·No text on this page.

·प्रथमो ऽधिकारः। 5 जयति विजितराग केवलालीकशाली सरपतिकृतमेव श्रीमहावीरदेव । यदसमममयाचारगागीर्यभाज मकन्ननयममूहा विन्दुभाव भजनो ॥१॥ श्रीवीर म जिन श्रिये भवतु यत्स्यावाददावानले भस्मीभूतकुतर्ककाष्ठनिकरे प्यत्ति मर्वेऽप्यही । मगोतियवहारम्नुव्व्यतिकरानिष्टाविरोधप्रभा- वाधामभवमकरप्रभृतयो दोषा परै रोपिता ॥१॥ वाग्देवी मविदे न स्यात्मदा या मर्वदेहिनाम् । चिन्तिताथान् पिपर्ती कल्पवनौव सेविता॥ ३ नवा निजगुरुन् भात्या षड्दर्शनममुच्चये । टीका महेपतो कुर्दै स्वान्योपरुतिहेतवे ॥ ४॥ इह हि जगति गरीयश्चित्तवता महता परोपकारमपादनमेव भवोत्तमा स्वार्थमपत्तिरिति मत्वा परोपकारकप्रत्तिमार- यतुर्दशगतमयमाम्सविरचनाजतिजगजन्नपकार श्रीजिन- 10 मामनप्रभावनाप्रभाताविभावनभास्करो पाकिनीमहत्तरावचना- गायोधनब्धयोधिवन्धुरो भगवान श्रीहरिभद्रसूरि पडदर्शनी 10 ·वाच्यखरूप जिज्ञासूना तत्तदीयग्रन्थविस्तरावधारणाक्रिविक- लाना मकस्नानां विने यानामनुग्रहविधिसया खन्पयन्य महाथ सतनामाचय षड्दानममुच्चय गाग्च प्रारममाण शास्त्रारम्भ मगलाभिधेययो मावादभिधानाय मबन्धप्रयोजनयोय मच- नाय प्रथम भोकमेनमा । U सदर्शन गिन नत्वा वीर स्याहाददेशकम् । सर्वदर्शनवाच्यो सक्षेपेण निगद्यते ॥१॥ सत् अश्वविद्यमान छानस्यिक्रज्ञानापेक्षया प्रशस्त वा दर्शन- मुपसन्धि न केवलाख्य यस्य स सद्दर्शन । अथवा मत्प्रशस्त 10 दान केवलदर्शन तदव्यभिचारितात्केवलज्ञान च यम्य, म मद्दर्शन स्वज्ञ सर्वदर्शी चेत्यर्थ , तम् । अनेन विशेषऐन औवधमानस्य भगवतो जानातिशयमाविरपीभवत् । अथवा सदर्चित सकल्नरासुरामरेन्द्रादिभिरभ्यचित दान मत यस्य, म मद्दशनस्तम् । अनेन च तदीयदर्शनस्य त्रिभुवनपुज्यतामभिद- 1 धान श्रीवर्धमानम्य चिभुवनविभो सारा त्रिभुवनपूज्यता व्यनीति पूजातिप्राय प्राचौकटत् । नथा जयति रागद्वेषा- दिशबूनिति निस् म् । अनेनापायापगमातिशयमुदवाभवत् ॥ स्थात्कषतिमर्वदशनममतभूतवस्त्र शाना मिथ सापेक्षतया बदन म्यादाद । मदमनित्यानित्य सामान्यविषा- भिनाथानभिलाप्योभयात्मानेकान्त सवदशनाना परम्परविरुद्धभाषिणाममोटा वस्त्रमा सद्भूना तथा 20 इत्यथ । कथ ·[प्रस्तावना] समवेयु येषां मिथ मापेचतया स्थादाद सत्मवाद स्यादिति चेत् । उच्यते । यद्यपि दर्शनानि निजनिजमतभेदेन परस्पर विरोध भगन्ने, तथापि तैरुच्यमाना सन्ति तेऽपि वस्वमा ये मिथ सापेक्षा मन्त समाचौनतामचन्ति । तथाहि । सौगते- रनित्यत्व, मांस्यैर्नित्यत्व, नैयायिक शेषिकैश्च परस्परविविके । नित्यानित्यत्वे सदमत्वे सामान्यविशेषो च, मौमासाकै स्थाच्छन्दवर्ज भिन्नाभिन्ने नित्यानित्यत्वे सदसदशौ सामान्य- विशेषौ शब्दम्य नित्यत्व र, कैथित्कालखभावनियतिकर्म- पुरुषादौति जगत्करणानि, शब्दब्रह्मज्ञानाद्वैतवादिभिश्च शब्द- ब्रह्माज्ञानाद्वैतानि चेत्यादयो ये ये वस्त्वगा परेरगीफ्रियन्ते, ते 10 सर्वेऽपि मापेक्षा मन्त परमार्थमत्यता प्रतिपद्यन्त निरपेक्षा- स्वन्योन्येन निरग्यमाना नभोनलिनायन्त इत्यल विस्तरेण ॥ स्थादादस्य देशक सम्यग्वना स्थाद्वाददेयकम्तम् । अनेन वचनातिशयमचकथत् । तदेव चत्वारोऽवातिशया शाम्वक्षता साक्षादाचचक्षिरे । तेषां हेतुहेतुमद्भाव एव भाव्य । यत एव 15 निरोपदोषशत्रुजेता, तत एव स्वज्ञ । यत एव सर्वज्ञम्तत एव सद्भूतार्थवादौ। यत एव मद्भूतार्थवादी, नत एव त्रिभुवनाभ्यर्थे इति । एवमनिमयचतएयौपवर दौर महावीर वर्तमानतीर्था- धिपति श्रीवर्धमानापराभिधान नवा मनसा तदतिशय- चिन्तनेत वाचा तदुधारणेन काये। भूमौ शिरोन्नगनेन च 20 प्रणिधायेत्यर्थ । एतेनादिम मङ्गलमभिदधौ। मध्यमङ्गल तु "जिनेद्रो देवता तत्र रागद्वेषविवर्जित" इत्यादिना 1 ·४ घड्दर्शनसमुच्चय सटीक । 5 जिनमतकोतने कौयिष्यति । अन्यमङ्गल पुनरभिधेय- तात्पर्यार्थ पयालोच्य सुबुद्धिभिरित्यत्र सुबुद्धिशब्दमशब्दने। वक्ष्यति । तस्य विविधन्यापि फन्नमिदम् । त मगलमाईए मझे पन्जतए य मत्यम् । पढम मत्यस्माविग्घपारगमणाए निदि । तसेवाविग्धत्य मझिमय अतिम च तस्येव । अवोच्छित्तिनिमित्त मिम्मपमिस्साहवमरम् ।। वीर नवेत्युक, तत्र वाप्रत्ययस्योत्तरक्रियामापेक्षवाभि- गद्यत इति क्रियापदमत्र सबन्धनीयम् । को निगद्यते । म 10 दर्शनवायोऽर्थ । मर्वाणि मुलभेदापेक्षया ममम्तानि यानि दर्शनानि योद्धादीनि तेस्तेषा का वाच्योऽभिधेयोऽयादेव तत्त्वप्रमाणादिलक्षण सोपेण समासेन निगद्यते ऽभिधीयते । मयेत्यनुनमप्यचार्थाद् गम्यते । एतेन सादादभिधेयमभ्यधात् ॥ मबन्धप्रयोजने तु मामदिवसेये। सवानवाव्यदेव- 15 तत्वादिजानमुपेय, द शास्त्र तस्योपाय , एवमुपायोपेयलक्षण मवन्ध सूचितो द्रष्टव्य । प्रयोजन तु वेधा कतु श्रोतुथ । दयमपि देधा, श्रमत्तर परपर च । कर्तुरनन्तर प्रयोजन मत्तानुपछ । श्रोतरनन्नर सर्वदशनाभिमतदेवतत्त्वममाणादि- ज्ञानम् । इयोरपि परपर पुनहयोपादेयदर्शनानि शाखा 20 यान्यपहायोपादेय चोपादाय परपरयानन्तचतुष्टयामिका मिद्धिरिति ॥ सवय शास्त्रकार मवदर्शनसबन्धौनि शास्त्राणि सम्यक्परिजायैव परोपकाराय प्रस्तुत शास्त्र दृधवान् तत्कथ- ·[प्रत्तावना] ५. मनेनैवेद नाभिदधे अमुकममुक दर्शन हेयममुक चोपादेय- मिति चेत् । उच्यते । दह सर्वदर्भनान्यभिधेयतया पक्रान्तानि, तानि माध्यस्थ्येनेवाभिदधानोऽत्रौचितौं नातिकामति । इदमिद हेयमिद भोपादेयमिति ब्रुवाणस्तु प्रत्युत सता सर्वदर्शनाना चानादेयवचनो वचनीयतामञ्चति ॥ नन्वेव तमुस्याचार्यस्य न । परोपकाराथा प्रवृत्ति । कुत एव भाषसे । मन्वेष दर्शयामि । ये केचन मादृशा श्रोतार खयमन्त्पबुद्धिवेन ईयोपादेय- दर्शनानां विभाग न जानौयुम्तेषा सर्वदर्शनमतत्त्व निशम्य प्रायुतव बुद्धिभवेत् । मर्वदर्शनानि तावन्मियो विरुद्धाभि- धायौनि। तेषु च कतरत्परमार्थमदिति न परिच्छिद्यते । 10 तत्किमेतैर्दशनैदुज्ञाने प्रयोजनम् । यदेव हि स्वसी रोचते तदेवानुष्ठेयमिति । एवविधाश्चाविभागजा असिन्काले भूयां- मोऽनुभूयन्ते । तदेव शास्त्रकारस्य सूररुपकाराय प्रवृत्तम्य प्रत्युत प्रभूतानामपकारायापि प्रवृत्ति प्रबभूव, ततश्य लाभ- मिच्छतो मूलहागिरजनिटेति चेत् । ग, शास्त्रकारात्मवोप- 1. कारायैव प्रात्कम्माप्यपकारामिद्धे , विशेषणाद्वारेण हेयो- पादेयविभागम्यापि कतिपयमपदयदयमवेद्यस्य ससूचनात् । नयाधि। मदन जिन वा । मदिद्यमाने मत्ये च प्रणमार्चितमाधुवित्योकार्थनाममालावचनात् । सत्सत्य न पुरमाय दर्शन मन यस्य तम् । जिनमिति विशेष्यम् । 20 चतुविशतेरपि जिनामामेकतर रागादिशचुजयात्मान्वयनामान जिन वीतराग नत्वा । एतेन पददयेन चतुर्विमतेरपि जिनाना-

·पानसमुख्य मटो
उनि
भन्योन्य मतभेदो नास्तीति धितम् । मरियामादिगण
कप गियो माभेद इति चेत् । उच्यते । शून्नतोऽमीषा मियो
न भेद पित पायालय एयेति । कोहग जिनम् । भवोरम ।
श्रा वय कृष्ण, परौसर । म
६ स्वरययोगे रिति मिद्धम । मानौरपति तामनेन
प्रेरयतीत्यचिप्रायवोरम । स्यादिकानदार पावरदेवतानि-
मतमतानां निरामकमित्यर्थ ।
तथा यावाददेशकम् । स्थादाद धन्ति विन्दते सचि"
इति इप्रत्यये स्वादाददास्त सहमतविरोधादिदूपोहोचणे
० म्यादादप छेदिन इत्यर्थ । षा ई सो महिमा वा
यति ननदोयमतापामनेन तस्करोमि यस्यादाददेशम् ।
के मेरे शब्द। के कायतीति कपिर' इति डे कवचनम् ।
स्याहादेश क वचन यम्य तम्। अनेन विशेषणेन प्रागमा-
नाम चौडादौना मभवैविधागगाणादिचरकप्रमुखाण
~

·[प्रस्तावा] मन्येत् । तनिवारणय प्रागुनविशेषणमहौतमपि वौद्धमत- निरमन पुनरिह सूचित द्रष्टव्यम् । एतेषा परदर्शनाना निर- मनप्रकारो ग्रन्यान्तरादवसेय । तदेव जिनम्य विशेषदारेण मत्यदर्शनता मर्वपरदर्शनजेवचनता चाभिदधताखिलान्य- दर्शनाना हेयता जैनदर्शनस्योपादेयता सूचिता मन्तव्या। 5 ततो नामाइन्थकारात्मत्यामत्यदर्शनविभगागभिज्ञानामध्यपकार कथन सभवतीति, तदिभागस्यापि व्यञ्चितत्वात् ॥ तवापर कथिदाह । ननु येषा भत्यासत्यमतविभागाविभावके गयकारवचमि सम्यगाम्या न भवित्री, तेषा का वातति । उच्यते । येषामास्या न भाविनी, ते देधा । एके रागद्वेषा- 10 भावेन मध्यस्य चेतम , अन्ये पुना रागदेषादिकालुय्यकलुषितत्वा- दुवोधचेतम । ये दुर्योधचेतमस्तेषा सर्वनेनापि मत्यामत्य- विभागप्रतीति कर्तु दु शका, कि पुनरपरेणेति तानवगणय्य मध्यम्यचेतम उद्दिश्य विशेषणात्त्या मत्यामत्यमतविभागज्ञान- म्योपाय प्राह । मद्दर्शन मिति। वर कथ भृतम्। मद्दर्शनम्। 15 मन्त माधवो मध्यस्य चेतम इति यावत्, तेषा दर्शन ज्ञानमत्सत्यामत्यमतविभागज्ञान यथावदाप्तवपरीचाचमलेन यस्मादौरान्स मद्दर्शनम्तम् । एतेन श्रीवौरस्य यथावदाप्तत्वा- दिखरूपमेव परीक्षणीयमिति सूचितम्। अथवा साधूना दर्शन तत्त्वार्थश्रद्धानलक्षण यस्मात्स सद्दर्शन । अथवा 20 सन्तो विधमाना जौवादय पदार्थास्तेषा दर्शन यथावद- वन्नोकन यमादौरास सद्दर्शनस्तम्। कुत एवविधम् । यत । मता ·पर शनसमुख्य मटौक स्थाबाददेशक, मारामस्थादादभाषकम् । एवविधमपि कुत दत्याह। यतो जिन रागदेपादिजयनगीनम। जिनो हि वीतरागत्वादमत्य न भापते, तत्कारणाभावादिति भाव । प्रोषमोकव्याख्यान प्रावत् ॥ एव चाचैवमुक भवति । केहि श्रीवौरम्य यथावदाप्तवादिपरीक्षा विधास्य ने ज्यादाद घ तत्प्रणीत मध्यम्यतया मम्यगवतोक्य पशात्परमतान्ययासोक- यिष्यन्ते ते मत्यामत्यदशनविभागमपि स्वयमेवावभोस्यन्ते । किमादचनम्यास्याकरणावरणेनेति। एतेन ग्रन्यकता मवथाचार्य माध्यस्यमेव दहित द्रव्य भत्यामत्यदर्शीविभागपरिशानो- 10 पाथश्च हितबुद्यावाभिहितोऽवगत्तव्य पुगतनैरपीत्यमेव सत्यास यदनविभागस्य करणात् । तदुम पूज्यश्रीहरिभद्र- सूरिभिरेव स्तोकतत्त्वनिर्णये । बन्न न म भगवान् रिपोऽपि नान्ये भावान दृष्टचर एकतरोऽपि चैषाम । शुवा वच सुचरित च पृथग्विशेष वीर गुणातिगयनोलतया श्रिता मम ॥ १ ॥ पक्षपातो न मे दौरे न देष कपिम्नादिषु । युक्तिमदचन यम्य तस्य काय परिग्रह ॥२॥ प्रभुप्रीहेमसूरिभिरथुक बोरस्तुतौ । न श्रद्धयव बयि पक्षपातो न देषमाचादरुचि परेषु । यथावदाप्तलपरीचया तु वामेव वौर प्रभुमाथिता स्म ॥१॥ . इति । 15 ·[प्रस्तावना] क्रान्त। 5 नवच सर्वदर्शनवायोऽर्थो वहु प्रकान्त , म च सख्याति- तत्कथ खनपौयमानेन प्रस्तुतशास्त्रेण सोऽभिधातु शक्यो जवादन्यदर्शनानां परममयापरामधेयानामसख्यातवान् । तदुक सम्मतिसूचे श्रीमिद्धसेन दिवाकरेण जावया वयणपहा तावदया चेव इति नयवाया । भावदया नयवाया तावया चेव परममया ॥ १ ॥ ध्याख्या ॥ अनन्तधर्मात्मकस्य वस्तुनो य एकदेशोऽन्य देश निरपेक्षम्तम्य यदवधारण मोऽपरिशद्धो नय । स एव च वचनमार्ग उच्यते । एव चानन्तधर्मात्मावास्य सर्वस्य वस्तुन एकदेशानामितराशनिरपेक्षाणा यावतोऽवधारणप्रकारा सभ- 10 वति तावन्तो गया अपरिशद्धा भवन्ति । ते च वचनमागा इत्युच्यते॥ ततोऽय गाथार्थ । सर्वम्मिन् वस्ती यावन्तो यावत्सरया वचनपथा वचनागामन्योन्यैकदेशवाचकाना शब्दानां मार्गा अवधारणप्रकारा भवन्ति, तावन्त एव भवन्ति नयवादा , नयानां तत्तदेकदेशावधाराप्रकाराण वादा प्रतिपादका 18 शब्दमकारा । यावन्तो नयवादा एकैकाशावधारणवाचक- शब्दप्रकारा, तावन्त एव परममया परदनानि भवति, खेच्छामकपिनविकल्पनिमन्धनखात्परममयाना विकल्पाना चासल्यवान् । श्रय भाव । यावन्तो जने तत्तदपरापरवस्खेक- देशानामवधारणप्रतिपादका शब्दप्रकारा भवेयुस्तावन्त एव 20 परममया भवति। ततानेपामपरिमितत्वमेव स्वकल्पनाशिम्पि- घटितविकल्पानामनियतत्वात् तदत्यप्रपादानामपि तमस्या- 2 ·यदर्शनसमुच्चय सटीक 5 परिमाणलादिति । तदेव गानातिगा परममया भवन्ति । अथवा सूचकदाण्ये दितीयेऽङ्गे परमवादुकाना पीणि शनानि विषयधिकानि परिसख्यायन्ते । तदर्थमयगाथेय। श्रमिदमय किरियाण अकिरियवाई पा होर चुलमोई । अनाणिय सत्तडी वेणयाण च बत्तीम ॥१॥ अस्या व्याया॥ शीत्यधिक शतम्। किरियाणति क्रिया- वादिनाम ॥ तत्र क्रिया जीवाचस्तित्व वदन्तीत्येवशीला क्रियावादिन, मरीचिकुमारकपिलोलूकमाठरप्रभृतय । ते पुनरमुनोपायेनाशीत्यधिकशतभख्या विज्ञेया । जीवाजी- 10 वासवबन्धमवर निजरापुण्यापुण्यमोक्षरूपानव पदार्थान् परि- पाच्या पट्टिकादो विरचय्य जीवपदार्थस्याध स्वपरभेदावुपन्य- सनीयौ । तयोरधो नित्यानित्यभेदी तयोरप्यध कालेश्वरातम- नियतिखभावभेदा पञ्च न्यभनीया । तथैव विकल्पा कतव्या । तद्यथा ॥ अस्ति जीव खतो पित्य कालत इत्येको विकल्प । अम्ब प विकल्पस्यायमथ । विद्यते खल्वयमात्मा स्वेन रूपेण नित्यय काम्नत कास्तवादिनो मते । कालवादिना नाम ते मन्तव्या ये कालहतमेव जगत्सव मन्यन्ते । तथा च ते प्राह । म कालमन्तरेण चम्पका शोकमहकारादिवनस्पतिकुममोहमफल- 20 पन्धादयो हिमकणानुषकोतप्रपातनवगर्भाधानवर्षादयो वनविभागमपादिता पालकुमारचौवनवलिपलितागमादयों बावसाविमेपा घटन्ते प्रतिनियनकालविभागत एव नेपा- Ja ·[प्रस्तावना अन्यथा न 5 10 मुपलभ्यमानत्वात्। सर्वमन्यवम्यया भवेत् । चैते दृष्टमिष्ट वा । अपि च ! मुगपकिरपि न कानमन्तरेणा लोके भवन्तौ दृश्यते । कि तु कालक्रमेण । अन्यथा स्याली- धनादिसामगौमपर्कमभवे प्रथमममयेऽपि तस्या भावो भवेत् । न च भवति । तस्माधाकृतक तत्सर्व काम्नशतमिति। तथा चोकम् । न कालव्यतिरेकेण गर्भबालशुभादिकम् । यत्किचिजायते लोके तदमी कारण किन ॥ १ ॥ कि च कालाइते नैव मुहपतिरपीच्यते । स्याल्यादिमनिधानेऽपि तत कालादमौ मता ॥२॥ कास्नाभावे च गभादि सर्व म्यादव्यवस्थया । परेटहेतुमद्भावमात्रादेव तदुद्भवात् ॥ ३ ॥ काल पचति भूतानि का महरते प्रजा । काल सप्तेषु जागर्ति कालो हि दुरतिक्रम ॥ ४ ॥ अब परेटहेतुमद्भावमात्रादिति पराभिमतबनितापुरुष- मोगादिरूपहेतुमद्भावमाचादेव तदुद्भवादिति गर्भाधुद्भव- 15 प्रसङ्गात् । नथा काल पचति, परिपाक नयति परिणति नयति भूतानि पृथिव्यादीनि । तथा काल सहरते प्रजा, पूर्वपर्यायाच्याव्य पर्यायान्तरेण प्रजा लोकान्स्यापयति । काल सुप्तेषु जागर्ति, काल एव सुप्त जनमापदो रचतौति भाव । तस्माद् हि स्फुट दुरतिकमोऽपाकर्तुमशक्य 20 काल.इति॥ उतनैव प्रकारेण दितीयोऽपि विकरयो नवर कालवादिन तथा ·घदर्शनसमध्य सटीक । मन्यते। इति काव्य ईश्वरवादिग इति वलय्यम् । तापा । अमित जीव म्वतो नित्य ईश्वरत । ईश्वरवादिनरा मर्व जगढीदरलत ईश्वर व महमिद्धज्ञानवैराग्यधर्मेश्वर्यप्परत एय प्राणिनां च स्वगापवगयो मेरकमिति । तदुतम् । ज्ञानमप्रनिध यस्य वैराग्य प जगत्पते । ऐश्वर्थ चैव धर्मच मइसिद्ध चतुश्यम् ॥१॥ श्रजो जन्तुरनौगोऽयमात्मन' सुपर खयो । ईश्वरप्रेरितो गच्छत् मर्ग वा श्वनमेव वा ॥२॥ इत्यादि। रतीयो विकल्प यात्मवादिनाम् । श्रात्मवादिगो माग 10 पुरुष एवेद सवमित्यादि प्रतिपना । चतुथो विकल्पो पियतिवादिनाम् । ते दमाइ । नियतिनाम तलान्तरमस्ति थशादेते भवा मपि नियतेनेव रूपेण प्रादुर्भावमश्नुवते, नान्यथा । तथापि । यदा यतो भवति तत्तदा तत एव नियतेनैव रूपेण भवदुपलभ्यते 15 अन्यथा कायकारणव्यवस्या प्रतिनियतरूपव्यवस्या एम भवेत, नियामकाभवात् । तत एव कार्यनेयायत प्रतीयमानामेना तियति को नाम प्रमाणपथकुशलो बाधित इमते । मा मापदन्यत्रापि प्रमाणपथव्याधातममङ्ग । तथा घोशम् नियतेनैव रूपेण सर्वे भावा भवन्ति यत् । ततो नियतिा घेते तस्वरूपानुवेधत ॥१॥ यद्यदेव यतो यावत्तत्तदैव मतपथा। नियत जायते न्यायात् क एना बाधित हम ॥१॥ 20 ·[प्रस्तावना 10 पञ्चमो विकल्प स्वभाववादिनाम् । स्वभाववादिनी विमाङ । दूह वस्तुन स्वत एव परिणति स्वभाव । मर्व भावा खभाववशादुपजायन्ते । तथाहि । मृद कुग्मो भवति न पटादि । त तुभ्योऽपि पट उपजायते न घटादि । एतध प्रतिनियत भवन न तथा स्वभावतामन्तरेण घटामटमाटीकते। तमात्मकतमिद खभावक्षतमवसे यम् । तथा चाहु । क कण्टकाना प्रकरोति तेक्षान विचित्रभाव मृगपति च । खभावत सर्वमिद प्रवृत्त न कामचारोऽस्ति कुत प्रयत्न ॥ १ ॥ वदया कण्टकस्तौक्ष्ण भुजुरेकश्च कुञ्चित । पाल च वतुत तम्या वद केन विनिर्मितम् ॥२॥ इत्यादि । अपि ध। श्रास्तामन्यत्कार्यजातमिछ मुगपतिरपि न खभावमन्तरेण भवितुमईति । तथाहि । स्यालौन्धनकाम्नादि मामग्रीमभवेऽपि ग कर्कदुकमुहाना पक्तिरुपलभ्यते । 10 तस्माद्ययावे न भवति तत्तदन्चयव्यतिरेकानुविधायि तत्कृत- मिति । वभावयता मुद्गपतिरप्यएव्या । तत सकलमेवेद वस्तुजात स्वभाव हेतुकमवसेयमिति । तदेव खत इति पदेन लब्धा पञ्च विकल्पा । एव च परत इत्यनेनापि पच्च लभ्यन्ते । परत रति परेभ्यो व्यावृत्तेन 23 रूपेणामा विद्यते। प्रमिद्धमेतत् । मर्वपदार्थानां परपदार्थस्वरूपापेचया खष्पपरिच्छेदो यथा दीर्घलाधपेडया यत ·पडदशमसमुचय सटीक । ट्रम्वत्वादिपरिच्छेद । एवमात्मनि स्तम्भाटीग्समौक्ष्य ना- निरिकवुद्धि प्रवतते । श्रतो यदात्मन स्वरूप तत्परत एवा- वधार्यते, न स्वत इति । एव नित्यत्वापरित्यागेन दस विकन्या लथा । एवमनित्यपदेनापि मऽपि मिनिता विशति । एते • च जीवपदार्थन स्तथा । एवमगौवादिष्वष्टमु पदार्थेषु प्रत्येक विशतिर्विशतिविकल्पा सभ्यन्ते । नतो विशतिनवरापिता शतमगौत्युत्तर कियावादिना भवति || तथा न कस्यचित्प्रतिषणमवस्थितम्य पदाथस्य क्रिया मभवति उपायनन्तरमेव विनामादित्येव ये बदन्ति न 10 प्रक्रियावादिन प्रात्मादिनास्तित्ववादिग इत्यर्थ । ते व कोकुल काण्ठेविद्विरोमकसगतप्रमुखा । तथा पारेके । इपिका समस्कारा अस्थिराण कुत क्रिया । भूतिया क्रिया मेव कारण मैव चोच्यते ॥ १ ॥ एतेषा चतुरमोतिर्भवति । सा चामुनापायेन द्रष्टया । 15 पुण्यापुण्यवजितमेषजीवाजीवादिपदाथमप्तकन्यास । तस्य पाध' प्रत्येक खपरविकल्पोपादानम् । प्रमत्त्वादात्मनो नित्यानित्यवि- कल्यौ न स्त । कास्नादौना पञ्चानामधम्तास्पष्ठी यदृच्छा न्यस्यते । यदृच्छावादिन मर्वऽप्यक्रियावादिनस्तत माग्यदृच्छा नोपन्यस्ता । तत एव विकन्याभिलाप । नास्ति 20 जीव खत कालत इत्येको विकल्प । अथ भाव । र पदार्थानां सक्षणत सत्ता निधीयते कार्यतो वा । न धात्मनस्ताद्गस्ति लक्षण, येन तसत्ता प्रतिपयमहि । नापि ·[प्रस्तावना १५ न खस्नु कार्यमणूनामित्र महौत्रादि सभवति । अतो मास्यात्मेति । एवमौ परादिवादिभिरपि यदृच्छापर्यन्तैर्विकन्या वाच्या । मऽपि मिलिता पचिकन्या । अमौषां च विकल्पा- नामर्थ प्राम्बद्भावनौय । नवर यदृच्छात इति यदृच्छा- वादिना मते । यदृच्छा ह्यनभिमधिपूर्विकार्थप्राप्ति ॥ अथ 5 के ते यदृच्छावादिन । उच्यते । दह ये भावाना सताना- पेचया न प्रतिनियत कायकारणभावमिच्छन्ति, कि तु यदृच्छया, ते यदृच्छावादिन, ते ह्येवमाद्ध । प्रतिनियतो वस्तुना कार्यकारणभावस्तथा प्रमाणेशाग्रहणत् । तथाहि । मालूकादपि जायते गास्नूको । गोमयादपि 10 जायते गानक । वहेरपि जायते वहिररणिकाहादपि । धूमादपि जायते धूमोऽनोन्धनमपर्कादपि । कन्दादपि जायते कन्दली बौजादपि । वटादयो वौजादुपजायन्ते शाखैकदेशा- दपि। गोधूमबोजादपि जायन्ते गोधूमा वशबीजादपि । ततो न प्रतिनियत क्वचिदपि कार्यकारणभाव इति। यदृच्छात 18 कचित्किचिद्भवतीति प्रतिपत्तव्यम् । न खल्वन्यथा वस्तमद्भाव पश्यन्तोऽन्यथात्मान प्रेक्षावन्त परिलेशयन्ति । यदुक्रम् प्रतर्कितोपस्थितमेव सव चित्र जनाना सुखदु खजातम् । काकस्य तालेन यथाभिचातो न बुद्धिपूर्वोऽस्ति वृथाभिमान ॥१॥ इत्यादि । दृष्टमेव मई जातिजरामरणदिक लोके काक- - 20 ·परदर्शनसमुघय सटीक । तथा . ताप्लोभ्यामिति । च स्वत पञ्चिकन्या लक्षास्तथा नामित परत कास्त इत्येवमपि पविकल्पा सभ्यन्ते । मर्वेऽपि मिस्तिता दादा विकन्या जीवपदेन सधा ! एवमशी- वादिष्वपि पट्स पदार्थ प्रत्येक दादा विकापा सभ्यते । मतो द्वादशभि सप्त गणितायतरमीतिर्भवल्यक्रियावादिना विकमपा ॥ तथा कुत्सित ज्ञानमजाम तदेवामस्तोत्यज्ञानिका । ततो- ऽनेकखरादिति मत्वार्थीय एकप्रत्यय । অথবাগান घरग्तीत्यजानिका, अमचियतकमवन्धवैफल्यादिपतिपति- 10 लक्षणा माकनमात्यमुग्रिमौदपिप्फलादमादरायणमिभिवस- प्रभृतय । ते घेब ब्रुवते । म जान श्रेय, तस्मिन् मति विरुद्धप्ररूपणया विवादयोगतचित्तकालुयादिभावतो दोध- तरममारप्रवृत्ते । यदा पुनर शानमीयते तदा नाहकार- मभवो नापि परम्योपरि चित्तकानुय्यभाव , ततो ग पन्धमभव । 15 अपि च । च मचिम्य कियते कर्मबन्ध म दामविपाकोऽत एवावग्नवेधम्तग्य तौमाध्यवमायतो निष्पनलात् । यम्त मनो- व्यापारमन्तरेण कायाकमवृत्तिमाचतो विधीयते, म तत्र मनमोऽभिनिवेशस्ततो नामावग्न वेद्यो नापि तस्य दारुणो विपाक । केवलमनिशुष्कसुधापाधवलितभित्तिगतरजोमन 20 दूध म कमसन खत एव शुभाध्यवमायपवनविक्षोभिती- ऽपयानि । मनसोऽभिविगाभावयाज्ञानाभ्युपगमेसमुपशायदे, भाने मत्यभिनिवेशसभवात् । तरमादज्ञानमेव मुमुचुणा ·[प्रस्तावगा] १७ सुन्निपथप्रवृत्तेगाभ्युपगतव्य, न ज्ञानमिति ॥ अन्यच्च । भवेद्युनो जानस्थाभ्युपगमो, यदि ज्ञानस्य निशय कतुं पार्यते। थावता स एव न पार्यते। तथाहि । मर्वेऽपि दर्शनिन परस्पर भिवमेव ज्ञान प्रतिपन्ना । ततो न निश्चय कर्तुं शक्यते, किमिद मन्य- रातेदमिति । अथ यत्सकलवस्तुस्तोममावात्कारिभगवदर्धमानो- पदेगादुपजायते जान तत्सम्यमेतरत, असर्वज्ञमूलत्वादिति चेत् । सत्यमेतत्, कि त म एव सकलवस्तुस्तोमसाक्षात्कारी, न तु भौगतादिसमत सुगतादिरिति कथ प्रतीयते, तबाहकप्रमाणा भावादिति तदवस्य समय । ननु यस्य दिव समागत्य देवा पूजादिक सतवन्त स एव वर्धमान मर्वनो, न पा सुगता- 10 दय इति चन, वर्धमागस्य चिरातीतत्वेनेदानौं सदावाहक- प्रमाणाभावात् । मप्रदायादवसीयत इति चेत् । ननु मोऽपि समदायो धूर्तपुरुषप्रवर्तित कि वा मत्यपुरुषप्रर्तित इति कथ- मगन्तव्य, प्रमाणाभावात्। 7 चाप्रमाणक वय प्रतिपत्तु इमा । मा मापदतिप्रमङ्ग । अन्यच । मायाविन स्वयममर्वज्ञा अपि 15 जगति स्वस्य सर्वनभाव प्रचिकटयिषवस्तथाविधेन्द्रजालवगाह- भयन्ति देवानितस्तत सचरत स्वस्य पूजादिक कुर्वत । ततो देवागमदर्शनादपि कथ तम्य मर्वज्ञलनिथय । तथा चाह जैन एव स्तुतिकार समन्तभद्र । देवागमनभोयानचामरादिविभूतय । मायाविश्वपि दृग्मन्ते नातस्त्वममि नो महान् ॥ १ ॥ भवतु वा वर्धमानखामी मर्वजम्तथापि तस्य मस्कोऽयमा- 20 3 ·घडदशनसमुच्चय सटीक । . J 10 चारागादिक उपदेश , न पुन केनापि धूतन वय विरचय्य प्रवतित इति कथमवसेय, अतीन्द्रिये विषये प्रमाणाभावात् । भवतु वा तस्यैवायमुपदेशस्तथापि तस्यायमर्थो नान्य इति म शक्य प्रत्येत, नानार्था हि भन्दा लोके प्रवतन्ते, तथादशनात् । ततोऽन्यथाप्यथमभावनायां कथ विवचितार्थ निश्चय । छमस्येन हि परचेतोहत्तेरप्रत्यक्षत्वात् कथमिद ज्ञायते 'एष सर्वज्ञस्या- भिप्रायोऽनेन पाभिप्रायेणाय शब्द प्रयुक्तो नाभिमायान्तरेण रनि। तदेव दौघतरसमारकारणत्वात् सम्यमियथाभावाच म जान थेय, कि वज्ञानमेवेति स्थितम् ॥ ते चाज्ञानिका सप्तपष्टिमख्या अमुमोपायन प्रतिपत्तव्या । इह जीवाजौवादौन् पदार्था क्वचित्पट्टकादौ व्यवस्याप्य पर्यन्त उत्पत्ति म्याप्यते । तेषां च जीवादौनो नवाना प्रत्येकमध सप्त सत्तादयो न्यस्यन्ते । तद्यथा । मत्त्व १, अमत्त्व मदमत्त्व ३, अवाच्यत्व ४, मदवाच्यत्व ५ श्रमदवाच्यत्व ६, 15 मदमदवाच्यत्व ० चेति। तच मत्त्व स्वरूपेण विद्यमानत्वम् । १। श्रमत्त्व पररूपेणाविद्यमानत्वम् । २ । मदमत्त्व स्वरूपपर- रूपाभ्या विद्यमानाविद्यमानत्वम् । ३। तथा नदेव सत्त्वमसत्त्व च यदा युगपदे केन शब्देन वनुमिप्यते तदा तदाचक शब्द कोऽपि न विद्यत इत्यवाध्यत्वम् । ।। यदा वेको भाग 20 सघपरथावायो युगपद्विवक्ष्यते तदा मदवायवम् । ५ । पदा खेको भागोऽमनपरावाच्यस्तदामदवाच्यत्वम् । ६ । या खेको भाग मत्रपरयासनपरतरयावाचस्तदा सदसद- २.

