·उ. प्रजापतिलौकानभ्यतपत् तेभ्योऽभितप्लेभ्य- स्वयी विद्या सम्प्रास्त्रवतामभ्यतपस्या अभित- ताया एतान्यक्षराणि सम्प्रासवन्न भूर्भुव. स्वरि- ति॥३॥ तान्यभ्यतपतेभ्योऽभितप्लेभ्य ॐकार भा. •इतिश्रुते । न देवेनैवोत्सादिनलादुन्सन्न एव हि म एक- त्वदर्शने जाते । अपागादमेरनिवमिति श्रुते । अतो न दोषभारगृहस्थ परिप्रविति । यत्सम्याऽमृतमेति तनिरूपणार्थमाइ। प्रजापतिविराट कग्सपो वा सोकानुदिश्य नेषु सारजिघृतथाऽभ्यनपद- भिताप कृतवान् ध्यान तप कृतवानित्यर्थ । तेभ्यो ऽभितप्तेभ्य मारभूता बयी विद्या सम्प्रासवत् प्रजापतेर्म ममि प्रत्यभादित्यर्थ । तामभ्यतपत् । पूर्ववत्तस्या अभितप्ताया एतान्गक्षराणि मम्पासवन्त भूर्भुव स्वरिति था. त्याभ्यवसायातदभिनिवेशशैथिल्यान तच्यागे दोषप्रातिरिति दूधयति । न दैदेति । सम्यग्ज्ञाने सत्यग्न्यादेखत्मनले मानमाइ । चपागादिति । रहस्यस्यापि विवेकवतो पैराग्यद्वारा युक्त पारिवान्य मित्याह । छत तिइतिशब्दो बासस्थाका याख्यानसमाभ्यर्थ । किन्तदोत्याकाहायामाछ । यत्सस्य इति । लोकानामभितो दरअसयाभितापप्रतिभास व्यवच्छिनत्ति । ध्यानमिति ॥ दवा मियाभावे कध प्रखवण अय्या स्यादित्याशयाइ । पूर्व बदिति । यो विद्या सारजिप्रक्षया साचितवानिया । कथ तम्य ब्राब्दवाचवमित्याशझ सहचरखादिन्याए । कोवामित्यादिमा । तत्र द्रारदप्रयसी रेवन्तर सूच ·१५१ उ• सम्प्रास्त्रवनद्यथा शडुना सचीणि पणानि सन्तृणा- न्येवमाद्वारेण सबी वाक् सन्तृष्णा ॐकार एवे- दए सबभोड्डार एवेदए मर्च ॥ ४ ॥ २३ ॥ - भा० व्याहतयः । तान्यक्षराण्यभ्यनपत्तेभ्योऽभिनप्नेभ्य मारभूत ॐ कार सम्पाखवत्तदा । कीदृश किरूपमित्याह । तद्यथा । शकुना पर्णनालेन सर्वाणि पर्णानि पचावयवजा- तानि सन्तृणानि निवद्धानि व्याप्तानोत्यर्थ । एवमोङ्कारण ब्रह्मण परमात्मन मतीकभूतेन सा वाक् शब्दजात सन्तृषा । अकारो वै मा वागित्यादि सुते । परमात्म- विकारश्च नामधेयमाचमित्यत ॐकार एवेदए समिति द्विरभ्यास आदरार्थ । लोकादिनिधादनकथगमप्यो- कारतुत्यर्थमिति ॥ २३ ॥ ध्या• यति । परमात्मन इति । ॐकारावयवस्याकारस्यापि सर्ववा ग्याप्तिरस्ति किम वक्तव्यमाधारस्येति मन्दान थुत्यन्तरमदार रति । चकार रतियामितीद समित्यादिवाक्यमादिपदार्थ। ॐकारख्यातत्वेऽपि वाग्जातस्य न तस्य सर्वात्मत्वमाकाशादि परमात्मविकारम्य एथर्गव विद्यमानत्वादियामयाह । पर भात्मेति । सकलमपि जगत्परमात्मविकारत्वादतिरेकैग नास्ति। स च प्रकृतादोकारान्नातिरिथते। एव सद काम परवापर अझ यदोकार रतियुते । तस्माद्युतमाशरमा सामवमिावर्ष। ॐकार सर्वात्मक ब्रह्मरूपमुपासीतति विधिसमायमिति शब्द। किमित्योहारस्य लोकादिद्वारा निष्पत्तिरायते तत्रा। लोकादीति । स्तुतिधोपाम्त्य । यस्तूयते नविधीयत इति म्यिते । तथा घ सिदमोहारोपासनममतत्वमलमिनिशब्द । २९ ।

·भा. १५२ उ• ब्रह्मवादिना वदन्ति यवसूनां प्रातःसवन रूद्राणां माध्यन्दिन सवनमादित्यानाञ्च विश्वे- घाञ्च देवानां तृतीयसवनं । १ । कु तर्हि सामोपासनप्रमोंन कर्मगुणभूतत्वार्वियाद्वारं पर- मात्मप्रतीकवाणाहतत्वहेतुलेन महीकृत्य प्रकृतस्यैव यज- स्याङ्गभूतानि मामहोममन्त्रोत्यानान्युपदिदितनाह ॥ ब्रह्मवादिनो वदनि । यत्प्रात सवनं प्रमिद्ध तद्द- सूनां तेश्च प्रातःसबनसम्बन्धो ऽयं लोको वशोरुतः सब- नेशान. । तथा रुद्राध्यन्दिनेशानैरन्तरिक्षलोक' । प्रादित्यैर विश्वैर्देवैथ हतोयसवने शानै स्तृतीयो लोको वशीतः । इति यजमानस्य लोकोऽन्यः परिभिटा न विद्यते । श्रत. कतई यजमानम्य लोको यदर्थ यजते । न क्वचिल्लोकोऽस्तीत्यभिप्राय । लोकाय वै यजते यो यजत इति था. प्रासादिक हिला प्रवतमनुसन्धत्ते । सामेति । पञ्चविध साविधश्च यज्ञाझीभूतं साम तस्योपामनवचनादोधारस्य वयस्य सुतरामेव कर्मगुणत्वे प्राप्ने वनस्तं यावर्च ब्रह्मप्रतीक- वात्वावल्य हेतुत्वेन तमेव महीकृत्य प्रस्तुप्तवज्ञाभूवसामादि विधानदिधानार्थमारवाकमित्यर्थ : सामहाममन्वोत्यानसामादिज्ञानविधित्सया तदपरिधान दोपमा ब्रह्मेत्यादिना तेधा प्रात सवनेशानत्वेऽपि यजमानस्य का हानिरित्याशयाई । तैवेति । यथा एथिवीलोको बसभि- स्तथेति यावत् । आन्तरिक्षलोको वशीकत इति पूर्वेय सम्बन्ध । सत्तीयो लोको द्युलाकारय । यस्तु तत्तद्देवानों तत्तावावशी कारतधापि यजमानम्य लक्वेि किमायातमिन्याशयाह | ति यजमामयति । परिशियनोफाभावोडत पदार्थ । नहिं ·१५३ उ• यजमानस्य लोक इति स यस्तं न विद्यात्कथं कुम्यादथ विद्वान्कुय्यीत् ॥ २॥ पुरा प्रातरनु- वावास्योपाकरणााधनेन गार्हपत्यस्योदड्मुख उपविश्य स वासवर सामाभिगायति ॥ ३ ॥ लोकहारमपावाणू२३३पश्येम त्वा वय, रा ३३३३७३हुँ ३आ २३३ जा३ यो ३ आ १२४५ भा. श्रुतेः । लोकाभावे च म यो यजमानस्तं लोकखीकरणेपाय मामहोममन्त्रात्यानलक्षणे न विजानीयात्सोजः कथं कुर्याद्यशं न कथञ्चन तस्य कर्तवमुपपद्यत इत्यर्थः ॥ सामादिविज्ञानम्तुतिपरत्वान्ना विदुषः कर्तवं कर्ममाचविदः प्रतिपिध्यते । स्तुतये च मामादिविज्ञानस्याविदत्कर्टव- मनिषेधाय चेति चेनिधन वाक्यं। प्राचे चौपम्ये काण्ड विदुषोऽपि कर्भास्तीति हेतमवाराम । अथैतदच्यमाणं सामाधुपायं विद्वान् कुर्यात् ।। किन्नद्देद्यमित्याह । पुरा पूर्व प्रातर नुवाकस्य गत्यस्य ० पातादूद्धमित्येतत् । लोकापेक्षा विनापि विधिवशाद्यागो भविष्यतीत्याशयार । लोकायेति । लोकत्रयस्य वसाधीनतया यजमानानधीनत्वे तस्य तदधीनत्वार्थ यज्ञाद्यनछानमिायार. याह। लोफाभावे घेति । यज्ञो यचं खादिसाधनोभृतं कथं कुदियाघादविहत्कम्मानुयान निन्दायरं वाक्यमित्याशमाह! सामादोति यद चाय स्तु व्यर्षे निषेधार्थे ध भविश्यति नेयाहा स्तु तये चेति । तथाविद्दत्वईत्वं निराइम क्यमित्याह । याये L ·१५४ उ• इनि ४१ अथ जुहोति नमोशनये पृथिवीक्षिते लोकक्षिते लान मे यजमानाय विन्देष वे यज- मानस्य लाया एतारिंम ॥ ५॥ अत्र यजमानः परस्तदायुषः स्वाहाऽपजहि परिषमित्युत्को- निष्ठति तस्मै वसवः प्रातःसवन सम्प्रयच्छति भा० प्रारम्भाज्जघनेन गाईपत्यस्य पश्चादुदमुखः सन्नुपविश्य भ वासर्व घसदैवत्य मामाभिगायति । नोकधारमम्य पृथि- वीलोकस्य प्राप्तये द्वारमपावृण हे अग्ने तेन दारेण पश्येम वा वा राज्याति ॥ अथानन्तरं जुहोत्यनेन मन्त्रण नमोऽग्नये प्रहीभूतास्तुभ्यं वयं पृथिवीक्षिते पृथिवीनिवा- माय लोकषिते लोकनिवासाय पृथिवीलोकनिवासाये- स्यर्थः। लोकं में भह्य यजमानाय विन्द लभख । एष वै मम यजमानस्य लोक एता गन्तास्मि ॥ अत्रासिन् लोके यजमानोऽहमायुषः परस्सादूर्द्ध स्तः सन्नित्यर्थः । धा. चेति । मटचीइतेवित्यादौ विय सविधाने तदनुज्ञामन्तरेणा विदुध कर्म कत्तुमयुक्त प्रत्यवायप्रसङ्गात् । तदसनिधी तु तेनापि क्रियमाणं कर्मन दुष्यतीत्युपपादितमित्यर्थ चपरब्दो हेत्वर्थ । सामाधविजाने यस्माद्यज्ञाकरणमेव पाम तमादित्यर्थ: । ज्ञातव्यं सामादि प्रश्रपूर्वकं विराति । किन्तदित्यादिना । व्यप्रगीत माजात शख सत्यात काले शस्यते प्रातरनुवाकस्तस्येति यावत् । उमाकरणादित्यस्यार्थमा प्रारम्भादिति । जघनेनेत्येतद्याचरे। पचादिति । स गाईमन्यस्य एएत उदम्भागे स्थित्वा वसदेवताक सामगानं कृतवानित्यर्थ । स वासवमित्यत्र सशब्दो यजमान- विषयः । न्याय त्वदर्शनेन खदनुभया एथिवीपधुक्तभोगाये. - - ·१५५ उ• ॥६॥ पुरा माध्यन्दिस्य सवनस्थोपाकारणाज- घनेनाग्नीधीयस्योदड्मुख उपविश्य स रोद्र सामाभिगायति १७॥ लोकद्वारमपावाणू २३३ पश्येम त्वा वयं वि रा ३३३३ ईं आ ३३ जा यो आ ३३३४५ इति ॥ अथ जुहोति नमो वायवेऽतरिक्षक्षिते लोकक्षिते लोकं मे यजमानाय विन्देष वै यजमानस्य लोक एतास्मि अत्र यजमानः परस्तादायुषः स्वाहाऽपजहि परिच- मित्युत्तोतिष्ठति तस्मै रुद्रामाध्यन्दिन सवनए सम्प्रयच्छन्ति ॥ १० ॥ पुरा तृतीयसवनस्योपा- भा' खाति जुहोति । अपजापनय परिघं लोकदारार्गल- मित्येतं मन्त्रमुबोत्तिष्ठति । एवमेतेर्वसुभ्यः प्रातःमयम- सम्बन्धी लोको निष्क्रीतः स्यात्ततस्ते प्रातःसवम यसको यजमानाय मम्प्रयच्छन्ति ॥ तथाग्रीधीयस्य दक्षिणाग्रेजघने मोदभख उपविस म रोट्र सामाधिगायति यजमानो रुद्रदेवश्यं वैरापाय। खा. त्यर्थ । एथिव्या क्षयति असतीति एथिवीचिदमिस्तस्मएथिवी. क्षिसे । पृथिवीलोके मया लये कि म्यादित्याशयात । एघ नै मम यजमानस्येति । खाशादी मन्तसमास्यों शेमशेतक। सर्वेषु मम्वेवेत साम होममन्वोत्यानै रित्यर्थ । यथा एथिधोलोकायोपायो दविक्षयान्तरिक्षलोकज योपायोऽपि प्रदीत त्याह । तति । अन्तरिक्ष क्षयती ·२५६ , उ• करणान्जधनेनाहवनीयस्योदड्मुख उपविश्य स आदित्यरस वैश्वदेवर सामाभिगायति ॥११॥ लोकद्वारमपावाणू २३३ पश्येम त्वा वयए स्व रा ३३३३ हुआ २३३ जा३ यो ३ आ ३४५ इति ॥१२॥ आदित्यमथ वैश्वदेवं लोकदारम- पावाणु २३३ पश्येम त्वा वय साम्रा ३३३३ हुं ३ आ २३३ जायो ३ मा ३१११ इति ॥१३॥ अथ जुहोति नम आदित्येभ्यश्च विश्वेभ्यच देवेभ्यो दिविक्षियो लोकक्षियो लोक मे यज- मानाय विन्दत ॥ १४ ॥ एष वै यजमानस्य लोक एतास्म्यत्र यजमानः भा० अन्तरितक्षिते इत्यादि समानं ॥ तथाऽऽहवनीयस्योद. मुख उपविग्न स श्रादित्यदैवत्यं वैश्वदेवञ्च सामाभिगा- यति क्रमेण खाराज्याय साम्रज्याय दिविविय इत्येवमा- दिसमानमन्यत् । विन्दताऽपइतेति बहुवचनमात्रं विशेषः । याजमानन्वेतत् । एनाम्यत्र यजमान इत्यादि लिङ्गात् । एष ह वै यजमान एवंवित् । यथोकस्य मामादेविदान्यज्ञस्य पा. त्यन्तरिक्षक्षिदायुस्तस्मै वायवे । यथा थियन्तरिक्षयोगामाय- स्तयाधुलोकातुपायोऽयुचत स्याह । तति खाराज्यमन्तरिक्ष स्वतन्य धादित्यानामिव स्वातन्यमिह विवक्षितं । किमिद सामाद्याविज्यमाशे याजमानिमिति विवक्षाया मायाजमानन्विति ॥ धादिपर्दैन नाक मे यजमानायेति.

·१५७ उ० परस्तादायुषः स्वाहाऽपहतपरियमित्युतानि- ति ॥ १५॥ तस्मा आदित्याच विशे च देवास्तृ- तीयसवनए सम्प्रयच्छन्त्येष ह वै यज्ञस्य मात्रां वेद य एवं वेद य एवं वेद ॥ १६ ॥ २४ ॥ इति द्वितीयप्रपाठकः ॥२॥ भा०माचां यजयाथात्म्यं वेद यथोकं । य एवं वेद य एवं वेदेति दिरुकिरन्यायपमाया ॥२४॥ इति श्रीगोविन्द- भगवत्पूज्यपादशिय्यस्य परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीम- च्छङ्करभगवतः छती छान्दोग्यविवरणे दितीयः प्रपा- ठकः ॥ २ ॥ पा• निभा रह्यते। सामादिज्ञानयल कथयति । एयरतिय एवंविदित्यस्य व्याख्या । पचोकरयेति । यथोक्तं मामादौत्येतदेय- मित्युतप्रकारोक्तिस्तस्य यश्याचाम्यविदातदनुठानदारा सफल सम्भवतीत्यर्थ । २8 । रमि श्रीमत्परमहसपरिवाशकाचार्य শত্রাণমুহঘিমলছায়া ছালাম निहायटीकायां द्वितीय प्रमाठक समाप्त ·१५८ तृतीयप्रपाठकप्रारम्भ । हरि । ॐ असो वा आदित्यो देवमधु भा ॥ॐ॥ असो वा आदित्य इत्याचयायारम्भे सम्बन्धी ऽतीतानन्तराध्यायाने उक्त । यजस्य मात्र वेदेति यज- विषयाणि च सामहोममन्त्रोत्थानानि विशिटफल प्राप्तये यज्ञानभूनानि उपदिशानि। सर्चयज्ञानाच कार्यनिर्वृति- रूप सविता मइत्या श्रिया दीप्यते। स एष सर्वप्राणि- कर्मफलभूतप्रत्यक्ष सर्व्वरुपजीव्यते। अतो यज्ञस्य व्यपदेशा भन्नर तत्कार्यभूतमविवाविषयमुपासन भवपुरुषार्थेभ्य श्रेष्ठतम फल विधास्यामीत्येवमारभते श्रुतिरमी वा श्रा दित्यो देवमध्वित्यादि। देवाना मोदमानमश्विव मध्वसा- ॐ श्रीगणेशाय नम । फमाडावबद्ध विज्ञान परिस माय कर्मफलस्थादित्यस्य खतन्तोपासिविध्यर्थमध्यायान्तरमार भमाग सम्बन्ध प्रतिज्ञानोते । घसाविति । पूर्वोत्तरमन्ययो सम्बन्ध प्रतिशत प्रकटयितु उन कीर्तयति । व्यतीति । विशिरपल एचियादिलोकत्रय समनन्तरसम्दर्भस्य तात्पर्य बानु पातनिका करोति । सर्वे ति । तम्य प्रेभिवत्व सूचयति । महत्येति । कथ पुनरादित्यस्य सर्वप्राणिकर्मफलभूतत्वमित्या मा सवेरुपजायतोपलम्मादित्याइ । स एष रतिः पात निका शवोत्तरमन्यमुत्यापयनि। यत रति । धादित्यस्य कर्म पलत्यादिति यावत । तदुपदे त्वन्तरमा। सर्वपुरधार्थभ्य गति । एतम फल प्रमेय मुक्लिक्षसमस्यास्तीति तयो । धादिन्ये कर्मफसमध्यप्रतिनिमित्तमुक्त व्यक्तीकर्समाइ ! वसा पोनाति । चकारो विद्वत्साहाचं । वशत्यादित्यमोति सिन्ध | तम्य सम्बया पाना पधरूपावादिति हेतु । वसा ।

·१५८ उ• तस्य द्योरेव तिरबीनवएशोऽनरिक्षमपूपो मरि- वय पुत्राः ॥ १॥ तस्य ये प्राशो रश्मयस्ता एवास्य प्राचो मधुनाय. । भा•वादित्यो वखादीनाच मोदनहेतुत्व वक्ष्यति मर्ययग- फलरूपत्वादादित्यस्य । कथ मधुवमित्याः । तस्य मधुगो धोरेव भगरस्व मधुनसिग्योगामी वरोति निग्यो- नवशः । तिर्यगतेव हि धोलच्यतेऽन्तरिय मध्वपूपा घुवशे लग्न मन् नम्बत स्वातो मप्वपूपमामान्यादन्तरित मध्वपूपो मधुन भवितुराश्रयत्वात् । मरीचयो रमयो रग्मिम्या आपो भीमाः मवित्रालया। एता वा श्राप स्वराजो यमरीचय इति हि विजायन्ते । ता प्रमा- रितमध्वपूपम्यरम्यन्न र्गतमासमरवीजभूता. पुषा इव चा. पपप फर्मपण मारतफहमानिय मोति पाल मिय। धादित्य मधुरोपामीले मगधगायमास्चिय युवामाशापूर्वक पशंपनि। परमिन्दादिना रिपरि थोमबाहरी निमित्तमातिएपनिपातिनिगिमि नपति सिावितरिविरंप । रात्रीि गपूरहरि कपपणियमारिलमिहिममान समयमरी पया पुत्रारति वाय याचरे। मरीचय वि। स्पोभमेरा या रमिम्मा गोबर मायमा मागिराम रातो भागमाय सविनुरित पात । बारा पुन र परिमMAT SH सानो स्तापातरियारसमभानामा ·१६० ऋच एप मधुकृतः ऋग्वेद एव पुष्पं ता गमृता आपः । भारिता लक्ष्यन्त इति पुत्रा व पुत्रा मध्वपूपनाद्यन्तर्गता हि भ्रमरयुवास्तस्य भवितुर्मध्वाथयस्य मधुनो ये प्रान प्रायां दिशि गता रमयस्ता एवास्य प्राशः प्रागचनान्म- धुनो नाद्यो मधुनाब व मध्वाधारछिद्राणीत्यर्थ ।। नबर्व एव मधुरता लोहितरूप सविनाय मधु कुर्जनीति मधुकतो भ्रमरा व यतो रमानादाय मधु कुर्वन्ति तत्पुप्पमिव पुष्पमृग्वेद एव । तत्र परमानणम- मुदायम्यादाण्यत्वाच्छन्दमात्राच भाग्यरूपरमनिसावा मभवात् । अग्वेदमदनाव सम्मेदविहित कर्म । ततो हि कर्मफलभूतमधुरमनिस्रावमम्भवात् । मधुकरैरिव पुष्य- पा• भवन्ति ततचेतावस धमरवीजरि कर्तव्ये यर्थ । प्राची दिगन्तवादित्यरसिपु प्राचीनमधुनाडीहरिविधयेत्या । तस्येति । मध्याययम्य लोधिनादिरूप मधु वक्ष्यमाण तदा धारयेत्यर्थ । ऋतु मम्वरूपास घमरएिमारोपयति । सति । RO मधु सप्तम्यर्थ । तासा मधुकटस्व साधयति । मोहितेति । ऋग्वेदविदिने कम्मयि सुष्मरि सम्पादयति । यत रति। ऋचौ मध्छत रति मन्त्रागा यकृतावाग्वेद पुष्पमिहग्वेदान्दैन पाझसमुदायस्य वक्रय्यत्वात्वं चमावेदपि हिसे कर्ममि तपस्देन लक्षिसे पुष्पदृष्याध्यापि मुसलता मधुनिष्पतिरित्याशशाह । वतो पति । देवोपमादयति । मधुरिति । लोके नाबदप मुप्पायया समुदायमधु दरमा विते तयेगापि मधुकररयानीय सरदेविरि तात्पथ्यमाभीपापमं पशामादपो मतीला मधु निष्णाचते - .

·२६२ स्ता वा एता ऋचः ॥२॥ एतमृग्वेदमभ्य- भा स्थानीयादृग्वेदविहितात्कर्मण श्राप पादाय पग्भिर्मधु निवर्यते । याता श्राप इत्या ताः कर्मणि प्रयुगा: मोमाज्यपयोहमा अग्रो मषितामापाकाभिनिताः । अमृतार्थवादस्यन्तरमवाय आपो भवति । तद्रमाना- दाय ना या एता एच: पुष्येभ्यो रममाददागा तय भ्रमरा एप एनम्टग्वेदविहितं कर्म पुप्पम्यानीयमन्त- पत्राभितापच छतवत्य व एता राष: यमणि मयुकाः । परिभाई मनोः गायाधनभायमुपगतः फियमा कर्म मधु निर्वर्तकं रम मुवतीत्युपपद्यने पुपाणीय गग- रेराचाप्यमाणानि । नदेनदाइ गम्यमंददामिमतम् । कोऽमा रमा ध रामधुकराभितापनिःया रत्युचनायी विश्रुतत्वं गो देगता दोभिरिन्द्रियं मामातमित्र- कन्धं वाप्ये मामय पनमित्यर्थः। अद्यापमयशरापय ·. १६२ उ.तपएस्तस्याभितपस्य यशस्तेज इन्द्रियं वीर्य- मनाद्य रमेोऽजायत ॥ ३ ॥ तयक्षरत्नदादित्य- मभितोऽययनहा एतद्यदेतदादित्यस्य रोहितए रूपं ॥ ४ ॥ १ ॥ अथ येऽस्य दक्षिणा रश्मयस्ता भा• येनोपयुज्यमानेनाइन्यहनि देवानां स्थितिः स्यात्तदनाद्य- मेष रमजायन यागादिलक्षणात्कर्माणः । यश श्राद्यन्ना- द्यपर्यन्तं तवचरदिशेयेणाक्षरदगमत् । गला च तदादि- त्यमभितः पार्थतः पूर्वभागं सवितुरश्रयदाश्रितवदित्यर्थः। अमुभिन्नादित्ये सञ्चितं कर्मफलाख्यं मधु भोच्यामहे इत्येवं हि यश प्रादिलक्षणप्राप्तये काणि फ्रियने मनुय्यैः केदारनिपादनमिव कर्षकैः। तत्प्रत्यवं प्रदीते श्रद्धा- तोकिन्नद्यदेतदादित्यस्योद्यतो दृश्यते रोहित रूप॥२॥ श्रथ येऽस्य दक्षिणा रगमय इत्यादि समानं । यजूंथ्येव था. स्थानीयाना पुष्पस्थानीयरग्वेदविहित कम्माभितप्तवता फल- बत्त्वमित्यासट्याए । एताच अनि ! नासा कर्मणि प्रयुत्ताऽपि किमापातं सदा । ऋग्भिरिति । व्यभितास्य राजायतेति सम्बन्ध प्रश्नपूर्वकं विशदयति कोऽसाविति ॥ तच्छब्दार्थ- माए। यश थादोति । यथानुसितकर्मजनितफलं कथमादित्य- माययतीत्याशयाथमुमिनिति । दृसानो भोक्ष्यामहे बीहा- दिनितं फलमित्यभिप्रायेण बोयादिपाश्यर्थमिति शेयः । किन्तवर्मपलं यदादित्यमाथित्य तिष्ठतीत्यारयाह । तत्यत्य- इमिति। फर्मपणे प्रत्यक्षे नासाधने फार्मणि फर्मिणा श्रद्धा. सिमिति यावत् । तदेव पलं प्रश्नपूर्वकं विशदयति । भवन्तरं दर्शयति । यति । वातयविशेयं कथयति । यजूं. - हिमित्यादिमा।"

·उ एवास्य दक्षिणा मधुनायो यजूश्येव मधुकृतो यजुर्वेद एव पुष्पं ता अमृता आपः ॥१॥ तानि वा एतानि यस्येतं यजुर्वेदमभ्य- तपरस्तस्याभितप्तस्य यशस्तेज इन्द्रियं वीर्यम- नाद्य रसोऽजायत ॥ २ ॥ तध्यक्षरतदादित्य- मभिताऽश्रयतदा एतद्यदेतदादित्यस्य शुब्लाए रूपं ॥३॥२॥ अथ येऽस्य प्रत्यञ्चो रश्मयस्ता एवास्य प्रतीच्या मधुनाउयः सामान्येव मधुकृतः सामवेद एव पुष्पं ता अमृता आपः ॥an तानि वा एतानि सामान्येत सामवेदमभ्य- तपरस्तस्याभितप्तस्य यशस्तेज इन्द्रियं वीर्य- मनाद्य, रसोऽजायत ॥ २ ॥ तझ्यसरन- मा• मधुरता यजुर्वेदविहित कर्मणि प्रयुतानि । पूर्ववनात दव । यजुर्वेदविहितं कर्म पुप्पश्यानीयं पुष्पमित्युप्यते । ना एव भामाचा अग्टना पापस्तानि वा एतानि यव्येतं पजु- दमभ्यतपप्रित्येवमादि मध्य ममानं मधु। एतदादिश्यम्य दृम्यते इमं रूपं ॥ २॥ अथ ये भयो रग्सय था. घोषित क या मधुशायं तदादा पनातिलाना सम्वविक्षित पामशि प्रयुटामा पापुमें मधुरतमाछ। तपा यजुवामान्य पदविहिने कम्मयि मुरिगायटे। दर. वताना थमता पाय रथस्य एमबहादाममिधारा. जियपामादिदसमधि मधु दरनिरिति ·उ. दादित्यमभितोऽनयनवा एतद्यदेतदादित्यस्य कृष्ण रूपं ॥ ३॥ ३ ॥ अथ येऽस्योदयो रश्मयस्ता एवात्यादीच्या मधुनाइयोऽथवीडिरस एव मधुकृत इतिहासपु- राणं पुष्पं ता अमृता आपः ॥ १ ॥ ते वा एतेऽयबीङ्गिरस एतदितिहामपुराणमभ्यतपए स्तस्याभितप्पत्य यशस्तेज इन्द्रियं वीर्यमनाद्यएँ . भा. इत्यादि समानं। तथा साम्नां मधु । एतदादित्यस्य कृष्णं अथे येऽस्यादञ्चो रमय इत्यादि समानं । अथवा गिर- मोऽर्वाङ्गिरमाञ्च वृथा मन्त्रा अथर्वाङ्गिरसः कर्माणि प्रयुका मधुलतः । इतिहासपुराणं पुष्यं ॥ तयोथेतिहास- पुराणयोरश्वमेधे पारिसवास रात्रिपु काङ्गत्वेन विनि- दतीयं मधु कथयतिव्ययेति । अचां यनुपाच मधुययाकथितं तति यावत् ॥ तस्य शास्त्र प्रत्यक्षत्वं दर्शयति । एतदिति ॥ ३॥ चतुर्थ मधु दर्शयति । अथेति । किन्तकर्म यार शाह । रतिहासति । तयाथर्ववानामादिरसय प्रसिद्ध ब्राह्मण तदि- हितं कर्म पुष्पं पुप्पयानोयमित्यर्थः । यदा प्रसिद्धयोरितिहासपुगगयोरपादानं तदामि न दूयण- मित्याह । नयोति । अयमेधे कर्मणि जामितापरिहार्य पारियो नानाविधोपारयागसमुदायो यत्र तत्पारिशवमा. भगोनेति विधिवशात्प्रयुज्यते। तास रात्रिषु तस्यैव कर्मणेाऽत्वेन मनुवसता राजेत्येवम्मकारयोरितिहासपुरायोर्विनियोगस्य पूर्वतको पारिवाधिकरनेव सिइलात्तत्सम्बन्धिकम्म ।

·१६५ उ. रसोऽजायत ॥ २ ॥ तब्यक्षरतदादित्यमभितो ऽश्रयतद्वा एतद्यदेतदादित्यस्य परः वृष्णय रूपं ॥३॥४॥ अथ येऽस्याची रश्मयस्ता एवास्याद्धी मधु- नाउयो गुला एवादेशा मधुवृतो ब्रह्मैव पुष्पं ता अमृता आपः ॥ १॥ ते वा एते गुस्सा आदेशा एतमाभ्यतपएस्तस्याभितप्तस्य यश इन्द्रिय . भा०योग: मिद्धो मतदादित्यम्य परः फणं रूपमनिमयेन कृष्णमित्यर्थः ॥ ४॥ अथ येऽस्याहा इत्यादि पूर्ववत् । गुह्या गोया रहस्या एवादेशा लोकदारीयादिविधयः। उपामनानि पकाङ्ग- विषयाणि मधुरतो जीव सदाधिकारात् प्रणवारय पुष । गमागमन्यत्। । मध्येतदादित्यम्य मध्ये शोभत व ममा- हितोज्यते मवसन्तीव । ते वा एते यधोका गेह- तादिरूपविरपा रमाना रमाः । केपा रमानामिरया। प्या• पुष्पमित्यर्थ । यस्यापि मधुन शास्त्र प्रत्यक्षतामाए । मधेत. दिति ।। परमं मधु दर्शयति । चति । सोरहारीमादिविधयो लोपदारमपारण पाहम वाक्यमिधारयः। अमादामार। पूरदाधिकारादिति । शादिशम्दाना शादिया। यस्यापि मधुन शाखवमायक्षतामा । मधेतदिति । समापिसहरे मामा समाहितचितयन्दर्य । परा मधुनि प्यारमाय भयो सा ध्येप्लगि नि मारने वाले নি। মানষি যদয়। ইবি যিনিঃশষ বনা- ·उ. वोर्यमनाद्य रसोऽजायत ॥ २॥ तध्यक्षरतदा- दित्यमभितोऽनयनद्वा एतद्यदेतदादित्यस्य मध्ये क्षाभत इव ॥ ३ ॥ ते वा एते रसाना रसा वेदा हि रसास्तेषामेते रसास्तानि वा एता- न्यमृतानाममृतानि पेदा अमृतास्तेषामेतान्यमृ- तानि ॥ ४॥ ५ ॥ तद्यत्प्रथमममृतं तहसव उपजीवन्त्यग्निना भा. वेदा हि यस्मालोकनियन्दित्वात्सारा इति रसास्तेषा रमाना कर्माभावापनानामप्येते रोहितादिविशेषा रसा अत्यन्तमारभूता इत्यर्थः । तथा अम्रतानामतानि । वेदा घटना नित्यलात्तेपामेतानि रोहिनादीनि रूपाण्य- मतानि । रमाना रमा इत्यादिकाम्नतिरेषा । यस्यैव विशियानि अमृतानि फलमिति ॥५॥ तत्तत्र यत्प्रथमममन रोहितरूपलक्षण तदसव प्रात: सदनेशाना उपजीवनयग्निना मुखेनामिना प्रधानतेगा- मिप्रधाना सन्त उपजीवन्तीत्यर्थ । अन्नाद्य रमजायत - पा. सहावामत्ति । वेदान कार्यत्वेऽपि प्रयत्नपूर्वकत्वाभावानियत्व या मधुनि स्तुति सा कमांतिरिया। रयानामिति । कर्म तिमभिनयति । यस्यैवमिति : रसानां रमा ! यमतानामम्- सानीत्येव विशियान्यमतानि यस्य फल कम्र्मगस्तस्य महाभाग्य किवामिति मयते कम्यर्थ । धमानि ध्येयान्सा सदुपजीविनी देवतागवाननुचिन्त- जीयानुपतिशालि । ति। वक्षनार वक्ष महीवा यथा ·उ मुखेन न वे देवा अशान्ति न पिवन्त्येतदेवामृतं दृष्ट्वा तृप्यन्ति ॥ १॥ त एतदेव रूपमभिसंविशन्त्येतस्मादूपादु- भा• इति वचनाकवलग्रामभन्नोति प्राप्तं तन्मतिपिथ्यते। न वे देवा अनन्ति न पिबन्तीति कथं तर्बुपजीवन्तीत्युयो । एतदेव हि यथोकममृतं रोहितरूपं दृष्ट्वापलभ्य मर्म- करणैरनुभूय तप्यन्ति । दृशः मप्रकरणदारीपलब्यर्थ- लात् । ननु रोहितं रूपं दृष्ट्येत्युकं । कथमन्येन्द्रियविषय रूपस्येति। न । यग श्रादीनां वादिगम्यत्वात्। चयावं यमः । तेजोरूपञ्चाशुपमिन्द्रियं विषयग्रहणका-गुमेयं करणसामर्थ | वीर्य यल देहगतं । उत्साहः माणवत्ता। अन्नाचं प्रत्यहमुपजीव्यमानं शरीरम्यितिकरं यद्भवति । रमो ह्येवमात्मकः सः । इदा एप्यन्ति मा । देवा दृक्षा हप्यन्तीत्येतत्सब स्वकरणेरनुभूय एयनो- त्यर्थः । श्रादित्यमन्यथाः मन्तो वैगन्ध्यादिदेवकरणदो- चा• काकोऽयातीति वादित्येतस् । ननु यानपानाभाषेक पालमुप. जीवनपचनमियापाय परिहरति । बमित्यादिना। पतुति वाये कयं सर्वशररियधिक मथते तवार । होरिति । भय नपमरममिति नियममाथिन्य भरते । नविन। कर्मपलभूतस्य रसाय भोहितारतामरम्य नाति पक्षमात्रया- शामिति परित्तरतिमेवादिना रिमेतावता रसम्यायान साहारमाहीतितम्याधि योवादियामिछ। एतदेवेत्यादिवापराहरति । देवा निया शत. गायो निवाराचादिति। अंगन्यं मयंपादिपरेन ·१६८ द्यन्निास य एतदेवममृतं वेद वसूनामेवैको भूत्वाऽगिनेव मुखेनैतदेवामृतं दृष्ट्वा तृप्यति स य एतदेव रूपमभिसंविंशत्येतस्मादपादुदेति ॥३॥सयावदादित्यःपुरस्तादुदेता पश्चादस्तमेता वसूनामेव तावदाधिपत्य स्वाराज्यं पर्येता । भा०परहिताय । किन्ते निरुद्यमा अमृतमुपजीवन्ति न कथं । तीतदेव रूपमभिलक्ष्याधना भोगावमरो नास्माकमिति बुद्धाभिमविशन्युदामते । यदा वै तस्थामृतस्य भोगावसरो भवेत्तदैतस्मादमतादमृतभोगनिमित्तमित्यर्थः । एतस्मा- दूपादुद्यन्युत्साहवनो भवन्तीत्यर्थः । न मनुत्साहवताम- गनुतिष्ठतागलमानां भागप्राप्ति के दृशा॥ म यः कश्चिदेतदेवं यथोदितम्भधुकरतापरसमक्ष- रणमृग्वेदविहितं कर्म पुष्पात्तस्य पादित्यसंश्रयणं रोहि-' तरूपबच्चामृतस्य पाचोदिग्गतरगिानाडीसम्यतां वमु- देवभोग्यतां । तद्विदय वसुभिः सहकतां गत्या अमिना मुपेनोपजीवनं दर्शनमात्रेण यतिञ्च स्वभोगावसरमुद्यमनं तत्कानापाये च मवेशनं वेद मोऽपि वसुबत्सव तथैवा- पा. गम्भाविता' सर्वेऽपि देकरमदोषा सदन्ते । एतस्मापा- दिति । व्याग्यातम्यानुवादमात्रं । उत्मारवां देवानां यथोता. मतापजोयित्वमित्यम लोकप्रमिदिमनु फूलयति। न शीति । पाटफमेमे ध्येयसरूपगन्ध साधिकारे ध्यानविधि दर्श यमि ( म यति । यएदेवभोग्यता वसभिर्देवरुपजीयाव- गिति यावत् । एतदित्यमा मध निदर्शयति । एवं शब्दार्थ ·१६ उ० ॥ ४ ॥६॥ अथ यट्वितीयममृतं तदुद्रा उपजी- वन्नीन्द्रेण मुखेन न वे देवा गन्नि न पिबन्त्ये- तदेवामृतं दृष्ट्वा तृप्यन्तिा त एतदेव रुपमभि- संविशन्त्येतस्मादपादुद्यनि २ स य एतदेव- ममृतं वेद रुद्राणामेवेको भूत्वेन्द्रणव मुखेनेतदे- वामृतं दृष्ट्वा तृप्यति स एतदेव रूपमभिसंवि- शत्येतस्मादपादुदेति ॥ ३ ॥ स यावदादित्यः पुरस्तादुदेता पवादस्तमेता विस्तापद्दक्षिणत उदेतेोतरतोऽस्तमेतारुद्राणामेव तावदाधिपत्याए भानुभवति । कियन्तं कालं विदांम्तदमृतमुपजीवतीत्युच्यते म विद्वान् यावदादित्यः पुरमात्माया दिगुदेता पया- प्रतीच्यामम्तमेता तावदसनां भोगकाम्नस्तावन्नामेव काम्न वसूनामाधिपत्यं पर्याता परितो गन्ना भवतीत्यर्थः । न यथा चन्द्रमण्डलम्यः केवनकर्म परतम्या देवानामधभूतः। किन्तयमाधिपत्यं स्वाराज्यं म्वरासावधाधिगच्छति ॥६॥ अथ यद्वितीयमाटतं नद्रा उपशीवन्तीत्यादि ममानं । म यावदादित्यः पुरनादुना पयादसमेता दिमावती प्या• विदयति । यघोदितमिति । तथैव अपमेयै देखा। भागवालपरिमार्ग प्रयपूर्म निद्वारयति । पियामिति । पाधि माराव्यमिति वियोमानापमानपेक्षित प्रथममतमधिय चिन्तनीयमुना रितीयममाघिय सहायति यति। विधान पति ! ग यादिति। गा. दया भागाला रिमी रहार्य भागबाद । पा ·१७० उ• स्वाराज्यं पर्येता ॥४॥ ७॥ अथ यनृती- यममृतं तदादित्या उपजीवन्ति वरुणेन मुखेन न वै देवा अवन्नि न पिबन्त्येतदेवामृतं दृष्ट्वा तृप्यन्ति ॥ १ ॥ त एतदेव रुपमभिसंविशन्त्य- तस्मादूपादुद्यन्ति ॥ २ ॥ स य एतदेवममृतं वेदादित्यानामेवैको भूत्वा वरणेनेव मुखेनैतदे- वामृतं दृष्ट्वा तृप्यति स एतदेव रूपमभिसं- विशत्येतस्मादूपादुदेति ॥३॥ स यावदादित्या ' दक्षिणत उदेतातरतोऽस्तमेता विस्तावत्पत्रादु- देतापुरस्ताद्स्तमेताऽऽदित्यानामेव तावदाधि- पत्य स्वाराज्य पर्येता ॥ ४ ॥ ॥ अथ यचतुर्थममृतं तन्मस्त उपजीवन्ति सोमेन मुखेन न वे देवा अवनि न पिबन्त्येतदेवामृतं दृष्ट्वा भा.दिगुणं काल दक्षिणत उदेतोत्तरतोऽस्तमेता रुद्राणां तावद्भोगकालः ॥ ७ ॥ घ्या. माम्तध्यायिना वसभिस्तुल्यो भोगकालस्तथा द्वितीयामतध्या यिनामपि रस्तुल्यो भोगकाल इत्यर्थ ॥७॥ स्तरामतध्यायिना फलानि निर्दिशति । तथेति । विपर्ययेण पुरस्तादक्षिणतोऽधस्ताच्चेत्यर्थः । यथा पुरस्तादुदेता पश्चादस्त- मेता ततो दक्षियता दिगुणेन कालेनोदेता उत्तरतश्चास्तमेतत्युक्तं । तथा ततो हिगुमेन कालेन पश्चादुदेता पुरस्ताचास्तमेता तावा- नादियाना भोगकाल । टतीयाम्तथ्यायिनामपि तावानेव भोग- काल । तलो दिगुणेन कालेन यावदादित्य उत्तरत उदेता दक्षि- पतोऽम्तमेता तावाम्भयतां भोगकाल 1 चतुर्थीम्रतध्यायिनामपि ।

·१०१ उ• तृप्यन्ति ॥ १ ॥ त एतदेव रूपमभिसंविश- न्त्येतस्मादपादुद्यन्ति ॥ २॥ स य एतदेवममृतं वेद मस्तामेको भूत्वा सोमेनैव मुखेनैतदेवा- मृतं दृष्ट्वा तृप्यति स एतदेव रूपमभिसंविशन्त्ये- तस्मादपादुदेति ॥ ३॥ स यावदादित्यः पचा- दुदेता पुरस्तादस्तमेता विस्तावदुसरत उदेता दक्षिणतोऽस्तमेता मरुतामेव तावदाधिपत्य स्वाराज्यं पर्येता ॥ ४६॥ अथ यत्पञ्च- मममृतं तत्साध्या उपजीवन्नि ब्रह्मणा मुखेन न वे देवा अन्नि न पिबन्त्येतदेवामृतं दृष्ट्वा तृप्यन्ति nanत एतदेव रूपमभिसंविशन्त्येतस्मादूपा- दुद्यन्ति ॥ २॥ स य एतदेवममृतं वेद माध्याना- मेवैको भूत्वा ब्रह्मणैव मुखेनेतदेवामृतं दृष्ट्वा तृप्यति स एतदेव रूपमभिसंविशत्येतस्मा- दूपादुदेति ॥ ३॥ स यावदादित्य उतरत तथा पादुत्तरत ऊईमुदेना विपर्ययेणासमेता। पूर्व- मारपूर्वमादिगुणोत्तरेण कार्मनेयपीराणं रन । मवितु चतुर्दिशमिन्द्रयमाण मामपुरीपदयातमयकामा म्य था. तावाने व मोग कान। ततो दिगगेन कामेनोगता पन्तादाल मेलामावादमा भोगकाम पिचमामपितामपिता- मवेयर । सत्पूनानीदयाममयकानापेक्षया रिगुन शाने मो सरोजरोपयातमयादिल । नगमिममिति पुन ·१७२ उ• उदेता दक्षिणतोऽस्तमेता विस्तावद्ध उदेता ऽवीगस्तमेता साध्यानामेव तावदाधिपत्य स्वा- राज्यं पय्येता ॥ ४ ॥ १० ॥ भा• तुन्नत्व हि पौराणिकरुन ॥ मानमोत्तरस्य मूर्द्धनि मेरो. प्रदनिणारतेमुन्यलादिति ॥ था. मात्पूर्वमादिति । कथ श्रुत्युक्त म्यात यथास्य पुराणविरुद्ध ग्यारयार । सवितुश्चेति । उपमेव सविपति। मानसोत्तरम्यति । महागिरमरी प्राका रवत्परितः स्थितस्य मुनि सलमय घनारयस्य सवितुमरी प्रद दियारम्तुत्यत्वात् । कालाधिको कारणाभावाप । सहयपि पुरीपुउदयामतमयपालग्य तुस्यत्वं । उ चिवियापुरागे। एमा दोनो पुरे तिकरणवैध पुरचय। विकास विफmयस्तोको गगरे पुरेतति मिनेचा मानसोपरिमान्त्रिीमा मेरोः स्मिता पुरी। दक्षि भानुमत्रम्य यगणम्य तु वावगे। साम्ये सोमग्य विपुला ताय दिविता:स्थिता । अमरावती सयमिनी सखा चेव पिभापमात् । लोकपालापरिरात सर्वतोदक्षिणायने। कार गतम्य रायग गठियां ना निगेधता दक्षियां प्रहमेद्वानु छिपु रिव थापति । पुरान्तगो यदा भागु गम्य भवति प्रभु । सव्यः गहामने भारोपयोहार विमा स एव पखवधान्त निमा मसमा प्रहा। यातमति तदा सूप्या यिभायो विश्वम्वि । गदा प्राइमरावतो यथासी बारितम्बर। सपा सयमिनी प्राप्य पणाव विभो सग । यदा पराग्यायो पूर yam तापपरराषय वायुभागे सदायण । ऐशान्यां धर्मरामन निरोपाम्प समरति । तथा चोपरियादमराव दापि शेरवाना एतीयाममायफारसामामा সে মা বয়ে যান। এৰি য় য যা मसात बातम । प्राय सीपयाम निति निरोगास उपद । पदाच याद मारना मनि पायो पाम । मारय प्रगया | ·. १७३ भा. अत्रोत. परिहार प्राचार्य रमरावत्यादीनां पुरी दिगुणेत्तरोत्तरेण कालेनोदासः स्यात् । उदयश्च नाम सवितुस्तनिवामिनां प्राणिनां चक्षुर्गाचरापत्तिम्तदत्यय- थासमय न परमार्थत उदयास्तमये स्तः। तनिवासिनाच प्राणिनामभावे तान् प्रति तेनैव मार्गण गच्छन्नपि नैवो- देता नास्तमेतेति चक्षुर्गोचरापत्तेस्तदत्ययम्य चाभावात्॥

·२७४ भा. नथाऽमरावत्याः मकाशादिगुणकालं मायमिनी पुरी वमत्यतस्तनिवामिनः प्राणिनः प्रति दक्षिणत वोदेव्युत्त- रतोऽसमेतीत्युच्यतेऽस्मदुद्धिञ्चापेक्ष्य तथोंत्तरापि पुरी योजना । मर्वेषाञ्च मेरुरुत्तरो भवति । यदामरावत्यां मध्याहगतः मविता तदा मांयमिन्यामुद्यन्दृग्मते तत्र मध्यामगोचरो वारण्यामुयन्दृश्यते ।। चया च्ययोदासकालाधिकागोगयुतिकालाधिक्यं न भोगकाला- धिक्यमत च्याह । तथेति ॥ यथोदासकालदेगुग्यमुक्त तदिति यावत । स्यमरावतीनिवासिपाणिवायेक्षया संयमिनीनिवा- सिनः प्राणिनःपति दिगुणेन कालेन मवितुरुदयातमयाविति युक्र चतुदर्शनादर्शनयोर्डिगुणकालभावित्वात्। न च तत्रिवामिदृष्य - पेक्षया दक्षिणोत्तरयोदयास्तमयो । तत्तदृध्या पूर्वपश्चिमयोरेव तद्भावात्। व्यस्मद्धिमपेक्ष्य तु दक्षिणत उदति उत्तरतवास्तमेती. न्युच्यते । श्वशब्दस्तयोस्तनिवासिजनापेक्षया दक्षिणोत्तरस्थयो. रसत्त्व द्योतयतीत्यर्थः यथाऽमरावत्यपेक्षयासंयमिन्यामुदास का. ताधिक्यमुकं तथा तदपेक्षया वारुण्यां नदपेक्षया विभाया तत्का- लाधिक्यमवधेयमित्याह। ततिा संयमिनोक्षान्तीय बहुवचनं, रतश्चास्मद्धिमपेक्ष्य दक्षिणगत्याऽऽदित्यास्तमयमित्याह ।सबंधा- खेति । उद्यन्तमादित्यं पुरतोऽवलोकयता वामभागे स्थितखा- न्मेरः सर्वेषामेवोत्तरता भवति । तयाचोदयास्तमयाभ्यां पूवी- परदिग्विभागान ततारवासिघ्यभेक्षया दक्षिणत त्यादिवचनं। किन्वरमध्यपक्षयवेत्यर्थः । उदासकालदैगुण्यापेक्षया भाग. कालगुण्यमित्युक्तं । राति सषिद्धगत्याधिक्यापेक्षयैव भोग- कालाधिक्यं किं न ग्यादित्याशय पुराणविरोधममाधानासम्भ- वाम्मेवगियाइ । यरेत्यादिगा।

·१७५ भा. तथोत्तरस्यां प्रदक्षिणावृत्तेम्मुन्यवातारलारतवामिनां सर्वतः पर्वतप्राकारनिवारितादित्यरशीनां मविताई वादेतार्वागस्तमेता दृश्यते । पर्वताईच्छिद्रप्रवेगात्म- विद्धप्रकाशस्य । तथर्गाद्यमतोपजीविनामटतानाञ्च द्विगु- णोत्तरोत्तरवीर्यवत्वमनुमीयते भोगकालद्वैगुण्यलिङ्गेन । ध्या. यथा संयमिन्या मध्यागो वागण्यामुद्यग भवति तथा तस्यां मध्याहगो विभायामुचन्दृश्यत इत्याह । तति । उक्लप वायु. प्रेम । मध्यगस्तमरावत्या यावद्भवति भास्कर. वैवसते संयमन उदयंतच दृश्यते ॥ सुखायामडराषय विभायामम्तमेति चेति । कथं पुनः स यावदादित्य उत्तरत उदेता दक्षियतोऽस्तमेता दिस्तावदई उदेताऽनागस्तमेतेत्युप्यते । न हितहासकालस्य बाधितत्वमस्ति योदयालमयकालाधिश्यामागकालाधिवर्ष स्या- दत था । लादतेति । मेरोश्चतुर्दिशगिलारतं नाम वर्ष प्रसिद्ध । तन्निवासिना प्राविनामभयत पर्वताभ्यां मानसेतरह- मेरभ्या प्राकारस्थानीयाभ्यामुभयोईस्थितमाहाणविनिवारि- तारिधर मीनाईमुताऽवागत मेता सविता मनसे । रस शम्दस्तूदयास्तमययोर्वन्ततोऽसत्त्वधातनार्थ । कयं सविता समुदत्यागस्तमति सघाहा पचति । सवारसप्रमाणम्य पम्बंत- योगपरितने छि प्रवेशादधावर्तिनाम्मायिनामुपरि प्रमारित. नेत्रायो सावित्रं प्रकाशं मम्यता तोयमेव सवितापलभ्यते प्रदेशान्तरे च दृश्यमानोऽधतादिवासमेति । योपरियादमा स्यैरपलायमानो मेघालतो दूराहामो भूतनलमयेधेवावमीयो तधेशामोदर । भोमसातम्याविरोधेिनाधिकामापाच तव लिनातिपयवत्वममतादरपि वपयति । तति। भोगा. लाधिक सतीति यावत्। थमीयते वध्यते । यह भगवान मागोमात सदभावं पायापरमसमन्यादित हरिमान तिमत्त्वं तत्सचे विदुधोऽपि हरपले गम ·१७६ अथ तत उर्द्ध उदेत्य नैवोदेता नास्तमेतैकल- एव मध्यस्थाता तदेप शोकः ॥ १॥ न वै तन भा उद्यमनमवेशनादि देवाना रुद्रादीना विदुषय ममान ।। ८॥८॥ १०॥ कृत्येवमुदयास्तमनेन प्राणिनां स्वकर्मफल्लभोगनिमि- तमनुग्रह तत्कर्भफलोपभोगक्षये तानि प्राणिजातान्या- त्मनि भहत्याथ ततस्तम्मादनन्तर प्राण्यनुग्रहकालादूर्द्ध सन्नात्मन्युदे त्योहम्य यान्प्रत्युदेनि तेषां प्राणिनामभावा- खात्मस्या नैवोदेता नास्तमेतैकलोऽद्वितीयोऽनवयवा मध्ये स्वात्मन्येव स्याता । तत्र कश्चिदिदान् वखादिसमाचरण रोहिताद्यमृतभोगभागी यथोक्तक्रमेण खात्मान सविता- रमात्मत्वेनोपेत्य ममाहित मन्नेत मन्त्र दृष्टोत्थितोऽन्यसो पृष्टवते जगाद यतस्वमागतो ब्रह्मलोकात्किन्तबाप्यहो- ॥ या• मित्याह । उद्यमनेति ॥ पञ्चभि पर्यायैर्मधुविद्या यथाव दुक्ला। ॥६॥१०॥ क्रमेण मुक्तिफलपर्य्यवसायित्व तस्य दर्शयितुमनन्तरवाक्य मवरगाह । कृत्वेत्यादिना । तस्मात्यायनुराहकालादनन्तरमिति तच्छन्दार्थ | उर्द्ध सम्बझीभूतो वर्तमान इति यावत । था मन्युदेत्यस्य महिग्नि प्रकाश लब्येत्येतत् । स्थातेति प्रयोगात्कम मुक्तिर विवक्षिता। तत्र विददनुभव प्रमाणयति । तति । क्रममुक्ति मातम्यर्थ । यथोक्लामेणासो वा धादित्यो देवमध्वि यादिना पक्षामतत्वेन स्थित मित्यर्थ । खमात्मान वेद्यतया विद दात्मसम्भसमित्यर्थः । च्यात्मत्वेनापत्याइनहेग एदीलेव्येतत ।

·१७७ उ.न निमोव नादियाय कदाचन देवास्तेनाहए सत्येन मा विराधिषि ब्रह्मणेति ॥ २॥ न ह वा अस्मा उदेत्ति न निम्लोचति सकृद्दिवा हैवास्मै भवति य एतामेवं ब्रह्मोपनिषदं वेद ॥३॥ भा०रात्राभ्यां परिवर्तमानः सविता प्राणिनामायुः चपयति यथेहास्माकमित्येवं पृष्टः प्रत्यार॥ तत्तत्र यथा पृष्टे यथोत चार्थे एप साको भवति तेनोको योगिनेति श्रुतेर्वचनमिदं । न वै तत्र यतोऽई ब्रह्मलोकादागतस्तस्मिन् न वै तत्रैतदस्ति यत्पृच्छसि । न हि तत्र निम्नाचासामगमत्सविता न चोदीयायोड़तः कुतयित्कदाचन कस्मिंश्चिदपि काले इति । उदयास्तम- यवर्जितो ब्रह्मलोक इत्युपपन्नमित्युक्तः शपथमिव मनिपेदे। हे देवाः माक्षिणे यूयं ग्टणुत यथा मयो सत्यं वचस्तेन सत्येनाई ब्रह्मणा ब्रह्मखरूपेण मा विराधिषि मा विरुद्धे यमप्राप्तिह्मणो भाभूदित्यर्थः । सत्यं नौकमित्याह था. कथं प्रश्न त्याकाक्षायामाइ । यात इति । लब्धबृद्मोपदेश ब्रह्मविद्ह्मणो वियुक्तावस्थाया केनचित्परः प्रत्युवाचेत्यर्थः । कचं प्रत्युक्तिरिति तत्रा । नत्तत्रवि । लोकमुपादाय व्याक. रोति । न वै वति ॥ न निनोचैति । निलोचत्वमिनर्थ छान्दस प्रयोगः । इतिशब्द' पूर्वार्द्धव्याख्यासमाग्यर्थः । उत्तराईमुत्था. पयति ॥ उदयास्तमयेति । लोकलाविधिादितरलोकवझले- कोऽपि नोदयास्तमयवर्जित इत्युक्तो विधानुत्तराईन शमचं कुबन्परिहरतीयर्थ । एवं मन्लदृक् शपथदारा निसोनेऽर्षे न त्याचा किमर्था श्रुतिरित्याशयाह । रात्यमिति । न हत्याया T ॥ Y ·- १७८ तद्धैतद्ब्रह्मा प्रजापतय उवाच प्रजापतिर्मनवे मनुः प्रजाभ्यस्तद्धैतदुद्दालकायारुणये ज्येष्ठाय पुत्राय पिता ब्रह्म प्रोवाच ॥ ४॥ इदं वाव तज्ये- भा० श्रुतिर्न ह वा अस्मै । यथोकब्रह्मविदे नोदेति न निम्लोचति नास्तमेति किन्तु ब्रह्मविदेऽस्मै सकृद्दिवा इव मदैवाहर्भवति स्वयं ज्योतिष्टाद्य एतां यथोक्तां ब्रह्मोपनिषदं वेदगुह्यं वेद ।। एवं तन्त्रण वंशादित्रयं प्रत्यन्तसम्बन्धञ्च यच्चान्यद- बोचाम एवं जानातीत्यर्थः । विद्यानुदयास्तमयकाला- परिच्छेद्यं नित्यमजं ब्रह्म भवतीत्यर्थः ॥ तद्वैतन्मधुज्ञानं ब्रह्मा हिरण्यगी विराजे प्रजापतये उवाच । मोऽपि मनवे। मनुरिक्ष्वाक्वादिभ्यः प्रजाभ्यः प्रेोवाचेति विदांम्ताति ब्रह्मादिविशिष्टक्रमागतेति। किञ्च। तद्वैतन्मधुज्ञानमुद्दाल- कायारुणये पिता ब्रह्मविज्ञानं ज्येष्ठाय पुत्राय प्रोवाच । या. श्रुतिमादाय व्याचये। यथोक्त ति॥ ब्रझोपनिषदमित्यस्यार्थमाह । वेदगुह्म मिति । एवंशब्दमादाय व्याकरोति । स्वमिन्यादिना । वंशादिषयं तिरछीनवंशे मध्धयूपो मधुनायश्चेत्येवं रूपमित्यर्थः । प्रत्य- मतसम्बन्धं च हिताधमतेचेकैकवखादीनां सम्बन्धमित्यर्थः । ध्यन्यदित्युद्यमनसवेशनादि रहते । उक्त विद्याफलमुपसंह- रति। विहानिति । ननु विद्या सफला चेदुवा तहि किम्- भरगोनेत्याशयाए । तद्वैतदिति । स्तुतिमेवाभिनयति । ब्रह्मा- दीनि । तईतदुदायकायेत्यादिना विद्याया योग्यं पात्रं प्रदर्श्य तहाधये । किक्षेति । तस्तुत्यहमेतद्दिज्ञानमित्यर्थः । मधुवि- पानं व्याकरोति । ब्रह्मविज्ञानमिति । तस्य परीक्षवं व्यावः- ।

·१७९
उ.ठाय पुत्राय पिता ब्रह्म प्रबूयात् प्राणाय्याय वान्ने-
वाप्तिने ॥५॥ नान्यस्मै कम्भेचन यद्यप्यस्मा इमा-
मभिः परिगृहीतां धनस्य पूणीं दद्यादेतदेव
ततेोभूय इत्येतदेव ततो भूय इति ॥ ६ ॥ ११॥
भाइदं वाव नद्यथोक । अन्योऽपि ज्येष्ठाय पुत्राय सर्वप्रिया-
हाय ब्रह्म प्रभूयात्॥
प्राणाय्याय योग्यायान्तेवासिने शिव्यायानान्यस्म कसीच-
न प्रबूयात्तीर्थदयमनुज्ञातमनेकेषां प्राप्तानां तीर्थामामा-
चार्यादीनां । कस्मात्पुनस्तीर्थसङ्कोचनं विद्यायाः कृतमि-
व्याह । यद्यप्यस्मै श्राचार्याय मां कथित्पृथिवीमद्भिः
परिगृहीतां समुद्र परिवेशितां समस्तामपि दद्याद् अस्था
विद्याया निश्क्रयार्थमाचार्याय धनस्य पूर्ण सम्पन्न
भोगोपकरणे सावस्य निझयो यस्मात्ततोऽपि दानादेत-
देव यन्मधुविद्यादानं भूयो बहतरफलमित्यर्थः दिरभ्यास
आदरार्थः ॥ ११ ॥
था. यति । दंवावेति ॥ यथ ज्येष्ठाय मुत्राय ब्रह्म वक्तव्यमिति
पूर्वधामय नियमो नेदानीन्तनानामित्यत याच । व्यन्योऽपीति ।
पानानारमगुजानाति । प्राणायायेति ॥ पुत्रशिष्याभ्यां मात्रा.
न्तरं प्रत्याचरे । नेति । तीर्थहयं विद्याप्रदानेऽधिकारिदय-
मित्यर्थः । निहारणे यही । ध्याचा विद्यादाता। यादि-
पदाद्धनदायी श्रोत्रियो मेधावी च गृह्यते । सयामधिना-
मत्राधिकारमाशय दूषयति । करमादित्यादिना । याचा यति
पुनरमादान क्रियापदेन तस्यान्वयद्योतनाथ विद्यायामादरो
वा। मुख्यमधिकारकारिणं फखतौति भावः ॥ ११ ॥

·१८० भा. यत एवमतिश्यफलैषा ब्रह्मविद्या प्रतः मा प्रकारा- नरेणापि वक्रव्येति गायवी वा इत्याद्यारभ्यते । गायत्री- द्वारेण चाचते ब्रह्म । सर्वविशेषरहितस्य नेति नेतीत्या- दिविशेषप्रतिषेधगम्यस्य दुर्वाधत्वात् ।। सत्खनेकेषु छन्दःसु गायच्या एव ब्रह्मज्ञानदारतयो- गतेन यन्यनोत्तरमन्यम्य गतार्थत्यं परिहरति । यत इति । सविटदारकवझविद्यानन्तरं तद्देवतागायत्रीहारण तबिंद्योप- दिश्यत स्वयं । प्रभाविद्याया विक्षितत्वे ब्रझैवोपदिश्यता कि गाययुपदेशेनेत्याश्याह। गायत्रीति । नचापि छन्दोऽन्तरापि विहाय किमिति गायत्रीहरिय प्रमोपदिसते नवाए । राम्विति । ब्रह्मचानदारतया नदुपाय- तयत्यय । प्राधान्ये हेतुमाइ । सोमाहरणादिति । सोम- स्या हरणमानयनं। सत्र साधनल गायत्रीइन्दस्कानाम्पा याज- रिप्यते । तद्या तस्या यचे प्राधान्यमिन्यर्थ । यहा देखें गोमहरगमिएट्रिपन्दयां गायत्रोत्रियुजगतीना तादर्थन नियोग जगतोप्रिएभी मध्ये मार्गममा निरत्ती गायत्री सोम प्राप्य रक्षितस्य विभिन्न देवेभ्य समाहरदितिाऐतरेयपाना- सो मामा वै रासामुहिक थासीदिवत्र प्रसिद्धमतहत्या. पायमित्यर्थ । तव रेयन्तरमाह । सरेति । उणियनुगप्प मतानोतराति छन्दगि मेषो पारशोधरागि सप्ताहादिया- पनि रोयामारमुपादान गाययक्षरै पादश यदि क्रियते ऽधिष्ठसयापा न्यूनमध्यामन्तऐशासम्मवात्तमादितरेषु छन्द छ माझ्या मामय प्राधान्यमिव । पपवा गायत्रीयतिदि- योहिरमातोपन्दसो मोमाइरसे उदातयारशयोमार्ग- म माया न्याहानि धोपावरारित्रिएभा धैकमक्षरं। ततया. वारि९राजगती पपयवारिसदक्षरा संरता। चतु. लारिचिरप पिलारिरक्षरा सरता । मन .

·१८१ उ गायत्री वा इदर सर्व भूतं यदिदं किञ्च वाग्वै भा०पादानं प्राधान्यात् । मामाहरणादितरच्छन्दोऽक्षरा- हरणेन इतरच्छन्दो व्याश्या च सर्वसवनयापकत्याच यजे प्राधान्यं गायचाः । गायत्रीसारत्वाच्च ब्राह्मणस्य । मातरमिव हित्वा गुरुतरां गायत्री नोऽन्यगुरुतरं न मतिपद्यते यथोक ब्रह्मापोति । तस्यामत्यन्तगी- रवस्य प्रमिद्धन्वात् । अतो गायत्रीमुखेनैव ब्रह्माच्यते गायत्री वै दूत्यवधारणार्थी वैशब्दः । इदं मच भूतं प्राणिजातं यत्किञ्च म्यावरं जगम वा तत्सर्व गायत्येव । था. गायत्री सोममाहरति त्यतानामक्षराणामाहरणेन पूर्सता तयोरापद्यते । याप्य स्थिता तेन तत्वाधान्यमित्यर्थ । तत्रैव ईत्वन्तरमाह । सर्वसवति । सवाणि प्रात सवनं माध्यन्दिनं सवनं रतीयसवनमित्येतानि तेपु गायऱ्या व्यायकत्व मिश्रण | गायत्र प्रात सवनं। शुभं माध्यन्दिनं सवनं । जागतं हतीयसवनमिति स्थिते त्रियुनगयोगायधीयागतात्वात्तस्थाय पदाभ्या मुखेन च सोमाहरण हारण सवनत्रय सम्बन्धादतव तस्या ध्यस्ति यज्ञे प्राधान्यमित्यर्थ. कर्मणि तत्प्राधान्येऽपि फुतो ब्रह्मावि. चाया तत्वाधान्यमित्याशया। गायत्रीनि । प्राविद्यायास्तत्रा- धान्यमिति शेष । गायत्रीमेवा लम्बनत्वेन प्रतिपद्यते । बोव्याघ लोकप्रसिद्धिमनुकूलयति । तम्यामिति । गायन्या ब्रह्मज्ञानदारे णेयादानमुत्तुभ्य सिहमित्युपसंहरति । यस रति । सपा चेतोऽर्पणनिगदादिति न्यायेन माययुयाधिक प्रमापास्यमिति प्रतिज्ञानीते । गायत्रीति । निपातमादाय व्याधरे। वति । মাধ্যমৰা হেল্পিংগিন্যাবি যদি । मिति । तदिद सब गायवेति योजना। गायत्रा सवा.

·१८२ उ• गायत्री वाग्वा इदर सर्व भूतं गायति च त्रायते च ॥१॥ या वे सा गायत्री यं वा ऽवसा येयं पृथिवस्याए हीदर सर्व भूतं प्रतिष्ठितमेतामेव भा० तस्यान्छन्दोमात्रायाः मर्वभूतत्वमनुपपन्नमिति गायत्री- कारणं वाचं शब्दरूपामापादयति गायौं । वाग्वे गायत्रीति । वाग्वा दद मब्वें भूतं । तस्मात् वाक् शब्दरूपा मती मर्च भूतं गायति च शब्दयति अमौ गौरमावश्व इति वायते च रचत्यमुभान्माभैषीः किं ते भय- मुत्थितमित्यादि । मतो भयान्निवय॑मानो वाचा चातः स्यात् । यद्दारभूतं गार्यात त्रायते च गायत्र्येव तहायति च वाचोऽनन्यलात् गायच्या गागावाशाच गायचा गायत्रीलं । या वै सेवंलक्षणा सर्वभूतरूपा गायची। इयं वावमा येयं पृथिवी। कथं पुनरियं पृथिवी गायत्रीत्युच्यते। मयंभूतमम्बन्धात् । कथं सर्वभूतमम्बन्धोऽस्यां प्रथिव्यां हि। भा. मर खाद्रमदृयोपास्तिर्युक्तोन्यवानुभपत्तिमाशझ्यानन्तरवाक्यनोत्त- रमाह। तस्या रति। कथं वाधा गायत्रीत्वमित्यापय तसा. सर्वभूतसम्बन्धं दर्श. यति । वागिति। कुता गायत्रीत्वं तबाह । यस्मादिति । भव- खेवं वाच स्वरुप गाययान्तु किमायातं तदाह । यदामिति । गायधीनामनिबंधनादपि वायुक्तरूपं गाययामेवैयमित्याह । गगनादिनि । तिहि वाघः सर्वभुतात्मकत्वं तदायकत्वादाथस्य बापकातिरेपेस निस्रात्तथा घ वाग्भूता गायत्रो सर्वभूता. मित्युत। दानों तम्चा निधान्तरमाही यावै सेति।एवं लक्ष- सत्वं व्याप । गचगि ! गायत्रीमनूद्य पृथिवीत्वं तस्या विहिवं 1 ·१८३ उ. नातिशीयते ॥ २॥ या वै सा पृथिवीय वाऽव सा यदिदमस्मिन्पुरुषे शरीरमस्मिन्हीमे प्राणा प्रतिष्ठिता एतदेव नातिशीयते ॥ ३॥ यदेतत्पु- रषे शरीरमिद वाऽव तद्यदिदमस्मिनन्न पुरुषे हृदयमस्मिन्हीमे प्राणा प्रतिष्ठिता एतदेव भा यस्मात्सव स्थावरजङ्गमञ्च भूत प्रतिष्ठितमेतामेव प्रथिवी नातिशीयते नातिवर्तत इत्येतत् ।। यथा गानचाणाभ्या भूतसम्बन्धो गायत्र्या एव भूत- प्रतिष्ठानाडूतमम्बन्धादा पृथिवी अतो गायत्री पृथिवी। या वे मा पृथिवी गायत्रीय वाव सादमेव । तत्कि यदिद मस्मिन्पुरुषे कार्यकारणसहस्ते जीवति शरीर पार्थिव स्वारीरस्य । कथ शरीरस्य गायत्रीत्वमित्युच्यते। अस्मि न्ही में प्राणा भूतशब्दवाच्या प्रतिष्ठिता । अन्त पृथि- वीवत् भूतशब्दवायप्राणप्रतिष्ठानाच्छरीर गायत्री । एतदेव यमाछरीर नानिशीयने प्राण । यद्वैतत्पुरुषे ध्या. प्रश्नपूर्वकमुपपादयति। कथ पुनरिति । गायन्या सर्वभूत सम्बन्धस्योतत्वात्पृथिव्यास्तत्सम्बन्धश्चाद्यपूर्वक व्यत्यामयहि। कप मिति सर्वस्य मधिव्या प्रतिछितत्व साधयति । रतामेवेति । तथापि कथ पृथिव्या गायत्रीत्व नदार। यति । सम्मति गायया शरीररूपत्व निरूपयति। या वा रति। गायन्यात्मिक एथिवीमनूद्य तथा गायत्रीशरोरयोरभेदे हेतुमाइ । माथि वत्वादिति । इदानों गायत्रीशरीरयोरकार प्रत्रपर्वच कप यति । कथमित्यादिना । प्राणाना शरीरे प्रतिक्षितत प्रक ·१८४ उ. नातिशीयन्ते ॥ ४ा सैषा चतुष्पदा विधा गायत्री तदेतचाभ्यनूतं ॥ ५॥ तावानस्य महिमा ततो ज्यायाएव पुरुषः पादोऽस्य सबी भा० शरीरं गायत्रीदं वाव तत् । यदिदमम्मिन्नन्नमध्ये पुरुषे हदयं पुण्डरीकाक्षमेनहायत्री। कथमित्याह अमिन्होमे "माणाः प्रतिष्ठिता अतः गरीरवहायची हृदयं ।। 'एतदेवच नातिशीयन्ते भाणाः।माणे हि पिता। प्राण माता । अहिंमन् मर्वभूनानीति श्रुतेः । भूतशब्दवाच्याः प्राणाः । मैपा चतुपदा पडवरपादा छन्दोरुपा मती भवति गायत्री पद्विधा । वाग्भूतथिवीशरीरहदयमा- परूपा मती पञ्चिधा भवनि । वाल्माण योरन्यार्थनिर्दिय- योरपि गायत्रीप्रकारवं। अन्यथा पविधमहापूरणानुप- घा• टयति । एतदेवति । अथ मायन्या पदयत्वभावेदयति । यतदिति । पदयस्य गायन्याच्चैकार्य प्रश्नपूर्वकं विरगोति । एतदित्यादिमा। पदये प्रागानां प्रतिष्ठिताव प्रकटयति। तदैवेति । प्राणानां भृतमम्दवायत्वे तत्सम्बन्धे सति भूत सम्बन्धादायथाः शरीरादि- भावः गम्भवति तेयां भूतशब्ददायत्वे गुकिं मानमित्यांशयार। पाणी हीलि ! यहिंसावाकोऽपि प्राथपर मरमं प्रतिषियते तथा भूतपस्दमात्र प्रसोतिमोधरो भवत्येवेन्याए । भूनेति । पाथ्यानपत्वेन गाययायप्यादा दर्शयति । संघेति । लक्ष. यित्वा तस्याः धित्वमनुध साधयति । यदिति । गायत्री- उदययोः सम्भृतसम्मन्धसिशयमुमरियामागयोगाय- घोषभेदखेग १ थाप्यानमियामाचार। वामा योरिति । विधिमसे शाययोरपि गायत्रभिदतमित्यर्थः ।

·१८५ उ० भूतानि त्रिपादस्यामृत दिवौति ॥६॥ तद्दे- तङ्कलेतीद वाव तद्योज्य वहिद्धी पुरुषादाकाशा यो वे स वहिद्दी पुरषादाकाश ॥ ७॥ अय भा०पत्ते।तदेतस्मिन्नर्थे एतद्रायव्याख्य ब्रह्म गायन्यनुगत गाय- त्रीमुखेनोक। ऋचापि मन्त्रेणाभ्यनुक्त प्रकाशित। तावानस्य गायथाख्यस्थ ब्रह्मण समस्तस्य महिमा विभूनिविस्तार यावायतप्यात् पविधच ब्रह्मणे विकार पादो गाय- बीति व्याख्यात । अतस्तस्मादिकारलक्षणात् गायत्रा- ख्यादा चारभणमाचात्ततो ज्यायान्महत्तरथ परमार्थस- त्यरूपोऽधिकार पुरुष सर्चपूरणापुरीशयनाच्च। तस्यास्य पाद सऱ्या सर्वाणि भूतानि तेजोऽवत्रादीनि सस्थावरज मानि। त्रिपात्रय पादा अस्य मेोऽथ त्रिपात्।त्रिपादमृत पुरुपाख्य ममस्तस्य गायत्र्यात्मनो दिवि द्योतनवति स्वात्म न्यवम्मितमित्यर्थ इति । यदैवत्तिपादस्त गायत्रीमुखे- नोक महोतीद वाव तदिदमेव । तद्योऽय प्रमिद्धो वद्धिी वहि पुरुषादाकाशो भौतिको यो वै स वहिडी पुरुषा- चा. तसिन्नर्थ वाग्भूत एथिवीशीरहदयपरणभेदात्यविधा गायत्री मनुचिन्त्याजहलक्षणया तदवच्छिन्नब्रह्मत्व तदनुचिन्तयेदिति तच्छेषत्वेनैव पूर्वोक्त स्थिते सतीत्यथ । समस्तस्य पादविभाग विशियस्येति यावत । विन्तरमेव विराति । यावानिति । वाचारम्भण विकारो नामधयमिति वाक्य शेषमाथि विति नपि । वाचारम्भणमावादिति । परमाथसत्यत्वे हेतुमाइ । विकार इति । तावानस्येत्यादि स्परयति । तस्येति थादिपदेन । z ·उ० वाव स योऽयमन्नः पुरुष आकाशो यो वे सोडतः- पुरुप आकाशः ॥ ॥ अयं वाव स योऽयमन्त- हृदय आकाशस्तदेतत्पूर्ण अप्रवर्ति पूर्णमप्र- भा• दाकाम उन: । अयं वाव स योऽयमन्तः पुरुषे शरीर आकाशः । यो वै भोऽन्तः पुरुष श्राकाशः । अयं वाव स योऽयमन्तईदये पुण्डरीक श्राकाशः ॥ कथमेकस सत्त श्राकाशस्य विधा भेद इति । उच्यते वाद्येन्द्रियविषये जागरितस्याने नभसि दुःखबाहुल्यं दृश्यते । अतः शरीरे स्वाम्यानभूते मन्दतरं दुःखं भवति । स्वभान्पग्यता इद- यस्य पुनर्नभसि न कञ्चन कामयते न कञ्चन खप्नं पश्यति । श्रतः सर्वदुःखनि रत्तिरूपमाकाशं सुषुप्तस्य म्यानं । अतो युक्तमेकस्यापि विधा भेदानुव्याख्यानं । वहिला पुरुषादारभ्याकाशस्य पदये सोचकरणं चेत:- ममाधानम्यानमुतये । यथा त्रयाणमपि लोकानां कुरु- या• वायुराकाशयेत्युभयमुक्तां । ततो व्यायानित्यादि स्फुटयति । विपादिति। समतस्य सर्व पक्षात्मकम्येत्यर्थः । श्रुतावितिशब्दो मन्यसमाग्य । यस गाययवच्छिन्नमुपास्यमुक्तं दयाकाणे नद् ध्येयमिति वा कमेण पदयाकाशमवतारयति। यहनदित्यादिनाः एकस्याकाशाम्य कथं वैविध्यगुणमिति भाते । कमिमि । थोपाधि विध्यमविवइमिति परिधरति।उथत इति। बाधे- द्रियविषयत्वं तरिमयशदादाश्रयात सप्रस्थारभूत नभनीति सम्बन्ध । म कसनेमादिना निषेधदयेन पुर्वप्रकारमवस्यादयं निषिध्यने । नियेमपक्षमा| थवाति । सबन्दुःखं स्यूम वास. नागपप गमिरया नित्यमा एयाकामियः। योपाधि- ·१८७ उ० वर्तिनीए श्रियं लभते य एवं वेद ॥ १२॥ भा क्षेत्र विशिष्यते । अर्द्धतम् कुरुक्षेत्रमर्द्धतस्तु पृथूदकमिति तदत् । तदेतद्धाहाकाशाख्यं ब्रह्म पूर्ण सर्वगतं न हृदय- मात्रपरिच्छिन्नमिति मन्तव्यं । यद्यपि हृदयाकाशे चेतः समाधीयते अप्रवर्ति न कुतश्चित्प्रवर्तितुं शोलमस्येति अप्रवर्ति तदनुच्छित्तिधर्मक । यथान्यानि भूतानि परि- छिन्नान्युछित्तिधर्मकाणि न तथा हाई नभः पूर्वम- प्रवर्तिनीमनुच्छेदात्मिकां श्रियं विभूति गुणफलं लभते दृष्टं । य एवं यथोक्तं पूर्णमप्रवर्त्तिगुणं ब्रह्म वेद जानातीहैव जीवंस्तगावं प्रतिपद्यत इत्यर्थः ॥ १२ ॥ या. कवैविध्यमुपसंहरति । प्यत इति ॥ वथामि किमित्यनेन क्रमेणा- काशस्य सोचो हदये क्रियते तबाह । यहि.नि । स्थानस्तुति. मुदाहरणेन स्फुटयति। यथेति ध्यत्र कुरुक्षेत्रमईतोऽईस्थानीयं एथूदकपि तथेति द्विदल युगलमिव तदुभय लोकत्रयापेक्षया विशिफतरमित्यर्थ । हृदयाकाशे चैत समाधीयते चेत्ततश्चात्र परिच्छिन्नं ब्रह्म प्राप्तमित्याशवयाह । तदैतदिति । पूर्सत्वेन जन्मनाएशून्यवं सिध्यतीत्याइ । अप्रवर्तीति । प्रधानफललं व्यावर्त्तयति। गुण फलमिति रापलं सगाप्तिरिति दृष्यमित्युक्त। ज्ञानमेव विशिनधि। इति । वर्तमानो देह. सप्तम्यर्थ । यो विद्यानेव स यथोक्त फल लभत ति सम्बन्ध ॥१२॥ -- ·१८८ भा. यथा तस्य ह वा एतस्य हृदयस्य पञ्च देवसुषयः स योऽस्य प्राषिः स प्राणस्तचक्षुः स आदि- तस्य इ वा इत्यादिना गाययाख्यस्य ब्रह्मण उपास- नाङ्गत्वेन द्वारपालादिगुणविधानार्थमारभ्यते । लोके द्वारपाला राज उपामनेन वशीकृता राजप्रार्था भवन्ति तथेहापोनि । नस्पति प्रकृतस्य हृदयस्येत्यर्थः। एत- स्थानन्तरनिर्दिष्टस्य पञ्च पञ्चमझ्याका देवानां सुषयो देव- मुपयः स्वर्गलोकप्राप्तिधारच्छिद्राणि देव माणदित्यादि- भोरच्यमाणानीत्यता देवसुषयस्तम्य स्वर्गलोकभवनस्य पदयस्थाम्य यः प्राषिः पूर्वाभिमुखस्य भागत यछिद्र दारं म प्राणस्तस्थम्तेन द्वारेण य. मचरति वायुविशेषः म प्रागनितीति भावः । तेनैव मम्मद्धमव्यतिरिक्ष तथचुसाथैष म प्रादित्यः। आदित्यो ह वै वाघमाण इनि युतेः । मध्यमारामागन्य सातपय परिहत्य प्रकरणभेद भ्यावयितु- मारमन्यम्य तात्पर्यमा । सति । दारपामादोत्यादिपदेन सहतो वियो मन। प्रभायपासनेगाप्रसिद्भतो दारमाला- पास्तिरयुयाया। यति । ति सदुपान्तिरघयतीति भय । मनोकाद परमात्मविषय | खगोकमित उडी विमुमा वेति युवकारात। देवयिल साधपति। देवरिति। सलीकम्य परम्यामना भएम्मायतन सम्रेति यावत् । प्रायमायस्यामारा। पुया भिमुसासि । सरस लेनेलि । तपदो पदयवियय 1 बेति मारवियरतपदा सदशतिरिम सामन्येव चक्षुषा फिमिल्ल रख । नरिया प्रायम्य सम्पन्धो न हि वानस्य सतामधे forarमति तयार । चतुरिति । अधिकारमादिन्य था.

·१८८ भा. उ त्यस्तदेततेजोऽनाद्यमित्युपासीत तेजस्व्यनादो भवति य एवं वेद ॥१॥ चचूरूपप्रतिष्ठाक्रमेण हदि स्थित । स श्रादित्य कस्मिन्प्रतिष्ठित इति चक्षुषीत्यादि वाजमनेयके । प्राण- वायुदेवतैव ह्येका चक्षुरादित्यश्च महाश्रयेण । वक्ष्यति च । प्राणाय स्वाहेति इत हवि सर्वमेतत्तर्पयतीति । तदेव- प्राणाय स्वर्गलोकदारलाद्ब्रह्म । स्वर्गलोक प्रतिपित्मस्तेजस्व्येतच्चक्षुरादित्यखरूपेणा- बादलाच पवितुस्तेजोऽन्नाद्यमित्याभ्या रणभ्यागुपाभीता ततस्तेजस्व्यन्नादचामयाविवरहितो भवति य एवं वेद तगतगुणफल । उपासनेन वशीकृतो हारप स्वर्गलोक- प्राप्तिहेतुर्भवतीति मुख्यञ्च फल ।। था. चक्षुषि प्रतिलितश्चक्षुश्च माकनया रूपे प्रतिष्ठित रूपदर्शन करणीभवति । तथैव प्राणस्य चक्षुष्पमि यर्थ ॥ प्राणादित्ययो रेक्ये प्रमाणमा । धादित्यो इति । कथ यथोलस्यादित्यस्य हृदयसघिद्वारस्थानीयत्व वासनात्मना हृदये प्रतिष्ठितानि तदा ऽनेन क्रमेणादिन्या हृदये नियतीत्यर्थ । वत्र श्रुत्यन्तर प्रमा णति । स धादित्य इति । एकदेवताभिन वादपि प्राणाभेदेन चतुरादित्ययोराध्यान युक्तमित्याह। प्राणेति। धाश्रयशब्देन रूपायि हृदयञ्चायवे धुलोको वा धादियश्चक्षुधोवस्त द- धिषितस्य सर्वस्य प्राणामले वाक्य शेषमनुकूलयति । वक्ष्यति चति। न हि प्राणे ट सर्वस्य विस्तादात्म्यमन्तरेख सम्भ वतीति भाव । तदेतत्वायास्य अझ खर्गलाक प्रतिपित्सु पुष धतेजोऽनाद्यमित्याभ्या गुणाभ्यां विशियमपासोति सम्बन्ध । किमिति यथोतोऽधिकारी प्राणायासने नियुज्यते तबाह । खति । तथापि कथ यथोक्तगणदयारण्य प्रायास्यस्य ब्रह्मण ·अथ योऽस्य दक्षिण सुषि स यानस्तछात्रए स चन्द्रमास्तदेतच्छीच यशश्वेत्युपासीत श्रीमा- न्यशस्वी भवति य एव वेद ॥२॥ भा. अथ योऽस्य दक्षिण सुपिस्ततस्या वायुविशेष भ वीर्य वत्कर्म कुर्वन्विग्टह्य वा भाणापानी नाना वाऽनितीति व्यानस्तत्सम्बद्धमेव च तच्छ्रोत्रमिन्द्रिय तथा स चन्द्रमा ॥ पोषण सृष्टा दिशचन्द्रमायेति श्रुते । महाश्रो पूर्व- वत्तदेतच्छ्रीय विभूति श्रोत्रचन्द्रमसाजीनान हेतुत्यमत स्ताभ्या श्रोत्व ज्ञानानवता यश ख्यातिर्भवतीति यशो- हेतुत्वाद्यशस्वगतस्ताभ्या गुणाभ्यामुपामीतेत्यादि भमान || या• सिध्यति । प्रतेज शब्द व्याकुळनाह। तेजखीति । एताप्राणास्थ प्रमायभयरूपेण तेजसोतथाच तेजोगुणविशियत या तदुपास नामईति ! सवितुयानादव दृषिदारेणादित्याज्जावले हरिरि त्यादी रमतवानञ्च दाद्यञ्चेति गुणातरविशिरत्येनापि सवि বুক ফায় স্বল্প গ্রন্থসিঘ ! নিষ্টি সুত্রে জা मिति सदाह । उपासनेनेति । हृदयस्य पूर्व दिगवति पिछड सम्बन्धत्येन प्रायमझा प्यान श्रोत्र चन्द्रमाचेति बिनयमितर सम्बद्धमुपाम्यमित्याह । यति । वीर्यवत्कर्म कुर्व यान रति सम्बन्ध । प्राणापानो विराध विरुध्य वा ध्ययमनितीनि पक्षा स्तर नानासन्धसन्धिममम विविधमनिनि पैरत इति विक पान्तर नेम सम्बन्ध बोत्रम्य श्रुत्याात्याद्यानाचा मन्तव्य ! यथा श्रीषम्य य्यामेन सम्बन्धम्नया चन्द्रगामि सेन सम्बन्धस्य अत्युत स्वादेिव ध्यानाधतया ग्राम यातति । थोत्रशद्रममा सम्बन्धे युत्यन्तरमनफूल यति । यति । यपिराना थोत्र दामना दियरामायेत्येते या ति युगे .

·१८१ अथ योऽस्य प्रत्यड्सुषिः सोऽपानः सा वाक् सोऽग्निस्तदेतहलवतमनाद्यमित्युपासीत ब्रह्मव- चस्यनादो भवति य एवं वेद ॥ ३ ॥ अथ योऽस्योदसुषिः स समानस्तन्मनः स पर्जन्यः भा. अथ योऽस्य प्रत्यङ्सपिः पश्चिमसत्म्या वायुविशेषः म मूदपुरीपाद्यपनयन्नधोऽनितीत्यपानः मा तथा सा वाक् ॥ तत्सम्बन्धात्तथानिस्तदेतद्ब्रह्मवर्चम वृत्तखाध्यायनि- मित्तं जो ब्रह्मवर्चमा अनिसबन्धात्तखाध्यायस्या अन्नग्र- घ्या. रित्यर्थ । मिथ सम्बन्धेऽपि कथमनयो-नात्मत्व व्याने टप्यती- त्यादिवाक्यशेयादवधेयमित्यर्थ । तदेतद्यानाख्यं ब्रह्म श्रीय यश- श्वेत्याभ्या गुग्णाभ्यामुपासीवेति सम्बन्ध । कथं वस्य गुणहयवतो ध्यानमित्याशा थोत्रस्य प्रान हेतुत्वाचन्द्रमसेोऽन हेतुत्वात्तोरा- श्रयत्वे तदात्मनो व्यानस्सापि तद्योगपत्तिरित्या । श्रोति । ध्यानारावाणि गुणान्तरं साधयति । प्राने ति उारस्य बागा गुणदयसम्मवोऽत शब्दार्थ । श्रीमानित्यादिवाक्यमादिशब्दार्थ। समानं जखीत्यादिवाक्येने ति शेष। पदयम्य पथिमदिगव. स्थितषिसम्बन्धवेनापानो वागमिति वितयमन्योऽन्यसम्बन्ध ध्येयमित्याह । व्यथ योऽस्येति । सोऽयान रत्यम्याथमा। तत्स्य रति । योऽपान रति सम्बन्ध । घपानशब्दे वायुविशेष व्युत्पा दर्यात । मूति ! धादिशब्देन शुमादिसधने । यथा अक्षय त्रिस्य माथव च्यानवधाक तथा वामपागे भवत्यमा टप्पणतीत्यादिश्रुतेरियाह ! सा तति। यथा चक्षुरादिद्वारेणादिया शायणादिरूपत्वमुक सधा वाघोऽधिमारलेन सम्बन्धादमितहारेगपानो भवतीधार । मत्सम्यन्यादिति । तदेतदयानारप ममवर्षसममामिलामा ·१६२ उ० तदेतत्कीर्तिश्च व्युष्टिश्चेत्युपासीत कोनिमान्व्यु- ष्टिमान्भवति य एवं वेद ॥ ४ ॥ . भा० मनहेतुत्वादपानस्यानाद्यत्वं । समानमन्यत् ॥ अथो योऽस्तो- दड्सविरुदड्गतः सुपिस्तत्स्था वायुविशेषः मोऽशित- पीते ममं नयतीति समामः । तत्सम्बन्ध मनोऽन्तःकरणं म पर्जन्यो दृध्यात्मको देवः पर्जन्यनिमित्ताशाप इति ।। भनमा सृष्टा श्रापञ्च वरुणोति श्रुतेस्तदेतत्कीर्तिश्च । मनों जागस्य कीर्तिहेतु त्वात् । आत्मपरोक्षं विश्रुतत्वं कीर्तिर्यशः । खकरणमंवेद्य विद्युतत्वं युष्टिः कान्तिहगत 1 प्या. गुगल्या विशियमुपासोनेति सम्बन्ध ब्रह्मवर्चसंध्याचरी उत्तेति । कायमपागार प्रशासि यथोक्तो गुण सिध्यतीत्याशयाभिहारे. स्याराथमिसम्बन्धादिति । तयापि कथमनाद्यत्वमित्याशशापो. हारत्यार। अन्नेति । ब्रह्मवर्चसोत्यादिकलवाक्ये श्रोमानि- त्यादित्यादिना तुल्यार्थत्वान्न व्याख्यानापेक्षमित्याह । समान. मिति : एदयम्योत्तरसघिसम्बन्धल्वेन समामो मनः पर्जन्यति त्रितयं परस्परसम्बदमुपास्यमित्याह । यति । समानशब्द चायुविये व्युत्पादयति । यशितेति । मनस समाने सम्बन्ध । ममाने राप्यतीति ग्रुलेयान स्याह । तत्सम्बन्धमिति। मनसि राप्ति पर्जन्यन्तप्यतीति । तदेव यामशेषमाथिय तयोः सम्बन्ध माछा पर्जन्य रति । युज्यन्तरादपि तयाः समन्धं वातपातनिका- मारा पर्जन्येति । शेय प्रसिद्धपरामभाया। सयापि कर्ष पर्जन्यमनसो ममत्वसिद्धिरित्याशय चायो. रपिचारसमाधि सम्बन्धासदारामियोऽपि तसिद्धिरित्याए। मन मेति । तदेतत्समानाग्य मम कीर्शिर प्युरियेत्याभ्या रामाभ्यामुमागीतति सम्बन्ध । सकिग्धति कोसिएप गुगं ·PEL 3.विद्यामभ्यतपतस्यास्तप्यमानाया रसान्प्राबृहदू- रित्यग्भ्यो भुवरिति यजुभ्यः स्वरिति सामभ्यः ॥३॥ तद्यतो रियेईः स्वाहेति गाहपत्ये जुहु- याहवामेव तद्रसेनची वीर्येणची.यज्ञस्य विरि- टर सन्दधाति ४ . अथ यदि यजुटे रिये- दुवः स्वाहेति दक्षिणाग्ना जुहुयाद्यजुपामेवं तद्रसेन यजुपां वीर्येण यजुषां यज्ञस्य विरिष्टए भा मेवमग्न्याधाः। म एतास्तिसो देवता उद्दिश्याभ्यतपत्। ततोऽपि मार रसं त्रयो विद्यां जग्राह नां पुनरभ्यतपत्रथी विधां। तस्यास्तप्यमानाया रसं भूरिति व्यादतिम्टग्भ्यो जग्राह । भुवरिति व्याहतं यजुर्थः । वरिति व्यापति सामभ्यः । अत एव लोकदेववेदरसा महाव्यातयः ।। अतस्तत्तत्र यो यतः समबन्धादृनिमित्तं रिष्येद्यशः घतं प्राप्नुयाःखाति गाईपये • जुयात् । मा तत्र माथितिः ॥ कधष्टचामेव तदिति फ्रियाविशेषणं रमेमची वीर्य- जमा सचां यजस्य एक्सम्बन्धिना यशभ्य विरिएं D . या भूरिति । प्यासिमित्यादिना प्रथमोऽत भदौ यत त्यसि अर्थ यात रति कसदामिनः । मायधिशमेवामाशापूर्व्यकं विष्टमोति । कथमिवादिना । क्रियाविशेषयमिति यजम्य तं संन्धातीति पतधामेव रसेन सन्दधातीव..योजना सदधानीति सम्पन्ध । नया च सति पयो साधने मतोदयः । यथा पूर्वमन मारिने 12 ·उ० मन्दधाति ॥ ५ ॥ अथ यदि सामतो रियेत्स्वः स्वाहेत्याहवनीये जुडुयात्सामामेव तद्रसेन सामां वीर्येण सामां यज्ञस्य विरिष्ट सन्दधाति ॥६॥ तद्यथा लवणेन सुवर्णए सन्दध्यात्सुवर्णेन रज- तए रजतेन त्रपु त्रपुणा सीस सोसेन लाहं लोहेन दारू दारु वर्मणा ॥७॥ एवमेषां लोका- भा०विच्छिन्नं चतरूपमुत्पन्नं सन्दधाति प्रतिमन्धत्ते ॥ अथ यदि यजुटो यजुर्निर्मितं रिव्येड्डवः खनिदक्षिणा जुहुयात्॥ तथा मामनिमित्ते रिव्येत् स्वः स्वाईत्याहवनीये जुहुयात्। तथा पूर्ववद्यज्ञं मन्दधाति ब्रह्मानिमित्त तु रेधे त्रिवमिषु तिसृभिर्यातिभिर्जुहुयात् ॥ चय्या हि विद्याया: म रेषः । अथ केन ब्रह्मवमित्यन- यैव चय्या विद्ययेति श्रुतेः । न्यायान्तरं वा ग्यं ब्रह्मल- निमित्ते रेघे ॥ तद्यथा लवणेन सुवर्ण सन्दध्यात्। चारण टकणादिना खरेपु मृदुलकरं हि तत् । सुवर्णेन रज- प्या. यज्ञम्य क्षतमिव रसेन सन्दधाति । तथा दितीयट तीयप्राय- चित्तयोरपि यजुया साम्राक्ष रसेनाध्वर्युरुदाता घ तत्क्षत सन्धत्त इत्याई । पूर्ववदिति । होबायपराधाधीनयशवसे प्रायश्चित्तमुखा ब्रह्मापराधसते यइना कि प्रायश्चित्तमित्या- भया । ब्रह्मेति। यथ यथोलप्रायरित्ते लिङ्गं दर्शयति । थ्या सीति । ब्रह्मा- सस्त्रयीसारखे प्रमाणमाह । पथ के मेति । साधारणकार्यस्य भाधारणसामग्रीगन्यालनियमादत्रयसाधारण ब्रह्मत्वे वेदत्र. यसाधारणमेव प्रायश्चित्तं वामित्येको न्यायो दर्शितः ( सम्म.

·२८१ उ. नामामां देवतानामस्यास्त्रय्या विद्याया वीर्येण यज्ञस्य विरिष्टए सन्दधाति भेषजकृतो ह पा एष यज्ञो यत्रैवविद्यया भवति ॥ ॥ एष हवा भा०तमशक्यसन्धानं मन्दध्यात्. रजतेन तथा चपु चपुणा सीम मीमेन लोहं लोहेन दार दार चर्मणा चर्मवन्धनेन ॥ एवमेषां लोकानाभामां देवतानामस्यारतय्या विद्याया वीर्येण रमाख्येनीजमा यजस्य विरियं मन्दधाति । भेष- जपतो ह वा एप यजः । रोगार्न दव पुमांचिकित्स- केन सुशिक्षितेनेष यशो भवति । कोऽमी यत्र पस्मिन्य एवंविधयोझव्याधतिशमप्राययित्तविहार्दिग्भवति यज्ञ इत्यर्थः ।। किश्चैप इ वा उदक प्रवण उदहियो म • যন্ত্র বহরমৰিদ্বষ বর্মঘমিত্র মাথা सयेनैव दोधनिरासामान्यवाययितं विधेयमिति न्यायामारमाह।. न्यायान्तर वेति । वस्तुषभाववैचियापमम्यापि तय ग. पिसन्धान भवतीत्यत्र हटान्तमा । तपधेत्यादिना । चिन्तन साधनमिति सदर्शयति । धारयति । खरे सपर्मे पश्मियु प्रवीभूते क्षारप्रक्षेपेय शादिना मदुकरस मिोऽवयव पी. जभ सन्धान प्रसिद्धमियपं. रजतं रायन सरसतमापद- क्यं सन्धानं नचापि पहिसंयोग पूर्व पूर्ववदेव नमामि प्रसिई सन्धानमिन्याह। एक्सति । जोमायादारमियचाई गरथ । सन्दधाति ब्रोति शेष । भेयमेव हा संप Tit यावत् । तदेव स्टयति । रोगात ति भवति संगत रशियः। रसवंविदा ब्रममा भवितवमिन्दार चिति । सम्दी गायन्यादिन्दोतिरिहरन्दोवियर। यसो यत प्र. गाथा- ·२१२ उ. उदक्प्रवणो यज्ञो यत्रेवंविइमा भवत्येवंविदर हवा एषा ब्रह्माणमनुगाथा यतो यत आवर्तते तनहच्छति En मानवो ब्रह्मवैक ऋत्विछुरून- शाऽभिरक्षत्येवंविद्ध वे ब्रह्मा यज्ञं यजमानए सबीएचत्विज्ञोऽभिरक्षति तस्मादेवंविदमेव । भा दक्षिणेच्छायो यजो भवति । उत्तरमार्ग 'प्रति हेतुरि- त्यर्थः । यचैवविवहा भवत्येवंविदं ह वै ब्रह्माणविज प्रत्येषानुगाथा ब्रह्मणः सुतिपरा। यतो यत त्रावर्त्तते कर्म प्रदेशात् । विजां यजः वतीभवंस्तत्तद्यजस्य उतरूपं प्रतिसन्दधयाययित्तेन गच्छति परिपालयती- येतन्मानवो ब्रह्मा । मोनाचरणानाननादा ज्ञानवत्त्वा- ततो प्रीवेकर्खिफुरून कर्दम् ॥ योनारढानवा वडवा यथाऽभिरवत्येवंविदु इ वे प्रया यज यजमानं मायविजोऽभिरवति तत्कृतदा- पापनयनात् । यत एवं विधिटो ब्रह्मा विद्वांस्तमादेव- पा. मातम थावर्तत रत्यहं विरोति । ऋत्विजामिति । यत्र पत्र प्रदेभे यशम्य क्षतिरध्वयंप्रमतीनामभव तत्र तत्र यस्य क्षतस्पं पायश्चित्तेन पतिसन्धानात् प्रधा कुर्वन् परिपालयतीति सम्बन्ध । ऋलिजि वक्षणि मानवादप्रहता निमित्तदयमाए। मोनेति। पानातिए यस्तदा । कतृमभिरपतीति चम्बन्ध । उधम धानोन प्रकटयति । योनियादिना प्रकरणा- मुपसंहरति । एवमिति । १०।। रति श्रीमत्परमहंग.

