·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·॥ न
श्रीमद्गदाधरविनिम्मित टांक.
यं श्रीमच्छिरोमणिसुधीरचितस्स
मेतः, नवादसंज्ञकइनद्विगजन
पेशेशाके मधावविगते द्युमणीव
लाश्रीलोकनाथेन प्रकाशना
यप्रकाशितोगोरखनामयन्त्रे, वि
देहदेशालयकेनतर्कतर्केणकाश्यां
खलुमुद्रयित्वा २॥
शकः १८२१
1*
M
IEO

·No text on this page.

·॥ श्रीगणेशायनमः॥
॥ अथ नञर्थवादः॥
राधामुखाब्जमधुमत्त मधुब्रतश्रीकृष्णस्य
पाद युगलं शिरसा प्रणम्य, नबाद सङ्गत
शिरोमणि गूढभावं श्रीमान् गदाधरसुधीर्षि
शहीकरोति ॥ यद्यपि सादृश्यादयः पडेबनञ
र्थाः तदुक्तं तत्सादृश्यमभाव श्चतदन्यत्वं त
दल्पता, अप्राशस्त्यं विरोधश्व नञर्थाः षर्ट
प्रकीर्तिता इति, तथापिलक्षणयेव सादृश्या
द्यर्थेप्रयोगनिर्वाहेतादृशार्थेशक्ति कल्यनमयु
क्त मापतु अभावान्यत्व रूपार्थद्वय एवं,सा
(१] नअर्थतावछेदकत्व समनियतपटत्वा श्रयवन्तइत्यर्थ स्ते
ननपञ्चसप्तेत्याद्यापत्ति. नत्र सादृश्यादि वोवकत्वञ्च अनिक्ष. सर'
अवघठोनअयघटोन अनुदरमुदरन्तण्याः अबाह्मणोवापिकः
असुरोदैत्य इत्यादौद्रष्टव्यं ॥ ( २ ) अभावत्दावछिन्ना न्वान्यामा
वछिन्नद्वयएवेत्यर्थः शक्तिकल्पन युक्तमितिशेष ॥

·२
नर्थवादः
दृश्यत्वाद्य पेक्षयाऽभावस्व भेदत्वयोर्लघु तया
तयोः प्रवृत्तिनिमित्तत्वे विनिगम कसंवा दि
त्याशयेनाह संसर्गा भावइति,नअर्थः नञ्पद
वाच्य, संसर्गाभावेऽभावत्वनवशक्तिः नतु
तादात्म्याति रिक्तसम्बन्धा वछिन्न प्रतियो
गिता का भावत्वरूप संसर्गा भावत्वेन, गौ
रवात् तेनरूपेण बोधस्या नुभवासिद्ध त्वाञ्च
अतएवतत्सा दृश्यमभावश्चेति कारि कायां
संसर्गा भावस्या भावत्वनैवोपादानंनतु संस
र्गा भावत्वेन नचसंयोगादि रूपसम्बन्धा व
छिन्न प्रतियोगिताकत्वेना भावभानानुपगमे
भूतलेनघटइत्यादिवा क्यजशाब्दस्य संयोगा
दिसम्बन्धेन भूतलादौ घटादि बिशिष्ट बुद्धा
वबिरोधितापत्तिः तत्सम्बन्धेन विशिष्ट बुद्धौ
तत्संसर्गावच्छिन्न प्रतियोगिताकत्वा बगाहि
न्याएवा भावबुद्धेः प्रतिबन्धकत्वादितिवाच्यं
निरुक्तसंसर्गा भावत्वेन शक्तावपितादात्म्या
( ३ ) लाघवमेबविनिगमा मितिभावः ॥

·नार्थवादः ३ तिरिक्तसन्वन्धत्वे नानुगतरूपणैव संसर्गाभा वत्वशरीरे संयोगादी नानिवेशान्नपद श क्तयाविशिष्यसंयोगादिसम्बन्धा वच्छिन्नप्रति योगिताकत्वालाभात्ता दृशशाद्वबोधस्योक्तवि शिष्टबुद्धिविरोधानुरो धेनाकाङक्षादि वलादे वतादृशप्रतियोगिता कत्वस्यविशिष्यप्रायो ग्यभावयोः संम्बन्ध विधया भानस्योपगन्तव्य वात्.भृतेलनघट इत्यादिवाक्यज बोधेकदा चित्संयोगा वछिन्न प्रति योगिता कत्वं कदाचिच्च समवायाव छिन्न प्रतियोगिता कत्वंभासत इत्यत्र तत्तत्सम्वन्धतात्पर्यमेव नियामक संयोगेन घटोनास्ती त्यादौसंयोग- नेत्यादि तृतीयान्तार्थः संयोगायवछिन्नप्रति योगिताकत्वं प्रकारतयापिभासते अथसंयोग सम्वन्धावछिन्न घटत्वावछिन्ना भावस्य सम वायावच्छिन्नघट संयोगाभाव समनियत त- यातदभिन्नत्वेन कपालेसमवायेन घटोनास्ती ति प्रतीत्यापत्तिः नवतृतीयार्थो ऽवच्छिन्नत्व- मेवतस्य चघटत्वावछिन्न प्रतियोगितायामन्त्र ·४ नर्थवादः यानातिप्रसंगै इतिवाच्यं घटत्वावछिन्न प्रति योगितायाः संसर्गतयो तत्रपदार्थस्य प्रकारत याऽन्वयासम्म वादितिचेन्न तृतीयान्तार्थ स मवाया वच्छिन्न प्रतियोगिताकत्व घटपदार्थ घटत्वविशिष्ट योरेकविशिष्टेपरवैशिष्टय मि- तिन्यायेनाभावांशऽन्वयवोधस्वीकारेणानुषप त्ति विरहाँत् अथाभावत्वस्यान्योन्या भावसा धारणस्य प्रबृत्तिनिमित्तत्वेऽन्योन्याभावपृथक शक्तिकल्पनमनर्थकं नचान्योन्याभावत्व प्र- कारक वोधानुराधेन तत्रशक्तयन्तर कल्पन मावश्यकमन्यथातादात्म्य सम्बन्धेन प्रतियो गि प्रकारकेऽयंघटइत्यादि वोधे,नायं घटइत्या दि वाक्यज बुद्धेर प्रतिवन्धकत्वा पातात् अ- न्योन्याभावत्वावगाहि बुद्धेरेव तथाविधवोध ( ४ ) प्रतियोगिताथा भिन्नत्वादितिभावः ॥ ( ५ ) अपदार्थ त्वेनेति शेषः ॥ (६ ) अवछिन्नत्व रूपस्येस्यादिः ॥ ( ७ ) अबछेद्यावछेदकभावेनान्वय वोधस्वीकारेण कपालवृत्य भावेघटत्वावछिन्न प्रतियोमिताकत्वा वछेदेनसमवाया वछिन्नप्रति योगिताकत्व विरहान्न प्रसङ्ग इतिभावः ।।

·न अथवादः विरोधित्वात् अन्यथायं घटाभाववान् इत्यादि बुद्धे रपिताशवोध विरोधिता पातादितिवा च्यं अभावत्वस्य नजपदशक्तया, तादात्म्य सम्बन्धावछिन्न प्रयोगिता कस्वस्य समा न विभक्तिकानुयोगि प्रतियोगिवाचक पद- समभिव्याहार रूपाकाडन्क्षावलेन, लाभात्ता दात्म्य सम्बन्धावछिन्न प्रतियोगिताका भाव त्व रूपान्योन्या भावत्वलाभेन तेनरूपेण श तेर किञ्चित्करत्वात्नचनास्त्ये बान्योन्याभा वे पृथक्शक्तिः संसर्गाभावान्यो न्याभावयो योविशेषयोः पृथगुपादानम भावसामान्य स्य नार्थत्वलाभाय, यथायत्तंशयव्यतिरेक निश्चयाबित्य त्रविशेषद्वयोरुपादानं व्यतिरे कज्ञानसामान्य प्रतिवन्धकतालाभाय, इति वाच्यं पृथक्शक्तिविनानअर्थाः षडित्यस्यास [८] यत्संशयव्यतिरेकनिश्चयो यस्यप्रवृनि प्रतिवन्धको तन्नि श्चयस्तद्धेतुग्नु मितौव्याप्तेरिवेति प्रामाण्यवादमणौ प्रवृत्ति उत्पत्तिः तथाचयद्वयतिरेक ज्ञानत्वेनयदुतात्ति प्रतिवन्धकत्वं तन्निश्चयस्तहेतु रितितदर्थः ॥

·६ नार्थवादः गतेवरित्वादितिचेत् स्यादेवं यथन्योन्या भावत्वं तादात्म्यसम्वन्धा वच्छिन्नप्रतियो गिताकत्वरूपंभवेत्. तदेवन, संयोग्यादिता दात्म्यस्य संयोगादिरूपतया संयोगादिसम्ब न्धावच्छिन्न संयोग्यत्यन्ता भावस्यान्योन्या भावत्वापत्तेः अपितुअनुयोगिताविशेषएव, एवञ्च तादात्म्यस्यान्योन्या भावप्रतियोगिता वच्छेदकत्वमप्य प्रामाणिक, इहसंयोगेन घ टोनास्तीत्यादिवत् अयंतादात्म्येन नघटइत्या दयप्रयोगात् एवञ्चतादृशा नुयोगिताविशेष प्रकारकत्वमेवाभेद सम्बन्धेन प्रतियोगि प्र- कारकधी विरोधित्वतन्त्र तथाचतेनरूपेण पृ थक्शक्तिकल्पनं तत्प्रकारक वोधानुरोधेनाव श्यकं, नचाभावत्वावच्छिन्ने प्रतियोगिसम्ब न्धविधयान्योन्या भावत्वरूप विलक्षणानुयो गित्वस्य भानमेवाभेद संसर्गकप्रतियोगिप्र- कारकधी विरोधित्वतन्त्र मास्तांतथाचाभाव स्वविशिष्टशक्तथै वोपपत्तीकिंभेदेशक्तय न्तरणे तिवाच्यं यतोनायंघटइत्यादौ घटत्वावच्छि

·नयर्थवादः
न्नस्य घटत्वावच्छिन्न निरूपिता नुयोगिता
सम्बन्धेना भावत्वाबच्छिन्ने विशेषण तया
भानं, तस्यबिपरीतज्ञान बिरोधिताप्रयोजकत्व
कल्पनश्चापेक्ष्यलाघवा दभाबविशेषण तापन्ना
यामनुयोगितायां घटत्वावच्छिन्न निरूपितत्व
सम्बन्धेन घटस्वावच्छिन्नस्यभानं, तस्यविप
रीतधीविरोधिता प्रयोजकत्वञ्च कल्पयितुमु
चितं, अनुयोगिताया एवप्रतियोगिरूप सम्ब
न्धिविनिम्मोकण प्रत्यक्षेऽभानात् अभावस्य
वेदत्वादि नापिभानात् प्रतियोग्युपरागणे व
भानमित्यनियमात, एवञ्चाभावे धम्मिणिप्र
तियोगिनः प्रकारत्व मप्रामाणिक मित्यनुयो
गितांशे प्रतियोगि प्रकारकत्वमेव प्रतियोगि
प्रकारकधी बिरोधित्वतन्त्र, तथाचभेदत्व रूपा
नुयोगिताबिशिष्टे शक्तयन्तर मावश्यक, तद
न्तरेणानुयोगिता विशेषणतया प्रतियोगिनोऽ
न्वयासम्भवादित्याशयः ॥ ऋजबस्तु नश्प
दजन्यप्राति पदिकार्था भावान्वयवोधेसप्तमी
[१] अनुयोगिवानकपदोतर सप्तमीसमभिव्याहार ज्ञानमित्यर्थः ।

·नार्थवादः
समभिव्याहार ज्ञानहेतुः तज्जन्यान्योन्या भा
वबोधे समानविभक्तिक नामपदसमभिव्या-
हारज्ञानं तथेतिव्युत्पत्ति भेदसूचनायैवपृथगभि
धानं. नतुशक्तिभेदः इत्याहुः ॥ नन्विहघटो
न अयंघटोनेत्यादी घटादेरभावे प्रतियोगित
याऽन्वये पिघटत्वादेः प्रतियोगिताबच्छेदक
स्वभानं बिनातादृशवाक्यज बुद्धीनांघटत्वादि
बिशिष्ट घटादिविशिष्टधी विरोधित्बानुपपत्तिः
इहघटपटौनस्तः नीलघटोनास्ति नायनीलघ
ट इत्यादिबुद्धीनां घटत्वावच्छिन्नविशिष्ट बु
द्वय बिरोधितया तद्विशिष्ट वुद्धिबिरोधिता
यां शुद्ध घटत्वावछिन्न प्रतियोगिता बगाहि
तायाः पूयोजकत्वात् नचाभावांशे शुद्धघट
त्वावच्छिन्नपूकारते वोपदर्शितबुद्धि बिरोधिता
[२] आहुरित्यस्वरस. नअर्थाः षडित्यसङ्गतेः पूर्वोक्त श
क्तयन्तर युक्तेश्चतहीजत्व मितिभावः ॥
[३] नीलत्वस्ययत्रो पलक्षणतयाभानं तश्रनीलपटोनास्तीतिज्ञा
नस्यप्रतिवन्धकत्वन्नस्यादिति परमार्थ. ॥

·नअर्थवादः
पूयोजिकानतु तादृशप्रतियो गितावगाहितेति
वाचर्यमभावस्यतद्पा वच्छिन्नबन्ताविरोधि
त्ताप्रयोजकंय तद्रुपाबच्छित्रपू तियोगिताक
त्वं तदबगाहि तामनादृत्य तद्रूपावच्छिन्न
पूकारता मानेणाभा बबुद्धेः पूतियोगिमन्ता
धी बिरोधित्वासम्भवात् घटोनास्तीतिज्ञान
शुद्धघटत्वावछिन्न प्रतियोगित्वा नवगाहने
पितस्य घटसामान्यवन्ता वोधबिरोधि त्वेनी
लघटत्वावच्छिन्न बत्ताबोधस्य शुद्धघटत्वाब
छिन्नाभाव बिरोधितात्व नीलोघटोनास्ती
ति ज्ञानस्याधिकन्तु पूविष्टं नतुतद्धानिरिति
न्यायेन तद्विरोधित्वोचियेन तस्यास्तत्रा वि
रोधित्वं नतु घटोनास्तीतिबुद्धेरिति बिशेषा
नुपपत्तेः, एवमुक्तस्थलेघटत्वादेः प्रतियोगिता
बछेदकत्वाभान वक्ष्यमाणाति पूसंगोढुर्बारः,
तद्भानञ्च नपदार्थविधया उक्तवाक्ये तदुप
E8 ] नीलधटवतिघटोनास्ती त्यादिव्यवहारप्रसङ्ग इत्यथः ।
[५] घटत्वादेः प्रतियोगितावछेदकत्व भानञ्च ।

·१०
नजर्थवादः
स्थापका भावादिति कथं तदित्या काढ़ाया
माकाक्षादि बलात्पतियोग्य भावयोः सम्ब
न्ध घटकतया तद्भान मित्याह तत्रचेति, त
त्र, नार्थे संसगो भावभेदेच, अन्वयिताव
च्छेदका बछिन्न प्रतियोगिताकत्व मिति, ये
नरूपेण पूतियोगिनः प्रभाांश विशेषणतात
धर्म पर्याप्तप्रतियोगिताबछेदक ताकत्वमि
त्यर्थः, व्युत्पत्तिवललभ्य मिति, अपदार्थापि
तद्रूपावछिन्नो पस्थापकशब्दविशेष समभि
व्याहाररूपाकाङ्क्षा बलात्पूतियोगि संतर्गतया
लभ्यमित्यर्थः घटत्वाद्यवोच्छन्न प्रतियोगिता
कत्वञ्च घटत्वाद्यवच्छिन्न प्रतियोगितानिरू
पितानुयोगिता, साचघटादि रूपविशेषण पू
तियोगिकेतितत् सम्बन्धतया भासते, अनुयो
गितायां दर्शितबिशेषणञ्च संसर्गताबछेदकत
या भासते, नपदार्थताबछेदका नुयोगिता
यां घटाद रन्वयोपगमेतु तत्रतादृश प्रतियो
गितानि रुपितत्वमेवसम्बन्धः घटादिनिष्टपू
[ १ ] घटत्वाद्यवछिन्न प्रातयोगितानिरूपि तत्वञ्चेत्यर्थ. ।
.

·नअर्थवादः
तियोगिता प्रतियोगिकं निरूप्यत्वं घटादिरूप
प्रतियोगि प्रतियोगिकमपीति तस्यघटादिस
म्बन्धता । केचित्तु अभावेघटादेः सम्बन्धोऽ
नुयोगित्वं, तत्सम्बन्धतयाभासते, घटादि
पारतन्त्रयेणच घटत्वादेरप्यभाव विशेषणतया
तस्यसम्बन्धः स्वावछिन्न प्रतियोगिताकत्वं,
अनुयोगितायां घटायन्बय पक्षेपितस्यांघटा
दिपारतन्त्रयण घट वादे रन्बयोबोध्यः सर्वत्र
बच बिशिष्टवैशिष्टय बोधईदृशी रीतिरनुसर
णीया, एकञ्चकम्बुमीबादि मन्बादेर्गुरुतयाऽ
नवच्छेदकब पचेकम्बुग्रीबादि मत्वावच्छिन्न
प्रतियोगिताया अपूसिद्धाबपिनक्षतिः अबछि
न्नपूतियोगिता कत्वस्यकम्बुग्री बादिमत्वस्य
चषन्डशः प्रसिद्धथैवतादृशसम्बन्धेन तस्यविशे
पणत्व सम्भवात्नचान्वयिताबछेदका बछिन्न
बविशेषित प्रतियोगितायाः सम्बन्धपूबेश प
क्षेपिविशेष्य विशेषणयोः षन्डशः प्रसिद्धपावि
शेष्य विशेषण भावेन सम्बन्धतानिर्बहत्यवे
तिबाच्यं एवंसति तादृशबुद्धे भ्रमत्वासम्भवात्

·१२ नअर्धवानः तथाहि तादृशंज्ञानं विशिष्टसम्बन्धेनाभाबां श प्रतियोगिनोनभ्रमः बिशिष्टसम्बन्धापूसि- खया तत्सम्बन्धाबछिन्ना भाबस्यापूसिद्धेः त- सम्बन्धावच्छिन्न तदभावबतीत्यादेः तत्स म्बन्धघटित भ्रमबस्यै दुन्निरूप्याबात्, तज् ज्ञानं प्रतियोगितां शेक बुग्रीबादिमत्वाबछिन्न त्वस्यभ्रमः तदबछिन्नवस्य पूसिद्धिश्च विषयि ता सम्वन्धावच्छिन्न तद्विशिष्टाभावस्य घट वादिविशिष्टा भावासमनियतस्य प्रतियोगि तायां, वृत्यनियामक तयाविषयिताया अभा वप्रतियोगिता वछेदकसम्वन्धता विरहेपि ते नसम्वन्धेन तद्विशिष्टवभेद प्रतियोगितावचे दकतायों, इत्यपिन,भ्रमत्वस्य पूकारताघटित [३] तत्सम्बन्यावछिन्न तदभाववद्धिशेष्यक तत्सम्वन्वेनत प्रकारक ज्ञानत्वस्येत्यर्थ । [ ४ ] एतेनविपयिता मम्वन्धावछिन्नता दृशमतियोगितावछे दकत्व घटत्वेनसम्भवती तिमूचित । ( ५ ) चैत्रोनपचतीत्यनुरोधेना वछेदकतायां वृत्यनियामक स- म्वन्धावछिन्न त्वस्यसर्व सम्भतत्वादितिभाव. ॥