·[प्राप्लावगा] वायवमिति ।। न चैतेभ्य सप्तभ्यो विकल्पेभ्यो न्यो विकम्प मभवति, सर्वस्येतेष्वेवातभावात् । तत सप्त विकम्पा उपन्यस्ता । सप्त च विकल्या नवभिर्गुणिता जातास्त्रिषष्टि ॥ उत्पश्चत्वार एवाधा विकन्या' । तद्यथा। मत्त्वममत्त्व सदमत्त्व- मवाच्यत्व चेति । षविकन्यत्रय उत्पत्त्युत्तरकाश पदार्थावय-5 वापेक्षमतोऽचामभवौति नोकम् । एते चत्वारो विकल्पास्ति- पष्ठिमध्ये प्रचीप्यन्ते तत सप्तपष्टिर्भवन्ति । तत को जानाति जीव मन्नित्येको विकल्प । न कश्चिदपि जानाति, तवाहक- प्रमाणाभावादिति भाव । जातेन वा कि तेन प्रयोजन, जातम्याभिनिवेगहेतुतया परलोकमतिपन्यित्वात्। एवममदा- 10 दयोऽपि विकन्या भावनौया । उत्पतिरपि कि मतोऽमत सदसतोऽवाच्यस्य येति को जाति, जातेन वा न किचिदपि प्रयोजनमिति । तथा विनयेन चरन्तौति वैयिका, वमिष्ठपराशर- वाल्मीकिव्यासेलापुषसत्यदत्तप्रभूतय । एते चानवरततिगाचार- 15 शास्ता विनयप्रतिपत्तिलक्षणा वेदितव्या । ते च द्वाचिश- मख्या अमुगोपायेन द्रष्टव्या । सुरनृपत्तियतिस्यविराधममाद- पिटरूपेय्वष्टम स्थानेषु कायेन मनमा वाचा दानेन च देश- कानोपपनेन विनय कार्य इति चत्वार कायादय स्थाप्यन्ते । चत्वारश्चाभिगुणिता जाता दाविशत् । एवमेतानि बौणि शतानि चिमध्यधिकानि परदर्शनाना 20 भवन्ति ।

·षडदशनसमुच्चय सटौकः । प्रथा लोकस्वरूपेऽप्यनेके वादिनो डोकधा विप्रवदन्ते । तद्यथा। केनिवारीश्वरज जगधिगदन्ति। परे सोमामि सभवम् । वैशेषिका द्रव्यगुणदिषद्धिकस्पम् । केचिल्काश्यप शतम्। परे दक्षप्रजापतीयम्। केचिद् ब्रह्मादिचयकमूर्ति 5 एएम। वैष्णवा विष्णुमयम्। पौराणिका विष्णुनाभिपद्मन- माजनितमाजम् । त एव केचिदवर्णम् । ब्रह्मण वणादिभि सूटम् । केचित्कालहतम् । परे चित्याचप्रमूर्तीश्वरक्षतम। अन्य ब्रह्मणो मुखादिम्यो माहापादिजन्मकम् । पाण्या प्रतिभवम् । शाक्या विज्ञप्तिमात्रम् । अन्य एकजीवात्मकम् । केचिदनेक- 10 जीवात्मकम् । परे पुरातनकमकृतम्। अन्ये स्वभावजम् । केचिदक्षरजातभूतोद्भूतम् । केचिदण्डमभवम् । श्राश्रमी वत- कम् । पूरणी नियतिजनितम् । पराशर परिणमप्रभवम् । संविधादृच्छिकम् । नेकवादिनोऽनेकस्वरूपम् । तप्का गोखा- मिनाभैकदिध्यपुरुषप्रभवम् । इत्यादयोऽनेकवादिनी विद्यन्ते । 15 एषां स्वरूप खोकतत्वमिणयात् हारिभद्रादमातव्यम् । एव भवगतादिजीवस्वरूपे ज्योतियादिचारखरूपे विप्रतिपद्यन्ते । तथा यौद्धानामष्टादशनिकायभेदा वैभाषिक- सौधान्तिकयोगाचारमाध्यमिकादिभेदा वा वतन्ने। जैमिनेच मिष्याता यवो भेदा । प्रोक कारिका वेत्ति तन्त्र वेत्ति प्रभाकर । वामनखभय येति न किचिदपि रेवण ॥ १ ॥ अपरेऽपि पहदककुटौचरहमपरमहसभामभाकरादयो- 20 ·[प्रस्तावना] ऽनेकेऽन्तभैदा । माख्याना घरकादयो भेदा । अन्येषामपि सर्वदर्शनानां देवतत्त्वप्रमाणमुक्रिप्रभृतिस्वरूपविषये तत्तदनेक- शिव्यसतानकृतास्तत्तदन्यकारशता वा मतभेदा बहवो विद्यन्ते । तदेवमनेकानि दर्शनानि लोकेऽभिधीयन्ते । तानि च सर्वाणि देवतातत्त्वप्रमाणादिभेदेनाचान्यीयमा प्रस्तुतग्रन्येनाभिधातम-5 मक्यानि, तत्कथमत्राचार्यणमर्वदर्शनवायोऽर्थी निगधत इत्येव गदितमभक्योऽर्थो वक्तु प्रत्यज्ञायि, गगनाङ्गुलप्रमितिरिव पारावारोभयतटसिकताकणगणनमिवात्यन्त दु शक्योऽयमर्थ प्रारब्ध इति चेत् । सत्यमेतद्यद्यवान्तरतद्भेदापेक्षया वनुमेयोऽर्थ प्रक्रान्त स्यात् । पावता तु मूलभेदापेक्षयैव यानि सर्वाणि 10 दर्शनानि तेषामेव वायोऽत्र वाध्यतया प्रतिज्ञातोऽस्ति नोत्तर- भेदापेक्षया, ततो न कश्चन दोष । सर्वशब्द ए व्याचक्षापी- रमाभि पुराप्ययमों दर्मित एव, पर विस्मरणशौलेम भवता विस्तारित इति ॥ एनमेवार्थ ग्रन्यकारोऽपि मावादाह दर्शनानि पठेवाच मूलभेदव्यपेक्षया । देवतातत्त्वभेदेन ज्ञातव्यानि मनौपिभि ॥२ अच प्रस्तुतेऽसिम ग्रन्ये दर्शनानि पडेव मुलभेदव्यपेक्षया मूलभेदापेक्षया मनीषिभिर्मेधाविभितिव्यानि । न पुनरवा- तरतद्भेदापेचयाधिकानि परमार्थतस्तेषामेवेवान्तर्भावात् । पडे- 20 वेति भावधारण पदम् । केन हेतुना मूलभेदानां घोढाल-

·२२
घदनसमुच्चय सटीक ।
मित्यागक्याइ । देवतातत्त्वभेदेनेति । देवा एव देवता , स्वार्थत्र
नम्प्रत्यय । तत्त्वानि प्रमापरुपपना । परमार्थमन्तोऽयो ।
इन्हें देवतातत्त्वानि तेषा भेदेन पार्थकोन। ततोऽयमथ ।
देवतातत्त्वभेदेन यतो दशानाना पडेव मूलभेदा भवेयुम्नत
5 पडेवात्र दशनानि वच्यो, न पुनरुत्तरभेदापेक्षयाधिका-
नौति । एतेन प्रानयोके सवशब्दयपणेऽपि धडेवान दर
मानि वा प्रतिनातानि मन्तौति ज्ञापित द्रष्टव्यम् ॥
अथ पणा दर्शनाना नामान्याह
बौद्ध नैयायिक साख्य जैन वैशेपिक तथा ।
जैमिनीय च नामानि दर्शनानाममृन्यहो ॥३
बुद्धा सुगतान्ते च सप्त भवन्ति । विपश्यो १ शिखो
विधभू ३ कुच्छन्द ४ काञ्चन ५ काश्यप ६ शाक्यसि
10

·[ बौद्धमतम् ] कोऽप्यामौदित्यावेदित भवति ॥ नित्यद्रव्यत्तयोऽन्या विशेषा एव । वैशेषिक, विनयादिभ्य इति स्वार्थ एकण । नवैशेषिक विदन्यधीयते वा, तदेत्त्यधीत, इत्यणि वैशेषिकास्तेपामिद वैशेषिकम् ॥ जैमिनिराद्य पुरुषविशेषस्तस्येद मत जैमिनीय मौमांसकापरनामकम् ॥ नथाशब्दधकारयाच समुपयाथा। एवम यत्राप्यवमेयम् । अमूनि षडपि दर्शनाना नामानि । अहो इति शिय्यामन्त्रणे । च शिय्याणा चित्तव्यामगत्याजनेन मास्वश्रवणा- याभिमुखौकरार्थमत्रीपन्यस्तम् ।। 5 धामन्त्रा - [अथ बौद्धमतम् । अथ यथोगिम्तथा निर्देश इति न्यायादादी बौद्धमतमाघटे । तच बौद्धमते तावद्देवता सुगत किल । चतुर्णामार्यसत्याना दु खादीना प्ररूपक ॥ ४ ॥ तशब्दो निर्धारणार्थ, तावच्छब्दोऽवधारणे। तेषु दर्शने- 10 स्वपराणि तावत्तिष्ठन्तु, बौद्धमतमेव प्रथम निधार्योधत इत्यर्थ । अव चादौ यौद्धदर्शनोपलवणार्थ मुग्धभियानुग्रहाय बोद्धाना लिङ्गवेषाचारादिस्वरूप प्रदते । चमरो मौएय ·२० पडदानसमुच्चय सटीक । सत्ति कमण्डन्नुश्य लिङ्गम्। धातरक्षमाशुल्फ परिधान वेष । शौचक्रिया बही। मृद्दी भय्या प्रातरुत्थाय पेया भामध्ये पानक पापराये। द्राक्षाखण्ड करा चार्धराचे मोश्चान्ने भाफ्यपुत्रेण दृष्ट ॥१॥ मणुब भोयण भुधा मणुन मयणासण । मणुभमि अगारमि मणुन झायए मुणी ॥ २ ॥ भिवायां पात्र पतित म शद्धमिति मन्वाना माममपि भुचते । नद्यापर्यादिम्बकीय क्रियायां पश दृढतमा भवन्ति। इत्यादिराचार । धर्मबुद्धमारूप रक्षवथम । तारादेवी शामने 10 विनमामिनो। विपरमादय सप्त बुद्धा कण्ठे रेपाचयाद्धिता सवमा देवा । युद्धस्त सुगतो धर्मधातुरित्यादौमि तपा- मानि । भिवुमौगतशाक्यमौद्धोदमिसुनताथागतशन्यवादिना- मानो यौद्धा । तेषां प्रौद्धादनिधोत्तरार्घटधर्मकौतिजा- करदिमागप्रमुखा ग्रन्यकार एरव अथ प्रस्तुतसोकोऽपतो व्याख्यायते। यौद्धमते बौद्धदशने सुगतो बुद्धो देवता देव । किलेत्यातप्रवादे। कीदृश स । चतुर्णामित्यादि । बाराद्वराधाता सबहेयधर्मभ्य रत्यार्या । प्रयोदरादित्वाद्रूपनिप्पत्ति । मता माधूना पदार्थानां वा पथामभव मुक्तिमापकत्वेन यथावयितवस्तुरूपचिन्तनेन च 20 हितानि सत्यानि। अथवा मझो हितानि मत्यानि । पार्याणा मयानि प्रायमस्यानि तेपामार्यमत्यानामित्यथ । चतुर्ण दुसादौना दुखममुदपमार्गनिरोधलक्षणानां तत्याना 15 ·बौइमसम् । २५ 5 - 10 मरूपको देशक। तत्र दुखफलभूता पश्चीपादानम्कन्धा विज्ञानादयो वक्ष्यमापा । त एव पणासहाया हेतभूता । समुदय ममुदेति स्कन्धपञ्चकलक्षण दुखमस्मादिति व्युत्प- त्तित । निरोधहेतुनराम्याद्याकारचित्तविशेषो मार्ग । मार्ग अन्वेषणे, मार्यतेऽन्विय्यते याचते निरोधार्थिभिरिति चुरा- दिणिजन्तत्वेनास्प्रत्यय । नि क्लेशारस्या चित्तस्य निरोध । निरुध्यते रागद्वेषोपहतचित्तलक्षण समारोऽनेनेति करणे घन्नि, मुक्तिरित्यर्थ । दुखादौनामित्यत्रादिशब्दोऽनेकार्थोऽपि व्यवस्याथो मन्तव्य । यदुकम् सामोये च व्यवस्थायर्या प्रकारेऽवयवे तथा । पतषु मेधावी श्रादिशब्द तु तदयेत् ॥ १ ॥ तत्रादिशब्द सामीप्ये यथा पामादौ घोप इति, व्यव- स्थायां यथा ब्राह्मणादयो वर्णा इति, प्रकारे यथा श्राव्या देवदत्तादय इति देवदामदुमा प्राध्या इत्यर्थ , अवयवे यथा स्तम्भादयो ग्रहा इति। अत्र तु व्यवयार्थ मगच्छते । दुख- 13 मादि प्रथम येषा तानि तथा तेपामिति बनौहि । अथ दुखतत्त्व व्यापिण्यासुराह । दुखं ससारिण स्कन्धास्ते च पञ्च प्रकीतिता । विज्ञान वेदना सन्ना सस्कारो रूपमेव च ॥५॥ दुष दुपतत्त्व किमित्याह । भतरन्ति स्थानात्स्थानान्तर 20 भवाइवान्तर वा गच्छन्तीत्येवमौला ममारिए स्कन्धा ।

