·श्रीगणेशाय नमः ॥ सनातनधर्मसंग्रहः ॥ ईश्वरस्मरणम् । १. यजुः अ०३४ ॐ यजाग्रतो दूरमुदैति दैवं तदु सुप्तस्य तथैवैति । दूरङ्गमं ज्योतिपां ज्योतिरेकन्तन्मे मनः शिवसंकल्पमस्तु॥१॥ येन कर्माण्यपसो मनीषिणो यज्ञ कृण्वन्ति विदथेषुधीराः। यदपूर्व यक्षमन्तःप्रजानां तन्मे मनः शिवसङ्कल्पमस्तु ॥२॥ यत्मज्ञानमुत चेतो धृतिश्च यज्योतिरन्तरमृतम्मजासु। यस्मान्न ऋते किचन कर्म क्रियते तन्मे मनः शिवसङ्कल्प- मस्तु ॥३॥ येनेदं भूतं भुवनं भविष्यत् परिगृहीतममृतेन सर्वम् । येन यज्ञस्तायते सप्त होता तन्मे मनः शिवसङ्क- ल्पमस्तु ॥ ४॥ यस्मिन्नृचः साम यजूपि यस्मिन् प्रतिष्ठिता स्थनाभाविवाराः । यस्मि श्चित्त सर्वोतं प्रजानां तन्मे मनः शिवसङ्कल्पमस्तु ॥ ५ ॥ सुपारथिन्धानिव यन्मनु- प्यान्नेनीयते ऽभीपुभि वाजिन इव । हृत्प्रतिष्ठं यजिरं जविष्ठं तन्मे मनः शिवसङ्कल्पमस्तु ॥६॥ यजुः अ हिरण्यगर्भःसमवर्ततानेभूतस्य जातः पतिरेक आसीत्। स दाधार पृथिवीं चामुतेमां कस्मै देवाय हविपा वि. धेम ।। १० ॥ यः प्राणतो निमिपतो महित्वैक इद्राजा जगतो बभूव । य ईशे अस्य द्विपदश्चतुष्पदः कस्मै देवाय हविषा विधेम ॥ ११ ॥ यस्येमे हिमवन्तो महित्वा यस्य समुद्रॐ रसया सहाहुः । यस्येमाः प्रदिशा यस्य वाह ·२ सनातनधर्मसंग्रहः ॥ कस्मै देवाय हविपा विधेय ॥ १२॥ य धात्मदा बलद। यस्य विश्व उपासते प्रशिप यस्य देवाः । यस्य च्छायामृत यस्य मृत्युः कस्मै देवाय हविषा विधेम ॥ १३ ॥ .. ३. पुरुपसूक्तम् । यजुः अ. ३१ ॥ यो३म् ॥ सहस्रशीषी पुरुषः सहस्राक्षः सहस्रपात् । स भूमि, सर्वत स्मृत्वा अत्यतिष्ठदशाङ्गुलम् ॥ १॥ पुरुप एवेदछ सर्व यद्भूतं यच्च भाव्यम् । उतामृतत्वस्पेशानो यदन्ननातिरोहति ॥२॥ एतावानस्य महिमाऽता ज्यायाँ श्व पूरुपः । पादोऽस्य विश्वा भूतानि त्रिपादस्यामृतं दि चि॥३॥ त्रिपादृर्ध्व उदैत्पुरुषः पादोऽस्यहाभवत्पुनः । ततो विष्वङ् व्यक्रामत् साशनानशने अभि॥४॥ ततो विण्ड ऽजायत विराजो अधि पूरुपः । स जातो अत्यरि- च्यत पश्चाद्भूमिमयो पुरः ॥ ५॥ तस्माद्यज्ञात् सर्वहुतः सम्भृतं पृपदाज्यम् । परों स्तॉश्चके वायव्यानारण्या ग्राम्याश्च ये ॥ ६ ॥ तस्माद्यज्ञात्सर्वहुत ऋचः सामानि जज्ञिरे। छन्दारसि जजिरे तस्माद् यजुस्तस्मादजायत ॥७॥ तस्मादचा अजायन्त ये के चोभयादतः। गायो ह जज्ञिरे तस्मात्तस्माजाता अजावयः॥८॥तं यज्ञं बर्हि पिप्राक्षन पुरुपं जातमग्रतः । तेन देवा अयजन्त साध्या अपयश्च ये ॥ ६॥ यत्पुरुपं व्यदधुः कतिधा व्यकल्पयन् । मुखं किमस्यासीत्किं पाहू किमूरू पादा उच्यते ।। १०॥ ब्राम- णोऽस्य मुखमासीद्वाहू राजन्यः कृतः । अरू तदस्य यद्वै- श्यः पन्या शुद्रो अजायत ॥ ११॥ चन्द्रमा मनसो जात. श्चक्षोः सूर्यो अजायत । श्रोत्रादायुश्च प्राणश्च मुखादग्नि- रजायत ॥ १२ ॥ नाभ्या अासीदन्तरिक्ष शीणों द्यौः समवर्तत । पदभ्यां भूमि दिशः श्रोत्रात् तथा लोकाँ २॥

·धर्मः। अकल्पयन् ॥ १३॥ यत्पुरुपेण हविपा देवा यज्ञमतन्वत । वसन्तोऽऽस्यासीदाज्यं ग्रीष्म इध्मः शरडविः ॥ १४ ॥ सप्तास्यासन परिघयस्त्रिः सप्त समिधः कृताः । देवा यद्यज्ञं तन्वाना अयनन् पुरुपं पशुम् ॥१५॥ यज्ञेन यज्ञमयजंत देवास्तानि धर्माणि प्रथमान्यासन । ते ह नाकं महिमान: सचन्त यत्र पूर्व साध्याः सन्ति देवाः ॥ १६ ।। अद्भ्यः सम्भृतः पृथिव्यै रसाच विश्वकर्मणः समवर्तताग्रे। तस्य त्वा विदधदूपमेति तन्मय॑स्य देवत्वमाजानमग्रे॥१७॥ वेदाहमेतं पुरुपं महान्तमादित्यवर्ण तमसः परस्तात् । तमेव विदित्वाति मृत्युमेति नान्यः पन्था विद्यतेऽयनाय ॥ १८ ॥ प्रजापतिश्चरति गर्ने अन्तरजायमानो पहुधा विजायते । तस्य योनि परिपश्यन्ति धीरास्तस्मिन् ह तस्थु भुवनानि विश्वा ॥ १६ ॥ यो देवेभ्य पातपति यो देवानां पुरोहितः । पूर्वी यो देवेभ्यो जातो नमो रुचाय ब्राह्मये ॥ २० ॥ रुचं ब्राह्मं जनयन्तो देवा अग्रे तब्रुवन् । य- स्त्वैवं ब्राह्मणो विद्यात्तस्य देवा असन्वशे॥ २१॥ श्रीश्चते लक्ष्मीश्च पत्न्यावहोरात्रे पाचे नक्षत्राणि रूपमश्विनी ध्यात्तम् । इणनिपाणामुंम इपाण सर्वलोकंम इपाण ॥२२॥ रुद्रसूक्तम् । धनु:- १६॥ ॐ ३ नमस्ते रुद्र मन्यवउतीत इपवे नमः । याहु: भ्यामुत ते नमः ॥ १॥या ते रुद्र शिवा तनूरपोरा पाप- काशिनी । तया नस्तन्वा शन्तमया गिरिशन्ताऽभिचाक- शीहि ॥ २॥यामिपुगिरिशन्त हस्ते विभय॑स्तवे । शिवां गिरित्र तां कुरु मा हिछ सीः पुरुषं जगत् ॥३॥ शिवेन वचसा त्वा गिरिशाच्छा वदामसि । यथा नः सर्वमिजग- यक्ष्मउँ सुमना असत् ॥ ४॥ अध्यवोचदंधिवक्ता ·४ सनातनधर्ममंग्रहः॥ प्रथमा दैव्यो भिषक् । अहीँश्च सर्वान्नम्भयन्सर्याश्च यातु- धान्योऽधराचीः परासुव ॥ ५ ॥ असौ यस्ताम्री अरुण उत यभ्रुःसुमङ्गलः । ये चैन रुद्रा अभितो दिक्षु श्रिताः सहस्रशोऽचपा हेड ईमहे ॥६॥थसौ यो यसर्पति नील- ग्रीवो विलोहितः । उतैनं गोपा अनदश्रन्नुदहार्यः सशे मृड यातिनः ॥७॥नमोऽस्तु नीलग्रीवाय सहस्रा- क्षाय मीढुषे । अथो ये अस्य सत्वानो ऽहन्तेभ्यो ऽकर- नमः ॥ ८॥ प्रमुच धन्वनस्त्वमुभयो रात्न्योाम् । याश्च ते हस्त इषवः पराता भगवा यप ॥६॥ विज्यन्धनुः कपर्दिनो विशल्याचाणवाँ २॥ उत । अनेशन्नस्य या इपय आभुरस्य निपनधिः॥१०॥धा ते हेतिमीदुष्टम हस्ते पभूव ते धनुः ॥ तयाऽस्मान्विश्वतस्त्वमयक्ष्मया परिभुज ॥११॥ परिते धन्वनो हेतिरस्मान् घृणक्तु विश्वतः। अथो य इपुधि स्तवारे अस्मिन्निधेहि तम् ॥१२॥अवतत्य धनुष्ट, सह- साक्ष शतेषुधे । निशीर्य शल्यानाम्मुखाशिवो नः सुमना भव ॥ १३ ।। नमस्त श्रायुधायाना तताय धृष्णवे । उभा- भ्यामुत ते नमो याहुभ्यान्तव धन्वने ॥ १४ ॥ मानो महा- न्तमुत मा नो अर्भकम्मान उक्षन्तमुत मान उक्षितम् । मा नो बधीः पितरम्मोत मातरम्मान: प्रियास्तन्यो रुद्र- रारिपः ॥ १५ ॥ मा न स्तोके तनये मा न यायुषि मा मो गोपु मानो अश्वेपु रीरिपः । मा नो वीरावुद्र भा- मिनो वधीहविष्मन्तः सदमित् त्वा हवामहे ॥ १६ ॥ नमा हिरण्य पाहये सेनान्ये दिशान पतये नमो नमो वृक्षेभ्यो हरिकेशेभ्यः पशूनाम्पतये नमो नम-शप्पि- रायविधीमते पथीनाम्पतये नमो नमो हरिकेशायोपवी- तिने पुशनाम्पतये नमो नमो धन्लुशाय ॥ १७ ॥ नमो यम्भलुशाय । व्याधिनेन्नानाम्पतये नमो नमो भवस्थ हेत्यै जगताम्पतये नमो नमो रुद्रायाततायिने क्षेत्राणा ·धर्म। २ म्पतये नमोनमः सूतायाहन्त्यै ब्वनानाम्यनये नमो नमो रोहिताय ।। १८ ॥ नमो रोहिताय । स्थपतये वृक्षाणाम्प- तये नमो नमो भुवन्तये व्यारिवस्कृतायौषधीनाम्पतये नमो नमो मन्त्रिणे व्वाणिजाय कक्षाणाम्पतये नमो नमः उच्चै- |पाया क्रन्दयते पत्तीनाम्पतये नमोनम- कृत्स्नाय- तया ॥ १६ ॥ नमः कृत्स्नायतया धावते सत्वनाम्पतये नमोनम, सहमानाय निळ्याधिनऽ श्राव्याधिनीना- म्पतये नमो नमो निपङ्गिणे ककुभाय स्तेनानाम्पतये नमो नमो निचेरचे परिचरायारण्यानाम्पतये नमो नमो ध्वञ्चते ॥ २० ॥ नमो वञ्चते परि वञ्चते स्तायूनाम्पतये नमो नमो निपङ्गिणऽ इपुधिमते तस्कराणाम्पतये नमोनमः मुकायिन्यो जिघा, सद्यो मुष्णताम्पतये नमो नमो. सिमन्यो नक्तमचरन्यो विकृन्तानास्पतये नमः ॥ २१ ॥ नमऽ उपणीपिणे । गिरिचण्य कुलुचानाम्पतये नमो नमः इपमन्यो धन्न्यायिभ्यश्चवो नमो नम आतन्न्यानेभ्यः प्रतिद्धानेभ्यश्श्चवो नमो नमाआयच्छन्यो स्ययश्श्चवो नमो नमो व्विसृजन्यः ॥ २२ ॥ नमो विसृजयो विद्यध्य- श्ववो नमो नमः स्वपझ्यो जाग्रयश्ववो नमो नमः शया- नेभ्यः आसीनेभ्य श्श्चयो नमोनमस्तिष्ठन्यो धारयश्चवे नमो नमः सभाम्भ्यः ॥ २३ ॥ नमः सभाम्भ्यः। सभा पतिभ्यश्श्चयो नमो नमो ऽश्वेभ्योऽश्वपतिब्भ्यश्चयो नमोनमः श्राव्याधिनीन्भ्यो विविध्यन्तीभ्यरश्चवा नमोनमा उगणाभ्यस्तृछहतीभ्यश्च वो नमो नमो गणेभ्यः ॥ २४ ॥ नमो गणेभ्यो गणपतिन्भ्यश्श्च वो वो नमो नमो नातेभ्यो व्रातपतिभ्यश्च वो नमो नमो गृत्सेन्भ्यो गृत्सपतिभ्यश्श्चवा- नमो नमो चिरूपे- भ्यो विश्वरूपेभ्यश्चवो नमो नमः सेनाभ्यः ।। २५ ।। नमः सेनाभ्यः । सेनानिभ्यश्च वो नमो नमो रथि- ·६ सनातनधर्मसंग्रहः ॥ न्भ्योऽ अरथेभ्यश्च वो नमो नमः चत्तभ्यः सङ्गहीत- भ्यश्च वो नमो नमो महन्योऽ अर्भकेभ्यश्चयो नमः॥२६॥ नमस्तक्षम्भ्यः । नमस्तक्षब्भ्यो रथकारेभ्यश्श्च यो नमोन- मः कुलालेभ्यः कर्मारेभ्यश्च वो नमो नमो निपादेवभ्यः पुञ्जिष्ठेन्भ्यश्च वो नमो नमः वनिन्भ्यो मृगयुन्भ्यश्च वो नमे नमः श्वभ्यः ॥ २७॥ नमः श्वभ्यः श्वपतिभ्यश्च वो नमो नमो भवाय च रुद्राय च नमः शाय च पशुपतये चनमा नीलग्ग्रीवाय च शितिकण्ठाय च नमः कपर्दिने। २८॥ नमः कप दने । च व्युप्सकेशाय च नमः सहस्रा. क्षाय च शतधन्वने च नमो गिरिशयाय च शिपिविपाय च नमो मोटुपमाय चेपुमते च नमो हस्वाय ॥ २६ ॥ नमो इस्वाय च व्वामनाय च नमो वृहते च वर्षीयसे च नमो वृद्धाय च सधे च नमोग्ग्रयाय च प्रथमाय च नमः पाशवे ॥ ३० ॥ नमऽ अाशवे । चाजिण्य च नमः शीघ्या- य च शोभ्याय च नमः ऊर्ध्याय चावस्वन्न्याय च नमो नादेयाय च द्वीप्प्याय च ॥ ३१ ॥ नमोज्ज्येष्ठाय च कनिष्ठाय च नमः पूर्वजाय चापरजाय च नमो मध्य- माय चाप्रगल्ल्भाय च नमो जघन्याय च बुध्न्याय च नमः सोभ्याय 1॥ ३२ ॥ नमः सेोभ्याय च पति- सर्याय च नमो याम्याय च क्षम्म्याय च नमः श्लो- क्याय चावसान्न्याय च नमऽ उर्चाय च खल्ल्याय च नमो वन्न्याय ॥ ३३ ॥ नमो वन्न्याय च कक्याय च नमः श्रवाय च प्रतिश्रयाय च नम आशुपेणाय चाशुर- थाय च नमः शराय चावभेदिन च नमो विल्मिने ॥३४॥ नमो चिन्मिने । च कवचिने च नमोवर्मिणे च ज्वरूथिने च नमः श्रुताय च श्रुतसेनाय च नमा दुन्दग्भ्याय चाहन न्याय च नमो धृष्णवे ।। ३५ ॥ नमो धृष्णवे च प्रमृशाय च नमो निपनिणे चेपुधिमते च नमस्तीपणेपवे चायुधिने ·धर्मः। छ चनमः स्वायुधाय च सुधन्वने च ॥३३ ।। नमः स्रुत्ययाय च पत्थ्याय च नमः काट्याय च नीप्याय च नमः कुल्ल्याय च सरस्याय च नमो नादेयाय च ब्वशन्ताय च नमः कृप्याय॥ ३७॥ नमः कूप्प्याय चावट्याय च नमो ब्वाध्याय चात- प्प्यायच नमो मेग्ध्याय च विद्युत्याय च नमो व्याय चावाय च नमो व्यात्याय ॥ ३८॥ नमो ब्वात्याय च रेप्म्म्याय च नमो व्वास्तव्याय च व्वास्तुपाय च नमः सोमाय च रुद्राय च नमस्ताम्म्राय चामणाय च नमः शङ्गवे ॥ ३९ ॥ नमः शङ्गवे । च पशुपतये च नमऽ उग्ग्राय च भीमाय च नमोग्ग्रे वधाय च दुरे वधाय च नमो हन्ने च हनीयसे च नमो क्षेभ्यो हरिकेशेभ्यो नमस्ताराय ॥ ४० ॥ नमः शम्भवाय च मयोभवाय च नमः शङ्क- राय च मयस्कराय च नमः शिवाय च शिवतराय च ॥ ४१ ॥ नमः पार्याय चावार्याय च नमः प्यतरणाय चोत्तरणाय च नमस्तीर्थ्याय च कुल्ल्याय च नमः श. प्प्याय च फेन्न्याय च नमः सिकात्याय ॥ ४२ ॥ नमः सिकत्याय च प्वाह्याय च नमः कि, गिलाय च क्षयणाय च नमः कपर्दिने च पुलस्तये च नमऽ इरिण्याय चप्प्रपत्थ्याय च नमो त्रज्याय ॥४३॥ नगे त्रज्याय च गोष्टयाय च नमस्तल्प्प्याय च गेह्याय च नमो हृद- य्याय च निवेप्प्याय च नमः काट्याय च गहरेष्ठाय च नमः शुष्क्याय ॥ ४४ ॥ नमः गुप्क्याय च हरित्याय च नमः पा सळ्याय च रजस्याय च नमो लोप्याय चोलप्प्याय च नमऽ जाय च सूर्ध्याय च नमः पर्णय ॥४५॥ नमः पर्णाय च पर्णशदाय च नमऽ उद्गुरमाणाय चाभिग्नते च नम आखिदते च प्रग्विदने च नमऽ इयुकृ- योधनुष्कृयश्च वो नमोनमोवः किरिकेभ्यो देवाना हृदपेभ्यो नमो विचिन्यत्केभ्यो नमो चिचिणभ्या ·सनातनधर्मसंग्रह। नमा आनिहतेभ्यः॥४६॥ द्रापेऽ अन्धसस्पते दरिद्वनी- ललोहित। आसाम्प्रजानामेपाम्पशनाम्माभेर्मा रोङ्मो- चनः किंचना ममत् ॥४७॥ इमा रुद्राय । तवसे कपर्दिने- क्षपदीराय प्रभरामहे मती || यथा शम सदुद्धिपदे चतु- ८प्पदे विश्वम्पु ग्रामेऽ अस्मिन्ननातुरम् ॥ ४८॥ या ते । रुद्र शिवा तनूः शिवा विश्वाहा भेषजी॥शिवारुतस्य भेपजी तया नो मृड जीवसे ॥ ४६॥ परिनोरुद्रस्य हेति- ईणक्तु परित्वेषस्य दुर्मति रपायोः ॥ अवस्थिरामध वयस्तनुष्य मीदवस्तोकाय तनयाय मृड ॥ ५० ॥ मीदुश्म शिवतम । शिवानः सुमना भव ।। परमे वृक्षऽ आयुध- निधाय कृत्तिं व्वसानऽ आचर पिनाक स्विन्ध्रदा गहि॥५१॥ विकिरिद्र विलाहित नमस्ते अस्तु भगवः । यास्ते सहस्र हेतयो न्यमसम्मनिवपन्तु ताः॥५२॥ सहस्राणि सहस्रशो चान्हो स्तव हेतयः ॥ तासामीशानो भगवः -पराचीना मुखाकृधि ॥ ५३ ॥ असङ्ख्याता सहस्राणि ये रुद्राऽ अधि भूम्याम् । तेपा, सहस्रयोजने ऽवधन्वा- नि तन्न्मसि ॥५४॥ अस्मिन्न्महत्त्यर्णवेन्तरिक्ष भवाऽयधि । तेपा, सहस्रयोजने ऽवधन्वानि तन्मसि ।। ५५ ।। नील- ग्ग्रीवाः शितिकण्ठादियः रुद्राः उपाश्रिताः॥पार्छ सहस्रयोजने ऽववन्वानि तन्मसि ॥ ५६ ॥ नाल- ग्ग्रीवाः शितिकण्ठाः शर्चा अधः क्षमाचराः ॥ तेषा सहस्रयोजने ऽवधन्वानि तन्न्मसि ॥ ५७ ॥ ये क्षेषु । शप्प्पिचरा नीलग्नीया बिलोहिताः ॥ तेपा, सहस्रयोजने ऽवधन्वानि तन्न्मसि ॥ ५८ ॥ ये भूताना मधिपतयो यिशिग्वामः कपर्दिनः तेपा ॐ सहस्र- योजने ऽवधन्यानि तन्मसि ॥ ५६ ॥ ये यधाम्पथि रत्तय पेलवृदा प्रायुयुधः ॥ तेषा ॐ सहस्रपोजने ज्वधन्यानि तन्मसि ॥ ६॥ ये तीर्थानि प्रचरन्ति ·धर्मः। सृकाहस्ता निपट्टिणः ॥ तेषा , सहस्र योजने ऽवधन्वा नि तन्न्मसि ॥ ६१॥ येन्नेषु । विविज्ञान्ति पानेषु पिवतो जनान् ॥ तेपा , सहस्रयोजने ऽवधन्न्वानि तन्न्मसि ।। ६२ ॥ य एतावन्तश्च भूया सश्च दिशो रुद्रा- वितस्थिरे ॥ तेपा, सहस्रयोजने ऽवधन्यानि त- न्मसि ॥ ६३ ॥ नमोस्तु । रुद्रेभ्यो ये दिवि पां- व्यर्पमिपयः ॥ तेभ्यो दश प्राची ईशदक्षिणा दश प्रती- चीईशादीचीर्दशोदा: ॥ तेभ्यो नमोऽ अस्तु तेनो वन्तु तेनो मृडयन्तु ते यन्दिप्मायश्च ना देधि तमेपाक्षम्भे दध्मः॥६४॥ - यजुः अ ३२ ।। ओ३म् ॥ तदेवाग्निस्तदादित्यस्तमायुस्तचन्द्रमाः। तदेव शुक्रं तद्ब्रह्म ता श्रापः स प्रजापतिः ॥१॥ सर्वे निमेपा जज्ञिरे विद्युतः पुरुपादधि । नैनमुर्च न तिर्य न मध्ये परिजनभत् ॥ २॥ न तस्य प्रतिमा अस्ति यस्य नाम महद्यशः । हिरण्यगम इत्येप मा मा हि,सी दित्येपा यस्मान्न जात इत्येषः ॥ ३ ॥ एपो ह देयः प्रदिशोऽनु सर्वाः पूर्वी ह जातः स उ गर्ने अन्तः । स एच जातः स जनिप्यमाणः प्रत्यड् जनास्तिष्ठति सर्वतोमुखः॥४॥ यस्माज्जातं न पुरा किञ्चनैव य आयभूव भुवनानि विश्वा । प्रजापतिः प्रजयास रराण स्त्रीणि ज्योती पिसचते सपोडशी॥ येन द्यौरुग्रा पृथिवी च दृढा येन स्वः स्तभितं येन नाकः। यो अन्तरिक्षे रजसो विमानः कस्मै देवाय हविषा विधेम ॥ ६ ॥ यं मन्दसी अवसा तस्तभाने अभ्यक्षता मनसा रेजमाने । यत्राधि सूर उदितो विभाति कस्मै देवाय हविपा विधेम । श्रापोह यद वृहतो र्यश्विदापः ॥७॥ २ ·सनातनधर्मसंग्रहः ॥ बेन स्तत्पश्यन्निहितं गुहा सद्यत्र विश्वं भवत्येकनीडम् । तस्मिन्निद सम्म वि चैति सर्वस औतः प्रोतश्वविभूःप्रजासु॥॥ मतदोचेदमृतं नु विद्वान् गन्धर्वो धाम विभृतं गुहा सत् । नीणि पदानि निहिता गुहास्य यस्तानि वेद स पितुः पिता सत् ॥६॥ स नो यन्धुर्जनिता स विधाता धामानि वेद भुवनानि विश्वा। पत्र देवा अमृतमानशानास्तृतीये धामन्नध्यैरयन्त ॥ १०॥ परीत्य भूतानि परीत्य लोकान् परीत्य सर्वाः प्रदिशा दिशश्च । उपस्थाय प्रथमजामृतस्या त्मनात्मानमभि सं विवेश ॥११॥ परि द्यावा पृथिवी सद्य इत्या परि लोकान् परिदिशः परिस्वः । ऋतस्य तन्तुं विततं विनृत्य तद्पश्यत्तदभवत्तदासीत् ।। १२ ॥ महा अनु अ.१४ नमोस्तुते शाश्वत सर्वयाने ब्रह्माधिपं त्वामृपया वदन्ति। तपश्च सत्वञ्च रजस्तमश्च त्वामेव सत्यश्च वदन्ति सन्तः ॥१॥ त्वं वै ब्रह्मा च रुद्रश्च वरुणो ऽग्निर्मनुर्भवः ।। घातात्वाविधाता च त्वं प्रभुः सर्वतो मुखः ॥ २॥ स्वत्तो जातानि भूतानि स्थावराणि चराणि च ।। त्वया सुपमिदं कृत्स्नं त्रैलोक्यं सचराचरम् ।। ३ ।। यानीन्द्रियाणीह मनश्चकृत्स्नं ये वायवः सप्ततथैवचाग्नयः ।। ये देवसंस्था स्तवदेवताश्च तस्मात् परं त्वामृपयो पदन्ति ॥ ४॥ घेदाश्च यज्ञाः सेोमश्च दक्षिणा पायको हविः ।। यज्ञोपगञ्च यत्किञ्चित् भगवां स्तदसंशयम् ॥ ५ ॥ इदत्तमधीतच व्रतानि नियमाश्च ये॥ हीः कीर्तिः श्रीर्युतिस्तुपिः सिद्धिश्चैव तदर्पणी ॥६॥ कृतिर्विकारः प्रलयः प्रधानं पीजमव्ययम् ॥ मनसः परमायोनिः प्रभावश्चापि शाश्वतः ॥७॥ श्रव्यक्तः पवनोऽचिन्त्यः सहस्रांशु हिरण्मयः ।। सादिर्गणानां सर्वेषां भवान् वै जीविताश्रयः ॥८॥ महानात्मा मतिम्रमा विश्वः शम्भुः स्वयम्भुवः ।।

·ईश्वरस्तुतिः1 घुद्धिःप्रलोपलब्धिश्च सम्वित्ख्यातिधृतिःस्मृतिः॥६॥ पर्यायवाचकैः शन्दैर्महानात्माविभाव्यते ॥ त्वांबुध्या ब्राह्मणो विद्वान् प्रमोहं विनियच्छति ॥१०॥ हृदयं सर्वभूतानां क्षेत्रज्ञस्त्वमृपिष्टुतः ॥ सर्वतः पाणिपादान्तः सर्वतोऽक्षिशिरो मुखः ॥ ११ ॥ सर्वतः श्रुतिमाल्लोके सर्वमावृत्यतिष्ठसि ॥ फलं त्वमसि तिग्मांशेर्निमेपादिषु कर्मसु ॥१२॥ त्वं वै प्रभार्चिः पुरुषः सर्वस्य हृदि संस्थितः ॥ अणिमा लघिमा प्राप्तिरीशानो ज्योतिरव्ययः ॥१३॥ स्वयि बुद्धिर्मतिलौकाः प्रपन्नाः संश्रिताश्च ये॥ ध्यानिनो नित्ययोगाश्च सत्यमन्धा जितेन्द्रियाः॥१४॥ यस्त्वां ध्रुवं वेदयते गुहाशयं प्रभुं पुराणं पुरुषञ्चविग्रहम् ॥ हिरण्मयं बुद्धिमतां परां गतिं स बुद्धिमान् बुहिमतीत्यतिष्ठति॥१५॥ नमस्ते भगवन् देव नमस्ते भक्तवत्सल ॥ योगेश्वर नमस्ते ऽस्तु नमस्ते विश्वसम्भव ॥ १६ ॥ प्रसीद मम भक्तस्य दीनस्य कृपणस्य च ॥ अनेश्वर्येण युक्तस्य गतिर्भव सनातनः॥१७॥ उपमन्युक्याच । ऋपिरासीत् कृते तात तण्डिरित्येव विश्रतः। अनु १६ दशवर्ष सहस्राणि तेन देवः समाधिना ॥१॥ आराधितो ऽभूक्तन तस्योदर्फ निशामय । स दृवान महादेव मस्तापीच्च स्तमि ॥२॥ इत्ति तण्डि स्तपो योगात् परमात्मानमव्ययम । चिन्तयित्वा महात्मान मिदमाह सुविम्मितः ॥ ३ ॥ यं पठन्ति सदा सांख्या श्चिन्तयन्ति च योगिनः । परं प्रधानं पुरुष मधिष्ठातार मीश्वरम् ॥ ४॥ उत्सत्ती च विनाशे च कारणं यं विदुषुधा। - देवासुर मुनीनान परं यस्मान्न विद्यते ॥५॥ - ·सनातनधर्मसंग्रहः ।। अजन्तमहमीशान मनादिनिधनं प्रभुम् । अत्यन्तसुखिनं देव मनघं शरणं व्रजे ॥ ६॥ एवं वन्नेव तदा ददर्श तपसां निधिम् । तमव्यय मनौपम्य मचिन्त्यं शाश्वतं ध्रुवम् ॥७॥ निष्कलं सफलं ब्रह्म निर्गुणं गुणगोचरम । योगिनां परमानन्दमक्षरं मोक्षसंज्ञितम् ॥ ८ ॥ मनोरिन्द्राग्निमरुतां विश्वस्य वामणो गतिम् ।। अग्राह्य मचलं शुद्धं डिग्राह्यं मनोमयम ॥६॥ दुर्विज्ञेय मसंख्येयं दुष्पाप मकृतात्मभिः । योनि विश्वस्य जगत स्तमसः परतः परम ॥१०॥ यः प्राणयन्त मात्मानं ज्योतिर्जीवस्थितं मनः। तं देवं दर्शनाकांक्षी बहन वर्षगणापिः। तपस्युग्रे स्थितो भूत्वा दृष्ट्वा तुष्टाव चेम्वरम. ॥ ११ ॥ तण्डिस्वाच ॥ पवित्राणां पवित्रस्त्वं गतिर्मतिमतां वर । अत्युग्रं तेजसा तेजस्तपसां परमं तपः ॥ १ ॥ विश्वावसो हिरण्याक्ष पुरुहूतनमस्कृत । भूरिकल्याणद विभो परंसत्य नमो ऽस्तुते ॥२॥ जातीमरण भीरूणां यतीनां यततां विभा। निर्वाणद सहस्रांश नमस्तेऽस्तु सुखाश्रय ॥ ३ ॥ त्वत्ता प्रवर्तते सर्व त्वयि सर्व प्रतिष्ठितम् । कालाख्यः पुरुषाख्यश्च ब्रह्माख्यश्च त्वमेव हि ॥ ४॥ तनवस्ते स्मृतास्तिस्रः पुराणज्ञैः सुरर्पिभिः । . अधिपौरुषमध्यात्ममधिभूताधिदैवतम् ॥५॥ अधिलोकाधिविज्ञानमधियज्ञस्त्वमेवाहि । त्वां विदित्वा. त्मदेहस्यं दुर्विदं दैवतै रपि । विद्वांसो यान्ति निर्मुक्ताः परंभावमनामयम् ॥ ६॥ अनिच्छतस्तव विभा जन्ममृत्यु रनेकशः। - द्वारं त्वं स्वर्गमाक्षापामाक्षेप्ता त्वं ददासि च ॥७॥ .

·ईश्वरस्तुतिः। ब्रह्मा भषश्च विष्णुश्च स्कंदेन्द्रौ सविता, यमः । वरुणेन्दुर्मनुर्धाता विधाता त्वं धनेश्वरः॥८॥ इन्द्रियाणीन्द्रियाथाश्च प्रकृतिभ्यः परं ध्रुवम् । विश्वा विश्वपरोभावश्चिन्त्याचिन्त्यस्त्वमेव हि ॥ ६ ॥ यच्चैतत् परमं ब्रह्म यच्चैतत् परमं पदम । या गतिः सांख्ययोगानां स भवान्नात्र संशयः॥१०॥ नूनमद्य कृतार्थाः स्मो नूनं प्राप्ताः सतां गतिम् । यां गतिं प्रार्थयन्तीह ज्ञाननिर्मलवुद्धयः ॥ ११ ॥ अहो भूढाल सुचिरमिमं कालमचेतसः। यन्नविद्मः परं देवं शाश्वतं यं विदुर्बुधाः ॥ १२ ॥ मेयमासादिता साक्षात् त्वद्भक्तिर्जन्मभिर्मया । भक्तानुग्रहकृद्देवो यं ज्ञात्वाऽमृतमश्नुते ॥ १३ ॥ देवासुर मुनीनान्तु यच गुह्यं सनातनम् । गुहायां निहितं ब्रह्म दुर्विज्ञेयं मुनेरपि ॥ १४ ॥ स एप भगवान देवः सर्वकृत् सर्वतोमुखः । सर्वात्मा सर्वदर्शी च सर्वगः सर्ववेदिता ॥ १५ ॥ देहकृदेहभृद्देही देहभुगदेहिनां गतिः। प्राणकृत् प्राणभृत् प्राणी माणदः माणिनां गतिः ॥१६॥ अध्यात्मगतिरियानां ध्यानिनामात्मवेदिनाम् । अपुनारकामानां या गतिः सोऽयमीश्वरः ॥ १७ ॥ अयञ्च सर्वभूतानां शुभाशुभगतिप्रदः। अयश्च जन्ममरणे विद्ध्यात् सर्वजन्तुषु ।। अयं संसिद्धिकामानामृपीणां सिद्धिदः प्रभुः॥१८॥ भृराद्यान सर्वभुवनानुत्पाद्य स दिचौकसः। दधाति देवस्तनुभिरशाभियों विभर्ति च ॥ १ ॥ अतः प्रवर्तते सर्वमस्मिन्सर्व प्रतिष्ठितम । अस्मिंच प्रलयं याति अयमेकः सनातनः ॥२०॥ अयं सृसत्यकामानां सत्यलोकः परं सताम ।' अपवर्गश्चायुक्तानां कैवल्पं:चारमयेदिनाम ॥ २१॥. .

·१४
सनातनधर्मसंग्रह.॥
तं त्वां देवासुरनरास्तत्वन न विदुर्भयम् ।
मोरिता स्वल्पनेनैव हृदिस्थेनाप्रकाशिना ॥ २२ ॥
ये चैनं प्रतिपयन्ते भक्तियोगेन भाविताः।
सेपामेवात्मनात्मानं दर्शयत्येप हृच्छयः ॥ २३ ॥
यं ज्ञात्वा न पुनर्जन्ममरणं चापि विद्यते ।
यं विदित्वा परं येचं वेदिनव्यं न विद्यते ॥ २५ ॥
यं लब्ध्वा परमं लाभ नाधिकं मन्यते बुधः ।
यां सूक्ष्मां परमां प्राप्तिं गच्छन्नध्ययमक्षयम् ।। २६ ।।
यं सांख्या गुण नत्त्वज्ञाः सांख्यशास्त्रविशारदाः।
सूक्ष्मज्ञानराः सूक्ष्म ज्ञात्वा मुच्यन्ति पन्धनैः ॥ ३०॥
यञ्च घेदविदो वेचं वेदान्ते च प्रतिष्ठितम् ।
प्राणायामपरा नित्यं यं विशन्ति जपन्ति च ।
पोझाररथमामा ते घिशन्ति महेश्वरम् ॥३१॥
अयं स देवयानानामादित्यो मारमुच्यते ।
श्रयञ्च पितृयानानां चन्द्रमा द्वारमुच्यते ॥ ३२॥
एप काष्ठादिशश्चैव सम्वत्सर युगादि च ।
दिव्यादिव्यः परो लाभो अयने दक्षिणोत्तरे ॥ ३३ ।।
एनं प्रजापतिः पूर्वमाराध्ययहुभिस्तवैः ।
मजार्थ वरयामास नीललोहितसंज्ञितम् ॥ ३४ ॥
ऋग्भि मनुशासन्ति तत्त्वे कर्मणि यदृचः ।
यजुभिर्य त्रिधा वेचं जुहत्यध्वयंवोऽध्वरे ॥ ३५ ॥
सामभिर्यच्च गायन्ति सामगाः शुद्धबुडयः ।
ऋतं सत्यं परं ब्रह्म स्तुवन्त्याथर्वणा विजाः ॥३६ ॥
यज्ञस्य परमायोनिः पतिश्चायं परः स्मृतः॥
राज्यहः श्रोत्रनयनः पक्षमासशिरोभुजः।
कातुर्वीर्यस्तपोधैर्यो छन्द गुह्योरुपादवान् ॥ ३७ ।।
मृत्युर्यमा हुताशश्च कालः संहारवेगवान् ।
कालस्य परमायोनिः कालवायं सनातनः ॥ ३८॥

·धर्मः ।
ध्रुवः
चन्द्रादित्या सनक्षत्रौ ग्रहाश्च सह चायुना ।
सप्तर्पयश्चैव
भुवनाः सप्त एव च ॥38॥
प्रधानं महदव्यक्तं विशेपान्तं सवैकृतम् ।
ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्तं भूतादिसदसच यत् ॥ ४० ॥
अपौ प्रकृतयश्चैव प्रकृतिभ्यश्च यः परः ।
श्रस्य देवस्य यद्भागं कृत्स्नं सम्परिवर्तते ॥४१॥
एतत् परममानन्दं यत्तच्छाश्वतमेव च ।
एपा गतिर्विरक्तानामेप भावः परः सताम् ॥ ४२ ॥
एतत्पदमनुद्विग्नमेतद्ब्रम सनातनम् ।
शानदाङ्गाविदुपामेतड्यानं परं पदम ॥ ४३ ।।
इयं सा परमा काठा इयं सा परमा कला ।
इयं सा परमा सिडिरियं सा परमा गतिः॥४४॥
इयं सा परमा शान्ति रियं सा निवृतिः परा ।
यं प्राप्य कृतकृत्याः स्म इत्यमन्यन्त योगिनः॥ ४५ ॥
इयं तुपिरियं सिद्धिरियं श्रुतिरियं स्मृतिः।
अध्यात्मगतिरिप्टानां विदुषां प्राप्तिरव्यया ॥ ४६ ॥
पजतां कामयानानां मखैर्विपुलदक्षिणैः ।
या गतिर्यज्ञशीलानां सा गतिस्त्वं न संशयः॥४७॥
सम्यग्योगजपैः शान्तिनियमैर्देहतापनः ।
तप्यतां या गतिर्देव परमा सा गतिवान् ॥४८॥
कर्मन्यासकृतानां च विरक्तानां ततस्ततः ।
या गतिर्ब्रह्मसदने सा गतिस्त्वं सनातन ॥ ४६ ॥
अपुनर्भावकामानां वैराग्ये वर्ततान्तु या।
प्रकृतीनां लयानाञ्च सागतिस्त्वं सनातन ॥ ५० ॥
ज्ञानविज्ञानयुक्तानां निरूपाल्या निरञ्जना ।
फैवल्या या गतिर्देव परमा सा गतिवान् ॥५१॥
वेदशास्त्रपुराणोक्ताः पञ्चैता गतयः स्मृताः ।
त्वत्प्रसादाडि लभ्यन्ते न लभ्यन्तेऽन्यथा विभा ॥१२॥

·सनातनधर्मसंग्रहः॥ इति तण्डिस्तपोराशिस्तुष्टावेशानमात्मना । जगी च परमं ब्रह्म यत्पुरालोककृजगा ।। ५३ ।। ११. भीष्मस्तवराजः ॥ शा श्र. ४७ जनमेजय उवाच । शरतल्पे शयानस्तु भरसानां पितामहः । कथमुत्स्वान् देहं कच्च योगमधारयत् ॥१॥ वैशम्पायन उवाच । श्रृणुष्यावहितो राजन शुचिर्भूत्वा समाहितः । भीष्मस्य कुरु शार्दूल देहोत्सर्ग महात्मनः ॥ २ ॥ निहत्तमात्रे त्वयने उत्तर वै दिवाकरे । समावेशयदात्मानमात्मन्येव समाहितः॥३॥ विकीणीशुरिवादित्या भीष्मः शरशतैश्चितः । शुशुभे परया लदभ्या तो ब्राह्मणसत्तमः ॥ ४॥ व्यासेन वेदविदुपा नारदेन सुरर्पिणा। देवस्थानेन वात्स्येन तथाऽश्मकसुमन्तुना ॥५॥ तथा जैमिनिना चैव पैलेन च महात्मना । शाण्डिल्पदेवराताभ्यां मैत्रेयेण च धीमता ॥६॥ असितेन वसिष्ठेन कोशिकेन महात्मना । हारीतलामशाभ्याञ्च तथाऽऽत्रयेण धीमता ॥७॥ वृहस्पतिश्च शुक्रश्च च्यवनश्च महामुनिः । सनत्कुमारः कपिलो वाल्मीकि स्तुम्बुरुः कुरुः ।।८।। मौद्गल्या भार्गवो रामस्तृणविन्दुमहामुनिः। पिप्पलादाऽथ वायुश्च संवतः पुलहः कः॥६॥ काश्यपश्च पुलस्त्यश्च ऋतु दक्षः पराशरः। मरीचिरनिराः काश्यो गौतमो गालचो मुनिः ॥१०॥ धौम्या विभाण्डो माण्डव्या धानः कृष्णानुभातिकः । उलूकः परमोचिनो मार्कण्डेयो महामुनिः ॥ ११ ॥ भास्करिः पूरणः सूकृष्णः तः परमधार्मिकः ।

·ईश्वरस्तुतिः। एतैश्वान्यैर्मुनिगणैर्महाभागैर्महात्ममिः ।। श्रद्धादमशमोपेतैर्वृतश्चन्द्र इव ग्रहैः ॥१२॥ भीष्मः स पुरुषव्याघ्रः कर्मणा मनसा गिरा। शरतल्पगतः कृष्णं प्रध्यो प्राञ्जलिः शुचिः॥ १३ ॥ स्वरेण हृयपुपेन तुष्टाव मधुसूदनम् । पोगेश्वरं पद्मनाभं विष्णुं जिप्णुं जगत्पतिम ॥ १४ ॥ कृताञ्जलिपुटो भूत्वा वाग्विदां प्रवरः प्रभुः । भीष्मः परमधर्मात्मा वासुदेवमधास्तुवत् ।। १५ ।। म उवाच । आरिराधयिपुः कृष्णं वाचं जिगदिपामि याम । तया व्याससमासिन्या प्रीयतां पुरुषोत्तमः ॥ १६ ॥ शुचिं शुचिपदं हंसं तत् पदं परमेष्ठिनम् । युत्तवा सर्वात्मनात्मानं तं प्रपद्ये प्रजापतिम् ॥ १७ ॥ यस्मिन् विश्वानि भूतानि तिष्ठन्ति च विशन्ति च । गुणभूतानि भूतेशे सूत्रे मणिगणा इव ॥ १८॥ . यस्मिन्नित्ये तते तन्ता दृढे स्रगिव तिष्ठति । सदसग्रथितं विश्वं विश्वाङ्गे विश्वकर्मणि ॥ १६ ।। हरिं सहस्रशिरसं सहस्रचरणेक्षणम् । सहस्रयाहुमुकुटं सहस्रवदनोज्ज्वलम् ॥ २०॥ प्राहु नारायणं देवं यं विश्वस्य परायणम् ॥ श्रणीयसामणीयांसं स्यविष्ठज्य स्थवीयसाम । गरीयसां गरिष्ठन्च श्रेष्ठच श्रेयसामपि ॥२१॥ यं वाकेष्वनुवाकेषु निपत्रपनिपत्सु च । गणन्ति सत्यकर्माणं सत्यं सत्येपु सामसु ॥ २२॥ चतुर्भिश्चतुरात्मानं सत्यस्यं सात्वतां पतिम् । यं दिव्यैर्देवमर्चन्ति गुहौः परमनामभिः ॥ २३ ॥ यस्मिन्नित्यं तपस्तप्तं तदप्वनुतिष्ठति । सीत्मा सर्वयित् सर्वः सर्वज्ञः सर्वभावनः ॥२४॥ यमनन्यो व्यपेनाशीरात्मानं चीतकल्मपम् । .

·त , सनातनधर्मसंग्रहः ॥ इष्यानन्त्याय गोविन्दं पश्यत्यात्मानमात्मनि ॥ २५ ॥ अतिवारिबन्द्रकर्माणमतिसूर्यातितेजसम् । अतिवुद्धीन्द्रियात्मानं तं प्रपद्ये प्रजापतिम् ॥ २६ ॥ पुराणपुरुपं प्रोक्तं ब्रह्म प्रोक्तं युगादिषु । क्षये सकर्षणं प्रोक्तं तमुपास्यमुपास्महे ॥ २७ ॥ यमेकं यहुधात्मानं मादुर्भूतमधोक्षजम । नान्यभक्ताः क्रियावन्तो यजन्ते सर्वकामदम् ॥ २८ ॥ पमाहुर्जगतः कोपं यस्मिन् सन्निहिताः प्रजाः। पसिन् लोकाः स्फुरन्तीमे जले शकुनयो यथा ॥ २६ ॥ ऋतमेकाचरं ब्रहम यत्तत् सदसतोः परम । अनादिमध्यपर्यन्तं न देया नर्पयो-विदुः ॥३०॥ यं सरासुरगन्धर्वाः सिद्धा पिमहारगाः। प्रयताः नित्यमर्चन्ति परमं दुःखभेषजम् ॥ ३१ ।। अनादिनिधनं देवमात्मयानि सनातनम । अप्रेक्ष्यमनभिज्ञेयं हरिं नारायणं प्रभुम् ॥ ३२ ॥ पंधे विश्वस्य कतारं जगतस्तस्थपां पतिम् । बदन्ति जगताध्यक्षमक्षरं परमं पदम् ॥ ३३ ॥ महतस्तमसः पारे पुरुपं पतितेजसम् । पं ज्ञात्वा मृत्युमत्येति तस्मै ज्ञेयात्मने नमः ॥ ३४॥ यं बृहन्तं वृहत्युक्थे यमग्नी यं महाध्वरे । पं विप्रसंघा गायन्ति तस्मै वेदात्मने नमः ॥ ३५ ॥ पस्तनोति सतां सेतुरतेनामृतयोनिना । भर्मार्थव्यवहाराझैस्तस्मै सत्यात्मने नमः ॥ ३६॥ पं पृथगधर्मचरणाः पृधगधर्मफलैषिणः। पृधाधः समर्चन्ति तस्मै धर्मात्मने नमः ॥ ३७॥ यञ्च व्यक्तस्वमव्यक्तं विचिन्वन्ति महर्षयः। क्षेत्र क्षेत्रज्ञमासीनं तस्मै क्षेत्रात्मने नमः ॥ ३८॥ यं निधारमानमारमस्थं घृतं पारशभिर्गुणैः ।

·ईश्वरस्तुतिः। ૧૨ माहुः सप्तदशं सांख्यास्तस्मै सांख्यात्मने नमः ॥ ३६॥ यं विनिद्रा जिनवासाः सत्वस्थाः संयतेन्द्रियाः। ज्योतिः पश्यन्ति युतानास्तस्मै योगात्मने नमः ॥ ४०॥ थपुण्यपुण्यापरमे यं पुनभवनिर्भयाः। शान्ताः सन्यासिनो यान्ति तस्मै मोक्षात्मने नमः ॥४॥ यसात् सर्वाः प्रसूयन्ते सर्गप्रलयविक्रिणः। यस्मिंश्चैव प्रलीयन्ने तस्मै हेत्वात्मने नमः ॥ ४२ ॥ यो निपएणो भवेद्वान्त्री दिया भवति यिष्ठितः। इशनिवृस्य च द्रा तस्मै द्रष्ट्रात्मने नमः ॥ ४३ ।। अकुण्ठं सर्वकार्येपु धर्मकार्यार्थमुद्यतम् । वैकुण्ठस्य च तद्रपं तस्मै कार्यात्मने नमः ॥ ४४ ॥ परः कालात् परो यज्ञात् परात् परतरश्च यः। अनादिरादिर्चिश्वस्य तमा विश्वात्मने नमः ॥ ४५ ॥ भनपानेन्धनमयो रसप्राणविवर्धनः। यो धारयति भूतानि तस्मै प्रापात्मने नमः ॥ ४६॥ यं न देवा न गन्धी न दैत्या न च दानवाः । तावतो हि विजानन्ति तस्मै सूक्ष्मात्मने नमः ।। ४७ ।। यो मोहयति भूतानि स्नेहपाशानुचन्धनः। सर्गस्य रक्षणाय तस्मै माहात्मने नमः ।। ४ ।। मान्मज्ञानमिदं ज्ञानं ज्ञात्वा पञ्चस्ववस्थितम् । पंज्ञानेनाभिगच्छन्ति तस्मै ज्ञानात्मने नमः ॥ १६ ॥ अप्रमेयशरीराय सर्वतो चुद्धिचक्षुषे । अनन्तपरिमेयाय तस्मै दिव्यात्मने नमः ॥ ५० ॥ सर्वभूतात्मभूताय भूतादिनिधनाय च । अफ्रोपद्रोहमोहाय तस्मै शान्तात्मने नमः ॥५१॥ यस्मिन् सर्य यतः सर्व यः सर्यः सर्वतरच यः। पश्च सर्यमयो नित्यं तस्मै सर्वात्मने नमः॥५२॥ विदरकर्मनमलेनु विश्यात्मन् विश्वसम्भव । ..

·२० .. सनातनधर्मसंग्रहः ।। अपवर्गस्तु भूतानां पञ्चानां परतः स्थितः ॥ ५ ॥ नमस्ते त्रिषु लोकेषु नमस्ते परतस्त्रिषु । नमस्ते दिक्षु सर्वासु त्वं हि सर्वमयो निधिः ॥५४॥ नमस्ते भगवन् विष्णे लोकानां प्रभवाप्यय । त्वं हि कती हपीकेश संहती चापराजितः ॥ ५५ ॥ न हि पश्यामि ते.भाव्यं दिव्यं हि विषु वर्मसु । स्वान्तु पश्यामि तत्त्वेन यत्ते रूपं सनातनम् ॥ ५६ ॥ दिव्यं ते शिरसा व्याप्तं पद्भ्यां देवी वसुन्धरा । विक्रमेण त्रयो लोकाः पुरुपोऽसि सनातनः ॥ ५॥ दिशा भुजा रविचक्षुर्वीर्य शुक्रः प्रजापतिः । सप्त मार्ग निरुद्धास्ते वायोरमिततेजसः ॥ ५८ ।। अतसीपुष्पसङ्काशं पीतवाससमच्युतम् । ये नमस्यन्ति गोविन्दं न तेषां विद्यते भयम् ।। ५६ ॥ एकोऽपि कृष्णस्य कृतः प्रणामा दशाश्वमेधावभृथेन तुल्यः । दशाश्वमेधी पुनरेति जन्म कृष्णप्रणामी न पुनर्भवाय ॥६०॥ कृष्णवताः कृष्णमनुस्मरन्तो रात्रौ च कृष्णं पुनरुत्थिता ये। ते कृष्पदेहाः प्रविशन्ति कृष्णमाज्यं यथा मनहतं हुताशे ॥ ६१ । नमो नरकसनासरहामण्डलकारिणे । संसारनिम्नगावर्ततरिकाछाय विष्णवे ॥६२ ।। नमो ब्रह्मण्यदेवाय गोब्राह्मणहिताय च । जगद्धिताय कृष्णाय गोविन्दाय नमो नमः ॥ ६३ ॥ माणकान्तारपाथेयं संसारोच्छेदभेपजम् । दुखशोकपरित्राणं हरिरित्यक्षरदयम् ॥ ६४॥ यथा पिष्णुमयं सत्यं यथा विष्णुमयंजगत् । यथा विष्णुमयं सर्व पाप्मा मे नश्यतान्तथा ॥ १५ ॥ त्वां प्रपन्नाय भक्ताय गतिमिपां जिगीपये। पच्छ्रेयः पुण्डरीकाक्ष तयायस्व सुरोत्तम ॥ ६६ ॥ इति विद्यातपायोनिरयोनिर्विष्णुरीडितः ।

·ईश्वरस्तुतिः। वान्यज्ञेनाचितो देवः प्रीयतां मे जनाईनः ॥ ६७ ॥ नारायणपरं ब्रह्म नारायणपरं तपः । नारायणपरो देवः सर्व नारायणः सदा ॥ ६८॥ वैशम्पायन 30 । एतावदुक्त्वा वचनं भीप्मस्तद्गतमानसः । नम इत्येव कृष्णाय प्रणाममकरोत्तदा ॥६६॥ गजेन्द्रकृतस्तुतिः। भाग- स्कं नमो भगवते तस्मै यत एतचिदात्मकम् । --३-पुरुपायादिवीजाय परेशायाभिधीमहि ॥१॥ यस्मिन्निदं यतश्चेदं येनेदं य इदं स्वयम् । यो ऽस्मात् परस्माच परस्तं प्रपद्ये स्वयंभुवम् ॥२॥ पः स्वात्मनीदं निजमाययार्पितं कंचिद्विभातं कच तत्तिरोहितम् । अविहक्साच्युभयं तदीपने सात्ममूलाऽवतु मां परात्परः॥ ३ ॥ फालेन पञ्चत्वमितेषु कृत्स्नो लोकेषु पालेषु च सर्वहेतुपु । तमस्तदासीद्गहनं गभीरं यस्तस्य पारेऽभिविराजते विभुः।।४॥ न यस्य देवा पयः पदं विदुर्जन्तुः पुनः कोऽर्हति गन्तुमीरितुम् । यथा नटख्याकृतिभिर्विचेतो दुरत्ययानुक्रमणः स माऽवतु ॥५॥ दिदृक्षवो पस्य पदं सुमङ्गलं विमुक्तसङ्गा मुनयः सुसाधवः। घरन्त्यलोकवतमव्रणं वने मृतात्मभूताः सुहृदः स मे गतिः॥६॥ न विद्यने यस्य च जन्म कर्म वा न नामरूपे गुणदोप एव वा। सपापि लोकाप्ययसंभवाय यः स्वमायया तान्यनुकालमृच्छति ॥णा तस्मै नमः परेशाय ब्रह्मणेऽनन्तशक्तये । अरूपायोमरूपाय नम पाश्चर्यकर्मणे ॥८॥ नम श्रात्मप्रदीपाय साक्षिण परमात्मने । नमा गिरां विदूराप मनसचेतसामपि ॥६॥ सत्वेन प्रतिलभ्याय नैष्कर्येण विपश्चिता ।

·२२ सनातनधर्मसंग्रहः ॥ नमः कैवल्यनाथाय निर्वाणगुणसंविदे ॥१०॥ नमः शान्ताय घोराय मूदाय गुणधर्मिणे । निर्विशेषाय साम्याय नमो ज्ञानघनाय च ॥११॥ क्षेत्रज्ञाय नमस्तुभ्यं सर्वाध्यक्षाय साक्षिागे । पुरुपायात्ममूलाय मूलप्रकृतये नमः ॥ १२॥ सर्वेन्द्रियगुणद्रष्टे सर्वप्रत्ययहेतवे । असता छाययोक्ताय सदाभासाय ते नमः ॥१३॥ नमो नमस्तेऽखिलकारणाय निष्कारणायातकारणाय ॥ सर्वागमानायमहार्णवाय नमोऽपवर्गाय परायणाय ॥ १४ ॥ गुणारणिच्छन्नचिदूप्मपाप तत्क्षोभविस्फर्जितमानसाय । नैष्कर्यभावेन विवर्जितागमस्वयंप्रकाशाय नमस्करोमि ॥ १५॥ . माइक्मपन्नपशुपाशविमोक्षणाय मुक्ताय भूरिकरुणाय नमो ऽलयाय। स्वांशेन सर्वतनुभृन्मनसि प्रतीत प्रत्यग्दृशे भगवते वृहते नमस्ते ॥ १६ ॥ प्रात्मात्मजाप्तमहवित्तजनेपु सक्तै- टुप्पापणाय गुणसङ्गविर्जिताय । मुक्तात्मभिः स्यहृदये परिभाविताय ज्ञानात्मने भगवते नम ईश्वराय ॥ १७ ॥ यं धर्मकामार्थविमुक्तिकामा भजन्त इशं गतिमामुपन्ति । फित्वाशिपारात्यपि देहमव्ययं करोतु मेऽदनदयो विमोक्षणम्॥१८॥ एकान्तिनो यस्य न कंचनार्थ वाग्छन्ति ये वै भगवत्प्रपन्नाः। थत्यद्भुतं तचरितं सुमनलं गायन्त थानन्दसमुद्रममाः ॥ १६ ॥ तमक्षर ग्रामपरं परेशमव्यक्तमाध्यात्मिकयोगगम्पम.। अतीन्द्रियं सूक्ष्ममिया तिरमनन्तमाय परिपूर्णमीठे ॥२०॥ यस्य मादयो देया पेदा लोकापराचराः। नामरूपयिभेदेन फल्ग्च्या च फलया कृताः ॥२१॥ पार्थिपोभनेः सवितुर्गभस्तयो निर्यान्ति संपान्त्पसरस्पराधिपः।

·ईश्वरस्तुतिः। २३ तथा यतोऽयं गुणसंप्रयाहो बुडिर्मनः खानि शरीरसर्गाः ॥२२॥ स चे न देवासुरमर्त्य तिर्यङ् न स्त्री न पण्डा न पुमान्न जन्तुः । नायं गुणः कर्म न सन्नचासन्निपेधशेपो जयतादशेषः ॥ २३ ॥ जिजीविपे नाहमिहामुया कि मन्तर्वहिश्चातयेभयोन्या । इच्छामि कालेन न यस्य विप्लवस्तस्यात्मलोकावरणस्य मोक्षम्॥२४॥ सोऽहं विश्वसृजं विश्वमविश्वं विश्ववेदसम् । विश्वात्मानम ब्रह्म प्रणतोऽस्मि परं पदम् ॥ २५ ॥ योगरन्धितकमाणो हृदि योगविभाविते । योगिनो यं प्रपश्यन्ति योगेशं तं नतोऽस्म्यहम् ॥ २६ ॥ नमो नमस्तुभ्यमसह्यवेगशक्तित्रयायाखिलधीगुणाय । प्रपन्नपालाय दुरन्तशक्तये कदिन्द्रियाणामनवाप्यवर्त्मने ॥ २७ ॥ नायं वेद स्वमात्मानं यच्छत्तचाऽहंधिया हतम् । सं दुरत्पयमाहात्म्यं भगवन्तमितोऽस्म्यहम् ॥२८॥ ६. ओम् सह नाववतु सह नौ भुनक्तु सहवीर्य करवावहै । तेजस्वि नावधीतमस्तु मा विद्विपावहै । ओम् शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥ अथर्यः ओम भद्र कर्णेभिः शृणुयाम देवाः। भद्रं पश्येमाक्षभिर्य- जत्राः ॥ स्थिरैरकैस्तुष्टुया,सस्तनूभिः । व्यशेम देव- हितं यदायुः॥ स्वस्ति न इन्द्रो वृद्धश्रवाः । स्वस्ति नः पूपा विश्ववेदाः ॥ स्वस्ति नस्नाक्ष्यों अरिपनेमिः । स्वस्ति नो घृहस्पतिर्दधातु ॥ श्रीम् शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥ यजुः ओम शं नो मिनः शं वरुणः। शं नो भवत्वर्यमा । शन इन्द्रो वृहस्पतिः शं नो विष्णुरुरुक्रमः ॥ नमो ब्रह्मणे । नम- स्ते वायो । त्वमेव प्रत्यक्षं ब्रह्मासि । त्वामेव प्रत्यक्षं ब्रह्म पदिप्यामि । तं वदिष्यामि । सत्यं वदिप्यामि । तन्मा. मवतु । तमक्तारमवतु । अवतु माम् । अवतु वक्तारम् ।

·२४ सनातनधर्मसंग्रहः ॥ ओम शान्तिः शान्तिः शान्तिः॥ सत्यं वदिष्यामि पञ्चच । हरिः ॐ। ऋचं व्वाचम्प्रपद्ये मनो यजुः प्रपथै साम प्राणम्प्रपद्ये चक्षुः श्रोत्रं प्रपद्ये । व्यागोजा सहौजो मयि प्राणापानी ॥१॥ यन्मे छिद्रचक्षुपो हृदयस्य मनसे ब्वाति तृणम्बृहस्प्पतिम्र्मे तद्दधातु ॥ शन्नो भवतु भुव. नस्य यस्पति-॥२॥ भूर्भुवः स्वः । तत्सवितुर्वरे- पयम्भगो देवस्य धीमहि ॥ धियो यो न: प्रचोदयात्॥३॥ कया न शिश्चत्रs आभुवदूती सदावृधः सग्वा । कया शचिप्ठया वृता ॥ ४ ॥ कस्त्वा सत्यो मदानां मछ हिष्ठो मत्सदन्धसः दृढाचिदारजे व्वसु ॥ अभीपुण: सखीनामविता जरितॄणाम् ॥ शतम्भवा म्यूतिभिः॥६॥ कया त्वन्नऽ ऊत्याभिष्प्रमन्दसे वृपन ॥ कया स्तोतृभ्यऽ- श्राभर ॥७॥ इन्द्रो विश्वस्य राजति । शन्नोऽ अस्तु द्विपदे शञ्चतुष्पदे ॥ - ॥ शन्नो मित्र शं वरुणः शन्नो भवत्वर्यमा ।। शन इन्द्रो वृहस्पतिः शन्नो विष्णुरुरु- क्कमः॥॥ शन्नो व्वातः पवता, शन्नस्तपतु सूर्यः । शन्नः कनिक्क्रदेवः पर्जन्योऽ अभिवर्षतु ॥ १० ॥ अहानि शम्भवन्तु नः शर्छ रात्रीः प्रति धीयताम् ॥ शन्ना इन्द्राग्नी भवतामवोभिः शन्नऽ इन्द्रा वरुण रात हव्या ॥ शन्न इन्द्रा पूपणा व्याजसा तो शमिन्द्रा सोमा सुविताय शय्योः ॥ ११ ॥ शन्नो देवीरभिया- श्रापो भवंतु पीतये ॥ शंश्योरभिस्रवन्तु नः ॥ १२ ॥ स्योना पृथिवि नो भवानृक्षरा निवेशनी ॥ यच्छा नः शर्म सप्प्रथाः॥१३॥ आपो हि छा मयोभुवस्ता नs- ऊर्जे दधातन ॥ महे रणाय चक्षसे ॥१४॥यो व: शिव- तमो रसस्तस्य भाजयतेहनः ॥ उशतीरिय मातरः ॥ १५ ॥ तस्म्माऽयरद्गमाम यो यस्य क्षयाय जिन्न्यथ ॥

·ईश्वरस्तुतिः।
२५
आपो जनयथा च नः ॥ १६॥ चौः शान्तिरन्तरिक्षछ.
शान्तिः पृथिवी शान्तिरापः शान्तिरापधयः शान्तिः ॥
व्वनस्पतयः शान्तिर्विश्वे देवाः शान्तिम शान्तिः
सर्व शान्तिः शान्तिरेव शान्तिः सा मा शान्ति-
रेधि ॥ १७ ॥ दृते दृछह मा मित्रस्य मा चक्षुपा
सर्वाणि भूतानि समीक्षन्ताम् ॥ मित्रस्यारं चक्षुपा
सर्वाणि भूतानि समीक्षे ॥ मित्रस्य चक्षुपा समीक्षा-
महे ॥ १८ ॥ दृते दृछह मा ॥ ज्ज्योक्ते सन्दशि
जीव्यासं ज्योक्त सन्दशि जीन्यासम् ॥ १६ ॥ नमस्ते
हरसे शोचिये नमस्तेऽ अस्त्वर्चिपे॥ अश्यांस्तेऽस्म्म-
त्तपन्तु हेतयः पावको अस्मभ्य, शिवो भव ॥ २० ॥
नमस्ते ऽयस्तु विद्युते नमस्ते स्तनयित्नवे ॥ नमस्ते
भगवनस्तु यतः स्वः समीहसे ॥ २१ ॥ यतो यतः
समीहसे ततो नोऽ अभयं कुरु ॥ शम्नः कुरु मजाभ्यो
ऽभयन्नः पशुभ्यः ॥ २२ ॥ सुमिनिया न ऽआपऽ ओप-
धयः सन्तु दुर्मिप्रियास्तसम्मै सन्तु यो ऽस्म्मान्वेष्टि
यच व्वयं द्विष्मः ॥ २३ ॥ तचक्षुर्देवहितं पुरस्ताच्छुक्रमुः
चरत् ॥ पश्येम शरदः शतजीवेम शरदः शत, शृणुयाम
शरदः शतम्पन्ध्रवाम शरदः शतमदीना स्याम शरदः
रातम्भूपरश्च शरदः शतात् ॥२४॥
.
यः . १२। ॐ श्राब्रह्मन्त्राह्मणो ब्राह्मवर्चसी जापतामाराष्ट्र रा-
जन्यः शूर इपच्या तिव्याधी महारयो जायतां दोग्नी
घेनुवादा नहानाः सप्तिः पुरन्धिर्योपा जिप्पू स्येष्ठाः
सभेयो युवाऽस्य यजमानस्य चीरो जायतान्निकामे
निकामे नः पर्जन्यो घर्पतु फलवत्यो न ओषधयः
पच्यन्तो योगदमो नः फरपताम् ॥ २२॥

·सनातनधर्मसंग्रहः ॥
यजुः . . ॐ इमं देवा असपना, सुवध्वं महते क्षत्राय महते
ज्यप्ठ्याय महते जान राज्यायेन्द्रस्येन्द्रियाय । इमममुष्य
पुनममुप्यै पुत्रमस्यै विश एप वोऽमी राजा सोमो सार्क
ब्राह्मणाना,राजा ॥४०॥
अथर्ववेदः अ.हम०३१ सहृदयं सामनस्यमविदेपं कृणोमि वः।
श्रन्यो अत्यमभि हर्यत यत्सं जातमिवान्या ॥१॥
यनुव्रतः पितुः पुत्रो मात्रा भवतु संमनाः ।
जाया पत्ये मधुमती वाचं वदतु शान्ति वाम ॥२॥
मा भ्राता भ्रातरं विक्षन्मा स्वसारमुत.स्वसा ।
सम्युचा सव्रता भूत्वा वाचं वदत भद्रया ॥३॥
येन देवा न पियन्ति नोच विद्विपते मिथः ।
तत्कृम्ण ब्रह्म वो गृहे संज्ञानं पुरुपेभ्यः ॥ ४॥
ज्यायस्वन्तश्चित्तिनो मा वियाए संराधयन्तः सधुरा.
श्चरन्तः । धन्यो अन्यस्मै वल्गु वदन्त एत सधीचीनान
वः संमनसस्कृणोमि ॥५॥समानी पूपा सह पोनभागः
समाने पोरके सह वो पुनमि. सम्यचोऽग्निं संपर्यतारा-
नानिमियाभितः ॥ ६॥ सभीचीनान् वः संमनसस्कृ-
जोम्येक रनुपीन्संबननेन सयान देवा इवामृतं रक्षमाणाः
सायं प्रातः सौमनसो पो अस्तु ॥७॥
धावः । १० । १२ । १६१. संसमिधुवसे पन्नग्ने विश्वान्पर्य आ।
इलस्पदे समिध्यसे सनो वसन्याभर ॥१॥
सङ्गच्छध्वं संघद्ध्वं सं यो मनांसि जानताम् ।
देवा भार्ग यथा पूर्व सानाना उपासते ॥२॥
समाना मनः सोमतिः समानी
समान मनः सह पित्तमेपाम् ।
समानं मप्रमभिमनये यः
समानेन यो इपिपा जुहोमि ॥३॥
ममानी य आफूतिः समाना हृदयानि यः।
समानमस्तु यो मनो यथा सुसहासति ॥४॥

·सनातनधर्मसंग्रहः ॥
भय साधारणधर्माः ।।
धर्मश्चर | धर्मान्न प्रमदितव्यम् ।।
तैत्तिरीयारण्यमधर्मो विश्वस्य जगतः प्रतिष्ठा लोके धर्मिष्ठं
२०१६३- प्रजा उपसर्पन्ति धर्मेण पापमपनुदान्ति धर्म
सर्व प्रतिष्टितं तसाद्धर्म परमं वदन्ति ।
मनुः अ. ४• धर्म शनैः संचिनुयाद् चल्मीकमिव पुत्तिकाः ।
परलोकसहायाधं सर्वभूतान्यपीड़यन् ॥ २३८ ।।
नामुत्र हि सहायायं पिता माता च तिष्टतः ।
न पुत्रदारा न जाति धर्मस्तिष्ठति केवलः॥२३९ ।।
एकः प्रजायते जन्तु रेक एव प्रलोयते ।
एको अनुभुत सुकृत मेक एव च दुष्कृतम् ॥ २४० ॥
मृतं शरीरभुत्सृज्य काठलोठसम चिना।
विमुग्या धान्धवा यान्तिधर्मस्तमनुगच्छति ॥ २४१ ॥
तस्मादम सहापायं नित्यं संचिनुयाच्छनः ।
धर्मेण हि सहायेन तमस्तरति दुस्तरम् ॥ २४२॥
धर्ममधानं पुरुषं तपसा हतकिल्विपम् ।
परलोकं नपत्याशुभास्वन्तं खशरीरिणम् ।। २४३ ॥
शुकं प्रति व्यासस्पोपदेशः ।।
शी, ३२२-४ धर्मपुत्र निपेवस्य सह तीक्ष्णा हिमातपौ।
क्षुत्पिपासव कोपं च जय नित्यं जितेन्द्रियः॥१॥

·सनातनधर्मसंग्रहः ॥
रति० स० धर्मादपेतं यत्कर्म यद्यपि स्यान्महाफलम् ।
न तत्सेवेत मेधावी नहि तडित मुच्यते ॥ २॥
एक एव मुहद् धर्मो निधने ऽप्यनुयाति यः।
शरीरेण समं नाशं सर्वमन्यद्धि गच्छति ॥३॥
शा-३५ धर्माययेऽभ्यसूयन्ति बुद्धिमोहान्विता नराः।
अपथा गच्छतां तेषा मनुयाताऽपि पीड्यते॥४॥
इति० ० शक्तिमानप्यशक्तोऽसौ धनवानपि निर्धनः ।
श्रुतवानपि मूर्खश्च यो धर्मविमुखो नरः ॥ ५ ॥
पुलका इव धान्येपु पुत्तिका इंच पक्षिपु ।
मशका इव कोटेषु येपां धर्मो न कारणम् ॥ ६ ॥
धर्मा माता पिता चैव धर्मो वन्धुः सुहृत्तथा ।
धर्मः स्वर्गस्य सोपानं धर्मात स्वर्गमवाप्यते॥७॥
धर्म चिन्तयमानोऽपि यदि प्राण विमुच्यते ।
ततः स्वर्ग मवामोति धर्मस्यैतत् फलं विदुः ॥ ८॥
संचिन्तित श्राप्युपसेवित श्च
हपः श्रुतः संकथितः स्तुतो वा ।
सर्वाणि पापीन्यपहन्ति धर्मों
निशातमांसीव सहस्ररश्मिः॥१२॥
तस्मात् सर्वात्मना धर्म नित्यं तात समाचर ।
माधर्मविमुखःप्रेत्य तमस्यन्धे पतिप्यसि ॥ १३ ॥
शा-३२।१२। ये संतुष्टाः श्रुतिपरा. महात्मानो महायलाः ।
धयं पन्थानमारूढा स्तानुपासस्व पृच्छ च॥१४॥
शा-३२२।१३।अवधार्य मतं तेषां बुधानां धर्मदर्शिनाम् ।
नियच्छ परया बुद्ध्या चित्तमुत्पथगामि वै॥१५॥
मनो हि सर्वभूमामा संमोति शुभाशुभम ।
अशुभेभ्यस्तदाक्षिप्य शुभेऽर्थे चावधारय ॥ १६ ॥
कानं क्रोधं भयं लोभं दंभं मोहं मदं तथा ।
निद्रांमत्सरमालस्यं नास्तिक्यं च परित्यज ।। १७॥
शा० ३२५ सत्यमार्जवमक्रोध मनसूयां दमं तपः।
अहिंसां चानृशंस्यं चक्षमां चैवानुपालय ॥ १८ ॥

·धर्मः
३
शां:३२८८० सोपानभूतं स्वर्गस्य मानुष्यं प्राप्य दुर्लभम् ।
तधात्मानं समाधत्स्व प्रश्यसे न पुनर्यथा ॥ १० ॥
.
धर्मोहि परमो लाभः॥
युधि० ०i धर्म मर्थञ्च कामञ्च वेदाः शंसन्ति भारत ।
शां. २०० कस्य लाभोचिशिपोऽत्र तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १ ॥
भीष्म 30। अत्र ते वर्तयिष्यामि इतिहासं पुरातनम् ।
कुण्डधारेण यत् प्रीत्या भक्तायोपकृतं पुरा ॥२॥
अधनो ब्राह्मणः कश्चित् कामाद्धर्ममवैक्षत ।
यज्ञार्थ सततोर्यार्थी तपोऽतप्यत दारुणम् ॥ ३ ॥
स निश्चयमयो कृत्वा पूजयामास देवताः।
भक्त्या न चैवाध्यगच्छद् धनं सम्पूज्य देवताः॥४॥
ततश्चिन्तामनुमाप्तः कतमं दैवतन्तु तत् ।
पन्मे द्रुतं प्रसोदेत मानुपैरजड़ोकृतम् ॥५॥
सोऽध सैम्येन मनसा देवानुचरमन्तिके ।
प्रत्यपश्यज्जलधरं कुण्डधारमवस्थितम् ॥ ६ ॥
दृढ व तं महायाहुं तस्य भक्तिरजायत ।
श्रयं मे घास्यति श्रेयो वपुरेतहि तादृशम् ॥ ७ ॥
सनिकृपश्च देवानां न चान्यैर्मानुपैर्वृतः ।
एप मे दास्यति धनं प्रभूतं शीघ्रमेव च ॥८॥
ततो धूपैश्च गन्धैश्च माल्यैम्चावचैरपि ।
यलिभिर्विविघाभिश्च पूजयामास तं द्विजः ॥६॥
ततस्त्वल्पेन कालेन तुपा जलघरस्तदा ।
तस्योपकारनियता मिमां वाचमुवाच ह ॥ १० ॥
ब्रह्मध्ने च सुरापे घ चौरे भग्नवते तथा ।
निप्कृतिर्विहितासङ्गिः कृतघ्नेनास्तिनिष्कृतिः।। ११ ।।
आशयास्तनयो धर्मः मोधो ऽसयासुतः स्मृतः ।
लामः पुम्रो निकृत्यायाः कृतघ्नी नार्हति प्रजाम् ॥ १२ ॥

·सनातनधर्मसंग्रहः ॥ ततः स ब्रामणः स्वमे.कुण्डधारस्य तेजसा । अपश्यत् सर्वभूतानि कुशेषु शयितस्तदा ॥ १३ ॥ शमेन तपसा चैव भत्त्याच निरुपस्कृतः । शुद्धात्मा ब्राह्मणो रात्री निदर्शनमपश्यत ॥१४॥ मणिभद्रंस तन्त्रस्थं देवतानां महाद्युतिम् । अपश्यत महात्मानं व्यादिशन्तं युधिष्ठिर ॥ १५ ॥ तत्र देवाः प्रयच्छन्ति राज्यानि च धनानि च । शुभकर्मभिरारब्धाः प्रच्छिन्दन्त्यशुभेषु च ॥ १६ ॥ पश्यतामधयक्षाणां कुण्डधारो महाद्युतिः । निपत्य पतितो भूमौ देवानां भरतर्षभ ॥ १७॥ ततस्तु देववचनान्मणिभद्रो महामनाः । उवाच पतितं भूमौ कुण्डधार किमिप्यते॥१८॥ कुण्ड० ३० । यदि देवाः प्रसन्नामे भक्तोऽयंब्राह्मणो मम । अस्यानुग्रहमिच्छामि कृतं किञ्चित् सुखोदयम् ॥ १६ ॥ तत स्तं मणिभद्र स्तु पुनर्वचनमब्रवीत् । देवानामेव वचनात् कुण्डधारं महाद्युतिम् ॥ २०॥ म०भ०३० । उत्तिष्ठोत्तिष्ठ भदन्ते कृतकृत्यः सुखी भव । धनार्थी यदि विमोऽयं धनमस्नै प्रदीयताम् ॥२१॥ यावद् धनं प्रार्थयते ब्राह्मणोऽयं सखा तव । देवानां शासनात्तापदसंख्येयं ददाम्यहम् ।। २२॥ विचार्य कुण्डधारस्तु मा नुष्यं धनमधुवम् । ततोऽस्य प्रार्थयायाम धर्मे बुद्धि सुदुर्लभाम्॥२३॥ कुण्ड० उ० । नाहं धनानि याचामि ब्राह्मणाय धनप्रद । अन्यमेवाहमिच्छामि भक्तायानुग्रहं कृतम् ॥२४॥ पृथिवी रत्नपूर्ण या महदा रत्नसञ्चयम् । भक्ताय नाहमिच्छामि भवेदेप तु धार्मिकः ॥२५॥ दु० स० । विद्यारूपं धनं शौर्य कुलीनत्व मरोगता। राज्यं स्वर्गश्च मोक्षश्च सर्व धर्मादवाप्यते ॥ धर्मेऽस्य रमतां बुद्धिधर्मन्चैवोपजीवतु । धर्मप्रधानो भवतु ममैपोऽनुग्रहो मतः ॥ २६ ॥ T -

·धर्मः ॥
-
मण्भ 20 । सदा धर्मफलं राज्यं सुखानि विविधानि च ।
फलान्येवायमनातु कायक्लेश विवर्जितः ॥२७॥
भीष्मउ । ततस्तदेव बहुशः कुण्डधारो महायशाः।
अभ्यासमकरोद्धर्मे ततस्तुपास्य देवताः ॥२८॥
म०भ०८०प्रीतास्ते देवताः सर्चा द्विजस्यास्य तथैव च ।
भविष्यत्येप धर्मात्मा धर्मचाधीस्यते मतिम्॥२९॥
ततः प्रीतो जलघरः कृतकार्यो युधिष्ठिर ।
ईसित मनसोलध्वा चरमन्यः सुलभम् ॥३०॥
ततोऽपश्यत चीराणि सूक्ष्माणि द्विजसत्तमः ।
पार्वतोऽभ्यासतो न्यस्तान्यध निर्वेदमागतः ॥३१॥
भीष्म ट० । निर्वेदाद्देवतानाच प्रसादात् स द्विजोत्तमः ।
वनं प्रविश्य सुमहत्तप पारव्यवांस्तदा ।। ३३ ।।
देवतातिधिशेपेण फलमूलाशनो द्विजः ।
धर्मे चास्य महाराज दृढा बुद्धिरजायत ॥ ३४ ॥
धर्मे च श्रद्दधानस्य तपस्युग्रेच वर्त्ततः ।
कालेन महता तस्य दिव्या पिरजायत ॥ ३७॥
तस्य वुडिः प्रादुरासीद् यदि दद्यामहं धनम् ।
तुष्टः कस्यचिदेवेह मिध्यावाङ्न भवेन् मम॥३८ ।।
ततः महप्रवदनो भूय भारव्यवांस्तपः।
भूयश्चाचिन्तयत् सिद्धो यत्परं सोऽभिमन्यते॥३९॥
यदि दद्यामहं राज्यं तु वै यस्य कस्यचित् ।
स भवेदचिराद्वाजा न मिथ्यावागभवेन् मम ।। ४०॥
तस्य साक्षात् कुण्डधारो दर्शयामास भारत ।
ब्राह्मणस्यतपोयोगात् सौहदेनाभिचोदितः॥४१॥
समागम्य स तेनाथ पूजाञ्चके यथाविधि ।
ब्राह्मण कुण्डधारस्य विस्मितश्चाभवन् नृप ।। ४२।।
ततोऽब्रवीत् कृण्डधारो दिव्यन्ते चक्षुमत्तमम् ।
पत्य राज्ञांगतिविमलोकांचव तुचक्षुपा ।। ४३ ॥
तनो राजसहस्राणि मग्नानि निरये तदा।
दूरादपरयद्विप्रः स दिव्ययुक्तेन चक्षुषा ॥ १४ ॥

·सनातनधर्मसंग्रहः ॥
कुण्ड० उ०। मां पूजयित्वा भावेन यदि त्वं दुःखमाप्नुयाः ।
कृतं मया भवेत् किन्तेफश्च तेऽनुग्नहोभयेत्॥ ४५ ॥
पश्य पश्य च भूयस्त्वं कामानिच्छेत् कथं नरः।
स्वर्गद्वारं हि संगद्ध मानुपेषु विशेषतः ॥ ४६ ॥
भीम उ० । ततोऽपश्यत् स कामञ्च क्रोधं लोभं भयं मदम् ।
निद्रां तन्द्रां तथालस्य मावृत्य पुरुषान् स्थितान् ॥४७॥
कुण्ड० उ०। एतै र्लोकाः सुसंरुडा देवानां मानुपाद् भयम् ।
तथैव देववचनाद्विघ्नं कुर्वन्ति सर्वशः ॥ ४ ॥
न देवैरननुज्ञातः कश्चिद्भवति धार्मिकः ।
एषशक्तासितपसा दातुंराज्यंधनानिच॥४९॥
भीम उततः पपात शिरसा ब्राह्मण स्तोयधारिणे ।
उवाच चैनं धर्मात्मा महान मेऽनुग्रहः कृतः॥५०॥
कामलोभानुयन्धेन पुरा ते पदसूयितम् ।
मया स्नेहमविज्ञाय तच्च मे क्षन्तुमर्हसि ॥५१॥
क्षान्तमेव मयेत्युक्त्वा कुण्डधारो दिजर्पभम् ।
संपरिष्वज्य पाहुभ्यां तत्रैवान्तरधीयत ॥५२॥
ततः सांस्तदा लोकान् ब्राह्मणो ऽनुचचार ह ।
कुण्डधारप्रसादेन तपसा सिद्धिमागतः ॥ ५३॥
विहायसा च गमनं तथा सङ्कल्पितार्थता ।
धर्माच्छक्त्या तथायोगाद् या चैषपरमागतिः ॥५४॥
देवता ब्राह्मणाः सन्तो यक्षा मानुषचारणाः।
धार्मिकान पूजयन्तोहनधनाढयान न कामिनः॥५५॥
सुप्रसन्ना हि ते देवा यत्ते धर्म रता मतिः।
धने सुखकला काचिद्धर्मे तु परमं सुखम् ॥ ५६ ॥
धर्म लवणनिरूपणम् ।
युधि उ० इमे वै मानवाः सर्वधर्म प्रतिविशशिताः।
शां. २६०। कोयं धर्मः कुताधर्म स्तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १ ॥
धर्म स्त्वयमिहार्यः कि ममुत्रार्थोऽपि वा भवेत् ।
उभयार्थोहि वा धर्म स्तन्मेब्रूहि पितामह ॥ २॥

·धर्मः । ७ भीष्म उ0। सदाचारः स्मृतिर्वेदा स्त्रिविध धर्मलक्षणम् । चतुर्थमर्थ मित्याहुः कवयो धर्मलक्षणम् ॥ ३ ॥ अपिा क्तानि धाणि व्यवस्यन्त्युत्तरापरे । लोकयात्रार्थमेवेह धर्मस्य नियमः कृतः॥ उभयत्र सुखोदक इह चैव परत्र च ॥ ४ ॥ अलब्ध्वा निपुणं धर्म पापः पापेन युज्यते ॥ नच पापकृतः पापान मुच्यन्ते केचिदाऽऽपदि ॥५॥ अपापवादी भवति यथा भवति धर्मवित् । धर्मस्य निष्ठा त्वाचार स्तमेवाश्रित्य भोत्स्यसे॥६॥ पथा ऽधर्मसमावियो धनं गृह्णाति तस्करः। रमते निहरन् स्तनः परवित्समराजके ॥७॥ यदास्यतद्धरन्त्यन्ये तदा राजान मिच्छति । तदा तेषां स्पृहयते ये वै तुष्ठाः स्वकै धनैः ॥८॥ अभीतः शुचि रभ्येति राजद्वार मशशितः। नहि दुश्चरितं किच्चि दन्तरात्मनि पश्यति ॥९॥ सत्यस्य वचनं साधु न सत्या द्विद्यते परम् । सत्येन विघृतं सर्व सर्व सत्ये प्रतिष्ठितम् ॥१०॥ अपि पापंकृतो रौद्राः सत्यं कृपया पृथक् पृथक् । अद्रोह मविसम्वादं प्रवर्त्तन्ते तदाश्रयाः । ते चेन्मियोऽधृति कुयु विनरयेयु रसंशयम् ॥११॥ न हर्सव्यं परधन मिति धर्मः सनातनः । मन्यन्ते बलवन्तस्तं दुर्यलैः संप्रकीर्तितम् ॥ १२॥ पदा नियतिदौर्वल्प मधेपामेव रोचते। नात्यन्तं पलवन्तो भवन्ति सुखिनोपि वा ॥१॥ तस्मादनार्जवे बुद्धिन कार्या ते कदाचन । असाधुभ्योऽस्य न भयं न चौरेभ्यो न राजतः॥१४॥ अकिञ्चित्कस्यचिकुर्वनिर्भयः शुचिरावसेत् । सर्वतः शङ्काते स्तेनो मृगो ग्राममिवेयिवान् बहुधाचरितंपाप मन्यत्रैवा नुपश्यति ॥१५॥ - ·सनातनधर्मसंग्रह ॥ मुदितः शुचिरभ्येति सर्वतो निर्भयः सदा। नहि दुश्चरितं किञ्चि दात्मनोऽन्येषुपश्यति ॥१६॥ दातव्य मित्ययं धर्म उक्तो भूतहिते रतैः । तं मन्यन्ते धनयुताः कृपणैः सम्प्रवर्तितम् ॥१७॥ यदा नियतिकार्पण्य मधेपामेव रोचते। न हत्यन्तं धनवन्तो भवन्ति मुखिनो ऽपिवा ॥१८॥ यदन्यैर्विहितं नेच्छेदात्मनः कर्म पूरुपः । नतत्परेपु कुर्वीत जानन्नप्रिय मात्मनः ॥ १६ ॥ योऽन्यस्याः स्यादुपपतिः स कं किं वक्तुमर्हति । यदन्यस्य ततः कुर्यान मृष्येदिति मे मतिः॥२०॥ जीवितं यः स्वयं चेच्छेत् कथं सोऽन्यं प्रघातयेत् । यद्यदात्मनि चेच्छेत तत्परस्यापि चिन्तयेत् ॥ २१ ॥ अतिरिक्तः संविभजेद् भोगै रन्यान ऽकिम्वनान् । एतस्मात्कारणाडात्रा कुसीदं संप्रवर्तितम् ॥ २२॥ यस्मिंस्तु देवाः समये संस्तिष्ठेरं स्तथा भवेत् । अथवा लाभसमये स्थिति धर्मेऽपि शोभना ॥२३॥ सर्व प्रियाभ्युपगतं धर्ममाहुर्मनीपिण। पश्यैतं लक्षणोद्देशं धर्माधर्म युधिष्ठिर ॥ २४ ॥ लोक संग्रहसयुक्तं विधात्रा विहितं पुरा । सूक्ष्मधर्मार्थनियतं सताश्चरित मुत्तमम् ॥ २५ ॥ धर्मलक्षणमा ऽऽख्यात मेतत्ते कुरुसत्तम । तस्मादनार्जवे चुद्धिन ते कार्या कथञ्चन ॥५६॥ प्रभवार्थाय भूतानां धर्मप्रवचनं कृतम् । अ० १०६ यः स्यात्प्रभव संयुक्तः सधर्म इति निश्चयः ॥ १० ॥ धारणाद्धर्ममित्याहु धर्मेण विधृताः प्रजाः । यः स्याद्वारण संयुक्तः स धर्म इति निश्चयः ॥११॥ अहिंसाय भूतानां धर्म प्रवचनं कृतम् । यः स्यादहिंसया युक्तः स धर्म इति निश्चग्नः ॥ १२ ॥ राज ·पत्यादः । यतोऽभ्युदयनिःश्रेयससिद्धिः स धर्मः ।। यानधत्स्पा: धर्ममूलम् । मनु. अ. २. विदद्धिः सेवितः सद्भिनित्य मपरागिभिः । हृदयेनाभ्यनुज्ञाता यो धर्मस्तं नियोधत ॥१॥ वेदोऽखिला धर्ममूलं स्मृतिशीले च तटदाम् । आचारश्चैव साधना मात्मन स्तुष्टिरेव च ॥ ६ ॥ घेदः स्मृतिः सदाचार: स्वस्य च पिय मात्मनः। एतच्चतुर्विधं शाहुः साक्षाद् धर्मस्य वचषम् ॥१२॥ श्रुतिः स्मृतिः सदाचारः स्वस्य च प्रिय मात्मनः। सम्यक् संकल्पजः कामो धर्ममृल मिदं स्मृतम् ॥ ७ ॥ पुराण न्याय मीमांसा धर्मगानामिश्रिताः। वेदाः स्थानानि विद्यानां धर्मस्यच चतुर्दश ॥ ३ ॥ मनु अ. २ श्रुतिस्तु वेदो विज्ञेयो धर्मशानं तु वै स्मृति : ते सायप्वमामांस्ये ताभ्यां धर्मो हि नियमौ ॥१०॥ मनुः अ.२. यः कश्चित् कस्यचिद् धर्मों मनुना परिकीनिनः । स सर्वोऽभिहितो वेदे सर्वज्ञानमयो दिमः ॥७॥ मयं तु समवयेदं निम्विलं ज्ञानपा। अनिप्रामाण्यतो विद्वान म्वधर्म निगिन 2 11८11 ·सनातनधर्मसंग्रहः॥ प्रमदितव्यम् । स्वाध्यायप्रवचनाभ्यां न प्रमदितव्यम् ॥ देव पितृकार्याभ्यां न प्रमदितव्यम् । मातृदेवो भव । पितृदेवो भव । प्राचार्यदेवो भव । अतिथिदेवो भव । यान्यनवद्यानि कर्माणि तानि सेवितव्यानि नो इतराणि । यान्यस्माक सुचरितानि तानि त्वयोपास्यानि नो इतराणाये के चासच्छ्याथसो ब्राह्मणाः तेषां त्वयाऽसने न प्रश्वासितव्यम् । श्रद्धया देयम् ।अश्रद्धया देयम् । श्रिया देयम् । हिया देयम् । भिया देयम् । संविदा देयम् । अथ पदि ते फर्म विचिकित्सा वा वृत्तविचिकित्सा वा स्यात् ये तत्र ब्राह्मणासम्मर्शिनः युक्ता अयुक्ताः अलूक्षा धर्मकामाः स्युः यथा ते तत्र वर्तेरन् तथा तत्र वर्तेधाः । अधाभ्याख्यातेषु । येतत्र ब्रामणाः सम्मर्शिनः युक्ता अयुक्ताः अलूक्षा धर्मकामाः स्युः यथा ते तेषु वर्तेरन् तथा तेषुवतयाः । एपआदेशः एप उपदेशः एषा वेदोपनि- पत् । एतदनुशासनम् । एवमुपासितव्यम् । एवमुचैतदुपास्यम् स्वाध्यायप्रवचनाभ्यां न प्रमदितव्यम् । तानि त्वयोपास्यानि । विचिकित्सा वा स्यात्तषु वर्तेरन् सप्त च ॥ सर्व साधारण धर्मानाह। मनुः अ. ६ धृतिः क्षमादो स्तेियं शौचमिन्द्रियनिग्रहः । धोर्विद्या सत्यमक्रोधो दशकं धर्मलक्षणम् ॥१२॥ चतुर्भिरपि चैवैते नित्यमामिभि दिजैः । दशलक्षणको धर्मः सेवितव्यः प्रयत्नतः ॥६३ ॥ विष्णु: आमा सत्यं दमः शौचं दानमिन्द्रियसंयमः । अहिंसा गुरुशुश्रूषा तीर्थानुसरणं दया । धात्मव्रतमलाभित्वं देवतानां च पूजनम् । अनभ्यसूया च तथा धर्मः सामान्य उच्यते ॥ बृहस्पतिः दया क्षमा ऽनसूया च शौचानायासमङ्गलम् । अकार्पण्याऽस्यहत्वं च सर्वसाधारण विधिः॥ धन.अ.३९२ वशः सत्यं दमः शौचं मार्दवं हीरचापलम् । दानं तपो ब्रह्मचर्य मित्येता स्तनयो मम ॥ अहिंसा समता क्षान्ति स्तपः शान्तिरमत्सरः। द्वाराण्येतानि मे विद्धि प्रियोसि सदा मम ।

·धर्मः ।
शां. रा. शमो दमस्तथा धैर्य सत्यं शौचमचार्जवम् ।
यज्ञो घृतिश्च धर्मश्च नित्यमार्पो विधिः स्मृतः ॥ १६ ।।
शां.स.२१- अद्रोहेणैव भूतानां यो धर्मः स सतां मतः ।
श्रद्रोहः सत्यवचनं संविभागो दया दमः॥
प्रजनः स्वेपु दारेतु मार्दवं ही रचापलम् ॥ ११ ॥
एवं धर्म प्रधानेष्टं मनुः स्वायंभुवो ऽब्रवीत् ।
तस्मादेतत् प्रयत्नेन कौन्तेय परिपालय ॥ १२ ॥
शांव-६० अक्रोधः सत्यवचनं संविभागः क्षमा दया ।
प्रजनः स्वेषु दारेप शौचमद्रोह एव च ।
आर्जवं भृत्यभरणं नवैते सार्ववर्णिकाः ।।७।।
यां अ. ३६- अदत्तस्यानुपादानं दानमध्ययनं तपः।
अहिंसा सत्यमक्रोध इज्या धर्मस्य लक्षणम् ॥ १० ॥
उदयो• ३४. इज्या ऽध्ययन दानानि तपः सत्यं क्षमा दमः ।
श्रलोभ इति मार्गोऽयं धर्मस्यापृविधः स्मृतः ॥
तत्र पूर्ववतुर्वर्गो दम्भार्थमपि सेव्यते ।
उत्तरस्तु चतुर्वर्गो महात्मन्येव तिष्ठति ॥
युधि० अनेकान्तं यहुदारं धर्म माहु मनीपिणः ।
किं निश्चितं भवेदत्र तन्मे ब्रूहि पितामह ॥
भीमः · अहिंसा सत्यमोघ अानृशंस्यं दमस्तथा ।
श्रार्जनश्य राजेन्द्र निश्चितं धनलक्षणम् ।।
मनु म १० अहिंसा सत्यमस्तेयं शौचमिन्द्रियनिग्रहः ।
एतं सामासिक धर्म चातुर्वण्ये ऽब्रवीन्मनुः ॥१३॥
परवा - एप धर्मो महायोगो दानं भूतदया तथा ।
ब्रह्मचर्य तथा सत्यमनुकोशोधृतिः क्षमा ।
सनातनस्य धर्मस्य मूलमेतत् सनातनम् ॥ ३२॥
रमानाब । भगवन् सर्वभूतेश सर्वधर्मभृतां वर।
अनु. १४१ पिनाकपाणे वरद संशया में महानयम् ॥ २०॥
धर्म: किं लक्षणः प्रोक्तः कथं वा चरितुं नरैः।
शक्योधर्म मविन्दङ्गिाधर्मन वदमे प्रभो ॥२३॥

·.
१२
सनातनधर्मसंग्रहः ॥
महे" ३० । अहिंसा सत्यवचनं सर्वभूतानुकम्पनम् ।
शमोदनं यथाशक्ति गार्हस्थोधर्म उत्तमः॥२५॥
परदारेष्यसंसक्तो न्यासस्नीपरिरक्षणम् ।
अदत्तादानविरमा मधुमांसस्य वर्जनम् ॥ २६ ॥
एप पञ्चविधो धर्मो यहुशाखः सुखोदयः ।
देहिभिर्धर्मपरमै श्वर्तव्या देह संभवः ॥ २७ ॥
अनु-अ-१२० ब्रीण्येव तु पदान्याहुः पुरुषस्योत्तमं व्रतम् ।
न द्रुह्ये चैष दयाच्च सत्यञ्चैवपरं वदेत् ॥१०॥
इति वेदोक्त भूपिभिः पुरस्तात्परिकल्पितम् ।
इदानीं चैव नः कृत्यं पुरस्ताच परिश्रुतम् ॥११॥
शां अ६ धर्मानसाधारणांस्तात विस्तरेण शृणुष्व मे।
आनृशंस्य महिंसा चाप्रमादः संविभागिता ॥
श्राईकर्मातिथेयंच सत्यमक्रोध एव च ।
स्वेषु दारेषु सन्तोषः शौचं नित्यानसूयता ॥
आत्मज्ञानं तितिक्षा च धर्माः साधारण नृप ॥
भाग-9-20
कोऽयं सनातनधर्मः॥
युधि० उ० भगवन श्रोतुमिच्छामिनृणां धर्म सनातनम् ।
यणश्रिमाचारयुतं यत् पुमान् विन्दते परम् ॥ २ ॥
भवान् प्रजापतेः साक्षादात्मजः परमेष्ठिमः ।
सुतानां संमतो व्रामसापायोगसमादिभिः॥३॥
नारायणपरा विप्रा धर्म गुह्यं परं विदुः ।
करुणाःसाधवः शान्ता स्त्वविधा नतथा परे ॥४॥
नारद 30 । नत्वा भगवते ऽजाय लोकानां धर्महेन ।
वक्ष्ये सनातन धर्म नारायणमुखाच्छू तम् ॥५॥
योऽवतीर्यात्मनोंऽशेन दाक्षायगयां तु धर्मतः ।
लोकानां स्वस्तयेऽध्यास्ते तपो वदरिकाश्रमे॥६॥
धर्ममूलं हि भगवान् सर्वदेवमयो हरिः।
स्मृतं च तदिदा राजन् येन घात्मा प्रसीदति ॥७॥

·धर्मः । सत्यं दया तपःशाचं तितिक्षेक्षा शमा दमः । अहिंसा ब्रह्मचर्य च त्यागःस्वाध्याय आर्जयम् ॥८॥ सन्तोपः समहकसेवा ग्राम्येहोपरमः शनैः। नृणां विपर्ययेहेक्षा मौनमात्मविमर्शनम् ॥९॥ अन्नाद्यादेः संविभागो भूतभ्यश्च यथार्हतः। तेप्वात्मदेवता बुडि सुनरां नृषुप एडव ॥ १०॥ श्रवणं कीर्तनं चास्य स्मरणं महतां गतः । सेवेज्यावनति दीस्य सख्य मात्म समर्पणम् ॥११॥ नृपामयं प्ररो धर्मः सर्वेपां समुदाहतः । त्रिंशल्लक्षणवानराजन्सर्वात्मा येन तुष्यति॥१२॥ मस्काराः योध. आयमधीः स्त्रीणां। धर्मा..िशेर धर्माः अप मंग्रहीप्यन्ते ।। 8. अथ यमनियमभेदेन.धर्मानाह ॥ पतनिः अहिंसामत्यास्तेयब्राह्मचर्यापरिग्रहाः यमाः। शौचमन्नोपतपःस्वाध्यायेश्वरमणिधानानि नियमाः ।। पायच्या ब्रह्मचर्य दया क्षान्ति र्दानं मत्यमकल्कता। अहिंमास्तेय माधुर्य दमश्चेति यमाः स्मृताः ॥ १३ ॥ स्नानं मानापवासेज्या स्वाध्यायोपस्थानिग्रहः । नियमो गुमशुश्रूपा शौचाफ्रोधाप्रमादता ॥ ३१४ ॥ यम-नि॥ अहिंसा सत्यवचनं ब्रह्मचर्य मकल्कता। थस्तेयमिति पञ्चैते यमा वै परिकीर्तिताः ।। अफ्राघो गुरुशुभपा शौचमाहारलाघम् । अप्रमादश्च सततं पञ्चते नियमाः स्मृताः॥ भाग- ११. अहिंसा मत्यमस्तेय मसंग होरसंचयः। शास्तिक्यं ब्रापर्चयं च मौनं स्यैयं क्षमाभयम् ॥ शाचं जपस्तपो होमः श्रहातिथ्यं मदर्चनम् । तीर्थाटनं परादा नुपिराचार्यसेनम् ॥

·१३ सनातनधर्मसंग्रहः॥ एले यमाः सनियमाः उभयो दश स्मृताः । पुंसामुपासिता स्तात यथाकामं दुहंति हि ॥ मनु. अ. ४ । यमान सेवेत सततं न नित्यं नियमान युधः। यमान् पतत्यकुर्वाण नियमान केवलान् भजन ॥२०॥ भा. ११३१६यमानमीक्षणं सेवेत नियमान् मत्परः कचित् । यम उ01 यमो यम इति श्रुत्वा वृथा द्विजते जनः॥ आत्म तु यमितो येन तस्यात्मैव यमः स्मृतः॥ श्रानृशंस्यं क्षमा सत्यं अहिंसा दम आर्जवम् । दानं प्रसोदो माधुर्य मार्दवं च यमा दश ॥ शैचिमिज्या तपो दानं स्वाध्यायोपस्थनिग्रहः । व्रतोपवासं मौनच स्नानं च नियमा दश ॥ यमैश्च नियमै श्चैव यः करोत्यात्मसंयमम् । अहष्?वेह मां ब्रह्मन् ब्रह्मलोकं स गच्छति ॥ स01 १०. अथ सत्यम् । यजुःतैउ० सत्यं वद । सत्यान्नपमदितव्यम् । सत्या नास्ति परोधर्मः। मुडकोय० सत्य मेव जयते नानृतम् सत्येन पन्था विततो देवर येनाक्रमन्त्पूपयो ह्याप्तकामा यत्र तत्सत्यस्य परमं निध सत्येन लभ्यस्तपसा ह्येप आत्मा सम्यक ज्ञानेन ब्रह्मचर्येण नित्यम् । अन्तः शरीरे ज्योतिर्मयो हि शुभ्री यं पश्यन्ति यतयः क्षीणदोपा। प्रश्नानि तेषा मेवैप ब्रह्म लोको पान्तपो ब्रह्मचर्य येषु सत्यं प्रतिष्ठितम् ॥ तेपामसी विरजो ब्रह्मज्ञाको न येपु जिममनृतं न माया चेति ॥ तैत्ति-१२ सत्यं परं परसत्य सत्येन न सुवर्गाल्लोकाच्यवन्ते कदा- चन सनाहि सत्यं तस्मात्सत्ये रमन्ते ॥ मनुःअ. ४ । सत्यं ब्रूयात् प्रियं चूयान्न व्रयात् सत्यममियम् । प्रियच नानतं घूपादेप धर्मः सनातनः ॥ १३८ ॥ - ·सत्यम् । १५ एदपुराण यथार्थकथनं यच्छ सर्वलोकसुखप्रदम् । तत्सत्यमिति विज्ञेय मसत्यं तद्विपर्ययः॥ यु० ४० सत्यं धर्म प्रशंसन्ति विप्रपिपितृदेवताः । यां-अ-१२ सत्यमिच्छाम्यहं श्रोतुं तन्मे चूहि पितामह ॥ १॥ सत्यं किं लक्षणं राजन् कथं घा तदवाप्यते । सत्यं प्राप्य भवेत् किन्च कथं चैव तंदुच्यताम् ।। २॥ भोप्य 20 1 चातुर्वर्यस्य धर्माणां सङ्करो न प्रशस्यते । अविकारितमं सत्यं सर्ववर्णेपु भारत ॥ ३॥ सत्यं सत्सु मदा धर्मः सत्यं धर्मः सनातनः । सत्यमेव नमस्येत सत्यं हि परमा गतिः॥४॥ सत्यं धर्मस्तपो योगः सत्यं ब्रह्म सनातनम् । सत्यं यज्ञः परः प्रोक्तः सर्व सत्ये प्रतिष्ठितम् ॥५॥ माकारानिह सत्यस्य यथावदनुपूर्वशः । लक्षणश्च प्रवक्ष्यामि सत्यस्यैह यथाक्रमम् ॥६॥ प्राप्यते च यथा सत्यं तच श्रोतुमिहार्हसि । सत्यं त्रयोदश विधं सर्वलोकेषु भारत ॥७॥ सत्यञ्च समता चैव दमरचैव न संशयः । श्रमात्सय्यं क्षमा चै होस्तितिक्षानस्यता ॥८॥ त्यागो ध्यानमधार्यत्वं धृतिश्च सततं दया। अहिंसा चैर राजेन्द्र सत्याकारास्त्रयोदश ॥९॥ सत्यं नामाव्ययं नित्यमविकारि तथैव च । सर्वधर्माविरुद्धेन पोगननदयाप्यते ॥१०॥ आत्मनीप्टे तथानिप्टे रिपो च समता तथा । इच्छापक्षयं प्राप्य कामक्रोयच्यं तथा ॥ ११ ॥ दमो नान्यस्पृहा नित्यं गाम्भीर्य धेर्यमेव च । अभयं रोगशमनं ज्ञानेनैतदयाप्यते ॥ १२॥ अमात्सर्य बुधाः प्राहु दानधर्म च संयमः। अवस्थिते च नित्यन्च सत्येनामत्सरी भवेत् ॥ १३ ॥ अचमापाः चमायाश्च प्रियापीहाप्रियाणि च । क्षमते सम्मतः साधुः साध्वाप्नोति च सत्पवाक् ॥ १४ ॥ .

