·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·समरपुंगवदीक्षितः, तदीयो यात्राप्रबन्धश्च । अतिरात्रयज्वा वाधूलकुलजलधिकौस्तुभः कनकाठपाठबिरुदाङ्कः श्रीसमरपुंगवदीक्षि- तनामायं कविः षोडश्याः त्रिस्तशताब्द्या ( १५७४ ख्रिस्ताव्दात् परम् ) अन्ते दक्षिण- देशे बटवनाभिधाननाम्नि नगरे श्रीडटेशादनन्तम्मायां जन्म लेभे इति तदीये यात्रा- प्रबन्थे लिखितया ग्रन्थनायकजनन कालिकया ग्रहस्थित्या, द्वितीयाश्वासे 'सौभागिनेयः स तदा शोभायै श्रुतिसंपदाम् । अभवत शिवाकल्पकल्पमप्पय्यदीक्षितम् ॥' इत्यादिना कृतेन तदाल एव वर्तमानस्य सुप्रसिद्धय विद्वद्वरेण्यस्य श्रीरङ्गराजाध्वरेस्तनूद्भवस्य चित्र- मीमांसाद्यनेकनिवन्धरचयितुः श्रीमदप्पयदीक्षितस्य वर्णनेन च सुस्पष्टमभ्युपगम्यते । मा ग्रहस्थितियथा- 'अथा युषितकेसरियतिन । पते कलावति तुलाधरांदयमुपनि मान । म्बतुङ्गजुपि वाक्पती मकरभाजि मित्राम शुभेकजनने दिने मुतमसृन शातोदरी ।। मिहिकाननुभुवा सह योग: सांप्रतं मृगपतरजनीति । म्पर्धमान इव पुत्रमुदारं प्रत्यपद्यत स पूरुषसिंहः ॥' इति । श्रीमदापयदीक्षितस्य गमुद्भवसमयस्तु संस्कृतचन्द्रिकायाः पष्टे खण्डे तदीयजीवन- चरितोपन्यासेऽस्मत्प्रियमुहृत्प्रवरः श्रीमद्भिविद्यावाचस्पतिभिः श्रीमदप्पाशास्त्रिभिवहुभिः प्रमाणैः श्रीमद्दीक्षितवंशोद्भवैः श्रीवैद्यनाथशास्त्रिभिः प्रेपिस्त स्थितिसूचकश्लोकैश्च १५५४ निस्ताव्दो निर्णीत एव । उपरितना ग्रहस्थितिरप्पयदीक्षितजन्मनो विंशतेवर्षेभ्यः परमासीदिति नातिरोहितं ग्रहम्थितिविदाम् । एतावता पर्यवसितं यत्किल कविरयं १५७४ विस्ताब्दात्परं बभूवेति । कवेरस्य अनन्ताम्मा श्रीवेङ्कटेशश्च पितरी । द्राविडजातीय एवायं भवेदिति तदीय- बिरुदावल्या तन्नाम्ना चानुमीयते । ग्रन्थोऽयं समरपुगवदीक्षितेन स्वस्य ज्यटभ्रातम्नीर्थयात्रामधिकृत्य विरचित इति दक्षिणेपु तीर्थयात्राप्रवन्धनाम्नाप्यम्य प्रसिद्धिः । ग्रन्थस्यास्य पुस्तकमेकमध्यधसपमाश्वासपर्यन्त स्वर्गवासिभिः श्रीकाशीनाथपरव- महोदयः प्रेषितम् । अध्यर्धसप्तमाश्वासात् समाप्तिपर्यन्तं मद्रपुरस्थराजकीयपुस्तकाल- यात् श्रीमतां राववहादुरपदविभूषितानां श्रीरङ्गाचार्यमहोदयानामनुज्ञया श्रीवरदाचार्य- महोदयैः प्रेषितमिति तयोः कृतज्ञाः स्मः । शेमुपीदोपादक्षरयोजकदोषाद्वा यदत्र स्ख- लितं स्यात्तत्क्षाम्यं श्रीमद्भिरिति शम् । केदारनाथवासुदेवशर्माणी काव्यमालासंपादकौ ।

·No text on this page.

·यात्राप्रबन्धस्य विषयक्रमः। प्रथम आश्वासे (पृ. १–१७ पृ.) मङ्गलाचरणादिकम् , वटवनाभिधानाया राजधान्या वर्णनम् , तत्रत्यधर्मशिवयोगिनः स्वस्रा सह ग्रन्थकर्तृजनकस्य श्रीवेङ्कटेशस्य परिणयः । तस्याः पुत्रप्राप्त्यर्थं शिवाराधनम् , विमुक्तिकासारस्नानम् , सूर्यस्तुतिः, कात्यायनीदर्शनम् , कात्यायनीस्तुतिः, द्विपास्यदर्शनम् , द्विपास्यस्तुतिः, नन्दिकेश्वरस्तुतिः, शिवस्तुतिः, गौरीस्तुतिश्च । तत्प्रसादात् गर्भधारणं चेत्येते विषयाः। द्वितीय आश्वासे (पृ. १७-२७ पृ.) पुत्रोत्पत्तिः, पुत्रस्य विद्याभ्यासादिकन , पाणिग्रहणम् , सोदर्याभ्यां समरपुंगवसूर्य- नारायणाभ्यां सह श्रीमदप्पयदीक्षितसविध विद्याभ्यासश्चेत्येते विषयाः । तृतीय आश्वासे (पृ. २८-४९ पृ.) वसन्तवर्णनम् , तीर्थयात्रार्थ प्रस्थानम् , प्रथमं काञ्चीपुरीगमनम् , काञ्चीपुरीवर्णनम् , एकामेश्वरवर्णनम् , एकानेश्वरस्तुतिः, कामाक्षीस्तुतिः, विष्णुदर्शनम् , विष्णुस्तुतिश्चेत्येते विषयाः। चतुर्थ आश्वासे (पृ. ४९-६५ पृ.) सूर्योदयवर्णनम् , उद्यानवर्णनम् , सूर्यास्तमनवर्णनम् , चन्द्रोदयवर्णनम् , प्रसङ्गवशा- इतीप्रेषणम् , संभोगवर्णनम्, चेत्येते विषयाः । पञ्चम आश्वासे (पृ. ६५-८० पृ.) कावेरीवर्णनम् , सेतुवर्णनम् , सेतुस्तुतिः, गन्धमादनपर्वतीयशिवस्तुतिः, पाण्ड्य- देशगमनम् , तत्र हालास्यपुरे मीनाक्षीस्तुतिः, शिवस्तुतिः, ग्रन्थनायकस्य द्वितीय उद्वा- हश्चेत्यंत विषयाः। षष्ठ आश्वासे (पृ. ८०-१०६ पृ.) ग्रीष्मवर्णनम् , गयातीर्थगमनोपक्रमः, मध्येमार्ग खामिकार्तिकस्तुतिः, माकनृपावलो- कनम् , वेङ्कटेशदर्शनम् , कालहस्तिपतिशिवस्तुतिः अम्बिकास्तुतिः, श्रीपर्वतगमनम् , अहोवलपतिदर्शनम् , पुनश्चण्डीस्तुतिश्चेत्येते विषयाः ।

·No text on this page.

·काव्यमाला।
200000
श्रीसमरपुंगवदीक्षितविरचितो
यात्राप्रबन्धः।
प्रथम आश्वासः ।
श्रियं स पुष्णातु वृषध्वजो मे जिगीषतो यम्य पुरानुपूर्वीम् ।
चक्रीभवद्भूधरचापसङ्गी बाणोऽपि चक्री भवति स्म जैत्रः ॥ १ ॥
पौलोम्यर्पितपादुका चरणयोः पाणिस्फुरद्वेत्रया
भारत्या पुरतो निवारितजना पद्माकरालम्बिनी ।
प्रक्रान्तस्तुतिरदिराजतनया प्राचीनवाचां गणै-
रायान्ती पतिमन्दिरं निजगृहादन्तर्मम द्योतताम् ॥ २ ॥
वामस्तनवलदाननमन्यकुचादानतरलहस्ताग्रम् ।
आत्मजमवलोकयतोः शिवयोरेकः स्मिताङ्करो जयति ॥ ३ ॥
विरलीभवद्विलोकनतरलीकृतगोपभीरुचैतन्यम् ।
करलीलया मुखार्पितमुरलीवादनपरं महः सेवे ॥ ४ ॥
आनन्दायास्तु कालिन्दी पुरः स्तान्मे सरखती।
निडुतां जहुतनया रंहसा राशिमंहसाम् ॥ ५ ॥
काञ्चीमुखानि परमावधिकाशिकानि
पुण्यस्थलानि कतिचित्क्षितिभूषणानि ।
चारूणि योजयितुमग्रजसत्कथायां
कुर्वे मतिं गुणतताविव मौक्तिकानि ॥ ६ ॥
देशिकस्य कृपया हि देहिनामापतन्ति पुरुषार्थसंपदः ।
तत्कथारसनिमजनं विना मत्कृतेरनघता कथं भवेत् ॥ ७ ॥

·२ काव्यमाला । कल्याणनिधिमाचार्यकटाक्षं किमिति स्तुमः । ईश्वराणां प्रसादोऽपि यस्यावसरमीक्षते ॥ ८ ॥ कालिदासकविमुख्यभारतीपारणाकृतिन एव पण्डिताः । भाषिते मम भजेयुरादरं खादुसेविन इवाम्लवस्तुनि ॥९॥ फाणिताञ्चितपयःसहोदरे गद्यपद्यमयकाव्यगुम्फने । चापलं किमपि मे रसज्ञया स्वानुरूपमनयानुभूयते ॥ १० ॥ पद्येषु बाहुल्यमिह प्रबन्धे मितानि गद्यानि तु तावतापि । अस्त्येव लक्ष्मानुगमो रसज्ञौर्वच्छित्तिभेदाः परमीक्षणीयाः ॥ ११ ॥ महाकविसरखती मधुरकाव्यनिर्वर्तने प्रसन्नपदलिप्सया परमुखानि नापेक्षते । अलंकृतिविधौ मणेरधिगमाय किं गाहते भुवं त्रिदशधाम वा भुजगराजसीमन्तिनी ॥ १२ ॥ अस्ति समस्तविध्यण्डरञ्जनोचण्डताण्डवोदञ्चितचरणकंजनखमयूख- शशाङ्कोदयसंकोचितभद्रकालीमुखनालीकस्य भ्रमणाटोपपर्यस्तजटाजूट- गभस्तिझाटघटनामेडिततडित्पुञ्जपिञ्जरिम्णो डामरडमरुडात्कारप्रतिरवपूरि- तामरालयस्य भ्रमरालकानुरागसृमरापाङ्गभृङ्गास्वादितवदनारविन्दसौन्द. यमकरन्दस्य चिरंतननर्तकशिखामणेरानर्तकभूमिरभूमिरापदामनेकलोका. शयविभक्तरागाभिनिवेशविलासिनीकुचपीठमर्दकपीठमर्दकविटविदूषकजना वटवनाभिधाना राजधानी । यस्यां वचःस्वादिमभिक्षुरिक्षुर्यानप्रशंसाकृत एव हंसाः । वन्दी मुखस्येन्दुरणूदरीणामिन्दीवरश्रीनयनांशुबन्दी ॥ १३ ॥ तत्र जयति विचित्रतरचरित्रातिशयसपत्राकृतात्रिमुखतपोधनानुभावः खभावविमलमनीषादर्शदर्शनीयषड्दर्शनीरहस्यः प्रशस्यतरप्रादेशनयशो- देशिकान्तेवसदरविन्देशसुतमन्दारजलदचिन्तामणिः शैवागमजैवातृकोदय- शैवालिनीपतिनैष्ठिकाचारप्रतिष्ठापनगरिष्ठापदानो मन्मथविजयकर्मण्यपर इव पिनाकी धर्मशिवयोगी।

·यात्राप्रबन्धः । ३ व्यत्यासं व्याससूनोविनिमयममराचार्यवर्यस्य वीप्सां पाराशर्यस्य मैत्रावरुणिगुणनिकां धर्मसूनोविभाषाम् । प्रत्यादेशं दधीचेः सनकपरिणतिं नामभेदं मृकण्डो- स्तण्डोः पर्यायमत्रेयमकमिह सुधीधुर्यमाहुर्यमार्याः ॥ १४ ॥ कलानिधेरस्य विधोरिव श्रीः कापि स्वसा काञ्चनपेशलाङ्गी। श्रीवेङ्कटेशव्यपदेशभाजो वरस्य जाया हृदयंगमासीत् ॥ १५ ॥ अस्याः किल रमणीमणेरपरगृहिणीसमाजदुरवापा गुणकलापास्तरु- णिमारम्भ एव जजृम्भिरे । तस्याश्चमणे विलम्बनमभूत्तव्या न दीनावने तारल्यं दृशि नेन्द्रिय तनुता मध्ये न नित्योत्सवे । वामत्वं भ्रुवि न प्रियानुसरणव्यापारलीलाविधौ काठिन्यं च कुचे न चेतसि कचे नाभाषणे वक्रिमा ॥ १६ ॥ एनां भरद्वाज कुलकभूषामनन्तमाख्यामधिगम्य योषाम् । वालवंशप्रभवोऽनुरूपां सुधीमणिः सोऽयमवाप शोभाम् ॥ १७ ॥ निरतिशयानुकूल्यनिष्ठागरिष्ठयोररुन्धतीवसिष्ठयोरिव परस्परानुभूति- सुभगभावबन्धमेदुरमनुपलम्भसरणिगोचरविप्रलम्भरसोदयमलघुवित्रम्भभर- निवारितरहस्यार्थनिगूहनमनिवेदितोपपादितहिताहितविधिप्रतिकारमखिल. गृहमेधिपरिषदननुकरणीयसांगत्यमनयोरजायतानुकूलदांपत्यम् । नारीललाम्नश्चरितैरुदारैर्दूरीकृतस्वर्गसुखाभिलाषः । प्रज्ञाधिभूरेष पिनाकपाणेराज्ञा धिया कर्म समाचचार ॥ १८ ॥ एष पुनरशेषधर्माचरणकर्मणि साचिव्यमाचरन्त्या नितान्तमसितेक्ष- णया प्रतिक्षणमापादितमनःसभाजनः सदनवर्तनमेव सकलपुरुषार्थमवधा- रयन्कदापि न वाराणसीप्रभृतिसेवासु भावमाबबन्ध । सेयमविमुक्तरूपा श्रीपर्वतनिर्विशेषवक्षोजा । पुष्करमुखी न कस्यै बभूव कान्तस्य कामनासिद्धयै ॥ १९ ॥ तस्य च सुमेधसः प्रबोधतरङ्गिणीपतिकुरङ्गलाञ्छने वाञ्छितवरप्र. दानसंतानशाखिनि मन्दाकिनीतरङ्गमालतीदामशेखरे सागरमेखलाश- ·४ काव्यमाला । ताङ्गसंचारकारिणि वारिधरमेचकांशुवास्तव्यकन्धरे सिन्धुरधूर्वहाजिननि- यूंढचेलकर्मणि सहधर्मिणी विवर्तभेदशरीरार्धमनोहरे वनेरुहभवादिशस्त- चरितस्तोमशालिनि केलीविटावलेपनिर्वापणनिरीक्षणे सरीसृपाभरणधारिणि वरीयसि महसि गरीयसी भक्तिरभूत् । वेधःशौरी मुकुटचरणौ वीक्षितुं यस्य नालं प्राप्तो युद्धे यदुपकरणीभावमेष प्रपञ्चः । यस्मिन्विश्वाधिक इति पदं याति विश्रान्तिमुद्रां कण्ठेकालः स खलु भुवने कस्य न स्यादुपास्यः ॥ २० ॥ मानं यस्य निवेदिताक्षिकमलो माहानुभाव्ये पुमा- न्दातृत्वे वपुरर्धलाभसुखिता दाक्षायणी साक्षिणी । त्रातो दण्डधरान्मृकण्डतनुभूर्द्रष्टा दयागौरवे सेव्यश्चन्द्रशिखामणिः स हि कृतश्रेयोभिलाषैर्जनैः ॥ २१ ॥ संप्रदायसुगमं निगमानां तं प्रपद्य तरुणेन्दुकिरीटम् । देवतान्तरगिरापि दरिद्रां भावयन्स जगती प्रजहर्ष ॥ २२ ॥ तस्य च सदनान्तरे हृदन्तरालविहरदीशानमुकुटभूषामणीकृतसोदर्य- प्रीतिपरवशेव सरसिजालया चिरमुवास । कुमारिकावलोकनकुतूहलसमा- गतः कलशतरङ्गिणीपतिरिव तदीयशृङ्गिणीनां परिणाहमेदुरेषु परमूधः- प्रकरेषु विरेजे पयोतिरेकः । तस्य तपस्विजनभागधेयस्य दयाविधेयमतेर- धिनिकेतनमत्यादरोपनीतमभिजातगुणकरम्बितव्यञ्जनपरम्पराञ्चितमतिबहु- लहैयंगवीनधारानुषङ्गसुरभिलं करनखंपचस्पर्शकमनीयभावसंभृतममृतरसा- तिशायिमाधुरीविशेषसंपन्नमनैषमस्त्यशाल्यमवनीमखभुजो बुभुजिरे । भूसुरेषु गृहे तस्य भुञ्जानेषु न केवलम् । असंख्यानमभूत्तेषामवस्थानदिनेष्वपि ॥ २३ ॥ महीसुरातिथ्यमहोत्सवेषु समेधमाने श्रमगौरवेऽपि । प्रभातपद्मप्रतिमं प्रियाया मुखं स पश्यन्मुमुदे मनीषी ॥ २४ ॥ क्रतुभिरिहान्नदानविभवैरपि कन्दलितै- रनुदिवसोऽवक्तृप्तविबुधावलितृप्तिविधेः ।

·यात्राप्रबन्धः ।
५
न खलु निकाममस्य हुतशेषमभूदमृतं
विघसपदाभिधेयमपि भोजनशेषमहो ॥ २५ ॥
उपासनामुक्तिरकृत्रिमेव प्रसूय कांचित्प्रथमं कुमारीम् ।
पुत्रोदये प्रत्ययजन्मनीव कुटुम्बिनी तस्य विलम्बते स्म ॥ २६ ॥
अथ कदाचिदपरिणतमणिसमूहामिव रोहणमहीधरतटीम्, अजनितपटी-
रसालामिव मलयशैलमेखलाम्, अपरिफुल्लरुचिरपल्लवामिव सुरविपिनवल्ल-
रीम्, अनङ्कुरितपतङ्गकिरणजालामिव प्रभातवेलाम्, अनधिगतकनकार-
विन्दामिव मन्दाकिनीम्, अनासादितसुधांशुबिम्बामिव जम्मारिककुभम् ,
अनवक्तृप्तभाव्यनिर्वर्तनामिव यजनभावनाम्, अविभातव्यङ्गयामिव काव्यभ-
ङ्गीम्, अघटितसुखप्रकाशामिव ब्रह्मविद्याम्, अनासादितसमीरसारथिमिव
वितानवेदिम्, अनुपनततनयजननामसितनयनामवेक्ष्य हृदयसरणिधृत-
व्यथः परिणीरिदमभाणीत् ।
आह्लादावहमञ्जनं नयनयोरङ्गे सुधालेपनं
धैर्य चेतसि खेदनामनि गदे तत्तादृशं भेषजम् ।
क्रीडापोतमिह प्रसूतिजलधौ गेहे प्रकाशोदयं
पुण्यैरायतलोचने परिणतैः पुत्रं लभन्ते जनाः ॥ २७ ॥
उरोरुहादुद्गमितैः पयोभिरापूर्य केल्या निजमास्यगर्भम् ।
फूत्कृत्य मातुर्वदने हसन्तं तनूभवं पश्यति कोऽपि धन्यः ॥ २८ ॥
सप्तद्वीपवसुंधराधिपतिना संक्रन्दनेनाथवा
पाथोजातभवेन कैटभजिता पश्यन्निटालेन वा ।
पुंसा केनचिदन्तरेण भुवने पुत्राभिधानं धनं
शक्या किं द्रविणान्तरैर्निरसितुं सा संपदि न्यूनता ॥ २९॥
किं बहुना।
बाधूलवाचंयमशैलवर्यात्संभूय संतानलता प्रवृद्धा ।
नवाङ्कुरोद्भेदविलम्बिनीयं न सांप्रतं मे हृदयं धिनोति ॥ ३० ॥
श्रीसनाथमपि मे निकेतनं बालकेन रहितं न भासते ।
कंसशासनभुजान्तरं यथा कौस्तुभेन मणिना विनाकृतम् ॥ ३१ ॥

·10 काव्यमाला। रङ्गवल्लिरचनादि भवत्या प्रस्तुतं किमपि पाणितलेन । अन्यथा विरचयपृथुको मे हा कदा भवतु लोचनलेह्यः ॥ ३२ ॥ अथवा हरिणाक्षि चिन्तया कृतयैतर्हि कृतं दुरन्तया । विभुरेव विधास्यति प्रियं मदिराक्षीमयवामविग्रहः ॥ ३३ ॥ अद्यप्रभृति समाराध्यतां कुमारावतरणाय वटवनीनिकेतनो भगवान्वृ. पभकेतनः । मृकण्डुनाने मुनिपुंगवाय दीर्घायुषं दत्तवतस्तनूजम् । सपर्यया यस्य रमाकुटुम्बी साम्बेन लेभे सह शम्बरारिम् ॥ ३४ ॥ इति प्रियतमादेशमिन्दीवरविलोचना । निशम्य परिजग्राह नियमाचरणक्रियाम् ॥ ३५ ॥ तथा हि । अहरहरियमवगाहनाय निर्गत्य निवासभवनादवनीविला- समुकुरशेमुषीगोचरमरविन्दकरनिष्यन्दमानमकरन्दसलिलदानमन्दीकृतभ. सलपान्थकुलपरिश्रान्तिगौरवं सरसबिसभङ्गभोजनसभाजितविशदद्विजपरि- पदनुवेलपरिशीलितं तरलतर पवनकीर्णतामरसपरागपालिकामेडितमज्जना- गतनागरमत्तकाशिनीकुचकलशकुङ्कुमाङ्गरागमम्भोजसौधबिम्बोकलालसक- लशजलधिकन्यकाजघनमेखलाकलापकलकलानुसारिसारसनिनादमेदुरम्, अन्तरङ्गमिव तरङ्गिणीपतेः. प्राणसहायमिव मानसस्य, सोदर्यमिव पृथूद- कस्य, पृथक्करणभेदमिव पुष्करम्य, बिलासविशेषमिव प्रभासस्य, बिम्बान्तर- मिव पम्पायाः, सगन्धमिव स्यमन्तपञ्चकस्य, सामन्तमिव बिन्दुसरसः, दुर. न्तदुरितधोरणीनिवारणनिपुणशीकरासारमाससाद विमुक्तिकासारम् । व्यालेन्द्रनिर्यगभीरभावो विभाव्यते यः परिणाहशाली । त्रासादगस्त्यप्रभवात्कुतोऽपि तरङ्गमालीव निलीनमूर्तिः ॥ ३६ ॥ पयोमृणालीप्रमुखेन वर्तनं वितन्वती भूतिविलेपनिर्मला । अनेहसो यापनकर्म यत्र सा तनोति हंसावलिरात्मचिन्तया ॥ ३७ ॥ अस्तातपं क्षितिरुहेरधिगम्य तीरं यस्याध्वनीनमदृशो दिनयौवनेषु ।

·यात्राप्रबन्धः । ७ कान्तोपनीतमधिपत्रपुटं नलिन्या कलारकैरवसुगन्धि पयः पिबन्ति ॥ ३८ ॥ अथ तथात्वभवैरघसंहतिग्रहनिवारणयन्त्रगणैरिव । उपनतावृतिरूमिकदम्बकैरकृत तत्र निमज्जनमङ्गना ॥ ३० ॥ कलोलगतिभिलोलमम्वजनिकझम्बमपहाय समजग्न्ती षट चरणप- ·८ काव्यमाला । लिकां निरवधिभुजप्रतापदीपशलभीकृतरक्तबीजपुरोगमदैत्यावलिमलोकत कात्यायनीम् । निद्रा हरेरमरशक्तिनिकायमूर्ति- रङ्गादगेन्द्रजनुषः कृतसन्निधाना । दुर्गेति पद्मनिलयेति सरस्वतीति शब्दैरनन्यविषयैरनुभूयते या ॥ ४८ ॥ प्रणिपत्य भगवतीं परमाणुमध्यमेयमित्यवादीत् । 'अविमृश्यकारिणी हरिणीदृशां प्रकृतिः' इति निरपवाद एष निखिलजनवादः । विश्वत्रयाशयविमोहनताण्डवेन केलीसखेन कृतविग्रहया भवत्या । विघ्ने विभाविनि तदात्वविकारजन्ये प्रस्तावि.. "महो बत साहसेन ॥ ४९ ॥ महिषदनुजेन्द्रमस्तकनृत्तभवा देवि निपुणता किं ते । नटनायकेन साकं नाट्यविधाने ततान वयात्यम् ॥ ५० ॥ अनन्तरमियमहरन्तविहरमाणखण्डपरशुताण्डवावलोकनसमयसमञ्ज- सादरोद्धाटयोर्मुश्चिकेशकार्कोटयोराविष्कृतनमस्कृतिरदसीयसंप्रदायपरम्प. रान्तेवासिनमनघचरितानुबन्धभासिनं धर्मशिवदेशिकाभिधानमखिलनिर्म- मजनप्रधानं प्राणसीत् । पन्नग इव भयम .. भक्तिं भगवानिवेश्वरः साक्षात् । स्त्रीणां पितेव विनयं दर्शनमात्रेण यः स्मरविजेता ॥ ५१ ॥ तदनु तदनुमदगजगतिरवनिसुरयुवतिरियमचलपतिदुहितृसखभवन- मुखसदनविहितरतिमवनतपरिषदभिलषितफलवितरणसुरविपिनतरुमुरुकर- टतटगलितमदलहरिपरिमलमिलदलिनिकरमुखरमतिविमलवमथुसमुदयकप- टनटदुडुपटलविहितगगनपथमिभवदनमभजत । क्रीडाविधौ यः कलधौतशैले रन्ध्राणि दन्ताहतिभिस्तनोति । पौरस्त्यविश्लेषितसंधिबन्धदाक्य शङ्कनिव दातुकामः ॥ ५२ ।।

·यात्राप्रबन्धः।
or
द्विस्त्रेधा क्रमम्भोरुहपरिहसनारम्भलोलं प्रवाल-
वीलानिर्माणलीलाचतुरमपि करांस्त्रिश्चतुर्धा वहन्ती ।
उत्तुङ्गे पश्चिमाङ्गे मरकतसुषमागर्हिणो बर्हिणस्य
क्रीडामामेडयन्ती ततिरिह महसां कापि भेजे कृशाङ्गया ।। ५३ ॥
तदनु सुतनुरियं परिजनकरापवर्जितभाजनसलिलकृतचरणनिर्णेजना
निटिललोचनभवनकक्ष्यान्तरमुपेत्य दाक्षायणी यवाधिरोहणविधिपूततरमति-
तुङ्गशृङ्गभासुरमपरमिव रजतभूधरं महोक्षाधिराजमद्राक्षीत् ।
यदीयनासाविवरोपरूढप्रौढानिलावर्तजुषो भजन्ते ।
वातूलवेगाकुलतूलरीति सेवागतब्रह्मविमानहंसाः ॥ ५४ ॥
क्लुप्तानतिगिरिशशाकरयोरथाग्रे
भत्त्या प्रदक्षिणपरिक्रमणानि सापि ।
सा तन्वती तनयसंभवकारणानि
विद्योतते स्म सुकृतानि विचिन्वतीव ।। ५५ ।।
अथाभिधानान्तरमन्तकारेरन्तःपुरद्वारि कृताधिकारम् ।
नाथं गणानां सुयशा सनाथं ननाम सा नन्दिनमानताङ्गी ॥५६॥
अजोऽहमीशोऽहमहं मुरारिविज्ञापनीयो विभवे त्वयेति ।
याच्ञावचो यं प्रति देवतानामुदेति सेवार्थमुपागतानाम् ॥ ५७ ॥
अथ तदानीम्
उया न्यस्यापसव्यं चरणसरसिजं सव्यमुक्षिप्य कुर्व-
पाणिं तस्योपरिष्टात्परिकलिततिरोबाहुविक्षेपशालि ।
त्वङ्गद्गङ्गातरङ्गं तरलतरजटाजूटरिङ्खन्मृगाएं
भ्राम्यद्भूषाभुजंगं पयसिरुहदृशादर्शि नृत्यन्नटेशः ।। ५८ ।।
दृष्ट्वा च तमष्टमूर्तिमादराविष्टमतिरवनतशिरःस्पृष्टभूतला हरिणशा-
वदृष्टिरभितुष्टाव।
पञ्चायुधालम्बनवामभागं पायादिदं वस्तु भवाभिधानम् ।
वस्त्रे यदीये बलशासनाद्या दिवौकसश्चित्रदशामयन्ते ॥ ५९॥

·१०
काव्यमाला ।
सोऽयं मदीयाशयरङ्गमध्ये सायंनटस्ताण्डवमातनोतु ।
पदारविन्दाभरणे यदीये दधाति नीलोपलतां मुरारिः ॥ ६०॥
....."शीकरकणैराी न चेजित्वर-
स्फीतालीकहचिषा कथमसौ चान्द्री कला जीविता ।
तत्ताहक्षफणीन्द्रपक्षमलविषज्वालावलिं वा भवा.
न्सोढा किं शिव कालकूटकलनापाण्डित्यमालम्ब्यते ॥ ६१॥
अस्याङ्घिरम्भोजममुष्य बन्धुं समुद्यतं चण्डकरं च जित्वा ।
तन्नन्दनं दण्डधरं जघान व्यथावहो विक्रमिणा विरोधः ॥ ६२ ॥
चेतः कदाचिदपि मुश्च न मुञ्जकेश-
कार्कोटकव्रतिमनःकमलोदयार्कम् ।
चञ्चन्नखांशुशशिमुद्रितभद्रकाली-
वक्राम्बुजं वटवनेशितुरङ्गिपद्मम् ॥ ६३ ॥
अनन्तरमसौ निरन्तरपरिष्क्रियमाणपश्यदलीकवामपाची कलधौतभू.
धरावलम्बिनीमिव कादम्बिनीमगराजनन्दनामभिवन्द्य वसुंधरासुरचको.
रलोचना वाचमेवमवोचत ।
निखिलचराचरपटलीनिर्माणमहेन्द्रजालशीलस्य ।
चण्डि शशिखण्डमालेर्भवतीं शिखिपिञ्छमालिकां मन्ये ।। ६४ ॥
छायेव चण्डधाना ज्योत्स्नाकलिकासुधाकरेणेव ।
मणिना प्रभेव मातीव्यसि मिलितादरेन्दुचूडेन ॥ ६५ ॥
तीव्रतपःस्फारदिने गतया पार्शस्थिति गिरीशस्य ।
हरकोपातपपीडा चित्तभुवः कालिके त्वया जहू ॥ ६६ ॥
प्रेकदपाङ्गितबाणा वेलद्भवल्लिकार्मुकोपेता ।
सेनेव चित्तयोनेरहृत विभोरङ्गमम्बिके भवती ॥ ६७ ॥
शिखरितनये भवत्या स्वीकृतमविचार्य पशुपतेरर्धम् ।
शिरसि तदूढसपत्नीचरणाहतिरम्ब न खलु सहनीया ॥ ६८ ॥
दुरक्षराणि दुहिणार्पितानि संमार्जयन्तीव सरोरुहाक्षी ।
भूति तदा पूजकलोकदत्ता हस्तेन फाले खयमाततान ॥ ६९ ॥

·यात्राप्रबन्धः ।
आबद्धखेलनमथो निगमाटवीषु
रूपश्रिया हिमरुचेरपि लोभनीयम् ।
रहोनिवारितरतीशगजावले
सिंहोदरी शिवमसेवत देवसिंहम् ॥ ७० ॥
समाचरितनमस्या मनस्येवमकरोत्सा ।
गङ्गानीरतरङ्गहारिशिरसे गेहीकृतच्छन्दसे
संध्यानर्तनसाक्षिलेखसदसे सत्यां नटच्चेतसे ।
तत्तादृग्गरलान्धसे निटिलदृग्दग्धाङ्गजातेधसे
सिद्धश्रेणिशिखादृताविरजसे सेयं नतिस्तेजसे ॥ ७१ ॥
अथ कमपि सा जटालं हीरच्छायालमिन्दुचूडालम् ।
श्रितवटमूलमविद्याजम्भणमूर्छालभेषजं भेजे ॥ ७२ ॥
नानाशाखाविवृतमहिमा नाटितश्रान्तहर्षों
मौनालम्बी प्रविततजटामण्डलोदारपार्थः ।
न्यग्रोधोऽयं विलसति वियन्निनगासनिमूर्धा
प्रत्यासत्तेरिव पशुपतेः प्राप्य सारूप्यलक्ष्मीम् ॥ ७३ ।।
विश्वोन्मेषप्रभृतिरचनां व्यापरीतं धुरीणै-
रायैर्विद्यागुरुभिरभितो भूषितान्तेवसद्भिः ।
धन्यामाशामभिमुखतया तन्वती कुम्भयोने-
रीशस्याव्यादिह वटतले भद्रपीठासिका माम् ॥ ७४ ॥
अध्यासीना वटतरुतलं हासदिग्धारुणोष्ठी
शार्दूलस्य त्वचमधिकटि श्लाघनीयां वसाना ।
बट्टैणाका शिरसि दधती पाणिना बोधमुद्रा
कण्ठे श्यामा जयति करुणा कापि पश्यन्निटाला ॥ ७५ ॥
अङ्कस्थायाः किमपि वलता हैमवत्याः कुचाने
व्याचक्षाणं मदननिगमान्वामहस्ताम्बुजेन ।
अन्येनार्थानकृतकगिरामञ्चता बोधमुद्रा-
मेक्षे साक्षादखिलजगतामीशमाद्यं गुरूणाम् ॥ ७६ ॥

·१२ काव्यमाला । साक्षात्कृत्य श्रवणमननोपासनाभिर्भवन्तं द्रक्ष्यन्त्यन्यत्किमिह यमिनस्तावकीनोपदेशैः । चिन्तारूढां शिव तव चिदानन्दसत्तादिरूपा- माकाशाख्यामखिलजननीमद्रिजामन्तरेण ॥ ७७ ॥ मोहातीतस्त्वमिह भगवन्मूर्तिमास्थाय तां तां वेलालकिव्यवहृतिरतो मूढवन्नानटीषि । आत्मत्राणं भवजलनिधेरात्मनैव प्रणेतुं वाटे मूले वससि यदियं भाति ते कापि लीला ॥ ७८ ॥ दूरीकर्तुं प्रभवति तवोपासनैव प्रजाना- मेनोराशीनिति पशुपते वक्ति वाणी पुराणी । ध्वस्ताहयुद्रुहिणवदनस्त्वं वटदोरधस्ता- दातः किंवा सृजसि भगवन्नीदृशीमात्मचिन्ताम् ॥ ७९ ॥ शान्तरेकं सदनममृतासारशीतं प्रकृत्या हन्तेदानीं भवति भवतो रूपमालोकनीयम् । ब्रह्माण्डानां प्रसभकवलीकारकाले तु तस्मि- न्द्रष्टुं दृष्टया त्रिनयन भवानेव शक्तो भवन्तम् ॥ ८० ॥ बिम्बोष्ठीनामिव बहुविधाकूतपारिप्लवाना- मात्मायत्तीकरणघुटिकापसिमानायवाचाम् । पाणेरस्य प्रसवकलिकां पल्लवस्य स्मरारे स्तौमि ज्योतीरसमणिकृतां तावकीमक्षमालाम् ।। ८१ ।। पाणिच्छायाततिभिररुणा स्फाटिकीनाक्षमाला बीजश्रेणी परिणतिमती दाडिमस्येयमास्ते । चिन्मुद्रैषा शिव तव समादाय तत्रैकमेकं हस्तोपान्तस्थितशुकमुखेष्वर्पयन्तीव भाति ॥ ८२ ।। प्रज्ञावल्लीपरिणतिकृते भक्तिबीजवजानां पुष्यन्तीव व्रतिजनमनोभूमिषु न्यासलीलाम् ।

·यात्राप्रबन्धः ।
१३
अर्थान्दातुं समभिलषितानाददानेव मां
भावत्कीयं त्रिभुवनगुरो भासते बोधमुद्रा ॥ ८३ ॥
पाठीनाकप्रमथन विधिप्रेष्ठ गीर्वाणमध्ये
सद्योजातं सकलनिगमाः संगिरन्ते भवन्तम् ।
सत्यप्येवं कथमिव पुनः साधवस्त्वामजातं
निश्चित्यैकं निरवधिभवक्लेशभीत्या भजन्ते ॥ ८४ ॥
दारान्बन्धूनपि तनुभुवस्तावकीनैर्वचोभिः
सन्तस्त्यक्त्वा सकलमपरावृत्तयः कापि यान्ति ।
कृत्वा कण्ठे गरलमलघुव्याहृतोदारसूक्तै
विन्दन्त्येते न खलु भवतो विप्रलम्भं पुरारे ॥ ८५ ॥
विश्वस्य वेषविवृताममितां विरक्तिं
पार्श्व तपस्विजनता भजते गुरोस्ते ।
त्वं दक्षिणाभिमुखतामुपदेशकाले
पुष्णासि चेत्पुररिपो किमियं विधत्ताम् ॥ ८६ ॥
विलसति वटमूले व्यजितज्ञानमुद्रा-
मतिशयरमणायामासिकामादधाना ।
अनिशमुपदिशन्ती योगिनामागमार्था-
न्दरहिमकरचूडा देवता सावतान्माम् ॥ ८७ ॥
ओमित्यक्षरलक्ष्यमैन्दवकलामाबिभ्रतं मौलिना
नद्या कल्पितशेखरं मरकतच्छायां दधानं गले ।
क्लींकारार्थविदं शिलीमुखपदन्यस्तारविन्देक्षणं
वासःस्थानकृताजिनं यतिमनःसौधस्थमीशं भजे ॥ ८८ ॥
कमपि जटालंकरणं मुक्तेर्वटमूलमणितटालंकरणम् ।
श्रयत महासमयानां जनकं निगमागमेतिहासमयानाम् ॥ ८९ ।।
नियतवचा रुद्राक्षत्रगलंकरणो गुणास्तचारुद्राक्षः ।
आर्तसमाजपवटभागवतु गुरुर्यस्य हिमसमा जपवटभा ॥ ९० ॥

·१४ काव्यमाला। महती काचिन्मुद्रा करगतरुद्राक्षमालिकाचिन्मुद्रा । निगमादिव्याख्यानस्वातन्त्र्यवती पुनातु दिव्याख्या नः ॥ ९१ ।। पुररिपवे भसितेन स्फुरता लिप्ताय वासवेभसितेन । घटजन्माशास्याय क्रियतां प्रणतिमहत्तराशास्याय ॥ ९२ ॥ शान्त्या परमो दान्तः स गुरुर्जगतां चकास्ति परमोदान्तः । शाम्यति तापः स्मारं स्मारं चरतां यमर्दितापस्मारम् ॥ ९३ ॥ अञ्चितहासाननया रक्षन्त्या जातजनिजिहासाननया । अस्मि भृशं पावन्या धन्या कृपया जटास्तशम्पावन्या ॥ ९४ ।। पावनपादपरागः फलघटनधृताक्षकल्पपादपरागः । इह महसामतिरेकः क्रीडति हृतनम्रतापसामतिरेकः ॥ ९५ ॥ स्मरभेदि प्रकटाक्षस्रगुपेतकरः प्रसाददप्रकटाक्षः । जगदधिकं पाति शयस्थायि सुधागुण्डिकोऽनुकम्पातिशयः ॥१६॥ जननरुजातापघनश्रेणिशरण्यः सुधाभिजातापघनः । खदते मायातीतः शिव एव वरोरुचित्तमायातीतः ।। ९७ ॥ एष महीयानवतात्रिपुरं जिग्ये यतो महीयानवता । यस्य च पञ्चाक्षरतस्तरति भयं विषयसप्रपञ्चाक्षरतः ॥ ९८ ॥ मिलदुमया देवतया जितमधिकसदृक्कथालया देवतया । सृजति च सेवनमस्या द्युसदामखिलापि धृतरसेव नमस्या ॥ ९९ ।। इति संभावयामास नुतिगुम्फामृतैरियम् । दक्षिणाभिमुखं दीनरक्षणे रसिकं महः ॥ १०० ।। चण्डेशमानस्य ततस्तदने चकार तन्वी करतालशब्दान् । विवासयन्तीव वृषाङ्कभक्तिशालिद्रुहो दुष्कृतपक्षिसङ्घान् ॥ १०१ ॥ सा मण्डपे शैलभुवो मुहूर्तमतिष्ठदीशानमनुस्मरन्ती । पुरारिसंसेवनपुण्यभारैरासादितैः स्पन्दितुमक्षमेव ॥ १०२ ॥ तदनु मदनाभियातिसदनादधिगम्य निजनिकेतनमनुमेयमध्यमा स- कलभूतसमुदायामोदसमर्पणकोविदमतिमात्रविशदगोत्रैकमण्डनमकुण्ठतर- वृषप्रचारमात्मनेतरमपरमिव ताराधिपशेखरमाराधयामास ।

·यात्राप्रबन्धः।
१५
,
इत्यादिनियमत्रातविध्याहितमहोत्सवा ।
दिनानि कतिचित्साध्वी निनाय निमिषं यथा ॥ १०३ ॥
अथ कदाचिदखिलजनतापातिरेकसमापादनदुरितपरिणतेरिव परि-
क्षीणतामुपेयुषि वासरायुषि, नवकुसुमसंभृतकमलिनीपरिरम्भजन्मनो दु-
कृतस्येव निष्कृति विधातुमाचरति चरमसिन्धुसलिलावगाहनमरविन्दिनी-
पतौ, रविपतनवेगदूरापमृतनीरवाराकरोदरकुरुविन्दकिरणसंदोह इव वरु-
णहरिदन्तरालमुपरुन्धति संध्यारागे, संध्यानलकीलचुम्बितव्योमाटवी-
धूम इव धरणीमण्डलमवकुण्ठयति तिमिरषण्डभावितेजःप्ररोहपटल इव
समुन्मीलति दीपिकाजाले, नटनकेलीविहितोद्यमरजनीनर्तकविमुक्तपुष्पाञ्ज-
लिनिकर इव गगनमञ्चति तारकापुञ्ज, सकलदिक्चक्रवालसमाक्रमशीलत-
मिस्रकोपादिव पाटलवपुषि विजृम्भमाणे विभावरीकुटुम्बिनीबहुलान्धका-
रपरिपन्थिविजयवीततन्द्रस्य चन्द्रमसो यशवृन्द इव भुवनमानन्दयति म-
रीचिकन्दले, प्रयातैकयामायां त्रियामायामासादितनिद्रारसानुभूतौ परि-
तरि तदीयपदसदेश एव पतिदेवतेयमाशयनिवेशितपश्यदलीकचरणा
सुष्वाप ।
द्विगुणीकृतदोलतोपधाना तरुणी स्थण्डिल एव सा शयाना ।
निजनेतरि निद्रयोपगूढे विदधानेव रुषं तदा व्यलासीत् ॥ १०४ ॥
ततस्त्रियामासमये तरुण्याः पुण्येन साकं परिपाकभाजि ।
अगेन्द्रकन्यापरिणीरमुष्याः स्वमे स्वयं लोचनगोचरोऽभूत् ॥ १०५॥
उच्चावचानां जगतामुपरि स्थितिमानपि ।
भद्रासनवरं किंचिदध्यासीनः सहोमया ॥ १०६ ॥
मौलिमन्विच्छतो वक्रान्मरालस्य परिच्युतम् ।
मृणालवलयं तत्र मृगाङ्कच्छद्मना वहन् ॥ १०७ ॥
संबिभ्रदलिके किंचिच्चञ्चदग्निशिखाङ्कुरम् ।
वतंसेन्दुसुधालोभवलजिह्वमिवेक्षणम् ॥ १०८ ॥
कात्यायनीमुखाम्भोजनेत्रोत्पलविकासिकैः ।
आलोकैः प्रकटीकुर्वन्नक्ष्णोरकेंन्दुरूपताम् ॥ १०९॥

·१६ काव्यमाला। सहजश्वेलसौहार्दादधिगत्य गलान्तरम् । निःसरन्तीमिव सुधां दधानः स्मितचन्द्रिकाम् ॥ ११० ।। केलीपरवशां मूर्ध्नि गङ्गामसहमानया । कण्ठे गाढमिव श्लिष्टः कलिन्दगिरिकन्यया ॥ १११ ॥ कस्तूरिकाभिरालिप्य कंधरामितराङ्गके । परागैरिव कापूरैः परिक्लृप्तानुलेपनः ॥ ११२ ॥ मनोवागपरिच्छेद्यमहिनि स्वस्य तादृशे । विश्वविसम्भणायेव तन्वन्परशुधारणम् ॥ ११३ ॥ द्वीपिचर्माम्बरालोकत्रासेन मुकुटीविधोः । निष्क्रान्तमिव सारङ्गमुद्रीवं धारयन्करे ॥ ११४ ॥ आगतं गिरिजोत्सङ्गादके कृत्वा षडाननम् । कराकृष्टजटाजूटखण्डेन्दुमुपलालयन् ॥ ११५ ॥ विततार विभूषणाहिमौलेर्मणिमादाय मृडस्तदा नताङ्गयै । सुरनाथदिशे सुमेरुपादिहरारम्भ इवारविन्दबन्धुम् ॥ ११६ ॥ तादात्विकीभिः प्रमदातिरेकतरङ्गिणीवीचिपरम्पराभिः । नीतेव कुत्रापि सुमध्यमाया निद्रा सहैव क्षपया व्यरंसीत् ॥ ११७ ॥ तथा हि । भूषामणिं दत्तवतः पुरारेश्चूडामणौ स्वार्पणशङ्कयेव । शनैर्गलत्यम्बरतो जहास प्राचीदिशा पाण्डुरिमापदेशात् ॥ ११८ ॥ घनकज्जलकर्दमापदेशान्मलिना मन्दिरदीपवर्तिरासीत् । प्रमथाधिपतिं विहाय देवं प्रतिभेव श्रितदेवतान्तराणाम् ॥ ११९ ॥ दिशि सांध्यरागमपदिश्य हरेः समये समेधयति वहिशिखाम् । भयसंवृताः प्रतिदिशं सपदि व्यघटन्त संतमसगन्धगजाः ॥ १२० ॥ अभ्यस्य ताराकपटाक्षराणां पङ्गिं विहायःफलकाधिरूढाम् । वर्णान्तरन्यासकृते ममा कालाभिधानः किल कोऽपि बालः ॥१२१॥ क्षणदायां प्रयातायामपि तस्या मृगीदृशः । सा दिनारम्भवेलैव क्षणदा समवर्तत ॥ १२२ ।।

·यात्राप्रबन्धः । १७ अनन्तरमरविन्दलोचना सरयमुत्थाय समाचरिततीर्थाभिषेचनविधिर- पर्णासखवितीर्णमणिसदृक्षतामिव परीक्षितुं प्रभातसमयवणिजा विभावित. मम्बरमणि प्रणिपत्य कृतकर्तव्यकलापा स्वापावसरविलोकितशोभनोदन्त- भाषणैः : प्राणबन्धुमानन्दयामास । प्रासादमासेदुषि नीलकन्धरे दुरन्तसंतापभिदाधुरंधरे । दधार गर्भे तनयं धरेव सा करीरमत्युन्नतवंशवृद्धये ॥ १२३ ॥ इति श्रीसमरपुंगवस्य कृती यात्राप्रबन्धचम्पूकाव्ये प्रथम आश्वासः । द्वितीय आश्वासः । दिनेषु यातेषु ततोऽमितेषु पचेलिमे तादृशि भागधाये । वामालका व्यक्तमुवाह गर्भ निधानमम्भोनिधिमेखलेव ॥ १ ॥ सा कृशाङ्गी शरीरेण शरकाण्डविपाण्डुना । अत्यशेत दिशं प्राचीमत्यासन्नविधूदयाम् ॥ २ ॥ आह्लादकारिण्यखिलप्रजानां जैवातृके जग्मुषि गर्भसीमाम् । प्रत्यग्रलोध्रप्रसवाभिराममवाप सा रूपमपश्चिमेव ॥ ३ ॥ उदरे किमप्यमृतमुत्पलेक्षणा तपसार्जितं तनयनाम बिभ्रती । अतिसौहितीमधिगतेव भोजने बिभरांबभूव विगतादरं मनः ॥ ४ ॥ धृत्वान्ववायाभरणा स्वगर्भे दधौ न सा प्रागिव मण्डनानि । आसक्तिरर्थेषु शरीरभाजां विशिष्टवस्त्वन्तरलम्भनान्ता ॥ ५ ॥ हन्त मध्यमपरिष्करणार्ह वंशरत्नवर भूषितमासीत् । इत्यसोढवदिवाजनि तस्याः श्यामिकाञ्चितमुखं स्तनयुग्मम् ॥ ६॥ कुलाङ्कुरादर्शनखेदजन्मा वामझुवो वऋविवर्णभावः । गर्भोदयामोदभुवः प्रसादाद्भीतो नु भेजे कुचभूधराग्रम् ॥ ७ ॥ साधयिन्खेदमिथ्यात्वमर्दयन्मध्यशून्यताम् । अर्भको गर्भगस्तस्या निर्ममे संमदाद्वयम् ॥ ८ ॥ १. 'माशा' इति पाठः, am ·१८ काव्यमाला। : काश्य जहौ गर्भगते कुमारे वलममस्या इति किं विचित्रम् । समृद्धिमाधातुमकिंचनेषु संतानशाखीव स हि प्रवीणः ॥ ९ ॥ अल्पानामपि च महत्त्वमाशु दातुं सर्वेषां प्रकटयितुं च सूक्ष्ममर्थम् । निष्णातं पृथुकमवोचदस्य योगात्तन्मध्यो धृतमहिमप्रकाशभावः ॥१०॥ वामभ्रुवो मध्यवलित्रयाभ्यां किं व्यत्ययेन स्वगुणौ दधाते । आद्यं यदत्राजनि दर्शनीयं परं तु वीक्षापदवीमहासीत् ॥ ११ ॥ विद्यानिधाने सविधं विभूषयति तादृशे । अतिहर्षादिव जहौ नाभिरस्या गभीरताम् ॥ १२ ॥ भक्तिमात्मनि विधास्यतः शिशोः पालनाय परमभ्रगङ्गया । स्थापितेव यमुना तदन्तिके रोमराजिरकुचन्मृगीदृशः ॥ १३ ॥ विरलाभरणं विपाण्डुवकं त्रिवलीभङ्गदरिद्रमध्यभागम् । मलिनीकृतचूचुकं मृगाक्ष्या वपुरासेचनकं बभूव भर्तुः ॥ १४ ॥ जठरविहरमाणमाणवगुणानुसारिः परमाणुमध्यमाया बभूवुरध्यवसायाः। व्याहतु मृदुलाक्षरामपि गिरं वैक्लव्यमुद्रावती साटोपं विवरीतुमैहत वधूः सर्वाणि शास्त्राण्यपि । रूढाशक्तिभरापि चत्वरगतिक्रीडासु वाराणसी- पूर्वाणि स्पृहयांचकार चरितुं पुण्यानि तीर्थान्यहो ॥ १५ ॥ पाणिर्बभार किमपि प्रसवापचाये ग्लानि द्वितीयकुसुमग्रहणेऽपि यस्याः । सा बिल्वपत्रनिकरैः स्वकरोपनीतै- रीशानपूजनमियेष मुहुर्विधातुम् ।। १६ ॥ किमगरागेषु परिष्क्रियासु वा तवेष्टमालीति धवेन सा रहः । कृतानुयोगा निजगाद काहितौ विभूतिरुद्राक्षमणी विलासिनी ॥ १७॥ प्रियमभिलषितोपहारशीलं निजहृदये नितरामधत्त साध्वी। उदरविहरदर्भकोपलम्भव्यतिकरलोभवशादिव प्रविष्टम् ।। १८ ॥ अथाध्युषितकेसरिण्यहिमभासि मेषं गते कलावति तुलाधरोदयमुपेयुषि स्वामिनि ।

