ति जिनित्वन मारम् । त्वों प्रणिधी तपसा परिपूर्णा क्षिप्र प्रवर्तय चक्रमुदारम् ॥ ३९॥ बहु दिक्षिषु प्राणिसहस्रा धर्मरता श्रुणियामय धर्मम् । क्षिप्र प्रवर्तय चत्रमुदारं मोचय प्राणिसहस्र भवे ॥ ४० ॥ एवं खलु मिक्षवः संतुषितो देवपुत्रः सपरिवारस्तयागतमभिष्टत्यैकान्तेऽस्थात् प्राञ्जली- कृतस्तथागतं नमस्यमानः॥ अथ खलु सुयामदेवपुत्रप्रमुखाः सुंयामा देवा येन तथागतस्तेनोपसंक्रामत् । उपसंगम्य नानापुप्पधूपगन्धमाल्यविठेपनैर्बोधिमण्डनिषण्णं तथागतं संपूज्य संमुखमाभिः सारुण्याभि- याभिस्तुष्टवु:- सदशोऽस्ति न ते वुतोन्तरे शील समाधि तथैव प्रज्ञया । अधिमुक्तिविमुक्तिकोक्दिा शिरसा बन्दिम ते तयागतम् ॥ ११॥ IR निदेशिनु for ति देशित. २ यसितः for यचलितः. ३R सदा for तदा. ४Rom. खा. ५RY for विक्षिपु. ६R मयेयुः for भवेषु. ७R यामा lor मुयामा. ८R पुरूतरे for फुलोन्तरे. R469 25 ·संस्तवपरिवर्तस्रयोविंशः। 5 R470 1.365 10 15 दृष्टो स वियूह शोभना बोधिमण्डस्मि मरुभि या कृता । न तमर्हति अन्य कश्चना यय त्वं देवमनुष्यपूजितः ॥ ४२ ॥ न मुधाय भवान् समुद्गतो पस्य अफै बहु चीर्ण दुष्करा। विजितो हि शठः ससैन्यकः प्राप्ता बोधि अनुत्तरा त्वया ॥४३ ॥ आलोक वृतो दशादिशे प्रैज्ञादीपेन त्रिलोक ज्वालितः। तिमिर अपनाययिष्यसे दास्यसि चक्षुरनुत्तरं जगे ॥ ४४ ॥ बहुकल्प स्तुन्ति भापतो रोमरुपस्य न चान्तु अस्ति ते । गुणसागर ठोकविश्रुता 'शिरसा वन्दिम ते तथागतम् ॥ ४५ ॥ एवं खलु ते सुयामदेवपुत्रप्रमुखा देवास्तथागतमभिष्टुत्यैकान्ते तस्थुः प्राञ्जलस्तथागतं नमस्यन्तः ॥ अथ खलु शक्रो देवानामिन्द्रः सार्ध त्रायत्रिंशकायिकैर्देवैर्नानापुप्पधूपदीपगन्धमाल्य- विलेपनचूर्णचीवरछत्रत्वजपताकाव्यूहैस्तथागतं संपूज्य आभियाभिरभ्यस्तावीत् -- अस्खलिता अनवद्या सदा सुस्थिता मेरकल्पा मुने दशदिशि सुविघुष्ट ज्ञानप्रभा पुण्यतेजान्विता । बुद्धशतसहन संपूजिता पूर्वि तुभ्यं मुने तस्य विशेषु येन बोधिद्रुमे मारसेना जिता ॥ ४६॥ शीलधुतसमाधिप्रज्ञाकरा शानकेतुचजा जरमरणनिघाति वैद्योत्तमा लोकचक्षुर्ददा । त्रिमलखिलाहीण शान्तेन्द्रिया शान्तचित्ता मुने शरणु तबमुपेम शाक्यर्षभा धर्मराजा जगे ॥४७॥ बोधिचरी अनन्ततुल्या अभूद्वीर्यस्थामोद्गता प्रज्ञाबल उपाय मैत्राबलं ब्राह्मपुण्यं बलम् । १R दृष्टासनविष्ट पूज्य for दृष्टा स वियूह. २R प्रज्ञाप्रदीपेन for प्रशादीपेन. ३R तिमिरिमप for तिमिरे अप. ४ R दास्य for दास्यसि. ५R क्ल्पकोटि for पहुक्ल्प. ६R स्तुति निभापतो for स्तुवन्ति भाषतो. . R रोमकूपस्य for रूपस्य, ८Rom. 'गन्ध', Rom. पता. १०R पूजिता च मुवि for संपूजिता पूर्वि, R471 20 25 ·२६६ ललितविस्तरे L366 R472 5 10 एति बलमनन्ततुल्या भवं बोधि संप्रस्थिते दशबलबलधारी अद्या पुनर्बोधिमण्डे भुतो ॥ १८॥ दृष्ट्र चमु अनन्तसत्वे सुरा भीतत्रस्ताभवन् मा खु श्रमणराजु बाधिष्यते बोधिमण्डे स्थितः । न च भवतु बभूव तेभ्यो भयं नो च कायेञ्जना करहत गुरुमार संकम्पना मारसेना जिता ॥ ४९ ॥ यथ च पुरिमकेभि सिंहासने प्राप्त बोधि वरा तथ त्वया अनुबुद्ध तुल्या समा अन्यथा त्वं न हि । समैमनस समचित्त सर्वज्ञता स्थाम प्राप्तं त्वया । तेन भव स्वयंमु लोकोत्तमो पुण्यक्षेत्रं जगे ॥ ५० ॥ एवं खलु भिक्षवः शक्रो देवानामिन्द्रः सार्ध देवपुत्रलायत्रिशैस्तथागतमभिष्टुत्यैकान्तेऽ- स्थात् प्राञ्जलीस्तस्तथागतं नमकुर्वन् । अथ खलु चत्वारो महाराजानः सार्ध चतुर्महाराजकायिकैर्देवपुत्रैर्येन तथागतस्तेनोप- संक्रामत् । उपसंक्रम्याभिमुक्तकचम्पकसुमनावार्पिकधानुस्कारिमाल्यदामपरिगृहीता अप्सरःशतसहस्र- 15 परिवृता दिव्यसंगीतिसंप्रवादितेन तथागतस्य पूजां कृत्वा आभिः सारूप्याभिर्गाथाभिस्तुष्टुवुः- सुमधुरवचना मनोज्ञघोपा शशि व प्रशान्तिकरा प्रसन्नचित्ता । प्रहसितवदना प्रभूतजिह्वा परमसुप्रीतिकरा मुने नमस्ते ॥५१॥ स्तररित य अस्ति मर्यलोके सुमधुर प्रेमणिया नरीमरूणाम् । भवंत स्वरु प्रमुक्त म घोपो अभिभवते रत सर्वि भाषमाणा ॥५२॥ रागु समयि दोपमोहम्लेशा प्रीति जनेति अमानुषां विशुद्धाम् । अकलपहृदया निशाम्य धर्म आर्य पिमुक्ति लभन्ति ते हि सर्वे ॥५३॥ न च भर अतिमन्यसे अविहां न च पुन विद्वमदेन जातु मत्त.। R473 25 Ram अया २Rमा गउ भ्रमणुचायमरिष्यने for मा ग धमगराजु बाधिभ्यते. ३ पान for'ल. ४१ ममनग for गमननग. ५R शशित for राशि य. ६R गुरमभ्याम् for नरा. UR मालागसमुह for मदत राप्रमुख. R भभिमन्यमे for भति'.

·संस्तवपरिवर्तनयोविंशः। २६७ L367 R474 5 158475 उनतु न च नैव चोनतस्त्वं गिरिरिव सुस्थितु सागरस्य मध्ये ॥ ५४ ।। लाभ इह सुलब्ध मानुपाणां यत्र हि तादृशु जातु सत्व लोके। श्रीरिव पदुमो धनस्य दात्री: तथ तेव दास्यति धर्म सर्वलोके ॥ ५५ ॥ एवं खलु चतुर्महाराजप्रमुखा महाराजकायिका देवा बोधिमण्डनिषष्णं तयागतमभि- छुत्यैकान्ते तस्थुः प्राञ्जलयस्तथागते नमस्यन्तः ।। अप खल्वन्तरिक्षा देवास्तथागतस्यान्तिमनुपसंक्रम्याभिसंबोधेः पूजार्मणे सर्वमन्तरीक्ष रमजालेन किङ्किणीजालेन रत्नछत्रै रत्नपताकाभी रत्नपदामै रत्नावतंसकैविविधमुक्ताहार- 10 पुष्पदामार्घकायिकदेवतापरिगृहीतैरर्धचन्द्रकैश्च समलंकृत्य तथागताय निर्यातयन्ति स्म । निर्यात्य च संमुखमाभिर्गाथाभिरभ्यस्ताविपुः- अस्माकु वास गगने ध्रुवं मुने पश्याम सत्वा चरिया यथा जगे। भवतश्चरिं प्रेक्षिय शुद्धसत्व स्वलितं न पश्याम तवैकचित्ते || ५६ ॥ ये आगता पूजन बोधिसत्त्वा गगनं स्फुट तैरनायकेभिः। हानिर्विमानान न चामवन्त तथा हि ते वै गगनात्मभावाः ॥ ५७ ॥ ये अन्तरीक्षातु प्रवर्षि पुप्पा स्थाचूडबन्धा हि महासहस्रा। ते तुभ्य काये पतिता अशेया नद्यो यथा सागरि संप्रविष्टाः ॥ ५८॥ पश्याम छनाण्यवतंसका च मालागुणां चम्पकपुष्पदामा । हारांश्च चन्द्रांश्च तथार्धचन्द्रां क्षिपन्ति देवा न च संस्करोति ।। ५९ ॥ वालस्य नाभूदवकाशमस्मिन् देवैः स्फुटं सर्वत अन्तरीक्षम् । कुर्वन्ति पूजां द्विपदोत्तमस्य न च ते मदो जायति विस्मयो वा ।। ६० ।। 20 25 R 476 १R परम for पदुमो. १R भव. ३ R सर्वा for सत्त्वा. Y R प्रेक्षिम for प्रेक्षिय.

·ललितविस्तरे 1363 - 10 R477 एव खल्वन्तरीक्षदेवा बोधिमण्डे निषण्ण तथागतमभिष्टुत्यैकान्तेऽवतस्थिवन्त प्राञ्जलय स्तथागत नर्भस्यन्त ॥ अथ खलु मौमा देवास्तथागतस्य पूजाकर्मणे सर्वाबन्त धरणीतल सुशोधितोपलिस गधोदकपरिपिक्त पुम्पापकीर्णं च कृत्वा नानादृष्यक्तिानवितत च तथागताय निर्यातयन्ति 5 स्म । आभिर्गाथाभिरभितुष्टुवु वज्रमिव अभेद्या सस्थिता त्रि सहस्रा वज्रमेयपदेनाय स्थितो बोधिमण्डे । इह मम लचमास शुष्यतामस्थिमजा न च अहु अस्पृशिवा बोधि उत्येष्य अस्मात् ॥ ६१॥ सविभत्र नरसिंहा सर्विय त्रि सहस्रा न फरिषु अधिस्थान स्याद्विदीणशेषा । तादृश महवेगा आगता बोधिसत्त्वा येप क्रमतलेभि कम्पिता क्षेत्रकोट्य ॥ ६२ ॥ लाभ इह सुलब्धा भूमिदेवैल्दारा यत्र परमसलवाली मेदिनीपे। पत्र कै रजु लोके सर्न ओभासितास्ते चेतिभु त्रिसहस्र किं पुनस्तुभ्य काय ॥६३ ॥ हेस्ति शतसहस्र यावतश्चापस्कयो धरणितलु जमस्या यावतश्चोपजीव्य । सर्व वयु धरेमो मेदिनी त्रि सहसा सर्व तब ददामो भुड्विमा त्व यथेष्टम् ॥ ६४ ॥ यत्र भर स्थिहेद्वा चक्रमेद्वा शयेद्वा येऽपि सुगतपुत्रा श्रापरा गौतमस्य । धर्ममय क्थेती येऽपि वा ता शृणोन्ति सकुशलमूल बोधिये नामयाम ॥६५॥ एवं खलु भौमा देवा बोधिमण्डनिषष्ण तथागतमभिष्टत्पैकान्ते तस्थु प्राञ्जलयस्तयागत नमस्पन्त । 15 20 L369 R 48 ॥ इति श्री-लितविस्तरे मस्तवपरिवर्तो नाम योविंशतितमोऽध्याय ॥ After एवं Rreds भिभो २ नमकान्त स्म for नमस्यन्त ३R मनापुष्प for नमयसमयेनारियो for पमपादनाय पितो ५R समानरपा for सर्विय दिगदरा Ritors Re for देस चाप रम्पो for पाप' ·1370. R479 10 अपुपमल्लिकपरिवर्तचतुर्विशः। इति हि भिक्षयोऽभिसंयुद्धस्तथागतो देवैरभिष्ट्रयमानः पर्यहमभिन्दन्ननिमियनयनो हुगराज प्रेक्षते स्म । ध्यानप्रीत्याहारः सुखप्रतिसंवेदी सप्तरात्रं बोधिवृक्षमुळेऽभिनामयति स्म ।। अथ सप्ताहेऽतिकान्ते कामावचरा देवपुत्रा दशगन्धोदककुम्भसहस्राणि परिगृह्य येन तथागतस्तेनोपसंक्रामन्ति स्म । रूपावचरा अपि देवपुत्रा दशगन्धोदककुम्भसहस्राणि परिगृह्य येन तथागस्तेनोपसंक्रामन्ति स्म । उपसंक्रम्य बोधिवृक्षं तथागतं च गन्धोदकेन । स्नापयन्ति स्म । गणनासमतिक्रान्ताश्च देवनागयक्षगन्धर्वासुरगल्टकिन्नरमहोरगास्तेन तथागतकाय- पतितेन गन्धोदकेन स्वकस्वकान् कायानुपलिम्पन्ति स्म । अनुत्तरायां च सम्यक्संबोधौ चित्ता- न्युत्पादयामासुः । स्वभवने प्रविष्टा अपि च ते देवपुत्रादयोऽविरहिता अभूवस्तेन गन्धोदकगन्धेन, न चास्मै गन्धाय स्पृहामुत्पादयामासुः । तेनैव च प्रीतिप्रामोधन तथागतगौरवमनसिकारनिजीतेना- वैवर्तिका अभूवननुत्तरायाः सम्यक्संबोधेः ।। अथ खल भिक्षवः समन्तकुसुमो नाम देवपुत्रस्तस्यामेव पर्षदि संनिपतितोऽभूत् । स तथागतस्य चरणयोर्निपत्य प्राङ्गलिस्तथागतमेतदवोचत्-को नामायं भगवन् समाधियन समाधिना समन्वागतस्तथागतः सप्तरात्रं विहरत्यभिन्नपर्यकः ? एवमुक्तो भिक्षवस्तथागतस्तं देवपुत्रमेतदवोचत् – प्रीत्याहारव्यूहो नाम देवपुत्र अयं समाधिर्यन समाधिना समन्वागतस्तथागतः सप्तरात्रं व्याहापदिभिन्नपर्यकः ॥ अय खलु भिक्षवः समन्तकुसुमो देवपुत्रस्तथागतं गाथाभिरभ्यस्तावीत् - रथचरणनिचितचरणा दशशतोरजलजकमलदलतेजा। सुरमुकुटघृष्टचरणा वन्दे चरणौ शिरियनस्य ॥१ १॥ अभिवन्ध सुगतचरणौ प्रमुदितचित्तस्तदो स सुरपुत्रः । इदमवचि विमतिहरणं प्रशान्तकरणं नरमरूणाम् ॥ २॥ शाक्यकुलनन्दिजनना अन्तैकरा रागदोपमोहानाम् । प्रम्लानअन्तकरणा विनेहि काहां नरमरूणाम् ॥ ३ ॥ किं कारणं दशमला बुट्टा सर्वज्ञतामपरिमाणाम् । सप्ताहं महिमण्डे जिना न भिन्दन्ति पर्यङ्कम् ॥ ४ ॥ किं तु खलु पश्यमानः सप्ताह अनिमिरेण नरसिंहा । प्रेक्षसि विशुद्धचक्षो विकसितशतपत्रतुल्याक्षः ॥ ५ ॥ 15 . 20 R480 25 १R अभिनन्दन for अभिन्दन. २R गन्धोदः for "दकेन. ३R गन्धोदकेन for 'दकगन्धेन, ४ र अरजा for "भरजलज'. ५ Rom. तदा. ६R अन्तक for भन्तरा. ७R भम्लान' for अम्लान'.

·२७० ललितविस्तरे L371 5 10 R481 15 किं तु भवतेष प्रणिधी उताह सर्वेष वादिसिंहानाम् । येन द्रुमराजमूळे पर्यङ्क न भिन्दि सप्ताहम् ॥ ६ ॥ साधु समशुद्धदन्ता सुगन्धगन्धामुखं दशबलस्य । प्रवद वचनं अवितथं कुरुथ प्रीतिं नरमरूणाम् ॥ ७॥ तमुवाच चन्द्रवदनः शृणुष्व मे भापतो अमरपुत्र । अस्य प्रदनस्याई किंचिन्मात्रं प्रवक्ष्यामि ॥ ८॥ राजा यद्वद्यस्मिन्नभिषिक्तो भवति ज्ञातिसंघेन । सप्ताहु तं प्रदेशं न जहाति हि धर्मता राज्ञाम् ।। ९ ।। एवमेव दशबला अपि अभिषिक्ता भोन्ति यद प्रणिधिपूर्णाः । सप्ताहु धरणिमण्डे जिना न भिन्दन्ति पर्यकम् ॥ १० ॥ शूरो यथारिसंघां निरीक्षते निर्जितां निरवशेषां । बुद्धा पि बोधिमण्डे क्लेशां निहतां निरीक्षन्ते ॥ ११ ॥ इह ते कामक्रोधा मोहप्रभावा जगत्परिनिकाशाः । साहोढा इव चौरा विनाशिता ये निरवशेषाः ॥१२॥ इह मे हतान विविधा मानविधामन्युना पुरनिकेताः । सर्वाश्रवा प्रहीना ज्ञानं चानं समोत्पन्नम् ॥ १३ ॥ इह सा अकार्यकर्ती भवतृष्णा चारिणी तथाविद्या । सानुशयमूलजाता पटुंना ज्ञानाग्निना दग्धा ॥ १४ ॥ इह सा अहं ममेति च कलिंपाशु दुरानुगादलितमूला । नीवरणकठिनग्रन्थि छिन्ना मे ज्ञानशस्त्रेण ॥ १५ ॥ इह ते चिरं समायत उल्लापनका विनाशपर्यन्ताः । स्कन्धाः सोपादाना ज्ञानेन मया परिज्ञाताः ॥१६॥ इह ते द्वयसंमोहा मिथ्याग्राहा महानरकनिष्ठाः । मय उद्धृता अरोपा भूयश्च न जातु ज्ञास्यन्ते ॥ १७ ॥ इह नीवरणवनारी दग्धा मे कुशलमूलतेजेन । चतुरश्च विपर्यासा निर्दधं मया निरक्शेपाः ॥ १८॥. इह सा वितर्कनाला संज्ञासूत्रेषु प्रन्थिता निथी । विनिवर्तिता अशेया बोध्यङ्गविचित्रमालाभिः ॥ १९॥ १R भान्ति for भोन्ति. २ R निहता for निहता. ३ R साहना for साहोढा. Y R पुनर्निकता for पुरनि. ५ R सर्वाश्रवाहीणा for सर्वाश्रवा प्रहीना, ६ Rमहा tor पटुना. ७ र कालिपाश for कलिपाशु. ८R ममायत for समा. ९ बनादी for वनारी. १. R विदग्ध for निर्दग्ध. ११ सूत्रे सुगुम्फिता for संज्ञासूत्रेषु प्रन्थिता. १२R उत्पत्ती for निपथी. 20 L372 25 ·२७१ R482 5 10 अपुपभलिफपरिवर्तधतुर्विशः। दुर्गानि पञ्चषष्टि मोहानी निशतिं चै गरिनानि । चत्वारिंशदधानि ग्लिा मेऽस्मिं धरणिगण्डे ॥ २० ॥ पोडश असवृतानि अष्टादश धातपश्च महिमण्डे । पृच्छ्राणि पशविंशति छिनानि मयेहसस्येन ॥ २१ ॥ विशति रजत्तराणि अष्टाविंशति जगस्य मित्रासा । इह मे समतिकान्ता वीर्यवलपराक्रम करित्या ॥ २२ ॥. तथ बुद्धनर्दितानी पश्चशतास्मिं मया समनुयुद्धा । परिपूर्णशतसहस्र धर्मान मया समनुबुद्धम् ॥ २३ ॥ इह मेऽनुशय अशेया अष्टानाति समूलपर्यता । पर्युत्थानकिसलया निर्दग्धा ज्ञानतेजेन ॥ २४ ॥ काडा विमतिसमुदया दृष्टीजडजन्तिता अशुभमूला । तृप्णानदी निगा प्रशोपिता ज्ञानसूर्येण ॥ २५॥ युहनलपनप्रहाण मायामासर्यदोपाद्यम् । इह ते ग्लेशारण्य छिन्न पिनयाग्निना दग्धम् ॥ २६ ॥ इह ते विवादमूला आकर्षणदुर्गतीपु विषमासु । आर्यापनादवचना बानरनिरचनैर्गता ॥ २७॥ इह रुदितकन्दिताना शोचितपरिदेवितान पर्यतम् । प्राप्त मया हशेष ज्ञानगुणसमाधिमागम्य ॥ २८ ॥ आधा अयोगग्रन्या शोका वाल्या मदामादाश्च । विजिता मयेह सौ सयनयसमाधिमागम्य ॥ २९ ॥ इह मय रिटेशगहना सकल्पनिढमूल भनवृक्षा । स्मृतिपरशुना अशेपा छिना ज्ञानामिना दग्धा ॥ ३० ॥ इह सो मया ह्यतिलो अस्मि मारखिलोकलशवती । ज्ञानासिना शटात्मा हतो यये नेण दैत्येन्द्र ॥ ३१ ॥ इह जालिनी अशेपा पनिंशतिचारिणी धरणिमण्डे । प्रज्ञासिना बलयता छिपा ज्ञानामिना दग्धा ॥ ३२ ॥ इह ते मूलम्लेशा सानुशया दुखशोकसभूता । मय उता अशेषा प्रॉबरलाइलमुखेन ॥ ३३ ॥ इह मे प्रज्ञाचक्षुर्विशोधित प्रातिशुद्धसत्यानाम् । ज्ञानामनेन महता मोहपटरपिस्तर भितम् ॥ ३४ ॥ R483 15 L373 20 25 R484 1 R 477 for 7 SR afdam for farm Reitet er for siter Bratis ४R प्रमदाय for प्रमादान ५R 'विमूई' for विरुद्ध ६ र इद्रजालिरी for इह जालिनी - Rशातर' for 'मल' ·२७२ ललितविस्तरे 5 10 L374 15 इह धातुभूत चतुरो मदमफरविलोडिता विपुलतृष्णा । स्मृतिशमयंभास्कराशो विशोषिता मे भरसमुद्रा ॥ ३५ ॥ इह पिपयकाष्टनिचयो पितर्वसामो महामदनपह्नि । निपितोऽतिदीप्तो निमोक्षरसशीततोयेन ॥ ३६ ॥ इह मे अनुशयपटला आस्वादतडिद्वितः निघोंग । वीर्यबलपवनवेगैर्विधूय पिल्य समुपनीता ॥ ३७ ॥ इह मे हतो हाशेयश्चित्तचरिरिपुर्भानुगतवैरी। प्रज्ञासिना बलवता स्मृतिनिमल्समाविमागम्य ॥ ३८ ॥ इह सा ध्वजाप्रधारी हस्त्यश्वरयोच्छिता पितरूपा । नमुचिबलवीर्यसेना मैत्रीमागम्य विध्वस्ता ॥ ३९ ॥ इह पञ्चगुणसमृद्धा पडिद्रियहया सदा मदोमत्ता । बद्धा मया ह्यशेया समाधिसशुभ समागम्य ॥ ४०॥ इह अनुनयप्रतिघाना कलहविवादप्रहाणपर्यत । प्राप्तो मया ह्यशेषो अप्रतिहतसमाधिमागम्य ॥ ११ ॥ इह ममिथिता च सर्वे आध्यात्मिकबाहिरा परिक्षीणा । कल्पितविकल्पितानि च शून्यमिति समाधिमागम्य ॥ ४२ ॥ इह लालयिता सर्वे मर्त्या दिव्या भवानपर्यन्ता । त्यक्ता मया ह्यशेषा आगम्य समाधिमनिवर्तम् ॥ ४३ ॥ सर्वभरब धनानि च मुक्तानि मयेह तानि सर्वाणि । प्रज्ञाबलेन निखिला त्रिविधमिह विमोक्षमागम्य ॥ ४४ ॥ इह हेतुदर्शनादै जिता मया हेतुकास्त्रय । सज्ञा नित्यानित्ये सज्ञा सुखदु ख चात्मनि च ॥ ४५ ॥ इह मे कर्मविधाना समुदयमुदिता पडायतनमुला । छिन्ना द्रुमेन्द्रमूले सर्वानित्यप्रहारेण ॥ ४६॥ इह मोहतम कलंष दुष्टीकृत दर्परोपसकीर्णम् । भित्वा क्षत्रे सुचिराधकार प्रभासित ज्ञानसूर्येण ॥ ४७ ॥ इह रागमदनमकर तृप्णोर्मिजल कुदृष्टिसग्राहम् । ससारसागरमह सतीगो वीर्यवलनाना ॥ १८ ॥ इह तमयानुबुद्ध यर्बुद्धो रागद्वेषमोहाश्च । प्रदहति चित्तवित दवाग्निपतितानिन पतङ्गा ॥ ४९ ॥ R485 20 25 १R समर्थ भास्करकराने for "शमयभारतराशी २R वितर्कसमो for सामो Rom सदा YR अप्रणिहित for अप्रतिहत ५R मथिताच for मझियिता च ६R भवे for सर्वे ७R कलर for कल दपदोष' for 'रोप ९R यद् बुदा for यद् युद्धो ·R486 L375 5 10 अपुपमल्लिकपरिवर्तश्चतुर्विशः। इह अह चिरप्रयातो ह्यपरिमित कल्पकोटिनयुतानि । संसारपथा क्लियो विश्रांतो नष्टसंतापः ॥ ५० ॥ इह तन्मयानुबुद्धं सर्वपरप्रवादिभिर्यदशाप्तम् । अमृत लोकहितार्थ जरामरणशोकदुःखान्तम् ॥ ५१ ॥ यत्र स्पधैर्दुःखं आयतनैः तृष्णसंभवं दुःखम् । भूयो न चोद्भविष्यति अभयपुरमिहाभ्युपगतोऽस्मि ॥ ५२ ॥ इह ते मयानुबुद्धा रिपयो अध्यात्मिका महाकृस्नाः । बद्धा च संप्रदग्धाः कृताश्च मे पुन भवनिवेताः ॥ ५३॥ इह तन्मयानुबुद्धं यस्याथै कल्पकोटिनयुतानि । त्यक्ता समांसनयना रत्नानि बहून्यमृतहेतोः ॥ ५४ ॥ इह तन्मयानुबुद्धं यदुद्धं प्राक्तनैर्जिनैरपरिमाणः । यस्य मधुराभिरम्यः शब्दो लोकेषु विस्यातः ।। ५५ ॥ इह तन्मयानुबुद्धं प्रतीत्यसमुदागतं जगच्छून्यम् । चित्तेक्षणेऽनुयातं मरीचिगन्धर्वपुरतुल्यम् ॥ ५६ ॥ इह मे तल्खळ शुद्धं वरनयनं येन (लोक) धातवः सर्वा । पश्यामि पाणिमध्ये न्यस्तानि यथा द्रुमफलानि ।। ५७ ।। पूर्वेनिवासस्मरणं तिस्रो विद्या मयेह संप्राप्ताः । अपरिमितकल्पनयुता स्मरामि स्वप्नादिव विबुद्धः ॥ ५८ ॥ यैरादीत सुरनरा विपरीतैविसंज्ञिनो विपर्यस्ताः । सोऽपि च तथा अवितथा इह मय पीतो घमृतमण्डः ॥ ५९ ॥ यस्यार्थाय दशबला मैत्री भान्ति सर्वसत्त्वेषु । मैत्रीवलेन जित्वा पीतो मेऽस्मिन्नमृतमण्डः ॥ ६० ॥ यस्यार्थाय दशबलाः करुणा भावन्ति सर्वसत्त्वेषु । फेरगावलेन जित्या पोतो मेऽस्मिन्नमृतमण्डः ॥ ६१ ।। यस्यार्थाय दशबला मुदिता भावेन्ति सर्वसत्वेषु । मुदिताबलेन जित्वा पीतो मेऽस्मिन्नमृतमण्डः ॥ १२ ॥ यस्यार्थाय दशबला उपेक्ष भावेन्ति कल्पनयुतानि । तमुपेक्षवलैर्जित्या पीतो मेऽस्मिन्नमृतमण्डः ॥ ६३ ॥ पपीतं च दशवलैङ्गिानदीवालिकाबहुतरेभिः । प्राग्जिनसिंहैः पूर्वे इह मे पीतो ह्यमृतमण्डः ॥ ६४ ॥ 15 20 R487 25 L376 . १ समुत्पादा for समुदा. १R विपरीतसंझिनो for 'तविसंझिनो, ३ इह मे समृत" for मेऽस्मिनमूत. रु.३५ ·२७४ ललितविरतरे R498 5 100 या भाषिता च वाग्मे मारस्येहागतस्य ससैन्यस्य । भेत्स्यामि न पर्यवं अप्राप्य जरामरणपारम् ।। ६५॥ भिन्ना मया ह्यविद्या दीतेन ज्ञानकठिनवज्रेण । प्राप्तं च दशमलत्वं तस्मात्प्रेभिननि पर्यङ्कम् ॥ ६६ ॥ प्राप्तं मयारहत्वं क्षीणा मे आश्रया निरवशेषाः। भग्ना च नमुचिसेना भिनमि तस्माद्धि पर्यकम् ॥ ६७ ॥ नीवरणकपोटानि च पञ्च मयेह प्रदारिता सर्वा । तृष्णालता विछिना हन्तेह भिननि पर्यङ्कम् ॥ ६८॥ अथ सो मनुष्यचन्द्रः सविलम्बितमासनात्समुत्थाय । भद्रासने निपीदन्महाभिषेकं प्रतीच्छंश्च ।। ६९॥ रत्नघटसहरीरपि नानागन्धोदकैश्च सुरसंघा । स्नपयन्ति लोकबन्धुं दशबलगुणपारमिप्राप्तम् ॥ ७० ॥ वादित्रसहस्रैरपि समन्ततो देवकोटिनयुतानि । अतुलां करोन्ति पूजां अप्सरनयुतैः सह समग्राः ॥ ७१॥ एवं खलु देवसुताः सहेतु सप्रत्ययं च सनिदानम् । सप्ताहु धरणिमण्डे जिना न भिन्दन्ति पर्यङ्कम् ।। ७२॥ इति हि भिक्षवोऽभिसंबुद्धबोधिस्तथागतः प्रथमे सप्ताहे तत्रैवासनेऽस्थात् - इह मयानुत्तरा सम्यक्संबोधिरभिसंबुद्धा, इह मयानबरामस्य जातिजरामरणदुःखस्यान्तः कृत इति । द्वितीये सप्ताहे तथागतो दीर्घक्रम चक्रम्यते स्म त्रिसाहस्रमहासाहस्रलोकधातुमुपगृह्य । 20 तृतीये सप्ताहे तथागतोऽनिमिष बोधिमण्डमीक्षते स्म- इह मयानुत्तरां सम्यक्संबोधिमभिसंयुष्या- नवराप्रस्य जाँतिजरामरणदुःखस्यान्तः कृत इति । चतुर्थे सप्ताहे तथागतो दहरचंक्रमं चक्रम्यते स्म पूर्वसमुद्रात्पश्चिमसमुद्रमुपगृह्य ॥ अथ खलु मारः पापीयान् येन तथागतस्तेनोपसंक्रामत् । उपसंक्रम्य तथागतमेतदवोचत्- परिनिर्वातु भगवन् , परिनिर्वातु सुगत । समय इदानी भगवतः परिनिर्वाणाय । एवमुक्ते 25 भिक्षवस्तथागतो मारं पापीयांसमेतदवोचत्-न तावदहं पापीयन् परिनिर्वास्यामि यावन्मे न स्यविरा भिक्षवो भविष्यन्ति दान्ता व्यक्ता विनीता विशारदा बहुश्रुता धर्मानुधर्मप्रतिपन्नाः प्रतिबलाः स्वयमाचार्यकं ज्ञानं परिदीपयितुमुत्पन्नोत्पन्नानां च परप्रवादिनां सह धर्मेण निगृह्या- भिप्रायं प्रसाद्य सप्रातिहार्य धर्म देशयितुम् । न तावदहं पापीयन् परिनिर्वास्यामि यावन्मया बुद्धधर्मसंघवंशो लोकेन प्रतिष्ठापितो भविष्यति । अपरिमिता बोधिसत्वा न व्याकृता भविष्यन्ति 15 L377 R489 १R प्रभिन्ममिव for अभिननि. २R कपाटाच for शनि च. ३R सन्ततो for समन्ततो. YR देवपुत्रा for मुता, ५R हेतुप्रत्ययं for सहेतु सप्रत्यये. ६ नुतरा सभ्यसंयोधिरनुयुसा for 'तरी... संयुष्य. Rom, भाति ८R उपमानुत्य (or उत्पमोत्य', - ·L378 5 R490 10 अंपुषभलिकपरिवर्तश्चतुर्विशः। अनुतरायां सम्यक्संबोधौ । न तावदहं पापीयन् परिनिर्वास्यामि यावन्मे न चतस्रः पर्षदो दान्ता विनीता व्यक्ता विशारदा भविष्यन्ति यावत्सप्रातिहाय धर्म देशयितुमिति ॥ अय खल मारः पापीयानिदं वचनं श्रुत्वा एकान्ते प्रक्राम्य स्थितोऽभूत् दुःखी दुर्मना विप्रतिसारी अधोमुखः काप्टेन महीं विलिखन विषयं मेऽतिक्रान्त इति ।। अथ खल तास्तिनो मारदुहितरो रतिश्चारतिश्च तृष्णा च मारं पापीयांसं गाययाभ्यभाषन्त- दुर्मनासि कथं तात प्रोच्यतां यद्यसो नरः । रागपाशेन तं वदा कुञ्जरं वा नयामहे ।। ७३ ।। आनयित्वा च तं शीघ्र करिष्याम वशे तव । * ||७४ ॥ मार आह अरहन् सुगतो लोके न रागस्य वशं व्रजेत् । विषयं मे ह्यतिक्रान्तस्तस्माच्छोचाम्यहं भृशम् ।। ७५ ।। ततस्ताः स्त्रीचापल्यादविदितप्रभावा अपि बोधिसत्वभूतस्यैव तथागतस्य पितुर्वचन- मश्रुत्वैव प्रभूतयौवनमध्ययौवनधारिण्यो भूत्वा विचक्षुःकर्मणे तथागतस्यान्तिकमुपसंक्रान्ताः स्त्रीमाया अति तत्सर्वमकार्पः । ताश्च तथागतो न मनसि करोति स्म । भूयश्च ता जराजर्जरा अध्यतिष्ठन् । ततस्ताः पितुरन्तिके गत्ववमाहुः सत्यं वदसि नस्तात न रागेण स नीयते । विषयं मे ह्यतिक्रान्तस्तस्माच्छोचाम्यहं भृशम् ॥ ७६ ।। वीक्षेत यद्यसौ रूपं यदस्माभिर्विनिर्मितम् । गौतमस्य विनाशार्थ ततोऽस्य हृदयं स्फुटेत् ॥ ७७॥ तत्साधु नस्तातेदं जराजर्जरशरीरमन्तर्धापय ।। मार आह नाहं पश्यामि तं लोके पुरुषं सचराचरे । बुद्धस्य यो ह्यधिष्ठानं शक्नुयात्कर्तुमन्यथा ॥ ७८ ॥ शीघ्रं गत्वा निवेदय अत्ययं स्वकृत मुनेः । सर्व पौराणक कार्य करिष्यति यथामतम् ॥ ७९ ॥ ततस्ता गत्वा तथागत क्षमापयन्ति स्म - अत्ययं नो भगवान् प्रतिगृह्णातु ! अत्ययं नो सुगतो प्रतिगृहातु यथा बालानां यथा मुढानां यया व्यक्तानामकुशलानामक्षेत्रज्ञानां यो वर्ष भगवन्तमासादयितव्यं मन्यामहे । ततस्तास्तथागतो गाथयाध्यमापत - गिरि नविलिवेय लोहं दन्तैर्विखादय । शिरसा विभिसय गिरिमगाधे गाधमेपत ॥ ८०॥ 15 - 20 - 1379 R491 25 १R नागपाशेन for राग'. २R om. श्रीमाया अति तत्सर्वमा ३R पौराणिक for ". ४R यावदय for या वयं. ५R विलिखत for 'खेय. ६R विभत्सथ.