·उ• ब्रह्माणं कुर्वीत नानेवंविदं नानेवंविदं ॥ १०॥ १॥१७॥ इति छान्दोग्योपनिषदि चतुर्थः प्रपा- ठकः समाप्तः ॥ ४ ॥ . भा. विदर्भव' यथोक्तव्याहत्यादिविदं ब्रह्माणं कुर्वीतति । नानेवंविदं कदाचनेति । दिरभ्यासोऽध्यायसमाप्यर्थः ।। १७ ॥ इति श्रीमगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिय्यपरमहंस- परिव्राजकाचार्थस्य श्रीमच्छङ्करभगवतः कृती छान्दोग्यो पनिषदिवरणे चतुर्थः प्रपाठक: समाप्तः ॥ ४ ॥ च्या० परिव्राजकाचार्य श्रोशुद्धानन्दपूज्यपादशिष्यभगवदानन्दज्ञान- बतायां छान्दोग्योपनिझाष्यटोकायां चतुर्थः प्रपाठक. समाप्तः ·२६४ ॥ॐ यो ह वे ज्येष्ठञ्च श्रेष्ठञ्च वेद ज्येष्ठच ह वे श्रेष्ठश्च भवति प्राणी वाव ज्येष्ठश्च श्रेष्ठश्च ॥ १ ॥ भा. ॥ॐ॥मगुणब्रह्मविद्याया उत्तरा गतिरुका। अथेदानी पञ्चमेऽध्याये पञ्चाग्निविदो गृहस्यस्य ऊर्द्धरेतमाञ्च श्रद्धा- स्तूनां विद्यान्तरमोलिनां तामेव गतिमनूद्यान्या दक्षिण- दिसम्बन्धिनी केवलकर्मिणां धूमादिलक्षणा पुनरावृत्ति- रूपा रतीया च। ततः करतरा संसारगतिवैराग्य- हेतर्विक्रव्येत्यारभ्यते । प्राण: श्रेष्ठो वागादिभ्यः प्राणे वाव संवर्ग इत्यादि च बहुगोऽतीते ग्रन्ये प्राणग्रहणं शतं म कथं श्रेष्ठो वागादिपु मः महत्यकारिवाविशेष च्या. ॥ॐ॥ श्रीगणेशाय नमः । इत्तमनूध बर्निध्यमाणाध्यायस्य सङ्गतिं रागिरते। यानि । विद्यान्तरं पञ्चामिविद्यातिरिता सगुणविद्या । तच्छीलिना तनिष्ठानामिति यावत् । तामेव गतिमर्चिरादिलक्षणामित्यर्थ । ततो गतिदयात्तृतीया विद्या- कर्मरहितानामिति प्रषि । यथ क्रमेण मुक्तिसम्भवादुत्तरा गतिरुच्यता किमिति दक्षिणा रतीया च संसाररूपा गतिरति निकया थपदिश्यते तबाह । करतरेति । सगुणब्रह्मविद्या- वतामचिराद्या गतिमुक्ता समुचितानामसमुचितानां कर्मया ससारगतिप्रभेदरूप कसं वातुमयमारम्भ इत्यर्थः । कर्मवि- धिच धनसम्पत्ती सत्या भवति । तत्सम्पतिश्च ब्राह्मणस्य चैछ सत्येव सम्भवतोति श्रेष्धसिद्धये प्राणापासनं पूर्वत्रानुक्तं वक्ता- व्यमित्यनन्तरग्रन्थसङ्गतिं वदन् प्रसङ्ग फरेति । प्राण श्रेष्ठ त्यादिवर प्रो कोयादिचाक्यमादिशब्दार्थ । उपाहता- नुदावश्रुत्यन्तरसमुच्चयाचकाए। प्राणस्य वागादिभ्य औद्य- मुकमाक्षियति । कमिनि । सबागादिभि संहत्य प्राणस्य - ·२८५ यो ह वै वसिष्ठं वेद वसिष्ठो ह स्वानां भवति वाम्बाव वसिष्ठः ॥२॥ यो ह वै प्रतिष्ठा भा० कथञ्च तस्योपासनमिति तस्य श्रेष्ठत्वादिगुणविधित्सया इदमनन्तरमारभ्यते ॥ यो ह वै कश्चिज्येष्ठञ्च प्रथमं वयसा श्रेष्ठञ्च गुणे- रभ्यधिक वेद म ज्येष्ठश्च ह वै श्रेष्ठच भवति । फलेन पुरुषं प्रलोभ्याभिमुखीकृत्याह । प्राण वाव ज्येष्य वयसा वागादिभ्यः । गर्भम्ये हि पुरुषे प्राणस्य वृत्तिागा- दिभ्यः पूर्व लब्धात्मिका भवति । यथा गी विवर्द्धने चक्षुरादिस्थानावयवनिष्पत्ती सत्यां पशादागादीनां वृत्तिलाभ इति प्राणे.ज्येठो वयमा भवति । श्रेष्ठत्वन्तु या कार्यकरत्वं सम्प्रतिपन्ने स एव कथं श्रेष्ठो निद्धार्यते तेषाम- न्यतमस्यैव श्रेय किं न स्यादित्यर्थ । तस्यैवोपास्यतया श्रेयमाशय वागादीनामन्यतमस्योपास्य त्वमयास्य प्राणस्यैव नोमास्यत्व त्वभावादित्याक्षेपान्तरमाह। कथञ्चेति ॥ प्राणस्य श्रेष्ठत्व ज्येशत्वमित्यादिगुणविधानार्थमेव तावत् प्रथममारभ्यते । यो ह वै ज्येष्ठञ्चेत्याचा परिधरति। प्रथममिति । प्राणस्यैवोपासनं न वागादीनामित्येतदनन्तर- मारभ्यते । अथ ह प्राण उचिक्रमिप्यन् इत्यादिति । द्वितीयं चौद्यमुद्धरति ॥ इदमनन्तरमिति । कोऽसी ज्येष्ठत्वश्रेष्ठत्वगुणो वेदितव्य इत्याह । फलेनेति । कुतो वागादिभ्यो व्यधं प्राणस्य प्रतीत । स हि वागादयः सप्राणा' सहैव गर्भस्थे खतो नि- भागिनो भवन्ति तबाह । गर्भस्थे हीनि । तत्र गर्भविद्धि- दान प्रमाणयति । यथेति । कदा तईि वागादीना वृत्तिला- भस्तबाह । चक्षुरादीति । प्राप्यस्य श्रयं प्रतिपादितं निग- ·२८६ वेद प्रति ह तिष्ठत्यस्मिएच लोकेऽमुष्मिण उ. चावीव प्रतिष्ठा ॥३॥ यो हावै सम्पदं वेद सरहास्मैकामाः पद्यन्ने देवाच मानुषाश्च श्रोत्रं वाव सम्पत् ॥४॥ यो ह वाआयतनं वेदायतन, - भा प्रतिपादयिष्यति सुहय इत्यादिनिदर्भनेन । अतः प्राण एव ज्येष्ठः येष्ठयास्मिन् कार्यकारणमताते ॥ यो ह वै वसिष्ठं वमिटतममाच्छादयितमं वसु- मत्तमं वायोर्वेद स तथैव वसिष्ठो ह भवति खानां जातीनां कस्तईि वसिष्ठ इत्याह । वाखाव वसिहा वाग्मि- नो हि पुरुपा वनि अभिभवनयन्यान् वसुमत्तमांद्यातो वाग्वमिष्ठः । यो ६ वै प्रतिष्ठां वेद म चास्मिन् लोकेऽमु- भिश्च परे प्रति तिति ह । तईि का प्रतिष्ठेत्याह । चक्षु- वीव प्रतिष्ठा । चक्षुधा हिं पश्यन् ममे च दुर्गे च प्रतितिष्ठति यस्मादतः प्रतिष्ठा चक्षुः । यो ह वै सम्पदं वेद तस्मा अस्मै देवाश्च मानुषाच कामाः सम्पद्यन्ते तईि का सम्प- था. मयति । रति प्राण रति गुणहयमुपास्यत्वाय दर्शितं निगमयति। ध्यत इति । तदर्थत्वेनैव गुणान्तरं दर्शयति । यो ह वा इति । वसमत्तम धनवत्वादन्येया निवासकारणमित्यर्थ । तथैवेत्युपासनानुसा- रति यावत् । वसिष्ठी भवतीति वासयिता घेत्यर्थ । वाचो वरिष्ठत्व समर्थयते। वाग्मिनो हीदि । वसुमत्तमाञ्च तेनान्यानि वासयन्तीति भेष । गुणान्तरमाश्यानायोपदिशतिन यो इति । प्रसिछात्वं चक्षुधा विमृदयति । चक्षुधा हीति ।

·२९७ उ. ह स्वानां भवति मनो ह वा आयतनं ॥ ४ ॥ अथ ह प्राणा अहए श्रेयसि व्यूदिरेहए श्रेयानस्म्यहए श्रेयानस्मीति ते ह प्राणाः प्रजा- पतिं पितरमेत्योचुर्भगवन् को नः श्रेष्ठ इति . भा० दित्याद । श्रोत्र वाव सम्पत् । यस्माच्छ्रोत्रेण वेदं गृह्यन्ते तदर्थविज्ञानच्च तत. कमाणि क्रियन्ते ततः काम सम्पदि- त्येव काममम्पद्धेतृत्वात्। श्रच वाव सम्पत्। यो ६ वा आय- तन वेदायतन९९ स्वानां भवति। मनो वा आयतन ॥ इन्द्रियोपहतानां विषयाण भानानां प्रत्ययरू- पाणां मन आयतनमाश्रयः । अतो मनो हवा आय- तनमित्युक्त । अथ ह प्राणा एव यथोकगुणाः सन्तोऽह श्रेयस्यहं श्रेयानस्यहं श्रेयानरमीति एतस्मिन् प्रयोजने यूदिरे नाना विरुद्धञ्चादिरे उक्तवन्तते ६ ते व विवदमाना आत्मन. श्रेष्ठत्वविज्ञानाय प्रजापति पिनर जनयितार कश्चिदेत्याचुरुक्तवन्तो हे भगवन् को मोऽस्माकं मध्ये श्रेष्ठोऽभ्यधिको गुणेरिव्येव पृथ्वन्तः । नान् पितावाप ह यस्मिन् वा युमाक मध्ये उरमान्ने गरीरमिद पापिष्ट- गुणस्तरमा । यो ह वा रति । देवा कामा खांदयो'या मामुया पवादय । थोत्रस्य सम्पत्व साधयति । रसादिति । इत्येव यमातस्मादिति योजना सम्पति गुमास्तरमा । यो ऐति । कय पुनरायतमल मगसः सिहमियत चार। रवि योपहतानामिति । योता गुमा मुखप्रामामिना प्रत्येक 12 ·२८८ उ• तान् होवाच यस्मिन् व उत्वाने शरीरं पापि- ष्ठतरमिव दृश्येत स वः श्रेष्ठ इति ॥ ७ ॥ सा ह वागुचक्राम सा संवत्सरं प्रोय पथ्ये- त्योवाच कथमशकतर्ने मजीवितुमिति यथा कला अवदन्नः प्राणन्न. प्राणेन पश्यन्तश्चनुषा शृण्वन्तः यात्रेण ध्यायन्ना मनसैवमिति प्रविवेश ह वाक् ॥ ॥ चोच्चक्राम तत्संवत्सरं प्रोप्य पयेत्योवाचकथमशवतते मब्जीवितुमिति यथा न्धा अपश्यन्न. प्राणन्तः प्राणेन पदन्ना वावा शृण्वन्न श्रोत्रेण ध्यायनो मनसैवमिति प्रविवेश भा०मिवातिमयेन जीवितोऽपि ममुत्क्रान्तप्राण ततोऽपि प्रापि- तरमेवातिययेन दृश्येत । कुंणपमस्पृश्यमाचि दृश्येत म वो युष्माक श्रेष्ठ इत्यवोचत् काका तह.खं परिजिहीर्षुः । नयोकेषु पित्रा प्राणेषु मा ह वागुचक्रामोत्क्रान्तवती। मा चारक्राम्य मवत्सरमात्र प्रय्य स्वव्यापारान्नित्ता सती पुन, पर्येत्येतरान् प्राणानुवाच कथ केन प्रकारेण अशकत शमवन्तो यूय मदृते मा विना जीवितु धारयितुमात्मान- था. वागादिषु भवन्तीति वक्तमाख्यायिका प्रणयति । यति । कधिहिराज कश्यपादीमामन्यतम वेत्यर्थ । शरीरस्य मामि रुत्व पापकार्यप्रधानत्व । श्वशब्दोऽवधारणार्थ । उक्त मेवार्थ महिप्याह। कुपणमिति । त्यतप्राण शवर पमिति यावत् ॥ ननु प्रजापति सर्बो मुख्यमेव प्राग किमिति श्रेष्ठ नाभि

·.
उ•ह चक्षुः non श्रोत्रए होचवाम तत्संवत्सर
पर्येत्योवाच याथमशकतर्ने मनोयितुमिति यथा
यधिरा अशृण्वन्तः प्राणन्नःप्राणेन वदना यावा
पश्यनमापा ध्यायनो मनसैवमिति प्रविवेश ह
पोत्रं ॥ १०॥ मना होचवाम तत्संवत्सरं प्राय
पयेत्योवाच कथमशक्ततें मनोवितुमिति यथा
वाला अमनसः प्राणनः प्राणेन पदमा यावा
पश्यनयापा शृण्वनः पोत्रणेच मिति प्रयियेशह
मनः ॥११॥ अथ ह प्राण उन्निवाभियन्स यथा
सुहयः पदोशशइन् सलिदेदेयमितरान् माणान्
समखिदन एकाभिसमेत्याच गयनेपि त्यनः येही
-
भा• गिति ते शेपंधा कानां यादि। कमा मूका पया मामा
पदमा मापा जीयग्नि । कर्थ । मापागः साग पपमा-
रुपा रामाः योग्ण भाषमा गामा मकाsset
मंन । एच वषमजोषियमापन
माप पुजा प्रबिम धाम पुनः मापा Hem .
पोसा मगाममाम् । पु एगमाराम
मारापरामपारिपचा समागमप ममरम

·३०० उ.सि भोस्वामीरिति ॥ १२ ॥ अथ हेनं वागु- वाच दहं वसिष्ठाऽस्सि त्वं तदसिष्ठाऽसीत्यथ हैनं चक्षुरुवाच यदहं प्रतिष्ठास्मि त्वं तत्प्रतिष्ठासोति ॥ १३ ॥ अथ हैन श्रोत्रमुवाच यदह, सम्प- भा इत्यर्थः ॥ एवं परीतितेषु वागादिश्वथानन्तरं इस मुख्यः प्राण उश्चिक्रमिप्यत्रुत्क्रान्तुमिच्छक्किमकरोदित्युच्यते । यथा लोके सुहयः भोभनोऽश्वः पद्धीशशङ्कन् पाद- बन्धनकीलान् परीक्षणायारूढेन कण्या इतः मन महिन्देत् ममुत्खनेत् समुत्पाटयेत् एवमितरान् वागा- दोन्समुखिदत् समुद्धृतवान् । ते प्राणाः सञ्चालिताः मन्तः स्वस्याने स्थातुमनुत्सदमाना अभिममेत्य मुख्यं प्राणं तमूर्चुई भगवन् एधि भवनः स्वामी यस्मात्वं नोऽस्माकं श्रेठेऽपि मा चास्मदेहादुत्क्रमीरिति। अथ हैनं वागादयः प्राणस्य श्रेष्ठत्वं कार्येणापादयन्त पाहुबडिमिव हरन्तो राजो विशः । कथं वाक् तावदुवाच यदहं वसिष्ठाऽस्मि यदिति क्रियाविशेषणं । यद्दमिष्ठत्वगुणास्मीत्यर्थः । त्वं त्वद्ध- सिष्ठस्तेन वसिष्ठत्वगुणेन त्वं तदमिष्ठोऽमि तद्गुणस्त्वमित्यर्थः ॥ धा• बालानामपि वहिरन्तरिन्द्रियत्वाविशेषात्कथममनस रति विभे- घणमत थाह। थारूति: परीक्षितेषु श्रेष्ठतारहितेषु निरुप्यो- पनिश्चितस्वित्येतत्पदनशीला. पादास्तेषां संहतिः पविस्तम्या ईशा नियामकर यो संविधारमछान्दसः। तान्योतानो युगपदुत्पाटयेत् । च्यथेति दृष्टान्तमुक्ता दार्शन्तिकमार । एवमि- नि। मयि श्रेयत्वधोयंपाकमतीति कथं ज्ञातुं शकामित्यारयाद ।

·उ. दस्मि त्वं तत्सम्पदसीत्यथ हैनं मन उवाच यद्- हमायतनमस्मि त्वं तदायनमसीति॥१४॥न वै वाचा न चक्षुरषि न श्रेोत्राणि न मनाएसी- भा• अथवा तच्छब्दोऽपि क्रियाविशेषण एव । बत्तखदी- योऽसौ वसिष्ठत्वगुणोऽज्ञानान्ममेति भयाभिमत इत्येतत् । तथोत्तरेषु योज्यं चक्षुःओचमनःसु श्रुनेरिदं वचो युक्तमिदं वागादिभिर्मुख्यं प्राणं प्रत्यभिहितं यम्मान वै लोके वाची न चपि न श्रोत्राणि न मनांसोति वागादीनि कर- णान्याचक्षते ताकिका आगमज्ञा वा किन्तईि प्राणा इत्येवाचक्षते कथयन्ति यस्मात्प्राणे वैतानि सर्वाणि वागादीनि करजातानि भवत्यता मुख्य प्राणं प्रत्यनु- रूपमेव वागादिभिरुतमिति प्रकरणार्थमुपसञ्जिहीर्षति ।। “ ध्या• यति ॥ वचन प्रश्नपूर्वकं प्रकट यति । कथमित्यादिना ॥ क्रियाविशेषत्वमेव विशदयति । यदसिंहवेति । वसिष्ठखेन गुणेनाहं गुणवानरिम यत्तत्त्वमेवेति योजना । यनन्तर वाक्य मादाय याचथे। त्वमियादिना तहसिष्ठति समस्त पदमिति- ग्रहीत्वा व्याख्याय पक्षान्तरमा । अथ वेति । यच्छन्दवदित्यपे- रर्थ । यहं वसिष्ठत्वगुणोऽस्मोति यत्तत्त्वमेव वसिछत्वगुणोऽसीति काथमिदानीमुच्यते । अन्यथा हि पूर्वमभिधानस्तवासीदित्याश. ड्या छ । त्वत्त इति । वाचि दर्शित न्याय चक्षुरादावति- दिपाति । तथेति । वागादिवचनादुत्याय प्राणाधीनता वागाद श्रुतिरेव कथयन्तीत्युत्तरस्य । न वै वाच इत्यादेस्तात्पर्यमाह। श्रुतेरिति । तदेव घ सोपस्कार याकरोति । युक्तमित्यादिना । यदि साण्येव करणानि वातन्वाणि स्युस्तहि वाचमित्येव तानि ·३०२ उ. त्यावक्षते प्राणा इत्येवाचक्षते प्राणो लेवेतानि सवीणि भवति ॥ १५ ॥१॥ 1 ष्या. भा० ननु कथमिदं युनं चेतनावन्त दूध पुरुपा अहं श्रेष्ठतायै विवदन्नोऽन्योन्यं स्पर्द्धयेयुरिति । न हि घचुरादीनां वाच प्रत्याख्याय प्रत्येक वदनं सम्भवति। तथापगमा देहा- त्पुनः प्रवेभो ब्रह्मगमगं प्राणमतिापपद्यते । तवान्यादि- चेतनावद्देवताधिष्ठितवाद्यागादोनां चेतनावत्त्व तावसिद्ध- ब्रूयू । यदि चक्षुस्तन्वाणि स्युस्तदा साण्येव घक्षयोति वयु । न चैव वदन्ति प्राया ति तु तानि कथयन्ति । तस्मात्राण. पारतन्त्य करणानां सिमित्यर्थ । वागादिभियकत्व त्वदसि. फोऽसीत्यादि प्रायस्यैव यथोक्तगुणवतो ध्येयत्व प्रकरणार्थ । साक्षादुपस हारादर्शनादुपसञ्जिहीर्घतोयुक्त । पाण्यायिकाया यथा श्रुतमर्थमाक्षिपति । नन्विति । यथा पुण्याचेतना वन्तो विवदमाना स्पईन्ते तथा वागादयोऽचेतना खको यकत्व सिद्ध्यर्थं विप्रतिपन्ना मिथ स्पढेरनिति नैव युहाम- चेतनेषु स्पर्द्धादरदर्शनादित्यर्थ । किष वाव्यतिरिक्तानाम न्योन्य चचनमेवानुचित वचनस्य वाग्यापारवादित्याह । न होति । किञ्च वागादीना देहोत्सर्पणाद्ययुक्तमचेतनवादित्याह । तधेति । वाशब्दो न होत्यस्यानुपर्यणर्थ । घग्न्यादयश्चेतना बन्यो देवतास्ताभिरधिछितत्वात्तादात्म्याभिप्रायेण वागादीना चेतनावाचसम्भवाददनादिव्यवहार सम्मवतोति । व्यमिवीरभूत्वा मुख प्राविदिति श्रुतिमनुसृत्योत्तरमाह । तनेति। एकस्मिन्दे हे थनेकचेतनावता विरुद्धानेकाभिप्रायानुविधायित्वेन देह म्यान्मथनप्रसहादक्रियत्वप्रसङ्गाहा दानेकचेतनाधिरितत्वमेक स्य देहस्य सम्भवतीति पश्ते । तार्किकेति । किमेकशरीरमनेक- मनेकचेतनाधिष्ठित न भवति कि वा निर्णीतफर्टभनिधि छितमिति विकल्प्याचं दूषयति। नेतोति ॥ यस्ति हि परमते ·भा• मागमत । तार्किकममयविरोध इति चेत्। देहे एकस्मि- बनेकचेतनावत्वेनेश्वरस्य निमित्तकारणवत्त्वाभ्युपगमात् । ये तावदीश्वरमभ्युपगच्छन्ति तार्किकास्ते मनधादि- कार्यकारणानामाध्यामिकाना वाघरमाञ्च पृथियादीना ईश्वराधिष्ठितानामेव नियमेन प्रवृत्तिमिच्छन्ति रथादि- वत् । न चास्माभिरग्याद्यावेतनावत्यो देवता अध्यात्म- कार्वभो कृयोग्या अभ्युपगम्यन्ते कि तईि कार्यकरणवतीना हि तामां माणैकदेवताभेदाना अध्यात्माधिभताधिदैव- भेदकोटिविकल्पानां । अध्यक्षतामात्रेण नियन्तेश्वराऽभ्युप गम्यते । स ह्यकरण । अपाणिपादो जवनो ग्रहीता ल्याशरीरस्य जीवाधिष्ठितस्यैवेश्वराधिष्ठितत्व तथाचैकशरीरमने- सचेतनाधिष्ठित न भवतीति नास्ति खेश्वरवादिना भवेत्यर्थ ॥ सधवाक्य विटणोति । ये तावदिति ॥ स्यचेतनाना चेतना- धिष्ठित्तानामेव प्रतिरित्यत्र दृशान्तमाह। रयादिवदिति । हितीय प्रत्याह । न चेति । कार्यकारणानामधि ठाटदेवताना तहि तत्कार्यकारणाना किमधिष्ठाटदेवतान्तरमिति एच्छति । किन्तीति । देवताकार्यकारणानामधिष्ठाटदेवतान्तरमिर घेदनवस्था स्यादिति मन्वान प्रत्याछ । कार्यकारसवतीनामिति । शाकल्यवाह्मणमनुस्त्याइ । प्रायति । नग भूघयो देवता कथ तासा प्राणतक्षणैकदेवताप्रभेद खमत याह। यध्यामिति । ध्यध्यात्माधिभूताधिदेवाना भेदकोटिभिर्विकल्पो यासामिति वि महा। नियन्तृत्वप्रयुक्यापारवत्व वारयितु विशिनधि । यध्य क्षतामात्रेणेति । यथेश्वरस्यापि नियन्तत्वात्कार्यकारणवाव देव जानामिव स्यादिति नेत्याह । स शौति। घफरणत्वम कार्य. त्वस्योमलक्षण । तत्र श्रुति प्रमाणयति। थपाणीति। प्यादित्यय दैन च न तस्य काय कारण विद्यत इत्यादि मन्तवों सदीत ।

·३०४ पया लोके भा पश्यत्यचक्षुः सरणेत्यकर्ण इत्यादिमन्त्रवार । हिरण्य- गर्भ पश्यति जायमानं । हिरण्यगर्भ जनयामास पूर्वमि- त्यादि च श्वेताश्वतरीयाः पठन्ति ॥ भोक्ता कर्माफलसम्बन्धी देहे तदिलक्षणो जीव इति वक्ष्यामः । वागादीनाञ्चेइ संवादः कल्पिता विदुषोऽन्वय- यनिरेकाभ्यां प्राणश्रेषतानिारणार्थ । पुरुषा अन्योन्यमात्मनः श्रेष्ठतायै विवदमानाः कश्चिहुण- विशेषाभिज्ञ पृच्छन्ति को नः श्रेठो गुणैरिति । तेनोन एकैकम्येनादः कार्य माधयितुमुद्यच्छन्तु। येनादः कार्य साध्यते स वः श्रेष्ठ इत्युकास्तथा एवोद्यच्छन्त श्रात्मनी ऽन्यस्य वा श्रेष्ठता निर्धारयन्ति । तथेमं भव्यवहार वागा- दिषु कल्पितवती श्रुतिः । कथं नाम विद्वान् वागा- दीनामेकैकस्याभावेऽपि जीवनं दृष्टं न तु माणस्येति प्राणश्रेष्ठतां प्रतिपद्यत इति । तथाच श्रुतिः कोपीत- कीनां । जीवति वागतो मूकान् हि पश्यामो जीवन्ति था. सूत्रात्मा हिरण्यगर्भ सा चैका समरिरूपा देवता तदवस्थाभ- दाना देवतानामीश्वरो नियन्तेत्युक्त तत्र प्रमाणमाह। हिरण्य- गर्भमिति यादिपदेन हिरण्यगर्भ समवर्ततेत्यादि ग्रहते। देवानामीश्वरस्य चामिन्दे भोक्तृत्वाभावे कस्य भोक्तृत्वमित्यत या। भाति । तसिंक्षयो देवतेश्वराभ्या व्यारत्त रति यावत् । वागादिशब्दवायाश्चेतनावन्या देवता रति खोछ- न्यायाचिकायाचार्थ नित्यर्थमुलमिदानों तस्यास्तात्पर्य्यमाह । वासादीमाञ्चेति । कसनाप्रयोजनमा विदुय इति । यथोता कसा दृपान्तेन स्पश्यति । यर्थयादिना । लेनोवा रत्युक्तमेव ध्यनछि। एकैकम्येनेति। विदुष इत्यादिनीतं प्रयोजन प्रकटयति।

·३०५ स होवाच किं मेऽनं भवियतीति यत्किञ्चि- दिदमाश्वभ्य आशकुनिभ्य इति होचुस्तदा एत- दनस्यानमना ह वै नाम प्रत्यक्षं न हया एवं- । भा चक्षुरपेतोऽन्धान् हि पन्यामो जीवति श्रोत्रापेतो बधिरान् हि पश्यामो जीवति मनोऽपेतो पानान् हि परयामा जीवति बाहुच्छिन्ना जीवत्यूरच्छिन्न इत्याद्या ॥ १ ॥ स होवाच मुख्यः प्राणः कि मेऽन्नं भविष्यतीति । मुख्य- प्राणं प्रप्टारमिव कन्पयित्वा वागादीन् प्रति वकृनिव कल्पयन्ती श्रुतिराह । यदिदं लोकेऽवजातं प्रमिद्धमाश्वभ्य पाश्चभिः महाऽऽशकुनिभ्यः सह भकुनिभिः सर्वप्राणिनां यदन्नं तत्तवानमिति होचीगादय इति । प्राणस्य सर्वमन्नं प्राणोऽत्ता सर्वस्थानस्येत्येवंप्रतिपत्नये कल्पि- च्या• कथं नामेति । विद्वान् प्राणश्रेष्ठता कथं नाम प्रतियोति सम्बन्ध ॥ प्रतिपत्तिप्रकार साडिपति । वागादीनामिति । फल- वती कल्पनेति शेष । दृरऽप्यर्थे श्रुतिमनुग्राहकत्वेन दर्शयति । तथा चेति ॥१॥ वागादीनां खामी श्रेधादिगुण प्राणोऽमोति विद्यादिति प्रधा- नविद्यामुपदिश्य तद्दशं नागभूतानवासारिविधानार्थे प्रक्रमे प्रथममनदृष्टि विधातु प्रसङ्गं प्रकुरते । स होवाचेति । मुख्यम्य प्राणस्य प्रसृत्व वागादीना प्रति वा त्वं काल्पनिकमित्याह । मुख्य मिति । यदिदमित्युक्तमेव च यत्पद वाक्यार्थकल्प नार्थ यदन- मित्यत्रानूद्यते । तदा एतदित्यादि। उत्तरवाक्यस्य पूर्ववाक्या- दर्थभेदाभावमाशयाह । प्राणस्येति । प्रायशब्दं विहायाऽन . शब्दप्रयोगे तात्पर्यमाह। सर्वप्रशारेति । वन घेरायामिनि धातुजस्थानशब्दम्योपादानं सर्वप्रकार घेण्या प्रामस्य प्राप्ति 02 ·उ. विदि किञ्च नानं भवतीति ॥१॥ स होवाच किंमे वासो भवियतीत्याप इति होचुस्तस्माता प्राणस्य भा० ताख्याधिकारूपाशात्य स्खेन श्रुतिरूपेणाह। तदै एत- त्किञ्चिन्नाके प्राणिभिरन्नमद्यते नम्य तदनं प्राणेनैव तदद्यत इत्यर्थः । सर्वप्रकारचेया- व्याप्तिगुण प्रदर्शनार्थमन इति प्राणम्य प्रत्यहं नाम । प्रादुपसर्गपूर्ववे हि विशेषगतिरेय स्यात् । तथाच सा- बानामधुनीमग्रहणमितीदं प्रत्यक्षं नाम अन इति । मान्नानामत्तुः साक्षादभिधानं । न ह वै एवंविदि यथोक्तप्राणविदि प्राणोऽहमस्मि सर्वभूतम्यः सान्नाना- मन्नति तस्मिन्नेवंविदि ह वै किञ्चम किञ्चिदपि प्राणि- भिराद्यं मरननमनद्यं न भवति सर्वमेवंविद्यन्नं भव- तीत्यर्थः । प्राणभूतत्लाद्विदुषः । प्राणादा एष उदेति प्या• गुणप्रदर्शनार्थ । तथा य. कोऽपि दहति शोषयति शावयति वा सोऽपि प्राण एवेति युक्त ! प्रायस्यान इति नामेत्यर्थः । प्रत्यक्षं पूर्वोक्तधातुजन्मनामेति यावत् । उक्तवार्थ समर्थयते। प्रादीति । थनपूब्दस्येति शेषः। न प्राणस्य सर्वचेशतिरित्येवकारार्थः । तथाच प्राणादिशब्दोपा- दाने विशेषच्यातिरेवेति स्थिते सतीत्यर्थः । यन इति प्रत्यक्षमिदं नाम । सान्नानामत्तु!मग्रहणमिति सम्बन्धः । तदेव व्याचरे । सान्नानामिति । ततय प्राणशब्दस्य प्राणविदः सः मन्नं घेत्तदि- दुधौ भक्ष्याभयविभागासिद्धी विषयं शसं विरुध्येतेत्याशझ्या. ध्यात्मिक रूपं हित्वाऽधिदैविकेन रूपेरा तस्य सानत्वे विभा- समाजमाध्यात्मिकपरिच्छेदविषयत्वेनाविपद्धमित्याह । प्राणभू- तत्वादिति । प्राणभृता विद्यानित्यत्र श्रुत्यन्तरं संवादयति । प्राया .

·३०७ उ० एतदशियन्नः पुरस्ताच्चापरिष्टाचान्निः परिद- धति लम्भुको ह वासो भवत्यनगो ह भवति॥२॥ - भा• प्राणोऽससमेतीत्युपक्रम्यैवंविदो ह वा उदेति सूर्य एवं विद्य- स्तमेतीति श्रुत्यन्तरात् ॥ स होवाच पुनः प्राणः । पूर्ववदेव कल्पना। किं मे वाम भविष्यतीत्यर्थ इति होचुर्वागादयः । यस्मात्प्राणस्य वाम श्रापस्तस्मादा एतदशिय्यन्तो भाक्ष्यमाणा भुनावन्तय ब्राह्मणा विास एतत्कुर्वन्ति । किं अद्भिवासस्थानीयाभिः पुरमाद्भोजनात्पूर्वमुपरिशाच्च भाजगादूईञ्च परिदधति परिधानं कुर्वन्ति मुख्यस्य माणस्य लम्भुको लम्भनशीलो वासे भवति । वाममो लञ्चैव भवतीत्यर्थः। अनमो भवति । घाममा लग्नुकत्वेनार्थमिद्धेवानमना इत्वनमे ह भवतीत्यु- त्तरीयवान् भवतीत्येतत् । भोक्ष्यमाणस्य भुक्तवतश्च यदा- चमनं भुड्यर्थ विज्ञातं तस्मिन् माणस्य वास इति दर्शनमा- त्रमिह विधीयते । अद्भिः परिदधतीति नाचमनान्तरं । यथा लौकिकैः पाणिभिरद्यमानमन्नं प्राणस्येति दर्शन- .. ध्या• देति । प्राणविद्याङ्गत्वेनानहरिएपदिया । सन्मति तदङ्गत्वेन वासोट्टएिं प्रतीति । स होवाचेति । यत्रापि प्राणस्य प्रमृत्वं वागादोना प्रति वक्तवञ्च कल्पितमेवेत्याछ । पूर्ववदिति । व्यपाप्रा प्रति वासरूपत्वे समकमाइ । यस्मादिति । वासो- दृरिफलमाचरे । लम्भुक रतियनमो भवतीत्यस्य पौनयन्य- माशयाविशेषमाइ। वास इति। याचमनान्तरं प्रायविदो विधीयते रवविदशिष्यमाचामेदिति श्रुतेरित्याशया। भाष्य- ·३०८ भा० मा। तहत्किं मे वास इत्यादि प्रमप्रतिवचनयोनुन्ध- स्वात् । यद्याचमनमपूर्व तादर्थेन क्रियेत तदा झम्याद्य- नमपि प्राणस्येति भक्ष्यत्वेन विदितं स्यात् । तुल्ययोर्विज्ञानार्थयो: प्रमप्रतिवचनयोः प्रकरणस्य विज्ञानार्थवाद जरतीयो न्यायो न युक्तः कम्पयितुं । यत्तु प्रसिद्धमाचमनं प्रायत्यार्थ प्राणस्यानमतार्थञ्च ग भवतीत्युच्यते न तथा वयमाचमनमुभयार्थ घूमः किन्तईि प्रायत्यार्थाचमनमाधनभूता प्रापः प्राणस्य वास इति दर्शनञ्चाद्यत इति बूमः । तचापमनस्याभ- थार्थत्वप्रमङ्गदोषचोदनानुपपन्ना। वासोऽर्थ एवाचमने तद्दर्शन स्थादिति चेत् । न । वासोज्ञानार्थवाक्ये वामोऽर्था च्या. माणस्येति ॥ च्यादिपदेन प्रश्रप्रतिवचने ग्टह्यते । सर्वप्राणि- भाग्येऽन्ने तस्यानमिति दृटिवदाचमनीयासमु तस्य विधीयते । बासोयिरित्युक्तं व्यतिरेकडारा विरोति । यदीति ॥ तादर्थ- नानमतार्थ नेति यावत् ॥ घ्यथ पृर्ध्वमन्नहिरेव विधीयते । सानभक्षणस्य प्रमाणवि- गद्धत्वादिह त्वच॑माचभनमविरोधादिधीयतामित्यायाह । तुल्ययोरिति । एकस्याचमनस्य शुद्ध्यर्थत्वमनमतार्थत्वञ्च वक्तुम- शाक्यं विरोधादित्याशझ्याह । यत्त्विति । विरोधो यथा स्यात्तथेति यावत् । तईि कीगाचमन विवक्षितमित्याह । किन्तीति ।। प्रयतस्य भाव प्रायत्यं तदार्थी या चाचमनक्रिया तत्साधनभूता खशु वास सङ्कल्पनं क्रियान्तरमत्र विधित्सितमित्याह । प्राय- व्येति । क्रियाभेदे फलितमाह। तत्रेति ॥ यन्यार्थाखा धन्यार्थ- त्वचिन्तने प्रमाविरोधादिधियोगेन वासोऽधमाधमनान्तरमेव विधेयं । तत्र चानमनार्थवचिन्तनमुभितमिति शद्वार्थः। वासो पूर्वाचमनविधाने तत्रानग्रतार्थत्वधिविधाने च वाक्यों ·त तत्सत्यकामा जाबाला गोश्रुतये वैयाघ्रप- द्यायोनोवाच यद्यप्येनच्छुष्काय स्थाणवे ब्रूया- नायेरनेवास्मिञ्छाखा प्ररोहेयुः पलाशानीति ॥ ३ ॥ अथ यदि महजिगमिपेदमावास्यायां दीक्षित्वा पाणमास्याए रात्री सीपधस्य मन्थं .. भा• पूर्वाचमनविधाने तत्रानग्रतार्थत्वदृष्टिविधाने च वाक्य- भेद । आचमनस्य तदर्थत्वमन्यार्थवञ्चेति प्रमाणाभावात् । तदेतत्प्राणदर्शन खूयते। कथ तद्वैतत्प्राणदर्शन । सत्य- कामो जाबालो गोश्रुतये नाना वैयाघपद्याय व्याघ- पदोऽपत्यं वैयाघ्रपद्यस्तस्मै गोयुत्याख्यायोजोवाचाऽन्य- दपि वक्ष्यमाण वचः । किन्तदुवाचेत्याह । यद्यपि भुष्काय स्थाणवे एतद्दर्शन घूयात् प्राणविजायेरवुत्पद्येरने- वास्मिन् म्याण शाखा. प्ररोहेयुथ पलाशानि च पत्राणि । किम जोवते पुरुषाथ घूयादिति। यथोकमाणदर्शनपिद इद मन्याख्य कारभ्यते । अथानन्तर पदि महन्महत्व . या• दप्रयगावसिद्धाचमनसाधनभूतासम्बासोदरियरमेव च वाप मित्युत्तरमाए । नेत्यादिना । वासोऽर्थवमन्याय दृध्यायमित्यु प्रमाणस्यकए वाक्यस्याप्रमाणत्व प्रराङ्गादिति यावत् । ततदित्यादि वाध विधामा नापि पवचनं तपाच प्य मित्याशयार। सदेतदिति । स्तुतिमेव पयपुर्वक विरगति । कमिति , जीवसे पुरयाय प्रायविद्यारपदर्शन नूपात. शामिमहामव भयोति दिमु बाध्यमिति जना । गोदोशनवदधिशताधिशारमिद कम प्राविधी मिन्न ·३१० उ• दधिमधुनोरुपमथ्य ज्येष्ठाय श्रेष्ठाय स्वाहेत्य- ग्रावाज्यस्य हुत्वा मन्थे सम्पातमवनयेत् ॥ ४ ॥ वसिष्ठाय स्वाहेत्यगावाज्यस्य हुत्वा मन्ये सम्पातमवनयेत्प्रतिष्ठाय स्वाहेत्यनावाज्यस्य हुत्वा मन्थे सम्पातमवनयेत्सम्पदे स्वाहेत्यगावा- ज्यस्य हुत्वा मन्थे सम्पातमवनयेदायतनाय स्वाहेत्यग्नावाज्यस्य हुत्वा मन्थे सम्पातमवनयेत् ॥ ५ ॥ अथ प्रतिसृप्याजुला मन्थमाधाय जप- भा जिगमिषेत् गन्तुमिच्छेन्महत्त्व प्रार्नु यदि कामयेदि- त्यर्थः । तस्येद कर्मा विधीयते । महत्त्वे सति श्रीरुपन- मते । श्रीमतो ह्यर्थ प्राप्तधन ततः कर्मानुष्ठानं ततध देवयानं पिढयानं वा पन्थान प्रतिपस्यत इत्येतत्प्रया- जनमुररीकृत्य महत्त्व प्रेमोरिद कर्मा न विषयोपभोग- कामस्य । तस्यायं कालादिविधिरुच्यते । अमावस्यायां दीचित्वा दीक्षित दव भूमिशयनादिनियम कला नपा- . च्या. धिकारोऽस्तीत्याह। यद्योतीति । चनन्तर प्राणविद्यानिपत्ति- रिति शेय । वाक्यशेष पूरयति । वस्येति । महत्त्वद्वारा विषयोपभोगकामुकस्य कर्मविधायि शास्त्र श्येनादिशास्तव दनधमलमेवेत्याशङ्ख्याह । महत्त्वे होति । तस्येति प्रकृतम ज्यायकोक्ति' । कालादीव्यादिशब्दो यादिसङ्गहार्य । दैछ दीक्षाया भव मौज्यभ्यञ्जनादि न सर्वमेवायमनुतियति । प्रतिधम्मा हि विकृतावनवत्तन्ते । प्रतियविकृति कर्तव्यति ·उ• त्यमा नामास्यमा हि ते सर्वमिदए स हि ज्येष्ठः श्रेष्ठा राजाधिपतिः स मा ज्येयए प्रेयर राज्यमाधिपत्यं गमयत्वहमेवेदएं सीमसानीति भा०रूपं मत्यवचनं ब्रह्मचर्यामित्यादिधर्मवान् भूत्वा इत्यर्थी न पुन घ्यमेव कर्मजातं सर्वमुपादत्ते। तद्विकारत्वान्म- न्याख्यस्य कर्मणः । उपमद्तीतिश्रुत्यन्तरात् । पयोमात्र- भक्षणं घ शुद्धिकारणं तप उपादत्ते। पौर्णमास्यां रात्री कारभते मर्योषधस्य ग्रामारण्यानामौषधीनां यावच्छ- क्यान्पमन्यमुपादाय तद्वितयोरुत्याममेव पिटं दधिमधुनो- रोदुम्परे कंमाकारे चममाकारे वा पाचे श्रुत्यन्तरा पति- प्योपमथ्याऽयतः स्यापयित्वा ज्येष्ठाय श्रेष्ठाय म्वाहेत्यमा- वावमध्ये प्राज्यस्य पावापम्याने हवा युवमनग्नं मन्ये मपातमवनयोसवमधः पातयेत् । भमानमन्यत् । वभि- चा• न्यायात् । न चेदं कर्म काम्य चिरिनिरसी परधर्मयावी. নাগবিধিমাল।বিন যিয়ন ঘদিলাে। उपयदिति । उपगरीमामेश्यः प्रयास प्रशिक्षा नारा पयोमाभयं तदुपेतो भूला गत्यं यम्पा जुहशतीति यानगर यो समामप्रबरी यवमादिति यावत् । पिएं हत्या सदा- मममममेय दधिमग समन्धं पारे पनि समन्यापीठ मरत्वे नियमः। पापम्याबारे शिया कपमतं पारमण बष्यते तयार। धत्तरादितिमरेसाबारे गमी तिवाजमने ये सवालमाययदा नापछि पाधमत्र महोतमिन्द। पारगममयो साविति । भारयो विदित पमितापारागाई पिने पालत ·३२२ उ०॥ ६ ॥ अथ खल्वेत्तयची पच्छ आवामति तत्सवितुवृणीमह इत्याचामति वयं देवस्य भा० ठाय प्रतिष्ठाय सम्पदे अायतनाय स्वाहेति प्रत्येक तथैव भम्पातमवनयेत् । हुलाऽय प्रतिस्प्याग्नेरीपदपस- त्याञ्जला मन्थमाधाय जपतीमं मन्त्र । अमो नामा- स्थमा हिते। अम इति माणस्य नाम । अनेन हि प्राणः प्राणिति, देहे इत्यता मन्थद्रव्यं प्राणस्थान- वात्प्राणत्वेन स्तूयते अमो मामामीति ॥ कुतः । यत्ता ऽमा सह हि यस्मात्ते नव प्राणभूतस्य सर्व समस्तं जग- दिदं अतोऽमो नामामीत्यर्थः। स हि प्राणभूतो मन्यो ज्येष्ठः श्रेष्य । अत एव च राजा दीप्तिमानधिपतिश्चाधि- छाय पालयिता सर्वस्य । स मा मामपि मन्थः प्राण ज्यैष्ठ्यादिगुणपूगमात्मगो गमथलहमेवेदं सर्व जगदमानि भवामि प्राण्वत् । इतिशब्दो मन्त्रसमात्यर्थः ॥ अथानन्तरं था• सम्बन्धः । व्यावपस्थर नमातिप्रक्षेपपदेपा होकं वसिहाय • साहेत्यादिवाक्यं पूर्ववाक्येन तुल्यार्थमित्याह । समानमिति । तुल्य त्वमेय स्पश्यति । वसिखायेति । खाति मन्त्र समुच्चार्य इत्वेति सम्बन्ध । तथैव प्रथमहामानन्तरमित्यर्थः। प्याजत्यन- न्तरमथशब्दार्थः भवतु प्राणस्येदं नाम मन्थनस्य तु कथं मन्त्रार्थमित्याशया। पन्नेन हीनि । प्रतिज्ञान प्रश्रपूर्वकं हेतुमाह। कुत इति ॥ ध्यतामा नामासीति पूर्वेण सम्बन्धः । हेतुं व्याचष्टे । यस्मा- दिति । यनन्तरं जपकर्मणः सकाशादिति शेषः । तदेव स्पश्यति । मन्तस्येति । मन्तस्यैकैकेन पादेन मन्थस्यैकैक पास ·३१३ उ• भोजनमित्यावामति श्रेष्ठए सबंधातममित्याचा- मति तुरं भगस्य धीमहीति सर्व पिवति ॥ ७ ॥ भा. खल्वेतया वक्ष्यमापयर्चा पच्छ. पादश आचामति भक्ष- यति । मन्त्रीकेकेन पादेन कैकग्राम भत्तयति । नो- जन सवितुः सर्वस्य प्रमवितुः प्राणमादित्यचकीत्यो- यते । श्रादित्यस्य वृणीमहे प्रार्थयेमधि मन्थरूपं ! येनानेन भाविण भोजनेनोपभुक्रेन वर्ष मविट स्वर- पापना भवेमेत्यभिप्रायः । अथवा देवम्य मवितुरिति पूर्वण सम्बन्धः । श्रेष्ठ प्रशम्यतम मान्नेभ्य मर्यधानम सर्वस्य जगतो धारयिटतम अतिशयेन विधारतममिति वा । सर्वथा भोजनविशेषणं तर बर चूर्ण गोमिये- नगगस्य देवस्य मवितुः खरूपमिति भेष । धौगति चिन्तयेमहि विशिएभोजनेन महताः गद्धात्मान. मन्त इत्यभिप्रायः। अथवा भगस्य थिय कारण गदस्य मात कर्म कृतवन्ती वय तद्धीमहि चिन्तयेमहि । मयंच मन्थ- था. भक्षयतीति योजना। भोजम मन्यन समिति गमय । वध বষিয় যায় মায় কি মামনি না। মায় मिति । उपसे सवितु जममिति शेय। प्रामादियारले पलित वाक्याचंमार । धादियोति । मसोमममिति पम्मेय सम्मन् । মাথষি মাসসমৰ বিৰিছি। নি। ঘৰ विषयान्तरं मियादिग्रिहिवारस्तमहामार पक्षा না। বিইসমি। মামা যাবি ফরাস। पगदाने च प्यार घ्य मिमिति भेजोममाने दाममुपले ·३१४ उ• निर्णिज्य करसं चमसं वा पवादग्रेः संविशति चर्मणि वा स्थण्डित्ये वा वावंयमोऽप्रसाहः स यदि स्वियं पश्येत् समृद्धं कम्र्मेति विद्यात् ॥ En तदेष भावो यदा कर्मसु काम्येपु स्त्रिया स्वप्पु पश्यत्ति समृद्धिं तत्र जानीयातस्मिन्स्वपनिदर्शने तस्मिन्स्थपनिदर्शने nemon भा०लेपं पिबति निर्णिजा प्रदान्ध कम कंसाकारं चममञ्च- मसाकारं वादुम्वरं पात्रं । पीत्वा प्राचम्य पादनेः प्राक् शिराः मविशति चर्माणि वाऽजिने स्थण्डिले केवलायां भूमी। वायभो वाग्यतःसन्नित्यर्थः। अप्रसाहो न प्रसध्यते नाभिभूयते त्याद्यनिष्टस्वप्नदर्शनेन यथा तथा संयत- चित्तः सन्नित्यर्थः । स एवम्भूतो यदि स्वियं पश्येत् खप्ने पु तदा विद्यात्समृद्धं ममेदं कर्मेति ॥ नदेतस्मिन्नर्थ एष श्लोको मन्तोऽपि भवति । यदा था. तबाह । विशिरोति । शुद्धधीत्व ध्यानकारणमुवा प्रशतकर्म- • प्रेसितमहत्त्वे हेतुत्वादपि ध्यानमनुठेयमित्याह । व्यथवेति । सावित्रं रूपमुक्त नियमेनौदुम्बरं वैकल्पिताकार विशेषः । पात्रं प्रक्षाल्य पिबनीति सम्बन्ध । मन्थलेपपानं प्रक्षाल्य पीत्वा- धमनपूर्वकममेः पश्चिमभागे कृष्णाजिनव्यवहितायां केव- शाया वा भृमा प्राधिरा भूत्वा शयीते त्याह । पीत्वेति । शयनस्य कर्त्तव्यं दर्शयति । वाचंयम इति ॥ तस्य स्वप्ने कथ- विदुमलीदर्शने सुमागम सूच्यत इत्याह । स एवम्भूत रति२३ प्राविद्या बदङ्गकर्म चेत्युभयमुक्तमिदानीमनिवि- द्यामाख्यातुकामस्तावदाख्यायिकायान्तात्पर्यमाह । ब्रह्मादीति ।

·३१५ -- उ• वेतवतुहीरणेयः पञ्चालाना समितिमेयाय तएं ह प्रवाहणो जैवलिरुवाच कुमारानु त्वा- शिषत्पिता इत्यनु हि भगव इति ॥ १॥ वेत्य यदितोऽधिप्रजाः प्रयन्तीति न भगव इति वेत्थ यथा पुनरावर्तन्ना ३ इति न भगव इति वेत्थ पथोदेवयानस्य पितृयाणस्य च व्यावर्तना३ इति भा• कर्मसु काम्येषु कामार्थेषु खियं म्वनेषु स्वप्नदर्शने खप्नकालेषु वा पम्मति मादृद्धिं तत्र जानीयात् । कर्म फम्ननिष्पत्तिर्भविय्यतीति जानीयादित्यर्थः ॥ तरिमन् त्यादिप्रशस्तवनदर्शने मति इत्यभिप्रायः । दिनमः कर्मममाप्यर्थः ॥ २ ॥ ब्रह्मादिसम्बपर्यनाः ममार- गतयो वमव्या वैराग्य तोर्मुमुक्षूणामित्यत प्राण्या- यिका प्रारभ्यते । शेतकेतु मतो इ इत्यनिवार्यः । अरुणम्यापायमारुणिमाम्यापत्यमारणेयः पचानानां जम- पदानां ममिति मभामेयाय पाजगाम । समागतवन । प्रवाहणणे नामता जोपन्यापत्यं जयनिरुवापोकयान् ।। कुमारानु वा साममिपदगिपरिपना। किममिटर पियर्थः । त्युमः म आसानु अनुमियोऽगिग भगव सति सपयवार । न वाप चमिशामि था. तामाए बापाले रेनुमा रातोरिति । राजा मा. रति समाधयमभिमा ततारपमिमीयति।

·भा न भगव इत्याह ३१६ उ• न भगव इति ॥ २॥ वेत्थ यथासा लोको न सम्पूर्यता३ इति न भगव इति वेत्थ यथा पञ्च- म्यामाहुतावाप पुरुषवचसो भवन्नीति नेव भगव इति ॥३॥ अथ नु किमनुशिष्टाऽवोवथा यो होमानि न विद्यात् कथए सेोऽनुशिष्ठ ब्रवी- वेत्य यदितोऽस्मारकादध्ययई यत्प्रजा प्रयन्ति चहच्छन्ति तत्कि जागीप इत्यर्थ । इतरो न जानेऽइ तद्यत्पृच्छसि। एव तईि वेत्थ जानी यथा येन प्रकारेण पुनरावर्तन्ता इति न भगव इति प्रत्याइ । वेत्थ पयोमार्गयो सह प्रयाणयोर्देवयानस्य पिढयाणस्य च व्यावर्त्तना व्यावर्त्तन इतरेतरवियोगस्थान सह गच्छतामित्यर्थ । न भगव इति वेत्थ यथासी लोक पिढमम्बन्धी। य प्राप्य पुनरावर्तन्ते बहुभि प्रयद्भिरपि येन कारणेन न सम्पूर्यता ३ इति । न भगव इति प्रत्याह। वेस्थ यथा येन क्रमेण पञ्चम्या पञ्चसयाकाया आहुती हुतायामाहुतिनिर्वृत्ता पाहुतिसाधनाश्चाप पुरुषवचस यति यस्यार्थमा। येनेति । विददविदुधोत्तुल्यमार्गयो सतो मार्ग। तयोर्मध्ये देवयानस्येत्यादि योज्यमुक्त वाक्यार्थ सहिपति । इतरेतरेति । विदुयाच कम्भिणाच मार्गदयम धिकृय सह प्रस्थिताना यत्र मिथा वियोगी भवति तल्कि वेत्ये व्यर्थ । शिक्षाकसम्बन्धिन लोकमेव व्याकरोति । य प्राप्यति । थाइलिनियंत त्यस्य याख्यान च्याइतिसाधनाश्चेति प्यपूर्व रूपाणामां भूतान्तरसमुच्चयार्थचकार । व्यथवा पयोहतादि ·३१७ उ. तेति स हायस्तः पितुरईमेयाय तर होवाचा इननुशिय वाव किल मा भगवानब्रवीदनु त्वाशि- पमिति ॥ ४ ॥ पञ्च मा राजन्यवन्धुः प्रधानप्रा- क्षोतेषां नेकञ्च नाशवं विवतुमिति स होवाच भा पुरुष इत्येवंवोऽभिधानं यामां हयमानानां क्रमेण पठाहुतिभूतानां ताः पुरुषवचसः पुरुषवाच्या भवन्ति पुरुषायां लभन्न इत्यर्थ । इत्युक्तो नैव भगव इत्याह । नैवाहभत्र किञ्च न जानाभीत्यर्थः । अथैवमज्ञः मन् किम- नुशिष्टोऽस्मीत्यवोचथा उक्तवानसि । यो होमानि मया पृष्टान्यर्थजातानि न विद्यान विजानीयात्कथं स विदत्व- नुशियोऽस्मीति अवीत । एवं स श्वेतकेतुराजाऽऽयस्त पाया- मितः सन् पितुरई स्थानमेयाय गतांस्तश्च पितरमुवा- चाऽननुशिय्याऽनुशासनमहत्वैव मा मां किल भगवान् समा- वर्तनकालेऽब्रवीदुतवान् अनु वाशिषमन्वभिषं त्वामिति॥ यतः पञ्च पञ्चसयाकान् प्रश्नान् राजन्यवन्धूरा- जन्याः बन्धवोऽस्येति राजन्यबन्धुः स्वयं दुईत इत्यर्थी था. रूपेणाइतिं साधयन्तीति चाहत्या पुनरळमना निप्पना सत्यर्थ । क्रमेणेति श्रद्धासोमरश्यभरेतसा इवनहारेणेति यावत् । पठाइतिभूतानामन्त्येटिविधानेन शरीराइविधारा सूक्ष्मता गतानामित्यर्थ ॥ स्वत्यूयार्थजातातिरिकविययमनु- शासन ममारतीत्यनुशियोऽस्मीयुक्तमित्या याद ! यो होति । चननुशिष्य वामन्वत्रिमिति कथमुतवानमीत्याशकाए । यत इति । नैकञ्चनेत्यतमेव नम्पद माशामिति सम्बन्ध ·३२८ उ• यथा मा त्वं तदेतानवदो यथाहमेषां नैकञ्चन वेद यद्यहमिमानवदिप्यं कथं तेनावश्यमिति ५ ॥ स ह गीतमा राज्ञोऽर्डमेयाय तस्मै ह प्राप्ता- स भा० ऽप्राचीत्पृष्टवां म्शेषां प्रमानां नैकच्च नैकमपि नाशकं न शनवानहं विवक्तुं विशेषेणार्थतो निर्णतुमित्यर्थः । होवाच पिता यथा मा मां वत्स सदागममात्रमेव एतान्पन्नानवद उक्तवानमि तेषां नैकञ्च नाशकं विवा- मिति । तथा मां जानीहि त्वदीयाज्ञानेन लिङ्गेन मम तद्विषयमज्ञानं जानीहीत्यर्थः । कथं यथाऽहमेषां प्रधा- नामेकञ्च नैकमपि न वेद न जाने इति । यथा त्वमे- वाङ्ग एतापमान जानीघे तथाऽहमप्येतान जान इत्यर्थः । अतो मय्यन्यथाभावो न कर्तव्यः॥ कुत एतदेवं यतो यद्यमिमान प्रश्नानवदिय्यं विदि- तवानस्मि कथं ते तुभ्यं प्रियाय पुत्राय समावर्तनकाले पुरा नावच्य नोकवानस्मीति उक्का म ह गौतमो गोत्रता था• दर्शयितुं पुनरुपात्तं | यतो मां प्रति तव मिथ्यावादिना सिद्धेति शेषः। पिता स्वकीयमिथ्याचादित्वासा परिहरति । स होवा- चेति । यथा मा त्वमित्यादिवाक्यं पूरयित्वा व्याख्यायानन्तर- वाक्यमाकाहापूर्वकमुत्यापयति । कथमित्यादिना ॥ तद्याचशे । यथेति । यज्ञानाविशेषोऽत शब्दार्थ । प्यन्यथाभावो ज्ञातेऽपि विषये तवानुक्तिरिति यावत् । स्वदीयमज्ञानं कुतो हेतर्मया ज्ञातव्यमित्याशशामुद्राव्या. नन्तरवाक्येनोत्तरमाह । कुत इत्यादिना ॥ यतस्तव पात्रभूतस्या इन पदेशान्मदोषमज्ञानं ज्ञातव्यमिति शेष। यया योग्या ·३१४ उ. याहीश्चकार स ह प्रातः सभाग उदेयाय तर होवाच मानुषस्य भगवन् गौतम विन्नस्य वरं वृणीथा इति स होवाच तवैव राजन् मानुषं वित्तं यामेव कुमारस्याने वाचमभाषथास्तामेव मे बहीति ॥६॥ भा. राजा जैबलेरई स्थानमेयाय गतवान् । तस्मै छ गौतमाय प्राप्तायाहामहणाञ्चकार छतवान् । स च गौतमः कृता- तिथ्य उपित्वा परेछु: प्रातःकाले सभागे सभां गते राजि उदेयाय । भजनं भागः पूजा सेवा सह भागेन वर्त- मानो वा सभागः पूज्यमानोऽन्यैः स्वयं गौतम उदेयाय राजानमुदतवान् । तं होवाच गौतम राजा मानुषस्य भगवन् गौतम मनुस्यसम्बन्धिनो वित्तस्य ग्रामादेर्वर वर- पीय कामं पीथा: प्रार्थयेथाः। स होवाच गौतमस्तवैव तिष्ठतु राजन्मानुपं वितं । यामेव कुमारस्य मम पुत्र- स्थान्ते समीपे वाचं पञ्चप्रश्नलक्षणामभाषथा उकवानमि तामेव वाचं में मह्यं ब्रूहि कथयेत्युको गौतमेन राजा सह कच्छी दुःखी बभूव॥ था. पूजामित्यर्थः । सभागपदं सप्तम्यन्तं राजविधयं। प्रथमान्त गौतमविषयमिति भेदः । गौतममागतं योगक्षेमार्थिनं बुवा राजा प्रसन्नः सनक्तवानित्याइ । तं होवाचेति । तईि छत- त्यस्य वव किमागमनमित्याशयाइ। यामेवेति ।

·सह कृच्छी वभूव तरह चिरं वसेत्याज्ञापया- अकार तर होवाच यथा मा त्वं गीतमाऽवदो यथेयन प्राक् त्वतः पुरा विद्या ब्राह्मणान् गच्छति तस्मादु सर्वेषु लोकेषु क्षत्रस्येव प्रशासनमभूदिति भा. कथन्विदमिति । स ह कृच्छ्रीभूतोऽप्रत्याख्येयं ब्राह्मणं मन्बानो इ न्यायेन विद्या वतव्येति मत्वा तंह गौतमं चिरं दीर्घकालं वसेत्येवमाज्ञापयाञ्चकार श्राज्ञप्तवान्। यत्पूर्व प्रख्यातवान् राजा विद्यां यच्च पद्याञ्चिरं वसेत्याज्ञप्तवान् तनिमित्तं ब्राह्मणं तमापयति हेतुवचनोल्या। तं होवाच राजा मदविद्या ब्राह्मणेऽपि सन् यथा येन प्रका- रेण मा मां हे गातमावदरवं तामेव विद्यालक्षणां वाचं मे बृहीत्यज्ञानात् तेन त्वं जानीहि । तत्रास्ति वनव्यं यथा येन प्रकारेऐयं विद्या प्राक् त्वत्तो न ब्राह्मणाम् गच्छति न गतवती । न च ब्राह्मणा अनया विद्यया ऽनु- शासितवन्तः। तयैतत्प्रसिद्धं लोके यता यस्मादु पुरा पूर्व कृफ्रीभावभिनयति । कमिनि। गीतमस्य वचनं राज्ञो दुखीभावकारणं तईि प्रत्यास्यायनामिन्यायाह । सहेति । किमिति तईि चिरं वसेत्युत्ता वानियाह । न्यायेनेति । संवत्सरं वसेदिति यावत्। वलयविद्येतिघ । कथं राज्ञो ब्राझणं प्रत्याशा कुर्बतो न प्रत्यवायः स्यादित्याश याद। यत्पूर्वमिति । प्रत्यारया- नादिविषयहेतु वचनं न केवल विद्यावशादेव श्रेच्यं किन्तु जानितोऽपीन्यपेरर्थः । तई बृहि वां वाचमित्याशझ्याह । सति । विद्याप्रवचने प्रस्तुते सतीति यावत् । यधेयस्यापेक्षित च्या.

·३२१ तस्मै होवाच ॥ ७ ॥ ३ ॥ भा• सर्वेषु लोकेपु क्षत्रस्थैव चवजातिरेवानया विद्यया प्रशा- सनं प्रशास्तृत्वं शिय्याणामभूबभूव। क्षचियपरम्परयेवेयं विद्येतावन्तं कालमागता । तथाप्यहमेतां तुभ्यं वच्यामि त्वत्सम्पदानादूई ब्राह्मणाम् गमिथ्यति । अतो मया यदुवं तत्यान्तुमईसीत्युत्का ती शेवाच विद्यां राजा ॥ ३ ॥ पञ्चम्यामाहुतावाप इत्यय प्रश्नः प्राथम्येनापाक्रियते । तदपाकरणमन्वितरेषामपाकरणमनुकूलं भवेदिति। अग्नि- हावाहुत्योः कार्यारम्भो यः स उतो वाजसनेयके । तं या पूरयति । तथेति ॥ प्रसिद्धमेव स्फोरयति । तस्मादिति ॥ भाह्मणानामनया विद्यया प्रशास्तत्वस्य प्रायभावादिति यावत् । रतिशब्दोमात्तमर्थ कथयति । क्षत्रियति । उपप्रत्याख्या नादिकारणमत शब्दार्थ ॥३॥ ननु यथा प्रश्नमेव प्रतिवधनमु. चितं पञ्चमन्तु प्रश्न प्राथम्येन प्रतिवदता क्रमो निराकृतस्तव कि कारणमत चाह । पञ्चम्यामिति ॥ यर्थक ममनुदत्य पाठक्रमो ऽभिधालय इत्यर्थ । ननु वाजसनेयके मिहोत्रप्रकरणे ऽमि- होचाहत्यपूर्वपरिणाम जगदित्युक्त तदेवेहामि विवक्षितमिति चेत किमनेन पिएपेयणन्याये नेत्याशङ्यार्थभेदं. वक्तुममिहोत्र- प्रकरणस्थितमर्थमनु वदति। अग्निहोत्राइत्योरिति । उत्तप्रका- रमेव प्रदर्शयन् प्रथम याज्ञवल्क्यस्य जनक प्रति घट प्रमानुस्याप- यति । त प्रतीति । कार्यारम्भकस्तच्छार्थ । अमिहोनाहाय- पूर्वपरिणामो जगदिश्यते । नवामिहोत्र सायं प्रातचइतयोरा- हुत्योरस्माल्लोकादुत्कान्ति । उत्तान्त यो परलोकं प्रति गतयोग्तत्र प्रतिष्ठा प्रतिधितो खाये सम्पाद्यमाना इति यतिमापाचा. वस्थितयो पुनरिमं लोक प्रत्यारत्ति । च्यारत्तयोराश्रय मुमान 02 ·भा प्रति प्रभा । उत्कानिराधुत्योर्गति प्रतिष्ठा बप्ति पुन- रात्तिलीक प्रत्युत्यायोति तेषाचापाकरणमुक्त तत्रैव ! ते एते थाइती हुते उकामतस्तेऽन्तरिक्षमाविधत- स्तेऽन्तरिकमेवावगीय कुवाते वायु समिध मरी चिरेव शुलामाहुति नेऽन्तरिक्ष तर्पयतस्ते तत उत्पा- मत इत्यादि । एवमेव पूर्ववद्दिव तर्पयतस्ते सत आवर्तन्ते । दमामाविम्य तर्पयिला पुरुषमाविशत । तत या• कथममु लोक प्रत्युत्यानशीला भवतीति कार्यारम्भमधिकृत्य घट प्रन्या प्ररत्ता इत्यर्थ । तचैव वाजसनेयके याज्ञवस्मय प्रति जनकम्य प्रतिवचन दर्शयति । नेपाञ्चेति । ध्यपूर्वरूपे खल्याइती यजमानमुत्तामन्त परिवेथ्यात्वामतः । ते घ धूमादिना यजमानेऽन्तरिक्षमाविशति नदाश्रितत्यान- दाविशत । ने पुनरन्तरिक्षस्ययजमानानुकूलतया स्थिते खय मन्तरिक्षाधिकरये तदाह वनोयमिव कुबाले । प्याइत्यधिक रणाहवनीयत्वात । तत्र वायु समिधमिव कुरुत । वायु नाऽन्तरिक्षस्य समिध्यमानत्वात } भुला शुद्धामाङतिमिव नरीचिरेवाधत्ते । मरीचीनामरिक्षे व्यामत्वात । ते चान्त रिक्षस्थ ननिष्ठ यजमान फलोग्मुखमादधाते । ते मुनरन्तरिक्षा- दुल्कामति यजमाने सहोल्लामत । यजमाने च द्युलोकमावि शति सहाविशत । तमाविश्य तमेवाहवनीय कुवाते धादित्य समिमित्याद्यन्तरिक्षे च यदेवोत । यथावाड़ती पूवमन्तरिक्ष नर्पयत रत्यक्त नव द्युलोकस्वयजमान फलदानेन सखिनमा लन्याते। पारबक्षय नतो साकाद्यजमाने एधिवीमाविशति यभूने सहावते । एधिवाचाविश्य श्रीवादिना साश्रय लेय यित्वा रेतस्सिच पुरधमाश्रयदारेशादिशत । पुरुषाच रेतो हारा द्वितीया प्रकृतिमाविश्य गीभूत खाश्रय कमानुछान योग्य देहभागिनमापादयत । ततोऽसौ पारलौकिक कम्मानुया याने पोका प्रत्युत्या शोकोभवति । इति व जननोक्तमित्यर्थ ।

·३२३
भा०स्लियमाविश्य लोक प्रत्युत्थायी भवतीति | तबाग्नि-
होत्रात्यो कार्यारम्भमात्रमेवप्रकार भवतीत्युक्त ॥
दह तु त कार्यारम्भमग्निहोत्रापूर्वपरिणामलक्षण
पञ्चधा प्रविभज्याग्नित्वेनोपासनमुत्तरमार्गप्रतिपत्तिसा-
धन विधिसन्नाहामा वाव लोकोऽमिरित्यादि । इह
सायम्प्रातरग्निहोत्राहुती हुते पयादिसाधने श्रद्धा-
पुर मरे पाचवनीयाग्निममिडूमाचिरगारविस्फुसिङ्गभा-
विते कादिकारकभाविते चान्तरिक्ष क्रमेणेकम्य
धुलोक प्रविन्धी सूमझतेऽसमवायित्वादपशब्दवाच्ये
श्रद्धाहेतुलाच श्रद्धाशब्दवाच्ये तयोरधिकरण मि ।
अन्यच्च तत्सम्बन्ध ममिदादोत्युच्यते ॥
था. तथापि कथमर्थभेदसिद्धिरित्याशयोक्तमेव सद्धिया । वति।
वाजसनेयिक सप्तम्यर्थ ।
प्रचनश्रुतेरर्थविशेष दर्शयति । रह विति। पञ्चधा दुपर्जन्य
एथिवीयरषयोषियकारैरिति यावत । पञ्चाभिसम्बन्धमवतार्य
प्रथमपर्यायस्य तात्पर्य्यमाघ । राति । थय लोको भूलोकस्त
मिनित्यर्थ । व्याहत्यारसमवायित्वमियर्थ विशिनरि । पय
यादीति । तयो श्रद्धावसियर्थ श्रद्धामुर सरे इत्युक्तं । तयो-
रधिकरणो मिरित्यादिकल्पनोपयोगित्वेन विशेषगान्तरमा
दत्ते । याहवनीयेति । तयो सातन्त्र परिधरति। कादीति।
पधिकरणशब्दो भावप्रधानो धर्मिपर । काम्पनिको धुलो-
कामाख्योऽमिस्तत्सम्बन्धमिति तच्छन्दोऽमिविषय । थन्यच्युत
स्परयति । समिदादीति । थादिशब्दो धूमाधिरारादि
विषय.
-

·३२४ असा वाव लोको गोतमानिस्तस्यादित्य एव समिद्र श्मया धूमोऽहरश्चिन्द्रमा अङ्गारा नक्ष- त्राणि विस्फुलिङ्गाः ॥१॥ तस्मिनेतस्मिन भा. । अमावग्न्यादिभावनात्योः सापि तथैव निर्दियते । असी वाव लोकोऽगिई गौतम यथाऽमिशेत्राधिकरणं आहवनीयं । दह तस्याग्नेषुलोकाख्यस्थादित्य एव ममित् तेन हीद्धोऽमी लोको दोप्यते । अतः ममिन्धनात् समि- दादित्यः। रश्मयो धूमस्तदुत्यानात् । ममिधो हि धूम उत्तिष्ठति । अहरर्चिः प्रकाशमामान्यात् । श्रादित्यकार्य- वाच । चन्द्रमा अङ्गाराः । अन्हः प्रथमेऽभिव्यकः। अर्चियो हि प्रशमेऽङ्गारा अभिव्यज्यन्ते । नक्षत्राणि विस्फुलिड्डायन्द्र- मोऽवयवा दूव विप्रकीर्घत्वमामान्यात् । तस्मिन्नेतसिन्य- थोमलक्षणेऽमो देवाः । यजमानप्राणा अग्न्यादिरूपाः । अधिदेवनं श्रद्धां । अग्निहोत्राहुतिपरिणामावस्याररूपाः सूक्ष्मा आपः श्रद्धाभाविताः श्रद्धा उच्यन्ते । पञ्चम्यामाता- वापः पुरुषवचो भवन्तीत्यपां सौम्यतया पन्ने श्रुतत्वात् ॥ पायतात्पर्य्यमुकाऽक्षराशि याकरोति । अप्सावियादिना । रतिशोकनिर्देश. मूग सम्बध्यते । सदुत्थानादित्यत्र तपस्दै. नादित्याय होतः। पथ्यात्माधिदेवविभागेन देवान विशदयति यगमानेति । प्रत्ययविशेय्यत्वेन श्रद्वाया दाम्पत्यानुपपगिरिया शव पड़ा थाकरोति।पमिशति । फिपप्रतिवचनयारे- कापला प्रवेचापा बतया तत्वायलिवचनेऽपि ताः अदा- भन्दिता म्यतया विवक्षिता न्यार। पथम्यामिति। धा.

·३२५ 3. देवा श्रद्धां जुद्दति तस्या आहुते सोमो राजा सम्भवति ॥ २॥ ४॥ पर्जन्यो वाव गीतमाग्निस्तस्य वायुरेव समिद् , भा. . श्रद्धा वा श्राप श्रद्धामेवारभ्य प्रणीय प्रचरन्तीति च विज्ञायते । तांश्रद्धामबूपां जइति । तस्या पाहुते' मोमो राजा । श्रपा श्रद्धाशब्दवाच्याना द्युलोका हुताना परिणाम मोमो राजा सम्भवति । यथा वे- दादिपुष्परमा ऋगादिमधुकरोपनीतास्त प्रादित्ये यश अादि कार्य रोहितादिरूपलवणमारम्भन्त इत्युक । तयेमा अग्निहोत्रातिसमवायिन्य सूक्ष्मा श्रद्धाशब्दवाच्या श्रापो धुलोकमनुप्रविश्य चान्द्र कार्यमारभन्ने फलरूपमग्निहो- बाहुत्यो । यजमानाथ तत्कार श्रानिमया आइति- भावनाभाविता पाहुतिरूपेण कर्मणा कृया. श्रद्धास- या प्या श्रद्धाशब्दस्य व्यवहारप्रयोगाभावावमित्याशया। थति । कथमाम श्रदाशब्देन प्रसिद्ध वदुयन्ते तबाह । श्रद्धा रति । श्रद्धापूर्वक होममुद्दिश्य पय समान्याजतिसाधन सम्पाद्य जुहोतीति तैत्तिरीयका पठन्ति । तथा चाप्नु श्रद्धाशब्द सम्भवतीत्यर्थ । उक्तमर्थ दृष्टान्तेन पश्यति । यधेत्यादिना। उक्त मधुविद्यायामिति शेष । चान्द्र कायें चन्द्रसमीपस्य तत्सदृशं शरीरमित्यर्थ । तचापि यजमानानां कथ पलित- त्वमत याह। यजमानाचेति । थाइवो तच्छब्देन सद्यते । प्राधान्य मर्याडियर्थ । नदेव स्पश्यति । थाइतिभावना. भाविता इति । सत्मस्तुतास्तदनुसारिणस्तदाथया इत्यर्थ । सद्भावितस्वपखमाघ । पाइतिरूपेणेति । सेनाशयत्व वशी छतत्व । धातिमाविता इत्युक्त स्पश्यति । श्रद्धेति । तत्पूर्वक ·३२६ उ० धूमा विद्युदचिरशनिरङ्गारा हादुनया विस्फु- लिङ्गाः ॥ १॥ तस्मिनेतस्मिनगो देवाः सोमर राजानं जुद्दति तस्या आहुतेवर्ष सम्भवति ॥ २ ॥ ५ ॥ भा०मवायिनो धुलोकमनुप्रविश्य सोमभूता भवन्ति । तदर्थ हि तैरनिहोत्रं हतं । अत्र लाजतिपरिणाम एवं पञ्चाग्नि- सम्बन्धक्रमेण प्राधान्येन विवक्षित उपासनार्थं । न यजमा- नानां गति। तां वविदुषां धूमादिक्रमेणोत्तरत्र वक्ष्यति विदुषाञ्चोत्तर विद्याक्षतां ॥ 8 ॥ द्वितीयहोमपर्यायार्थ- माइ । पर्जन्यो वाव पर्जन्य एव गौतमाग्निः पर्जन्यो नाम राशुपकरणाभिमानिनोदेवताविशेषः। तस्य वायुरेव ममित्। वायुगा हि पर्जन्योऽग्निः समिध्यते । पुरोवातादिमावन्ये दृष्टिदर्शनात् ॥ या• पयः सोमादिसाध्यं यत्कर्म तदाश्रया प्रत्यर्थः । रोमभूता- स्तत्समीपयं शरीरं प्राम्य नखरूपा इत्यर्थः । कथं सोमयारुणं धम्मिंग फलमित्याया। तदर्थमिति। यजमानानां साम. भावो गतिमन्तरेण न सिध्यति । तथाच वक्तच्या गतिरित्यार- ध्याह । यति । थाहवनीयोऽमि सप्तम्यर्थः । सा तईि कुनो. यते । न हि नदुक्तिमन्तरेय यथोर पलं सिध्यायत था। नान्विति । ३ । दितीयहोमसम्बन्धी वितीयः पर्यायनस्यार्थ निजातुं तमेव पर्यायमादसे श्रुतिरिन्ययः । मुरोवातादोयादि- पुरन्देन वर्धायुभेदो म्यते । - ·भा. पृथिवी वाव गोतमाग्निस्तस्याः संक्सर एव समिदाकाशा धूमो रात्रिरचिर्दिशोऽङ्गारा अवान्तरदिशो विस्फुलिङ्गाः ॥ १॥ तस्भिनेत- स्मिनगा देवा वर्ष जुद्दति तस्या आहुतेरनर सम्भवति ॥ २॥ ६॥ अभं धूम धूमकार्यालामवञ्च लक्ष्य माणत्वात् । विद्यु- दर्चिः । प्रकाशसामान्यात् । अशनिरङ्गाराः । काठिन्यात् विद्युत्सम्बन्धाद्वा । ह्रादुगयो विस्फुलिङ्गाः । ह्रादुनयो गर्जितशब्दाः । मेघानां विप्रकीर्णवसामान्यात् । तस्मिन्ने- तस्मिन्नगी देवाः पूर्ववत्माम राजानं जुकति । तस्या आहुतेर्वर्ष सम्भवति । श्रद्धाख्या श्रापः मोमाकारपरिणता द्वितीये पर्याये पर्जन्याग्निं प्राप्य चरित्वेन परिणमन्ते ॥५॥ पृथिवी वाय गोतमामिरित्यादि पूर्ववत् । तस्याः पृथि- व्याख्यस्याः संवत्सर एव ममित् । मंवत्सरेण हि कालेन समिद्धा पृथिवी ब्रीह्यादिनिधत्तये भवति । प्राकाशा धूमः पृथिव्या दवास्थित श्रीकाशो दृश्यते। यथाऽगेधूम राचिरर्चिः पृथिव्या ह्यप्रकाशात्मिकाया गुरूपा राषिः। तमोरूपत्वात् । अमेरिवानुरूपमर्चिर्दिशोऽद्वारा उपमा- . च्या. उक्तचामाण धूमकार्यत्वं पौराणिक । यशधूमोङ्गव त्यहि- जाना च हितं सदा । दावामिधूमसम्भूतमभ वनहितं स्मृतं । मतधूमावन्त्वधमशुभाय भविष्यति । यभिचारामिधुमात्य भूतनाशाय वै विना इति । अध्यात्म यजमानस्य प्राणाः । इन्द्रा- ·. ३२८ उ• • पुरुषो वाव गौतमाग्निस्तस्य वागेय समि- त्प्राणा धूमा जिहाचिशपुरङ्गाराः श्रोत्रं विरफु- लिङ्गाः ॥ १ ॥ तस्मिनेतस्मिनगी देवा अनूं जुद्दति तस्या आहुते रेतः सम्भवति ॥ २ ॥७॥ योषा वाव गोतमाग्निस्तस्या उपस्थ एव भान्तत्वसामान्यात् । अवान्तरदिशो विस्फुलिङ्गाः । क्षुद्रत्व- सामान्यात् । तस्मिन्नित्यादि समानं । तस्या आहुतेरन्नं ब्रीहियवादि सम्भवति ॥ ६ ॥ पुरुषो वाव गौतमामिः । तम्य वागेव ममित्। वाचा हि मुखेन ममियते पुरुषो न मूकः। प्राणो धूमो धूम इव मुखा- निर्गमनात् । जिहार्थिोहितत्वात् । चतुरङ्गारा भाम श्राश्रयत्वात् । गोत्रं विस्फुलिङ्गाः । विप्रकीर्णत्वमाम्यात् । समानमन्यत् । अतं जुकति बीमादिसंस्कृतं । अाजते रेतः मम्भवति ॥ ७ ॥ . योपा वाव गीतमाग्निः। तस्या उपम्य एव ममित् । तेन हि मा पुवायुत्पादनाय ममिध्यते। यदुपमन्त्रयते स था• दयावाधिदैवतं देवा रत्याए । पूर्ववदिति । सोम राजानमि. त्यादि व्याधरे। श्रद्धाख्या इति । ५।६। तस्या धाऊगर्भः सम्भवति rg याही करोति । एव. मिति । यधोरोग्या श्रद्धादीनां रेसोऽन्तानां यानि धुलोका- दिषु योपिदनोपभियु पवनानि नेपामेकैकमपिन् पर्याये यः को ध्याण्यातम्तेने ति यावत् । कथं पुनरापो गर्भाभयन्ति भूतान्तरामामपि तुल्यो गर्भाभा- वन्तग्य पापभौतिकवादत यार । सति । भृगाना मध्ये तिमि- तस्या ·उ० समिद्यदुपमन्त्रयते स धूमा योनिरर्चिर्यदन्नः करोति तेऽङ्गारा अभिनन्दा विस्फुलिङ्गाः॥१॥ तस्मिनेतस्मिनगो देवा रेतो जुद्दति तस्या आहुतेगर्भः सम्भवति ॥ २ ॥ भा° धूमः । स्त्रीसम्भवादपमन्त्रणम्य । योनिरर्चिलोहितत्वात् । यदन्तः करोति तेऽद्वारा अमिसम्बन्धात् । अभिनन्दाः सुखलवा विस्फुलिङ्गाः सुद्रत्वात् । तस्मिन्नेतस्मिन्नगा देवा रेतो जुहति । तस्या पाहुतेर्गर्भः सम्भवतीति । एवं श्रद्धामोमवानरतोहवन पर्यायक्रमेणाप एव गर्भीभता- स्ताः। तत्रापामाहुतिममवायित्वात् प्राधान्यविवक्षा आपः पञ्चम्यामाहुती पुरुषवचसा भवन्तीति। न त्वाप एव केवला. सोमादिकार्यमारभन्ते । न चापोऽचिकताः सन्तीति । बिल्लतत्वेऽपि विशेषमज्ञालाभो दृष्टः पृथिवीमिमा आपोऽयममिरित्यन्यतमबाहुल्यनिमित्तः। तस्मात्समुदिता- था. त्यपा प्राधान्य विवक्षयय निर्देश ॥ तासामेव केवलाना कार्यारम्भ- कत्वविवक्षा कि न स्यात्तत्राई। न लिति । भूतान्तरासहसताना केवलानामयामारम्भकत्वे यदार कार्य न तोगायतनं तस्य जलबुट्टादवदत्यन्तचञ्चलत्वादित्यर्थः । केवक्षानामप्यसमुयेन्योलमि- दानों तदेव नास्तीत्याह। न चेति । इतिशब्दस्तासा विरत। त्रिरतमेकी कामकरोरिति श्रुतेरिति हेत्वर्थः । सर्वस्य विसत्कृतत्त्वे कथं दृयो विशेषव्यपदेशो युज्यतेत्याशवाह । त्रिवत्कृतत्वेऽपोति । चपा प्राधान्यविवक्षया प्रश्नप्रविवचनयोरमब्द इत्युपसंहरति । तस्मादिति ॥ केवलानामयामसत्त्वादिति यावत् । कथमारम्भकेषु भूतेश्वया बाजल्यमवर्गमित्याशय कार्यहारा तदधिगतिरि- । ॥ R2 ·उ. २३० इति तु पञ्चम्यामाहुतावापः पुरुषवचसे। भवन्तीति स उत्बावृत्ता गी दश वा मासाननः शयित्वा यावदाथ जायते ॥ १ ॥ भा. वझतानि बाहुल्यात्कर्मसमवायीनि सोमादि कार्यार- भकाण्याप इत्युच्यन्ते। दृश्यने च द्रववाहुल्यं मोमध्यन्न- तादेषु । बहुद्रवञ्च शरीरं यद्यपि पार्थिवं तत्र पञ्चम्या- माजती जतायां रेतरूपा पापो गर्मीभूताः ॥८॥ इति वेवन्तु पञ्चम्यामाहुतावापः पुरुषवचमेर भवन्तीति व्याख्यात एकः प्रश्नः । यत्तु धुलोकादिमा प्रत्यातयोराजत्योः पृथिवों पुरुपं स्त्रियं फ्रमेणाविश्य लोकं प्रत्युत्थायी भवतीति वाजसनेयक उतं तत्मासङ्गि- कमिहोप्यते। इ१ च प्रथमे प्रश्न उकं वेत्थ यदितोऽधि प्रजाः प्रयन्तीति। तस्य चायमुपक्रमः। स गर्भाऽपां पञ्चमः या• त्याह । दृश्यते चेति । सोमादीमामवाडल्येऽपि कथं पार्थिवश. रीरस्य तद्वाजल्यमित्याशयार । बहावञ्चेति पञ्चमप्रग्ननिर्ण यमुपसंह यातनिकां करोति । तति । योयामाविति यावत् । गीभूताः पुरंपवचसा भवन्तीति सम्बन्धः ॥ ॥८॥ उतार्थ वा योजयति।रति विति । ष्यमा गर्मीभावाति- मात्रेण पुरष वधस्यम्य निर्णतत्वादलमुत्तरय नेत्याशका तस्य तात्पर्यमाद। यचिति । च्यात्यो सम्बन्धीति मेषः। प्रासहियां गीभावोक्तिप्रसादागतमिति यावत् । रति प्रश्न त्यति । प्रासङ्गिको सङ्गतिं त्यका साक्षादेव मूर्योत्तरग्रन्ययोरति सहा- सिरिति तात्पान्तरमाह । शति । प्रजानामध्दंगमनमु. परन गिर पयिष्यते । तादर्थेन तासामुत्पतिरादाबुषा इत्यर्थः।

·३३१ स जातो यावदायुषं जीवति तं प्रेतं दिष्ट- भा परिणामविशेषः। श्राइतिकर्मसमवायिनीना श्रद्धाशब्दवा- ध्यान उल्बावृत उस्वेन जरायुणाऽऽतो वेष्टितो दश वा नव वा मासानन्तर्मातु' कुची भयित्वा यावता कालेन न्यूनेनातिरिकेनानन्तरं जायते ॥ उल्यात इत्यादिवैराग्यहेतोरिदमुच्यते। कटं हि मातुः कुचा मूत्रपुरोपवातपित्तलेमादिपूर्षे तदनुलिप्तस्य गर्भसोल्याऽचिपथावृतस्य खोहितरेतोऽभुचिवोजस्य मातु रशितपोतरभानुप्रवेशेन विवर्द्धभानस्य गिरद्धपति- बलवीर्यतेजःप्रज्ञाचेप्टस्य भयन । ततो योनिद्वारेण पोद्य- प्या. दिविर्धा सङ्गतिमुक्ता वाक्याक्षराणि योजयति । स गर्भ इति । समरध्यनरेतांस्यपेक्ष्य पञ्चमत्व गर्भाख्यम्य परिणामस्य दपथ्य । ध्यपा प्रकृतत्वद्योतनार्थमाहुतीत्यादि विशेषणदयं । यथवा पूर्वे। तात्कालाच्यूनाधिकेन वा कालेन यावता अन्त समयाहो जायते तावता कालेन कुक्षौ शयित्वेति सम्बन्ध । धनन्तर योनितो निर्ग- मन कारणीभूतकाम्माभिव्यक्तरिति पोध । उरुबाटतत्व कुक्षौ चिर शयनं योनितो निस्सरणमित्येतद- घमति प्रसिद्ध किमिति श्रुत्या व्यपदिश्यते तदा । उषबारत इत्यादीति । वैराग्यार्थत्वमम्य स्फुटयति । कर होति । सेमा- दीत्यादिशब्देनाहकमयसायुमजादीनि म्यान्ते । तदनुलिप्तम्येति त छब्दो मूत्रपुरीधादिविषय । शक्तिबुद्धिसामर्थ्य । पल इंच. सामर्थ्य । तेज शरीरराता शान्ति । प्रज्ञा घेतना जीवन्धर्म । या प्राणधर्म । सा निराडा यस्य तस्येति विग्रह । मातुरु- दरे प्रयानस्य करावेऽपि तदुदरायोनिद्वारा नि सरयं सुखु. करमिति चने त्याच। तस इति । सद्गाहवप्रकारमेवामिनयति।

·मितोऽगय एव हरन्ति यत एवेतो यतः सम्भूता भवति ॥ २ ॥ नाय भा० भागस्य करतरा निःमृतिर्जन्मेति वैराग्यं पाहयति । मुहर्तमप्यसह्यं दश वा मामानतिदीर्घकालमन्तः मयि- त्वेति । स एवं जातो यावदायुयं युनटोयन्त्रबद्गमनागम- कर्म कुर्वन् चुालालचक्रवदा तिर्थग्भ्रमणय यावत्कर्मयोपात्तमायुस्तावज्जोवति । तमेवं चीणायुषं प्रेतं मृतं दिएं कर्मणा निर्दियं परलोकं प्रति । यदि चेन्नीवन् वैदिके कर्मणि ज्ञाने वाधिकृत्तसामेनं स्मृत- मितोऽसाडामादायेऽग्न्यर्थमविजो हरन्ति पुचा वान्य- कर्मणे । यत एव दूत धागतोऽग्नेः सकाशाच्छ्रद्धा- द्याडतिक्रमेए। यतश्च पञ्चभ्योऽग्निभ्यः सम्भूत उत्पन्नो . व्या० मुहर्तमपीति । यन्मातुरन्त' शयनं मुहर्तमपि दुसरं तत्कथं दीर्घकालं शयितुं शक्य । कथञ्च दश वा नव वा मासानन्तः शयित्वा पुनर्योनिद्वारा दुष्करं निस्सरण दु.सा स्यादिति वैराग्यं ग्राहयति श्रुतिरित्ययः । जातस्य मुन- रनी नास्तीत्याशयाह । स एवगिति । यावंदायुषमित्ये- तद्याचरे । पुनरिति । घटीयन्त्र वदृद्ध गमनार्थ मा निषिद्धं कर्म पौन मन्येनाचरन् यावत्कर्मचार्जितमायुक्तावदस्मिन्दे जीवति ततो चियते । तथा च जातस्य म्हलु ोयानास्ति सम्याज्ञान विना सस्तिताप्तिरित्यर्थ । व्यस्तु तईि तस्य छत छत्यतेन्याश्याह । तमेवमिति । सर्वस्य नहिं मतस्य मारलौकिकत्वं म्यादिति चन्नेया| यदीति । तदा परलोक ·३३३ तद्य इत्थं विदु भा भवति तस्मा एवाग्नये हरन्ति खामेवयोनिममिमापाद- यन्तीत्यर्थ ॥६॥ वेत्य यदितोऽधि प्रजा प्रयन्तीत्यय प्रश्न प्रत्युपस्थितोऽ पाकर्तव्यतया । तत्र लोक प्रत्युत्थितानामधिकताना गृह- मेधिना य इत्यमेव यथोक्त पञ्चाग्निदर्शन धुलोकाद्य- निभ्यो वय क्रमेण जाता अग्निखरूपा पञ्चाग्यात्मान इत्येव विदर्जानीयु । कथमवगम्यते इत्य विदुरिति। गृहम्या एव उच्यन्ते नान्य इति । गृहम्याना ये त्वनित्य विदु केवलेयापूर्तदत्तपरास्ते धूमादिना चन्द्र गच्छ नीति वक्ष्यति । ये चारण्योपलहिता वैखानसा परिव्राजकाच श्रद्धातप इत्युपामते तेषाञ्चेत्यविद्भि महात्रिरादिना या. प्रति कर्मया निर्दिएमिति पर्खेण सम्बन्ध । युक्तच्च तामृतस्या ग्न्यर्थ नयनमित्याह । यत इति । स उपवाटत इत्यादिनोतमनुवदति। वेत्येति । प्रत्युपस्थित प्रजोत्पत्तिदशनेन प्रसङ्गत इति यावत । तद्य रत्य विदुरित्येत घाघरे । तत्रेत्यादिना । सप्तम्यर्थमेव स्फुटयति । लोकमिति । निारणार्या यष्ठी। वेदनप्रकारमनुवदति । धुलोकादीनि । तेऽधिभिसम्भवन्तीत्युत्तरत्र सम्बन्ध । साधारणतर्विशेधे सोधी शेतु विना न सिध्यतीति शमसे। कमिनि । पारिशेभ्य सबोधकमिति परिधरतिस्थानामिति पछी निधारणे। अतश्च केवलकर्मिको मस्या न विदुरिति ग्रहसम इन्तीति शेष पारिवाजका वानप्रस्थाय सान्तामिति वा । ये चेति । फेघा नहिं यणमत थाह। पारिशेप्यादिति । सदस्य एव । रेवन्तरमाए । यमिहोति । तदाऽन्यमूवं परिणामात्मक जगदन पञ्चधा प्रविभज्यामित्वेन दर्शनमुत्तर ·੩੩੪ - भागमन वक्ष्यति । पारिशेप्यात् अमिहोत्राहुतिसम्बन्धाञ्च ग्रहस्था एव ग्रान्त इत्य विदुरिति । मनु ब्रह्मचारिणोऽप्यय होता ग्रामनुव्यारण्यश्रुत्या चानुपलचिताच विद्यन्ते कथ पारिशेयसिद्धि पि दोष । पुराणमूनिमामाशात् । जईरतमा नैष्ठिकब्रह्मचारिणाम- त्तरेणार्यमण पन्या प्रमिद्ध । अतस्तेऽप्यरएवामिभिः सह गमिप्यन्ति । उपकुाणकास्तु खाथायग्रहणार्या इति न विशेपनिर्देशाई । ननूईरेतस्स चेदत्तरमार्गप्रतिपत्ति- कारण पुराणस्मृतिमामाण्यादिश्यते इत्थ वित्तमनर्थक भाप्त। घ्या. मार्ग प्रातिसाधन चोद्यते । यता विद्यायालसम्मन्धानइत्याना मपि तत्सम्बन्धस्य प्राप्तलाल घामेवे ग्रहणमुचितमित्यर्थ । पारिशय्यमाक्षियति । गम्पिति । ग्राने सपत्नीको वास । न च ब्रहाचारियां पलीसम्बन्ध । तब ग्रामश्रुत्या ब्रह्मचारिणो ग्रहीता । गुरुकुलवासित्वाञ्च नारण श्रुतयोपबक्षिता' । ततस्तेषा मिइ ग्रहणसम्भवान्न पारिशेप्यमित्यर्थ । कि नैफिकब्रह्म धारि योऽत्रेत्य विदुरिति पोरन फि वोपकुवाणा रवि विकल्याय दूयति। नैष दोष रनि ॥ असाशीति सश्याणि यतीनामूई रेतसा स्मन स्यान तु यत्तेया तदेव गुरुवासिनामित्यादिपुराण माते श्रुतिमूलत्वेन प्रामाण्याठिकब्रहाचारिणामूरोतसासर दित्यसम्बन्धेनोत्तरायणेनोपलचिता देवयानाख्या मार्ग। यावता प्रसिद्धरतस्मात्तेवामरण्यवासिभि साखण्डितब्रह्मचर्य सेवा चिरादिगतिलाभान मच्चामिवित्वेन प्रयोजनमिति पारिशेप्य सिद्धिरित्यर्थः ॥ द्वितीय प्रत्याह 1 उपकुव्वाण कास्त्यिति । ले हि स्वाध्यायग्रहणास्तस्मिन एशीने खेच्छावशादाश्रमान्तर ग्रहन्तरूपलेनेव फलवन्ती भवन्तीति न रहस्थादिभ्यो विभ व्धेय विदुरिति निर्देशमन्तिीयथ । कि नैठिकाना ब्रह्मचा रिणामुत्तरमार्ग प्राप्तिसम्भवादनर्थकरत्यवित्त्व प्राप्तमिति श्रुति विरोधात दितीये तु पारिशेयगिद्वितावस्थ्यमिति शशार्थ, ॥

·भा. -- च्छा. न रहस्यान् प्रत्यर्थवत्त्वात् । ये ग्रहस्था अनित्यं विद- स्तेषां वभावतो दक्षिणे धूमादिः पन्था. प्रमिद्धस्तेषां ये इत्थं विदुः सगुणं वाऽन्यद्रा विदुः। अथ यदु चैवास्मिन् भव्यं कुर्वन्ति यदि च नार्जियमेवेति लिङ्गादत्तरेण ते गच्छन्ति । ननूर्द्धरेतसां ग्रहस्थानाञ्च समाने प्राथमित्वे ऊर्द्धरे- तसामेवोत्तरेण पथा गमनं न स्टहम्थानामिति न युनं । अग्निहोत्रादिवैदिककर्मबाहुल्ये च सति नैष दोषः । अपूता हि ते ॥ शनुमित्ररुयोगनिमित्ती हि .तेषां किमित्यवित्वं नैष्ठिकान् प्रत्यनर्धकमिन्युच्यते किं वा साने व प्रतोति विकल्प्याद्यमको कय द्वितीयं दृधयति । न रहस्यानिति । तान प्रत्यर्थवत्त्वमेवेत्यवित्त्वस्य विभज्य समर्थयते । ये रहस्या रति । खभावतस्तदनुछितेसापूर्तबलादित्यर्थ । तेषामेव रहस्याना मध्ये ये केचिदुछेन प्रकारणेत्यं पञ्चानिदर्शनं विदुर मिभ्योऽन्यदा सगुणं ब्रह्म विदुस्ते देवयानोत्तरेख यथा गच्छन्ती. ति सम्बन्ध । न केवल ग्रहस्थाना पञ्चामिवित्वमेव किन्तु सगुणा ब्रह्मवित्वमपि तेयामतीति प्रमाणमाह। यति । धन्त्ये रि. करणाकरणयोरविशेषेण अझविदामचिरादिगतिश्रवणदन्ति इस्थानामपि ब्रह्मवित्तमिति गम्यते । पारिवाजकादिखन्ये- ध्यसम्भवेन विद्यालुतेरपि दुर्बधनत्यादित्यर्थः। विहितयावि- यादाश्रमाण तुल्यत्यमाश्रित्य पते । नन्विति । साग्यमुक्का सहस्येधु विशेषं दर्शयति । चमिहोत्रादीति । वैदिकामि कीणि भूयासि सन्ति । तेषाच बाहुल्ये सत्यविदुषामूईरेत. सामेव देवयानेन पथा गमनं न रहस्यानामित्ययुत । साधन- भूयन्ते पालभूयस्वन्यायविरोधादित्यर्थ. । च्यामित्वाविशेधे এসি ৰিভাৱিৰিনঘষাঘমিমি যtি- हरति । नैघ दोष रति ।

·गमन भा. रागद्वेषो । तथा 'धमाधमी हिमानुग्रनिमित्ती । दिमानृतमायाऽब्रह्मचर्यादि च यशशिकारणमध्यपरि- हार्य तेषां । अतोऽपूताः । अपूतत्वान्नोत्तरेण पथा । हिसानृतमायाऽब्रह्मचर्यादिपरिहाराच्च । उद्धात्मनो होतरे मधुमित्ररागद्देषादिपरिवाराच विरजसस्तेषां युक्त उत्तर. पन्याः । तथाच पौराणिका. । ये प्रजामोधिरे धीरास्ते समानानि भेजिरे । ये प्रजां. नेपिरे धीरास्तेऽमृतल हि भेजिर इत्याऊ । इत्य- विदां ग्रहस्थानामरण्यवासिनाञ्च समानमार्गवेऽस्तत्वे फले च सत्यरण्यवासिनां विद्यानर्थक्व प्राप्त । अनिविरोध । न तत्र दक्षिण यनि नाविद्वांसस्तपस्विन इनि । स एनमविदितो न भुननीति च विरुद्ध । न । श्राभूतमप्लवम्यानस्यामृतत्वेन विवक्षितत्वात् ।। तथाच च्या. -- कथं ग्टहस्यानाममिहशेषादिभूयोधर्मवता विद्याधीनानाम- प्यपूतत्य तघाह । शत्रुमिति । यद्रह्मचर्यादीन्यादिपदेन परिमीतादि सहते । ध्यशुद्धिबाइल्यकारसमत शब्दार्थ । तुल्य मूर्द्धरेनयामप्यशुद्धि हेतुबाडल्यादपूनत्यमित्याशार । हि. सेति । ऊद्धरेनसां पुतले सिहे फलिकमा । तेषामिति । उर्द्धरेता देवयाने पथ्य नुप्रवेधे प्रमाणमा । तथा पनि । पौरासिका यातिति सम्बन्ध 1 थाथमधम्ममात्रमाद्वारेमा म्यतत्वमूर्द्धरेतसामुक्तमाक्षिपति । सत्यं विदामिति । नयाँ विद्या- नामिरमेवेबाशयार । तथा चेति । स परमात्मा सयम धाता सम्मेनमधिकारिखमपवर्गप्रदानेन न पालयतीति म वाक्य विद्यामन्तरेशाता यतो विगमित्यर्थ । उझरेयसाममत. स्वम्यापेशिस्वातत्र विधानपर मेवेति परिहरनि । नाभूति।

·भा. । ३३० तत्रैवोक पौराणिक । श्राभूतमसव स्थानममृतत्व हि भाय्यत इति । यचात्यन्तिकममतत्व तदपेक्षया न तत्र दक्षिणा यन्ति स एनमविदितो न भुननीत्याद्या श्रुनय इत्यतो न विरोध । न च पुनरावर्तन्त इतीम मानव- मावर्त न वर्तन्त इत्यादिश्रुतिविरोध इति चेत् । न । दम मानवमिति विशेषणात्तेपामिह न पुनरात्तिरप्तीति च । यदि ोकान्तेनैव नावःरविम मानवमिति च विशे- पणमनर्थक स्यात् । इममित्याकतिमात्रमुच्यत इति चेत् । न । अनारत्तिशब्देनैव नित्यानावृत्त्यर्थस्य प्रतीतत्वादा वृत्तिकल्पनाऽनर्थिका । अत इममिति च विशेषणार्थव- स्वाय अन्यबात्ति कल्पनीया । न च मदेकमेवाद्वितीय मित्येव प्रत्ययवता मूर्धन्या नाद्यार्थिरादिमार्गेण गमन ॥ ध्या. - ध्याक्षिकमम्टतत्वमित्र प्रमाणमाइ। तधैवेति । यच मजा का मयमाना मुक्तिभाजो नभवन्तीत्युक्त तत्रैव सत्सनिधाविति यावता कथ सर्हि यथोक्तश्रुतिविरोधसमाधिरित्याशयाह । यति । ध्यादिशब्दस्तमेव विहानमत ह भवतीत्यादिश्रुतिसाहा। यापेक्षिकामतत्वे श्रुतिविरोधो न शक्यते परिहर्नुमिति पश्ते। म चेति । यादिशब्दस्तेषामिह न पुनराशचिरित्यादिवाक्यसन धार्थ । रममिहति विशेषयावरमेन निराघो मेत्यादिना। तदेव व्यतिरेकमुखेन विशदयति। यदीवितसर्चशल्पेषु शुतरेता दृशावादिममिति पददयसामान्येन सर्वकल्पविषये विशेषणा नर्थक्य दुवारमित्युत्तरमाए । नानारशीवि विधान्तरेग विशे घणार्थसम्भवे फलितमाह। यत रवि। यस्मिन कल्ये ब्रह्मलोक प्राप्तिस्तस्मात्यल्पान्तरमन्यत्रेयुक्त | जईरेतसामाश्रमधर्ममावनि सामामतत्वमक्षिकमुपक्षित सम्प्रति नेपामेड माहासन तत्यानामात्यन्तिकमाटतय गविनिरपच सिध्यानी याज्ञानति। s2 ·३३५ भा. । ब्रह्मैव मन् ब्रह्माथेति। तस्मात्तत्सर्वमभवत् । न तस्य प्राणा उकामन्ति । प्रचैव समवलीयन्न इत्यादिश्रुतिश- लेभ्यः । न तस्माज्जीवादधिक्रमिषोः प्राणा नोलामन्ति सहैव गच्छन्तीत्ययमर्थः कल्यत इति चेत् । न । अवैध समवलीयन्त इति विशेषणानर्थयात् । सर्वे प्राणं अनू- कामनीति च माणैर्गमनस्य प्राप्तत्वात् । तस्मादुत्क्राम- न्तीत्यनाश वैषा। यदापि मोक्षस्य संसारगतिवैलतण्या- याणानां जीवेन सहागमनमाशय तस्मान्बोत्क्रामन्ती- त्युच्यते तदाप्यत्रैव ममवलीयत इति विशेषणमनर्थक न च प्राणैर्वियुक्तस्य गतिरुपपद्यते ॥ जीवलं वा । सर्वगतत्वात्सदात्मनो निरवयवत्त्वात् माण सम्ब- न्धमात्रमेव ह्यग्निविस्फुलिङ्गवब्जीवबं भेदकारणमिति ॥ स्यात् । च्छा. तेषां गत्यादिनिरपेक्षमात्यन्तिकममतत्वं भवतीत्यत्र प्रमा- यामाह। बझैवेति । न तस्मात्याणा उत्क्रामन्तीति माध्यन्दिन- श्रुतिमनुसृत्य ग तस्येवादिका नवश्रुभिरपि नेतव्येति शश्ते। न तस्मादिति । वाक्यशेषविरोधानवमिति दूषयति । नानि । श्रुत्यन्तरालोचनायामपि न वयूथ्यकल्पनेत्याए । सचे प्राणा इति । प्रायः सह जीवस्येति शेषः। संसारदभायां प्रागै. मह विज्ञानात्मनो गमनेऽपि मोक्ष नाति प्रायानां जोवेन सह गमनमियामाया न तमादित्यादिवाक्यमित्याशयाह । यदा- पीति । भवतु प्रायानामत्रव समवलयस्तथापि जीवस्य गगनायत्तमम्तत्वमित्याशझ्याइ । न चेति । कमिन- मुकरल उकालो भरियामि । कमिन्दा प्रतिछित प्रतिसा- स्यामीति । स प्रायमरमतेति श्रुतेरिति शेयः । किच प्राणनियुक्तस्य घिदामनो जीवत्वं नोपपद्यते पायोपाधि- कास्यैव तस्य जीवशब्दवाचवादित्याद । जीवत्वं वेति ।

·भा. ममारित्यागे जीवसै गमिया ग माया परिकम्पपिता युत- परोप्रमाणे च मतोपुग्यपरः ग्फुटिनो जीवाण्यः विद्रोहमा गणतोमि जप फम्पचित । नगमानवाई- मापनसममेवोनि मगुणमोपामकम्य प्रारी: मह माया गममं मापेपमेय पारगमन । ग मापागोस रति गम्यते । तदपरागितापूमादरं मदोर्य मर प्याएका नेपामेवेष मनमोक रति विमेपणात् । अतः पयामिविदो डम्या ये मेरो वागमस्या: परिमागकाय मह मैष्ठिकध- पारिमिः यद्धासप इत्येवमायुपामते । अहधागासाप- बिगोषः । उपामगयम्रतात्पाथः । यापूर्तदत्त. - था. उबम रामचंयो। शम्य मतसादिति । पिदारमा दिन्प. जापापियाने राति तो निभाग समस्यामा। तमादविस्प. जियजीवापापभेदाम्पादनं तग्य प्रायदमानमेवेति वंदि- भामा प्रसिरानचा प प्राववियोगे पिदाममोजोबा मनिषा न एमाले पाल्पयितु । गणात्पूर्णस्वादिप्रतिपादकग्रुतीनां प्रमा. उत्पादियधी । सदामना सर्वगतस्य जीवाग्यभेदकरण म माणपाधि बिना शत एप तस्यामो जीवस्त था पामिधि- स्पुनिमाम्य गवर्धवापपरियारयाद। न तिा निष्कर्ष निप्षियं मातमित्यादियुतरिति शेयः। प्रहरणार्यमुपसंहरति । तमादिति । नियमनविदामात्यन्तिकारतावस्य गम गादि- निरपेशत्वादिति यावत् । सगुणोपासतम्य सापेक्षमरतत्वमित्यन विशेषण थुप्ति. मनुकूल यति । तदपराजितेति । चादिपदेन सदश्वस्य सेमि. सघन त्यादि समाते । नेपामेव प्रयविदामघ पूर्वेतिविशेषण गुको प्रक्षणः सत्याख्यम्य लोबो नान्येयामहवात्मनामिनि विशे. बदनापन्टस मेयो महाकनिशामिभिः समं सापेक्षति निमारिसमित्यर्थः। आईरेतसामाश्रममात्रमिछानाममि ब्रह्म - ·उ. येचेमेऽरण्ये श्रद्धा तप इत्युपासते तेऽर्चिषमभि-. सम्भवत्यचिषोऽहरन आपूर्यमाण पक्षमापूर्य- माणपक्षाद्यान् षडुदद्देति मासाश्स्तान् ॥ १ ॥ मासेभ्यः सम्वत्सर सम्वत्सरादादित्यमादि- भा• मित्युपामत इति यदत् ॥ श्रुत्यन्तराद्ये च मत्यं ब्रह्म हिर- एमगाण्यमुपासते ने मऽर्चिषमर्चिरभिमानिनीन्देवता- गभिमंविन्ति मतिपद्यन्ते । समानमन्यच्च चतुर्थगतिव्याख्यानेन । एष देवयानः व्याख्यातः मत्यलोकावसानो भाण्डावहिः । यद- नारा पितरं मातरञ्चेति मन्त्रवर्णत् । अथेत्यान्तर- प्रन्या या. लेाको लभ्यते । यहस्थाना पुनर्विदुधामेवेत्युपमाद्य प्रतिश्रुति- व्याख्यानमनुवर्तयति । यस रति । पूर्वोतपारिशेष्यादिति यावत् । पारिवाजकाधमुख्य सन्यासिन खिदण्डिनो एयन्ते मुख्यसन्यासिना ब्रह्मसंस्खोऽस्तत्त्वमेतीति एथकृतत्वात् । श्रद्धा सत्यमुपासत इति श्रुत्यन्तरं। पक्षामिविदों एहस्था. खाश्रममा. धावणाईरेतसः सत्यव्रोपासकाचोभये सर्वशब्देनीच्यन्ते। चतुर्थे यदुमकोशलविद्याया गति व्याख्यानमतिवत्तं तेन समान मचिंघोऽहरित्यादि वाक्यव्याख्यानं । तथाच नत्र एथकर्तव्यमि- व्यास । समानमिति । ममानमित्युत्तरमार्गयाख्यानमुपसंह रति। एम इति। देवयानेन पथा वहिरण्डाद्यवस्थितं ब्रह्म गन्तव्यमित्येके तान्प्रत्यारा नाण्डादिति । तत्र हेतुमाह । यदन्त- रोनि । पितरं धुलोकं मावरच पृथिवी मध्ये वे सती घाटवं ताभ्यामिदं विश्कर्म ज्ञानाधिकृतं गवति। नचाबहादधिरति गतिहयमित्यर्थः। वेत्य यदितोऽधिप्रजाः प्रयनीयस्य प्रनम्य प्रति- नधनं देवयानोपदेशेम याख्यातं। सम्मति पिटयायोपदेशेना.

·२४१ उ. त्याच्चन्द्रमसं चन्द्रमा विद्युतं तत्पुरुषो मानवः स एनां ब्रह्म गमयत्येष देवयानः पन्था इति १२॥ अथ य इमे याम इष्टापूर्ते दतमित्युपासते ते धूममभि सम्भवन्नि धूमाद्रात्रिए रात्रेर- परपक्षमपरपक्षाद्यान्षक्षिणेति मासाएस्तानेते भा. प्रस्तावनाओं य इमे रहस्याः । ग्राम दूति ग्टहस्या- नाममाधारणं विशेषणमरण्यवासिभ्यो व्याहत्यर्थ । यथा वानप्रस्यपरिमाजकानामरवं विशेषणं गृहस्वेभ्यो व्यावृत्त्यर्थ नद्दत् । इष्टापूर्त इएमग्निहोत्रादिवैदिकं कर्म । पून वापीकूपतडागारामादिकरणं । दत्तं च वहिदि यथा शक्त्य हेभ्यो द्रव्यमम्भागी दत्तं । इत्येवंविधं परिचरण- परित्राणाधुपासते इति शब्दस्य प्रकारदर्भनार्थत्वात् । ते दर्भगवर्जितवामं धूमाभिमानिनो देवतामाभिमुख्येन मम्भवन्ति प्रतिपद्यनो । नयाऽतिवाहिता धूमाद्राचि रात्रि- देवतां राचेरपरपदेवतां एवमेव कृष्णपक्षाभिमामि- नीमपरपक्षाद्यान् पएमासान् दक्षिणा दक्षिण दिगमेति था. मियामनिवासित्वावियादित्याशवाहा याम रतीति । सप लोको हि वासो माम प्रत्युच्यते । न च सपनोवावमूईरोतसां युकं सपाघ महस्यानामेव ग्रामविशेषणमसाधारसं न च सदपंचमई- रेतेभ्यस्तेषां प्यारयवादित्यर्थः। तदेव याग स्पुटयति । वति । वेवम्तभावण्यासधारहिरोति पिपरमादित समिति प्रतीकोपादानं पुनारखाऽस्यानुवाद अन्य पुनधि । रतिशम्दार्थमाह । इत्येव विमिति । परिचरनं गुम्बादित ·३४२ उ• सम्वत्सरमभिप्राप्नुवन्ति ॥ ३ ॥ मासेभ्यः पित लावा पितृलोकादाकाशमाकाशाचन्द्रमसमेष सोमो राजा तद्देवानामन्तं देवा भक्षयनि॥४॥ भा. मथिता । नान् मासान् दक्षिणायनान् पण्मामाभिमानि- मीदेवताः प्रतिपद्यन्त इत्यर्थः। मवचारिण्यो हि षण्मासदे- वता इति मामानिति बजवचनप्रयोगस्तास । नेते कर्मिण: मलताः मबासरं मम्वास राभिमानिनों देवतामभिमाधु- वन्ति । कुतः पुनः सम्बत्सरप्राप्तिप्रमङ्गो यतः प्रतिषिध्यते। अस्ति हि मम्बासरस्य प्रमडोहोकस्यावयवभूते दति- एणोत्तरायणे तत्रार्चितरादिमार्गप्रत्तानामुदगयनमासेभ्यो ऽवयविनः सम्वत्सरस्य प्राप्तिरता । अत इहापि तदवयव- भूतानां दक्षिणायनमामानां प्राप्तिं श्रुत्ला तदवयविनः मम्वतारस्थापि पूर्ववत्प्राप्तिरापनेत्यतस्तत्प्राप्ति मतिषियते नेते सम्बत्मरमभिप्राप्नुवन्तीति । मासेभ्यः पिढलोक था. श्रूषा परित्राण रक्षणं । प्रादिपदं निन्यसाध्यायादिसराहा। उपासते तात्पर्यणानुतिउन्तीति यावत् । कथमिति शब्दस्य यथोक्तावमिति होपाध्यायः कथयनीतिववकृतमाघगामि- त्खादित्याशयाह । पूब्दस्येति । देवयानाधिकृतेभ्यः सकाशात् पिढयाणाधिकृत विशेषान्तरमा । जैन इति ॥ प्राप्तप्रति- घधो ऽयमिति शङ्कते। कुत इति । प्रामि दर्शयनुत्तरमा । बस्ति होति । पूर्वपद्यथापूर्व देव- यानेन यथाऽवयवेभ्योऽवयविनः सम्बत्सरस्य प्राप्तिस्तथेति यावत् । यनशब्दस्य यथाश्रुतमर्थ रहौवा धोदयति । नन्विति । पौष- ·३४३ . भा०पिट लोकादाकाशमाकामाचन्द्रममं । कोऽमी यस्तैः प्राप्यर चन्द्रमा य एष दृश्यतेऽन्तरिक्षे मोमो राजा ब्राह्मणानां तदनं देवानां तं चन्द्रमममन्नं देवता इन्द्रादयो भक्षयन्ति । अतस्ते धूमादिना गवा चन्द्रभूताः कर्मिणो देवैर्भच्यन्ते नन्वनायेप्टादिकरणं यद्यन्नभूता देवैर्भक्ष्येरन् नैप दोषः । अनमित्युपकरणमात्रस्य विवक्षितवात् । न हि ते कवलोत्क्षेपेण देवैर्भक्ष्यन्ते । किं तीपकरणमार्च देवानां भवन्ति । ते स्वीपमृत्यादिवत् । दृश्यानशब्द उप- करणेषु स्त्रियोऽन्नं पशवोऽन्नं विशोऽनं राजामित्यादि । न च तेषां स्त्यादीनां पुरुषोपभोग्यत्वेऽयुपभोगो नास्ति। तस्मात्कर्मिणो देवतानामुपभोग्यापि मन्तः सुखिनो देवैः क्रीडन्ते । शरीरच तेषां सुखोपभोगयोग्यं चन्द्र- मण्डले प्राप्यमारभ्यते । तदुमं पुरस्ता छद्धा शब्दा अापी झुलोका हुनाः मोमो राजा सम्भवतीति । ता प्रापः कांसमवायिन्य इतरीय भनेरमुगताः दुलेोकं प्राप्य चन्द्र- बमापन्नाः परीराधारम्भिका इयादुपासकानां भवन्ति । था. पारिफमर्थ गोवा परिहरति। नैष दोष ति।प्रयोगमन्त रेण कपमुपकरणविषयोऽनशम्दो यारसायते तत्राति। भवतु कर्मियो देवारप्रत्युपवरणत्वं वापि स्वयमुपभोगा- भावादनकामियादिकरसमित्याभयानपेति । अन्योममी- ग्यामामपि स्वयं भोगमावं तमादित्युपते । तथापि तेषां मनाना- मशीरिमा वचं मुखोपभोगः सम्भवतीयामशा मरोर- घेति कपमा चन्द्रमा नरहारम्भवाय दानमामिति । पचाप सामत्वमेवामपनीयते मा अम्मिदहारम्भशावमिन्या.