·१३
नत्रयवादः
वेन सम्वन्धतावच्छेदकी यविषयतायां वि-
शेषणज्ञानानपेक्षा यांपूकारतावा सम्भवेन
तदंशे भ्रमवासम्भवात् । यन्तु तद्रूपावच्छिन्न
प्रतियोगितावच्छे दकसम्वन्धता कतदभावव
तितद्रूपेणतत्संसर्गकतत्प्रकारक ज्ञानंतद्रुपाव
च्छिन्नतत्सम्बन्धेनतद्भमः, विशिष्टसम्वन्धान
सिद्धिस्थलेपिव्यधिकरणतद्रूपावच्छिन्नप्रतियो
गितावच्छेदक सम्वन्धताकाभावप्रसिद्धयाता
दृशाभावमादाय तद्रूपावच्छिन्नतत्सम्बन्धेनभ्र
मत्वनिर्वाहात् कम्वुग्रीवादिमान्नास्तीत्यादि
ज्ञानकम्बुग्रीवादिमत्वाद्य वच्छिन्नत्वादिविशे-
षितप्रतियोगिता सम्वन्धेनप्रतियोगिनएवभ्र
मः व्यधिकरणधर्मावच्छिन्न प्रतियोगिताका
भावः प्रतियोगितावच्छेदक विशिष्टप्रतियो-
गिज्ञानस्याभावधीहेतुतया तादृशकारणवाधे
नतादृशप्रतीत्य सम्भवइतियुक्तधामीणकारे
णखन्डितः व्यधिकरणधर्मावच्छिन्न प्रतियो
गितावच्छेदक सम्बन्धताकाभावखन्डनन्तुता
दृशरील्यालसम्भवति, विशिष्टसम्बन्धावच्छि

·१४ नार्थवादः न्नाभावबुद्धौविशिष्टसम्बन्ध ज्ञानस्याहतुत्वा दिति, तदपिनसत्, तादृशाभावस्याननुभवा त् । अथवावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्व सम्ब. न्धेनप्रतियोगि विशेषणस्यप्रतियोगिविशेष्या भावांशेप्रकारतोप गमेपीतघटादिमतिनीलघ टोनास्तीत्यादिवुद्धेरनुपपत्तिः स्वाबच्छिन्नप्र- तियोगिताकत्वस्यखपर्याप्त प्रतियोगिताबच्छे दकताकत्वरूपतया नीलघटत्वाद्यबच्छिन्ना भावेघटत्वादेविशेषणस्य तादृशसम्बन्धबिर- हात्नहितादृशाभावप्रतियोगिता बच्छेदकता घटवादोप-प्तानीलत्वादेरपि तत्प्रतियोगि ताबच्छेदकत्वात् घटादिसामान्याभावस्यच तादृशसम्बन्धेन घटत्वादिसम्बन्धिनः पीत घटादिमत्यसत्वाद तोनीलसहितघटत्वादिरू पप्रतियोगिविशेषण धर्मपर्याप्त प्रतियोगिता वच्छेदकताकत्वं प्रतियोगिसम्बन्ध एबेत्युपेय मितिचेन्ननीलघटोनास्तीत्यादौ नीलादिसहि त स्वपर्याप्तप्रतियोगिताबच्छेदकता कत्वस्य घटत्वादिसम्बन्धतोपगमेनसामञ्जस्यात् नच

·१५
नअर्थवादः
स्वपदार्थस्यघटत्वादेः सम्बन्धाघटकत्वेननी-
लादिसहितत्वेन घटत्वादेर्घटत्वादिसंसर्गघट
कस्वासम्भवात् नीलादिसहितपर्याप्तप्रतियो
गितावच्छेदकताकत्वस्यकथं घटत्वादिसम्ब
न्धतेतिवाच्य मगत्या त्रसम्बन्धिनोपिसम्बन्ध
घटकत्वोपगमादितिवदन्ति । तन्न,कम्बुनीषा
दिमानास्तीत्यादौ कम्बुग्रीवादिमवादीप्रति
योगिताबच्छेदकत्वपर्याप्ति भानस्यावश्यकत
यास्वपर्याप्त प्रतियोगिताबच्छेदकताकत्वमेवा
भावेतत्सम्बन्ध इत्युपेयं तदर्थश्चवभिन्नधा
नबाच्छन्नप्रतियोगिताकत्वं, तत्रचस्वपदार्थस्य
कम्बुप्रीवादिमलादेरनिवेशोनसंभवति, भिन्न
त्वस्यकेवलान्वयि सयाभिन्नधर्मानवछिन्नस्वा
प्रसिद्धः, तन्निवेशेचसम्बन्धाप्रसिद्धिर्दुबारैबेति,
बस्तुतस्तुकम्बुग्रीवादिमान्नास्तीत्यादि बुद्धौक
म्वुग्रीवादिमत्वाद्यवच्छिन्न निरूपितत्वबिशेषि
तानुयोगितायाः पूतियोगिसम्बन्धतयाभानम
तपिनानुपपत्तिः यादृशसम्बन्धेयद्रूपवत्वयत्पूति
योगिकत्वयद्धर्म्यनुयोगिकत्वानां त्रयाणामभा

·११ नर्थवादः वः तद्रूपबिशेषिततत्सम्बन्धेनतत्पूकारकंतद्ध- म्मिबिशेष्यकं ज्ञानंतद्रूपावच्छिन्नतत्सम्बन्धेनत स्यतद्धम्मिणिभ्रमइति भ्रमत्वनिरुक्तयातादृशबु द्धेः कम्बुग्रीवादिमत्वाद्यबच्छिन्न निरूपितत्व- बिशेषितानुयोगितासम्बन्धेन प्रतियोगिभ्रम- वोपपादनसम्भवात् तद्धर्मावच्छिन्ननिरूपित वञ्चविषयित्बादौप्रसिद्धं, सम्बन्धम्मिकोभया भावघटितञ्च भ्रमत्वमवश्योपादेयमन्यथाबृत्य नियामकसम्बन्धस्याभावप्रतियोगितानबच्छेदक वेतत्सम्बन्धनतस्याभाववतितेन सम्बन्धेनत स्प्रकारकत्वंभ्रमत्वमितिनिर्वचनासम्मवात् त थानिर्बचनेबृत्यनियामक सम्वन्धावच्छिन्नाभा वाप्रसिद्ध्यातत्सम्बन्धावगाहिभ्रमासंग्रहात्, [१] यत्सम्बन्वेयत्प्रतियोगिकत्वयनुयोगिकत्वोभया भावस्त सम्बन्धेनतत्प्रकारक तद्विशेष्यक ज्ञानंतत्सम्बन्धेन तस्यतस्मिन् भूम इति । (२) स्वामित्व सम्बन्धेनमणिप्रकारकाधन विशेष्यकजानाव्या प्रेरित्यर्थः ।

·१७
नमधवादः
तेनसम्बन्धेनतद्वन्दनिवेशेव्यधिकरण सम्ब
न्धेनभ्रमासंग्रहात् एवञ्चखसमवायिसंयोगस
म्वन्धेनस्फटिकविशेष्यकलौहित्य प्रकारकप्रमा
यामतिव्याप्तिप्रकारोऽस्मत्कृतव्युत्पत्तिबिचारेऽ
नुसन्धेयः, कम्बुग्रीवादिमान्नास्तीतवाक्यस्य
प्रामाण्येतदन्यथानुपपत्यागुरुधर्मस्य प्रतियो
गितावच्छेदकत्वमावश्यक मन्यथानीलोघटो
नास्तीतिवाक्यस्याप्रामाण्यस्यात्तत्राभेद स
न्धेन नीलरूपादिमतोऽन्वयितावच्छेदकतयाते
न सम्बन्धेनतस्यप्रतियोगिताबच्छेदकत्वस्य
गौरवेणासम्भवात् समवायादिनानीलरूपादेर
वच्छेदकत्वेलाघवात् नचान्वयितावच्छेदकाब
शिष्टंब्यापकताबच्छेदकाबच्छिन्नप्रतियोगिता
कत्वमेव सम्बन्धोबाच्यःकम्बुग्रीवादिमत्वादेर
भावप्रतियोगितानबच्छेदकत्वेपितद्विशिष्टव्या
पकताबच्छेदकघटत्वाद्यवच्छिन्न प्रतियोगिता
[ २ ] अवच्छेदकतायांदूत्यनियामक सम्बन्धावच्छिन्नत्वस्यसर्व
सम्मतत्वादिति, (३) सयोगेनगुणवतोऽप्रसिद्धोरति ॥
। ४ ] गुणेसत्तानास्तीति वारणायगुर्वनुधावनमिति ॥

·नार्थवादः
कत्वप्रसिद्धयानोक्तवाक्य प्रामाण्यानुपपत्ति
रितिबाच्यगुरुधर्मस्य प्रतियोगितान वच्छेद
कत्वेकम्बुग्रीवादिमत्वादि घटिततद्विशिष्टवान्नि
ष्ठाभाव प्रतियोगितावच्छेदकत्वत्वस्यगुरुतया
तदवच्छिन्नाभाब रूपव्यापकतावच्छेदकत्वा
प्रसिद्ध्याब्यापकता बच्छेदकत्वशरीरेप्रतियो
गितानांविशिष्यो पादेयतयातत्तत्प्रतियोगि
तावच्छेदकत्वत्वा वच्छिन्नाभावकूटस्यदुज्ञेय
तयातस्यशाब्दवोधविषयत्वासम्भवात्प्रत्यक्षा
त्मकविशिष्टबुद्धोसंसगोपस्थितेरनपेक्षि तत्वे
पिशाब्दवोधे संसर्गतात्पर्यज्ञानस्यहेतुतयासं
सर्गोपस्थित्यपेक्षणात् तथाहियटमानयेत्यादा
विदवाक्यंकर्मत्वाविशेष्यकाधेय त्वसंसर्गकघट
प्रकारकप्रतीतिपर मित्याकारकस्यैवसंसर्गता
त्पर्यज्ञानस्यहेतुताबाच्या, तत्रचाधेयत्वंप्रकार
एवनतुसंसर्गः नचतत्राप्याधेयत्वंसम्बन्धतये
वबिषयः तथाचेदंवाक्यंघटवत्कर्मत्वंप्रतीतिप
[१] कर्मत्वाशेघटससर्गश्चाधयस्व ।

·१९ नबर्थवादः रमित्याकारकज्ञानमेबहेतुरितिवाच्यं तादृशवा क्यार्थस्यापूर्वतयांशाब्दबोधात्पूर्वत ज्ञानस्या सम्भवात् कथञ्चित्संभवेपिशब्दस्यानुवादक- तापत्तेः यदिचेदंबाक्यं घटबत्प्रतीतिपरमित्या कारकमेव संसर्गतात्पर्यज्ञानहेतुः, प्रतीत्यं शेसंसर्गविधयाभासमानघटसंसर्गश्चस्वनिष्टा धेयत्वसम्बन्धा बच्छिन्नप्रकारतानिरूपितकर्म त्वनिष्ठविशेष्यताकत्वमवे त्याधेयत्वस्याप्रकार तयानतज् ज्ञानापेक्षानबाशब्दस्यानुवादक- तेतिमन्यते, तथापितद्धबिच्छिन्नप्रकारक- बुद्धौतद्धम्मांशेखरूप सम्बन्धरूपप्रतियोगि- तावच्छेदकत्वबुद्धरेवलाघवेनानुभवबलेनच- विरोधित्वात् कम्वुग्रीवादिमानास्तीतिवाक्य जबुद्धेः कम्बुग्रीवादिमत्वायंशेतादृशप्रतियो गितावच्छेदकत्वानव गाहित्वेतस्याःकम्बुग्री वादिमत्वाद्यबच्छिन्नविशिष्टधी विरोधित्वा नुपपत्तेश्च, अन्वयिताबच्छेदकताचयत्ररूपा- [ २ ] पूर्वमनुपस्थितत्वेनेत्यर्थः ।

·२० नाथ पादः न्तराबच्छिन्नातत्रतद्रूपविशिष्टा वच्छिन्नप्रति योगिताकत्वमभावभासतेऽतोघटत्वादि रूपैक जात्याद्यवच्छिन्नाभाववतिपटबादि रूपापरजा त्यादि विशिष्टवतिजतिमान्नास्तीतिवाक्यमपू माणंतदेशेजातित्वाधुपलक्षिता बच्छिन्नाभा वसत्वेपितद्विशिष्टाबच्छिन्नाभावासत्वात् तद्वि शिष्टावच्छिन्नाभावश्चावच्छेदक विशेषणधर्मा न्तर्भावणपर्याप्तपतियोगिताबच्छेदकताकः तद्वि शेषणावच्छिन्नपूतियोगिता बच्छेदकताकोवा भावः, येनसम्बन्धेनयस्यान्वयिताबछेदकता यत्र तत्सम्बन्धावच्छिन्नमवतियोगिताबच्छे दत्वंतत्रभासते तेनविषयितासम्बन्धेनेगुण- त्वाबच्छिन्नपूतियोगिताकाभाववति घटादौ- गुणोनास्तीति वाक्यस्याप्रामाण्योपपत्तिःसम वायेनगुणत्वादिविशिष्टबाचकगुणादिपदात् ते नैवसम्बन्धेनतदवच्छिन्नस्यान्वयबोधात् विषयि तादेस्तत्रान्वयिताबच्छेदकतानबच्छे दकत्वात्, Roma (१) विषयितासम्बन्धावच्छिन्नत्वमव च्छेदकतायांवोध्यमिति ।

·नर्थवादः अथघटत्वेन पटोनास्तीत्यादौव्यधिकरणधर्मा बच्छिन्नपूतियोगिताकोऽभावःपूतीयत इतिसो न्दडमतेऽन्वयितावच्छेदकस्यप्रतियोगिता बच्छे दकतयाभाननियमोनसम्भवतितत पूतियोगि ताबच्छेदकतयाभासमानस्य घटत्वादरन्बयिता नबच्छेदकत्वात्नचतत्रतृतीयार्थोबशिष्टयं तस्य चपूतियोगिन्यन्वयोपगमात् घटत्वादेरभावान्ब यितावच्छेदकत्वं निराबाधमेबतस्यप्रतियोगिवि शेषणवैशिष्टयविशेषणत्वेपिबैशिष्टयपारतन्त्रेयण प्रतियोगिन्यपिबिशेषणबोपगमादितिबाच्यं त थासतिपूतियोगिनिबाधित धर्मस्यतदंशेपूका रतयाबोधनेनतद्वाक्यस्यापामाण्यापत्तेः, एवंब्य धिकरणधर्मस्यपूतियोगिनि पूकारतोपगमप्य न्वयितावच्छेदकतानव्यधिकरणधर्ममात्रपा ताऽपितुसमानाधिकरणधर्ममन्तर्भाव्यैव, त थाचसमानाधिकरण धर्मस्यतत्रप्रतियोगिता वच्छेदकानन्तर्भावादन्वयितावच्छेदकताप- प्त्यधिकरणपर्याप्त प्रतियोगितावच्छेदकताकव भानासम्भवः, नझन्वयितावच्छेदकैकदेशपा

·२२
नअथवादः
तपतियोगितावच्छेदकताकत्व मपिभासतइत्यु
पगमसम्भव, स्तथासतिघटसामान्याभाबतात्प
येणापिनीलघटोनास्तीतिपूयोगापत्तेः तद्धमा
शंपतियोगितावच्छदकत्वपर्याप्तिभानेतद्धर्मप
-प्तान्वयिताबछेदकता कबोधसामग्यूपेक्षा
याऽवश्योपेयत्वात् नचतावतैबकथंसामान्याभा
बतात्पर्येणतथापूयोगा पत्तिबारणंशुद्धघटत्वा
दिपर्याप्तप्रकारता बच्छेदकताकबोधोत्पादकघ
टोनास्तीतिबाक्यघटित सामग्याअधिकन्त्वि
त्यादिन्यायेननीलघटोनास्तीति प्रयोगस्थले
पिसत्वादितिवाच्यम गत्यातादृशान्वयबोधपदा
र्थान्तरविशषितस्वार्थान्धय परत्वेनागृह्यमाणप
दजन्यघटत्वावच्छिन्नोपस्थितः शुद्धघट वाब
च्छिन्नपूकारकबोधहेतुब मुपगम्यदर्शितस्थ
लेतादृशवोधसामग्यू भावस्योपपादनीय वात्
नचयत्रनबर्थे तृतीयान्तेनघट बावच्छिन्नति
योगिताकत्वं प्रकारतयानपूत्याय्यतेतत्रैवान्व
यितावच्छेदके प्रतियोगिताबच्छेदकत्वस्यसंसर्ग
घटकतयाभाननियमः घटलेनपटोनास्तीत्यादौ

·२३ नपर्थवादः घटत्वाद्यन्वयितमवच्छिन्न प्रतियोगिताकत्वं तृतीययाऽभावपूकारतया प्रत्याय्यतइत्यन्वयि तावच्छेदकपटत्वादि कमुपलक्षणतयैवभासते ऽतः समानाधिकरणधर्मस्यव्यधिकरणधर्मा वच्छिन्नाभावयतियोगिता नबच्छेदकत्वेपिन क्षतिरितिवाच्यं प्रतियोग्युपलक्षणतयोक्तस्थले ऽन्वयितावच्छेदक भानोपगमेघटवति, नीलध टत्वादिनापीतघटाद्यभाव मादायघटत्वेनघटो नास्तीतिव्यवहारस्य, खप्कृत्यर्थपर्याप्तपूतियो गितावच्छेदकतायाः तृतीयार्थत्वमुपगम्यघट- वेनेत्यस्यघटवपातपूतियोगिता बच्छेदक वार्थकतयानीलबटवावच्छिन्ना भावतद्वाधेन वारणसम्भवेपि, घटवावच्छिन्नद्रव्यवोपल चितपटाभावमादाय घटवतिघटत्वेनद्रव्यन्ना स्तोतिव्यवहारस्यदुर्वारत्वात् नचतृतीयया,स मभिव्याहृताभावान्वयितावच्छेदक रूपब्यधि करणधर्मावच्छिन्न प्रतियोगिताकवमेववो [१] स्वतृतीया ।

·नर्थवादः
ध्यतइति घटत्वस्यद्रव्यत्वाब्यधिकरणतयानत
थाप्रयोगइतिवाच्यमबच्छेदकस्य वास्तवबैयधि
करण्यबिबक्षणेघटबद्रब्यबयो बैयधिकरण्य
भ्रमदशायांघटत्वेनद्रव्यन्नास्तीति बाक्याधी
नशाब्दबोधानुपपत्तेः ब्यधिकरणत्वेनज्ञायमा
नवविवक्षणे तज्ज्ञानदशायांघटत्वावच्छिन्न
प्रतियोगिताकवेन पटाभावबोधकतयातद्वा
क्यस्यपामाण्यापत्तेः नचतद्वाक्यस्यघटत्वेद्रव्य
त्वब्यधिकरणबबोधकतयान प्रामाण्यपूसंगइ
तिबाच्यंतदुभय बैयधिकरण्येपदार्थवस्यवा
क्यार्थवस्यचाभाबेन तद्वाक्यतोबोधासम्भवा
त् । बस्तुतोन्यूनबृत्तिघटबाबच्छिन्नद्रव्यादि
सामान्याभाबबतिघटादि शून्यदेशेतथाब्यब
हारातबैयधिकरण्यभानमयुक्ततरं, नचतृतीया
न्तेनयनघट बाबच्छिन्न प्रतियोगिताकबममा
बेबोध्यते तत्रान्बयिता बच्छेदक व्यापक
पूति योगिता कत्वं सम्बन्ध तयाभास
( १ ) घटत्वेनद्रव्यन्नाती तिप्रतीतः ॥