·Am
सनातनधर्मसंग्रहः ॥
कल्याणं फुलते बाद धीमान न ग्लायते कचित् ।
प्रशान्तवाङ्ममा नित्यं हीस्तुधर्मावाप्यते ॥ १५ ॥
धर्मार्थहेतोः क्षमते तितिक्षा शान्तिरुच्यते ।
लोकसंग्रहणायं वै सा तु धैर्येण लभ्यते ॥ १६ ॥
त्यागः स्नेहस्य यत्त्यागो विपयाणां तथैव च ।
रागदेपरही एस्य त्यागो भवति नान्यथा ॥ १७ ॥
श्रार्यता नाम भूतानां यः करोति प्रयत्नतः।
शुभं कर्म निराकारो वीतराग स्तथैव च ॥ १८ ॥
धृति म सुग्वे दुःखे यया नाप्नोति विक्रियाम् ।
तां भजेत सदा प्राज्ञो य इच्छेद्गतिमात्मनः ॥ १९ ॥
सर्वथा क्षमिणा भाव्यं तथा सत्यपरेण च ।
वीतहर्यभयकोधो धृतिमामोति परिष्ठतः ॥२०॥
अद्रोहः सर्वभूतेषु कर्मणा मनसा गिरा
अनुग्रहश्च दानच सतां धर्मः सनातनः ॥ २१ ॥
एते त्रयोदशाकाराः पृथक् सत्यैकलक्षणाः ।
भजन्ते सत्य मेवेह हयन्ते च भारत ॥ २२॥
नान्तः शक्यो गुणानाञ्च वक्तुं सत्यस्य पार्थिव ।
अतः सत्यं प्रशंसन्ति विमाः सपितृदेवताः ॥ २३ ॥
नास्ति सत्यात्परो धर्मो नानृतात्पातकं परम् ।
स्थिति हि सत्यं धर्मस्य तस्मात्सत्यं न लापयेत् ॥ २४ ॥
उपैति सत्याद् दानं हि तथा यज्ञाः सदक्षिणाः।
त्रेताग्निहोत्रं वेदाश्च ये चान्ये धर्मनिश्चयाः॥ २५ ॥
अश्वमेधसहस्रञ्च सत्यश्च तुलया धतम् ।
अश्वमेधसहस्राद्धि सत्यमेव विशिष्यते ॥ १६ ॥
शां. मा. लहान यज्ञफलदानानि नियमास्तारयन्ति हि ।
यथा सत्यं परे लोके तथेह पुरुषर्षभं ॥ ६१ ॥
तपांसि यानि चीर्णानि चरिष्यन्ति च यत्तपः।
शतैः शतसहस्रश्च तैः सत्यान्न विशिष्यते ॥३२॥

·सत्यम् । २७ सत्यमेकाक्षरं ब्रह्म सत्यमेकाक्षरं तपः । सत्यमेकाक्षरो पज्ञः सत्यमेकाक्षरं श्रुतम् ॥ ६३ ॥ सत्यं वेदेषु जागतिं फलं सत्ये परं स्मृतम् । सम्पाद् धर्मो दमश्चैव सर्व सत्ये प्रतिष्ठितम् ॥ १४॥ सत्यं चेदा स्तथाङ्गानि सत्यं विद्या स्तथा विधिः। प्रतचर्या तथा सत्यमोङ्कारः सत्य मेव च ।। ६५ ।। प्राणिनां जननं सत्यं सत्यं सन्ततिरेव च । सत्येन वायुरभ्येति सत्येन तपते रविः॥३६॥ सत्येन घाग्निदहति स्वर्गः सत्ये प्रतिष्टितः । सत्यं यज्ञस्तपोवेदा स्तोमा मंत्राः सरस्वती ।। ६७ ॥ तुलामारोपिताधर्मः सत्यं चैवेति नः श्रुतम् । समकक्षा तुलयतो यनः सत्यं ततो ऽधिकम् । यतो धर्म स्ततः सत्यं सर्व सत्येन बर्डते ॥ ३८॥ यनपर्यः २ अन्वमेघ सहस्रं च सत्यं च तुलया घृतम् । नाभिजानामि यद्यस्य सत्यस्यार्धमवामुयात् ॥१४॥ वन ६३। चत्वार एकता येदाः सानोपाजाः सविस्तराः। स्वधीता मनुजव्याघ्र सत्यमेकं किलैकतः ।। १५ ।। . समय प्रति पाटनम् भाग- ३. १८. १२ यः स्वयं प्रतिज्ञा नातिपिपर्यसभ्यः ।। पारि ग । १३३ सत्यधर्मच्युतात् पुंसः फुटादाशीविपादिय । अनास्तिको पुहिजते जनः किं पुनरास्तिकः ॥१५॥ घरं काशता हापी घरं वापीशतात् मतुः । घरं मतुरातात् पुनः सत्यं पुनशतारम् ॥ १०१ ।। घन्चमेघसहनं च सत्यं च तुलया धृतम् । अचमेघ सहम्रारि मत्यमेव विशिष्यते ॥ १०॥ मर्व वेदाधिगमनं सर्वतीर्थावगाहनम् । सत्यं च वचनं राजन् सम वा स्थान वा समम् ।। १०३ ॥

·१८
सनातनधर्मसंग्रहः ॥
नास्ति सत्यसमो धर्मो न सत्याद्विद्यते परम् ।
न हि तीव्रतरं किच्चिदनृतादिह विद्यते ॥ १०४॥
राजन् सत्यं परं ब्रह्म सत्यञ्च समयः परः।
मा त्याची: समयं राजन् सत्यं सनतमस्तुते ॥ १०५॥
१२.
हरिश्चन्द्रस्य सत्यपालनम्
अनु अ-२६- सत्यं वदत माऽसत्यं सत्यं धर्म: सनातनः।
हरिश्चन्द्रश्चरति वै दिवि सत्येन चन्द्रबत् ॥१॥
मा पु.अ.म्हरिश्चन्द्रेति राजर्पिरासीत् त्रेतायुगे पुरा ।
धर्मात्मा पृथिवीपालः प्रोल्लसत्कीर्तिरुत्तमः ॥ १॥
न दुर्भिक्षं न च व्याधि नाकाले मरणं नृणाम् ।
नाधर्मरचयः पौरास्तस्मिन् शासति पार्थिवे ॥ २॥
बभूवुन तथोन्मत्ता धनवीर्यतमिदैः।
नाजायन्त स्त्रियश्चैव काश्चिमात्यावनाः ॥ ३॥
स कदाचिन् महावाहुररएपे ऽनुसरन् मृगम् ।
शुश्राव शब्दमसकृत् प्रायस्वेति च योपिताम् ॥ ४॥
स विहाय मृगं राजा मा भैषी रित्यभाषत ।
मयि शासति दुर्मेधाः कोऽय मन्यायवृत्तिमान् ॥५॥
तत्कंदितानुसारी च सर्यारम्भविघातकृत् ।
एतस्मिन्नन्तरे रौद्रो विघ्नराट् समचिन्तयत् ॥ ६ ॥
विश्वामित्रो ऽयमतुलं तप आस्थाय वीर्यवान् ।
प्रागसिद्धा भवादीनां विद्या साधयति व्रती ॥७॥
साध्यमानाः चमामानचित्तसंयमिना ऽमुना।
ताचे भयार्ताः क्रन्दन्ति कथं कार्यमिदं मया ॥८॥
तेजस्वी कौशिकश्रेष्ठो वयमस्य सुदर्यलाः।
क्रोशंत्येतास्तथा भीताः दुप्पारं प्रतिभाति मे ॥९॥
अथवायं नृपः प्राप्तो मारितिवदन्मुहुः ।
इममेय प्रविश्याशु साधयिष्ये यथेप्सितम् ॥ १०॥

·सत्यम् । १६ इति संचित्य रौद्रेण विनराजेन वै ततः । तेनाविशे नृपः कोपादिदं वचनमब्रवीत् ॥ ११ ॥ कोऽयं पनाति वस्त्रांते पावकं पापकृन्नरः । पलोण तेजसादीप्ते मयि पत्यावुपस्थिते ॥ १२ ॥ सोध मत्कामुकाक्षेपविदीपितदिगन्तः । शनिर्मिनसवींगो दीर्घनिद्रां प्रवेक्ष्यति ॥ १३ ॥ विश्वामित्र स्ततः क्रुद्धः श्रुत्वा तन्नृपते वचः । क्रुद्ध चर्पिवरे तस्मिन् नेशुर्विद्याः क्षोन ताः ॥ १४ ॥ स चापि राजा तं दृष्डा विश्वामित्रं तपोनिधिम् । मोतः प्रावतात्यर्थ सहसावत्यपर्षवत् ॥ १५ ॥ सुद्धरात्मन्निति यदा मुनि स्तिष्ठेति चाब्रवीत्। ततः स राजा विनयात् प्रपिपत्याभ्यमापन ॥ १६ ॥ भगवन्नेय धर्मो मे नापराधी मम प्रभो। न मोढुमर्हसि मुने निजधर्मरतस्य मे ॥ १७ दातच्यं रक्षितव्यं च धर्मजेन महीक्षिता। पापञ्चोयम्य योद्धव्यं धर्मशास्त्रानुसारतः ॥ १८ ॥ विवाद. दातव्यं फस्य के रक्ष्याः के योद्धव्यञ्च ते नृप । चिप्रमेतत् समाचक्ष्व यद्यधर्ममयं तव ॥ १० ॥ हरि. २. दातव्यं विप्रमुल्यम्गे ये चान्ये कृरावृत्तयः । रक्ष्या भीताः सदा युद्धं कर्तव्यं परिपन्यिभिः ॥ २० ॥ दिया. उ. यदि राजा भवान् सम्यग् राजधर्म मवेक्षते । नियेष्टुकामा विप्रेोऽहं दीयतामिदचिणा ॥ २१ एतद्राजा वचः श्रुत्या प्रनालरात्मना । पुनर्जातमिवात्मानं मेने प्राह च कौशिकम् ॥ २२ ॥ उच्यतां भगवन् यत् ते दातव्यमविशंकितम् । दत्त मित्येव तदिद्धि पद्यपि सात् सुदुर्लभम् ।। २३ ॥ दिरप्पं पा सुवर्ण या पुनः पती कलेवरम् । पापा राज्य पुरंटरमी पदमिनमात्मनः ॥ २४॥ शिवा. 3. राजन प्रतिगृहीतोऽयं यस्तेदत्तः प्रनिग्रहः । प्रयच्छ प्रथमं ताव दक्षिण राजयिकीम् ॥ २७॥ .

·सनातनधर्मसंग्रहः ॥ राजोशवा ब्रह्मस्तामपि दास्यामि दक्षिणां भवतो यहम् । ब्रियतां बिजशार्दूल पस्तवेपृः प्रतिग्रहः ॥ २६ ॥ रिवा0 उ० ससागरां धरामेतां सभूभृग्रामपत्तनाम् । राज्य च सालं वीर रथाश्चगजसंकुलम् ॥ २७ ॥ कोठागारञ्च फाशं व यवान्यद्विद्यते तघ । चिना भार्याध्च पुत्रंच शरीरच तयानध ॥ २८ ॥ धर्मच सर्वधर्मज्ञ यो यान्तमनुगच्छति । पहुना या किमुक्तेन सर्वमेतत् प्रदीयताम् ॥ २९ ।। प्रहपेनैव मनसा सोऽविकारमुखो नृपः । तस्यर्वचनं श्रुत्वा तथेत्याह कृताञ्जलिः ॥ ३० ॥ तथेति चोक्का कृत्वा च राजा गन्तुं प्रचक्रमे । स्वपल्या शैव्यमा साई पाखकेनात्मजेन च ॥ ३५ ॥ व्रजतः सततो रुद्धवा पन्थानं प्राह तं नृपम् । क यास्यसीत्यदत्या मे दक्षिणां राजसूयिकीम् ॥ ॥३६॥ परिश्चन्द्र मासेन तव चिप प्रदास्ये दक्षिणाधनम् । सांप्रतं नास्ति मे वित्तमनुज्ञां दातुमर्हसि ॥४३॥ विश्वा. ८. गच्छ गच्छ नृपश्रेष्ठ स्वधर्म मनुपालय । शियश्च तेऽध्या भवतु मा सन्तु परिपन्धिनः ॥ ४४ ॥ अनुज्ञातः स गच्छेति जगाम घसुधाधिपः । पदभ्यःमनुचितागन्तुमन्वगच्छत तं प्रिया ॥ ४५ ॥ तं सभायें नृपश्रेष्ठं नियतं ससुतं पुरात् । दृष्ना प्रचुमुशुः पोरा राज्ञ श्वैगनुयायिनः॥४३॥ हा नाथ किं जहास्यस्मान् नित्यार्तिपरिपीडितान् । त्वं धर्मतत्परो राजन् पौरानुग्रहकृत् तथा ॥ ४ ॥ नयामानपि राजर्षे यदि धर्म मवेक्षसे ॥ यत्र त्वं तत्र हि वयं तत्सुखं यत्र वैभवान् । नगरं तद्भवान् यत्र स स्वर्गो यन नो नृपः ॥ ५५ ।। इति पौरवचः श्रुत्वा राजाशोकपरिप्लुतः । अतिष्ठत् स तदा मागें तेपामेयानुकम्पया ॥ ५६ ।। :

·।
सत्यम्
विश्वामित्रोऽपि तं दृष्टा पौरवाक्याकुलोकृतम् ।
रोपामविवृत्ताक्षः समागत्य घचोऽब्रवीत् ॥५७॥
धिक् त्या दृष्टसमाचारमनृतं जिघ्रभापिणम् ।
मम राज्य च दत्वा यः पुनः माक्रप्टुमिच्छसि ॥ ५८ ॥
इत्युक्तः परुपं तेन गच्छामीति सवेपथुः ।
ब्रुवन्नेवं पयैः शीघ्रमाकर्पन दयितां करे ॥ ५९॥
मास गत्वा वसुधापालो दिव्यां वाराणसी पुरीम् ।
नेपा मनुष्यभोग्येति शूलपाणेः परिग्रहः ॥ ४ ॥
जगाम पद्भ्यां दुःखाता सह पत्न्याऽनुकूलया ।
पुरीप्रवेशे ददृशे विश्वामित्रमुपस्थितम् ॥ ५ ॥
तं प्यासमनुप्राप्तं विनयावनतोऽभवत् ।
मह चैवासलिं कृत्वा हरिश्चन्द्रो महामुनिम् ॥ ६ ॥
इमे प्राणाः सुतश्चायमियंपनी मुने मम ।
येन ते कृत्यमस्त्याशु तद् गृहाणाऱ्या मुत्तमम् ॥७॥
पदान्यत् कार्यमस्माभिस्तदनुज्ञातुमर्हसि ॥८॥
विवा-3.। पूर्णः समासो राज दीयतां मम दक्षिणा।
राजसूयनिमित्तं हि स्मयं ते स्वयचो यदि ॥९॥
रिश्चंद्र । ब्रह्मनचैव संपूर्णा मासो ऽन्लानतपोधन ।
तिष्ठत्येतदिनाधं यत्तत्प्रतीक्षस्व मा चिरम् ॥१०॥
PR यमस्तु महाराज आगामिप्याम्यहं पुनः।
शापं तव प्रदास्यामि न दद्य प्रदास्यमि ॥११॥
इत्युका प्रययो विमो राजा चाचिन्तयत् तदा ।
कथमम्मे प्रदास्यानि दक्षिणा या प्रतिश्रुता ॥ १२॥ .
फुतः पुशनि मिग्राणि कृतार्थ सांप्रतं मम ।
प्रतिमाहः प्रदुप्टा मे नाहं पायामधः कथम् ।। १३ ॥
किमु प्राणान् विमुन्धामि कां दिशं याम्पविश्वनः ।
पदि नाशं गमिप्य मि एपदाप प्रतिश्रुतम् ॥ १४ ॥

·२२
सनातनधर्मसंग्रहः ।।
ब्रह्मस्वहत् कृमिः पापो भविष्याम्यधमाधमः ।
अथवा प्रेष्यतां यास्ये घरमेवात्मविक्रयः ॥१५॥
राजानं व्याकुलं दीनं चिन्तयानमधोमुखम् ।
प्रत्युवाच तदा पली वाष्पगद्गदया गिरा ॥ १६ ॥
पली उ० । त्यज चिन्तां महाराज स्वसत्यमनुपालय ।
श्मशानवद् पर्जनीयो नरः सत्यवहिष्कृतः ॥१७॥
नातः परतरं धर्म धदंति पुरुपस्य तु ।
यादृशं पुरुषव्याघ्र स्वसत्यपरिपालनम् ॥१८॥
अग्निहोत्रमधीतं वा दानाद्याश्वाखिलाः क्रियाः।
भजन्ते तस्य वैफल्य यस्य वाक्यमकारणम् ।। १९ ॥
सत्पमत्य तमुदितं धर्मशास्त्रेषु धीमताम् ।
तारणायान्तंतसत्पातनाया ऽकृतात्मनाम् ॥ २० ॥
सप्ताश्वमेघानाहत्यं राजसूयं च पार्थिवः ।
कृति नाम च्युतः स्वर्गादसत्यवचनात् सकृत् ॥ २१ ॥
राजन् जातमपत्य मे इत्युक्ता प्ररुरोद ह ।
वाष्पांबुप्लुतनेत्रान्ता मुवाचेदं महीपतिः ॥ २२ ॥
हरिश्चंद्र उ.विमुञ्चभद्रेसन्ताप मयं तिष्ठति यालकः ।
उच्यतां वक्तुकामासि यदाक्यं गजगामिनि ॥ २३ ॥
पत्न्युवाच । राजन् जातमपत्य मे सतां पुत्रफलाः स्त्रियः ।
समां प्रदाय वित्तेन देहि विप्राय दक्षिणाम् ॥ २४॥
एनत् वाक्यमुपश्रुत्य ययौ मोहं महीपतिः।
प्रतिलभ्य च सज्ञां स बिखलापातिदुःखितः ॥ २५ ॥
हा हा कथं त्वया शक्य वक्तुमेतत् शुचिस्मिते ।
दुर्याच्यमेतद्वचनं कत्तुं शक्काम्यहं कथम् ॥ २७ ।।
इत्युक्त्वा स नरश्रेष्ठी धिग्धिगित्यसकृद् ब्रुवन् ।
निपपात महीपृष्ठे मूर्छयाभिपरिप्लतः ॥ २८ ॥
शयानं भुवि तं दृष्टा हरिश्चन्द्रं महीपतिम् ।
उधाचेदं सफरुणं राजपनी सुःखिता ॥ २९ ॥
पत्न्युशव ' हा महाराज कस्बेद मपध्यानमुपस्थितम् ।
यत्त्वं निपतितो भूमौ राझ्यास्तरणोचितः॥३०॥

·सत्यम्।
इत्युक्का सापि सुश्रोणी मूर्छिता निपपात ह ।
भर्नु दुःख महाभारेणासहेधन निपीडिता ॥ ३३ ॥
एतस्मिन्नन्तरे प्राप्तो विश्वामित्रो महातपाः ।
दृपहा तु तं हरिश्चन्द्रं पतितं भुवि मूर्छितम् ॥
स वारिणा समभ्युच्य राजानमिदमब्रवीत् ॥ ३६॥
उत्तिष्टोत्तिष्ठ राजेन्द्र तां ददस्वेदक्षिणाम् ।।
ऋणं धारयतो दुःखमहन्यहनि वर्द्धते ।। ३७॥
थाप्यायमानः स तदा हिमशीतेन धारिणा ।
अवाप्य चेतनां राजा विश्वामित्रमवेक्ष्य च ।
पुनर्मोहं समापेदे स च मोघं ययौ मुनिः ॥ ३९ ॥
स समाश्वास्यराजानं वाक्यमाह द्विजोत्तमः ।
दीयतां दक्षिणा सामे यदिधर्म मवेक्षसे ॥४०॥
सत्येनार्कः प्रतपति सत्ये तिष्ठति मेदिनी ।
सत्यञ्चोक्तं परो धर्मः स्वर्गः सत्ये प्रतिष्ठितः॥४१॥
अश्वमेघसहस्रञ्च सत्यञ्च तुलया धृतम् ।
अश्वमेधसहस्रादि सत्यमेव विशिष्यते ॥ ४२ ॥
अथवा किं ममैतेन साना प्रोक्तन कारणम् ।
अनाये पापसंकल्पे क्रूरे चानृतवादिनि ॥ ४३ ॥
त्वयि राज्ञि प्रभवति सद्भावः श्रूयतामयम् ।
अद्य मे दक्षिणां राजन्नदास्यति भवान् यदि ॥४४॥
अस्ताचलं प्रयातेऽर्के शप्स्यामि त्वां ततो ध्रुवम् ।
इत्युत्का स पयो विप्रो राजाचासीद्भयातुरः ॥ ४५ ॥
कान्दिग्भूतोऽधनो निःस्वो नृशंसघनिनादितः ।
भार्यास्य भूयः प्राहदं क्रियतां वचनं मम ॥
मा शापानल निर्दग्धः पञ्चत्वमुपपास्यसि ॥४६॥
स तथा चौद्यमानस्तु राजा पल्या पुनः पुनः॥
प्राह भट्टे करोम्येप विक्रयं तय निर्घषः। ४७ ॥
नुशंसैरपि पत्कत्तुं नशक्य तकरो म्यहम् ।।
यदि मे शक्यते वाणो वक्तुमीदृक् सुर्वचः ॥ ४ ॥

·२४
सनातनधर्मसंग्रहः ॥
एवमुक्का ततो भार्या गत्वा नगर मातुरः ।
वाष्पापिहितकण्ठाक्ष स्ततोवचन मनधीत् ॥ ४६॥
रानो धाच। भो भो नागरिकाः सर्वे शृणुध्वं वचनं मम ।
कि मां पृच्छय कस्त्वं भो नृशंसोऽहममानुपः ॥ ५० ॥
राक्षसो वाति कठिन स्ततः पापतरोऽपिया ।
विक्रेतु दयितां प्राप्तो पो न प्राणां स्त्यजाम्यहम् ॥५१॥
यदि-मः कस्यचित् कार्य दास्या प्राणेप्टया मम ।
स ब्रवीतु त्वरायुक्तो पावरसन्धारयाम्यहम् ।। ५२ ।।
अथ वृद्धो दिजः कश्चिदागत्याह नराधिपम् ।
समर्पपस्व मे दासीमहं क्रेता धम्पदः ॥ १३ ॥
अस्ति मे वित्तमस्तोकं सुकमारी च मे प्रिया ।
गृहकर्म न शक्नोति फर्जुममात् प्रयच्छ मे ॥ ५४॥
कर्मण्यतावयोरूपशीलानां तव योपितः।
अनुरूपमिदं वित्तं गृहाणार्पय मे ऽवलाम् ॥ ५५ ॥
एवमुक्तस्य विप्रेण हरिश्चन्द्रस्य भूपतेः ।।
व्यदीर्यत मनो दुःखान्न चैनं किश्चिदग्रवीत् ॥५६ ।।
ततः स विप्रो नृपते वल्कलान्ते इदं धनम् ।
पध्याफेशेवधादाप नृपपनीमकर्पयत् ॥ ५७ ॥
सरोद रोहितास्योऽपि दृष्टा कृपान्तु मातरम् ।
हस्तेन घस्त्रमाकर्पन फाकपक्षधरः शिशुः ॥ ५८॥
पल्युगमा मुञ्चार्य मुश्च तायन्मां यावत् पश्याम्पह शिशुम् ।
दुर्लभं दर्शनं तात पुनरस्य भविष्यति ॥ ५६ ।।
पश्यहि वत्स मामेवं मातरं दास्यतां गताम् ।
मां मा स्पाक्षी राजपुग्न अस्पृश्याई तयाधुना ॥ ६ ॥
ततःस घालः सहसा हद्धा कृष्दान्तु मातरम् ।
समभ्यधायदम्यति रुदन साम्राविलक्षणः ॥३१॥
तमागतं द्विजा फ्रेता पालमभ्याहनत् पदा।
घदस्तथापि सोऽस्येति नैयामुमत मातरम् ॥ ६२ ॥

·-
..
सत्यम्।
राजपपी. ट.1 प्रसादं कुरु मे नाथ कोणीष्वमञ्च यालकम् ।
क्रीतापि नाहं भवतो विननं कार्यसाधिका ।। ६३ ॥
इत्यं ममाल्यमान्यायाः प्रसादसमुग्वो भव ।
मांसंयोजय पालेन वत्सेनेव पयस्विनीम् ।। ६४ ॥
धारण 301 गृहयतां वित्तमेतत्ते दीयतां पालको मम ।
स्त्री पुसोधर्मशास्त्रः कृतमेव हि वेतनम् ।
शतं सहस्त्रं लक्षच कोटि मूल्यं तथापरैः ॥६५॥
तथैव तस्य तद्वित्तं पद्ध्वोत्ता पटे ततः ।
प्रगृह्य घाल; मात्रा सहैकस्यमवन्धयत् ॥ ६६ ।।
नीयमाना तु तो दृष्टा भार्या पुत्रौ त पार्धियः ।
विललाप सुट्टःखाती निवस्याणं पुनः पुनः ॥ ७ ॥
यां न वायु नचादित्यो नेन्दु न च पृथग्जनः ।
दृपृवन्तः पुरा पनी सेप दासीत्वमागना ॥६॥
सूर्य वंशपमूतोऽयं सुकुमारकरागुलिः।
संप्रातो विक्रय यालो घिट्नामस्तु सुमुर्म तिम् ॥ ६९ ॥
हा प्रिये हा शिशो वत्स ममानार्यस्य दुर्नयैः।
दैवाधीनां दशां प्रातो न मृतोऽस्मि तथापि घिर ॥७०॥
एवं विटपता राज्ञः स विप्रो ऽन्तरधीयत ।
वृक्षगेहादिभिस्तनै स्तावादाय त्वरान्वितः ॥७१ ।।
विचामित्रस्तनः प्रासो नृपं वित्तमयाचत ।
तस्मै समर्पयामास हरिश्चन्द्रोऽपि तद्धनम् ॥ ७९ ॥
तद्वित्तं स्तोकमालोक्य दारविनयसम्भवम् ।
शोकाभिभूतं राजानं कुपिनः कौशिकोऽनवीत् ॥ ७३ ।।
क्षत्रवंधो ममेमां त्वं महशी यजदक्षिणाम् ।
मन्यसे यदि तत्क्षिप्रं पश्य त्वं मे पलं परम् ॥ ७ ॥
तपसोऽत्र सुतप्तस्य नायपस्यामलस्य च ।
मत्प्रभावस्य चोग्रस्य शुद्धम्याध्ययनस्य च ॥ ७५ ॥
हरि. इ. अन्यां दास्यामि भगवन् काटः कश्चित् प्रनीभ्यताम् ।
सांगतं नास्ति विक्रीता पनी पुत्रय पाटकः॥७३॥

·सनातनधर्मसंग्रहः ।। विश्वा उ-चतुर्भागः स्थितो योऽयं दिवसस्य नराधिप । एष एव प्रतीक्ष्या मे वक्तव्यं नोत्तरं त्वया ॥७॥ तमेव मुक्का राजेन्द्र निठुरं निघणं वचः । तदादाय धन तूर्णं कुपितः कौशिको यया ॥ ७ ॥ विश्वामित्रे गते राजा भयशाकाब्धिमध्यगः । सर्वाकारं विनिश्चित्य प्रोवाचोचैरधोमुखः ॥ ७९ ।। वित्तकोतेन यो हार्थी मया प्रेष्येण मानवः । स ब्रवीतु त्वरायुक्तो यावत्तपति भास्करः ॥८० ॥ अथा जगाम त्वरितो धर्मश्चाण्डाल रुपधृक् । दुर्गन्धो चिकृतो रुक्षः श्मश्रुला दन्तुरो घणी ॥१॥ कृष्णो लम्बोदरः पिङ्गः रुक्षाक्षः परुपाक्षरः। गृहोतपक्षिपुञ्जश्च शवमाल्यै रलङ्कृतः ॥८॥ कपालहस्तो दीर्घास्यो भैरवोऽति बदन मुहः । श्वगणाभिवृता घोरो यपि हस्तो निराकृतिः ॥ ८३ ॥ धाण्डा उ. अहमर्थी त्वया शीघ्रं कथयस्वा ऽऽत्मवेतनम् । स्तोकेन बहुना वापि येन वै लभ्यते भवान् ॥ ४ ॥ तं तादृश मथालक्ष्य क्रूरदृपि सुनिष्ठुरम् । वदन्त मति दुःशीलं कस्त्वमित्याह पार्थिवः ॥ ८५ ॥ चाण्डा-उ. चण्डालाऽहमिहाख्यातः प्रवीरेति पुरोत्तमे । विख्यातो यध्य बधको मृतकम्बलहारकः ॥८६॥ हरि. उ. नाहं चाण्डालदासत्वमिच्छेयं सुविहितम् । घरं शापाग्निना दग्धो न चाण्डालवशं गतः॥८॥ तस्यैवं वदतः प्रामो विश्वामित्रस्तपोनिधिः। कोपामर्पविवृत्ताक्षः प्राह चेदं नराधिपम् ॥ ८८ ॥ विश्वा. उ. चाण्डालोऽयमनल्पं ते दातु वित्तमुपस्थितः । कमान दीयते महमशेषा यज्ञदक्षिणा ।। ८९ ।। हरिश्चन्द्रउ भगवन् सूर्यवंशोत्यमात्मनं चेमि कौशिक । कथं चण्डालदासत्वं गमिप्ये वित्तकामुकः ॥६०॥ विश्वा. उ. यदि चण्डालवित्तं त्वमात्मविप्रयजं मम । न प्रदास्यसि कालेन शप्स्यामि त्या मसंशयम् ॥९१ ।। - ·सत्यम्। हरिश्चन्द्रस्ततो राजा चिन्नावस्थितजीवितः। प्रसीदेति वदन पादा वृपेजनाह विह्वलः ॥१२॥ दासोऽस्म्यातॊऽस्मिभीतोऽसि त्वङ्गक्तश्च विशेषतः । कुरु प्रसादं विप्र कष्टश्चण्डालसङ्करः ॥६॥ भवेयं वित्तशेपेण सर्वकर्मकरो वशः। तवैव मुनिशार्दल प्रेष्यश्चित्तानुवर्तकः ॥१४॥ विश्वा- उ. यदि प्रेप्यो मम भवान् चण्डालाय ततो मया । दासभाव मनुमासो दत्तो वित्ताव॑ देन वै ॥१५॥ एवमुक्त तदा तेन श्वपाको दृष्टमानसः । विश्वामित्राय तद्व्यं दत्त्वा यध्या नरेश्वरम् ॥९६ ।। दण्डप्रभायसंभ्रान्तमतीव व्याकुलेन्द्रियम् । इप्टयन्धुवियोगार्तमनयन्निजपत्तनम् ॥६७ ।। हरिश्चन्द्रस्तोराजा पसंश्चाण्डालपत्तने । प्रातमध्यान्हसमये सापञ्चत दगायत ।। ९८ ॥ पाला दीनमुखी हप्ता पालं दीनमुखं पुरः । मां स्मरत्यसुखाविष्टा मोचयिप्यति नौ नृपः ॥ १६ ॥ उपात्तवित्तो विप्राय दत्वा वित्तमतोऽधिकम् । न सा मां मृगशापाक्षी चेत्ति पापतरं कृतम् ॥ १० ॥ राज्यनाशः सुहृत्यागो भार्यातनयविक्रयः । प्राप्ता चाण्डालता चेयं महो दु:ग्य परम्परा ॥ १०१ ।। एवं स निवसन्नित्यं सस्मार दयितं सुतम् । भार्या चात्मसमावि हृतसर्वस्व पातुरः ॥ १०२।। कस्यचित्त्ययकालस्य मृतचेला पहारकाः। हरिश्चन्द्रो ऽभवद्राजा श्मशाने तशानुगः ।। १०३ ॥ पाएदालेनानुशिरच मृतचेलापहारिणा । शवागमनमन्विच्छनिह तिष्ठद् दिवानिशम् ॥ १०४ ।। इदं राज्ञोऽपि देपञ्च पडू भागन्तु एवं प्रति । प्रयस्तु मम भागा स्यु दो भागो तय चेतनम् ॥ १०५ ॥ इति प्रति समादिये जगाम शवमन्दिरम् । शवमोटिसमाकोण दुर्गन्धं बघूमकम् ।। १०६ ।।

·८ सनातनधर्मसंग्रहः॥ स राजा तत्र संप्राप्तो दुःखितः शोधनाचतः । हा मृत्या मन्त्रिणो विप्राः क तद्राज्यं विगतम् ॥ ११६ ॥ हा शैव्ये पुत्रहा थाल मां स्यका मन्दाग्यकम् । विश्वामित्रस्य दोषेण गताः कुत्रापि त मम ॥ १२० ॥ इत्येवं चिन्तयंस्तन चाण्डालोकं पुनः पुनः। मलिनो रक्षसादः केशवान् गन्धवान् ध्वजी ॥ १२१ ॥ लकुटी कालकल्पश्च धावंश्चापि तत स्ततः। अस्मिन् शव इदं मूल्यं प्राप्ते प्राप्स्यामि चाप्युत ॥ १२२ ॥ इदं मम इदं राज्ञे मुख्यचण्डालके त्विदम् । इति धावन दिशो राजा जीवन योन्यन्तरं गतः ॥१२३॥ जोर्णकर्पटसुग्रन्धिकृतकन्यापरिग्रहः । चिताभस्मरजोलितमुखयाहृदरनिकः ॥ १२४ ॥ तदीयमाल्य संश्लेपकृतमस्तकमण्डनः । न रात्रौ न दिवा शेते हा हेति प्रवदन मुहुः । एवं द्वादश मासास्तु नीता शतसमोपमाः ॥ १२६ ॥ स कदाचिन्न्पश्चेष्ठः श्श्रान्तो पन्धुयियोगवान् । निद्राभिभूतो रक्षामो निश्चेषः सुप्त एव च । तत्रापि शयनीये स दृपृयानद्भुतं महत् ।। १२८ ॥ स्यप्ने दुःखं महदृष्टं यस्यान्ता नोपलम्पते । स्वप्ने दृष्टं मया यत्तु किन्तु मे दादशाः समाः ॥ १६४ ॥ गतेत्यपृच्छत्तप्रस्थान पुपासांस्तु ससंभ्रमात् । नेत्यूचुः के ऽपि तग्रस्था एपमेयापरेऽनुवन् ॥ १६५ ॥ श्रुत्या दुःखी तदा राजा देवान् शरणमोयिवान् । स्वस्ति कुर्वन्तु मे देवाः शैव्याया पालफरप च ॥ १६ ॥ नमो धर्माय महते नमः कृष्णाप घेधसे । पारापाराय गुडाप पुराणापाव्ययाय च ॥ १६७॥ नमो वृहस्पते तुभ्यं नमस्ते घासयाय च । एवमुक्का स राजा तु युक्तः पुममकर्मणि ॥ १६८ ॥ शयानां मूल्यफरणे पुनर्नष्टस्मृतिपथा। मलिनो जटियः गृष्णो लफुरी पिहलो नृपः ॥ १६९।।

·सत्यम्।
नैव पुत्रो न भार्या तु तस्य वै स्मृतिगोचरे ।
नपोत्साहो राज्यनाशात् श्मशाने निवसंस्तदा ॥ १७ ॥
अयाजगाम स्वसुतं मृनमादाय लापिनी ।
भार्या तस्य नरेन्द्रस्य सर्पदष्टं हि बालकम् ।। १७१ ॥
हा वत्स हा पुत्र शिशो इत्येवं वदती मुः।
कृशा विवर्णा विमना पांशुध्वस्तशिरोरुहा ॥ १७२।।
रान. ५। हा राजन्नाद्य पालं त्वं पश्यसीमं महीतले ।
रममाणं पुरादृष्टं दष्टं दुधाहिना मृतम् ॥ १७३ ॥
तस्या विलापशब्दन्तमाकये स नाधिपः ।
जगाम त्वरितोत्रति भविता मृतकम्बलः ।। १७४ ॥
सतां रोरुदती भार्या नाभ्यजानात्तु पार्थिवः ।
चिरमवाससन्तप्तां पुनर्जातामिवायलाम् ।। १७५ ।।
सापि तं चास्केशान्तं पुरो दृष्टा जटालकम् ।
नाभ्यजानन् नृपसुता शुप्फवृक्षोपमं नृपम् ॥ १७६ ।।
सोऽपि कृष्णपटे यालं दृप्ताशीविपपीटितम् ।
नरेन्द्रलक्षणोपेतं चिन्तामाप नरेश्वरः ॥ १७७ ॥
अहो कष्टं नरेन्द्रस्य कस्याप्पेप कुले शिशुः।
जातो नीतः कृतान्तेन कामप्पांशां दुरात्मना ॥ १७८ ।।
एवं दृप्ता हि मे घालं मातुरुत्सद्शापिनम् ।
स्मृतिमभ्यागतो यालो रोहिताश्वोऽ जलोचनः ॥ १७९ ।
सोऽप्येतामेव मे वत्सो वयोवस्थामुपागतः।
नीतो यदि न धारण कृतान्तेनात्मनो वशम् ॥ १८० ॥
राज. प. हा वत्स कस्य पापस्य अपध्यानादिदं महत् ।
दुःव मापतितं घोरं पर न्तिो नोपलभ्यते ॥ १८१॥
हा नाथ राजन् भवता मामनाश्वास्य दुःखिताम् ।
फापि सन्तिष्ठता स्थाने विश्रब्धं स्थीयते कथम् ॥ १-२॥
राज्यनाशः सुहत्यागो भार्यातनयरियायः ।
हरिश्चन्द्रस्य राजः किं विधे न कृतं त्वया ॥ १८३ ॥
इति तस्यावचः श्रुत्वा राजा स्वस्थानतरच्युतः।
प्रत्यभिज्ञाय दयितां पुत्रश्च निधनं गतम् ॥ १८४ ॥

·३०
सनातनधर्मसंग्रहः॥
कष्टं शैव्येय मेघा हिस पालोऽयमितीरयन् ।
सरोद दुःखसंतप्तो मूर्धामभिजगाम च ॥ १८५ ।।
सा च तं प्रत्यभिज्ञाय तामवस्थामुपागतम् ।
मूर्छिता निपपातार्ता निश्चेपा घरणीतले ॥ १८६ ॥
चेतः संप्राप्य राजेन्द्रो राजपली च तो समम् ।
विलेपतुः सुसन्तप्ता शोकभारावपीडितौ ॥ १८ ॥
राजोवाच । हा वत्स सुकुमारं ते स्वचिभ्रूनासिकालकम् ।
पश्यतो मे मुखं दीनं हृदयं किं न दीर्यते ॥ १८८॥
तात तातेति मधुरं ब्रुवाणं स्वयमागतम् ।
उपगुह्य वदिष्ये कं वत्स वत्सेति सौहृदात् ॥ १८६ ॥
कस्य जानुप्रणीतेन पिङ्गेन क्षितिरेणुना ।
ममोत्तरीयमुत्सद् तथा मलमेष्यति ॥ १९० ॥
अङ्गमत्यङ्गसम्भूता मनोहृदयनन्दनः ।
मया कुपित्रा हा वत्स विक्रीतो येन वस्तुवत् ॥ १६१ ॥
हृत्वा राज्यमशेषं मे सामात्य सधनं महत् ।
दैवाहिना नृशसेन दो मे तनयस्ततः ॥ १६९ ॥
अहं दैवाहिदपुस्य पुनस्याननपङ्कजम् ।
निरीक्षन्नपिघोरेण विपेणान्धं कृतोऽधुना ॥ १९३ ।।
एवमुक्कातमादाय यालकं बाप्पगद्गदः।
परिष्वज्य च निश्चेपो मूर्च्छया निपपात ह ॥ १९४ ॥
राज. प.। अय स पुरुपव्याघ्रः स्वरेणैवोपलक्ष्यते ।
विद्धजनमनश्चद्रो हरिश्चन्द्रो न संशयः ॥ १९५ ।।
तथास्य नासिका तुगा अग्नताघो मुखं गता।
दन्ताश्च मुकुल प्रख्याः ख्यात कोर्तेमहात्मनः ॥ १९६ ॥
श्माशन म गतः करमा दीप स नरेश्वरः।
अपहाय पुत्रशोकं सा पश्यत् पतितं पतिम् ॥ १९७ ॥
प्रकृष्टा विसिता दीना भर्चपुत्राधिपीड़िता।
वीक्षन्ती सा ततो ऽपश्यत् भर्तदण्डं जुगुप्सितम् ॥ १९८॥
श्वपाकाई मता मोहं जगामायतलोचना।
प्राप्य चेतश्च शनकैः सगद्गदमभापत ॥ १६६॥

·सत्यम्। धिक्त्वा देवातिकरुणं निर्मादं जुगुप्सितम् । येनाय ममर प्रख्या नीतो राजा श्वपाकताम् ॥ २००॥ राज्यनाशं सुहत्यागं भार्यातनयविक्रयम् । प्रापयित्वापि नो मुक्त चण्डालोऽयं कृतो नृपः ॥ २०१॥ हा राजन जात सन्तापा मित्थं मां धरणीतलात् । उत्थाप्य नाद्य पर्यङ्ग मारोहेति किमुच्यते ॥ २०२॥ नाद्यपश्यामि ते छत्रं भृङ्गारमथवा पुनः । चामरं व्यजनञ्चापि कोऽयं विधिविपर्ययः ॥ २०३ ॥ यस्याग्रे व्रजतः पूर्व राजानो भृत्यतां गताः। स्वोत्तरीयैरकुर्वन्त नीरजस्कमहीतलम् ।। २०४ ॥ सोऽयं कपाल संलग्न घटोघट निरन्तरे। घरत्यमेध्ये राजेन्द्रः श्मशाने दुःखपीडितः ॥ २०८ ॥ एवमुक्का समाश्लिष्य कण्ठं राज्ञो नृपात्मजा । कपृशोक शताधारा विललापातया गिरा ॥ २०९ ॥ राजपल्युउ• राजन् स्वप्नोऽथ तथ्यं वा येदतन्मन्यते भवान् । तत् कथ्यतां महाभाग मनो वै मुद्यते मम ॥ २१०॥ पयेतदेवं धर्मज्ञ नास्ति धर्मे सहायता । तयैव विम देवादि पूजने पालने भुवः ॥ २११ ॥ नास्ति धर्मः कुत्तः सत्पमार्जवं चानृशंसता। यत्र त्वं धर्मपरमः स्वराज्यादवरोपितः ॥ २१२ ।। इति तस्या वचः श्रुत्वा निःस्पोपणं सगद्गदम्। कथयामास तन्वगया यथा प्राप्ता स्वपाकता ॥ २१३ ।। रुदिता सापि सुचिरं निःश्वस्योष्णं च दु:खिता । स्वपुत्रमरणं भोर यंधावृत्तं न्यवेदयत् ॥ २१४ ।। राजायाच । प्रिये न रोचते दीर्घ कालं क्लेशमुपासितम् । नात्मायत्तश्च नन्वनि पश्य मे मन्दभाग्यताम् ॥२१५॥ चाण्डाले नाननुज्ञातः प्रवक्ष्ये ज्वलनं यदि । चाण्डालदासतां पास्ये पुनरप्पन्यजन्मनि ॥ २१६ ॥ मानस्प दुःस्वजलया तरिः प्राणवियोजनम् । एकोऽपि पाटको योऽय मासोशकरः सुतः ॥ २१९ ।।

·३२ सनातनधर्मसंग्रहः ॥ मम दैवाम्बुवेगेन मग्नः सोऽपि पलीयसा। कथं प्राणान् विमुञ्चामि परायसोऽस्मि दुर्गतः ।। २२० ।। अथवा नातिना क्लिटो नरः पापमेवदते । तिर्यरत नास्ति तहःखं नासिपम्रवने तथा । वैतरण्यां फुतस्ता यादृशं पुत्रविप्लवे ॥ २९१ ॥ सोऽहं सुतशरोरेण दीप्यमाने हुताशने । निपतिष्यामि तन्वशिक्षन्तव्यं कुकृतं मम ॥ २२२ ॥ अनुज्ञाता च गच्छ त्वं विश्वेश्म शुचिस्मिते । मम वाक्यञ्च तन्बनिनिवोधारतमानसा ॥ २२३ ॥ यदि दत्तं यदि हुतं गुरवो यदि तीषिताः। परत्र सङ्गमा भूयात् पुत्रेण सह च त्वयो ॥ २२४ ॥ इह लोके कुतस्त्वेत भविष्यति ममेङ्गितम् । त्वया सह मम श्रेयो गमनं पुत्र मार्गणे ॥ २२५ ।। यन्मया हसता किञ्चि द्रहस्ये या शुचिस्मिते । अश्लील मुक्तं तत्सर्व क्षन्तव्य मम याचतः ॥ २२६ ।। राजपनीति गर्वेण नावज्ञेयः स ते द्विजः । सर्वयत्नेन ते तोप्यः स्वामिदैवतवच्छुभे ॥ २२७ ॥ राजपल्युउ अहमप्यन्त्र राजर्षे दोप्यमाने हुताशने । दुःखभारा सहाचैव सहयास्यामि वै त्वया ॥ २२८ ॥ चितां राजा श्रारोप्य तनय स्वकम् । भार्य या सहितश्चासौ पदालिपुटस्तदा ॥ २२९ ॥ चिन्तयन् परमात्मान मीशं नारायणं हरिम् । हत्कोटरगुहासीनं वासुदेवं सुरेश्वरम् । अनादि निधनं ब्रह्म कृष्णं पीताम्बरं शुभम् ॥ २३० ॥ तस्य चिन्तय मानस्य सर्वे देवाः सगसवाः। धर्म प्रमुग्वतः कृत्वा समाजग्मुस्त्वरान्विताः॥ २३१ ॥ धर्मउवाच । मा राजन् साहसं कापीः धर्मोऽहं त्वामुपागतः। तितिक्षादमसत्याद्यैः स्वगुणैः परितोपितः ॥ २३६ ।। रन्द्रउवाच- हरिश्चन्द्र महाभाग प्राप्तः शमोऽस्मितेऽन्तिकम् । त्वया सभार्यपुत्रेण जितालेोकाः सनातनाः ॥ २३७ ।। ततः कृत्वा ·सत्यम् । भारोह त्रिदिवं राजन् भार्यापुत्रसमन्वितः। सुष्मापं नरै रन्यै जितमात्मीयकर्मभिः ॥ २३८ ।। तताऽमृतमयं वर्ष मपमृत्यु विनाशनम् । इन्द्रः प्रास्जदाकाशाञ्चितास्थानगतः प्रभुः ॥ २३६ ।। पुष्पवयं च सुमह देवदुन्दुभिनिस्वनम् । तत स्ततो वर्तमाने समाजे देवसंकुले ॥ २४० ।। समुत्तस्या ततः पुत्रो राज स्तस्य महात्मनः । सुकमारतनुः सुस्थः प्रसन्नेन्द्रियमानसः ॥ २४१ ॥ ततो राजा हरिश्चन्द्रः परिवज्य सुतं क्षणात । सभार्यः स्वश्रिया युक्तो दिव्यमाश्याम्यरान्वितः ॥ २४२॥ सुस्थ सम्पूर्ण हृदयो मुदा परमया युतः। यभूव तत् क्षणादिन्द्रो भूय वैन ममापत ॥ २४३ ।। सभार्य स्त्वं सपुत्र प्राप्स्यसे सद्गतिं पराम् । समारोह महाभाग निजानां कर्मणां फलैः ॥ २४४ ॥ परिश्चद्रत देवराजाननुज्ञातः स्वामिना श्वपचेन वै। अगत्वा निप्कृति तस्य नारोच्ये ऽहं सुरालयम् ॥ २४९ ।। धमंउवाच। सवैनं भायिनं क्लेश मवगम्यात्ममायया। आत्मा श्वपाकता नीतो दर्शितं तच चापलम् ॥ २४६ ॥ निउवाच । प्रार्थने यत्परं स्थानं समस्तै मनुजै भुवि । तदारोह हरिश्चन्द्र स्थानं पुण्यकृतां नृणाम् ॥ २४७ ।। हरिश्चन्द्र देवराज नमस्तुभ्यं वाक्य चैनलियोध मे। प्रसाद सुमुखं यत् त्वां ब्रवीमि प्रश्रयान्वितः ॥ २४८ ॥ मच्छोकमग्रमनसः कोशलानगरे जनाः । तिष्ठन्ति तानपोयाह्य कथं यास्याम्पहं दिवम् ॥ २४६ ।। ब्रह्महत्या गुरो र्घातो गोवधात्रीवध स्तथा । तुल्प मेभिर्महापापं भक्तत्यागेऽप्युदाहृतम् ॥ २५० ।। भजन्तं भक्त मत्याज्य महंत्यजतः सुग्वम् । नेह नामुन्न पश्यामि तस्मा च्छया दिचं व्रज ।। २५१ ।। यदि ते सहिताः स्वर्ग मया यान्ति मरेश्वर । सतोऽहमपि यास्यामि नरकं वापि तैः सह ॥ २५२ ॥ ४ ·सनातनधर्मसंग्रहः ॥ इन्द्रवाचा पहनि पुण्यपापानि तेषां भिन्नानि वै पृथक् । कथं संघात भोग्यं त्वं भूयः स्वर्गमवाप्स्यसि ॥ २५३ ॥ हरिश्चन्द्रउ-शक भुङ्क्त नृपो राज्य प्रभावेण कुटुम्बिनाम् । यजते च महायज्ञैः कर्म पातं करोति च ॥५४॥ तच तेषां प्रभावेण मया सर्व मनुष्ठितम् । उपकन्न सन्त्यक्षे तानहं स्वर्ग लिप्सया ॥ २५५ ॥ तस्माद्यन् मम देवेश किश्चिदस्ति सुचेष्ठितम् । दत्त मिपृ मयो जप्त सामान्य तैस्तदस्तु नः ॥ २५६ ।। पहुकालोपभोग्य हि फलं यन्मम कर्मणः । सदस्तु दिन मध्येकं तैः समं त्यतामादतः ॥ २५७ ॥ एवं भविष्यतीत्युत्का शकत्रिभुवनेश्वरः । प्रसन्नचेता धर्मश्च विश्वामित्र श्व गाधिजः ॥ २५८ ।। विमानकोटिसम्बद्ध स्वर्गलोकान् महीतलम् । गत्वायाध्याजनं प्राह दिव मारुयता मिति ॥ २५६ ।। तदिन्द्रस्य वचः श्रुत्वा प्रीत्या तस्य च भूपतेः।- शानीय रोहितास्वच विश्वामित्रो महातपाः ॥ २६० ।। अयोध्याख्ये पुरे रम्ये सेो ऽभ्यपिञ्चन नृपात्मजम् । देखें श्च मुनिभिः सि रभिपिच्य नराधिपम् ।। २६१ ।। राज्ञा सह तदा सर्वे हयपुरासुजनाः । सपुत्रभृत्यदारा स्ते दिय माररहु जनाः ॥ २६२ ।। पदे पदे विमानात्ते विमान मगम नराः। तदा सम्भूतोऽसी हरिश्चन्द्र श्च पार्थिवः ।। २६३ ।। सम्प्राप्य भूति मतुलां विमानः स महीपतिः। आसाश्चक्रे पुराकारे घप्रप्राकारसंघृते ।। २६४ ।। तत स्तस्यद्धि मालाक्य श्लोकं तम्रोशना जगी। दैत्याचार्या महाभागः सर्वशास्त्रार्थ तत्त्ववित् ।। २६५ ।। गुरुवाच हरिश्चन्द्रसमो राजा न भूतो न भविष्यति । यः शृणोति स्वदुश्वातः स सुखं महदामु यात् ।। २६६ ।। यहो तितिक्षा महात्म्य महोदानफलं महत् । यदागती हरिमन्द्रः पुरी चेन्द्रत्य मासपान् ।। २६८ ।। J

·श्री रामचरितम् ।
३५
दशरथर सत्याभिसंधिः।।
पाहयोग सर्वापूर्व मियं येपामासीत्कृत्स्ना वसुंधरा ।
चा० ५. प्रजापति मुपादाय नृपाणां जयशालिनाम् ॥ १॥
येपास सगरो नाम सागरो येन खानितः ।
पष्टिपुत्रप्सहस्राणि यं घान्तं पर्यवारयन् ॥२॥
इश्वाकृष्णा मिदं तेषां राजा वो महात्मनाम् ।
महत्पन्न मायानं रामायण मिति श्रुतम् ॥३॥
तदिदं वर्तपिप्यायः सयं निखिल मादितः ।
धर्मकामार्थसहितं भोतव्य मनसूयता ॥
कोत्तलो नाम मुदिताको त जनपदो महान् ।
निविपुः सायूतीरे प्रभूतधनधान्यवान् ॥ ५॥
अयोध्या नाम नगरी तत्रासी लोकविश्रुता ।
मनुना मानवेन्द्रेण या पुरी निर्मिता स्वयम् ॥६॥
आयता दश च दे च योजनानि महापुरी।
श्रीमती त्रीणि विस्तीर्ण सुधिभत्तमहापधा ॥ ७ ॥
राजमार्गेण महता सुविभक्तन शोभिता।
मुक्तपुष्पावकीर्णन जनसिक्न नित्यशः ।।८॥.
तां तु राजा दशरथो महाराष्ट्रधिवर्धनः ।
पुरी मावास्यामास दिवि देवपत्ति यथा ॥६॥
थाल म.. तस्यां पुर्यामयोध्यायां वेदवित् सर्वसंग्रहः।
दीर्घदशी महातेजाः पारजानपदमियः॥१॥
दृश्याकृणा मतिरथो यज्या धर्मपरी वशी।
महर्पिकल्पी राजर्षि विपु लोकेपु विश्रुनः ॥२॥
पलवानिहतामिम्रो मित्रवान्विजितेन्द्रियः ।
घनश्च मंचय श्वान्यैः शनाविधयणोपमः ।। ३ ।।
यथा मनु महातजा लोफस्प परिरक्षिता।
तथा दशरथी राजा लोकत्व परिरक्षिता ॥४॥

·सनातनधर्मसंग्रहः ॥
तेन सत्याभिसन्धेन त्रिवर्ग मनुनिष्ठता।
पालिता सा पुरी श्रेष्ठा इन्द्रेणेवामरावती ॥ ५ ॥
तस्मिन्पुरवरे हा धर्मात्मानो याहुश्रुताः।
भरा स्तुशा धनैः स्वै स्वै रलुन्धाः सत्यवादिनः ॥ ६ ॥
नाल्पसग्निचः कश्चिदासीत् त्तस्मिन् पुरोत्तमे ।
कुटुम्पी यो सिद्धार्थोऽ गवाश्वधनधान्यवान् ॥७॥
कामी वान को वा नृशंसः पुरुषः कचित ।
द्रष्टुं शक्य मयोध्यायां नाविद्यान्न च नास्तिकः ।।८।।
सर्वे नराश्च नार्यश्च धर्मशीलाः सुसंयताः।
मुदिताः शीलवृत्ताभ्यां महर्पय इवामलाः ॥६॥
नाकुण्डली नामुकुटो नास्रग्वो नाल्पभोगवान् ।
नामृपो न नलिसानो नासुगन्धश्च विद्यते ॥१०॥
नाम्भोजी नादाता नाप्पनङ्गदनिष्कधृक् ।
नाहस्ताभरणो वापि दृश्यते नाप्यनात्मवान् ॥ ११ ॥
नानाहिताग्नि ना यज्वा न क्षुद्रो वा न तस्करः ।
काश्चिदासी योध्यायां न चावृत्तो न संकरः ॥ १२॥
स्वकर्मनिरता नित्यं ब्राह्मणा विजितेन्द्रियाः।
दानाध्ययनशीलाश्च संयताश्च प्रतिग्रहे ॥ १३ ॥
नास्तिको नानृती पापि न कश्चिदपहुश्रुतः।
नासूयको न चाशक्तो नाविधान्विद्यते कचित् ॥१४॥
नापाविदनास्ति नावतो नापहुश्रुतः ।
न दीनः क्षुद्रचित्तो वा व्यथितो वापि कश्चन ॥ १५ ॥
कश्चिन्नरो वा नारी वा नाश्रीमा नाप्यरूपवान् ।
द्रष्टुं शक्य मयोध्यायां नापि राजन्यभक्तिमान् ॥१६॥
वर्णध्वग्यचतुर्थेषु देवतातिधिपूजकाः ।
कृतज्ञा श्च पदान्या श्च शुराविक्रमसंयुताः ॥ १७ ॥
दीर्घायुपो नरा: सर्व धर्म सत्यं च संश्रिताः ।
सहिता-पुत्रपौत्रैश्च नित्यं स्त्रीभिः पुरोत्तमे ॥ १८ ॥

·श्री रामचरितम् ।
क्षत्रं ब्रह्ममुखं घासीद् वैश्याः क्षत्र मनुव्रताः ।
शुद्राः स्वकर्म निरता स्त्रोन वर्णानुपचारिणः ॥ १९ ॥
सा तेनेच्वाकुनाधेन पुरी सुपरिरक्षिता ।
यथा पुरस्तान्मनुना मानवेन्द्रेण धीमता ॥ २० ॥
योघाना मग्निकल्पानां पेशलाना ममर्पिणाम् ।
संपूर्ण कृतविद्यानां गुहा केसरिणा मिव ॥ २१ ॥
घाल.. तस्यामापा गुणै रासग्नियाकोः सुमहात्मनः ।
मन्त्रज्ञा श्चेशितज्ञा श्व नित्यं प्रियहिते रताः॥१॥
अटी यभूवु चीरस्य तस्यामात्या यशस्विनः ।
शुचय श्वानुरक्ता श्च राजकृत्येषु नित्यशः ।।
एते ब्रह्मर्षिभि नित्यत्विज स्तस्य पार्वकाः।
विद्या विनीता ड्रीमन्तः कुशना नियतेन्द्रियाः॥६॥
श्रीमन्तश्च महात्मानः शास्त्रज्ञा दृढविक्रमाः।
कार्तिमन्तः प्रणिहिता यथावंचनकारिणः ॥ ७ ॥
सेजः क्षमा यशःप्राप्ताः मितपूर्वाभिमापिणः ।
मोधात्कामार्थहेतो र्षा न यु रनृतं वचः ॥८॥
तेपा मविदितं किञ्चित् स्वपु नास्ति परेषु वा ।
क्रियमाणं कृतं वापि पारेणापि चिकीर्पितम् ॥९॥
कुशला व्यवहारेपु सौहृदेपु परीक्षिताः।
प्राप्तकाले यथादण्डं धारयेयुः सुतेपपि ॥१०॥
कोशसंग्रहणे युक्ता पलस्य च परिग्रहे ।
अहितं चापि पुरुषं न हिंस्यु रविदूपकम् ॥ ११ ॥
वीराव निपतोत्साहा राजशास्त्र मनुष्ठिताः।
शुचीनां रचितारश्च नित्य विपयवासिनाम् ॥ १२ ॥
ब्रह्मदत्र महि सन्तस्तैकोशं समपूरयन् ।
सुतीक्षपदण्डाः संप्रेक्ष्य पुरुपस्य पलायलम् ॥ १३ ॥
शुचीना मेकबुद्धीनां सर्वेषां संग्रजानताम् ।
नासीत् पुरे वा राष्ट्र वा मृपावादी नरः कचित् ॥ १४ ॥

·सनातनधर्मसंग्रहः।।
4
कचिन्न कुष्ट स्तवासीत् परदारति नरः।
प्रशान्तं सर्व मेवासीद्राष्ट्रं पुस्वरं च तत् ॥ १५ ॥
सुवासस सुपाश ते च सर्वे शुचित्रता ।
हितार्थाश्च नरेन्द्रस्य जाग्रता नयचक्षुपा ॥१६॥
गुरोर्गुणग्रहीताश्च प्रख्याताश्च पराक्रमै ।
विदेशेष्वपि चिजाताः सर्वतो बुद्धिनिश्चयाः॥ १७ ॥
अभिता गुणवन्तश्च न चासन्गुण पर्जिताः ।
संधिविग्रहतत्वज्ञाः प्रकृत्या संपदान्विताः ॥१८॥
मंत्रसंचरणे शक्ताः शुक्ताः सूक्ष्मासु बुद्धिषु ।
नीतिशास्त्रविशेषज्ञाः सततं प्रियवादिनः ॥१९॥
ईदशै स्तै रमात्यैश्च राजा दशरथोऽनघः ।
उपपन्नो गुणोपेतै रन्धशासदसुन्धराम् ॥ २०॥
नवयमा चारेण मजाधर्मेण रक्षयन् ।
प्रजानां पालन कुर्वन्न धर्म परिवर्जयन् ॥२१॥
विश्रुत स्त्रिषु लोकेषु यदान्यः सत्यसंगरः ।
स तत्र पुरुषव्याघः शशास पृथिवी मिमाम् ॥ २२ ॥
माध्यगच्छविशिष्टं वा तुल्यं वा शत्रु मात्मनः ।
मित्रवान्नतसामन्तः प्रतापहतकरटकाः।
स शशास जगदाजा दिपि देरपति यथा ॥ २३ ॥
श्रीरामगुणवर्णनम् ॥
प्रयो० १. सर्वएव तु मस्या चारः पुरुषर्षभाः।
स्वशारीरादिमिवृत्ता अयार हद पाहवः ॥ ५ ॥
तेपा मपि महातेजा रामा रतिकरः पितुः ।
संयंभू रिव भूतानां पभूव गुणवत्तरः ॥६॥
स हि देवै नदीस रावणस्य यधार्षिभिः।
अर्थिता मानुपे लोके जजे विष्णुः-शनातनः ॥७॥
कौसल्पा शुशुभे तेन पुत्रेणामिनतेजमा ।
यथा चरण देवाना मदिति नापिना ॥४॥

·३६ श्री रामचरितम् । स हि रूपोपपन्नश्च वीर्यवाननायकः । भूमापनुपमः सुनु गुणै दशरधोपमः ॥६॥ स च नित्य प्रशान्तात्मा मृदुपूर्व च भापते । उच्यमानो ऽपि परुपं नोत्तरं प्रतिपद्यते ॥ १० ॥ कदाचिदुपकारेण कृतेनैकेन तुष्यति । न स्मरत्यपकाराणां शतमप्यात्मवत्तया ॥ ११ ॥ शीलवृद्ध निवृद्ध वयोवृद्धश्च सज्जनः । कथयन्नास्त वे नित्य मस्त्रयाग्यान्तरप्यापि ॥१२॥ चुहिमान् मधुरामापी पूर्यभापी प्रियंवदः । चीर्यवान्न च वीर्येण महत्ता स्वेन विस्मितः ॥ १३ ॥ न चानुनकयो विद्वान्वृद्धानां प्रतिपूजकः । अनुरक्तः प्रजाभिश्व प्रजा श्वाप्यनुज्यते ॥ १४ ॥ सानुक्रोशा जितक्रोधो ब्राह्मणप्रतिपूजकः । दीनानुकम्पी धर्मजो नित्यं प्रग्रहबान्छुचिः ॥ १५ ॥ फुलाचितमतिः क्षात्रं स्वधर्म बहमन्यते । मन्यते पाया प्रीत्या महत्स्वर्गफलं ततः ॥ १६ ।। नाश्रेयसि रतो यश्च न विरुद्धकथासचिः। उत्तरोत्तरयुक्तीनां वक्ता वाचस्पति र्यथा ॥ १७ ॥ थरोग स्तमणो वाग्मी यपुप्मा न्देशकालचित् । लोके पुरुपसारतः साधु रेको विनिर्मितः ॥१८॥ स तु श्रेष्ट र्गुणै युक्तः प्रजानां पार्थिवात्मजः । पहिश्चर इच प्राणा बभूव गुणतः प्रियः ॥ १६ ॥ सर्वविद्यावतस्नाना यधावत् सागवेदवित् । इप्यन्त्रे च पितुः श्रेष्ठो पभूा भरतांग्रजः ॥ २०॥ कल्याणाभिजनः साधु रदीनः सत्यनाराजः। वृद्ध रभिविनोत्तश्च हिजै धर्मार्थदर्शिभिः ॥२१॥ धर्मस्तामार्थतत्याः स्मृतिमान प्रतिभानवान् । तौफिके समयाचारे कृतकल्पो विशारदः ॥ २२ ॥ निभृतः संवृनाकारो गुप्नमंत्रः सहायवान् । अमाघफोघहर्प य त्यागसंयमकालपित् ॥२३॥ .

·१०
सनातनधर्मसंग्रहः ॥
दृढभक्तिः स्थिरप्रज्ञो नासद्माही न दुर्घघः।
निस्तन्द्री रप्रमत्तश्च स्वदोषपरदोपवित् ।। २४ ।।
शास्त्रज्ञ श्च कृतज श्च पुरुपान्तर कोविदः ।
यः प्रग्रहानुग्रहयो यथान्यायं विचक्षणः ॥ २५ ॥
सत्संग्रहानुग्रहणे स्थानयिनिग्रहस्य च ।
श्रायकर्मण्युपायज्ञः संदृष्टव्ययकर्मषित् ॥ २६ ।।
श्रेष्ठप चाखसमूहेपु प्राप्तो व्यामिश्रकेषु च ।
अर्थधौ च संगृह्य मुखतन्त्रो न चालसः ॥ २७॥
वहारिकाणां शिल्पाना विज्ञातार्यविभागवित् ।
आरोहे विनये चैव युक्तो वारणवाजिनाम् ॥ २८ ॥
धनुर्वेदविदां श्रेष्ठो लोकेऽ तिरथसम्मतः।
अभियाता महर्ता च सेनानपविशारदः ॥ २९ ॥
अप्रधृष्य श्च संग्रामे युद्ध रपि सुरासुरैः।
अनसूयु जितक्रोधो न तो न च मत्सरी ॥३०॥
नावज्ञेय श्च भूतानां न च कालवशानुगः ।
एवं श्रेष्ठगुणैर्युक्तः प्रजानां पार्थिवात्मजः ॥३१॥
संमत स्त्रिषु लोके पु वसुधायाः क्षमागुणैः ।
वुद्धया वृहस्पते स्तुल्या वीर्य चापि शचीपतेः ॥ ३२ ।।
तथा सर्वप्रजाकान्तः प्रीतिसंजननैः पितुः ।
गुणै विरुरुचे रामो दीप्तः सूर्य इवांशुभिः ॥ ३३ ॥
एतै स्तु बहुभि युक्तं गुणे रनुपमैः सुतम् ।
दृष्टा दशरथो राजा चक्रे चिन्ता परंतपः ॥ ३५॥
वृद्धिकामो हि ले कस्य सर्वभूतानुकम्पका ।
मत्तः प्रियतरो लोके पर्जन्य इव वृधिमान ॥ ३८॥
यमशकसमो वीर्ये वृहस्पतिसमो मता।
महीधरसमे धृत्यां मत्तश्च गुणवत्तरः ॥ ३९ ॥
मही मह मिमां कृत्स्ना मधितिष्ठन्त मात्मजम् ।
अनेन वयसा इप्टा यथा स्वर्ग मवामुयाम् ॥ ४० ।।
इत्येवं विविध स्तै स्तै रन्यपार्थिवदुर्लभैः ।
शिणै रपरिमेयैश्च लोके लोकोत्तमै गुणैः ॥४१॥

·श्रीरामचरितम् ।
तं समीक्ष्य तदा राजा युक्तं समुदिनै गुणैः।
निश्चित्य सचिवैः साई यौवराज्य ममन्यत ॥४२॥
पयो०३. ततः परिपदं सर्वा मामन्य वसुधाधिपः ।
हित मुहर्पणं चैव मुवाच प्रथितं वचः ॥ १ ॥
विदितं भवता मेतद्यथा मे राज्य मुत्तमम् ।
पूर्वकै मम राजेन्द्र सुतयत् परिपालितम् ॥ ४॥
सो ऽह मिदवाकृभिः सर्वं नरेन्द्रः प्रतिपादितम् ।
श्रेपसा योक्तु मिच्छामि मुग्वाह मखिलं जगत् ॥ ५ ॥
मया याचरितं पूर्वः पन्धान मनुगच्छता ।
मजा नित्य मनिष यथाशयभिरक्षिताः ॥६॥
इदं शरीरं कृत्स्नस्य लोकस्य चरता हितम् ।
पाण्डरस्यातपत्रस्य च्छायायां जरितं मया ॥७॥
राजमभायजुपां च दुहा मजितेन्द्रियैः।
परिश्रान्तो ऽस्मि लेोकस्य गुर्थी धर्मधुरं चहन ॥ ८ ॥
सो ऽहं विश्राम मिच्छामि पुत्रं कृत्वा मजा हिते ।।
संनिकृष्ठा निमान सर्वा ननुमान्य द्विजर्पभान् ॥ १० ॥
अनुजातो हि मां सर्व गुणैः श्रेष्ठो ममात्मजः ।
पुरंदरसमो वीर्ये रामः परपुरंजयः । ११॥
तं चन्द्रमिव पुष्येण युक्त धर्म भृतांवरम् ।
यौवराज्य नियोक्तास्मि प्रातः पुरुपपुगरम् ॥ १२॥
मनुरूपः स वो नायो लक्ष्मीयां लदमणाग्रजः ।
त्रैलोक्य मपि नापेन येन स्या नाथवत्तरम् ॥ १३ ॥
अनेन श्रेयसा सद्यः संयोऽहमिमां महीम् ।
गतशा भविष्यामि सुते तस्मि निवेश्य थे॥१४॥
यदिदं मे ऽनुरूपार्थ.मया साधु मुमन्त्रितम् ।
भयन्तो मे ऽनुमन्यन्तां कथं वा करवाएपहम् ।।१५।।
पद्यप्पा मम प्रीति हित मन्यनिचिन्त्याम् ।
भन्या मम्पस्थचिन्ता तु विमर्दान्पषिकोदया ॥१६॥

·૪૨ सनातनधर्मसंग्रहः ॥ इति ब्रुवतं मुदिन्ताः प्रत्यनन्द नृपा नृपम् । वृष्ठिमन्तं महामेघं नर्दत इव बहिणः ।। १७ ।। स्निग्धो ऽनुनादः संजजे ततो हर्षसमीरितः। जनाघोद घुपसन्न दो मेदिनी कम्पयन्निव ॥ १८ ॥ तस्य धर्मार्थविदुषो भाव माज्ञाय सर्वशः। ब्राह्मणा पलमुख्याश्च परिजनपदैः सह ॥ १६ ॥ समेत्य ते मन्त्रयितुं समतागतवुद्धयः। ऊचुश्च मनसा ज्ञात्वा वृद्धं दशरथं नपम् ॥ २० ॥ अनेकवर्पसाहस्रो वृद्ध स्त्व मसि पार्थवि । सरामं युवराजान मभिपिञ्चस्व पार्थिवम् ॥ २१ ॥ इच्छामो हि महापाहुं रघुवीरं महाबलम् । गजेन महता यान्तं रामं छत्रावृताननम् ॥ २२ ॥ इति तद्वचनं श्रुत्वा राजा तेषां मनः प्रियम् । अजाननिय जिज्ञासु रिदं वचन मन्त्रवीत् ।। २ ।। अत्वैवचनं यन्मे राघवं पति मिच्छथ। राजानः संशयो ऽयं मे तदिदं ब्रूत तत्वतः ॥ २४ ॥ कथं नु मयि धर्मेण पृथिवी मनुशासति । भवन्तो द्रष्टु मिच्छन्ति युवराज महापलम् ॥ २५ ॥ ते तमूचु महात्मानः पौरजानपदैः सह । पहयो नृपकल्याणगुणाः सन्ति सुतस्य ते ॥ २६ ॥ गुणान् गुणवतो देव देवकल्पस्य धीमतः। प्रिया नानन्दनान कृत्स्नान प्रवक्ष्यामोऽद्य ताञ्छृणु ॥ २७ ॥ दिव्यै गुणैः शक्रसमो रामः सत्यपराक्रमः। इक्ष्वाकुभ्योऽहि सर्वेभ्यो ह्यतिरिक्तो विशांपते ॥ २८ ॥ रोमः सत्पुरुषो लोके सत्यः सत्यपरायणः । साक्षाद्रामा द्विनिवृत्तो धर्मश्चापि श्रिया सह ॥ २६ ॥ प्रजा सुखत्वे चन्द्रस्य वसुधायाः क्षमागुणैः । बुड्या वृहस्पते स्तुल्यो वीर्य साक्षाच्छचीपतेः ॥३०॥ धर्मज्ञः सत्यसन्धश्च शीलवाननस्यकः । क्षान्तः सान्त्वपिता श्लक्ष्णः कृतज्ञो विजितेन्द्रियः॥ ३१॥ .

·श्रीरामचरितम् । ४३ मृदु श्च स्थिरचित्त श्च सदाभन्यो ऽनसूपका। प्रियवादी च भूतानां सत्यवादी च राधवः ॥३२॥ बहुश्रुतानां वृद्धानां ब्राह्मणाना मुपासिता । तेनास्येहातुलकीर्ति यश स्तेज श्च वर्षते ॥ ३३ ॥ देवासुरमनुष्याणां सर्वास्त्रेषु विशारदः । सम्यग्विद्यावतस्नातो यधावत् साह्नवेदवित् ॥ ३४॥ गान्धर्वे च भविश्रेष्ठो बभूव भरताग्रजः। कल्याणाभिजनः साधु रदीनात्मा महामतिः॥ दिजै रभिविनीत श्वश्रेष्ठ धर्मार्थनैपुणैः ॥ ३५ ॥ यदा ब्रजति संग्रामं नामार्थे नरस्य वा। गत्वा सामित्रसहितो नाविजित्य निवर्तते ॥ ३६ ॥ सङ्ग्रामात् पुन रागत्य कुत्ररेण रथेन वा। पौरान स्वजन वनित्यं कुशलं परिपृच्छति ।। ३७ ॥ पुत्रेवग्निपु दारेषु प्रेप्पशिष्यगणेषु च । निखिलेनानुपूर्या च पिता पुत्रा निवारसान् ॥ ३८॥ शुश्रूपन्ते च यः शिष्याः कचिधर्मसु दंशिताः। इति नः पुरुषव्याघ्रः सदा रामोऽभिभापते ॥ ३९ ॥ व्यसनेषु मनुष्याणां भृशं भवति दुःखितः। सत्सवेषु च सर्वेपु पितेव परितुष्यति ॥ १० ॥ सत्यवादी महेष्वासो वृद्धसेयी जितेन्द्रियः । स्मितपूर्वाभिभापी च धर्म सर्वात्मना श्रितः॥४१॥ सम्पग्योक्ता श्रेयसां च न विगृह्य कथारूचिः। उत्तरोत्तरयुक्तौ च वक्ता वाचस्पति यथा ॥ ४२ ॥ सुभ्रू रायततानाच साचा द्विष्णुरिव स्वयम् । रामो लोकाभिरामोऽयं शौर्यवीर्यपराक्रमः॥४॥ प्रजापालनसंयुक्तो न रागो पहितेन्द्रियः । शक्त स्त्रैलोक्य मप्येप भोक्तुं किंतु मही मिमाम् ॥ ४४ ॥ नास्य क्रोधः प्रसादश्च निरर्थोऽस्ति कदाचन । हन्त्येष नियमाध्या नवघ्येपुन कुप्यति । युनत्त्ययः प्रहप श्व तमसो यत्र तुष्यति ।। ४५॥

·सनातनधर्मसंग्रहः ॥
दान्तः सर्वप्रजाकान्तः प्रीतिसंजननै दृणाम् ।
गुणै चिरोचते रामो दीप्तः सूर्यइवांशुभिः॥४७॥
वत्सः श्रेयसि जात स्ते दिवासा तव राघवः ।
दिष्ट्या पुत्रगुणे युक्तो मारीच इव कश्यपः ॥ ४६॥
यल मारोग्य मायुश्च रामस्य विदितात्मनः ।
देवासुरमनुष्येपु सगन्धर्वोरंगेपु च ॥ ५० ॥
आशंसते जनः सर्वो राष्ट्र पुरवरे तथा ।
आभ्यन्तर श्व बाह्य श्व पौरजानपदो जनः ॥५१॥
स्त्रिया वृद्धा स्तरुण्य श्च सायं प्रातः समाहितः ।
सर्वा देवा नमस्यन्ति रामस्याथै मनस्विनः ॥
तेषां तद्याचितं देव त्वत्प्रसादात् समृद्धचताम् ॥५२॥
राम मिन्दीवरश्यामं सर्वशत्रुनिवर्हणम् ।
पश्याम यौवराज्यस्थं तव राजोत्तमात्मजम् ॥ ५३॥
पयो. ३. तेषा मालिपद्मानि प्रगृहीतानि सर्वशः।
प्रतिगृह्माब्रवीद्राजा तेभ्यः प्रियहितं वचः ॥ १॥
अहोऽस्मि परमप्रोतः प्रभाव श्वातुला मम ।
पन्मे ज्येष्ठं प्रियं पुत्रं यौवराज्यस्थ मिच्छध ॥ २ ॥
इति प्रत्यर्चितान राजा ब्रामणानिद मन्नयोत् ।
घसिष्ठं वामदेवं च तेषा मेवोपशावताम् ॥ ३॥
चैत्रः श्रोमानयं मासः पुण्यः पुष्पितकाननः ।
यौवराज्याय रामस्य सर्वमेवोपकल्प्यताम् ॥ ४॥
राज्ञ स्तूपरते वाक्ये जनघोपो महानभूत् ।
शनै स्तस्मिन् प्रशांते च जनघोपेजनाधिपः ।।५।।
वसिष्ठं मुनिशार्दूलं राजा वचन मब्रवीत् ।
अभिषेकाय रामस्य यत्कर्म सपरिच्छदम् ।
सय भगवन सर्व माज्ञापयितु मर्हति ॥६॥
तच्छु त्वा भूमिपालस्य वसिष्ठो मुनिसत्तमः।
भादिदेशाग्रतो राज्ञः स्थितान युक्तान कृताञ्जलीन् ॥७॥

·श्रीरामचरितम् ।
४५
संतः सुमंत्रं द्युतिमान् राजा वचन मब्रवीत् ।
रामः कृतात्मा-भवता शीघ्र मानीयता भिति ।। २२।।
स तथेति प्रतिज्ञाय सुमन्नो राजशासनात् ।
रामं तत्राऽऽनयाञ्चक्रे रथेन रथिनां वरम् ॥ २३ ॥
स प्रालि रभिप्रेत्य प्रणतः पितु रन्तिके।
नाम स्वं श्रावयन् रामो ववन्दे चरणी पितुः ॥ ३२ ॥
तं दृष्दा प्रणतं पाश्र्वे कृताञ्जलिपुठं नृपः ।
गृहपाञ्जली समाकृष्य सस्वजे प्रिय मात्मजम् ॥ ३३ ॥
तस्मै चाभ्युद्यतं सम्यङ् मणिकाञ्चनभूषितम् ।
दिदेश राजा रुचिरं रामाय परमासनम् ॥ ३४ ॥
तपासनवरं प्राप्य व्यदीपयत राघवः ।
स्वयैव प्रभया मेरु मुदये विमलो रविः ॥ ३५॥
सतं सुस्थित माभाष्य पुत्रं पुत्रवतां वरः।
उवाचेदं वचो राजा देवेन्द्र मिव कश्यपः ॥ ३६॥
ज्येष्ठाया मसि मे पल्यां सदृश्यां सहशः सुतः।
उत्पन्न स्त्वं गुणज्येष्ठो मम रामात्मजः प्रियः ॥ ३७॥
त्वया यतः प्रजाश्चेमाः स्वगुणै रनुरचिताः।
तस्मात्त्वं पुष्ययोगेन यौवराज्य मवामुहि ॥ ३८ ॥
कामतस्त्वं प्रकृत्यैव निर्णीतो गुणवानिति ।
गुणवत्यपि तु स्नेहात् पुत्र वक्ष्यामि ते हितम् ॥ ३६॥
भूयो विनय मास्थाय भव नित्यं जितेन्द्रियः।
कामक्रोधसमुत्थानि त्यजस्व व्यसनानि च ॥ ४०॥
परोक्षया वर्तमानो वृत्या प्रत्यक्षया तथा ।
अमात्यप्रभृतोः सर्वाः प्रजा श्चैवानुरक्षय ॥४१॥
कोठागारायुधागौरेः कृत्वा संनिचया न्यहुन् ।
इशानुरक्तप्रकृति यः पालयति मेदिनीम् ॥ ४२ ॥
तस्य नन्दन्ति मित्राणि लब्ध्वामृत मिवामराः।
तस्मात् पुत्र व मात्मानं नियम्यैवं समाचर ॥ ४३ ।।
तच्छुत्वा सुहद स्तस्य रामस्य प्रियकारिणः ।
त्वरित. शीघमागत्य फौसल्पायै न्यवेदयन् ॥ ४४ ॥

·४६
सनातनधर्मसंग्रहः ॥
सा हिरण्य वगा चैव रत्नानि विविधानि च.।
ध्यादिदेश प्रियाख्येभ्यः कौसल्या प्रमदोत्तमा ॥ ४५ ॥
अथाभिवाद्य गजान रथ मारुहय राघवः ।
यया स्व तिमश्मि जनौधैः प्रनिपूजितः ॥ १३ ॥
तेचापिपौरा नृपतेर्वचस्त च्छु त्वा तदालाभ मिवेष्ट माशु।
नरेद्रमामंत्र्य गृहाणि गत्वा देवान समानणु रभि प्रहशः४५
भयो, ४ । गतेष्वय नृपो भूयः पौरे सह मंत्रिभिः।
मन्त्रयित्वा ततश्चक्रे निश्चयज्ञः स निश्वयम् ॥१॥
श्व एव पुष्यो भविता श्योऽभिपेच्य स्तु मे सुतः ।
रामो राजीवपनादो युवराज इति प्रभुः ॥२॥
अथान्त गृह माविर्य राजा दशरथ स्तदा ।
सूत मामन्त्रयास राम पुन रिहानय ॥ ३॥
प्रतिगृहय तु तद्वाक्यं सूनः पुन रूपाययो।
रामस्य भवनं शीघ्रं राम माननियतु पुनः ॥ ४॥
वास्थै रावेदितं तस्य रामायागमनं पुनः ।
श्रुत्वैव चापि राम स्तं प्राप्तं शान्वितो ऽभवत् ॥ ५॥
प्रवेश्य चैनं त्वरिता रामे वचन मब्रवीत् ।
यदागमन कृत्यं ते भूप स्तद् बृहपशेषतः ॥ ६ ॥
त मुवाच ततः सूतो राजा त्यांन्टु मिच्छति ।
श्रुत्या प्रमाणं तत्र त्वं गमनायेतराय पा॥७॥
इति सूतवचः श्रुत्वा रामो ऽपि त्वरयात्वितः।
प्रयया राजभवनं पुन द्रष्टुं नरेश्वरम् ॥ ८॥
तं श्रुत्वा समनुमाप्तं रामं दशरथा नृपः ।
प्रवेशयामास गृहं विपक्षः मिय मुत्तमम् ॥६॥
प्रविशन्नेव च श्रीमान राघवो भवनं पितुः ।
ददर्श पितरं दुरात् प्रणिपत्य कृतालिः ॥१०॥
प्रणमन्तं त मुत्याप्प संपरिषज्य भूमिपः ।
प्रदिश्य घासनं पास्मै रामं च पुन रब्रवीत् ।। ११ ।।
राम घृडो ऽस्मि दीर्घायु मुंफा भागा पप्सिताः ।
भनवतिः ऋतुशते थे, भूरिदक्षिणैः ॥ १२ ॥

·४७
श्रीरामचरितम् ।
जात मिष मपत्य मे त्व मद्यानुपमं भुवि ।
दत्त मिपृ मधीतं च मया पुरुषसत्तम ॥ १३ ॥
अनुभूतानि चेपानि मया वीर सुखान्यपि ।
देवर्षिपितृविप्राणा मनृणो ऽस्मि तथात्मनः ॥ १४ ॥
न किंचिन् मम कर्तव्यं तवान्यत्राभिपेचनात् ।
अतो यत् त्वा महं बयां तन्मे त्वं कर्तु मर्हसि ॥ १५ ॥
अद्य प्रकृतयः सर्वा स्त्वा मिच्छन्ति नराधिपम् ।
श्रत स्त्वां युवराजान मभिपेक्ष्यामि पुत्रक ॥ १६
अपि चाद्याशुभान् राम स्वमान् पश्यामि राघव ।
सनिर्याता दिवोल्काश्च पतन्ति हि महास्वनाः ॥ १७ ॥
अवष्टब्धं च मे राम नक्षत्रं दारुणग्रहैः ।
आवेदयन्ति दैवज्ञाः सूर्याङ्गारकराहुभिः ॥२८॥
प्रायेण च निमित्ताना मीदृशानां समुद्भवे ।
राजा हि मृत्यु मानोति घोरां चापद मृच्छति ॥ १९ ॥
तयाव देव मे चेतो न चिमुहयति राघव ।
ताव देवामिपिञ्चस्व चला हि प्राणिनां मतिः ।। २० ।।
अद्य चन्द्रो ऽभ्युपगमत् पुष्यात् पूर्व पुनर्वसुम् ।
श्वः पुष्य योग नियतं वक्ष्यन्ते देवचिन्तकाः ॥२१॥
तत्र पुष्ये ऽभिपिञ्चस्व मन स्त्वरयतीव माम् ।
श्व स्त्वाह मभिपेक्ष्यामि यौवराज्ये परंतप ॥ २२ ॥
तस्मा स्वयाद्य प्रभृति निशेयं नियतात्मना ।
सह वध्वोपवस्तव्या दर्भप्रस्तरशायिना ॥ २३ ॥
सुहद श्याप्रमत्ता स्वां रक्षन्त्वद्य समन्ततः ।
भवन्ति पहु विघ्नानि कार्याण्येवं विधानि हि ॥ २४ ॥
विप्रोपित श्च भरतो यावदेवं पुरादितः।
तावदेवाभिपेक स्ते प्रामकालो मतो मम ॥ २५ ॥
काम खलु सतां वृत्ते नाता ते भरतः स्थितः।
ज्येष्ठानुवर्ती धर्मात्मा सानुमोशो जिनेन्द्रियः ॥ २६ ॥
किं नु चित्तं मनुष्याणा मनित्य मिति मे मतम् ।
सतां च धर्मनित्यानां कृतमि च राघव ॥ २७ ॥

·सनातनधर्मसंग्रहः॥
इत्युक्तः सोऽभ्यनुज्ञातः श्व माविन्यभिषेचने ।
व्रजेति रामः पितर मभिभाष्याभ्ययाद् गृहम् ॥ २८ ॥
प्रविश्य चात्मनो वेश्म राज्ञा दिपेऽभिषेचने ।
तत् क्षणा देव निष्क्रम्य मातु रन्लापुरं य? ॥ २६ ॥
तत्र तां प्रवणा मेव मातरं क्षौमवासिनीम् ।
पाग्यतां देवतागारे ददर्शायाचीं श्रियम् ॥ ३०॥
मागेव चागता तत्र सुमित्रा लक्ष्मण स्तथा ।
सीता चानायिता श्रुत्वा प्रियं रामाभिपेचनम् ॥ ३१ ॥
तस्मिन् काले हि कौसल्या तस्था वामीलितेचणा।
सुमित्रयान्यास्यमाना सीतया लक्ष्मणेन च ॥ ३२ ॥
श्रुत्वा पुष्ये च पुनस्य यौवराज्येऽ भिपेचनम् ।
प्राणायामेन पुरुपं ध्यायमाना जनार्दनम् ॥ ३३ ॥
तथा सनियमा मेव सोऽभिगम्या भिवाद्य च ।
उवाच वचनं रामो हर्पयंस्तामिदं वरम् ॥ ३४॥
अम्ब पिना नियुक्ताऽस्मि प्रजापालनकर्मणि ।
भविताश्वोऽभिपेको मे यथा मे शासनं पितुः ।। ३५ ।।
सीतया प्युपवस्तब्या रजनीयं मया सह ।
एय मुक्त मुपाध्यायैः स हि मा मुक्तवान पिता ॥ ३६॥
यानि यान्यत्र योग्यानि श्वोभाविन्यभिपेचने ।
तानि मे मगलान्यच वैदेथा चैव कारय ।। ३७ ।।
एतच्छ्रुत्वा तु कौसल्या चिरकालाभिकाउक्षितम् ।
हर्षापाकुलं वाक्य मिदं राम मभापत ॥ ३८॥
वत्म राम चिरंजीव हता स्ते परिपन्धिनः ।
ज्ञातीन मे त्वं श्रिया युक्तः सुमित्रापा श्व नन्दय ॥ ३९ ॥
कल्याणे यत नक्षत्रे मया जाताऽसि पुत्रक ।
येन त्वया दशरयो गुणै राराधितः पिता ॥ ४०॥
अमोघं पत मे दान्तं पुम्पे पुष्करेक्षणे ।
येय मियाकुराज्यश्रीः पुत्र त्वां संश्रयिष्यति ॥ ४१ ।।
इत्येव मुक्तो मात्रा तु रामो भ्रातर मनवीत् ।
भासलिं मह मासीन मभिवीय स्मयन्निव ॥ १२ ॥

·श्री रामचरितम् लक्ष्मणेमां मया साधं प्रशाधि त्वं वसुन्धराम् । द्वितीयं मे ऽन्तरात्मानं त्वा मियं श्रीरुपस्थिता ॥४३॥ सौमित्रे भुदय भोगांस्त्व मिपान राज्यफलानि च । जीवितं चापि राज्यं च त्वदर्थ मभिकामये ॥४४॥ इत्युत्का तक्मणं रामे मातरावभिवाद्य च । अभ्यनुज्ञाप्य सीतां च यया स्वं च निवेशनम् ॥ ४५ ॥ प्रयो० ५. संदिश्य राम नृपतिःचो भाविन्यभिपेचने । पुरोहितं समाहूय वसिष्ठ मिद म त् ॥ १॥ गच्छोपवासं काकुत्स्थं कारयाद्य तपोधन । श्रेयसे राज्यलाभाय पध्या सह यतत्रत ॥२॥ तधेति च स राजान मुक्का चेदविदां वरः। स्वयं वसिष्ठो भगवान् यया रामनिधैशनम् ॥ ३॥ उपवासयितुं वीरं मन्त्रविन मन्त्रका विदम् । घ्रामं रथवरं युक्त मास्थाय स धृतव्रतः॥४॥ स रामभवनं प्राप्य पाण्टुराधनप्रभम् । तिस्रः कदया रथेनैव विवेश मुनिसत्तमः ॥ ५॥ त मागतमृपि राम स्त्वरनिव स संभमम् । मानयिप्पन समाना निश्चक्राम निवेशनात् ॥ ६॥ अभ्येत्य त्वरमाणोऽथ रथाभ्याशं मनोपिणः ततोऽवतारयामास परिगृह रथात् स्वयम् ॥ ७॥ स चैनं प्रश्रितं दृप्या संभाप्याभिप्रसाद्य च । प्रियाहं हर्पयन राम मित्युवाच पुरोहितः ॥ ८॥ प्रसन्न स्ने पिता राम यत्यं राज्य मवाप्स्यसि । उपवासं भवानद्य फरोतु सह सीतया ॥९॥ प्रान त्या मभिपेक्ता हि यौवराज्ये नराधिपः । पिता दशरथः प्रीत्या ययाति नदुपा यथा ॥१०॥ इत्युका स तदा राम मुपयासं पतवनः । मन्त्रवत् कारयामास चैदेहा सहितं शुचिः॥११॥ .