·यहदर्शनसमुच्चय सटीक । 10 मचेतना अचेतना वा परमाणुप्रचयविशेषा । ते च स्कन्धा पञ्च प्रकौतिता' । वाक्यस्य सावधारणत्वात्पश्चैवाख्याता । न चपर कथिदामाण्य स्कन्धोऽस्तौति। के ते स्कन्धा इत्याह । विज्ञानमित्यादि। विज्ञानस्कन्ध, वेदनास्कन्ध , मशास्कन्ध , मस्कारस्कन्ध, रूपस्कन्धय एक्शब्द पूरणार्थ, चाद समुच्चये । तत्र कपविज्ञान रसविज्ञानमित्यादि निर्वि नपक विज्ञान विधियजान विज्ञानस्कन्ध । निविपक च ज्ञान- मेवरूपमवसेयम्। अस्ति वाल जाम प्रथम निर्विकल्पक । बालमूकादिविज्ञानसदृश शद्धवस्तुजम् ॥१॥ इति ॥ सुखा दुग्पा अदु पसुखा पेति वेदना वेदनास्कन्ध । घेदमा हि पूछतकमविपाकतो जायते । तथा प सुगत कदाचिद्भिवामटाय्यमान कण्टकेन चरणे विद्ध प्रा । इस एकनवते कल्पे शया मे पुरुषो इत । तत्कर्मणो विपाकेन पादे विडोऽस्मि भित्र ॥ इति । मनामिमित्तोरणात्मक प्रत्यय मज्ञास्कन्ध । नघ मजा गौरित्यादिका । गोलादिक च तत्प्रतिपत्तिनिमित्तम् । नयो- रुद्रणा योजना, तदात्मक प्रत्ययो नामजात्यादियोजनात्मक सविकल्पक जान मशास्कन्ध इत्यर्थ ॥ पुण्यापुण्यादिधर्म- 20 ममुदाय मस्कारस्कन्ध यम्न सरकारस्य प्रबोधात्पूर्वानुभूते विषये सारणदि समुत्पद्यते ॥ पृथिवौधात्वादयो रूपादयय रूपस्कन्धः । न चैतेभ्यो विज्ञानादिभ्यो व्यतिरिक्त कथनात्माख्य 11 ·बौदमतम। पदार्थ सुखदु खेच्छादेषज्ञानाधारभूतोऽध्यक्षेणावसीयते। नाप्यनु- मानेन, तदव्यभिचारिलिङ्ग यहणाभावात । न च प्रत्यक्षानुमान- व्यतिरिक्रमथाविमवादि प्रमाणन्तरमस्तौति। ते च पञ्च स्कन्धा घणमात्रावस्याधिन एव वेदितव्या, न पुनर्नित्या कियत्कालावस्यायिनो वा । एतच्च सणिका मरुस्कारा इत्यत्र दयिष्यते । दुखतत्त्व पञ्चभेदतणभिधायाथ दुखतत्त्वस्य कारणभूत समुदयतत्व व्याप्याति। 5 समुदेति यतो लोके रागादौना गणो ऽखिल । श्रात्मात्मीयभावाख्य समुदय स उदाहृत ॥६॥ भाव यता यस्मात्समुदयामोके लोकमध्ये रागादौना रागद्वे- 10 पादिदोषाणा गण समवायो ऽखिल ममस्त समुदेति भमुद्भवति। कीदृशो गण इत्याह । श्रात्मात्मीयभावाख्य । अत्मा स्व, धात्मीय स्वकीय , तयोर्भावम्तत्त्वम् । श्रात्मात्मीय- अयमात्मा अय चात्मीय दूत्येव मबन्ध इत्यर्थ । उप- शक्षणवादय परो ऽय च परकीय इत्यादि सबन्धी द्रश्य । म 15 एवाख्या नाम यम्न मात्मात्मीयभावाख्य। अय भाव । आत्मात्मीयमवन्धेन परपरकीयादिममन्येन वा यतो रागद्वेषा- दय ममुद्भवन्ति, समुदयो नाम तत्त्वम् । बौद्धमत उदाहत कथित । अवोत्तरार्ध सप्तनवादरपाददये छन्दोन्तरमझावा- छन्दोमङ्गदोषो न चिनर, प्रार्पवात्मस्तुनमाम्वस्य । 20 ·२० घडशनसमुश्चय' शटोक । अथ दुखममुदयतत्यो समारनिमित्तयोविपचभूते मार्ग- निरोधतत्त्वे प्रपञ्चयक्षा। क्षणिका' सर्वसस्कारा इत्येव वासना यका । स मार्ग इह विन्नेयो निरोधो मोक्ष उच्यते ॥ ७॥ परमनिकृष्ट काम्न क्षण तिच भवा क्षणिका क्षपामाधाव- स्थितय रत्यर्थ । सर्वे च ने सस्काराश्य पदार्था मर्वमस्कारा क्षणविनपरा सर्वे पदार्या इत्यथ ॥ तथा र योद्धा अभिदधति। स्वकारणेभ्य पदार्थ उत्पद्यमान कि विश्वरस्वभाव उत्पद्यते ऽविनदाखभावो वा । यद्यविनवरस्वभाव, तदा नद्यापिकाया 10 क्रमयोगपद्याभ्यामक्रियाया प्रभावात्पदार्थस्यापि व्याप्यस्याभाव प्रमत्रति । तथाहि। यदेवार्थक्रियाकारि तदेव परमार्थसदिति। मर नियोऽचोऽपफ्रियायो प्रवर्तमान क्रमेण वा प्रवर्तत योग- पद्येम वा । न तावकमेण यता कस्य अर्थझियाया' करण-- काले तस्यापराध क्रियाया करणस्वभावो विद्यते न वा। यदि 1 विधते कुत क्रमेण करोति । अथ महकार्यपेक्षया इति चेत्, तेन महकारिणा तस्य नित्यस्य कचिदतिशय क्रियते न वा। यदि क्रियते, सदा कि पूर्वस्वभावपरित्यागेन मियते ऽपरि- त्यागेन वा। यदि परित्यागेम, सतो ऽतावस्यापत्तर- निलम् । अथ पूर्वसभावापरित्यागेम, ततस्तस्य नित्यस्य 20 तसतापकाराभावाकि महकार्यमेच्या कर्तव्यम् । अथाकिचि- स्करा ऽपि महकारी तेन विगिएकाथार्थमपेठते । यत ।

·बौद्धमतम् । अपेक्ष्यते पर कश्चिद्यदि कुर्वीत किचन । यदकिचित्कर वस्तु कि केनचिदपेक्ष्यते । १॥ अथ तस्य प्रथमार्थक्रियाकरणकाले ऽपरार्थक्रियाकरणस्वभावो न विद्यते। तथा च मति स्पष्टव नित्यताहानि । अथामी नित्यो ऽA योगपधेनार्थक्रियां कुर्यात् । तथा मति प्रथमक्षण ; एवाशेपार्थ क्रियाणा करणाद्वितीयचणे तस्याकर्तवं स्यात् । तथा च मैवानित्यतापत्ति ॥ अथ तस्य तत्स्वभावत्वात् ता एवार्थ- फिया भूयो भूयो दितीयादिक्षणेष्वपि कुर्यात्, तदसांप्रत छतस्य फरणभावादिति । कि च द्वितीयादिवसाध्या अप्यर्थमार्था प्रथमक्षण एव प्रामुवन्ति, तस्य तत्स्वभावत्वात्, अतत्स्वभावे च 10 तस्थानित्यत्वप्राप्तिरिति। तदेव नित्यस्य क्रमयोगपद्याभ्यामर्थ- क्रियाविरहान स्वकारणेभ्यो नित्यस्योत्पाद इति । विनश्वरस्वभाव समुत्पद्यते । तथा च मति विघ्नाभावादायातम- पादुञ्जमशेषपदार्थजातस्य वणिकत्वम् । तथा चोकम् । जातिरेव हि भावाना विनामे हेतरिष्यते । यो जातच न च ध्वस्तो नग्नत्पद्यात्म केन वा ॥१॥ नम्बनित्यले सत्यपि यम्य घटादिकस्य यदैव मुद्रादि- भामग्रीमाकल्य तदैव तदिनश्वरमाकल्पते न पुन प्रतिक्षण, नतो विनाशकारणापेचाणामनित्यानामपि पदार्थानां न चणिकत्व- मिति। तदेतदनुपामितगुरोर्वच, यता मुहरादिमनिधाने 20 मति यो ऽस्य घटादिकस्थाम्यावस्यायां विनामस्वभाव म स्वभाव- स्तस्यैवोत्पत्तिसमये विद्यते न वा । विद्यते चेत्, पापनित ताई 15 ·३. घडनिममुच्चय मटोक । तत्पत्तिममातरमेव विनश्वरत्वम् । अथ न विद्यते स स्वभाव उत्पत्तिममये ताई कथ पचास भवेत् । अदृश एव तस्य खभावो यदुत कियन्तमपि काल स्थित्वा तेन विनयमिति चेत् नहि मुगादिमबिधाो ऽप्येष एव तस्य स्वभाव स्यात् । 5 ततो भूयो ऽपि तेन तावत्काल खेयम् । एव च मुहरादि- घातगतपाते ऽपि म विमाशो भवेन् । जात कल्पान्तस्थायित्व घटादे । तथा च जगावहारव्यवस्था विलोपपातकपशिलता। इत्यभ्युपेयमनिष्ठुनापि क्षणचिव पदार्थानाम् । प्रयोगस्वम् । यदिनचरखभाव तदुत्पत्तिसमये ऽपि तत्स्वरूप यथान्यक्ष- 10 वर्निघटस्य स्वरूपम् । विमदरस्वभाव च परसादिकमुदयत भारभ्येति स्वभावहेतु । तदेव विनाशतोरकिचित्करत्वात् । खहेतुत एव पदार्थानामनित्यानामेवोत्पत्ते चणिकत्वमवस्थित- मिति । भनु यदि उणक्षथिएणे भावा, कथ तर्हि स एवाय- मिति जानम् । उच्यते । निरन्तरमदृमापरापरक्षनिरीक्षण- 15 चैतन्योदयादविद्यानुवन्याप पूवक्षपाप्रलयकाल एव दीपकनि- काया दीपकलिकान्तरमिव तत्मदृग्मपर हणानरमुदयते । तेन ममानाकारजानपरपरापरिघचिरतरपरिणामाविरन्तरो- दयाच पूर्वक्षपानामश्च तोच्छेदे ऽपि म एवायमित्यध्यवसाय प्रमभ प्रादुभवति। दृग्यते च यथास्तूनपुनरुत्पन्नेषु नखकेश- 20 कनापादिपु म एवायमिति प्रतीति नयेहापि कि न मभाप्यते स्वगना। तम्मासिद्धमिद यसत्तदाणिकमिति । अत एव युनियुतमेतत् इणिका मवझम्कारा ति ॥ अथ ।

·मौद्धमतम् । ३३ प्रस्तुत प्रस्खयते । उणिका पर्वमस्कारा इत्यत्र इतिशब्दात्मका- राथात् मास्त्यात्मा कथन, कि तु ज्ञानदासताना एव मन्तौ त्यादिकमच ग्धते । ततेो ऽयमर्थ । चणिका सर्व पदार्था, नास्त्यात्मेत्याधाकारा एवमौदृशी यका, स्वार्थे कात्यये, या वामना पूर्वज्ञानमनिता तदुत्तरजाने भभि क्षणपरपरामाता 5 मानी प्रतीतिरित्यर्थ ॥ म मार्गो नामार्यमत्य, द६ बौद्धमते, विजयो ऽवगन्तव्य । सर्वपदार्थक्षणिकत्पनराम्याचाकारचित्त- विपो मार्ग इत्यर्थ । म च निरोधस्य कारण द्रष्टव्य ।। चतुर्थमायमत्यमाघ । निरोधो निरोधनामक तत्त्व, मोदी ऽपवर्ग, उच्यते ऽभिधीयते। चित्तस्य निक्लेगावस्यारूपो । निरोधो मुमिनिंगद्यत इत्यर्थ । एतानि दुमादौन्यायमत्यानि चत्वारि यानि अन्यतावानजारगेवोक्तानि मौत्रान्तिकमतेनैवेति विशेयम् । वैभाषिकादिभेदनिर्देश विना मामान्यतो धौद्धमतेन तु दादर ये पदाथा भवन्ति तानपि साति विवक्षु पोकमेनमाह। प्रथ 15 पञ्चेन्द्रियाणि शब्दाद्या विषया. पञ्च मानसम् । धर्मायतनमेतानि दादशा नानि च ॥८॥ पञ्चसख्यानौन्द्रियाणि श्रीवचक्षुप्राणरमनस्यनिरूपाणि । शब्दाद्या गन्दरूपरगन्धस्पर्मा पञ्च विषया इन्द्रियगोचरा । मानम चित्त वस्य शब्दायतनमिति नामान्तरम्। धर्मा 20 सुखदु खादयस्तेषामायतन यह शरीरमित्यथ । एतान्यनन्तरो- ·मह नसमुच्चय सटीक । v স্কানি বাবলি আমদাদি খাবনামাৰি ৰানি, च समुचये, म केवल मारामामि चत्वारि दुखादौन्देव कि वितानि दादमायतनानि च भवन्ति । एतानि चायतनानि पणिकानि जातष्यानि। यतो बौद्धा प्रचैवमभिदधते । अर्थ- क्रियालक्षण मत्त्व भाराक्तन्यायेनाचणिकाधिवर्तमान पणिके- वेवावतिष्ठते । तथा च मति मुन्नभ वणिकत्वानुमान यसत्तत्वणिक, यथा प्रदीपकलिकादि। सन्ति च दादमा- यतनानौति। अनेम चानुमानेन बादशायतनव्यतिरिक्तस्थाप रम्यार्थस्याभावान्, दादशवायतनेम्वेव सणिकप व्यवस्थित 10 भवतीति। नदेव भौचान्तिकमतेन चत्वारि दुखादौनि तत्वानि मामान्यतो बौद्धमतेम चायतमरूपाणि दादन तत्वानि मनिपाच मप्रति प्रमापास्य विषलवणमाभिधानीयम् । तच सामान्य- सवणविनाभावौति प्रथम प्रमाणस्य सामान्यलक्षणमुच्यते । 10 प्रमाामविवादि जानमिति । अविसवादक गान प्रमाणम् । अविमादकप पाथमापकलेन व्याप्तमप्रापकम्याविवादित्वा- भावान के गायडक्रज्ञानवत् । प्रथमापकत्व च प्रवर्तकत्वेन ध्यापि, अप्रवर्तकस्याथामापकत्वात् । तददेव प्रवर्तकलमपि विषयोप- दशकवेन ध्यान । न हि जान हम्ने होला पुरुष प्रवर्तपति, 20 खविषय पदमयतावर्तकमुच्यते मापक वेति । स्वविषयोप- दशकलव्यतिरे केश नान्यापकत्वम् । तद मिरूपम् । उक्त प 'प्रापणभक्ति प्रामाण्य तदेव च प्रापकालम् पनि ।