·२५
नर्थवादः
तइत्युपेयं तथाचघटबतिघटत्वावच्छिन्नपटाभा
वमादायन तथाप्योगपूसंगःतादृशाभाबपति
योगितायाद्रब्यत्वाब्यापकत्वादितिबाचयमेवम
पिघटवतिघटत्वावच्छिन्नघटाघटोभयाभाबमा
दायघटत्वेनघटाघटौनस्तइतिवत् घटवेनपूमे
यन्नास्तीतिब्यवहारापत्तेर्दुरित्वात् तादृशामा
वप्रतियोगितायाः सकलपमेयवृत्तिवात्, अत्र
वदन्तिब्यधिकरणधर्मा बच्छिन्नाभाबस्यब्य
धिकरणधर्मवत् प्रतियोगिविशेषणतयाभा
समानः समानाधिकरणधम्र्मोपि प्रतियोगि
ताबच्छेदकः अतएवघटत्वेनघटपटोभयन्ना-
स्तीत्यादिप्रतीतिविषया भावस्यप्रतियोगिता
याअव्यासज्यवृत्तित्वेपिव्यधिकरण धाव
च्छिन्नप्रतियोगिताकत्वनिर्बाह घटत्वादेस्त
प्रतियोगितासमानाधिकरण खेपिप्रतियो.
गितावच्छेदकतापर्याप्त्यधिकरणस्यघटत्वादि
सहितघटपटोभयत्वादेः प्रतियोगिताधिकर
एघटपटयोरपर्याप्तरिति, यदिचपटनिष्ठप्रति
योगिताब्यधिकरणघटत्वाबच्छिन्नत्वे नैवतद
भावस्यव्यधिकरण धर्मावच्छिन्नप्रतियोगि-

·२६ नर्थवादः ताकत्वनिर्वाहस्तथापि केवलान्वयित्वानुपध. त्तिः प्रतियोगितावच्छेदकतापर्याप्त्यधिकरण धर्मविशिष्टप्रतियोगिनिरूपिताधिकरणतया सममभावस्य विरोधाद्घटवतिभूतलादौताह. शाभावासत्वप्रसङ्गात्, अस्मन्मतेचव्यासज्य बृत्तितदभावप्रतियोगिताबच्छदकतापर्याप्त्य धिकरणघटत्वघटपटोभय त्वयोरधिकरणाप्र- सिद्धयातादृशाभाव विरोध्यधिकरणताया प्यप्रसिद्धयातस्यकेवलान्वयित्वनिर्वाहः न- चैतदनुरोधेन, वह्नित्वविशिष्टाधिकरणताव- तिपर्बतादौमहानसीयबहित्वा बच्छिन्नाभाव सत्वानुरोधेनच, प्रतियोगिताबच्छेदकताप- र्याप्त्यधिकरणधर्म बिशिष्टनिरूपिताधिकर णतयैवसममभावस्यबिरोधः तदाघटपटौनस्त इतिप्रतीतिविषयघटपटोभयत्वाबच्छिन्नाभाव स्यापि केवलान्वयित्वप्रसङ्गस्तथाहितादृशाभा वस्यप्रतियोगिताबच्छेदकतापर्याप्तिनों भय- त्वमात्रेकेवलघटत्वादौत्रा, यत्किञ्चिदुभयबति केवलघटादिमतिचतादृशाभावासत्वप्रसङ्गात्, नापिघटपटवृतित्वबिशिष्टद्वित्वे, तादृशबिसि

·२७
नर्थवादः
धानुपस्थितौतथाप्रतीत्यनुदयप्रसङ्गात्, अपि
तुभयत्वेतद्धर्ममतावच्छेदकतापन्नघटवेपटत्वे
चेतिवाच्य स्वप्रतियोगिताबच्छेदकता पर्याप्ति
य्यादृशेताहशपर्याप्तनिरूपकता बच्छेदकता
काधिकरणतयासममभावस्यविरोधात् घटप
टाबत्रतिप्रतीतिसाक्षिकद्वित्व तद्धम्मितावच्छे
दकतापन्नघटत्वपटत्वसमुदाय पर्याप्तनिरूप
कताबच्छेदकता काधिकरणतावतिअत्रघटप
टौनस्तइतिप्रतीतिसिद्धता दृशसमुदायपर्सा
तप्रतियोगिताबच्छेदकताका भावासस्वात्ताह
शाभावस्यकेवलान्वयित्वप्रसङ्गविरहात् कचि
स्तुतदभावप्रतियोगिखमगत्याव्यासज्यवृत्ति
स्वीकृयत तथाचयद्धबिच्छिन्ने प्रतियोगिता
याः पर्याप्तिः प्रतियोगिवताच्छेदकविशिष्टस्य
तदवच्छिन्नस्यैवचाभावविरोधितयान समाना
धिकरणधर्मस्य प्रतियोगिताबच्छेदकत्वंम्बिना
तादृशाभावस्य केवलान्वयित्वानुपपत्तिरित्या
हुः, घटत्वेनपटोनास्तीत्यादीयद्धविच्छिन्न
प्रतियोगिताकत्वंतृतीयान्तेनाभावप्रत्याय्यतेय
श्वधम्मोऽभावनिरूपित प्रतियोगिनिष्ठप्रकार

·२८
नअथवादः
ताबच्छेदकतयाभासते तदुभयपासप्रति-
योगिताबच्छेदकता कत्वमभावांशेप्रतियोगि
नः सम्बन्धतयाभासतइत्युपेयते, अभावांशे
धर्मान्तराबच्छिन्नप्रतियोगिताकत्व बोधकत
तीयान्तासमभिब्याहारस्थलेचयाहश धर्मोऽ
न्वयिताबच्छेदकस्तत्पर्याप्त प्रतियोगि बच्छेद
कताकत्वमेबसम्बन्धइतिनकाप्यनुपपत्ति, घ
टत्वेनद्रब्यन्नास्तीत्यादिबुद्धोद्रव्यत्वादावपित्र
तियोगिताबच्छेदकत्वभानात् घटत्वेनपटोना
स्तीत्यादिधीविषयाभावस्यच प्रतियोगिताया-
द्रव्यत्वाद्यनबच्छिन्नत्वात्,अतएवघटत्वबिशि
टपटवानयमितिभ्रमेऽत्रघटत्वेन पटोनास्तिघ
टत्ववान्पटोनास्तीतिबाक्यजबुद्धयोरेकमेवप्र
तिबन्धकत्वं, उभयत्रघटत्वपटत्वयोःप्रतियो-
गिताबच्छदकत्वपर्याप्तस्संसर्गतयाभाना त्तदु
भयावच्छिन्नप्रकारतयाऽघटितस्यंतदुभयपर्या
प्तप्रतियोगिताबच्छेदकता कत्वसंसर्गावगाहि
बुद्धित्वरूपप्रतिबन्धकता बच्छेदकधर्मस्यतदु
(१) घटपटीनस्त इतिज्ञानवारणायाघटितान्त ।

·নথৰা २९ भयसाधारणत्वादित्यवधेयम् । अथघटोना स्तोत्यादिबाक्यात् घटत्वादिरूपसामान्यध- विच्छिन्नप्रतियोगिताकत्व शून्ययोबस प्रागभावयोरन्वयिताबच्छेदका बच्छिन्नप्रति योगिताकत्वबिरहेणाप्रत्ययात् ध्वंसप्रागभाव साधारण्यन्नपदशक्तनसंभवतीतिचेन्नध्वंस पागभावयोरत्यन्ताभावबिरोधिता मतेऽन्तरा श्यामेरक्तरूपन्नास्तीत्यादि व्यवहारानुरोधेन ध्वंसप्राणभावयोरपिसमय विशेषाबच्छेदेन- सामान्यावच्छिन्नप्रतियोगिता कत्वोपगम- स्यावश्यकतयातयोरपिनाप्रतिपादनात्, व्यु त्पत्तिविरोधेनतयोस्तेना प्रतिपादनेपिसदात नत्वघटितात्यन्ताभावत्वा पेक्षयाध्वंसादिसा- धारणाभावत्वस्य लाघवेनासदातनभावरूपा भावाभाव साधारण्यानुरोधेनचप्रवृत्तिनिमि ततयातयोरपिनअपदबाच्यत्वान पायात्नचा [२] अभदेसम्वन्धा वच्छिन्नप्रकारत्वा प्रयोजकस्यैवगुणवोध कशुक्लादिशब्दस्यपुस्त्वानुशासनान्नतन्निर्देशः अभेदसम्वन्धा- वच्छिन्नत्व निवेशाद्वक्तोनास्तीत्युपपत्तिः ॥ [३] अन्यथाघटामा वोनास्तीत्यत्रनना घटात्मकाभाव स्यवोधोनस्यादितिभावः ॥

·नयवाद त्यन्ताभावत्वमखण्डधर्मान्तर मनुयोगिता- विशेषरूपंवा, नसदातनत्वघटितमितिनगौर वादिकमितिबाचयंतादृशधर्मान्तरेमानाभा वात् तद्वयक्तिर्नास्तीतिवाक्यात्तद्वयक्तित्वा- बच्छिन्नप्रतियोगिताकयोध्वंस प्रागभावयो बोधनाचध्वंस प्रागभावसाधारणशक्तेराव श्यकत्वात् नचध्वंसप्रागभावयोरत्यन्ताभाव बिरोधस्यापामाणिकतया तद्वयक्तित्वाबच्छि न्नध्वंसाधिकरणेतादृशात्यन्ता भावसत्वात् सएबोक्तवाक्यात्पूतीयतइतिबाचयं ध्वंसाधि करणेतादृशात्यन्ताभावस्या प्रामाणिकत्वात् । अन्वयितावच्छेदकाबच्छिन्नत्वाविशेषिता याः प्रतियोगितायानपदार्थसंसर्गाभावेप्रति योगिसंसर्गत्वोपगमेबाधकं दर्शयतिनीलघ- टवतीति, नघटइत्याद्यव्यवहारादित्यनेनस म्बध्यते, तादृश्याः प्रतियोगितायानअर्थभदे पूतियोगिसम्बन्धत्वेबाधकमाह नीलोघटइ- ति, अव्यवहारादिति, व्यवहारस्यपूमाणत्वा भावादित्यर्थः शुद्धप्रतियोगितायास्सम्बन्ध वेऽबाधितविशेषान्तराभाव वोधकतयातत्तद्वा ·नअथवादः क्यानांपामाण्यस्य दुबारतयाव्युत्पन्नैरपित थापयुज्यतेतिभावः, तद्रूपविशिष्टपूतियोगिवि शेषितेम्मिणिशुद्धतद्रूप विशिष्टपूतियोगिवि शषितसंसर्गाभावस्य, तद्रूपविशिष्टेपूतियोगि निशुद्धतद्रुपावच्छिन्नपूतियोगि विशेषितभे दस्यचबोधनेननोऽमामर्यो पगमेनदर्शितपू योगबारणसम्भबेपि बस्तुगत्यानीलघटादि मतिनीलघटादौचअत्रनघटः अयंनघटइत्या दिपयोगस्य प्रामाण्यपूसङ्गोदुर्बारइतिबोध्यं, नचवस्तुगत्याऽन्वयिताबच्छेदका वच्छिन्ना. यापूतियोगितातस्या स्सम्बन्धतानियमेनाप्यु तातिपसङ्गः शक्यबारणइतिकिमन्वयिताब- च्छेदकावच्छिन्नत्वभानोपगमेनेतिबाच्यलोहि तबहिन्नास्तीत्यादौलोहित बह्रयादेरसिद्धया अन्वयितावच्छेदका बच्छिन्नत्वेनबास्तबेन तियोगिताव्यावर्तनासम्भवात् अन्वयिताव च्छेदकावच्छिन्नत्वाभाने विपरीतज्ञाननिवर्त करवायोगस्यदर्शितत्वाच्च, सामान्यतोघटम नुपादायनीलघटत्वेन तदुपादानञ्चतदधिकर तत्रचविशेषान्तरात्यन्तान्योन्या भावस्या- ·अथवादः वाधितत्वपूकाशनाय, केचित्तुअभाबाधिकर- णतायामन्वयिताबच्छेदका बच्छिन्नत्वभान- मुपगम्यापिघटवतिनघटः घटोनघटइत्यादि प्रयोगः शक्यवारणः पीतघटादिरूपविशेषा त्यन्तान्योन्याभावाधिकरणतायाः प्रतियोगि संसर्गतादात्म्यबत्साधारण घटवत्वघटत्वा- भ्यामनबच्छेदादतोनील पदोपादानमित्याहुः तन्नसाधु, घटप्रतियोगिकस्यघटाकाशोभ- यत्वावच्छिन्नात्यन्ताभावस्य घटपटोभयत्वा- बच्छिन्नभेदस्य चाधिकरणतायाअनतिपूस कघटवत्व घटत्वाभ्यामबच्छेदसम्भबनता- दृशाभावमादायतथापूयोगस्य दुर्वारत्वात्, पू त्येकाभावातिरिक्तव्यासज्य वृत्तिधर्मावच्छि न्नाभावानभ्यु पगमेपिघटप्रतियोगिकाभा- वत्वेनानुगताभावाधि करणतानांघटवत्वा दिनाऽबच्छेदेवाधका भावादन्यथाबहयादिरू पबह्वयायभावाभावानां प्रत्येकनिरूपिताधि- ( १ ) प्रतियोगिसंसर्गवत्साधारणघटवत्व प्रतियोगितादात्म्य वत्साधारणवटत्वाभ्यामित्यर्थः साधारणा न्तेनातिप्रसक्तत्वंसूचितं ।

·नमर्थवादः करणतानां धूमवत्वाबच्छेद्यत्वासम्भबेनधूमव. तिबयभावोनास्तीत्यादि व्यवहारानुपपत्तिः प्रतियोगिबोधकपदोपस्था प्यताबच्छेदकाव- च्छिन्नप्रतियोगिता भाननियमेवाधकमाह पीतघटवतीति, इतिव्यवहाराच्चेति, घटपदा र्थताबच्छेदक शुद्धघटत्वावच्छिन्नाभावासत्वे पिनीलपदसमभिब्याहारलभ्य नीलघटत्वरू पान्वयितावच्छेदकाबच्छिन्ना भाबमादायतादृ शब्यवहारस्यपूमाणत्वाच्चैत्यर्थ, नकेवलंना दिपदजन्यशाब्दज्ञान एवपूतियोगितारूपसंस गेंपूतियोगितासंसर्ग बच्छिन्नपूकारतावच्छेद कतापर्याप्त्यधिकरणपर्याप्तावच्छेदकता कत्व भाननियम, अपितुप्रतियोगितासम्वन्धेनपू- तियोगिपूकार कज्ञानमात्रएव, उक्तरूपानबाच्छ न्नपूतियोगित्वनिष्ठसांसर्गिकबिषयताया अप्रा माणिकत्वादित्यवधेयं, नवंसकलसाध्याभा वबन्निष्ठेत्यादिलक्षणे साध्यविशेषाभावमादा याब्याप्तेर्बारणायसाकल्यस्यः साध्यबिशेषणत यावर्णनबिरोधइतिवाच्यंतत्रसाध्यस्याभावः सा ध्याभावइतिषष्ठी तत्पुरुषजन्याभावबाधेषष्ट्य ·नप्रयवादः र्थपूतियोगितायाः पूकारत्वात्नतुसंसर्गवात्, ननुनअर्थाभावस्य प्रतियोगिनेबाधिकरणेना- पिसमंसंसर्गः संसर्गतयाभासते, नामार्थयार्भेद नान्धयबाधः साक्षान्नसम्भवतीतिब्युत्पत्तीनिपा तातिरिक्तत्वस्यनामविशेषण चात्, नत्रश्चनिपा तत्वात्, अन्यथोपूतियोगिताबोधकपदाभावात् घटोनास्तीत्यादौनअर्थाभावे घटादिप्रतियोगि कवभानानुपपत्तेः नपचतिचैत्रइत्यादौचैत्रादा वभावाधारताबोधकानुयोगिवाचक पदोत्तर बिभक्तयभोबनपाककृत्य भावांश्चैत्रइत्यादि बोधस्य, नायंवटइत्यादाविदमाद्यर्थेनअर्थघट भेदायधिकरणतायावोधस्यचानुपपत्तश्च, न चभिन्नएवनोऽर्थः नतुस्वातन्त्रयेणभेद, त स्यचानुयोगिन्यभेदान्वयोनतुभेदान्वयः अत एवायमघटः नघटइतिसमासव्यासयोरविल क्षणवोधजनकत्वानुभवापि, एवञ्चपर्युदास- स्थलेभेदवतोगुरुतयानमुख्य नार्थताअपि- तुजक्ष्यतैव, प्रतिषेधएवबनोमुख्यार्थइतिश (१) निपातातिरिक्तत्व स्यनामविशेषणत्वाभावे ।

·नप्रर्थवादः
लपाण्यादिसम्मतमितिवाच्यं तथासतिसंसः
गर्गाभावोऽन्योन्याभावश्चतिबिशिष्य द्वयोन्न
अर्थताकथनानुपपत्तेः एवंतादात्म्येन विशिष्ट
बुद्धीविशेषणताविशेषेणभेद प्रकारकधीरेव
बिरोधिनीनत्वभेदसम्बन्धन भेदवत्पकारक
धीरपि, गौरवात्तथासतिनायंघटइत्यादावधि
करणभदस्य भेदान्वयानुपगमेतादृशवाक्य
जबुद्धेरयंघटइत्यादिवाक्यजबोधम्प्रत्यनुभाबि
कीविरोधिताभज्येत. तथाचभूतलन्नघठइत्या
दोभूतलादावाधारतासम्बन्धेन घटादिसंस
र्गाभावबोधसम्भवादन्योन्या भाबतात्पर्येणे
वसंसर्गाभावतात्पर्येणापितथापयोगः स्यात्
एवंभूतलेनघटइत्यादौ भूतलेघटसंसर्गाभा
वाधिकरणतावत्घटभेदाधिकरण ताकुतोन
पूतीयतइत्यताहपूतियोग्यभावान्वयौचेति,
अधिकरणइत्यादिः अन्वयपदंसंसर्गभानपरं
तथाचाधिकरणेयादृशपदोपस्थाप्यस्य पूतियो
( १) यतविशेष्यविशेषणयोरभेदान्वयस्ततनत्राभेदोवोव्यत इति
भनलनघटइत्यादौघटादिभेदधीचारणद्रष्टव्य ।