·३४४ तस्मिन्यावत्सम्पातमुपित्वाऽथेतमध्यानं पुन- निवर्तन्ने भा० अन्यायाच शरीरानावनो हुतायाममिना दह्यमाने शरीरे तदुत्था श्रापो धूमेन सहाई यजमानमावेश चन्द्र- मण्डलं माग्य कुशम्मृत्तिकाम्थानीया वाहाशरीरारम्भिका भवन्ति । तदारधेन च शरीरेणेष्टादिफलमुपभुजाना श्रामते यावत्तपभोगनिमित्तस्य चयः कर्मणः । सम्पनि येनेति सम्पातः कर्मणः यो यावत्सम्यातं यावत्कर्मण: क्षय इत्यर्थः । तावन्तस्मिंश्चन्द्रमण्डले उपिता अथाऽन- तरमेतमेव वक्ष्यमाणमध्वानं मार्ग। पुनर्निवर्तन्त इति गयोगात्पूर्वमयमशचन्द्रमण्डले गता निवृत्ताश्चासविति गम्यते । तस्मादिह लोके दृयादिकोपचित्य चन्द्र गच्छन्ति । तत्क्षये चावर्तन्ते । क्षणमात्रमपि तत्र स्थातुं न या• शाह । ता धाप इति । कर्मसमवायिनीनामपां कमायूचं. दारा यजमानदेहे प्रतिकानां कथं द्युलोकप्रवेशादि सम्भवती- त्याशयाह । यन्त्यायाश्चेति । द्भिरारब्यस्य शरीरस्य भोगाय. तनत्वं दर्शयति । तदारबेनेति । तद्देवानामनमित्यादि व्यास्थाय समिभित्यादि याचछे। यावदिति । चन्द्रलोकस्तच्छब्दार्थः। यावत्सम्यानमुषिवेति श्रूयते । पथमन्यथा प्याण्यायो तपाइ । सम्मवन्तीति । मुना शब्दमयो- गस्य तात्पर्यमाए । पुनरिति । थव्यादिवाक्यार्थमुपसंहरति । तसादिनि । मच्छन्दपरामरतुं स्पश्यति। स्थितीति । यथा दीपस्य हक्षये स्थिनिनिमित्ताभावादस्थिविस्तथा चन्द्रलोक स्थितिनिमित्तस्यादेगिंग क्षयातन स्थित्यसम्मवाद अतिरे। बोयर्थः । तस्मिन्यावत् सम्पानमुमित्वे त्या विचारयति । किन्त- ·३४५ भा० लभ्यते । म्यितिनिमित्तकर्मक्षयात् । नेइक्षयादिव प्रदी- पस्य । किं तत्र येन कर्मणा चन्द्र मण्डलमारूढम्तस्य सर्वस्य क्षये तस्मादवरोहण किं वा मावशेष इति । किन्ततः ॥ यदि सर्वस्यैव चयः कर्माणचन्द्रमण्डलम्यस्यैव मोक्ष प्राप्नो- तीति। तिष्ठतु तावत्तचैव मानः स्यानवेति । तत आगत- स्पेह शरीरोपभोगादि न मम्भवति । ततः शेपेणेत्यादि- स्मृतिविरोधश्च स्यात् । नन्विष्टापूर्तदत्तव्यतिरेकेणापि मनुस्यलोके शरीरोपभोगनिमित्तानि कमायनेकानि सम्भवन्ति न च तेषां चन्द्रमण्डल उपभोगः । अतः च्या. ति । तम्य चन्द्रमण्डलप्रापकस्यातिरितम्य च सर्वस्य कम्मय क्षये मतीति यावत् । साथी घोडतात्कर्मय सकाशादतिरि- छन फेमधिकर्मणा सहित समित्यर्थ पघदयेऽमि पर्व एति । किन्तत इति । तबाद्य पई पूर्वपक्षिमुखेन प्रतिधिक्षिमतरफ हमाछ। यदीति। सबैव दूषयान्तरमा तिष्ठविति । चन्द्रमा सप्तम्यर्थ । सतस्वन्त्रमधलादित्येतत।रत्येततोकोहि चादियद शुभा- शुभ फम्मानुसारिसबंयापाररायचा । न केवलं सर्वसम्म. क्षयपक्षे मतिरेव विवध्यते चिन्ता स्मृतियेत्यार । तत पति। चन्द्रलाये भोयम्य कार्ममा भोगेन क्षयादूई ऐयेगानुपभान कर्मणा जन्म प्रतिपदन्त स्त्याचा स्मृति म शर्मक्षयप चिर. ध्यत प्रत्यर्थ । सम्बकर्मक्षयपाले पूर्वपक्षिया न्यधावादिना पति- दिले सावर्भयपक्षमतरवादो प्रतिपयते । नदिति । तान्यपि चन्द्रमण्डले भुक्तान्ये वेहि नावशेयोऽस्तीन्यारवाच । नति। न মিললগ্নময়াদিশি মাৰ। ৰ যাৰ कर्मधलीपभागाभागाददारीयाममा मिमिा. मिति। थविरोधरातमाटो भोगग्य परम्म रामायण नि मेघ । या नत यदादिमसिविरोध रहि ।

·भा होणानि तानि । यनिमित्त चन्द्रमण्डलमारढतान्येव वीणानीत्यविरोधः। शेषणब्दच सर्वेषां कर्मावमामान्याद- विरुद्धः॥ श्रत एव च तवेव मोक्षः स्यादिति दोषाभावः। विस्- धागेकयोन्युपभोगफलानाञ्च कर्मणामेकैकस्य जन्तारा- रभकत्वमभवात् । न चैकमिचन्मनि सर्वकर्मा चय उपपद्यते । ब्रह्महत्यादे केकस्य कर्मणोऽनेकजन्मारम्भक- वस्मरणात् । म्यावरादि प्राप्तानाच्चात्यन्तमूढानामुत्कर्ष- हेतोः कर्मण बारम्भकत्वासम्भवात् । गर्भभूतानाच खममानानां कासम्भवे ममारानुपपत्ति.। तस्मान्कस्मि- मा० मेघशब्दश्चेति । निशेधेवपि भलेषु कर्मखभुक्तकर्मस शेष शब्दो न विरुध्यतेऽभुताना कर्मणा फार्मत्वस्य तुल्य त्वान्नान सावशेषयक्षे स्मृतिविरोधोऽस्तीत्यर्थ । यचन्द्रमण्डलस्यस्यैव मोक्ष स्यादिति नत्रा। थत एवेति । शेयकर्मससावादेवेति यावर । च कर्म शेयसिद्धिरित्याह। विरद्धेति ॥ ध्यारम्भकत्वसम्भवादेवजात्युपभोग्यकर्मक्षयेऽपि फर्गशेष सम्भवतीति । यथैकलिजन्मनि सवाणि हीयन्ते का प्रयस्यैकमविकवादित्याशङ्याह । न चेति । एकभविकन्या- योयरियान्निरकरियमाणत्वादित्यर्थ । सिद्धिरित्याह । ब्रह्महत्यादेचेति ॥ श्वसूकरखरोट्रासामित्यादि- स्मरणं इतभाण्डस्ने इशघवत मुक्तस्यैव कर्मण भोपायुनरादनि- भैविध्यतीयन याह। स्थावरादोति । शेषकर्ममि हेत्वन्तर माह। गर्भभूतानामिति । कम्म शंघसद्भावमुपसहरति। तमा- दिति ॥ एकस्यापि कर्मयोऽनेकजन्मोतुल वच्छब्दार्थ 1 मता- तरमुत्याययति । यविति । यावत्यरत्तमल कर्म नक्षीयते तावप्रतिप्रतिबन्धादन्यानि कमाथि स्वमाल नारभो। मरण इतव शेयकम्म - ·२४७ भा० जन्मनि सर्वेषां कर्मणामुपभोगः । यत्तु कैबिदुच्यते मयंकाययोपमन प्रायेण कर्म जन्मारम्भकत्वं ।। तत्र कानिचित्काण्यनारम्भकत्वेनैव तिष्ठन्ति कानि- चिजन्मान्तरमारभन्त इति नोपपद्यते।मरणस्य सर्वका- भिव्यञ्जकत्वात् खगोचराभिव्यञ्जकपदीपवदिति। नदमत् । सर्वस्य मनात्मकत्वाभ्युपगमात्। न हि मम्व मत्मकत्ये देशकालनिमित्ताविरुद्धलात् मात्मनोपमः। कम्यधि- त्वचिदभिव्यक्तिी मात्मनोपपद्यते । तथा कर्मणामपि माश्रयाणामुपमी भवेत् । यथा च पूनानुभूतमनुय्य- मयूरमर्कटादिजम्माभिमतताविरुद्धागेकवामना मर्कटत्य- प्या. काले तु प्रतिबन्ध काभावात्सर्वकामांश्रयसहातापमर्दैग सेयाम तरशरीरारम्भकत्वमविरमित्यम् । सथापि कथ, शेषकर्मसद्धावासिद्धिरित्यत पाहातति। यनारखकर्मणा सयामुत्तरशरीरारम्भकत्ये गतीति यावत् । प्रयाशाले यानि कमाण्यभिप्यानि तान्ये योगरगरीरा- रम्भकाग्नि तरेयान्तु म शरीरारम्भ शावमिति पयति । तदग- दिति। मधुबायोमेन पायेग सर्बग्य सन्चारमकवाडीचाराच. स्थापि तथावान सात्मभापमापत्तिरिय । उम. मुपपादयितु मामान्यन्यायमा। नोति । स मम्मम्मकार डायति न्यायेन सबम्य सारखे नि ति म्यापित पपि. सातापमईः। तथाभिष्टचाभाषपदौ । प्रतीयमानापम. हाददै विर्भयारितवासिय। उन्याय ते जयति । तति । तय हम्मीय गम्भवतीति समता हातमा यथा ति । पृथ्वं समनानुभवामि चामि माप्पादित मानि रभिमलता' सम्मारिता दिखाया भूसा सारावाला - ·३४ भा० मापकेन कर्मणा मर्कटजनारममाणेन नोपद्यन्ते तथा कष्यप्यन्यजन्मप्राप्तिनिमित्तानि नोपटियन्त इति युक्त ।। यदि धि मा पूर्वजन्मानुभववामगा उपसाचरन् मर्क- यदिजन्मनिमित्तेन वर्मणा मर्कटजन्मन्यारधे गर्कटस्थ जातमाचस्य मातुः शाखायाः शाखान्त रगमने मातुरुद- रमलमलादिकोशलं न प्राति । दह जन्मन्यनभ्यस्तत्वात् । न चातीतानन्तरजन्मनि मर्कटलमेवामीत्तखेति शश्य वनु । त विद्याकर्मणो समन्वारभेते पूर्वप्रज्ञा चेति श्रुते । तस्मादासनावनापकापगई ति भेषकर्मसम्भव । यत एव सन्माच्छेषेणययुतात्कर्मण मसार उपपद्यन इति न कश्चिद्विरोध । कोऽसावष्वा य प्रति निवर्तन्त इत्युच्यते । यथेत यथागत निवर्तन्ते । ननु मासेन्यः पिट- लोकं पिटलेोकादाकाशमाकाशाचान्द्रमममिति गमन- यातिविशेयप्रायोन कर्मणा तस्मिन्नारभ्यमायेन मिरुद्यन्त इत्यर्थ । दार्शन्तिकमाई। तथेति । दृष्टान्त विरोति । यदि हीति । व्यवहितवासनादेमि नायवहितदेश उच्छिद्यते ॥ नथाचानन्तरजन्मोत्यवासनासाम न्मर्कटशिशोर्ययोतकोशलमविरुद्धमित्याशयाच । न ति । किञ्च पूर्वप्रज्ञा घेत्यविशेषेण पृर्वजम्मार्जितवासना नीयमनु- সনীনি স্বৰষ্যাৰ্যনিৰাষনৰ সমনীনিন বুক विशेषतो वकृमित्याह । त विद्येति ॥ दृष्टान्तमुपयाद्य दार्श त्तिा निगमयति। सारिनि। शेषनरभाव सखिलगाई। या रति ॥ उपयुक्वायम्मन्य शेयेणेति सम्बन्ध । कचिदिति पोतो वा माग वा यौक्तिको वा लौकिको वेत्यर्थ । एतमेवाध्वानमिति प्रशतमध्लान प्रश्नपूर्वक विशदयति । कोइसादित्यादिना ॥ यथे.

·२४८ - उ० यथेतमाकाशमाकाशादायुं वायु त्वा धूमो भवति धूमो भूत्वा भवति ॥ ५ ॥ अभं भूत्वा मेवो भवति मेयो भूत्वा प्रवर्पति त दह बोहि भा० फम उतो न तथा नित्ति । किन्ताकाशादायुमि- त्यादि कथ यथेतमित्युच्यते । नेप दोष । आकाश- प्राप्त व्यत्वात्पृथिवीमाय ॥ न चात्र यथेतमेवेति नियमोऽनवविधमपि निवर्सनो पुनर्निवर्तन्त इति तु नियम । अत उपलक्षणार्थमे- तद्यथेतमिति । अतो भौतिकमाकाश तावप्रतिपद्यन्ते । यास्तेषा चन्द्रमण्डले शरीरारम्भका श्राप प्रामस्तामोपा तत्रोपभोगनिमित्तानां कर्मणा घये विनीयन्ते । घृत. था. तमित्यु माक्षिपति । नन्यिति । कि यधेतमित्येतदेव न सम्भ वति। किवा यसमवेति नियमा नेपपयले तार दूषयनि। नधदीय गति। हिनीय प्रबाह। म पति। यत्रेनिसितियता । पनयषि धममीनि यधागतिकमा दान तथा नितिनियता। किन्तु विधान्तरेखापि सम्भवतीत्यर्थ । निशर मनिपगाभार्य की नियमो विक्षित रत्याया। परितिनाभि प्रायस तहि यसमित्युमा थारा पतति । गतिसमदिर सिमामे निदमाभावोऽत पदाचं । उप स्तमवविधपति। नितिनियमे पलितमाह।यत रतिापरमाल पारि भौतिकमियुतं । कर पशिडाचाशनादरम्य पतिरपyral विध्यतीमासमताम्यगमन मे राहावापत्तिरित पचते। गा भायापत्तिरिति न्यायारिलारा थान्तयामिति । एतम्य मा समान ঠিয়াঙ্কামনায় শেষবাে শাখায় ·३५० उ. यवा ओपधिवनम्पतयस्तिलमाषा इत्ति नायने तो वे खलु दुनिष्प्रपत्तरं यो यो सनमतियो भा.संस्थानमिवाशिमोगे ता विलीना अन्तरिक्षम्या श्राकाश- भूता इव सूक्ष्मा भवन्ति। ता अन्तरिक्षादायुर्भवन्ति। वायु- मंतिष्ठर वायुभूता इतयामुतयोझमानास्ताभि; मह क्षोण- की वायुभूलो भवति । वायुर्भूत्वा ताभिः सदैव धूमो भवति । धूमो भूत्वाऽध अमरणमात्ररूपो भवति । अभं भूत्वा त: मेचनसमर्थो मेघे भून्वा उन्ननेषु प्रदेशेवथ- प्रवर्षति । वर्षधारारूपेण शेपकर्मा पततीत्यर्थः । त दाइ नोदियवा ओषधिवनस्पतयतिलमाषा इत्येवम्प्रकारा क्षीणकमर्माणो जायन्ते । क्षीणकर्मणामनेकलाइहुवचन- निभः । मेघादिषु पूर्वव्वेकरूपत्वादेकवचननिर्देशः । यसाहिरितटदुर्गनदीममुद्रारण्यमरुदेशादिमनिवेशसइ- । च्या• सताश्व भवन्तीत्यर्थः । याकाशहायुगिन्यस्थार्थ साधयति । ना च्यन्तैरिक्षादिति । उन्नतेषु समुद्रादियतिरिषु पदे विति थावत् । त रत्खनुमायिनो निश्यिन्ते । रति रथिवी सथ्यते । कथमस्मिन् वाको बहुवचनेनानुशायिनां वहत्या निर्देशन्तबाद। होणकर्मणमिति । कथं मेंघा भूत्वा प्रवर्यतीत्यादावेकवचन- निर्देशस्तबाइ । मेधादिविति । ये पूर्वे मेधादयो गमेोऽन्तालेषु प्रत्येकमभिमानिदेवतानामकरूपत्वाचदुपभियानामनुशायिना- मयकवनेन निर्देशो युक्त इत्यर्थः । यता वै खल्वियादिवा याचरे। यस्लादिति ॥ अगुशायिना दुभवनि सरसमित्युक्त प्रपञ्चति । यत इत्यादिना। मकरादिभिर्भक्षितानामनुशायिनां तेभ्यस्तत्ममान जावीयत्वेन समुदयो भविष्यतीति पत्याए ।

·३५१ उ० रेतः सिञ्चति तद्भूय एव भवति ॥ ६॥ : भा साणि वर्षधाराभिः पतितानां । अतस्तम्मा ती पलु दुर्नि प्रपतरं दुर्निक्रमणं दनि:मरणं । यतो गिरितटा- दुदकस्रोतमोझामाना गदीः प्रामुवन्ती नतःममुद्र। ततो मकरादिभिर्भक्ष्यन्ते । तेयन्येग । तचैव च सह मकरेण समुद्रे विलीनाः ममुद्राभाभिर्जलधरैरामयाः पुनर्वर्पधाराभिर्मरुदेशे शिलातटे वाऽगम्ये पतिताम्तिष्ठन्ति। कदाचियालगादिपीता भहितायान्ये. ॥ तेऽप्यन्यरित्येवग्नकाराः परिवर्तेरन् । कदापिद- भक्ष्येषु म्यावरपु जातामाचैव गयेरन् । भक्ष्ये व्यपि म्यावरेषु भजातानां रेतःमिन्देहमपन्यो दुर्मभ एव । य- वात् म्याधराणामिति । तो दुनिष्क्रमणय । प्रयवाऽतो माद्रोहियवादिभावादुर्निप्रपनर दुर्मिगमनतरं । दुर्नि प्रपतरमिति नकार एको नुको द्रष्टव्यः । प्रोहिय- । था. पोति । मकरादयोऽपि जपचारिभिर भंपो पाच सम पतितानामनुशायिनो तव सया प्यादिल । मन्येय. मनुशायिन समरे लोना न तत पुनरा पसे । नाप विनार• ग्यादिन्याया। जलधारिता ममममी. भिरिति हतीया महानगियानोपभुरामामामि सासमानमातोयरेक्षमाग म्यादित पदार। भतिाति। यामपदी भामतामानमातीयतनामुमाधि. नामा मादिनि शारीसिपिला परिवतनात रेत सिम्योगमपि पा शारिमिति ·भा• वादिभावो दुन्नि प्रपतनरसामादपि दुर्नि प्रपतरातः- मिग्देहमपन्धा दुर्गिपनतर इत्यर्थः । यरमादूर्धरेताभि- बोलेः पुंस्वरहितैः स्यविरैवी भनिता अन्नराले वीर्यने । अनेकत्वादनादानां । कदाचित्काकतालीयन्यायेन रेत:- मिभिर्भक्ष्यन्ते यदा तदा रेतःसिम्भावं गतानां कर्मणे तिलाभः । कथं यो यो मनमन्ति अनुशयिभिः संसिहं रेनःनिक या रेतः पिञ्चायतकाले योपिति तद्भूय एवं तदाशतिरेव भवति । तोरूपेण तदवयव प्राकृति- भूयस्वं भूय इत्युच्यते रेतोरूपेण योपिति ।। रेतमा रेत.सिगाकृतिभावितत्वात् । मगऽभ्य- स्तेजः सम्भूतमिति हि श्रुत्यन्तरात् । अतो रेतःमिगा- शतिरेव भवतीत्यर्थः । तथा हि पुत्यात्पुरुषो जायते प्या. त्याइ । कदाचिदिति । तथापि भले जाताना रेत सिग्योग्य सुलभ स्यादिति चेन्नेत्याछ । मस्येवपोति । इतिशब्दो यच्छब्देन पूरण सम्बध्यते । पूर्वमत शब्दो हेतुपरसया याथात । सम्मति সীয়বধিৰাৰূল ঘাঘষ্টা অঘৰনি।বিনননিন तफारसहिते याठे सति विवक्षितमर्थमाघ । ग्रीवादीति नत्र हेतुमाह। यस्मारितिर्हि मामन्तराब विशीसाना देहभा- गित्वाभावादनुभयवैयर्थमित्याशयाह । कदाचिदिति। काकता- लीयया वृत्त्या यादृच्छिकन्यायेनेति यावत्। यनुशयारयस्थ कर्मगो भाविदेहारमार्थ मुख्य प्रश्नपूर्वक विरोति । कमित्यादिना । धनुशायिनो रेत सिगाकारभार तुमाह | रेस इति । तस्य रेत सिगाकया तदर्शन भावितलासंस्कृतत्वातदङ्गसम्भूत वात्तय गर्भाशयमनुप्रदियोऽनुशयी रेत भिगाष्ट्रनिर्भवती ग्यर्थ रितसो रेत मिगसमुत्यत्वे प्रमाणमैतरेयकश्रुतिरित्याह। सर्वेभ्य रति रेतरूपेण गर्भाशय प्रविष्टस्य रेत सिगाकार- ·३५३ भागार्गवाहतिरेव न जात्यन्तरातिस्तस्माद्युत नद्भूय एय भवतीति । ये वन्येऽनुशयिभ्यचन्द्रमण्डलमनाएदैव पापक- गर्मभिरिंगीहियवादिभावं प्रतिपद्यन्ते पुनर्गनुस्थादिभावं गतास्तेषां नानुशायिनामिव दुर्बिप्रपतरं । कस्मात् कर्म- णा हि तैाहियवादिदेह उपास इति । तदुपभोगनि- मित्तक्षधे श्रीह्यादिस्तमदेहविगाशे यथा कर्मार्जित देहा- तर नवं नवं जलूकावत्सङ्घमन्ते सविज्ञाना एव । मविज्ञानो भवति सविज्ञानमेवान्ववकामतोति श्रुत्यन्तरात् ।। यद्यप्युपमंहतकरणाः मन्तो देहान्तरं गच्छन्ति तथापि स्वप्नवद्देशान्तरप्राप्तिनिमित्तकादावितवासना- घ्या. त्यमुक्त निगमयति । यत इति । अनुभचिनो रेत सिंगाकारत्ये लोकिकानुभवमनुकृलयति । तयेति । चन्द्रस्थलरखलितामाम- वरोहता नीहादिदेहसमियाना माघीयसा कालेन देहान्तर- नाभचेतई नीद्यादिदेहाभिमानिनामपि दुःश निष्कमय। सीधादिदेशसम्बन्धविर्शयादित्य त थाह। ये विति । प्रोधादि देहसम्बन्धाविशेघे कुतस्तदंभाजा तो मि सरयमशक्य न भव- सीमा विशेयमार । करमादित्यादिना । शरीरजी कम्म फिर्याति पावरता मर इत्यादिश्रुतिस्मृत्योर्येयो कम्मनिमिता स्थावर अम्म यो कम्मक्षय एवावधि । यवरोहतास्तु सम्मा. समाधम्यमित्यर्थः। यथा जनुका स्यात्तणामार दीर्घभूता समते न वयाऽनुशायिनो प्रोधादिदेहभागोऽपि वायागेन देशान्तर गइन्तमदिययविधानवन्त एवं गन्तीय रा. दारण्यकति प्रमाणयति। सविज्ञान रति । थोपसंहतकरयानां विधाने फारणामम्भवाय, सकि. भानास तयार। यद्यपोति । इरशारमाभावेणहरमेव वास- नाममानोत्पत्ती निमित्तमिति नेन विधामा एमति देशान्तरमित्यत्र रेनुमाहादिप्रामायादिति। तिरत्र रह.

·भा. जानेन सविज्ञाना एव देहान्तर गच्छन्ति। श्रुतिप्रामा- स्थान् । तथाचिरादिना धूमादिना र गमन । सप्न दवा- নৰিন্থনিল লম্বন্ধিৰিমিনুলময়। বন লমথিলা মীল্লাবিল আনা থ মৰ্যিালমন रेत सिग्याषिद्देहसम्बन्ध उपपद्यते । न हि प्रीयादि- ললনা ব ভৰিয়ালাবা ছিনিমি। নন বহুমাৱলীৰথানা ছানিলয় লাল- লুজাবৰিয়ালনয় অনা।নথা বনি দ্বাৰা নাই । মুনাবিকাব্যি ঘন সাদা আষন্ সাল্লাহিল। নগ্ন হু হলঘরয়াধুলা- शुपासन विहित स्यात् । श्रुतेशामामाण्य मात वैदि- • বান্ধনি। যয়া সুন্নিনালার গ্লানিমেষ নন্য মালিকমিঘিয়ৰাি কাশি দূশি ঘ গমৰ ৰসৰু নোলৰিয়ালালাম। ননি । সষা যৰি আলম ইনাছ। মানি। ঘষয়মিমি যংি রপ্পা- বি এপ্লিামা ইন বিৰিষদ অৰিাবাকামনি অনলাই। স মনি। স্বয়মা মাখ। সীমি। মাল্লা বিশ্লিষনােননয়যিলী বিমানৰ নৰনাই ষষন নকি খাবধাম ম বিবিধ বিষয়। যারা বি বল মন্ত বিশ্বনাশাসময়ি বষা দামােনিয়ার বিমানবনিনি গন | শিলি। যা আপ এন লারসমীয়ালধি দ্বারা যনি মল মুত্তাপ্লিাবি বষিয়াননি যা। पतु या विमानसाचानिरिमन शहा सघा गह। যুদাবিকাবিননা নােম।ময়া ঘদিন নবাসঘায় বিবিধ স্বর নবিয়ধর্ময় কি ·भा कानां कर्याणमनर्थानुमन्धित्वात् । न चारोहणपतनयत् विशेषमावात् । देशादेशान्तरं प्रतिपिसाः कर्मणा लन्धरतिवान् । कर्मोझाषितेन विजानेन भविज्ञानवं पुस । वृक्षागमारोत व फलं जिघृक्षोः । तथार्षि- रादिगा गच्छता मविज्ञानत्व भवेत् । धूमादिना च पन्द्रमदानमारुरुचतो न तथा चन्द्रमण्डलादवरचतां धागारिव पततां मचेतनवं । यथा च मुहराध- भिहतानां तदभिधानवेदनानिमित्तममूर्छितप्रनिबन्ध- करणामा स्वदेव रेशाद्देशान्तर नीयमानाना विज्ञानसन्यता दृष्टा तथा चन्द्रमण्डलामानुपादि-. देशान्तरं प्रस्य वरुरुषतां वर्गभोगमिमित्तकर्मच्या- - था. ध्यतेबार। तेणेति । यथा धुद्धिमूर्व रक्षमारोहलो सविधा नपेऽपि तस्मादबुद्धिपूर्व पसना न सविधानव विज्ञायते । सधा चन्द्रमगडलमारोइतो सविधामत्वेऽपि ततोऽवरोहतो नैव सदति। उतमम्मीभावात । रत्यारोपावरोहयोचीन विशेष- सम्भवाम्मैवमिति परिहरति । न प्रक्षेति । सङ्गवाक्य विट- गाति । देहादित्यादिना । चकारात् गछता सविज्ञानत्वं भवेदिति सम्बन्ध । पवरोहता जीवाना सर्वथा विज्ञान शून्यखमयुक तेर्षा चैतन्यसाभाथ्यादृक्षात्यत तामपि विधान- मात्रमस्येवेत्याशयोदाहरणान्तरमाई । यथा चेति । तेन मुद्गरादिना योऽभिघातस्तेन हेतुना यद्देदनाय निमित्त तेन सम्मूच्छितानि प्रतिबद्धानि वा फरणानि येषान्तेषामिति यावत् । मदिताऽभिन। देहोऽमय स्थला देश येषा यान्तन र प्रतिबद्धकरणाना युक्ता विधानशून्यतेति सम्बन्ध । यधोयान्तवशाचन्द्र मण्डलादवरोहतो विज्ञानशून्या सिझ न्तीति निगमयति । थत रति । तथापि मृर्छिताना ·भा० न्मृदिताब्देहाना अनिबद्धकरणानां । अतस्तेऽपरित्यकदेह- वीजभूताभिरभिर्मुर्छिता इवाकाशादिक्रमेणेमामवरम कर्मनिमित्तजातिस्थावरदे है: संभिष्यन्ते । प्रतिबद्धकरण नयाऽनुजूतविधागा एव॥ तथा लवनकण्डनपेषणसंस्कारभएरशादिपरिणा- मरेतासेककालेषु भूनिवदेव । देहान्नरारम्भकम्य . पा. स्थूलदेइसद्भावाद्देशान्तरगमम न । व्यवरोकतान्तु तद- भावे कथं ब्रीधादिभावः सम्भवतीत्यत व्या। मरित्यति । म परित्यहं देशभावरण बीज कम्मापूर्व याभिरहिताभिग- মহিলা লীলা মুস্থিৰৱিন্নাস্থ্যবিজয় (খিী মাত্র কর্মক্ষমুন্নালিল্লাহ সাঃ লিঙ্গল নি । स्थावरदेशसम्बन्धित्वात्ततजोववादा सविज्ञान सम्मवतो. न्याया। प्रतिबति । श्रोह्यादिसंनेयायस्थायामनुशपिना कर्मणोऽनस्तरत्तित्वात् कारणानां च वम वृत्तिलामाभावादनु. भूतविधानत्व युक्तमित्यर्थः। न केवल प्रोधादिसपकाले इन भूविज्ञानत्वं किन्तु भीमा- दसवनादिकाले पीत्याइ। तथेति पाकसंसारो रसादीया. दिशब्देन शोणितमारामेोऽस्मितारतम्ययन्ते । तमिल फाले मूच्छितवदनकृतविशारत्वे देवाहिर्निगंवागी परदेश सरप्रान्तदम्येवेति हेतुमाए । देदेति । अमरसियादिति छेदः पार्थ गुमरनु यिनां विशानभून्यखे । तपथा पता. হঙ্গা থান বামাক্ষমঘালবামী। सचेतना जतूफा हयाम्तत्व मापादीयते तबाद। बीज तेति । साम्यवस्थास तास प्रोमादिसंयतप्तधनादियादिति पाया । मधेतनावाव जलवादृशान्त विक्षतं । विगत मात्रमिति भावः । ननावाचं गाणERमगुपिनागि. बदः । चारोता सविमान्दमयरोत विमानारिय. নিহমাখামামা বানাযা রোযার ·३५७ भा० कर्मणेऽलयत्तित्वात् । देहवीजभूतासम्बन्धापरित्यागे- नैव साखवस्थासु वर्तन्त इति जलूकावचेतनावत्व न विरुध्यते । अन्तराले त्वविज्ञान मूर्छितवदेवेत्यदोष । न च वैदिकाना कर्मणा हिसायुतत्वेनोभयहेतुत्व शक्य- मनु मातु। हिसाया. शास्त्रचोदितत्वात् । अहिसन् सर्वभू- तान्यन्यत्र तीर्थेभ्य इति श्रुते । शास्त्रचेोदिताया हिसाया नाधर्म डेतत्वमभ्युपगम्यते । अभ्युपगतेऽयधर्म हेतुत्वे मन्त्र- विषादिवत्तदपनयोपपत्तेर्न दु.खकार्यारम्भकलापपत्ति- वैदिकानां कर्मणा गन्त्रेणेव विषभक्षणस्येति ॥ था. हृदयेऽस्थान तावदेव सविधानत्व। न देहारिनिगताना प्रा- ग्देहान्तरप्राप्ते । तदस्त्यनु यिना तु चन्द्रमण्डलादवररक्षतामपि न भाविदेहपर्यन्ता वासना दोघी भवति प्रमाणाभावादित्याह । प्यन्तराले विति। चन्द्रमण्डलादवरोहता देहान्तरगमनस्य तुल्यत्वेऽपि विज्ञानशून्यत्वमदुरमित्युपसहरति । इत्यदोष इति । यतु हिसानुयहात्मकत्वादियादिकर्मणा स्थावरत्वमपि तत् फलमेव । तथाच वैदिकाना कर्मणामनीनुवन्धित्वादप्रामाण्य श्रुतेरिति तनाइ । न घेति । उभयहेतुत्वमर्थानर्थ हेतुत्वमिति यावत् । यहिसन्नित्यादिश्रुते शास्त्रचोदितवैदिकेषु कर्मस हिसा नानर्थ हेतुरित्याह । पभ्युपगतेऽसीति । यद्यपि धरूपेण हिसानघहेतुरभ्युपगम्यते । तथापि तद्युक्ताना वैदिककर्मणा नानारम्भकत्व | यथा खरूपेण विघदयामरण ज्वरादिहेतुत्वे ऽपि मन्त शर्करादिभि सहोपयक्त बन्न सत्कार्यारम्भकख । तथा हिसाया खताइधर्म हेतुत्वेऽपि वैदिककर्मनिठाया न तहेतुत्वं । वैदिकैरेव कर्मभिस्तत्कृतदोषापनयनसि.रित्यर्थ । माक्कमेव दृयान्त स्पश्यति । मन्टेणे त । तेन सहोपभुवय विषस्था नधीहेतुत्वेन पुष्टि हेतुस्वव दैदिककानुपविशाया हिसाया पुरुषार्थमेव मुद्धमिति चेन्न शब्दादिति न्यायादित्यर्थ ।

·३५८ तद्य इह रमणीयचरणा अभ्याशा ह यते रम- णीयां योनिमापद्येरन् बामणयोनि वा क्षत्रिय- योनि वा वैश्ययोनिं वाथ य दह कपूयव- रणा अभ्याशा ह यत्ने कपयां योनिमापोरन भा. नत्तव तेवनुमयिनां य दुइ लोके रमणीयं भोभनं चरणं शीलं येषां ते रमणीयचरणा रमणीयचरणे- नोपलचितः शोभनोऽनुशयः पुण्यं कर्म येषां ते रमणीय- परणा उच्यन्ते । कार्यानृनमायावर्जितानां हि शक्य उप- लक्षयितुं भानुशयमद्भावः । तेनानुभयेन पुप्लेन कर्मणा चन्द्रमण्डने भुतशेषेणाभ्याश क्षिप्रमेव यदिति मिया- विशेषणं । ने रमणीयां कोर्यादिवर्जितां योनिमापधेरन् मानुयुः । ब्राह्मणयोनि वा इत्रिययोनि वा योनि वा स्वसकानुरूपेण ॥ अथ पुन] नदिपरीताः कपूय धरणेपलतितकी- सद्य एव भवति इत्येतसहागतं परिसमाप्य मयत युति. प्याशानमनधत्तयति। ततमि । धन्याधिखिते पूवंदरभि. लापादिति न्यायेन तेषु श्रीधादिषु संचिया येनु शादिनने यो নয় ঐ আঁখিসিন্দাঈ মাধ, মানবাগপ্তিলা- भुतरमणीयधरणान्ते रममाया, योनिं परमिति समन्यः । মঠব বুয়েনি। খুনিনি। হয় ধীয়খায়াইশ शोभानुभयो लयते वा कार्यति । ते खलनुमयिनी रैत सिम्योगानन्तरं तेन कम्ममा रमयोयोनिमापरिनिति परिक्षप्रमेवेति योजना | कापि तुमार | महति । पगि प्रतीक मापोला बापरे । पुनरिति । Rinा.

·३५८ उ० श्वयोनि वा शूकरयोनि वा चण्डालयोनि वा ॥ ७॥ अथेतंयाः पथोर्न कतरेण च न तानी- मानि छुद्राण्यसकृदावर्तीनि भूतानि भवन्नि जायस्व म्रियस्वेत्येतनृतीय स्थानं तेनासो लोको न सम्पूर्यते • भा. भानुशया अभ्याशा इयत्ते कपूयां यथा कर्मयोनि- मापोरन् कपूयामेव । धर्मासम्बन्धवर्जितां जुगुणितां योनि- मापोरन्। श्वयोनि वा करयोनि वा चाण्डालयोनि वा स्वकर्मानुरूपेणैव। येत रमणीयचरणादिजातयस्ते स्वकर्म- स्थाश्चेदिष्टापूतादिकारिणम्तेधूमादिनागच्छन्यागच्छन्ति। च पुनः पुनर्घटीयन्त्रवदिद्यां चेत्माप्नुयुस्तदाचिरादिना गच्छति । यदा तु न विद्यासेविनो नापोटापूतादिकर्म मेवको तदाऽथैतयोः पयार्ययोकयोरधूिमादिलक्षणयोन कतरेणान्यतरेण च नापि यन्ति । तानीमानि भूतानि च्या. स्तेभ्यो विलक्षणा इति यावत् । ते कसूर्या योनिमयभान्नु पश- यवशाग सिम्योगगनन्तरमापद्यरनिति यत्तदमि क्षिप्रमेवेति योजना । तथापि विकल्पे कारणमाह । खकर्मेति । योनि- विकल्पे टतीयं पन्थानमवतारयितुं मूक्लिो पन्यानी सहिण्या- नवदति । ये विति । भानुशयवशाये चिट्ठाक्षणादियोनि- मापनाले सवर्णाश्रमविहिवकर्मनिष्ठाः सन्तो यदोरादिकर्म कृतवन्तस्तदा दक्षिणेन पथा चन्द्रं गच्छन्ति । तत्र च भोहये धर्मणि भोग्न क्षोये पुनरवशिऐन कर्मणा एथिवीमागच्छन्ति। एवं घटीयन्तवत्युमः पुनरारोहन्तोऽवरोधन्तय केवलकर्मिी दृश्यन्ते। यदि दिजातयःसकर्मास्याः सन्तो शनं लभेरनुचरण ·. भा० क्षुद्राणि दंशमशककोटादीन्यमकदावर्तीनि भवन्धत उभयमार्गपरिभ्रष्टा गमछज्जायने मियन्ते चेत्यर्थः । तेषां जननमरणमन्ततेरनुकरणमिदमुच्यते । जायख बियखेति ईश्वरनिमित्तष्टाच्यते । जननमरणक्षणेनैव कालयाएनं भवति। न तु क्रियासु शोभनेषु भागेषु वा कालोऽस्तीत्यर्थः । एतन्युट्रजनुलक्षणं हनीयं पूर्वको पन्यानावपेक्ष्य स्थानं मसरतां । येनैव दक्षिणमार्गगा अपि पुनरागच्छन्ति । अगधिसतानां जानकर्मणरगमन- मेव दक्षिणेन पथेति । तेगामी नोको ग मापूर्यते । पञ्च- मस्त मन्मः पञ्चामिविद्यायां व्याख्यात. प्रथमो दक्षिणेत- रमाभ्यामपाकृती दक्षिणेतरयोः पथौर्यावर्तनापि ग्वानाम प्रचेपः ममानः । नतो यावर्तनान्यचिरादिना यन्यन्ये धूमादिना। पुनरुत्तरदक्षिणायने पणणामान प्रानु- वन्तः संयुध पुनवर्तन्ते । अन्ये अवसरमन्ये मामेभ्यः या. याने मेतो प्रमाला गतीयः। रसानी वीयस्यानमुपदि. पातिपदा विति। মাল এমন ধাঘনখখায়া কামাল মিয়া पुनः पुनीयम् मियन्त धिमित आयम मिति प्रयोग रत्यारा यामिति । यस सम्परो मायमर या जायस पियति प्रेरययतदिवशेषतानि हरयं । मामा. विवादिता व्यापर यामिति । नया रोमानियमान प्रा पिपिए प्रतिपत्तिसारमा पनि एमसिति । যাযলারি ঘশ্বাসতে মম। মামৰিমাধ শ। বাধিযা মিৎ নানি নিন। गयो । परिमोमिनियमिक ria torrent ।

·थरमाथ उ. तस्मान्नुगुप्सेत तदेष भोकःnास्तेनो हिरण्यस्य मुरां पिवश्य गुरोस्तल्पमावसन् ब्रह्महा चैते पतन्ति चत्वारः पञ्चमायाचरएस्तेरिति En मा० पिटलेोकमिति व्याख्याता । पुनरावृत्तिरपि चीणानुग- यानां चन्द्रमण्डलादाकाशादिक्रमेणेता। अमुख्य लोक- स्थापूरणं स्वशब्देनैवोक्रोनेनामी लोको न मभ्यंत इति ॥ यस्मादेवं कया मंमारगतिस्तम्मा गुफेत । जन्ममरणजनितवेदनानुभवकृतक्षणाः उद्रजन्तवी ध्वान्ते घोरे दुस्तरे प्रवेशिताः मागर वागाधे अमवे निरागा. योत्तरण प्रति सम्मापेवंविधा संसारगतिं जुगुमेत बीभत्सेत घणोभवेत् । मादेवंविधे मंमार महोदधी पोरे पात इति। तदेतम्मिन्नर्थे एप मोकः पञ्चाग्रिपिचास्तये॥ स्तेनो हिरण्यस्य माधणसुवर्षस्य हता।मुरा पियन मानण. मम् । गुरोथ तम्यं दारानावमन् । प्रमहा माधणस्य हन्ना येते पनम्ति चत्वारः पद्यमय पतितः महापरचिति ॥ অ• দ্বীঘল বলা মাই গর্শ মাস ধষনামিবি यावत् । साम्दमेवानुवति। तेति । शिममेर्या माणग चती तीमा संसारगतिमव्यापारमारितिशतीयमा नम्य करत्वं पश्यति । समाति। अन्मादिना अनिता या बेदना तदनुभवे शत पयोषगरीमान्मत्र येवानिपाति । तोयसाम्यदितररातिमवाल्यापरवभिने गा। नमायति । मंगारान्युपवपनमा नापमा पला. मिवियायाममुहानसियतमाय चाबमुसार या। हदेवमिनियादिमा पामिविद्यामाशय सम्प।

·अथ ह य एतानेवं पञ्चाग्नीन् वेद न सह तेरथावरन् पाप्मना लिप्यते शुद्धः पूतः पुण्य- लोको भवति य एवं वेद य एवं वेद ॥१०॥१०॥ प्राचीनशाल ओपमन्यवः सत्ययज्ञः पालुपिरि- भा. अथ पुनर्यो यथोकान् पञ्चामान् वेद म तैरथापर- महापातकिभिः सह न पाभना लिप्यते शद्ध एव । तेम पञ्चामिदर्शनेन पावितो यस्मात्पूतः पुण्यलोकः प्रामाप- त्यादिर्यस्य सेऽयं पुण्यस्ताको भवति य एवं वेद यथोर समस्तं पञ्चभिः प्रश्नः पृष्टमर्थजातं वेद । विपतिः नमस्त- भननिर्मयप्रदर्शनार्थी ॥ १०॥ दक्षिणेन पथा गच्छता- मनभाव उक्तस्तद्देवानामन्नं तं देवा भक्षयनोति छुद्रज- तुलनणा च कष्टा संसारगतिका । तदुभयदोपपरि- जिहीर्यया वैश्वानरातभावप्रतिपत्त्यर्थमुत्तरी अन्य प्रार- भ्यते । अत्यनं पश्यसि प्रियमित्यादिलिङ्गादास्यायिका सुखाववोधार्या विद्यासम्पदानन्यायप्रदर्भनार्था च । प्राचीनशाल इति नामन उपमन्यरपत्य मोपमन्यवः । पञ्चमहापासकिना या निहिंसने न तु यशामिशिधातुति- रिह भातीयाएकाइ । यति। अव तुमाए । नेति । पास्येदं पलमित्यमेधार्या पाविधायन्तमनु यति । य एष- मिति ।। योगरयो सन्दर्भयो समय दयाहारसभं. মষনাখেনি। নিত্যশি। বুধবগ্রহ স্বত, মামনি সাফা। অ্যাতি। विद्यायाः मम्पदामं शिष्यतम्य न्यायो विनयादिसम्पत्तिमा.

·उ• न्द्रधुम्रो भालबेयो जन शार्कराक्ष्यो बुडिल आय- तराथिस्ते हेते महाशाला महाप्रोत्रिया समेत्य मीमासाश्चत्रु को न आत्मा कि ब्रह्मति nan भा• सत्यायो नामत पुस्तुपस्थापत्यं पौलुपि ।नथेन्द्रद्युम्रो नामतो भलयरपत्य भालयिस्तस्यापत्य भालवेय । जग रति नामत गर्क राक्ष्यस्यापत्य शार्क राक्ष्य । युडिप्लो मामतोऽश्वतराव स्थापत्यमाश्वतराश्चि । पञ्चापि ते हे महाशाला महास्ट इस्था विस्तीर्णाभि शालाभिर्युका भापत्रा मारोधिया श्रुताध्ययमहत्तमम्पन्ना इत्यर्थ । त एवम्भूता ममा ममेत्य सम्भूय कचिगीमामा विचारणाञ्चकु तिवन्त इत्यर्थ । कथा को नोऽग्माकमात्मा कि पोत्यात्ममममदयोरित रेनर विशेषणविशेय्यत मोरयध्यात्मपरिधिनमात्माम निर्वतपस्यात्मेति च प्रात्मप्यतिरिक्रमादित्यादिप्रधण उपास्यत्व निवर्तयति । प्रभेदभारमेव मरमवात्मेदव मामा वैवामरी प्रधम आत्मेत्येतन्सिद्ध भवति । चाबमापी चारयायिका। हम चाप प्राचीनमानी तत्सम्पतिरिवार विनिमारमसम्पोरित्तरतर विशेषवविध प्यावं यावाभावादिया। पति। उपरीन्या मियो वियविणले मन्तिमारा पनि।

·ते ह सम्पादयाचबरुद्दालको वे भगवोऽय- मारुणिः सम्प्रतीममात्मानं वेशानरमध्येति तर हनाभ्यागच्छामेति तएं हाभ्याजग्मुः ॥ २॥ म ह सम्पादयाञ्चकार प्रक्ष्यन्ति मामिमे महाशाला महाश्रोत्रियास्तेभ्यो न सर्वमिव प्रतिपत्स्ये हनाहमन्यमभ्यनुशासानीति ॥ ३ ॥ तान् होवा- चाशुपतिर्वे भगवन्नो ऽयं केकेयः सम्प्रतीममा- भा. मूडी ते व्यपतिथन्धोऽभविष्यदित्यादिलिङ्गात् । ते इ भोमांसन्तोऽपि निश्चयमलभमानाः सम्पादयाचक्रुः सम्पादितवन्त श्रात्मन उपदेशारं। उद्दालको वै प्रमिडो नामतः । हे भगवन्तः पूजावन्तो ऽयमारुणिः अरुणस्या- पायं सम्प्रति भगिममात्मानं वैश्वानरमम्मदभिप्रेतमधेति मारति । तं इन्लेदानीमभ्यागच्छामेत्येवं निश्चित्य न हापाजग्मुस्तं गतवन्तः। पारुणि: म ह तान् दृष्ट्वैव तेषा- मागमनप्रयोजन बुध्वा मम्पादयाक्षकार । कथं । मध्यन्ति मां वैश्वानरं इमे महाशाना महाथोत्रियास्तेभ्योऽहं न ममिव पृएं प्रतिपत्स्से वहुँ नोस। तो इनाहमिदा- गोमन्यमेषामभ्यनुमापानि वयाग्युपदेशारमित्येवं मम्पाश्च तान् वाघ । प्रश्वपति मामतो भगवनोऽयं केकय- पा. খামায মাশর মণ। যারা বিবি मषामा अनुरयायसमिनि म्यायारिवारमना मा.

·२६५ उ• मान वैश्वानरमध्येति तए हन्नाभ्यागन्छामेति तर हाभ्याजग्मु ॥ ४ ॥ तेभ्यो ह प्राप्लेभ्य पृथगहीणि कारयाञ्चकार स ह प्रात सचिहान उवाच न मे स्तेनो जनपदे न कदयो न मद्यपी नानाहिताग्निनीविद्वान स्वेरी स्वैरिणो कुतो यक्ष्यमाणो वे भगवनोऽहमस्मि यावदेवकारमा ऋत्विजे धन दास्यामि तावद्गवद्भ्यो दास्यामि भा.स्था पाय कैकेय सम्यगिममात्मान वैश्वानरमधेतीत्यादि समान । तेभ्यो ह राजा प्राप्तेभ्य पृथक् पृथगाण्य इंणानि पुरोहितस्यैय कारवाञ्चकार कारितवाम् ॥ म हान्येचूराजा प्रात मजिज्ञान उवाप विनयेनोप- गम्यैतद्धन मा उपादधमिति । ते प्रत्याख्याता मथि दोप पग्नन्ति नून यतो न प्रतियन्ति मतो धममिति मन्धान प्रारमन भदृप्तता प्रतिपिपादयिष्यत्राकान मे मम जनपद स्तेन परसहती विद्यते । म कदयाऽदाता मति विभवे । म मधपा दिशोत्तम मम् । मामाहितामि मतगुनाविद्यागधिकारागुरुपा म खेरी परदारेपु गमा। एव स्वैरिणो कुतो दुरचारिणी न ममवतीत्य नेय म वय धमार्थिग रत्युक पाहाप मयेते धन म मोति । चा• बन गत मम्मादपापरति पर समय रियादी भारत नि प्राचीनता समोर गरेबार सोममा परे। ग दंपरिमादिका .

·उ• वसन्तु भगवन इति ॥ ५॥ ते होचुर्येन हेवा- र्थेन पुरुषपरेत हेव वदेदात्मानमेवेमं वेशान- र सम्प्रत्यध्येषि तमेव नो ब्रहीति ॥६॥ तान् होवाच प्रातः प्रतिवन्तास्मीति ते ह भा• यक्ष्यमाणे वे कतिभिरभिर ई हे भगवन्तोऽस्मि । तदर्थ क्लप्तं धनं मा यावदेककमै यथोकन्टलिजे धनं दास्यामि नावाप्रत्येकं भगवोऽपि दास्यामि वमन्नु भगवन्नः पश्यन्नु च मम वागमित्युकास्ते होचः। येन देवाणेन प्रयोअनेन यं प्रति चरेगच्छेत्पुरुषं तं वार्थ वदेत्ाइदमेव प्रयोजनमाग- मनस्यत्यय न्यायः सतां । वयञ्च वैश्वानरसानार्थिनः । গায়ালাবন वैश्वानरं सम्पत्यध्येपि मम्यग्नागामि अनस्तमेव नोडमभ्यं यूहीत्युकम्तान् होवाच । माता दुमभ प्रतिककासि प्रतिवाक्यं दातागोत्युमाले र रामोऽभि. प्रायशाः ममित्पाण्यः ममिझार हस्ता अपरेधः पूषाके राजानं मनिचामिरे गतवन्तः । यत एव महागाला महाऔचिया बामणाः मन्तो महामानवाभिमागं हिला समिनार इम्मा आतितो सीनं राजामं विद्यार्थिनी विनयेनोपजग्मुः । नथाऽन्येवियोपादिभिर्भवितव्यं । पा. प्राणप्रमिडमिति यावत् । विझरि भगवागमनप्रपा. मतदारायरोति। तममापि नाम्नीवि शानिरम्यति । पावसाममितिय. मायापसमा विजयातयानलिक्षित राम.

·उ० सभित्पाणयः पूर्वीहे प्रतिववामिरे तान् हानुप- नोयेवैतदुवाच ॥ ७ ॥ ११ ॥ आपमन्यव कं त्वमात्मानमुपास्स इति दिवमेव भगवा राजनिति होवावेष वै सुतेजा आत्मा वैवानरो ऽयं त्वमात्मानमुपास्से तस्मातव सुतं प्रसुतमासुतं वाले दृश्यते ॥ १॥ अत्स्यनं पश्यसि भा० श्ययादादिद्यां विवक्षुरनुपनीयवोपनयनमकत्वैव तान् यथायोग्येभ्येा विद्यामदात् तथाऽन्येनापि विद्या दात- व्येरयाख्यायिकार्थः । एतदैवानरविमानमुवाचेति वध्य- माणेन सम्बन्धः ॥ ११ ॥ स कथमुवाचैत्याह। श्रीपमन्यव हे कमात्मानं वैश्वानरं त्वमुपास्म इति पमच्छ । नवयमन्याय आचार्यः मन् मिय्यं पृच्छतीति । नेप दोषः । यदत्य तेन मोपमीद ततसा जई वक्ष्यामीति न्यायदर्शनात् । अन्यत्राप्यप्रतिभागवति मिय्ये प्रसिभोत्पादनार्थः मनो दोजातमाः। कैप तदाऽभूत् कुत एतदागादिति । दिवमेय घुमाकमेव तैवा. चा• प्रायः। ते देवादिवाश्यस्य तात्पर्य दयनिय रतियोगमार्थ रागानं प्रत्युपगमनमिटमेदेति मन्यानो पिमिमधि। विद्यापिन रति । तयचाताम्दो रथः। उपनयन पारपोर्मियत वसमायवैश्वानर विधान नदिदस्य सम्बन्ध रवि यात्। धारयापिशावात्पमुपरनि। पति। शिप्या हि प्रसार: पान प्रतिवति न्यायेन पारे। नन्विति । बाच्या यावर्षम्म यपनि । नैप रोय पति ।

·३६८ उ• प्रियमन्यनं पश्यति प्रियं भवत्यस्य ब्रह्मवर्चसं कुल्ले य एतमेवमात्मानं वैशानरमुपास्ते मूडी त्वेष आत्मन इति होवाच मूद्धी ते विपतिष्य- धन्मां नागमिष्य इति ॥ २॥ १२॥ अथ होवाच सत्ययज्ञं पालुषिं प्राचीनयोग्य कं त्वमात्मानमु- भा० नरमुपारसे भगवो राजनिति होवाच । एष वै सतेजाः शोभनं तेजो यस्य मोऽयं सतेजा इति अमिद्धो वैश्वानर आत्माश्रयमात्मनोऽवयवभूतलावं त्वमात्मानमात्मैकदेश- मुपारसे नस्मात्मतेजमा वैश्वानरसोपासनात्तव सुनमभिपुन मोमरूपं कर्माणि प्रसतं प्रकर्षण च सुतमामुतचार्गणा- दिषु तव कुले दृग्मते अतीव कर्मिणस्वत्कुलीना इत्यर्थः । अन्यन्नं दीप्तानिः मन् पश्यसि च पुत्रपौत्रादिप्रियमिष्टं ॥ अन्योऽप्यन्नमत्ति पश्यति च प्रियं भवत्यस्य मतं प्रसतमा- संतमित्यादिकर्मिलं ब्रह्मवर्चमं कुले यः कश्चिदेतं यथोक- मेवं वैश्वानरमुपास्ते भूी तु वैश्वानरस्येप न ममस्ता वैश्वा- नरः । अतः ममस्तयुया वैश्वानरस्योपामनाछिरी मूते या• बहारणपश्रुत्यालोचनायाममि नैसरन्यायमित्यार। चन्यत्रा- पीलिाधाचार्यस्याजातपोरिति सम्मन्यः। तस्यात्मले तुमार। पामग रति । एकाशादिरूपो योनिमादिरगंमतच प सोमरम सताइथं एधीमे प्रयस राने यायसमितिभेदः नति पुनवंचममन्वयदर्शनार्थ नम्वर्ण प्राचीनखनियमिदम किन्नास्यापि भवतो. न्याए । योऽपीति । सपियशानरमानाव हाय.

·उ० पास्स इत्यादित्यमेव भगवो राजनिति होवा- वेष वे विशुरूप आत्मा वैशानरोऽयं त्वमात्मान- मुपास्से तस्मातव बहु विशुरूपं कुने दृश्यते ॥ १ ॥ प्रवृत्ताऽयुतरीरथा दासीनिष्चाऽत्स्यन पश्यसि प्रियमत्यनं पश्यति प्रियं भवत्यस्य बद्मवर्चसं कुल्ले य एतमेवमात्मानं वैयानरमुपास्ते चक्षुष्वेतदात्मन इति होवाचान्धो भविष्यद्यन्मां भा विपरीतयाहिणे व्यपतिय्यदिपतितमषिय्यत् । यद्यदिमा नागतोऽभविष्यत् साधकार्यिामागतोऽमीत्यभिप्रायः ॥ १२ ॥ अथ होवाच सत्यय पौलुषि हे प्राचीनयोग्य कं त्वमात्मानमुपाया इत्यादित्यमेव भगवा राजनिति शेवाच! शुक्लनीलादिरूपत्वादिश्वरूपत्वमादित्यस्य मयरपत्वादा ॥ माणि रूपाणि हि लाहाणि यतोऽती वा विश्वरूप श्रादित्यणदुपामनालय या विद्यरूपमिशगुत्रार्थमुप- करणं दृश्यते कुले। किश्च लामनुप्ररत्तोऽश्वतरोभ्या युभो रथाऽन्यतरीरथी दामोमिम्मो दामीभियुको निको धारो दामोनिफोऽम्यन्नमित्यादि ममागं । पचान रम्य या तेत्या का मूड़ा खिति । यक्षरागमा विवक्षितामा साध्धिति । १५॥ यय प्राचीन भाले नृपोते निभासमाने सत्यनारमियर्थ । थादिन्यग्य गुरुवादिरयत्पमरने परी भविष्यति । तस्य रामपलैग पिचरयत्तमुपमादयति । मन्त्रा. सीति । पम्पमगिरयादि। पतिदिधत. भामिनि म पतिदित्यादिवायाधरे। परिवादिना पापि तात्पर ।

·३७० उ० नागमिष्य इति ॥ २ ॥ १३॥ अथ होवावेन्द्रद्युमं भालवेयं वैयाघ्रपद्य कं त्वभालानमुपास्स इति वायुमेव भगवा राजनिति होवावेष वै पृथग्व- त्मीमा येशानरो यं त्वमात्मानमुपास्से तस्मात्यां पृथम्बलय आययनि पृथयथणयोऽनुयन्नि। १॥ अत्स्यनं पश्यसि प्रियमल्यन पश्यति प्रियं भव- त्यस्य ब्रह्मवर्चसं बुल्ले य एतमेवमात्मानं वेशानर- मुपास्ते प्राणरत्वेष आत्मन इति होवाच प्राणस्त भा. तु मविता । नस्य समसबुयोपामनादन्यो भविय्यद्यधुनो भविया यन्मां भागमिष्य इति पूर्ववत् ॥ १३ ॥ अथ होवाचेन्द्रद्युम्नं भालवेयं वैयाघ्रपद्य कं त्वमात्मानमुपारण इत्यादि समागं । पृथग्वमामा नागा वार्यानि यस्य वायोरावादशादिभिर्भदैवर्तमानस्य मोऽयं पृथवामीमा वायुः । तस्मात्स्यग्यमीमगा वैद्यागरम्योपासनान् पृथगा- नादिकारखां प्रति बन्न या वखानादिलक्षणा वलय प्राय- यन्ति पागच्छन्ति । पृथयथयेणयो रथपायोपि त्यामनु- यन्ति । अास्य गत्यादि ममानं । प्रापरलेप श्रात्मन इति था. यथा पूर्व अश्यामित्याह । पूर्ववदिति। १३ गत्ययत्रोपरमान. न्तरमियपशब्दार्थः । एथशिवत: मसानमादियदेन यो । एयधर्मेति प्रलोभमादाय व्याधये । नानेति । चाभिमुग्गाग- मावर । अन बहती नशाामियादि यापछे। समादिति । नानादिया नानाविधास दिएभवा गवतम् । थास्यामित्यादि समानामामादिपरममाग्ने स्यमबाण ·३०१ उ• उदवाभियद्यन्मां नागमिष्य इति ॥ २ ॥ १४ ॥ अथ होवाच जन शाकराक्ष्य कं त्वमात्मानमु- पास्स इत्याकाशमेव भगवो राजनित्ति होवाचेष वै बहुल आत्मा वैश्वानरो ऽयं त्वमात्मानमुपास्से तस्मात्वं बहुलोऽसि प्रजया व धनेन च ॥१॥ अत्स्यनं पश्यसि प्रियमन्त्यनं पश्यति प्रियं भव- त्यस्य ब्रह्मवर्चसं कुले य एतमेवमात्मानं वैशानर- मुपास्ते सन्देहस्त्वेप आत्मन इति होवाव सन्दे- भा होवाच प्राणते तव उदक्रमिष्यदुकान्तो भविष्यधन्मां नागमिप्य इति ॥१४॥ अथ वाच जनमित्यादि ममानं । एप वे बहुल आत्मा वैश्वानरः । बहुलत्वमाकाशस्य मर्चग- नत्वाइजलगुणेपासनाच । वं यहलोऽमि प्रजया पुचपोचा- दिलक्षणया धनेन च हिरण्यादिना । मन्दे स्वेष. मन्देही मयमशरीरं वैश्वानरस्य । दिहतेधातोरुपचयार्थवान्मां- मरुधिरास्यादिभिय बहुलं शरीरं । नसन्देशम् तव भरीरं व्यशीर्य्यत शीर्षमभविष्यद्यन्म नागमिप्य रति॥१५॥ था. हा मुत्तरवाक्येऽप्यभिप्रायसाम्य मखा। मामन्तिति । १ । रन्द्रद्युम्रोपरमानन्तर्यमयशास्दा । पनादिपदमेघ दाम्माया. सनवाव्यसंग्रहार्य कथमाशाग्य बलत्पमत पाडनाव. मिति । कथं शरीरस्य मध्यमे भाग मंशयवाणी गन्देशाम्दो वत्तले तपासादिहोरिति चापागम्य सर्वगतम लला. हेक्षम्य च परिछिमलेन तदभावात् । एमाशा वागरम्य शरीरं सादियामा मानिमित समय ·३७२ उ• हस्ते यशीयद्यन्मां नागमिष्य इति॥२॥१५॥अथ होवाव बुउिलमाशूतराशिं वै याप्रपद्य का त्व- मात्मानमुपारस इत्यप एव भगवो राजनिति होवाचष वै रयिरात्मा वैशानरोऽय त्वमात्मान- मुपास्से तस्मात्वएरयिमान् पुष्टिमानसिn in अत्स्यन पश्यसि प्रियमन्यन पश्यति प्रियं भवत्यस्य बलवर्चसं कुले य एतमेवमात्मानं वेशानरमुपास्ते वस्तिस्त्वेष गात्मन इति होवाव बस्तिस्ते यभेत्स्यद्यन्मां नागमिष्य इति ॥२॥१६॥ भा० अथ होवार युडिलं श्राधनराश्चिमित्यादि समागं । एप ने रयिरात्मा वैश्वानरो धनरुपः । अहोऽन नतो धन- मिति । तरमाद्रयिमान् धनवांस्य पुरिगांय रोरेए पुरेथाबनिमित्तवात् । बस्तिस्येप आत्मनो वैद्यागरस्थ बस्तित्रयग्राहग्यानं वरित व्यभेत्स्यनिन्नो भविय्यद्यमा गागमिव इति ॥ १६ ॥ था. जगमगोपरमानन्तरमादायी अधमयारमयी गोरपि. रिगि धनेश निर्दियते तत्राए । था कि प्यार मिल নিৰামধন কার সশ্রম যেম। দোয়াখাল रोपामगादित्यसमरूपयवानरोपामगाइनयानियेम पाये कई परिमागियधिशा याताहररोति । गुनासो যা অলিলিমিখীয়াইলা ।।

·३७३ अथ होवावाद्दालकमारुणिं गौतम के त्वमा- त्मानमुपास्स इति पृथिवीमेव भगवा राजनिति होवाचैष चै प्रतिष्ठात्मा वैश्वानरोऽय त्वमात्मान- मुपास्से तस्मात्वं प्रतिष्ठितोऽसि प्रजया व पशु- भिश्च ॥ १॥ अत्स्यनं पश्यसि प्रियमस्यन पश्यति प्रियं भवत्यस्य ब्रह्मवर्चसं कुले य एतमेवमात्मानं वेशानरमुपास्ते पादोत्वेतावात्मन इति होवाव पादो ते थमास्येतां यन्मां नागमिय इति ॥ २॥ १७॥तान होवाचते वे खलु यूयं पृथगिवेममात्मानं भा. घया. श्रथ होवाचौदालकमित्यादि ममान | पृथिवीमेव भगवा राजनिति होवाच । एप वै प्रतिष्ठा पादौ वैश्वान- रस्य । पादो ते व्यम्नास्येतां विनानावभविस्येता गिथि- लीभूती यन्मां नागमिथ्य इति ॥१७॥तान् यथोमवैवा- भरदर्भनवतो ह उवाच । एते यूयं वै सल्लित्यनर्थको यूर्य प्राचीनशालप्रतिषु पञ्चस मौनमातिएमानेम्वनमारमित्य- थशब्दार्थ । उद्दालकान्तेयूपासनेषु सामन्येन वैश्वानरविद्या वक्तुकामस्तेषां मिथ्या ज्ञानमनवदति | सामित्यादिना। थम. थंफाविधान की निपाती न वनर्धशावेव। तेया मियाभान. वसिद्धिकारकत्वाध्यमित्यन्धयार्थ । प्रागाहम मि माठसमेण पुन रन्द्य एथमिव विदास गति सम्बन्ध ! यथा शायन्धा पति- दीने भिवहरयो भवन्ति तथा यूयं वैश्वानरमात्मानमेवमपि सवात्मकं सन्त भिनमिष विर्दास' परिष्टिनारामानं बुद्धवन्त । तथा धमिध्यादग्निो पूध मागेव प्रत्यायामामाग. सवन्त साधु शतवका रत्यर्थ ।१०। प्रधान विधा वा पात निशी ·३७४ उ.वैश्वानरं विवाएसोनमत्थ यस्त्वेतमेवं प्रादेश- मात्रमभिविमानमात्मानं वैशानरमुपास्ते स सर्वेषु लेोकेषु सर्वेषु भूतेषु सर्वेष्वात्मस्वनमनि ॥१॥ भा• पृथगिवापृथक् मन्तमिममेकं वैश्वानरं विदामोऽन्न- मत्य परिच्छिनात्मबुद्या एतद्धम्तिदर्शन इव जात्यन्याः ॥ यस्वेतमेवं पथोकावयवैषुमूलादिभिर्विशिरमेकं प्रादेश- मात्र प्रादेशैर्युमूलादिभिः पृथिवीपादान्तरध्यात्म मीयते जायत इति प्रादेशमात्रं । मुखादिपु वा करणेबकत्येन मीयत इति मादेशमात्रः । धुलोकादिपृथियन्तमदेशपरि- माणो वा पार्दशमात्रः । प्रकर्षण भारतेणादिग्सन इति मादेशा छुलेोकादय एव तावत्परिमाएं: मादेशमात्रः । शाखान्तरे तु मूद्धीदिशिवुकप्रतिष्ठ इति प्रादेशमात्र कन्पयन्ति । ९६ तु न तथाभितः । तम्य छ वा एतम्या- मग इत्याधुपमंधारात् ।। प्रत्यगात्मतया ऽभिविगीयते- या• सत्या तामिदानीमुपदिशति । यग्वित्यादिना । समयम्भूतं यस्तूपाने स सयममत्तीति सम्बन्धः । एवं प्रदार्थमाए । यसति एवं रामरतं चैलोफ्याममिति यावत्। प्रादेशमान मित्येमभिशते । प्रादेशरिति। यो राधिदेविकाययस्यामा प्रायगात्मन्येवायं मीयस प्रति व्युत्पाया प्रामात्रतमिति यावत्। प्रकारान्तरेस प्यापरे । गुणादिपु वेनि । नपुचि प्रदेशमयम. फरविन साधितया मीया रति युत्पाशा तीन सय विधा. मारेप थापये। एलोकादिति। पामारमार। अमेति। याममम्ति नममिनिति न्यायेन यशान्तरमा पालामारे विति। यात नहिं नादानयुपगमारम मजमारण्यापरत.

·३७५
उ• तस्य ह वा एतस्यात्मनो वेशानरस्य मूव
सुतेजाचनर्विरूप प्राण पृथग्पत्नीत्मा सन्देही
बहुला वस्तिरेव रयि पृथियेव पादा उर
।
भा०मिति ज्ञायत इत्यभिविमानस्तमेतमात्मान वैश्वानर
विश्वानरामयति पुण्यपापानुरूपां गति । सर्वात्मैप ईश्वरो
वैश्वानरो विश्व भर एव वा मर्यात्मवात् । विद्या भर
प्रत्यगात्मतया प्रविभज्य नीयत इति वैवानर । तमेव
मुपाम्रो य मेोऽदबन्नादो मर्चेषु लोकेषु दुग्नोकादिषु
गर्येषु भूतेषु चराचरपु मध्यात्म सु गरोरेन्द्रियमगो-
बुद्धिषु तेषु धात्मकल्पनाव्यपदेश प्राणिनामनमत्ति ।
वैश्वानरविमात्मा मन्त्रन्नमत्तिान यथाश पिण्डमाचा
भिमान मनित्यर्थ । करमादेव। यम्माजम्य ह वै प्ररतम्ये
वैतस्यात्मगो वैश्वाारम्य मूईव सतेजारार्थिवरुप प्राण
पृथखात्मा मन्देहोरडलो यस्तिरेव रथि थियेव पादी
था. पर्यन्ते देहावयवे सम्पादितो वैवामर प्रादेशमात्र गति
नेत्याहाखितिमामान पैश्वानरोपमधारमामात्र
নাযিলমহঘষিয় যা ঘাঘ। হাম
নঘষি কর্মশষে মার বয়মন্ত বা মূহ বাল
रशब्दमनेमधा याकरोति । विश्वामियादिनापरी येवानर
इत्यत्र वैश्वानरपदमभयत्र सम्बध्यते । स वैवानरपिदममदन
सर्वेषु लोकादियु निताऽनगीति सम्बन्ध । कपमासम्म
शरीराच्या समन्ते तत्राह। मेमु शोति । गर्मीमा
दिशादरम्य तरत्ययाच दशयति । वामरविदिति । यवाग
मासक सम्बामा राममनोयर स्मानियतमिहाशा

·उ. एप वेदिलीमानि वहिहृदयं गार्हपत्यो मना न्वाहार्यपचन आस्यमाहवनीयः ॥ १६ तद्यगनं प्रथममागच्छेतद्धोमीयएस यां प्रथमा- माहुतिं जुहुयानां जुहुयात्प्राणाय स्वाहेति प्राणस्तृप्यति ॥ १ ॥ प्राणे तृप्यति वास्तृप्यति भा.प्रथ वा विध्यर्थमेतद्दचनमेव उपास्य इति । अथेदानी वैश्वानरविदा भोजनेऽग्निहोत्रं संपिपादयिपनाह एतस्य वैवानरस्सं भाकुएर एव वेदिराकारमामान्यात्। नोमानि परिर्वद्यामिवारमि सामान्यास्तीनि दृग्य गते । पदयं गाईपत्यो पदयाद्धि मनः प्रणीतमिवानन्तरीभवति। अतो ऽन्याहार्यपचनोऽमिर्मनः । श्राम्यं मुषमास्वगीयः । श्रावनीपो इयतेऽस्मिन्नन्नमिति ॥ १८॥ तत्रैवं गति यमुक भोजनकाले प्रागच्छेाजनाथें नहोगा, नोमीयं प्या• मनद्य प्रदर्शनपरत्नोत्तर वारसमुपादो। कमादित्या. दिना । वैश्वानरग्य सवात्मस्वातदुपासकम्यामि तदारया सावत्यादसी सवामभृताः सर्वश्राममनोति बागिय । तयेत्यादिपायग्य तात्पपान्तरमाए । थप वेति । प्रधान- विद्यामाहा सरप्रायामिहामं दर्शयिगुफामो भूमिका करोति। पनि । राम्पादयितुमिच्छमारी सरतान्यवपतिरादिः । वैदिरिति पहिसमा ग्रक्षते । थनिक्षत्र तायमाप्रम्योपयु. पादिसरप पूर्णमामाई गश शामालीन air बपि.मदनीषन्ते । यग्य मापा मग प्रसयमतुल्ला- वोतमत्वममिवेयर्थः। मायनीयमा मुणग्य यति । चायनीय रवि १६ गतीयान्यायाधिशाष सम्पा. - ·३७७ उ• चक्षुषि तृप्यत्यादित्यस्तृप्यत्यादित्ये तृप्यति द्यास्तृप्यति दिवि तृप्यत्यां यत्किञ्च द्याया- दित्यचाधितिष्ठतस्तनृप्यति तस्यानुतृप्तिं तृप्यति प्रजया पशुभिरनाद्येन तेजमा ब्रह्मवर्चसेनेति ॥ २ ॥ १६॥ अथ यां द्वितीयां जुहुयानां जुहुयाद्यानाय स्वाहेति यानस्तृप्यति ॥ १ ॥ याने तृप्यति थोत्रं तृप्यति प्रोत्रे तृप्यति चन्द्र- मास्तृप्यति चन्द्रमसि तृप्यति दिशस्तृप्यनि दिक्षु तृप्यतीषु यत्किञ्च दिशय चन्द्रमायाधि- तिष्ठनि तनृप्यति तम्यानुतृप्तिं तृप्यति प्रजया पशुभिरनाद्येन तेजसा बलवर्वसेनेति ॥ २ ॥ २०॥ अथ यां तृतीयां जुहुयानां जुयादपा- नाय स्वाहेत्यपानस्तृप्यति ॥ १॥ अपाने भा. तद्धोतव्यं अग्निशेषमपन्माम्य विवक्षित लागानिरोचागि कर्तव्यताप्राप्तिः । र म भोमार्ग प्रथमामामि जुङ्गयात्ता कथं जुजयादिश्याइ । प्राणाय म्याग्यम मम्रोणानियदादवदागप्रमाण मयं प्रधिपेदियधः । रोग मा. दिने सतीदः सम्पादिवग्यामिहीनावग्य गागान्यादराम्ररया. होमिदान्त्र भएरिकामघवधिमात्रम्य वितिसा षमिवाशाचमिति गरविदो भागमापते । प्रतिहमानाबाम्तरविभागमा । ग मोति समिति मनोवादपरिमाग का पराएपले तर अपमं EITI ·३७८ उ० तृप्यति वातृप्यति वाचि तृप्यत्यामग्निस्तृप्य- त्या तृप्यति पृथिवी तृप्यति पृथिव्यां तृप्यत्यां यत्किञ्च पृथिवी चाग्नियाधितिष्ठतस्तवृप्यति तस्यानुतृप्तिं तृप्यति प्रजया पशुभिरनाद्येन तेजसा बह्मवर्चसेनेति ॥ २ ॥ २१ ॥ अथ यां चतुर्थों जुड्यातां जुयात् समानाय स्वाहेति समानस्तृप्यति ॥ १ ॥ समाने तृप्यति मनस्त- प्यति मनसि तृप्यति पर्जन्यस्तृप्यति पर्जन्ये तृप्यति विद्युतृप्यति विद्युति तृप्यत्यां यत्किञ्च विद्युत्र पर्जन्यमाधितिष्ठतस्तमृप्यति तस्यानु- तृप्तिं तृप्यति प्रजया पशुभिरनायेन तेजसा बलवर्चसेनेति ॥२॥ २२॥ अथ यां पञ्चमी जुहु- यानां तुहुयादुदानाय स्वाहेत्युदानस्तृप्यति॥१॥ उदाने तृप्यति वायुस्तृप्यति वाया तृप्यत्याकाश- भा. धारोत्यादि ष्यति प्राणस्तृप्यनि प्राणे टप्यति चतुस्मृप्यति धक्षुरादित्यो यभान्यायादित्यथ स्वामित्वेनाधिनिष्ठन- राध हथति तय बप्तिमनु स्वयं भुजानयत्येवं प्रत्यकं । किश्च प्रजादिभिधातेजःशरीरम्ना दीप्तिरञ्चन भागमभ्यं या. मायायेति । यदि दिलीयनबार । प्याइतीति । यवदानस्य ममा परिमार्गकमिंग परिमार्ग प्रसिद्ध सेन परिमितमिति सावत् । तीययेताए । नेति । भुनानग्य ती प्रमार्ग प्रासादिषती प्रास्त्रमिसि विभागमभिमेन्दार । प्रदक्ष ·- ३७६ उ• स्तृप्यत्याकाशे तृप्यति यत्किञ्च वायुघाकाराचा- धितिष्ठतस्तनृप्यति तस्यानुतृप्तिं तृप्यति प्रजया पशुभिरनाद्येन तेजसा ब्रह्मवर्चसेनेति॥२॥२३॥ स य इदमविद्वानग्रिहोत्रं जुहोति यथाङ्गारा- नपाल भस्मनि जुहुयातादृक् तत्स्यात् ॥१॥ अथ भा. वा ब्रह्मवर्चसं उत्तखाध्यायनिमित्तं तेजः ॥ १६ ॥ अथ यां दितीयां ॥ २० ॥ अथ यां रतीयां ॥ २१ ॥ अथ यां चतुर्थी ॥ २२ ॥ अथ यां पञ्चमीमिति समानं ॥ २३ ॥ स यः कश्चिदिदं वैश्वानरदर्शनं यथोकमविद्वान्सबग्नि- होत्रं प्रमिद्धं जुहोति यथाङ्गारानातियोग्यानपोह्या- नाऊप्तिम्याने भस्मनि जुड्यात्तादृक् तत्तुल्यं तस्य तदग्निहोत्रइवनं स्याद्वैश्वानरविदोऽगिोचमपेक्ष्येति प्रसिद्धामिहोत्रनिन्दया वैश्वानरविदोऽग्निहोत्रं स्तूयते । अतथैव विशिष्टमग्निहोत्रं कथं श्रथ य एतदेवं विद्वान- या. मिति । प्रजादिभिश्च भोक्ता ढप्यतीति सम्बन्ध ॥ १८ ॥१०॥ ॥२९॥ २२ ॥२३॥ प्रसिद्धामिहोत्रनिन्दाद्वारेण वैश्वानरविदो यथोकमभिधो- प्रमवश्य कर्तव्यताये स्तौति । स यः कश्चिदित्यादिना । प्राणा. मिहोत्रस्य वैशिथ्य हेत्वन्तरमत शब्दोपात्तं प्रमपूर्वकं प्रकट- यनि। कथमित्यादिना । नैयमिकामिहोत्रनिन्दाहारा प्राया- मिहोत्रस्तुत्यन्तरं विधान्तरेण तस्यैव निरवद्यता कीर्चत रत्यच. शब्दार्थः। एतदिति वैश्वानरदर्शनमुकं । एवमिति । वैश्वा- नरस्योतसव्वात्मत्वादिप्रकारेथेत्यर्थ । अग्रिहोत्रमिति साम्पा- दिकनिहोत्रं रहते। कथमिदमुक्तार्थ सर्वेषु लोकवनमतीति ·उ• य एतदेवं विद्वानग्निहोत्रं जुहोति तस्य सर्वेषु लोकेषु सर्वेषु भूतेषु सर्वेष्वात्मसु हुतं भवति ॥२॥ तद्यथेषीका तूलमग्नी प्रोतं प्रदूयेतेवर हास्य सबै पाप्मानः प्रदूयन्ने य एतदेवं विद्वानग्नि- भा० निहोत्रं जुहोति तस्य यथोक्तवैश्वानरविज्ञानवतः सर्वेषु लोकप्वित्याद्युकाध । हुतमन्नमत्तीत्यगयोरेकार्थत्वात् ॥ किञ्च तद्यथा दपीकायास्तूलमग्रमो प्रोतं प्रतिप्तं प्रदूयेत प्रदोत क्षिप्रमेवं ह्यम्य विदुषः सर्वात्मझतण्य सान्नानामत्तुः मर्चे निरवशिष्टाः पाभानो धर्माधिभास्या अनेक जन्मसञ्चिता दुइ च प्राक् ज्ञानोत्पत्तेजीनसहभा- विनय प्रदूयन्ते प्रदधेरन् । वर्तमानथरीराम्भकपाभवज लक्ष्यं प्रतिमुळेपुवत् पत्तफलत्वात्तस्य न दाह । अथ य एतदेवं विद्वानग्निहोत्रं जुहोति मुझे । यद्यपि चण्डालायोच्छिष्टानहायोच्छिएं प्रयच्छेदुछिएं दद्यात् प्रतिषिद्धमुच्छिरदानं यद्यपि कुर्यादात्मनि हैवास्य चण्डा- प्या. वाफ्यं व्याख्यातं । तस्य सर्वेषु लोकादिपु हुतं भवति अत्यन्या- हामिदं वाक्यं सत्राह। इतमिति । रतश्च वैश्वानरविद्यावतोऽमिहोत्रं विशियमिति वक्त वैश्वा- नरविध ताति। फिश्चेति । तत्र वैश्वानरविद्यामा छारम्य दृशान्त पति यावत् । इयिका मुनामध्यवटियस्यैतत् ॥ सर्वदा- बारयकम्मंगोऽपि दाहमाशयाह । वर्तमानेति । वैश्वानरविद्या या महापरत्वे सिद्धे तहतोऽमिहोत्रं विशि- यमिति तत्वतुं सर्वोपास्पमित्वमित्याशयेनाह। य रसदिति।

·उ• हात्रं जुहोति ॥ ३ ॥ तस्मादु हैवविद्यपि चण्डालायोच्छिष्टं प्रयच्छेदात्मनि हैवास्य तद्दे- वानरे हुत, स्यादिति तदेष शोकः॥ ४ ॥ यथेह क्षुधिता वाला मातर पर्युपासत एव सबीणि भूतान्यग्निहोत्रमुपासत इत्यग्निहोत्रमुपासत इति ॥ ५ ॥ २४ ॥ इति छान्दोग्योपनिषत्सु पञ्चमः प्रपाठकः॥ ॐ तत्सत् ॥ भा• लदेहम्ये वैश्वानरे तद्भुतं स्थानाधर्मनिमित्तमिति विद्या- मेव ताति। तदेतस्मिन्स्तुत्यर्थे श्लोको मन्त्रोऽप्येष भवति । यथेह लोके चुधिता बुभुक्षिता बाला मातरं पर्युपासते कदा नो मानानं प्रयच्छतीतोवं माणि भूतान्यन्नादान्येवं- विदोऽग्निहोत्रं भोजनमुपामते कदा बम भोक्ष्यत इति जगत्म विद्दोजनेन हा भवतीत्यर्थः । द्विरुकिरध्याय- परिममाप्यर्थी ॥ २४ ॥ इति श्रीमगोविन्दभगवत्पूज्यपाद- शिय्यस्य परमहसपरिव्राजकाचार्यस्य श्रीमच्छङ्करभगवतः कृती छान्दोग्योपनियविवरणे पञ्चमः प्रपाठकः ॥ ५ ॥ घ्या. विद्यामेव विद्यास्तुविद्वाराऽमिहोत्रमिति यावत् स्तुत्यर्थेऽनि होत्रस्य स्तुनिरूयो योऽस्तस्मिन्नित्यतम्भन्त्र स्थ तात्पर्यार्थ दशं. यति | जगदिति । विदुयो वैश्वानरात्मन सर्वात्मवादित्यर्थ । इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीशुद्धानन्द- मूल्ययादशिष्यभगवदानन्दज्ञान कृताया छान्दोग्यभायटोकायां पश्चभः प्रपाठक समामा' ॐ तत्सत् ।

·उ. ३८२ हरिः ॐ ॥ शेतकेतुहीम्णेय आस तरह पितोवाच श्वेतकेतो वस ब्रह्मवर्य न वै साम्या ऽस्मत्कुन्नीनो ऽननूच्य ब्रह्मबन्धुरिव भवतीति । भा. - ॐवेतकेतुहारुणेय श्रामेत्याद्यध्यायसम्बन्धः । सर्व खलिदं ब्रह्म तब्जलानियुक्त कथं तस्माजगदिदं जायते तस्मिन्नेव च लीयतेऽगिति च तेनैवेत्येतदनच्य। अनन्तरञ्चै- कमिान्भुने विदुपि मच जगत्तृप्तं भवतीत्युक्तं तदेकत्वे स- दात्मनः सर्वभूतम्यस्योपपद्यते नात्मभेदे कथञ्च नदेक- त्वमिति तदर्थोऽयं पठेाऽध्याय भारभ्यते । पितापुत्रा- ख्यायिका विद्यायाः मारिष्ठत्वप्रदर्शनार्थी । येतकेतुरिति नामता इ दूत्यै विद्यार्थ। पारुणेयोऽस्य पात्र श्राम बभूव । तं पुर्व हारुणिः पिता योग्यं विद्याभाजनं मन्वानस्स्यो- पनयनकालात्य यञ्च पग्मनुवाच हे श्वेतकेतोऽनुरूपं गुगं कुग्नस्थ नो गत्या वम ब्रह्मचर्य । न चैतद्युक्तं यदरसत्कुलीनो ॐवर्तिप्यमाणाध्यायस्याऽतीतेम सन्दर्भश सम्बन्धं वक्तं प्रतीक एशोत्या तं प्रतिज्ञानोते । श्वेतकेतुरिति । तमेव प्रकटयन्प्रथम तीयेनाध्यायेनाम्य सम्बन्धं कथयति। सर्वमिति । एतद्दलयं तदर्थोऽयं योऽध्याय धारभ्यत रति सम्बन्ध । व्यवतिसम्बन्धम- साऽयवहितं समादर्शयति । यनन्तरगति । अध्यायतात्पर्यमुका- ल्यायिकातात्पयंमाघ । पितेति । पिता प्रतिवता पुनय ए8. येवं विधेयमारयायिका सा च विद्यायाः सारित्वद्योतनाधी। पिता हि पुत्राय चारसममेदापदिशतीत्यर्थ । कुलम्यानुन पमि- ग्यादिवपनाम कुदाधमग्य गुयवमिति गम्यते ब्रह्मचर्यमध्ययना- मिति प्रथा । गवत्यादिवप्रनान्मारवाधीनमध्ययन मिति घा.

·. स ह द्वादशवर्ष उपेत्य चतुर्विशतिवर्षः सबीन् वेदानधीत्य महामनाऽनूचानमानी स्तब्ध एयाय तर हि पिताथाच शेतकोतो यन साम्येदं महामनाऽअनूचानमानी स्तब्धोऽस्युत तमादेशम- भा० हे सोम्यानभूच्यानधीत्य प्रबन्धुरिव भवतीति माब- णान् बन्धून व्यपदिशति न स्वय ब्राह्मणवृत्त इति ॥ तस्थातः भवाऽनुमीयते पितुः । थेन स्वय गुणवान् सन्पुत्रं नोपने पति स पित्रोतः श्वेतकेतु दशवर्ष. सन्नुपे- त्याचार्य थावचतुर्विशतिवर्षो बभूव तावत्मान् वेदांयत- रोऽप्यधीत्व तदर्थच बुद्ध्वा महागना महङ्गमीर मना यस्य स ममात्मानमन्यैर्मन्यगानं मनो यस्य मोऽय महा- मना श्रनूचानमान्यनूचात्मान मन्यत इत्येव शीलो यः सोऽ नुचानमानी स्तधोऽप्रणतखभाव एयाय गृह । तमेवग्भूत हात्मनोऽनुरूप शीलं स्तब्ध मानिन पुन दृष्या पितोवाच सद्धर्मावतारचिकीर्षया श्वेतकेतो यनिम्बद महामना अनू- चानमानी स्तब्धयामि कस्तेऽतिथय. प्राप्त उपाध्यायादु- तापि तमादेशमादिश्यत इत्यादेशः । केवल भावाचार्यो- पदेशगम्यमित्येतद्येन वा पर ब्रह्मादिभ्यते ऽमावादेशस्तम- प्राच्य पृथ्वानस्याचार्य तमादेश विशिनरि येगादेगेन श्रुते- था. सूचित। माभूदु पनयनमध्ययतयेत्याशझ्याश। न चैतद्युमिति । किमिति पिता सयमेवोपनीय पुत्रं माध्यापयति तधार। तस्येति । थत शब्द समविषय । चनुमानं कपन तत्र ·३८४ उ• प्राध्या येनाश्रुत थुतं भवत्यमतं मतमविज्ञातं विज्ञातमिति कथं नुभगवःस आदेशो भवतीति यथा साम्यवेन. मृत्पिण्डेन सर्व मृण्मयं विज्ञातं भा० नाथुतमप्यन्यच्न भवत्यमानं मतमतर्कित तर्कितं भवत्यवि- जातं विज्ञातमनिमितं निश्चितं भवतीति ॥ मानपि वेदा- नधीत्य संम्य धान्यदधमधिगम्याप्यकतार्थ एव भवति याय- दात्मतत्त्व न जानात्याख्यार्यिकाजोऽवगम्यते । तदेतदद्भुत श्रुलाइ कथोत्तदप्रसिद्धमन्गविज्ञानेनान्यदिशातभवतीत्येव मन्वान. पृच्छति कथ नु केन प्रकारेण हे भगवः स श्रादेशो भवतीति । यथा म श्रादेशी भवति तच्छणु हे सोम्य। यथा लोक एकेन हपिण्डेग रुचककुमादिकारणभूतेन विज्ञान मर्वमन्यत्तद्विकारंजेपन मृणमयं मृद्विकार- जात विज्ञातं स्यात् । कथ मृत्पिण्डे कारणे विजाते कार्य- मन्यदिशात स्थात् । नेष दोषः।कारणेनानयत्वात् कार्यस्य था. कल्पकमाछ । चेनेति । धनूचानोऽनुवचनसमर्थ । कर्मव्युत्पत्त्या करमाव्युत्पत्या चादेशशब्दो व्याख्यातः किमिन्यधीत्य सर्व वेदमधिशततदर्थ च पुत्रमात्मविद्यामधिकृत्य पिता - एच्छति तस्य सर्ववेदाध्ययनादिनव कृतार्थवादित्याशयार । सी नपीति ॥ तदेतदमृत श्रुत्वा इत्युक्त विराति । कथं न्विति ॥ मुपायमित्यग्य व्यायाँदिकारजामिति । तद्यथा मत्पिण्डग विज्ञान विज्ञात स्थानथाऽन्यदपि सत्र कारमेन विज्ञान तदिकारजाल विज्ञान भवतीति योजना ॥ पन्यविधानाद- न्य विज्ञानमदृष्टवादनियमिति राष्ट्राते । फमिति । कार्य- ·३८५ उ• स्याहावारम्भणं विकारो नामधेयं मृनिवेत्येव सत्यं ॥ ४॥ यथा साम्यवोन लाहमणिना सर्व लोहमयं विज्ञात स्याद्वावारम्भणं विकारो नामधेयं लोहमित्येव सत्यं ॥ यथा साम्येक्रेन नखनिकृननेन सर्व काष्णीयसं विज्ञातर स्यावा- भा• यम्मन्यमेऽन्यस्मिन् विजानेऽन्यन्न जायत इति । मत्यमेवं स्यात्। यद्यन्यत्कारणात्कार्य स्थान वेवमन्यत्कारणात्कार्य। कथं तदं लोके इदं कारणमयमस्य विकार इति । ग्टणु वाचारम्भणं वागारम्भणं वागालम्बनमित्येत् । कोऽमा । विकारो नामधेयं । नामेव नामधेषं स्वार्थे धेषट्प्रत्ययः । वागालम्बनमात्र नामेव केवलं विकारो नामवस्त्वस्ति पर- मार्थतो मृत्तिकेत्येव मित्तिकै सत्यं धस्विति ॥ यथा च मोम्यकन लोधमणिमा सवर्णपिण्डेन मद्धमन्यद्विकारजातं कटकमुकुट केयूरादिविज्ञातं स्यात् । वाचारमणमित्यादि समाने । यथा सोम्यैकेन नखनिहन्त नेनोपलहितेन कृष्णा- यमपिण्डेनेत्यर्थः । सब्ब काणायम कृष्णायमो धिकारर्जातं विज्ञात स्थात। ममानमत्यत्। अनेकदृष्टानोपादानं दार्श- 14 चा. कारणपोरन्यत्वासिम्मैवमिति परिहरति । नेय दोय इति । तदेव स्मृदयति । यन्मन्यस इत्यादिना । अन्यत्दामावे लोमा प्रसिद्धिविरोधं शहने । कथं तहीति । बानारम्भयमित्यत्र वाति हतीया पदः इराव्या ! भामधेपमियर कथयनि । नामैवेति। विकारस्य मिथ्यात्वे कि परमार्थतोऽन्ती त्यापझ्याह। A3 ·उ• चारम्भणं विकारो नामधेयं कृष्णायसमित्येव सत्यं एवर सौम्य त आदेशा भवतीति ॥ ६॥ न वै नूनं भगवन्तस्त एतदवेदिपुर्यध्येत्तदवेदिप्यन् भा.न्तिकानेकभेदानुगमार्थ दृढमतीत्यर्थश्चैव मान्य म आदेशो यो मयो को भवतीत्युकवति पिताहेतरो न वै नूनं भग- वन्तः पूजावन्तो गुरवो मम ये ते एतद्भगवदुक्कवस्तुनाs- वेदिधुर्म विज्ञातवन्तो नूनं ॥ यद्यदि ह्यवेदिप्यन् विदिन- वन्त एतदस्तु कथं मे गुणवते भन्नायानुगताय नावक्ष्य- नातवन्तस्तेनाहं मन्ये न विदितवन्त इति । अवाच्यमपि गुरोग्भावमयादीत्पुनर्गुरुकुलं प्रति प्रेषणभयात् । अतो भगवा स्वेव मे मह्यं तदस्तु येन सर्वचल जातेग मे म्यात्तद्ब्रवीतु कथयत्वित्युक्तः पितोवाच तथास्तु सेोम्येति ।। १ ॥ सदेव । मदिनास्तितामात्रं वस्तु सूक्ष्म निर्विशेषं सर्वगतं । एक निरञ्जनं निरवयव विज्ञानं यदवगम्यते था. मत्तिकोत्येदेति । एकेनैव दृछान्न विवक्षितार्थसिद्धी किम- नेकपातोपादानेनेत्याशयाह। घने केति । न वा इत्यादि प्रतीकमादाय व्याचले। भगवन्त रति । तेयाम ज्ञाने हेतुमाह । यदित्यादिना । ननु श्वेतकेतुर्गुरुणामज्ञानमाच क्षाण गुरुद्राची प्रत्यवायो ग्यादिव्याझ्यास अवार्थमपीति । गुरुणामशानमनः- शम्दार्थः ।। यदिज्ञानेन सर्वधिशाग लभ्यते सदिक्षानं प्रतिशात प्रकटोक सर्व्यम्य सम्मानत्वं पतिजानीते । सदेवेति । सरदाय सामान्यविषयत्वं युदस्यति । सदितीति । सस्य एरियादियो विशेषं दर्शयति । सूममिति। याकामादिभ्या विषमा निर्विशेयमिति । चत्यविशेषयाय विशेष ·३८७ उ. कथं में नावश्यनिति भगवाएस्त्येवमेतदवी- त्विति तथा सोम्येति होवाच ॥७॥१॥ स देव मोम्येदमय आसीदेकमेवाद्वितीयं । भामर्ववेदान्तेभ्यः । एवशब्दोऽवधारणार्थ । किन्तदवधियत दत्याह । ददं जगन्नामरूपक्रियावद्विकृतमुपलभ्यते यत्त- त्सदेवामीदित्यासोच्छब्देग मम्वध्यते। कदा सदेवेदमामी- दित्युच्यते अग्रे जगतः प्रागुपोः ।। कि नेदानीमिदं सोनाग्रऽप्रासीदिति विशेय्यते न कथ तईि विशेषणं इदानीमपोदं सदेव किन्तु नामरू- पविशेषणवदिदंशब्दबुद्धिविषयं चेतीदश्च भवति । प्रागु- पत्तेखये केवलमच्छब्दबुद्धिमात्र गम्य मेवेति सदेवेद- च्या. माह । सर्वगतमिति ॥ तस्य नाटस्थ्य प्यावयति । रमिति । प्रत्याभिन्नस्य तस्य ससारित वारयति । निरअनमिति । निस्कियत्वेन तत्कूटस्थत्वमा । निरवयवमिति ॥ यथोक्त वन्तुनि प्रमाणमाइ। यदवगम्यत इति। विशेषणानुसारेण शकते। कि नेदानीमिति । वर्तमानदशा. यामसत्त्व जगतो नास्तोत्याच । नेति । सदा सत्याविशेषे विशे- घणन निर्वहतीति शहते । कथमिति । कि विशेषण सामर्थ्यादि- दानीमसत्व जगतोचते किंवा विशेषयस्यार्थवत्व एश्यले तवाचं दूषयति । इदानीमयोति । प्रत्यक्षविरोधान्न वर्तमानावस्थाया जगदसत्त्वसिद्धिरित्ययं । दितीय प्रत्याश। किन्विति । यच्चेद वर्तमान जगन्नामरूमविशेषण वहालक्ष्यते तदिदशब्दस्य तदुद्धेश विधयभावेन स्थित भवतीति वेदसिदानोमित्यपि व्यवडियो नदेव बग्रे प्रागुत्पत्ते सच्छब्यक्तइत्येतावन्मात्राम्यमेवन त्विदशम्दस्य तद्वदेश वियया भवतीत्यये सदेवेदमग्र चासोदित ·२८८ भा• मग पामोदित्यवधार्यते। न हि मागुत्पनेनामवद्रूपव- देदमिति ग्रहीतुं गफयं वस्तु । मपुप्तकाल एव । यथा मुघु- प्रादुत्थितः मत्वमात्रमवगछति मपुप्ने मगात्रमेय केवलं वस्त्विति तथा प्रागुत्पत्तरित्यभिप्रायः ॥ यचेदमुच्यते सोके । पूर्वाहे घटादिमिमहुणा कुम्लालेन मपिण्ड प्रसारितमुपलभ्य ग्रामान्तरं गत्वा प्रत्यागतोऽपराहे तव पटगरावाधनेकभेद भिनं कार्य- मुपलभ्य मृदेवेदं घट शरावादि केवलं पूाझे आमी- दिति तथेहोच्यते सदेवेदमय पासीदिति ॥ एकमे- वेनि। खकार्यपतितमन्यन्त्रास्तोरयेकमेवेत्युच्यते । प्रदिनी- यमिति ॥ यतिरेकेण मृदो यथाऽन्य हटाधाकारण या. त्यवधार्य समाविशेषणमिदंशब्दशियारत्यक्ष प्राशालीने जगत्यविपद्धमित्यर्थ । यथावर्तमानावस्थायामपि जगतः सत्त्वे किमिति तत्रेदंशब्दबुद्धिन क्रमतेऽत था। न हीति । यथा सपुप्त काले सदापि वस्तु नेदशब्दबुझेगाधर तथा प्रागुत्पत्ते सदपि जगम्रामवत्वेन रूपवत्वेन चेदमिति न व्यवहा शक्यं करगोय- सहारस्योभयत्र तुल्यवादित्यर्थ । सपुप्नेऽमि वस्तुनो न सत्त्वं मामाभावादित्याशयाए । यथेति । तत्र वस्तुनोऽसत्वमुत्थितस्य परामर्शदनुभूतस्यानुभवितुथाभावे सदयोगात् । न च तत्र विभक्त वस्तु दृश्यते सपुष्यभावप्रसङ्गादतस्तत्र केवलसम्माचं दस्विति यथावरामस्तथा प्रागुत्पतेरपि सर्वसम्माघम्समवेत्यर्थ । उक्तमेवा, सम्प्रतिपन्नेनौदाहरणान्तरेण समर्थयते । यधेत्या- दिना। किमिदं सदित्यपेक्षाया तलक्षणमाह। रफमिति यव वारिने लक्षणवाक्ये प्रथम विशेषणयोरर्थमाह । सकार्येति। स्वजातीयखगतभेदहीनमित्यर्थ । विशेषणान्तरमादाय थापा- रोति । यदितीयमिति : विजानीयभेरशून्यमित्यर्घ । यदुक्तं ·३८८ नईक आहुरसदेवेदमय जाप्तीदेकमेवादि- तीयं तस्मादसतः सनायेत ॥१॥ भा० परिणमयिटकुलालादिनिमित्तकारणं दृएं तथा मय- तिरकेण सतः सहकारिकारणं दितीयं वस्वन्तरं प्राप्त प्रतिषिध्यते । अद्वितीयमिति नास्य द्वितीयं वस्त्वन्तरं विद्यत इत्यद्वितीयं । ननु वैशेषिकपऽपि ममामानाधि- करण्यं सर्वस्योपपद्यते । द्रव्यगुणादिषु मच्छब्दबुद्यनुवृत्तः । सद्रव्यं सन् गुणः सत् कर्मेत्यादिदर्शनात्। मत्यमेवं स्यादि- दानों प्रागुत्पत्तेस्तु नैवेदं कार्य सदेवासोदित्यभ्युपगम्यते । वैशेषिकैः प्रागुत्पत्तेः कार्यस्थासत्त्वाभ्युपगमात् । न चेक- मेव मदद्वितीयं प्रागुत्पत्तेरिच्छन्ति । तस्मादैशेषिकपरि- कल्पितात् मतोऽन्यत्कारणमिदं सदुच्यते । स्मृदादि दृष्टानेभ्यस्तत्तत्र हैतस्मिन् मागुत्पत्तेर्वसनि- रूपणे एके वैनाशिका आर्वस्त निरूपयन्तोऽसदभावमात्रं प्रागुत्पत्तेरिदं जगदेकमेवाग्रेऽद्वितीयमामीदिति। सद । था. सत्सामानाधिकरण्यात्मदेव समिति सभारम्भवादी भाते। नन्विति। कि कार्यस्य सत्मामानाधिकरण्यं वर्तमानदायो पर- मक्षेऽपि सम्भवतीयुच्यते किंवा प्रागवस्थायामपीमि विकण्याच- मङ्गीकरोति । सत्यमिति । दितीयं दृपयति । प्रागत्पतेन्विति । लक्षणवाक्यच परमा दुर्यायमित्याह । न चेति । वाकाइयप- यालोधनया परपक्षाघम्भवमुपसंहरति । तस्मादिति । हसलदालिककल्याणानामा कार्यकारणभेद- भिलाच वैशेषिकपक्षाहिरिया। मदादीति । वै.