·R492 . L380 -स्म मा भगवतः २७६ ललितविस्तरे तस्माद्युप्माकं दारिका अत्ययं प्रतिगृह्णामि । तत्कस्मात् ? वृद्धिरेषा आर्ये धर्मविनये यो- ऽत्ययमत्ययतो दृष्ट्वा प्रतिदेशयत्यायत्यां च संवरमापयते ॥ पश्चमे सप्ताहे भिक्षवस्तथागतो मुचिलिन्दनागराजभवने विहरति स्म सलाहे महा- दुर्दिने । अथ खलु मुचिलिन्दनागराजः स्वभवनान्निकम्य तथागतस्य काये सप्तकृद्भोगेन 5 परिवेष्टय फणैश्छादयति स्म - मा भगवतः कार्य शीतवाताः प्राक्षुरिति । पूर्वस्या अपि दिशोऽन्ये. ऽपि संबहुला नागराजा आगत्य तथागतस्य कार्य सप्तकृद्धोगैः परिवेष्टय फणैश्छादपन्ति स्म-मा भगवतः कार्य शीतवाताः प्राक्षुरिति । यया पूर्वस्यां दिशि एवं दक्षिणपश्चिमोत्तराभ्यो दिग्यो नागराजा आगत्य तथागतस्य कार्य सप्तकृत्वो भोगैः परिवेष्टय फणैश्छादयन्ति- कायं शीतवाताः प्राक्षुरिति । स च नागराजभोगराशिमेरुपर्वतेन्द्रवदुच्चैत्त्वेन स्थितोऽभूत् । न च 10 तैर्नागराजैस्तादृशं कदाचित्सुखं प्राप्तं पूर्व यादृशं तेषां तानि सप्तरात्रिंदिवसानि तथागतकाय- संनिकोदासीत् । ततः सप्ताहस्यात्ययेन ततस्ते नागराजा व्यपगतदुर्दिनं विदित्वा तथागतत्य कायाभोगानपनीय तथागतस्य पादौ शिरसाभिवन्द्य त्रिप्रदक्षिणीकृत्य स्वकस्वकानि भवनान्युपजग्मुः । मुचिलिन्दोऽपि नागराजस्तथागतस्य पादौ शिरसाभिवन्ध निप्रदक्षिणीकृत्य स्वभवनं प्राविक्षत् ॥ पष्ठे सप्ताहे तथागतो मुचिलिन्दभवनादजपालस्य न्यग्रोधमूलं गच्छति स्म । अन्तरे 15 च मुचिलिन्दभवनस्यान्तराच्चाजपालस्य नद्या नैरअनायास्तीरे चरकपरिव्राजकवर्द्धश्रावक- गौतमनिग्रन्थाजीविकादयस्तयागतं दृष्ट्वाभिभाषन्ते स्म -अपि भगवता गौतमेनेदं सप्ताहमकाल- दुर्दिनं सम्यक्सुखेन व्यतिनामितम् ? अथ खलु भिक्षवस्तथागतस्तस्यां वेलायामिदमुदानयति सुखो विवेकस्तुष्टस्य श्रुतधर्मस्य पश्यतः । अव्याबव्यं सुखं लोके प्राणिभूतेषु संयतः ॥ ८१ ॥ सुखा विरागता लोके पापानां समतिक्रमः । अस्मिन् मानुष्यविषये एतद्वै परमं सुखम् ॥ ८२ ॥ पश्यति स्म भिक्षवस्तथागतो लोकमादीप्तं प्रदीत जात्या जरया व्याधिभिर्मरणेन शोकपरिदेव- दुःखदौर्मनस्योपायासैः जैः । तत्र तथागत इदमिहोदानमुदानयति स्म अयं लोकः संतापजातः शब्दस्पर्शरसरूपगन्धैः । भयभीतो भयं भूयो मार्गते भवतृष्णया ॥ ८३ ॥ सप्तमे सप्ताहे तथागतो तारायणमूले बिहरति स्म । तेन खल्ल पुनः समयेनोत्तरा- पथको द्वौ भ्रातरौ पुपमल्लिकनामको वणिजौ पण्डितौ निपुणौ विविधपण्यं गृहीत्वा महालब्ध- लामो दक्षिणापयादुत्तरापथं गच्छेते स्म महता सायन पञ्चमिधुरैशतैः सुपरिपूर्णैः । तयोः सुजातः कीर्तिश्च नामाजानेयौ द्वौ बलीवैविास्ताम् । नास्ति तयोर्लमभयम् । यत्रान्ये बलीबर्दा न १R om. धर्मविनये. २ R ये येत्ययम् for योध्ययम्, ३ R यथा पूर्वस्यामपि for पूर्वस्या अपि, ४R सप्तकृत्योपभोगे: for "कृत्वो भोगः. ५R शिरोभिः for शिरसा. ६ Rom.:: वृद्ध.. Rom. सम्यक्. R प्राणिभूतस्य संयमः for प्राणिभूतेषु संयतः, १R om. 'दुःय. १० Rभवंभूतो for भय। MR भरिकी नाम for मसिनामको. १२R रथशतैः for धुरशतः १३L मलीवों for "पदो. स्म 20 R493 - +. 381 25 । .

·R494 L982 अपुपमल्लिकपरियश्चितुर्विशः। २७७ वहन्ति स्म तत्र तौ युज्यते स्म । यत्र चाग्रतो भयं भवति स्म तत्र, तौ कीलवद्धावित्र तिछेते स्म । न च तो प्रतोदेन वाहोते स्म । उत्पलहस्तकेन वा सुमनादामफेन वा तो बाहोते स्म । तेषां तारायणसमीपे क्षीरिकावननिवासिनीदेवत्ताधिष्टानात्ते शक्टाः से विष्ठिता न वहन्ति स्म । वस्त्रादीनि च सर्वशकटाङ्गानि च छियन्ते स्म, गिर्यन्ते च । शकटाचकाणि च नाभीपर्यन्तं भूमी निमग्नानि सर्वप्रयत्नैरपि ते शकटा न यहन्ति । स्म । ते विस्मिता भीताश्चाभूवन् -- किं नु खल्वत्र कारणम् , कोऽयं विकारो यदिगे स्पले शक्टा विष्टिताः ! तैस्ती सुजातकीर्तिवलीवर्दी योजितौ । तावपि न बहेते स्म सोत्पलहस्तेन च सुमनादामकेन च बाह्यमानौ । तेपामेतदभवत् -- असंशयं पुरतः किंचिद्भय येनैतावपि न वहतः । तैरन्धदूताः पुरतः प्रेषिताः । अश्वदूताः प्रत्यागताः । प्राहुर्नास्ति किंचिद्भयमिति । तयापि देवतया स्वरूपं संदर्य आवासिताः-मा मेतव्यमिति । तावपि वलीवदी येन तथागतस्तेन शकटा 10 प्रकर्षितौ यावत्ते पश्यन्ति स्म तथागतं वैश्वानरमित्र प्रदीप्तं द्वात्रिंशन्महापुरुषलक्षणैः समलंकृत- मचिरोदितमित्र दिनकरं श्रिया दैदीप्यमानम् । दृष्ट्वा च ते विस्मिता बभूवुः- किं नु खल्वयं ब्रह्मा इहानुप्राप्त उताहो शक्रो देवेन्द्र उताहो वैश्रवण उताहो सूर्यचन्द्रौ या उताहो किंचिगिरिदेवतं वा नदीदेवतं वा । ततस्तथागतः कापायाणि वस्त्राणि प्रकटायति स्म । ततस्ते आहुः-प्रजितः खल्वयं कापायसंवृतो नास्माद्भयमस्तीति । ते प्रसाद प्रतिलब्धा अन्योन्यमेवमाहः - प्रबजितः 15 खल्वयं कालभोजी भविष्यति । अस्ति किंचित् ? ओहः- अस्ति मधुतर्पणं लिखितकाचेक्षवः । ते मधुतर्पणमिक्षुलिखितकांश्चादाय येन तथागतस्तेनोपसंक्रामन् । उपसंक्रम्य तथागतस्य पादौ शिरसाभिवन्दित्वा त्रिप्रदक्षिणीकृत्यैकान्ते तस्थुः । एकान्ते स्थितास्ते तथागतमेवमातुः -- प्रतिगृह्णातु भगवन्निदं पिण्डपात्रमस्माकमनुकम्पामुपादाय ।। अथ खल मिक्षवस्तथागतस्यैतदभूअत्-साधु खल्विदं स्यायदहं हस्ताभ्यां प्रतिगृह्णी- 20 याम् । कस्मिन् खल पूर्वकैस्तथागतैः सम्यक्संबुद्धः प्रतिगृहीतम् ? पात्रेणेत्यज्ञासीत् ॥ इति हि भिक्षवस्तथागतस्य भोजनकालसमय इति विदित्वा तत्क्षणमेव चतसृभ्यो दिग्भ्य- श्वत्त्वारो महाराजा आगत्य चत्वारि सौवर्णानि पानाण्यादाय तथागतस्योपनामपन्ति स्म- -प्रति- गृहातु भगवनिमानि सौवर्णानि( चत्वारि पात्राण्यस्माकमनुकम्पामुपादाय । तानि न श्रमणप्रति- रूपाणि इति कृत्वा तथागतो न प्रतिगृहीते सा । एवं चत्वारि रूप्यमयानि चत्वारि वैडूर्य- 25 मयानि स्फटिकमयानि मुसारंगल्यमयानि अमगर्भपयानि । ततश्चत्वारि सर्वरत्नमयानि पात्राणि गृहीत्वा तथागतस्योपनामयन्ति स्म । न श्रमणस्य सारूप्याणि इति कृत्वा तथागतो न प्रतिगृहीते ल॥ अथ खलु भिक्षवस्तथागतस्य पुनरेतदभूत् - एवं फतमद्विधैः पात्रः पूर्वकैस्तथागतै- रहद्भिः सम्यक्संबुद्धैः प्रतिगृहीतम् ! शैलपारित्यज्ञासीत् । एवं च चित्तमुत्पन्न तथागतस्य ।। १R अधिविष्ठिता for सर्वे विष्ठिता. २R om. भियन्ते च, ३R आहारोऽस्ति for आहुः अस्ति. YR साधु for असाघु. ५ Rom. "समय, ६R तानि च श्रमणाप्रति for तानि न भ्रमणप्रति. UR सुशालगर्म for मुसारगल्व. R495 1383 ·R496 - 5 10 15 २७८ ललितविस्तरे अथ खलु वैश्रवणो महाराजस्तदन्यांखीन् महाराजानामन्त्रयते स्म- इमानि खल्ल पुन- मोपीश्चत्वारि शैलपात्राणि नीलकायिकैर्दवपुौरस्मभ्यं दत्तानि - तत्रास्माकमेतदभूत् -ए वर्ष परिभोक्ष्याम इति । ततो वैरोचनो नाम नीलकायिको देवपुत्रः सोऽस्मानेवमाह मा एपु भोक्ष्यथ भाजनेषु धोरेतिमे चेतियसंमतीते। भविता जिनः शाक्यमुनीति नाम्ना तस्येति पात्राण्युपनामयेया ॥ ८४ ॥ अयं स काल: समयश्च मार्ग उपनामितुं शाक्यमुनेहि भाजना। संगीतितूर्यस्वरनादितेन दास्याम पात्राणि विधाय पूजाम् ॥ ८५ ॥ स भार्जनं धर्ममयं ह्यभेद्य इमे च शैलामय भेद्य भाजना। प्रतिग्रहीतुं क्षमते न चान्यः प्रतिग्रहार्थाय व्रजाम हन्त ॥ ८६ ॥ अथ खलु चत्वारो महाराजाः स्वस्वजनपार्षद्याः पुष्पधूपगन्धैंमाल्यविलेपनतूर्यताडा- वचरसंगीतिसंप्रेमाणितेन स्वैः स्वैः पाणिभिस्तानि पात्राणि परिगृह्य येन तथागतस्तेनोपसंक्रामन् । उपसंक्रम्य तथागतस्य पूजां कृत्वा तानि पात्राणि दिव्यकुसुमप्रतिपूर्णानि तथागतायोपनामयन्ति स्म ॥ अथ खलु भिक्षवस्तथागतस्यैतदभवत् - अमी खल्लु पुनश्चत्वारो महाराजाः श्रद्धाः प्रसन्नाः मम चत्वारि शैलपात्राण्युपनामयन्ति । न च मे चत्वारि शैलपात्राणि कल्पन्ते । अथैकस्य प्रतिगृहीप्यामि, त्रयाणां वैमनस्यं स्यात् । यन्त्रहमिमानि चत्वारि पात्राणि प्रतिगृहयैकं पात्रमधि- तिष्ठेयम् । अथ खलु भिक्षवस्तथागतो दक्षिणं पाणिं प्रसार्य वैश्रवणं महाराज गाथयाध्यभाषत- उपनामयस्व सुगतस्य भाजनं त्वं भेप्यसे भाजनमप्रयाने । अस्मद्विघेभ्यो हि प्रदाय भाजनं स्मृतिर्मतिश्चैव न जातु हीयते ।। ८७ ।। अयं खलु भिक्षवस्तयागतो वैश्रवणस्य महाराजस्यान्तिकात्तत्पात्रं प्रतिगृह्णीते स्म अनुकम्पामुपादाय । प्रतिगृह्य च धृतराष्ट्र महाराज गाथयाध्यमापत-- PR परिभोजयाम for भोश्याम. २R धारेति मोचेति समतेते for धारेतिमे चेतियसंमतीते. २R भोजन. ४R मात्यगन्धी for धमाल्य: ५R संप्रमणितन for संप्रमाणितेन. ६ र वैमनस्यात् tor वैमनस्यं स्यात्, Rom. महाराजस्य. R497 1384 20 25 ·प्रषुपमलिकपरिवर्तश्चतुर्विशः। २७९ R498 - यो भाजनं देति तथागतस्य न तस्य जातु स्मृति प्रज्ञ हीयते । अतिनाम्य कालं च सुखंसुखेन यावत्पदं बुध्यति शीतिभावम् ॥ ८८ ॥ अध खल भिक्षवस्तथागतो धृतराष्ट्रस्य महाराजस्यान्तिकात्तत्पात्रं प्रतिगृहीते स्म 5 अनुकम्पामुपादाय । प्रतिगृह्य च विरूद्धकं महाराजं गाथयाध्यमापत ददासि यस्त्वं परिशुद्धभाजन विशुद्धचित्ताय तयागताय। भविष्यसि त्वं लघु शुद्धचित्तः प्रशंसितो देवमनुष्यलोके ।। ८९ ॥ अथ खल भिक्षवस्तथागतो विरूद्धकस्य महाराजस्यान्तिकात्तत्पात्रं प्रतिगृहीते स्म अनुकम्पामुपादाय । प्रतिगृह्य च विरूपाक्षं महाराजं गाथयाध्यभाषत - अच्छिद्रशीलस्य तथागतस्य अन्छिदवृत्तस्य अच्छिद्रभाजनम् । अच्छिद्रचित्तः प्रददासि श्रद्धया अच्छिद्र ते मेष्यति पुण्यदक्षिणा ॥ ९ ॥ प्रतिगृह्णीते स्म भिक्षवस्तथागतो विरूपाक्षस्य स्यान्तिकात्तत्पात्रं अनुकम्पा- मुपादाय । प्रतिगृह्य चैक पात्रमधितिष्ठति स्म अधिमुक्तिबलेन । तस्यां च वेलायामिदमुदानमुदान- 10 L385 15 यतिम 20 R499 दत्तानि पात्राणि पुरे भवे मया फलपूरिता प्रेमणिया च कृत्वा । तेनेमि पात्राश्चतुरः सुसंस्थिता ददन्ति देवाश्चतुरो महर्दिकाः ॥ ९१ ॥ तत्रेदमुच्यते । स सप्तरात्रं वरबोधिवृक्षं संप्रेक्ष्य धीरः परमार्थदर्शी। पद्धिः प्रकारैः प्रविकम्प्य चोर्वी अभ्युत्थितः सिंहगतिसिंहः ।। ९२ ॥ समन्त नागेन्द्रविलम्बगामी क्रमेण तारापणमूलमेत्य । 25 Rपुराभवे for पुरे भवे. २R प्रेमीयाध for "णिया ब ·२८० ललितविस्तरे 5 10 15 उपाविशन्मेरवदप्रकम्प्यो ध्यानं समाधिं च मुनिः प्रयौ ।। ९३ ।। तस्मिंश्च काले त्रपुपश्च भल्किो भ्रातृद्वयं वणिजगणेन सार्धम् । शक्टानि ते पञ्च धनेन पूर्णा संपुष्पिते सालवने प्रविष्यः ॥ ९४ ॥ महर्षितेजेन च अक्षमात्रं चाणि भूमौ विविशुः क्षणेन । तां तादृशी प्रेक्ष्य च ते अवस्यां महद्भयं वणिजगणस्य जातम् ॥ ९५ ॥ ते खड्गहस्ताः शरशक्तिपाणयो बने मृगं वा मृगयन् क एषः । वीक्षन्त ते शारदचन्द्रवक्त्रं जिनं सहस्रांशुमित्राभ्रमुक्तम् ॥ ९६ ॥ प्रहीनकोपा अपनीतदर्पाः प्रणम्य मूर्धा विभूपुः क एषः । नमस्तलादेवत वाच भापते बुद्धो ह्ययं लोकहितार्थकारी ॥ ९७ ॥ रात्रिंदिवा सप्त न चानपानं अनेन भुक्तं करुणात्मकेन । यदिच्छथा आत्मन क्लेशशान्ति भोजेथिम भावितकायचित्तम् ॥ ९८ ॥ शब्दं च ते तं मधुरं निशाम्य वन्दित्व कृत्वा च जिनं प्रदक्षिणम् । प्रीतास्ततस्ते सहितैः सहायैः जिनस्य पिण्डाय मतिं प्रचक्रुः ॥ ९९ ।। तेन खल भिक्षवः समयेन त्रपुप्रभलिकानां वणिजां प्रत्यन्तकर्वटे गोयूयं प्रतिवसति स्म । अथ ता गावस्तस्मिन् काले तस्मिन् समये सर्पिमण्डं प्रदुग्धा अभूवन् । अथ गोपालास्तत्सर्पिमण्ड- मादाय येन त्रपुपमल्टिको वणिजौ तेनोपनकामन् । उपसंगम्येमा प्रतिमारोचयन्ति स्प- पखल्ल यूयं भा जानीयात - सर्वास्ता गावः सर्पिमण्डं प्रदुग्धाः । तत्किमेत प्रशस्तमाहोस्थिन्नेति ? तत्र लोलुपजात्या ब्राह्मणा एवमाहुः- अमङ्गल्यमेतद्ब्राह्मणानाम् । महायज्ञो यष्टव्य इति ।। १R अदीनकोपः for प्रहीन + R500 २० L386 25 ·अपुषभलिकपरिवर्तश्चतुर्विशः। २८१ तेन खल्ल पुनर्भिक्षवः समयेन नपुपभलिकानां वणिजां शिखण्डी नाम ग्राह्मणः पूर्व- जातिसालोहितो प्रहालोके प्रत्याजातोऽभूत् । स ब्राह्मणरूपमभिनिर्माय तान् वणिजो गायाभि- रघ्यमापत- 5 R501 10 2387 15 युप्माकं प्रणिधिः पूर्वे बोधिप्राप्तस्तथागतः । अस्माकं भोजनं भुक्त्वा धर्मचकं प्रवर्तयेत् ॥ १० ॥ स चैप प्रणिधिः पूर्णो योधिप्राप्तस्तथागतः । आहारमुपनाम्येत भुक्त्वा चक्र प्रवर्तयेत् ॥ १०१॥ सुमङ्गलं सुनक्षत्रं गवां वः सर्पिदोहनम् । पुण्यकर्मणस्तस्यैप अनुभावो महर्पिणः ॥ १०२ ॥ एवं संचोच वणिजः शिखण्डी भवनं गतः । उदप्रमनसः सर्वे व वुस्त्रपुपाह्वयाः ॥ १०३ ॥ क्षीरं यदासीच हि गोसहस्रा अशेषतस्तं समुदानयित्वा । अमं च तस्मात्परिगृह्य ओजः साधेसु ते भोजन गौरवेण ॥ १० ॥ शतं सहसैकपलस्य मूल्यं या रत्नपात्री अभु चन्द्रनामिका । चौक्षा सुधौतां विमलां च कृत्वा समतीथिकां पूरिपु भोजनेन ॥ १०५ ।। मधु गृहीत्या तथ रानपात्री तारायणीमूलमुपेत्य शास्तुः। प्रतिगृह्ण भक्ते अनुगृह्ण चास्मान् इदं प्रणीतं परिभुक्ष्य भोज्यम् ॥ १०६ ॥ अनुकम्पनार्थाय उभौ च भ्रातृणां पूर्वाशयं ज्ञात्व च बोधिप्रस्थिती। प्रतिगृहीत्वा परिभुजि शास्ता भुक्त्या क्षिपी पात्रि नभस्तलेस्मि ।। १०७ ॥ सुनसानामा च हि देवराजो जग्राह यस्तां वररत्नपात्रीम् । अधुनाप्यसौ तां खल बहालोके संपूजयत्यन्यसुरैः सहायः ॥ १०८॥ 20 25 R502 अभूयन्दननामि for अभु चन्द्रनामिका. २R उभयोश्च for उभी च.

·२८२ ललितविस्तरे 5 10 L388 अय खलु तथागतस्तस्यां वेलायां तेषां पुपनलिकानां वणिजानामिमां संहर्षणा. मकापीत् - दिशा स्वस्तिकरं दिव्यं मङ्गल्यं चार्थसाधकम् । अर्था व शासतां सर्वे भवत्याशु प्रदक्षिणा ॥ १०९ ।। श्रीर्योऽस्तु दक्षिणे हस्ते श्रीवों वामे प्रतिष्टिता । श्रीवोऽस्तु सर्वसाझेयु माठेव शिरसि स्थिता ॥ ११० ॥ धनैषिणां प्रयातानां वणिजां वै दिशो दश । उत्पयन्तां महालाभास्ते च सन्तु सुखोदयाः ॥ १११ ॥ कार्येण केनचियेन गच्छया पूर्विकां दिशम् । नक्षत्राणि वः पालेन्तु ये तस्यां दिशि संस्थिता ॥ ११२ ।। कृत्तिका रोहिणी चैव मृगशिरा पुनर्वसुः । पुष्यश्चैव तथालेपा इत्येषां पूर्विकादिशाम् ॥ ११३ ।। इत्येते सप्त नक्षत्रा लोकपाला यशस्विनः । अधिष्ठिता पूर्वभागे देवा रक्षन्तु सर्वतः ॥ ११४ ॥ तेषां चाधिपती राजा धृतराष्ट्रति विश्रुतः । स सर्वगन्धर्वपतिः सूर्येण सह रक्षतु ॥ ११५ ॥ पुत्रा पि तस्य बहव एकनामा विचक्षणाः । अशीतिर्दश चैकश्च इन्द्रनामा महाबला । तेऽपि व अधिपालेन्तु आरोग्येन शिवेन च ॥ ११६ ॥ पूर्वस्मिन् वै दिशो भागे अष्टौ देवकुमारिकाः । जयन्ती विजयन्ती च सिद्वार्था अपराजिता ॥ ११७ ॥ नन्दोत्तरा नन्दिसेना नन्दिनी नन्दवर्धनी । ता पि व अधिपालेन्तु आरोग्येन शिवेन च ॥ ११८ ॥ पूर्वस्मिन् वै दिशो भागे चापालं नाम चेतियम् । अवुस्तं जिनेमि ज्ञातमहन्तेमि च तायिभिः । तेऽपि व अधिपालेन्तु आरोग्येन शिवेन च ॥ ११९ ॥ क्षेमाश्च वो दिशः सन्तु मा च वः पापमागमत् । लधार्याश्च निवर्तध्वं सर्वदेवेभि रक्षिताः ॥ १२०॥ येन केनचित्कृत्येन गच्छेया दक्षिणां दिशम् । नक्षत्राणि वः पालेन्तु ये तां दिशमधिष्ठिता ॥ १२१॥ 15 R503 20 25 R सर्वरोगेषु for 'साङ्गेषु. २R चकत्य for चैकश्च. ३R चापलं नाम चेटिका for चापाल नाम चेवियम्, ४R सापि for तेऽपि. ५R सध्याचा for लब्धायांश्च.

·२८३ R 504 5 1389 10 अपुषभल्लिकपरिवर्तश्चतुर्विशः। मघा च द्वौ च फाल्गुन्यौ हस्ता चित्रा च पञ्चमी । स्वातिश्चैव विशाखा च एतेषां दक्षिणा दिशा ॥ १२२ ।। इत्येते सप्त नक्षत्रा लोकपाला यशस्विनः । आदिष्टा दक्षिणे भागे ते वो रक्षन्तु सर्वतः ।। १२३ ॥ तेषां चाधिपती राजा विरूदक इति स्मृतः । सर्वकुम्भाण्डाधिपतिर्यमेन सह रक्षतु ॥ १२ ॥ पुत्रा पि तस्य वहब एकनामा विचक्षणाः । अशीतिर्दश चैकश्च इन्द्रनामा महाबलाः । तेऽपि व अधिपालेन्तु आरोग्येन शिवेन च ॥ १२५॥ दक्षिणेऽस्मिन् दिशो भागे अयै देवकुमारिकाः । श्रियामती यशमती यशप्राप्ता यशोधरा ।। १२६ ।। सुउत्थिता सुप्रथमा सुप्रबुद्धा सुखात्रहा । ता पि व अधिपालेन्तु आरोग्येन शिवेन च ॥ १२७ ॥ दक्षिणेऽस्मिन् दिशो भागे पद्मनामेन चेतिकम् । नित्यं वलिततेजेन दिव्यं सर्वप्रकाशितम् । तेऽपि वै अधिपालेन्तु आरोग्येन शिवेन च ॥ १२८ ॥ क्षेमाश्च वो दिशः सन्तु मा च वः पापमागमत् । लब्धार्याश्च निवर्तच सर्वदेवेमि रक्षिताः ॥ १२९ ॥ येन केनचित्कृत्येन गच्छेया पश्चिम दिशम् । नक्षत्राणि वः पालेन्तु ये तां विशमधिष्टिता ।। १३० ।। अनुराधा च जेष्ठा च मूला च दृढवीर्यता। हावापाढे अभिजिच्च श्रवणो भवति सप्तमः ॥ १३१ ।। इत्येते सप्त नक्षत्रा लोकपाला यशस्विनः । आदिष्टा पश्चिमे भागे ते वो रक्षन्तु सर्वदा ।। १३२ ।। तेषां चाधिपती राजा विरूपाक्षेति तं विदुः । स सर्वनागाधिपतिर्वस्णेन सह रक्षतु ॥ १३३ ।। पुत्रा पि तस्य बहवः एकनामा विचक्षणाः । अशीतिर्दश चैकश्च इन्द्रनामा महाबलाः । तेऽपि व अधिपालेन्तु आरोम्येन शिवेन च । १३४ ॥ पश्चिमेऽस्मिन् दिशो भागे अष्टौ देवकुमारिकाः अलम्बुशा मिश्रकेशी पुण्डरीका तथाल्णा ॥ १३५ ।। 15 20 R505 25 L390 १R चेटिको for चेतिकम्. २R नित्य for दिव्यं. ३R साnि for तेऽप. ४R विरूपाक्ष इति स्मृतः for विरूपाक्षेति त विदुः.

·૨૮૨ ललितविस्तरे अप खलु तथागतस्तस्यां वेलापां तेषां त्रपुपमल्लिकानां वणिजानामिमां संहर्पणा- मकापीत - 5 10 L388 15 दिशां स्वस्तिकरं दिव्यं मङ्गल्ये चार्थसाधकम् । अर्था वः शासतां सर्वे भवन्त्राशु प्रदक्षिणा || १०९॥ श्रीर्योऽस्तु दक्षिणे हस्ते श्री? वामे प्रतिष्टिता । श्रीवोऽस्तु सर्वसानेषु माझेच शिरसि स्थिता ॥ ११०॥ धनपिणां प्रयातानां वणिजां वै दिशो दश । उत्पद्यन्तां महालाभास्ते च सन्तु सुखोदयाः ।। १११॥ कार्येण केनचियेन गच्छया पूर्षिक दिशम् । नक्षत्राणि वः पालेन्तु ये तस्यां दिशि संस्थिता ॥ ११२ ॥ कृत्तिका रोहिणी चैत्र मृगशिरार्दा पुनर्वसुः । पुष्यश्चैव तथालेपा इत्येषां पूर्विकादिशाम् ।। ११३ ॥ इत्येते सप्त नक्षत्रा लोकपाला यशस्विनः । अधिष्ठिता पूर्वभागे देवा रक्षन्तु सर्वतः ॥ ११४ ॥ तेषां चाधिपती राजा धृतराष्ट्रति विश्रुतः । स सर्वगन्धर्वपतिः सूर्येण सह रक्षतु ॥ ११५ ॥ पुत्रापि तस्य बहब एकनामा विचक्षणाः। अशीतिर्दश चैकैश्च इन्द्रनामा महाबला । तेऽपि व अधिपालेन्तु आरोग्येन शिवेन च ॥ ११६ ॥ पूर्वस्मिन् वै दिशो भागे अष्टौ देवकुमारिकाः । जयन्ती विजयन्ती च सिद्धार्था अपराजिता ॥ ११७ ॥ नन्दोत्तरा नन्दिसेना नन्दिनी नन्दवर्धनी । ता पि व अधिपालेन्तु आरोग्येन शिवेन च ॥ ११८॥ पूर्वस्मिन् वै दिशो भागे चापालं नाम चेतियम् । अवुस्तं जिनेभि ज्ञातमर्हन्तेमि च तायिभिः । तेऽपि व अधिपालेन्तु आरोग्येन शिवेन च ॥ ११९ ॥ क्षेमाश्च वो दिशः सन्तु मा च वः पापमागमत् । लब्धार्थाश्च निवर्तवं सर्वदेवेभि रक्षिताः ॥ १२० ॥ येन केनचित्कृत्येन गच्छेया दक्षिणां दिशम् । नक्षत्राणि वः पालेन्तु ये तां दिशमधिष्ठिता ॥ १२१ ।। R503 20 25 १R सर्वरोगेषु for "साहेषु. २R कस्य for चैकथ. ३R चापलं नाम चेटिका for चापाल नाम चेतियम्. ४R सापि for तेऽपि. ५R लब्धाचार्या for लब्धा श्य ·अपुपमल्लिकपरिवर्तश्चतुर्विशः। २८३ R 504 5 1989 10 15 मघा च दी च फाल्गुन्यौ हस्ता चिजा च पञ्चमी । स्वातिश्चैव विशाखा च एतेषां दक्षिणा दिशा ॥ १२२ ॥ इत्येते सप्त नक्षत्रा लोकपाला यशस्विनः । आदिष्टा दक्षिणे भागे ते वो रक्षन्तु सर्वतः ॥ १२३ ॥ तेषां चाधिपती राजा विरुद्धका इति स्मृतः । सर्वकुम्भाण्डाधिपतिर्यमेन सह रक्षतु ॥ १२४ ।। पुत्रा पि तस्य वहब एकनामा विचक्षणाः । अशीतिर्दश चैकश्च इन्द्रनामा महाबलाः । तेऽपि व अधिपालेन्तु आरोग्येन शिवेन च ॥ १२५॥ दक्षिणेऽस्मिन् दिशो भागे अष्टौ देवकुमारिकाः । श्रियामती यशमती यशप्राप्ता यशोधरा ॥ १२६ ॥ सुउत्थिता सुप्रथमा सुप्रबुद्धा सुखावहा । ता पि व अधिपालेन्तु आरोग्येन शिवेन च ॥ १२७॥ दक्षिणेऽस्मिन् दिशो भागे परनामेन चेतिकम् । नित्यं ज्वलिततेजेन दिव्यं सर्वप्रकाशितम् । तेऽपि वै अधिपालेन्तु आरोग्येन शिवेन च ॥ १२८ ॥ क्षेमाश्च यो दिशः सन्तु मा च यः पापमागमत् । लब्धार्याश्च निवर्तय सर्वदेवेगि रक्षिताः ॥ १२९॥ येन केनचित्कृत्येन गच्छेया पश्चिमा दिशम् । नक्षत्राणि यः पालेन्तु ये तां दिशमधिष्टिता ।। १३०॥ अनुराधा च जेष्ठा च मूला च दृढवीर्यता । द्वावापादे अभिजिच श्रवणो भवति सप्तमः ॥ १३१॥ इत्येते सप्त नक्षता लोकपाला यशस्विनः । आदिद्या पश्चिमे भागे ते यो रक्षन्तु सर्वदा ॥ १३२ ॥ तेषां चाधिपती राजा विरूपाक्षेति तं विदुः । स सर्वनागाधिपतिक्ष्णेन सह रक्षतु ॥ १३३ ॥ पुत्रा पि तस्य बहवः एकनामा विचक्षणाः । अशीतिर्दश चैकश्व इन्द्रनामा महाबलाः । तेऽपि व अधिपालेन्तु आरोग्येन शिवेन च ॥ १३४ ॥ पश्चिमेऽस्मिन् दिशो भागे अष्टौ देवयुमारिकाः अलम्युशा मिश्रकेशी पुण्डरीका तथास्णा ।। १३५ ॥ १पेटिकt for तिरम्. २R निस्य for दिव्य. ३R सारि for ऽपि. ४R विरुपाक्ष इति स्मृतः for विरूपाक्षेति स विदुः. 20 R 505 25 1390 ·R509 L393 10 २५ अध्येपणापरिवर्तः पञ्चविंशः। इति हि भिक्षवस्तथागतस्य तारायणमूळे विहरतः प्रथमाभिसंबुद्धस्पैकस्य रहोगतस्य प्रतिसंलीनस्य लोकानुवर्तनां प्रत्येतदभवत् -- गम्भीरो बलायं मया धर्मोऽधिगतोऽभिसंबुद्धः शान्तः प्रशान्त उपशान्तः प्रणीतो दुर्दशो दुरनुबोधोऽतर्कोऽवितर्कावचरः। अलमार्यः पण्डित- विज्ञवेदनीयो यदुत सर्वोपधिनिःसर्गोऽवेदितोऽनिवेदितः सर्ववेदितनिरोधः परमार्थोऽनालयः । 5 शीतीभावोऽनादानोऽनुपादानोऽविज्ञप्तोऽविज्ञापनीयोऽसंस्कृतः पविषयसमतिकान्तः । अकल्पोऽ विकल्पोऽनभिलाप्यः । अस्तोऽघोषोऽनुदाहारः । अनिदर्शनोऽप्रतिषः सर्वालम्बनसमतिकान्तः शमयधर्मोपच्छेदः । शून्यतानुपलम्भः । तृष्णाक्षयो विरोंगो निरोधो निर्वाणम् । अहं चेदिमं परेभ्यो धर्म देशयेयम् , ते चेन्नाजानीयुः, स मे स्याक्तमयो मिथ्याव्यायामोऽक्षणधर्मदेशनता च । यत्वहमल्पोत्सुकस्तूष्णीभावेन विहरेयम् । तस्यां च वेलायामिमां गाथामभाषत - गम्भीर शान्तो विरज: प्रभास्वरः प्राप्तो मि धर्मो ह्यमृतोऽसंस्कृतः। देशेय चाहं न परस्य जाने यन्नून तूष्णी पवने वसेर्यम् ॥ १॥ अपगतगिरिवाक्पयो हलिप्तो यथ गगनं तथा स्वभावधर्मम् । चित्तमन विचारविप्रमुक्तं परमसुआश्चरियं परो विजाने ॥२॥ न च पुनरयु शक्य अक्षरेभिः प्रविशतु अनर्थयोगविप्रवेशः। पुरिमजिनकृताधिकारसत्वाः ते इमु श्रुणित्व हि धर्म श्रद्दधन्ति ॥ ३ ॥ न च पुनरिह कश्चिदस्ति धर्मः सो पि न विद्यते यस्य नास्तिभावाः ॥ ४॥ हेतुझियपरंपरा य जाने तस्य न भोतिह अस्तिनास्तिभावाः ॥ ४ 15 R510 20 25 १R अतर्कोऽचलोयितांव' for अतोऽविता. २ Rom. "विज्ञ'. ३ R तृष्णानिरोध' for तृष्णाक्षयो. ४ र विगगनिरोधो for विरागो नि'.५R जानीयुः for नाजानीयुः ६ R कुपयो for प्लमयो. UR 'भ्यायाम क्षण' for 'व्यायामोऽक्षण. ८ R चरेयम् for वसेयम्. . R परम आवं for पाममुआय.