·नार्थवादः गिनः प्रतियोगितावच्छेदकसम्वन्धस्यभानं यादृशमधिकरणवोधकयादृशपदसमभि व्या- हारसापेक्षतादृशपदोपस्थाप्य पूतियोग्यन्वि ताभावस्याप्याधाराधेय भाबरूपसम्बन्धस्य- भानंतादृशमधिकरणवोधक तादृशपदसापेच ञ्चेत्यर्थ, अनुयोगिनीति, यादृशपदोपस्थाप्य इत्यादि, आधाराधेयभावसम्बन्धनान्बयइ ति, आधाराधेयभावनियामकप्रतियोगिताव च्छेदकसम्बन्धस्यसमबायादेःसंसर्गमर्यादया भानमित्यर्थ, तत्संसर्गाभावस्यापितथेति, त पदोपस्थाप्यपतियोगिविशेषित तत्सम्बन्धा बच्छिन्नाभावस्याधारता सम्बन्धोपितादृश पदोपस्थाप्येऽनुयोगिनिसम्बन्ध मर्यादयाभा सतइत्यर्थ, तिङाद्यर्थस्येति, नञोऽसवइत्या दिः आदिपदात्सुपःपरिग्रहःकृत्यादरित्यादिना तिर्थाश्रयत्वादिसुवर्थवत्वादिपरिग्रहः, प्रथमा न्तपदोपस्थाप्यत्वस्यविशेष्यत्वनियामकत्वाभि धानतिर्थान्वयाभिप्रायेण, चैत्रस्यधनपश्यती त्यादौद्वितीयान्तपदोपस्थाप्येनापिधना दिना पष्टयाद्यर्थस्व वाद्यन्वयात् स्वार्थविशेष्यतयाऽन्ब

·नार्थवादः
येप्रथमान्तपदोपस्थाप्य वस्यानियामकत्वा
त्, सुपश्चकारकपदोत्तरस्ययोऽर्थः तद्विशेष्यले
धातूपस्थाप्यत्वंनियामकं, शेषषष्ट्यर्थस्यविशे
ष्यत्वेचप्रातिपदिको पस्थाप्यत्वंप्रत्ययान्योप
स्थाप्यत्वंवा, गुरुविप्रतपखिदुर्गतानांप्रतिकु
तिभिषक्खभेषरित्यादी प्रतीकारादिकि
यायामपितदन्वयात्, उपपदविभक्तयश्चयद्य
पदयोगेयाबिहितास्तदर्थ विशेष्यत्वेतत्तत्पदो
पस्थाप्यत्वं, यथाचैत्रादन्यइत्यादावन्यादिपद
योगेऽनुशिष्टानांपञ्चम्यादीनामर्थस्य प्रतियो
गित्वादेविशेष्यत्वेऽन्यत्वादिनिष्ठेअन्यादि प.
दोपस्थाप्यत्वं, तत्रेति, अनुयोगिनीत्यर्थः त
था, आधाराधेयभावसम्बन्धेनान्वयइत्यर्थः त
दभावस्यापि, तिडाद्युपस्थापितकृत्याधभाव
स्यापि, तत्रतथा, प्रथमान्तपदोपस्थाप्यआधा
राधेयभावसम्बन्धेनान्वयइत्यर्थ, नपचतिचे
त्रेणेत्यादितश्चैत्रादीनार्थस्याभाव स्यबिशेष
पत्वेनानन्वयात्, नचैत्रेपाककृतिरित्यतइवचे
(१) एतेनप्रथमेऽ स्वासोदक्षितः

·३८ नर्थवादः नपचतीत्यादितश्चैत्रादिवृत्तित्व प्रकारेणपा- ककृत्याद्यभावाबोधाचेतिभावः, चैत्रस्यधन मित्यादौषष्ठयाद्यर्थः स्वामित्वादिकंतच्चप्रकृत्य थैबिशेषणतयाभासते स्वामित्वादिप्रकारेणचे त्रादेरेवधनादौखत्वादिसम्बन्धेनान्वयः बिभ क्तयर्थविशेष्यतापनप्रातिपदिकार्थस्य प्रातिप दिकार्थेसाक्षादपिभेदान्वयोपगमात् नामार्थ योर्भेदान्वयेप्रकारीभुत विभक्तथर्थोपस्थितेस्त न्त्रत्वात्, अथवाषष्टयाद्यर्थः स्वामित्वादिकंप कृत्यर्थबिशेष्यतयैवभासते धनादेस्तदनाश्रय वेपिनिरूपकतासम्बन्धनतत्रतदन्वय इतिप्रा चांमतंदृषयिष्यन्त्रमतमाहषष्ठ्यादेश्चेति, आ दिपदाद्वितीयादिपरिग्रहः चैत्रादिनिरूपित मिति, खत्वादिकमित्यादिनाकर्मत्वकृतिजन्य वादिपरिग्रहः निरूपितत्वसम्बन्धेनचैत्रादिरू पप्रकृत्यर्थान्वयीत्यर्थ, तनिष्ठमिति, आश्रय तासम्बन्धेनविशेषणतया चैत्रान्वयिआधेय- तासम्बन्धेनचैत्रादिरूपविशेषणे नान्वयिवेत्य र्थः स्वामित्वादीत्यादिनाकर्मत्वकर्तृत्वादिप रिग्रहः तस्येति, चैत्रस्य चैत्रनिष्ठखामित्वादे ·३९ नयवादः श्वेत्यर्थः धनाद्यवृत्तित्वेनेति, बृत्यनियामकस्व त्वनिरूपकत्वादिसम्बन्धेन धनादिसम्बन्धि- वेपिधनाद्यवृत्तितयेत्यर्थः धनादावाश्रयतास म्बन्धेनचैत्रादेस्तनिष्टस्वामित्वादेशचा भाव सवेनेतिशेष, प्रसङ्गात्, भवन्मतेप्रवाधितता दृशचैत्राद्यभावबोधकस्येत्यादि प्रयोगस्यप्रा माण्यप्रसङ्गात्, ननुखामित्वादेः प्रकृत्यर्थवि शेष्यतापक्षेवामित्वादनिरूपकत्व सम्बन्धाव च्छिन्नाभावस्य, प्रकृत्यर्थविशेषणतापक्षेतद्वि शिष्टप्रकृत्यर्थचैत्रादेः स्वत्वादिसम्बन्धावच्छि नाभावस्यनाप्रत्यायनो पगमानोकातिप्र- सङ्गावकाशः तादृशाभावस्यधनादौबाधादित्य तहनिरूपकत्वादेरिति, भादिपदात्वत्वा- दिपरिग्रहः प्रतियोगितानघच्छेदकत्वादिति, बृत्यनियामकतयेत्यादिः वृत्यनियामकसम्ब- न्धावच्छिन्नसंसर्गाभावस्या प्रामाणिकत्वात्, येनहिसम्बन्धेनायमिहेतिप्रत्ययस्त सम्बन्ध मादायैवनायमिहतिप्रत्ययः, निरूपकतासम्ब न्धेनधनेस्वामित्वमितिप्रत्यया भावान्तेनसम्ब न्धननात्रस्वामित्वमितिप्रतीतेरप्यभावः अत ·বসখাঃ एवधनमात्रेस्वामित्वमात्रस्याश्रयता सम्बन्ध बच्छिन्नाभावसत्वेन तत्तद्देशवृत्तिवायोनीलरू पाभावइतिबदचैत्रीयधनेन चैत्रनिष्ठंखामित्व मितिधनेचैत्रीयत्वस्यस्वामित्वेचचैत्रनिष्ठत स्याव्यावर्तकतयानव्यवहृयते अपितुधनेन- स्वामित्वमित्येव, अन्यथानिरूपकतासम्बन्धा बच्छिन्नखामित्वाभावतात्पर्येण तथाप्रयोग स्यदुर्वारतापत्तेः अतएवचकृतिमवरूपकर्तृत्व सम्बन्धस्यवृत्यनियामकतया नपचतीत्यत्रैत- सम्बन्धात्रच्छिन्नक्रियाभाव बोधासम्भबेनप बतीत्यादौकृतिमत्वसम्बन्धेनपाकादेः कर्तर्य न्वयबोधमणिकारोनोपजगामउपजगामतुजा नातीत्यादाबाश्रयतासम्बन्धेन ज्ञानादेरिति भावः वृत्यनियामकसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियो गिताकाभावस्वीकारेवत्व सम्बन्धावच्छिन्नचे त्राभावचैत्रस्वत्वाभावयोः समनियततयाऽभि नत्वेनाभावकल्पनाधिक्य विरहेप्यतिरिक्तप्र- तियोगिताकल्पनाधिक्या गौरवमित्यपिबोध्यं, यत्रचेति, ययोरित्यर्थः नसंसर्गम-दयाल भ्यइति, भेदान्वयेनिराकाङचतयाइत्यादिः ·नगर्थवादः तादृशौचप्रातिपदिकार्थों, तत्रेति, तत्पदार्थेत पदार्थसंसर्गाभावबोधेऽनुयोगिबाचक पदोत्त रंसप्तम्यपेक्षेतितत्राभावसम्बन्धस्या धारतारू पस्यसंसर्गत्वासम्भबेनतदर्थक बिभक्तिबिना तद्भानासम्भवादितिभावः अत्रभृतलघटाभा वयोस्साक्षानेदान्वयबोधस्या प्रसिद्धयातत्सा मग्याअकल्पनात् भूतलन्नघटइत्यादिबाक्या नतादृशशाब्दबोधापत्तिः यदिचघटाभावादि विशिष्टभूतलादिपरतदादिपद घटितात्तदस्ती तिबाक्यात्भूतलायंशेघटायभाव प्रकारक. बोधः प्रसिद्धइत्युच्यतेतदातादृशबोधोत्पचौ तादृशबाक्यज्ञानतद्घटकतदादि पदजन्यता दृशबिशिष्टार्थोपस्थित्यादिघटित सामग्याएव प्रयोजकत्वान्तदभावादेव नोक्तस्थलेतदुत्पा दप्रसङ्गः भूतलेनघटइत्यादीप्रसिद्धोबोधश्चघ टायभाबेभूतलादिवृत्तित्वप्रकारकः तदुत्पादि काचसामग्री, परस्परसमभिव्याहृतप्रथमान्त घटादिपदनपदजन्यघटादि तदभावोपस्थि तिभ्यामिवतत्तत्पदसमभिव्याहृत सप्तमीज- न्याधेयत्वोपस्थितितत्प्रकृतिजन्यभूतलोपस्थि ..

·४२ नअथवादः त्यादिनापिघटिता, भूतलन्नघटइत्यादौतदभा वादेवनतदुत्पादप्रसङ्गः एवन्नपचतिचैत्रइत्या दोप्रसिद्धस्यचत्रादिबिशेष्यक पाककृत्पाद्य भावप्रकारकबोधस्य सामग्रीप्रथमान्तफ्दज- न्यानुयोग्युपस्थितिविभक्तिजन्य कृत्यादिरूप प्रतियोग्युपस्थितिघटिता तदभावारपाककृति नवैत्रइत्यादौनतत्प्रसङ्गः एवंपाककृतिनचैत्र इत्यादिस्थलप्रसिद्धस्या भावांशेचैत्रादिवृत्ति खप्रकारकबोधस्याप्युक्तरीत्या बारणमितिबो ध्यं, ननुसप्तम्यन्तभूतलादिपदेननअर्थाभावे आश्रयतासम्बन्धेन भूतलवृत्तित्वबोधेनतादृश पदेननेदंचैत्रस्येत्यादौ षष्ठयाद्यन्तपदेनेवप्रथ मान्तार्थविशेषणनञर्थाभावेपि कदाचित्प्रति योगितयाखार्थान्वयबोधजननात् घटाभावो भूतलेभूतलवृत्तित्वाभाववान् घटइतिद्विविध एवभूतलेनघटइत्याद्याकारक बाक्यजबोधः एवञ्चतादृशवाक्यात्कदाचित्प्रथमोबोधः क- दाचिञ्चद्वितीयइत्यत्रकिंनियामक मित्याकाङ् क्षायान्तात्पर्यभेदस्य तन्नियामकत्वमाहअत्र चेति, अत्र, भूतलेनघटइत्यादिबाक्यस्थले, ·४३ नार्थवादः ननुसर्बत्रसप्तम्यन्तार्थस्या भावनिष्ठतयेवान्व योस्तुनतुकदाचिदपितत्प्रतियोगितया, विनि गमकञ्चामेव्यक्तीभविष्यतीत्यताहअतएवे ति, कदाचित्सप्तम्यन्तार्थप्रतियोगिकाभाव- स्यापिनजाबोधनादेवेत्यर्थः इत्यादौ, इत्यादि द्वित्रिबाक्ये, प्रतीतेरकविशेष्यकत्वानुभव, ग न्धाधेकविशेष्यकप्रतीतिजनकत्वानुभव, न जलइत्यतोगन्धाभावस्यैव जलवृत्तित्ववोधोप गमेतप्रतीतावभावस्यैव विशेष्यतयापृथिव्यां गन्धइत्यतश्चतद्विशेष्यक बोधानुत्पत्यातयोरे कविशेष्यकबोधजनकत्वानु भवोबिरुध्यतेति भावः । नञर्थाभावनिष्ठाधेयताबोधकत्वंसत म्याःखण्डयतांमतमुपन्यस्यस्यतिकेचित्विति, विशेष्यविशेषणस्याभावइति, नमोऽसत्वेयत्प दार्थयत्पदार्थोविशेषणतयाभासते तत्रनञात त्पदार्थेतत्पदार्थाभावो विशेषणतयाप्रत्याय्यत इत्यर्थः तथाचभूतलेघटइत्यतोघटेभूतलवृत्ति स्वस्यविशेषणतयाबोधात् भूतलेनघटइत्यतो पिघटेभूतलबृत्तित्वाभावएवविशेषण तयार तीयतेनतुघटाभाबेभूतलवृत्तित्वं, एकाकार ·नत्रयवादः बाक्यस्यद्विविधबोधजनकत्वो पगमेनपदेस सम्यन्तभूतलादिपदसमभिव्याहार ज्ञानस्य- द्विविधकारणत्वकल्पनापत्ते, उभयसाधारण तस्कार्यताबच्छेदकैकस्य कथञ्चित्सम्भवेपिता दृशबाक्यधर्मिकद्विविध बाक्यार्थतात्पर्य्यज्ञा नस्यपृथक्कारणतयाकारणता धिक्यस्यदुर्वा रत्वादितिभावः एतन्मतेयुक्तपन्तरमाहभत एबेति, घटोऽस्तीत्यादाबिबेति, आदिनाघटी स्तः घटास्सन्तीत्यादिपरिग्रहः बचनैक्यनिय मइति, विशेष्यबिशेषणपदयोः समानबचन खनियमेनसुपतिडोबचनसाम्य नियमइत्यर्थः भूतबेघटोनास्तीयादावभावस्यभूतलाद्यस्ति वबिशेष्यत्वेतदैक्येनघटोनस्तइत्यादौ द्विवच नाद्यनुपपत्तेरितिभावः 'नचैतन्मतपिघटोना- स्तिघटौनस्तइत्यादाबाख्यातार्थस्य प्रतियोगि तयाऽभावविशेषणत्वमेव नतुघटविशेषणत्व- मितिकथमाख्यातान्तस्यघटादि पदसमानव चनत्वनियमइतिवाच्यं विशेषणपदस्यसाचा त्वार्थविशेष्यपदेनेवस्वार्थ विशेष्यनिपातार्थ विशष्येपदेनापिसमानबचनत्वे नियमइत्याश ·পথনা यात्नचघटौनस्तइत्यादावस्तित्वाभावस्य घटा दोवोधपएकघटवतिघटौनस्त इतिव्यवहा रोनस्यात्घटेतद्देशास्तित्वसत्वे द्वित्वाद्यबच्छि न्नेपितत्रतदभावासत्वादितिवाच्यं द्विवाद्य बच्छेदेनप्रतियोग्यसत्वेप्रतियोगिमत्यपितद. बच्छिन्नेतदभावइत्यस्य एतद्वादिनोपगमात् केचित्तुअनघटोनस्तइत्यादौघटद्वयत्वादिसा मानाधिकरण्यनैतद्देशास्तिवाभावः पूतीयते, यत्रचैकएवघटस्तत्रतादृशद्वित्वसामानाधि- करण्येनघटान्तरेएतद्देश बृत्तिवाभावस्यामा बादत्रघटौनस्तइतिवाक्यस्य योग्यतानचैवंय प्राधिकरणेघटद्वयंवर्तते तदधिकरणास्तित्वा भावस्यापिघटपर्याप्तद्विवाश्रय तशावृत्तिघ टान्तरेसत्वान्तदधिकरणपरमत्रघौनस्तइति वाक्यंप्रमाणंस्यादितिबाच्यं घटपर्याप्तद्वित्वत्वा वच्छेदेननअर्थाभावसामानाधिकरण्य भानो पगमात्यत्रदेशयत्किञ्चित् घटद्वयसत्वंतदघट यद्वित्वेतदेशबृतिवाभाव सामानाधिकरण्या सत्वेननघटपयाप्तद्वित्ववा बच्छेदनतद्देशवृन्ति वाभावसामानाधिकरण्यमिति तद्वोधकताह- ·मअथवादः शवाक्यस्यपामाण्यापूसक्केरित्याहुः तच्चि- न्यं, तादृशद्वित्वेतद्देशास्तित्वाभावसामाना धिकरण्यभानहिधर्मिता बच्छेदकतादृशद्वि त्वपूकारेणभासमानेम्मिणि तादृशाभावरू पविशेषणसम्बन्धभानं नतुतादृशद्वित्वेताह- शाभावाधिकरणबृत्तित्वस्य पूकारतयासंसर्ग तयाबाभानं, तत्रतथातद्भासकाभावात्तथाच तादृशद्वित्ववेतादृशाभावसामानाधिकरण्याब च्छेदकवस्यतत्सामानाधिकरण्ये बातादृशद्वि त्वत्वावच्छिन्नवस्यभानमप्रसक्तमेव, एकदे शवृत्तिधर्मास्यद्वित्वाद्यबच्छेदेन भानोपगमे वत्रघटौनस्तइत्यादि बाक्यादुतद्वित्ववाब च्छेदेनतद्देशास्तिवाभावाबच्छेदकत्व भानोप गमात्घटद्वयाधिकरण देशास्तिवाभावस्यत दधिकरणावृत्तिघटसाधारण द्वित्वाबच्छेदेन सत्वेपिनातिपूसङ्गः तादृशद्वित्वत्वाबच्छेदेना भावाबच्छेदकत्वभानञ्चा भावरूपविशेषणेध- मितावच्छेदकता बच्छेदकतादृशद्वित्वत्वाव च्छिन्नाबच्छेदकताकत्व रूपमितावच्छेदका बच्छिन्नबभानंतच्चसम्भवत्येबाबञ्छेदकावच्छे ·नत्रयवादः देनविशिष्टबुद्धो धर्मिमतावच्छेदकाबच्छेद्यता याविशेषणेभानस्यसर्बसम्मतत्वात्, यद्यप्युक्त युक्तयात्रघटोनास्ति अवघटौनस्तइत्यादावमा वेऽस्तित्वादिक्रियान्वयएवखन्डयितुं शक्यतेन वत्रघटोनइयादावभावेसप्तम्यर्थान्वय, स्तथा पिक्रियांविनानवाक्यसमाप्तिरितिपत्र नघटइ म्यादावप्यस्तीत्यध्याहारेणतिङन्तार्थस्यैवभाबे ऽन्वयइत्यभिप्त्यैवतदभिहितं, अस्तीत्यस्यस- मभिव्याहारेचाधारसप्तम्यानिरूपि तत्वमर्थः वृत्यर्थकधातुयोगेनिरूपकस्यैवाधारत्वात,भूतले वर्ततेभूतलेऽस्तीत्यादेःसमानार्थतयावृत्तिरस्त्य थः । गतिश्चिन्तनीयेति, सत्ताशब्दस्यसत्तास मवायेसत्ताप्रतियोगिकत्व बिशिष्टसमबायानु योगित्वेबालक्षणयोपपत्तिप्कार चिन्तनी य, यथाश्रुतार्थेऽनुपपन्तिदर्शयतिजातीति,अ प्रसिद्धेरिति, तदभावस्यसत्तायांनञाबोधपितु मशक्यत्वादितिशेष, इदञ्चारसमबायेनवृत्तः सप्तम्यर्थत्वेवोध्यंबृत्तिसामान्यस्य सप्तम्यर्थत्वो पगमेऽप्रसिद्धिविरहेणतत्पक्षबाधकमाहसम्बन्धा