·३६० भा• भावमात्र हि प्रागुत्पत्तेस्तत्त्व कन्पयन्ति बौद्धा । न त सम्पतिद्वन्दिवस्वनारमिच्छन्ति । यथा मचामदिति गृह्य- माण यथा भूत तविपरीत तत्त्व भवतीति नैयायिका.॥ ननु मदभावमात्र प्रागुत्पत्तेयेदभिमेन वैनाभिक.। कथ प्रागुत्पत्तेरिदमामीदमदेकमेवाद्वितीयञ्चेति कालसम्बन्ध मयासम्बन्धोऽदितीयत्व चोच्यते ते ॥ वाढ । न युक्त तेषा भावाभावमाचमभ्युपगच्छता । असत्पमात्राभ्युपगमोऽप्ययुक्त एवाभ्युपगन्तुरनभ्युपगमानुप- पत्ते । इदानीमभ्युपगन्ताभ्युपगम्यते न प्रागुत्पत्तेरिति या• घिकपक्षासम्मवेऽपि वैनाशिफपक्षो भविष्यतीति भनते। तत वेति । यसच्छब्दस्य तुकच्यात्तिविषयत्व वारयति । यभाव मात्रमिति ॥ सताऽन्यदसदिति स्थितेरसदादिनाऽपि प्रतियो गिभूत सदा स्थितमित्याशझ्याह। सदभावमात्रमिति ॥ तदेव वैधयदृयान्तेन स्फटयति । यधेति । सदिति यथाभूतमसदिनि चेत्ततो विपरीत एघमाण सच्चासचेति दिविध तत्त्व भवतीति यथा नैयायिका वदन्ति दे तत्त्वे सदसती भावाभावाविति तेर भ्युपगमान तथा बौद्धिविध तत्त्वमिर सदत्यन्ताभावाऽसदि त्यभ्युपगमात । ध्यप्रतीतप्रतियोगिकाभावस्यात्यन्ताभावत या श- वियाण नास्तीत्यादौ प्रसिद्धवादित्यर्थ ॥ तमिम वैनाशिकपक्ष शिय्यमुखेन दूषयति । नन्चित्यादिना । पिरथ्यो तामङ्गीकरोति । वामिति । भावरय योऽभावस्तन्मान मसदित्यम्युपगच्छता या पक्षे न युक्त कालसम्बन्धादसत इति युक्तमेव त्वयोक्तमित्यर्थ । किच्च तन्मते यस्य कस्य चिदसत्त्वमिर ॥ सर्वस्य वेति विकल्प्याद्यमुपेत्य द्वितीय दूययति । च्यसत्त्वेति ॥ किमभ्युपगन्ता यदा कदाचि पगन्तय किवा परमावस्थायाम पीति विकल्प्याद्यमङ्गीकृत्य दितीय दृययनाते । इदानीमिति ॥ स कि तदानीमसत्वान्नाभ्युपगम्यते तथा प्रागवस्थायामभ्युपगन्ता ·भा. चेत् । न । प्रागुत्पत्ते मदभावस्य प्रामाणाभावात् । प्रागुत्पत्तेरमदेवेति कल्पनानुपपत्ति । ननु कथ वस्वाहते शब्दार्थवे ऽसदेवमेवाद्वितीयमिति पदार्थवाक्यार्थोपपत्ति- स्तदनुपपत्तौ चेद वाक्यमप्रमाण प्रमज्येति चेत् । नैप दोष । भद्रहणनित्तिपरत्वादाक्यस्य ॥ सदित्यय तावच्छब्द सदातिवाचक । एकमेवाद्विती- यमित्येतो च सच्छब्देन च समानाधिकरण । तयेदमासी दिति च। तत्र नञ् सदाक्ये प्रयुक्त सदाक्यमेवावलम्व्य सदाक्यार्थविषया बुद्धि सदेकमेवाद्वितीयमिदमासीदित्येक- स्था० सन्नित्य न्याय्यभ्युपगन्तुरिदानोमभ्यु परामसम्भवान हि पागुत्पत्तेत सत्त्वे मानाभाव । विमत कालो ज्ञानसत्तावान् कालवात्सम्मत वदित्यनुमानादित्याह । प्रागुत्पत्तेरिति । परपक्ष दूधयित्वा वाक्यतात्पर्य दर्शयितु चोदयति । नन्विति । ध्यन्यापोहस्य शब्दार्थत्वे सत्यपाह्य वस्तुनस्तदर्थत्वे वा कथमसदितिशब्दस्या र्थसिद्धिराकृतेश्च मोमासकप्रक्रियया शब्दार्थत्वे सत्येकमहि- तीयमिति पदयोराकृतिवाचकवायोगादर्यानुपपत्तिस्तदभावे घ पदार्थससौद्यात्मनो वाक्यार्थस्यानुपपत्ति । वाक्यार्थस्यानुप मत्ती च निर्विषयमिद वाक्यमप्रमाणे स्यादित्यर्थ । सदभिनि वैशनिवत्यर्थमिद वाक्य न तु शून्यमेव साक्षादभिधत। तत्र वाक्याप्रामाण्य मिति परिहरति । नैष दोय रति। तथापि कथमसदादिशब्दानामर होवमित्वे वाघ्यायपत्ति रित्याशङ्ख्याह । सदित्ययमिति। एकमदितीयमितिशब्दायव दिदमासादिति च शब्दो सच्छब्देन समानाधिकरणावेयार। तथेति । सधेत्यादिवाक्यस्योतविधयार्थवत्वेऽपि कथमरदेवे त्यादिवाकामर्थवदियाराहाततिरवशब्दो दादमिम सददिति एयरपयोगादियर्थ ।विमिति वाफारय सदभिनिवेश निशत्तिएरल सदभावपरत्वमेव कि न म्यादिम्बाशयार ·२८२ कुतस्तु खलु साम्येवर स्यादिति होवाच कथमसत सजायतेति । . भा लक्षणां ततः मदाक्यार्थाविवर्त्तयति। अश्वारूढ दवावाल- म्पनोऽयं तदभिमुखविपयाग्निवर्तयति तद्वत् । ग तु पुनः सदभावमेवाभिधत्तेऽतः पुरुषम्य विपरीतग्रहणनिवृत्त्यर्थ- परमिदममदेवेत्यादि वाक्यं प्रयुज्यते। दर्शयित्वा हि विप- रीतग्रहणं ततो निवर्तयितुं शक्यत इत्यर्थवत्ताऽमदादि- वाक्यस्य श्रोतत्वं प्रामाण्यश्च मिद्धमित्यदोषः। तसाद- मतः साभावरूपात्मविद्यमानमजायत समुत्पतं । अडा- भावश्चान्दसः । तदेतद्दिपरीतग्रहणं महावैनाशिकप दर्शयित्वा प्रतिषेधति । कुतम्त प्रमाणात् खलु हे सोम्य एवं स्थादसतः सज्जायेत इत्येवं कुतो भवेन कुतश्चित्प्रमा- - घ्या. विति ॥ सदभावस्यात्यन्ताभावलक्षणस्य तुच्छावाच्छब्दशतिगोच- रत्वासम्भवादित्यर्थः। धन्यपरत्वासम्मवे सदभिनिवेशनित्तिप- रत्वं वाक्यस्य सिद्धमित्युपसंहरति । यात इति । प्रकाले पुरुषस्य सदभिनिवेशनिरत्तिरत्र विवक्षिता घेत्तई नज्मदमेव प्रयोक्तव्यं किमित्यसदेवेदमन घासीदिति प्रयुक्तमित्याशयाह । दर्शयित्वा होति । व्यथवा सदेवेत्यादिना सपक्षमुक्त्वा तद्दणकरणार्थत्वे- नासदेवेत्यादिनानुवादोऽयमिति तात्पर्यान्तरमाई । दर्शयित्वा होति । प्रथमे पक्षे तस्मादित्यादिवाकरस्यार्थाभावाहितीयः पक्षी महोतः । तत्र कारणस्थासत्त्वमुक्तमिदानों कार्यस्यापि तद्दई- यति । तस्मादिति । यजायतेति वक्तव्ये कथ श्रुत्या जायतेति प्रयुक्तमित्याशयाह ! घडामाव इति। कुतस्तु खल्लित्यादिवा- क्यालोचनायामपि दितीय पक्षी ग्राह्य रत्यभिप्रेत्याह। तदेत- ·३९३ भा. पादेवं सम्भवतीत्यर्थः । यदपि वीजोपमद्देऽहुरो जाय- मानो दृष्टोऽभावादेवेति नदण्यभ्युपगमविरुद्धं तेषां । कथं ये तावद्दोजावयवा बोजमस्तानविशियास्तेऽङ्गुरेऽप्यनुवर्त्तन्त एवं न तेषामुपमहुरजन्मनि । यत्पुनर्वीजाकारसं- स्थानं नदोजावयवव्यतिरेकेण वसुभूतं न वैनाशिकरभ्युप- गम्यते यदारजन्मन्युपसोताथ तदस्यवयवयतिरिक्ष वस्तुभूतं तथाच सत्यभ्युपगमविरोधः। अथ संवृत्त्याभ्युप- गतं वीजसंस्थानरूपमुषमद्यत इति चेत् । केर्य संशतिनाम किमसावभाव उत भाव इति। यद्यभावो दृशान्ताभावः ॥ अथ भावस्तथापि नाभावादकुरोत्पत्तिः।वीजावयवेभ्यो घरोत्पत्तिः। अवयवा अयुपाटचन्त इति चेत् । न । सद- क्यवेषु तुल्यत्वात्। यथा नैनाशिकानां वीजसंस्थानरूपोऽ- था. दिति ॥ विमसमभावपुरस्मरं कार्यत्वादपरवदिति शमते । यद- पीति । अप्रमिद्धविषणत्वं मत्वा परिहरति । तदपीति । बीजोपमनारोत्यत्तरियत्वात्कथमप्रसिद्धविशेषणति शमवे। कथमिति , किमहरोत्पत्ती वीजावयवा उपम्पद्यन्ते कि वा वोजाकारसंस्थानमिति विकल्याचं प्रत्याच । ये तावदिनि द्वितीयं दूषयति । यत्पुनरिति । तत्विं परमार्थवस्तु कि वा संह. शिसिद्ध । नाद्योऽभ्युपगमविरोधादित्युक्तं द्वितीयमुत्थापयति । ध्यक्ष सरत्येति । संतिं विकल्पयति । केयमिति । प्याये भाव- स्याभावादुत्यत्ती दुशान्ताभावः संहरवस्तुत्वेन च वीजसत्त्वा- साधकलादित्याए। यदीदि। हितीयमनूद्य दूषयति । व्यथैति । तत्त्वं यया संवियते पाया- यते सा संतत्तिाकिको बुद्धि सा घट्टावल्पेश तईि तया वीजावयवानामहराकार परिखामसिहे यान्तासिद्धिरित्यय । लौकिकबुद्धिमनाश्रिय परमतमेवादाय शते । अवयवा रति ।

·३८४ सत्येच साम्येदमय आसीत् भा• वयवी नास्ति। तथावयवा अपीति । नेपामयुयमानुप- पत्तिः। वीजावयवानामभि सन्मावयवासादवयवानामध्यन्ये समासादवयवा इत्येवं प्रमङ्गस्याऽनिरत्तेः सर्वत्रोपमही- गुपपत्तिः। सदुद्यनुवृत्तेः भवानिवृत्तिोति मदादिनां मत एव मदुत्पत्तिः मास्यति । म बमदादिनां दृष्टान्ता- ऽस्त्यमतः मदुत्पत्तेः । मृपिण्डाहटोत्पत्तिग्मते महा- दिनां नद्भावे च भावात्तदभावे चाभावात् ॥ यद्यभावा- देव घट उत्पधेत धटार्थिना मृत्पिण्डेनोपादीयेत॥ श्रभावशब्दयुद्यनुवृत्तिय घटादी प्रमज्येत न वेतद- ॥ पा. धसत्यवयविन्युपमायोगवदवयवेवपि सदयोगस्य तुल्यत्वानेदं चौद्यमित्युत्तरमाह । न तदवयवेविति । तदेव स्फुट यति। यथेति ॥ मन्वमत्पक्षे परमावयवो नास्त्यवयवास्तु सन्त्येवेति सवाह । वीजावयवानामपोति ॥ नहिं तेषामहरजन्मन्युपमर्दः स्यादिति चेत्तबाह । तदवयवानामयोनि । म चारजन्मन्य- वयवमरम्पराषिश्रान्तिभूमिरुपपद्यते तस्याः शून्यत्वे तदुपमर्दै सत्कारणवादापातात् । यशून्यत्वेऽमि कार्यत्वे कादाचित्कदव्यस्य सावयवत्वेनोक्तदोषतादवस्थ्यादकार्यत्वे भावश्चेदुममासिद्धि- एभावश्चेत्तदुपमर्दै सत्कारणवादापत्तिरेवेति भावः । यसद्दा- दस्याप्रामाणिकत्वमुक्त्वा सहादस्य प्रामाणिकत्वमाह । सद्धीति । परमते दृयान्ताभावमुक्तमनूद्य खमते तत्सत्त्वं च समुच्चिनोति। न विति । घटस्याप्पभाषादेवोत्यत्तेरिश्त्वादृशान्तासमतिपत्ति- रित्याशयाह। यदीति। किञ्च यद्यस्योपादानं दृएं तच्छब्दप्रत्ययौ तबानुवर्तते यथा तथा भावखेहटादेशपादानं तच्छन्दधियो तत्रानुरले स्थानां।

·३८५ भा० स्वता नामतः मदुत्पत्ति । यदप्याडविर्घडबुद्धेनिमि- त्तमिति मृदुद्धिर्घटबु ः कारणमुच्यते न तु परमार्थत एव महटो वास्तोति तदपि मृदुद्धिविद्यमानाविद्यमानाया एव घटबुद्धेः कारणमिति नासत सत्पत्तिः । दुद्धि- घटबुद्योर्निमित्तनैमित्तिकतयानन्तर्यमात्र न तु कार्यका- रणवमिति चेत् । न । बुद्धीनां नैरन्तर्थे गम्यमाने वैना' शिकानां वहिदृशान्ताभावात्। अतः कुतस्तु खलु साम्यैव स्यादिति होवाच कथ केन प्रकारेणासतः मज्जायतेति । असत. मदुत्पत्ती न कश्चिदपि दृष्टान्त प्रकारोऽस्तोत्यभि प्रायः । एवममदादिपक्षमुन्नथ्योपमहरति सत्त्वे व सोम्येद मग्र पासीदिति वपक्षसिद्धि ॥ घ्या. न चानुवर्तते तस्मादसत सदुत्पत्तिरयुक्त्याए। यभावेति ॥ भावस्य सतो पिण्डस्य घटादिकारणत्वमन्यययतिरेकाभ्यामुक्त सत्रान्वयव्यतिरेकयोरन्यथासिद्धिमुद्भावयति । यदपीति तरिम अपि पक्षे न मत्पक्षक्षतिरित्युत्तरमाह । तदपोति ॥ यदुमा सपाया बुद्धे सया बुद्धि प्रति कारणत्वमिति तदसिद्धमिति प्रायते। महदिधटबुद्योरिति । सत्चसिद्धी हि पूर्वभाविष कारणत्व कार्यावञ्चोत्तरभावित्व युस बुद्धीमाचासत्वादानन्तर्य मात्रेण च्यवडियते निमित्तनैमितिकात्वमित्यर्थ । व्यसतीनामपि बुद्धीनामानन्तर्येण निमित्तनैमित्तिकावमित्येतन एका सम्भावयितु दृष्टान्ताभावादियुपरमाह। न बुद्धीनामिति । कुतस्तु खस्यि त्यादि वाक्य व्याख्यातमुपसहरति । यत इति । पूर्वमसत सदु- त्पत्ती दृशान्ताभाव उतरदानीमन्यदुससहमिति मां वार यति। बसत रति सपक्षसिद्विमुपसहरतीति सम्बन्ध । - ·भा. .. ननु मदादिनेोऽपि मतः सदुत्पद्यत इति नैव दृष्टान्तो ऽस्ति । घटाइटान्तरोत्पत्यदर्शनात् । मत्यमेवं न सतः सद- न्तरमुपद्यते किं तईि मदेव मंस्थानान्तरेणावतिष्ठते । यथा सर्पः कुण्डली भवति । यथा च चूर्ण पिण्डघट कपालादि प्रभेदैः । यद्येवं सदेव सर्वप्रकारावम्यं कथं प्रागुत्पत्तेरि- दमासीदित्युच्यते । ननु न श्रुतं त्वया सदेवेत्यवधारण- मिदंशब्दवाच्यस्य कार्य्यस्य प्राप्तं नाई मागुत्पत्तेरभदेवा- मीनेदंशब्दवाच्यमिदानीमिदं जातमिति । न मत एवेदं- मन्दबुद्धिविषयतयावस्यानाद्यथा मृदेव पिण्डघटादिश- ब्दबुद्धिविषयत्वेनावतिष्टते तद्वत् ॥ सिद्धान्तेऽपि दृयन्तासिद्धिस्तुज्येति पाइते । नन्चिति ॥ यद्यपि मदो घटोत्पत्तिदृया तथापि न मदो मदन्तरं घटाइटान्तरमुत्प- द्यमानमुपलभ्यते तम्मान सतः सदन्तरोत्पत्तिरित्यर्थः । किं सद- न्तरस्य सत. सकाशादुत्पत्तिरेव वार्यते किंवा कारणत्वं सतो निराक्रियते तत्राचमडीकरोति । सव्यमिति । दितीयं निराक- रोनि। किंतहीति ॥ तत्रापि दृशान्ताभावमाश यार। यथेति ॥ कुगलीभावे कार्यत्वप्रसिद्धिम्तिीत्याशयोदाहरणान्तरमाइ। यथा चेति ॥ प्रभेदैरवतियत इति सम्बन्धः । सत एव सर्वप्रकारे- णावस्थाने प्रकालिक कार्य्यस्य सत्त्ववचनमयुक्त तस्य सर्वदा सत्वा- विशेषादिति एइते । यद्येवमिति । प्रागवस्यं हि कारणं सम्मा- प्रत्वं च कार्यम्यावधार्यते तथाघ कारणस्यैव सतस्तेन तेनाकार- यावस्थानमित्यङ्गीकारोपि कार्यस्य प्राकालिकं सत्त्वावधारणम- विरुद्ध मित्युत्तरमाह । नन्विति । कार्यस्य कारणमात्र त्वचेदव. धृतं तईि कारणमेवासीन कार्य तदसवेदानी जातमित्य सत्का. य्यवादिमतमायावमिति प्रशते । प्राप्तमिति । कारणम्येव कार्य- रूपेणावस्थानानासत्कार्यवादापत्तिरिति दृशान्तेन परिहरति । नेत्यादिना। ॥

·३९७ भा. ननु यथा मृदस्त्वेव पिण्डघटाद्यपि तद्वत्मबुद्धेरन्य- बुद्धिविषयत्वात्कार्य्यस्य मतोऽन्यदत्वन्तर स्यात्कार्यजात यथाऽश्वाहीन पिण्डघटादीनामितरेतरव्यभिचारेऽपि । मृत्वाव्यभिचारात्। यद्यपि घट पिण्ड यामचरति पिण्डय घट तथापि पिण्ड घटी स्मृत्व न व्यभिचरतस्तस्मान्मृन्मात्र पिण्ड घटी व्यभिचरत्यश्व गौरश्वी वा गा। तस्मान्मृदादि सस्थानमात्र घटादय । एव महास्थानमात्रमिद समिति युक्त मागुत्पत्ते सदैवेति । वाचारमणमाचत्वाद्विकारम स्थानमात्रस्य । ननु निरवयव मनिष्कल निस्क्रिय मान्त निरवद्य निरञ्जन दिव्या ह्यमूर्त पुरुष सवा ह्याभ्यन्तरो हज इत्यादिश्रुतिभ्यो निरवयवस्य मत कथ विकारम- स्यानमुपपद्यते॥ घा. विमतमुपादानाद्भिद्यते तद्विलक्षयबुद्धिविषयत्वाद्ययात्र बुद्धिविलक्षण विषयो महियत्तता भिद्यते । तपाच कथ सत रवेदधीविषयता निर्बाच्यावस्थाङ्गीकारणासत्कार्य वादापति समाधिरिति चोदयति । नन्विति । विलक्षणद्धिविषयवस्य भेदमानसाधकवे सिद्धसाधन तात्विकभेदे साधकले दृष्टान्ता सिद्धिरित्यभिप्रेत्याह । नेति। किञ्च कार्यस्य व्यभिधारिखेन रष्लसपादिवमिथ्यात्वानुमानादनिबाय सस्यानादेव कायंभु द्यालम्बनत्व सतोऽहोकायमित्या । पिण्डेति। तदेव स्फुट यति । यद्यपीति । मदन्तरेय पिण्डघटयो सहपाभावादिति सच्छब्दार्थ । अव्यभिचारेण गोलमित्यादिव यान्त । अभि चारफलमा । तस्मादिति । दृष्टान्तगतमर्थ दायीत समर्थ यसि । एवमिति । एषमेव प्रथमानस्य कार्यस्य कय सम्मात्र स्वमित्याशकार। वाचारम्भयसि । कार्यमिथ्यात्व स्फुटीकत चोदयति । नन्विति।

·उ• एकमेवाद्वितीया शतदेक्षत बहु स्यांप्रजायेयेति भा. नैष दोषो रज्वाद्यवयवेभ्यः सर्पादिसम्यानवदुद्धि- परिकल्पितेभ्यः सदवयवेभ्यो विकारसंस्थानोपपत्तेः । वाचारम्भणं विकारो नामधेयं मृत्तिकेत्येव सत्यमेवं संदेव सत्यमिति श्रुतेः । एकमेवाद्वितीयं परमार्थत दर्दबुद्धि- कालेऽपि तत्सत् ऐशक्षा दर्शनं कृतवान् । अतश्च न प्रधानं सायपरिकल्पितं जगत्कारणं । प्रधानस्याचेतनत्वाभ्युपग- मात् । इदन्तु सचेतनमीवित्वात्तत्कथमैनतेत्याइ बहु प्रभूतं स्यां भवेयं मजायेय प्रकर्षणेत्पद्येय । यथा म्हटा- द्याकारेण यथा वा रञ्चादिसपाघाकारेण बुद्धिपरिकल्पि- तेन । अमदेव तर्हि सर्व यगृह्यते रज्जुरिव माद्याका- या. । यथा खल्वज्ञातेभ्यो रज्याद्यवयवेभ्यः सादिसंस्थानमनिवाच्य मिर तथा श्रुतिजनितजगत्कारणादवुड्यनुपपया कल्पितेभ्यः सतो मायोपाधिकस्यावयवेभ्यो विकारसंस्थानमुपपद्यते । तस्मा- दयं दैवप्रपञ्चा ब्रह्मविवर्त्तः सम्भवतीति परिहरति । नप दोष इति । ब्रह्माविव जगदित्यन अतिमनुकूलयति । वाचारम्भ समिति । प्रपञ्चमियाले फलितमुपसंहरति 1 एकमेवेति । यद्वितीयत्वसमर्थनार्थमुत्तरवाक्यमुत्याप्य व्याचरे। तन्मदिति । सच्छन्दवायं जगत्कारणं प्रधानमिति केचित्तदप्येतेन निरस्तु- मित्याए । यतश्चेति । रक्षापूर्वकारित्वादिति यावत्। यचेतनत्वा- भ्युपगमान तस्येक्षापूर्वक समृत्यमिति शेयः । परिणामविवर्त्त- धादावाश्रियोदाइरसद्दयं । बड़ स्यामित्यादि श्रुतितात्पर्य चाई निरस्तमेव घोधमुद्भावयति । च्यसदेवेति । बरु स्या प्रजाये येत्यनेनेक्षितुरेव कार्यकाररापत्तिवचनेन वैशेषिकादिम- ·३८८ तलेजोऽसृजत भा. रेण। न मत एव दैतभेदेनान्यथा स्टह्यमाणत्वान्नासत्यं कस्यचित्यचिदिति ब्रूमः ॥ यथा सतोऽन्यद्वस्वन्तरं परिकल्प पुनस्तस्यैव प्रागु- त्पत्तेः प्रध्वंसाच्चोर्द्धमसत्त्वं ब्रुवते तार्किका न तथाऽस्माभिः कदाचित्वचिदपि सतोऽन्यदभिधानमभिधेयं वा वस्तु परिकल्प्यते सदेव तु सर्बमभिधानमभिधीयते च यदन्य- बुद्या यया रज्जुरेव सर्पबुद्ध्या सर्प इत्यभिधीयते यथा वा पिण्डघटादिदोऽन्यबुड्या पिण्डघटादिशब्देनाभि- धीयते लोके रज्जुविवेकदर्शिना तु माभिधानयुद्धी निवर्तते यथा च दिवेकदर्शिनां घटादिशब्दबुद्धी तद्द- सद्विवेकदर्भिनामन्यविकार शब्दबुद्धी निवर्त्तते। यतो वाचा निवर्तन्तेऽप्राप्य भनमा सहेति अनिरुत निलयन इत्या- दिश्रुतिभ्यः । एवमीक्षित्वा तत्तेजोऽसृजत तेजः स्टवत् । या. तमेत निरस्तमिति श्रुतितात्पर्य्य दर्पयनुत्तरमा ! नत्यादिना । तदेव प्रपञ्चायति । यथेत्यादिना । प्रतिशतमर्थ मसहया- नुसारेण दृशान्ताभ्यां स्पश्यति । यथा रजुरिति । पशा. नान्वयव्यरिरेकाभ्यां रज्जुसपोदेर ज्ञानमयत्वं च देताभिनिवेशम्य सन्माधाविवेके सत्येवोत्पत्तेर्विचारेण तदिवेक धानुत्पादनमप्य. झानमयमेव तस्य तु तत्त्वं सम्मात्रमधि छान वामनसातीतमि- त्यर्थ । तस्य वामनसातीनखे प्रमाणमाह। यत इति । धन्यदेव तदिदितादित्यादिवाषयमादिपदार्थः। तैत्तिरीयातिविरोध . मापाते। नन्धिति । तथापि कषं विरोधधीरित्याशया। रति विपद्धमिति थियो युवा सम सकाशादेव प्राथम्येन तेजःपल्य.

·४०० उ. ततेज ऐक्षत बहु स्यां प्रजायेयेति तदपा- ऽसृजत । भा० ननु तस्माद्दा एतस्मादात्मन श्राकाशः सम्भूत इति श्रुत्य- न्तरः। आकाशादायुस्तत्तृतीयं नेजः श्रुतमिह कथं प्राथ- म्येन तस्मादेव तेजः सृज्यते तत एव चाकाशमिति विरुद्धं ॥ नैष दोषः। श्राकाशवायुमर्गानन्तरं तत्सत्तेजोऽसृजतेति कल्पनोपपत्तः। अथ वाऽविवतित रह सृष्टिक्रमः सत्का- >मिदं सर्वमतः सदेकमेवाद्वितीयमित्येतदिवक्षितं । मृदादिदृशान्तात् । अथ वा त्रिविकरणस्य विवक्षित- खात् । तेजोबनानामेव सरिमाचटे। तेज इति प्रसिद्धं या• मानमुच्यते श्रुत्यन्तरे तु तस्मादेव सतः सकाशादाकाशं प्राथम्येन सूयमित्युपदिर तथा च कथमिदं मिथो विरुई सिध्यतीत्यर्थः । तैत्तिरीयश्रुत्यनुसारेण छान्दोग्यश्रुताख्यानसम्भवात्र विरो- धोऽस्तोति परिहरति । नैघ दोध इति । सृरिक्रमस्य विवक्षित- त्वमगीरयोक्तं तदेव नास्यद्वितीयत्वं तु सतो विवक्षितमिति पक्षान्तरमाश्रित्याह। यथ वेति । तत्र समकं दर्पयति । मदा- दीति : म्दादिकायं घटादि तद्यतिरेकेण नास्ति दावेद तुं सत्यमिति दृशान्तोपादानाद्ब्रह्मणः सतस्तेजोबन्नादि कार्य तदति- रेकेय नास्ति सन्मात्रमेव सत्यमिति दार्शन्तिकेऽपि विवक्षित प्रतिभातीत्यर्थः । तत्तेजोऽहजतेत्यादिश्रुतेस्तात्पान्तरमा । त्रिविकरणस्येति । तासां त्रिवितं चिविनमेकै का करवाणीत्यादौ त्रिविकरणस्यत्वात्तयाणामेव भूतानामिछ एरिरथते । न चैवं पञ्चीकरणमविवक्षितमिति वायं भूतभय- टरिश्रुती अत्यन्तरसिद्धाकाशादिष्टरुपलक्षणवत् विवित्कर- सश्रुग्या पधीकरमोपलक्षणं तथाच अत्यन्तरसिद्धयोराका- धथवा

·४०१
तस्माद्यत्र व शोचति स्वेदते वा पुरुषस्तेजस
एव तदध्यापो जायन्ते ॥३॥नाआप ऐक्षन्न बल्यः
स्याम प्रजायेमहीति ता अनमसृजन तस्माद्यत्र
भा० लोके दग्धृपतप्रकाशकं रोहितञ्चेति तत्सृष्टं नेज ऐचत ।
तेजोरूपसंस्थितं सदैवतेत्यर्थः । बहु स्यां प्रजायेयेनि
पूर्ववत्तदपोऽसृजत। श्राप द्रवाः स्निग्धाः स्पन्दिन्य.
शालाचेति प्रसिद्धं लोके ॥
यस्मात्तेजमः कार्य्यभूता श्रापस्तस्माद्यच क प देशे काले
वा शोचति मन्तप्यते खेदते प्रखिद्यते वा पुरुषस्तेजम
एव तदापोऽधिजायन्ते। ता आप ऐतन्तेति पूर्ववदेव वाका-
रसंस्थितं सदैवतेत्यर्थः । बह्यः प्रभूताः स्याम भवेम प्रशा-
येम धुत्पधेमहीति। ता अनमटजन्त पृथिवीलक्षणा पार्थिव
ह्यन्नं यस्मादप्कार्यामधे । तस्माद्यच च च वर्षति दे
ततत्रैव भूयिष्ठं बहुतरमत्रं भवति। अतोऽद्य एव सदया-
मधिजायत इति: ता अवमरजन्तेति पृथियुका पूर्वमिस
था. बाबालेज प्रतिवन्तभावमभिमेत्य बघूपायेग सर्वस्य गमा
অব মানিনি সানা সুনিষ্কিৰিশ্বনাশা সং
नुरोधेन घयायामेव परिमायः जसोऽचेतमम्य बापमो
शिखमिन्याशा वाक्याधमाह । जापति।
चर्मा तेज कार्यवे धोकानुभवमनुगमयति । यमारिति ।
प्रचिथामनशम्दप्रयोगे तुमाल पापिंगेति। पपो वाम
ममित्यत्रापि जोकप्रतिईिदयति । यस्मादिति । तापममह.
जनेयालोरिक्षयनिहा। शामोऽपि ताभ्यतारिपरि
भने। तथाच धौनयमिधारयाशियति चमिति।
c3

·४०२ उ• क च वर्षति तदेव भूयिष्ठमनं भवत्यद्य एव तदध्यनाद्यं जायते ॥ ४ ॥२॥ भा• दृष्टान्तेऽनच्च तदद्यञ्चेति विशेषणाबीहियवाद्या उच्यन्ते उन्नञ्च गुरु स्थिर च धारणं कृष्णञ्च रूपतः ममिद्धं । भनु तेजःप्रमतिष्वीक्षणं न गम्यते हिंवादिप्रतिषेधाभावात्रा- मादिकार्यानुलग्भाध नत्र कथं तत्तेज ऐक्षतेत्यादि । नैष दोषः । ईक्षिढकारणपरिणामत्वात्तेजःप्रभृतीनां मत एवे- चिनियतक्रमविशिष्टकार्योत्पादकत्वाक्ष तेजःमतीत वेक्षित इत्युच्यते भूतं ॥ ननु मतोऽप्युपचरितमेवेष्टित्वं । न सदीक्षणस्य केवल- शब्दगम्यवान्न शक्यमुपचरितं कल्पयितुं । तेजःप्रभतीनां त्वनुमीयते मुख्य ईक्षणाभाव इति युक्तमुपचरितं कल्पयितं। मनु मतोऽपि मृत्कारणत्वादचेतनत्वं मक्यमनुमा । . था. तसेज ऐक्षतत्यादी यथाश्रुतमर्थ सहीत्वा चादयति । नन्विति । प्राणिषु हिंसाप्रतिषेधवदमुग्रहविधानाच्च तेजःप्रतिषु तद- भावात्तेवीक्षण कार्यदृरिः तदेतेषु तदृश्यभावाच नैवोक्षण प्रामाणिकं । तथा च प्रकृतं वाका प्रमत्तगीतमित्यर्थः। तेषा गौयमीक्षितवमुपेत्य परिहरति। नैष दोष रति । सतोऽपि गौणमीक्षणमुप घारप्राये पाठादिति शश्ते । नन्विति । समिधेः शब्दस्य बलीयस्वमुपेत्य परिहरति । म सदीक्षणस्येति । तुल्यं तेजप्रभतिबपि शब्दगम्यस्खमीक्षास्येति चे त्याह । जाप्रमतीनान्विति । विमतमीक्षिट न भव- त्यधेसनत्वाकुम्भवदित्यनुमानाचेजोमुख्ये जगतीक्षणसम्मवात्तत्र श्रुतं तदीपचारिफमुधिसमित्यर्थ । साध्येऽनुमानावरम्भेग ·४०३ भा. प्रतः प्रधानस्यैवाचेतमस्य मतश्चेतनार्थवानियतकाल- क्रमविशियकार्योत्पादकलाक्षत वैचत इति शक्यम- नुमातुमुपचरितमेवेक्षण । दृष्टश्च लोकतने चेतनवदु- पचारः । यथा कृल पिपनिषतीति। तदसतोऽपि स्यात् । न सत्मत्य। स श्रात्मेति तस्मिन्नात्मोपदेशात्। आत्मोपदेशोऽप्यु- पचरित इति चेत् । यथा ममात्मा भद्रभेन इति सार्थ- कारिण्यनात्मन्यात्मोपचार तदत । न मदनीति मत्सत्या- भिसन्धस्य तस्य नावदेव चिरमिति मोक्षोपदेशात् ॥ मोक्षोऽप्युपचार इति चेत् । प्रधानात्माभिमन्यस्य मेष- सामीप्यं वर्तत इति मोहोपदेोऽयुपचरित एव । यथा लोके याम गन्तु पस्थित प्राप्तवानह ग्राममिति ब्रूयाददू- रापेक्षया तदत् । नयेन विज्ञानेनाविज्ञात विजात भव- ॥ . था. सधते । मन्विति । ध्यचेतनस्य कथमोक्षणमित्याशयाच । यत रनि । बमुमातु कल्पयितुमिति यावत् । कथमतने घेतनव. दुपधारनवाच । दृरश्चेति । बामएम्दावरमेन परिहरति । नेन्यादिना । चामोपदेशोऽपि प्रधाने गौखो भविष्यतीति 'पाते। यात्मोपदेशोऽपीति । तामेव शशा हयान्सहारा विध योति । यति । इद परिहरमिनारपदेशश गोयो न भवति तनिष्ठस्य मोक्षोपदेशादित्युत्तरमा। नेत्यादिना। मोक्षोपदेशोऽप्युपधरितो भविष्यतीदि शते । सोहपोति । शामेव विरोति । प्रधानामेति । एकविशानेन सर्ववि. पानोपदेशमाश्रित्य परिहरति। न येनेति । उक्कमेव विर गामि । सत्येक मिनिति । सतोऽन्यस्य ज्ञातव्यस्थापामाणिक खाप सतोमाने सर्वसामोपदेशो युकिमानियाह । न चैति सम्पति हि प्रधानाने सदिकारस्य तदभिन्नस्य पान तस्य च पुरुषार्थवासम्शाने पुरधाममपि सागमुपचर्यते । नमारेक .

·४०४ उ. तेषां खत्वेषां भूतानां त्रीण्येव वीजानि भव- न्त्याण्ड्जं जीवजमुगिन्ममिति ॥ १ ॥ भा' तीत्युपकमात् । सत्येकस्मिन्विज्ञाते सव्वं विज्ञातं भवति तद- जन्यत्वासमवस्यादितीयवचनाक्ष । न चान्यविज्ञातव्यमव- शिएं श्रावितं श्रुत्या ऽनुमेयं वालिङ्गतोऽस्ति येन मोचोपदेश उपचरितः स्यात् । सर्वस्य च प्रपाठकस्योपचरितवपरि- कन्पनायां वृथा श्रमः परिकल्पयितुः स्यात् पुरुषार्थमा- धनविज्ञानस्य तर्केणैवाधिगतत्वात्तस्य । तम्मादेदमामा- प्याच युक्तः श्रुतार्थपरित्यागः । अतवेतनावत्कारणं जगत इति सिद्धं ॥२॥ तेषां जीवाविधानां खल्वेषां पक्ष्यादीनां भूतानामे- पामिति प्रत्यक्षनिर्देशान्नत तेजःप्रभृतीनां तेषां त्रि- था. विज्ञानेन सर्वविज्ञानोपदेशान्न मोक्षोपदेशमुख्यवसिद्धिरि- न्याशयाए । सर्वस्य चेति ॥ कथमुपनिषदारम्भो इत्युच्यते । पुमर्थसाधनहानार्थत्वादिव्याशङ्ख्या ! पुरुषार्थेति । तस्यानु- मानवादिनः साध्यम्य मते मुक्तिहेतो नस्य नहाजडयारक्या- नुपपत्तिरित्यादिना तयैव सिद्धत्वादुपनिषदारम्भो व्यर्थो वे. त्यर्थः । श्रुतेर्मुख्याधये बाधकाभावात्तत्परित्यागायोगादीक्षाय. धिकरगन्यायेन प्रधानवादासिद्धिरिति परमतनिरसनमुपस हरति । तस्मादिति । प्रधानवादाभावे परिशेषामात खमतं निगमयति । यत रति ॥ २॥ महाभूतानामचेतनाना ब्रझकार्यताका सम्पत्ति जीवा- विधाना भौतिकानामपि परम्परया बझकार्यवेति वक्त मान्यनबदति। तेधामिति । पूवाध्याये येधा गत्यागती दर्शिते रतीयच स्थानमत्र नानि नछम्देन परामश्यन्ते । तेषां पति- ·४०५ भा• करणस्य वध्यमाणवादसति त्रिहत्करणे मत्यपनिर्देशानु- पपत्तिः । देवताशब्दप्रयोगाच तेजःप्रभृतिषु इमास्तिखो- देवता इति । तस्मात्तेपां खल्वेषां भूतानां पशुपक्षिस्था- वरादीनां त्रीण्येव नातिरिकानि वीजानि कारणानि भवन्ति। कानि तानीत्युच्यन्ते। पाण्डजमण्डानानं अण्ड- जमेवाण्डज पक्ष्यादि । पहिसपादिभ्यो दि पक्षिसपी- दयो जायमाना दृश्यन्ते । नेन पक्षी पक्षिणं वीजं । सर्पः साणां वीज। तथाऽन्यद यहाजात तज्जातीयानां धीज- मित्यर्थः ॥ मवण्डाजातमण्डजमुच्यते ऽतोऽण्डमेव बोजमिनि युक्त कथमण्डज बीजमुच्यते। सत्यमेवं स्याद्यदि त्वदिच्छातन्त्रा श्रुतिः स्थात्खतवा श्रुतिर्यत पाहाण्ड जायेव वीज नाडा- - च्या• इत्पद्योतनार्थ खरिषत्युकं । भूताना वीण्येव बोशागि भवन्ती युत्तरष सम्बन्ध । भूताब्दस्य तेज प्रतिषु रूत्वात्नयामिह ग्रहणं कि न स्यादित्याशयार । रवामितीति । भूतानां प्रत्य क्षसमेवामिति निर्दियते । सम्भवति च पत्यादीना मायक्षतेति । तान्येवान भूतानि विवक्षितानि न तु तेज प्रस्टतीनि । नेषा प्रत्यक्षवायोगादित्यर्थ । सेज प्रभतीमा प्रत्यक्षवायोगादेवा मिति निर्देशानुपपत्ति समयति । सेवामिति । तेषां प्रत्य- क्षतया निर्देशासम्भदे हेत्वन्तरमाह । देवताशब्देति । देव. नाना परोक्षखसिद्धेरेनेषु च देवताप्रयोगातेषा प्रत्यक्षातो. पपत्तिरित्यर्थ । समान्मशाभूतानामन्न भूतशब्देनोमादाना- योगादित्य चण्डज यशादोत्येशवबयोममारयति । पक्षि- मादिभ्यो होति । धन्यदपोति गोधायुध्यने । ध्यण्डाजातमिति व्युत्पायनुसारेणादमेव वीज न पण्डजमिति प्रधाने । नचिति । पौरुषेयो युत्पत्ति श्रन्या बाध्यति परिक्ष- ·४०६ सेयं देवतेक्षत हताहमिमास्तिस्त्रेो देवता भा दीति। दृप्यते चाण्डजायभावे तज्जातीयसम्त त्यभावो भाण्डाद्यभावे। तोडण्डजादीन्येव वीजान्यएडजादीनां । तथा जीवनातं जीवजं जगयुजमित्येतत्पुरुषपनादि । उद्भिष्म उद्भित्स्थावरं ततो जातमुभिज्नधाना वोद्भिन्त- तो जायत इत्युद्भिज्न स्थावरवीजं स्थावराणां वीजमित्यर्थः। खेदजसशोकजयोराण्डजोद्भिज्जयोरेव यथा सम्भवमन्त- भावः । एवं यवधारणं त्रीण्येव वोजानीत्युपपत्र भवति ॥ मेयं प्रकृता भदाख्या तेजोवनयोनिर्देवताका ईक्षते- क्षितवती पथा पूर्व बह शामिति । तदेव बजभवनं था. रति । सत्यमित्यादिना । न केवलं श्रुतेरेषा व्यवस्था किन्तूप- पत्तेचाह । दृश्यते चेति । सत्येवाण्ड जादै सजातीयमण्डजादि सन्मत्या जायते । तदभावे तदभाव रत्यन्वयष्यतिरेकाभ्यामण्ड- जायेवाण्डाजादिकारणं । यद्यप्यण्डायभावेनाण्डादि जायते तथा- प्यण्डाद्यभावेऽण्डजाद्यभावेऽपि तस्वतीति नान्ययः । तस्मादय:- जादीनामण्डनान्येव वोजानि नाण्डादोनीत्यर्थः। धानाशब्दो वीजविषयः। ननु खेदजं संशोकजमिति वीजदयमवशिष्यते तत्किमिति न व्युत्पाद्यते नाह। खेदजेति ॥ खेदमुद्भिद्य जाय- मानं दंशमशकादि तदुद्भिजेऽन्तर्भवति । सोकादोण्यालाय. मान यूकादि नळजेऽन्तर्भवति । यहा खेदज यूकादि नदण्डजे उन्नभूतं संशोकादाष्ण्यामिमुद्रिय जातं मशकादि तस्यादिने उम्तभाव । नया ध न नयोरति एयग्युत्मादनापेक्षेत्यर्थः । खेद- जादेरण्डजादावन्तीवस्य प्रापकमाई। एवमिति । जीवाविधानां भूतामा सत्कार्यवं प्रकरणप्रामाण्यानुस । रदामों जीवानां विशिएरूपत्वेन ब्रझकार्यवेऽपि न सरूपेण सत्यार्यत्वं ब्रीयोपाधिप्रथिएं । नोवष्यवहारासदमित्यङ्गीका. ।

·४०७ उ• अनेन जीवनात्मनाइनुप्रविश्य नामरूपे व्याकर- वाणीति ॥ २ ॥ । भा प्रयोजनं नाद्यापि निदृत्तमित्यत ईक्षां पुनः कृतवती वहभवनमेव प्रयोजनमुररीकृत्य। कथं हन्लेदानीमहमिमा यथोकास्तेजश्राद्यास्तिस्रो देवता अनेन जीवेनेति स्वबु- द्धिस्य पूर्वसध्यनुभूतं प्राणधारणमात्मानमेव स्मरन्याहा- मेन जोवेनात्मनेति । प्राणधारणकत्रीत्मनेति वचनात् । खात्मनोऽव्यतिरिक्तन चैतन्यखरूपतया अविशिष्टेनेत्ये- तद्दर्भयति ॥ अनुप्रविश्य तेजोबनभूतमात्राममर्गेण लम्धविशेष विज्ञाना सती नाम च रूपञ्च नामरूपे व्याकरवाणि विस्पर- मा करवाणि असो नामायमिदंरूपमिति व्याकुओ मो- त्यर्थः । ननु न युक्तमिदमसंसारियाः सर्वज्ञाया देवताथा था. रात्। तथा च ब्रह्मणि विज्ञाते जीवविज्ञान सेत्स्यति। जीवानाच भोगायतनानि भौतिकानि कार्याणि । तेषां नामरूपच निमार्थ वक्तायमित्यभिप्रेत्योत्तरग्रन्थमादाय व्याकरोति।यमित्यादिना। यथा बहु स्यामिति पूर्वमीक्षितवसो तथा किमिति पुनक्षत प्रयोजनाभावादित्यागवाह । तदेवेति । इदानी महाभूतह- शेरनन्तरमिति यावत् । ब्रह्मणो मायोपाधिकस्य वारणवा- मायोपाधिमात्यबंशावनुभूतत्वं मत्संसारस्थ गुद्धिस्यावं सरयवेत्यादि न विपद्धमिति हरयं । पात्मनेति विशेययस्य तात्पर्यमाह । प्राति। निर्विकल्पचिम्माधरूपा देवना मायावशान्महाभूतानि हा नेषु यदा प्रविया नदारव्येषु सुचदिरामनिषु समरियष्या- मस देषु प्रविश्य नगदेहाभिमानवती देवतादिनामा रूपेश ·४०८ भा बुद्धिपूर्वक मनेकशतसहस्रागर्णश्रयं देवममुप्रविश्य दुःख- मनुभविष्यामीति सङ्कल्पन। अनुप्रवेशव स्वातन्येसति । सत्यमेवे न युक्तं स्याद्यदि स्खेनैवाविकृतेन रूपेणानुप्रवि- यं दुःखमनुभवेयमिति च मङ्कल्पितवती नवे । कथं तहनेन जीवेनात्मनानुप्रविश्येति वचनात् । जीवो हि नामदेवताया श्राभासमात्र । बुड्यादिभूतमात्राससर्गजनित श्रादर्श व प्रवियः पुरुषप्रतिबिम्बो जलादिखिव च सूर्यादीनां । अचिन्यान- म्तशक्तिमत्या देवताया बुद्यादिसम्बन्धः। चैतन्यावभासो देवतास्वरूपविवेकाग्रहणनिमित्तः । सुखी दुःखी मूढ शौक्यादिना संयोज्य पिण्डं व्याकरोतीत्याह । चनुपविश्येति । देवताया सर्वज्ञवादससारित्वात्स्वातन्त्याच सकल्प प्रवेशावयु- क्वाविति शमते । नन्विति । किं साक्षादनुप्रवेशादि विरुध्यते किंवा जीवदारापोति विकल्याद्यमङ्गीकरोति । सत्यमिति । साक्षादनुप्रवेशादि नास्ति घेतहि कथ नदित्याकाशापर्व कं द्वितीय दूषयति । कथमिति । देवताया जीवहारणानुप्रवेशाद्य विरद्धमिति शेषः । अविरोधमेव साधयितुं जोवखरूपमाह। जीवा होति । शाभिमुखेनाइमित्यामरोक्षणाभासत इत्या- भास । खतोऽपरोक्षचित्प्रतिविम्बस्तन्मानं जीवो नामेत्यर्थ । तस्य खरूयेयानादित्येऽपि विशिधरूपेण सादित्वं दर्शयति । पुझादीनि । बुद्ध्यादिभिः भूतमात्रादिभिश्चिदात्मन ससर्ग- लेन जनितस्तनति यावत् । भनु चिदात्मा कूटस्थोऽसो- द्वितीयक्षेष्यते स क बुडादिभिर्भूतमात्रादिभिश्च सरन्यते सत्राह । चचिन्त्येनि । सत्त्वादिप्रकारशक्यचिन्तनीयाऽनादि- रनिबाथा सम्यग्जानमन्तरेण नाशशून्या दण्डायमामा या मायाशक्तिस्तस्या विषयत्वेनामयखेन च परा देवता वर्तिय्यते । सस्थाय स्खनिएमाथाशक्तिवशाइयादिभिरामम सम्बन्धः मिध्य- च्छा. च ·तासां त्रिवृतं त्रिवृत्तमेकेका करवाणीति सेयं भा नामरूपादि सदात्मनैव सत्यं विकारजातं खतवनृतमेव ॥ वाचारमणं विकारो नामधेयमित्युकात्वात् । तथा जीवी- sपीति । यहानुरूपो हि वस्तिरिति न्यायमसिद्धिः॥ अत: शब्दात्मना सर्वव्यवहाराणां म+विकाराणाच सत्य त्वं सतोऽन्यत्वे चानृतत्वमिति न कशिद्दोवस्तार्किक- रिहानुवर्तुं शक्यः । यथेतरेतरविरुद्धदैतवादाः स्वबुद्धिवि- कल्पगामाचा प्रतापनिष्ठा इनि शक्यं बनु। मैवं तिसा देवता अनुप्रविश्य स्वात्मावम्ये वीजभूतेऽव्याते नामरूपे च्याकरवाणीतीचिया तासाश्च तिमृणां देवतानामेकैको विवृतं विनं करवाणि एकैकस्याः त्रिविकरणे एक- पा. सत्यत्यानीवस्य ब्रह्मासीतिज्ञानान्मुहि सम्भवतीति समाधत्ते । नेय दोघ इति । यत्तु यरोफेहलोकादि वा स्यादिति सघाए । सबञ्चति। फचं वईि तस्य मिथ्यात्वाक्तिरित्याशया। सत इति । यथा प्रपचा ब्रह्मात्मना सत्योऽपि खरूपेण मिथ्ये त्यक्त सधाजीवशब्दवायोऽपि ब्रह्मात्मना सत्यस्वरूपेण मिध्ये ति सोकर्त- प्यमित्याह । तथेति । थय भोक्ता खरूपेणापि सत्योऽस्तु भाग्य- प्रमशस्यैव मिथ्यात्वमिप्यतामिन्याशयाह । यक्षानुरूप। हाति । लोकिकन्यायानगरेण भोग्यप्रपञ्चम्य मिथ्यात्वे भोहारपि विभक्ता- घररूपेण तपसिडिरतो जीवशन्दवाच्यस्य मिथ्यात्वेऽपि तलत्यस्य समावसयत्वमित्ति व्यवस्थेत्यर्थः। यश्च नारिच्यते प्रमञ्चम्य मिथ्याले सौगतमतानुमतिः। सत्य- वे चादेशव्यातिरिति तदप्युक्तन्यायेन निरसमित्याह । यस रति। चईतवादे दोषाभाव वैधयान्तेन स्पश्यति यथेति । ष्याकरवायोत्येतदन्त वा प्यारसाय तरनूध तासामित्यादि ध्यापये। सैवमित्यादिना ! याबरवायोव्यपातेति सम्बन्धः । कथं ·४१९ उ. देवतेमास्तिस्त्रो देवता अनेनेव जीवेनात्मना- नुप्रविश्य नामरुपे याकरोत् ॥३॥ तासां भा• कस्याः प्राधान्य दयाईयोर्गुणभावोऽन्यथा हि रज्या वे- कमेव त्रिविकरणं स्यात् । न तु तिमृणां पृथक् त्रिविल्क- रणमिति । एवं हि जोबनानां पृथनामप्रत्ययलाभ: स्यात्तेज दमिमा श्रापोऽनगिदमिति च। प्रथनामप्रत्य. चलाभे देवतानां मम्यग्यवहारस्य प्रसिद्धि प्रयोजन स्यात्। एवमीचित्वा मेयं देवतेमास्तिस्रो देवता अनेनैव यथा- केनव जीवेन सुर्यविम्बवदन्तः प्रविश्न वैराज पिड प्रथमं देवतादीनां च पिण्डान गुप्रविश्य यथा मकन्यमेव नामरूपे व्याकरोदमानागायमिदरूप इति तासाच देवतानां गुणप्रधामभावेन चिनं चित मेकैकामक- रोयतवती देवता। निष्ठतु तावद्देवतादिपिण्डानां नाम- रूपाभ्यां व्यापताना तोशायनमयत्वेन धिधाव यथा तु था. पुनरिद घिविकरयमित्याशश प्रथममेका देवता रिया स्थिर विभज्य पुनरे केक भाग विधादिधा या दिसरभागपोनि. क्षिप्य त्रिविकारण विवक्षितमित्या रकम्या रात। गय प्रधामभावानहोगारे समानपरिमावस्यनिम्मितरजति. एकरणमेकमेघ यादियाहा चन्यति । एवकाराचं दर्शयति। म विति। गण प्रधामभावेग विविवरणमयसमिति सदा। रसय गुणप्रधानभायेग त्रिविपरसमेर थामिन्यार। एवं वि एपनाममाययगाभेनापि वि ग्यादियामधार। एगिनि। सेमियादि प्याचर। मियादिना व विदर पति यादाशरसतः रपटोjमारभमाया रिस.

·४१२ उ• त्रिवितं त्रिवितमेकैकामकरोद्यथा नु खलु साम्ये- मास्तिो देवतास्त्रिवृतिवृदेवका भवति तन्मे विजानीहीति ॥ ४ ॥ ३॥ यदने रोहित रूपं तेजसस्तदूपं यच्छुकू तदपां यत्कृष्णं तदनस्यापागादग्गेरग्नित्वं वाचा- भा० खलु वहिरिमाः पिण्डेभ्यस्तिस्रो देवतास्त्रिदृत्तिकैका भवति तन्मे मम निगदतो विजानीहि विस्सएमवधार- योदाहरणतः ॥ ३ ॥ यत्तद्देवतानां बित्करणमुक्तं तस्यैवादाहरणमुच्यते । उदाहरणं नामैकदेशमियाशेष- ममिद्ध्यर्थमुदाहियत इति ॥ तदेतदाह थदनेः विवृत्तस्य रोहितं रूपं प्रसिद्ध लोक तदचिहटातस्य तेजस रूपमिति विद्धि। तथा च यच्छुक रूपममेरेव तदपामचिल्लतानां यत्टणं तस्यै- वाग्ने रूपं वदनस्य पृथिव्या अत्रिविशताया इति विद्धि । तवं सति रूपत्रयव्यतिरेकेणाग्निरिति यन्मन्यमे वं तस्याग्रेरनिवमिदानीमपागादपगतं । प्रायूपत्रयविवेक- पा० स्याये स्फुटीकर्तव्यत्वादेशानिरिक्तषु प्रथम तदुदाहमुपक्रमले। तितु नावदिति ॥३॥ कथमुदाहरणाऽवधारणमित्याशया- नन्तरवाकामवतारयति । यत्तदिति । उदाहरणशब्दं व्युत्पाद- यति। उदाहरणं नामेति। नत्रैव श्रुतिमवतार्थ व्याचरे। तदेतदित्यादिना । यत्रिय- खतागांरपमिति विडीति सम्बन्धः । तचायौ रूपये पाक- रोन्या एथकते सतीति यावत् । इदानों विवेकदशायामित्य ।

·४२९ रम्भणं विकारो नामधेयं त्रीणि रुपाणीत्येव सत्यं ॥ १॥ यदादित्यस्य रोहितएं रूपं तेजस- स्तदूपं यच्छुईं तदपां यत्कृष्णं तदनुस्यापागादा- दिल्यादित्यस्यादित्यत्वं वाचारम्भणं विकारो नामधेय त्रीणि रूपाणीत्येव सत्यं यचन्द्रमा त्यर्थः । भा• विज्ञानाधामियुद्धिरायोनेजमानियुद्धिरपगनाग्निशम्दये- यथा दृश्यमानरकोपधानमंयुः स्फरिको यद्यमाणः पद्मरागोऽयमितिशब्दबुद्याः प्रयोजको भवति मागुपधानस्फटिकयोर्विवेकविज्ञानानदिवेकविज्ञाने पद्मरागशब्दबुद्धी निवर्तेने तदिवेकविज्ञातुम्तद्वत्। गनु किमत्र युद्धिशब्दकम्पनया फियते प्रारूप त्रयविवेककर- बादमिरेवामोत्तदमेरनिलं रोहितादिरूपविवेककरणा- दपागादिति युकं । यथा तन्वपकण पटाभावः । नवं बुद्धिशब्दमारमेव अमियन पाए यापारमण- ममिनीम विकारो नामधेयं नाममाघमिरयर्थी तामि- पुद्धिरपि सधैव । नर्षि किं सच मत्यं चीणि रूपाणीत्येव पचराममा तात्पर्यमा। पामिति । पत्राशिवागम. स्थायामिगरदाडिमाविशाररितगशामीन समयते। यचादिनापिपिपिय अतं हिताधिका नास्ति निन्धममितिम । समिति समिरिनपत्र विवेचे सम्यरमियमगतीया पानामार | पति। पम्दादिपपेऽपि न यतबागडोति परिवति । मिति प्रमास्नेगरकाराममायारे। Ra Me घा.

·४२४ उ. रोहितएरूपं तेजसस्तदूपं यग्नु तदपां यत्कृष्णं तदनस्यापायाचन्द्राचन्द्रत्वं वावारम्भणं विकारा नामधेयं त्रीणि रूपाणीत्येव सत्यं ॥३॥ यद्विद्युतो रोहित रूपंतेजसस्तदूपं यच्छुवा तदपां यत्कृष्णं तदनन्यापागाविद्युता विद्युत्वं वाचारम्भणं वि- कारो नामधेयं त्रोणि रूपाणीत्येव सत्यं ॥४॥ भा० सत्यं नाणुमात्रमपि रूपत्रयव्यतिरेकेण सत्यमस्तीत्यवधा- रणार्थः । तथा यदादित्यस्य यचन्द्रममा यदिद्युन इत्या- दि समान । ननु यथा न खलु मोम्येगासियो देवता- स्विरचिरदेकका भवति तन्मे विजागोहीत्युका तेजस एव चतुर्भिरप्युदाहरणरन्यादिभितिवृत्करणं दर्मितं नापन्नयोरुदाहरण दर्शितं चित्करणे ॥ नैष दोषः । अयनविषयाच्ययुदाहरणान्येवमेव च द्रव्यानोति भन्गते श्रुतिः । तेजस उदाहरणमुपलक्षणार्थ । रूपय यात्रएटार्थवोपपत्तेश्च । गन्धरमयोरनुदाहरणं था. धनेनाममात्रमत शब्दार्थ. । सक्षमपालोचनायामुशहरये न्य - त्वमस्ताति पद्धते । नन्विति । यहापोकूपादे रोहितं रूप तेजसस्त द्रुप यच्छु तदया यत्व या तदनस्य यच्च ब्रीहियवादे रोहित रूप तेजसत्तम यच्छता तदपा यत्कृया तदनस्येत्युदाहरणसम्मवान न्यूनतेति परि- हरति । नैघ दोष इति । तईि जोविषयमष्णुदाहरणमुहनीयं किमित्युदाहृतमित्यापयाह। तेजस इति ॥ यदि क्वचिदपि नो दाहरणमुच्यते नोपलक्षण मेव सिदितस्त्रयाणा रूपवत्त्वेन यथो- रुपविभागस्य तेषु स्फुटत्वसम्भवात्तेजसो दृशान्त प्रदर्शनम ·४१५ यथा भा• घयाणामसम्भवात् न हि गन्धरसो तेजसि स्तः । पर्यश- म्दयारनुदाहरणं विभागेन दर्शयितुगशाक्यलात् । यदि सर्व जगविल्यातमित्यग्यादिवत्तीणि रूपाणी- त्येव सत्यममेरग्नित्ववदपागाजगता जगत्वं । तथाऽन- यापि अशावादाप इत्येव सत्यं वाचारम्भण मात्रमन्न। तथापामपि तेजाङ्गत्वादाचारग्मणत्वे तेज इत्येव मत्यं । तेजसाऽपि सच्छुङ्गलादाचारमाणत्वं मदित्येव मत्यमित्येपो X विवक्षितः । ननु वाय्य नरिने त्वचिसते तेज:- था. नादिविषयोदाहरणायलक्षणाध लेनोमेक्षितमित्यच. । पर भयोरपि विसत्करणमय लक्षितं घेतदिनत्र रसगन्धयोखिर. स्वरणमुदाच व्यमित्याशयाच । गन्धरसगरिति । यदवनयोभाखर लोहित रम जमस्त यहां तदा यत्कृष्ण सदनम्येति एकाते समं विवेक न तपाऽमको रस गन्धो वा नसोऽपाममेशातीनि मातुं शकमिदनदाहवं सयोरिव । गम विसावरगास्त्रियषिक पन्धरसीसम्मा- विसत्यच तयोतामसमावेशित त्रामसम्मा. विनायपि तो विष विवेमएकमाविमा दाहरोयाविराई । करिं सबेधु भूतेषु सम्माविलयो रपशम्दयामदारमन ध्यादिव्याशयाचा स्पशशम्दयोरिति । यथा लेतादिनपत्र प्रयास भिागेन तु पादत्रय पार चया विभागेन दायितु र न रहात्रोमोनाgairn. चय इससे वापिसरमधरमध्यमसदनयमिरा सायंग्य मिल्दतले पनितमाल Kामादि निका धारा मेव नादि निरालमिर. रमिवानो नापमपातं यि समायो। समिति पागना तयापि च मन्माषपरिष मारियाचार। सा स्यापति ममताभावपलमाजिपमा सचिनीरदिनम्न सम्पमापातबाराया ·४१६ भा• प्रतिघनन्त तत्वादविशिय्यते । एव गन्धरमशब्दस्पर्शा- थावशिटा इति । कथ सतो विज्ञानेन सर्वमन्यदविजात भवेत्तद्विज्ञाने वा प्रकारान्तर वाच्य। नप दोपो रूप- वद्रव्ये वर्चस्य दर्भगात् । कथ तेजसि तावद्रूपवति शब्दस्पर्शयोरप्युपलम्भादाय्य- न्तरिक्षयास्तत्र स्पर्श शब्दगुणवतो सद्भावोऽनुमीयते। तथा बनयो रूपवतो रसगन्धान्तभाव इति । रूपवता त्रयाणां तेजोऽयनाना विकरणप्रदर्शनेन सर्व तदन्तर्वात मधि- कारत्वाचीण्येव रूपाणि विज्ञात मन्यते श्रुति । न हि मत्त रूपवत् द्रव्य प्रत्याख्याय वाय्वाकागयोस्तहुण्या- पा० एथिवीवद पामपि शुस्करूपमात्राणां लेोहितरूपमाचलेजोविका रत्वात्तयतिरेकेणाभावस्तस्यापि सत्कार्यात्वात्ततो भेदेनासत्व सन्मात्रमेव परिप्रियमित्येतत्रिरत्करणप्रकरणे विवक्षितमि त्यर्थ । त्रिवृत्करणपक्षे नेकविज्ञानेन सर्वविज्ञान सिद्धति ॥ परि शिविज्ञेयसद्भावादिति शइते । नन्विति । इतिपद कथाम त्यादिना सम्वध्यते । गन्धादयश्च शब्दान्ता गुणा गुणिबनन्तभुता सन्तीति न सविधानेन तद्दिज्ञानोपपत्तिरित्याच । गन्धेति । तद्दिज्ञान सद्दिज्ञानेन वाग्वादिविज्ञान तत्र तत्कार्यत्वादतिरिक्तमिति यावत् ॥ च्याकाशादस्त्रिग्वे वान्तभाव सम्भवान्न परिशिएविजयमस्तीति परिहरति। नैष दोय इति । कथ तेजोऽचन्नेषु सर्वस्याकाशार्दनिमित्याह । कथमिनि । तत्र पूब्दस्पर्शयोराकाशवाय्वाश्च भूतत्रये प्रत्यक्षानुमानाभ्या मुपलब्धि दर्शयति । जसोति ॥ तेजीग्रहणमपन्नयोरपलक्षण तथापि स्पायुपसरविशेषाद्यत्तु गन्धादि वान्तरमिति तबाह । तथेति । भूतत्रये स्पर्शाद्यन्तभावदिति मावत । चिम्वेदान्तभावे फलितमाह । रूपवतामिति । भूतचये रूपव न्याफाभारतीय व्यतिरेकद्दारा समर्थयते । न होति । घन्स प्रकारान्तर ·४१७ एतद्धस्म वे तद्विद्वास आहुः पूर्वं महाशाला महायोत्रिया न नाऽद्य कश्चनाश्रुतममतमविज्ञात- भा० र्गन्धरमयोा यहणमस्ति । अथवा रूपवतामपि चित्क- रणं प्रदर्शनार्थमेव मन्यते श्रुतिः । यथा तु विष्ठते वीण्येव रूपाणीत्येव मत्यं तथा पञ्चीकरणेऽपि ममानो न्याय इत्यतः सर्वस्व सद्दिकारत्वात्मता विजानेन भमिट विजातं स्यान्सदेकमेवाद्वितीयं सत्यमिति मिद्धमेव भवति ॥ तदेकस्मिन् मति जाने ममिदं जातं भवतीति मुकं । एतदिदांमा विदितवन्तः पूर्वेतिक्रान्ता महाशाला महा- चिया श्राद्ध'मा वै किन्न । किमुतवन्न ग्याइ । ग मेोऽस्माकं कुलेऽद्येदानी योमविधामवतां कयन कपि- दप्यश्रुतममनमविज्ञानमुदाहरियति नोदारियति मर्य था. भोवोक्तिप्रयास परिहर्नु पक्षास्तरमाला प्ययवेक्षिा दर्शनार्थ पधीकरण ग्रोति शेष । कथं पसीकर से सम्मान मरिगंध गिय. तीत्यामशाह। यति । पदा पयामि भूतानि प्रया विभज्य पुनरेकै क भागं धतुर्था वा गभागनिcिm पप भागेम्बकी निक्षिप्यन्ते तदा पगोकरय यापनक्षित wwe নয়ামি যা মামলা খেয়ে হয় মাখারি तान्यपि एथियादीन्यादिनामवातपारविरम गिर तीति चियरगनस्पधाकरोमि न्यायगामासम्बंग गरिता. रवारविरं सामाधान विपाते तदपि विचार याममात्र तु परमानन्ध परिरि भयो। उपन्यानेकविधानेन मरिमामयतिरतिगा. रति । तदेवमिति निस्तरमापति भानतिरविवायुमभापतिमुरारमानारेपनि ·४९८ उ• मुदाहरियतीति खेभ्यो विदाञ्चवुः ॥ ५ ॥ यदु रोहितमिवाभूदिति तेजसस्तदुपमिति तद्धि- दाञ्चनुः यदु शुकमिवाभूदित्यपाए रूपमिति तविदाञ्चबुर्यदु कृष्णभिवाभूदित्यनस्य रूपमिति भा• विज्ञानमेवास्मल्कुसीनानां मदिज्ञानत्वादित्यभिप्रायः ।। पुनः कथं मच विज्ञातवन्त इत्याह। एभ्यरिखभ्या रोहि- तादिरूपेभ्यस्विरसतेभ्यो विज्ञातेभ्य: सर्वमप्यन्यच्छिष्ट- मेवमेवेति विदाञ्चकुर्विज्ञातवन्तो यस्मात्तस्मात्म-ज्ञा एव सविज्ञानात्त बाहुरित्यर्थः। अथवैभ्यो विदाञ्चकु- रित्यग्न्यादिभ्यो दृशन्तेभ्या विज्ञातेभ्यः मर्चमन्यडिदा- ञ्चकुरित्येतत्कथं यदन्यद्रूपेण मन्दिह्यमाने कपोतादिरूपे रोहितमेव यगृह्यमाणमझत्तेषां पूर्वेषां ब्रह्मविदां तत्ते- जमा रूपमिति विदाञ्चक्रुः ॥ तथा यच्छुक्लमिवाभू ह्यमाणं तदपां यत्कणमिव ग्गृह्यमाणं तदवस्येति विदाञ्चकुरेवमेवात्यन्तदुर्लक्ष्यं यत् उ अप्यविज्ञातमिव विशेषता गृह्यमाणमभूत्तदप्येतामा- था• मारभते । एतदिति । घिरकरणमिति यावत् । ते पुनरिति त्रिवृत्करणविज्ञानवन्तो निर्दिश्यन्ते । वेदनप्रकारमेवाकाहापूर्वक प्रकटयति । कथमित्यादिना । चन्यदग्न्यादिभ्य सकाशादिति शेधः। यदनेकरूपत्वात्कपोतादिरूपेण सन्दिह्यमानमेतद्दश्यते तस्मिन्कमातादिवरूपे यत्किञ्चिद्रोहितमिव रूप ग्रामाण पूर्वयामासीपत्तेजसो रूपमिति से विदितवन्त इति योजना, अत्यन्त दुर्लक्ष्य नामरूपाभ्या दुनान दीपान्तरादागत पक्ष्यादी- त्यर्थः पारमाणमिति च्छेद यथानुख रत्यादिवाकां रत्तान- ·४२६ उ• तद्विदाञ्चक्रुः ॥६॥ यहविज्ञातमेवाभूदित्येता- पामेव देवतानाएं समास इति तदिदाश्चर्यथा नु खलु साम्येमास्तिस्त्रा देवताः पुरुपं प्राप्य त्रिवृत्रिवदेवका भवति तन्मे विजानीहोति ॥ ७ ॥ ४॥ अनमशितं त्रेधा विधीयते तस्य यः स्थविठो धातुस्तत्पुरीपं भवति यो मध्यमस्तन्माएसं योऽणिष्ठस्तन्मनः ॥ १ ॥ भा मेव तिरुणां देवतानां ममामः समुदाय इति पिदा- चक्रुः। एवं तावदा वस्वग्न्यादिय दिशातं तदानी यथा नु खस्नु माम्येमा यथोझामिनमो देवताः पुरुषं शिरः- पापाण्यादिलक्षणं कार्यकारण मनातं प्राप्य पुरुषेणेएयु- ज्यमानाखिचिरदेकैका भवति तन्मे विज्ञामीहि निग- दत इत्युका पाए ॥ ४ ॥ भरममितं मुलं धा विधीयते जाटोणामिना पप्यमानं त्रिधा विमरते। कथं तम्यानम्य वेधा विधीयमागम्य यः माविध मसरामी धातुः म्यूनतम वम विभक्रय म्यूमोसमय- रोपं भवति । यो मध्यमोमो धावरणम्य मद्रमादिसमेत । पा. वादपूसरममतारयति पारिति। रामराता पुरुयं माण विधिपनि कामों सामाEिR. मनि जानीजाति समय परिमिनियm पर धा सिमानसं निगेत पनि। मिदादिया रगारोमा बधितरिम सम्पमा महीनोमram.

·आपः पीतात्वेधा विधीयन्ने तासां यः स्थविहो धातुस्तन्मूत्रं भवति यो मध्यमस्तलोहितं यो- भा० परिणन्य मांसं भवति योऽणिष्टोऽणुतमा धातुः म ऊर्द्ध हृदयं प्राप्य सूक्ष्मामु हितास्थासु नाडीप्यनुभविश्य वागा- दिकरणमहातस्य स्थितिमुत्पादयन्मनोभवति । मनो- रूपेण विपरिणमन्मनम उपचयं करोति । ततश्चान्नोप- चितत्वानानमा भौतिकतमेव न वैशेषिकतन्त्रोनो लक्षणं नित्य निरवयवञ्चेति ग्टह्यते । यदपि मनोऽस्य दैवञ्चधुरिति वक्ष्यति तदपि न नित्यत्वापेक्षया किं तईि सूक्ष्मव्यवहित- विप्रकष्टादिसर्वेन्द्रियविषयव्यापकत्वापेतया। यज्ञान्येन्द्रिय- विषयापेक्षया नित्यत्वं तदप्यापेचिकमेवेति वक्ष्यामः । सदेकमेवाद्वितीयमिति श्रुतेः । तथापः पीतास्वेधा- विधीयन्ते तागं य. स्थविष्ठा धातुस्तन्मूत्रं भवति । यो मध्यमस्तनाहितं भवति । योऽणिष्ठः स प्राण भवति । च्या. त्या नायस्ताखिति यावत् कथमन्नोपयोगावागेव मनस सिद्ध- त्वात्तन्मनो भवतीत्यच्यते तत्राइ। मनोस्पोति । मनसोड- नोपचितत्ववचनाधिकमरिभाषापि दूषिता वैदितयेयाह । ततश्चेति । मनसो दैवत्वाविशेषणान्नित्यत्वसिद्धिरित्याशवाह । यदपीति केनाभिप्रायेण तईि विशेषणमित्याशहादा कि तहीति । तहि चक्षुरादिभ्यो वैलक्षण्यादम्ति तदपेक्षया नित्य- त्वमित्यापड्याह! यच्चेति । यद्दा चक्षुरादिखसवपि मनस सत्ता- पलम्भात्तदक्षा तम्य नित्यत्वमेएव्यमित्याशयाइ । यच्चेति । ध्यात्मवन्मनसो किंन म्यादित्याशमाह । मदिति । मुलस्या- मस्य प्रविध्यमका पोतानामयामपि वैविध्यमाह । तथेति ।

·४२२ उ• ऽणिष्ठः स प्राणः॥ २ ॥ तेजोऽशितं त्रेधा विधीयते तस्य यः स्थविष्ठो धातुस्तदस्थि भवति यो मध्यमः स मन्जा योऽणिष्ठः सा वाक् ॥ ३ ॥ । भा• वक्ष्यति ह्यापोमयः प्राण न पिवतो विच्छत्स्थत इति। तथा तेजोऽशितं तेलघृतादि भक्षितं त्रेधा विधीयते तस्य यः म्यविठो धातुम्तत् अस्थि भवति । यो मध्यमः स मजा ऽस्थ्यन्तर्गतग्नेहः। योऽणिष्ठः सा वाक् । तेलघृतादिभक्ष- पाद्धि वाग्निपदाभाषणे समर्थी भवतीति प्रसिद्ध लोके । यत एवमन्न मयं हि सोम्य मन थापामयः प्राणस्तेजोमयी वाक् । ननु केवनान्नभक्षिण आप्रमतयो वाग्मिनः प्राण- वन्त । तथाऽन्माचभक्ष्याः सामुद्रा मोनमकरप्रभृतयो मनखिनो वाग्मिनस्तथा स्नेहपानानामपि प्राण वत्व मन- खित्वं चानुमेयं यदि मनि तत्र कथमन्त्रमय हि मोम्य मन इत्याधुच्यते ॥ नैष दोषः । सर्वस्य त्रिहत्करणत्वात्सर्वच सर्वोपपत्तेः । न यत्रिटनमन्त्रमनाति कश्चिदापो वा चियाताः ध्या. कथ तेजसोऽग्न्यादेरशनमित्याशा विशिनधि । लेति ॥ मज्जाशब्दार्थमाह। यस्योति ॥ योऽणि सा वागि युक्त व्याक- रोति । तेल तादीति ॥ भुक्तम्यान्नस्य पीतानामप्यपामशितम्य तेलादेश योऽणिठा धातवस्ते मनोवाकप्राणा इत्येव यत सिद्धम. तस्तेषामन्नादिम यत्व युक्तमित्याह। यत इति ॥ तेयामनादिम यत्व व्यतिरेकसिद्धिमाश्रित्याक्षियति । नन्विति । च्याप्रमुखाना स्फुटोदयानाद्यनुपलम्भेपि यत्तेया भक्ष्य तत्रै वोदकाद्यन्तभावसम्भवात्याखादेरबमयत्वाद्युपपन्नमित्युत्तरमाह।

·४२२ उ• अनमय हि सोम्य मन आपामयः प्राणस्तेजो- मयी वागिति भूय एव मा भगवान् विज्ञा- पयत्विति तथा साम्येति होवाच ॥ ४ ॥ ५ ॥ : भा० पीयन्ते तेजो वा अधिटातमन्नाति कधिदित्यनादा- नामायुप्रभृतीनां वाग्मित्वं प्राणवत्यञ्चेत्याविरुद्धं। इत्येव प्रत्यायितः श्वेतकेतुराह भूय एव पुनरेव मा मा भग- धान्नन्नमयं हि मोम्य मन इत्यादि विज्ञापयतु दृष्टान्ते- 'नावगमयतु नाद्यापि ममास्मिन्नर्थ सम्यनिथयो जातः । यस्मात्तेजोऽबन्नमयत्वेनाविशिष्टे देह एकभिन्नुपयुज्यमाना- न्यबनलेभच्याणि जातान्यणिधातुरूपेण मन.माण- वाचमुपचिन्धन्ति स्वजात्यनतिकगेणेति दुर्विज्ञेयमित्यभि- प्रायोऽतो भूय एवेत्याद्याह । तमेवमुक्रवन्त तथास्तु पा० नघ दोघ इति । सर्वस्यान्नादोस्बिरकरणस्योतत्वात्तस्य सर्वस्यैव भक्ष्यस्य भूतत्रयात्मत्वसम्भवादकैक भक्षयोऽपि सर्वभक्षकवी- पपत्तेमनच्यादरनादिमयत्वमविरुद्धमित्यर्थ । उक्तमेव व्यक्ती- करोति। न होत्यादिना । उक्तरीत्या मनचादरनादिमयत्व प्रत्यायनहारा प्रनाडा सन्मात्रपरिशेधे प्रत्यायिते सति श्वेतकेतु- चादयतीत्याह । इत्येव मिति ॥ सर्बेधा सन्निधानाविशेघेऽन्नस्य सूक्ष्माशो मन एवोपचिनोति । न प्रायमिति । निश्चयासिद्धि रित्याइ। नाद्यापीति । पार्थिवमेवोपचिनोतीति विशेषमा शयाध। यसादिति ॥ एकस्मिनुदरे प्रविधानामन्नादीनां मिश्रीभूतत्वान्मनसच सर्वभूतगुणव्यञ्जकत्वेन सर्वभूतारब्ध- त्वात्पार्थिवत्वासिदिौती विशेष सम्भवतीत्यर्थ । यस्मादेव- मभिप्राय श्वेतकेतोरत प्रति योजना | मनयादरबादिमयत्व मुपपादयितुमत्ररथमवतारयति । तमेव मिति ॥ यत्व मन ·दभः सोम्य मध्यमानस्य योऽणिमा म उद्धः समुदोषति त्तत्सर्भिवति ॥१॥ एवमेव खलु सोम्यानस्याश्यमानस्य योऽणिमा स उद्धः समु- दीपति तन्मनो भवति ॥ २ ॥ अपार सोम्य पीयमानानां योणिमा स उद्धः समुदीपति स .. भा० मोम्येति होवाच पिता ग्टणु एव यत्र दृशानं यथैतदु- पपद्यते यत्पृच्छमि ॥ ५ ॥ दभः मोम्ब भथ्यमानस्य योऽणिमाणुभाग: म ऊसः समुदीपति मायोई नयनोनभावेन गछति समर्पि- यति। यथाऽयं दृष्टान्त एवमेव पनु माम्याचम्पादनाद- रस्म भुग्यमानस्यादणामिना वायुमरितग मजेनेव मय्यमानम्य योऽणिमा म ऊर्यः मगुदीपति सम्ममो भवति। मनोऽवयवेः मा मभूय गन उपरिमोति पेतत् । तथा भोम्य पीयमानाना पोऽणिमा म ऊरः ममुरोपति म प्रापो भवत्येवमेव पनु माम्य मोजमा भगानम्म घोड- णिमा म ऊः ममुदीपति मा वाभियायपमर्थ fr मोम्य मन पापोमयः पालोजोमयी वागिनि पुरमिय- पा. पारमारिगया गामिति एगिरिपोपपापपाने समानादिमाये वय हपानामुपमा गिनियोगा। मिमीभाषि प्यमामा एपमेव वाम एत. सामु Eifer । पति एम मसाग मम्माममा पास्मिात ·४२४ उ० प्राणो भवति ॥ ३॥ तेजस सोम्याश्यमा- नस्य योणिमा स कुछ समुदोषति सा वाग्भ- वति ॥ ४ ॥ अनमयर हि सोम्य मन आपा- मय प्राणन्तेजोमयी वागिति भूय एव मा भगवान्विज्ञापयत्विति तथा सोम्येति होवाव ૫ ૧ ૬ ૧ षोडशकन सौम्य पुरष पञ्चदशाहानि माशी काममप पिबापोमय प्राणा न पिवतो तथा भा भिप्रायोऽतोऽप्तेजमोरस्तु एतत्सर्वमेव । मनस्वन्नमय- मितात्र नेकान्तेन मम निश्चयो जाता भूय एव मा भग- वान्मनमोऽन्नमयत्व दृष्टान्तेन विज्ञापयलिति । माम्यति होवाच पिता ॥ ६ ॥ अन्नस्य भुक्रस्य योऽणिठो धातु स मनमि शक्किम धात्माऽन्नोपचिता मनस शक्ति पोडशधा प्रविभच पुरु- पस्य कलात्वेन निर्दिदीक्षिता । तया मनस्यवोपचितया घ्या. यथोहास्यानस्य योऽणिमेति योय ॥ कय सम्मनो भवसीयुध्यते प्रागपि मनस सिद्धत्वादित्याश्याइ । मनोऽवयवैरिति । मनध्यादेरनादिमयत्वमुपसहरति 1 चन्नमय हीति । व्यतो भवदभिप्रायादिति यावत । एतत्सर्वमिति प्राणस्याबमयत्व वाचस्तजोमयलञ्चोच्यते । हृदयप्रदेश प्राणादिसनिधानाविधे कथ मनस एवानरसेनापचय इत्येतनाद्यापि समाहितमि त्याच। मनम्विति । मनसो विशेयतोऽनमयत्वमुपपादयितुम तग्रन्थम त्यापयति । तथेति ६ ॥ च्यन्वययतिरेकाभ्या मनसोऽन्नरसोपचितल दशयितुमनर ·२५. उ. विच्छेत्स्यत इति।सह पञ्चदशाहानि नागथ हैनमुपससाद विंबवीमि भी दत्यवः सोम्य यजु- भा• गाया पाडशधा प्रविभातया मंयुक्रमादान् कार्यकार- एमडातलक्षणो जीवविजियः पोडकास उप्यो । यो सत्यां दया ओता मन्ना नोद्धा की विधाता मशि- पासमर्थः पुरुषो भवति दीयमानायां च तम्या माम- धानिः । वयति पालम्यापि त्यादि। मर्मग्य फार्म- कारणमातम्य मामयं मन:शामेर । মনি খি पन्नेग मम्पमा यनिनो मन मोके। थानाधाराय फेचिदनग मारमकलात् । मोऽसात मान पीये। पारशकमा या पुरुषम्य मेोऽयं पाडाका: पुष एत- पेअग्य धोकामिणमि पसरमशागन्यागि गामोर- मग माका: काममिफातीप: पिप सम्मापपिसो.. पमो माला विचंदमापने नानापामाnिr: मात रस्य गोपामगरका मकTATERTA- विधामा पाठामा म र पपुमा ममगावगप पोकामियर या मामा ।

·४२६ उ• एषि सामानीति स होवाच न वै मा प्रतिभान्ति भो इति ॥ २॥ त होवाच यथा सोम्य महतोऽभ्याहितस्यै- कोऽभारः खद्योतमात्रः परिशिष्ठः स्यातेन ततो पिन बहु दहेदेवर सौम्य ते पोउशानां कला- नामेका कनातिशिष्टा स्यातयेतहि वेदानानु- भा• अथ षोडशेऽइनि हैनं पितरमुपसमादोपगतवानुपगम्य चोवाच किं अयोमि भो दति द्तर अाह ऋचः मोम्य यजूषि मामान्यधीवेत्येवमुनाः पित्रा। न वै मा माम्टगादीनि प्रतिभान्ति मम मनमि न दृश्यन्त इत्यर्थी हे भो भग- पन्नित्येवमुशवनां पिताह श्टण ॥ तत्र कारणं येन ते तान्यगादीनि न प्रतिभान्तीति तं होवाच यथा लोके ३ मोम्च महतो महापरिमाणस्याभ्याहितस्योपचितस्ये- न्धनैरग्नेरेकोऽङ्गारः खद्योतमात्रः सद्योतपरिमाण: भान्तम्य परिशिटोऽवशिष्टः स्याद्भवेत्तेनाद्वारेण ततोऽपि नत्परिमाणादोपदपि न धज दहेदेवमेव ख मोम्य ते नवानोपचितानां पोडशानामेका कलावयवाऽतिगियाऽ- पा.माभाडम्याशीन्यपि यावपन्न प्राप्यासो भवति तावदेवास्य मरेत्यादियवहार: सम्भवतीयर्थः । यो लोकानुभवमगु. पूजयति । सबम्येति । गर्दव स्परयति । मानसेति । किष विमानसेमैय बोन ध्यानाहारा दृश्यन्ते नप याममापर- मरापरिनिष्पन्नमालम्व देशादिहपेय परिगतत्वादित्यार । ध्यामेति । एवं मातनि हवा घोडनदाघमार ।

·४२७ उ• भवस्यशान ॥३॥ अथ मे विज्ञास्यसीति सहा- शाथ हेनमुपससाद त ह यत्किञ्च पप्रच्छ सर्वए ह प्रतिपेदे तर होकाव ॥४॥ यथा सोम्य महतो. भ्याहितस्यैकमारं खद्योतमात्रं परिशिष्टं तं तृणैरुपसमाधाय प्राज्वलयेत् । तेन ततोऽपि भा वशिष्टा म्या त्तया वं खद्योतमाचाङ्गारठल्यतयैतीदानों वेदान्नानुभवसि न प्रतिपद्यसे श्रुत्वा च मे मम वाचम- थाशेष विज्ञास्यस्यशान भुक्ष तावत्स ह तथैवाश भुकवान- थानन्तरं ईनं पितरं उOपुरुपसमांद तं होपागतं पुत्र यत्किवर्गादिपु पप्रच्छ ग्रन्यरूपमर्थजातं वा पिता स श्वेत- केतुः सर्व तत्प्रतिपेदे गाद्यर्थतो ग्रन्यतय त होवाच पुनः पिता यथा सोम्य महाऽभ्याहितस्येत्या दिसमानमे कमगार प्रान्तम्यामे: खद्यानमा परिशिष्टं तत् टणेथू- शेपसमाधाय प्रचालयेवर्द्धयेत् । নননাক্সায় ततोऽपि पूर्वपरिमाणाहहु दहेदेवं सौम्य ते पोडशा- नामन्त्रकलानां सामर्थ्यरूपाणामेका कलाविशिष्टाऽभू- ध्या. ध्यत रति । यतोऽनकवं मानमं वीर्य यतस्तदेव घोडशधा विभज्य कला यस्येति योजना। एतच्छब्देनानवत मानस चोर्य पराम्रश्यने विच्छत्स्यते विच्छेदमामत्स्यते यस्मात्तस्मादपः मिति पूर्वेण सम्बन्ध । ब्धया पानपरित्यागे प्राणविच्छेदे कारणमाह । यस्मादिति । प्राण स्याम्मयत्वेऽपि किमित्यपा परित्यागे तस्योच्छेकतनाह ! नहीति । ऋगाचप्रतिभानं तयुच्यते ईघदपि न दहेत्कृतो बळ ददिति योजना म्यारत्ति ·४२८ उ• बहु दहेत् ॥ ५ ॥ एव सौम्य ते पोउशानां कलानामेका कनातिशिष्टाभूत्साऽनेनोपसमा- हिता प्राज्यालोतयेतर्हि वेदाननुभवस्यन- मयर हि सोम्य मन आपोमयः प्राणस्तेजो- मयी वागिति तद्धास्य विजज्ञाविति विजज्ञा- विति ॥६॥ ७॥ भा० दनिशियासीत्पञ्चदभाहान्यभुशवत एकैकेनान्हेका कला चन्द्रमस द्वापरपरे त्रीणातिशिष्टा कला तवान्नेन भुक्तेनोपममाहिता वर्द्धित्तोपचिता प्राज्यासीत् । देय छान्दसं । प्रचलिता वर्द्धितेत्यर्थः । मावलीदिति पाठान्तरं । तदा तेनापसमाहिता सुप्रज्वलितकतीत्यर्थः । तथा वर्द्धितयेत_दानी वेदाननुभवस्युपलभमे । एवं च्यावृत्त्यनुत्तिभ्यामन्नभयत्वं मनमः सिद्धमित्युपसंह- रत्यनमयं हि मौम्य मन इत्यादि । यथैतन्मनमोऽनमय तव सिद्धं तथापामयः प्राणस्तेजोमयी वागित्येतदपि सिद्धभेवेत्यभिप्रायस्तदेतद्धास्य पितुरतं मनश्रादीना- मनादिमयत्वं विज विज्ञातवान् श्वेतकेतुः । द्विर- भ्यासविहत्करणमकरणपरिसमाश्यर्थः ॥ ७॥ था. व्यतिरेकोऽनोपयोगाभावे मनसः सामर्थ्य भावः। प्यनुरत्ति. त्वयाऽनोपयोगे मनस' सामर्थमिति भेदः। मगसेऽनमय- खगुपमादयितुमुपक्रान्तमायामयः प्राण इत्यादि कथमिहाचते तवाह। यथैतदिति विद्यासमाशिमन्तरेय कथं हिबचन- मित्यापाड्याह । दिरभ्यामरति ।

·မှ उ• उद्दालको हारूणिः शेतकेतुं पुत्रमुवाच स्वप्नातं भा. यस्मिन्मनसि जीवेनात्मनानुप्रविष्टा परा देवतादर्श दव पुरुषः प्रतिबिम्वेन जलादिविव सूर्यादयः प्रतिबिम्बैः । तन्मनोऽन्नमय तेजोऽभयाभ्यां वाक्प्राणाभ्यां सङ्गतमधि- गतं । यन्मयो यत्स्यश्च जीवो मननदर्शनयवणादिव्यवहा- राय कल्पते तदुपरमे चख देवतारूपमेव प्रतिपद्यते । तदनं श्रुत्यन्तरे। ध्यायतीव लेलायतीव मधीः सप्नो भूत्वेम लोक- मतिकामति स वा अयमात्मा ब्रह्म विज्ञानमयो मनोमय इत्यादिस्वप्नेन भारोरमित्यादि प्राणन्नेव प्राणे नाम भवतीत्यादि । तस्थास्य मनस्यस्य मनवायां गतस्य मन- उपगमदारणेन्द्रियविषयेभ्यो निहत्तस्य यस्यां देवतार्या खात्मभतायां यदवम्यान तत्पुनायाचिण्या सुरुवालको ह किलारुणिः श्वेतकेतु पुडमुवाचोनवान् । खनान्त खप्न- मध्य खप्न दति दर्शनरत्तेः खप्नस्थाख्यातस्य मध्य समान्त सुपुतमित्येतत् । अथवा स्वमान्तं स्वप्नमतत्व मियर्थः ।। घया. त्रिवृत्करनिर्भयविययमवान्तरमशरय परिसमाप्य महा- प्रकरण सहिययमेवानुवर्तयन्मनसा लये सपुती औषम्य सत्स- म्पति वा मनउमाधिकत्वमहामन वदति । यम्मिमिति । उपाधे सहयम ससारयति । तम्मन ति उपाध्यपरित कार्यकरत्व दर्शयति । यम्म य रति | मनसा भावे गायत्म प्रत्यवहारसिद्धिरित्यमा रुदभावे सुपुप्तिमवतारयति। तदु. परमेति । यात्मनि ममोवभाव नादिप्यमधारी नसा- रम्येनेत्यत्र रहदारणकति प्रमाययति । समिति।

·४३० उ• मे सोम्य विजानीहोति यत्रतत्पुरुपः स्वपित्ति भा. तत्रापि अर्थात्सुपुप्तमेव भवति । खमपीतो भवतीति वचनात् । न धन्यत्र सुपुप्तात्खमपीतिं जीवस्येच्छन्ति ब्रह्म- विदः । तत्र ह्यादापनयने पुरुषप्रतिविम्व श्रादर्शगो यथा खमेव पुरुषमपीतो भवत्येवं मनश्राद्युपरमे चैत- न्यप्रतिबिम्बरूपेण जीवनात्मना मनमि प्रविया नामरूप- व्याकरणाय परा देवता मा स्वमेवात्मानं प्रतिपद्यते जीव- रूपता मन पाख्यां हित्वा । अत: सुपुप्त एव खप्रान्तशब्द- वाच्य इत्यवगम्यते। यत्र तु सत्तः स्वप्नान् पश्यति तत्खानं दर्शनं सुखदुःखसंयुक्रमिति पुण्यापुण्यकार्य । पुण्यापुण्यया- ईि सुखदुःखारम्भकत्वं प्रसिद्धं । पुण्यापुण्ययोशाविद्या- कामोपटमोनैव सुखदुःखतदर्शनकार्यारम्भकलमुपपद्यते ध्या• हितोये वाकये सधीरित्येतदुपयुज्यत । टतीयेतु विज्ञानमयो मनोमय रति च पदइयमुपजीयते । एवं भूमिकां कृत्वा समन- न्तरवाक्यमादत्ते । तस्येति । तत्पुवायत्यत्र तस्या देवताया तदवस्यानमिति तच्छब्दार्थः । तत्रेति द्वितीयपक्षोक्तिः । यादिति स्वप्नस्य हि कार्यस्य सतत्वं कारणं तच्च सपुतमेव सपुप्ताख्यं तमोऽज्ञानं वीजं सनप्रबोधयोरित्युभयापगम- नात् । दितीयव्याख्याने सपुप्तमेवार्थवशाल्मलतीत्यर्थः । रतश्च समान्तशम्देग साक्षादधादा सयुतमेवोलमित्याह । खमिति । नन्य यस्यान्तरेऽपि खमपीता भवतीतिवचनमविरुद्धमिति चमेस्याप । नहीति । तत्रापि कार्य साप. स्यादिन्याशयार। खपितिनामनिर्वधनसामर्थसिद्धमर्थ निगमयति । पा रति । ननु समान्तशरदो युद्धान्तशब्दवद्यदा सप्रमेवा. म्याचये। सदापि समनीतो भवतीयविरुद्ध सर्वदा जीवस्य वति ।

·४३१ उ• नाम सता सोम्य तदा सम्पनो भवति स्वमपीता भा० नान्यथेत्यविद्याकामकर्मभिः संसार हेतुभिः संयुक्त एव खप्त इति न खमपीतो भवति ॥ बनवागतं पुण्येनान- न्वागतं पापेन तोर्णी हि तदा माञ्छोकाग् हदयस्य भवति तदाऽसौतदतिच्छन्दा एप परम आनन्द इत्या- दिश्रुतिभ्यः सुपुप्त एव खं देवतारूपं जीवत्वविनिर्मुक दर्शयिय्यामोत्याह । खनान्तं मे मम निगदतो हे सोम्य विजानीहि विस्पटमवधारयेत्यर्थः । कदा खपान्तो भवतीत्युच्यने । यत्र यमिकाले एतन्नाम भवति पुरुषम्य स्वस्थतः प्रमिद्धं हि लोके खपितीति गौणचेदं नामे- त्याछ। यदा खपितीत्युच्यते पुरुषस्तदा तागाधाम्ने सता मच्छब्दवाच्यया अंशतया देवतया मम्पमो भवति मगत एकोभतो भवति मनमि प्रविष्टं मग प्रादि- समर्गकृतं जोवरूपं परित्यज्य म्वं मद्रपं यत्परमार्थमस्य- था. सदूपमक्षप्राप्तेस्तुल्य वादन यार। यम खिति । समग पुण्यापुण्यकाप्यस्वं प्रकटयति । पुण्यामुणपोति। न कर पुण्यापुण्याभ्यामेव सप्ने मयुध्यो किन्या विद्यादिभिनित्र साप्य यः सम्भवतीया । पुयापुणयोति । ताई मनपान सपुप्ऽपि साप्ययः म्याचापि बाम सम्मादिसमन्यगम्मवादि. ग्याचार। मन्वागतमिति। राति जीयनपे ता. सम्भवतीयासमा । मासोनि। तम्मारियम्मान:- प्रदो प्यारयातमन परामर तुमेर म्परयति । समामा. नमिति । सपिनिनामनिरंतर ति। ति। एपुर भाषः ·४३२ उ• भवति तस्मादेनए स्वपितोत्याचक्षते स्वश्व- पोतो भवति ॥ १ ॥ भा०मपोतोऽपि गतो भवति अतस्तम्मात्खपितीत्येनमाचक्षते लौकिका: । स्वमात्मानं हि यस्मादपोतो भवति । गुणा- नामगिद्धतोऽपि खात्मप्राप्तिर्गम्यत इत्यभिप्रायः । कथं पुनीकिकानां प्रसिद्धा खात्मसम्पत्तिः ॥ जायच्छ्रम- निमित्तोद्भवत्वाखापस्येत्याजः । जागरिने हि पुण्या- पुण्यनिमित्तसुखदुःखाद्यनेकायामानुभवाच्छ्रान्तो भवति ततश्चायस्वानां करणानामनेकव्यापारनिमित्तग्लानानां खव्यापारेभ्य उपरमो भवति। श्रुतेश्च श्राम्यत्वेग वाक् थाम्यति चरित्येवमादि । तथा च गृहीता वाक ग्टही- तञ्चतुर्ट होतं श्रीचं ग्रहोतं मन इत्येवमादीनि करणानि प्राणयमानि प्राण एकोऽयान्तो देहे कुलाचे यो जागर्ति तदा जीवः अमापनुत्तये स्वं देवतापमात्मानं प्रतिप- घने। नान्यत्र स्वरूपावभ्यानामापनोदः स्यादिति या सरमावस्यानम्य गुरखग्यासम्भवान्मतत्वे गानुल्यानप्रसझावए. पावस्यान प्रसिद्धेनिमि यातयमिति पृथहति । कथं पुनरिति । परादिरोगयानन्य सभावयिती प्रसिद्ध गाभावः । रापुर यमापनादावस्यानं । तयाच सघ सएपस्थितिप्रसिद्धिविरद्धे. प्यार । गायदिति । सो समाधानं विरोति । जाग- रिसेोति। करपागम कायारगिमिता या ग्नागिर्भध. कोयत्र मानमार । युरोति । चगभवसमुपयार्थ फारः। पपुग्यरस्थायी परमानाम परकी प्रमाया। सपाहि पपुष्ठी माम्यपि मागादिपर्मतत्वमाधार | बरसानीति । .

·४३३ म यथा शकुनिः सूत्रेण प्रबद्धो दिशं दिशं पत्तित्वाऽन्यत्रायतनमलब्ध्वा बन्धनमेवोपश्रयत एवमेव खनु सोम्य तन्मनो दिशं दिशं पतित्वाऽ भा. युका प्रसिद्धिलैंकिकानां स्वं झपोतो भवतीति । दृश्यते हि लोके . ज्वरादिरोगग्रस्तानां तदिनिके खात्मम्यानां विश्रमणं तददिहापि स्यादिति युक्त । तद्यथा श्येनो वा सुपो वा विपरिपत्य श्रान्त इत्यादि- श्रुतेश्च । तत्रायं दृष्टान्तो यथोक्नेऽर्थे म यथा शकुनिः पक्षी शकुनिघातकस्य हस्त गतेन सूचेण प्रबद्धः पाशितो दि दिशं बन्धनमोक्षार्थी सन् प्रतिदिशं पतिवान्यच मन्ध- नादायतनमाययं विश्रमणायालन्धाऽप्राय बन्धनमेवोप- अयते । एवमेव यथाऽयं दृष्टान्तः खलु हे माग्य नन्माना- प्रकृत पाडशकाल मन्नापचितं मनोनिर्धारितं तत्प्रविष्ट मत- स्वस्तदुपलहितो जोवस्तनमान इति निर्दि ग्यते । मचाकोश- था. वन्यथा बतधान्ति स्यादिति भावः। जीवस्यामि वहिर्यापार. म्यादिति चेनैवं करणाभावादित्या । तदेति । ननु सपुमे श्रमा- पनोदमानं न खरूपावस्यानं तत्कुतो लोकिको प्रसिद्धिरित्या. शयाह। नान्यत्राप्ति । उक्लमर्थ शौकिकदृशान्तेन स्परयति । दृश्यते होति। हदारण्यकश्रुत्यालोचनायामपि सपुण्यवस्पायामवस्मारय. जनिसमाषाहार्य ब्रझानोडमाप्तिसम्यत रन्याह। सपति। सत्रेति सघुश्य वस्त्राच्यते । यथोकोऽर्थो हि भोवस्य प्रमण्यवस्थान समिनिति यावत । सशब्दो दृशान्तविधयः प्रकृनिर्विययो वा पप्राप्येति च्छेदः। यथा मधाक्रोम मधम्या वरती नसते 63 ·४३४ उ.न्यत्रायतनमलब्ध्वा प्राणमेवोपश्यते प्राणवन्ध- नए हि सोम्य भन इति ॥ २॥ अशनापिपासे मे सौम्य विजानीहीति यत्रतत्पुरुपोऽशिशि- भा• नवत्स मन श्राख्योपाधि वा विद्याकामीपदिष्टो दिशं दिशं सुखदुःखादिलक्षणां जाग्रत्खप्नयाः पनित्वा गत्वानु- भूयेत्यर्थः। अन्यत्र सदाख्यात्यात्मन पायतनं विश्रमणम्या- नमसन्धा' प्राणमेव प्राणेन सर्वकार्यकारणाश्रयेणेपल- चिता प्राण इत्युच्यते मदाख्या परा देवता। प्राणस्य प्राणं माणशरीरो भारूप इत्यादिश्रुतेः । अतस्तां देवता प्राणं प्राणाख्यामेवापश्यते । प्राणो बन्धनं यस्य मनसस्तत् प्राणवन्धन हि यसमात्माम्य मनः प्राणेपलक्षितदेवताश्रयं मग इति तदुपम्नचितो जोव इति ॥ एवं खपितिना- मामिद्धिदारेण चन्नीवस्य सत्यं खरूपं जगतो मूलं पुत्रस्य दायित्वाह। अनादिकार्यकारणपरं परथापि जगतो मूलं महिंदर्शयिपुरमनापिपामे अतिमिच्छा- पना मन् यस्नान । पातुमिच्छा पिपासा ते अशनापि- चा• तथा सम्मनसि स्थिते। जोचो लप्या भवतीत्याह! महाकोश- नवदिति । न केवणं प्रकरणावामदेन परा देवता लसते ऽन्यत्र प्रयोगदनात्यार। प्रायम्येति । प्रायम्देन परदेवता- लक्षणार्या पनिसमा यत असि। प्रायमेवोपत्रयति विज्ञानात्मेति यत्र तुमार। पायबन्धन- मिति । एतमानास्वाक्यमुत्यापयति । एयमिता चाहाश- नामिपासे साम्येन्यादरीति शेषः। बिमभिमायः सन पिता पुषं - ·४३५ उ. पति नामाप एव तदशितं नयन्ने तद्यथा गाना- योऽशुनायः पुरुषनाय इत्येवं तदप जाचक्षते ऽशनायेति तत्रैतन्छु मुत्पतितर सेाम्य विजा- पत्र भा० पासेऽशनापिपामयोः सतत्त्वं विजागोहीत्येतत् । यस्मिन् काले एतनामपुरुषो भवति । कि नदमिमियत्यगि- तुमिच्छतीति । तदा तम्य पुरुषस्य किं निमिक नाम भवतीत्याह । यत्तत्पुरुषेणाशितमन्न कठिन पीता पापी नयन्ते द्रवीकृत्य रमादिभावेग विपरिणामयन्ते तदा भुकमन्नं जीर्यते। अथच भवत्यम्य नामाणिगिपतीति गाणं । जीर्णे बनेऽशितमिच्छति मा वि अन्तुः । तचापामशितनेटखादशनाया इनि नाम ममिद्धमित्येत- मिनर्थे। यथा गोनायो गगं नयतीति गोनायो गोपाल था. प्रत्येषमायाकाहापामार । थभादोति। अनादीनि बासि पारवान्यमादीनि सेवा या परम्परा नयापि जमतो यसमपर्य मू सहर्षयितुमिश्वन पिता पुचं पंचगव्यादि वाक्यमारे. त्यर्थः । पशमत्यम्य समतावाभावेऽपि कथं तदा चारपायने तबार । थामेति । यथारग्य सापेमाभियोगे मम्पायय: प्रत्यवत पाच ताकिरवियोन्यर्थः । तत्राशमापिपागणे. मता विमापयति । यति । सामान्य नाम घिरेयता पातुं एहति । विमादिति । यावठिममन्नं मुराधित सत्पीता पापारयन्त रतिराम्बन्ध । सदेति परियामारा। थन्दगम्य भाषम्य गोसंवानन्तर्यमुचते । धनरा नापी गोमतदाता जोहोति। तपदेवत्र माघमा ति। तमिरान उपनिष । चममायेनियमपामाधाममामायात . - ·४३६ उ• नीहि नेदममूलं भविष्यतीति॥३॥ तस्य क मूलए स्यादन्यत्रानादेवमेव खन्नु सोम्यानेन शुढ़ें- भा• इत्युच्यते। तथाश्चान्नयतीत्यश्वनायोऽयपाल इत्युच्यते। पुरु- पनायः पुरुषान्नयतीति राजा मेनापतिवी । एवं तत्तदाप पाचक्षन्ते स्लौकिका अशनायेति विसर्जनीयलोपेन । तचैवं मत्यनीरमादिभावेन नीतेनाशितेनान्नेन नियादिन- मिदं शरीरं वटकणिकायामिव शुङ्गोऽकुरोत्पत्तित उनम्तमिमं झं कायं भरीराख्यं वटादिङ्गवदुन्प- नितं हे भामा विजागीदि । किं तत्र विज्ञेयमित्युध्यते । खिदं शजवत्कार्यत्वाच्छरीरं गामूलं मूलरहितं भविय्यतीत्युत प्राह श्वेतकेतुः । यद्येवं ममूलमिदं शरीरं मटादिवत्तरयास्य शरीरम्य धा मूलं म्याद्भवेदित्येवं पृय पाइ पिता । तस्य क मूलं म्यादन्यत्रान्नादन्नं मूलमि- त्यभिप्रायः। कथं। अभिनं अनमनिद्रवीकृतं आठरेणा- निगा पप्यमानं ग्मादिभावेन परिणमते । रमाच्छोणि- नान्माम मामान्मेदो मेदोऽम्योन्यम्यिभ्यो मज्जा मज्जा- मः शुक्रं । तथा योपिझुमश्चान्न रमा दिफमेणेवं परिणतं मोहितं भवति। नाभ्यां शोणिताभ्यामन्नकार्याभ्यां अंधुकाभ्यामनेनेयं प्रत्यई भुज्यमानेगापूर्वमाणाभ्यां कुद्य- था• छिपारण्य तवा। पिसळनीतियम्य थारयामं । रयं गतोयपाशित समीत्ययः। द्भिः पीताभिरिति यः। सति प्रारमिः। पम्यग्य समजावमाषाहापूर्वकं प्युत्पा.

·४३७ उ. नापा मूलमन्विन्छानिः सौम्य शुङ्गेन तेजो मूल- मन्विन्छ तेजसा सोम्य शुड़ेन सन्मूलमनिन्छ सन्मूलाः सौम्येमाः सबीः प्रजाः सदायतनाः सत्प्रतिष्ठाः ॥ ४॥ अथ यत्रतत्पुरुषः पिपासति भा• मिव पिण्डैः प्रत्यहमुपचीयमानोऽनमूलो देशुङ्गः परिनिष्यन्न इत्यर्थः ॥ यत्तु देहागस्य मूलमन्नं निर्दिष्टे नदपि देवद्धिनाशोत्पत्तिमत्त्वात्कस्माधिन्मूलादुत्पन्नं ते सामेवेति कला पाह। यथा देवशङ्गोऽनमूलः एवमेव खलु सोम्याग्नेन राशन कार्यभूतेनाप मूलमन्नस्य रङ्गस्यान्विच्छ प्रतिपद्यम्य । अपामपि विनामोत्पत्तिमत्वाच्छुङ्गत्वमेवेति । अद्भिः मोम्य शङ्गेन कार्येण कारणं तेजोमूलमन्विच्छ । नेजमोऽपि विनाशोत्पत्तिगत्त्वाच्छुत्वमिति । तेजसा सोम्य बन मम्मूलं एकमेवादितीयं परमार्थमत्यं । यस्मिन्सर्व मिदं वाचारम्भणं विकारो नामधेयमनृतं रज्यामिव सपा- दिविकन्पजातमध्यस्त। विद्यया तदस्य जगतो मूलं श्रतः मन्मूनाः मत्कारणा हे सोम्येमाः म्यावरजङ्गमलक्षणाः था. दयति । कथमित्यादिना तथा पुरुषभुक्तानवदिति यावत तथापि कथं सतो मूलग्य सिद्धिरत था । यत्त्विति ॥ सतो मलस्य वास्तवं रूपं दर्शयति । एकमिति । तस्य सर्वकल्पना. धिष्ठानत्वेन परिणामवादं युदस्यति । यस्मिन्निति ः अध्यासे मूलकारणमाए । विद्ययेति । प्रजा सा सन्मूक्षाः सदायत- नाश्त्युतमर्थ दृष्टान्तेन समर्थयते । न हीति ! सबतिया. सदायतनाश्त्यनयोरर्थभेदभावमाशयाह । ध्यन्ने चेति । प्रति. । --

·४३८
उ. नाम तेज एव तत्पीत्तं नयते तद्यथा गोनायोऽयू-
नायः पुरुपनाय इत्येवं ततेज आवष्ट उदन्येति
तत्रेतदेव शुङ्गमुत्पतित साम्य विजानीहि
नेदमभूलं भविष्यतीति ॥ ५॥ तम्य क भूलए
.
-
भा० साः प्रजा न केवलं मन्मूला एव। इदानीमपि स्थितिकाले
सदायतनाः मदायया एव। नहि मृदमनाश्रित्य घटादः
सत्य स्थितिवाऽस्ति । अतो मृदासदायतनं यासां प्रजानां
नन्मूलत्वात्सदायतना: प्रजाः । अन्ते च सत्प्रतिष्ठाः
सदेव प्रतिष्ठा लयः ममाप्तिरवमानं परिशेधे यासान्ता:
मत्प्रतिष्ठाः । अथेदानीमप्शनद्वारेण मतो भूलस्यानुगमः
कार्य इत्याह । यत्र यस्मिन् काल एतन्नाम पिपासति
पातुमिच्छनीति पुरुषो भवति । अशिभिषतीतिवदिदमपि
गौणमेव नाम भवति । द्रवीकृतस्याशितस्थानस्य नेय
प्रापोऽनङ्ग टेहं क्लेदयन्यःशिथिलीकुर्युरब्बाहुल्यादि
तेजसा न गोप्यते। मितरांच रोजसा सोय्यमाणाखभु
देहभावेन परिणममानासु पातुमिच्छा
पुरुषस्य
या. याम्दस्य लयवाचित्वादायतनशब्दम्य चाश्रयविषयत्वान्न पौन.
यायमित्यर्थः । सयशब्दम्य सघुस्यादिविषयावं वारयति । समा.
मिरिति। सम्यगाप्ति समाप्तिरिति प्राप्तिरन विवक्षिति पत्र
वारयति । भवसागमिति ।
नम्याभावलेन तुष्यन्यत्वं निरस्यति । परिशेष इति । प्यना-
ग्यशारा मतामुलग्याधिगरनन्तरमित्यपदार्थः । पिया
मतीधेतमामा पुरुषों यमिका भवतीति योजना। पचं पिधा-
-

·88. उ• स्यादन्यत्राच्याऽग्निः सौम्य शुड़ेन तेजो मूल- मन्विच्छ तेजसा साम्य गुड्न सन्मूलमन्विच्छ सन्मूलाः सोम्येमाः सबीः प्रजा. सदायतना. भा• जायते तदा पुरुष पिपामति नाम तदेतदाह। तेज- एव तत्तदा पीतमबादि मोषयेहे हगतलोहितमाणभावेन नयते परिणमयति । तद्यथा गोनाय इत्यादि समान- मेव । तत्तेज पाषष्टे लोकः । उदन्येति उदक नय- तोत्युदन्य उदन्येतीति छान्दम । तचापि पूर्ववत् अपाम- प्येतदेव भरीराख्य शण नान्यदित्येवमादि। समानमन्यत् । ধানগ্রাসনৰ মুৰীয় । অনায়াঙ্গন देवेनापो मूल गम्यते । अभि. शङ्गेन तेजो भूल गम्यते । पा. सतीत्येतनाम पुरषम्य गोमियाशङ्याह। अवीकृतेति । भव खया तेजसा भोव्यमारणव किं तावतेव्याशा । नितरामेति ॥ सदा पानेच्छावस्थायामित्यर्थ । तेजसो यदुदकनेटत्वमुक्त तव श्रुतिमवतार्य ध्याचछे। तदेतदाहेति ॥ उदकमिति वक्तिये कथ मुदन्येतीब्यक्त वा । छान्दसमिति ॥ तत्रापि तेजस्यपीयेत्तत् ।। यथाशनायेति छान्दस तथा तेजस्युदन्येतीत्यपि छान्दसमेवे त्याचा पूर्ववदिति ॥ अन्नदारा सतो मूलस्याधिगमबदम्बुदारापि तस्याधिगतिरक्षीत्याप। छपामयीति। तेज शुकदापि सतो मूलस्य प्रतिपत्तिरतीत्या ! सामी दिति । त्रिरत्करणवशादिति यावत । शरीरस्य भूतत्रयकार्यत्व मत प्राब्दार्थ । यथा पूर्वमन्नसुनेन देहेनानाय मूल गम्यते त्यादि व्याख्यात तथा तेज अङ्गेन दहेन तेजो भूल गम्यता यादि व्याख्येयमिद्यार। पूर्ववदिति । इत्तानुवादपुर्वक यथे त्यादिवाक्यमादले । एव होनि । उताया रोत्या नामदयसि ·४४० उ• सत्प्रतिष्ठा यथा तु खलु सौम्येमास्तिो देवताः पुरुष प्राप्य त्रिवृत्तिवृदेकेका भवति तदुन्न पुर- भा. शुरुङ्ग सन्मूलं गम्यते पूर्ववत्। एवं हि तेजोबन्नमयस्य देहशङ्गस्य वाचारम्भणमावस्यानादिपरम्परया परमार्थ- सत्यं मन्मूलमभयमसन्त्रासं निरायासं सन्मूलमन्विच्छति पुत्रं गमयित्वाऽशिशिषति पिपामतीति नामप्रसिद्धिदा- रेण । धदन्यदिहास्मिन् प्रकरणे तेजोवत्रानां पुरुषेणेप- युज्यमानानां कार्यकरणमहातस्य देहाङ्गस्य स्वजात्या माङ्कये जापचयकरवं वनव्यं प्राप्तं तदिहानमेवेष्टव्य- मिति पूर्वी व्यपदिशति । यथा तु खलु । येन प्रकारे- मास्तेजोवनाख्याम्तिस्रोदेवताः पुरुषं माप्य वित्रिदे- कैका भवनि नदुकं पुरस्तादेव। भवत्यन्नमशितं वेधा- विधीयत इत्यादि । तत्रैवानं अनादीनामशितानां ये चा• विदारण पपोतदेहाथरस्थानादिकारणपरम्परया सदाख्यं मूणमुक्तविशेययं सन्मूलमविच्छेयुपदेशेम श्वेतकेतुं शापयित्वा स्थवस्यया भरोरमेकै भूतारयमित्यापे प्रामे पदामिप्रकरये तेजःप्रसतीनामुपयुज्यमानाना स्वखभावानुसारेण सातम्या- पचयकरवं वास्थ्य प्राम। तदा हि सर्वशरीरेषु सर्वभूतकाया- पजम्माधवस्यायो प्रमायाभावादृश्यमाने सहात कम्य भूतम्य कियाकार्यमित्यपेक्षायामनमशिक्षमियादावुतमेव मएच्यमिति पूचा व्यपदिममोति योगना । यता मूलम्य व्यवहारसत्यत्य वारयति । परमाचति । ततो नाविद्यासम्बन्धन्तस्यालोब्याह । पभयमिति । विद्याकार्य सम्बन्धोऽमि परमाता न तम्यान्ती- ग्यार। चसनतासमिति । उभयरामधाभावे धमाखानिखिल. एलेन परमानन्दावं तम्य सिझवीयारा गिरायासमिति ।

·४४२ उस्तादेव भवत्यस्य सोम्य पुरुषस्य प्रयतो वाइनसि सम्पद्यते मन प्राणे प्राणस्तेजसि तेज परस्यां भा. मध्यमा धातवस्ते साप्तधातुक भरीरमुपचिन्वन्तीत्युक्त । माम भवति लोहित भवति मज्जा भवत्यस्यि भवति ये खनिष्टा धातवो मन प्राण वाच देहस्यान्त करण महातमुपचिन्वन्तीति चोक तन्नो भवति स माणा भवति मा वाग्भवति । सेऽय आण करणमहातो देहे विशीर्णे देहान्तर जीवाधिष्ठितो येन क्रमेण पूर्वदेहात्मच्यु- तो गच्छति तदा हास्य हे सोम्य पुरुषस्य प्रयतो मिय- माणस्य वामनसि सम्पद्यते मनस्युपहियते। अथ तदाहु- जातयो न वदतीति । मन पूर्वको हि वाग्व्यापार । यदै मनमा ध्यायति तदाचा वदतीति श्रुते । वायुप- सहतायां मनसि भननव्यापारण केवलेन वर्तते । मनोऽपि यदोपहियते तदा मन प्राणे सम्पन्न भवति सुपुप्तकाल इव । तदा पार्श्वस्था ज्ञातयो न विजानाती- त्याज । प्राणच तदो च्छासी स्वात्मन्युपमहतवाह्य- पूर्वोक्तमेव व्यक्त करोति। तत्रैवेति । किन्तदनमशितमित्यादानुक्त तबाह । व्यवादीनामिति। सप्तधातुक त्वगरमासमेदोमनास्थि शुक्राख्या साधातवस्तषो सइतिरूपमित्यर्थः । तेजोबन्नका यभृतदे पशुजदारा सतत्व निरूपित इदानों मरशहारेणापि ननिरूपयितुमारभते । सोऽयमिति । तदात्यत्र क्रमबद्गमन वदित्युक्त । वाग्व्यापारस्य मनसि लये हेतुमाइ । मन पूर्व कोहीति । प्रायसम्पत्तिर्मनसस्तदधीनस मनोव्यापारनित्य वस्था तदेक्युच्यते । पाशय नरेत्यविज्ञानावस्था कथ्यो। कथ था. 13 ·४४२ उ• देवताया स य एषोऽणिमा ॥६॥ एतदास्य- मिद, सर्व तत्सत्य, स आत्मा तत्वमसि शेत- भा करणः संवर्गविद्यायां दर्शनाद्धस्तपादादीन् विक्षिपना- मान्यानानि निकुन्तत दोत्सृजन् क्रमेणापमंहत करण- स्तेजसि सम्पद्यते । तदाहुजीतयो न चलतीति । मृतो नेति वा विचिकित्सना देहमालभमाना उपाञ्चोपलभ- माना देह उष्णो जीवतीति यदा तदायायलिङ्ग तेज उपमंहियते । तदा तत्तेजः परस्यां देवतायां प्रगाम्यति । नदेवं क्रमेणापमंद्वियते । स्वमूसं प्राप्तेच मनमि तत्स्था- जीवोऽपि सुपुप्तकालवनिमित्तोपसंहारादुपहियमाणः सम् सत्याभिमन्धिपूर्वकं घेदुपमंद्वियते सदेव मम्पद्यते न पुनर्देशान्तराय सुपुप्तादिवोत्तिष्ठति ॥ यथा सोके सभये देने वर्तमानः कथञ्चिदेवाभयं देणं माप्तस्तदत् । इतरस्वमात्मजम्नम्मादेव मूलात्मुषुप्तादिवो- पा. प्रायस्य शासान्युपसंहसयानाकरखत्वं सदा । संवर्गविचाया. मिति । सध हि मास. सहा वागादोमोति दृ असा युकं तम्य सामन्युपसघसकरमावमित्यर्थः । तेजसीति भौतिकमा. ध्यामि तेजो मनते । जीवतोयाइरिति सम्बन्धः । सक- रखमप्रायम्य च भूतसम्स्य परम्या देयतायामुरूममेयोपसंहा- रेऽपि जोमस्य बिमायात मियामयाह । तदेवमिति । सम्या परम्गो देयतायामाहेन फमेम जम्युपर एसे सतीति यावत् । गमम मममा मूष भूतपय । निमित्तापहारादिन्यत्र निगि ममा बितिस समपदम्प ममाभिसन्धेमामुनरत्यानमियतयातन पर- पति । पहि। पभर दे पाता नमुना गभर्य मं गामि. ।

·४४३ केता इति भूय एव मा भगवान् विज्ञापयविति तथा सोम्येति होवाच ॥ ७ ॥ भा स्थाय मृत्वा पुनर्देजालमाविशति। यस्मान्मूलादुत्थाय देव- माविशति जीवः ॥ स यः मदाख्य एष उनोऽणिमाऽणु- भावा जगतो मूलमैतदात्यमेनामदात्मा यम्य सर्यख नदे- तदात्मा तस्य भाव ऐतदात्म्यं । एतेन सदाख्येनात्मनात्मक- समिदं जगत्। नान्योऽस्थाम्यात्मा मंमारो नान्यदतोऽस्ति द्रष्टु नान्यदत्ताऽस्ति श्रोत्रित्यादिश्रुत्यन्तरात् ! येन चात्म नात्मवत्सर्वमिदं जगत्तदेव सदाख्य कारणं सत्यं परमार्थ- सत् । अतः स एवात्मा जगतः प्रत्यकस्वरूपं मतत्त्व याथात्म्यं । प्रात्मशब्दस्य निरुपपदस्य प्रत्यगात्मनि गवादिशब्दवधि- रूढत्वात् । अतस्तत्सत्तावममीति हे श्वेतकेतो इत्येवं प्रत्या- पितः पुत्र प्राह भूय एव मा भगवाविज्ञापयतु यद्भव- दुनं तत्सन्दिग्ध मम । अहन्यहनि साः प्रगाः सुषुप्ती मत्सम्पद्यन्ते इत्येतत् । ये न सत्सम्पद्य न विदुः सत्सम्पन्चा था. छतीति शेष । यस्वन्ताभिसन्धा यथाया रोन्या न सत्सम्प- मस्तवाद । तरखिति । यस्येति पद्या सव्वं जगदुतमसंसारो वेतिच्छेदः । भृलादेशिधं दर्शयति । परमार्थेति । कल्पितस्य जगतः सरूपं प्रत्याभूतमतार्तिकमिति पर वारयति । स तत्त्व- मिति । वत्वेन सहितमपि सतत्त्वमित्याशयाइ । याथात्म्य. मिति कयमेबमर्थवत्त्वमामशब्दस्य लभ्यते तत्रा। थामशब्द स्येति । सतो भवत्वात्मत्वं मम किं स्थादिवायाह । यत इति । सन्देहस्येदमेक विपिनधि। यहन्यहनोति । सन्देहे हेतुमार। योति । सेन सन्दिग्धमेतदिति यूइँश सम्बन्ध ॥ सन्देइयाशनि- ·४४४ यथा साम्य मधु मधुकृतो निस्तिष्ठन्ति नानात्य- यानां वृक्षाणाएं रसान् समवहारमेकताएं रसं गमयन्ति १ ते यथा तत्र न विवेक लभन्तेऽमु- . भा वयमिति । अतो दृष्टान्तेन मां प्रत्याययबित्यर्थः । एवमु- कस्तथाऽसु मोम्येति होवाच पिता ॥ ८॥ यत्पृच्छभ्यहन्यहनि सत्सम्पद्य न विदुः सत्सम्पन्नाः स्म इति तत्कस्मादित्यत्र टणु दृष्टान्तं । यथा लोके मोम्य मधु- तो मधु कुर्वन्तीति मधुष्टतो मधुकरमतिका मधु निस्ति- छन्ति मधु निष्पादयन्ति तत्पराः सन्तः। कथं नानात्ययानां भानागतीनां नानादिकाख्यानां वृक्षाणां रमान् समवहार समादत्यैकतामेकभावं मधुत्वेन रमान् गमयन्ति मधुल- मापादयन्ति । ते रमा यथा मधुत्वेनेकतां गतास्तत्र मधूनि विवेकं न लभन्ते। कथममुथाइमाप्तस्य पनसस्य वा वृक्षस्य रमोऽस्मीति च । यथा हि लोके यानां चेत- मावतां समेताना प्राणिनां विवेकलाभो भवस्यमुयाई पुत्रो नप्तास्मीति। ते च लन्धविवेकाः मन्तो न मीर्यन्ते न था. स्तरियमित्यत थाह। थत रति । पुषस्य मातचन्दे दामोहा. पंगत्तरमन्यमुत्यापयति । एवमिति ।। सत्यादिट्टयासमवतारयति । यत्पृमोति । पन्ध सपुते सन्या प्रमाः मत्सम्पर मत्सम्पनाः को चयमिति यत्र विदुग्तद- भाने कस्मात्कारमादिति या एफसि तत्र सपुमारावसाने कारणभूतं हातमुचमानं शुगु त्वमिति योजना। यथारशान्तः स्पो भवति तपोधत रहाचायति । पुनमधुपदं दिगापदेन ·४४५ उ० थाहं वृक्षस्य रसेोऽस्मोत्येवमेव खलु सोम्येमाः सबीःप्रजाःसति सम्पद्य न विदुःसति सम्पद्यामह इति ॥२॥ त इह या ो वा सिएहो वा वृको वा वराहो वा कीटो वा पतड़ा वा दशो वा भा०तथेहानेकप्रकारचरसानामपि मधुराबतितकटुका- दीनां मधुत्वेनैकतां गतानां मधुरादिभावेन विवेको हत इत्यभिप्रायः । यथाऽर्य दृष्टान्त इत्येवमेव खलु सोम्येमाः सर्वाः प्रजा अहन्यहनि मति सम्पद्य सुपुप्तकाले भरणप्रलययोश्च न विदुर्न विजानीयुः पति सम्पद्यामह इति मम्पन्ना इति वा । यस्माचैवमात्मनः सदूपतामज्ञा- बैव सत्सम्पद्यन्ते । अतस्त र लोके यत्कर्मनिमित्ताः यां यां जातिं प्रतिपन्ना श्रासाम्रादीनां व्याघ्रोऽई मिहोऽह- मित्येवं । ते तत्कर्मशानवासनाविताः सन्तः समाविष्टा अपि तद्भावेनैव पुनराभवन्ति । पुनः मत प्रागस्य व्याघ्रो वा मिहोवा को वा वराहो वा कीटो वा पनजो वा था. सम्बन्धप्रदर्शनार्थ मधुरता मधुनिष्यादकत्वमाकाहामूर्वक दर्श- यति । कथमित्यादिना। गागागतीमा मानापलागामित्येतद- इना रसाना कथमकतेत्यागवाह । मधुत्वे मेति । सदेव स्पर यति । मधुत्वमिति । ते यथेत्यादि घाघरे । ते रसा रति । उसमर्थ वैधहयान्तेन स्पण्यति । यथा शीग्यादिना । रति प्रकदृष्टान्ताक्तिः। दृशान्तमद्य दानितकमाए । यति । रसानामधेतनत्वेन विवेकानवावधं घेतनावतामिद दृछान्तः स्यादिज्यामधाम यमापति । एवं योरसपा- तवन यावचेतनामामपि सपुम्यादी माद्यावन्दितल्या रस.