·अध्येपणापरिवर्तः पञ्चविंशः। २७ 10 धर्म प्रायु R511 15 कल्पशतसहत अप्रमेया अहु चरितः पुरिमे जिनसमाशे।" न च मय प्रतिलब्ध एप क्षान्ती 'यत्र न आत्म न सत्व नैर जीत्रः ॥ ५॥ यद मय प्रतिलध एप क्षान्ती नियति न चेह न कश्चि जायते वा । प्रकृति इमि निरात्म सर्वधर्माः तद मां व्याकारे युद्ध दीपनामा ॥ ६ ॥ करण मम अनन्त सर्वलोके परंतु न चौर्थनतामहं प्रतीक्षे । यद पुन जनता प्रसन्न ब्रह्मे तेन अधीष्टु प्रवर्तयिष्य चक्रम् ॥ ७ ॥ एव च अयु मे स्यात् सचि मम ब्रह्म क्रमे निपत्य याचेत् । प्रर्वदहि विरजा प्रणीतु धर्म सन्ति विज्ञानक सत्यै स्वाकराश्च ॥ ८ ॥ इति हि भिक्षवस्तथागतस्तस्मिन् समये जोकोशात्प्रभामुत्सृजति स्म यया प्रभया त्रिसाहस्रमहासाहस्रो लोकधातुर्महता सुवर्णवर्णावभासेन स्फुटोऽभूत् ॥ अथ खलु दशत्रिसाहस्रमहासाहस्राधिपतिः शिखी महानमा बुद्धानुभावेनैव तथागतस्य चेतसैत्र चेतःपरिवितर्कमाज्ञीसीत् - अल्पोत्सुकतायै भगवतश्चित्तमभिनतं न धर्मदेशनायामिति । 2013 तस्यैतदभवत् - यन्वहमुपसंक्रम्य तथागतमध्येध्येयं धर्मचक्रप्रवर्तनतायै ।। अथ खलु शिखी महानशा तस्यां वेलायां तदन्यान् ब्रह्मकायिकान् देवपुत्रानामन्त्रयते स्म- नश्यति बतायं गार्या लोको विनश्यति, पत्र हि नाम तथागतोऽनुत्तरां सम्यक्संबोधिमभिसं- बुध्याल्पोत्सुकतायै चित्तमभिनामयति नै धर्मदेशनायाम् । यत्नु वयमुपसंक्रम्य तथागतगर्हन्तं सम्यक्संबुद्रमध्येध्येमहि धर्मचक्रप्रवर्तनाय ।। 25 अथ खल भिक्षयः शिखी महाममा अष्टपष्टया ब्राह्मणशतसहस्रः परिवृतः पुरस्कृतो येन तथागतस्तेनोपसंक्रामत् । उपसंक्रम्य तथागतस्य पादौ शिरसाभिवन्य प्राञ्जलिस्तथागतमेतदवोचत् -- नस्पति बतायं भगवन् लोकः, प्रणश्यति बतायं भगवन् लोकः, पत्र हि नाम तथागतोऽनुत्तरां सम्यक्संबोधिममिसंबुभ्याल्पोत्सुकतायै चित्तमभिनामयति न धर्मदेशनायाम् । तत्साधु देशयतु १ परममु for परतु न. २R चानथरतामह प्रतीक्ष्य for चार्यनतामहं प्रतीक्षे. ३R इये पुनर् for यद पुन. ४ प्रवदति. ५R विप्रणीत for प्रणीत. ६R सत्वचारकाध for सत्व स्वाकराच. Rआशाय tor भाज्ञासीत. ८Rom. न. ५ अध्येपयेथे r अध्येष्येये.-१० R न च for न.' R 512 ·ललितविस्तरे 5 10 L395 भगवान् धर्मम् , देशयतु सुगतो धर्मम् । सन्ति सत्वाः स्वाकाराः सुविज्ञापमाः शक्ता भव्याः प्रतिवलाः भगरतो भाषितस्यार्थमाज्ञातुम् । तस्यां च वेलायामिमां गाथामभापत- समुदानिय ज्ञानमहायमण्डलं विसृज्य रस्मीन् दशदिक्षु चैव तदा ज्ञानागु नृपद्मबोधका उपेक्षफस्तिष्टसि वादिभास्करः॥९॥ निमन्त्रयित्वार्यश्नेन सल्ला आश्वासयित्वा बहुप्राणकोट्यः । न युक्तमेतत्तव लोकबन्धो यं वृष्णिभावेन उपेक्षसे जगत् ॥ १० ॥ पराहनखोचमधर्मदुन्दुभि सद्धर्मश च प्रपूरयागु। उच्छेपयस्व महधर्मयूपं प्रचालयख मेहधर्मदीपम् ॥ ११ ॥ प्रवर्य वै धर्मजलं प्रधान प्रतारयेमां भवसागरस्था । प्रमोचयेमा महव्याधिक्लिष्टा क्लेशाग्निताले प्रशमं कुरष्य ।। १२॥ निदर्शय वं खलु शान्तिमार्ग क्षेम शिवं निर्जरतामशोकम् । निर्वाणमार्गागमनादनाथे विपथस्थिते नाथ कृपा कुरव ॥ १३ ॥ विमोक्षद्वाराणि अपाणिन प्रचश्व ते धर्मनयं एकोप्यम् । जात्यन्धभूतस्य जनस्य नाथ त्वमुत्तमं शोधय धर्मचक्षुः ॥ १४ ॥ न ब्रह्मलोके न च देवलोके न यक्षगन्धर्वमनुष्यलोके । लोकस्य यो जातिजरापनेता नान्योऽस्ति त्वत्तो हि मनुष्यचन्द्रः ॥ १५॥ 15 20 R513 25 १Rशानामु for मानांशु २R तत्तम for मह. ३R अपाणुष्व.

·मध्येपणापरिवतः पञ्चविंशः। २८९ L396 7 R514 15 अध्येकोऽहं तव धर्मराज अध्याचराहत्वन सर्वदेवान। अनेन पुण्येन अहं पि क्षिप्रं प्रवर्तयेयं वरधर्मचक्रम् ॥१६॥ अधिवासयति स्म भिक्षवस्तयागतः शिखिनो ब्रह्मणस्तूष्णीमावेन सदेवमानुपासुरस्य । लोकस्यानुग्रहार्थमनुकम्पामुपादाय ॥ अथ खलु शिखी महात्मा तथागतस्य तूष्णीभावनाविवासना विदित्वा दिव्यैश्चन्दनचूर्ण- रगुरुचूर्णश्च तथागतमभ्यत्रकीर्य प्रीतिप्रामोद्यजातस्तत्रैवान्तरधात् ॥ अथ खलु भिक्षवस्तथागतस्य धर्मालोकस्यादरोत्पादनार्थ शिखिनश्च महाब्रह्मणः पुनः पुनस्तथागताध्येपणया कुशलमूलविवृद्धार्थ धर्मस्य चातिगम्भीरोदारतामुपादाय पुनरप्पेकस्य 10 रहोगतत्य प्रतिसंलीनस्यायमेवरूपं चेतोवितर्कोऽभूत्-गम्भीरः खल्वयं मया धर्मोऽभिसंबुद्धः सूक्ष्मो निपुणो दुरनुबोधः अतोऽतविचरः पण्डितविज्ञवेदनीयः सर्वलोकषिप्रत्यनीको दुर्दशः सोपधिनिसर्गः सहसंस्कारोपशमः सर्वतमोपच्छेदः शून्यतानुपलम्भस्तृष्णाक्षयो बिरागो निरोधो निर्वाणम् । अहं चेदिदं धर्म देशयेयम् , परे च मे न विभावयेयुः, सा मे परमा विहेठा भवेत् । यन्वहमल्पोत्सुकविहारेणैव विहरेयम् ।। अथ खल भिक्षवः शिखी महानमा युद्धानुभावेन पुनरपि तथागतस्येदमेवोपेण चेत:- परिवितर्कमाज्ञाय येन शमो देवानामिन्द्रस्तेनोपसंक्रामत् । उपसंक्रम्य शक्रं देवानामिन्द्रमेतदवोचत्- यत्खल कौशिक जानीयास्तथागतस्यार्हतः सम्यक्संबुद्धस्याल्पोत्सुकतायै चित्तं नत न धर्मदेशना- याम् । नयेते बतायं कौशिक लोकः, विनश्यते बतायं कौशिक लोकः, महविद्यान्धकारक्षिप्तो बतार्य कौशिक लोको भविष्यति, यत्र हि नाम तथागतस्याहंतः सम्यक्संबुद्धस्याल्पोत्सुकतायै 20 चित्तं नतं न धर्मसंप्रकाशनायाम् । कस्माद्वयं न गच्छामस्तथागतमर्हन्तं सम्यक्संबुद्ध धर्मचक्र- प्रवर्तनायाभ्येपितुम् ! तत्कस्मात् । न ह्यनन्येषितास्तथागता धर्मचक्र प्रवर्तयन्ति । साधु माति शको ब्रह्मा भौमाश्च देवा अन्तरीक्षाश्चातुर्महाराजकायिकास्त्रायत्रिंशा यामास्तुपिता निर्माणरतयः परनिर्मितवशवर्तिनो ब्रह्मकायिका आभास्वरा बृहत्फला शुभत्ला संबहुलानि च शुद्धावासकायिक- देवपुत्रशतसहस्राण्यतिक्रान्तवर्णा अतिक्रान्तायां रात्रौ केवल तारायणमूलं दिव्येन वर्णेन 25 दिव्येनावभासेनाप्रभास्य येन तथागतस्तेनोपसंझामन् । उपसंक्रम्य तथागतस्य पादौ शिरसाभिवन्ध प्रदक्षिणीहत्य चैकान्ते तस्थुः ॥ अय खलु शको देवानामिन्द्रो येन तथागतस्तेनाञ्जलिं प्रणम्य तथागत गाथयाभितुष्टाव- उत्तिष्ठ विजितसंग्राम प्रज्ञाकारा तिमिला विवर ठोके। चित्तं हि ते विमुक्त शशिरिच पूर्णो प्रहविमुक्तः ॥ १७ ॥ १R अन्धादाहस न for अध्यात्वन. १R एवं for एवेरूपेण. २R न क्षान्तो for नक्ष्यते. ३R विनश्यति for विनश्यते. ४ R महान्धकार' for महाविद्यान्धकार. ५R धर्मदेशनायो tor धर्मसंप्रकाश'. ६ R प्रशाफरातृमिना for प्रज्ञाकारा तिमिला. R515 1397 ·ललितविस्तरे R 516 15 एवमुक्ते तथागतस्तूष्णीमेवास्थात् ॥ अथ खल्ल शिखी महाब्रह्मा शकं देवानामिन्द्रमेतदवोचत् -नैव कौशिक तथागता अर्हन्तः सम्यक्सबुद्धा अभ्येष्यन्ते धर्मचक्रप्रवर्तनताथै यथा त्वमध्येपसे । अथ खल शिखी महाब्रह्मा एकांसमुत्तरासहं कृत्वा दक्षिणजानुमण्डलं पृथिव्यां प्रतिष्टाप्य । येन तथागतस्तेनाञ्जलिं प्रणम्य तथागतं गाथयाध्यभाषत- उत्तिष्ठ विजितसंग्राम प्रज्ञाकारा तिमिस्रा विवर लोके । देशय त्वं मुने धर्म आज्ञातारो भविष्यन्ति ॥ १८ ॥ एवमुक्ते भिक्षवस्तथागतः शिखिनं महाब्रह्माणमेतदवोचत्- गम्भीरः खल्वयं महाब्रह्मन् मया धर्मोऽभिसंबुद्धः सूत्मो निपुणः पेयालं यावत्सा मे स्यात्परमा विहेठा । अपि च मे ब्रह्मनिमे 10 गायेऽभीषणं प्रतिभास:- प्रतिस्रोतगामि मार्गो गम्भीरो दुर्दशो मम । न तं द्रक्ष्यन्ति रागान्धा अलं तस्मात्प्रकाशितुम् ॥ १९ ॥ अनुस्रोतं प्रवाह्यन्ते कामेषु पतिता प्रजाः । कृच्छ्रेण मेऽयं संप्राप्त अलं तस्मात्प्रकाशितुम् ॥२०॥ अथ खलु भिक्षवः शिखी महानशा शकश्च देवानामिन्द्रस्तथागतं तूष्णीभूतं विदित्वा सार्ध तैर्देवपुत्रैर्दुःखिता दुर्मनास्तत्रैवान्तरघायिपुः ॥ त्रिरपि च तथागतस्याल्पोत्सुकतायै चित्तं नमयति स्म ।। तेन खलु पुनर्भिक्षवः समयेन मागधकानां मनुष्याणामिमान्यवरूपाणि पापकानि अकुशलानि दृष्टिगतान्युत्पन्नान्यभूवन् । तद्यथा । फेचिदेवमाहुः-वाता न वास्यन्ति । 20 केचिदेवमाहुः -- अग्निर्न ज्वलिष्यति । केचिदाहुः-देवो न वर्षिष्यति । केचिदाहुः-- नद्यो न वह्यन्ति । केचिदाहुः- शस्यानि न प्रजास्यन्ति । केचिदाहुः - पक्षिण आकाशे न क्रमिष्यन्ति । केचिदाहुः-गुर्विघ्यो नारोग्येण प्रसविष्यन्ति । अथ खलु भिक्षवः शिखी महानमा तथागतस्यैवमेवरूपं चित्तवित+माज्ञाय मागधकानां च मनुष्याणानिमानि दृष्टिगतानि विदित्वा अतिक्रान्तायां रात्रावमिसंक्रान्तेन वर्णेन सर्वावन्तं 25 तारायणमूलं दिव्येनावभासेनावभास्य येन तथागतस्तेनोपसंक्रामत् । उपसंक्रम्य तथागतस्य पादौ शिरसाभिवन्धैकांसमुत्तरासङ्गं कृत्वा दक्षिणं जानुमण्डलं पृथिव्यां प्रतिष्ठाप्य येन तथागतस्तेनाञ्जलि प्रणम्य तथागतं गाथाभिरध्यभारत- वादो बभूव समलैर्विचिन्तितो धर्मोऽविशेद्रो मगधेषु पूर्वम् । अमृतं मुने तद्विवृणीष्व द्वार वन्ति धर्म विमटेन बुद्धम् ॥ २१ ॥ १R प्रतिभासतः for भासः. २R शुद्धो for अविशुद्धो. ३R धर्म विपुल for धर्म विमलेन. L398 R517 - ·२९१ B L399 10 R518 अध्येपणापरिवर्तः पञ्चविंशः। कृतस्वकार्योऽसि भुजिष्यतां गतो दुःखाभिसंस्कारमलापकरः । न हानिवृद्धी कुशलस्य तेऽस्ति वमनधर्मश्विह पारमिं गतः ॥ २२ ॥ न ते मुने सदृश इहास्ति लोके कुतोऽधिकः स्यादिह ते महर्षे । भवानिहामन्त्रिभवे विरोचते गिरिर्यथाऽसावसुरालयस्थः ॥ २३ ॥ महाकृपा जानेय दुःखिते जने न त्वादशा जातु भवन्त्युपेक्षवीः । भवान् विशारधवलैः समन्वितः त्वमेव शक्तो जनतां प्रतारितुम् ॥ २४ ॥ इयं सुशल्या सुचिरातुरा प्रजा सदेवका सश्रमणा द्विजाखिला । आरोगिनी भोतु निरातुरचरा न चापरः शरणमिहास्य विद्यते ॥ २५॥ चिरानुबद्धास्तव देवमानुपाः कल्याणचित्ता अमृतार्थिनश्च । धर्म यमेवाधिगमिप्यते जिनो यथावदन्यूनमुदाहरिष्यति ॥ २६॥ तस्माद्धिपा चौमिसु विक्रम वां विनयस्व सत्त्वां चिरनष्टमार्गा। अविश्रुतार्था शमनाय काहिताः सुदुर्बला बृंहणकाहिणो वा ॥ २७ ॥ इमं तृपार्ता जनता महामुने उदीक्षते धर्मजलं तवान्तिके। मेयो यथा संतृपितां वसुंधरा कुरु तर्पणां नायक धर्मवृष्टया ॥ २८ ॥ चिरप्रणष्ठा विचरन्ति मानवा भवे कुदृष्टीगहने सकण्टके। 16 20 25 १२ स्वर्यो for कार्यो. २R यथा साव सुराfor यथासावसुरा. ३R विजनय for जानय, YR चापि मुविक्रम for चामिम विक'.५R अपि श्रुता (or अविश्रुतो . .

·૨૨ ललितविस्तरे 19 5. 10 15 अकण्टकं मार्गमृ— प्रचव तं य भावयित्वा ह्यमृतं लभेयम् ॥ २९ ॥ अन्धाप्रपाते पतिता ह्यनायका नोद्धर्तमन्यैरिह शक्यमेते। महाप्रपाते पतितां समुद्र छन्दं समुत्पाद्य वृपोऽसि बुद्धिमान् ॥ ३० ॥ न संगतिस्तेऽस्ति सदा मुने चिरं कदाचिदौदुम्बरपुप्पसंनिभाः। जिनाः पृथिव्यां प्रभवन्ति नायकाः प्राप्ताक्षणो मोचय नाथ सत्त्वां ॥ ३१ ॥ अभूञ्च ते पूर्वभवेष्वियं मतिः तीर्णः स्वयं तारयिता भवेयम् । असंशयं पारगतोऽसि सांप्रतं सत्या प्रतिज्ञां कुरु सत्यविक्रमः ॥ ३२ ॥ धर्मोल्कया विधम मुनेऽन्धकारा उच्छेपय त्वं हि तथागतध्वजम् । अयं स कालः प्रतिलीभ्युदीरणे मृगाधिपो वा नद दुन्दुभिस्वरः ॥ ३३ ॥ अथ खलु भिक्षवस्तथागतः सर्वावन्तं लोकं बुद्धचक्षुषा व्यवलोकयन् सत्वान् पश्यति स्म 20 हीनमध्यप्रणीतानुच्चनीचमध्यमान् स्त्राकारान् सुविशोधकान् दुराकारान् दुर्विशोधकानुद्घाटितज्ञान- विपश्चिज्ञान् पदपरमांस्त्रीन् सत्वराशीनेकं मिथ्यत्वनियतमेकं सम्यक्त्वनियतमेकमनियतम् । तद्यथापि नाम भिक्षवः पुरुषः पुष्करिण्यास्तीरे स्थितः पश्यति जलरहाणि कानिचिदुदकान्तर्गतानि कानिचिदुदकसमानि कानिचिदुदकाभ्युद्गतानि, एवमेव भिक्षवस्तथागतः सर्वावन्तं लोकं बुद्ध- चक्षुषा व्यवलोकयन् पश्यति स्म सत्तांत्रिषु राशिषु व्यवस्थितान् ।। अय खल भिक्षवस्तथागतस्यैतदभवत्-देशयेयं चाहं धर्म न या देशयेयम् । स एप मिथ्यत्वनियतो राशि वायं धर्ममाजानीयात् । देशयेयं चाहं वा धर्म न वा देशयेयम् । योऽयं सम्यक्त्वनियतो राशिराज्ञास्यत्येष धर्मम् । ( यत्खलु पुनरयमनियतो राशिराज्ञास्यत्येवैध धर्मम् ।) यत्खलु पुनरयमनियतो राशिः, तस्मै सचेद्धर्म देशयिष्यामि, आज्ञास्यति । उत न देशयिष्यामि, नाज्ञास्यते ।। अय खल भिक्षवस्तथागतोऽनियतराशिव्यवस्थितान् सत्वानारभ्य महाकल्यामव- L400 R520 25 मामयति स्म। १R प्रतक्ष्णो for प्राप्तामो. २R प्रतिमात for प्रदिलामी. ३. R दुर्विशे for विशे.

·अध्येपणापरिवर्तः पञ्चविंशः। २९३ R521 L401 अप खलु तथागत आत्मनश्चमं सम्याज्ञानमधिकृत्य शिखिनश्च महाब्रह्मणोऽध्येपणां विदित्वा शिखिनं महाप्रमाणे गांपाभिरध्यभायत- अपावृतास्तेपाममृतस्य द्वारा मान् ति सततं ये श्रोतवन्तः। प्रविशन्ति श्रद्धा नविहेठसंज्ञाः शृण्वन्ति धर्म मगधेषु सत्वाः ॥ ३४ ॥ अय खलु शिखी महाग्रह्मा तथागतस्याधिवासनां विदित्वा तुष्ट उदन आत्तमनाः प्रमुदितः प्रीतिसौमनस्यजातस्तथागतस्य पादौ शिरसा वन्दित्वा तत्रैवान्तरधात् ।। अथ खल भिक्षवो भौमा देवास्तस्यां वेलायामन्तरीक्षेभ्यो देवेभ्यो घोपमुदीरयन्ति स्म, शब्दमनुश्रावयन्ति स्म-अप मार्पा तथागतेनार्हता सम्यक्संबुद्धेन धर्मचक्रवर्तनायै 10 प्रतिश्रुतम् । तद्भविष्यति बहुजनहिताय बहुजनसुखाय लोकानुकम्पायै महतो जनकायस्यार्याय हिताय सुखाय देवानां च मनुष्याणां च । परिहास्पन्ते बत भो मार्ग असुराः कायाः । दिव्याः कायाः परिपूर्ति गमिष्यन्ति । बहवश्च सवा लोके परिनिर्वात्यन्ति । एवमेवान्तरीक्षा देवा भौमेभ्यो देवेभ्यः प्रतिश्रत्य चातुर्महाराजिकानां देवानां घोपमुदीरयन्ति स्म । चातुर्महाराजिकास्त्रायत्रिंशानाम् , त्रापत्रिंशा यामानाम् , यामा तुषितनिर्माणरतीनाम् , निर्माणरतयः परनिर्मितयशवर्तिनाम् , तेऽपि 15 ब्रह्मकायिकानां देवानां घोपमुदीरयन्ति स्म, शब्दमनुश्रावयन्ति स्म-अद्य मार्पास्तथागतेनार्हता सम्यक्संबुद्धेन धर्मचक्रप्रवर्तनायै प्रतिश्रुतम् । तद्भविष्यति बहुजनहिताय बहुजनसुखाय लोकानुकम्पायै महतो जनकायस्यार्थाय हिताय सुखाय देवानां च मनुष्याणां च । परिहास्यन्ते बत भो मार्पा असुराः कायाः। दिव्याः काया विवर्धिष्यन्ते । बबश्व सत्या लोके परिनिर्वास्यन्तीति ।। इति हि भिक्षवस्तक्षणं तन्मुहुर्त तवं यावद्ब्रह्मकायिका देवास्तस्माझैमादारभ्य 20 एकागेकनिर्नाद एकनिर्घोषोऽभ्युद्गतोऽभूत्-अद्य मार्गास्तथागतेनार्हता सम्यक्संबुद्धेन धर्म- चक्रप्रवर्तनायै प्रतिश्रुतमिति ॥ अथ खल्ल भिक्षत्रो धर्मरुचिश्च नामा बोधिवृक्षदेवता धर्मकायच धर्मगतिश्च धर्मचारी च, एते चत्वारो बोधिवृक्षदेवतास्तथागतस्य चरणयोर्निपत्यैवमाहुः -- क भगवान् धर्मचक्र प्रवर्तिष्यतीति ? एवमुक्ते भिक्षवस्तथागतस्तान् देवतानेतदवोचत्-वाराणस्यामृपिपतने मृगदावें । ते आहः- 23 परीत्तजनकाया भगवन् वाराणसी महानगरी, परीत्तद्रुमछायश्च मृगदावः । सत्यन्यानि भगवन् महा- नगराणि ऋद्धानि फीतानि क्षमानि सुभिक्षाणि रमणीयानि आकीर्णबहुजनमनुष्याणि उद्यानवन- पर्वतप्रतिमण्डितानि । तेषां भगवानन्यतमे धर्मचक्र प्रवर्तयतु । तथागतोऽवोचत् - मैवं भंदमुखाः । तत्कस्मात् । १.वर्तनताये for 'वर्तनाये. २Rom. देवेभ्यः ३ Rom. देवाना. ४ R तस्मादेधारभौक for तस्मात् भीमादारभ्य एक. ५R ता यक्षदेवता for तान् देवतान्. ६R उद्यानोपवन for उद्यागयन'. UR भद्रमुखोऽवोचत् for भत्रमुपाः R522 4402 ·ललितविस्तरे 1523 पष्टिं यज्ञसहस्रकोटिनयुता ये तर यष्टा मया पष्टिं बुद्धसहस्रकोटिनयुता ये तत्र संपूजिता । पौराणामृपिणामिहालयु वरो वाराणसी नामा देवानागमभिष्टुतो महितलो धर्माभिनिम्नः सदा ॥ ३५ ॥ बुद्धा कोटिसहस्र नैयनवतिः पूर्वे स्मरामी अह ये तस्मिन्नपिसाळ्ये वनवरे वर्तीसु चक्रोत्तमम् । शान्तं चाप्युपशान्तभ्यानभिमुखं नित्यं मृगैः सेवितं इत्यर्थे ऋषिसाहये वनवरे वर्तियि चकोत्तमम् ।। ३६ ॥ इति ।। 5 ॥ इति श्रीललितविस्तरेऽध्येपणापरिवर्तो नाम पञ्चविंशतितमोऽध्यायः ।।

·L403 R524 २६ ॥धर्मचक्रप्रवर्तनपरिवर्तः पइविंशः ॥ अथ खल्लु भिक्षवस्तथागतः वृतकृत्यः मृतकरणीयः सर्वबन्धनसमुच्छिनः सर्वहशोडतो निर्वान्तमलक्लेशो निहतमारप्रत्यर्थिकः सर्वबुद्धधर्मनयानुप्रविष्टः सर्वज्ञः सर्वदर्शी दशबलसमन्वागत. श्वतुर्वैशारद्यप्राप्तोऽष्टादशीचेणिक धर्मप्रतिपूर्णः पञ्चचक्षुःसमन्वागतोऽनावरणेन युद्धचक्षुषा सर्वावन्त लोकमवलोक्यैवं चिन्तयति स्म-कस्मा अयमहे सर्वप्रथम धर्म देशयेयम् ! कतमः सत्वः 5 शुद्धः स्वाकारः सुविनेपः सुविज्ञापकः सुविशोषको मन्दरागदोपमोहोऽपरोक्षविज्ञानो योऽश्रुतवान् धर्मस्य पॅरिहीयते । तस्मायहं सर्वप्रथमं धर्म देशयेयम् , यश्च मे धर्म देशितमाजानीयान च मां स विहेठयेत् ॥ अथ खलु भिक्षयस्तयागतस्यैतदभूत्-रुद्रकः खलु रामपुत्रः शुद्धः स्वाकारः सुविज्ञा- पकः सुविशोधको मन्दरागमोहोऽपरोक्षविज्ञानः । सोऽश्रवणाद्धर्मस्यै परिहीयते । श्रावकेभ्यो नैव- 10 संज्ञानासंज्ञायतनसहनतायै धर्म देशयति । कुत्रासावेतर्हि प्रतित्रसतीत्याज्ञासीत् । अद्य सप्ताहकालगत इति । देवता अपि तयागतत्य चरणयोर्निपत्यैवमाहुः-एवमेतद्भगवन् , एवमेतत्सुगत, अध सप्ताहकालगतो रुद्रको रामपुत्रः । तस्य मे भिक्षव एतदभूत्-महाहानिर्वर्तते रुद्रकस्य रामपुत्रस्य, य इममेव सुप्रणीतं धर्ममश्रुत्वा कालगतः । सचेदसाविमं धर्ममश्रोग्यदाशास्यत् । तस्मै चाह प्रथमं धर्म देशयिष्यम् , न च मां स व्यहेठविण्यत् ।। पुनरपि भिक्षवस्तथागतस्यैतदभूत्-कोऽन्यः सलः शुद्धः सुविनेयः पूर्ववद्यावन्न च धर्मदेशनां विहेठयेदिति । ततो भिक्षवस्तथागतस्यैतदभवत्-अयं खल्वप्याण्डः कालापः शुद्धो यावन च मे धर्मदेशनां विहेठयेदिति । समन्याहरति स्म भिक्षवस्तथागतः कुत्रासावेतहीति । समन्बाहरंश्चाज्ञासीदद्य त्रीज्यहानि कालगतस्येति । शुद्रावासकायिका अपि च देवता एनमर्थ तथागतस्यारोचयन्ति स्म-एवमेतद्भगवन् , एवभेतासुगत । अद्य त्र्येह कालगतस्याराडस्य कालापत्य। 20 ततस्तयागतस्यैतदभवत्-महाहानिति अराडस्य कालापस्य, य इममे सुप्रणीतं धर्ममश्रुत्वा कालगत इति ॥ पुनरपि भिझवस्तयागतस्यैतदभूत्-कः खल्वन्यः सत्त्वः शुद्धः स्वाकारो यावन च मे धर्मदेशनां विहेठयेदिति ॥ अय खलु भिक्षवस्तथागतस्यैतद्भवत्-ते खल्ल पञ्चका भागीयाः शुद्धाः स्वाकाराः 25 सुविज्ञापकाः सुविशोधका मन्दरागदोपमोहा अपरोक्षविज्ञानाः। तेऽश्रवणाद्धर्मस्य परिहीयन्ते । तैश्चाहं दुष्करचर्या चरनुपस्थितोऽभूवम्। ते मया धर्मदेशितमाझास्यन्ति, न च मे ह विहेठयिष्यन्ति ॥ . 1.R'दशनैणिक for 'दशावेणिक. २R करमाव for कस्मा अयमद. ३. R अभक्षावान् for अश्रुतवान्, ४R तस्माद for तस्मायई.५R स श्रवणाद् tor सोश्रव'.६, अपरिधीयते for परि'. UR धर्म घोष्यत्याशास्यति for धर्ममश्रोष्यदाज्ञास्यत्. ८ अराडा कालाम: everywhere. SR प्रयाह for यई, १Rom. धर्म 15 2404 R525 ·L405 R526 २९६ ललितविस्तरे अथ खल्ल भिक्षवस्तथागस्पैतदभवत्-पवई पञ्चकम्यो भदवर्गीयम्यः प्रपमं धर्म देशयेषम् ॥ अथ खलु भिक्षवस्तयागतस्य पुनरेतदभवत्-कस्मिनेतहि पञ्चका भद्रवर्गीयाः प्रतिवसन्ति ? अथ तथागतः सर्वानन्तं लोकं बुद्धचक्षुषा व्यवलोकयन् पश्यति स्म । अद्राक्षी- 5 पञ्चकान् भद्रवर्गीयान् वाराणस्यां विहरत ऋषिपतने मृगढावे । दृष्ट्वा च तयागतस्यैतदभवत्-यन्वहं पञ्चकेभ्यो भद्रवर्गीयेभ्यः सर्वप्रथम धर्म देशयेयम् । ते हि मम सर्वप्रथम धर्म देशितमाशास्यन्ति । तत्कस्य हेतोः ! चरितात्रिनो हि ते निक्षवः सुपरिपण्डितशुक्लधर्माणो मोक्षमार्गाभिमुखा निबन्धापनीताः।। अय खलु भिक्षवस्तथागत एवमनुविचिन्त्य बोधिमण्डादुत्याय त्रिसाहलमहासाहतं 10 लोकधातुं संप्रकम्प्यानुपूर्वेण मगधेषु चर्या चरन् काशिषु जनपदेषु चौरिकां प्रक्रामत् । अथ गयायां बोधिमण्डस्य चान्तरादन्यतम आजीवकोऽद्राक्षी तथागतं दूरत एवागच्छतम् । दृष्ट्वा व पुनर्येन तथागतस्तेनोपजगाम । उपेत्यैकान्तेऽस्थात् । एकान्ते स्थितश्च भिक्षव आजीवकस्तथागतेन साध विविधा संमोदनी कयां कृत्वा एवमाह-विप्रसन्नानि ते आयुष्मन् गौतम इन्द्रियाणि । परि- शुद्धः पर्यवदातः पीतनिर्भासश्च ते छविवर्णः । तद्यथापि नाम शारदै कालं पाण्डुरवर्ण प्रभा- 15 स्वरं पीतनिर्भासं भवति, एवमेव भवतो गौतमस्य परिशुद्धानीन्द्रियाणि परिशुद्ध मुखमण्डलं पर्यवदातम् । तद्यथापि नाम तालफलस्य पक्कस्य समनन्तरवृन्तच्युतस्य बन्धनाश्रयः पीतनिर्मासो भवति परिशुद्धः पर्यवदातः, एवमेव भवतो गौतमस्य परिशुद्धानीन्द्रियाणि परिशुद्धं मुखमण्डलं पर्यवदातम् । तद्यथापि नाम जाम्बूनदवर्णनिष्कः उल्लामुखप्रष्टो दक्षिणकर्मारपुत्रेण सुपरिकर्मकृतः पाण्डुकम्बलोपनिक्षिप्तो वर्णवान् भवति परिशुद्धः पर्यवदात: पीतनिभासोऽतीव प्रभाखरः, एवमेव 20 भवतो गौतमस्य विप्रसनानन्द्रियाणि, परिशुद्धस्त्वम्वर्णः, पर्यवदातं मुखमण्डलम् । कस्मिनायुष्मन् गौतम ब्रह्मचर्यमुष्यते ? एवमुक्ते भिक्षवस्तथागतस्तमाजीकं गायया प्रत्यभाषत- आचार्यों न हि मे कश्चित्सदृशो मे न विद्यते । एकोऽहमस्मि संबुद्धः शीतीभूतो निराश्रवः ॥ १॥ सोऽवोचत्-अर्ह खल गौतममात्मानं प्रातिजानीये । तथागतोऽवोचत्- अहमेवारहं लोके शास्ता ह्यहमनुत्तरः । सदेवासुरगन्धर्वे नास्ति मे प्रतिपुद्गलः ॥२॥ सोऽवोचत्-जिनं खलु गौतम मात्मानं प्रतिजानीपे । तथागतोऽवोचत्- जिना हि माशा ज्ञेया ये प्राप्ता आश्रवक्षयम् । जिता मे पापका धर्मास्तेनोपग जिनो ह्यहम् ॥ ३॥ " R521 1406 25 , R चरिता विना tor चरिताविनो. २R चयां for चारिको. ३R शारदः काल: for शारदं कालं. YR विटो for प्रो.