·नार्थवादः
न्तरेणेति, एकार्थसमवायेनेत्यर्थः गुणकर्मान्य
त्वबिशिष्टसत्तात्वादिनासत्तादौ गुणादिवृत्ति
वानुपगमेगुणेनविशिष्टत्तेत्यादावपि विशिष्टीन
रूपिताधिकरणवेलक्षणयायोग्यत्व मुपपादनी
यं,अथविशिष्टसत्तेतिवाक्यमेव नतुपदमितित
च्छक्यापूसिद्धयालक्षणायाअसम्भव इतिचेत्
भावप्रत्ययान्तसत्ताशब्दस्यापि वाक्यतयाजा-
तौनसत्तेत्यत्रापिसत्तासमवाय लाभानुपपत्तिः
यदिचभावयत्ययस्यसाधारणधर्मरूप शक्या
थंसमवायादौलक्षणोपेयतेतदात्रापि भावपूत्य
यस्यैबबिशिष्टनिरूपिताधिकरणतायां लक्षणा
स्वीकरणीयेति, मतान्तरमाहसप्तम्यर्थेति, भूत
लेघटोनास्तिजातौनसत्तास्तीत्यादौ भूतलजा
त्याद्यस्तित्वरूपसप्तमीसमभिव्याहृतक्रियापद
पर्यन्तार्थस्याश्रयतयान्बयीयोऽभावः प्रतियो-
गितासम्बन्धेनपूकारीभवतस्तस्यपति योगिन्य
न्बयइत्यर्थः पबञ्चपरम्परयाक्रियाविशेष्यपनि
योगिबाचकघटादिपद समानबचनत्बंक्रियापद
[१] स्वसमवायिसमवेतत्वेनेत्यर्थः

·नप्रयवादः
स्यनिवहतीतिद्रष्टव्यं येनरूपणप्रतियोगिनो
विशेषणत्वंतद्रूपावच्छिन्नत्व बिशेषितवप्रति
योगिता, सम्बन्धतयाभासतेऽतोघटादिमति
विशेषाभावमादायात्र घटोनास्तीत्यादयोनव्य
बहारा, अबच्छिन्नत्वञ्चनान्यूनवृत्तित्वंअपितु
खरूपसम्बन्धविशेषः तेनबयादिमतितार्ण
तार्ण बहीनस्तइतिवत्तादृशाभाबमादायात्रब
हिन्नास्तीत्यादयोनब्यबहाराः नबागुणान्यत्व
विशिष्टसत्तावाद्यष च्छिन्नाभाबमादायगुणा
दौसत्तानास्तीत्यादयः, अभावप्रतियोगिनोड
न्बयिताबच्छेदकाबीच्छन्नप्रतियोगिता कत्व
स्यसंसर्गतापक्षेपीदृशातिप्रसङ्गस्यतथैव बार
णीयत्वात्, अत्रचाभावेऽनुयोगितासम्बन्धेन
प्रतियोगिप्रकारको घटोनास्तीत्यादिरेवप्रत्यय
आनुभबिकानतु प्रतियोगनिप्रतियोगितास
म्बन्धनाभाव प्रकारकोऽभाबीयोघटइत्यादिः
अथेंबप्रतियोगिन्यभावस्य प्रतियोगितासम्ब
न्ध एवनस्यादितिचत्काक्षतिःनपदघटित
वाक्यात्प्रतियोगिन्यभाव प्रतियोगिताप्रका
रकबोधश्चनसम्भवति प्रतियोगितायाअपदा

·नर्थवादः
र्थत्वात्नचनपदोत्तरविभक्तिरेब प्रतियोगि
स्वार्थिका,तस्कल्पनेगौरवात् प्रथमाविभक्तः
संख्यातिरिक्तार्थपरत्वेऽसाधुत्वात् निपातोच
रविभक्तयन्तरानुदयात् तदनिश्चयेपिशाब्द
वोधस्यानुभवात्प्रतियोग्यभावयोः सम्बन्ध
सम्बन्ध विधयाऽवगाहमानस्यैवज्ञानस्यलाघ
वेन प्रतियोगिविशिष्टधीविरोधितयाजातौन
सत्तेत्यादि वाक्याजातिधर्मिकसत्तासंशया
दिनिवर्तक ज्ञानानिर्वाहश्चत्यखरसः,यत्रन
जोऽसत्वे प्रतियोग्यनुयोगिनोर्य्यस्सम्बन्धी
भासतेतत्रैवनातत्सम्बन्धा वच्छिन्नप्रति
योगिताकस्तदभावः प्रत्याय्यतइतिव्युत्पन्त्य
नुसारेण भृतलेनघटइत्यादितोभूतलादौघटा
द्यन्योन्याभाबबाधंवारयतियत्रचाते, यादृशम
तियोग्यनुयोगिवाचक पदसमभिव्याहारस्थ
लइत्यर्थःविशेषणविशेष्ययोः, प्रतियोग्यनुयो
गिनोः, अभेदेन,तादात्म्यसम्बन्धेन,अन्वय,
विशेषणविशेष्यभाव, तत्र,तव,अन्योन्यामा
वोनावोध्यतइति, तस्यतादात्म्यसम्बन्धाव
च्छिन्नप्रतियोगिताकत्वादितिभावः एवञ्चभू
:

·नार्थवादः
तलेघटइत्यादौघट भृतलायोस्तादात्म्याप्रती
ते तलेनघटइद्यादौनभेदवोधडातसूचित, अ
यंघटोनीलइत्यादिःप्रतियोग्यनुयोगिनारभेदा
न्बयोदाहरणं, नायंघटोनीलइत्यादिरन्योन्या
भाववोधोदाहरणं, भूतलघटइत्यादाक्वकथन्न
घटभूतलाद्योरभेदवोधइत्यताहतत्रेति, ना
मार्थयोरभेदबोधइत्यर्थः समानविभक्तिकता
विरहेपिस्तोकंपचतीत्यादौस्तोक पाकाद्योरभे
दवोधान्नस्तकंपचतीत्यादौपाकादि क्रियायां
स्तोकभेदवोधान्नामार्थयोरित्युक्तं, समानविभ
क्तिकत्वमेकजातीयविभक्तधन्तवं, एकजातीय
त्वञ्चप्रथमावद्वितीयात्वाद्यन्यतमरूपेण नत्वा
नुपूा, तावेदाः प्रमाणमित्यादावस्यभेदान्व
यवोधः, नीलघटइत्यादिसमाससाधारण्याया
हविरुद्धाते, विशेष्यपदेयजातीयविभक्तिराहि
त्यविशषणपदपितजातीयविभक्तिराहित्य, न
तुविशष्यपदप्रकृतिक विभक्तिविजातीयविभ
क्तिराहित्यविशेषणपदे, नीलघटरूपमित्यादि
तोनीलबटायभेदबोधानुपपत्तेः घटादिपदान
न्तरविभक्तरप्रसिद्ध, विशेष्यपदानन्तरकाली

·नजयवादः
नावृत्तिप्रथमावाद्यन्यतमरूपवद्विभक्ति राहि
त्यम्वाविवक्षितं, इदन्तुचिन्त्यतेविरुद्धविभक्ति
राहित्यंनखरूपसदपेक्षितं, विरुद्धविभक्तिकयोर
पिसमानविभक्तिकत्वभ्रमेऽभेववोधात्, समा
नबिभक्तिकयोरपिविरुद्ध विभक्तिकस्वभ्रमेऽभे
दाबोधात्, नापिज्ञातं,विरुद्धविभक्तयनुपस्थि
तिदशायांविरुद्धविभक्तिराहित्याज्ञाने पिनीलो
घटइत्यादावानुपूर्वी विशेषप्रकारेणभासमाना
याखादिविभक्तिः बिशेष्यविशेषणपदयोस्तद
न्तत्वरूपानुपूर्वीज्ञानात्नील घटइत्यादौचनील
पदाव्यवहितघटपदत्वादिरूपानुपूर्वीज्ञानानी
लघटायोरभेदान्वयवोधात् तस्मात्तादृशताह
शानुपूर्बीज्ञानानामननुगतानाम पितदानन्त
र्यघटितधर्मावच्छिन्नम भेदान्वयबोधम्प्रति
हेतुता, दीधितौवाकारोनास्थासूचकइतियुक्त
मुत्पश्यामः, ननुप्रतियोग्यनुयोगिपदयोःप्रथ
मान्तवमेवनामार्थेनामार्थभेदबाधेतन्त्रकिन्नो
च्यतेतावतैवभूतलेनघटः नीलेनघटइत्यादोभे
(१) अन्यथापरस्परवान्यमिचाररस्यातू ।।

·५३
नार्थवादः
दधीवारणसम्भवादित्यतआहअतएबोत,प्रति
योग्यनुयोगिपदयोः प्रथमान्तत्वमुपेक्ष्याभेदा
न्वय वोधप्रयोजकतन्तत्समभिव्याहारस्यान्यो
न्याभाववोधेतन्त्रतोपगमादित्यर्थः, नानुया
जेष्वित्यादाविति, प्रतियोग्यनुयोगिवाचकपद
योः प्रथमान्तत्वाभावप्यभेदान्वयप्रयोजकसमान
विभक्तिकतामात्रेणनतिशेषः यजतिष्वनुयान
भेदोवोध्यत इत्यनेनाभिसम्बन्धःसुबन्तोपिय
जतिशब्दोयागरूपधात्वर्थवाचकः ईक्षते।श
दमित्यादौतादृशेक्षत्यादिपदमिव ज्ञानादिवो
धकं, ननुयेयजामहमित्यादरेनुषङ्गणनानुयाजे
प्वत्यननानुयाजषुययजामहन्न करोतीत्येव
प्रत्याय्यते तथाचरालौशाद्धन्नकुर्वीतेत्यत्रयथा
रात्रिशाद्धकरणे आख्यातार्थेष्टसाधनत्वाभा
वोनप्रतिपाद्यस्तथाप्रकृतपि,विध्यर्थकतिबर्थ
स्येष्टसाधनत्वादेरत्यन्ताभावएवयेयजा महा
दिमन्त्रपाठकरणेनप्रतिपाद्यः, नतुयजति
विनुयाजभेद, इत्याशङ्कान्निराकरोतिएक
(२) प्रथमान्तप्रतियोग्यनुयोगिवाचकपदसमभिव्याहारस्य

·नअर्थवादः
बाक्यत्वानुरोधादिति,अन्यथावाक्यभेदेनौर
वादितिभावः तदुक्तंसम्भवत्येकवाक्यत्वेवाक्य
भेदोहिनेष्यतइति, गौरवान्तरमप्याहयेयजाम
हमिति, ननुभेदप्रतियोगितयाऽनुयाजान्वयेऽ
नुयाजपदोत्तरसप्तम्यावैयर्थ्यप्रसङ्गः तयाधारत्व
रूपस्वार्थावोधनादित्यत आह विशेषणति,यथा
ऽनुयाजेषुयजतिष्वित्यादौतादात्म्य सम्बन्ध
नसाक्षाद्यजत्यादि विशषणानुयाजार्थकपदोत्त
रविभक्त धारत्वाद्यर्थपरत्वमपितुनि विभाके
कप्रातिपदिकस्यासाधुतयासाधुवार्थकतैव,तथा
नानुयाजेषुयजतिष्वित्यादाबप्यन्तरा भासमा
ननार्थद्वारायजति विशेषणार्थकानुयाजपदो
त्तरविभक्तिः साधुत्वमात्रार्थेत्यर्थःनचैवंपदसा
धुत्वायघटोननीलइत्यादौनीलादिपदोत्तरामव
प्रकृतेप्रथमैवस्यानतुसप्तमी तिवाच्यमभेदेनसा
क्षाद्विशेष्य विशेषणभावापन्नार्थकयोरिवनत्र
र्थभेदद्वारा विशेष्यविशेषणभावापन्नार्थकयो
रपिप्रातिपदिकपोस्समान विभक्तिकतानियम
नप्रकृतेप्रथमायामप्रसक्तः ननुघटःकर्मस्वाम
स्यादोघटकर्मत्वादीनामा धाराधेयभावादि

·नअथवादः
नाऽनन्वयान्नामार्थेनामार्थस्य विभक्तयर्थप्रका
रेणैवतत्सम्बन्धनसाक्षादन्वयः विभक्तयर्थम
न्तराकृत्वैववाऽन्वय इतिव्युत्पत्तिरुपगन्तव्यात
थाचघटोनीलः अनुयाजेषुयजतिष्वित्यादितः
प्रतियोग्यनु योगिनोरभेदान्वयासम्भवात्य
टोननीलः नानुयाजेषुयजतिष्वित्यादौघटया
गादौनीलानुयाजादिभेदोनञाकथंवोधनीयइ
त्यताहनामार्थयोरिति, भेदेनान्वयवोधइ
ति, आधाराधयभावादिसम्बन्धेनान्वयवोधइ
त्यर्थःपूकारीभूतविभक्तयोंपस्थितेरिति, वि
शेषणाभूतनामार्थपूकारतयातादृशसम्बन्धमा
नपूयोजिकायाविभक्तिजन्यतदुपस्थितरित्यर्थःर
तच्चघटेकर्मत्वमित्यादौविभक्तयर्थाधारत्वादिवि
शषितस्यघटादेराधेयतादि सम्बन्धेनकर्मत्वा
दावन्बयइतिषाचीनमतानुसारेणोक्तं, अन्य
थातादृशवोधापूसिद्धरसङ्गत्यापातात्, नामार्थ
योस्साक्षाद्भदान्वयोन भवत्येवभवतितुविम
क्तयर्थमन्तराकृस्वतिव्युत्पत्तिः घटेकर्मत्वमि
स्थादौघटादिबिशेषिताधेयत्वादिरूपविभक्तर्थ
स्यैवकर्मवादोपकारतयाभाना दितितुतत्वं

·५६
न अथवादः
अन्यथासतम्यायाधारत्वादिबिशेषितपकृत्य
र्थस्याधेयत्वादि सम्बन्धेनापरनामार्थेऽन्वयन
मुमभिव्याहारस्थलेआधेयत्वादि सम्बन्धा
वच्छिन्ननामार्थाभावस्यैवापरनामार्थेभानस्यो
पेयतयावृत्यानयामकसम्बन्धस्याप्यन्ता भाव
प्रतियोगिता वच्छेदकताविरहेणतदसम्भवाद
सामञ्जस्यमापयेत, वस्तुतोनामार्थयोरन्वयबो
धइत्यत्रसमक्षादन्वयवोधोनविवक्षितः अपितु
नामार्थपूकारतानिरूपितनामार्थ विशेष्यताक
बाधएव,निरूपितस्वञ्चसाक्षात्परम्परासाधारण,
पूकारीभूत बिभक्तथर्थोपस्थितेस्तन्त्रवादित्य
स्यचविशष्यीभवन्नामार्थ प्रकारतयाप्रकारी
भवन्नामार्थविशेष्य तयाऽर्थान्तरभासकविभ
क्तिजन्यतदुपस्थित्यादेस्तन्त्रत्वादित्यर्थःनामा
र्थविशेष्यकाभेदान्यसंसर्गकतत्पूकार कान्वय
बोधएवविभक्तिजन्यतदुपस्थिते हेतुत्वादिति
पर्यवसितार्थःईदृशकारणवाधान्नामार्थे ना
मार्थस्यसाक्षादभेदातिरिक्त सम्बन्धेनपूकार
वं.एवञ्चभेदान्वयएबोक्तब्युत्पत्तेर्यजतिष्बनु
याजेष्वित्यादाबभेदसम्बन्धनानुयाजादेयांगा

·নাম্বার
दिविशेषणत्वेबाधकाभावान्बानुयाजेषु यजति
वित्यादौयागादावनुयाजादिभेदबोधो निरप
बादपवेतिभावः येषांमतेनीलंघटमानयेत्यादौ
विशेषणविभक्तेः सार्थकत्वायतस्याभदार्थक
स्वंनतुनीलघटायोस्तादाम्यंसंमर्गः तन्मतेन
आनामार्थेनामार्थरूपप्रतियोगि विशषितभेदो
बोधयितुंनशक्यतहाते तन्मतनभवत्येवतद्वो
धःअपितुनामार्थविशेषितविभक्तयर्थाभेदाभा
वएवनेदंचैत्रस्येत्यादौचैत्रवत्वाद्य भावबन्ना
प्रत्याय्यते,एवञ्चनाभेदे नशक्तयन्तरमपितु
अनीलोघट इत्यादावनीलादिपदेनविभक्तप
थाभेदविशेषणतयानीलादि भिन्नस्यबोधानु
राधेनभेदबानेबलक्षणयानअर्थः अत्यन्ताभा
वापेक्षयाऽन्योन्याभाव विशिष्टस्यधर्मिणोगु
रुतयाबिनिगमकसबेन तत्रशक्तयसिद्धेरि
त्याहलाघवेनेति, उक्तकार्यकारणभावअभेदा
तिरिक्तसंसर्गकबानिबेशादित्यादिःतयोः, ना
मार्थयोः, अन्वयवोधमात्रे,भेदाभेदसाधारणा
न्वयबोधसामान्ये, तथात्वं,अन्तराभासमान
विभक्तपर्थोपस्थितेस्तन्त्रत्वं, तथाचनामार्थयो

·नार्थवादः
रभेदेनापिनसाक्षादन्वयबोध इतिभावानम्वे
बनीलोघटइत्यादो नीलघटाद्योरभदबोधानु
पपन्तिः अभेदोपस्थापकविभक्तयसत्वादिया
शङ्कांनिरस्यतिविशेषणविभक्तिरिति, विशेष
एपदोन्तविभक्तिरित्यर्थःअभेदार्थिकति, अ
भेदेपूथमाविभक्तरनुशासन विरहान्नतदर्थक
वसम्भबइतिनशकूछ विशेषणपदेविशेष्यपद
समानबिभक्तिकबानुशासनसत्वात् अन्यथा
अभेदसंसर्गतामतपि विशषणपदोन्तरद्विती
यादेः कर्मवाद्यबोधकतयानुशासनिकवानु
पपन्तेः तदनुशासनस्यैवाभेदार्थताग्राहकत्वा
पगमात्, नन्वेनीलोत्पलमित्यादिसमासबा
क्यान्नीलोत्पलाद्योरभेदबौधोनस्यान्तदर्थकवि
भक्तिबिरहादित्यताहनीलविति,चित्रगुरिति,
यद्यपिचित्रगुरित्यादि बहुव्रीहिसमासेगबादिप
दमेवचित्रगवादि सम्बन्धिनिलाक्षणिकपूर्वपदं
तात्पर्य्यग्राहक मितिचित्रादिपदोन्तरलुप्तबिभ
क्तयनुसन्धानमनर्थकं, तथापिपूर्वपदस्यनिरर्थ
कत्वसमस्यमानपदयोःसार्थकत्वघटितसामर्थ्या
नुपपन्यासमासानुपपन्ले उन्तरपदंपूर्वपदावि