·सनातनधर्मसंग्रहः ॥
ततो यथावद्रामेण स राज्ञो गुरु रर्चितः ।
अभ्यनुज्ञाप्य काकुत्स्थं यया रामनिवेशनात् ।। १२ ।।
सुहृद्धि स्तत्र रामोऽपि सहासीनः प्रियंवदैः ।
स भाजित विवेशाथ ताननुज्ञाप्य सर्वशः ॥ १३ ॥
हपृनारीनरयुतं रामवेश्म तदा बभौ ।
यथा मत्तद्विजगणं प्रफुल्लनलिनं सरः ॥ १४ ॥
स राजभवनप्रख्या त्तस्मा द्रामनिवेशनात् ।
निगंत्य ददृशे मार्ग वसिष्ठो जनसंवृतम् ॥ १५ ॥
वृन्दवृन्दै रयोध्यायां राजमार्गाः समंततः ।
पभूवु रभिसंयाधाः कुतूहलजन वृताः॥ १६ ॥
जनवृन्दार्मिसंघर्ष हर्पस्वनवृत स्तदा ।
पभूव राजमार्गस्य सागरस्येव निस्वनः ॥ १७ ॥
श्यो.स.६. गते पुरोहिते रामः स्नातो नियतमानसः ।
सहपल्या विशालाक्ष्या नारायण मुपागमत् ॥ १॥
प्रगृहय शिरसा पात्री हरिपो विधिवत्ततः।
महते देवतायाज्यं जुहाय ज्वलितानले ॥ २॥
शेषं च हविपस्तस्य प्राश्याऽऽशास्याऽऽत्मनः प्रियम् ।
ध्यायन्नारायणं देवं स्वास्तीर्णे कुशसंस्तरे ॥ ३
घाग्यतः सहवैदेद्या भूत्वा नियत मानसः ।
श्रीमत्यायतने पिष्णाः शिप्ये नरपरात्मजः ॥४॥
एकयामा ऽचशिपायां राज्यांप्रति विवुद्धय सः ।
अलंकारविधि सम्यकारयामास वेश्मनः ।।५।।
तन्न शृण्वन् सुखाचाचः सूतमागध वन्दिनाम् ।
पूर्वी संध्या मुपासीनो जजाप सुसमाहितः ॥६॥
तुशव मयतश्चैय शिरसा मधुसूदनम् ।
विमलक्षौमसंबीती वाचयामास स मिजान् ॥७॥
तेषां पुरप हयोपोऽथ गम्भीरमधुर स्तथा।
अयोध्यां पूरयामास तृपंधोपानुनादितः ॥८॥

·-
श्री रामचरितम्।
कृतोपवासं तु तदा वैदेहया सह रायवम्
अयोध्यानिलयः श्रुत्वा सर्वः प्रनुदिता जनः ॥ ९ ॥
ततः पौरजनःसर्वः श्रुत्वा रामाभिषेचनम् ।
प्रमाता रजनी दृप्डा चक्रे शोभयितुं पुरीम् ॥ १०॥
सिताम्नशिखरामेषु देवतायतनेषु च ।
चतुप्पधेषु रथ्यापु चैत्येप्यालकप च ॥ ११ ॥
नाना पण्य सढेषु वणिता मापणेषु च ।
कुटुम्विनां समृडपु श्रीमत्सु भयनेषु च ॥ १२ ॥
सभासु चैव सर्वात वृक्षेप्वालक्षितेषु च ।
ध्यजा समुच्छ्रिताः साधु पताका श्चाभयं स्तथा ॥ १३ ॥
नटनर्तकसङ्घानां गायकानां च गायताम् ।
मनः कर्णसुखा वाचः शुभाव जनता ततः ॥ १४ ॥
रामाभिपेकयुक्ताश्च कया चक्रुर्मिधा जनाः ।
रामाभियेके संप्राप्त चत्वरेपु गृहेषु च ॥ १५
पाला अपि फ्रीडमाना गृह द्वारेपु संघशः।
रामाभिपयसंयुक्ता श्वनु रेव कथा मिधः ॥ १६ ॥
कृतपुप्पो पहारश्च धूपगन्धाधिवासितः ।
राजमार्ग:
कृतः
श्रीमान् पोरै रामाभिपेचने ॥ १७ ॥
प्रकाशी करणायं च निशागमनशङ्कया।
दीप वृक्षां स्तथा चक्रु रनुरथ्यांसु सर्वशः ॥ १८ ॥
अलंकारं पुरस्यैवं कृत्वा तत्पुरवासिनः ।
आकाक्षमाणा रामस्प यौवराज्याभिपेचनम् ॥ १६ ॥
समेत्य सङ्घशः सर्व पत्करेषु सभासु च ।
फययन्तो मिथस्तत्र प्रशसु जनाधिपम् ॥ २० ॥
ग्रहो महात्मा राजाऽय मिक्षाकृ कुरनन्दनः ।
ज्ञात्वा वृद्धं स्वमात्मानं रामं राज्यऽ भिपेक्ष्यति ॥ २॥
सर्वे एनुगृहोनास यनो रामो महीपतिः।
चिराय भविता गोप्ता दृघ लोक पगरः॥२२॥
अनुद्धनमना विद्वान् धर्मात्मा भातृयत्सलः।
यथा च भातूपु स्निग्ध स्तधा स्मास्वपि राययः ॥ २३ ॥

·सनातनधर्मसंग्रहः ॥
चिरंजीवतु धर्मात्मा राजा दशरथो ऽनघः ।
यत्प्रसादेनाभिपिक्तं रामं द्रक्ष्यामहे पयम् ॥ २४ ॥
एवं विधं कथयतां पौराणां शुश्रुवुः परे।
दिग्भ्यो विश्रुत विक्रांताः प्राप्त जानपदा जनाः ।। २५ ॥
ते तु दिग्भ्यः पुरी प्राप्ता द्रष्टुं रामाभिपेचनम् ।
रामस्य पूरयामासुः पुरी जानपदा जनाः ॥२६॥
जनौधै स्तै विसर्पद्भिः शुश्रुवे तत्र निःस्वनः ।
पर्वसूदीर्ण वेगत्य सागरस्येव निम्वनः ॥ २७ ॥
प्रयो० ६. ज्ञाति दाशो यतो जाता कैकेय्यास्तु सहोषिता।
मासादं चन्द्रसंकाशं मारोह यहच्छया ॥१॥
सिक्तराजपथां कृत्स्ना प्रकीर्ण कमलोत्पलाम् ।
अयोध्यां मन्थरा यस्मात प्रासादादन्ववैक्षत ॥२॥
हृष भमुदितैः पौरैरुच्छ्रितध्वज मालिनीम् ।
अयोध्यां मन्धरा दृप्या परं विस्मय मागता ॥६॥
सा होत्फुल्ल नयनां पाण्डुरक्षौम वासिनीम् ।
अविदूरे स्थितां दृदा धात्री पप्रच्छ मन्थरा ॥७॥
उत्तमेनाभि संयुक्ता हर्षेणार्थपरा सती ।
राममाता धनं किं नु जनेभ्यः संप्रयच्छति ॥८॥
अतिमात्रं प्रहर्पः किं जनस्यास्य च शंस मे।
कारयिष्यति किं वापि संप्रहष्टो महीपतिः ॥९॥
विदीर्यमाणा हर्षेण धात्री तु परया मुदा ।
आचचक्षेऽथ कुजायै भूयसी राघवे श्रियम् ॥१०॥
भ्वः पुष्पेण जितमोघं यौवराज्येन चानघम् ।
राजा दशरथो राम मभिषेक्ता हि राघवम् ॥ ११ ॥
धाच्या स्तु वचनं श्रुत्वा कुन्जा क्षिा ममर्पिता।
कैलासशिखराकारात् प्रासादा दवरोहत ॥ १२ ॥
सा दह्यमाना क्रोधेन मन्धरा पापदर्शिनी।
शयाना मेघ कैफेयो मिदं वचन मनवीत् ॥ १३ ॥

·५३
श्री रामचरितम् ।
अक्षयं सुमहद्देवि प्रवृत्तं त्वविनाशनम् ।
रामं दशरथी राजा यौवराज्येऽभिपेक्ष्यति ॥२०॥
साऽ सम्यगाधे भये मग्ना दुःखशोकसमन्विता ।
दह्यमाना नलेनेय त्वद्धितार्थ मिहागता ॥ २१ ॥
तब दुग्वेन कैकेयि मम दुःखं महद्भवेत् ।
व वृद्धौ मम वृद्धिश्च भवेदिह न संशयः ॥ २२ ।।
नराधिपकुले जाता महिपी त्वं महीपतेः।
उग्रत्वं राजधर्माणां कथं देवि न वुड्से ॥ २३ ॥
धर्मवादी शठो भर्ता श्लपणवादी च दारुणः ।
शुद्धभावे न जानीपे तेनैव मतिसन्धिता ॥ २४ ॥
मन्थराया वचः श्रुत्वा शयनात् सा शुभानना ।
उत्तस्यौ हपंसंपूर्णा चन्द्रलेखेव शारदी ॥ ३१॥
दत्वा स्वाभरणं तस्यै कुजायै प्रमदोत्तमा ।
कैकेयो मन्धरां हृया पुनरेवा ब्रवीदिदम् ॥ ३३
इदं तु मन्धरे मय माख्यातं परमं प्रियम् ।
एतन्मे प्रिय माख्यातं किं वा भूयः करोमि ते ॥ ३४ ॥
रामे या भरते वाहं विशेष नोपलक्षये।
तस्मात्तुमामि यद्राजा रामं राज्येऽभिपेक्ष्यति ॥ ३५ ॥
.
अयो०८ मन्थरा त्वभ्यसूयैना मुत्सृज्याभरणं हि तत् ।
उवाचेदं ततो वाक्यं कोपःखप्तमन्विता ॥१॥
मनसा प्रसहामि त्वां देवि दुःखादिता सती ।
यच्छोचितव्ये पासि प्राप्य त्वं व्यसनं महत् ॥ ३ ॥
शोचामि दुर्मतित्वं ते का हि प्राला प्रहर्पयेत् ।
थरः सपनीपुत्रस्य वृद्धिं मृत्यो रिवागताम् ॥४॥
सुभगा फिल कौसल्या यस्याः पुचोऽमिपेक्ष्यते ।
यावराज्येन महता श्वापुप्येष हिजोत्तमैः ॥९॥
प्रासां वसुमती प्रीतिं प्रतीतां हतविदिपम् ।
उपस्थास्यसि कोसल्पां दासीवत्वं कृताञ्जलिः ॥१०॥

·५४
सनातनधर्मसंग्रहः ॥
एवं च त्वं सहास्माभि स्तस्याः प्या भविष्यसि ।
पुत्रश्च तव रामस्य मप्यत्वं हि गमिष्यति ॥ ११ ॥
तां दृप्टा परमप्रीता त्रुवन्ती मन्धरां ततः।
रामस्यैव गुणान् देवी कैकेयी प्रशशंस ह ॥ १३ ॥
धर्मज्ञो गुणयान दान्तः कृतज्ञः सत्यवाचिः ।
रामो राजसुतो ज्येष्ठो यो राज्य मतोऽर्हति ॥ १४ ॥
भ्रातन भृत्यश्चिदीर्घायुः पितृवत् पालयिष्यति ।
संतप्यसे कथं फुजे श्रुत्वा रामाभिपेचनम् ॥ १५ ॥
भरत थापि रामस्य ध्रुवं पर्पशलात परम् ।
पितृपैतामहं राज्य माप्स्पति नरमः ।। १६ ॥
कैकेय्या वचनं श्रुत्वा मन्थरा भृशदुखिता।
दीर्घमुष्णं विनिाश्यस्य कैकेयी मिद मत्रवीत् ॥ २० ॥
अनर्थदर्शिनी मौर्या नात्मान मवबुद्धयसे ।
शोकव्यसनविस्तीर्णे मज्जंती दुःखसागरे ।। २१ ।।
भविता राघवो राजा राघयस्य च यः सुतः।
राजवंशातु भरतः कैकेयि परिहास्यते ॥ २२ ॥
साहं त्वदर्थे संप्राप्ता स्वतु मां नाय बुद्धयसे ।
सपनिवृद्धी या मे त्वं प्रदेयं दातु मह सि ॥ २६ ॥
ध्रुवंतु भरत रामः प्राप्य राज्यमकण्टकम् ।
दशान्तरं नाययिता लोकान्तर मथापि वा ॥२७॥
तस्माद्राजगृहादेर वनं गच्छतु राघवः ।
एतद्धि रोचते मां भृशं चाति हितं तव ॥ ३३ ॥
एवं.ते ज्ञातिपक्षस्य श्रेय श्चैव भविष्यति ।
यदि चद्भरता धर्मात् पित्रयं राज्य मवाप्स्यति ॥ ३४ ॥
दर्पानिराकृता पूर्व त्वया सौभाग्यवत्तया ।
राममाता सपनी ते कथं वैरं न यापयेत् ॥ ३७ ।।
यदा हि रामः पृथिवो मवाप्स्यते ।
ध्रुवं प्रणटो भरतो भविष्यति ॥
अतो हि संचिन्तय राज्य मात्मजे ।
परस्य चैत्रास्य विवासकारणम् ॥ ३९ ॥

·श्री रामचरितम्। अयो । एवमुक्ता तु कैकेयो क्रोधेन ज्वलितानना । दीर्घमुणं विनिःश्वस्थ मन्थरा मिद मब्रवीत् ॥ १॥ अद्य राममितः क्षिप्रं वनं प्रस्थापयाम्यहम् । यौवराज्येन भरत क्षिा मद्याभिपेचये ॥२॥ इदं त्यिदानी सम्पश्य केनोपायेन साधये ॥३॥ भरतः प्राप्नुया द्वाज्यं न तु रामः कथञ्चन । एवमुक्ता तु सा देव्या मन्थरा पापदर्शिनी ॥४॥ रामार्थ मुपहिंसन्ती कैकेयो मिद मब्रवीत् । पुरा देवासुरे युद्धे सह राजर्पिभिः पतिः ॥ ११ ॥ आगच्छत् त्या मुपादाय देवराजस्य साहयकृत् । तम्राकरोत् महायुद्धं राजा दशरथ स्तदा ।। १५ ।। असुरैश्च महायाहुः शस्त्रश्च शकली कृतः। अपवाय त्वया देवि सङ्ग्रामान नपृचेतनः ॥.१६ ॥ तत्रापि विक्षतः शस्त्रः पति स्ते रक्षित स्त्वया । तुपेन तेन दत्ता ते छौ वरी शुभदर्शने ॥ १७ ।। सत्वयोक्तः पति देवि यदिच्छेयं तदा वरम् । गृहीयान्तु तदाभत स्तथेत्युक्तं महात्मना ॥ १८ ॥ अनभिज्ञा यह देवि त्वयैव कधितं पुरा । कथैपा तव तु स्नेहान मनसा घोर्यते मया ॥ १९ ॥ रामाभिपेकसंभारा निगृहय विनिवर्तय । तैः च याचम्म भर्तारं भरतसा भिपेचनम् ॥ २० ॥ प्रव्राजनं च रामस्य वर्षाणि च चतुर्ददश । चर्तुदध हि वर्षाणि रामे प्रवाजिते वनम् ॥ २१ ॥ प्रजाभावगतस्नेहः स्थिरः पुत्रो भविष्यति । अयो-१०॥ चिदर्शिता यदा देवी फुजया पापया भृशम् ॥ १ ॥ तदा शेते स्म सा भूमी दिन्धविद्धघ किन्नरी। अथ सा रुपिता देवो सम्यक् कृत्या विनिश्चयम् ॥५॥ संविवेशापला भूमी निवेश्य भ्रकृर्टि मुग्वे ।

·१८
सनातनधर्मसंग्रहः ॥
असंवृताया मासीनो जगत्यां दीर्घ मुच्छ्वसन् ॥
मण्डले पन्नगो मद्धो मन्त्र रिव महाविषः ॥ ४ ॥
ग्रहो धिगिति सामो वाच मुक्का नराधिपः ।
मोह मापेदिवान भूयः शोकोपहतचेतनः ॥५॥
चिरेण तु नृपः संज्ञा प्रतिलभ्य सुदुःखितः ।
कैकेयो मब्रवीत् क्रुहो निर्दहन्निव तेजसा ॥६॥
नृशंसे दुध चारित्रे कुलस्यास्य विनाशिनि ।
किं कृतं तव रामेण पापे पापं मयापि वा ॥७॥
सदा ते जननीतुल्यं वृत्तिं वहति राघवः ।
तस्यैवं व मनर्थाय किं निमित्त मिहोद्यता ॥८॥
त्वं मयात्मविनाशाय भवनं स्वं निवेशिता ।
अविज्ञानान् नृपसुता व्याला तीक्ष्णविधा यथा ॥६॥
जीवलोको
यदा
सर्वो
रामस्थाह गुणस्तवम् ।
अपराधं क मुद्दिश्य त्यच्यामी महं सुतम् ॥ १० ॥
कोसल्यां च सुमित्रां च त्यजेय मपि वा श्रियम् ।
जीवितं चात्मना राम नत्येव पितृवत्सलम् ॥ ११ ॥
परा भवति मे प्रीति दृष्टा तनय मग्रजम् ।
अपश्यत स्तु
मे रामं नष्टं भवति चेतनम् ॥ १३ ॥
तिष्ठेल्लोको विना सूर्य सस्यं वा सलिलं विना ।
न तु रामं विना देहे तिष्ठेत्तु मम जीवितम् ॥ १४ ॥
तलं त्यजता मेष निश्चयः पापनिश्चये।
अपि ते चरणो भूधना स्पृशाम्येप प्रसीद मे ॥ १५ ॥
किमर्थं चिन्तितं पापे त्वया परमदारुणम् ।
अथ जिज्ञाससे मां त्वं भरतस्य प्रियाप्रिये ।
अस्तु यतत् त्वया पूर्व व्याहृतं राघवं प्रति ॥ १६ ॥
समे ज्येष्ठ सुतः श्रीमान् धर्मज्येष्ठ इतीव मे।
तत्वया प्रिय वादिन्या सेवार्थ कथितं भवेत् ॥ १७ ॥
तस्य धर्मात्मनो देवि वने वासं यशस्विनः ।
कथं रोचयसे भीरु नय वाणि पञ्च च ॥ २२ ॥

·श्री रामचरितम् ।
५६
बहूनां स्नीसहमा यहनां चोपजीविनाम् ।
परिवादोऽपवादो वा गघवे ने पपवने ॥ २७ ॥
सान्वयन सर्वभूतानि रामः शुद्धंन चेनमा ।
गृह्णाति मनुजन्याघ्रः मियै पिपयवासिनः ॥ २८ ॥
सत्येन लोका जयति हिजान दानेन राघवः ।
गुरुन्नुभूपया बीरो धनुपा युधि शात्रवान् ॥२९॥
सत्यं दानं तप स्त्यागो मित्रता ताच मार्जवम् ।
विद्या च गुन्शुश्रूषा ध्रुवाण्येतानि राघवे ।। ३० ।।
तम्मिन्नाव संपन्ने देवि देवोपमे कथम् ।
पाप मागंससे गमे महर्पिसमतेजसि । ३१॥
न स्मराम्यप्रियं वाक्यं लोकस्य प्रियवादिनः ।
स कथं त्वत्कृते रामं वक्ष्यामि पिय ममियम् ॥ ३२॥
क्षमा यस्मिंस्तप सत्यागः सत्यं धर्मः कृतज्ञता ।
अप्यहिंसा च भूतानां त मृने का गति मम ॥ ३३ ॥
मम वृद्धस्य कैकेयि गतान्तस्य तपसिनः।
दीनं लालप्यमानस्य कारुण्यं कर्तु मर्हसि ॥ ३४ ॥
पृथिव्यां सागरान्नायां यत्किञ्चि दधिगम्यते।
तत् सर्व तय दास्यामि मा य त्वं मृत्यु मापिश ॥३५॥
अवलिं कुर्मि कैकेयि पादा चापि स्पृशानि ते ।
शरणं भव रामस्य मा ऽधर्मो मा निद स्पृशेत् ॥ ३० ॥
इति दुग्वाभिसंतप्नं विलपन्त मचेननम् ।
धूर्णमान महाराजं शोकेन समभिप्लुतम् ॥ ३७ ।।
पारं शोकार्णवस्याशु प्रलपन्तं पुनः पुनः ।
प्रत्युवाचाध कैकयी रौद्रा रौद्रतरं वचः ॥ ३८॥
यदि दत्वा बरी राजन् पुनः प्रत्यनुनप्यने ।
धार्मिफत्वं कथं वीर पृधियां कयपिप्यसि ||
यदा नमेना पहच स्त्वया राजपयः सह ।
कथयिष्यन्नि धर्म नत्र किं प्रतिरक्ष्यसि ॥४०॥
यस्याः प्रसादे जीवामि या घमा मभ्यपालयन् ।
तस्याः कृता मया मिथ्या फैय्या इति वक्ष्यसि ॥ ४॥

·सनातनधर्मसंग्रहः ॥
फिल्विपं त्वं नरेन्द्राणां फरिप्यसि नराधिप ।
यो दत्वा घर मद्येय पुन रन्यानि भाषसे ॥ ४२ ॥
भवत्वधर्मो धर्मा या सत्यं वा यदि वानृतम् ।
यत्वया संश्रुतं मह्यं नस्य नास्ति व्यतिकमः ॥ ४६॥
अहं हि विप मद्यैव पीत्वा पहु तवाग्रतः ।
पश्यत स्ते मरिष्यामि रामो पद्यभिपिच्यते ॥ ४७॥
प्या. १४. पुनशोकार्दितं पापा विसज्ञ पतितं भुवि ।
विचेप्टमान मुत्प्रेक्ष्य ऐचयाक मिद मब्रवीत् ॥ १॥
पापं कृत्वैर मिमिदं मम संभ्रुत्य संभवम् ।
शेपे क्षितितले सनः स्थित्यां स्थातुं त्व महमि ।। २।।
आहुः सत्यं हि परमं धर्म धर्मविदो जनाः।
नत्यं माश्रित्य च मया त्वं धर्म प्रतिचोदितः ॥३॥
संश्रुत्य शैव्यः श्येनाप स्यां तनु जगतीपतिः ।
प्रदाय पक्षिणे राजा जगाम गति मुत्तमाम् ॥४॥
तथा हालक स्तेजस्वी ब्रामणे घेदपारगे।
थाचमाने स्वके ने उधृत्याधिमना ददौ ॥ ५॥
सरितां तु पतिः स्वल्पां मर्यादां सत्यमन्वितः ।
मत्य नुराधात् समये वेलां वा नातिवर्तते ॥६॥
सत्यमेकपदं ब्रह्म सत्ये धर्मः प्रतिष्ठितः ।
मत्यमेया क्षया वेदाः सत्येनावाप्यते परम्॥७॥
सत्यं समनुवर्तस्य यदि धर्मे धृता मतिः ।
म र सफलो मेऽस्तु वरदो हयसि सत्तम ॥८॥
धर्मस्यैवाभिकामार्थ मम चैवाभिचोदनात् ।
प्रनाजय सुतं राम त्रिः खलु त्वां ब्रवीस्यहम् ।९।
ममयं च ममार्यम यदि त्वं न करिष्यसि ।
अग्रत स्ते परित्यक्ता परित्यक्ष्यामि जीवितम् ॥ १०॥
एवं प्रचोदितो राजा कैकेय्या निर्विशङ्कया।
नाशकत् पाश मुन्मोक्तुं पलि रिन्द्रकृतं यथा ॥११॥

·श्री रामचरितम् ।
स तुन्न इव तीक्षणेन प्रतादेन हयोत्तम:
राजा प्रचादितोडभीक्षणं कैकेय्या वाक्य मब्रवीत् ॥ २३ ॥
धर्म बन्धेन यहोऽस्मि नष्टा च मम चेतना ।
ज्येष्ठं पुत्रं प्रियंराम द्रष्टु मिच्छामि धार्मिकम् ॥ २४ ॥
ततः प्रभातां रजनी मुदिते च दिवाकरे ।
पुण्ये नक्षत्रयोगे च मुहत्तं च समागते ॥ २५ ॥
ततः सूतो यथापूर्व पार्थिवस्य निवेशने ।
सुमन्त्रः प्राञ्जलि भूत्वा तुपाव जगतीपतिम् ॥ ४६॥
उत्तिष्ठ सुमहाराज कृतकोतुकमङ्गलः ।
विराजमानो पपुपा मेरो रिच दिवाकरः॥५१॥
उदतिष्टत रामस्य समग्र मभिपेचनम् ।
पारजानपदा श्वापि नैगम श्च कृताञ्जलिः ।। ५२ ॥
अयं पसिष्ठो भगवान ब्राह्मणैः सह तिष्ठति ।
क्षिामाज्ञाप्यतां राजन् राघवस्याभिपेचनम् ।। ५३
एवं तस्य वचः श्रुत्य सान्त्वपूर्व मियार्थवत् ।
अभ्यकीयंत शेकिन भूय एष महीपतिः ।
तत स्तु राजा तं सूतं सन्नहर्पः सुतं प्रति ॥ ५६ ॥
शोकरक्तवणः श्रीमानुदोध्योवाच धार्मिकः।
वाक्यै स्तु खलु मर्माणि मम भूयो निकृन्तसि ॥ ५७ ॥
सुमन्त्रः करुणं श्रुत्वा हप्ता दीनं च पार्थिवम् ।
प्रगृहोताञ्जलिः फिश्चि त्तस्माद्देशा दपःममत् ॥ ५८॥
यदा वक्तुं स्वयं दैन्या न शशाक महीपतिः ।
तदा सुमन्यं मन्त्रज्ञा कैकयी प्रत्युवाच ह ॥ ५९॥
सुमन्त्र राजा रजनी रामहर्पसमुत्सुकः ।
प्रजागरपरिश्रान्तो निद्रावश मुपागतः ॥ ६ ॥
तद्गच्छ त्वरितं सूत राजपुत्रं यशस्विनम् ।
राम मानय भद्रं ते नात्र कार्या विचारणा ॥ ६१॥
श्रश्रुत्वा राजवचनं कथं गच्छामि भामिनि ।
तच्छुत्वा मन्त्रिणो वाक्यं राजा मन्त्रिण मनवीत् ॥१२॥

·२ सनातनधर्मसंग्रहः ॥ सुमन्त्र रामं द्रक्ष्यामि शीघ्र मानय सुन्दरम् । स मन्यमानः कल्याणं हृदयेन ननन्द च ॥ ६३ ।। निर्जगाम च सप्रीत्या त्वरितो राजशासनात् । अयो. १६. स तदन्तः पुरद्वारं समतीत्य जनाकुलम् । प्रविविक्तां ततः कश्या माससाद पुराणचित् ॥ १॥. अत्र कापायिण वृद्धान वेत्रपाणीन स्वलंकृतान । ददर्श विष्ठितान द्वारि स्त्रयध्यक्षान् सुसमाहितान् ॥ ३ ॥ तानुवाच विनीतात्मा सूतपुत्रः प्रदक्षिणः। क्षिण माख्यात रामाय सुमन्नो दारि तिष्ठति ॥५॥ ते राम मुपसंगम्य भर्तुः प्रियचिकीर्षवः । सहभार्याय रामाय क्षिप्र मेवाचचक्षिरे ॥ ६ ॥ प्रतिवेदित माज्ञाय सूत मभ्यन्तरं पितुः । तत्रैवानाथयामास राघवः प्रियकाम्यया ॥७॥ तं वैश्रवणसंकाश मुपवि स्वलंकृतम् । ददर्श सुतः पर्यङ्क सौवणे सोत्तरच्छदे ॥८॥ चराहरूधिराभेण शुचिना च सुगन्धिना । अनुलिप्तं पराध्यैन चन्दनेन परंतपम् ।। ९ ।। स्थितया पार्श्वत श्चापि पालव्यजनहस्तया। उपेतं सीतया भूय श्वित्रया शशिनं यथा ॥ १० ॥ त तपन्तमिवादित्य मुपपन्नं स्वतेजसा । ववन्दे वरदं वन्दो विनयज्ञो विनीतवत् ।। ११ । प्राञ्जलिः सुमुग्वं दृष्टा विहारशयनासने । राजपुत्र मुवाचेदं सुमन्त्रो राजसत् कृतः॥ १२ ॥ कौसल्या सुप्रजा राम पिता त्यां द्रष्टुमिच्छिति । महिप्यापि हि कैकेय्या गम्यतां तत्र मा चिरम् ॥ १३ ॥ एव मुक्तस्तु संहृयो नरसिंहो महाद्युतिः। ततः संमानयामास सीता मिद मुवाच ह ॥१४॥ देवि देव श्च देवी च समागम्य मदन्तरे । मन्त्रयेते धुवं किभित्र दभिपेचन संहितम् ।। १५

·श्री रामचरितम् ।
लक्षयित्वा ह्यभिप्रायं प्रियकामा सुदक्षिणा ।
संचायति राजानं मदर्थ मसितेक्षणा ॥ १६ ॥
सा प्रहा महाराज हितकामानुवर्तिनी।
जननी चाकामा मे केकयाधिपतेः सुता ॥ १७ ॥
दिश्या खल महाराजो महिप्या प्रियया सह ।
सुमत्रं प्राहिणो दूत मर्थकामकरं मम ॥ १८ ॥
याशी परिपत् तत्र ताशो दूत आगतः।
भुव मद्यैव मां राजा यौवराज्येऽभिपेक्ष्यति ॥ १६ ॥
हन्त शीघ मितो गत्वा द्रक्ष्यामि च महीपतिम् ।
सह त्वं परिवारेण सुख मास्व रमस्व च ॥ २० ॥
पतिसंमानिता सीता भरि मसितेक्षणा ।
आदार मनुवव्राज मगलान्यभिदघ्युपी ॥ २१ ॥
राज्यं द्विजातिभिर्जु राजसूयाभिपेचनम् ।
फतु महति ते राजा वासवस्येव लोक कृत् ॥ २२॥
प्रयो- १७॥ स रामो रथ मास्थाय संग्रहपृसुहन्ननः ।
पताकाध्वज संपन्नं महार्हागरुधूपितम् ॥ १॥
अपश्यन नगरं श्रीमान् नानाजनसमन्वितम् ।
स गृहै रनसंकाशैः पाण्डुरै रुपशोभितम् ॥२॥
सर्वेषु स हि धर्मात्मा वर्णानां कुरुते दयाम् ।
चतुषी हि घयःस्थानां तेन ते तमनुव्रताः ॥ १५ ॥
चतुप्पथान देवपयां श्चैत्यांश्चायतनानि च ।
प्रदक्षिणं परिहर लगाम नृपतेः सुतः॥ १६ ॥
स सर्वाः समतिक्रम्य कक्ष्या दशरथात्मजः।
संनिवयं जनं सर्व शुद्धान्तः पुर मत्यगात् ॥ २१ ॥
अयो. १८. स ददर्शासने रामो विपरणं पितरं शुभे।
कैकेय्या महितं दीनं सुखेन परिशुप्यता ॥ १ ॥
स पितु चरणी पूर्व मभिवाद्य विनीतवत् ।
ततो यवन्दे चरणो कैय्याः सुसमाहितः ॥२॥

·६४ सनातनधर्मसंग्रहः॥ रामेत्युत्का तु वचनं पाप्पपर्याफुलक्षणः । शकाक नृपति दीनो नेचितं नाभिभाषितुम् ॥ ३ ॥ सदपूर्व नरपते ई पहा रूपं भयावहम् । रामो ऽपि भयमापन्नः पदा स्पृष्दैव पन्नगम् ॥ ४॥ इन्द्रियै रग्रह स्तं शोकसंतापकर्शितम्। निःश्वसन्तं महाराज व्यथिताकुलचेतसम् ॥५॥ ऊर्मिमालिन मक्षोभ्यं क्षुभ्यन्त मिव सागरम् । उपप्लुत मिवादित्य मुक्तानृतं मृर्षि यया ॥६॥ अचिन्त्यकल्पं नृपते स्तं शोक मुपधारयन् । पभूव संरब्धतरः समुद्र इव पर्वणि ॥७॥ चिन्तयामास चतुरो रामः पितृहिते रतः । किंस्वि दद्यैव नृपति न मां प्रत्यभिनन्दति ।। ८॥ अन्यदा मां पिता दृष्टा कुपितोऽपि प्रसीदति । तस्य मा मध संप्रेक्ष्य कि मायासः प्रवर्तते ॥ ६ ॥ स दोन इव शोका? विषण बदनद्युतिः । कैकयी मभिवायैव रामा वचन मनधीत् ॥ १० ।। कचिन् मया नापराद्ध मज्ञानाद् येन मे पिता । कुपित स्तन ममाचक्ष्य त्वमेवैन प्रसादय ॥ ११ ॥ अप्रसन्नमनाः किं नु सदा मां प्रतिवत्सला । विपण वदनी दीनः सदा मां प्रतिभापते ॥ १२ ॥ शारीरो मानसो वापि कच्चिदेनं न पाधते। संतापो वा ऽभितापो वा दुर्लभं हि सदा सुखम् ॥ १३ ॥ कच्चि न्न किच्चि भरते कुमारे प्रियदर्शने । शत्रुघ्ने वा महासत्वं मातणांचा ममाशुभम् ।। १४ ।। प्रतापयन् महाराज मकुर्वन् वा पितु वंचः । मुहत्तं मपि नेच्छेयं जीवितु कुपिते नृपे ।। १५ ।। यतो मूलं नरः पश्येत् प्रादुर्भाव मिहात्मनः । कथं तस्मिन् न वळेत प्रत्यक्ष सति देवते ।। १६ ।। कचित्ते परुपं किनि दभिमानात् पिता मम । उक्तो भयत्या रोपेण येनास्य ललितं मनः ।। १७ ।।

·श्रीरामचरितम् ।
एन दाचक्ष्व मे देवि तत्त्वेन परिपृच्छतः ।
किं निमित्त मपूर्वोऽयं विकारो मनुजाधिपे ॥ १८॥
एव मुक्ता तु कैकेयी राघवेण महात्मना ।
ज्वाचेदं सुनिर्लज्जा धृष्ठ मात्महितं वचः॥ १६ ॥
न राजा कुपितो राम व्यसनं नास्य किञ्चन ।
किञ्चिन् मनोगतं त्वत्स त्वद्भयान नानुभापते ॥ २० ॥
प्रियं त्वा मप्रियं वक्तुं वाणी नास्य प्रवर्त्तते ।
तदवश्यं त्वया कार्य यदनेन श्रुतं मम ॥ २१ ॥
एप मह्यं वरं दत्वा पुरा मा मभिपूज्य च ।
स पञ्चात् तप्यते राजा यथान्यः प्राकृत स्तथा ॥ २२ ॥
अतिसृज्य ददानीति वरं मन विशांपनिः।
स निरर्थ गतजले सेतु पन्धितु मिच्छति ॥ २३ ॥
धर्ममूल मिदं राम विदितं च सता मपि ।
तत् सत्यं न त्यजे द्राजा अपित स्त्वत्कृते यथा ॥ २४ ॥
एतत्तु वचनं श्रुत्वा कैकेय्या समुदाहृतम् ।
ज्वाचाव्ययिता राम स्तां देवी नृपसन्निधा॥२७॥
अहो. घिङ् नाई से देवि वक्तुंमा मोदृशं वचः।
अहं हि वचना द्राज्ञः पतेय मपि पायके ॥ २८ ॥
भक्षधेयं विपं तीक्ष्ण पतेय मपि चार्णवे।
नियुक्तो गुरुणा पित्रा नृपेण च हितेन च ॥ २६ ।।
तद् हि वचनं देवि राज्ञो यदभिकाक्षितम् ।
फरिष्ये प्रतिजाने च रामो दि नाभिभापते ॥ ३० ॥
त मार्जवसमायुक्त मनार्या सत्यपादिनम् ।
उवाच राम कैकेयी वचनं भृशदायएम् ॥ ३१॥
पुरा देवासुरे युद्ध पित्रा ते मम राघव ।
रक्षितेन वरी दत्तो सशल्येन महारणे ॥ ३२ ॥
तन मे याचितो राजा भरतस्या ऽभिपेचनम् ।
गमनं दण्डकारण्ये तव चाचैव राघव ॥ ३३॥
यदि सत्यप्रतिज्ञं त्वं पितरं कर्तुमिच्छसि ।
मात्मानं च नरश्रेष्ठ मम वाक्य मिदं शृणु ॥ ३४ ॥

·६
सनातनधर्मसंग्रहः ॥
सनिदेशे पितु स्तिष्ठ यथानेन प्रतिश्रुतम् ।
त्वयारण्यं प्रवेपृव्यं नव वर्षाणि पञ्च च ॥ ३५॥
भरत श्वाभिषिच्येत यदेत दभिपेचनम् ।
त्वदर्थे विहितं राज्ञा तेन सर्वेण राघव ॥ ३६॥
सप्तसप्त च वर्षाणि दण्डकारण्य माश्रितः ।
अभिषेक मिदं त्यत्का जटाचीरघरो भव ॥ ३७॥
भरतः कोसलपतेः प्रशास्तु वसुधामिमाम् ।
नानारत्नसमाकीर्णा सवाजिरथसंकुलाम् ॥ ३८॥
एतेन त्वां नरेन्द्रोऽयं कारुण्येन समाप्लुतः ।
शोकः संक्लिष्ठपदनो न शक्रोति निरोचितुम् ॥ ३९ ॥
एतत् कुरु नरेन्द्रस्य वचनं रघुनन्दन ।
सत्येन महता राम तारयस्व नरेश्वरम् ॥४०॥
अयो० १८ तप्रिय ममित्रघ्नो वचनं मरणोपमम् ।
श्रुत्वा न विव्यथे रामः कैकेयी चेद् मब्रवीत् ॥ १॥
एव मस्तु गमिष्यामि वनं वस्तु महं त्वितः ।
जटाचीरघरो राज्ञा प्रतिज्ञा मनुपालयन् ॥२॥
इदं तु ज्ञातु मिच्छामि किमथं मां महीपतिः।
नाभिनन्दति दुर्धर्षों यथापूर्व मरिन्दमः ॥३॥
मन्यु न व त्वया कार्यों देवि धूमि तवाग्रतः ।
यास्यामि भव सुप्रीता धनं चीरजटाधरः॥४॥
हितेन गुरुणा पिघा कृतज्ञेन नृपेण च ।
नियुज्यमाने विस्रब्धः किं न कुर्या महं प्रियम् ॥ ५॥
अलीकं मानसं त्येक हृदयं दहते मम ।
स्वयं यन्नाह मां राजा भरतस्याभिपेचनम् ॥ ६ ॥
प्रहं हि सीतां राज्यं च प्राणानिष्टान् धनानि च ।
हो भ्राने स्वयं दद्यां भरताय प्रचादितः ॥७॥
किं पुन मनुजेन्द्रेण स्वयं पिना प्रचोदितः।
तव च प्रियकामाय प्रतिज्ञा मनुपालयन् ॥ ८॥

·G
श्रीरामचरितम् ।
सधाश्वासय हीमन्तं किन्विदं यन्महीपतिः।
वसुधासक्तनयनो मन्द मभूणि मुञ्चति ॥९॥
गच्छन्तु चैवानयितु दूताः शीघ्रजवै हयैः।
भरतं मातुलकुला दद्यैव नृपशासनात् ।। १० ॥
दण्डकारण्य मेपोऽहं गच्छाम्येव हि सत्वरः ।
अविचार्य पितु वाक्यं समा वस्तु चतुर्दश ॥ ११ ॥
सा हृया तस्य तदाक्यं श्रुत्वा रोमस्य
कैकयी
प्रस्थानं श्रद्दधाना सा त्वरयामास राघवम् ॥ १२॥
एवं भवतु यास्यन्ति दृताः शीघ्रजवै हयैः।
भरतं मातुलकुवा दिहावर्तयितुं नराः॥ १३ ॥
तव त्वहं क्षमं मन्ये नोत्लुकस्य चिलंबनम् ।
राम तस्मादितः शीघं वनं त्वं गन्तु मर्हसि ॥ १४ ॥
व्रीड़ान्वितः स्वयं यच्च नृप स्त्वां नाभिभापते ।
नैतत् किञ्चिनरश्रेष्ठ मन्यु रेषोऽ पनीयताम् ॥ १५ ॥
यावत्वं न वनं यातः पुरा दुस्मा दतित्वरन् ।
पिता तावन्न ते राम स्नास्यते भोक्ष्यतेऽपि वा ॥ १६ ॥
धिक्क मिति निस्श्वस्य राजा शोकपरिप्लुतः ।
मूर्छितो न्यपतत् तस्मिन् पर्यझे हेमभूपिते ॥ १७ ॥
रामोऽप्युत्थाप्य राजानं कैकेय्याभिप्रचोदितः।
कशयेव हतो वाजी वनं गन्तुं कृतत्वरः ॥२८॥
तदप्रिय मनाया वचनं दारुणोदयम् ।
श्रुत्वा
गतव्यथो रामः
कैकेयी वाक्य मब्रवीत् ॥ १९॥
नाह मर्थपरो देवि लोक मावस्तु मुत्सहे ।
विद्धि मा मृपिभि स्तुल्यं विमलं धर्म मास्थितम् ॥ २० ॥
पत्तत्र भवतः किचि च्छपयं कत्तुं प्रियं मया ।
प्राणानपि परित्यज्य सर्वथा कृतमेव तत् ॥ २१ ॥
न हतो धर्मचरणं किंचि दस्ति महत्तरम् ।
यथा पितरि शुश्रूपा तस्य वा वचनक्रिया।। २२॥
अनुक्तोऽ प्यन्त्र भवता भवत्या वचनादहम् ।
चने वत्स्यामि विजने वाणीह चतुर्दश ॥ २३ ॥

·सनातनधर्मसंग्रहः ॥
न नूनं मयि केयि किंचिदाशंससे गुणान् ।
यद्राजान भवोचस्त्वं ममेश्वरतरा सती ॥२४॥
यावत् मातर मापृच्छे सीतां चानुनयाम्यहम् ।
ततोऽयव गमिष्यामि दण्डकानां महमनम् ॥ २५ ॥
भरतः पालपेद्राज्यं शुभूपेच पितु बंधा ।
तथा भवत्य कर्तव्यं स हि धर्मः सनातनः ॥ २६ ॥
रामस्य तु वचः श्रृंत्या मृशं दुःखगतः पिता।
शोका दशक्नुवन वक्तुं प्रमरोद महास्वनम् ॥ २७ ॥
पन्दित्वा चरणैराज्ञो चिसंज्ञस्य पितु स्तदा ।
कैफेय्या श्वाप्पनाया निष्पपात महाधुतिः ॥ २८ ॥
स रामः पितरं कृत्वा कैकयों च प्रदक्षिणम् ।
निष्कन्यान्तः पुरात् तस्मात् स्वं ददर्श सुहज्जनम् ॥ २६ ॥
तं चाप्पपरिपूर्णाक्षः पृष्ठतोऽनुजगाम ह ।
लक्षमणः परम ध्रुद्धः सुमित्रानन्दवर्धनः ॥३०॥
धाभिपेचनिक भाण्डं कृत्या रामः प्रदक्षिणम् ।
शने जगाम सापेक्षो दृष्टिं तत्राधिचालयन् ॥ ३१ ॥
न चात्य महतों लक्ष्मी राज्यनाशो ऽपकपति ।
लोकमान्तस्य कान्तमा च्छीतरश्मे रिव क्ष्यः ॥ ३२॥
न धनं गन्तुफामस्य त्पजत श्व वसुन्धराम् ।
सर्पलेकातिगस्य लक्ष्यते चित्तपिक्रिया ॥ ३३ ॥
प्रतिपिध्य शुभं च्वं व्यगने च स्वलंकृते ।
विमर्जयित्वा स्थगन रथं पौरां स्तथा जनान् ।। ३४ ।।
धारगन् मनसा दुग्य मिन्द्रियाणि निगृह्य च ।
प्रविवेशात्मवान मेश्म मातु रप्रियशंसियान् ॥ ३५ ॥
सऽप्यभिजनः श्रीमान् श्रीमतः सत्ययादिनः ।
मालक्षयत रामस्य याश्यिदाकारमानने ॥३६ ॥
उचितं च महायान जहा पं मात्मपान् ।
शारदः समुदीपांशु यन्द्र स्तेज इयात्मगम् ॥ ३७ ॥
पापा मपुरया रामः सपं मंमामयशनम् ।
मातुः समीपं धर्मात्मा प्रविषेश महायशाः ॥३॥

·श्रीरामचरितम् ।
६६.
गुणैः समतां प्रासो भ्राता विपुलावक्रमः।
सौमित्रि रतुननाज धारयन् दुःख मात्मजम् ॥ ३९ ॥
अयो २० दत्त मासन मालभ्य भोजनेन निमन्त्रितः ।
मातरं राधयः किंचित् प्रसार्यालि मब्रवीत् ॥ २५ ॥
देविनूनं न जानीपे महदय मुपस्थितम् ।
इदं तव च दुःखाय वैदेहया लक्ष्मणस्य च ॥ २७ ॥
गमिष्ये दराडकारण्यं किमनेना ऽऽ सनेन मे।
विष्टासनयोग्यो हि कालोऽयं मा मुपस्थितः ॥२८॥
चतुर्दश हि-वणि वत्स्यामि विजने वने ।
कन्दमूलफलै जीवन हित्वा मुनिवदामिपम् ॥ २६ ॥
भरताय महाराजो यौवराज्यं प्रयच्चति ।
मां पुन दण्डकारण्यं विवासयति तापमम् ॥ ३० ॥
स पट् चाौ च वर्षाणि वत्स्यामि विजने वने
आसेवमानो वन्यानि फलमूलै श्च वर्तयन् ॥ ३१॥
सा निकृत्तेव सालस्य यष्टिः परशुना बने।
पपात सहसा देवी देवतेच दिव रच्युता ॥ ३२॥
ता मदुःस्रोचितां दृप्ता पतितां कदली मिव ।
राम स्तुत्थापयामास मातरं गतचेतसम् ॥ ३३ ॥
उपावृत्योत्थितां दीनां बडवा मिव वाहिताम् ।
पांसुगुण्ठितमर्वाङ्गी विममर्श च पाणिना ॥ ३४ ॥
भृशमसुखममर्पिता यदा यहु विललाप मसीय राघवम् ।
व्यसनमुपनिशाम्यतामहतसुत मिव षडमवेक्ष्य किन्नरी५५
अयो. २१ तथा तु विलपंती तां कौसल्या राममातरम् ।
उवाच लक्ष्मणो दीन स्तत्कालसदृशं वचः॥१॥
न रोचते ममाप्येत दायें यद्राघवो वनम् ।
त्यरका राजश्रियं गच्छेत् स्त्रिया वाक्यवशं गतः ॥२॥
नास्थापराधं पश्यामि नापि दोपं तथाविधम् ।
पेन निर्वास्यते राष्ट्रा बनवासाय राघवः ॥ ४ ॥

·सनातनधर्मसंग्रहः ॥
न तं पश्याम्यहं लेोके परोक्ष मपि यो नरः .
स्वमित्रोऽपि निरस्तोऽपि योऽस्य दोष मुदाहरेत् ॥५॥
देवकल्प मृजुदान्तं रिपूणा मपि वत्सलम् ।
अवेक्षमाणः को धर्म त्यजेत् पुत्र मकारणात् ॥ ६ ॥
तदिदं वचनं राज्ञः पुन (ल्य मुपेयुपः ।
पुत्रः को हृदये कुर्या द्राजवृत्त मनुस्मरन् ॥७॥
यावदेव न जानाति कश्चिदर्थ मिमं नरः।
तावदेव मया साधं मात्मस्थं कुरु शासनम् ॥ ८॥
मया पार्वे सधनुपा तव गुप्तस्य राघव ।
कः समर्थो ऽधिकं कत्तुं कृतान्तस्यैव तिष्ठतः ॥६॥
निर्मनुष्या मिमां सर्वा मयोध्यां मनुजर्षभ ।
करिष्यामि शरै स्तीक्ष्णै यदि स्थास्यति विप्रिये ॥१०॥
भरतस्याथ पक्ष्यो वा यो धास्य हित मिच्छति ।
सर्वा स्तांश्च वधिष्यामि मृदु हि परिभूयते ॥ ११ ॥
प्रोत्साहितोऽयं कैफेय्या संतुी यदि नः पिता।
अमित्र भूतो निःसंगं घध्यतां घध्यता मिति ॥ १२ ॥
गुरो रप्यवलिप्तस्य कार्याकार्य मजानतः।
उत्पथं प्रतिपन्नस्य कार्य भवति शासनम् ॥ १३ ॥
पल मेप किमाश्रित्य हेतु वा पुरुषोत्तम ।
दातु मिच्छति कैकेय्यै उपस्थित मिदं तव ॥ १४ ॥
त्वया चैव मया चैव
कृत्वा
वैर
मनुत्तमम् ।
कास्य शक्तिः श्रियं दातुं भरतायारिशासन! ॥ १५ ॥
अनुरक्तोऽस्मि भावेन प्रातरं देवि तत्वतः।
सत्येन धनुषा चैव दत्तेनेप्टेन ते शपे ॥ १६ ॥
दीप्त मग्नि मरण्यं वा यदि रामः प्रवक्ष्यति ।
प्रविष्टं तत्र मां देवि त्वं पूर्व मवधारय ॥ १७ ॥
हरामि वीर्याद दुःखं ते तमः सूर्य इवोदितः।
देवी पश्यतु मे वीर्य राघव श्चैव पश्यतु ।। १८॥
एतत्तु पचनं श्रुत्या लक्ष्मणस्य महात्मनः ।
उचाच राम कासल्या रुदती शोकलालसा ॥२०॥

·७१ श्रीरामचरितम् । भ्रातुस्ते वदतः पुत्र लक्ष्मणस्य श्रुतं त्वया । यदत्रानन्तरं तत् त्वं कुरुष्व यदि रोचते ॥२१॥ न चाधम्यं वचः श्रुत्या सपत्न्या मम भापितम् । विहाय शोकसंतप्तां गन्तु मर्हसि मामितः ॥ २२ ॥ धर्मज्ञ इति धर्मिष्ट धर्म चरितु मिच्छसि । शुश्रूप मा मिहस्थ स्त्वं चर धर्म मनुत्तमम् ॥ २३ ॥ शुभघु जननी पुत्र स्वगृहे नियतो वसन् । परेण तपसा युक्तः काश्यप स्त्रिदिवं गतः॥२४॥ स्थैव राजा पूज्यस्तै गौरवेण तथा ह्यहम् । त्वां साहं नानुजानामि न गन्तव्य मिता वनम् ॥ २५ त्वद्वियोगान मे कार्य जीवितेन सुखेन च । त्वया सह मम श्रेय स्तृणानो मपि भक्षणम् ॥ २६ ॥ यदि त्वं यास्यसि वनं त्यत्का मां शोकलालसाम् । अहं प्राय मिहासिष्ये न च शक्ष्यामि जीवितुम् ।। २७॥ विलपन्ती तथादीनां कौसल्यां जननी ततः। उवाच रामो धर्मात्मा वचनं धर्मसंहितम् ॥ २६ ।। नास्ति शक्तिः पितु ाक्यं समतिक्रमितुं मम । प्रसादये त्वां शिरसा गन्तु मिच्छोम्यहं वनम् ॥ ३०॥ अस्माकं तु कुले पूर्व सगरस्याज्ञया पितुः । खनद्भिः सागरैः भूमि मवानः सुमहान् वधः ॥ ३२ ॥ एतै रन्यै श्च यहुभि दिवि देवसमैः कृतम् । पितु र्वचन मल्लीवं करिष्यामि पितु हितम् ॥ ३४ ॥ न खल्वेतन् मयैकेन क्रियते पितृशासनम् । एतै रपि कृतं देवि ये मया परिकीर्तिताः ॥ ३५ ॥ नाहं धर्म मपूर्व ते प्रतिकूल प्रवर्तये । पूर्व रय मभिप्रेतो गती मार्गो ऽनुगम्यते ॥ ३६ ॥ तदेतत्तु मया कार्य क्रियते भुवि नान्यथा । पितु हि वचनं कुर्वन्न कश्चि नाम हीयते ॥ ३७॥ ता मेव मुत्का जननी लक्ष्मणं पुन रब्रवीत् । वाक्यं वाक्यविदां श्रेष्ठः श्रेष्ठः सर्वधनुष्मताम् ॥ ३८॥ - ·૭૨ सनातनधर्मसंग्रहः ।। तव लक्ष्मण जानामि मयि स्नेह मनुत्तमम् । विक्रमं चैव सत्वं च तेजश्च सुदुरासदम् ।। ३६ ॥ मम मातु महदुःख मतुलं शुभलक्षण । अभि प्रायं न विज्ञाय सत्यस्य च शमस्य च ॥४०॥ धर्मो हि परमो लोके धर्मे सत्यं प्रतिष्ठितम् । धर्म संश्रित मप्येतत् पितु वचन मुत्तमम् ॥ ४१ ॥ संश्रुत्य च पितु ढुक्यं मातु र्या ब्राह्मणस्य था। न फर्तव्यं वृथा वीर धर्म माश्रित्य तिष्ठता ॥४२॥ सेो ऽहं न शक्ष्यामि पुन नियोग मतिवर्तितुम् । पितु हि वचना दीर कैकेय्याहं प्रचोदितः ॥ ४३ ॥ तदेतां विसृजाऽनायौं क्षत्रधर्माश्रितां मतिम् । धर्म माश्रय मा तेक्षण्यं मधुद्धि रनुगम्यताम् ॥ ४४ ।। तमेव मुक्का सौहार्दा भातरं लक्ष्मणाग्रजः । उवाच भूयः कोसल्यां प्राञ्जलिः शिरसा नतः ॥ ४५ ॥ अनुमन्यस्य मां देवि गमिप्यन्त मिता वनम् । शापितासि मम प्राणैः कुरु स्वस्त्ययनानि मे ॥ ४६॥ तीर्णप्रतिज्ञश्च वनात् पुन रेष्याम्यहं पुरीम् । ययाति रिव राजर्पिः पुग हित्वा पुन र्दियम् ॥ ४७ ॥ शोकः संधार्यतां मात हदये साधु मा शुधः । वनवासा दिहैप्यामि पुनः कृत्वा पितु वचः ॥ ४८ ॥ त्वया मया च वैदेत्या लक्ष्मणेन सुमित्रया। पितुर्नियोगे स्थातव्य मेप धर्मः सनातनः ॥ ४ ॥ अम्ब संभृत्य संभारान दुखं हदि निगृहद च । घनवास कृता बुद्धि मम धानुवर्त्यताम् ॥ ५० ॥ गुरु श्व राजा च पिता च वृद्धः। क्रोधात् प्रहर्षा दयया पि कामात् । यव्यादिशेत् कार्य मवेक्ष्य धर्म ॥ क स्तं न कुर्या दनुशंसवृत्तिः॥५१॥ न तेन शक्नोमि पितुः प्रतिज्ञा मिमां न क सकलां यथावत् ।

·श्री रामचरितम्। महचाययो स्तात गुरु नियोगे देव्याश्च भर्ता स गतिश्च धर्मः ॥ ६ ॥ भयो. २२ अथ तं व्यथया दीनं सविशेष ममर्पितम् । सरोपमिव नागेन्द्र रोपविस्फारितेक्षणम् ॥ १॥ प्रासाद्य रामः सौमित्रिं सुहृदं भ्रातरं प्रियम् । उवाचेदं स धैर्येण धारयन् सत्य मात्मवान् ॥ २ ॥ निगृह्य रोपं शोक व धैर्य माक्रम्य केवलम् । अवमानं निरस्यैनं गृहीन्या हर्षमुत्तमम् ॥ ३॥ उपकृप्तं यदैतन्मे अभिपेकार्थ मुत्तमम् । सर्व निवर्तय क्षिप्रं कुरु कार्य निरव्ययम् ॥ ४ ॥ सौमित्रे योऽभिपेकार्थे मम संभारसंभ्रमः। अभिषेक निवृत्यर्थे सोऽस्तु संभारसंभ्रमः ॥५॥ न बुद्धिपूर्व नाचुडं स्मरामीह कदाचन । मातृणां वा पितु वाहं कृतमल्पं च विप्रियम् ॥ ८ ॥ सत्यः सत्याभिसन्धश्च नित्यं सत्यपराक्रमः । परलोकभयाद भीती निर्भयोऽस्तु पिता मम॥९॥ तस्यापि हि भवे दस्मिन् कर्मण्यप्रतिसंहते । सत्यं नेति मनस्ताप स्तस्य तापस्तपेञ्च माम् ॥ १० ॥ अभिपेकविधानं तु तस्मात् संहृत्य लक्ष्मण । अन्वगेवाह मिच्छामि वनं गन्तु मितः पुरः॥११॥ मम प्रवाजना दद्य कृतकृत्या नृपात्मजा । सुतं मरतमध्यमभिषेचयक्त १२ कृतान्त एव सौमित्रे द्रष्टव्यो मत् प्रवासने । गज्यस्य च वितीर्णस्य पुनरेव निवर्तने ॥ १५॥ कैकेय्याः प्रतिपत्ति हि कथं स्यान्मम घेदने । यदि तस्या न भावोऽयं कृतान्तविहितो भवेत् ।। १६ ।। जानासि हि यया सौम्य न मातृपु ममान्तरम् । भूतपूर्व विशेपो वा तस्या मयि सुतेऽपि वा ॥ १७ ॥ सोऽभिपेकनिवृत्यर्थै प्रवासार्थंच दुर्वचैः । उग्ने वाक्यै रहं तस्या नान्यद् दैवात् समर्थये ।। १८॥

·७४
सनातनधर्मसंग्रहः ॥
कथं प्रकृतिसंपन्ना राजपुत्री तथागुणा ।
व्रयात सा प्राकृतेव स्त्री मत्पीड्यं भत्तुं संनिधौ ॥ १९ ॥
यचिन्त्यन्तु तवं भूतेष्वपि न हन्यते ।
व्यक्तं मयि च तस्यां च पतितो हि विपर्ययः ।। २० ।।
काश्च देवेन सौमित्रे योडु मुत्सहते पुमान ।
यस्य नु ग्रहणं किंचित कर्मणोऽन्यन्न दृश्यते ॥२१॥
सुखदुःखे भयकोधौ लाभालाभा भवाभवा ।
यस्य किंचित् तभा भूतं ननु देवस्य कर्म तत् ॥२२॥
असंकल्पित मेवेह यदकस्मात् प्रवर्तते
निवारन्ध्रमारम्भ नंनु देवस्य कर्म तत् ॥ २४ ॥
एतया तत्त्वया बुद्धया संस्तभ्यात्मान मात्मना ।
व्याहतेऽ प्यभिपेके मे परितापो न विद्यते ॥ २५ ॥
तस्मादपरितापः सन स्त्वमप्यनुविधाय माम् ।
प्रतिसंहारय क्षिम माभिषेचनिकी क्रियाम् ॥ २६ ॥
एभिरेव घटैः सर्वं रभिपेचन संभृतः ।
मम लक्ष्मण तापस्ये व्रतस्नानं भविष्यति ॥२७॥
अथवा किं ममैतेन राज्यद्व्यमयेन तु ।
उधृतं मे स्वयं तायं व्रतादेशं करिष्यति ॥२८॥
मा च लक्ष्मण संतापं फापील या विपर्यये।
राज्यं वा वनवास या वनवासो महोदयः ॥ २९ ॥
अयो. २३ 1 एवं ग्रुपति रामे तु लक्ष्मणो ऽवाफशिरा इव ।
ध्यात्या मध्यं जगामाशु सहसा दैन्यहर्पयोः॥१॥
तथा तु पध्या ध्रुटी भुवो मध्ये नरर्पभः ।
निशम्वास महासो विलस्य इव रोपितः ॥ २॥
तस्य दुष्पतिवाच्यं तद् भ्रफुटीसहितं तदा।
यभी फुडस्य सिंहस्य मुखस्य सदृशं मुखम् ।। ३ ।।
अग्रहस्तं विधुन्वंस्तु हस्ती हस्तमिवात्मनः।
तिर्यगूध्वं शरीरे च पातयित्वा शिरोधराम् ॥ ४॥

·७५
श्री रामचरितम्।
अनादणा पीक्षमाणस्तु तिर्यग भ्रातर मब्रवीत् ।
अस्थाने संभ्रमो यस्य जाता वै सुमहानयम् ॥५॥
धर्मदोपप्रसङ्गेन लोकस्या ऽनतिशङ्कया।
कथं तदसंभ्रान्त स्त्वविधो वक्तु मर्हति ॥६॥
यथाह्ये वमशाण्डीरंशाण्डीरः क्षत्रियभः।
कि नाम कृपणं देव मशक्त मभिशंससि ॥७॥
पापयो स्ते कथं नाम तयोः शङ्का न विद्यते ।
सन्ति धर्मापधासक्ता धर्मात्मन् कि न वुद्ध्यसे ॥८॥
तयोः सुचरितं स्वार्थं शाट्यात् परिजिहीर्पताः।
यदि नैवं व्यवृसितं स्याद्धि प्रागेव राघव ॥ ४ ॥
तयोः प्रागेव दत्तश्च स्थावरः प्रकृत श्वसः॥६॥
लोकविद्विपृ मारब्धं त्वदन्यस्या ऽभिपेचनम् ।
नोत्सहे सहितुं वीर तत्र मे क्षन्तु मर्हसि ॥ १० ॥
येनैव मागता द्वैधं तब बुद्धि महामते ।
.सोऽपि ध मम द्वेष्यो यत् प्रसङ्गाद्विमुह्यसि ॥ ११ ॥
कथं त्वं कर्मणा शक्तः कैकेयोवशवर्तिनः।
करिष्यसि पितुर्याक्य मधर्मिष्ठं विगर्हितम् ॥ १२॥
ययं किल्विपाङ्गेदः कृतो ऽप्येवं न गृहयते ।
जायते तत्र मे दुःखं धर्मसङ्गश्च गर्हितः ॥ १३ ॥
तवायं धर्मसंयोगो लोकस्यास्य विगर्हितः।
मनसा ऽपि कथं कामं कुर्यात् त्वां कामवृत्तयोः ।
तयो स्त्वहितयोर्नित्यं शञ्चोः पित्रभिधानयोः ॥ १४ ॥
पद्यपि प्रतिपतिस्ते दैवी चापि तयोर्मतम् ।
तथाप्युपेक्षणीयं ते न मे तदपि रोचते ॥ १५ ॥
विक्लयो वोर्यहीनो यः स दैव मनुवर्तते ।
वीराः संभावितात्मानो न दैवं पर्युपासते ॥ १६ ॥
दैवं पुरुषकारेण यः समर्थः प्रवाधितुम् ।
न देवेन विपर्थिः पुरुषः सोऽवसोदति ॥ १७ ॥
द्रक्ष्यन्ति त्वद्य दैवस्य पौरुपं पुरुषस्य च ।
दैवमानुपया रद्य व्यक्ता व्यक्ति भविष्यति ॥१८॥

·सनातनधर्मसंग्रहः ॥ अद्य मे पौरुपहतं देवं द्रक्ष्यन्ति वै जनाः। यै दॆवादाहतं तेऽद्य दृ५ राज्याभिषेचनम् ॥ १६ ॥ अत्यशमिवोहामं गजं मदजलोइतम् । प्रधायित महं देवं पौरुपेण निवर्तये ॥ २०॥ लोकपालाः समस्ता स्ते नाच रामाभिपेचनम । न च कृत्स्ना स्त्रयो लोका विहन्युः किं पुनः पिता ॥ २१ ॥ ये विनास स्तवारण्ये मिथो राजन् समर्थितः। अरण्ये ते विवत्स्यन्ति चतुर्दश समा स्तथा ॥ २२ ॥ अहं तदाशां धक्ष्यामि पितु स्तस्या श्च या तव । अभिषेक विधातेग पुत्र राज्याय वर्तते ॥ २३ ॥ महलेन विरुडाय न स्यादैवबलं तथा। प्रभविष्यति दुःखाय ययाग्रं पौरुपं मम ॥ २४ ॥ ऊ वपसहस्रान्ते प्रजापाल्य मनन्तरम् । श्रार्यपुत्राः करिष्यन्ति यनयासंगते त्ययि ॥ २५ ॥ पूर्वराजर्पिवृत्त्या हि वनवासोऽभिधीयते । प्रजा निक्षिप्य पुत्रेषु पुत्रपत् परिपालने ॥ २६ ॥ स चेद्राजन्यनेकाने राज्यविभ्रमशङ्कया। नैव मिच्छसि धर्मात्मन् राज्यं राम ! त्व मात्मनि ॥ २७ ॥ प्रतिजाने च ते वीर माभूवं वीरलोकभाक् । राज्यं च तव रक्षेय महं वेलेव सागरम् ॥ २८ ॥ मङ्गलै रभिपिवस्व तत्र त्वं व्याप्तो भव । अह मेको महोपाला नलं वारयितुं पलात् ॥ २६ ॥ न शोभार्थ मिमी पाहू न धनु भूपणाय मे । नाऽसि राऽऽयन्धनार्थाय न शरास्तम्भ हेतवः॥३०॥ अमित्रमथनार्थाय सर्व मेतचतुपृयम् । न चाहं कामये ऽत्यर्थं यः स्याच्छत्रुर्मतो मम ॥ ३१ ॥ असिना तीदपधारेण विद्युचलित वर्चसा । प्रगृहीतेन चै शत्रुवनिणं वा न कल्पये ॥ ३२ ॥ खड्ग निष्पेप निस्पिष्ट गहना दुश्वरा च मे। हस्त्यश्व रथि हस्तोरु शिरोभि भपिता मही ॥ ३३ ॥ 4

·श्री रामचरितम्।
खड्गधारा हता मेद्य दीप्यमाना इवाग्नयः ।
पतिप्यन्ति द्विपो भूमौ मेघा इव सविद्युतः ॥ ३४॥
घद्धगोधांगुलिवाणे प्रगृहीत शरासने ।
कथं पुरुपमानी स्यात् पुरुपाणां मयि स्थिते ॥ ३५॥
यहुभिश्चैक मत्यस्यन् नैकेन च बहूजनान् ।
विनियोक्ष्याम्यहं वाणान् नृयाजि गज ममंसु ॥ ३६ ॥
अद्य मे ऽस्त्रप्रभावस्य प्रभावः प्रभविष्यति ।
राज्ञश्चाऽ प्रभुतां कतुं प्रभुत्वं च तव प्रभो ॥ ३७ ॥
भय चन्दन सारस्य केयूरा मोक्षणस्य च ।
वसूनां च विमाक्षस्य सुहृदां पालनस्य च ॥ ३८ ॥
अनुरूपा विमो काहू राम कर्म करिष्यतः।
अभिपेचन विघ्नस्य कर्तृणां ते निवारणे ।। ३९ ॥
ब्रवीहि को ऽद्यैव मया वियुज्यतां
तवाऽसुहृत्प्राण यशः मुहृज्जनः।
तथा लयेयं वसुधा वशा भवेत्
तथैव मां शाधि तयास्मि किरः ॥ ४०॥
विमृज्य बाप्पं परिसान्त्व्य चासकृत्
स लक्ष्मणं राघव वंश वर्धनः ।
उवाच पित्रो वचने व्यवस्थित
निवाघ मामेप हि सौम्य सत्पथः ॥४१॥
अयो. ३४- तं समीक्ष्य व्यवसितं पितु निर्देश पालने ।
कौशल्या याप्प संरुद्धा वचो धर्मिष्ठ मनदीत् ॥१॥
अदृपृ दुःखो धर्मात्मा सर्वभूत प्रियंवदः ।
मयि जातो दशरथात् कथमुन्छेन वर्तयेत् ॥२॥
यस्य भृत्याश्च दासाश्च मृपान्यन्नानिमुन्जते ।
कथं स भाक्ष्यते रामो यने मूल फलान्ययम् ।। ॥
क एतच् छुद्दधेच्छु त्वा कस्य वा न भवेद् भयम् ।
गुणवान दयितो रामः काकुत्स्थो यद् विवास्यते ॥ ४ ॥

·भर्तुः सनातनधर्मसंग्रहः ।। नूनं तु पलवान लोके कृतान्तः सर्वमादिशन् । लोके रामा ऽभिराम स्त्वं वनं पत्र गमिष्यसि ॥५॥ त्वया विहीमा मिह मां शोकाग्नि रतुलेो महान् । प्रधक्ष्यति यथा कक्ष्यं चित्रभानु हिमात्यये ॥८॥ कथं हि धेनुः स्वं वत्सं गच्छन्त मनु गच्छति । अहं त्वानु गमिष्यामि यत्र वत्स गमिष्यसि ॥ ९॥ यथा निगदितं मात्रा तदाक्यं पुरुषर्षभः। श्रुत्वा रामो ऽब्रवीद वाक्यं मातरं भृश दु:खिताम् ॥ १० ॥ कैकेय्या वञ्चितो राजा मयि चारण्य माश्रिते। भवत्या च परित्यक्तो न नूनं वर्तयिष्यति ॥ ११॥ : पुनः परित्यागो नृशंसः केवलं स्त्रियाः। स भवस्या न कर्तव्यो मनसा ऽपि विगहितः॥१२॥ यावजीवति काकुत्स्थः पिता मे जगतीपतिः । शुश्रुपा क्रियतां तावत् स हि धर्मः सनातनः ॥ १३ ॥ जीवन्त्या हि स्त्रिया भार्ता दैवतं प्रभुरेव च । भवत्या मम चैवाच राजा प्रभवति प्रभुः ॥२१॥ न ह्यनाथा वयं राजा लोकनाथेन धीमता। भरत श्चापि धर्मात्मा सर्वभूत प्रियंवदः ॥ २२ ॥ भवती मनुवर्तेत स हि धर्म रतः सदा । यथा मयि तु निकान्ते पुत्र शोकेन पार्थिवः॥ श्रमं ना वाप्नुयात् किंचिद ऽप्रमत्ता तथा कुरु ॥ २३ ॥ दारुण श्चाप्ययं शोको यथैनं न विनाशयेत् । राज्ञो वृद्धस्य सततं हितं चर समाहिता ॥ २४ ॥ व्रतोपवासनिरता या नारी परमोत्तमा । भर्तारं नानुवर्तेत सा च पापगति भवेत् ।। २५ ।। भर्तु:शुश्रपया नारी लमते स्वर्गमुत्तमम् । अपि या निनमस्कारा निवृत्ता देव पूजनात ॥ २६ ॥ शुश्रूपामेय कुर्वीत भर्तुः प्रियहिते रता । एप धर्मः स्त्रिया नित्यो घेदे लोके श्रतः स्मृतः ॥ २७ ॥ ..

·श्री रामचरितम् ७३ अग्निकार्येषु च सदा सुमनोभिश्च देवताः॥२८ ।। पूज्या स्ते मत्कृते देवि ब्राह्मणाश्चैव सत्कृताः। एवं कालं प्रतीचस्व ममागमनकाक्षिणी ॥ २६ ॥ नियता नियताहाग भर्तृशुश्रूपणे रता। प्राप्स्थसे परमं कामं मयि पर्यागते सति ॥ यदि धर्मभृतां श्रेप्टो धारयिष्यति जीवितम् ॥३०॥ एवं मुक्ता तु रामेण बाप्पपर्याकुलेक्षणा। कासल्या पुत्रशोकार्ता रामं वचन मनवांत् ॥ ३१॥ गमने सुकृतां वुद्धिं न ते शक्नोमि पुत्रक । विनिवर्तयितुं वीर नूनं कालो दुरत्ययः ॥ ३२॥ गच्छ पुत्र त्वमेकाग्रो भद्रं तेऽस्तु मदा विभो । पुन स्वयि निवृत्ते तु भविष्यामि गतलमा ॥ ३३ ॥ . प्रत्यागते महाभागे कृतार्थे चरितव्रते । पितु रानण्यता प्राप्ते स्वपिप्ये परमं सुखम् ॥ ३४ ॥ कृतान्तस्य गतिः पुत्र दुर्विभाव्या सदा भुवि । य त्वां संचोदयति मे वच श्राविद्धय राघव ॥ ३२ ॥ अपो. २५ सा विनीय तमायास मुपस्पृश्य जलं शुचि । चकार माता रामस्य मङ्गलानि मनस्विनी ॥१॥ नश्यते धारयितु गच्छेदानी रघूत्तम । शीघं च विनिवर्तस्य वर्तस्य च सतां मामे ॥२॥ पालपसि धर्म व मीत्या चनियमेन च। स ये राघवशाईट धर्म स्त्या मभिरक्षतु ॥ ३ ॥ पेभ्यः प्रणमसे पुत्र देवेप्यायतनेषु च । ते घ त्या मभिरवन्तु बने सह महर्षिभिः॥४॥ यानि दत्तानि तेऽनाणि पिसामिप्रेण धीमता। तानि त्या मभिरचन्तु गुणेः समुदितं सदा ॥५॥ पितृ शुरूपया पुत्र मातृ शुरूपया तथा। सत्येन च महापादो चिरंजीयाऽभिरचितः ।। ६ ।।

·।
!
सनातनधर्मसंग्रहः ।।
दिनानि च मुहूर्ताश्च स्वस्ति कुर्वन्तु ते सदा।
अति स्मृतिश्च धर्मश्च पातु त्वां पुत्र ! सर्वतः ।। १० ।।
स्कन्दश्च भगवान्देवः सोमश्च सबृहस्पतिः ।
सप्तर्पयो नादिश्च ते त्वां रक्षन्तु सर्वतः ॥ ११॥
ते चापि सर्वतः सिडा दिशश्च स दिगीश्वराः।
स्तुता मया वने तस्मिन् पातु त्यां पुत्र नित्यशः ॥ १२ ॥
ध्यागमास्ते शिवाः सन्तु सिध्यन्तु च पराक्रमाः।
सर्वसंपत्तयो राम! स्वस्तिमान् गच्छ पुत्रक ॥ २१॥
यन्मङ्गलं सहस्राक्षे सर्व देव नमस्कृते।
वृननाशे समभवत् तत्तेभवतु मङ्गलम् ॥ ३२ ॥
यन् मगलं सुपर्णस्य विनता कल्पयत् पुरा ।
अमृतं प्रार्थयानस्य तत् ते भयतु मङ्गलम् ॥ ३३ ॥
अमृतोत्पादने दैत्यान् घ्नता पज्रधरस्य यत् ।
अदिति मगलं मादात् तत्ते भवतु मगलम् ॥ ३४ ॥
निविक्रमान प्रक्रमतो विष्णो रतुलतेजसः ।
यदासीन् मगलं राम तत्ते भवतु मङ्गलम् ॥ ३५॥
ऋषयः सागरा दीपा चेदा लेोका दिशश्च ताः।
मङ्गलानि महापाहो दिशन्तुशुभमङ्गलम् ॥ ३६ ॥
मयार्चिता देवगणाः शिवायो
महर्पयो भूतगणाः सुरोरगाः।
अभिप्रयातस्य वनं चिराय ते
हितानि कांक्षन्तु दिशश्च राघर ॥ ४३ ॥
अतीय चाश्रुतिपूर्ण लोचना
समाप्य च स्सस्स्पयनं यथाविधि ।
प्रदक्षिणं चापि चकार राघवं
पुनः पुनश्यापि निरीक्ष्य सस्वजे ॥४४॥
तया हि देव्या हि कृतप्रदक्षिणो
निपीध्य मातु रचरणी पुनःपुनः ।
जगाम सीतानिलयं महायशाः
स राघवः प्रज्वलित स्तयाधिपा ॥४५॥

·श्री रामचरितम् । पया. २६ चैदेही चापि तत्सवं न शुश्राप तपस्विनी । तदेव हृदि तस्याश्च यौवराज्याभिपेचनम् ॥३॥ देव कार्य स्म सा कृत्वा कृतज्ञा हृचेतना । अभिज्ञा राजधर्माणां राजपुत्री प्रतीक्षती ॥ ४ ॥ प्रविवेशाथ रामस्तु स्ववेश्म सुविभूपितम् । प्रहपृजनसंपूर्ण हिया किंचिदवाङ्मुग्वः ॥५॥ अथ सीता समुत्पत्य वेपमाना च तं पतिम् अपश्यच्छोक संतप्त चिन्ता व्याकुलितेन्द्रियम् । ३ ॥ तां दृष्टा स हि धर्मात्मा न शशाक मनोगतम् । तं शोकं राघकः सेोदु ततो विवृततां गतः॥७॥ विवर्ण वदनं हष्ठा तं प्रस्विन्न ममर्पणम् । श्राह दुःखाभि संतप्ता किमिदानी मिदं प्रभो॥८॥ अभिपेको यदा सज्जः किमिदानी मिदं तव । अपूर्वो मुख वर्णश्च न प्रहपश्च लक्ष्यते ॥ १८॥ इतीच विलपन्ती तां प्रोवाच रघुनन्दनः सोते तत्र भवां स्तातः प्रव्राजयति मां वनम् ॥६॥ फुले महति सम्भूते धमजे धर्मचारिणि । शृणु जानकि येनेद क्रमेणाद्यागतं मम ॥ २० ॥ राज्ञा सत्यप्रतिज्ञेन पित्रा दशरथेन वै । कैकेय्पै मम मातु पुरा दत्तौ महावरी ॥२१॥ तपाय मम सने ऽस्मिन् नभिपके नृपाद्यते । प्रचोदितः स समयो धर्मेण प्रतिनिर्जितः ॥ २२ ॥ चतुर्दश हि वर्षाणि वस्तष्पं दण्डके मया । पित्रा मे भरतश्चापि यौवराज्ये नियोजितः ॥ २३ ॥ सोऽहं त्वामागतो द्रष्टुं प्रस्थितो पिजनं धनम् । प्रहं चापि प्रतिज्ञा तां गुरोः समनुपालयन् । वन मवैव यास्यामि स्थिरी भष मनस्विनि ॥२८॥ पाते घ मपि कल्पाणि धनं मुनिनिपेवितम् । प्रतोपवासपरपा भवितव्य स्वपानघे ॥ २६ ।।

·सनातनधर्मसंग्रहः॥
कल्यमुत्थाय देवानां कृत्वा पूजां यथाविधि ।
वन्दितव्यो दशरथ: पिता मम जनेश्वः॥३०॥
माता च मम कौसल्या वृद्धा संतापकर्शिता ।
धर्ममेवाग्रतः कृत्वा त्वत्तः संमानमर्हति ॥ ३१॥
वन्दितव्याश्च ते नित्यं याः शेषा मम मातरः ।
स्नेहप्रणयमंभोगैः समा हि मम मातरः ॥ ३२॥
भ्रांतपुत्र समै चापि द्रष्टव्या च विशेषतः।
स्वया भरत शत्रुघ्नौ प्राणैः मियतरौ मम ॥ ३३ ॥
अहं गमिष्यामि महावनं प्रिये
त्वया हि वस्तव्य मिहेव भामिनि ।
यथा व्यलीकं कुरुपे न कस्यचित्
तथा क्या कार्यमिदं वचे मम ॥ ३८॥
अयो. २७ । एवमुक्ता तु वैदेही प्रिया प्रियवादिनी ।
प्रणयादेव संक्रुद्धा भर्तारमिद मनचीत् ॥ १ ॥
किमिदं भाषसे राम वाक्यं लघुतया ध्रुवम ।
त्वया यदपहास्यं मे श्रुत्वा नरवरोत्तम ॥२॥
घोराणां राजपुत्राणां शस्त्रास्त्रविदुपां नृप ।
अनर्ह मयशस्यं च न श्रोतव्यं त्वयेरितम् ॥ ३ ॥
आर्यपुत्र पिता माता भ्राता पुत्रस्तथा स्नुपा ।
स्यानि पुण्यानि भुञ्जानाः स्वं स्वं भाग्यमुपासते ॥ ४॥
भर्तुर्भाग्यं तु नायका प्रामोति पुरुपर्पम ।
अतश्चैवाहमादिया बने वस्तव्यमित्यपि ॥५॥
न पिता नात्मजा वात्मा न माता न सखीजनः ।
इह प्रेत्य च नारीणां पतिरेको गतिः सदा ॥ ६ ॥
यदि त्वं प्रस्थितो दुगं वनमद्येय राघव ।
अग्रतस्ते गमिप्यामि मृदुनन्ती फुशकण्टकान ॥७॥
ईया रोपं पहिष्कृत्य भक्तशेष मियोदकम् ।
नय मां वीर चिसन्धः पापं मयि न विद्यते ॥८॥

·श्री रामचरितम् ।
८३
प्रासादाग्रे विमानैर्वा चैहायसगतेन वा । -
सर्वावस्थागता भतुंः पादच्छाया विशिष्यते ॥९॥
अनुशिपास्मि मात्रा च पित्रा च विविधाश्रयम् ।
नास्मि संप्रति वक्तव्या वर्तितव्यं यथा मया ॥ १० ॥
अहं दुगं गमिष्यामि पनं पुरुपवर्जितम् ।
नानामृगगणाकोणं शार्दूलगणसेवितम् ॥ ११ ॥
सुग्वं वने निवत्स्यामि यथैव भवनं पितुः।
अचिन्तयन्ती बीन् लोकांश्चिन्तयन्ती पतिव्रतम् ॥ १२ ॥
शुश्रूपमाणा ते नित्यं नियता ब्रह्मचारिणी।
सह रंस्ये त्वया वीर ! वनेपु मधुगन्धिपु ॥ १३ ॥.
त्वं हि कतुं बने शक्तो राम संपरिपालनम् ।
अन्यस्यापि जनस्येह किं पुन मम मानद ॥ १४ ॥
साहं त्वयां गमिष्यामि ननमद्य न संशयः।
नाहं शक्या महाभाग निवर्तयितु मुद्यता ॥ १५ ॥
फलमूलाशना नित्यं भविष्यामि न संशयः ।
न ते दुःखं फरिप्यामि निवसन्ती त्वया सदा ॥ १६ ॥
थनत स्त गमिष्यामि भोये भुक्तवति त्वयि ।
इच्छामि परतः शैलान् पल्बलानि सरांसि च १७॥
द्रष्टुं सर्वत्र निर्भाता त्वया नाधेन धीमता।
सकारण्डवाकोर्णाः पद्मिनीः साधुपुष्पिताः॥१८ ।।
इच्छेयं सुखिनी द्रष्टुं त्वया वीरेण संगता।
अभिपेकं करिष्यामि तासु नित्य मनुव्रता ॥ १६ ॥
सह त्वया विशालाक्ष रंस्पे परमनन्दिनी।
एवं वर्षसहस्राणि शतं वापि स्वया सह ॥ २० ॥
व्यतिक्रमं न वेत्स्यामि स्वर्गाऽपि हि न मे मतः ।
सऽपि च पिना वासो भविता यदि राघव ।
त्वण विना नरव्याघ्र! नाहं तदपि रोचये ॥२१॥

·८४
सनातनधर्मसंग्रहः ॥
अनन्यभावा मनुरक्तचेतसं
स्यया पियुक्तां मरणाय निश्चिताम् ।
नयस्व मां साधु कुरुप्य याचनां
नातो मया ते गुरुना भविष्यति ॥ २३ ॥
प्रयो. २८. स एवं त्रुवती सीतां धर्मज्ञां धर्मवत्सलः ।
न नेतुं कुरुते बुद्धिं धने दुःखानि चिन्तयन् ॥१॥
'सान्त्वयित्वा तत स्तां तु याप्पपितलोचनाम् ।
निवर्तनार्थे धर्मात्मा पाक्यमेतदुवाप ह ॥२॥
सीते महाकुलीनासि धर्मे च निरता सदा।
इहाचरस्व धर्म त्वं यथो में मनसः सुखम् ॥३॥
सीते यथा त्वां वक्ष्यामि तथा कार्य त्वयोषले।
घने दोपा हि यहवा पसत स्तान् नियोध में ॥४॥
सीते विमुच्यता मेपा वनवास कृता मतिः ।
पहु दोपं हि कान्तारं वन मित्य भिधोयते ॥५॥
हित बुद्ध्या खलु वचो मयैतदभिधीयते ।
सदा सुखं न जानामि दुःखमेव सदा वनम् ॥ ६ ॥
अतीव वात स्तिमिरं बुभुक्षा चास्ति नित्यशः।
भयानि च महात्यत्र अतो.दुःख तरं वनम् ॥ १८॥
काय क्लेशाश्च यहवो भयानि विविधानि च ।
अरण्ययासे वसता दुःखमेव सदावनम् ।। २३ ।।
प्यो. २९ एतत्तु यचनं श्रुत्या सीता रामस्य दुःविता।
मसत्ताश्रुनुखी मन्दमिदं वचन मब्रवीत् ॥ १॥
ये त्वया कोर्तिता दोषा वने वस्तव्यतां प्रति।
गुणानित्येव तान् विद्धि तव स्नेहपुरस्कृता ॥२॥
त्वया च सह गन्तव्यं मया गुरुजनाज्ञया ।
त्वद्रियोगेन में राम त्यक्ता मिह जीवितम् ॥५॥
न हि मां त्वत्समीपस्था मपि शक्रो ऽपि राघव ।
सुराणामीश्वरः शक्तः प्रचयितु मोजसा ॥६॥

·स
श्री रामचरितम्।
शुद्धात्मन् प्रेमभावाडि भविष्यामि विकल्मपा ।
भारमनुगच्छन्ती भर्ता हि परदैवतम् ॥ १६ ॥
प्रेत्यभावे हि कल्याणः संगमो मे सदा त्वया ।
अति हि श्रुयते पुण्या ब्राह्मणानां यशस्विनाम् ॥ १७ ॥
इह लोके च पितृभिर्या स्त्री यस्य महायल ।
अद्भिर्दत्ता स्वधर्मण प्रेत्यभावे ऽपि तस्य सा ॥ १८ ॥
एवमस्मात् स्वकां नारी सुवृत्तां हि पतिव्रताम् ।
नाभिरोचयसे नेतुं त्वं मां केनेह हेतुना ॥ १९॥
भक्तां पतिव्रतां दीनां मां समां सुखदुःखयोः ।
नेतुमहंति काकुत्स्थ समान सुखिदुःखिनीम् ॥ २० ॥
भयो० ३० कि हि कृत्वा विपण्णस्त्वं कुतो वा भय मस्ति ते ।
यत् परित्यक्तु कामस्त्व मामनन्य परायणाम् ॥५॥
घुमत्सेन सुतं वीरं सत्यवन्त मनुव्रताम् ।
सावित्री मिव मां विद्धि त्वमात्मवशवर्तिनीम् ॥ ६ ॥
न त्यहं मनसा वन्यं द्रष्ठामि त्वहतानघ ।
त्वया राघव गच्छेयं यथान्या कुलपसनी ॥७॥
समामनादाय धनं न त्वं प्रस्थातु मर्हसि ।
तपो वा यदि वा एवं स्वर्गो वा स्यात् त्वया सह ॥६॥
न च मे भविता त कश्चित्पधि परिश्रमः ॥१०॥
पत्रं मूलं फलं यत्तु अल्पं वा यदि वा यहु ।
दास्यसे स्वय माहत्य तन्मेऽमृत रसोपमम् ॥ १५ ॥
न मातु न पितुस्तत्र स्मरिष्यामि न घेश्मनः ।
आर्तवान्युप मुझाना पुष्पाणि च पलानि च ॥१६॥
पस्त्वया सह स स्वों निरयो यस्त्वया विना ।
इति जानन परां प्रीतिं गच्छ राम मया सह ॥१७॥
पयादपि हि दुःग्येन मम नेगस्ति जीवितम् ।
उसिताया स्त्यया नाय तदैव मरणं परम् ॥ २० ॥
इमं हिमदितुंगाकं मुहतं मपि नात्सहे।
दि पुनर्दश पणि त्रीणि पकं पदासिना ॥२१॥

·। 3 सनातनधर्मसंग्रहः॥ इति मा शोक संतप्ता विलप्य करणं यहु । चुक्रोश पति मायस्ता भृश मालिड्य सस्वरम् ।। २२ ॥ सा विद्या बहुभि _क्य दिग्धै रिच गजागना। चिरसंनियतं वाष्पं मुमोचा ऽग्नि मिवारणिः ॥ २३ ॥ तस्याः स्फटिक संकाशं वारि संताप संभवम् । नेत्राभ्यां परि सुनाव पङ्कजाभ्या मिचोदकम् ॥ २४॥ तत् सिता मलचन्द्राभं मुख मायत लोचनम् । पर्यशुप्यत बाप्पेण जला द्धत मिवाम्बुजम् ॥ २५ ॥ तां परिष्वज्य बाहुभ्यां विसंज्ञा मिव दुःखिताम् । उवाच वचनं रामः परिविश्वासयंस्तदा ॥ २६ ॥ न देवि तव दुःखेन स्वर्ग मप्यभिरोचये। न हि मेऽस्ति भयं किंचित् स्वयंभोरिव सर्वतः ॥ २७ ॥ तव सर्व मभिप्राय मविज्ञाय शुभानने घासं न रोचयेरण्ये शक्तिमानपि रक्षणे ॥ २८ ॥ यत् सूधासि मया साधं वनवासाय मैथिलि। न विहातु मया शक्या प्रीतिरात्मवता यथा ॥२६॥ धर्मस्तु गजनासोरु सद्भि राचरितः पुरा । तं चाह मनुवर्तिष्ये यथा सूर्य सुवर्चला ॥ ३०॥ न खल्वहं न गच्छेयं वनं जनकनन्दिनि । वचनं तन्नयति मां पितुः सत्योपहितम् ॥ ३१ ।। एप धर्म श्च सुश्रोणि पितु मातुश्च वश्यता । आजां चाहं व्यतिक्रम्य नाहं जीवितु मुत्सहे ॥ ३२॥ असाधीनं कथं देवं प्रकार रभिराध्यते । स्वाधीनं समतिक्रम्य मातरं पितरं गुरुम् ॥ ३३ ।। यत्र त्रयं त्रयोलोकाः पवित्रं तत्समं भुवि । मान्यदस्ति शुभापाङ्गतेनेदमभिराध्यते ॥ ३४ ॥ न सत्यं दानमानी वा यज्ञो पाप्याऽऽप्तदक्षिणः। तथाथलकराः सीते यथासेवा पितुर्मता ॥ ३५ ॥ स्वर्गों धनं या धान्यं वा विद्याः पुत्राः सुखानिच । गुरुकृत्यनुरोधेन न किञ्चिदपि दुर्लभम् ।। ३६ ॥

·E७
श्री रामचरितम् ।
माप्नुवन्ति महात्मानी मातापितृपरायणाः ॥३७॥
स मां पिता यथा शास्ति सत्यधर्मपथे स्थितः।
तथावर्तितु मिच्छामि स हि धर्मः सनातनः ॥ ३८ ॥
मम सन्ना मतिः सीते नेतुत्वां दण्डकायनम् ।
यसिप्यामोति सा त्वं मा मनुयातु सुनिश्चिता ॥ ३९ ।।
सा हि दिपानवद्याहि वनाय मदिरेक्षणे ।
अनुगच्छस्व मां भीर सहधर्मचरी भव ॥ ४०॥
सर्वथा सदृशं सीते मम स्वस्य कुलस्य च ।
व्यवसाय मनुवान्ता कान्ते त्यमति शोभनम् ॥ ४१ ॥
भारभव शुभश्रोणि पनयासक्षमाः क्रियाः।
नेदानों त्यहते सीते स्वर्गोऽपि मम रोचते ॥४२॥
ब्राह्मणेभ्यश्च रतानि भिक्षुकेभ्यश्च भोजनम् ।
देहि चासंशमानेभ्यः संतरस्व च माचिरम् ॥४३॥
अयो. ३१ एवं श्रुत्वा स संवादं लक्ष्मणः पूर्वमागतः।-
वाप्पपर्याकुलमुवः शाकं सोदुमशक्नुवन् ॥१॥
सभ्रातृवरणी गाढं निपीडय रघुनन्दनः ।
सीतामुवाचातियां राघवं च महाव्रतम् ॥२॥
यदि गन्तुं कृता बुद्धि र्यनं मृग गजायुतम् ।
अहं त्यानुगमिष्यामि यनमग्ने धनुर्धरः ॥ ३ ॥
मया समेतारण्यानि रम्यानि विचरिष्यसि ।
पचिभि यूयैश्च संघुटानि समन्ततः ॥ ४ ॥
न देवलोकानमणं नामरत्वमहं वृणे ।
ऐश्वयं चापि लोकानां कामये न त्वया विना ॥५॥
एवं त्रुयाणः सौमित्रि वनवासाय निश्चितः ।
रामेण यहुभिः सान्त्यै निपिद्धः पुन रब्रवीत् ॥ ६ ॥
अनुज्ञातस्त भयता पूर्वमेव यदस्यहम् ।
किमिदानी पुन रपि क्रियते मे निवारणम् ॥७॥

·सनातनधर्मसंग्रहः ॥
यदर्थं प्रतिषेधो मे क्रियते गन्तुमिच्छतः।
एतदिच्छामि विज्ञातुं संशयो हि ममाऽनघ ॥८॥
ततोऽनवीन महातेजा रामा लक्ष्मणमग्रतः।
स्थितं प्रागामिन धीरं याचमानं कृताञ्जलिम् ॥१॥
स्निग्धो धर्मरतो धीरः सततं सत्पथे स्थितः ।
प्रियः प्राणसमे वश्यो विधेयश्च सखा च मे ॥ १० ॥
मयाद्य सह सैामित्रे त्वयि गच्छति तनम् ।
को भजिष्यति कौसल्यां सुमित्रां वा यशस्विनीम् ॥११॥
अभिवति कामै र्यः पर्जन्यः पृथिवीमिव ।
स कामपाशपर्यस्तो महातेजा महोपतिः ॥१२॥
सा हि राज्यमिदं प्राप्य नृपस्याश्वपतेः सुता।
दुःखितानां सपत्नीनां न करिष्यति शोभनम् ॥ १३ ॥
न स्मरिष्यति कौसल्या सुमित्रां च सुदुःखिताम् ।
भरतो राज्य मासाद्य कैकेय्यां पर्यवस्थितः ॥१४॥
ता मार्यो स्वयमेवेह राजानुग्रहणेन वा ।
सौमित्रे भर कौसल्या मुक्तमर्थ ममुं घर ॥ १५ ॥
एवं मयि च ते भक्ति भविष्यति सुदर्शिता।
धर्मज्ञ गुरुपूजायां धर्मश्चाप्यतुलो महान् ॥ १६ ॥
एवं कुरुष्व सौमित्रे मत्कृते रघुनन्दन ।
अस्माभि विमहीणाया मातुनी न भवेत् सुखम् ॥ १७ ॥
एव मुक्तस्तु रामेण लक्ष्मणः श्लक्ष्णया गिरा।
प्रत्युवाच तदा रामं वाक्यज्ञो वाक्यकोविदम् ॥१८॥
तथैव तेजसा वीर भरतः पूजयिष्यति ।
कोमल्यां च सुमित्रां च प्रयतो नास्ति संशयः ॥ ११ ॥
यदि दुःस्थो न रक्षेत भरतो राज्यमुत्तमम् ।
प्राप्य दुर्मनसा धीर गर्येण च विशेषतः ॥ २०॥
तमहं दुर्मतिं परं वधिष्यामि न संशयः ।
तत् पक्षानपि तान सवा स्त्रैलोक्य मपि किन्तु सा ॥ २१ ॥
कौशल्या विभृयादार्या सहस्रं मदिधानपि ।
पस्याः सहनं ग्रामाणां संमाम मुपजीधनाम् ॥ २२॥

·८६
श्री रामचरितम् ।
तदात्ममरणे चैव मम मातु स्तथैव च ।
पर्याप्ता मद्विधानां च भरणाय मनस्विनी ॥ २३ ॥
कुरुष्व मा मनुचर वैधये नेह विद्यते ।
कृतार्थोऽहं भविष्यामि तय पार्थः प्रकल्प्यते ।। २४ ।।
धनुरादाय सगुण खनित्र पिटकाधरः।
अग्रतस्ते गमिष्यामि पन्यानं तव दर्शयन् ॥ २५ ॥
आहरिष्यामि ते नित्यं मूलानि च फलानि च ।
धन्यानि च तथान्यानि स्वाहाहाणि तपस्विनाम् ॥ २६ ॥
भवांस्तु सह वैदेशा गिरिसानुपुरंस्यसे ।
अहं सर्व करिष्यामि जाग्रता स्वपतश्च ते ॥ २७ ॥
रामस्त्वनेन वाक्येन सुमीतः प्रत्युवाच तम् ।
व्रजाऽऽपृच्छस्व सौमित्रे सर्व मेव सुहृज्जनम् ॥ २८॥
प्रयो० ३३० प्रतीक्षमाणो ऽभिजनं तदात मनात रूपः प्रहसन्निपाथ ।
जगामरामापितरंदिक्षु:पितुर्निदेशं विधिवधिकीपु॥२९॥
तत्पूर्वमैदवाकुमुतोमहात्मारामो गमिप्यन् नृपमार्त रूपम्।
व्यतिष्ठत प्रेक्ष्य तदा सुमंत्रं पितुर्महात्मा प्रतिहारणार्धम् ३०
पितु र्निदेशेन तु धर्म-वत्सलो यनप्रवेशे कृतबुद्धि निश्चयः ।
सरायवाक्ष्य सुमंत्रमत्रवीन निवेदयस्वागमनं नृपाय मे३१
पो. ३४ ततः कमल पनावः श्यामा निरूपमा महान।
ज्याच रामस्तं सूत पितुराख्याहि मामिति ॥ १ ॥
स रामपितः क्षिम सन्तापकलुपेन्द्रियम् ।
प्रविश्य नृपति सूनो निारयसन्तं दर्दश ६ ॥२॥
उपरक्त मिवादित्यं भमच्छन्न मिया नलम् ।
तटाक मिव निस्तोय मपरयन जगतीपतिम् ॥ ३॥
भायोप्य च महाप्राज्ञः परमाकुलचेतनम् ।
राम मेवानुशोषन्तं स्ता प्राटि रब्रवीत् ॥ ४॥

·सनातनधर्मसंग्रहः ।। संपर्धपिस्या राजानं पूर्व सूतो जयाऽशिपा। भय पिल्लवया याचा मन्दया लपण्याऽब्रवीत् ॥५॥ अयं स पुरुपव्याघी द्वारि तिष्ठति ते सुतः। घ्रामणेभ्यो धनं दत्वा सर्व चैवोपजीविनाम् ॥ ६ ॥ स त्वां पश्यतु भद्रं ते रामः सत्यपराक्रमः । सर्वान् सुहृद आपृच्छय त्वां हीदानी दिक्षते ॥७॥ गमिष्यति महारण्यं तं पश्य जगतीपते। घृतं राजगुणैः सई रादित्य मिव रश्मिभिः ॥८॥ स सत्य वाक्यो धर्मात्मा गाम्भीर्यात् सागरोपमः। थाकाश इव निष्पको नरेन्द्रः प्रत्युवाच तम ॥९॥ सुमंत्रानय मे दारान ये फेचिदिह मामकाः । दारैः परिवृतः सर्वैप्टुमिच्छामि राघवम् ॥ १० ॥ सोऽन्तः पुरमनीत्यैव स्त्रियस्ता वाक्य मब्रवीत् । आर्यो यति वो राजा गम्यतां तत्र माचिरम् ॥ ११ ॥ एवमुक्ताः स्त्रियः सर्वाः सुमन्त्रेण पाज्ञया । प्रचक्रमु स्तवनं भर्तुराज्ञाय शासनम ॥ १२॥ आगतेपु च दारेषु समेवय महीपतिः। उवाच राजा तं सूतं सुमनानय मे सुतम ॥१४॥ स सूतो राममादाय लक्ष्मणं मैथिली तथा। जगामाभिमुख स्तूर्ण सकाशं जगतीपतेः ॥ १५ ॥ स राजा पुत्र मायान्तं दृष्टा चारात् कृताञ्जलिम् । उत्पपाता सनात् तूर्ण मातः स्त्रीजनसंवृतः॥१६॥ सोऽभिदुद्राव वेगेन रामं दृष्टा विशांपत्तिः । तम संप्राप्य दुःखार्तः पपात भुवि मूर्छितः ॥ १७ ॥ रामो ऽभ्यपतत् सिमं लक्ष्मणश्च महारथः । विसंज्ञ मिव दुःखेन सशोक नृपतिं तथा ।। १८ ॥ स्त्रीसहस्रनिनादश्च संजजे राजवेश्मनि । हा हा रामेति सहसा भूपणध्वनिमिश्रितः ॥ १६ ॥ तं परिष्वज्य पाहुभ्यां तावुभौ राम लक्ष्मणौ । पर्यङ्गे सीराया साधं रुदन्तः समवेशयन् ।। २० ॥

·६१
श्री रामचरितम् ।
अथ रामो मुहर्तस्य लब्धसंजं महीपतिम् ।
उवाच प्राञ्जलि घोप्पशोकार्णव परिप्लुतम् ॥ २१ ॥
आपृच्छे त्वां महाराज सर्वेपामीश्वरो ऽसि नः ।
प्रस्थितं दण्डकारण्यं पश्य त्वं कुशलेन माम् ॥ २२ ॥
लक्ष्मणं चानुजानीहि सीतां चान्वेतु मां वनम् ।
कारण बहुभि स्तथ्य वार्यमाणो न चेच्छतः ॥ २३ ॥
अनुजानीहि सर्वान् नः शोक मुत्सृज्य मानद् ।
लक्ष्मणं मां च सीतां च प्रजापति रिवात्मजान् ॥ २४ ॥
प्रतीक्षमाण मव्ययं मनुज्ञां जगतीपतेः।
उवाच राजा संप्रेक्ष्य यनवासाय राघवम् ॥ २५॥
अहं राघव कैकेया वरदानेन मोहितः।
अयोध्यायां त्वमेवाद्य भव राजा निगृह्य माम् ॥ २६ ॥
एवमुक्तो नृपतिना रामा धर्मभृतां वरः ।
प्रत्युवाचामलिं कृत्वा पितरं वाक्य कोविदः ॥ २७॥
भवान् वर्षसहस्राय पृथिव्या नृपते पतिः।
अहं त्वरण्ये वत्स्यामि न मे राज्यस्य कांक्षिता ॥ २८ ।।
नव पञ्च च वर्षाणि वनवासे विहृत्य ते ।
पुनः पादौ ग्रहीप्यामि प्रतिज्ञा ते नराधिप ॥ २९ ॥
रुदन्नातः प्रियं पुत्रं सत्पपाशेन संयतः।
फैकेय्या चौद्यमानस्तु मियो राजा तमब्रवीत् ॥ ३० ॥
श्रेयसे वृद्धये तात पुन रागमनाय च ।
गच्छस्वरिपु मव्यग्र पन्धान मकृतो भयम् ॥३१॥
न हि सत्यात्मनस्तात धर्माभिमनस स्तव .
सन्निवर्तयितुं बुद्धिः शक्पते रघुनन्दन ॥ ३२॥
अद्य विदानी रजनी पुन मागच्छ सर्वथा।.
एकाहं दर्शनेनाऽपि साधु तावचराम्यहम् ॥ ३३ ॥
मातरं मां च संपश्यन् वसेमा मध शर्वरीम् ।
तर्पितः सर्व कामेस्त्वं श्वः फाल्पे साधयिष्यसि ॥ ३४ ॥
दुष्करं क्रियते पुत्र ! सर्वथा राघव प्रिय ।
त्वया हि मत्प्रियाध तु वनमेव मुपाश्रितम् ॥ ३५॥