·धर्मचक्रप्रवर्तनपरिवर्तः पइविंशः। 5 R528 L407 सोऽवोचत्-फ तर्घायुप्मन् गौतम गमिप्यसि तथागतोऽवोचत- वाराणसी गमिष्यामि गत्वा वै कोशिनां पुरीम् । अन्धभूतस्य लोकस्य कर्तास्म्यसदृशां प्रभाम् ॥ ४ ॥ याराणसीं गमिष्यमि गत्वा वै काशिनां पुरीम् । शब्दहीनस्य लोकस्य ताडयिष्येऽमृतदुन्दुभिम् ॥ ५ ॥ वाराणसी गमिप्यामि गत्वा वै काशिनां पुरीम् । धर्मचक्र प्रवर्तिप्ये लोकेवप्रतिवर्तितम् ॥ ६ ॥ तद्भविष्यसि गौतम इत्युक्त्वा स आजीवको दक्षिणामुखः प्राक्रामत् । तथागतोऽप्युत्तरा- मुखः प्राकामत् ॥ इति हि भिक्षवस्तथागतो गयायां सुदर्शनेन नागराजेन निमन्त्रितोऽभूत् यासेन भक्तेन 10 च । ततस्तयागतो रोहितैवस्तुमगमत् , तस्मादुरुबिल्वायल्प तस्मादणालमगमत, ततः सारथिपुरम् । एषु च सर्वेषु भिक्षवस्तथागतो गृहपतिभिभक्तिन वासेन चोपनिमन्त्र्यमाणोऽनुपूर्वेण गङ्गाया नधास्तीरमुपागमत् ॥ तेन खलु पुनर्भिक्षवः समयेन गगा महानदी सुपरिपूर्णा समतीर्थका वहति स्म । अथ खल भिक्षवस्तथागतो नाविकसमीपमुपागमत्पारसंतरणाय । स प्राह-प्रयच्छ 15 गौतम तरपण्यम् । न मेऽस्ति मार्प तरपण्यमित्युक्त्वा तथागतो बिहायसा पथा तीरात्परं तीरमगमत् । ततः स नाविकस्तं दृष्ट्वातीव विप्रतिसार्यभूत् एवंविधो दक्षिणीयों मया न तारित इति । हा कष्टमिति कृत्वा मूर्हितः पृथिव्यां पतितः । तत एनां प्रकृति नाविको राज्ञे बिम्बिसाराय आरोचयामास - श्रमणः स्वामि गौतमस्तरपण्यं याचमानो नास्ति- तरपण्यमित्युक्त्वा विहायसा अतस्तीरात्परं तीरं गत इति । तच्छ्रुत्वा तदप्रेण राज्ञा बिम्बिसारेण सर्वप्रबजितानां तरपण्यमुत्सृष्ट- 20 मभवत् ॥ इति हि भिक्षवस्तथागतोऽनुपूर्वेण जनपदचर्या चरन् येन वाराणसी महानगरी तेनोप- संक्रामत् । उपसंक्रम्य काल्यमेव निवास्य पात्रचीवरमादाय वाराणसी महानगरी पिण्डाय प्राविक्षत् । तस्यां पिण्डाय चरित्या कृतभक्तकृत्यः पश्चाद्भक्तपिण्डपात्रप्रतिक्रान्तः येन ऋपिपतनो मृगदावो येन च पञ्चका भद्रवर्गीयास्तेनोपसंक्रामति स्म । अद्राक्षुः खलु पुनः पञ्चका भद्रवर्गीयास्तथागत 25 दूरत एवागच्छन्तम् । दृष्ट्वा च क्रियाबन्धमकाए:-एप स आयुष्मान्तः श्रमणो गौतम आगच्छति स्म शैथिलिको बाहुटिकः प्रधानविभ्रष्टः । अनेन खल्वपि तपापि तावत्पूर्विकया दुष्करचर्यया न शक्तिं किंचिदुत्तरिमनुष्यधर्मादलमार्यज्ञानदर्शनविशेष साक्षात्कर्तुम् । किं पुनरेतार्ह औदारिकमाहारमाहरन सुखलिकायोगमन्युक्तो विहरन् । अभव्यः खल्वेष शैथिलिको बाहुलिकः । नास्य केनचित्प्रत्युद्गन्तव्यं न प्रत्युत्थातव्यम् । न पात्रचीवरं प्रतिग्रहीतव्यं नाशनं दातव्यं न पानीयं परिभोग्यं न पादप्रतिष्ठान स्थापयित्वातिरिक्तान्यासनानि । वाव्यं च- R529 1408 १R काशिम tor काशिनां. २R रोहितवनम् for वस्तुम, ३L झाल्य कालम् काव्यम्, ·ललितविस्तरे R530 A L409 सविद्यन्त इमान्यायुप्मन् गौतम अतिरिक्तान्यासनानि । सचेदाकाडसि निपीदेति । आयुपा- स्त्वाज्ञानकौण्डिन्यश्चित्तेनाधिपासयति स्म । वाचा च न प्रतिक्षिपति स्म । यथा यया च भिक्षवस्तथागतो येन पञ्चका भद्रवर्गीयास्तेनोपमनामति स्म, तया तया ते स्वकस्वकेपासने न रमते स्म, उत्थातुकामा अभूगन् । तद्यथापि नाम पक्षी शनि पञ्जरगत स्यात् , तस्य च 5 पञ्जरगतस्याधोऽग्निर्दन्धो भवेत् । सोऽग्निमतप्तस्वरितमू मुत्पतितुकामो भवेत् प्रोतुकामच, एउमेत्र यथा यथा तथागत पञ्चकाना भद्रवर्गीयाणा सकाशमुपसकामति स्म, तया तथा पञ्चका भद्रवर्गीया स्वास्त्रकेष्वासनेषु न रमन्ते स्म, उत्यातुकामा अभूपन् । तत्कस्मात् । न स कश्चित्सत्व सत्वनिकाये सविद्यते यस्तयागत दृष्टा आसनान प्रत्युत्तिष्टेत् । यथा यथा च तथागत पञ्चकान् भद्रवर्गीयानुपसकामति स्म, तथा तथा पञ्चका भद्रवर्गीयास्तथागतस्य श्रिय तेजश्चासहमाना 10 आसनेभ्य प्रमाप्यमाना सौ क्रियाकार भिवा चोत्यायासनेभ्य , कश्चित्प्रत्युद्गच्छति स्म, कश्चित्प्रत्युद्गम्य पात्रचीचर प्रतिगृह्णाति स्म । कश्चिदासनमुपनामयति स्म । कश्चित्पादप्रतिष्ठापन कश्चित्पादप्रक्षालनोदामुपस्थापयति स्म । एव चावोचत्-स्वागत ते आयुष्मन् गौतम, स्वागत ते आयुष्मन् गौतम । निपीदेदमासन प्रज्ञप्तम् । न्यपीदत्खल्यपि भिक्षपस्तथागत प्रज्ञप्त एगासने । पञ्चका पि भवर्गीयास्ते तथागतेन साधू पिविधा समोदनी सरञ्जनी कया 15 कृत्वैका ते निषेदु । एकान्ते निपष्णाश्च ते पञ्चका भद्रवर्गीयास्तथागतमेतदवोचन्- विप्रसन्नानि ते आयुष्मन् गौतमेन्द्रियाणि, परिशुद्ध पिवर्ण इति हि सर्व पूर्वरत् । तदस्ति ते आयुष्मन् गौतम कश्चिदुत्तरिमनुष्यवर्मादलमार्यज्ञानदर्शनविशेष साक्षात १ एवमुक्ते भिक्षत्र स्तथागत पञ्चकान् भद्रवर्गीयानेमाह - मा यूय भिक्षरस्तथागतमायुप्मद्वादेन समुदाचरिष्ट । मा वो भूदीर्घरात्रमर्थाय हिताय सुखाय । अमृत मया भिक्षय साक्षास्तोऽमृतगामी च मार्ग । बुद्धोऽ 20 हमस्मि मिक्षा सर्वज्ञ सर्वदर्शी शीतीभूतोऽनाश्रय । वशी सर्वपमेषु । धर्ममह भिक्षयो देश यिष्यामि, आशु गच्छत शृणुत प्रतिपद्यध्वम् । श्रोतमपदधत अमवदाम्यनुशास्मि । यथा मया सम्य गवादिता सम्यगनुशिष्टा यूयमप्याश्रवाणा चेतोनिमुक्ति प्रज्ञापिमुक्तिं च दृष्ट एव धर्मे साक्षात्योपसपद्य प्रवेदयिष्यथ-क्षीणा नो जाति पित च ब्रह्मचर्यम् , वृत करणीयम् , नापर मित्यतोऽयद्भव प्रजानाम इति । ननु च युष्माफ भिक्षन एतदभूत्-अय खल्वायुप्मत आगच्छति श्रमणो गौतम शैथिलियो बाहुलिफ प्रधानविभ्रष्ट इति पूर्ववत् । सचेदागदसि निधीदेति । तेपा च एहि मिक्षव इत्युक्ते यत्किंचित्तीथिकलिङ्ग तीथिक रज, सोऽसो तक्षणमेवान्तरधात् । त्रिचीचर पात्र च प्रादुरभूत, तदनु छिनाश्च केशा । तद्यथापि नाम वर्षशतोपसपन्नस्य भिक्षोरीयोपथ सवृत्तोऽभूत् । सेन च तेपा प्रत्र याभूसंगोपसपद्भिक्षुभाष ॥ अथ खलु भिक्षमस्तस्या वेलाया पञ्चमा भर्दैवीया मिक्षनस्तथागतस्य चरणयो र्निपत्यात्यय देशयन्ति स्म । तथागतस्यान्तिके शास्तृसझा प्रेम च प्रसाद च गौरन चोत्यादयन्ति स्म । गौरवजाताश्च बहुविचित्रपुष्पारण्या तथागतस्य स्नानपरिकर्म कुर्वन्ति स्म । स्नान R531 25 , A L410 R532 १R तौण्डिय for आज्ञान' everywhere २R प्रकम्पमाणा ३R किया for क्रियाकार ४R पिवेवा समोदनो सेरैजनी कया ५R अहमेव for अहमद, ६ Rom भदवर्गीया ·धर्मचक्रप्रवर्तनपरिवर्तः पर्यिशः। २९९ R533 . प्रत्युत्तीर्णस्य च भिक्षरस्तथागतस्यैतदनात्-करिगन् खल्ल पूर्वरेस्तथागतैरईद्रिः सम्यासंबुद्धनिपध धर्मचक प्रवर्तितम् । यस्मिंध शिक्षा पृथिवीप्रदेशे पूर्वकरतयार तैरहनिर्धर्मचना प्रवर्तितगभूत, अथ तस्मिन् पृथिवीप्रदेशे सप्तरत्नमयमासनसईस प्रादुरभूत् ॥ अथ तथागत पूर्णकाणा तथागताना गौरनेण त्रीण्यासनानि प्रदक्षिणीदत्य सिंह इव निर्भीश्चतुर्थ आसने पर्यङ्गमाभुज्य निपीदति स्म । पञ्चका अपि भिक्षास्तथागतस्य पादौ शिरोभिरभि- 5 वन्ध तथागतस्य पुरतो निोदु ॥ अथ खलु भिक्षमस्तस्या वेलाया तथारूपा कायाप्रभा तथागत प्रामुञ्चधया प्रभया अय रिसाहलमहासाहस्रो लोकचातुर्महतारभासेन स्पुटोऽभूत् । तेन चारमासेन या अपि लोकान्तरिका अधा अघस्फुटा अन्धमारतमित्रा योमौ चन्द्रसूर्या एवमहदिराव महानुभानानेन महेशारयौ आभया आभा वर्णेन वर्ण तेजसा तेजो नामितपतो नौभिरिरोचत । 10 तत्र ये सत्मा उपपन्नास्ते स्वकस्वकमपि वाहु प्रसारित न पश्यति स्म, तत्रापि तस्मिन् समये महत उदारस्यानभासस्य लोके प्रादुर्भावोऽभूत् । ये च तत्र साला उपपन्नास्ते तेनावभासेन परिस्फुटा समाना अन्योन्य पश्यन्ति स्म । अन्योन्य सजानन्ते स्म । एस चाहु --अयेऽपि रिल भो सत्वा इहोपपन्ना , अन्येऽपि फिल भो साना इहोपपन्ना इति । अय च निसाहस्रमहासाहलो लोकपातु पइविकारमष्टादशमहानिमित्तमभूत् - अकम्पत् प्राकम्पत् सप्राकम्पत् । अवेधत् प्रावेधत 15 समाधत् । अचलत् प्राचल्त् सप्राचलत् । अक्षुभ्यत् प्राक्षुभ्यत् सप्राक्षुभ्यत् । अरणत् प्रारणत सपारणत् । अगर्जत् प्रागर्जत् सप्रागर्जत् । अन्तेऽसनमति स्म, मध्ये उन्नमति स्म । मध्येऽवनमति स्म अन्ते उन्नमति स्म । पूर्वस्या दिश्यमनमति स्म, पश्चिमाया दिश्युन्नमति स्म । पश्चिमाया दिस्यानमति स्म, पूर्वस्या दिट्युनगति स्म ।दक्षिणस्या दिइयरनमति स्म, उत्तरस्या दिश्युन्नमति स्म । उत्तरस्या दिश्यानमति स्म, दक्षिणस्या दिट्युन्नमति स्म । तस्मिंच समये हर्पणीयास्तोपणीया 20 प्रेमणीया प्रसादनीया अवलोकनीया प्रहादनीया निर्णनीया अप्रतिवर्णनीया असेचैनीया अप्रतिकूला अनुवासरा शब्दा श्रूयते स्म । न च कस्यचित्सत्वस्य तस्मिन् क्षणे विहेठा वा त्रासो वा भय धा स्तम्भितत्व वाभूत्। न च भूय सूर्यचन्द्रमसोनं शक्रब्रह्मलोकपालाना तस्मिन् क्षणे प्रभा प्रज्ञायते स्म । सर्वनरकतिर्यग्योनियमलोकोपपन्नाश्च सवास्तस्मिन् क्षणे विगतदु खा अभूनन् सर्वसुखसमर्पिता । न च कस्यचित्सत्यस्य रागो बाधते स्म, द्वेषो वा मोहो वा ईर्ष्या वा मात्सर्य या मानो वा नक्षो वा मदो वा कोयो वा व्यापादो वा परिदाहो वा । सर्वसत्वा स्तस्मिन् क्षणे मैरचित्ता हितचित्ता परस्पर मातापितृसज्ञिनोऽभूवन् । ततश्च प्रभाव्यूहादिमा गाथा निश्चरति स्म- योऽसौ तुपितालयाध्युत्या ओक्रान्तु मातुयुक्षौ हि । जातश्च लुम्बिनिनने प्रतिगृहीत शचीपतिना ॥ ७ ॥ L411 25 R534 १R आसनगत for राइस २R न विरोचत for नाभिवि'. ३ R असेचनका for 'नीया ४ र आकातु for अकान्तु ·३०० ललितविस्तरे L412 5 10 R535 15 यः सिंहविक्रमगतिः सप्तपदा विक्रमी असंमूढः । ब्रह्मस्वरामथ गिरं प्रमुमोच जगत्यहं श्रेष्ठः ॥ ८॥ चतुरो द्वीपांत्यक्त्वा प्रनजितः सर्वसत्त्वहितहेतोः । दुष्करतपश्चरित्रा उपागमयेन महिमण्डः ॥९॥ सबलं निहत्य मारं बोधिप्राप्तो हिताय लोकस्य । वाराणसीमुपगतो धर्मचक्र प्रवर्तयिता ॥ १० ॥ साह्मणा सह सुरैरभ्येष्टो वर्तयस्व शमचक्रम् । अधिवासितं च मुनिना लोके कारुण्यमुत्पाद्य ॥ ११ ॥ सोऽयं दृढपतिज्ञो वाराणसिमुपगतो मृगदावम् । चक्र ह्यनुत्तरमसौ प्रवर्तयितात्यद्भुतं श्रीमान् ॥ १२ ॥ यः श्रोतुकामु धर्म यः कल्पनयुतैः समार्जितु जिनेन । शीघ्रमसौ त्वरमाणो आगच्छतु धर्मश्रवणाय ॥ १३ ॥ दुरबाप्यं मानुष्यं बुद्धोत्पादः सुदुर्लभा श्रद्धा । श्रेष्ठं च धर्मश्रवणं अष्टाक्षणविवर्जन दुरापाः ॥ १४ ॥ प्राप्ताश्च तेऽद्य सर्वे बुद्धोत्पादः क्षणस्तथा श्रद्धा । धर्मश्रवणश्च वरः प्रमादमखिलं विवर्जयत ॥ १५ ॥ भवति कदाचिदवस्था यः कल्पनयुतैर्न श्रूयते धर्मः। संप्राप्तः से च वाद्य प्रमादमखिलं विवर्जयत ॥ १६ ॥ भौमादीन् देवगणान् संचोदयती च ब्रीपर्यन्ताम् । आयात लघु सर्वे वर्तयिता नायको ह्यमृतचक्रम् ॥ १७ ॥ संचोदिताश्च महता देवघोपेण तत्क्षणं सर्वे । त्यत्वा देवसमृद्धि प्राप्ता बुद्धस्य ते पार्थे ॥ १८ ॥ इति हि भिक्षवो भौमैदेवैर्वा राणस्यां ऋपिपतने मृगदावे धर्मचक्रप्रवर्तनार्थ तयागतस्य महामण्डलमात्रोऽधिष्ठितोऽभूत् चित्रो दर्शनीयो विपुलो विस्तीर्णः सप्तयोजनशतान्यायामो विस्तारेण । उपरिष्टाच देवैश्छत्रध्वजपताकावितानसमलंकृतं गगनतलं समलंकृतमभूत् । कामा- वचरै रूपावचरैश्च देवपुत्रैश्चतुरशीतिसिंहासनशतसहस्राणि तथागतायोपनामितान्यभूवन्-इह निपद्य भगवान् धर्मचक्र प्रवर्तयतु अस्मारमनुकम्पामुपादायेति ॥ अथ खलु भिक्षवस्तस्मिन् समये पूर्वदक्षिणपश्चिमोत्तराभ्यो दिग्भ्य ऊर्चमधः समन्तादशम्यो दिग्भ्यो बहवो बोधिसत्वकोट्यः पूर्वप्रणिधानसमन्वागता आगत्य तथागतस्य चरणयोर्निपत्य धर्म- चरप्रवर्तनापाध्येपन्ते स्म । ये चेह त्रिसाहस्रमहासाहले लोकघातौ शको वा ब्रह्मा वा लोकपाला १R यो हि for यः. २R मुमोच for प्रमु. ३ प्रवर्तनाय for प्रवर्तयिता. ४ र वर्तयास्य for पत्न. ५ २ सवाद्य for स च वाय. ६ ब्रह्मचर्यपर्यन्ताम् for ब्रह्मपर्यं. ७R 'शतायामो for 'शतान्यायामो. 20 L413 25 ·R536 5 L414 10 धर्मचक्रप्रवर्तनपरिवर्तः पइविंशः। वा तदन्ये या महेशाख्यमहेशाल्या देवपुत्रास्तेऽपि · सर्वे तथागतस्य चरणयोः शिरोभिः प्रणिपत्य तथागतमध्येपन्ते स्म धर्मचक्रप्रवर्तनाय-प्रवर्तयतु भगवान् धर्मचक्रम, प्रवर्तयतु सुगतो धर्मचक्र बहुजनहिताय बहुजनसुखाप लोकानुकम्पायै महतो जनकायस्पार्याय हिताय मुखाय देवानां च मनुष्याणां च । यजस्व भगवन् धर्मयज्ञम् , प्रवर्ष महाधर्मवर्षम् , उच्छेपय महाधर्मध्वजम् , प्रपूप महाधर्मशडम्, प्रताडय महाधर्मदुन्दुभिम् ।। तत्रेदमुच्यते । त्रिसहस्र इतो बहु ब्री सुरेश्वर पाल तथा उपगम्य जिनस्य अमेभि निपत्य उदाहरिपु । स्मर पूर्वप्रतिज्ञा महामुनि या त्वय वाच कृता अड ज्येष्ठ विशिष्टु प्रजाय करिष्ये दुखस्य क्षयम् ।। १९ ॥ त्वय धर्षितु मारु ससैन्यु द्रुमेन्द्रि स्थिहित्व मुने वरबोधि विबुद्ध सुशान्ति निपातित प्लेशद्रुमाः । अभिप्रायु प्रपूर्ण अशेष य चिन्तित कल्पशता जनता प्रसमीक्ष्य अनायिक वर्तय चक्रवरम् ॥ २० ॥ सुगतस्य प्रभाय प्रभासित क्षेत्रसहस्रशता बहवः शतबुद्धसुताश्च उपागत ऋद्धिबलैः । विविधां सुगतस्य करिवन पूज महानिचयां स्तवयिंसु तथागतु भूतगुणेभि अध्येषितु कारुणिकाम् ॥ २१ ॥ करुणाघन विद्युतप्रज्ञ विपर्यन वायुसमा अभिगर्जितु कल्पसहस्र निमन्त्रितु सर्वजगत् । अष्टाशिकमार्गजलो धर वर्ष समेहि जगस्य तृषां वलइन्द्रियध्यानविमोक्ष विवर्षय सस्यधनम् ॥ २२ ।। बहुकल्पसहन सुशिक्षितु शून्यता स्थिता समुदानितु धर्मजु मेपजु जानितु सत्वचरी । जनता इय व्याधिशतेमि उपद्रुत क्लैशगणैः जिनवैद्य प्रमोचय वर्तय धर्मचक्रवरम् ।। २३ ।। पंडि पारमिते चिररात्रु विवर्धितु कोशु त्वया असमं तु अचात्यु प्रणीतु सुसंचितु धर्मधनम् । प्रेज सर्व अनाथ दरिद्र अनायिक दृष्ट्य इमा विचरं धन सप्त विनायक चक्र प्रवर्तयही ॥ २४ ॥ 15 R537 25 R538 R'ब्रह्मस्वरैश्च for "ब्रह्मसुरेश्वर'. २R धर्मव: for चक', ३R सुभासित for प्रभा'. ४ R विपश्यन् for श्यन. ५R सत्त्वधरं for सस्यधनम् . ६R तथत्व' for "तत्त्व. . प्रमोचक for चय. R सहि कालमिते for परि पार'. ९R ग्रज सत्त्व for प्रज सर्व. १. प्रवते हे for प्रवर्तयही.

·३०२ ललितविस्तरे 1415 5 R539 धनधान्य हिरण्यसुवर्ण तथैव च वत्र शुभा वर पुष्प विलेपन धूपन चूर्ण गृहाश्च वराः । अन्तःपुर राज्य प्रियात्मज त्यक्त प्रहर्षयतो जिन बोधि गवेषत सातिविबुद्ध प्रवर्तय चक्रवरम् ॥ २५ ॥ तथ शीलु अखण्डु अकल्मषु रक्षितु कल्पशतां सद क्षान्ति सुभावित वीर्य अलीनु अभूपि तत्र । वर ध्यान अभिज्ञ विपश्यन प्रज्ञ उपेक्ष मुने परिपूर्ण मनोरथ निर्बर वर्तय चक्रवरम् ।। २६ ॥ अथ खलु भिक्षवः सहचित्तोत्पादधर्मचक्रप्रवर्ती नाम बोधिसत्यो महासत्वस्तस्यां वेलायां 10 चैक सर्वरत्नप्रत्युत्तं सर्वरत्नप्रशोभितं नानारत्नालंकारव्यूहविभूपितं सहस्रारं सहस्ररश्मि सनाभिक सनेमिकं सपुष्पदामं 'सहेमजालं सकिङ्किणीजालं सगन्धहस्तं सपूर्णकुम्भ सनन्दिकावर्त सस्वस्तिकालंकृतं नानारङ्गरक्तदिव्यवस्नोपशोभितं दिव्यपुष्पगन्धमाल्यविलेपनानुलिप्तं साकारवरोपेतं तथागताय धर्मचक्रप्रवर्तनाय पूर्वप्रणिवानाभिनिर्हतं बोधिसत्वाशयविशोधितं तथागतपूजाहं सर्व- तथागतसम्बाहृतं सबुदाधिष्टानाविलोपितं पूर्वबैस्तथागतैरर्हद्भिः सम्पक्संयुद्धैः प्रत्येषितं प्रवर्तितपूर्व 15 च धर्मचक्रमुपनामयति स्म । उपनाम्य च कृताञ्जलिपुटस्तथागतमाभिर्गाथाभिरभ्यष्टावीत् - दीपंकरेण यद व्यास्तु शुद्धसत्त्वो बुद्धो भविष्यसि हि त्वं नरसिंहसिंहः । तस्मि समासि प्रणिधी इयमेवरूपा संबोधिप्राप्तु अहु धर्म अन्येश्येयम् ॥ २७॥ न च शक्य सर्वि गणनाय अनुप्रवेष्टुं ये आगता दशदिशेभिरिहायसल्याः । अध्यपि शाक्यकुलनन्दन धर्मको प्रह्रा वृताञ्जलिपुटाश्चरणौ निपत्य ॥ २८॥ या बोधिमण्डि प्राता च मुरैवियूहा या या वियूह कृत सजिनात्मजेभिः । सा सर संस्थित पियूह ति धर्मचके परिपूर्णरल भगमानु क्षयं न गच्छेत् ॥ २९ ॥ निसहरिष टोकि गगनं सुट देवनयः धरणीतलं असुरकिनरमानुपैश्च । उकासशन्दु नपि शूपति तमुहूर्व सर्वि प्रसनम्नसो जिनमभ्युदीक्षन् ॥ ३० ॥ १R भभूतिम for अभूपि ना २R मिर्जर for निर्मर. Rom. स. YR धूमा for 'पभमाय, ५Rive for "दिलंरित. ६R tor पवित. URधर्मच tor'. R: द. १R समान for स्मरागड. L41620 25 R510 ·धर्मचक्रप्रवर्तनपरिवर्तः पविंशः। 1417 R511 । इति हि भिक्षवस्तथागतो राज्या प्रथमे यामे तूष्णीभानापिनासयति स्म । राच्या मध्यमे यामे सरञ्जनीया कथा प्रवर्तयति स्म । राच्या पश्चिमे यामे पञ्चमान् भद्रवर्गीयानामत्र्यैतदवोचत्- द्वापिमो भिक्षा प्राजितस्या तापक्रमो । यश्च कामेनु कामसुखटिका योगो हीनो ग्राम्य पार्थग्जनिको नालमार्योऽनर्थोपसहितो नायत्या ब्रह्मचर्याय न निदि न निरागाय न निरोपाय नाभिज्ञाय न सनोधये न निर्माणाय सर्तते । या चेयममन्यमा प्रतिपदा आमरायालमयानुयोगो दुखोऽनों 5 पसहितो दृष्टधर्मदु खश्चायत्या च दु खरिपाक । एतौ च भिक्षनो द्वारन्ताक्नुपगम्य मभ्यमयैर प्रतिपदा तथागतो धर्म देशयति - यदुत सम्यग्दृष्टि सम्यक्सकल्प सम्यापार सम्यकर्मात सम्यगाजीव सम्याव्यायाम सम्यक्स्मृति सम्यक्समाविरिति । चत्वारीमानि भिक्षन आर्यसत्यानि । क्तमानि चत्वारि ? दुःख दुखसमुदयो दु खनिरोगो दु खनिरोवगामिनी प्रतिपत् । तत्र कतमद् दुःखम् ? जातिरपि दुख जरापि दुख व्याधिरपि दुख मरणमपि अप्रियतप्रयोगोऽपि प्रिय- 10 विप्रयोगोऽपि दु खम् । यदपि इच्छन् पर्येपमाणो न लभते तदपि दु ग्वम् । सःपात् पञ्चोपादान- स्का दु ग्वम् । इदमुच्यते दुःखम् । तत्र कतमो दुखसमुदय : येय तृष्णा पौनर्भरिकी नन्दीरागसहगता तत्रतत्राभिनन्दिनी अयमुच्यते दुखसमुदय । तत्र कतमो दुखनिरोधः १ योऽस्या एव तृष्णाया पुनर्भपिक्या नन्दीरागसहगतायास्तत्रतत्राभिनन्दिन्या जनिराया निर्तिकाया अश्पो चिरागो निरोग अय दु खनिरोध । तत्र क्तमा दु खनिरोगामिनी प्रतिपत् १ एप एवार्याष्ट गमार्ग 1 15 तद्यथा । सम्यग्दृष्टिमिसम्यक्समाविरिति । इदमुच्यते दु खनिरोगामिनी प्रतिपदार्यसत्यमिति । इमानि भिक्षवश्चत्वार्यार्यसत्यानि । इति दु खमिति मे भिक्षा पूर्वमश्रुतेषु धर्मेषु योनिशोमनसिकारा- द्वहुलीकारात्ज्ञानमुपन्न चक्षुत्पन्न विद्योपन्ना भूरिस्त्पन्ना मेपोत्पन्ना प्रशो पन्ना आलोक प्रादुर्भूत । अय दु ग्वसमुदय इति मे भिझर पूर्वमश्रुतेषु धर्मेषु योनिशोमनसिताराद्वहुरीपारा ज्ञानमुत्पन्न चक्षुरत्पन्न विद्योत्पन्ना भूरित्त्पन्ना मेवोत्पन्ना प्रजोत्पन्ना आयोग प्रादुर्भूत । अय दु खनिरोध इति 20 मे मिक्षा स पूर्वद्यापदालोक प्रादुर्भूत । इय दु खनिरोधगामिनी प्रतिपदिति मे भिक्षव पूर्वरदेव पेयाल याचदालोक प्रादुर्भूत । यखल्विद दुख परिज्ञेयमिति मे भिक्षय पूर्ववदेव पेयाल यादालोक प्रादुर्भूत । स खल्यय दुखसमुदय प्रहातव्य इति मे भिक्षव पूर्वमनतेपु धर्मे सर्व यापदालोक इति । स खल्वय दु खनिरोपः साक्षार्तव्य इति मे भिक्षत्र पूर्वव्यापदालोक इति । सा खल्विय दु खनिरोपगामिनी प्रतिपद्भापयितव्येति पूर्ववद्यानदालोक इति । 25 तत्खल्विद दुःख परिज्ञातमिति मे भिक्षर पूर्वमश्रतेषु इति पेयालम् । स खल्यय दु खसमुदय प्रहीण इति मे भिक्षर पूर्वमश्रुतेति पेयालम् । स खल्यय दु खनिरोप साक्षात इति मे मिक्षा पूर्वमश्रुतेति पेयालम् । सा खल्पिय दुखनिरोधगामिनी प्रतिपद्गारितेति मे भिक्षत्र पूर्वमश्रुतेषु धर्मेनु योनिशोमनसिकाराबहुलीकारा ज्ञानमुपन चक्षुरत्पन्न भूरिस्पन्ना विद्योत्पन्ना मेधोत्पन्ना प्रजोत्पन्ना आलोर प्रादूर्भूत ॥ L418 R542 * १R अभिनामयति for अधिवासयति २R मध्यगा for अमध्यमा ३ R om दुसो ४R सझेरतो ५R om प्रतोत्सना ६ R om from अयं upto आलेक प्रादुर्भूत ७R om धर्मेपु Rom भूरिक पन्ना प्रोत्सना ·R543 L419 . 10 ३०४ ललितविस्तरे इति हि भिक्षवो यावदेव मे .एषु चतुर्यिसत्येषु योनिशो मनसि कुर्वतो एवं विपरिवर्त द्वादशाकारं ज्ञानदर्शनमुत्पद्यते, न तावदहं भिक्षवोऽनुत्तरां सम्यक्संबोधिमभिसंबुद्धोऽ- स्मि इति प्रतिज्ञासियम् । न च मे ज्ञानदर्शनमुत्पद्यते । यतश्च मे भिक्षव एषु चतुर्वार्यसत्येष्वेवं त्रिपरिवर्त द्वादशाकारं ज्ञानदर्शनमुत्पन्नम् , अकोप्या च मे चेतोविमुक्तिः, प्रज्ञाविमुक्तिश्च साक्षा- 5 वृता, ततोऽहं निक्षवोऽनुत्तरां सम्यासंबोधिमभिसंबुद्धोऽस्मि इति प्रतिज्ञासिपम् । ज्ञानदर्शनं मे उदपादि । क्षीणा मे जातिः, उपितं ब्रह्मचर्यम् , कृतं करणीयम् , नापरस्माद्भवं प्रजानामि ॥ तत्रेदमुच्यते। वाचाय ब्रह्मस्त किन्नरगर्जिताय अशैः सहस्रनयुतेमि समुद्गताय । बहुकल्पकोटि सद सत्यसुभाविताय कौण्डिन्यमालपति शाक्यमुनिः स्वयंभूः ॥ ३१॥ चक्षुरनित्यमध्रुवं तय श्रोत घ्राणं जिहा पि काय मन दुःखा अनात्म शून्या । जडास्वभाव तृणकुड्म इवा निरीहा नैवात्र आत्म न नरोन च जीवमस्ति ॥ ३२ ॥ हेतुं प्रतीत्य इमि संमुत सर्वधर्मा अत्यन्तदृष्टिविगता गगनप्रकाशा । न च कारकोऽस्ति तथ नैव च वेदकोऽस्ति न च कर्म पैश्यति कृतं ह्यशुभं शुभ यर ॥ ३३ ॥ स्कन्धा प्रतीत्य समुदेति हि दुःखमेत्रं संमोन्ति तृष्ण सलिलेन विवर्धमाना । मार्गेण धर्मसमताय विपश्यमाना अत्यन्तक्षीण क्षयधर्मतया निल्द्वाः ॥ ३४॥ संकल्पकल्पजनितेन अयोनिशेन भवते अविद्य न पि संभवकोऽस्य कश्चि । संस्कारहेतु ददते न च संगमोऽस्ति विज्ञानमुद्भवति संगमणं प्रतीत्य ॥ ३५॥ विज्ञान नाम तय च रूप समुन्यितास्ति नामे च रूपि समुदेन्ति पडिन्द्रियाणि । पडिन्दिपनिपतिनो इति स्पर्श उक्तः स्परोंन तिप्त अनुवर्तत वेदना च ॥ ३६ ॥ 15 20 R544 25 L420 Rumors. Rनति for परपति. २. भान्ति tor स्मोन्ति.