·नअथवादः
शषितस्वार्थसम्बन्धिन्येवलाक्षणिकं पूर्वपदसम
भिव्याहारादेवतदर्थाभेदोलक्ष्यार्थकदेश भूते
उत्तरपदमुख्यार्थेव्युत्पन्तिबचित्रयाद्भासत इ
व्याशयेनचित्रगुरित्यादौ चित्रादिपदोन्तरबिभ
क्तयनुसन्धानाभिधानंनचारूढ़वानरोवृक्ष इ
त्यादिवहुब्राही समस्यमानपदार्थयोरभेदभा
नेनवानरकर्तृकारोहणकर्मवादिनाबृक्षा दिभा
नंवानरादिपदस्यतेनरूपेणलचणां विनाननिर्व
हतीत्यारोहणादिरूपपूर्वपदार्थघटि ताक्तरू
पेणान्तरपद लक्षणायाावश्यकबात्समस्यमा
नपदद्वयार्थान्वयस्यसमासनियामकवानुप प
न्तिरितिवाच्यं तत्रोक्तलक्ष्यार्थघटकवानरादा
वप्यालढादिपदार्थस्याभेदभानोपगमात्, अ
भेदस्याभावाबोध्यतामिति,तावतापियजतिष्वि
त्यादावेकबाक्यत्वाचतेरितिभावःअभेदाभाव
स्यनत्राबोधनेयजतिष्वित्यादौपर्युदासएव, अ
भावस्यबिधेयतयाप्राधान्याभावेन प्रसज्यपूति
षेधत्वाभावात् अपाधान्यविधेय॑त्रप्रतिषेधेपूधा
नता ॥ पूसज्यपूतिषेधोसौक्रिययासहयत्रनञ्इ
तिपूसज्यप्रतिषेधलक्षणात, अथैवमयमशाद्ध

·६०
नर्थवादः
भोजीप्रसूर्यम्पश्याराजदाराइत्यादौनत्रः स
मासनिविष्टस्यभिन्नार्थकतयाभिन्नाभेदस्यब
बिभक्तयन्तार्थस्यबिधेयतयानञर्था भावस्या
प्राधान्येनपूसज्यपूतिषेधवा नुपपन्तिरितिचेद्भ
वतुतत्रपर्युदासएव श्राद्धभोजन सूर्यदर्शना
दिरूप क्रियाकर्तृभिन्नाभेदस्याबधेयत्वेताह
शक्रियाकर्तृभिन्नभेदस्यतादृशक्रियाकर्तृत्व रू
पतयाश्राद्धंनभुतेसूर्यमपिनपश्यन्तीत्या दि
स्थलीयतादृशक्रियाकर्तृत्वाभावरूपबिधेय प
र्यवसानेन पुसज्यप्रतिषेधतुल्यतयाचतथाव्य
वहारः अतएबपर्युदासस्थलएबनञ्तत्पुरुषः
अत्रबादिनामविवादइत्यत्राभाबस्यपाधान्येना
समस्तएवनसमानार्थोऽशब्दइतिवदन्ति, सू
व्यम्पश्यशब्देननङ्समासा देवसूर्यनपश्यन्ती
त्यर्थपर्ययवसानात्सूर्यपदेननञोऽसमासेचासूर्य
पदस्यदृश्युपपदत्वाभाबादसूर्यललाटयोदृशित
पोरितिखशप्रत्ययानुशासन विषयत्वमसूर्याम्प
श्याइत्यत्रपूयत्ननोपपादनीय, नानुयाजेष्वित्य
स्यक्रियापतिषेधपरत्वं वाधकान्तरेणखण्यतां
मतमुपन्यस्यतियविति, करणनिषेधेनानुयाजे

·লগৰা
वितिनीऽनुयाजेपयजामह मन्सपाठकरण
तिषेधपरत्वेविकल्पापन्तरितियजतिपदार्थासको
नयजतिष्वित्यादिनाऽनुयाजेपितन्मन्त्रपाठवि
थानाविरोधेनैकवाक्यस्या प्रामाण्यापन्तःश
तिरात्रेषोडशिग्रहणाग्रहणयोरिवानुयाजेतन्म
न्त्रपाठतदभावरूपबैकल्पिकाङ्गद्वयस्य विधाय
कतयाविरोधपरिहार सम्भवेपिअनुयाजजन्य
परमापूर्वस्यभावाभावरूपाङ्गद्वय घटितसामग्री
भेदकल्पनेनतत्सामग्रीद्वय प्रयोज्यफलप्रकर्षाप
कृर्षकल्पनेनचगौरबापत्तेरित्यर्थः, विशेषनिषेध
इति, तद्धर्मन्यूनबृत्तिधविच्छिन्नविषयकत
निषेधवाक्यसत्वेतद्विधायक वाक्यस्थतद्धा
बच्छिन्नार्थकपदस्यनिषेधविधि विषयताबच्छे
दक विशेषरूपावच्छिन्नेतरत्वबिशिष्टतद्धमा
वच्छिन्नपरतायाइत्यर्थः ब्राह्मणेभ्यइति,तत्रबा
अपदस्थविरोधवारणायकौण्डिन्येतरब्राह्मणप
रत्वादितिभावःतत्रापि, ब्राह्मणेम्यइत्यादाकरि
कौन्डिन्येति, ब्राह्मणान्वयीकौन्डिन्यभेदोनको
न्डिन्यायेत्येतत्प्रतिपाद्यइत्यर्थः तथाचब्राह्मण
पदस्यनविशेषेतरपरतत्यर्थः विरुद्धैकवचनावरू

·६२
नर्थवादः
द्धत्वादिति, कौन्डिन्यपदस्यानुयोगिवाचकवा
ह्मणपदोत्तरचतुर्थीवहुबचन विजातीयतदेक
बचनान्तत्वादित्यर्थःतथाचानुयोगिप्रतियोगि
वाचकपक्ष्योविरुद्धवचनरहित्याभावेननात
दनुयोगिकतत्प्रतियोगिकभेदबोधोन सम्भव
तीतिभावः, ननुविरुद्धवचनावरुद्धखेपिविभ
क्तिविभाजकप्रथमात्वादिनाविजातीय विभ
क्तिराहित्यमचतमेवेतिनवाहाणपदार्थे कौन्डि
न्यपदार्थ भेदबोधानुपपत्तिरित्यताहनखत्वि
ति,इत्यत्रापिराजनिमहदभेदभेदीप्रतीयेतइत्य
नेनास्थसम्बन्धःइत्यत्रेवेति,व्यतिरेकदृष्टान्तः,
तथाचयथामहतोराज्ञइत्यत्रराजनिमहद भेदः
नमहतोराज्ञइत्यत्रराजनिमहद्भदः प्रतीयतेत
थामहताराज्ञइत्यलराजनिमहदभेदः नमहतां
राज्ञइत्यत्नराजनिमहद्भेदोनप्रतीयतइत्यर्थः त
थाचवचनसाम्यमपिभेदाभेदवोधेअपेक्षित मि
तिभावः एकोनद्वावित्यलेवेति,यथेकोनद्वाबित्य
त्रानुयोगिप्रतियोगिवाचकैकद्वया दिपदयोर्वि
रुद्धवचनावरुद्धत्वेपिसमान विभक्तिकतामात्र
एभेदबोधस्तथेत्यर्थः,कथञ्चित्समर्थनपीति,क

·नार्थवादः
धञ्चिदुक्तस्थलेभेदबोधसमर्थनेपीत्यर्थः द्विश
ब्दस्यनित्यद्विवचनान्तता कौन्डिन्यादिशब्द
स्यचननित्यैकवचनान्तताएताहशविशेषसत्वे
प्यनुयोगिप्रतियोगिनो विरुद्धसंख्यायावि
इचास्थलएपविरुहबचनावरूद्धवंभेटबोधवि
रोधीत्युपगमेनप्रकृतस्थले विरुद्धसंख्या विवक्ष्य
कोनद्वाबित्यरात्साम्यमित्याशयनकथचिदित्यु
कं, कौन्डिन्यस्यालेकलपित्तगतजातारकाव
विवक्षयापरम्परयातद्विशेषणत्वेनेकव संख्या
विवक्षासम्भवोबाध्यः, द्वितीयस्य द्वितीयकि
पापस्य, अनन्वयप्रसंगात वाहासाकोन्डन्य
भेदान्वयपचेऽनन्दितार्थ कवप्रसङ्गात्,एकबा
म्येक्रियापदद्वयप्रयोगाभावाडितिभावः, अ
उपवति, विशेषनिषेधस्थलेबिधिवाक्यस्थसा
मान्यशब्दस्य विशेषतरपरतायाव्युत्पनत्वादे
वेत्यर्थःकरसनिषेधेपीति, कुर्वीतेतिक्रियावय
प्रसङ्गेनामावस्यायांपितृभ्योदद्या दित्यादि
विधिस्थपदबोध्यामावास्यादिकालेनराला वि
त्यनेनरालिभेदवाधस्वीकारा सम्भवादात्यावा
क्यभेदोपगमेनरालौश्राद्धकरण निधपरत्वेष

·१४
नयवाद
त्यर्थ नविकल्प
दावकाशः,अमावास्यादिर निभा
छकरणे विधिनिषेधवाक्ययोर्विरुद्धसफल
निष्फलस्वबोश्कन्दनैकवाक्यस्या प्रामाण्यप्र
सङ्गः, अमावास्यादिपदार्थेरासिदत्यनराला
वित्येतदर्थस्थानन्वयेप्यसाबस्यादिपदस्य शाति
দুল্লাহ বাহাঃহাঃ
ध्यविषयत्वादितिभावः अमावस्यापदरालिप
देनोपाधिबिशेषावच्छिन्नमहाकालपरे, महाका
लस्यैक्येनामाबस्यायां रातिभिन्नत्वस्यबाधन
सङ्गात् अपितुकालोपाधिविशेषपरे,कालोपाधी
नामयाधारवोपगमान्नाधारसप्तम्यनुप पत्तिःव
सिंहनाद इतिक्दवच्छेदकदमेक्शसतम्यक्ष:
अमावस्यादिरूपकालोपाधयश्चनषष्ठिदण्डाधक
स्थायीन्यपण्डवस्त्वन्तराणि तथासत्यमावस्या
रात्यो दनियमेनतलत दस्थाव्यावर्तकता
सङ्गाकिन्तुअमावस्यापदंचरमोत्पन्न करारम्भ
संयोगनाशानुगुण क्रियाकलापहरं,परम्परया
मृत्ललारम्भकधणुकपर्यन्त जनकसंयोगाना
पितभारम्भकन्वंतादृश क्रियाकलापान्तर्गता
घकाशितकलाबयबक्रिया रासिरूपायतोहड

·नावादः
श्यदेशविशेषावच्छिन्नादृश्यदेशविशेषानवच्छि
नावासूक्रियानरातिपदार्थःअपितुदृश्यदेश
तित्वविशिष्टसूर्यानधिकरणकालएक,तत्वञ्चक
लाबयबक्रियाविशेषसाधारणं अथामावस्याका
लाबच्छिन्नस्याधिकार्यात्मनिष्ठश्राद्धकरणाभा
वस्यप्रत्यवायजनकत्वेऽमावास्यान्तर्गतभागवि
शेषेश्राद्धकर्तय॑पितदन्यभागेश्राद्धकरणाभाब
सत्वात्प्रत्यवायप्रसङ्गानचैतदतिप्रसङ्गवारणायत
तूताबक्रियास्थायिवस्त्वन्तरमखण्डममावस्याप
दार्थःप्रबेश्यानतुक्रियाविशेषाः,तादृशक्रियारू
पामावस्यावच्छिन्नश्राद्धकरणाभाबस्योक्तस्थ
लसाधारण्यात्यद्यपि दर्शितस्थलेप्यवान्तरका
लावच्छिन्नाखण्डामावस्याकालस्यकर्तृनिष्ठभा
द्धकरणाभावस्यावच्छेदकतयातादृशकाला ब
च्छिन्नबस्याभाव बिशेषणत्वेष्यतिसङ्गोदुर्बारः
तथापितादृशामावस्या निष्ठावच्छेदकतायाम
नबच्छिन्नत्वनिवेशेनैतन्मते प्रतीकारसम्भव
इतिबाच्यममावस्यायां पितृभ्योदद्यादितिनि
त्यविधेः प्रत्यबायपरिहाररूपेष्टसाधनताबोध
कतयाअर्थतएतद्विधिविषयामावस्या पदार्थ

·नर्थवादः
कालेश्राद्धकरणाभावेप्रत्यवायसाधनत्व बोधा
द्विधाबमावस्यापदस्य क्रियाकलापार्थकत्वप्र
त्यवायजनकताबच्छेदकगर्भे अखण्डवस्त्वन्त
ररूपामावस्यापदार्थान्तरनिवेशासम्भवादिति
चेत् ' सत्यंतर्हिअमावस्यायामित्यादिबिधौता
वकालस्थायिवस्वन्तराण्यमावस्यापदार्थ निषे
धविधिस्थरातिपदंतादृशामावस्या साधारण
देशविशेषावच्छिन्नसूर्य्यक्रिया विशिष्टकालत्या
बच्छिन्नपर, तद्विशेषणविशिष्टेचकालेश्राद्धनि
धमहिनाचतादृशविशेषण विशिष्टवैधर्मावि
शिष्टअखन्डामावास्या पदार्थेश्राद्धकरणंप्रती
यते विशिष्टबैधम्म्यबिशिष्टावृत्तिधर्मस्तद्विशे
पणवैशिष्टययत्रधर्मिणितत्रापितद्वैशिष्टय वि
रहदशायांतद्विशिष्टाबृत्तिधर्मबैशिष्टयमक्षतमे
ब अंतएबब्राह्मणायदीयतांअशोचिनेनदातव्य
मित्यतोभेदस्यव्याप्यबृत्तितानियमेनशुचेरपिक
दाचिदशुचितयातत्राशौच विशिष्टभेदासत्वेपि
शोचकालेतस्मैदानं प्रतीयतेभेदस्याव्याप्यवृ
त्तितामतेविशिष्टभेदप्रतीतिरेवापयते, ननुचि
शेषनिषेधस्थले सामान्यविधिस्थसामान्यश

·६७
नअथवादः
ब्दस्याविशेषेतरसामान्य लाक्षणिकत्वाभावे
पिरात्रौ श्राद्धन्नकुर्वीतेत्यादौनविकल्पावकाशः
नरात्रावित्यत्रनानुयाजेष्वितिवन्नो भेदा
र्थकतयारात्रि भिन्नकालेकुर्वीतेत्यर्थकत्वेनकि
यानिषेधत्वाभावादित्या शङ्कान्निराकरोतिन
हीति, तत्रापि,नरात्रावित्यत्रापि,रात्रीतरपरते
ति, नजपदस्यरात्रीतरत्वार्थकतेत्यर्थःनतुनिषे
धार्थकतेतिशेषः रात्रिभिन्नइति, अमावास्या
यामित्यादिवत्नरात्रावित्यादः रात्रिभिन्नका
केपृथक् श्राद्धविधायकत्वेप्यमावास्यायामित्या
दिविधावमावास्यापदार्थ स्यासंकोचेनततोरा
तिसाधारण्येनश्राद्धकरण लाभादमावास्यादि
रात्रीश्राद्धानुष्ठानप्रसङ्गस्यदुर्वारत्वादित्यर्थः इ
दमुपलक्षणंरात्रिभिन्नेकुर्वीतति विधिवलात्
सर्वतिथिष्वेवश्राद्धानुष्ठानस्य दुरितापिवो
ध्या, नचायनश्राद्धान्तरविधिःअपितुअमावा
स्यादिविहितश्राद्धरात्रिभिन्नकाल विधिरेव
अतोनायमतिप्रसङ्ग इतिवाच्यममावास्याया
मित्यादितएव काललाभेनकालाकाङक्षानिवृ
त्यातत्प्राप्त श्राद्धकालविधानासम्भवात्विक

·নখ
स्पेनकाल विधानेउक्तातिप्रसङ्गानिवृत्ते ननुश्रा
इनिमित्तयाप्राप्सेमावास्या दिकालेभागवि
शेषाकाङ्क्षयाश्राद्धप्रयोजकत्वेनरात्रिभिन्नत्व
विधिरयमित्यतोनामावास्यादिरात्रौनवाऽमावा
स्यादिभिन्नदिवसे श्राद्धानुष्ठानप्रसङ्गइत्याशं
क्यअमावस्यायामित्यादिबिधिस्थामावास्यादि
पदात्प्रतीयमानेऽमावास्यादौरात्रिभेदस्यान्व
यंविनानतत्सम्भवः नरात्रावित्यादिवाक्यस्थ
स्यकुर्वीतेत्यस्यवैयर्थेनामावास्यायांपितृभ्योद
धादित्यादिना क्रियान्तरघटितवाक्येनसहतदे
कबाक्यताकल्पनञ्चनयुज्यतइतिकथंतत्रतस्या
न्वयः तद्वाक्यस्थस्यकुर्वीतेत्यस्यसार्थकतोपग
मेच अमावस्यायामित्यादिवाक्यस्थवद्यादित्या
दि क्रियानर्थक्यंक्रियारहितञ्चामावास्यादिश्रा
द्धकाल बोधकंवाक्यान्तरन्नास्तियदुपस्थितका
लेनरात्रावित्येतदुपस्थितरात्रिभेदान्वयेनश्राद्धं
कुर्वीतेत्येतद्भागबोध्यश्राद्धकरणान्वयनचसाम
खस्यस्यादित्याहनखल्विति,श्राद्धविधायक,श्रा
द्धकालबोधकं,इद,रात्रौश्राद्धनकुर्वीतेतिवाक्यं,
एकवाक्यतामासादयेदिति,तादृशक्रियारहितवा

·সংবা
येनसममस्पैलवाक्यवरतद्वाक्यस्थ क्रियाया
अन्वयात् ताशवाक्यचक्रियाबिरहातक्रिया
शर्यानवकाशादितिभावः नस्त्रबित्यत्रचारिक
शानिर्देशोनस्यात्तदा क्रियाघटितामावस्यामि
কালীঘাষণা প্রকল্প
देत्तदपिनत्याहनापीदमिति, नानुयादितिक
दिति नानुयाजेष्वितिवाक्यंयथा क्रियान्तरराहि
मित्यर्थः एतेनक्रियाबैयाप्रसक्तथानानुयाजे
युयजतिष्वित्यनयोरेकवाक्यता सम्भवइतिद
शिनं, नचातक्रियायाअसत्वेप्यमावस्यायामि
त्यादिनाऽस्यैकवाक्यत्वेअष्टका दिबिध्येकवा
स्यत्वासम्भवादष्टकादिश्रावस्यराताब नुष्ठान
सङ्ग इतिक्रियाराहित्याभिधानमसङ्गन्तरितिया
ज्यमेकपदोपस्थापितस्यानेकशक्यार्थ प्रवेशेक'
धक बिरहेपामावास्याश्राइविधायकबाक्यार्थ
इशष्टकादिबिध्यर्थे पिनरातादित्यर्थरातिभेद
वेशसम्भवात् अमावस्याष्टकादिवोधकतत्तह
विस्थामाभवन्मतपिलक्षणो पस्थारिसरा
सिभेदविशिष्टस्तत्पदार्थ परतयानावश्य करव
शु अस्मन्मतेपिनराशाविष्येतदर्थरणभेदार