·बोद्धमतम्। २३ + प्राप्यन्तु खविषयोपदर्शक च प्रत्यक्षानुमाने एव, म जानान्तरम् । अतस्ते एवं लक्षणाई, योय दयोरप्यविसवादकलमस्ति नक्षणम्। प्रत्यक्षेण अर्थक्रियामाधक वस्तु दृष्टतयावगत मत्प्रदर्मित भवनि, अनुमानेन तु दृष्टलिङ्गाव्यभिचारितया- ध्यवमित मागदर्भित भवतीत्यनयो म्वविषयप्रदर्शकत्वमेव । मापकत्यम् । यद्यपि प प्रत्ययस्य क्षपणे पाहा सच निहत्तवान माप्यते, तथापि तत्सतानो ऽध्यवसेय । प्रवृत्तो प्राप्यत इति, मतानविश्य प्रदर्शिताथमापकालमध्यवम्य प्रामाण्यम् । मानस्य तु लिङ्गदर्गने विकल्प स्वाकारो पालो न पायो ऽर्थ । पाहा । स्वाकाराभेदनाध्यवमित इति । 10 तद्विषयमस्यापि प्रदर्भितार्थप्रापयत्व प्रामाण्यम् । तदुभम् "म झाभामर्थ परिच्छिद्य प्रवर्तमानो ऽर्थक्रियाया विस्वायते" इति । भाग्यमाण च वस्तु नियत देशकालाकार प्राप्यत इति तथात नमदर्शकयो प्रत्यवानुमानयोरेव प्रामाण्य, भानानारम्य । तेन पौतमवादियाधिजानानामपि मापकत्वा- 1) रमामाण्यप्रमफिन भवति, तेषा प्रदर्शिताथामापकत्वात् । यद्दे शकालाकार हि वस्तु ते प्रदर्शित, न तत्तथा प्राप्यते । यच्च पथा प्राप्यने, न तेणत्तथा प्रदर्मित, देशादिभेदेन वनभेदम्य मिथितत्वादिति न तेषां प्रदर्मिताथमापकता । सतो म प्रामाण्यमपि । मापि प्रमाणद्वयव्यतिरिफ शब्दादिक .) प्रदमितापामापकायेन प्रमाण, तम्प्रदर्शितम्य देशाधनियत- पार्थशामत्त्वेन प्राप्नुमा । ताप्रदर्शिनार्यस्यानियल व ·पदामसमुख्य सटीक । माधापारपर्यण वा प्रतिपाद्यादेरर्थानुपपत्ते । तन सित मदर्भितार्थप्रापयशस्विभावमविसवादकत्व प्रामाण्य योरेव সন্ধি प्रमाणम्याथाविनाभावनिमित्तदानपृष्ठभाविना विकल्प नियोयते । तथाषि। प्रत्यक्ष दशनापरनामक यतो 5 ऽर्थादुत्पन्न तद्दमकमात्मान स्वानुरूपावमायोत्पादनानिथिच- दर्याविनाभाविल मापण क्रिनिमित्त प्रामाण्य स्वतो निदिनी- तीत्युचते न पुनज्ञानान्तर तनिथायकमपेठते ऽर्थानु- भूताविव । ततो विरुवादकत्वमेव प्रमाणलक्षण युक्रम् । अथ प्रमाणस्य विशेषलक्षण विवक्षु प्रथम प्रमाण सख्या नियमयनार। प्रमाणे हे च विज्ञेये तथा सौगतदर्शने । प्रत्यक्षमनुमान च सम्यग्ज्ञान विधा यत ॥६॥ 10 नथामन्द प्राकतत्त्वापेक्षया समुच्चये, पमय्दो ऽवधारणे । नतो ऽवमष । मौगतदाने ई एव प्रमाणे विज्ञेये न पुनरेका पीणि चत्वारि पञ्च पवा प्रमाणनि । एतेन चार्वाकमाख्यादि- 1 परिकरिषत प्रमाणमस्यान्तर बौद्धा न मन्यन्त इत्यावेदित भवति । ते रे के प्रमाणे इत्याह । प्रत्यक्षमनुमान च । कुतो दे एव प्रमाणे इत्याइ । सम्यग् अविपरीत विमवादरहित- मिति यात्रा ज्ञान यतो हेतोदिया। सव वाक्य सावधारण- मिति न्यायाधैिव न लेकधा विधा वेति। अच केचिदाइ । 20 यथात्र दिधेत्युने हि दिधैव न वेकधा विधा वेत्येवमन्ययोग- म्यवाद । गथा देवो धनुर्धर इत्यादिष्वपि चैवस्य धनुर- ·घोद्धमतम्। 5 10 बमेव स्थान तु गौ-दार्यधैर्यादय । तदयुक्त यत मर्व वाक्य मावधारणमिति न्याये ऽयादितम्यैव व्यवच्छेद । पराय हि वाक्यमभिधीयते । यदेव च परेण व्यामोहादा- गदित तस्यैव व्यवच्छेद । चैत्रो धनुर्धर इत्यादौ च चैत्रस्य धनुर्धरत्वायोग एव परैरामङ्कित इति तस्यैव व्यवच्छेदो नान्य- धर्मभ्य। द६ चावाकमास्यादय एकैकध्यमनेकधा च मन्यग्- जानमाज , अतो नियतविध्यप्रदर्शनेन एकत्ववङ्गत्वे सम्यग- जानस्य प्रतिधिपति । एवं चायमेवकारो विशेषणेन विशय्येण क्रियया च मह भाय्यमाण फ्रमेायोगान्यपोगात्यमायोगव्यव- छेदकारित्वात्रिधा भवति । यदिनश्चय । श्रयोग योगमपरैरत्यायोगमेव च । व्यवच्छिनत्ति धर्मस्य निपातो व्यतिरेचक ११॥ निपात एवकार, व्यतिरेचको निवर्तक । विशेषणाविभेय्याभ्यां मियया च महोदित । विवक्षातो ऽप्रयोगे ऽपि तम्यार्थी ऽप प्रनीयते ॥२॥ व्यवच्छेदफल वाक्य यतोत्री धनुर्धर । पाथर्थी धनुर्धरो मौन मरोजमिति वा यथा ॥३॥ मम्यग्ज्ञानस्य च वैविध्य प्रायचपरोचविषयविध्या- दवसे यम् । यतो ऽत्र प्रत्यक्षविषयादन्य सर्वो ऽपि परोक्षो विषय । ततो विषपदैविध्यात्तहहके सम्यग्जाने अपि दे 20 एव भवतो न न्यूनाधिके । तत्र यत्परोक्षार्थविषय सम्यग्ज्ञान, नरस्वमायेन धर्मिण च सबद्धादन्यत सकामासामान्येमा- 15 ·पहलनममुख्य रटौष । च कारेण परीक्षार्थभ्य प्रतिपत्तिरूप, नतम दनुमाने उत्तमन- मिति । प्रत्यवानुगामधषणे दे एव प्रमाणे। तथाहि । म परोक्षो ऽर्थ मानाप्रमाणेन प्रतीयते, मग्यापरोक्त्यप्रभो । विकल्पमाम्य च सतम्यस्य रायादिविकल्पवदप्रमाणत्वात् । परोक्षायाप्रतिवद्धम्यावग्यतया नदयगिचाराभावात् । न वमाधेन दिनाभृतो ऽर्थ परोक्षार्थम्य गमको अनिमले। धभिणा पापपदयापि गमयत्ये प्रत्याक्तिविकषाभावात् म मर्वष मतिपत्तिहेतुभवेत् । ततो यदेव विधार्थप्रतिपत्तिनि- बन्धी प्रमाण तदनुमानमेव, तस्यैवतक्षणलात् । गया १ 10 प्रयोग । यदप्रत्यक्ष प्रमाण तदनुमानास त, यथा लिङ्ग- मलभावि । अमायक्षप्रमाण च गान्दादिक प्रमाणान्तरलेना- भ्युपगम्यमानमिति स्वभावहेतु । यच यशान्तभूत नस्य न सतो वहिर्भाव, यथा मसिद्धान्तभवम्य पचिकम्यापि। अतर्भूत चदम् । प्रत्यक्षादन्यत्प्रमाणमनुमाममिति स्वभावविरु- । टोपलब्धि अर्भावयहि वयो परस्परपरिधारस्थितलक्षण- तया विरोधात् । श्राह पर । भवतु परोक्षविषयस्य प्रमाण- रयानुमाने ऽन्तर्भाव । अर्थान्तरविषयम्य पदादेस्तम्याना- भावो न युग पति न प्रत्यवपरोदाभ्यामन्याय प्रमेयम्यार्थ शाभावात्, प्रमेयरहितरण प प्रमाणम्य प्रामाण्यासभवान् । 20 प्रमीयते ऽनेनार्थ इति प्रमाणमिति व्युत्पत्या मप्रमेयस्यैव तम्य ममाणलयाखिते । तथाहि। पदविद्यमामप्रमेय म यथा केशान्दुकादिशानम् । अविद्यमानप्रमेय १ ·माणदयानिरिविषयतयाभ्युपगम्यमान प्रमाणान्तरमिति रणापलब्धि, प्रमेयस्य साक्षापारपर्येण वा प्रमाण प्रति रणत्वात् । तदुकम्। “नाननुशतान्वयव्यतिरेक कारण कारण विषय" इति । प्रत्यक्षपरोक्षातिरिक प्रमेयानर पस्तौति चाध्यक्षेणैव प्रतिपाद्यते । अध्यक्ष हि पुर म्हितार्थ- मर्यादुपजायमान तङ्गतात्पनियतप्रतिभागावभामादेव तम्या- स्य प्रत्यक्षयवहारकारण भवति । तदन्यार्थाताना च तस्य पश्चिन्दानमन्यत्परोक्षमर्थशात मकन्न राग्नन्तरलेन व्यवस्था- ग्यत्तृतीयप्रकाराभाव ५ याधयति, अध्यक्षेणमतीयमानस्य वमानम्यार्थजातग्यान्यवन परोक्षतया व्यवस्थापनात् । अन्यथा 10 म्य तदयार्थरूपताव्यवच्छेदे स्वीयरूपतयापि परिच्छेदो न वेदिति न किंचित्प्रत्यक्षेणावगत भवेत् । प्रतिनियतस्वरूपता घि भावाना प्रमाणतो व्यवस्थिता। अन्यथा सर्वस्य सर्व- थोपलमादिप्रमगत प्रतिनियतव्यवहारोछेदप्रमधिर्भवेत् । प्रतिनियतखरूपता क्षेत्र प्रत्यक्षावता किंगन्यद्रूप तेन 15 राणावगतमिति पदार्थस्वरूपावभाधिनाध्यक्षेण ममेयान्तरामाव प्रतिपादित एव । श्रनुमानतो ऽपि तदभाव प्रतीयत एव, अन्योन्यव्यवच्छेदरूपाणामितरप्रकारव्यवच्छेदेन तदितरकार- व्यवग्यापनात् । प्रयोगशाय । यच याप्रकारव्यवचोदेन तदि- गरमकारय्यवस्था, न तच प्रकारान्सरसभर । नइथा पौतादौ 20 गोलप्रकारथ्यवदेनागौलपकारव्यवस्थायाम् । अस्ति च प्रत्यक्ष- परोधयोरन्यसरप्रकारच्याछेदेनेतरमकारव्यवस्था घ्यवछिद्य- ·घडदर्शनममुच्चय सटीक । 5 मानप्रकाराविषयौटते सर्वमिमग्नमेय इति विरुद्धोपनधि, तदतामकारयो परम्परपरिहारमियतलक्षणत्वात् । अत प्रो यान्तराभावान्न प्रमाणान्तरभाव । उकच। न प्रत्यक्षपरोक्षाभ्यां मेयम्यान्यस्य सभव । तस्मात्ममेयदित्वेन प्रमाणदिवमिप्यते ॥१॥ रति ॥ प्रभाब्दीपमानाथापत्त्यभावादिप्रमाणमाराणां गिगकरण प्रत्यक्षानुमानयोरन्तभावन वा यथा भवति तथा प्रमाणामु- चयादिवौद्धग्रथेभ्य ममत्यादिपन्थेभ्यो वावगन्तव्यम् । गौरवभया नोयते । तत ग्यितमेतत् प्रत्यवानुमाने दे 10 एव प्रमाणे रति। पथ- अथ प्रत्यक्षपामाह प्रत्यक्ष कल्पनापोढमभ्रान्तं तत्र बुध्यताम् । विरूपासिङ्गतो लिङ्गिज्ञान त्वनुमानसजितम् ॥१०॥ 15 नत्र तयो प्रत्यवानुमानयोमध्ये प्रत्यक्ष मुध्यतां जायताम् । तप प्रतिगतमसमिन्द्रिय प्रत्यक्षम् । कीदृशम् । कल्पनापोढम् । सम्दममगवती प्रतीति कन्पना। कल्पना अपोढा अपेता थम्माजस्कम्पमापौढम् । मनु पडलीहौ निशान पूर्व निपतति । ततो पोठकपनमिति स्यात् । १ पारितान्यादिविति वा 2) वरनात् श्रादिताग्यादेशानिगणवाष पूर्वनिपात । कम्प- मया वापोड रहित कन्यनापोढम् । नामजास्यादिकल्पना- रहितमित्यथ । नप नामकरपना यथा डित्य इति । जाति- ·चौद्धमतम् । कल्पना यथा गौरिति । श्रादिशब्दागुणफ्रियाद्रव्यपरिग्रह । तर गुणवन्पना यथा शक्त इनि। क्रियाकल्पना यथा पाचक इति । द्रव्यकन्पना यथा दण्डी भूस्यो वेति । आभि कल्प- नाभी रहित शब्दरहितम्बलक्षणजन्मत्वात्प्रत्यक्षस्य । उक्त च । न अर्थ गन्दा मन्ति तदात्मानो वा, येन तस्मिन् प्रतिभा- समारो प्रतिभामेरनित्यादि। एतेन म्बिरस्यनघटपटादि- बाहानुपाहिण मविकम्पकजानम्य प्रत्यक्षतां निरस्यति । पुन कौदृवं प्रत्यक्षम् । प्रधान्तम् । अतसिमस्तहलो भान्तिरिति वचनात् । नामद्भूतवस्तुग्राहक, कि तु यथावत्परस्परविवि- क्षणविपरमाणुम्नक्षणाखलक्षणपरिच्छेदकम् । अनेन निर्वि- 10 कल्पकाना भ्रान्तमिरिकादिनानाना प्रत्यक्षता प्रतिक्षिपति ।। दद च चतुर्धा। इन्द्रियज्ञान, मानम, स्वमवेदन, योगिज्ञान च॥ तत्र चचुरादौन्द्रियपश्चकाश्रयेणोत्पन्न बाह्यरूपादिपञ्च- विषयास्तम्बन जानमिन्द्रियप्रत्यक्षम् ॥ खविषयानन्तर विषय- सहकारिणेन्द्रियजाने। ममनन्तरप्रत्ययमजकेन जनित मनो- 11 विज्ञान मानमम् । स्वविषयस्य घटादेरिन्द्रियजाविषय- भ्यागन्नरो विपयो दितीय क्षण , तेन सहकारिणा मह मिलिया इन्द्रियज्ञानेनोपादान समान्तरप्रत्ययमजकेन यजनित मनोविज्ञाग तन्माममम । समन तरप्रत्ययविपणन धोगिनानस्य मानसवप्रसगो निरस्त ! समनन्तरप्रत्ययान्द 20 स्वमतामयतिन्युपादाने नाने रूया प्रसिद्ध । ततो भित्र- मताभवतियोगिजातमपेक्ष्य पृथगाचित्तानो समनन्तरव्यप- ·80 पडदशनसगुच्य स्टोक । देशो नास्ति सर्वचित्ततानामानावेदन खम्वेद म पित वस्तुमान्ग्राहक जानम् । चित्तेमवारीता वस्तुविशेष- रूपमाहका सुखदु खोपेक्षालवणा । नेपामात्मा येन वेद्यते तस्वसवेदनमिति ॥ भूतार्थभावनाप्रकषपर्यन्तज योगिज्ञानम् 5 भृताथ प्रमाणोपपनार्थ । भावना पु7 पुनश्चेतसि समारोप भूताथभावनाप्रकपपयन्तानात योगिज्ञानम ।। ननु यदि घराक्षयिण परमाणन एव तात्त्विकातईि किनिमित्तो ऽय घटपटकट नछुटादिम्यूलाथप्रतिभाम इति चेत् । निरालमा एवायमनादिवितथवागनाप्रवतिनस्यूलाथाव- 10 गामो निविषयवादाकायकेशवत्वप्रज्ञान इति । यदुकम् । पायो न विद्यते झर्थी यथा धाविकरप्यते । वामनाणुठित चित्तमर्थाभासे प्रवर्तते ॥१॥ इति । नान्यो ऽनुभाव्यो वुद्याम्ति तस्या नानुभवो ऽपर । पायाहकवैधुर्यात्म्वय सैव प्रकागते ॥२॥ इति च ॥ भनु प्रत्यक्षेण क्षणक्षयिपरमाणुस्वरूप खलक्षण कथ मवेद्यत इति चेत् । उच्यते । प्रत्यक्ष हि वतमानमेव मन्निहित दम्तो रूप प्रत्येति न पुनर्भाविभुत तदसन्निहितत्वात्तस्य । तहि प्रत्यवानन्तर नौनरूपतानिए यादयनिय कुतो गोत्पद्यत इति चेत् । उच्यते । तदैव स्मृति पृवदेशकालदशामवन्धिता 20 वम्मुनो ऽयवम्यन्तौ दावीषयमुत्पद्यमान निवारयति । अत एव भौगतैरिदमभिधीयते । दशनेन चणिकाउणिवत्वमाधा- रणग्याथस्य विषयोकरणात् कुनधिमनिमित्तादणिकत्वारोपे 15 ·दौद्धमतम् । ऽपि म दर्शनमणिकत्वे प्रमाण, कि तु प्रत्युताप्रमाण, विपरीताध्यवमायाकान्तत्वात् । सपिकवे ऽपि न तत्प्रमाण, अनुरूपाध्यवायाजननात् । नीलरूपे तु तथाविधनिय- करणात्प्रमाणमिति। ततो युगमुक्त निर्विकम्पकमधान्न च प्रत्यचमिति । अव "प्रधान्त" इति विशेषणग्रहणदनुमाने च । नदग्रहणादनुमान धान्तमित्यावेदयति । तथाहि । मान्तमनु- मान, सामान्यप्रतिभासिवान, सामान्यस्य च यहि खलक्षणे व्यतिरेकाव्यतिरेकविकल्पाभ्यामपाक्रियमाणतयायोगात्, मामा- न्यस्य स्खलक्षणरूपतयानुमाने विकल्पनात् । अतस्मिन्न स्वलक्षणे नवहस्य स्वसवणतया परिच्छेदस्य भ्रान्तिलक्षणत्वात् । प्रामाण्य 10 पुन प्रणालिकया यहि वलक्षणवलायातबादनमानस्य । तथाहि । नार्थ विना तादाम्यतदुत्पत्तिरूपस्वन्धप्रतिबद्धस्लिङ्ग- सद्भावो, न तदिना तद्विषय जान, न नन्तानमन्तरेण प्रागवधारितमबन्धसारण, तदस्मरणे नानुमानमित्यर्थाव्यभिचारि- वालान्तमपि प्रमाणमिति सगौर्यते ।। तदुमम् । अतरिमस्तो भान्तिरपि सधानत प्रमा। इति । अमुमेवाथ दृष्टान्नपूर्वक निश्चये धर्मकौतिरकीर्तयत्। यथा। मणिप्रदीपप्रभयोमणिबुद्याभिधावतो । मिथ्याज्ञानाविशेषे ऽपि विशेषो ऽर्थक्रिया प्रति ॥१॥ थथा तथा यथार्थत्वेऽप्यनुमान तदा तयो । अर्थक्रियानुरोधन प्रमाणत्व व्यवस्थितम् ॥२॥ इति । तपानुमानलक्षणमा"चिरूपालिङ्गतो लिनिभान बनु 15 20 ·४२ पडदशनसमुच्चय सटीक । मानसजित इत्यादि । पौणि रूपाणि पक्षधर्मवादीनि यम्य, तचिरूप, विम्वभावमित्यथ । तम्माविरूपानिङ्गा तो मम्यग- वगतामिङ्गिन परोक्षस्य वस्तुनो यज्दान तदनुमानमजित प्रमाणम् । श्रनु पश्चाभिग्रहणादनन्तर परोक्षस्य वस्तुनो मानं 5 जानमनुमानमिति हनुमानगब्दम्यार्थ ॥ श्च योके चरम- पादस्य नवावरले ऽप्यायवान्न दोष ॥ दमत्र तत्त्वम् । यथा जने छचादिलिङ्गेदृष्टेलिङ्गी राजा निशीयते, तथा विरूपेण लिङ्गेन धूमादिना कचिदुपन्नधेन परोष पदार्थो लिङ्गी वयादिस्तत्र मदिजायते । इद च लिङ्गाणिनिजानमनुमान- 10 मभिधीयते ॥ तच वेधा, खार्थ परार्थ छ। यदा च विरूपासिङ्गात् खय लिङ्गिन माय प्रतिपद्यते तदा स्वार्थ- मनुमानम् । यदा तु पर प्रति माध्यस्य प्रतिपत्तये चिरूपहेलभिधान तदा पराथमनुमानमिति । लिङ्गिज्ञान तु इति । अव तादो विशेषणाथ दूद विशिनष्टि। अच 15 यत्तिरूप लिङ्ग लिङ्गिनो गमकमुक्त तलिङ्गमनुपनधि- स्वभावकायभेदात्तिधैव भवतीति ॥ तबानुपलब्धियतर्धा वर्ण्यते मूलभेदापेचया। तद्यथा। विरुद्धोपलब्धि विरुद्धकार्यापलब्धि , कारणानुपनधि, स्वभावानुपलब्धिश्च । विरुद्धोपलधिर्यथा नाथ गौतस्पर्गो ऽ । विरुद्धका-पलब्धियथा नाच गौतस्पी धूमात् । कारणनुपलब्धियथा नाच धूमो ऽन्यभावात । स्वभावानुपलब्धियथा नाव धूम उपलब्धिलक्षण प्राप्तम्यानुपलब्धे । प्रषास्त मताप्यनुपलब्धया धर्मविन्दुपतिशास्त्र प्रतिपादिता 20 ·बौद्धमतम् । ४३ एम्वेव चतुर्पु भेटेम्वन्तर्भवन्तौति प्रतिभेदरूपवानाच पृथग- भिहिता ॥ म्वभावहेतुर्यथा वृक्षो ऽय शिशपात्वात् । कार्यहेतुर्यथा अग्निरत्र धूमात् । एषु चानुपलव्यादिषु वियु हेतुपु नादाम्य- तदुत्पत्तिमवन्धवल्लादविनाभावो विद्यते, प्राधान्ययोरनुप-5 नब्यो स्वभावहेतोय तादात्म्यभावात् मध्ययोरनुपलब्यो कार्यहेतोय तदुत्पत्तिसद्भावात । श्रविनाभावय तादात्म्यतदु- त्पन्तिभ्यामेव व्याप्त ! तादाम्यतदुत्पत्तौ चानुपलब्धिस्वभावकार्य- वेव विद्यते, नान्यत्र । ततस्तादाम्यतदुत्पत्तिप्रतिवन्धविकन्नानाम- नुपलब्धिखभावकार्यव्यतिरिकानामथाना सर्वेषा हेवामामतैव 10 प्रत्येतव्या । तेन सयोग्याटिका वैशेषिकादिकल्पिता हेतवों न भवन्ति, व्यभिचारस्य मभवात् । कारणात्कायानुमान तु व्यभि- चारित्वेनेव नाभ्युपगम्यते । यदपि रमत समानममयस्य रूपादै- रनुमान मौगतैरभ्युपगत, यदपि ममग्रेण देता कार्यात्पादा- नुमान च, ते अपि स्वभावानुमानतयाभ्युपेते। तथाहि । 15 ईदृशरूपान्तरोत्पादममर्थ प्रातमो रूपक्षण , ईदृगरसजन- कत्वात्, पूर्वोपरामरूपवदिति रूपान्तरोत्पादरूपमामथ्यानु- मानम् । योग्येय प्रतिबन्धविकला बोजादिमामग्री स्वकार्योत्पादने समयत्वात्, पूर्वदृष्टयौजादिभामग्रौरदिति योग्यतानुमानम। प्रत खभावहतप्रभाव एवैते, न पुन कारणात्कायानुमान इति । अथानुपलब्यादिभेदेन विविधम्यापि लिङ्गस्य यानि बीपि रूपाणि भवन्ति, तान्येवार 20 ·घडूशनसमुच्चय सटीक । रूपाणि पक्षधर्मत्व सपक्षे विद्यमानता। विपधे नास्तिता हेतोरेव चौणि विभाव्यताम् ॥ ११ ॥ माध्यधर्मविशिष्टो धर्मों पच, तस्य धर्म पक्षधर्म सद्भाव पक्षधर्मलम् । पक्षशब्देन चाच केवलो धवाभिधीयते, अवयवे । समुदायोपचारात् । यदि पुनर्मुख्य एव माध्यधमविशिष्टो धर्मों पक्षो ग्रयेत, तदानुमान व्यर्थमेव स्यात् साध्यस्यापि धर्मिवमिद्धलात् । ततश्च पक्षधर्मत्व प धमिणि हेतो मद्भाव । च प्रत्यक्षतो ऽनुमानतो वा प्रतीयते । तच प्रत्यक्षत' कस्मिथिप्रदेशे धूमस्य दर्शनम् । अनुमानतय शब्दे शतकत्वम्य 10 निश्चय । इदमेक रूपम् । तथा ममान पक्ष सपन, तमिन्सपने दृष्टाने विद्यमानता हेतोरम्तित्व सामान्येन भाव इत्यर्थ । इद द्वितीय रूप, अस्य च अन्वय" रति वित्तीय- मभिधानम् ॥ तथा विरुद्ध पचो विपक्ष साध्यसाधनरहित नम्मिविपचे नास्तिता हेतोरेकान्तेनामत्त्वम् । इद बतीय 15 रूपम, अस्य च 'व्यतिरेक" इति द्वितीयमभिधानम् ॥ एतानि पक्षधमलमपचमत्तविपक्षासत्यनक्षणनि तोलिङ्गम्य चौणि रूपाणि ॥ एक्शब्दस्य इतिशब्दार्यवादिति विभायता पदयेन सम्यगवगम्यताम् ॥ तत्र हेतोर्यदि पक्षधर्मल रूप न स्यात्, नदा महानसादौ दृष्टो धूमो ऽन्यत्र पर्वतादौ वक्रि गमयेत् । 20 न चैव गमयति । तत पवधमल रूपम् । तथा यदि सपन- मत्त्व रूप न स्यात् तदा माध्यसाधनयोरग्रहीतप्रतिबन्धमापि ·बौद्धमतम् । ५ अथवा। . पुमो धूमो दृष्टमात्रो धनजय ज्ञापयेत । न चैव ज्ञापयति । श्रत सपदमत्त्व रूपम् । तथा यदि विपक्षासत्त्व रूप न स्यात् नदा धूम साध्यरधिते विप जलादावपि वहिमनुमापयेत् । न चैवमनुमापयति । तेन विपक्षासत्व रूपम् । अनित्य शब्द काकम्य कार्यत्वात् । अब न परधर्म । । अनित्य शब्द, श्रावणत्वात् । अत्र सपक्षविपक्षाभावादेव न सपक्षमत्त्वविपक्षासत्त्वे । अनित्य शुध्द, प्रमेयवान, पटवत् । लोहरोख्य वन, पार्थिवलात्, द्रुमादिवत् । मलोमा मण्डूक, उत्सुत्योमुत्यगमनान्, हरिणवत् । निर्मामा वा हरिण, उत्सुत्योमुत्यगमनात्, मण्डूकवत । एश्वनित्यत्यादिमाध्यविपर्यये 10 ऽपि हेदना वर्तनाम्न विपक्षाभत्त्वम् ॥ तत एतानि बौणि समुदितानि रूपाणि यस्य इनोभवन्ति, म एव हेतु स्वमाध्यम्य गमको भवति, नापर । नन्ववलक्षणा इतव कति भवन्तौति घेत् । ननून पुरापि एतलक्षणा अनुपलब्धिखभावकार्याख्यास्त्रय एव हेतव इति। एषामुदाहरणानि प्रागेवोपदर्शितानि, 15 तथापि पुन स्वभाव हेतुरुदाहियते । सर्व चणिकमिति पक्ष । सत्त्वादिति हेतु । श्रय हेतु सर्वमिावर्तत इति पचधर्मत्वम् । यत्मत्तत्वणिक यथा विद्युदादौति सपक्षमत्त्वम् । यत्क्षणिक न भवति, सत्सदपि न भवति, यथा खपुप्पम । अच पिकविपचे नित्ये प्रामयोगयद्याभ्यामर्थक्रियालदस्य मत्त्वस्थानुपपत्तितो 20 निरयासत्त्वस्थ व्यावृत्तिरिति विपक्षासत्त्वम् । मर्वमित्युपनय , सत्वात्सर्व दणिकमिति निगमनम् । एवमन्यतम्बपि शेयम् ।

·B पडदशनसमुच्चय सटौक । यद्यपि व्याप्युपेन पक्षधर्मतीपमहाररुप भौगतैरनुमानमान्नायि, तथापि मन्दमतौग्युत्पादयितु पञ्चावयवानुमानदर्शनमयदुष्ट- मिति । अयमत्र मोकदयस्य तात्पयार्थ । पक्षधमान्वययति- रेकलक्षपारूपयोपलक्षितानि चौथ्येव लिङ्गानि अनुपलब्धि, ' स्वभाव कार्य चेति ॥ अचानुनो ऽपि विशेष कश्शन लिस्यते । तत्र प्रमाणाद- भित्रमथाधिगम एव प्रमाणस्य फलम । तकप्रत्यभिज्ञयोरमा- माण्य परम्परविनितुंठितक्षणाचयिपरमाणुलक्षणानि स्खलक्षणानि, प्रमाणागोचरस्तात्त्विक । वासनारूप कमपर्याया एव मन्ति न 10 द्रव्यम् । दस्तुनि केवल म्वमत्त्वमेव न पुन परामत्त्वमिति सामान्ये । बौद्धमतम् ॥ अथवा वैभाषिक-मौत्रान्तिक-योगाचार-माध्यमिक भेदा- चतुर्धा बौद्धवा भवन्ति ॥ तचायममितीयापरनामकमतमद । चत क्षणिक वस्तु । जातिननयति । स्थिति स्थापयति । जरा 15 अजरयति । विनामो विनाशयति । तथात्मापि तथाविध एव पुगलयासावभिधीयते । निराकारो वोधो ऽर्थसहभायेक- मामय्यधीनमात्रार्थ प्रमाणमिति ॥ सौधान्तिकमत पुनरिदम् । रूपवेदनाविज्ञानसजामस्कारा सवारीरिणमेते पञ्च स्कन्धा विद्यन्ते, न पुनरात्मा । त एव 20 हि परलोकगामिन । तथा च तसिद्धान्त । पञ्चेमानि भिक्षव मजामा प्रतिघ्रामाच मतिमाच व्यवहारमाधम् । कतमानि पञ्च। अतीतो ऽवा, अनागतोऽष्वा, महेतुको विनाश , श्राकाभ ·मौद्धमतम! ध पुहल इति । अत्र पुदलशब्देन परपरिकल्पितो नित्यत्वव्यापक- वादिधमर्क प्रात्मेति । यायो ऽर्थी नित्यमप्रत्यक्ष एव ज्ञाना- कारान्यथानुपपत्त्या तु मन्नवगम्यते । साकारो बोध प्रमाणम् । तथा क्षणिका मर्वमस्कारा ।स्वलक्षण परमार्थ यदाहुम्तदादिन । प्रतिक्षा विशरारको रुपरमगन्धस्पर्शपरमाणको जान चेत्येव नत्यमिति । अन्यापोह गब्दार्थ । तदुत्पत्तितदाकारताभ्यामर्थ- परिच्छेद । नैराग्यभावनातो ज्ञानसतानोच्छेदो मोक्ष इति । चौगाचारमत विदम् । विज्ञाामावमिट भुवनम् । नास्ति बायो ऽर्य , भानादेतस्यैव तात्त्विकत्वात् । अनेके ज्ञानमताना । माकारो बोध प्रमाणम् । वामनापरिपाकतो नौलपीतादि- प्रतिभामा । भास्लयविमान हिमववामनाधारभूतम् । श्रालय- विज्ञानविशद्धिरेवापवर्ग इति ॥ माध्यमिकदर्शने तु शून्यमिद, म्वनोपम प्रमाणप्रमेययो प्रतिभाग । मुक्तिस्तु शून्यतादृष्टे । तदर्थ पभावना इति । के चितु माध्यमिका म्वन्य ज्ञानमा । तदुतम् । अर्थी जानममपितो मतिमता वैभाषिकेणोच्यते प्रत्यचो न हि वाधवम्तविस्तर मौत्रान्तिकराश्रित । योगाचारमतानुगैरभिमता पाकारबुद्धि परा मन्यन्त यत मध्यमा कृतधिय स्वस्या परां मविदम् ॥ इति । जानपारमिताद्या दश ग्रन्या | तर्कभाषा हेतुविन्दुम्त- होकाटतर्कमायो प्रमाणवार्तिक तवमयहो न्यायविन्दु कमलगौलो न्यायप्रवेशकोत्यादयस्तद्व था इति । म ·যদুসমূহ ময়ী । एव बोद्धमतमभिधाय नदेव मचिचिमुरुत्तर पाभिसधिसुराए बौहराधान्तवाच्यस्य सोपो ऽय निवेदित । नैयायिकमतम्येत कथ्यमानो निशम्यताम् ॥१२॥ बौद्धराद्धान्तस्य भौगतमिहागास्य यदाच्य नस्य मधेपो ऽयमनन्तरोदितो निवेदिनो ऽभिहित । नैयायिकमतम्य शवशामनस्य मधेपत जय कथ्यमानो निशम्यता श्रूयनाम् ॥ যনি মানবমীলিমবিশ্রীবৈষয়ৰিমিযস্বীয়- रबसूरिविरचिताया तकरहन्यदौपिकाभिधानायां पड्दशनमम्- चयटोकाया बोद्धमतप्रकटनो नाम प्रथमो ऽधिकार ।