·यात्राप्रबन्धः ।
१९
खतुङ्गजुषि वाक्पतौ मकरभाजि मित्रात्मजे
शुभैकजनने दिने सुतमसूत शातोदरी ॥ १९ ॥
सिंहिकातनुभुवा सह योगः सांप्रतं मृगपतेरजनीति ।
स्पर्धमान इव पुत्रमुदारं प्रत्यपद्यत स पूरुषसिंहः ॥ २० ॥
तस्योदये दातुरवाप लाभं बुधो न तत्पुष्यति विस्मयं नः ।
वयं कुजन्मापि धनाधिनाथो भूत्वा स रामामधिगम्य रेमे ॥ २१ ॥
विशङ्कय पृथुकात्ततो निजनिकारमास्तां तदा
कविः खभवने हरि शरणमेतु तेजोनिधिः ।
अजाश्रयणतत्परो भवतु स द्विजाधीश्वरः
कुलीरसदनान्तरं कथमसौ जगाहे गुरुः ॥ २२ ॥
निजहृदयकण्टकायमानकुमतमण्डलीसमुद्धरणनिपुणविद्वदवतरणामोद.
समासादितप्रसादशालिनीनामाशाविलासिनीनां मुखसरोजनिःसृतो निश्वा-
सविसर इव सहजतुषारसौरभासारतुन्दिलो मन्दमन्दमस्पन्दत गन्धवाहः ।
अथारविन्दोपममायताक्षं सुताननं सुन्दरमीक्षमाणा ।
तपांसि सर्वाणि तदात्वहर्षे प्रसूरपर्याप्ततमानि मेने ॥ २३ ॥
क्षणमीक्षणमुद्रणां तदानीं न विमुञ्चन्नयमको व्यलासीत् ।
निजसूतिविलम्बखेदिताया वदनं मातुरवेक्षितुं विलक्षः ॥ २४ ॥
सुकुमारपाटलकरं निजोदरादुदितं वितीर्णजनलोचनोत्सवम् ।
अरुणं तमभुवि पङ्कजेक्षणा दधती पुरंदरदिशेव सा बभौ ॥ २५ ॥
निहिताः पुरतो निविष्टदीपाः शुभयष्टीरपदिश्य सूतिगेहे ।
अभजन्फणिनो नु रत्नचूडा हरभूषाहिमणेरमुं विवर्तम् ॥ २६ ॥
अथ तदानीमङ्कुरित इव मङ्गलावेदनकुतूहलमन्थरेतरपुरंभ्रिकुलसंज.
ल्पितैः, पल्लवित इव नानाविधदानविस्तारैः, कोरकित इव विविधराजयोग-
विभाजकसैद्धान्तिकलोकसूक्तावलिभिः, फलित
इव द्विजाशीर्वचोभिर्विशेषै-
रशेषमपि बन्धुजनमानन्दमनयत तनयोत्सवः ।
गुरुरादरादथ कुमारमैक्षत प्रमथाधिनाथमिव बालताजुषम् ।
रुरुटङ्कसंवहनरूढवासनाकृतमुष्टिबन्धविलसत्कराम्बुजम् ॥ २७ ॥

·२० काव्यमाला। प्रागेव कण्ठनिनदैः श्रवणाभिरामै- रावेदितामथ विलोचनलोभनीयैः । आमेडितामवयवैरथ भाग्यवत्तां निर्धार्य तस्य जनको नितरां ननन्द ॥ २८ ॥ स क्षोणीविबुधो मन्त्रै रक्षोनिरसनक्षमैः । पूतजन्मभृतस्तस्य जातकर्मविधि व्यधात् ॥ २९ ॥ असौ पुनरवनीसुरकुमारको मुहुः समाराधयिष्यति मामिति हृष्य- न्मना इव दमुना हविर्ग्रहणकर्मणि तत्क्षणं प्रदक्षिणावर्तशिखः प्रणर्त । तस्य वाधूलसंतानतपःसमुदयाकृतेः । धर्माभिधानकरणात्पितृभ्यां दर्शितौचिती ॥ ३०॥ नयनायुधनर्मगेहमेतत्परिपाल्यं भवतीति शाङ्गिणेव । वहति स्म निवेदितं स धीरो हृदि पञ्चायुधभीषणं मनोज्ञम् ॥ ३१ ॥ अमृतं नभःसरित एव सूनवे दिशति स्म सा धृतमुरोजकुम्भयोः । स विहाय वारि सकलं कथं भवेत्परथा तदेकभजने कृतादरः।। ३२ ॥ साधुसंघटितमुष्टिबन्धनं प्रत्यहाञ्चितपयोव्रतक्रियम् । आत्मसूनुमसकृत्प्रसूर्मुदा पश्यति स्म शिशुभावदीक्षितम् ॥ ३३ ॥ कलिना मलिनीकृतां पदाभ्यामवनी स्पष्टुमवेक्षितुं च दृष्टया । घृणया मुहुरुद्यतातिरासीदपि चोत्तानशयः स पूतजन्मा ॥ ३४ ॥ कुत्रापि धामनि कुलार्दिसुतासनाथे दृष्टिं मुहुस्तरलतारहितां निधातुम् । अभ्यस्यतेव पटुताममुना व्यलोकि निष्पन्दपक्ष्मनयनेन निशि प्रदीपः ॥ ३५ ॥ मातृवल्लिकुचमञ्जरीभृतां माकरन्दलहरीं धयंधयम् । पाणिपङ्कजवनीषु योषितां खेलनं व्यधित बालषट्पदः ॥ ३६ ॥ जनकः कृतजानुयानकेलिं तनयं वीक्ष्य तमादरोत्तरङ्गः । चतुरश्चरणानिधाय धात्र्यां विहरन्तं वृषमेव मन्वते स्म ॥ ३७ ।।

·यात्राप्रबन्धः। २१ : जानुद्वयीचमणक्रमेषु रत्नस्थलीलक्षितमात्मबिम्बम् । हस्तेन संताडयति स्म सोऽयमात्मीयसाम्यासह एव बुद्ध्या ॥३८॥ पञ्चषाण्यथ पदानि निधातुं प्रस्खलच्चरणपल्लवमेषः । प्रा[र]भन्नपरमस्फुटनीयद्वर्णवल्गुतरमप्यभिधातुम् ॥ ३९ ॥ अजनि खुरलीकेलिस्तीर्थाभिधावनकर्मणि त्रिचतुरपदन्यासक्रीडैव तस्य गृहाङ्गणे । फणितिरभवन्नान्दी स्पष्टेतराक्ष[र]मञ्जुला विबुधहृदयग्राहिब्याहारनाटकनिर्मितौ ॥ ४० ॥ तन्वीपयोधरपयःकणिका निपत्य तस्याभिरूप्यजलधेर्मुखशुक्तिकायाम् । मुग्धद्विजाङ्करततिव्यपदेशशालि- मुक्तात्मना परिणतिं किल बिभ्रते स्म ॥ ४१ ॥ तस्यालकप्रकरकुण्डलपद्मराग- मन्दस्मितद्युतिभिरुन्मिषितां त्रिवेणीम् । पित्रोरजस्रमविगाह्य मनोविषादं तत्याज संसृतिपथभ्रमणोपजातम् ॥ ४२ ॥ अयं पुनरवनिनिलिम्पशावकः शुभसमयनियूंढचूडामङ्गलो निरङ्कुशवि- हारकेलिनिर्माणतरलमानसं समानवयःसनाथमाणवमनःसभाजनं खेलनाप- हृतगृहोपकरणायासितवामालकाजनं वचनसीनातिलचितकुतूहलं कौमारम- भजत । सध्रीचीनकुमारकैरभिवृतश्छात्रायमाणैः स्वयं शास्त्रव्याकरणाभिनीतिमकरोदारोपिताचार्यकः । काशीति त्रिदशापगेति कलयन्विश्वेश इत्यप्यसौ केल्यामाकलयति स्म पांसुषु पुरीं शैवालिनीदेवताम् ॥ ४३ ।। क्रीडां विधाय पृथुकैर्गृहमापतन्तं क्लान्तं क्षमातलरजोभरदूषिताङ्गम् ।

·२२ काव्यमाला। आरोप्य वक्षसि कुमारममुं करेण खिन्नं तदीयवदनं जननी ममार्ज ॥ ४४ ॥ हरस्तुतीनां गुरुकीर्तितानामनूक्तिभिः प्रीणितया जनन्या । प्रदिष्टमिष्टं लभते स्म बालः सहैव गण्डस्थलचुम्बनेन ॥ ४५ ॥ कुशाग्रबोधो गुरुणा ततः सकृत्प्रकाशितां वर्णपरम्परामसौ । मनोऽप्यनाविष्कृतमस्य किंचिन्महीसुराग्रेसरसूनुरग्रहीत् ॥ ४६ ॥ पुनः पुनर्भूमितले स बालो वर्णावलीविन्यसनं व्यतानीत् । विधाय शङ्के बहुधा परीक्षां पञ्चाक्षरीसंग्रहणं प्रणेतुम् ॥ ४७ ।। अन्वितानि शुभस्पर्शेरन्तरूष्माञ्चितान्यपि । व्यञ्जनानि बटोर्जिह्वा सस्वरं समसेवत ॥ ४८ ॥ तदनु निटिलेक्षणाभिधामुपदेक्ष्यमाणमन्त्राधिदेवतामिव विभावयितुं कुबेरदिशामासेदुषि वासराधिपतौ भूसुरापत्यमिदमध्यापयितुमिव कला- कलापमह्नाय संगृह्णति द्विजाधिराजे निजापचितिमागामिनीमिव परिग्रही- तुमाविष्कृतप्रकाशातिरेकेषु कविगुरुपुरोगेषु समागते च शिवतातिदिने जनक एष कृपानिधिरेनमुपानयत । स निर्मलात्मा गुरुणा समाहितं त्रयीनिदानं तदवाप्य वाङ्मयम् । अशोभत स्वैरमभीशुमालिना शशीव संचारितमंशुमण्डलम् ॥ ४९ ॥ स यज्ञसूत्रच्छलतस्त्रयीमधान्मुखस्फुरन्मात्रसमावृतक्षमाम् । पराभिचारप्रतिपादनाविलां मृषेतरोक्तिं च मृगत्वचो मिषात् ॥ ५० ॥ तत्तादृशीं गामिव तातदत्तां पातुं नियन्तुं च स बालवर्णी । पाणौ दधाति स्म पलाशदण्डं मौजी कटीसीमनि मेखलां च ॥५१॥ शशिपाण्डरेण समिदग्निभस्मना विहितास्त्रिपुण्ड्रविततीरयं प्रति । प्रथमागमे गिरिशभक्तिसंपदो रचिता इवाप(ह)रत रङ्गवल्लिकाः ॥५२॥ कल्लोलिताद्भजनकर्मविलम्बनेन कोपादिव प्रकटगुम्फितशोणभावे । संप्रीणयन्निव मुहुश्चरणारविन्दे पित्रोरवन्दत कृती प्रवदन्निजाख्याम् ।। ५३ ।।

·यात्राप्रबन्धः ।
२३
उपसंग्रहणच्छलादसौ युगलेनात्मकरारविन्दयोः ।
स्वकृते वहुतीर्थचारिणी किमु पित्रोः समवाहयत्पदे ॥ ५४ ॥
द्राषिष्ठमायुस्तनये निधातुं प्रकाममिच्छाभरितेन पित्रा ।
अस्य प्लुतालंकृतिमौलि नाम प्रायुज्यत प्रत्यभिवादनेषु ॥ ५५ ॥
समाश्रितस्वाभिसरोजनावं कुमारमेनं गुरुकर्णधारः ।
प्राचीनवाणीकुहनापयोधेः पारं मितैरेव दिनैरनैषीत् ॥ ५६ ॥
वाक्यैर्विवृण्वती भावं वल्गुस्वरपदक्रमैः ।
कण्ठमेतस्य सुदृढं कान्तेव श्रुतिरग्रहीत् ॥ ५७ ॥
अपि च, अस्य निपुणदेशिकोपदेशसलिलविमलीकृतमतिरहिराजवच-
नकुटजाटवीनवजीमूतमालिकां साहित्यवाहिनीपतिशीतद्युतिं कौमारिलव-
चोरसालकुसुमाकरश्रियं निगमान्तकुमुदिनीधवदिवसान्तसमयलक्ष्मीमक्षच-
रणपक्षराजीवतापनरोचिश्छटां प्रौढिमाढौकत ।
कविवाचस्पतिबुधाः कलयापि न तत्समाः ।
मूढता मुहुरेतेषामापतत्यनियन्त्रणा ॥ ५८ ॥
निःसीमपश्यन्निटिलानुभावप्रकाशनं प्रत्युपकारयन्ती ।
स्वशीलिनः संततमस्य मोदं वेदादिविद्याविततिळतानीत् ॥ ५९॥
अस्य पुनरभ्यस्यतः कलां गुरुतर्कनिवासजनुषमुरुतरक्लेशमसहमान इव
शनैः शनैरपसरति शैशवे सकलकलाधिकारसहकारिबालतापनोदपरिणतं
क्रोधमपनेतुकाम इव कामरिपुचरणपरिचरणोपकरणानां करणानामतिनिपु-
णिमानमुपपादयन्नवतरुणिमा वपुरसोढकुसुमायुधमसेवत ।
खभजनोचितवस्तुविवेचनं समभिलष्य किमस्य विलोचने ।
श्रवणयोरवकणितशास्त्रयोः सविधभूमिमभूषयतामुभे ॥ ६० ॥
कलितस्पृहमेव कालकण्ठस्थितिपर्याप्ततमावकाशभावे ।
अदसीयहृदन्तरालमासीत्परिणाहातिशयप्रणीतशोभम् ॥ ६१ ॥
बालोऽयमाजानुविलम्बिबाहुरालोकि लोकैरतिरूपशाली ।
आराधनैः प्रीणनमात्मशत्रोः कर्तु क्षितौ काम इवावतीर्णः ॥ ६२ ॥

·२४
काव्यमाला।
तदनु द्विजकन्याया धन्यायाः सदृशैर्गुणैः ।
संतानसंपदे तेन पाणिमग्राहयत्पिता ॥ ६३ ॥
पार्श्वभूषा भवानीव पद्मेव हृदयंगमा ।
सरस्वतीव सा मुख्या भर्तुरासीत्पतिव्रता ॥ ६४ ॥
अजायत तयाक्रान्तममुष्य हृदयं तथा ।
यथान्तरं न विन्देरन्नीषदप्यन्ययोषितः ॥ ६५ ॥
शुभलक्षणशोभिन्या भावनापरिशुद्धया ।
पुरंध्या सोऽरुचद्वेदः पूर्वमीमांसया यथा ॥ ६६ ॥
अहो महीसुरभुवो महाभागस्य भागधेयपरिपाकः, यदेष मदनगज-
राजमदभेषजे रजोभरविजम्भमाणमातरिश्वनि विषयमृगतृष्णिकाजलविभा-
वनोष्णसमये तमोविकारसंपादननिशावतारसंपदि कुपथावगाहघटनहरि-
न्मोहगौरवे पटुतरविवेकिशाखिपाटनविधानहस्तिनि तत्तादृशि वयसि वर्त.
मानोऽपि भगवति मृगाङ्कशेखरे समनोनदीललामनि सुदतीमयार्धविग्रहे
महती भक्तिरजनि ।
चन्द्रमसि चन्दनतरौ सुदृगाश्लेषे सुधांशुभूषे च ।
स्निह्यति न कस्य चेतः कठोरसंतापकन्दलीहरणे ॥ ६७ ॥
अनूढभसितो मन्त्रैरशीलितषडक्षरः ।
अपूजितपुरारातिरभुत न कदाप्यसौ ।। ६८ ॥
आगामिनामङ्गजवैरिमेघे हृदम्बरालम्बिनि हर्षवृष्टयै ।
पौषैकहेतुं पुलकाङ्कराणामभूषयद्गात्रमसौ विभूत्या ॥ ६९ ॥
नदी महोक्षं शिशिरांशुरेखां वाताशनेन्द्रं यजनं च भूतैः ।
वाञ्छन्स पञ्चाक्षरमन्त्रलक्ष्यादाचष्ट तद्वाचि पदादिवर्णान् ॥ ७० ॥
शंभोरजस्रं जलगन्धपुष्पैराप्लावनालेपनमण्डनानि ।
आत्मीयतापत्रितयापनीतिं विधातुकामः स कथं व्यतानीत् ॥ ७१ ॥
अन्नमर्पितमगात्मजापतेरस्तुतं प्रतिनिलिम्पभोजनम् ।
अद्भुतं तदनिवेदितं त्वभूदोदनोऽयममुनैव सेवितः ॥ ७२ ॥

·यात्राप्रबन्धः । २५ सरिद्वतंसस्य जलाभिषेको बालेन्दुमौलेः प्रसवोपहारः । स्यात्किं मुदे तस्य कृते मयेति समादि(घि)दम्भादकरोत्स चिन्ताम् ॥ ७३ ॥ भक्तेषु प्रमथपतेः पदार्चनायां पर्याप्तं बलिसुतमेष मन्यते स्म । पौलोमीपरिवृढमुत्सवावलोके व्यालेन्दुं विविधगुणप्रशंसनेषु ॥ ७४ ॥ चेतोनिविष्टस्य सितांशुमौलेः परिच्युतं मौलिपदात्खगर्ने । प्रालेयधामानमदच्छ(इछ)लेन प्रासूत धन्या भवनं कु(क)लानाम् ।। ७५ ॥ अनिशं गिरिशातिवादशीलं परमेष्ठी किममुं प्रणेतुकामः । अपदिश्य घटीभवादिसर्गान्पठिमाभ्यासविधि परं वितेने ॥ ७६ ॥ किमेष नन्दी शिवधर्मवक्ता किं वा कुमारः श्रितनीलकण्ठः । आहो मुरारिः कृतदृष्टिरीशे पार्थोऽथवा पाशुपताभिमानी ॥ ७७ ।। एवमुत्प्रेक्ष्यत जनैरेधमानकुतूहलैः । बाल एव परां कोटिं शिवभक्तेः श्रयन्नयम् ।। ७८ ॥ अपि सकलार्थविदोऽभूदर्थत्रयमेव चिन्तनीयं मनसि । मोहोच्चाटनमूलिका तनुभृतां मुक्त्यङ्गना कारणा दूती भाग्यवतामधर्मकलमस्तोमावसादस्थली । लीलाताण्डवशालिका पशुपतेर्लक्ष्मीमणीपेटिका कस्मिञ्जन्मनि लोचनातिथिदशां गाहेत वाराणसी ॥ ७९ ॥ कैवल्यामृतकन्दली वसुमतीकान्ताप्रसूनस्रज मौलिक्षौमपटी हरस्य हिमवन्मातङ्गशुण्डालताम् । स्वर्गारोहणमार्गमौक्तिकशिलासोपानपारम्परी भाग्यैरभ्यधिका जना भगवतीं पश्यन्ति भागीरथीम् ॥ ८० ॥ सुखनिधिमपहृत्य मायया स्वयमतिसंनिहितोऽप्यलक्षितः । सुकृतिभिरधिकाशि गृह्यते श्रुतिकथितः स हि तस्कराग्रणीः ॥ ८१ ॥ अकथयच्च सच्छात्रान् । तीर्थावगाहस्थितिकल्पनायाम विधौ वा यदि वोऽभिलाषः । नदीपु गङ्गां नगरीपु काशी देवेषु विश्वेश्वरमाश्रयध्वम् ॥ ८२ ।। जिज्ञासवे श्रुतिशिरोनिकरान्प्रवक्तु- मादौ यदक्षरमुपाददते महान्तः ।

·२६ ६ काव्यमाला। श्रोत्रे तदेव विनिवेद्य जनान्भवाब्धे- रुत्तारयन्तमुपधावत विश्वबन्धुम् ॥ ८३ ॥ अधिकाशि देशिकानामवतंसमणिं तमेव सेवध्वम् । यो रहसि किंचिदक्षरमुपदिश्य जनान्करोति सर्वज्ञान् ॥ ८४ ।। अथ भक्तिवशादमुष्य काशी प्रति यातुं स्पृहयालुचेतसोऽपि । अभवज्जनकाङ्किपद्मसेवानियमातिक्रमभीतिरन्तरायः ॥ ८५॥ असौ पुनरात्मपितरावेव महीधरापत्यकुसुमास्त्रशासिनौ तदधिवासवसुम- तीमेव सुरस्रवन्तीमनुचिन्तयन्यथोदितसमयविधेयनियतकार्यपरायणमनाः सूर्यनारायणसमरपुंगवाभिधानाभ्यामसमानविनयधुर्याभ्यां सोदर्याभ्याम- श्रान्तरचितचरणारविन्दपरिचरणो निरवधिस्नेहपरिवाही जनकविहिताभि- लषितकर्मा सहधर्मिणीप्रणीतसमधिकानुरोधविधिरतिमहान्तमन्वभूदानन्दम् । सौभागिनेयः स तदा शोभायै श्रुतिसंपदाम् । असेवत शिवाकल्पकल्पमप्पय्यदीक्षितम् ॥ ८६ ।। पुस्तककरा वुधावलिररुचद्वयाख्याकृतः पुरो यस्य । पटुवाङ्मुखप्रवाहप्लवनावष्टब्धपोतफलकेव ॥ ८७ ।। निन्दति मकरन्दरसं न्यकुरुते शर्करां पयो जयति । मोचामदमाचामति वाचामधिपस्य वैखरी यस्य ।। ८८ ॥ यन्मुखविगलद्वाङ्मुख सुरपुरतटिनीजडीकृता विदुपाम् । फणितिर्दन्तपटाभ्यामजीघटगाढमात्मसंवरणम् ॥ ८९ ।। वादिमतपुण्ड्वाटीनिष्पीडननर्म युक्तियन्त्रेण । भुवि यः सृजन्नजम्भयदवदातं ख्यातिफाणितबातम् ॥ ९० ॥ यस्य च मनीषिणामग्रगण्यस्य शिविकाग्रसीमनि वैतालिकवदननिःसृता सरस्वती शश्वदेवमश्रौपम् । दुरभ्यस्तविद्यालयेनापि केचिदुरन्तामहन्तामयन्तां कृतं तैः । प्रशस्ते कवित्वे समस्तेऽपि शास्त्रे भवत्यप्पयज्वावतंसात्कृती कः ॥११॥ रे रे मुञ्चत धावनानि विमताः सेवध्वमङ्घिद्वयी- मप्पय्याध्वरिणो घटेत भवतामेतत्प्रसादस्तदा ।

·यात्राप्रबन्धः । २७ तुष्यन्त्यक्षिगतेष्वपि प्रपतनात्सन्तः समृद्धागसः काकस्यानतिकारिणो हि दयते किं नो रघूणां प्रभुः ॥९२ ॥ यश्च सकलविपश्चिदावलिधुरंधरो वसुंधरोल्लङ्घनजङ्घालशोभापिचण्डिलै- यशोमण्डलैरजगर्हदभिनवकेतकबहम्, अवनीवलयानन्दसंदायकविलासकैर्गु. णविलासैरजिहिपदम्भोजदुहृदम्, तिवेलकलितसपर्यापरिचर्याभिप्रीणदगरा- जकन्यकाप्रणयिनम्, अचलगुहाविहरदिभरिपुर्जितोर्जितप्रणादैवोदविनोदै- रततक्षदहितविबुधदाक्ष्यम्, अनवरतायातयाचकप्रियंकरणैर्वितरणैरचकम्प- दशेषदातृयशःस्तम्भम्, अभिपके रुहसेवाहेवाकमण्डलितान्पण्डितानललङ्घ- दागमसागरसागरसंघम्, अनवद्यविद्याविशेषभूषणमञ्जूषया मनीषयाचचर्व- दमरगुरुगर्वम्, यस्याजस्त्रमुदित्वरेण हविषाक्रान्ते दिशामन्तर तस्तम्भे कुमुदस्मयेन चकृशे ताराधिपच्छायया । सांसे शरकाण्डपाण्डुरतया मम्ले मरालश्रिया बभ्रंशे बिसकान्तिभिर्विजगले डिण्डीरखण्डांशुभिः ।। ९३ ।। यत्कीर्तिप्रकरद्विपस्य विहृतिस्थानं जगन्मण्डलं घण्टे चण्डमयूखशीतकिरणावालानमद्रीश्वरः । कक्ष्या व्योमतरङ्गिणी वमथवस्तारागणाः सप्तधा निर्मुक्ता मदवारिनिर्झरपरीवाहाः पयोराशयः ॥ ९४ ॥ कर्णः श्रीचिन्नबोम्मक्षितिपतिरभितो लम्भयशातकुम्भ- स्तोमं हेमाभिषेकप्रणयनसमये यस्य मूर्ति प्रशस्याम् । जे श्रीरङ्गराजाध्वरिवरकलशाम्भोधिलब्धप्रसूते- विद्याकल्पद्रुमस्य स्वयमिव कलयञ्जातरूपालवालम् ॥ ९५ ।। नीलकण्ठमतनिर्वहणोत्कादुक्तिवृष्टिमुपलभ्य तदभ्रात् । ईशयोग्यमयमाशयभूमौ बोधशालिभरमेधयति स्म ॥ ९६ ॥ अहो विबुधवर्गाय सकलाः सकला अपि । दिशन्ननिशमेताभिर्द्विजाधिपतिरैधत ॥ ९७ ।। इति श्रीसमरपुंगवस्य कृती चम्पूकाव्ये द्वितीय आश्वासः ।

·२८
काव्यमाला ।
तृतीय आश्वासः।
शक्तिमस्याभिरूपस्य सकलागमशोधने ।
पटीयसीमिवामृष्यन्प्रादुरास मधुस्तदा ॥ १ ॥
मध्येवनं भूरिदिनोपजातमौनव्रतानां कलकण्ठयूनाम् ।
समग्रवाग्वैभवसंप्रदायसंसिद्धिहेतुः समयो जम्भे ॥ २ ॥
दिनान्यभूवन्नवशीधुनापि विना जनानां मदसाधनानि ।
कंदर्पबाहाविजयाङ्कगीतसंदर्भनिष्णातशिलीमुखानि ॥ ३ ॥
मधौ मिलत्संपदि क्लृप्तभावा सीदद्वितिं शिशिरं धरित्री ।
शनैः शनैर्यद्विजहौ वधूनां साधारणीनां प्रकृतिः किलेदम् ॥ ४ ॥
वियन्महोदन्वति दक्षिणाशाव्यापारभाजस्तरणेनिवृत्तिम् ।
तदात्ववातानुगुणां ततान सांयात्रिकः किं समयाभिधानः ॥ ५ ॥
शीमा जडिम्नः शिशिरेण दत्तामात्माकृतेः संकुचितामवस्थाम् ।
दिनानुपूर्वी त्यजति स्म जाते सुखैकहेतौ सुभगे वसन्ते ॥ ६ ॥
खीकर्तुमुवी शिशिरतुभूपे विजृम्भमाणे भृशविस्तृताभिः ।
गते तु तम्मिन्क्षणदाभिधाभिनिमीलितं नीलपटीकुटीभिः ॥ ७ ॥
प्रादुर्भवन्ती बहिरब्जिनीनां संवर्तिकासंहतिरावभासे ।
नीहारवर्षात्ययनिर्णयाय प्रसारिता पाणिपरम्परेव ॥ ८ ॥
मनो वशीकुर्वति माधवेन व्यक्तीकृते कोकिलवंशनादे ।
वल्ली मुधा बल्लवसुन्दरीणां पटैरिवाभ्रश्यत पाण्डुपणैः ॥ ५ ॥
तपोनभस्वत्प्रभवेन कृप्तां त्रासेन नीहारसमावृति वा ।
वसन्तविश्लेषवलक्षपातां जहौ जरत्पत्रमिषेण वल्ली ।। १० ॥
समं पुराणच्छदनैलतानामणूदरीणामतिधैर्यभारम् ।
बालानिले मुष्णति पल्लवेषु बभूव चित्तेषु च रागबन्धः ॥ ११ ॥
समीरणं चापलकृप्तपाण्डुपर्णाशुकाकर्पणपारवश्यम् ।
वल्ली वलत्पल्लवपाणिनेव निवारयन्ती नितरां चकाशे ॥ १२ ॥
आरामसीमामधिजग्मुषे नु दातुं वसन्ताय गणैस्तरूणाम् ।
प्रवालको सुम्भपटोपहारसनाथशाखाग्रकरैर्बभूवे ॥ १३ ॥

·यात्राप्रबन्धः ।
२९
पर्यायतः पाटलमञ्जरीषु चरन्त्यलीनां पटली चकाशे ।
तत्तन्मधुखादिमतारतम्यविवेचनायै विहितोद्यमेव ॥ १४ ॥
अनङ्गबाणावलिरध्वनीनवान्तेषु शोकज्वलनाकुलेषु ।
निपातजातं किल नीलिमानं निलीनलोलम्बनिभाइभार ॥ १५ ॥
माकन्दवाटीषु मधुव्रतानां कुलं वितेने कलकूजितानि ।
पिकावलेरश्चितपञ्चमायास्तानार्पणायेव धृताभिलाषम् ॥ १६ ॥
गलन्मरन्दप्रमदाश्रु गीतमाकर्णयन्कौकिलमाम्रशाखी ।
शाखाञ्चलेनानिलचञ्चलेन श्लाघाचलन्मौलिरिव व्यलासीत् ॥ १७ ॥
क्रोशन्तमिन्दिन्दिरघोषलक्ष्यात्यिकारवालोलितया प्रसाद्य ।
समीरपोतं सहकारवाटी धन्या मधुस्तन्यरसैर पुष्णात् ॥ १८ ॥
सकिङ्किणीकः कलचञ्चरीकैः प्रमूनधूलीपरिधूसराङ्गः ।
अङ्कानुपारुह्य दिगङ्गनानां बालानिलः साधु बबन्ध लीलाम् ॥ १९ ॥
वने वने वल्गुगिरां पिकानां कल स्वनाकर्णनकौतुकं वा ।
परागपालीषु परिभ्रमो वा मरुद्विहारेऽजनि मान्द्यहेतुः ॥ २० ॥
पिकद्विजं च स्पृहणीयवाचं मत्तद्विरेफं च मधुः पुपोष ।
सतो गुणानप्यसतोऽपि दोषाञ्जात्या विहीनो न विवेक्तुमीष्टे ॥ २१ ॥
वसन्तलक्ष्म्या वनकेलिभाजो लाक्षारसार्द्राः पदपतयो वा ।
छिन्नस्य वा किंशुककैतवेन शीतस्य रेजुः सरसैकदेशाः ॥ २२ ॥
पान्थप्रियालस्य भरैकहे तोरपि प्रियालस्य गुणानभिज्ञाः ।
उत्तानचित्ता भृशमुत्पलाक्ष्यो गानविकासं घटयांबभूवुः ।। २३ ॥
दृष्टया वधूनां तिलकद्रुमस्य स्वच्छन्दमासीत्सुमनोविलासः ।
सचेतनानां किमु शम्बरारिशरावलीजर्जरिताशयानाम् ॥ २४ ॥
निश्वासवातेन नितम्बिनीनामुद्भावितोपस्कृति सिन्दुवारम् ।
अलंचकार श्रवणं यदासां कृतज्ञभावानुगुणः किलेदम् ॥ २५ ॥
सनर्महासाङ्कुरचन्द्रिकाणामणूदरीणामनुकुर्वतेव ।
नमेरुणाभूयन सस्मितेन जनम चित्तेन तु विस्मितेन ॥ २६ ॥

·३० काव्यमाला। खस्मिन्वधूभिः सुदृढोपगूढे विटान्प्रहर्तु विहिताभ्यसूयान् । अस्त्रावनि नूनमनन्यजाय कदम्बकं कौरवकं व्यतानीत् ।। २७ ।। कङ्केलिसालः कमलेक्षणानामङ्ग्रेः प्रणीताभिहतेनिपीताः । वमन्प्रवालान्व्यपदिश्य लाक्षां स्पष्टं वितेने निजपादपत्वम् ॥ २८ ॥ तत्तादृशं भाजनमङ्गनानां हस्ताम्बुजस्पर्शनगौरवस्य । तत्पादघातैकपदं प्रसूनस्तरं जहासेव रसालसालः ॥ २९ ॥ अलिद्विजैरादरणीयनादव्याजेन क्लृप्तस्मरवेदपाठैः । मन्ये न वन्यां मदिरानुषङ्गकलङ्किता गन्धफली सिषवे ॥ ३० ॥ मधुश्रियः काञ्चनकर्णिकेव मनोभुवो हैममिवातपत्रम् । आलोकि लोकैरबलाजनोक्तिकार्यस्मितालंकृति कर्णिकारम् ॥ ३१ ॥ नीलालकावक्रनिपीतशेषहालारसापादितहासशाली । मदोदयभ्रान्तमधुव्रताक्षः शाखी जनस्याजनि कामपालः ॥ ३२ ॥ सेतुं प्रति प्रतिष्ठासा शिष्टसूनोरथोदिता। काशीगतिकलाधीतैरादौ प्रणवतामधात् ॥ ३३ ॥ ग्रहरशेपैः कलितानुकूल्ये लग्ने पितृभ्यां रचिताभ्यनुज्ञः । मान्यैः कृतखम्त्ययनो मनीषी प्रातिष्ठत प्रेक्षितसन्निमित्तः ॥ ३४ ॥ तमनु प्रस्थिता धन्या तादृशप्रेमशालिनी । व्यद्योतत मनोवृत्तिः पित्रोरिव सहायिता ॥ ३५ ॥ कथाभिधानैः सुहृदामुदारैरसंभृताध्वश्रमसंपदेषः । आवासमद्वैतरसालनेतुराकल्पमुाः पुरमभ्ययासीत् ॥ ३६ ॥ अथ तस्य नयनपथमासीदति शुनासीरवसतिरपि भूषितमहीतला,समधि- गतदक्षिणपथापि सर्वोत्तरस्वभावा, पावनतरानुभावापि पल्लवेषु कृतस्थितिः, अयोध्यापि भोगवती, विशालापि मथुरा, महोदयापि द्वारवती, वाराणसीव वरणोपवेष्टिता, वस्खोकसारेव धनदोपशोभिनी, वारवधूटिकेव वशीकृत- धूर्तावतंसा, कंसारिमूर्तिरिव कमलाकरोपगूढा, रूपकपरम्परेव रुचिरविधि- वेराजिता, संगीतविद्येव सारङ्गनाटिकावती, पार्थसमृद्धिरिव पाञ्चालिका- ञ्चिता काञ्चीपुरी।

·यात्राप्रबन्धः ।
३१
स्पर्धा विधाय प्रभुणा गिरीणां संवर्धमानो दिवि यत्र सालः ।
विचिन्त्य विन्ध्याचलशासिशक्तिं तिष्ठन्निवाभाति भियार्धमार्गे ॥३७॥
आनन्दामृतनिधिमर्धचन्द्रमुद्रं भोगेन स्फुटमभिवेष्टय सालनाम्ना ।
पूर्वार्धं भुजगपतेरिव स्थितस्य प्रोत्तुङ्गं विलसति गोपुरं यदीयम् ॥ ३८॥
यद्गोपुरं निशि समुच्छ्रितशृङ्गसीम-
विश्रान्तशीतकिरणच्छुरितं दधाति ।
पद्मासनस्फटिकपात्रपतज्जलौघ-
संप्लाव्यमानकमलासचिवाडिलीलाम् ।। ३९ ।।
महीयसा गोपुरमन्दरेण प्रमथ्य सिन्धुं परिखाभिधानम् ।
आसादितस्येव नवामृतम्य नप्यन्ति यत्र स्थितिमाधानाः ॥ ४० ॥
प्रतप्तजाम्बूनदपेशलाभिः पराजिना यत्पगदानभिः ।
सौदामिनी साध्वसपारवश्यादश्रान्ततारल्यमहो जिहीते ॥ ४१ ॥
कुचाञ्चले लोचनकोणभागे कचान्धकारेऽपि च कामिनीनाम् ।
जागर्ति यत्राहितसंनिधानापिनाकिनो भीतमना मनोभूः ॥ १२ ॥
शश्वत्प्रतोलीसरणीपु कामं परम्परा भ्राम्यति यत्र यूनाम् ।
शातोदरीलोकदरावलोकसंमोहनास्वाहतिविह्वलेव ॥ ४३ ॥
प्रविश्यतां विपश्चितामपश्चिमोऽयमाश्चर्यवीतमतिरेतदवादीत्-'अशे-
षजननयनयोग्यममुष्याः किमपि सौभाग्यम् , यदवलोकनलोलुपतया भृश-
मनेकपशैलराजशिखरमरविन्दलोचनोऽपि भगवान्प्रतिदिवसमधिवसति ।
वाणीसहचरस्यास्य वाजिमेधाध्वरक्षितौ ।
गोपुरावलिकूटेन भाति यूपपरम्परा ॥ ४४ ॥
अस्याः प्रभावेण जनस्य वाणी मन्दापि धाटीमधिगन्तुमीष्टे ।
विधेः प्रियोदाहरणं किलात्र सा मन्थरा वेगवती भवन्ती ॥ ४५ ॥
प्रसार्य नानाविधपण्य जातं प्रातः क्षपायामुपसंहरन्ति ।
इयं पुरारेरनुयाति लीलां प्रपञ्चसर्गप्रलयैकशीलाम् ॥ ४६ ॥
शरीरिणोऽस्या मणिसालगर्भप्रवेशनिष्क्रान्तिशतापदेशात् ।
विवोढुमलाय विमुक्तिकन्यामाकृष्य जन्मान्यनुभुञ्जते किम् ॥ १७ ॥

·३२ काव्यमाला। कल्याणसंतानतरुं कयापि श्लिष्टं जगन्मङ्गलकल्पवल्लया। आसीनमस्या वरणालवाले फलार्थिनः केऽपि भजन्ति धन्याः॥४८॥ तत्पूर्वतीर्थयानोऽपि तत्र भूसुरनन्दनः । समवर्तत नियूंढसर्वतीर्थावगाहनः ।। ४९ ।। अथ वेदशिरोनिष्ठानपि तीर्थतटीजुषः । अनङ्गीकृतकन्द पानपि सत्याञ्चितेक्षणान् ।। ५० ॥ अपि माधुकरी वृत्तिमञ्चतो भ्रमवर्जितान् । अपि निःसामकारुण्यानक्षनिग्रहनिर्दयान् ॥ ५१ ॥ शाम्यद्विषयसंचारानपि प्रव्रजनाश्रयान् । राजहंससमारब्धसेवानप्यजडाशयान् ॥ ५२ ॥ रुषमंहसि विद्यासु लोभमात्मनि रागिताम् । अज्ञत्वमन्यनिन्दासु यतोऽपि जितषड्रिपून् ।। ५३ ॥ शर्वरीसमयारम्भानिव संभृततारकान् । भीमसेनभुजाटोपानिव दण्डितकीचकान् ॥ ५४ ॥ अनल्पभसितालेपविलसद्विग्रहाञ्छुचीन् । प्रावृप्रशमिताटाट्यान्वरहंसधुरंधरान् ।। ५५ ॥ असमुत्तम्भितप्रांशुनधौतबिमलात्मनः । अखातगम्भीरतरानहिमाकान्तशीतलान् ।। ५६ ॥ कदम्बमुकुलाकारैः कण्टकैरुपशोभितान् । तेरिव ॥ ५७ ॥ तत्र कुत्रचन स्थाननवनीपावनाकृतीन् । कर्मन्दिनः प्रणम्यष गाहते स्म महोन्नतिम् ॥ ५८ ॥ भृत कल्याणगुणानपि परकनकरुचित्यजोऽपि सर्वज्ञान् । अपिना 'भवानपि महोराशीन् ॥ ५९ ॥ शैवालापसमग्रान्भ्रमरहितान्प्रकृतिसमधुराजीवान् । विमलान्तरङ्गवार्तान्प्राप्तानिय पुण्यकासारान् ॥ ६० ।।

·यात्राप्रबन्धः । ३३ , उन्मत्तपत्रपुष्पैरुत्पादितविभ्रमादनगरिपोः । आदातुमीहमानानावृतमानन्दमिव च सर्वस्वम् ॥ ६१ ॥ सकलागममधुदिवसाश्रीकण्ठासक्तकंसवैरिभुजान् । नवभूतिश्रीदगृहान्पुरुषानभजत्परत्र सुधीः ।। ६२ ।। आर्यसेवी स निध्यातुमगादेकाम्रनायकम् । वर्धते सुकृतश्रद्धावार्धकं वरिवस्यताम् ॥ ६३ ॥ ततः क्रमेण समतिक्रम्य कतिचिदेष कक्ष्यान्तराणि साक्षादकृत । कृत- केतरादरः स्वयंवरवल्लभ इति श्रुतिपल्लवाधराभिः, अगदंकार इति भवरुजा- तङ्कवाहिभिः, आहितुण्डिक इनि कालकुण्डलिना, वाडवशिखीति वार ....- महार्णवेन, कूटपाकल इति कुसुमे पुदन्तिना, पुरंदरायुधमिति जलंधराचलेन, करुणापयोधिरिति शरणाभिलाषिभिः, एकस्वभावमपि बहुधा विभावितम् , आत्मविवर्तजगदभ्यागारिकम् , अखिलविध्यण्डमण्डलीखण्डनवैतण्डि- कम्, अतिकरालकाकोलमुष्टिंधयबन्धकविलासिनीकपोलमकरिकाभरणपश्य- तोहरम्, अहरवधिनटनविभ्रमालंकर्मीणम्, अद्भुतगरिमकार्मणविविधके- लिनिर्माणम्, चलतनयानयनपरमानन्दनाडिंधमरूपधेयम् , आपीडपदनिवे- शितसगरकुलभागधेयम् , असहायरसालतरविहारिणम्, आरग्वधमालभा- रिणं त्रिपुरवैरिणम् विध्यादिविहितान्वेषं निध्याय महसां निधिम् । अद्रिकन्याकुचाभोगमुद्रितं मोदते स्म सः ॥ ६४ ॥ अभिवन्द्य तमखिलभुवनवन्दनीयचरणारविन्दमकृत्रिमवचःप्रशस्तापदा. नमस्तौषीत् । हन्त च्छन्दःपारिजाताग्रभाजो माद्यन्मायामाक्षिकोत्सारपूर्वम् । यस्याखादं कर्तुमार्या यतन्ते माध्वीकं तद्भाति माकन्दमूले ॥ ६५ ॥ त्रसदद्रिसुतादृढोपगृहप्रमदाद्वैतपदाधिकारदात्रीम् । वलयाङ्क निधेहि मूनि कम्पां धृतया किं फलमभ्रगङ्गया ते ॥६६॥ व्यर्थः पिधातुमजिनादिविरागचिहै। स्त्रीवश्यतां त्रिपुरशासन ते श्रमोऽयम् ।

·३४ काव्यमाला। गात्रं तवैव कमनीयकुचाङ्कमस्या विख्यापने विजयडिण्डिमतां दधाति ॥ ६७ ॥ सत्यं जितोऽसि मदनेन यतः सकम्पं काञ्चीपदे कलयसि स्थितिमङ्गजारे । साहाय्यनिर्वहणसस्पृहकामकोटिः शक्तिः किलैकसहकारवतोऽभिषङ्गे ॥ ६८ ॥ संपत्त्यै समिदुच्चयस्य परशुं भद्रं भरानीतये पाकाय ज्वलनं जलाय तटिनी पत्रोपकृयै वटम् । माकन्दं च फलाय मन्मथरिपो संगृह्णति त्वय्यभू. कामाक्ष्या विकलेतरः परिकरो नित्यान्नविश्राणने ॥ ६९ ॥ भावना मे महादेव नौस्तम्भलग्ना काकीव नान्यत्र लभते गतिम् ॥ ७० ॥ अपि च । भगवति शंभावनया शिवया सह शीलिते भृशं भावनया । तदधिगमोदस्तस्य क्लेशात्पुंसो भवेत्प्रमोदस्तस्य ॥ ७१ ॥ ..."देव्या पारेकम्पं क्ष.."या दयास्पदे व्यापारे । परिचितमधिकाञ्चितया पश्यदलीकं भजेयमधिकाश्चि तया ॥७२॥ वरमेकरसालपतिः श्रुतिरमुमेव स्फुटाधिकरसा लपति । वपुरसमा तारमतेः स्वीकृत्यामुष्य विश्वमाता रमते ॥ ७३ ॥ सुरभिरमाकन्दस्य स्फूर्जति मूले निविश्य माकन्दस्य । प्रमथेशो भाति शये भृतमृगपरशुर्जिताब्जशोभातिशये ॥ ७४ ॥ नाथशरीरं भायानगभुवि मृदितं नटत्परीरम्भायाम् । भीत्या कम्पारयतः प्लावयितुं भुवनगोलकं पारयतः ॥ ७५ ॥ परिचितवेदान्तानां प्रणिहितमनसामुमाधवे दान्तानाम् । अलघुभवाटव्यसनं विरचयता केन्द्रवेशवाटव्यसनम् ॥ ७६ ॥ दक्षसभावस्कन्दे पटुरवतु शिवो निरूढभावः स्कन्दे । स्त्री कृतकरणीयस्य स्मृतिभवचेतोविशल्यकरणी यस्य ॥ ७७ ।।

·यात्राप्रबन्धः ।
३५
तमुपासे वासवतः परममरादपि च सारसे वासवतः ।
अस्त्रितसारसनाभिं कमपि करासक्तकृष्णसारसनाभिम् ॥ ७८ ॥
अतिरेकं दर्पस्य क्षपितबदक्ष्णा निजेन कन्दर्पस्य ।
प्रशमितसन्नमदेनः स्मरत ज्योतिहृदावसन्नमदेन ॥ ७९ ॥
पृथुकटकैलासस्य प्रसवसुगन्धैः पतिः स कैलासस्य ।
भाति भवानीकान्तस्त्रिपुरान्धकमुख्यदानवानीकान्तः ॥ ८० ॥
पटुरनुसायं नटने समतां सिंहस्य रंहसा यन्नटने ।
मां भजमानं दयतां पशुपतिरातङ्कभाजमानन्दयताम् ॥ ८१ ॥
सरसिजधामादिशते पदजुषि विद्यां पृथग्विधामादिशते ।
विभवे विप्रसवाय प्रणतिरियं ध्वस्तविधिजविप्रसवाय ॥ ८२ ॥
अधिफणिहारमरालः पतिरवतु कृपासरोविहारमरालः ।
अघतटिनीरच्छा यं प्लवमेत्य तरन्ति गाङ्गनीरच्छायम् ॥ ८३ ॥
वलदहिदाम वसानं त्वचमीडे देवदुहृदामवसानम् ।
जगदतिसंधामाद्यन्नलिनशरप्लोषलालसं धामाद्यम् ॥ ८४ ।।
पुरजेता मम नाथो रणदमितविपक्षराजमानसमुदयम् ।
॥ ८५ ॥
मतिभृङ्गि महेशाघिसारसं दोहलालसे ।
आश्रयानन्दमाध्वीकसारसंदोहलालसे ।। ८६ ॥
शंभोरवतु मामेकसहकारतलासिका ।
ऋते गिरिभुवं तेन सह का रतलासिका ॥ ८७ ॥
सोऽव्याद्वहन्सुरोत्तंसमकरन्दरसं पदे ।
दिशन्नरिं ध्वजारूढमकरं दरसंपदे ॥ ८८ ॥
वेदविदध्वान्तस्य व्यतिकरमबलादिसौहृदध्वान्तस्य ।
प्रमदाम्भोजहितेन प्रत्ययरविणाम्बिकाविभो जहि तेन ॥ ८९ ।।
तं भजे बुभुजे येन तरसा गरलं घनम् ।
यत्परैः सुकरं भद्रेतरसागरलङ्घनम् ॥ ९० ॥

·काव्यमाला।
राजतेजा गरादी नः सविता नयशोधनः ।
राजते जागरादीनः सवितानयशोधनः ॥ ९१ ॥
उषितः समया रसालसालं स्वमुपासीदति या रसालसालम् ।
गिरिजां मुहुराहिताङ्कपालीप्रणयः स्तौति गिरा हितां कपाली ॥९२॥
अद्वितीयाममूलासिकालालसं नृत्तलीलारसोल्लासिकालालसम् ।
मामकी दुर्भनोभावनागाहतेः श्रीगिरीशं भिया भावना गाहते ॥९३॥
अमितविभव सर्वदैव तेषु त्रिजगति ते भव सर्वदैवतेषु ।
नतिरतिरसभावितायमानैः स्फुटमिह धीरसभावितायमानैः ॥ ९४ ॥
फणाभृति तवेश दोर्णवपटीरसालासिका.
रते नटति कम्पितार्णवपटी रसा लासिका।
सती प्रणयसंपदा समधिकामनङ्गाहतेः
स्मरान्तक तवान्तरं समधिकामनं गाहते ॥ ९५ ॥
इह खलु तामरसाक्षीमयवामतनो त्वमानतामरसाक्षी ।
इयमनुकम्पालय ते नतिरीश नमस्यतोऽधिकं पालयते ॥ ९६ ॥
गिरिश गभीरं हस्तस्फुरदायुधमत्र केऽपि भीरंहस्तः ।
सविधिकरोटीकं ते वपुः स्मरन्तो जगद्गुरो टीकन्ते ॥ ९७ ॥
लघु फलमाशासानश्वरतु जनो नेदमाप्तुमाशा सा नः ।
त्वयि शशिकोटीरमणे भक्तिं याचेम कामकोटीरमणे ॥ ९८ ॥
प्रतिदिवसं सारस्य प्रकटितविपरीतस्थितेः संसारस्य(१) ।
इह सपदि व्याहारः शिव इति हरतेऽघमस्तदिव्याहारः ॥९९ ॥
अमित रसारम्भणतः श्राव्यं शिवनाम वेदसारं भणतः ।
स्यान्मम कालापनयः स तु किल कल्याणसाधकालापनयः ॥ १०० ॥
अविहितकृदकाण्डे दण्डितोऽभून्मनोभू-
रकरुणममुनेति स्पर्धमानेव गौरी ।
खकुचवलयमुद्राशालि गात्रं पुरारे-
स्कृत मदनजैत्रस्तम्भमेकाम्रमूले ॥ १०१ ॥