·अथवाद
शिष्टस्वार्थपरत्वकल्पनसम्भवात्संसर्गावस्य
प्रत्य चइवशाब्दबोधेपिधर्मिणिप्रतियोगिसंह
बधाहेतुरित्यभिमानेनशङ्कतेअथेति, रातोमा
इस्यप्रमुक्ताविति,अमावास्यायामित्यादिविधा
दमावस्यादिपदस्यसङ्कोचे निषेधानुपपन्त्यात
दसङ्कोचेन विधितरातिश्राद्ध करणे सफलताको
घोपगमइत्यर्थ:विकल्पापन्तिविरुद्धार्थको
घि निषेधवाक्ययोरेकतराप्रामाण्यप्रसङ्गः,अप्प
सत्ताविति, विकल्पभयेनामावास्यादेपदस
कोचेन विधेरातिश्राद्धकरणेसफलतावोधकत्वा
नुपगमइत्यर्थःकथनिषेधः, कथन्नराताविति
वाक्याद्रातिप्राइकरऐनिष्पलत्ववधः,प्रसक्त
हिअतिपिध्यतइति, तम्मिसंनयाज्ञातनेव
तहम्मिनिष्ठाभावप्रतियोगितयाज्ञायत इत्यर्थः
प्रत्यचएबप्रतियोग्यारोपस्पनहेतुत्वंकुतः शानद
बोधेतहेतुत्वमित्वाशयेनतद्धेतुनाबादिननुपह
मतिलाधीयानिति, अयमन्तपाठः मन्तूपान्तु
त्यतयाऽभ्युगतःप्रसकंहीत्यादिप्रवादः,यदलात्,
स्वादवलात्,वहिप्रसक्तिगिति,जलहदावित्यः
दे. उपदीयते,अपक्षणीयतयोपेयते,ननुयनि

·..
नजयवादः
पेषवाक्यविनाक्रियायांप्रवृन्तिः प्रसज्यतेतव
तद्वाक्यसार्थक्यविधिवाक्यस्यप्र वृन्तिफलकत्व
वन्निषेधवाक्यस्याप्रन्तिफलकत्वात् एवञ्चवि
धावमावास्यादिपदस्यरालीतरपरत्वेराति श्राद्ध
स्यविध्य विषयतयातताप्रवृन्तिनिवाहिनरानावि
तिवाक्यंव्यर्थमेबस्यात्नचनान्तरी क्षेऽग्निश्चेत
व्यइतिवेदोयथोनिष्फलः वेद्यामग्निचयन विधा
नादन्तरीक्षेऽग्निचयनेऽबिधानादेवा प्रवृत्युपप
तेस्तथारातोश्राद्धामत्यादिरपिनिष्फल एवभब
त्वितिवाच्यंसफलवे सम्भवतिनिष्फलत्वानौचि
त्यात् अगत्यानान्तरीक्षइत्यादेस्तथात्वोपगमा
तु प्रकृतेतुक्रियापदबैयर्थ्यमुपगम्यबिधिस्थामा
वास्यादिपदेनराताविन्यस्यैकवाक्यतया तत्सा
र्थकतोपपादनस्योचितत्वात्,एतेनपर्युदासपचे
नोभेदरूपमुख्यार्थ परतानसम्भवतिनभोपि
प्रातिपदिकतयाप्रातिपदिकार्थयोर्भेदेननान्वय
इतिव्युत्पन्तौनिपातभेद निबेशेगौरबेणतद्विरो
धादमावास्यादिपदार्थभेदस्यान्वया सभ्मवाद
तोभेवतिलक्षणैवोपगन्तव्याअयुक्तश्च मुख्या
र्थपरित्यागइतिप्रकृते निषधपरतैवनइत्यपि

·७२
नर्थवादः
निरस्तंतद्वाक्यसार्थ क्यानुरोधेनलक्षणोपगमौ
चिन्यात्प्रातिपदिकार्थेनवधात्वर्थ नापिप्रातिप
दिकार्थस्यभेदेनानन्वयात्ननः प्रतिषेधपरत्वप
क्षेपिनकुर्वीतेत्यतधात्वर्थ श्राद्ध करणेनाइष्टसा
धनत्वाभाबबोधकत्वासभ्भवात् अभेदान्वयानु
रोधेनतस्याभाबवतिलक्षणाया आवस्यकचा
च,पूसक्तंहिपूतिषिध्यतइतिवादस्यापियतनिषे
धविनातन्तक्रियायांप्रवृत्ति प्रसक्तिस्तत्वनिषे
घसाफल्यमित्येवार्थः यन्तुप्रतिषेधपञ्चपिविधि
स्थामावास्यादिपदनरातीतरपरंयेन निषेध
विनापिरातिश्राद्धेपूवृन्ति पूसक्तिन्नस्यादिति
निषेधवेयीस्यात् नचैवसतिविकल्पोपि,निषेध
विरोधेनसामान्यशास्तस्य रातिशाद्धांशेसफ
लल्वसंसर्गवोधानुपगमात् नचतथासतिकथंप
न्तिपूसक्ति रितिवाच्यमसंसर्गाग्रहप्रवन्तक
तामतसंसर्गाग्रहेपिपूवृन्तिपूसक्तः नचसामान्य
शास्तूस्यपूवर्तकासंसर्गाग्रहसहित धर्मम्मि
ज्ञानरूपभ्रमजनकत्वेतद्विरोधेननिषेधवाक्येना
संसर्गग्रहजननासम्मवान्निषेधस्यापिकथन्निव
तकतेतिवाच्यन्निषेधवाक्यस्यसामान्यशास्ता
..

·লাখাৰ
पेक्षयावलीयसः संसर्गाविषयकत्वरूपभ्रमत्व
कल्पकतयाप्रवृत्तिविरोधित्वात् अतएववलीय
सादुर्वलवाध्यत इतिन्यायाद्रागतःप्रवृत्तिप्रस
किविषयेअगम्यागमनादौ निषेधवाक्यस्यव
लीयसोलौकिकमानवाधकतया निवर्तकत्वमे
वनतुबिकल्पः एवंपशुयागेआधाराद्यभागाङ्क
कयागतुल्यतावोधकातिदेशप्राप्ताधाराद्य भा
गनिषेधकस्यनतापशौ करोतीतिबाक्यस्याधा
राद्यभागनिवर्तकत्वे पिअतिदशवाधएबनतुवि
कल्पः षोडशिग्रहणाग्रहणवाक्ययोस्तुल्यबल
तयावाध्यबाधकभावसम्भवा द्विकल्पइति,तन्न
सामान्यशास्त्रस्यैवोप जीव्यतयाबलववेनवा
धायोगाद्विकल्पभयेनपर्युदास पक्षावलम्बन
स्ययुक्तत्वादित्याशयेनाहनिषेधेति, निषेधबोध
कबाक्येत्यर्थः तात्पर्य्यानवबोधेति, निषेधवा
क्यासत्वेविधिवाक्यस्थामावास्यादि पदस्य
रावीतरामावस्यादिपरत्वग्राहक प्रमाणाभावे
नरातिश्राद्धेपीष्टसाधनतायाः सामान्यपरतया
गृहीता मावस्यादिपदघटितबाक्येनबोधनस
म्भवाद्वालिश्राद्धेप्रवृत्तिप्रसक्तयातत्प्रवृत्तिवा

·७६
नमर्थवादः
ता,नातिरातइति वाक्यस्यप्रकृतेरातिनाद्धक
रणइवातिरातेषोडशिग्रहणे इष्टसाधनत्वाभावा
र्थकत्वेतदभावस्यनातिराताङ्गतानिर्बहतिग्रहण
विधिनाततेष्टसाधनतावोधादेकतराप्रामाण्यञ्च
स्यादितिप्रकृताद्विशेषमाह अतचेति,अत,नाति
रातइत्यादिवाक्ये,ग्रहणविधिबोधादिति,ग्रहण
विध्यर्थविरुद्धार्थकताप्रसङ्गादित्यर्थः तथाचाव
रुद्धार्थकवाक्यद्वयस्य प्रामाण्यानुपपन्त्यैकवा
क्यस्याप्रामाण्यस्यात्नचवेद वाक्यमप्रमाणी
भवितुमर्हतीतिभाका इष्टसाधनमितीति,अर्थ
इत्यनुषज्यतेइष्टश्चा' तिरातूजन्यपरमापूर्व,
नतुतजन्यंप्रधानफलं,अङ्गताविरोधात्तदीयन
धानफलाजनकल्बस्यतदङ्गताघट कत्वादि
त्यग्रेव्यक्तीभविष्यति, नन्वेवंधिप्रत्ययार्थेष्ट
साधनबस्यक्रियानन्वयित्वेन प्रकृत्यान्विते
तिव्यु पत्तिविरोधइत्याशंक्यनअर्थद्वारा प्रक
त्यान्वयित्वेननतादृशध्युत्पत्तिभङ्ग इत्याह
व्युत्पन्नश्चेति, धाबर्थस्याभावेपोति,प्रतियोगि
तयाधात्वथान्वितेनअर्थाभावपीत्यर्थः,विभक्का,
न्वयःतिर्थस्यान्वयः, गुरवः प्राभाकरा,इत्य

·नमर्थवादः
र्थमाहुरित्यनेनास्यसम्बन्धः कलाभक्षणाभाव
विषयकंकाय॑मितीति एतादृशार्थ भानेतन्मत
सिद्धविध्यर्थकार्यस्यभक्षणान्वितेननमर्थाभावे
न सहान्बयादतएवेत्युपष्ठभ्भसङ्गतिः नङ्सम
भिव्याहृतविधिप्रत्ययेनक्वचिदभावाश्रयता
सम्बन्धेनेष्टसाधनत्वंप्रत्याय्यतेयथानातिरात
इत्यादौ, क्वचिच्चततप्रतियोगितयात प्रत्याय्य
त यथारातोश्राद्धन्नकुर्वीतेत्यादौ, इत्यतकि
न्नियामकमित्याकाङक्षायामाहनियमस्त्वि
ति,तात्पर्य्यादीत्यादिनायोग्यतापरिग्रहः रातो
श्राद्धन्नकुर्वीतत्यतरातिश्राद्धकरणाभाबस्यफ
लजन कवाभावएवतात्पर्यंकल्प्यतेनातिरा
तइत्यादावति रातेषोडशिग्रहणस्येष्टसाधनता
याग्रहणविधिनाबोधनात्तततदभावबाधेनतद
भाबस्येष्टसाधनत्वएवतात्पर्य्यमितिभावः नन्ब
विधिभिःकथमिष्टसाधनत्वंवोधनीयं फलवत्स
निधावफलमङ्गमित्यङ्गलक्षणेनाङ्गानान्निष्फल
त्वावगमादित्याशङ्कामङ्गलक्षणेफलसामान्या
भावरूपाफलत्वनिवेशाभिमान विजृम्भितां
निराकुरुतेमुख्यति, अङ्गलक्षणेऽफलपदस्यमु

·नत्रथवादः
ख्यफलाजनकार्थकतयातादृशाफलत्वसत्वेपि
परमापूर्व रूपफलजनकत्ववोधनाविरोधादित्य
र्थः अन्यथाऽङ्गेप्रबृन्त्यनुपपत्तेरिति,अतएवया
गेरागादङ्गे वैधीतिप्रबादोपीतिभावः इष्टप्रयो
जकत्वरूपेष्टसाधनत्वस्यविध्यर्थत्वेप्रधानफल
रूपेष्टसाधनता बोधनमप्यविरुद्धमितिवोध्यं,
ननुषोडशि ग्रहणंविनापितदभाबाङ्गकातिरा
तात्परमापूर्वसम्भवेषोडशिग्रहणेपरमापूर्वरूपेष्ट
साधनतावोधेपिप्रवृत्त्यनुपपत्तिःतजन्यश्रमादी
वलवद्वेषसम्भवादित्याशङ्कांफलनमानमभ्यु
पत्यसमाधत्तेगृहणविध्यन्यथानुपपत्येति,ग्रहण
विधेःप्रवृन्तिपरत्वान्यथानुपपत्येत्यर्थः अतिश
यितं,अतिशयरूपजातिविशेषवत्,प्रधानफला
तिशयविरहेखतोऽसुन्दरेपरमापूर्वेअतिशय रूप
जातिविशेषस्वीकारेपिततोत्कटरागासम्भवनषो
डशिग्रहणजन्यश्रमादौवलववेषइत्यतःप्रधा
नफलप्रकर्षस्यापिकल्पनामाहतस्माञ्चति,अति
शयितपरमापूर्वाञ्चत्यर्थः फलं, अतिरातप्रधान
फलं,कल्प्यतइति, तथाचताहशफलेउत्कटरा
गान्तजनकातिशयितापूर्वेप्युत्कट रागोदयेनत

·७९
नार्थवादः
जनकातिशयितापूर्वेप्युत्कटरागोदयेन षोड
शिग्रहणजन्य श्रमादौबलवद्वेषतिरस्कारे
रणततप्रवृत्तिनिर्वाहइतिभावः अतूचवाकारास
वेपिबिकल्पनिर्वाहः तथाहिययोःकल्पयोरन्यो
न्यजन्यफलविरोधिता तयोरेवविरुद्धकल्परूप
बिकल्पताब्रीहियवाद्योस्स मुञ्चितयोरपिफलज
नकत्वसम्भवनतत् तन्निराकरणायतयोः फ
लजननेपरस्पराभावसहकारिताप्रमाण माव
श्यकतञ्चवाकारांविनानसम्भवतीतिवाकारा पे
चाअतोयत्यवैय॑जतेन्यादौवाकारोनश्रूयतेतता
पिसकल्प्यतेतूचकल्पयोर्भावा भावरूपतया
जविराधनामिलनासम्भवादेकस्यापरकारण प्र
तिक्षेपकतयाऽन्योन्यफल विरोधितायाअर्थ
तोलाभान्नवाकारापेक्षा,अथवीहियवविकल्प
स्थलेवाकारणयागरूपकार्यवाहियवयोः पर
स्पराभावसाहित्येन कारणताप्रत्यायनासम्भ
वः एकस्यापियागस्यदेवताद्देश्यकत्यागरूप
स्यस्यागविषयपुरोडाशरूपद्रव्य निष्पत्तिद्वा
राबीहियबोभयसाध्यतासम्भवातूनच खगं
म्प्रतिवाहियागयवयागयोः परस्पराभावसा

·नथवादः
हित्येनकारणताबाकारवशात्प्रतीयतइत्यपि स
म्यक्तथासतिब्रीहियागयवयागयोरेव बिरू
दकल्पद्वयरूपतया क्रमेणयागद्वयकर्तुःख
नुत्पादप्रसङ्गात्यबैर्यजेतेत्यस्यप्राप्तयागकरणी
भूतबीहिरूपद्रव्यलाभेनद्रब्याकाङक्षानिवृत्ता
वपिविकल्पमुख्याद्रव्याकाङ्क्षयायवरूपद्रव्य
विधायकतायामीमांसकसिद्धान्त सिद्धायाभ
ङ्गप्रसङ्गाच्च, एतेनगुरुमते प्रधानविधरपियाग
जन्यत्वेनापूर्वबोधकतया अपूर्वम्प्रत्येबब्रीहिय
वयागयोः परस्पराभावसाहित्येनकारणतावा
कारसमभिब्याहारवशात्प्रतीयते एकनचैकदा
यागद्वयानुष्ठानासम्भवः क्रमेणयागद्वयानुष्ठा
नस्थलेचैकदातयोरसत्वेनक्रमेणा पूर्वद्वयोत्पत्तो
बाधकाभावःअपूर्वेयागस्यसाक्षात्कारणतावत्
साक्षादेवप्रतिबन्धकवादित्यपिनिरस्तं, विधि
प्रत्ययस्यापूर्व वाचकत्वबादिनैयायिकमतेऽपू
बयागयोर्वैकल्पिककारणताया विधिबाक्यतो
प्रतीतेश्चएवंवाकारेणकरणयो/हियवयोः प
रस्परासमबहितत्वमात्र प्रत्याय्यतंदण्डाचका
द्वाघटइत्याद्यप्रयोगात् ब्रीह्यसमवहितयवस्य
-

·नअथवादः
हरणवलाभादेवचनीय समवधानेकथंयागइ
न्याकारायायवबिध्युत्थापकाकाक्षायाः शा
न्तिः नतुपरस्पराभावसहकृतत्वम्वार्थःतृणा
राबहिर्जायतेइत्यादिप्रयोगसवात् नाहि
तृणादिभिः परस्परामावसहकारणवह्वयादि
कार्यजन्यनेमिलि तादपिदाहशकार्योत्पत्तः
तथाकथंब्रीहियबोमिलतयोर शास्त्रार्थत
तिचेत्सत्यंब्रीहिभिर्यवेर्वायजतेत्यतो ब्रीहिकरण
कन्वयवकरणकत्वयोर्याग विशेपणयोर्यागनिष्ठे
टप्साधनतावच्छेदकं प्रतीयतेएकविशिष्टेऽपरः
शिष्टयवोधकशब्दस्यधम्मिविशेषणविशेषणः
न्तराबच्छेदकस्ववोधकताया अपिव्युत्पत्तिसि
इत्वाल्मोन्सर्गिके विशिष्टान्वयेसम्भवतिचे
पलक्षिताल्बयेतात्पर्य्याकल्पनाद् एवञ्चब्रीहि
करणकत्वयवकरणकबयोः कल्पयोगिनिड
वर्गोत्पादकताबच्छेदकत्वरूपवर्गप्रयोज कन्द
नविधायकं तादृशवाक्यद्वयंत्तयोस्तत्प्रयोजक
वचन मिलितयोः एककरणकत्वान्वयितयामा
समानेयागेऽन्यकरणकत्वाभावस्य बाकारण
बोधनात्तस्या अपिखनसाधनवान्वयियार

·নলবাৰু
विशेषणतया तुल्यन्यायनककरणकवप्रयोज्य
खर्गेऽपरकरणकबाभावस्य प्रयोजकबलाभा
अतः कल्पयोर्विरोधेनबिकल्पतावाकारकल्प
नबीजञ्चब्राह्यकरकरणकः स्वर्गसाधनत्रीहिया
गजातीययामः किंद्रब्यकरणकइत्येतादृर्शाबि
कल्पमुख्याकाङ्क्षाब्रीह्य करणकबविशिष्टकर
सान्तराकासायास्तद्विशिष्टे करणान्तरलाभ
नैबनिवृत्तः तद्विशिष्टकरणान्तरबोधस्यतद्वोध
कवाकारमन्तरणानुपपत्तेः तृणादरणर्वावह्निः
पाकहेतुरित्यादौ प्रमाणवाक्येचैककारणासाध्य
वान्वयिनिवाकारेणापरसाध्यत्वाभाववाधनेपि
तदभावस्यागत्यो पलक्षणतयैवभानेतात्पर्य
मुपेयतेनतुविशेषणतयातदान मिलिताभ्या
मपितन्तकारणाभ्यांजनितनवया दिनापा
कादिकार्यजननस्यप्रामाणिकतयेक साध्यका
व्येऽपरसाध्यवाभाव प्रयोज्यताबोधात्,अथेडो
यजतिसमिधायजतीयादि विधिबाधितानाम
झानांकथन्न विकल्पतातवापिप्रथमागावधिता
ऽङ्गाकाङ्क्षानिवृयायबबिधिवाद्वकल्पमुख्या
कातयैवविध्यन्तरप्रवृन्तेः विध्यन्तरकल्पना