·अथ द्वितीयो ऽधिकारः। अथादौ नैयायिकामा यौगापराभिधानाना लिङ्गादि- रतिरुध्यते । ते च दण्डधरा, प्रौढकोपौनपरिधाना, कम्ब- खेकामाता, जटाधारिणो, भस्मोद्धूलनपरा, यज्ञोपवौतिनो, गलाधारपाचकरा । नौरमाहारा प्रायो वनवासिनो ट्रोर्मूले सम्बक विभ्राणा । कन्दमूलफलाशिन प्रातिथ्यकर्मनिरता सस्त्रीका', निस्वीकास्तेषत्तमा । ते च पञ्चाग्निसाधनपरा करे जटादौ च प्राणलिङ्गधराथापि भवन्ति । उत्तमा सयमावस्या प्राप्ताव नमा भ्रमन्ति। एते प्रातर्दन्तपादादिशौच विधाय शिव ध्यायन्तो भमानाङ्ग चिस्ति स्पृमन्ति । यजमानो वन्दमान शताञ्चलिर्वमि "श्रो नम शिवाय" इति । गुरुस्तथैव 10 "शिवाय नम" इति प्रतिवक्रि । ते च ममद्येव वदन्ति । भेवी दौदा दादगाब्दी सेवित्वा योऽपि मुञ्चति । दामी दामोऽपि भवति मो ऽपि निवाणम्पृच्छति ।। तेषामौश्वरो देव पर्व सृष्टिमहारादिक्षत् । तस्य चाया- दशावतारा अमौ । नकुली १, मोय्यकौशिक २, गाये ३, 15 मपी४, अकौरुष ५, ईशान ६, पारगार्य ०, कपिलाण्ड ८, मनुय्यक ६, कुशिक १०, अधि ११, पिङ्गल १२, पुष्पक १२, सहदार्य १४, गस्ति १५, मतान १६ राणौकर १७, ·. घडदर्थनसमुचय सटीक । 5 10 विद्यागुरुथ १८ । एते तेषा तौर्थमा पूजनीया । एतेषां पूजामणिधानविधिस्त तदागमाद्वेदितव्य । तेषां सर्वतीर्थपु भरटा एव पुजका । देवानां नमस्कारो न घन्मुखें कार्य । तेषु ये निर्विकारास्ते स्वमीमांमागतमिद पद्य दर्शयन्ति । भ वधुनी न फणिनो न कपालदाम नेन्दो कला न गिरिजा म जटा न भसा । यवान्यदेव च न किचिदुपास्महे त- ड्रप पुरापा मुनिमौलितमौश्वरस्य ॥१॥ व एव योगिमा सेव्यो अर्वाचौमस्त भोगभाक् । स ध्यायमानो राख्यादिसुखनु निषेयते ॥२॥ उक च ते वयोगशास्त्रे । वीतराग स्मरन्योगी वीतरागवमनुते । मराग ध्यायतस्तस्य मरागल तु मिथितम् ॥३॥ येन येन हि भावेन युज्यते यन्त्रवाहक' । तेन तन्मयतां याति विश्वरूपो मपिर्यथा ॥ ४॥ इति । एतत्सर्व लिङ्गवेषदेवादिस्वरूप वैशेषिकमते ऽव्यवसातव्य, यतो नैयायिकवैशेषिका हि मिथ प्रमाणतत्त्वाना सख्याभेदे सत्यप्यन्योन्य तत्त्वानामन्तभावने ऽस्यौयानेव भेदो जायते । ते तेषा प्रायो मततुल्यता उभये ऽयेते तपखिनो ऽभिधीयन्ते । 20 ते च वादिभेदेन चतुर्धा भवन्ति । तदुक्तम् । आधारभरमकोपौनजटायज्ञोपवीतिन । स्वस्वाचारादिभेदन चतुर्धा स्युस्तपखिन ॥१॥ 15 ·नैयायिकमतम् । ५१ वा पाशुपतायेव महाप्रतधरास्तथा । तया कासमुखा मुख्या भेदा एते तपस्विनाम् ॥२॥ तेषामन्तभंदा भरटभकरलैङ्गिकतापसादयो भवन्ति । मरटादौना व्रतग्रहणे बाहाणादिवर्णनियमो मास्ति । यस्य तु शिवे भक्ति स प्रती भरटादिर्भवेत् । पर शास्त्रेषु नैयायिका मटा शिवभगत्वाच्छवा इत्युयन्ते, वैशेषिकास्तु पाशुपता इति । तेन नैयायिकशासन वमाख्यायते, वैशेषिकदर्शन च पाशुपत- मिति । इद मया यथा श्रुत यथा दृष्ट चाचाभिदधे । तत्तविशेषस्तु तद्न्येभ्यो विज्ञेय ॥ अथ पूर्वप्रतिज्ञात नैयायिकमतमपमेवाह । 10 अक्षपादमते देव सृष्टिसहारकृच्छिव । विभुनित्यैकसर्वजो नित्यबुद्धिसमाश्रय ॥१३॥ अल्पादेनाधेन गुरुणा यत प्रोत नैयायिकमतस्य मूल- सूत्र, तेन नैयायिका श्रावपादा अभिधीयन्ते, तन्मत चाचपाद- मतमिति । तसिनचपादमते भिवो महेश्वर , सृष्टिथराघरस्य 15 जगतो निर्माण, महारस्तविनाश । दम्दे सृएिमहारौ। नाव- भावचिनयमतिमाहात्म्येन करोतीति सृष्टसहारकृत् । केवलाया सृष्ट करणे निरन्तरोत्पाद्यमानो उसख्य प्राणिगणो भुवनश्ये ऽपि न मायादिति सृष्टिवत्सहारस्थापि करणम् । अव प्रयोग- मेव शैवा याहरन्ते । भूभूधरसुधाकरदिनकरमकराकरादिक 20 बुद्धिमत्पूर्वक, कार्यवान् । यद्यत्कार्य तत्तद्युद्धिमत्पूर्वक, यथा घट ।

·५२ ५दशमसमुधर सटीक । कार्य चेद, तम्माडुद्धिमत्पूर्वकम् । यथास्य बुद्धिमा स्रष्टा, म ईश्वर एवेत्यन्वय । व्यतिरेके गगनम् । म चायमसिद्धो हेत , भूधरादीनां खख कारणकलापजन्यत्वेनावयवितथा वा कार्य- वस्य जगति सुप्रसिद्धत्वात्। नापि विरुद्धो ऽनकान्तिको वा, 5 विपशादत्यन्त यात्तत्वात् । नापि कालात्ययापदिष्ट', प्रत्यक्षा- गमामाध्यमानमाध्यधर्मधर्मिविषये तो प्रवर्तनात् । नापि प्रकरणमम , तत्प्रतिपन्यिपदार्थस्वरूपसमर्थमप्रथितप्रत्यनुमानो- दयाभावात् ॥ अथ निर्वतात्मवदशरोरत्वादेव न सभवति सृष्टिमहारकतेश्वर इति प्रत्यनुमानोदयात्कथं म प्रकरणाम 10 इति चेत् । उच्यते । अत्र बदौयानुमाने माध्यमान ईश्वरो धर्मों वया प्रतीतो ऽप्रतीतो वाभिप्रेयते । अप्रतीतश्चेत, तदा स्वत्परिकन्पितहेतोराश्रयामिद्धिदोष प्रमज्येत । प्रतीतशेत, तहिं येन प्रमाणेन प्रतीतस्तेनैव स्वयमुद्भावितनिजतनुरपि किमिति नाभ्युपेयत इति कथमशरोरत्वम् । ततो न प्रकरण- 15 समदोषता देतो, श्रत माधून "सृष्टिमहारकच्छिव” इति । तथा विभुराकाशवत्सवजगदापक । नियतैकस्यानवर्तित्वे शनि- यतमदेशवर्तिनां पदार्थानां प्रतिनियतयथावनिर्माणानुपपत्ते । न येकस्थानस्थित कुम्भकारो ऽपि दूरतरघटादिघटनाया व्याप्रियते । तस्मादिभु ॥ तथा नित्यैकसवज्ञ । नित्यशासावेकथ 20 नित्येक स चासौ सर्वजथेति विशेषणत्रयममाम । तच नित्यो ऽप्रयुतानुत्पनस्थिरैकरूप कूटस्थ । ईश्वरस्य अनित्यत्वे परा- धौनोत्पत्तिमव्यपेक्षया इतकत्वप्राप्ति । स्त्रोत्पत्तावपेचितपर- ·नैयायिकमतम् । ५४ व्यापारी हि भाव तक इस्यते । कृतकोवगकर्ता स्यात्, तदा तस्याप्यपरेण कर्चा भायमनित्यत्वादेव । अपरस्यापि च फर्तरन्येन का भवनौयमित्यनवस्थानदी दुस्तरा स्यात् । तस्मा- विष्य एवाभ्युपगमनीय ॥ नित्यो ऽपि म एको ऽदितीयो मन्नयो, वइना हि जगत्कर्टवखीकारे परस्पर पृथक्पृथग- 5 न्यान्यविसदृशमतिव्याप्तत्वेनैकैकपदार्थस्य विसदृशनिर्माणे सर्व- मममममापद्यतेति युक्त "एक" इति विशेषणम् ॥ एको ऽपि मर्वज मर्वपदाथाना मामस्त्येन जाता, मर्वजलाभावे हि विधिसितपदायोपयोगिजगत्प्रस्मरविप्रकोपरमाणुकणप्रचयम- भ्यकामयौमौम्ननाक्षमतया याथातथ्येन पदार्थाना निर्माण दुर्घट 10 भवेत् । मर्वजले पुन सकलपाणिनो समौलितममुचितकारण- कस्तापानुरूप्येया कार्य वम्त निर्मिमाण स्वार्जितपुण्यपापानुमानेन च स्वर्गनरकयो सुखदु खोपभोग ददान सर्वयोरितों भाति- वर्तत । तथा चौक तक जानमप्रतिघ यस्य वैराग्य च जगत्पते । ऐश्चर्य चैत्र धर्मच मसिद्ध चतुष्टयम् ॥१॥ पशी जन्तुरनीमो ऽयमात्मन सुखदु खयो । परमेरितो गच्छेत्स्वर्ग वा वधमेव वा ॥२॥ अथवा निायकमर्वन इत्येकमेव विशेषमा व्याख्येयम् । नित्य मदको दितीय मर्वशो नित्यैकमर्वज । एतेनानादिसर्वतमी- 20 घरमेक विषयान्य को ऽपि सर्व कदापि न भवति । यत ईश्वरादन्येषां योगिना जानान्यपर पर्वमतौन्द्रियमर्थ जाना- ·घडदनसमुच्चय सटीक । भान्यपि खात्मान न जानते, ततस्ते कथ सर्वज्ञा युरिया- वेदित भवति । तथा नित्यबुद्धिममाश्रयो नित्याया बुद्धर्ज्ञानस्य स्थान, चणिकबुद्धिमतो हि पराधौनकार्यापेक्षणेन मुख्यक- लाभावादनौश्वरत्वप्रमक्तिरिति। ईदृभविशेषणविशिष्टो नैया- 5 यिकमते शिवो देव ॥ अथ तन्मते तत्वानि विवरिषु प्रथम तेषा सख्या नामानि च समाख्याति । तत्त्वानि पोडशामुच प्रमाणादीनि तद्यथा । प्रमाण च प्रमेय च सशयश्च प्रयोजनम् ॥ १४ ॥ 10 दृष्टान्तो ऽप्यथ सिद्धान्तो ऽवयवास्तनिर्णयौ। वादो जल्यो वितण्डा च हेत्वाभासाकलानि च ॥१५॥ जातयो निग्रहस्थानान्येयामेव प्ररूपणा । अर्थोपलब्धिहेतु स्यात्प्रमाणं तच्चतुर्विधम् ॥१६॥ त्रिभिर्विशेषकम् ॥ व्याख्या ॥ अमुवास्मि प्रकान्ले नैया- 15 यिकमते प्रमाणादीनि प्रमाणप्रमेयप्रमतौनि पोडश तत्वानि भवन्ति । तद्यथेत्युपदर्शने । “प्रमाण च” इत्यादि। तच प्रमिति- रूपलधि न येन जन्यते, तश्वानस्य जनक कारण प्रमाणम् । प्रमीयते ज्ञान जन्यते ऽनेनेति प्रमाणमिति व्युत्पत्ते । ज्ञानस्य च जनक द्विविधम् । अचेतन ज्ञान च। तचाचेतनमिन्द्रिय- 20 तदर्थसन्निकर्षप्रदौपलिङ्गशब्दादिक ज्ञानस्य कारणवात्प्रमाण, ज्ञानान्तरजन्मनि ययाप्रियते तदपि ज्ञानजनकलात्ममाणम् ।

·देयायिकमतम। जामन्याजनक तु प्रमाणस्य फल भवेष पुन प्रमाणम् । प्रमेय प्रमाणजन्यज्ञानेन या वस्तु २ । दोलायमाना प्रतीति समय । पकारास्वयो ऽपि प्रमाणदीनामन्योन्यापेक्षया समु- धयार्था ३ । प्रयोजनमभीर साधनौय फखम् ४ । दृष्टान्तो वादिप्रतिवादिममत निदर्शनम् । अपि भमुच्चये ५ । अथगन्द । श्रानन्तयें । सिद्धान्त मर्वदर्शनशास्त्रसमतप्रति ६ । श्रव- यवा' पक्षादयो ऽनुमानस्थानानि । सदेहादूर्ध्वमन्वयधर्म- चिन्तन तक स्थाणुरचाधुना सभवतीति ८ । स्थाणुरेवायमित्यव-- धारण निर्णय । इन्दे तर्कनिर्णयौ । । गुरुणा सम तत्व- निर्णयार्थं वदन वाद ।१०। परेण मम जिगोषया जत्पन 10 जल्प' । ११ । अपरामृष्टवस्तुतत्त्व मौखर्थमात्र वितण्डा । १३ । हेतुवदामाममाना हेवाभामा न सम्यग्घेतव इत्यर्थ १६ । परवचन विधातार्थविकल्पोपपादनानि छलानि १४ । जानयो उसम्यग्दूषणानि १५ । यस्तैर्वका निग्नते, तानि नियस्या- नानि १६ । इति । एषामनन्तरोताना प्रमाणादौनामेवमित्य 15 प्ररूपणा स्वरूपप्रदर्शना भवति ॥ तत्रादौ प्रमाणस्य स्वरूपणा चिकीर्षु प्रथमतस्तस्य सामान्यलक्षण सख्यां च प्राह "अर्थोप- लपिहेतु स्याप्रमाषाम्" । अर्थस्य ग्राह्यस्य बाह्यस्य स्तम्भ- कुम्भाम्भोरुहादेरान्तरस्य च ज्ञानसुखादेरुपलब्धि नमीप- वधि । व्याख्यानतो विशेषप्रतिपत्तिरिति न्यायादबाव्यभि- 20 चारियव्यपदेश्या व्यवसयात्मिका चार्थीपलब्धिग्राह्या, न तूप- सन्धिमात्रम् । तम्या यो हेतु कारण म प्रमाण म्याद्भवेत् ।

·घदशनसमुचय सटोक । 10 अर्थोपसन्धिस्त प्रमाणस्य फलम् । अयमन भाव | अव्यभि- चारादिविशेषणविमिष्टार्थोपस्तसिजनिका सामपौ तदेकदेयो वा पदु प्रदीपज्ञानादिधिरूपो ऽवोधरूपो वा माधकतम- वाप्रमाणम् । तम्मनकल च तस्य प्रामाण्यम् । सनन्यार्थोप- सन्धि' फस्न मिति। इन्द्रियजवलिङ्गजलादिविशेषणविशेषिता मेवोपलधिर्यत' स्थात्, तदेव प्रत्यवादिप्रमाणस्य विशेषणलक्षण वक्ष्यते । केवलमचाव्यपदेण्यमिति विशेषण न गाम्दे भवन्धनीय, तस्य शब्दजन्यत्वेन व्यपदेश्यस्यात् । श्रथ प्रमाणस्य भेदामाह "तचतुर्विधम् । तत्प्रमाण, चतुर्विध चतुर्भेदम् ॥ अथ तधातुविध्यमेवाह। प्रत्यक्षमनुमान चोपमान शाब्दिक तथा। तवेन्द्रियार्थसपऊत्पन्नमव्यभिचारि च ॥१७॥ व्यवसायात्मक ज्ञान व्यपदेशविवर्जितम् । प्रत्यक्षमनुमान तु तत्पूर्व विविध भवेत् ॥१८॥ पूर्ववच्छेपवञ्चैव दृष्ट सामान्यतस्तथा । तवाद्यं कारणात्कार्यानुमानमिह गीयते ॥१६॥ प्रत्यक्षमध्यक्ष, अनुमान लैङ्गिक, चकार समुच्चयार्थ, उपमानमुपमिति , नथाभब्दस्य समुच्चयार्थबात् माब्दिक च शब्दे भव माब्दिकमागम इत्यर्थ ॥ अथ प्रत्यक्षस्य लक्षण लक्षयति । "तचेद्रियार्थ' इत्यादि। तति तेषु प्रमाणेषु प्रथम प्रत्याचमुच्यते। अवास्येदमचपादमौन 15 20 ·नैयायिकमतम् । ५७ . सूत्रम् | "इन्द्रियार्थमनिकषोत्पत्र ज्ञानमध्यपदेश्यमयभिचारि श्यवसायात्मक प्रत्यक्षम्" इति [१, १, ४] || इन्द्रिय चरादिमनापर्यन, तस्यार्थ. परिच्छेद्य इन्द्रि- थार्थ इन्द्रियविषयभूतो ऽर्थो रूपादि, रूपादयस्तदर्था इति वचनात् । तेन सनिकर्ष प्रत्यामत्तिरिन्द्रियस्य प्राप्ति सबन्ध 5 इति यावत् । स च योढा। इन्द्रियेण मार्ध द्रव्यस्य सयोग एव १ । रूपादिगुणानां मयुक्रममवाय एव द्रव्ये समवेतत्वात् २ । रूपत्वादिषु गुणममवेतेषु मयुक्रममवेतसमवाय एव ३ । शब्दे समवाय एवाकामस्य श्रोचलेन व्यवस्थितत्वात्, भब्दस्य तद्गुणवेन तत्र समवेतलात् । भब्दखे समवेतसमवाय एव शन्दे ममवे- 10 बान ५ । समवायाभावयोर्विशेषणविधेय्यभाव एव । उकरूप- पञ्चविधमवन्धमबद्धेषु वस्नुषु समवायघटादिदृश्याभावयोविशेष- पाल विशव्यत्व भवतीत्यर्थ । तद्यथा। तन्तव परममावत' लन्नुयु पटसमवाय इति । घटशन्य भूतलमिह भूतटे घटो বাধীনি है पोढा मनिकष ॥ अथ निकर्पधहणमेवास्तु म-ग्रहण व्यर्थम् । न, re- यहास्य सन्निकर्षपदप्रतिपादनार्यवान् । एतदेव मंदिर जानोत्पादे समर्थ कारण, न सयुक्रमयोगादिमितिक पहणालभ्यते । इन्द्रियार्थमग्निकांदुत्पन भातम् । उपनि ग्रहण कारकत्वज्ञापकार्थम् । वाय भाव । इषि nि नैकव्यादर्थन सइ सवध्यते, दहियार्यस्दबास मारमुत्पन। न्यदुकम् । 18 ·पडदानसमुभय मौक। 5 श्रात्मा महेति मनमा मन इन्द्रिया स्वार्थन पेन्द्रियमिति क्रम एष शौघ्र । योगो ऽयमेव मनम किमगम्यमस्ति यसिन् मनो ब्रजति तच गतो ऽयमात्मा ॥ धानमयहण सुखादिनित्यध, मुखादीनामज्ञानरूपत्वात् । मुखादयो ध्याक्षादादिस्वभावा ग्राह्यतयानुभयन्ते, शान बथाव- गमखभाव ग्राहतयानुभूयत इति जानसुखाचोमैटो ऽध्यमिद्ध एव । श्रव्यपदेश्य नामकल्पनारहित, नामकल्पनाया हि शाब्द स्यात् । अव्यपदेण्यपदग्रहणभावे हि व्यपदेश शब्दस्ते नेन्द्रियार्थ- 10 मनिकर्षण चोभाभ्या यदुत्पादित ज्ञान तदप्यध्यक्षफरल स्यात्त- निवृत्त्यर्थमव्यपदेशपदोपादानम् । इदमच तत्त्वम् । चक्षुगी- आन्दयोव्यापारे मत्यय गौरिति विशिष्टकाले यज्ज्ञानमुप- जायमानमुपलभ्यते, तच्छब्देन्द्रियोभयजन्यते ऽपि प्रभृतविषय- वेन शब्दस्य प्राधान्याच्छाब्दमियते, न पुनरध्यवमिति । 1. इन्द्रियजन्यस्य मरुमरीचिकूदकज्ञानस्य निशकले कलधोत- बोधादेव निवृत्त्यर्थमव्यभिचारिपदोपादानम् । यदतसिास्त- दित्युत्पद्यते तयभिचारि ज्ञानम् । नयवच्छेदेन तस्मिस्तदिति जानमव्यभिचारि। व्यवमीयते ऽनेनेति व्यावसायो विशेष उच्यते । विशेषजनित व्यवसायात्मक, अथवा व्यवसायात्मक 20 निश्चयात्मकम । एतेन मशयज्ञानमनेकपदाथासम्बनलादनिश्च- यात्मकबाच प्रत्यक्षफल न भवतीति नापितम् ॥ नन्वेवमपि धानपदमनथकमन्यविशेषणाभ्या ज्ञानस्य लन्यत्वात, न।

·नैयायिकमतम् । धर्मिप्रतिपादनार्थवादम्य, भानपदोपात्ती हि धर्मीन्द्रियार्थ- मन्निकर्षजवादिभिर्विमेयते । अन्यथा धर्यभावे क्वाव्यभिचारा- दोन् घमास्तत्पदानि प्रतिपादयेयु । केचित्पुनरेव व्याचवते । अव्यपदेश-व्यवभायात्मकमिति-पवयेन निर्विकल्पकमविकन्यक- भेदे। प्रत्यक्षस्य देविधमाह, शेषाणि तु ज्ञानविशेषाणानौति ।। अत्र र सूचे फलस्वरूपमामग्री विशेषणपचारसय मभवन्ति । तेषु म्वरूपविशेषणपतो न युग । यथोकविशेषण ज्ञान प्रत्यक्ष- मिति हि तपार्थः स्यात । तथा चाकारकस्य जानस्य प्रत्यवत्व- प्रममि ग चाकारकाम्य प्रत्यवत्व युक, अमाधकतमवात्साधक- तगस्त्येव च प्रमाणयात् । तुलासवणादीना प्रदीपादौना 10 मभिकर्षद्रियादौना चावोधरूपापामप्रत्यवत्वप्रमङ्गय । दृश्यते पेमा सूचना प्रत्यक्त्व, तन स्वरूपविशेषणपक्षो युरु । नापि मामयौविपाप । मामग्रोविशेषणापते व सूत्राथ स्यात् । प्रमाप्रमेयचतुरादीन्द्रियालोकादिका ज्ञानजनिका मामग्रौन्द्रि- थार्थमभिकपत्पिनत्वादिविशेषणाविमिष्टभानजननादुपचारेणेन्द्रि- 15 यार्थमविकयिनलादिविशेषणविशिष्टा मती भयचमिति । एप च मामय्या सूचोपात्तविपणयोगिल तथाविधफानजन- कामादपधारेणैव भवति, न सु स्वत इति । न तु युक्तमात्यक्षो पि। फन्नविशेषणपक्षम्नु युझिमगत । अत्र पचे यत दरयध्या- हार्यम् । ततो ऽयमर्थ । इन्द्रियार्यमधिकपोत्पन्नत्वादिविणेपणा 20 भान थत इन्द्रियार्थमनिकपादेर्भवनि, म दलियामसि- कर्णादि मय अगापम् । भान तु प्रत्यचप्रमाणफम्नम् । यदा ·. घड्दशनसमुचय स्टोक। तथा तु ततो ऽपि ज्ञानाद्धानोपादानादिबुद्धय उत्पद्यन्ते, तदा हानादियुद्यपेक्षया ज्ञान प्रमाण हानादिबुद्धथत फल, यदा ज्ञान प्रमाण, तदा हानादिबुद्धय फलमिति वचनात् । चानुभवज्ञानवमजाया मृतस्तथा चाथमिटेतनाम- मिन्द्रियार्थमन्निकर्षजलात्प्रत्यक्षफलम् । तत्कृतम्त प्रत्यक्षता । सुखदु खसवन्धस्मृते स्विन्द्रियार्थमधिकर्षमहकारिवात्तथा चाय- मिति सारूप्यज्ञानजनकत्वेनाध्यचप्रमाणता । साम्यज्ञानस्य च सुखमाधनो ऽयमित्यनुमानिकफशजनकत्वेनानुमानप्रमाणता । म च सुखसाधनत्वशफ्रिज्ञानमिन्द्रियाथसचिकर्षज, मकरसधि- 10 हितत्वात् । श्रात्मनो मन इन्द्रियेण सत्रिकर्ष मुखादिज्ञान फलम् । मन इन्द्रियस्य तत्सविकर्षस्य च प्रत्यक्षममाणता। एवमन्यत्रापि यथाई प्रमाणफलविभागोऽवगन्तव्य इति ॥ एत- देवेन्द्रियार्थसत्रिकर्षादिसूच पन्थकार पद्यवन्धानुलोम्येनेत्य- माह। "इन्द्रियार्थमपोत्पत्रम्' इत्यादि। अव सपक 15 मबन्ध । अव्यभिचारि चेत्या चकारो विशेषणममुच्चयार्थ । अव्यभिचारिकमिति पाठे तु प्रत्यभिचार्यवाव्यभिचारिक खार्थे कप्रत्यय । व्यपदेशो नामकल्पना । अत्रापि व्याख्यायो यत इत्यध्याहार्यम् । भावाथ सवा ऽपि प्राम्वदेवेति ॥ अथ प्रत्यक्षतत्फलयोरभेदविवक्षया प्रत्यक्षस्य भेदा उच्चन्ने। 20 प्रयक्ष दधा, अयोगिप्रत्यक्ष योगिप्रत्यक्ष च । यदस्मदादौना- मिन्द्रियार्थमधिकर्षाज्ञानमुत्पद्यते, तदयोगिप्रत्यवम् । तदपि विविध निविकल्पक मविकम्पक च। तत्र वस्तस्वरूपमाननामक ·नैयायिकमतम्। निर्विकल्पक, यथा प्रथमाधमधिपातन जानम् । सजामजि- सम्बन्धोखेन ज्ञानोत्पत्तिनिमित्त मविकल्पक, यथा देवदत्तोऽय दण्डीत्यादि । योगिमत्यरत देशकालखभावविप्रशष्टार्थनाहकम्। तविविध, युफ्राना प्रत्यक्ष वियुकाना च । तब ममाध्यैकाम्यवता योगधर्मेश्वरादिसहकृतादात्मान्त करणमयोगादेव याशार्थमयोग- ६ निरपेक्ष यदशेपार्थग्रहण, नद्युतानां प्रत्यक्षम् । एतच निर्वि- कम्पकमेव भवति, विकल्पत भमाध्यैकाय्यानुपपत्ते । रद चोत्सएयोगिन एव विजेय, योगिमावस्य तदसभवात् । अममा- ध्यवस्थाया योगिनामात्ममनोवाधन्द्रियरूपाधायचतुष्कसयो- गाद्रूपादौना, आत्ममन श्रोचचथसयोगाच्छन्दस्य, प्रात्ममनोदय- 10 मयोगात्मुखादीना च यद्हण, तद्दियुताना प्रत्यक्षम् । तस निर्विकल्पक सविकल्पक च प्रतिपत्तव्यम् । विस्तरार्थिना तु न्यायमारटीका विखोकनौयति । श्रथानुमानलक्षणमाइ "अनुमान तु तत्पूर्व विविध भवेत्पूर्व- वच्छेषवच्च" इत्यादि । श्रच चैवमन्दौ पूर्ववदादीनामर्थवाइल्य- 18 सूचकौ । तथाभब्दश्चकारार्थ समुघये। शेप तु सूच व्याख्या- स्थते, सूब लिद “तत्पूर्वक विविधमनुमान पूर्ववच्छेषवत्मामा- न्यतोदृष्ट च” इति । एके व्याख्यान्ति । अत्रैकस्य पूर्वकशब्दस्य सामान्यश्रुत्था लुप्मनिर्देशो द्रष्टव्य । तत्पूर्वकमित्यच नछन्दैन प्रत्यक्ष प्रमाणमभिसवध्यते । तत्पूर्वक प्रत्यक्षफल लिङ्गज्ञान- 20 मित्यर्थ । नत्पूर्वकपूर्वक लिङ्गिज्ञानम्। अयमच भाव । प्रत्यक्षा- द्भूमादिज्ञानमुत्पद्यते, धूमादिज्ञानाञ्च वयादिज्ञानमिति ।

·घशासमुच्चय सटीक । . इन्द्रियार्थमनिकर्षात्पवानवजाणि च ज्ञानादिविशेषणनि प्रत्यक्ष सूत्रादत्रापि मबन्धनीया। एषा घ व्यवच्छेद्यानि प्रागुतानु- भारेण खय परिभाव्यानि । तथा द्वितीयलिङ्गदर्शनपूविकाया अविनाभावमयन्धस्मृतेमात्पूर्वकपूर्वकत्वात्तजनकस्यानुमानवनिव- त्यर्थमयोपलब्धिग्रहण कार्य, स्टतेस्वर्थ विनापि भावात् । ततो ऽयमर्थ । अपिलब्धिरूपमव्यभिचरितमव्यपदेश्य व्यवसायात्मक जान तत्पूर्वकपूर्वक यतो लिङ्गादे समुपजायते तदनुमान मिति १ । तथा ते वै प्रत्यक्षे लिङ्ग लिजिस्वन्धर्भन लिङ्ग- दर्शन च पूर्व यस्य तत्तत्पूर्वकमिति विग्रहविशेषाश्रयणादभु- 10 मानयाध्यचफलद्दयपूर्वकाल ज्ञापित द्रष्टव्यम् । तथा तानि प्रत्यक्षादिश्वप्रमाणानि पूर्व यस्य तत्तत्पूर्वकमिनि विग्रहविशे- पाश्रयणेन सर्वप्रमाणपूर्वकत्वमप्यनुमानस्य लभ्यते । न च तेषा पूर्वमप्रकृतत्वात्कथ तच्छब्देन परामर्श इति प्रेर्थम् । यत माता- दमकतत्वेऽपि प्रत्यक्षसूत्रे व्यवच्छेद्यत्वेन प्रकृतत्वादिति। अन्या I. व्याख्याया नाव्याप्यादिदोष कश्चनापि। ये तु पूर्वशब्दस्यैकस्य लुप्तस्य निर्देश नाभ्युपगच्छन्ति, तेपा प्रत्यक्षफलेऽनुमानवप्रमति, तत्फचम्य प्रत्यक्षप्रमाणपूर्वकत्वात्। प्रथाकारकस्याप्रमाणवात्कार- कत्व स्लभ्यते । ततोऽयमर्थ । अव्यभिधारिताव्यपदेश्यव्यवमा- यात्मिकार्थीपतधिजनकमेवाध्यक्षफल लिगनानमनुमानमिति 20 चेत। उच्यते । एवमपि विशिष्टज्ञानमेवानुमान प्रसज्यते । न च ज्ञानस्यैवानुमानल स्मृत्यनुमानागमसशयप्रतिभावानज्ञानोहा सुखादिमत्यक्षमिच्छादया मनसो लिगानौति वचनात्मवस्य .