·धर्मचक्रप्रवर्तनपरिवर्तः पइविंशः। R545 5 10 यत्किंचि वेदयितु सर्व सतृष्ण उक्ता तृष्णात सर्व उपजायति दुःखस्वाधः । उपादानतो भाति सर्व भवप्रवृत्तिः भवप्रत्यया च समुदेति हि जातिरस्य ।। ३७ ॥ जातीनिदान जरल्याधिदुखानि भोन्ति उपपत्ति नैक विविधा भरपत्रेऽस्मिन् । एवमेव सर्व इति प्रत्ययतो जगस्य न च आत्म पुद्गन्छ न संकमकोऽस्ति कश्चि ॥ ३८॥ यस्मिन्न कन्पु न विकल्पु योनिमाहुः यद्योनिशो भवति न ता अविध काचि । यस्मिन्निरोधु भवतीह अविद्यतायाः सर्वे भवाङ्ग क्षयक्षीण क्षयं निरुद्धा ।। ३९ ।। एवमेष प्रत्ययत बुद्ध तथागतेन तेन स्वयंभु स्वफमात्मनु व्याकरोति । न स्कन्ध आयतन धातु वदेनि बुद्ध नान्यत्र हेत्वगमाद्भवतीह बुद्धः ॥ ४० ॥ भूमिर्न चात्र परतीर्थिक नि संताना शून्या प्रवादि इह ईदृश धर्मयोगे। ये पूर्वबुद्धचरिता सुविशुद्धसत्वा ते शक्नुवन्ति इमि धर्म विजाननाय ॥ ४१॥ एवं हि द्वादशाकार धर्मचक्र प्रर्तितम् । कौण्डिन्येन च आज्ञात निर्वृत्ता रतना भय ॥४२॥ बुद्धो धर्मश्च सघश्च इत्येतद्रतनत्यम् । परस्परा गत. शब्दो यावद् ब्रह्मपुरालयम् ॥ ४३ ॥ वर्तित विरज चक लोकनाथेन तायिना । उत्पन्ना रतना त्रीणि लोके परमदुर्लभा ॥ १४ ॥ कौण्डिन्य प्रथम पृत्वा पञ्चकाश्चैव मिझव । पष्टीना देवकोटीना धर्मचक्षुर्विशोधितम् ॥ ४५ ॥ अन्ये चाशीतिकोट्यस्तु रूपधातुकदेवता । तेपा विशोधित चक्षु धर्मचक्रप्रवर्तने ॥ ४६ ।। 15 20 R546 L421 25 R'प्रति for "प्रकृत्ति २R निमितान for नि सताना ३ प्रवर्तिते tor प्रवर्तने, ·R547 5 10 L422 15 ललितविस्तरे चतुरशीतिसहत्राणि मनुष्याणां समागता । तेषां त्रिशोधितं चक्षु मुक्ता सर्वेभि दुर्गती ॥ ४७ ॥ दशदिशतु अनन्त बुद्धस्वरो गच्छि तस्मिं क्षणे हत मधुर मनोज्ञ संश्रूयन्ते चान्तरीक्षे शुभ । एप दशबलेन शाक्यर्पिणा धर्मचक्रोत्तम ऋपिपतनमुपेत्य वाराणसी घर्तितो नान्यथा ॥ १८ ॥ दश दिशित यि केचि बुद्धशता सर्वि तूष्णीभुताः तेष मुनिनये उपस्थायकाः सर्वि पृच्छी जिनीं । किमिति दशबलेभि धर्माकया छिन श्रुत्वा स्तं साधु भणत शीघ्र किं कारणं तूष्णीभावेन स्थिताः ॥ ४९ ॥ पूर्वभत्रशतेभि वीर्यावलै बोधि समुदानिया वह शतसहस्र पश्चान्मुखा बोधिसत्वा कृताः । तेन हितकरण उत्ततता प्राप्त बोधिः शिवा चक्र त्रिपरिवर्त प्रावर्तिता तेन तूष्णीभुताः ॥ ५० ॥ इमु वचन श्रुणित्व तेषां मुनीसत्वकोट्यः शता मैत्रवल जनित्व संप्रस्थिता अप्रबोधि शिवाम् । वयमपि अनुशिक्षि तत्या मुने वीर्यस्थामोद्गतं क्षिप्र भवेम लोकि लोकोत्तमा धर्मचक्षुर्ददाः ।। ५१ ॥ इति ॥ अय खलु मैत्रेयो बोधिसत्वो महासत्वो भगवन्तमेतदवोचत् - इमे भगवन् दशदिग्लोक 20 धातुसंनिपतिता बोधिसत्त्वा महासत्त्वा भगवतः सकाशाद्धर्मचक्रप्रवर्तनविकुर्वणस्य प्रवेशं श्रोतुकामाः। तत्साधु भगवान् देशपतु तथागतोऽईन् सम्यक्संयुद्धः कियपं तथागतेन धर्मचक्र प्रवर्तितम् ? भगवानाह -~-गम्भीरं मैत्रेय धर्मचक्रं प्राहानुपलब्धित्वात् । दुर्दर्श तचकं द्वयविगतत्वात्।दुरनुबोध तच मनसिकारामनसिकारत्वात् । दुर्विज्ञानं तचक्र ज्ञानविज्ञानसमतानुबद्धत्वात् । अनाविलं तच अनावरणविमोक्षप्रतिलब्धत्वात् । सूक्ष्मं तच्चकं अनुपमोपन्यासविगतत्वात्। सारं तचक्र वज्रोपम- 25 ज्ञानप्रतिटन्धत्वात् । अमेयं तच पूर्वान्तम्भस्यात् । अप्रपञ्च तचक सर्पप्रपञ्चोपारम्भविगतत्वात् । अकोप्यं तच अत्यन्तनिष्टत्वात् । सत्रानुगतं तचक्र आकाशसशस्यात् । तत्खलु पुनमैत्रेय धर्मचक्र सधर्मप्रतिस्खभा संदर्शनविभवचक्र अनुत्पादानिरोधासंभवच अनालयच अकल्पाविकल्प- धानपरिस्तोरणच शून्यताच अनिमित्तचकं अप्रणिहितच अनमिसंस्कारचक्र विवेक च निरागचक्र विरोधचक्र तथागतानुगोधचक्र धर्मधात्यमभेदचक्रम् । भूतकोट्यविकोपनचक असहानापरणच प्रतीन्यारतारोभयान्तदृष्टिसमतिममणचकं अनन्तमव्यधर्मधान्यविकोपनच मनाभोगबुर्यप्रतिप्रश्रेयचा अप्रवृत्यमिनिवृत्तिचर अन्यन्तानुपलब्धिचक्रं अनायूहा- Raat for fat. RR for उसपना. १R दुर्दमन for पुर्विज्ञान, Rom. मनुस्म'. Rfa for fit', Rared for my. R 548 R549 L423 ·R550 L424 धर्मचक्रप्रवर्तनपरिवर्तः पइविंशः। ३०७ निर्वृहचक्र अनभिलाष्यचक्र प्रवृतियथावची एकत्रिपयसर्वथर्गसम्तावतारचक्रं अक्षणसत्व- विनयाधिष्टानप्रत्युदावर्त्यचक्र अद्वयसमारोपपरमार्थनयप्रवेशचक्र धर्मधातुसमवसरणचक्रम् । अप्रेमयं तचक्रं सर्वप्रमाणातिक्रान्तम् । असंख्येयं तचक्र सर्वसंख्यापगतम् | अचिन्त्यं तचक्र चित्तपय; समतिक्रान्तम् । अतुल्यं तचक्र तुलापगतम् । अनमिलाप्यं तचक्रं सर्वस्तधोपापयातीतम् । अप्रमाणमनुपममुपमापगतमाकाशसमसदृशमनुच्छेदमशाश्वतं प्रतीत्यावताराविरुद्धशान्तमत्यन्तोपशमं 5 तत्त्वं तथावितयानन्यथानन्यथीभावं सर्वसत्त्वस्तचरणम् । निग्रहो माराणां पराजयस्तीथिकानां समतिक्रामणे संसारविपयादवतारणं बुद्धविषये परिज्ञातमार्यपुद्गलैरनुबद्धं प्रत्येक्युद्धैः परि- गृहीतं बोधिसत्वैः स्तुतं सर्वबुद्धरसंभिन्न सर्वतथागतैः । एवंरूप मैत्रेप तथागतेन धर्मचक्र प्रवर्तितं यस्य प्रवर्तनात्तयागत इत्युच्यते । सम्यक्संबुद्ध इत्युच्यते । स्वयंभूरित्युच्यते । धर्मस्वामीत्युच्यते । नायक इत्युच्यते । विनायक इत्युच्यते । परिणायक इत्युच्यते । सार्थवाह 10 इत्युच्यते । सर्वधर्मवशवर्तीत्युच्यते । धर्मेश्वर इत्युच्यते । धर्मचक्रप्रवर्तीत्युच्यते । धर्नदान- पतिरित्युच्यते । यज्ञस्वामीत्युच्यते। सुयष्टयज्ञ इत्युच्यते । सिद्धिवत इत्युच्यते । पूर्णाभिप्राय इत्युच्यते । देशिक इत्युच्यते । आश्वासक इत्युच्यते । क्षेमकर इत्युच्यते । शूर इत्युच्यते । रणजह इत्युच्यते । विजितसंग्राम इत्युच्यते । उच्छितछत्रध्वजपताक इत्युच्यते । आलोककर इत्युच्यते । प्रभंकर इत्युच्यते । तमोनुद इत्युच्यते। उल्काधारीत्युच्यते । महावैवराज इत्युच्यते । 15 भूतचिकित्सक इत्युच्यते । महाशल्यहर्ता इत्युच्यते । वितिमिरज्ञानदर्शन इत्युच्यते । समन्तदर्शी-- युच्यते । समन्तविलोकित इत्युच्यते । समन्तचक्षुरित्युच्यते । समन्तप्रभ इत्युच्यते । समतालोक इत्युच्यते । समन्तमुख इत्युच्यते । समन्तप्रभाकर इत्युच्यते । समन्तचन्द्र इत्युच्यते । समन्तप्रासादिक इत्युच्यते । अप्रतिष्ठानायूहानिर्युह इत्युच्यते । धरणीसम इत्युच्यते अनुन्नतावनत- त्यात् । शैलेन्द्रसम इत्युच्यते अप्रकम्प्यत्वात् । सर्वलोकश्रीरित्युच्यते सर्वलोकेंगुणसमन्वा- 20 गतत्वात् । अनवलोक्तिमूर्घ इत्युच्यते सर्वलोकाभ्युद्गतत्वात् । समुद्रकल्प इत्युच्यते गम्भीर- दुरवगाहत्वात् । धर्मरत्नाकर इत्युच्यते सर्वबोधिपाक्षिकधर्मरत्नप्रतिपूर्णत्वात् । वायुसम इत्युच्यते अनिकेतत्वात् । असङ्गयुद्धिरित्युच्यते असक्ताबद्धामुक्तचित्तत्वात् । अवैवर्तिकधर्म इत्युच्यते सर्वधर्मनिधिज्ञानत्वात् । तेजःसम इत्युच्यते दुरासदसर्वमननाप्रहीणसर्वक्लेशदाह- प्रत्युपस्थानत्वात् । अप्सम इत्युच्यते अनाविलसंकल्पनिर्मलकायचित्तवाहितपापत्वात् । 25 R551 आकाशसम इत्युच्यते असङ्गज्ञानविषयानन्तमध्येवर्मधातुगोचरज्ञानाभिज्ञप्राप्तत्वात् । अनावरण- ज्ञानविमोक्षविहारीत्युच्यते नानावरणीपधर्मसुनहीणनात् । सर्वधर्मधातुमस्तकाय इत्युच्यते गगन- समचक्षुःपथसमतिक्रान्तत्वात् । उत्तमसत्त्र इत्युच्यते सर्वलोकविषयासंक्लिटत्वात् । असनसत्त्व इत्युच्यते । अप्रमाणबुद्धिरित्युच्यते । लोकोत्तरधर्मदेशिक इत्युच्यते । लोकाचार्य इत्युच्यते । लोकवैद्य इत्युच्यते । लोकाभ्युद्गत इत्युच्यते । लोकधर्मानुपलिम इत्युच्यते । लोकनाय लोकज्येष्ठ इत्युच्यते । लोकश्रेष्ठ इत्युच्यते । लोकेश्वर इत्युच्यते । लोकमहित इत्युच्यते । लोकपरायण । L425 १Rअयासमालोप for अद्वयसमारोप. २R अभिसंभिग्न for अभिनं. ३R सिस्वत. ४ Rom. 'गुण'.५R निर्विरोपि for "निधि ६ लोकचैत्य for "वैद्य, ·३०८ ललितविस्तरे R552 1426 इत्युच्यते । लोकपारंगत इत्युच्यते । लोकप्रदीप इत्युच्यते । लोकोत्तर इत्युच्यते । लोकगुरु- रित्युच्यते । लोकार्थकर इत्युच्यते । लोकानुवर्तक इत्युच्यते। लोकविदित्युच्यते । लोकाधिपतेयप्राप्त इत्युच्यते । महादक्षिणीय इत्युच्यते । पूजार्ह इत्युच्यते । महापुण्यक्षेत्र इत्युच्यते। महासत्व इत्युच्यते। अनसत्त्व इत्युच्यते । वरसस्त्र इत्युच्यते । प्रवरसत्व इत्युच्यते। उत्तमसत्व इत्युच्यते । अनुत्तरसत्व 5 इच्युच्यते । असमसत्व इत्युच्यते । असदृशसत्व इत्युच्यते । सततसमाहित इत्युच्यते । सर्वधर्मसमता- विहारीत्युच्यते । मार्गप्राप्त इत्युच्यते । मार्गदर्शक इत्युच्यते । मार्गदेशिक इत्युच्यते । सुप्रतिष्ठित- मार्ग इत्युच्यते । मारविषयसमतिक्रान्त इत्युच्यते । मारमण्डलविध्वंसकर इत्युच्यते । अजरामरशीती- भाव इच्युच्यते । विगततमोन्धकार इत्युच्यते । विगतकण्टक इत्युच्यते । विगतकास इत्युच्यते । विगतक्लेश इत्युच्यते । विनीतसंशय इत्युच्यते । विमतिसमुद्घटित इत्युच्यते ! विरक्त इत्युच्यते । 10 विमुक्त इत्युच्यते । विशुद्ध इत्युच्यते । विगतराग इत्युच्यते । विगतदोष इत्युच्यते । विगतमोह इत्युच्यते । क्षीणाश्रव इत्युच्यते । निलेश इत्युच्यते । वशीभूत इत्युच्यते । सुविमुक्तचित्त इत्युच्यते । सुविमुक्तप्रज्ञ इत्युच्यते । औजानेय इत्युच्यते । महानाग इत्युच्यते । कृतकृत्य इत्युच्यते । कृतकरणीय इत्युच्यते । अपहृतभार इत्युच्यते । अनुप्राप्तस्वकार्थ इत्युच्यते । परिक्षीणभवसंयोजन इत्युच्यते । समताज्ञानविमुक्त इयुच्यते । सर्वचेतोवशिपरमपारमिताप्राप्त 15 इत्युच्यते । दानपारग इत्युच्यते । शीलाम्युद्गत इत्युच्यते । क्षान्तिपारग इत्युच्यते । वीर्याभ्युद्गत इत्युच्यते । ध्यानाभिज्ञप्राप्त इत्युच्यते । प्रज्ञापारंगत इत्युच्यते । सिद्धप्रणिधान इत्युच्यते । महामैत्र- विहारीत्युच्यते । महाकरुणाविहारीत्युच्यते । महामुदिताविहारीत्युच्यते । महोपेक्षाविहारीत्युच्यते । सत्व- संग्रहप्रयुक्त इत्युच्यते । अनावरणप्रतिसंवित्प्राप्त इत्युच्यते । प्रतिशरणभूत इत्युच्यते । महापुण्य इत्युच्यते । महाज्ञानीत्युच्यते । स्मृतिमतिगतिबुद्धिसंपन्न इत्युच्यते । स्मृत्युपस्थानसम्यक्प्रहाण. 20 ऋद्धिपादेन्द्रियवलयोध्यगसमर्थविदर्शनालोकप्राप्त इत्युच्यते । उत्तीर्णसंसारार्णव इत्युच्यते । पारग इत्युच्यते । स्थलगत इत्युच्यते । क्षेमप्राप्त इत्युच्यते । अभयप्राप्त इत्युच्यते । मर्दितक्लेश- कण्टक इत्युच्यते । पुरुष इत्युच्यते । महापुरप इत्युच्यते । पुस्पसिंह इत्युच्यते । विगतमयलोमहर्पण इत्युच्यते । नाग इत्युच्यते । निर्मल इत्युच्यते । त्रिमलमलेपहीण इत्युच्यते । वेदक इत्युच्यते । विद्यानुप्राप्त इत्युच्यते । चतुरोधोत्तीर्ण इत्युच्यते । पारग इत्युच्यते । क्षत्रिय 25 इत्युच्यते । ब्राह्मण इत्युच्यते । एकरनउपधारीत्युच्यते । वाहितपारधर्म इत्युच्यते । भिक्षुरित्युच्यते । मिनाविद्याण्डकोश इत्युच्यते । श्रमण इत्युच्यते । अर्थसङ्गपथसमतिकान्त इत्युच्यते । श्रोत्रिय इत्युच्यते । निसृतक्लेश इत्युच्यते । बलगानित्युच्यते । दशबलधारीन्युच्यते । भगानित्यु- प्यते । भाविनाप इत्युच्यते । राजातिराज इत्युच्यते । धर्मराज इत्युच्यते । वरपरधर्मचक- प्रपयनुशासस इत्युच्यते । असोयधर्मदेशक इत्युच्यते ! सर्वज्ञज्ञानाभिषिक्त इत्युच्यते । असङ्ग- महाज्ञाननिमविरक्तपानद्व इत्युच्यते । समगोप्यरत्नसमन्वागत इत्युच्यते । सतधर्मविशेषप्राप्त R553 Rom. महासत्व स्यगते. २Rथयानेयनित for आजानेय, ३ मार" for मर्दित. • Rom. 'म. ५R पारधर्म for 'पारधनं. IRसरम' for अर्थम: . . चिमुफ for नि ·धर्मचक्रप्रवर्तनपरिवर्तः पइविंशः। ३०९ 1427 R551 इत्युच्यते । सर्वार्थभावकामात्यावलोक्तिमुखमण्डल इत्युच्यते । बोधिसत्त्वमहासत्त्वपुत्रपरिवार इत्युच्यते । सुविनीतविनय इत्युच्यते । सुव्याकृतबोधिसत्त्व इत्युच्यते । वैश्नवणसदृश इत्युच्यते । समार्यवनविश्रौणितकोश इत्युच्यते । त्यतत्याग इत्युच्यते । सर्वसुखसंपत्तिसमन्वागत इत्युच्यते । सर्वाभिप्रायदातेत्युच्यते । सर्वलोकहितमुखानुपालक इत्युच्यते । इन्द्रसम इत्युच्यते । ज्ञानवल- वजधारी इत्युच्यते । समन्तनेत्र इत्युच्यते । सर्वधर्मनावरणज्ञानदर्शीत्युच्यते । समन्तज्ञानविकुर्वण 5 इत्युच्यते । विपुलधर्मनाटकदर्शनप्रविष्ट इत्युच्यते । चन्द्रसम -- इत्युच्यते । सर्वजगदतृप्तदर्शन इत्युच्यते । समन्तविपुलविशुद्धाभ इत्युच्यते । प्रीतिप्रामोद्यकरप्रभ इत्युच्यते । सर्वसत्वाभिमुख- दर्शनाभास इत्युच्यते । सर्वजगचित्ताशयभाजनप्रतिभासप्राप्त इत्युच्यते । महान्यूह इत्युच्यते । शैक्षाशैक्षज्योतिर्गणपरिवार इत्युच्यते । आदित्यमण्डलसम इत्युच्यते । विधूतमोहान्धकार इत्युच्यते । महाकेतुराज इत्युच्यते । अप्रमाणानन्तरश्मिरित्युच्यते । महावभाससंदर्शक इत्युच्यते । सर्वप्रश्न- 10 व्याकरणनिर्देशासंमूढ इत्युच्यते । महाविद्यान्धकारविध्वंसनकर इत्युच्यते । महाज्ञानालोकविलोकित- बुद्धिनिर्विकल्प इत्युच्यते । महामैत्री कृपाकरणासर्वजगत्समरश्मिामुक्तप्रमाणविषय इत्युच्यते । प्रज्ञापारमितागम्भीरदुरासददुर्निरीक्षमण्डल इत्युच्यते । ब्रह्मसम इत्युच्यते । प्रशान्तेर्यापय इत्युच्यते । सर्यापथचर्याविशेषसमन्वागत इत्युच्यते । परमरूपधारी इत्युच्यते । असेचनकदर्शन इत्युच्यते । शान्तेन्द्रिय इत्युच्यते । शान्तमानस इत्युच्यते । शमथसंभारपरिपूर्ण इत्युच्यते।उत्तमशमथप्राप्त इत्युच्यते । 15 परमदमशमयप्राप्त इत्युच्यते । शमयविदर्शनापरिपूर्णसंभार इत्युच्यते । गुप्तो जितेन्द्रियो नाग इव सुदान्तो हुद झ्याच्छोऽनाविलो विप्रसन्न इत्युच्यते । सर्वक्लेशवासनावरणसुनहीण इत्युच्यते । द्वात्रिंशन्महापुरुषलक्षणसमन्वागत इत्युच्यते । परमपुरुष इत्युच्यते । अशीत्यनुव्यञ्जनपरिवार- विचित्ररचितगात्र इत्युच्यते । पुरुषर्षभ इत्युच्यते । दशबलसमन्वागत इत्युच्यते । चतुर्वैशारद्य- प्राप्तानुत्तरपुख्पदम्यसारयिरित्युच्यते । शास्तेत्युच्यते । अष्टादशावेणिकबुद्धधर्मपरिपूर्ण इत्युच्यते । 20 अनिन्दितफायवाङ्मनस्फर्मान्त इत्युच्यते । सर्वाफारवरोपेतसुपरिशोधितज्ञानदर्शनमण्डलत्वाछून्य- ताविहारीत्युच्यते । प्रतीत्यसमुत्पादसमतामिसंबोध/दानिमित्तविहारीत्युप्यते । परमार्थसत्यनय- प्रतिवेधादप्रणिहितविहारीत्युच्यते । सर्वप्रस्थानालिप्तत्वादनभिसंस्कारगोचर इत्युच्यते । सर्वसंस्कार- प्रात्श्रन्धत्वातवादीयुष्यते । भूतकोटयविकोपितज्ञानविषयत्नादवितयानन्यथावादीत्युच्यते । तयताधर्मधात्वाकाशलक्षंणालक्षणविषयत्वादरण्यधर्मसुप्रतिलब्ध इत्युच्यते । मायामरीचिस्वप्नोदक- 25 चन्द्रप्रतिश्रुकप्रतिभाससमतासर्वधर्मविहारित्वादमोघदर्शनश्रवण इत्युच्यते । परिनिर्वाणहेतुजनक- वादमोघपदविक्रमीत्युच्यते । सर्लविनयपराक्रमविक्रान्तत्वादुक्षिप्तपरिखेद इत्युच्यते । अविया- भवतृष्णासमुन्छिनत्वात्यापितसंक्रम इत्युच्यते । नैर्याणिकप्रतिपत्सुदेशकत्वान्निर्जितमारलेश- प्रत्यर्थिक इत्युच्यते । सर्वमारविषयचर्याननुलिप्तत्वादुत्तीर्णकामपङ्क इत्युच्यते । कामधातुसमति. L428 R555 १R "विश्रामित for "विश्राणित, २R मुफत्याग for त्यत. ३R om. 'प्रभ, ४R संरोधा" for 'सोधा'. ५R 'प्रतिम for 'प्रतिप्रवन्ध. ६ R अभूतवादी for भूतयादी. लक्षणज्ञानविषय ior लक्षणालक्षणविषय. ८ R सत्य for सत्त्वं, १ मारवांविषयानु for 'मारविषयचर्यान ·2429 R556 ललितविस्तरे त्रान्तत्वात्पातितमानष्पज इत्युच्यते । रूपधातुसम्तिक्रान्तवादुन्छितप्रज्ञावज इत्युच्यते । आरूप्यधातुसमतिकान्तत्वात्सर्वलोकविषयसनतिक्रान्त इत्युच्यते । धर्मकायज्ञानशरीरत्वान्महागुम इत्युच्यते । अनन्तगुणरत्नज्ञानसंकुसुमितविमुक्तिफलसुसंपन्नत्वादुदुम्बरपुप्पसदृश इत्युच्यते । दुर्लभ- प्रादुर्भावदर्शनत्याञ्चिन्तामणिरत्नमणिराजसम इत्युच्यते । यथानयनिर्वाणाभिप्रायसुप्रतिपूरेणत्वा- 5 सुप्रतिष्टितपाद इत्युच्यते । दीर्घरात्रं त्यागशीलतपोबतब्रह्मचर्यदवसमादानाचलाप्रकम्प्यत्वाद्विचित्र- स्वस्तिमनन्द्यावर्तसहस्रारचक्राङ्कितपादतल इत्युच्यते । दीर्घरानं मातापितृश्रमणब्राह्मणगुरु- दक्षिणीयधार्मिकरक्षापरिपालनतया शरणागतानां चापरित्यागत्वादायतपाणिरित्युच्यते । दीर्घशत्रं प्राणातिपातोपरतत्वादी गुटीयुच्यते । दीर्घरानं प्राणातिपातपैरमप्यपरसत्यसनादायन- त्वाद्बहुजनवातेत्युच्यते । दीर्घरात्रं प्राणातिपातवैरमप्यगुणवर्णसंप्रकाशनवान्मृदुतरणहस्तपाद 20 इत्युच्यते। दीर्घरात्रं मातापितृश्रमणनामणगुल्दक्षिणीयोपस्थानपरिचर्यास्नानानुलेपनसर्पितैलाभ्यङ्गस्व- हस्त शरीरपरिकर्मपरिखेदत्याज्जालाङ्गुलीहस्तपाद इत्युच्यते । दीर्घरात्रं दानप्रियवद्यतार्थक्रिया- समानार्थतासंग्रहवस्तुजालेन सत्संग्रहकौशल्यसुशिक्षितत्वादुच्छ पाद इत्युच्यते । दीर्घरात्रमुत्तरोतार विशिष्टतरथुशलमूलाध्यालम्बननादूागदक्षिणावर्तरोमकूप इत्युचते । दीर्घरात्रं मातापितृश्रमण- प्रामणगुल्दक्षिणीयतथागतचैत्यप्रदक्षिणीकरणधर्मश्रयणचित्रीकाररोमहर्पणपरसत्यसंहर्पणधर्मदेशना- 15 प्रयोगत्वादेणेयजा इत्युच्यते । दीर्घरात्रं सत्य धर्मश्रवणग्रहणधारणवाचन- विज्ञापनार्थपदनिश्चयनिरतीरणकौशल्येन जराज्याविभरणाभिमुखानां च सत्त्वानां शरण: गमनानप्रदानस्ऋत्यधर्मदेशनापरिभदबुद्धित्वात्कोशोपगतबस्तिगुह्य इत्युच्यते । दीर्घरात्रं श्रमणनाह्मणानां तदन्येषां च ब्रह्मचारिणां ब्रह्मचर्यानुग्नहसर्वपरिस्कारानुप्रदाननग्नबलानप्रदान परदारागमन ब्रह्मचर्यगुणवर्णसंप्रकाशनपत्राप्यानुपालनदृढसमादानत्वात्प्रलम्बबाहुरित्युच्यते । दीर्थ- 20 रानं हस्तसंयतपादसंपतसत्वाविहेटनप्रयोगमैत्रकायर्मवाकर्ममनस्कर्मसमन्वागतत्वान्यग्रोधपरि- मण्डल इत्युच्यते । दीर्घरानं भोजनमात्रा ज्ञाता अल्पाहारतोदारसंपमग्लानभैपयानुप्रदानहीनजना परिभवानीथानवमर्दनतथागतचैत्यविशीर्णप्रतिसस्कारणस्तूपप्रतिष्ठापनत्वाद्भयादितभ्यश्च सत्वेभ्योऽ- भयप्रदानन्वान्मृदुतरणसूक्ष्मच्छत्रिरित्युच्यते । दीर्घरात्रं मातापितृश्रमणमाह्मणगुरुदक्षिणीयानां स्लानानुरेपनसर्पिस्तैटाभ्यहशीते उष्णोदकमुष्णे शीतोदकठायातपातमुखपरिभोगानप्रदानमृदु- 25 तरगलसंस्पर्शसुवुमारवतास्तीर्णशयनासनानुप्रदानतयागतचैत्पान्धतैलसेकसूक्ष्मपध्वजपताका- गुणप्रदानवात्सुवर्णष्ठविरित्युच्यते । दीर्घरानं सर्वसत्त्वाप्रतिघातमैत्रीभाननायोग्क्षान्तिसौरत्येपरसत्त्व- समादापनावरव्यापाइगुणवर्णसंप्रकाशनतया तथागतचैत्यतथागतप्रतिमानां च सुवर्णखचनसुवर्ण- पुष्पसुवर्णचूर्णाभिषिरणसुवर्णवर्णपपतावनालंकारसुवर्णभाजनसुवणवखानप्रदानत्वादेवलनिचि- तरोमकूप इत्युच्यते । दीरा पण्डितोपतंकमणरिंकुशलाकुशलपरिपृच्छनसायद्यानरयसेव्यहीन- मध्यप्रणीतधर्मपरिपृच्छनार्थमीमांसनपरितुटनासंमोहतथागतचन्यकीटदताटयाञ्जलियानिर्माल्यनाना- R557 L430 R558 4 १R पर For पूण'. ३ R सनाशन for मंत्रमान. ३ Ragx for TM Rनायाभवन for नायालयमर्दन', ५Rोत-मोदकानु for शेते उष्णोदक उष्णे शीतोदई. NRom. अपवारसरिभो..R'यनस्थायण for 'दनास्तीण.

·धर्मचक्रप्रवर्तनपरिवर्तः पइविंशः। L431 R559 तृणशर्करासमुद्धरणसंप्रयोगत्वात्सप्तोत्सेद इत्युच्यते । दीर्घरान मातापितृज्येष्ठश्रेष्ठपूज्यश्चमणतामण- कृपणनीपमादिभ्य उपागतेभ्य. सहत्य यथाभिप्रायमनपानासनपनापश्नयप्रदीपकल्पितजीविक- परिस्कारसप्रदानकूपपुष्करिणीशीतजलपरिपूर्णमहाजनोपभोगानुप्रदानत्वासिंहपूर्तिकाय इत्युच्यते । दीर्घरात्रं मातापितृनमणनामणगुरुदक्षिणीयाननमनप्रणमनाभिवादनाभयप्रदानदुर्बलापरिभवशरणा- गतापरित्यागदसर्गदानानुत्सर्गवाचितान्तरास इत्युच्यते । दीर्घराज स्वदोपपरितुलनप्रस्खलितपर-5 ग्दिादोपदर्शननिमादमूलपरभेदकरमन्त्रपरिपर्जनसुप्रतिनिसर्गमन्त्रस्त्रारक्षितबाकर्मान्तन्त्रात्सुसस्त्त - स्कन्ध इत्युच्यते । दीर्घरात्र मातापितृश्रमणनाह्मणगुल्दक्षिणीयाना प्रत्युत्थानप्रत्युद्गमनाभिवादन- कामाना च सर्मशास्त्रवैशारयेन विवादकामसत्चनिग्रहस्ववपिनयानुलोमनसम्यक्प्रवृत्वराजामान्य- सम्यक्प्रवृत्तकुशलधर्मपथप्रतिष्ठापनप्रभाननतथागतशासनपरिग्रहसपारणसमुशलचर्यासमादापन - पूर्वगमवासिंहहनुरित्युच्यते । दीर्घरात्र सवस्तुपरित्यागययाभिप्राययाचनकप्रियाभिधानमुपनक्रान्ताना 10 चानिमाननाजिगीकरणाविक्षेप सर्वेषा यथाभिप्रायपरिपूरणदानपरित्यागदृढसमादानानुत्सर्गनाचत्वा- रिशसमदन्त इत्युच्यते । दीर्घरात पिशुनपचनपरिवर्जनभेदमन्त्राग्रहणसपिसामग्रीरोचनसमप्राणा चेदाचितेन पिशुनपचनविगर्हगसधिसामग्रीगुगार्गप्रकाशनायोग्यासुशुकदन्त इत्युच्यते । दीर्घरात्र कृष्णपक्षपरिवर्जनशुपक्षकुशलोपचयपृष्णकर्मणविपापरिवर्जनशुक्लकर्म शुक्लविपाकतवर्णनक्षीर- भोजनशुक्लपक्षप्रदानतथागतचेत्येषु सुधारतकशीरनिश्रमप्रानसुमनानार्षिकी मानुस्कारिमालागुण- 15 पुष्पदामशुक्लवर्णमुसुमानप्रदानत्वादविरलदन्त इत्युच्यते । दोरात्र हास्योचटयननिवर्जनानन्दकरण- वागनुरक्षणानन्दकरणागुदीरणपरस्खलितापरछिद्रापरिमार्गणसर्वसत्त्वसमचित्तसमादापनसम्प्रयोग- समपर्मदेशनदृढसमार्दानापरित्यागत्वाइसरसाम्रयानित्युच्यते । दीर्घरात्र सर्वसत्ताविहेठनाविहिंसन- विविव्यापिस्पृष्टोपस्थानग्लानभैपज्यानुप्रदानत्वात्सरसार्थिकैभ्यश्च सरसप्रदानापरिखेदत्वाद्वहास्तर इत्युच्यते । दीर्घरात्रमनुतपत्यकर्मशशाव्यपरक्टुकपराभिपगिन्यप्रियपरम घट्टनवावपरिवर्जनमैत्री- 20 करणाप्रयोगमुदिताप्रामोद्यरणीस्निग्धममधुरलक्ष्णहृदयगमसन्द्रियप्रादकरणीसम्यग्नाक्यसम्यक्प्र- योगत्यादमिनीलनेत्र इत्युच्यते । दीर्घरात्र मातापितृवसर्वसत्वाप्रतिहतचक्षुप्रयो- गैकपुत्रद्याचनामैत्रीकास्थपूर्वगमनप्रेक्षणाजिलीकरणाप्रसन्नेन्द्रियतथागतचैत्यानिमिपनयनसप्रेक्षण - परसत्यतथागतदर्शनसमादापनढसमादानत्वाद्गोवेक्षनेत्र इत्युच्यते । दीर्घरात्र हीनचेतो निनर्जनोदारपुिलानिमुक्तिपरिप्रणानुत्तरधर्मन्दसत्यसमादापनभृकुटीमुखपिनर्जनस्मितमुग्यसन- कल्याणमित्रोपसकामणाभिमुखपूर्वगमसकुशलोपचयात्रैवर्तिकत्याप्रभूतजिह्व इत्युच्यते । दीर्घ- सर्वनान्दोपरिवर्जनसर्वश्रावफप्रत्येकबुद्वधर्मभाणकाप्रमाणगुणवर्णसप्रकाशनतथागतसूत्रान्त-- लिखनपाचनपठनविज्ञापन तेषा च धर्माणामर्थपदप्रभेदपरसलसप्रापणौशल्यत्वादुष्णीपानवलोकि- तमूर्ध इत्युच्यते । दीर्घरात्र मातापितृश्रमणब्राह्मणगुल्दक्षिणीयाना मी चरणतलप्रणिपतनप्रनजित- वन्दनामिनादनफेशारोपणसुगन्धतेलमूभिपरिपिञ्चन सर्वयाचनकेभ्यश्चूर्णमाल्यमालागुणमूर्धा- १R सप्तच्छद for सप्तोत्सद २ R 'नुत्स for नुत्सर्ग ३R सम्यक्सत्त' for "प्रवृत्त ४R "क्रियाभिधान for "प्रिया ५R om सधिसामग्रीरोवनसमप्रणा चेदावित्तेन पिशुनवचनविगईण ६ R दानपरित्याग for 'दानापरि ७ R रसरसाग्रवान् ८R अमृतापप for अमृतपय SR'सर्वसत्त्वेन्द्रिय for सद्रिय. १. Rom रससापरवान् for "नयन' L432 R560 ·३१२ 1433 R561 ललितविस्तरे भरणानुप्रदानत्वाद् भ्रूमध्ये सुजातप्रदक्षिणावोत्तप्तविशुद्धवर्णाभासोर्ण इत्युच्यते। दीर्घरात्रं निरर्गल- सर्वयज्ञयजनसमादपनसर्वकल्याणमित्रानुशासन्यनुद्धरधर्मभाणकानां दौत्यप्रेक्षणे दिग्गमनागमना- परिखेदन सर्वबुद्धबोधिसत्त्वप्रत्येकबुद्धार्यश्नाकधर्मभाणकमातापितगुरुदक्षिणीयतमोन्धकारविधमनतैल- घृततृणोल्काप्रदीपनानागन्धसैलादीपसर्वाकारवरोपेतप्रासादिक्तपागतप्रतिमाकारणवीरप्रतिभासरनो-- 5 तीर्णकोशप्रतिमण्डेनपरसवबोधचित्तामुखीकरणकुमालसंभारविशेषत्वान्महास्थामप्राप्त इत्युच्यते । महा- नारायणबलोपेतत्वान्महानारायण इत्युच्यते । कोटीशतमारधर्षणवलोपेतत्वात्सर्वपरामर्दक इत्युच्यते । दशतथागतबलोपेतत्वादशतथागतमलोपेत इत्युच्यते। स्पानास्थानज्ञानकुशलहीनप्रादेशिक्यान- विवर्जनमहायानगुणसमुदानयनबलोपेतासबलप्रयोगत्वात्स्थानज्ञानबलोपेत इत्युच्यते । अतीताना- गतप्रत्युत्पन्नकर्मसमादानहेतुशोविपाकशोज्ञानबलोपेतत्वादतीतानागतप्रत्युत्पन्नसर्वकर्मसमादानहेतुवि- 10 पाकज्ञानबलोपेत इत्युच्यते । सर्पसत्वेन्द्रियवीर्यविमानताज्ञानयलोपेतत्वात्सर्वसत्वेन्द्रियवीर्यत्रिमात्रता- ज्ञानबलोपेत इत्युच्यते । अनेकधातुनानाधातुलोकप्रवेशज्ञानवलोपेतत्वादनेकैघातुनानाधातु- लोकप्रवेशज्ञानयलोपेत इत्युच्यते । अनेकाधिमुक्तिनानाधिमुक्तिनिरवशेषाधिमुक्तिविमुक्तिज्ञानबलो- पेतत्वादनेकाधिमुक्तिनानाधिमुक्तिसर्वनिरवशेषाधिमुक्तिज्ञानबलोपेत इत्युच्यते । सर्वत्रगामिनीप्रतिप- ज्ञानवलोपेतत्वासर्वत्रगामिनीप्रतिपज्ज्ञानबलोपेत इत्युच्यते । सध्यानविमोक्षसमाधिसभापतिसंश्लेश- 15 व्यवदानव्यवस्थापनज्ञानबलोपेतत्वासर्वध्यानविमोक्षसमाधिसमापत्तिसंक्लेशव्यवदानव्यवस्थापनज्ञान : बलोपेत इत्युच्यते । अनेकविधपूर्वनिवासानुस्मृत्यासगज्ञानबलोपेतत्वादनेकविधपूर्वनिवासानुस्मृत्या- सङ्गज्ञानबलोपेत इत्युच्यते । निरवशेपसर्वरूपानावरणदर्शनदिव्यचक्षुनिबलोपेतत्वान्निरवशेषसर्व- रूपानावरणदर्शनदिव्यचक्षुनिबलोपेत इत्युच्यते । सर्ववासनानुसंधिगतनिरवशेषसर्वाश्रवक्षयज्ञान- बलोपेतलासर्ववासनानुसंधिगतनिरवशेषसर्वाश्रवक्षयज्ञानबलोपेत इत्युच्यते । निरवशेषसर्वधर्माभिसंबु- 20 दप्रतिज्ञारोहणसदेवलोकानभिभूतप्रतिज्ञावैशारद्यप्राप्तत्वानिरवशेषसर्वधर्माभिमंप्रबुद्धतिज्ञारोहणसदेव- लोकेऽनभिभूतप्रतिज्ञावैशारद्यप्राप्त इत्युच्यते । सर्वसाक्लेशिफान्तरायिकधर्मान्तरापकरणानिर्वाणस्येति- तनातिज्ञापोहगरसदेवो लोपोनाछेदप्रानिहाप्दैवाएअप्राप्तवाससालेशिफातगापिकवन्तिराषफरणा- निर्वाणस्येति तत्प्रतिहारोहणसदेवके लोकेऽनाछेयप्रतिज्ञावैशारद्यप्राप्त इत्युच्यते। नैर्याणिकी प्रतिपदं प्रतिपद्यमानो निर्माणमारागयिष्यतीति प्रतिज्ञारोहणसदेवके लोकेऽप्रतिचोद्यप्रतिज्ञावैशारद्यप्राप्तत्वान- 25 र्याणिकी प्रतिपदं प्रतिपद्यमानों निर्वाणमारागयिष्यतीति प्रतिज्ञारोहणसदेवके लोकेऽप्रतिचोद्यप्रतिज्ञा- वैशारयप्राप्त इत्युच्यते । समाश्रवक्षयज्ञानप्रहागज्ञानप्रतिज्ञारोहणसदेयके लोकेऽविवर्यप्रतिज्ञावैशारघ- प्राप्तत्वात्सर्वाश्रयक्षयज्ञानप्रहायज्ञानप्रतिज्ञारोहणसदेवके लोकेऽविपर्पप्रतिज्ञावैशारचप्राप्त इत्युच्यते । अस्खलितपदधर्मदेशस्वादस्खलितपदधर्मदेशक इत्युच्यते । अरतानभिलाप्यधर्मस्वभावानुबुद्ध- त्यादरतानभिलमप्यधर्मस्वभाअनुबुद्ध इत्युच्यते । अविरतवादविरत इत्युच्यते । ससत्वरता- प्रमाणबुधर्मरननिर्घोषाधिष्टानसमर्थयात्रीसत्वस्ताप्रमाणबुद्धधर्मस्तनि?पाधिष्टानसमर्थ इत्युच्यते । १R'महल' for 'मदन', २ "रिपयित्वात् for 'पिरोपवान, ३RE tor यान'. VR देािमान for "हेनु दिपाशो शान. ५R अनेस्टोम्यानुनानालोपधार्नु for अने. मनापा L434 R562 ·R563 L435 धर्मचक्रप्रवर्तनपरिवर्तः पइविंशः। भमुषितस्मृतिवादमुषितस्मृतिरित्युष्यते । नानात्वसंज्ञाविगतत्वान्नानात्वसंज्ञाविगत इयुच्यते । सर्वचित्तसमाहितसुमाहितसत्वात्सचित्तसमाहितसुसमाहित इत्युच्यते । अप्रतिसंख्यासमुरेक्षक- त्वादप्रतिसंख्यासमुपेक्षक इत्युच्यते । छन्दसंस्कारसमाध्यपरिहीनत्वाच्छन्दसंस्कारसमाध्यारिहीन इत्युच्यते । वीर्यसंस्कारसमाभ्यनाडेद्यापरिहीनयित्वाद्वीपसरकारसगाध्यपरिहीनवीर्य इत्युच्यते । स्मृत्यपरिहीनत्वादपरिहीनस्मृतिरित्युच्यते । अपरिहीनप्रज्ञत्वादपरिहीनप्रज्ञ इत्युच्यते । विमुक्त्यपरि- 5 हीनवादपरिहीनविमुक्तिरित्युच्यते । विमुक्तिझानदेर्शनाग्रहीनत्वादपरिहीनविमुक्तिज्ञानदर्शन इत्युष्यते । सकापकर्मवाकर्ममनस्कर्मज्ञानपूर्वगमज्ञानानुपरिवर्तिसमन्वागतत्वात्सर्वकायवाड्ममनरकर्मज्ञानपूर्वगम- ज्ञानानुपरिवर्तिज्ञानसमन्वागत इत्युच्यते । अतीतानागतप्रत्युत्पन्नेष्वयत्वसशाप्रतिहतज्ञानदर्शनसमन्बा- गतत्वात् त्र्यध्वासङ्गाप्रतिहतज्ञानदर्शनसमन्वागत इत्युच्यते । अनावरणविमोक्षप्रतिलब्धत्वादनावरण- विमोक्षप्रतिलैब्ध इत्युच्यते । अधिष्ठितसर्वसत्त्वचरितप्रवेशकौशल्याबस्थितत्वोदधिष्ठितसर्वसत्वचरित- 10 प्रवेशकौशल्यावस्थित इत्युच्यते । ययाप्रत्यर्हधर्मदेशनाकुशलत्वाद्यथाप्रत्यर्हधर्मदशनाकुशल इत्युच्यते । सर्वस्वरागमण्डलपरमपारमिताप्राप्तत्वात्सर्वस्वरागमण्डलपरमपारमिताप्राप्त इत्युच्यते । सर्वत्तप्रतिस्त- निश्वारणकौशल्यप्राप्तत्वादेवनागयक्षगन्धर्वासुरगल्डक्लिरमहोरगस्त इत्युच्यते । ब्रह्मस्वरल्तरवितनिर्घोष इत्युच्यते । कलविङ्करतस्वर इत्युच्यते । दुन्दुभिसंगीतिरतस्वर इत्युच्यते । धरणीतलनि दनिघोंपस्वर इत्युच्यते।सागरनागेन्द्रमेघस्तनितगर्जितघोपस्वर इत्युच्यते।सिंहपभिताभिगर्जितनिर्धोपस्वर इत्युच्यते। 15 सर्वसत्वरतरवितानुचरणसंतोषणस्वर इत्युच्यते। असमानावरणसर्वपर्पन्मण्डलाभिराधनस्वर इत्युच्यते। एकत्तात्सर्वत्तसंप्रापनस्वर इत्युच्यते। ब्रह्मेन्द्रपूजित इत्युच्यते। देवेन्द्रसकृत इत्युच्यते ।नागेन्द्रनमवृत इत्युच्यते । यक्षेन्द्रावलोकितमुखमण्डल इत्युच्यते । गन्धर्वेन्द्रोपगीत इत्युच्यते । राक्षसेन्द्रप्रसन्नेन्द्रियानि- निमिपनयनसंप्रेक्षित इत्युच्यते । असुरेन्द्राभिप्रणत इत्युच्यते । गरुडेन्द्राविहिंसाप्रेक्षित इत्युच्यते । किनरेन्द्राभिष्टुत इत्युच्यते । महोरगेन्द्राभिलषितदर्शन इत्युच्यते । मनुजेन्द्राभिसंपूजित इत्युच्यते । 20 • अहेर्गणसेक्ति इत्युच्यते । सर्वबोधिसत्वसमादायकसमुत्तेजकसंहप्रर्पक इत्युच्यते । निरामिषधर्म- देशक इत्युच्यते । अक्षुप्णपदव्यञ्जनावन्ध्यधर्मदेशक इत्युच्यते । कालानतिक्रमणधर्मदेशक इत्युच्यते । इदं तन्मैत्रेय धर्मचक्रप्रवर्तनं तथागतगुणवर्णप्रदेशस्य यत्किंचिदवतारमात्रं संक्षेपेण निर्देशितः । विस्तरेण पुनमैत्रेय तथागतः कल्प वा कल्पावशेयं वा निर्दिशेत् । न चास्य निर्दिश्यमानस्य R561 । L436 । पर्यन्तो भवेत् ॥ 25 अथ खलु भगवांस्तस्यां वेलायामिमा गाथामभापत. गम्भीरं दुर्दशं सूक्ष्मं धर्मचक्र प्रवर्तितम् । यत्र मारा न गाहन्ते सर्वे च परतीर्थिकाः ॥ ५२ ॥ अनालयं निष्प्रपञ्चं अनुत्पादमसंभवम् । विविक्तं प्रकृतीशून्यं धर्मचक्र प्रवर्तितम् ॥ ५३ ।। १R 'वर्शनप्रहीन' for 'दर्शनाप्रहीन'. २ R विमोक्षप्रप्त for 'प्रतिसन्ध. ३ R यया प्रत्यहं for यथाप्रत्यहं . ४R भईगणासंघसेवित for महर्गगसंक्ति. ५R मार्गे for मारा. ल.४० ६ ·३१४ ललितविस्तरे R565 5 10 L437 अनायूहमनिहमनिमित्तमरक्षणम् । समताधर्मनिर्देश चक बुद्धेन वर्णितम् ॥ ५४॥ मायामरीचि स्वप्न च दकचन्द्र प्रतिश्रुत्का । यथते तथा तचक लोकनायेन वर्तितम् ॥ ५५॥ प्रतीत्पधर्मओतारमनुच्छेदमशासतम् । सर्वदृष्टिसमुच्छेदो धर्मचक्रमिति स्मृतम् ॥ ५६ ॥ आकाशेन सदा तुल्य निर्विकल्प प्रभास्वरम् । अनन्तमव्यनिःश धर्मचक्रमिहोच्यते ।। ५७ ॥ अस्तिनास्तिनिनिर्मुक्तमात्म्यनैरात्म्यार्जितम् । प्रत्याजीतिनिर्देश धर्मचक्रमिहोन्यते ॥ ५८ ।। भूतकोटीमोटी च तथताया तथत्वत । अद्वयो धर्मनिर्देशो धर्मचक्र नित्च्यते ॥ ५९॥ चक्षु स्वभारत शून्य श्रोत प्राण तथैव च । जिला काय च चित्त च शून्यात्मानो निरीहक ॥ ६॥ इद तदीद्दश चक्र धर्मचक्र प्रवर्तितम् । बोधयत्यबुधान् सत्खास्तेन बुद्धो निरुच्यते ।। ६१ ॥ स्वय मयानुबुद्धोऽय स्वभावो धर्मलक्षणम् | ऋते परोपदेशेन स्वयभूस्तथ चक्षुमान् ॥ ६२ ।। सर्वधर्मवशिप्राप्तो धर्मस्वामी निरुच्यते । नयानयज्ञो धर्मधु नायकस्तेन चोच्यते ॥ ६३ ॥ यथा भवन्ति वैनेया विनयाम्यमिता जना । विनेयपारमिप्राप्तस्तेन प्रोक्तो विनायक ॥ ६४ ॥ नष्टमार्गा हि ये सत्या मार्ग देशेमि उत्तमम् । नयामि पारिम तीर तस्मादस्मि विनायक ।। ६५ ।। सग्रहावस्तुज्ञानेन सगृह्य जनतामहम् । ससाराटविानस्तीर्ण सार्थवाइस्ततो ह्यहम् ॥ ६६ ॥ वशवर्ती सर्वधर्मेषु तेन धर्मेश्वरो जिन । धर्मचक्र प्रवर्तित्वा धर्मराजो निल्च्यते ॥ ६॥ 15 20 R566 25 १R स्वप्नोदक for मंच दई २R जातनिर्देश for 'जाति'. ३R तेन for तय ·धर्मचक्रप्रवर्तनपरिवर्तः पर्विशः। 5 L433 . धर्मदानपतिः शास्ता धर्मस्वामी निहत्तरः। सुपष्टयज्ञसिद्धार्थः पूर्णाशः सिद्धमङ्गलः ।। ६८ ॥ आश्वासकः क्षेमदर्शी शूरो महारणंजहः । उत्तीर्णसर्वसंग्रामो मुक्तो मोचयिता प्रजाः ॥ ६९ ॥ आलोकभूतो लोकस्य प्रज्ञाज्ञानप्रभंकरः। अज्ञानतमसो हन्ता उल्काधारि महाप्रभः ॥ ७० ॥ महावैद्यो महाज्ञानी महालेशचिकित्सकः । सत्वानां क्लेशविद्धानां शल्यहर्ता निल्तरः ॥ ७१ ॥ सर्वलक्षणसंपन्नः सर्वव्यञ्जनशोभितः । समन्तभद्रकायेन हीनानां चानुवर्तकः ॥ ७२ ॥ दशभिर्बलभिवलवान् वैशारयविशारदः । आवेणिकैरटदशै अग्रयानी महामुनिः ॥ ७३ ।। एप संक्षेपनिर्देशो धर्मचक्रप्रवर्तने । तथागतगुणवर्णः परीत्तोऽयं प्रकाशितः ॥ ७ ॥ बुद्धज्ञानमनन्तं हि आकाशविपुलं समम् । क्षपयेत्यल्प भापतो न च बुद्धगुणक्षयः ।। ७५ ॥ इति ॥ •R667 10 15 ॥ इति श्रीललितविस्तरे धर्मचक्रप्रवर्तनपरियों नाम पडिशतितमोऽध्यायः ।। . १R निरुभ्यते for निरुत्तर, २ R भवसंप्रामो for 'सर्वे. १R सर्वक्लेश' for महालेश'. Rधर्मचक्र प्रवर्तते for प्रवर्तने.