·सनातनधर्मसंग्रहः ॥
न चैतन्मे प्रियं पुत्र ! शपे सत्येन राघच ।
छन्नया चलित स्त्वस्मि स्त्रिया भस्माग्नि कल्पया ॥३६ ।।
घटना यातु लव्या मे तां त्वं निस्ततु मिच्छसि ।
अनया वृत्तसादिन्या कैकेय्याभिप्रचोदितः ॥ ३७॥
अथ समसादा श्रुत्वा पितु रातस्य भापितम् ।
लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा दीनो पचन मनवीत् ॥ ३८ ॥
प्राप्स्यामि यानय गुणान् को मे श्वत्लान् प्रदास्यति ।
अपममण मेवातः सर्वकामै रहं वृणे ॥४०॥
इयं सराष्ट्रा सजना धन-धान्य-समाकुला ।
मया विस्था वसुधा भरताय प्रदीयताम् ॥४१॥
वनवास कृता चुद्धिर्न च मेऽय चलिपति।
यस्तु युद्ध वरो दत्तः कैकेय्यै वरद त्वया ॥ ४२ ॥
दीयता निखिले नैव सत्यस्त्वं भव पार्थिव ।
अहं निदेशं भवता यथोक्त मनुपालयन् ॥४३॥
चतुर्दश समा बत्स्ये बने धनचरैः सह ।
मा विमर्श वसुमती भरताय प्रदीयताम् ॥ ४४॥
न हि मे कांक्षितं राज्यं सुखमात्मनि वा प्रियम् ।
यथा निदेशं कतुवै तवैव रघुनन्दन ॥ ४५ ॥
अपगच्छतु ते दुःखं मामू पिपरिप्लतः।
नहि शुभ्पति युधपः समुद्रः सरितां पतिः ॥ ४२ ॥
नेवा राज्य मिच्छामि न सुखं न च मेदिनीम् ।
नैव सर्वानिमान् फामान न स्वर्ग न च जीवितुम् ॥ ४७॥
स्वामहं सत्यमिच्छामि नानृतं पुरुपर्पभ ।
प्रत्य तव सत्येन सुकृतेन च ते शपे ॥ ४ ॥
न च शक्यं मया तात स्थातुं क्षणमपि प्रभो।
सशोर्फ धारयस्येम नाहि मेऽस्ति विपर्ययः ॥ ४९॥
अर्धितो रासि कैकेय्या पनं गच्छति राषष ।
मपा चोक्तं प्रजामोति तत्सत्यमनुपातये ॥५०॥
मा चोत्कण्ठा कृथा देव यने रस्यामहे वयम् ।
प्रशान्तहरिणाकी नानाशकुनिनादिते ॥५१॥

·श्री रामचरितम् ।
पिता हि दैवतं तात देवतानामपि स्मृतम् ।
तस्माद् दैवतमित्येव करिष्यामि पितुर्वचः ॥ १२ ॥
चतुर्दशसु वर्षेषु गतेपु नृपसत्तम ।
पुनद्रक्ष्यसि मां प्राप्तं संतापाऽयं विमुच्यताम् ॥ ५३ ।।
येन संस्तम्भनीयोऽयं सर्यो बाप्पकला जनः ।
स त्वं पुरुषशार्दूल किमर्थ विक्रियां गतः ॥१४॥
प्रयो. ३९. रामस्य तु वचः श्रुत्वा मुनिवेषधरं च तम् ।
समीक्ष्य सह भार्याभी राजा विगतचेतनः ॥१॥
नैनं दुःखेन संतप्तः प्रत्यक्षत राघवम् ।
न चैनमभिसंप्रेक्ष्य प्रत्यभापत दुर्मनाः ॥२॥
स मुहूर्त मिया ऽसंजो दुःखितञ्च महीपतिः।
विललाप महापाहू गममेवानुचिन्तयन् ॥ ३ ॥
मन्ये खलु मया पूर्व वियत्सा यहवः कृताः।
माणिना हिंसिता पापि तन्मा मिद मुपस्थितम् ॥ ४ ॥
न त्वेवानागते काले देहायवति जीवितम् ।
कैकेय्या ग्लिश्यमानस्य मृत्यु मम न विद्यते ॥५॥
योऽहं पावकसंकाशं पश्यामि पुरतः स्थितम् ।
विहाय वसने सूक्ष्मे तापसाच्छादमाऽऽत्मजम् ॥ ६ ॥
एकस्या स्वलु कैनेय्याः कृतेऽयं विद्यते जनः।
स्वार्थे मयतमानायाः संश्रित्य निकृतिं विमाम् ॥७॥
एवमुक्त्ता तु वचनं बाप्पेण विहत्तेन्द्रियः।
रामेति सकृदेवोक्का ध्याहतुं न शशाक सः॥८॥
सज्ञां तु प्रतिलभ्यैव मुहूर्तात् स महीपतिः।
नेत्राभ्याम पूर्णाभ्यां सुमन्त्रमिद मन्त्रवीत् ॥६॥
पवाह रथं युक्त्वा त्वमायाहि हयोत्तमैः ।
प्रापयैनं महाभाग मितो जनपदात् परम् ॥१०॥
एवं मध्ये गुणवतां गुणानां फलमुच्यते ।
पित्रा मात्रा च यत्साधु वीरो निर्वास्यते वनम् ॥ ११ ॥

·६४
सनातनधर्मसंग्रहः ॥
राज्ञो वचनमाज्ञाय सुमत्रः शीघ्रविक्रमः ।
योजयित्वा यया तन रथमश्रलंकृतम् ॥ १२॥
तं रथं राजपुत्राय सूतः कनकभूपितम् ।
आचचक्षेञ्जलिं कृत्वा युक्तं परमवाजिभिः ।। १३ ॥
राजा सत्वर माहूय व्यापृतं वित्तसञ्चये।
उवाच देशकालज्ञो निश्चितं सर्वतः शुचिः ॥१४॥
वासांसि च परार्हाणि भूपणानि महान्ति च ।
घKण्येतानि संख्याय वैदेह्या क्षिप्रमानय ॥ १५ ॥
नरेन्द्रेणैव मुक्तस्तु गत्वा कोशगृहं ततः।
प्रायच्छत् सर्वमाहत्य सीतायै क्षिप्रमेव तत् ॥ १६ ॥
सा सुजाता सुजातानि वैदेही प्रस्थिता वनम् ।
भूपयामास गात्राणि ते विचित्र विभूषणैः ॥ १७ ॥
व्यराजयत चैदेही वेश्म तत् सुविभूपितो।
'उद्यतोऽशुमतः काले खं प्रभेव विवस्वतः॥ १८ ॥
तां भुजाभ्यां परिष्वज्य स्वधर्वचनमब्रवीत् ।
अनाचरन्ती कृपणं भून्युपाघ्राय मैथिलीम् ॥ १६ ॥
असत्यः सर्वलोकेऽस्मिन् सततं सत्कृताः प्रियैः ।
भर्तारं नानुमन्यते विनिपातगतं स्त्रियः ॥ २० ॥
एप स्वभावो नारीणा मनुभूय पुरा सुखम् ।
अल्पामप्यापदं प्राप्य दुप्यन्ति प्रजहत्यपि ॥ २१ ॥
असत्य शीला विकृता दुर्गा अहृदयाः सदा ।
थसत्यः पाप संकल्पाः क्षणमात्र विरागिणः ॥ २२ ॥
न कुलं न कृतं विद्या ना दत्तं नापि संग्रहः ।
स्खीणां गृहाति हृदय मनित्य हृदया हिताः ॥ २३ ॥
साध्वीनां तु स्थितानां तु शीले सत्ये श्रुते स्थिते ।
स्त्रीणां पवित्रं परमं पतिरेको विशिष्यते ॥ २४ ॥
स त्वया नावमन्तव्यः पुनः प्रवाजितो यनम् ।
तव देव समस्त्वेप निधनः सघनो ऽपि पा ॥ २५ ॥
पिज्ञाय घचनं सीता तस्या धर्मार्थ संहितम् ।
कृत्याञ्जलि मुवाचेदं श्वभू मभिमुरो स्थिता ॥ २६ ॥

·श्री रामचरितम् ।
करिष्ये सर्व मेवाह मार्या यदनु शास्ति माम् ।
अभिज्ञा ऽसि यथा भतु तितव्यं श्रुतं च मे ॥ २७ ॥
नमा मसज्जनेनार्या संमानयितु मर्हति ।
धर्मादिचलितुंनाह मलं चन्द्रादिव प्रभा ॥२८॥
नातन्त्री विद्यते वीणा नाचक्रो विद्यते रथः ।
नापतिः सुख मेघेत यास्यादपि शतात्मजा ॥ २९ ॥
मितं ददाति हि पिता मितं माता मितं सुनः ।
अमितस्य तु दातारं भर्तारं का न पूजयेत् ॥ ३०॥
साहमेवं गता श्रेष्टा श्रुतधर्म परावरा ।
आर्य कि मवमन्येयं स्त्रिया भर्ता हि दैवतम् ।। ३१॥
सोताया वचनं श्रुत्वा कौसल्या हृदयङ्गमम् ।
शुद्धसत्वा मुमोचात्रु सहसा दुःख हर्पजम् ।। ३२ ।।
प्रयो- 80 अप रामश्च सीता च वक्ष्मणश्च कृताञ्जलिः।
उपसंगृह्य राजानं च दीनाः प्रदक्षिणम् ॥ १॥
तं चापि समनुज्ञाप्य धर्मजः सह सीतया ।
राघवः शोक संमूदो जननी मभ्यवादयत् ॥२॥
धन्यक्ष लक्ष्मणो भ्रातुः कौसल्या मभिवादयत् ।
अपि मातुः सुमित्राया जग्राह चरणौ पुनः ॥ ३ ॥
तं वन्दमानं रुदती माता सामिनि मब्रवीत् ।
हितकामा महाबाहुं मन्यु पाधाय लक्ष्मणम् ॥ ४ ॥
सूप स्त्वं वनवासाय स्थनुरक्तः उहज्जने ।
रामे प्रमादं माकापीः पुन भ्रातरि गच्छति ॥ ५ ॥
व्यसनी वा समृद्धो वा गतिरेप तवानघ ।
एप लोके सतां धर्मो पञ्ज्येष्टयागो भवेत् ॥६॥
हदं हि वृत्तनुचितं कुलस्यास सनातनम् ।
दानं दीक्षा च यज्ञपु तनुत्यागो मृधेपु हि ॥७॥
लक्ष्मणं त्वेव मुरक्षासौ संसिद्धं प्रिय राघवम् ।
सुमित्रा गच्छ गच्छेति पुनः पुनस्याच तम् ॥८॥

·सनातनधर्मसंग्रहः ॥ रामं दशरथं विद्धि मां विद्धि जनकात्मजाम् । अयोध्या मटवीं विद्धि गच्छ पुन यथा सुखम् ॥६॥ ततः सुमंत्रः काकुत्स्थं प्रान्जलि क्यि मब्रवीत् । विनीता विनयज्ञश्च मातलि वासवं यथा ॥१०॥ रथ मारोह भद्रं ते राजपुन महायशाः। क्षिप्रं त्वां प्रापयिष्यामि यत्र मां राम पक्ष्यसे ॥ ११ ॥ चतुर्दश हि घर्षाणि वस्तव्यानि वने त्वया । तान्युपक्रमितव्यानि यानि देव्या प्रचोदितः ॥ १२ ॥ तं रथं सूर्य संकाशं सोता हप्न चेतसा । आरोह घरारोहा कृत्वा ऽलंकार मात्मनः ॥ १३ ॥ वनवासं हि संख्याय वासांस्या ऽऽभरणानि च। भार मनु गच्छन्त्यै सीतायै श्वशुरो ददौ ॥ १४ ॥ तथैवायुधजातानि भातृभ्यां कवचानि च । रथोपस्ये प्रविन्यस्य स चर्म कठिनं च यत् ॥ १५ ॥ अथ ज्वलन संकाशं चामीकरविभूपितम् । तमारुरुहतु स्तूर्णं भ्रातरौ राम लक्ष्मणौ ॥ १३ ॥ सीता तृतीयानाऽऽरूढान् दृष्टा रथ मचादयत् । सुमन्त्रः संमतानऽश्वान वायुवेग समान जये ॥ १७ ॥ प्रयाते तु महारण्यं चिररात्राय राघये । पभूव नगरे मूर्खा पलमूर्षा जनस्य च ।। १८ ॥ तत् समाकुल संभ्रान्तं मत्तसंकुपित दिपम् । हयसिक्षित नि?पं पुर मासीन् महास्थनम् ॥ १६ ॥ ततः सपालवृडासा पुरी परमपीडिता । राम मेयाभिदुद्राव धर्मात सलिलं यथा ॥ २० ॥ पार्श्वतः पृष्ठत व्यापि लम्बमाना स्तन्मुखाः। याप्पपूर्णमुखाः सर्व तमूर्धशदु:खिताः॥२१॥ संयच्छ वाजिनां रस्मीन सूत याहि शनैः शनैः । मुखं द्रक्ष्याम रामस्य दुर्दशं नो भविष्यति ॥ २२॥ यायसं हृदयं नूनं राममातु रसंशयम् । यद्देषगर्भमतिमे पनं याति न भियते ॥ २३॥ +

·१७
श्री रामचरितम्।
कृतकृत्या हि वैदेही छायेवानुगता पतिम् ।
न जहाति रता धर्मे मेरुमर्कप्रभा यथा ॥ २४ ॥
अहो लक्ष्मण सिद्धार्थः सततं प्रियवादिनम् ।
भ्रातरं देवसंकाशं यस्त्वं परिचरिष्यसि ॥ २४ ॥
महत्येषा हि ते चुखि रेप चाभ्युदयो महान् ।
एप स्वर्गस्य मार्गश्च यदेन मनुगच्छसि ।। २६ ॥
एवं पदन्त स्ते सोडुन शेकापमागतम् ।
नरा स्तमनु गच्छन्ति प्रिय मिक्ष्वाकु नन्दनम् ॥ २७ ॥
अथ राजा वृतः स्त्रीभिर्दीनामि दीनचेतनः ।
निर्जगाम प्रियं पुत्रं द्रक्ष्यामीति ब्रुवन् गृहात् ॥ २८ ॥
शुश्रुवे चाग्रतः स्त्रीणां रुदतीनां महास्वनः ।
यथा नादः करेणूनां पद्धे महति कुञ्जरे ॥ २६ ।।
निर्गच्छति महायाही रामे पारजनाश्रुभिः ।
पतितै रभ्यवहितं प्रणनाश महीरजः ॥ ३० ।।
रुदिताच परिघुनं हाहाकृतमचेतनम् ।
प्रयाणे राघवस्यासीत् पुरं परमपीडितम् ॥ ३४॥
मुस्राव नयनैः स्त्रीणा मस्रमायास संभवम् ।
मीन संक्षोभचलितैः सलिलं पक्ष रिय ॥ ३५ ॥
दृप्ठा तु नृपतिः श्रीमानेकचित्तगतं पुरम् ।
निपपातैव दुःखेन कृत्तमूल इप द्रुमः ॥ ३६ ।।
प्रया- ४२. पावत
नियंत स्तस्य रजोरूप मदृश्यत ।
नैवेक्ष्वाकुवर स्तावत् संजहारात्मचक्षुषी ॥१॥
यावराजा प्रियं पुत्रं पश्यत्य ऽत्यन्त धार्मिकम् ।
तावद् व्यवर्धते वास्य धरण्यां पुत्रदर्शने ॥ २॥
न पश्यति रजोऽप्यस्य यदा रामस्य भूमिपः ।
तदातश्च विपरणश्च पपोत धरणी तले ॥३॥
तस्य दक्षिणमन्वागात् कौसल्या पाहु मङ्गना।
परं चास्यान्वगात् पावं कैकेयी सा मुमध्यमा ॥ ४ ॥

·१८
सनातनधर्मसंग्रहः ॥
तो नयेन च संपन्नो धर्मेण विनयेन च ।
उवाच राजा कैकेयीं समीक्ष्य ध्यथितेन्द्रियः ॥५॥
फैकेयि मामकाहानि मा स्मादीः पापनिश्चये ।
न हि त्वां द्रष्टु मिच्छामि न भार्या न च यान्धवी ॥
ये च त्वा मनुजीवन्ति नाहं तेपां न ते मम ।
केवलार्धपरां हित्वा त्यक्तधमी त्यजान्यहम् ॥७॥
विललाप स दुःखातः प्रियं पुत्रमनुस्मरन् ।
नगरान्त मनुप्राप्तं बुध्या पुत्रमथाब्रवीत् ॥ १३ ॥
सकामा भव कैकेयि विधवा राज्य मावस।
नहि तं पुरुषव्याघ्रं विना जीवितु मुत्सद्दे ॥ २१ ॥
इत्येवं विलपन राजा जनौघेनाभि संवृतः।
अपस्नात इवारि, प्रविवेश गृहोत्तमम् ॥ २२ ॥
पुनव्यविहीनञ्च स्नुषया च विवर्जितम् ।
अपश्यद्भवनं राजा नचन्द्र मिवाम्बरम् ॥ ३० ॥
तच दृष्टा महाराजा भुजमुद्यम्य वीर्यवान् ।
उच्चैः स्वरेण नोक्रोश द्धाराम विजहासि नौ ॥३१॥
मुखिता पत तं कालं जीविष्यन्ति नरोतमाः ।
परिप्वजन्तो ये राम द्रक्ष्यन्ति पुन रागतम् ।। ३९ ।।
श्रथ राध्यां प्रपन्नायां कालराच्या मियात्मनः।
अर्धरात्रे दशरथः कौसल्या मिद मनवीत् ॥ ३३ ॥
न त्वां पश्यामि कौसल्ये साधु मां पाणिना स्पृश ।
रामं मेऽनुगताइपि रद्यापि न निवर्तते ॥ ३४॥
तं राममेया ऽनुविचिन्तयन्तं समीक्ष्प देवी शयने नरेन्द्रम् ।
उपोपविण्याधिक मातरूपा ।
विनिःश्वसन्तं विललाप कृच्छ्रम् ॥ ३५ ॥
..
।
प्रयो• १३ ततःसमीक्ष्य शपने सम्नं शोकेन पार्थिवम् ।
कोसल्या पुत्रशोकाता तमुवाच महीपतिम् ॥ १॥

·श्री रामचरितम्
६६
निःसंशयं मया मन्ये पुरा वीर कीया ।
पातु कामेपु वत्सेषु मातृणां शातिताः स्तनाः ॥ १७ ॥
साहं गौरिव सिंहेन विवत्सा वत्सला कृता।
कैकेय्या पुरुपव्याघ्र पालवत्सेव गौवलात् ॥१८॥
नहि तावदुगुणैर्जुएं सर्व शास्त्र विशारदम् ।
एक पुत्रा विना पुत्र महं जीवितु मुत्सहे ॥ १६ ॥
नहि मे जीविते किदित सामर्थ्य मिह कल्प्यते ।
अपश्यन्त्याः प्रियं पुत्रं लक्ष्मणं च महाबलम् ॥ २०॥
प्रयो० ४४ विलपन्ती तथा तां तु कौसल्यां प्रमदोत्तमाम् ।
इदं धर्मे स्थिता धर्म्य सुमित्रां वाक्य मब्रवीत् ॥१॥
तवार्ये सद्गुणैर्युक्तः स पुनः पुरुषोत्तमः ।
किं ते विलपितेनैवं कृपणं रुदितेन वा ॥२॥
यस्तवार्य गतः पुत्रस्त्यत्का राज्यं महाबलः।
साधु कुर्वन् महात्मानं पितरं सत्यवादिनम् ॥ ३ ॥
शिष्टै राचरिते सम्यक् शश्वत् प्रेत्य फलोदये।
रामो धर्म स्थितः श्रेष्ठो न स शोच्या कदाचन ॥४॥
वर्तते चोत्तमा वृत्तिं लक्ष्मणो ऽस्मिन् सदा ऽनघः ।
दयावान् सर्वभूतेषु लाभस्तस्य महात्मनः ॥ ५॥
अरण्यवासे यदुःखं जानन्त्येव सुखोचिता।
अनुगच्छति वैदही धर्मात्मानं तवात्मजम् ॥ ६॥
कीर्तिभूतां पताकां गो लेोके भ्रामयति प्रभुः।
धर्मः सत्यव्रतपरः किं न प्राप्तस्तवात्मजः ॥७॥
व्यक्तं रामस्य विज्ञाय शोचं माहात्म्य मुत्तमम् ।
न गात्रमंशुभिः सूर्यः संतापयितु महति ॥८॥
शिवः सर्वेपु कालेषु काननेभ्यो विनिः मृतः।
राघवं युक्तशीतोष्णः सेविष्यति सुखो ऽनिलः ॥९॥
शपान मनघं रात्रौ पितेवाभि परिप्वजन् ।
धर्मनः संस्पृशन्धीतश्चन्द्रमा हादयिष्यति ॥ १० ॥

·सनातनधर्मसंग्रहः ॥ दौ चाखाणि दिव्यानि यस्मै ब्रह्मा महौजसे । दानवेन्द्रं हतं दृष्टा तिमिध्वजसुतं रणे ॥ ११ ॥ सशरः पुरुषव्याघः स्वयाहुयल माश्रितः। असंत्रस्तो हरण्ये ऽसौ घेश्मनीष विवत्स्यते ।। १२ ।। यस्येपुपदमासाथ विनाशं यान्ति शत्रवः । कथं न पृथिवी तस्य शासने स्थातुमर्हति ॥ १३ ॥ या श्रीः शौयं च रामस्य या चकल्याण सत्यता। निवृत्तारण्यवासः स्वं क्षिप्रं राज्य मवाप्स्यति ॥ १४ ॥ सूर्यस्यापि भवेत् सूर्णे घग्नेरपि प्रभोः प्रभुः। श्रियाः श्रीश्च भवेदनया कीयाः कीर्तिः समाक्षमा दैवतं देवतानां च भूतानां भूत-सत्तमः । तस्प के घगुणा देवि बने थाऽप्यथवा पुरे ॥१६॥ पृथिव्या सह पैदेया श्रिया च पुरुषर्षभः। क्षिप्रं तिमृभि रेताभिः सह रामो ऽभिपेक्ष्यते ॥ १७ ॥ दुःखजं विसृजत्यश्रु निष्कामन्त मुदीक्ष्य यम् । अयोध्यायां जनः सर्धः शोकवेग समाहतः॥१८॥ कुश-चीरधरं वीरं गच्छन्त मपराजितम् । सीतेवानु गता लक्ष्मी स्तस्य किं नाम दुर्लभम् ॥ १६ ॥* धनुग्रह घरो यस्य पाण खगास्त्रभृत् स्वयम् । लक्ष्मणो व्रजति ह्यने तस्य किं नाम दुर्लभम् ॥ २० ॥ निवृत्तवनवासं तं प्रशासि पुमरागतम् । जहि शोकं च मोहं च देवि सत्यं ब्रवीमि ते ॥२१॥ शिरसा चरणावती वन्दमान मनिन्दिते। -पुन क्ष्यसि कल्याणि पुनं चन्द्र मिवोदितम् ॥ २२ ॥ मा शोको देवि दुःखं वान रामे दृश्यते शिवम् । हिमं द्रक्ष्यसि पुत्र त्वं ससीतं सह लक्ष्मएम् ॥२४॥ त्वया शेषो जनश्चायं समाश्चास्यो यतो मधे। किमिदानी मिदं देवि फरोपि हदि बिल्लवम् ।। २५ ।। नाहीं त्वं शोचि देवि यस्यास्ते राघवः सुतः। नहिरामात् परो खाके विद्यते सत्पधेस्थिता ॥ २६ ॥ :

·श्री रामचरितम्। १०१ पुत्रस्ते वरदः चिप मयोध्यां पुनरागतः । कराभ्यां मृदुपीनाभ्यां चरपो पीडयिष्यति ॥ २८ ॥ निशम्य तल्लक्ष्मण मातृवाक्यं रामस्य मातुनरदेवपत्न्याः। सद्यः शरीरविननाशशोकाशरगतामेघवाल्पतायः ॥३१॥ प्रयो• ४५ अनुरक्ता महात्मानं रामं सत्यपराक्रमम् । अनुजग्मुः प्रयान्तं तं वनवासाय मानवाः॥१॥ नियर्तिते ऽतीव चलात् सुहद्धर्मेण राजनि । नैव ते संन्यवतन्त रामस्यानुगता रधम् ॥२॥ अयोध्या निलयानां हि पुरुषाणां महायशाः । बभूव गुणसंपन्नः पूर्णचन्द्र इव प्रियः॥३॥ स याच्यमानः काकुत्स्थ स्ताभिः प्रकृतिभि स्तदा। कुर्वाणः पितरं सत्यं वनमेवान्वपद्यत ॥ ४॥ अवेक्षमाणः सस्नेहं चक्षुपा प्रपिपन्निव । उवाच रामः सस्नेहं ताः प्रजाः स्वाः प्रजा इव ॥५॥ या प्रीति बहुमान व मय्ययाध्यानिवासिनाम् । मप्रियाय विशेषेण भरते सा विधीयताम् ॥ ६ ॥ स हि कल्याण चारित्रः कैकेय्यानन्दवर्धनः । करिप्यति यथावद् वः प्रियाणि च हितानि च ॥७॥ ज्ञानवृद्धो बयोयाला मृदुवोर्यगुणान्वितः । अनुरूपः स वो भर्ता भविष्यति भयापहः ॥ ८॥ स हि राजगुण युक्तो युवराजः समीक्षितः। अपि चापि मया शिः कार्य को भर्तु शासनम् ।।४।। न संतप्येद् यथा चासो वनवासं गते मयि । महाराज स्तथा कार्या मम प्रियचिकीर्पया ॥१०॥ यथा यथा दाशरथि धर्म मेवाधितो भवेत् । तथा तथा प्रकृतयो रामं पतिमकामयन् ।।११॥ पाप्पेण पिहितं दीनं रामः सौमित्रिणा सह । चकर्षव गुणे जनं पुरनिवासिनम् ।।१२।।

·-
१०२
सनातनधर्मसंग्रहः ।।
अयो. ४० ततो मार्गानुसारेण गत्वा किञ्चित् ततः क्षणम् ।
मार्गनाशा द्विपादेन महता समभिप्लताः ॥ १३॥
तदा यथागतेनैव मागण सान्तचेतसः ।
अयोध्यामगमन् सर्व पुरी व्यथितसज्जनाम् ॥ १५ ॥
अयो. ४८ गृहे गृहे रुदत्यश्च भर्तारं गृहमागतम् ।
व्यगर्हयन्त दुःखार्ता वाग्भि स्तोत्र रिच द्विपान ॥ ६ ॥
किं नु तेषां गृहः कार्य किं दारैः किं धनेन वा ।
पुर्व पि सुखै र्वापि ये न पश्यन्ति राघवम् ॥७॥
एकः सत्पुरुपो लोके लक्ष्मणः सह सीतया।
यो ऽनुगच्छति काकुत्स्थं रामं परिचरन् वने ॥३॥
इत्येवं विलपन्तीनां स्त्रीणां वेश्मसु राघवम् ।
जगामास्तं दिनकरो रजनी चाभ्यवर्तत ॥३३॥
प्रशान्त गीतोत्सव नृत्यवादना
विनपृहा पिहिता पणादया
तदा पयोध्या नगरी बभूव सा
महार्णवःसंचपितो दको यथा ॥ ३७॥
अयो. ४६ रामो ऽपि रात्रिशेषेण तेनैव महदन्तरम् ।
जगाम पुरुषव्याघ्रः पितु राज्ञा मनुस्मरन् ॥ १॥
तथैव गच्छत स्तस्य व्यपाया द्रजनी शिवा।
उपास्य तु शिवां संध्यां विषयानत्यगाहत ॥ २ ॥
ग्रामान् विकृष्टसीमान्तान् पुष्पितानि वनानि च ।
पश्यन्नतियया शीघ्रं शनैरिव हयोत्तमैः ॥ ३ ॥
प्रयो वनं गते धर्मरते रामे रमयतां वरे ।
कौसल्या रुदती चार्ता भर्तार मिद मब्रवीत् ॥ १॥
यद्यपि त्रिपु लेोकेषु प्रथितं ते महद्यशः ।
सानुकोशा वदान्यश्च प्रियवादी च राघवः ॥२॥
कथं नरवर श्रेष्ठ पुत्री तो सह सीतया ।
दुःखिता सुखसंवृद्धौ कथं दुःखं सहिप्यतः ॥ ३ ॥

·१०३ श्री रामचरितम् । बज्रसारमयं नूनं हृदयं मे न संशयः। अपश्यन्त्या न त यह फलतीदं सहस्रघा ॥९॥ हतं त्वया राष्ट्रमिदं सराज्य हताः स्म सर्वाः सह मन्त्रिभिश्च ।। हता सपुत्रास्मि हताश्च पौराः । सुतश्च भार्या चत्तव प्रहृष्टौ ॥२६ ।। भयो. ६२ एवं तु मुड या राजा राममात्रा सशोकया। श्राविता परुप वाक्यं चिन्तयामास दुःखितः॥१॥ चिन्तयित्वा स च नृपो मोहव्याकुलितेन्द्रियः। अध दोघेण कालेन सज्ञा माप परंतपः ।। २ ।। दयमान स्तु शोकाभ्यां कौसल्यामाह दुःखितः । चेपमानो ऽसलिं कृत्वा प्रसादाभवामुग्वः ॥६॥ प्रसादये त्वां कौसल्ये रचितो ऽयं मयासलिः । वत्सला चानृशंसा च त्वं हि नित्यं परेष्वपि ॥७॥ भर्ता तु खलु नारीणां गुणवान निर्गुणोऽपि वा । धर्म विमृशमानानां प्रत्यक्षं देवि देवतम् ॥८॥ सा त्वं धर्मपरा नित्यं दृष्टलोकपरायरा।

·सनातनधर्मसंग्रहः ॥ शक्यमापतितः शोढुं प्रहारो रिपुहस्ततः। सोदुमापतितः शोक सुसूक्ष्मोऽपि न शक्यते ।। १६ ।। वनवासाय रामस्य पञ्चरात्रोऽत्र गण्यते । यः शोकहतहर्षायाः पञ्चवर्षोपमो मम ॥ १७ ॥ तं हि चिन्तयमानायाः शोकोऽयं हदि वर्धते । नदीना मिष वेगेन समुद्रसलिलं महत् ॥ १८॥ एवं हि कथयन्त्या स्तु कौसल्यायाः शुभं वचः । मन्दरश्मि रभूत सूर्यो रजनी चाभ्यवर्तत ॥ १६ ॥ अथ प्रहादितो वाफ्यै दैव्या कौसल्यया नृपः । शोकेन च समाकान्तो निद्राया घशमेयिवान् ।।२०।। अयो. ६३. प्रतिधुद्धो मुहूर्तेन शोकोपहतचेतनः । अथ राजा दशरथः स चिन्ता मभ्यपद्यत ।। १ ।। स राजा पुत्र शोकातः स्मृत्वा दुष्कृत मात्मनः । कौसल्यां पुत्रशोकार्ती मिदं वचनमब्रवीत् ॥५॥ यदा चरति कल्याणि शुभं या यदि वाशुभम् । तदेव लभते भद्रे कर्ता कर्मजमात्मनः ॥ ६॥ गुरुनाघव मर्थाना मारम्भ कर्मणां फलम् । दोपं वा यो न जानाति स याख इति होच्यते ॥७॥ कश्चि दानवणं छित्वा पलाशांश्च निषिष्वति । पुष्पं दृष्टा फले गृध्नुः स शोचति फलागमे ॥८॥ अविज्ञाय फलं यो हि कर्म स्खे वानुधावति । सशोचेत् फलवेलायां यथा किंशुफसेवकः॥९॥ सोऽह माम्रवर्ण छित्त्वा पलाशाँश्च न्यषेचयम् । राम फलागमे त्यत्का पश्चाच्छोचामि दुर्मतिः॥१०॥ लन्धशब्देन कौसल्ये कुमारण धनुष्मता। कुमार शब्द वेधीति मया पाप मिदं कृतम् ॥ ११ ॥ तदिदं मेंऽनुसंमाम देवि दुख स्वयं कृतम् समाहादिह बालेन यथा स्थादू भक्षितं विषम् ।। १२ ।।

·सदृशं तत्तु
श्री रामचरितम् ।
पयो. ६४- तदेतचिन्तयानेन स्मृतं पापं मया स्वयम् ।
तदा याल्यात् कृतं देवि शब्दवेध्यनुकर्पिणा ॥ ५८ ॥
तस्यायं कर्मणो देवि विपाकः समुपस्थितः ।
अपथ्यैः सह संभुक्त व्याधिरन्नरसे पथा ॥ ५९॥
तस्मान मामागत भद्रे तस्योदारस्य तद्वचः।
इत्युक्त्ता संरुदन त्रस्तो भार्या माह तु भूमिपः ॥६० ॥
यदहं पुत्रशोकेन संत्यजिष्यामि जीवितम ।
चक्षुभ्या त्वां न पश्यामि कौसल्ये त्वं हि मां स्पृश ॥६॥
न तन्मे सदृशं देवि यन्मया राघवे कृतम् ।
तस्यैव पदनेन कृत मयि ।। ६३ ॥
दुर्वृत्त मपि कः पुत्रं त्यजेद् भुपि विचक्षणः ।
कश्च प्रवाज्यमानो वा नासूयेत् पितरं सुतः॥ ६४॥
नहि पश्यामि धर्मजं रामं सत्यपराक्रमम ।
तस्य दर्शनजः शोकः सुतस्याप्रतिकर्मणः ॥ १७ ॥
उच्छोपयति वै प्राणान् वारि स्तोकमिवातपः।
न ते मनुप्या देवास्ते ये चार शुभकुण्डलम् ॥
मुखं द्रक्ष्यन्ति रामस्य वर्षे पञ्चदशे पुनः ॥ ६८।।
पनपत्रेक्षणं सुनु सुदष्ट्र चामनासिकम ।
धन्या द्रक्ष्यन्ति रामस्य ताराधिपसम मुखम् ॥ ६६ ।।
इति मातुश्च रामस्य सुमित्रायाश्च सन्निधौ।
राजा दशरथः शोचन् जीवितान्त मुगगमत् ॥ ७ ॥
भयो. ६५. कौसल्या च सुमित्रा च दृष्टा स्पृप्ता च पार्थिवम् ।
हा भर्तेति परिश्य पेततुर्घरणीतले ॥ २२ ॥
ततः सर्या नरेन्द्रस्य कैकयी प्रमुग्वाः स्त्रियः।
रुदत्यः शोकसंतप्ता निपेतुर्गतचेतनाः ॥२५॥
थतीत माज्ञाय तु पार्थिवभं
यशस्विनं तं परिवार्य पतयः।
भृशं कदन्न्यः करणं
सम्विताः
मरस पाहू घ्पल पन्नाऽनाधवत् ॥२६॥

·.
सनातनधर्मसंग्रहः ॥
अयो. ६०. श्राक्रन्दिता निरानन्दा सास्त्रकण्ठजनाविला।
अयोध्याया मवतता सा व्यतीयाय शर्वरी ॥१॥
व्यतीतायां तु शर्या मादित्यस्योदये ततः।
समेत्य राजकर्तारः सभामीयु दिजातयः ॥ २॥
एते द्विजा सहामात्यैः पृथग वाच मुदीरयन् ।
वशिष्ठ मेवाऽभि मुखाः श्रेष्ठं राज पुरोहितम् ॥४॥
स्वर्गस्थ श्व महाराजा रामश्चारण्य माश्रितः ।
लक्ष्मणश्चापि तेजस्वी रामेणैव गतः सह ॥ ६॥.
सभी भरतशत्रुघ्नी केकयेपु परंतपौ ।
पुरे राजगृहे रम्ये मातामहनिवेशने ॥ ७ ॥
इत्वाकूणा मिहाद्यैव कश्चिद्राजा विधीयताम् ।
अराजकं हि नो राष्ट्र विनाशं समयामुयात् ।। ८ ।।
अहो तम इवेदं स्यान्न प्रज्ञायेत किन्चन।
राजा चेन्न भवेल्लोके विभजन साध्वसाधुनी ॥ ३६॥
स नः समीक्ष्य दिजर्वय वृत्तं
नृपं विना राष्ट्रमरण्यभूतम् ।
कुमार मिश्याकु सुतं तथान्य
त्वमेव राजान मिहाभिपेचय ॥ ३८॥
अयो. ६८. तेपां तवचनं श्रुत्वा वशिष्ठा प्रत्युवाच ह ।
मित्रामात्यजनानसर्वान ब्राह्मणांस्तानिदं वचः ॥१॥
यदसी मातुलकुले दत्तराज्यः परं सुखी ।
भरतो घसति भ्राचा शत्रुध्नेन मुदान्वितः ॥२॥
तच्छ्रोघं जवना दूता गच्छन्तु त्वरितं हयैः-
यानेतुं भ्रातरी चीरी कि समीक्षामहे ययम् ॥ ३ ॥
गच्छन्त्यिति ततः सर्वे वसिष्ठं पाक्य मन्नुपन् ।
तेपां तद्वचनं श्रुत्या यसिष्टो पाक्य मनमीत् ।। ४ ।।
एहि सिद्धार्थ विजय जपन्ताशोकनन्दन ।
श्रूयतामिति कर्तव्यं सर्वानेव प्रवीमि घः ॥५॥

·'श्री रामचरितम् ।
पुरं राज गृहं गत्वा शीघ्र शीघ्रजवैहयैः।
व्यक्तशोकै रिदं वाच्यः शासनाद् भरतो मम ॥६॥
पुरोहित स्त्वां कुशलं माह सर्वे च मत्रिणः ।
स्वरमाण श्च निर्याहि कृत मात्ययिकं त्वया ॥७॥
मा चास्मै प्रोपितं राम मा चामै पितरं मृतम् ।
भवन्तः शंसिपु गत्वा राघवाणामितः क्षयम ॥ ८॥
ततः प्रास्थानिकं कृत्वा कार्यशेपमनन्तरम् ।
वसिष्ठे नाभ्यनुज्ञाता दूताः सत्वरितं ययुः ॥११॥
अयो. ०० समागम्य च राज्ञा ते राजपुत्रेण चार्चिताः।
राज्ञः पादौ गृहीत्वा च तमूचु भरतं वचः ॥२॥
पुरोहित स्त्वां कुशलं प्राह सर्वे च मन्त्रिणः ।
स्वरमाणश्च निर्याहि कृत मात्यपिकं त्वया ॥३॥
भरतश्चापि तान् दृतानेयमुक्तो ऽभ्यभापत।
आपच्छे ऽहं महाराजं दूताःसंत्वरयन्ति माम् ॥ १३ ॥
स मातामह मापृश्य मातुलं च युधाजितम् ।
रथ मारुह्य भरतः शत्रुघ्नसहितो ययौ ॥२८॥
अयो. ०१ भरतः क्षिम मागच्छत सुपरिश्रान्त वाहनः।'
वनंच पतीत्याशु शर्वर्या मरणोदये ॥ १७ ॥
अयोध्यां मनुना राज्ञा निर्मितां स ददर्श ह।
तां पुरी पुरुषव्याघ्रः सप्त रातोपितः पथि ॥१८॥
तां शुन्य शृंगाटक-चश्मरध्यां रजोरुणदारकवाट्यन्नाम् ।
दृष्या पुरीमिन्द्रपुरीमकायां दुःखेन संपूर्णतरो पभूव ॥४५॥
पभूय पश्यन् मनसो मियाणि
यान्यन्पदा नास्य पुरे पभूवुः।
अवाक् शिरा दीनमना नः
पितुर्महात्मा प्रयिवेश घेश्म ।। ४६ ।।
पो. ०२ अपर्यस्तु ततस्तत्र पितरं पितुरालये।
जगाम भरतो द्रष्टुं मातरं मातुरालपे ॥१॥

·१०८ सनातनधर्मसंग्रहः ।। . . अनुप्रास तु तं दृष्टा कैकेयी प्रोपितं सुत्तम् । उत्पपात तदा हश त्याका सौवर्ण मासनम् ॥२॥ समविश्यैव धर्मात्मा स्वगृहं श्रीवियर्जितम् । भरतः प्रेक्ष्य जग्राह जनन्या श्चरणौ शुभौ ॥३॥ .तं मूर्ध्नि समुपाघाय परिष्वज्य यशस्विनम् । श्र भरत मारोप्य प्रष्टुं समुपचक्रमे ॥४॥ अद्य ते फतिचिद्राव्यरच्युतस्यार्यक वेरमनः । अपि नाध्यश्रमः शीघ्रं रथेना अपततस्तव ॥५॥ थार्यकस्ते सुकुशली युधाजिन मातुलस्तव । प्रवासाच सुखं पुन सर्च मे वक्तु मर्हसि ॥ ६॥ एवं पृपृस्तु कैकेय्या प्रियं पार्धिवनन्दनः । थाचपृ भरतः,सच माने राजीवलोचनः ॥ ७ ॥ अध मे सप्तमी रात्रि रच्युतस्यार्यक वेश्मनः । अम्यायाः कुशली तातो युधाजिन मातुलश्च मे ॥८॥ यन्मे धनं च रतं च ददौ राजा परंतपः। परिश्रान्तं पथ्य भवत्ततोऽहं पूर्व मागतः ॥६॥ राज्य वाक्य हरैर्दू स्त्वरमाणोऽह मागतः । यदहं प्रष्टु मिच्छामि तदम्बा वक्तु मर्हति ॥ १० ॥ राजा भवति भूयिष्ठ मिहाम्याया निवेशने । तामहं नाथ पश्यामि द्रष्टु मिच्छनिहागतः ॥ १२ ॥ पितु ग्रहीष्ये पादौ च तं ममाख्याहि पृच्छतः। थाहो स्विदम्या ज्येष्ठायाः कौशल्याया निवेशने ॥१३॥ तं प्रत्युवाच कैकेयी प्रियवद् घोरमप्रियम् । अजानन्तं प्रजानन्ती राज्यलाभेन मोहिता ॥ १४ ॥ या गतिः सर्व भूतानो तो गति ते पिता गतः। राजा महात्मा तेजस्वी यायजूकः सतां गतिः॥ १५॥ तच्छू त्या भरतो वाक्यं धर्माभिजनवाछुचिः। पपात सहसा भूमौ पितृशोकवलार्दितः ॥ १६ ॥ हा हलो ऽस्मीति कृपणं दीनां वाच मुदीरयन् । निपपात महावाहुर्याहू विक्षिप्य वीर्यवान् ॥१७॥ .

·श्री रामचरितम् । १०९ ततः शोकेन संवीतः पितु मरणदुःखितः । विललाप महातेजा भ्रान्ता-कुलित-चेतनः ॥ १८ ॥ तमातं देव संकाशं समीक्ष्य पतितं भुवि । निकृत्तमिव सालस्य स्कन्धं परशुना वने ॥ २९॥ माता मातद्गसंकाशं चन्द्रार्कसदृशं सुतम् । उत्थापयित्वा शोकात्तं वचनं चेद मब्रवीत् ॥ २३ ॥ उत्तिष्ठोत्तिष्ठ किं शेपे राजन्नन महायशः। त्वद्विधा न हि शोचन्ति सन्तः सदसि संमताः ॥ १४ ॥ स रुदित्वा चिरं काल भूमौ परिविवृत्य च । जननीं प्रत्युवाचेदं शोकै बहुभि रावृतः ॥ २६ ॥ अम्ब केनात्यगाद्राजा व्याधिना मय्यनागते । धन्या रामादयः सर्वे यैः पिता संस्कृतः स्वयम् ॥ २६ ॥ कस पाणिः सुखस्पर्श स्तातस्याक्लिप-कर्मणः । यो हि मां रजसा ध्वस्त मभीक्ष्णं परिमार्जति ॥ ३१॥ यो मे भ्राता पिता पन्धु यस्य दासो ऽस्मि संमतः । तस्य मां शीघ माख्याहि रामस्याक्लिएकर्मणः ॥ ३२ ॥ पिता हि भवति ज्येष्ठो धर्ममार्यस्य जानतः । तस्य पादौ ग्रहीप्यामि स होदानी गति मम ॥ ३३ ॥ धर्मविद्धर्मशीलश्च महाभागो दृढव्रतः । भार्ये किमत्रवीद्वाजा पिता मे सत्ययिक्रमः ॥ ३४॥ पश्चिमं साधु संदेश मिच्छामि श्रोतु मात्मनः । इति प्रष्टर सभातरं करेगी सस्य मत्रवीत् ॥ ३५ ॥ रामेति राजा विलपन हा सीते लक्ष्मणेति च । स महात्मा परं लेाकं गतो मतिमतां वरः ॥३३॥ इतीमा पशिमां याचं व्याजहार पिता तय । कालधर्म परिक्षिप्तः पारीरिव महागजः ॥ ३७॥ सिद्धार्थास्तु नरा राम मागतं सह सीतपा। लक्ष्मणं च महाबाहुं दृश्यन्ति पुनरागतम् ॥ ३८॥ तच्छु त्वा विपसादेवं द्वितीयामियशंसनात । चिपएपपदनो भूत्वा भूयः पप्रच्छ मातरम् ।। ३९॥

·११०
सनातनधर्मसंग्रहः ॥
क चेदानी स धर्मात्मा कौसल्यानन्दवर्धनः ।
लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा सीतया च समागतः ॥ ४०॥
'तथा पृथा यथान्याय माख्यातु मुपचक्रमे ।
मातास्ययुगपदाक्यं विप्रियं प्रियशंसया ॥४१॥
स हि राजसुतः पुत्र चीरवासा महावनम् ।
दण्डकान सह वैदेहया लक्ष्मणाऽनुचरों गतः ॥ ४२ ॥
तच्छु, त्वा भरतत्रस्तो भ्रातुश्चारित्रशङ्कया।
स्वस्य वंशस्य माहात्म्यात् प्रष्टुं समुचक्रमे ॥४३॥
कचिन्न ब्राह्मणधनं हतं रामेण कस्यचित् ।
कञ्चिन्नायो दरिद्रो वा तेन पापो विहिंसितः॥४४॥
कचिन्न परदारान् वा राजपुत्रो ऽभिमन्यते ।
कस्मात् स दण्डकारण्ये भ्राता रामो विवासितः ॥ ४५ ॥
अधास्य चपला माता तत् स्वकर्म यथातथम् ।
तेनैव स्त्रीस्वभावेन व्याहतु मुपचक्रमे ॥ ४६॥
एवमुक्ता तु कैकेयो भरतेन महात्मना ।
उवाच वचनं हा वृथा पण्डितमानिनी ॥४७॥
न ब्राह्मणधनं किञ्चिद् धृतं रामेण कस्यचित् ।
कञ्चिन्नाढयो दरिद्रो वा तेन पापा विहिंसितः
न रामः परदारान् स चक्षुामपि पश्यति ॥ ४८॥
मया तु पुत्र श्रुत्वैव रामस्येहाभिपेचनम्
याचित स्ते पिता राज्यं रामस्य च विवासनम् ॥ ४९ ॥
स स्त्रवृत्तिं समास्थाय पिता ते तत्तथाकरोत् ।
राम स्तु सह सौमित्रिः प्रोपितः सह सीतया ॥५० ॥
तमपश्यन् प्रियं पुत्रं महीपाले महायशाः।
पुत्रशोकपरिघुनः पवत्यमुपपेदिवान् ॥५१॥
त्वया त्विदानी धर्मज्ञ राजत्व मवलम्ब्यताम्
त्वत्कृते हि मया सर्व मिदमेचं षिधं कृतम ॥ ५२ ।।
मा शोमाच संतापं धैर्यमाश्रय पुनक।
त्वद्धीना हि नगरी राज्यं चैतदनामयम् ॥ ५३ ॥

·श्री रामचरितम् ।
प्रयो. ३ श्रुत्वा च स पितुर्वृत्तं भ्रातरौ च विवासितौ।
भरतो दुःखसंतप्त इदं वचन मनवीत् ॥ १॥
किं नु कार्य हतस्येह मम राज्येन शोचतः ।
विहीनस्याय पित्रा च भ्रात्रा पितृसमेन च ॥२॥
दुःखे मे दुःखमकरो व्रणे चार मिवा दाः।
राजानं प्रेतभावस्यं कृत्वा रामं च तापसम् ॥३॥
कुलस्य त्वमभावाय कालरात्रि रिवागता।
अङ्गार मुपगृहय स्म पिता मे नावबुद्धवान् ॥४॥
मृत्युमापादितो राजा त्वया मे पापदर्शिनि ।
सुखं परिहतं मोहात् कुले ऽस्मिन् कुलपांसिनि ॥५॥
त्वां प्राप्य हि.पिता मे ऽद्य सत्यसंधो महायशाः ।
तीनदुःखाभिसंतप्तो वृत्तो दशरयो नृपः ॥ ६ ॥
विनाशिता महाराजः पिता मे धर्मवत्सलः।
कस्मात् प्रनाजितो रामः कस्मादेव वनं गतः ॥७॥
कौसल्पा च सुमित्रा च पुत्रयोकाभिपीडिते ।
दुष्करं यदि जीवेतां प्राप्य त्वां जननी मम ॥ ८॥
नन्वार्यो ऽपि च धर्मात्मा त्वयि वृत्तिमनुत्तमाम ।
वर्तते गुरुवृत्तिज्ञो यथा मातरि वर्तते ॥६॥
तथा ज्येष्ठा हि मे माता कौसल्या दीर्घदर्शिनी।
त्वयि धर्म समास्याय भगिन्या मिव वर्तते ।। १०॥
न हि मन्ये नृशंसे त्वं राजधर्ममवेक्षसे ।
गतिं वा न विजानासि राजवृत्तस्य शाश्वतीम ॥२१॥
सततं राजपुत्रेपु ज्येप्टो राजाभिषिच्यते ।
राजा मेतत् समं तत् स्यादिवाकृणां विशेषतः॥२२॥
तेषां धर्मफरक्षाणां कुलचारिनशामिनाम् ।
अद्य चारित्रशोटीयं त्वां प्राप्य विनियर्तितम् ॥ २३ ॥
तवापि सुमहाभागे जनेन्द्रकुलपूर्वके।
बुद्धिमोहः कथमयं संभूतस्त्वयि गर्हितः ॥२४॥
मतु कामं करिष्यामि तवाहं पापनिश्चये।
यया व्यसन मारब्धं जीवितान्तकरं मम ॥२५॥

·११२
सनातनधर्मसंग्रहः ॥
एप विदानी मेवाह मप्रियार्थ तयानचे।
निवर्तयिष्यामि वनाद् भ्रातरं स्वजनप्रियम् ॥ २६ ॥
निवर्तयित्वा रामं च तस्याहं दीप्ततेजसः ।
दासभूतो भविष्यामि सुस्थितेनान्तरात्मना ।। २७ ।।
प्रयो, ४ तां तथा गई यित्वा तु मातरं भरत स्तदा ।
रोपेण महताविष्टः पुनरेवाब्रवीदचः ॥ १ ॥
राज्याद् भ्रंशस्य कैकेयि नृशंसे दुपृचारिणि ।
परित्यक्तासि धर्मेण मा मृतं रुदती भव ॥२॥
किं नु तेऽदूपयनामो राजा वा भृशधार्मिकः ।
यो सृत्युर्वियासश्च त्वत्कृते तुल्यमागती ॥ ३ ॥
भ्रूणहत्यामसि प्राप्ता कुखस्यास्य विनाशनात् ।
फैकेपि नरकं गच्छ मा च तात सलोकताम् ॥ ४॥
यत्त्वया हीदृशं पापं कृतं घोरेण कर्मणा।
सर्वलोकप्रिय हित्वा ममाप्यापादितं भयम् ॥ ५ ॥
स्वत्कृते मे पिता वृत्तो रामश्चारण्य माश्रितः।
अयशो जीवलाके च त्वयाहं प्रतिपादितः ॥ ६ ॥
यस्याः सहस्रपुत्राणि सापि शोचति कामधुक् ।
किं पुनर्या विना रामं कौसल्या वर्तयिष्यति ॥ ७ ॥
एकपुत्रा च साध्वी च विवत्सेयं त्वया कृता ।
तस्मात्त्वं सततं दुःखं प्रेत्य चेह च लप्स्यसे ॥ २९ ॥
अहं त्यपचितिं भ्रातुः पितुश्च सकलामिमाम् ।
पर्धनं यशसश्चापि करिष्यामि न संशयः ॥ ३० ॥
आया महाबाहुं केशलेन्द्र महादलया।
स्वयमेव प्रवक्ष्यामि चनं मुनिनिषेवितम् ॥ ३१॥
नह्यहं पापसंकल्पे पापे पापं त्वया कृतम् ।
शक्तो धारयितुं पोरै रझुकण्ठ निरीदितः ॥ ३२ ॥
सा त्वमग्निं प्रविश वा स्वयं वा विश दण्डकान् ।
रज्जु पध्वाऽथवा कण्ठे नहि तेऽन्यत् परायणम् ॥ ३३ ॥

·श्री रामचरितम्। अह मप्यवनी प्राप्ते रामे सत्यपराक्रमे । कृतकृत्यो भविष्यामि विप्रवासितकल्मपः ॥ ३४ ॥ इति नाग इयारण्ये तोमराङ्कुशतादितः। पपात भुवि संक्रुद्धो निश्वसन निघ पन्नगः ॥ ३५ ॥ अयो. ५ दीर्घकालात् समुत्थाय संज्ञा लब्ध्या स वीर्यवान् । नेत्राभ्या मश्रुपूर्णाभ्यां दीना मुद्रीक्ष्य मातरम् ॥१॥ सोऽमात्यमध्ये भरतो जननी मभ्यनुत्सयत् । राज्यं न कामये जातु मनये नापि मातरम ॥२॥ अभिपेकं न जानामि रामस्याहं महात्मनः । विवासनं च सामित्र सीतायांश्च यथा भयत् ॥ ३॥ तथैव फ्रोशतस्तस्य भरतत्य महात्मनः । कौसल्पा शब्द माज्ञाय सुमित्रां चेद मत्रवीत् ॥४॥ आगतः फरकाव्याः कैकेय्या भरतः सुतः । तमहं द्रष्टुमिच्छामि भरतं दीर्घदर्शिनम् ॥५॥ एवमुक्का सुमित्रां तां विवर्णवदना कृशा । प्रतस्थे भरतो पत्र वेपमाना विचेतना ॥६॥ स तु राजात्मज श्वापि शत्रुघ्न सहित स्तदा । प्रतस्ये भरतो येन कौसल्पाया निवेशनम् ॥७॥ ततः शत्रुघ्न भरता फासल्या प्रेक्ष्य दुःखितौ। पर्यप्वजेता दुःखाती पतितां नश्चेतनाम् ॥ ८॥ रुदन्तौ रुदती दुःखात् समेत्यार्या मनस्विनी। भरतं प्रत्युवाचेदं कौसल्या भृशदुःखिता ॥६॥ इदं ते राज्यकामस्य राज्यं प्राप्त मकण्टकम् । समाप्तं यत कैकेय्या शीधं फरेण कर्मणा ॥१०॥ प्रस्थाप्य चीरवसनं पुत्रं मे वनवासिनम् । कैकेयी के गुणं तत्र पश्यति रदर्शिनी ॥ ११॥ कामं वा स्वय मेवाथ तत्र मां नेतु मर्हसि । यत्रासी पुरुपयोघ स्तप्पते मे सुतस्ततः ॥ १४ ॥ १५

·१२४
सनातनधर्मसंग्रहः॥
इदं हि तय विस्तीर्ण धनधान्य समाचितम् ।
हस्त्य श्वरथ संपूर्ण राज्यं निर्यातितं तया ॥ १६ ॥
इत्यादि पहुभिर्वाक्यैः करैः संभर्सितो ऽनघः ।
चिव्यथे भरतो तीव्रमणे तुद्य व सूचिना ॥१७॥
पपात चरणौ तस्या स्तदा संभ्रान्तचेतनः ।
विलप्य पहुधा संज्ञो लब्धसंज स्तदाऽभवत् ॥ १८ ॥
एवं विलपमानां तां प्राञ्जलि भरतस्तदा ।
कौसल्या प्रत्युशचेद' शोकै बहुभि रावृताम् ॥ १६ ॥
आर्ये करमादजानन्तं गर्हसे माम फल्मपम् ।
विपुलां च मम प्रीतिं स्थितां जानासि राघवे ॥ २० ॥
कृतशास्त्रानुगा बुद्धिा भूत् तस्य कदाचन ।
सत्यसंधः सतां श्रेछो यस्यायों ऽनुमते गतः ॥ २ ॥
प्रेयं पापोयसां यातु सूर्य च प्रति मेहतु ।
हन्तु पादेन गां सुप्तां यस्यातॊ ऽनुमते गतः ॥ २२ ॥
फारयित्वा महत् कर्म भर्ता मृत्यमनर्धकम् ।
अधर्मी योऽस्य सोऽस्यास्त यस्यार्यो ऽनुमते गतः ॥ २३ ॥
परिपालयमानस्य राज्ञो भूतानि पुत्रवत् ।
ततस्तु दुहयतां पापं यस्यार्यो ऽनुमते गतः ॥ २४ ॥
पलिपड्भागमुद्धृत्य नृपस्यारक्षितुः प्रजाः।
अधर्मों योऽस्य सो ऽस्यास्तु यस्यार्यो ऽनुमते गतः ॥ २५ ॥
संश्रुत्य च तपस्विभ्यः सत्रे वै यज्ञदक्षिणाम्।
तां चापलंपतां पापं यस्यायॊ ऽनुमते गतः ॥ २६ ॥
हस्त्यश्वरथ-संघाधे युद्ध शस्त्रसमाकुले ।
माम कात् सतां धर्म यस्यार्यो ऽनुमते गतः ॥ २७ ॥
एपदि सुसूक्ष्मार्थ शास्त्र यत्नेन धीमता।
स नाशयतु दुधात्मा यस्यार्यो ऽनुमते गतः ॥ २८ ।।
मा चतं व्यूढ बाह्र सं चन्द्रभास्करतेजसम् ।
द्राक्षीद्राज्यस्थमासीनं यस्यार्योऽनुमते गतः ॥ २६ ॥
गुरुश्चाप्यत्र जानातु यस्यायॊ ऽनुमते गतः।
गवां स्पृशतु पादेन गुरुन् परिवदेत च ।
मित्रे द्रुह्येत सोऽत्यर्थ यस्यायॊ ऽनुमते गतः ॥ ३१ ॥

·श्री रामचरितम् । विश्वासात् कन्धितं किचित् परिवादं मिथः कचित् । विवृणोतु स दुष्टात्मा यस्यार्यो ऽनुमते गतः ॥३२॥ अकर्ता चाकृतज्ञश्च त्यक्तश्च निरपत्रपः। लोके भवतु विदियो यस्यायों ऽनुमते गतः ॥ ३३ ॥ पुर्दासैश्च मृत्यैश्च स्वगृह परिवारितः। स एको मिए मरनातु यस्यायॊ ऽनुमते गतः ॥३४॥ अप्राप्य सहशान् दाराननपत्यः प्रमीयताम् । धनवाप्प मियां धम्यां यस्यार्यो ऽनुमते गतः ॥ ३५॥ मात्मनः सन्ततिं द्राक्षीत् स्वेषु दारेषु दुःखितः । श्रायुः समग्र मप्राप्य यस्यार्यो ऽनुमते गतः॥ ३६॥ राजस्त्री घालवृद्धानां वधे यत् पाप मुच्यने । भृत्यत्यागे च यत् पापं तत् पापं प्रतिपद्यताम् ॥ ३७॥ संग्रामे समुपोढे च शत्रुपनभयं करे । पलायमानो वध्येत यस्यार्यो ऽनुमते गतः ॥ ३६ ।। मद्यप्रसक्तो भवतु स्त्रीप्वक्षेषु च नित्यशः । काम-क्रोधाभि-भूतश्च यस्यार्यो ऽनुमते गतः॥४२॥ मास्य धर्मे मनो भूयाद धर्म स निपंवताम् । अपानवी भवतु यस्यार्यो अनुमते गतः ॥४२॥ संचितान्यस्य वित्तानि विविधानि सदग्नशः । दस्युभि विप्र लुप्पन्तां यस्यार्यो ऽनुमते गतः ॥ ४३ ॥ उभे सन्ध्ये शयानस्य यत् पापं परि फल्प्यने । तच पापं भवेत्तस्य यस्यायॊ ऽनुमते गतः ॥४४॥ यदग्निदायके पापं यत् पापं गुरुतल्पगे। मित्रद्रोहे च यत् पापं तत् पाप प्रतिपद्यताम् ॥ ४५ ॥ देवतानां पितृणां च मातापित्रो स्तथैव च । मास्म कापीत स शुभूपां यस्यार्थी अनुमते गतः ॥ ४३ ॥ सतां लोकात् मनां कीाः मनुष्टात कर्मणस्तथा । प्ररयतु क्षिम मच यस्शरी नुमते गतः ॥१७॥ अपास्य मातृगुऋया मन सोऽयतिष्ठनाम् । दीर्घयाहुमहावदा यस्पायर्यो ऽनुमने गनः ॥ ४८ ।।

·सनातनधर्मसंग्रहः ॥
पहुभृत्यो दरिद्रश्च ज्वररोगसमन्वितः।
समीयार सततं लेशं यस्यायॊ ऽनुमते गतः॥४६॥
आशा माशंसमानानां दीनाना मूर्ध्व चक्षुपाम् ।
अर्थिनां वितर्धा फुर्यायस्यायॊ ऽनुमते गतः ।। ५०॥
मायया रमतां नित्यं पुरुषः पिशुनो ऽशुचिः ।
राज्ञो भीतस्त्वधर्मात्मा यस्यार्यो ऽनुमते गतः ॥ १ ॥
मातुस्नातां सती भायों मृतुकाला नुरोधिनीम् ।
अतिवर्तेत दुपात्मा यस्यार्योऽनुमते गतः ॥५२॥
विलुप्त प्रजातस्य दुष्कृतं ब्राह्मणस्य यत् ।
तदेतत् प्रतिपद्यत्त यस्यार्योऽनुमते गत ॥५३॥
ब्राह्मणायोधतां पूजा विहन्तु कलुपेन्द्रियः।
पालवत्सां च गां दोग्धुर्यस्यार्यो ऽनुमते गतः ॥५४॥
धर्मदारान् परित्यज्य परदारान् निपेवताम् ।
त्यक्तधर्मरतिमू ढो यस्यार्योऽनुमते गतः ॥ ५५ ॥
पानीयपके पापं तथैव विपदायके ।
यत् तदेकः स लभतां यस्यार्यो ऽनुमते गतः ॥५६ ।।
तृपात सति पानीये विप्रलम्भेन योजयन् ।
यत् पापं लभते तत् स्याद् यस्यार्यो ऽनुमतं गतः ॥१७॥
भक्तया विवमानेषु मार्गमाश्रित्य पश्यतः ।
तेन पापेन युज्येत यस्यार्यो ऽनुमते गतः ।। ५८ ॥
एव मावासयन्नेव दुग्वार्ता ऽनुपपात ह ।
विहीनां पतिपुन्नाभ्यां कौसल्या पार्थिवात्मजः ॥५९ ॥
तदातं शपथैः कशपमानमचेतनम् ।
भरतं शोकसंत कौसल्या धाक्य मब्रवीत् ॥६०॥
मम दुःखमिदं पुत्र भूयः समुपजायते ।
शपथैः शपमानो हि प्राणानुपरुणसि मे ॥ १॥
दिया न चलितो धर्मा दात्मा ते सहलक्षणः।
वत्स सत्यप्रतिज्ञो हि सतां लोकानवाप्स्यसि ।। ६२ ।।
इत्युत्का चार मानीय भरतं भ्रातृवत्सलम् ।
परिष्वज्य महायाई सरोद भृशदुःखिता ॥६॥

·. श्री रामचरितम् । एवं विलपमानस्य दुःखार्तस्य महात्मनः । मोहाच शोक संरंभादू बभूव लुलितं मनः ॥ ६४ ॥ प्या. तमेवं शोक संतप्तं भरत कैकेयी सुतम् । उवाच वदतां श्रेष्ठो पसिष्ठः श्रेष्ठवारापिः॥१॥ अलं शोकेन भद्रते राजपुत्र महायशः। प्राप्तकालं नरपतेः कुरु संयानमुत्तमम् ॥ २॥ वसिष्ठस्य वचः श्रुत्वा भरतो धरणों गतः । प्रेतकृत्यानि सर्वाणि कारयामास धर्मवित् ॥ ३ ॥ पो. ८. ततो दशाहे ऽतिगते कृतशोचा नृपात्मजः। बाद ऽहनि संप्राप्त प्राडकर्माण्य-कारयत् ॥१॥ ब्राह्मणेभ्यो धनं रत्नं ददावन्नं च पुष्कलम् । पास्तिकं पहु शुक्लं च गाश्चापि पहुशस्तदा । दासी दर्दासांश्च यानानि वेश्मानि सुमहान्ति च । ब्राह्मणेभ्यो ददा पुनो राज्ञस्तस्यौवंदेहिकम् ॥ ३ ॥ ततः प्रभातसमये दिवसे च त्रयोदशे । विललाप महाया भरतः शोकमूर्छितः ॥ ४ ॥ शत्रुघ्नश्चापि भरतं दृष्टा शोकपरिप्लतम् । गिसंज्ञो निपतमा भूमिपाल मनुस्मरन् ।॥ ११ ॥ पितरि स्वर्ग मापन्ने रामे चारण्पमाश्रिते। किं मे जीवितसामध्यं प्रवेदयामि हुताशनम् ॥ २७ ॥ हीनो मात्रा च पिम्रा च शुन्यामिक्ष्याकु पालिताम् । अयोध्यान प्रपेक्ष्यामि प्रवेषपामि तपोवनम् ॥१८॥ तपो पिलपितं श्रुत्या व्यसनं पाप्यवेक्ष्य तत् । भृश माततरा भूपः सर्व एवा नुगामि नः ॥ १९ ॥ ततो पिपरणी प्रान्ती च शधुघ्नमरतायुभी। घरापांमध्यतां भग्नशृगाषिवभो ।। २० ॥ ततः प्रकृतिमान वैद्यः पितु रेपां पुरोहितः। धसिठो भरतं पाप मुम्याप तमुशासह ॥ २१॥. ॥

·सनातनधर्मसंग्रहः ।। प्रयोदशो ऽयं दियसा पितु वृत्तस्य ते विभा। सावशेपास्थिनिचये किमिह त्वं विलम्ब से ॥ २२॥ प्रोणि द्वंद्वानि भूतेषु प्रवृत्तान्य दिशेपतः। तेषु गपरिहार्यपु नैवं भवितु मर्हसि ॥ २३ ॥ सुमन्नथापि शत्रुघ्न मुत्थाप्याभि प्रसाद्य च । श्रावयामस तत्वज्ञः सर्वभूतभवाभवा ।। २४ ।। उत्थिता तो नरव्याघ्री प्रकाशते यशस्विनी। वर्यातपपरिम्ल नौ पृथगिन्द्रध्वजाविव ।। २५ ।। अश्रुणि परिमृदून ती रक्ताक्षौ दीनभापिणी। अमात्या स्त्वरयन्ति स्म तनया चापराः क्रिया ॥ २६॥ प्रयो० ८८ अथ यात्रां समीहन्तं शत्रुघ्नो लक्ष्मणानुजा । भरतं शोकसंतप्त मिदं वचन मन्नवीत् ॥ १॥ गति : सर्वभूनानां दुःखे किं पुनरात्मनः। स रामः सत्रसंपन्नः स्त्रिया प्रवाजितो वनम् ॥२॥ बलवान् वीर्यसंपन्नो लक्ष्मण नाम योऽप्यसौ। किं न मोचयते रामं कृत्वापि पितृनिग्रहम् ॥ ३॥ इति संभापमाणे तु शत्रुघ्ने लक्ष्मणानुजे । मागवारेऽभूत्तदा कुब्जा सर्वाभरणभूपिता ॥५॥ तां समीक्ष्य तदा द्वा:स्था भृशं पापस्य कारिणीम् । गृहीत्वा करुण कुजां शत्रुघ्नाय न्यवेदयत् ।। ८॥ यस्याः कृने वने रामा न्यस्तदेहश्च वः पिता। सेयं पापा नृशंसा च तस्याः कुरु यथामति ।।६।। सच रोपेण संवीतः शत्रुघ्नः शत्रुशासनः । संघर्ष तदा कुब्जा क्रोशन्तों पृथिवोतले ॥ १६ ॥ स चली बलवत् क्रोधाद् गृहीत्वा पुरुषर्षभः। कैकेयी मभिनिर्भय घभापे परुषं वचः ॥ १९ ॥ तोक्यैः परपै दु:खैः कैकेयी भृशदुःखिता। शत्रुघ्नभयसंत्रस्ता पुत्रं शरणमागता ।। २० । तं प्रेक्ष्य भरतः कुद्धं शत्रुघ्न मिद मब्रवीत् । अवध्याः सर्वभूतनां ममदाः क्षम्यतामति ।। २१ ।।

·श्री रामचरितम् ।
हन्या मह मिमां पापां कैकेयी दुपृचारिणीम् ।
पदि मां धार्मिको रामो नास्येन् मतृघातकम् ॥ २२ ॥
इमा मपि हतां कुन्जां यदि जानाति राघवः।
त्वां च मां चैव धर्मात्मा नाभिमापिप्यते ध्रुवम् ॥ २३ ॥
भरतस्य वचः श्रुत्वा शत्रुघ्नो लक्ष्मणानुजः।
न्यवर्तत ततो दोपात् तां मुमोच च मूर्छिताम् ॥ २४ ॥
भयो । ततः प्रभातसमये दिवसेज्य चतुर्दशे।
समेत्य राजकारी भरतं वाक्य मब्रुवन् ॥१॥
गतो दशरथः स्वर्ग यो नो गुरुतरो गुरुः ।
रामं प्रव्राज्य वै ज्येष्टं लक्ष्मणं च महायलम् ।।२।।
स्वमद्य भव नो राजा राजपुत्र महायशः।
संगत्या नापराध्नोति राज्यमेतदनायकम् ॥३॥
आभिपेचनिकं सर्व मिद मादाय राघव ।
प्रतीचते त्वां स्वजनः श्रेणयश्च नृपात्मज ॥ ४॥
राज्यं गृहाण भरत पितृपैतामहं ध्रुवम्
अभिपेचय चात्मानं पाहि चास्मान्नरभ ॥५॥
आभिपेचनिकं भाण्डं कृत्वा सर्व प्रदक्षिणम् ।
भरत स्तं जनं सवं प्रत्युवाच धृतव्रतः ॥ ६ ॥
ज्येष्ठस्य राजता नित्य मुचिता हि कुलस्य मे।
नैवं भवन्तो मां वक्तुमर्हन्ति कुशलो जनाः॥७॥
रामः पूर्वो हि नो भ्राता भविष्यति महीपतिः।
अहं त्वरएपे चस्पामि वर्षाणि नव पञ्च च ॥८॥
युज्यतां महती सेना चतुरङ्गमहायला ।
थानयिष्याम्यहं ज्येष्ठं भ्रातरं राघवं वनात् ।।६।।
रक्षिण श्वानु संयान्तु पधि दुर्गविचारकाः ॥ १३ ॥
एवं संभापमाणं त रामहेता नृपात्मजम् ।
प्रत्युवाच जनः सर्वः श्रीमदाक्य मनुत्तमम् ॥ १४ ॥
एवं ते भापमाणस्थ पमा श्रीरुपतिष्ठताम् ।
यस्त्वं ज्येष्ठे नृपसुते पृथिवी दातु मिच्छसि ॥१५॥

·१२० सनातनधर्मसंग्रहः॥ प्रयो- ८० अथ भूमि प्रदेशज्ञाः सूचकर्मविशारदाः॥१॥ समर्था ये च दृष्टारः पुरतश्च प्रतस्थिरे ॥३॥ अधो. ८१ ततो नान्दी मुखी रात्रि भरत सूतमागधा। तुष्टुवः सविशेषज्ञाः स्तवै मङ्गलसंस्तवैः ॥ १॥ सुवर्णकोणाभिहतः प्राणददू यामदुन्दुभिः । दध्मुः शङ्खाश्च शतशो पायां चोच्चावच स्वरान् ॥२॥ स तूर्यघोषः सुमहान् दिवमापूरयन्निव । भरत शोक संतप्त भूयः शोकै ररन्धयत् ॥ ४ ॥ ततः प्रचुडो भरत स्तं घोपं संनिवर्त्य च । नाहं राजेति चोक्का त शत्रुघ्न मिद मव्रवीत् । ४॥ पश्य शत्रुघ्न कैकेय्या लोकस्था पकृत महत् । विसृज्य मयि दुःखानि राजा दशरथो गतः॥५॥ तस्यैपा धर्मराजस्य धर्ममूला महात्मनः । परिभ्रमति राजश्री . रिवाकर्णिका जले ॥६॥ यो हि नः सुमहान् नाथ: सोपि प्रताजितो वने । अनया धर्म मुत्सृज्य माम्रा राघवः स्वयम् ॥ ७ ॥ इत्येवं भरत बीदय विलपन्त मचेतनम् । कृपणा रुरुदुः सर्वाः सुम्वरं योपित्त स्तदा ॥ ८ ॥ तथा तस्मिन विलपति वसिष्ठो राज धर्मवित् । सभामिक्ष्वाकु नाथस्य प्रविवेश महायशाः ॥६॥ शात कुम्भमयीं रम्यां मणिहेमसमाकुलाम् । सुधर्मामिव धर्मात्मा सगएः प्रत्यपद्यत ॥ १० ॥ प्रयो. ८२ तामार्यगण संपूर्ण भरतः प्रग्रहां सभाम् । ददर्श बुद्धिसंपन्नः पूर्णचन्द्रां निशामिव ॥१॥ आसनानि यथान्याय मार्याणां विशतां तदा । वखाङ्गरागमभया घोतिता सा सभोत्तमा ॥२॥ सा विद्वज्जन संपूर्णा सभा सुरुचिरा तथा । अदृश्यत घनापाये पूर्णचन्द्रव शर्वरी ।। ३ ।।

·. श्री रामचरितम् । १२. गजस्तु प्रकृतीः सर्गः स संप च धार्गचित् । इदं पुराहिनो गक्यं भग्न मृट्ट चाब्रवीत् ॥ ४॥ तात राजा दशग्यः स्वर्गनो धर्म माचरन् । धनधान्यवतों स्फीतां प्रदाय पृथियों तव ॥५॥ रामस्तथा मत्यवृत्तिः सतां धर्म मनुस्मरन् । नाजहात् पितु रादेशं शशी ज्योत्स्ना मिवादिनः ॥ ६ ॥ पित्रा मात्रा च ते दत्तं राज्यं निहनकण्टकम् । तद् मुड्न मुदितामात्यः क्षिप्रमेना भिपेचय ॥ ७॥ उद च्या श्च प्रतीच्या श्च दाक्षिणात्या श्व कंवलाः । कायापरान्ताः म मुद्रा रना न्युपहरन्तु ते ॥ ८ ॥ तुच्छ त्वा भग्ता वाक्यं शोकेनाभिपरिप्लुनः। जग में मनसा रामं धर्मजा धर्मशालय ॥६॥ स याप्पकलया वाचा कलहंमस्वरो युवा । बिललाप सभामध्ये जगहे च पुरोहितम् ॥१०॥ चरित ब्रह्मचर्यस्य विद्य स्नातस्य धीमतः । धर्मे प्रयतमानस्य को गव्यं मडियो हरेत् ॥ ११ ॥ कथं दशरया जानो भये दाज्य पहारकः । राज्यं चाह च रामस्य धर्म वक्तु मिहार्हसि ॥ १२ ॥ ज्येष्ठः श्रेष्ठ श्च धर्मात्मा दिलीपनहुपोपमः । लन्यु महनि काकुत्स्यो राज्य दशरथो यथा ॥ १ ॥ अनार्य तुप मस्वयं कृयों पाप महं यदि। च्वाकृणा मह लेके भयेयं कुलपांमनः ॥ १४ ॥ यहि घात्रा कृतं पापं नाहं सदपि रोचये। इस्यो वनदृर्गस्थ नमस्यामि कृनान्नतिः ॥ १५ ॥ राम मेवा ऽनुगच्छामि स राजा छिपदां वरः। त्रयाणा मपि लोकानां राघवेः राज्य मर्हति ॥१६॥ तद्वाक्यं धर्मसंयुक्तं श्रुत्वा सर्व सभासदः । हान मुमुचुम्यूणि रामे निहिनचेतसः॥ १७ ॥ पदि त्वायं न शक्ष्यामि विनिवर्तयितुं वन त् । बने तत्रैव वस्पामि यथायों लक्ष्मणस्तथा ॥ १८ 1

·"१२२
सनातनधर्मसंग्रहः ।।
सपायं तु चर्तिध्ये विनिवर्तयितु पलाता:
समक्ष मार्य मिनाणां साधूनां गुणवर्तिनाम् ॥१६॥
विपिकान्तिकी सर्व मार्गरोधक दक्षका।
प्रस्थापिता मयापूर्व'योत्रा च मम रोचते ॥२०॥
एव मुत्त्वा तु धर्मात्माभरत भातृवत्मनः।
समीपस्थ मुवाचर्द सुमन्त्रं मश्रकाचिदम् ॥२१ ।।
तृण मुत्थाय गच्छ त्वं समुन्न मम शासनात् ।
यात्रा माज्ञापय क्षिप्रं पलं चैव समानय ॥ २२॥
एय मुक्ता सुमन्धस्तु भरतेन महा मना ।
प्रहः सोऽदिशत् सवं यथा संदिष्ट मिवत् ।। २३ ।।
तरः प्रहारप्रकृतया बलाध्यचा पलस्य च ।
श्रुत्वा यात्रा समाजप्तांनाघवस्य निवर्सने ॥ २४ ॥
तता योधानाः सर्या भर्तनःसर्वान गृह गृहे ।
यात्रागमनमाज्ञाय परयन्ति स्म हर्पिताः॥२५॥
तेहयै गोरथैः शीघ्र स्पंदनै खमनोजवैः।
सहयोपिलाध्यक्षा पलं सर्वमचोदयन् ॥ २६ ॥
सज्जंतु तहलं दृष्टा भरता गुरुप्सन्निधौ ।
रथं मे त्वरयस्वे ति सुमन्त्रं पार्श्वनाऽनव त् ॥ २७ ॥
भरतस्य तु तस्थार्जा परिगृह्य प्रदर्पितः।
रथं गृहीत्वा पयया युक्तं परमवाजिभिः ॥ २८॥
स राघवः सत्यधृतिः प्रतापवान्
नुवन् सुयुक्तं दृढसत्यविक्रमः।
गुरु महारण्यगतं यशस्विनं
प्रसादयिष्यन् भरतोऽनपीत् तदा ॥२६॥
तृणं स्वमुत्थाय सुमन गच्छ पलस्प योगाय पलमधानाना
वानेतुमिच्छामिहि तंवनस्थंप्रसाद्यरामंजगताहिताय॥३०॥
भयो ८ ततः ममुत्थितः कल्प मास्थाय स्पन्दनोत्तमम् ।
प्रयया भरतः शीघ्रं रामदर्शनकाम्यया ॥ १ ॥
अग्रतः प्रययु स्तस्य सर्वे मन्त्रिपुरोहिताः।
अधिरहा हयै युक्तान रथान सूर्य:थोपमान ॥२॥

·त्री रामचस्तिम्। १२३ प्रयाता धार्य संबाता रामं द्रष्टुमलक्ष्मणम् । सम्यै च कथा चित्राः कुर्वाणा हपृमानाः ॥ ७ ॥ मेघश्याम महायाटुं स्थि सत्वं दृढव्रतम् । १कदा हच्यामहे रामं जगनः शाकनाशनम् ॥८॥ दृपृ एव हि नः शाक मरनेष्यति राघवः । तम: सर्वस्य लोकस्य समुद्यन्निव भास्करः॥ ९॥ इत्येवं कथयन्तस्ते संबहाः कथाः शुभाः परिप्वजाना वान्यान्यं ययुर्नागरिका स्तदा ॥ १० ॥ ६. तया तुत्रासत स्तस्य भरतस्यो पयायिनः ।, सैन्यरेणुश्च शब्दश्च प्रादुगस्ता नभस्पृशौ ॥३॥ एतस्मिन्नन्तरे त्रस्त : शन्देन महता ततः। अर्दिता यूथपा मत्ताः स्वयथाद् दुद्रुयु दिशः ॥४॥ स तं सैन्यसमुभूतं शब्दं शुश्रीवं राघवः । तांश्च विद्रुतान् सर्वान यूथपानन्ववैचत ॥५॥ तांश्च विद्रुतान् दृप्टा तं च श्रुत्वा महास्वनम् । सवाच रामः सौमित्रिं लक्ष्मण दीप्ति तेजसम् ॥ ६ ॥ राजा वा राजपुत्रो वा मृगया मटते वने । अन्यद्वा श्वापदं किम्बित् सौमित्रे ज.तु मर्हसि ॥९॥ स लक्ष्मणः संत्वरितः सालमाम्य पुष्पितम् । प्रेक्षमाणा दिशः सर्वाः पूर्वी दिश मवैचन ॥ ११ ॥ उदङ्मुखा प्रेक्षमाणा ददर्श महती चमूम् । गजान्वरयसंवाघां पत्तै युक्ता पदातिभिः ॥ १२॥ तामवरथसंपूर्ण स्थध्वज विभूषिताम् । शशंस सेनां रामाय वचनं चेमव्रतीत् ॥ १३ ॥ अग्निं संशमयत्वार्यः सीता च मजतां गुहाम । सज्ज कुरुष्व चापं च शव कवचं तथा ॥ ११॥ तं रामः पुरुषव्याघ्रो लक्ष्मणं प्रत्युवाच । अनावक्षस्य सौमित्रे कस्यमा मन्यसे चल ·१२४ सनातनधर्मसंग्रहः ॥ एवंमुक्तस्तु रामेण लक्ष्मणो वाक्यमब्रवीत् । धिक्षन्निव तां सेनां पितः पावको यथा ॥ १६॥ संपन्नं राज्य मिच्छं स्तु व्यक्तं प्राप्याभिपेचनम् । आवां हन्तुं समभ्येति कैकेय्या भरतः सुतः ॥ १७ ॥ गृहीनधनुपावावां गिरि धीर श्रयाषहै। अथ हैव निष्ठावः सन्न हा बुधतायुधौ ।। २० ॥ अपि नौ वशमागच्छेत् कोविदारध्वजो रणे। अपि द्रक्ष्यामि भरतं यत्कृते व्यसनं महत् । त्वया राघव संप्राप्तं सीतया च मया तथा ॥ २१ ॥ प्रये - ८०. सुसंरब्धं तु भरतं लक्ष्मणं क्रोधमूर्छितम् । रामस्तु परिसान्व्याथ वचनं चेद मन्त्रोत् ॥१॥ किं तत्र धनुपा कार्य मसिना वा सचर्मणा । महाघले महोत्साहे भरते स्वय मागते ॥२॥ पितुः सत्यं प्रतिश्रुत्य हत्या भरत माहवे । किं करिष्यामि राज्येन सापवादेन लक्ष्मण ॥ ३ ॥ यद्व्यं बान्धवानां वा मित्राणां वा क्षो भवेत् । नाहं तत् प्रतिगृह्णीयां भक्ष्यान् विपकृतानिव ॥ ४ ॥ धर्म मयं च कामं च पृथिवीं चापि लक्ष्मण इच्छामि भवतामर्थे एतत् प्रतिटणोमि ते ॥५॥ भ्रातृणां संग्रहार्थं च सुखाथं चापि लक्ष्मण । राज्य मप्यह मिच्छामि सत्येनायुधमालभे ॥ ६ ॥ नेयं मम मही सौम्य दुर्लभा सागराम्पग । नहीच्छेय मधर्मेण शक्रत्व मपि लक्ष्मण ॥७॥ यहिना भरतं त्वां च शत्रुघ्नं चापि मानद । भवेन् मम सुखं किश्चिद् भस्म तत् फुरुनां शिवी ।। ८ ॥ मन्येऽह मागतोऽयोध्यां भरतो भ्रातपत्सलः । मम प्राणैः प्रियतरः कुलधर्ममनुस्मरन् ॥ ९॥ श्रुत्वा प्रवाजितं मां हि जटावल्कलधारिणम् । जानक्या सहितं धीर त्वया च पुरुपोत्तम ।। १० ॥

·श्री रामचरितम् ।
स्नेहनाक्रान्त हृदयः शोकेनाकुलितेन्द्रियः ।
द्रष्टुमभ्यागतो होप भरतो नान्यथा गतः ॥ ११ ॥
अम्बां च केकयी रुष्य भरतश्चाप्रियं वदन् ।
प्रसाद्य पितरं श्रीमान् राज्यं मे दातु मागतः ॥ १२॥
प्राप्तकालं यथैपोजर
स्मान् भरतो द्रष्टुमर्हति ।
अस्मासु मनसाऽप्यप नाहितं किञ्चिदाचरेत् ॥ १३ ॥
विप्रियं कृतपूर्व ते भरतेन कदा नु किम् ।
ईदृशं या भयं तेऽद्य भरतं य दिशंकसे ।। १४ ॥
न हि ते निष्ठुरं वाच्यो भरतो ना प्रियं वचः !
अहं ह्यप्रिय मुक्तः स्यां भरतस्य प्रिये कृते ॥ १५ ।।
कथं नु पुत्राः पितरं हन्युः कस्यांचिद पदि ।
भ्राना वा भ्रातरं हन्यात् सौमित्रं प्राणमात्मनः ॥ १६ ॥
यदि राज्यस्य हेतोस्त्व मिमां वाचं प्रभाषसे।
वक्ष्यामि भरतं दृद्धा राज्य मस्मै प्रदोयताम् ॥ १७ ॥
उच्यमानो हि भरत भया लक्ष्मण तद्वचः।
राज्यमस्मै प्रयच्छेति पादमित्येव मंस्यते ॥ १८ ॥
तथोक्ता धर्मशीलेन भ्रात्रा तस्य हिते रतः।
लक्ष्मणः प्रविवेशेव स्वानि गात्राणि लजया ॥१६॥
तद्वाक्यं लक्ष्मणः श्रुत्वा वीडितः प्रत्युवाच ह ।
त्वां मन्ये द्रष्टु मायातः पिता दशरथः स्वयम् ॥ २० ॥
ब्रीडितं लक्ष्मणं दृद्धा राघवः प्रत्युवाच ह ।
एष मन्ये महाबाहु रिहास्मान् द्रष्टु मागतः ॥ २१॥
अथवा नौ ध्रुवं मन्ये मन्यमानः सुखचिती ।
वनवास मनुध्याय गृहाय प्रतिनेष्यति ॥२२॥
इमां चाप्येष वैदेही मत्यन्तसुख सेविनीम् ।
पिता मे राघवः श्रीमान् वनादा दाय यास्यति ॥ २३ ॥
वृनायादवरोह त्वं कुरु लक्ष्मण मदचः।
इतीव रामो धर्मात्मा सौमिनि तमुवाच ह ॥ २७ ॥
अवतीर्य तु सालानात् तस्मात स समितिञ्जयः।
लक्ष्मला प्राञ्जलि भूत्वा तस्थौ रामस्य पार्थतः ॥२८॥

·. अयो IIT १२३ सनातनधर्मसंग्रहः ॥ भरतेनाथ संदिपा'समर्दो न भवेदिति ।। समन्तातस्य शैलस्य सेना वास मल्पयत् ॥ १९॥ सा चिकटे भरतन सेना धर्म पुरस्कृत्य विधूय दर्पम् । " मंसदमा रघुनन्दनस्य विरोचते नीतिमता प्रणीता ॥३१॥ मानिदेश्य सेना तु विभुः पद्भ्यां पादयतां वरः अभिगन्तु-स काकुत्स्थ मियैष गुरुवर्तनम् ॥ १॥ निषिमात्रे सैन्ये तु योदशं विनीत त । भरतो भ्रातरं धान्यं शत्रुघ्नभिद सत्रवीत् ॥२॥ क्षम वनमिदं सौम्य नरसधैः समतता in लुब्धैश्च सहित रेभि स् मन्वेपितु महमि ॥३॥ अमात्यै मह पौरैश्च गुरुभिन्न द्विजातिभिः। सह सर्व चरिष्यामि पद्भ्यो परिवृतः स्वयम् ॥५॥ यावन रामं द्रक्ष्यामि लक्ष्मणं वा महाबलम् । चैदेहीं वा महाभ गां न मे शान्ति भविष्यति ॥ ६ ॥ यावन्न चन्द्रसंकाशं तद् द्रक्ष्यामि शुभाननम् । भ्रातुः पद्मविशालाक्षं न मे शान्तिर्भविष्यति । है सिद्धार्थः खलुसौमित्रि यश्चन्द्रविमलापमम् । मुखं पश्यति रामस्य राज वारं महायुति ॥ यावन्न चरणै भातुः पार्यि गजनान्वित शिरसा प्रग्रहीष्यामि नमे शान्ति भविष्योते हैं। धावन्न राज्ये राज्याहः पितृपैतामहे स्थितः । अभिषिक्ती जलक्लिन्ना न मे शान्ति भविष्यति ॥ १०॥ कृतकृत्या महाभागा चैदेही जनकात्मजा । भर्तारं सागरान्तायाः पृथिव्यां यानुगच्छति ।।११।। एवमुक्का महाया भरतः पुरुषर्षभः । पद्भ्यामेव महातेजाः प्रविवेश माद पनम् ॥ १२॥ स तानि दुमजाल निजातानि गिरिसानु। पुष्पितामाणि मध्ये न जगाम वदतां वरः॥ १३ ॥ सगिरे श्वित्रफटस्य सालमा सत्वरम् । रामाश्रमगतस्याग्ने ददर्श ध्वजमुचितम् ॥१४॥ ( ·श्री रामचरितम् १२७ ते दृष्डा भरतः श्रीमान् मुमोद-सह बान्धवः । अत्र राम इति ज्ञात्वा मतः पारमिवाम्भसः ॥ १५ ॥ । व्पयो र निविप्रायां तु सेनाया मुत्सुको भरतस्ततः । जगाम भ्रतारं द्रष्टुं शत्रुघ्न मनुदर्शयन् ॥ १॥ ऋपि वशिष्ठं संदिश्य मातम शीघमानय । इति स्वस्तिमग्रे स जगाम गुरुवत्सलः ॥२॥ गच्छन्नेवाध भरतस्तापसालय मंस्थिताम् । भ्रातुः पर्णकुटी श्रीमानुदन च ददर्श ह ॥ ४ ॥ गच्छन्नेव महाराह युतिमान् भरतस्ता । शत्रुघ्नं चाब्रवीद् धष्ट स्वान मात्यांश्च सर्वशः ॥ ८॥ मन्ये प्राप्ताः स्म तं देश भरद्धाजो यमन्त्रवीत्। नातिदुरे हि मन्येऽह नदी मन्दाकिनी मितः ॥९॥ अत्राह पुरुषव्याघ्र गुरुसत्कारकरिणम् । मार्य द्रामि सहयं महिमिव राघवम् ॥ २३ ॥ अध गत्वा मुहूतं तु चित्रकूट स राघवः । मन्दाकिन मनुमानस्तं जन चंद प्रवीत् ॥४॥ जगत्यां पुरुपव्याध प्रास्त्रे चीरासने रतः । जान्द्री निर्जन प्राप्य धिंड में जन्म सजीवितम् ॥ १५ ॥ मस्कृत व्यसन प्राप्तिो लेबनाया महाद्युतिः । मर्यान् कामान परित्यज्य वने वमति राघव' ॥ १६ ॥ इन लोकममा कृष्ट पाध्यद्य प्रसादयत् । रामं तस्य पतिष्यामि. सीताया लक्ष्मणस्य च ॥१७॥ एवं म विलपस्तस्मिन वने दशरथात्मजः।" ददर्श माती पुण्यों,पर्णशीलों मना रमाम् ॥१॥ प्रागुदन प्रवणों वैदी शिाला दीप्त पीवकामा ददर्श भरसस्तन पुण्यो राम निवेशने ॥ निरीक्ष्य म मुहने तु ददर्श भरता गुमम् । उटजे राममासान जटामण्डल धारिणम् ॥ न + ·सनातनधर्मसंग्रहः ॥ कृष्णाजिनधरं तं तु चीरवल्कलवाससम् । ददर्श गममासीन मभितः पावकोपमम् । २६ ।। सिंहस्कंध महावाहु पुण्डरीक निभेक्षणम् । पृथिव्याः मागरान्ताया भारं धर्मचारिणम् ॥ २७॥ उपवि म्हायाहं ब्रह्माणमिव शाश्वतम् । स्थण्डिले दर्भसंस्तीणे मीतया लक्ष्मणेन च ॥ २८ ॥ तं दृष्टा भरतः श्रीमान दुग्वमोह परिप्लुतः। अभ्यधायत धर्मात्मा भरतः कैकयी सुतः॥२९ ।। दृष्वव विललापात पाप संदिग्धगा गिरा। अशकुवन वारयितुं धैर्गद् यचन मन्नुवन् ॥ ३० ॥ यः संमदि प्रकृतिभिर्भवेद् युक्त उपासितुम् । वन्यै मंगै रुपासीनः सेोऽयमास्ते ममाग्रजः ॥ ३१॥ वासाभि बहुसाहनै यो महात्मा पुरोचितः। मृगाजिने सोऽमिह प्रदस्ते धर्म मानन ॥ ३२ ॥ आधारय यो विविधाश्चिमा सुमनसः सदा। सोऽयं जटाभा.मिमं सहले राघवः कथम् । ३३ ।। यस्य यथादियुक्तो धर्मस्य संचयः। शरीरक्लेशसंभूतं स धर्म परिम गते ॥ ३४॥ मन्निमित्त मिदं दुःखं प्राप्तो रामः सुग्वोचितः। धिगजीवितं नृशंसस्य मम लाक विगर्हितम् ॥ ३६ ॥ इत्येवं विलपन दीनः प्रस्थिन्न मुखपङ्कजः! पादाय प्राप्य रामस्य पपात भातो रुदन ॥ ३७॥ दुःखाभितप्तो भरतो गजपुत्रो महायल। उरकायेति सकृद्दीनं पुनःचाच किंचन ॥ ३८॥ पापैः पिहितकण्ठश्च प्रेक्ष्य रामं यशस्निम् । धार्येत्येवाभि संक्रुश्य व्याहतुं नाशकत्ततः ॥ ३०॥ शत्रुघ्नश्वापि रामस्य वन्दे चरणो म्दन । तावुभौ च समालिय रामोऽप्पण्यवर्तयत् ॥४ .

·१२६ है श्री रामचरितम् । अयो. १० जटिलं वीरवसनं प्राञ्जलिं पतितं भुधि। ददर्श समो दुर्दश युगान्ने भास्करं यथा ॥ १ ॥ कथंचिदभिविज्ञाय विवणवदनं कृशम् । भ्रातरं भरत गमः परिजग्राह पाणिना ॥२॥ आघाय रामस्तं मूनि परिष्वा च राघम् । अङ्के भरतमारोप्य पर्यपृच्छत सादरम् ॥ ३ ॥ क नु ते ऽभूतपिता तात गदरण्यं त्व मागतः। न हि त्वं जावतस्तम्य वनमागन्तु महसि ।। ४ ।। चिरस्य यत पश्यामि दुराद भरत मागतम् । दुष्प्रतीकमरगये ऽस्मिन् किं नात धनमागतः ॥ ५ ॥ कचिन्नुबन्ते त त गजा यस्त्वमिहागतः। कचिन्न दीनः सहमा राजा लोकान्तरं गतः ॥६॥ कञ्चित् सौम्य न ते राज्यं भ्र वालस्य शाश्वतम् । कचिच्छुश्रूषसे तात्त पितुः सत्यपराक्रम ॥ ७॥ कचिदशरथा राजा कुशल सत्यसंगरः। राजसूयाश्वमेधाना माहर्ता धर्मनिश्चितः। ८॥ म कञ्चिद् ब्राह्मणो विद्वान् धर्म नित्या महाद्युतिः। इक्ष्य कूगा मुपाध्यायो यथावत्तात पूज्यते ॥६॥ तात चिच्च कोमल्या सुमित्रा च प्रजावती। सुम्बिनी कनिदार्या च देवी नन्दति कैकयी ॥ १० ॥ कचिद्विनय संपन्नः कुलपुत्रो यहुश्रुतः । अनसूयुरन्द्रमा सत्कृतस्ते पुरोहितः ॥ ११॥ कचिदर्थं च कान व धर्म च जयतांवर । विभज्य काले कालज्ञ सर्वान् व.द सेवसे ॥१३॥ भयो। ११ इत्युक्तः केकयी पुत्रः काकुत्स्थन महात्मना । गृह्य यल द भूयः प्रालि वाक्य मनचीत् ॥ ४॥ आर्य तातः परित्यज्य कृत्वा कम सुदुष्करम् । गतः स्वर्ग महायाहुः पुत्र शोकाभिपीडितः ॥५॥ ..

·.. - सनातनधर्मसंग्रहः ॥ ख्रिण नियुनः कैकेय्या मम मात्रा परन्तप । चकार सा महत् पाप मिदम म यशहरम् ॥ ६॥ सा राज्य फल मप्राध्य विधवा शेक कशिता। पतिष्यति महाघोरे नरके जननी मम ॥७॥ तस्य से दासभूतस्य प्रसादं कर्तुमर्हसि । अभिषिञ्चख,चायव राज्येन मघवानि ॥८ना हमाः प्रकृतयः सर्वा विधस मातरश्च याः। त्वत्सकाशमनुप्रामाः प्रम दं कर्तु मर्हसि ॥6॥: तथानुपायुक्तश्च युक्तं चात्ननि मानद । । ज्यं प्रप्नुहि.प्रर्मेष सकाम न सुहृदः कुरु ॥१०॥ भवत्व विधवाइममिः समग्र पतिना त्वया । शिशिना विमलेनेव शारदी रजनी यथा पुभिश्वासचिवैः साधं शिासा याचितामया.! - भ्रातु शिष्यस्य, दासस्य प्रसाद कर्तुमर्हसि ॥१२॥ तदिदं शश्वत पिना सर्व मचिव मण्डलम् । पूजितं पुरुषल्यान:नातिऋमितुमईसि ॥१३॥ यमुक्तका सहायाहुः सहायः कैकयी सुतः ।। रामस्य शिगमा प दी जयाह भ.तापुन: ॥१४॥ तं मत्तमिव मात निःश्वसन्तं पुनः पुनः ना अनरंभरतं गम्मा पस्टि- ज्येदे मझवीत् 1:२३।। कुलीनः स वसंसन्न स्तजवी चम्तिजन: IFE 3 राज्यहेतोः कथं पार माचरेन मनिघोजन ॥१६॥ न दोपं त्वयि पश्यामि सूक्ष्म मातिसूदन। न चापि जननी पाल्पात् त्वं जिगई, मामि॥ १७ ॥ कामकारो महामाज गुरु मर्षदानध। उपपनैपु दारेषु पुनप च विधीयते ॥१८॥ चय मम्य यशालाके संग्यानाः सौम्यं माधुभिः। 'भार्याः पुत्राश्च शिनश्चि त्वमपि ज्ञातुम म ॥१६॥ घन घा चार-सन मौम्य कृष्णाजिनाम्याम् । राज्य वापिमहाराजा माँ पासपितु मांवर ।।२०।। .