·नयायिकमतम्। बोधावोधरूपस्य विशिएफलजनकम्यानुमानखादित्ययामिन्नवण- दोष । मोऽपिलचिरयभिचारादिविशेषणविशिष्ट तत्पूर्वक- पूर्विका यतस्तदनुमानमित्येव व्याख्या युनिमत् । नन्वचापि विविधग्रहणमनर्थमिति चेत् । न । अनुमानविभागार्थत्वात् । पूर्ववदादिग्रहण च स्वभावादिविषयप्रतिषेधेन पूर्ववदादिविषय- 5 शापनार्थम् । पूर्ववदायेव त्रिविधविभागेन विवक्षित, न खभा- वाटिकमिति प्रथम व्याख्यानम् ॥ परे त्वेव सूच व्याचक्षते । तत्पूर्वक प्रत्यक्षपूर्वक विविधमिनि, त्रिभेदमनमानम् । के पुन- भंदा इत्याह । पूर्ववदित्यादि। पूर्वशब्देनान्वयो व्यपदिश्यते, व्यतिरेकात्प्रागवमीयमानत्वात् । पूर्वाऽन्वय, स एवास्ति यम्य 10 तत्पूर्ववत्केवनान्वय्यनुमानम् १ । शेषो व्यतिरेक , म एवास्ति यस्य तच्छेघवत्, केवलव्यतिरेकि च ५। भानान्येनान्वय- व्यतिरेकयो माधनागयोर्यहर तत्सामान्यतोदृएमन्वयव्यतिरेकि रेति ॥ अथवा विविधमिनि चिरूपम् । कानि चौषि रूपाणोत्याइ । पूर्ववदित्यादि । पूर्वमुपादौयमानत्वात्पूर्व पक्ष । मोऽस्यास्तौति पूर्ववत्पक्षधर्मवम् । शेष उपयुक्तादन्यत्वात्साधर्म्य- दृष्टान्त सोऽस्यति शेषवत्सुपचे मत्त्वम् । सामान्यतोदृष्टमिति विपचे मनागपि यत्र दृष्ट विपचे सर्वचासत्त्व द्वतीय पम् । चान्दात्प्रत्यक्षागमाविरुद्धखासत्प्रतिपक्षनरूपदय छ । एव च पञ्च- एपनिहालम्बन यत्तत्पूर्वक तदम्चयव्यतिरेक्शनुमानम । विपक्षा- 20 मत्वमपतमत्त्वयोर यत्तररूपस्यागभिधवन्धातु पतरूपछिमालम्बन केवलान्वयि केवखव्यतिरेकि चानुमानम् । तराप्यनित्य गन्द, ·8 पडदशनसमुच्चय सटीक । कार्यत्वात्, घटादिवदाकागादिवत्यययव्यतिरेको हेतु 1१। अदृष्टादौनि कस्यचित्प्रत्यक्षाणि प्रमेयत्वात्करतलादिवदित्यध कस्यचिअत्यवत्वे माध्ये प्रत्यक्षस्यापि वजनो विपवस्थाभावादेव केवलान्वयो। २। सवविकटपूर्वक सर्व कार्य, कादाचित्कत्वात् । 5 यत्सर्ववित्कर्टपूर्वक न भवति तन कादाचित्क यथाकागादि। अब सर्वस्य कार्यस्य पचीकृतत्वादेव मपक्षाभावात्केवलव्यतिरेको। मसगदारेण वा केवलयतिरेको। यथा नेद निरात्मक जीव- छरौरममाणादिमत्त्वप्रसङ्गालोटवदिति प्रसङ्ग । प्रयोगस्ति- स्थम् । इद जीवच्छरौर सात्मक, माणादिमत्वात् । यन 0 मात्मक तन प्राणादिमद्यथा लोमिति प्रमद्भपूर्वक केवल- व्यतिरेकौति । एवमनुमानस्य भेदान् खरूप च व्याख्याय विषयस्य चैविध्यातिपादनायैवमा । अथवा तत्पूर्वकमनुमान विविध विप्रकार। के पुनस्त्रय प्रकारा इत्याह । पूर्ववदि- त्यादि । पूर्व कारण विद्यते यत्रानुमाने तत्पूर्ववत्, यच कार- ऐन कार्यमनुमोयते यथा विभिष्टमेघोनत्या भविष्यति वृष्टि- रिति। अच कारण-शब्देन कारणधर्म उनतवादियोय । प्रयोगस्लेवम । श्रमी मेघा वृक्ष्युत्पादका , गम्भोरगर्जितवे- ऽचिरमभावत्वे च मत्युनतलात्। य एव ते वृशुत्पादका यथा दृष्ट्युत्पादकपूर्वमेघास्तथा चामौ । नरमात्तथा । ननूमतत्वादि- ० धर्मयुकानामपि मेघाना दृष्यजनकलदर्शनात, कथमेकान्तिक कारणाकार्यानुमानमिति चेत् । न । विमिष्टस्योवतत्वादेर्धर्मस्य गमकलेन विवक्षितत्वात् । न च तस्य विशेषो नामबजेन निशेत ·यायिकमतम् । पार्यत इति वन शक्य, सर्वानुमानोच्छेदप्रसके । तथाहि। मा- कादिव्यावृत्तधूमादीनामपि खमाध्याव्यभिचारित्वममविदा न नियेत त्यमिति बनु शक्यत एव । अथ सुवियेषित कार्य कारण न व्यभिचरतौति न्यायाझ्मादेर्गमकत्वम् । तत्तचापि ममानम् । यो हि भविष्यदृश्ययभिचारिणमुन्नतत्लादिविशेषमा- 5 गन्तु समर्थ , स एव तस्मात्तमनुमिनोति. नाहीतविशेष । नदुनम् । अनुमातरयमपराधो नानुमानम्येति शेप कार्य तद- स्याम्ति तच्छेपवधर कार्यण कारणमनुमीयते, यथा नदीपूर टर्मनादृष्टि । अत्र कार्यशब्देन कार्यधर्मा लिङ्गमवगन्तयम् । प्रयोगस्वित्यम् । उपरिदृष्टिमद्देशमवन्धिनी नदी भोवतरस्रोतस्ले 10 फनफेमममूहकाष्ठादिवहनवे च मति पूर्णत्वात् तदन्यनदीवत् । मामान्यतोदृष्ट नामाकार्यकारणभूतेनाविनाभाविना लिङ्गेन यत्र लिगिनोऽवगमो, यथा बलाकया सलिलस्येति । भयोगम्त । अय बन्नाकाजवृत्ति प्रदेशो जलवावलाकावन्वाम, मप्रति- परदेशवत्, यथा वान्यक्षोपरिदृष्टस्यादित्यस्यान्यपर्वतोपरि- 15 दर्शनेन गतेरवगम । प्रयोग पुन रवेरन्यवदान गत्यविना- भूत, अन्यत्रदर्शनत्वात्, देवदत्ताधन्यदर्शनवत् । अब यथा देव- दत्तादेग्न्यवदृरस्थान्यत्रदर्शन यापूर्व, तथादित्यस्यापति, अन्यवदर्शन च गते कार्य सयोगादेगतिकार्यवात् ॥ अन्ये वेव चणयन्ति । ममानकालम्य साहस रूपादकार्यकारणभूतान्मति- 20 पत्ति सामान्यतोदृष्टानुमानप्रभवा । अत्र प्रयोग । ईदृशपा- गिद वस्वमेवविधम्पत्वात् । तदन्यतादृशवस्ववत् । एक चूत ·यदर्शनसमुच्चय सटोक। सप्रत्यय फलित दृधा पुष्पिता जगति जूता इति प्रतिपत्तिा । प्रयो- गस्तु । पुष्पिता जगति धूनायूतत्वान, दृष्टभूतवदित्यादि। अथवा पूर्वण व्याप्तिग्राहकप्रत्यक्षेण तुख्य वर्तत इति पूर्ववत्मबन्धपाइक- प्रत्यक्षेण विषयतुन्यत्वात्कथचित्परिच्छेदक्रियाथा अपि तस्यता- 5 धानुमाने समस्तौति क्रियातुन्यत्ववत प्रयोग सिद्ध । तेन पूर्वप्रतिपत्त्या तुन्या प्रतिपत्तियतो भवति, तत्पूर्ववदनुमानम् । इच्छादय परतन्त्रा गुणत्वात् रूपादिवदिति शेषनाम परि- शेष । म च प्रसताना प्रतिषेधेऽन्यचप्रमगामभवाच्छिष्यमाए स्य यथा गुणवादिच्छादौना पारत व्ये मिद्धे मरौरा- 10 दिषु प्रसकेषु प्रतिषेध । शरीरविशेषगुणा छादयो न भवन्ति, नहुणाना रूपादौना स्वपरात्ममत्यहवेनेच्छादौना च खात्ममत्यवत्वेन वैधात् । नापीन्द्रियाणा विषयाणां वा राणा उपहतेय्वयनुसारणदर्शनात् । न चान्यस्य प्रमनिरस्ति । अत परिभेषादात्ममिद्धि । प्रयोगशाच । योऽसौ पर म आत्म- 15 अब्दवाच्य , इच्छाधाधारत्वात् । ये लात्मगब्दवाच्या न भवन्ति, त इच्छाधाधारा अपि न भवन्ति । यथा शरीरादय । अत्र प्रत्यक्षेणग्टहोलान्दय केवलव्यतिरेकबलादात्मन प्रमा शेषवत फलम्। यच धर्मों साधनधर्मश्च प्रत्यक्ष माध्यधर्मश्च सर्वदाप्रत्यक्ष माध्यते तत्मामान्यतोदृष्टम्। यथेच्छादय परतन्वा गणत्वाद्रूपवत् । 20 उपलब्धिर्वा करणासाध्या क्रियावाछिदिक्रियावत् । असाधा- रणकारणपूवक जगदैचिय चिचत्वाचित्रादिवैविध्यवदित्यादि मामान्यतोदृष्टस्यानेकमुदाहरण मन्तव्यम् । ननु माध्यधमस्य ·भैयायिकमतम् । 5 मांदामत्यरत्वेन माध्येम देतो कथ व्याप्तिग्रहणमिति घेता उच्यते । धर्मिण रछादे प्रत्यक्षप्रतिपनत्व गुणत्वकार्यलादेरपि साधनस्य तदुर्मत्व प्रतिपन्नमेवा पारतस्येण च खमाध्येन तस्य व्यापिरध्यक्षतो रूपादिववगतव । माध्यव्याया माधाव्यावृत्तिरपि प्रमाणा- तरादेवावगता । नचव पूर्ववच्घोषवत्सामान्यतोदृटाना परस्परत को विशेष । उच्यते । छादे' पारतन्ध्यमाचप्रतिपत्तौ गुणाल कार्यल वा पूर्ववत् । तदेवाययान्तरवाधया विशिष्टाययत्वेन याधकेन प्रमापानावमीयमान घोषवत फम्नम् । तस्य माध्यधर्मम्य धर्म्यन्तरे प्रत्ययस्यापि तच धर्मिणि मर्षदामायवत्व मामान्यतो- दृएप्यपदेशनिवन्धगम् । अतस्त्रयाणामेकमेवोदाहरणम् । तदेव 10 कारणादिचैविध्याचित्रकार लिन समिति जनयनपूर्वक सदनु- मानमिति वित्तीय व्यारयानम् । अथ ध्याख्याइये प्रथम- व्याख्यानमेव पइमामध्ययनमातीनामभिमतम् । तच च पूर्व- यदादीनां व्याप्या दितीयव्याख्याने या चतु प्रकाराभिहिता सेव द्रव्येति । १ माम्सकार एव यानानामममोहार्थ पयारयापका- रानुपेयानुमानय पिविधन्य विषयमापनाय पूरवदादीनि पदामि प्याग्यानयपाह "तचापम्" इत्यादि। नप ने पूर्व- पदादिपु पाप पूवषदनुमान किमिधार कारपामिझात्का- चंब मिदिमोइनुमान भान कायानुमानम्। हनुमानप्रतारे, गोयले मोचते। कारणात्कार्यमनुमानमिझोदिनगिनि पाठो पासवानोति मन्दायाहार कारणकार्यमन्तीत्यनुमानम् । 1.