·না:
याआवश्यकत्वात्तद्वलाञ्चकाङ्गसमव धानामा
वरूपबाकारार्थविशिष्टस्यैवा परागस्यपरमापू
साधनताबगमाद्विशेषणीभूतस्या भावस्यफ
लप्रयोजकतायाआवश्यकत्वादितिचेन्नअङ्गानां
यत्क्रमः श्रुतस्तताङ्गविकल्पासम्भबेनसमुचि
तानामनेकेषामङ्गत्वदर्शनादेका लाभपिकिमद
न्यदङ्गमित्यान्तराकाङ्क्षयैव द्वितीयादिविधी
नांपूवृन्तिसम्भबेन बिकल्पमुख्याकाङ्क्षायास्त
दुत्थापकत्वानुपगमात तथासतिपरस्पराभावसा
पक्षताकल्पनेनगौरवात् नबममभागन्ततस्ते
भ्योदद्यान्मूल्यञ्चजीवतामितिविधिबोधितयोः
परभृम्यधिकरणकश्राद्धाइयोरप्रभागदानमूल्य
दानयोर्बिकल्पोनस्यातू विकल्पमुखीमाकाङ्क्षा
मन्तरणवोक्ताकाङक्षयामूल्यदान विधिसम्भ
वादितिबाच्यंतयोः तद्भूमिस्वामिनस्तस्य हर
न्तिपितसेबलादित्यर्थवादबोधितहरण निब्रान्त
द्वाराश्राद्धाङ्गत्वादग्रभागदानमातूण हरणनिवृ
न्तिसम्भवाद्धरण निवर्तकतयातल्लाभहरणनि
वर्तकान्तराकाङ्क्षायाअनुदयेन विकल्पमुख्य
बाकाङक्षयामूल्यदानविधिपवृन्तेः चकारस्यत्रि

·A
नजथवावर
कल्पार्थकतायाआवश्यकत्वात्नचतथापितताब
कल्पानुपपन्ति यतोऽप्रदानमूल्यदानयोः क्रमेण
विधानोपगमएवप्रथमबिधितोऽगूदानस्यहरण
निवर्तकत्वलाभेनतन्निवतकाकाङक्षा पूरणा
द्विकल्पः सम्भवत्तदेबनोपेयतेयुगपत्समुञ्चितो
भयदानेबाधकाभावादिति वाच्यमगूदानमूल्य
दानयोः सम्प्रदानप्रतिनियमेनाग्रदानत्वमूल्यदा
नत्वावच्छिन्नयोः पृथक्सम्पूदानद्वयानुरोधाता
क्यभेदस्यावश्यकतयायुगपदुभयविधाना स
म्भवात् अथैयतधवछिदात्वखदिरछिदालावच्छि
नयोःपृथक्दात्रकुठाराधिकरण कत्वान्वयेतात्प
यंतत्रवाक्यभेदेनसामर्थ्य विरहाद्धवखदिरौदा
अकुठाराभ्यांछिनन्तीतियोगानुपपन्तिः समा
सासम्भवादितिचेन्नभवत्येवतथातात्पर्येण ता
दृशपयोगः यत्रछिदात्वरूपैकधर्मावच्छिन्नाया
मेबविभिन्नव्यक्तौयुगपद्धवकर्मकत्वदात्रकरण
कत्वयोः खदिरककर्मवकुठारकर्मकम्बयोश्चा
न्वयेतात्पर्य्य तत्रैवतथापयोगःप्रकृतेचभूखामि
पित्रायुद्देश्यकत्वबिशेष्यता बच्छेदकतापन्नाग्र
भागदानवादिनापबृन्तिनिर्वाहाया ग्रभागदान

·ননখার।
स्वादिरूपविभिन्नधमावच्छिन्ने पृथक्सम्प्र
दानान्बयस्यावश्यकतेत्यलमप्रकृताधिकविचा
रेण।भूतलेनघटःभूतलन्नघटइत्यादौप्रतियोग्य
भावयोःप्रतियोग्यनुयोगिभावस्यभूतलन्नघटः
नपचतिचैत्रइत्यादावभावाधारयोराधाराधेयभा
वस्यचसंसर्गतयाभानंनञःप्रातिपदिकत्वेपिप्रा
तिपदिकार्थकयोन्नभेदेनसाक्षादन्वयइ तिब्युत्प
तोनिपातातिरिकत्वस्यप्रातिपदिकविशेषणत
यानानुपपन्नमित्याह प्रतियोग्यभावयोरिति,त
द्विशेषणप्रवेश प्रयोजनान्तरानुरोधेनाप्यावश्य
कइत्यताह तत्रवेति,यतोनिपातार्थस्यप्रातिप
दिकान्तरार्थेनसाक्षानेदान्वयानानुपपन्नः अ
तएवेत्यर्थः इवाद्यर्थान्वयइति,चन्द्रइवमुंखमि
त्यादाविवार्थसादृश्य प्रतियोग्यनुयोगिनोश्च
न्द्रमुखयोः प्रतियोगित्वानुयोगित्वभानइत्यर्थः
नषष्ठयाद्यपेक्षति,प्रतियोगिपदोत्तरंषष्ठया अनु
यागिपदोत्तरंसप्तम्याश्चनापेक्षेत्यर्थः तयोःसाह
श्यरूपनामार्थेनसाक्षादनन्वये प्रतियोगित्वा
देः प्रकारतायाउपगन्तब्यतयातदुपस्थापकष
छुवादिविभक्तयपेक्षास्यादितिभावः नन्वेवम

·८६
नअथवादः
घटं भूतलमित्यादिवहुव्रीहौअसमोदेशइत्यादि
नञ्तत्पुरुषेच मुख्ययोनअर्थयोरत्यन्तान्योन्या
भावयोरेवाधारतासम्बन्धेनभृतलदेशादावन्व
यसम्भवेनतत्रात्यन्तान्योन्याभाववतो धम्मि
णोनोलक्षणासर्वसिद्धानोचितेत्यताहअघ
टमिति,सामानाधिकरण्यानुराधादिति, एकध
मिवोधकत्वानुरोधादित्यर्थः अन्यथासमान
लिङ्गवचनत्वाद्यनुपपत्तेरित्यर्थःअत्रप्रथमेम्मि
णिलक्षणांविनाऽन्यपदार्था वोधकत्वेनवहुव्री
झनुपपत्तिःअभावार्थकत्वेचाव्ययीभावापत्तिश्च
द्रष्टव्या,उक्तव्युत्पत्तौनिपातातिरिक्तत्वविशेषण
मप्रक्षिप्यैवषष्ठयादिविभक्तिमन्तरेणैव प्रतियो
ग्यनुयोगिभावादिभानमुपपादयतामतमुपन्य
स्यतिकेचित्विति,सुपइति,घटोनास्ती त्यादीप्रथ
माविभक्तेन्नानुयाजेष्वित्यादौसप्तम्यादि विभ
क्तरित्यर्थःप्रतियोगित्वइति,आधेयता सम्बन्धे
नविशेषणीभवतःप्रकृत्यर्थस्यविशष्यतया निरू
पकतासम्बन्धेनचाभावविशेष णतयाभासमान
इत्यादिः, एतच्चस्वामित्वादेः षष्ठ्यर्थतावादिप्रा
चीनमतानुसारेण, सर्वत्रसप्तम्यन्तेऽग्रिमस्यन्त

·नअर्थवावः
क्षणेत्यस्यसम्बन्धः स्वमतानुसारेणाहअनुयो
गिलेवेति,निरूप्यत्वसम्बन्धनविशेषणीभवतः
प्रकृत्यर्थस्यविशष्यतयााशयतासम्वन्धे नचा
भावबिशेषणतयाभासमानइत्यादिःयथास्वामि
वादेःषष्ठ्यर्थतामतेनेदंचैत्रस्येत्यादौ निरूपकता
सम्बन्धावच्छिन्नाभाव वोधस्यैवोपेयनयाताह
शसम्बन्धस्यचाभावप्रतियोगितानवच्छेदकत
यासामञ्जस्यतथाऽनघटोनेत्यादीप्रतियोगित्व
स्यसुवर्थतामतेनकाचिदनुपपत्तिः नअर्थाभावा
नुयोगिकप्रतियोगिवाचक पदोत्तरवि क्तयी
भावस्यनावोधनात् नेदचैत्रस्येतिवत्तादृशा
भावतात्पर्येणनघटोनेत्यप्रयोगात्,अतप्रथम
मतेऽस्वरसोनास्तिपरन्त्वनुयोगित्वस्याप्युक्तस्थ
लेसुवर्थतासम्भवतीतितस्यसुवर्थताकल्पाशय
णं,एतावतानअथेप्रतियोगिनःसाक्षाद्विशेषण
वनिराकृत्यभूतलन्नघटः नपचतिचैवइत्यादी
नञर्थस्यानुयोगिनिभेदेन साक्षात्तथावंनिरा
करोतिनजुत्तरस्यचेति, सुपइत्यनुषज्यते,निपा
तोत्तरविभक्तनिरर्थ कतामतानुसारेणाहनो
वेति, अभावव तिलक्षणेति, तथाचनअर्थेनानु

·८
अद.
योगिनोऽभेवानपइतिभावः नचनिपातोत्तरंभ
थमाविभकेरेवतबलोपगमात्भूतलन्नघटइत्या
दोभूतलादिपदनञ्पदयोः समानविभक्तिकवे
पिनानुयाजेषुयजतिष्वित्यादौनञःसप्तम्यन्तता
विरहणयजत्यादिपदसमानविभक्तिकता विर
हान्तदर्थस्याभाववतोयजत्यादावभेदान्वयास
म्भवइतिवाच्यं निपातोन्तरंसर्वविभक्त्युत्पादो
पगमात्अतएवपृथिव्यामेव गन्धइत्यादावेव
कारोन्तरसप्तम्यर्थव्यवच्छेदवोधादीधितिकृतर
भिहितः, नपचतिइदंनराज्ञइत्यत्रप्रतियोग्यनु
योगिभाव संसर्गेणविभक्तयर्थविशेषितभेदवधिः
कथन्नजायतैकथम्बाभूतलन्नघटइत्या दोनभूत
लादीघटादिसंसर्गाभाववोधः नार्थसंसर्ग
भावेघटादिपदोत्तरप्रथम याघटादिप्रतियोगि
कत्वस्यनञ्पदोन्तर प्रथमयाचाभावाधारत्व
स्यभूतलादौवोधनसम्भवादित्यताह विभ
क्त्यर्थेति, विभक्त्यर्थान्योन्याभावस्यसमान
विभक्तिकपदार्थयोः संसर्गाभावस्यचवोधनेन
ओऽसामर्थ्यमित्यर्थः असामर्थ्यञ्चताशप्रति
योग्यनुयोगिधाचकपदाभ्यां नञ्पदसमभि

·८९
नार्थवादः
व्याहारज्ञानस्यता दृशफलानुत्पादकतयात
खतत्कारणत्वानुपणमादितिभावः आहुरित्य
स्वरससवनायसचप्रथमा विभक्तथासंख्याद्य
तिरिक्तार्थवोधने तस्याप्रसाधुतापन्ति रिति
इतिमहामहो पाध्याय गदाधरभट्टाचार्यकृत
नजवाद टीका समाप्ता ॥
संसर्गाभावोऽन्योन्याभावश्चनञोर्थः तत्रचा
न्वयिताबच्छेदका वच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वंव्यु
त्पन्तिवललभ्यनीलघटवतिनघटानीलोघटोन
घटइत्याद्यव्यवहारात् पीतघटवतिननीलोघटः
पीतोघटोननीलघटइत्यादिव्यवहाराच्चप्रतियो
ग्यभावान्वयौतुल्ययोगक्षमौतेनयत्पदो पस्था
प्यस्यप्रतियोगिनोऽनुयोगिन्याधाराधेयभाव स
म्बन्धनान्वयवोधः तत्रतत्संसर्गाभावस्यापित
थायथापचतिचैनोनपचतिचैत्रः चैत्रस्येदंनचे
त्रस्येत्यादितिङर्थस्यकृत्यादेः प्रथमान्तपदोप
स्थापितएवतत्र
तथेतितदभावस्यापितथाष
ष्ठयादेः चैत्रादिनिरूपितंवत्वादिकमर्थःनतुत
निष्ठखाम्यादितस्यधनाद्यवृन्तित्वन चैत्रीयेध
नेनेदंचैत्रस्येतिप्रसङ्गानिरूपकत्वादेश्च संस

·९.
नाथवादः
गस्यप्रतियोगितान बच्छदकत्वादित्येषादिक
यत्रचाधाराधेयभावोन संसर्गमर्यादयालभ्य
स्तत्रानुयोगिपदेसप्तम्यपेक्षायथाभूतलेघटः भू
तलनघटइतिसप्तम्यान्विता भावस्यविशेष,
णतयाप्रतियोग्यन्वयइतिकश्चित् अत्रचतात्प
र्यवशात्कदाचिद्भुतलादौघटाद्यभावः कदा
चिचघटादोभूतलवृन्तित्वाभावः प्रतीयतेअत
एवरथिब्यांगन्धोनजल इत्यादौप्रतीतेरेकबि
शेष्यकत्वानुभवः केचिन्तुसर्वत्रविशेष्यविशेष
णस्याभावोनाप्रत्याय्यते अतएवभूतलेघटो
नस्तः घटानसन्तीत्यादौभूतलेघटोऽस्तीत्यादा
विववचनैक्यनियमइतिप्राहुःतेषांजातौनसन्ने
त्यत्रगतिश्चिन्तनीयाजाति समवेतत्वस्याप्रसि
द्धत्वात् सम्बन्धान्तरेणजातिवृन्तित्वस्यचस
न्तायांसत्वात् यत्रविशेषणविशेष्ययोरभेदान्व
योव्युत्पन्नस्तत्रान्योन्या भावोनाबोध्यतेय
थाऽयंघटोनीलोनायंघटोनील इतितत्रचविशेष
णविशेष्यपदयोः समानविभक्तिकत्वंविरुद्धवि
भक्तिकत्वबिरहोवातन्त्रप्रतएवयजतिषुयेयजा
महङ्करो तिनानुयाजेष्वित्यादावेकवाक्यत्वा

·९१
नार्थवादः
नुरोधात् येयजामहमित्याद्यनुषङ्गेगौरवाच्चय
जतिष्वनुयाजभेदोबोध्यतेविशेषणविभक्तिस्तु
प्रयोगसाधुत्वार्थिकानामार्थयोर्भेदेनान्बय बो
धएवप्रकारी भूतबिभक्तयर्थोपस्थितेस्तन्त्रत्वा
त्लाघबेनान्वयबोधमात्रएवतथात्वंविशेषणवि
भक्तिस्त्वभेदार्थिकानीलोप्तलं चित्रगुरित्यादौ
लुप्तविभक्तेरनु सन्धानमितिमतेतुनराज्ञ इत्य
अषष्ठयर्थस्य सम्बन्धस्येवात्रापिसप्तम्यर्थाभेद
स्याभावोवोध्यते, यन्तुकरणनिषेधेविकल्पाप
तभेदपरततितन्नविशेषनिषेधेसामान्यबिधस्त
दितरपरतायाब्राह्मण भ्योदधिदातव्यंकोण्डि
ल्यायनदातव्यमितयादौव्युत्पन्तिसिद्धत्वेनवि
कल्पानवकाशात्नचतत्रापि कौण्डिल्यभेदोवो
ध्यः कौण्डिल्यपदस्यविरुद्धैकवचनावरुद्धत्वा
त्नखलुमहताराज्ञानमहतोराज्ञ इतथत्रवमह
ताराज्ञ इतयत्रापिराजनिमहदभेदभेदीप्रतीये
तेएकोनद्वावित्यादिवत्कथञ्चित्समर्थनापद्विती
यस्यदातव्यमितपस्यानन्वयप्रसङ्गाच्च अतएव
रात्रौशाद्धन्नकुर्वीतेतयादौकरणनिषेधेपिबिकल्पा
नवकाशःनहितत्रापिरात्रीतरपरतारात्रिभिन्नेशा

·८२
नजर्थवादः
द्धविधावप्यमावास्यायांपि तृभ्योदद्यादितया
दितोरात्रिशाद्धप्रसक्ते दुर्वारत्वात्नखलुक्रिया
रहितमपिशाद्धविधायकंबाक्यान्तरस्ति येनेदं
तेनसहैकवाक्यतामासादयेत्नापीदं नानुयाजे
वितिवत्पृथक्रियारहितं,अथरात्रौ शाहस्य
प्रसक्तोबिकल्पापन्तिरपाप्तानिषेधानुपपन्तिः पू
सक्ताहपूतिषिध्यतइतिचेन्नसाधीयानयंमन्त्रपा
ठोयवलाजलहदेवहिन्नास्तीतथादौशाब्दबोधे
पिपरमपूयत्नेनतत्रवहिपूसक्तिरुपादीयते निषे
धविधिबयर्थ्यमितिचत् तात्पर्य्यानबोधनि
बन्धनरात्रिशाद्धकरणबारणस्यतदर्थत्वात् ए
कविषयतयापुनरनन्य गतिकतयाषोडशिग्रह
णाग्रहणयोर्विकल्पइति, अत्रचषोडशिग्रहणंने
टसाधनमितयादिकन्नार्थीग्रहण विधिविरोधा
अपितुषोडशिग्रहणा भावइष्टसाधनमितया
दिकं व्युत्पन्नश्चनसमभिव्याहृतधात्वर्थस्या
भावपिविभक्तयान्वयः अतएवाभाकराःन
कलशंभचयदितिश्रुतेः कलञ्जभक्षणाभाववि
षयकंकाठमर्थमाहुःनियमस्तुतात्प र्यवशात्
मुख्यफलाजनकत्वपिचाङ्गस्यपरमा पूर्वरूपष्ट

·साधनत्वमविरुद्ध
पोडशिग्रहणादतिशय
शयितंमुख्यफलमितिकल्प्य
प्रतियाग्यभावयोः पूतियोग्यनुः
बाधिकरणयोराघराधेयभावः सन्द
भासतेनिपानातिरिक्तस्थलएव प्रातिप,
योर्भेदेनान्वयेकारीमतविभक्तयर्थोपस्थित
न्त्रत्वात्प्रतएवेवर्थान्वयेनषष्टयाद्यपेक्षाअघट
भूतलमसनादेशइतबादौस मासेसामानधिक
रण्यानुरोधान्नमोऽभाववत्परता,केचिन्तुप्रति
योगिपदोन्चरस्यसुपः प्रतियोगित्वेअनुयोगिं
वेबानअन्तरस्याधिकरणत्वेनसोयाऽभावबति
लक्षणाविभक्तयर्थानुयोगिसमानविभक्तिकार्थ
योरन्योन्याभावसंसर्गाभावबोधनेनमोऽसाम
यं तेननपचतिनराज्ञइतयादौकृतयादेरन्यो
न्याभावो भूतलन्नघटइतथादौ घटादेस्संसर्गा
भावोनपूतीयतइतबाहुरिति इतिमहामहोपा
ध्यायरघुनाथ शिरोमणिभट्टाचार्य कृतनञ्
बाद: समाप्तः॥

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.