·यात्राप्रबन्धः ।
प्रणयकलहशान्त्यै पादमूले विनम्रा-
दभिचलति कपर्दादभ्रगङ्गातरङ्गे।
पुनरुपगतकम्पापूरमोहेन देव्या
दृढतरमुपगूढं ध्यायतैकामनाथम् ॥ १०२ ॥
कुवलयदामकोमलवधूमयवामतनौ
भवतु भवे भवे मम भवेऽतिभवेऽभिरतिः ।
न तु भवने धने परिजने मदनेभमद-
प्रदचरितासु तासु वनितासु सुतादिषु वा ॥ १०३ ॥
काञ्चीनगर्यामालोक्य कामकोटेः किमुन्नतिम् ।
रुद्रकोटिमधिष्ठाय रोचते मदनान्तकः ॥ १०४॥
इति स्तुवन्हिमकरमौलिसंनिधेर्जगत्प्रसूचरणसमीपमभ्यगात् ।
अलियथा नवहरिचन्दनान्तिकादुदञ्चितध्वनिरुपकल्पवल्लिकाम् ॥ १०५ ॥
अपिचैकभागमधिजग्मुषी विभोरतितृष्णयेव परभागमाश्रिता ।
स्तनयोर्मनोजवसतामुपेयुषी परदेवता पथि सुधी दृशोरभूत् ॥ १०६ ॥
असौ पुनरसदृशप्रतिपत्तिमेदुरः प्रणिपत्य मातरमवाङ्मनसगोचरगुणा-
माचिकुरचरणारविन्दमनुसंदधानो विसृमरानन्दवीचिरिदमवोचत ।
सर्वात्मना स्तवे तव जननि जगत्यां न मादृशो निपुणः ।
निवहोऽपि नित्यवाचा भागत्यागेन भणति यद्रूपम् ॥ १०७ ॥
शम्बरवैरिकृपाणी शैलतनूजे तवासिता वेणी ।
उन्मदयौवनकुञ्जरशुण्डालतिका शुभाय मे भूयात् ॥ १०८॥
जननि तव मौलिचन्द्रो भिन्द्यान्मम बहलमान्तरं तिमिरम् ।
वेणीविधुतुदेन प्रस्तमिवार्धे न दृश्यते यस्य ॥ १०९ ॥
कान्तिविशेषाधीति कलयितुमन्ते वसन्नपि शशाङ्कः ।
वहति न ते वदनरुचिं भवति हि भाग्यानुसारिणी सिद्धिः ॥ ११० ॥
वदनश्रियो विधात्रा विधृतस्य विधुच्छलातपत्रस्य ।
मृगमदतिलकमिषेण च्छायावलयं चकास्ति तव फाले ॥ १११ ॥

·३८ काव्यमाला। ॥ उत्तेजितः किमुत्पलबाणो मदनेन भालशाणेऽस्मिन् । भाति यदियं भवानि त्वद्भूरूपेण तद्रजोरेखा ॥ ११२ ॥ अधिकमसितोत्पलादपि धरणीधरपुत्रि तावकं नयनम् । कर्णाश्रयेण कान्तिमदाद्यं यत्तदतिपीडनेन परम् ॥ ११३ ॥ विषयमरुमार्गसीमाविभ्रमसंजातसंज्वरानस्मान् । अम्ब कृपारसपूरैरभिषिञ्चापागसारणीमुक्तैः ॥ ११४ ॥ निध्याय किं भवत्या नासाचाम्पेयमन्तरालगतम् । नयनमधुव्रतमिथुनं न कदापि मिथः समागमं भजते ॥ ११५ ॥ कान्तिसुधया करम्बितमाननचषकं तवाधिवासयितुम् । नासामणिच्छलेन न्यस्तं किमु मल्लिकामुकुलम् ॥ ११६ ॥ विरसा विद्रुमवल्ली तुल्या न भवेत्त्वदोष्ठबिम्बेन । यदमृतसेवनलोभादीशो धत्ते बहूनि वक्त्राणि ॥ ११७ ।। अवतु तव स्मितकलिका शिखरिकुलाधीशकन्यके मातः । प्रणयकलहप्रसक्तिषु यदवधिरीशस्य भवति चाटूक्तिः ॥ ११८ ॥ सरघोपचितरसे वा सारे वा कालकूटसोदर्ये । मधुरिमधियं विमुञ्चति गिरिशः प्रस्तौषि यदि गिरमपणे ॥ ११९ ॥ वितता भवत्कपोले विलसति ताटङ्कमौक्तिकच्छाया । अधिकतया श्रुतिगलिता हरचरितकथासुधारसझरीव ॥ १२० ॥ न नमय वदनसुधाकरममृतं निपतिष्यतीति सव्याजम् । गिरिशेन केलिकलहे मुहुरुन्नमितं नुमो भवच्चिबुकम् ॥ १२१ ।। त्वत्कण्ठदत्तभङ्गः शङ्खो भीत्या समेत्य हरिदीशम् । भजते ततोऽपि भङ्गान्क्वापि न शर्मास्ति कुटिलहृदयानाम् ॥ १२२ ॥ कण्ठसमुदश्चितं तव कलरुतमपहृत्य सांप्रतं गिरिजे । प्रकटयति जनसमक्षं प्रायो हस्ताग्रताडिता वीणा ॥ १२३ ।। नखरसुमनोलसत्करकिसलयमम्ब तव भुजलतायुगलम् । आलिङ्गति सहकारं निटिलहगभिधानमिति किलोपयिकम् ॥ १२४ ।।

·यात्राप्रबन्धः । ३९ आन्क्षुिधा पदाम्बुजसक्तानस्मान्समीक्ष्य वात्सल्यात् । धृतया स्तन्यसमृद्ध्या भवति किमम्ब तव पीनता कुचयोः ॥ १२५ ॥ मुखचन्द्रामृतलहरी मुक्तादामच्छलात्क्षरन्ती ते । कुचगिरिमृगमदकलिला नाभिसरो विशति रोमराजिमिषात् ॥ १२६ ॥ ज्यारोपणाय मध्ये धनुषो निहितस्य मारवीरेण । अटनीनिपीडनोदितमवटं त्वन्नाभिरिति वदन्ति जनाः ॥ १२७ ।। उच्छ्रायशालिनोर्भरमुरसिजयोः सोढुमप्रवीणतया। ताम्यति तवावलग्नं सह्या न ह्यन्यसंपदल्पानाम् ॥ १२८ ॥ वसतो वृषाङ्कभीत्या भवदीयश्रोणिपर्वतनितम्बे । रशनामिषेण रक्षावरणो मदनम्य वर्तते मातः ॥ १२९ ॥ मन्ये त्वदूरुकाण्डौ मन्मथतारुण्यवारणेन्द्रकरौ । कथमिह घटतेऽपरधा कदलीस्तम्भाभिषङ्गलम्पटता ॥ १३० ।। समरव्यतिकरसमये पश्चाद्भवतो भृशं निषङ्गस्य । दर्पहरणेन तावज्जङ्घाकाण्डस्य जननि का श्लाघा ॥ १३१ ॥ संपल्लवास्त्वदनेः सक्ता वल्लीषु किसलयव्याजात् । यत्पल्लवा इतीदं नाम्नो नामैकदेशतो ग्रहणम् ॥ १३२ ॥ प्रकृतिकठोरपदावलिरेषा नुतिरेव मत्समारब्धा । भवति भवदनिपल्लवशोणिमहेतुरिति शोभते वादः ॥ १३३ ॥ जननि त्वदङ्गिचक्रमलीलालेशापहारसंदेहात् । प्रायेण निगलबन्धं नरपतयः कारयन्ति नागानाम् ॥ १३४ ॥ श्रुतिशतशिरोविहारश्रमपरिखिन्नेव चरणरेणुस्ते । सुरवरशेखरसुमनोमकरन्दस्यन्दगाहनं तनुते ॥ १३५ ।। असितकचमायतेक्षणमुल्लसितस्मितमुदारकुचभारम् । घनजघनमरुणचरणं कलये कामाक्षि तावक रूपम् ॥ १३६ ॥ सुधाभजनविधायिनोऽपि सपदि समुदेति सौहिती न पुनरम्बागुण- कदम्बामृतझरीनिषेवणधुरीणमानसस्य । पुनरपि भूसुरधुरंधरस्तदनुबन्धिनी- मेव भारतीमभिधातुमारभत ।

·काव्यमाला ।
कस्मिन्मुहूर्ते करपल्लवेन तवाददे काञ्चनदविकेयम् ।
यस्य प्रसादादयमिन्दुमौलिरैश्वर्यमव्याहतमम्ब भुते ॥ १३७ ॥
धामास्य कैलासगिरिः करस्थो हेमाचलस्त्वं दयितान्नपूर्णा ।
धत्ते हरो भिक्षुकतां तथापि लुब्धः समागच्छति केन तृप्तिम् ॥ १३८ ॥
गिरीशहेरम्बकुमारवाहग्रस्तावशिष्टैरचलेन्द्रकन्ये ।
धान्यैरपि प्रस्थमितैः कथं वा जगत्रयीपोषणमातनोषि ॥ १३९ ।।
कम्पामपास्य ग्रथितोद्गमानां चञ्चूपुटग्रस्तबिसाङ्कुराणाम् ।
उगीवमोघेन मरालिकानामाकर्ण्यमानाभरणस्वनानि ॥ १४० ॥
मृदुप्रकृत्योर्मणिनिर्मितायां पदाब्जयोर्पितयोः पदव्याम् ।
तबिम्बदम्भाद्दयमानधात्रीप्रारब्धपद्मास्तरणक्रियाणि ॥ १४१ ॥
कुचामृतास्वादकुतूहलेन हस्तावकृष्टांशुकपल्लवाभ्याम् ।
अभीष्टवस्त्वन्तरदानपूर्वमाख्यातसान्त्वानि कुमारकाभ्याम् ॥ १४२ ॥
अनुद्रबच्छेकमृगीनिवृत्त्यै वितन्वतो हुंकृतिमाननेन्दोः ।
साचीकृतप्रेङितवेणिकास्तश्वासानिलाकृष्टमधुव्रतानि ॥ १४३ ॥
मध्याय मन्देतरकम्पशालिपयोधरद्वन्द्वभरादिताय ।
अनार्यशङ्काकुलितेन भर्ना प्रतिक्षणं प्रार्थितमङ्गलानि ॥ १४४ ॥
अचिन्त्यमानस्फटिकाङ्गणोर्वीपुष्पोपहारस्खलनव्यथानि ।
वेगोपयातानुचरीप्रणीतवेणीगलन्माल्यनिबन्धनानि ॥ १४५ ॥
अभीक्ष्णमक्ष्णोः श्रवणारविन्दपरागपर्याकुलभावभाजोः ।
प्रसादनाय प्रणयोत्तरङ्गं पिनाकिना दत्तमुखानिलानि ॥ १४६ ।।
अद्वैतचूतप्रसवासवेषु पदे पदे प्रस्तुतमजनाभिः ।
कम्पातरङ्गानिलकन्दलीभिराचान्तधर्माम्बुकणावलीनि ॥ १४७ ॥
अजस्रमभ्यागतमण्डलाय प्रत्यग्रमन्नं प्रतिपादयन्त्याः।
आ मण्डपादा च महानसात्ते कामाक्षि नः पान्तु गतागतानि ॥१४८॥
किं च ।
मध्ये नीपवनस्य प्रचलद्गीर्वाणतरुवनीपवनस्य ।
शीलितमोहनगानां जननी भज भञ्जनाय मोहनगानाम् ॥ १४९ ॥

·यात्राप्रबन्धः। ४१ ४ पुरहरगिरिजातरसा चेतसि येषां चकास्ति गिरिजा तरसा । अतिसरसं पद्यं ते रचयन्ति यशांसि तेषु संपद्यन्ते ॥ १५० ॥ इयमुपनीताम्रतरावभिके सक्ता जपावनी ताम्रतरा । मामिह पाकं पायान्नियतविधि तन्वती कृपा कम्पायाम् ॥ १५१ ॥ बहुशो भाविता नासाशिखरन्यस्तलोचनैः । बहुशोभाविताना सा भवानी परिपातु नः ॥ १५२ ॥ घनसारसगन्धेन वदनेन स्मितेन च । घनसारसगन्धेन ललितां ललितां भजे ॥ १५३ ॥ अपत्यमगराजस्य भजमानलभाजनम् । चन्द्रशेखरचाटूनां भज मानस भाजनम् ॥ १५४ ॥ कलत्रमैशं दृग्भासा सन्नतामरसं सदा । सेवे श्रितं पदोपान्तसंनतामरसंसदा ॥ १५५ ॥ त्रातोऽस्मि देव्या बन्धूककलिकोपमदेहया । गङ्गाधरे कृतप्रेम कलिकोपमदेहया ॥ १५६ ॥ जनन्या गिरिशोद्गाढोत्कलिकालसमानया । वयं धन्या वतंसेन्दुकलिकालसमानया ॥ १५७ ॥ अम्बा तपोवनीभूतकम्पाकान्तारमालिका । सेव्या शिवस्मृतौ वीतकम्पा कान्ता रमालिका ॥ १५८ ॥ शिवा स्पृहावती कम्पावाहिनीपवनालये । भासते सुमनोभारवाहिनीपवनालये ॥ १५९ ॥ काशते वलयाङ्कस्य कमनी यतमानसा । कान्तिसौभाग्यशीलैः किं कमनीयतमा न सा ॥ १६० ॥ समरच्छिन्नदैतेयसारवद्विपदन्तया । देव्या जितं कृतोपास्तिसारवद्विपदन्तया ॥ १६१ ॥ अत्र गौर्या सदारब्धयागवासरसार्थया । भूयते गीयते लोके या गवा सरसार्थया ॥ १६२ ।। ६

·४२
काव्यमाला।
..
भजतः स्युरिमा विद्या काञ्चीदा मोदराशयः ।
साधु जानाति यान्मातः काञ्चीदामोदराशयः ॥ १६३ ॥
धत्ते मुदा श्रियं गौरी तामसीमदमन्थरा ।
अस्याश्च प्रकृतिदूरे तामसी मदमन्थरा ॥ १६४ ॥
कलयामीन्दुकलया भूषितां तटभूषिताम् ।
कम्पायाः सोर्मि कम्पाया देवतां शश्वदेव ताम् ।। १६५ ।।
कुन्दराजन्नवरदा वरदानविशारदा ।
शारदाविनुता पातु तापातुरमिमं शिवा ॥ १६६ ॥
जननी जननीतीनां गिरिजा गिरि जाग्रती ।
महता महताटोपं तनुतां तनुतां शुचः ॥ १६७ ॥
रमणीयतमा शंभुरमणीयमुपासिता ।
कम्पातीरं गता नाधेः कं पातीरंमदाधिकात् ॥ १६८ ।।
धरा धरातिकृत्पयोधराधरास्तपल्लवा ।
परा परापनीतितत्परा पराकरोत्यघम् ॥ १६९ ॥
अमेयविभवे भवे सहृदया दयाघनमना मनाक्सभजने ।
जने धृतसुमा समाधिसुगमागमालिमहिता हितास्ति जननी ॥ १७० ॥
रयशालिकुचा लिकुचापजये वचसैव सुधा वसुधाधरभूः ।
कलसारसना रसना भुवि मे तनुतां नटनं नटनर्मसखी ।। १७१ ।।
मुदितामुदितारुणबिम्बनिभामगजामगजानुविधेयगतिम् ।
अधिकाश्चि घनाभवने भवने रतिभाजमिहाकलये कलये ॥१७२॥
महितया हितया जगतां त्रयीपथिकपालिकपालिजुषा मयि ।
करुणयारुणया क्रियतां नमत्सुरगवीक्षणवीक्षणनाटिका ॥ १७३ ॥
आतिभागशनदानवासनाशालिनी जनितदानवासना ।
ताशी जयति तापसी मया सेविता कृतिरतापसीमया ॥ १७४ ।।
श्रये महस्तरुणिमसंपदा मनाङमदारुणं दृशि वशिनामदारुणम् ।
तनुप्रभाततिपरिभूतनिर्दलज्जपावनं विनतसमाजपावनम् ॥१७५ ॥

·यात्राप्रबन्धः ।
४३
शिवयागमेषु लसमानवार्तया निजशीलवागलसमानवार्तया ।
स्वगुणोदयत्सकलभावलीलया जगती कृतारिकलभावलीलया १७६
सेवन्ते नतिमिह हारमालिकायै शर्वस्य स्तनधृतहारमालिकायै ।
तारल्यप्रकटिततादृशान्तरङ्गा वागीशादिमवनिता दृशां तरङ्गाः १७७
हितोपसंपन्नवनीपकानना वितापसंपन्नवनीपकानना ।
श्रिता भवानी तरसा लसन्निधौ सदा भवानीतरसालसंनिधौ १७८
अव्याजनिर्मलतरैर्नखरांशुपूरैः कम्पानदीप्रमदभिन्नगजेशयानाम् ।
कर्मीकरोति मनसा भवतीमिदं मे कं पानदीप्रमदभिन्नगजे शयानाम् १७९
सहेतिमस्तच्छविपल्लवेषु शयेषु लूनाच्छविपल्लवेषु ।
त्वामम्ब सिन्दूरविभासमानां ध्यायन्ति मध्येरवि भासमानाम् ॥१८०॥
सति स्मरहरन्यस्तायतमानसभावने ।
पाहि मामजहत्सेवायतमानसभावने ॥ १८१ ।।
अम्ब यस्य भवल्लास्यकलनादरसंभवः ।
स वेद तव संगीतकलनादरसं भवः ॥ १८२ ॥
अधिमस्तकमेशेन सह सारसमध्यगाम् ।
अम्बिके भवतीं पश्यन्सहसा रसमध्यगाम् ॥ १८३ ॥
त्वत्कृपा भुवने पुंसां कामाक्षि करसाधिका ।
त्वां विनानन्दलहरी का माक्षिकरसाधिका ॥ १८४ ॥
करोषि देवि दानैस्ते करवैभवनाटनम् ।
कदा ते किंकरीभूय करवै भवनाटनम् ॥ १८५ ॥
नाके वलन्ते नादान्तमनसः परमेश्वरि ।
ना केवलं ते नादान्तदीपिकायास्तु चिन्तकः ।। १८६ ।।
भगवति कामाक्षि पतिप्रणयिनि भजते श्रियं न कामाक्षिपति ।
तव हि कटाक्षतरङ्गः करुणोमिनटीविशङ्कटाक्षतरङ्गः ॥ १८७ ।।
स्थितिमधिकं पारम्ये कलयसि मातः स्थले च कम्पारम्ये ।
सिध्यति तव पदवीक्षणतः सिध्यति पुंसामजादिपदवी क्षणतः॥१८८॥

·काव्यमाला। जगदुदयस्थेमहतीः कर्तु काश्चीपुरालयस्थे महतीः । अतुलं चारित्रेऽधा रूपं निगमान्तसौधचारि त्रेधा ॥ १८९ ॥ द्विषति पुरामारभसे रुषमधिमौलि धृतजलधिरामारभसे । त्वमिव परा का रमिता तस्य शिवे दक्षिणेतराकारमिता ॥ १९० ॥ इह पिबतः स्तन्यं ते कस्य न वाचः सुधाभृतस्तन्यन्ते । अम्ब तदाशु भवत्या प्रदीयतामस्य सर्वदा शुभवत्या ॥ १९१ ।। शुभमनसा कमनेन ग्रुपतिसुताया गुहेन साकमनेन । स्तनरसदायजुषो मे समयं गमय स्तुते सदा यजुषोमे ॥ १९२ ।। कार्या देवि चिकित्सा कुक्षिरुजः का दयापदे विचिकित्सा । स्तन्यरसायनमस्ते तमसि प्रदिशाघिसारसाय नमस्ते ॥ १९३ ॥ चिदुदधिराकारजने त्रिभुवनमातः कृतस्मराकारजने । तव नुतिवाचा रचये प्रपदनमजहत्प्रियोत्सवाचारचये ॥ १९४ ॥ अञ्चितशंकरवाणि त्वत्पदसेवां दिवानिशं करवाणि । मम न गिराजनि योगं वद वचनं ते वदन्ति राजनियोगम् ॥१९५|| श्रितपतिमानसदेशे शश्वत्काश्यां भवद्विमानसदेशे । भवतु शिवा सानुमति स्निग्धे तव देवि मन्निवासानुमतिः ।। १९६ ॥ इति विनिहितबुद्धिरीश्वरायां भवनमिवाद्रिपतेरसावयासीत् । निजहृदयनिरूढकामकोटे रुचिततरा वरदोपकण्ठयात्रा ॥ १९७ ।। पार्श्वयुग्मगता यस्य प्रसूते गोपुरद्वयी । अन्तरस्थितशैलेभवन्धनस्तम्भविभ्रमम् ॥ १९८ ॥ कथं मनोविस्मयकारि तद्भवेदनन्तरं तत्र यदग्रणीः सताम् । समाहितानन्तसरोवगाहनः स पुण्यकोट्या लभते स्म संनिधिम् १९९ अथ सुमतिरयमधिरूढशिखरिकूटभागमवलोकयति स्म विस्मयवि- धायि विनयगौरवावर्जिताभिरापगावेगसङ्गिवेतसविडम्बिनीभिरुत्तमाङ्गप- रंपराभिरन्योन्यनमनकर्माणि निर्मिमाणैरापाण्डरोर्ध्वपुण्ड्रमरीचिनिबिडश- रीरतया श्वेतद्वीपविहरणोचितं परिणतिविशेषमिव गाहमानैः सत्वसमृ- द्धिमन्तरमान्तीं बहिरिव विभावयद्भिरतिवेलबोधजलधिपूरावगाहमिलित-

·यात्राप्रबन्धः।
४५
..
मिव बहलफेनपटलमाबिभ्राणैरधिकण्ठमाशये च नलिनाक्षगुणमण्डितैः
सारसविहंगमैरिव समाचर्यमाणलक्ष्मणाभिमतैः कमलाकरैरिव कमनीय-
जलजचकाङ्गशालिभिरम्बरकुटुम्बिभिरिव प्रकटामृताभिलाषैरञ्जलिसनाथ-
मौलिभिरस्तोकविसमरस्तवैः परमभागवतसूरिभिराबध्यमानसेवानुवृत्तिमु-
भयपार्श्वस्थितपरिजनकरावलम्बितैरनवरतविजृम्भमाणपतनोत्पतनकर्मभिर-
लघुनिर्मलांशुडामरैश्चामरैः स्वकरुणारससुधापयोधिवीचिनिचयैरिव समा-
चरितविजनोपचारमनधिगतवेपथुभिरपनिमेषचापलमात्मीयरूपसंपदमनुभव-
द्भिरिव दीपिकाप्ररोहैरवभासितभृष्णप्रपञ्चं काञ्चीमध्यमण्डलमाखण्ड-
लनीलमिव
लक्ष्यमाणमेकेन पाणिना वारणविरोधियादोनिषूदनाय
पत्याहमविनियुक्तेति कन्दलितादिव मन्दाक्षभरादधोमुखी कौमोदकी-
मवष्टभ्य तिष्ठन्तमिदमेव मदावलभयविदारणमित्यभयमुद्रानुबन्धिना क.
रान्तरेण सुदर्शनमिव प्रदर्शयन्तं शुण्डालवरनिवेदितं पुण्डरीकमुकुलमिव
समश्चितं पाञ्चजन्यमापाटलाङ्गुलीदलशोभावगुण्ठितमचिरखण्डितग्राहरु-
धिराङ्गमिव रथाङ्गमपि हस्तारविन्दयुगलेन संदधानमध्युषितनिकषमध्यामपि
कनकरेखामलंकृतगगनाङ्गणामपि तरुणारुणकिरणधोरणीमम्बुदकृतावल-
म्बामपि शम्पालतामविक्षिपन्त्या वक्षोनिविष्टया लक्ष्म्या समाश्लिष्टवपुष-
मभिनवबन्धूकरोचिषि दन्तवाससि चन्द्रिकाशकलपेशलं स्वीकृतवपै-
कदेशमिव हसितलेशमुद्वहन्तं पुन्नागमपि भुवनमण्डलीतिलकं पूत-
चारित्रमपि भुजङ्गभोगभुजं हरिमपि प्रथमानकरिहार्दगरिमाणमसमान-
महिमशेवधि निरवधिविभूतिमनिमेषपतिम् ।
अङ्गत्विषामञ्जनमेचकानां व्याजेन विस्तारयति स्फुटं यः ।
कठोरवक्षःस्थलकेलिभाजो लक्ष्म्या नवेन्दीवरपत्रशय्याम् ॥२०॥
वेदाकरा नीलमणेस्त्रिलोकीविभूषणानामपि भूषणस्य ।
अलंक्रिया यस्य किरीटमुख्यैरनुग्रहः केवलमेव तेषाम् ॥ २०१ ।।
आपादचूडाभरणेषु लक्ष्मीराभाति यस्य प्रतिबिम्बिताङ्गी ।
आक्रम्य हृन्मध्यमपूर्णकामा समश्नुवानेव तनुं समस्ताम् ॥ २०२ ॥

·४६ काव्यमाला । यद्भूषणेषु हरिनीलमलीमसेव मुक्ताफलाम्भसि निमज्जति दृग्रमायाः । शोणोपलातपमुपैति जडीकृतेव तप्तेव याति हरिदश्मतमालवीथीम् ॥ २०३ ॥ यत्कौस्तुभप्रतिभटोपलसंग्रहेच्छु- रुद्धृत्य पूर्वजलधेर्मणिमम्बरस्य । नक्तंदिवस्फुरणहीनममुं विचिन्त्य वेधा निरस्यति मुहुश्चरमाम्बुराशौ । २०४ ॥ स्वबिम्बमन्तर्मणिराजमीक्ष्य जायान्तराशक्किहृदः प्रियायाः । क्षणं समुद्यत्किलिकिञ्चितानां यः पात्रतामेति दृगञ्चलानाम् ॥२०५। उद्दामबाहुभरमुद्धृतकण्टक स्य यस्योपधाय सुखसुप्तिजुषस्त्रिलोक्याः । क्षौमोत्तरीयमिव निःश्वसितप्रणुन्न- मास्ते महश्चटुलमङ्गदमौक्तिकानाम् ।। २०६ ।। यस्य वरदस्य हस्तो रंहस्तो हृतपराग्रहस्तोमः । कटकं बिभर्ति मानोत्कटकञ्जमुखीविनोदसंघटकम् ॥ २०७ ॥ शावककृष्टिपुरोगतिजगदभयत्यागदृष्टकौशलयोः । सव्यापसव्यकरयोर्घटते मणिकङ्कणार्पणं यस्य ॥ २०८ ॥ अन्तर्बहिरपि शुचयः कटकजुषो यस्य वृत्तकमनीयाः । हृद्तपरस्वरूपा मुक्तामणयो विभान्ति मुनय इव ॥ २०९ ॥ कटककुरुविन्दकान्तिस्थगितान्मणिदाममण्डलाद्यस्य । करपल्लवः क्षणार्ध हारग्रहणाय हन्त संदिग्धे ॥ २१० ॥ सरसि विहृत्य वधूभिः संतरतो यस्य निर्जरेभस्य । कटकहरिन्मणिकान्तिः सृजति कराकृष्टकमलिनीशङ्काम् ॥ २११ ॥ मध्येरणं कटकमौक्तिकधामगौरो यन्नन्दकः परिपतन्नरिकन्धरासु ।

·यात्राप्रबन्धः।
४७
वैमानिकायतदृशां वरणागतानां
सूते वराप्तिसुरद्रुममाल्यशङ्काम् ॥ २१२ ॥
रणे बलाकृष्टसुरारिलक्ष्मीवेणीव सा दीव्यति यत्कृपाणी ।
तद्वान्तजातीकुसुमानुकारं तन्वन्ति यत्कङ्कणमौक्तिकानि ॥ २१३ ॥
यद्दिव्याभरणोच्चयस्य महिमश्लाघाविधाने तथा
हर्षात्कम्पयते फणादशशतीमाशीविषग्रामणीः ।
पर्यस्येत यथा धृतश्विरमदः प्रत्युप्तरत्नाकुर-
प्रौढालोकनिरर्थकीकृतमणीवृन्दातिभारश्रमः ॥ २१४ ॥
तदनु दनुशासनाय बिनयोपहृतमौल्यानतिरसौ कल्याणिनेयः कौतुक-
विकसितेक्षणो नवनवाक्षराणि कतिचिदेवमस्राक्षीत् ।
काचिन्नीला भासा करुणा विकसढुमावनीलाभा सा ।
कृतरचनाम्नायततेः स्थितये लोकस्य वरदनाना यतते ॥ २१५ ।।
स्फुरदपदानवलोऽपः सिन्धोरवगाह्य कृप्तदानवलोपः ।
नितरामायामी नः श्रियमनवद्यां तनोतु मायामीनः ॥ २१६ ॥
अरिजलजगदाधार दूरं वचसामशेषजगदाधारम् ।
स्वीकृतकच्छपदेहं सेवेऽहं (तं) कृताब्धिकच्छपदेहम् ॥ २१७ ॥
बाहुषु सुरसालाभः प्रलयजलान्तःप्रणीतसुरसालाभः ।
किटिरुरुनासावंशः पूर्णो भावः परस्य नासावंशः ॥ २१८ ॥
अघमभितापं चास्यन्नमतां वक्रेण भास्वता पञ्चास्यम् ।
सृजदरिवक्षो दमितं भजत महस्तदसृगभिनवक्षोदमितम् ॥२१॥
निजपदराजीवेन न्यकृतदैतेयशेखराजीवेन ।
कलितमहामहिमानः कल्पयतां शर्म घनमहा महिमा नः ॥२२०॥
विरचितपरशुभरणया त्रिसप्तवारावनीपरशुभरणया ।
संहृतकृतवीर्यजया श्रीपतिकलया भवाम कृतवीर्यजयाः ॥२२१॥
पशुपतिचापलतायाः पाटयिता जयति पदमचापलतायाः ।
यः किल साकेतपतिः स्वयमटवीमाप पितरि साके तपति॥२२२॥

·४८ काव्यमाला॥ आइतहालाहलया हतमुष्टिकमुख्यदुष्टहालाहलया । श्रयत हरिज्यायस्या श्रेयःकलया सशस्तिरिज्या यस्याः॥२२३॥ धाम्नो वंशस्तस्य प्रकाशतां बिभ्रदारवं शस्तस्य । अतिसुकुमारमयन्तं मधुमयतां गोपसतितमा रमयन्तम् ॥ २२४॥ मुरली वादयमाना मोदं पशुपालनोत्सवादयमाना । सदृशी तापिच्छेन स्फुरति कृपा शिरसि भूषिता पिच्छेन ।।२२५॥ हरिमभिजातोदन्तं वन्दे कृतबाणबहुभुजातोदं तम् । वक्षसि परमा यस्य क्रीडति लक्ष्मीरपोढपरमायस्य ॥ २२६ ॥ अधिगतकल्यन्तेषु म्लेच्छेषु सृजत्सु वृषमकल्यं तेषु । नटितभुजातरवारि ज्योतिरुपासे भयोपजातरवारि ॥ २२७ ।। सार्थयन्वरदाभिख्यां साधून्पुष्यत्ययं वरैः । सत्यव्रताधिका..... ॥ २२८ ॥ क्रन्दति करुणमिभेन्द्रे क्व वैनतेयः क्व वैनतेय इति । उक्त्या सह फणिशयनादुच्चलतस्ते स पातु संरम्भः ॥ २२९ ॥ श्रीचाटुवाणीश्रवणान्तरेऽपि गर्जेव भेजे करिणः श्रुतिं ते । आपन्नरक्षाध्वरदीक्षितानां पुंसां न भोगाभिनिवेशयोगः ॥२३०॥ मधुपानुबन्धमनिशं मदान्धतां रसनाविपर्यसनमप्यचिन्तयन् । अतिभक्तिमेव करिणस्त्वमग्रहीर्गुण""ता खलु गुणो महीयसाम् २३१ रमेश कारुण्यरसाम्बुराशेः समुजिहानो भवतः सवेगम् । चक्रारुणो नक्रतमिस्रहारी बभार पद्मिन्यनुकूलभावम् ।। २३२ ॥ भवत्सायुज्यलाभेऽपि भवादतिशयान्तरम् । भजते स्म न बेतण्डो भवन्मुक्तैकसंश्रयः ॥ २३३ ।। यस्ते कटाक्षविधिरातिमिते गजेन्द्रे यश्वास्य पीडनविधायिनि शिंशुमारे । तत्ताहशोर्वरदराज तयोरिदानी- माद्यं निधेहि मयि मग़जिने द्वितीयम् ॥ २३४ ।।

·यात्राप्रबन्धः । अजाश्वमेधाध्वरकल्पशाखिनः पचेलिमं तत्फलमच्युताकृति । अहो बताभिष्टुवतोऽपि सौहिती मनीषिणां मौलिमणेरवर्धत ॥ २३५॥ इति समरपुंगवस्य कृतौ चम्पूकाव्ये तृतीय आश्वासः । चतुर्थ आश्वासः । अन्तर्वाणिरसौ गेहमरुणम्तु नभोन्तरम् । तौ विष्णुपदसंसेवातत्परौ लब्धुमैच्छताम् ॥ १ ॥ तथा हि । तरलतत्कान्तिसंपद्विडम्बितजाम्बूनदकुम्भमम्भोजसचिव- बिम्बमम्बरसौधशिखरमालम्बत । मुक्तारुचो मूर्धनि हर्म्यकेतोगसक्तमम्भोरुहबन्धुबिम्बम् । तस्याः पुरोऽराजत दण्डशालि हिरण्मयच्छत्रमिवाबभासे ॥ २ ॥ प्रादुर्भूतं प्राग्दिशा विप्रयोगादाबिभ्राणो हन्त संतापभारम् । काले तस्मिन्कामुकः पद्मिनीनामन्यैर्भजे दुर्निरीक्ष्यामवस्थाम् ॥ ३ ॥ भूत्वा मृदुः पुरा पश्चात्तीवो याति दिनेश्वरः । प्रायो वसुसमृद्धानां प्रकृतिः किल भिद्यते ॥ ४ ॥ अपहत्य कुलान्यभीशुमाली जगदन्धंकरणानि शार्वराणाम् । प्रकटीक्रियमाणभीमभावः प्रतिपेदे परदुःसहं प्रतापम् ॥ ५ ॥ विभज्य विश्वंभरया नदीभिराशागणैरप्यनुभूयमानः । जज्ञे वियत्प्रान्तरयानजन्मा तापातिरेकम्तरणेरसह्यः ॥ ६ ॥ उपगच्छति येन साकमुच्चैरुदया(द्रौ) जगदुप्णधाम्नि तस्मिन् । अखिलात्मनि तापमश्नुवाने तदभूत्तप्तमिहामित किं विचित्रम् ॥ ७ ॥ अहह ततिरशेषदेहभाजामपि पुरतः स्थितिमीक्षितुं तदानीम् । अभजत भृशमक्षमामवस्थां त्रिभुवनचक्षुषि दर्शितप्रकोपे ॥ ८ ॥ निरतिशयतापनिर्वापणायेव कमलकुवलयकह्लारविपिनानि किमपि परि- ममर्श तरणिकरनिकरः । किमुत बहुदूरसरणिसंचरणारचितसंज्वरघनाः पञ्चजनाः । तत्क्षणं च नगरमक्षान्तमिहिरसंतापतया सेव्यमानकदलीगृहान्त- रमभिनन्द्यमानशशिकान्तमणिवेदिकमधिरुह्यमाणसरसकुसुमास्तरणमभ्यस्य- ·५० काव्यमाला। मानकर्पूरालेपनमारभ्यमाणधारागृहासिकमासाद्यमानकासारखेलनमुद्भाव्यमान- गन्धोदकयन्त्रशीकरासारमुयमानलामज्जकव्यजनमुपयुज्यमाननवनालिकेरस- लिलपरिचीयमानपाटीरपङ्कमेदुरवधूटीकुचाचलमजायत । कुचमण्डलमालिलिङ्ग कण्ठं जगृहे वक्रसरोरुहं चुचुम्बे । स्पृशति स्म नितम्बमारुरोह प्रमदानां जघनं श्रमाम्बुपूरः ॥ ९ ॥ तालवृन्तपवनादभिकानामुत्तरीयमरुदब्जमुखीनाम् । प्रीतयेऽजनि ततोऽपि विसर्पविक्रसीमनि तदास्यसमीरः ॥ १० ॥ पयोधरोत्सारितकञ्चकानां प्रासादवातायनसेविनीनाम् । स्त्रीणां जहार श्रममजगन्धी सशीकरो वेगवतीसमीरः ॥ ११ ॥ वीचीकणैः पौरविलासिनीनां व्यत्यस्तवक्रश्रमवारिलेशः । स्वसौरभक्रीतशिरोजगन्धः क्षीरापगागन्धवहश्चचार |॥ १२ ॥ प्रतिसौधगवाक्षलक्षितप्रमदावक्रशता पुरी बभौ । मिहिरज्वरवारणोदयन्मृगलक्ष्मावलिभूषितेव सा ॥ १३ ॥ तदनु निर्गत्य सरोजनेत्रसदनादतनुशासनसमाराधनाय नवकुसुम- निचयमवचिचीपुरयमवतरति स्म विविधतरुकोटरक्रोडपरिक्रीडमानचिकोडं पतनदलितनालिकेरफलपरिग्रहव्यग्रशावकपरिषदाबध्यमाननियुद्धकोलाहलं विटपितलनिषण्णविटजनोत्सङ्गनिद्राणपुष्पलावीपरिष्कृतं दिवसकरभीतशीत- लतानिरातङ्कवसतिं गजतुरङ्गसंदोहमन्दुरां चारुतरवीरुन्नटिनीनिवहनर्तनान- मिहीं प्रमदोपगूढमिव मन्मथारूढहृदयं बहिरिद्धकण्ठकं च विन्ध्यमिव नमेरुविरचितामोद व्याप्तनभस्थलं च पथिकशरीरमिव प्रियालोपहृतशोभं प्रत्यग्रलोध्रपाण्डरं च पतिंवरापरिगृहीतमिव भासुरमधूकमालिकाभूषितं प्रथमानमङ्गलं च राशिमण्डलमिव मन्दारमण्डितपुष्पवदलंकृतं च स्वर्लोक- राज्यमिव सहस्राक्षसमन्वितं संभावितरम्भाविलासं च पार्थिवसदनमिव पृथुलसालवलयितं कोशपरिपूरितं च दैत्यारिरूपमिव भद्रश्रियाञ्चितं धात्री- निषेवितं च सज्जनशीलमिव समधिकद्विजपक्षपातमाश्रितसंतापहरं च वल्ल- कीवाद्यमिव रुचिरप्रवालशोभितमभिरूप्यककुभं च फणिराजशयनमिव १ पीतच्छवितृणविशेषः ।

·यात्राप्रबन्धः।
५१
कृष्णलाभासितं सदाभोगसहितं च गणिकासनाथमपि विमलस्वभावमविरत-
जपानुबन्धमपि बहुतरारिष्टं जातिविशिष्टमपि नकुलचरितान्वितं सरलोदित-
च्छायमपि कुरबकसमग्रं सुकवीरशोभास्पदमपि साध्वसदृगन्तरं प्रकटित-
स्पर्शनमपि नवनीपकाभिराममुत्फुल्लचिरिबिल्वमुल्लासहरितमल्लिकमुन्निद्रपुन्ना-
गमुन्मुद्रणातिमुक्तमुद्भिन्नकर्णिकारमुन्मषशोभिकेसरमुज्जृम्भमाणचम्पकमुद्वि-
कासवासन्तिकमभिजातहसितकेतकमारब्धविदलनारग्वधमतितन्त्रमुचुकुन्दमा-
वृन्तविकचमाकन्दमाकलितजागराशोकमवबोधशालिनवमालिकं निखिलज-
ननयननिर्माणफलमुन्मीलयता तारतम्यातिशयेन खाण्डवमपि निकर्षताण्ड-
वस्य वृन्दावनमपि मन्दाक्षसंपदो नन्दनमपि भूरिनिन्दनविधेरशोकवनिका-
मपि निराकरणकर्मणो मधुवनमपि पृथुघृणावतरणम्य चैत्ररथमपि महात्रास-
परिणतेः पात्रीकुर्वाणमलिपटलजेगीयमानसरसर्तुसाधिमास्पदं परभृतकदम्ब-
पापठ्यमानपञ्चशरबिरुदप्रपञ्चं शुकशारिकानिकरजोधुप्यमाणपुराणपुरुषहृद्या-
वदानमुद्यानम् ।
पिकनिनदमयीं नयन्प्रियोक्तिं प्रसवरसप्रमदाश्रुबिन्दुवर्षी ।
उपवनपवनस्तदाभिधावन्परिरभते स्म तमानतं सगन्धः ॥ १४ ॥
तत्र पुनरत्रभवानशेषसुमनोविकासहेतुरसौ वसन्त इव समन्ततो विटपिवा-
टीषु पर्यटन्भवितव्यशिवपदाम्बुजसंपर्कबहुमानसंमदादिव विस्मयमानमभिजा-
तकुसुममाददानो जयविशिखसंग्रहणशीलमकराङ्कविलासभूयिष्ठतनुरिदमाचष्ट।
मधुव्रतक्षोदसहं म्रदीयः सदोपभोगेऽपि ससौरभीकम् ।
पुप्पं प्रसूते भुवि कस्तरूणामग्रेसरं केसरमन्तरेण ॥ १५ ॥
संदृष्टा किमु कापि हानिरियता चाम्पेयलोलम्बयो-
रस्राक्षीन्न परम्परं यदुभयोरम्भोजभूः सौहृदम् ।
क्ष्मापालैरुपलाल्यते न शिरसा किं चाम्पकः कोरको
भृङ्गः किं कमलाकरेषु न मुहुः प्राप्नोति लीलासिकाम् ॥ १६ ॥
ललिता त्वं.."लतावलीषु जाते सुकुमारः समयेषु माधवोऽपि ।
प्रणयद्यदि संगतिं भवत्या स भवेत्सर्वगुणाकरस्तदानीम् ॥ १७ ॥

·५२
काव्यमाला।
हे कर्णिकार मुहुरीश्वरवल्लभत्वं
संतप्तहेमसमता च तवेति हृयम् ।
आमोदभारमलिमानसलोभनीय-
माविष्करोषि न यदत्र परं व्यथा मे ॥ १८ ॥
भजतश्चपलोदये विकास रजसा दूषयति स्वसेविनोऽपि ।
प्रमथेशपदार्चने निषेधो भवतः केतक युक्तमेव मन्ये ॥ १९ ॥
कर्पूरस्य पदे चिताग्निभसितं क्षौमस्य नागत्वचं
प्रासादस्य परेतभूमिमुरगं प्रत्यग्रमुक्तावलेः ।
दिव्याहारभरस्य किंच गरलं देवेन संतन्वता
स्थाने काञ्चन पारिजातकुसुम स्थाने भवद्धारणम् ॥ २० ॥
प्रमथाधिपार्चनायै बिल्व भवत्पत्रभङ्गरचनैव ।
मूलमनघेन पुंसा मुक्तिवधूपत्रभङ्गरचनायाम् ॥ २१ ॥
श्रीखण्डसालजगतीविदितानुभाव
तत्तादृशीं सहनतां तव किं वदामः ।
कामं यतः कठिनदारणदार्यमाण-
देहोऽपि गन्धनिवहेन जनान्धिनोषि ॥ २२ ।।
पोप्पैः कल्पयसे रसैर्मधुलिहां वृन्दम्य संतर्पणं
छायासंपदमातनोषि जनतासंतापनिर्वापिकाम् ।
पुष्णासि स्वयमङ्कुरैः शुभगिरां पुंस्कोकिलानां कुलं
धाव्यामत्र तवैव चूतविटपिन्धन्या महाभ्युन्नतिः ॥ २३ ॥
उद्यानादथ मज्जनाय सुमना मध्याह्नहृद्येतर-
च्छायानायकसंज्वरप्रशमनोपायादुपायात्सरः ।
पाथोजावलिशीधुहृष्टमधुपव्रातप्रणादक्रिया-
संगीतोत्तरनृत्तकौशलमिलपृङ्गालि रङ्गस्थलम् ॥ २४ ॥
अधिगत्य च कासारमयमित्यभाषत ।
नीरजानि जलनीलिकाभरैः साकमेव सततं बकैः सह ।
मण्डलीमपि च मानसौकसां पुष्यति स्फुटमसौ जलाशयः ॥२५॥

·यात्राप्रबन्धः । ५३ ग्राहाब्जिनीकण्टकपङ्कराशीनन्तर्दुरन्तानपि संदधानः । बहिर्गतैरम्बुजराजहंसैर्बध्नाति विस्रम्भमयं तटाकः ।। २६ ।। हे पद्माकर मा विषीद जगतीचेतःप्रियंभावुको धत्ते यत्त्वयि चन्द्रमा विमुखतां तस्यैव तल्लाघवम् । सौहित्यप्रतिपादने तव पुनः शक्ताः परिप्कुर्वते पृथ्वीमध्यममी पराकृततमोदर्पा रवे नवः ॥ २७ ॥ अनन्तरमसावनियन्त्रणस्नेहपरवशानुचरो निजकरविलुलितोदकमवगाह्य कमलाकरमवचितसरोजपरिष्कृताग्रहम्तः समुत्तीर्य वारितो निषेवितदिवस- बन्धुरयमवनिसुरधुरंधरो मन्दिराय मन्दमन्दमम्पन्दत । गत्वोपकार्या कलितेशपूजः स भुक्तवान्भूसुरभुक्तशेषम् । ब्रह्मोद्यपाठ प्रतिपद्यते म्म सुचर्ययार्याः समयं नयन्ते ॥ २८ ।। तथा हि । एष दुहृदनुरोधहेतुकं भेदमात्मपतिना समं गतः । आपदामहह भाजनीभवन्पूरुषो भजति भूयसी व्यथाम् ॥ २९ ॥ ईशवासरमणेरदर्शनादेधमानधनमोहशार्वरः । संनिकृष्टमपि शश्वदात्मनो हर्षशेवधिमसौ न पश्यति ॥ ३० ॥ बोधचन्द्रमसि पूर्णविग्रहे मोहराहुमुषिताकृतौ सति । खानदानयजनादिकान्यसौ मोचनावधि मुदानुतिष्ठति ॥ ३१ ॥ आ रसातलतलादयं विधोरा च वासभवनाद्गतागतैः । खिद्यमानहृदयो गवेषते म्फारविश्रमसुखास्पदं पदम् ॥ ३२ ॥ आधिवीचिमदनादिसंसृतिव्याधिभेषजविशेषवेदिनम् । शर्मदं शरणमेयुषामयं ब्रह्मनिष्ठभिषजं प्रपद्यते ॥ ३३ ॥ देशिकोक्तिदृढकुञ्चिकाकृते गाढविभ्रमकवाटपाटने । आगमान्तवसुमन्दिरान्तरादर्थमिष्टमनघोऽयमृच्छति ॥ ३४ ॥ पण्डितः पटुविचारशस्त्रिकाव्यस्तकोशमयवल्कसंहतेः । सारमाकलयते जगद्धनक्षमारुहाकिमपि नित्यनिर्मलम् ।। ३५ ।।

·५४
काव्यमाला।
मानतर्कमयवारिधारया क्षालितेषु गगनादिपांसुषु ।
अन्तरङ्गफलकान्तरे सुधीरीशतादविणमीक्षते निजम् ॥ ३६ ॥
पारदुर्विधसुखप्रकाशके तत्त्वबोधतनयोदये सति ।
अस्य कर्मकरणाधिकारिता नानटीति न कदाचिदप्यहो ॥ ३७ ॥
विश्वकण्टकिफलं विशुद्धया वेदनच्छुरिकया विदारयन् ।
आन्तरं रसममुष्य निर्ममः सर्वथा निरुपमं समश्नुते ॥ ३८ ॥
विप्रयोगसमये
स्वमायया विक्रियाशतमुपैति
पूरुषः ।
हन्त मुक्तिरमणीमवाप्य तामेष निर्विकृतिरेव तिष्ठति ॥ ३९ ॥
मुक्तिसंगतिमहोत्सवो मुनेरीदृशोऽयमिति केन वर्ण्यते ।
चेतसा सह यतो निवर्तते श्रेणिरागमशिरोगिरामपि ॥ ४० ॥
अपि च ।
चित्तेन वृत्त्या विषयेण संगान्मातृप्रमामयदशां प्रपन्नः ।
आत्मैक एव प्रतिभासते चेदतः किमन्तर्मुखतास्ति भिन्ना ॥ ४१ ॥
निःसन्धिबन्धं निगमान्तवाचः परप्रतीचोरभिदां वदन्ति ।
सा च स्वरूपानतिरेकिणी चेदहंप्रतीतेरपरो न योगः ॥ ४२ ॥
अजादिकीटान्तमनर्थजातमध्यम्तमेवात्मनि बोधरूपे ।
स एव चेदम्ति भवेन्निवृत्तिरतः परं किं पुनरस्ति साध्यम् ॥४३॥
इतीदृशीमागमदेशिकाभ्यामधीयमानामवबोधनावम् ।
द्रढीयसीमेत्य तपोभिरेकः पारं परं याति भवाम्बुराशेः ॥ ४४ ॥
किं च ।
विना मृडप्रपतनं विगमो न हि जन्मनाम् ।
भास्वतो दर्शनमृते प्रशमस्तमसामिव ॥ ४५ ॥
आधिक्यमस्माज्जगतोऽधिगन्तुं विश्वाधिकोक्तविषयं प्रपद्ये ।
कालग्रहग्राहभयापनुत्त्यै कृतान्तशिक्षाकृतिनं प्रपद्ये ॥ ४६ ॥
शृङ्गारभूजृम्भणवारणाय प्रसूनकोदण्डरिपुं प्रपद्ये ।
विनेतुमाति विषयाध्वजन्यां वद्रुमाधोवसतिं प्रपद्ये ॥ १७ ॥

·यात्राप्रबन्धः। ५५ मोहातिरेकस्मयमोषणाय पादार्दितापस्मरणं प्रपद्ये । कर्माटवीपाटनकौतुकेन पाणौ विराजत्परशुं प्रपद्ये ॥ ४८ ॥ विशुद्धविज्ञानविकासहेतोः प्रबोधमुद्राभरितं प्रपद्ये । तापत्रयाटोपसमापनाय प्रालेयधामाभरणं प्रपद्ये ॥ ४९ ॥ वैमल्यसंपादनवाञ्छयाहं मन्दाकिनीमाल्यधरं प्रपद्ये । प्रसादलाभं परमीहमानो मुग्धस्मितोल्लासिमुखं प्रपद्ये ॥ ५० ॥ व्यथामशेषां व्यपनेतुकामो नाम्ना मृडं नाथमहं प्रपद्ये । ॥ ५१ ॥ सर्वज्ञतासारभृतं प्रपद्ये निःसीमसौहित्यनिधिं प्रपद्ये । अनादिबोधायतनं प्रपद्ये म्वतन्त्रतायाः सदनं प्रपद्ये ॥ ५२ ॥ हरं प्रपद्येऽहमलुप्तशक्तिममेयसामर्थ्यमहं प्रपद्ये । शिवं प्रपद्ये जनकं विधातुरीशं हृषीकेशगुरुं प्रपद्ये ॥ ५३ ।। इति प्रपत्तिमीशस्य तन्वते तत्त्वदर्शिनः । तत्क्रतुन्यायरसिकास्तत्तादृशफलाप्तये ॥ ५४ ॥ तदनु तदनुवर्णितशास्त्रसमाकर्णनादिव विरक्तभावमापाद्यमानः कमपि शमप्रकर्षमुपदर्शयन्नरुणसारथिरवततार चरमगिरिशिखरम् । अस्ताद्रिशृङ्गादतिमात्रतुङ्गादात्माधिनाथं पतयालुमब्धौ । द्रष्टुं नलिन्यो धृतभीतिभारा न्यमीलयन्नीरजलोचनानि ॥ ५५ ॥ नभस्तमालद्रुमपल्लवाभा नव्या बभौ सान्ध्यमयूखरेखा । अम्भोधिनिर्मज्जदभीशुमालिरथाग्रकौसुम्भपताकिकेव ॥ ५६ ॥ दिवसकरविप्रयोगतनीयसीनामाशाविलासिनीनामसितजलदानुकारिणी वे- णिकाधोरणीव तमिस्रपङ्किरदृश्यत । प्रतिवेश्म तमिस्रेण बन्दीकृत्य नियन्त्रिताः । प्रभा इव पतंगस्य दीपरेखा दिदीपिरे ॥ ५७ ॥ सपदि गगनपथादपसरता वास(र)करेण सरभसानुसरणोद्भटतम प्रति- भटविलोपनाय विस्तारितानि परिष्करणमुक्ताफलानीव तारकापटलानि ददृशिरे ।