·४४६ उ• मशको वा यद्यद्भवन्नि तदा भवन्ति॥३॥ सय एषो ऽणिमतदात्म्यमिदएं सर्च तत्सत्य स आत्मा तत्वमसि वेतकेतो इति भूय एव मा भगवान् विज्ञापयत्विति तथा साम्येति होवाच॥ ४ ॥६॥ भा. दंगो वा मशको वा यद्यत्पूर्वमिह लोके भवन्ति सम्वझवु- रित्यर्थ । तदेव पुनरागत्य भवन्ति । युगस इसकोयन्तरि- ताऽपि संसारि जन्तार्या पुरा भाविता वासना सा न नसतीत्यर्थः । यथामज हि सम्भवा इतिश्रुत्यन्तरात् । ताः प्रजा यस्मिन् प्रविश्य पुनराविर्भवन्ति । ये विताऽन्गे सत्सत्यात्माभिमन्या यमणुभाव मदात्मान प्रविश्य नाव- तन्ते । स य एषोऽणिमेत्यादि व्याख्यातं । यथा लोके खकीये ग्रहे सुप्त उत्थाय ग्रामान्तर गतो जानाति स्वग्रहादागतोऽम्मोत्येवं मत प्रागतोऽम्मीति च जन्तूनां करणाविज्ञानं न भवतीति भूयएव मा भगवान् विज्ञाप- यलित्युतस्तथा सोम्येति होवाच पिता !! था. तुल्यत्वातया विवेकानावस्यापत्तिमात्रे प्रकृतमदाहरणमविर- मिति भाव | सता सम्पन्नानामपि नस्यादिन्याभार । ससारियति । य एषोऽपिमेत्याधवतारयति । ता प्रजा निारत सरिभानरइितेभ्य सहाशादिति यावत् । यमभा. वमिति योऽध्याय । प्रमानारं दृशान्तबलादुत्याय- यति । यति । हमागतोऽस्मीस्थितस्य पानाभावं या. मागपादयितुमुत्तरपन्यमुत्यापयति । युवति।

·इमा साम्य नद्य पुरस्तात्प्राय स्यन्दले पचा- प्रतीच्यस्ता समुद्रात्समुद्रमेवापि यन्नि समुद्र एव भवन्नि ता यथा तत्र न विदुरियमहमस्मी- यमहमस्मीति ॥१॥ एवमेव खलु साम्येमा सबी प्रजा मत आगम्य न विदु सत आगच्छामह इति त इह याघ्रो वा सिहो वा वृदो वा वराहा वा कीटो वा पतङ्गो वा दशो वा मशवा था सम्पद्य भवन्ति तदा भवन्ति।२सय एपोऽणिमे- भा. श्टणु तत्र दृशान्त यथा माम्येमा नद्यो गङ्गाधा पुरता- त्पूर्वी दिन प्रति प्राध्य पागञ्चना म्यन्दन्ते सवन्ति । पया- प्रतीची दिश प्रति सिन्ध्वाचा प्रतीचीमचन्ति गच्छ- नीति प्रतीच्यम्ता ममुद्रादमोनिधेलधररापिता' पुनदृष्टिरूपेण पतिता गङ्गादिनदीरूपिन पुन समुद्र- मम्भानिधिमेवापि यन्ति सममुद्रा एव भवमि ना भयो यथा तब ममुद्र ममुद्रात्मनेकताङ्गता म विदुर्भजामन्तीय गङ्गामस्मीय यमुनाहमभीतीपमहममोति पैवमेव सानु माम्येमा मा प्रजा यम्मामति मपच म पिदुमामासत पागम्य न विदु मन पागधाम भगता रति वा । न इह व्याघ्र इत्यादि ममानमन्यत् । इयं सोके जमे वीची- पागमगावध्यपरिचानं तदुष्ट । प्रधानार दापरेर मिति । विगहा पति को हरमिति समयः । श्रीमान मन्या साम्यवस्थायर्या मरयमापयोष रसभार समापि था.

·४४८ उ• तदात्म्यमिदए सर्च तत्सत्यस जात्मा तत्वमसि वेतकेता इति भूय एव मा भगवान् विज्ञापय- त्विति तथा सोम्येति होवाच ॥ ३॥ १०॥ अस्य सोम्य महतो वृक्षस्य या मूलेऽभ्याहन्या- ज्जीवन स्त्रवेद्या मध्येऽभ्याहन्याब्जीवन् सवेद्योऽये- ऽभ्यान्याज्जीवन् सवेत्स एष जीवनात्मनानुप्र- भूतः पेपीयमानो मोदमानस्तिष्ठति ॥१॥ यस्य भा तरङ्गफेनबुडुदादय उत्थिताः पुनस्तद्भावङ्गता विनटा इति । जोवास्तु तत्कारणभावं प्रत्यहं गच्छन्तोऽपि सुपुप्ते मरणप्रलययोच न विनश्यन्तीत्येतत् । भूय एव मा भगवान् विज्ञापयतु दृष्टान्तेन । तथा सोम्येति होवाच पिता ॥१०॥ श्रण दृष्टान्तमस्य हे सोम्य महतोऽनेकशाखादियुक्तस्या- स्येत्यग्रतः स्थितं दृषं दर्शयन्नाह। यदि कथिदस्य भूले- उभ्याहन्यात्परश्वादिना सकघातमात्रेण न व्यतीति जीवन्नेव भवति तदा तस्य रमः सवेत् । तथा यो मध्येऽभ्या- इन्याजी सवेजया योऽयेऽभ्याइन्यानीवं सवेट एप था. म विनयन्तीति यदेवतदिति योजना । जीवविनाशं मामा- मम्य प्रतिधोधनार्थमुत्तरं वाक्यमुत्यापयति । सति ।१.। बीवस्य मामाभावं यनुमादी दृयान्तमाला परिवति । ननु रोगग्रन्तार्या धातोपहतायां वा शाखायां प्रायोपसंहारेऽपि कुता जीवोपचार सम्भवति वनाह। वागिति । ननु हो जीवस्य सदाये तोपदारानुपसंहारी वलया। नच तस्य सत्यन्तु कुस- प्यमत बाह। मीन चेति । रसस्पेख वयदिति सम्न्यः ।

·४४६ उ• यदेकार शाखां जोवो जहात्यथ सा गुथति द्वितीयां जहात्यथ सा शुथति तृतीयां जहात्यथ सा शुथति सी जहाति सवः शुथत्येवमेव खलु साम्य विद्धीति होवाच ॥ २ ॥ जीवापेतं वाव भा गृक्ष इदानी जीवनात्मनानुप्रभूतो ऽनुव्याप्तः पेपोयमानी ऽत्यर्थ पियवुदकं भामांय रमान्मूलैमोदमानो हर्ष प्राप्नुवस्तिष्ठति । तस्याम्य यदेकां शाखां रोगग्रम्तामातां वा जीवो जहात्युपमंहरति शाखायां विमस्तमात्मांशं । अथ मा एव्यति।वामनः प्राणकरणग्रामानुभविष्टा हि जीव इति तदुपसंहारे उपसंहियते । जीवेन च प्राणयुकेगाशित पीतच रमतां गतं जीववच्छरोरं वृक्षच वर्द्धयद्रसरूपेण जीवस्य सद्भावे लिङ्ग भवति ॥ अशितपीताभ्यां हि देहे जीवस्तिष्ठति ने वाशितपीने जीवकर्मानुसारिणीति । तस्यैकाङ्गवैकल्यनिमित्तं कर्म यदोपस्थितं भवति तदा जीव एका शाखां जहाति शाखाया आत्मानमुपमं घरति। अथ तदा मा शाखा यति। जीवस्थितिनिमित्तो रमो जीवकमाक्षिप्तो जीवापसंहारे न निठति । रमापगमे च था. रक्षारीरे जीवस्य सत्वेऽपि किमित्यसो पदाचित्तदीयाको शाखा मशालीत्यामबाप। मिति जीवोपसंहार किमिति शाखा सुष्यति तार। जीवस्थितीति। श्रीवम्य स्ट्रितिमिनिस মলি ভিন্নধ্য ঘাস্তায়ানামালৈ যাব। নয়, पिकवैगाधिकान्या स्थावरावा निर्भोवतमधेसनस्वमुई तदेत. मिरमामिाया ! हसि । धादिसम्दो रहिमोगादिसष्ट्र- - 13 ·४५० 1 उ• किलेदं म्रियते न जीवो नियत इति स य एषो अणिमेतदात्म्यमिदए सर्व तत्सत्य स आत्मा भा० शाखाशोषमुपैति। तथा सव्वं वृत्तमेव यदायं जहाति तदा साऽपि वृक्षः शुष्यति। रक्षयरमस्रवणशोषणादिलि- जाजीवत्वं । दृष्टान्त तेश्च चेतनावगाः त्यावरा इति । वैद्धिकाणादमतमचेतगाः न्यावरा इत्येतदाभारमिति दर्शितं भवति । यथाऽस्मिन्वृदृष्टान्ले दर्शितं जीवन युक्तो होडको रमपानादियुनो जीवतीत्युच्यते चदपेतद्य घियत इत्युच्यते । एवमेव खलु माम्य विद्धीति होवाच । जीवापेतं जीववियुन वाद दिलेदं शरीरं मियते न जोवो मियत इति । कार्यशेषे च सात्थितस्य ममेदं कार्यशेष- मपरिममाप्तमिति स्मृत्वा ममापनदर्शनात् । जातमात्रा- पाच जन्तूनां स्तन्याभिलापभयादिदर्शनाचातीतजन्मा- न्तरानुभूतस्तनपागदुःखानुभवस्मृतिर्गम्यते । अमिहोत्रा- दीनां च कर्मणामर्थवत्त्वान्न जीवो मियत इति । स प्या• शार्थः । स एव रक्षो जीवेनात्मनानुप्रभूत रति दृशान्तश्रुतिः । युतियातन विवक्षितमंशममूद्य दार्शन्तिकमाह। योया- दिमा । जीवस्य सपुप्त नाशाभावे रत्वन्तरमाए । कार्यशेये घेति । सिम् राति सपुप्त भूत्वा पुनरुत्थितस्य कार्यग्य शेयो sणि यसिम्फर्मचि सदिदं ममासमाप्तमिति मुथा तम्य समाप. भदर्शनान सापे जीया मायतीव्यर्थ । मरयकाले तमाशाभावे ततरमार। भातमात्रायामिति । याद्ययकारः समुपये रिसापावयारसे। जीवस्य प्रलपादावधिनामे कारखान्तर• ·४५१ उ• तत्वमसि शेतकेतो इति भूय एव मा भगवान् विज्ञापयत्वितितथा साम्येति होवाच॥ ३॥११॥ न्ययोधफलमत आहरेतीदं भगव इति भि- न्धीति भिनं भगव इति किमत्र पश्यसोत्यण्य भा० य एषोऽणिमेत्यादि समान । कथं पुनरिद पृथिव्या- दिनामरूपवज्जगदत्यन्तसूक्ष्मात्मद्रपानामरूपरहितासतो जायते इत्येतदृष्टान्नेन भूय एव मा भगवान् विज्ञापय- विति । तथास्तु सोम्येति होवाच पिता ॥ ११ ॥ यद्येतत्प्रत्यक्षीकर्तुमिच्छसि अतोऽस्मान्महतो न्यग्रोधा- रफलमेकमाहरेत्युकासाथा पकार। यद भगव उपाहतं फलमिति दतिवन्तं प्रत्याइ फल भिन्धीतिभिनमित्याहे- तरः। तमाह पिता किमत्र पग्यमीयुत पाहाण्याऽणुतरा दवेमा धाना वीजानि पश्यामि भगव इति। यामा धाना- नामेकां धानामग हे वास भिन्धीत्युक भाइ भिन्ना भगव रति। यदि भिन्ना धाना तम्यां भिनाया कि परन मोरयुक्त . धा. माह। ध्यमिहोत्रादीनामिति । इतिशब्दो भीवम्य नियम सहारार्थ : यदुक समृनाः सत्यादि सब जदयसि । फर्म पुनरिति । विलक्षण योर्न फार्यकारथसमिनि भरमान प्रति बोधयितु मुत्तरवाफ्यमुपादने । सति ॥ ११ ॥ स्थूलम्य कार्यस्य वम मुस्पारणत्वमेतदित्य थायस्य माग्य महतो रक्षस्येति प्रकृतं रक्ष पराशति । प्यत इति। यमेत. मसिमरन न पश्यस्येवस्यादिशो वीजस्यो त सम्बन्ध । तथापीति पत्यन्तायुवाददर्शनेऽपीयर्थ । पात्यनारामादोगापदम्तयाजम्य ·४५२ उ• इवेमा धाना भगव इत्यासामडेकां भिन्धीति भिना भगव इति किमत्र पश्यसीति किञ्चन न भगव इति ॥१॥ तर होवाव यं वै साम्यैतमणि- मानं न निभालयस एतस्य वे साम्येपाऽणिम एवं महान्ययोधस्तिष्ठति ॥२॥ श्रद्धत्स्व साम्यत्ति स य एषोऽणिमतदात्म्यमिदएसर्व तत्सत्यश्स आत्मा भूतः भा० अाह न किञ्चन पश्यामि भगव इति। त पुत्रं होवाच बट- धानायां भिन्नायां य वटवीजाणिमान हे मोम्य एत न निभालयमे न पश्यसि । तथाप्येतस्य वै किल मोम्य एप महान्ययोधो वीजस्याणिग्नः सूत्मस्यादृश्यमानस्य कार्य- स्थूल शाखाकन्धफलपत्ताशवास्तिष्ठत्युत्पतन्नुत्तिष्ठ- तीति वाच्छब्दोऽध्याहार्योऽतःबद्धत्ख माग्य मत एवा- णिन. स्थूल नामरूपादिमत्कार्य जगदुत्पन्नमिति। यद्यपि न्यायागमाभ्यां निर्धारितोऽर्थस्तथैवेत्यवगम्यते तथाप्यत्य- न्तसूक्षोव्वर्थपु वाह्यविषयासक्तमनस. स्वभावप्रवृत्तस्यासत्या गुरुतरायां श्रद्धायां दुरवगमन स्यादित्याह अद्धखेति । श्रद्धायान्नु सत्या मनसः सनाधान बुभुत्सितेऽर्थे भवेत्ततश्च च्या. रक्षस्योत्पत्त्युमलम्भोऽत शब्दार्थ सन्मूला सोम्येत्यादिश्रुया दृश्यते विति न्यायेन च जगत सत्कार्याचे सिद्धेश्रद्धामन्तरेणामि तनिर्णयसम्भवात्किमिति श्वेतकेतु श्रद्धखेति मित्रानुयुज्यते सघाए । यद्यमोति ॥ सत्यामपि अद्धाया कथ वाझविषयासक्तम नसोऽत्यन्तस्तूपमेय्यर्थेय्यवगम स्यादित्याशमाह । श्रद्धायान्विति ।। मन समाधानवशाभुत्सितस्थार्थस्थावगतिरित्यन रहदारण्य - ·४५३ उ• तत्त्वमसि शेतकेतो इति भूय एव मा भगवान् विज्ञापयत्विति तथा साम्येति होवाच॥३॥१२॥ लवणमेतदुदकेऽवधायाथ मा प्रातरूपसीदथा इति स ह तथा चकार त होवाच यद्देोषा लवणमुदवेऽवाधा अङ्ग तदाहरेति तदावमृश्य भा तदर्थावगतिः । अन्यत्रमना अभूवमित्यादिश्रुतेः । म य इत्याधुक्तार्थ । यदि तत्मज्जगतो मूलं कम्मानोपलभ्यत इत्येतदृष्टान्तेन मामा भगवान् भूय एव विज्ञापयविति । तथा सोम्येति होवाच पिता ॥ १२ ॥ विद्यमानमपि वस्तु नोपलभ्यते प्रकारान्तरेण पलभ्यत इति शृण्वत्र दृष्टान्तं। यदि चेममर्थ प्रत्यक्षीकर्तुमिच्छामि पिण्डरूपं लवणमेतत् घटादावुदकेऽवधाय प्रक्षिप्याथ मा मां श्वः पातरूपसीदथा उपगच्छेथा इति। स ह पित्रो- कमर्थ प्रत्यक्षीकर्तुमिच्छम् तथा चकार । तं होवाच परेछुः प्रातो यालवणं दोपा राधी उदकेऽवधा निक्षि- घ्या. कश्रुति संवादयति । धन्यति । प्रत्यक्षताऽनुपलभ्यमा. नत्वान्नास्तीति मन्वानः पाइने । यदीतियनुपलभ्पमानम्यापि सत्त्वमाशयाई। इत्येतदिति । ध्यप्रत्यक्षस्यापि जगन्मूलस्या- तिख प्रतिपादयितुमुत्तरयन्यमवतारयति । तथेवि । १२। नोपलभ्यते सेन प्रकारेणेवि घ । रतीममर्थ प्रत्यक्षीकर्नु यदीच्छसि सहि दृष्टान्तमत्र हएिवति योजना। राधेरत्ययान. त्ययंमयशब्दार्थ । जगन्मूलं सतोऽप्रत्यक्षमपि प्रत्यक्षमुपाया न्तरेणेति पित्रोकोऽर्थसं प्रत्यक्षोचिकी(घंटादावुदके पिण्डर में - ·५४ उ• न,विवेद यथा विलीनमेवा १॥ अस्याका- दाचामेति वाथमितिनवणमिति मध्यादाचामेति कथमित्ति लवणमित्यनादावामेति काथमिति लवणमित्यभिप्राश्येनदथ मोपमीदया इति तद्ध भा• तथागमि अङ्ग हे परम नदापरेन्युमायणमाजिशोर्यु किलावाम ग्वाद के न विवेद म विजातवार। यथा तसवणं विद्यमागमपि मत् अमुलीनं संचिएमभूत् यया पिलीगं लवणं न वेथ तथापि तचतुपा पर्शनेन च पिपरहपं लवणमग्र धामाणं विद्यत एवामु सभ्यगे चौपायानारेणे- रोनायुधं प्रत्याययितमिच्छवाहाप्रपादकान्तादुपरि ग्रहीत्वाऽऽ चामेत्युवा पुर्व तथाशतवन्तमुवाच कथमितीतर पाह लवणं स्वादुत इति । तथा मध्यादुदकम्य राहीलाss- पागेति कथमिति नवणमिति । तथान्तादोदेशाधीया- चामेति कथमिति लवणगिति । यद्येवमभिप्रायस्थ परित्यज्यैतदुदकमाचम्याथ मापसीदथा इति ना तथा - था. लवणं रात्री प्रक्षिप्य सदस्य यानन्तरं मात काले पिट समीये वेत- केतुर्गनवामित्याह ॥ स हेति । यथा तत्पिण्दर प लवयं प्रक्षेपात् प्रागभूतथा न विधातवामिति सम्बर उदके प्रक्षिप्त लवणं विम्यापि न ज्ञायतेन्दसदेव तईि तदित्याशझाए । विद्य- मानमेवेति । किमिति चक्षुषा स्पर्शन या नोपलभ्यते समाच । थपिवति । कथं तईि विद्यमानत्वमवसतं तचार। यति । यद्यपि पिण्डरूमं लवणमुदके क्षिप्तमवम्टश्यापि चक्षु स्पर्मनाया न त्यं वेस्य तथापि तत्तत्र विद्यत एव । यसमाभ्याममामायामपि ·४५५ उ• तथा चकार तच्छत्सवर्तते तर होवावात्र वाव किल सत्साम्य न निभालयसेऽत्रैव किलेति ॥२॥ स य एपोऽणिमैतदास्यमिदए सर्व तत्सत्य स आत्मा तत्वमसि तवोतो इत्ति भूय एव मा भा० चकार लवण परित्यज्य पिलममीप भाजगामेत्यर्थ । दूद वचन ब्रुवण तालवण तस्मिन्नेवोदके यन्मया रात्री तिप्त शश्चन्नित्य सवर्त्तते विद्यमानमेव समग्यम्वर्तन इत्येवमुक्त वन्त छ उवाच पिता । यथेद लवण दर्शनस्पनाभ्या पूर्व हीत पुनरुदके विलीन ताभ्यामगृह्यमाणमपि विद्यत एवो- पायान्तरेण जिहयोपलभ्यमानत्वात् । एवमेवात्रेवा स्मिन्नेव तेजोबन्नादिकार्ये मुझे देहे । वाव किलेत्याचार्योपदेश सा- रण प्रदर्शनार्थी । सत्तेजोवन्नादि शुङ्गकारण वटवीजाणि- भवविद्यमानमेवेन्द्रियर्नम्पलभसे न निभालयमे। थथाचे वोदके दर्शनस्पर्शनाभ्यामनुपलभ्यमान लवण विद्यमानमेव जिज्ञयापलब्धवानसि एवमेवाचैव किल विद्यमान सज्ज- गन्मूलमुपायान्तरेण लवणमिव तदुपलस्यम इति वाक्य- घा. तत्रोपायान्तरेणापलभ्यत इत्येतमर्थ पुत्र प्रत्याययितुमत्तर वाक्य मित्यच । यथाशब्दो मचमीत्यर्थ नइत्यादि थापए। पश्य मिति सवत्तत रतीर वधन अवनुन्याजगामेति सम्बन्ध । हया तमनूद्य दार्शन्तिकमाहात्यवमुक्तवन्तमित्यादिना । रातो जग मूलस्वामिन्दे सत्त्व त्वया कथम वगवमित्यत या|उवायेति । चत्र वावेत्यादिनाऽव किले यस्य मौन गायमाशयायविशेद यति । यथावत्यादिना। उपायान्तरजिमायया एति । यथे.

·उ• भगवान् विज्ञापयत्वित्ति तथा साम्येति होवाच ॥ ३॥ १३॥ यथा सोम्य पुरुपं गन्धारेभ्योऽभिनद्धाक्षमा- नीय तं ततोऽतिजने विसृजेत्स यथा तत्र प्राडा भा मेषः । स च इत्यादि समानं । यद्येवं लवणमिव तदि- न्द्रियैरनुपलभ्यमानमपि जगन्मूल मदुपायान्तरेणेपलधु शक्यते यदुपसम्भावनार्थः स्यामनुपस्तम्भाशाकृतार्थ. स्या- मई तस्योपलव्धी क उपाय इत्येतद्भूय एव मा भगवान् विज्ञापयतु दृष्टान्तेन तथा सोम्येति होवाच ॥ १३ ॥ यथा लोके हे मान्य पुरुषं यं कश्चिदन्धारेभ्यो जन- पदेभ्योऽभिनद्धाच वद्धचक्षुपमानीय द्रव्यही तस्वार- स्तमभिनद्धाक्षमेव वद्धहस्तमरण्ये ततोऽप्यतिजनेऽतिगत- जनेऽत्यन्तविगतजने देशे विसृजेत् स तत्र दिग्भ्रमोपेतो यथा माड्दा मागचन: प्रामुखो वेत्यर्थः । तथोदना- ऽधराड़ा प्रत्यड्दा प्रभायितशब्द कुर्यादिक्रोशेत् । अभि- था. वमिति । ताई त त्यध्याहतस्य तस्येत्यादिना सम्बन्ध | सतो मूलस्योपलम्भेऽनुपलम्भे था कि स्यादित्याशयाए । यदुम- लम्भादिति बुभुत्सितमुपायमुपदयितुमसरमन्यमुपादत्ते । तति ॥१३॥ यथायमुपाय शक्य ज्ञातुं तथालोके पश्यते दृष्टान्त रत्याह। यथेति । तमेव यान्त याचरे। हे सोम्येति॥ यथा दिग्ममा- पेतो यत्किधिदिगभिमुखो विक्रोति तथा स तत्र विजने देश शब्द कुर्यादिति सम्बन्धः । माडिव्यस्थार्थमा प्रागन रसि । - ·४५७ एवं उ• उद्दाऽधराड्दा प्रध्मायीताभिनद्धाक्ष आनोतो ऽभिनद्धाक्षा विसृष्ट ॥ १॥ तस्य यथाभिननं भा नद्धाक्षोह गन्धारेभ्यस्तस्करणानीतोऽभिनद्धार विसष्ट इत्येन विक्रोशतस्तस्य यथाभिनहन यथा बन्धन प्रमुच्य मुका कारुणिक कश्चिदेता दिशभुत्तरतो गन्धारा एता दिश बजेति प्रब्रूयात् स एव कारुणिकेन बन्धनान्मोक्षितो ग्रामाहामान्तर पृच्छन्पगिड़त उपदे- भवान्मेधावी परोपदिश्यामप्रवेशमार्गावधारणसमर्थ मन् गन्धारामेवोपसम्पयेत नेतरो मूढमतिर्देशान्तरद- नटवा । यथाऽय दृष्टान्तो वर्णित स्वविषयेभ्यो गन्धा- रेभ्य पुरुषस्तस्करैरभिनाचोऽविवेको दिङ्मूढाशनाया- पिपासादिमान् व्याघ्रतस्कराद्यनेकभयानर्थबातयुतमरण्य प्रविशतो दु खात्री विक्रोशन् बन्धनेभ्यो मुमुक्षुस्तिष्ठति म कथञ्चिदिव कारुणि केन केनचिन्मोक्षित खदेशान् या तस्यैव विवक्षितमधे कथयति । पामुख पति विद्यमाचप्रकारे विकल्यार्थी वापूब्द । यथा बन्धन बन्धनमनुस्मृत्येति यावत् । परिडतो मेधायोति विशेषण इयस्य व्यवच्छेध दर्शयति । नेतर- इति । व्यारयात दृशान्त सेोपखरणमनु वदति । यथेत्यादिना : दान्तिक याचरे । एवमिति । यादिशब्देन वाग्वाकाशा ग्योते । मयटविकारार्थ । देहारण्यम्यानेकानसटत्व पाय यति । वातेति ॥ शीतारयादीत्यादिपदेन रागद्वेषादि इन्दग्रहोस । तेनानेकेन इन्वेन जात सुख च तदुपेनमिद देहारण्यमित्ये तत। बन्धादीत्यादिशब्दो मिषक्षेत्रादिविषय । पुण्यामुयादी त्यादिमद यविद्याकामवासनासङ्गहार्थ । देहारण्य प्रविणस्य ·४५८ प्रमुच्य प्रबेयादेतां दिशं गन्धारा एतां दिशं बजेति स यामाहामं पृच्छन् पण्डितो मेधावी भा० गान्धारानेवापन्नी निवृतः मुख्यभूत्तथा । एवमेव मतो जगदात्मन. सरूपात्तेजोयनादिभयं देहारण्यं वा- तपित्तकफरुधिरमेदोमामास्थिमज्जाशुक्रकृमिमूत्रपुरीषव- च्छीतोष्णाचनेकदन्इदुःखवच्चेदं मोहपटाभिनद्धाक्षो भा- यापुत्रपशुबन्ध्वादिदृष्टादृष्टानेकविषये हमापाशितः पुण्यापुण्यादिकर्मतस्करैः प्रवेशितोऽहममुथ पुत्रो ममैते बान्धवाः सुख्यह दुःखी भूढ. पण्डिता धार्मिको बन्धुमान् जाती मृतो जीर्ण, पापी पुत्रो मे तो धग मे गएं हा ताऽस्मि कथ जीविय्यामि का मे गतिः किं मे त्राणमित्येवमनेकतम इस्रानर्थजालवानिव प्रोगन् कथञ्चि दिव पुण्यातिभयारपरमकारणिकं कञ्चित्सब्रह्मात्मविद विमुक्ताबन्धन अमिष्ठ यदाऽऽसादयति तेन च ब्रह्मविदा या. जन्तोविक्रोशनप्रकार सकारण सूचयति । च्यामित्यादिमा । तस्य सदा दुखिलपाडा वारयति । कथञ्चिदिवेति । चापावतो ब्रह्मवित्वमात्रेण मुक्ताबन्धनवासिर्विशिनपि । प्रझियमिति । यदाऽऽसादयति तदा सुखो स्यादित्युत्तरत्र सम्बन्ध । ससार विषयं दोषदर्शग तस्य क्षयिष्णुत्वादिज्ञामं तस्य मा विवेक म यस्थाचार्येण दर्शितविद्यात सदर्शितससारविषयदोष दर्शनमार्ग। ध्याचार्य साधनचतुथ्यसम्पन्नस्याधिकारिण ससाराग्मोक्षितत्यप्रकार दर्शयति । नासीति । यद्यपि वाक्या र्थशाने वाफ्यमेवोमायस्तथाप्याचार्योपदेशजनितातिपयदर्ण नात्तदुपदेशोऽवगत्यन्तवाक्यार्थाने प्रथमो हेतुरुपदेशमात्रा ·४५८ उ.गन्धारानेवापसम्पद्यतेवमेवेहावार्यवान पुरुपो भा० कारुण्यादर्शितसमारविषयदोपदर्शनमा विरक: मंसार- विषयेभ्यः । नामि तं मंमार्यमुष्य पुत्रवादिधर्मवान् किन्तर्हि सद्यत्तत्त्वमसीत्यविद्यामोहपटाभिनइनानातितो गन्धारपुरुषवञ्च खं सदात्मानमुपसम्पद्य सुखी गित: स्थादित्येतमेवार्थमाहाचार्यवान् पुरुषो वेदेति तस्या- स्यैवमा चार्थवतो मुक्काविद्याभिनहनस्य तावदेव तावा- नेव कालचिरं क्षेपः सदात्मखरूपमम्पत्तेरिति वाक्य शेषः। कियान् कालचिरमित्युच्यते यावन विमोक्ष्ये न विमोक्ष्य - ते इत्येतत्पुरुषव्यत्ययेन। मामात् । येन कर्मणा परीर- मारधं तस्योपभोगेन याद्देहपातो यावदित्यर्थः । अथ तदेव सत्सम्पास्यत इति पूर्ववत् । न हि देहमोक्षस्य मत्स- सा• यस्थ नावगत्यन्तवाकयार्थधीतस्य प्रमाणाद्यसम्भावनानिरसन- समर्थी विचारो मेधाविशब्देन विहितस्तस्य प्रज्ञातिशयवति प्रयोगादिति भाव : पुरुषव्यत्यये हेतुमाह। सामादिति । याद्युपपदेऽसन्युत्तगपुरुषप्रयोगानुपपत्तेहादिस्थिय नुपपत्तेवे. त्यर्थः ॥ यावदित्यादिवाक्याथै स्पश्यति । येनेति । पूर्ववदिति सामर्थ्य तत्पुरुषव्याययं लक्षयति । यथ शब्दम्य सत्सम्पत्ते हमा- क्षादानन्तर्यामी भविष्यतीत्याशझ्याह । न होति । अथ सम्यात्स्य प्रति विदेहमुक्तिमुक्तामाक्षिपति। नम्पिति । अप्रत्तफलानीलि. छेदः । उत्पन्ने चेति चकारोऽप्यर्थ । विमतानि कर्माणि अझघर- नेन नक्षीयन्ते कर्मवाबत्तफलकर्मवदित्यर्थः । शीयन्ते चास्य काणि। ज्ञानामिः सर्बकम्भाणी न्यादि श्रुतिस्मृतिविरोधात्वाला. वयापदियतेति शाहवे। यथेति । यतिप्रसङ्गान् श्रुतिस्मृत्योर्य था- श्रुतार्थतेति परिहरति । सद्देति । ज्ञानस्यामर्थक्य मुला पक्षान्तर- - ·४६० उ• वेद तस्य तावदेव चिर यावन विमोक्ष्येऽथ भा पन्तेय कालभेदोऽस्ति येनाथशब्द भागन्तार्थ स्यात् । ननु यथा मदिज्ञानानन्तरमेव देहपात सासम्पत्तिय न भवति कर्मशेषवशात्तथाऽप्रवृत्तफलानि प्राग्ज्ञानोत्पत्ते- जन्मान्तरमश्चितान्यपि कर्माणि मन्तीति तत्फलोपभा- गार्थ पतितेऽस्मिन् शरीरान्तरमारब्धव्य । उत्पन्ने च जाने यावज्जीव विहितानि प्रतिषिद्धवानि वा काणि करी- त्येवेति तत्फलोपभोगार्थचावग्य शरीरान्तरमारब्धव्य ततश्च कर्माणि तत शरीरान्तरमिति ज्ञानानर्थक्य । कर्मणा फलवत्वात् । अप्रवृत्तफलानि कर्माणि न ब्रह्म- ज्ञानेन चीयन्ते कर्मत्वात्प्रवृत्तफलकर्मवदित्युका तत्र ज्ञानानि सर्वकमीणोति स्पतिविरोध । अथ ज्ञानवत क्षीयन्ते कम्माणि। तदा ज्ञानप्राप्तिममकालमेव ज्ञानस्य च्या. माइ। देहान्तति । यथा ग्रामप्रात्ययायाऽश्वो रथो वेति ज्ञाने सत्यासत्यन्तराये कस्यचिदेव ग्रामप्रातिर्भवति न त्वन्तरायवतत्त ज्ज्ञानेऽपि तत्याप्तियथा तथा समुत्पन्नज्ञानस्थापि कस्यचिदेय भो गेन क्षीणकम्मीषा यस्य मोक्षो न ज्ञानमावादियनियत फलत्वमि त्यर्थः । कर्मत्वहतारप्रयोजकत्व ददनुत्तरमाह न कर्मणामिति ॥ सञ्जाहवाकामेव प्रपञ्चयनादौ नअर्थ स्फटयति । यदुक्तमिति ॥ तत्र हेतुमाइ । विदुप रतिः प्रामाण्यादेहान्तरारम्म नदि। धप्रसङ्गादिति शेष श्रुत्यन्तरमाश्रित्य शाइते । नन्चिति । तथा चानारब्धकर्मवशाहिदुधोऽपि देहान्तरमारब्धयमिति शेष । तत्यामाण्यमङ्गीकरोति । सत्यमेवमिति । तईि विदुधाऽपि देशान्तरमनारम्वकर्मघशादारब्धव्य नेत्याह । तथापीति । विशे यमेवाकाडादारा विश्दयति । कथमित्यादिना प्ररत्तफलत्व- ·४६१ उ• सम्पत्स्य इति ॥ २॥ स य एषोऽणिमतदात्म्य- भिंदर सर्व तत्सत्य स आत्मा तत्त्वमसि शेत- भा० सासम्पत्तिहेतुत्वान्मोक्षः स्यादिति शरीरयातः स्वात् । तथा चाचा-भाव इत्याचार्य्यवान् पुरुयो वेदेति अनुपपत्तिज्ञा- नान्मोचाभावप्रसङ्गय । देशान्तरमायुपायज्ञानवदन- कान्तिकफलखं वा ज्ञानस्य । न कर्मणां प्रतापत्त- फलवत्त्वविशेषोत्पत्तेः । यदुक्रमप्रत्तफलानां कर्मणां ध्रुवफलवत्त्वाइह्मविदः शरीरे पतिते शरीरान्तरमारध- व्यमप्रवृत्तकर्मफलोपभोगार्थमित्येतदमत् । विदुषमास्य तावदेव चिरमिति श्रुतेः प्रामाण्यात् । ननु पुण्यो वै पुण्येन कर्मणा भवतीत्यादिश्रुतेरपि प्रामाण्यमेव। सत्यमेवं तथापि प्रवृत्तफलानामप्रवृत्तफलानाञ्च कर्मणां विशेषोऽस्ति कथं यानि प्रवृत्तफलानि कर्माणि। यर्विदच्छरीरमारब्धन्ते- पामुपभोगेनैव चयः। यथारधवेगस्य लक्षमुक्केवाइँग- ध्या. मेव स्फुटयति । यैरिति । उक्तम दृएन्तेन स्पष्यति । यथेति । लक्ष्यस्य वेधो भेदनं तत्समकालमेवेवादेरूई गति प्रयोजन नास्तीति न स्थितिलक्ष्यमुद्दिश्य मुक्तस्य तस्सारब्धवेगस्यामतिवन्धेन तेन वेगनासादितस्य मुक्तस्य वेगक्षयादव स्थितिपान्तवद्वि- द्या देहे विद्यालाभानन्तरं फल नास्तीति न कमाथि निवर्तन्ते किन्तु भोगक्षयादेव तस्य लब्धत्तिवादित्यर्थः । प्रवृत्तफलेभ्योऽ- प्ररत्तमलाना कर्मया विशेषमाह । च्यन्यानि विति। न धाप्रह- तफलाना कर्मणाप्रक्षयोऽप्रसिद्धस्तथाविधस्यैव पापस्य प्रायश्चि- तेनेव प्रक्षयोपयोगादित्याह । प्रायश्चित्तेनेवेति। थारब्धमला तिरिवानां कर्मणा जानानिबत्ती श्रुतिस्मृती दर्शयति । ज्ञाना- ·४६२ . उ. केता इति भूय एव मा भगवान्विज्ञापयविति तथा सोम्येति होवाच ॥ ३ ॥ १४ ॥ भा जयादेव म्यितिर्न तु लक्ष्यवेधसमकालमेव प्रयोजन नास्तीति तद्वत् । अन्यानि वत्तफलानोह भाग्ज्ञानोत्प- तेरुई च कृतानि वा क्रियमाणानि वाऽतीतजन्मान्तर- कतानि वाऽमहत्तफनानि जानेन दध्यन्ते । प्रायश्चित्ते- नेव। ज्ञानामिः सर्वकर्माणि भस्मसान्कुरुने तथेति स्टतेय । हीयन्ते चास्य कमाणोति चार्वणे । अतो ब्रह्मविदो जीवनादिप्रयोजनाभावेऽपि महत्तफलानां कर्मणामवग्य- मेव पलोपभोगः स्थादिति मुनेपुवत्तस्य तावदेव चिरं इति युक्तमेव चोनं यथोक्तदोपचोदनानुपपत्तिः । ज्ञानो- त्यत्तेरू च ब्रह्मविदः कर्माभावमवाचाम । अहासंस्था- ऽस्टतत्वमेनीत्यत्र तञ्च स्मर्तुमईसि म य इत्याद्युक्ता) । च्या० मिरित्यादिना । प्रसत्ताप्रसत्तफलेषु कर्मस सिद्धे विशेषे फलि. तमाघ । व्यत इति । जीवनादित्यादिशब्देन पुनकलनादि ग्राह्यते । मुक्तस्यापतिबन्धम्यादावद्वेगक्षयं गतिौव्यव्यवधारव- दारब्धकर्मणां फलभोमोऽवश्यमेव स्यादिति सम्बन्धलायतवारब्ध- कर्मणा भोगादेव क्षयरतस्येत्यादिना यष्विरत्वं सासम्पत्तेपतं तदुक्तमेवेति कृत्वा यथोक्तस्य दोषस्य सद्यः शरीरपातादिलक्ष- या पदानुपपत्तिरित्युपसंहरति । इतीति । याद्यस्थेनिशब्दस्य सस्येत्यनेन सम्बन्धः । यतत्पन्नेऽपि ज्ञाने यावलोवविहितानि करोत्येवेति तबाह ज्ञानोपोरिति । ज्ञानस्थ नानामवि- घातलार्यनिर्णनेन सक्षम्पतिशेतुत्वान्नाप्यनै कान्तिकपालपमन्त- रायाभावादित्य तमिदानीमश्रािदिमार्गप्रात्या वाऽवैवाविद्या- नितिमाश वा सत्सम्पतिरिति सन्दिधानः प्रचने। याचार्य ·उ. पुरुष सोम्योतोपतापिन ज्ञातय पर्युपा- सते जानासि मा जानासि मामिति तस्य यावन वाङ्गनसि सम्पद्यते मन प्राणे प्राणस्तेजसि तेज परस्यां देवताया तावन्जानाति ॥ १ ॥ अथ यदास्य वाङ्मनसि सम्पद्यते मन प्राणे प्राणस्ते- भा. आचार्यवानिव । तद्वान् येन क्रमेण मत्स म्पद्यते ने क्रम- दृष्टान्तेन भूय एव मा भगवान्विज्ञापयलिति । तथा सोम्येति होवाच ॥ १४ ॥ पुरुष हे सौम्य उपतापिन ज्वराद्युपतापवन्त ज्ञानयो वान्धवा परिवार्योपासते मुमूर्षु जानामि मा तव पितर पुत्र भ्रातरञ्चेति पृच्छन्तस्तस्य मुमूर्षीर्यावन्न वामगसि सम्पद्यते मन पाणे प्राण तेजामि तेज परस्या देवतायामि- त्येतदुझार्थ। समारिणे यो मरणक्रम स एवाय विदुषो ऽपि मत्सम्पत्तिकम इत्येतदार परम्या देवताया तेजमि सम्पन्नेऽथ न जानाति। अविद्यास्त तत उत्थाय प्रारभा- वित व्याघ्रादिभाव देवमनुथ्यादिभाव वा विभाति । विद्वासु भाताचार्योपदेशजनितज्ञानदीपप्रकाशित मद्- या• वानिति ॥ सप्रयानस्य सम्बोधनार्थमुत्तर वाक्यमवतारयति । तथेति । १. नन्य ससारिणी मरणक्रमी नतु विदुय सत्सम्यत्तिकमत येर विशेषस्य वक्तव्यवादत याचा ससारिब इतिकरणोपरमेसेज सहचरितभूबसूमोपस हारे च विशेषविज्ञानाभावः समान रब विश्वविद्यारियर्थ । कतई सयाविशेषताह। यदि ·. उ..जसि तेजः परस्यां देवतायामथ न जानाति ॥ २ ॥ स य एषोऽणिमैतदात्म्यमिदई सर्च तत्सत्य स आत्मा तत्वमसि शेतकोता इति भा. ब्रह्मात्मानं प्रविश्य नावत इत्येप सत्सम्पत्तिक्रमः। श्रन्ये तु मूर्धन्यया नाद्योकम्यादित्यादिद्वारेण मगच्छन्तीत्याहुस्त- दमत् । देशकालनिमित्तफलाभिमधानेन गमनदर्शनात् । न हि सदात्मैकवदर्शिनःमत्याभिसन्धस्य देशकालनिमित्त- फन्नाद्यनृताभिमन्धिरपपद्यते । विरोधात् । अविद्याकाम- कर्मणाच गमननिमित्तानों मद्विजानहुताशनविमुत्वा- गमनानुपपत्तिरेव । पर्याप्तकामम्य कृतात्मनस्विदेव मचे विलीयनो कामा इत्याचाथर्वणे नदीममुद्रयान्नश्रुते।। म य इत्यादि ममानं । यदि मरिय्यतो मुमुक्ष्यतय तुन्या . था. दानिति । ततस्तस्मादज्ञानात्सदात्मन सकाशादिति यावत् । एकदेशिमतमुत्याप्य प्रत्याघरे । पन्ये विति । भवतु विशेऽपि. सदभिसन्धिपूर्वकं गमनमिन्याशयार । नोति । धादिशब्देश गत्यागतिशते । सविज्ञानवतो गमनायोगे त्वन्तरमाह। विद्येति । विदुधोऽविद्यावामकर्मणामभावे प्रामणमाघ । पर्याप्तकामम्येति । ननु कामप्रविषय एवान श्रूयते नाविद्याका- मकर्मनिम्मामास्तमाह। नदीति । यथा नद्या गया नामह ये विधाय सग प्रविशनि तथा विदामाम दिला परपुर- যমুনীর যে য যুম্ন্যাসীসায়াবিন্যায় अघी गम्यते गाविधानामयोरभाव कायमनिलामा पिदुको गतिपूर्विका गसम्पत्तिरियधी । पुनराशिमति सासम्म नवान्भरसकाले र शिविशानामावेनादम्सिका विदी ·४६५ : उ• भूय एव मा भगवान् विज्ञापयत्विति तथा साम्यति होवाच ॥ ३॥१५॥ पुरुष साम्योत हस्तगृहीतमानयन्त्यपहापी- स्तेयमकापीत्परशुमस्मे तपतेति स यदि तस्य कती भवति तत एवानृतमात्मानं कुरुते सेोऽनृ- ताभिसन्धोऽनृतेनात्मानमनीय परशुंतप्तं प्रति- पयबिति तथा भा० सत्सम्पत्तिस्तत्र विद्दान् मत्सम्पन्ना नावर्तते श्रावर्ततेऽविदा- नित्यत्र कारणं दृष्टान्तेन भूय एव मा भगवान् विज्ञा- मेस्येति होवाच ॥ १५ ॥ श्टणु यथा माम्य पुरुष चार्यकर्मणि मन्दिार्गानं निग्रहाय परीक्षणायं चीतापि इस्तगृहीतं बद्धहस्तमान- यन्ति राजपुरुषाः । किं कृतवानयमिति पृष्टाश्चाहरपहा- यॊद्धनमस्यायं । ते चाहः किमपहरणमात्रेण बन्धनम- इति। अन्यथा दत्तेऽपि धने बन्धनमसङ्गादित्युकाः पुन- राहुः स्तेयमकार्षीचार्येण धनमपहार्षीदिति।तेवेवं वदत्म इतरोऽपछुते नाई तत्की इति। ते चाज्ञः मन्दिर- मानाः स्नेयमकास्विमस्य धनस्येति। नसिंचापति प्या. कालीनविशेषविज्ञानाभावचदित्यनुमानाद्विदविदुर विशेष मन्दान रहते । यदीति । तत्रावाभिसन्धत्वं साहभिसन्धि- मनिरत्यञ्चोपाधिरित्यनुमानइयं दूययितुमुत्तरगन्यमुत्यापयति । तधेति । परीक्षणाय परीक्षाहारेणार्थमिति यावत् ॥ १५ ॥ परशुराहणमात्रेण बन्धने प्रतिग्रहीतुरपि बन्धनप्रसमान तन्मात्रं बन्धनकारयमित्याह । धन्यति। तत एवाटताभिस- - x3 है ·४६६ उ• गृह्णात्ति स दयतेऽथ हन्यते ॥ १ ॥ अथ यदि तस्याकनी भवति तत एव सत्यमात्मानं कुरुते स सत्याभिसन्धः सत्येनात्मानमन्नद्धीय परशुं तप्तं भा• आजः परशुमस्मै तपतेति शोधयत्वात्मानमिति । म यदि तस्य सौन्यस्य कती भवति वहियापहते म एवम्भूतस्तत एवानृतमन्यथा भूतं सन्तमन्यथा आत्मानं कुरुते स तथा- नृताभिसन्धोऽनृतेनात्मानमन्तीय व्यवहितं कृत्वा परशु न मोहान्प्रतिक्षाति म दयतेऽथ हन्यते राजपुरुषैः स्वधतेनानृताभिमन्निदोषेण । अथ यदि तस्य कर्मणेrs- की भवति तत एव मत्यमात्मानं कुरुत म नया स्तन्याक- तयात्मानमन्तीय पराई तनं 'प्रतिग्टहाति मत्या- भिमन्धः गन्न दधते मत्यव्यवधागादथ मुच्यते च मृपा- भियोकृभ्यः । ततपरशुधम्ततलमयोगस्य तुन्यलेऽपि स्नेय- कर्षकतारन्ताभिसन्धी दयने न तु मायाभिमन्यः । म यथा सत्याभिमन्यस्तप्तपरशुग्रहणकमणि मत्यव्यवहित- इस्ततन्नत्वान्नादाहोत न दह्यते इत्येतदेवं महा मत्याभि- मन्धेतरयोः भरोरपातकाले च तुल्याणं मत्सम्पत्ती निदान् मत्सम्पद्य न पुनधिदेवादिदेश्यहणायावर्तते । चा. न्यस्यादिवत्व तत एवेति मन्यन्य कर्मयोऽकत्वादेत्यर्थः । स्यामो विवक्षिामंत्रमनुवनि । नोति। तदनुवादपूर्वक रासिकमा । स यति । स य एषोऽसिमेगादियाधये । याशियरसोलि अमरिन सदभावो विभीयके ·४६७ उ• प्रतिगृह्णाति स न दखतेऽथ मुच्यते ॥२॥ म यथा तत्र नादावतेतदात्म्यमिदए सर्व तत्सत्यएँ स आत्मा तत्वमसि शेतकोतो इति तद्धास्य विज- . भा' विद्वांस्तु विकारानृताभिमन्धः पुनाघ्रादिभावं देवता- दिभावं वा यथा कर्म यथा श्रुतं प्रतिपद्यते। यदात्माभि- सन्ध्यनभिमन्धिते मोक्षवन्धने यच मूल जगतो यदा- यतनाः यत्प्रतिष्ठाश्च साः प्रजाः यदात्मकच मध्ये यच्चा- यममृतमभयं शिवमदितोयं तत्सत्यं म अात्मा ततस्त- त्वममि हे श्वेतकेतो इत्युकार्थममझदाक्यं । कः पुनरमा श्वेतकेतुस्त्वंशब्दार्थः । योऽहं श्वेतके तुरुद्दालकस्य पुत्र इति वेदात्मानमादेशं श्रुत्वा मला विजाय चाश्रुतममत- मविज्ञातं विज्ञातुं पितरं पप्रच्छ कथं नु भगवः म श्रादेशो भवतीति । स एषोऽधिकृतः योता मन्ता विजाता नेजोबन्नमयकार्यकर महातं प्रविष्टापरेव देवता नाम- पव्याकरणायादर्भ व पुरुषः सर्यादिरिव जलादी प्रतिबिम्बरूपेण श्रात्मानं कार्यकारणेभ्यः प्रविभक मद्रूपं मात्मानं प्राक् पितः श्रवणान विजज। अथेदानों पा. तोदेश्यम्य शरीरक्ष्यनिशिएम्य विरोधाद शरीरं ब्रह्मात्मत्वं विधातुमश का मिति मन्यानचोदयति ! का पुनरिति । त्वंपदेन वाथम्य लसम्य वा वझवायोगस्तयोथवे । भाचोकीबारान दितीयो परोरदयदेशिथ्योपलक्षितस्य गोरखापयाचास्पदस्य त्वंपदलत्यग्य ब्रह्मात्वविधाने विरोधाऽस्पुरमादिति परिहरति । योऽगिति विधाय च वेदेति पूर्वेग सह सम्बन्धः। तस्य रातः ·४६८ 3.ज्ञावित्ति विजज्ञाविति ॥ २ ॥ ॥ १६ ॥ इति छान्दोग्योपनिषत्सु षष्ठः प्रपाठकः ॥६॥ . भा• पित्रा प्रतिवाधितस्तत्त्वमसीतिदृष्टान्त हेतुभिश्च तत्पित- रस्य किलो के सदेवाहममोति विजज्ञो विज्ञातवान् । दिर्वचनमध्यायपरिसमाय॥ १६ ॥ किं पुनरत्र पष्टे वाक्यप्रमाणेन जनितं फलितमात्मनि कर्टवभक्तृत्वयारधिकृतत्वं विज्ञागनिन्तिास्य फलं वय- मवाचाम। वंशब्दवाच्यमर्थ श्रोतुं मन्तुच्चाधिकतमवि- ज्ञातविभागफलार्थ । प्राकैतस्मादिज्ञानादहमेवं करि- ध्याम्यग्निहोचादीनि कभीण्य इमत्राधिकृतः । एपाश्च कर्मणां फलमिहामुत्र १ भोच्ये कृनेषु वा कर्मस छत- कर्तव्यः स्यामित्येवं कदवभोकृत्योरधिकृतोऽस्मीत्यात्मनि यदिज्ञानमत्तस्य यमज्जगतो मूलमेकमेवाद्वितीयं तत्त्वममीत्यनेन वाक्येन प्रतिबुद्धस्य निवर्तते। विरोधात् । था. सकाशादोपाधिको भेदो वस्तुतम्वैक्यमिति मलाइ। तेजोऽपप्रम- यमिति । त्वंपदार्थ श्वेतकेतुं निद्धार्य तदास्यादि व्याघरे। मात्मानमिति ॥१६॥ यशातार्थप्रकाशनं मानलं तग्य सप्रका प्रथिनोपप- तिरिति मन्वानयादयति । किं पुनरिति । पत्रात्मगीति सम्बन्ध । सप्रमाणे सप्रकाशामिायभ्य मामफलस्यासम्भवेऽप्य- ध्यतयाक्तिमत् पण भविष्यतीत्यत्तरमार। कवेति । यथु यम्स यययायामतस्य मननायाविनातस्य विज्ञानफलमिड़ये पाधिकृत यमर्थ सम्पदवाथमायाम | तम्य सामनि क्रियाक- ये पलभोले चयमिययाधिशतलविज्ञाम गनितिमीम.

·४६ भान होकस्मिन्नद्वितीय प्रात्मन्ययमहमस्मोति विज्ञाते ममे- दमनेन कर्त्तव्यमिदं कखाऽस्य फल भोक्ष्य इति वा भेद- विज्ञानमुपपद्यते । तस्मात् सत्याद्वितीयात्मविज्ञाने विका- रानृतजीवात्मविज्ञानं निवर्तत इति युनी ॥ ननु मसीत्यत्र वशब्दवाच्येऽर्थे मडुद्धिरादिग्यते । यथा श्रादि- त्यमनश्रादिपु ब्रह्मादिबुद्धिः । यथा च लोके प्रतिमा- दिषु विष्वादिबुद्धिस्तदत् । ननु सदेव समिति यदि मदेव श्वेतकेतुः स्यात् कथमात्मान न विजानीयात् येन तस्मै तत्त्वममोत्युपदिश्यते । न। अदित्यादिवाक्यवैल- घण्यात्। श्रादित्यो ब्रहोत्यादावितिशब्दव्यवधानान साक्षा- -- घ्या. फलमिति योजना ॥ यथोक्त मानफलमेव प्रपञ्चयनि। प्राक् चेति । यहमेवात्राधिकृतश्चेति चकारम्य सम्बन्धस्तस्येयज्ञम्येत्यर्थ । विरो- धमेव स्फोरयति । न हीति । प्रमाणफलमुपसहरति । तस्मा. दिति ॥ तत्त्वमसीति वाक्य मुख्यैकत्व परमिति खयक्षमुक्त्वा परपक्ष शष्यते । नन्चिति । ध्याध्यासिकमेकत्व सामानाधिकरण्यालम्बन- मिति खपक्ष दृष्टान्तनोवा सिद्धान्त दूधयति। नन्विति ॥ श्वेत. कतो सन्मात्रत्वे तदज्ञानायोगादसदुपदेशासिद्धिरित्यर्थ । किमध्यास वाक्यसामान्यादाध्यासिकमेकत्व सामानाधिकरण्या- लम्वनं किं वा मुखकत्वे बाधकसभावादिति विकल्याद्य दूय. यति । नेत्यादिना । यथा लोके शुक्तिका रजतमिति प्रत्येतीत्या- दावितिशब्दपरं सामानाधिकरएर न वस्तुनिष्ठ दृएं तथा- ऽध्यासवाक्यानामप्यादित्या ब्रह्मेत्यादेश रत्यादीनामिति शब्दपर- सामानाधिकरणवशदवस्तुनिष्ठत्व गम्यते न तथा तत्वमसि- वाक्यस्या वस्तुनिष्ठत्वमितिशब्दपरत्वाभावेन सामानाधिकर- ण्यस्य सरूपपर्यवसायित्वनिश्चयादित्यधं । र विति प्रकर योक्तिः। इह प्रवेश दर्शयित्वेत्यत्र तेजोबनमयं सहात मिति व्यपदिशति । जीवनझार्मेंदग्राधिप्रमाणविरोधान मुख्य ·४७० भा द्रह्मलं गम्यते। रूपादिमत्त्वाचादित्यादीनामाकाशमना- श्शेति शब्दव्यवधानादेवाब्रह्मलमिह तु सत एव देहप्रवेश दर्शयित्वा तत्वममोति निरकुभं सदात्मभावमुपदिशति । ननु पराक्रमादिगुणः मिहोऽसि त्वमितिवत्तत्त्वमसौति स्थात् न मृदादिवत्सदेकमेवाद्वितीयं । मत्त्वमित्युपदे- शात् । न चोपचारविज्ञानात्तस्य तावदेव चिरमिति मत्सम्पत्तिरुपदिश्यते । म्हपात्वादुपचारविज्ञानस्य । मिन्द्रो यम इतिवत् । नापि सुतिरनुपास्यत्वात्श्वेतकेतोः । नापि सत्श्वेतकेतुत्वोपदेशेन स्तुयते। नहि राणा दास- स्वमिति स्तुत. स्यात् । गापि सतः सात्मग एकदेशनि- 1 - 1 प्या. मेकत्व किन्तु चैतन्यगुण्योगागौणमिति द्वितीयं । गन्धिति ॥ यथा म्दादि कारणमेव घटादि कार्य न एथगरित तथा सर्व मिदमाकागादिकार्य सन्मात्र तत्र सर्वप्रकारभेदरहितमेक रसमवाधिवमित्युपदेशदर्शनान गौणमेकत्वमित्युत्तरमाह । नेत्यादिना । तच नोपचरितमेकत्वमित्याह । नचैति । च्याप भारिकविज्ञानस्य म्यात्वे दृशान्तमाह। त्वमिति । पिच गौण त्वमेकत्व बदता स्तुत्यर्थ विधिपरत्व या वाकास्य वहाव्य । धाये ऽपि श्वेतकेतो मतो वा वस्तुन स्तुतिरिति विकल्प्याद्य दधयति । नापीति । उपास्यत्वात्सत स्तुतिरिति दितीयमापय दूययति । नापि रादिति । रतय श्वेतकेतुत्वापदेशन सेतो न स्तुतिरि स्याह । नापि सत रति श्वेतकेतोरपाम्यखेन तुयसम्भवेऽपि परत्वालमस नत्तावकत्वं वाक्यम्य युक्तमित्याशय कर्मविध्य शनिभानामदारमत्वमाप्रतीनेथ नेवमित्याचा न ति। विक पान्तरमुहावयति । ननु सदमीमोति । एकविमानेन सर्व विभानवचनविरोधान हरिविधिपरस्वमित्तरमा । विति । गायपक्षेऽपि तुल्यान पपत्तिरित्यपरधा। एफविश- अग सविधानयुगेन विरोधाऽसीति पूर्व याचार । नेति । - ·४७२ भा गधा युकः । नवगमीति देशाधिपतिग्वि ग्रामाध्यवस- मिति । ग पान्या गतिरिक्ष मदात्मनोपदेशादर्थान्तरभूना मभवमि । ननु मदमोति बुद्धिमात्रमिह कर्त्तव्यतया चोचते नलगातं मदगीति जाप्यत इति चेत् । गरिमन् पोऽप्ययुतं श्रुतं भवतीत्याद्यनुपपन्न । न। मदनीति युद्धि- विधेः मुत्यर्थत्वात् । गाचार्यवान् पुरुषो वेद । तम्य ताव- देव चिरमित्युपदेशात् । यदि चि मदग्नोति बुद्धिमात्र कर्तव्याया विधीयते नतु वान्दवाप्यस्य मद्रूपत्वमेव नदा नाचार्यवायेदेति ज्ञानोपायोपदेशो वाध्यः स्यात् । ययाग्निहोष जुजयादित्येवमादिय्यर्थ प्राप्तमेदाचार्य्यवत्त्व- पा• ने दमेकविधानेन सर्जविधान दृरिविधिन्तुति कार्यकारया- गन्यत्वादिभिगमपादितत्वादिपक्षे चासम्भावनादिनिरास- समाचार्य वयापदेभानयादोपदेशिक चानमात्रेण विध्यनु छानसिविध्यपेक्षितं सम्य च सेवाक्षेपादित्युत्तरमाह । नाचार्य वानिति । तदेव विरोति । यदि चीति । व्यापार्य- ववगिति नामदिम्य त रति शेष । रतच नेदं वाक्य हरिविधि परमेएष्यमित्याह । तस्येति । सदात्मत्वमाक्षात्काराहतेऽपि राहदनछिनपरोक्षष्टिमात्रामोक्षसम्भवादिलम्बाभिधानमनथंक मापद्यत । यथा सदनुछितादपि यागाद्भवति सगस्तरदिर च धिरमिनि क्षेपकरण मोक्षम्येति । समानेदं दृष्टिविधि. परमित्यर्थ । विच विधिवादिना प्रतीयमानेऽर्थे) वाक्यस्या प्रामाण्य विपर्यासलक्षणं वा वायं तदुभय दुवायमित्याए । नचेति । तत्त्वमसोत्यधिकारिण प्रयुक्त सति प्रमाणभूतेन तेन वाक्येन जनिता ससाइमिति या तस्य बुदिता निवर्तयितुं नावं सदिति बलवती बुद्धियत्यनेति न शक्यमे वातुं । विवेकवत श्रुतवाक्यस्य तथाविध अनुत्पादान बाधिकारिय अतवाक्यस्य सहमाक्षमिति बुद्धिनात्पति वक्तुं शक्या थधिकारिण. प्रमिति- ·४७२ भा०मिति तदत् । तस्य तावदेव चिरमिति चाक्षेपकरणं न युक्तं स्यात् । मदात्मतत्वे विज्ञातेऽपि सदुद्धिमात्रकरणे मोक्षप्रसङ्गात् । नच तत्त्वमसीत्युक्रेनाहं मदितिप्रमाण- वाक्यजनिता बुद्धिर्निवर्त्तयितुं शक्या नोत्पन्नेति वाका वहुँ । सापनिषदाक्यानां तत्परतयापचयात यथाग्निहोत्रादिविधिजनिताग्निहोत्रादिकर्तव्यताबुद्धीना- मतथार्थत्वमनुत्पन्नवं वा न शक्यते वक्तुं तदत् । यदुकं सदात्मा सन्नात्मानं कथं न जानीयादिति । नामी दोषः। कार्यकारणमवातयतिरिकोऽहं जीवः कत्ती भोक- त्यपि स्वभावतः प्राणिनां विज्ञानादर्शनात् किमु तस्य था. गनको वेद रति न्यायात्। न ध येदप्रत्ययो यथोक्ताया बुद्धवाधक. बत्तय सानभेदप्रत्ययन्मित्यात्वानुमानादित्यर्थ । रतच नत्वमसि- वाक्य वस्तुपरमेवेत्याह । साप नियदिति । तत्त्वमसिवाक्यान यथार्थी बुद्धिनापि न भवत्येव बुद्धिरित्येतमथै दृशान्तेनार । यति । जीवे भासमानेऽप्यनवभासमानखान खभावो प्रो- न्यातमनूध दूषयति । यदुतामिति । सोकायनातिरिताना देशातिरको जीवस्य साभाविकोऽपि नावभासते तथा बक्ष- भावाऽपि । तम्यानाधनियाघाशामधामयादेव नावभागिय्यते । तपाच तस्मिन् भासमानेऽप्यनवभासमानत्वात खभावो मान्य. या व्याश्यभावादित्याए । कार्यति । देशभ्यनिरिक्षात्मवादि- नामात्मनि भानि देव्यतिरिकोऽपि भावेति प्यासिसिदि- रित्याशयाध.। कथमिति । देहादिराहातादतिरितोऽहमित्येवं व्यतिरिविज्ञाने सहि कधं मेयां कलादिविधान सम्भवति । न हि साताभिमानविगमे तद्युल्यते । नच समास्येव दृश्य. मानवादिय । सिझे दृशाम्ते दारान्तिशमार | सादिति । देशापतिपिणस्य सतोऽप्यसिमानपत्रावायग्यापि श्वेतकेतो. हादियामाभिमानितातादात्मनि ब्रामि विमानं न म्यादत.

·४७३ ॥ॐाअधीहि भगव इति होपाससाद सनत्कु- मारं नारदस्त होवाच यवेत्थ तेन मोपमीद भा. सदात्मविज्ञानं ॥ कथमेवं व्यतिरिक्तविज्ञाने सति नेपां कर्टलादिविज्ञानं सम्भवति । दृश्यते च । तदत्तस्यापि देहादिश्वात्मबुद्धिवान स्यात्सदात्मविज्ञानं । तस्मादिका- रानृताधिकृतजीवात्मवविज्ञाननिवर्त्तकमेवेदं वाक्यं तत्व- ममीति सिद्धमिति ॥ इति श्रीगोविन्दभगवत्पूज्यपाद- भिय्यस्य परमहंसपरिव्राजकाचार्य्यस्य श्रीशङ्करभगवतः कृती छान्दोग्योपनिषद्विवरणे पठः प्रपाठकः सम्पूर्णः ॥६॥ तत्सत् ॥ परमार्थतत्त्वापदेशप्रधानपरः पठा- ऽध्यायः सदात्मैकलनिर्णयपरतयैवेषयुक्तः । न मतोऽवा- च्या० तासभावग्यापि ब्रह्मभावन्याप्रतिभानमत्रानातमित्यर्थः । वाक्यम्याथान्तरपरत्वासम्मवे फजितमुपसंहरति । तस्मादिति ॥ महावाक्यस्यो क्तया विधयार्थान्तरपरत्वासम्भवादिकारेऽटताभि- सन्धिततोऽय जीवात्मेत्येवं रूपं यन्मिथ्या ज्ञानं तम्य सनिदा- नस्य निवर्तकमेवेदं तत्त्वमसिवाक्यं न त्वभूतप्रादुर्भावफलमि. न्येवं जीवनझारक्यं सोपनियत्सारभूत स्थितमित्यर्थः । इति श्रीपरमहसपरिव्राजकश्रोशुद्धानन्द पूज्यपादशिययभगवदा- श्रीपरभगवत्कतच्छान्दोग्यभाष्यटीकायां घोऽध्यायः समाप्त ॥ ६ ॥ ॐ तत् सत् । ॐ। घठसप्तमयोरध्याययोः सम्बन्ध बलु काम. घछे व कीर्तयति । परमार्थेति । उत्तमाधिकारिणं प्रत्यबाधिततत्त्व. बोधनं प्रधानं तत्परोऽतीतोऽध्यायः स सतो ब्रह्मण. प्रत्य. इनिश्चयपरत्वेनैव व्याख्यात इत्यर्थः । ध्यध्यायान्तरभूमिकामा- रचयति । न सत इनि । मध्यममधिकारिणं प्रति परम्परया नन्दज्ञानधाताया L3 ·४७४ उ. ततस्त उर्द्ध वध्यामीति स होवावग्वेदं भग- योऽध्येमि यजुर्वेद, सामवेदमाथवणं चतुर्थमि- तिहासपुराणं पञ्चमं वेदानां वेदं पित्र्याए राशि देवं निधिं वाकावावरमेकायनं देवविद्यां ब्रह्म- भा.बिकारलक्षणानि तत्त्वानि निर्दियानीत्यतस्तानि नामा- दीनि माणान्नानि प्रामेण निर्दिग्न तद्दारेणापि भूगारयं निरतिगयं तत् नि च्यामीति भाषा पाचन्द्रदर्भनवदितीमं मातम मपाठकमारभते । अनिर्दिष्टेषु हिमतीमत्पु ममाघे च निर्दियेऽन्यदप्यघिमातं रयादित्याना कम्य- चिन्याया मा भूदिति वा तानि गिर्दिदिति । अथवा भोपामागचणवत्म्यूनादारभ्य रानां रानावर न बुद्धि- विषयं भापचित्ला तदतिरिगो म्याराभिषेच्यामीति गामादोनि गिदिदिति । अथवा नानाधुत्तरोत्तर- विमिष्यामि तवान्यतितराश नेपामुत्कटतमं भूगारणं पा. ममत्वम् पदे सामापाठकपत्तिरियर्थः । नमापि ममा- सलमेवोपदे मिरविमिति नभिमादीनि सवानिनिहिं- पानी तारा प्यनिरिऐति यामदा भकानिराशाये. । रास्सरसाभाररिसीमारिययताविधेऽपि मासाहारमाभ्यामपागमा मम्मति नामादीमामारी. परभर विनियाम শাবিলাসাহিঙ্গাল गरिमामयमिबार परिदः मयं पसी- गरपदाकारामदार दित्रिमिति। नामादिगो- m, RREरमारापानी पधाधिकारी मामा- प्रमाण नए भगा मग गावासभा ·४७५ उ• विद्या भूतविद्यां क्षाविद्यां नक्षत्रविद्याएं सर्पदेव- जनविद्यामेतद्गयोऽध्येमि ॥२॥ सोऽहं भगवो मनविदेवास्मि नात्मवित् श्रुत, वेव मे भग- पट्टगेभ्यस्तरति शोकमात्मविदिति सोऽहं भग- अथवा भा.तत्त्वमिति वास्यर्थ गामादोगां फ्रमेणामन्यामः । श्रा- स्यायिका तु परयिद्यानुत्यर्था । कथं गाग्दो देवर्षिः तकर्तयः मय विद्योऽपि मन्मनात्मजवाफुशोव किमु यमप्यमन्योऽम्पविष्मनुरहतगुणातिशयोरितार्थ इति । गान्यदानशानानिरतिशयय:माधगमतीत्ये- सत्प्रदर्भमा मनकुमारनारदास्यापिकाऽऽरभ्यते । पेन मर्यशागमाधनशिसम्पन्नस्यापि नारदम्य देवर्षेः यो म यभूव येनात्तमाभिजनविद्यात्तमाधगति- मम्पनिनिमित्ताभिगानं दिला पाहतपुरपवासभत्कुमार- मुपममाद ग्रेय:गाधनमायेऽतः प्रत्यापितं भवति निरतिशयपानिमाधनलमात्मविद्याया इति । अधीहि अधीप्य भगवो भगवनिति हि किलापममाद । श्रधी- पा. प्राप्नातीति प्रदर्शयिागुत्तरी ग्रन्थ इत्यर्थः । शाणचन्द्रनिदर्ण. नन्यायन मध्यमम्याधिकारियो ब्रमसिदिसोपारार्थ मध्यमस्या. धिकारिको ध्यानार्थ वा नामादिसरी गमित्यु समिदानीमुत्त. भमेवाधिकारिणमधिकृत्य भूमस्तुत्यर्थ नामादिवघनमिति मता न्तरमा । अथवा नामादीति । अध्याय सम्बन्धमला था- यिकासम्बन्धमा । व्याख्यायिका विति । अत्यर्थत्वमेव प्रत्र- पूर्वक प्रमटयत्ति । कथमित्यादिना । तथा ध परविषया ·3.चः शोचामि तं मा भगवान्छोकस्य पारं तारय- त्पिति तर होवाव यई किञ्चैतदध्यगीष्ठा नाम वैतत् ॥३॥ नाम वा ऋग्वेदा यजुर्वेदः साम- भा• हि भगव इति मन्त्रः । सनत्कुमार योगीश्वरं ब्रह्मनि; नारद उपमन्त्रवान् । तं न्यायेनोपमन्नं होवाच यदात्मदि- पये किञ्चित्य तेन तत्पल्यापनेग मामुपमीदेदमई जाने इति ततोऽहं भवतो विज्ञानात्ते तुभ्यमूई वच्यामी- त्युक्तवति स होवाच नारद अग्वेदं भगवोऽध्येमिस्मरामि। यवेत्येति विज्ञानपरत्वात्तथा यजुर्वेदं सामवेदमाथर्वणं चतुर्थ वेदं वेदशब्दस्य प्रकृतत्वादितिदासपुराणं पञ्चमं वेद वेदानां भारतपञ्चमानां वेदं व्याकरणमित्यर्थः । व्याकरणेन हि पदादिविभागश ग्वेदादयो ज्ञायन्ने । पिश्यं श्राद्धकम्प । राशिगणितं दैवमुत्पातञ्चानं । निधि महाकालादिनिधिशास्त्र। वाकोवाक्यं तर्कशास्तं । एकायनं नीतिशास्त्रं । देवविद्यां निरुक्तं । ब्रह्मण ऋग्यजु:सामा- था. कृतार्थत्वात्तस्याः स्तुतिरत्र विवक्षितेति प्रधः । चतीताध्याया- दिषु सदात्मत्वविज्ञानादन्यदेव देवतोपासनं मोक्षसाधनमित्या- शहा नन्निधेधे सदात्मविधानस्यैव मोक्षसाधन ठीकत्तुमा- ख्यायिका प्ररत्तेति पक्षान्तरमाह । थवेति । द्वितीयमा- स्थायिकातात्पर्य प्रपञ्चायति । येनेत्यादिना । सर्वस्यापि शेयस्य सहिचानं तस्य साधनमुत्पादनं तत्र प्रतया सम्पन्नो वेदवेदाता- भिज्ञत्वं तस्यायोति यावत् । थस्ति हि नारदस्योतमाभिजने जन्म । अक्षणो मानसपुत्रत्वादरित कौत्तमकर्मविद्या व्यक्ति च ॥

·४७७ उ. वेद आधणश्चतुर्थ इतिहासपुराणः पञ्चमी वेदानां वेदः पिच्यो राशिदेवो निधिवीकावा- । भा ख्यस्य विद्या ब्रह्मविद्या शिक्षाकन्पचन्दशितयस्ता । भूत- विद्या भूततन्त। । चत्रविद्यां धनुर्वेद । नत्तत्रविद्यां ज्योतिष । सर्पदेवजनविद्या सर्पविद्यां गारुड। देवजमविद्यां गन्धयुनि- नृत्यगीतवाद्यशिल्पादिविज्ञानानि । एतत्सर्व हे भगवोड- ध्येमि । मोऽह भगव एतत्सर्व जानन्नपि मन्त्र विदेवास्मि शब्दार्थमात्रविज्ञानवानेवास्मीत्यर्थ । सवा हि शब्दोऽभि- धानमात्रमभिधान च सर्व मन्त्रेवन्तर्भवति । मन्त्रवि- देवास्मि । मन्त्रवित्कर्मविदित्यर्थ । मन्त्रेषु कमाणोति हि वक्ष्यति नात्मविनात्माने वेनि ॥ नन्बात्मापि मन्त्र प्रका- ग्यत एवेति कथ मन्त्रविञ्च नात्मवित् । न। अभिधानाभि- धेयभेदम्य विकारत्वात् । नच विकार अामेव्यते । नन्धा- स्मात्मशब्देनाभिधीयते । न । यतो वाचो निवर्तन्ते । यत्र । घ्या. हत्त सदाचरणमस्ति च श्रवणध्यानादिसाधनादिसाधनशकोनी धर्माधर्ममाधनस्य वा शरीरस्य शक्ती सम्पत्तिश्च जन्मादयो निमिजमस्याभिमानस्य त त्यति यावत | रतिशब्दोऽध्या- याख्यायिक यो सम्बन्धोक्तिसमान्यर्थ । व्यध्ययनेन ज्ञान लभ्यते । तथा चाधीव ज्ञापयेत्यर्थ । मन्त्र उपसदनस्येति शेष न्यायत्त समित्याणिरित्यादिशास्त्रोतविधियशादिति यावत । अध्यय नवाधि पद सारणपरतया कथ व्याख्यावमित्याशयाह । यद्दे- स्येति । गन्धयुक्ति कुमादिसम्पादन । तईि सर्वज्ञ सत नस्ल कृतकृत्योऽसीया ह्या । मोऽहमिति । कथ मन्त्रवि दित्यस्य कर्मविदिति व्याख्यानमित्या शब्याह । मन्टेबिति । ब्रम ·৪৩৪ उ• क्यमेकायनं देवविद्या ब्रह्मविद्या भूतविद्या क्षेत्र- विद्या नक्षत्रविद्या सर्पदेवजनविद्या नामेवेतना- भा॰ नान्यत्पश्यतीत्यादिश्रुतेः । कथं तात्मेवाधस्तात्म अात्मे- त्यादिशब्दा अात्मानं प्रत्याययन्ति । नष दोषः । देहवति प्रत्यगात्मनि भेदविषये प्रयुज्यमानः शब्दो देहादीनामा- त्मात्मत्वे प्रत्याख्यायमाने यत्परिभिरं सदवाच्यमपि प्रत्या- ययति । यथा सराजिकाचां दृश्यमानायां छचध्वजपता- कादिब्यवहितेऽदृश्यमानेऽपि राजन्येष राजा दृश्यत इति भवति शब्दप्रयोगस्तत्र कोऽमी राजेति राजविशेष- निरूपणायां दृश्यमागेतरप्रत्याख्यानेऽन्यस्मिन्नदृश्यमाने- ऽपि राजनि राजप्रतीतिर्भवेत्तदत् । तस्मात्सोऽहं मन्त्रवि- कर्मविदेवास्मि कर्म कार्यञ्च सवं विकार इति विका- रञ्च एवास्मिनात्मविनात्मप्रचतिखरूपज्ञ इत्यर्थः । श्रत एवोतमाचार्यवान् पुरुषो वेदेति । यतो वाचा निवर्तन्त ॥ चा• विदेव नात्मविदित्यत्र विरोधं चोदयति । नन्विति । मन्त्रवित्त्वेत- प्रकाश्यात्मवित्त्वमपि स्यात्तदभावे मन्त्रविवमपि न युक्तमित्यर्थः । यभिधानमभिधेयमित्येवं रुपम्य भेदय विकारत्वेन मिथ्यात्यादा मनश्च विकारत्वानहोकारान्मन्त्रप्रकाश्यत्वाभावान्न विवोध इति परिहरति । नाभिधानेति । यात्मनो विकारत्वाभावेऽप्यभिधेध- त्वमेव्यमिति पाइते । नन्विति श्रुत्यन्त रावणम्भेन निराचर। नेत्यादिना । ष्यात्मशब्देनान्मनोऽभिधेयत्वाभावे वाकापोयादिवि- रोधः स्यादित्यादते।कथं तहीति यात्मशब्देनावाचस्यात्मन- मतेन लक्षणया प्रतिपत्तिसम्मवानोपमेोपसंहारविरोधोऽस्तीत्यु- रगा। नप दोष रति । विशिरे ग्रहीतशब्दो विशेषणे ·४७८ मोपास्वेति ॥ ४॥ यो नामब्रह्मेत्युपास्ते याव- नामो गतं तत्रास्य यथा कामवारो भवति यो भा० इत्यादिश्रुतिभ्यश्च श्रुतमागमज्ञानमत्येव हि यस्मान्मे मम भगवशेभ्यो युपरसदृशेभ्यस्तरयतिकामति शोक मनस्ता- पमहातार्थबुद्धितामात्मविदित्यतः सेोऽचममात्मवित्त्वात् हे भगवः भौचाम्यकतार्थबुद्या मनाणे सर्वदा तं मा मां शोकस्य शोकसागरस्य पारंतं भगवांस्तारयवात्मजान- अपेन कृतार्थबुद्धिमापादयत्दमयं गमयवित्यर्थः । तमेव- मुकदन्तं शवाच यदै किञ्चैतदध्यगीष्ठा अधीतवानस्थध्य- यनेन तदर्थशानमुपलभ्यते भाजबानमीत्येतनामवतत् । वाचारम्भणं विकारो नामधेयमिति श्रुतेः । नाम वै वेदो यजुर्वेद इत्यादि । नागवेनन्। नामोपात्रहोति ब्रह्मबुद्या। या• प्रत्युत्त यत्सन्मात्र परिशियं वदवाच्यमपि वक्षया बोधयदी- त्यर्थ । केवलात्मविषयस्याभिशब्दस्य तदर्शनमन्तरेण विशिया- त्मयिमाने कधं प्रयोग. कथं वा तत्पयोगेऽपि विवक्षिताम- धीरित्यारा दृष्टान्तेन परिहरति । योयादिना । धामनो मुख्यशया मन्तप्रकाश्यत्वाभावे फलितमाइ । तस्मादिति । शब्दार्थज्ञानमात्रेणात्मवित्वं न भवतीत्यनेनाचार्योपदेशजनित. ज्ञानवत श्वात्मवित्त्वमित्यात तत्र प्रमाणमा । यत एवेति । बीपर्देशिक ज्ञानविषयत्व तहि खोहतमित्याश झ्याह । यत रति । मा तहिं तवात्मविद्या भूदित्याया कनियुपायत्वेन तद. पेक्षा सूचति । श्रुतमिति । व्यात्मज्ञानोडुपेनात्मझानाख्येन . सवेनेति यावत् । कथ मदीयमर्थज्ञानं सर्व नाममात्रमित्या. याहा पाचारम्भणमिति । उक्तमुपपादयति । नाम वेति । तदुपसंहरति । नामवेति । केन रूयेणेदं नामादर्तव्यमित्या- ·४८० उ• नामब्रह्मेत्युपान्तेऽस्ति भगवो नामो भूय इति नामा वाव भूयोऽस्तीति तन्मे भगवान् बी- त्विति ॥ ५॥ १ ॥ वाग्वाव नाम्रो भूयसी गाग्वा ऋग्वेदं विज्ञा- पयति यजुर्वेद, सामवेदमाथर्वणं चतुर्थमिति- भा यथा प्रतिमा विष्णुबुद्दोषाने नदत्। स यन्त नामब्रह्मोत्यु- पास्ते तस्य यत्फलं भवति तच्छृणु यावनायो गतं यावत्रानो 'गोचर तत्र तरिमन्नामविषयेऽस्य यथां कामचारः काम- चरणं सन पूर्व स्वविषये भवति । यो नामब्रोत्युपाले युपसंहारः। किमस्ति भगवा नाघो वाद भयोऽधिकतरं था दृशईमन्यदित्यभिप्रायः । सनत्कुमार श्राह नाम्नो वाव भूयोऽस्लेवेत्यु के इ यद्यस्ति तो भगवान् अवी- विति'१ ॥ वाग्वावा वागितीन्द्रियजिज्ञामूलादिय्वरस म्यानेषु स्थितं वर्षानामभिव्यञ्जकांवर्मश्च नामेति नान्नो वाग्भूयमेत्युच्यते। प्या. सद्यार । नामेति । उमारितप्रकार दृशान्तेन स्मुटयति । यथेति । नानि ब्रह्मदृश्योपासमाने कि म्यादित्यांइ । स यन्विति । यो नामेत्यादिवाक्यस्य भौनयमित्याशयाए । यो वावाद नाम्रो भूयसीयुम वारनामोरेतवाद्याप्यव्यापकत्वा- नुमपत्तिरित्याशा व्याघ। वागितीन्द्रियमिति जिज्ञामू- लादिप्पियादिशब्देनोरंकण्ठशिरोदन्तायनासिकातानि - धन्ते ! वागिन्त्रियस्य वर्षेभ्योऽभिव्यन्नेभ्यो भूयन्त्वेऽपि नामस्तु भूयन्वं कुतस्यमित्याशाह । संवेति । तयोर्यायतकभावे - + नामेति ।" . ++ 1 ·४८१ उ• हासपुराणं पञ्चमं वेदानां वेदं पित्र्य राशि देवं निधिं वाकवावयमेकायनं देवविद्यां ब्रह्म- विद्यां भूतविद्यांशनविद्यां नक्षनविद्याए सर्पदेव- जनविद्यां दिवञ्च पृथिवीञ्च वायुश्चाकाशश्चापश्च तेजय देवाय मनुयाएव पशुएच वयाएसि च तृणवनस्पतीछापदान्याकीटपतङ्कपिपीलकं' धर्मश्चाधम्मच सत्यञ्चानृतञ्च साधु वासाधु च। हृदयज्ञञ्चाहृदयज्ञञ्च यदै वागाभविथन धम्मी-ना धी'व्यज्ञापियन मत्यं नानृतं न साधुनासाधु न हृदयज्ञो नाहृदयज्ञो वागेवैतत्सर्व विज्ञापयति वावमुपास्वेति ॥ १॥ स यो वाचं ब्रह्मेत्युपास्ते यावहाचा गतं तत्रास्य यथा कामचारो भवति यो वावं ब्रह्मेत्युपास्तेऽस्ति भगवो पावो भूय भा कार्याद्धि कारणं भूयो दृए लोके। यथा पुत्रापिता तहत् । कथ च वागाँघों भूयमीत्याह । वाग्वा ऋग्वेद विज्ञापय- तायटग्वेद इति। तथा यजुर्वेदमित्यादि ममान । इदयज्ञ दप्रिय । तविपरीतमहदयज्ञ । यद्यदि वानाभवि- य्यद्वागभावेऽथापनाभावस्तदर्थ श्रवणाभावतच्छ्रवणभावे धादि न व्यज्ञापिथ्यविज्ञातमभविष्यदित्यर्थ । तस्मा- या. ऽपि कथ व्याप्ययापकत्व मित्याशयाए । कार्याजीति । वाचो नाम्रो भूयस्व प्रसपूर्वक प्रपञ्चति । कथञ्चेयादिना । इतव बाघो भूयस्व एव्यमित्याह । यद्यदीति । सान्वययतिरेकाया 43 ·४८२ उ• इतिवाचा वाव भूयोऽस्तीति तन्मे भगवान् ब्रवी- विति ॥ २॥ २ ॥ मनो वाव वाचा भूयों यथा वे ई वामलके हे वा काले वा वाक्षा मुष्टिरनुभवत्येवं वाचञ्च नाम च मनोऽनुभवति स यदा मनसा मनस्यति मन्ना- नधीयीयेत्यथाधीते कम्माणि कुर्वीयेत्यथ कुरुते भा दागेवेतच्छब्दोच्चारण मर्व विज्ञापयत्यतो भूयमी वाना- म्नस्तस्मादांचं ब्रहोत्युपारख । समानमन्यत् ॥ २ ॥ मनो मनस्यनविशिष्टमन्तःकरणं वाचा भूय: । तद्धि मनस्यनव्यापारवद्दाचं वकाव्ये प्रेरपति । तेग वामनस्य- न्तर्भवनि । यज्ञ यस्मिन्नन्तर्भवति तत्तम्य व्यापकत्वात्तते भूयो भवति । यथा,वै लोके द्वे वामल के फले द्वे वा काले बदरफले वो वादी विभीतकफले मुगिरनुभवति मुरिस्ते फले व्याप्नोति मुटी हि तेऽन्तर्भवतः । एवं वाचञ्च नाम चामलकादिवन्मनोऽनुभवति स यदा पुरुषो यस्मिन् काले मनमान्तःकरणेन मनस्यति मनस्यनं विवक्षाबुद्धिः कथं मन्लानधीयोयोच्चारयेयमित्येवं विवक्षां कृत्वाथांधीते तथा या• तस्या भूयस्वे सिद्धे फलितमाह। तसादिति । स यो वाध. मित्याद्यन्यदित्युच्यते ॥ २॥ मन शब्दम्य इत्तिमात्रविषयावं व्यावतंयति । मन प्रति कथं तम्य वाचो भूयम्य तदाह । तड़ोति । वाघो मनस्यन्त- भावेऽपि कुतो मनसत्तस्या भूयम्वं तवाई। यश्चेति । मनसे वागादेयाति दृशान्तेन स्पण्यति। यधेत्यादिना इतश्च मनसेो ·४८२ उ• पुत्राश्च पशूश्वेच्छेयेत्यथेच्छत इमञ्च लोकममु- वेच्छेयेत्यथेच्छते मनो खात्मा मनो हि लोको मनो हि ब्रह्म मन उपास्वेति ॥ १ ॥ स यो मनो ब्रह्मेत्युपास्ते यावन्मनसो गत तनास्य यथा कामचारो भवति यो मनो बलेत्युपा- स्तेऽस्ति भगवा मनसो भूय इति मनसेो वाव भूयोऽस्तीति तन्मे भगवान् ब्रवीत्विति ॥ २ ॥ ३॥ भा काणि कुर्वीयेति चिकी बुद्धि कृत्वाथ कुरुते पुर्वाध पशूयेच्छेयेति प्राप्तीश शत्वा नत्प्राप्युपायानुष्ठानेनाथे- छते पुत्रादीन् प्राप्नातीत्यर्थ । तथेमञ्च लोकममुखोपा- येनेच्छेयमिति तत्प्राप्युपायानुष्ठानेनाथेचते मानोति । श्रात्मग कर्तृत्व भोकृत्वञ्च मति मनसि नान्यथेति। मनी- मात्मेत्युच्यते मनो हि लोक । मत्येव हि मनमि लोको भवति तत्प्राप्युपायानुष्ठानचेनि। ॥ मगो हि लोको यम्मात्त- स्मान्मनो हिग्राहा । यत एव तमान्मन उपाखेति। म यो मन इत्यादि ममाम ॥ ३ ॥ था. ऽन्ति भृयस्वमिधार । यति । विवाहिता करोतीति प। ऐयेतोछा पवेति प्रोमा । सस्थामावमुपपादयति । पालम इति। तस्य भोफाव साधयति । सत्येति ।।

·४८४ भा. उ• सत्पा वाव मनसो भूयान्यदा वे सङ्कल्पयते ज्य मनस्यत्यथ वाचमोरयति तामु नामोरयति नामि मन्ना एव भवन्ति मन्ने कम्मीणि ॥१॥ तानि ह वेतानि सङ्कल्पकायनानि सत्पात्म- सङ्कल्पो वाव मनमो भूयान् । सङ्कपोऽपि मनस्यनव- दन्त करणत्ति कर्तव्याकर्तव्यविषयविभागेन समर्थन! विभागेन हि समर्थिते विषये चिकीर्षावुद्धिर्मनस्यनानन्तर भवति । कय । यदा व सङ्कल्पयते कर्तव्यादिविषयान् विभजते दूद कर्नु युक्तमिति । अथ मनस्यति मन्त्रानधी- योयेत्यादि । अथानन्तर वाचमोरयति मन्त्राद्युञ्चारणे । ताच वाच उ नानि नामोच्चारणनिमित्त विवचा कृत्वेर- यति नाम्नि नाममामान्ये मन्त्रा शब्दविशेषा मन्त एक भवन्यन्तर्भवन्तीत्यर्थ । सामान्ये हि विशेषोऽन्तर्भवति।मन्त्रेषु कमाएयेक भवन्ति । मन्त्रप्रकाशिनानि कर्माणि क्रियन्ते नामन्त्रकमस्ति कर्म । यद्धि मन्त्रप्रकाशनेन लञ्चमत्ताक सशल्पशब्दार्थमाह । सप्वल्पोऽपीति कासान्त करणत्तियों साल्पशब्दितेत्याशङ्ख्याह । कर्तव्येति । दिविधे विषये विभा गेन समर्थितेऽपि कथ यथोक्लस्य सजन्पस्य मनसो भृयस्लमि- व्याशध्या। विभागेन होति । सङ्कल्पम्य कारणत्वान्मनस कार्यत्वादतो भूयस्तमित्यर्थ । कार्यकारणभाव तयोराकाडा पूर्वक व्यक्तीकरोति । कथमित्यादिना । मगस सफाशापो उन्न्तरभाविखे विशेष दर्शति | ताश्चेति । नाम्नि मन्त्राणाम- म्तभाव समर्धयति । सामान्ये हीति। कघ मन्वेखनपलब्ध कमलामन्तभावस्तवार। मन्त्रान। कथ कर्म नामसकमन्ती घा. .