·पुस्त्वा च भगवानस्पैर धर्मपर्यायस्य भूयस्या मात्रयानुरिन्दनार्थ तस्यां वेलापामिमा प्रतिलप्स्यते ॥ कर्मविपाकम् । कतमान्यष्टौ ? तद्यथा-यदुत राजसंक्षोभभयं न भविष्यति । चौरसंक्षोभभयं न भविष्यति । व्यालसंक्षोनभयं न भविष्यति । दुर्मिक्षकान्तारसंक्षोमभयं न भविष्यति। अन्योन्यकलहविवादविग्रहसंक्षोभभयं न भविष्यति । देवसंशोभभयं न भविष्यति । नागेसंशोभ- संक्षेपान्मार्पा यदि तथागतः कल्पस्थितियेनायु प्रमाणेन रात्रिंदिवमधिष्टमानोऽस्य धर्मपर्या- यस्य वर्ण भापते, नैवास्प धर्मपर्यायस्य वर्णपर्यन्तो भवेन्न च तथागतप्रतिभानस्य क्षयो भवेत् । अपि तु खलु पुनार्या यथैव तथागतस्य शीलसमाधिप्रज्ञाविमुक्तिज्ञानदर्शनम्प्रमाणमपर्यन्तम्, एवमेव मार्ग य इमं धर्मपर्यायमुद्ग्रहीप्यति धारयिप्यति वाचयिष्यति लिखिष्यति लेखयिष्यति 15 पर्यवाप्स्यति प्रवर्तयिष्यति, पर्पन्मन्ये च विस्तरेण संप्रकाशयिष्यति-अनेन चित्तेन कथममी सत्ता बोधिसत्वं महासत्वम् -- इमामहं मार्ग असंख्येयकल्पकोटिनयुतशतसहस्रसमुदानीतामनुतरां सम्यासंबोधि युप्माकं हस्ले परिदाम्यनुपरिन्दामि परमया परिन्दनया, स्वयं चैत्रमिमं धर्मपर्याय ललितविस्तरे आरूप्यसमापत्तीः प्रतिलप्स्यते चित्तवशवर्तितायै । पञ्चामिज्ञाः प्रतिलप्स्यते अन्यबुद्धक्षेत्रान्तायै । सर्ववासनानुसंधिसमुद्धारं प्रतिलप्स्यते शूरंगमसमाधिप्रतिलम्भाय । इमा अष्टौ चित्तनिर्मलता. यस्मिंश्च मार्ग प्रामे वा नगरे वा निगमे वा जनपदे वा जनपदप्रदेशे वा चक्रमे वा बिहार 5 वा अयं ललितविस्तरो धर्मपर्यायः प्रचरिष्यति, तत्राष्टौ भयानि न प्रभविष्यन्ति स्थापयित्वा पूर्व भयं न भविष्यति । यक्षसंक्षोभभयं न भविष्यति । सर्वोपनवसंशोभभयं न भविष्यति । इमानि 10 मार्यास्तत्राटी भयानि न भविष्यन्ति [स्थापयित्वा पूर्वकर्मविपाकम् ॥ R572 L443 एवमुदारस्य धर्मस्य लामिनः स्युरिति, तेषामपि नास्ति पुण्यपर्यन्तः ।। ततः खलु भगवानायुप्मन्तं महागाश्यपमामन्त्रयते स्म आयुष्मन्तं चानन्द मैत्रेयं च R573 . धारयत, परेभ्यश्च विस्तरेण संप्रकाशयत ॥ गाथाममापत- ·निगमपरिवर्तः सप्तर्विशः। 5 R574 10 1444 15 स्युः सर्वसत्वा यदि प्रत्ययैर्जिना तां पूजयेकश्चिदिहाप्रमत्तः। पुपैध गन्वैव विरेपनथ कल्लाननेकां सततं हि तत्परम् ॥ ३ ॥ एकस्य यश्चैत्र तथागतस्य कुर्यात्प्रणाम अपि चैकशोऽपि। प्रसन्नचित्तोऽय वदेनमोऽहते तस्मादिदं श्रेष्ठतरं च पुण्यम् ॥ ४ ॥ बुद्धा भवेयुर्यदि सर्वसत्वा ता पूजयेद्यश्च यथैव पूर्वम् । दिव्यैश्च पुष्पैरय मानुवरः कल्पाननेकां वटुभिः प्रकारैः ॥ ५ ॥ पश्चैव सद्धर्मविलोपकाले त्यक्त्वा स्वकाये च तथैव जीवितम् । वद्यादहोरात्रमिदं हि सूत्रं विशिष्यते पुण्यमिदं हि तस्मात् ॥ ६॥ यस्येप्सितं पूजयितुं विनायका प्रत्येकबुद्धाश्च तथैव श्रावकां । दृढं समुत्पाय स बोधिचित्त इदं सदा सूत्रवरं दधातु ॥ ७ ॥ राजा ह्ययं सर्वसुभाषिताना योऽभ्युद्गत. सर्वतथागतानाम् । गृहे स्थितस्तस्य तथागतः सदा तिष्ठेदिदं यत्र हि सूत्ररत्नम् ॥ ८॥ तिभा स प्राप्नोति शुभामनन्ता एकं पदं वक्ष्यति कल्पकोटी। न व्यञ्जना भ्रश्यति नापि चार्था दद्याँच्च य. सूत्रमिद परेभ्यः ॥९॥ अनुत्तरोऽसौ नरनायनाना सत्त्वो न कश्चित्सदृशोऽस्य विद्यते । १.Rom स्युः सर्व. २ R कल्याणलोक for कल्पानने का. ३ R दयाद for वद्याद. ४ र प्रतिभा- समाप्नोति for प्रतिभा स प्रमोति. ६ ददाति यः for दशाच यः. 20 25 ·Rom. तपथा.८R सकारात्ययाप for सरित्यप निगमपरिवर्तः सप्तविंशः प्रवादिभिरनभिभवनंतया । बुद्वस्वरतां सनसल्वेन्द्रियपरितोपणतया । इमा अष्टौ वाधर्मपरिशुद्धीः प्रतिलप्स्यते॥ । R570 L441 यः कश्चिन्मार्पा इमं ललितविस्तरं धर्मपर्याय पुरतफलिखितं कृत्वा धारयिष्यति सत्करिष्यति गुरकरिष्यति मानयिष्यति पूजयिष्यति, अमात्सर्यचित्ततया चतुर्दिशमस्य धर्मपर्यायस्य वर्णनां . भाषिष्यते वर्णनां चोचारयिष्यति-आगच्छतेम धर्मपर्याय लिखितं धारयत वाचयत चिन्तयत 5 स्वाध्यायतेति, सो अष्टौ महानिधानानि प्रतिलप्स्यते । क्तमान्यष्टौ महानिधानानि ! यदुत स्मृतिनिधानं असंमोपणतया । मतिनिधानं बुद्धिप्रभेदनतया । गतिनिधानं सर्वसूत्रान्तार्थगत्यनुराग- तया । धारणीनिधानं सर्वश्रुताधारणतया । प्रतिभाननिधानं प्रतिलभते सर्वसत्वसुभाषित- संभाषणतया । धर्मनिधानं प्रतिलभते सर्मप्रतिलक्षणतया । बोधिचित्तनिधानं त्रिरत्नवंशानुपच्छेदन- तया । प्रतिपत्तिनिधानं चानुत्पत्तिकधर्मशान्तिप्रतिलम्भतया । इमान्यष्टौ निधानानि प्रतिलप्स्यते || 10 यः कश्चिन्मार्ग इमं ललितविस्तरं धर्मपर्यायं सुप्रवर्तितं कृत्वा धारयिष्यति, सोऽष्टौ संभारान् परिपूयिष्यति । कतमानष्टौ ? तपा-यदुत दानसंभारं परिपूरयिष्यति अमात्सर्यचित्ततया । शीलसंभारं परिपूरयिप्यति सर्वकल्याणाभिप्रायपरिपूरणतया । श्रुतसंभारं परिपूरयिष्यति असङ्ग- प्रज्ञासमुदानयनतया । शमथसंभारं परिपूयिष्यति सर्वसमाधिसमापत्यामुखीकरणतया | विदर्शना- संभारं परिपूयिष्यति त्रैवियविद्याप्रतिपूर्या । पुण्यसंभारं परिपूरयिष्यति लक्षणानुव्यञ्जनबुद्धक्षेत्रालं- 15 कारविशुद्धया । ज्ञानसंभारं परिपूरयिष्यति सर्वसत्त्रयथाधिमुक्तिसंतोपणतया । महाकल्या संभारं परिपूयिष्यति सर्वसत्वपरिपाचनापरिखेदतया । इमानष्टी संभारान् परिपूयिष्यति ।। यः कश्चिन्मार्ग इमं ललितविस्तरं धर्मपर्यायं परेभ्यश्च विस्तरेण संप्रकाशयिष्यति, एवं- चित्तो यदुत कथममी सत्या एषामेवरूपाणां धर्माणां लामिनो भवेयुरिति, स तेन कुशलमूळेनाष्टौ महापुण्यताः प्रतिलप्स्यते। क्तमा अष्टौ ? तद्यथा-राजा भवति चक्रवर्ती, इयं प्रथमा महापुण्यता 1 20 चतुर्महाराजकायिकानां देवानामाधिपत्यं कारयिष्यति, इयं द्वितीया महापुप्यता । शको भविष्यति देवेन्द्रः, इयं तृतीया महापुप्यता । सुयामो भविष्यति देवपुत्रः, इयं चतुर्थी महापुण्यता.। संतुपितो भविन्यति, इयं पञ्चमी महापुण्यता । सुनिर्मितो भविष्यति, इयं पष्टी महापुण्यता । वशवती भविष्यति देवराजः, इयं सप्तमी महापुण्यता । ब्रह्मा भविष्यति महाब्रह्मा, इयं अष्टमी महापुष्यता । अन्ते च तथागतो भविष्यति अर्हन् सम्यक्संबुद्धः सर्वाकुशलधर्मप्रहीनः सर्वकुशलधर्मसमन्वागतः। 28 इमा अष्टौ महापुण्यताः प्रतिलप्स्यते ॥ यः कश्चिन्मार्मा इमं ललितविस्तरं धर्मपर्याय भाष्यमाणमवहितश्नोतः श्रोष्यति, सोऽष्टौ चित्तनिर्मलताः प्रतिलप्स्यते । यतिमा अयै ? तद्यथा-यदुत मैत्री प्रतिलप्यते सर्वदोषनिर्धाताय । करणां प्रतिटप्स्यते सविहिंसोत्सर्गाय । मुदितां प्रतिलप्स्यते सरित्यपकर्षणतायै । उपेक्षां प्रति- लप्स्यते अनुनयप्रतिधोत्सर्गाय । चत्वारि ध्यानानि प्रतिलप्स्यते सर्वरूपधातुवशरर्तितायै । चतस्र १. वर्ण for वर्णनां. २ R राममतमोपणतया for असंमोपणतया. ३ R om. तद्यया. MR अज्ञप्रशा" for असा. ५R विशाशुद्धिप्रति for विद्यविद्याप्रति : ६R श्रोता for श्रोतः . R571 . L442 ·ललितविस्तरे R572 आरूप्यसमापत्तीः प्रतिलप्यते चित्तवशवर्तितायै । पञ्चाभिज्ञाः प्रतिलप्स्यते अन्यबुद्धक्षेत्रगमनतायै । सर्ववासनानुसंधिसमुद्धारं प्रतिलप्स्यते शूरंगमसमाधिप्रतिलम्भाय । इमा अष्टौ चित्तनिर्मलताः प्रतिलस्यते ॥ यस्मिंश्च मापी ग्रामे वा नगरे वा निगमे वा जनपदे वा जनपदप्रदेशे वा चंक्रमे वा विहारे 5 वा अयं ललितविस्तरो धर्मपर्यायः प्रचरिष्यति, तत्राष्टौ भयानि न प्रभविष्यन्ति स्थापयित्वा पूर्व- कर्मविपाकम् । क्तमान्यष्टौ ? तद्यथा-यदुत राजसंक्षोभभयं न भविष्यति । चौरसंक्षोभमयं न भविष्यति । व्यालसंक्षोभभयं न भविष्यति । दुर्भिक्षकान्तारसंक्षोभभयं न भविष्यति । अन्योन्यकलहविवादविग्रहसंक्षोभभयं न भविष्यति । देनसंक्षोभभयं न भविष्यात । नागसंक्षोभ- भयं न भविष्यति । यक्षसंक्षोभभयं न भविष्यति । सर्वोपदवसंशोभभयं न भविष्यति । इमानि 10 मार्पास्तत्राष्टौ भयानि न भविष्यन्ति (स्थापयित्वा पूर्वकर्मविपाकम् ॥ संक्षेपान्मार्पा यदि तथागतः कल्पस्थितिफनायु प्रमाणेन रात्रिंदिवमधिष्टमानोऽस्य धर्मपर्या- यस्य वर्ण भापते, नैवास्य धर्मपर्यायस्य वर्णपर्यन्तो भवेन्न च तथागतप्रतिभानस्य क्षयो भवेत् । अपि तु खलु पुनार्या यथैव तथागतस्य शीलसमाधिप्रज्ञाविमुक्तिज्ञानदर्शनमप्रमाणमपर्यन्तम्, एवमेव मार्पा य इमं धर्मपर्यायमुग्रहीष्यति धारयिष्यति वाचयिष्यति लिखिष्यति लेखयिष्यति पर्यवाप्स्यति प्रवर्तयिष्यति, पर्पन्मध्ये च विस्तरेण संप्रकाशयिष्यति-अनेन चित्तेन कथममी सत्वा एवमुदारस्य धर्मस्य लामिनः स्युरिति, तेषामपि नास्ति पुण्यपर्यन्तः॥ ततः खल भगवानायुष्मन्तं महाकाश्यपमामन्त्रयते स्म आयुष्मन्तं चानन्द मैत्रेयं च बोधिसख महासत्वम् - इमामहं मार्पा असंख्येयकल्पकोटिनयुतशतसहस्रसमुदानीतामनुत्तरां सम्यासंबोधिं युष्माकं हस्ते परिदाम्यनुपरिन्दामि परमया परिन्दनया, स्वयं चैवमिमं धर्मपर्याय 10 धारयत, परेभ्यश्च विस्तरेण संप्रकाशयत ।। इत्युक्त्वा च भगवानस्यैव धर्मपर्यायस्य भूयस्या मात्रयानुरिन्दनार्थ तस्यां वेलायामिमा L443 15 R573 गाथामभापत- 25 सत्त्वा दृष्टा ये मया बुद्धदृष्टया स्युस्तेऽर्हन्तः शारिपुत्रेण तुल्याः। तांश्चेत्कश्चित्पूजयेत्कल्पकोटी तुल्यां गङ्गावालिकाभियथैव ॥ १॥ प्रत्येकबुद्धाय तु यश्च पूजा कुयांदहोरात्रमपि प्रहृष्टः । माल्यैः प्रकारैश्च तथापरैश्च तस्मादयं पुष्पकृतो विशिष्यते ॥ २॥ १R नागयक्षसोम for नागसंशोमी. २ अनुपरिनन्दयामि for अनुपरिन्दामि. ३R अथ खल for इत्युक्त्वा च. YR अनुपरिनन्द for अनुपरिन्द.

·निगमपरिवर्तः सप्तविंशः। 5 R 574 100 स्युः सर्वसत्वा यदि प्रत्ययर्जिना तां पूजये काचदिहाप्रमत्तः। पुश्व गन्धैश्च विटेपनैश्च कल्माननेकां सततं हि तपरम् ॥ ३ ॥ एकस्य यश्चैव तथागतस्य कुर्यात्प्रणाम अपि चैकशोऽपि । प्रसन्नाचित्तोऽथ वदेनमोऽहते तस्मादिदं श्रेष्ठतरं च पुण्यम् ।। ४ ॥ बुद्धा भवेयुर्यदि सर्वसत्वा तां पूजयेद्यश्च यथैव पूर्वम् । दिव्यैश्च पुष्पैरथ गानुवरैः कल्पाननेकां बहुभिः प्रकारैः ॥ ५ ॥ यश्चैव सद्धर्मविलोपकारले त्यक्त्वा स्वकाये च तथैव जीवितम् । वद्यादहोरात्रमिदं हि सुत्रं विशिष्यते पुण्यमिदं हि तस्मात् ॥ ६॥ यस्येप्सितं पूजयितुं विनायकां प्रत्येकबुद्धांश्च तथैव श्रावका । दृढ समुत्पाद्य स बोधिचित्त इदं सदा सूत्रवरं दधातु ॥ ७ ॥ राजा ह्ययं सर्वसुभाषितानां योऽभ्युद्गतः सर्वतथागतानाम् । गृहे स्थितस्तस्य तथागतः सदा तिष्टेदिदं यत्र हि सूत्ररत्नम् ॥ ८॥ तिभा स प्राप्नोति शुभामनन्ता एक पदं वक्ष्यति कल्पकोटी। न व्यञ्जना भ्रदयति नापि चार्था दोच्च यः सूत्रमिद परेभ्यः ॥ ९॥ अनुत्तरोऽसौ नरनायकानां सलोन कश्चित्सदृशोऽस्य विद्यते । 15 20 25 Rom. स्युः स . २ R कल्याणलो for कल्पाननेकां. ३R दद्याद् for वद्याद. ४ र प्रतिभा- समामोति for प्रतिभा सामोति. ६ ददाति यः for दयाञ्च या.

·३२० ललितविस्तरे R575 स भवेत्समुद्रेण समश्च सोऽक्षयः श्रुत्वा हि यो धर्ममिमं प्रपद्यते ॥ १०॥ इति ॥ इदमवोचद्भगवानात्तमनाः । ते महेश्वरदेवपुत्रपूर्वगमाः शुद्धावासकायिका देवपुत्रा मैत्रेय- पूर्वगमाश्च सर्वबोधिसत्वा महासत्त्वा महाकाश्यपपूर्वगमाश्च सर्वमहानायकाः सदेवमानुपासुरगन्धर्वश्च लोको भगवतो भाषितमभ्यनन्दन् । इति ॥ ॥ इति श्रीललितविस्तरे निगमपरिवर्ती नाम सप्तविंशतितमोऽध्यायः ।। समाप्तं चेदं सर्वबोधिसत्वचर्याप्रस्थानम् ॥ ॥ श्रीललितविस्तरो नाम महायानसूत्रं रत्नराजं परिसमाप्तम् ॥ * ये धर्म हेतुप्रभवा हेतुं तेषां तथागतो ह्यवदत् । तेषां च यो निरोध एवं वादी महाश्रमणः ।। R'गन्धर्वगहा tor गन्धर्वव. २R प्रभावा for प्रभदा. १R हेतुः for हेतुं.