·'श्री रामचरितम्। यावत् पितरि धर्मज्ञ गौरवं लोकसत्कृते । तावकर्मकृतां श्रेष्ठ जनन्यामपि गौरवम् ॥AR एनाभ्यां धर्मशोनाभ्यां वनं गच्छति घिव I + -- मातापितृभ्यामुक्तोऽहं कथ मन्यत् ममाचरे॥॥ त्वया राज्य मयोध्यायां प्राप्तव्यं लोकमत्कृतम् । वस्तव्यं दण्डकारण्ये मया वल्कलपाससा ॥ २३॥ ए मुक्का महाराजा विभागं लोकसंनिधौ । व्य दिश च महारजे दिवं दशरथो गतः २४ ॥.. स च प्रमाणं धर्मात्मा राजा लोकगुरु स्तव । पित्रा दत्तं यथाभाग मुरमोक्तुं त्वमसि ॥ २५॥ यदधीन मनरलार्कसत्कृतः पिता महात्मा विबुधाधिपोपमः । तदेव मन्य, परमात्मनो हितं न सर्वलोकेश्वर भामव्ययम् ॥२६॥ अयो १०२ रामस्य वचनं श्रुत्वाम्भरतः प्रत्युवाचा rn किंमधर्माद्धिहीनस्व राजधर्मः करिष्यनि-RE शाश्वताऽयं सदा धर्मः स्थिनोमा मरपक ज्येष्टपुत्रे स्थिते राजा न कनीयानाभवनाम। स समृद्धां मया मार्घ मयोध्या मच्छ राययत. अमिषेचय चात्मानकुलस्यास्य भवाय नः ॥३॥ राजानं मानुषं प्राहु देवत्व-संपतो ममा - 2 यस्यं धर्मार्थमहितं वृत्तमाह रमानुपमा ४ ॥ केकयस्थे च मयि तु त्वविचारण्य माश्रिते। धीम न स्वर्ग'गना राजा यायजूका सतोमतः ॥ ५॥ नियन्तिमात्रभवेति सहसीते सलमणे- दुम्विकाभिभूतस्तु राजा त्रिवि मभ्यगात् ॥ वृत्तिष्ट पुर्पव्याध क्रियता मुदके पितुः । अहवायं च शत्रुघ्नः पूर्वमय कृतोदका ॥ ७॥ . .

·१३२
३
२
सनातनधर्मसंग्रहः ॥
भियेण फिल दत्तं हि पिताकेपु राघव ।
अक्षयं भवतीत्याहु भवानय पितुः प्रियः॥८॥
स्वामेव शाचं स्तव दर्शनेप्नु स्त्वय्येव सक्तामनियर्प चुहिम्।
त्वया विहोनस्तव शोकरुग्ण स्त्वां संस्मरनेवगतःपिता तेर
अयो। १०३. तां श्रुत्वा करणां वाचं पितुर्मरणसंहिताम् ।
राघवो भरतेनोक्ता पभूव गतचेतनः ॥१॥
तं तु वजमिनोत्म माहवे द नवारिणां ।
बावजं भरतेनोक्त ममनोज्ञं परंतपः॥२॥
प्रगृह्य
गमो थे पुष्पिताङ्ग इव द्रुमः।
घने परशुना कृत्त स्तथा भुवि पपात ह ॥ ३॥
सथा हि पतितं रामं जगत्यां जगतीपतिम् ।
कूलघातपरिश्रान्तं प्रसुप्तमिव कुञ्जरम् ॥ ४ ॥
भ्रातरस्ते महेप्यास सर्वतः शोककर्पितम् ।
रुदन्तः सह वैदेहया मिपुचुः सलिलेन वै ॥५॥
स तु संज्ञा पुन लब्ध्वा नेत्राभ्या मश्रु मुत्सृजन ।
उपाक्रामत काकुत्स्थः कृपणं व भापितुम् ॥ ३ ॥
स रामः स्वर्गतं श्रुत्मा पितरं पृथिवीपतिम् ।
उवाच भरतं वाक्यं धर्मात्मा धर्मसंहितम् ॥७॥
किं करिष्याम्ययोध्यायां ताते दिशं गतिं गते ।
पस्तां राजवराद्धीना मयोध्यां पालयिष्यति ॥८॥
किं नु तस्य मया कार्य दुर्जानेन महात्मनः ।
यो मृतो मम शोक्न स मया न च संस्कृतः॥९॥:
हो भरत मिद्धार्थो येन राजा त्वयानघ ।
शत्रुध्नेन च मर्वेषु प्रेतकृत्येषु सस्कृतः ॥१०॥
निष्प्रघाना मनेकानां नरेन्द्रण विना कृताम् ।
नियन वनवासो ऽपि नायोध्यां गन्तुमुत्सहे ॥ ११ ॥
समाननवासं मा मयोध्या परंतप ।
को ऽनुशासिष्यनि पुनस्ताते लोकान्तरं गते॥ १२ ॥

·.. श्री रामचरितम् । पुरा प्रेक्ष्य सुवृत्तं मां पिता यान्याह मान्वयन् । दाक्यानि तानि ओष्यामि कुतः कर्णसुखान्यहम् ॥ १३ ॥ एवमुक्काय भरतभार्यामपन्य राघवः । उव.च शोकमतप्तः पूर्णचन्द्रनिभानन म्॥ १४ ॥ सीते मृतस्ते श्वशुः पितृहीनो ऽसि लक्ष्मण । भरतो दुम्ग्व माचणं गति पृथिवीपतेः ।। सतो बहुगुणं तेषां पाप्यं नेत्रप्वजायत । तथा ब्रुवनि काकुत्स्थे कुमाराणां यशस्विनाम् ॥ १६ ॥ ततस्ते भ्रातरः सर्वे भृशमाश्चास्य दुःखितम् । अयनगतीभर्तुः क्रियता मुदकं पितुः ॥ १७ ॥ तता भन्दाकिनीतीरं प्रत्युतीर्य स राघवः । पितुश्चकार तेजस्सी निवपं भ्रातृभिः सह ।। २८ ।' ऐइदं वदमिश्रं पिएपाकं दर्भसंस्तरे। न्यस्यगमः सुदुःखार्ता रुदन वचन मत्रवीत् ॥ २९ ॥ इदं भुच्छ महाराज प्रीतो यदशना ययम् । यदन्नः पुरुपो भवति तदन्नास्तस्य देवनाः ॥ ३०॥ ततस्तेनैव मार्गेग प्रत्युतीर्य सरित्तट त् । प्रारोह नरव्याघ्रो रम्यसानु महीधरम् ।। ३१ ।। ततः पर्णकुटी द्वार मामाद्य जगतोपतिः परिजग्राह पाणिभ्या मुभा भरतलक्ष्मणा ।। ३२॥ तेषां तु रुदतां शब्दात् प्रतिशब्दो ऽभवगिरी। प्रातयां सह वैदेहया सिंहानां नर्दनामिय ॥ ३३ ॥ महाबलानां रुदतां कुर्वना मुदकं पितुः । विज्ञाय तुमुलं शब्दं प्रस्ता भरत सैनिकाः ॥ ३४॥ अवंश्चापि रामेण भरतः सद्गतो ध्रुवम् । तेषामेव महाशब्दः शोचतां पितरं मृतम् ॥ ३५॥ अथ चाहान् परित्यज्य तं सर्वे ऽभिमुणा: स्वनम्। अप्येमननस जन्तु यथास्थानं प्रघाविताः २६ अनिरनोजित चिरविमोषितं यथा । द्रष्टुकामा जना सर्वो जगम सहस श्रमम् ३८ ..

·. सनातनधर्मसंग्रहः ।। ततस्तं पुरुपच्याघ्रयशस्पिन मकन्यपम् । भासान स्थण्डिले राम ददर्थ महसा जनः ॥ ४५ ॥ तान्नरान् बाष्पपूर्णाक्षाम् समाक्ष्याध सुदुःखितान् । पर्यष्यजतु धर्मज्ञ. पितृनन् मातृरच स. ॥ ४७ मात्र काश्चित् पसिस्व नरन् नराश्च केचित्त नमभ्यनादयन् । चकार सर्गन सवयम्य पान्य न यधाई मासाय तदा नृपात्मजः ।। ४८ । ततीर्थ अयो १०४ वशिष्ठः पुरत' कत्वा दागन दश धस्य च । अभिचकाम त देश रामदर्मनतर्पितः॥१॥ राजपत्न्यश्च गच्छन्त्यो मन्द मन्दाकिनी प्रति । दहशुस्तत्र रामलक्ष्मणसेवितम् ॥ २॥ कौशल्या पापपूर्णेन मुखेन परिशुष्यता। सुमित्रा मब्रवीदाना याश्चान्या राजयोपितः॥॥ इदं तेषामनाथाना लिधुमक्लिपकर्मणाम् । वने प्राकाल्न तीर्थ य त निर्विपयीकृताः॥४॥ इतः समित्र पुनस्ते सदा जलमतिद्रितः। स्व्यं हरति सौमित्रि मम पुत्रस्य कारण त् ॥५॥ जघन्यमपि ते पुत्र कृतवान्न तु गतिः । भ्रातुर्पदर्थरहितं सर्व तद्ग्रहित गुणैः ॥६॥ एवमाती सपत्न्यस्ता जग्मु राश्वास्यता तदा। ददृशु श्याश्रमे राम स्वर्गच्युतमिवामरम् ॥ १६ ॥ त भोगैः सपरित्यक्त रामं सप्रेक्ष्य मातरः। भार्ता मुमुचु रभूणि सस्थरं शोककर्शिता ॥ १७॥ तासा राम समुत्थाय जग्राह चरणाम्बुजान् । मातृणां मनुजव्याघ्र सर्वासां सत्यसगर |॥८॥ ता पाणिभि सुखस्पर्श मृदद्गुलितलैः शुमैः । मममा रजा पृष्ठाद्रामस्यायत लोचता । १९॥

·. श्रीरामचरितम् । १२५ सौमित्रिपिता सर्वामात सप्रेक्ष्य दु। -खितः- अपवादपदासत शनैरामादनन्तरम् ॥ २० ॥ 'यथा रामे तात्तास्मिन् सर्ग वृतिरे स्त्रिया। वृक्त' दशरघाज ते लक्ष्मणे शुभलक्षणे २१॥ मोनापि चरणांस्तामा मुपसंगृह्य दुम्बिता । श्वश्रूणा मश्रुपूर्णाही संबभूवाग्रतः स्थिना ॥२२॥ तां परिष्वज्य दुःखाता माता दुहितरं यथा। बनवाम कृतां दीनां कौशल्या वाक्य मवति ॥२३॥ वैदेहराजन्यलता स्तुपा दशरथस्य च । रामपत्नी कथं व संप्राप्त विजने वने ॥ २४ ॥ प्रद्ममातपसंतप्त परिक्ल पृ मिवोत्पलम् । काश्चन रजसा ध्वस्तं क्लिष्टं चन्द्रमिशाबुदैः ॥ २५॥ मुखं से प्रेक्ष्य गं शोको दहत्यग्निरिव श्रयम् । भृशं मनमि चैदेहि व्यसनाणिसंभवः ॥ २६ ॥ --ब्रु त्या मेव मार्तायां जनन्यां भरताग्रजः । पादावासाद्य जग्राह वशिष्ठस्य च राघवः ॥ २७॥ ? अयो-१०५ ततः पुरुष सिंहानां वृत्तान ते सहगणैः । शोचतामेव रजनी दुःखेन व्यत्परतत ॥१॥ रजन्यां सुप्रभातायां भ्रातरस्ते सुहृवृताः । मन्दाकिन्यां हुतं जप्यं कृत्वा राममुपागमन ॥२॥ तूष्णीं ते समुपासोना न कश्चित् किश्चि दब्रवीत् । भरतस्तु सुहनमध्ये रामं वचन मब्रवीत् ॥ ३ ॥ सान्विता मामिका माता दत्तं राज्यमिदं मम । तद्ददामि तवैवाहं भुङ्क्षा राज्यमकण्टकम् ॥ ४ ॥ गतिं खर इवाश्वस्य-तार्क्ष्यस्येव पतत्रिणः। भनुगन्तुं न शक्तिम गतिं तव महीपते ॥६॥ मुजोवं नित्यशस्तस्य यः परै रुपजीव्यते। राम तेन तु दुर्जावं यः परानुपजीवति ।। ७ ।।

·सनातनधर्मसंग्रहः ॥ यथा तु रोपितो वृक्षः पुरुपेण विर्धितः । जस्वकेन दुरारोहो रूढस्कन्धो महाद्रुमः ॥ ८॥ स यदा पुष्पितो भूत्वा फनानि च विदर्शयेत् । स तां नानुभवेत् प्रीतिं यस्य हेतोः प्ररोपितः ॥ ६ ॥ एपोपमा महायाहो तदर्थं वेत्तुमर्हसि । यत्र त्वमस्मान् वृषभो भर्ता भृत्यान्न शाधि हि ॥१०॥ श्रेणयस्त्वां महाराज पश्यन्त्वयाश्च सर्वशः। प्रतपन्त मिवादित्यं राजस्थित मरिंदमम् ॥ ११ ॥ तथानु याने काकुत्स्थ मत्ता नर्दन्तु कुलगः । अन्तः पुरगता नार्यो नन्दन्तु सुसमाहिताः ॥ १२ ॥ तस्य साध्वनु मन्यन्त नागरा विविधा जनाः। भरंतस्य वचः श्रुत्वा रामं प्रत्यनुयाचतः ॥ १३ ॥ तमेवं दुःखितं प्रेक्ष्य विलपन्त यशस्विनम् । रामः कृतात्मा भरतसमाश्वासय दात्मवान् ॥ १४ ।। धर्मात्मा सुशुभैः कृत्स्नः क्रतुभिशाप्तदक्षिणैः । न स शाच्यः पिता तात स्वर्गतः सत्कृतः सताम् ॥ ३२ । स जीर्णमानुपं देहं परित्यज्य पिता हि नः देवीवृद्धि मनुप्राप्ती ब्रह्मलाक विहारिणोम् ॥ ३३ ॥ तं तु नैवंविधः कश्चित् प्राज्ञः शोचितु मर्हति । वद्विधो मद्विधश्चापि श्रुतवान् बुद्धिमत्ताः ॥ ३४ ॥ एने बहुविधाः शोका विलापरुदिते तदा । वर्जनीया हि धीरेण सर्वावस्थासु धीमता ॥ ३ ॥ स स्वस्थो भव मा शोको यात्वा चावस तां पुरोम् । तथा पिम्रा नियुक्तोऽस्मि वशिना यदतां वर ॥ ३५ ॥ यत्राह मपि तेनैव नियुक्तः पुण्यकर्मणा । तत्रेवाहं करिष्यामि पितुरायंस्य शासनम् ।। ३७ ।। न मया शासनं तस्य त्यक्त न्याय्यमरिंदम । स त्वयापि सदा मान्यः सवै पन्धुः सनः पिता ॥ ३८ ॥ तद्वचः पितुरेवाहं संमतं धर्मचारिणाम् । कर्मणा पालयिष्यामि वनवासेन राघा॥ ३६ ·श्री रामचरितम् । धार्मिकणानुशंसेन नरेण गुरुयतिना। भवितव्य नरव्याघ्र परलोकं जिगीपता ॥ ४०॥ आत्मान मनुतिष्ट त्वं स्वभावेन नरर्षभ । निशाम्प तु शुभं वृत्तं पितुर्दशरथस्य नः ॥ ४१ ।। . अयो.१०६- एव मुक्का तु घिरते रामे वचनमर्थवत् । ततो मन्दाकिनीतीरे रामं प्रकृतिवत्सलम् ॥१॥ उवाच भरतश्चित्रं धार्मिको धार्मिकं घचः । कोहि स्थादीदृशो लोके याहशस्त्वमरिंदम ॥ २॥ न त्वां प्रपथयेदुःखं प्रीतिर्वा न प्रहर्पयेत् । संमतश्चापि वृद्धानां तांश्च पृच्छसि संशयान ।। ३ ॥ यथा मृतं स्तथा जीवन् यथासति तथा सति । यस्यैप वुद्धिलाभः स्यात् परितप्येत फेन सः ॥ ४ ॥ परावरजो पश्चस्थाद्यथा त्वं मनुजाधिप । स एव व्यसनं प्राप्य न विपीदितु महति ॥५॥ अमरोपमसत्त्व स्वंमहात्मा सत्यसंगरः। सर्वज्ञः सर्वदशी च चुडिमांश्चासि राघव ॥ ६ ॥ न त्वामेवं गुणैर्युक्तं प्रभयाभय कोविदम् । अविपातम दुख मासादयितु मर्हति ॥७॥ प्रोपिते मयि यत्पापं मात्रा मत्कारणात् कृतम् । क्षुद्रपा तदनि मे प्रसीदतु भवान्मम ॥ ८॥ धर्म पन्धेन घडो ऽस्मि तेनेमां नेह मातरम् । हन्मि तीव्रए दण्डेन दण्डा_ पापकारिणीम् ॥९॥ कथं दशरथाज्जातः शुभाभिजनकर्मणः। जानन धर्ममधर्म च कुर्या कर्म जुगुप्सितम् ॥ १०॥ गुरुः क्रियावान् वृद्धश्च राजा प्रेतः पितेति च। तातं न परिगहें ऽहं दैवतं चेति संसदि ॥ ११ ॥ साध्वर्थमभिसंधाय क्रोधान् मोहाच साहसात् । तातस्य यदतिक्रान्तं प्रत्याहरतु तद्भवान् ॥ २४॥ १७

·सनातनधर्मसंग्रहः ॥
पितुर्हि समति फ्रान्त पुम्रो यः साधु मन्यते ।
तदपत्यं मतं लोके विपरीतमतो ऽन्यथा ॥ १५ ॥
तदपत्यं भवानस्तु मा भवान्दुष्कृत पितुः।
प्रति यत्तत्कृतं कर्म लोके धीर विगहितम् ॥ १६ ॥
कैकेयी मां च तातं च सुहदो घान्धवांश्च नः।
पौरजानपदान्सयास्त्रातु सर्पमिदं भवान् ॥ १७ ॥
क चारण्यं क च क्षात्रंक जटाः क च पालनम् ।
ईदृशं व्याहतं कर्म न भवान्कर्तुमर्हति ॥ १८ ॥
एप हि प्रथमो धर्मः क्षत्रियस्याभिपेचनम् ।
येन शक्यं महाप्राज्ञ प्रजानां परिपालनम् ।।१६।।
कश्च प्रत्यक्षमुत्सृज्य संशयस्थमलक्षणम् ।
आयतिस्थं चरेडम क्षम्रवन्धुरनिश्चितम् ॥२०॥
अंपग्लेशजमेथ त्वं धर्म चरितुमिच्छसि ।
धर्मेण चतुरो वर्णान् पालपन लेशमामुहि ॥ २१ ॥
चतुर्णामाश्रमाणां हि गार्हस्थ्यं श्रेष्ठमुत्तमम् ।
आहुधर्मञ्च धर्मज्ञास्तं फथं त्यक्तुमिच्छसि ॥ २२ ॥
श्रुतेन यालः स्थानेन जन्मना भवता ह्यहम् ।
स कथं पालयिष्यामि भूमि भवति तिष्ठति ॥ २३ ॥
हीनबुद्धिगुणो पालो हीनस्थानेन चाप्यहम् ।
भयता च विना भूतो न वर्तयितुमुत्सहे ॥ २४ ॥
इदं निखिलमप्यन्यं राज्यं पित्र्यमकण्टफम् ।
अनुशाधि स्वधर्मेण धर्मज्ञः सह पान्धवैः ॥ २५ ॥
इहैव त्याभिपिञ्चन्तु सर्वाः प्रकृतयः सह ।
ऋत्विजः सवसिष्ठाश्च मनविन्मनकोचिदाः॥ २६ ॥
अभिपिक्तस्त्वमस्माभिग्योध्यां पालने ब्रज ।
विजित्य तरसा लोकान् मरुद्भिरिव वासवः ॥ २७ ॥
ऋणानि ब्रीण्यपाकुर्वन्दह दः साधु निर्दहन् ।
सुहदस्तर्पयन कामैस्त्यमेवानानुशाधि माम् ॥ २८ ॥
अद्यार्य मुदिताः सन्तु सुहादस्तेऽभिषेचने ।
अद्य भीताः पलायन्तु दुप्पदास्ते दिशादश ॥ २१ ॥

·श्री रामचरितम् ।
१३६
आफ्रोशं मम मातुश्च प्रमृज्य पुरुपर्पभ ।
अद्य तत्र भवन्तं च पितरं रक्ष किल्धिपात् ।। ३०॥
शिरसा त्वाभियाचेऽहं झुरुप्प करणां मयि ।
वान्धवेपु च सर्वेषु भूतेप्यिव महेश्वरः ॥ ३२॥
अथवा पृष्ठतः कृत्वा वनमेय भवानितः।
गमिष्यति गमिष्यामि भवता सामिप्यहम् ॥ ३२ ॥
सथाभिरामो भरतेन ताम्यता प्रसाद्यमानः शिरसा महीपतिः ।
न चैव चक्रे गमनाय सत्ववान मतिं पितुस्तयचने प्रतिष्टितः।३२॥
तद्भुतं स्पैर्यमवेक्ष्य राघये सम जनो हर्पमवाप दुःखितः ।
नयात्ययाध्यामितिदुःखितो ऽभवात्स्थिरप्रतिज्ञत्यमवेक्ष्य हर्पितः
तमृत्विजो नैगमयूथवल्लभाः स्तथाविसंज्ञाश्रुकलाश्च मातरः।
तथा ब्रुवाणं भरतं प्रतुष्टुवुः प्रणम्य रामं च ययाचिरे सह ॥३५॥
.
अयो. १०७ पुनरेव ब्रुवाणं तं भरतं लक्ष्मणाग्रजः।
प्रत्युवाच ततः श्रीमाज्ञातिमध्ये सुसत्कृतः॥१॥
उपपन्नमिदं वाक्यं यस्त्वमेव ममापथाः ।
जातः पुत्रो दशरथात् कैकेय्यां राजसत्तमात् ॥ २॥
पुरा भ्रातः पिता नः स मातरं ते समुहन् ।
मातामहे समाधापी द्राज्य शुल्क मनुत्तमम् ॥ ३ ॥
देवासुरे च संग्रामे जनन्यै तव पार्थिवः ।
संग्रह ददौ राजा चरमाराधितः प्रभुः॥४॥
तनः सा संप्रतिश्राव्य तय माता यशस्विनी ।
अयाचत नरश्रेष्टं द्वौ वरी वरवर्णिनी ॥५॥
तव राज्यं नरव्याघ्र मम प्रमाजन तथा ।
तच्च राजा तथा तस्यै नियुक्तः प्रदौ वरम् ॥ ६ ॥
तेन पित्राहमप्यत्र नियुक्तः पुरुपर्पभ ।
चतुर्दश बने वासं वर्षाणि वरदानिकम् ॥७॥
सोऽहं वनमिदं प्राप्तो निर्जनं लक्ष्मणान्वितः ।
सीतया चांप्रतिद्धन्दः सत्यवादे स्थितः पितुः॥८॥

·श्री रामचरितम् । आक्रोचं मम मातुश्च प्रमृज्य पुरुषर्षभ । अद्य तत्र भवन्तं च पितरं रच फिघिपात् ॥ ३०॥ शिरसा त्वाभियाचेऽहं रुष्व करणां मयि । यान्ववेपु च सर्वेषु भूतप्विय महेन्चरः॥३२॥ अथवा पृष्ठतः कृत्वा वनमेय भवानितः। गमिष्यति गमिष्यामि भवता साघमप्यहम् ॥ ३२॥ सथाभिरामो भरतेन ताम्यता प्रसाद्यमानः शिरमा महीपतिः । म चैव चक्रे गमनाय सत्ववान मतिं पितुस्तबधने प्रतिष्ठिनः ॥३२॥ तद्भुतं स्वर्यमवेक्ष्य रायये सम जनो हर्पमवाप दुःम्वितः । नयात्ययाध्यामिति:खितो ऽभवस्थिरप्रतिज्ञत्वमवेक्ष्य हर्षितः नमृत्विजो नैगमयूथवल्लभाः स्तथाघिसंज्ञाश्रुकलाश्च मातरः। तथा त्रुयाणं भरतं प्रतुष्टुवुः प्रणन्य रामं च ययाचिरे सह ॥३५।। अयो- १०८ पुनरेव ब्रुवाणं तं भरतं लक्ष्मणान शमत । मत्युवाच नना श्रीमान्जाई पृष्टतः कृर ॥ १७ ॥ उपपन्नमिदं वाक्यं सर्वलोकनिदर्शिनीम् । जातः पुत्रोव निगृहीप्व भरतेन प्रसादितः ॥ १८ ॥ :. जायालेस्तु वचः श्रुत्वा रामः सत्यपराक्रमः। एवाच परया सूक्तपा बुढचा विप्रतिपन्नया ॥१॥ भवान्मे प्रियकामायं वचनं यदिहोक्तवान् । अकार्य कार्य संकाय मपध्य पध्यमनिमम् ॥३॥ निर्मर्याद स्तुपुष्यः पापाचारसमन्वितः। मानं न लभत सन्सु मिन्नवाग्नि दर्शनः ॥3॥ कुलीन मनुटीनं वा वीर पुष्पमानिनम् । चारित्रमेव व्याप्याति शुचिं वा यदि वात्रिम् ।।2।। अनार्य स्वार्य संस्थानाचान्द्रीन स्तया शुचिः। लक्षण्यबदटचण्यो दुयीमा गोलवानिद । म ·१४२ सनातनधर्मसंग्रहः॥ अधर्म धमवेपेण पद्यहं लोकसंकरम् । अभिपत्स्ये शुभं हित्या क्रियां विधिविवर्जिताम् ॥ ३॥ कश्च तयानः पुरुषः कार्याकार्यविचक्षणः । बहुमन्येत मां लोके दुर्वृत्तं लोक दूपणम् ॥७॥ कस्य यास्याम्यहं वृत्तं केन धा स्वर्गमाप्नुयाम् । अनया धर्तमानो ऽहं घृत्त्या हीन प्रतिज्ञया ॥ ८॥ फामवृत्तोऽन्धयं लेोकः कृत्स्नः समुपवर्तते । यत्ताः सन्ति राजान स्तद् वृत्ताः सन्ति हि प्रजाः॥६॥ सत्यमेया तृशंसं च राजवृत्तं सनातनम् । तस्मात् सत्यात्मकं राज्यं सत्ये क प्रतिष्ठितः॥१०॥ अपयश्चैय देवाश्च सत्यमेव हि मेनिरे। सत्यवादी हि खोकेऽस्मिन् परं गच्छति चोक्षयम् ।। ११ ।। एमिजन्ते यथा सर्पा घरादतवादिनः । धर्मः सत्यपरो सोके मूलं सर्वस्य चोच्यते ॥ १२ ॥ सत्य मेवेश्वरो लोके सत्ये धर्मः सदाश्रितः। सत्यमूलानि संर्षाणि सत्यानास्ति परं पदम् ॥ १३ ॥ दत्तमि हुतं चैव तप्तानि च तपांसि च । चेदा सत्य प्रतिष्ठानो स्तस्मात्सत्यपरो भवेत् ॥ १४ ॥ एक: पालयते लोक मेकः पालयते कुलम् । मजत्येको हि निरय एका स्वर्गे महीयते ।। १५ ।। सेो ऽहं पितु निदेशं तु किमर्थ नानुपालये। 'सत्यप्रतिश्रवः सत्यं सत्येन समयी कृतम् ॥ १६ ॥ नैव लोभान महादान चाज्ञानात्तमान्वितः। सेतु सत्यस्य भेत्स्यामि गुरोः सत्यप्रतिश्रवः ॥ १७ ॥ असत्य सन्धस्य सत श्वलस्था स्थिरचेतसः । 'नेय देवा न पितरः प्रतीच्छन्तीति नः श्रुतम् ॥ १८॥ प्रत्यगात्ममिम धर्म सत्यं पश्याम्यहं ध्रुवम् । भारः सत्पुरुपैश्चीर्ण स्तदर्थमभिनन्यते ॥ १६ ॥ कायेन कुरुते पापं मनसा संप्रधार्य तत् । अनृतं जिहया चाह त्रिविध कर्म पातकम् ।। २१ ।।

·श्री रामचरितम् । १४३ भूमिः कीर्ति यं शो लक्ष्मीः पुरुपंप्रार्थयन्ति हि । सत्यं समनुवर्तते सत्यमेव भजेत्ततः । श्रेष्ठ ह्यनार्य मेव स्याद्यद्भवान विधार्य माम् । आह युक्ति करे क्यै रिदं भद्रं कुरुष्वह ॥ २३ ॥ कथं यह प्रतिज्ञाय वनवास मिमं गुरोः । भरतस्य करिष्यामि वचो हित्वा गुरोर्वचः ॥ २४॥ स्थिरा मया प्रतिज्ञाता प्रतिज्ञा गुरु सन्निधौ । प्रहपृ मानसा देवी कैकेयी चाभवत्तदा ॥ २५ ॥ वनवासं वसन्न व शुचि नियत भोजनः । मूल-पुष्प-फलैः पुण्यैः पितृन् देवांश्च तर्पयन् ।। २६ । सन्तुपञ्चवर्गोऽहं लोकयात्रा प्रवाहये। अकुहः श्रद्दधानः सन् कार्याकार्यविचक्षणः ॥ २७ ॥ कर्मभूमिमिमां प्राप्य कर्तव्यं कर्म यच्छुभम् । अग्निायुश्च सेोमश्च कर्मणां फलभागिनः ॥ २८ ।। शतं ऋतूनामाहृत्य देवराट् निदिवं गतः। तपांस्युग्राणि चास्थाय दिवं प्राप्ता महर्पयः ॥ २६ ॥ सत्यं च धर्म च पराक्रमं च भूतानुकम्पां प्रियवादितां च । द्विजातिदेवातिपिपूजनं च पन्थानमाहुत्रिदिवस्य सन्तः ॥३१॥ तेनैवमाजाय यथावदर्थ मेकोदयं संप्रतिपद्य विप्राः । घम चरन्तः सकलं यथावत् कान्ति लोकागम मप्रमत्ताः ॥३२॥ धर्मरताः सत्पुरुपैः समेता स्तेजस्थिनो दानगुणप्रधानाः । अहिंसका वीतमलाश्च लोके भवन्ति पूज्या मुनयः प्रधानाः ॥३६॥ . अयो. ११० कुडमाज्ञाय रामं तु वसिष्ठः प्रत्युवाच ह । जावालिरपि जानीते लेाकस्यास्य गतागतिम् ॥ १ ॥ निवर्तयितु कामस्तु त्वामेतद्वाक्य मब्रवीत् । इमां लोक समुत्पत्तिं लोकनाथ नियोध मे ॥२॥ इस्याणां हि सर्वेषां राजा भयति पूर्वजः । पूर्वजे नावरः पुत्रो ज्येष्ठो राजा ऽभिपिच्यते ।। ३६ ॥ .

·१४४
सनातनधर्मसंग्रहः॥
स राघयाणां फुलधर्ममात्मनः सनातनं नाय विहन्तुमर्हसि ।
प्रभूतरना मनुशाधि मेदिनी प्रभूतराष्ट्रां पितृवन्महायशाः ॥३७॥
.
अयो. १११ वसिष्ठः स तदा राम मुक्का राजपुरोहितः।
भनवीकर्मसंयुक्तं पुनरेवापरं वचः॥१॥
पुरुपस्येह जातस्य भवन्ति गुरवः सदा ।
आचार्यश्चैय काकुत्स्थ पिता मातr च राघव ॥२॥
पिता घेनं जनयति पुरुषं पुरुषर्षभ ।
प्रज्ञां ददाति चाचार्य स्तवात्स गुरुरुच्यते ॥३॥
स तेऽहं पितुराचार्य स्तच चैव परंतप ।
मम त्वं वचनं कुर्वन्नातिवर्तः सतां गतिम् ॥ ४॥
इमा हि ते परिपदो ज्ञातयश्च नृपास्तथा ।
एपु तात चरन धर्म नातिवर्तः सतां गतिम् ॥ ५॥
वृद्धाया धर्मशीवाया मातु हस्यवति तुम् ।
भस्या हि वचनं कुर्थन्नातिवः सतां गतिम् ॥९॥
भरतस्य वचः कुर्वन् पाचमानस्य राघव ।
आत्मानं नातिवतस्त्वं सत्यधर्मपराक्रम ॥७॥
एवं मधुरमुक्तः स गुरुणा राघवः स्वयम् ।
प्रत्युवाच समासीनं वसिष्ठं पुरुषर्षभः ॥ ८ ।।
यन्मातापितरी वृत्तं तनये कुरुतः सदा ।
न सुप्रतिकर तस्तु मात्रा पित्रा च यत्कृतम् ॥ ६ ॥
यथाशक्ति प्रदानेन स्थापनाच्छादनेन च ।
नित्यं च प्रियवादेन तथा संवर्धनेन च ॥ १० ।।
स हि राजा दशरथः पिता जनयिता मम ।
याज्ञापयन्मां यत्तस्य न तन्मिथ्या भविष्यति ॥ ११ ॥
एवमुक्तेन रामेण भरतः प्रत्यनन्तरम् ।
उवाच विपुलोरसमा सुतं परमदुर्मनाः ॥ १२ ॥
इह तु स्थण्डिले शीघ्र कुशानास्तर सारथे।
आर्य प्रत्युपवेक्ष्यामि यावन मे संप्रसीदति ॥१३॥

·श्री रामचरित्नम् । १४५ निराहारो निरालोको धनहीनो यथा द्विजः । शये पुरस्ताच्छालायां याव न्मा प्रतियास्यति ॥१४॥ स तु राममवेचन्तं सुमन्त्रं प्रेक्ष्य दुर्मनाः । कुशोत्तरमुपस्थाप्य भूमावेवास्थितः स्वयम् ॥ १५ ॥ तमुवाच महातेजा रामो रोजर्पिसत्तमः। किं मां भरत कुर्वाणं तात प्रत्युपवेक्ष्यसे ॥१६॥ ब्राह्मणो होकपान नरान् रोदु मिहार्हति । न तु मूर्दाभिपिक्तानां विधिः प्रत्युपवेशने ॥ १७ ॥ उत्तिष्ठ नरशार्दूल हित्वैतहारणं व्रतम् । पुरवर्या मितः क्षिप्रमयोध्यां पाहि राघव ।। १८ ॥ भासीन स्त्वैव भरतः पौरजानपदं जनम् । उवाच सर्वतः प्रेक्ष्य किमायं नानुशासथ ।। १६ ।। ते तदोचु महात्मानं पौरजानपदाजनाः। काकुत्स्थमभिजानीमः सम्यग् वदति राघवः ॥ २० ॥ एपो ऽपि हि महाभागः पितुर्वचसि तिष्ठति । अतएव न शक्ताः स व्पावर्तयितु मससा ॥ २१ ॥ तेपामाज्ञाय वचनं रामो पचन मब्रवीत् । एवं नियोघ वचनं सुहृदां धर्म चक्षुपाम् ॥ २२ ॥ एतचैवोभयं श्रुत्वा सम्यक् संपश्य राघव । उत्तिष्ठत्वं महायाहो मां च स्पृश तथोदकम् ॥ २३ ॥ अयोत्थाय जलं स्पृष्टा भरतो वाक्य मन्त्रवीत् । शृण्वन्तु मे परिपदो परिप्रए यु स्तया ॥२४॥ न याचे पितरं राज्यं नानुशासामि मातरम् एवं परमधर्मज्ञं नानुजानामि राघवम् ॥ २५ ॥ पदि त्ववरयं वस्तव्यं कर्तव्यं च पितुर्वचः। थहमेव निवतस्यामि चतुर्दश वने समाः ॥ २६ ॥ धर्मात्मा तस्य सत्येन भ्रातु पाक्येन यिन्मिनः । उयाच रामः संप्रेक्ष्य पौरजानपदं जनम् ॥ २७॥ विक्रीत माहित फ्रीतं यत् पित्रा जीवता मम । न तल्लोपपितुं शक्यं मया वा भरतेन वा ॥ २८॥ १६

·सनातनधर्मसंग्रहः ॥
जानामि भरतं क्षान्तं गुरुसत्कारफारिणम् ।
सर्वमेवान कल्याणं सत्यसन्धे महात्मनि ॥ ३० ॥
अनेन धर्मशीलेन चनात् प्रत्यागतः पुनः ।
भ्राना सह भविष्यामि पृथिव्याः पतिरुत्तमः ॥ ३१ ॥
वृत्तौ राजा हि कैकेय्या मया तवचनं कृतम् ।
अमृतान माचयानेन पितरं तं महीपतिम् ॥ ३२ ॥
अयो. ११२ तमप्रतिमतेजोभ्यां भ्रातृभ्यां रोमहर्पणम् ।
विस्मिताः संगम मेक्ष्य समुपेता महर्पयः ॥१॥
अन्तर्हिता मुनिगणाः स्थिताश्च परमर्पनः ।
तो भ्रातरी महाभागा काकुत्स्थौ प्रशशंसिरे ॥२॥
सदायों राजपुम्री छौ धर्मज्ञौ धर्म विक्रमी ।
श्रुत्वा वयं हि संभापा मुभयोः स्पृहयामहे ॥३॥
कुले जात महाप्राज्ञ महावृत्त महायशः ।
ग्राहय रामस्य वाक्यं ते पितरं यद्यवेक्षसे ॥५॥
सदावणमिम राम' वय मिच्छामहे पितुः।
थनणत्याञ्च कैकेय्याः स्वर्ग दशरथो गतः ॥ ६ ॥
एतावदुत्त्या यचनं गन्धर्वाः समहर्षयः ।
राजर्ष यश्चैध तथा सर्वे स्यां स्वां गतिं गताः ॥७॥
हादित स्तेन वाक्येन शुशुभे शुभदर्शनः ।
रामः संहपृषदन स्तान्पी नभ्यपूजयत् ॥८॥
नस्तगानस्तु भरतः स वाचा सज्जमानया।
कृताञ्जलि रिदं वाक्यं राघवं पुन रब्रवीत् ॥९॥
रामधर्ममिमं प्रेक्ष्य कुलधर्मानुसंतप्तम् ।
कर्तुमर्हसि काकुत्स्थ मम मातुश्च याचनाम् ॥ १० ।।
रक्षितुसुमहदाज्य महमेकस्तु नोत्सहे।
पौरजानपदाँ श्चापि रक्तान रचयितुं तदा ॥११॥
ज्ञातयश्चापि योधाश्च मित्राणि सुहदश्च मः।
त्वामेव हि प्रतीक्षन्ते पर्जन्यमिव कर्पकाः॥१२॥

·श्री रामचरितम् ।
इदं राज्यं महाप्राज्ञ स्थापय प्रतिपद्य हि ।
शक्तिमान् स हि काकुत्स्य लोकस्य परिपालने ॥१३॥
एवमुक्का पत्तद् आतुः पादयोर्भरत स्तदा।
भृशं संप्रार्थयामास राघवेति प्रियं वदन ॥१४॥
समझे भ्रातरं कृत्वा रामेो वचन मब्रवीत् ।
श्यामं नलिनपग्राक्षं मत्तहंसस्वरः स्वयम् ॥ १५ ॥
थागता स्वामियं बुद्धिः स्वजा वैनयिकी च या।
भृशमुत्सहसे तास रहिपृथिवीमपि ॥ १६ ।।
अमात्यैश्च सुङ्गिश्च बुद्धिमद्भिश्च मन्निभिः ।
सर्वकार्याणि संमन्य महान्त्यपि हि कारय ॥ १७ ॥
लक्ष्मी श्चन्द्रादपेयाठा हिमयान् वा हिमं त्यजेत् ।
अतीयात् सागरो वेलां न प्रतिज्ञामहं पितुः ।। १८ ॥
कामावा तात लामादा मात्रा तुभ्य मिदं कृतम् ।
न नन्मनसि कर्नव्यं वर्तितव्यं च मासृवत् ॥ १६ ॥
एवं ग्रुयाणं भरतः कौसल्यासुत मग्रवीत् ।
सेजसादिस्यसंकाशं प्रतिपचन्द्र-दर्शनम् ॥ २० ॥
अधिरोहार्यपादाभ्यां पादुके हेमभूपिते
एने हि सर्वलोफस्य योगक्षेम विधारयतः ॥ २१ ॥
सोधिरह्य नरव्याघ्रः पातुके व्ययमुच्य च ।
प्रायच्छन सुमहातेजा भरताय महात्मने ॥२६॥
स्वपादुकै संप्रणम्य रामं वचन मत्रयीत् ।
चतुर्दश हि याणि जटाचीरघरो हरहम् ॥ २७ ॥
फलमूलाशनो वीर भयेयं रघुनन्दन ।
सवागमनमाकाङ्क्षन वसन् चे नगराढहिः ॥ २८ ॥
तर पाइयोस्य राज्यतन्त्रं परंतप ।
चतुर्दशे हि संपूर्णे य ऽहनि रघूत्तम ॥ २९ ॥
न द्वयामि पदि त्वां तु प्रवेच्यामि हुताशनम् ।
तयेति च प्रतिज्ञाय तं परिप्वज्य सादरम् ॥ ३० ॥
शत्रुघ्नं घ परिप्यज्य वचनं चेद मन्त्रीत् ।
माप्तर रक्ष कैकेयी मारापं कुरता प्रति ॥ ३१ ॥

·सनातनधर्मसंग्रहः ॥
मया च सीतया चैव शमोऽसि रघुनन्दन ।
इत्युक्त्वाश्रुपरीताक्षो भ्रातरं विससर्ज ह ॥ ३२॥
स पादुके ते भरतः स्वलंकृते महाज्वले संपरिगृहय धर्मवित्।
प्रदक्षिणं चैव चकार राघवं चकार चैवोत्तमनागमूडनि ३३
अथानुपूामतिपूज्यतंजन'गुरुश्चमन्त्रीन्प्रकृतींस्तथानुजा।
यसर्जयद्राधयशवर्धन:स्थितास्वधर्मे हिमवानिवाचल:३४
पाकर्णाञ्जलि संपुटै रहरहः सम्यक् पिपत्या दरात् ।
पाल्मीके वंदनारविन्द गलितं रामायणाख्यं मधु ॥
जन्मव्याधि जरा विपत्तिमरणै रत्यन्त सोपद्रवं ।
संसारस विहाय गच्छति पुमान् विष्णोः पदं शाश्वतम्॥
सत्यम् ॥
भीप्पस्य सत्य प्रतिपालनम् ॥
सराजा शान्तनुर्धीमान्देवराजर्षिसत्कृतः ।
धर्मात्मा सर्वलोकेषु सत्यवागिति विश्रुतः ॥ १॥
दमो दान आमा बुद्धि ही धृति स्सेज उत्तमम् ।
नित्यान्यासन महासत्वे शान्तनौ पुरुषर्षभे ॥ २ ॥
एवं स गुणसंपन्नो धर्मार्थकुशलो नृपः।
आसीद्भरतवंशस्य गोता सर्वजनस्य च ॥३॥
तस्य कीर्तिमतो वृत्तं अवेक्ष्य सततं नराः।
धर्म एव परः कामादर्थाच्चेति व्यवस्थिताः॥५॥
वर्तमानं हि धर्मेषु सर्वधर्मभृतां वरम् ।
तं महीपा महीपालं राजराज्ये ऽभ्यपेचयन् ॥७॥
धीतशोकभयायाधा सुखस्ववियोधनाः ।
पति भारतगोतारं समपद्यन्त भूमिपाः ॥८॥
शान्तनुप्रमुखैगुप्ते लोके नृपतिभिस्तदा ।
नियमात् सर्वपर्णानां धर्मोत्तर मवर्धत ॥१०॥

·सत्यम् । . स देवराजसदृशो धर्मज्ञः सत्यपागजुः । दानधर्मतपायोगात् श्रिया परमया युतः॥ १३ ॥ श्ररागटेयसंयुक्तः सो ऽभवत् प्रियदर्शनः। तेजसा सूर्यकल्पो ऽभूद्वायुवेगसमा जवे ॥ मन्तकप्रतिमः कोपे क्षमया पृथिवी समः ॥ १४ ॥ पधः पशुवराहाणां तथैव मृगपक्षिणाम् । शान्तनो पथिवीपाले नावर्तत वृथा नृप ॥ १५ ॥ ब्रह्मधर्मोत्तरे राज्ये शान्तनुनियात्मवान् । समं शशास भूतानि कामरागविवर्जितः॥ १६ ॥ देवर्षिपितृयज्ञार्थ मारभ्यन्त तदा क्रियाः । न चाधर्मेण केपाभित् प्राणिना मभवद्वधः॥ १७ ॥ अमुखानामनापानां तिर्यग्योनिपु पर्त्तताम् । स एव राजा सर्वेषां भूतानामभवत् पिता ॥ १८ ॥ तमिन् कुरुपतिश्रेष्ठ राजराजेश्वरे सति । श्रिता वागभवत्सत्यं दानधर्मा धितं मनः ॥ १६ ।। तथारूप स्तथाचार स्तथावृत्त स्तथाश्रुतः। गाद्नेयस्तस्य पुत्रोऽभूनाम्ना देवव्रतो वसुः ॥ २१ ॥ सर्वास्त्रेषु स निष्णातः पार्थिवेवितरेपु च । महायला महासत्वा महाचीयों महारथः ॥२२॥ वेदानषिजगे सागान् वसिष्ठादेष वीर्यवान् । कृतास्त्रः परमेष्वासो देवराजसमो युधि ॥ ३५ ॥ सुराणां सम्मता नित्यममुराणाच भारत । उशना घेद यच्छास्त्रं अयं तद सर्वशः॥ ३६ ॥ पोरवेपु ततः पुत्रं राज्यार्थमभयप्रदम् । गुणवन्तं महात्मानं यौवराज्येऽभ्यपेचयत् ॥४१॥ पौरवाञ्छान्तनोः पुत्रं पितरच महायशाः। राष्ट्रं च रक्षयामास वृत्तेन भरतर्पम ॥ ४२ ॥ स तथा सह पुत्रेण रममाणो महीपतिः । पर्तयामास वर्षाणि चत्वार्यमितविक्रमः॥ ४३ ।।

·१५० सनातनधर्मसंग्रहः ॥ स कदाचिरने यातो यमुना मभितो नदीम् । महीपतिरनिर्देश्य माजिघद्गन्धमुत्तमम् ॥ ४४ ॥ तस्य प्रभवमन्विच्छन् विचचार समन्ततः । स ददर्श तदा कन्यां दाशानां देवरूपिणीम् ॥४५॥ तामपृच्छत् स दृष्?व कन्या मसितलोचनाम् । कस्य त्वमसि काचासि किञ्चभीर चिकीर्षसि ॥ ४६॥ साब्रवीदाशकन्यामि धर्मार्थ वाहये तरिम् । पितुर्नियोगा द्रं ते दाशराज्ञो महात्मनः ॥४७॥ रूपमाधुर्यगन्धै स्तां संयुक्तां देवरूपिणीम् । समीक्ष्य राजा दाशेयी कामयामास शान्तनुः ।। ४८ ।। स गत्वा पितरं तस्या यरयामास सां तदा । पर्यपृच्छत्तत स्तरणः पितरं चात्मकारणात् ॥ ४९ ॥ स च तं प्रत्युवाचेदं दाशराजो महीपतिम् । जातमात्रैव मे देया वराय वरवर्णिनी॥ हृदिकामस्तु मे कश्चित्तं नियोध जनेश्वर ।।५० ।। यदीमा धर्मपत्नी त्वं मत्तः प्रार्थयसेन्नघ । सत्यवागसि सत्येन समयं कुरु मे ततः॥५१॥ समयेन प्रदद्यां ते कन्यामह मिमां नृप । नहि मे त्वत्समः कश्चिदरो जातु भविष्यति ॥५२॥ अस्यां जायेत यः पुत्रः स राजा पृथिवापते । त्वद्र्ध्वमभिपेक्तव्यो नान्यः कश्चन पार्थिव ॥ ५४॥ धेश० उ० ना कामयत तं दातुंधरं दाशाय शान्तनुः । शरीरजेन तीव्रण दहधमानोऽपि भारत ॥ ५५ ॥ सचिन्तयन्नेय तदा दाशकन्यां महीपतिः । प्रत्ययाडास्तिन पुरं कामोपहतचेतनः ॥५६॥ ततः कदाचि च्छोचन्तं शान्तनु ध्यान मास्थितम् । पुत्रो देवव्रतोऽभ्येत्य पितरं पाक्य मब्रवीत् ।। ५७ ॥ सर्वतो भवतः क्षेमं विधेयाः सर्व पार्थिवाः। तत्किम मिहा भीषणं परिशोचसि दुःखितः ।। ५८ ॥

·सत्यम् । १५१ ध्यायनिय च मां राजन्नाभिभापसि किञ्चन । न चाश्चन घिनिर्यासि विवर्णो हरिणः कृशः ।। ५९ ॥ च्याधिमिच्छामि ते ज्ञातुं प्रतिकृयों हि तत्र वै। एव मुक्तः स पुत्रेण शान्तनुः प्रत्यभाषत ।। ६० ।। प्रसंशया ध्यानपरो यदा वत्स तथा शृणु। अपत्यं नस्त्यमेवैका कुले महति भारत ॥ ६१॥ शस्त्रनित्यश्च सततं पौरपे पर्य्यवस्थितः। अनित्यताञ्च लेकानामनुशोचामि पुत्रक ॥ ३२॥ कधचित्तव गाद्य विपत्तो नास्ति नः कुलम् । मसंशयं त्वमेवैकः शतादपि वरः सुतः॥ १३ ॥ न चाप्यहं वृथा भूयो दारात् कर्तु मिहोत्सहे । सन्तानस्या विनाशाय कामये भद्रमस्तुते ॥ ६४ ।। अनपत्यन्त्यैकपुत्र मित्याहुर्मवादिनः । अग्निहोत्र पी विया सन्तानमपि चाक्षयम् ॥ ६५ ॥ सर्वाएयेतान्यपत्यस्य कला नाहन्ति पोडशीम् । एव मेतन्मनुष्येपु तच सर्व प्रजास्विति ।। ६६ ॥ पदपत्यं महामाज तन मे नास्ति संग्रयः। एप त्रयी पुराणानां देवतानाञ्च शाश्वती ॥ १७॥ स्वञ्च शूरः सदामी शस्त्रनित्यश्च भारत । नान्यत्र युहात्तस्मात्ते निधनं विद्यते फचित् ॥६॥ सोऽसि संशयमापन स्त्वयि शान्ते कथं भवेत् । इति ते कारणं तात दुःखस्योक्तमशेषतः ॥ १९॥ तत स्लत्कारणं राज्ञो ज्ञात्वा सर्वमशेषतः। देवव्रतो महाबुद्धिः प्रज्ञया चान्वचिन्तयत् ॥७॥ अभ्यगच्छत्तदैवारा वृद्धामात्यं पितुर्हितम् । तमपृच्छत्तदा ऽभ्येत्य पितुस्तच्छाककारणम् ॥ ७१ ॥ तस्मै सकुरमुख्याय यथावत् परिपृच्छते । वरं शशंस कन्यां तामुद्दिश्य भरतर्पम ॥७२॥ घेणं. 30 ·सतातनधर्मसंग्रहः ॥ ततो देवव्रतो पृहः क्षत्रियैः सहितस्तदा । अभिगम्य दाशराजं कन्यां पने पितुः स्वयम् ।। ७३ ।। सं दाशः प्रतिजग्राह विधिवत् प्रतिपूज्य च । अनवीचैनमासीनं राजसंसदि भारत ॥ ७४ ॥ स्वमेव नाथः पर्याप्तः शान्तनर्भरतर्षभ। पुत्रः शस्त्रभृतां श्रेष्ठः किन्तु वक्ष्यामि ते पचः ॥ ७ ॥ को हि सम्पन्धक श्लाघ्यमीप्सितं यौनमीदृशम् । अतिक्रामन तप्येत साचादपि शतक्रतुः ।। ७६ ।। अपत्यं चैतदायस्थ यो युष्माकं समो गुणैः । यस्य शुभात् सत्यवती सम्भूता वरवर्णिनी॥७७॥ तेन मे यहुश स्तात पिता ते परिकीर्तितः। अहः सत्यवतीं वोदु धर्मज्ञः स नराधिपः ॥ ७॥ असित ह्यपि देवर्षिः प्रत्याख्यातः पुरा मया। सत्यवत्पा भृशं चार्थी स आसी पिसतमः ॥ ७९ ॥ कन्या पितृत्वात किष्ठितु वक्ष्यामि त्वां नराधिप । पलवत् सपनतामत्र दोष परयामि केवलम् ॥ ८॥ यस्य हि त्वं सपनः स्या गन्धर्यस्यासुरस्य वा । नस जातु चिरंजीवेत्त्वयि क्रुद्ध परन्तप ॥१॥ एतावानन दोषो हि नान्यः कश्चन पार्थिव । एतज्जानीहि भद्रं ते दानादाने परन्तप ।। ८२ ॥ एक मुक्त स्तुगाङ्गेयस्तद्युक्तं प्रत्यभाषत । शृण्वतां भूमिपालानां पितुराय भारतः ॥ ८३ ॥ इदं मे व्रतमादत्स्व सत्यं सत्यवतां वर । नैव जातो न वा जात ईडगं वक्तुमुत्सहेत् ॥ ८४॥ एवमेतत् करिष्यामि पथा स्वमनुमापसे। योऽस्या जमिष्यते पुत्रः स नो राजा भविष्यति ।। ८५ ॥ इत्युक्तः पुनरेवाथ तं दाशः प्रत्यभापत । चिकीर्षु दुष्करं कर्म राज्यार्थभरतर्षभ ।। ८६ ॥ रवमेव नायः समासः शान्तनारमिताते। कन्याया श्वैव धर्मात्मन प्रभानायचेश्वर ७॥

·सत्यम्। इदं तु वचनं सौम्य काय्यं चैप निघोध में । कौमारिकाणां शीलेन वक्ष्याम्यह मरिन्दम ।। ८८॥ यत्वया सत्यवत्यर्थ सत्यधर्मपरायण । राजमध्ये प्रतिज्ञातमनुरूपं तवैव तत् ।। ८१ ।। नान्यथा तन्महापाहो संशयोऽन कथञ्चन । तवापत्यं भवेद्यत्तु तम्र नः संशयो महान् ॥६० ।। तस्यैतन्मतनाज्ञाय सत्यधर्मपरायणः । प्रत्यजानात्तदा राजन् पितुः प्रियचिकीर्पया ॥३१॥ दाशराज नियाचेदं वचनं मे नृपोत्तम । शृण्वतां भूमिपालानां यद् ब्रवीमि पितुः कृते ॥१२॥ राज्यं तावत् पूर्वमेव मयात्यक्तं नराधिपाः। अपत्यहेतारपि च करिष्ये ऽद्य विनिश्चयम् ।। ६३ ॥ अद्य प्रभृति मे दाश ब्रह्मचय्यं भविष्यति । अपुत्रस्यापि मे लेोका मविप्यन्त्यच्या दिवि ।। ६४ ॥ सस्य तद्वचनं श्रुत्वा सम्महतनूरुहः । दानीत्येव तं दाशो धर्मात्मा प्रत्यभापत ॥ ३५॥ ततोऽन्तरिक्षेप्सरसो देवाः सपिंगपास्तदा । अभ्यवर्पन्त कुसुमै मीप्मो ऽयमिति चाब्रुवन् ।। ९६ ।। ततः स पितुरर्याय तामुवाच यशस्विनीम् । अधिरोह रथं मातर्गच्छायः स्वगृहानिति ॥ १७ ॥ एवमुक्का तु भीष्म स्तां रथमारोप्य भाविनीम् । आगत्य हास्तिनपुरं शान्तनोः सन्यवेदयत् ।। १८॥ तस्य तद् दुष्करं कर्म प्रशशंसु नराधिपाः । समेताश्च पृषक चैप भीप्मोऽयमिति चात्रुवन् ।।३६॥ तच्छु, त्वा दुष्करं फर्म कृतं भीप्मेण शान्तनुः । स्वच्छन्दमरणं तुशे ददौ तसै महात्मने ।। १०० ।। पादि १०१ ततो विवाहे निवृत्ते स राजा शान्तनु नप। तां कन्यां रूपसंपन्नां स्वगृहे सत्पवेग्रपत् ।।१।।

·सनातनधर्मसंग्रहः ॥
ततः शान्तनवो धीमान् सत्यवत्यामजायत ।
पीरश्विनाङ्गदो नाम वीर्यवान् पुरुपेश्वरः ॥ २ ॥
अथापरं महेष्वासं सत्यवत्यां सुतं प्रभुः ।
विचित्रवीरय राजानं जनयामास वोर्यवान् ।। ३ ।।
अप्राप्तवति तसिंस्तु यौवनं पुरुपर्पभे।
स राजा शान्तनु (मान् कालधर्ममुपेयिवान् ।। ४ ।।
स्थते शान्तना भीप्मश्चिम्राङ्गदमरिंदमम् ।
स्थापयामास वै राज्ये सत्यवत्या मते स्थितः ॥ ५ ॥
स तु चिनाइन्दः शार्पात् साथिक्षेप पार्थिवान् ।
मनुष्यं न हि मेने स कच्चित् सहशमात्मनः ॥ ६ ॥
तं क्षिपन्तं सुराश्चैव मनुष्यानसुरां स्तथा ।
गन्धर्वराजा बलवां स्तुल्यनामा ऽभ्ययात् तदा ॥७॥
स हत्वा तु नरश्रेष्ठं चित्राङ्गद मरिन्दमम् ।
अन्ताय कृत्वा गन्धर्वो दिवमाचक्रमे ततः ॥ १० ॥
तस्मिन् पुरुपशार्दूले निहते भूरितेजसि ।
भीष्मः शान्तनयो राजा प्रेतकार्या पयकोरयत् ॥११॥
विचित्रवीर्य तदा यालमप्राप्तयौवनम् ।
कुरुराज्ये महायाहु रभ्यपिञ्चद ऽनन्तरम् ॥ १२ ॥
विचिम्रवीर्यः : स तदा भीष्मस्य वचने स्थितः।
अन्वशासन महाराज पितृपैतामहं पदम् ।। १३ ।।
आदि. १०२ सम्प्राप्तयौवन इष्टा भ्रातरं धीमतां वरः।
भीप्मो विचित्रवीर्यस्य विवाहाया करोन् मतिम् ॥२॥
श्रथ काशिपते भीष्मः कन्या स्तिस्रो ऽसरोपमाः।
शुश्राय सहिता राजन् वृण्वाना वै स्वयम्बरम् ॥ ३ ॥
ततः सरधिनां श्रेष्टो रथेनैकेन शत्रुजित् ।
जगामानुमते मातुः पुरीं वाराणसी प्रभुः ॥ ४॥
तत्र राज्ञः समुदितान सर्वतः समुपागतान ।
दर्श कन्या स्ताश्थैव भीष्मः शान्तनुनन्दनः ॥५॥

·सत्यम् कीर्त्यमानेषु राज्ञान्तु तदानामसु सर्वशः । भीष्म स्तदा स्वयं कन्या वरयामास ताः प्रभुः॥६॥ उवाच च महीपालान् राजन् जलदनिस्वनः । ता इमाः पृथिवीपाला जिहीमि बलादितः। स्थितोऽहं पृधिचीपाला युडाय कृतनिश्चयः । एव मुक्का महीपालान् काशिराजश्च वीर्यवान् ॥ १३ ॥ सर्वाः कन्या स कौरव्यो रथ मारोप्य च स्वकम् । आमन्त्र्य च स तान् प्रायाच्छीघ्र कन्या प्रगृह्य ताः ॥१४॥ प्रयान्त मुपकौरव्य मनुसघुरुदायुधाः। ततः समभवद्युद्धं तेषां तस्य च भारत ॥ २० ॥ तान् विनिर्जित्य तु रणे सर्वशस्त्रभृतां वरः । कन्याभिः सहितः प्रायागारतो भारतान् प्रति ॥ २९॥ एवं विजित्य ताः कन्या भीष्मः प्रहरतां वरः। प्रयया हास्तिनपुरं यत्र राजा स कारवः ॥४७॥ अक्षतः क्षपयित्वारीन् संख्येऽसंख्येयविक्रमः । आनयामास काश्यस्य सुताः सागरगासुतः॥५०॥ स्नुपा इव स धर्मात्मा भगिनीरिव चानुजाः। यथा दुहितरश्चैव परिगृहा यया क्रुरुन् ॥५१॥ पानिन्ये स महाबाहु तुः प्रियचिकीर्पया ताः सर्वगुणसम्पन्ना भ्राता भ्राने यवीयसे ॥ भीष्मो विचित्रवीर्याय प्रददौ विक्रमाहृताः॥५२॥ एवं धर्मेण धर्मजः कृत्वा भ्रातुर्विचित्रवीर्यस्य विवाहायो पचक्रमे ॥५३॥ सत्यवत्या सह मिथः कृत्वा निश्चयमात्मवान् । विवाहं कारयिष्यन्तं भीम काशिपतेः सुता ॥५४॥ ज्पेठा तासामिदं वाक्य मन्त्रवीडसती तदा । मया सौभपतिः पूर्व मनसा हि वृतः पतिः ॥ ५५ ॥ तेन चास्मि वृता पूर्व एप कामश्च मे पितुः। मया वरयितव्या ऽभूच्छाल्व स्तस्मिन्स्वपंचरे ॥५६ ।। कर्माति मानुपम् ।

·१५६
सनातनधर्मसंग्रहः ।।
एतविज्ञाय धर्मज्ञ धर्मतत्वं समाचर ।
एव मुक्तस्तया भीष्मः कन्यया विप्रसंसदि ॥ ५७ ॥
चिन्तामभ्यगमद्वीरो युक्तां तस्यैव कर्मणः ।
विनिश्चत्य स धर्मज्ञो ब्रामणै घेदपारगैः ॥ ५८ ॥
अनुजज्ञ तदा ज्येष्ठा मम्बां फाशीपतेः सुताम् ।
अम्बिका म्यालिके भार्ये प्रादाद् भ्राने यवीयसे ॥ ५९ ॥
भीमा विचित्र वीर्याय विधिप्न कर्मणा ॥६०॥
सयोः पाणी गृहीत्वा तु रूपयौवनदर्पितः।
विचित्र वीर्यो धर्मात्मा कामात्मा समपद्यत ॥ ६१॥
ताभ्यां सह समोः सप्त विहरन् पृथिवीपतिः।
विचित्रवीर्य स्तरुणो यक्ष्मणा समगृहयत ॥६५॥
सुहदा यतमानाना माप्तः सह चिकित्सकैः।
जगामा ऽस्तमिवादित्यः कौरव्यो यमसादनम् ॥ ६६ ।।
5
दि. १०३ सतः सत्यवती दीना कृपणा पुप्रगर्डिनी ।
पुत्रस्य कृत्वा कार्याणि स्नुषाभ्यां सह भारत ॥१॥
समाश्यास्य स्तुपे ते च भीष्मं शस्त्रभृतां वरम् ।
धर्मच पितृवंशध मातृवंशष्व भाविनी।
प्रसमीक्ष्य महाभाग गाङ्गेयं वाक्य मब्रवीत् ॥ २॥
शान्तनो धर्म नित्यस्य कारपस्य यशस्विनः ।
त्यपि पिएइश्च कीर्तिश्च सन्तानन्य प्रतिष्टितम् ॥ ३॥
घेत्य धर्मांश्च धर्मज्ञ समासेनेतरेण च ।
विविधास्त्वं श्रुती वैत्थ वेदाङ्गानि च सर्वशः॥५॥
ध्यवस्थानच ते धर्म कुलाचारवलक्षये।
प्रतिपसिष्व कृच्छेषु शुक्रागिरसयोरिव ॥ ६ ॥
तस्मात्सुभृशमाश्वस्य त्वयि धर्मभृतांपर।
फर्ये त्वां विनियोक्ष्यामि तच्छु त्या कर्तुमर्हसि ॥७॥
राज्ये चैवाभिपिच्पस्व भारताननुशाधि च।
दारांव कुरु धर्मेण मानिमज्जीः पितामहान् ॥ ११ ॥

·सत्यम्। १५७ थे. इ.। तयोच्यमानो मात्रा स सुहृद्भिश्च परन्तपः। इत्युवाचाथ धर्मात्मा धर्म्यमेवोत्तरं वचः ॥ १२॥ असंशयं परो धर्मस्त्वया मात रुदाहृतः । त्वमपत्यं प्रति च मे प्रतिज्ञां वेत्थ वै पराम् ॥ १३ ॥ जानासि च यथावृत्तं शुक्लहतो स्त्वदन्तरे । स सत्यवति सत्यं ते प्रतिजानाम्यहं पुनः ॥ १४ ॥ परित्यजेयं त्रैलोक्यं राज्यं देवेपु धा पुनः । पदाप्यधिक मेताभ्यां न तु सत्यं कथनन ॥ १५ ॥ स्यजेच पृथिवी गन्धमापश्व रसमात्मनः । ज्योतिस्तथा त्यजेदपं वायुः स्पर्शगुणं त्यजेत् ॥ १३ ॥ प्रभां समुत्सृजेदों घूमकेतुस्तथोषमताम् । त्यजेच्छन्दं तथाकाशं सोमः शीतांशुतां त्यजेत् ॥ १७ ॥ विक्रमं वृत्रहा जह्याद्धर्म जह्याच धर्मराट् । नत्वहं सत्य मुत्स्रष्टुं व्यवस्येयं कथम्चन ॥ १८ ॥ एव मुक्का तु पुत्रेण भूरिद्रविणतेजसा । माता सत्यवती भीप्ममुवाच तदनन्तरम् ॥ १९॥ जानामि ते स्थितिं सत्ये परां सत्यपराक्रम । इच्छन् सृजेथा स्त्रीलोकानन्यांस्त्वं स्वेन तेजसा ॥ २०॥ जानामि चैवं सत्यं तन्मदर्थे यच्च भापितम् । मापद्धर्म त्वमावेक्ष्य वह पैतामहीं धुरम् ॥ २१ ॥ पथा ते कुलतन्तुश्च धर्मश्च न पराभवेत् । मुहदश्व प्रहृष्येरं स्तथा कुरु परन्तप ! ॥ २२ ॥ लालप्पमानां तामेवं कृपणां पुनगर्द्धिनीम् । धर्मादपेतं ब्रुवती भीष्मो भूयोऽब्रवीदिदम् ॥ २३ ॥ राज्ञि धर्मानवेक्षस्व मा नः सर्वान व्यनीनशः । सत्याध्युतिः पत्रियस्य न धर्मेपु प्रशस्यते ॥ २४ ।। अत एव भीष्म तर्पणम् ॥ व्याघ्रपाद- -सगोत्राय सांकृति प्रवराय च अपुत्राय ददाम्येतत् सलिलं भीष्म वर्मणे ॥

·रामः । सनातनधर्मसंग्रहः ॥ भीमः शान्तनवा वीर सत्यवादी जितेन्द्रियः। आभिरङ्गि रचामोतु पुनपाम्रोचिताः क्रियाः॥ अनृतम् ॥ • ४ । यो ऽन्यथा सन्तमात्मान मन्यथा सत्सु भापते । स पापकृतमा लोके स्तेन प्रारमा पहारकः ॥ २५५ ॥ थाच्यार्धा नियता. सर्व वाड्मूला वाग्विनिः स्मृताः ॥२५६ ।। मानृतात् पातर्फ पम् ।। भारद्वाजः ॥ समूलो वा एप परिशुष्पति यो ऽमृत मभिवति प्रश्नोपनिपत तस्मा नाम्यऽनृतं वक्तुम् ।। भाग अ. ८ न हाऽसत्यात् परो धर्म इति होवाच भूरियम् । सर्व सोदु मलं मन्ये ते ऽलीकपरं नरम् ॥१॥ अन्तं नोक्त पूर्व मे न च वक्ष्ये कदाचन । एतत्ते प्रति जानामि सत्ये नैव शपामि ते ॥१॥ अनृतं मोक्त पूर्व मे अतिकृच्छ्रे ऽपि तिष्टता। धर्मलाभपरीतेन न च पक्ष्ये कदाचन ॥२॥ दद्यान्न प्रतिगृह्णीयात् सत्यं ब्रूयान्न चानृतम् । अपि जीवित हेतो हि रामः सत्यपराक्रमः ॥३॥ युधिष्ठिरः॥ मम प्रतिज्ञा च नियोध सत्यां वृणे धर्म ममृताज्जीविताच राज्यं च पुमांश्च यशो धनञ्च सब न सत्यस्य कलामुपैति? [सत्त्वेनाभिमन्योः सुतस्य पुनरुज्जीवनम् । न म्युत्तरे मिथ्या सत्यमेतद्धविष्यति । 'एप संजीवयाम्येनं पश्यतां सर्वदेहिनाम् ॥१॥ नोक्त पूर्व मया मिथ्या स्वैरेष्वपि कदाचन । न च युद्धात् परावृत्त स्तथा संजीवताद्यम् ॥२॥ यथा मे दयितो धर्मो ब्राहाणा श्च विशेषतः। अभिमन्योः सुतो जातो मृतो जीवत्वयं तथा ॥ ३ ॥ यथाहं नाभिजानामि विजयेन कदाचन । विरोधं तेन सत्येन मृतो जीवत्वयं शिशुः ॥४॥ यथा सत्यञ्च धर्मश्च मयि नित्यं प्रतिष्ठिता। तथा मृतः शिशु रयं जीवतादभिमन्युजः ॥५॥ .

·सत्यम् । यथा कंसश्च केशी च धर्मेण निहता मया । तेन सत्येन पालोऽद्य पुनः संजीयतादयम् ॥ ६॥ इत्युक्तो वासुदेवेन स चालो भरतर्षभ । शनैः शनै महाराज प्रास्पन्दत सचेतनः ।। ७ ॥ साक्ष्यम् मनुः अ.८. समक्षदर्शनात् साक्ष्यं श्रवणाच्चैव सिद्ध्यति । तत्र सत्यं ब्रुवन् साक्षी धर्मार्धाभ्यां न हीयते॥७४॥ साक्षी दृपश्रुतादन्यहिब्रुवन्नार्यसंसदि ।- अवाङ् नरकमभ्येति प्रेत्य स्वर्गाच हीयते ।। ७२ ।। यत्रानियहोऽपीक्षेत शृणुयादापि किंचन । दृप स्तत्रापि तद् याद् यथादृष्टं यथाश्रुतम् ॥७६ ॥ सत्यं साक्ष्ये त्रुयन् साक्षी लोकानामोति पुष्कलान् । इह चानुत्तमा कोर्ति वागेपा ब्रह्मपूजिता ।। ८१ ॥ साक्ष्पेऽनृतं वदन् पार्षद्वयते वारुण भृशम् । विवशः शतमाजातीस्तस्मात्साये वदेवतम् ॥ ८२ ॥ सत्येन पूयते साक्षी धर्मः सत्येन वर्द्धते । तस्मात् सत्यं हि वक्तव्यं सर्ववर्णेषु साक्षिभिः॥३॥ आत्मैव ह्यात्मनः साक्षी गतिरात्मा तथात्मनः । मावमंस्थाः स्थमात्मानं नृणां साक्षिणमुत्तम् ॥४॥ मन्यन्ते वै पापकृता न कश्चित् पश्यतीति नः । तांस्तू देवाः प्रपश्यन्ति स्वस्यैवान्तरपूरुपः ॥ ५ ॥ पोभूमिरापो हृदयं चन्द्रार्काग्नियमाऽनिलाः। रात्रिसन्ध्ये च धर्मश्च वृत्तज्ञाः सर्वदेहिनाम् ॥६॥ ब्रह्मघ्नो ये स्मृता लाका ये च स्त्रीयालयातिनः। मित्रद्रुहः कृतघ्नस्य ते ते स्यु बुंवतो मृपा ॥२॥ जन्म प्रभृति यत्किञ्चित् पुण्यं भद्र त्वया कृतम् । तत्ते सर्व शुनो गच्छेद्यदि व्यास्त्वमन्यथा ॥३०॥ एकोऽहमस्मीत्यात्मानं यत्वं कल्याण मन्यसे । नित्यं स्थितस्ते हृदये पुण्यपापेक्षिता मुनिः ॥ ९१ ।। .

·१६० सनातनधर्मसंग्रहः ॥ यमो वैवस्वता देवो यस्तवैप हदि स्थितः। तेन चेदपिवादस्ते मा गंगां मा फस्न गमः ॥ ९२॥ नग्नो मुण्डः कपालेन भिक्षार्थी क्षुत्पिपासितः। अन्धः शत्रुकुलं गच्छेद्यः साक्ष्यमन्तं वदेत् ॥६॥ अयाशिरास्तमस्यन्धे किस्थिपी नरकं ब्रजेत् । या प्रश्नं वित्तथं त्यात पृषः सन् धर्मनिश्चये ॥ १४ ॥ अन्धो मत्स्यानिचानाति स नरः कण्टकै स्सह। यो भाषते ऽर्थवैकल्यं अप्रत्यक्ष सभां गतः ॥१५॥ यस्य विद्वान् हि बदतः क्षेत्रज्ञो नाभिशंकते । तस्मान्न देवाः श्रेयासं लोकेऽन्यं पुरुष विदुः ॥६६ ॥ न वृथा शपथं कुर्यात् स्वल्पेऽप्य नरो बुधः । वृथा हि शपथं कुर्वन् प्रेत्य चेह च नश्यति ॥॥१११॥ साक्षी पृश्च यः प्रश्नान् राजानमन्यथा पदेत् । लोभापाद्भयाद वापि तं विद्याद्रमघातकम् ॥ १२ ॥ गोतमधर्मशास्त्र १३ । विप्रतिपत्ती साक्षिनिमिसा सत्यव्यवस्था । स्वर्गः सत्यवचने । विपर्यये नरकः । सर्वधर्मेभ्यो गरीयः माधिपाके सत्यवचनम्, धृतिः विषयप्रवणं चित्त धृतिभ्रंशान शक्यते । नियन्तुम हितादर्थात् धृति हि नियमात्मिका ।। धन १६२ युधिष्ठिर ! तिक्ष्य देशकालपराक्रमाः। धनद उ. लोकतन्त्रविधानाना मेष पवविधा विधिः॥१॥ तिमन्तश्च दक्षाच स्वे स्व कर्मणि भारत।। परामम विधानज्ञा नराः कृतयुगे ऽभवन् ॥ २॥ प्रतिमान् देशकालज्ञः सर्वधर्मविधानयित् । क्षत्रियः क्षत्रिय श्रेष्ठ प्रशास्ति पृथिवी चिरम् ।।३।। प एवं पर्तते पार्थ पुरुपः सर्वकर्मसु । सोफे लभते धीर यशःप्रेस्य च सद्गतिम् ॥ ४ ॥ .

·धृत्या
अथ धृतिः ।
गीता० १८. धृत्या यया धारयते मनः प्राणेन्द्रियक्रियाः ।
योगेना व्यभिचारिण्या धृतिः सा पार्थ सात्यिकी ॥ ३
पया तु
धर्मकामार्थान् धारयते ऽर्जुन।
प्रसंगेन फलाकांक्षी धृतिः सा पार्थ राजसी ॥ ३४ ॥
यया स्वप्नं भयं शोकं चिपादं मदमेव च।
न विमुञ्चति दुर्मेधा धृतिः सा पार्थ तामसी ॥ ३५ ॥
(फुटक रला चलन्ति गिरयः कामं युगान्तपवनाहताः।
कृच्छेऽपि न चलत्येव धीराणां निश्चलं मनः ॥
शा. २२७ मग्नस्य व्यसने कृच्छ्रे किं श्रेयः पुरुषस्य हि ।
युधि. उ. पन्धुनाशे महीपाल राज्यनाशे ऽथवा पुनः॥ ॥
त्वं हि नः परमो वक्ता लोके ऽस्मिन् भरतर्षभ ।
एतत् भवन्तं पृच्छामि तन्मे त्वं वक्तु मर्हसि ॥२॥
भीम उ० पुनदारैः सुग्वैश्चैव वियुक्तस्य धनेन चा।
मग्नस्य व्यसने कृच्छे धृतिः श्रेयस्करी नृप ।
धैर्येण युक्तं सततं शरीरं न विशीर्यते ॥३॥
विशोकता सुखं धत्ते धत्ते चारोग्य मुत्तमम् ।
पारोग्याच शरीरस्य स पुनर्विन्दते श्रियम् ॥ ४ ॥
यश्च प्राज्ञो नरस्तात सात्विकी वृत्ति मास्थितः।
तस्यैश्चर्यञ्च धैर्य च व्यवसायश्च फर्मसु ॥५॥
अत्रैवो दाहरन्तीम मितिहास पुरातनम् ।
पलि-यासव-सम्वादं पुनरेय युधिष्ठिर ॥६॥
घृत्त देवासुरे युद्धे दैत्य दानव संक्षये।
विष्णुप्रान्तेपु लोकेषु देवराजे शतमाता ॥७॥
इज्यमानेषु देवेषु चातुवण्ये व्यवस्थिते ।
समृद्धपमाने प्रैलोक्ये प्रीतियुक्त स्वयम्भुपि ॥६॥
गन्धभुजगेन्द्रश्च सिद्धवान्यतः प्रभुः।
आम्हौराषतं शमा पैलोक्य मनुसंयया ॥१॥
स कदाचित् समुद्रान्ते कम्मिंश्चिद गिरिगहरे ।
पलिं वैरोचनि वनो ददर्शीपससर्प च ॥१०॥

·१३२
सनातनधर्मसंग्रहः।।
तमैरायत माईस्थं प्रेष्य देवगणे वृतम् ।
सरंन्द्रमिन्द्रं देत्येन्द्रो न शुशाय न पिव्यये ॥ ११ ॥
हा सनविकारस्थं तिष्ठन्तं निर्भपं पलिम् ।
अघिल्लो छिपष्ट मित्युवाच शतमतुः ॥ १२ ॥
दैत्य न पधसं शौर्या दधया पृहसेपया।
तपसा भायितत्याया सर्ययत् सुदुष्करम् ।। १३ ।।
गभि समानीत होनः स्थानादनुत्तमात् ।
घरोचने किमाश्रित्य शचित्तव्य न शोचसि ॥ १४ ॥
श्रेष्ठयमाप्प सजातीनां माभागाननुत्तमान् ।
एतः स्पपलराज्य स्त्वं घरि फसान्न शोचसि ।। १५ ।।
श्वरो हिपुरा भूत्या पितृपतामहे पदे।
तत् त्यमद्य इतं दृष्टा सपत्नैः किं नशेचसि ॥ १६ ॥
घडच चारणैः पशै वनेण च समाहतः।
एतदारो हतधने प्ररि फसान्न शायसि ॥२७॥
नपृश्नी पिभपभ्रटो यन्न शोचसि दुप्फरम् ।
प्रैलोक्य राज्यनाशे हि को न्यो जीवितु मुत्सहेत् ॥१८॥
एतवान्यच पपं ग्रुपन्तं परिभूय तम् ।
श्रुत्वा सुखममम्भ्रान्तो पलि चैरोचनो ऽधीत् ॥ १६ ॥
लिहाय निगृहीते मपि भृशं शक्र किं फत्धितेन ते ।
६मुद्यम्प सिष्टन्तं पश्यामि त्वां पुरन्दर ॥ २० ॥
अशक्तः पूर्वमासीस्त्वं कचिच्छक्ततां गतः।
कस्त्वदन्य इमां पाचं समूग घक्तु महति ॥ २१ ॥
यस्तु
शमोर्यशस्थस्य शक्तोऽपि कुरुते दयाम् ।
हस्तप्राप्तस्य बोरस्य तञ्चैव पुरुपं विदुः ॥ २१ ॥
अनिश्चयों हि युद्धेषु दयो र्वियमानयोः ।
एकः प्राप्नोति विजय मेकश्चैव पराजयम् ॥ २३ ॥
मा च ते भूत् स्वभावो ऽयमिति दैवतपुङ्गव ।
ईश्वरः सर्वभूतानां विक्रमेण जितो पलात् ॥ २४ ॥
मैतदसत कृतं शक नैतच्छकृतं त्वया ।
यत्यमेवं गत निन् । यद्वाप्येवं गता वयम् ॥ २५॥

·धृतिः ।
ग्रहमासं यथाऽद्यत्वं भविता त्वं यथा वयम् ।
मावस्था मया कर्म दुष्कृतं कृत मित्युत ॥ २६ ॥
सुख दुःखे हि पुरुपः पर्यायेणाधि गच्छति ।
पर्यायणासि शक त्वं प्राप्तः शमन कर्मणा ॥२७॥
फालः काले नयति मां त्वाञ्च काला नयत्ययम्
तेनाहं त्वं यथा नाद्य त्यञ्चापि न यधा वयम् ॥ २८॥
नागामिन मन हि प्रतिघात शतैरपि ।
शक्नुवन्ति प्रतिव्योदु मृते बुद्धि दलानराः ॥ ३१॥
कालेनत्याह मजयं कालेनाहं जितस्त्यया ।
गन्ता गतिमतां कालः कालः कलगति प्रजाः॥३४॥
इन्द्र प्राकृतया बुद्धधा प्रलयं नाथबुध्यसे ।
केचित्त्वां यहुमन्यन्ते भ्रष्टय प्राप्तं स्वकर्मणा ॥ ३५ ॥
फथमस्ममिधो नाम जानन तोफ प्रवृत्तयः ।
कालेनाभ्याहतः शोचेन मुहये द्वाप्यय विभ्रमेत् ॥ ३६॥
नित्यं कालपरीतस्य मम या मद्विधस्य था।
बुद्धि व्यसन मासाद्य भिन्ना नौरिय सीदति ॥ ३७॥
अहं च त्वं च ये चान्ये भविष्यन्ति सुराधिपाः।
ते सर्वे सन यास्यन्ति मार्गमिन्द्र शतैर्गतम् ॥ ३८॥
त्यामप्येवं सुदुर्धपं ज्यलन्तं परया श्रिया ।
फाले परिणते कालः फालचिप्पति मामिव ।। ३९ ।।
पहनीन्द्रसहस्त्राणि दैवतानां युगे युगे।
अभ्यतीतानि कालेन फालो हि दतिक्रमः॥४०॥
इदन्तु लब्ध्या संस्थानमात्मानं बहुमन्यसे ।
सर्वभूतभयं देवं ब्रह्माणमिव शाश्वतम् ॥ ४॥
न चेदमचलं स्थानमनन्तं भावि कस्यचित् ।
त्वं तु पालिशया बुद्ध्या ममेदमिति मन्यसे ॥४२॥
अविश्वस्त विश्वसिपि मन्यमे चाभुये भुयम् ।
नित्यं फालपरीतात्मा भवत्येवं सुरेश्वर !॥ १३ ॥
ममेयमिति माहात् त्वं राजश्रियमभीप्ससि ।
नेयं तव न घामाकंन चान्येपां स्थिरा सदा ॥ ४५ ॥

·१६४
सनातनधर्मसंग्रहः॥
अतिफम्य यहनन्यां स्वपि तावदियं गता।
किंचित् फालमियं स्थित्वा त्वयि पासव चञ्चला।
गौनिपान मिवोत्रज्य पुनरन्यं गमिष्यति ॥ ४५ ॥
राजलोका पतिप्रान्ता यान संख्यातुमुत्सहे ।
त्वत्तो यहुतराश्चान्ये भविष्यन्ति सुरेश्वर ।। ४६ ॥
सवृतीपधिरनेयं सहसत्त्ववनाका।
तानिदानी न पश्यामि यै क्तयं पुरा मही ॥ ४७ ॥
पहवः पूर्व दैत्येन्द्राः सन्त्यज्य पृथियौं गताः ।
कालेनाभ्याहताः सर्वे कालो हि बलवत्तरः ।।५४ ॥
सर्वैः मतुशतैरिएं न त्यमेकः शतमतुः ।
सर्व धर्मपराश्वासन सर्वे सततसत्रिणः ॥१५॥
अन्तरिक्षचराः मधे सर्वे ऽभिमुखयोधिनः ।
सर्व संहननोपेताः सधै परिघयाहवः ॥५६॥
सर्वे मायाशतधराः सर्वे ते कामरूपिणः ।
-सर्वे समरमासाद्य न भूयन्ते पराजिताः ॥७॥
सर्व सत्यव्रतपराः सर्वे कामविहारिणः ।
सर्व वेदव्रतपराः सर्वे चैव पहुश्रुताः॥ ५८ ॥
सर्च सम्मतमैश्वर्य मीश्वराःप्रतिपेदिरे ।
न चैश्वर्यमदस्तेषां भूतपूर्वो महात्मनाम् ।। ५६ ॥
सर्वे यधादातारः सर्वे विगतमत्सराः।
सर्वे सर्वेषु भूतेषु यथावत् प्रतिपेदिरे ॥ ६ ॥
सर्वे दाक्षाणायणी पुत्राः प्राजापत्या महायलाः।
ज्वलन्तः प्रतपन्तश्च कालेन प्रतिसंहृताः॥१॥
स्वचैवेमा यदा भुत्का पृथिवीं त्यक्ष्यसे पुनः ।
न शक्ष्यसि तदा शक ! नियन्तुं शोकमात्मनः ।। ६२॥
मुञ्चेच्छां कामभोगेपु मुञ्चेमं श्रीभवं मदम् ।
एवं स्वराज्य काले त्वं शोक संप्रसहिप्पसि ॥१३॥
शाककाले शुचा मा त्वं हर्पकाले च मा हृपः ।
अतीतानागतं हित्या प्रत्युत्पन्नेन वतय ॥ ६४॥
मां चेभ्यागतः कालः सदा युक्तमतन्द्रितः।
क्षमस्व न चिरादिन्द्र वामप्युपगमिष्यति ॥ ६ ॥

·धृतिः । . ब्रासयन्निव देवेन्द्र वागभि स्तक्षसि मा मिह । संयते मयि नूनं त्व मात्मानं बहुमन्यसे ।। ६६ ॥ कालः प्रथममायन् मां पश्चात्त्वा मनुधावति । तेन गजसि देवेन्द्र पूर्व कालहते मयि ॥ ६७ ॥ को हि स्थातुमलं लोके मम क्रुद्धस्य संयुगे। कालस्तु बलवान प्राप्त स्तेन तिष्टसि वासव ॥ ६॥ यत्तदर्पसहस्त्रान्तं पूर्ण भवितु महति । यथा मे सर्वगात्राणि न सुस्थानि महौजसः ॥ अहमैन्द्राच्युत्त. स्थानात्वमिद्रः प्रकृता दिवि । सुचित्रे जीवलोके ऽस्मि दुपास्या कालपर्ययात् ॥ ६९ ।। किं हि कृत्वा त्वमिन्द्रो ऽद्य किं वा कृत्या वयं च्युताः काल. कती विकर्ता च सर्वमन्यद कारणम् ॥ ७० ॥ नाशं विनाश मैश्वयं सुखं दुख भवाभवा । विद्वान् प्राप्यैव मत्यथं न प्रहृष्येन च व्ययेत् ।। ७१ ॥ त्वमेवहीन्द्र येत्थामान् वेदाहं त्वां च वासव । किं कत्थसे मां किं च त्वं कालेन निर पत्रप॥७२॥ त्वमेव हि पुरा देत्य यत्तदा पौरुपं मम । समरेपु च विक्रान्तं पर्याप्तं तन्निदर्शनम् ।। ७३ ।। श्रादित्याश्चैव रुद्राश्च साध्याश्च वसुभिः सह । मया विनिर्जिताः पूर्व मरुतश्च शचीपते ।।७४ ।। तमेव शक्र जानासि देवासुरसमागमे समेता विबुधा भग्नास्तरसा समरे मया ॥७५ ।। पर्वताश्चासकृत् क्षिप्ताः सवनाः सवनौकसः । सरकशिवराभमाः समरे मूर्हि ते मया ॥ ७६ ॥ किन्नु राक्यं मया फर्नु कालो हि दु:तिक्रमः। न हि त्वां नोत्सहे हन्तुं सवनमपि मुपिना ॥७॥ तु विकमकालो ऽयं धमाकालो ऽय मागतः । तेन त्वां मर्पये शम दुर्मर्पणतरस्त्वया ।। ७८ ॥ त्वं मां परिणते काले परीतं कालवहिना । निपतं कालपाशेन पद्धं शक्र विकरथसे ॥ ७९ ।।

·सनातनधर्मसंग्रहः ॥
श्रयं सपुरुपः श्यामो लोकस्य दुरतिक्रमः ।
बद्ध्वः तिष्ठति मां रौद्रः पशु शनया यथा ॥ ८॥
लाभालाभा सुख दुःखं कामक्रोधी भवाभवा ।
बधवन्धप्रमोक्षश्च सर्व कालेन लभ्यते ॥ ८१ ॥
नाहं को न कर्त्ता त्वं कर्ता यस्तु सदा प्रभुः ।
सो ऽयं पचति कालो मां वृक्षे फल मिवागतम् ॥ ८२॥
यान्येव पुरुषः कुर्वन् सुखैः कालेन युज्यते ।
पुनस्तान्येच कुर्वाणो दुखैः कालेन योज्यते ॥२३॥
न च फालन कालज्ञः स्पृः शाचितु महति ।
तेन शकन शोचामि नास्ति शोके सहायता ॥ ८४ ॥
यदा पिशोचतः शोको व्यसनं नापकर्पति ।
मामयं गोचतो नास्ती त्यतो ऽहं नाद्य शचिमि ॥५॥
एवमुक्तः सहस्राक्षो भगवान् पाकशासनः ।
प्रसिसंहत्य संरम्भमित्युवाच शतऋतुः।। ८६ ॥
सघनमुद्यतं बाहुं दृष्ट्वा पाशांश्च धोरणान् ।
कस्पेह न व्ययेवुद्धि भृत्योरपि जिघांसतः ॥ ८७ ॥
स ते न उपयते बुद्धि रचला तत्व दर्शिनी ।
ध्रुवं न व्यथने ऽद्य त्वं धैर्यात् मत्यपराक्रम ॥ ८ ॥
का हि विश्वासमर्थपु शरीरे या शरीरभृत् ।
का मुत्सहते लेोके दृष्ट्वा संप्रस्थितं जगत् ॥ ८६ ॥
ग्रहमप्येयमेवैनं लोकं जानाम्यशाश्वतम् ।
कालानावाहितं घोरे गुह्ये सततगेऽक्षरे ॥१०॥
न चात्र परिहारोऽस्ति कालस्पृस्य कस्यचित् ।
सूक्ष्माणां महताञ्चैव भूतानां परिपच्यताम् ॥ ११ ॥
अनशिस्याप्रमत्तस्य भूतानि पचतः सदा।
अनिवृत्तस्य कालस्य क्षयं प्राप्तो न मुच्यते ॥१२॥
अप्रमत्तः प्रमत्तेपु कालो जागर्ति जन्तुषु।
प्रयनेनाप्यपमान्ता दृपृपूर्वो न फेनचित् ।। ६३ ।।
पुराणः शाश्वतो धर्मः सर्यप्राणभृतां समः।
काले न परिहार्यश्च न चास्यास्ति व्यतिमामः ॥ २४ ॥

·धृतिः।
१६७
अहोरात्रांश्च मासांश्च क्षणान् काष्टा लवान् कलाः ।
संपीड़यति नः कालो वृद्धिं वाधुपिको यथा ।। ६५ ॥
इदमद्य करिष्यामि श्वः कर्त्तास्मीति वादिनम् ।
काला हरति सम्प्राप्ता नदीवेग इव द्रुमम् ॥ ९६ ॥
इदानी तावदेवासी मया दृपः कथं मृतः।
इति कालेन हियतां प्रलापः श्रूयते नृणाम् ॥ १७ ॥
नश्यन्त्यर्थास्तथा भोगाः स्थानमैश्वर्यमेव वा।
जीवितं जीवलोकस्य काले नागम्य नीयते ॥ १८॥
उच्छया विनिपातान्ना भावाऽभावः स एव च ।
अनित्य मधुवं सर्व व्यवसायो हि दुष्करः ।। ९९ ॥
सा ते न व्यथते बुद्धि रचला तत्त्वदर्शिनी।
श्रहमासं पुरा चेति मनसा पि न बुध्यसे ।। १००॥
कालेनामाम्य लोकेऽस्मिन् पच्यमाने बलीयसा।
अज्येष्ठमकनिष्ठं च क्षिप्यमाणो न बुध्यते ॥ १०१ ॥
ईभिमानलोभेपु कामक्रोधभयेपु च ।
स्पृहामोहाभिमानेपु लेक सक्तो विमुह्यति ॥ १०२ ॥
भवांस्तु भावतत्त्वज्ञो विद्वान् ज्ञानतपोऽन्धितः।
कालं पश्यति सुव्यक्तं पाणावामलकं यथा ॥ १०३ ।।
फालचारित्र तत्त्वज्ञः सर्च-शास्त्र-विशारदः ।
वैरोचने कृतात्मासि स्पृहणीयो विजानताम् ॥ १०४ ॥
सर्वलोको ह्ययं मन्ये बुद्धया परिगतस्त्वया।
विहरन् सर्वतो मुक्तो न कचित परिसज्जसें ॥ २०५॥
रजश्व हि तमश्च त्या स्पृशतो न जितेन्द्रियम् ।
निमोतिं नसन्ताप मात्मानं त्व मुपाससे ।। १०६ ॥
सुहृदं सर्वभूतानां निवरं शांतमानसम् ।
दृष्ट्वा त्वां मम सनाता त्वय्यनुमोशिनी मतिः ॥१०७ ।।
नाहमेतारशं युद्ध हन्तुमिच्छामि यन्धने ।
आन्शस्यं परो धर्मो हनुमोशश्च मे त्वयि ॥ १० ॥
मेक्ष्यिन्ते थारुणाः पाशास्तये मे कालपर्ययात् ।
प्रजानामपचारेण स्वस्ति ते ऽस्तु महासुर ॥ १०९ ॥

·सनातनधर्मसंग्रहः ॥ यदा व स्नुपा वृद्धा परिचारेण योक्ष्यते । पुत्रश्च पितरं मोहात् प्रेपयिष्यति कर्मसु ॥ ११०।। ब्राह्मणैः कारयिष्यन्ति वृपलाः पादधावनम् । शुद्राश्च ब्रह्मणी भार्या मुपयास्यन्ति निर्भयाः ॥ ११९॥ चातुर्वण्यं यदा कृत्स्न ममर्यादं भविष्यति। एकैकस्ते तदा पाश क्रमशः परिमोक्ष्यते ॥ ११३ ॥ अस्मत्तस्ते भयं नास्ति समयं प्रतिपालय । मुखी भव निरावाधः स्वस्थचेता निरामयः ॥ ११४ ॥ तमेवमुक्का भगवाञ्छत्तक्रतुः प्रतिप्रयातो गजराजवाहनः । विजित्य सर्वानसुरान् सुराधिपो ननन्द हर्पण बभूव चैकराट् ११५ महर्षयस्तष्टुरंजसा च वृषाकपि सर्व चराचरेश्वरम् ॥ हिमापहो हव्यमुवाह चाध्वरे तथामृतंचार्पितमीश्वरेऽपि हि११६ द्विजोत्तः सत्रगतैरभिष्टुतो विदोसतेजा गतमन्यु रीश्वरः । प्रशान्तचेतामुदितः स्वमालयं निविषपंप्राप्य मुमोदयासवः११७ अथक्षमा। भाग अ.१५ क्षमया रोचते लक्ष्मी नमी सारी यथा प्रभा। क्षमिणामाशु भगवां स्तुप्यत्याशु जनार्दनः ।। धन- चन्तव्यं पुरुपेणेह सर्वापत्सु सुशोभने । क्षमावतो हि भूतानां जन्म चैव प्रकीर्तितम् ।। ३२।। श्रास्ताडितः मुद्धः क्षमते यो पलीयसः। यश्च नित्य जितमोधो विधानुत्तम पूरुपः ॥ ३३ ॥ प्रभाववानपि नरस्तस्य लोकाः सनातनाः। क्रोधन स्वल्पविज्ञानः प्रेत्य चेह च नश्यति ॥ ३४ ॥ अत्राप्युदासरन्तीमा गाया नित्यं क्षमायताम् । गीताः क्षमायतों कृष्णे काश्यपेन महात्मना ॥ ३५ ॥ क्षमा पज्ञा जमा घेदाः क्षमा श्रुतम् । य एतदेवं जनाति स सर्व क्षन्तु मह ति ॥ ३६ ॥ क्षमा प्रत्यक्षमा सत्यक्षमा भूतप भावि च । क्षमा तपः क्षमा शौचं क्षमयेदंतं जगत् ॥ ३७॥ क्षमा धर्मः ·क्षमा । १६९ .. अतियज्ञविदां लोकान् क्षमिणः प्राप्नुवन्ति च । क्षमा तेजस्विनां तेज चमा ब्रह्म तपस्विनाम् ।।३८ ॥ क्षमा सत्यं सत्यवतां तमा यनः क्षमा शमः। तां क्षमा ताशी कृष्णे कथ मस्मद्विध स्त्यजेत् ॥ ४० ॥ यस्यां ब्रह्म च सत्यं च यज्ञा लोकाः प्रतिष्ठिताः ॥ ४१ ।। क्षन्तव्यमेव सततं पुरुपेण विजानता। यदा हि क्षमते सर्व ब्रह्म संपद्यते तदा ॥ ४२ ।। क्षमावता मयं लोकः परश्चैव क्षमावताम् । इह मन्मानमृच्छन्ति परत्र च शुभां गतिम् ।। ४३ ॥ पां मन्यु मनुष्याणां क्षमयाभिहतः सदा । तेपां परतरे लोका स्तस्साक्षान्तिः परा मता ॥ ४४ ॥ एकः चमावनां दोपा मिनीयो नोपपद्यते । यदेनं क्षमया युक्त मशक्तं मन्यते जनः॥४८॥ सो ऽस्य दापो न मन्नव्यः क्षमा हि परमं यलम् । क्षमा गुणो हपराक्तानां शक्तानां भूषणं क्षमा ॥ ४६॥ क्षमा वशीकृति लोक क्षमया किं न माध्यते । शातिग्वद्गः करे यस्य किं करिष्यति दुर्जनः ।। ५० ॥ अतृणे पतित वह्निः स्वयमेवोपगाम्यति । श्रममावान् परं दोपैगत्मानं चैव योजयेत् ॥ ५ ॥ पको धर्मः परं श्रेयः चमका शान्निमत्तमा । वियफा परमा तृप्तिरहिंसैका मुम्बावहा ।। ५२ ॥ माविमा पुरपौ राजन् स्वर्गम्योपरि तिष्ठतः । प्रमुख क्षमया युक्तो दरिद्रश्च प्रदानवान् ॥ ५८ ॥ यो ३८ नातः श्रीमत्तरं किचिदन्यत् पथ्यतमं तथा। प्रभविष्णा यथा तात तमा मर्यत्र मर्वदा ॥ ५६ ।। क्षमंद ऽशक्तः मर्यम्य शक्तिमान् धर्मकारणात् । बर्यानी ममा यस्य तस्य नित्यं क्षमा हिना ॥३०॥ तपो यलं तापसानां ब्रह्म नायविदां यलम् । हिंसा बल मसायूनां क्षमा गुणवतां पलम् ।। ७० ।। १ ·सतातनधर्मसंग्रहः ॥ प्रध दमः बृहदा. इ.५२, तदेतदेवैया देवी वागनु वदति स्तनयिनु र्दष्ष्व इत्ति दाम्यत दत्त दयध्यमिति तस्मादेतत् त्रय शिक्षेद् दमदानदयेति च ।। ३ ।। नैतिउ. १०.४२. दम इति नियतं ब्रह्मचारिण स्तस्मादमे रमन्ते । दमेन दान्ताः फिल्विपमयधु न्वन्ति दमेन धचारिणः सुवरगच्छन् दमो भूतानां दुराधर्षम् । दमे सर्व प्रतिष्ठित तस्मा हम परम वदन्ति ॥ शा. १६०४. उ. महानयं धर्मपथो बाहुशाखश्च भारत । किंस्विदेवेह धर्माणा मनुष्ठेयतमं मतम् ॥ ३ ॥ धर्मस्य महतो राजन् बहुशाखस्य तत्त्वतः । यन्मूलं परमं तात तत्सर्वं हि तत्त्वतः ॥ ४ ॥ भीम उ. हन्त ते कथयिष्यामि येन अयो वाप्स्यसि । पीत्वामृतमिय प्राज्ञो ज्ञानतृप्तो भविष्यसि ॥५॥ धर्मस्य विधयो नैके ये वै प्रोक्ता महर्षिभिः । स्वं स्वं विज्ञानमाश्रित्य दमस्तेपां परायणम् ॥ ६ ॥ दम निभेयसे पाहुडा निश्चयदर्शिनः। ब्राह्मणस्य विशेपेण दमो धर्मः सनातनः ॥ ७ ॥ दभात्तस्य क्रियासिद्धि यथावदुपलभ्यते । दमो दानं तथा यज्ञानधीतं चातिवर्तते ॥ ८॥ दम स्तेजो बर्द्धयति पवित्रश्च दमः परम् । विपामा तेजसा युक्तः पुरुषो विन्दते महत् ॥ ९॥ दमेन सदृशं धर्म नान्यं लोकेपु शुश्रुम दमो हि परमो लोके प्रशस्तः सर्वकर्मणाम् ॥१०॥ प्रेत्य चात्र मनुष्येन्द्र परमं विन्दते मुखम् । दमेन हि समायुक्तो महान्तं धर्म मश्नुते ॥ ११ ॥ सुखं दान्तः प्रस्वपिति सुखञ्च प्रतिबुध्यते । मुख पर्येति लोकांश्च मनश्वास्य प्रसीदति ।। १२ ।।