·५६
काव्यमाला ।
तमिस्रकस्तूरिकयानुलिप्ता प्रदीपचाम्पेयकृतावतंसा ।
वाटी हरिद्वासकसज्जकानां बबन्ध चन्द्रागमनप्रतीक्षाम् ॥ ५८ ॥
अत्रान्तरे सिन्धुरवापदेशादानन्दयन्सर्वदिगन्तराणि ।
ध्वान्ताभ्यमित्रीणतुषारतेजः प्रयाणभेरिध्वनिराविरासीत् ॥ ५९ ॥
आगत्य संकोचभृतः सरोजादिन्दीवरं यावदलिस्ततोऽपि ।
मौनस्पृशो यातुमियेष तावदिन्दुस्तदुद्बोधकरो जजम्भे ॥ ६० ॥
विगतसकलाशाविकासकर्मणि परिहृतविषयानुभावे संमीलितसरोजच-
क्षुषि तेजः किमपि दीपाकारमन्तरनुसंदधाने कालकर्मन्दिनि पृथुलतमः-
पटलभेदमुपपादयन्प्रबोध इव सुधाकरो भगवान्प्रादुरभूत् ।
द्यौरिन्दुनाधूतपुरस्तमिस्रा पश्चाच्च रिङत्तिमिरा बभासे ।
हृतोत्तरीया हृदयेश्वरेण तन्वी नितम्बस्तिमिताम्बरेव ॥ ६१ ॥
संध्यारुणं प्रागथ सान्धकारं पश्चान्नभः प्लावितमिन्दुभासा ।
रेजे विराजत्क्रमजृम्भमाणरजस्तमःसत्वमिवान्तरङ्गम् ॥ ६२ ॥
प्रह्लादने महसि तत्र सतिप्ररूढे
वाराकराम्बुलहरी ववृधे यथेष्टम् ।
चन्द्रोपलाः सरसतामधुरुत्पलानि
चक्रुः स्मितं किमुत यानि सचेतनानि ॥ ६३ ॥
न चेत्पुराणौ पुरुषौ नताङ्गीवशंवदोरःस्थलवामभागौ ।
तादात्विकं तावपि न क्षमेतां कामोद्यमं का गणना परेषाम् ॥ ६४ ॥
काश्च्यां तदा कामकलाजनीति किमद्भुतं तत्र कृतान्तशत्रोः ।
तथा स्मरन्दग्धवतोऽपि देहे संदृश्यते शैलसुतास्तनाङ्कः ॥ ६५ ॥
तथाहि ।
विलासिनी काचन विप्रयुक्ता संतापिताङ्गी नवचन्द्रिकाभिः
विगर्हणापूर्वमिदं विषण्णा जगाद चन्द्रस्मरगन्धवाहान् ॥ ६६ ॥
कोदण्डदण्डः कुरुनन्दनेन मुक्तो रुषा मूर्ध्नि शशाङ्कमौलेः ।
हिमद्युते यत्त्वयि नापपात मदुष्कृतानां महिमा स एषः ॥ ६७ ॥

·यात्राप्रबन्धः ।
५७
पान्थावलीभञ्जनसंचितेन दोषेण दोषाकरता तवेन्दो ।
आलोकिते त्वय्यत एव चक्रैराशास्यते चण्डकरावलोकः ॥ ६८ ॥
क्षपाकरक्ष्वेल विभावये त्वां हालाहलादप्यतिमात्रघोरम् ।
स कण्ठ एव स्तिमितः म्मरारेरुपागमस्त्वं पुनरुत्तमाङ्गम् ॥ ६९ ॥
धिग्धिक्त्रिलोकीजनगहणीयां चारित्रमुद्रां तव शम्बरारे ।
भवन्तमेकं परिहृत्य के वा धनुर्भूतः स्त्रीषु पराक्रमन्ते ॥ ७० ॥
मुग्धासु चेतोभव मादृशीषु मुहुर्भवान्यत्प्रकटीकरोति ।
क्रुद्धे पुरद्रोहिणि पौरुषं तत्व वा विनिद्रातुमगात्तदानीम् ॥ ७१ ॥
आखेटमध्वन्यवधूमृगेषु प्रपञ्चयन्पञ्चशरः किरातः ।
पिकालिगीतिप्रचुरो वसन्ते महीं मरुद्वागुरया निरुद्धे ॥ ७२ ॥
संभ्राम्यदिन्दिन्दिरचक्रनेमिसीमन्तिताशेषदिगन्ततामा ।
महीतलान्धंकरणः परागैर्मश्नाति पान्थानतनोः शताङ्गः ।। ७३ ॥
तत्तादृशा दक्षिणतागुणेन विभावयन्विश्वसनीयभावम् ।
मरुन्नवोऽयं बत मादृशीषु प्रभञ्जनत्वं प्रकटीकरोति ॥ ७४ ॥
मध्येनितम्ब मलयाचलस्य स्पृष्टो नु दावाग्निशिखाकलापैः ।
विषोर्मिलव्यालमुखच्युतो वा मन्दानिलः सौति ममाङ्गतापम् ॥ ७५ ॥
उष्णः स्वभावादनिलार्भकोऽयमुपाधितः शीतलतां दधाति ।
आलिङ्गनादम्य कथं घटेत पत्रावशोषः परथा लतानाम् ॥ ७६ ॥
उष्णच्छिदामुष्णनिषेवणेन भिषग्जनाः प्राहुरिति प्रतीताः ।
कुम्भीनसा घोरविषोप्णशान्त्यै पिबन्ति बालानिलमुग्रवीर्यम् ॥ ७७ ॥
हराक्षिकीलाभिहता रतीशप्राणानिला एव परं धरायाम् ।
पटीरशैलानिलकैतवेन पान्थावलीप्लोषकृतो वलन्ते ॥ ७८ ।।
म्वयं जगत्प्राणतया म्वधाम वियोगिनीविग्रहचक्रवालम् ।
नभम्वतो निर्दहतः कृशानुरवाप्तजन्माभवदाश्रयाशः ॥ ७९ ॥
शितो यतः शैत्यमतो बिभर्ति नवः समीरो न तु शीतभावात् ।
अस्यावलेहं सृजतामहीनां भिन्ना रसज्ञाः परमत्र मानम् ॥ ८० ॥

·५८
काव्यमाला ।
पटीरशैलेन्द्रफणाधरेभ्यो जनावलीजीवितमोषविद्याम् ।
अभ्यस्यता चेदमुना गृहीता निद्रापि नैष प्रसरेद्विषादः ॥ ८१ ॥
अयं भुजङ्गावलिपीतशेषः समीरपोतः स्वविकासहेतोः ।
वियोगिनीजीवितमारुतानामसंशयं संग्रहणं तनोति ॥ ८२ ॥
निरागसामध्वगसुन्दरीणामुद्वेगदानादुपजातरोषाः ।
स्वच्छन्दमन्तः श्वसनं निरुध्य मन्ये निगृह्णन्ति महानुभावाः ॥ ८३ ॥
जगत्रयोपद्रवशातनाय पीताम्बुराशिः प्रथमो मुनीनाम् ।
बालानिलाब्धि च पिबेदवेलं न चेदयं नागविलीढशेषः ॥ ८४ ।।
अगस्त्यदिङ्मारुतमापतन्तं वृष्टेरवग्राहमुशन्ति वृद्धाः ।
अहो भवत्यम्य समागमेऽपि वियोगिनीलोचनवारिवृष्टिः ॥ ८५ ॥
और्व पयोधेरवलेपशान्त्यै समीरणस्यापि च सर्पजालम् ।
विधिर्विदध्यान्न यदीयमुर्वी कथं न जायेत कथावशेषा ॥ ८६ ।।
श्रीरामविश्लेषविषण्णसीताप्राणप्रतिष्ठापनवीततन्द्रः ।
स्त्रीणामसुग्रासपटोः समीरादतो हनूमान्कथमाविरासीत् ॥ ८७ ।।
विना जगत्प्राण भवन्तमेषा विश्वत्रयी न श्वसितुं क्षमेत ।
ईविधेऽपि त्वयि खेदहेतौ वियोगिनीभिर्वद किं विधेयम् ।। ८८ ॥
धर्मच्युतम्योचितमाशुगम्य तीक्ष्णाकृतेर्देहिवधैकरम्यम् ।
आविःसुधर्माश्रयणम्य ते तु दाक्षिण्यधन्याशुग तद्विगेयम् ॥ ८९ ॥
भवन्तमाहुः प्रथमेशमूर्ति पदार्थशुद्धेः परमं च हेतुम् ।
सदागतिं चात्र समीर किं ते युक्तं वियुक्ता युवतीनिहन्तुम् ॥ ९० ॥
प्ररूढमन्तः पथिकाङ्गनानां वियोगशोकानलविस्फुलिङ्गम् ।
कि मञ्जरीगर्भरजःकरीपैः समीर संवर्धयतः फलं ते ॥ ९१ ।।
घृणा न ते दक्षिणगन्धवाह तवावतारे तरवोऽपि धाब्याम् ।
वितन्वते व्यक्तशरीरकम्पाः प्रवालपाणिप्रविधूननानि ॥ ९२ ॥
त्वामभुतां वाचि तपोधनानामाशीविषाणामपि वक्रसीम्नि ।
विषाभिवृद्धिर्विदिता नभम्वन्नतो जगत्यामतिदारुणोऽसि ॥ ९३ ॥

·यात्राप्रबन्धः । ५० सङ्घ भृशं क्रोशति षट्पदानां कु(हू)रवाधायिषु कोकिलेषु । अपहृवानो धृतिमध्वगानां भवान्विविते पवमान बाल्यम् ॥ ९४ ।। आः क्रूरकर्मासि फणाभृतोऽपि धरातलेऽस्मिन्स हि तीव्रदंशैः । प्राणानिलानापिबति प्रजानां भवान्पुनः म्पर्शनलीलयैव ॥ ९५ ॥ अये समीरानिशमध्वनीनवधूवधैः पातकमर्जितं ते । वल्लीप्रवालव्यपदेशतप्तभल्लाग्रपातैरपि किं प्रशाम्येत् ॥ ९६ ॥ भृगुप्रपातं बहुतीर्थसेवां दिने दिने दीप्तशिखिप्रवेशम् । करोषि मन्दानिल कामतस्त्वं कुर्वन्मुहुः पान्थकुटुम्बहिंसाम् ।। ९७ ।। मान्द्रुकभूमे मलयाद्रिवात मामद्वयीमात्रमवस्थितिं ते । अचिन्तयन्हन्त कथं तनोषि पद पद स्त्रीवधपातकानि ॥ ०.८ ।। प्राक्सेतुबन्धावसरे कपीन्द्रैरुन्मूलितश्चेन्मलयः समूलम् । नृशंस मन्दानिल निर्दयं त्वां पश्यन्ति किं पान्थविलासवत्यः ॥ ९९ ॥ मन्दं समागत्य ममांशुकाग्रमालम्बसे म्वेदमपाकरोषि । अछौ पतस्याहितचापलम्त्वं पराङ्गनाम्पर्शभयं न किं ते ॥ १० ॥ मामञ्जनेति स्पृश मा समीर वियोगिनी व्यक्तमनञ्जनाहम् । कन्या नृपस्यान्यकरग्रहार्हाः स्पृष्ट्वा त्वया किं फलमाप्तमासीत् ॥ १०१ ।। कृतावतारो हृदि गन्धवाह कन्दर्पनाराचगवाक्षिते मे । प्राणान्गृहाणाशु यतो भवेयमभीकविश्लेषकथानभिज्ञा ॥ १०२ ।। मय्येव संनद्यसि मन्दवात कान्ते मदीये करुणां दधासि । मृद्गासि चेन्मामिव निर्दयं तं स किं समायास्यति नान्तिकं मे ।। १०३ ॥ रणे शताङ्गम्य रयातिरेको जैत्रश्रियं चापभृतः प्रसूते । मन्दं रथं त्वामधिरुह्य मारो मन्ये महेशेन पराजितोऽभूत् ॥ १०४ ।। भवन्तमालम्ब्य रथीभवन्तं सखा रतेः शर्वजिगीषुरासीत् । प्राप्ते रणे तं प्रतिपाद्य तस्मै चक्रे त्वया स्वाशुगतानुरूपम् ॥ १०५ ॥ यदा रतीशं भगवानजैषीत्तदाप्रभृत्येव समीर भीत्या । दिवानिशं भ्राम्यसि दिङ्मुखेषु तथापि ते शाम्यति नैष दर्पः॥ १०६ ।। •.

·६०
काव्यमाला ।
आयासि शीघ्र हरिदन्तरेभ्यः शनैस्तु चण्डांशुभुवो दिगन्तात् ।
कामारिभीतिः खलु तत्र हेतुः सा चेन्न हन्याजगतीमकाण्डे ॥१०७ ॥
मा मा मरुन्माणव वल्गनानि प्रकाममन्दप्रकृते विधेहि ।
पदे पदे त्वन्मदभञ्जनाय जाग्रत्यमी जातरुषो भुजङ्गाः ॥ १०८ ॥
तदनु मदनपीडां सोढुमक्षमतया तया हरिणशावेक्षणया प्रियतमाय
संप्रेषिता सखी समेत्य तमित्यभाषत-
सन्त्येव कान्तेषु समश्नुवाना रागातिरेकं ललना जगत्याम् ।
नालोकितो न श्रुतिमागतो वा तस्या मृगाक्ष्यास्त्वयि भावबन्धः ॥१०९॥
आस्वाद्य शश्वन्मधुनोऽपि हृद्यां गुणावलिं ते कुटिलायताक्षी ।
नितान्ततृप्ता नियतं सखीनामाहारवार्तामपि सा धुनीते ॥ ११० ॥
दूरीकृतस्त्वद्विरहार्तिभारादुदित्वरोरुश्वसितैरिवास्याः ।
इन्दीवराक्ष्या वदनारविन्दे संदृश्यते जातु न मन्दहासः ॥ १११ ॥
मनोभुवो धूममयैरिवास्त्रैरुत्पादितादूप्मलबाप्पपूरात् ।
भीतेव तस्या भृशमायताक्ष्या निद्रा दृशोनॆव पदं निधत्ते ॥ ११२ ॥
पराङ्मुखी चन्दनपङ्कलेपवीटीक्रियामाल्यविभूषणेषु ।
बाला विधत्ते भवदोष्ठबिम्बसुधारसास्वादकृते तपस्याम् ॥ ११३ ॥
दूतिकावर्धितस्नेहदीपितं मदनानलम् ।
कामी निर्वापयामास कान्ताश्लेषसुखामृतैः ॥ ११४ ॥
आलीहितोक्तिनिकरादनु दूतिकाना-
माभाषणादनु मनोभवशासनाच्च ।
अम्लानमानकलिकामपरो विलासी
संप्रीणयन्प्रियतमामिदमाबभाषे ॥ ११५ ॥
पाठीनकेतुपरदेवतया त्वया कि-
माज्ञापिते कबरिकारचनादिकृत्ये ।
शंसामुना परिजनेन समुल्ललहे
पकेरुहाक्षि तव केन बभूव कोपः ॥ ११६ ॥

·No text on this page.

·६२ काव्यमाला। अश्रान्तमाशुगभरेण विचित्रकर्मा मर्माणि हन्त मम कृन्तति पञ्चबाणः ॥ १२३ ॥ विश्वत्रयोदरभुवां विशिखव्रजानां शश्वद्वययं रचयतो मयि शम्बरारेः । नाणीयसा भुजमदेन नताङ्गि शङ्के वेणीलता विरहिता तव मालिकाभिः ॥ १२४ ॥ क्रीडाचकोरशिशवोऽपि कृशाङ्गि नून- मेते परं वयमिव त्वयि सापराधाः । मन्दस्मितामृतमरीचिकरैरमीषां तृप्तिं यदा रचयसे न तृषातुराणाम् ॥ १२५ ॥ तत्तादृशैः कुरवकीभवनं तपोभिः प्राप्यं न मेरुपदवीमपि दूरभूताम् । हित्वा चकोरनयने भवतीमिदानी- मभ्यर्थये तिलकभावमशोकतां च ॥ १२६ ॥ प्राणेश्वरस्य पटुचाटुकृतः कुचाद्रि- कस्तूरिकाभिरनुलिप्य भुजान्तरालम् । वेलातिलकनचणप्रणयाभिरामा रामा ददौ रदपटीं मुखवीटिकां च ॥ १२७ ।। शक्रकोपशकलावलीसदृग्वीटिका..."तिम ...'ला बभौ । चक्रतुः प्रकटरागमेदुरस्वम्बमानसनिवेशनं मिथः ॥ १२८ ॥ पाणिना प्रसवसङ्गिनीमलिश्रेणिकामिव निगृह्य वेणिकाम् । सुभ्रवो मुखसरोरुहासर्व सेवते स्म सृमरादरो विटः ॥ १२९ ॥ पाटलोष्ठपरिचुम्बने दृढं मेलनामधिगता मिथस्तयोः । चारुताभरसमुद्गकश्रियं व्यानशे बदनमण्डलद्वयी ॥ १३० ॥ आत्मनेतुरनुरागसंपदः श्लाघनं विदधतीव संमदात् । गाढपीडितरदच्छदामुना कामिनी व्यधित मौलिधूननम् ॥ १३१ ।।

·यात्राप्रबन्धः । अन्वकारि पुलकैरणूदरीबाहुनद्धपरिणेतृसंवृतैः । निर्भरस्तननिपीडनोद्गता शम्बरारिशरशल्यमण्डली ॥ १३२ ॥ मय्यमुष्य नितरां पचेलिमं मा स्म सौहृदमितश्चलत्विति । म्वस्तनाग्रमणिकीलयोर्युगं सा हृदि प्रियतमस्य संदधे ॥ १३३ ॥ अस्पृशत्करयुगेन कामिनः पश्चिमाङ्गमुपगृहने वधूः । न्यम्तमस्य हृदि मत्कुचाञ्चलं निःसरे वमिहेति किं धिया ॥१३४॥ चित्तजार्चनचिरात्ययैनसो भञ्जनाय भृगुपातसाहसम् । कर्तुमेष किमु कामुको हठादध्यरुक्षदबलाकुचाचलम् ॥ १३५ ॥ या पुरा विरहिणी म्मराशुगगप खेदमतिकोमलैरपि । सा बभूव वनितारतार्भटी(:)निर्दयप्रियविमर्दनक्षमा ॥ १३६।। निर्विशङ्कनखसंनिवेशनः पाणिगेधरहितोष्ठचुम्बनः । स्वस्तिकोज्झितकुचोपगृहनः म्बैग्लब्धरशनावमर्शनः ॥ १३७ ॥ विप्रलम्भविहितानुतापयोः संप्रहृष्टमनसोः समागमात् । तत्क्षणं तरुणयोस्तयोरभूल्लचिताशयपथो रतोत्सवः ॥ १३८ ।। तदानीं च तरुणिममदानीतरभसमुप्लुत्य केलीतल्पतलादुद्वेलमेखलाडम्ब- रविभाव्यमानसंरम्भा निजनर्मसचिवस्य समरविशेषसंनाहमसहमानेव तमधो निपातयन्ती तव कितव दतिरेकमुत्पाटयामीति तर्जयन्तीव परिहृतार्जव- गुणां भ्रूवल्लीमादधाना दशनदष्टाधरोष्ठपल्लवमाविप्क्रियमाणकण्ठग्रहणचण्डि- मातिशया मानद, सपदि मारयामि भवन्तमिति सविकारमुद्रीरयन्ती श्रवणा- वतंसकुसुमपरिमलाकृष्टमधुकरकुलवाचालतया म्वबन्धुभिरिव दीयमानबन्ध- भेदोपदेशा साटोपविधीयमानचपेटाभिघातमायतवितायमाननिःश्वासपवनपरि- वीतमाहितनवपिष्टातपांसुमुष्टिभिरपनीयमाननिरवधिस्वेदमतिनिशितनखरायु धवितीर्यमाणनानाविधमर्मवेदमाश्चर्यगरिमनिश्चलविलोकनोट्टीवपरिसरगतप्र- दीपजातं किमपि विपरीतमदनरणरतिमुररीचकार शातोदरी । तस्मिन्विलासी तनुभूनियुद्धे पराजयं प्राप्तमिवातिमात्रम् । हम्तारविन्देन नितम्बमारमाम्फालयामास मृगेक्षणायाः ॥ १३९ ॥ .. 1-1

·काव्यमाला।
संतुष्यता तादृशसाहसिक्यान्मीनध्वजेनेव कृता मृगाक्ष्याः ।
पर्यस्तधम्मिल्लपरिच्युतानां बभूव वृष्टिः प्रसवावलीनाम् ॥ १४० ॥
कुचौ कराभ्यां कुलशैलतुङ्गौ जग्राह कान्तो जलजेक्षणायाः।
प्रतायमानादनयोः प्रकम्पान्मध्यव्यथा मा भवतादितीव ॥ १४१ ॥
सा मेखलामङ्गलवाद्यघोषैः कण्ठोदयत्काकुनिनादगीतैः ।
वक्षोजनृत्तैरपि वारिजाक्षी चित्तेशयं दैवतमारराध ॥ १४२ ।।
अस्या भृशं पौरुषमास्थितायाः प्रपेदिरे विक्लवतां प्रतीकाः ।
भीरोरनीका. वसे प्रकामं शैथिल्यमङ्गानि खलु श्रयन्ते ॥ १४३ ॥ .
श्रान्ता पुनः सामिनिमीलिताक्षी कान्ता पपातोरसि कामुकस्य ।
क्रीडासमाबद्धवियातभावव्रीडादिवामुष्य तनुं विशन्ती ॥ १४४ ॥
संभोगान्ते किमपि सुमनश्चापनाडिंधमेन
प्रत्युप्तायाः प्रियतमहृदि स्त्रीमणेः स्थैर्यसिद्धयै ।
गाढोत्पीडावलयितकुचोद्वान्तकाश्मीरलक्ष्या-
प्रायो रेजे बलवदभितो घट्टिता हेमरेखा ॥ १४५ ॥
चुम्बनोद्गमितवीटिकापृषषितप्रियदृगुत्थिता वधूः ।
गात्रकामकरवालवल्लरीमाहवप्रकटितामथावृणोत् ॥ १४६ ॥
इति किल परमात्मनः सुखाब्धेर्विषयसमीरविसारितैस्तरङ्गैः ।
जगदिदमभिषिच्यमानमासीदमितभवज्वरवेदनानभिज्ञम् ॥ १४७॥
वाधूलवंशधूर्वहस्तु वावदूको निर्वर्तितसांध्यकृत्यसंतानप्रस्तुतनियमादरप्र-
वाहनिर्मजदखिलविषयाभिलाषोऽपि मानसपथनीतमकरकेतुशासनः सुखम-
शेत । तदनु दिगङ्गनादृढसमालिङ्गनचन्द्रिकाङ्गरागः प्रकटकलङ्ककैतवादति-
चिरोपभोगपरिश्रान्तिगरिमविश्रान्ततनुलतां हृदन्तरेण विभावरी दधानो
दरनिमीलदानीलसरोजलोचनमारभ्यमाणनिद्वारसानुभूतिरियमुत्पलिनीति त-
दुपगृहनविधायिनी करसंहतिमात्मनः शनैरुपसंहरन्प्रचुरविहारखेदपरिम्लान-
मूर्तिरपरादिनिकेतशयनमजिहीत तुहिनदीधितिः ।
गगनमणिसौधशिखरादभिसरति दिशं निशाकरे चरमाम् ।
प्राप कुलिशायुधाशा परिपाण्डुदशां वियोगविवशेव ॥ १४८ ॥

·यात्राप्रबन्धः ।
६५
शीर्णपाण्डुरिमजीर्णपलाशा रूढसांध्यरुचिपल्लवपतिः ।
पूर्वदिखततिरम्बरलक्ष्मीभूषणं तपनगुच्छमपुष्णात् ॥ १४९ ॥
आत्मनश्चिरमसंनिधिहतोवैकृतं किमपि वारिधिनेमेः ।
चिन्तयन्निव शनैरुपतस्थे लोकबन्धुरथ मध्यमलोकम् ॥ १५० ।।
नभोमणिप्राङ्गणनर्मभाजस्ताराभिधाः केचन राजदाराः ।
आलोकमार्गादरविन्दबन्धोरपासरन्नध्युषितोदयाद्रेः ।। १५१ ॥
दिशो दशानन्दयितुं विधाय तिरम्कृतिं ध्वान्ततिरस्करिण्याः ।
महा..."त्मा महसां स राशिराकाशरङ्गम्थलमाससाद ॥ १५२ ।।
अर्कोदयात्प्रागधिगत्य बोधं प्राज़म्तु स प्रातरुपाम्य संध्याम् ।
पिनाकिसेवां प्रणयन्ननेषीन्निशात्रयं निम्तुलसत्ववृत्तिः ।। १५३ ॥
इति समरपुङ्गवस्य कृतो चम्पूकाव्ये चतुथं आश्वासः ।
पञ्चम आवासः ।
•.
निष्काञ्चिरैक्षिष्ट स निम्नगां तां पयम्विनी पाण्डरफेनजालाम् ।
सुपर्वधेनोः सुतवत्सलायाः म्तनान्तरात्सद्य इव प्रवृत्ताम् ॥ १ ॥
शैवालपालिस्तटसीम्नि यम्या निलीयते वीचिनिरम्यमाना ।
कृप्तावगाहेन गणेन नृणां प्रक्षालिता पातकधोरणीव ॥ २ ॥
सविलासविवर्तनेषु शश्वद्विवृतावर्तगभीरनाभिगतम् ।
दधती चलमीनदृष्टि गात्रं भजते रागवतीव या पयोधिम् ॥ ३ ॥
पार्श्वद्वयप्रभवसारणिकासहस्र-
निःसार्यमाणलहरीकतया नितान्तम् ।
आसादितापि कृशता विदधाति यम्याः
सम्यावलीकलनकीर्तिमुखेन शोभाम् ॥ ४ ॥
अघमर्षणमन्त्रसंततेरयमावर्तनमाचरन्सुधीः ।
अदसीयजलान्तरावसत्कलिभीत्येव कदर्थितश्चिरम् ।। ५ ।।
सलिलैरखिले तम्याः कलिते नित्यकर्मणि ।
आदिष्टतपनो भासा प्रातिष्ठत स धार्मिकः ॥ ६ ॥

·६६ काव्यमाला। श्रीनन्दिशैलद्विपदानधारां हारावलीमर्णवमेखलायाः पुण्याम्बुपूरामथ भूसुरेन्द्रः पिनाकिनी प्रापदसौ प्रपन्नाम् ॥ ७ ॥ उरुभिस्तटकेतकैरुदन्वन्महिषी दीव्यति या मनोज्ञसूनैः । कलधौतपिधानखड्गहम्तैरभिगुप्तेव महाभटैरभीक्ष्णम् ॥ ८ ॥ अतिसंनिहितोच्छ्यावभङ्गे निपुणामाहितनीचतुङ्गभावाम् । अनुगच्छति या महीपतीनामनघां नीतिमदर्शितान्तरङ्गाम् ॥ ९ ॥ तत्र च पवित्रतरपाथसि प्रणीतमजनविधिरेष सज्जनशिरोमणिः सरो- गणविमुक्तसारणीपूरनिर्वय॑मानशालिनिचयसंवर्धनक्रिय कुशसमिदाहृतिकुतू- हलवशादग्रहारशतविनिर्गतैरवनिनिलिम्पमाणवककदम्बकैः ससंभ्रमविडम्ब्य- मानसंप्लवनरंहसा शम्बरकुलेन मुहुरलंक्रियमाणजाङ्गलमहीभागमागमजल- धिपारगधीरजनमेधाभिभूतचण्डीशकुण्डलमतिलङ्घय तुण्डीरमण्डलं पाताल- भुवनमिव फणिराजसमधिष्ठितं विपिनान्तरालमिव व्याघ्रपदलाञ्छितं कल- शाब्धिहृदयमिव कैटभद्वेषिनिद्रागृहाञ्चितं विपुलगिरिदुर्गमिव विमतभवभी- तिसंज्वरचण्डरीतिहरमहिण्डत पुण्डरीकपुरम् । प्राकारपद्मे परिखासरस्यामुन्मेषवत्युजवलशृङ्गपत्रे । यत्रामितानन्दमयं महान्तः शिलीमुखाः सीधुरसं पिबन्ति ॥ १० ॥ तत्र च धरणीसुराग्रणीरनर्गलश्रद्धासमाहिततीर्थावगाहनः सकौतुकमाक्रान्त- चि(वि)त्सभान्तरो यवनिकापनयनक्षणलक्ष्यमाणतेजःपुञ्जसंछादितदशदिशा- वकाशतया वारिदघटाविनिःसृतममृतकरसहस्रमपहसन्तं निपुणतरविनिहिते- क्षणनिरूप्यमाणनिखिलप्रतीकतया मणिभवनमध्यदेशप्रविष्टमिव दृश्यमान- मरुणसुतशिक्षणविधावपवृत्तदाक्षिण्यमपि दक्षिणं चरणमधो निधाय तिष्ठन्त- माटोपगरिष्ठविक्षेपभाविनी त्रिभुवनविपत्तिमभिशङ्कय सरयमुपसर्पता सव्य- करपल्लवेन कलितविनिवारणमिव किंचिदाकुञ्चितमितरपदसरोजमुद्यम्य नृत्यन्तमेकहस्ततलविन्यस्तेन सरभसपरिभ्रान्तिसंदीप्तहेतिना पवमानसचिवेना- ..."रि(नि)विष्टदेहतया विलसदष्टापदसालवेष्टितं कैलासशैलमिव भासमान- मियदेव नर्तनलयानुगुणमित्यन्यपाणिसंतन्यमानमतिलटहडमरुडात्कारक- ·यात्राप्रबन्धः । ६७ न्दलं परिच्छेदयतेव परं परशयसरसिजेन विरचिताभीतिमुद्राभिनीतिमादि- नटमद्राक्षीत् । अवस्थिते मय्यपि गर्भदासे भागीरथी किं भवतैव धार्या । जगत्पते स्थापय तामिहेति मन्ये स नम्रीकृतमौलिरासीत् ॥ ११ ॥ आकर्णनत्रजनतीर्थवगवगाह- निर्माल्यगन्धनिवग्रहणावलोकैः । अन्येन्द्रियावलिमवेक्ष्य भृशं कृतार्था- मस्तौदमुष्य मृडमक्षमयेव जिह्वा ॥ १२ ॥ संनिधौ मम समस्तदेहिनां नृत्तमेव निखिलार्थसाधकम् । तत्कलैवमिति किं नु दर्शयन्पुण्डरीकपुरनाथ नृत्यसि ॥ १३ ॥ नालीकसंभवमुखामरनायकानां सत्यादिलोकपतिभावसमृद्धिलाभम् । प्राञ्चस्त्वदेकपरतन्त्रमुदाहरन्ति तेषां पुनः किमभिलप्य तनोषि नाट्यम् ॥ १४ ॥ अमितद्रुहिणाण्डमण्डलीनामधिनेतुः स्वगताणिमादिभूतेः । घटते खलु कामुकस्य गौर्यास्तव संसन्नटताण्डवानुबन्धः ॥ १५ ॥ साक्षिणोऽपि जगतां तव शम्भो दर्शनाय विचरन्प्रतितीर्थम् । अङ्कगात्मजगवेषणशीलं हन्त लोकमनुयामि विमूढः ॥ १६ ॥ तावकीनपदतामरसार्चामावसानमसकृद्विदधानः । श्रीसदाशिव कदा नु मुदाहं वासरान्क्षणमिव व्यपनेप्ये ॥ १७ ॥ असौ विद्यानिधेरस्य पार्श्वस्थितपतञ्जलेः । हिया किमियती कृत्वा स्तुति तृप्णीकतामयात् ।। १८ ।। अथ बुधपुङ्गवः सह्यगिरिशङ्कुसंदानितां बन्धरशनामिव सिन्धुराजपट- मण्डपस्य विधिवनचरप्रसारितां व्यापादनवागुरामिव पातकभरश्वापदपरं परायाः सैकतनितम्बसङ्गिनी मेखलामिव जगतीमृगीदृशो निरतिशयसलि- लकेलिनिरङ्कुशचोलीविशङ्कटवक्षोजजघनविक्षोभजातवेदनामिव प्रतिमुहुरू- र्मिपवनापदेशेन विनिःश्वसन्ती बहुदुरगमनखेदालसामिव पदे पदे तरङ्गकरेण •.

·६८ काव्यमाला । तटभूमिमवलम्बमानां कलिविजयकर्मविहितोद्यमस्य धर्मक्षमापतेः कटकसंनि- वेशैरिव कलशाम्बुराशिकल्लोलपाण्डरैरमरनिकेतनप्रासादमण्डलैरविरहितती- रदेशां लासिकामिव रभसविभावितभ्रमीसहस्रशालिनी नारायणीमिव नवकुवलयश्यामलां कौमुदीमिव कुमुदवनामोदनी वनमालिमूर्तिमिव बारि- जसमञ्चितां पञ्चशरवैजयन्तीमिव पाठीनपरिशोभितां विलासवतीमिव विधृ. तफेनधवलचारुचन्दनामगाहत कवेरनन्दनाम् । स्पर्धावती बाढमिवाभ्रनद्या सहस्रधा चोलभुवि स्रवन्ती । समन्ततः संवसथानुपेत्य पुष्णाति पुत्रानिव या सवित्री ॥ १९ ॥ कदापि नैवात्र पदं करोतु दुर्भिक्षतादोषकथापि चेति । प्रवाहवाहापरिवेष्टनेन बध्नाति चोलक्षितिपालनं या ॥ २० ॥ रोधोवनीपिकस्तश्रवणैर्निकामं सक्तेव या वचन संहृतलौल्यमान्ते । अन्यत्र तादृशविलम्बनजन्यमब्धे- राशङ्कय रोषमिव हन्त रयात्प्रयाति ॥ २१ ॥ म्वयमनुतटि यम्याः स्वादु संगृह्य तोयं पृथुलफलघटीभिः प्रांशवो नालिकेराः । गगनमरुपदव्यां गच्छतो लेखपान्थां- श्चलदुरुदलहस्तैः सत्यमाकारयन्ति ॥ २२ ॥ अनन्तरमयमवनिवृन्दारकमणिः प्रचुरफणिवल्लरीवेल्लितक्रमुकवनजालेषु चोलेषु विश्रुतं मायाघनतमिस्रमार्तण्डमण्डलभुवनमपि च्छायावनं साधा- रण्यपदवीविदूरमपि श्वेतारण्यं नारीव्यापारकमनीयसौधमपि गौरीमायूरं मुक्त्यार्जनरसिकमोदैकहेतुमपि मध्यार्जुनं जृम्भमाणहरिहरावदानघोषमपि कु- म्भघोणं संचरदनघशैवसंजवनमपि पञ्चनदं स्त्रीलाञ्छितदराङ्गनटननृत्तरङ्ग- मपि श्रीवाञ्छ बिमलाशयपुरुषपरिषदाशास्यमपि कमलालयमधिगत्य, परि- शीलयन्कियन्तमपि पन्थानमतिलच्य, कतिपयदिनैरमलफेनपटलभासुरामपां श्रियमिव सरस्वतो वेलाचलस्तम्भयुगलावलम्बिनं पाशमिव दाशरथिवि- १. कावेरी नदीम् ।

·यात्राप्रबन्धः । ६ ख्यातिलासिकानाट्यस्य तिर्यगवष्टम्भयष्टिमिव तीव्रतरवातपरिभूतवार्धिमर्दन- पटिमशालिनः कल्लोलकपटमल्लस्य वेत्रलतामिव जलधिवीचिनर्तकीनटनवि- द्योपदेशकारिणः समीरणदेशिकस्य मध्यवंशमिव फणिराजमन्दिरसमावृति- कृतो नीरधिद्वन्द्वनीप्र(ध्र)द्वयम्य बन्धनदारुभेदमिव सलिलमर्त्यशावकभृतो वीचिमार्मिडोलाविशेषस्य विषमसमकरणविरचनाफलकमिव सगरकुलकीर्ति- शालि....... पोषिणो वारिधिकेदारवसुमतीभागस्य सुवेलगिरिकीलसुदृढप्रसं- जितां दामनीमिव धरणीगवी कमठचरमाङ्गकलितविनिवेशनां वैतानवेदिमिव राक्षसाधिपविजयदीक्षानुबन्धिनो रामचन्द्रस्य तूलिकामिव त्रैलोक्यधामनि रामचरित्रचित्रलेखनपटोः सरसिजासनशिल्पिसार्वभौमस्य विधुतुदमिव दशकन्धरयशश्चन्द्रमसो युगंधरमिव पुरनिषदनम्यन्दनस्य कालदण्डमिव घनकलुषमण्डलीनां नालमिव पोलम्त्यनगरारविन्दम्य वादनकोणमिव वाराशिदुन्दुभेः स्थूणाप्रकाण्डमिव खरखण्डनप्रथापटमण्डपस्य दारणक- कचमिव सरिदधिपदारुणो गुरुतरग्रावद्रोणीमिव वाहिनीशखुरलीविहारस्य गाधभावाधिगमकाण्डमिव दशवदनशौण्डीयतटिनीविलासिनः शिक्षाकशा- मिव सिन्धुपतिभङ्गसैन्धवत्रातम्य नलसेतुमवलोक्य कौतुकाक्रान्तमना वच- नमिदमाचष्ट । जनकतनयाधिनेतुर्जयहेतुर्यातुधानपतिजेतुः । सेतुस्त्रिभुवनकौतुकहेतुर्भवतां तनोतु कल्याणम् ॥ २३ ॥ दशमुखरघुवरयशसी तुलयितुमरविन्दजन्मना कृतयोः । सिंहलजम्बूद्वीपच्छलधटयोर्यष्टिरवतु वः सेतुः ॥ २४ ॥ रघुवरकीर्तिनटीमणिरङ्गगृहे जयति दीप्यमानस्य । आधारयष्टिमेतत्प्रतापदीपम्य सेतुमालम्बे ॥२५॥ मामवतु रामसेतुर्मध्ये बाराकरस्य यो भाति । भूपैः पुरा खनद्भिः कियतीव स्थापिता क्षितिर्मितये ॥ २६ ॥ चलकङ्कणैः पयोनिधिशयने वेलावधूमिहस्तैर्यः । आस्फालितोरुभागः स्वपितीव चकास्ति सेतुराजोऽयम् ॥ २७ ।। :

·काव्यमाला। सेतुर्जयति यदाक्रमसंभ्रमलोलाः समुद्रकल्लोलाः । विश्वत्रयीविलङ्घनलाघवशिक्षारता इवाभान्ति ॥ २८ ॥ पुष्णातु सेतुः प्रचुरां मुदं वो महीसुवेलान्तरमानदण्डः । वृद्धस्य सिन्धोरतिवेपमानतरङ्गपाणेरवलम्बदण्डः ॥ २९ ॥ कृत्तांशुकां यद्धटनेन धात्रीं द्रष्टुं धृतापत्रप एव रामः । ततान तत्संवरणानुकूलं यशोदुकूलं प्रथते स सेतुः ॥ ३० ॥ सेतुः श्रिय पुष्यतु यद्भुजेन सुवेलमालम्बत भूतधात्री । पौलम्त्यकीर्तिप्रकराम्बुराशौ विहृत्य वेलामिव यातुकामा ॥ ३१ ॥ यद्याजदण्डेन नरेन्द्रवर्यनिवेशितेनेव कृतान्निरोधात् । अपारयन्धावितुमब्धिभोगी विवेष्टते तं विनतोऽस्मि सेतुम् ॥ ३२ ॥ डिण्डीरनिर्मोकधरः स मुप्यादघानिलान्सेतुफणाधरो नः । निशाचराधीश्वरकीर्तिदुग्धं यः पायितोऽभूत्प्रभुणा रघूणाम् ॥ ३३ ॥ न केवलं येन पुरा रघूणां नाथो ललचे लवणाम्बुराशिम् । सीतापहारोपचितापवादसिन्धुं च हन्याद्वृजिनं स सेतुः ॥ ३४ ॥ हिनम्तु सेतुर्दुरितानि यस्मिन्मनोज्ञफेनांशुकमण्डलानि । आम्फाल्य वेलादिशिलासु वीचिहस्तेन विस्तारयतीव वार्धिः ॥ ३५ ॥ भास्वत्करानीतपयोदकुम्भसहस्रसंग्राह्यपयोभरस्य । उदन्वदन्धोरुपरिप्रदेशशिलामधीमो नलसेतुरेखाम् ।। ३६ ॥ सपयन्पयसा यदम्बुराशिः परिलिम्पन्नवफेनचन्दनेन । मुहुरर्चयतीव रत्नसूनैस्तदुपासे हृदि रामसेतुलिङ्गम् ॥ ३७ ।। मकरालयचेलमध्यभाजः परितो लक्षितफेनसक्तुराशेः । क्षितिचक्रघरट्टकस्य यष्टिं कलये कल्मषपेषणाय सेतुम् ॥ ३८ ॥ विनिवेश्य यदर्गलां पयोधौ नरकद्वारकवाटिकायमाने । क्षितिजापतिरीशलिङ्गमुद्रां विदधे शर्म ददातु वः स सेतुः ॥३९॥ रघुवीरपदावलीसम रचनायेव पयोधिना वितीर्णैः । म्खलदुर्मिरयोदितैः म्फुलिङ्गैरिव रत्नैर्विलसन्मुदेऽस्तु सेतुः ॥ ४० ॥ •.

·यात्राप्रबन्धः । ७१ लघयत्वघराशिमेष सेतुः श्रयतां दीव्यति यः सुवेलमूले । दृढदण्ड इवार्पितः समूलं परमुन्मूलयितुं पुलस्त्यसूनोः ॥ ४१ ॥ नलसेतुमहं नतोऽस्मि सीतापतिकीर्तिप्रमदावलम्बनाहम् । बलदब्धिपटीवृताग्रदीव्यद्धरणीमण्डलतालवृन्तनालम् ॥ ४२ ॥ सुवेलशैलद्विरदेन माद्यता कृतः सलीलं क्षितिवाशितो(सिनो)परि । करोतु वः सेतुकरो भवार्णवप्ररोहदंहोबिसिनीसमुदृतिम् ॥ ४३ ॥ नमामि सेतुं नटर्मिपाणिना तटे यदीये ततमौक्तिकावलिः । चकास्ति बन्धुः सरितां रघूद्रहप्रशस्तिवर्णप्रकरानिवार्पयन् ॥ ४४ ॥ श्रयामि सेतुं चलर्मिकाञ्चलविनिक्षिपन्यस्य तटे वराटिकाः । विराजते राक्षसराजविद्विषो गणं गुणानां गणयन्निवार्णवः ॥ ४५ ॥ परिचरितपुण्यपण्यावलीलाभविपणिसरणिं पुरुहूतपुरकवाटसमुद्घाटन- कुञ्चिकां राघवयशःक्षीरसागरमहाझषमर्णवनेमिवरवर्णिनीवेणिकामतितुङ्गप- दलिप्सुतनुभृदधिरोहिणीं दुरितसिन्धुसंतरणहेतुं सुकृततरणितोलनारित्रं ल- केशबाहुतेजकडङ्गरीयदूरीकरणयष्टिको जलधियुगलसीमाविभागभित्तिं डि- ण्डीरवसनषण्डविन्यसनलिङ्गिनी प्रचेतोनिकेतनप्रासादमालिकां दुर्ललित- यातुधानसमाजधूमकेतुरामसेतुम् । वारिधिः समरवंशजन्मनां क्ष्माभुजाममितकीर्तिशेवधिः । यत्र दारुणि तिरश्चि लम्बते संपदे स नलसेतुरन्तु नः ॥ ४६ ॥ सेतुरेष परिपातु पातकव्यालसंहतिविहङ्गपुङ्गवः । यम्य पार्श्वविततौ सरित्पती पुप्यतश्चटुलपक्षविभ्रमम् ॥ ४७ ।। पच्यमानपयसि स्फुटमौर्वज्वा ज्वालया सरिदधीशकटाहे । आसिकाविधिकृतोऽवनिदा नालमश्चत दृशा नलसेतुम् ।। ४८ ॥ जलधिचक्रमिषालयीकृते धनुषि दैवरघूद्वहसंहितः । रचयतादघराक्षसमण्डलीजयमसौ नलसेतुशिलीमुखः ॥ ४९ ॥ इष्ट सेतुः सौति यद्रामबाणच्छिन्नाकारे वाहिनीसंनिवेशे । भ्राम्यद्वीचीबाहुबृन्दा कबन्धश्रेणी नृत्तं प्रोद्धतं संविधत्ते ।। ५० ॥

·७२ काव्यमाला । यातायातायामतुङ्गैस्तर दृश्यादृश्यो दृश्यतां रामसेतुः । वाताधूतं वार्धिचेलं यदूरौ भूयो भूयः स्थापयन्तीव धात्री ॥ ५१ ॥ मृत्स्नाकूट मेदिनीनामधेयं विन्यस्यान्तर्विश्वसृट्कुम्भकारः । प्रायश्चक्रं प्रेवयत्यब्धिरूपं यष्टया येन त्रायतामेष सेतुः ॥ ५२ ॥ सेतुं वन्दे सिन्धुराजस्य गावः काष कार्ष ग्राणि यत्राङ्गकानि । चारं चार जन्तुदुष्कर्मतृण्यां दोहं दोहं पुण्यदुग्धान्य(ट)न्ति ॥ ५३ ॥ मध्येपाथोराशि पातालमूलादुन्मग्नम्य क्रीडयोर्वीमिषेण । भाति ग्रीवेवादिकर्मम्य यो मां पापासक्तं पावयत्वेष सेतुः ॥ ५४ ॥ शीर्णाजकीकसभरं शिथिलप्रवाल- वल्यान्त्रनालमवकीर्णवराटदन्तम् । भग्नोर्मिबाहु च पतद्भिरगैबभूव यन्निर्मितो जलधिवम स सेतुरव्यात् ॥ ५५ ॥ कुण्ठीकृताशरकुलाधिपगर्वराशिः खण्डीकरोतु भवतां कलुषाणि सेतुः । भारासहिष्णुरिव यम्य पयोधिरङ्ग वीचीकरैर्विततशङ्खनखैः क्षिणोति ।। ५६ ॥ अह्वाय सेतुरशिवानि विहन्तु यत्र सक्तरेतरतरङ्गमुखौ चकाम्तः । वेलातिलवनविधापणबन्धनाय श्लिप्यत्परम्परकराविव सिन्धुराजौ ।। ५७ ।। सेतुर्मुदे भवतु वो जलमम्बुराशे- वीरेण यत्करणकौतुकिना विभेजे । सीतावियोगशिखिरावणबाहुधाम्नोः कर्तु पृथक्प्रशमनामभिकाङ्क्षतेव ॥ ५८ ॥ विषं जगद्गुरोरदादयं पुरेति रुष्टयोः सुवेलगन्धमादनस्मराभियातिभृत्ययोः ।

·यात्राप्रबन्धः । ७३ निधाय मध्यसीमनि प्रमृद्तोर्यदर्गलां विरौति वाहिनीपतिः श्रियै स सेतुरस्तु नः ॥ ५९ ॥ उदञ्चद्धोषाभ्यामुदधिलहरीभ्यामुभयतः कृतासङ्गः सेतुः कवलयतु पापानि भवताम् । भृतक्षोणीकन्यापतिविजयनिःसाणयुगली- लसत्पार्श्वद्वन्द्वावलितकरिराजन्यविहृतिः ॥ ६० ॥ दक्षाः संगतलोकपातकविधौ ताटस्थ्यभाजो नृणां चेतोभीतिविधायका मलिनतां संबिभ्रतो भूयसीम् । तुङ्गाः पातकराशयम्तनुभृतां भृ(भ)ङ्गा इवाम्भोनिधेः सङ्गाद्यम्य विनिर्दलन्ति शतधा तस्मै नमः सेतवे ॥ ६१ ॥ श्रीमद्दामयशोदुकूलकलनावेम्न नतिं मौलिना कुर्मो गर्हितकर्मदग्धजनताजीवातवे सेतवे । शश्वद्यत्र विजम्भतो रघुपतेः ख्यातिप्रतापाङ्करा- व्यक्तान्मौक्तिकपद्मरागमिषतः सिञ्चन्निवाम्भोनिधिः ॥ ६२ ॥ मध्येवारिधि काञ्चनाचलमिलन्मध्या मही दृश्यते पुंसां नौरिव कापि पुण्यपटली वाणिज्यलाभार्थिनाम् । लङ्का तन्निकटस्थितेव तरणिर्लध्वी तयोरन्तरे सेतुः पाश इव म्फुरन्वितरतु श्रेयांसि भूयांसि वः ॥ ६३ ॥ वलमानवीचिकरलीलया मिथः पृथुकम्बुकन्दुकमिह प्रहिण्वतोः । निहितेव यः स्फुरति यष्टिरन्तरे सरिदीशयोः स नलसेतुरीक्ष्यताम् ॥ ६४ ।। लङ्काभिव्याप्तिधाटीचटुलरघुवरोद्दामदोर्धाममार्ग- स्त्रैलोक्यग्रासजाग्रद्दशवदनयशोरोधविष्कम्भकाण्डः । सेतुर्वः संतनोतु श्रियमुभयनदीबान्धवोपान्तलीला- लोलत्कल्लोलमल्लद्विपयुगलसमीकाभेटीमध्यभित्तिः ॥ ६५॥ १० ·काव्यमाला । श्रीमत्कोरगेन्द्रक्षितिवलयमयैरादिमध्यान्तभाग- राबद्धे मूर्तिमम्भोनिधिवसनसमावेष्टयमानां दधाने । पीठे यदोमुखाव्ये कनकधरणिभृल्लिङ्गमाभाति तुङ्गं पायादस्मानपायात्सुकृतनरपतेर्जेत्रकेतुः स सेतुः ॥ ६६ ॥ धर्मकोटेस्तदा तस्य धर्मकोटिमभीप्सतः । कथमात्माश्रयोऽप्यासीत्कार्ये न प्रतिबन्धकः ॥ ६७ ॥ अयं पुनरधिरूढगन्धमादनं रतिबन्धुशासनमभिवन्द्य नुतिबन्धमौखरी- मविन्दत । नलसेतुबन्धतटकेलिशालिने नतिरस्तु शैलतनयाविलासिने । सुजतीव यन्मकुटसिन्धुरब्धिना सहनमसंलपनमूर्मिनिःम्वनैः ॥ ६८ ॥ यो वारिराशेरुदरात्तरङ्गमहोरगान्मौलिभृदोषधीशः । आकृप्य भूयम्त्यजतीव सोऽयमास्तां मनम्यादिविषापहारी ।। ६० ।। यम्याट्टहासेन्दुरुचा पयोब्धिलीलां दधाने लवणाम्बुरायो । निद्राणनागयणनम धत्ते सेतुः प मां पुंगवकेतुरव्यात् ।। ७० ॥ ग्मतां हृदि गमनाथदेवो वितता वारि' श्रियमञ्चति सेतुबन्धरेखा शयितोधिरचापनिर्विशेषा ॥ ७१ ।। चण्डैः प्रगृह्य चलवीचिकरैर्नराणां पापावलिं पृथुषु सेतुशिलातलेषु । यच्छासनेन परिपातयतीव सिन्धुः सोऽयं ममाम्तु हृदि सोमकलावतंसः ॥ ७२ ॥ व्याकीर्णविद्रुमजटावलयं विमुक्त- फेनाट्टहासमवघूर्णितवीचिहम्तम् । संध्यासु यम्य नटनानुकृति समुद्रो निर्माति शर्म वितनोतु स नीलकण्ठः ।। ७३ ।। आयात पातककृतो भवतामघानि संक्षालयानि महमेनि यदग्रभागे । गेहे । • .