·अत्रैव चासनवरे-२१.२०१ श्लोकसूची। अकालज्ञस्त्वं पापीय-२१.१५३ अनिकेतबुद्धिस्त्वं-२१.१४४ अक्षणाः पिथिता सर्वे-१९.१० अनिवयस्वं अनसत्व१२१.१४६ भक्षोभ्यराज कूयागारि-१३.६३ अनुकम्पनार्थीप उभी-२४-१०७ अग्निप्रवेश मरुप्रपात--१७.१४ अनुत्तरासी नरनायकानां-२७.१० अघट्टिताध नित्यकाल-६.३४ अणुमात्रं हि मे-१८.९ अछिदशीलस्य तथागतस्य-२४.९० अनुराधा च ज्येष्टा-२४.१३१ भज्ञानतिमिरे लोके-११.६ अनुशासयित्व पितरं-११.३२ अज्ञानपूर्वक तपो-२१.१६८ अनुशिष्यध्वं मह्यं–४.१३ अगुमानं हि मे-१८.९ अनुस्रोतं प्रवाह्यन्ते-२५.२० अतिदुःख मह्य छन्दा-१५.१३९ अनेन बहुकल्पकोट्यः-२२-७,८,९ अतिपतित यौवनमिदं-१३.१४७ अन्तर्गतोऽहं धक्ष्यामि-२१.३३ अतिमोहतमावृत-१५.२७ अन्धाप्रपाते पतिता-२५.३० अन्धातमा अनयना-१३.१५३ अत्युच्चगामि चन्दनाग्नि-१३.६१ अन्ये चाशीतिकोट्यस्तु-२६.४६ अथ चतुरि चतुर्दिशासु पाला-५.५७ अन्येऽपि सत्वाः-३.५ अथ पण्डितु कधि मार्गते-१३.१०९,११५ अन्योन्य बोधयेथा-१५.१९ अपवापि यस्य मनुजेषु-५.२४ अपगतगिरिखाक्पथो-२५.२ अथ विमलधरो-१६.१ अपरिमितानन्त कल्पा-१५.५४ अथ सो मनुष्यचन्द्रः-२४.६९ अपरु पुरुप आह-७.४१ अथागमन् देवसुता-१.७ अपायाश्च यथा शान्ता-७.४५ अथापि व तृणस्य तलि-६.३१ अपावृतास्तेषाममृतस्य-२५.३४ अथानुवन् देवसुता-१५:२४ अपि च धरणिपाल-१६:२६ अद्य खं पापीयं-२१.१५५ अपि च नृपति गच्छ-७.४४ अद्य हिताश्च नित्यकाल-६.३४ अपि चोरगेन्द्रः-७.३७ अद्येदं भवनं विराजति-१९.२९ अपिडित अलुलित-२३.२६ अपि शतधा वसुधा-१७.१० अनुवं त्रिभवं शरदभ्रनिभं-१३.७० अध्येपणां देवगणस्य-१.१२ अप्सरा कुशल गीत-१५.१५४ अध्येपकोऽहं तव-२५.१६ अबलस्वं पापीयं-२१.१४९ अवलं बलं मुविमु-१५.८८ अनायूहमनिर्वृहमनिमित्त–२६.५४ भभिप्राया यथान्येषां-१९-२४ अनालय निप्रपञ्च-२६.५३ . रु.४१ ·३२२ ललितविस्तरे अभिवन्ध सुगत-२४.२ अभिभविष्यसे त्वमय-२१.१५६ अभूच ते पूर्व--२५.३२ अभूपि त्वं अदीनपुण्य-१३.५३ अभ्युत्थिता बलवती-२१.१७३ अभ्रान्ता अत्रस्ता-१९.४२ अमरपुरगतान-५:४६ अमला विमला--२३.१७ अयं कुमारः शतपुण्य-१५:३६ अयं कुमारो हयवरु-१५.११६ अयं लोकः संतापजात:-२४.८३ अयं स काल:-२४.८५ अरणिं यथ चोत्तरारणि-१३.१०८ आहन् सुगतो लोके न-२४.७५ अलंकृतो बोधिमण्ड–१९:२५ अल्पोत्सुको देव भव-६.१४ अवतीर्य मेदिनितले च-११.२२ अशरणमपरायणं-१५.५९ अगुचीना च किरन्ते-१७.३३ अश्रय सिंहनाद-२.१५ अष्टाङ्गियो मार्गबलप्रभेदः-१३.१३८ अष्टाविशति नक्षत्रा-२४.१४८ अष्टी श्रमणा ( चाटी)-२४.१४९ असितः प्रेक्षति-७.६१ :- असिनेनामिनिर्दियो-१७.५ अरखटिता अनवधा-२३.४६ । अस्ति छन्द तथा-१८.१४ अस्तिनास्तिविनिर्मुन २६.५८ भर दन्तसकेशरोमविल-१५:२९ भरमाकु यानं गगने-२३.५६ अरमोशीवित पारसग-७.८७ भरवसनुमरेन-१०.१० अहमपि विपुलां-१६:२७ अहमिह समुदानिया-१५.६० अहमेव तुभ्य गति-१५.८९ अहमेवारहं लोके-२६.२ अहं च पुरतो यास्ये-१५:२३ अहु तूर्यसहस्र-२१.५३ आकाशेन सदा तुल्यं–२६.५७ आकीर्ण तीर्थिकगणैः-१७.१३ आचार्यों न हि मे-२६.१ आजप्तो युवतीजनश्च-१४-१८ आज्ञाप्य पार्थिववरः-५.१२ आत्ममांस तुलयित्व-५.६४ आदीत क्लेशताप-१३.१५१ आदीस सर्व त्रिभवं-७.९२ आनयित्वा च तं शीघ्र-२४.७४ आपो मि साक्षि तथ-२१.१८८ आभा इयं तु नरदेव-१५.२ आभा तेन प्रमुक्त-१५.८१ आमा प्रमुक सुपिने-१४.४२ आभा प्रमुक्ता विहत-१५:१२३ आभयं प्रनिराजते-७.५८ आम्लायिष्यसे त्वमय-२१.१६२ आरामोद्यानप्रासाद-१५.४३ आरोग्यता च भरते-१४.८ आद तृण प्राप्य-२१.४७ 'आलयं चन्द्रसूर्याणां-२१.३७ आलोक पते दशादिशे–२३.४४ आलोकभूतो लोगस्य-२६.७० आरोग्यभूत तमतुन्यधर्म-१.४ आश्वयं शुद्धसत्वस्य-१०.६ आमासरः क्षेमदी-२६.६९ आभासविहीनः-१७-२७ -- ·३२३ इह धातुभूत चतुरो-२४.३६ इह पञ्चगुणसमृद्धाः-२४.४० इह ममियिता च सर्वे-२४.४२ इह मय किलेश गहना-२४.३० इह मे अनुशयपटला-२४.३७ श्लोकसूची। आरफानकं च प्यानं-१७.२४ इह ते मूलमेशा-२४.३३ इच्छामि देव जर मा-१५.७ इह ते विवादमूला-२४.२७ इति तव असदृश-१३.३४ इह ते विषय काष्टनिचयो-२४.३६ इति विविधा रुचिरा-१३.४९ इत्येते सप्त नक्षत्रा-२४.११४,१२३,१३२,१४१ इह नीवरणयनारी-२४.१८ इदं तदीदृशं चनं-२६.६१ इदं मुने रागनिसूदनान्यं-१.१० इम ईदृशकै बहु-१३.९२ इम ईदृशी विभूति-२१.७९ इह मारधर्षणकृते-२१.२०२ इम एवरूपास्तुरियेमि-१३.१४० इम पुन वनखण्डमासाच-११.१ इह मे कर्मविधाना-२४.४६ इमु वचन श्रुणित्व-२६.५१ इमांश्च वेणून पणवां-१५:४९ इमा विबुद्धाम्बुजपत्रलोचनां-१५.४८ इमु जगं अपेक्षाम्यहं-१५.५५ इमे च ते ( देव ) कामगुणा-१५:५३ इह मे हतो-२४.३८ इय ईदृश धर्मलक्षणा-१३.११८ इह मोहतमः क्लुपं-२४.४७ इयमपि नरसिंहस्यासनस्थस्य--२२.२४,२५ इयमीदृश गाय--१३.१३२ इय तृपार्ता जनता-२५.२८ इयं मही सर्वजगत्प्रतिष्ठा-२१.८८ इयं सुशल्या सुचिरातुरा-२५.२५ इष्टो मनाप प्रियु-५.३३ इह अनुनयप्रतिघाना-२४.४१ इह अहु चिरप्रयातो-२४.५० इह गृहगत युप्मे-१२:२७ इह जालिनी अशेषा-२४.३२ इह तन्मयानुबद्ध-२४.४९,५१,५४,५५,५६ इह ते कामक्रोधा-२४.१२ इह ते चिरं समायात-२४.१६ उत्तरेस्मिन्दिशो भागे-२४.१४४, १४६ इह ते द्वय संमोहा-२४.१७ उत्तिष्ठ विजितसंग्राम-२५.१७,१८ इह ते मयानुबुद्धा-२४.५३ इह मे तखट शुद्धं-२४.५७ इह मेऽनुशय अशेषा-२४.२४ इह मे प्रज्ञाचक्षुर्विशोधित-२४.३४ इह मे हतान विविधा-२४.१३ इह रागमदनकर-२४.४८ इह रुदितन्दितानां-२४.२८ इह लालयिता सर्वे-२४.४३ इह सा अकार्यकर्ती-२४.१४ इह सा अहं ममेति-२४.१५ इह सा ध्वजामधारी-२४.३९ इह सा वितर्कमाला-२४.१९ इह सो मया ह्यतिबलो-२४.३१ इह हेतु दर्शद्वैजिता-२४.४५ इहासने शुप्यतु मे-१९:५७ ईदृशी च इयं प्रज्ञा-१२.२२ उक्तं यद्वचनं त्वया-२३.२४ ·३२४ ललितविस्तरे उत्तीर्णपको हानिध -२३३ उत्पन्नो लोकायोतो-२३१ उत्पादव्यय विपश्यतो-१३ ११३ उत्सा सरस तडागा-१७२१ उदप्रमनस सर्वे-२४१०४ उदच द्रसमा इमि-१३ ७७ उदारबन्देन च आशयेन-१३१३३ उद्तस्त्वं महाबाहो-२३४ उद्यान सर्वे अफल-१५१०८ उद्युक्त सा सुविपुल-१५ १२५ उद्युक्तस्चरितोऽतिविस्मितमना-७ ६२ उमत्ता स्मृतिमन्तश्च-१९१३ उपनामयस्व सुगतस्य-२४ ८७ उपरि स्थिहिय नारिणा-१६५ उपविशति यदा सा माय-७१८ उपशोभसे त्वं विशुद्धसत्व-२१ १३९ उपस्थिता महाराजा-२४१४५ उपेहि द्रुमेन्द्र निपीदा-१९४५ उल्का पत्रपति निष्क्रमन्त-१४ २५ ऊर्णा यया सुरिमला-२१८० ऊर्णा विराजतेऽर-२२११ ऋतुप्ररर यसन्तो-७३ झाद स्फीत पुरमा-५७६ द्विपादवरभिज्ञ-५७२ एकमेक अभिनन्दते-१५ १५६ एसरपपरेस्मिन्-७१३ एपशिरा दिशिरा-२११७ एषस्य यश्चर-२७४ एषस्य योनति-२१८५ एपरिम शपने स्थिते-१४ २२ पपारपसिई पापी4-२११४८ एका मक श्रमण कि-२११६७ एकादशा नामिका-२४१३६ एतस्य निर्गतस्या-१५२० एतानीदृश शाक्यकन्य-१४ २६ एति चान्यि सत्त्वसार-१३ ६४ एते च अन्यगुण नेकविधा-५३५ एते चान्ये बहुविध-१३८ एन कण्ठक शुभेन-१५१५८ एन जितु क्लेशमारो-१५१०० एन बहुकल्पकोटी-१५९३ एव च अयु धर्म-२५८ एवमेव दशबला-२४ १० एव खलु देवसुता -२४७२ एव दशदिश-१३ २० एव बहुविध निरीक्ष्य-५५६ एव बहुप्रकारा-२२० एवपिया सुपिनि-२४ ४७ एवं हि ते देवसुता-३२० एवं सचोच वणिज -२४ १०३ एवं हि द्वादशाकार-२६४२ एप द्रुमरानमूले-२२६ एष धरणिमण्डे–१२ ३३ एपमेष प्रयपत-२६४० एप वसन्तकाल-२१११२ एप सद क्षान्तिवादी-१५९४ एप सद ध्यान यायी-१५९५ -१५९६ एप सक्षेपनिर्देशो-२६७४ एप मुपिशुद्धनेत्रो-२२ १२ एषा ते वरलक्षण-१५७९ एपा हि नमुचे सेना-१८२० एपो टुगेन्द्रप्रपरे-१२३१ एप सद मैत्रचित्तो- ·-- ग्लोफसूची। ३२५ एपो हि देवदेवो-२२.१० एषो हि देव पुरुषो-१४.२,७,१०,१४ ऐश्वर्य काम क्रीडा-१३.१४५ ओक्रान्तपाद तय-५:३७ ओघा अयोग प्रन्या-२४.२९ ओजोबलं हरसि-१५.८७ बठिनपीनपयोधर-२१.९५ कण्ठका वहहि लोकनायक-१५.१५५ कण्ठको हिपति-१५.१४७ कण्ठोष्ठ प्रतीत्य-१३.१११ कतम दिशि कुतो गतो-१६.२८ कतमोऽन्यु देव मम-८-२ कथयं शोभते आर्य-१२.३६ कय वा गतो हितकरो-१५:१३८ कनकमित्र सुजातजातरूपा-५.५३ कनकमिव सुधातु जातरूप-१६.३ कमलदलनिभे तथास्य नेत्रे-५.५४ करचरणतलेभि-५.५१ करतउसदृशा भूत्सुस्थिता-२२-२१ करुण मम अनन्त-२५.७ करुणाघन विद्युतप्रज्ञ-२६.२२ करोति नैव चोद्योग-१९.२३ कर्मक्षेत्ररुहं तपा-१५.२८ फक्षिणी मिध्यप्रयोगहीना--३.११ कलिकलप उद्धृत-२३.१८ कल्पशतसहस्र-२५.५ कल्पसहस्र रमित्या-२.६ कल्पसहस्रशीलनिरतो-२१.११३ कल्पं नो न विकल्पं-१८.२८ कल्पा कोटी संस्कृता-१४.३८ कल्पोपचीर्णचरितो-२१.१ काम अलभमान-१६.२२ कामणि न मेस्ति-१२.२ काम तृणोसबिन्दुचपला-२१.१२० काम दुगफला यथा-१६.२१ पाम धरणिपाल ये-१६.२३ काम घरणिपाल–१६.२५ काम विवाद वैरकलहा-२१.११४ काम विपसमा अनन्तदोषा-१६.२० कामादासु भवीति यो-२१.१०७ कामा भो बहु दुःखसंचया-२१.१०० कामेश्वरोऽसि यदि-२१.१६६ कामेश्वरोऽस्मि वसिता-२१.१६५ कामास्ते प्रथमा सेना-१८.१७ कामां सेवयतो-२१.१०१ कामविरक्तमनसो-२१-१३२ कायप्रभा सुविपुला च-७.८१ कायो येन विशोधितः-२०.४ कार्येण केनचियेन-२४.११२ कालज्ञः समयज्ञ-१५.८० कालवशात्पुष्पित इमे-२१.१२२ कापायानि च यत्र-१८.२८ कांक्षा विमतिसमुदया-२४.२५ किमपि सुबहु वदेयं-१.२० किं कारण दशबला-२४.४ किं चापि तुपितभवनं-२.१० किं चापि देवनयुताः-२.८ किं चापि ध्यानसौख्यै विहरसि-१३.१४६ किं चारि विमलचक्षो-२.९ किं चाप्यनिन्दितयशस्व-२.७ किं तात भिन्नपदनोऽसि-२१.१० किं तु खलु पश्यमानः-२४.५ किंतु भवतेप प्रणिधी-२४.६ ·ललितविस्तरे किं तु वय भवेम-१५४२ किंतू जनस्य अनु-१०२ किं ते न श्रुतपूर्व-२१७८ कि देवो त्वसुरोऽथवापि-७५७ किं पुनस्नानुयात्रा-२१६७ कि सारथे पुरुष दुर्बल-१४१ कि सारथे पुरप-१४ ६,९,१३ कुपथस्थितस्य पापीय-२११५० कुलधर्म एष-१४३ कुशचीरनियस्तो या–१२ ३७ कुहनलपनप्रहाण-२४२६ कृत त्वयि हितकर-१३ २२ कृतस्वकार्थोऽसि-२५२२ कृत्तिका रोहिणी-२४ ११३ कृत्वा चाञ्जलि-१९३३ कृशो विवर्णो दीनस्च-१८५ कृष्णा शुभा चतुरि-१४ ४३ के चागता उभयचक्षुपि-२०२४ के चागता कुसुमिता -२०२२ के चागता कुसुमिता-२०२१ के चागता पहिय-२०२९ के चागता धरणि-२०१६ के चागता धरणिसिंह-२०१२ के चागता नमसि-२०१३ के चागता भरिय-२०१८ के चागता मस्त शक-२०१९ के चागता महति-२०२८ के चागता रतनमण्डित-२०२७ के चागता रवित-२०२५ के चागता रपिरिम-२०१५ के चागता पनिरकाय-२०२६ के चागता रिपुलवाय-२०२३ के चागताश्रतुदिशा च-२०२० के चागताश्चतुरि-२०१७ के चागतो नभसि-२०११ केचि अवचि शम-१६८ केचि पुन भणन्ति-१६९ केचित्क्षिपति-२०१५ केचित्पतन्ति पुरत-२११८२ केचिन्सुमेरुसदृशानयसा-२११८१ केश मृदू सुरभी-२१९३ कैया अति त्वा-१७८ कोटीशत च अयुता-१२ २३ को बोत्सहेत वररूपधर-५१६ कौण्डिन्य प्रथम-२६४५ ऋकुन्दकस्य बोधि-१७४० ऋकुन्दे यथ आभ-१९२७ क्रोधाविष्टा खिलमल--१३६ केशवधनबद्धाना-११८ क्लेशाग्निना प्रदीते-२ १३ क गमिप्यसे विकसितभू-१५३१ कत्व यास्यसि सत्व सारथि-१५७४ क्षणिका वशिका इमि-१३७८ क्षान्तिबल यथ वीर्यबल–१९४९ क्षान्तीये भर शतचरितस्त्व-१३ १४ क्षिपन्ति मरुत पुप्प-७३२ क्षीण ति कल्प अप्रमेय-१३६६ क्षेमाश्च यो दिश सतु-२४ १२०, १२९, १३८, गगनतल स्थिहित्य-७२९ गच्छत पुरतो नरोत्तमस्य-५५८ गच्छयप हितकरो-१४ १३७ गच्छन्दै शोभते आर्य-१२३५ गजमुजसदशेऽस्य-५५५ ·लोकसूची। ३२७ गजभुजसैनिभऊरुणिकां-२१.९६ गजवर त्वमिहा रिपुलुब्धे-१३.४० गम्भीर दुर्दशं सूक्ष्म-२६.५२ गम्भीरबुद्धे मधुरस्त्ररा-२३.१२ गम्भीर शान्तो विरजः-२५.१ गाधाभिगीतरचितो-२१.६ गिरिप्रवरानिलये तुम-१३:४२ गिरि विलिखेत–२४.८० गीतक वादित नृत्य-२१.९८ गुणाः शक्या न ते वाचा-१९.२६ गृह्णामि देव व्रतशील-५.२ गृहीत्वा तृणमुष्टि-१९.५६ गोपा विदित्वा दृढमति-१५.११७ गोपा विबुद्धा तय-१५.१०३ गोपा शयातो धरणितले--१५.१०५ प्रीष्मे वसन्त समुदागत-११.१५ चक्रवर्तिश्रियं पुत्र--१७.६ चक्षुरनित्यमध्रुवं तय-२६.३२ चक्षुर्न इस्त्रि पुरुषो-२१.१८४ चक्षुश्च प्रतीत्य रूपतः-१३.१०५ चक्षुःश्रोत्रविहीनाश्च-१९.११ चक्षुः स्वभावतः शून्यं-२६.६० चतुरशीतिसहस्राणि-२६.४७ चतुरि जगति पालास्तं-७.१९ चतुरो द्वीपांत्यक्त्वा-२६.९ चतुर्थ्यः सागरेभ्यश्च-२१.३८ चत्वारि लोकपाला:-१३.१५६ चलेयुर्गिस्यः सर्वे-२१.३५ चातुर्तीपे यदा राज-१५:५५ चिरप्रणटा विचरन्ति-२५.२९ चिरप्रसुप्तमिम लोक-२३.५ चिरातुरे जीवलोके-२३.६ चिरानुबद्धास्तव-२५.२६ चेटस्याभरणानि देथिमे-९.५ च्यव च्यव हि च्युतिविधिज्ञा-२.५ च्यव च्यव हि नरेन्द्र-५.६१ च्युति दर्शिता अतियशा-१३.१४१ छत्रध्वजपताकाश्चोच्छ्रिता-७.१७ छन्दक यस्य अर्थि मयि-१५:३४ छन्दक शृणुयानि-१५.४४ छन्दकः परमदीनमानसो-१५.१४३ छन्दका चपल्लु मा-१५.३० छन्दो गृहीत्वा हयवरु-१५.११५,१२४ छन्दो भणाती शृणु मम-१५.१२० छन्दोऽभ्युवाच परिवारितु-११.१६ छन्दो ममेप नृपते-५.६ छन्दो रुदन्तो प्रतिमणि-१५.११३ छादेथ रतनजालै-१५.१८ छायां न तेष नृपते-७.८० छिन्नवोपशान्तरजाः-२१.१ चन्द्रः प्रभासयन्तः-१५.९९ चन्द्रप्रभो विशेषगामि-१३.५५ चन्द्रश्च सूर्यो उभि देवपुत्रो-१५.६६ चन्द्रासूर्य नभातु भूमि-१४.२३ चन्द्रासूर्यप्रभाश्च-२३.३३ जन्तूनां निलयं अनेक-१५:२९ जम्बुवजेऽन्या न हि-३.१९ जय देव नित्यमनुपालय-७.७९ जय भोः पार्थिव-७.६५ जरमरणश्लेशघाती-१५:१०१ जरया जरितः समतीतवयो-१३.८३ जर रूपसुरूपविरूपकरी-१३.८५ जर शोषयते नरनारिगणं-१३-८४ ·३२८ ललितविस्तरे जरा च व्याधि मृत्यु-१३.६७ . जराव्याधिकिलिप्टानां-११.९ जवेनहं चन्द्ररवी-२१.५५ जातस्य तस्य गुणसागर-७.७६ जातस्य महमिह-८.१ जातिजरामरण-५.३२ जातीनिदान जर व्याधि-२६.३८ जातीशता पञ्चमनूनकारि-३.१३ जानन्ति आशयु म-१२.४५ जाम्बूकाञ्चनसंनिभा-९.२ जाम्बूनदा कनकचम्पक-२१.१७४ जिना हि मादृशा ज्ञेया-२६.३ जिह्म सी तुषितालयो-५:७५ जीयतो जीवितं श्रेयो-१८.४ ज्ञाच च्यवनकाल–५.६० ज्ञानप्रभ हततमसं-१.१ ज्ञानस्य शीघ्रता साधु-१२.२१ ज्ञानि ज्ञानकथानधारका-२३.३५ ज्ञानोदधिं शुद्धमहानुभाव-१.२ ज्वलितं निमा-१३.६९ ज्जालेय दीप विमटां-१५.११ तत् प्रयच्छाम्पह-६.२० तमोपविष्टान अभूषि-३.२ त साधु तरुणरूपे-१३.१५८ तसाधो पुरयर इत–१३.११ तसाधिदानीमपि-१.११ तथ कामयातु समतिकमितुं-५.२३ तय बुद्धनर्दितानि-२१.२३ तप मिश्रके यनगरे-५.१८ तय शील अखण्ड-२६:२६ तय समयावर्तिनी-१३.१०१ तप हेतुमि प्रत्ययेभि घ-१३.११६ तमसाकुलं मुविमु-१५.८३ तमुवाच चन्द्रवदनः-२४.८ तद बोधिसत्त्व अवची-१५.६ तदा अमर नभगता–१५:५९ (अ) तदात्मनोत्तीर्य इदं-१५.५६ तदिद नरवरिष्ठ राज्यं-१५.४३ तद्भिक्षवो मे शृणुतेह-१.१३ तव प्रणिधी पुरिमे-१३.३६ तत्र सुगता चरितो-१३.३९ तस्मात्क पुण्यकरणे-२२.१८ तस्मात्क्षणं लभित्वा-४.१७ तस्माद्धिया चामिसु-२५.२७ तस्माद्भवत कृतज्ञा-४.३ तस्मान्निवीमह तात-२१.५२ तस्मात्सहित समप्रा-४.९ तस्मिंश्च पार्थिववरस्य-११.१८ तस्मिश्च काले त्रपुपश्च-२४.९४ तस्य च गुणान्वितस्य-१७.११ तस्या निकमि कालि-१४.१९ तस्यैव मे विहरतः-१८.१३ ते अश्रुपूर्णनयनो-३५.५ तं तथावदिनं मार-१८.८ त निशाम्य वचन-१५.१४५ तं श्रुच मेदिनिरवं-२१.८९ ता कर्णिकारचम्पक-२१.१२९ ता चतुपष्टि कामटलितानि-२१.१२५ तानपि जहित्य निर्गतु-१५.१४० तान् व्यूहान् संनिरीक्ष्येह-१९.२२ ता बहुभिः प्रकारनयुतैः-२१.१२७ ताश्च सहितपुप्पमान्यहस्ता-५.४७ तां न उद्विग्न स-१५:२६ तां पूर्वचरीमनुस्मरा-१३.१२१, १२३, १२५, १२७, १२९, १३१ ·लोकसूची। ता पूर्वा गिरवरमनुचिन्या-१३.१७ त्वयि क्षान्ति सदा--१३.१२४ तिर्यग्योनिषु यावन्तः-१९.८ त्वयि पुरिमा जनता-१३.४८ तिष्ठता तात सेनेय-२१.३९ त्वयि प्रज्ञा पुरा सुभाविता-१३.१३० तुणपणवमृदङ्गा-७.१२ त्वयि यस्य कृतेन-१३.१२० तुषितपरभवननिलयायदा-४.१ त्वयि वीर्य यदर्थ-१३.१२६ तुपितालय यचलितस्व-२३:३८ त्वयि शील सदा-१३.१२२ तुपितानयि यद्वसितस्त्वं-२३.३६ त्वयि सहिता जगतोऽहित-१३.४१ तृणमुसलभस्मशयनाः-१७.२० त्वं पद्मभूतं विभत्रेप्पलिप्त-२३.१५ तृणु देहि मि स्वस्तिक-१९.४७ त्वं पुरिने प्रपि सुस्थितु-१३:४६ तृष्णरती रतिश्च सहिता-२१.१११ त्वं मैत्रवाक्य करुणान्वित-७.९३ ते खङ्गहस्तां शरशक्तिपाणयो-२४.९६ त्वं वैद्य धातुकुशल-२.१४:१३.१५२ ते तत्वतोऽर्थरहिताः-२१-१६९ त्वं वैद्यो कुशल-२३.३२ ते तं स्तुवन्ति गुणभूत-७.९१ त्वं शीलेन व्रततप-१३.५ ते द्वारपालमवदन्-७.७८ दक्षिणीयाश्च ते लोके-२३.११ ते मानदर्पविगता-७.८६ दक्षिणेऽस्मिन् दिशो भागे-२४.१२६,१२८ ते विस्मिता दशनखा-११.२३ दत्तानि पात्राणि पुरे-२४.९१ तेषां चाधिपती राजा-२४.११५,१२४,१३३,१४२ दत्त्वा भोजनु सा सुजात-१८०२९ स्यक्त पूर्वि रत्नकोप-१३.५२ ददतः सततं दानं-१८.६ त्यजि त्ययि पुरि भवि-१३.२४ ददासि यस्त्वं-२४.८९ त्यजि पृथु भवाहि-२३.२९ दमशमथे नियमाहत-१३.४५ त्यता येन ससागरा-१९.६:२०.६ दर्श न भूयु सुरसिद्धगणां-१५.८५ त्राताऽसि दीपोऽसि-२३.१३ दश दिशतु अनन्त-२६.४८ 'त्रिदशपति सुयामदेवाधिपत्यं-१५:५६ दशदिशित यि केचि-२६.४९ त्रिसहस्र इतो बहु ब्रह्म-२६.१९ दानख तद कृत्या-६.५ निसहलि लोकि गगनं-२६.३० दहरु तरुण यौयनैरुपेतः-१६.१६ निसाहसि रजाश्रयन्तका-१२.२४ दशभिर्बलभि--२६.७३ सद्विधानां सहस्राणि-२१.४१ दशादिशोऽभ्यागत-१५.६४ दानं मि साक्षि तथ-२१.१८९ त्वमिह तपसि खिन्नो-७.२ स्वमिह प्रिया मनापो-१३.१५० दाने दमे संयमशील–१३.१३५ त्यय धातु मार-२६.२० दिवि भुपि च जले च-२१.३२ त्यय ध्यान किलेशध्येपणा-१३-१२८ दिव्या चक्षुष प्रेक्षते-७.५७ दिव्यैः पुष्पैः समाकीर्ण-६.२१ - स्वया यस्य अ-१९.४६ ·ललितविस्तरे दिव्यैर्महार्थसुविचित्र-५.१५ दिशां चालोक्य चतुरे-१७.४ दिशां स्वस्तिकरं दिव्यं-२४.१०९ दिशि विदिशि विविधा गतिज्ञाने-१३.४७ दीपंकरस्य सहदर्शन-२३-१४ दीपंकरेण यद व्या ऋतु-२६:२७ दीपं करोति दृष्टमात्रि-१३.६५ दुरवगाहस्वं अग्रसस्त्र-२१.१४२ दुरवाप्यं मानुष्यं-२६.१४ दुर्गानि पञ्चपष्टि-२४.२० दुर्मनासि कथं तात-२४.७३ दुःखमनियमनात्मा-४.११ दुःखं मार्ग प्रहाणस्य-१८.७ दुःखं भयं व्यसनशोक विनाशनं-२१.१९७ दृदु संस्थितमचलमकम्प्य-१३.४३ दृष्टा ति पूर्वि सत्यसार-१३.५६ दृष्टा ति मुपिनि पूर्व-२१.७५ दृष्टीविरेण महता-२१.४९ दृष्ट् च तानति-२.१२१ दृष्ट्व चम् अनन्तसत्वे-२३:४९ कामांश्च-२१.१०६ या च तो नमुचिनां-२२.२० या च तां सुखरां-७.८५ या च राजा हयपर-१५.१२५ धानि सुपिनि-२१-७५ छातु राना एयर-१५.११८ धान तास सुपिना-२१.१ घ्य देवगणान्-७.५६ माया सुमीना-२१.७० पारिवाशिना-२१.१८३ से सुरया-७.८९ देख्नायपनु-१५.१५६ देवदेवो ह्यतिदेवः-१०.९ देवपुरालये ऽप्सर-२१.११९ देव शृणुहि मां-७.१ देवा कोटिसहन-१५.७६,८३:१८०२७ देवा नागास्तथा-१९:२१ देवा यस्यार्थि केचिदिहा-१५.४१ देवाश्च पोडश-१९:१९ देवासुरा गरुड-२१.१९९ दौवारिकः कृतपुटो-७.८४ द्रक्ष्यति च भुजगराजो-१३.१५५ द्रुमशतत्रिसहस्रो-२२:२२ द्वादश न्युता पूर्णा-१७-४१ द्वारा पिथेथ सा-१५.१४ द्वारे स्थापित युद्धशौण्ड-१४.१६ द्वितियु पुरुष गत्व-७.४० धनधान्यवरा बहु-१३.८० धनधान्य महार्य-१३.८८ धनधान्य हिरण्य-२६.२५ धनिष्ठा शतभिषा-२४.१४० धनैपिणां प्रयातानां-२४.१११ धरणि ब्रजितु यानि-१६:१३ धर्मदानपतिः शास्ता-२६.६८ धर्मघजो दशाप्रदानि-१३:५९ धर्मरती सद तस्य-२१.५४ धर्मथ यः श्रुतोऽयं-४.४ धममिव स्फुरेन्व-२०.७ धर्मायक भवान्समुद्गत-२३.३१ धर्मोन्कया श्चिम-२५.३३ धारेन्ति अर्यहरता-१७१९ निग्योयनेन जरपा-१५:११ निस्साये मन ·लोकसूची। -७.७ धीरः प्रभूतमज्ञो-१५.९८ ध्वस्तस्त्वं पापीयं-१७.१४७ न अस्ति सौ सत्य-६.२६ न कुलेन न गोत्रेग-१२.१४ नक्षत्रा सशशी-१९.४० न खिलं न च मात्सर्य-१९.१४ नगरे इस्त्रिकदारकाच-१५.७१ न च आतपातु छायां-१७.२९ न च कामगुणरतीभिः-४.६, १३.१४९ न च काञ्चुकीयपुरुषा-५.७ न च केवलमात्मार्थ-१७.३१, ३८ न च गर्विता नपि-१२.९ न च दर्शन तृप्ति लमाभो-२३.३७ न च नमति नो-१७.३४ न च पुन गति-१२-२८ . न च पुनरयु शक्य-२५.३ न च पुनरिह-२५.४ न च प्राकृता मम वधू-१२.५ न च भव अतिमन्यसे-२३.५४ न च भुयु क्रययिकायं-१६.६ न च मम सुखु जातु-६.२ न च मम विषयेषु-१५.४६ (आ) न च यत्र स्वानुभवती-१७.१६ न च राजदण्ड न भटा-५.१० न च वाक्यरुतरवेणा-४.१४ न च वातवृटिउदनं-२७.३० न च शक्य सर्वि-२६.२८ न च संस्कृते सहाया-४.८ न च स्यानमिद्धबहुला-१२.११ न तरङ्गतुल्यल्पा-४.७ न त मुने सश-२५.२३ नतं तरेपस्य-२१.१३८ न ते श्रुता तात-२१.५९ न द्रक्षे अहुलब्ध-७.७२ न निवर्तते तृणगत-२१.४६ नन्दोचरा नन्दिसेना-२४.११८ न पारिय पान न च-१५.१०७ न पुनः श्रुगिव्यि-१५.८४ न बाधन्ते यथा लेशा-७.४८ ब्रह्मलोके न च-२५.१५ न भूयश्चकवालाथ-१९.१७ नमुचिर्मधुरां यार्च-१८.३ न मुधाय भवान्-२३.४३ नरगण रणशौण्डान्-७ न रज्यते पुरुषवरस्य-१५.५९ (आ) न रागरक्ता न च-३.५ नयनलिन कोमलविबुद्ध-१५.३२ न विद्यते कन्य-३.१२ न शक्ति शूला न गदा-२१.४४ नष्टमा हि ये सत्वा-२६.६५ न संगतिस्तेऽस्ति-२५.३१ न सिंहवृन्दं भुवि-२१.५८ न सोऽस्ति देवासुर-३.१६ न स्मरि रणशौण्डि-६.३ न हि बद्ध मोचयाति-१३.१४३ नागाभिभू मणिप्रदानि-१३.६२ नामापि यूयं च अहं च-१२.२० नार्य कामगुणेभिरर्थिकु-७.७३ नारायणस्य यथ काय-२१.४५ नाशूरो जयते सेना-१८.१६ नारित त्रिभवि सत्वो-७-२१ नास्मि चन्द्ररविप्रभा–१९.२८ नाहं पश्यामि तं लोके-२४-७८ निगृहीप्यसे त्यमय-२१.१५४ .