·दमः । अदान्तः पुरुपः क्लेशमभीक्ष्णं प्रतिपद्यते । अनींश्च यहनन्यान् प्रसृजत्यात्म दोपजान् ॥ १३ ॥ आश्रमेषु चतुर्बाहुईममेवोत्तम व्रतम् । तस्य लिङ्गानि वक्ष्यामि येषां समुदयो दमः ॥ १४ ॥ क्षमा धृतिरहिंसा च समता सत्यमार्जवम् । इन्द्रियाभिजयो दाक्ष्यं माई ही रचापलम् ॥ १५ ॥ अकार्पण्य मसंरम्भः सन्तोपः प्रियवादिता । अविहिंसानसूया चा ऽप्येपां समुदयो दमः॥ १६ ॥ गुरुपूजा च कौरव्य दया भूतेपु पैशुनम् । जनवादं मृपावादं स्तुतिनिन्दाविवर्जनम् ।। १७ ।। कामं मोघंच लोभं च दर्प स्तम्भ दिकत्थनम् । रोपमीवमानं च नैव दान्तो निपेवते ॥ १८ ।। अनिन्दितो ह्यकामात्मा नाल्पेष्वयंनसूयकः। समुद्रकल्पः स नरो न कथञ्चन पूर्यते ॥ १६॥ अहं त्वयि मम त्वं च मपि ते तेषु चाप्यहम् । पूर्व-सम्यन्धि-संयोगान्नैव दान्तो नियते ॥ २० ॥ मर्वा ग्राम्यास्तथारण्या याश्च लोके प्रवृत्तयः। निन्दा-चैव प्रशंसाच्च यो नाश्रयति मुच्यते ॥ २१ ॥ मैत्रो ऽथ शीलसंपन्नः प्रसन्नात्मात्मविच यः । मुक्तश्च विविधैः सह स्तस्य प्रेत्य फलं महत् ॥ २२॥ सुवृत्तः शीलसंपन्न प्रसन्नात्मात्मविद् बुधः । प्राप्ये लोके सत्कार सुगतिं प्रतिपद्यते ॥ २३ ॥ कर्म यत् शुभमेवेह सद्भिराचरितं च यत् । तदेव जानयुक्तस्य मुनेम न हीयते ॥ २४ ॥ निष्क्रम्य वनमास्थाय ज्ञानयुक्तो जितेन्द्रियः। कालाकाङ्क्षों परत्येवं ब्राहम भूयाय कल्पते ॥ २५॥ अभयं यस्य भूतेभ्यो भूनानामभयं यतः । तस्य देहाठिमुक्तस्य भयं नास्ति कुतश्वन ॥ २६ ॥ दान्तस्य किमरण्येन तथा दान्तम्य भारत । पत्रैव निवसेदान्तस्तदरण्यं स चाश्रयः ।। ३६ ।।

·१७२
सनातनधर्मसंग्रहः॥
अर्जुनस्य दमः।
धन.४२.ये. 3. गसेपु लोकपालेषु पार्थः शत्रुनियईणः ।
चिन्तयामास राजेन्द्र देवराजरथं प्रति ॥१॥
सतशिन्तयमानस्य गुटाकेशस्य धीमतः ।
रथो मातलिसंयुक्त आजगाम महाप्रभः ॥२॥
तमो यितिमिरं पुर्घन जलदान पादयनिय ।
दिश: संपूर पप्त दै महामेघरवोपमैः॥३॥
मातलिम्याच. भी भाः शमात्मज श्रीमान शास्त्वां द्रष्टुमिच्छति ।
आरोहतु भवान् शीघं रमिन्द्रस्य संनतम् ॥ ११॥
एप शमः परिवृतो देवी पिगणैस्तथा ।
गंधर्वरप्सराभिम त्यां दिक्षुः प्रतीक्षते ॥ १३॥
अमाशोफायलोकं पाकशासनशासनात् ।
आरोहत्वं मया साधं लब्धारः पुनरप्यसि ॥ १४ ॥
अर्जुन उवात, मातले गच्छ शीघं त्वमारोहस्व रथोत्तमम् ।
राजसूयाधमेघानां शतैरपि सुर्लभम् ॥ १५ ॥
मातमतपसा शस्य एप दिव्या महारथः।
द्रष्टुवाप्पथवा स्पष्टुमारोटुकृत एव च ॥ १७॥
त्वयि प्रतिष्ठितं साधो रथस्थे स्थिरवाजिनि ।
पश्चादहमधारोक्ष्ये सुकृती सत्पथं यथा ॥१८॥
पेश उवाय. तस्य तवचनं श्रुत्वा मातलि. शमसारथिः।
भारोह रथं शीघ्र हयान्येमे च रश्मिभिः ॥ १६ ॥
सतोऽर्जुनो हपृमना गंगायामाप्लुनः शुचिः ।
जजाप जप्यं कौन्तेयो विधिवत् कुरुनन्दनः ॥ २० ।।
ततः पितन्यथान्यायं तर्पयित्वा यथाविधि ।
मन्दरं शैलराजन्समाप्रष्टुमुपचक्रमे ॥ २१ ॥
साधूनां पुण्यशीलानां मुनोना पुण्यकर्मणाम् ।
स्वं सदा संश्रयः शैल स्वर्गमार्गाभि काक्षिणाम् ॥ २२ ॥

·दमः ।
अद्विगत महाशैल मुनिसंश्रय तीर्थचन् ।
गच्छाम्यामन्त्रयित्वा त्वां सुखमस्म्युपितस्त्वयि ॥ २३ ॥
एयमुत्कार्जुनः शैलं अामन्त्र्य परवीरहा ।
आरोह रथं दिव्यं द्योतयन्निव भास्करः ॥ २८ ॥
सोऽदर्शनपथं याता मानां धर्मचारिणाम् ।
दद्भुतरूपाणि विमानानि सहस्रशः ॥ ३० ॥
न तत्र सूर्यः सोमः वा द्योतते न च पावकः ।
स्वयैव प्रभया तत्र द्योतन्ते पुण्यलब्धया ॥३१॥
ददर्श स्वेपु धिष्ण्येषु दोप्तिमन्ति स्वयार्चिपा ।
तत्र राजपयः सिद्धा वीराश्च निहता युधि ॥ ३४॥
एवं स संक्रमस्तन स्वर्गलोक महायशाः ॥ ४१ ॥
वेगं.उवा .घन ५३.स ददर्श पुरी रम्यां सिद्धचारणसेविताम् ।
सर्व कुसुमैः पुण्यैः पदपैरुपशोभिताम् ॥ १॥
तत्र सौगन्धिकानाञ्च पुष्पाणां पुण्यगन्धिनाम् ।
उढीज्यमानो मिश्रेण वायुना पुण्यगन्धिनाम् ॥ २॥
नन्दनन्च वनं दिव्य मप्सरोगणसेवितम् ।
दर्श दिव्यकुसुमै गह्वयनि रिच द्रुमैः ॥ ३ ॥
नातप्ततपसा शक्यो द्रष्टुनानाहिताग्निना ।
सलोकः पुण्य कर्तृणां नापि युद्धे पराङ्मुग्वैः ॥४॥
नायट्रिामतिर्न वेश्रुतिवर्जितः। .
नानाप्लुनांगै स्तीर्थेषु यज्ञदानयाहिप्कृतः ॥५॥
नापि यज्ञहनैः क्षुद्रष्टुं शक्यं कयन्चन ।
पानपगुरुतस्पैश्च मांसादैा दुरात्मभिः ॥६॥
म तदिव्यं वनं पश्यन् दिव्यगीतनिनादितम् ।
प्ररिवेश महापाः शमस्य दयितां पुरीम् ॥ ७ ॥

·8
.
१७४
सनातनधर्मसंग्रहः ॥
घनशन ततो देवाः सगन्धर्वा समादायायमुत्तमम् ।
शक्रस्य मतमाज्ञाय पार्थमानचुरक्षसा ॥१॥
पाचमाचमनीयम्ध प्रतिपाद्य नृपात्मजम् ।
प्रवेशयामासुरथो पुरन्दरनिवेशनम् ॥ २ ॥
एवं सम्पूजितो जिष्णुरुदास भदने पितुः।
उपशिक्षन्महास्त्राणि ससंहागणि पाएडयः ॥३॥
शकस्य हस्ताद्दयितं वज्रमसंञ्च दुःसहम् ।
अशनींश्च महानादा मेघवर्हिण लक्षणाः ॥ ४ ॥
धन ४५. कदाचिदय तं शक्र चित्रसेनं रहोऽब्रवीत् ।
उर्वशी पुरुषव्याघ्र सोपतिपतु फाल्गुनम् ॥ २॥
एव मुक्तस्तथेत्युक्तमा सोऽनुज्ञां प्राप्य वासवात् ।
गन्धर्वराजोऽप्सरस मभ्यगा दुर्वशी वराम् ॥ ४॥
तां दृष्टा विदितो हपृ: स्वागतेनार्चितस्तथा।
सुखासीनः सुखासीनां स्मितपूर्व घचोऽब्रवीत् ॥५॥
यस्तु देवमनुष्येषु प्रख्यातः सहजैर्गुणैः ।
श्रिया शोलेन रूपेण व्रतेन च दमेन च ॥७॥
प्रख्यातो पलवीर्येण सम्मतः प्रतिभानवान् ।
वर्चस्वी तेजसा युक्तः क्षमावान् घोतमत्सरः ॥ ८॥
सालोपनिपदान वेदान् चतुराख्यानपञ्चमान्।
योऽधीते गुरुशुश्रूषां मेधाचागुणाश्रयाम् ॥ ६ ॥
ब्रह्मचर्येण दाक्ष्येण प्रसवैर्वयसापि च ।
एको वै रक्षिता चैव त्रिदिवं मघवानिव ॥ १०॥
अकथनों मानयिता स्थूल लक्ष्यः प्रियम्वदः ।
सुहृदश्चान्नपानेन विविधेनाभिवति ॥ ११ ॥
सत्यवाक् पूजितो वक्ता रूपवाननहंकृतः ।
भक्तानुकम्पी कान्तश्च प्रियश्च स्थिरसङ्गरः॥१२॥
प्रार्थनीयैर्गुणगणै महेन्द्रवरुणोपमः ।
एवमुक्का स्मितं कृत्वा सम्मान यहु मन्य च ।
प्रत्युवाचोर्वशी प्रीत्या चित्रसेनमनिन्दिता ॥ १५ ॥

·दमः।
१७५
यस्त्वस्य कथितः सत्यो गुणाडेशस्त्वया मम ।
तं
श्रुत्वा व्यथयं पुंसो वृणुया किमतार्जुनम् ॥ १६ ॥
गच्छ त्वं हि यथाकाममागमिष्याम्यहं सुखम् ॥ १७ ॥
वेशम्पा.उ. ततो विसृज्य गन्धवं कृतकृत्यं शुचिस्मिता।
बन० ४६ उर्वशी चाकरोत् स्नानं पार्थप्रार्थनलालसा ॥ १ ॥
स्नानालगरह धैर्गन्धमाल्यैश्च सुप्रभैः।
निर्गम्य चन्द्रोदयने विगाढ़े रजनीमुखे ।
मस्थिता सा पृथुप्रोणी पार्थस्य भवनं प्रति ॥५॥
मृदुकुचितदीर्घेण कुसुमोत्करधारिणा ।
फेशहस्तेन ललना जगामाथ विराजती ॥६॥
भ्रक्षेपालापमाधुय्यैः कान्त्या सौम्यतयापि च ।
शशिनं वक्तचन्द्रेण साहयन्तीय गच्छती ॥७॥
सिडधारणगन्धर्वः सा प्रयाता विलासिनी ।
बहाश्चर्येऽपि वै स्वर्गे दर्शनीयतमाकृतिः॥ १४ ॥
ससूक्ष्मेणोत्तरीयेण मेघवर्णन राजता ।
तन्वभ्रा वृता व्यानि चन्द्रलेखेव गच्छती ॥ १५ ॥
तनः प्राप्ता क्षणेनैव मनः पवनगामिनी ।
भवनं पाएटुपुत्रस्य फाल्गुनस्य शुचिस्मिता ।। १६ ।।
तत्र द्वारमनुप्राप्ता वारस्यैश्च निवेदिता।
अर्जुनस्य नरश्रेष्ठ उर्वशी शुभलोचना ॥ १७ ॥
उपातिष्ठन तदेरम निर्मलं सुमनोहरम् ।
सशङ्कितमना राजन् प्रत्युद्गच्छत तां निशि ॥१८॥
दृष्ट व चोर्वशी पार्थो लज्जासंघृतलाचनः।
तदा भिवादनं कृत्वा गुरुपूजां प्रयुक्तवान् ॥ १६ ॥
पर्जुन 30 अमिवादे त्यां शिरमा प्रवराप्सरसा परे ।
किमाज्ञापयंसे देवि प्रेप्पस्तेऽह मुपस्थितः ॥ २० ॥
फाल्गुनन्य वचः श्रुत्वा गतसंजा तदोर्वशी।
गन्धर्ववचनं सर्व श्राययामास तं तदा ॥२१॥

·उप. उ.
।
गुरुदारैः
१७३
सनातनधर्मसंग्रहः ॥
यथा मे चित्रसेनेन कथितं मनुजोत्तम ।
तत्तऽहं संप्रवक्ष्यामि यथा चाहमिहागता ॥ २२ ॥
शमतुल्य रणे शरं सदौदार्य गुणात्वितम् ।
पार्थ प्रार्थय सुश्राणि त्यमित्येवं तदानधीत् ॥ ३३ ॥
ततोऽहं समनुज्ञाता चित्रसेनेन तेऽनघ ।
तवान्तिकमनुप्राप्ता शुभपितुमरिन्दम ॥ ३४ ॥
त्वद्गणाकृचित्ताहमनङ्ग वशमागता।
चिराभिलपिता वीर ममाप्येप मनोरथः ॥ ३५॥
वैशम्पाउ. तां तथा त्रुवतीं श्रुत्वा भृशं लज्जावतो ऽर्जुनः ।
उयाच कर्णी हस्ताभ्यां पिधाय त्रिदशालये ॥ ३६॥
अर्जु नउघाव, दुश्रुतं मेऽस्तु सुभगे यन्मां वदसि भाविनि ।
समाना मे निश्चयेन वरानने ॥ ३७॥
यथा कुन्ती महाभागा यथेन्द्राणी शची मम ।
तथा त्वमपि कल्याणि नात्र कार्या विचारणा ॥ ३८ ॥
उर्वयुधाच. अनावृताश्च सर्वाः स्म देवराजाभिनन्दन ।
गुरु स्थाने न मां वीर नियोक्तु त्वमिहाहसि ॥ ४२ ॥
तत् प्रसीद न मामाती विसर्जयितु मर्हसि ।
हृच्छयेन च सन्तप्तां भक्ताश्च भज मानद ॥४४॥
अर्जु नउवाच.शृणु सत्यं वरारोहे यत्वां वक्ष्याम्य निन्दिते ।
शृण्वन्तु मे दिशश्चैव विदिशश्च सदेवताः। ४५ ॥
यथा कुन्ती च माद्री च शची चेह ममान।
तथा च वंशजननी त्वं हि मे ऽद्य गरीयसी ॥ ४६॥
गच्छ मृधमा प्रपन्नोऽस्मि पादौ ते वरवर्णिनि ।
त्यं हि मे मावत् पूज्या रक्ष्योऽहं पुत्रवत्वया ॥ ४७ ।।
घेशम्पा. ट. एवमुक्त्वा तु पार्थेन उर्वशी क्रोधमूर्छिता।
वेपन्ती भृकुटोवक्ता शशापाथ धनञ्जयम् ॥ ४८॥
उर्वश्युवाच. तव पिघ्राभ्यनुज्ञातां स्वयम् गृहमागताम् ।
यस्मान्मां नाभिनन्देथाः कामवाणवशड़ताम् ॥ ४६॥
तस्मात्त्वं नर्तनः पार्थ स्त्रीमध्ये मानवर्जितः।
अपुमानिति विख्यातः पण्डवद्विचरिष्यसि ॥५०॥

·दमः। १७७ .. सम्पा. उ. एवं दत्त्वार्जुने शापं स्फुरदोष्ठी श्वसन्त्यथ । पुनः प्रत्यागता क्षिप्रमुर्वशी गृहमात्मनः ।। ५१ ॥ ततोऽर्जुन स्त्वरमाणश्चित्रसेन मरिन्दमः । संप्राप्य रजनीवृत्तं तदुर्वश्या यथा तथा ॥५२॥ निवेदयामास तदा चित्रसेनाय पाण्डवः । तत्र चैव यथावृत्तं शापचव पुनः पुनः ।। ५३ ॥ न्यवेदयच्च शकस्य चित्रसेनोऽपि सर्वशः। तत पानाय्य तनयं विविक्त हरिवाहनः ।। ५४ ।। सान्त्वयित्वा शुभैाक्यः स्मयमानो ऽन्यभापत । सुपुत्राय पृथा तात त्वया पुत्रेण सत्तम । ऋपयोऽपि हि धैर्येण जिता वै ते महाभुज ।। ५५ ॥ यत्तु दत्तवती शापमुर्वशी तव मानद । स चापि तेऽर्धकृत्तात साधकश्च भविष्यति ॥५६ ।। अज्ञातवासो वस्तव्यो भवद्भिभूतले ऽनघ । वर्षे त्रयोदशे वीर तं तत्र क्षपयिष्यसि ॥ २७ ॥ तेन नर्तनवेशेन अपुंस्त्वेन तथैव च । चर्पमेकं घिहत्यैवं ततः पुंस्त्वमवाप्स्यसि ॥१८॥ एवमुक्तस्तु शकण फाल्गुनः परवोरहा। मुदं परमिकां लेभे न च शापं व्यचिन्तयत् ॥ ५६ ।। चित्रसेनेन सहिता गन्धर्वेण यशस्विना । रेमे स स्वर्गभवने पाण्डपुत्रो धनत्रयः ।। ६० ॥ प इदं शृणयान्नित्यं वृत्तं पाण्डमुतभ्य वै । न तस्य कामः कामेषु पापकेषु प्रवर्त्तते ॥ ६ ॥ इदममरवगत्मजस्यधोरंशुचिचरितं विनिशम्य फाल्गुनस्य। व्यपगतमददम्भरागदोपास्त्रिदिवगताभिरमन्ति मानवेन्द्राः।६२ अथ ब्रह्मचर्यम्। ज्य ब्रह्मचारी एंवरति रोदसी उभे तस्मिन् देवाः संमनसो भवन्ति । स दाधार धियी दिवं च स प्राचार्य तपसा पिपर्ति॥ १॥ ब्रह्मचारिणं पितरो देवजनाः पृथग्देषा ·१७८ सनातनधर्मसंग्रहः ॥ अनुसंयन्ति सर्वं । गन्धर्वा एन मन्वायन् त्रयस्त्रिंशत् त्रिंशता पट् सहस्राः सर्वान्त्स देवांस्तपसा पिपर्ति ॥२ थाचार्य उपनयमानो ब्रह्मचारिणं कृणुते गर्भमन्तः । तं राम्रो स्तिन उदरे बिभर्ति तं जातं द्रष्टु मभिसंयन्ति देवाः ॥ ३ ॥ इयं समित् पृथिवी यौदितीयो तान्तरिक्ष समिधा पृणाति । ब्रह्मचारी समिधा मेखलया श्रमेण लोकां स्तपसा पिपति॥४॥पूर्वी जातो ब्रह्मणो ब्रह्मचारी धर्म वसान स्तपसोदतिष्टत् । तस्माज्जातं ब्राह्मणं ब्रह्मज्येष्ठ देवाश्च सच अमृतेन साकम् ॥ ५॥ ब्रह्मचार्येति समिधा समिद्धः काणं घसानो दीक्षितो दीर्घश्मश्रुः। स सद्य एति पूर्वमादुत्तरं समुद्रं लोकान्त्सं गृभ्य मुहुराचरिकत् ॥ ६ ॥ ब्रह्मचारी जनयन् ब्रह्मापो लोकं प्रजापति परमेष्टिनं विराजम् गर्भो भूत्वामृतस्य योनाविन्द्रो ह भूत्वा सुरां स्ततह ॥७॥ श्राचार्यस्ततक्ष नभसी उभे इमे वर्षी गम्भीरे पृथिवी दिवं च । ते रक्षति तपसा ब्रह्मचारी तस्मिन् देवा: संमनसो भवन्ति ॥८॥ इमां भूमिं पृथिवीं ब्रह्मचारी भिक्षा माजभार प्रथमे दिवं च । ते कृत्वा समिधाबुपास्ते तयो रार्पिता भुवनानि विश्वा ॥९॥ अर्वागन्यः परो अन्यो दिवस्पृष्ठाद् गुहानिधी निहिती ब्राह्मणस्य । तो रक्षति तपसा ब्रह्मचारी तत् केवलं कृणुते ब्रह्मविद्धान १० अर्वागन्य इतो अन्यः पृथिव्या अग्नी समेतो नमसी अन्तरेमे । तयोः श्रयन्ते रदमयोधि दृढास्ताना तिष्ठति तपसा ब्रह्मचारी ॥११॥ अभिनन्दन स्तनयनरुणः शितिङ्गो वृहच्छेपानु भूमी जभार । ब्रह्मचारी सिञ्चति साना रेतो पृथिव्यां तेन जोवन्ति मदिशश्चतस्रः ॥ १२॥ अग्नौ सूर्य चन्द्रमसि मातरिश्वन ब्रह्मचार्य प्सु समिधमा दधाति । तासा मर्ची पि पृथगने चरन्ति तासामाज्यं पुरुषो वर्षे मापः ॥ १३ ॥ आचार्या मृत्युवरुणः सेोम पधयः पयः। जीमूता श्रासनत्सानस्तै रिदस्थ राभृतम् ॥ १४ ॥ अमा घृतं कृणुते केवल माचार्यो भूत्वा वरुणा यद्य दैच्छत् ·ब्रह्मचर्यम्। १७६ प्रजापता । तद् ब्रह्मचारी प्रायच्छत् स्वान् मित्रो अध्या स्मनः ॥ १५॥ आचार्यो ब्रह्मचारी ब्रह्मचारी प्रजापतिः । प्रजापति चि राजति विराडिन्द्रो भवद् यशी ॥ १६ ॥ ब्रह्मचर्येण तपसा राजा राष्टुं वि रक्षति । आचार्यों ब्रह्मचर्येण ब्रह्मचारिण मिच्छते ॥ १७॥ ब्रह्मचर्यण कन्या युवानं विन्दते पतिम् । अनड्वान् ब्रह्मचर्येणा श्वो घासं जिगीति ॥ १८॥ ब्रह्मचर्येण तपसा देवा मृत्यु मपाघ्नत इन्द्रो ह ब्रह्मचर्येण देवेभ्यः स्वरा भरत् ॥ १९॥ श्रोषधयो भूतभव्य महोरात्रे वनस्पतिः । संवत्सरः सहतुभिस्ते. जाता ब्रह्म चारण: ।।२०।। पार्थिवा दिव्याः पशव आरण्या ग्राम्याश्च ये। अपक्षाः पक्षिणश्च येते जाता ब्रह्मचारिणः । २१ । पृथक् सर्व प्राजा पत्या:प्राणाना त्मसु बिभ्रति । तान्त्सर्वान् ब्रह्मरक्षति ब्रह्मचारिण्याभृतम् । २२। देवाना मेतत् परिपूत मनभ्यारूद घरति रोचमानम् । तस्माजातं ब्राह्मणं ब्रह्म ज्येष्ठं देवाश्च सर्वे अमृतेन साकम् ॥ २३॥ ब्रह्मचारी ब्रह्म भ्राजद् विभर्ति तस्मिन् देवा अधिविश्वे समोताः। प्राणापानौ जनयन्नाद् व्यानं चाच मनो हृदयं ब्रह्म मेधाम् ॥ २४ ॥ चक्षुः श्रोत्रं यो अस्मासु धेहयन्नं रेतो लोहित मुदरम् ॥ २५ ॥ तानि कल्पद् ब्रह्मचारी सलिलस्य पृष्ठे तो तिष्ठत् तप्यमान' समुन्ने । यः पिङ्गलः पृथिव्यां यहु रोचते ॥ २६ ॥ अनु. १६. अनाप्युदाहरन्तीम मितिहासं पुरातनम् । भीष्म, र. अशावमस्य सम्बाद दिशया सह भारत ॥१०॥ निवेटुकामस्तु पुरा अावको महातपाः। ऋपेरय वदान्यस्य ववे कन्यां महात्मनः॥११॥ सुप्रभा नाम चै नाम्ना रूपेणा प्रतिमा भुवि । गुणप्रभावशीलेन चारित्रण व शोभनाम् ॥ १२ ॥ सा तस्य रच मनो जहार शुभलोचना । वनराजी यथा चित्रा वसन्ते कुमुमाचिता १३ स स्नातो

·सनातनधर्मसंग्रहः ॥
ऋपिस्तमाह देया मे सुता तुभ्यं हि तत् शृण ।
गच्छ तावदिशं पुण्या मुत्तरां द्रक्ष्यसे ततः॥ १४ ॥
प्रष्टा-उवाच
व.किं द्रव्यं मया तत्र वक्तु मह ति मे भवान् ।
तथेदानी मया कार्य यथा वक्ष्यति मां भवान् ॥ १५ ॥
पदान्यउया.धनद समतिक्रम्य हिमवन्तं च पर्वतम् ।
रुद्रस्यायतनं दृष्ट्या सिद्धचारणसवितम् ॥ १६ ॥
तो नीटं बनाशं द्रक्ष्यसे मेघसन्निभम् ।
रमणीयं मनोग्राहि तन वै द्रक्ष्यसे स्त्रियम् ॥ २३ ॥
तपस्विनी महाभागां वृद्धां दीक्षामनुष्ठिताम् ।
द्रपृच्या सा त्वया तत्र सम्पूज्या चैव यत्नतः ।। २४ ॥
तां दृष्ट्वा विनिवृत्तस्त्वं ततः पाणिं ग्रहीप्यसि ।
यद्यप समयः सर्वः साध्यतां तत्र गम्यताम् ।। २५ ।।
अष्टा-उद्याच तथास्तु साधयिष्यामि तन्त्र पास्याम्य संशपम् ।
यत्र त्वं वदसे साधो भवान भवतु सत्यवाक् ॥ २६ ॥
भीष्म उया ततोगच्छत् स भगवानुत्तरामुत्तमां दिशम् ।
हिमवन्तं गिरिश्रेष्ठ सिहचारण सेवितम् ॥ २७ ॥
स गत्वा विजशार्दुलो हिमवन्तं महागिरिम् ।
अभ्यगच्छन्नदी पुण्यां याहुदां धर्म शालिनीम् ॥ २८॥
अशोके विमले तीर्थ स्नात्या चैतप्र्य देवताः।
सम्र घासाय शयने कौश्ये सुखमुवास ह ॥ २६ ॥
ततो रात्रयां व्यतीतायां प्रातरुत्थाय स दिजः।
स्नात्वा प्रादुश्चकाराग्नि स्तुत्वा चैनं प्रधानतः ॥ ३० ॥
रुद्राणी रुद्रमासाद्य हदे तत्र समाश्वयत् ।
विश्रान्तश्च समुत्थाय कैलासममितो यया ॥३१॥
सोऽपश्यत् कावनं दारं दीप्यमानमिव श्रिया।
मन्दाकिनीञ्च नलिनों धनदस्य महात्मनः ।। ३२ ।।
ततो घेश्रवणोऽभ्येत्य अशवक्रमनिन्दितम् ।
विधिवत् फुशलं पृष्टा ततो ब्रामर्पिमत्रवीत् ॥ ३७॥
सुग्वं प्रामो भवान् कचित् किं वा मत्तविकीप्ति।
अहि सर्व फरिप्यामि पन्मां पक्ष्यसि चे मिज ॥ १८ ॥

·ब्रह्मचर्यम्।
अतिधिः पूजनीयस्त्वमिदश्च भवतो गृहम् ।
मर्वमाज्ञाप्यतामाशु परवन्तो वयं त्वयि ॥ ५० ॥
अथ वैश्रवणं प्रीतो भगवान् प्रत्यभापत ।
अर्चितोऽस्मि यथान्यायं गमिष्यामि धनेश्वर ॥५१॥
प्रीतोऽस्मि सदृश व तव सर्व घनाधिप ।
तव प्रसादाङ्गगवन् महर्पश्च महात्मनः ॥५२॥
नियोगादद्य यास्यामि वृद्धिमाखिमान् भव ।
श्रय निकम्य भगवान् प्रययावुत्तरामुखः ॥५३ ।।
फैलासं मन्दरं हैम सर्वाननुचचार ह ।
तानतीत्य महाशैलान् कैरातं स्थानमुत्तमम् ॥ १४ ॥
प्रदक्षिणं तथा चक्रे प्रयतः शिरसा गतः ॥
स तत्र कास्नं दिव्यं सर्वरवमयं गृहम् ।
दर्शामुतसङ्काशं धनदस्य गृहारम् ॥ ६॥
नानाविधेश्च भवनैर्विचित्रमणितोरणैः।
मुक्काजालविनिक्षिप्त मणिग्नविभूषितैः ॥ ६४॥
मनोदपिहरै रम्यैः सर्वतः संवृतं शुमैः।
पिभिश्वावृतं तत्र पाश्रमं तं मनोहरम् ॥ १५ ॥
ततस्तस्या भवचिन्ता कुत्र वासो भवेदिति।
अथ द्वारं सममितो गत्वा स्थित्या ततोऽब्रवीत् ॥६६॥
अतिथि समनुमाप्तमभिजानन्तु येऽध वै।
भय कन्याः परिवृता गृहात्तस्माद्विनिर्गताः॥
नानारूपाः सप्त विभा कन्याः सर्वा मनोहराः । ३७ ॥
यां यामपश्यत् कन्यां वै सा सा तस्य मनोऽहरत् ।
न च शक्तो वारयितुं मनोस्याथावसीदति ॥ ६॥
तता तिः ममुत्पन्ना तस्य विमस्य धीमतः।
अप तं प्रमदाः प्राहुर्भगवान् प्रविशत्विति ॥ ६ ॥
सच तासां मुरूपाणां तस्यैव भवनस्य हि ।
कौतूहलसमाविषः प्रविवेश गृहं रिजः ॥ ७० ॥
तत्रापश्यनरायुक्तामरजोम्वरधारिणीम् ।
भूरा पर्यखमासीनां सर्वाभरणभूपिताम् ॥ ७॥

·.
१८२
सनातनधर्मसंग्रहः ॥
स्वस्तीति तेन चैवोक्ता सैव प्रत्यवदत्तदा ।
प्रत्युत्थाय च तं विधमास्यतामित्युवाच ह ॥७१ ।।
अष्टाध-उ. सर्वाः स्वानालयान् यान्तु एका मामुपतिष्ठतु।
प्रज्ञाता या प्रशान्ता या शेपा गच्छन्तु छन्दतः ॥ ७३ ॥
ततः प्रदक्षिणीकृत्य कन्यास्तास्तमृपि तदा ।
निश्चक्रमु हात्तस्मात् सा वृद्धाथ व्यतिष्ठत ॥७४ ॥
श्रथ तां सम्विशन् पाह शयने भास्वरे तदा।
त्वयापि सुप्यतां भद्रे रजनी हयतिवर्त्तते ॥७५ ॥
संलापात्तेन विप्रेण तथा सा तत्र भाषिता ।
द्वितीये शयने दिव्ये संविवेश महाप्रभे ।। ७६ ॥
अथ सा वेपमानाङ्गी निमित्तं शीतजं तदा ।
व्यपदिश्य महवे शयनं व्यवरोहत ॥ ७ ॥
निर्विकारमृपिष्वापि काष्ठकुड्योपमं तदा ।
दुःखिता प्रेक्ष्य संजल्पमकार्षीपिणा सह ॥ ७६.॥
अष्टा३. उ. सरदारानहं भद्रे न गच्छेयं कदाचन ।
दूपितं धर्मशास्त्रजः परदाराभिमर्पणम् ॥ ८८ ।।
भद्रे निवेष्टुकामं मां पिडि सत्येन वै शपे ।
विषयेष्वनभिज्ञोऽहं धर्मार्थ किल सन्ततिः॥८९॥
एवं लोकान् गमिष्यामि पुरिति न संशयः।
भद्रे धर्म विजानीहि ज्ञात्वा चोपरमस्व ह ।।९० ।।
अनु. २० अथ सा स्त्री भगवन्तं सुप्यतामित्यचोदयत् ।
तत्र वै शयने दिव्ये तस्य तस्याश्च कल्पिते ॥ १० ॥
पृथक् चैव तु सुप्तो ऽसौ सा च स्त्री समुनिस्तदा ।
अधार्द्धरात्रेसा स्त्री तु शयनं तदपागमत् ॥ ११ ॥
न भद्रे परदारपु मनो मे सम्प्रसज्जति ।
उतिष्ठ भद्रे भदन्ते स्वयं वै विरमस्व च ।। १२ ।।
सा तदा तेन विप्रेण तथा धृत्या निवर्तिता
स्वतन्त्रास्मीत्युवाचर्षि न धर्मछलमस्ति ते ॥ १३ ॥
हरन्ति दोपजातानि नरं जातं यथेच्छकम् ।
प्रभवामि सदा धृत्या भद्रे स्वशयनं ब्रज ॥१६॥

·१८३
ब्रह्मचर्यम्।
शिरसा प्रणमे विप्र प्रसादं कर्तुमर्हसि ।
भूमी निपतमानायाः शरणं भव मे ऽनध ॥ १७ ॥
यदि बा दोपजातं त्वं परदारेप पश्यसि ।
यात्मानं स्पर्शयाम्यद्य पाणिं गृह्णीप्य मे द्विज ॥ १८ ॥
न दोपो भविता चैव सत्येनैतत् ब्रवीम्यहम् ।
स्वतत्रां मां विजानीहि योऽधर्मः सोऽस्तु वै मयि ॥
त्वरपावेशितचित्ता च स्वतन्त्रास्मि भजस्व माम् ॥ १९॥
अष्टावन त स्वतन्त्रा च कथं भद्रे ब्रूहि कारण मत्र वै।
नास्ति त्रिलोके स्त्री काचित् या वै स्वातन्त्र्यमर्हति ॥२०॥
पिता रक्षति कौमारे भी रक्षति यौवने ।
पुत्राश्च स्थाविरे काले नास्ति स्त्रीणां स्वतन्त्रता ॥ २१ ॥
कौमारं ब्रह्मचर्य मे कन्यैवास्मि न संशयः ।
पनी कुरुष्व मां विप्र अहां विजहि मा मम ॥ २२ ॥
पटाया यथा मम तथा तुभ्यं यथा तुभ्यं तथा मम ।
जिज्ञासेयमृपेस्तस्य विघ्नः सत्यं न किं भवेत् ॥ २३ ॥
थाश्चयं परमं हीदं किन्नु श्रेयो हि मे भवेत् ।
दिव्या भरणवत्रा हि कन्येयं मा मुपस्थिता ॥ २४ ॥
किन्त्वस्याः परमं रूपं जीर्णमासीत् कथं पुनः ।
कन्या रूपमिहाचैवं किमिवानोत्तरं भवेत् ॥ २५ ॥
यथापरं शक्तियते ने व्युत्थास्ये कथञ्चन ।
न रोचते हि व्युत्थानं सत्येनासादयाम्यहम् ॥ २६ ॥
स्त्री उवाच.
अनुगयुधि.उ.न विमति कथं सा स्त्री शापाच परमद्युतेः ।
कथं निवृत्तो भगवांस्तवान् प्रनयोतु मे ॥१॥
भीष्म दयाच. अशषको ऽन्यपृच्छत्तां रूपं विकृरूपे कपम् ।
नपानृतन्ने वक्तव्यं हि प्रारमणकाम्यया ॥२॥
यो उपान यावापृधिच्योर्यपा काम्या ब्राह्मणसत्तम ।
शृणुप्यावहितः मयं यदिदं सत्यविक्रम ॥ ३ ॥
जिज्ञासयं प्रयुक्ता मे स्थिरीफ तयानघ ।
अभ्युत्थानेन ते लोका जिताः सत्यपराक्रम ॥४॥

·१८४ सनातनधर्मसंग्रहः ।। उत्तरां मां दिशं विद्धि दृ स्त्री चापलञ्चते । तु. पितामहस्तेऽद्य तथा देवाः सपासवाः ॥ ६ ॥ सत्वं येन च कार्येण सम्प्राप्तो भगवानिह ॥ मेपित स्तेन विप्रेण कन्या पित्रा दिजर्षभ। तोपदेशं कर्तुं वै तत्र सर्व मया कृतम् ॥ ७ ॥ क्षेमै गमिष्यसि गृहं श्रमश्च न भविष्यति । कन्यां प्राप्स्यसि तां विप्र पुत्रिणी च भविष्यति ॥८॥ काम्यया पृवांसवं मा ततो व्याहृतमुत्तमम् । धनतिकमणीया सा कृत्स्नै लोकैस्त्रिभिः सदा ॥ ६ ॥ गच्छस्व सुकृतं कृत्वा किं चान्यच्छ्रोतुमर्हसि । यावद् ब्रीमि विप्रर्षे अावक्र यथातथम् ॥ १० ॥ ऋषिणा प्रसादिता चासि तव हेतद्विजर्षभ । तस्य सम्माननार्थ मे त्वयि वाक्यं प्रभाषितम् ॥११॥ भीमाच.अत्वा तु पचनं तस्याः स विप्रः प्राञ्जलि स्थितः । अनुज्ञातस्तयाचापि स्वगृहं पुनरावजत् ॥ १२ ॥ गृहमागत्य विश्रान्तः स्वजनं परिपृच्छय च । अभ्यगच्छच्च तं विप्रं न्यायतः कुरुनन्दन ॥१३॥ पृषश्च तेन विप्रेण दृपृन्त्वेतन्निदर्शनम् । प्राह विमं तदा विप्रः सुप्रीतेनान्तरात्मना ।। १४ ॥ भवता समनुज्ञातः प्रस्थितो गन्धमादनम् । तस्य चोत्तरतो देशे दृष्टं मे दैवतं महत् ॥ १५ ॥ तया चाहमनुज्ञाता भवांश्चापि प्रकीर्तितः। श्रावितश्चापि तदास्यं गृहं चाभ्यागतः प्रभो ॥१६॥ तमुवाच तदा विप्रः सुतां प्रतिगृहाण मे। नक्षत्रविधियोगेन पात्रं हि परमं भवान् ॥ १७ ॥ भीष्मधाचअप्रावक स्तयेत्युत्का प्रतिगृहप च तां प्रभो । कन्यां परमधर्मात्मा प्रीतिमां श्याभवत्तदा ॥ १८॥ कन्यां तां प्रतिगृहयव भार्या परम शोभनाम् । उवाच मुदितस्तत्र स्वाश्रमे विगतज्वरः ॥ १६ ॥ D

·अस्तयम् ।
१८५
अधास्तेयम् ।
शनि. 2. अत्राप्युदाहरन्तीम मितिहास पुरातनम् ।
व्याम, उ. शंबच लिग्नित वास्तां भ्रातरौ संशितव्रती १७॥
तयौ रावसधावास्तां रमणीयौ पृथक् पृथक् ।
नित्य पुष्प फलै वृक्ष रुपेतो याहुदामनु ॥१८॥
तनः कदाचिल्लिखितः ग्वस्याश्रममागतः।
यदृच्छयाऽध शंखोऽपि निष्फ्रान्तोऽभव दाश्रमात् ॥१६॥
सोऽ भिगम्याश्रम भ्रातुः शंग्वस्य लिखित स्तदा ।
फलानि पातयामास सम्यक परिणनान्युन ।। २० ।।
अभ्युपादाय विश्रन्या भक्षपामास सदिजः ।
अरिमंश्च मक्ष्यत्येच गट्वोऽप्याश्रममागतः ॥ २१ ॥
भक्षयन्तन्तु तं दृष्ट्वा शङ्ग्यो मातरमब्रवीत् ।
कृतः फला न्यवासानि हेतुना केन ग्वादसि ॥ २२ ॥
सोनयीत् मातरं ज्येष्टनुपमृत्पाभिवाद्य च ।
इत एय गृहीतानि मयेति प्रहसनिय ॥२३॥
नमववोत्तथा शंम्बस्तीबरोपसमन्विनः ।
स्तेयं त्वया कृतमिदं फलान्यादता स्वयम् ॥ २४ ॥
गच्छ राजानमासाद्य स्वकर्म कथयस्व वै।
यदत्तादान मेयं हि कृतं पार्थिवमत्तम ॥२५॥
स्तन मां त्वं विदित्वा च स्वधर्म मनुपालयन् ।
शीघंधारय चौरस्य मम दण्ट नराधिप ।। २ ।।
इत्युक्त स्तस्य वचनात् सुशुम्न म नराधिपम् ।
अभ्यगच्छन्महाभागो लिग्विनः संसिनवनः ।। २७ ।।
सुद्युग्न त्यन्त पालेभ्यः श्रुत्वा लिपिनमागतम् ।
अभ्यगच्चत् सहामात्यः पद्न्यामेर जनेश्वरः ॥२८॥
नमब्रवीत्समागम्प सराजा धर्मवित्तमम् ।
किमागमनमाचक्ष्य भगयन कृतमेय तत् ॥२९॥
एव मुक्तः सपिपिः मुद्युम्न मिद मनमीत् ।
प्रतिश्रुत्य करिष्पति श्रुत्वा तत्कर्तुमईमि ॥ ३० ॥

·१२३ सनातनधर्मसंग्रहः ॥ अनिपानि गुरुणा फलानि मनुसर्पभ। भक्षितोनि महाराज तत्र मां शाघि माघिरम् ॥३१॥ सुगम्य उ, प्रमाणञ्चेन्मतो राजा भवतो दण्डधारणे। अनुज्ञायामपि तथा हेतुः स्याद् धामणम ॥३२॥ स भवानभ्यनुज्ञातः शुचिकर्मा महाव्रतः। ब्रूहि कामानतो ऽन्यास्त्वं करिष्यामि हि ते वचः ॥ ३३ ॥ व्यासउधाच स छन्द्यमानो विमर्षिः पार्थिवेन महात्मना । नान्यं सवरयास तस्माद्दण्डा दृते वरम् ॥ ३४ ॥ ततः स पृथिवीपाला लिखितस्य महात्मनः । करी प्रच्छेदयामास धृतदण्डो जगाम सः ॥ ३५॥ स गत्वा भ्रातरं शंखमार्तरूपो वीदिदम् । धृतदण्डस्य दुवुर्द्धर्भवांस्तत्क्षन्तुमर्हति ॥३६॥॥ शड्डउवाच न कुप्ये तव धर्मज्ञ न त्वं दुपयसे मम । धर्मस्तुते व्यतिक्रान्तस्ततस्ते निप्कृतिः कृता ॥३७॥ स गत्वा बाहुदां शीघं तर्पयस्थ यथाविधि । देवानपीन पितूंश्चैव मा चाधर्मे मनः कृथाः ॥ ३८ ॥ तस्य तद्वचनं श्रुत्वा शंखस्य लिखितस्तदा । अवगायापों पुण्यामुदकार्थ प्रचक्रमे ॥ ३६॥ प्रादुरास्तां ततस्तस्य करी जलजसन्निभो। ततः स विस्मितो भ्रातुर्दर्शयामास तो करी ॥४०॥ तत स्तमन्त्रवीत् शव स्तपसेदं कृत भया । मा च तत्र विशङ्का भूद्द वमन विधीयते ॥ ४१ ॥ लिखित.उधार किन्नु नाहं त्वया पुतः पूर्वमेव महाद्युते । यक्ष ते तपसो वीर्य मीदृशं दिजसत्तम ॥ ४२ ॥ शहडवाच. एवमेतन्मया कायं नाहं दण्डधरस्तव । सच तो नरपति स्त्वश्चापि पितृभिः सह ॥४३॥.

·मलोभः।। १८७ यजः मागृधः कस्य स्विद्धधनम् । भाग. ११.२४ यशो यशस्विनांशुद्ध श्लाघ्या ये गुणिनां गुणाः। लोभः स्वल्पोऽपि तान् हन्ति श्वित्रोरुपमिवेप्सितम् ।। शा-१५-यु-उ. पापस्य यदधिष्ठानं यतः पापं प्रवर्तते । एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं सत्वेन भरतर्षभ ॥१॥ भीष्म उवाच- पापस्य पदधिष्ठानं तत् शृणुष्य नराधिप ।। एको लोभो महाग्राहो लोभात् पापं प्रवर्तते ॥२॥ अतः पापमधर्मश्च तथा दुःख मनुत्तमम् । निकृत्या मूलमेतद्धि येन पापकृतो जनाः ॥ ३ ॥ लोभात् क्रोधः प्रभवति लोभात् कामः प्रवर्तते । लोभान मोहश्च माया च मानस्तम्भः परासुता ॥४॥ अक्षमा हीपरित्यागः श्रीनाथो धर्मसंचयः। मभिध्या प्रख्यता चैव सर्व लोभात् प्रवर्तते ॥५॥ अत्याग श्वातितर्पश्च विकर्मसु च या क्रिया। कुल-विद्या-मद-श्चैव रुपैश्वर्य-मदस्तथा ॥६॥ सर्पभूतप्यभिद्रोहः सर्व भूतेष्वसत्कृतिः। सर्वभूतेष्वविश्वासः सर्वभूतेष्वनार्जवम् ॥७॥ हरणं परवितानां परदाराभिमर्षणम् । वाग्वेगो मनसो वेगो निन्दावेग स्तथैव च ॥८॥ उपस्थादरयो बैगो मृत्युवेग य दारुणाः । ईवेग व यलवान मिथ्यावेग व दुर्जयः॥ रसगश्च दुर्वार्यः प्रवेग श्व दुःसहः ॥ ६॥ कुत्सा विकत्यामात्सय्यं पापं दुष्करकारिता । साहसानां च सर्वेपामकार्याणां क्रियास्तथा ॥१०॥ जाता पाल्ये च फौमारे यौवने चापि मानवाः। नसन्त्याजन्त्यात्मकर्म यो न जीर्यति जीर्यतः ॥ ११ ॥ यो न प्रयितु शक्यो लोभः प्रापया कुरुबह ।

·१८८
सनातनधर्मसंग्रहः ॥
नित्यं गम्भीरतोयाभिरापगाभिरियोदधिः।
न प्रहप्यसि यो लाभैः कामैर्यश्च न तृप्पति ।। १२ ।।
यो न देवैर्न गन्धर्नासुरैर्न महारगैः ।
ज्ञायते नप तत्वेन स भूतगणैस्तथा ।
स लेभः सह माहेन विजेतव्यो जितात्मना ॥ १३ ॥
दम्भो दोहश्च निन्दा च पैशुन्यं मत्सरस्तथा ।
भवन्त्येतानि कारव्य लुब्धानामकृतात्मनाम् ॥ १४ ॥
सुमहान्त्यपि शास्त्राणि धारयन्ति यहुश्रुताः ।
छेत्तार संशयानाञ्च लोभमस्ता ब्रजन्यधः
देष प्रोधप्रसक्ताश्च शिपाचारपहिष्कृताः।
अन्तःपूरा वाङ्मधुराः पाश्छन्नास्तृणैरिव ॥
धर्मवैतंसिकाः क्षुद्रा मुष्णन्ति ध्वजिनो जगत् ॥ १६॥
फुर्वते च पहून मागीस्तान हेतुयलमाश्रिताः ॥
सतां मार्गान विलुम्पन्ति लोभज्ञानेष्ववस्थिताः ॥ १७ ॥
धर्मस्य क्रियमाणस्य लाभग्रस्तैर्दुरात्मभिः ।
या या विक्रियते संस्था ततः सापि प्रपद्यते ॥१८॥
दर्पः ग्रोधो मदः स्वमो हर्षः शोको ऽभिमानिता।
एन एव हि कौरव्य दृश्यन्ते लुन्धबुद्धिपु॥ १६ ॥
एतानशिपान युध्यस्व नित्यं लोभसमन्वितान् ।
शिपांस्तु परिपृच्छेधा पान वक्ष्यामि शुचिव्रतान् ॥ २०
येप्यावृत्तिभयं नास्ति परलोकभयं न च ।
नामिषेषु प्रसङ्गो ऽस्ति न मियेष्वप्रियेषु च ॥ २१ ॥
शिप्राचारः प्रियो येषु दमा येपु प्रतिष्ठितः।
सुखं दुःखं समं येषां सत्यं येपा परायणम् ॥ २२ ॥
दातारो न गृहीतारा दयावन्तस्तथैव च ।
पितृदेवालिया व नित्योयुक्तास्तथैव च ॥ २३ ॥
सर्वोपकारिणो वीराः सर्वधर्मानुपालका।
सर्वभूतहिताश्चैव सर्वदेयाश्च भारत ॥ २४ ॥
न ते चालयितुं शक्या धर्मव्याहारकारिणः ।
न तेषां भिद्यते वृत्तं यत् पुरा साधुभिः कृतम् ॥ २५ ॥

·'प्रलोभः । १८६ न त्रासिनो न चपला न रौद्राः सत्पथे स्थिताः। ते सेव्याः साधुभिर्नित्यं येष्वहिंसा प्रतिष्ठिता ॥ २६ ॥ कामक्रोधव्यपेता ये निर्ममा निरहङ्कृताः। सुव्रताः स्थिरमादास्तानुपासस्व पृच्छ च ॥ २७ ॥ न धनाथं यशोथं वा धर्म स्तेषां युधिष्ठिर। अवश्यं कार्य इत्येव शरीरस्य क्रिया स्तथा ।। २८ ।। न भयं क्रोधचापत्ये न शोकस्तेषु विद्यते । न धर्मध्वजिनश्चैव न गुहा किविदास्थिताः ॥ २६ ॥ येवलेाभस्तथा मोहो ये च सत्यार्जवे स्थिताः । तेपु कौन्तेय रज्यथा येपां न रयते पुनः ।। ३० ॥ ये न हृप्यन्ति लाभेपु नालाभेपु व्यन्ति च । निर्ममा निरहङ्काराः सत्वस्थाः समदर्शिनः ॥ ३१॥ भाऽलाभौ सुखदुम्खे च तात प्रियाप्रियं माएं जोवितश्च । समानि येपां स्थिरविक्रमाणां युभुत्सतां सत्त्वपथस्थितानाम् ॥ ३२॥ धर्मप्रियांस्तान सुमहानुभावान् दान्तो ऽप्रमत्तश्च समर्चयेथाः। देवात् सर्वे गुणवन्तो भवन्ति शुभाशुभेयाक् प्रलापा स्तथान्यो॥३३॥ अथ शौचम् एचहिता. साचे यनः सदा कार्यः शौचमूला द्विजःस्मृतः । शौचाचारविहीनस्य समस्ता निष्फला: मियाः ।। शाचं च विविध प्रोक्तं याह्यमाभ्यन्तरं तथा । मृजलाभ्यां स्मृतं याचं भायशुद्धि स्तथान्तरम् ॥ अपराधि घरं बाद तस्मादाभ्यन्तर परम् । उभाभ्यां तु शुचि यस्तु स शुचि तरः शुचिः ।। मनु भ.' ज्ञानं सोऽग्निराहारो मृण्मयो घायुपाञ्जनम् । वायु: कर्मार्कफालो घ शुद्धः फर्त णि देहिनाम् ॥ १०५॥ सर्वपा मेय शोचानामर्थ शीचं पर स्मृतम् । योऽर्थे शुचिर्हि स शुचि न मुमारि शुचिः शुचिः॥ १०६ ।। क्षान्या शुद्धयन्ति विद्यांसा दानेनाकार्यकारिणः । प्रच्छापापा जप्पन तपसा पदचित्तमाः॥१७॥ ..

·१६०
सनातनधर्मसंग्रहः ।।
मृत्तोयैः शुद्ध पते शोद्धपं नदी वेगेन शुद्धपति !
रजसा स्त्री मनोदश सन्यासेन दिजोत्तमः ॥ १० ॥
अनि ग्राणि शुमन्ति मनः सत्येन शुद्धयति ।
विद्या तपोभ्यां भूतात्मा बुद्धिानेन शुद्धयति ॥ १० ॥
एपशाचस्य यः प्रोक्तः शारीरस्य विनिर्णयः।
शौचम ॥
मानसानि तीर्थानि।
युधि. उ० पदरं सर्व तीर्थानां तन्मे ब्रूहि पितामह ।
अनु. १०८ यत्र चैव परं शौचं तन्मे व्याख्यातुमर्हसि ॥१
भीष्म उवाच- सर्वाणि खलु तीर्थानि गुणवन्ति मनोपिणः ।
यत्तु तीर्थच शौचच तन्मे शृणु समाहितः ॥ २॥
अगाधे विमले शुद्ध सत्यताये धृतिहदे ।
स्नातव्यं मानसे तीर्थे सत्यमालम्ब्य शाश्वतम् ॥ ३॥
तीर्थ शौच मनधित्व मार्जवं सत्य माईवम् ।
अहिंसा सर्वभूताना मानुशंस्यं दमः शमः ॥ ४॥
निर्ममा निरहद्वारा निर्डन्हा निवपरिग्रहाः।
शुचयस्तीर्थभूतास्ते ये भैत्यमुपभुञ्जते ॥५॥
तत्ववित्वनहं बुद्धि स्तीर्थप्रयरमुच्यते ।
शौचलक्षणमेतत्तं सर्वत्रैवान्ववेक्षणम् ।। ६॥
रजस्तमः सत्वमर्थो येषां निहातमात्मनः।
शौचारोचसमायुक्ताः स्वकार्य परिमार्गिणः ॥७॥
सर्वत्यागे बभिरताः सर्वज्ञाः सर्वदर्शिनः ।
शोचेन वृत्ताचार्या स्तेतीर्था शुचयश्च ते ॥८॥
नोदकक्लिन्नगानस्तु स्नात इत्यभिधीयते ।
स स्नातो यो दमास्नातः स पाह्याभ्यंतरः शुचिः॥९॥
अतीते प्वनपेक्षा ये प्राप्त वर्थेषु निर्ममाः।
शोच मेव परं तेषां येषां नोत्पद्यते स्पृहा ।। १० ॥
प्रज्ञानं शौचमेवेह शरीरस्य विशेषतः।
तथा निस्किन्धनत्वं च मनसश्च प्रसन्नता ॥११॥

·शौचम् ।
१६१
वृत्तशाचं मनःशाचं तीर्थ शौच मतः परम् ।
ज्ञानोत्पन्नं च यच्छौचं तच्छौचं परमं मतम् ॥ १२॥
मनसा च प्रदीप्तन ब्रह्मज्ञानजलेन च ।
स्नाति यो मानसे तीर्थतत्स्नानं तत्वदर्शिनाम् ॥ १३ ॥
समारोपित्तशौचस्तु नित्यं भावसमाहितः।
केवलं गुणसम्पन्नः शुचिरेव नरः सदा ॥१४॥
शरीरस्थानतीर्थानि प्रोक्तान्येतानि भारत ।
पृथिव्यां यानि तीर्थानि पुण्यानि शृणु तान्यपि ॥१५॥
शरीरस्य पयोद्देशाः शुचयः परिकोर्तिताः ।
तथा पृथिव्याभागाश्च पुण्यानि सनिलानि च ॥ १६ ॥
कीर्तनाचैवतीर्थस्य स्नानाच पितृतर्पणात् ।
धुनन्ति पापं तीर्थेषु ते प्रयान्ति सुखं दिवम् ॥ १७ ॥
परिग्रहाच्च साधूनां पृथिव्याश्चैव तेजसा ।
अतीव पुण्यभागास्ते सलिलस्य च तेजसा ॥ १८॥
मनसश्च पृथिव्याश्च पुण्यातीर्यास्तथापरे।
उभयोरेव यः स्नायात् स सिद्धिं शीघ्रमाप्नुयात् ॥ १९ ॥
यथा यलं क्रियाहीनं क्रिया वा यलवर्जिता।-
नेह साधयते कायं समायुक्ता तु सिद्धयति ॥ २० ॥
एवं शरीरशोचेन तीर्थशौचेन चान्वितः।
शुचिः सिडिमवाप्नोति विविधं शौचमुत्तमम् ॥ २१ ॥
इन्द्रियनिग्रहः।
आपदा कथितः पन्था इन्द्रियाणामसंयमः ।
तज्जयः सम्पदां मानी येनेष्टं तेन गम्यतां ।
मनुः २, इन्द्रियाणां विचरतां विपयेप्यपहारिपु ।
संयमे यन मातिष्ठे दिदान्यन्तेष वाजिनाम् ॥ ८८॥
एकादरोन्द्रिपाण्याहुर्यानि पूर्व मनीषिणः।
सानि सम्यक् प्रवक्ष्यामि यया वदनुपूर्वराः ॥८९॥

·२६२ सनातनधर्मसंग्रहः ॥ श्रोत्र स्वचक्षुपी जिह्वा नासिका चैव पञ्चमी । पायूपस्थं हस्तपाद धाक् चैव दशमी स्मृता ॥९० ।। बुद्धीन्द्रियाणि पञ्चैपां श्रोत्रादीन्यनुपूर्वशः। कर्मेन्द्रियाणि पञ्चैषां पायवादीनि प्रचक्षते ।।११।। एकादशं मना जेयं स्वगुणेनोभयात्मकम् । यमिलिते जिलावती भवतः पञ्चको गणों ।। १२ ।। इन्द्रियाणां प्रसङ्गेन दोपमृच्छत्यसंशयम् । संनियम्य तु तान्येव ततः सिद्धि नियच्छति ॥ ९३ ।। न जातु कामः कामानामुपभोगेन शाम्यति । हविपा कृष्णयत्मघ भूय एवाभिवर्धते ॥ १४ ॥ यश्चैतान प्राध्यात्सर्वान यश्चैतान केवलांस्त्यजेत् । प्रापणात् सर्वकामना परित्यागो विशिष्यते ॥ ९५ ॥ म तधैतानि शक्यते संनियन्तुमसेपया। विपयेपु प्रजुधानि यथा ज्ञानेन नित्यशः ॥ ६६ ॥ वेदा स्त्यागश्च यज्ञाश्च नियमाश्चतपांसि च । न विमदुप्रभावस्य सिद्धिं गच्छन्ति कर्हि चित् ॥६७ ॥ श्रुत्वा स्पृष्ट्वा च दृष्ट्वा च मुक्का घात्वा च यो नरः। न हृप्यति ग्लायति वा स विज्ञ यो जितेन्द्रियः ॥ ९८॥ इन्द्रियाणान्तु सर्वे पां यद्येक क्षरतीन्द्रियम् । तेनास्य क्षरति प्रज्ञा दृतेः पात्रादिवोदकम् ॥ १६ ॥ वशीकृत्येन्द्रियग्राम संयम्य च मनस्तथा । सवान् संसाधये दर्था नाक्षिण्यन योगतस्तनुम् ॥ १० ॥ रोग.३३.यो जितः पञ्चवर्गण सहजेनानुकर्पिणा । आपदस्तस्य पढन्ते शुक्लपक्ष इयोडराट् ॥ ५४ ॥ वश्येन्द्रियं जितात्मानं धृतदण्डं विकारिपु । परीक्ष्य कारिणं धीरमन्त्यन्तं श्रीनिवते ॥ ७ ॥ रथः शरीरं पुरुषस्य राजन प्रात्मा नियन्तेद्रियाण्यस्यचाश्वाः । सैरप्रमत्तः कुशलो सदश्च न्तः सुखं याति रथीव धीरः ॥५८ । एतापनिगृहीतानि घ्यापादयितुमप्यलम् । अविधेया इयादान्ता हयाः पथि कुसारथिम् ।। ५९॥

·इन्द्रियनिग्रहः। अनर्थमर्थतः पश्यन्नवाप्यऽनतः। इन्द्रियैरजित र्याल: सुदुःखं मन्यते सुखम् ॥ ६०॥ घर्माों यः परित्यज्य स्यादिन्द्रियवशानुगः।. श्रीप्राणधनदारेभ्यः क्षिप्रं स परिहीयते ॥६॥ अर्थानामीश्वरी यः स्यादिन्द्रियाणामनीवरः। इन्द्रियाणामनैश्चर्यादेश्वर्याद भ्रश्यते हि सः ॥ १२॥ यः पञ्चाभ्यन्तरान् शत्रूनविजित्य मनोमयान् । जिगीपति रिपूनन्यान् रिपवो ऽभिभवन्ति तम् ॥ ६७ ।। हरगन्ते हि दुरात्मानी वध्यमानाः स्वकर्मभिः । इन्द्रियाणामनीशत्वाद्राजानो राज्यविभ्रमैः ॥ ६८ ॥1 निजानुपततः शत्रून् पञ्च पच प्रयोजनम् । यो माहान्न निगृह्णाति तमापद् असते नरम् ॥ ७० ।। भाग... जिह्वया ऽतिप्रमापिन्या जनो रसविमोहितः। मृत्युमृच्छत्यमबुद्धिीनस्तु यदि यथा ॥ १॥ न्द्रियाणि जयन्त्याशु निरादाग मनीषिणः। वर्जयित्वा तु रमनं तन्निरन्नस्य वडते ॥ २० ॥ तावजितेन्द्रियो न स्यादिजिताऽन्येन्द्रियः पुमान् । न जये इसनं यावजितं सर्व जिते रसे।। २१ ।। रतिहाम अस्वाधस्य हि सर्यस्य जिहाग्रे क्षणसङ्गमः । कण्ठनाहीयतीतच मयं चैवाशनं समम् ।। यदन्नं भुज्यते स्वादु धू कदशनञ्च यत् । तयोः सम्प्राप्तयो कोष्ठं विपाकः सदृशः स्मृतः ॥ रमनाशनसंयोगात् तृष्णानन्दविमोहिताः। धदिशेन यथा मीना विनाठां यान्ति यालियाः॥ धन-८ इन्द्रियाणि तु पान्याहुः कानि तानि यतव्रत। निग्रहश्च कथं कार्यो निग्रहम्य च किं फलम् ॥५५॥ कथाघ फल मानोति तेषां धर्मभृतां वर । एत दिच्छामि सरदन धर्म ज्ञातुं निपाय में ॥५६॥ "

·१९४
सनातनधर्मसंग्रहः ।।
बन-२० माद एव मुक्तस्तु विप्रेण धर्मव्याघो युधिष्ठिर।
प्रत्युवाच यथा विमं तच्छृणुष्व नराधिप ॥ १ ॥
ध्याध उघाच. विज्ञानार्थ मनुष्याणां मनः पूचं प्रवर्तते ।
तत् प्राप्य कामं भजते रोषञ्च दिजसत्तम ॥२॥
ततस्तदर्थं यतते कर्म चारभते महत् ।
इथानों रूपगन्धानामभ्यास व निषेवते ॥३॥
ततो रागः प्रभवति हेपश्चैतदनन्तरम् ।
तता लाभः प्रभवति माहश्च तदनन्तरम् ॥४॥
ततो लाभाभिभूतस्य रागद्वेपहत्तस्य च ।
न धर्मे जायते बुद्धि ाजाम करोति च।
प्याजेन चरतो धर्ममर्थ व्याजेन रोचते ॥५॥
व्याजेन सिध्यमानेषु धनेषु रिजसत्तम ।
तत्रैव रमते बुद्धिस्ततः पापं चिकीर्यति ॥६॥
सार्यमाणश पण्डितैश्च रिजोत्तम ।
उत्तरं श्रुतिसम्बन्धं ब्रवीत्यश्रुतियोजितम् ॥ ७ ॥
अधर्म स्त्रिविध स्तस्य वर्तते रागदोपजा।
पापं चिन्तयते चैव ब्रवीति च करोति च ॥ ८ ॥
तस्याधर्म प्रवृत्तस्य गुणा नश्यन्ति साधवः ।
एकशीलैश्च मित्रत्वं भजनो पापकर्मिणः।
तेन दुःखमानत परत्र च विपद्यते ॥ ९॥
पापात्मा भवति होवं धर्मलाभन्तु मे शृणु ।
यस्त्वेतान् प्रज्ञया दोषान् पूर्वमेवानुपश्यति ॥१०॥
कुशलः सुखदुःखेषु साधूश्चाप्युपसेवते ।
तस्य साधु समारम्भाद् बुद्धि धर्मेषु जायते ॥ ११ ॥
इन्द्रियैः सृज्यते यद्यत्तत्तत् व्यक्तमिति स्मृतम् ।
तदव्यक्तमिति ज्ञेयं लिङ्गग्राधमतीन्द्रियम् ॥ १२ ॥
यथा स्वं ग्राहकारयेपां शब्दादींना मिमानि तु ।
इन्द्रियाणि यदा देही धारयन्निव तप्यते ॥ १३ ॥
लोके विततमात्मानं लोकचात्मनि पश्यति ।
परावरज्ञा सक्तः चन् स तु भूतानि पश्यति ॥ १४ ॥

·इन्द्रियनिग्रहः । पश्यतः सर्वभूतानि सर्वावस्थासु सर्वदा । ब्रह्मभूतस्य संयोगो नाशुभेनोपपद्यते ॥ १५ ॥ ज्ञानमूलात्मकं क्लेशमतिवृत्तस्य पारुपम् । लोकवृत्तिप्रकाशेन ज्ञानमार्गेण गम्यते ॥ १६ ।। अनादिनिधन जन्तुमात्मयोनि सदाव्ययम् । अनौपम्यमपूत्तं च भगवानाह युतिमान् ॥ १७ ॥ तपो मूलमिदं सर्व यन्मां विप्रानुपृच्छसि । इन्द्रियाएपेव संयम्य तपा भवति नान्यथा ॥ १८ ॥ इन्द्रियायपेय तत्सर्वं यत् स्वर्गनरकावुभौ । निगृहीतविस्पानि स्वर्गाय नरकाय च ॥ १९॥- एप योगविधिः कृत्स्ना यावदिन्द्रियधारणम् । एतन्मूलं हि तपसः कृत्स्नस्य नरकस्य च.॥ २० ॥ इन्द्रियाणां प्रसङ्गेन दोपमृच्छन्त्य संशयम् । संनियम्य तु तान्येव ततः सिद्धिं समानुयात् ॥ २१ ॥. परणामात्मनि नित्यानामैश्वयं यो ऽधिगच्छति । न स पापैः कुतो ऽनधैर्युज्यते विजितेन्द्रियः ॥ २२ ॥ रथः शरीरं पुरुपस्य दुष्ट मात्मा नियन्तेन्द्रियारपा रवान तैरप्रमत्तः कुशली सदश्वन्तः सुग्वं याति रधीवधीरः॥२३ परणामात्मनि युक्तानामिन्द्रियाणां प्रमापिनाम् । यो धीरो धारयेद्रश्मोन् स स्यात् परमसारथिः ॥ २४ ॥ इन्द्रियाणां प्रसपानां यानामिव वर्मसु । तिं कुर्वीत सारध्ये धृत्या तानि जयेद् ध्रुवम् ॥२५॥ इन्द्रियाणां विचरतां यन्मनो ऽनुविधीयते । सदस्य हरते दुहिं नावं वायुरिवाम्भसि ॥ २६ ॥ येपु विप्रतिपपन्ने षट्सु माहात् फलागमे । तेवध्यवसिताध्यायी विन्दते ध्यान फलम् ॥ २७ ॥ फठ . 3० १. अस्मान छरथिनं विद्धि शरीर रथ मेवतु । युडिन्तु सारथिं विद्धि मनः प्रग्रह मेव च ।।

·१६८
सनातनधर्मसंग्रहः ॥
दुरन्वर्ष दुप्पधपं दुरापंदुरतिक्रमम् ।
सर्व वै तपसाभ्येति तपा हि बलवत्तरम् ॥ ८॥
सुगपो ऽसम्मता ऽऽदायी भ्रूणहा गुरुतल्पगः ।
तपसा तरते सर्व मेनसश्च प्रमुच्यते ॥ ६ ॥
सर्वविद्य स्तु चक्षुष्मानापि यादृशतादृशम् ।
तपस्विनं तथैवाहु स्ताभ्यां कार्य सदा नमः ॥१०॥
श६०. भीम. 3. सर्वमेतत् तपोमूलं कवयः परिचक्षते ।
न हतप्ततपाः मूढः क्रियाफलमवाप्नुते ॥ १ ॥
प्रजापतिरिदं सर्व तपसैयाऽसृजत् प्रभुः ।
तथैव वेदानुषय स्तपसा प्रतिपेदिरे ॥२॥
तपसैव ससर्जा अन्न फलमूलानि यानि च ।
श्रीन लोकां स्तपसा सिद्धाः पश्यन्ति सुसमाहिताः ॥३॥
पधान्यजगदादीनि फ्रिया श्व विविधा स्तथा ।
सपसैव हि सिद्धपन्ति तपोमूलं हि साधनम् ॥ ४॥
यद् दुरापं भवेत् किञ्चित् तत् सर्व तपसा भवेत् ।
ऐश्वर्यमृपयः प्राप्ता स्तपसैव न संशयः ॥५॥
सुर.पोऽसम्मतादायी भ्रूणहा गुरुतल्पगः ।
तपसैव सुतप्तेन नरः पापाद्विमुच्यते ॥ ६ ॥
तपसे बहुरूपस्य तैस्तै द्वारः प्रवर्तता।
निवृत्त्या वर्तमानस्य तपो नानशनात् परम् ॥७॥
न दुष्करतरं दानान नातिमातरमाश्रमः ।
विद्यभ्यः परं नास्ति सन्यासः परमं तपः॥६॥
इन्द्रियाणीह रक्षन्ति स्वर्गधर्माभिगुप्तये ।
तमा दर्थे च धर्म च तपो नानशनात् परम् ॥१०॥
ऋषयः पितरी देवा मनुष्या मृगपचिणः ।
पानि चान्यानि भूतानि स्थावराणि चराणि च ॥११॥
तपः परायणा: सर्वे सिद्धयन्ति तपसा च ते।
इत्येवंतासा देवा महत्व प्रतिपेदिरो॥ १२॥

·तपः । इमानीपृदिभागानि फलानि तपसः सदा । तपसा शक्यते प्राप्तुं देवत्वमपि निश्चयात् ॥ १३ ।। शांति- ६.तो यज्ञादपि श्रेष्टमित्येपा परमा श्रुतिः । तत्तै तपः प्रवक्ष्यामि विलुस्तदपि मे शृणु ॥ १७ ॥ अहिंसा सत्य वचनमान्शस्यं दमे घृणा एतत्तो विदुधीरा न शरीरस्य शोपणम् ॥ २८॥ मात शांति ८ युधि-उ. यदिदं तप इत्याहु रुपवासं पृथग्जनाः। तपःस्था देतदेवेह तपोऽन्यद्वापि किं भवेत् ॥ १॥ भीष्म उधार मासार्धमासोपवासाद् यत्तगो मन्यते जनः । चात्मतन्त्रोपघाती यो न तपस्वी न धर्मवित्॥२॥ त्यागस्यापि च संपत्तिः शिष्यते तप उत्तमम् । सोपवासी च भवेद् ब्रह्मचारो तथैव च ॥ ३ ॥ मुनिश्च स्यात् सदा विमो वेदांश्चैव सदा जपेत् । कुटुन्धिको धर्मकामः सदाऽस्मश्च मानयः ॥ ४ ॥ श्रमांसाशी सदा च स्यात् पवित्रं च सदा पठेत् । ऋतवादी सदा च स्यात् नियतश्च सदा भवेत् ॥ ५ ॥ विघसाशी सदा च स्यात् सदा चैवातिथिप्रियः । अमृताशी सदा च स्यात् पवित्री च सदा भवेत् ॥ ६॥ राध. उ. कथं सदोपचासी स्याद् ब्रह्मचारी च पार्थिव । विघसाशी कथं च स्यात कथं चैवातिधिप्रियः ॥७॥ भीष्म उवाच. अन्तरा सायमाशं च प्रातराशं च यो नरः। सदोपवासी भवति यो न भुङ्क्तेऽन्तरा पुनः ॥ ८ ॥ भायीं गच्छन् ब्रह्मचारी ऋता भवति चैव हि । ऋतवादी सदा च स्याद् दानशीलश्च मानयः ।।६।। अभक्षयन् वृथा मांसममांसाशी भवत्युत दानं ददत् पचित्री स्याद स्वप्नश्च दिवास्वपन् ॥ १० ॥ भृत्यातिथिषु यो भुङ्क्ते मुक्तवत्सु नरः सदा । अमृतं केवलं भुइस इति विडि युधिष्टिर ॥ ११ ॥ ।

·२००
सनातनधर्मसंग्रहः ॥
अभुक्तयत्सु नानाति ब्राह्मणेषु तु यो न:।
अभाजनन तेनास्य जितः स्वर्गा भवत्युत ॥ १२॥
देवेभ्यध पितृभ्यश्न मंभितेभ्य स्तथैव च ।
अपशिषःनि यो भुतमाहु धिमाशिम् ॥ १३ ॥
नेपालका पर्यन्ताः सदने ब्रह्मणः स्मृताः ।
उपस्थिता रामरसा गन्धर्वैश्य जनाधिप ॥ १४ ॥
देयनानिधिभिः माधं पितृभि श्चोपभुनने।
रमन्ते पुत्रपौत्रश्च तेषां गतिरनुत्तमा ।। १५ ॥
प्रिविधं तपः।
गोता. १. देशाधिज गुरुभाजपूजनं शौचमार्जवम् ।
प्रत्यचर्यमहिमा च शारीरं तप उच्यते ॥ १४ ॥
अनुगकर वाययं सत्यं प्रियहितं च यत् ।
स्वाध्यायाभ्यसनं च य ङ्मयं तप उच्यते ॥ १५ ।।
मनः प्रमादसौम्पत्वं मौनमात्मविनिग्रहः ।
भावसंशुद्धिरितीतत्त मानस मुच्यते ॥ १२ ॥
अद्वय, प या तप्तं तपस्तनिधिं नरैः।
अफनाकांक्षिभियुक्तः सात्त्विक परिचक्षते ॥ १७ ॥
सत्कारमानपूजार्थ तपो दम्भेन चैव यत् ।
क्रियते तदिह प्रोक्त राजसं चलमभुवम् ॥ १८ ॥
मूदग्राहेणात्मनो गत् पीडया क्रियते तपः ।
परस्योत्मादनार्थ वा तत्तामसमुदाहृनम् ॥ १९ ।।
लोकयात्रा
युधि. उ. किं कर्त्तव्यं मनुष्येण लोकयात्रा हितार्थिना ।
महा अनुः १३. कथं वै लेोकयात्रान्तु किं शीलश्च समाचरेत् ॥१॥
भीष्प, उवाच. कायेन 'न वधं कर्म वाचा चापि चतुर्विधम् ।
मनसा त्रिविधञ्चैव दश कर्मपधास्त्यजेत् ।। २ ।।
प्राणातिपातस्तैन्यश्व परदारमथापि च ।
त्रीणि पापानि कायेन सर्वतः परिवर्जयेत् ॥३॥

·लोकयात्रा। असत्पलापं पारुप्यं पैशन्य मन्तं तथा । चत्वारि वाचा राजेन्द्र न जल्पेन्नानुचिन्तयेत् ॥ ४॥ अनभिध्या परस्वेषु सर्वसत्वेपु सहिदम् । कर्मणां फल मस्तीति त्रिविधं मनसा चरेत् ॥५॥ तस्मादाकायमनसा नाचरे दशुभं नरः । शुभा शुभान्याचरन् हि तस्य तस्याभुते फलम् ॥ ६ ॥ त्रिविधंतपः अनु-१४४.उमामाच भगवन् सर्वभूतेश सुरासुर नमस्कृत । धर्मा धर्मो नृणां देव ब्रूहि मे संशयं विभो ॥ १ ॥ कर्मणा मनसा वाचा त्रिविधं हि नरः सदा । बध्यते यन्धनैः पाशै मुच्यते ऽप्यथवा पुनः॥२॥ केन शीलेन वै देव कर्मणा कीरोन था। समाचारै गुणै क्यैिः स्वर्ग यान्तीह मानवाः ॥३॥ देवदेव. उन्देविधर्मार्थ तत्वजे धर्मनित्ये झै रते। सर्वप्राणिहितः प्रश्नः श्रूयतां बुद्धिवर्द्धनः ॥ ४ ॥ सत्यधर्म रताः सन्तः सलिनाविवर्जिताः। धर्मलब्धार्धभोक्तारस्ते नराः स्वर्गगामिनः ॥५॥ नाधर्मेण न धर्मेण यध्यन्ते छिन्न संशयाः। मलयोत्पत्तितत्त्वज्ञाः सर्वज्ञाः सर्वदर्शिनः ॥ पोतरागा विमुच्यन्ते पुरुपाः कर्म पन्धनैः ॥ ६ ॥ कर्मणा मनसा वाचा ये न हिंसन्ति किन्चन । ये न सजन्ति कस्मिंशिरीन पध्यन्ति कर्मभिः ।।७।। प्राणातिपाताद्विरताः शीलवन्तो यान्विताः । तुल्यप्रेष्यप्रिया दान्ता मुच्यन्ते कर्मपन्धनः ॥ ८॥ सर्वभूतदयावन्तो विश्वास्याः सर्वजन्तुपु । स्यक्तहिंसासमाचारास्ते नराः स्वर्गगामिनः ॥६॥ परस्वे निर्ममा नित्यं परदारविवजकाः। धर्मलव्धार्थभोकारस्ते नराः स्वर्ग गामिनः ॥१०॥ ५ R5231

·१
२०२
सनातनधर्मसंग्रहः ॥
मासृचत् स्वसवच्चैव मित्यं दुहितवञ्च ये।
परदारेषु वर्तन्ते ते नराः स्वर्गगामिनः ।। ११ ॥
स्तैन्याभिवृत्ताः सततं सन्तुपाः स्वधनेन च ।
स्वभाग्यान्युपजीवन्ति ते नराः स्वर्ग गामिनः ॥ १२ ॥
परदारेषु ये नित्यं चारित्रावृतलोचना।
यतेन्द्रियाः शीलपरास्ते नराः स्वर्ग गामिनः ॥ १३ ॥
एप देवकृतो मार्गः सेवितव्यः सदा बुधैः ।
अकपायकृतश्चैव मार्गः सेव्यः सदा बुधैः ॥ १४ ॥
स्वदारनिरतो ये च ऋतुकालाभिगामिनः ।
अग्राम्यसुखभोक्तार स्ते नराः स्वर्गगामिनः ॥१५॥
दानधर्मतपयुक्तःशीसशाचदयात्मकः ।
वृत्त्यर्थ धर्महेतार्या सेवितव्यः सदा बुधैः ॥ १६ ॥
स्वर्गवासमभीप्सद्भिर्नसेव्यस्त्वत उत्तरः॥ १७ ॥
उमोवाचः पाया तु पध्यते येन मुच्यतेऽप्यथवा पुनः ।
तानि कर्माणि मे देव पद भूतपतेऽनघ ॥ १८ ॥
महेश्वर उ. प्रात्महतो परार्थे वा नर्महास्याश्रयात्तथा ।
ये मृपा न वदन्तीह ते नराः स्वर्गगामिनः ॥ १६ ॥
वृत्त्यर्थ धर्महेतो धी कामकारा त्तथैव च ।
प्रवृत्तं येन भाषन्ति ते नराः स्वर्ग गामिनः ॥२०॥
इलक्षणां वाणी निरावाधां मधुरां दोपवर्जिताम् ।
स्थागतेनाभिभापन्ते ते मराः स्वर्गगामिनः ॥ २१ ॥
परुपं ये न भाषन्ते कटुकं निष्ठुरं तथा।
अपैशून्यरताः सन्त स्ते नराः स्वर्गगामिनः ॥ २२ ॥
पिशुना ये न भाषन्ते मित्रभेदकरी गिरम् ।
तं मैत्रन्तु भापते ते नराः स्वर्गगामिनः ॥ २३ ॥
ये वर्जयन्ति परुषं परद्रोहं च मानवाः ।
सर्वभूतसमादान्ता स्ते नराः स्वर्गगामिनः ॥ २४ ॥
असत् प्रलापाद्विरता विरुद्धपरिवर्जकाः।
सौम्पपलापिनो ये च ते नराः स्वर्गगामिनः ॥ २५ ॥

·२०३ न कोपा द्याहरन्ते ये वाचं हृदयदारिणीम् । शान्तं वदन्ति डापि ते नराः स्वर्गगामिनः ॥ २६ ॥ एप वापीकृतो देवि धर्मः सेव्यः सदा नरैः। शुभः सत्यगुणो नित्यं वजनीयं मृपा बुधैः ॥ २७ ॥ रमोवाच मनसा बध्यते येन कर्मणा पुरुषः सदा । तन्मे बेहि महाभाग देवदेव पिनाकघृक् ॥ २८॥ गहेखर उ. मानसेनेहधर्मेण संयुक्ताः पुरुषाः सदा । स्वगं गच्छन्ति कल्पाणि तन्मे कीर्तयतः शृणु ॥ २६ ॥ दुष्पपीतेन मनसा दुष्पपीतान्तराकृतिः। मनो मध्यति येनेह शृणु वाक्यं शुभानने ॥ ३०॥ अरण्ये विजने न्यस्तं परस्वं दृश्यते यदा । मनसापि न हिंसन्ति ते नराः स्वर्गगामिनः ॥३१॥ प्रामे गृहे वा यद्रव्यं पारक्यं विजने स्थितम् । नाभिनन्दन्ति वै नित्यं ते नराः स्वर्गगामिनः ॥ ३२ ॥ तथैव परदारान् ये कामवृत्तान् रहोगतान् । मनसापि न हिंसन्ति ते नराः स्वर्गगामिनः ॥ ३३ ॥ शत्रु मित्रं च ये नित्यं तुल्येन मनसा नराः । भवन्ति मैत्राः सङ्गम्य से नराः स्वर्गगामिनः ॥ ३४ ॥ श्रुतवन्तो दयावन्तः शुचयः सत्यसगराः । स्वैरथैः परिसन्तुष्टास्ते नराः स्वर्गगामिनः ॥ ३५ ॥ अवैरा ये त्वनायासा मैत्रीचित्तगताः सदा । सर्वभूतदपावन्तस्ते नराः स्वर्गगामिनः ॥३६॥ अडावन्तो दयावन्त खोक्षा श्वोक्षजनमियाः। धर्माधर्मविदो नित्यं ते नराः स्वर्गगामिनः ॥ ३७॥ शुभामामसुभानाच कर्मणां फलसञ्चये । विपाकज्ञाश्च ये देवि ते नराः स्वर्गगामिनः ॥ ३८ ॥ न्यायोपेता गुणोपेता देवद्विजपराः सदा । समुत्थानमनुमाता स्ते नराः स्वर्गगामिनः ॥ ३९॥ शुभैः कर्मफले दैघि मौते परिकीर्तिताः । स्वर्गमार्ग पराभूयः किंश्नोतुं स्वमिहेच्छसि ॥ ४० ॥ ..