·यात्राप्रबन्धः ।
अम्भोधिरात्मभवसेतुविलङ्घनेन
सत्यापयन्निव चकास्ति मृडं तमीडे ॥ ७४ ॥
रामेश्वरो विजयते ललदूर्मिहस्त-
पर्यम्तशुक्तिपटलीकपटेन यस्मै ।
चूडामणीकृतसुधांशुकलान्तराणि
विश्राणयन्निव विभाति तरङ्गमाली ॥ ७५ ॥
पादावनम्रजनपङ्कपरंपराणां
संक्षालनामिव समुद्रजलैर्विधातुम् ।
श्रीरामसेतुतटसीमनि वासलीला-
मानेडयन्घटयतां मुद्रमद्रिधन्वा ।। ७६ ।।
मुक्ताविद्रुमपद्मरागपटलीमुव्योपदामन्तिके
न्यम्यन्नेत्य सृजन्निव प्रणयिनीनिर्मोचनाभ्यर्थनाम् ।
भूयो याति मुखे वहञ्जलनिधिर्भङ्गं किलापाकृतो
येन प्रत्यहमेधते स भगवानेणाङ्कचूडामणिः ।। ७७ ।।
जानकीकरसमूढवालुकामूर्तये मुषितराघवार्तये ।
रामनाथ इति नामशालिने शूलिने नटनशीलिने नमः ॥ ७८ ॥
तदनु पण्डिताखण्डलः पाण्ड्यधरणीमण्डनायमानमुरुतरश्रीलाम्यमुखर-
मुपगम्य हालाम्यनगरमगणेयगुणविशेषामशेषभुवनमातरमपि सवित्रीकृतम-
लयध्वजधरित्रीशवल्लभामपरयुवतिदुर्लभाभिरङ्गजनृपालपुंगवशक्तिभिरिव व-
क्षोजवृद्धिभिस्तिमृभिरुपशोभमानयौवनारम्भां विपुलसंरम्भविहितनिखिलदि-
ग्विजययात्रावसरनेत्रातिथीभवत्रिपुरविरोधिसंनिधितिरोहिततृतीयपयोधरभरां
सपदि मीनाक्षीमध्यक्षयन्प्रणिपातपूर्वमयमभिजातपथविहारिणीं वाणीमभाणीत।
हरमिव समाख्यातुं चित्ताय जाग्रतमग्रतो
रचयति कुचे तार्तीयीके भुजान्तरमजनम् ।
सपदि विनतो लज्जासङ्गात्तदीयगवेषण-
प्रवण इव नः पायान्मीनाक्षि ते मुखचन्द्रमाः ॥ ७० ॥

·काव्यमाला। म्तनशिखरिणोः स्पर्धामुत्पाद्य तावकयोः पुरा कुलमहिधरो दृष्ट्वा तस्थौ तृतीयकुचात्मना । अधिगतवतोः पश्चादैक्यं तयोः सविधादसौ निजपरिभवं प्रायो निर्धार्य देवि तिरोदधे ॥ ८० ॥ तव गिरिसुते वक्षोजेषु त्रिषु स्मरशासिनो नयनसरसीजातींतेषु सत्सु भक्तताम् । दहनघटनत्रासाल्लिल्ये तृतीयपयोधरः समकुचददश्चिन्ता "न्धादलीकविलोचनम् ॥ ८१ ॥ पुरहरकरामर्शत्रासेन भूधरनायक- म्तव कुचयुगोपान्ते प्राप्य स्तनान्तरभूमिकाम् । भगवति तिरोभूतः कापि प्रतिक्षणभाविनी- महह पुनराशङ्केशानस्य हस्तविमर्शनाम् ॥ ८२ ॥ भवति विमुखे धैर्ये पाणौ विमुञ्चति कार्मुकं सुरभिलशरेऽप्याजौ स्वीकुर्वति प्रतिकूलताम् । परमवसर लब्ध्वा पृथ्वीधरेन्द्रशरासनो जननि भवतीमाविर्लज्जां करे जगृहे हरः ॥ ८३ ॥ इति सुमतिरयमभिदधानो विगलितोपमानसंकथां रूपसंपदमखिलजगद- म्बिकाया विभावयन्पुनरिदमभाषत- अम्ब कदम्बवनान्तरमन्दिरसंजातकेलिसंचारे । भूरि पुरवैरिलीलासाक्षिणि मीनाक्षि देहि वाग्देवीम् ॥ ८४ ॥ आचिकुरचरणपल्लवमनवद्यानां शिवे तवाङ्गानाम् । उपमां वदञ्जघन्यैरुपमानैः क इव नापराधी स्यात् ।। ८५ ॥ तदपि भवदीयचिन्तासुकृतानि""लब्धुमिच्छन्त्या । भक्त्या समाहितः परमयमारम्भः सवित्रि सहनीयः ।। ८६ ॥ विक्षिप्तदक्षिणेतरकरपल्लवमन्यपाणिधृतकीरम् । किमपि करुणापयोधेरधिदैवतमाविरस्तु मम चित्ते ॥ ८७ ।।

·यात्राप्रबन्धः ।
कुलगिरिकुमारिके तव कुन्तलपरिमुषितसंपदो मेघाः ।
क्रन्दन्ति नूनमेते क्षितिभृत्पादेषु क्लृप्तनिष्यन्दाः ॥ ८८ ॥
जडमपि दोषाकरमपि समधिककौटिल्यमपि सुधासूतिम् ।
शिरसा वहसि यदेषा जननि कलापक्षपातशैली ते ॥ ८९ ।।
आपाटलाधरच्छविबालारुणकिरणपरिचयात्किं वा ।
अनिशविकम्बरमाम्ते पार्वति भवदीयवदनतामरसम् ।।००॥
कमलभवन्मुखभेदे कलयेदीशोऽपि देवि मीमांसाम् ।
एकत्र षट्पदावलिरितरत्र भ्रलता न चेदृष्टा ।। ९.१ ॥
शशलक्ष्मणो विशिष्टं शफराक्षि मुखं तवेति मे धिषणा ।
यदिह विशेषकमिन्दोरसुलभममितैस्तपोभिरप्यास्ते ॥ १२ ॥
तव जननि लोचनद्वयमाभाति मदारुणीकृतोपान्तम् ।
निजगतिनिरोधकारिणि कर्णयुगे किंचिदात्तरोषमिव ॥ १३ ॥
शर्वाणि ते कटाक्षः शक्तिं जगृहे नु कालकूटस्य ।
गलकलितोऽपि स विकृति न दिशति नाथं यदेष मोहयति ।।०४ ॥
श्यामापि विमलशीला संततलोलापि संभृतस्थैर्याम् ।
गौरि कुटिलापि ऋज्वीं तनुते श्रियमानतेषु तव दृष्टिः ॥ ९५ ॥
तावकहसितविडम्बनसंभृतगाढागसां विधो साम् ।
संभाव्यते चकोरीचङ्घसंदंशकोटिभिश्छेदम् ॥ ९६ ॥
दशनकिरणप्ररोहस्तन्त्रीममृतैरिवाभिषिञ्चन्ती।
श्लाघाचलितशिरम्कं गायति शश्वद्यशांसि कामारेः ॥ १७ ॥
भवदीयकण्ठनालीपरिवादिन्यामलीकहक्कान्ते ।
तन्त्रीगुः .."दधत माङ्गल्यहेमसूत्राणि ॥ ९८ ॥
हालाहलानलाकुलहरगलसंतापकन्दलीहरणात् ।
ब्रूमो भुजद्वयीं तव तनुरुचियमुनातरङ्गयुगलीति ।। ०० ॥
कलयामि ."ननि श्यामो यदंशुसंदोहः ।
मूर्च्छति कपोलमूले मङ्गलदृर्वावतंसमतिदायी ॥ १० ॥

·काव्यमाला।
परिणतदाडिमबीजभ्रमचुम्बितपद्मरागमणिमुद्रम् ।
विभ्रमशुकमालोक्य स्मेरमुखी त्वां भजामि मीनाक्षि ॥ १०१ ॥
आनन्दपारवश्यादपि विस्मृतमन्तरान्तरा गेयम् ।
हैमवति यद्विरा पुनरनुसंधत्से स मां शुकः पायात् ।। १०२ ॥
अङ्गुलिभिरम्ब तन्त्रीताडनसमये तव स्फुरन्तीभिः ।
संगीतविभवसंभृतपल्लवनिवहेव भासते वीणा ॥ १०३ ॥
माभूदयं विलीनो गीतिरसेनेति किं नु मीनाक्षि ।
कुचगिरिमलाबुरुद्धं कुरुषे वीणाविनोदवेलायाम् ॥ १०४ ॥
मध्येगानसुधाम्बुधिमजनमभिशङ्कय किं नु वा धन्ये ।
वीणावादनकेलिषु कलयसि कुचयोरलाबुविन्यासम् ॥ १०५॥
त्वं वल्लकी च देवि द्वे सख्यौ कृतपरस्पराश्लेषे ।
चारुम्बने भवत्यौ सृजत इवान्योन्यकेलिसलापम् ॥ १०६॥
म्फीते महःप्रवाहे मजनलीलाकृतः स्मरेभस्य ।
उत्पतिताविव कुम्भावुरसिजभारौ तवावभासेते ॥ १०७ ॥
तव तरुणि मानमायी कोऽपि न रोमालिरस्य मणियष्टिः ।
न कुचौ करण्डयुग्मं मौक्तिकमाला न कन्दुकश्रेणिः ॥ १०८ ।।
शिशुतां विजित्य मध्यमसीम्नि निखातो नवेन तरुणिम्ना ।
रोमलतिकात्मना तव राजति जम्भारिमणिजयम्तम्भः ॥ १०९ ।।
कुचगिरिचरद्भवाशयकरिपातनजातकौतुको मदनः ।
तावकगभीरनाभीदम्भादम्ब ध्रुवं चकार बिलम् ।। ११० ॥
कुचयुगलभारपीडा कुरुते तनुतां तवावलग्नस्य ।
अविवेकिनः समुन्नतिरन्तिकभाजां विषादनायैव ।। १११ ।।
त्रिवलीमयेन यौवनदीकरवेष्टनेन किमपणे ।
भवदीयतनुपटीरव्रततीमध्यो विगाहते तनुताम् ॥ ११२ ॥
कथमतितरां कठोरैः करहिशिरःकदलिकाण्डतूणीरैः ।
जननि जघनोरुजई तुलयन्ति धुतोपमानसई ते ॥ ११३ ॥

·यात्राप्रबन्धः । : भवमहिषि तव पदाभ्यामिदमधरीकृतमिति ध्रुवं वेधाः । कलयति कमलमधस्तात्सर्वे कुर्वन्ति सत्समाचरितम् ।। ११४ ॥ नखरनिकरच्छलोदितनपुरहीरोपलप्रतिच्छायाः । अङ्गुलिदलापदेशाद्भान्ति भवच्चरणकिरणनिप्यन्दाः ॥ ११५ ॥ कमलकलहोद्यमो वा हिमगिरिहेलाविधानवाञ्छा वा । यमिहृदयवारिजस्थितिकलना वा तव पदं करोत्यरुणम् ।। ११६ ॥ हंसास्त्वया मदालसविभ्रमगत्या विभीषितस्वान्ताः । मातः पयोदमालां प्रेक्ष्य भवच्छङ्कया पलायन्ते ॥ ११७ ॥ निर्माय निर्मले तब केवलशङ्गारकन्दलैरङ्गम् । उहुराजखण्डमोलेरुपदीकुरुते म्म कि मनोजन्मा ।। ११८ ॥ श्रुतिश्रमविनोदिभिः शुकरवर भिव्यक्तया पुरारिगुणसंपदा पुलकितैकगण्डस्थलम् । कदम्बविपिनान्तरे कलितसंनिधानं चिग- न्महः किमपि दृश्यते मरकतोपलश्यामलम् ।। ११० ॥ अनन्तरमुपसृत्य सुन्दरेशमारचितसंनतिरिदममन्यत अभीष्टसिद्धयै हरिणाङ्कशेखर बिनौमि हालाम्यपुरीविहारिणम् । विभोश्चतुःषष्टिविलासकारिणः कियन्मदीयावनकेलिकौशलम् ।। १२० ।। जरद्वारोहणशीलिना त्वया कदर्थ्यते हन्त नरे(गे)न्द्रकन्यका । हयावलीविक्रयिणम्तवेश किं तुरङ्गमः कोऽपि बभूव दुर्लभः ॥ १२१ ॥ गिरिश पाणिषु माधुरयोषितां वलयभूषणमर्पयता त्वया । शफरदृक्करपल्लवसंपदा कथय तेषु कलापि किमीक्षिता ॥ १२२ ।। उत्कृलसिन्धूदकरोधहेतुमृत्क्षेपकर्मावसरे विनम्रात् । मंसेत गङ्गा यदि मम्तकात्ते का वा दशा म्यान्मधुगनगर्याः ॥ १२३ ।। उरसिरुहत्रयरूपामुपहृत्य तव त्रिवर्गसंपत्तिम् । अजनि शफरेक्षणा म्वयमानन्दघनापवर्गसंसिद्धिः ॥ १२४ ।। अथ निर्गत्य मधुगपुगदधिगत्य च कवरजां समर मृग याद लिनदन जमा- •.

·काव्यमाला। रङ्गयूथमपि श्रीरङ्गनाथं परिकल्पितपूजापुण्यततिमपि गजारण्यपतिं चिरमु- पाम्य निःसृतः सहचरलोकमवलोक्य वाक्यमिदमाख्यातवानवनीसुरशाकरः । कलशार्णवान्तरङ्गं कावेरीसङ्गि मन्महे रङ्गम् । यदिह घनपीनतुङ्गे पुरुषो निद्राति भोगिपर्यङ्के ।। १२५ ॥ चारुकवेरजाझरसमीरणपारणया पोषघने शयान भुजगेशमहाशयने । श्रीमहिलामनोज जलदामलधामनिधे त्वं गुरु मङ्गलं मम तरङ्गय रङ्गपते १२६ हृद्यमरुद्धाहृदयवर्तनसक्तमते प्रौढगजाटवीनटनपाटवरूढरुचे । संभृतसंपदा विहितकम्बुविडम्बनया साधय बोधय माशु मम चेतसि भूतपते ॥ अज्ञातापचयक्रमं द्विजवरैरास्वाद्यमाने रसे- ऽप्यर्ध वारिदनीलमर्धमुदयन्मार्तण्डबिम्बारुणम् । मूले सह्यकुमारिकातटपरिष्कारस्य जम्बूतरो- रद्राक्षं फलमेकमीक्षणकृतामश्रान्ततृप्त्यावहम् ॥ १२८ ॥ संसारी स्यन्दनी वा जलधिरशनया लोचनी शेखरी वा नेत्रा नीलोत्पलानामुदधिपरिवृढेनालयी तूणवान्वा । पर्यङ्की कङ्कणी वा फणिधरपतिना सह्यभूभृत्कुमारी- मध्यालंकारलीलावसतिरवतु मां देवतासार्वभौमः ॥ १२९ ॥ वृद्धाचलाधिपमुपास्य ततो विपश्चि- दाराध्य शोणगिरिसङ्गिनमङ्गजारिम् । नत्वा विरिञ्चिपुरनायकमप्ययासी- न्यग्रोधकाननपुरीं निजवासभूमिम् ॥ १३०॥ अनेकतीर्थाटनवैभवेन समापतन्तीं सशरीरबन्धाम् । कांचित्तपःसिद्धिमिवैष कन्यामन्यां महीयानथ पर्यणैषीत् ॥ १३१ ॥ अनवगुणकलापैरन्यनारीदुरापै- रनुसृतनिजचित्तं हैमवत्योरिवेशः । द्वयमिदमनुरुन्धन्दक्षिणः सारसाक्ष्यो- रधित मुहुरमान्तीमन्तरानन्दवृद्धिम् ॥ १३२ ।। इति समरपुंगवगकृतौ यात्राप्रबन्धचम्पूकाव्ये पञ्चम आश्वासः ॥

·यात्राप्रबन्धः । ८१ पष्ट आवासः। •. ताभ्यामसौ धर्ममणूदरीभ्यां समाचरन्संशयगोचरेषु । निर्धारणाय श्रुतिनिर्विशेष प्रमाणमासीत्परमङ्गभाजाम् ॥ १ ॥ तस्य तीर्थभजनोचितयात्रामादिशन्निव सुदीधितिकस्य । म्मेरपाटलपरीमलवीचीमोदितालिमुखरः समयोऽभूत् ॥ २ ॥ मल्लिकाकुसुममण्डलगौरो मारबाहुमदमान्द्यविधायी । दीप्तचण्डकरदीधितिरागात्कालकाल इव कश्चिदनेहाः ॥ ३ ॥ ग्रीप्मसंज्वरकृतामतिपीडामठिजनीपतिरिवासहमानः । मेदुरामविरतं मिहिकाभिर्विश्रवःसुतदिशं विजगाहे ॥ ४ ॥ उत्क्षिपद्भिरटवीतरुकाण्डानुइँटेग्परदिक्पवमानः । भग्नरंहसि पतङ्गशताङ्गे द्राधिमानमलभन्त दिनानि ॥ ५ ॥ मेदुरे करसहस्रनिपीतैर्मेदिनीतलजलरहिमांशौ । भारकुण्ठितजबै रथवाहैः प्रादुरास गरिमा दिवसानाम् ॥ ६ ॥ व्योम्नि दावशिखिधूमवितानासले खरमरीचिहयानाम् । मार्गमार्गणकृतातिविलम्बाद्दीर्घतां समजय(गम)न्दिवसानि ॥ ७ ॥ अस्फुरच्छिखरिगह्वरगर्भव्यापिहेतिरटबीहुतवाहः । उद्गतैरिव विशन्निजधूमैरुद्भवं जलमुचामभिशय ॥ ८ ॥ भाविवैद्युतलतापरिणत्यै बीजसंततिरिव प्रविकीर्णा । व्योमसीम्नि विपिनज्वलनानां बिस्फुलिङ्गपटली विजजृम्भे ॥९॥ शोषितेप्विह जलेषु नितान्तं शेषलोकसलिलान्यपि पातुम् । दारुणैर्वसुमती करजालैर्दारितेव तपनेन पफाल ॥ १० ॥ प्रस्थितेन मधुमासनृपेण प्रापिता वनमहीशिबिराणि । पावकावलिरिव प्रचकाशे पाटलीकुसुमकोरकपतिः ॥ ११ ॥ अंशुमालिकपिशाम्बर मध्ये व्यक्तिभाजि मधुवैरिणि काले । अद्भुताय किमिदं यद प्मिन्नर्जुनस्य मुहुरास विकासः ॥ १२ ॥ माधवेन विहितोपचयानां मार्दवं किसलयप्रकराणाम् । आजहार शुचिराशु निधातुं किं शिरीषकुसुमम्तबकेषु ॥ १३ ॥ ११ ·८२ काव्यमाला । दारुणातपभिया स्तनसीमामाश्रितं शिशिरमम्बुरुहाक्ष्यः । सान्द्रचन्दनरसैः किमरक्षशस्यते हि शरणागतरक्षा ॥ १४ ॥ तालवृन्तमभितो हिमधारास्यन्दनिर्भरसिताभ्रवलक्षम् । नृत्यति स्म निकटे युवतीनामास्यदास्यकदिवैन्दवबिम्बम् ॥ १५॥ अम्बुजव्यजनमब्जमुखीनामाश्रयन्नपि मुहुर्मरुदासाम् । धर्मवारिकणजालममुष्णात्का व्यवस्थितिकथा चपलेषु ॥ १६ ॥ पर्ययेण कृतपातमधोऽधो वापिकाजठरवारि विरेजे । चण्डभानुकरसंज्वरभीत्या गन्तुकाममिव गर्भमवन्याः ॥ १७ ॥ उन्नदगमरमुच्छ्रितपद्मं भासते म्म पटलं नलिनीनाम् । साध्वसात्करमुदस्य सवित्रे शंसदात्मसरसामिव शोषम् ॥ १८ ॥ क्रीडितुं सरसि तीरगतानां वक्रराजिररुचद्वनितानाम् । सादरेव जलजेषु विधातुं सर्वसन्नहनसाहसकेलिम् ॥ १९ ॥ अम्बुगाहनकृतामबलानामभिपतिरपनूपुरनादा । लक्ष्यते म्म सरसीरुहलक्ष्मीमोषणाय भृतमूकदशेव ॥ २० ॥ प्रक्रमे सलिलकलिकलाया नाभिदनमपि सारसमम्भः । श्रोणिभिः पुनरुरोरुहदनं सुभ्रुवामजनि संभ्रमहेतुः ॥ २१ ॥ प्रापिते सरसि पद्ममुखीनां क्षोभमूरुकुचकुम्भनितम्बैः । अब्जसंततिरधोमुखवीक्षा लजितेब लहरीषु मम(ज)जे ॥ २२ ॥ वीचिलोलमपहाय सरोजं वक्रसीमनि पतन्नपि वध्वाः । षटदस्तदुपगृहनहृप्यचेतसा सहचरेण शशंसे ॥ २३ ॥ अङ्गनाः कलिलमम्बु सरस्याः कुर्वते स्म कुचकुङ्कुमपङ्कः । रञ्जयन्ति विदुषामिव भावैराशयं किमु जलस्य मृगाक्ष्यः ॥२४॥ पादयावकमुरोजपटीरं चक्षुरञ्जनमपि क्षपयन्तम् । वीक्ष्य रोषविवशा इव हस्तैम्ताडयन्ति वनिताः स्म तटाकम् ॥२५॥ कान्तयन्त्रकरवारिभरेण प्लाविते सति पयोधरकुम्भे । हृद्तो मृगदृशां मदनेभः खेदमातपकृतं विससर्ज ।। २६ ।।

·यात्राप्रबन्धः । अक्षमा अपि विहर्तुमगाधे कामिनां करगृहीतवलग्नाः । बालिकाः प्रसुतपाणिपदाब्ज पाथसि प्लवननर्म वितेनुः ॥ २७ ॥ कैशिके सलिलसंगिनि तासां कान्तचित्तमजनिष्ट रसाम् । शुप्यति प्रचितशोषणमस्त्रैराङ्गजैनियमिते च निबद्धम् ।। २८ ॥ नीलकुन्तलनियन्त्रितमल्लीसूनकन्दुकभरा सुदृगाली । वारिदोदरबलद्विधुबिम्बामावलिं क्षणरुचामनुचक्रे ॥ २९ ॥ अर्थप पित्रोरमितम्तपोभरैरुपेयुषोः स्वर्गमुपार्जितैः स्वयम् । गयाशिरःसीमनि कृत्यमास्तिकः म्वधर्म इत्याचरितुं समैहत ॥ ३० ॥ द्युसिन्धुकाशीतदधीश्वरेषु प्रारभ्य या बाल्यममुप्य भक्तिः । करावलम्बप्रतिपादनं सा गयाप्रयाणाभिरतरतानीत ॥ ३१ ॥ लग्ने शुभे स निरगाचितः सुरेन्द्र- संतर्पणः सहजनिर्मलशीलशाली । दुष्कर्मवर्मितजनागमदूषितानि तीर्थानि पावयितुकाम इवाखिलानि ॥ ३२ ॥ बलिभोजिबकोटयोर्जवात्प्रतिपन्नाटनयोः प्रतिक्षणम् । किरणच्छलतोऽसितार्जुने किमभातां पुरतोऽस्य निम्नगे ॥ ३३ ॥ अनुपदमपश्यदयमपसव्यपार्श्वतः सहसा विनिःसृतं धरणीतलादुपरि बाहुमध्यमादनतितुङ्गे नभसि विहितचङ्गमतया संनिकृष्टोदयामिष्ट........ मनक्षग्माचक्षाणमदक्षिणभागविटपिशाखाशिखरविरचितोपवेशतया भजनीय- देशभाविनीमञ्चितामुन्नतिमभिव्यञ्जयन्तं कमपि खञ्जरीटकखगम् । अम्बरे मण्डलभ्रान्तिमपदिश्य गरुत्मतः । तमागतवतस्त्रातुं हरेश्चक्रमदृश्यत ॥ ३४ ॥ उल्लीढमाणिक्यमरीचिकोर्मिहल्लीसशीलच्छवि हलकाद्रौ । वल्लीसखं धाम वशीन्द्रलोकहल्लीनमेकं मतिमाननंसीत् ॥ ३५ ।। स्थितम्य मध्ये शिवयोविभाति वक्रावली यस्य समं तदास्यैः । बिम्बालिरिन्दोरिव भानुमालिम्पर्धाभृतद्वादशविग्रहम्य ।। ३६ ॥ अभिवन्द्य च तं भगवन्तमिदं नवनमतानीत् ।

·८ काव्यमाला। गन्धश्रेणीसान्द्रकहारचूडं मन्दम्मेरोदारवक्रार विन्दम् । अन्तर्वाणिध्येयमाम्नायगेयं वन्दम्वैनं वाणि वल्लीसहायम् ॥ ३७ ।। दीनपालनमहाव्रतक्रतो दीक्षितेयमधिहल्लकाचलम् । वैनतेयतनयाधिरोहिणी वासना विहरते षडानना ॥ ३८ ॥ कालिकागिरिशयोगसाधितं गाढमग्निजठरे समाहितम् । गालितं पयसि सौरसैन्धवे काञ्चनीकृतशराटविं रुचा ॥ ३९ ॥ शीलितोपचयकृत्तिकापयःस्वीकृतिप्रकटितातिवैभवम् । व्यालिहामि मनसा भवामये मज्जतां किमपि पारदं रसम् ॥ ४० ॥ इहेश्वरादेकमुखप्रवृत्तेरीषल्लभा.... ......."रीरितार्थः । कहारशैलाधिपतिं कथं वा भजन्ति संदंशितबाहुमुख्यम् ॥ ४१ ॥ कनीनिकांशुग्रथिताक्षमाला षडाननी भाति षडाननस्य । अम्भोरुहश्रेणिरिवासिताजदलस्रजा गाढतरं निबद्धा ॥ ४२ ॥ त्रिसंध्यमाविष्कृतरक्तसंध्यके धराधरेऽस्मिन्निदमन्यदद्भुतम् । यदेकनालोपरि शश्वदीक्ष्यते समग्रबोधाकलिता षडम्बुजी ॥ ४३ ॥ कलापिनीनां नटनान्तरेषु कपोल डो]दोलायितकुण्डलानि । नालीकसंदोहनटन्मिलिन्दपालीकन परिशोभितानि ॥ ४४ ॥ कलारमाघ्रातुमिवेक्षणाभ्यां गाढावलीढश्रवणान्तिकानि । नेत्रद्वयीसीमनिबद्धसेतुनर्मम्पृशा नासिकयोज्ज्वलानि ॥ ४५ ॥ न्यस्तम्य दृग्दोषनिवारणाय बिन्दोः सगन्धं तिलकं वहन्ति । प्रियाधरोष्ठामृतपारणायामुच्चैरहंपूर्विकया युतानि ॥ ४६ ॥ उपासकेभ्यो युगपत्प्रणीतपड्दर्शिनीव्याकृतिसंभ्रमाणि । कहारसौरभ्यघने कपोले स्वैरं शिवाभ्यां कृतचुम्बनानि ॥ ४७ ॥ रसाभिलाषेण रहः प्रियाभ्यां पर्यायपीताधरपल्लवानि । धन्यो जनः पश्यति तारकारेर्मुखानि मुग्धस्मितकन्दलानि ॥ ४८ ॥ कुमारमीडे गुरुगर्वयोगादुपोढसंरम्भमुपेत्य यस्य । विलासहासेन भवान्विचेष्टः शक्रो जयस्तम्भ इवावतम्थे ।। ४९ ॥

·यात्राप्रबन्धः । ८५ अहरलक्यविधेयशतम्य वा निशि निषेविततल्पतलस्य वा । उपनिषन्मुखवेद्यमुदेतु मे मनसि षण्मुखवारिरुहं महः ॥ ५० ॥ नीलावनीभृन्निभसौरिधाटीलुलायकोलाहललुप्तधैर्ये । काले म्मरामः करुणाभिरामविलोकनं तारकवैरिणं तम् ॥ ५१ ॥ वल्लीवक्रारविन्दे मदकलमधुपवातसंपातरीत्या तुल्यानां जृम्भणानामहमह मिकया गुम्भने दुर्निवारैः । हृयामुद्भावयद्भिर्दिशि दिशि... ..''पङ्किमिन्दीवराणां कल्याणं वः कटाक्षैः कलयतु करुणाशालिभिः कार्तिकेयः ॥ ५२ ॥ म्तनंधयोऽपि शर्वाण्या देत्यं दारितवानसौ । स्वतो धारयतः शक्ति किं वयो गण्यते बुधैः ॥ ५३ ॥ सर्वागमोपदेष्टापि शबरीमयमग्रहीत् । अस्य भिल्लागणीसूनोरथवा किमनौचिती ॥ ५४ ।। श्रयत भवानीतनयं शतमखरिपुजैत्रवैभवानीतनयम् । निरवधि कारुण्येन व्याप्तं हृदि वपुषि चाधिकारुण्येन ॥ ५५ ॥ सेनानीरजनि करश्रेणिपराभूतशोणनीरजनिकरः । परनलिनीरजनिकरः परमशिवानन्दबाप्पनीरजनिकरः ॥ ५६ ॥ प्रशस्तलीलाविभवोपनीतकुशम्थलीकूलझरीविशेषम् । कृपालतोपघ्नमुपात्तवेधःकपालमागधयदेप देवम् ॥ ५७ ।। इमं परीपाकमिहापराधादम्भोजयोनेरपि पश्यतेति । अदःकपालेन सुरालयेषु भिक्षामटन्यः प्रकटीचकार ।। ५८ ॥ तदनु निःशवं भूधरोत्सङ्गसीम्नि शीलित... .."मासादितरागसंपदावे शतया शैलेशतनुभुवा सततमाकेशचरणमवलोकनीयरामणीयकं नागेशम- भिवन्ध नरपालमन्दिरद्वारमासाद्य दूरादेव नृपसदसि मागधकुलनिगद्यमान- मभिजातपद्यजातमार्यमिश्रः सहर्षमश्रौषीत् । वर्धम्वामितसार सारसविधेयालोकलोकत्रयी- गेयप्रौढिविशेषशेषनिभवाडैपुण्यपुण्याकृते ।

·८६ काव्यमाला । संग्रामाङ्गणधीर धीरत सतां कोदण्डदण्डक्षत- प्रत्यर्थिस्मयसङ्गसंगतमहीरामाक माकप्रभो ॥ ५९ ॥ धनजयकृता दानेनानेकदिक्तटलङ्घन- स्यदनिरतया कीर्त्या नीत्या निरस्तकलङ्कया । सरसकलया चात्रेः संतानरत्नचिरन्तना- ननघचरिताबाजञ्जगीयसे क्षितिनायकान् ॥ ६० ॥ जनितनलिनीशङ्कावेशे हरिन्मणिकुट्टिमे शशधरकलामुद्यद्विम्बां निशासु समंततः । बिसधिषणया केलीहंसाः स्पृशन्ति मुखाञ्चलैः प्रतिबुधगृहं यत्तन्माकपभो तव वैभवम् ॥ ६१ ॥ श्रीमन्माकक्षितिधर भवत्कीर्तिशैलूषयोषा मेरुम्तम्भे भ्रमणनटनप्रक्रियां संविधत्ते । तम्यास्तादृग्विलसितजुषो रत्नताटङ्कभूषा- युग्मं तिग्मच्छविरिति शशीत्यम्बरे बम्भ्रमीति ॥ ६२ ॥ चक्राणां विदधाति सोऽतिकदनं तेषां शरण्यम्त्वयं राजा विष्णुपदाक्रमं वितनुते सोऽयं तु तस्यार्चकः । आस्ते सोऽहिभयैकभाजनमयं तम्यानभिज्ञस्त्विति त्यक्त्वा तं परिकर्ममौक्तिकमिषात्त्वामेव ताराः श्रिताः ॥ ६३ ॥ तव माकविभो धराधिपैरवलेपादकृताभिवन्दनैः । इह दिव्यपि चानुभूयते बहुशस्त्रीपरिरम्भसंभ्रमः ॥ ६४ ॥ पार्श्ववर्तिजनताप्रतिबिम्बव्याजतो विमतराजसमाजम् । सङ्गरे कवलितं किल धत्ते साल्व माक तव पाणिकृपाणः ॥ ६५ ॥ वमथुनिकरेण वसुधां सिञ्चति माकनृप तव गजश्रेणी । अत्मपदाहतिलीलानिर्मितमूर्छानिवारणायैव ॥ ६६ ॥ श्रीमाकक्षितिपालशेखर भवद्वेतण्डकर्णानिलो नेप्यत्याशु कुतोऽपि तुलपटलीरीत्या हरिद्वारणान् ।

·यात्राप्रबन्धः । आलोच्यैवमचञ्चलस्थितिकृते तेषां किमम्भोजभूः क्षोणीमण्डलभारमेव सततं कुम्भस्थलीषु न्यधात् ॥ ६७ ॥ घाटीहेलासु घोटीसुरपुटदलितक्षुण्णरेणूपगूढ- दर्दानैर्जम्बालितामु त्रिदशकरटिनां गण्डभित्तिस्थलीषु । लग्ना नीलारविन्दच्छदरुचिरलिनां धोरणी कजलेन व्यालिप्ता जैत्रवर्णावलिरिव भवतो भासते माकभूप ॥ ६८ ॥ अध्यासीना समन्तात्क्षितिभरणकृतामावलिः सिन्धुराणां वातैरश्रान्तलोलश्रवणपुटमहातालवृन्तोपजातैः । काष्ठानामन्तराले किमपि विसरतस्त्वत्प्रतापानलस्य प्रायः संधुक्षणानि प्रणयति नितरां माकराज क्षितीन्द्र ॥ ६९ ॥ विपक्षलक्ष्मीः क्रियते त्वया महीवराहवन्दी प्रमदासमञ्जसा । रिपुं च माकेन्द्र करोषि किंकरं वराहवं दीप्रमदासमञ्जसा ॥ ७० ॥ प्रकल्पते त्वत्करवालयष्टी रविप्रभावारिजयापनाय । न हि प्रवर्तेत कदापि लोके रविप्रभा वारिजयापनाय ॥ ७१ ॥ इह महिमा कनकपटः पटुघटित "ठा साल्वमाक नकपटः । विहरति मानवलोके विलसत्कारुण्यवीचिमानवलोके ॥ ७२ ॥ पापनृकण्ठीरवतः प्रथितादुदितं दिशासु कण्ठीरवतः । एत्य धरा माकेशं हृप्यति हटकृष्टवैरिरामाकेशम् ॥ ७३ ॥ वारिजनाभी राजति सोऽयं कृतस्तवारिजनाभीः । जहिहि स्कन्धावारे वसतिं तरसा दिगन्तिकं धावारे ।। ७४॥ हेमाकल्प क्षमाकण्ठकहरपटिमा कल्यरामाकटाक्ष- स्तोमाकाषः सुमाकर्कशभणितिललामा कथं वर्ण्यतेऽसौ । क्ष्माकर्पूरभ्रमाकल्पनलटहयशःप्रौढिमा कर्मरूढ- स्थेमा कारुण्यसीमा कनदनघगुणो माकराजक्षितीन्द्रः ॥७५॥ अनन्तरमयमवनिभृदन्तिकादभिमुखमापतद्भिरागच्छत सरयमाशिषो व- दत भूपतेः श्रीमदवलोकनकुतूहली नृपतिरयमास्त इति निवेदयद्भिरावसरि- ·८८ काव्यमाला । कपुरुषैरावेद्यमानसरणिरवगाह्य धरणीशमन्दिरमतिलङ्घय कतिचिदपि कक्ष्या- (क्षा)न्तराणि कविबुधबन्धुसचिवमित्रसामन्तमण्डलीशोभिनि काञ्चनास्थान- मण्डपे मणिमयचतुस्तम्भमध्यमवितर्दिकायामतिमृदुलतूलमालिकामांसलममृ- तफेनपटलीविनिर्मलमादिपुरुषमिव शेषमास्तरणविशेषमध्यासीन वारविलासि- नीकरकमलडो(दो)लायमानचामरद्वितयभासुरपार्श्वभागतया कलशजलधियुग- लीकल्लोलयुगला.."रुल्लसन्तमरविन्दिनीबन्धुमपह(स)न्तं कौसुम्भपटखण्डपरि- कलितमालतीप्रसवशालिना मौलिबन्धेन संध्यामयूखसंवलिततारकमम्बरतलै- कदेशं विडम्बयन्तमस्तोककुङ्कुमस्थासकपिशङ्गमरीचितरङ्गितां मूर्तिमावृण्वता कण्ठाभरणमुक्ताफलदीप्तिवृन्देन मन्दाकिनीपूरपतनगौरवपुषं सुमेरुमवधीरयन्तं पीतवसनपरिपीतकटिप्रदेशतया पुष्करजालसंवृतनितम्बभूमिमुदयक्ष्माभृतम- धिक्षिपन्तं कलकल्पशाखिनः किसलयान्तरालकन्दलितेन कुसुमकोरकेणेव कुरुविन्दमध्यवर्तिना कुलिशोपलेन परिशोभमानमहं वीरकङ्कणं मणिबन्ध- सीमनि महनीयमुद्वहन्तं मकरध्वजमिव मार्गणोपदर्शितसौमनस्यं पाकशा- सनमिव प्रतिरोधिबलविभेदनं पुरवैरिमित्रमिव समस्ताभिलषितपूरणधुरी- णसंनिधानं द्वितीयहरमिवातृतीयलोचनमन्यमिव शतमन्युमितरमिव वदान्य- पादपमपरमिव कुसुमाकरमत्रिकुलपवित्रीकरणकुशलचरित्रसंपदं कोनाम्बागर्भ- कुञ्जगृहसंचारकेलिपञ्चाननं पापजगतीपतिप्राचीनसुकृतपरिपाकं माकनरलो- कनायकमवलोकयन्मनस्येवमकरोत् । यो भोगिप्रवरोऽप्यजिह्मचरितः श्रीशोऽपि हृप्यदृषो भास्वानप्यरिदुःसहः कुवलयाधीशोऽप्यदोषाकरः । सर्वज्ञोऽप्यनलीकदृष्टिरचलोऽप्यक्षीणपक्षावलिः सोऽयं माकनृपो विचित्रमहिमा स्वैरं विजेजीयते ॥ ७६ ॥ तदनु संमदादुत्थाय पार्थिववरिष्ठेन समुचितासन्नविष्टरे समुपवेशितोऽय- मतिविचक्षणो दक्षिणमुद्यम्य हस्तं नृपकुलमणेरस्य नमदखिलसामन्तभूपते- राशिषं प्रायुक्त। कल्याणाकर माकराज भवते कारुण्यसंशीलना- दारेष जनार्दनो वितरतादालोकनैः संपदम् ।

·यात्राप्रबन्धः । ८९ पारावारसुतासनाथमभितो बाहान्तरान्तःपुरं दोष्णां यस्य चतुष्टयी चिरधृतैः पातीव दिव्यायुधैः ॥ ७७ ॥ लक्ष्मीनित्यविहारकैटभरिपो चक्रावलीरञ्जन- च्छायावल्लभ कीर्तिवृद्धिकलनाधाराधराभ्यागम । दोषापोषणपूर्णचन्द्र सुमनोविस्फूर्तिपुष्पाकर श्रीव(म)न्साल्वकुमार माक भवतः श्रेयांसि संप्रार्थये ॥ ७८ ॥ सकलभवद्गुणसङ्घश्लाघाचातुर्यविवृतिकलनायाम् । जगति फणिराज एकः शिप्यत इत्येव शेषतां धत्ते ॥ ७९ ॥ पारं भवद्गुणौघानां वाणी ब्रजतु मे कथम् । अपर्याप्तस्थितिर्येषामपि ब्रह्माण्डमण्डलः ।। ८ ।। तदपास्य भवद्गुणावलीस्तवधाटीरुचिमेतद्द्य नः । पृथिवीश भृशं निवेदने प्रकृतार्थस्य मनः प्रवर्तते ॥ ८१ ।। स्थितिगुप्तिमलब्धसंगतिं क्षितिपालाधिगमे फलं विदुः । मनुजेशधुरीण मादृशामुचितं तेन तवोपसर्पणम् ॥ ८२ ॥ भुवि ते तु बुधैरवस्थितैरनवाप्तं न किमप्यवेक्ष्यते । अपहाय पुरा कृताधिकं सुकृतं दुप्कृतशोधनक्षमम् ॥ ८३ ॥ तदिमां मनुजादिबन्धुतां तव पाचँ विनिवेश्य सांप्रतम् । अविमुक्तमुपासितुं व(रै)रविमुक्तं वयमाद्रियामहे ॥ ८४ ।। परिपाहि मदीयवान्धवान्विषये ते विहितस्थितीनिति । कथनं खलु सिद्धसाधनं क्षितिसंत्राणकृतस्तवान्तिके ॥ ८५ ॥ इति तमभिलपन्तं हृष्टचेता नरेन्द्रो भृतमुदमुपचारैः प्राहिणोदत्युदारैः । पथि खलु विदधानो भावबन्धं विशुद्धे- बलवदिह सपर्याभाजनं कस्य न स्यात् ॥ ८६ ।। अथ विनिर्गत्य निःशङ्कदुर्गभुवो निखिलदुर्गतजनस्वर्गतरोरनर्गलशौर्यवि- स्मारितभार्गवम्य भर्गतनूभवस्येव दुर्गाप्रसादलब्धविविधाभिलषितवर्गम्य भो- गिवरनिराकृतिपटुविवेकशालिनो माकराजमहीपाकशासनस्य सुजनतातिरे- : १२ ·९० काव्यमाला । कमनुचिन्त्य मुहुर्मुहुर्मुदमनुसंदधानस्तदवलम्बिभिरेव वचनगुम्भनैरनुचरस. माजमपि सभाजयन्सरोजलोचन इव सहचरीद्वयेन कियहरमिव गत्वा स लब्धवर्णः सुवर्णमुखरी निर्वर्णयन्निदमवर्णयत । इयं खलु हुंकृत्य भृङ्गनिनदैरुपगृह्य वीची- हस्तैः शिशूनिव जनानदसीयपङ्कम् । प्रक्षाल्य हंसरसितैः परिसान्त्वयन्ती मोदं प्रसूरिब मुहुर्मुहुरातनोति ॥ ८७ ॥ उत्तरेण सरिदुत्तमामिमां तुङ्गशृङ्गदलितद्युसिन्धुना । चक्षुषोरुपदया चिराय नो भूयते भुजगराजभूभृता ॥ ८८ ॥ अत्र कुञ्जगृहासीनकेलिकाराङ्कलालिताः । विष्णोः कर्माणि गायन्ति विद्याधरमृगीदृशः ॥ ८९ ॥ अहो वृषधरमहीपतेरमुप्य महिमा । पङ्गपनीतैरिह सत्प्रसूनः कुणिः स्रजो गुम्भनमातनोति । अम्भोजनाभम्य कथामवाचा प्रस्तूयमानां बधिरः शृणोति ॥ ९० ॥ अथ तदानी पद्मासद्मायमाने मणिमुरसि वहन्कौस्तुभं वास्तुभूमि भसामासारदानोन्मुखघनसुषमागवनिर्वापिकानाम् । स्तुत्यः श्रुत्यावलीभिनियमधनजनम्बान्तकान्तारलीला- कुम्भी कुम्भीनसादेरधितटममुनालोकि लोकैकनेता ॥ ९१ ॥ असौ पुनरुरसा विशङ्कटेन विधृतवनमालिकं वेङ्कचे(टे)शमभिवन्द्य निर्मलमनाः सपरितोषमिदमभाषत । साधूनां हृदयान्तरालसरणौ पुष्णन्परिप्कारता कुक्षः सीमनि दर्शनीयविभवां कुर्वञ्जगन्मण्डलीम् । आख्यामञ्जनभूभृतो निजतनुच्छाया...रं त्वर्थय- कोऽप्यास्ते मणिरिन्दिराकुचतटीशाणोपलोत्तेजितः ॥९१॥ अजेन्दीवरयोरनङ्गशरयोरुत्तेजिते यदृशौ मञ्चो यस्य समस्तशब्दकुहनामाणिक्यशाणोपलः ।

·No text on this page.

·९२ काव्यमाला । आधारधुर्य जगदण्डकपालवन्ति पाथोमिषेण फणिमन्दिरमण्डपम्य । उर्वीशिलामुपरि निक्षिपता व्यतानि येनाम्बुमानमिव तेन वयं सनाथाः ॥ १०२ ॥ प्रान्तक्षरज्जलधिवारिभरामुदस्य- घोणाञ्चलेन धरणी कुहनावराहः । तादृक्कृतिव्यतिकरश्रमवारणाय धारागृहान्तरमिवाधिगतः पुनातु ॥ १०३ ॥ मह्यं शुभानि विदधातु महावराहो दंष्ट्राहितेन विलसन्वलयेन धाव्याः । संरक्षणादिव चराचरमण्डलीना- मासादितेन महतातपवारणेन ।। १०४ ।। अङ्क महीवरतनोरधिरोपिताया व्यापारयन्निजदृशा वदनारविन्दे । आद्यः पुमानभयमुद्रिकयादसीय- मम्यन्हठोद्धरणभीतिमिवावतान्नः ॥ १०५ ॥ भवाब्धिरूरुद्वयसो जनानां पदाजमेतद्भजतां ममेति । वक्तीव यः सक्थिनिवेशितेन वरप्रदेनापि कराम्बुजेन ॥ १०६ ॥ तदनु शेषाचलभूषामणेररविन्दलोचनस्य चरणारविन्दपरिचरणपुण्य- परिणतेरिव नयनसरणिमवगाहमानमन्तिकनिप्यन्दमानसिन्धुपवनकन्दलग्रा- सतुन्दिलशिथिलबन्धस्य फणिराजपरिकर्मणः प्रतिक्षणदृढीकृतौ कृतदक्षिणं दक्षिणकैलासकटकतटसीमनि शिलावटमूलबद्धरति कालहस्तिपतिमासेवमानो भूदेवानन्दनः सानन्दमिदमवादीत् । अग्रे लूताग्रथितपटलीकल्पितच्छायमास्ते सिक्तं दन्तावलकरजलैरर्चितं भोगिरत्नैः । भिल्लाधीशोपहृतपिशितामोदवक्त्रारविन्द भाग्यं पृथ्वीधरपतिसुता ""योरादितत्वम् ॥ १०७ ।।

·यात्राप्रबन्धः । पायादपायरहितं परिणम्रमुक्ता- दायादकायमतिवेलदयाविधेयम् । दूरे चिरंतनगिगं दुरितापहारि पारेसुवर्ण कटं महो नः ॥ १०८ ॥ ब्रह्मादयोऽपि भवदाप्तिकृते यतन्ते यत्नं विनापि ययुराटविकादयस्त्वाम् । आतः कृतान्तविजयिन्नतिचित्रशीलं त्वां. मन्महे न सुलभं च न दुर्लभं च ॥ १०९ ।। प्रत्यग्रपुष्करपयःकलिताभिषके नागे नटद्गुणततावपि लूतिकायाम् । प्रीतिस्तवास्तु भगवन्नभवत्कथं वा लुब्धद्विजिह्वविषयः प्रणयानुबन्धः ॥ ११० ।। अन्योपचारविधिरस्तु महानणुर्वा भावत्कहर्षपदमान्तर एव भावः । गौरीश ते मणिगुणप्रतिपादनेन प्राप्तौ गतिं किल समां फणितन्तुवायौ ॥ १११ ।। त्वद्भावतोऽपि तुहिनांशुकिशोरमौले धन्या भृशं भवति तावकभक्ततैव । श्रीकालहस्तिपुरसीमनि यत्त्वयापि भक्ताग्रिमस्य जगृहे फणिनः स्वरूपम् ॥ ११२ ॥ निर्मोकपट्टसितमङ्गमसह्यवेगः क्ष्वेलानलो दुरवबोधतरं पदं च । सर्व यतः सममहेर्भवतश्च शूलि- न्नन्योन्यरूपपरिवृत्तिरतः किमासीत् ॥ ११३ ॥ देव त्वया यदिह दक्षिणरौप्यसैले व्यालद्विपेन्द्रतनुरष्टविधा वितेने । :

·No text on this page.