·४८५ उ.कानि सत्पे प्रतिष्ठितानि समकूपता द्यावापृ- थिवी समकल्पेतां वायुबाकाशश्च समकल्पतामा- पञ्च तेजश्च तेषार संक्लप्त्ये वर्प सङ्कल्पते वपस्य संकूत्या अनए सत्पतेऽनस्य संकृत्ये प्राणाः भा सत्कर्म बामणेनेदं कर्तव्यमस्मै फलायेति विधीयते। यायु- त्पत्तिामणेषु कर्मणे दृश्यते मापि मन्त्रेषु लधमत्ता- कानामेव कर्मणां स्पष्टीकरणं । न हि मन्त्राप्रकाशित कर्म किञ्चिंद्राह्मण उत्पन्नं दृग्यते । त्रयोविहितं कर्मेति प्रसिद्धं लोके । बयोभब्दयाबजु मामममाख्या । मन्त्रेषु कर्माणि कवयो यान्यपश्यनिति चाथर्वणे। तस्माद्युकं मन्तेषु कर्माप्यकं भवन्तीति । नानि ह वा एतागि मनादीनि मन्पकायनानि मङ्कल्प एकोऽयनं गमनं प्रलयो येषां तानि सझन्पै कायनानि मन्यात्मकान्युत्पत्ती महन्पे प्रतिष्टितानि स्थिती ममतृपता महन्तां कृतवायाविव हि ध्या. त्युच्यते ब्राह्मणविहितग्यापि कर्मगे दर्शनादियामधार । यहोति । प्रामणग्य मन्वयाग्यानरूपावादतिरपणमयानुपर- म्भेऽपि करण्यते मन्त्रात्यमित्यर्थ । रतदेव प्रपषयति । यायो- मादिना । एकाम्या मालायां यल्लम्मं मन्येव नमन तयाखा- सरीयं मयप्रकाशित भविष्यति रत्यक्ष देवन्तरमाह। श्योति। ঘাখি হu মামখাসিব বাঘ। মহনি। মধু फमाण भवन्तीयत्र चुहेरनुमतिं कथयति । मन्नेबिति। तपापि अचं साम्पम्य भूयन्समिया मार! तानोति । चय. नपणापतगमनम्य किया थापयति । प्रलय रति ।

·४८६ उ• सङ्कल्पन्ने प्राणानाए संकप्त्ये मनाः सड़ मन्त्राणाएं सङ्कप्त्यै कम्मीणि सङ्घत्पन्ने वाम्म सङ्कपत्ये लोकः सङ्कल्पते लोकस्य सङ्कप्त्यै सः सङ्कल्पते स एष सङ्कल्पः सङ्कल्पमुपास्वेति॥२॥ भा. द्याच पृथिवीच द्यावापृथिवी द्यावापृथिव्या निश्चले लक्ष्येते। तथा समकल्पेतां वायुथाकाशय एतावपि सङ्कल्पं सात- वत्याविव । तथा समकन्पतामापश्च तेजश्व खेन रूपेण निश्चलानि लक्ष्यन्ते। यतस्तेषां द्यावापृथिव्यादीनां गड्कृष्ट सङ्कन्पनिमित्तं वर्ष सङ्कल्पते समर्थी भवति । तथा वर्षम्य सडकष्य मङ्कल्पनिमित्तमन्नं सङ्कल्पते । वृष्टद्यन्नं भवत्यनस्य मइकृष्य प्राणाः सङ्कल्पन्ते। अन्नमया हि माणा अनोपरम्भका अन दामेति हि श्रुतिस्तेषां सड्यै मन्त्राः सङ्कल्पन्ते ।। प्राणवान् हि मन्त्रानधीते नावलो मन्त्राणां हि मडकृष्य कमाण्यग्निहोत्रादीनि सङ्कल्पन्तेऽनुष्ठीयमानानि मन्त्र- ध्या. इतश्च सदन्यस्याप्यस्ति महत्त्वमित्याह । समलपतामिति ॥ यती धायाप्रयिष्यादिषु महत्वयि सइल्यानुत्तिदृश्यतेऽतोऽपि सस्य भवत्व गम्यते न केवलं कारणत्वादेवेत्यर्थः ॥ रत तस्य महत्वावमययमित्याह । तेयामिति : दोर्दुलेोकादिकार्यवात. दीयसत्परय तनिमित्तयोपचारात्तम्य भूयम्वसिद्धिरित्यर्थः । सधिवमादन्नं समर्थीभवतीत्यत्र प्रसिद्धिं प्रमाणयति । तर ति पन्नाधीनं प्राणसामर्थभिन्यत्र हेतुमाह । बन्नमया हीति। थापामयः प्राय रत्युतत्याकथमनमयावमिन्याशयाछ । धन्नो. परम्भका प्रतिसन्न वाजसनेयकत्ति प्रमाणयति। च्यामिति ।

·४-७ उ• स यः सङ्कल्पं ब्रह्मेत्युपास्ते सङ्घप्लान् वै स लोका न्धुवान्धुवः प्रतिष्ठितान् प्रतिष्ठित्तोऽयथमानान- यथमानाऽभिसिध्यति यावत्सङ्कल्पस्य गतं तत्रास्य यथा कामचारो भवति यः सङ्कल्पं ब्रह्मेत्युपास्ते भा.प्रकाशितानि समर्थीमवन्ति फन्नाय । ततो लोकः फलं सङ्कल्पते । कर्मकर्डसमवायितया समर्थी भवतीत्यर्थः । लोकस्य मडकृष्यै सर्व जगत्सङ्कल्पते स्वरूपविकल्याय । एतद्धीदं सर्व जगद्यत्फलायमानं तत्सर्व सङ्कल्पमूल। तो विशिष्टः स एव सङ्कल्पः । अतः सङ्कल्पमुपाखेत्युक्त्वा फल- माह तदुपासकस्य । म यः सङ्कल्पं ब्रह्मति ब्रह्मवुद्योपास्ते मृताम् वैधाचास्येमे लोकाः फलमिति कृशान् समर्थितान् सङ्कल्पितास विद्वान्धुवान् नित्यान् । अत्यन्ताध्रुवापेक्षया ध्रुवश्च स्वयं । लोकिनो ह्यभ्रुवत्वे लोके ध्रुवकृतिळयति ध्रुवः सन् प्रतिष्ठितानुपकरणसम्पन्नानित्यर्थः । पपुचादिभिः या• प्राणाना मन्त्राध्ययनकारणत्वं व्यत्यादयति । प्राण वानिति । ततो मन्त्र प्रकाशितकम्मवशादिति यावत । कर्मफलवशाजगत सर्व स्थावैकल्येऽपि कथं सल्पस्य महत्त्वमित्याशयाई । रतद्धोति। सन्मइत्त्वे फलितमाह। यत इति ॥ ध्यात्मातिरिक्ताना बोकाना कथं नित्यत्वमत व्याइ। चायन्तेति लोकानामेवं ध्रुवत्वमुच्यता कि मिति तोकिनस्तदुच्यते तबाह बोकिनो होति । कथमपकरणेषु प्रतिष्ठिताब्दी भवतीत्याशझ्याह । पशुत्रादिभिरिति । याव- साइल्यस्वेत्यादिश्रुतः। विषयमाचं दर्शयति । यात्मन इति । सदत्यस्य यावद्गोचरजवास्य कामचारी भवतीति सम्बन्धः। निर सन्पशब्दे का हानिरित्याशझ्याइ। उत्तरेति । यदि । A ·४८८ उ०ऽस्ति भगवः सङ्कल्पाद्य इति सङ्गत्पादाय भूयो- स्तोति तन्मे भगवान् ब्रवीत्विति ॥ ३॥ ४ ॥ चितं वाव सङ्कल्पाइँयो यदा वे चेतयतेऽय सङ्कल्पयतेऽथ मनस्यत्यथ वावमीरयति तामु भा०प्रतितिष्टतीति दर्शनात्वयं च प्रतिष्ठित श्रात्मीयोप- करणसम्पन्नोऽन्यथमानान मित्रादित्रामरहितानव्ययमानथ स्वयमभिसिद्ध्यत्यभिप्राप्नोतीत्यर्थः । यावत्मकन्यस्य गतं मङ्कल्पगोचरः तचास्य यथा कामचारो भवति । श्रात्मनः सङ्कल्पस्य न तु मर्वेषां सङ्कल्पस्येति । उत्तर- फलविरोधात्। यः सङ्कल्पं ब्रह्मेत्युपास्तेति पूर्ववत् ॥ ४ ॥ चित्तं वाव मड़ल्पाद्भूयोऽमित। चित्तं चेयिवत्वं प्राप्त- कालानुरूपवोधवत्त्वं अतीतानागनविषयप्रयोजननिरू- पणमामयंञ्च तत्सङ्कल्पादपि भूयः । कथं । यदा वै प्राप्तं वरिखदमेवं प्राप्तमिति चेतयते तदा दानाय वापो- हाय वाऽथ सन्पयतेऽथ मनस्यतीत्यादि पूर्ववत् ॥ प्या. सङ्कल्पमात्रम्य गोचरे सङ्कल्पोपास कस्य कामचारी भवनि तईि सर्वसनन्यस्य विविधतया सर्वगोचरत्वसम्भवाद्यावचित्तस्य तिमियादिना वक्ष्यमाण फल विरोत नहि सङ्कल्पोपासनादेव सर्व स्मिान् फन्ने सिद्धे चित्ताा पासन तत्पलं वा एयका यथितुम. चित। यतो यावत्सल्पम्येयादि ऋोरक्तस्त्रोधी युक्त इत्यर्थ ॥ चित्तप्राब्दस्य मन शब्देन पुमतिं परिहरति । चित्त चेतयित- यमिति । तम्यात्मत्व घ्यावयति । प्राति । इदं वन्वेवं प्राप्त मिति प्रामकालवस्तुनो वस्वनुरोधी चेनमारयो सतिविशेषलदत्त्वं घिनमित्यर्थः। यतीतं भोजनप्तिसाधनं दृयं भोजनवात । - ·मधिकरणत्व युक्तालया चित्तस्य विभक्तस्य साल्पादियु निमि. खेपि स्तुत्यर्थवमेव तदधिकरणखमाह । सानोति । तय ४८८ नामीरयति नामि मन्त्रा एकं भवन्नि मन्त्रेय कम्माणि ॥१॥ तानि ह वा एतानि वितेका- यनानि चित्तात्मानि चिते प्रतिष्ठितानि तस्मा- यद्यपि बहुविदचितो भवति नायमस्तीत्येवेन- माहुर्यदयं वेद यद्दाऽयं विवानेत्यमचितः स्यादि- त्यथ यद्यल्पविच्चितवान् भवति तस्मा एवोत गुथूषन्ने चिन्न सेवेषामेकायनं चितमात्मा चितं प्रतिष्ठा चितमुपास्वेति ॥ २ ॥ स यश्चितं ब्रह्मेत्यु- भा० तानि सङ्कल्पादीनि कर्मफलान्तानि चित्तकायनानि चित्तात्मानि चित्तोत्पन्नानि चित्ते प्रतिष्ठितानि चित्त- म्यितान्यपि पूर्ववत् । किञ्च चिन्तस्य माहात्म्य । यस्मर- चित्त सङ्कल्पादिमूल तस्माद्यद्यपि बहुविवजशास्त्रादि- परिज्ञानवान् सन्नचित्तो भवति प्राप्तादिचेतयित्वसाम- र्यविरहितो भवति त निपुणा लौकिका गायमस्ति विद्य- मानोऽध्यममम एवेत्येनमाज । यच्चाय किचिच्छारवादि वेद श्रुतास्तदप्य स्यशैवेति कथयन्ति । कस्मात् । यद्यय विद्वान् स्यादित्यमेवमचित्तो न स्यात्तस्मादस्य श्रुतमय- ध्या धागामिनोऽपि तस्य तदेव प्रयोजनमिति निरूपयसामर्थ्य चित्त मिति प्रसिद्धमित्याह। थतीतेति । यथोलस्य चित्तस्य सान्या यस्व ॥ प्राप्तमपूर्वत्व युत्पादयति । कथमित्यादिना साल्पप्रकरण मरामशति । पूर्ववदिति । यथा सहसस्य निमित्त्वे सति स्तुत्य- N3 ·४६० उ• पास्ते चितान् वे सलोकान्धुवान्धुवः प्रतिष्ठितान् प्रतिष्ठितोऽयथभानानयथमानाऽभिसिध्यति या. वन्चितस्य गतं तत्रास्य यथा कामचारो भवति यथितं ब्रह्मेत्युपास्तेऽस्ति भगवमिनाय इति चितादाव भूयोऽस्तोति तन्मे भगवान् ब्रवी- त्विति ॥ ३॥ ५॥ ध्यानं पाव चितायो घ्यायतीव पृथिवी ध्यायतीवानरिक्षं ध्यायतीव द्याध्यायतीवापा भा• श्रुतमेवेत्यारित्यर्थः । अथवाऽन्पविदपि यदि चित्त- वान् भवति तस्मा एतम्मे तदुक्कार्थग्रहणार्यवातापि शुश्रूपन्ते श्रोतुमिच्छन्ति । तस्माञ्च चित्तं ह्येषां सङ्कल्पा- दीनामेकायनमित्यादि पूर्ववत् । चित्तानुपचित्तान् बुद्धि- मगुणैः स चित्तोपासको ध्रुवानित्यादिचोकार्थः ॥ ५ ॥ ध्यानं वाव चित्ताद्भूयः । ध्यानं नाम शास्त्रोकदेवता- द्यालम्बनेवचलो भिन्नजातीयैरनन्तरितः प्रत्ययमन्तानः । या. चित्तस्यास्ति वैशिध्यमित्याह । किञ्चेति । यद्यपि बहुशास्त्रार्थ- परिज्ञान वान् तथापि यद्यचित्तो भवतीति योजना । यचित्तस्या- सत्समत्वं श्रुतवैयर्थ्यश्चेत्युक्त प्रश्नदारा विरोति । कस्मादित्या दिना। श्रुतमपीत्यापशब्देनसाय रह्यते ॥ चित्ताभावे श्रुताद य- त्या नशिश्चमादिमिदानी नदैशिध्ये हेत्वन्तरमा । यथ- वेति । चित्तवतोतार्थग्रहणार्थ श्रोतुमिच्छा लोकस्य भवतीत्यन हेतुमाइ। तस्मादिति ॥५॥ किं तयानमित्यपेक्षायामाह! ध्यानं नामेति । घचलत्वं साधयति । भिनजातीयैरिति । कथं तस्य चिन्नाद्भूयस्खमित्या. ॥ 11 4 ·४६१ उ• ध्यायनीव पर्वता ध्यायनीय देवमनुथास्तस्माद्य इह मनुथाणां महतां प्राप्नुवन्नि ध्यानापादाएं- शा इवैव ते भवन्त्यथ येऽल्पाः कनहिनः पिशुना उपवादिनस्तेऽथ ये प्रभवो ध्यानापादाशा इवेव ते भवन्ति ध्यानमुपास्वेति ॥ १ ॥ स यो भा. एकाग्रतेति यमाहुः । दृश्यते च ध्यानस्य माहात्म्य फलतः । कथं । यथा योगो ध्यायनिश्चलो भवति ध्यान- फललाभे । एवं ध्यायतीव निश्चला दृमाते पृथिवी ध्यायतीवान्तरिक्षमित्यादि समानमन्यत् । देवाश्च मनु- य्याश्च देवमनुय्या मनुय्या एव वा देवमनुष्याः शमादि- गुण सम्पन्ना मनुथा देवस्वरूपं न जहानीत्यर्थः । यस्मा- देवंविशिष्टं ध्यानं तम्माद्य दूर लोके मनुष्याणामेव धनैर्विद्यया गुणैर्वी महतां महत्त्वं प्राप्नुवन्ति धनादि- महत्वहेतुं लभन्त इत्यर्थः । ध्यानापादांशा व ध्यानस्सा- पादानमापादो ध्यानफललाभ इत्येतत्तस्यांशोऽवयवः मा. शङ्ख्याने कायतादोषोपहनम्यातीतादिफन निरूपणेन सामा. दर्शनादेकाग्रतारूपो ध्यानपदार्थचेतयित्वात्तम्य कारणात्ततो भूधानेवेत्यभिप्रेत्याइ । एकायतेति । तथान्ति तस्य भूयस्व. मित्याह । दृश्यते घेति । फलहारा तन्माहाम्यं प्रमपूर्वकं दृष्टा. न्तेन स्परयति । कथमित्यादिना । गौरवपरिहारार्थ पक्षान्तर. माह। मनुष्या एवेति । मनुष्याणामेव सता कुतो देवत्वमित्या. शायाह । शमादीति । ध्यानफल नैश्चल्यं तन्मइस एथिव्यादिषु हवं याच तदेशियमित्यर्थः। तत्रैव हेत्वन्तरमाह। यसमा ·४८२ उ• ध्यानं ब्रह्मेत्युपास्ते यावयानस्य गतं तत्रार कामचारो भवति यो ध्यानं ब्रह्मेत्युपास्ते. भगवो ध्यानाडूय इति ध्यानाडाव भूयोऽस्ती। तन्मे भगवान् नवोत्विति ॥ २ ॥६॥ पर- भा० कला काचिद्ध्यानफललाभकलावन्त दुवेत्यर्थः । ते भवन्ति निश्चला इव लक्ष्यन्ते न क्षुद्रा इव । अथ ये पुनरन्पाः क्षुद्राः किञ्चिदपि धनादिमहत्त्वैकदेशमप्राप्तास्ते पूर्वोक्त- विपरीताः कलहिनः कलहशीलाः पिशुना: दोषोभासका उपवादिनः परदोष सामीप्ये युक्रमेव वदितुं शील येषां ते उपवादिनच भवन्ति । अथ ये महत्त्व प्राप्ता धनादिनिमित्तं तेऽन्यान् प्रति भवन्तीति प्रभवो विद्याचार्य राज्येश्वरादयो ध्यानापादाशा दूवे- त्याधुक्तार्थ । अतो दृशते ध्यानस्य महत्त्वं फलता भुय- चित्तादतस्तदुपाखेत्याधुक्तार्थ ॥ ६ ॥ या. दिति । धनादिभिर्महत्त्वे हेतुमत्कृतं कर्मेति यावयानस्यापा- दनमनुष्ठान तेन तत्फललाभो तक्ष्यते तम्यापो येधामस्तिते तथा ध्यानफललाभकलावत्वमेव स्फुटयन्ति । निशका इति । एवका- रार्थमाह । नेति ॥ महत्सु पुरुषेषु ध्यानफलानुत्तिरोत्यन्वय- मुरका व्यतिरेकमा । यथेति व्यतिरेक दर्शयित्वाऽन्वयमुपसह रति। व्यथ ये महत्त्वमिति : महत्म नैश्चल्यदर्शनमत शब्दार्थ । मवफलमा। यत इति ।

·४६३ विज्ञानं वाव ध्यानाया विज्ञानेन वा ऋग्वेद विजानाति यजुर्वेद सामवेदमाथवणं चतु- थमितिहासपुराणं पञ्चमं वेदानां वेदं पिन्य राशि देवं निधिं वाकावावयमेकायनं देवविद्यां ब्रह्मविद्या भूतविद्यां क्षत्रविद्या नक्षत्रविद्यार सर्पदेवजनविद्यां दिवंच पृथिवीञ्च वायुश्चाका- शश्चापन तेजश्च देवाय मनुथाएष वयासि च तृणवनस्पतीञ्चापदान्याकीटपतङ्कपिपीला धर्मश्चाधर्मश्च सत्यञ्चानृतञ्च साधु चासाधु च हृदयज्ञश्चाहृदयज्ञश्चानञ्च रसञ्चेमञ्च लोकममुञ्च विज्ञानेनैव विजानाति विज्ञानमुपास्वेति ॥१॥ विमानं वाच ध्यानाडूय. । विज्ञान भास्वार्थविषय जान ध्यान तम्य च कारणलाहानाडूयल । कय च सस्य भूयस्वमित्याह । विज्ञानेन वै एपेदं विभागाति श्रयम्ग्वेद रति प्रमाणतया यथार्थ जान भ्यानकारण । तथा यजुर्वेदमित्यादि । किश पवादिय धमाधम शास्वमिद्धो माध्वमाधुनी लोकत मार्ने वा दृरविषयच मच विशामेव विभागातीत्यर्थः । तस्माद्युम थानादि- विमानस्थो भयस्य प्रत्रपूर्वक दर्शयति । कमियादिना। যঘি অমাবস্যা বা জ্ঞানমূল নথি প্রথম भूयात माह। यस्येति। तब सम्य स्थानाद्यमित्याए । किसि। भूयस्तए माया इति। विधानादयोरयभेद ·४६४ उ• स यो विज्ञानं ब्रह्मेत्युपास्ते विज्ञानवता वे स लोकान् ज्ञानवतोऽभिसिद्यति यावविज्ञानस्य गत तनास्य यथा कामचारो भवति यो विज्ञानं बलेत्युपान्तेऽस्ति भगवो विज्ञानाद्य इति विज्ञानादाव भूयोऽस्तीति तन्मे भगवान् बची- त्विति ॥ २॥ ७॥ वलं वाव विज्ञानानूयोऽपि ह शतं विज्ञानव- तामेको चलवानाकम्पयते स यदा बनी भवत्य- थोत्थाता भवत्युनिष्ठन् परिचरिता भवति भा॰ ज्ञानस्य भूयस्व । अतो विज्ञानमुपाखेति । ग्णूपासनफल विजानवत | विज्ञान येषु लोकेषु ताविज्ञानवता लोकान् ज्ञानवताभिसिध्यति प्राप्नोति विज्ञान शाखा- थविषय ज्ञानमन्यविषयने पुण्ण तद्दद्भिर्युतान् लोकान् प्राप्नोतीत्यर्थ । यावद्दिज्ञानस्येत्यादि पूर्ववत् ॥ ७ ॥ बल वाव विज्ञानाद्भूय । बलमित्यन्नोपयोगजनित मनमो विजेये प्रतिभानसामर्थ्य । अनशनादृगादीनि न वै मा प्रतिभान्ति भो इतिश्रुते । शरीरेऽपि नदेवोत्था- नादिसामर्थ्य विज्ञानवां शतमप्येक प्राणी बलवाना- था. कथयति । विज्ञानमिति । तथापि लोकानामचेतनाना कुतस्त दुभयाश्रयत्वमित्याश्याह । तद्भिरिति ॥ ७॥ यथोक्त बलशब्दार्थे श्वेतके वाक्य प्रमाणयति।ध्यननादिति । कथ तईि शरीरसामर्थ्य वलशब्दप्रयोगस्तवाह। शरीरेऽपोति ।

·४६.५ परिचरनुपसना भवत्युपसीदन्द्रष्टा भवति श्रोता भवति मन्ता भवति बोद्धा भवति कती भवति विज्ञाता भवति बलेन वै पृथिवी तिष्ठति चले- नाभरिक्षं बलेन द्यावलेन पचता बनेन देवम- नुष्या बलेन पशवश्य वयाएसि च तृणवनस्पतयः शापदान्याकीटपतपिपोलकं बलेन लोकस्ति- पति वनमुपास्वेति॥१॥स यो बलं ब्रह्मेत्युपास्ते यावदलस्य गतं तत्रास्य यथा कामचारो भवति - भा• कम्पयते यथा इस्तो। यता मनुष्याणां प्रतं ममुदितमपि । यस्मादेवमनाथुपयोगनिमित्तं यतं नरमास पुरुषो यदा बलो बलेन तद्दान् भवत्य थोत्यातोत्यामम्य कात्तिष्ठश्च गुरूणामाचार्य्यस्य च परिचरिता परिचरणस्य शुश्रूषायाः की भवति परिचरनुपमत्ता तेषां ममोपगोऽन्तरङ्गः प्रियो भवतीत्यर्थः । उपमीदंद्य मामीप्यं गएनेकायत- थाऽऽधाय॑म्नान्यस्य चोपदेष्टुर्गुरोर्द्रया भवतीत्यर्थः । तत- स्तदुझस्य ओमा भवति । सत इदमेभिरकमेवमुपपद्यते इत्युपपत्तितो मन्ता भवति मन्यानर पोद्धा भवति । चा. तदेवेन्योपयोगनितमेवेत्यर्थः । न वर्ष कारणत्यादेव पलं शिशानायलं । किन्तु प्रत्यक्षप सस्य नतो भूपत्वमित्यार। विधानवतामिति नमानस्य विभागाद्यसमिति शेषः। समु. दतमपि कम्पयते तधान्यत्रापि प्ररथमिति समन्यः। यमावं पतस्य कारक विधानस्य च कास्यत्वं तस्मात्ततम्यातमिन्देत- ·४८६ उ. यो वलं ब्रह्मत्युपास्तेऽस्ति भगवो वनाद्भूय इति वलादाव भूयोऽस्तीति तन्मे भगवान् ब्रवी- त्विति ntm अन वाव वला यस्तस्माद्यद्यपि दशरात्रीनी- श्रीयाद्या ह जीवेदथवाऽद्रष्टाऽयोताऽमन्ताऽवोद्धा अवतीऽधिज्ञाता भवत्यथाऽनस्याये द्रष्टा भवति भा० एवमेवेदमिनि । तत एवं निश्चित्य तदुतार्थस्य काऽनु- ठाता भवति विज्ञाताऽनुष्ठानफलस्यानुभविता भवती- त्यर्थः । किञ्च बलस्य माहात्म्यं बलेन वै पृथिवी तिष्ठती- त्याज्वर्थ ॥ ८॥ अन्नं वाव बल्लाद्भूयः । बलहेतुत्वात्। कथमन्नस्य वल- हेतुत्वमित्युच्यते । यस्माइलकारण मन्नं तस्माद्यद्यपि कथि- द्दशरात्रीनीनीयात्सोऽन्नोपयोगनिमित्तस्य बलस्य हान्या म्रियते नन्मियते या ह जीवेत् । 'दृश्यन्ते हि मासमय- नमन्तो जीवन्तोऽथवा मजीवनप्यद्रष्टा भवति गुरोरपि तत एवाश्नीतेत्यादि पूर्वविपरीतं सर्व भवति । अथ यदा बहन्यहान्यनशिता दर्शनादिक्रियाखसमर्थः सन्ननस्यायी च्या. स्मिन्नर्थ कार्यकारणभावमेसयोरुपपादयति । यस्मादित्यादिना । इसश्च बलस्य भूयस्त्वमेएव्यमित्याह । किञ्चेति ॥ ८ ॥ यथवा यदि सोऽभुझानोऽयि कथञ्चिजीवेत्तदा जीवनपि सोऽदऐति सम्बन्ध । कथमशनशून्यस्य जीवनमित्याशाह। ६ प्रयन्त इति पन्नोपयोगाभावे बलहानिरिति व्यतिरेकमुक्का तदु- पयोगे वलं भवतीत्यन्वयं व्याचशे। पथवेवि॥ यथावस्यायरत्यमि ·४८७ उ• शांता भवति मन्ता भवति बोद्धा भवति कती भवति विज्ञाता भवत्यनमुपास्येति ॥१॥ स यो ज्नं ब्रह्मेत्युपास्तेऽनवतो वै स लोकान् पानवता- ऽभिसिधति यावदनस्य गतं तत्रास्य यथा काम- चारो भवति योइन ब्रह्मेत्युपास्तेऽस्ति भगवा- नाद्भूय इत्यनावाव भूयोऽस्तीति तन्मे भगवान् ब्रवीत्विति ॥ २ ॥en भा• आगमनमायोऽनस्य प्राप्तिरित्यर्थः मा यस्य विद्यते सोऽन्त्रस्य पायी। प्राय इत्येतदर्थव्यत्ययेने कारस्य व्यत्ययेन ईकारान्तत्वेन । अथावस्याये इत्यपिपाठे एवमेवाप्नोत्येव- मेवार्थतत्र शेतुमाह। बाये इत्येदिति । ऐकारस्य वर्णस्य व्यत्ययेन ईकारान्तलेनैवेत्यर्थः । इत्येतदर्ष व्यत्य- येन अथावस्याये इत्यपि पाठे एवमेवार्थः । द्रष्टेत्यादि- कार्यश्रवणात् ॥ दृश्यते ह्यनोपयोगे दर्शनादिसामर्थ्य न तदप्राप्तावतोऽनमुपाखेति ॥ फलं पानवतः प्रभूतानाम्चे म नोकान् पानवतः प्रभुतोदकांद्यानपानयोनित्यसमन्धा- लोकानभिमिश्थनि । ममानमन्यत् ॥८॥ या• पाठोऽस्ति तधामम्याय इत्येतदेव पदमनस्य प्रापिपरतया प्यारये. यमेकारमीकारलेन विपरिसम्म रगप्रत्ययालोकारादिया। चाय इत्येतदिति । हया चोवाचन शार्यम्य अवदापि पाठान्तरमनप्राधिपरमया या यमिन्याह। प्रस्त्यादीनि । कथं तद कार्यमित्यामद्यावयतिरेको दयति | हमसे ति 03 ·४६६ पास्तेऽस्ति भगवोऽयो भूय इत्ययो वाव भूयो ऽस्तीति तन्मे भगवान् ब्रवीत्विति॥२॥१०॥ तेजो वा अयो भूयस्तद्वा एतवायुमुपगृया- काशमभितपति तदाहुर्निशोचति नितपति वर्पियति वा इति तेज एव तत्पूर्व दर्शयित्वा ऽथापः सृजते तदेतदूधीभिव तिरबोभिच विद्यु- शिरहादाचरति तस्मादादुर्विद्योतते स्तनयति वर्षियति वा इति तेज एव तत्पूर्व दर्शयि- भा• ऽपो प्रोत्युपास्त श्रानोति स मान् काम्यान्मूर्त्तिमता विषयानित्यर्थः । असम्भवत्वाच्च हप्तेरम्बूपासनानुप्तिमांथ भवति । समानमन्यत् ॥ १०॥ तेजो वाऽयो भूयः । तेजमाऽप्कारणत्वात् । कथमप्- कारणलमित्याह। यस्मादयानिस्तेजस्तस्मात्तदा एतत्तेजो- वायुमारमावरभ्य स्वात्मना निथलीलत्य वायुमाकाग- मभिव्यानुवत्तपनि यदा तदाहुलौकिका मिगोपनि सन्तपनि मामान्येन जगन्ति तपति देहानतो वर्षिय्यति वे रति । प्रमिद्धं हि लोके कारणमभ्युद्यतं दृष्टवतः कार्य भवियतीति विज्ञानं ॥ तेज एव तत्पूर्वमात्मान- था. वादमारिक्षादरम्मयत्वमवसेयं । पा सर्वमूतात्मवयम्पसं. रतिसादरीति । १.॥ শিমুছৰ ঘৰৰমহাৰ বন্তি। মবির मिति। योजसारा वार्यकारसवं उपभीय पालिसमारलेज एवेति । चमेजोर्विधातरेय कार्यकारसभायं दर्शयति ।

·५०० उ त्वाऽथापः सृजते तेज उपास्वेतिnanस यस्तेजो ब्रह्मेत्युपास्ते तेजस्वी वेस तेजस्वतो लोका- भास्वतोऽपहततमस्कानभिसियति यावतेजसो गतं तत्रास्य यथा कामचारो भवति यस्तेजो ब्रलेत्युपास्तेऽस्ति भगवस्तेजसो भूय इति तेजसे वाव भूयोऽस्तीति तन्मे भगवान् ब्रवीत्विति । २॥ ११॥ भा• मुद्भूतं दयित्वाऽथानन्तरमपः सृजतेऽतोऽप्सष्टत्वाद्भूया- जयस्तेजः । किञ्चान्यत्तदेतत्तेज एव स्तनयिनुरूपेण वर्ष- हेतुर्भवति । कथं ऊद्धाभियोर्द्धगाभिर्विद्युद्भिस्तिरथी- भिश्च तिर्यग्गताभिय महाहादाः स्तनयन शब्दाचरन्ति । तस्मात्तद्दर्शनादाहुलौकिका विद्योतते स्तनयति वर्षि- यति वा इत्याधुनार्थमतस्तेज उपास्वेति । तस्य तेजम उपासनफलं तेजस्वी वै भवति । जेवित एव च लोकान् भास्वतः प्रकाशवतोऽपहततमस्कान् वाह्यानाध्यात्मिकान- ज्ञानाद्यपहततमस्कान् अपनीतवाद्याध्यात्मिकादितम- स्कानभिमियति । ज्वर्थमन्यत् ॥ ११॥ प्या. किमान्यदिति । तदेवोयपादयति । ऊहाभिरिति । तेजसो भूयन्वफलमाप ! वेज इति । तम दार्थमाह। बावेति । थानान्तमः भावरं प्रमिङमाध्यात्मिकमधानरागादि सदुभयमप. मतमतानित्यष सम मन्दितमित्यर्थः। ध्यपैशन शब्दार्थमाई। अपनातेति । ११.

·HT आकाशा वाव तेजसो भूयानाकाशे वै मूयी- चन्द्रमसावुभौ विद्युनक्षत्राण्यनिराकाशेनाइय- त्याकाशेन शृणात्याकाशेन प्रतिशृणात्याकाशे रमत आकाशे न रमत आकाशे जायत आका- शमभिजायत आकाशमुपास्वेति ॥ १ ॥ स य आकाशं ब्रह्मेत्युपास्त आकाशवतो वे स लोकान् प्रकाशवतोऽसम्वाधानुरुगायवतोऽभिसिध्यत्ति या- आकाशे वाव तेजमा भूयान्। वायुमहिनस्य नेजमः कारणवाड्यानो वायुमार ति तेजमा महोको वायु- रिति पृथगिह नोनस्तेजमः कारणं हि लोके कार्या- द्भूयो दृष्टं । यथा घटादिभ्यो मृतथाकाशो वायुसहितस्य नेजमः कारणमिति ततोऽपि भूयान् । कथमाकाशे वै सूर्याचन्द्रममावुभौ तेजोरूपी विद्युनक्षत्राण्यप्रिय तेजोरू- पाण्याकाशेऽन्तः । यच यस्यान्तर्वति तदन्यं भूय इतरत् । किञ्चाकागेनाइयति चान्यमन्य पातयेतर श्राकान ग्रणोत्यन्यामश्च शब्दमन्यः प्रतिग्णोति पाका रमने क्रीडत्यन्योन्य मर्चमाथा न रमते चाकाचे वध्वादिवियोगे श्राकाशे जायते न मूर्त्तनावष्टन्थे । तथाकागमभिल- वायोः मकाशादाबामो भ्यानिति वलये कथं तेजसो भया नियुक्तमस चार। वायुरिति । कारणत्वेऽपि कथमाकाशम्य बायुसरितालेज भूयालमियामधार । कारमं होति । शेजो वायुसहिताराधारस्य भूयन्वं प्रयवक प्रकारान्तरेय यति। कथमित्यादिना । तथाकाशम्याति भुषालमिया। पा.

·५०२ उ० वदाकाशस्य गतं तत्रास्य यथा कामवारो भवति य आकाशं ब्रह्मेत्युपास्तेऽस्ति भगव आकाशाद्र्य इत्यावाशादाव भूयोऽस्तीति तन्मे भगवान् ब्रवीत्विति ॥ २॥ १२ ॥ स्मरोवा आकाशाडूयस्तस्माद्यद्यपि बहव आ- सीरन स्मरनो नेव ते कञ्चन शृणुयुन मन्वोरन विजानीरन् यदा वाव ते स्मरेयुरथ शृणुयुरथ भा• क्ष्याङ्करादि जायते न प्रतिलोमं । अत प्राकाशमुपाख । फलं श्टाखाकागवतो वै विस्तारयुगान् म विद्वान् लोकान् प्रकाशाकाशयोर्नित्यसम्बन्धात्प्रकाशवतय लोकानमम्माधान् सम्वाधनं सम्बाधः सम्माधोऽन्योन्य- पीडा तद्रहितानमम्माधानुरुगायवती विकीर्णगतोन्वि- स्तीर्ण प्रचारान् लोकानभिमिति । यावदाकाशस्थेत्या- धुनाथ ॥ १९॥ स्मरी वा प्राकाशाद्भूयः। स्मरणं मरोऽन्तःकरणधर्मः । म आकाशाद्भूयानिति द्रश्यं । लिङ्गम्यत्ययेन समर्नुः । भरणे हि मस्याकामादिमर्षमर्थवत्स्मरणवतो भाग्यत्वात् । असति तु मरणे मदप्यमदेव । मत्त्वकार्याभावात्। नापि पा• पिरोति । नरपवपतमाह। यत रवि। कथमाकामोपासनस्य प्रवामथायोचप्राप्तिरियारयाद। प्रकामाकाशयोरितिा १२॥ नपुंसकगिरगुतं पिप्रम वचं यास्यानमित्याशय पुंलि. अपक्षममाचियार किप्रयत्ययेति । प पुनः मरमस्याका माह समिम्बाशयार। सरोति। अपयममा स्वतिरेक प्रकाशवतः ·उ• मन्वीरनथ विजानीरन् स्मरेण वे पुत्रान्विजा- नाति स्मरेण पशून् स्मरमुपास्वेति ॥१॥ स यः स्मरं ब्रह्मेत्युपास्ते यावत्स्मरस्य गतं तत्रास्य यथा कामचारोभवति यः स्मरं ब्रलेत्युपास्तेऽस्ति भगवः स्मराड्य इति स्मरादाव भूयोऽस्तीति तन्मे भगवान् ब्रवीत्विति ॥ २ ॥ १३ ॥ भा• सत्वं सत्यभावे शक्यमाकागादीनामवगन्तुमित्यतः स्मरण- स्थाकामाद्भूयस्वं ॥ दृश्यते हि लोके मरणस्य भूयस्वं यस्मात्तस्माद्यद्यपि ममुदिता पइव एकस्मिन्नामोरनुपविये- युस्ते तवामीना अन्योन्यभाषितमपि न मरन्तरोत्स्यु व ते कञ्चग गम्दं ग्टणुयुस्तथा म मोरन्मन्तव्यञ्चेमारेयु- स्तदा मन्दीरन् सत्यभाववान मचीरन् तथा न विजानोरन् । यदा वाव ते मरेपुमन्तयं विभातयं श्रोत- व्यवाच ग्टणुयुरथ मन्धोरचय विजागीरन् । तथा सारेप वै मम पुधा एत रवि पुषाविजानाति मरेण पश्यन् । अतो भूयस्लात्म्मरणमुपाखेति । उताधमन्यत् ॥ १३ ॥ था. दर्शयति। सतीदि। चाकाशाद. मराभावेऽपि सत्त्वमी- छन्य भाग्यवाभावादामा मात्र सम्प्रयकर सावमेव नाली. या। नापीति। मरयम्य भूयतमनुभवानुसारेण साधयति । सरोति। सिदार्थो यमारियल । सरसाभावे भव- सापभावं यदिरेवमुमा वदभावे परभाषमन्वयमा। यदेति। মনবাধিক জাত্যে মুসিং। বইনি। বন্ধুর ধ্বলি- मारा परदि।१॥

·भा. ५०४ आशा वाव स्मरायस्याशेद्धो वे स्मरी मन्ना- नधीते कम्भीणि कुरुते पुत्राएच पशूएश्वेच्छत इमञ्च लोकममुञ्चेन्छत आशामुपास्वेति ॥१॥स य आशां ब्रह्मेत्युपास्ते आशयाऽस्य सर्वे कामाः समृध्यन्त्यमोघा हास्याशिषो भवन्ति यावदा- शाया गतं तत्रास्य यथा कामचागे भवति य आशां ब्रह्मेत्युपास्तेऽस्ति भगव आशाया भूय इत्याशाया वाव भूयोऽस्तीति तन्मे भगवान् ब्रवीस्विति ॥ २॥ १४ ॥ आशा वाव मराद्भूयसी। अप्राप्तवस्त्वाकाझा अाशा ढपणा काम इति यामाहुः पर्यायैः मा च स्मरात् भूयमो। कथमाया झन्तःकरणस्थतया स्मरति मर्तव्यं पाशा- विषयरूपं सारन्नसा स्मरो भवत्यत श्राद्ध प्राशयाऽभि- वर्द्धितः स्मरभूतः स्मरबृगादीन्मन्त्रानधीतेऽधीत्य च तदर्थ श्राह्मणेभ्यो विधीय श्रुत्वा कमाणि कुरुते तत्फला- शयैव पुत्रांश पलंय कर्मफलभूनानिच्छतेऽभिवाञ्छति श्राशयेव तत्साधनान्यनुनिष्ठन् दमञ्च लोकमाणेद्ध एव स्मरन् लोकमङ्गाहहेतुभिरिच्छन्नमुच्च लोकमाणेद्धं मरन् तरमाधनानुष्ठानेनेच्छते श्रागारमनावद्धं स्मराकागा- दिनामपर्यन्तं जगचक्रीभूतं प्रतिप्राणि अत भागाय: गारादपि भूयस्वमित्यन प्राणामुपाम्ब । यस्तामा प्रो- प्युपासो ग्टणु नम्य फरमाया मदोपामोतयामोपाम- ·५०५ प्राणा का माशाया भूयान्यथा वा गरा नामो समर्पिता एवमस्मिन् प्राणे सर्बए समर्पित भा० कम्य सर्वे कामाः मान्ति मद्धि गच्छन्यमोपा हास्वाभिपः प्रार्थनाः सी भवनि यत्मार्थित सर्व नवग्नं भवतीत्यर्थः । चावदामाया गतमित्यादि पूर्ववत् ॥ १४ ॥ नामपिफममामात फार्थकारणवेन निमित्तमि- त्तिकवेन चोत्तरोत्तरभूयस्तयाऽवस्थितं सतिनिमित्त- सद्भावमाधारशनापाशेर्विपापितं मचे सर्वतो विममिव सन्तुभियगिन् प्राणे समर्पित । येन च सळतो व्यापिना अन्तर्वहितेन सत्रे मणिगणा व सूचेण यथितं বিন। য য সাঘা ই আমাৰা মূ। রূথময় भूषपमिग्या दृष्टान्तेन समर्थयस्तद्भूयस्वं यथा वै लोके रथचमस्याग रथनाभा समर्पिताः सम्प्रोताः सम्प- वेशिता दूत्येतत्। एवमस्मिन् सिगसतातरूपे प्राणे मचा- याशाथा भूयलमाकाहादारा थुत्पादयति । कथमित्या- दिना। प्रायम्य मास्पदत्वेन भय कथयति। नाममिक्रममिति। भरतश्रुतिचात्तापक्रमे यम्य जगतोऽस्ति तत्तथा पाठक्रममेवा- थित्याशा चान्ते यम्यास्ति वज्जयत्तति वियहः । कार्यकारण ফ্রাঘিমাহানামায নিভিনমিনি হ্মালি- मेव उत्तरोत्तरभूयस्तया पूर्वसमात्यूवरमानामादेशत्तरोत्तरवागा- विभूयखेति यावत् । स्मृतिनिमित्तः सङ्कायो यस्य तत्तथा। ध्याशायैरनामाः सर्वतो विपाशितमित्यत्र दृशान्तमा धा.

·• प्राणः प्राणेन याति प्राणः प्राणं ददाति प्राणाय - ददाति प्राणो ह पिता प्राणा माता प्राणी भ्राता प्राणः स्वसा प्राण आचार्यः प्राणा ब्राह्मणः॥१॥ स यदि पितरं वा मातरं वा भ्रातरं चा स्वसारं भा त्ममि देहके मुख्य यस्मिन् परा देवता नामरूपव्याकर- पायाऽऽदर्शदी प्रतिबिम्बवज्जीवेनात्मनानुपविष्टा । यस महाराजस्व माधिकारीश्वरस्य । कस्मिन्वहमुस्कान्ते उनान्तो भविष्यामि कस्मिन् वा प्रतिष्ठिते प्रतिष्ठास्या- 'मीति भ प्राणमसंजतेनि श्रुतेः । यस्तु छायेवानुगत ईश्वर। तद्यथा रथस्थारेषु नेमिरर्पितो नोभावरा अर्पिता एव- मेवैता भूतमात्राः - प्रज्ञामाबाखर्पिताः मंज्ञामात्राः प्राणेऽर्पिताः । स एव प्राण एवं प्रज्ञात्मेति कौपीतकीना। अत एवमस्मिन् माणे सर्व यथोने समर्पितं । अतः स एष था. विसमिवेति । विसशब्दो म्हणालविषय 1 यथोकं नगद्यमिन्नर्पित स एष भूयानिति सम्बन्यः । सर्वस्य जगतः ॥ तस्मिन्नर्पितत्वमेव दृष्टान्तहारा स्पश्यति। येन चेतिा सर्वतो व्यापिनेत्यस्यैव । स्फुटीकरणमन्तर्वहिर्गतेनेति प्राणम्याशायाः सकाशाद्यस्वमाः काद्धापूर्वक समर्थयते । कथमित्यादिना । लिङ्गाना व्ययीनां सहातः समुदायस्तद्रूपे समध्यात्मनीति यावत् । उपाधिसहता- रैक्यमभिप्रेत्य विशिनरि। प्रशात्मनोति । तम्यैवाध्यात्ममधिदै- बच्चावस्थान सूचयति । दैहिकमिति माणान्तर व्यावर्तयति । मुख्य रतिा यथोक्तऽस्मिन् पाखे सर्व समर्पितमित्युत्तरत्र सम्बन्ध । महात्मनोति परमात्मोपाधिल प्राणस्यो तदुपपादयति। यमित मिति । सस्मिन सर्च समर्पितमिति पूर्ववत्सम्बन्धः! किमिति ·५०७ उ• वाचार्य वा ब्राह्मण वा किञ्चिदृशमिव प्रत्याह धिताऽस्त्वित्येवेनमाहु पितृहा वै त्वमसि मातृ- हा वे त्वमसि भ्रातृहा वे त्वमसि स्वमूहा वै त्वम- भा०माणेऽपरतन्त्र प्राणेन स्वशव यानि नान्यकृतगम- नादिक्रियाखर, मामर्थमित्यर्थ । मब्द क्रियाकारक- फलभेदजात प्राण एव न माषाहि तमस्तीति प्रक- रणार्थ । प्राण प्राण ददाति । यद्ददाति तत्खात्मभूत- मेव । यी ददाति तदपि माणायैव । अत पिवाद्या- योऽपि प्राण एव । कथ पित्रादिशब्दाना अनिवार्थासर्गण आणविषयत्वमिति । उच्यते । मति पाणे पिचादिशब्द प्रयोगात्नदुत्काती च प्रयोगाभावात् कथ तदित्याह । सय कचित्यिवादीनामन्यतम यदि त भृशमिव तद- प्यर• चक्षुरादिषु विद्यमानेषु मुख्यस्यैव प्राणस्य परमात्मापाधि कत्वमपग तमित्याशयार। यति। प्राणस्येश्वर प्रति सचा धिकारले श्रुत्यन्तर प्रमाणयति ! कस्सिनिनि। ईश्वर प्रति प्राणस्येवोपाधिकाव हेत्वन्तरमाए । यस्विति । यत्रापि पूर्व वदन्वय ॥ प्राणश्छायावदीश्वरमनुगच्छवीन्यत्र यन्तर प्रमा गायति । तद्यथेति । भूतमात्रा शब्दादय प्रथिव्यादयश्च विषया पत्रामात्रास शब्दादिबुद्धिषु तजानियेषु चेत्यर्थ । भवतु ताचा प्रारोपितत्व सधामि कथ प्रायस्य छायावदार प्रयन. गतिस्तनाद । स एष इति । कोषोतकोनां श्रुतिरिति भय । प्राणस्य यथोलविशेषणवैशिध्यमत शब्दार्थ । व्याख्यात भाग मद्द्यावशिष्टमश व्याकरोदि । रवमिति प्राख प्रायन याती व्यस्थाचमाह। अत इति । सवा स्पदत्वादिति यावत् । प्राया प्रायन यातीत्या प्राणे शेवैतानि सवाणि भूतानीबन्तस्य ·५०८ उ• स्याचार्यहा वे त्वमसि बामणहा वे त्वमसि अथ यद्यप्येनानुत्नानप्राणाञ्छूलेन समासं यति- सन्दहेनैवेनं ब्रूयुः पितृहासोति नमातृहासीति न भा० ननुरूपमिव किश्चिदचनं लंकारादियुक्तं प्रत्याह तदेनं पार्श्वस्या आहुर्विवेकिनो धिवास्तु धिगस्तु खामित्येवं ॥ पिट हा वै त्वं पितुईन्नेत्यादि । अथैनानेवोकान्तमाण- त्यनदेशान् अथान्यदपि शलेन समायं समस्य व्यनिसन्द- इयत्यस्य सन्दहेदेवमतिफरमपि कर्म समामय्यत्यामा- दिमकारेण दहनलक्षणं तदेहसम्बद्धगेव कुर्वाणं नैवैनं ब्रूयुः पिढईत्यादि । तस्मादन्वयव्यतिरेकाभ्यामवगम्यते एतत्पिवाख्योऽपि प्राण एवेति । तस्मात्प्राणणे होवैतानि पित्रादीनि सर्वाणि भवन्ति चलानि स्थिराणि च । स वा - था. तात्पर्यार्थ सहिष्य कथयति । सर्वमिति । दातुर्दयस्य सम्प्रदा- नस्य च प्राणाभिन्नत्वं प्रकटयति । प्राण इति। तदपीति दीय- मानमुच्यते। खस्य सम्पदानस्य च प्राणाभिन्नत्वात्प्राणायवेत्युक्तं प्रायस्य सर्वात्मत्वमतःशब्दार्थः प्रसिद्धिरनतिक्रमणोति शकते। कमिति । व्यन्वयव्यतिरेकाभ्या पित्रादिशब्दानां प्राणविष- यत्वान्न प्रसिद्धरमवनमित्याह । उच्यत इति । धन्वयव्य- तिरेकावेव प्रश्नपूर्वकं प्रकटयति । कथमित्यादिना । पिना. दिपु प्राणे सति पिपादिशब्दानां प्रयुज्यमानत्वमन्यथा धाप्रयु. ज्यमानत्वं तदित्युच्यते। त्वंकारादियुक्तमित्यादिपदेन तिरस्कार. प्रभेदो एहते। पित्रादिव प्रियवादिनं प्रति विवेकिना धिक्का- रवचने हेतुमाह । पिट हेति । सति प्राधे पित्रादिषु पित्रा- दिशब्दाना प्रयुच्यमानवमित्यन्वयमुक्ता व्यतिरेकमाह। अथै- नाति ! समस्य पुत्रोकृत्य व्यवस्थावयवान्विभजत इत्यर्थः ।

·५८ उ• भ्रातृहासीति न स्वसृहासीति नाचार्यहासोति न बाह्मणहासीति ॥३॥ प्राणो आवेतानि सीणि भवति स वा एप एवं पश्यनेवं भन्वान एवं भा० एष प्राणवित् । एव यथोकप्रकारेण पम्मन् फलतेोऽन- भवन्नेव मन्वान उपपत्तिभिचिन्तयन्नेव विजाननुप- पत्तिभि मयोज्यैवमेवेति नियथ कुर्वन्नित्यर्थ । मनन- विज्ञानाभ्यां हि सम्भूत शास्त्रार्थो निश्चितो दृष्टो भवेत् श्रत एव पश्यन्नतिवादी भवति । नामाद्याशान्तमतीत्य वदनशीलो भवतीत्यर्थ । ते चेटूयुस्त यदि एवमतिवा- दिन सर्वदा सर्व शब्दैनामाद्याशान्तमतीत्य वर्तमान प्राणमेव वदन्ति एव पश्यन्नमतिवदनशीलमतियादिन ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्त । तस्य हि जगत प्राण आत्माऽह- या• यद्यपीत्युपक्रमादेवमपीत्येतत्तथापीत्यस्मिन्नर्थे हराय। तदेवाति- र कर्म विशिनष्टि । समासेति । च्यवयवविभजनमादिश ब्दार्थः। तहसम्बद्धमित्यत्र तच्छब्द क्रुर पित्लादिविषयः। यद्यपि त्यात प्राणेम्वमि देहेषु पित्रादिशब्दो दृएम्तथापि नाही मुख्य सदि वये रकम्नानुसानेऽपि पिएर महादशेरिति भाव । उक्तान्वय व्यतिर कफलमुपसहरति । तस्मादिति । प्राणस्यैव पित्रादि- सञ्जावे कि स्थादित्याशयाह । तस्मावाणे होति । प्रामास्य भूयस्वमित्य व्युत्पाद्य तद्दिज्ञानफलमाह । स वा रतिपाणवि दतिवादी भवतीति सम्बन्धः । कथमायविवमित्यपेक्षायामाह। एवमिति । सर्वात्मत्व यथोक्तप्रकार फलताउनुभव स्वरूपत्वेम साक्षात्कार । तदनुदर्शनेनैव प्राणवित्त्वे सियति मति किमिति मननविज्ञाने एथगुपन्यस्येते तत्रा । मननविज्ञानाभ्या होति । उलान्वयव्यतिरेकास्योपपचिसातादाक्याद्यप्राणविषय हार ·५१० उ• विजाननतिवादी भवति तश्चेड्युरतियाद्यसी- त्यतिवाद्यस्मीति बयानापडवीत ॥ ४ ॥१५॥ एष तु अतिवदति यः सत्येनातिवदति सोऽहं भगवः सत्येनातिवदानीति सत्यन्त्वेव भा-मिति बाएं यदि युरनिवाघमोति। वाहमतिवाद्यस्मोति घूयात् नापन्हुवीत । कस्माद्यमावपहुवीन । यत्माएं सर्वे- श्वरमयमस्मोत्यात्मत्वेनोपगतः ॥ १५ ॥ एष नारदः मातिशयं प्राणं खमात्मानं श्रुत्वा नातःपरमस्तीत्युपर राम । न पूर्ववत्किमस्ति भगवः प्राणाय इति पप्रच्छ । यतस्तमेवं विकारान्तब्रह्मा- विज्ञानेन परितुष्टमकृतार्थ परमार्थसत्यातिवादिनमा- मानं मन्यमानं योग्यं शिष्यमित्यायइविशेषादिप्रच्या- वयनाइ भगवान्सनत्कुमारः । एष तु वर अतिवदति थमई वक्ष्यामि न पाणविदतिवादी परमार्थतः। नामा- था. जायते तदन विज्ञानं विवध्यते । तफलसाक्षात्करणं दर्शनमिति भेदः । मननविज्ञाने विना दर्शनासम्भयोऽत पदार्थः । एवं मननादिद्दारेणेति यावत् ॥ विवादित्वं व्युत्पादयति । नामा- दीति । नापअवीवेत्युक्त व्यतोकरोति । कस्मादिति । १५॥ यद्यमादयं विहानामत्वेन सर्वेश्वरं प्राणोऽस्मीत्युपगतवाल- मादपनवे हेत्वभावादात्मनोऽतिवादिलं नापबीतेत्यन प्राणा- न्तमुपदेशं श्रुत्वा नारदस्य तुष्पीभावे किं कारणमित्याशाया- मा! स एष इति पथ तस्योपरविरवगतेत्याशयाए । न पूर्वदिति । किमिति सर्व प्राप्तायामुपेक्षायां खयमेवाचार्या युत्पादयतीधाममा । समवमिति । एतस्माज्जायते प्राय ·५११ •विजिज्ञासितयमिति सत्यं भगवो विजिज्ञास इति ॥ १॥१६॥ यदा वै विजानात्यथ सत्यं वदति नाविजा- भा धपेक्षन्तु तस्यातिवादित्त्वं । यस्तु भूमाख्यं सर्वातिकान्तं तवं परमार्थसत्यं वेद भो तिवादीत्यत आह । एप त का तिवदति यः सत्येन परमार्थसत्यं विज्ञानवतयाऽति- वदति मोऽहं त्वां प्रपन्नो भगवसत्येनातिवदामि । तथा मां नियुन भगवान् यथाई सत्येनातिवदानीत्यभिप्रायः। यद्येवं सत्येनातिवदितुमिच्छसि सत्यमेव तु तावदिजिज्ञा- मितव्यमित्यत आह नारदः । तथास्तु नईि सत्यं भगवा विजिज्ञासे विभेषेण ज्ञातुमिच्छन्वतोऽहमिति ॥ १६ ॥ यदा वै भत्यं परमार्थतो विजानाति । इदं पर- भार्थतः सत्यमिति ततोऽनृतं विकारजातं वाचारभणं था. इति श्रुधन्तराषाणस्य विकारमाटतत्वं । वाघारम्भ विका- रो नामधेयमित्युक्त । तस्मिन्टने प्राणे ब्रह्मणि विज्ञानं तेनेति यावत् । परितुपये कथमकृतार्थत्वमित्याप मियाधाना- जित्लादित्याह । परमार्थेति । न च तस्यापेक्षाहमित्याह । योग्यमिति । मिथ्याग्रहविशेषो नास्ति प्राणात्परमित्यभि. मान। कथं तहिं प्राणविदो ऽतिवादित्यमा लाइ। नामा. दीति । कलाई परमार्थतोऽतिवादीव्यापायाह । यस्विति । सोऽतिवादीति । यतः सनत्कुमारस्याभिप्रायोऽत रवाति योजना । मनु नारदस्य नावापि सत्यविधानमुत्पन्न कधं सत्ये. भातिवदानीति एच्छति तपाइनषेति । १६॥ যহাব বিলালামীয়াহিয়াজ আলাহ। যনি । यदि विश्वं धमादनगवाद्विवमसदेव स्यादि खभि सन्मा. - ·५१२ उ• नन् सत्यं वदति विजाननेव सत्यं वदति विज्ञा- , भा हित्वा मर्जविकारावस्यं सदैवक सत्यमिति तदैवाथ वदति यहदति । ननु विकारोऽपि सत्यमेव । नामरूपे सत्यान्ता- भ्यामयं प्राणस्वनः प्राणा वै सत्यं तेषामेष सत्यमिति श्रुत्यन्तरात् । सत्यमुळे सत्यत्वं श्रुत्यन्तरे विकारस्य न तु परमार्थापेक्षमुक्त किन्तन्द्रियविषयाविषयत्वापेई मञ्च त्यचेति सत्यमित्युक्तं तद्वारेण च परमार्थसत्यस्योप- लब्धिर्विवक्षितेति । प्राणा वै सत्यं तेषामेष सत्यमिति चोकं । दूहापि तदिष्टमेव । इह तु माणविषयात्परमार्थ- सत्यविज्ञानाभिमानाड्युत्थाप्य नारदं यत्सदेव सत्यं पर- मार्थता भूमाख्यं तदिजापयिष्यामीत्येष विशेषता विव- चितोऽर्थः । नाविजानन्सत्यं वदति ॥ यस्वविजानन्वदति मोऽग्न्यादिशब्देनाग्न्यादीन् परमार्थमद्रुपान्मन्यमाना था. चमेव परमार्थसत्य सिझेदिति परमार्थतः सत्यं यदैव विजाना- वोत्यर्थः । विज्ञानप्रकारमभिनयति । इदमिति । ततस्तदाऽटतं विकारजातं हित्वा सदेव सत्यमिति कृत्वा यददति तत्तदेव वदतीति योजना । सत्यविज्ञानस्य तदनं प्रति हेतुत्वद्योत. नाऽथशब्दः । श्रुत्यन्तरावरम्भन भेदाभेदवादो शते । नन्विति । कि रहदारण्यकश्रुत्या विकारस्य सत्यत्वमुक्तमित्ये- तावन्माचमुच्येत किं वा परमार्थसत्यावमिति विकल्याद्यमङ्गीक- रोति। सत्यमिति ॥ द्वितीयं दूषयति । न विति भेदाभेदयो- विरोधादेकोपाधावयोगादिकारस्य च रजसप्वन्मिथ्यात्वानु- मानादत्यन्ताबाध्यत्वाभिप्रायेण सत्यत्वं श्रुत्यन्तरणवोक्तमित्यर्थः । कथं साई प्रायादियु सत्यत्वमुसमित्याशयाशीकारं स्फोरयति । चिन्त:ति । हियनितसद्धिविषयत्वापेक्षं भूतपयं सदि- ·५१३ उ. नन्त्वेव विजिज्ञासितयमिति विज्ञानं भगवो विजिज्ञास इति ॥ १॥ १७ ॥ भा. वदति न तु ते रूयत्रयव्यतिरेकेण परमार्थत सन्ति । तथा तान्यपि रूपाणि सदपेक्षया नैव सन्तीत्यतो नावि- जानन्सत्य वदति। विजाननेव सत्य वदति । नच तत्सत्य- विज्ञानमविजिज्ञासितमप्रार्थित ज्ञायत इत्याह । विज्ञा- नन्वेव विजिज्ञामितव्यमिति । यद्येव विज्ञान भगो था त्युच्यते । तदविषयत्वापेक्ष भूतदय त्यदिनि व्यवयिते । तथा च भूतपञ्चक सच त्यच्चेति व्युत्पाद्य सत्यमिति यथोक्ता तथा तदी जभूतयोनीमरूपयोस्तदात्मकत्वाच्च प्राणाना सत्यत्व व्यावहारि कमियमित्यर्थ । रतन प्राणादियु मियाभूतेवपि सत्यश्रुतिर विरद्धेत्याह । तद्वारेणेति । प्राणादोना व्यावहारिकसाय त्यानु वाददारेशाध्यारोपापवादन्यायन परमार्थसत्यस्य ब्रह्मणोऽवग तिर्विवक्षितेति कृत्वा तेष्वपि मत्यत्वश्रुतिरविरुद्धेत्यर्थ । यथो सोऽर्थो विवक्षितो बृहदारण्यकश्रुतावित्यत्र गमकमाह । प्राणा वा इति ॥ ननु श्रुत्यन्तरे विकारग्यापि व्यावहारिक सत्यत्वमिर, प्रकृते तु न तदिव्यते भूम्न एव सत्यत्वाङ्गीकारात। तथा च विरो धतादवरथ्यमत थाह। रायोति । यदि प्राणम्यापि व्यवहारत सत्यत्वमुपगत किन्तईि सनत्कुमारस्य विवक्षिमित्याशयाए । Tह विति । यदा वै जानातीत्यथ सत्य वदवोति यद्याख्यात तदन्वयव्यरिरेकाभ्या स्मुटयभादौ व्यतिरेकमाह ! नाविजा ननिति : परमार्थसत्यमविजानामि वदत्यग्न्यादीनीत्याशयाह। यस्विति । तईि कच सदेव परमायसत्यमिति वदतो भीर सिद्धिरित्याशड्याह 1 न विति। तान्येव वहिं रूपाखि एथमिद्यन्ते तेने याह । नर्थति । यतोऽस्य नास्ति सत्यवादिख मेवेन्युपसहरति । इत्यत इति । व्यतिरेक दर्शयित्वाऽन्वयना चरी। विज्ञानमेवेति । अस्त तहिं सत्यविज्ञानपूर्वकमनिया- 03 ·५१४ यदा वे मनुतेऽथ विजानाति नामत्वा विजा- नाति मत्येव विजानाति मतिस्त्वेव विजिज्ञा- सितव्येति मतिं भगवा विजिज्ञास इति॥११॥ यदा वे श्रद्दधात्यथ मनुते नाश्रद्दधन्मनुते श्रद्द- धदेव मनुते श्रद्धा त्वेव विजिज्ञासितयेति श्रद्धा भगवा विजिज्ञास इति ॥१॥ १६ ॥ यदा वै निस्तिष्ठत्यथ श्रद्दधाति नानिस्तिष्ठं- छद्दधाति निस्तिष्ठनेव श्रद्दधाति निष्ठा त्वेव विजिज्ञासितव्येति निष्ठां भगवा विजिज्ञास इति ॥ १ ॥२०॥ भा• विजिज्ञास इति । एवं मत्यादीनां चोप्तरोत्तराण करोत्यन्तानां पूर्वपूर्वहेतुत्वं व्याख्येयं ॥ १७ ॥ यदा वै मनुत इति। मतिर्मननं तो मन्तव्यविषय पादरः ॥ १८ ॥ प्रास्तिक्यबुद्धिः श्रद्धा ॥ १६ ॥ निष्ठा गुरुशशूपादिस्तत्परत्वं ब्रह्मविशानाय ॥२०॥ पा. दिमित्याशवाह। न चेति । यो जिज्ञासाहारा सत्यनि- ज्ञान ज्ञेयमित्येवमिएक्षेदित्यर्थः । सत्यवदनं प्रति सावित्रा. नस्य यथा कारणवमुक्त तथा मूलस्य पूर्वस्योत्तरमुत्तरे कारण- खेन द्रष्यमित्यतिदिशति । एवमिति। 10॥ विशनकारशीभूता मति व्याघछे । मतिरिति । मनन हेतु. भृतां श्रद्धा त्यावरीति । अस्तीति । १८॥१९॥ अहारतुं निकां ध्याघरे। निति ।।

·५१५ भा. यदावे करोत्यथ निस्तिष्ठति नाकृत्वा निस्ति- ष्ठति कृत्वेव निस्तिष्ठति कृतिस्त्वेव विजिज्ञासि- तयेति वृति भगवा विजिज्ञास इति ॥१॥२१॥ यदा वे सुखं लभतेऽथ करोति नासुखं लब्धा करोति सुखमेव लब्धा करोति सुखं त्वेव वि- जिज्ञासितयमिति सुखं भगवो विजिज्ञास इति ॥१॥२२॥ यदा वै करोति तिरिन्द्रियसंयमयित्त काग्रता कार- णञ्च । सत्यां हितस्यां निष्ठादीनि यथोक्तानि सम्भवन्ति विज्ञानावसानानि ॥ २१ ॥ सापि कृतिर्यदा सुखं लभते सुखं निरतिशयं वक्ष्य- माणं लब्धव्यं मयेति मगते तदा भवतीत्यर्थः । यथा दृष्टफल सुखाकृतिस्तथेहापि मामुखं खच्चा करोति। भवि- य्यदपि फलं शश्वेत्युच्यते । तत्तदुद्दिश्य प्रवृत्त्युपपत्तेः । अथेदानी कृत्यादिषूतरोत्तरेषु मत्सु सत्यं स्वयमेव पति- निषा निदानं कृति विभजते । कविरिति । कथं पुनरे. तेषामुत्तरमुत्तरं पूर्वस्य पूर्वस्य वारण भवति तत्रा | सायं हीति।२१॥ धतिस्तहिं कुतो भवतीति नत्राए । सामोति । यदा सुखं लभते तदा भवतीति सम्बन्धः । ननु मुखलाभन्द्रियसंयमा- दिव्यतिरी केशभावात्कथं सुखलाभाधीना प्रविरित्याशझ्याह । सुखमिति । वक्ष्यमाणसखलब्धव्यत्वाभिमानादेव यथेलाकृति सियतीत्यर्थः । सुखं साधा करोतीयेत दृष्टान्तेन साधयति । यथेति । दृएं मलं पुत्रयवादि सब्जन्यमखाद्देशपबिया कोर धा- .

·५२६ उ. यो वे भूमा तत् सुखं नात्पे सुखमस्ति भूमेव सुखं भूमा त्वेव विजिज्ञासितव्य इति भूमानं भगवो चिजिज्ञास इति ॥ १ ॥ २३ ॥ भा. भासते न तद्विजानाय पृथग्यतः कार्य इति प्रासं तत इदमुच्यते । मुखत्वेव विजिज्ञामितव्यमित्यादि । सुर्ख भगवो विजिजाम इत्यभिमुखीभूताया ॥ २२ ॥ यो वै भूमा महत् निरतिशयं वद्वितिपर्यायास्तत्मुखं। ततोऽवीमातिशयत्वादन्यं । अतस्तमिावस्पे सुखं नास्ति । अल्पस्यांधिफटणारे तुत्वात् । ष्णा च दुःखवोज । न हि दुःखवीजं सुखं दृरं ज्वरादि लोके । तस्माद्युनं नाल्पे सुखमस्तीति । अतो भूमैव मुखं । ष्णादिदुःखबीजवा- सम्भवाद्भूम्नः ॥ २३ ॥ था• पतिया । तथात्मन्यपि सख लब्ध्वैव करोति नतु विना तदु- हेशमित्यर्थः । नन्विन्द्रियाण मनसव संयमपूर्वक सच भवति तथा च कथ तस्लवा करोतीत्युच्यते तघाह। भविष्यदपीति । उत्तरग्रन्थमाकासापूर्वकमुत्यापयति । यथेत्यादिना ॥ २ ॥ भूमोऽव्वागपि वैधयिक सखमस्तीत्यायाह । ततोऽागिति । कथमल्यत्त्वेऽपि सत्त्व वार्यते तबाह ! प्यन्यस्येति । दुखरूपा या प्रत्यल्पस्य सखस्य हेतुलेऽमि कथ सयं पखं न भवतीत्याश- याह । न होति । यल्पस्य सखस्य दुःखातभावे सिद्धे पलित. माइ। चतरति।२३॥

·५१७ यत्र नान्यत्पश्यति नान्यच्छणाति नान्यनि- जानाति स भूमा अथ यत्रान्यत्पश्यत्यन्यच्छणा- भr. किलक्षणेऽसौ भूमेत्याह । यत्र यसिन् भूदि तते नान्यद्रष्टव्यमन्येन करणेन दृष्टोऽन्यो विभतो दृश्याद- न्यत्यग्यक्ति तथा नान्यच्छृणेति । नामरूपयोरेवान्तर्भावा- द्विषयभेदस्य ! तबाइकयोरेवेह दर्शनश्रवण योग्रहण । अन्येषाञ्चोपलक्षणार्थत्वेन मननन्त्वत्रोत द्रव्य ! नान्यन्म- नुत इति । प्रायशो मननपूर्वकलादिज्ञानस्य । तथा नान्य- दिजानाति। एवलक्षणे य स भूमा । किमत्र प्रसि द्धान्यदर्शनाभावा भूमोचते नान्यत्पग्यतीत्यादिना । अथान्य न पश्यत्यात्मान पग्यतीत्येतत् । किश्चातो यद्यन्य- दर्शनाद्यभावमात्रमित्युच्यते तदा हैनसव्यवहारविल- । था. भून सविशेषत्व निर्विशेषत्व वेति प्रश्नपूर्वक निविशेषत्व नि द्वारयति । किमित्यादिना । नान्यच्छणाति स भूमेति सम्बन्ध । कि मिति स्पर्शनादिवमि सत्म दर्शनश्रवणयोरेव निघेध्यत्वेनाव ग्रहण मित्याश यार। नामेति ॥ व्यनुक्वाना स्पर्शादीनामुपलक्षणार्थत्वेनात्र हयोर्यहण स्पर्शनाद्यविघयत्वस्यापि भूमि भावादित्याह। यन्ये धामिति । यत्रेति लक्षणवाक्योक्ति तन हेतुमाह। प्रायश रति । यमिनधिकरणे तत्वविचारणायामन्योऽन्य न पश्यति न पट्योति न मनुते न विजानाति स भूमेति दृश्यादिविकल्प निषेधेना ध्यासाधिकरणवोपक्षितस्य विकल्याविघयत्वमेव भृमलक्षणम त्युमस हरति । एवमिति । उनमेव लक्षण स्फुटयितु विमति । किमति । लोकपसिइदर्शनादिविधयवाभावमान भूम्रो लक्षण तनिषेधेम सज्ञेयत्व वेति विमा कपिम्प को लाभ को वा दोष इति शिय्य एछति । किक्षात रति । थाधमनूध ·५१६ उ• यो वे भूमा तत् सुखं नात्पे सुखमस्ति भूमेव सुखं भूमा त्वेव विजिज्ञासितय इति भूमानं भगवा विजिज्ञास इति ॥ १ ॥ २३ ॥ भा. भासते न तदिज्ञानाय पृथग्यत्नः कार्य इति प्राप्तं तत इदमुच्यते । सुखन्वेवं विजिज्ञामितव्यमित्यादि । सुखं भगवो विजिज्ञास इत्यभिमुखीचतायाध ॥ २२ ॥ यो वै भूमा महत् निरतिशयं वहितिपर्यायास्तत्सुखं । ततोऽसातिशयत्वादल्यं । अतस्तस्मिन्नल्पे सुखं नास्ति । अल्पस्यांधिफहष्णाहेतुत्वात् । हष्णा च दुःखवीजं । न हि दुःखवीजं सुखं दृष्टं ज्वरादि लोके । तस्माद्युक्तं नाल्पे सुखमस्तीति । अतो भूमैव सुखं । दपणादिदुःखवीजला- सम्भवाद्भूम्नः ॥ २३ ॥ या. हतियातथात्मन्यपि सुखं लब्ध्वैव करोति नतु विना तदु- देशमित्यर्थः । नन्विन्द्रियाणां मनसश्च संयमपूर्वक सखं भवति तथा च कथं तल्लम्मा करोनीत्युच्यते तबाह । भविष्यदपीति । उत्तरयन्थमाकाहापुर्वकमुख्यापयति । यथेत्यादिना ॥ २२ ॥ भूम्रोऽवागपि वैषयिकं सुखमस्तोन्याश्याह। ततोऽागिति । कथमल्यत्त्वेऽपि सुखत्वं वार्यसे तबाह । च्यल्पस्येति । दुःखरूपां टया प्रत्यल्पस्य सुखस्य हेतुत्वेऽपि कथं खयं सुखं न भवतीत्याश- ध्याए ! न होति ॥ च्यल्पस्य सखस्य दुःखान्तभावे सिद्धे फलित- माइ। यत प्रति! २२॥

·उ• इति स्वे महिमि यदि वा न महिमोति ॥१॥ ति पष्ठे निर्धारितत्वात् । अदृश्येऽनात्मे न सन्द तिष्ठति रूपमस्य विज्ञातारमरे केम विजागीयादित्यादिश्रुतिभ्य. कवादिनीयत्वबुद्धिं प्रतावपेक्ष्य मदेकमेवादितीयमिति मयाघनईमप्युच्यते । एवं भून्येकरिमनेष पति विशेषण । था. हि या शून्ये ग्रहे नान्यत्पश्यति सहवदत्सीयमिति प्रयोग हासते नच तस्य नैरर्थक्य मिए। व्यवहाराङ्गत्वाद्यो धनधान्यापदई. नेऽपि स्तम्भादीन महञ्चन म पश्यतीतिश्रुतस्य नरर्थषय मग्यो। किन्तु स्तम्भादीना सस्य च दर्शनमिक्षा तथा यष नान्यत्वप्यती- खात्मनि दर्शमाचनुपपत्तिः । यचेति विशेषणममर्थक बलवणस्य विवक्षितत्वान्नान्यत्पश्यतीति विशेषण । तमा- ५१९ भा• मिहापीति चेत् । न । धिकर्तव्यभेदानुपपत्तेः । तथा मदेकमेवादिनीय मत्यमि- तत्वमसीत्येकवेोपदेशादधिकरणा- प्राप्तमिति चेत्। न । विद्याकृतभेदापेक्षयान । यथा मत्य- - अविद्यावस्खायामन्यदर्भनानुवादेन च भूग्नि । अतस्तदभाव- . संभारव्यवहारो भूचि नास्तीति समुदायार्थः । अथ पचा- स्थापि विशेयणवैयर्थे समाधान वक्तयमित्यर्थ । किं विशेष णार्थत्वानुपपत्या भूम्न्यधिकरणाधिकर्तथभाष सामद घाथमित्युचते कि वा श्रुतस्य गतिर्वक्लव्येवि एकसे नाव दूधयति । नेत्यादिना तथा तत्वमसीवि वदिय निरित. त्वादधिकारणाधिकर्तव्यभेदानुपपत्तिरिति शेय। यधान्यन्न पा. सोति विशेषणादात्मन खदर्शन वाचमिति तथा घस राता दितीयमनुद्य गविमाछ। योन्यादिना । परिवारभाग या मोन स्पष्यति । यथेति । रकस्मिन्नेव भूमि यति विशेषयमन ईमपि प्रयुच्यते । पसिद्धानुवादेबाधिकरणादिविश्वस्याविषयल ·५१८ उ• त्यन्यविजानाति तदत्पं यो वे भूमा तदमृतमथ यदल्पं तन्मय॑ए स भगवः कस्मिन् प्रतिष्ठित भा० तणे भूमेत्युक्त भवति । अथान्यदर्शनविशेषप्रतिषेधेनात्मान पश्यतीत्युच्यते। तदेकस्मिन्नेव कियाकारकफलभेदो ऽभ्युप- गतो भवेत् । यद्येवं को दोषः स्यात् । नन्वयमेव दोषः मसारानिवृत्तिः । क्रियाकारकफलभेदो हि संसार इति । प्रात्मकत्व एव क्रियाकारकफलभेदः संसारविलक्षण इति चेत् । न । श्रात्मनो निर्विशेषकत्वाभ्युपगमे दर्शनादिक्रिया- कारकफलभेदाभ्युपगमस्य शब्दमाचत्वात् । अन्यदर्शनाद्य- भावातिपक्षेऽपि यत्रत्यन्यन्नपश्यतीति च विशेषणेऽनर्थके स्यातामिति चेत् । दृश्यते हि लोके। यच शून्ये ग्टहे ऽन्यन्न पश्यतीत्युक्ते स्तम्भादनात्मानं च न न पश्यतीति गम्यते । एव- या. नत्र लाभं दर्शयति । यदीति । व्यन्यस्य प्रसिडस्य दर्शनार्विष- यत्व भूग्नि नास्तीत्येतावन्मात्र तस्य लक्षणमित्युच्यते चेत्सर्व विकल्पातीत प्रत्यगात्मा भूमेत्यस्मत्पक्षसिद्धिरित्यर्थ ॥ द्वितीयं पक्षमनुद्य तस्मिन्दोघ सूचयति । यथेत्यादिना। तमेव दोष प्रश्नपूर्वकं स्टयति । यद्येवमित्यादिना । सति क्रियाकारकफलभेदे कथ ससारानित्तिस्त वाह । क्रियेति । सति भेदे क्रियादे समारत्व लोके दृष्ट नदेषक्षण्याकमिनेव क्रियाकारकभावस्य न ससार इति चोदयति । यात्मकल इति । एकस्मिरिक्रयादिभेदस्थासम्भव दर्शयन्नुत्तरमाइ । नात्मन इति। दिनोधपक्षस्य दुरत्वे स्पोछते प्रथमपक्षस्यापि समानदुत्वमिति शिष्य शकते। धन्येति। वाद्यपक्षेऽपि न पश्यतीत्येतावतेव दर्श- नाचताभाद्ययन्यदिति च विशेषणे व्यर्थ स्यातामित्यर्थः । व्यर्थ मेवेदृश वचनमियाशय शिष्य वयमेव ब्रूते। दृश्यते होति । लोके ·५२१ उ• भार्य क्षेत्राण्यायतनानीति नाहमेवं ब्रवीमि ब्रवीमीति ह होवाचान्यो अन्यस्मिन् प्रतिष्ठित इति ॥ २ ॥२४॥ स एवाधस्तात् स उपरिष्टात् स पश्चात् स पुरस्तात् स दक्षिणतःस उतरतः स एवेद, सर्व- भा.रह महिमेत्याचक्षते । गावचाश्चाश्व गोऽश्वं इन्दैकवद्भावः । सर्वच गवाश्यादिमहिमेति प्रसिद्धं । तदाश्रितस्तत्प्रतिष्ठभेत्रो भवति। थथा नाहमेवं खतोऽन्यं महिमानमाश्रितो भूमा चैत्रवदिति । अवीम्यत्र हेतुत्वेनान्यो ह्यन्यम्मिन् प्रतिष्ठित इति व्यवहितेन सम्बन्धः ॥ किन्वेवं ब्रवीमीति होवाच म एवेत्यादि ॥२४॥ कस्मात्पुनः कचिन्न प्रतिष्ठित इत्युच्यते । यस्मात्स एव भूमा । अधस्तान तयतिरेकेणान्यद्विद्यते यस्मिन् प्रतिष्ठितः स्यात् । तयोपरिष्टादित्यादि समानं । सति भूनेाऽन्यस्मिन् भूमा हि प्रतिष्ठितः स्यान्न तु तदस्ति । म एव तु सच । श्रत- स्तस्मादसा न कचितमतिष्ठितः । यत्र नान्यत्पग्मतीत्यधि- करणाधिकर्तव्यतानिर्देशात्स एवाधस्तादिति च परोध- या तान्यो हीन्यादिवाक्यस्य हेतुना तेन व्यवहितेनाइमेवं नवोमी- न्यस्य सम्बन्धमिति योजना । कथं साई ब्रवीति भवानिया प्रयाह । किन्विति । २8 । यवतारितमेव वाक्यं प्रश्नपूर्वकमवतार्थ याचरे । कस्मा. दित्यादिना ॥ उतमेवार्थ व्यतिरेकदारा विति। मनोति nemamarMAY छति ॥ ।

·५०० उ• गोअशमिह महिमेत्याचक्षते हस्तिहिरण्यं दास- भगवन् कस्मिन् प्रतिष्ठित भा. विद्याविषयेऽन्योन्येनान्यत्य म्यतीति तदम्पमविद्याकालभावि इत्यर्थः । यथा स्वप्नदृश्यं वस्तु प्राक् प्रतिबोधात्तत्काल- भावोति तदत् । तत एव तन्मयं विनाशि खप्नवस्सुवदेव तद्दिपरीतो भूमा यस्तदमृतं । तच्छब्दोऽस्टतत्त्वपरः । स नोवलक्षण भूमा इत्युक्तवन्तं नारदं प्रत्याइ सनत्कुमारः। खे महिनीति खे आत्मीये मषिन्नि माहात्म्ये विभूती प्रतिष्ठितो भूमा । यदि प्रतिष्ठामिच्छसि क्वचित् यदि वा परमार्थमेव पृच्छसीतिन महिन्यपि प्रतिष्ठित इत्यवोचाम। अप्रतिष्ठि- नोऽनाश्रितो भूमा कचिदपीत्यर्थः । यदि स्व महिग्नि प्रतिष्ठा भूमा कथं त प्रतिष्ठ उच्यते । ग्टणु। गेोऽश्वादि था• लक्षणस्य भूम्रो लक्षणस्य विवक्षितत्वादिन्याह । एवमिति । यदविद्यावस्थमन्यद्दर्शनादि तदनुवादेन नान्यत्पश्यतीति विशेष- गच भूमि न विरुध्यते। दर्शनाद्यविषयत्वलक्षणस्य भूम्रो लक्षणस्य विवक्षितत्वादित्याह । यविद्येति । लक्षणवाक्यार्थमुपसंहरति । तस्मादिति ॥ दर्शनादिसकलसांसारिकव्यवहाराभावोपलक्षित तत्त्वं भूमेत्यर्थः ॥ अथ यत्यादिवाक्यं व्याकरोति । यथेति ॥ परिधिनस्याविद्याकालभावित्वं दृष्टान्तन विरोति । यति । तत एव परिच्छिमत्वादिति यावत् । कथं वदम्टतमिति भूम्नि तशब्दप्रयोगस्तचाइ। तच्छब्द इति । भूम्नः मुखत्ववचनात्तस्य चाश्रयं पृच्छति । स तहाँति । व्यवहारच्या प्रश्नो वस्तुहथ्या वैति विकल्प्याचं प्रत्याह । इत्युक्तवन्तमिति । दितीयमनूद्य निराकरोति । यदीति । पूर्वपरविरोधमाशय परिहरति । यदीयादिना भूमः खतो उन्यस्मिन प्रतिष्ठितत्वाभावोऽवेत्युपते ·५२१ भार्य क्षेत्राण्यायतनानीति नाहमेवं ब्रवीमि ब्रवीमीति ह होवावान्यो बन्यस्मिन् प्रतिष्ठित इति ॥ २॥२४॥ स एवाधस्तात् स उपरिष्टात् स पश्चात् स पुरस्तात् म दक्षिणतः स उतरतःस एवेदए सर्व- भाइह महिमेत्याचचते । गावचाश्चाश्च गोऽश्वं इन्दैकवद्भावः । सर्वच गवाश्वादिमहिमति प्रसिद्धं । नदाश्रितस्तत्प्रतिष्ठश्चत्रो भवति । यथा नाहमेवं स्वतोऽन्यं महिमानमाश्रितो भूमा चैत्रवदिति । ब्रवीम्यत्र हेतुत्वेनान्या ह्यन्यमिान् प्रतिष्ठित इति व्यवहितेन सम्बन्धः ।। किन्वेवं ब्रवीमीति होवाच म एवेत्यादि ॥२४॥ कस्मात्पुनः क्वचिन्न प्रतिष्ठित इत्युच्यते। यस्मात्स एव भूमा। अधस्ताव तयतिरेकेणान्यद्विद्यते यस्मिन् प्रतिष्ठितः स्यात्। । नथोपरिष्टादित्यादि समानं । मति भून्नोऽन्यम्मिन् भूमा हि प्रतिष्ठितः स्यान्न तु तदस्ति । म एव तु मन्च । श्रत- स्तस्मादसौ न कचित्मतिष्टितः । यत्र नान्यत्पग्मतीत्यधि- करणाधिकर्तव्यतानिर्देशाम एवाधस्तादिति च परोक्ष- या. तवान्या होत्यादिवाकाम्य हेतुना तेन व्यवहितेनाहमेवं प्रवीमी- त्यस्य सम्बन्धमिति योजना । कर्थ नई ब्रवीति भवानित्या. शयाह । किन्विति ॥२४॥ यवतारितमेव वाक्यं प्रश्यूर्वकमवतार्य व्याचटे । कम्मा- दित्यादिना । उक्तमेवार्थ व्यतिरेकद्वारा विरोति । सतीति । यधारात्मत्वोपदेशस्थाभिप्रायमाह । यति । कोऽसावह- R 3 ·५२० उ• गोअमिह महिमेत्याचक्षते हस्तिहिरण्यं दास- भा विद्याविषयेऽन्योन्येनान्यत्पमतोति तदन्पमविद्याकालभावि इत्यर्थः । यथा स्वप्नदृग्य वस्तु प्राक् प्रतिबोधात्तत्काल- भावोति तदत् । तत एव तन्मयं विनाशि स्वप्नवस्रावदेव तविपरीतो भूमा यस्तदन्तं । तच्छब्दोऽस्तत्वपरः । स तोवलक्षणे भूमा हे भगवन् कस्मिन् प्रतिष्टित इत्युक्रवन्तं नारदं प्रत्याई सनत्कुमारः। वे महिनीति खे प्रात्मीये महिनि माछान्ये विभूती प्रतिष्ठितो भूमा । यदि प्रतिष्ठामिछसि क्वचित् यदि वा परमार्थमेव दृच्छयोति न महिन्यपि प्रतिष्ठित इत्यवोचामा प्रतिष्ठि- तोऽनाश्रितो भूमा कचिदपीत्यर्थः । यदि खमहिनि प्रतिष्ठा भूमा कथं तीप्रतिष्ठ उच्यते। ग्टणु। गोऽवादि । 1 था. लक्षणस्य भूम्रो लक्षणस्य विवक्षितत्वादित्याह । रवमिति । यदविद्यावस्थमन्यदर्शनादि नदनुवादेन नान्यत्पश्यतीति विशेष- गच्च भूम्नि न विरुध्यते। दर्शनाद्यविषयत्वलक्षणस्य भूनो लक्षणस्य विवक्षितत्वादित्याह । अविद्येति । लक्षयवाक्यार्थमुपसंहरति । तस्मादिति दर्शनादिसकलमासारिकव्यवहाराभावोपक्षित तत्त्वं भूमेत्यर्थः । यथ यत्रेत्यादिवाक्यं व्याकरोति । यथेति । परिच्छिन्नस्थाविद्याकालभावित्वं दृशारोग विरोति । ययेति । तत एव परिच्छिन्नत्वादिति यावत् । कथं तदम्टतमिति भूमि तच्छब्दप्रयोगस्तत्राह । तच्छन्द रति । भूम्नः सुखलवचमात्तस्य चाश्रयं एच्छति । स तहीति । व्यवहारच्या प्रश्नो वस्तुदृष्ट्या वेति विकल्प्याद्यं प्रत्याह । इत्युक्तवन्तमिति । दितीयमनूद्य निराकरोति । यदीनि । पूर्वापरविरोधमाशय परिहरति । यदीधादिना भूमः खतो ऽन्यस्मिन प्रतिष्ठितत्वाभावोऽवेत्युच्यते ·५२३ उ. पवादात्मा पुरस्तादात्मा दक्षिणत आत्मोनरत आत्मैवेदए सबमिति स वा एप एवं पश्यनेवं मन्वान एवं विजाननात्मरतिरात्मनोउ आत्म- मिथुन आत्मानन्दः स स्वराभवति तस्य सर्वेषु भा तथा विदुषः किन्नात्मविज्ञाननिमित्तमेवाभयं भव- नोत्यर्थः। मिथुनं इन्दजनितं सुखं तदपि दन्दनिरपेक्ष यस्य विदुपस्तथानन्दः सब्दादिनिमित्तः । श्रानन्दोऽवि- दुषां न तथाऽस्य विदुषः किन्नात्मनिमित्तमेव सर्व सर्वदा सर्वप्रकारेण च । देहजीवितभोगादिनिमित्त- वाद्यवस्तुनिरपेक्ष इत्यर्थः । म एवंलक्षणे विद्वान् जीव- नेव खाराज्येऽभिपितः। पतितेऽपि देहे स्वराडेव भवति । थत एवम्भवति नत एव तस्य सर्वेषु लोकेषु कामचारी भवति । प्राणादिपु पूर्वभूमिषु तत्रास्येति तावन्मात्रपरि- च्छिन्नकामचारिलमुकमन्यराजवं चार्थप्राप्तं भानिशय- वाद्यथा प्राप्तखाराज्यकामचारत्वानुवादेन ततस्तवि- त्तिरिोच्यते स खराडित्यादिना । थ पुनर्येऽन्यथा इत उक्तदर्शनादन्यथा वैपरीत्येन यथोकमेव वा सम्पन च्या. त्याछ । देइति । जीवन्मुचिमुका विदेहमुम्हि दयति। सरति । खारान्यं निमित्तीछत्य फलान्तरमा । यत रव. मिति । साराज्यसर्च लोककामधारयाम्तात्पर्यमाघ । प्राबा. दिविति। यावन्नाम्रो गतं तत्राम्य ययाकामधारो भवती बादिना परिच्छिन्नं परसस्त्रश्च पृथ्वंभृमियु पलमलमत्र तु पर मानन्दप्राप्ती नद्यावरिष्यते न तु सोपाधिक रूपमित्वर्थ । .

·1 ५२२ उ• मित्यथातोहद्वारादेश एवाहमेवाधस्तादहमुप- रिष्टादहं पश्चादहं पुरस्तादहं दक्षिणतोऽहमुत- रतोऽहमेवेदर सर्वमिति ॥ १॥ अथात आ- त्मादेश एव आत्मेवाधस्तादात्मोपरिटादात्मा भा निर्देशात् । द्रष्टुर्जीवादन्या भूमा स्यादित्याशका कस्य- चिन्माभूदिति । अथातोऽनन्तरमहङ्कारेणादिश्यत इत्य- हडारादेशः । द्रष्टुरन्यत्वदर्शनार्थ भूमैव निर्दिश्यते ऽह- कारणाइमेवाधस्तादित्यादिना। अहङ्कारेण देहादिम- हातोऽप्यादिश्यतेऽविवेकिभिरित्यतस्तदाशङ्का मा भूदिति। अथानन्तरमात्मादेश प्रात्मनेव केवलेन सत्वरूपेण हद्धे- नादिश्यते। आत्मैव सर्वतः मज़मित्येवमेकम मतो व्योमवत्पूर्णमन्यन्यं पश्यन् स वा एप विद्वान्मननविज्ञा- नाभ्यामात्मरतिरात्मन्येव रतीरमणं यस्य मेऽयमात्म- रतिस्तथात्मक्रीडः। देहमात्रसाधना रतिवाामाधना क्रोडा। लोके स्वीभिः सखिभिय क्रीडतीति दर्शनात्। न था. शारेणादिश्यत इत्यामय प्रयोगनानुवादपूर्वकमाए । प्रयु- रिति । पधारादेशात् एथगात्मादेशस्य तात्पर्यमाह । यदा- रेणेति । उकात्मविज्ञानवतः कृतकृत्यतामाह। यात्मैवेति । एकमिति सजातीयभेदसहित्यस्योतिःप्यन्य शून्यमिति विजा- सीयभेदशून्यत्वमुच्यते। रयात्मक्रीडयोरवान्तरभेदं दर्शयति । दे. हमागेति। कोडा वाह्यसाधनेत्यत्र लोकसम्मतिमाह। लोक रति । देहस्य जीविते घ भोगत्यागयो निमित्तं वाद्यवस्तु सघ सबंध निरपेक्षो यदृच्छालाभेष्वासङ्गवर्जिता विद्वानि- ·५२३ उ. पवादात्मा पुरस्तादात्मा दक्षिणत आत्मोतरत आत्मेवेदर समिति स वा एष एवं पश्यनेवं मन्वान एवं विजाननात्मरतिरात्मनोउ आत्म- मिथुन आत्मानन्दः स स्वराइभवति तस्य सर्वेषु भा० तथा विदुषः किन्त ह्यात्मविज्ञाननिमित्तमेवोभयं भव- नीत्यर्थः । मिथुनं इन्द्रजनितं सुखं तदपि छन्दनिरपेक्ष यस्य विदुषस्तथानन्दः शब्दादिनिमित्तः। श्रानन्दोऽवि- दुपां न तथाऽस्य विदुषः किन्तात्मनिमित्तमेव सब्जे सर्वदा सर्वप्रकारेण १। देहजीवितभोगादिनिमित्त- वाद्यवस्तुनिरपेक्ष इत्यर्थः । म एवंलक्षणो विदान जीव- न्नेव खाराज्येऽभिषिक्तः। पतितेऽपि देहे स्वराडेव भवति । थत एवम्भवति तत एव तस्य मधेपु लोकेषु कामचारी भवति। प्राणादिपु पूर्वभूमिपु तत्रास्येति तावन्मात्रपरि- छिनकामचारित्वमुक्तमन्यराजत्वं चार्थप्राप्त मातिशय- बाधंधा प्राप्तखाराज्यकामधारलानुवादेन ततस्तबि- तिरि होच्यते स खराडित्यादिना । अथ पुनर्येऽन्यथा इत उक्तदर्शनादन्यथा वैपरीत्येन यथोकमेव वा मम्यन पा. त्याह । देहेति । भोवन्मुक्तिमुक्का विदेहमुलिं दर्शयति । स इति । सारान्यं निमित्तीछत्य अलास्तरमायत एव. मिति । स्वाराज्यसर्जमाफकामचारयोशात्पर्यमा । माणा. दिदिति । यावाने गतं तत्राम्य यथाकामधारी भवती. यादिना परिच्छिन्नं परतश्च पृथ्वभृमिपु पलमुलमध तु पर मामन्दप्राप्ती नद्याक्तिमयते न तु सोपाधिकं रूपमित्यर्थः ।

·५४ उ• लोवोपु कामचारो भवति । अथ येऽन्यथातो विदुरन्यराजानस्ते क्षय्यलोका भवन्ति तेषाए सर्वेषु लावोषकामचारो भवति ॥ २॥ २५॥ तस्य ह वा एतस्येवं पश्यत एवं मन्वान- स्येवं विजानत आत्मतः प्राण आत्मत आशा- भा' विदुस्तेऽन्यराजानो भवन्ति । अन्यः पगे राजा स्वामी एषां तेऽन्यराजानस्ते । किञ्च चय्यलोकाः यो लोक एषां ते क्षय्यलोकाः। भेददर्शनस्यान्पविषयलादपञ्च तन्मय॑मित्यवोचाम। तस्माद्ये द्वैतदर्जिनस्ते हय्यलोकाः खदर्शनानुरूप्येणैव भवन्यत एव तेषां सर्वेषु लोकेष्वका- मचारो भवति ।। २५ ॥ तस्य इ वा एतस्येत्यादि खाराज्यं प्राप्तस्य प्रातस्य विदुप इत्यर्थः । प्राकादात्मविज्ञानाल्वात्मनेाऽन्यम्मान्सतः प्राणादेर्नामात्यन्तोत्पत्तिप्रलयावभूतां सदात्मविज्ञान तु सतीदानों स्वात्मत एव संहतो तथा मन्वाऽप्यन्यो- व्यवहार प्रात्मत एव विदुपः । किञ्च तदेवम्मिन्नर्थ था. फलप्रदर्शनहारेण स्तुत्वा विद्यामविदनिन्दादारायिसां स्तानि । यथेत्यादिना । ते क्षय्यलोका भवन्तीति सम्बन्धः । भेददपिना विनाशिमलवत्वे हेतुमाइ । भेददर्शनस्येति ॥ परिच्छिन्नस्य दिनामित्व वचनं तस्मादिति पराम्टशति ॥ २५॥ उक्त विद्यास्तुत्यर्थमेव विदुधः समृत्वमाह । तस्येति ॥ तथा विदुषः सववव्यहारवदित्यर्थः। क्रीडादिरन्या व्यवहारो न केवलं नाझपातमिश विद्याफलं किन्तु मन्वोक्तश्चेत्याइ ।

·५२५ . उ.त्मत स्मर आत्मत आकाश आत्मतस्तेज आत्मत आप आत्मत आविभीवतिरोभावावा- मतेाऽनमात्मतो बलभात्मतो विज्ञानमात्मतो ध्यानमात्मतभितमात्मत सङ्कल्प आत्मतो मन आत्मता वागात्मतो नामात्मता मन्त्रा आत्मत कम्भीण्यात्मतएवेदएसमिति। तदेषशाको । । भा एप लोको मन्तोऽपि भवति। न यश्य पश्यनीति। पश्यो यथोक्तदर्शी विद्यानित्यर्थ । मृत्यु मरण । रोग ज्वरादि। दुखता दुखभावश्चापि न पश्यति । सर्व ह मळमेव म पश्य पश्यत्यात्मानमेव सर्व तत सर्वमानाति सर्व मर्वप्रकारैरिति । किञ्च स विद्वान् प्राक्मृटिप्रभेदादेक धैव भवत्येक धैव च सन् विधादिभेदैरनन्तभेद प्रकारो भवति सटिकाले। पुन सहारकाले मूलमेव व पारमा- र्थिकमेकधाभाव प्रतिपद्यते । खतन्त्र एवेति विद्या फलेन प्ररोचयन् स्ताति । अथेदानी यथोनाया विद्याया सम्यगवभासकारण मुखावभासकारणस्येवादर्भय विश- घ्या. किक्षेति। तच्छब्दा समस्या निर्दिष्यते । स ध विद्यापलरूपा। न पश्य रति मन्त्रमादाय व्याघरे । पश्यतीत्यादिना मानातीति पुसतापरिछेदभमव्यावर्तनेन विवक्षिता न तु किमि कोटकादिभावोऽपुरुषार्थत्वप्रसङ्गादिति राश्य । विद्याक्तुति पोकल्यार्थ मगुणविद्यापलमपि निशुगमझविदाप्नोसोत्याह। किञ्चति । विधा तेजोवनरूपेण । शब्दस्पशादिरादिशब्दार्थ । विद्या तत्फल तदपेक्षितां स्तुतिश्चाभिधायाहारगुडाविमारे ·५२६ उ. न पश्यो मृत्यु पश्यति न रोगं नात दुःखताए सर्वए ह पश्यः पश्यति सर्वमाप्नोति सर्वश इति स एकधा भवति त्रिधा भवति पञ्चधा सप्तधा नवधा चेव पुनकादशः स्मृतः शतञ्च दश चैकच सहस्राणि च विशतिराहारशुद्धा सत्वशुद्धिः भा०द्धिकारणं माधनमुपदिग्पते आहारशद्धी। आहियत इत्याहारः शब्दादिविषयज्ञान । भोलीगायाहियते तस्य विषयोपलब्धिलक्षणस्य विज्ञानस्य इद्धिराहार- दौरागढेपमोहदोषेरसमरविषयविज्ञानमित्यर्थः । तस्या- माहारद्धा सत्यां तदतारन्तःकरणस्य भत्त्वस्य द्धि- नर्माल्य भवति । सत्त्वा च सत्यां यथावगते भूमा- त्मनि ध्रुवाऽविच्छिन्ना तिरवसारणं भवति । तस्याञ्च लब्धाया स्मृतिलम्भे सति सर्वेषामविद्या कृतानर्थपाशरू- पाणामनेकजन्मान्तरानुभवभावनाकठिनीतानां हृदया- अयाणां ग्रन्थीनां विप्रोतविशेषेण मोक्षणं विनागो भवतीति । यत एतदुत्तरोत्तर यथोकमाहारश्रुद्धिमूल तस्मात्मा कार्यात्यर्थः। भव शास्त्रार्थमशेषत पक्काऽऽरख्या- या० स्मात्यर्थमाए । यथेति । रागहेघवियुक्तौस्तु विधयानिन्द्रियै- अरनित्यादिस्मृतिमाश्रित्याहारशब्द व्याकरोति । धाझियत रतीति । कथं तस्याड़ियमाणत्व तत्राच । भोरिति । कीदृशी नम्य अद्धिरित्याशक्याइ । रागेति ! थाहारशुद्धिफलमाह । सम्यामिति । अन्त करणविफल कथयति । सत्त्वेति । सति- साभाल दर्शयति । तस्याचेति । भवतीत्याहारशुद्धिरपेक्षि ।

·भा. ५२० उ• सत्यशुद्धो धुवा ग्मृतिः स्मृत्तिलको समन्धीनां विप्रमोक्षस्तरमे मृदितकापायाय तमसः पारं दर्शयति भगवासनात्कुमारस्तई स्कन्द इत्या- चक्षते तएं स्कन्द इत्यावक्षते ॥ २ ॥२६॥ इति सप्तमः प्रपाठकः समाप्तः ॥७॥ थिकामुपसंहरति श्रुतिः । तमे दितकपायाय वारा- दिरिव कथायो रागद्वेषादिदोपः सत्त्वस्य रचनारूपवास- जानवैराग्याभ्यामरूपधालेन चाम्तिो दितो विनाशितो यस्य नादरस्थ ती योग्याच मुदितकपायाय तममावि- चालणारपार परमार्थतत्त्वं दर्शयति दर्शितवामित्यर्थः । कोऽभी भगवानुत्पतिं प्रलयश्चैव भूतानामागतिं गतिं वेति विद्यामविद्याञ्च स वाच्यो भगवानित्येवंधमा सन- कमारः। तमेव सनत्कुमारं देवं स्कन्द इत्याचक्षते कथयन्ति तदिदः। दिवचनमध्यायपरिसमाप्त्यर्थ ॥ २६ ॥ इति श्रीगोविन्दभगवरपूज्यपादमिय्यस्य परमहंसपरिमा- जकाचार्यस्य श्रीमङ्करभगवतः कती छान्दोग्योपनिषदिव- रणे सप्तमः प्रपाठकः समाप्तः ॥ ७॥ था. नेति शेषः । प्रशतवाक्यतात्यर्यमुपसंहरति । यत इति । तस्मै दिनमायायायत्यादिवाक्यमवतार्य व्याचरे। समिति । थागत गतिमायव्ययौ। तस्य च वैशिट्यान्तरमाह। नमेवेति । १२६॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिवाजकाचार्यश्रीशद्वानन्दपून्य. भादभियभगवदानन्दसानरुताय छान्दोग्यभरथ्यटीकायां सा- माध्याय: सभाम:

·५२८ ॥ हरिः ॐ॥ अथ यदिदमस्मिन् ब्रह्मपुरे दहरं पुण्डरीवं वेश्म दहरोऽस्मिनन्नराकाश- भा. ॐ परमात्मने नमः ॥ यद्यपि दिग्देशकालादिभेद- शहन्यं ब्रह्म सदेकमेवाद्वितीयमात्मैवेदं ममिति पष्ठमप्त- मयोरधिगतं तथापीह मन्दबुद्धीनां दिग्देशादिभेद- वदस्वित्येवं भाविता बुद्धिर्न शक्यते सहमा परमार्थवि- पयीक मित्य मधिगम्य च यम न पुरपार्थमिद्धिरिति नदधिगमाय हृदयपुण्डरीकदेग उपदेष्यः । यद्यपि सत्सम्यक्प्रत्ययकविषयं निर्गुणश्चात्मतत्त्वं तथापि मन्द- बुद्धीनां गुणवत्त्वस्येप्टत्वात्मत्यकामादिगुणवत्त्वञ्च वक्तव्यं । तथा यद्यपि ब्रह्मविदां ख्यादिविषयेभ्यः स्वयमुपरमो भवति तथाप्यनेकजन्मविषयमेवाभ्यासजनिता विषयवि- पया हणा न सइमा निवर्तयितुं शक्यत इति ब्रह्मचा- दिसाधनविशेपो विधातव्यः । तथा यद्यप्यात्मैकलविदा च्या. सदर- यूर्वस्मिन्नध्यायदये निर्विशेषमात्मतत्वमनवच्छिन दन्दैकतानमादितं तथा चोपनियदारम्भचरितार्थ किमब- तिथ्यते यदर्थमध्यायान्तरमित्याशशाह । यद्यपीति । कर्तुमिति नदधिगमाय विशिरोपदेश उपदेश्य रति सम्बन्धः ! मन्द- बुद्धीना ताई परमार्थवस्तुनो ब्रह्मणोऽधिगतिरपेक्षितेत्यर्थः । न केवलं मन्दाधिकारिणा ब्रह्माधिगमघत्वेन हृदयदेश उपदेश एवान कर्तव्य किन्तु पूर्वत्रानुक्तगणाद्यर्थान्तरीपदेशन कार्य . त्याह। यद्यपीति । व्यवशियमर्थान्तरमुपदेश्यमन्बाचशे। तथेति । मन्दधिया ब्रह्मधोशेषत्वेन देशविशेयवद्गुण विभेघवञ्च ब्रह्मचर्या. दिसाधनविशेषो विधातव्य इति सम्बन्ध । शब्दातबझनानवता ·५२९ उ. स्तस्मिन्यदन्नस्तदन्वेष्टयं तडाव विजिज्ञासित- यमिति ॥ १ ॥ तश्चेद्र्युर्यदिदमस्मिन् ब्रह्मपुरे दहरं पुण्डरीकं वेश्म दहरोऽस्मिनसराकाशः भा० गन्तृगमनगन्तव्याभावादविद्यादिपस्थितिनिमित्तक्षये ग- गन इव विद्युत इव वायुर्दग्धेन्धन दवाग्निः खात्म- नोव निवृत्तिस्तथापि गतृगमनादिवामितयुद्धीनां पद- यदेशगुणविशिष्टबंधोफामकानां मूर्द्धन्यया नाद्या गति- र्वतयेत्यरमः प्रपाठक प्रारभ्यते । दिग्देशगुणगतिफल- भेदशून्यं हि परमार्थसत् अद्वयं ब्रह्म मन्दबुद्धीनाम- मदिव प्रतिभाति । मन्मार्गस्थास्तावद्भवन्तु ततः शनैः परमार्थमदपि ग्राइयिय्यामीति मन्यते युतिः। श्रथान- न्तरं यदिदं वक्ष्यमाणं दधरमपं पुण्डरीकं पुण्डरीकम- दृशं वेश्म इव वेगा द्वारपालादिमत्त्वात् । अस्मिन् ब्रह्मपुरे प्या. विधि विनापि विषये वेमुखसम्भवाकि विधि नेत्याशा | यद्यपि ब्रह्मविदामिति । तथा साधनविशेषो वहयोऽवशिष्यते तथोपासकानी गतिश्च वक्तव्येत्यवशिएमर्थान्तरमा। तति। एकत्वदर्शिनी गम्लादिसर्वभेदप्रत्ययान्तमयावविद्यादि यस्य देशस्थितिनिमित्तस्य भये सति सामन्येव निष्तिसम्मवाकतो নিৰহ্মগ্রহায়মাছ। বিবিনি।বিবামিয়, स्थितिनिमित्तक्षय सामन्यव नित्तिरित्तरेण समय । साता. সিলমি ঘাব ধামষিদ্ধমানয়ন दृयान्तमाए । गगन इवेति । यशोदाहरयोगादानं मुदि. सोहर्यार्थ । उसमेवाध्यायतात्पय्यं महिय दर्शयति। दिद. शति । दिशा देगेन मुर्गन्या सनदेन पन्य कवधिमा मिति यावत् । तस्य दिगायनवधिमा हेतुगाच । पदय. - ·५० उ• किलदत्र विद्यते यदन्येष्टयं यदाव विजिज्ञास- भा' प्रह्मणः परस्य पुरं। राजोऽनेकप्रष्टतिमद्यथा पुरं तथे- दममेकेन्द्रियमोबुद्धिभिः स्वाम्यर्थकारिभिर्युशमिति महा- पुरं । पुरे च वेगम राजो यथा तथा तम्मिन् ब्रह्मपुरे शरोरे दरं वेगम प्रमाण उपलब्यधिष्ठानमित्यर्थः । यथा हि विष्णोः शालग्रामः । अस्मिन् हि स्वधिकार- बजे देहे भामरूपव्याकरणाय प्रविर मदाख्यं महा जीवेनात्मत्युक्त । तमादसिान् पदयपुण्डरीके वेग्मनि उपमहतकरणानविषविर विशेषता ब्रह्मपर्य्यसायमा- धनाभ्यां युकेर्वक्ष्यमाणगुणवद्यायमानैर्मोपलभ्यत इति प्रकरणार्थः । दहरोऽन्पतरोऽस्मिन्दहरे वेग्मनि बेगानो ऽन्यत्या त्तदन्तर्वतिमोऽम्पतरत्वं वेशनः। अन्तराकाश श्रा- कावास्यं ब्रह्म । श्राकागो वै नामेति हि वक्ष्यति । था. मिति ॥ तईि वा धमायोहार्थ परमार्थसादयं नझ ग्राह- यितथ्यं फिमित्यन्यथोपदिश्यते तनार । सन्मार्गस्था रति । चध्यायतात्पर्य सड़े पविस्ताराम्या दर्शयित्वा श्रुत्यक्षराणि व्याक- रोति । यथेत्यादिना । उत्तम घुद्धोगप्रति निर्विशेषम्रोपदेशा- नन्तरं मन्दबुद्धीन्प्रति सविशेषमुपदिश्यते ब्रझेत्यर्थः ॥ तब मावदुपास्यायतन मिर्दिशति । यदिदमिति ॥ हृदय पुण्डरीकस्य वेभसादृष्ये हेतुमा । हारपालादीति । तस्य ह वा श्तस्य पञ्च देवघय इत्यादिश्रुतगत मिद्धिः । तस्याश्रय दर्शयति । यस्मिमिति । शरीरम्य ब्रह्मपुरत्वं दृष्टान्तेन साधयति । राज्ञ मति। तत्रालवेसदृशान्तेन स्पश्यति । पुरे चेति । कथं पुन: सर्वगतस्य निरवयवस्य नझयो यथोक्तश्तनिष्ठमित्याशझ्याह । प्रह्मण इति । ननु संसारिणे ब्रह्मानिरिक्तस्य स्वकम्मापार्जितन ·५३१ उ• तयमिति ॥ २॥ स ब्रूयाद्यावान्वा अयमाकाश- स्तावानेपानहदय आकाश उभे अस्मिन्द्यावा- भा' श्राकाश इवाशरीरत्वात्सूक्ष्मत्वमवंगतत्वसामान्याच तम्मि- नाकामाख्ये यदन्नमध्ये तदन्वेष्टव्यातदाव तदेव च विशेषेण जिज्ञासितव्या गुर्वाश्रयश्रवणायुपायैरन्विय्य च साक्षात्कर- णोयमित्यर्थः । तञ्चेदेवमुक्रवन्तमाचार्थ यदि ब्रूयुरन्ते- वामिनचोदयेयुः कथं यदिदमस्मिन् ब्रह्मपुरे परिच्छिन्ने ऽन्तर्द हरं पुण्डरीक वेग्म ततोऽप्यन्तराऽन्यतर एवाकाशः । पुण्डरीक एव वेश्मनि तावत्किं स्यात् किन्ततोऽल्पतरे खे यद्भवेदित्याहुः ।दहरोऽस्मिन्नन्तराकाशः किन्तदत्र विद्यते। म किञ्चन विद्यत इत्यभिप्रायः।यदिनाम बदरमात्र किमपि विद्यते किं तस्यान्वेषणेन विजिज्ञासनेन वा फलं विजिज्ञा- मितुः स्यात्। अतो यत्तवान्वेश्यं विजिजामितव्यं वा न तेन प्या. शरीरेण स्वामित्वसम्बन्धो न ब्रह्मणस्तरसम्बन्धित्वात्कथ तत्रो- पलब्धिरत याछ । यस्मिन् वीति । ब्रह्मणो जीवात्मना टूटे कार्य जलावत्प्रवेशे हदयपुण्डरीकस्य ब्रह्मोपलब्ध्यधिष्ठानत्वं पूर्वोतमविरद्वमित्याह । तस्मादिति । छन्तराकाशग्यान्य ल्पत- रत्वे हेतुमाघ । वेसन इति । व्यायामशब्दस्य भूताकाश. विषयत्वं व्यावर्त्तयति । याकाशाथमिति । कथं वाक्य धेिड प्याकाशशब्दो ब्रह्मणि वर्तते तत्राए । आकाशवेति । तस्मि- न्यदन्तस्तदाश्रयेण सहान्वेरव्यं तस्मिन्वा खे महिनि यदन्त न्तदाकाशाख्य ब्रह्म तदन्वेश्वयं तस्मिन्वा हृदय पुण्डरीकावच्छिन्ने नभसि यदन्तराकाशारयं ब्रह्म तदन्वेशव्यमिति योजना, दहरोऽसि नित्यादिवाक्यस्य यथाश्रुतमर्थ यहीचा चौद्यमुत्था- पति । तदिति । तदेव बौद्यमाकाडाहार विश्यति ।

·५३२ 3. पृथिवी अन्नरेव समाहिते उभावनिच वायुब सूयीवन्द्रममावुभौ विद्युनक्षत्राणि यच्चास्येहास्ति भा प्रयोजनमित्युक्तवत. म त्राचार्या ब्रूयादिति श्रुतेर्वचन ग्टणुता तत्र यद्रूथ पुण्डरीकान्त खस्यान्पत्वात्तत्म्यमल्पतर स्यादिति । तदसत्। न हि ख पुण्डरीकवेग्मगत पुण्डरी- कादम्पतर मत्वाऽवाच दहरोऽस्मिन्नन्तराकाश इति । कि तईि पुण्डरीकमल्प तदनुविधायि तत्म्यमन्त करण पुण्डरीकाकाश परिच्छिन्न तस्मिन्विगुद्धे महतकरणानां योगिना स्वच्छ वादके प्रतिविम्बरूपमादर्थ दूव च शुद्धे स्वच्छ विज्ञानज्योति स्वरूपावभास तावनाच ब्रह्मोपल- भ्यत इति । दहरोऽस्मिन्नन्तराकाश इत्यवोचाम अन्त - करणोपाधिनिमित्त। स्वतस्तु यावावै प्रसिद्ध परिमाणतो ऽयमाकामो भौतिकस्तावानेषोऽन्तईदय प्राकामो यस्मि- ध्याः कथमित्यादिना ॥ भवतु परिच्छिन्ने शरीरे पुण्डरीकाका रस्य हृदयस्याल्पत्व तदन्तव्वतिनचाकाशस्य ततोऽल्पतरत्व तथापि प्रहाते कि स्यादित्याशयाह । पुण्डरीक एवेति ॥ कि शब्दस्य प्रश्नविषयत्व व्यावयति । न किञ्चोत ॥ इदयपु ण्डरीकान्तवर्तिनमाकाशमुपेत्याद्य दृघयति । यदि नामति । फलानुपलम्भोऽत शब्दार्थः । तत्रेत्यन्तवत्याकारोक्ति । शिष्या चार्यव्यतिरिक्तस्यात्राप्रस्तुतत्वात्कस्वेद नियोगवचनभित्याश झ्याह । इति श्रुतेरिति । किमाचार्या बृयादित्य पेक्षाया वन्यगाणेऽर्थ शिघ्याणा मग समाधानमादौ प्रार्थयत इत्याए । घटणुतेति । श्रोतव्यमेव दर्शयितु शिष्यैरुतमनुवदति । नवेति । फिमाकाशस्य स्वाभाविक दहरत्वमुपेत्य चाद्यते किवा परो याधिनिमित्तमिति विकष्प्याद्य दूषयति । तदसदिति । ततश्च ·५३३ उ• यच्च नास्ति सर्व तदस्मिन् समाहितमिति १३॥ तश्चेड्युरस्मिश्चेदिदं ब्रह्मपुरे सर्व समाहित भा•बन्वेरायं विजिज्ञासिताचावाचाम । नायाकाशतुल्य- परिमाणत्वमभिप्रेत्य तावानित्युच्यते । किं ताई ब्रह्मणा- ऽनुरूपस्य दृष्टान्तान्तरस्थाभावात्कथं पुनर्नरकाशसममेव बहोत्यवगम्यते। येनावृतं खञ्च दिवं महीञ्च । तस्माद्दा एतस्मादात्मन प्राकाशः सम्भूतः । तमिान्नु खत्वक्षरे गायकाश इत्यादिश्रुतिभ्यः । किश्चोभेऽस्मिन्द्यावाथिवी ब्रह्माकाशे बुधुपाधिविशिष्टेऽन्तरेव समाहिते सम्यगा- हिते स्थिते। यथा वा अरा नाभावियुक्त हि । नथोभा- वमिय वायुश्चेत्यादि समानं । पञ्चास्यात्मन श्रात्मीयत्वेन देवताऽस्ति विद्यत इह लोके । तथा यधात्मीयलेन न विद्यते । नष्टं भविष्यच नास्तीत्युच्यते । न त्वत्यन्त मेवामत् । या. तस्य स्वाभाविक दहरत्वमाश्रित्य चौद्य निरवकाशमिति शेष, कथ तहि दरवाक्तिराकाशस्येत्याशझाइ । किन्तीति । तस्मिन्विशुद्ध तावन्नात्र ब्रह्म यथोक्त विशेषण योगिना विय- येभ्यो विमुखीकृताऽन्त करणानामुपलभ्यत इति सम्बन्ध । व्यन्त करणस्य मुइवे दृशान्तमाह। स्वच्छ स्वेति । ब्रह्मणस्तस्मिनुप लभ्यमानत्वे प्रतिबिम्बरूपमिवेत्युदाहरण प्रवियत्तिसोकय्या । उदाहरणान्तर ब्रह्मयो नैसर्गिकमागन्तुकच्च व्यवधान नाती. त्युमखबिसियर्थ विशिष्।ि खच्छमिति ॥ वागेव ददरत्व मादाय चोयते चेदनौमाधिक महत्त्वमुपेत्य समाधि सम्भवतीति विकल्पान्तर निरस्यति। खतस्विति । यस्मिन्नन्वेश्यमाश्रयेय सति प्रेघ । यावास्तावानिति वध नादाका पनि तुल्यपरिमा यत्व ब्रह्मयोऽभिप्रेता तथाच न्यायो नाकाशादियादि विरुद्धमि. ।

·५३४ उ• सीणि च भूतानि सर्वे व कामा यदैनन्नरा वाप्नो- ति प्रध्वएसते वाकिं ततोऽतिशिष्यत इति ॥ ४॥ भा० तस्य हृद्याका समाधानानुपपत्तेः । नशेदेवमुक्रवन्तं ब्रूयुः पुनरवामिनोऽमिंग्वेद्यथाके चेद्यदि ब्रह्मपुरोपलचिता- न्तराकाश इत्यर्थः । इद मर्च समाहितं माणि च भूतानि सर्वे च कामाः । कथमाचार्यणानुक्काः कामा अन्तेषामि- भिरुच्यन्ते। नैप दोषो यचास्येहास्ति यच्च नास्तीति । उता एव ह्याचार्येण कामाः । अपि च मर्वशब्देन चोना एव कामाः । यदा यस्मिन् काले एतच्छरीरं ब्रह्मपुरा जरावलिपलितादिलक्षणा वयोहानियां प्राप्नोति शस्त्रा- दिना के प्रध्वंसते विसंमते विनश्यति किन्ततोऽ- न्यदातिशिय्यते ।' घटाथिततीरदधिस्नेहादिवटनाशे देहनाशेऽपि देवाश्रयमुत्तरोत्तर पूर्वपूर्वनाशान्नग्मती- घ्या. त्याशयाह । नापोति ।। केनाभिप्रायेण ताई तावानित्युक्तमत याइ । किं तौति । न तम्य प्रतिमान्तीत्याकापदि येन य्यानं लोकोऽनुभवति तस्मिन्नक्षरे सर्वम्गादि समाहितमि- त्यर्थः । कार्यकारणयोरतुल्यपरिमाणत्वप्रसिद्धेश्च नाकाशस. मता ब्रह्मणोऽस्तीत्याह । तस्मादिति ॥ ध्याधाराधेययोरतुल्य- परिमाणत्वाच्चैवमित्याह । एतस्मिन्निति । इतश्चाकाशस्य न साभाविक दरवमित्याह। किञ्चति ॥ फायं हि द्यावाएथि- व्यादिकारणे समाहितं तच हदये ध्येयमित्यभिप्रेत्य बुझुपाधि- विशिष्पमित्युक्त याफाशे द्यावारथिव्यादे. समाहितत्वे भ्रम. विद्यासंवादं दर्शयति । यथा वेति । न विद्यते सन्चे तदस्मिन् ममाहितमिति सम्बन्धः। नास्तिपदम्यात्यन्तासद्दिघयत्व व्यावत- यनि । नयमिति । धाश्रयनाशादाश्रितनाश. स्यादिति न्यायमा- ·५३५ उस बयानास्य जरयेतब्बीयति न वधेनास्य हन्यत एतत्सत्यं ब्रह्मपुरमस्मिन् कामाः समा- भा त्यभिप्रायः । एवं प्राप्ने नाशे किन्ततोऽन्यद्ययोकाद तिथिय्यतेऽवतिष्ठते न किञ्चनावतिष्ठत इत्यभिप्राय. । एवमन्नेवामिभिचोदितः स प्राचार्यो ब्रूयात् तन्मति- मपनयन् । कथमस्य देहस्य जरयैतद्यथोकमतराका- पाख्य ब्रह्म यमिन् सबै समाहितं न जोर्यति देहवन मियत इत्यर्थः । न चास्य वधेन शस्वादिघातेनैतद्धन्यते यथाकाशं किमु ततोऽपि सूक्षातरमशब्दमस्पर्श ब्रह्म देहेन्द्रियादिदोर्न स्पृश्यत इत्यर्थ.। कथं देहेन्द्रियादि- दोषैर्न स्पृश्यत इत्येतस्मिन्नवसरे वक्तव्य प्राप्त तप्रकृत- व्यामङ्गो माभूदिति नाच्यते । इन्द्रविरोचनाख्यायिकाया- मुपरियादक्ष्यामा युक्तिनः । एतासत्यमविनथ ब्रह्मपुर था. प्रिय भइते । तञ्चेदिति । यद्यस्मिन्स समाहितं सतो देहनाशे किमवशिध्यान रति सम्बन्ध ॥ शिव्यायामधिका वाम दोषमापते । कथमिति प्रावित दोष परिहरति । नैष दोष रवि । सर्व तद सिन्ममाहिमित्यवान सर्वशब्देनेति मेघारिथ्यागामधिका- वाप दोष परिहत्य प्रकृत वाद्य विरणोति । योत्यादिना। पाका शस्य शिष्यमाणत्वमाशझ्याह । घटेति ॥ ततो यथोक्कामाशादिति. सम्बन्ध । कया पुनारीत्या शून्य विषया शिष्यमतिरयनेयेति प्रश्न- पूर्वक विरोति । कथमित्यादिना । देहादिविक्रियया ब्रह्मणे न विक्रियास्तीत्येतत्कैमुतिकन्यायेन साधयति । न चेदिति । देहादिषु तादात्म्येन स्थितञ्चेद्रा दोषैरसस्पृष्टमित्युक्तमित्याश याह । कथमिति । प्रकृतदरापासना तत्र व्यासही विशेष । यदि देवादिदोधैरसस्पृष्टत्व ब्रह्मयो मोथो घेदेने च कचिदुप । ।

·५३६ भा. उ•हिता एष आत्माऽपहतपाप्मा विजरो विमृ- त्युर्विशोको विजियत्साऽपिपासः सत्यकाम बचीव पुर ब्रह्मपुर शरीराख्यन्तु ब्रह्मपुर । ब्रह्मोपलक्ष- णार्थवात्। तत्त्वनृतमेव वाचारम्भण विकारो नामधेय- मिति श्रुते । तद्विकारेऽनृतेऽपि देहराजे ब्रह्मोपलभ्यत रति ब्रह्मपुरमित्युक्त व्यावहारिक । सत्यन्तु ब्रह्मपुरमेत- देव ब्रह्म । सर्वव्यवहारास्पदत्वात्। अतोऽस्मिन् पुण्डरी- कोपलक्षिते ब्रह्मपुरे सर्व कामा ये वहिर्भवद्भि प्रार्थन्ते तेऽस्मिन्नेव खात्मनि समाहिता । अतस्तत्मायुपायमेवानु- ठाता वाह्यकामविषयपणा त्यजतेत्यभिप्राय । एप प्रात्मा भवता खरूप । म्हणत तस्य लक्षण । अपहत- पाभा धमाधाख्यो यस्य मोऽयमप इतपाभा। तथा विजरो विगतजरो विम्त्युश्च । तदुक था. पद्यन्ते । तईि तदविवक्षितमेव स्थादित्याएयाह । एतदिति । कथ यथोक्त ब्रह्मण पुरमवितथ स्यादित्याशयाह । ब्रह्मैवेति । सत्यशब्दसामानाधिकरण्यादुक्तसमाससिद्धिरित्यर्थ कथ नई शरीर ब्रह्मपरमित्युक्तमत च्याह । शरीराख्यन्विति । नास्येत्या दिनोऽर्थे हेतुमाच । इन्द्रेति । तदेव स्कुटयितु शरीरस्य मिथ्यात्व सप्रमाण दर्शयति । तत्त्विति । अप मिथ्याभूतम्य तस्य कथ ब्रह्मपुरखमत च्याइ। तदिकार रति किश्च व्याव- हारिफा सत्यमिद पूरीर तयुक्त तस्याटतम्यापि ब्रझोपलब्ध्य धिष्ठानस्य प्रझपुरत्वमित्याह । व्यावहारिकमिति । अझ तु परमार्थसत्यमतचैतदेव सत्यमुक्छ ब्रह्मपुरमित्याइ । निवति । ब्रह्मण सत्यत्वेऽपि पुरत्वायोगात्कुतो ब्रह्मपुरत्वमित्या भाछ । सवयवहारोति । दहराकाशयाल्प व विनाशित्वमि पामा । अपहत सत्य ·५३७ - उ• सत्यसङ्कल्पो यथा वह प्रजा अन्वाविशन्नि यथाऽनुशासनं यं यमनमभिकामा भवन्ति यं भा• पूर्वमेव न वधेनाम्य हन्यते किमर्थं पुनाच्यते । यद्यपि देहसम्बन्धिभ्या जरामृत्युभ्यां न सम्बध्यते । अन्यथापि मम्व- वाभ्यां स्यादित्याशङ्कानिवृत्त्यर्थ विशोको विगत- शोका। पाको नामेष्टादिवियोगनिमित्तो मनस. मनाप । विजिघरमा विगताशने छः । पिपासोऽपानेच्छः ॥ नन्दप- इनपामत्वेन जरादयः शोकान्ताः प्रतिषिद्धा एव भवन्ति । कारण प्रनिषेधात् । धर्माधर्माकार्या दि ने इति । जरादिप्रतिषेधेन वा धर्माधर्मयोः कायाभावे विद्यमा- नयोरप्यमममत्वमिति पृथक प्रतिषेधोऽनर्थकः स्यात् । सत्यमेवं तथापि धर्मकार्यानन्दव्यतिरेकेण खाभाविका- नन्दो यधेश्वरे विज्ञानमानन्दमिति श्रुते । तथा धर्मा- या. त्याशद्धित दोष परियोमाम्यवसिद्ध्यर्थ पातनिका करोति । यत इति । अस्मिन् सर्वकामसमाधाने फलित मुपासन मुपदि- भात । यतस्तदिति ॥ यथोते दहराका कीदृग पाचन काव्य- मित्ययेक्षायामाणे त्याह । एघ इति । पुनरुक्ति भरते । तदुक्तमिति । ता परिहरति । यद्यपोति । अन्यथा देहसम्बन्ध विना खभावतोऽपीत्यर्थ । निसच्यर्थ पुनरुच्यत इति पूर्वे या सम्बन्ध । प्रकारान्तरेण पुनशक्ति चौदर्यात । नम्पिति । शेक- स्यान्ताः किश्चिद्यवधाय पिपासा येवस्ति ते शोकान्तरलेपन भरादीनामपतपासवेन प्रतिषिदखे हेतुधमा । रोति । कथं धमाधर्मप्रतिषेधे जररादिविकारप्रतिघेधस्त- धार | धर्मेति । रति पथ प्रतिधोऽनर्थ स्यादिति सम्बन्धः। जरादिप्रतिषेधे धर्मम्यार्थिवत्वमडीशन्य पनिवेधस्य और/यमि- कार- 13 ·५३८ उ. जनपदं यं क्षेत्रभागं तं तमेवोपजीवति तद्यथह कर्मजिता लोकः क्षीयत एवमेवामुत्र भा• कार्यजरादि व्यतिरेकेणापि जरादिदुःसम्वरूपं खाभा- विकं म्यादित्या येत अतो युक्तमानिवृत्तये जरादीनां धभाधाभ्यां पृथक् प्रतिषेधः । जरादिग्रहणं सर्व- दुःखोपलक्षणार्थ । पानिमित्तानान्तु दुःखानामान- न्यात्प्रत्येकं च नम्प्रतिषेधस्थामकात्यासर्वदःसमनिषेधार्थ युकामेवापतपाभववचनं । मत्या अपितयाः कामा यस्य सोऽयं सत्यकामः । वितथा हि मंसारिणां कामाः) रेश्वरमा नदिपरोतः । तथा कामहेतवः सङ्कल्पा अपि सत्या यस्य स सत्यमकन्यः । सम्पः कामाय मुद्धसत्त्वो- पाधिनिमित्ता ईश्वरस्य । चित्रगुवत् । न स्वता नेति नेतीत्युतत्वात् । यथोकलक्षण एव वात्मा विशेयः । । गुरु- था- तिपक्षान्तरमा। जरादोति । धमादेरादा निघेधादि- तरनिषेध सिझतोयङ्गीकरोति । सत्यमेवमिति तईि किमि- त्यपहतपात्युका विजरी विम्युरित्याधुच्यते तबाह । तथा- पोनि । तथापि दुःखे प्रतिषिद्धे किमिति जरादि प्रतिषियने तत्राद। नरादौति । यत्त कार्याभावे सतारपि धर्माधर्मयो- रतसातदन्तारमचदकिचित्करत्वादय इतमामेति न प्रथम क्रय- मिति तवाह। पापनिमित्तानामिति । ईश्वरस्य सत्यकामत्वं माधयति । विनया हीनि । यथेश्वरस्थावितथाः कामास्तथा सल्पाव्या । तथेति । यभावरूपागर धर्माणामदैतावि- द्यात्मकत्वेन सम्भावितलेऽमि कथं भावरूया धर्मा. सम्भवेयुरि- याश कया। महल्या इत। इसत्वरजस्तमोभ्यामस्पर वि- गणया मायाया अशभूत तदेवोपाधिम्तनिमितं येषाने तथा। , ·५ पुण्यजिता लोक क्षीयते तद्य इहात्मानमननु- विद्य वजन्त्येताश्च सत्यान् कामारस्तेषाए सर्वेषु - भा• भ्य भास्वनश्चात्मम्वेद्यतया स्वाराज्यकामैनं चेद्विज्ञायते को दोष. स्यादिति । श्टणताच दोष दृष्टान्तेन । यथा वेवेह लोके प्रजा अन्याविशन्ति अनुवर्त्तन्ने यथानुभा- मन । यथे। प्रजा अन्यखामिन मन्यमानास्तस्य खामिनो यथा यथानुशासन तथा तथाबाविशन्ति ॥ कि यध- मन्त प्रत्यन्त जनपदं क्षेत्रभागञ्चामिकामा अर्थिन्यो भवन्यात्मयुधनुरूप त नमेव च प्रत्यन्तादिमुपजीव- न्तीति । एष दृष्टान्तो खातव्यदोषम्प्रति पुण्यफलोप- भोगे । तथाऽन्यो दृष्टान्तस्तक्षयम्पति तद्यथे इत्यादि. । तत्तचेच लोके तामामेव स्वाम्यानुशासनानुवर्तिनीनां प्रजाना मेवादिजिनो लोक पराधीनोपभोग क्षीयते अन्तवान् भवति । अथेदानी दान्तिकमुपमहरति । एवमेवाभुत्राग्निहोचादिपुण्यजितो लोक पराधोनोप- था. पखाभाविकानर साल्पादीनामभरविषिणत्वे दृष्टान्तमाह। चित्रगुवदिति । यथा चित्रा गावोऽस्वाभाविकाश्चिचगोर्दैव दत्तस्य विशेषण तथा अझगोपि कामादय इत्यर्थ । किमिति कामादयो ब्रमणि खाभाविका न भवन्ति । धर्मधर्मियोरेवो पचाराद देत तेश्यपत्तोरव्या झाड। न खत इति। काया न्तरमवतारयितु मातनिका करोति । यद्योोति । ज्ञानप्रकार निमित्ताधिकारिप्रवर्तन तदर्शनपूर्वक दर्शयति । गुरुम्य इति । प्रश्नपूर्वक यथा होत्यादिवाक्य माह। न चेदिति । यथा का मात्मा परिघानमाति परामचरोस्थमर्थ यथा देयनेन ·५४० उ• लोकेधकामचागे भवत्यथ य इहात्मानमननुविद्य वजन्त्येताच सत्यान् वामारस्तेषाए सर्वेषु लावोषु कामचारो भवति ॥६॥ १ ॥ भा भोग चीयत एवेति । उको दोष एषामिति विषयं दर्भ- यति तद्य इत्यादिना । तत्तत्रेहास्मिन् लोके जानकर्मणा- रधिछता योग्या मन्त श्रात्मान यथोतलक्षण शास्त्रा- चार्योपदिष्टमननुविद्य पथोपदेशमनु स्वात्म मवेद्यताम- कृत्वा ब्रजन्ति देहादस्मात्प्रन्ति । यत एतांश्च यथोतान् सत्यान् सत्यमकल्पकार्याय म्वात्मस्थान् कामानननुविध प्रजन्ति तेषां मधु लोकेय्यकामचारिताऽस्वतन्त्रता भवति। यथा गजाऽनुशासनानुवर्तिमौनां प्रजानामित्यर्थः । अथ येऽन्ये रहलोके श्रात्मानं भास्ताचार्यपदेशमनुविद्य स्वात्ममम्वेद्यतामापाद्य ब्रजन्ति यथाकारा मत्यान् का- माम्तेषां सर्वेषु लोकेषु कामचारिता भवति राज दव मार्वभौमस्येइ लोके ॥१॥ या. इशान्तेन दर्शयित्वा वाक्या कथयति । यथा ह्येवेति । यममधे प्रश्रपर्वकमन्वाचर। किमिन्यादिना । उहपान्तेन विवक्षित मपामनद्य दृशान्तान्तरम्प तात्पर्यमाहा एघति ॥ घामेव दोयो भवतीयाकालायामाह। उह इति । फर्ममाध्यम्य पारतन्त्य क्षविष्णुत्वव ज्ञानहीनकर्मसाध्य विधय ब्रह्मोपामकानामेष दोयो भवतीत्तरद क्यमित्यर्थ यविदुयामेवास्तासन्त्य दोयममा विदुषां सातत्यफल कथयति । ययादिना ।" .