·२०४ सत्तासनधर्मसंग्रहः ॥ भाग. स्कं.५. चनेऽपि दोपाः प्रभवन्ति रागिणाम् गृहेषु पञ्चेन्द्रिय निग्रह स्तपः । अकुत्सिते फर्मणि यः प्रवर्तते निवृत्तरागस्य गृहं तपोषनम्॥ अथ दया भागत, दयया सर्वभूतेषु सन्तुपृपा येन फेन था। सर्वेन्द्रियोपशान्त्या च तुप्यत्याशु जनार्दनः ।। वतसहितायधैवात्मा परस्त द्रव्यः सुखमिच्छता । सुखदुःखानि तुल्यानि यथात्मनि तथा परे॥ सुखं वा यदि वा दुखं यत्किंचित् क्रियते परे। ततस्तत्तु पुनः पश्चात्सर्वमात्मनि जायते ॥ दयासहानुभूतिः । . ५ युधि. साधुभिः सह संवासे ये गुणाः परिकीर्तिताः। अनु.५०.५१, महाभाग्यवतां चैव तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १॥ भीमाबाब अत्र ते कथयिष्ये ऽहमितिहासं पुरातनम् । नहुपस्य च सम्बादं महर्षे श्च्यवनस्य च ॥२॥ भार्गव च्यवनो नाम महर्पिः सुमहातपाः। उपवास कृतारम्भो बभूव किल भारत ॥ ३ ॥ निहत्य कामं क्रोधं च द्रोहं मोहं मदं तथा । गंगायमुनयो मध्ये विवेश सलिलाश्रयम् ॥ ४ ॥ तं गङ्गा यमुना चैव सरित श्वानुगा स्तदा । प्रदक्षिणमृपिं चक्रु न चैनं प्रत्यपीडयन् ॥५॥ तत्रास्य वसतः काला समतोतो महां स्तदा । परेण ध्यानभूतेन स्थाणुभूतस्य तिष्ठतः ॥ ६ ॥ ततः कदाचित्तं देशमगमन् मत्स्यजीविनः । प्रसार्य सुमहज्जालं सर्वैश्वाकर्पितं जलात् ॥ ७ ॥ श्रथ ते सहमत्स्यै स्तु निषादा पलदर्पिताः। तसादुत्तारयामासुः सलिला भृगुनन्दनम् ।।८॥

·दया ।
तं दृष्टा दीसतपसं कैवर्ता भयपीडिताः ।
शिरोभिः प्रणिपत्यो: मिदं वचनमब्रुवन् ॥६॥
केवऊचुः प्राज्ञानात्कृतपापाना मस्माकं तुमर्हसि ।
किंवा कुर्मः प्रियं ते ऽद्य तदाज्ञापय सुव्रत ॥१०॥
भीमाशाच समुनि स्तन्महदृष्ट्वा मत्स्यानां कदनं कृतम् ।
कृपया परयाविष्ट स्तानुवाच सुनुःखितः ॥ ११॥
यवन उ-मरणं विक्रयं वापि मत्स्यै र्यास्याम्यहं सह ।
संवासान्नोत्सहे त्यक्तुं दीनानेतान्सुःखितान् ॥ १२ ॥
दुःखितानीह भूतानि दृष्टा स्यायो न दुःखितः ।
केवलात्महितेच्छो यः कोनृशंसतरस्ततः ॥ १३ ॥
अहोसर्वेषु कारुण्य मारमार्थ सुखमिच्छताम् ।
ज्ञानिनामपि यच्चेतः केवलात्महितोधतम् ॥ १४ ॥
ज्ञानिनोऽपि यदा स्वार्थ निश्चित्य ध्यानमास्थिताः।
सत्वाः संसारदुःखार्ताः कं यान्ति शरणं तदा ॥ १५ ॥
को नु स स्यादुपायोऽत्र येनाहं दुःखितात्मनाम् ।
अन्तः प्रविश्य भूतानां भवेयं दुःखभाक् सदा ॥ १६ ॥
अहो मीनाः स्फुरन्त्येते लुठति च तथापर ।
पलिनोऽपि महाकाया: सूर्य-शुपरिपीडिताः ॥ १७ ॥
दृष्ट्वा ऽन्ध वधिर व्यङ्गाननाधान रोगिणस्तथा ।
दया न जायते येषां ते शोच्या मूढचेतनाः॥२८॥
प्राणसंशयमापन्नं यो न रक्षति शक्तिमान् ।
सर्वधर्मरहितः सपापां गतिमाप्नुयात् ॥ १६ ॥
अपहृत्यार्त्तिमार्तानां सुखं यदुपजायते।
तस्य स्वर्गो ऽपवर्गो वा कलां नार्हति पोडशीम् ॥ २०॥
तस्मान्नैतानहं दीनां स्त्यका मीनान सुदुःखितान् ।
ब्रह्मणो ऽपि पदं यास्ये किं पुनस्त्रिदशालपम् ॥ २१ ॥
न करिये च युप्माक माशादं कदाचन ।
निवेदयत मां राजे स मे मूल्यं प्रदास्यति ॥ २२ ॥
भीमप्रधाच. एवं निशम्य वचनं निषादा जातसंम्रमाः।
गत्वा राज्ञे च तत्सव नहुपाय न्यवेदयन् ॥ २३ ॥

·२०६
सनातनधर्मसंग्रहः॥
नापोऽपि च तच्छ्र त्या विस्मयाविछचेतनः ।
नहुपरशन कोऽसावत्यभुताकारो जले वोस मकल्पयत् ।। २४॥
इति संचित्य धर्मात्मा धर्मशक्तिसमन्वितः।
भयेन च समावि मुनिप्रवरश कया ॥ २५ ॥
विसृज्य सेनां तव राजा लघुपरिच्छदः।
स्वरितः प्रययौ तत्र सहामात्यपुरोहितः ॥ २९ ।।
तं दृष्ट्वा सूर्य संकाशं च्यवन शंसितव्रतम् ।
ज्ञात्वा भार्गव मेकानं ध्यानयोग परायणम् ॥२७॥
तं पूजयित्वा निधिव देवकल्पं नरेश्वरः ।
मोवाच भगवन् हि किं करोमि तवाज्ञया ॥ २८ ॥
रययन 3 श्रमेण महताविष्टाः कैवर्ता दुःखजीविनः ।
मम मूल्यं प्रयच्छेभ्यो यथावदाजसत्तम ॥ २६ ॥
पधामूल्पप्रदानेन मत्स्यसोधर्म्यमास्थितः।
एभ्यो मुच्ये यथाकामं मरिष्ये वा ततोऽन्यथा ॥ ३० ॥
पथामूल्यप्रदानेन करोम्यात्मममोचनम् ।
तथा मीनांश्च रक्ष्यामि तन्मे मनसि निश्चतम् ॥ ३१॥
नहुप उ. सहस्राणां शतं मूल्यं निषादेभ्यः प्रदीयताम् ।
निष्क्रयायं भगवतो यथाह भृगुनन्दनः ॥ ३२॥
यवन उ नाहं शतसहस्रेण विक्रेयः पार्थिव त्वया ।
सदृशं दीयतां मूल्यममात्यैः सह चिन्तय ॥३३॥
नहुष उवाच.कोटिः प्रदीयतां मल्यं निषादेभ्यः पुरोहिताः।
यद्येतदपि नो मूल्यं ततो भूयः प्रदीयताम् ॥ ३४॥
एययन उ आत्ममूल्यं न वक्तव्यं न तं लोकः प्रशंसति ।
तस्मान्नाह प्रवक्ष्यामि न चात्मस्तुतिमुद्हेत् ॥ ३५ ॥
नाहमहामि वा कोटिं न त्यहाऽभ्यधिकं ततः।
सदृशं मामक मूल्यं ब्राह्मणैः सह चिन्तय ॥ ३६ ॥
नहुपउधाच अईराज्यं समस्तं वा निषादेभ्य प्रदीयताम् ।
एतन् मूल्यमहं मन्ये किं वा त्वं मन्यसे बिज ॥ ३७॥
स्यवन उ अर्द्धराज्य समस्तं वा नाहमामि पार्थिव ।
सदृशं दीयतां मूल्यमृपिभिः सह चिन्तय ॥ ३८ ॥

·दया । २०७ भोप्मउवाय,मह स्तचः श्रुत्मा नापो भृशदुःखितः। चिन्तयामास शोकातः सहामात्यपुरोहितः ॥ ३६॥ गत्वा कश्विदृपिस्तत्र गविजात इति श्रुतः । प्रोवाच नट्ठपं माभैस्तापयिष्याम्यहं मुनिम् ॥ ४० ॥ नहुपरवान ब्रवीतु भगवन् मूल्यं मुनेस्तस्य महात्मनः । परित्रापस्व मामस्माद्विपयं च कुलं च मे ॥ ४॥ हन्यापिः सुसंडो त्रैलोक्यमपि सेश्वरम् । किं पुन मा तपो हीनं पाहुवीर्यपरायणम् ॥ ४२ ॥ गविज्ञा-उ. अनर्यो यो महाराज जगत्पूज्या दिजोत्तमाः। गावश्च दैवतं तेपां तद्दोमूल्यं प्रदीयताम् ॥४३॥ भीष्म उ• तच्छु त्वा वचनं राजा सहामात्य पुरोहितैः । हर्पण च समाविपुः प्रोवाचेदं वचो नृपः ॥ ४४ ॥ अनु.५०.५१. एत्तिष्टोतिष्ट विप्र गवा क्रीतो ऽसि मार्गव । एतन् मूल्यमहं मन्ये तव धर्म भृतां वर ॥ २५ ॥ उत्तिष्ठाम्येप राजेन्द्र सम्यक् क्रीतो ऽसि ते ऽनघ । गोभिस्तुल्यं न पश्यामि धनं किब्धि दिहाच्युतम् ॥ २६ ॥ कीर्तनं श्रवणं दानं दर्शनन्चापि पार्थिव । गवां प्रशस्यते वीर सर्वपापहरं शिवम् ॥ २७ ॥ गावो लक्ष्म्याः सदा मूलं गोपु पाप्मा न विद्यते। गावो यजस्य नेथ्या वै तया यजस्य ता मुम्बम् ।। २८ ।। अमृतं हपव्ययं दिव्यं चरन्ति च वहन्ति च । अमृतापतना श्चैताः सर्वलोक नमस्कृताः ॥ ३०॥ तेजसा यपुपा चैव गायो वह्निसमा मुधि । गावो हि सुमहत्तेजः प्राणिनात सुग्वमदाः ॥ ३१ ॥ निवि गोकुलं यन स्वासं मुञ्चति निर्भयम् । विराजयति तं देशं पाप मास्यापकर्पति ॥ ३२॥ गावः स्वर्गस्य सोपानं गावः स्वर्गेऽपि पूजिताः। गावः कामदो देव्यो नान्यत्किञ्चित् परं स्मृतम् ॥ ३३॥ इत्येतद् गोप में प्रोक्तं माहान्यं भरतर्षभ । गुणेकदेशवचनं दाक्यं पारायणं न तु ॥ ३४ ।।

·सनातनधर्मसंग्रहः ॥
एतरछु त्वा निपादास्ते गवां माहात्म्यमुत्तमम् ।
प्रणिपत्य महात्मानं सतस्तमृपिमब्रुवन् ॥१७॥
संभापा दर्शनं स्पर्श कीर्तनं मरणं तथा ।
पावनानि फिलैतानि साधूनामिति शुश्रुम ॥२८॥
संभाषा दर्शनं स्पर्शः सहामाभिः कृतं त्वया।
प्रसीद भगवं स्तस्मा द्वारेषा प्रतिगृह्यताम् ।। ५६ ।।
स्ययन, उ. एप यः प्रतिगृह्ण मि गामेषां मुक्त किल्पिां।
निपादा गच्छतः स्वगं मत्स्यैः साई जलोवृतैः ॥ ६० ॥.
यन्मया सुकृतं किंचिन्मनावाकाय कर्ममिः।
दुःखार्ता जंतव स्तेन सर्वे संतु सुखावहाः ॥ ६१ ॥
भीम उवाच. ततस्तस्य प्रसादेन महर्ष वितात्मनः ।
निपादास्तेन वाक्येन सह मस्त्यैर्दिवं गताः ॥३२॥
सेव्याः श्रेयार्थिभिः सन्तः पुण्यतीर्थजलापमा।
क्षणापासंगयोगोऽपि न तेषां निष्फल भवेत् ॥ ६४ ।।
साधूनां दर्शनं पुण्यं तीर्थभूता हि साधवः ।
कालेन फलते तीर्थ सद्यः साधुसमागमः ॥ ६५ ॥
नांभोमयानि तीर्थानि न देवा मृच्छिलामयाः।
ते पुन्त्युरुकालेन दर्शनादेव साधयः ॥ ६६ ॥
अर्पिश्च्यवनी धीमान गविजातो महातपाः ।
घराभ्यां छन्दयामासु यधेपाभ्यां नृपोत्तमम् ॥ ६७ ॥
ततः स परयामास धर्मे बुद्धिं सुदुर्लभाम् ।
तधेत्युक्त्वा तु तो विप्रौ तं नृपं प्रशसंशतुः ।। ६८ ॥
अहो धन्यो ऽसि राजेन्द्र यत्ते धर्मे मतिः स्थिता ।
धर्मधी दुर्लभा पुसा विशेषेण महीचिताम् ॥ ६६ ॥
भूयो राज्यमदो राज्ञां मोहश्चापि महान धुरः ।
मोहाद् ध्रुवश्चनरको राज्यं निन्दन्त्यता बुधाः ॥७०
राज्यं हि पहुमन्यन्ते नरा दिपयलोलुपाः ।
मनी पिषस्तु पश्यन्ति तदेव नरफोपमम् ।। ७१ ।।
तमालकद्वयध्वंसी मदः परमदारुणः ।
भविष्यति महाराज सप नैव न संशयः॥७२॥

·दया। २०६ अंहाभिमुच्यसे राजन् प्रसादादाययोध्रुवम् । यस्मात्प्रार्थितवानायां धर्म बुद्धिं सुलभाम् ।। ७३ ॥ भीष्मयाच. इत्युक्का तो महात्मानौ जग्मतुः स्वस्वमाश्रमम् । नहुपोऽपि घरं लब्ध्वा प्रविपुः प्राविशत्पुरीम् ।। ७४ ॥ एतत्ते कथितं राजन गुणा ये सत्समागमे । महाभाग्यवतां चैव किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि ।। ७५ ॥ अथ शरणागत प्रतिपालनम् ॥ महाप्त. युधि. . यो रक्षेत् प्राणिनं ब्रह्मन् भयातं शरणागतम् । तस्य पुण्यफलं यत् स्यात् तन्मे हि नपोधन ॥ २ ॥ नामर, ट.एकतः प्रातयः सर्वे समग्रवरदक्षिणाः । एकता भयभीतस्य प्राणिनः प्राणरक्षणम् ॥३॥ इदमेव पुरादेवास्तुलायां समतोलयन् । प्राणरक्षणमेवेह गौरवेणातिरिच्यते ॥४॥ श्रतो दाहरतीममितिहासं पुरातनम् । पन्द्रस्याग्नेश्व संवादं शिवे रोशीनरस्य च ॥ ५ ॥ पर्तमाने महायज्ञ जिज्ञासायं शिविं नृपम् । इन्द्रः श्येनः फपीतोऽग्नि भूत्वा तनोपजग्मतुः॥६॥ अथ तं पतिं प्राप्य फपोतः श्येनजाङ्गयात् । शरणा महीपालं निलिल्ये भयावहतः ॥७॥ ततः शनै रुपागम्य श्येनरूपी सुरेश्वरः । रामानं सुमहात्मानं मोबाचेदं पचस्तदा ।।८।। श्त्र. . धर्मात्मनां परोऽसि त्वमेको राजन् महोदिताम् । स त्यं धर्मविर हि .धं धर्म चिकीर्पसि ॥६॥ भवान् कृतघ्नं दानेन सत्येनान्तवादिनम् । क्षमया मूरकर्माणमसाधु साधुन ऽजयः ॥ १० ॥ उपकारपरेप्वच मुफ्कारपरो जनः । थाकारपरेऽपि त्यमुपसार परो यथा ।। ११॥

·२१०
सनातनधर्मसंग्रहः ॥
अहित हितबुद्धिस्त्वं पापेपु त्वमपापकृत् ।
दोपान्वेषण दक्षोऽपि गुणान्धेपणतत्परः ॥ १२।।
तयं विहितो भक्ष्य: पीव्यमानस्य मे क्षुधा ।
मा हिंसी लॊभता धर्म धर्ममुत्स्वानसि ॥ १३ ॥
रानोगच संत्रस्तरूपो प्राणार्थी त्वत्तो भीतो विहङ्गमः ।
मत्सकाशमनुप्राप्तः प्राणगृनुरयं खगः ॥ १४ ॥
तदेव मागतस्यास्य कपोतस्याऽभयार्धिनः।
कथ मस्मद्विधः कुर्यात् त्यागं सद्भिर्विगहितम् ॥ १५ ॥
लोभाद् दे॒पायाद्वापि यस्त्यजेच्छरणागतम् ।
ब्रह्महत्या समं तस्य पाप माहुर्मनीपिणः ॥ १६ ॥
शास्त्रेषु निष्कृति या महापातकिनामपि ।
शरणागतहन्त्तृणां न दृा निष्कृतिः कचित् ॥ १७ ॥
यथात्मनः प्रिया: प्राणाः सर्वेषां प्राणिनां तथा।
तस्मान् मृत्युभयनस्तानातव्याः प्राणिनो बुधैः ॥ १८ ॥
जन्ममृत्युजरारोगनिन्यं संसारसागरे।
जन्तवः परिक्लिश्यन्ते मृत्योः पश्यन्ति ते तथा ॥ १९ ॥
यन्निमित्तं भवेच्छोक स्वासो वा शोधएव च ।
श्रायासेो वा यतो मूलमेकाङ्गमपि तं त्यजेत् ॥ २०॥
मरिष्यामीति यदु खं पुरुषस्योपजायते ।
युक्ततेनानुमानेन परोऽपि परिचितम् ॥ २१ ॥
यथाहि ते जीवितमात्मनः प्रियं तथापरेपापि जीवितं प्रियम् ।
संरक्षसे जीवितमात्मनो यथा तथापरेपामपि रक्ष जीवितम् ॥ २२॥
तस्मान्नाह मिमं भीतमर्पयिष्ये कपोतकम् ।
यज्ञ युक्तं मन्यन्ते फतुं श्येनाशु तदद ।। २३ ।।
श्यनउवाच, आहारात्सर्व भूतानि संभवन्ति नरेश्वर ।
श्राहारेण पिवईते तेन जीवन्ति जन्तयः ॥ २४ ॥
शक्यते दुष्करे ऽप्यर्थे राजन् वर्तयितुं चिरम् ।
नचाहारविहीनेन शक्यते चर्तितु कचित् ॥ २५ ।।
भक्ष्यादिकोपितस्यास्मान् मम प्राणा विशांपते ।
पिसृज्य फायं यास्यति पथा मम पुन भयः॥ २६ ॥

·दया।
मृते च मयि सवं मे पुनदारं मरिष्यति ।
रक्षमाणः कपोतं त्वं यहून प्राणान् न रक्षति ॥ २७ ॥
धर्म यो पाधते धर्मो न स धर्मः परन्तप ।
अविरोधी च पो धर्मः स धर्मः सनि रुच्यते ॥ २७ ॥
तस्माद्विरोधे धर्मस्य पिचिंत्य गुरुलाधवम् ।
यतो भूयान् ततो राजन् कुरु धर्मविनिर्णयम् ॥ २९ ।।
रानोवाद. नातो भूयान् परो धर्मः कश्चिदन्योऽस्ति खेचर ।
प्राणिनां भयभीतानामभपं यत्प्रदीयते ॥ ३० ॥
परमेकस्य सत्वस्य दत्वा त्वभयदक्षिणाम् ।
न तु विप्रसहनस्य गोसहस्त्र मलंकृतम् ॥ ३१ ॥
अभयं सर्वभूतेभ्यो यो ददाति दयापरः।
तस्य देहाद्विमुक्तस्य न भयं घिद्यते कचित् ॥ ३२॥
हेमधेन्वंवरादीनां दातारः सुलभा भुवि ।
दुर्लभः पुरुपो लोफे सर्वभूतहितप्रदः ॥ ३३ ॥
महतामपि यज्ञानां कालेन क्षीयते फलम् ।
भीताभयप्रदानस्य चय एव न विद्यते ॥ ३४ ॥
येन तप्तं तपस्तीर्थे तीर्थसेवा श्रुतं तथा ।
यज्ञंयाभयदानस्य कलां नाईन्ति पोडशीम् ॥ ३५॥
चतुःसागरपर्यन्तां यो दद्यापिवी मिमाम् ।
अभयं यश्च भूतेभ्य स्वपोरभयदाऽधिकः ।। ३६ ॥
अपि त्यजे राज्यमिमं शरीरं वापि दुस्त्यजम् ।
म त्यिम भपसंत्रस्तं त्यजे दीनं पोतकम् ॥ ३७॥
पन्ममास्ति शुभंकिश्चित्तेन जन्मनि जन्मनि ।
भवेयमहमा नां प्राणिनामातिनाशयः॥ ३८ ॥
न त्यहं कामपे राज्यं न स्वगंनापुनर्भयम् ।
प्राणिनां दुःखतप्तानां कामये दुश्वनाशनम् ॥ ३६ ।।
यथा घनानृता चाणी मयैपा समुदाहृता ।
सत्येन तेन भगवान् प्रसीदतु ममेश्वरः॥ ४०॥
आहाराध समारम्भस्तय चायं विहंगम ।
तय समाहारमन्यदेव दाम्यहम् ॥ ४२ ॥

·सनातनधर्मसंग्रहः ।। अहिते हितबुद्धिस्त्वं पापेषु त्वमपापकृत् । दोपान्वेषण दक्षोऽपि गुणान्धेपणतत्परः॥ १२॥ तदयं विहितो भक्ष्यः पीटयमानस्य मे क्षुधा । मा हिंसी लोभतो धर्म धर्ममुत्स्वानसि ॥ १३ ॥ रानोयाच संग्रस्तरूपी प्राणार्थी त्वत्तो भीतो विहङ्गमः । मत्सकाशमनुप्राप्तः माणगृध्नुरयं खगः ॥१४॥ तदेव मागतस्यास्य कपोतस्याऽभयाधिनः। कथ मसदिधः कुर्यात् त्यागं सद्भिविगहितम् ॥ १५॥ लोभाद् द्वेपायावापि यस्त्यजेच्छरणागतम् । ब्रह्महत्या समं तस्य पाप माहुर्मनीपिणः ॥ १६ ॥ शास्त्रपु निष्कृति या महापातकिनामपि । शरणागतहनतृणां न दृपा निष्कृतिः कचित् ।। १७ ।। यथात्मनः प्रियाः प्राणाः सर्वेषां प्राणिनां तथा । तस्मान् मृत्युभयत्रस्ताः वातव्याः माणिनो बुधैः ॥ १८ ॥ जन्ममृत्युजरारोगनिन्य संसारसागरे । जन्तवः परिक्लिश्यन्ते मृत्योः पश्यन्ति ते तथा ॥ १९ ॥ यनिमित्तं भवेच्छोक स्त्रासोदा क्रोधएव च। प्रायासो वा यतो मूलमेकाङ्गमपि तं त्यजेत ॥२०॥ मरिष्यामीति यदु खं पुरुषस्योपजायते । युक्त तेनानुमानेन परोऽपि परिरक्षितुम् ॥ २१॥ यथाहि ते जीवितमात्मनः प्रियं तथापरेपामपि जीवितं प्रियम् । संरक्षस जीवितमात्मनो यथा तथापरेपामपि रद जीवितम् ॥२२॥ तस्मान्नाह मिमं भीतमर्पयिष्ये कपोतकम् । यदत्र युक्तं मन्यन्ते फतुं श्येनाशु तब द ॥२३॥ श्येनउवाच आहारात्सर्व भूतानि संभवन्ति नरेश्वर । आहारेण विवडते तेन जीवन्ति जन्तवः ॥ २४ ॥ शक्यते दुष्करे ऽप्यर्थे राजन् वर्तयितुं चिरम् । न चाहारविहीनेन शक्यते वर्तितुं कचित् ॥ २५ ॥ भक्ष्याद्विलोपितस्यास्मान् मम प्राणा विशांपते । घिसज्य कायं पास्पति पथा मम पुन भधः ॥ २६ ।।

·दया।
मृते च मयि सर्व मे पुत्रदारं मरिष्यति ।
रचमाणः कपोतं त्वं यहून प्राणान् न रक्षति॥ २७ ॥
धर्म यो पाधते धर्मो न स धर्मः परन्तप ।
अविरोधी च पो धर्मः स धर्मः सनि रुच्यते ॥२७॥
तस्मादिरोघे धर्मस्य पिचिंत्य गुरुलाघवम् ।
यतो भूयान् ततो राजन् कुरु धर्मविनिर्णयम् ॥ २९।।
राजोधाव. नातो भूयान् परो धर्मः कश्चिदन्योऽस्ति खेचर ।
प्राणिनां भयभीतानामभयं यत्प्रदीयते ॥ ३० ॥
वरमेकस्य सत्वस्य दत्वा त्वमयदक्षिणाम् ।
न तु विप्रसहस्त्रस्य गोसहस्त्र मलंकृतम् ॥ ३१ ॥
अभयं सर्वभूतेभ्यो यो ददाति दयापरः ।
तस्य देहादिमुक्तस्य न भयं घिद्यते कचित् ।। ३२॥
हेमधेन्वंयरादीनां दातारः सुलभा मुवि ।
दुर्लभः पुरुपो लोफे सर्वभूतहितप्रदः ॥ ३३ ॥
महतामपि यज्ञानां कालेन क्षीयते फलम् ।
भीताभयमदानस्य क्षय एव न विद्यते ॥ ३४॥
येन तप्तं तपस्तीर्थे तीर्थसेवा श्रुतं तथा ।
यजं वाभयदानस्य कलां नाहन्ति पोडशीम् ॥ ३५ ॥
चतुःसागरपर्यन्तां यो दद्याधिवी मिमाम् ।
अभयं यश्च भूतेभ्य स्त्रयोरभयदोऽधिकः ॥ १६ ॥
अपि त्यले राज्य मिमं शरीरं वापि दुस्त्यजम् ।
न विमं भयसंत्रस्तं त्यजे दीनं कपोतकम् ॥ ३७॥
यन्ममास्ति शुभकिश्चित्तेन जन्मनि जन्मनि ।
भयेयमहमा नां प्राणिनामार्त्तिनाशत्रः॥ ३८॥
न त्यहं कामये राज्यं न स्वर्गनापुनर्भवम् ।
प्राणिनां दुःखतप्तानां फामपे दृग्वनाशनम् ॥ ६॥
यथा च नानृता वाणी मपेपा समुदाहना।
सत्येन तेन भगवान् प्रसीदतु ममेधरः ॥ ४०॥
आहारा समारम्भस्तष चायं विहंगम ।
रुप समाहारमन्यदेव दाम्यहम् ॥ ४ ॥

·२१२
सनातनधमसंग्रहः ॥
श्याइघाच. य एप विहितो ऽस्माकं धात्रा भक्ष्यः कपोतकः ।
तमेवात्मज नाहारैः कार्य मप्यपरैरपि ॥ ४२ ॥
श्यनाः कपोतान् खादन्ति श्रुतिरेपा सनातनो ।
मा राजन् सारतां ज्ञात्वा कदलीस्कंधमारुह ॥ ४३ ॥
राजोधाच. नाई कुशास्त्रमार्गेण कचिछत्तै विहङ्गम ।
शानेणेचो पदिशेऽयं धर्मः सत्यदयापरः ॥ ४४ ॥
सर्वसत्येषु यदान मेक सत्वे च या दया।
सर्वसत्वप्रदानात्तु दयैका च विशिष्यते ॥ ४५ ॥
सर्ववेदाश्च यत् कुर्युः सर्व यज्ञाश्च खेवर ।
सर्वतीर्थाभिषेकाच तत् कुर्यात् प्राणिनो दया ।। ४६ ।।
पाड्मनः फर्मभिर्ये तु सर्वभूतहिते रताः।
दद्यादर्शितपन्धानो ब्रह्मलोकं व्रजन्ति ते ॥ ४७ ।।
गच्छत्तस्तिष्ठतो पापि जाग्रतः स्थपतोऽपि वा ।
याभूतहितार्थाय तत् पशो रिच चेष्ठितम् ॥ ४८ ॥
जगमानि च भूतानि स्थावराणि च ये नराः।
धात्मवत्परिरक्षति यांति ते परमां गतिम् ॥ ४९ ।।
प्राणिनं वध्यमानं तु यः शक्तः समुपेक्षने ।
लयाति नरकं घोर मितिमाहु मनीषिणः ॥ ५० ॥
राज्यं समस्तं सुमहत् प्रयच्छामि तव द्विज ।
पमा कामयसे धन्यद् वर्जयित्वा पोतकम् ॥५१॥
स्पेनबाद-पदिगजन् कपोतेन सहढा प्रीति रीडशी।
ततः कपतितुल्यानि मांसानि प्रयच्छ मे ॥५२॥
रामोश- अनुग्रहमिमं मन्ये यन्मां श्येनाभिभापसे ।
पात्तेऽहं प्रयच्छामि स्वमांसं यावदिच्छसि ॥ ५३॥
पदमियं तरसुजन चिरामदति मानवः ।
मम तु प्रिय मेवैतत्कस्मादभिहितं चिरात् ॥ ५४॥
प्रवेण शरीरेण प्रतिक्षणविनाशिना ।
भुर्व यो नाजयेद्धम स शोच्यो मूढचेतनः ॥ ५५ ॥
यदि प्राण्युपकाराय देहोऽयं नोपयुज्यते ।
ततः किमुपकारोऽस्य प्रत्यहं क्रियते वृथा ॥ ५६ ॥

·दया।
ये .सा. नातिरिक्तमहं याचे तब मासं जनेश्वर !।
सम्मात्कपोतेन सम प्रयच्छ तुलया धृतम् ॥ ७॥ .
राजधाव- तदेवाहं करिष्यामि यन् मां श्येनाभि मापसे ।
कपातरक्षणं मे स्यात्तवापि च विद्दतम ॥ ५८॥
तोमरायान. एकमुक्का स्वमांसानि समुत्कृत्य स पार्थिवः ।
प्रहप स्तालयामाम कपोतेन समं प्रभुः ॥ ५९॥
त्यरमात्मफलभोगेच्छां सर्व सत्वसुपिणः ।
भयन्ति परदुम्बेन साधवो नित्याखिताः ।।६०॥
ध्रियमाणस्तु तुलया कपोतो व्यतिरिच्यते ।
पुनश्चोत्कृत्य मांसानि ततः प्रादात् स पार्थिवः ॥३१॥
न विद्यते यदा मांसं कपोतेन समं कचित् ।
ततः पक्षीण मांसो ऽसावागरोह तुलां स्वयम् ॥ ६२ ।।
परदुःखातुरा नित्यं सर्वभूतहिते रताः ।
नापेक्षते महात्मानः स्वमुखानि महांत्यपि ॥ १३ ॥
अथ तस्मिन् समारूढे तुला मौशीनरे नृपे।
देव दुभयो नेदुः पुष्पवृषिः पपात ह ॥ १४ ॥
ततस्तस्य तदा मत्वा धर्मे राज्ञो मतिं पराम्
शक्रः स्वरूप मास्याय वाक्यमेन दुचाच ह ॥ १५ ॥
इन्द्रोऽहमसि भद्रं ते कपोतो हव्याख्यम् ।
जिज्ञासमानी त्यां राजनिमं यज्ञमुपागती ॥३६॥
नैतत्वं नृपाश्चर्न करिप्यंति चापरे ।
महाकारुणिकनेह यत्कृतं दुप्कृतं नृप ॥ ३७॥
परार्थे त्यजनः प्राणान् या प्रीतिरभवत्तय ।
माणसंश्रय लुब्धेषु न सा प्राणेषु देहिनाम् ।।६८॥
पराकांतकल्याणी स्वश्रेयात्यंतनिष्ठुग।
त्वय्येव केवलं राजन् करुणा तरुणायते ।। ६९।।
स्थ कर्मपारीः सुदृवं कृत्स्नमिदंजगत् ।
त्वं जगदम्यमाचार्य पडः फरुणया नृप ॥ ७० ॥
यथा मर्यात्मना यापि दोपेप्वपहृतं त्वया ।
तथा चैवात्मनःस्थाने वासनापि न विद्यते ॥ ७१॥

·૨૨૨
सनातनधमसंग्रहः ॥
श्याच्याच. य एप विहितो ऽस्ता धात्रा भक्ष्यः कपोतकः ।
तमेवात्मज नाहारैः कार्य मप्यपरैरपि ॥ ४२ ॥
श्येनाः कपोतान खादन्ति श्रुतिरपा सनातनो ।
मा राजन सारतां ज्ञात्वा कदलीस्कंधमामह ॥ ४३ ।।
रानोशच नाहं कुशास्त्रमार्गेण कचिदर्ते विहगाम ।
शास्त्रेणैरो पदियोऽयं धर्मः सत्यदयापरः ॥ ४४ ॥
मर्यमत्येपु यहान मेक सत्ये च या दया।
सर्वमत्यदानात्तु दयैका च विशिष्यते ॥ ४५ ॥
सर्ववेदाश्च यत् कुयुः सर्व यज्ञाश्च खेचर ।
सर्वतीर्थाभिपेकाश्च तत् कुर्यात् प्राणिनो दया ।। १६ ।।
पाङ्मनः कर्मभिर्ये तु सर्वभूतहिते रताः।
दयादर्शितपन्यानो ब्रह्मलोकं व्रजन्ति ते ॥४७॥
गच्छतस्तिष्ठता वापि जानतः स्थपतोऽपि वा।
यनभूतहितार्थाय तत् पशोरिव चेष्टितम् ॥ ४८ ।।
जगमानि च भूतानि स्थावराणि च ये नराः।
धात्मवत्परिरक्षति यांति ते परमां गतिम् ।। ४९ ।।
प्राणिनं पध्यमानं तु यः शक्तः समुपेक्षने।
सयाति नरकं घोर मितिमाहु मनीषिणः ॥ ५० ॥
राज्यं समस्तं सुमहत् प्रयच्छामि तव द्विज ।
यक्ष कामयसे घन्य घर्जयित्वा कपोतकम् ॥५१॥
सनरनार-पादिताजन् कपोतेन सुद्धा प्रीति रोदशी ।
ततः कपोततुल्यानि स्वमांसानि प्रयच्छ मे ॥ १२ ॥
राजोवाद- अनुग्रह मिमं मन्ये यन्मां श्येनाभिभापसे ।
एत्तेऽहं प्रयच्छामि स्वमांसं यावदिच्छसि ॥५३॥
पदमियं तत्सुजन चिरादति मानवः ।
मम तु प्रिय मेवैतत्कस्मादभिहितं चिरात् ॥ ५४ ।।
आधुवेण शरीरेण प्रतिक्षणपिनाशिना ।
ध्रुवं यो नार्जयेद्धर्म स शोच्या मूदचेतनः ॥ ५५ ॥
यदि प्राण्युपकाराय देहोऽयं नोपयुज्यते ।
सतः किमुपकारोऽस्य प्रत्यहं क्रियते वृथा ॥ ५६ ॥

·दया।
2:37नातिरिक्तमहं याचे नव ममि जनेश्वर !!
तम्मास्कपोनेन सम प्रयच्छ तुलया घृतम् ॥ ७॥ .
राजशद- तदेवाहं करिष्यामि यन् मां श्येनाभि मापसे ।
फपोनरचणं मे स्यात्तवापि च विद्म ॥१८॥
तामयाब, एकमुत्का स्वमांसानि समुत्कृत्य स पार्थिवः।
प्रहप स्नालयामाम कपोतेन समं प्रभुः ॥ ५९॥
त्यत्मात्मफलभोगेच्छां सर्व सत्वस्वैपिणः।
भयन्ति परतुन्वन माघदो नित्यान्विताः ॥२०॥
प्रियमाणस्तु तुलया कपाता व्यतिरिच्यते।
पुनश्चोत्कृत्य मांसानि तनः प्रादात् स पार्थिवः ॥३१॥
न विद्यते यदा मांसं पातेन समं चित् ।
तनः प्रीण मांसो ऽसाशनरोड तुलां स्वयम् ॥ ३२॥
पादृानातुरा नित्यं सर्वहिते रताः।
पेक्षंने महात्मानः स्वतखामि महांत्यपि ॥३३॥
अथ नझिन् ममारूढे तुला मौशीनरे नृपे ।
देव दृकुभयो नेदुः पुष्पवृषिः पपान ६ ॥ ३४ ॥
मतस्तस्य तदा मत्वा धर्मे राज्ञो मतिं पराम्
रामः स्यम्प मास्साय वाक्यमेन याच ह ॥ ३५ ॥
इन्द्रोऽहमालि भद्रं ने कानो हव्याख्यम् ।
जिजाममाना त्यां राजनिनं यजमुपागता ॥३॥
नैतत्र्य नपाश्चर्न करियत्ति थापर ।
महाकामणिनह यत्कृनं इप्कृनं नृप ।।१७॥
परार्थे त्यजनः प्राणान् या प्रीतिरभवत्सर ।
प्राणनंश्रय लुब्धेषु न मा प्राणेषु देहिनाम् ।।६८॥
पायकांनकल्याणी श्ययात्यंतनिछुग ।
त्वय्येव फेरलं राजन् करणा तस्यायते ॥३९॥
स्य कर्मपाशः मुहदयदं कृत्स्नमिदंजगत् ।'
त्यं जगहवमानार्थ पडः फरणया नृप ।। ७० ॥
यथा मर्यात्मना वापि दोपेप्यपहनं त्वया ।
तरा चयात्मनासाने यासनापिन विद्यते ॥ ७॥

·२१४ सनातनधर्मसंग्रह अकृत्वों विशिष होनाननयमान्य च । अकृत्वा सस्ते स्पर्ड स्वं लोकोत्तमतां गतः ।। ७२ ।। परोपकारजन्मानो विधामा विहिताश्च ये । सजला जलदाः खे प सफलाश्च महाद्रुमाः ॥७३॥ प्रात्मप्राणैः परमाणान् यो मरः परिरक्षति । स याति परमधाम पतो नावर्तते पुनः ॥ ७४ ।। प्राणैरपि त्वया राजन् रक्षितः कृपणो जनः । स्वांसानि प्रदत्सानि द्रव्येष्वन्येपु फा कथा ।। ७५ ॥ पशवोऽपि हिजीवंति केवलारमोदरंभरा। सपुनर्जीवितरलाप्यो यः परार्थ हि जीपति ॥७३ ॥ किमत्र चित्रं पत् संतः परानुग्रहतत्परः। नहि स्वदेशीताय जायते चन्दनद्रुमाः ॥७७ ॥ परोपकारध्यापारपरो यः पुरुषः सदा । सपदं तदधामोति परादपि हि यत्परम् ॥ ७ ॥ परोपकारैकषिया स्वसुखाय गतस्पहाः । जगद्विताय जायते साधवस्स्वादशा भुवि ।। ७६ ॥ पत्स्वमांसानि भूतेभ्यः समुस्कृत्तानि पार्थिन। एपा ते शाश्वती कोतिर्लोकाननुगमिष्यति ॥ ८॥ दिव्यरूपधरथ व पालयित्वा महीं चिरम् । सर्व लोकानतिक्रम्य प्रध्यलोकं गमिष्यसि ॥१॥ एवमुक्का तमिन्द्रानी जग्मतु त्रिदशासयं। राजा तु तुमिष्ट्वा च मुमुदे देववचिरम् ॥ ८२ ॥ य इदं शृणुयानित्यं शिवेश्वरितमुत्तमम् । सपियेह पापानि प्रयाति त्रिदिव नरः ॥ ८३ ॥ विचिंत्य राजा स्वशरीरमधुवं ध्रुव यशः सर्वजनस्य दुर्लभम् शरीर दानात्परजोवरक्षणं विधाय लोकत्रय भूरणं पया अहिंसा तुतिः । मा हिंस्यात् सर्वाभूतानि भूयतां धर्म सर्वस्वं श्रुत्या चाप्यधार्यताम् । आत्मनः प्रति कुलानि परेपां न समाचरेत् ॥

·अहिंसा। यदन्यैर्विहितं नेच्छेदात्मनः कर्म पूरुषः । न तत्परेपु कुर्वीत जानन्नप्रिय मात्मनः ।। उदयो ३० न तत्परस्य संदध्यात् प्रतिकूलं यदात्मनः। एप मासासिको धर्मः कामादन्यः प्रवर्तते ॥७२॥ जीवितं यः स्वयं चच्छेत् कथं सोऽन्यं प्रघातयेत् । यद्यदात्मनि चेच्छेत पत्परखापि चिन्तयेत् ।। ७३ ॥ शान्ति..मनसोऽप्रतिकूलानि प्रेत्य चेह च वास । भूतानां प्रतिकूलभ्यो निवर्तस्व यतेन्द्रियः॥ आत्मनः प्रतिकूलानि परेभ्यो यदि नेच्छसि । परेपा प्रतिकूलेभ्यो निवर्त्तय ततो मनः ।। मनुः ५. योऽहिंसफानि भूतानि हिनस्त्यात्मसुखेच्छया । सजीपंच मृतश्चैव न कचित् सुखमेधते ॥ ४५ ॥ यो पन्धनवघल्लेशान् प्राणिनां न चिकीर्पति । स सर्दत्य हितमेप्सुः सुखमत्यन्तमरनुते ॥ ४६ ।। पडपायति यत्रने घृति पध्नाति यत्र च । तदयाप्नोत्ययनेन यो हिनस्ति न किचन ॥ १७ ॥ नाकृत्वा प्राणिनां हिंसां मांस मुत्पद्यते कचित् । न च प्राणिवध स्वयं स्तस्मान्मासं विधर्जयेत् ॥४८॥ समुत्पत्तिं च मांसस्य पधन्धा च देहिनाम् । असमीक्ष्य निवत्तेत सर्वमांसस्य भक्षणात् ॥ ४ ॥ अनुमन्ता विशसिता निहन्ता ऋय फ्रिरी। संस्कर्ता चौपदर्ता च वादक श्वेति घातकाः ॥५१॥ प वश्वमेधेन यो यजेत शतं समाः। मांसानि च न स्वादेद्य स्तयो पुण्यफलं समम् ।। ५३ ।। फलमूलाशन मध्ये मुंन्पन्नानां च भाजनैः । न तत्फल मयामोति यन्मांसपरिवर्जनात् ॥ ५४ ॥ मांस भक्षयिता ऽमुन यस्य मांस मिहाम्यहम् । एतन्मांसस्य मांसत्वं प्रवदन्ति मनीपिणः ॥ ५५ ।।

·२१६
सनातनधर्मसंग्रहः ॥.
शत् ११३ युध,उ अहिंसा वैदिकं कर्म ध्यानमिन्द्रय संयमः ।
तपो ऽथ गुरुशुश्रूपा कि श्रेयः पुरुपं प्रति ॥ १॥
सर्वापयेतानि धाणि पृथक दाराणि सर्वशः।
शृणु संकीर्त्य मानानि पडेय भरतपंभ ॥२॥
हन्त निश्रेयसं जन्तो रहं वक्ष्यम्यनुत्तम् ।
यहिंसापाश्रयं धर्म यः साधयति घे नरः ॥३॥
चीन दोपान्सर्थभूतेषु निधाय पुरुषः सदा ।
काममोधा च संयम्य ततः सिहिमवानुते ॥४॥
अहिंसकानि भूतानि दण्डेन विनिहन्ति यः।
प्रात्मनः सुखमन्यिच्छन् स प्रेत्य न सुखी भवेत् ॥५॥
अत्मोपमस्त भूतेषु यो वे भवति पूरुपः ।
न्यस्त दण्डो जितक्रोधः सत्य सुखमेधते ॥ ६ ॥
सर्वभूतात्मभूतस्य सर्वभूतानि पश्यतः ।
देवापि मार्गे मुहबन्ति अपदस्य पदैपिणः ॥७॥
नतत्परस्य सन्दध्यात् प्रतिकूलं यदात्मनः ।
एप संक्षेपतो धर्म: कामादन्यत् प्रवर्तते ॥८॥
प्रत्याख्याने च दाने च सुखदुःखे प्रियाप्रिये ।
आत्मौपम्येन पुरुपः प्रमाणमधिगच्छति ॥ ६॥
यधापरः प्रक्रमते परेपु तथापरे प्रक्रमन्ते परस्मिन् ।
तथैव तंपूपमा जीरलाके यथा धर्मा निपुणेनो पदि पृः ॥१०॥
घेशम्पा उ इत्युत्का तं सुरगुरु धर्मराज युधिष्ठिरम् ।
दिव माचक्रमे धीमान् पश्यतामेव नः सदा ॥ ११ ॥
अनु. ११५. अहिंसा परमो धर्म इत्युक्तं यहुश स्त्वया ।
प्रापुि च भवानाह पितृनामिपकाशिषः ॥१॥
मांस बहुविधैः प्रोक्तस्त्वया श्राद्धविधिः पुरा ।
अहत्वा च कुतो मांसमेवमेतद्विरुध्यते ॥२॥
जाता नः संशयो धर्म मांसस्य परिवजने ।
दोपा भक्षयतः कः स्यात् फश्चाभक्षयतो गुणः ॥३॥

·अहिंसा ॥
हत्वा भक्षयतो वापि परेणापि हतस्य था।
हन्याहा यः परस्यार्थे मीत्वा चा भक्षयेन्नरः॥४॥
एसदिच्छामि तत्वेन फय्यमानं घयाऽनय ।
निश्चयेन चिफीमि धर्म मेतं सनातनम् ॥ ५॥
फथमायुरवाप्नोति कथं भवति सत्ववान ।
फथ मव्यङ्गतामोत लक्षण्यो जायते कथम् ॥ ६॥
भीम उ. मांसस्याभक्षणाद् राजन् पो धर्मः कुरुनन्दन ।
तन्मे शृणु ययातत्वं पचास्य विधिरुत्तमः ।।७।।
रूपमव्यता मायुर्घहिसावं पलं स्मृतिम् ।
प्राप्तुकामै नरै हिंसा घजिता वै महात्मभिः ॥८॥
पीणामत्र संवादो पहुशः कुरुनन्दन ।
पभूव तेपां तु मतं पत्तच्छणु युधिष्ठिर ॥६॥
यो पजेताश्वमेधेन मासि मासि पतनतः ।
घर्जयेन् मधु मांसश्च सममेतद् युधिष्ठिर ॥ १० ॥
सप्तपयो पालविल्यास्तथैव च मरीचिपाः।
अमांस भक्षणं राजन् प्रशंसन्ति मनीपिणः ॥ १२ ॥
म भक्षयति पो मांसं न च हन्पान्न घातयेत् ।
तन्मित्रं सर्वभूतानां मनुः स्वायम्भुयो ऽब्रवीत् ।। १२ ।।
अप्यः सर्वभूतानां विश्वास्यः सर्वजन्तुपु ।
साधूनां सम
नत्यं भवेन्मांसं विधज्जयन् ॥ १३ ॥
स्वासं परमांसेन यो घर्धयितुमिच्छति ।
नारदः माह धर्मात्मा नियतं सोपसीदति ॥ १४
ददाति यजते चापि तपस्वी च भवत्यपि ।
मधुमांसनिवृत्तो पि प्राह चैवं बृहस्पतिः ॥ १५ ॥
सदा पजति सत्रेण सदा दानं प्रयच्छति ।
सदा तपस्थी भपति मधुमांसचिवजनात् ।। १७ ॥
सर्वभूतेषु पो विद्वान् ददास्यभपदक्षिणाम् ।
दाता भवति सोफेस प्राणानां नाघ्र संशयः ।
पतं थे परम धर्म प्रशंसन्ति मनीपिणः ॥ २०॥

·सनातनधर्मसंग्रहः ।।
प्राणा यधात्मनोऽभीषा भूतानामपि ते तथा ।
आत्मौपम्येन मन्तव्यं पुसिमद्भिः कृतात्मभिः ॥ २१ ॥
मृत्युतो भयमस्तीति विदुपां भूतिमिच्छताम् ।
किं पुनहन्यमानानां तरसा जीवितानाम् ।
अरोगाणामपापानां पापै मासोपजीविभिः ।। २३ ।।
तस्मादिद्धि महाराज मांसस्य परिवर्जनम् ।
धर्मस्यायतनं श्रेष्ठ स्वर्गस्य च सुखस्य च ॥ २४ ॥
अहिंसा परमो धर्मस्तथाहिंसा परं तपः।
अहिंसा परम सत्यं यतो धर्मः प्रवर्तते ॥ २५ ॥
न हि मांसं तृणात् काठादुपलायापि जायते ।
हत्वा जन्तुं ततो मांसं तम्माहोपस्तु भक्षणे ॥ २६ ॥
कान्तारष्यथ घोरेषु दुर्गेपु गहनेषु च ।
रात्रावहनि सन्ध्यासु चत्वरेषु सभासु च ॥२८॥
उद्यतेषु च शस्त्रेषु मृगव्यालभयेपु च।
अमांसभक्षणे राजन भयमन्यै न गच्छति ॥ २६ ॥
शरण्यः सर्वभूतानां विश्वास्यः सर्वजन्तुषु ।
अनुद्वेगकरी लोके न चाप्युद्विजते सदा ॥ ३० ॥
यस्माद् असति चैवायुहिसकानां महाद्युते ।
तस्माद्विवर्जयेन् मांसं य इच्छेद् भूतिमात्मनः ॥ ३३ ॥
नातारं नाधिगच्छन्ति रौद्रामाणिविहिंसका।
छजनीया भूतानां यथा व्यालमृगास्तथा ॥ ३४ ॥
लोभादा धुडिमोहामा बलवीर्यार्थमेव च ।
संसर्गाद् वाथ पापानां अधर्मे रुचिता नृणाम् ॥ ३५ ॥
स्वमांस परमांसेन यो पद्धयितुमिच्छति ।
उद्विगवासो वसति यत्र तत्राभिजायते ।। ३ ।।
धन्यं यशस्यमायुष्यं स्वयं स्वस्त्ययनं महत्त् ।
मांसस्याभक्षणं प्राहुनि यता:
: परमर्पयः ॥ ३७॥
इदन्तु खलु कौन्तेय श्रुतमासीत् पुरा मया ।
मार्कण्डेयस्य बदतो ये दोषा मांसभक्षणे ॥ ३८ ॥

·अहिंसा ।। २१३ घो वै खादति मांसानि प्राणिनां जीवितैषिणाम् । हतानां वा मृतानां वा यथा हन्ता तथैव सः ॥ ३६॥ धनेन ऋयिको हन्ति खादकश्चोपभोगतः। घातको बधयन्धाभ्या मित्येप त्रिविधो घघः ॥ ४० ॥ अखाद्यन्ननुमोदंश्च भायदोपेण मानवः । योऽनुमोदति हन्यन्तं सोऽपि दोपेण लिप्यते ।। ४१ ।। अकृप्यः सर्वभूतानामायुप्मानीरजः सुखी । भवत्यभक्ष्यन्मांसं दयावान प्राणिनामिह ॥४२॥ हिरण्यदानैगादानमिदानश्च सर्वशः। मांसस्याभक्षणे धर्मो विशिप इति नः श्रुतः ॥ ४३ ॥ अपोक्षितं वृथा मासं विधिहीनं न भक्षयेत् । भक्षयन्निरयं याति नरो नास्त्यत्र संशयः ॥ १४ ॥ प्रोक्षिताभ्युक्षितं मांसं तथा ब्राह्मणकाम्यया । अल्पदोपमिदं ज्ञेयं विपरीते तु लिप्यते ॥ ४५ ॥ खादकस्य कृते जन्तून यो हन्यात् पुरुषाधमः । महादोपतरस्तत्र घातको न तु खादकः ॥ ४६ ।। भवयित्वापि यो मासं पश्चादपि निवर्त्तते । तस्यापि सुमहान धर्मा यः पापादिनिवर्त्तते ॥४८॥ धाहर्ता चानुमन्ता च शिस्ता क्रयविक्रयो। संस्कर्ता चोपभोक्ता च खादकाः सर्व एव ते ॥ ४६॥ इदमन्यत्तु वक्ष्यामि प्रमाणं विधिनिर्मितम् । पुराण पिभिर्जु वेदेषु परिनिष्टितम् ॥ ५० ॥ प्रवृत्तिलक्षणो धर्मः प्रजार्थिमि रुदाहृतः । पयोक्तं राजशार्दुल न तु तन्मोचकाक्षिणाम् ॥ ५१ ।। हपिर्यत् संस्कृतं मन्त्रैः प्रोक्षिता भ्युक्षितं शुचि । घेदोक्तेन प्रमाणेन पितृणां प्रक्रिया च ।। ५२ ॥ श्रतोऽन्यथा वृधःमांसमभक्ष्यं मनुरब्रवीत् । अस्वय॑मयशस्यं तद् रक्षोयद् भरतर्षभ ।। ५३ ॥ विधिहीनं नरः पूर्व मांसं राजन् न भक्षयेत् । अमोक्षितं वृथा मांसं विधिहीन न भक्षयेत् ॥ ५४॥ .

·२२० सनातनधर्मसंग्रहः ।। य इच्छेत् पुरषोऽत्यन्तमात्मानं निरुपयम् । स घर्जयेत मांसानि प्रापिनामिह सर्वशः ॥ ५५ ॥ श्रूयते हि पुग फल्पे नृणां ब्रीहिमया पशुः । येनायजन्त यज्वानः पुण्यलोफपरायणाः ॥ ५६ ॥ ऋपिभिः संशयं पृटो पसुधेदिपतिःपुरा। अभक्ष्यमिति मांसं यः प्राए भक्ष्यमिति प्रभो ॥ ५७ ।। अाकाशावनी प्राप्त स्ततः स पृथिवीपतिः । एतदेव पुनथोका वियेश धरणीतलम् ॥ ५८ ॥ प्रजानां हितकामेन त्वगस्त्येन महात्मनो । धारण्याः सर्वदेवत्याः प्रोक्षितास्तपसा मृगा। ॥ ५६ ।। क्रियाहोपं न हीयन्ते पिदैवतसंश्रिताः। प्रोयन्ते पितरश्चैव न्यायतो मांसतर्पिताः ॥३०॥ श्यन्तु शृणु राजेन्द्र फीय॑मानं मया.ऽनघ । अभक्षणे सर्यमुखं मांसस्य मनुजाधिप ॥ ११ ॥ यस्तु धर्षशतं पूर्ण तपस्तप्येत् सुदारुणम् । यश्चैव पर्जयेन्मांसं सममेतन्मतं मम ॥ ३२ ॥ कौमुदे तु विशेषेण शुक्लपक्षे नराधिप । घर्जयेन् मधुनांसानि धर्मो ह्यात्र विधीयते ॥ ६३ ॥ पतुरो पार्षिकान मासान यो मांसं परिवर्जयेत् । चत्वारि भदाण्यामोति कीर्तिमायुर्यो पलम् ॥ ६४ ।। अथवा मास मेकं वै सर्वमासान्यभक्षयन् । अतीत्य सर्वदुलानि सुखं जीघे निरामयः ॥ १५ ॥ पर्जयन्ति हि मांसानि मासशा पक्षशोऽपि था। तेषां हिंसा निवृत्तानां ब्रह्मलोको विधीयते ।। ६६ ।। मांसन्तु कौमुदं पक्षं घर्जितं पार्ध राजभिः। सर्वभूतात्मभूतस्यै र्षिदितार्थ परावरैः ।। ६७ ॥ माभागे माम्बरीपेण गयेन च महात्मना । आयुनाथानरण्येन दिलीपरघुपुरुभिः ॥ १८ ॥ कार्तयोर्यानिसद्धाभ्यां नहुपेण पधातिना । सुगेण विष्वक्सेनेन सधैय शशपिन्दुना ॥ ६९ ।।

·२२१ युवनाश्वेन च तथा शिपिनौशीनरेण च । मुचुकुन्देन मांधात्रा हरिश्चन्द्रेण पा पिभो ।। ७०.॥ श्येनचित्रेण राजेन्द्र सोमकेन फेण च । रैवतेन रन्तिदेवेन पसुना सूजयेन च ॥ ७२ ।। मुष्यन्तेन करूपेण रामाखर्फमलैस्तथा । विरूपाचन निमिना जनकेन च धीमता ॥ ७ ॥ ऐलेन प्युना वैव पोरसेनेन चैव च। इक्ष्वाकुणा शम्भुना घ श्वेतेन सगरेण च ॥७४ ॥ अजेन धुन्धुना घेव तथैव च सुयाहुना । हर्पश्वेन च राजेन्द्र सुपेण भरतेन च ।। ७५ ।। एतैश्वान्यै च राजेन्द्र पुरा मांस न भदितम् । शारद कौमुदं मांसं ततस्ते स्पर्गनगनुपन् ॥७६ ॥ सदेत इत्तमं धर्न महिंसा धर्मरवणम् । पे. परन्ति महारमानो नाकपृष्ठे पसन्ति ते ।। ७८ ।। मधु मांसं च ये नित्यं पर्जयन्तीह धार्मिकाः । जन्मप्रभृति म य सर्षे ते मुनया स्मृताः ॥ ७ ॥ अमांसभक्षणयिधि पयित्रमृपिराजितम् । धिमुक्तः सर्वपापेभ्यः सर्वकामै महीयते ॥ विशिष्टता ज्ञातिषु च लभते नात्रसंशयः ।। ८२ ॥ आपन्न स्थापदा मुच्येद् वृष्ठो मुच्येत पम्धमात् । मुच्ये सधातुरो रोगाद् दुःखान मुच्येत दुःखितः॥८॥ तिर्यग् पोमि न गच्छेच रूपांच भवेन्नरः। शुद्धिमान् पै कुरुश्रेष्ठ मानुपाच महाशा ।। ८४ ॥ एसत्ते कपितं राजन् मासस्य परिपर्जने । प्रवृत्तौ च निवृत्ती प पिधान मृपिनिर्मितम् ॥ ८६ ।। बट्ठा पाहदारण्यकोपनिषत-प..... फि देवतोऽस्या दक्षिणार्या दिश्यसीति । पम देयत इति । स यमः कस्सिद प्रतिष्ठित इति । यज्ञ इति । फस्सि- न्नु यज्ञा प्रतिष्टित इति । दक्षिणायामिति । कस्मिन्नुदक्षिणा प्रति-

·२२२
सनातनधर्मसंग्रहः ॥
ठितति । अहायामिति । यदा व श्रद्धतेऽध दक्षिणां ददाति
अडाया होष दक्षिणा प्रतिष्ठितेति । कस्मिन्नु हा प्रतिष्टितेति ।
हृदय इति होवाच । हृदयेन हि श्रद्धां जानाति हृदये होय श्रद्धा
प्रतिष्टिता भवतीत्ये व मे वैत द्याज्ञवल्क्य ॥२१॥
भ्रद्धयेष्टं च पूतं च नित्यं कुर्यादतन्द्रितः।
श्रद्धाकृते वक्षये ते भवतः स्वागते धनैः ।। २२६ ।।
श्रोत्रियस्य फदर्यस्य वदान्यस्य च वाईपेः ।
मीमांसित्योभयं देवाः सममन्न कमल्पयन् ॥ २२४ ॥
तान् मजापतिराहैत्य माकृध्वं विपम समम् ।
श्रद्धापूतं घदान्यस्य इतमश्रद्धयेतरत् ॥ २२५ ।।
रति. ममु. ३. अडाधर्म सुता देवी पावनी विश्वरूपिणी ।
सावित्री प्रसवित्री च संसारार्णव तारिणी॥८॥
श्रद्धया साध्यते धो महद्भिन शशिभिः ।
भफिल्धना हि मुनयः श्रावन्तो दिवं गताः॥६॥
शांति २६३. अहिंसादि कृतं कर्म इह चैत्र परत्र च ।
श्रडां निहन्ति वै ब्रह्मन् सा हता हन्ति तं नरम् ॥ ६ ॥
समानां श्रद्दधानानां संयताना सुचेतसाम् ।
कुर्वतां यज्ञ इत्येष न यज्ञो जातु नेप्यते ॥ ७
श्रद्धा घेवस्वती सेयं सूर्यस्य दुहिता विज ।
सावित्री प्रसवित्री च यहि वाङ्मनसी ततः॥८॥
बाग वृद्ध वायते श्रडा मनोवृद्धमय भारत ।
श्रद्धावृड वाङ्मनसी न यज्ञ स्त्रातुमर्हति ॥६॥
अत्र गाथा ब्रह्मगीताः कीर्तयन्ति पुराविदः ।
शुचे रश्रद्दधानस्य श्रद्दधानस्य चाशुचेः ।
देवा वित्त ममन्यन्त सदृशं यज्ञकर्मणि ॥१०॥
श्रोत्रियस्य कर्यस्य वदान्यस्य च वाईघेः।
मीमांसित्वोभयं देवाः सममन्नमकल्पयन् ॥ ११ ॥
प्रजापतिस्तानुवाच विषमं कृतमित्युत ॥ १२ ॥

·.
आतिथ्यम् ।
२२३
श्रद्धापूतं वदान्यस्य हत मश्रद्धये तरत् ।
भोज्यमन्नं वदान्यस्य कदर्य्यस्य न वार्द्धपेः ॥ १३ ॥
अश्रद्दान एवैको देवानां नाहते हविः ।
तस्यैवान भोराव्यमिति धर्मयिदो घिनुः ॥ १४ ॥
अश्रद्धा परमं पापं श्रडा पाप प्रमोचनी ।
जहाति पापं श्रद्धावान् सर्पो जीर्णामिव त्वचम् ॥ १५॥
ज्यायसी या पवित्राणां निवृत्तिः श्रद्धया सह ।
निवृत्तशीलदोपो यः अडावान् पूत एव सः ॥ १३ ॥
किं तस्य तपसा कार्य किं वृत्तेन किमात्मना।
श्रद्धा मयोऽयं पुरुषो यो यच्छद्धः स एव सः ।
इति धर्मः समाख्यातः सनि धर्मार्थदर्शिभिः ॥ २७ ॥
प्रातिथ्यम् ॥
आतिथ्यं सततं कुर्यात् ।
अयोo इग्रं च या एप पूतं च गृहाणामरनाति यः पूर्वोऽ तिथे
रक्षनाति॥१॥ पयश्च वा एप रसंच० ॥२॥ ऊजों च वा
एप स्फातिं च०॥३॥ प्रजां च घा एप पशूश्च० ॥ ४ ॥
फीति च या एप यशश्च० ॥५॥ श्रियं च वा एप संविदं
च गृहाणा मरनाति यः पूर्वो ऽतिथे रश्नाति ॥६॥ एष वा
अतिथि र्य च्छात्रिय स्तस्मात् पूर्ण नाश्नीयात् ।।७।।
मनु. अ.संप्राप्ताय त्यतिधये प्रदद्यादासनोदके ।
अन्नं चैर यथाशक्ति सत्कृत्य विधिपूर्वकम् ॥ १६ ॥
शिलानप्युग्छतो नित्यं पञ्चाग्नोनपि जुह्रतः ।
सर्व सुकृतमादत्ते ब्राह्मणो ऽनर्चिना घसन् ।। १००॥
तृणानि भूमि रदकं याक् चतुर्थी च सून्ता ।
एतान्यपि सतां गेहे नाच्छिद्यन्ते कदाचन ॥ १०१।।
एक रात्रिं तु निवसन्ततिधि ह्मिणः स्मृतः ।
भनित्यं हि स्थितो यस्लात्तला दत्तिधिरुच्यते ॥ २०२॥

·२२४ सनातनधर्मसंग्रहः ।। ग्रामीणमतितिं विमं सातिकं तथा । उपस्थितं गृहे विद्याद्धार्या पत्रामयो ऽपि पा ॥ १० ॥ उपासते ये गृहस्थाः परपाकमवुद्धयः। तेन ते प्रत्य पशुतां व्रजन्स्यन्नादि दायिनाम् ।। १०४ ॥ अप्रपोयो ऽतिथिः सायं सूर्योटो गृहमेधिनाम् । फाले प्राप्तस्त्यकाले या नावानश्नन्गृहे घसन् ॥ १०५ ॥ म चै स्वयं तदरनीयादतिधि यन्न भोजयेए । धन्य यशस्यमायुष्यं स्वयं पा ऽतिथिपूलनम् ॥ १०६ ॥ पासनावसथौ शय्या मनुज्या मुपासमाम् । उत्तमेपूत्तमं कुर्या डीने ही समे समम् ॥ १०७ ॥ पैश्वदेवे तु निर्वृत्ते यधन्यो ऽतिथि रायजेत् । तस्याप्य यथाशक्ति प्रवधान पछि हरेत् ॥ १०८॥ रन्तिदेव चरितम् । भाग-i-E-Pr-भीगुम-उ बितथस्य मुतामन्यु वृहत्वनो जयस्तता मक्षवीर्यो नरोग संकृतिस्तु नरात्मजः ॥१॥ raन्दन ----- गुरुश्च रहि पेश इराऽमुन य गीयते ॥ २ ॥ पिपरित्तस्य ददतो लब्धं लब्धं घुमुक्षता। निष्किंचनस्य धीरस्य सफडम्पस्य सीदतः ॥ ३ ॥ व्यत्तीयु रठचत्वारिंश दहान्यपिपतः फिल । घसपायस संपाषं सोय मात स्पस्थितम् ॥४॥ कृष्ट प्राप्तकदुम्भस्य क्षुभ्यां जातपयः। पतिथिर्मानणा काले भाक्तफामस्य पागमत् ॥ ५ ॥ तस्मै संख्यभजत् सोऽनमाहस्प श्रद्धयान्यितः । हरि सर्वत्र संपरपन स भुरका प्रपया टिजः ॥ ६ ॥ श्रधान्यो भाक्ष्यमाणस्प घिभत्तस्य महीपते । धिभर ध्यभजत्तम पलाप दरिं स्मरन् ॥ ७ ।।

·आतिथ्यम् । २२५ याते गद्रे तमन्यो ऽगादतिधिः श्चभिरावृतः। राजन्मे दीयतामन्नं सगणाय वु समे॥८॥ स आइत्या पशिष्टं यहुमान पुरस्कृतम् । तच दत्वा नमश्चक्रे श्वभ्यः खपतये विभुः ॥६॥ पानीयमात्र मुच्छेपं सच्चैक परितर्पणम् । पास्यतः पुल्कसो ऽभ्यागादपो देाऽशुभस्य मे ॥१०॥ तस्य तां फरणां वाचं निशम्य विपुलश्रमाम् । कृपया भृशसंतप्त इदमाहामृतं वचः ।। ११ ।। न कामये ऽहं गतिमीवरात्परा मर्द्धियुक्ता मपुनर्भवं वा। आतिं प्रपद्ये ऽखिलदेहभाजा मन्तास्थितो येन भवन्त्यनुःखाः२२ क्षुत्तमो गान परिश्रमश्च दैन्यल्लमः शोकविपाद मोहाः। सर्वे निवृत्ताः कृपणस्य जन्तो जिजीविपार्जीव जलार्पणान् मे १३ इति प्रभाप्य पानीयं म्रियमाणः पिपासया। पुस्कसाया ऽददाशीरो निसर्गकरुणा नृपः ॥१४॥ सस्य त्रिभुवनाधीशाः फलदाः फलमिच्छताम् । आत्मानं दर्शयाचा विष्णुमायाविनिर्मिताः ॥ १५ ॥ स घेतेभ्यो नमस्कृत्य निःसङ्गो विगतस्पृहः। घासुदेवे भगवति भक्तया चक्रे मनः परम् ॥ १३ ॥ ईश्वरालम्यनं चित्तं कुर्वतो ऽनन्यराधसः । माया गुणमयी राजन् स्वप्नवत् प्रत्यलीयत ॥ १७ ॥ तत्प्रसङ्गानुभायेन रन्तिदेवानुवर्तिनः । अभवन् योगिनः सर्वे नारायण परायणाः ॥१८॥ .. मुग दलोपाख्यानम् धन •२५-१६० युधि उ ब्रीहिद्रोणः परित्यक्तः कथं तेन महात्मना । कस्मै दत्तश्व भगयन् विधिना केन चात्य मे॥१॥ प्रत्यक्षधर्मा भगवान् घस्य तुथो हि फर्मभिः सफलं तस्य जन्माहं मन्ये सद्धर्मचारिणः ।। २।।

·सनातनधर्मसंग्रहः ॥
घ्यास उवाच शिलोच्छवृत्ति धर्मात्मा संयतेन्द्रियः।
थासीद्राजन्कुरुक्षेत्रे सत्यवागनसूयकः॥ ३ ॥
अतिथिवती फियावांश्च कापोती वृत्तिमास्थितः।
सामिपी कृतं नाम समुपास्ते महातपाः॥४॥
सपुनदारो हि मुनिः पक्षाहारो बभूव ह।
कपोतवृत्त्या पक्षण नीहिद्रोण मुपार्जपत् ॥६॥
दर्शञ्च पार्णमासञ्च कुर्वन विगतमत्सरः।
देवताऽतिधिशेपेण कुरुते देहयापनम् ॥ ६ ॥
तस्येन्द्र सहित देवैः साक्षात् त्रिभुवनेश्वरः।
प्रत्यगृहन्महाराज भाग पर्वणि पर्वणि ॥७॥
स पर्वकालं कृत्वा तु मुनिवृत्तया समन्वितः ।
अतिथिभ्यो ददावन्न प्रहप्टेनान्तरात्मना ॥८॥
ब्रीहिद्रोणस्य तवस्य दतोऽन्न महात्मनः ।
शिष्टं मात्सर्यहीनस्य धई त्यतिथिदर्शनात् ।।६।।
तच्छतान्यपि भुनन्ति ब्राह्मणानां मनी पिणाम् ।
मुनेस्त्यागविशुद्धया तु तदन्नं वृद्धिमृर्च्छति ॥१०॥
तन्तु शुभाय धर्मिष्ठं मुद्गलं शंसितव्रतम् ।
दुर्वासा नृप दिग्वासा स्तमथाभ्याजगाम ह ॥ ११ ॥
विभ्रचानियतं वेशमुन्मत्त इव पाण्डव ।
विकचः परुषा वाचो व्याहरन् विविधा मुनिः ॥ १२ ॥
अभिगम्याथ तं विप्रमुवाच मुनिसत्तमः ।
अन्नार्थिनमनुप्राप्त घिधि मां द्विजसत्तम ॥ १३ ॥
स्वागतन्तेऽस्त्विति मुनि मुद्गल प्रत्यभाषत ।
पाचमाचमनीयच प्रतिपाद्यान्नमुत्तमम् ॥ १४ ॥
प्रादात् स तापसायान्न क्षुधितायातिथिवती।
"जन्मत्ताय परां श्रद्धामास्थाय स धृतव्रतः ॥१५॥
ततस्तदन्नं रसवत् स एव क्षुधयान्वितः।
मुजे कृत्स्नमुन्मत्ता प्रादात्तस्मै च मुद्गलः ॥१६॥
भुत्का चान्नं ततः सर्वमुच्छिप्टेनात्मनस्ततः।
अथाङ्गं लिलिपेऽन्नानि यथागतमगाच सः ॥ १७॥

·आतिथ्यम् ।
રર૭
एवं द्वितीये संप्राप्त यथाकाले मनीषिणः।
आगम्य बुभुजे सर्वमनमुञ्छोपजीविनः ॥१८॥
निराहारस्तु स मुनिरुञ्छ मार्गयते पुनः ।
न चैनं विक्रियां नेतुमशकन्मुद्गलं क्षुधा ॥ १९॥
न क्रोधो न च मात्सर्य नावमानो न सम्भ्रमः ।
सपुत्रदारमुञ्चन्तमाविवेश द्विजोत्तमम् ॥ २० ॥
तथा तमुग्छधर्माणं दुर्वासा मुनिसत्तमम् ।
उपतस्थे यथा कालं पकृत्वः कृतनिश्चयः ॥ २१ ॥
न चास्य मनसः किञ्चिद्विकारं ददृशे मुनिः ।।
शुद्धसत्वस्य शुद्ध स ददृशे निर्मलं मनः ॥ २२॥
तमुवाच ततः प्रीतः स मुनिमगलं ततः।
त्वत्समो नास्ति लोकेऽस्मिन् दाता मात्सर्यवर्जितः ॥२३॥
शुद्धर्मसंज्ञा प्रणुदत्यादत्ते धैर्यमेव च ।
रसानुसारिणी जिह्वा कर्पत्येय रसान् प्रति ॥ २४ ॥
थाहारप्रभवाः प्राणा मनोदुर्निग्रहचलम् ।
मनसश्चेन्द्रियाणाञ्चाप्यैकाग्र्यं निश्चितं तपः ॥ २५ ॥
श्रमेणोपार्जितं त्यक्तुं दुःखं शुद्धन चेतता।
तत्सर्वं भवता साधो यथावदुपपादितम् ॥ २६ ॥
प्रीता: मोनुगृहीताश्च समेत्य भवता सह ।
इन्द्रियाभिजयो धैय्यं संविभागो दमः शमः।
दया सत्यञ्च धर्मश्च त्वयि सवं प्रतिष्ठितम् ॥२७॥
जितास्ते फर्मभिर्लोकाः प्राप्तोऽसि परमाङ्गतिम् ॥ २८ ॥
अहो दान विधुन्ते सुमहत् स्वर्गवासिभिः।
सशरीरो भवान् गन्ता स्वर्ग सुचरितव्रत।। २९ ।।
इत्येवं वदतस्तस्य तदा दुर्वासमो मुनेः ।
देवदूतो विमानेन मुद्गलं प्रत्युपस्थितः ॥ ३० ॥
हंससारस युक्तेन किङ्किणीजालमालिना ।
कामगेन विचित्रेण दिव्यगन्धटता तथा ॥ ३१॥
उवाच चैनं विप्रर्पि विमानं कर्मभिर्जितम् ।
समुपारोह संसिद्धि प्राप्तोऽसि परमां मुने ॥ ३२ ॥

·२२८
सनातनधर्मसंग्रहः॥
अनुः अश्या ६ धर्मक्षये फुरुक्षेत्रे धर्म दुभि घेते।
उधवृत्तिचिजः कश्चित् कापोतिरभवत्तदा ॥ २४ ॥
सभार्य: सह पुत्रेण सस्नुपस्तपसि स्थितः ।
पभूप शुलवृत्तः स धर्मात्मा नियतेन्द्रियः ॥ २५ ॥
पष्ठे फाले सदा घिनो भुते सेः सह सुनतः।
पर्छ फाले कदाचित्तु तस्याहारो न विद्यते ॥ २६ ॥
भुक्तेऽन्यस्मिन कदाचित् स पष्ठे फाले विजोत्तमः ।
कदाचिद्धर्मिणस्तस्य दुर्मिक्ष सति दावर्ष ।। २७ ।।
नाविद्यत तदा विप्राः सञ्चयस्तन्निबोधत ।
क्षीणाषधिसमावेशे द्रव्यहीनोऽभवत्तदा ॥ २८ ॥
काले कालेऽस्य संप्राप्त नैव विधेत भोजनम् ।
क्षुधापरिंगताः सर्वे प्रातिष्ठन्त तदा तु ते ॥ २६ ॥
उज्छस्तदा शुक्लपक्ष मध्य तपति भास्करे ।
उत्तश्च क्षुर्धा तश्च स विप्रस्तपसि स्थितः ॥३०॥
उन्धमप्राप्तपानेव प्रामणः क्षुतश्रमान्वितः ।
स तथैव क्षुधाविपुः साई परिजनेन ह ॥ ३१॥
पयामास तं झालं कृच्छमापो दिजोत्तमः ।
अथ पष्ठ गते फाले ययप्रस्थमुपाजयत् ॥ ३२ ॥
यवस्थन्तु तं सक्तुमकुर्वन्त तपस्विनः ।
कृतजप्याहिकास्ते तु हुत्वा पाग्निं यथाविधि ।। ३३ ।।
फुड़वं फुड़वं सर्वे व्यभजन्त तपस्विनः ।
वयागच्छत् मिजा कश्चिदतिथि सतां तदा ॥ ३४ ॥
ते तं दृष्ट्वातिथिं प्राप्त प्रहृष्टमनसोऽभवन् ।
सेऽभिवाद्य सुखप्रश्नं दृष्ट्वा तमतिथि तदा ॥ ३५॥
विशुद्धमनसो दान्ताः श्रद्धादमसमन्विताः ।
अनसूया जितकोधाः साधवो पीतमत्सराः॥ ३६ ॥
त्यक्तमानमदोधा धर्मज्ञा द्विजसत्तमाः ।
सन्नधास्य गोत्रन्ते तस्याख्यात्या परस्परम् ॥ ३७ ॥
कुटी प्रवेशयामासुः क्षुधार्तमतिथि सदा ।
इद्मय॑च्छ पाथच पी चेयं तवानघ ॥ ३८ ॥

·- आतिथ्यम् । शुचयः सक्तयश्चेमे नियमोपार्जिताः प्रभ। प्रतिगृहोप्य पदन्ते मया पत्ता विजपंभ ।। ३६ ।। इत्युक्ताः प्रतिगृह्याथ सक्तनां कुलवं विजा मक्षयामास राजेन्द्र न च तुष्टि जगाम सः ॥ ४० स उच्चवृत्तिस्तं प्रेक्ष्य क्षुधापरिगतं विजः। आहारं चिन्तयामास कथं तुपो भवेदिति ॥ ४१ ।। तख भा-प्रवीठाक्य मदभागो दीयतामिति । गच्छत्येप यथाकामं परितु वित्तमः ॥ ४२ ॥ इति ब्रुधन्ती तां साध्वी भाऱ्यां स बिजसत्तमः । धापरिगतां ज्ञात्वा तान् सक्तून्नाभ्यनन्दत ॥ ४३ ॥ आत्मानुमानतो विधान स तु विप्रर्पभस्तदा । जानन वृक्षां छुधार्ताप्न प्रान्तां ग्लानां तपस्विनीम् ॥४४॥ स्वगस्थिभूतां घेपन्ती तता भार्यामुघाच ह । अपि फीटपतङ्गानां मृगाणाचैव शोभने ॥ ४५ ॥ स्त्रियो रक्ष्याय पोप्याश्च ने त्वेवं वक्तुमर्हसि । अनुकंप्यो नरः पत्या पुष्टो रक्षित एव सः ॥ ४३ ।। धर्मकामार्थकार्याणि शुश्रपा फुल सन्ततिः । दारेवधीनो धर्मश्च पितृणामात्मनस्तथा ॥४७॥ नघेत्ति कर्मता भार्यारक्षणे योऽक्षमः पुमान् । अयशो महदामोति नरकांश्चैव गच्छति । प्रपतेधशसा दीप्तात् स च लोकान्न चामुयात् ।। ४८॥ इत्युक्ता सा ततः प्राह धर्माय नौ समौ द्विज । सक्तुमस्थचतुर्भागं गृहाणेमं प्रसीद मे ॥ ४ ॥ सत्यं रतिश्च धर्मश्च स्वर्गश्च गुणनितिः।

·सनातनधर्मसंग्रहः॥
जरापरिगतो घृद्धः क्षुधात्तौ दुर्यलो भृशम् ।
उपवासपरिश्रान्तो तदा त्वमपि कर्पितः ॥५३॥
इत्युक्तः स तण सक्तन प्रगृह्येनं पचोऽब्रवीत् ।
द्विज सक्तूनिमान भूयः प्रतिगृह्रीप्य सत्तम ॥ ५४॥
स तान् प्रगृह्य भुत्त्वा च न तुमिगमत् दिजा।
तमुवृत्तिरा लक्ष्य ततचिन्तापरोऽभवत् ॥ ५५॥
पुत्र उवाच. सक्तनिमान् प्रगृहा त्वं देहि विप्राय सत्तम ।
इत्येव सुकृतं मन्ये तसादेतत् करोम्यहम् ।। ५६ ॥
भवान् हि परिपाल्यो मे सदैव प्रयत्नतः।
साधूनां का क्षितं यस्मात् पितुवृद्धस्य पालनम् ॥ ५७ ॥
पुत्राों विहितो हेचप पार्द्धके परिपालनम् ।
श्रुतिरेपा हि विप्र त्रिपु लेोकेषु शाश्वती ॥५॥
प्राणधारणमात्रेण शक्यं कर्तुं तपस्त्वया ।
प्राणा हि परमो धर्मः स्थितो देहेषु देहिनाम् ॥ ५६ ॥
पितोषाव, अपि वर्पसहस्री त्वं पाल एव मता मम ।
उत्पाद्य पुत्रं हि पिता कृतकृत्यो भवेत् सुतात् ॥६० ।।
पालानां क्षुद बलवती जानाम्येतदहं प्रभो।
वृद्धोऽहं धारयिष्यामि त्वं बली भव पुत्रक ।। ६१ ॥
जीर्णेन वयसा पुत्र न मां क्षुद् बाधतेऽपि च ।
दीर्घकालं तपस्तप्तन मे मरणतो भयम् ॥ १२ ॥
पुत्र उवाच. अपत्यमस्मि ते पुत्रस्त्राणात् पुत्र इति श्रुतिः ।
थास्मा पुत्रः स्मृतस्तस्मात्राहयात्मानमिहात्मना ।। ६३ ।।
रिताबार, रूपेण सशस्त्वं मे शीलेन च दमेन च ।
परीक्षितश्च बहुधा सक्तूनादमि ते सुत ।। ६४ ॥
इत्युक्कादाय तान सक्तून् प्रीतात्मा दिजसत्तमः।
प्रहसन्निव विप्राय स तस्मै प्रददौ तदा ॥६५॥
भुक्त्वा तानपि सक्तून् स नैव तुष्टो पभूव ह ।
उञ्छवृत्तिस्तु धर्मात्मा ब्रीडामनुजगाम ह ।। ६६ ।।
तं वै वधः स्थिता साध्वी ब्राह्मएप्रियकाम्यया।
सक्तनादाय संहृपा श्वशुरं वाक्यमन्त्रवीत् ॥ ६॥

·प्रातिथ्यम्। २३१ सन्तानात्तव सन्तानं मम विप्र भविष्यति। सक्तनिमानतिथये गृहीत्वा संप्रच्छ मे ॥ ६८॥ तव प्रसादानिवृत्ता मम लोकाः किलाक्षयाः। पौत्रेण तानवाप्नोति यत्र गत्वा न शोचति ॥ ६६ ॥ धर्माद्यो हि यथा त्रेता वहिस्त्रेता तथैव च । तथैव पुत्रपौत्राणां स्वर्गस्त्रेता किलाक्षयः ॥ ७० ॥ पितॄन् ऋणात्तारयति पुत्र इत्यनुशुश्रुम । पुत्रपौत्रैश्च नियतं साधुलोकानुपाश्नुते ॥ ७१॥ श्वशुर उवाच वातातपविशीर्णाङ्गों त्वां विवणी निरीक्ष्य । कर्पितां सुमताचारे क्षुधाविह्वलचेतसाम् ॥७२॥ कथं सक्तून ग्रहीष्यामि भूत्वा धर्मोपघातकः । कल्याणवृत्ते कल्याणि नैवं त्वं वक्तुमर्हसि ॥ ७३ ॥ पठे काले व्रतवती शौचशीलतपोन्विताम् । कृच्छ्रवृत्तिं निराहारां द्रक्ष्यामि त्वां कथं शुभे॥७४ ॥ वाला क्षुधात नारी च रच्या त्वं सततं मया । उपयासपरिश्रान्ता त्वं हि पान्धवनन्दिनी ।। ७५ ॥ स्नुपा वाच. गुरोर्मम गुरुस्त्वं वै यतो दैवतदैवतम् । देवातिदेवस्तस्मात्वं सक्तनादत्स्व मे प्रभो ॥७६ ॥ देहः प्राणाश्च धर्मश्च शुभूपार्थमिदं गुरोः । तव विप्र प्रसादेन लोकान् प्रापस्यामहे शुभान् ।। ७७ ।। अवेक्ष्या इति कृत्याहं दृढभक्तति बा द्विज । चिन्त्या ममेयमिति वा सक्तूनादातुमर्हसि ॥७॥ खुशुएउभाव, अन्न नित्य साथ्वी त्यशालवृत्तन शोमसे। या त्वं धर्मवतोपेता गुरुवृत्तिमवेक्षसे ॥ ७९ ॥ तस्मात् सक्तन् ग्रहीष्यामि यो नाहसि वञ्चनाम् । गणयित्वा महाभागे त्वं हि धर्मभृतां वरे ॥ ८ ॥ इत्युत्वा तानुपादाय सक्तून प्रादात् दिजातये । ततस्तुपोऽभवद्विप्रस्तस्य साधार्महात्मनः ॥ ८१ ॥ पीतात्मा स तु तं वाक्पमिदामाह द्विजर्पभम् । वाग्मो तदा हिज़श्रेष्ठो धर्मः पुरुषविग्रहः ।।८२॥

·२३२ सनातनधर्मसंग्रहः ॥ शुद्धन तय दानेन न्यायोपातन धर्मतः। यथाशक्ति घिरटेन प्रीतोऽसि मिजसत्तम ॥२३॥ पदो दानं त्रुप्यते से स्वर्ग स्वर्गनिवासिभिः। गगनात् पुष्पवर्पच पश्येदं पतितं भुधि ॥ ८४ ॥ सुरर्पिदेवगन्धर्या घेघ देवपुर सरा। स्तुवन्तो देववृताय सिता दानेन दिसताः ॥ ५ ॥ नद्यार्पो विमानस्था प्रहालाफथराय । काङ्क्षन्ता दर्शनं तुभ्यं दियं मज विजपम ॥ ८ ॥ पितृलोकगताः सर्वे तारिताः पितरस्त्यया। अनागताच पाहवः सुपहूनि युगान्युत ॥ ८॥ ब्रह्मचर्येण दानेन यज्ञेन तपसा तथा । यस कारण धर्मेण तस्माद्गच्छ दिय विज ॥ ८८ ॥ अव्या पत्या यस्त्वं सपथरसि सुव्रत । तस्माष्टवाय दानेन प्रीता प्राणसत्तम ।। ८६ ।। सर्वमेतहि यस्मात्ते दत्तं शुद्धेन घेत्तसा । कृच्छ्रकाले ततः स्वों विजितः कर्मणा त्वया ॥१०॥ क्षघा निर्नु दति प्रज्ञां धर्मबुद्धिं व्यपाहति । क्षधापरिगताना धृतिं त्यजति चैव ह ॥६१ ॥ घुमुक्षां जयते यस्त स स्वर्ग जयते ध्रुवम् । यदा दानरूचिः स्यायै सदा धर्मो न सीदति ।। ९२ ।। अनदेय सुनम्ने हं फलमस्नेहमेव च । धर्ममेव गुरुं ज्ञात्वा सृष्णा न गणिता स्वया ॥३३॥ द्रव्यागमा नृणां सूक्षमाः पाने दानं ततः परम् । कालः परतरो दानात् श्रद्धा चैव ततः परा ॥ १४ ॥ सार्गद्वारं नुसूक्ष्म हि नरैौहान दृश्यते । स्वर्गार्गलं लोभपीजं रागगुप्त पुरासदम् ॥ १५ ॥ तन्तु पश्यन्ति पुरुपो जितक्रोधा जितेन्द्रियाः । ब्राह्मणास्तपसा युक्ता यथाशक्तिप्रदायिनः ॥६६॥ सहस्रशक्तिश्च शतं शतशक्तिर्दशापि च । यादपश्च यः शक्तघा सधै तुल्पफलाः स्मृताः ।।६७ ।।

·आतिथ्यम्। २३३ रन्तिदेवो हि नृपतिरपः प्रदादकिष्वनः । शुद्धेन मनसा विप्र नाकपृष्ठं ततो गतः ॥९८॥ न धर्मः प्रीयते तात दानैर्दत्तमहाफलैः। न्यायलब्धैर्यथा सूक्ष्मः श्रद्धापूतैः: स तुप्पति ॥ ९९ ॥ गोप्रदानसहस्राणि द्विजेभ्योऽदान्नृगो नृपः। एकां दत्त्वा स पारक्या नरकं ममपद्यत ।। १०० ।। श्रात्ममांसप्रदानेन शियिरोशीनरो नृपः । प्राप्य पुण्यकृतां लोकान् मोदते दिवि सुव्रतः ॥ १०१॥ विभवो न नृणां पुण्यं स्वशक्तया स्वर्जितं सताम् । न यज्ञविविधैर्विप्र यथान्यायन सञ्चितैः ॥ १०२ ॥ क्रोधादानफलं हन्ति लोभात् स्वर्ग न गच्छति । न्यायवृत्तिाह तपसा दानबित् स्वर्गमभुते ॥१०३ ।। न राजसूयैर्वहुभिरिष्टा विपुलदक्षिणैः । न चाश्वमेधैर्वहुभिः फलं सममिदं तव ॥ १०४ ॥ सक्तुप्रस्थेन विजितो ब्रह्मलोकस्त्वयाक्षयः । विरजो ब्रह्मसदनं गच्छ विप्र यथासुखम् ॥ १०५ ॥ सर्वेषां वै द्विजश्रेष्ट दिव्यं यानमुपस्थितम् । आरोहत यथाकामं धोऽस्मि द्विज पश्य माम् ॥ १०६ ॥ तारितो हि त्वया देहो लोके कीर्तिः स्थिरा च ते । सभार्यः सहपुत्रश्च सस्नुपश्व दिवं व्रज ॥ १०७ ॥ इत्युक्त वाक्ये धर्म तु यातसारदा म निजः । सादरः ससुतश्चैव सस्नुपश्च दिवं गतः ।। १०८ ॥ . प्रय दानम् । त्ति भार १-१०. दान मिति सर्वाणि भूतानि प्रशसन्ति दानानातिदुष्करं तस्माद्दाने रमन्ते,- - २४ ·अश्व.९१. मनः ४ सनातनधर्मसंग्रहः ॥ बन. ३१४. यशः सत्यं दमः शौचं मार्दवं ही रचापलम् । दानं तपो ब्रह्मचर्य मित्येतास्तनयो मम ॥ एपधर्मो महायोगी दानं भूतदया तथा । ब्रह्मचर्य तथा सत्यमनुक्रोशो धृतिः क्षमा ॥ ३२॥ सनातनस्य धर्मस्य मूलमेत सनातनम् ॥ बृहस्पतिः तपोधर्मः कृतयुगे ज्ञानं त्रेता युगे स्मृतम् । बापरे चाध्वराः प्रोक्ताः कलै दानं दया दमः॥ दानेन योगो भवति मेधाची वृहसेवया । अहिंसया च दीर्घायुरिति माहु मनीषिणः ॥ दानं धर्म निपेवेत नित्यमैकिपाकिम् । परितुपेन भावेन पात्रमासाद्य शक्तितः॥ २२७ ॥ यत्किंचिदपि दातव्यं याचितेनानसूयया । उत्पत्स्यते हि तत्पात्रं यत्तारयति सर्वतः ॥ २२८ ॥ दातव्यं प्रत्यहं पात्रे निमित्तेपु विशेषतः । याचितेनापि दातव्यं श्रद्धापूतं तु शक्तितः॥ दानेन माप्यते स्वर्गः श्री नेनैव लभ्यते । दानेन शत्रून् जयति व्याधिनेन नश्यति ॥ दानेन लभ्यते विद्या दानेन युवती जनः । धर्मार्थकाम मोक्षार्णा साधनं परमं स्मृतम् ।। दानाहते नोपचारो विद्यते धनिनो ऽपरः । दीयमानं हि तत्तस्य भूय एवाभिवर्द्धत ॥ पतीनां परमो धर्मस्त्वनाहारो घनौकसाम् । हारमेन गृहस्थानां शुश्रपा ब्रह्मचारिणाम् ॥ पापकर्मसमायुक्तं पतन्तं नरके नरम् । ब्रायते दान मेकं तु पानभूते द्विजे कृतम् न्यायेनार्जनमर्थानां वर्धनं चाभिरक्षणम् । सत्पात्रप्रतिपत्तिश्च सर्वशास्त्रेपु पठ्यते ।। अगस्त्यः गोभि पिप्रै श्च घेदैश्च सतीभिः सत्यवादिभिः । अलुब्धैनिशीलैश्च सप्तभिर्धायते महीं ।। यावा उना. यमः ॥ .

·दानम् ।
२३५
म. परव. १. एम् मूलं फलं शाकमुदपात्रं तपोधनाः।
दानं विभयतो दत्वा नरा: स्वर्यान्ति धार्मिकाः ॥३१॥
एप धर्मो महायोगो दानं भूतदया तथा ।
ब्रह्मचर्य तथा सत्यम ऽनुकोशो धृतिः क्षमा ।। ३२ ॥
सनातनस्य धर्मस्य मूलमेतत् सनातनम् ।
भूयन्ते हि पुरा वृत्ता विश्वामित्रादयो नृपाः ॥ ३ ॥
विश्वा मित्रो ऽसितश्चैव जनकश्च महीपतिः ।
कक्षसेनोप्रिसेन च सिन्धुदीपक्ष पार्धिवः ॥ ३५ ॥
एते चान्ये च बहवः सिद्धिं परमिकां गताः ।
नृपाः सत्यैश्च दानश्च न्यायलब्धैस्तपोधनाः ।। ३६ ॥
ब्राह्मणा क्षत्रिया वैश्याः शूद्रा ये चाधितास्तपः।
दानधर्मादिना शुद्धास्ते स्वर्ग यान्ति भारत ॥ ३६ ।।
अन्नदान प्रशंसा।
अनु. ६३. कानि दानानि लेोके ऽस्मिन् दातुकामो महीपतिः।
गुणाधिकेभ्यो विप्रेभ्यो दयाङ्करत सत्तम ।। १ ।।
केन तुप्यन्ति ते सद्यः किन्तुष्टाः प्रविशन्ति च ।
शंसमेतन्महाबाहो फलं पुण्यकृतं महत् ॥२॥
दत्तं किं फलबद्वाजनिहलेोके परत्र च ।
भवतः श्रोतुमिच्छामि तन्मे विस्तरता वद ॥३॥
भीम उ. इमम पुराण नारदा देवदर्शनः ।
यदुक्तवानसौ वाक्यं तन्मे निगदतः शृणु ॥ ४ ॥
नारद. 3. अन्नमेव प्रशंसन्ति देवा ऋषिगणास्तथा।
लोकतन्त्रं हि संज्ञाश्च सर्वमन्ने प्रतिष्टितम् ॥ ५॥
अन्नेन सहसं दानं न भूतं न भविष्यति ।
तस्मादन्नं विशेषेण दातुमिच्छन्ति मानवाः ॥६॥
अन्नमूलस्कर लोके प्राणाश्चान्ने प्रतिष्ठिताः।
अनेन धार्यते सर्व विश्वं जगदिदं प्रभो ॥७॥

·सनातनधर्मसंग्रहः ॥
अन्नाद्गृहस्था
लोकेऽस्मिन् भिचव स्तापसा स्तथा ।
अन्नाद्भवन्ति वै प्राणाः प्रत्यक्षं नात्र संशयः ।। ८॥
ब्राह्मणायाभिरूपाय यो दद्यादन्नमर्थिने ।
विदधाति निधि श्रेष्ठं पारलौकिकमात्मनः ॥ १० ॥
श्रान्तमध्वनि वर्तन्तं वृद्धमहमुपस्थितम् ।
अर्धयेद्भूति मन्विच्छन् गृहस्थो गृहमागतम् ॥ ११ ॥
क्रोधमुत्पतितं हित्वा सुशोलो वीतमत्सरः।
अन्नदः प्रामुते राजन दिवि चेह च यत्सुखम् ॥ १२॥
नावमन्येदभिगतं न प्रणुद्यात्कथंचन ।
अपि श्वपाके शुनि वा न दानं विप्रणश्यति ॥ १३ ॥
यो दद्यादपरिलियमन्नमध्वनि वर्त्तते ।
श्रान्तायादृपूर्वाय समहद्धर्ममामु यात् ॥ १४ ॥
पितुन देवाधीन विमान तिथींश्च जनाधिप ।
पो नरः मीणयत्यन्नै स्तस्य पुण्यफलं महत् ॥ १५ ॥
कृत्वातिपातकं कर्म योदयादन्नमर्थिने।
ब्राह्मणाय विशेषेण न स पापेन मुह्यते ॥ १६ ॥
ब्राह्मणेष्वक्षयं दानपन्नं शूद्रे महाफलम् ।
अन्नदानं हि शद्रे च ब्रामणस्य विशिष्यते ॥ १७ ॥
नपृच्छेद्वोत्रचरणं स्वाध्याय देशमेवच ।
भिक्षितो ब्राह्मणेनेह यादन्नं प्रयाचितः ।। १८ ।।
अन्नदस्यानवृक्षाश्च सर्वकामफलपदाः ।
भवन्ति चेह चामुत्र नृपते नात्र संशयः ॥ १६ ॥
प्राशंसन्ते हि पितरः सुवृप्रिमिव कर्पकाः।
श्रमाकमपि पुत्रो वा पात्रो वान्नं प्रदास्यति ।। २२।।
अन्नं प्राणा नराणांहि सर्वमन्ने प्रतिष्ठितं ।
अन्नदः पशुमान पुत्री धनवान् भागवानपि ॥२५॥
प्राणवां वापि भवति रूपवांश्च तथा नृप ।
अन्नदः प्राणदो लोके सर्वदः प्रोच्यते तु सः ॥ २६ ॥
धन्नं हि दत्वातिथये ब्रामणाय यथाविधि ।
प्रदातामुखमामोति देवतै श्चापि पूज्यते ॥ २७ ॥

·दानम् ।
प्रत्यक्ष प्रीतिजननं मोक्तु-तुर्भवत्युत।
सर्वाण्यन्यानि दानानि परोक्षफलवन्त्युत ॥ २६ ॥
अन्नादि प्रसवं यान्ति रतिरन्नाडि भारत ।
धर्मार्यादन्ननो सिद्धि रोगनाशं तथान्ननः ।। ३० ।।
अन्नं एमृनमित्याह पुराकल्पे प्रजापतिः।
अन्नं भुवं दिवं खञ्च सर्वमन्ने प्रतिष्टिनम् ॥ ३१ ॥
अन्नप्रणायेभियन्तं शरीरे पञ्च घातयः।
पलं पलवतो ऽपीद प्रपश्यत्यन्नहानितः ॥ ३२॥
थावाहाश्च विवाहाश्च यज्ञाश्वान्नमृते तथा ।
निवर्तते नरश्रेष्ठ ब्रह्म चात्र प्रलीयते ॥३॥
अन्नतः सर्वमेनद्धि यत्किञ्चित्स्याणु जङ्गमम् ।
विपुलोकपुधर्मार्थमन्नं देयमता बुधैः ॥ ३४ ॥
अन्नदस्य मनुष्यस्य यस्मोजो यशांसि च ।
कीर्तिश्च वर्द्धते शश्वत्रिपु लोकेपु पार्थिव ।। ३५॥
प्राणान् ददाति भूतानां तेजश्च भरतर्षभ।
गृहमभ्यागतापाय यो दद्यादन्नमर्थिने ॥६॥
नारदेनैव मुक्तो ऽदमदामन्नं सदा नृप ।
अनसूयस्त्वमप्यन्नं तस्माद्देहि गतज्वरः ॥४३॥
महा मनु अन्नदानं प्रदानं हि कौन्तेय परिचक्षते ।
भन्नस्य हि प्रदानेन रन्तिदेवो दिवं गतः ॥५५॥
मान्नाय क्षुभितायानं यः प्रयच्छति भूमिपः ।
स्वायम्भुवं महास्थानं सगच्छनि नराधिपः॥५६॥
न हिरण्यै न वासाभिर्नान्यदानेन भारत ।
प्रामुवन्ति नराः श्रेयो यया ह्यन्नमदाः प्रभा ।। ५७ ॥
भन्न वै प्रथम द्रव्यमन्नं मीश्न पगमता।
भन्नात् प्राणः प्रभवति तेजो वोग्यं पलं तथा ॥५॥
सों ददाति पश्चानं सदैकाग्रमना नरः।
न म दुर्गाण्यवामोतीत्येवमाह पराशरः॥५६॥
अर्थपित्वा यथान्यायं देवेभ्यो ऽनं निवेदयन् ।
पदनाहि नरा राजं स्तदन्नास्तस्य देवताः ॥३०॥

·२३८
सनातनधर्मसंग्रहः ॥
कौमुदे शुक्लपक्षे तु यो ऽन्नदानं करोत्युत ।
ससन्तरति दुर्गाणि प्रेत्य चानन्तमश्नुते ॥ ११ ॥
श्रभुत्कातिथये चान्नं प्रयच्छेद्यः समाहितः ।
स वै ब्रह्मविदो लोकान् प्रामु यात् भरतर्षभ ।। ६२ ।।
सकृच्छ्रामापदं प्राप्तवान्नदः पुरुषस्तरेत् ।
पापं तरति चैवेह दुष्कृतञ्चापकर्षति ॥ ६३ ॥
विद्या
दानभ् ।
मनुः अ.8- सर्वेगमेव दानानां ब्रह्मदानं विशिष्यते ।
चार्यनगोमहीवासस्तिलकाचनसर्पिपाम् ॥ २३३ ।।
अन्नदानात्समं नास्ति विद्या दानं ततोऽधिकम् ।
भन्नेन चणिका तृमि र्यावज्जीवं तु विद्यया ।
याज-मा- सर्वधर्ममयं ब्रह्म प्रदानेभ्योऽधिकं यतः ।
तपदत्समवामोति ब्राह्मलोकमविच्युतम् ॥ २१२॥
कुक्षौ तिष्ठति यस्यान्न विद्याभ्यासे न जीर्यति
कुलानुद्धरते तस्य दशपर्वान् दशापरान् ॥
विशिष्ट दानम् ।
महाः अनुः ५६ युधि. उ. यानीमानि पहिर्वेद्यां दानानि परिचक्षते ।
तेभ्योविशि किंदानं मतन्ते कुरुपुङ्गय ॥१॥
कौतूहलं हि परमं तत्र मे विद्यते प्रभो ।
दातारं दत्तमन्वेति यदानं तत्प्रचक्ष्य मे ॥२॥
भीप्प. उ. अभयंसर्वभूतेभ्यो व्यसने चाप्यनुग्रहः ।
यचाभिलपितं दद्यात्तृपितापाभियाचते ।। ३ ।।
दत्तं मन्येत यद्दत्वा तदानं श्रेष्ठ मुध्यते।
दत्तं दातारमन्वेति यद्दानं भरतर्पम ॥४॥
हिरण्पदानं गोदानं पृधियोदानमेवच ।
एतानि वै पवित्राणि तारयन्त्यपि दुष्कृतम् ॥५॥

·दानम्।
२३९
एतानि पुरुपव्याघ्र साधुभ्यो देहि नित्यदा।
दानानीह नरं पापान मोक्षयन्ति न संशयः ॥ ६॥
पद् यदितमं लोके यचास्य दयितं गृहे ।
तत्तद् गुणवते देयं तदेवाक्षयमिच्छता ॥७॥
प्रियाणि लभते नित्यं प्रियदः प्रियकृत्तया।
प्रियो भवति भूतानामिह चैव परत्र च ॥८॥
पाचमानमभीमानादनासक्तमकिञ्चनम् ।
योनार्चति यथाशक्ति सनुशंसो युधिष्ठिर ॥ ९ ॥
अमित्रमपि चेद्दीनं शरणैषिणमागतम् ।
व्यसने योऽनुगृह्णाति स वै पुरुपसत्तमः॥ १० ॥
कृशाय कृतविद्याय घृत्तिक्षीणाय सीदते ।
अपहन्यात् क्षुधां यस्तु न तेन पुरुपः समः ॥ ११ ॥
क्रियानियमितान् माधून पुत्रदारैश्च कर्पितान् ।
अपाचमानान् कौन्तेय सर्वोपायैर्निमन्त्रयेत् ॥ १२ ॥
प्राशिपं येन देवेषु न च मयैपु कुर्वते ।
अर्हन्तो नित्यसन्तुश स्तथा लब्धापजीविनः ॥ १३ ॥
आशीविपसमेभ्यश्च तेभ्यो रचस्व भारत ।
तान् सूक्तरुपजिज्ञास्य तथविजयरोत्तमान् ॥१४॥
कृतैरावसधैर्नित्यं सप्रेप्यैः सपरिच्छदैः।
निमन्त्रयेधाः कौरव्य सर्वकामसुखावहैः ॥ १५ ॥
पदि ते प्रतिगृहीयुः श्रद्धापूर्त युधिष्ठिर ।
कार्यमित्येव मन्वाना धार्मिकाः पुण्यकर्मिणः ॥ १६ ॥
विद्यास्नाता व्रतस्नाता ये व्यपाश्रित्य जीविनः।
गुदस्वाध्यायतपसा ब्राह्मणाः शंसितवताः ॥ १७॥
तेपु शुद्धेपु दान्तेषु स्वदार परितापिपु।
यत्करिष्यसि कल्याणं तत्ते लेोकेषु धार्यते ॥ १८ ॥
पयाग्निहोत्रं सहुतं सायं प्रातदिनातिना ।
तदादत्तं द्विजातिभ्यो भयत्यय पताम्मसु ।। १९ ।।
एप ते विततो यज्ञः प्रहापूतः सदक्षिणः ।
पिशिः सर्वयोभ्यो ददतस्तात वर्तताम् ॥ २० ॥

·२४० सनातनधर्मसंग्रहः ॥ देलः । अर्थानामुदिते पाने श्रद्धया प्रतिपादनम् । दानमित्यभिनिर्दिष्टं व्याख्यानं तस्य कश्यते ॥ दिहेतु पडधिष्ठानं पडझं पविपाकयुक् । चतुष्प्रकारं त्रिविधं विनाशं दानमुच्यते ॥ द्विहेतुत्व च. नाल्पत्वं वा परत्वं वा दानास्याभ्युदयावहम् । श्रद्धा भक्तिश्च दानानां वृद्धि क्षयकरे स्मृते ॥ पडधिष्ठानत्व च धर्ममथं च कामं च द्रीड़ा हर्षभयानि च । अधिष्ठानानि दानानां पडेतानि प्रचक्षते॥ पात्रेभ्यो दीयते नित्यमनपेक्ष्य प्रयोजनम् । केवलं त्यागवुध्या यद् धर्मदानं तदुरूपते ॥ प्रयोजन मपेक्ष्यैव प्रसङ्गाद् यत् प्रदीयते। 'अनहेंषु च रागेपु कामदानं सदुच्यते ॥ संसदि बीड़या स्तुत्या चार्थोऽर्थिभ्यः प्रयाचितः । प्रदीयते च यहानं ब्रीड़ादानमिति स्मृतम् ॥ दृष्ट्वा प्रियाणि श्रुत्वा वा हर्षयद्यत् प्रदीयते । हर्षदानमिति प्राहुन तहमचिन्तकाः॥ श्राक्रोशनार्थं हिंस्राणां प्रतीकाराय यद्भवेत । दीयते तापकर्तृभ्यो भयदानं तदुच्यते ।। पडङ्गत्व च. दाता प्रतिगृहीता च श्रडा देयं च धर्म युक् । देशकाला च दानानामहान्येतानि पड्विदुः ।। दाता च. अपापरोगी धर्मात्मा दिसुरऽव्यसनः शुचिः। अनिन्या जीवकर्मा च पड्भिता प्रशस्यते । त्रिशुक्लः कृशवृत्तिश्च घृणालुः सकलेन्द्रियः। प्रतियहोति. सौमुख्याभिसंप्रीतिरर्थिनां दर्शने सदा ॥ सत्कृतिश्चानसूया च सदा अति कीर्त्यते। अनापराधमक्लेशं स्वयं तेनार्जितं धनम् ।। सल्पं वा विपुलं वापि देयमित्यभिधीयते । पन्न यदुर्लभं भद्रं यस्मिन् कालेऽपि वा पुनः॥ दाना देशकालौ ता श्रेष्ठौ स्यातां न चान्यथा ।

·पात्रता। २४१ अवस्था देशकालानां पात्रदात्रो श्च संपदा । हीन वापि भवेत् श्रेष्ठं श्रेष्ठं वा प्यन्यथा भवेत् । विपामत्व च- दुष्फलं निष्फलं हीनं तुल्यं विपुलमक्षयम् पड्विपाकं समुद्दिय़ पडेतानि विपाकतः॥ नास्तिकस्तनहिनेभ्यो जाराय पतिताय च । पिशुनद्रूणहन्तृभ्यः प्रदत्तं दुष्फलं भवेत् ॥ महदप्यफलं दानं परमप्यूनतां ब्रजेत् ॥ यथोक्तमितियदत्तं चित्तेन कलुपेण तु । तत्तु संकल्पदोषेण दानं तुल्यफलं भवेत् ॥ युक्ताः सफलैः पभि दर्दानं स्याद्विपुलोदयम् । भनुकोशवशाहत्तं दानमक्षयतां ब्रजेत् ।। . पात्रता महा. क्षान्तिः स्पृहा दया सत्यं दानं शीलं तपः श्रुतम् । एतदाङ्गमुद्दिष्टं परमं पात्रलक्षणम् ॥ साङ्गास्तु चतुरो वेदान् योऽधीते थे दिजर्पभः । पड्भ्योनिवृत्तः कर्मभ्यस्तं पान मृषयो विदुः ।। याजसत्यः न विद्यया केवलया तपसा वापि पात्रता। पड़भ्यो निवृत्त कर्मभ्य स्तं पात्र मृपयो विदुः। महा- अनुः २३ युधि उ. पिन्यं वाध्यथ वा देवं दीयते यत्पितामह । एतदिच्छाम्यहं ज्ञातु दत्तं केषु महाफलम् ॥ ४९॥ भीष्म, उ. येषां दाराः प्रतीक्षन्ते सुवृप्रिमिव कर्पकाः। उच्छेप परिशेपं हि तान् भोजय युधिष्ठिर ॥ ५० ॥ चारित्रनिरता राजन ये कृशाः कृशवृत्तयः । अनिश्चोपगच्छन्ति तेषु दत्तं महाफलम् ॥ ५१ ॥ 10

·२४२
सनातनधर्मसंग्रह
तद्भका स्तद्गृहा राजस्तहला स्तदपाश्रयाः।
अनिश्च भवन्त्यर्थे तेषु दत्तं महाफलम् ॥५२॥
तस्करेभ्यः परेभ्यो या ये भया" युधिष्ठिर ।
अर्थिनो भोक्तुमिच्छन्ति तेषु दत्तं महाफलम् ॥५३॥
अबल्ककस्य विमस्य रोक्षात् करकृतात्मना ।
घटयो यस्य भिवन्ति तेषु दत्तं महाफलम् ।। ५४ ।।
हतस्वा हृतदाराश्च ये विमा देशसंप्लवे ।
अर्थार्थमभिगच्छन्ति तेभ्यो दत्तं महाफलम् ।। ५५ ॥
प्रतिनो नियमस्थाश्च ये विप्राः श्रुतसम्मताः।
सत्समाप्त्यर्थमिच्छन्ति तेभ्यो दत्तं महाफलम् ।। ५६ ॥
प्रत्युत्कान्ता श्च धर्मेषु पापंडसमयेषु च ।
कृशप्राणाः कृशधनास्तेभ्यो दत्तं महाफलम् ॥ ५७ ।।
कृतसर्वस्वहरणा निर्णोपाः प्रभविष्णुभिः।
स्पृहयन्ति च भुक्तानं तेभ्यो दत्तं महाफलम् ॥ ५८ ॥
सपस्विनस्तपोनिष्ठा स्तेषां भैक्षधराश्च ये।
अर्धिनः किश्चिदिच्छन्ति तेषु दत्तं महाफलम् ॥ ५९॥
अनु र युधिद कीदृशाः साधको विप्राः केभ्यो दत्तं महाफलम् ।
कीदृशाना मभोक्तव्यं तन्मे ब्रूहि पितामह ।। ३२ ॥
अक्रोधना धर्मपरा सत्यनित्या दमे रताः।
सादृशाः साधर्यो विप्रा स्तभ्यो दत्तं महाफलम् ॥ ३३ ॥
श्रमानिनः सर्वसहा दृढार्था विजितेन्द्रियाः।
सर्वभूताहिता मैना स्तभ्यो दत्तं महाफलम् ॥ ३४॥
मलुब्धाः शुचयो वैद्या हीमन्तः सत्यवादिनः ।
स्वकर्मनिरता ये च तेभ्यो दत्तं महाफलम् ॥ ३५ ॥

·पात्रता। सामांश्च चतुरो वेदानधीते यो दिजर्षभः। पड्भ्यः प्रवृत्तः कर्मभ्यस्तं पात्रमृषयो विदुः ॥ ३६ ।। ये त्वेवं गुणजातीयास्तेभ्यो दत्तं महाफलम् । सहस्रगुण माप्नोति गुणााय प्रदायकः ॥ ३७॥ प्रज्ञाश्रुताभ्यां वृत्तन शीलेन च समन्वितः। तारयेत कुलं सर्व मेकोपीह द्विजर्षभः ॥ ३८ ॥ गामश्वं वित्तमन्न वा तद्विधे प्रतिपादयेत् । द्रव्याणि चान्यानि तथा प्रेत्यभावे न शोचति ॥ ३९ ॥ तारयेत्तत्कुलं सर्वमेकोऽपीह द्विजोत्तमः । किमङ्ग पुनरेवैते तस्मात्पात्रं समाचरेत् ।। ४० ।। निशम्य च गुणोपेतं ब्राह्मणं साधुसम्मतम् । दुरादानीय सत्कृत्य सर्वतश्चापि पूजयेत् ॥४१॥ मनु . सममन्त्रालणे दानं दिगुणं मानणब्रुवे। प्राधीते शतसाहस्रमनन्तं वेदपारगे॥८५॥ पात्रस्य हि विशेषेण श्रद्दधानतयैव च । अल्पं वा बहु वा प्रेत्य दानस्यावाप्यतेफलम् ॥ ८६ ॥ अनु. ३. स्वाध्यायाढय शुद्धयोनि प्रशांत वैतानस्थं पापभीर बहुज्ञम् । गोषु क्षांतं नातितीक्ष्णं शरण्यं वृत्तिग्लानं तादृशं पात्रमाहुः ॥ ३७॥ अनु. ३०. अक्रोधः सत्य वचनं महिंसा तप आर्जवम् । अद्रोहो नाभिमानश्च ही स्तितिक्षा दमः शमः ॥ ८॥ यस्मिन्नेतानि दृश्यन्ते न चाकार्याणि भारत। स्वभावतो निविपानि तस्पानं मान महति ॥९॥ .