·यात्राप्रबन्धः । ९५ ॥ स्पृष्टं शिरः शबरपादुकयेति मन्ये तस्मिन्नमर्त्यतटिनी बिभूषे तथापि । दष्टामिषग्रहणदर्शितचापलम्य नेहाम्ति कापि तव निप्कृतिरन्तकारे ।। १२१ ॥ गङ्गागाण्डिवचापयोर्मदभरक्षेपाय चूडापदे गण्डूषाम्बु च पादुका च शबरोत्तंसस्य बभ्रे त्वया । पद्माक्षस्मयभञ्जनाय दृगपि प्रत्याददे कस्य वा दर्पापाकृतये महेश जगृहे दष्टावशिष्टामिषम् ॥ १२२ ॥ त्वन्मम्तकाहितपदन्यसनादिदोष- संशोधकवतकृत शबरो बभार । चर्माम्बरं कटितटे भसिताङ्गराग- मङ्गे कपालमधिपाणि जटाश्च मौलौ ॥ १२३ ॥ सन्तु प्राणिवधकतानमतयः शश्वन्मदान्धीकृता जिह्मव्यापृतयोऽथवा जनिभृतः म्फारीभवन्द्रान्तयः । मुक्तिस्तान्वृणुते स्वयं यदि कृपा मुग्धेन्दुचूडाल ते तत्र व्याधगजाहिकीटपतयो दृष्टान्तकाष्ठापराः ॥ १२४ ॥ यामि प्रीतिमहं परान्नभजनैरुच्छिष्टभोजी भवा- न्मू हं चरणौ स्पृशामि धनिनां त्वं पादुकाशेखरः । सेवेऽहं घनपापकर्दमनदीं त्वं वक्रतोयाप्लुतो युक्ता किंनु मदीयदोषगणना श्रीकालहस्तीश ते ॥ १२५ ॥ सत्कर्माचरणात्मिकां प्रथमतः संपाद्य नान्दी ततः प्रादुर्भाव्य समस्तभक्तिगरिमप्रस्तावनाकौशलम् । दागुत्सार्य तमःपटीमथ वृते दीपेन विद्यात्मना चित्ते मे नटनं विधाम्यसि कदा श्रीकालहस्तीश्वर ।। १२६ ॥ गण्डूषाम्बुनिमज्जनाय यदभगङ्गावतंसस्य ते चुडालङ्कतिकल्पनाय विधृतज्योत्सावतः पादुका ।

·काव्यमाला।
तृप्त्यै भक्षितशेषमामिषमपि त्रैलोक्यकुक्षिभरे-
विद्याधीश मुदे तवास्तु तदियं वाणी लघिष्ठापि मे ॥ १२७ ।।
भिल्लाग्रणीचरणपल्लवपादुकायै
सेयं क्रियासमभिहारवती नमम्या ।
वेधः करोटिविधुखण्डवियन्नदीनां
सेहे न या गिरिशशेखरताभिमानम् ॥ १२८ ॥
अस्त्येव यद्यवतरेन्मम दृष्टिमार्गे
नैवास्ति चेन्न तटिनीभरणं घटेत ।
इत्थं विधेर्विमतिमीश किरीटलक्ष्म्या
यम्याः स्मृतिहरति सावतु पादुका नः ॥ १२९ ॥
त्रातं यया हरजटावनचारकेल्यां
वैधःशिरः प्रतिहतेः शबराडिपद्मम् ।
सा पादुका षडरिवर्गविनिर्जयाय
संनह्यतां भवतु संप्रति नः शिरस्त्रम् ॥ १३० ॥
अपि च-
जगन्मण्डलीयं त्वयि म्वप्रकाशे नटन्ती रवेरंशुजाले नदीव ।
अविद्याविलासाकृतिर्विद्यया ते भव' •भवत्यन्तकारे ॥ १३१ ॥
मनोहारिशब्दादिभिर्व्यज्यमानानहं किंचिदालिह्य यस्यैव लेशान् ।
सुखत्वेन जानामि संसारपीडां तमानन्दवाराकरं त्वामुपासे ॥ १३२ ।।
....."कणस्फूर्तिहेतुः सुखादिप्रपञ्चोऽपि सर्वप्रियत्वेन भाति ।
परप्रेमभाराम्पदत्वेन तादृक्प्रमोदाकृतिप्रत्यगर्थोऽसि शम्भो ॥ १३३ ।।
न कर्ताम्मि नानाविधानां क्रियाणां प्रसक्तोऽपि नैतत्फलाम्वादनेषु ।
सदानन्दविज्ञानसान्द्रम्वभावो भवानेव सोऽहं भवामि स्मरारे ॥१३४॥
यथा मातृवाक्येन राधेयभावं परित्यज्य कर्णः पृथासूनुरासीत् ।
तथा तत्त्वमस्यादिवाक्येन जैवं समुत्सृज्य रूपं त्वमेवाहमस्मि ॥१३५॥
भवन्तं वदन्त्येकमेवाद्वितीयं प्रणीतेतरालापसीमावचांसि ।
अतः साधयेदावयोर्भेदसत्तामयं कल्पितः किं नु संसारबन्धः ॥ १३६॥

·यात्राप्रबन्धः । ९७ यथा शुक्तिकादेरिदंतानुविद्धं समारोपितं वस्तु सर्वं चकास्ति । तवानङ्गजेतस्तथा सत्तयेदं समालिङ्गितं दृश्यजातं विभाति ॥ १३७ ॥ गुणे कल्पिताया यथा कुण्डलिन्या जनत्रासकम्पादिसंपादकत्वम् । तथा संसृतेरीश नानाविधार्थक्रियासाधकत्वं त्वदारोपितायाः ॥ १३८ । त्रयीमौलिना देशिकस्यापि वाचा समावेदिता संगनिर्मुक्तता मे । न सा बाध्यते नाथ मिथ्याभिमत्या महारत्नदीपप्रभा वात्ययेव ॥१३९॥ असङ्गत्वधीरात्मनीयं मदीया हृदाधत्त कादिभावप्रतीत्या । सुधांशूपले शुद्धतासंविदस्मि जपोपाधिकारुण्यबुद्ध्यैव नैति ॥ १४० ॥ सदा शुद्धबुद्धो विमुक्तम्वरूपम्त्वमेतादृशोऽहं च तांगमाभ्याम् । अभेदेऽपि सत्यावयोरन्तरात्मन्नहो मे सुखस्फूर्तिरल्पेयमास्ते ॥१४१॥ विरामेण सर्वेन्द्रियव्याव(पृ)तीनां सुषुप्तावपि क्षीणशोकोदयायाम् । सहाविद्यया संमदस्यानुभूतिः सकाकोलमाध्वीकसेवासमाना ।। १४२ ।। विसर्पन्महामोहवेगान्धकारे निरस्येह निःसारसंसारकूपे । भृशं क्लेशयित्वालमापनबन्धो शिव त्राहि मामीश कारुण्यसिन्धो॥१४३॥ दुरन्तव्यथाहेतुभूतस्य दुष्टव्रणस्येव शस्त्रेण वैद्यो दयालुः । हृदो दुःसहं ग्रन्थिमीशान भिन्दन्प्रबोधेन मे देहि मोदातिरेकम्।।१४४॥ वधूयुग्मवाताशनव्याधलूतानराधीशनत्कीरनागार्तिहारिन् । त्वं(?)मानयैनं जनिव्याधिपीडाविहस्तीकृतं कालहस्तीश देव ।। १४५॥ तुषारद्युते "पवादं मया ते वितीर्णा कलामालिकेयम् ॥ १४६ ॥ एकदापि रचितेक्षणापणौ तौ तदैव भवताभिरक्षितौ । पार्वतीश पदयोस्तवानिशं दत्तदृष्टिमपि मामुपेक्षसे ।। १४७ ।। इत्यादि कीर्तयन्नयमत्यादरादुपेत्य धीराग्रिमो माराभियातिशरीरार्ध- हारिणीमाराध्य मातरं शतपत्रमुकुलसच्छात्रताजुषौ मस्तकभुवि हस्तौ निधाय समस्तोपनिषदर्थोघसुरभिलाभि" विप्वद्रीचि मरीचिमद्रुचिभरे वीचीव वारां त्रयी लोकानां यदवेदनादुदयते यद्वेदनान्मीलति । श्रौषीत् । १३

·९८
काव्यमाला।
सत्यानन्दसुधासमुद्रलहरी सा काचिदेका
..........."सि त्वमेव परमा ज्ञानप्रसूनाम्बिके ॥ १४८ ॥
नित्यानित्यविवेचनादिमजुषो नित्यैर्वचोगुम्भने-
राप्तैः स्वस्य तवापि चैक्यमुभयोरापाततो जानतः ।
कल्याणे तव दृक्पथे निपततः कस्यापि पुण्यात्मनो
जिज्ञासा त्वयि जायते भगवति ज्ञानप्रसूनाम्बिके । १४९।।
विध्याद्यासु विधासु कापि भवतु श्रोतव्यवाक्ये विधा
"कर्मविचारक..."घटनया प्रत्यग्विचारस्य च ।
लिङ्गैः षड्भिरुपक्रमप्रभृतिभिर्वेदान्ततात्पर्यधी-
राधेया त्वयि तद्विमर्शकलया ज्ञानप्रसूनाम्बिके ॥ १५० ॥
कार्योत्पत्त्यनुकूलवेदनतया का भवत्याः पुनः
साक्षादेव निदानतां त्रिजगतीद्वारं तु मायापरम् ।
मृद्वत्तन्मसृणत्ववच्च कलशे सत्ताभृतस्ते तत-
स्तस्या जाड्यजुषश्च संगतिरिह ज्ञानप्रसूनाम्बिके ॥ १५१ ॥
कुम्भीजन्मनि कुम्भकार इव भूभर्तेव भूमिस्थितौ
हेतुः किं जगतोऽन्य एव जननस्थेम्नोरुपादानतः ।
इत्थं भ्रान्तिमुदित्वरीं शमयितुं लक्ष्माहुरेकं जग-
जन्मादित्रयहेतुतां तव बुधा ज्ञानप्रसूनाम्बिके ॥ १५२ ।।
पीलूनां व्यणुकादिकार्यनिवहप्रारम्भकत्वं यथा
नानारूपजडात्मना परिणतिर्यद्वत्प्रधानस्य वा ।
तद्वन्नियनिर्विकार......."स्ते तद्व्यासंभवा-
द्यालस्य स्रगिवास्य कारणमसि ज्ञानप्रसूनाम्बिके । १५३ ॥
देहान्तःकरणस्पृहासुखमुखे रज्जूरगाह्राधिम-
प्रत्येकाध्यसने च जीववपुषा पुष्णास्युपादानताम् ।
आकाशाग्निसमीरवारिधरणीमुख्ये तु साधारणे
रूपेणैव महेशितुस्त्रिजगती ज्ञानप्रसूनाम्बिके ॥ १५४ ॥

·यात्राप्रबन्धः। नित्यामस्तसमस्तभेदविसरां निस्यन्दचित्कन्दली- मानन्दैकरसामगम्यसरणीमाम्नायवाचामपि । मूर्ति जीवमहेश्वरौ विदधती मायावशेनात्मन- स्तद्वद्वानुगता विशुद्धचिदसि ज्ञानप्रसूनाम्बिके ॥ १५५ ॥ निप्प्रत्यूहमिषत्स्वरूपधिषणासंसिद्धसर्वज्ञता सर्वोत्पादयितृत्वसर्वभुवनाधिष्ठातृताग्रेसरैः । कल्याणैरुपशोभितां गुणगणैः कैवल्यलक्ष्मीमयीं दिव्यामीशदशामवाप्य जयसि ज्ञानप्रसूनाम्बिके ॥ १५६ ॥ मायाराहुविलीढबोधशशिना चक्षुर्मुखाक्षोदयं नानावृत्तिमुखावलोकनमिलत्किंचिज्ज्ञताशालिना । उन्मीलङ्कहुशोकवेगगरिमोद्विग्नेन जीवात्मना बनासीव भवाब्धिमज्जनविधिं ज्ञानप्रसूनाम्बिके ॥ १५७ ॥ छायावल्लभशीतभानुहुतभुनक्षत्रतारादयो भान्तीं त्वामनुभान्ति केवलचिदालोकातिरेकीकृते । चेतोवृत्तिपदार्थभेदकभवन्मातृप्रमामेयता- धुर्या भासयसि त्वमेव भुवनं ज्ञानप्रसूनाम्बिके ॥ १५८ ॥ ऐक्ये व्यक्तिमुपागते सति बहिश्चञ्चद्गाभावथ प्रेडवृत्तिवशेन साक्षिविषयावच्छिन्नचैतन्ययोः । प्रत्यग्बोधमयेन दीपमहसा संबन्धमाध्यासिकं प्राप्तेन प्रकटीकरोषि विषयाज्ञानप्रसूनाम्बिके ।। १५९ ।। सन्त्येवावरणादिशक्तिसहिता मूलप्रकृत्यंशका मूलाज्ञानपदाभिषेकविधिना संभाविताः सूरिभिः । बार्वृित्तिभिरीक्षणादिकरणोद्भूताभिरेकैकश- स्तैरुद्यन्निखिलव्यवस्थितिरसि ज्ञानप्रसूनाम्बिके ॥ १६०॥ सामान्यग्रहणात्तदंशविषयाविद्यानिवृत्तावपि स्रङ्मुख्येतरभागसंवृतिविधाजाग्रत्तमोवस्थितेः ।

·१०० काव्यमाला। स्रग्वातंधयशुक्तिरौप्यमरुभूरिङ्गन्मरीचापगा- पूर्वाध्यासशतानि संकलयसि ज्ञानप्रसूनाम्बिके ॥ १६१ ॥ अस्पृष्टैर्भमवञ्चनादिकलयावच्छेदनिन्दापरैः संसर्गाविषयप्रमैकजनकैश्छन्दोगिरां मौलिभिः । दुष्टां प्राथमिकी दृगादिजनितां बुद्धि भिदागोचरा- मस्यद्भिर्घटते तदद्वयमिति ज्ञानप्रसूनाम्बिके ।। १६२ ।। तत्त्वावेदनतश्चिरंतनगिरा प्रच्याविताध्यक्षधी- रज्ञानव्यतिरिक्तदोषमहिमाजन्यं प्रपद्यास्पदम् । नानाकार्यपरंपराखनुगतां सत्तां तवातन्वती व्यत्यस्तामिव बोभवीति सफला ज्ञानप्रसूनाम्बिके ॥ १६३ ।। आदर्शाहतिसंनिवृत्तनयनव्यालिह्यमानं यथा कण्ठस्थं मुखमेव न प्रतिमुखं मिथ्या पदार्थान्तरम् । चैतन्यप्रतिबिम्ब एव मुकुरे जीवोऽपि मायामये त्वद्रूपादतिरिच्यते न हि तथा ज्ञानप्रसूनाम्बिके ॥ १६४ ॥ प्रक्षीणादिकथा समस्तजनिमत्प्रत्यक्षताशालिनी विक्षेपप्रतिरूपशक्तियुगलीविख्यापितप्रक्रिया । मन्दीभूतनिरुत्तिमार्गगमना मायाभिधा किंकरी किं ते दुर्घटमेव नो घटयति ज्ञानप्रसूनाम्बिके ॥ १६५ ॥ खच्छन्दारुणबन्धुजीवसुमनोगुच्छाङ्कपालीवशा- दच्छायां तु यथा सुधाकरमणावध्यस्यते शोणता । संसारप्रवणखभावभरिताहंकारसान्निध्यतः शुद्धायामपि संसृतिस्त्वयि तथा ज्ञानप्रसूनाम्बिके ॥ १६६ ॥ दृष्टिं सृष्टिमुशन्ति केचिदपरे दृक्तुल्यकालां तु ता- मभ्रादिक्रमतस्त्वया प्रथमतः सृष्टस्य दृष्टिं परे । लोकानां मृगतृष्णिकाम्बुलहरीसाधारणं सर्वथा रूपं बोधनिवर्त्यमेव भवति ज्ञानप्रसूनाम्बिके ॥ १६७ ।। १. निवृत्तीति भवेत्.

·यात्राप्रबन्धः । जन्म श्रोत्रियसंततौ शुभतरे काले व्रतखीकृतिः साङ्गाम्नायसमागमो गुरुमुखाद्दारग्रहः सत्कुलात् । निष्कामाचरणं च कर्मविततेर्निष्पद्यते कस्यचि- त्त्वज्ज्ञानादरहेतुशुद्धि(द)विधये ज्ञानप्रसूनाम्बिके ॥ १६८ ॥ वर्णी स्नातककाननस्थितिजुषां धमैश्च कर्मन्दिनां संन्यासैरपि कर्मभिः समुचितैः पादोद्भवादेरपि । निष्पन्ना निखिलाप्यपूर्वपटली वेगाद्विलम्बादपि त्वद्विद्याजननोपयोगमयति ज्ञानप्रसूनाम्बिके । १६९ ॥ आधानाहितसंस्क्रियोज्वलतरे निप्पादिते पावके यागोऽपूर्वमिव त्वदेकविषयध्यानक्रियाशीलनात् । चित्तेनातिपचेलिमेन सहिता सा तत्त्वमस्यादिवा- क्त्वत्साक्षात्कृतिमादधाति विमलां ज्ञानप्रसूनाम्बिके ॥ १७०॥ ग्रीवावस्थितमेव रत्नखचितं अवेयकं विम्मते- रन्विच्छ(प्य)न्पुरुषो यथाप्तवचनादाप्वैव तन्मोदते । अज्ञानस्थगितां सतीमपि तथा त्वद्रूपतामात्मनः प्राप्यैवागमतः प्रहृष्यति सुधीर्ज्ञानप्रसूनाम्बिके ॥ १७१ ॥ त्रय्यन्तश्रवणे तदर्थमनने तद्भावनायां च स- न्संप्राप्तादपरोक्षसंविदुडुपात्संसारपारं गतः । यावं....श्वविमुक्ति खेलति भजन्बिम्बेशतां त्वन्मय- ब्रह्मानन्दरसानुभूतिललितां ज्ञानप्रसूनाम्बिके ॥ १७२ ॥ वस्तुन्याहितचित्तमौपनिषदे वैधेषु वा जाग्रतं नानाकर्मसु रक्षसीति यदयं नैसर्गिकस्ते गुणः । देहात्मभ्रमधूसरं जनमिमं त्यक्तात्मनीनक्रियं यद्युत्तारयसे यशस्तव तदा ज्ञानप्रसूनाम्बिके ॥ १७३ ।। वृत्तान्तास्तसुधं दयैकरससंवृत्तान्तरङ्गं त्रयी- सिद्धान्तं स्फुटमात्मसंविदपृथक्सिद्धां तनूमाश्रितम् । १. यावद्विश्वेति भवेत.

·१०२ काव्यमाला। अध्वान्तप्रणयानुबन्धिनि महत्यध्वान्तधाम्नि स्थितं शुद्धान्तःकरणाञ्चितं पशुपतेः शुद्धान्तमन्तर्भजे ॥ १७४ ॥ अपि च । श्रीमन्त्रराजमणिपञ्जरकेलिशारि च्छन्दःशिखासदनमङ्गलदीपरेखे । नानागमोपवननाट्यकलामयूरि देवि त्रिलोकजननि त्रिपुरे नमस्ते ॥ १७५ ॥ ..."त्रयीपुरहरार्धभिदादिरूपे श्रीकामराजमनुशेखरवर्णभागैः । क्लृप्ताननस्तनजगत्प्रकृतिप्रतीके कल्याणि हैमवति कामकले नमस्ते ॥ १७६ ॥ आपाटलं कुटिलकुन्तलमायताक्षं शोणाधरच्छवि सुधाकरबिम्बवक्रम् । कुम्भस्तनं सृणिगुणाशुगचापहस्तं रूपं विधाय कृतलोकहिते नमस्ते ॥ १७७ ॥ मध्येपयोम्बुधि मरुद्रुमनीपधाम्नो रत्नान्तरीपतिलकस्य ललामभूतम् । क्लृप्तं वदान्यमणिभिर्गृहसार्वभौम- मास्थाय शश्वदनुभूतरते नमस्ते ॥ १७८ ॥ दीप्ताणिमादितनुदि व्याप्तान्तरालभुवि विभ्रमशालिकायाम् । मञ्चाग्रणीभवदजादिसदाशिवान्त- पञ्चामरीधृतशिवाङ्कगते नमस्ते ॥ १७९ ॥ प्राचीनसूक्तिरसदिग्दिवसाधिनाथ ........"लोचनदलेषु सरोरुहेषु । तत्तत्फलाहिततरङ्गितमानसाभि- राराधिते मतिमदावलिभिर्नमस्ते ॥ १८० ॥ १. वेदत्रयीति प्रतिभाति. 'ल- ·यात्राप्रबन्धः। १०३ आनन्दबाष्पमकरन्दभृताक्षिपझै- रंशेषु....... ""रपुनर्भवाय । अन्तर्महाकमलकाननमम्ब धन्यैः संभाव्यमानचरणाम्बुरुहे नमस्ते ॥ १८१ ॥ निद्राविधौ निरवधिक्षुधया धरादि पर्वावलीविलसितामतिलङ्घय पद्याम् । ली.... रभिषिक्तलोके शर्वाणि कुण्डलिनि चन्द्रकले नमस्ते ॥ १८२ ॥ गीर्देवताहरिवधूगिरिजादिशक्ति- साम्राज्यपीठनियतस्थितिजागरूके । शुद्धान्तसुन्दरि परस्य सुधांशुमौले ज्ञान.......जनयित्रि शिवे नमस्ते ॥ १८३ ॥ ततश्च विपश्चिदेष निर्गत्य दुर्गत्यरुणकरधोरणीसंत्रासगरिमानुबन्धिभि- रन्तर्मुखजनैरनवरताक्रान्तगह्वरगृहान्तमहरवसान" नटन्महानटपाद- तलाभिघातपरिपीडितशरीरतया भूरितरगैरिकपुञ्जपिञ्जरीभवदमितनिझरी- कैतवेन परितो दरीमुखशतैः क्षतजलहरीरिव समु......"न्तं जलधरपरंपरा- पिहितशिखरनितम्बभागतया शाम्बरीसंछन्नमौलिचरणस्य पार्वतीपरिणे- तुरनुकुर्वाणं निखिलसंसिद्धिनिर्वाहनैपुणी(ण्य)चर्वितसकलकुलशैलगर्वतति- मभजत श्रीपर्वतम् । सरिद्वराः सप्त विधाय मध्ये विभेदनं यम्य विनिःसरन्त्यः । विपाटयामो वृजिनप्रपञ्चमेवं जनानामिति दर्शयन्ति ॥१८४ ॥ पाटलाञ्चितपदं शरीरिणां घोरतापहरदानकोविदम् । मल्लिकार्जुनमसोढमन्मथं तत्र तं शुचिमसावसेवत ॥ १८५ ।। यस्य सायमुरुनृत्तरंहसा पूर्णनं गुरुतरं समेयुषाम् । वासना तिकरादहर्निशं ज्योतिषां सुरपथे परिभ्रमः ॥ १८६ ॥ तदनु धरणीसुराधिपो भवनाशिनि तटप्रकटितरसन्निधानं(?) निधानमिव निखिलनियोगिनां व्यक्तिभिदालेशवञ्चितेऽपि वपुषि व्यञ्जित "रुषमृगजा- ·१०४ काव्यमाला। तियुगसमवायमनपायशौर्यवडवानलहेतिशोषितदनुजाधिराजभुजमहोजलनि- धिमलोकयदहोबलपतिम् । सर्वान्तर्यामिभावे मम निगमशिरःसंप्रदायैकलक्ष्ये दृष्टान्तस्तम्भगर्भो न परमिदमपीत्येव संदर्शनाय । हृन्मध्यं दानवेन्दोः सपदि विदलयन्पाणिजैः कृणिताप्रैः प्रह्लादाह्लादकारी समहृत जगति स्फीतमत्याहितं यः ॥ १८७॥ तदनु पाशायुधप्रसाधितमाशावकाशमवगाहमानः प्रकटितसेवमानजन- दुरितभङ्गमुद्रामधिगम्य तुङ्गभद्रां सुमतिरित्ययमवोचत । मातर्भवत्येव महावराहवत्रावतीर्णा न वसुंधरापि । त्वमेव कामं न हि तुङ्गभद्रा किंतु त्वया सापि कृतानुषङ्गा ॥१८८॥ मह्या नितम्बमिव गौरवमाननीय- सह्याचलं समधिरुह्य सुधीरयासीत् । वेलागतं तदनु वीचिमतः प्रतीचो लीलानिकेतमृषभध्वजवल्लभायाः ॥ १८९ ॥ लम्बालकान्तललितामलिके पटीर- जम्बालिकान्तधवलच्छविमङ्गकेषु । बिम्बारुणामधरभासि विनम्य धीमा- नम्बामथैष वचनैरधिनोन्मनोज्ञैः ॥ १९० ॥ हस्तैश्चतुर्भिरभयं वरमलचके संबिभ्रती त्रिनयना नवचम्पकाङ्गी । पीताम्बराञ्चितकटी नवचन्द्रखण्डा काचित्सरोजनिलया करुणाविरास्ते ॥ १९१ ॥ चण्डि प्रसाधयसि यत्प्रियवामभागं सौभाग्यचिहमिदमेव न किं भवत्याः । अध्यास्य किं मुहुरमुप्य किरीटसीमां सह्योऽथवा भवति नातिशयः सपत्न्याः ॥ १९२ ।।

·यात्राप्रबन्धः। १०५ दिकूलचुम्बिनि दृढं विमलखभावे मातर्भवन्मणिकिरीटमरीचिपूरे । अर्धेन्दुनावमधिरुह्य मदीयभावः खच्छन्दसंचरणकेलिविधि विधत्ताम् ॥ १९३ ॥ कल्याणि ते मुखविधुस्मितकौमुदी च नेत्रारविन्दकरुणामधुनिर्झरी च । वक्षोजकुम्भगलितामृतवाहिनी च तन्वन्तु नस्त्रिविधतापकलापशान्तिम् ॥ १९४ ॥ चक्र नितम्बफलकेन नवालगन्धं शङ्ख च कण्ठविजितं बिभूषे कराभ्याम् । आर्या गुरोरिह लघोरथवा निकाम- मङ्गीकृतम्य परिपालनमाद्रियन्ते ।। १९५ ॥ प्राप्यं जनेन परमं वरसेतदेव पादाम्बुजं परमितो न च किंचनेति । व्याकुर्वतोम्तव वराभयमुद्रिकाभ्यां सेयं युगाय करयोः शिरसा नमस्या ॥ १९६ ॥ अम्तोपमर्दलवमादियुगावतारे धृत्वोदरम्य तव सूतवतरित्रलोकीम् । मातः कथं कथमिवेह महानुभावाः सद्भाव एव सततं प्रथयन्ति चिन्ताम् ॥ १९७ ॥ सन्मार्गरोधरसिके शमवत्प्रणीत- न्यकारभाजि नवमन्मथपविभिन्ने । अक्षानुषङ्गमलिने हृदि मामकीने शर्वाणि विन्ध्य इव ते चरणौ निधेहि ॥ १९८ ।। मूकाम्बिके मुहुरपाम्तजपम्य कामं रागम्पृशो रचितपल्लवसौहृदस्य ।

·१०६ काव्यमाला । भक्तस्य मे पदयुगस्य भवेत्तवैव श्लाघ्या गतिः सकलहंसकुलैर्दुरापा ॥ १९९ ।। साकारा सुखकन्दली पशुपतेरेका मनोहारिणी स्तोकालोकसुधाकृतस्मरवधूशोकाग्निनिर्वापणा । त्रैकाल्यप्रतिपत्तिदोहनविधी या कामधेनुः सतां सा कारुण्यतरङ्गिणी मनसि मे मूकाम्बिका दृश्यते ॥ २०० ॥ इति सपदि हिमाचलेन्द्रकन्यां पशुपतिनेत्रचकोरपौर्णमासीम् । समजनि भजतोऽम्य साधुमौलेरकृतकभक्तिसुधाम्बुधेः समृद्धिः ।।२०१॥ इति समरपुंगवस्य कृतौ चम्पकाव्ये पष्ट आश्वासः । अथ सप्तम आवासः । अथ मनीषिमणिरेष कुमुदिनीरमणकोरकापीडसेवादरादिव शैवलिनी- पतिना प्रतिमुहुरधिष्ठिताभ्यण गोकर्णमधिगम्य मन्मथपरिपन्थिमन्त्रैक- साधकानघवैदिकजनानात्मीयनयनयोः पन्थानमुपनीय चिन्तामिमामतानीत् । इह केचन शास्त्रवेदिनो भवदुःस्वप्नपरम्परादृशः । तदपायकृते जपक्रियामधिगोकर्णममी वितन्वते ॥ १ ॥ पारेपारावारमाविर्भवन्तं देवं मारामित्रमाराध्य धीरः । सोऽयं भृयो भक्तिपीयपवर्षादात्तोकपी भारतीमित्यवादीत् ॥ २ ॥ अनुतटमनिशं महाबलो न यदि भवानिह नाथ तिष्ठति । जलधिरभिभवेदयं तदा जगदभिक्लप्तदिगन्तराक्रमः ॥ ३ ॥ अथवा लघुरेष सिन्धुराम्तां प्रतिविध्यण्डममी पितामहाद्याः । स्थितिमादधते धृतप्रकम्प्रास्तनुभूशासन शासने त्वदीये ॥ ४ ॥ सृजसि मरजेतरासिकामिह गोकर्णमिते निकेतने । दिशसि श्रयतां तु देहिनां कथमाभोगकरम्बितं पदम् ॥ ५ ॥ अयं खलु तदनु संख्यावदग्रणीरतिलय सह्यधरणीधरमतिस्निह्य- दनुचरघटासमावृतो विविधनीवृदावलिमवगाहमानः प्रबलवाहिनीकुलानि ·यात्राप्रबन्धः। १०७ पावनस्थलानि च पदे पदे निशामयन्कुशाञ्चलपरिहसनमतिरतिमात्रपेशलां सूक्तिमभिधातुमाद्रियत । वरदापदाजमकरन्दकन्दली वरदापगामधिविगाह्य निर्मलाम् । अधुना निजामवयवार्थदुर्विधामभिधां समञ्चति मलप्रहारिणी ॥ ६ ॥ वीचीहस्ता विपुलपुलिनश्रोणिरिन्दीवराक्षी फेनोदारस्मितविलसिता बन्धुरावर्तनाभिः । चक्रोरोजा सरसिजमुखी चारुहंसप्रचारा पारावारप्रथमगृहिणी भासते कृष्णवेणी ॥ ७ ॥ महाबलेशमकुटीतटजाते तरङ्गिणि । सकृष्णापि त्वया शश्वदकृष्णा हन्त मेदिनी ॥ ८ ॥ दोलायितं बालसमीरणेन वीचीदुकृलांशुकमुद्वहन्तीम् । पृथ्व्या स्वयं भीमरथीभवन्त्या पताकिकां भीमरथीमुपासे ॥९॥ पुरुषत्रयमौलिभागभूषामणिनीराजितम पादपीठाम् । तुलजापुरवासिनी तुरीयामवलम्बे जगदम्बिकां भवानीम् ॥ १० ॥ कञ्जरा जिगलितैरनारतं पिजराम्भसि नवीनकेसरैः । पञ्जरासरिति क्लुप्तगाहनः किं जरायुवसतिं प्रपद्यते ॥ ११ ॥ नीलग्रीवजटा“विगलितां निर्माल्यमालामिव ब्रह्मक्षोणिभृदुत्तमाङ्गविततां पृथ्वीपरिप्कारिणीम् । आत्मीयैरधिवासितं विदधतीमम्मोनिधानं रसै- स्तामद्याहमगण्यपुण्यसुलभां द्रक्ष्यामि गोदावरीम् ॥ १२ ॥ पात्रगा पटुधियामिव संपत्कान्तसिन्धुरमिता करिणीव । गौरिवाञ्चितपयोधरभारा गौतमी हरति लोचनजाड्यम् ॥ १३ ॥ तापसाघदलनाय निर्गता गौतमी हरति कल्मषं नृणाम् । चातकार्तिशमनोद्यता जलैरभ्रपङ्किरभिषिञ्चति क्षमाम् ॥ १४ ॥ त्रिनयनजटाराजद्राजक्षमारुहकोरक- व्यतिकरघनामोदा गोदावरीलहरीभराः । :

·१०८
काव्यमाला।
पशुवधमहाकालीनालीढगोतमपातक-
प्रशमकुशलारम्भाः संभावयन्ति वसुंधराम् ॥ १५ ॥
जगत्पतेरस्य जटाच्युतेति विधेहि गोदावरि मा विषादम् ।
सरोषगौरीचरणाहतीनामलम्भनादाप्नुहि मोदमेव ॥ १६ ॥
खवेलान्तीलासुभगतरबालानिलबल-
त्तरङ्गालीतुङ्गातरलतरभृङ्गा तत इतः ।
तटिन्यास्ते धन्या तरुणकमलिन्याकरतया
प्रणीता वैनीतावलिभिरभिवीता शतधृतेः ॥ १७ ॥
पवित्रामद्राक्षं बहलकमलामोदमधुरैः
समीरैरध्वन्यश्रममपनयन्ती नवनवैः ।
अतिप्रेम्णा भर्तुश्चरमजलधेरर्पितमुखी
पयोप्णीमुप्णीषप्रतिमलहरी विन्ध्यनृपतेः ॥ १८ ॥
कलितापीडा कमलैमहिता पीयूषमधुरतापीना ।
जनतापीतजलेयं मम तापं हरतु मलिनतापीडाम् ॥ १९ ॥
सुधांशुकन्या स्वदतां जनानां तापं च दूरे तनुतां पयोष्णी ।
कथं त्वमप्यम्ब कठोरधाम्नस्तनूभवे तापि तथाविधासि ॥ २० ॥
अक्ष्णोर्वपत्यमृतलहरीमाश्रमैस्तापसानां
नित्योदञ्चनिगमपठनैरुल्लुसत्तीरभागा ।
अश्मवातैरचलधनुषो लिङ्गभूतैरभूतां
मजन्नानामनुजपटलीशर्मदा नर्मदा मे ॥ २१ ॥
पूजनीयविभवासु भूतले जाग्रतीपु शतशो नदीप्वपि ।
किं त्वयैव वितनोति केलिकामणवस्त्वमसि येन नर्मदा ॥ २२ ॥
कुचपरिणतिभाजः क्षोणिबिम्बाधराया
विगलितमिव यस्मादुत्तरासङ्गचेलम् ।
नटयति मुदमम्भो नार्मदं शृङ्गसीमा-
मधिवसति महादूरस्य माहिप्मतीयम् ॥ २३ ॥

·यात्राप्रबन्धः ।
१०९
पुरी जयत्यर्जुनभूपतेरियं वहन्निमां विन्ध्यवसुंधराधरः ।
त्रिविष्टपालम्वतया धृतस्मयं नगाधिराजं न तृणाय मन्यते ॥२४॥
माहिष्मतीमण्डनमार्तिहारि जनस्य दोस्तम्भसहस्ररम्यम् ।
सप्तार्णवीमुद्रितराज्यलक्ष्मीविलासगेहं किमपि स्मरामि ॥ २५ ॥
अवतारविशेषमजनाभररुणोप्णीषमनल्पहेमभूषम् ।
कृतवीर्यतनूजवेषमीडे जगतीपालनकर्मनिर्निमेषम् ॥ २६ ॥
यदीयभुजमण्डले धरणिरेत्य लीलारति
विशङ्कटतरे... विलुजति स्म दौम्थ्यव्यथाम् ।
परीक्षणकपोपल:
: स दशकण्ठबाप्मणां
जगन्महितशासनो जयति कार्तवीर्यार्जुनः ॥ २७ ॥
रेवा यस्य परं दुरासदभुजासतौ न माति म्म सा
तेजोबाधिरपि क्षपाचरपतेस्बैलोक्यकलंकषः ।
सप्तद्वीपनिखातयूपपुलकच्छन्नावनीविग्रहः
सोऽयं हैहयनायको विजयते शूरक्षितीशाग्रणीः ॥ २८ ।।
काचिन्महाकालनिकेतनस्य पुरामराते वि राजधानी ।
श्रिया विशालां जनतामवन्ती चकास्त्यसावुजयिनी पुरीणाम् ॥ २९ ॥
भृतिं देहि ब्रूहि नामानि शंभोराचं विद्यां लीलयेत्याचरन्ती ।
देव्या साकं ध्यायत ध्यायतेति ध्यायन्त्यस्यां दैवतं केऽपि धन्याः॥३०॥
अस्यां मरालीततिरद्रिकन्याकेलीगतिप्रार्थनसापराधा ।
निवारितान्तर्गमनेव नित्यमास्ते बहिः खेयरतिच्छलेन ॥ ३१ ॥
क्रीडाजुषामत्र कृशोदरीणामारज्यमाना घुमृणाङ्गरागैः ।
सृप्रा जगत्पातकसंहतीनामुत्पातसन्ध्येव पुरः समिन्धे ॥ ३२ ॥
अस्यां निरस्ता दिवसान्तनृत्यत्पिनाकिपूजापटहप्रणादैः ।
निर्याति नृणामिव दुप्कृतालिः सौधेषु कालागरुधूमरेखा ॥ ३३ ॥
आरूढकर्मन्दिपथा इवास्यामाविर्भवज्झकृतितारनादाः ।
आरामवीथीप्वनुवल्लिगेहमटन्ति भृङ्गा मकरन्दभिक्षाम् ॥ ३४ ॥

·११० काव्यमाला। स्वयं विशालाप्यवकाशहीना दुष्कर्मलेशस्य शरीरभाजाम् । उच्चमहाकालमुपाश्रितापि कदापि नैषाञ्चति काललक्ष्याम् ।। ३५ ।। स्थितं संनिधानेऽपि धीसूक्तिदूरं निराकारमप्यर्धनारीशरीरम् । अधिष्ठानमप्यस्य विश्वस्य शश्वन्महाकालवास्तव्यमव्यान्महो नः ॥३६॥ अस्याः सिन्धोरूमिहस्तावलम्बादेनःसिन्धारेत्य पारं भवामि । निर्विन्ध्याया निर्मलाम्भःप्रवाहे निर्मज्याहं निर्गतः क्लेशविन्ध्यात् ॥३७॥ चर्मण्वत्याः साधु खण्डीकृतांहोमर्मण्यस्या मज्जतां वारिपूरे । कुम्भीपाकाद्धोरपीडाविपाकात्किं भीतिः स्यात्किंचिदप्यङ्गभाजाम् ॥३८॥ इदं तावदिह दृश्यते मन्दाकिनीविहितमहितसांगत्यमलघुसलिलपूरसा- तत्यवितीर्णजलधिसौहित्यमशिशिरकरापत्यम् । क्षितिरोमलता कलिन्दभूभृत्करिकालायसशृङ्खला स्रवन्ती । भवतापपरीतमानसानां नवतापिञ्छवनीयमाविरास्ते ॥ ३९ ॥ वृषमौक्तिकसंहतेर्विधात्रा वणिजा भूविपणौ बिसारितायाः । परभागकरी पटीव नीला प्रतिभाति द्युमणेरियं कुमारी ॥ ४० ॥ मिहिरांशुविलीनमेघमार्गद्रवनिप्यन्दततौ परं किलास्याम् । यमुनेति कलिन्दजेति सिन्धोरबलेति प्रथते नृणां विमोहः ॥ ४१ ।। नतिरस्तु गभस्तिमालिसूनोनरकद्वारमहायसार्गलायै । जनसद्गतिनर्तकीमसारप्रतिसीराकृतये प्रकाममस्यै ॥ ४२ ॥ असितोत्पलमालिकामवन्या जनतापुण्यशिखावलाभ्रपङ्क्तिम् । शिशिरामवगाह्य सिन्धुमेनां जनितापं विजहाति जीवलोकः ॥ ४३ ॥ अनुवारमवाप्तवारिकेलेरसिताया मुरशासनस्य मूर्तेः । अयमाविशदंशुमालिकन्यामभिरामः किमु नीलिमातिरेकः ॥ ४४ ॥ अतिवेलरसोदयानुभावात्कलयन्ती निजकामुकाभिसारम् । असितावरणांशुकं किमेषा सहजश्यामलकच्छलेन धत्ते ॥ ४५ ॥ अभिषिञ्च कलिन्दकन्यके मामतिनीलच्छविनैव वारिणा ते । सहसा भवितास्मि तावताहं शरदिन्दीवरबान्धवावदातः ॥ ४६ ।।

·यात्राप्रबन्धः।
१११
दिशि वासमवाप्य दक्षिणस्यां सहजन्मा तव शास्ति पापशीलान् ।
भवती तु परिष्कृतोत्तराशा कृपया कल्मषमेव देहभाजाम् ॥ ४७ ॥
जननि त्वदवेक्षणं जनानां निरयश्रेण्यनवेक्षणे निदानम् ।
भवदम्भसि मजनं तु भद्रे पुनरुन्मजनकारणं भवाब्धेः ॥ ४८ ॥
जननामयभेषजैः श्रुतीनां पटवासैस्तटरेणुभिर्भवत्याः ।
चरणाम्बुजवासितैर्मुरारेरनुलिप्तोऽपि भवामि नीरजस्कः ॥ ४९ ॥
रविनन्दिनि नीलरत्नयोस्ते तटसीमाजनुषोस्तयोः किलैकम् ।
अभवत्परिकर्म विन्ध्यभूमेरपरं गोपवधूपयोधराणाम् ॥ ५० ॥
हसितौषधमोहिताशयानामनुतीरं तव बलवाङ्गानानाम् ।
बहुशो हरति म्म नीविबन्धानतिगंधापटुरादिमः स चोरः ॥ ५१॥
तटमम्ब तबैनदेव शाङ्गी निजवंशीविनदामृतैरसिञ्चत् ।
अत एव पुरीयमत्र भान्ती मधुरेति व्यपदिश्यते जगत्याम् ॥ ५२ ॥
महतीपु पुरीषु काममेषा मधुरेत्यत्र किमाविरास शाङ्गी ।
अवतारमहोत्सवेन शौरेरथ चेयं मधुरा किमासु जज्ञे ॥ ५३ ॥
जनिकापथचक्रमालसानामलघुश्रान्तिकलापमङ्गभाजाम् ।
अमृतार्पणलीलया हरन्ती नगरीयं मधुरा भवेन्न केषाम् ॥ ५४ ।।
धरणीतिलकं तरी भवाब्धेः खनिरिन्द्रानुजगारुडोपलस्य ।
दिशति प्रमदं दृशोरियं मे रजनीशान्वयराजराजधानी ।। ५५ ।।
यदुवंशयशोनिदानभूमिः शिशुताविभ्रमसाक्षिणी मुरारेः ।
नवमुक्तिवधूविवक्षुलोकप्रतिबोधाङ्करपालिकेयमास्ते ॥ ५६ ॥
अवकर्णयितुं यशो मुरारेरसकृत्पौरजनोपगीयमानम् ।
गलितावरणैरियं गवाक्षैः परिफुल्लश्रुतिसंपुटेव भाति ॥ ५७ ॥
यमुनालहरीसमीरधूतैरियमाभाति शतैस्तटाकिकानाम् ।
उपकण्ठमुपेयुषां जनानामघसंघातमिवापसारयन्ती ॥ ५८ ॥
निजभक्तिनिरूढमानसानां घनसंसारविषादखण्डनाय ।
अरविन्दविलोचनः किलास्यां परिजग्राह भवानुबन्धलीलाम् ॥ ५९ ॥

·११२
काव्यमाला ।
चिरकालधृतं हृदा जगत्याः किमपि प्रौढविषादकारि शल्यम् ।
भगवानिह कंसनामधेयं बलसंदंशिकया समुजहार ॥ ६० ॥
इह धन्यतमैरलोकि रेखासरसीजातरथाङ्गशङ्खचिह्ना ।
अनुवीथि पदावली मुरारेरकुतोजन्मसरस्वतीविचेया ॥ ६१ ॥
मनुजो नहि मादृशो जगत्यामनुकम्पालवदुर्विधान्तरङ्गः ।
चिरशीलितमप्यधर्मजातं बहिरुत्सृज्य पुरीमिमां विशामि ।। ६२ ॥
इत्यादिवचनरीतिमुखरिताननो हरितालनिभवसनभरितात्मकटितटं हरि
नीलमणिभङ्गसंकाशरोचिषमवनतपरिषदतिहर्षविरचनाय समुद्यन्तमिव कमरि
तडित्वन्तमानकदुन्दुभेरात्मजमभिवन्द्य संक्रन्दनमुकुन्दशातोदरीद्वन्द्वसंवाद
रूपमरविन्दलोचनम्तुतिकलापमभिरूपशेखरोऽयमेवमकरोत् ॥
विधाय केलिं वियदापगायां यान्त्योस्तटीमिन्द्र मुकुन्दपन्योः ।
पटीविपर्यासवशेन जज्ञे प्रगल्भवादप्रतिवादभङ्गी ।। ६३ ।।
पटे सुरेन्द्रप्रमदैकधार्ये कुतोऽन्यथा मुह्यसि गोपभीरो ।
तवैव मोहो दयितं मुरारेरशेषवन्द्यादधिकं बदन्त्याः ।। ६४ ॥
मृगाक्षि शोरेमहिमातिरेकमाख्याति राज्यानधिकार एव ।
बलेस्त्रिलोकीमपहृत्य बाले गोत्रारये दत्तवतः क्व राज्यम् ॥ ६५ ।
ज्यायोबलात्साधयतोऽनुजस्य कार्याणि मुग्धे वद कः प्रकर्षः ।
त्राणं गवां तन्वति मत्सहाये दृष्टं बलं दुर्ललिते मघोनः ॥ ६६ ।
गोपालबाले कुलिशायुधेन कृपा व्यधायीति किमेष दोषः ।
मग्नानुकम्पा व नु मातृगर्भ दम्भोलिना दारयतो बलारेः ॥ ६७ ।
दिवौकसां दानवजातिमात्रे म्पर्धा निसर्गप्रभवा हि सत्ये ।
पौलोमि तर्हि त्वयि पाकशासी वैरानुबन्धान्न कुतो विधत्ते ॥६८।
नारीवधं नर्मसखस्तवैव शतक्रतुः संविदधीत किं वा ।
अकार्यमप्याचरणीयमेव वितन्वता विश्वकुटुम्बरक्षाम् ॥ ६९ ॥
स्वकुक्षिपूत्यै कृतचोरवृत्तेर्दूरे जगत्राणधुरंधरत्वम् ।
पुंसः स्वकीयोदरपोषणं च तस्य त्रिलोकीपरिपोषहेतुः ॥ ७० ॥

·यात्राप्रबन्धः ।
११३
माङ्गनागर्भपुटीमितेऽस्मिन्करोषि मिथ्यागरिमाधिरोपम् ।
विश्वत्रयव्यापितनोरनेन का हानिरुन्मीलति कैटभारेः ॥ ७१ ।।
किं किं शुभे केशवशाम्बरीभिर्विमोहिता त्वं न समर्थयेथाः ।
भजन्तमुत्सृज्य जनं परेषु धाटी निबध्नाति तदीयमाया ॥ ७२ ॥
आनन्दामृतसर्वस्वमाशास्यममरैरपि ।
आभीरपतिगेहान्तमभिव्यक्तमुपास्महे ॥ ७३ ॥
पयःपयोधौ बहुकाललीलया वितायमानादिव वासनाबलात् ।
हरिर्विहायानकदुन्दुभेगृहान्बजे सुधाढ्ये विहरन्स पातु नः ॥७४ ॥
जवोपरि न्यस्य कृते जवेन संक्षालने संविहितां जनन्या ।
प्रदक्षिणाम्भःपरिषेकरक्षामन्तहसन्वीक्ष्य हरि पुनातु ॥ ७५ ॥
स्तनं जनन्या धयतेव संमुखं प्रसारितः पातु करो बलिद्विषः ।
निशाचरीमम्ब निरीक्ष्य मारितां प्रयाहि मा भीतिमितीव शंसितुम् ||७६||
वन्दे मुकुन्दं पदपल्लवाभ्यां वाचालमञ्जीरमनोहराभ्याम् ।
प्रहारलीलां मनसि प्रणेतुमभ्यस्तडो(दो)लाफलकाभिघातम् ॥७७॥
जानुद्वयीचङ्क्रमणेषु धान्यां पाणिं निधायैकमुदस्तबाहुः ।
तमाहरिप्ये तरुमिन्द्रलोकादिहेति शंसन्निव शौरिरव्यात् ॥ ७८ ॥
अपि त्रिलोकीममिमीत यस्त्रिधा समाहितैरझिसरोजविक्रमैः ।
स माधवो नः परिपातु संचरन्करौ समालम्ब्य पितुहाङ्गणे ॥ ७९ ॥
अमेयमप्यकृतकभारतीशतैरगोचर यमिवरचेतसामपि ।
गृहाङ्गणे किमपि यशोदया गुणैरुलूखले कलितमुपास्महे महः ॥८॥
आकुञ्य पादाम्बुजमेकमन्यदुरिक्षप्य नृत्यन्तमुदग्रचूडम् ।
पाणिद्वयीपायसगव्यसारौ पश्यन्तमीडे पशुपालडिम्भम् ।। ८१ ॥
कराम्बुजस्तम्भितकिङ्किणीरवं पदे पदे कल्पितपार्श्ववीक्षणम् ।
शनैःशनैराकलिताद्धिचमं विनौमि शौरेजगव्यमोषणम् ॥ ८२ ।।
विज्ञातुमामोदवशेन मोषं गव्यस्य गोपाङ्गनया कयापि ।
निजाननेन्दोनिकटोपनीतं जिघ्रन्मुकुन्दो वदनं स जीयात् ॥ ८३ ॥

·११४ काव्यमाला। गृहे मदीये कियदद्य गव्यमहारि शंसेति कयापि पृष्टे । पयोधरौ पाणियुगेन तस्याः स्पृष्ट्येयदस्तीति भणन्विटोऽव्यात् ॥८४॥ कलशीनिहितं पयः कथं वा परिपीतं भवतेति राधयोक्ते । अधरामृतपारणाममुष्या विदधानं विभुमेवमित्युपासे ॥ ८५ ।। हैयङ्गवीनहरणाकुलघोषयोषि- दाक्रोशनाटितरुषः पुरतो जनन्याः । व्यत्यस्तपाणिविधृतश्रवणानि चित्ते नाथस्य केलिनमनोन्नमनानि भान्ति ॥ ८६ ॥ लताङ्गि मह्यं रचयाञ्जलिं पटीमहं दिशामीत्यवकर्ण्य भाषितम् । कृतेऽञ्जलावेककरेण राधया शिरो विधून्वशिशुरस्तु संपदे ॥८७|| रक्षाकरं मङ्गलमारचय्य संप्रेषितः सानुनयं जनन्या । कस्तूरिकाक्लुप्ततमालपत्रो नासाञ्चलेनापि मणिं दधानः ।। ८८ ॥ काञ्चीगुणोदारकटिप्रदेशो मायरबोंज्वलमौलिबन्धः । वहन्करे वेत्रविषाणवंशान्पाथेयशिक्याकलितांसभागः ॥ ८९ ॥ पवित्रयन्नधिपयोरुहाभ्यामाभीरपल्लीभवनाङ्गणानि । बहिनयन्पीतनिबद्धशावं कुलं गवां गोष्ठगृहान्तरेभ्यः ॥ ९० ॥ भूलीलया कांचिदपाङ्गितेन परां दरस्मेरमुखश्रियान्याम् । कर्तु रहः केलिकलां वनान्ते समाह्वयन्घोषसरोरुहाक्षीम् ॥ ९१ ।। पित्रा कियह्रमिवानुगम्य वात्सल्यनिनेन विसृज्यमानः । वनाय शृङ्गिण्यवनाय चाद्यो विद्योततां चेतसि पूरुषो मे ॥ ९२ ॥ किरीटसंदानितकेकिपिच्छं वशीकृताभीरवधूप्रपञ्चम् । कदम्बगुच्छा हितकर्णपूरं कुर्वे हृदन्तः कुहनाकिशोरम् ॥ ९३ ॥ हेलावलठ्ठीवमितत्रिभङ्गीवक्राम्बुजव्यापृतवंशनालम् । व्यत्यासविन्यस्तपदं पुरस्तादास्तामवस्थानमनङ्गशौरेः ॥ ९४ ।। वंशीमुपासे वसुदेवसूनोरारज्यमानामधरांशुपूरैः । शृङ्गारगीतामृतसेचनेन रोहत्प्रवालामिव लोभनीयाम् ॥ ९५ ॥ •.