·घडदानसमुच्य स्टोक । कारणात्कार्यमस्तीति ज्ञानमिहानुमानप्रस्ताव उदित प्रोकम् । पाठदयेऽप्यत्र यलिभिज्ञानमनुमानशब्देनीचे, तद्वितीयव्याख्यान- कारिणा मतेन, न तु प्रथमव्याख्यानकर्डमतेन । प्रथमयाख्या- कारिमतेन हि ज्ञानस्य हेतरेवानुमानशब्दवाच्च स्थात। एय शेषवत्यपि ज्ञेयम् । यत्र कारणात्मज्ञान विशिष्टात्कायम्य ज्ञान भवति, तत्पूर्ववदनुमामम् । अत्र ह्यापलब्धिहेतु प्रमाणमिति वचनाकार्यज्ञानमनुमानस्य फल, तद्धेत स्वनुमान प्रमाणम् । तेमात्र कारण वा तदान वा कार्यकारणप्रतिबन्ध स्मरण वा कार्य ज्ञापयत्पूर्ववदनुमानमिति ॥ नम्योदाहरणमाह । यथा। रोलम्बगवलव्यालतमालमलिनत्विप । दृष्टिं व्यभिचरन्तीह नैवप्राया' पयोमुच ॥२०॥ पथेति निदर्शनदर्शनार्थ । रोलम्बा भ्रमरा , अरण्यजातमहिषा, व्याला दुष्टगजा सर्पाच, तमालास्तापि- छक्षा । तदन्मलिना श्यामलास्विष कान्तयो येषा ते 15 तथा । एतेन मेघाना कालिमत्ता वचनानिवचनौया काप्य- तिशयथामता व्यज्यते । एवप्राया । एवशब्द इदप्रकारवचन । मायाब्दी पाजल्यवाचक । तत एवमिदप्रकारार्ण प्रायो बाहुन्य येषु त एवप्राया ईदृक्प्रकारवाहुन्या इत्यथ । एतेन गम्भीरगर्जितवाचिरप्रभावत्वादिप्रकाराणा बाहुल्य मेधेषु सत्म 20 चितम सतविशेषणविशिमा मेघा ने नाभि- 10 गवला ·न्यायिकमतम। 5 श्रयमत्र चरन्ति, दृष्टिकरा एव भवन्नीत्यर्थ । प्रयोगस्तु सूचच्याख्यावस- रोत एवाचापि वहाव्य ।। अथ शवड्याख्यामाह। कार्यात्कारणनुमान यच्च तच्छेपवन्मतम् । तथाविधनदौपूराद्देवो दृष्टो यथोपरि ॥ २१ ॥ कायामिडात्कारणम्य लिनिनोऽनुमान ज्ञान थत् । चकार प्रागुरुपूर्ववदपेच्या समुच्चये। बच्छेषवन्मतम् । तत्त्वार्थ । यस कार्याकारणज्ञान भवति, तच्छषवदनुमानम् । पत्रापि पावत्कारणज्ञानस्य हेतु कार्य कार्यदर्शन तत्सबन्ध- भरण चानुमानशब्देन प्रतिपत्तव्यम । यथेत्युदाहरणोपन्यामार्थ za प्रथममत्र योग्य । तथाविधीनतरस्रोतस्वफस्नफेनादिवहन- लोभयतटण्यापिवधर्मविभिटो यो न्दीपुरम्तमालिशादुपरिदेश देवो मेघो इष्ट इति ज्ञानम् । अब प्रयोग माग्वत् । थच सामान्यतोदृष्ट तदेव गतिपूर्विका । पुसि देशान्तरप्राप्तियथा सूर्येऽपि सा तथा ॥ २२॥ 15 प पुनरर्थे । यत्या कार्यकारणभावादन्यत्र सामान्यतो ऽविनाभावमले। दृष्ट लिन मामान्यतोदृष्ट, तदेवम् । कथमि- श्या । यथा पुम्थेकरमादेशाद्देमातरप्राप्तिर्गनिर्विका नया सूर्यपि मा देभान्नरप्राप्तिस्तथा गतिपूर्विका । व देशान्तर- प्राप्तियम्देन देशातरदभन जेयम् । अन्यथा देशान्तरमार्गनि- 20 ·घदनसमुच्चय सटीक । 10 कार्यवेन षवतोऽनुमानादस्य भेदोन स्थात। यद्यपि गगने सच- रत सूर्यस्य नेवावलोकप्रमराभावन गति पलभ्यते, तथाप्युद याचलात्कालान्तरेऽस्ताचलचूचिकादौ तदर्शन गति गमयति । प्रयोग पुन पुर्वमुक्त एव । अथवा देशान्तरमार्गतिकायत्व 5 लोको न प्रत्यतीति इदमुदाहरण कायकारणभावाविवक्षया- घोपन्यस्तम् । प्रयोगस्वेवम् । सूयस्य देशान्तरमाप्तिर्गतिपूविका देशान्तरप्राप्तित्वाद्देवदत्तदेशान्तरमाप्तिवत् ॥ उपमानलवणमाह। प्रसिद्धवस्तुसाधादमसिद्धस्य साधनम् । उपमान समाख्यात यथा गौर्गवयस्तथा ॥२३॥ "प्रसिद्धमाधात्साध्यसाधनमुपमानम् [२, २,६]" इति सूचम । अत्र यत इत्यध्याहायम् । ततश्च प्रसिद्धेन वस्तुना गया यासाधर्म्य समानधर्मव तस्मात्प्रसिद्धवस्तुमाधादप्रसिद्धस्य माध- नम् । गवयगतस्य माध्यस्य मजामजिसवन्धस्य माधन प्रतिपत्ति- 1 र्यत साधर्म्यज्ञानाद्भवति तदुपमान समाख्यातम् । साधर्दस्य प्रसिद्धिरागमपूर्विका । तत श्रागमसम्रचनायाह । यथा गौस्तथा गवय इति। गवयोऽरण्यगवय । श्रथमत्र भाव । कथिम्प्रभुणा गवयाायनाय प्रेषितस्तदर्थमजानानस्तमेवापाचीत् कीदृग्गवय इति । म प्रोचे यादृग्गौस्तादृग्गवय इति । तत मोहर परि- 20 धमन्ममानमर्थं यदा पश्यति तदा तम्य तदाक्यार्थसनिसहा- येन्द्रियार्थमन्त्रिकर्षागोमदृशोऽयमिति थसारूप्यज्ञानमुत्पद्यते, ·नैयायिकमतम्। ७१ 5 सन्प्रत्यक्षफल, तदेवाव्यभिचायादिविशेषणमय स गवयशब्दवाच्य इति सज्ञामजिमबन्धप्रतिपत्ति जनयदुपमानम् । मजामज्ञि- सबन्धपतिपत्तिस्तपमानस्य फलम् । न पुनरागमिको सा, शब्दस्य तन्ननकस्य तदानीमभावात् । गवयपिण्डविपये च इयादिज्ञान यदुत्पद्यते तदिन्द्रियार्थसन्निकर्षजन्यत्वात्प्रत्यक्षफलम् ॥ अथ तुर्य भाब्दमाह। शाब्दमाप्तोपदेशस्तु मानमेवं चतुर्विधम् । प्रमेयं त्वात्मदेहाद्यं बुद्धीन्द्रियसुखादि च ॥ २४ ॥ मन्दानित शाब्दमागम इत्यर्थ । तुर्भिन्नामे । गाब्द तु प्रमाणमाप्तोपदेश' । प्राप्त एकान्तेन मत्यवादी हितय । तम्योप- 10 देशो वचनमाप्नोपदेश । तम्मनित तु शान शाब्दम्य फलम् । मान प्रमाणमेवमुक्तविधिना चतुर्विधम् ॥ तदेव प्रथम प्रमाणतत्व व्याख्याय सप्रति दितीय प्रमेय. तत्त्व व्याख्यातमा । प्रमेय वामदेहाद्यम् । प्रमेय तु प्रमाण- पुनरामदेहाधम् । श्रात्मा जीव । देहो 15 वपु, नावाचौ यम्य नदात्मदेहाशम् । बुद्धौन्द्रियमुखादि प्रमेयम् । बुद्धिज्ञान इन्द्रिय पदुरादिमन पर्यन्त, मुख मात नान्यादिषम्य नहुद्वौद्रियरुपादि। पकार आत्मदेहाद्यपेक्ष्या भमुच्चये। अत्र विमेपणदय प्राद्यपदेनादिशाब्देन च पाणामपि मताना प्रमेयाना मग्रहो द्रव्य । तथा च नैयायिकसूचम् । 20 "भामभरोरेलियार्थयुद्धिमान प्रवृत्तिदोषप्रेत्यभावफलदु पाप- फशय पांव ·यडशनसमुख्य सटीक । वगभेदेन दादशविध तदिति प्रमेयम् । [१,१,८] तत्र शरीरादिदु खपर्यन्त हेय, अपवर्ग उपादेय । प्रात्मा तु कञ्चिद्धेय , कश्चिदुपादेय । सुखदु खादि भोकृतथा हेय नदुन्गुकतयोपादेय इति । तच्छादेषप्रयत्नरुखदु खजानादी- • नामाश्रय आत्मा। सचेतावकहलसर्वगतखादिधर्मरात्मा प्रतीयते १। तद्भोगायतन शरीरम २। पक्षेन्द्रियाणि प्राणरमाचदुख- श्रोचाणि | पञ्चार्थी रूपरसगन्धम्पयशब्दा । तच गन्धरम- रूपस्पशायवार पृथिवीराणा । परमस्पर्शास्त्रयोऽपा गुणा । रूपस्यौं तेजमो गुणौ । एक स्पनी वायोगुण । शब्द श्राका- 10 भस्य गुण इति ४ । बुद्धिरुपनधि समित्यथ । मा चणिका, भोगस्वभाववास समारकारणमिति हेया ५। इन्द्रियार्थसन्नि- कर्श सत्यपि युगपज्ञानानुत्पादात् श्रान्तरसुखादिविषयोप- लब्धेश्च बाह्यगन्धादि विषयोपवधिवत्करणमाधत्वादान्तर करपा मनोऽनुमौयते । तसर्व विषय सञ्चाण वेगवदामचारि नित्य 1. च ६ । वाग्मन कायव्यापार' शुभाशुभफल प्रति 1 राग- द्वेषमोहास्त्रयो दोपा । दय्यादौनामेतेम्वेवान्तर्भाव । नक्षतष ममार । देहेन्द्रियादिमघातस्य प्रातानस्य त्यागेन सघाता- न्तरग्रहण प्रेत्यभाव । एष एव समार । प्रत्तिदोषजनित सुखदुःखात्मक मुख्य फल तत्साधन त गौएम १० । पौडा- 20 मतापखभाव दुखम। फलग्रहणेनावितगपौद मुसस्यापि दुखाविनाभावित्वात् दुखत्वभावनार्थमुपदिश्यते १९ । प्रात्य- निको दुखवियोगोऽपवर्ग , मर्वगुणवियुक्तस्यात्मन स्वरूपे- ·नैयायिकमतम् । 5 पावस्यान, सुखदुख्योर्विवेकेन हानस्थाशक्यत्वात जिगास' सुखमपि जयात् । यस्माजन्मजरामरणप्रबन्धोच्छे- दरूप । परम पुरुषार्थों ऽपवर्ग । स च तत्त्वज्ञानादवाप्यते ॥१२॥ सायप्रयोजनयो स्वरूप प्राह । किमेतदिति संदिग्धः प्रत्यय सशयो मत । प्रवर्तते यदर्थित्वात्तत्तु साध्य प्रयोजनम् ॥ २५ ॥ अथ किशब्दो ऽस्ति क्षेपे 'किसखा यो ऽभिद्रुह्यति' अस्ति भन्ने 'कि ते 'प्रिय' , अस्ति निवारणे 'कि ते रुदि- तेन' , अस्थपनापे 'कि ते ऽह धारयामि', अस्यनुनये 'कि ते ऽह प्रिय करोमि' अत्यवज्ञाने 'कस्तामुल्लापयते' अस्ति 10 वितर्क 'किमिद दूरे दृश्यते । इह तु वितर्के । दूरावलोकनेन पदार्थमामान्यभवबुध्यमानम्नविशेष मटिहानी वितकयति 'एतत्- प्रत्यक्षमूर्ध्वस्थित वस्तु कि, तर्के स्थाणुवा पुरुषो वेति' । य मदिग्धो ऽनेककोटिपरामर्नी प्रत्ययो विमर्श, म मगयो मत ममत इति ॥ अथ प्रयोजनम् । यदर्थिवाद्यस्य फलस्यार्थिलमभिन्नापुकत्व घर्थित्व, तस्मात्प्रवर्तते तत्तदीयमाधनेषु यत्न कुरुते, तत्तु तत्पुन माध्य कर्तव्यतयेष्ट प्रयोजन फन्न यस्य वाञ्छया इत्येषु प्रवर्तते तत्प्रयोजनमित्यर्थ ॥ प्रयोजनमूलत्वाच्च प्रमाणोपन्या- महत्ते प्रमेया तर्भूतमपि प्रयोजन पृथगुपदिश्यते । अथ दृष्टान्तसिद्धान्तो व्यापिण्यासुराह 20 ·09 पडदर्धनममुच्चय सटीक। दृष्टान्तस्तु भवेटेप विवादविषयो न यः । सिद्धान्तस्तु चतुर्भेद सर्वतन्त्रादिभेदतः ॥ २६ ॥ दृष्टोऽन्तो निश्चयो ऽवेति दृष्टान । दृष्टान्त पुनरे ऽय भवेत् । एप क इत्याह । य उपन्यस्त सन् विवादविषय 5 वादिप्रतिवादिनोमियोविरुद्धो वादो विवाद, तस्य विषय गोचरो न भवति । वादिप्रतिवादिनोरुभयो समत एवानुमा नादौ दृष्टान्त उपन्यम्तव्य इत्यर्थ । पञ्चखवयवेषु वक्ष्यमाणं ऽपि दृष्टान्त माध्यसाधनधमयो प्रतिबन्धग्रहणस्थानमा पृथगिहोपदिश्यते । तावदेव झन्वयव्यतिरेकयुको ऽर्थ' स्खलति, 10 यावन्न सष्टदृष्टान्तावष्टम्भ । उन च। तावदेव चलत्यथो भन्तुर्विषयमागत । थावबोत्तम्भनेनैव दृष्टान्तेनाबस्लम्यते मिद्धान्तम्त सिद्धान्त पुनश्चतुर्भदो भवेत् । कुत इत्याह। भर्वतन्त्रादिभेदत मर्वतन्त्रादिभेदेन । प्रथम स्वतन्त्रमिद्धान्त । 15 श्रादिशब्दापनितम्वसिद्धान्तो ऽधिकरणसिद्धान्तो ऽन्युपगम- सिद्धान्तश्च वैदिनव्य । इह तन्त्रशब्देन शास्त्र विज्ञेयम् ॥ नच स्वतन्त्राविरुद्ध खतन्त्रे ऽधिकृतो ऽर्थ सर्वतन्त्र सिद्धाना सर्वेषा शास्त्राण प्रतिपत्तिविषय , यया प्रमाणानि प्रमेय- साधनानि, प्राणादीनौन्द्रियाणि, गन्धादयस्ता , प्रमाणेन 20 प्रमेयस्य परिच्छेद इत्यादि ॥ समानतन्त्रप्रसिद्ध परतन्त्रासिद्ध. प्रतितन्त्रसिद्धान्त , यथा भोतिकानौन्द्रियाणि योगाना काणा- ·नैयायिकमतम । ७५ . दादीनां च, अभौतिकानि मायानाम् । तथा साख्याना मई मदेवोत्पद्यते न पुनरमत, नैयायिकादौना सर्वममदे- वात्परते सामग्रीवशात, जैनाना तु मदमदुत्पद्यत इत्यादि । यस्य मिट्टावन्यन्य प्रक्रियमाणस्य प्रतिज्ञार्थस्य प्रसङ्गेनाधिकस्य सिद्धिः, मो ऽधिकरपासिद्धान्त, यथा कार्यत्वादे चित्यादौ ६ पुद्धिमत्कारासामान्यमिद्धावन्यस्य तत्करपासमर्थन्य नित्यजाने- छाप्रथवाधारस्य तत्कारणस्य मिद्धिरिति ॥ प्रौढवादिभि स्वयुद्यानिायचियापयिषया यत्किचिदस्वपरीचितमभ्युपगम्य विशेष परीक्ष्यते, मो ऽभ्युपगममिद्धान्त , यथास्तु द्रव्य शब्द , म त कि नित्यो ऽनित्यो वेति शब्दस्य द्रव्यवमनिष्टमभ्युपगम्य 10 नित्यानित्यत्व विशेष परीक्ष्यते । एव चतुर्विध सिद्धान्त ॥ अवयवादितपत्रय प्ररूपयनि । प्रतिज्ञाहेतुदृष्टान्तोपनया निगमस्तथा। अवयवा पञ्च तर्क संदेहोपरमे भवेत् ॥ २७ ॥ यथा काकादिसपातात्स्थाणुना भाव्यमत्र हि। ऊर्ध्व सदेहतर्काम्या प्रत्ययो निर्णयो मतः ॥२८॥ युग्मम् । अवयवा' पञ्च के पश्चेत्या६ । प्रतिक्षा हेतुशान्त उपनयो निगमादन निगमन ति। तच प्रतिज्ञा पक्षा धर्मधमिवयन, सानुमानय मानमामित्यादि। हेतु माधा शिवपनधूमववादित्यादि । दृष्टान्त उदाहरणाभिधान, 20 सद्विविध, प्रपथमुपेन व्यतिरेकमुमेन पा चयमुखन स्था। 15 ·पड्दशनममुघय सटीक । यो यो धूमधाम् म स सानुमान् यथा महानममित्यादि। व्यतिरेकमुखेम था। यो य समानुमान भवति, म म धूमवाब भवति, यथा जलमित्यादि। उपनयो हेतोरुपमहारक वचनम् । धमवाद्यायमित्यादि। निगमन धेरूपदेशेन भाय- 5 धमोपमहरणम् । धमत्वात्कृशानुमानित्यादि । अथ तर्कतत्त्वम् । तर्क मन्देशेपरमे भवेत् । सम्यम्बसव- रूपानववोधे किमय स्थाणुवा पुरुषो वेति सदेह मजयस्तम्यो- परमे व्यपगमे तको स्वयधर्मान्वेषकरूयो भवेत् । कथमित्याह । यथा काकादौत्यादि । यथेत्युपदर्शने । काकादिसपातात् 10 वायरामतिपचिमपतनादुपलक्षणवानियलयवनगरोहणादि- स्थाणुधर्मभ्यद्यात्तारप्यप्रदेशे स्याणुना कोलकेन भाव्य भवितव्यम्। हिशब्दो ऽत्र मिथयोत्प्रेक्षणाथो इएव्य । भमति हि वने ऽध मानवम्यामभवास्थाणुधमाणामेव दानाच स्थाणुरेवात्र घटत इति । तदुनाम् । अरण्यमेतत्सवितास्तमागतो न धाधुना सभवतीह मानव । ध्रुव तदेतेन खगादिभाजा भाष्य मरारातिसमाननामा । इत्येष तक ॥ अथ निर्णयतत्त्वमाह । ऊर्ध्वमित्यादि। पूामस्वरूपाभ्या सदेहतकभ्यामूवमनन्तर य प्रत्यय स्थाणुरेवाय पुरुष एव 20ति प्रतीति स निर्णयो निश्चयो मतो ऽभीष्ट । यत्तदावर्थ- भवन्धादनुकावपि क्षचन गम्यते, तेनाब नौ व्याख्याती। 15 ·नैयायिकामलम् । अथ वादनत्वमाह। श्राचार्थशिष्ययो पक्षप्रतिपक्षपरिग्रहात् । या कथाभ्यासहेतु स्यादसौ वाद उदाहृतः ॥ २६ ॥ कथा । ३ वादिप्रतिवादिनो' पक्षप्रतिपउपरियह दिविधा, वीतरागकथा विजिगीषुकथा च । यह वीतरागणा गुरुणा मह शिव्यस्तत्वनिर्णयार्थ साधनोपालम्भौ करोति माधन स्वपक्ष 'उपालम्भश्च परपचे ऽनुमानस्य दूषण, सा वीतरागकथा वादमजयैवोच्यते। वाद प्रतिपक्षम्यापनाहीनमपि कुर्यात् प्रश्नदारेणैव ॥ यच विजिगीषुर्जिगोषणा सह लाभपूजाख्याति- कामी जयपराजयाय प्रवर्तते वीतरागो वा परानुग्रहार्थ 10 जामागुरमरक्षणार्थ च भवर्तते, मा चतुरङ्गा वादिप्रतिवादि- सभापतिप्राधिकागा विजिगीपुकथा जन्पवितण्डासज्ञोता। तथा चोकम् । “तत्वाध्यवमायमरक्षाथ जन्पवितण्डे, बौज- प्ररोहसरतणार्थ कण्टकशाखापरिवरणवत्" इति । यथोड़- लक्षणोपपन्न छलजातिनिग्रहम्यानमाधनोपल्नम्भो जस्प । मतिपतम्यापनाहोनो वितण्डेति वादजन्पवितण्डाना व्यति ॥ प्रकृत प्रस्तुम' । पाचायो ऽध्यापको गुरु, शिथ्यो ध्येता विनेय । तयोराचार्यशिक्ष्यो पक्षप्रतिपक्षपरिग्रहात् पच पूर्वपक्ष प्रतिशादिस्यह', प्रतिपक्ष उत्तरपर पूर्वपक्षप्रति- पन्यो पद इत्यर्थ, नयो परिग्रहाखीकारान, अभ्यामम्य 20 इतरभ्यामकारपाम्, या कथा प्रामाणिको वाता, अमौ कथा म15 थ - ·घड्दर्शनसमुच्चय मटोक। वाद उदाहत कीर्तित । आचार्य पूर्वपक्ष स्वीस्त्याचष्टे शिथ्यश्चोत्तरपक्षमुररौशल्य पूर्वपक्ष खण्डयति । एव पक्षमतिपक्ष- सपण निग्राहकमभापतिजयपराजयच्छलजात्याधनपेचनयाभ्या- भाथै थव गुरुभिव्यौ गोष्टौं कुरुत, म वादी विज्ञेयः । अथ जपवितण्डे विपोति । विजिगीषुकथा या तु च्छलजात्यादिदूषणा। स जल्य सा वितण्डा तु या प्रतिपक्षवर्जिता ॥३०॥ या त या पुनर्विजिगीषुकथा विजयाभिलापिन्या वादि- प्रतिवादिन्या मारया प्रमाणगौठौ कथभृता छलानि आतयस्थ 10 वत्यमाणलक्षणानि, श्रादिशब्दाविग्रहस्थानादिपरिग्रह एते छला दूषणा परोपन्यस्तपादेर्दोषोत्पादन यस्था मा छलजात्या- दिदूपणा म विजिगीषुकथारूपो जल्प उदाहत इति पूर्व- लोकात्मवन्धनीयम् । मनु छलजात्यादिभि परपादेर्दूषणो- त्पादन भता क न युमामिति चेत् । न । सन्मार्गप्रतिपत्तिनि- 15 मित्त तस्याभ्यनुज्ञातवात् । अनुज्ञात हि खपवस्थापनेन सन्मार्गप्रतिपत्तिनिमित्तनया छलजात्याधुपन्यासैरपि परप्रयो- गस्य दूषणोत्पादनम् । तथा चोकम् । दुशिक्षितकुतकोशलेशवाचालितानना । शक्या किमन्यथा जेतु वितण्डाटोपमण्डिता ॥ ३ ॥ गतानुगतिको लोक कुमार्ग तयतारित । मागादिति छलादीनि प्राह कारुणिको मुनि ॥ ३ ॥ 20 ·नेयापिकमतम् । इति मकटे प्रस्तावे च सति छलादिभिरपि वपक्षस्थाप- नमनुमतम् । परविजये हि न धर्मध्वसादिदोपसमव । तसादर छलादिभिरपि जय ॥ मा वितण्डा बित्यादि । तुशब्दो ऽवधारणायो भिन्नमय । मा तु, सैव विजिगीषु- कयैव प्रतिपक्षविवर्जिता वादिप्रयुकपक्षप्रतिपन्यो प्रतिवाद्युप- 5 न्यास प्रतिपरस्तेन विवजिता रहिता प्रतिपक्षमाधनाहौनेत्यर्थ वितण्डोदादता । वैतण्डिको हि स्वाभ्युपगतपक्षमस्यापयन्यकि- चिदादेन परोफमेव दूषयतीत्यर्थ । अथ हवामासादितत्त्ववयस्वरूप प्रकटयति । 10 हेत्वाभासा असिद्धाद्यावं कूपो नवोदक । जातयो दूपणाभासा पक्षादिप्यते न यैः ॥३१॥ अभिवाद्या प्रसिद्धविरुद्धानकात्तिककालात्ययापदिष्टप्रकर- सममा पञ्च इवाभासा । तच पवधर्मख यस्य नास्ति, मो- ऽभिद्ध । अनित्य' मन्दशाशुपत्वादिति । १॥ विपचे सन्मपत्रे धामन् विरुद्ध । नित्य शब्द कार्यवादिति ॥२॥ पवादि-15 चयतिरनकातिक । अनित्य गन्द प्रमेयत्वादिति ।। देतो प्रयोगकाम्न प्रत्यक्षागमानुपहतपक्षपरिग्रहममयदमती- स्थापदिए प्रयुगा, मत्यागमविश पचे वर्तमान उत्यर्थ, इस काम्नाययापटिट। अनुपयोऽनि एतत्वात्, प्राशन सरा पेया द्रवद्रव्यलात् धौरवदिति । सपमिद्धाविय 29 परपष्टिायपि विरूपो रेत प्रकरणमम । प्रकाणे पचे ·. घडदशासमुच्चय सटीक । प्रतिपने च तुन्य दूत्यर्थ । अनित्य शब्द पक्षमपश्योरन्यतर- लात, समववदित्येकेनोने दितीय प्राह । यद्यनेन प्रकारेणा- नित्यत्व साध्यते, तर्हि नित्यतामिद्धिरप्यस्तु यथा नित्य पद पक्षसपत्यारन्यतरत्वात् मपरवदिति । अथवानित्य शब्दो नित्यधमानुपलञ्चे घटवत्, नित्य शब्दोऽनित्यधमानुपलब्धे- राकाशवदिति । न चैतेवन्यतरदपि साधन बलीयो यदितरस्य बाधकमुच्यते । ५ ॥ निग्रहम्यानान्तर्गता अयमी लाभामा न्ययविवेक कुर्वतो वादे वस्तशद्धि विदधतीति पृथगेयोचते ।। कृत कृपो नवोदक इति परोपन्यस्तवादे स्वाभिमतकल्पनयर 10 वचनविघातलम् । विविध वाक्छल सामान्यच्छलमुपचार- छच च । परोकेऽयान्तरकल्पना वाक्छलम् । यथा नव्य कम्बलोऽस्येत्यभिप्रायेण नवकम्बलो माणवक इत्युक्त चलवाद्याह, कुतोऽस्य भवमख्या कम्बला इति । १ ॥ सभावायातिप्रसङ्गिनो ऽपि मामान्यस्योपन्यासे हेतृत्वारोपणेन तनिषेध मामान्य- 10 छलम् । यथा अहो नु खल्बसौ ब्राह्मणो विद्याचरणमपत्र इति ब्राह्मणस्तुतिप्रसङ्गे कश्चिद्वदति। मभवति ब्राह्मणे विद्या- परपसपदिति। तच्छन्नवदी ब्राह्मणत्वस्य हेतुत्वमारोग्य निरा- कुवनभियुझे। प्रात्येनानैकान्तिकमेतत् । यदि हि ब्राह्मणे विद्याचरणसपद्भवति, तदा प्रात्येऽपि मा भवेत । प्रात्योऽपि 20 ब्राह्मण एवेति ।२॥ औपचारिके प्रयोगे मुख्यार्थकन्पनया प्रतिषेध उपचारछसम् । यथा मचा बोभवौत्युक्त छलवा- द्याह। मश्चन्या पुरुषा क्रोशन्ति, न मश्चास्तेपामचेतनवा- ·नैयाथिकमतम् । 3 दिति १३॥ अय ग्रन्यवच्छल व्यचिख्यासुराद्यस्य वाक्छस्त- सोदाहरणमाह । कृपो नवोदक इति । अब नूतनार्थवशब्दम्य प्रयोगे कृते छलवादी दूषयति । कुत एक एव कूपो नव- सस्योटक इति । अनेन भेपछलइयोदाहरणे अपि सूचिते द्रष्टव्य इति । जातय इत्यादि । दूषणमामा जातय । अदूषणान्यपि दूष- एवदाभासन्त इति दूषणाभामा । ये पक्षादि पक्ष वादिन दुय्यत आभासमाचत्वान दूषयितु शक्यते, केवल मन्यग्हेती डेवाभा या वादिना प्रयुक्त अगिति तद्दोषत्वाप्रतिभासे हेतु- प्रतिविम्बनभाय किमपि प्रत्ययस्यान जानि । सा च चतुर्वि- 10 गतिभेदा माधयादिप्रत्यवस्यानभेदेन । यथा माधर्म्य-१, वैधयं- २, उत्कर्ष-३, अपकष-४, वर्ण-५, विकन्य-७, माध- प्राप्ति-८, अप्राप्ति-१०, प्रसङ्ग-२१, प्रतिदृष्टान्त १९, अनुत्पन्ति १३, माय-९४ प्रकरणा-१५, अहेतु-१६, अर्थापन्ति- १७, प्रविशेप-१८, उपपत्ति-15, उपलधि-२०, अनुपम्नधि- 15 २९, नित्य-२२, अनिम-२३, कार्यममा-२४॥ तब माधण प्रत्यवस्थान माधर्म्यममा जातिर्भवति। अनित्य मन्द, शतकवात्, घटवदिति प्रयोगे ते माधर्म्यप्रयोगलेव प्रत्यवम्यानमा यद्यनित्यघटमाधम्मालतकलादनित्य शब्द दयते, तरि सिल्पाकासाम्पाटमूर्तिवानिय प्रामोतीति ॥१॥ वैधय॑ए प्रत्यवस्थान वैधर्म्यसमा जाति । अनित्य मब्द, सातत्वात्, घटवदित्यत्रैव प्रयोगे वैधयणोंने वैधणेव प्रत्यय अवर्ण्य-६, 11 ·- २ धडदशनसमुच्चय सटीक । 5 10 स्थानम् । नित्य शब्दोऽमूर्तत्वात् । अनित्य हि मूर्त दृष्ट, यथा घटादौति । यदि हि नित्याकामवैधास्तकलादनित्य दयते, तई घटाद्यनित्यवैधादमूर्तबानित्य प्राप्नोति विशेषाभावा- दिति ॥ २॥ उत्कर्षापकर्षाभ्या प्रत्यवस्थानमुत्कर्षापकर्षममे जाती भवत । तत्रैव प्रयोगे दृष्टान्तमाधर्म्य किचिसाध्यधर्मिण्यापादयनुत्कर्ष- ममा जाति प्रयुक्त। यदि घटवशतवादनित्य शब्दस्तहि घट- वदेव भूऽिपि भवेत् । न चेत् मूर्ती घटवदनित्योऽपि मा भूदिति भन्दे धर्मान्तरोत्कर्षमापादयति ॥ ३ ॥ अपकर्षत । घट कृतक' मवश्रावणो दूर । एव भब्दोऽपि भवतु । नो चेस घटवदनित्योऽपि मा भूदिति शब्द श्राव- पालमपकर्षति ॥ ४॥ वावाभ्यां प्रत्यवस्थान वयावर्थ ममे जाती भवत । ख्यापनौयो वर्षास्तविपरीतोऽवीस्तावेतौ वावौँ माध्यदृष्टा- 15 न्नधौं विपयस्यन्वयावर्यसमे जाती प्रयुक्त । यथाविध शब्द- धर्म कृतकलादिर्न नादृक् च घटधर्मो, थादृक् च घटधर्मो न तादृक् शब्दधर्म इति । माध्यधो दृष्टान्नधमश्च हि तुल्यौ कर्तव्यो। अव तु विपर्याम'। यतो थादृग् घटधर्म शतक- खादिन तादृक् शब्दधम । घटस्य धन्यादृम कुम्भकारादिजन्य 20 तकल, शब्दस्य हि ताल्चोठादिव्यापारजमिनि ॥ ५-६ ॥ धर्मान्तर विकल्पेन प्रत्यवस्थान विकल्पधमा जाति । यथा कृतक किचिम्मृदु दृष्ट बलशय्यादि, किचित्तु कठिन कुठा- ·नैयायिकमतम् । ३ 6 रादि, एवं तक किचिदनित्य भविष्यति घटादिक, किषिच नित्य मब्दादौति ॥ ७॥ साध्यसाम्यापादनेन प्रत्यवस्थान साध्यममा जाति । यदि पथा घटस्तथा शब्द प्राप्त, तईि यथा शब्दस्तथा घट इति शब्दश्च माध्य इति घटोऽपि साध्यो भवेत्, ततस न साध्य साध्यस्य दृष्टान्न स्यात् । न देव तथापि वैलण्यात्सुतरा न दृशान्त इनि प्राप्यमाप्तिविकम्पाभ्यां प्रत्यवस्थान प्राप्यप्राप्तिममे जाती। पदेतकतका साधनमुपन्यस्त नकि प्राय साध्य साधयत्यप्राप्य वा। प्राप्य न्, तर्हि इयोर्विद्यमानयोरेव प्राप्तिर्भवति न 10 मदमतोरिति । दयाय सत्वात्कि कस्य साध्य माधन वा। अप्राप्य तु साधनलमयुतमतिप्रमद्गादिति ॥६-१० मसङ्गापादनेन प्रत्यवस्थान प्रसङ्गसमा आति । यद्यनित्यत्वे रूतकत्व माधन, तदा कृतकत्वे कि साधन, तत्साधनेऽपि कि साधनमिति ॥११॥ प्रतिदृष्टान्तेन प्रत्यवश्थान प्रनिदृष्टान्तममा नाति । अनित्य शब्द मयदानन्तरोयकलान्, घटवदित्युके जातिवाधाइ । यथा घट प्रयवानन्तरीयकोऽनित्यो दृए, एवं प्रतिदृष्टान्त आकाश नित्यमपि प्रपक्षानन्तरोयक दृष्ट, कृपखननमयखाननार तदुप सम्भादिति। न चेदमनैकान्तिकलोङ्गापन भन्यमारेण प्रत्य- 20 धयानात् । १२॥ अनुत्पत्त्या प्रत्यवस्थानमनुत्पत्चिममा नाति । अनुत्पने 15 ·महदर्शनसमुच्चय सटीक । ॥ 10 पदायें धर्मिणि कृतकत्व धर्म के वर्तते । तदेव हेलाभार- दसिद्धिरनित्यवस्थेति ॥ १३ ॥ माधर्म्यसमा वैधय॑ममा वा या जाति पूवमुदाहारि मेव मायेनोपहियमाणा समयसमा जातिर्भवति। कि घटमाधा- 5सातकवादनित्य शब्द उत तवैधादमूर्तबानित्य इति ॥ १४ ॥ दितीयपचोत्थापनबुद्ध्या प्रयुज्यमाना सैव साधर्म्यसमा वैधर्म्य- समाच जति प्रकरणसमा भवति । तानित्य शब्द कत- कलाहटवदिति प्रयोगे नित्य भब्द श्रावणवाच्छन्दववदिति । उद्भावनप्रकारभेदमात्रेण च जातिनानास द्रष्टव्यम् ॥ चैकाल्यानुपपत्त्या हेतो प्रत्यवस्थान हेतुममा जाति । हेतु माधन तत्साध्यात्पूर्व पश्चात्मह वा भवेत् । यदि पूर्वममति साध्ये तत्कस्य माधनम्। अथ पथात्माधन तहि पूर्व माध्य तस्मिय पूर्वमिद्धे कि साधनेन । अथ युगपत्साध्यभाधने तर्हि नया सव्येतरगोविषाणयोरिव साध्यमाधनभाव एव न भवे- 15 दिति ॥ १६॥ अर्थापत्त्या प्रत्यवस्यानमापत्तिममा जाति । यद्यनित्यसा- धालतकलादनित्य शब्दोऽर्थादापद्यते, तदा नित्यसाधा- नित्य इति । अस्ति चास्य नित्येनाकागादिना साधर्म्यममूर्तत्व- मित्युद्भावनप्रकारभेद एवायमिति ॥ १० ॥ अविशेषापादनेन प्रत्यवस्थानमविशेषमा जाति । यदि शब्दघटयोरेको धर्म शतकावमिष्यते, ताई समानधर्मयोगात- चारविशेषे तददेव स्वपदार्थानामविशेष प्रसन्यत इति ॥१८॥ 20 ·नैयायिकमतम् । 5 उपपत्त्या प्रत्यवस्थानमुपपत्तिसमा जाति । हलकलोपपत्त्या छन्दम्यानित्यत्व, तमुमूर्तलोपपत्या नित्यत्वमपि कमान्न भव- नौति पहयोपपत्यानध्यवसायपयवसानत्व विवक्षितमित्युद्भावन- प्रकारभेद एवायम् ॥१८॥ उपलभ्या प्रत्यवस्यानमुपलधिममा जाति । अनित्य शब्द भयनानन्तरौयकवादित्युने प्रत्यवतिष्ठते। न ग्वन प्रयवान- तरीयकत्वममित्यले माधनम् । माधन हि तदुच्यते येन विना न भाध्यमुपलभ्यते । उपलभ्यते च प्रयनानन्तरीयकत्वेन विनापि विद्युदादावनित्यय, शब्देऽपि कचिरायुवेगभव्यमामवनस्पत्यादि- जन्टे तथैवेति ॥२०॥ अनुपलब्या प्रत्यवम्यानमनुपलब्धिममा जाति । तवैव प्रयवानन्तरोयकले सेतायुपन्यो सत्याह जातिवादी। प्रयत्नानन्तरीयक काय शब्द प्रागुधारणादस्येवामी, श्रावर- पयोगात्तु नोपलभ्यते । पावरणानुपलम्भे ऽप्यनुपम्नग्मानास्येवो- धारणामाक्शब्द इति चेत् न । अब हि यानुपवधि मा 15 स्वात्मनि वर्तते न वा । वर्तते चेत्तदा यवावरणे ऽनुपनधि- वर्तते, तस्थावरणस्य यथानुपरम्भम्तयावरणनुपम्नन्धरणनुपालन स्यात् । श्रावरणानुपसिधेशानुपलग्भादभावो भवेत् । तदभावे चावरणोपलभभावो भवति । तराय मृदन्तरितमृतकोनोदका- दिवदावरगोपन्नभिएतमेव शब्दम्य मागुचारादग्रहणम् 1 20 अथानुपलधि स्वात्मनि न वर्तते चेत् नार्धनुषलधि स्वरूपे- शामि नासि। तथाप्यनुपलब्धेरभाव उपसचिम्पस्ततो ऽपि म 1 ·पडदशनक्षमुच्चय सटीक । शब्दस्य प्रागुधारणदयस्तित्व स्वादिति । वैधापि प्रयनकार्य- वाभावात्रिस्य शब्द इति ॥ २१ ॥ माध्यधर्मनित्यानित्यविकल्येन गन्दस्य नित्यवापादन नित्य- समा जाति । नित्य शब्द इति प्रतिज्ञाते जातिवादी 5 विकल्पयति । यमनित्यता शब्दस्योच्यते मा किमनित्या नित्या वेति । यद्यनित्या तदियमवयमपाघिनौत्यनित्यताया अपायानित्य' शब्द । श्रथानित्यता नित्येव तथापि धर्मभ्य नित्यत्वात्तम्य च निराश्रयस्थानुपपनेस्तदाश्रयभूत शब्दो ऽपि नित्य एव स्यात्, तस्यानित्यत्वे तद्धर्मस्य नित्यत्वायोगात् । 10 इत्युभयथापि नित्य शब्द इति ॥ २२ ॥ एवं भवभावानामनित्यत्वोपपादनेन प्रत्यवस्थानमनित्यममा जाति । घटमाधर्म्यमनित्यलेन शब्दस्थास्तौति तस्यानित्यत्व यदि प्रतिपाद्यते, तदा घटेन सर्वपदार्थानामस्येव किमपि माधम्य- मिति तेषामप्यनित्यत्व स्यात् । अथ पदार्थान्तराण तथाभावे 18 ऽपि नानित्यत्व, तर्हि शब्दस्यापि तन्मा भूदिति, अमित्यत्व- भावोपपादनपूर्वकविशेषोभावनादविशेषममातो भिधेय भाति । प्रयवकार्यनामालोपन्यासेन प्रत्यवधान कार्यसमा जाति । अनित्य भब्द प्रयत्नान्तरोयकवादित्युने जातिवाद्याइ । मयत्वम्य 20 देरुप्य दृष्टम् । किचिदमदेव नेन जन्यते यथा घटादिकम् । किपिच मदेवावरणयुदामादिनाभिव्यज्यते यथा मृदन्तरित- भूलकौलादि गर्भगतपुत्रादि वा । एव प्रयनकार्थनानालादेष ·नैयायिकमतम् । 29 बन्द प्रयवेन व्यज्यते जन्यते वेति साथ इति । सा- पापादनप्रकारभेदाच भयममात कार्यक्षमा जानिर्मि- धते ॥ २४ ॥ नदेवमुद्भावनाविषयविकल्पभेदेन जातौनामानन्ये ऽप्यसको गोदाहरणविवक्षया चतुर्विशतिर्जातिभेदा एते प्रदर्भिता । 3 प्रतिसमाधान तु सर्वजातीना पक्षधर्मवाद्यनुमानसतपपरोता. पक्षणमेव । न प्रावि तलक्षणे देतायेव पाशुपाता प्रभवन्ति । हतकत्वमयनानन्तरीयकलयो दृढतमतिबन्धात् भावरणादि- हत भब्दानुपलम्भनमपि वनित्यावछतमेव । जातिप्रयोगे । परेण रुते सम्यगुत्तरमेव वकव्यम्, न तु प्रतीप आत्युतरे- 10 रेख प्रत्यवस्येयमाममजस्य प्रसङ्गादिति । अथ निपहस्थानमाह। निग्रहस्यानमारयात परो येन निगृह्यते। प्रतिज्ञाधानिसंन्यासविरोधादिविभेदत ॥ ३२ ॥ येन केनचित्प्रनिशाहान्याधुपरोधम परो विपञ्चो निग्धते 15 परवादी वचननिपके पात्यते तधिपस्यानम् । नियह परा- जयमाय सागमाश्रय कारणमित्यर्थ । पाण्यात कथितम् । शुतो नामभेदत रत्याह । प्रतिभाशानीत्यादि । हानिस्वाग, भन्यापी पावन, विरोधो इनोविरुद्धता । तेषां ददे हेतु- मन्याविरोधा । मत प्रतिशामदेनेत्य समन्ध , प्रतिज्ञाया- 20 पक्षय नानिमन्यामविरोधा' प्रतिमानिमन्यामविरोधास्ते ।