·३३० ललितविस्तरे दिव्यैर्महार्थसुविचित्र-५.१५ दिशां चालोक्य चतुरे-१७.४ दिशा स्वस्तिकरं दिव्यं-२४.१०९ दिशि विदिशि विविधा गतिज्ञाने-१३.४७ दीपंकरस्य सहदर्शनं-२३.१४ दीपंकरेण यद व्याहतु-२६.२७ दीपं करोति दृष्टमात्रि-१३.६५ दुरवगाहस्वं अप्रसत्व-२१.१४२ दुरवाप्यं मानुष्य-२६.१४ दुर्गानि पञ्चपष्टि-२४.२० दुर्मनासि कार्य तात-२४.७३ दुःखमनियमनात्मा-४.११ दुःखं मार्ग प्रहाणस्य-१८.७ दुःखं भयं व्यसनशोक विनाशनं-२१.१९७ दु संस्थितमचलमकर्म्य-१३.४३ दृष्टा ति पूर्वि सत्यसार-१३:५६ दृष्टा ति सुपिनि पूर्वे-२१.७५ दृष्टीविरेण महता-२१-४९ दृष्ट्व च तानति-२.१२१ दृष्ट चम् अनन्तसत्वे-२३.४९ हला कामगुणांच-२१-१०६ दृष्ट्वा च तां नमुचिनां-२२.२० दृष्ट्वा च तां सुखरां-७.८५ दृणा च राजा हयपर-१५.१२५ दृष्ट्या ति सुपिनि-२१-७५ या तु राजा हयार-१५.११८ धन तां स सुपिना-२१.१ या देवगणान्-७.५६ या पया सुमीमा-२१.७० नायिकारपिता-२१.१८३ व ते सुरया-७८९ देवतासचनुत-१५.१०६ देवदेवो ह्यतिदेवः-१०.९ देवपुरालये ऽप्सर-२१.११९ देव शृणुहि मां-७.१ देवा कोटिसहस्र-१५.७६,८३,१८.२७ देवा नागारतथा-१९:२१ देवा यस्यार्थि केचिदिहा-१५.४१ देवाश्च पोडश-१९:१९ देवासुरा गरुड-२१.१९९ दौवारिकः कृतपुटो-७.८४ द्रक्ष्यति च भुजगराजो-१३.१५५ द्रुमदातत्रिसहस्रो-२२.२२ द्वादश नयुता पूर्णा-१७.४१ द्वारा विशेष सा-१५:१४ द्वारे स्थापित युद्धशौण्ड-१४.१६ द्वितियु पुरुषु गत्व-७.४० धनधान्यवरा बहु-१३.८० धनधान्य महार्थ-१३.८८ धनधान्य हिरण्य-२६.२५ धनिष्ठा शतभिषा-२४.१४० धनैषिणां प्रयातानां-२४.१११ धाणि ब्रजितु यानि-१६.१३ धर्मदानपतिः शास्ता-२६.६८ धर्मधजो दशाप्रदानि-१३५९ धर्मरती सद तस्य-२१.५४ धर्मश्च यः श्रुतोऽयं-४.४ धर्मामेव पुरेत्व-२०१७ धर्माटोक भान्समुद्गत-२३.३१ धर्मोन्याया विधम-२५.३३ धारेन्ति जयहरता-१७१९ शियोयनेन जरया-१४.११ धिक्सारये अमुध-१५.५ ·२३१ धीरः प्रभूतप्रज्ञो-१५:९८ ध्वस्तस्त्वं पापीयं-१७.१४७ न भस्ति सर्व सत्व-६:२६ न कुलेन न गोत्रेण-१२.११ नक्षत्रा सशशी-१९.४० नखिल न च मात्सर्य-१९.१४ नगरे इस्त्रियदारवाश्च-१५.७१ न च आतपातु छायां-१७.२९ न च कामगुणरतीभिः-४.६; १३.१४९ न च काञ्चुकीयपुरुषा-५.७ न च केवलमात्मार्थ-१७.३१, ३८ न च गर्विता नपि-१२.९ न च दर्शन तृप्ति ठभाभो-२३.३७ न च नमति नो-१७.३४ न च पुन गति-१२-२८ .. न च पुनरयु शक्य-२५.३ न च पुनरिह-२५.४ न च प्राकृता मम वधू-१२.५ न च भव अतिमन्यसे-२३.५४ न च भुयु क्रयविक्रय-१६.६ न च मम सुखु जातु-६२ न च मम विषयेषु-१५.४६ (आ) न च यत्र स्वानुभवती-१७.१६ न च राजदण्ड न भटा-५.१० न च वाक्यरुतरवेणा-४.१४ न च वातवृष्टिउदनं-१७.३० न च शक्य सर्वि-२६.२८ न च संस्कृते सहाया-४.८ न च त्यानमिबहुला-१२.११ न तरङ्गतुल्यल्पा-४.७ न तं मुने सश-२५:२३ न तं तरेपस्य-२१.१३८ लोकसूची। न ते श्रुता तात-२१:५९ न द्रक्षे अदु लन्ध-७.७२ न निवतेते तृणगत-२१४६ नन्दोत्तरा नन्दिसेना-२५.११८ न पास्यि पान न च-१५.२०७ न पुनः श्रुणियि-१५.८४ न बावन्ते यथा शेशा-७.४८ न ब्रह्मलोके न च-२५.१५ न भूयश्चकवालाथ-१९.१७ नमुचिर्मधुरां वाचं-१८.३ न मुधाय भवान्-२३.४३ नरगण रणशौण्डान्- न रज्यते पुरुषवरस्य-१५:५९ (आ) न रागरक्तानच-३.५ नत्रनलिन कोमलविबुद्ध-१५.३२ न विद्यते कन्य-३.१२ न शक्ति शूला न गदा-२१.४४ नष्टगार्गा हि ये सत्वा-२६.६५ न संगतिस्तेऽस्ति-२५.३१ न सिंहवृन्दं भुवि-२१.५८ न सोऽस्ति देवासुर-३.१६ न स्मरि रणशौण्डि-६.३ न हि बद्ध मोचयाति--१३.१४३ नागाभिभू मणिप्रदानि-१३.६२ नामापि यूयं च अहं च-१२.२० नायं कामगुणेमिार्थिकु-७.७३ नारायणस्य यथ काय-२१.४५ नाशूरो जयते सेनां–१८-१६ नास्ति त्रिभवि सत्त्वो-७-२१ नास्मि चन्द्ररविप्रभा-१९:२८ नाहं पश्यामि तं लोके-२४.७८ निगृहीप्यसे त्वमय-२१.१५४ ·३३२ ललितविस्तरे , निदर्शयलं खल-२५.१३ निधि दृष्ट यथा हि-२१.९९ निर्भुक्तमाल्यमिव-१५.८६ निमन्त्रयित्यायधनेन-२५.१० निर्मल पद्मगर्भसदृशा-२१-१२८ निर्माणु मारु अवची-२१.११ निष्क्रान्तु शूरो यद-१५.१०२ निहता ति मार कर्मा-२.१२ निहताः परप्रवादा-१७.३९ निःसंशयमेष सुमेधा-१२.१८ नि.संशयु पुण्यबली-२१.८३ निःसंशयेन विदिता पृथु-२१.१३२ निःसंशयेन विनिहत्य स-२१.१३५ नीलगिरिनिफाशां-७.५ नीलमुखानि च-२१.१८ नीवरण कपाटानि-२४.६८ नृपतिकुलोदित.-११.२ नृपति मुदितचित्तो-७-२० नेतस्य आचरिय-१०.४ नेत्रा बुद्रुदतुल्य-२१.१०३ तस्य देव कुटधर्म-१४.४ नैराम्यशुभाध-१३.१०६ नैयाई मरणं मन्ये-१८.१० नेपा स्वस्तिक बोधि-१९.५४ नो च तस्य राग दोप-६.३३ नोचो मिनाद पारहा-५.९ नो यो पुरसररिम-५.७८ नो मेरु गिरिराग-८.४ नो रागेग सही-२१.१०८ पवमी स्पानगिढ़-१८.१८ पण्डिताश्चाप्यरोगाश्च-२३.९ परगणिप्रमथन-२३.२८ परमप्रमुदितोऽस्मि-१६.१७ पराहनवोत्तम-२५.११ परिपाचनार्थ-१०.२ परिपाचिता ति बहवः-१३.१४२ परिप्रितचन्द्र-२१.९४ परिपूर्ण द्वादशशता-११.२९ परिपूर्ण द्वादशसहस्र-७.७७ परिपूर्यतोऽस्य-१५.१४२ परिवृत्त सूर्य न-११.२४ पर्यङ्गमा जिल्वा-१७.२७ पलायिष्यसे त्वमद्य-२१.१५२,१५९ पश्चिमेस्मिन्दिशो भागे-२४.१३५,१३७ पश्य कण्ठक नभोऽन्तरे-१५.१५७ पश्य छन्दक अन्तरीक्ष-१५.७७ पश्यति पद्मपत्रनयन:-२१.१३० पश्य देवकुम रोऽपं-११.१० पश्यन्त्यनयना-७.४७ पश्यानि कायममध्यमशुचिं-२१.१२४ पश्याम छत्राण्ययतंसा-२३.५९ पाणितलप्रकाशाश्च-१९.१८ पाणि प्रसार्य समुगाच-२२.१९ पादा निक्षिपते यत्र-७.३३ पिण्ड ददिय राज-१६.११ पियितुं अपायपष-५.३० पुदिनीपुष्परिणीयु-१४.२० पुण्याने शुभनिचितामा-१३.७ पुग्यतेजमरिता-५.७७ पुग्पाउं च तमापि-१९:५१ पुग्परिपाय सुर-२२.१७ पुपानि स्तपिच-५.८१ पचा पारापरले-१७.१२ पचासी जान-११.२० ·३३३ पुनरपि चरणानि-१६:३२ पुत्रस्ते घररूप-७.६६ प्रेक्षस्य तात गगन-२१.१३६ लोकसूची। प्रज्ञाया परिचरिकुशल-१३.१८ प्रणम्य पादौ-१.९ पुत्रापि तस्य बहव–२४.११६,१२५,१३४,१४३ प्रणिधि च कुर्वते-१७.३७ प्रतिभा स पामोति-२७.९ प्रतिस्रोतगामि मार्गो-२५.१९ प्रतीत्य धर्मोतार-२६.५६ प्रायक्षेऽस्मि बले-२३.२१ प्रत्युत्थाय ततः-७.६९ प्रत्येकबुद्धभि च अर्हभि-२१.९ प्रत्येकाचाय तु-२७-२ प्रथमादिदं लोक-२४.१५४ प्रथमेन ते अमोघदर्शि-१३.५७ प्रथमे वयसे--१३.७९ प्रदक्षिणां दक्षिण-२४.१५३ प्रफुटितस्त्वं-२१.१४० पुप्ययुक्त अभु तस्मि-१५.१४९ प्रभणति गिरि-१६.१५,१९ पुष्यश्च नक्षत्र-१५.६७ प्रभा च रुचिरा-७.३१ पूर्ण सर्वजगत्त्वमीदृशै-२१.१०९ प्रभु द्रव्यबली–१३.८२ पूर्वकर्मशुभसंचितस्य-५.६२ प्रमदवशगतं च-१५.४५ पूर्वभप्रशतेभि-२६.५० प्रवर्ष वै धर्मजलं-२५.१२ पूर्वस्मिन्वै दिशो भागे-२४.११७,११९ प्रसन्ना प्रहृष्टा-१९.४४ पूर्वि तुभ्य बहुकल्प-५-६३,६५,६६,६७,६८,६९ प्रस्चिन्नगाठ हततेजु-२१.१९२ पूर्षि तुभ्य अयु कुतु-१३.२ प्रहाणायोदतं तत्र-१८.२ पूर्वे ते अयु ( कृतु )-१३.१० प्रहीनकोपा अपनीत-२४.९७ पूर्वे ते धनरतन-१३.१२ प्रातं मयारहवं-२१.६७ पूर्वनित्रासरमरण-२४.५८ प्राप्तश्च तेऽद्य-२६:१५ पूर्वे गां दानु दत्तं-१४.३७ प्राप्याद्य बोधि-२१.१७० पृथिवीश्वरस्तथापि-५.२५ प्रासादि धर्मोचयि-३.१ पेयालमेप दिशतासु-२०.१० प्रज्ञ उल्कप्रभ तेजसोद्गता-५.७१ प्रज्ञवल च उपायबलं-१९.५० प्रज्ञाप्रदीपदस्तो-२.१६ पुत्रार्थे के प्रपद्यामि-१६.७ पुरप्रवेशि रेणु दृष्ट-१३.५८ - पुरखरोत्तमि देवत-१५.८२ पुरि तुम नरपति-१३:२६ पुरि तुम गुणधर-१३:२९ पुरि तुम नरवर-१३.२५,३० पुरि तुम नृपसुत-१३.२७ पुरि तुम सुपुरुष-१३.३१ पुरुष त्वरितु गच्छि–१६.७ पुरुष त्वरितु गत्व-७.३९ पुष्पाभिकीर्ण नृपतेश्च-५.३९ पुष्पित पश्यिमां-२१.१२१ 4 प्रियरूपवरैः सह-१३-७२ प्रियु भव नरमरु-२३.३० प्रेक्षसि ताव इमा-२१.९२ ·ललितविस्तरे प्रेक्षहि ताव चन्द्रवदना-२१.१२३ प्रेतलोकेषु यावन्तः-१८.९ फैना बुद्वदतुल्य-२१-१०२ बलवानसि त्व-२१.१४५ बलवीर्य आगतु-२३.२० बहवः शृगाला हि-२१.६० बहुकल्पसहस्र सुशिक्षितु-२६.२३ बहुकल्प स्तुवन्ति-२३.४५ बहु दिक्षिषु प्राणिसहस्रा-२३.४० बहुरोगशतै घन-१३.८६ बाहुं प्रसार्य दशदिक्षु-२२.५ बाहुँ प्रसार्य यथ-२१.१८७ बाहूशतैः शरशतानि-२१.१८० बीजस्य सतो यथाकुरो-१३.१०२ बुद्धज्ञानमनन्तं-२६.७५ युद्धमनुस्मरेथा-१.१० बुद्धा कोटिसहस्र-२५.३६ बुद्धा भवेयुर्यदि-२७.५ घुद्धित्व बोधि पुरुपर्पभ-२२.१६ बुद्धैश्च क्षेत्रनयुतै-२२.४ बुद्धो धर्मश्च संघश्व-२६.४३ बोधिचरी अनन्ततुल्या-२३.४८ बोधिपरिपाचिकापि-१३.१५८ बोधिमण्डरिम मरुभि-२३.४२ बोधिर्यया मि प्राप्ता-४.२१ बोधिसत्व अग्रसच-६.२३ बोधिसत्त्व धर्मकाम-६.२८ योधिसत्यप्रभाजाले:-१९.१६ प्रा प्रशान्तचारी-१३.१५७ प्रझस्वरेण परविक-२१.१७५ माक्षणी क्षत्रियां पत्या-१२.१३ भग्ना कुतीक्षिकगणा-७-९४ भणहि किं करणीयु-७.२३ भयं च दुःखं व्यसनं-२१.१९८ भयं हि ते तात-२१.४२ भवति कदाचिदयस्था-२६.१६ भवनयुते त्वमिहा–१३.३७ भवान्विजितसंग्राम-२३.२ भविष्यन्त्यक्षगा-२३.७ भार्या चेष्टतमा-२३:२३ मित्त्वा अविधपटलं-७.९५ भित्त्वा च यो रजु गणेय-२१.१७५ भिन्ना मया ह्यविद्या-२४.६६ भिषका विशल्या-१९.४३ भुवि देवपुरे त्रिअपाय-१३.७१ भूतकोटीमकोटीं-२६.५९ भूतं व्याहर किं तु-७.७१ भूतां चोदन श्रुत्व-२१.१६३ भूमिर्न चात्र-२६.४१ भूमि ति यया च-७.५९ भूयोऽदृशाति बहु-१४.४५ भूयोऽदृशी सुपिनि १४.४४ भेष्यि अहं हि राजु-२१.११६ भैमादीन्देवगणान्–२६.१७ भौमान्तरीक्षाश्च-१५.६१ मगधपुरि प्रवेशि-१६:३३ मया च द्वौ च-२४.१२२ मञ्जुरुत मनुघोषा-१३.१६० मणिकनकनिषिक्तां-७.८ मणिहारमुक्तहारां-१५.१५ मदीयं मरनं घना-६:१६ मधु गृहीत्वा तय-२४.१०६ मन्याहाटसमये-११.१७ ·मनुष्यलोकेऽय घ-१२-१९ मनोमयमई-६.१८ मन्त्रा विचारकरणा-१७.१५ ममेह देहेस्मि शतं–२१:२९ मया तु दशमासां-१७.९ मरणं चवनं च्युति-१३.८९ मरणं वशितामवशी-१३.९० मरणो प्रसते बहु-१३.९१ महर्पितेजेन च-२४.९५ महाकृषां जानय-२५.२४ महावेद्या महाज्ञानी-२६.७१ महान्यूहाय स्थितः-६.२२ महासहस्र लोकधातु-६.२५ महेश्वरश्चन्दन ईश-१८ मद्येति ब्राह्मण गुणा-१२-१६ मा एषु भोक्ष्यथ-२४.८४ मा खलु परावकाश-४.१५ मा खल्ययं शाक्य-१७.१ मा च पुन पने-१६.१८ मातापितॄणां मम-१५.११२ मा ताहि छन्दा-१५.११४ माता स्वसा पितर-२१.१९४ मातुः पितुश्चैकपुत्रे-१९.१५ मातृस्वसा चा-१५.११० मा स्यं नरेन्द्र मयि-५.५ मानमददर्पविगताः-४-१८ मान्दारवैश्च कुसुमै-५.४० माय निदर्शयन्तिय-२१.११५ माय यद गृहातो-७.१५ मायसमांस्तथ स्वप्न-२१.२२ माया मरीचि स्वमं-२६.५५ मायाय देव्याः शुभ-३.१७ श्लोकसूची। मा यूगमत्र क्षिणुयात-२१.६५ मारं विजित्य सबलं-२२.२ मारः कुरो दुयो-२१.१७१ मारा कोटिसहस्र-२३.२२ मारात्मजानां यथ-२१.६४ माराः कोटिसहल-१९:३९ मारेश्वरो न च-५.२२ मारौरसास्तद्वदमी-२१.६१ मार्गश्चापि यथा-१९.३८ मुकुटं च खड्ग तथ-११.२८ मुखरस्त्वं पापीयं-२१.१५१ मुद्रात्प्रतिमुद्र दृश्यते-१३.१०४ मूढो न वार्य अपरा-२१.६३ मूर्ध्न यस्य न शक्य-१९.४ मूर्ध्न यथास्य देवैः-२१.८१ मूलफलपत्रभक्षाः-१७.१८ मेघेव उस्थित-२१.१७९ मेरु देहेस्त्वं यदि-२१.३४ मेरुः पर्वतराज-२१.१६४ मेरुः सुमेरु तथ-१२.३० मैत्रवर्मित फिलेश-५:७० मैत्राय शन्दः करुणाय-१३.१३६ मैत्रायां भव शत-१३.१९ मैत्रावतस्तस्य मुनेः-२१.३१ मोक्ष्यन्ते च लघु-२३.१० मोहकालपान्धकार-४.१९ यक्षकुम्भाण्ड महोरगरूपाः-२१.१६ पक्षराक्षसकुम्भाण्ड-५.८० यक्षराक्षसगणे-१५.१५० यचिन्तयामि तदिहाशु-२१.६२ यज्ञो मयेष्टस्यमिहात्र-२१.८७ यत्किचि वेदयितु-२६.३० ·ललितविस्तरे . यत्चन्मया प्रार्थितु-१५.६० यते गोपे चित्तिकार-१४.३६ यत्तं दृष्टं मश्चक-१४.३२ यत्ते दृष्ट मुक्तहार-१४.३५ यत्ते दृष्टा दीपकोटीशतानि-१४.३४ यत्ते दृष्टा भूपणा-१४.३३ यत्ते दृष्टा मुक्तहार-१४.३१ यत्ते दृष्टा मेदिनी-१४.२८ यत्ते दृष्टा वृक्षमुले-१४.२९ यत्ते दृष्टौ चन्द्रसूर्यो-१४.३० यत्पीतं च दशबलै-२४.६४ यत्पुण्यं च स्तविस्व-२३.२५ यत्र गृहवरस्मि-५.५९ यत्र प्रदेशे स्थिहते-३.१५ यत्र भव स्थिहेद्वा-२३.६५ पत्र स्कन्धैर्दुःख-२४.५२ यत्र स्थित सेनेये--२१.७३, ७४ यत्रैव उपितः पूर्व-६-७७ यत्रैव भाजनेस्मिन्-२.१९ यत्त्वौदारिक मुक्त्व-१८.२४ यथ अग्निखदा अलिता-१३.७५ यथ च पुरिमकेमि-२३.५० यथ च प्रभ विशुद्ध-७.२५ यय तन्त्रि प्रतीत्य-१३.११४ यथ हम परिफुल-७-२१ यथ पुष्पगुमो-१३.८१ पथ पूरित एप-१२.३२ यथ मत्तगजेन्द्रगतीनां–१२.१७ यथ मुञ प्रतीत्य-१३.१०० यय मेरु चक्रवाला-२१.८२ यथ रक्षण यथ च-७.९० यथ सर्भिसरो यथ-१३.७६ यथा च ज्वलनः शान्तः-७.५४ यथा च पुत्रो मम-१२.४६ यथा च मनुजा देवान-७.५३ यथा च माया-३.१८ यथा च मृदुवा वाता-७.५१ यथा तवैपो जवग-२१.५६ यथा निराकुलो टोको-७.५० यथा भवन्ति नया- पा-२६.६४ यथा वितिमिरा चाभा-७.४६ यथा संपुष्पिताः शाला-७.४९ यद चासौ प्रतिबुद्ध-७.६८ यद नारिगणः प्रहर्षितो-१३.९३ यद नारिंगणस्तुणवेणु-१३.६८ यद पुन प्रमुदित-१३.२१ यद प्रमदरतना-१३.३५ यद बुद्धकार्यु कृतु-५:४५ यद बोधिसत्त्व-१२.३ यद भुक्तं च जिनेन- -१८.३० यद मय प्रतिलब्ध-२५.६ यदसौ जगप्रधानो-१५.९२ यदा चासि मुने जातो-११.१३ यदा जातोऽसि-१७.३ यदा सप्तपदां गत्वा-७.३४ यदि जर न भवेया-१४.१२ यदि तावत्तृणकेभि-१९५३ यदि त्वय अनुप्रातु-१६:३१ यदिदानि देव चतुरो-१५.९ यदि बोधि इय शक्यु-१९:५५ यदि सहस निष्क्रमेया–१५.१६ यदि स्वर्णकार्य अहु-११.३१ पपीह रुधिरस्थि-२१.११० यय या फाञ्चनवर्ग-१९.३६ ·श्लोफसूची। ३३७ यद्वत्कामरती विहाय च-१९:३७ यहच्छान्त अपाय-७.६० यदृक्ष सपत्रपुष्प-१९.३५ यद्वत् सर्पप गोष्पदे -८५ यनूनमहं व्रततप-२७.२३ पश्चैव सद्धर्म-२७-६ यस्मि कालि मायदेवि-६-३२ यस्मिन्न कल्पु न-२६.३९ यस्य कृतेन च-२३.३९ यस्य कृते मयि-१९.४८ यस्य गुणैः सततं-२०.५ यस्य भवेत अहं ति-२१.२३ यस्य मानश्च मोहश्च-२१.१५ यस्य वृक्षस्य छायायां-११.११ यस्या किंचन रागदोप-२०.१ यस्या तेजतु पुण्यतश्च-१९.१ यस्या न मानु न खिलो-१२.८ यस्यार्थाय दशबला-२४.६०,६१,६२,६३. यस्यार्थि तुभ्य कल्पनेव-१३.५१ यस्यार्थे ते धनयर-१३.४ यस्यायें दमदानसंयम-१९.३४ यस्यार्थे व्रततप-१३.१६ यस्या लक्षशि कायु-९.४ यस्येप्सित त्रिदश-५.१७ यस्येप्सितं पूजयितुं-२७.७ यस्येप्सितं रमितु-५.१९ यं गत्वा शरणं न-१९.२ यः श्रोतुकाम धर्म यः-२६.१३ यः सागरं तरितुमिच्छति-२१.२८ यः सिंहविक्रमगति:-२६.८ या इत्रिमाया उपदर्शित-२१.१३३ या काचि प्रद्धि मां-४.१२ या काचि रतिवियूहा-४.२ या ते सेना धर्पयति-१८-२१ या नारि शक्तिधारी-१५.१७ या नार्यों मुदितमनाः-१३.९ याप्येप मारसेना-२१.६९ या बोधिमण्डि प्रकृता-२६.२९ या भापिताश्च वाग्मे-२४.६५ यामाधिपत्यमथवा-५.२० या रूपयौवन रा-१२.७ यात्र च दुर्लभोऽग-२१.११८ याव च यौवनं न-२१.११७ यावच गर्भि यसते-५.४१ यावच लोकि अनुवर्तनतां-५.४३ यावच्चाबीचिपर्यन्तं-१९.७ यावन्तः कामधातुस्था-६.१९ यावदुपैति महिमण्डि-५.४४ यावन्त सत्यनयुता-१२.१९ यावन्त सत्त्व निखिलेन-१२.२५ यावन्ति सत्स्व निखिला-२१.१९० याश्चित्तगुप्त सतन्द्रिय-१२.४४ या श्री वैश्रवणे च पै-११.४ युगमन्तरस्मि स्थित-२१.१७६ युष्माकं प्रणिधिः पूर्व-२४.१०० यूथं न लोकेऽस्ति-२१.४३ ये अन्तरीक्षातु प्रार्थ-२३.५८ ये आगता पूजन-२३.५७ ये कायसंवृत-१२.४२ ये फिल्विपाः स्वहृदये-१२:३९ ये केचि सर्वलोके-२१.७७ ये प्रामदारकाच-१७.३२ ये च इटिदारकासु-६.२९ ये च केचिन्महान्यूहाः-१९.२० ४३ ·३३८ ललितविस्तरे ये च तवेमे पुत्राः-२१.६८ ये चा ते दृढवज-१५:७२ ये चापि पूर्वक-१२.४ ये चापि रूपावचरेषु-१५.६३ ये चेतना अपि च ये-२१.१३७ ये तु धरणिपाल–१६:२४ ये ते कृताधिकारा-१७.३६ ये ते तवानुयानाः-२१.६६ ये दिल्यकाम तथ-०५.२७ ये धर्म हेतुप्रभना-२७.११ येन केनचित्कृत्येन-२४.१२१,१३०,१३९ येन छत्रसहस्र-२००२ येन बुद्धनयुता-२००८ ये नराः सुकृतकर्म-१५.१६० ये बोधिसत्त्व पुरि--२२.३ ये मानगर्वित नरा-१५.२२ ये रोधबन्धनगताः-५.८ येपा त्यदर्शनं सौम्य-२३.८ येषामहं नामधेयं-१०.७ येषां या मति ब्रह्म-१९.५ ये सत्त्व कामदासा-१३.१४४ ये सत्वामा दश-१३.१ पैरादीप्त सुरनरा-२४.५९ यैः पापमित्र परिवर्जित-१२.४१ यो इच्छति निर्मित पुरे-५:२१ यो इच्छने सुगत-५.३१ यो ओनमिष्ट सदा-२००९ यो दुर्दमं चित्तमनर्तय-१.३ यो भाजन देति-२४.८८ योऽसौ तुषितालया-२६.७ रजनि विगतु ज्ञाच-१६-२,१२ रणकालि प्राप्ति यदि-२१-१२ रतिकर रणजह-२३.२७ रतिरिव सदशी-५.५० रत्नवटसहरपि-२४.७० रत्नाकरो रतनकेनु-२०.३ स्थचरणनिचितचरणा-२४.१ रमणीयान्यरण्यानि-१८.१ स्मता च रतिविधिज्ञा-१५.३९ रमन्ति सत्त्व क्रीडयन्ति-६.३५ रश्मि शतसहस्रा-२२.२३ रागद्वेषादिभिः लेशैः-१९.१२ रागप्रहाणु तथ दोपमयी-५.२८ रागु स मयि दोप मोह लेशा-२३.५३ राजगेहि सप्त रात्र-६.३६ राजवंश नृपतेः-५.०९ राजा निशाम्य वचनं-७.८३ राजा यतो ऋषिवरो-२१.७६ राजा यद्यस्मिन्-२४.९ राजा श्रुणित्या धरणितले-१५.१०४ राजा श्रुणित्व वचन-१५.८ राजा या भवि चक्रवर्ति-७७० राजासौ त्रिसहस्ति-१९.३ राजा ह्ययं सर्व सुभाषितानां-२७.८ रात्रिये रहसि यामि-१५.१४४ रात्रिंदिया सह न-२४.९८ राज्यामिहास्यां मम-१.६ रुत रवित य अस्ति-२३.५२ रूप च भोगमपि-५:२६ रूप वैश्रवणातिरेक्यपुप-११.३ रूपा सुरूपा विमल-१५.१६० रोपिष्यसे त्यमद्य-२१.१६० लघु तद्भञ्जति-१३.९४ लाम इह सुलब्ध-२३.५५ ·ग्लोकसूची। लाभ इह सुलब्धा-२३.६३ लाभ तुभ्य परमा-१५.१६२ लाभ तेप परमा-५:७४ लाभ मय सुलब्ध-१९.४१ लाभा सुलब्ध तेयां-२२.१५ लाभा सुलब्ध विपुला:-५.४२७.९६ लोकपालाश्च संभ्रान्त-७.३० लोकस्यार्थे कृतारम्भः-२१.३६ लोकानुवर्तन प्रती-८.३ लोके श्लेशाग्निसंतते-११.५ लोकोत्तरेषु चतुसयपथे-१०-३ लोमश्लोकौ च-१८.१९ वक्त्रं चास्य न पश्यामि-१०.८ पचनमिमु निशम्या-७.९ वचनमिमु श्रुणित्या-६.९,१०,११,१६ वचनमिमु श्रुणित्वा-७४ वजदृढ़ अभेद्य नारायणो-१५:२१ यज्रमिव अभेया-२३.६१ वज्ञाशनिः परशुशक्ति-१५.५८ चन्दितस्त्वं सुरैः-७.५५ वन्दिया चरणौ ह्यसौ-७.७५ चन्दे त्यां वरसार्थवाह-७.७४ ययजात सुजात-२१.९१ क्यमिह अभिमन्ययाम-५:४९ घयमिह मणिवनफूट-११.१ घय मेरुपर्नतरं-११.२१ वरपुष्पमाल्य अनुलेपन-७-८२ वरसुरभिसुगन्धां-७.११ चरं मृत्युः प्राणहरो-२८.१५ वरुणो मनस्वी अपि-१५.६२ वर्जेन्ति सर्पितैलं-१७.१७ चर्तित विरजं चर्च-२६.४४ यर्मितकलापहस्ता-१५:१३ वर्पति देव प्रवर्पति-२१.२० वर्षिव दिव्यकुसुमा-७-९७ वशक्ती सर्वधर्मेपु-२६.६७ वना सहन यदि-१०.४३ वाचाय ब्रह्मरुत-२६.३१ वाततो व पित्ततो च-६.३० वातु प्रवायति वर्षति-२१.१९ यादिवसहस्रैरपि-२४.७१ चादो बभूव समलै-२५.२१ वारणमत्तलीलगजगामि--१५.३३ वाराणसीं गमिष्यामि-२६-४,५,६ बालस्य नाभूदवकाश-२६.६० विगलितवसनाः-५.४८ विचित्र वस्त्र रत्नहार-१३.५० विज्ञाननिरोधसंभव-१३.१०७ विज्ञान नाम तथ च-२६.३६ वितानदानि पद्मगर्भि-१३.६० वितिमिर त्रिसहस्रां-६.७ वित्रासिप्यसे त्वमद्य-२१.१५७ विदित मम अनन्त ~१२.१ विष्यन्ति शैलशिखरा-२१.१७८ विपरीत अभूत कल्पिते.-१३.११९ विभास्य॑से स्वमय-२१.१६१ विभ्राजसे त्वं अनसत्त्व-२१.१४१ विमोक्षद्वाराणि-२५.१४ विरागशब्दश्न-१३.१३९ विलोप्यसे स्वमद्य-२१.१५८ विवर्जिता सर्पशिरो-१५.४० विविधैश्च कारणैस्ते १७.२२ विकृतः शोमते आर्य-१२.३४ विषाणमुग्रं त्रिभवेह-२१.५१ ·ललितविस्तरे विषेण पूर्णों यदि वैप-२१.५० विंशति च सहस्र-७.४२,४३ विशति रजस्तराणि-२४.२२ शिसहस रणशोण्ड-५:१३ विस्तीर्णमस्ति हि बल-२१.१४ वीक्षस्व बोधिमण्डे-२१.७२ वीक्षेत यद्यसौ रूप-२४.७७ वीतरागा यथा चेमे-७.५२ वीथि रचित रत्न-१६.४ वीर्यबल उपेत-७.२८ चीये ते दृढमचलमझम्प्य-१३.१५ वृक्षेषु सार क इहास्ति-२१.२७ व्यवलोकयन्तः खलु-३.३ व्यालोकयाभियशा-२.१८ व्यालोकयिया च-७.३५ व्यवलोक्य चैत्र भरनं-१५९० व्यवसायबुद्धि पुरुषस्य-२१.१३ व्याकरित्य गिरं सौम्या-६.१३ व्यापाददोपखिल-५.४ व्यावृत्ते तिमिरनुदस्य-११.१४ व्रततपगुणयुक्त-६.४ व्रततपसउद्गत–२३.१९ बततपसगुणेन-१२२६ व्रतस्थ सा तिष्ठति-३.१४ शक्य तात अन्तरिक्षे-२१.४८ शक्याफाशे लेल्यं चित्र-२१.१७२ शक देव गुरुः-१५.१५२ शक ब्रह्म लोकपाल-६.२७ शकमपि च ब्रह्म तौ-७.२७ शक्रमपि च ब्रह्म पालपि-७.२६ शरण द्वारा वितरित-१५१२२ शक्रेणा मनसाथ-१५.८१ शतपुण्यतेजभरितो-२१.१३४ शतं भुजानां यदि यो-२१.३० शतं सहस्रक फलस्य-२४.१०५ शब्दं च ते तं मधुरं-२४.९९ शयनस्यादशि छिन-१४२४ शरणं भयार्दितानां-१५९७ शशिरिव गगने-५.५२ शस्त्रैर्न चापि वार्जित-२२.१४ शाक्यकुलनन्दिजनना-२४.३ शाक्यसुतस्तु स्वभाव-२१.२४ शास्त्राणि यानि-१०.१ शास्त्रे विधिज्ञ कुशला-१२.१२ शिरसि चरणि वन्दयिच-१६.१४ शिशिरे हि यथा-१३.८७ शिशु नृपति त्वमिहा-१३.३८ शीघ्रं गत्वा निवेदय-२४.७९ शीघ्रं गृहन्त नागपुष्प-१९.३० शीते च उम्णाननुलेपनाम्बरां-१५.५२ शील श्रत समाधि-२३.४३ शील ते शुभविमल–१३.१३ शीलं समावि तथ-५:३४ शील मि रक्षि-१५.३५ शुद्धोदनश्च स्वगृहे-११.२५ शुद्धोदनस्य तनय -१२.१५ शुद्धोदनस्य प्रमदा-३.७ शुद्धोदनस्वरितु-११.२६ शुद्धोदनो राजकुले–३.४ शुभ विमल प्रज्ञ-२३.१६ शुभविमल विशुद्ध-७२२ शून्यं करिष्यति पुरं-२१.४ शून्या करिष्यति-२१.३ शूरो यथारिसंघा-२४.११ ·३४२ ललितविस्तरे संकल्पकल्पजनितेन-२६.३५ संकीणि पछि पदुमानि-१२.३ संगीतिर्यरचितैश्च-५:३८ संगीति योजयेथा-१५.१२ संग्रहा वस्तु ज्ञानेन-२६.६६ संचोदकश्चोदयि-१५.६९ संचोदितः सोऽय--१५.२५ संचोदिताश्च महता-२६.१८ संप्रेक्षणेन हृदयान्यमि-२१.२६ संभूता चपलचलऽनित्य-१५:४६ (अ) संज्ञमात्र इह जाति-१५.१५३ संज्ञाग्रहेण बाला-१५.१४१ संमूढा य हि-२१.१०४ संरक्षिता ब्राह्मण-२४.१५२ संशुष्कमांसरुधिरं-१७.३५ संस्कार अनित्य-१३.९५ संस्कार अविधप्रत्यया-१३.१०३ संस्कार निरीह-१३.९८ संस्कार प्रदीपअर्चिवत्-१३.९७ संस्कार प्रलोपर्मिमे- मे-१३.९६ संदृष्टः स हि-१९.३२ सा च ग्रामिकधीत-१८.२५ साधु गोपि म खु-१५.१५९ साधु तव सुदृष्ट-१६.३० साधु नृपति शीघ्र-६.८ साधु समशुद्धदन्ता-२४.७ साधु स्वागतु याचसे-७.६७ साधू भणाहि-१५.११९ साधू सुभापितमिद-१४.१५ साधो शृणुष्व मम-५.१ साधो वीरा स्मर-१३.३ सामनि प्रतीत्यश्च-१३.११२ सा मारसेन विपुटा-२१.१९५ सा वृक्षदेवत तदा-२१.१९६ सा सेना चतुरहिनी-१५.७५ सुउस्थिता सुप्रथमा-२४.१२७ सिंहासने व हि-१४.४६ सुकुल मुगुणधर-१३.३३ मुग्या विरागता के-२१.८२ सुखो विवेकातुष्टस्य-२४.८१ • सुगतस्य प्रभाय-२६.२१ सुगन्धगन्धांश्च रसा-१५:५१ सुतसोम दीप्तवीर्य-१३.५४ सुतृषित नरमर-१३.२३ सुप्त प्रयोधयितुमिच्छति-२१.२५ सुब्रह्मनामा च हि-२४.१०८ सुमङ्गल सुनक्षत्रं-२४.१०२ सुमधुरवचना-२३.५१ सुरपुरि यशवर्ति-१५.५७ सुरूपरूपा यथ-३.८ सुमनोत्पलां वार्षिक-१५.५० सुवसन्तके प्रतुवर-२१.९० सुसंस्थितो महाविमानु-६.२४ सुस्थितबुद्धिरसि-२१.१४३ सूर्यप्रभाय भवते-१५.१ सूर्यस्य लोके न-२१.८६ सेन्दा यक्षा महाराजा-२४.१५१ सो अदृशासि च-१४.४१ सो कम्पयित्व त्रिसहस्र-११.३० सो गाथलेख लिखिते-१२.६ सो च नरवरेन्द्रो-७.१० सो च पुण्यशततेज-१५:१५१ सो च ब्रह्मरुतो-१५:७३ सो च रथविचित्रो-७-१६ ·३४२ ललितविस्तरे संकल्पकल्पजनितेन-२६.३५ संकीणि पति पदुमानि-१२.३ संगीतियरचितश्च-५.३८ संगीति योजयेथा-१५.१२ संग्रहा वस्तु ज्ञानेन-२६.६६ संबोदकचोदपि-१५.६९ संचोदितः सोऽय--१५.२५ संचोदिताश्च महता-२६.१८ संप्रेक्षणेन हृदयान्यभि-२१.२६ संभूता चपलचलऽनित्य-१५.४६ (अ) संज्ञमात्र इह जाति-१५.१५३ संज्ञाप्रहेण बाला-१५.१४१ संमूढा य हि-२१.१०४ संरक्षिता ब्राह्मण-२४.१५२ संशुष्कमांसरुधिरं-१७.३५ संस्कार अनित्य-१३.९५ संस्कार अविधप्रत्यया-१३.१०३ संस्कार निरीह-१३.९८ संस्कार प्रदीपअर्चिवत्-१३.९७ संस्कार प्रलोपर्मिमे-१३.९६ संहृष्टः स हि-१९.३२ सा च ग्रामिकधीत-१८.२५ साधु गोपि म खु-१५.१५९ साधु तय सुदृष्ट-१६.३० साधु नृपति शीघ्र-६.८ साधु समशुद्धदन्ता-२४.७ साधु स्वागतु याचसे-७.६७ साधू भणाहि-१५.११९ साधू सुभाषितमिद-१४.१५ साधो शृणुष्व मम-५.१ साधो वीरा स्मर-१३.३ साममि प्रतीत्यश्च-१३.११२ सा मारसेन विपुला-२१.१९५ सा वृक्षदेवत तदा-२१.१९६ सा सेना चतुहिनी-१५.७५ सुउस्थिता सुप्रथमा-२४.१२७ सिंहासने व हि-१४.४६ सुकुल सुगुणधर-१३.३३ मुग्या विरागता लोके-२४.८२ सुखो विवेकस्तुष्टस्य-२४-८१ •सुगतस्य प्रभाय-२६.२१ सुगन्धगन्धाच रसा-६५.५१ सुतसोम दीतवीर्य-१३.५४ सुतृषित नरमर-१३.२३ सुप्त प्रबोधयितुमिच्छति-२१.२५ सुनझनामा च हि-२४.१०८ सुमङ्गल सुनक्षत्रं-२४.१०२ सुमधुरवचना-२३.५१ सुरपुरि यशवर्ति-१५.५७ सुरूपरूपा यय-३.८ सुमनोत्पला वार्षिक-१५.५० सुवसन्तके प्रस्तुवर-२१.९० सुसंस्थितो महाविभानु-६.२४ सुस्थितबुद्धिरसि-२१.१४३ सूर्यप्रभाय भवते-१५.१ सूर्यस्य लोके न-२१.८६ सेन्द्रा यक्षा महाराजा-२४.१५१ सो अदृशासि च-१४.४१ सो कम्पयित्व त्रिसहस्र-११.३० सो गाथलेख लिखिते-१२.६ सो च नरवरेन्द्रो-७.१० सो च पुण्यशततेज-१५:१५१ सो च ब्रह्मरुतो-१५.७३ सोच रयविचित्रो-७.१६

·३४४
सलितविस्तरे
हारार्धचन्द्रघज-२१-२००
हा सरनसारा-१७.२
हास्यं च मुक्त-७.३६
हिमरजतनिकाशचन्द्र-६.६,१०
हिमरजतनिकाशां-७.६
हिमरजतनिभश्व-६.१
हीना विमाना पालाना-६.१५
हुताशनो या गिरिमूर्ति-११.१२
हेतु प्रतीत्य इमु-२६.३३
हेभि च प्रत्ययेभि चा-१३.९९
हेस्ति शतसहस-२३.६४
हीमा व्यपनापिणी-३.१०

·बौद्धसंस्कृतग्रन्थावल्या प्रकाश्यत्वेन संकल्पिता ग्रन्थाः। १ नव धर्मा:- १ ललितविस्तरः २ समाधिराजसूत्रम् ३ लावतारसूत्रम् ४ अष्टसाहसिका (प्रज्ञापारमिता) ५ गण्डव्यूहसूत्रम् ६ सद्धर्मपुण्डरीकसूत्रम् ७ दशभूमिकसूत्रम् ८ सुवर्णप्रभाससूत्रम् ९ तथागतगुह्यकम् २ माध्यमिकमतेः- १० मध्यमकशास्त्रं नागार्जुनीयम्, आचार्यचन्द्रकीर्तिविरचितया प्रसन्नपदाख्य- व्याख्यया संवरितम् ११ शिक्षासमुच्चयः शान्तिदेवविरचितः १२ बोधिचर्यावतारः शान्तिदेवविरचितः प्रज्ञाकरमतिविरचितया पञ्जिकाख्य- व्याख्यया संबलितः ३ योगाचारमतेः- १३ सूत्रालंकारः आचार्यासङ्गविरचितः ४ विनया:- १४-१५ महावस्तु-लोकोत्तरवादिनां वितयः १६ मूलसर्वास्तिवादिनां विनयः (Gilgit Mss.) महायानसूत्रसंग्रह:- १७ प्रथमः खण्ड: -वनच्छेदिका, सुखावतीव्यूहः, कारण्डव्यूहः, राष्ट्रपाल्परिपृच्छा, शालिस्तम्बमूत्रम् , प्रतीत्यसमुत्पादसूत्रम् १८ द्वितीयः खण्ड:---- अन्येषां सूत्राणां संग्रहः

·ललितविस्तरे
६ अवदानसंग्रह:-
१९ अवदानशतकम्
२० दिव्यावदानम्
२१ जातकमाला ( बोधिसत्वावदानमाला)
सुभाषितरत्नकरण्टककया च
आर्य शूरविरचिता
२२-२३ अवदानकल्पलता क्षेमेन्द्रविरचिता
७ प्रकीर्णनन्या:-
२४ महायानस्तोत्रसंग्रहः
२५ अश्वघोषग्रन्थाः-बुद्धचरितम् , सौन्दरनन्दम् शारिपुत्रप्रकरणम्
Copies of this Volume, postage paid, can be had from your usual
Book-seller or from the Director, Mithila Institute, Darbhanga,
on prepayment of Rs. 10.00 for Ordinary edition and
Rs. 12.50 for Library edition either in cash,
Postal Order or M. O.