·यात्राप्रबन्धः । ११५ वंशीसुधां वर्णय वाणि शौरेरास्वादितामर्कसुतामरालैः । गलन्मृणालीकवलच्छलेन तृप्तेस्तदुद्गारमिवादधानः ॥ ९६ ॥ आप्लावयेयुरपि नः श्रवसी कदाचि- त्कंसाभियातिकलहंसवरामृतानि । प्रादुर्भवत्किसलयच्छलतः प्रसार्य जिह्वां महीरुहकुलैरपि सेवितानि ॥ ९७ ॥ अनुभवेयमहं किमु जातुचिन्मुरभिदो मुरलीनिनदामृतम् । किसलयाञ्जलिशालिमुखाञ्चलैः किमपि सेवितमन्यभृतैर्द्विजैः ॥९८॥ आपाटलान्यङ्गुलिपल्लवानि व्यापारयन्तं विवरेषु वेणोः । नादामृतैनन्दगवीकुलानां मौदान्मजन्तं कलये मुकुन्दम् ॥ ९९ ॥ खुराहतिक्षुण्णभुवां पशूनां परागजालैः परिधूसराङ्गे । मुह्यदिगन्ते मुरलीनिनादैः स्निह्यत्यनन्ते मम शेमुषीयम् ।। १०० ॥ दृढानि गोपीधृतिबन्धनानि हठादपाकुर्वति हासलेशैः । अनीदृशे मे मतिरागमान्तवनीचरे वैणविकावतंसे ॥ १०१ ।। बिम्बाधरं बन्धुरमन्दहासं लम्बालकासङ्गिललाटदेशम् । विरामकालेऽपि न विस्मरामि मुखं रणद्वेणुसखं मुरारेः ॥ १०२ ॥ हसितस्पृशि हारिकण्ठनाले परमानन्दसरःप्ररूढमूले । अधरच्छविकेसराभिरामे श्रुतिसौरभ्यनिधौ शुचां विरामे ॥ १०३।। वजयोषिदपाङ्गभङ्गवीते मकरन्दायितमञ्जवेणुनादे । परिलक्षितशृङ्गिणीपरागे रदमुक्तारमणीयगर्भभागे ॥ १०४ ॥ अमितप्रणयावगाहिनीभ्यां रचितानाणविधी रमावनीभ्याम् । कुरु मानसराजहंसलीलां कुहनागोपमुखाम्बुजे विशालाम् ।। १०५॥ वनादिनान्ते व्रजमात्रजन्तमभङ्गशृङ्गारवपूरिताशम् । श्रवःकदम्बस्तबकेन साकं मनागिवाम्लानमुखारविन्दम् ॥ १०६ ॥ वराङ्गनादन्तपटप्रतीति सरोषराधासमुदीक्षितेन । बिम्बोष्ठमध्ये भृशपाटलिम्ना विन्यस्तवंशीजनुषा विभान्तम् ।।१०७|| ·११६ काव्यमाला। वृन्दावने प्रीणितया कयापि संभावितं सप्रणयावलोकैः । संकेतभूवञ्चितया तु गोप्या संताडितं दारुणदृष्टिपातैः ॥ १०८ ॥ भ्रूक्षेपमन्दस्मितहक्तरङ्गैः : पुष्णन्तमन्तः स्मरमङ्गनानाम् । आभीरवृद्धाननुकम्पयारालापभेदैरनुमोदयन्तम् ॥ १०९ ॥ नन्देन तृप्ताभिगमेन गाढमालिङ्गय दोर्ध्यामभिगम्यमानम् । आविःस्तनक्षीरमिलिन्दभाजा यशोदया सादरमीक्ष्यमाणम् ॥११०॥ श्वोभाविगोसंचरणप्रदेशान्संकेतयन्तं सवयोजनानाम् । अग्रेचलगोकुलमम्बुजाक्षमालम्बतां बालकमाशयो मे ॥ १११ ॥ गोवर्धनव्यञ्जितकौशलेन गोवर्धनच्छत्रमुदस्य दोष्णा । गोपायिताभीरकुलाय वर्षाद्गोपायितायास्तु स ते प्रणामः ॥११२॥ ऋजूकुर्वन्नपि हरिस्त्रिवक्रामसृजन्पुनः । दृगन्तकचभारेषु त्रिषु वक्रां धिनोति नः ॥ ११३ ॥ भवभीतिपराकृतेरुपायं शृणु चेतः श्रुतिमौलिसंप्रदायम् । परिशीलय भावनां मुरारेः कुरु दारादिकुतूहलानि दूरे ॥ ११४ ॥ प्रसूरियमसौ पिता मम सुतो नताङ्गीति किं विमोहमरुगाहनव्यतिकरेण वा ताम्यसि यदूद्वहवधूटिकाजठरशुक्तिमुक्तामणौ मनो भज विनोदनं मधुविदारके दारके ॥ ११५ ॥ अशौरिकुलपावनानकृतनन्दगोपालका- नकालियविमर्दनानकरनीतगोवर्धनान् । अकंसमदभञ्जनानकलितावनीरञ्जना- नबाणभुजदारकानलमुपास्य वृन्दारकान् ॥ ११६ ॥ अलूनवृषभासुरैरशिखिपिच्छकाभासुरै- रगव्यरसलालसैरपटुरासलीलारसैः । अगोभरणदीक्षितैरकमलानुवादीक्षितै- रभृङ्गसचिवालकैरलमशाम्बरीबालकैः ।। ११७ ॥

·यात्राप्रबन्धः ।
११७
कृष्णस्य वृन्दावनकन्दरान्तराभीरदाराभिरतेः कथाभिः ।
अलं विमुक्त्यै कृतमर्चनायामायासभोरैरमरान्तराणाम् ॥ ११८ ॥
वनमालिवशीकृताशयानां पदविन्यासपवित्रितो वधूनाम् ।
यमुनातटरेणुरेव पुंसामलमंहो विनिहन्तुमङ्गसङ्गी ॥ ११९ ॥
परःसहस्राणि परस्य धाम्नः सन्त्येव रूपाणि जगद्विभूत्यै ।
मृग्यो मृषा गोपविलासवीर्यलावण्यसौरभ्यलवोऽपि तेषु ॥ १२० ॥
पशुपैरपि बाह्यदृष्टिशीलैददृशे दृश्यरथाङ्गशङ्खचिह्ना ।
अधिनन्दनिवासमागमान्तैरपि मृग्या पदपनिरजनाभेः ॥ १२१ ॥
उरुभक्तिसुधारसोमिलानामपनेतुं जनिखेदमङ्गभाजाम् ।
स्वयमादृतसंभवानुबन्धे महनाये रमतां मनो मुकुन्दे ॥ १२२ ॥
किंच-वन्दे महः किंचन वंशनालीशृङ्गाङ्कुशाजिह्मगचापहस्तम् ।
गुञ्जारुणं वापि ततोऽपि नीलं बावलीबालमृगाङ्कचूडम् ॥ १२३॥
शृङ्गाटमध्ये कृतसंनिधाना मुखारविन्दे मुरली दधाना ।
ममास्तु चित्ते महनीयशीला विद्या मुरद्वेषिविचित्रलीला ॥ १२४॥
इदं मदंशद्वयमेवमेव कृतव्यतीहारमजायतेति ।
विभावयन्ती विनिमाय पादौ विद्या परा वेणुमती समिन्धे ॥१२५||
कुहचिजयकु जरप्रचारं परतो भावितराजहंसयानम् ।
कटिसीमनि वाससी वसानं कनकाद्भासिकुसुम्भरागशोणम् ॥१२६॥
हृदि कौस्तुभमेकतो दधानं परतस्तुङ्गपयोधरोपरुद्धम् ।
गिरिधारणकर्कशैकपाणिं कुसुमादप्यतिकोमलान्यहस्तम् ॥ १२७ ॥
हरिणाधिपकोकिलावलेपान्क्षपयन्तं निजकण्ठनादभङ्गया ।
क्वचिदुज्ज्वलकुण्डलाभिरामं पटुताटङ्कपरिष्कृतं कुतोऽपि ॥ १२८॥
विनतातिहरं विलोचनाभ्यां कमलेन्दीवरगर्वमोचनाभ्याम् ।
धृतचित्रकदृक्सरोरुहा(भ्यां) निटिले निर्जितबालचन्द्रभासि ॥ १२९ ॥
प्रियकस्तबकासितोत्पलाभ्यां प्रतिपन्नश्रवणावतंसकृत्यम् ।
शिरसा शिखिनः शिखण्डमालां शशिखण्डं च सहैव लालयन्तम् ॥१३०॥

·११८
काव्यमाला।
१
बलभिन्मणिबन्धजीवशोभं धृतपाशाङ्कुशपुष्पबाणचापम् ।
मुरलीवरमूर्च्छनासु शश्वहन्मनीयासु निबद्धमौलिकम्पम् ॥ १३१ ।।
गिरिशार्धगृहान्तरे विहारान्कलयन्तं नवकल्पशाखिमूले ।
परितः परिवारदेवतानां प्रकरणाहितसेवनानुबन्धम् ॥ १३२ ।।
इतरेतरयोगमेयुषाभ्यामतिहृद्यन्मकरन्दशर्कराभ्याम् ।
कृतिनः खलु केऽपि भावयन्ते भवशान्त्यै परसंविदोरभेदम् ॥ १३३ ॥
रुचिराद्भुतरूपसंविधानं परमानन्दसुधापयोनिधानम् ।
उषितं पथि योगिनां विधेये तदहं धाम विचिन्त्य तत्र लीये ॥१३४ ॥
पुण्यस्थानाग्रगण्यादथ यदुनगरादेष तस्मान्मनीषी
स्थाण्वीशाख्यं धरण्यामभजत किमपि क्षेत्रमुच्चैः पवित्रम् ।
सद्यः संसिद्धिहेतुं समधिकतपसां पुष्करं दुष्कराणां
सोमावासं प्रभासं सुगतियुवतिसंचारिका द्वारकां च ॥ १३५॥
अथ द्रुताभीष्टकरीं शतद्वं पाशापहन्त्री भजतो विपाशाम् ।
धरावतीणी धरणीधरेन्द्रादिरावती चैष निषेवते स्म ॥ १३६ ॥
साभोगां चन्द्रभागां जगदखिलमिदं पावयन्ती च सिन्धु
सेवित्वाथो निवृत्तः परिचितधनदारामगन्धाद्दिगन्तात् ।
प्रौढं जालन्ध्रपीठाभिधमनधपदन्यासधन्यं भवान्या
हृद्यं प्रापद्यतासौ हिमवति किमपि स्थानमानन्दशाली ॥ १३७ ॥
असौ पुनरनेकतटिनीसरोवनीनगरप्रदेशेषु विरचितभ्रमणोऽपि परमपाव-
नपयःपूरनिष्यन्दिनी शङ्गिणीमिव पुंगवकिशोरकस्त्रिदशतरङ्गिणी निशाम-
यन्किमपि चिन्तातिशयसंदानिताशयो व्याहतुमिति गिरं प्रावर्तत ।
इक्ष्वाकुसंतानयशःपताकां मुक्तामणिं तां मुनिकण्ठशुक्तेः ।
दुर्वर्ण्यकक्ष्यामवनीवशायां निर्वर्णयिष्यामि कदा स्रवन्तीम् ।।१३८॥
विद्याम्बुजश्रेणिविभातवेलां मायातमश्चन्द्रमरीचिवीचीम् ।
मुक्तालतां मुक्तिविलासवत्या भागीरथीं चेतसि भावयामि ॥ १३९॥
गङ्गामुपासे गगनापदेशकासारकेलीकलहंसपतिम् ।
स्वयंवरासक्तिसमेतमुक्तिवधूकराम्भोजमधूकमालाम् ॥ १४० ॥

·यात्राप्रबन्धः । ११९ किरीटिकोदण्डकृतप्रहारव्रणोल्बणीभावविशङ्कयेव । यामोषधीशेन समं महेशो दधाति मौलौ तटिनी नुमस्ताम् ॥ १४१ ॥ भागीरथी सावतु या गिरीशजटाटवीपर्यटनोपजातात् । आशाभ्रमान्मार्गमजानतीव भगीरथस्यन्दनमन्वयासीत् ।। १४२ ॥ क्रीडापराधशमनाय नतम्य शंभो- चूडापदे विहरणं समवेक्ष्य यस्याः । कोपातिरेकमयते कुलशैलकन्या सा पावनी दिशतु संमदमभ्रगङ्गा ॥ १४३ ॥ अम्बरगालितमासीद्ब्रह्माण्डघः बलिदिपा यम्मात् । तम्मादतीव पृतं जज्ञे किल मोमीन्धवं मलिलम् ।। १४४ ॥ द्युसिन्धुरुया दुरितानि हन्तुमाहीकत वीवधगृह रूपा । प्रकाशमंचारविधौ भयेन कुतोऽपि धावेयुरितीब बुद्ध्या ॥ १४५ ॥ समुद्धता वीवधसंपुटीपु भागीरथी भाग्यवतां जनानाम् । आरोहणं मूर्धनि संविधातुं प्रायो विधत्ते पदमसभागे ॥ १४६ ॥ गङ्गा निजं वारि विगाहमानाशरीरिणः कालहरीकरोति । मुधांशुमौले: स्वमदापहस्य गर्वापहागय कृतोद्यमेव ।। १४७ ।। विष्टपत्रयतमःपरिपाटीखण्डनाय कलितावतरापि । अभ्रसिन्धुरखिलानपि लोकानन्धकारयति हन्त किमेतत् ॥ १४८ ॥ निमज्ज्य गङ्गाम्भसि निःसरञ्जनः पयोदनीलप्रतिमागतं गलम् । विलोक्य जम्बालविलेपशङ्कया करोति भूयोऽपि च गाढमजनम् ॥१४९|| मातेति पूर्व महयन्विधत्ते युगपगायां सुकृती विगाहम् । कान्तति पश्चात्कलयन्नसौ तां कोटीरकोटौ कुरुते विचित्रम् ॥ १५० ॥ म्मेराम्भोरुहशीधुसारलहरीनिप्यन्दमुष्टिंधयो गेधोदेशविकासिकैतकरजोविस्तारकुक्षिभरिः । वीचीनतितराजहंसवनितासंगीतसर्वकषो मानां हरति श्रमं सुकृतिनां मन्दाकिनीमारुतः ॥ १५१ ॥ •.

·१२० काव्यमाला। कदा तरङ्गे गगनापगाया निमज्य गाढं निवसामि तावत् । प्रविश्य यावत्प्रतिहृत्प्रतीकं समूलमुन्मूलयते स तापान् ॥ १५२ ॥ अयि नगराजनन्दिनि घनसुकृतसारकन्दलनिष्यन्दिनि परतत्त्वविज्ञान- पाथोनिधानकौमुदि भगवति भागीरथि, निम्नगासु न ते तुल्या नीचेषु न च मे समः । मयि प्रपातनं मातर्विधातुं किं विलम्बसे ॥ १५३ ।। अनन्तरमन्तर्वाणिरयमतिदुरन्तभवखेदसंतानभीषितः पिपासित इव पीयूषकन्दली परिशुष्यदमेयसस्यसमूह इव प्रत्यावर्षधारां प्रतिभटानुद्रुत इव प्रबलतमा मित्रवाहिनीं जिह्मगविषाभिभूत इव जीवातुमूलिकां कल्लोलिनी- रमणलहरीविषक्त इव कामपि महातरि तीवनदीपूरनीयमान इव तीरभूमि धर्माभितप्त इव कर्पूररसनिर्झरी निर्धनलोक इव निक्षेपसंततिं जगतीधराधी- शशिखरान्तरादधिहरिद्वारमापतन्तीममृताशनसरितमुपलभ्य निर्भरानन्दसं. भ्रान्तमानसो मौनमहासीत् । पयः प्रकृतिशृङ्गिण्या ब्रह्माण्डोधसि संभृतम् । जगदर्भकजीवातु गङ्गेति परिगीयते ॥ १५४ ॥ विध्यादेशकरी सेयं विविधप्रत्ययावहा । आगमैरञ्चिता भाति शब्दविद्येव जाह्नवी ॥ १५५ ॥ उद्दिधीर्घः सगरजानसौ वर्गादवातरत् । गणयन्ति न हि क्लेशं परार्थै कपरायणाः ॥ १५६ ॥ गिरिशस्य पुरा केशान्परिगृह्योर्मिपाणिना । पादावलम्बिनी पश्चादासीजाड्यादसौ नदी ॥ १५७ ॥ ईशमुक्ता गिरिदरीरियमाप पदे पदे । भगीरथस्य तन्वाना भावं भूयस्तपोविधौ ॥ १५८ ॥ परं नापूरि जाह्नव्या भगीरथमनोरथः । पारावारोऽपि निःसीमपरिणाहविभूषितः ॥ १५९ ॥ त्रिविक्रमपदोद्भूता त्रिलोकीमियमानशे । कारणस्यानुकुरुते कार्य हि गुणसंपदा ।। १६० ॥

·यात्राप्रबन्धः । १२१ अनन्तपथगाप्येषा हन्त त्रिपथगामिनी । भगवत्पादजातापि शुक्ला वर्णेन शोभते ।। १६१ ।। नदी नवसुधाधारा बसुधावासवत्यपि । प्रतिकूलप्रवृत्तेयमनुकूलापि देहिनाम् ॥ १६२ ॥ गङ्गोरगी गिरीशम्य जटाकन्दरनिःसृता । विषोदना वितनुते पापमण्डूकपारणाम् ॥ १६३ ।। आम्ते किमावृता गाङ्गे दाहशक्तिरिहाम्भसि । निर्दह्यते यतो नृणामम्य सङ्गादघाटवी ॥ १६४ ॥ आपगाया जगत्यस्याः कोऽपि शीतलतागुणः । पातकानि प्रकम्पन्ते यम्या नामश्रवादपि ॥ १६५ ॥ ननु त्रिपथगावारि ममम्ताम्भोविलक्षणम् । सिक्तः कूलाङ्कुरो येन कल्पते मूलतृप्तये ॥ १६६ ॥ कोऽपि निर्जरवाहिन्या गुणासङ्गी शरोल्करः । चलञ्जवेन तनुते षडरिच्छेदनं नृणाम् ॥ १६७ ।। अनादिमलसंघातहरणैकपटीयसीम् । अभ्रगङ्गामपि नदीमन्यामपि गृणन्त्यहो ॥ १६८ ॥ विध्यण्डपुटनिष्पन्नो वियद्गङ्गामयो रसः । अजरामरणां सिद्धिमाधत्ते सेवितो नृणाम् ॥ १६९ ॥ शिरांसि भजतामाशु सिन्धुरेषाधिरोहति । विवरीतुं प्रवृत्तेव विश्वमूर्धन्यतां निजाम् ॥ १७० ।। अस्यामिहावतीर्णायामाविराम्ने भवाद्भयम् । कालमन्मथयोः शश्वत्कदाचिन्न शरीरिणाम् ॥ १७१।। विमुक्तिविश्राणनधुर्यभावबोधाय बद्धा भुवनान्तराले । काशीपतेः क्षौमपताकिकेव लेखस्रवन्त्या लहरी समिन्धे ॥ १७२ ॥ इयं प्रसन्ना हृदये जले च तीरे प्रवाहेऽपि च दीप्रहंसा । अभीष्टदाने गमनेऽपि शश्वदपास्तमान्द्या तटिनी चकास्ति ॥१७३॥ १६ ·१२२ काव्यमाला। •. आपन्नसत्त्वेव वियन्नदीयमाविर्भवत्केतकबहशोभा । वीचीकरालम्बितपार्शभित्तिविजम्भमाणश्वसनं प्रयाति ॥ १७४ ॥ कूलद्विजा कुन्दसगन्धमूर्तिः खादुस्तुषारा सुरभिः सरोजैः इयं प्रसूतेः फलमिन्द्रियाणां मन्दाकिनी पुष्यति मामकानाम् १७५ तदनु भुवनोपतापदमनोपचितरंहसि सुमनोनदीजले कलितावगाहनो बुधजनोत्तंसमणिरतिमनोहरं वचनोपहारमतनोत् । त्रिमार्गगे वाङ्मनसातिदूरः स कोऽपि जागर्ति तब प्रकर्षः । यदन्यतीर्थातिशयप्रसङ्गे विश्राम्यति त्वय्युपमानभावः ॥ १७६ ॥ दानाय मुक्तेधृतकङ्कणायां मयि स्थितायामपि केऽपि मर्त्याः । क्लिश्यन्ति चेतः श्रुतिचिन्तयेति क्लुप्ताट्टहासेव विपाण्डरासि ॥१७७॥ ब्रह्माण्डरन्ध्रात्पतनं सुमेरौ नानानगेन्द्राभिहतीश्च गुर्वीः । अचिन्तयित्वा भुवमागतासि पातुं सुतानम्ब भवाब्धिमग्नान् ॥१७८॥ हिमाचलं प्राप्य जटाकलापादीशस्य नेत्रानलतापितेव । प्रपद्यसे मजदनेकलोकभवाग्निकीलाकुलितेव सिन्धुम् ॥ १७९ ।। अम्ब त्वया भेषजमत्यपूर्वमशिक्षि कस्मादिदमभ्रसिन्धो । भवज्वरं यद्विषमं प्रकृत्या शीताम्बुसेकेन नृणां क्षिणोषि ।। १८० ॥ ब्रह्मन्हरे हर भवादवतेति देही जल्पन्निमज्जति जले तव जहुकन्ये । निर्माहि पाहि निजहीति निदेशमेषां तन्वन्नुदञ्चति क एष तवानुभावः ॥ १८१ ।। गगनतटिनि तावकं गरिम्णा सलिलमशेषजलातिशायि मन्ये । न विसृजति निमजतां नराणामिदमधिरुह्य सकृद्यतः शिरांसि ॥१८२॥ भरणे निजवर्मणोऽपि खिन्ना भवती जाह्रवि देहिनो भजन्ते । किमिदं निदधाति मूर्ध्नि तेषामहहाशेषजगत्कुटुम्बभारम् ॥ १८३ ॥ त्रिदिवस्रवन्ति भवदम्बुमाधुरी सकलातिशायिविभवेति मन्महे । अवलिा जातुचिदिदं यतो जना विमुखीभवन्ति जननीकुचामृते १८४ ·यात्राप्रबन्धः । १२.३ अयि तावकं चरितमद्भुतोदयं सुरभीकरोति सुरलोकनिम्नगे । पदमुन्नतं भजनसङ्गिनो जनान्नयसे यतः स्वयमधोनिपातिनी ॥ १८५॥ चेलं चर्म निकेतनं पितृवनं पात्रं शिरो लेपनं भस्मालंकृतिरस्थिजालमनुगा वेतालपारम्परी । भिक्षापर्यटनं च वर्तनमहो नृणां भवत्सेविनां मातब्रूहि कथं त्वदीयभजनं कुर्वे सुपर्वापगे ॥ १८६ ॥ आकण्ठं सलिले निमज्य पुलिनाभोगोपधाने शिरः कृत्वा शैलसुतापते सुररिपो गङ्गाधरेत्यालपन् । गृह्णन्कर्णपुटे शिवेन कृपया प्रव्याहृतं तारकं तीरे जाह्नवि ताबक तनुपरित्यागं विधाम्ये कदा ॥ १८७ ।। त्वद्रोधोभुवि भूम्त्वदम्बुनि जलं त्वत्फेनभासि प्रभा त्वद्वीचीपवने मरुत्त्वदुदकावर्ताम्बरे चाम्बरम् । इत्थं देवि मदीयदेहजननी भृतावली लीयतां त्वत्संबन्धिनि ज नन्दिनि महत्येषा मम प्रार्थना ॥ १८८ ॥ इति स्तुत्वा नभःसिन्धुमेष धीमानमोदत । मनसा फलिताशेषमनोरथसमृद्धिना ॥ १८९ ॥ इति समरपुंगवकृतौ यात्राप्रबन्धचम्पूकाव्ये सप्तम आश्वासः । अष्टम आवासः । पत्या प्रकाश्यमानं क्षेत्राणामयमुपास्य केदारम् । सकलमहितं फलानि स्वकुलत्राणक्षमाणि लभते स्म ॥ १ ॥ उच्चैर्महागिरिविहारमुपेत्य धीमा- नीहारसंवृतिनिवृत्तिदिनावतारे प्राहृप्यदादिपुरुषं बदरीवनान्तः पश्यन्करोदरमिषदराविशेषम् ॥ २ ॥ तदनु कारुण्यलवनवविकृतकामरूपां कामरूपान्तराहितकामपीठस्थिति कामपि परदेवतामाराध्य नरदेवदुर्नयनाटिकाविभावनपाटवानुवर्तिभिरालाप- विस्तारैरस्तौषीत् ।

·१२४ काव्यमाला । त्वलीलानुसारित्रिपुरहरणदृक्विङ्कराधोक्षजाज्ञा- निर्वोढ ब्रह्मचिन्तासमुपनतजगद्धोरणीकोणभाजः । उाः कापि प्रदेशे कतिपयविषयाधीशतामेत्य मत्ता न त्वामञ्चन्ति भूपाः समयविषमतां किं ब्रवीम्यद्रिकन्ये ॥३॥ नत्वा पृच्छामि किंचिद्भगवति भवती वाच्यमेतत्कुतश्चि- त्पुण्यात्पट्टाभिषेकव्यतिकरसमयप्राप्तिमात्रेण राज्ञाम् । सौजन्यं क प्रयायात्व मतिरुपरमेव व्रजेत्साधुवादः सौलभ्यं क्कापसर्पक पुनरपसरेदातुरेष्वाभावः ॥ ४ ॥ भूजाने जय जीव कोऽत्र पुरतः शब्दायते वार्यता- मायुप्मन्नहमेव कोऽसि कथय त्वं वा त्वदीयाश्रितः । आस्तां तद्भवदीयनाम किमहं डित्थस्तथा वा तदि- त्यभ्यस्तानपि खेदयन्ति गिरिजे भूपा भवद्वञ्चितान् ।। ५ ।। आयाहि प्रातरेहि ह्यलमनवसरो याहि मे देहि सद्यः स्वर्णान्येतत्पिधेहि प्रतिभुवमथवा बेहि नो चेदपेहि । इत्येवं द्रष्टुकामा नरपतिहतकानेतदासन्नभृत्यै- रायास्यन्ते नितान्तं जननि तव पदद्रोहिणो देहभाजः ॥ ६ ॥ ह्यः शर्वी समज्याविघटनसमये हे बुधा युष्मदर्थ राज्ञेऽवोचाम किंचिद्रहसि स च तदा प्रीतचेता इवास्त । इत्थं वागीशसार्थानयि जननि भवद्वञ्चितान्वञ्चयन्तो मन्दाः कुर्वन्ति केचित्पितृपतिनगरीमार्गपाथेयबन्धम् ॥ ७ ॥ आकास्माकमभ्यागमनमवनिभृद्वित्रिकक्ष्यान्तराणि प्रोल्लङ्घयाभ्येत्य नीत्वा बहुमतिमतनोदर्धपीठीजुषां नः । इत्थं मिथ्यावचोभिः पटव इव जना वञ्चयन्ति प्रपञ्चं केचिज्जानन्ति नैते भवदुपजनितानम्बिके विप्रलम्भान् ॥८॥ अद्य प्रातः सभायामखिलनृपतिषु प्रेक्षमाणेषु पीठा- दुत्थायास्मत्कराग्रादवनिमृदुपदामग्रहीत्पाणिनेति ।

·यात्राप्रबन्धः ।
१२५
एतादृक्त्वेन जात्वप्यवनिपतिम[विज्ञातवन्तोऽपि केचि-
द्राजाभिज्ञा इवाज्ञाम्त्वयि सति विमुखेष्वैन्द्रजालं सृजन्ति ॥९॥
नीहाराहार्यकन्ये तव पदकमलध्यानमुद्राविधान-
रत्यर्थ वर्तयन्ते जनुषि सफलतां केऽपि धन्या धरण्याम् ।
अद्राक्षीदीषदस्मान्नृपतिरधिगतप्रीतिरयेति सार्थ
मन्वाना जन्म यान्ति प्रतिमुहुरितरे निवृतिं दुर्विवेकाः ॥ १० ॥
मातदैतेयवैरिप्रमुखसुरवरैः
: शश्वदध्यासितायां
भावत्कागारबाह्याङ्गणभुवि वसतिप्राप्युपायं विहाय ।
हा हा मोहाद्यतन्ते जगति तनुभृतो नैकनिष्ठयतवीटी-
जम्बालेर्दूषितायां नरपतिभवनद्वारि कतु बिहारम् ॥ ११ ॥
धिक्कारः सौविदल्लेश्चिरविततबहिर्वेदिकावासकाय
याच्यादैन्यानुरोधः करितुरगकुलेप्वाकुला पर्यटाट्या ।
निहेतुर्दण्डपातो भृशसुलभरुपा मेदिनीनायकेने-
त्येवंरूपेण मातः परिणमति नृणां त्वत्पदान्जापराधः ।। १२ ॥
त्वत्पादाम्भोजपूजाविरचनविमुखीभावदोषावतीर्ण-
क्षोणीभृत्सेवनानां पुरुषपरिषदामदिराजन्यकन्ये ।
नाहारो नैव निद्रा न सुखरसिकता नार्चना देवतानां
राजद्वारोपकण्ठेष्वपि तु तत इतः पर्यटाट्यैव कृत्यम् ॥ १३ ॥
त्रैलोक्यश्लाघनीये धरणिधरकुलोत्तंसवंशे प्रसूतिः
शुद्धान्तैश्वर्यभाक्त्वं त्रिभुवनभरणोल्लासिनश्चन्द्रमौलेः ।
लोकानां मातृता चेत्यखिलमपि शिवे हृद्यमेतद्भवत्या
भूपद्वारासिकायै पुनरपि तु सतां सृष्टिरेकैव कष्टा ॥ १४ ॥
आवासं दुर्गुणानां कमपि नृहतकं भूपतित्वेन सृष्ट्वा
तद्द्वारि याच्महह रचयितुं यद्विनिर्मासि धीरान् ।
सोऽयं सर्गखभावः किमु तव जननि ब्रूहि किं विभ्रमो वा
नैपुण्यं वा किमाहो किमुत दृढतरद्वेषिता वा बुधेषु ॥ १५ ॥

·१२६ काव्यमाला । तस्याः को वा निषेधं सृजति गिलति चेदावृतिः सस्यजालं मर्यादालचिनी चेजलनिधिलहरी को नु वा तां निरुन्ध्यात् । किं च त्वं शैलकन्ये कुटिलनृपगृहद्वारवेदीविहार- केशोदन्यावदान्या भवसि यदि सतां कस्तव स्यान्नियन्ता ॥१६॥ भूभृत्सेवाविधानं बुधजनविततेः शास्त्रदृष्टेः पिधानं दुष्कृत्येषु प्रधानं दुरितमिषविषोन्मेषपाथोनिधानम् । ब्राह्मण्यस्यावसानं प्रसरदपयशोवल्लयुपनप्रदान सत्यस्खापोपधानं सति किमु बहुना त्वय्युपेक्षानिदानम् ॥१७ । भुक्ते प्राचीनवित्ते गरिमजुषि ऋणे भिक्षुतायां धृतायां संमाने हीयमाने नृपसदसि बहिवाररोधेऽपि जाते । कोऽयं मायानुभावस्तव सति विलसत्यर्थलाभातिलोभा- द्धावं धावं बुधानां ततिरटति मुधा राजधान्यामधन्या ॥१८ विन्यस्ताञ्जलिना प्रणम्य शिरसा याचे दया चेङ्धा- नास्थानीनरकान्तरे क्षितिभुजां कामाक्षि मा मा क्षिप । यद्यस्मिन्क्षिपसि व्यपेतकरुणालेशा तदा शालिका- द्वाराध्यासनदुर्दशां वितर नो गुवीं दुरुर्वीपतेः ॥ १९ ॥ नैतत्स्वर्गतिसाधनं न च कुलाचार(रो) न चाज्ञा गुरो- राम्नायैर्विहितं च कर्म यदिदं भूपाधमोपासनम् । प्राग्जन्मन्यचलात्मजे कृतभवत्पादापराधा वयं पातं केवलमात्मनः स्वयमहो कर्तु प्रवर्तामहे ॥ २० ॥ मूटी पर्यटने कृतेऽपि करुणामुद्रा न चेत्तावकी न प्राप्येत नरेर्गुवाकफलमप्यन्तर्पणास्वादितम् । जानन्नप्यमुमर्थमर्थपटलीसंपादनाकाङ्या हा धिक्कष्टमनुद्रवामि धरणीपालाधमानम्बिके ॥ २१ ॥ त्वचिन्तां कलयामि चेत्त दधुना] प्रत्यूहजाग्रन्मन:- क्षोभोत्पादनचञ्चुरौदरशिखिज्वाला समुज्जृम्भते ।

·यात्राप्रबन्धः।
१२७
तच्छान्त्यै नृपतीन्भजामि यदि तद्ध्यानात्त्वदीयस्मृति-
नैवोदेति किमाचरामि कथय प्रालेयशैलात्मजे ॥ २२ ॥
प्राचीनक्षेत्रमात्रान्न लगति किल मे स्फारसंसारभारः
कृत्वा भूभर्तृसेवां धरणिरभिनवोपार्जनीया मयेति ।
चिन्तासंदानितान्तःकरणसरणिभिर्घस्मरैरस्मदायै-
रवारब्धा भवत्यां पुरहरदयिते देवि साक्षादुपेक्षा ॥ २३ ॥
उत्थानं प्रातरु/परिवृढभवनद्वारदेशाभिधान
निध्यानं भूमिबन्धोः पुनरुपगमनं वासशालां प्रतीति ।
एतैर्व्यापारजातैरचलपतिस्ते नित्यमावर्त्यमान-
रशिद्वन्द्वं भवत्या मुहुरहह वयं घस्मरा विम्मरामः ॥ २४ ॥
ग्रामं वा ग्रामटी वा मितभुवमथवा हाटकं वा पटं वा
यः कोऽप्यस्माकमेतत्किमिह न वितरेदेकिकां वा वराटीम् ।
इत्यम्ब त्वय्युपेक्षाविरचनदुरितप्राप्तदारिद्यमुद्रा-
कातर्याः पर्यटाट्यां नगरभुवि वयं बह्वधर्माय कुर्मः ॥ २५ ॥
अन्तःशुद्धान्तमास्ते नृपतिरविरतं नैव निध्याति दैवा-
निर्गच्छन्तं कदाचित्तिरयति तरसा खेटकूटैर्भटौघः ।
वक्ता वा नाम्मदर्थे स्वयमपि गमनं दुष्करं द्वार्यथापि
त्वद्रोहादद्रिकन्ये वयमवनिपतिं द्रष्टकामाश्चरामः ॥ २६ ॥
विद्यागोष्ठीषु राज्ञो नहि रुचिकणिकाप्यम्त्युदास्ते प्रधानो
विद्वेष्टि स्वाधिकारक्षतिचकितमनाः सोऽप्यमेधाः पुरोधाः ।
अन्यस्त्वज्ञातविद्वज्जनसरणिरथाप्यम्ब ते शाम्बरीभिः
पश्चात्संचोद्यमानाः सुधिय इति वयं राजधान्यां भ्रमामः॥२७॥
संनह्यत्सौविदल्लाधमवदनसमालोकनाय प्रसर्प-
द्भुलीषु द्वारवेदीशिखरसरणिषु प्रत्यहाध्यासनाय ।
याच्यावाणीनिबद्धक्रमरसरसनाधारणायापि चास्मा-
निष्कारुण्यं सृजन्त्यास्तव गिरितनये किं फलं लब्धमासीत्॥२८॥

·१२८ काव्यमाला। कर्णो मध्याह्नदीनः समयमनुसरत्यम्बुदः स्वर्गमात्रे सन्तानस्त्यागशाली वयमपि तु मुहुः सर्वतो दानशौण्डाः । इत्युर्वीपालगर्वप्रलपितगरलज्वालजालानि पातुं कर्णाभ्यां किं नु सृष्टा वयमवनिधराधीशकन्ये भवत्या ॥२९॥ कुम्भीपाकादिनानाविधनिरयकुलेष्वातलं संनिमज्जा- व्यापारे नास्ति भारः सरसिरुहभुवो यावदायुर्विरामम् । क्ष्मापालद्वारि किंतु क्षणमपि वसतिः शक्यते नैव कर्तु तस्मादस्मद्विपक्षं जनमपि न कदाप्यम्ब तस्यां निधेहि ॥३०॥ आस्थानी गाहनीया नृपनिकटजुषो रञ्जनीया मनुष्या भूपालः सेवनीयः स च बहुलधनैरापनीयो मयेति । चिन्तां संत्यज्य सोऽहं तव पदनलिनोपासनामात्रकृत्यः प्रेद्भावः कदा वा वद जननफलान्यम्ब संपादयिष्ये ॥ ३१॥ यास्यामो राजधानी कथमपि नृपतेरन्तिकं तत्र को वा नेष्यत्यम्मानकम्मात्प्रचुरधनभरैः प्रीणनामन्तरेण । दृष्टे वा राज्ञि कृष्टां चिरवसतिमृते नाञ्जसा वाञ्छिताप्ति- म्तस्मादक्लेशलभ्यां द्रुतफलजननीमद्रिजां न त्यजामः ॥ ३२॥ लक्ष्यीकुर्वे किमुसिहचरहतकानम्बिके तावकानी जाग्रत्यश्रान्तमन्तःकरणभुवि ममाभीष्टविश्राणनाय । त्वद्धृत्यद्वाःस्थवीटीचिपिटकपटसंवाहकक्रीतदासी- दासेयप्रेप्यचेटीसुतजनसदृशाः किं नु ते राजकीटाः ॥ ३३ ॥ कामाक्षि त्वत्कटाक्षव्यतिकरकलिकामोदसाम्राज्यलक्ष्मी- पर्याप्तवान्तवृत्तेनहि मम गणनागोचरे ते नरेन्द्राः । सेवाहेवाकभाजां तव जननि जगत्यब्जभूर्वा हरिर्वा त्र्यक्षो वा लक्ष्यकोटौ विलसितुमनलं केऽपि मूढा नृकीटाः।।३४॥ त्वयानकावधानप्रणयनसुलभानन्दलीढान्तरात्मा नाहं भूपानुपासे पुरहरसुतनो संपदे किंपचानान् ।

·यात्राप्रबन्धः। १२९ पुंसां चिन्तालताभिर्हदि तव चरणोपन्नतामद्रिकन्ये नाबध्यन्ते कतीभाः कति कति तुरगा गेहबाह्याङ्गणेषु ॥ ३५॥ कुर्वन्तु खैरमुा कतिचन समयक्षेपणं भूपगेह- द्वारावस्थानधारापरिचयरचनोदीतरागा वराकाः । त्वद्धयानारम्भलब्धोदयनिरतिशयानन्दनिप्यन्दसिन्धो- रन्तःस्वच्छन्दचारैर्जननि वयममी कालजालं नयामः ॥ ३६॥ स्निह्मद्भूपालदत्तद्विरदवरघटामांसलस्निग्धमुग्ध- स्कन्धाभोगाधिरोहक्रमसृमरतमख्यातिसंप्राप्तितोऽपि । देवि त्वद्धृत्यशालारजकवशजुषामन्वये रासभाना- मुद्भूयामेयभारोद्वहनमतितरां युक्तमित्येव मन्ये ॥ ३७ ॥ साकं भूनायकेन प्रचुरमणिभरोड्डामरं सामरस्या- दध्यारुह्यासनार्ध युगपदभिमुखीभूय संलापतोऽपि । न्यञ्चद्गात्रं निषेधप्रसृतकरतलं निर्भरोत्कम्पमम्ब त्वद्देहद्वाःस्थवेत्रप्रहरणसमयत्रासदैन्यं परं नः ॥ ३८ ॥ आन्दोली चतुरन्तयानतुरगश्वेतातपत्रद्विप- प्रायां संपदमावहेति गिरिजे न त्वां कदाप्यर्थये । याचे केवलमेतदेव बहुधा त्वत्पादपङ्केरुह- द्वन्द्वाराधनचातुरीगुणनिकासाम्राज्यसिंहासनम् ॥ ३९ ।। तदनु तुहिनजगतीधरादवतीर्य स पुनरार्यमिश्रो निजवचःस्रुतिधौततत्त्वा- वबोधकर्दमनिकरस्य सगरसुताहुतिहुताशनीकृतप्रबलरुषः कपिलमुनेराश्रम- पदमुपाश्रयत । अभिषिच्य भसितराशीन्पुरहरनिर्माल्यसलिलपूरेण । निरवापयत्पितॄणां भगीरथो यत्र निरयबाधाग्निम् ॥ ४० ॥ अह्नाय पत्युरह्रामपहाय सतामसूयितवतीव । श्लिप्यति सुरस्रवन्ती नर्मसखं यत्र नवनवोर्मिकरैः ॥ ४१ ॥ तत्र च जलधिमध्यक्षयन्निदमवादीत् । भागीरथीतिप्रथिताभिधानां कांचित्कुमारीमुपनीय गौरीम् । १७ ·१३० काव्यमाला। अस्मै वरायातिसृजन्पितॄणां चक्रे मुदं चण्डकरान्वयेन्दुः ॥४२॥ अहस्करापत्यसरखतीभ्यामभ्यर्णमादाय विमुच्यमाना । अमुं नवोढेव"ख द्युसिन्धुराबद्धभङ्गा पतिमभ्युपैति ॥ ४३ ॥ वारं वारं प्रौढवातानुषङ्गाद्वेगेनायं वेपते वीचिमाली । कुम्भीयोनेः कुक्षिवास्तव्यमग्निं ध्यायध्यायं त्रासमृच्छन्निवोच्चैः ॥४४॥ मन्थानशैलमथितोऽपि घटीभवेन ग्रस्तोऽपि दाशरथिना कृतबन्धनोऽपि । उद्दामवाडवहुताशनपीडितोऽपि गम्भीरतां न हि कदाचिदयं जहाति ॥ ४५ ॥ अथ नीलाद्रिमासाद्य कृती स कृतवन्दनः । अस्तौदित्थं जगन्नाथमघनिर्माथकर्मणे ॥ ४६॥ चरितं तव प्रथीयः शक्यं मितया न मे गिरा स्तोतुम् । नासामणिर्न भवितुमर्हति मानाधिकं रत्नम् ॥ ४७ ॥ अतिलघुनापि च वचसा मधुमथन तव प्रणौमि महिमानम् । तुभ्यं त्रिभुवनवपुषे तुल्यं कथमय॑ते माल्यम् ॥ ४८ ।। मम यन्मनुष्यजन्मनि भवत्सपर्यापराङ्मुखीभवनम् । स... नवनीतनिर्गमसमये मन्थानगुणभङ्गः ।। ४९ ।। अन्यार्थमपि भवन्तं परिचरता प्राप्यते गतिः पुंसा । आमोदमेणनाभेराजिघ्रति किं न पणितापि ॥ ५० ॥ भवतः प्रपद्यमानश्चरणौ पदवीं समश्नुते परमाम् । को गन्धगजाधिरूढः क्षुद्रं प्रतिपद्यते द्वारम् ॥ ५१ ।। प्रकृतिजयिनस्त्वदनेः पातकराशिरपि किमु भवेल्लक्ष्यम् । अस्त्रमरविन्दयोनेश्चटकोपरि किं नु संधेयम् ॥ ५२ ।। ईषल्लभा मनीषिभिरीहितसंपत्प्रसादविषयैस्ते । हैयङ्गवीनसङ्घ ह्यादधतो न खलु घृतचिन्ता ॥ ५३ ।। १. 'हैयङ्गवीननिर्गमसमये' इत्युचितं प्रतिभाति.

·यात्राप्रबन्धः।
१३१
करुणागुणपरिणाहः कंसारे तव निसर्गसंसिद्धः ।
आधीयते न केनचिदमृतरसौघस्य माधुर्यम् ॥ ५४ ।।
अनुपदमतिलय जनपदशतानि विबुधारण्यः स पुण्यस्थलीषु शस्तं
गयाक्षेत्रमयासीत् ।
दृश्यते तटिनी यस्मिन्नद्भुताकारशालिनी ।
अपि फल्गुः खयं पुंसामफल्गुफलदायिनी ॥ ५५ ॥
अधिमौलि गयामरद्विषो बिबुधैर्यत्र कृते पदार्पणे ।
भुवनत्रयमस्तके पुनः पितरो हन्त पदं वितन्वते ॥ ५६ ॥
कटितटिघटिततटिन्निभांशुक रमाधवं छविजितमारमाधवम् ।
जगत्रयी प्रणमति यत्र मौलिना गदाधर किसलयभं गदाधरम् ।।५७ ॥
तत्र च विहितकर्तव्यकलापोऽयमभिरूपो विनिर्गत्य ततः समग्रगुणसं-
भृतेन कुटुम्बिनीयुगेन विविधतीर्थसमूहमवगाहमानो विमानितदिविषदा-
हारसंपदं व्याहारमुदजृम्भयत ।
अहस्करेऽप्यलघुतमिस्रतस्करे कुमुद्वतीं समधिगता कुमुद्वतीम् ।
पवित्रितक्षितिरियमत्र चक्षुषी पुनः पुना रमयति मे पुनःपुना ॥ ५८ ।।
संध्याटवीचारविवृद्धमूर्तिः कुर्वन्मुहुः कूलविहङ्गलीलाम् ।
खैरं प्रणर्दनिह शोणभद्रो गवामसौ गच्छति संनिवेशम् ॥ ५९॥
शर्वाणीचरणसरोजवान्तलाक्षाजम्बालभ्रमजनिहेतुधातुशाली ।
विन्ध्याद्रिवितरति मे नितम्बसीमाविस्तारस्थगितदिगन्तरः प्रहर्षम् ॥६॥
अध्यास्ते रुचिरममुप्य शृङ्गमेका सा काचित्रिभुवनसंज्वरापहन्त्री।
निर्व्याजप्रणिहितनीलकण्ठहर्षा वर्षन्ती कमपि रसं बलाहकाली ॥६॥
कल्याली हृतमधुकैटभावलेपा लोकान्धंकरणलुलायदर्पहन्त्री ।
चामुण्डा शकलितरक्तबीजदम्भा सुम्भनी जयति निसुम्भसूदनीयम् ॥६२॥
विश्वस्मादपि धरणीधरेन्द्रकन्ये विन्ध्योऽयं निरवधिभागधेयशाली।
आक्रान्ताखिलभुवनापि यस्य नाम्ना विख्याता परमसि विन्ध्यवासिनीति ॥६३॥
देवि त्वत्पदरुचिदर्शितातिरागा तुङ्गेषु द्रुमविटपेषु लम्बमानाः ।
शैलेऽस्मिन्सततमवाङ्मुखत्वभाजो दृश्यन्ते धृतनियमाइव प्रवालाः॥६४॥

·१३२ काव्यमाला। कुब्जत्वं दधदपि कुम्भयोनिभक्त्या विन्ध्याद्रिविबुधनिवासतोऽपि तुङ्गः । संचारं सदयगिरीशपाणिपद्मस्पृष्टाभ्यामिह वितनोषि यत्पदाभ्याम्॥६५॥ मच्चित्ते......."महिषासुरोत्तमाङ्गे विन्ध्याद्रेरधिशिखरं च विश्वमातः । निःशङ्कं निहितपदाब्जया भवत्या काठिन्यं क नुवद काममन्वभावि॥६६॥ वेलायां विषमकृतान्तवाहघण्टासरावश्रवणसमाहितव्यथायाम् । मञ्जीरकणितमनोहरं पुरस्तादास्तां नश्चरणसरोजमम्बिकायाः ।। ६७ ॥ पारीन्द्राः परिभवमापिता निकामं मध्येन स्मरहरवल्लभे भवत्याः । तत्तादृक्तिमिरतरङ्गितासु मन्ये बध्नन्ती(न्ति) स्थितिमिह""भ्यतो गुहासु६८ उत्तुङ्गा बलवदुदारकान्तिभाजो वर्तन्तां शतमिह वारणेन्द्रकुम्भाः । सोढारस्तव कुचभारवत्किमेते पञ्चास्यप्रसभविमर्दसंभ्रमाणाम् ॥६९॥ शर्वाणि स्तनभरसंपदा परं ते विन्ध्याद्रिर्विगलिततुङ्गतावलेपः । बीले(डे) न क्षितिमभजद्विजस्तु भेजे प्रख्यातिं शिव शिव भाग्यरीतिरेषा७० संत्रातुं जनमिह सर्वहिंसकेभ्यो वात्सल्याद्वहसि वरायुधानि हस्तैः । हन्तैतद्भगवति साहसं यतोऽमी रज्यन्ते नवसुमनोजिघृक्षयापि॥ ७१ ॥ चन्द्रस्ते बदनमिषेण शैलकन्ये विन्ध्याद्रौ वसति विधुतुदैकभीत्या । पर्यन्तभ्रमणमिष(षा)त्तरक्षुवीक्षावित्रासव्यतिकरविद्रवत्कुरङ्गः ।। ७२ ॥ त्वद्विम्बाधरतुलना शिवे तदानीं प्रादुप्यादिह सहकारपल्लवेषु । धात्रा चेन्मकरन्दसारधारानिप्यन्दः कुसुमवदेषु निर्मितः स्यात् ॥७३ ।। स्वच्छन्दं विलसतु चन्द्रिकाङ्कुराणामुद्भेदः किमपि सुधारसोद्गमश्च । वक्रेन्दौ तव वरवणिनि स्मरारेराश्चर्या न किमिह सूतिरम्बुजानाम् ॥७४।। अस्याद्रेरनुवनमध्यमम्बुजातैर्वेतण्डव्रजकरदण्डपातभीतैः । सारङ्गरपि चकितैर्वनेचरेभ्यः सर्वस्वं निहितमिव स्वकं त्वदक्ष्णोः ॥७५|| फुल्लासु क्षितिरुहपुष्पमञ्जरीषु भ्राम्यन्ती ततिरिह भाति षट्पदानाम् । पृथ्वीभृत्प्रियतनये विलोकयन्त्याः कान्तारश्रियमिव ते कटाक्षमाला ॥७६।। पाठीनध्वजपरिपन्थिकायमायाकैलासक्षितिधरकालमेघपते । मातस्ते हतजनिमार्गपर्यटाट्यानिष्टप्ते मयि निपतत्वपाङ्गधारा ।। ७७ ॥