·પુષ્ટ स यदि पितृलोककामो भवति सङ्कल्पादे- वास्य पितरः समुनिष्ठन्नि तेन पितृलोवेन सम्पना महीयते ॥१अथ यदि मातृलोककामा भवति सङ्कल्पादेवास्य मातरः समुतिष्ठन्नि तेन मातृलोकेन सम्पना महीयते ॥ २॥ अथ यदि भ्रातृलोककामो भवति सङ्कल्पादेवास्य भ्रातरः समुन्निष्ठन्ति तेन भातृलोकेन 'सम्पन्नो महीयते ॥३॥ अथ यदि स्वसृलोककामा भवति सङ्कल्पा- देवास्य स्वरारः समुन्निष्ठन्ति तेन स्वसृत्नाकेन सम्पनी महीयते ॥ ४॥ अथ यदि सखिलोक- कामो भवति सङ्कल्पादेवास्य सखायः समुनि- ष्ठन्ति तेन सखिलोकेन सम्पना महीयते ॥५॥ भा- कथं सर्वेषु लोकेषु कामचारी भवतीत्युचते। य आत्मानं यथोकलक्षणं इदि माक्षासातवान् वक्ष्यमाण ब्रह्मचर्यादि- साधनमम्पन्नः मन् तस्यांश्च सत्यान् काभान् मन्य नदेहः। यदि पिहलोककामः पितरो जनयितारस्त एव सुख- हेतुत्वेन भोग्यत्वालाका उच्यन्ते तेपु कामा यम्य तः पिटभिः सम्बन्धच्छा यस्य मन्पमाचादेव पितरः ममुत्तिष्ठन्ति आत्ममम्वन्धितामापद्यन्ते । सद्धमत्त्वतया सत्यमकल्पचादीश्वरस्थेव तेन पिटलोकेन भोगेन मम्पन्नः - उलमे बाधमाकाहापामय मारयति । कयमित्यादिमा ।

·५४३ उ• अथ यदि गन्धमाल्यलोककामो भवति सङ्कल्पा- देवास्य मन्धमात्ये समुनिष्ठतस्तेन गन्धमाल्य- लावेन सम्पनो महीयते ॥६॥ अथ यद्यनपान- लोककामो भवति सङ्कल्पादेवास्यानपाने समु- निष्ठतम्तेनानपानलावोन सम्पनो महीयते ॥ ७ ॥ अथ यदि गीतवादित्रलोककामो भवत्ति सङ्क- त्पादेवास्य गीतवादित्रे समुनिष्ठतस्तेन गीत- वादित्रलाकेन सम्पनो महीयते ॥ अथ यदि स्त्रीलाककामो भवति सङ्कल्पादेवास्य स्त्रियः समुमिष्ठन्ति तेन स्त्रीलोकेन सम्पनो महीयते En यं यमनमभिकामो भवति यं कामयते सोऽम्य सद्धत्पादेव समुनिष्ठति तेन सम्पना महीयते ॥ १० ॥२॥ भा• मम्पत्तिरिय प्राप्तिमा या माटदो महीयते पूज्यते वर्तते वा महिमानगनुभवनि । ममानमन्यत् । मानगे अनयियों ऽतीताः मुगहेतुभूना: भामर्थात् ॥ न हि दुःखहेतु- भूताम पामकगादिजन्मनिमिताम मादपु विपद्ध- मञ्चम्य योगिन रचा नममन्धो वा युतः । यं यमन प्रदेममधिकामो भवति । यं यं कामं कामयने यथाग- निरंकणपि भोऽग्यान्तः प्रानुमिरः । कामरा मरणा- पा. समता पति तो विपमियामा भामर्यादिति।

·५४३ त इमे सत्याः कामा अनृतापिधानाम्तेपाए सत्याना सतामनृतमपिधानं यो यो यस्येतः भा देव समुत्तिष्ठति अस्य । नेनेच्छाऽविघाततयाऽभिप्रेतार्थ- माया तत्मम्पन्नो महीयत इत्याधुक्तार्थ ॥ २ ॥ यथोकात्मथानमाधनानुष्ठानं प्रति गाधकानामुत्साह- जननार्थमनुकोश न्याह । कमिदं खलु वर्तते यत्वा- त्मशाः मक्यप्राप्ता अपि ते रमे मत्याः कामा अनुनापि- धानास्षामात्मस्थानां स्वाथयाणागेव मतामनृतं बाह- विषयेषु स्त्यन्नभोजनादिपु ष्णा ननिमित्तञ्च म्वेच्छा- प्रचारत्वं मिथ्याज्ञाननिमित्तवादनृतमित्युच्यते । तन्त्रि- मित्तं सत्यानां कामानामप्राप्तिरित्यपिधानमिवापिधानं । कथमनृतापिधाननिमित्तं नेपामलाम इत्युच्यते। यो यो हिं यस्मादस्य जन्तोः पुत्रो भ्राता वा दृष्ट दतोऽस्मा- था. तदेव स्फुटयति । महीति । तेन ज्ञानमाहात्म्ये नेतियावत् । २। तर सत्या कामा रयादेस्तात्पर्यमाह । यथोति याद समन्तरा श्रुतिरिति पोय । तमेवाको दयति । कमिति पढतमपिधानमिवापिधानं तेषामिति सम्बन्ध । किन्तदत तदा । बाह्येति । कथं तदभिधानमाग्मस्थाना कामानामित्या- शङ्ख्याइ । तनिमित्तमिति । उसमर्थमाकाहापूर्वकमुत्तर बामवतापपादयति । पथमित्यादिना । तं हदयाकारी खात्मनि सभामपि प्रयुमिच्छन्नपि यस्मान लभ नम्मात्तदमता- पिधानं निमित्तं छत्वा सदनामी भवतीति योजना रतच या. भलाभ निमित्तमनृतापिधानमेवेव्यार। थथ पुनरिति । यचो. केन विधिने त्युयास्ति प्रकारोक्ति , धाम स्याना कामागमन. तापिधानलमुल निगमयति । यति । यमापविदरिलभ्या ·५४४ उ• प्रेति न तमिह दर्शनाय लभते ॥१॥ अथ ये चा- स्यह जीवा ये च प्रेता यच्चान्यदिच्छन लभते सर्व भा• मोकाम्प्रेति प्रगच्छति म्रियते तमिरं पुत्रं भ्रातरं वा खड्दयाकाशे विद्यमानमपोइ पुनर्दर्भगायेच्छन्नपि म लभते । अथ पुनर्ये चास्य विदुषो जन्तोर्जीवा जोवन्तीह पुत्रा भ्राचादयो ये च प्रेता ता इयाः मम्वन्धिनो यभान्यदिह लोके वरखानपानादि वा वस्विच्छन्न लभते तत्सर्वमत्र पदयाकायाख्ये ब्रह्मणि गत्वा यथोक्रेन विधिना विन्दते लभते। अत्रास्मिन्हार्दाका हि यस्माद- म्यैते यथाका: मत्याः कामा वर्तन्तेऽनृतापिधानाः । कथमिव । तदन्यायमित्युच्यते । तत्तत्र यथा हिरण्यमेव पुनर्यणाय निधाभिनिधीयत इति निधिस्त हिरण्य- निधिं निहित भूमेरधम्ताविधिप्तमक्षेत्रमा निधि शास्तै- था• विद्भिश्च लभ्या. फामा साधारे जगम्मूनकारणे प्राणि खात्मभृते वर्तन्ते तमाते भवन्त्य नृतापिधाना । सत्यामविचाया मनपलम्मात्। प्रशमने घोपलम्मादित्यर्थ । यदुक्तं वागि खात्मनि कामा' मन्तोऽपि नोपलभ्यन्त मत्यन्यायमिति तत्र दृष्टान्त प्रत्र- पृथ्वंशामुत्याप्य थ्यापरे । कथमिवेत्यादिना सत्र सायत्तम्या- प्यात हयान्तो निसित रति य । दान्तिक व्यापा. रोति । एवमेवेति । चलाभप्रकारमभिमयति । रोप- मिति । तत्र पेतुमार। पढ़ते नेति । यथोकन मियाजाना- दितानाधनियामागोन समाप्रभेदेन समिमित्ते मेछा पचारसत्य यः । तस्माबजामा स्वामभृतम्रदानोकामाभ रति मेया। सम्पादमृतमाहतस्वमेव स्फोरयति । विद्यादीति । मतगणोरपगारति। यस रति। पनुशगवारा ययो- ·५४५ उ• तदत्र गत्वा विन्दतेऽत्र बस्यते सत्याः कामा अनृतापिधानास्तद्यथापि हिरण्यनिधिं निहि- तमक्षेत्रज्ञा उपर्युपरि सञ्चरतो न विन्देयुरे- भा० निधिवेत्रमशानन्तो निधेरपर्युपरि मञ्चरन्तोऽपि निधि न विन्देयु. शक्यवेदनमपि । एवमेव दमा अविधा- वत्यः सनी दमाः प्रजा यथोमं पदयाकाशाख्यं प्रध- लोकं ब्रीव लोकस्तमहरहः प्रत्य गच्छन्तोऽपि सुपुत्र- काले न विन्दन्ति न लभन्ने एपोऽहं पद्मलोकभाव- मापन्नोऽस्यति । अनुतेन हि यथोकम हिं थम्मान- त्यूढा पताः खात्मस्वरूपात् अविद्यादिदोपहिरप- कटा इत्यर्थः । अतः करमिदं वर्तते जन्तूनां यत्स्वाय- समपि अद्य न लभ्यत इत्यभिप्रायः। म वा एप सारमाप- इतपाति प्रकृतो वैमम्देन त रमारयति । एप विवधित था. मझध्यानानुष्याने प्रयलस्य पातयतोता। सम्मतिमामारावय हदये अपदृप्यारोपमात्रमिति भर्ग पारपिनुमनारयाच्य. मयताप्यं प्यारोति । ग पा रयादिना कपमामा स्योती पदयेऽस्तीति गम्यते तबाह । तम्येति । पपोसापतिपनमार। चाररिति । एषविदिति विशेयखममयमा माते । विति। चावविदोऽपि प्रतिकाले प्रधानमोरोनि । बारमेवेति । वर्ष विमित्येव विदिति विपमियागार! नपायीदि । विरदविदुयाम्मिधिमेश हटानोम स्परपति। बधापति। तदगीमाचार प्रतिवाधितो विरान गरेर भयपन्दम्पपितानम्मीति शारिखमेव नाम पर भवतीति योजना यातपोषितम्म भोवरसम्या राशिमा । समसादम्य रिपो भवानमा पर प्रश वादामोपदे. - ·पृष्ठ उ. वमेवेमाः सबीः प्रजा अहरहर्गच्छन्त्य एतं ब्रह्म- लोकन विन्दन्त्यनृतेन हि प्रत्यूढाः ॥२॥ स वा एष आत्मा हृदि तस्यैतदेव निरुतर हृद्यय- भा• पात्मा हृदि हृदयपुण्डरीके श्राका शशब्देनाभिहितः । तस्यैतस्य हृदयस्यैतदेव निरुतं निवंचनं नान्यत् । हृद्य- यमात्मा वर्तत इति यस्मात्तस्मादृदयनामनिर्वचनमसि- यापि खहदये पात्मेत्यवगन्तव्यमित्यभिप्रायः । रहवै प्रत्यहमेवंवित् हृद्ययमात्मेति जानन् स्वर्ग लोर्क हाई ब्राँति प्रतिपद्यते । नन्वेवंविदपि सुषुप्तिकाले सता- सौम्य तदा सम्पन्न इत्युक्त्वात् । वाढमेवं तथाप्यस्ति विशेषः । यथा जाननजानंश्च सो जन्तुः सव तथापि तत्वममीति प्रतिबोधितो विद्वान् सदेव नान्योऽस्मीति जानन् सदेव भवति । एवमेव विद्यानविद्वांश्च सुपुप्ता था. नोपास्यं स्तोतुं सम्प्रसादपूब्दार्थं कथयति। सयुप्लेति । सम्यक- प्रसीदतीति सम्प्रसादी विवानिति पोषः। खाभाविकमेवात्मनः खास्थ्यं कथं सपुते प्रसीदतीति शिष्यते। तत्राह। जाग्रदिति । महातीति सपुतः पुरुषः सम्म माद रति विशेधः ] व्युत्प- त्तिबलेन समसादशब्दः साधुप्तसगोवसाधारणस्तत्कथमेघ सम्पसाद इति सन्निहितविहत्परामस्तित्राद। सम्प्रसाद- शब्द इति । तस्य सौषुप्तसजीवसाधारणत्वेऽपि प्रममवशा- हिदानेवैध प्रकृत सम्प्रसाद रति व्यपदिश्यते । यथा सन्निहि- नार्थी यनविशेषादेष रतिपदवशादुच्यते तधेहापीत्यर्थः । य रय एवंविषयव सम्प्रसादः स विद्वानिति यावत्। विवेका- नन्तर्यमयशब्दार्थः । समुस्थानशब्दस्य मुख्यार्थत्वं वारयति । विति। देशाव्यितस्यापि खेन रमेणाभिनिष्पत्तिर्भविष्यनी- ·५४७ - उ• मिति तस्मादयमहरहवी एवंवित्वर्ग लाव- मेति ॥३॥ अथ य एप सम्प्रसादोऽस्माच्छरीरा- रसमुत्थाय परं ज्योतिरपसम्पद्य स्वेन रूपेणा- भा यद्यपि मासम्पद्यते तथाप्येवंविदेद स्वर्ग लोकमेतीत्युच्यते । देहपातेऽपि विद्याफलस्थावसाम्भाविवादित्येष विशेषः । सुपुप्तकारले स्वेनात्मना सता सम्पन्नः सन् सम्यक् प्रमोदतीति जाग्रत्खनयोर्विषयेन्द्रियमयोगजातं कालुय्यं जहातीति ।' मम्प्रसाद भब्दो यद्यपि सर्वजन्तूनां माधारणस्तथाप्येव- वित्वर्ग लोकमेतीति प्रकृतलादेप मप्रसाद इति सत्रि- हितवत् । यत्नविधेषात् ।मोऽथेदं शरीरं हित्वा ऽस्माच्छरी- रासमुत्थाय शरीरात्मभावनां परित्यज्येत्यर्थ. न वामना- दिवत्समुत्यायेति इह युकं । खेन रूपेणेति विशेषणात् । न 'मन्यात उत्थाय खरूपं सम्पत्तव्य । स्वरूपमेव हि तन्न भवति । प्रतिपत्तव्यं चेत्स्यात्पर परमात्मलक्षणं विज्ञप्ति- था. न्याशयार । न होति । कुतोऽयं सरूपेऽभिनिष्पत्तिप्रयोग स्तत्राला प्रागिति । एतच्छष्ट सम्याज्ञानविषयः। नामस्वरू- पप्रतिपत्तिधान्तिनित्यपेक्षया खरूपसम्पत्तिरुयचरितेयर्थ । किन्तसहममिति सदाइ । घशरीरता होति । अथा मिथ्या নাঞ্চযনিষী ঘামাৰিহ্মত্যাকানা সুন্ধিনিন। तथा भारीरसादाभ्यधान्तिनिवृत्तौ तदभावोयलक्षितं खच्छ सत्यमेवावस्थित भवतीत्यर्थ । रथ यात्मेति होवाचोयघ पदार्थमा । यत्वमिति ॥ कोऽसावृतिकर्ते त्याकालायामाह। स ब्यादिति । न केवलमात्मत्वमेव प्रशतस्य ज्योतिष किन्तु रूपान्तरत्वमस्तीयाइ । किति । पविनाशित्वे हेतुमाह।

·५४८ उ. भिनिष्पद्यत एष आत्मेति होवाचेतदमृतमभय- मेतद्ब्रह्मेति तस्य ह वा एतस्य ब्रह्मणो नाम सत्य- मिति ॥an तानि ह वा एतानि त्रीण्यक्षराणि भा खभावं ज्योतीरूपं मम्पद्य स्वास्यमुपगम्येति। एतत्स्खेनात्मी- येन रूपेणाभिनिष्पद्यते प्रागेतस्याः स्वरूपमम्पत्तेः। अवि- घया देहमेवापरं रूपमात्मत्वेनोपगत इति तदपेक्षयेदमु- च्यते खेन रूपेणेति । अशरीरता यात्मनः खरूपं यत्वं परं ज्योतिःस्वरूपमापद्यते सम्प्रसाद एष प्रात्मेति होवाच । म ब्रूयादिति यः श्रुत्या नियुक्तोऽन्नेवामिभ्यः । किञ्चैतदमृतमविनाशि । भूमा यो वै माभदसतमि- त्युकमत एवाभयं भूनो द्वितीयाभावादत एव अमेति । नस्य ह वै एतस्य ब्रह्मणो नामाभिधानं । किन्तत्सत्य- मिति । तत्सत्यं हवितथं । तत्सत्यं स श्रात्मेति छु । श्रथ किमर्थमिदं नाम पुनः पुनरुच्यते तदुपासनविधि- था. भूमेति । तथापि कथमविनाशित्वं तनाह। यो वा इति । इतिएब्दो हेत्वर्थः। यस्मादयोक्तलक्षणं ब्रह्म तस्मादुपासना- महतोत्यर्थः । उपास्यस्यास्य ब्रह्मणे नाम निर्दिशति । तस्येति । उक्तस्य पुनरलिरनर्थिकेत्याशय परिहरति । कमर्थमित्या- दिना । उपास्यस्तुत्यर्थ नामोका तादर्थ नैव नामाक्षराणि प्रस्तीति ! तानीतिः ताति कानोत्यपेक्षायामाह। एतानीति । कथं तकार रत्युच्यते । कारस्यापि तत्र भावादिस्याश्या । इकार रति । नत्र हेतुमार। खेनेति । दीर्घमोकारमुद्दिश्य सं युनरनुवदन्न विवक्षितत्वमेव नामाक्षरेषु तस्य सूच यती- व्यर्थ । त्रयाणामक्षरासामवान्तरभेदं दर्शयति। तेघामिति ।

·५४ उ• सतीयमिति तद्यत्सतदमृतमथ यद्धि तन्मन्यमथ यद्यन्नेनोभे यच्छति यदनेनोभे यच्छति तस्माद्य- महरहवीएववित्स्वर्गलोकमेति ॥ ५ ॥३॥ 1 भा॰ स्तुत्यर्थ । नानि ह वा एतानि ब्रह्मणे नामाक्षराणि चीयेतानि सतीयमिति सकारस्तकारो यमिति च । एका रस्तकारे उक्षारणार्थोऽनुबन्ध । हुस्खेनैवाक्षरेण पुन प्रतिनिर्देशात्तेपा । तत्तत्र यत्सत्मकारस्तदम्त मद्ध । अनवाचकवादमृत एव सकारस्तकारान्तो निदिए । अथ यत्तकारस्तन्मयं । अथ यद्यमक्षर तेनावरेणामृत मायाख्ये पूर्व उभे अक्षरे यच्छति यमयति नियमयति वशीकरोति श्रात्मनेत्यर्थ । यद्यस्मादनेन यमित्येतेनोभे यच्छति । तस्माद्यमादौ सयत व हि एतेन यमा लक्ष्यते । ब्रह्मनामाक्षरस्थापि इदमम्मतत्वादिधर्मवत्त्व महाभाग्य । किमुत नामवत इत्युपास्यलाय स्तूयते ब्रह्म या. निहारखे घटी। वर्मविभागानन्तर्यमथशब्दार्थ | तकारम्याक्ष रसामान्यान्मय॑व । कथमक्षर पूर्वेऽयमित्यक्षरेण प्रयोता निय मयतीत्याकाज्ञायां नियमनखाभाव्येनेत्याह। यात्ममेति । यमि- त्यक्षरस्य नियमनखाभायमेव साधयति । यद्यस्मादिति । तस्य तत्स्वभावत्वे च्यनुभवमनु सङ्कलयति । सयत रवेति । यमो यमित्यक्षरेत्यर्थ । तस्य पूर्वाभ्यामुपरियाझावित्व मनियाम वस्त्र हेतुरिति मत्वाह । एतेनेति : लक्ष्यतेऽमूर्ख व्यक्षरे रति शेष । ब्रह्मण सत्यमिति नाम तम्य यनिर्वचन कृत सस्य प्रयाजनमाह । प्रझेति । फलवाक्यस्थमेव वित्पद व्याकरोति । समिति .

·પ૦ अथ य आत्मा स सेतुर्विधतिरेषां लोका- नामसम्भेदाय नेत, सेतुमहोरात्रे तरतो न जरा न मृत्युन शोको न सुकृतं न दुष्कृतएं भा' नामनिर्वचनेनैवं नामवतो वेत्ता एवंवित् । अहरहवी एवंविल्वर्ग लोकमेतीत्युतार्थं ॥ ३ ॥ अथ यात्मेति । उतलक्षणे यः सम्प्रमादस्तस्य स्वरूपं वक्ष्यमाणैरुतैरनुनैश्च गुणैः पुनःस्तूयते । ब्रह्म- चर्यसाधनमम्बन्धार्थ। य एष योगलक्षण प्रात्मा म मेतु- रिव सेतुः । विश्तिर्विधरणः । अनेन हि सबै जगह- पाश्रमादिमियाकारकफलादिभेदनियमैः क रनुरूपं विधता विधुतं । अप्रियमाण हीश्वरेणेदं विश्व विनश्येत यतस्तस्मात्स मेतुर्विधतिः । किमर्थं स मेतुरित्याह । एषां भूरादीनां लोकानां कर्तृकर्मफलाश्रयाणाम- सम्भेदायाऽविदारणायाऽविनाशायेत्येतत् । किविशिष्ट- चासो मेतुरित्याइ । नैनं मेतुमात्मानमहोरात्रै सर्वस्य जनिमतः परिच्छेदके मति नैतं तरतः। यथाऽन्ये मंसा- या• बाक्य न्तु न व्याख्येयं प्रागेव व्याख्यानत्लादित्याहा अपरिति ॥३॥ वाक्यान्तरमादत्ते । व्यथेति ॥ तस्य तात्पर्यमाह। उक्तलक्षय रति । प्रकारान्तरेण स्तुतिप्रारम्भार्थो वाक्यस्थोऽथशब्द ॥ किमिति स्तुतिरित्यपेक्षाया स्तुत्ये ब्रह्मण्याधारे ब्रह्मचर्याख्यस्य साधनस्य सम्बन्धविधानार्थमित्याः। ब्रह्मचर्येति । यथा मदा. दिमय सेतुर्व्यवस्था हेतुरस्येदं क्षेवमिति । तथायमपि व्यवस्था- हेतुरित्यार। सेतुरिवेति । सेतुत्वं साधयति । विधतिरिति ।

·५५१ उ• सर्वे पापानाऽतो निवर्तमेऽपहतपाप्मा वेप ब्रह्मलोकस्तस्माद्दा एतए सेतुं तीत्वीडन्धः सन- भा०रिणः कालेनाहोरात्रादिलक्षणेन परिच्छेद्या न तथायं कालपरिच्छेद्य इत्यभिप्रायः । यस्मादीखत्मरोहोभिः परिवर्त्तत इति श्रुत्यन्तरात् । अत एवेनं न जरा तरति न प्राप्नोति । न तथा मृत्युनतु भोको न सुटतं न दुष्कृतं । सुकृतदुष्कृते धर्माधी । माप्तिरत्र तरणशब्देनाभिप्रेती नातिक्रमणं । कारणं मात्मा । न शक्यं हि कारणाति- क्रमणं कर्तु कार्येण । अहाराबादि च सबै मतः कार्य अन्येग हान्यस्य प्राप्तिरतिक्रमणं वा क्रियेत । नत तेनैव न हि घटेन मृत्प्राप्यतेऽतिक्रम्यते वा। यद्यपि पूर्व य आत्मापइतपाभेत्यादिना पाभादिप्रतिषेध उक एव तथापीहायं विषो न तरतीति माप्तिविषयावं - तस्य । . पा. विधारकत्वमुपपादयति । यो नेति । वर्णाश्रमादीत्यादिशदो वयोऽवस्थाविषयः। पलादीन्यादिशदत तदयातरजातीयवि. धयः कर्षनुरूपक्रियादिभेदविषयनियम. सवमादि प्यवसमापयता परमेश्वरेण सर्व अगस्तिमिति सम्बन्धः । पञ्षयमुनावमय थनिरकमुखेदार । पप्रियमामा सीति । उमेवार्य पत्रपूर्वक विशदयति । किमर्पमित्यादिना । समिति प्रताप याद्याधरी। सेतुरित्यादिना। तदेव वैधव्हयानो परयति। बघेन्यादिना । परमात्मनो न सालपरिपतपत्रापदथुनि प्रमाययति । यसादिति । तरतीति तरतरनियमनाया मात्मनि सम्भवतीदत्र रेनुमालाकारोति। गप्यम्य वारशा. तिकमयं माभूदहोरानावात्मातिकम दिन म्यारिया.

·५५२ नन्धो भवति विद्धः सनविद्धो भवत्युपतापी सननुपतापीभवति तस्माद्वा एतए सेतुं तीत्वी- अपहतपामा भा. प्रतिषिध्यते । तचाविशेषणजराद्यभावमात्र मुनं । अहो- राबाद्या उनका अनुनाश्चान्ये सर्व पामान उच्यन्तेऽतो ऽस्मदात्मनः मतोर्निवर्तन्तेऽप्राप्यवेत्यर्थः । होष ब्रह्मैव लोको ब्रह्मलोक उक्तः । यसाच पाभकभी- धादिशरीरवतः स्यान्नवशरीरम्य तस्मादै एतमात्मानं भेतुं तीवी प्राप्यानन्धो भवति। देवत्वे पूर्वमन्धोऽपि मन् । तथा विद्धः सन्देइवत्त्वे देहवियोगे सेतुं मायाविद्धो भवति तथोपतापी रोगाद्युपतापवान् मन्ननुपतापी भवति । किञ्च यस्मादहोराचे न स्त: मेतो तस्माद्दा एत सेतुं तोवा प्राप्य नकमपि तमोरूपं रात्रिरपि सर्वमहरवा- भिनिष्पद्यते । विजयात्मज्योतिःस्वरूपमहरिवाइः मदै- पा• याद । पहारावादिति चेति । तरतेरतिक्रमथार्थत्वमङ्गीक- न्यापि निषेधे हेतुमाह। धन्येनेति । तरतिवाक्यम्यापहतमा- वाकोन पौनयमापन परिहास। यद्यपोति । विशेषणाना- मानन्याप्रत्येकं प्रनिषेधवचनासम्भवमभिप्रेत्याए । यहोरा- त्राधा रति । पान कार्यमात्मानमप्राप्यैव तन्निरत्तो हेसुमार। थप तेति। यथोलसेतुप्राप्ती पक्षितमाश। यस्मादिति । साभा. विफम्यानचंत्यमित्याशगाह। देवत्व इति । विद्धो दुखादि- सम्बन्धी रसद्यात्मसेतोरन्ति महाभागधेयत्वमिधार। किचेति । कषं सबमपि तमोरूपमघरव विदुयः स्यामधि विधधापि विरोऽथ मिश्यतीन्याशयार। विधमोमि। तत्र भुमार। सशदिति । ब्रह्मनक्षमावेशी लोकः सपकाधिदेकसानो यसो- ·५५३ उ•पि नतमहरेवाभिनिष्पद्यते सकृतिभातो बेवेष बललोकः॥२॥ तद्य एवैतं ब्रह्मलोकं ब्रह्मवय्ये- णानुविन्दन्ति तेषामेवेष ब्रह्मलोकस्तेपार सर्वेषु लोकेषु कामवारो भवति ॥ ३॥ ४॥ भा• कम्पं विदुषः सम्पद्यत इत्यर्थः । मदिभातः मदा विभातः सदैकरूपः खेन रुपेणैव ब्रह्मलोकः । तत्रैव सत्येतं यथोक बहालोकं ब्रह्मचर्येण स्त्रीविषयाट प्णात्यागेन शास्त्राचार्योपदेशमनुविन्दन्ति खात्ममवेद्यतामापाद- यन्ति एतेषामेव ब्रह्मचर्य माधनवतां ब्रह्मविदामेष महा- लोकः । नान्येषां स्वीविषयसम्पर्कजातहणानां महावि- दामपीत्यर्थः । तेषां मषु लोकेषु कामचारी भवतीत्यु- कार्थ । तस्मात्परममेतत्साधन बहाचयं ब्रह्मविदामित्य- भिप्रायः॥ ४ ॥ . या• ऽवतिष्ठतेऽसत्तडूपत्वादियो यथोक्तरूपत्वमविपमित्यर्थ । विद्यायले यथोक्तरोन्या व्यवस्थिते सायेत विद्यावावे या सियतोन्याशयाए । वति । प्रह्मचर्ययता विद्याद्वारा अझाया लेोकः पलतीत्यर्थ । तेयामेवेत्येवकारद्योतितममा नान्येषामिति । ब्रह्मविदामपीति वामानामविश्वमप्यते । तेषां प्राचवता ब्रह्मविदामिति यावत् । अनचर्य साधन. वतामेव ब्रह्मवित्वेन ब्रमाग्यो दोषी भवतीति खिने पलित. मार। तस्मादिति । साधनं प्राविद्यायामिति य । अवि दामिति भाविमों सत्तिमाग्रियोगा।

·પપ8 अथ यद्यज्ञ इत्याचक्षते बलवर्यमेव ता- चय्येण सेव यो ज्ञाता तं विन्दतेऽय यदिष्ट- मित्याचक्षते ब्रह्मचर्यमेव तह्मचर्येण सेवेष्ट्वा- भा. य आत्मा म सेतुत्वादिगुणस्तुतस्तम्प्राप्तये ज्ञानसह- कारिमाधनान्तरं ब्रह्मचर्याख्यं विधातव्यमित्याह । यजा- दिभिः तत् स्ताति कर्तव्यार्थ । अथ यद्यज्ञ इत्याचक्षते नोके परमपुरुषार्थमाधनं कथयन्ति शिशा मामाचर्य- मेव । यजस्यापि यत्फलं तहाचर्यवालभतेऽतो यज्ञोऽपि 'ब्रह्मचर्यमेवेति प्रतिपत्तयं । कथं ब्रह्मचर्य यन्न इत्या छ । ग्रहाचर्येणैव हि यस्माद्या ज्ञाता स तं ब्रहालोकं यज्ञ- भ्यापि पारम्पर्येण फलभूतं विन्दते लभते ततो यज्ञोऽपि ब्रह्मचर्यमेवेति। यो जाते त्यचरानुवृत्तेर्यजो ब्रह्मचर्यमेव । अथ यदिएमित्याचरते ब्रह्माचर्यमेव तत् । कथं ब्रह्माच- लेव साधनेन तनीश्वर मिष्टा पूजयिला अथ वैषणा- मात्मविषयां फत्वा नमात्मानमनुविन्दते । एपणादीरr पप यथोकपरमात्मप्राप्तिसाधने शाने सहकारिब्रह्मचर्य जागवा। तथाच कृतं ब्रह्मचर्यविषयेणेत्तरमशेनेत्यापाया। ययामेति । प्रमाद्यपेक्षया चन्तरशब्दः । उक्तममि अक्ष पर्य विधातुमनन्तरग्रन्यप्रवृत्तिरित्ययः। फिमिति तईि सस्य स्तुति. रियामा सग्या विधिमेयत्वं दर्शयति । यशादिभिति । श्रुतिरासरं वाक्यमियुक्तं तदादाय याबरोसि। पर्यन्या- दिना। वह पयस्योरीया विधिमितवे तदीयातिप्रारम्मा. चारदः। पम्य अफचर्य उत्तभावं साधयति । यनग्या. पोनि। उमेवाधमाकाहारा समर्थ यते । यमित्यादिमा।

·उ. त्मानमनुविन्दते ॥ १॥ अथ यत्सत्रायणमित्याव- क्षते ब्रह्मचर्यमेव तद्ब्रह्मचर्येण सेव सत आत्मन- स्वाणं विन्दतेऽय यन्मानमित्याचक्षते ब्रह्मचर्य- भा.मपि ब्रह्मचर्यमेव । अथ यात्रायणमित्यापन प्राच- यमेव तत्तथा । मतः परम्मादात्मज भासागरवाणं रक्षण मह्मचर्यामाधनेन विन्दते श्रतः सत्चायणमन्दमपि माप- र्यमेव तत् । अथ यमगिमित्याचक्षते ग्रह्मचर्यगेव तन- चर्येणेव साधनेम युक्त. मन्त्रात्मानं मास्त्राचार्याभ्यामनुविध पद्यान्मनुते ध्यायति। अतो मानगम्दमपि महापर्य मेव । अथ पदनामकायनमित्याचक्षते महाचर्यमेव नत्। यगातानं ब्रह्मचर्य्यणानुविन्दते म एष हि पातमा प्रलापर्यसाधन- वतो म मर्यात तमादनागकायनमपि महाचर्यमेव । प्रथ यदरवायमभिस्यापचने मनपर्थमेव नन् । घर प्रभम्दयो- रणवयोर्माचर्यरतोऽयनादरण्यायनं प्रापर्य। यो गाना- द्याः। एपणादिएं। मतताणात्मघायणं । मगमाननीनं । अनाशनादनासकायनं । घर पम योर्गमगादरम्यायन । - ·। ५५६ उ. मेव तमचर्येण वेवात्मानमनुविद्य मनुते ॥२॥ अथ यदनाशकायनमित्याचक्षते ब्रह्मचर्यमेव त- देष खात्मा न नश्यति यं ब्रह्मचर्येणानुविन्दतेऽथ भा इत्यादिभिर्महद्भिः पुरुषार्थमाधनैः स्तुतवाद्ब्रह्मचर्य परम शानसहकारिकारणं माधनमित्यतो ब्रह्मविदा यत्नतो रचणीयमित्यर्थः तत्तत्र हिब्रह्मलोके अरश्च ह वै प्रसिद्धो एयथार्णवा समुद्री। समुद्रावपामेव सरसो हतीयस्यां। भुव- मन्तरिक्षचापेच्च रतीया धोस्तस्यां ढतीयस्यामितोऽस्मा- सोकादारभ्य गणमानायां दिवि। तत्तत्रैव चै दरानं तनाय ऐरो भण्डस्तेन पूर्णमैरं मदीयं तदुपयोगिनां मद- कर होत्पादक सरः। तत्रैव चाश्वत्या वृक्षः सोमोऽ नग्निसवोऽग्टतसवमिति वा । तचैव च ब्रह्मलोक ब्रह्मचर्य- साधनरहितैर्भह्मचर्यसाधनवाऽन्येन जीयत इत्यपराजिता नाम पू: पुरी ग्रह्मणे हिरण्यगर्भस्य। ब्रह्मणा च प्रभुणा विशेषेण मितं निर्मितं तच हिरएमयं सौवर्ण प्रभुविनिर्मितं मण्डपमिति वाक्यशेषः । तत्तय अनलोके ऐतावर्षवा- पा. मा रति । उपवासफरायगलमनासकायनं सपाधं ब्रह्मचर्य - सर्भवतीत्याशयार। यमात्मानमिति । प्परण्यायनमरण्यवाग- जय महाचर्यान्तर्भूतगिन्याशयाच । घरण्यशम्दयोरिति । विस्तरेयोपमधैं सक्षियाच । यो पानादित्यादिना । यो प्रदा. चगातानापानादाला विग्दो रा प्रक्षनाक लभते । तस्मा. पती प्रमापर्यमिति योनगा। शादिशम्देन सस्य परमपुरया. माधमाव रखने। अनचर्यम्य स्तुतत्वातयियं घिधिमुगा नसाहतश्चिापायम कपास मात्र ति। प्रक्षपर्य.

·५५७ उ. यदरण्यायनमित्यावक्षते ब्रह्मचर्यमेव तदरम भा• वरण्याख्यावुनी ब्रह्मचर्येण माधनेनानुविन्दन्ति ये नेपा- मेष यो व्याख्याता ब्रह्मलोकस्तेपाञ्च ब्रह्मचर्यमाधनवता ब्रह्मविदां मर्वेषु लोकेषु कामचारो भवति नान्येषाम- ब्रह्मचर्यपराणां वाह्य विषयासतयुद्धीनां कदापीत्यर्थः । नन्धर लमिन्द्रवं यमस्वं वरुण इत्यादिभिर्यथा कथित स्तूयते महाई । एवमियादिभि शब्दैन स्त्रीविषयटष्णा- नितिमात्र स्तुत्यई किनाई जानस्य मोसमाधन- त्वात्तदेवेष्टादिभिः स्वयत इति केचित् । न ख्यादि वाझविषयाणापदतचित्तानां प्रत्यगात्मविवेकविज्ञाना- नुपपत्ते । पराचि पानि व्यर एस्वयभूमतमात्पराड्- पग्मति नान्तरात्मनित्यादिश्रुतिस्पतियतेभ्यः । चा• स्यात्यन्यसाधनवान्महतो स्तुसिरयुखा। नद्मपर्याय पानमुप लक्ष्य तदेव स्तयत रवि मतमुत्यापयति । नन्पति । तम्य शुर. साधनत्वमसि । दुरमुछेयत्वात् । तद्यपियोग नासम्ममा त्युत्तरमा । नेत्यादिना । विषयामएतभिसामा गरायो विकासम्म प्रमाणमाह। परायोति । ध्यायतो बियपनि त्याचा निरन विवक्षिता । बमपर्यम्योत्तममापनवे गिरे भाषितमाह। शानेति । मनकामासाधनस्य सपर्यम्य यमादिभि तुतावानेयामपि सवामिसाधव युवाभि प्रेमिति माते। नविति। हिन्त यो पुण्यामाधमत्ल प्रत. অত্যা মীম ষাি শোথলনিশি বিবেমাই, समिति | तिरी बाबभेदप्रगारिदार। न तितिष जयनादिनचर्यततिलवार रित. ति। उसमर्थ हटानोन रपएपनि। यति। तमित्रास रोति ।

·५५. उ• ह वे ण्यश्चाणवी ब्रह्मलोके तृतीयस्यामिता दिवि भा० सहकारिकारणं त्यादिविषयटणानित्तिसाधनं विधा- तव्यमेवेति युक्कैव तत्स्तुतिः । ननु च यज्ञादिभिः स्तुतं ब्रह्मचर्यमिति यज्ञादीनां पुरुषार्थसाधनत्वं गम्यते। मत्यं गम्यते । नलिइ ब्रह्मलोक प्रति यज्ञादीनां साधनलमभि- प्रेत्य यज्ञादिभिर्मह्मचर्य स्वयते किन्तर्हि तेषां प्रसिद्ध- पुरुषार्थसाधनत्वमपेक्ष्य यथेन्द्रियादिभी राजा न तु थवेन्द्रादीनां व्यापाराचैव राज इति तदत्। य इमे अर्थवादयो ब्राह्मलौकिकाः सङ्कल्पजाश्च पित्रादयो भा- गास्ते किं पार्थिवा श्राप्याश्च । यथेह लोके दृश्यन्ते तद- दर्णववृक्षपूस्वर्णमण्डपानि पाहोखिन्मानमप्रत्ययमात्रा- णीति । किञ्चाता यदि पार्थिवा श्राप्याश्च स्थूलाः स्यु- ॥ । प्या० विष्णुरित्यादिना विप्रादिभी राजा स्तृयते तथापि न तस्येन्द्रादि- व्यापार निरक्ष कर्टत्वमस्तीति यथेष्यते तथा यज्ञादिभिब्रा- चर्यग्य ततस्यापि गस्ति तुल्यफलत्वमित्यर्थ ॥ ब्रह्मलोकस्थानम- दार्या निर्णोतु विचारमवतारयन्नादौ तद्दिययमाए । य रम ति । तत्रैक पक्षमत्याप्य दृशान्तेन तदुत्यितप्रकारमा । ते किमिति । पक्षान्तरं स्वप्रयान्तव शादर्शयति ॥ याशोखिदिति । कस्मिन्पक्षे को लाभ को वा दोघ ॥ दोघदर्शनान्मानसत्वेन सो घ पुराणानुग्रहसम्भवातेन मानसा रवेन्याह। यदीति । न केवल वेघा स्थौल्ये सत्युभेऽस्मिन्नित्यादिश्रुत्या पुराणस्मृत्या घ विरोध किन्त्यशोक सन्तामवर्जितमहिम शीतस्पर्शशून्य ब्रह्म- लोकममयन्तीत्याद्याच श्रुतयो ब्रह्मलोक निरूपयन्वन्तत्रत्याना. मधाना स्यौल्ये विरद्धेरन् । स्थूलाना पदार्थाना तत्र सत्वे गोतस्मादेरवर्जनीयवादित्याची यशोकमिति । ब्राह्मोकि ·५५८ उ तदेरमदीयएं सरस्सदगुत्थः सामसवनस्तदप- भा• ईचाका भमाधानानुपपत्तिः। पुराणे घ मनोमयागि महालोके शरीरादोगीति वा विमहोत । भोकमहिम- मित्याधाय युतयः । गनु ममुद्राः मरितः मरामि वाष्यः कृपा या वेदा मन्सादयय भूमिका प्रमाण- मुपतिष्ठन्त रनि मानमते विरुधेन पुराणरमनिः । म मूर्तिमत्वे प्रमिहरुपाणामेव तत्र गमनागुपपत्तेः । नग्मा- অমি মুহিনি স্বামী খুন খাশ- दिभी रूपानारप्रधानोकगनृत्वं कापगीयं । तुपाचाय कम्पनायो एथा प्रमिद्धा एव मानम्य शाकारयायो मूर्तयो युगाः कम्पधित मागभदेशगुरप्यमभन्योप- था. बापदापामा मानगर पुरासमयमारपिरोया मते ! मम्पिति । शिसमानय गमुकादीमा मममग समस्या किया गपात विदाएं स्यति । मतिमाय गति । उभाचानुपादि. Enा. योगेतिर मरिमियमारमादित विपाशानिरिक्षार गागर मामगानागर मारपीग माग ग . मानमा व मारमेण मारामाjिarITI दुस्थामा | गरि गरमिनियमो. मापार गाराम का एक मप्रन्यारे मिपाfrica माने। निगो सलमाTeनिधिमाTI THIRTwire निर हा गr TREAL न ment Print Pix राखिदिमागमnिfriran 1 ·कामा ५६० उ. राजिता पूर्वलणः प्रभुविमित हिरण्मयं॥३॥ भा० पन्तेः। दृष्टा हिमानस्य एवाकारवत्यः पुंस्त्राद्या मूर्तयः खप्ने । ननु ता अनृता एव। त इमे सत्याः इति श्रुतिस्तथा भति विरुद्धेत । न । मानसप्रत्ययस्य सत्त्वोपपत्तेः । मानसा हि प्रत्ययाः स्त्रीपुरुषाद्याकाराः स्वप्ने दृश्यन्ते । ननु जागदामनारूपा: स्वप्नदृश्या न तु तत्र ख्यादयः स्वप्ने विद्यन्ते । अत्यल्पमिदमुच्यते । जादिपया अपि मानसप्रत्ययाभिनिता एव सदीक्षा- भितिजीबनमयत्वाजाग्रदिपयाणां । सन्त्यमूला हि लोका इति चोक्नं । समतृपतां द्यावापृथिवी इत्यत्र मर्च- श्रुतिषु च प्रत्यगात्मन उत्पत्तिः प्रलयञ्च तत्रैव स्थितिश्च या• सन्ति पदार्थान्तदासनारूपाले खप्ने भान्ति न तु संविदात्मक तेयामिति सदते । नन्विति ॥ जागरितस्यापि संविद्विवर्त- वाम एथगस्ति सत्त्वमित्युत्तरमाए । व्यत्य स्पमिति । भूमविद्या- लोचनायामपि जाहिषयाणां संविहिवतलं सेत्स्थतीत्याह। मझल्पमूला हीति ॥ रतश्च जाग्रविषयायां संविहिवर्तत्वमि- ब्याह । सर्वश्रुतिपु चेति ॥ ननु कुलालो घटं चिकी मनसि सल्पितमावार वहिनिर्मिमीले तन सदस्यो वाह्याकारस्य निमित्त सङ्कल्पच पूर्वानुभूतसजातीयगोचरः पूर्वानुभूतोऽभि मूवतरसवल्पनिमित्तनैमित्तिकभावः सर्वस्य संविहिवर्तले कथमुपपद्यते तत्राह । तस्मादिति । यस्मात्मतः सर्वस्येक्षणं पृर्वकल्यीयसदृशगोचर पूर्वकम्पोया ततः पूर्वतरेक्षणनिमित्ता रति । संविदेवयं साविद्यया निवर्तते निरवयवस्य सन्मा- प्रस्य सारस्येमेक्षणाद्यनुपपत्तेतस्मात्सर्वस्य संविहिवतत्वेऽपि निमित्तनैमित्तिकभावोऽयमनिवाधा न विराध्यत इत्यर्थः । व्यप मच्छदवायायाः संविदोऽनिबांधस्पन्दनकाले थे विधया वाह्य- ·उ. तद्य एवेतावरं व ण्यञ्चाणवा ब्रह्मलोके ब्रह्म- भा• यथा वा रा नाभावित्यादिनोच्यते । तस्मान्मानमानां वाद्यानां च विषयाणामितरेतर कार्यकारणलमिय्यत एव वीजाङ्कुरवत् । यद्यपि वाया एव भानमाः मानमा एव च वाघा नानृतलं तेषां कदाचिदपि स्वात्मनि भवति । भनु खने दृष्टाः प्रतिबुद्धस्यानृताभवन्ति विषयाः । मत्यमेव । जाग्रहोधापेक्षन्तु तदनृतत्वं न स्वतः । तथा खप्रबोधापेक्षश्च जाग्रदृष्टविषयानृतवं न स्वतः । विशे- पाकारमाचन्तु सर्वेषां मिथ्याप्रत्ययनिमित्तमिति । वाचा- रम्भणं विकारो नामधेयममृतं चीणि रूपाणीत्येव सत्यं ॥ पा• लया भासन्ततिश्च कदाचिदपि संविदतिर केया सत्त्वानी- फाराधन्तासवलक्षणमन्ट तत्वमापद्येत । तथा च व्यवहारभद्गम- समसबाह । यद्यपीति । तथापि नादतत्वमित्यध्याहार । ध्यध्य तस्याधिठानमेव खात्मा। तस्मिन्न कदाधिदप्यन्ततासाचे तादाम्येनैव स्फुरणादतो न यवहारभङ्गाप्रसङ्ग इति भावः । कदाचिदपि नाटतत्वमिति बदता प्रतीतिकालाकालान्तरेऽपि विषयाणां नासत्त्वमित्युक्तं तवानुभवविरोधं शङ्कते। नन्विति । • सनयाना समीहितमेच कालान्तरे मिथ्यात्वमित्यङ्गीकरोति । सत्यमिति । तईि तेषामसत्त्वमेव सोहतमित्याश शाह । गाय- दिति । तथापि जायद्वधेिनाविषयीकरणादसत्वं खप्नदृष्टाना. मेष्यमित्याशयाइ । तथेति ॥ यदि जायढोधेनाविषयीकर. सामात्रेणासत्त्वं स्वप्नदृष्यामा पदार्थानामिई तई जायघिया. यामपि स्वप्नबोधनाविषयीकरणादसवप्रसङ्ग । तन्न कदाचिदमि सविदि विषयाणामत्यन्तासत्त्वमित्यर्थ । कथं तहिं वाधार- म्भणश्रुतिरित्याशयार । विशेवेति । प्रयाणां रूपाखा सत्यत्वे विधाकारमात्रं मिशेयुक्तमयुक्तं । तेवपि विशेषाकारस्य सत्त्वा- 13 ·५६२ उ• चय्यणानुविन्दन्ति तेषामेवेष ब्रह्मलोकस्तेषाए सर्वेषु लोकेषु कामचारो भवति ॥ ४ ॥ ५ ॥ भा• तान्यपि आकारविशेषतोऽनृत । स्वत. सन्माचरूपतया सत्य। प्राक्सदात्मप्रतिबोधाखविषयेऽपि सर्व मत्यमेव खप्नदृश्या दवेति न कसिविरोध । तस्मान्मानसा एवं मामलौकिका अरण्यादय सङ्कल्पजाश्च पित्रादय कामाः वाह्यविषयभोगवद इद्धिरहितत्वाच्छुद्धमत्त्व- सङ्कल्पजन्या इति निरतिशयमुखाः सत्याश्चेश्वराणा भव- न्तीत्यर्थ । ससत्यात्मप्रतिबोधेऽपि रज्यामिव कल्पिता. मपादय मदात्मखरूपमेव प्रतिपद्यन्त इति सदात्मना सत्या एव भवन्ति ॥५॥ था. दित्याशयाई । तान्यपीति । कथ तईि तेषु सत्यपद प्रयुक्नमि- व्याभकाम। खत रति ॥ तईि तत्सत्यमित्येतावत्प्रयोक्तव्य किमिति त्रीणि रूपाणीत्येव सत्यमित्युक्त तत्राए । प्रागिति । प्रशतमुपसहरति । तस्मादिति ॥ प्रथमपक्षहितीयप दोषा भावादिति यापन् । यहिकविषयवबाझलौकिफा थपि विघया विचार्यमाणा सत्यारतईि फरतत्र विशेषो येनैतत्पर न्यागेन तत्कामिनी विद्याविधान तबाह । वाोनि जन्या ब्रह्मलोके विघया इति शेष । प्रकृतायाः फलश्रुतेरित्यध्याहार। ननु सेषामविद्यादशायामर्थ फियाकारित्वरूपसन्यत्वसम्भवेऽपि कुतो विद्यावस्याया सत्यवमित्याशयाच । सत्सत्येति । यथा रज्या कल्पितसादयो रजतत्वाधे तदात्मनामेवापाद्यन्ते विवेचनात् । तथा सन् पि विघया विद्यावस्थायामन्वयष्यति काभ्यां परिहारायासन्माषत्वमेव प्राप्नुवन्तीति तत्सत्यवम विरवमित्यर्थ ।।

·अथ या एता हृदयस्य नाउअस्ताः पिङ्गलस्था- णिमस्तिष्ठन्ति शुक्लस्य नीलस्य पीतस्य लोहित- स्येत्यसो वा यादित्यः पिङ्गन एघ शुक्ल एप भा. यस्तु हृदयमुण्डरीकगत यथोक्तगुणविशिष्टं ब्रह्म ब्रह्म- चर्यादिभाधनमम्पन्न. त्यकबाह्यविषयानृतर पणः मन्नुपास्ते नस्येय मूर्धन्या नाया गतिर्वक्रव्येति खण्ड भारभ्यते ।। अथ था एता वक्ष्यमाणा हृदयस्य पुण्डरीकाकारस्य ब्रह्मो- पासमथानस्य सम्बन्धिन्या नाद्यो हृदयमांमपिण्डात्सर्वतो विनिःस्ता श्रादित्यमण्डलादिव रगमयस्ताश्चैताः पिग- लस्य वर्षविशेषविशिष्टस्याणिनः सूक्षारसस्य रसेन पूr- स्तदाकारा एव तिष्ठन्ति वर्तत इत्यर्थ । तथा शलम्य नीलस्य पोतस्य लोहितस्य च रमम्य पूर्ण इति मर्चवा- ध्याहार्य । मौरेण तेजमा पित्ताख्येन पाकाभिनितेन सगणविद्याफलखरूपमित्यमप पाच तत्वामये गतिब्बतष्यति माडीखण्डमवतारयति । यरिवति । यथोतो गुण सत्यकाम. त्वादिः । ब्रह्मचर्यादीत्यादिशब्द शमदमादिसनार्थ । तमे. वादिशब्दार्थ स्पष्यति । त्यति । यधिकारिण सफलोया. तिविध्यनन्तर्यमय पदार्थ । रसेनानस्येति शेष । सदाकारा मति तच्छब्दोऽवरसविषय । शवास्येत्यादिषष्ठी पूर्ववत । श्रुता. वितिभन्दोऽध्याहारद्योतनार्थ । कय पुनरन्तरसम्य पिङ्गलादि- विचित्रो वसविशेष सियनोन्याश शाह । सारेयेति । वाय तास्य सौर तेजः। तेन पाकोऽशितस्य च जायते । तेनाभिनि सेनाल्येन कोन सम्पत्तिदेव पित्ताख्य सौरो भवनि पिडूका। नेम सम्पकाइसस्य नाहीनाच जायवे पिरत त्वमित्य । सदेव ·५६० उ• नील एष पोत एप लाहितः ॥१॥ तद्यथा महा- पथ आतत उभी यामा गच्छतीमञ्चामुञ्चैवमेवेता आदित्यस्य रश्मय उभो लाका गच्छन्तीमञ्चा- भा. कफेनाल्पेन सम्पर्कोपिङ्गलं भवति मौरं तेजः पित्ताख्यं ॥ तदेव वातभूयस्वानीलं भवति । तदेव च कफभूययस्वा- च्छुकं । कफेन ममतायां पित्तं । मोणितवाहुन्येन सोहितं । वैद्यकादा वर्णविशेषा अन्वेष्टव्याः। कथं भव- न्तीति श्रुतिस्त्वाहादित्यसम्बन्धादेव तत्तेजमो नाडी- स्वनुगतस्यैते वर्णविशेषा इति । कथममा वाऽऽदित्यः पिङ्गलो वर्णत एष आदित्यः कोऽणेष नील एष पीत एष लेोहित श्रादित्य एव । तम्याध्यात्मनाडीभिः कथं सम्बन्ध इत्यत्र दृष्टान्तमाह। तत्तत्र यथा लोके महान् विस्तीर्णः पन्था महापथ श्राततो व्याप्त उभी ग्रामी था. च पित्ताख्यं सौरन्तेजो यथोक्तयाकाभिनितेन प्रभृतेन वातेन सम्बन्धात्तम॒यम्वावति गोलं तेन च सम्पादनरसस्य नाडी. नाञ्च जायते नेल्यमित्याह । तदेवेति । प्रकृतमेव पित्ता सौरन्तेजो यथोकपाक वशादभिनित्तकफम्य खमम्बन्धिनो भूयस्वाद्भवति शुलं तेन च सम्पादनरसम्य नाडीनाच शाक्यं भववोत्याइ। तदेव चेति ॥ उक्तपाकाभिनितेन कफेन तद- भिनित्तस्यैव वातम्य समताया तदेव तेजतत्सम्बन्धि यीनं जायते। तत्सम्बन्धाधान्न रसम्य च नाहीनाञ्च पीतत्वं भवतीत्याह । यदा तु यथोकपाकाभिनिय्मन्नं शोणितम्बहल भवति तदा तरय नाडोनाञ्च लोहित्यं भवतीत्याचा धोगितेति । पक्षान्तरमाह । वैद्यकाइति । अन्वेषणप्रकारमाह । कथ- काफेनेति ॥ 1 ·महा- ५६५ उ• मुञ्चामुष्मादादित्यात्प्रतायन्ने ता आमु नाडोषु सृप्ता आभ्यो नाडीभ्यः प्रतायने तेऽमुष्मिना- दित्ये मृप्ताः॥२॥ तद्यत्रतत्सुप्तः समस्तः सम्प्रसनः भा• गच्छतीमच सन्निहितममुश्च त्रिपकष्टं दूरस्थ मेव । यथा लोके दृष्टान्तो महापथ उभौ ग्राम प्रविष्टः । एवमेवैता श्रादित्या महापथा यथा गच्छन्ति वयोभ- यत्रादित्यस्य रम्मयः उभी लेाकावमुञ्चादित्यमण्डल- मिमञ्च पुरुपं गच्छ न्युभयत्र प्रविष्टाः । यथा पथः । कथममुनादादित्य मण्डलायुतायन्ने मन्तता भवन्ति । ता अध्यात्मभास पिङ्गलादिवासु यथो- मासु नाडीषु सृप्ता गताः प्रविया इत्यर्थः । श्राभ्या नाडीभ्यः प्रतायन्ते प्रत्ताः सन्तानभूताः मत्यस्तेऽमुभिन् रग्सीनामुभर्यालगवाते इत्युच्यन्ते । तत्तत्र एवंमति यत्र यस्मिन् काले एतत्वप्नमयो जीवः सुप्तो भवति पा. मिति । नाभेरूद्ध हृदयादधस्तादामाशयमाचक्षते । तदूत तेजः सौर पित्तमित्युच्यते । तचानरसस्य धालन्तरसहकारिवशावर्ण- विशेधे कारमाश्यगत पीतं रम रसरञ्जनादित्यादिवघ. नादित्यर्थः । कथं तईि मिङ्गलम्येत्याद्या श्रुतिरित्याशझ्याइ । श्रुतिस्विति ॥ उलमधमाकाष्टाहारा स्पोरयति । कथमित्या- दिना ॥ यादित्यस्य पैडल्यादयो वर्षविर्भपाः शास्त्रप्रामाण्यादेव प्रत्येतव्या' । धादित्यम्य तेजसो नाडीम्पनुगतम्य मेहल्यादयो वविशेषा भवन्तो न्युक्लं तदेव प्रश्नहारा दृशान्तावसम्मेन स्परयति । तस्येत्यादिना। उभयत्रादित्यमहले मुरुये घेत्य। सत्र पूर्वोतमेव दृशान्तमनुबदनि । यति । उभी यामी महायचा या मछति सचोभयत्रादिन्यस्य रम्मयः प्रविधा ·५६६ उ° स्वपं न विजानात्यासु तदा नाडोषु सृप्लो भवति तन कञ्चन पाप्मा स्पृशति तेजसा हि तदा सम्पना भवति॥३॥ अथ यत्रेतदवलिमानं नीता भा• खापस्य दिप्रकारत्वाविशेषणं समस्त इति । उपसंहृत- सर्वकरणवृत्तिरित्येतत् । अतो वाह्यविषयसम्पर्कजनित- कालु व्याभावात्सम्यक्प्रसन्नः सम्पन्नो भवति । अत एव वनविषयाकाराभासं मानसं स्वप्रप्रत्ययं न विजानाति नानुभवतीत्यर्थः । यदैवं सुप्तो भवति आसु मारतेज:- पूर्मास यथोक्तासु नाडीषु तदा सप्तः प्रविष्टो नाडी- भिारभूताभिईदयाकाणं गतो भवतीत्यर्थः । ह्यन्यत्र मत्सम्पत्तेः स्वप्नदर्शनमस्तीति सामर्थ्यानाडी- बिति मतमो हतीयया परिणम्यते । तं मता सम्पन्नं न कथन न कश्चिदपि धर्माधर्मरूपः पाभा स्पृशतीति खरू- दिना। प्या• प्रत्यर्थ । तमेव प्रवेश प्रश्नद्वारा प्रकट यति । कथमित्या- कथ नाडीनां पिङ्गलादिवर्णत्वमिन्याशा सारेगा सेजसेत्यादिनात स्मारयति । यथोहाखिति । यमभिन्नादित्ये सप्ता इति सम्बन्ध | कर्थ स्त्रीलिङ्गेन निर्दियाना रम्मीना पुलिङ्गेन निर्देस्तनाद । रमीनामिति । नाडीखरूपमुक्का विज्ञानात्मन खोपाधिकरणत्वेन ता स्तोतुमादौ वाम प्रस्तोति । सत्तति । सप्तम्यर्थ मेव स्फुटयति । एवं सतीति ॥ नाडीखरूप पूक्तिरीत्या निरूपिते सतीत्यर्थ । रतत्स्वपनमिति क्रियाविशे- घण। समस्तविशेषणम्यार्थवत्वमाह । वामस्येति । दर्शनरत्ति- बददर्भनत्तिश्चेति दिप्रकार खापस्येएं। नत्र दर्शनरत्ते खापस्य यारश्वर्थ समस्त रति विशेषणं तस्य सम्पिण्डितमर्थमा ।

·५६० उ० भवति तमभित आसीना आहुजीनासि मा जा- नासि मामिति स यावदस्माच्छरीरादनुत्त्रानो भवति तावब्बानाति ॥४॥ अथ यत्रेतदस्मान्छ- भा. पावस्थितत्वात्तदात्मन । देहेन्द्रियविशिष्ट हि सुख- दु खकार्यप्रदानेन पामा स्पृशतीति । मत मत्सम्पन्न स्वरू- पावस्य कचिदपि पामा स्पष्टुमुत्सहते । अविषयत्वात् । श्रन्या ह्यन्यस्य विषयो भवति न खन्याल केनचित्कुतश्चिदपि सत्सम्पन्नस्य । स्वरूपाच्यवन वात्मनो जाग्रत्खमावस्या प्रति गमन । वाह्यविषयप्रतिबोधोऽविद्याकामकर्मवीजस्य ब्रह्मविद्याहुताशादाहनिमित्तमित्यवाचाम पाठ एव तदि- हापि प्रत्येत व्य। यदेव सुप्त मौरेण तेजमा हिनाड्यन्तर्ग नेन मर्वत सम्पन्नो व्याप्तो भवति । अतो विशेषेण चतुरा- दिनाडीदाराह्मविषयभोगायाऽप्रस्तानि करणान्यस्य ध्या. उपसहतेति । विशेषग्यान्तरमुत्याय्य व्याकरोति । यत इति । उपमहतसर्वकरणयादिति यावत । उक्त विशेषणयमुपजीव्य खप्रमित्यादि व्याधये । यत प्रति । नाडीषु प्रवियो भवतीति थदुहा तदयुक्त। य रपोऽन्तईदय याकाशलसिम शेत रत्यङ्गीकारादित्याशष्ट्याह । माडीभिरिति । বাঙাবিনি थुता सप्तमी । कथ नाडीभिरिति हतीया व्याख्यायने सार। म घीति । तदेतदिति सघुम्यवस्थाच्यते । मस्यामव- स्थायां पम्माभावे पाथ पुनवत्यानमित्याशयाए । डेति । भखदुखामुभवाभावात्याप्मासरपोत्र विवक्षितो नवमी भावादित्ययः । विनयल साधयति । बन्यो सीसि । सषुले सरूपावस्थम्य कप प्रययनमिबाबा | हति।

·५४८ उ• रीरादुत्वामत्यथेतेरेव रश्मिभिरुद्धमाक्रमते स आमिति वा होवामीयते स यावक्षिप्येन्मन- स्तापदादित्यं गच्छत्येतद्दे खलु लोकदारं वि- भा तदा भवन्ति । तस्मादयं करणानां निरोधात्वात्मन्येवाव- स्थितः स्वघ्नं न विजानातीति युक्तं ॥ तचैवं सत्यथ यत्र यस्मिन् काले बलिमानमवलभावं देहस्य रोगादिनिमितं जरादिनिमित्तं वा कशीभावमेतन्नयनं नीतः आपितो देव- दत्तो मुमूर्षुर्यदा भवतीत्यर्थः । तमभितः सर्वतो वेटयित्वा- भीना जातय थाहर्जानासि मां तव पुत्रं । जानासि मां पितरं वेत्यादि। म मुमूर्पर्यावदस्माछरीरादनुकानो- निर्गता भवति तावत्पुत्रादीन् जामात्ति। अथ यत्र यदै- मत्कृियाविशेषण मित्यस्माच्छरीरादुत्कामति । अथ तदैते- रेव यथोना रस्मिभिरूद्धमाक्रमते यथा कर्म जितं लोकं । ज्या• विद्याकामकर्मणा वीजमनाद्यज्ञानं तस्य ब्रह्मविद्याख्येनामिना न खांपे दाहस्तनिमित्तं सुपुप्तस्य पुनः खरूपप्रच्यवनमिति सम्बन्धस्तदेव व्याचछे । जाग्रदिति । कोहकप्रयवनमित्य पेक्षा- यामाह। वाह्येति । एतच्च सति सम्पद्य न विदुरित्यादा दितमित्याह । इत्यवोचामेति । तेजसा हीति पानास्पर्क योतो हेतुस्तं हेतुं याचये । यति ॥ तद्यापत्तिकार्यमा। प्यत इति । कार्यकरणसस्पाभावफलं दर्शयति । तसादिति । नाहोरेवं स्तुत्वा ताभिरु गमनं प्रदर्शयितुं मरणकालं प्रपञ्च- तति । तस्यैवार्थमाए । एवं सतीति ॥ नाडीनामुहा- रोत्या प्राशस्त्ये सवोत्यर्थः । ताभिरूद्धगमनप्रदर्शनमारम्भार्थी। रोगादीत्यादिपदमागन्तुकसर्वनिमितसंयहा) यति।

·५६ उ• दुषां प्रपदनं निरोधोऽविदुषां ॥ ५ ॥ .. भा• प्रेत्य विद्वान् । इतरस्तु चिदान्यनमाधनमम्पन्नः म ॐ इत्योहारेणात्मानं यायन् यथापूर्व वा इ । एवं ऊोई वा विद्वांसेदितरस्तीर्यवेत्यभिप्रायः । मीयते प्रमीयते गच्छतीत्यर्थः । म विद्यानुल्कमियन्यासियेन्मनेो यावता कालेन मनमा तयः स्यात्तावता कालेनादित्य गच्छति प्राति चिमं गच्छतोत्यो ग तु नावव काले- नेति विवचितं। किमर्थमादित्यं गच्छतीत्युच्यते। एतदै खस्तु प्रमिद्धं ब्रह्मलोकस्य दारं य श्रादित्यस्तेन द्वार- भूतेन ब्रह्मलोकं गच्छति विद्वान् । श्रतो विदुषां प्रपदनं प्रपद्यन्ते ब्रह्मलोकमनेन धारणेति प्रपदनं । निरोधर्म मिरोधोऽमादादित्यादविदुषां भवतीति निरोधः । । था. जरादोत्यादिषदं तु नैसर्गिकसर्वनिमित्तद्योतनामिति भेद. । एतन्नयनमिति क्रियाविशेषणं । प्रारबकमावसानार्थोऽथशब्दः । एतदिति क्रियाविशेषणमेतदुत्क्रमण यथा स्यात्तयेत्यर्थः । यथो. ताभिनीडोषु प्रसृताभिरादित्यमण्ड लादागताभिरिति यावत । कर्मणा जितं वशीकृत खात्मसम्बन्धितामापादित लोकमनतिक्रन्च तं प्रेत्य विद्वान् केवल कर्मवान् गच्छतीत्यर्थः । दहरविद्यावतो गति दर्शयति । तस्विति । यथोक्तसाधनं दहरविज्ञानं तेन सम्पन्ना विशिष्ट इत्यर्थ | स ध्यान मच्छतीव्युत्तरत्र सम्पन्धः । यथा पूर्व स्वप्नावस्थायामिव मरणावस्थायामपीत्यर्थः । बा हेति निपादयस्यावधारणरूपमर्थ कथयति । एवेति ॥ उच्छब्दार्थ- माह । ऊ मिति । वाशब्देन छोनितं विकल्प दर्शयति विदादिति । यदि विहान प्रमोयते तदोईमेव गच्छति । यदि त्वविहान् प्रमायने नदा निर्यमेव गच्छनीति विभाग। ॥ 13 ·५७० नदेष शोकः शतञ्चका च हृदयस्य नाज्यस्तासां मूद्धीनमभिनिःसृतेका । तयोद्धमायनमृतत्वमेति विघडुन्या उत्तामणे भवन्त्युत्वामणे भवन्ति । ६ ॥ ६॥ भा• मारेण तेजमा देहे एव निरुद्धाः मन्तो मूईन्या नाद्या मोकामन्त एवेत्यर्थः ॥ ५ ॥ विवङ्कन्या इति सोकादेतस्मिन्यथोऽर्थे एष होको मन्त्रो भवनि । शतका चैकोत्तरशतं नायो हदयस्य मांसपिण्डभूतम्य सम्बन्धिन्यः प्रधानता भवन्ति । अानन्या- हे हे नाडीना तासामेका मू नमभिनिःसृता विनिर्गना तयोर्द्धमायन् गच्छन्नम्तवममृतभावमेति विश्वनानागत- यस्तिर्याम्खिमर्पिण्य ऊईगाश्चान्या नायो भवन्ति संसार गमनदारभूता न खम्तवाय किं तर्जुत्कमणे एवा- कान्यर्थमेव भवन्तीत्यर्थः । दिरभ्यामः प्रकरणसमा- प्यर्थः ॥ ६ ॥ था. विदुषम्त्यसदेहस्यादित्यप्राप्तावत्यन्तशेध्ये दर्शयितुमनन्तरवाक्य- मादत्तं कि स्यादित्यत धार । यत इति । व्यविदुषामपि नई प्राप्तानामादित्यं ततो निरद्धाना पुनर्ब्रझलोकप्राप्तिरित्यापा- ध्याह । सौरेणेति ॥५॥ देहे निराद्वाना मूर्धन्यया नाद्या मोत्कमणमविदुषामित्यत्र लिई दर्शयति । विवाति । यथोक्ता नाडीविभागलक्षण. प्रधानान्त र्शत विशेषशतात्पर्यमाघ । धान्यादिति । प्रकरण नाहीविषयं दारविद्याविषयं वाम ·५७१ य आत्माऽपहतषाप्मा विजरो विमृत्युर्वि- शोकोऽविजिघत्सोऽपिपासः सत्यकामः सत्यस- इत्पः सोऽन्येष्टयः स विजिज्ञासितयः स सवीएम लोकानाप्नोति सबीएच कामान्यस्तमात्मानम- . भा. य एष भन्मादोऽस्माच्छरीरान्समुत्थाय परं ज्योतीरूपं सम्पद्य खेन रूपेणाभिनिष्पद्यत एष आत्मेति होवाचैतदम्तमभयमेतद्वोत्युकं । तत्र कोऽमा सम्प- सादः कथं वा तस्याधिगम । यथा मोऽस्माच्छरीरा- समुत्थाय पर ज्योतीरूप सम्पद्य खेन रूपेणाभिनिप्पद्यते। येन लक्षणेनाभिगिप्पद्यते स किंलक्षण श्रात्मा। सम्प- मादस्य च देहसम्बन्धीनि रूपाणि ततो यदन्यकथं स्वरूपं इत्येतेऽर्था वनव्या इत्युत्तरो पन्य भारभ्यते। श्राख्यायिका तु विद्याग्रहणसम्प्रदानविधिप्रदर्शनार्थी विद्यास्त त्या च। राजसेवितं पानीयमितिवत् ॥ य श्रात्माऽपहतपामा था. दहरविद्यायामुपास्यस्तुत्यर्थमुहामनु वदति । अथेति । विवे- कानन्तर्यमध शब्दार्थेव्याख्यात । शरीरात्समुत्थान तमि नईभमाभिमानत्याग । स्वरूप विपिनधिः । एष इति । उक्तिकर्तृत्वमाधार्यस्य दतिमेव ॥ प्राण वा सम्प्रसादो विशा नात्मा ति संशयाताच्छति । तत्रेति । प्रकृतं वाक्य सप्तम्यर्थः । तस्य च सम्प्रसादम्य परमात्मविषय ज्ञान केनीयायन भव- तीति प्रान्तरमाह 1 कप वेति । किन्तस्य परमात्माधिगमे- नेत्याशयाचा यथेति । तथा तम्याधिगम कथमिति सम्बन्ध । चभिनिष्यद्यमानरूपस्थात्मा सविशेो निर्विशेषो वेति प्रशान्तर करोति । येनेति । यात्मनो हि मचिदानन्दकतानाधा- ·५७२ उ• नुविद्य विज्ञानातीति ह प्रजापतिरुवावnam तद्धेोभये देवासुरा अनुबुबुधिरे ते होवुहन्न तमा- त्मानमन्विच्छामो यमात्मानमन्विष्य सबीएच लोकानानाति सीएच कामानितीन्द्रो हैव देवा- भा• विजरो विमृत्युर्विशोकोऽविभिघसेऽपिपामः मत्यकामः मत्यभइन्पः यस्योपामनायोपलव्यर्थ इदयपुण्ड- रोकमभिहितं । यमिान् कामाः समाहिताः मत्या अनू- नापिधाना यदुपासनमहभावि ब्रह्मचर्या भाधनमुक्तं । उपामनफलभूतकामप्रतिपत्तये च मूर्द्धन्या नाद्या गति- रभिहिता । मोऽग्वेष्टव्यः गारवाचार्योपदेशीतयः म विशेषेण जातुमेरव्यो विजिशामितव्यः स्वमंवेद्यतामा- पादयितव्यः । किन्तस्यान्वेपणादिजिज्ञामनाच स्मादि- त्युच्यते म मचीय लोकानाप्नोति मीय कामान् यस्त- मात्मानं यथोक्रेन प्रकारेण गास्ताचार्योपदेशेनान्वेय्य पा• स्तरासि एपाणि हसमानानि भरीरसम्बन्धप्रयुतानि । तथा च नता गरीरादुपार्यदन्यारय मम सक सयंप्रमाणात प्रमियममासोति प्रयान्तरमाइ । सम्पसादम्य तिरसेगा पयामामुत्तरयन्यममारयति । रब्येत रति । प्रजापते- रिविरोधनयोय समादनमा यात्रायाचिका हायसे सा शिमन्दामाद। थापयायिका विति। शिष्यम्य विद्याग्रह मुमेन्तम्याः सम्पप्रदाने च यो विधि अहानवाधिकारत समाति सपत | या विद्यायाः महर्म सीपरमं यत्र ममदाने मात्र शिष्ये मते तम्य विधिनिषादिक्षत. समारंपारिचयानापमानरमात । विति ।

·৩২ उ• नामभिप्रवव्राज विरोचनाऽसुराणां तो हासवि- दानावेव समिरपाणी प्रजापतिसकाशमाजम्मतुः ॥२॥ तेा ह द्वात्रिएशतं वपीणि ब्रह्मचर्यमू- । भा.विजानाति स्वमवेद्यतामापादयति तस्यैतत्सर्वलोकका- मावाप्तिः। सवात्मताफल भवतीति हकिल प्रजापतिह- वाच। अन्वेश्य्यो विजिज्ञासितव्य इति चैष नियमवि- धिरेव नापूर्वविधिः । एवमन्वेष्टयो विजिज्ञामितय इत्यर्थः । दृार्थवादन्वेषण विजिशामन याः । दृशार्थत्वच दर्शयिष्यति नाहमत्र भाग्यं पश्यामीत्यनेनामात् । पर- रूपेण च देहादिधर्मेरवगम्यमानस्थात्मनः स्वरूपाधि- गमे विपरीताधिगमनित्तियं फलं । इति नियमार्थ- नेवास्य विधेर्युका न त्वग्निहोत्रादीनामिवापूर्वविधित्वमिह सम्भवति । तद्धोभय इत्याद्याख्यायिकाप्रयोजनमुक्तं ॥ तद्ध किल प्रजापतेर्वचनमुभये देवासराः । देवाचा- सुराश्च देवासुरा अनु परम्परागत खकर्षगाचरापन- था. प्रजापतिमा प्रोक्ता देवैरसरैद्य प्रार्थिता विरोधनाभ्या देवासराधिपतिभ्यामायासेन महता प्रेशिता देवराजेन घ कथञ्चित्याप्ता । तस्मान्महाईय विद्येति तस्या. स्तुत्योऽऽरथायिके व्यर्थ । मट्रियासितस्य महाहवे दृष्टान्तमाह। राजसेवित- मिति । यन्मायोपाधि सविशेषं चैतन्यं तदेव निरपाधि निर्वि. शोधमिति । सविशेषनिर्विशेषयोरभेदाभिनायेश प्रजापनिवाक्य थ्याकामादत्त । य छात्मेति । तत्र सोऽन्वेश्य रति वाक्ये सशदार्थमाह। स्पेति... उमासनमपि किमर्थ मिन्यपेक्षाया- माघ । उपलवध्यर्थमिति । तस्यैतत्फषमिति सम्बन्धः । कच ·৩৪ उ• पतुरतो ह प्रजापतिरुवाच किमिच्छन्नापवास्त- मिति तो होवतुर्य आत्माऽपहतपाप्मा विजरो विमृत्युर्विशाको विजियत्सोऽपिपासः सत्य- भा• मनुयुयुधिरेऽनुबुद्धवन्तः । ते चैतत्प्रजापतिबचो बुध्धा किम- कुर्वनित्युच्यते । ते होचुरुभवन्तोऽन्योन्यं देवाः खपरिषद्य- सराय । इन्त यद्यनुमतिर्भवतां प्रजापतिमोकन्तमात्मान- मबिच्छामोऽन्वेषणं तुमी यमात्मानमन्विय्य मीच स्लोकानाोति माय कामानित्युक्त्वा इन्द्र एवं राजेव म्वयं देवानामितरान्देवांय भोगपरिच्छेदञ्च म म्यापयित्वा शरीरमाणैव प्रजापति प्रत्यभिप्रवनाज प्रगतवान् । तथा विरोचनोऽसराणां विमयेन गुरवोऽभि- गन्तय्या इत्येतदर्शयति । चेलोका राज्याप गुरुतरा विनि। यतो देवासुररामी महाभागाही मन्ती है। तथा गुरुमभ्युपगतवन्ती । तो इ किनामंविदाना- घेवान्यान्यं मंविदमविकुाण विद्याफम्न प्ररयन्योन्यमोपी - पा• निमविधाण' सम्बनाकामावामिः फलमित्याशकार । सम्यामतेति । परिदममयारया पुगंमर मेगावयितिरि- प: प्रजापतियात्वतीयमानविधिमरपमा पम्एप्य पनि एपकारयामा यति। नापूर्वविधिरिति गप्दा. दिवोदय तदुपाययोऽपयधिरमितावादिविधियार सम्भवतीया । कमिर नियमविधिरपि म्यादयघातविधिय hिamar I एमिति ! मियामानगंदारमापत्यादमा. पाभिनिगम प२ मामा शास्त्राचाापामामानेपरमेव मिति नियम तय मारपिरेक नापूनिधि ·. ५७५ उ• कामः सत्यसङ्कल्पः सोऽन्वेष्टयः स विजिज्ञासि- तयः स मधीएच लोकानाप्नोति सबीएच कामान् भा दर्शयन्ना समित्याणी ममिझारहम्ती प्रजापतिमकाथ- माजग्मतुरागतवन्तौ । तो ह गवा द्वात्रिशत वाणि शुश्रूषापरी भूत्वा ब्रह्मचर्यमूषतुरुषितवन । अभि- प्रायज्ञः प्रजापतिस्तावुवाच किमिच्छन्ती प्रयोजन- मभिप्रेत्येछन्तावयास्तमुपितवन्ती युवामितीत्युको ती होचतुः। य ात्मेत्यादि भगवतो वची वेदयन्ते शिया ज्ञातुमिच्छन्तावाखेति । यद्यपि प्राक्प्रजापतेः समीपागमगादन्योन्यमीर्षायुक्तावभूतां तथापि विद्याप्राप्तिप्रयोजनगौरवात्यारागद्देयमोषादि- अतस्तमात्मान था. रित्याह। दृयात्वादिति ॥ अन्वेषणविजिज्ञासनाभ्या साधन भक्त । तम्य च विद्याद्वाराऽविद्यानिति रमेव पक्षमन्वय व्यतिर काभ्या तहेतुत्वावगमात्तथा च तत्र नापूर्व विधेरवका शोऽस्तीत्यर्थ ॥ तयोराफलवाचे वाक्य शेषमनु कूषयति । दृष्टा- त्वोत । कथमसत्ययक्तन पश्यामीति वर्तमानोपदेशेनान्वय खादेरफालतेत्याशय देहातिरिमात्मवादिना वाक्यात्यज्ञाना दनुमानाच्च मनुष्यत्वादिभ्रमनिरतिप्रसिद्धर्भवमियभिप्रेत्याद । पररूपेणेति ॥ अन्वेषणादेशमलवे फलितमाह। ति निध मातेति । ध्यपूर्वविधित्व तद्दिषयत्वमिति यावत । हे वन्वेषणादेतिरमिहोत्रादिवदन्वेषणादेरत्यन्ताप्रायभावग्योक वादित्यर्थ । इदानीमाण्यायिका व्याख्यातुमाख्यायिका तु विद्याग्रहणसम्पदानविधे प्रदर्शनार्थत्यादिनोक्त मारयति । सति । व्यववारिताख्यायिकाक्षराणि याधरे। तद्देत्यादिना । विमिवीन्द्रविरोचनो द्विार्धिनाfuufrar परिगला गरी ·५७६ उ• यस्तमात्मानमनुविद्य विज्ञानातीति भगवतो वचा वेदयन्ने तमिच्छन्नाववास्तमिति॥३॥ तोह भा. दोषावेव भूत्वोषतुब्रह्मचर्य प्रजापती । तेनेदं प्रख्या- पितमात्मविद्या गौरवं तावेवं तपखिनी शुद्धावकल्मषा चोग्यादुपलच्य प्रजापतिरुवाचाह । च एषोऽक्षिणि पुरुषो निवृत्तचक्षुर्भिर्टदितकषायेदृश्यते योगिभिद्रष्टा । एष प्रात्माऽप इतपामादिगुणे यमवोचं पुरााहं यदि ज्ञाना- सर्वलोककामावाप्तिरेतदमृतं भूमाख्यं । अत एवाभय- मत एव ब्रह्म सतमनित्यथैतत्प्रजापतिनो । अक्षिणि पुरुषो दृश्यत इति वचः श्रुत्वा छायारूपं पुरुषं जगचतुः गृहीत्वा च दृढीकरणाय प्रजापति परवन्ता । अथ । पा. रमाप्रेस प्रजापति प्रगतवन्तो तमाम विनयेनेति । तयो- यतर पगतिवशादेव दर्शितमर्थान्तरं कथयति । त्रैलोषयेति । विद्येति दर्शयतीनि मूर्खग्ण सम्बन्धः । तम्या गुरतरत्वे तुमाह । यताति। समिदं मैत्री समात्मानं चातुमिच्छन्ताववास इति वायेऽप्य वास्तमिति प्रजापतिवघोऽनु कर्षमानमिति मण्यं । बध न्द्रविरोचन योर्मिधा यरियो चमेकपाचस्मानं चिरमा. मोदिन्याशाह । यद्यपीति । देवासरराशयोः खभावतो वैरियोरपि विद्यार्थिवेन घिरमका अमर्यवासेन सूचितमधैं यति । तेनति । शुद्धकल्यायो प्रक्षानितदोषाविति यावत् । पुगधी दरेसि मम्मन्ध' ! यस्मदादिभिन्तन या हटी माती. बामप्यारा निरति । इन्द्रियाणां विषयेभ्यो वैमणे हेतु- गाए । मदिवति । योगिभिः ममाधिनिठुरना हरिभिरिति पावत । य चारोधादिवानाम्य वातयति। रय नि। भमविघया पाशवाम्बत सूचयति । ममामिति । ति ·৩৩ उ.प्रजापतिरुवाच य एषोऽक्षिणि पुरुषो दृश्यत एष आत्मेति होवाचैतदमृतमभयमेतबलेत्यथ भां योऽयं ह भगवोऽमु परियायते परि समन्ताज्ञायते । ययायमादणे प्रात्मनः प्रतिबिम्खाकारः परियायते । खड्गादौ च कतम एप एयां भगवद्भिरतः किंवैक एव साविति ॥ एवं पृरः प्रजापतिरुवाच। एप उ एव यय- चुपि द्रयो मयोत इति । एतन्मनसि त्वेषु सर्वेषु मध्येपु परियायत इति होवाच ॥ ननु कथं युकं शिथ्यया- विपरीतयइणमनुज्ञातुं प्रजापतेविगतदोषम्याचार्यस्य मतः। सत्यमेवं नानुजातं । तथाप्यात्मन्यध्यारोपितपाण्डि- त्यमहत्त्वयोवृत्वा हीन्द्रविरोचनी तथैव च प्रार्थिती लोके। तो यदि प्रजापतिना मूढी युवां विपरीतयाक्षिणा- या. शब्दो वाक्यसमात्यर्थः। उहेर्थे वाय पावयति । पच योऽ यमिति । प्रनाऽथभन्दः। प्रतिपाद. समात्यर्थः। यश्व- शुरपलक्षितो या एय एव मयाहाऽप एस पानवादिधम्मवा. नात्मा युवाभ्या एनरन्यथा योतमिति निपातेन राषयमावा- प्रजापतिरित्याह। एवमिति । प्रजापसियदेवमुक्तवान् फर्ष तईि तयोर्व मुण्यं न नितमित्याशशाए । एतदिति । यथा- मावचोरूम वस्पिति यावत् । यद्यजापतिमा गनसि निषित तवकटोवर्नु चोदयति । नन्विति । शिशिष्यगतं विपरी. समयमाघायेगानुशातुमयुशमियडीशय प्रतापतेरभिप्राय. मार। सत्यमेवमिति ! फचं तईि नयोधिपरीतग्रस्य. ममतव्यमित्याशवाय । मोवामिति । तावरिपरीतमिति शेष । चकारेग क्रियापदमनलप्यते। राति - ·५७८ उ. योऽयं भगवोऽप्सु परियायते यथायमाद” कतम एष इत्येष उ एवैपु सर्वेपेतेषु परि- ख्यायत इति होवाच ॥ ४॥ ७ ॥ भा वित्युको स्यातां ततस्तयोश्चित्तदुःखं स्वात्तजनिताच चित्तावमादात्पुनः प्रमश्रवणयहणावधारणं प्रत्युत्साह- विधातः स्यादतो रक्षणीयो भिथाविति मन्यते प्रजा- पतिः । गृहीतां तावत्तदुदशरावदृष्टान्तेनापनेय्यामीति च । ननु न युक्तमेष रु एवेत्यनृतं वनु । न चानृत- मुन । कथमात्मनोकोऽक्षिपुरुषो मगमि मन्निहिततर: शिवगृहीताच्छायात्मनः सर्वेपाञ्चाभ्यन्तरः मान्तर इति श्रुतेः । तमेवावोचदेष उ एवेत्यता नानृतमुक्त प्रजापतिना । तथा च तयाविपरीतयणनिरत्त्यर्थ माह ॥ ७॥ था. न्यायेन राया स्टयानादिवं स्यादिति भरते नयिति । प्राणाम- हमाभप्रायमेव प्रचटयनतिप्रसई परि तदीयमन्तवादित्य इययति । म घेति । तदेवाकाहापूर्वक स्फुटयति । कथमित्या. दिना। मिप्यायो एघीतो योऽयमात्मा तत समाशादामना खेगेव प्रजापतिनासो योऽम्याप लक्षितो या स मनगि प्रजा. पसे समिरिससरोऽता सरव पायथं । तच हा प्रमापते मनगि गनिरिततर ग्याए । सयाति प्रमा पमनसि ए, सनिधियवेऽपि कप तम्य न पायादित्यमत पार। तमेव ति। वध प्रजापसेनं मयावादिमिवार । तपाचेति..

·५७८ उदशराव आत्मानमवेक्ष्य यदात्मना न विजा- नीथस्तन्मे प्रब्रूतमिति तो हादशरावेऽवेक्षा- ञ्चत्राते तो ह प्रजापतिरवाच विं पश्यथ इति • तो होचतु सर्वमेवेदमावां भगव आत्मानं पश्याव भा. उदशरावे उदकपूर्ण शरावादावात्मानमवेक्ष्यानन्तर यत्तत्राऽऽत्मान पग्मनी न विजानीथस्तन्मे मम प्रमूत- माचक्षीयाथामित्युको तो ६ तथैवोदशरावेऽवेशाचमाते ज्वेक्षणचक्रतुम्तथा कृतवन्तौ। तो ह प्रजापतिरुवाच कि पम्मथ इति ननु तनो प्रतमित्युकाभ्यामुदशरावेऽवे- फ्ला प्रजापतये न निवेदितमिदमावाभ्यां न विदितमित्यनिवेदिते चाजानता ह प्रजापतिरुवाच कि पग्मथ इति । तत्र कोऽभिप्राय इति । उगते। नेव तयारिदमावयारविदितमित्याशका माकाथात्मन्या- त्मप्रत्ययो निमित एवामीत्। येग वक्ष्यति तो इमान्त- पदयो प्रवनजतुरिति । म धमिरितेऽभिप्रेताथै प्रगान- पदयत्वमुपपद्यते । तेन मोचतुरिदगावाभ्यागविदिन- খানময়েৰযঘন যশা মাষণা यदामना न विज्ञानी पी या तो प्रमृतमिति समन्यः। प्रणा पतियघनमुपवमान फूल न भवतीति गरले । मन्विति । उममममतिय मुवासम्म प्रजापतेरभिप्राया | उक्त प्रतिशत प्रथममिन्द्रविरोचनाभ्यामिदमविदिमिति प्रजापति प्रत्ययधमे बारसमाह नैवेति। रामामनि जापानी शरीरे चन्द्रविरोधमयोचवममावाधीरिय मिपिता Eth था.

·५८० उ. आलोमभ्य आनखेभ्यः प्रतिरूपमितिnnताह प्रजापतिरुवाच साध्वलद्धता सुवसना परिष्कृ- तो भूत्वादशरावेऽवेक्षेथामित्ति तो ह साध्यल- द्धृता सुवप्सना परिष्कृतो भूत्वोदशरावेऽवेक्षी- । भा मिति । विपरीतग्राहिणी च शिष्यावनुपेक्षणीयाविति खयमेव पप्रच्छ कि पश्यथ इति । विपरीतनिश्चयाए- नयाय च वक्ष्यति साध्वलतावित्येवमादि । ना होचतुः। यथैवावा हे भगवो लोमनसादिमन्ता स्तः । एवमेवेद लोमनखादिमहितमावयोः प्रतिरूपमुदशराने पश्याव इति । तो इ पुनः गजापतिरुवाच । छायात्मनिश्चयापग- याय मावलकता यथा स्वगृहे सुवमनी महाईवस्त्रप- रिधानो परिष्कृतो छिन्नलोमनखी च भूत्वोदभरावे पुनरीक्ष्येयाथामितीह च नादिदेश यदज्ञातं तन्मे प्रबेत- मिति । कथं पुनरनेन माध्वलकारादि शवोदशरावा- वेक्षणेन तयोछायात्मग्रहोऽपनीतः स्यात् । पाध्व लका- रसुवसनादीनामागन्तुकानां छायाकरसमुदशरावे यथा च्या. त्य: । तयोस्तवात्मप्रत्यया निश्चितत्वे गमकमाह | ये नेति । प्रबजनेऽपि शान्त हदययातयो सत्यप्रत्ययम्य कथ निश्चितत्य- मित्याशयार। न होति । तेन विपरीतयाहिलेनेति यावत् । कमाटहीत्वा विपरीतं ग्टहीतवन्तौनप्रिजापतिनोमेक्षणीयो कुबुद्धिस्खादित्याशय प्राजापत्यमभिप्रायमाघ । विपरीतमा- रिमा ति। कथमिदं प्रजापतेरभिमतमित्यधिगतमत याद । विपरीतेति । पाजापत्ये प्रये देवासुरराजयोबिपरीतयायम- ·५८२ इता उञ्चबाते तो ह प्रजापतिस्वाव किं पश्यथ इति ॥२॥ ता होचतुर्यथैवेदमावां भगवः साध्वलक सुवसना परिष्कृता स्व एवमेवेमा भगवः साध्व- भा० शरीरमम्बन्धानामेयमेवं शरीरस्यापि छायाकरत्वं पूर्व बभूवेति गम्यते । शरीरैकदेशानाञ्च लोमनखादीनां नित्यत्वेनाभिप्रेतानामखण्डितानां छायाकरवं पूर्वमा- मोत् । छिन्नेषु च नैव लोमनखछाया दृग्यतेऽतो लाम- नखादिवच्छरीरस्थागमापायित्वं मिद्धमिति । उदश रावादी दृवमानस्य तनिमित्तस्य च देहस्यानात्मत्वं मिद्धं । उदभरावादी छायाकरत्वाद्देहसम्बद्धान्तकारादिवत् । ग केवल मेतावदेतेन यावकिश्चिदात्मीयत्वाभिमतं सुख- दुःख रागद्वेषमा हादि च। कादाचित्कलानखलेोमादि- वदनातोति प्रत्येतव्यं । एवमपमिथ्यायापमयनिर्मिने माध्वलकारादिदृशान्ते प्रजापनिमाले श्रुत्वा कृतवतोरपि छायात्मविपरीतयो नापमगाम यरमा- तथा घाा• नुवति। तो ऐति तदपायन प्रकार सघ यति । तर पुनरिति। छायाया त ती च देहे तयोरामनियया यातन्य निरासाति यावत् । धेति पयायोजि । नादिदेश तम्प्रयोजनाभावादि. त्यर्थः। उतादाहरणेन छाया २२ विरोधमयोरामप्र- त्ययो नायकीतो भवतीति पर कमिति । छायायायला. रणस्य चागन्तुकलादनामतमध विवक्षिमिवसरमाह। साच- लवारक्षि। बमुद कादिसम्बन्धावस्थायामिति यावत् । व्यभि. चारित्वाप छायातकारजयारवानामसमिया प्रक्दि. शानामिति । उपपत्तिभ्यां मिडमध मिगमयति दुरावा- - ·५८२ उ. लङ्कता सुवसना परिष्कृतावित्येप आत्मेति होवाचंतदमृतमभयमेतलेति तो ह शानदया प्रवव्रजतुः ॥ ३॥ ता हान्वीक्ष्य प्रजापतिरुवाच भा• तस्मात्स्वदोषेणैव केनचित्पतिवद्धविवेकविजानाविन्द्र- विरोचनावभूतामिति गम्यते । ती पूर्ववदेव दृढनिश्या पप्रच्छ कि पश्यय इति। तो तथैव प्रतिपन्नौ यथैवेद- मिति पूर्ववद्यथा माध्वलकारादिविशिष्यावावां स्ख एव- मेवेमी छायात्मानाविति सुतरां विपरीतनिश्चयो बभूव- तुः । थम्यात्मनो लक्षणं य श्रात्माऽपरतपात्युका पुन- म्तद्विशेषगग्विय्यमाणयोर्य एषोऽपिणि पुम्यो दृग्नत रति मानादात्मनि निर्दिऐ नदिपरोतग्रहापनयायोदा- रावे माध्यनकारयान्तेऽप्यभिहितमात्मस्वरूपधाधि- परीतग्रहो नापगतः । श्रतः स्वदोपण केनचित्प्रतियद्धविवे- कविज्ञानमाम विति मला यथाभिप्रेतमेवात्मानं गनमि निधाय एष पामेति होवाचैतदमृतमभयमेतहमोति पा. दाविति । न फेवलं छायासत्कार योरेवानारमय किन्तामन्या. पेनापारादीनो तहमायाशासीयस्वं प्रत्यारमिति पराडा- दतिदिति । न केवल मिति । यात्मावाभिमसमपारादीति शेषः । मादागीयवाभिमतमित्यध्याचार्य । गोनेति राषितमेय घेर्मु दर्शयति । चाराधित्वस्यादिति । नामे बनाालमनागोयत्यापन क्षगा । ननियोयंपाका पिपरीनगरमग्रामगतलाकिमतरेम मजातिवादार. पार। पगिलि । मधेशम्य म्याग्मान पुर्ष यदिगि । In imur ताप। यमि पायर्या गती.