·c पडदर्शनसमुखय सटीक । श्रादिर्येषा ते प्रतिज्ञाहानिमन्याविरोधादय । धादिशब्देन घोषानपि भेदान्परामशति । तेषा विभेदतो विशिष्टभेदत । येन प्रतिज्ञाहान्यादिदूषणजालेन परो निम्म्यते, तनियह- म्यानमित्यथ ॥ निग्रहम्यान च सामान्यतो विविध, विप्रति- । पत्तिरपतिपत्तिथ । तच विप्रतिपत्ति माधनाभामे माधनयुद्धि दूषणाभामे च दूषणबुद्धि । अप्रतिपत्तिस्तु माधमन्यादूषण दूषणस्य चानुद्धरणम् । द्विधा हि वादी पराजीयते । यथा । कर्तव्यममतिपद्यमानो विपरीत वा प्रतिपद्यमान इति विमति- पत्यप्रतिपत्तिभेदाच दाविशतिर्निग्रहस्यानि भवन्ति । तद्यथा। 10 प्रतिज्ञाहानि १, प्रतिज्ञान्तर २, प्रतिज्ञाविराध है, प्रतिज्ञामन्यास ४, हेवन्तर ५, अर्थातर ६, निरर्थक ०, अविज्ञाताथ ८, अपार्थक ८, अप्राप्तकाल १०, न्यून ११, अधिक १२, पुनमक १३, अननुभाषण १४, अज्ञान १५ अप्रतिभा १५ विवेप १० मतानुज्ञा १८, पर्यनुयोज्योपे- 1. क्षण १८, निरभुयोज्यानुयोग २., अपसिद्धान्त १, हेवाभामा १२ ॥ अचाप्यननुभाषणमज्ञानमप्रतिभा विषेप पर्यनुयोज्योपेक्षणमित्यमतिपत्तिमकारा, शेषाथ विप्रतिपत्ति- भेदा ॥ तब देतावनकान्निकौरते प्रतिदृष्टान्न खदृष्टान्ते ऽन्यु- 20 पगच्छत प्रनिजाहानिर्नाम निग्रहस्यान भवति । अनित्य शब्द ऐन्द्रियकलाहटवदिति साधन वादो वदन् परेण मामान्यमै- न्द्रियकमपि नित्य दृष्टमिति हेतावनैकात्तिकीहते यद्येव ब्रूया- ·याधिकमतम् । 10 सामान्यवहटो ऽपि नित्यो भवविति, म एवं ब्रुवाण शब्दनि- त्यसप्रतिभा जह्यात् । भन्दो ऽपि नित्य एव स्यात् । तत प्रतिज्ञाहान्या पराजीयते ॥ १॥ प्रतिज्ञार्थप्रतिषेधे परेण कृते तत्रैव धर्मिणि धमान्तर माधनीयमभिदधत प्रतिज्ञान्तर नाम निग्रहस्थान भवति । । अनित्य शब्द ऐन्द्रियकलादित्युक्ते तथैव सामान्येन व्यभिचारे नोदिते यदि ब्रूयाद्युक यत्सामान्यमन्द्रियक नित्य तद्धि सर्व- गतमसर्वगतस्तु शव इति । सो ऽयमनित्य शब्द इति पूर्वप्रतिज्ञात प्रतिज्ञान्तरमसर्वगत पाब्द इति प्रतिज्ञानान प्रतिज्ञान्तरेण निग्टहीतो भवति ॥ २ ॥ प्रतिज्ञाहेबोर्विरोध प्रतिज्ञाविरोधो नाम निग्रहस्थान भवति । गुणव्यतिरिका द्रव्य रूपादिभ्यो ऽर्थान्तरस्थानुपन- रिति सो ऽय प्रतिज्ञाहेबोर्विरोध ) यदि हि गुणव्यतिरिक्त ट्रव्य, न ताई रूपादिभ्यो ऽर्थान्तरम्यानुपलब्धि । रूपादिभ्यो ऽर्यान्तरस्थानुपलधि, कथ गुणाव्यतिरिक द्रव्य- 15 मिति । तदय प्रतिज्ञाविरुद्धाभिधानात्पराजीयते ॥ ३॥ पक्षमाधने परेण दूपिते तदुद्धरणामस्या प्रतिज्ञामेव निवानस्य प्रतिज्ञामन्यामो नाम निग्रहस्थान भवति । अनित्य মৎ ইন্ডিয়ৰূল্পায়িক মুখৰ মানালিকানায়- मावितार्या यदि यात्क एवमाह अनित्य शब्द इति प्रति- 20 सामन्यामात्पराजितो भवति ॥ ४ ॥ अविशेषाभिहिते हेतौ प्रतिषिद्धे तदिभेषमभिदधतो अथ ·घड्दशनसमुच्चय सटोक। 10 हेवन्तर नाम नियहस्थान भवति । तस्मिन्नेव प्रयोग तथैव सामान्यस्य व्यभिचारेण दूषिते जातिमत्त्वे पतीत्यादि विशेष- एमुपाददानो हेलनारेण निग्टहीतो भवति ॥ ५ ॥ प्रतादथादन्यो ऽर्थो ऽर्थान्तर तदनौपायिकमभिदधतो अर्थात्तर नाम निग्रहस्थान भवति । अनित्य शब्द तकवा- दिति हेतु । तिरिति च हिनोतेर्धातीस्तु प्रत्यये चदन्त पदम्। पद र नामाख्यातोपमर्गनिपानभेदाचतुर्विधमिति प्रस्तुत्य नामादौनि व्यारक्षाण সনাবীলিলাদি निग्टह्यात इति ॥ ६॥ अभिधेयरहितवणानुपूर्वी प्रयोगमात्र निरथक नाम निय- हस्यान भवति । अनित्य भब्द कचटताना गडदबवात् घझडधभवदित्येतदपि भवथार्थमन्यसाविग्रहाय भवति साधा- नुपयोगादा ॥ ७॥ यत्साधनवाक्य दूषण वा किरिचिरभिहितमपि पर्षपति- 15 वादिभ्यां बोद्ध न शक्यते, तत् क्लिष्टशब्दमप्रमिद्धमयोगमति- खोच्चारितमित्येवप्रकारमविज्ञाताय नाम नियहम्यान भवति । असामर्थमवरणप्रकारो धयमिति निग्रहते ॥ ८ ॥ पूर्वापराभगतपदममूहप्रयोगादप्रतिष्ठितवाक्याथमपार्थक नाम निग्रहस्यान भरति । यथा दश दाडिमानि षडपूपा कुण्डम- 20 जामिन पस्तचपिण्ड इत्यादि ॥६॥ प्रतिज्ञाहेवदाहरणेपनयनिगमवचनक्रममुखध्याश्यवविपर्था - सेन प्रथज्यमानमनुमानवाक्यममातकाल नाम निग्रहस्थान ·नैयायिकमतम् । 5 भवति, स्वप्रतिपत्तिवत्परप्रतिपत्तेजनने परार्थानुमानक्रमस्थाप- गमात् ॥ १०॥ पचावयवे वाक्ये प्रयोगव्ये तदन्यतमेनाप्यवयवेन हौन अयुञ्जानम्य न्यून नाम नियहस्थान भवति, प्रतिज्ञादीना पञ्चानामपि परप्रतिपत्तिजन्मन्युगयोगादिति ॥ ११ ॥ एकेनैव हेतुनोदाहरणेन वा प्रतिपादिते ऽर्थ हेवन्तरमु- दाहरणान्तर वा वदतो ऽधिक नाम निग्रहस्थान भवति, निष्प्रयोजनाभिधानात् ॥ १२ ॥ शब्दार्थयो पुनर्वचन पुनरुक नाम निग्रहस्यान भवति, अन्यनामुवादात् । शब्दपुनरुक्त नाम, यच म एव शब्द पुनरु- 10 धार्यते, यथानित्य शब्दो ऽनित्य शब्द इति । अर्थपुनरुक्क तु, यत्र मो ऽर्थः प्रथममन्येन शब्देनोचार्यते पुनथ पर्यायान्तरे-- पोच्यते, यथानित्य शब्दो विनाशौ ध्वनिरिति । अनुवादे तु पौनरुतय न दोषो, यथा शेवपदेशेन प्रतिज्ञाया पुनर्वचन निगमनमिति ॥ १३ ॥ पर्षदा विदितस्य वादिना चिरभिहितस्यापि यदप्रत्युञ्चा- रण, तदननुभाषण नाम प्रतिवादिनो निग्रहस्थान भवति । अप्रत्युच्चारयन् किमाश्रय दूषणमभिदधीत ॥ १४ ॥ पर्षदा विज्ञातम्यापि वादिवाक्यार्थस्य प्रतिवादिनी यद- ज्ञान, तदजान नाम निग्रहस्यान भवति । अविदितोजरवि- 20 पयो हि किमुत्तर वयात् । न चाननुभाषणमेषेद जाते ऽपि वस्तुन्यनुभाषणामामर्थ्यदर्शनात् ॥ १५ ॥ 15 ·१२ घड्दशनसमुच्चय सटौक । परपचे ग्टहोते ऽप्यनुभाषिते ऽपि नसिनुत्तरामतिपत्तिर- प्रतिभा निग्रहस्यान भवति ॥ १६ ॥ कार्ययासगात्कथाविच्छेदी विक्षपो नाम निग्रहस्थान भवति । सिमाधयिषितम्याथस्थाशक्यमाधनतामवसाय कथा 6 विच्छिनत्ति । दद मे करणीय परिहीयते पौनमेन कएछ उपरुद्ध इत्याद्यभिधाय कथा विच्छि दन् विपेण पराजौ- यते ॥ १०॥ खपले परम्पादितदोषमनुत्य तमेव परयचे प्रतीयमापा- दयतो मतानुज्ञा नाम निग्रहस्थान भवति । चौरी भवा पु- 10 रुषत्वात् प्रसिद्धचौरवदित्युक्ने भवानपि चोर पुरुषत्वादिति प्रनिब्रुवनात्मन परापादित चौरत्वदोषमभ्युपगतवान् भवतीति मतानुजया निग्टह्यते ॥ १८ ॥ निग्रहप्राप्तस्यानियह पर्यनुयोज्योपेक्षण नाम निग्रस्थान भवति । पर्थनुयोज्यो नाम नियहोपपत्त्यावग्य नोदनीय दद ते 16 निग्रहस्थानमुपनतमतो निग्रहीतो ऽसौति वचनीय । तमुपेक्ष्य न निग्टहाति य म पर्यनुयोज्योपेषणेन निग्रह्यते ॥ १९॥ अनियहस्थाने नियहस्यानानुयोगानिरनुयोज्यानुयोगो नाम नियहस्थान भवति । उपपववादिनमममादिनमनि- यहाहमपि मिग्टहोतोऽसौति यो धूयात् म एवममतदो- 20 पोद्भावनया निग्रहाते ॥ २ ॥ मिद्धान्तमभ्युपेत्यानियमारकथाप्रसङ्गो उपसिद्धान्तो नाम निग्रहस्थान भवभि। प्रथम किचिसिद्धान्तमभ्युपगम्य य ·नैयायिकमतम् । 10 कथामुपकमते तत्र च सिमाधयिपितार्थसाधनाय वा परोपन्न- भाय वा सिद्धान्तविरुद्धमभिधत्ते, मो ऽपमिद्धान्तेन निग्टह्यते। यथा मौमामामभ्युपगम्य कश्चिदग्निहोत्र स्वर्गमाधनमित्याह । कथ पुनरमिहोत्रक्रिया ध्वस्ता सती वर्गस्य माधिका भवती- त्यनयुक्त प्राह । अनया क्रियया राधितो महेश्वर फल 5 ददाति राजादिवदिति । तस्य मौमामानभिमतेश्वरखौकारा- दपमिद्धातो नाम निग्रहस्यान भवति ॥ ११ ॥ हेवाभामार यथोका असिद्धविरुद्धादयो निग्रहस्थानम् ॥ २२ ॥ इति भेदान्तरानन्ये ऽपि नियहस्यानाना दाविशतिर्मूल- भेदा निवेदिता इति । तदेव कलजातिनिग्रहस्थानस्वरूपभे- दाभिज्ञ खवाक्ये तानि वजयन्परप्रयुक्तानि समादधधयाभि- मतमाध्यमिति नभत इति । अत्रानुक्रमपि किचिन्निगद्यते । अर्थोपलब्धिहेत प्रमाणम्। एकात्मममवायिज्ञानान्तरवेद्य ज्ञान प्रमाणाभिन्न फल्ल, पूर्व 15 प्रमाणमुत्तर तु फन्नम् । स्मृतरप्रामाण्यम् । परस्परविभको मामान्यविशेषौ नित्यानित्यत्वे सदसदशौ च । प्रमाणस्य विषय पारमार्थिक । तमकाये अद्रव्ये । आकाशगुण शब्दो ऽपौग- लिक । मतवमादेव शब्दादर्थप्रतीतिर्न पुनस्तत्प्रतिपादनमा- मथ्यात् । धर्मधर्मिणेभंद सामान्यमनेकत्ति । आत्मविशेष- 20 गुणलक्षण कम । वपुविषयेन्द्रियबुद्धिसुखदु खानामुच्छेदादाम- सस्थान मुक्तिरिति ॥ न्यायमारे पुनरेव नित्यमवेद्यमानेन ·घडदशनममुच्चयः सटीक । सुखेन विशिष्टात्यन्तिको दुखनिवृत्ति पुरुषस्य मौन इति ॥ एषां तर्कग्रन्या न्यायसूच भाष्यन्यायवार्तिक-तात्पर्यटोका- तात्पर्यपरिशद्धि-न्यायासकारत्तथ । प्रमेणाक्षपादवास्ययनो- 5 धोतकरवाचस्पनियोउदयनश्रीकण्ठाभयतिलकोपाध्यायविरचि- ता ५४... । भासर्वज्ञप्रणीने न्यायमारे ऽष्टादश टौका ॥ तास मुख्या टोका न्यायभूषणाच्या न्यायकलिका जयन्त- रपिता न्यायकुसुमाञ्चलितर्कच । अथ तन्मतमुपसहरनुत्तर च मतमुपक्षिपनाह नैयायिकमतस्यैप समास कथितो ऽञ्जसा। सायाभिमतभावानामिदानीमयमुच्यते ॥३३॥ एषो ऽनन्तरोदितो नैयायिकमतस्य धमास सक्षेप कथित उको ऽनमा माग मांख्याभिमतभावाना मांख्या' कापिलास्ते- पामभिमता अभिष्टा भावा ये पञ्चविशवितत्त्वादय पदाथा- 15 स्पामय समास इदानीमुद्यते ।। 10 इतिश्रीतपागणनभोगदिनमणिोदेवसुन्दरसूरिपदपद्मो- पजीवीराणरत्नसूरिविरचितायो तर्करहस्यदीपिकाभिधानायां घड्दभनममुच्चयवृत्तौ नैयायिकमतखरूपप्रकटनो नाम दितीयो ऽधिकार ॥ - ·धास्थमनम्। ततीयो ऽधिकारः। प्रथादौ मांस्यमतप्रपघानां परिजााय लिङ्गादिक निग- धते। चिदण्डा एकदण्डा वा कोपौनवमना धातुरकाम्बरा शिखावन्तो नटिन चुरमुण्डा मृगचर्मामना दिजग्टहामना पञ्चयामोपरा वा द्वादशातरजापिन परिग्राजकादय । तमा वन्दमाना त्रों नमो नारायणायेति वदन्ति, ते तु नारायणाय 5 मम इति प्राहु । तेषा च महाभारते बौटेति ख्याता दारवी मुखवस्त्रिका मुखनि श्वासनिरोधिका भूताना दयानिमित्त भवति । यदाहस्ते। घ्राणदितो ऽमुयातेन यायेमैकेन जन्तव । हन्यन्ते शतशो प्रावणुमाचारवादिमाम् ॥ १ ॥ ते व जनजीवदयार्थ स्वय गननक धारयनित, भक्ताना घोपदिति। पत्रिशदगुनायामा विशत्यगुलविस्तृतम् । दृढ गलनक कुयायो जीवान्विशोधयेत् ॥ १ ॥ मियन्ते मिटतोयेन पृतरा हारमभवा । चारतोयेन तु परे न कुर्यात्मकर तत ॥९॥ स्तूतास्यतन्तुलिते ये बिन्दौ सन्ति जन्नव । सूक्ष्मा भमरमानास्ते मेव मान्ति चिविष्टपे । ३ 10 15 -

·- परनसमुपय सटीक ।
.
L
.
ना
रति गम्मनके विचारो मौमामायाम । माया ।
वरदेवा अपरे निरोयरा। ये च निरोपरास्नेपा।
यणे देव । तेषामाचाया विषणुप्रनिष्ठाकारकाटेतन्य
गदैरभिधौंपन्ने । तेषा मतवकार कपिलासरिपथभिए
वोस्नूकादय । तत मारया कापिना दरयादिशामभि
धीयन्ते । तथा कपिलभ्य परमपिरिति द्वितीय नाम
नेपा पारमपा इत्यपि नाम ज्ञातव्यम् । वाराणम्या
प्राचुर्यम् । यो भमोपवामिका बाटापा अर्णिमागावि
धूममागानुगामिन । माख्यास्यचिमांगागा ।
10 मामला देवमिया घामार्गानुगा। मांण्याय, हिमा
विरना अध्यात्मवादिन । ते ए वनतम्य महिमानमे
मनन्ति । सदुम माठरमान्ने ।
हम पिर माल माद मोद नित्य
भुक्ष पभोगान् यपाभिकामम् ।
पदि विदित ते कपिलमत
ना प्राध्यमि मोधमोस्ट्सपिरेः ॥ १
মাদাসা #
पनिमतितातो पर मायमे रन ।
frगो मुलीनटी यापि मुक्ते माप माया
पय माम्यभर माग्दमतमुफ्टम्पति ।
सारया निरीश्वरा केचिचिटीवरदेवता ।
सपामपि तेषां स्थानावना पञ्चपिशति 58
.
:)

·No text on this page.