·यात्राप्रबन्धः। १३३ त्वामभ्रच्छविमिह वीक्ष्य नीलकण्ठास्तुष्यन्तः सपदि वितन्वते कलापान् । त्वत्केशद्युतिविसरापहारशका निर्माष्टुं निपुणमिव प्रदर्शयन्तः ॥ ७८ ॥ उद्भिन्नस्मितलवमुल्लसत्कपोलं लोलाक्षिभ्रुवमतिलोभनीयनासम् । बिम्बोष्ठ भृतमणिकुण्डलाभिरामं वक्रं ते जननि वयं न विस्मरामः ॥७९|| विनिर्गतानविहितपुण्यदुर्लभत्रिमार्गगासलिलविगाहनाय नः । पदे पदे बहलविपत्तिशङ्कया विषीदतः सुखयतु विन्ध्यवासिनी।।८०॥ अपि च। रक्षति दुर्गा यन्तं विपदः स्वगुणान्कृपामृदुर्गायन्तम् । समहृत कासरदनुजं तमपि च या सुम्भमन्तिकासरदनुजम् ॥८१॥ देवी सा मे दुरितं क्षपयतु कृपया हरिखसा मेदुरितम् । शक्तिषु परमा नन्दं जनकं किल या निनाय परमानन्दम् ॥ ८२॥ शुचमिह नोपलभन्ते वपुः स्मरन्तो बलार्दनोपलभं ते । स्थितमनिदानवलक्षे हर्यक्षे चण्डि लूनदानवलक्षे ॥ ८३ ॥ अपि च। म्कन्धादवप्लुत्य हरेः सलीलमाक्रम्य पद्भ्यामवनीलुलायौ । संधित्सया चापगुणैर्निषङ्गादुदर्चिषं मार्गणमुत्क्षिपन्तीम् ॥ ८४ ॥ प्रहारकेलिस्पृहया रथाङ्गनेमिग्रहव्यग्रनिजाग्रहस्ताम् । तिर्यमुखीं पाणिधृताञ्चलस्य कम्बोः समुद्घोषणकर्महेतोः ॥ ८५ ॥ उदस्तहस्तोपहितत्रिशूलनिर्भिद्यमानं निजपश्चिमाङ्गात् । निर्गच्छतो निर्जरशात्रवस्य चर्मासिपाणेः शिरसश्छिदायै ॥ ८६ ॥ आलम्ब्य केशानवधूय खेटं पाणावधिक्षिप्तकृपाणवल्लीम् ॥ दरोच्छ्रसन्मध्यमदृष्टिरिङ्गदग्निस्फुलिङ्गावलिभीषणास्याम् ॥ ८७ ।। विश्वत्रयापद्विनिवारणाय संनाहमेवं समरे दधानाम् । किरीटचन्द्रांशुकृताभिषेकामम्बामहं भावनयावलम्बे ॥ ८८ ।। तमसामर्दिनि विधृतमसाधिषं तमसा जाह्नवीपूरं तमसा विगाहते । निर्जेतुं दुरितावली सति कलौ निःसीमवीर्योदयां देवो मेलयति स्म यत्र सुदृढं तिस्रो महावाहिनीः ।

·१३४
काव्यमाला।
शेगानेष निरीक्ष्यते स शिबिराभोगः प्रयागाभिधो
धीराः खैरमिह प्रयान्ति पदवीं देहत्यजं शाश्वतीम् ।। ८९ ॥
देहिनामिह तटस्थितिस्पृशां पुण्यमात्मजमिमाः पुनः पुनः ।
स्फारविस्मयकृते परस्परं संगताः प्रसुवते सरिद्वराः ॥ ९० ॥
अन्योन्यमायामिभिरूमिहस्तैरास्कन्दकर्मण्यनयोः सपत्न्योः ।
साक्ष्यं न साधीय इतीह सा किं सरखती संवृतमूर्तिरास्ते ॥ ९१ ॥
जाह्नवीरविसुतारजतायःशृङ्खलायुगलसंदृतमेनम् ।
क्रीडितुं स हि विमुक्तियुक्त्या केलिमञ्चमयमञ्चति लोकः ॥ ९२॥
यियासतामत्र निमज्य नाकं हित्वा तनुं मुक्तिमभीप्सतां च ।
वैवखतीविष्णुपदीमिषेण वेदोपदिष्टाध्वयुगं चकास्ति ।। ९३ ॥
निर्वापितानामिह विष्णुपद्या नृवर्गकान्तारभवानलानाम् ।
विसृत्वरी धूमपरम्परेव विराजते चण्डमरीचिकन्या ॥ ९४ ॥
सहजमलिनं विद्यावर्त्म स्वभावमलीमसा
विधिपदविका चित्रः पन्था विमिश्रितयोस्तयोः ।
इति पृथगवस्थित्या संमेलनेन च देहिना-
मिह विवृणुतो नानामार्गान्युसिन्धुकलिन्दजे ॥ ९५ ॥
निर्माति धर्माशुसुताभुजङ्गया निर्मोकशङ्कामिह गाङ्गमम्भः ।
यां वीक्ष्य लोकाः समवर्तिलोकयात्राकथामप्यवधीरयन्ति ।। ९६ ।।
अनेकदेशोन्मिपदभ्रसिन्धुप्रवाहखण्डामिव भानुकन्याम् ।
पश्याम्यविद्यामिव तत्र तत्र प्रभिद्यमानां विषयप्रकाशैः ॥ ९७ ॥
उन्नेतुमुढेलभवाब्धिमग्नान्कृतोद्यमाभ्यां कृपया शिवाभ्याम् ।
प्रसार्यमाणाविव बाहुकाण्डौ पश्यामि नद्योरनयोः प्रवाही ॥ ९८ ॥
वेगाविद्धसरोजकुङ्मलकुचं विक्षिप्तवीचीभुजं
फुल्लेन्दीवरदृष्टि बुद्बुदनिभाविर्भूतरोमोद्गमम् ।
त्रुट्यत्फेनविपाण्डुकञ्चकमुभे दूरात्समभ्यागते
गाढालिङ्गनमत्र हन्त तनुतो गङ्गाकलिन्दात्मजे ॥ ९९ ॥

·यात्राप्रबन्धः ।
१३५
क्वापि प्रस्तुतदोर्मधे इव मिथो वीचीभरैराहतै-
रेतैरात्तजयश्रियाविव कुतोऽप्यन्योन्यक्तृप्ताक्रमैः ।
विद्राणे इव साध्वसेन कुहचिद्यक्तापसारत्वरै-
स्तन्वाते सरितौ विडम्बनमुभे तत्तादृशानां नृणाम् ॥ १०० ॥
कालिन्दीसुरनिम्नगे विलसतः कालावदाते ययो-
रंशूनामिव संतती तनुभृतामन्तस्तमिस्रापहे ।
पुण्यैरद्य पुराकृतैर्वयममी तत्तादृशौ तावुभौ
वेणीमाधवशूलटङ्कगिरिशौ वीक्षामहे चक्षुषा ॥ १०१ ॥
वामे भागे वरतनुमयं शूलटङ्केशमीडे
संध्यानृत्तभ्रमणरचनासङ्गिनो यम्य कण्ठात् ।
स्रस्तां मुक्तास्रजमिव महाकृष्णसञ्चितार्धा-
मग्रे पश्याम्यमरतटिनीमर्ककन्योपगूढाम् ॥ १०२ ।।
भुवनत्रयपारवति पुंसामधिगन्तुं पदमाहितस्पृहाणाम् ।
अनुभूतचरादिविप्रयागादयनं नेह परं भुवि प्रयागात् ॥ १०३ ॥
इत्यालपन्नयमुत्तीर्य सुरधुनीमनीदृशसंपत्तिपेशलान्कोसलानवलोकयन्ननघ-
गुणपरिभूतधनदपुरुहूतपुरमजिहीत साकेतम् ।
विमलां प्रकृति विवृण्वती सततं भावितसर्वमङ्गला ।
यदलकरणाय कल्पते हिमवन्मानससंभवा नदी ॥ १०४ ॥
परिसरयूपकण्ठमलघुत्तवेदितटी
परिसरयूपकण्ठपरिबद्धचषालशता ।
प्रदिशति यत्र कौतुकमशीतकराभिजन-
प्रभवजनाधिनाथहयमेधवितानमही ।। १०५ ।।
तत्र स रामभद्रं प्रणिपत्य नुतिमित्यतानीत् ।
कल्पयत्यवनिकर्णजन्मनो वङ्महि श्रवणहर्षवैभवम् ।
संभवे जनकमोदसंपदामात्मजोक्तिरयते निदानताम् ।। १०६ ॥
सूनुनैव सुवचं प्रचेतसो वस्तु वर्णयितुमाद्रियामहे ।
राघवैकसुगमे रणाङ्गणे व्यापृतं किल वलीमुखैरपि ॥ १०७ ॥

·१३६
काव्यमाला।
हन्त सत्यपि रघूद्वहे गिरा प्रस्तुवन्ति कवयः परानपि ।
यस्य वक्तुमपदानमेव या प्रादुरास भुवि पद्यरूपिणी ॥ १०८ ॥
तद्विना दशरथावनीसुहृन्मानिनीजठरशुक्तिमौक्तिकम् ।
वावदूकजनवाङ्मुखस्य किं विद्यते भुवि विभूषणान्तरम् ॥ १०॥
संयमिप्रवरसाधितस्य किं पायसस्य परिपाकवैभवात् ।
माधुरीमधिगतो महियसीं राघवो रमयते ममाशयम् ॥ ११० ॥
दत्तया दिविकृतत्रिशङ्कुना निर्ममो निखिलशस्त्रविद्यया ।
आधिशङ्कुभरमापयन्द्विषामाशयेषु रघुनायकोऽवतात् ॥ १११ ॥
पादरेणुपरमाणुयोगतः सिद्ध्यता युवतिसृष्टिकर्मणा ।
साधयन्नपि मतं मुनेः कथं जानकीपतिरतर्कमार्गगः ॥ ११२ ।।
कुर्वतो दृढगुणप्रकृष्टतामात्मनो दशरथाङ्गजन्मनः ।
गौरवं न सहते म्म कार्मुकं कामशासनकरोपलालितम् ॥ ११३ ॥
धर्मनिर्मथनकर्मठं हठात्कल्पयन्नपि करातिपीडनम् ।
मेदिनीहृदयहारिभिर्गुणैर्मेदुरो जयति मैथिलीपतिः ॥ ११४ ।।
प्रक्रमं रचयतः प्रनर्तितुं विक्रमस्य किल विघ्नशान्तये ।
ऐशचापतृणभङ्गमाचरन्नेष दाशरथिरेव सेव्यताम् ॥ ११५ ॥
दोःप्रतापशिखिनः समिन्धने दोहलीव निजबाहुलीलया ।
काकपक्षधर एव कार्मुकं पाटयन्पशुपतेः स वर्ण्यताम् ।। ११६ ।।
आप भङ्गमवनीमुताभ्रवः पूर्वमेव पुरवैरिकार्मुकम् ।
अर्कवंशसुकृतैरयं पुनः कीर्तिमानवतु केलिमानुषः ।। ११७ ।।
हन्तुमुद्यमवतो निशाचरानट्टहास इव रामतेजसः ।
पूरयन्दश दिशः पुनातु वो भैरवः शिवधनुर्भिदारवः ॥ ११८ ॥
मैथिलीहृदयमञ्चशायिनः सौखशायनिकशेखरः प्रभोः ।
पातु वो रघुवतंसदोलताभज्यमानभवचापनिखनः ॥ ११९ ॥
आत्मवैरिधनुरार्तिनानटद्वीरचोदितविदेहजार्पिताम् ।
दृक्तरङ्गवरणोत्पलस्रजं धारयन्नवतु वो रघूद्वहः ॥ १२० ॥

·यात्राप्रबन्धः । १३७ जातरूपफलके शनैः शनैरङ्गसंगतिभियापसृत्वरीम् । मन्दमन्दमपदेशपूर्वकं मैथिलीमनुसरन्स पातु वः ॥ १२१ ॥ वार्धिनेमिजनुषो वधूमणेराशये शयकुशेशयेऽपि च । कौतुकस्य कलयन्निबन्धनं नन्दनो दशरथस्य पातु नः ॥ १२२ ॥ मैथिलीपरिणयोत्सवे मुखं मन्दहासमधुराधरं विभोः । धर्मवारिकणहृद्यमस्तु मे [मङ्गलाय] शुभिकाविभूषितम् ॥ १२३ ॥ आश्रमप्रसृमरे शनैर्जवादाहितापसरणे कथंचन । संगते सदसि मङ्गलाय मे जानकीरघुवतंसयो वौ ।। १२४ ।। मैथिलीमनुकुलावतंसयोः पुप्णती पुलकजालमङ्गके । शोभनस्तुतिमया शुभाय मे कल्पतां सुदृगललुकाकपि (?) ॥ १२५ ।। भाविनि त्रिदशवैरिभञ्जने साध्वि मे कुरु सहायतामिति । याचमान इव जानकीकरं पाणिना परिमृशन्मुदेऽस्तु सः ॥ १२६ ॥ चम्पवल्लिकरपीडने रुषः शान्तये किमुपलाधिरोहणे (?) । जानकीपदसरोजमामृशन्पाणिना रघुपतिः प्रसीदतात् ॥ १२७ ।। हन्त दृश्यमपरं मदागमः शंसति ध्रुवमितीर्ण्ययेव सः । तत्प्रदर्शनविधौ धराभुवि मन्दवर्षवचनो धिनोतु माम् ॥ १२८ ॥ मैथिलेन्द्रमहिलाभिरेकतः स्थापितौ सदृशतादिदृक्षया । 'माहितस्थितौ चिन्तयामि जगदादिदम्पती ॥ १२९ ॥ मैथिलीसहचरं मनः सखे सर्वदैव तदवेहि दैवतम् । घोरजन्मकुहनापयोनिधेस्तारकं तव तनुप्रतारकम् ॥ १३० ॥ सन्तनामहं वीशसम्मतपरं (?) देवता विगणयामि नैव ताः । राममेकमभिरामवैभवाराममाशरविराममाश्रये ॥ १३१ ॥ तमालच्छायालः सततमनुकूलस्तनुभृतां वचः केलीशे..."() विशगतमधूलीमधुरिमा । जगन्नेता सीतापतिरहितजेता गुणगणैः स नाथो हृत्साधो जनुषि रघुनाथो विजयताम् ।। १३२ ।। १८ ·१३८ काव्यमाला। मणिगणपरिणद्धे मण्डले पुष्पकान्तः- सुरतरुतलभञ्जि स्वर्णपीठे निषण्णौ । विसरमुपहसन्तौ विधुदम्भोदभासां मनसि मम रमेतां मैथिलीरामचन्द्रौ ॥ १३३ ॥ सकृदेव शरीरिणः प्रपन्नान्भवदीयाः स्म इति प्रजापतोऽपि । परिपातुमभीतिलम्भनेन प्रतिपन्नव्रतमस्ति दैवतं नः ॥ १३४ ॥ अपि च । तमुपास्महे तपोधनमहिमार्जितपायसार्थपरिपाकम् । पतिरथपार्थिवेन्दोरन्तिमऋणभागमोचनं द्रविणम् ॥ १३५ ।। भक्तिपरितोषिताशयकं कालिके कलितोपदेशविभवेन () । त्रिजगदरिष्टविदारणदीक्षादृढबद्धर(ल)क्ष्यतां यातम् ॥ १३६ ॥ मुस्तं तस्य सुकेतं प्रभदनतनुमेदिनीप्रतप्तस्य (?) । आशरकुलाशनोद्यमभाजः(जं) प्रा(बा)णाहुतीकृतसुबाहुम् ।। १३७ ॥ अपि भगवदधिरजसा संहितचिरलुप्तनियेमिसंसारम् । परिणीतधरणितनयं पशुपतिचापाधिरोपणपणेन ॥ १३८ ॥ दैत्यभिदो धनुषा सममात्तभृगुप्रवरशक्तिसर्बस्वम् । त्रातारं वसुधाया अन्ते सह सीतयाऽनुभूतसुखम् ॥ १३९ ।। जगति परिग्रहयोग्या न खलु श्वश्रुरिति प्रतीत्येव । धरणिमनपेक्ष्य साकं तत्सुतयाध्युषितचित्रकूटतटम् ॥ १४० ॥ खवशमुपेयुषि विभवे विमुखस्य भ्रातुरर्पितेन करे । चरणत्राणेन चिरं कारितवन्तं क्षमापरित्राणम् ॥ १४१ ॥ आत्मीयादपि चास्त्रादतिरभसभृतो जवातिरेकेण । विस्मेरितामिदैत्य(४)व्यञ्जितकरुणं कृतागसि खगेऽपि ॥ १४२ ॥ ना(सा)कमवगाहमानं जनकापत्येन दण्डकारण्यम् । चेतस्तपोधनानां शीतलमम्बश्च दायाः (?) ॥ १४३ ॥ १. भगवतः स्वस्येति व्याख्येयम्. २. नियमोऽस्यास्तीति नियमी मुनिः. अत्र गौतमस्तस्य संसारोऽहल्येति बोध्यम्. ३. श्वश्रः पृथिवी. ४. विस्मापितादितेयमिति संभवति.

·यात्राप्रबन्धः । १३९ सेतुमिवारिमिवाब्धे(?)श्छेदितवन्तं निशाचरीनासाम् । प्राग्(ह)तविराधपदविं चारितरक्षश्चतुर्दशसहस्रम् ॥ १४४ ।। उन्मीलितखरदूषणमुा रिपुयशस्तिरोधानाय । चिरकालविरहसीदन्मातृसदेशोपनीतमारीचम् ॥ १४५ ॥ सदयोदयं सपक्षे पत्रिणि दशकण्ठयानपक्षेऽपि । हनुमन्मुखेन संहितसुग्रीवं खप"भाजकबन्धे (१) ॥ १४६ सालान्सप्तमहीद्रा(धा)न्फणिपतिभवने च पत्रिणैकेन । दारितवन्तं तरसा सव्यरविस्रम्भसम्पदं साकम् ॥ १४७ ॥ विमतश्वापदमृगयाविधिशीलतया विधाय निजमूर्तिम् । दत्तहतिमर्मनन्दनदीपकमृगवञ्चितात्मने हरये(?) ।। १४८ ॥ हरिणपदाना हरिणप्रतिघादिव दूरतः प्रयातायै । मणिमणि(गण)मुद्रां प्रेषितवन्तं प्रेयसीमिव वयस्याम् ॥ १४९ ।। (2) प्रस्प(स)मरमहः पुरेहे(?)सुदृशश्चूडामणौ समीरभुवा । संप्रापितेऽपि संनिधिमाचितमोहान्धकारसंदोहम् ॥ १५० ॥ भुज(भव)जलधिकर्णधारं भजतादे(मे)नं कियान्भवाब्धिरिति । सरुषा विभीषणेन प्रतिपत्तिकृताझिपाथोधिम् ॥ १५१ ॥ दयया हृदयमरातेरनुजं राज्याभिषेकसलिलेन । प्लावितवन्तम(न्तं ह्य)धिकं प्लवगभटानां च हर्षबाप्पेण ॥ १५२ ।। सेतुपथेन जितवति सुग्रीवभटे तटं सुवेलम्य । अवधि जगति वृन्दं तान् प्रापितवन्तं प्रतापयशसी खे (?) ।। १५३ ।। अखिल जगदन्तरङ्ग....... आत्मन इवाश्रमस्थितमहिरवन्तं धनुर्गुणस्यापि ॥ १५४ ॥ (8) छादितसकल दिगन्तैः कपिभिः पुर एव कलितरोद(ध)स्य । निजतेजस इव तापानिर्याताय द्विषे प्रपदिष्टवधम् ॥ १५५ ॥(?) हुतवहक(के)(नि)प(प्प)तितां खकीयचारित्रशुद्धि(ख)विस्रता(म्भा)म् । अधिरोप्य पुष्पकं पुनरायान्तं स न (सहैव) साकेतम् ॥ १५६ ॥ १. सत्वरेति प्रतिभाति.

·१४० काव्यमाला। । प्रकृतिविरचिताभिषेकपाथः प्रमुदित" सकलभुवनमाद्य(?) शासनाङ्का मधिगतमखण्डितां समृद्धिम् ॥१५७॥ इति श्रीवाधूलकुलतिलकस्यातिरात्रयाजिनः समरपुङ्गव. दीक्षितस्य कृतौ यात्राप्रबन्धेऽष्टमाश्वासः । अथ नवमाश्वासः ।। 'निजभाववचः क्रियाभिः । संभिद्य यत्र सुमनः सरिता रमन्ते सागे(के)[ तके ] च (?) सरयूरपि गोमती च ॥ १ ॥ नेदीयसीमतिचिराय निजैस्तपोभि- वाराणसी प्रति ततो वल" क्षेत्सान्तराज्यततिरेकमिव सह(?) स्वेन व्यदायि जगतीतलपर्यवाट्याः(?) ॥ २ ॥ प्रदक्षिणप्रक्रमजन्मनोाः क्लेशेन काशीमुपतिष्ठतीति । कृपावती प्रक्लममस्य गङ्गा वातेन वीचीजनुषा व्यनैषीत् ॥ ३ ॥ अनन्तरमवनीसुरधुरंधरेण गच्छता पथि स्वच्छन्दमानन्दनिजभरेण (?) 'भ्यधायि । आः कथमग्रत एव हयखुरक्षुण्णमेदिनीक्षोद- मेदखिभावमासेदुपि समुदये दिशामनुकूलपवनदोलायिताञ्चलैः ............ शतशः शताङ्गपीता ..."कावेरीव समावेद्यमानसरणिः परिपदियमालक्ष्यते । अद्य खलु माघचतु- दशीवासरे वाराणसीनगरवास्तव्यस्य शर्वरीरमणचूडामणेः समाराधनाय भक्तिपरवतीयं प्रस्थितवती । अहो पुनरमुप्य वासरविशेषस्य वैभवातिशयः । जनयति शिवरात्रिव्रतसंकल्पो विश्वसृष्टिसंकल्पम् । जागरणं चार्याणां सकलजगद्भारभरणजागरणम् ।। ४ ।। आश्रितगिरीशपाधैरपनीतनिमेषवर्तनायातैः । पदरि)समाक्रमचकितैश्चतुरैरतिवाह्यते शिवरात्रिः ॥ ५ ॥ •. ••

·यात्राप्रबन्धः ।
अवाप्तुमिच्छा यदि वामहर्निशं प्रजापतोः पङ्कजयोः सगन्धताम् ।
विधीयतामस्तनिमेषमुद्रणं दृशौ युवाभ्यां शिवरात्रिजागरः(रे) ॥६॥
अनिमेषता जनानामनिमेषत्वाय भवतु शिवरात्रौ ।
इह पुनरभक्तभावो हेतुः कथमीश भक्तभावस्य ॥ ७ ॥
शिवरात्र्युपविधेः शीलं यामि ..........."यतकृतीनाम्
शिवजगत्कदम्बककरोषि तृप्तये.............."नालम् ॥ ८ ॥१)
औषवस्त्यमविशातरात्रिः
"हसा हसन् जनः ।
अत्र सिद्ध्यति यतोति रामणौ कालकूटगरलेन हारिणा ॥ ९ ॥ (१)
ये स्थाणुतां गिरिशयोन्यदला(लो)पहारै-
बिल्वद्रुमस्य शिवरात्रिदिने दिशन्ति ।
संसारिणामुदयते [ भविकं हि ] तेषा-
मात्मीयकर्मफलमत्र न को नु भुते ॥ १० ॥
अहो मम पचेलिमानां प्राचीनतपसामनुभावो यदस्मिन्नहनि विस्मया-
तिरेकमुपहरिप्यति मदीयं चक्षुषोरसदृशप्रभावसाधीयसी वाराणसी।
अभ्यर्थ्य जम्भरिपुणापि वितीर्यमाणं
सर्गानिकाममपि गणाय मत्पतीक्ष्णान् ।
अस्मपितृन्नियतमद्य निजाग्रहस्तं
न्यस्तार्ण्यपात्रमुपयास्यति नाभिजन्मा ॥ ११ ॥ (?)
कथमिवैतस्य कथयामि महिमानमानन्दकाननस्य ।
कैलासशैलादपिकामशत्रोश्चेतोविनोदोपचयप्रदात्री ।
काशी भवाशीविषवैनतेय(सत्) पाटिका पाटयते तमांसि ॥१२॥(?)
बिभर्ति चन्द्रः शशमित्यकीर्ति कुले निरूढामपनेतुकामः ।
वाराणसीजाङ्गलवर्त्मचारी प्रायेण चन्द्र बिभृते शशोऽपि ॥ १३ ॥
अधिकाशि तरक्षुरामिषस्पृहया संहरति वलिमृगम् ।
अजिनग्रहणाय राहोर्हरिणश्चायममुं मृगादनम् (?) ।
काश्यामुमाकामुकराजधान्यामैश्वर्यलोभेन कृतासिकानाम् ।
कैश्चिदिनैरेव वयस्यकोटौ संख्येयतामेति घनं शिवोऽपि ॥ १४ ॥

·१४२
काव्यमाला।
अखण्डमैश्वर्यमपेक्षमाणाः कथं नु काशी पुरुषा भजन्ति ।
भवन्ति यस्यां बहुसंपदोऽपि भिक्षाकमध्ये प्रथमं गणेयाः ॥ १५ ॥
यातुं कुत्र सखे व्यवस्यसि(ति) महाम्या(भवाना)नन्दवन्यन्तरे
मा गाः केन ततो गतस्य न मया दृष्टं परावर्तनम् ।
कम्मात्तत्र समेयुषां वसुभृतां वर्ष्यादिपूर्वस्थिति
कोऽप्युत्सार्य बलात्प्रयच्छति निजं रूपं किराताग्रणीः ॥ १६ ॥
अविद्यायां द्वेषं चिरपरिचितायां घटयते
निरुन्धे तत्सूनोरपि च मनसो लालनविधिम् ।
न कामक्रोधादीनपि तु सहते तस्य तनया-
नहो पुंसः काश्यामभिनवजनिः प्रेमगरिमा ।। १७ ॥
अहो भाग्यं काशीवसतिरसिकानां तनुभृतां
यतो भोगानेते चिरमिह समाखाद्य विविधान् ।
अलभ्यां ब्रह्मादेरपि समधिकानन्दभरितां
भजन्ते देहान्ते परमशिवसायुज्यपदवीम् ।। १८ ।।
पुरा भोगत्यागः श्रवणमथ वेदान्तवचसा-
मथोबोधः पश्चादमृतमिति शैलीसुलभता ।
यदर्चामाहात्म्यात्सकृदुपगता निग्रहवता-
मलं मुक्त्यै काशीपुरभुवि निवासः क्षणमपि ॥ १९ ॥
आहितनरकावज्ञान् विमुक्तरमाविलासपरितुष्टीन् ।
उच्चैः स्थापितगोत्रानुपास्यते(म्महे) चेतसा महापुरुषान् ॥ २० ॥
वरणो(ो)ज्ज्वलम(प्र)सिद्धां करिमुखजलपाति(लि)तां पुरीं पुरुषाः ।
भैरवदुर्गाधिष्ठितमध्यामध्यासते स्वरक्षायै ॥ २१ ॥
वसतिरविहता परम्य पुंसो भवति तपोभरवैभवेन काश्याम् ।
जगदवनपरायणम्य शंभोः स्फुरति कृपालहरीव यत्र गङ्गा ।। २२ ॥
[वाराणसी] वासविदामविघ्नां दिशन्तु देवा मम भैरवाद्याः ।
दिने दिने सादरमानतीनां शतं शतं प्राभृतयानि तेषाम् ॥ २३ ॥

·यात्राप्रबन्धः ।
२४३
४
निरुपप्लवनिर्मलस्वभावं परमानन्दघनं प्रबोधसान्द्रम् ।
गिरिजागिरिजापयोः स्वरूपं परिपश्यन्त्यधिकाशि भाग्यभाजः ॥ २४ ॥
आरूढशाकरमपावन्नहनि(?)माश्लिष्टपार्श्वमुमया हरिणाङ्कचूडम् ।
भमाधमूर्तिरुदके मणिकर्णिकायाः पुण्यैः कदा पुरत एव विलोकयिष्ये ॥२५॥
अम्तीति निर्धार्यमकृत्रिमोक्त्या निरञ्जनरेव निरीक्षणीयम् ।
आश्चर्यमानन्दनिधि कदा वा द्रक्ष्यामि तीरे मणिकणिकायाः ॥ २६ ॥
भो भो मन्मथलोभमन्सरमदव्यामोहरोषाः सुखं
युप्माभिः क्षपितानि भूरिदिवसान्यस्मासु क्लृप्तासिकैः ।
देशानद्य यथामनीषितमितो याता न जानीमहे
यास्यामो भवतामगम्यविषयामेतर्हि वाराणसीम् ॥ २७ ।।
तदनु धरित्रीसुधाशनपवित्रीक्रियमाणसमाश्रितजीववर्गमपवर्गफलप्रदान-
कल्पलतोद्यानमविमुक्तमवलोकयन्नतिनाकसुखभरतरङ्गितो गिरं कृतनवीनमा-
ध्वीकदूषणां साध्वीमिमामभाषत ।
वाराण सि त्रिपुरवैरिकरारविन्दा-
देकं त्वया विधिशिरो हृतमामनन्ति ।
आसेदुषे सविधमङ्गभृते कदा वा
वेधःकरोटिविततां प्रवदानि मालाम् ॥ २८ ॥(?)
इदं खलु त्रैलोक्यमहनीयमभ्यर्णवितृणा(?)मधिकर्णपुटं वर्णयतः प्रणव-
मपर्णासहायस्य वक्तेन्दुविगलितैविद्यासुधार ......."विव विहितपरिपूरणं
निलं भवतापनिर्वापणक्षममालक्ष्यते परमपावनतीर्थसमुदयाग्रेसरं च कृतं
•.
सरः
अतिकलिलनायिन्यामा नाकमा च रसातला-
दिह भरपरीवाहैर्देवादियं पुरतो मया ।
उरुविमलताहेतुः पाथः प्रसन्नमुपेयुषी
निखिलजगतीमान्या संवर्ण्यते मणिकर्णिका ॥ २९ ॥(2)
स्वयमास सुदर्शनं खनित्रं खननेऽस्यामुरशाखिलैव कर्ता(?) ।
अभिपूर्तिविधायितभ्रयांभस्त्रिदयं (!) तावदगोचरे नुतीनाम् ॥ ३०॥

·१४४ काव्यमाला। परस्य पुंसः प्रसृताधिराजादारान्मदीयं मुहुरापतन्ति । आश्लिप्यती मामवमूर्मिहस्तैः सर्वस्य रम्यः सहजः स योगः ॥३१॥ कैवल्यमानक्षमतैकराज्यवैराज्यमूलानवधार्य दोषान् । गङ्गानया क्लृप्तविभेदलेशं मेधावती हेलनमादधाति ॥ ३२ ।। नियतं बिभर्ति निटिलेक्षणायिता- मपसार्य मूर्तिमगजेव जाह्नवी । अत एव भागमदसीयमेक मणिकर्णिका किमपि मण्डयत्यसौ ॥ ३३ ॥ कल्लोलमन्दपवनैर्गगनोपगीय- मासेवते जनमिमा(वा)ति(न्ति)मयाव(न)काले । भूरिश्रवापनयपूर्यममुप्य मूर्ध्नि निक्षिप्यमुद्यमवतीव निजाम्बुभारम् ॥ ३४ ॥() उदयिता(.) किलेन्द्रियोपघाते विषमे जीवितविप्रयोगकाले । इह दैवतमेकमाविरास्ते जलदश्यामलकंधर(रो)जनानाम् ॥ ३५॥ अत्रासून्विजहाति सः शिव शिवेत्याकर्ण्य कण्ठध्वनौ देवी भूषयितुं गृहीतमनघं धृत्वैव सारं करे । आदावप्यतिसंभ्रमेण भगवानर्धेन्दुचूडामणिः सादेय(व)विमुक्तिवामगलंकारं विधास्यन्निव ।। ३६ ॥ ओंकारमन्त्र(त्र)विपरीतमुपैतु पाणि- मालम्ब्य शैलजनुषो मुहुरद्रिधन्वा । पाशावमोचनकरी परमोत्त(क्त)विद्या सैषी(पे)ति किं प्रकटनाय शरीरभाजाम् ॥ ३७॥ (2) तीरेऽस्याः स्थिरशयनस्पृशां जनानां तत्तादृग् विषभजने ततो दुमाणाम् । आनन्ददविणभरापणो विबद्धः पार्वत्याः पतिरधमणलोकशैलीम् ॥ ३८ ॥(?)

·यात्राप्रबन्धः । १४५ श्रमातुराणां चिरकालबन्धादत्रामृतास्वादकृते पशूनाम् । तेषामधीशो दयमानचेताः पाशापनीतं (ति) प्रसभं विधत्ते ॥ ३९॥ प्रेद्रथाभीशुभरापदेशादत्रोपदेशावसरे महेशः । कुतर्कघोषाविलमङ्गभाजां कर्णान्तरं लक्षयतीव तोयैः ॥ ४० ॥ त्रयीरहस्यं विचितं तपोधनैरनेकवर्णाम्पदमेकमक्षरम् । शरीरिणामत्र शशाङ्कशेखरो व्यनक्त(क्ति)प(पु)र्यामपि वेद्यमप्युभे(?)॥४१॥ अस्तं कलानामिह षोडशानामादाय दोषाकरमण्डलस्य । सतारकम्फूर्तिरहो समग्रमस्यामृतं पुप्यति कालकालः ॥ ४२ ॥ जन्तुः शृणोतीह वृषाङ्कवादोंकारमुत्तम्बितपश्चिमाम्भः । वामाकृते राशिवधूभवन्त्याः प्रकाशनेमि हृदि वाति लज्जाम् (2) ॥४३॥ भगवदरञ्जतोरन्तः अन्तः प्रणवाम्यतं (?) खमुखशशिनः सारं शूली विसारयतीह सः । लिह्यमानमिव स्थितम् ॥ ४४ ॥ विद्याविक्षतिसंभ्रमेण मुकुटाद्विश्वेश्वरोऽपि स्थिता- मादत्ते मुहुरैन्दवीमिह कलामाधातुकामः पथि । कांचिन्मौक्तिककुञ्चिकामिव नवां सद्यः प्रसन्नेप्सित- स्फीतामोदनिदानकोशभवन द्वारार्गलोद्धाटिकाम् ॥ ४५ ॥ चूडाशशिक्षुतविषक्तसुधैकलेश- व्याजादिह प्रण[य]दानविधौ पिनाकी । मध्येललाटफलकं मनुजस्य दृष्टिं कर्तु पुरा किमपि कल्पयतीव चिह्नम् ॥ ४६ ॥ इह पतिरखिलानामेकहस्तेऽवरुन्धन समयसुरभिपाय(?)शङ्कया ब्रह्मरन्ध्रम् । परिकलयतु मत्तः पाणिनान्येन जन्तोः श्रवणमपि च गृह्णन्स्यन्दयत्युक्तिसारम् ॥ ४७ ।। १९

·काव्यमाला।
तारकार्यविवृतं तनुभाजां कुर्वतः कुमुदिनीविटमौलेः ।
श्लाघते चतुरतामिव चञ्चन् दक्षिणेतरवपुःस्तनकुम्भः ॥ ४८ ॥
वपुरर्पयतीव विश्वभत्रै जनता जीवितमोचनच्छलेन ।
प्रणवाक्षर(वर्णना)पदेशादुररीकारमिवातनोति सोऽपि ॥ १९ ॥
प्रणवमयमेव तिलकं प्रियामुखे लिखति वासनातिशयात् ।
अनुसंधातुमिवेशामनुनेप्यन्नहह करुणविवशतां नीतः ॥ ५० ॥
त्वरितमभितो धावं धावं कृपातिशयात्प्रभो-
रतिसुकृतिनां कर्णेष्वोंकारमत्र विवृण्वतः ।
अनभिबलपतः....
स जयतितरां शश्वन्निःश्रेयसार्पणविभ्रमः ॥ ५१ ॥
असौ पुनरत्र निर्वर्तितावगाहविधिरतिवादितानिदाघसंज्वरो निर-
ञ्जनहृदयसङ्घनिःशङ्कविहृतिमन्दिरं चिरंतनसुन्दरीसीमन्तसरणिमौक्तिकं
समस्तजगन्नमस्क्रियासंकेतशालिकान्तारमङ्गजानुरागसागरहरिणाङ्कपरिणता-
ननं द्युमणिमरीचिकोच्चयदुर्जयतमोनिषूदनमनतिकषायचेतसामदृश्यगति
पश्यतिस्म विश्वपतिम् ।
पुरत्रयी येन पुरा व्यधायि मन्दारमाला भवता रणेन ।
मन्दाकिनी यापि च मौलिभागे मन्दारमाला भवतारणेन ॥ ५२ ॥
निध्याय च निटिललोचनबद्धानतिरिदमवोचत ।
वधुनी प्रकृतितो जलाकृतिः कालिकाश्रितकुटुम्बघातिका ।
धूर्जटे त्वमपि धूर्तशेखरो हा तथापि कथमाश्रयन्ति वः ॥ ५३ ॥
विश्वेश्वरत्वं निखिलेश्वराणामाब्रह्मकीटं फलमेकरूपम् ।
सर्वेश्वरः प्राणिषु तुल्यवृत्तेः कथं नु सेवां तव कल्पयामः ॥ ५४ ॥
लोके महान् लुब्ध इति प्रवादो मुदा न ते मुग्ध शशाङ्कमौले ।
यतः समीपे तव याचकानां प्राणप्रहाणावधिरिष्टलाभः ॥ ५५॥
किं तस्य ते वच्मि गिरीन्द्रकन्याकान्तस्य कर्णे जनुतोऽनुभावम् ।
यस्यैकदेशे निहितेऽपि या(मा भवन्ति दारप्रमुखे पराञ्चः ॥ ५६ ॥

·यात्राप्रबन्धः । १४७ मान्त्रिकेषु महितो भवान् यतो देहिनस्त्वदुपदेशवैभवात् । हालहालमपि पातुमीशते नेतुमा[भ]रणतामहीनपि ॥ ५७ ।। अन्या माध्यमपीतदेहपतनत्रासं.."घापालिता देहेष्वेकपरिक्षयेऽपि भवतां त्राताऽस्मि देहाष्टकम् । त्रय्यन्ता इह संक्षिता दधत इत्यर्थं जगत्प्राणिनां व्यक्तं वक्तुमिव प्रकाशिततनुं काश्यां भवं तं नमः ॥ ५८ ।। सान्द्रानन्दपयोधिवर्धकविधुं संसारविन्ध्याटवी- दावाग्मिं सनकादितापसमनोधामप्रदीपाङ्कुरम् । वेदान्तोपवनान्तरालसततव्यापारकेलीशुकं काशीकल्पलताफलं भज मनः कात्यायनीकामुकम् ।। ५९ ।। कान्तया सह शुभालकान्तया मूर्तयेव कृपयैकमूर्तये । सर्वदाय नतिरस्तु सर्वदा नाकिनेत्रमणये पिनाकिने ।। ६० ।। सेवित्वा चिरमचलात्मजासनाथं विश्वेशं विसमरसंपदान्तरङ्गम् । धन्योऽयं तदनु शनैःशनैरयासी. दावासं त्रिभुवनमातुरन्नदाच्याः ॥ ६१ ।। कृतावनतिरम्बायै सतामयतु(म)पश्चिमः । अपारकरुणामेनामुपातिष्ठत सूक्तिभिः ।। ६२ ।। इष्टातिथिं कृतकलामनसौरभेयी मृष्टान्नहारमृगनाभिमुखैरुदाराम् । सेवाकृतं मयि गृहं श्रियमावहन्ति सौवानना पशुपतेरिह संनिधत्ताम् ॥ ६३ ॥ (?) दर्वीशरावौ कृतकङ्कणाभ्यां संबिभ्रती पाणिसरोरुहाभ्याम् । पट्टांशुकं पाटलमुद्वहन्ती काचित्पुरस्तात् [करुणा] ममास्ताम् ॥ ६४ ॥ त्वमन्नपूर्णापि कृशासि मध्ये श्यामासि संफुल्लजपाभिरामा । छन्दोवनस्थाप्यवनप्रसक्ता बन्दारुमन्दारलताप्यपर्णा ।। ६५ ॥

·१४८ काव्यमाला । निरस्तबेलानियमं विमुक्तचिरन्तनागन्तुजनव्यवस्थम् । व्यसेपवेधः कृमिभेदचिन्त(?) मगात्मजे नौमि तवान्नदानम् ॥६६॥ अपोभिरष्टादशभेदशालिरसैरिह त्वामतिरञ्जयित्रीम् । न स्तोतुमीष्टे नलिनासहो(नो)ऽपि वाचं रसैर्वासयिता तदर्थैः ॥ ६७ ॥ आर्ये मुहुः केवलमर्थमन्नैः पुष्णासि वाचं न पुनः कदापि । भवत्स्वरूपप्रतिपादने किमतः प्रयातीयमशक्तिमत्ताम् ॥ ६८ ॥ प्राचीनवाचापि परं दुरापां त्वामीडितुं यत्त्वरते रसज्ञा । निदानमस्मिन्भवदीयदर्वीनिवेशदिव्यान्नरसाभिलाषः ॥ ६९ ॥ न स्तौति कृप्तान्नमयादिपोषा..'' संबिभ्रतः स्वीयशरीरमानं जनस्य का वा जगति प्रशंसा ॥ ७० ॥ त्वामोषधिप्रस्थपतेस्तनूजां प्राचीनभिक्षाकपरिप्लवाक्षीम् । अकिंचनाग्रेसरमध्यगेयां वयं कथं विश्वसिमोऽन्नदात्रीम् ॥ ७१ ॥ न विद्यते पाकसमुद्यमस्ते नैकत्र (वा ) भोक्तजना मिलन्ति । जगत्रयीतृप्तिकरं तथापि चित्रीयते देवि तवान्नदानम् ॥ ७२ ॥ केलीकृते श्रीरिव सारसं वा वाणीव पाणौ मणिवल्लकी वा। दधासि चेदम्ब विधूय दर्वी कथं त्रिलोकी कुशलं लभेत ॥ ७३ ॥ वैषम्यशाली वलते जनेषु पदाजयोः शारदयोः प्रसादः । हिताशनरेधयितुं त्रिलोकी दधे तु (१) जागर्तु तवाम्बिकायाः ॥ ७४ ।। अवस्थिता भर्तुरमुक्तपार्श्वमार्तातिथीनामवनं च भोज्यैः । भवानि कर्तु यदतिप्रवीणा गुणः किलायं कुलपालिकानाम् ।। ७५ ।। आर्तिस्पृशामम्ब सुखासु(नु)भूते(ति)रापादि नानाखिलदेहभाजाम् । आहारदाने नियमस्तवायमर्थे परेषामनघाय तत्ते ॥ ७६ ॥ अशेषलोकावनमम्ब भोज्यैः कर्तव्यमित्येव करोषि बुद्ध्या । तामालिदो (?) दासजनाभिपोषमावश्यकं प्राहुरधीश्वराणाम् ॥ ७७ ॥ खाध प्रियं सर्वमितीरयन्ती मृषेतरा वागपि सा मृङ्गव आदिश्य किं पुष्यसि विश्वमन्ते खमम्व संप्राप्तसमस्तकामा ॥ ७८ ॥ •.

·यात्राप्रबन्धः ।
१४९
कार्या न किं कान्तपदाजसेवा नास्ति श्रमः कापि न किंकरीति ।
अङ्गानि धन्ये स्मयमङ्गभाजां दर्वीमसंत्यज्य धृतां दधासि ॥ ७९ ॥
त्वमेव दीर्दधतः क्षुधार्तान्पुष्णासि भूयस्यपि दासलोके ।
खपुत्ररक्षाविषये सवित्री परत्र न प्रत्ययमादधाति ।। ८० ॥
संतर्पयस्यम्ब सदान्नदानैरागन्तुलोकानपि पार(ल)यन्ती ।
आद्यस्य भिक्षोरनपायि नित्यं जानानि धिनार्तिजनप्रयासान् (?) ।। ८१ ॥
भैक्ष्याय मातः प्रतिवीथि काश्यामितस्ततो यान्तमतिक्षुधा माम् ।
आहूय वत्सेत्यनुवेलमन्नैर्विधेहि सौहित्यविशेषभाजम् ॥ ८२ ॥
दा प्रपञ्चे तव रक्ष्यमाणे विहाय चिन्तां रमते वृषाङ्कः ।
सधर्मिणी चेचरितानुरोधात्कुटुम्बिनः शर्म कुतस्ततोऽपि ॥ ८३ ॥
प्रपञ्चमन्नैः परिपोषयन्त्यामायें भवत्याममृतांशुमौलेः ।
भिक्षाटनं प्राभवजृम्भितेषु क्रीडाविभेदेषु गणेयमासीत् ॥ ८४ ।।
भ्रातु(मात)र्भवप्रार्थनदैवमिन्दोरग्लान्तक्लुप्ताश्रयणस्य कार्यम् ।
क्षेप्तुं भिवोर्भिक्षुकृतां च मातः क्षमेतरा त्वं कथमन्नपूर्णा ॥ ८५ ॥ (?)
अज्ञातमन्यैरमितान्नदानादैश्वर्यमैशं भवती न्यनः (व्यनक्ति)।
प्रकाशभावं प्रमदामुखेन प्रयाति गुप्तोऽसि(पि)भृशं किलार्थः ॥ ८६ ॥
आस्तां नि......"श्मशानं वस्तां त्वचं वा विभु(वपु)रस्य भूतिम् ।
कथं विधत्तामखिलं किलेदं सत्यन्नपूर्णे तब संविधाने ॥ ८७ ॥
ईर्ष्या किमाशाय गिरं वितीर्य गणे सुराणां.........."तौधे । (?)
दिवानिशं देवि सुधान्नवृष्ट्या धिनोषि यत्रीण्य पि विष्टपानि ॥ ८८ ॥
जगन्मुखारोपणकृत्कपालं पतिर्दधावित्ययशः प्रमाटुंम् ।
किमम्ब गृह्णासि करेण दर्वी प्रतिक्षणं विश्वजनप्रतीक्ष्याम् ।। ८९ ॥
त्रैलोक्यकुक्षिभरिणा हरण ताभ्यां च लम्बोदरषण्मुखाभ्याम् ।
अधिष्ठिते धाम्नि तवान्नभूमा जयत्ययं देवि जनार्तिहारी ॥ ९० ॥
तवास्पदं दातुमरुद्गवीना(!)माकान्तमुद्यानममर्त्यसालैः ।
वेश्माभिचिन्तामणिभिः प्रणीतं विश्राणनेनास्य किमम्ब भारः॥ ९१ ॥

·१५०
काव्यमाला।
सर्वातिथि(थीं)स्त्वं खलु सर्वकालं निश्चिन्तमन्नानि दिशस्यपणे ।
न तत्र हेत्वन्तरमन्तरेण न्यग्रोधमालोग्रजपं प्रियं ते ॥ ९२ ॥
मातर्विशालाक्षि महार्हचेलस्रगङ्गरागप्रभृतौ वभूतिम् ।
सदोपयुते यदि शैलधन्वा कथं तदा ते घटतेऽन्नदानम् ॥ ९३ ॥
त्रैलोक्यसतर्पणदानजन्मा दूरे गिरां त्वत्सुकृतातिरेकः ।
आस्ते कपर्दी यदनुग्रहेण वेधोमुखामर्त्य विरामसाक्षी ॥ ९४ ॥
स्रष्टुं प्रतिष्ठापयितुं जगन्ति हतु तिरस्कर्तुमनुग्रहीतुम् ।
पितामहाद्याः प्रभवन्ति यत्ते सवित्रि दर्वीविभवः स एषः ॥ ९५ ॥
समाप्य नाथे सवनं द्वितीयमारब्धदीनागमनप्रतीक्षे ।
नवीनमन्नं नगजे भवत्या प्रदीयतां प्राधुणिकाय मह्यम् ॥ ९६ ॥
अपास्य पाण्मातुरमर्धपीतवक्षोजमम्यागतवत्सले त्वम् ।
आगत्य वेगादमृतौदनं मे पिनाकपाणिप्रमदे प्रदेहि ।। ९७ ।।
आनर्धमाणीकृशरापमध्यादातेन (?) कार्तस्वरदर्विकायाम् ।
भैक्षण दाक्षायणि पावनेन मनोरथं पूरय मामकीनम् ॥ ९८॥
संतन्वतेव खमणीकलम्पटे"""धूपदेशात्कृशतानुयोगात् । (१)
हस्तेन कात्यायनि हन्त कामं विश्राणय श्रान्तिविनोदनं मे ॥ ९९ ॥
हैयङ्गवीनस्रुतिशालिहस्तनखंपचं नव्यसितानमाघम् ।
करस्फुरत्काञ्चनभाजनात्ते भवानि दिव्यं दिश पायसान्नम् ॥ १०० ।।
दृशोऽनुकम्पारसदीर्घिकाया नीलारविन्दैरिव निर्जहानैः (१)
अपाङ्गपातैरनुगृह्य मातरामोदयान्नैरिममन्नपूर्णे ॥ १०१ ।।
श्रान्तः क्षुधा सायमहर्मुखे वात्यन्नं दिश द्वारमुपैमि यावत् ।
शिञ्जानमञ्जीरपदं समेत्य प्रयच्छ मे पार्वति तावदन्नम् ॥ १०२ ॥
आविष्कृतप्रार्थनमप्यकाले वीतक्षुधं मां गिरिजे विधेहि ।
प्रतीक्षते किं पृथुको जनन्याः स्तन्यामृतासारसमृद्धिवेलाम् ॥ १०३ ।।
अवश्यकर्तव्यतयानुवेलं महान्ति कर्माणि सदा दिशन्ति ।
पर्याप्तमम्ब प्रतिपादयानं कर्तुं न किंचित्क्षमते बुभुक्षुः ॥ १०४ ॥

·यात्राप्रबन्धः । १५१ नित्यान्नदे मे निजमूर्तिभारमचिन्तयित्वाशनमर्पयेथाः । आदाय दर्ती कचिदासिकायै जगजनन्याः समयः कुतस्ते ॥ १०५ ।। दूरे क्षिपन्ती गुणदोषचिन्तामिष्टाशनैरेधय मामनव्यम् । निजे तनूजे किल निर्गुणेऽपि व्यनक्ति वात्सल्यभरं सवित्री ॥ १०६ ।। अन्नार्थिनं मां यदि चेद्भुनोषि कृपापराची गणये किमन्यत् । ॥ १०७ ॥ दर्वीपायसभाजने कलयता युग्मेन हस्ताजयो- रप्रत्यूहविभावितत्रिजगतीभिक्षाकनेत्रोत्सवा । वाचालाभरणं महानसगृहादन्नोपहारेच्छया निर्यान्ती परदेवता मम मुहुश्चिन्तापथं गाहताम् ॥ १०८ ॥ स्तन्यावादकृते निरुध्य पुरतः संतन्वते प्रार्थनां सेनान्ये सति पूर्वकायमसकृत् स्थित्या दिशन्ती स्तनौ । अस्तखेदपयःकणां(णा)प्रणयिनो हस्तेन वक्रादुमा(मा) मृष्टान्नार्पणमर्थिनां विदधती(ती)मेधा महा(या)लम्ब(म्व्य)ते१०९ मेरस्मेरमलीकचित्रकपरामर्शी श्रमाम्बोलवं दिव्यास्ते व्यजनानिलाद्धरचलोत्तंसं दधाना मुखम् (१)। चेतो मे न जहातु सा भगवती कृत्वातिथेयी कृपा- माशी[राशि]परा गिरीशवसतिं प्रत्याव्रजन्ती जनैः ॥ ११० ॥ दृढभक्तितरङ्गितक्रमामथ मश्यन्नधिकालि देवताः । अविगाढपरं मनोगिरामधितानन्दममन्दमास्तिकः ॥ १११ ॥ आर्यश्चक्रसरोवगाहनियमैरश्रान्तयात्राक्रमै- रस्माकं द्विजनौहितीविरचनैरावश्यकैरध्वरैः । विद्याव्याकरणैश्च शिष्यसदसे विश्वेशमाराधयन् वाधूलान्वयमौलिरावसदसौ वाराणसीमृद्धिमान् ॥ ११२ ॥ प्रालेयाद्रिस्तासहायभजनप्रेमानुबन्धस्पृशे विद्याचीलविनीत'... ...पो विश्राणनासङ्गिने ।

·No text on this page.

·No text on this page.