·१८३ उ• अनुपलभ्यात्मानमननुविद्य व्रजतो यत एतदुप- निषदो भविषन्ति देवावाऽसुरा वा ते पराभवि- यनीति स ह शान्तहृदय एव विरोवनोऽसुरान् . भा• प्रजापति । पूर्ववत् । न तु तदभिप्रेतमात्मान । य पारमेत्याद्यात्मलक्षणश्रवणेगाषिपुरुषश्रुत्या चोदशरावा- धुपपत्त्या च मस्कृती नावत् मदचग मी पुग पुन स्मरत प्रतिवन्ध तयाध स्वयमेवात्मविपरो विवेको भवि- थतीति मन्वान पुनर्गनचर्यादेशे च नयायित्तदु खो- पक्ति परिजिद्दोर्षन् कृतार्थयुद्धितया गच्छन्तावणुपैधि- तवान्प्रजापति । तो इन्द्रविरोचनी गान्त पदयो तुए- घदया छतार्थयुद्धीव प्रवनजतु रित्यर्थ । ननु गम एवं शमयेत्तयोर्जातो विपरीतय हो विगतोऽभविष्यत् प्रव- ब्रजतुर्गनयन्ती एव तयोर्गतयोरिविरोपायो रागो- भीगामनयोर्यथाकविग्मरण म्यादित्यायाप्रत्यछ प्रत्य- वचनेन तयोचित्त में परिनिधोपुंस्तो दूर गन्नाव- ध्या. दमदार यति सम्बन्ध । शिवानमाइशरावयाचा छायावसारन्यवरम्यवामित्वमभ्यामा दिति ममाविशय सतरामित्त । प्रशामनियापामुथाम यति । यग्येन्यादिना । दाजदयायाममतिदिति। पूभवदिति । एयतादन तयारभिप्रेतमेधारमा पाशा पराम प्रजापतिरनुमोदितवानिधााचार अधिति । गोर गात हाविन्यादिवाचम्य तात्परमार । पामेयादीसिता नावयतामिति मेप ! संहतोरपि राबपि विवेने भविष्यतीदासमारमरचमिति उदाहार धावनात्यायाध ·५८४ उ• जगाम तेभ्यो हेतामुपनिषदं प्रोवाचात्मेवेह महय्य आत्मा परिचर्य आत्मानमेवेह महय- नात्मानं परिचरनुभी लोकाववापातीमञ्चामु- भा बोच्य य प्रात्माऽपहतपाप्मेत्यादिवचनवदेतदप्यनयोः अवणगोचरत्वमेव्यतीति मन्त्रावाच प्रजापतिमनुपलभ्य यथाननक्षणमात्मानमननुविद्य खात्मप्रत्यक्षञ्चाकृत्वा विप- रीतनिश्चयो च भूत्वेन्द्रविरोचनावेतो प्रव्रजतो गच्छेयातां। अतो यतरे देवा वाऽसुरा वा कि विशे पितेनेतदुपनिषद श्राभ्यां या गृहीताऽऽत्मविद्या सेयमुपनिषद्येषां देवानाम- सुराणां वा त एतदुपनिषद एव विज्ञाना एतनिश्चया भविय्यन्तीत्यर्थः । ते कि पराभविस्यन्ति योमार्गा- पराभूता पहिर्भता विनया भविश्यनीत्यर्थः । खगृई गच्छताः सुरासुरराजयो?ऽसुरराजः म ६ शान्तह- दय एव मन् विरोचनाऽसुराजगाम । गला च तेभ्यो ऽमरेभ्यः शरीरात्मचुद्धिर्योपनिषत्नामेतामुपनिपद प्री- था• णानारमा। पुनरिति । किमिति शान्तहृदयत्व तुरहदयत्वेन ध्याख्यायते दृदयगत शम एव किन विवध्यते तनाह। नत्विति । यदि प्रजापतितावपेक्षितवान् किमिति ताई तो हान्योन्ये त्यादिवाक्यमित्यापशाह । राधोरिति । प्रजापतिरुवाति सम्बन्ध । तईि किमिति तावाद्वय नोक्तवानित्याशयाए । प्रत्यक्ष यचमेनेसि । कट लेन सम्बन्धार्थमुशामेव पुनरनुवदसि । य चामेति । किम सावृधिवामित्यपेक्षायामा । अनुपल भ्येति । यथोक्त श्रुत्वापि गतारिन्द्रविरम. भयोपिरोपनगर विशेयमार। खरमिति । पिना- ·५८५ उ•वेति ॥ ४॥ तस्मादप्योहाददानमश्रद्दधानमय- जमानमादुरासुरा वतेत्यमुराणा५ पोपनि- पत्प्रेतस्य शरीरं भिक्षया वसनेनालद्धारणेति मएस्कुर्वन्त्येते न बमुं लोकं जयन्ती मन्यन्ने ॥ ५॥tm भा वासोमवान् । देवमात्रमेवात्मा पित्रोक इति । तस्मा- दात्मैव देह दुइ लोके महय्यः पूजनीयस्तथा परिचर्य: परिचरणीयस्तथात्मानमेवेह लोके देह महयन् परि- घरयोभी लोकाववाभातीमचामुश्च । इहलोकपरलो- कयोरेव सर्वे लोकाः कामावान्तर्भवन्तीति राज्ञोऽभि- प्रायः ॥ तस्मात्तत्सम्प्रदायोऽद्याप्यनुवर्तत इतीह लोक अददान दानमकुर्वाणमविभागशील। प्रधान सत्का- यापु श्रद्धारहित यथायमि। अयजमानमयजनखभाव- भाजः । आसुरासुरः खल्बय यत एव स्वभावो वति खिद्यमाना आज शियाः । असुराणां हि यस्मादश्रद्द- धानतादिलक्षणेषोपनिषत्। तयोपनिषदा मस्कता सन्त. प्रेतस्य शरीर कुणपं भिक्षया गन्धमाल्यान्वादिलक्षणया ॥ या. तथोक्लत्वेऽपि किमस्माभितत्र कर्तव्यमित्याशझ्याह । तस्मा दिति ॥ तथा पूजनीयत्ववदिति यावत् । तथापि प्रार्थिता सर्थक्षकामावातिरसिद्देत्याशयाह । इलोकति । विरो धनसम्प्रदायस्थानवछिन्नत्व दर्शयति । तस्मादिति । देहात्म वापखाहरवादिति यावत् । तत्मस्प्रदायन्तेघर विरोशनप्रती नामहराया सम्प्रदायो देहात्मलोपदेश । किमिन्यात्मवादिर B4 ·उ० ५८६ अथ हेन्द्राऽप्राप्यैव देवानेतनयं ददर्श यथैव खत्वयमस्मिञ्छरीरे साध्वलद्धृते साध्वनवृता भवति सुवसने सुवसनः परिष्कृते परिष्कृतः एवमेवायमस्मिनन्धेऽन्धो भवति साने स्वामः भा० वमनेन वस्त्रादिमकारणालङ्कारादिकरणेन ध्वजपता- कादि करणेनेत्येवं संस्कुर्वन्येतेन कुणपं संस्कारेणामुं प्रेत्य प्रतिपत्तव्यं लोक जेय्यन्तो मन्यन्ते ॥ ८॥ ६ किलेन्द्रोऽप्राप्यैव देवान् । दैव्याऽक्रौय्यादि- सम्पदा युक्त्वाहुरोर्वचनं पुनः पुनः स्मरन्नेव गच्छन्ने- तदच्यमाणं भयं सात्मग्रहणनिमित्तं ददर्श इयवान् । उदशरावदृष्टान्तेन प्रजापतिना यदर्थी न्याय उलस्त- देकदेशो मघवतः प्रत्यभादुद्धी । येन छायात्मयहणे दोषं ददर्श । कथं । यथैव खल्वयमस्मिञ्चरीरे माध्व- । था. हितमासरमाऊरित्यपेक्षायामाच! घसराण हीति । प्रकृती. पनिषत्कार्य कथयति । तयेति ।। एवं विरोधनगतं विशेयं दर्शयित्वा देवराजगामिन विशेष- माए । धन्यादिना । दयोन्मुल्यावेऽपि प्राभायत्य वाक्यश्रवणे देवराजम्यैव पथि तदनुसन्धा मित्याशकार। देष्यति । सारमानमार। स्मारनवेसि। प्रजातिययमं मरता ऽपि कमिन्द्रम्य सायाममहये दोमदनमित्याशयाए । उद- राति । यथा रेशादेरनारमत्वमापनायेतियापत् । पादा- चित्यत्ययभिचारित्वादियायः । तदेकदेशो व्यभिचारिणी नाम : न्यायपारिफलमाचरे। यति। वोपनमेया. दाहाबारा स्पोरयति । वर्गामायादिना । उपाने बाये - ·५८७ परिबके परिवृवणोऽस्येव शरीरस्य नाशम- न्वेष नश्यति नाऽहमत्र भोग्यं पश्यामीति ॥१॥ स समित्पाणिः पुनरेयाय तएं ह प्रजापतिरू- भा• सकते छायात्मापि साध्वलकता भवति सुवमने च मुश्मनः परिस्कृते परिष्कृतः । थथा भखरोमादिदेहा- वयवापगमे छायात्मापि परिष्कृतो भवति । मखरो- मादिरहितो भवति । एवमेवाय छायात्माप्यमिक- रोरे नखलोमादिभिर्देवयवत्वस्य तुल्यत्वादन्थे चक्षु- पोऽपगमेऽन्धो भवति सामे सामः किलैकने त्रस्तस्यान्ध- खेन गतवाचनामिका वा यस्य सदा सवति स सामः । परिनिराश्चिन्नपादो वा। सामे परिणे दे छायात्मापि तथा भवति। तथाऽस्य देहस्य नाशमन्वेष नग्यति। अतो नाहमचाम्मिशयात्मदर्शने देहात्म- दर्शने वा भाग्यं फल पग्यागीति । एव दोष देहे छाया- प्या. विवक्षितमर्थ कथयति । यथेति । परिष्कृतो भवतीत्येतद्या- चरे । नखेति । एवमेव देहस्य नखाद्यपगमे छायात्मनोऽपि तदपगमवदित्यर्थः । शरीरेऽस्मिनन्धे सति छायात्माप्यन्धो भव- तौति सम्बन्ध । किमिति देहस्यान्धे छायामनन्त दिएमित्या. शायाह । नाडोमादिभिरिति। ते सह चक्षुरादीना तुल्यत्वा- हेहावयवत्वस्य देहे नखाद्यभावे छायायामयि तदभावाभ्युपग- माहेहे चक्षुरायभावेऽपि छायाया तदभावो युक्त इत्यर्थ । सामशब्दस्यापुनरुतमर्थ कथयति । खाम किलेवि । मदार्थ- मुक्का वाक्यार्थमाइ ! खाम इति । पारतत्यादनात्मवं छायाया दर्शयित्वा नत्रैव ईत्वन्तरमाह। तथेति ॥ विनाशि- ·. ५८८ उ• वाच मघवन्यच्छानहदयःप्रावाजीः साई विरो- चनेन किमिच्छन् पुनरागम इति स होवाच यथैव खल्वयं भगवाऽस्मिंश्छरीरे साध्वत्लद्धृते भा० त्मदर्शने चाध्यवस्य समित्याणिब्रह्मचर्य वस्तुं पुनरेयाय । तं ह प्रजापतिरुवाच । मघवन् यच्छान्तहदयः मामाजीः प्रगतवानसि विरोचनेन सार्द्ध किमिच्छन् पुनरागम इति । विजानवपि पुनः पप्रच्छ इन्द्राभिमायाभि- व्यकये। यद्देत्य तेन भोपसोदेति यदत्तथा च खाभि- मायं प्रकटमकरोत् । यथैव खल्वयमित्याद्येवमेवेति चाव मोदप्रजापतिः । ननु तुल्योऽक्षिपुरुषवणे देह- छायामिन्द्रोऽयहीदात्मेति देयमेव तु विरोचनस्ताकिग्नि- मित्तं तत्र मन्यते । यथेन्द्रस्योदशरावादिप्रजापतिवचनं स्मरतो देवानप्राप्तीवाचार्योकयुद्ध्या छायात्मयहणं तच दोषप्रदर्शनचाभूत् न तथा विरोचनस्य किन्ताई था. स्वादियुझिदर्शनफलमुपसंहरति । ध्यत इति । दोयं दृष्ट्या यघोरीया किं शतवामित्यपेक्षायामाह । इत्येवमिति । सर्वजो हि प्रभापतिरिन्द्राभिमायं जानने व किम प्रापत- वत्यष्यतीत्यापनाच । विजामनपोति. याचार्य म्य ज्ञान- वोऽपि मिथ्यं प्रत्यभिप्राय विशेधेश मातुं प्रश्नोपपती दृष्टा- तमाए । यत्येति । पाप प्रजापतिप्रयानुरोधेनेति यावत् । रयिययः मशम्दः रथयो। अयणसाम्यपि प्रतिपतिवयम्ये निमितं एति । नन्विति । थाचार्यमापन्यासदारा परि- रति । सहि सत्र प्रतिपत्तिविशेधे दृशाम्तेन निमितविशेयं पनि । यति । थापायामशा तात्पर्येव प्रजापतिमा ·५८८ उ. साध्वलद्धृतो भवति मुवसने सुवसनः परि- ष्कृते परिष्कृत एवमेवायमस्मिनन्धेऽन्धो भवति सामे वामः परिवृवणे परिवृवणाऽस्यैव शरीरस्य नाशमन्वेष नश्यति नाऽहमत्र भोग्य भा० देह एव वात्मदर्शनं । नापि तत्र दोषदर्शनं बभूव । नद- देव विद्याग्रहणमामर्थ प्रतिबन्धदोघादल्पत्वबहुत्वापेक्ष- मिन्द्रविरोचनयोछायात्मदेइयोहणं । इन्द्रोऽल्पदोष- वाहण्यत इति श्रुत्यर्थमेव श्रद्दधानतया जगा हेतरछा- यात्मनिमित्तं देहं हित्वा श्रुत्यर्थ लक्षणया जयाह प्रजा- पतिनोकोऽयमिति दोषभूयस्वात् । यथा किल नीला- नीलयोरादर्श दृश्यमानयोर्वासमार्यनीलं तन्हाई- मिति छायानिमित्तं वाम एवाच्यते न छाया नदधिरो- धा. छायात्मैवोक्त इति मान्त्ये त्यर्थ । विरोधनस्येन्द्र वच्छायामग्रह- सामाचार्योक्तबुद्ध्या माभूदित्याए। न तथेति । कथ तहिं तस्यात्म दर्शनमित्याशझ्याह । देह रवेति । थाचाय॑णामा देष एवोल पति वुझ्या तत्रैव विरोधनस्यात्मत्वज्ञानमासोदित्यर्थः । इन्द्रस्य छायात्मय हो देवानप्रातस्यैव मार्गमध्ये दोषदर्शनवहिरोचन. स्थामरामप्राप्तस्याधनि देहात्मदर्शने दोषप्रदर्शनञ्च न प्रत्तमि- त्याह। नापीति । दृयान्तमका दार्शन्तिकमाइ । तदेवेति । विद्याग्रहापायिकस्य सामर्थ्यस्य प्रतिवन्धभूतो योरागादिदोय- तदल्पलापेक्षमिन्द्रस्य छायायामात्मयणमिव्युक्त व्यक्तीकरोति। सन्न इति । यथोलदोवभूयस्वापेक्षं ग्टहतो विरोधनस्याभिप्राय दृशान्तेन दर्शयति । यथेत्यादिना उक्लमर्थ रहदारण्यकश्रुत्यवर. म्भेन स्पर यति। सचित्तेति । देवाग्मनुष्यानसराच प्रजापतिना दकारीपदेशसाधारण्येन छतं तेषां तदीयश्रवखे तुल्येऽपि तदर्थ- ·५८० उ• पश्यामीति ॥२॥ एवमेवेष मघवनिति होवावे- तन्त्वेव ते भूयोऽनुव्याख्यास्यामि वसाऽपराणि द्वात्रिएशतं वपीणोति स हापराणि द्वात्रिएशतं वीण्युवास तस्मै होवाच ॥ ३ ॥ भा० चनाभिप्रायः । खचित्तगुणदोषवशादेव हिशब्दार्थाव- धारणं तुल्येऽपि श्रवणे ख्यापित । दाम्यत दत्त दयध्व- मिति दकारमात्र अवणात्यन्तरे निमित्तान्यपि तदनु- गुणान्येव सहकारीणि भवन्ति । एवमेवैष मघवन् मम्यक् वयावगत न छायात्मेत्युवाच प्रजापतिमयोत प्रात्मा महत एतमेवमात्मानन्तु ते भूय पूर्व याख्यातमप्यनु- व्याख्यायामि । यस्मात्सायाख्यात दोषरहितानामवधा- रणविषयमाप्तमपि नाग्रहीतमतः केनचिद्दोपेण मति- प्या. विधीघावधारणं खचित्तगुणदोषवभादेव उदारण्यके सापित तथे शापीत्यर्थः । वध वा कथ तुल्येऽपि श्रवणेऽर्यविशेयबुद्धिस्त प्रासादाम्पतेतिापदान्ताहि वय खभावतस्तेन दाम्यनेयरमाप्रति पिसवानिति देवाना मनिराविरासीत । सभावता सुन्या वयं तेन दोत्यमाग्प्रत्युवाप्रितेति मनु स्याणा बुद्धिरामीत। यूरा सि पय समाचतम्जेम दयध्वमित्यमारप्रजापतिः सूचित पानिपएरा प्रतिनिर्वभूव । तदेव दकारमात्रथवादाम पिसानुरोधेन विधिवा नयाँ मनीषा प्ररता तधेन्द्रविरी पायोरपि भविष्यतीत्यर्थ । थपेन्द्रविरोधनायुझिदना विमेधारपंतिपतेरप्यपिशेयः म्यादिति चेत्याप निमि मान्यपीति । शिरमान्यपि मपिसगवदीयाम्पत्लाया पेशागतयोगदपेश प्रतिपसियभ्यमधिन मिश्रा भिपाय प्रभा प्रगामतिरनुमोदितवानिमियामोगगुमेादि ·उ. य एष स्वपे महीयमानबरत्येष आत्मेति होवाचेतदमृतमभयमेतइलेति स ह शानदयः प्रववाज स हाप्राप्येव देवानेतनयं ददर्श तद्यद्य- पीदर शरीरमन्धं भवत्यनन्ध स भवति यदि वाममन्त्रामो न वैपोऽस्य दोषेण दुष्यति ॥ १॥ नं वधेनास्य हन्यते नास्य वाम्येण लामो प्रति त्वेवेनं विच्छादयनोवाप्रियवेनेव भवत्यपि . भा• बद्धग्रहण सामर्थ्य स्वमततत्यपणीय वापराणि द्वात्रिशत वर्षणोत्युका तथोपितवते चपितदोषाय तस्मै होवाच ॥८॥ य आत्मा पहनपामादिलक्षणे य एषोऽक्षिणोत्या- . दिना व्याख्यात एप स.! कोम। य स्वप्ने महिमान ख्यादिभि पूज्यमानशरत्य मेकविधान् स्वप्नभागाननु- भवतीत्यर्थ । एप आत्मेति होवाचेत्यादि ममान । मरेव- मुक्त इन्द्र शान्तहदय. प्रवभाज । म हाप्रार्थव देवान् पूर्ववदस्मिन्वयात्मनि भयं ददर्श। कथ नदिद शरीर यद्ययन्ध भवति सभात्मा योऽनन्धः च भवति । यदि ·उ• पश्यामीति २॥ एवमेवेष मघवनिति होवाच- तन्त्वेव ते भूयोऽनुयाख्यास्यामि यसाऽपराणि द्वात्रिएशतं वपीणीति स हापराणि द्वात्रिएशन वपीण्युवास तम्मे होवाच ॥३nen भा• पगाभिप्रायः । म्वपित्तगुणदोष पगादेव गिदार्थाव- धारणं तुम्येऽपि श्रवणे ग्यापितं । दाम्न दत्त दयन- मिति दकारमापवणात्यन्तरे निमित्तान्यपि तदनु- गुणान्येव महकारीणि भयमिा । एवमेवेप मपवम् मम्पक तपायगतं गहापारमेरयुगप प्रगापसियों गयोगा मारमा मष्टर एनमेषगारमागनु ने भूयः पृचे गागागगणगु- प्पाग्यामामि । यामाहारयाग्गागं रोपामिागामाधा- रणपिपरप्राममपि गामोसमनः कैपिरोयल गि- ·५८१ . य एप स्वप्ने महीयमानबरत्येष आत्मेति होवाचेतदमृतमभयमेतद्रलेति स ह शान्नहृदयः प्रवव्राज महाप्राप्यैव देवानेतगयं ददर्श तद्यद्य- पीद शरीरमन्धं भवत्यनन्धः स भवति यदि स्त्राममस्त्रामो न वैपोऽस्य दोषेण दु यति ॥ १ ॥ नं वधेनास्य हन्यते नास्य नाम्येण लामो प्रन्नि त्वेवेनं विच्छादयन्तीवाप्रियवेव भवत्यपि . भा• वद्धग्रहणमामर्थस्वमतस्तत्मपणीयं वसापराणि दात्रिंशतं वाणीत्युका तथोपितक्ते चपितदोषाय तस्मै होवाच ॥८॥ य श्रात्माऽपहनपाभादिलक्षणे य एषोऽतिणीत्या- दिना व्याख्यात एय मः। कोऽसौ। यः स्वप्ने महिमानः ख्यादिभिः पूज्यमानश्वरत्यनेकविधान् खनभोगगननु- भवतीत्यर्थः । एष श्रात्मेति होवाचेत्यादि समानं । स हैव- मुक इन्द्रः शान्त हृदयः प्रवद्राज । स हाप्राप्यैव देवान् पूर्ववदस्मिन्नग्यात्मनि भयं ददर्थ । कथं तदिद शरीर यद्ययन्धं भवति खनात्मा योऽनन्धः स भवति । यदि - चा. बवाक्यं व्याकरोति । एवमेवेति ॥ इन्द्राभिप्रायविषय एष शब्द. ॥ अनुव्याख्यास्यामीत्युक्तं श्रुत्वा श्रोतुकाममुपगतमिन्द्रं प्रत्याह । यस्मादिति । पूर्ववच्छायात्मदर्शनवदित्यर्थ. अस्मि- नप्यात्मनीति खप्नदृशोत्यर्थ । छायात्मन शरोरानुविधायित्ववन खप्नदृशस्तदनुविधायित्वं । तथाध कथ पूर्वबद्दोषदर्शनमित्याशय परिहरति । कथमि. त्यादिना । साम्येण चक्षुरादिगतानवरतसलिलगलनविषयत्वे- ·५८२ उ० रोदितीव नाहमत्र भोग्यं पश्यामीति ॥२॥ स समिरपाणिः पुनरेयाय तर प्रजापतिरुवाच मघवन्यच्छान्नहृदयः प्रावाजीः किमिच्छन्पुनरा- गम इति स होवाच तद्यद्यपीदं भगवः शरीरमन्धं भवत्यनन्धः स भवति यदि नाममत्रामो नेवे- पोऽस्य दोषेण दुष्यति ॥३॥ न वधेनास्य हंन्यते नाऽस्य साम्येण त्रामा पनि त्वेवेनं विच्छादय- भा. साममिदं शरीरमसामथ स भवति नैवैष खमात्मा ऽस्य देहस्य दोषेण दुय्यति नाप्यस्य वधेन स इन्यते छायात्मवत्। न चाऽस्य साम्येण सामः स्वमात्मा भवति । यदध्यायादावागममात्रेणापन्यस्तं नास्य जरयेतज्जीर्य- तीत्यादि। तदिच न्यायेनोपपादयितुमुपन्यस्त । न तावदयं छायात्मवद्देदोषयुतः किन्तु प्रन्ति वेवेनमेवशब्द दवार्थ प्रन्नि वैनं केचनेति द्रव्यं । न तु मन्येवेत्युत्तरेषु सर्वे- विवशब्ददर्शनान् । नाऽस्य वधेन हन्यत इति विशेषणात् घ्नन्तिलेवेति चेन्नैवं । प्रजापति प्रमाणीकुर्वतोऽनृतवा- था. नेति यावत् । देहदोघेणात्मनो न दोगे भवतीति प्रोवो सकिमर्थमिह पुनरुच्यतेऽत था। यदयायादाविति । न्यायो ऽन्यययतिरेकारणः एतद्देशाभिमाने हि सत्येव धर्मेय संयु. ज्यत रव दया सप्ने खेसदेशाभिमानाभावाम तेन संपन्यत- रया । दिनि । सपमा चेहदोघेय न युध्यते कथं नधि सम्मिन्दायदईनमिन्दामाद। न तावदिति। किमि- धेयकारी यधाश्रुयो न प्यारयायते तत्रानविति। रविशन्दो ·२ उन्नीवाऽप्रियवेव भवत्यपि रोदितीव नाऽहमत्र भाग्यं पश्यामीत्येवमेवैष मघवनिति होवावेत- भा दिखापादनानुपपत्तेः । एतदमृतमित्येतत्प्रजापतिवचनं कथं मषा कुर्यादिन्द्रस्तं प्रमाणेकुर्वन् । ननु छायापुरुष प्रजापतिनो नेऽस्य शरीरस्थ नाशमन्वेष नसतीति दोष- मदधात्तथेचापि स्यात् । नैवं। कस्माद्य एषोऽचिणि पुरुषो दृश्यते इति न छायात्मा प्रजापतिनोत इति मन्यते मघ- वान्। कथमपातपाभादिलक्षणे पृटे यदि छायामा प्रजा- पतिनात इति मन्यते तदा कथं प्रजापति प्रमाणीकृत्य पुनः श्रवणाय ममित्पाणिर्गच्छेत जगाम च। तम्मान छायात्मा प्रजापतिनोत इति मन्यते । तथा च व्याख्यातं। यातिणि दृश्यत इति। तथा विच्छादयन्तीव विद्रावय- न्तीव तथा च पुत्रादिमरणनिमित्तमप्रियवेत्तेव भवति । अपि च खयमपि रोदितीव । गन्वप्रिय वेत्तेव कर्थ वेत्ये- धा. द्रश्यमित्यनेन सम्बध्यते । देहस्य वधेन नायं इन्यत रति विशे- यथावतो वध सप्रशो नियमतो विवक्षित । कमादेव. शब्दो न यथाथुस एवेति भाते। नाम्येति किमयं प्रजापतिमात- सनातं वा मन्यते । यद्यनाप्न सुध्यते न तम्ति प्रदपगतिरित्रग्य विद्यायपसार्थ सम्भवतीति मवार | मैवमिति । विशम्पान्त. रमाए । प्रजापतिमिति । न सतो हननं सप्रमो विवक्षिा वामिन्द्रस्येति शेषः। उतमेव स्कोरपति। एतदिति साम्तेन भाते। मन्विति । दृष्टान्त विघटयति। नैवमिति । नरिघ. टनप्रकार प्रयपूर्व प्रकट यति । करमादियादिगा । रमदेवा- काहापूर्वक प्रपञ्चायति । कथमित्यादिना । चमो हासन c ·५९४ उ• न्त्वेव ते भूयोऽनुयाख्यास्यामि वसाऽपराणि हात्रिएशतं वषीणीति स हाऽपराणि द्वात्रिंशतं वपीण्युवास तस्मै होवाच ॥ ४ ॥ १० ॥ भा वेत्युयते । न । अमृताभयत्ववचनानुपपत्तेः। ध्यायतीवेति च श्रुत्यन्तरात् । ननु प्रत्यक्षविरोध इति चेत । न । शरी- रात्मत्वप्रत्यक्षवड्यान्तिसम्भयात् । तिष्ठत वावदमियवेत्तेक न वेति नाहभत्र भोग्य पश्यामि । खनात्मज्ञानेऽपि इयं फलं नापलभ्यत इत्यभिमायः। एवमेवैप तवाभिमायेणेति वाक्यशेषः । आत्मनो ऽमताभयगुणवत्त्वस्याभिप्रेतलात् दिस्तमपि न्यायतो मया यथावनावधारयति । तस्मा- त्पूर्ववदस्थाद्यापि प्रतिबन्धकारणमम्तीति मन्वागस्तत्वा- धा• इति श्रुत्यर्थे ग्रहीत्वा छायात्मानमेव महोतवानियुक्त कयमि- दानीमन्यथोचते तत्राह। तथेति । यधेदं वाक्यमध्युपलक्षित- इसृपरं तथा प्रागेव व्याख्यातं न तु सप्तदररि छायामनीव स्पा विनाधिरित्यर्थः । यथावदुपगम्य सनद्रयार घ्नन्तीव तथेति यावत् । श्वशब्दमाक्षिपति । नन्विति : वेतृत्व विकारचेदम्रतत्वं न म्यान्मृदादिवहिनाशिवप्रसङ्गात्तरमादिव. शब्दो युक्त रत्युतरमा । उच्यत रति । प्यएं वेमोति विक्रियाययत्व प्रत्यक्षविरोधादिवशब्दो न युग्म रति समते । नन्यिति । यध्यासादपि प्रत्यधोपन विकारित्वं सिंहातीनि परिपरसि । नेत्यादिना। नामित्यादि चाफ्यमवतारयति । तिएस्विति । न चेश्य प्रियवेव भवतीत्यर्थ , ए साफ- सामावाप्तिनवणं विधेये अझभावे नाध्यासिकमप्यप्रियवेत. सादिव मम्ति । मत्पनएंडेशेऽप्यागतमसम्वदभिप्रायेणाप्रियवे व बनायाभव मदभिप्रायोति विपिनयि सर्वसिसव माता पारमग रति । वयापरायोग्यादिपायतात्पयंगार।

·५६५ तद्यत्रेतत् सुप्तः समस्तः सम्प्रसनः स्व' नं विजानात्येष आत्मेति होवावेतदमृतमभयमे- तद्ब्रह्मेति स ह शान्तहृदयःप्रवव्राज स हाप्राप्येव देवानेतनयं ददर्श नाह खत्वयमेवर सम्प्रत्या- त्मानं जानात्ययमहमस्मीति नो एवेमानि भूतानि विनाशमेवापीतो भवति नाहमत्र भोग्यं पश्यामीति ॥ १ ॥ स समित्पाणिः .. भा' पणाय वमापराणि दात्रिंशतं वाणि प्रहाचर्यमित्यादि देश प्रजापतिः । तथापितवते चयित कल्मषायाइ ॥१॥ पूर्ववदेतन्त्वेव त इत्याधुत्का तधनामुन्न डरयादि व्याख्यातं वाक्य । अचिणि यो ट्रया स्वप्ने च महीयमान- चरति म एप: सुप्तः समस्तः मम्प्रमन्नः स्वप्नं न विजाना- त्येप श्रात्मेति शेवाचेतदग्टतमभयमेतदमोति स्वाभिप्रेत- मेव मघवान् । तत्रापि दोष ददर्श। कर नाइ नैव सुषुप्त- सोऽप्यात्मा सल्वय मम्प्रति मम्यगिदानीधारमानं जानाति नवं जानाति। कथमयमहमम्मोति गो एवेगानि भूतागि चेति । यथा जापनि स्वप्ने वा । अतो विनानमेवेति था. दियतमपीति । तपा प्रजापति वायानणारेगेति यावत् । १॥ यापूर्व मेसन्त्येव ने रमायुशा एप सप्रे मशीयमान रत्यात ताप्येतत्वे वेत्युरशा सपनदिन्यान । शिनियाधि. আমি মালিহিনি বাসা। ঘাস ফাদা महिप्य दर्शयति । यतिमोति । नापि सपुमदनापोयम् । तदेव दयान प्रारा रोरयति । पमियादिना ।

·५८६ उ• पुनरेयाय तर ह प्रजापतिरुवाच मघवन्य- च्छान्तहृदयः प्रावाजीः किमिवेछन्पुनरागम इति स होवाच नाह खत्वयं भगव एवर सम्प्रत्यात्मानं जानात्ययमहमस्मीति नो एवे- मानि भूतानि विनाशमेवापीतो भवति माह- मत्र भोग्यं पश्यामीति ॥ २ ॥ एवमेवेष 'मघवनिति होवाच एतन्त्वेव ते भूयोऽनुया- भा. नाशमेवेति पूर्ववत्तद्रव्यं । अपीतोऽतिगतो भवति विनष्ट दव भवतीत्यभिप्रायः। जाने हि सति ज्ञातु: मद्भावो गम्यते नाऽमति ज्ञाने।न च सुपुप्तस्यस्य ज्ञानं दृश्यतेऽतो विनय दूवेत्यभिप्रायः । न तु विनाशमेवात्मनो मन्यते ऽस्टताभयवचनस्य प्रामाण्यमिच्छन् पूर्ववदेवमेवेत्युक्का यो मयोखिभिः पर्यायैस्तमेवैतं नो एवान्यत्रैतस्मादात्म- नोऽन्यं कश्चन किन्तईि एतमेव व्याख्यास्याभि। खल्पा दोपस्तवावशिष्टस्तक्षपणाय दसाऽपराप्यन्यानि पञ्चवर्षी- पीत्युकः म तथा चकार । तस्मै मृदितफपायादिदीपाय म्यागमयदोषसम्पन्धरहितमात्मनः स्वरूपमपातपामला- दिन घणं मघवते ती शेवाच । तान्येकशतं वाणि था. सामं न जानातीयुमेवाकाशादारेशाभिगयति। मिति। नत्र बंधम्म हातमा ! यतिसपरविद्याभाये दोयमाए। पा रनि । मतीयेपेत्य राधयति । पूर्वपदिति। कुतो सामाभापमापस दिगरपामियानाचमभिप्राथं परमनि ।

·उ• ख्यास्यामि नो एवान्यत्रेतस्माइसाऽपराणि पशु चपीणीति सहापराणि पश्च वपीण्युवास तान्ये- कशत सम्पेदुरेतनद्यदादुरेकशत ह 4 • पीणि मघवान्प्रजापता ब्रह्मचर्यमुवास तस्मै होवाच ॥३॥ ११॥ मघवन्मर्त्य वा इदार शरीरमात मृत्युना . भा. सम्पेदुः मम्पन्नानि बभूवुः । यदाहुलीके शिया एकमतं वै वर्षाणि मघवान् प्रजापती ब्रह्मचर्यमुवामेति । तदे- द्वात्रिभनमित्यादिना दर्शितमित्याख्यायिकातोऽपसत्य अत्यायते । एवन्तु किलेतदिन्द्रलादपि गुरुतरमि- न्द्रेणापि महता यत्नेनैकोत्तरवर्षशतकृतायामेन प्राप्त- मात्मभानमतो नातःपरं पुरुषार्थान्तरमस्तीत्यामशानं स्ताति॥ ११ ॥ मघवन्मय वे मरएधर्मादं शरीरं यन्मन्यमेऽध्याधा- रादिलक्षणः मध्यमादलक्षण आत्मा मधोमो विनाग- मेवापोतो भवतीति । ग्टणु तत्र कारणं। यदिदं शरीरं था. जाने होति । एवकारो यथाश्रुत एव किं न स्यारित्याभधार । नविति। पूर्ववक्षपर्यादेशाभावे हेतुमा । मुत्पम्मिति । ध्याख्यायिकातोऽपत्य तिरमभ्य शिमर्थमित्यमुपदिशमीया- प्रसाद एवन्विति।११। कार्यकारसमरिवेरिमा विवजयावालो । कारममावजय पास प्यास्यातः । सम्प्रत्यारीरस्तुरोयमुपदेएं समीरा नि. न्दविरामधवनिति।शरोरपदात्मनोऽपि विनाशिवमवस्याविये ·उ•तदस्यामृतस्याशरीरस्यात्मनोऽधिष्ठानमातो वे । भावै यत्पन्समि तदेतन्मत्यं विनाशि । तधान्तं मृत्युना यस्तं सन्ततमेव । कदाचिदेव नियत इति मर्यमित्युक्रेन तता सन्तामा भवति यथा ग्रस्तमेव मदा च्याप्तमेव मृत्युनेत्युक्ने दति बैराग्याथै विशेष इत्युच्यते । आत्तं मृत्युनेति । कथं नाम देहाभिमानतो विरत: मनिवर्तत इति । शरीर- मित्यत्र सहेन्द्रिय मनोभिरच्यते । तच्छरीरमस्य मम्प्रमा- दस्य विम्यानतया गम्यमानस्याग्रतस्य मरणादिदेहेन्द्रि- यमनोधर्मवर्जितस्येत्येतत् । अमृतोत्यनेमेवाशरीरले गिद्धे पुनरशरीरस्येति वचनं वाय्वादिवत्यावयवत्वमूर्तिमत्त्वे मा भूनामित्यात्मनो भोगाधिष्ठानं । श्रात्मनो वा मत ईचितुस्तेजोऽवनादिक्रमेणेत्पन्नमधिष्ठानं । जीव- रूपेण प्रविश्य मदेवाधितिष्ठत्यस्मिन्निति वाधिष्ठानं । यस्थे- दमीदृशं नित्यमेव मृत्युयसं धर्माधर्म जनितत्वाप्रिया- प्रियवदधिष्ठानं तदधिष्ठितस्तद्दान् सशरीरो भवति । था. दर्शितमित्याशझ्याह । यन्मन्यस इति । सशरीरो विशेषविज्ञा- नवान् भवत्यशरीरस्य तु विशेधविज्ञानाभावादिनाभमा न पुनरसी वस्तुतो विनश्यति खेन रूपेगाभिनिय्यद्यत इति सम्म- सादस्याविनाशिववचनादित्यभिप्रेत्य कारणमेव स्परयन्नक्ष- राणि व्याघरे । यदिदमित्यादिना ॥ ननु मन्यमित्येतावतेव म्त्युव्याप्तत्वे शरीरस्य सिद्धे किमित्यात्तं म्रत्युनेति पुनरुच्यते कदाचिदेवेति । वैराग्याथै विशेषवचनमित्युक्त यत्तदेव वैराग्यं किमर्थमित्याशझ्याइ । कथमिति ॥ निवर्त्तने विशेषवधम फलवदिति शेषः । बरस्येत्यत्र गच्छदार्थमाए । . तचाइ ।

·५ उ• सशरीरः प्रियाप्रियाभ्यां न वै सशरी- भा० अशरीरखभावस्यात्मनादेवाऽहं शरीरं शरीरमेव चाह- मित्यविवेकादात्मभावः सशरीरबमत एवं सशरीरः सन्नात्तो यस्त. प्रियाप्रियाभ्यां । पमिद्धमेतत्तस्य च न वे सशरीरस्य सतः प्रियाभिययोर्वाह्यविषयमयोगवियोग- योनिमित्तयोवाह्यविषयमयोगवियोगी ममेति मन्यमा- नस्थापहतिविनाश उच्छेदः सन्तनिरूपयो तीति । तं पुनर्देहाभिमानादशरीरखरूपविज्ञानेन निवर्त्तता विवे- कजानमशरीरं मन्तं मियाऽप्रिये न रपृतः । स्पृणिः प्रत्येकं सम्बध्यत इति । प्रियं न स्पृशत्यमिय न स्पृशतीति वाक्यदयं भवति । न मेच्छाच्यधार्मिकः मह मभाषेनेति यद्यत् । धर्माधर्मकार्ये हिताहिने यतोऽशरीरता तु स्वरूपमिति । तच धर्माधर्मायोरमग्भवात्तत्कार्यभावो दूरत एवेत्य तो न प्रियाप्रिये ग्रामः । भनु यदि मियम- पा. शरीरमित्यति । मधवमियादिवाया साम्प। विमानमया शायखप्रसपुष्तिस्यामध्यगम्बन्धिस्येति यायत् । चमतपयडम्मि- वर्जितवमभरोरख साभाविमाययतादिरादियामधि- छानमित्यत्र भागेपक्षित पृज्य स भोगायतनं शरीरमिनितिने यद्यामुमा तम्येवानिारमा मनोनित धिमानजन. पिनुमायोपल्रधिकरसमिति यावत् । चधियानामापी सरमाच। जीवन मेति। उत्तरवायदम्य गागराद प्यापटे। यति मलादिमिर पदिय । सरकारी रमधिष्ठित गनेतिएकामा धिरितमाम पुरप पर। सम्व चम्मिजितमधमार | महानिति । प्रिय ·उ. रस्य सतः प्रियाप्रिययोरपहतिरस्त्यशरीरं भा यशरीरं न स्पृशतीति यन्मघवतानं सुपुप्तम्या विनाश- मेवापीतो भवतीति तदेवेहाप्यापन्नं । नेप दोपो धन- धर्मकार्ययोः भरीरमम्बन्धिनोः प्रियाप्रिययोः प्रतिषेधस्य विवक्षितत्वात्। शरीरं न प्रियाप्रिये स्पृशत दलादि- श्रुतिः । पागमापायिनाईि स्पर्शशब्दो दृष्टो यथा भीत- स्पर्श उष्णस्पर्भ इति । न त्वमेरुप्णप्रकाशयोः खभावभूत- योरग्निना स्पर्श इति भवति । तथाग्नेः सवितुर्वापाप्रका- शवत्वरूपझतस्सानन्दस्य प्रियस्यापि नेह प्रनिषेधो विज्ञा- नमानन्दमानन्दो ब्रह्मेति श्रुतिभ्यः । इहापि भूमैव मुखमित्युकलात् । ननु भूम्नः प्रियस्यैकत्वेऽसंवेद्यलात् । खरूपेणैव वा नित्यसवेद्यवानिर्विशेषतेति नेन्द्रस्य तदिदं । नाह खल्वयं सम्पत्यात्मानं जानात्ययमहमस्मीति नो एवेमानि भूतानि विनाशमेवापीता भवति । नाहमन . ध्या. पातयति। सशरीर ति। शरीरस्य कथं सारीरसमित्या- शक्या छ । यशरीरेति । च्यविवेकतः सशरीरो भवतीति पूर्वण सम्बन्धः। यता सशरीरोऽतरव प्रियाऽप्रियाभ्यामात्तो वै पुरुष रति योजना ॥ वैशब्दार्थमाह। प्रसिद्धमिति । एतच्छब्दार्थ- मेवोत्तरवाक्यव्याख्यानेन स्फोरयति । सरोरस्येति ॥ तो ममेति मन्यमानस्य सतः खस्य तयोः सन्ततिरूपयोरमशति- नास्तीति सम्बन्यः । प्रियाप्रिययोः सारस्येन विनाशाऽस्ति क्षणि- कवादिन्याशा सन्ततिरुपयोरित्युझं। प्रतिशब्द। वाक्यसमा- ग्यर्थः । यशस्य देहसम्बन्धदारा संसारिखमुक्ता तस्यैव विद्या- वो देहनिरत्तिद्वारेण मुक्किं दर्शयति । ते पुनरिति । मुक्के ·उ० वाव सन्नं न प्रियाप्रिये स्पृशतः ॥ १॥ भा. भाग्यं पश्यामीत्युक्तत्वात् । नवीन्द्रस्येष्टं यद्भूतानि धात्मान च नानाति। न चाप्रिय किञ्चिद्देत्ति। प मच लोका- मामेति मनीय कामान् येन जानेन । सत्यमेतदिध- निन्द्रस्येगानि भूतानि भत्तोऽन्यानि लोकाः कामाय मर्ने मतोऽहमेषां खामीति। मवेतदिन्द्रस्य हितं । हित- वेन्द्रस्य प्रजापतिना वक्तव्यं । व्योमवदारीरारमतया भवभूतलोककामात्मसोपगमेन या प्राप्तिस्तद्धितमिन्द्राय वक्तव्यमिति प्रजापतिनाऽभिप्रेतं । न तु राशी राज्या- निवदन्धलेन । तवे पति के केन विजानीयादात्मकले इमानि भूतान्ययममममोति । नन्वरिमन्पो लोभिवा था. पुसि पियाप्रिययामितियारस्पर्गेऽप्ये कम्य पर्श. सादिया. पशाच । स्पतिरिति । प्रशसम्पन्धमभिनयविप्रियमिति । समजतया थुतस्यामकस्य प्रत्येक क्रियागम्बन्धे यामार। नेति। प्रियाप्रिययो सामन्यगंपरी पातनिवाबगत. कन्यायेम दर्शति । धम्माधर्मनि । नयशरीराण मनप. मुपले । प्रियपाभावं शुषा मोक्षम्यासमर्पत मरते। नम्पिति रिहापोति मोरयते। माभाविप्रप्रियापियनिये. पदोयानाएमवं मारिदारमा | नेप पोम मितिषेध. भवाभिमपतिा पारमिता सादापोरेय पियारियो. रेप निमय नियामकमा | भागमापारिनोरिति । এরাবিক কার্যাব সাইনঘাষ।শিলি। धामनिवाई हाराचिलमेर स्पिमिति भानःनिधागद. यस्थमएमवमिवारपार 1 मदितिता भमग्विागत मादामपि सगमायानि प्रतियधीनोमोति। तपापि विषययियीभायेर भेदाभागातसम्ममा ·भा यानी स यदि पिढ नोककामः स एकधा भवतीत्यादी- श्वर्यश्रुतयोऽनुपपन्नाः । न मात्मनः स-फलसम्बन्धो- पपत्तेरविरोधात्। मृद व सर्यघटकरककुण्डाद्याप्तिः । ननु सर्वात्मत्वे दुःखमम्वन्धोऽपि स्यादिति चेन्न । दुःखस्या- प्यातात्वीपगमादविरोधः । श्रात्मन्यविद्याकल्पनानिमि- तानि दुःखानि रच्चा मिव मादिकम्पनानिमित्तानि । मा चाविद्या शरीरात्मकत्वस्वरूपदर्शनेन दुःखनिमित्ता- च्छिन्नेति दुःखमम्बन्धाशङ्का न मम्भवति । शुद्धमत्व- सङ्कन्पनिमित्तानान्तु कामानामीश्वरदेहमम्बन्धः सर्व- भूतेषु मानमानां पर एव सर्वमत्त्वोपाधिद्वारेण भोति साविद्याकृतमव्यवहाराणां पर एवात्मास्पद नान्यास्तीति - या. मिति शड्वते । नन्विति । भेदी न पुमर्थत्वयोगी केवलव्यति-- रेक्यभावात्सुखसाक्षात्कारस्तु पुरुषार्थः । स चाभेदेपि भिद्यते इत्याझ्याह । खरूपेणेति ॥ यात्मनि विशेषज्ञानराहित्य- मिन्द्रस्य नेहमियत्र तुमाह । नाति । किन्तईि इन्द्रस्येए- मित्याशयाह । तद्धीति । येन ज्ञानेनानोति तदिमिन्द्रस्येति पूर्वेण सम्बन्ध । किमिद विशेयविज्ञानमिन्द्रस्येमित्युच्यते किवा हितमिति विवक्ष्यते तबाद्यमङ्गीकरोति । सत्यमिति । दिवीय दूधयनि । न त्विति ॥ हितोयाहै भयं भवतीत्यादिश्रुतेरि- व्यर्थ । तथापीरमेवेन्द्राय प्रजापतिनापदेष्यमित्याएयाह । हितधेति । किन्तर्हि तस्य तिमिति चेत्तदाह। व्योमवदिति । बक्तव्यमिति सम्बन्ध हितमेव न त्वनिएमिति स्थिते फलितमाह। ततिा सर्वेया भूताना लोकाना कामानाक्षात्मा मचिदानन्दमात्र। तद्रूपत्वं चेन्मुक्तस्येष्यते कथ तईि तस्यैश्वर्यश्रुतयो निर्वहन्तीति चोदयति। नन्विति । सगुणविद्यावा यदैश्वर्य निर्गुणविद्या- तुत्यर्थं सरीयते । बझीभूतस्य मुक्तस्य सगुणविद्याया थपि ·१०३ भा वेदान्तमिद्धान्त. । य एपोऽसिणि पुरुया दृग्यत इति छायापुरुप एव प्रजापतिनोक: स्वप्रसयुप्त योद्यान्य एव । म परोऽपहनपामवादिनसणा विरोधादिति बोधि- * नान्यन्ते । छायाचारमनातोपदेशे प्रयोजगमापत्तते । आदायोप्यमाने किन दुर्विशेयत्यारपरस्यात्मगोऽत्यन्त- यांविषयामकचेनमोऽत्य न्तसूक्ष्मवस्तुमवणे व्यामोध मा- भूदिति । यथा किल दितीयायां राम चन्द्र दिदर्श- थिपुर्वकं कश्चित्प्रत्यक्षमादी दर्शयति। पायामुमेष चन्द्र रति । ततोऽप्यन्य गिरिमूर्द्धान चन्द्रममोपम्यमेष चन्द्र इति । ततोऽमा चन्द्र पग्यति । एवमेतद्य एपोऽक्षिणोत्या- घुकं प्रशापतिना चिभिः पर्यायैर्न पर इति । चतुर्थे तु पाये देशाग्मत्यारसमुत्थायाऽभरीरतामापन्नो ज्योति.- प्या. प्रत्यग्भुतत्वात्फलस्य तत्रोपपरितुं युपत्यादिति परिहरति । मेत्यादिमा। सर्वत्मत्वे निन्दापि मानासीति पयते । मन्विति । दुखम्य दुखवाभाववतम्यान्मा विहानयि दुखी भविष्यतीति समाधने । न दुखस्येति । तहिंदु:खिनामात्मा मत रति दुखी ग्यासत्राए । यात्मनोति । न तावदात्मन खभावतो दुखित्व किन्वाविद्यक । सा च मुक्तम्य दग्धत्वादप्रसक्तिरित्यर्थ । तई विद्यया दग्धायामविद्याया तदध्यारोपितमैश्वर्यमपि ईश्वरस्य सगुणाविद्याफलभूत तदग्धमेवेति कय स्तुत्यर्थ मिह तदुपदेश सिद्धिरित्याश या छ । शुद्धेति । शुद्ध सत्त्व रजस्तमोभ्यामस्पृष्ट तस्माम्मायैकदेशाज्जाता: सड़ल्पा निमित्नानि येषा कामानामै अर्थभेदाना ते तथोक्तास्तेषा सर्वेषु भूतेयु विषयेषु मनोमाने. गणेश्वराभिधानरूपेण सिद्धानामीश्वराख्येन खभावेनाभिसम्बन्धी मायावस्थाया सियतीत्यर्थ । ननु जीवानामेवाविद्यातला यंसम्बन्धो नेश्वरस्येति चेन्नेत्याछ । पर एवेति ॥ चतुर्वपि ·१०४ भा खरूपं । यमिनुत्तमपुरुषे स्यादिभिर्जवन् फ्रीडचम- माणे भवति म उत्तमपुरुषः पर उक्त इति चाहुः । सत्यं रमणीया तावदियं व्याख्या यो। न त्वर्थाऽस्य ग्रन्य- स्यैवं सम्भवति । कथमचिणि पुरुषो दृश्यत इत्युपन्य भिय्याभ्यां शयात्मनि गृहीते नयोस्तदिपरोत्तग्रहणं मला तदपनयायोदभरावोपन्यासः । किं पश्यथ इति च 'प्रमः । मावलद्वारोपदेशद्यानर्थकः स्यात् । यदि छायात्मैव प्रजा- पतिनाऽतिणि दृश्यत इत्युपदिष्टः। किञ्च यदि वा तेग वय- मुपदिष्टग्रहणस्याप्यपनयनकारणं वक्तव्यं सात् । स्वमसुपु- तात्मग्रहणयोरपि तदपनयनकारणं च खयं ब्रूयात् । न चोतं तेन मन्यामध्। नाचिणि छायामा प्रजापतिनोप- दियः । किञ्चान्यदक्षिणि द्रा चेहण्यत इति उपदिष्टः था. पर्यायेषु त्वमर्थानुवादेन तस्य तदर्थत्वं विधयमिति खाभि- प्रायेण प्रजापतिवाक्यं व्याख्यातं । सम्पति खयूथ्यमतमुत्याप- यति । य एघ इति ॥ प्रथमपर्यायस्य छायात्मवद्दितीयपर्याय- योरपि विज्ञानात्मविषयत्वमित्याह । खप्प्रेति ॥ अन्य एव पर- स्मादुक्त इति सम्बन्धा ॥ चतुर्थ पर्यायवत्पर्योयत्रयेऽपि परमा- मेव कारमानाच्यते। तत्राक्ष | न पर रति ॥ च्यपहवपामत्वादेरव- स्थावत्वस्य च मिथो विरोधो हेत्वर्थ । नन्वन्तिम पर्याये पर- स्योपदेशो युज्यते। तरज्ञानस्य मुक्तिफलत्वात्किमिति पूर्वेषु प-- येपु छायादयो निर्दिश्यन्ते तत्फलाभावादत थाह । छायाद्या- मनाचेति ॥ तत्र प्रथमं छायात्मनोपदेशस्य प्रयोजनमाह । यादावेदेति । परस्यातिसूक्ष्मत्वेन दुर्विज्ञेयत्वात्तस्मिन्नेवादावु- यमाने सति तस्यामि सूक्षस्य श्रवणेऽपि यातुरनात्मनिछस्य फिल व्यामोहः स्यात्स माभूदिति एथक्छायामोपदेशः छत रति सम्बन्ध सनसपुतयोर्विज्ञानात्मोपदेशस्य प्रयोजनं दर्शयनुत.

·५८० भा० स्यात्तत इद युक्त । एतन्त्वेव त इत्युत्ता स्वप्नेऽपि द्रष्टुरेवो- पदेश । स्वप्ने न द्रोपदिय इति चेन्नापि रोदितीवा- प्रियवेत्तेवेत्युपदेशात् । न च द्रष्टुरन्य कचिल्खप्ने महि- मानवरति । अत्राय पुरुष वय ज्योतिरिति न्यायत श्रुत्यन्तरे सिद्धलात् । यद्यपि खप्ने मधीभवति तथापि न धी खप्नभागोपलब्धि प्रति वरणल भजते । किन्तर्हि पटचित्रवज्जायदामनाथया दृश्येव धीर्भवतीति । न द्रष्टु स्वय ज्योतिष्ट्वबाध स्यात् । किञ्चान्यत् । जायस्वप्नया- भूतानि चात्मान च जानातीमानि भूतान्ययमहमस्मीति प्राप्त मत्या प्रतिपेधी युक्त स्थानाइ खल्पयमित्यादि । तथा चेतनस्यैवाविद्यानिमित्तयो सशरीरत्वे मति प्या. मर्थ हटान्तेन स्पश्यति । यत्यादिना । रतिशब्दस्तिखा सम्बध्यते ॥ पायान्तरस्य तात्पर्यमा। चतुर्थे विति । मरय धर्मकाहशात्पृथग्भूत्वा न्योति स्वरूपमशरीरत्व प्राप्र यद्यपि चतुर्थे पर्याय कथ्यते तथापि कथमसा परमात्मा स्यादित्याश 'झ्या छ। यस्मिनिति । स सम्मसादो यो विहान कटवेन विव क्षित किमिद याख्यान पूब्दानुसारि किवाइर्थानुसारीति विकच्याद्यमहोकरोति। सत्यमिति हितीय दूपयति। न विति । घसम्भवमेवाकाहाहारा स्पाटयति । कथमित्यादिना । यद्याचे पर्याये छायात्मोपदिश्यते तीनविरोचनयो सम्यग्दर्शित्वादि परीतग्रहायोहार्थ प्रजामतेरायासे यथा स्यात् । तेन नेद थ्याख्यानमानुसारीत्यर्थ ॥ रतश्च नाद्ये पाये छायान्मोपदे शोऽस्तीत्याह। किश्चेति । प्रजापतिनामदियस्यामि छायात्मा ग्रहण न म्टय्यतीत्याशय रेवन्तर स्पश्यति । यदीति । सेन छायामायणायनयकारणवचनेति यावत । तेन तन्त्र जापतिनेत्येकस्तच्छब्दो योन्य । तर प्रथमे मयाये इर ·भा० प्रियाप्रिययोरपति सीत्युका तस्यैवाशरीरस्य मता ऽविद्यायां सत्यां मशरीरत्वे प्राप्तया: प्रतिषेधो युक्तोऽशरीरं वाव मन्तं न प्रियाप्रिये स्पृशत इति । एकथात्मा खन्नयुद्धान्तयोर्मदामत्स्यवदमङ्गः पञ्चरतीति श्रुधन्तर सिद्धं । यच्चानं सम्प्रमादः भरीरात्समुत्थाय यस्मिन् त्यादिभीरममाणा भवति मेोऽन्यः सम्प्रसादादधिकरण- निर्दिष्ट उत्तमः पुरुष इति । तदप्यमत् । चतुर्थेऽपि पर्याये एतन्त्येव त इति वचनात् । यदि ततोऽन्योऽभिप्रेतः खात्पूर्ववदेतत्येव त इति न घूयान्मृषा प्रजापतिः । किञ्चान्यत्तेजोबनादीनां स्रष्टुः सतः खविकारदे के मुझे प्रवेशं दर्शयित्वा प्रवियाय पुनस्तत्त्वममोत्युपदेशो मृषा पा. रेवोपदेशो न छायापुरुषस्येत्याह । किश्चान्यदिति । एतच्छ- ब्देन सनिहितावलम्बिना छायात्मानमनुष्काय्य खप्ने प्रपुर. पदेशः प्रजापतेर्मचावादित्वं प्रसज्येत । तथा च प्रथमेऽपि पर्याये दरी वोपदिय इत्यर्थः । स्वप्नावस्थापिपिएम्य स्याना- न्तरे बाध्यत्वान्न तत्र गुरुपदेशोऽस्तीति भावाते । खप्न अति ॥ ध्यनुभवानुसारेगा प्तिरमाइ । नेत्यादिना ॥ किच प्रकाश- भारणानामुपरमे यः प्रकाशः स नैसर्गिक रवि न्यायेन प्रतीचः सयं ज्योतिष्ठं उदारण्यके सप्नावस्थामाथित्यो ततच तत्र दुश्मदेशः सिद्धतीत्याह। न चेति ॥ सूर्यादी- नामुपरमे यः प्रकाशी दृश्यमान. स नैसर्गिक प्रत्ययुक्तं । खन्ने ऽप्यन्त करणस्य सत्वादिलापाद्धााह । यद्यपीति । करणत्वा- भावे हेतुं एच्छति । किन्तहीति नीलपीतादिजाग्रहासना- भिर्विवर्तमानाः साक्षिणा वेद्यतामापद्यन्ते । तथाच पटे चित्रवदिचित्रवासनामयचेतसः साक्षिगम्चत्वान्न खप्नोपलवा करणं भवतीति संयुः सघं ज्योतिष्द न्यायसिद्धमित्याह ।

·. भा प्रसज्येत । नमिस्त्वं ख्यादिभी रन्ता भविष्यसीति युक्त उप- देशोऽभविष्यद्यदि सम्प्रसादादन्य उत्तमः पुरुषो भवेत् । तथा भूम्यहमेवेत्यादिश्यात्मवेदं सर्वमिति नोपसमह- रिथ्यद्यदि भूमा जीवादन्योऽभविष्यत् । नान्योऽतोऽस्ति द्रोत्यादिश्रुत्यन्तराञ्च । सर्वश्रुतिषु च परस्मिन्त्रात्मशब्द- प्रयोगो नाभविष्यत्मत्यगात्मा चेमजन्तूनां पर प्रात्मा न भवेत् । तस्मादेक एवात्मा प्रकरण सिद्धः । न चात्मनः ममारित्व । अविद्याध्यस्तत्वादात्मनि समारस्य । न हि रज्जु- शुक्तिकागगनादिपु सर्परजतमलादीनि मिथ्याजानाध्य- । ध्या. पटेति ॥ प्रासनिक हित्वा द्रवोपदिए । खप्नावस्यायामि- त्यत्र त्वन्तरमाह । किञ्चेति । तथाच जायदवस्थायामिव सप्रेऽपि नवोपदिर इति च । इतच द्रधुरेचोपदेश सनदभायामिाया । माताविति । म फेथलमुलसीपुप्ता निधो निधेष्यप्राप्तिसापेक्षत्वावस्थादये इएमयदेशमाकाशति किन्तु तुरीयगतो निषिद्धोऽपि निवेध्यमाकर नवस्थाहये द्रयुगपदेशमाकाइवीत्याह। तथा घेति । निधेधस्य प्राप्तिमा क्षत्वात्प्रकृतस्यैव इसरविद्यानिदाने सशरीरत्वे निमित्तयोः स्थानदयगतयोन प्रियाप्रिय योरप इतिरस्तीति न ह वै सशरीर- स्येत्यादिनोतसारीरत्वे प्राप्तयो प्रिपाप्रिय योरतम्यवाच स्थापया. तीतस्य सत्या विद्यायामशरीरमित्यादिना पनियेधा युक्त प्रति योजना। खप्ने दरुपदेशे हेत्वन्तरमाह। एकोति। चतुर्थप-. यस्य सौपुनादर्थान्तर विषयत्वमुक्तमनुभाष्य दूययति । यच्चोलमि- त्यादिना । तदेव व्यतिरेकदारा स्फोरयति । यदीति । घधिका- रणधेयभावन भेद सत्यो नानीयध त्वन्तरमा । किश्चान्य- दिति । जीवपरयो/दस्य यसप्रपाठकविरोधवत् सप्तममभाव कविरोधोऽपि स्यादित्याह! तथेति । उदारण्यकशुबालोच. नायामयि जीवेश्वरभेदी न सम्भवतोया। नान्य रति । रतय - ·६०८ भा० तानि तेषां भवन्नोति । एतेन सारीरस्य प्रियाप्रिययो- रपतिनास्तीति व्याख्यातं । यञ्च स्थितमप्रियवेत्तेवेति ना प्रियावेतैवेति मिद्धं । एवञ्च सति सर्चपर्यायेऽप्येतदमृत- मभयमेतद्रोति प्रजापतेर्वचनं । यदि वा प्रजापतिः च्छद्मरूपायाः श्रुतेर्वचनं सत्यमेव भवेत् । न प तत्कु- तर्कबुद्या म्हषाकर्तुं युक्तं । ततो गुरुतरस्य ममरणान्तर- स्थानुपपत्तेः । ननु प्रत्यक्षं दुःखाचप्रियवेत्तृत्वमव्यभिचा- र्यानुभूयत इति चेन्न । जरादिरहितो जोोऽहं जातोऽह- मायुमान् गौरः कृशो स्टत इत्यादिप्रत्यक्षानुभववत्त- ॥ घ्या. जीवपरयोर्भेदी नालीत्याह । सर्वश्रुति स्विति ॥ थोतमर्थमुप- संहरति । तस्मादिति ॥ ध्यात्मत्ये परशैव संसारित्वं सर्वदेहेषु स्यादिति चेन्नेत्याह । न चेति । यारोपितसंसारित्वं वस्तुतो नात्मन्यस्तीत्येतदृयान्तेन स्पश्यति। न हौति । मिथ्या च तद- ज्ञानचेति मिाझानं । तेनाध्यतान्यविद्यमानान्येव विद्यमानव- खतीतिमापादितानीति यावत् । न ह वै सशरीरस्येत्यादि वदता वास्तवत्वं प्रियाप्रियसम्बन्धस्य विवक्षितमिति शहामुक्त न्यायाति- देपोन निरस्यति । एतेनेति । च्यात्मनि संसारस्य प्रसक्तिनैति यावत् । यावदध्यासभावित्वं प्रियाधिययोरपइत्यभावान वास्त- वत्वं शरीरसम्बन्धस्यैव प्रियाप्रियमूलस्य दुर्निरूपत्वादित्यर्थः । सपनया खन्वप्रियवेत्तेव भवति न त्वप्रियवेत्तैवेति यत्पूर्वत्र स्थितं तसिद्ध लाभान्तरमाह। एवञ्चति । प्रजापतेर्वचनं सत्यं भवेदिति सम्बन्धः । अपायवेय्यां श्रुतौ कुतः प्रजापतेर्वधन सावकाशमित्यापायाह । यदि येति सुखादयः साश्रयाः गुग्य- लाडूपादिवदित्यनुमानात्तदाश्रयः परिधादामा भविष्यतीति वैशेधिकादितर्कविरोधादसत्यं श्रुतेर्वचनमित्याशवाहान चेति । सखादीनामुपाधिधर्मत्वेन सिद्दसाध्यत्वाद्रास्ति श्रोतवचसो वाचकमित्यर्थः । प्रत्यक्षमिति पते। नन्विति। तस्याभासवान ·भा. दुपपत्ते 1 सर्वमप्येतत्सत्यमिति दस्त्येवैतदेव दुरव- गम येन देवराजोऽयुदशरावादिदर्भिता विनाशयुनिरपि मुमोईवात्र विनाशमेवापीता भवतीति । तथा विरोचनो महाप्राज्ञ प्राजापत्योऽपि देहमात्रात्मदर्शनी बभूव । तथेन्द्रस्यात्मविनामभयमागरे एव वैनाशिका. न्यमज्जन् । तथा साध्या द्रयार देहादिव्यतिरिक्रमवगम्यापि त्यतागमप्रमाणत्वात् मत्युविषय एवान्यवदर्भने तस्यु' । तथाऽन्ये काणादादिदर्शना कपायरक्तमिव शारादिभि वस्त्र नवभिरात्मगुणैर्युक्तमात्मट्रव्य विशेधयितु प्रवृत्ता । तथाऽन्ये कर्मिणो वाह्यविषयापहतचेतसो वेदप्रमाणा अपि परमार्थसत्यमात्मैकवं विनाशभिवेन्द्रवन्मन्यमाना घटीयन्त्रवदारोहावरोहप्रकारैरनिभ बम्भ्रमन्ति । कि मन्ये क्षुद्रजन्तवो विवेकहीना खभावत एव बहिर्विष- यापहतचेतस । तस्मादिद त्य कमज़वायेपणे अनन्यश- चा. बाधकत्वमिति परिहरति । नेत्यादिना । दृष्टान्तोऽपि सम्पति यम्रो न भवतीनि एते । सव्यमिति ॥ जरादे सत्य वचन त्वदी यमेवमस्येवेत्यङ्गीकरोति । यस्येवेति । थङ्गीकारे हेतुमाह । दुरवगममिति । यधिकारिण प्रमितिजनको वेद रति न्यायात्ता दृशानामनधिकारिणां दुर्जानमात्मतत्त्व। थतोऽस्त्येव जरादिसत्य ववधर्म । न तावता वस्तक्षतिरित्यर्थ । दुरवगमरखे लिङ्गमाह। येनेति । थव्यात्मतत्त्वोति । तस्य दुर्चीनले लिङ्गान्तरमा । तथेतिनाशिकधान्तिरप्यात्मनोनित्व गमयतीव्याधातधे न्द्रस्येति सागवान्तिरपि दुहानवमात्मनो शापयतीत्या तथा माझ्या मतितार्किकमान्तिरपि तस्य दुर्ग इत्वे ममकमाशातधान्य इति । बुद्विमुखदुःखेच्छादवप्रयमधर्माधर्मभावना नवामगुस्या ·६१० उ• अशरीरोवायुरभं विद्युत् स्तनयितुरशरीराण्ये- तानि तद्यथैतान्यमुष्मादाकाशात्समुत्थाय परं .. भा. परमहंमपरिव्राजकैरत्याश्रमिभिर्वेदान्त ज्ञानपद- रेव वेदनीयं पूज्यतमैः । प्राजापत्यश्वेमं सम्प्रदायमनुपर- निरुपनिबद्धं प्रकरणचतुष्टयेन । तथाऽनुशामन्यद्यापि ते एव नान्य इति । तत्राशरीरस्थ सम्प्रसादस्याविद्यया शरीरेणाविशेषतां सशरीरतामेव सम्प्राप्तस्य शरीरात्म- मुत्याय स्खेन रूपेण यथाऽभिनिष्पत्तिस्तथा वक्रव्येति दृष्टान्त उच्यते। अशरोरो वायुरविद्यमानं शिरःपाण्या- दिमच्छरीरमस्येत्यशरीरः । किश्चाभं विद्युत्स्तनयित्नु- रित्येतानि चाशरीराणि तत्तत्रैवं सनि वादिप्रयोजना- वमाने यथा । अमुमादिति भूमिष्ठा श्रुनि[लोकसम्बन्धि- नमाकाशदेभं व्यपदिशति। एतानि यथोक्तान्याकाशममान- ध्या. मीमांसफभान्तिः । तस्य दुर्यत्वे गमकमित्याह। तथान्य इति । यदा परीक्षकाणामपीदृशी भ्रान्तिरात्मनो दुरवगमत्वं गमयति नदा विचारविधुराणा लौकिकानी भान्तिन्तत्र प्रमाणयितथे- या। किमन्य रति । धन्ये च वम्भमन्तीति किं पन्नाव्यमिति ॥ यदि लौकिकाना परीक्षकाया चेदमात्मतत्त्वं दुर्भानं प्रतिज्ञायने केषां तईि दं सुज्ञानमित्याशझ्याइ । तस्मादिति ॥ रघणाखिवात्मतत्त्वेऽपि तेघामौदासीन्यं वास्यति । धनन्यभरणैरिति । तेषां कुटोचरादिभावं च्यामेति । परमहसेति । फर्मनिहागामाश्रमानतीत्य नैकर्म्यप्राधान्येन वर्तमानत्वं दर्शयति । यत्यामिभिरिति । अनन्यभरच. रित्युक्त व्यक्ति 1 वेदान्तेति । पून्य तमैरिति नित्यानुवादस्तेधा- मात्मवेदनोपायं प्राशनमुपदिशति । प्राजापत्यवेति । स्थान- सम्बन्धः

·• ज्योतिरूपसम्पद्य स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यने ।
एवमेवेष सम्प्रसादोऽस्मान्छरीरात्समुत्थाय परं
भा. रूपतामापनानि स्खेन वाय्वादिरूपेणाटामाणनि श्रा-
कामाख्यताङ्गतानि । यथा सम्प्रमादोऽविद्यावस्थायां
शरीरात्मभावमेवापन्नतानि च तथा भूतानि अमुभाधु-
लोकसम्बन्धिन आकाशदेशात्समुत्तिष्ठन्ति वर्षणादिप्रया-
जनाभिनित्तये। कथं शिशिरापाये सावित्रं परं ज्योतिः
प्रकारं येभकमुपसम्पद्य मावित्रमभितापं माप्येत्यर्थः ।
श्रादित्याभितापेन पृथग्भावमापादिताः सन्तः खेन खेन
रूपेण पुरोवातादिना वायुरूपेण स्तिमितभावं हित्वा
धमपि पर्वतहत्यादिरूपेण। विद्युदपि खेन ज्योतिलता-
दिचपलरूपेण । सनयिनुरपि खेन गर्जितागनिरूपेणेत्येवं
प्राडागमे खेन स्खेन रूपेणाभिनिष्पद्यन्ते । यथाऽयं
चा. भयं तुरोयत्येतस्वियं प्रकरण चतुण्यं । यधौलाधिकारिणमेवा.
त्मवेदनमित्यत्र लिान्तरमा। सति । शरीरमित्यादि-
वायव्याख्यानोपसंहारामितिपदं सरीरम्य बन्यो मुशि-
रपूरीरस्येति स्थिते किमर्थमशरीरो वायुरित्यादिवाभयमित्या.
पाया। सत्यादिना । कथं वायोरभरीरत्वं तदार।
विद्यमानमिति । एवं सति वाम्बादीमामापेरले सनोति
यावत् । चाकारस्य सर्वकरूपत्वादमुपादिति कुतो व्यपदे-
शसिद्धिरित्यापशाह। यमुमादितीति । यथोशायरीयसि
वाम्बादोनि घामालाशलापता हयातमा ! यति ।
तथा वासादीनि खेन रूपेशारदमामलमायामाबाशात्यता
गतानोति समन्धः । नानि च वामाचीनियाभूतापालामामा
प्राप्तामोधवत् । वापिपलनिष्याय गायापरीनामागोमात्

·६१२ उ• ज्योतिरूपसम्पद्य स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यते स उनमः पूरुषःस तत्र पर्येति जक्षन्क्रीउनममाणः भा.दृशान्ता वाय्वादीनामाकाशादिसाम्यगमनवदविद्यया संसारावस्थायां सशरीरमाम्यमापन्नोऽहममुव्य पुत्रो जातो जोया मरिय इत्येवम्प्रकारं । प्रजापतिनेव मघवान् यथोकन क्रमेण नामि ले देहेन्द्रियादिधर्मा तत्वमसीति प्रतिबोधितः मन् स एष सम्प्रसादो जोवोऽस्माच्छरीरात् आकाशादिव वाय्वादयः समुत्थाय देहादिवेलक्षण्यमा- त्मनो रूपमवगम्य देहात्मभावनां हिवेत्येतखेन रूपेण सदात्मनवाभिनिष्पद्यत इति व्याख्यातं पुरस्तात् । म येन खेन रूपेण सम्प्रमादोऽभिनिषद्यते पाक मतियोधात् नड्वान्तिनिमित्तात्सपो भवति यथा रज्जः। पचाटतमका- भाद्रजचात्मना खेन रूपेणाभिनिप्पद्यते। अत एवञ्च म उ- पा. समुत्यानमुक्तमाकाडादारण स्फुटयति । कमित्यादिना सेन खेन रूपेणाभिनिष्पद्यन्त प्रति सम्बन्ध । तत्र वायोरभस्य विद्युत्तनयिनोच खेन रूपेणाभिनिष्पत्तिप्रकार विरोति । पुरोवातादीति । स्तिमितभावं हित्वा वायुरिति शेषः । दृया- न्तमनुध दार्शन्तिकमाह । यति । चाम्वादीनामिण्यमा- पुरस्तात्सत्यध्याइर्तव्यं । तत्रादिपन्देनापविद्युत्तयित्नवो यद्यन्ते। याकाशादित्यादिपदमभादिकारणसङ्ग हार्थ शरीर- साम्यमेव विशिनएि । पामिति । प्रतियोधने दृशान्तमाह। प्रजापति नेति । यथोक्लेन फ्रमेश पर्यायचतुरायोपदियप्रका- रेशति यावत् । मघवान्प्रतिवाधित इति सम्बन्धः | दाठी- निको प्रतिनधिगप्रकार दर्शयति । नातीति । शरीराद्दिदुयः समुख्याने शान्तमा पाकाशादिति । समुख्यानं विभ- ·. उ.स्त्रोभिवी थानेवी ज्ञातिभिवी नोपजनए स्मर- भा त्तमपूरुषः । उत्तमशासौ पूरुषोत्युत्तमपूरुषः स एवोत्त- मपूरुषः । अघिखापुरुषी व्यतावशक्तय सुषुप्तः समस्त: मप्रसन्नोऽशरीरय स्खेन रूपेणेति। एपामेव खेन रूपे- णावस्थितः क्षराक्षरी याताऽव्याकृतावपेच्योत्तमपूरुष- कृतनिर्वचनो ह्ययं गीतासु स सम्प्रभादः स्खेन रूपेण सच खात्मनि स्वस्थतया सर्वात्मभूतः पर्योति कचिदिन्द्रा- द्यात्मना जचद्धसन् भचयन् वा भच्यानुचावचानीभि- तान् कचिन्मनोमाः महल्यादेव समुत्थिनीझलौकि- कैवा कीडन् स्त्यादिभी रममाण मनमेव नोपजन स्मरन् स्त्रीपुंगयोरन्योन्योपगमेन जायत इत्युपज-. नमात्ममावेन वात्मसामीशेग जायत इत्युपजनमिदं शरीरं तन्न मरन् । तत्म्मरणे हि दुःखमेव स्यात् । दुःखा- A चा. जते। देहादीति । मुरति परिहरति । रति व्याख्यातमिति । उत्तरताकास्यं समन्द व्याचये। सयेनेति । स उत्तमः पुरुप रति सम्बन्ध । सम्मसादस्य खेन रूमेगाभिनिष्यसिं दृशान्तेन स्वस्यति । प्रापित्यादिना । उहयान्तानुसारेण विद्या- दशायां भरीरामित्वमापन्नो जीवो विद्यया प्रकाशित सातत्व खेन रूपेणाभिनयमनेा भवतीति दान्तिकमाए । रपञ्चेनि । पुरुषस्योत्तमावविशेषणं पुराधान्तस्यवच्छेदामियभिप्रेन्य पुर- धभेदं दर्शयति । यक्षोति । इति घसार पुराया रति भेषः । तत्र पूर्वेषां त्रयाणां व्यवच्छेद्यं तुरीयस्य तूत्तममुरघत्वमित्याह । श्वामिति । योवोत्तममुराधे भगवसम्मति सहिरवे । करोति। हादिमी पुरधौ धोके रखाकर रव घर गासि भूतानि यूटमोचर उद्यते। उनमः पुरभवन्य. परमात्मेदराक्षः।

·६१४ उ• निदर शरीर स यथा प्रयोग्य आचरणे युक्त भा०त्मकत्वात्तस्य । नन्वनुभूतं चेन स्मरेदमवज्ञवमुक्तं स्यात् । नैष दोषो येन मिथ्याज्ञानादिना अनितं तच्च मिथ्याचा: नादि विद्ययोच्छेदिनमतस्तचानुभूतमेवेति न तदस्मरणे सर्वज्ञलहानिः। न ह्युन्मत्तेन ग्रहग्टहीतेन वा यदनुभूतं तदन्मादाद्यपगमेऽपि स्मर्त्तव्यं स्यात्तथेहापि समारिभिर- विद्यादोषवद्भिर्यदनुभूयते तरसवात्मानमशरीरं न स्पृशति। अविद्यादिनिमित्ताभावात् । ये वछिन्नदोषीदितकषा- थैमानमाः सत्याः कामा अनृनापिधाना अनुभूयन्ने विद्याभिव्यङ्ग्यत्वात् त एवमुक्केन सर्वात्मभूतेन सम्बध्यन्ते इत्यात्मज्ञानस्तुतये निर्दिन्यन्तेऽतः साये तदिशिनष्टि । य एते ब्रह्मलोक इनि। यब कचन भवन्तोऽपि ब्रह्मण्येव हिते लोके भवन्तीति सर्वात्मवाद्ब्रह्मण उच्यन्ते । ननु कथ- मेकः मन्नान्यत्पश्यति नान्यच्छृणेति नान्यदिजानातीति सा• यो शोकमयमाविश्य विभयव्यय ईश्वर । यस्माक्षरमती- तोऽसमक्षरादपि चोत्तम । याताऽस्मिल्लोके वेदे च प्रथिता पुरषोत्तम इति हि स भगवानूचिवान् । स तत्रोत्यादि याचये । स सम्प्रसाद अनि । कचिदिति वर्गलोकोक्ति । कचिन्मनोमा- चैरित्यत्र कधिदिति ब्रह्मलोको एझते । नामजनमिति प्रतीक महोत्वा व्याकरोति । स्त्रीमुसयोरिति । तन्न मरम्पर्धेतीति यथोलदेहस्मृती कानुममप्तिरित्याशझ्याह । सत्यारये होति । विदुओ मुक्तस्यानुभूतदेहास्मरणे मणमा मले। भन्विति । यसबज्ञत्वदोम निराकरोति । नैष दोष रति । अनुभूतार्थस्मृती हि सर्व रति । न च शरी. .

·६१५ उ. एवमेवायमस्मिञ्छरीरे प्राणो युक्तः ॥३॥ . भा० स भूमा कामांच बाहालौकिकान् पश्यनमत इति च विरुद्धं । यथैको यस्मिन्नेव क्षणे पन्यति स तस्मिन्नेव क्षणे न पग्यति चेति । नैष दोषः । अत्यन्तरे परिहतत्वाष्टुरे- रविपरिलोपापम्मन्नेव भवति। द्रष्टुरन्यत्वेन कामानाम- भावान्न पश्यति चेति । यद्यपि सपुप्ते तदुकं । मुक्तस्यापि सबकत्वात्समानो द्वितीयाभावः । केन के पो दिति चोकमेव । शरीरखरूपोऽपहतपाभादिलक्षणः सन् कथ- मेष पुरुषोऽक्षिणि दृग्नत इत्युक्तः प्रजापतिना । तत्र यथा ऽसावधिणि मावास्यते तदक्तव्यमितीदमारभ्यते । तत्र को इतुरचिणि दर्शन इत्याह मदृष्टान्तः । यथायोग्यः मयोग्यपरो वा समन्दः । प्रयुज्यत इति प्रयोग्योऽयो वली- वर्दी वा। यथा लोके आचरस्यनेने त्याचरणो रथाऽनो था. राउनुभूतं तस्याविधाकामकर्ममूलस्यात्राममात्रयाताम्य सकार्यस्य भामोदयमात्रेय नरवायागपि शरीरादेरनुभववि. परीसवतिखानुपपत्तेरियर्थः । शरीरादिपूर्व सम्पासागा. विषयोशतमपि समात्यानुभूतमेवेति विदुयामपि मत्तव्यमिति चेनेत्याश। नोति । मु पुरये शरीरादयो गमध्यने चैत्वाचं तर्हि तत्र कामा सम्मध्येरमिया। येविति। किमिलि गईरेते कामा नानुभयरमियामहार। पता- मिधामा रति । रतय विदुपामेव तपभियररियार। विद्योति । पिमिति निबविपापकरसे विदुषि पदयाम- समन्यरचनं तत्राr | रथामशानेति । पामराव विदुषि कामसमन्यवचनं मनीताल मामासाहमियत्र निम. अपरमपि युमिन्यार। थत रति। डिपादिपु भगत ·उ• अथ यत्रेतदाकाशमनुविषणं चक्षुः स वासुषः भा• वा तस्मिन्नाचरणे युमस्तदाकर्षणाय। एवममिछरीरे रथस्थानीये माणः पञ्चत्तिः इन्द्रियमनोबुद्धिसंयुक्तः अज्ञात्मा विज्ञानक्रियाशक्तिद्दयसंमूर्छितात्मा युक्तः स्वक- Mफलोपभागनिमित्तं नियुक्तः । कस्मिन्न्वहमुत्कान्तो भविष्यामि कसिान् वा प्रतिष्ठिते प्रतिष्ठास्यामोती- श्वरेण राज्ञा व साधिकारी, दर्शनश्रवणचेष्टाव्या- पारेऽधिकृतः । तस्यैव तु मात्रैकदेशश्चतुरिन्द्रियं रूपोप- लब्धिद्वारभूतं । यत्र कृष्णतारोपलचितमाकाथ देहच्छिद्रमनुविषयमनुमतमनुगतं नत्र से प्रकृतोऽशरीर आत्मा चचुपि भवतीति चानुपथजुषि भव रति चातु- पस्तस्य दर्शनाय रूपोपलब्धये चक्षुः करणं यस्य तत् । देहादिभिः संहनत्वात्परस्य द्रष्टुरर्थं मोऽच चक्षुपि दर्श- था. कामानां कुतो झनोकभाविपमित्याशयाह । यति । मगसार कामानित्यादिवाक्यं तुन्यमपि प्रधागवाक्यविरद्ध- वायान्यमिति भरते । नचिनि । वाफ्ययोर्मियो विराध हटा- मतमाह । यति । यदसन्न पश्यति न मिथुरेयिं परिलोमो वियोऽपिमाणिस्तान सु सद्वितीयमन्ति । नतोऽन्यधिभर यस्प- प्रोदिति रहदारण्यकश्रुतिमाश्रिम विरोध धुनोसे। नैप दोष रति । अथ यो वाक्यं सयुममधिसत्य महासं कथं मावि- पये तयादाइतमत थाह। यधपीति । गपुमन्य मेशियात- वायम्य च राममिकेनुसमाचार सपुझे सासम्बन्धी मा मिशतीत्यर्थः । दिए मामेवाधिदत्य यत्र लम्य मम्बंगामे. बाभदिदादि तमियार। कनेति । पजावादग्या- शिवापाच मियो पिरी माते। परीरति हसत ·. . उ• पुरुपो दर्शनाय चक्षुरथ यो वेदेदं जिघ्राणीति स आत्मा गन्धाय घ्राणमथ यो वेदेदमभियाह- भा० नेन लिङ्गेन दृश्यते परोऽशरीरोऽमहतः ॥ अतिणि दृश्यत इति प्रजापतिनो मन्द्रियदारोपलक्षणार्थ मविषयोपलधा हि स एवेति। स्फुटोपलधिरेठवा- चक्षिणोनि विशेषवचनं सर्वश्रुतिषु । अहमदर्भमिति तत्सत्यं सम्भवतीति च श्रुतेः। प्रथापि योऽगिन्दे हे वेद कथमिदं सुगन्धि दुर्गन्धि वा जिघ्राणीति अस्य गन्धं विज्ञा- मीयामिति स शात्मा । तस्य गन्धाय गन्धविज्ञामाय माणं। अथ यो वेदेदं वचनमभिव्याहराणीति वदिय्यामीति म प्रात्माऽभिव्याहरण क्रियामिद्धये करणं वागिन्द्रियं । अथ यो वेदेदं ग्रषानीति म प्रात्मा श्रवणाय याचं । था. रयम्य पदम्य पाशुपदर्शने - प्यारशरीरम्य तदयोग्यता. दशरोरामालिईसत रति अतिर्विरडेय । थामलामत. खादिम पाविषयाने कश्रुतिशिविरोधारमत गम्मा युरे. चीनमान विषयावामारविरोधोऽकीयभिप्रेधानन्तर माक्यगत्या. मयति । ति। पायदनाविषयले गवि पयो पाने फोरेगुरियपेक्षायां बिनुकं तावदनं सम्भवतीति मावा हटान्तमा भुति । म हातो या भगति तोपत. रत्यारा नोति । तमे हातमाय पाचरे। योन्यात्मिा। पध्याशारराशियसिसचे पचानारमा प्रयोति। - मिन तियो सामदः परम् रपमानीय शरीर रथमेव विति अलमारामनाथ। फिर भीम गर. मंपसभाममिमि प्रायो रचिलेग निरति शमय। भायमा दायति । परतिरिति । पक्षिा गाररि ·६१८ उ. राणीति स आत्माऽभियाहाराय वागथ यो वेदेदर शृणानीति स आत्मा श्रवणाय गोत्रं ॥ ४ ॥ अथ यो वेदेदं मन्वानीति स आत्मा भा० अथ यो वेदेदं मन्यानोति मननयापारमिन्द्रियामंप्रयुक्त केवलं मन्वागीति वेद स प्रात्मा। यो वेद स पात्मेत्येवं सर्वत्र प्रयोगावेदनमस्य स्वरूपमित्यवगम्यते । यथा यः पुरस्कारप्रकाशयति स श्रादित्यो .यो दक्षिणतो यः पवाद्य उत्तरतो य ऊर्द्ध प्रकाशयति स आदित्य इत्युक्त प्रकाशस्वरूपः स इति गम्यते। दर्शनादिक्रियानित्यानि तु चक्षुरादिकरणानि । इदञ्चास्यात्मन: मामादवग- म्यते । आत्मनः सत्तामात्र एव ज्ञानकर्तवं न तु व्यावतया। चा• विद्धि मग प्रमहमेव च । रन्द्रियाणि हयान्यारितिश्रुत्यन्तर- माश्रित्याह ! रन्द्रियेशियात्मानं रथिनं विद्धोतिश्रुतेः प्राग्यस्य रथित्वमित्यापाझ तस्य तदुपाधिर्यस्तदभेदाङ्गीकारान्मैवमिर त्याइ । प्रज्ञात्मेति । तस्याध्यात्मसन्तानद्दयविशिरत्वेन स्फुरितं सरूपं दर्शयति। विधानेतिरेश्वरस्य योतप्रायोपाधि- दारा भोलत्वादिसंसारिखमित्यप श्रुप्यन्तरं प्रमाण यति । कम्मिमिति । प्रतियाम्यामीति क्षित्वा स प्राणमहजतेत्यादि- युतिरिति शेम । तथाप यथा राषा साधिकारिखेम सेनाध्यक्ष. सन्धिवियादी नियुज्यते सधेवरेण सर्वधेया. तराधिकृतः सकार्यदर्शनादियापारनिमित्तं नियुप्ता भवती- न्याप। राति । प्राय सविलक्षणे न घेतनेन नियुन्य ते प्रया- ध्यत्वादयादिवदित्यनमानाहेहसंहतात्यायादतिrasसंशसचे- नमः सिकातीति समुदाया । चक्षुरादिघेटा समनिमिता चेयावामधादिशादिता पनुमानान्तरं सूचयति। सम्यवेति । मतमादिययन्तदा । मायेगम्य प्याबाममेकरोग रनि ·उ• मनोऽस्य देवं चक्षुः स वा एप एतेन देवन चक्षुपा मनसेतान् कामान् पश्यन् रमते पाय भा. यथा मवितः सत्तामात्र एव प्रकाशनकत्वं न तु व्याहत- तयेति तदत् । मनेाऽभ्यात्मनो देवममातमितरन्द्रिये, रसाधारणं । पथटे पायगेमेति चतुः । वर्तमानकाल- विषयाणि पेन्द्रियायतोऽदेवानि तानि । मनसु चिकास- विपयोपतथिकरर्ण सृदितदोपय समभ्यवधितादि मरपनधिकरणति देवपुरुष्यते । म वै मुक्तः म्वरूपा- पनोऽविधाजनरेन्द्रियमगोवियुतः मामभावमापन: सनेप प्योमादिशद्धः मर्नेगरी ममउपाधिः मम् एमे में- वेवरेण मनमैनाम् कामाम् भवियप्रकागवविष्यमततेग ·H उ.एते ब्रह्मलाको तं वा एतं देवा आत्मानमुपासते तस्मातेषाए सर्वे व लोका आताः सर्वे व कामाः स सबीएच लोकानाप्नोति सबीएच भा• दर्शनेन पश्यन् रमते। कान् कामानिति विशिष्टि । य एते ब्रह्मणि लोके हिरणनिधिवदायविषयामङ्गानृतेनापि- हिताः सङ्कल्पमात्रलभ्यास्तानित्यर्थः । यस्मादेष इन्द्राय प्रजापतिनोक्त प्रात्मा । ततः श्रुत्वा तमात्मानमद्यत्वेऽपि देवा उपायते । तदुपासनाच तेषां मचे च लोका पात्ताः प्राप्ताः सर्वे च कामाः । यदर्थं होन्द्र एव शतं वर्षाणि प्रजापती ब्रह्मचर्यमुवास नत्फलं प्राप्तं देवैरित्यभिप्रायः॥ नयुक्तं देवानां महाभाग्यत्वान्न विदानों मनुष्याणामत्यल्प- था• बास्योपदिश्यते तत्राच । स्फुटेति । चक्षुषः स्फुटोपणब्यो हेतुत्वे युर्ति सम्पादयति । मिति । यत्रादर्शमिति चक्षुषः प्रत्ययस्तदस्तु सत्यं स्फुटोपलम्मादिति इयोर्विवदमानयोदय- मित्यर्थः । य रघोऽक्षिणोत्यत्र सन्द्रियद्वारोपलब्ध्या विव- क्षित इत्युक्तं व्यक्तीकरोति । यथापीति । चक्षुधि स्फुटोपलम्भे- ऽपीति यावत् । योऽस्सिन्देहे येन केनापोन्द्रियेसा ॥ यं चिद्दिषयं वेद स च्यात्मेति सम्बन्धः ॥ उसमेवार्थमाफाइाहारा स्पोरनि । कथमित्यादिना ॥ जिप्रायोति यो वेदेयुक्तमेव मद्धियति । धम्येति । इन्द्रियाणादिभिरसंस्पर्य तत्तद्वारेणानिप्पन्न- मिति यावत् । केवलं मनीमात्रजनितमित्येतन्मन्वानि सम्पादया- नीत्यर्थः । यो वेदे त्यत्र प्रत्य यार्थभूतं कर्तवं सापेक्षलामिया- प्रवत्यर्थ रूपन्तु संविमाधमनक्षतया सत्यमात्मखरूपमि. त्याह । यो वेदेति । यात्मा सवेदनस्वभावस्थेत्तत्तसंसर्गादेव विघसिदिसम्भवाचक्षुरादिवैयर्थ स्यादित्याशयाह । दर्शना- दीनि । घन्ताकरत्तिदर्शनादिमिया । सा घात्मनः संवि. .

·उ• कामान्यस्तमात्मानमनुविद्य जानातीति ह प्रजापतिरुवाच प्रजापतिरुवाच ॥ ६ ॥१२॥ भा• जीवितत्वान्मन्दतरप्रज्ञलाच सम्भवतीति प्राप्ते इदमुच्यते । स सांय लोकानाप्नोति सब्वाय कामानिदानीन्तनो ऽपि । कोऽसाविन्द्रादिवद्यस्तमात्मानमनुविद्य विजानातीति ह सामान्येन किल प्रजापतिरुवाच । अतः सर्वेपामा- त्मज्ञानं तत्फलप्राप्तिय तुल्यैव भवतीत्यर्थ. । दिर्वचनं समायथं ॥ १२ ॥ सा देकरमस्यामहोदासीनस्य विषयससर्गधम हेतुस्तनियत्यानि चक्षुरादीनि भवन्ति सार्थकानीत्यर्थ । तेयामकरीत्या सार्थ- कत्वे समकमाछ। रदश्चेति । करखानामत सार्थकत्व प्रहलग्य सविन्माषस्थासवादेव खतो विषयसम्बन्धानुपयत्या तत्सम्बन्ध- मान्तिकारयामत करणनिविणेयापेक्षया गिद्वारितमित्यर्थ । আলঃ বিশ্বাগমার কাঘ হয়ে যায়। धामन मि। य एघोऽक्षिणीयादिमा प्रचित सम्मति सतयादि कलवाया प्रपयितुमिनियान्तरेभ्यो मनसे येन- क्षणं दर्शयति । मनोऽम्येति । तस्य धोऽपि कुतो देवत्व मियामा वर्तमामेति । पारस्तु दोयराहिय समित. যে যমী যম। যমিশিষ্ট মসয়ি মা হল सपाधिरम्येति तीन । बरे तदभियानको त्येतदविधा. दिप्रतिबन्धकस्याभावामनसा नियं प्रततं नियाभिधान. सहम चैतन्यं सेन पाामिनोति योजना का पतमि. त्यादि याचरे । यसादिमा पराममा गण्यमा भोलिसमाधारियायमामलोतरमोत्याय याचा. कमियादिमा । प सदाः । परनिर्वि यहाकावामविषयं सरपवर शिपायाचे उपा. एनब प्रसादु बगरयपरितमाद। १९॥

·श्यामाच्छवलं प्रपद्ये शवलाच्यामं प्रपद्ये असू इव रोमाणि विधूय पापं चन्द्र इव राहो मुखात्प्रमुच्य धूत्वा शरीरमकृतं वृतात्मा ब्रह्म- लोकमभिसम्भवामीत्यभिसम्भवामीति॥१॥१३॥ भा. सामाच्छवल प्रपद्य दूत्यादिमन्त्रावाय. पावना जया- र्थच ध्यानार्थी वा । ग्यामा गम्भीरो वर्षः ग्याम इव ग्यामा हाई ब्रह्मा अत्यन्तदुरवगायत्वात्तद्धाई ब्रह्म ज्ञात्वा ध्यानेन तस्माच्यामाच्छवलमिव शवलोऽरण्याद्यनेककाममियत्वा- ब्रह्मलोकस्य शावल्य तं ब्रह्मलोक शवल प्रपद्ये मनसा । शरीरपातादो गच्छेय । यसाद शवलाद्ब्रह्मलोकाना- मरूपव्याकरणाच्याम प्रपद्ये हाई ब्रह्मभाव प्रपन्नोऽस्मी- त्यभिप्रायः। अतस्तमेव प्रकतिखरूपमात्मानं शवलं प्रपद्य इत्यर्थः । कथ शवल ब्रहालोक प्रपद्य इत्युच्यते । अश्व दूव खानि लोभागि विधूय कम्पनेन अम पांवादि च रोमतोऽपनीय यथा निर्भलो भवत्येव हाईब्रह्मज्ञानेन विधूय पाप धर्माधर्माख्य चन्द्र इव च मुखाद्राङग्रस्तस्त- साझाशेर्मुखात्प्रमुच्य भाखरो भवति यथैव धूला महाय पा. छताया दहरविद्याया शेषभूत जाविधानार्थमारभते । श्यामादिति । यत्यन्त दुरवसाह्म त्याज्ञानदीनानामिति यः। फथ जीवतो ब्रह्मलोकप्राप्तिरित्याशवाह! मनसेति । न तई मुख्या सयामिरित्याशझाह। शरीरेति । विपरीतपाठ हेतुत्वे नेति व्याचो यस्मादिति । ३० प्रतिज्ञया योग्यते । श्चत गति। घसान्तमाकाहापूर्वकमवताय व्याघरे । कथमित्यादिना ।

·६२३ आकाशा वै नाम नामरूपयोनिर्वहिता ते यदन्तरा तह्म तदमृतएसआत्मा प्रजापतेः सभां भा शरीरं मानाश्रयमिदेव यानेन कृतात्मा मृतकृत्यः मन्नहतं नित्यं ब्रह्मलोकमभिसम्भवामीति। दिर्वचनं मन्त्र- परिममाश्यर्थे ॥ १३ ॥ आकाशा वै इत्यादि ब्रह्मणे लक्षणगिर्देशार्थ । प्राध्या- नायाकाशो वै नाम श्रुतिपु प्रमिद्ध पात्मा । अाकाश स्वा- भरीरवात्मभावाच म चाकागो नाम । नामरूपयोः खात्मन्ययोगदोजभूतयोः मलिलस्येव फेनमंसानीययो- निबंहिता मिाढा व्याकी। ते नामरूपे यदन्तरा यस्य ब्रह्मणेऽन्तरा मध्ये वर्तते तयोर्या नागरूपयार- सरा मशे चनामरूपाभ्यामपएं। यदि नहछ नामरू- पविलक्षणं नामरूपाभ्यामस्पृष्टं तथापि नयोनिबाद- लक्षणं प्रोत्यर्थः । इदमेव मैयोमाणी पिग्माचा- नुगमात्सर्वच • चिखरूपतेवेति गम्यते एकवाक्यतया था. भरीरम्य मान्यत्वे तुमाए। सम्बामति। रनिदो यान. समास्यर्थः । १९॥ दारोऽस्मिारराचार रति नरामनिमम्ग revपोगं दर्शयति। पाध्यानाति । गायि म.नि भताया. भादेव समुत्पने पासा प्रवन सन्ति। सचमी दो व्यायाभिदाचा मृतयः । थामस्टेमा थनियुगिरने तुमारा पालाश पेति सारेपनि पर अपमारिवपदासपीला यायाय रितीपारिक प मारायचाचरे । वर्षति । रेवि समान पदमंग - ·६२४ उ• वेश्म प्रपद्ये यशोऽहं भवामि ब्राह्मणानां यशो राज्ञां यशो विशां यशोऽहमनुप्रापत्सि स हाहं भा• ऽऽत्मा । कथ तदवगम्यत इत्याइ स श्रात्मा । श्रात्मा हि नाम सर्वजन्तूना प्रत्यक्चेतन स्वसवेद्य प्रसिद्धस्तेनैव स्वरूपेणोत्रीय अशरीरो व्योमवात्सर्वगत आत्मा ब्रह्मोत्य- वगन्तव्या तश्चात्मा ब्रह्माम्टतममरणधमीत जाई मन्त्र । प्रजापतिचतुर्मुखम्मस्य सभा वेग्म प्रभुविमत वेग्म प्रपद्ये गच्छेय। किञ्च यशोऽह यशो नामात्माह भवामि प्राह्म- णाना। ब्राह्मणा एव हि विशेषतस्तमुपायते । अतस्तेषां यशो भवामि तथा राशा विशाच । तेऽप्यधिकृता एवेति तेषामप्यात्मा भवामि । तद्योऽहमनुप्रामसि प्रास्यामि प्राप्नुमिच्छामि । स हाइ यामामात्मना देहेन्द्रियमनोबु- द्धिलक्षणाना यमसामात्मा। किमर्थमहमेव प्रपद्ये इत्यु- च्यते । श्वेत वर्मत पकवदरमम रोहित। तथाऽदत्क दन्त- पा. व्याख्यातमधुना तु व्यस्त व्याकृत वदेव व्याकरण सङ्गिपति । नामरूपाभ्यामिति । श्यामस्परश्चेत्कथ तन्निा हकमिन्याशाह। नामरूपाभ्यामस्पृयमिति । मायावशादिति रोष । ध्यात्मत्वेऽपि कथ करतलामखकवाणोऽपरोक्षसमत याह। यात्मा होति । तेन स्वसवेदनत्वेनेति यावत। कुतो देइयोमहतम्यात्मन सस वेद्यत तयारयशरीररति परिछिमस्याशरीरत्वमयुक्त मि सामयाह । व्योमवदिति । बझैव प्रत्यक्षभूसमिनि फयगवगत मित्याशह्माह। यात्मनि । धनात्मत्व घेदवझवप्रसडात्प्रत्याभूत मम वक्तभ्यमित्यर्थः। उपास्यखरूम दर्शयिया मदुमासकस्य प्रार्थ नामन्त्रमुत्थाप्य भ्याकरोति। बत उमिति प्रथमतो प्रादाय .

·उ• यशसां यशः शेतमदत्कमदत्कए शेतं लिन्दु- माभिगां लिन्दुमाभिगां ॥ १ ॥ १४ ॥ ततिला प्रजापतय उवाच प्रजापतिर्म- नवे मनुः प्रजाभ्य आचार्यवुल्लाबेदभधीत्य भा० रहितमप्यदत्कं भनयिद तेजोबलवीर्यविज्ञानधर्माणामप- इन् विनाशयिचित्येतत् । तत्सेविनां स्त्रीव्यञ्जनं यदेव लक्षणं श्वेतं लिन्दु पिच्छलं तं माभिगां माभिगच्छेयं । द्विवचनमत्य न्तानर्थहेतुत्वप्रदर्शनार्थं ॥ १४ ॥ त?तदात्म ज्ञानं मोपकरणमोमित्येतदक्षरमित्यायैः महोपामनैस्तद्दाचकेन ग्रन्येनाटाध्याय लक्षणेम सइ ब्रह्मा हिरण्यगर्भः परमेश्वरो वा तद्वारेण प्रजापतये कश्यपायो- वाच। असावपि मनवे वपुत्राय । मनुः प्रजाभ्यः । इत्येवं श्रु- त्यर्थसम्प्रदायपरम्परयाऽऽगतमुपनिषदिजानमद्यापि विद्द- खवगम्यते । यथेह पष्ठाद्यध्यायत्रये प्रकाशितात्मविद्या सफलाऽवगम्यत तथा कर्मणा न कयनार्थ इति प्राप्ने तदा- नर्थक्यप्रातिपरिजिहीर्पयेदं कर्मण विद्वद्भिरनुष्ठीयमानम्य या. यह हेतुमाह। नामय रयेति । विशेषं निर्दिशति । स्त्रीव्यञ्जम- मिति । योनिन्दितं प्रजननेन्द्रियमित्यर्थः । कथं तदयिट भवेत्तदा । नविनामिति । सदाभिगमनं नाम गर्भवास. स्तस्यातिशयेनान हेतुत्वं शापयितु हिबंधनमित्यर्थः।। उक्तविज्ञानस्योपेक्षिकत्वमा युदम्यननादिमारम्पयोगमवं दयति । स तदिति । सेोपकरसमुपकरो. शमादिभिः सहितमिति यावत्। बहारेग हिरगर्भारोत्वः । विद्या- CH ·उ• यथा विधानं गुरोः कम्मीतिशेषेणाभिसमावृत्य कुटुम्बे शुचा देशे स्वाध्यायमधीयानो धार्मिका- भा० विशिफलवत्त्वेनार्थवत्त्वमुच्यते । श्राचार्यकुलावेदमधोत्य महार्थतोऽध्ययनं कृत्वा यथा विधागं यया श्रुत्युनोर्निय- मैर्युक्त. सन्नित्यर्थ । सर्वस्यापि विधे. स्त्युतस्योपकुवा- णक प्रति कर्त्तव्यत्वे गुरुशुश्रूषाया. प्राधान्य प्रदर्शनार्थ- माह । गुरोः कर्म यत्कर्तव्य तकृत्वा कर्मशून्यो योऽति- शिष्ट कालस्तेन कालेन वेदमधीत्येत्यर्थ । एवं हि नियमवताधीतो वेदः कर्मज्ञानफलप्राप्तये भवति नान्य- थेत्यभिप्राय । अभिममात्य धर्मजिज्ञासा समापयिला गुरुकुलान्नित्य न्यायतो दारानाहत्य कुटुम्बे स्थित्वा गाईस्ये विहिते कर्मणि तिष्ठनित्यर्थ । तत्रापि गाई- स्यविहिताना कर्मणा स्वाध्यायम्न प्राधान्यप्रदर्शनार्थमु- यते । राची विषिके मेध्यादिरहिते देशे यथावदा- मोन खाध्यायमधीयानो नित्यनैमित्तिक कर्माधिकञ्च यथा शहिता गाद्यभ्यामञ्च कुर्वन् धार्मिकान् पुत्रान् या. प्रकरण समाप्याविहदनुष्ठितस्य कर्मण साफल्यमविहासन्ता. पार्थ कथयति । यथेत्यादिना । रति प्रकृतोपनिषति - प्रामुखत्वपवित्रमाणिवादयो नियमा । भिक्षाशनखानाचम- नादिर्विधि । किमित्येष नियमोऽध्ययने कथ्यते सघाइ। रव होति । तनापीसि सप्तम्या यथोतोऽधिकारी ग्रहीत , रत मच सय कुर्बन ब्रह्मलोकमभिसम्पचत रति सम्बन्ध । एव वयमित्यस्य व्याख्यानमेव याम प्रकारे कुच मिति ।

·६२७ उ• न्विदधदात्मनि सबैन्द्रियाणि सम्प्रतिष्ठाप्या- हिएसन्त्सर्वभूतान्यन्यत्र तीर्थेभ्यः स खल्वेवं वर्तयन्यावदायुपं ब्रह्मलोकमभिसम्पद्यते न च " भा० शिथ्यांथ धर्मयुतान् विदधद्धार्मिकत्वेन मात्रियमयत्रा- मनि स्वहदये हा ब्रह्माणि सन्द्रियाणि सम्प्रतिष्ठाप्योप- मंहत्य मन्द्रियग्रहणात्काणि च सन्यस्यामियन् हिमां परपोडामकुर्वन् मर्वभूतानि स्थावरजङ्गमागि भूतान्य- पीडयनित्यर्थः । भित्तानिमित्तगट नादिनापि परपीडा म्यादित्यत आह । अन्यत्र तीर्थेभ्यः। तीर्थ नाम गास्वानुजा- विपयस्ततोऽन्यत्रेत्यर्थः । सबाथमिणां चैतसमानं। तीर्थ- भ्योऽन्यत्राहिमवेत्यनो वर्णयन्ति । कुटुम्खे एवैतत्सव कुर्वन् म खल्वधियतो यावदायुष यावनीवमेवं यथामेन प्रका- रेणेवं वर्तयन् ब्रह्मलोकमभिमम्पद्यते देहाने। न घ पुनरावर्तते। शरीरग्रहणाय पुनरारत्तेः प्राप्तायाः मति- धात् । अभिरादिना मार्गेण कार्यप्रशोकममिमम्पद्य यावद्रह्मलोकस्थितिमावत्तचैव तिष्ठति प्रासतो नावत घ्या. प्यप्राप्तप्रतियेधाशो वारयति। पुनराहोरिति । चलोका- दिव इमलीपापाय प्राप्ता मुगरारतितम्या नन्दादिनियेथा- मामा प्रतियधप्रयतिरित्यर्थः । पपनराज सिवाक्य मान्यवरागि याकरोति । थपिरादिति । शिति महानयात्दम्या. लोहिम्मतोमनोकादियः। विपदादिना जातमा. मता यता सदगिम नामह पारिरिरिम निर्माम. स्तव्यमासन्दोरयरहभादवे । गुरपे परपयधामाभंग ·पुनरावर्तते न च पुनरावर्तते ॥१॥ १५॥ इति अष्टमः प्रपाठकः । छान्दोग्योपनिषत्स- म्पूणी ॥ ॐ तत्सत् ॥ भा० इत्यर्थः । दिरभ्यास उपनिषद्विद्यापरिसमाप्यर्थः ॥१५॥ इति श्रीगोविन्दभगवत्पूज्यपादभिय्यस्य परमहंमपरित्रा- जकाचार्यस्य श्रीशङ्करभगवतः कती छान्दोग्योपनिषद्भायो अटमोऽध्यायः ममाप्तः ॥ ८ ॥ छान्दोग्योपनिषद्भायं समातं ॥ ॐ तत्सत् ॥ प्या. पटोय ॥२॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छुद्धा- नन्द पूज्यपादशिष्य श्रीभगवदानन्दज्ञानगिरिकतायां छान्दोग्यभा- ध्यटीकायामरामोऽध्यायः ॥८॥ छान्दोग्योपनिषद्भाष्यटोका समाता ।। समाचार्य मन्य ॥ ॥ॐ तत्सत् ॥

·ए २५ छान्दोग्योपनिषत्सूचीपत्र । अथ प्रथमोऽध्याय । तर पछावधि शापयंका ॐकारस्य रसतमत्वाप्तिसम्द्धिगुणानामुक्तिः १ प्राणदृश्या ॐकारोमासन . धादित्यदृष्या प्राणादिध्या च उगीच खरोमासन २९ सरम्दितमेशारोपासन ५२ वागादीन मुख्यप्राणच रसोन्था दित्यच उगीयदृष्ट्या थभेदोपास नगिन्दापूर्वक नया पुनर्भेदोपासन शिलकदाभ्यबलिसवादा re दुर्भिक्षाने उपदेशाम्तरगमन वस्तिमालोषियभोगनादिप्रस्तावपू परामदर्शनादिऋषिक संवादः ८ 9 . ५ राजापतिसंवादपूर्वकमाविल्यमसान। ए ८. देवसामान कुमारदीयोपासनोपदेश भावपयोपामग " .. ८. U थप दिनीयाध्याय । साधुष्चा समस्त सामोपासना नावमा शिरा मनाम उही ति . निधनमिति पचविषगामोपासना रिरथा परनिधसामोरासमा १ यामा परिक्षसामोपायमा. ... ... ........ .

·२ सुग पठाधवधि रष्ठापर्यन १०८ २०४ .. १०६ १११ ११. ... १२२ १२० १२२ तुदृथ्या पवविधसामोपासमा पशुश्या पविधसामोपासना प्राणादिदृष्टया पञ्चविधसामोपासना.. वाग्दृघ्या हिवारः प्रस्तावः च्यादिः उदीथः प्रतिहार उपहवः निधन- मिति सप्तविधसामोपासना. ध्यादित्यदृष्ट्या सप्तविधसामोपासनं प्यादित्य जयेन सप्तविधसामोपासनं प्राणेषु गाय भसामोपासनं प्राणेपु रथन्तरसामोपासनं मिथुने वाम देयसामोमासन रहदादित्ये पश्चविधसामोपासनं पर्जन्ये वैरूप्यसामोपासनं ऋतुषु वैराजसामोपासनं पृथियादिदृघ्या सामोपासनं पदृया सामोपासनं. सोकदृष्ट्या सामोपासनं देवतादृछाा सामोपासनं प्रयी विद्यादिदृष्ट्या सामोपासनं विनर्दिगुण विशियसामोपासनं धर्मवन्धन योधारोपासनं योहारभराशन सामहोमेनेन्द्रोपासनं च्यज्ञातसामहोमेन्द्रोपासनस्य कर्मनिषेधः ...... १२ २४ ९२२ १२४ १२५ १२३ १२५ १२५ २२६ १२७ .... १२० १२८ २२६ १३० १६ २. १२८ १२९ १३. ११२ २२ २९ २० १३५ ९५२ ९५२ २५ श्वथ ढतीयोऽध्यायः। थादित्यादी मध्वादिदृष्टिः... १ दक्षिदिकस्थरम्यादी मधुनाबादिधिः.. २ पूर्वदिकस्यर यादौ मधुनाधादिरः.. उत्तरदिस्थरम्यादौ मधुनाद्यादिदधिः उर्ध्वदिकस्थरपूम्यादा मधुनाद्यादिधिः .: २६२ २ . १६५ ५ ·खुप चषधि पृष्ठापर्यमा प्रथमाम्हतं यद्रोहितादिरूम वसूप- उप-} ६ जीवनभूतं यस्योपासन हितीयामत रोपजीवनभूतं यदुपासनं ७ हतीयारतमादित्योपजीवनभूसं यशदुमासनं ० चतुर्धारतं मरतोपजीवनभूतं यदुमासनं । १०१ मसमारत साध्यापजीवनभूतं यत्तदुपासनं १. भेगक्षये यामनि संहत सर्वमित्युपासनं. गायन्या झोपासनं. १०१ १८० दारमालादिगोयापासनं एदि मुख्य. १८८ अमोपासनं... सदृष्या बापासमं ममोमयत्वा- चारोपय मागितल्यविद्या प... पुत्रदीधीयाफना विराट कोशोपासना.... १५ २९० धामनो दीघाइफला यात्मयशेपासना .. १५ धात्मयज्ञोपासना थाहिरसेन देव फीपुपाया पक्षयादिपना সত্যি কাহিৰি, जोरपारामा पादियादृप्या अध्यायाधिविश्व- बमोपासमा. ११ } २१४ १९ RRY २०८ १२८ . ..१ 1. गए चारपाय। जाम देगामा रेकनिटे शान.... । हा भाग समादियानं अपारिरी पाया गया। ne गिरला गंधगणि रावधान सामmaru, परम्य गामा र rey मामा प्रतिपाfre गाय दामाद Im क ·४ खग पृष्ठावधि शहापर्थन .. २१२ ट २८० .. मतो सत्यकामाय चतुर्थ पादरोक्ति सत्यकामस्य गुरुकुले पुनर्गमनं. उपकोसलस्य धात्मविद्या गाई पत्यामिविद्या धन्वाहार्यपचनामिविद्या. प्याश्वनीयामिविद्या घमीनामुपयोशलप्रतिवचनं व्यक्षिपुरधोपासना यशे यथ्यास्य उपासना. प्याछत्युपासना २६४ २०१ २०३ २०४ २५ २०७ २८४ २०१ २७३ २०४ १५ २२ २० २८ २८ १ २ ३ 8 पू स्यथ पक्षमोऽध्याय । न्येष्ठश्रेछगुणोपासना इन्द्रियाणा विवादश्च पासस्याबवासकल्पोपासन पचामिविद्यार्थ श्वेतकेतुप्रवाहयसवाद लोकरूपामिविद्या... पर्जन्यरूपामिविद्या एथिवीरूपामिविद्या पुरुषरूपामिविद्या योषिद्धपानिविद्या पुनर्घटीयन्नवदनी सम्पराते यात्मविद्ययोत्तरमार्ग क्र्मया दक्षिणमार्ग. १. चौपमन्यवादिभि पञ्चभिरद्दालफेन सहित] केकयस्य सवाद का यात्मा कि ब्रह्मेति औपमन्यवकैकेयराजमवाद मत्ययनकैफेयराजसवाद रन्द्रद्युम्न कोयराजसवाद बुडिलकैकेयसवाद उहाकककेयसवाद २१५ ३२४ ३२५ ३२७ ३२८ ३२९ ३३० १३३ ३०२ २१४ ३२१ ૨ ३२१ ३२० ३२८ ३२८ ३३२ ३६२ ३६२ ३६८ १२ जनकपसचाद ३०१ .. ३०. ३०१ ૨૪ ३०२ . ३२ ६०२ ·५ पद्ध पृष्ठावधि शुष्ठापर्यंत ३७३ ... सर्वेः सह कैकेयसंवादा.. धाडत्युपासना तेभ्यः प्राणाय खाईति व्यानाय खाति खपानाय खाइति समानाय खाति उदामाय खाति एवंविदोऽमिहोत्रफल २. ३७७ २०० २१ २२ २६ २8 ३०७ ३७७ ३०८ ३०८ ३७८ '३०६ २८१ घटाध्यायः॥ २ ३ B २२ ८० 808 ०१२ ११८ B२१ १२४ B२९ श्वेतकेतुमुपदिशत्यारणिः प्रपञ्चम्य कारणात्मना सत्वे परिय. भूतस्मात् प्रपक्षदरिक्रमः एकविज्ञानेग सर्वविज्ञान चमाशिसं प्रेधा भवति भयमाणम्याणोयभागो मनष्यादिभवनि शोहरकण पुण्योपदेशः सयुमिकालोपदेशः यचायतनं पुनन्तचा सपुमादुत्तियति.. नदीपान्तेनोपदेशः.. हक्षालहरान्तेनोपासना वटपलहरामोनोपासना लमपशाम्तेनोपासना . गन्धारदेशादागतपुरपहरामोनोपासना ममधुपुक्यदृष्टान्तनापामना सरपरशुपयानोपारागा........ ९८७ B.२ १२ ४९९ २२ 828 २७ 882 88 8BG .. .. ८ SBB 8१० Bg १५१ ५५ १५ ५९ ३५२ ५८ .. (५ (५ यसमाध्यायः नाराय समापमारोप सा मानो भूपसीति मनी गावो भवति A. १८१ BC. प ·खण्ड पृष्ठाञ्चवधि पृष्ठापर्यन्त B 868 (८७ ५ 8. 880 ४६. 8६३ 283 B८६ 86 8ES ८२ 868 BE १६ BEE . ५०२ ५०० मल्यो मनसा भूयानिति. चितं सरन्याहूय इति ध्यानं चित्ताय इति विज्ञानं ध्यानाय रति. वसं विज्ञानाद्य प्रति यानं बलाद्य प्रति थपोऽनाय ति. तेजोऽझो भय रति ब्याकाशम्तेजसो भूयानिति सरणमाकाशाय रति. प्यामा सारणायसीति. प्रागा यागाया भुयानिति सत्यपानोपदेशः विधानोपदेशः मति ज्ञानोपदेशः यद्यामानापमा निसामानोपदेशः নিমালাঘবনঃ सखपानोपदेशः भूमामानोपदेशः चम्मिम् प्रतिष्ठितत्वोपदेश पर्वत्र ग एवेत्युपदेशः रचयिदः फलोपदेगा.. ५०२ ५०२ ५०४ ५९. १४ १५ ५०५ १९ ५१० ५९४ ५९४ ५१५ ५९४ ५९४ ५९४ ५५५ २. २२ २५ २४ २५ ५२१ ५९० ५२९ ५२० ५२४ पचारमाध्यायः। ५. १ २ पूरन ५०१ ५४२ सरपुपरीक्षापासनं चराधोपामनप.. पदापिदितमलोपागन मामाघरोपा. गमप नुनपानापासना. ५१ ५.८ . ५१२ ·सण्ड पृष्ठावधि पृष्ठापर्यन्न ५ ५५० ५६२ ५७५ ५५ यज्ञादी प्राधयारिः एदयनाडीसूर्यरमिपयोपासना रन्द्रविरोधमयोः प्रजापतिसकाशगमनं रनविरोधनयोगदशरावे धात्मदर्शनं... रंद्रस्य पुनरागमन रन्द्राय खनपुरधोपदेशः सपुतपुरायोपदेशः. मर्यशरीराद्युपदेशः म्यामाधुपदेश.. कारणावेनावामाख्योपदेशः परम्परागतमझोमदेश समाप्ता सूची। ५८8 ५७१ ५७६ ५६ ५८१ ५६५ ५६७ ६२२ ६२३ ६२५ ५६७ १३ १५ ६२२ ६२५ ......