·२४४
सनातनधर्मसंग्रहः ॥
शमः।
पाठ. उप. नाविरतो दुश्चरिता नाऽशान्तो नाऽसमाहितः ।
नाऽशान्त मानसो वा ऽपि प्रज्ञानेनैव मामु यात् ॥
लेत्ति- प्रार. १. शम इत्यरण्ये मुनय स्तरमाच्छमेरमन्ते
तैत्ति- आर. १०. शमेन शान्ताः शियमाचरन्ति शमेन नाकं मुनयो
ऽन्वविन्दन् अच्छमो भूतानां दुराधर्ष शमे सर्व प्रतिष्ठितं
तस्माच्छमः परमं वदन्ति,
तुलाधारजाजलिसंवादम् ।
इति समु. युधि. उ. शमस्य तपसो वापि किन्नु श्रेष्ठतमः स्मृतः।
शान्ति. २६०.एतन्मे संशयं तात यथावद्वक्तुमर्हसि ॥ १ ॥
विविधा हि गतिः प्रोक्ता धर्मस्येहमनीपिभिः ।
श्रित्य शमस्तेषां परायणम् ॥ २ ॥
शमः पविघ्रमतुलं शमः पुण्यमनुत्तमम् ।
शमः सुखमसंख्येयं शमः पापहरं स्मृतम् ॥ ३ ॥
अत्रैवो दाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
तुलाधारस्य सम्बादं जाजलेश्च महात्मनः ।। ४ ।।
पुरा हि सागरोपांते जाजलिर्नाम वै मिजः ।
तपस्तेपे महाघोरं वायुभक्षः समाहितः ॥ ५ ॥
सस्य वाण्यनेफानि स्थाणुभूतस्य तिष्ठतः ।
कलिंगी शफुनावत्य नीदं शिरसि चक्रतुः ॥ ६ ॥

·शमः ।
२४५
शान्ता दयावान ब्रह्मर्पिरुपपेक्ष्य तु दम्पती ।
ततस्तौ सुखविश्रब्धा तत्रांडानि विमुञ्चतः ॥७॥
अंडेभ्यो ऽप्यथ पुरेभ्यो व्यजायंत शकुतकाः।
व्यवद्धताथ तत्रैव न चचाल स जाजलिः ॥८॥
कदाचि जातपक्षास्ते समुत्पत्य विहंगमाः।
नैवा जग्मुर्यदा राजं स्तदासा प्रयया द्विजः ॥६॥
अथ तत्र समाविपुः प्रोवाच न मया समः ।
लोकेऽसिंस्तापसः कश्चित्ततः खे वाक्यमब्रवीत् ॥ १० ॥
वाराणस्यां निवसति तुलाधारो महामतिः ।
सोऽप्येवं नाईते वक्तुं यथा त्वं भापसे द्विज ॥ ११ ॥
तच्छ्रु त्वा वचनं तस्य तुलाधारदिक्षया ।
अचिरेणैव कालेन प्राप्तो वाराणसी पुरीम् ॥ १२॥
तत्रापश्यत् तुलाधारं विक्रीएंतं रमान्यहून् ।
तुलाधारोऽपि तं दृष्ट्वा प्रतिपूज्यानवीदिम् ॥ १६ ॥
सुनाधाउ.अनाख्यातोऽपि विदितो मया त्वं द्विजसत्तम ।
यदिहागमने कार्य नदप्यवगतं मया ॥ १४ ॥
तपतस्ते तपस्त त्रं जातामूनिशकुन्तकाः।
ततस्त्वां विस्मयाविष्टं खे वाक् प्रोवाच मां प्रति ॥ १५ ॥
तं श्रुत्वा च मह त्वं मां दिक्षुरिहागतः।
तददाशु विजश्रेष्ठ प्रियं किं करवाणि ते ॥ १६ ।।
ताजति उ. विक्रोणिते सर्वरसान् सर्वगन्यांश्च नित्यशः।
कथं ते नैष्टिको धर्मो विदितस्त्वं वदस्व मे ॥ १७ ॥
तुनाधारठ न मेपीतानि शास्त्राणि नोपास्ता अपि त्वद्विधाः ।
पूर्वाभ्यासादहं विप्र धर्मः प्रादुरमून् मम ॥ १८ ॥
कर्मणा मनसा वाचा यन् नित्यं सेवते नरः।
तदभ्यासो हरत्येषो माभूत्ते तत्र संशयः ॥ १६ ॥

·सनातनधर्मसंग्रहः॥
यो दुःखितानि भूतानि दृष्ट्वा भवति दुःखितः।
सुखितानि सुखी चैव तं धर्म वेद नैष्ठिकम् ।। २० ।।
अद्रोहेणैव भूतानामल्पद्रोहण वै पुनः।
या वृत्तिः स परो धर्मस्तेन जीयामि जाजले ॥ २१ ॥
परिच्छिन्नैः काष्ठतृणैर्मयेदं शरणं कृतम् ।
तथैव मन्दिर विष्णेः कृतं वित्तानुसारतः ॥ २२॥
अन्येषामपि देवानां ब्राह्मणानां गवांस्तथा ।
करोम्यन्त्यन्तशुश्रूषां पाखंडाना मुपेचकः ॥ २३ ॥
यद्ददामि न तन् न्यूनं यद् गृह्णामि म चाधिकम् ।
विक्रीणामि रसांच हंमद्यवर्जमांसकम् ॥ २४ ॥
यः करोति जडान्धानां वणिधर्मणि बंधनम् ।
स याति नरके घोरे धनं तस्यापि होयते ।। २५ ।।
सर्वेषां च सुहन्नित्यं सर्वपाच हिते रतः।
कर्मणा मनसा वाचा स धर्म वेद जाजले ॥२६॥
यस्मादुदिजते लेोकः सर्वो मृत्युमुखादिव ।
वाङ्मनःकर्मपारुष्यैः स पापां गतिमामुयात् ॥ २७ ॥
नाहं परपां कर्माणि स्तामि निन्दामिन द्विज ।
समाऽमि सर्व भूतानां पश्य मे जाजले व्रतम् ॥ २८॥
यथा पंग्वन्धवधिरा क्लीवमूकजड़ादयः ।
देवेन पिहित द्वाराः सोपमाविपयेषु मे ॥ २६ ॥
पथा वृद्धातुरकृशा निःस्पृहा विषयान्प्रनि ।
सधैव कामभोगेषु ममापि विगता स्पृहा ।। ३० ॥
तुल्या मित्रारिपक्षौ मे तुल्या निन्दाप्रशंसने ।
तुल्यता सर्वभूतेषु मम तिष्ठति जाजले ॥३१॥
सर्वभूतात्मभूतस्य सम सर्वत्र पश्यतः।
देवापि मागे मुद्यन्ति अपदस्य पदैषिणः ॥ ३२ ॥

·शमः। २४७ पदा न कुरते भावं सवभूतेषु पातकम् । कर्मणा मनसा पाचा ब्रह्म संपद्यते तदा ।। ३३ ।। पः स्ताति यश्च मां देषि तावुभावपि मे समा । राग पविहीनस्य न च मे स्तः प्रियाप्रिये ॥ ३४ ॥ सर्वा नद्यः सरस्वत्यः सर्वे पुण्याः शिलोचयाः। सर्व हि जाजले तीर्थ मा स्म ते संशयो भवेत् ॥ ३५ ॥ शम एव परंतीर्थ शम एवं परं तपः। शम एव परं ज्ञानं शमा योगः परस्तथा ॥ ३६॥ ब्रह्मचारी गृहस्यश्च वानप्रस्थो ऽथ भिक्षुकः । सर्व एते शमेनैव प्राप्नुवन्ति परां गतिम् ॥ ३७॥ दानमिज्यातपः शौचं तीर्थ वेदा श्रुतं तथा । प्रशांतमनसः पुंसः सर्वमेतदनर्थकम् ॥ ३८ ॥ राग पानृतक्रोधलोभमोहमदादिभिः। सर्वदापै विनिर्मुक्तो यः स शांत इति स्मृतः ॥ ३६॥ शमाय सर्वशास्त्राणि विहितानि मनीपिभिः। तस्मात्स सर्वशास्त्रज्ञो यस्य शान्तं मनः सदा ॥ ४०॥ पच्छ्रुतं न विरागाय न धर्माय न शान्तये। संवद्धमपशब्देन काकवासितमेव तत् ॥ ४१ ॥ भीष्म 3. एतान् घमास्तुलाधारः कथयित्वा तु जाजलेः। ततोऽस्य दर्शयामास समीपस्थान् शकुन्तकान् ॥ ४२ ॥ सुलाधारउ.एते शकुन्तका विप्र संभूता मूर्ध्नि ये तव । आहृयैतान विजश्रेष्ठ त्वमेपां धर्मतः पिता ॥४३॥ ततो जाजलिना ते तु समाहूताः शकुन्तकाः। पाचं मोचु स्ततो दिव्यां धर्मस्य वचनात् फिल ।। ४४ ।। .

·-- सनातनधर्मसंग्रहः ॥ ना उनुः ।त्यन स्पद्धामिमां ब्रह्मन् विमपं परम त्यज । शमे मनः समाधाय ततो ज्ञास्यसि तत् पदम् ॥ ४५ ॥ मुदःखार्जतमेनत्ते तपः क्षरति विस्मयात् । तपसि चरिते कैर न प्राप्स्यसि परं पदम् ॥ ४६ ॥ विस्मयं त्वं परित्यज्य तपमा आयकारणम् । शमे मनः समाधाय ध्यानयोगपरो भव ।। पोरवासी लटो चापि निदंडी मुंड एव च । वृथा क्लियति स प्रयन् यस्य शांतं न मानसम् ॥४८॥ भूपिनापि परे धर्म यत्र तत्राश्रमे रतः । शमः सर्वेषु भूतेषु न लिगं धर्म कारणम् ॥ ४ ॥ बनेऽपि दोषाः प्रभवंति रागिणां गृहेऽपि पञ्चेन्द्रियनिग्रहं तपः। अकुत्सिने कर्मणि यः प्रवर्तते निवृत्तरागस्य गृहं तपोवनम् ॥५०॥ वयं स्नेहादिह प्रासास्तव धर्म विवक्षया । शान्तो भव त्यज स्पामित्युत्ता ते ययुः खगाः ॥ ११ ॥ एवं से रनुशास्तोऽसौ तुलाधारेण वै दिजः । राममास्थाय परमं जगाम परमां गतिम् ॥ ५२ ॥ m: शम मत्तमम्। तपस्वो स्वर्ग मामोति शांतात्मा ब्रह्मणः पदम् ॥ पतत्ते सर्व माख्यातं मया सत्वेन भारत । शमे मनः समाधाय ध्यानयोगपरो भव ॥ ५४॥ य इदं शृणुपान् नित्यं पुण्य माख्यान मुत्तमम् । यः पठेत्पांजलिमूत्वा स गच्छेत्परमां गतिम् ॥ ५५ ॥ -- ·शमः। २४७ पदा न कुरुते भावं सवभूतेषु पातकम् । कर्मणा मनसा घाचा ब्रह्म संपद्यते तदा ॥ ३३ ॥ यः स्तौति यश्च मां देषि तावुभावपि मे समा । रागद पविहीनस्य न च मे स्तः प्रियाप्रिये ॥ ३४ ॥ सर्वा नयः सरस्वत्यः सर्वे पुण्याः शिलोचयाः । सर्व हि जामले तीर्थ मा स्म ते संशयो भवेत् ।। ३५ ।। शम एव परंतीर्थ शम एव परं तपः। शम एव परं ज्ञानं शमो योगः परस्तथा ।। ३६ ।। ब्रह्मचारी गृहस्थश्च वानप्रस्थो ऽथ भिक्षुकः । सर्व एते शमेनैव प्रामु वन्ति परां गतिम् ॥ ३७॥ दानमिज्यातपः शौचं तीयं वेदा श्रुतं तथा । प्रशांतमनसः पुंसः सर्वमेतदनर्थकम् ॥ ३८॥ रागदपान्तकोषलोभमोहमदादिभिः । सर्वदापै विनिर्मुक्तो यः स शांत इति स्मृतः ।। ३६ ।। शमा सर्वशास्त्राणि विहितानि मनीषिभिः । तस्मात्स सर्वशास्त्रज्ञो यस्य शान्तं मनः सदा ।। ४० ।। पच्छ्रतं न विरागाय न .. व नित्यं शुश्रूपां कुर्याप्रियहिते रतः ॥ २३५ ।। तेपामनुपरोधेन पारज्यं यद्यदाचरेत् । तत्तनिवेदयेत्तभ्यो मनो घनफर्मभिः ॥ २३६ ॥ विष्यतेवितिकृत्यं हि पुरुषस्य समाप्यते। एप धर्मः परः साक्षादुपधर्मो ऽन्य उच्यते ॥ २३७ ।। पितृमातृशुश्रूपा। युधिष्ठिर उवाच। महानयं धर्मपयो वहुशासश्च भारत। नहा भा.शां ५. १.. 32 ·सनातनधर्मसंग्रहः। किं खिदेवेह धर्माता मनुष्यतमं मतम् ॥ १॥ किंकाय सपंधर्मासा गरीयो भवतो मतम् । यथाहं परमं धर्ममिह च प्रेत्य चामुयाम् ॥२॥ भीमरावाच। मातापित्रीगुरुणाञ्च पूजा यहुमता मम । इह युक्तो नरो लोकान् यशश्च महदभुते॥३॥ यञ्चते ऽभ्यनुजानीयुः पार्म तात सुपूजिताः । धन्य धर्गविरुद्धं वा तत्कर्तव्यं युधिष्ठिर॥४॥ न घतैरभ्यनुज्ञातो धर्ममन्यं समाचरेत् । यवते ऽभ्यनुजानीयुः स धर्म इति निश्चयः ॥ ५॥ त एव हि त्रयो लोका एत एवाश्रमात्रयः । एत एवं प्रयो घेदा एत एवं प्रयोऽमयः॥६॥ पितावै गार्हपत्यो ऽग्निमांताग्नि दक्षिणः स्मृतः। गुरुरा दधनीयोऽमिः शामित्रता गरीयसी। प्रियग्रमाद्यतेपु त्रोंलोकांथ पिजेष्यसि ॥७॥ पितृपक्ष्यात्यिमं लोकं मातृयत्रया तथापरम् । ब्रह्मलोकं गुरोरत्या नियमेन तरिष्यसि ॥६॥ सम्पगेतेपु वत्तस्य त्रिपुरोकेषु भारत। यणः प्राप्पसि भद्रं ते धनच मुमहत् फलम् ॥ ९॥ नेतानतिगयेज्जातु नात्यशोपानदूपयेत् । नित्य परिपरेयेय तटै मुकृतगुत्तमम् ॥ १० ॥ फोत्ति पुण्यं यगो लोकान् मापसे रागमतम। मर्य सम्पादृता लोका यस्ते गय भादृताः ॥११॥ अनादृतास्तु यस्यैते सवां स्तम्पाफमा प्रियाः। न चापं न परो लोकस्तम्प य परन्तप १२ ॥ समानिता नित्यमेव परपते गुरयमयः । न चाम्मिन नपरे लोके पगस्तम्प प्रशागसे। न चान्यदपि कन्या परत ममुदाहतम् ॥ १३॥ तेम्प पव दि यस्मयं कृत्वा च विराशाम्यहम् । तदागीन् मे गतगुरां गहनगुणमेव च।

·२५१ गुत्थूपा। तलान् ने नमनागन्ते त्रयो लोका थुधिष्ठिर ॥ १४ ॥ दशेदतु नवाचार्य श्रोत्रियानतिरिच्यते। दराचार्यानुपाध्याय उपाध्यायान् पितादग ॥ १५॥ पिहन दग तु नातेका सर्वा वा पृथिवी नपि। गुरुत्वेनामिभवति नान्ति मा सन्नीगुरु ।। १६ ।। गुत्गश्रपा ! गुरुगरीयान्पितृतो नावृतबोत ने नति ! उनौ दि मातापितरी गन्नन्येदोपयुज्जत ॥ १७ ॥ शरीरमेन सुन्त पिता माता च भारत । श्राचार्यगिटा जाति मा दिव्या सा नराऽनरा ॥ १८॥ अवध्या हि मदा माता पिता चाप्यपकारिलो। न नदुष्पति तत् कन्वा न चते दूपयन्ति तम् । धर्माय यतनानाना विदु देवा महर्षिभि ॥ १८ ॥ यवारणो त्यवितयेन कर्नया शत प्रमत सप्रयच्दन् । तवे मन्येत पितर मातरच तस्मै न द्रयेत् कृतमम्य मानन् nen विद्या त्रुत्वा ये गुरु नाट्रियन्ते प्रत्यामना मनमा क्मणा वा। तेपा पाप राहत्यायिशिष्ट नान्यम्नम्य पापद्धतिलोके ॥२१॥ यथैवते शुमभि मांयनीया लपातेपा गुरवोपनीया ॥ तस्मात्पूनयितव्याव विभायाय यद्रत । गुरवोऽचयितव्यय पुराण धर्ममिन्टना ।। २ ।। येन मीशातिपितरतेन प्रीत प्रजापति । प्रीपाति नातर येन पृधियोतेन पूनिता ॥ २३ ॥ येन प्रीत्युपाध्याय तेन न्याद ब्रह्मपूनितम् । मावृत पितृतश्चैय तस्मात्पून्यतमो गुरु ॥२४॥ ऋपयर दिदेवाय प्रीयन्ते पितृभि उह। पून्यमानेयु गुम्य तस्मात्पूयतमो गुन ॥५॥ केनचित्र च उत्नेन सदरेयो गुरुभवत् । नच माता नप पिता मन्यते यादूगी गुरु ॥२६॥ नतेऽवमानमहंन्ति नतेपा दृपयेत्वृतम् ।

·.२५२ सनातनधर्मसंग्रह। गुरुणागेय सत्कारं विदुर्देवा महर्षिभिः ।। २७ ।। उपाध्यायं पितरं मातरं च येऽभिद्रुसन्त मनसा कर्मणा वा । तेपांपापं भूसहत्याविशिष्टं तस्मान्नान्यः पापकृदस्तिलोके ॥ २८ ॥ भृती पद्धो यो न विभर्ति पुत्रः स्त्रयोनिजः पितरं मातरंच । तद्वै पापं भ्रूणहत्या विशिष्टं तस्मान्नान्यः पापकृदस्ति लोके ॥२९॥ मित्रहः कृतनस्प स्त्रीनस्य गुरुशतिनः । चतुणी वयमेतेषां निस्कृतिनानुशुश्रुमः ॥ ३० ॥ एतत् सर्वमनिर्देशे नैवमुक्तं यत्वार्तव्यं पुरुपेणेह लोके । एतच छ यो नान्यदस्माद्विशिष्टं सर्वान् धर्माननुसत्यैतदुक्तम् ॥३१॥ विमृश्य कारिता। चिरकारिकोपाख्यानम् । शान्ति २९६ युधिष्ठिर उवाच। कथं कार्य परीक्षेत शीघ्र वाश चिरेणवा। सर्वथा कार्यदुर्गेऽस्मिन् मवान्नः परमो गुरुः ॥१॥ मीन उवाच। अत्राप्युदा हरन्ती ममितिहासं पुरातनं ॥ घिरकारेस्तु यत्पूर्व मृत्तमांगिरसे कुले ॥२॥ चिरकारिक भद्रं ते भद्रन्ते चिरकारिक । घिरकारीहि मेधावी नापराध्यति कर्ममु.॥ ३ ॥ चिरफारी महाप्राजो गोप्तमस्या भयत्सुतः । चिरेण मर्यकार्याणि विमृश्यार्थान् प्रपद्यते ॥ ४ ॥ पिरं सञ्चिन्तयत्ययां श्चिरं जाग्रत् चिरं स्वपन् । घिरं कार्याभिपत्तिश्च घिरकारी तथोच्यते ॥५॥ अलसग्रहण प्राप्तो दुर्गेधावी तयोच्यते। युदिनाघवयुक्तेन जनेनादीर्घ दर्शिना ॥६॥ व्यभिधारे तु फस्मिश्चित् व्यतिक्रम्य परान् मुतान् । पित्रोतः कुपिते नाय जाहीमां जननी मिति ॥७॥ सतयेति चिरेखोक्रया स्यभायाचिरफारिफः।

·विमृश्य कारिता।
२५३
विमृश्य चिरकारित्वाच्चिन्तयामास वै चिरम् ॥८॥
पितुराज्ञां कथं कुयों न हन्यां मातरं कथम् ।
कथं धर्मच्छलेनास्मिन्निमज्जेय मसाधुवत् ॥९॥
पितुराजा परोधर्मः स्वधर्मो मातृरक्षणम् ।
अस्वतंत्रं च पुत्रत्वं किन्नु मां नानुपीड़येत् ॥ १० ॥
खियं हत्वा मातरञ्च को हि जातु सुखी भवेत् ।
पितरश्चाप्यवज्ञाय का प्रतिष्ठाम वाप्नुयात् ॥ ११ ॥
अनवज्ञा पितुर्युक्ता धारणं मातृरक्षणं ।
युक्ततेमा वुभावेतौ नातिवर्तेत मां कथम् ॥१२॥
पिताशात्मान माधत्ते जायायां जजिवानिति।
शील चारित्रगोत्रस्य धारणार्थं कुलस्यच ॥ १३ ॥
सोऽहं मात्रा स्वयं पित्रा पुत्रत्वे प्रकृतः पुनः।
विज्ञानं मे कथं न स्यात् द्वौ वुध्ये चात्मसंभवम् ॥ १४ ॥
जात कर्मणि यत्प्राह पिता यचोप कर्मणि ।
पर्याप्तः सदृढ़ीकारः पितुौरवनिश्चये ॥ १५ ॥
गुरुररयः परोधर्मः पोषणा ध्यापनान्वितः।
पिता यदाह धर्मः स वेदेष्यपि सुनिश्चितः ॥ १६ ॥
प्रीतिमात्रं पितुः पुत्रः सर्व पुत्रस्य वै पिता ।
शरीरादीनि देयानि पिता त्वेकः प्रयच्छति ॥ १७ ॥
तस्मात्पितुर्वचः कार्य न विचार्य कञ्चन।
पातका न्यपि पूयन्ते पितुः शासन कारिणः ॥ १८ ॥
भोग्ये भोज्ये प्रवचने सर्वलोक निदर्शने ।
भी चैव समायोने सीमन्तोन्नयने तथा ॥ १९ ॥
पिता धर्मः पिता स्वर्गः पिताहि परमन्तपः।
पितरि प्रीति मापन्ने सर्वाः प्रीयन्ति देवताः ॥२०॥
शाशिपस्ता भजन्त्येनं पुरुपं प्राह यत्पिता।
निष्कृतिः सर्व पापानां पिता यचाभिनन्दति ॥२१॥
मुच्यते बन्धनात्पुष्पं फलं वृक्षात्प्रमुच्यते।
निरयन्नपि सुतं स्नेहै: पिता पुत्रं न मुञ्चति ॥ २२ ॥

·२५४
सनातनधर्मसंग्रहः।
एवविचिन्तित तावत्पुत्रस्य पितृ गौरयम् ।
पिता नाल्पतरं स्थान चिन्तयिष्यामि मातरम् ॥ २३ ।
यो ह्यय मयि सघातो गय॑त्वे पाञ्चभौतिक ।
अन्य मे जननी हेतु पावसस्य यथारशि ॥ २४ ॥
माता देवारणि पुसा सर्वस्यातस्य निति ।
मातृ लाभे सनाथत्य मनस्यत्य विपयये ॥ २५ ॥
श्रिया हीनोऽपि यो गेहमभ्येति प्रतिपद्यते ॥ २६ ।
पुत्रपौत्रोपपनोऽपि जगनी य समाप्रित ।
प्रपि वर्षशतस्यान्ते स विहायन यचरेत् ॥ २७ ॥
सग वासमर्थ वा कृश वाप्यकृश तथा ।
रक्षत्येव सुत माता नान्य पोटा विधानत ॥२८॥
तदा सबद्धो भवति तदा भवति दु सित ।
तदा शून्य जगत्तस्य यदा मात्रा दियुज्यते ॥ २ ॥
नास्ति मात्र समा छाया नारित मातृ ममागति ।
नारित मातृ सम त्राण नास्ति मातृ समा प्रिया । ३० ।।
कुक्षि सधारणाद्धात्री जननाज्जननी स्मृता।
भगाना बर्द्धनादम्बा धीर सत्वेन वीरस ॥ ३१ ॥
शिशो शुश्रूपणाच्छु श्रू माता देह मनन्तरम् ।
चेतना वानरो हन्याद्यस्य मा शुपिर शिर ॥ ३२ ॥
माता जानाति यद्गोन माता जानाति पस्य स ।
मातुर्मरणमात्रेण प्रीति स्नेह पितु प्रगा ॥ ३३ ॥
देवताना समावाय मेगस्थ पितर विदु ।
मांना देवतानाश्च स्नेहादभ्येति मातरम् ॥ ३४ ॥
एवं विमृशतस्तस्य धिरकारितया बहु ।
दीर्घ कालो व्यतिक्रान्त स्ततोऽस्याभ्यागमत्पिता ॥ ३५ ॥
मेधातिथिमहाप्राज्ञी गौतमस्तपसि स्थित ।
विमृश्य तेन कालेन पन्या सस्था व्यतिक्रमम् ॥ ३६॥
सोऽब्रवीद्भशसन्तप्तो दुरोनाश्रूणि वर्तयन् ।
श्रुतधैर्य प्रसादेन पश्चात्ताप मुपागत ॥३७॥

·२५५ विमृश्य कारिता। ईजिं व्यसनं प्राहुरतेन चैवोर्ध्व रेतसः। ईर्थया त्वहमातितो नमो दुप्कृत सागरे ॥ ३८१ हत्त्वा साध्वोच्च नारीञ्च व्यसनित्वाञ्चदासिताम् । भर्तव्यत्वेन भार्याञ्च कोनु मां तारयिष्यति ॥ ३८ ॥ अन्तरेस मयाऽप्तपिचर कारीत्युदारधीः। यद्यद्य चिरकारी स्यात्स मां बायेत पातशात् ॥ ४॥ चिरफारिक भदन्ते भद्रन्ते चिरकारिक । यद्यद्य चिरकारीत्वं ततोऽसि चिरकारिकः ॥ ४९ ॥ त्राहि मां मातरंचैव तपो यचार्जितं मया। मात्मानं पातकम्यश्च भवाद्य चिरकारिकः॥४२॥ सहज चिरकारित्व सतिप्रज्ञतया तव । सफलं तत्तथा तेऽस्तु भवाद्य चिरकारिकः ॥ ४३ ॥ चिरमाशंसितो मात्रा चिरं धर्मगा धारितः। सफल चिरकारित्वं कुरुत्वं चिरकारिक ॥ ४४ ।। एवं सुदुःसितो राजन् महर्पिौतमस्तदा। चिरकारि ददर्शाथ पुत्रं स्थितमथान्तिके ॥ ४५ ॥ चिरकारी तु पितरं दृष्ट्वा परम दुःखितः। शस्त्रं त्यक्त्वा ततो भूर्ना प्रसादायोपचकमे ॥ ४६॥ गौतम स्तं ततो दृष्ट्वा शिरसा पतितं भुवि । चैव निराकारां परामभ्यागमन् मुदम् ।। ४७ नहि सा तेन सम्भेदं पनी नीता महात्मना । विजने वाश्रमस्येच पुत्रश्चापि समाहितः॥४८॥ हन्या इति सनादेशः शस्त्रपाणी मुते स्थिते । विनीते प्रसवत्यर्थ विवासे धात्मकर्मसु ॥ ४ ॥ बुद्धिचामोत्सुतं दृष्ट्वा पितुश्चरणयोनतम् । शस्त्र प्रहराचापल्पं संरणोति भयादिति ॥५॥ ततः पित्रा चिरं स्तुत्वाचिरचानाय मूर्द्धनि । चिरंदोभ्यो परिष्वन्यचिरं जीवेत्युदाहृतः ॥ ११ ॥ एवं सगौतमःपुत्र प्रीतिहर्पगुगैयुतः ।

·२५६
सनातनधर्मसंग्रहः ।
अभिनंद्य महाप्राज्ञ इदं वचनमब्रवीत् ॥५२॥
चिरकारिफ भदंते चिरकारी चिरं भव ।
चिराय यदिते सौम्यचिरमस्मि न दुःखितः॥ ५३ ॥
गाथाचाप्य ब्रवीद्विद्वान् गौतमो मुनिसत्तमः ।
चिरफारिपु धीरेषु गुणोद्देश समाश्रयाः ॥ ५४ ॥
चिरेण मित्रं यनीयात् चिरेण च कृतं त्यजेत् ।
धीरेण हि कृतं मित्रं चिरं धारणमर्हति ।। ५५॥
रागेदर्पचमाने च द्रोहे पापे च कर्मणि ।
अप्रियेचैव कर्तव्ये चिरकारी प्रशस्यते ॥ १६ ॥
यन्धूनां सुहृदाश्चैव भृत्यानां स्त्रीजनस्पव ।
अय्यक्तव्यपराधेपु चिरफारी प्रशस्यते ॥ ५ ॥
एवं स गीतमस्तत्र प्रीतः पुत्रस्य भारत ।
कर्मणानेन कौरव्य चिरकारितया तथा ॥५॥
एयंसर्येषु कार्येषु विमृश्पपुरुषस्ततः ।
चिरेण निश्चयंकृत्वा चिरं न परितप्यते ॥५८ ।।
चिरंधारयते रोपंचिरं फर्म नियच्छति।
पश्चात्तापकरं कर्म न किञ्चिदुपपद्यते ।। ६०॥
चिरं यद्धानुपासीत घिरमन्यास्य पूजयेत् ।
चिरं धर्म निपेवेत कुांच्चान्वेषणं चिरम् ॥६१॥
घिरमन्यास्य यिदुपश्चिरं शिष्टानिषेव्यय ।
चिरं चिनीय चात्मानं चिरं यात्यनयतताम् । ६२ ।।
ग्रुयतश्च परस्पापि याक्पं धर्मोप संहितम् ।
चिरं पृष्टोऽपि ध पाचिरं न परितप्यते ।। ६३ ।।
उपास्य बहुला
स्तस्मिन्बाश्रमे मुमहातपाः
सभा समानो सिम पुणेशा महिलस्त्दा ॥ ६ ॥
-
महामा..
शीलम् ॥
युधिष्ठिर ठयाच।
4. १२४ इमेजना नरश्रेष्ठ प्रगंमन्ति गदा भुयि।
धमय गोलमेयादी ततो मे संगपो महान् ॥१॥

·शीलम्।
२५७
यदि तच्द्रय मस्माभि ज्ञातुं धर्मभृतां यर!।
श्रोतु मिब्दामि तत् मयें ययेतदुपलभ्यते ॥२॥
कथं तत् प्राप्यते शोलं प्रोतुमिच्छामि भारत!!
किं लक्षणश्च तत् मोक्तं हि मे वदतां वर ॥३॥
पोभ द. पुरा दुर्योधनेनेह एतराष्ट्राय मानद ।
सारयातं तप्यमानेन त्रिपं दृष्ट्वा तपागतम् ॥ ४ ॥
इन्द्रप्रस्थे महाराज! तब सभ्रातात्य ट।
मभायाबाबहमनं तत् सर्थ टशु भारत ! ॥ ५ ॥
भयत स्तां ममा हवा ममहि वाप्य ऽनुत्तमाम् ।
दुर्योधन म्तदामीनः नयं पित्रे न्यवेदयत् ॥ ६ ॥
ग्रुत्या दि धृतराष्ट्रप दुर्योधनयच म्तदा।
अनयीत् कर्णमहितं दुर्योधन मिदं वचः ॥ ७ ॥
Y... फिमपं तप्यमे पुत्र प्रोतुमिच्छामि तन्यतः।
श्रुत्या त्याम ऽनुनेष्यामि यदि सम्यग् भविष्यति ॥ ८ ॥
त्यपा च महदेश्य प्राप्त परपुरष्क्षया ।
फिरा भातरः सर्वे मित्रमम्बन्धिनः मदा ॥ ६॥
सादादयसि प्रावारा नरनामि पिगितादनम् ।
साशानेया यहम्त्यायाः केनाऽमि हरियाः कगः ॥१०॥
दो.. दुग तानि महखाति तावकानां महात्मनाम् ।
भुलते रुक्मपानीभि युधिष्ठिर निवेगने॥१९॥
दृष्ट्या व तो मां दिव्यां दिव्यपुष्पफनान्यिताम् ॥
प्रायासितिरिकरमापान् ययानियियिधानि च ॥१२॥
दृष्ट्या तां पायरयेपानां प्रहि यत्रयों शुभाम् ।
अमिताप मुमहतो मनुगोपामि भारत ॥ १३॥
yr... पदीष्टमि श्रियं तात पादृगो मा युधिष्ठिरे।
विशिष्ट धा नरप्याम गोलवान् भय पुरक ॥ १४॥

·५०रा०० २५८ सनातनधर्मसंग्रहः। शीलेन हि त्रयो तोकाः शक्या जेतुं न संशयः। नहि किञ्चिदसाध्यं वै लोके शीलवतां भवेत् ॥१५॥ एशरात्रेण मान्धाता व्यहेण जनमेजयः। सप्तरात्रेण नाभागः पृथिवी प्रतिपेदिरे ॥१६॥ एते हि पार्थिवाः सर्वेशीलवन्तो दयान्विताः। अतस्तेषां गुणोता वसुधा स्वयमागता ॥ १७ ॥ दुर्यो० ३० कषं तत्प्राप्यते शोले श्रोतुमिच्छामि भारत । येन शीलेन तैः माता क्षिप्रमेव वसुन्धरा ॥१८॥ अत्राप्युदाहरन्तीम मितिहासं पुरातनम् । नारदेन पुरा प्रोक्तं शीलमाश्रित्य भारत ! ॥ ॥१९॥ प्रलादेनहतं राज्य महेन्द्रस्य महात्मनः । शीलमाश्रित्य दैत्येन त्रैलोक्यच वशीकृतम् ॥ २० ॥ सतो एहस्पति शमः मावलिः समुपस्थितः। तमुवाच महामाज्ञः श्रेय इञ्चामि वेदितुम् ।। २९ ॥ तती सहस्पति स्तस्मै जान नै श्रेयसं परम् । कथयामास भगवान् देवेन्द्राय कुरूद्वह ॥ २२॥ एतावठले य इत्येय सहस्पतिरभापत । इन्द्रस्तु भूयः पप्रच्छ को विशेषो भवेदिति ॥ २३ ॥ बृहस्प० २० विशेषो ऽस्ति महा स्तात भार्गवस्य महात्मनः । अत्रागमय भद्रन्ते भूय एव सुरपंभ ! ॥२४॥ मात्मनस्तु ततः श्रेयो भार्गवात् सुमहातपाः। शान भागमयत् प्रीत्या पुनः स परमद्युतिः ॥२५॥ तेनापि स गनुभाती भार्गवेण महात्मना। श्रेयो ऽस्तीति पुनर्भूयः शुक्रमाह शतक्रतुः ॥ २६ ॥ भार्गव स्त्याह सर्वशः महादस्य महात्मनः । भानमस्ति विशेषेरो त्युक्तो हट अचसो भयस् ॥ २७ ॥ स ततो ब्राह्मयो भूत्या प्रसाद पाफशासनः।

·महादत.
शीलम् ।
गत्वा मोयाच मेधावी श्रेय इच्छामि वेदितुम् ॥ २८ ॥
प्रसादस्त्य ब्रवीद्विमं तो नास्ति द्विजर्यम!।
त्रैलोक्य राज्यसक्तस्य ततो नोपदिशामि ते ॥२९ ।।
ब्राह्मगस्त्य व्रवीद्राजन् यस्मिन् काले तणो भवेत्।
तदोपदेष्टु मिच्छामि यदाचर्य्यम ऽनुत्तमम् ॥ ३० ॥
ततः प्रीतोऽभवद्राजा प्रह्लादो ब्रह्मवादिनः।
तपेत्युक्त्वा शुभे काले जानववं ददौ तदा ॥ ३१ ॥
ब्राह्मणोऽपि यथान्यायं गुरुवृत्ति मनुत्तमाम् ।
चकार सर्वभावेन यदस्य मन
सतम् ॥३२॥
पृष्टश्च सेन बहुशः प्राप्त कथमरिन्दम ।
त्रैलोक्य रान्य धर्मत कारणं तद् ब्रवीहि मे।
प्रह्लादोऽपि महाराज ब्राह्मणं वाक्यमत्रवीत् ॥ ३३ ॥
नामूयामि विनान् विप्र राजास्मीति कदाचन ।
काव्यानि वदतां तेषां संयच्छामि वहामि च ॥३४॥
ते विश्रयाः प्रभापन्ते संपन्छन्ति च मां सदा।
ते मां काव्यपये युक्तं शुथ पु मनमूपकम् ॥ ३३ ॥
धर्मात्मानं जितको नियतं संयतेन्द्रियम्।
समासिंचन्ति शास्तारःक्षीद्रं मध्यिव मक्षिकाः ॥३६॥
सोऽहं वागग्रविद्यानां रसानामयलेहिता।
स्वगात्या नधितिष्ठामि नप्तत्राणीय चन्द्रमाः॥३७॥
एतत् पृथिव्याममृत मेतचतु रनुतमम्।
यद् ब्राह्मणमुशे काव्य मैतच्छुत्वा प्रवतेते ॥३८॥
एतावच्छप इत्याह प्रह्वाटो ब्रह्मवादिनम्।
शुश्रूपितस्तेन तदा दैत्येन्द्रो वाप्यमब्रवीत् ॥ ३९॥
यथायट् गुरु कृत्याते प्रीतोऽस्मि द्विजसत्तम ।
वरं वसीपय मदन्ते प्रदातास्मि न मंशयः ॥ ४ ॥
कृतमित्येव दत्येन्द्र मुवाच स च वै द्विजः।
प्रहादस्त्यप्रवीत् प्रीतो गृह्यतां यर इत्युत ॥ ४२ ॥

·२६०
सनातनधर्मसंग्रहः।
मामण ५० यदि राजन प्रसन्नस्त्व मम चेदिच्छसि प्रियम् ।
भवत शीलमिच्छामि प्राप्तुमेप वरो मम ॥ ४२ ॥
तत प्रीतस्तु दैत्येन्द्रो भयमस्याऽभवन् महत्।
वरे प्रदिष्टे विप्रेण नाल्पतेजा ऽय मित्युत ॥ ४३ ॥
एवमस्त्विति स प्राह प्रह्लादो विस्मित स्तदा।
उपाकृत्य तु विप्राय वर दुखान्वितो ऽभवत् ॥ ४४ ॥
दत्त वरे गते विने चिन्तासीन महती तदा ।
प्रह्लादस्य महाराज निश्चय म च जग्मिवान् ॥ ४५ ॥
तस्य चिन्तयत स्ताव च्छाया भूत महाद्यति ।
तेजो विग्रहवत्तात शरीरम ऽजहात्तदा ॥ ४६ ॥
तमपच्छन्महाकाय प्रह्लाद को भवानिति।
प्रत्याह तन्तु शीलोऽस्मि त्यक्तो गच्छाम्यह त्वया ॥ ४ ॥
तस्मिन् द्विजोत्तमे राजन् वत्स्याम्यह मनिन्दिते।
योऽसौ शिष्यत्वमागम्य त्वयि नित्य समाहित ।
इत्युक्त्वा
ऽन्तर्हित तद्वै शक्रञ्चान्वा विशत्प्रभो ॥४८॥
तस्मि स्तेजसि याते तु तादृग्रूप स्ततो ऽपर ।
शरीरात्रि मृत स्तस्य को भवानिति चाब्रवीत् ॥४॥
धमें प्रह्लाद मा विद्धि यत्रासौ द्विजसत्तम ।
तत्र यास्यामि दैत्येन्द्र यत शील तती यहम् ॥ ५० ॥
ततो ऽपरी महाराज प्रज्वलन्निव तेजसा ।
शरीरान्त्रि सुत स्तस्य प्रवादरय महात्मन ॥५१॥
को भवामिति पृष्टश्च तमाह स महाद्यति ।
सत्य विदुघ सुरेन्द्राद्य प्रयारये धर्म मन्वहम् ॥ ५ ॥
तस्मिन्ननुगते धर्म महान् वै पुरुषोऽपर ।
निश्चक्राम तत स्तस्मात् पृष्टश्चाह महायल ।
वृत्त प्रह्लाद मा विद्धि यत सत्य ततो यहम् ।। ५३ ।।
तस्मिन् गते महाशम्द शरीरात्तस्य निर्ययो।
दृष्टयाए यल विद्धि यतो वृत्तमह तत ॥ ५४॥

·बीरराच शीलम् । इत्युक्त्या प्रययौ तत्र यतो पृत्तं नराधिप । तत. प्रभामयी देवी शरीरातस्य निर्ययो॥५५॥ तामपच्यत् स दैत्येन्द्रः सा श्रीरित्येन मब्रवीत्। उपिताम्मिस्वयं वीर त्ययि सत्यपराक्रम । त्वया त्यक्ता गमिष्यामि वलं धनुगता ह्यहम् ।। ५६ ॥ ततो भयं प्रादुरामीत् प्रहादस्य महात्मनः । अपृच्छत् स ततो भूयः क्या सि फमलालये॥५७ ।। त्वं हि सत्यत्रता देवी लोकस्य परमेश्वरी । फश्चाती वालणश्रेष्ठ स्तत् त्वामिच्छामि वेदितुम् ॥ ५ ॥ स गक्रो ब्रह्मचारी य स्त्वात रचयोपगितितः । प्रैलोक्ये ते यदेश्वयं तत्ते नापहृतं प्रभो ॥ ५ ॥ गोलेन हि यो लोका स्त्यया धर्मस निर्जिताः। तद्विताय सुरेन्द्रेण तव गीलं हतं प्रभो ॥ ६ ॥ धर्मः सत्यं तथा यत्तं यलचव तथाप्यहम् । गोनमूला महामात सदा नास्त्पत्र संशयः॥ ६१॥ भीम. एवमुक्त्या गता श्रीस्तु ते घ मर्य युधिष्ठिर। दुर्योधनस्तु पितरं भूप एया ऽनयोदयः ॥ ६२ ।। गोलम्प तरयमिच्छामि येत्तुं कीरयनन्दन। माप्पते प यथा गीलं तवोपायं यदस्य मे ॥ ३ ॥ पृ.रा.. भोपायं प्रर्यमुद्दिष्ट प्रहादेन महात्मना। मतेपेण तु गोलम्य गृणु प्राहिं नरेरयर ॥ ६४॥ भदोहः पयंभूतेषु फर्मशा भममा गिरा। अनुप्रहरप दानव गीतमेतत् प्रगस्यते ॥६५॥ पदन्येपा हितं नम्पा दामन फर्म पीरूपम्। अपप्रपंत या येन म तरमुपांत् फपचन ॥६६॥ तातु फर्म तथा कुपोन मायेत ममदि। - ·२६२ सनातनधर्मसंग्रहः। शील समासेनैतत्ते कथितं कुरुसत्तम ॥ ६ ॥ यद्यप्यऽशीला नृपते प्राप्नुवन्ति नियं क्वचित् । न भुजते चिरं तात समूलाच न सन्ति ते ॥ ६ ॥ रा०३० एतद्विदित्या तत्त्व न गोलवान् भव पुत्रक। यदीच्छसि श्रियं तात सुविशिष्टां युधिष्ठिरात्॥ ६ ॥ भीष्म स० एतत् कथितयान पुत्रे धृतराष्ट्रो नराधिपः। एतस्कुरुप्य कौन्तेय ततः प्राप्स्ससि तत् फलम् ॥ ७ ॥ सन्तोपः। मनुः०४ सन्तोषं परमारथाय सुखार्थी संयती भवेत् । सन्तोषमूलं हि सुखं दुःखमूलं विपर्ययः ॥ १२ ॥ सन्तुष्टः को न शक्नोति फलमूलैश्च वर्तितुम् । सर्वाणीन्द्रियलोस्पेन संकटान्य धगाहते॥ सर्वत्र सम्पदस्तस्य सन्तुष्टं यस्य मानसम् । उपामद्गूढ़ पादस्य ननु धर्मावृतेय भूः॥ यत् पृथिव्यां ब्रीहि यवं हिरण्यं पशय खियः । नाल मेकस्य तत् सर्व मिति मत्वा शमं प्रजेत् ॥ सन्तोषा मृतवृप्तानां यत्सुखं शान्तचेतसाम् । कुतस्तदन लुब्धामी मितश्चतश्च धावताम् ॥ कामं कामयमानस्य यदि कामः प्रसिद्धयति । तथैव परमं कामं भूयो विन्दति मानवः । कामाभिलापरन् मोहाच न नरः सुखमेधते। श्येनालय तरुच्छायां वाविव कपिज्जतः ।। सन्तोपो वै खर्गतमः सन्तोपः परमं बुखम् म. १- तुष्टे न किञ्चित्परतः सा सम्यक् प्रतितिक्षति ॥ २॥ वनामा - असन्तोषपरा मढ़ाः सन्तोष यान्ति पण्डिताः । अन्तो नास्ति पिपासायाः सन्तोषः परमं सखम् ।। शान्ति. ।

·कीरशे वसते श्रीः। २६३ तस्मात्सन्तोप मेवेह परंपरयन्ति परिहताः ॥ ४५ ॥ भाग. रकसंतुष्टस्प निरीहस्य खात्मा रामस्य यरमुखम् । ••म• १५ कुत स्तत्कामलोभेन धावतोऽहया दिशः ॥१६॥ सदा संतुष्टमनसः सर्वाः सुरमया दिशः। गर्करा कण्टकादिभ्यो ययोपानस्पदः शिवम् ॥ १७ ॥ संतुष्टः केन वा राजन यततापि यारिणा। श्रीपरम्प हप कार्पण्या गृहपालापते जनः ॥१८॥ असंतुष्टस्य विप्रत्य तेको विद्या तपो यगः ॥ नयतीन्द्रिय लीस्पेन जानं वावकीर्पते ॥१९॥ मरापा.. कीरशे वसते श्रीः। रामपाल कास्वं केन च कार्यश संप्राप्ता पारुहासिनी। म.RE कुत यागम्यते सुभ्र गन्तव्यं क च ते शुभे॥१८॥ भीष पुरयेपु त्रिपुलोकेषु सर्वे स्थावरजङ्गमाः। ममात्म भावमिच्छन्तो यतन्ते परमारमना ॥१९॥ साहं ये पटूजे जाता सूर्य रश्मि वियोधिते । भूत्य सर्वभूतानां पना श्रीः पद्यमालिनी ॥२॥ 'हे लमोरहं भूति. श्री चाहं पलसूदन । अहं प्रदाच मेधाच समति विगितिः स्पितिः॥२९ आई एतिरह मिहिरहं नभृति रेवच । मह स्वाहा स्वघा व मनतिनियतिः स्मृतिः ॥२२॥ रात विजयमानानां सेनायेषु यजेपुष । नियामे घमंगोलानां विषयेपु पुरेषु च ॥ २३ ॥ मितकागिनि गरेर संपामेष नियतिनि। नियमामि मनुष्पेन्द्र मदेव बलमदन । २४ ॥ पनित्ये महायुद्धी प्रहारपे सत्यवादिनि।

·२६४
सनातनधर्मसंग्रहः।
प्रश्रिते दान शीले घ सदैव नियसाम्यहम् ॥ २५ ॥
असुरोपववसं पूर्व सत्य धर्मनियन्धना।
विपरीतांस्तु तान् युध्वा त्वयि वास मरोघयम् ॥ २६ ॥
शाम उवाच कथं यत्तेषु दैत्येषु त्वम ऽवात्मो थेरानने।
दृष्ट्वा ध किमिहागा स्त्वं हित्वा देतेय दानयान ॥ २० ॥
श्री रयाच स्वधर्ममनुतिष्ठत्म धैर्यादपलितेषु च ।
स्वर्गमार्गा भिरामेषु सत्येषु निरताद्यहम् ॥ २८ ॥
दानाध्ययन योज्या पितृदेवत पूजनम् ।
गुरुगामतिथीनां च तेषां नित्य मवर्तत ॥ २० ॥
मुसंसृष्ट गृहाचा सन् जितस्त्रीका हुतामयः ।
गुरु शुश्रूयका दान्ता ब्रह्मण्याः सत्यवादिनः ॥३०॥
श्रद्दधाना जितक्रोधा दानशीला ऽनसूयवः ।
भृतपुत्रा भृतामात्या भृतदारा ह्यनीर्षवः ॥ ३१ ॥
अमर्पण न चान्योऽन्यं स्पृहयन्ते कदाचन।
न च जातूपतप्यन्ते धीराः परसमृद्विभिः ॥३२ ।।
दातारः संगृहीतार प्रार्याः करुणवेदिनः।
महाप्रसादा ऋजवो दृढभक्ता जितेन्द्रियाः ॥ ३३ ॥
सन्तुष्ट भृत्यसचिवाः कृतज्ञाः प्रियवादिनः।
यथार्ह मानार्थ करा हीनिषेवा यतव्रताः ॥ ३४ ॥
नित्यं पर्वमु सुनाता. स्वनुलिप्ताः स्वलंकृता ।
उपवासतपः शीलाः प्रतीता ब्रह्मवादिनः ॥ ३५ ॥
नैतानभ्युदियात् सूर्यो न चाप्यासप्रगेशयाः ।
रात्रौ दधि च सक्तश्च नित्यमेव व्यवर्जयन् ॥ ३६॥ ।
कल्य घृतं चान्वक्षन् प्रयता ब्रह्मवादिनः ।
मगल्यान्यपि चापश्यन् ब्राह्मणाश्चाप्यपूजयन् ॥३७ ॥
सदाहि वदतां धर्म सदा चाप्रति गृह्णताम् ।
अदं च राज्याः स्वपतां दिवा घाखपतां तथा ॥ ३८ ॥

·- कीदृशे वसते श्रीः। कृपयाऽनायरष्टानां दुर्यलाऽऽतुरपोषिताम् । दयां च संविभागं घनित्यमेवानुनोदताम् ॥ ३८॥ घस्तं विषरण मुद्विग्नं भयातं व्याधितं कृगन्। इतस्वं व्यसनातं च नित्य मा श्यास्यन्ति ते ॥४॥ धर्म मेवान्य वर्तन्त न हिसंति परस्परम् । अनुम्लाय कार्येपु गुरु बडो पसेधिनः॥४१॥ पिस्टन देवा तिघांचव पपावत् ते ऽभ्यपूजयन् । धवरोपाणि चाप्नन्ति नित्यं गत्यतपोधुताः॥४२॥ नै मन्ति सुगंपन्नं नागच्चन्त परनियम् । सर्यभूतेष्य वर्तन्त ययात्लनि दयां प्रति ॥ ३ ॥ नेयाकाणे न पशुपु पियोनी न प पर्वम् । इन्द्रियस्य विमग ते रोषयन्ति कदाचन ॥४४॥ नित्यं दानं तथा दात्य मावं घेय नित्पदा। उत्साहोऽयानहंकारः परमं सौदं समा ॥ ४५ ॥ मत्यं दानं तपः गीचं कारुप यागनिष्टुरा। मित्रेषु चानभिद्रोहः गर्य तेच भयत् प्रभो॥ ४६ ।। निद्रा तन्द्री रगं प्रीति रमूयायां नयेतिता। भरतिय विपादय स्पृहाचाप्य ऽविगन्न तान् ॥ ४ ॥ माहमेयं गुरोपवेव दानव ऽयमं पुरा। प्रजा गर्ग मुपादाप न युग विपर्ययम् ॥४॥ सतः फालविपयांमे तेषां गुराविपर्ययात् । अपश्यं निर्गतं धर्म कामक्रोधयनात्मनाम् ॥ ४॥ सभामदां च युद्धानां सतां कपपतां फयाः। माहमसभ्य मूर्यच मर्य यवान् गुणायराः ॥ ५॥ पुयानय गमामीना पहानभिगतान मतः। नापुरधानाभियादाम्यां पपा एमपूजयन् ॥ ५१ ।। पतंपत्येव पितरि पुनः प्रायते सरा। समत्या मृत्यता प्राप्य ग्यापयन्स्यन पत्रपाः ॥ ५१, पदा धमादप्तेन कमसा गहितेन थे।

·२६६ सनातनधर्मसंग्रहः। महतः प्रान्पुवन्त्यान् तेषां सत्राभयत् पहा ॥ ५ ॥ उच्चैश्चाभ्यवदन रात्री नीचैस्तत्राग्नि रज्वलत् । पुत्राः पित्नत्यचरन नार्यश्चात्यचरन् पतीन् ।। ५३ ।। मातरं पितरं घद्ध माचार्य मतिथि गुरुम् । गुरुत्वाना भ्यनन्दन्त कुमारान्नान्वपालयन् ॥ ५४॥ भिक्षां बलिमदत्वाच स्वयमन्त्रानि भुंजते । मनिष्ट्वा संविभन्याय पिहन देवातिथीन् गुरुन् ॥ १५ ॥ न शौच मन्यरुध्यन्त तेषां सूदजनास्तथा। मनसा कर्मणा वाचा भत्य मासीदनायतम् ॥ ६ ॥ विप्रकीर्णानि धान्यानि काक मूषिक भोजनम् । अपावृतं पयो तिष्ठ दुच्छिष्टाश्चास्पृशन् घृतम् ।।.५७ ॥ कुद्दालं दानपिटकं मकीणं कांस्यभोजनम् । द्रव्यो पकर सर्व नान्ववैशात् कुटिम्बिनी॥५८ ॥ प्राकारागार विध्वंसान स्म ते प्रतिकुर्वते। नाद्रियन्ते पशून् यध्वा यवसेनोदकेन च ॥ ५९॥ बालानां प्रेक्ष्यमाणानां स्वयं भक्ष्या मभक्षयन् । तथा भृत्यजनं सर्व मसंतप्यं च दानवाः ॥ ६ ॥ पायसं कृशरं मांस मपूपानय शकुलीः। 'पाधयन्नात्मनोऽर्थे पृथा मासान्यभक्षयन् ॥ ६॥ उत्सूर्यशायिन श्चासन् सर्वे चासन् प्रगे निशाः। अयर्तन् कलहाश्चात्र दिवा रात्रं गृहे गृहे ॥२॥ अनार्या श्चार्यमासीनं पर्युपासत्र तत्रह। श्राश्रमस्थान् विधर्मस्थाः प्राद्विषन्त परस्परम् ॥ ६३ ॥ संकराचाभ्यवर्तत न च शौचमवर्तत। ये च वेदविदो विप्रा विस्पष्ट मनृपश्च ये। निरन्तर विशेषास्ते बहुमानावमानयोः ॥ ६४ ॥ हारमा भरणं वेशं गतं स्थित मवेक्षितम् । असेवन्त भुजिष्या धै दुर्जना चरितं विधिम् ॥६५॥ खिपः पुरुष वेशेन पुंसः स्त्रीयेशधारिणः ।

·कीडशे वसते श्रीः। २६७ क्रीडारति विहारेषु परां मुद मवाप्नुवन् ॥ ६६ ॥ प्रभवद्भिः पुरादाया ऽमहेभ्यः प्रतिपादितान् । नाभ्यवर्तन्त नास्तिक्या वर्तन्तः संभषे प्वपि ॥ ६७ मित्रेणाभ्यर्पितं मित्र मर्थ संशयिते क्वचित् । वालकोट्यग्र मात्रेण स्वार्थनाप्नत तहसु ॥ ६ ॥ परवाऽऽदानरुपयो विपरा व्यवहारिणः । अदृश्यन्तापं वर्णेषु शूद्राश्चापि तपोधनाः॥६॥ अधीयन्तेऽवताः केचिद् यथा व्रतमथापरे। अशुश्रूषु गुरोः शिष्यः कश्चिच्दिप्यसखो गुरुः ॥ ३० ॥ पिता चैव जनित्री च प्रान्ती वृत्तोत्सवाविव । अप्रमुस्ने स्थिती श्रद्धा वनं मार्थयतः सुतान् ॥ १॥ तत्र वेदविदः माला गांभीर्य सागरोपनाः । तष्पादिग्ब ऽभयन् सक्का गौः श्राहान्य ऽभुञ्जत ॥ १२ ॥ प्रातः प्रातरच मुप्रग्नं कल्पनं प्रेषण क्रियाः। विष्याच महितास्तेपा मकुर्वन् गुरवः स्वयम् ।। ३ ।। श्वश्वगुरपोरग्रे वधप्रेपान शासत । सम्वयासच मर्तारं समाहूया भिजल्पती ।। ३४ ।। प्रयवेनापि चार चित्तं पुत्रस्य वै पिता । व्यभजच्चापि संरम्भाद् दुःस यासं तथा वसन् ॥ ३५ ॥ अनिदाहेन धीरैर्वा रामभिर्वा हतं धनम् । दृष्टा द्वेषात् ग्राहसन्त मुहत् संभाविता सपि ॥ ६ ॥ कृतमा नास्तिकाः पापा गुरुदाराभिमर्पिणः । भभश्य भक्षरता निर्मयांदा हतत्विपः॥ 9 ॥ तेष्वेष मादीनापारा नाघात्सु विपर्यये । नाहं देवेन्द्र वत्स्यामि दानवेप्विति मे मतिः ॥ ३ ॥ तन्मां स्वय मानुप्राप्ता मभिनन्द गधीपते। रबपार्चितां मां देवेग पुरोधास्यन्ति देवताः ॥ ८ ॥ महातत्र मे कान्ता मद्विविष्टा मदर्पणाः ।

·२६८
सनातनधर्मसंग्रहः।
सप्त देव्यो जयाप्टम्पो वारमेषपन्ति तेऽष्टधा ॥२०॥
पाशा श्रद्धा तिः क्षान्ति विजितिः सन्नतिः क्षमा ।
अष्टमी वृत्ति रेतासां पुरोगा पाकशासन॥८१॥
तांचाहं चासुरां स्त्यका युप्मतिपय मागताः ।
त्रिदशेष नियत्स्यामो धर्मनिष्ठान्तरात्ममु॥ २॥
इत्युक्त बघनां देवों मीत्ययं च ननन्दतुः ।
नारदश्चात्र देवर्षि क्षेत्रहन्ता च वासवः ।। ३ ।।
ततोऽनलमखो वायु प्रववौ देववेश्मसु ।
इष्टगन्धः सुखस्पर्शः सर्वेन्द्रिय सुखावहः ॥४॥
शुचौ चाभ्यर्थिते देशे त्रिदशाः प्रायशः स्थिताः ।
लक्ष्मी सहित मासीनं मघवन्तं दिदृक्षवः ॥ ८५॥
ततो दिवं प्राप्य सहस्त्रलोचनः श्रियोपपनः मुहृदा महर्षिणा।
रथेन हर्यश्वयुजा सुरर्पभः सद सुराणा मभिसत्कृतो ययौ ॥८६॥
अगितं वज्र धरस्य नारद श्रियश्च देव्या मनसा विचारयन् ।
निये शशंसा मरदूष्टपौरुष. शिवेन सत्रागमनं महर्षिः॥ ८ ॥
ततोऽमृतं द्यौः प्रयवर्ष भाखती पिता महस्या यतने स्वयंभुवः ।
अनाहता दुन्दुभयोऽथनेदिरेतथा प्रसन्नाश्च दिश रघकाशिरे॥
ययतुं शस्येषु धवर्ष वासवो न धर्ममार्गाद्विचचाल कश्चन ।
अनेक रत्नाकर भूपता च भू सुघोप घोषाभुवनोकसां जये।।।
क्रिया भिरामा मनुजा मनस्विनो वभु शुभे पुण्यकृतां पथि स्थिता.
नरामरा किन्नरयक्ष राक्षसा समृद्धिमन्त सुमनस्विनोऽभवन् ॥०॥
न जात्व काले कुसुमं कुत फलं पपात वृक्षात्पयनेरितादपि।
रसप्रदा कामदुधाश्च धेनवो न दारुणा वाग्विचचार कस्यचित्॥१॥
इमां सपयां सह सर्वकामदै. श्रियाश्च शक्र प्रमुखै श्च देवतैः।
पठन्ति ये विप्रसदः समागताः समृटुकामा नियमामुवन्ति ते ॥२॥
स्वपर कुरूणांवर यत्मघोदितं भवाभवस्येह परं निदर्शनम् ।
तदद्य सर्व परिकीर्तितं मया परीक्ष्य तत्वं परिगन्तुमर्हसि ॥३॥

·पपा-१.-
मदा..
पुण्यपापे ।
पुण्यपापे ।
तत्तिरीपार यथा यक्षस्य संपुष्पितस्य दूराद् गन्धो यात्येवं पुण्यस्य कर्मणो
गन्धो वाति । यथाऽसिधारा कर्तेऽवहिता मवक्रामेद्य युवे
अनु• ६ हुवे हवा विदिष्यामि कर्तं पतिष्यामीत्येव मनृतादात्मान
जुगुप्सेत् इति॥
पाप कुर्वन् पापकीर्ति पापमेया नुते फलम्।
म० ३४ पुण्यं कुर्वन् पुण्य कीर्तिः पुण्य मत्यन्त मश्नुते ॥६१ ॥
तस्मात् पाप न कुर्वीत पुरुप शसितव्रत ।
पापं प्रसा नाशयति क्रियमाणं पुन पुन ॥ ६२॥
नष्टप्रभा पापमेय नित्य मारभते नर ।
पुण्य प्रज्ञा पर्दुपति फ्रियमाणं पुन पुन ॥ ६३ ॥
यद्धप्रस पुण्यमेव नित्य मारभते नर ।
पुण्यं कुर्वन् पुण्यकीर्ति पुण्यस्थानं स्म गच्छति ॥ ६४ ॥
नकृच्छ महदाप्नोति नचिरात् पापमाचरन् ।
अनसूय कृतप्रत शोभनान्या घरन्सदा ॥६५॥
तस्मात् पुराय निवेत पुरुष मुममाहित ।
असूपको दन्दशूको निष्ठुरो वैरफच्छट ॥
स कृच्छ महदाप्नोति सर्वत्र च विरोचते ॥६६॥
मन्नामेवा गमयति य प्राभ्य स पण्डित ।
माती यवाप्य धमायाँ गरनीति मुरामेधितुम् ॥ ६७ ।
दियसेनय तत् कुर्यात् येन रात्री मुरा यसेत्।
अष्टमासेन तत् कुर्यात् येन घर्पा मुख्यमेत् ॥६॥
पूर्वययसि तत्पात् पेनबद्ध सुर यसेत् ।
पायसीयेन तत् फुर्यात् पेनामुत्र मुरा यसेत् ॥ ६ ॥
अनु. १.२५ प्रयते धर्म लपयो लोकेम्भसि यथा तया ।
मान्ति पाप गुरव गरा स्कप्रमि योदझे ।।
इति । भ. न पापं प्रति पाप स्यात् साधुरेव सदा भयेत्।
मात्मनप हत पापो य. पाप कतमि यति ॥१॥

·सनातनधर्मसंग्रहः ।
दग्ध हि सोऽनुदहति हत मेवानुहन्ति च ।
मृत मारयते चैव यः पापे पापमाचरेत् ॥२॥
महामोह युत पूर्व यो जतून् हन्ति निर्दय ।
स प्रेत्य नरक याति नृशसो मृतमारक ॥३॥
मुलभा पुरुषा लोके साथध साधु कारिष।
असाधुषु पुन साधु दुर्लभ पुरुषो भुवि॥४॥
ते साधव सुजन्मान स्तैरियं भूपिता धरा।
अपकारिप भतेपु ये भवन्त्युपकारिण ॥५॥
दुखितेभ्यो ऽपि भूतेभ्यो मृत्यु रोग जरादिभि ।
भूय
को दुखमपर सघृणो दातुमर्हति ॥६॥
दुख ददाति योऽन्यस्य ध्रुव दु ख स विन्दति ।
तस्मान्न कस्यचित् दु ख दातव्य दु खभीरुणा ॥ ७ ॥
बीजे योनौ तथाहारे व्यवहारे च य शुचि ।
तस्य कृछ्रगतस्यापि न पाप कुरुते मति ॥८॥
घोद्यमानोऽपि पापेषु शुद्धात्मा न प्रवर्तते।
वार्यमाणोऽपि पापेभ्य पापामा पापमिच्छति ॥
विद्वद्धि शास्समानोऽपि पाप कर्म रति नर ।
घृप्यमाण वागारो निर्मलस्व न गच्छति ॥ १० ॥
कर्म प्राधान्यम् ।
युधिशि. यद्यस्ति दत्तमिष्ट वा तपस्तप्तं तथैव च ।
शा. प्र०१२२ भूमणा वापि शुश्रूपा तन्मे ब्रूहि पितामह ॥१॥
भीष्म उवाच प्रात्मना नर्थ युक्तेन पापे निविशते मनः।
स्वकर्म कलुपं कृत्वा कशे महति धीयते ॥ २ ॥
दुर्भिक्षादेव दुर्भिक्ष के शात् क्लेशं भयाद्भयम् ।
मृतेभ्य प्रमृतायान्ति दारिद्रा पापफर्मिग ॥३॥
उत्सवादु त्सवं यान्ति स्वर्गात् स्वर्ग सुखात् सुखम् ।
श्रद्दधानाथ दारताश्च धनस्मा गुभकारिण ॥ ४ ॥

·२७१ कर्म प्राधान्यम् । ध्याल कुञ्जर दुर्गेषु सर्प चोर भयेषु च । इस्ता वापेन गच्छन्ति नास्तिकाः किमतःपरम् ॥ ५॥ मियदेवा ऽऽतिथेयाश्च वदान्याः प्रिय साधवः । हेम्प मारमवतां मार्ग मास्थिता दत्त दक्षिणाः ।। ६ ।। पुलाका इव धान्येषु पूत्यपहा इव पतिपु। तद्विधारते मनुष्येषु येषां धर्मो न कारणम् ॥ ७ ॥ मुशीघ्र मपि धावन्तं विधान मनुधावति । शेते सह शयानेन येन येन यथा कृतम् ॥८॥ पापं तिष्ठति तिष्ठंतं धावन्त मनु धावति । करोति कुर्वतः कर्म छाये वानु विधीयते ॥६॥ येन येन यथा यद् यत् पुरा फर्मसु निश्चितम् । तत्तदेवोत्तरं भुंक्त नित्यं विहित मात्मना ॥१०॥ समान कर्म विक्षेप विधान परिरक्षणम् । भूत ग्राम मिमं कालः समन्ता दपकर्षति ॥ १९ ॥ प्रवोद्य मानानि यथा पुष्पाणि घ फलानि च । रवं कालं नाति वर्तन्ते तथा कर्म पुरा कृतम् ॥ १२ ॥ संमान यावमानक्ष लाभोऽलाभः तयाषयी। प्रवृत्ता न निवर्तन्ते निधनान्तः पदे पदे ॥ १३ ॥ मात्मना विहितं दुःख मात्मना विहितं मुरुम् । गर्भशय्या मुपादाय भगते पूर्व देहिकम् ॥ १४ ॥ पालो युवा वा यद्धश्च यत् करोति गुभा शुभम् । तसां तस्या मयस्पायां भुक्त जन्मनि जन्मनि ॥ १५ ॥ पपा पेनुसहस्रेषु घरमो विन्दति मातरम् । पण पूर्वकृतं कर्म कतार मनुगछति ॥ १६॥ मलिनं हि यया यर्स पद्यायुध्यति यारिया। सपधामः मतप्तानां दोघं ससमनन्तकम् ॥ १७ ॥ दीपंकासेन तपसा सेयितेन मदामते। पर्ननित पापानां संसिष्यन्ते ननोरपाः ॥ १८॥ S ·२७२ सनातनधर्मसंग्रहः। शकुनानामियाकाशे मत्स्यानामिव चोदके। पदं यथा न दृश्येत तथा पुरस्कृतां गतिः ॥ १८ ॥ अलमन्यै रुपालम्धैः कीर्तितश्च व्यतिक्रमः । पेशलम्चानुरुपच्च कर्तव्यं हितमात्मनः ॥ २० ॥ देयत्य मथ मानुष्यं पशुत्वं पतितां तथा । तिर्यकत्वं स्थावरत्वञ्च याति जंतुः स्वकर्मभिः ॥ अचिन्त्यमानानि यथा पुष्पाणि च फलानि च । स्वकालेनानु वर्तन्ते तथा कर्म पुरा कृतम् ।। येनेव यद्यथापूर्वं कृतं कर्म शुभा ऽशुभम् । स एव तत्तथा मुंक्त दुःसं वा यदि वा सुखम् ॥ श्रात्मना विहितं दु खं भात्मना विहितं सुखम् । गर्भशय्यां समादाय भुज्यते पौर्व दैहिकम् ॥ उपतिष्ठति तिष्ठतं गच्छन्तं मनुगच्छति । करोति कुर्वतः कर्म च्छायेवानुविधीयते ॥ ग्रह रोगा विप स्तोयं राजानः शकुनादयः। पीड़यन्ति नरं पश्चात् पीड़ितं पूर्व कर्मभिः ॥ यथा पृथिव्यां वीजानि रत्नानि विविधानि च। सकृदुप्तानि कर्माणि तिष्ठति प्रभवन्ति च ॥ तैल याद्यथा दीपो निर्वाण मधिगच्छति। कर्म क्षया तथा जंती. शरीरं नाश मृच्छति । कर्म क्षया न्नृणां मृत्यु ततः सद्धि रुदाहृतः । विविधाः प्राणिनां तत्र स्मृता रोगाश्च हेतवः ॥ दुःखाना च सुखानां च जन्मनो मरणस्य च । प्रात्मैव प्रात्मनो योनि श्चित्रभानो रिवारशिः।

·२७३ कर्मफलिकोपाख्यानम् । कर्मफलम् । पप २६१ सौवर्ण राजतं वापि यथा भार निषिच्यते । तथा निपिच्यते जन्तुः पूर्व कर्म घशानुगः । ना बीजाज्जायते किंचित् नाकृत्या सुख मेधते । जुकृतै छिन्दते सौख्यं प्राप्य देह क्षयं नरः। दैवं तात न पश्यामि नास्ति देवस्य साधमम् । स्वभावतो हि संसिद्धा देव गन्धर्व दानवाः ॥ प्रेत्य पान्त्य कृतं कर्म न स्मरन्ति सदा जनाः। ते ये तस्य फल प्राप्ती कर्म चापि चतुर्विधम् ॥ चतुपा मनसा वाचा फर्मणा च चतुर्विधम् । करोति यादृशं कर्म तादृशं प्रतिपद्यते । निरन्तरश्च मित्रं च लभते फर्म पार्थिव । कल्याणं यदि वा पापं न तु नाशोऽस्य विद्यते ॥ कदाचित् सुकृतं कर्न कूटस्य मिव तिष्ठति । मनमानस्य संसारे यावत् दुःखा द्विमुच्यते । ततो दुःसक्षयं कृत्या सुकृतं कर्म सेमते । सत क्षयाच दुप्कृतं तद्विद्धि मनुजाधिप ।। नायं परस्य सुकृतं दुष्कृतं चापि सेवते ॥ करोति यादृशं कर्म तादृशं प्रतिपद्यते। यपा सूत् पिण्डतः कर्ता कुरुते यद्य दिच्छति। एषमात्म कृतं कर्म मानवः प्रतिपद्यते । यथा छाया तपी मित्यं सुसंबद्धी निरन्तरम् । तथा कर्म च कर्ता च संबद्धा वाल कर्मभिः॥ कर्मफलिकोपाख्यानम् । युधि.. कर्मणां च समस्तानां शुभानां भरतर्षभ । अम• • • फलानि महतां श्रेष्ठ प्रब्रूहि परिपृच्छतः ॥ १॥ हत ते कथयिष्यामि यन्मां पृच्छसि भारत। रहस्य पटूपीणां तु तच्छृखुप्य युधिष्ठिर : २६ मीष्मर 35

·२७४
सनातनधर्मसंग्रहः ।
या गति प्राप्यते येन प्रेत्यभावे चिरेसिता ॥३॥
येम येन शरीरेण यद्यत् कर्म करोति य ।
तेन तेन शरीरेण तत्तत् फल मुपाश्नुते ॥ ४॥
यस्या यस्या मघस्याया यत्करोति शुभा शुभम् ।
तस्या तस्या नवस्थाया भुङ्क्ते जन्मनि जन्मनि ॥ ५ ॥
न नश्यति कृत फर्म सदा पञ्चेन्द्रियै रिह।
ते घस्य साक्षिणो नित्य षष्ठ भात्मा तथैव च ॥
चक्षु दद्यान्मनोदद्या द्वाचं दद्याच भूनृताम् ।
अनुवजे दुपासीत स या पञ्च दक्षिण ।। ७ ।
यो दद्यादपरिलिष्ट मन मध्यनि वर्तते।
प्रान्तायाऽदृष्ट पूर्वाय तस्य पुण्य फलं महत्॥८॥
स्पपिहलेषु शयानाना गृहाणि शयनानि च ।
चीर यएकल संघीते वासास्या भरणानि च ॥en
वाहनानि च यानानि योगात्मनि तपोधने।
अमी नुप शयानस्य राज पौरुषमेव च ॥१०॥
रसाना प्रति सहारे सौभाग्य मनुगच्छति।
आमिप प्रति सहारे पशून् पुत्राश्च विन्दति ॥ १९ ॥
अवाफ गिरास्तु पो लम्ये दुदवासं घ यो यसेत् ।
सततञ्चक शापी य स लभते पिसता गतिम् ।। १२ ।।
पाद्य मासन मेयाप दीपमन प्रतिश्यम् ।
दद्या दृतिपि पूजार्च सय पञ्चदक्षिणा ॥ १३ ॥
वीरासनं पीरशम्या धीरस्थान मुपागतः ।
प्रापास्तस्य ये लोफा सर्वकामगमा स्तपा ॥१४॥
धनं लभेत दानेन मौने नाला विगापते।
उपभोगा च तपसा ग्रह्मचर्पण जोषितम् ॥ १५ ॥
रूप मेश्वर्य मारोग्य महिसा फल मानुते ।
फपमलागिनो राज्य स्था पमिमा भयेत् ।
प्रायो पयेशिनो रामन् सर्वत्र पुरा मुप्पते ॥ १६ ॥

·कर्मफलिकोपाख्यानम् । २७५
नवायः शाकदीवायां स्वर्गगामी दशाशनः ।
प्रय त्रिपवर्ण स्नात्या बायुं पीत्वा क्रतुं लभेत् ॥ १७ ॥
स्वर्ग सत्पेन लभते दीदया कुल मुत्तमम् ।
सलिलागी भवेद्यस्तु सदाग्निः संस्कृती द्विजः ॥ १८ ॥
मनः साधयते रान्य नाकपृष्ठ मनाशके।
सपधासंच दीक्षायां अभिषेकञ्च पार्थिव ॥ १६ ॥
कत्वा द्वादश वर्षाणि वीरस्थाना विशिष्यते।
अधीत्य सर्व वेदान् वै सद्यो दुःखा द्विमुच्यते ॥ २० ॥
मानसं हि परन् धर्म स्वर्ग लोक मुपाश्नुते।
या दुस्त्यजा दुर्मतिभिर्या न जीर्यति जीर्यतः।
योऽसौ पाणांतिको रोगस्तां तृष्णां त्यजतः सुखम् ॥ २१ ॥
यमा धेनुसहस्रेषु वत्सो विन्दति मातरम्।
एवं पूर्वकृतं कर्म कर्तार मनुगच्छति ॥ २२ ॥
प्रचोद्य मानानि पपा पुष्पाणि च फलानि च।
स्वकाल नाति वर्तन्ते तथा कर्म पुराकतम् ॥ २३ ॥
नीर्यन्ति जीर्यतः केशा दन्ता जीर्यन्ति जीर्यतः ।
चतुःश्रोत्रे च जीर्यते दणैका तु न जीर्यते ॥ २४ ॥
येन ग्रीनाति पितरं तेन प्रीतः प्रजापतिः।
प्रोणाति मातरं येन पृथिवी तेन पूजिता ॥ २५ ॥
मेन प्रीखात्युपाध्यायं तेन स्याद् ब्रह्म पूजितम् ॥ २६ ॥
सर्व तस्या दूता धर्मा यस्यैते त्रय प्रादृताः।
अनादूतास्तु यस्यते सर्वा स्तस्याऽफलाः क्रियाः॥२७॥
पैस.. भीष्मस्यै सधः श्रुत्वा विस्मिताः कुरुपुङ्गवाः।
शासनप्रहाटमनसःप्रीतिमन्तो भवंस्तदा ॥२८॥
यमन्त्रेभवति श्योपयुज्यमाने यत्सोमे भवति यथाभियूपमाणे ।
यच्चामोभवति स्थाभिहूयमाने तत्सर्वभवति स्याभिधीयमानेर
इत्येत दृषिणा प्रोक मुक्तवानस्मि यद्विभो ।
शुभा शुभ फल प्राप्ती किमतः श्रोतुमिच्छसि ॥३०॥

·सनातनधर्मसंग्रहः । यमनियमादि फल कथनम् । युधि.. विश्रम्भितोऽहं भयता धर्मान् प्रयदता प्रभो। अनु० म० ७५ प्रवक्ष्यामि तु सन्देहं तन्मे बहि पितामह ॥९॥ व्रतानां फि फलं प्रोक्तं कीदृशं वा महाद्युते। नियमानां फलञ्च व स्वधीतस्य च किं फलम् ॥ २॥ दत्तस्येह फलं किञ्च वेदानां धारणे घ किम् । अध्यापने फलं किञ्च सर्वमिच्छामि वेदितुं ॥३॥ अप्रतिग्राहके फिच्च फलं लोके पितामह । तस फिच्च फलं दृष्टं श्रुतं यस्तु प्रयच्छति ॥४॥ स्वफर्मनिरतानाच शूराणाञ्चापि किं फलं । शौचे च किं फलं प्रोक्तं ब्रह्मचर्याश्च किं फलं ॥ ५॥ पितृ शुश्रूपणे किंच मातृशुश्रूपणे तया। प्राचार्य गुरु शुश्रूपास्व नुमोशा नुफम्पने ॥ ६ ॥ एतत् सर्व मशेषेण पितामह यथातथं । वेत्तु मिच्छामि धर्म पर फौतूहलं हि मे ॥ ७ ॥ यो व्रतं वै यथोद्दिष्टं तथा सम्प्रतिपद्यते। प्रखगडं मम्य गारभ्य तस्य लोकाः सनातनाः॥८॥ नियमानां फलं राजन् प्रत्यक्ष मिह दृश्यते। नियमानां ऋतूनाञ्च वाप्त मिदं फलम् ॥ स्वधीतस्यापि च फलं दृश्यतेऽमुत्र घेह च । इह लोके च धा नित्यं ब्रह्मलोके च मोदते ॥१०॥ दमस्य तु फलं राजन् श्टणु त्वं विस्तरेण मे। दान्ताः सर्वत्र सुखिनो दान्ताः सर्वत्र निदृताः ।। ११ ।। यवेच्छागामिनो दान्ताः सर्वशत्रुनि पूदयाः। मार्थयन्ति च यद्दान्ता लभन्ते तत्र संशयः ।। १२ ।। युज्यन्ते सर्वकामर्हि दान्ताः सर्वत्र पाण्डव !। स्वर्ग यथा प्रमोदन्ते तपसा विक्रमेण च ॥ १३ ॥ दाने यश्च विविधै स्तथा दान्ताः क्षमाम्धिताः। भीम.

·यमनियमादि फस कथनम् । दामाद्दमो विशिष्टो हि दानं किञ्चित् द्विजातये ॥ १४ ॥ दाता कुप्यति नो दान्त स्तस्मा हानात् परं दमः । यस्तु दद्या दकुप्यन् हि तस्य लोकाः सनातनाः ॥१५॥ क्रोधो हन्ति हि यद्दानं तस्माद्दानात् परं दमः ॥ १६ ॥ अदृश्यानि महाराज स्थानान्य युतशो दिवि। ऋषीणां सर्वलोकेषु यानीतो यान्ति देवताः ।। १७ ।। दमेन यानि नृपते यच्छन्ति परमर्षयः। कामयाना महत् स्यानं तस्सा हानात् परं दमः॥१८॥ अध्यापकः परिझशा दक्षयं पल मश्नुते । विधिवत् पावकं हुत्वा ब्रह्मलोके नराधिप ।। १९ ॥ अधीत्यपि हि यो वेदान् न्यायविद्यः प्रयच्छति । गुरुकर्म प्रशंसी तु सोऽपि स्वर्गे महीयते ॥ २० ॥ क्षत्रियोऽध्ययने युक्तो यजने दानकर्मणि। युद्धे यश्च परित्राता सोऽपि स्वर्ग महीयते ॥ २१ ॥ वैश्यः स्त्रकर्म निरतः प्रदानामभते नहत्। शूद्रः स्वकर्मनिरतः स्वगं शुश्रूपयाछति ॥ २२ ॥ शूरा बहुविधाः प्रोक्ता स्तेपा मर्यास्तु मे था । शूरान्वयानां निर्दिष्टं फलं शूरस्य चैव हि ॥ २३ ॥ पशूरा दमे शूराः सत्यशूरास्तथाऽपरे । युद्धशूरा स्तयैवोक्ता दानशूराश्च मानवाः ॥ २४ ॥ सांख्य शूराश्च बहवो योगशूरास्तथाऽपरे। अरण्ये गृहवासे च त्यागे रास्तथाऽपरे ॥ २५ ।। वृद्धिभूरास्तफ्यान्ये क्षमाशूरा स्तथाऽपरे। प्रार्जवे च तथा शूराः समे वर्तन्ति मानवाः॥ २६ ॥ तेस्तैस्तु नियमः गूरा यहदः सन्ति चाऽपरे। वेदाध्ययन शूराश्च शूराश्चाध्ययने रताः ॥२७॥ गुरुशुश्रूषया शूराः पितृशुभूपया ऽपरे। मावशुश्रपया शूरा भैत्यभूरास्तथा ऽपरे ॥२८॥ अरस्ये गृहवासे च शूराश्वातिथि पूनने ।

·२७८
सनातनधर्मसंग्रहः।
सर्व पान्ति परानोकान् स्वकर्म फलनिजितान् ।। २८ ।
भारणं सर्ववेदानां सर्वतीयां वगाहनं ।
सत्यश्च ब्रुषप्तो नित्यं समं पा स्याम या समं ॥३०॥
अश्वमेध सहस्रञ्च सत्यश्च तुलया घृतं ।
अश्वमेधसहस्रादि सत्य मेव विशिष्यते ॥३१॥
सत्येन सूर्यास्तपति सत्से नामि प्रदीप्यते।
सत्येन मरुतो घान्ति सर्व सत्ये प्रतिष्ठितं ॥३२॥
सत्येन देयाः प्रीयन्ते पितरो मालगा स्तथा।
सत्यमाहुः परो धर्मस्तस्मात् सत्यं न लहुयेत् ॥३३॥
मुनयः सत्यनिरता मुनयः सत्पविक्रमाः।
मुनयः सत्यशपया स्तस्मात् सत्यं विशिष्यते।
सत्पवन्तः स्वर्गलोके मोदन्ते भरतर्षभ ॥३४॥
दमः सत्यफलावाप्तिरुक्ता सर्वात्मना मया।
असंशय विनीतास्मा स वै स्वर्गे महीयते ॥३५॥
ब्रह्मचर्यस्य च गुणं गृणु त्वं वसुधाधिप ।
भाजन्ममरणाद् यस्तु ब्रह्मचारी भवेदिह ॥३६ ।।
न तस्य किञ्चि दप्राप्य मिति विद्धि नराधिप ।
बहः कोट्यस्त्कृषीणाञ्च ब्रह्मलोके वसन्त्युत ।। ३ ।।
सत्ये रतानां सततं दान्तानामूर्द्धरेतसां ।
ब्रह्मवयं दहेद्राजन् सर्वपापा न्युपासितं ॥३८॥
ब्राह्मणेन विशेषेण नालगो ह्यमिरुध्यते।
प्रत्यक्ष हि तथा येतद् ब्राह्मणेषु तपस्विषु॥ ३८ ॥
विभेति हि यथा शक्रो ब्रह्मचारि प्रधर्पितः।
तद्ब्रह्मचर्यस्य पाल मृषीणामिह दृश्यते ॥ ४० ॥
मातापित्रोः पूजने यो धर्मस्तमाप मेश्टणु ।
शुश्रूषते यः पितरं नावसूयेत् कदाचन ॥४॥
मातरं भ्रातरं वापि गुरु माधार्य मेव च।
तस्स राजन् फलं विद्धि स्वलोके स्थानमर्चितं।
न च पश्येत नरक गुरुशुश्रूषया ऽऽत्मवान् ॥ ४२ ॥

·.
अक्रोधः।
२७९
काम क्रोध लोभ निन्दा ।
भगवद्गीता त्रिविधं नरफरयेदं द्वारं नागनमात्मनः।
कामः क्रोध सपा लोम स्तस्मादेतत् त्रयं त्यजेत् ।। २१ ॥
एतं विमुक्तः कौन्तेय तमोद्वार त्रिमि नरः।
मापरत्पात्मनः श्रेय स्ततो पाति परां गतिम् ।। २२॥
.
भ..
अक्रोधः
राध स्वाप यः परेषां नरोनित्य भतिवादांस्तितिक्षते।
मा भा. देवयानि विजानीहि तेन सर्वमिदं जितम् ॥ १॥
यः समुत्पतितं क्रोधं निग्रहाति हर यथा।
सयन्ते त्युऽपते सद्भिर्न यो रश्मिषु लम्बते॥२॥
यः समुत्पतितं क्रोध मक्रोधेन निरस्यति ।
देवयानि विजानीहि तेन सर्व मिदं जितम् ॥३॥
यः समुत्पतितं क्रोधं क्षमयेह निरस्यति।
यपोरग स्त्वचं नीण स वै पुरुप उच्यते ॥४॥
यः सन्यारयते मन्युं योऽति यादा तितिक्षते।
पश्च तप्तो न तपति दृढं तोऽर्यस्य माजनम् ॥५॥
यो पजेदपरित्रान्तो मासि मासि गतं समाः।
न क्रुद्धडे द्यश्च सर्वस्य तयो रक्रोधनो ऽधिकः ॥६॥
यत् कुमाराः कुमार्यच वैरं कुर्युरचेतसः।
न तत्प्राजो ऽनुकुति न विदु स्ते बलावलम्॥७॥
भागाकं. ४ संपच्छ रोपं भदंते प्रतीपं श्रेयसां परम् ।
श्रुतेन भूयसा रामन गदेन या ऽऽमयम् ॥३१॥
येनोपसृष्टापुरुषालक उद्विशते भृशम् ।
म वृधस्तद्वशं गच्छे दिच्छन्न भय मात्मनः॥३२॥
4.११
मति गीतम् ।
यपि हमानः समाऽऽरम्भान् वदिनासादये हुनम् ।
म. धनवणाभि भूतय किं कुर्वन् सस माप्नुयात् ॥ १॥

·२८०
सनातनधर्मसंग्रहः ।
भोम . सर्व साम्य मनायासः सत्य घायञ्च भारत।
निर्वदश्च वियित्सा च यस्य स्यात् स सुखी नरः ॥२॥
एतान्येव पदान्याहुः पञ्च बद्धाः प्रशान्तये ।
एप स्वर्गश्च धर्मश्च सुसमचानुत्तमं मतम् ॥३॥
अत्राप्युदा हरन्तीम मितिहासं पुरातनम् ।
निवेदान् मतिना गीतं तनियोध युधिष्ठिर ॥४॥
ईहमानो धनं मष्टि भग्नेहय पुनः पुनः।
केनचिटुन शेयेगा क्रीतवान् दम्पगोयुगम् ॥ ५॥
सुरुंबदौ तु तौ दम्यौ दमनापाभि निःसती।
आसीन मुष्टं मध्येन सहसैवाऽभ्यधावताम् ॥ ६ ॥
लयोः समासयो रुष्टः स्कन्ध देश ममर्षयाः ।
उत्थायोत्क्षिप्य तौ दम्यौ प्रससार महाजवः ॥७॥
ह्रियमाणौ तु तौ दम्यौ तेनोष्टग प्रमाथिना।
घियमागी च सम्प्रेक्ष्य मङ्किस्तत्रा ऽनवी दिदम् ॥८॥
न चैवा विहितं शक्यं दक्षणा पीहितं धनम् ।
युक्तन श्रद्धया सम्य गोहां समनुतिष्ठता ॥९॥
तस्य पूर्व नान युक्तस्याप्यनुतिष्ठतः ।
इमं पश्यत सङ्गत्या मम देघ मुपप्लवम् ॥ १० ॥
उद्यम्योद्यम्य मे दम्यो विषमे नैव गच्छतः।
उरिक्षप्य काफतालीय मुत्पनैव धावतः ॥ १९ ॥
मणीवोपट्रस्य लम्बेते प्रियो वत्सप्तरी मम ।
शुद्धं हि देव मेवेदं हठे नैवास्ति पौरुषम् ।। १२ ।।
यदिवा प्यपपद्यत पीरुपं नाम कहि चित् ।
अन्विष्यमाणं तदपि देव मेधा पतिष्ठते ॥ १३ ॥
सस्मानिर्वेद एवेह गन्तव्यः सुरा मिच्दता।
सुसं स्थपिति निर्यिगयो निराश थार्थ साधने । १४ ।
अहो सम्यक् शुकेनोक्तं सर्वतः परिमुच्यता।
प्रतिष्ठता महारपर्यजनकस्य निवेशनात् ॥१५॥
यः कामानाप्नुयात् सर्वान् याचतान् केपलां स्त्यगेत्।
मापखात्पर्य फामानां परित्यागो विशिष्यते ॥१६॥

·२८१ मङ्कि गीतम् । नान्तं सर्वविधित्सानां गतपूर्वो ऽस्ति कश्चन । शरीरे जीविते चैव तृणा मन्दस्य वर्द्धते ॥ १७ ॥ निवर्तस्व विधित्साभ्यः शाम्य निर्विध कामुफ। असकृचासि निकृतो न च निर्विद्यसे ततः ॥ १८ ॥ यदि नाहं विनाश्य स्ते यद्येवं रमसे मया। मा नां योजय लोभेन वृथा त्वं वित्तकामुक ॥ १८ ॥ सञ्चितं सञ्चितं द्रव्यं नष्टं तव पुनः पुनः। कदाचिन् मोक्ष्यसे मूढ़ धनेहां धनकामुक ॥ २० ॥ अहोनु मम यालिश्यं योऽहं क्रीडनक स्तव । किन्त्वेवं जातु पुरुषः परेषां प्रेप्यतामियात् ॥२१॥ म पूर्वे न परे जातु कामानामन्त मामुवन् । त्यवर सर्व समारम्भान् प्रतिबुद्धोऽस्मि जागृमि ॥ २२ ॥ नूनं ते हृदयं काम वजसारमयं दृढम् । यदनर्थ शताविष्टं शतधा न विदीर्यते ॥ २३ ॥ जानामि काम त्वाञ्चैव यच्च किञ्चित प्रियं तव । सवाहं प्रियमन्विच्छ वात्मन्युपलभे सुखम् ॥ २४ ॥ काम जानामि ते मूलं सङ्कल्पात् किल जायसे। न त्वां सङ्कल्पयिष्यामि समूलो न भविष्यसि ॥ २५ ॥ ईहा धनस्य न सुखा लब्धे चिन्ता च भूयसी। खत्र्वनाशो यथा मृत्यु लब्धं भवति वा न वा ॥ २६ ॥ परित्यागे न लमते ततो दुःखतरं नु किम् । न च तुपयति लब्धेन भूय एव न मार्गति ॥ २७ ॥ अनुतर्यु ल एवार्थः स्वादु गङ्गमिवोदकम् । मद्विलापन मेतत्तु प्रतिबुद्धो ऽस्मि सन्त्यज ॥ २८ ॥ य इमं मामऊं देहं भूतग्रामं समाश्रितः। सयात्वितो यथा कामं वसतां वा यथा मुखम् ॥ २९॥ न युप्मास्त्रिह मे प्रीतिः काम लोभानुमारिषु। तस्मादुत्सृज्य कामान् वैसत्यमेवाऽऽप्रयाम्यहम् ॥३०॥ सर्वभूता न्यहं देहे पायन् मनसि चात्मनः । 36

·૨૮૨
सनातनधर्मसंग्रहः ।
मोगे युद्धिं श्रुते सत्वं मनो ब्रह्मणि धारयन् ॥ ३१॥
विहरिप्याम्पऽनासक्तः सुखी लोकान् निरामयः ।
यथा मां त्वं पुनर्नवं दुःखेषु प्रणिधास्यसि ॥ ३२ ॥
त्वया हि मे प्रणुनस्य गतिरन्या न विद्यते ।
कृष्णाशोफत्रमाणां हि त्यं काम मभयः सदा ॥ ३३ ॥
धननाशेऽधियां दुःखं मन्ये सर्व महत्तरम् ।
ज्ञातयो ह्ययमन्यन्ते मित्राणि च धनाच्युतम् ॥ ३४ ॥
अवज्ञान सहस्रस्तु दोषाः काट तरा धने ।
धने सुख कला या तु सापि दुःसे विधीयते ॥ ३५॥
धममस्येति पुरुपं पुरो निम्नन्ति दस्यवः ।
लिश्यन्ति वियिधै दंग नित्य मुद्वेजयन्ति च ॥३६॥
अर्थलोलुपता दुःख मिति युद्ध घिरान् मया।
यद्यदा लम्यसे काम तत्तदेवानुरुध्यसे ।
अतस्त्वज्ञोऽसि बालश्च दुस्तोप पूरलोऽनलः ॥ ३ ॥
नेव त्वं वेत्थ सुलभं नैव त्वं वेदथ दुर्लभम् ।
• पाताल मिव दुप्पूरो मां दुःखै ोक्तु मिच्छसि ॥
नाहमद्य समावेष्टं शपः काम पुनस्त्वया ॥३८॥
निर्वेद महमासाद्य द्रव्य नाशाद्य इच्छया।
निपत्ति परमां प्राप्य नाद्य कामान् विचिन्तये ॥३॥
अति क्ल शान् महा नीहनाहं बुद्धधाम्य बुद्धिमान् ।
निकृतो धन नाशेन शये सर्वाङ्ग विचरः॥४॥
परित्यजामि काम त्वां हित्वा सर्व मनोगतीः।
न त्वं मया पुनः काम वत्स्यसे न च रंस्यसे ॥४९॥
क्षामिष्ये क्षिपमाणानां न हिसिप्ये विहिसतः।
द्वेष्यः मुक्त. प्रियं धक्ष्याम्यनादृत्य तद प्रियम् ॥
तृप्तः स्वस्थेन्द्रियो नित्यं यथा लब्धेन वर्तयन् ॥ ४२ ॥
न सकामं करिष्यामि त्या महं शत्रु मात्मनः।
निदं निति तृप्ति शान्ति सत्यं दम क्षमाम् ।
सर्व भूत दयाञ्चैव विद्धि मां समुपागतम् ॥ ४ ॥

·कामक्रोधोत्पत्तिः। २८३ तस्मात् कामच लोभध तणां कार्परय मेव च । त्यजन्तु मां प्रतिष्ठन्तं सत्वस्यो ह्यलि साम्प्रतम् ॥४४॥ प्रहाय कामं लोभच्च सुख प्राप्तोऽस्मि साम्प्रतम् । नाद्यलोभवणं प्राप्ती दुःसं प्राप्स्या म्पनात्मवान् ॥ ४५ ॥ यद्यत्यजति कामानां तत् सुखस्याभि पूर्यते । कामस्य यशगो नित्यं दुःख मेव प्रपद्यते ॥ ४६॥ कामानु यन्धं मुदते यत् किञ्चित् पुरुपो रजः। काम क्रोधोद्भवं दुःख मही ऽररति रेवच ॥ ४७ ॥ एष ब्रह्म प्रविष्टोऽहं ग्रीष्मे गीतमिव इदम् । शाम्पामि परिनिर्वामि सुखं मामेति केवलम् ॥४८॥ यच्च फाम मुखं लोके यच्च दिथ्यं महत् मुखम्। तृष्णा क्षय मुखस्यते नाईतः योडशी फलाम् ॥ ४६॥ प्रारमना सामं कामं हत्या शत्रु मियोत्तमम् । प्राप्या यध्यं ब्रह्मपुरं राजेय स्या महं मुखी ॥ ५० ॥ एतां बुद्धि समास्याय मति निवेद मागतः। सर्वाम् कामान् परित्यज्य प्राप्य ग्रह महत् मुखम् ॥ ५ ॥ दम्यनाग ते मति रमतत्यं किलागमत् । अनिच्छत् काम मूलं न तेन माप महत् मुखम् ॥ ५२ ॥ कामक्रोधोत्पत्तिः । युधि.. यतः प्रभयति क्रोधः कामो वा भरतर्षभ। मा. पाप गोक मोही यिधित्मा ध परामुत्यं च तदद ॥१॥ मा..॥ लोभो मात्सर्य मोर्णा च मुत्माऽमूमा कृपा भयम् । मतत् गर्य महामास यापातरपेन मे यद॥२॥ भीम. १० प्रयोदणे तेतियामाः गरयः मागिनां म्मृताः । उपासन्ते महाराज ममन्तात् पुरुपानि ॥३॥ पते प्रमत्तं पुरुष मप्रमत्ता स्तुदन्ति च । एका इय यिषुम्पन्ति दृष्ट्वेय पुरुपं याला ॥४॥ सभ्यः प्रयतते दुःरा मेभ्यः पापं प्रयत्तते।

·२८४
सनातनधर्मसंग्रहः । ।
इति नयाँ विजानीयात् सततं पुरुषर्षभ ॥५॥
एतेषा मुदयं स्थानं क्षयं च पृथिवीपते।
हन्तते कथयिष्यामि क्रोधस्योत्पत्ति मादितः॥६॥
लोभात् फ्रोधः प्रभवति परदोपै रुदीर्यते।
घामया तिष्ठते राजन् क्षमया विनिवर्तते ॥ ७॥
संकल्पा जायते कामः सेय्यमानो विवर्धते ।
यदा प्राजो विरमते तदा सद्यः प्रणश्यति ॥८॥
परासूया क्रोध लोभावन्तरा प्रति मुथ्यते ।
दपया सर्व भूतानां निर्देशा द्विनिवर्तते ॥४॥
अवद्य दर्शनादेति तत्त्वाऽज्ञानाच्च धीमताम् ।
अज्ञान प्रभवो मोहः पापाम्पासात्प्रवर्धते ॥ १० ॥
यदा प्राज्ञेषु रमते तदा सद्यः प्रणश्यति ।
विरुद्धा नीह शास्त्राणि पश्यन्तीह कुरुद्वह ॥ १९॥
विधित्सा जायते तत्र तत्य ज्ञानानिवर्तते ।
प्रीत्या शोकः प्रभवति वियोगात्तस्य देहिनः ॥ १२ ॥
यदा निरर्यकं वेति तदा सद्यः प्रणश्यति।
परासुता क्रोध लोभा दम्यासाच्च प्रवर्धते ॥ १३ ॥
दयया सर्व भूतानां निर्देशा द्विनिवर्तते।
सत्यत्यागात्तु मात्सर्य महितानां च सेवया ॥ १४ ॥
एतत्तु क्षीयते तात साधूना मुपसेवनात् ।
कुलाजानात्तथै श्वर्या न्मदो भयति देहिनाम् ॥ १५ ॥
एभिरेयतु विज्ञातः स च सद्यः प्रणश्यति ।
ईप्या कामात् प्रभवति संघर्पा च्चैय जायते ॥ १६ ॥
इतरेषां तु सत्वानां प्रजया सा प्रणश्यति।
विचमा लोक वाह्यानां द्वेप्यै वाक्ये रममतेः ॥ १७ ॥
कुत्सा संजायते राजग लोकान् प्रेक्ष्याभिशाम्यति ।
इति कर्तुं न शक्ता ये यलस्थाया पफारिणे ॥ १८ ॥
असपा
जायते तीता कारुण्याद्वि निवर्तते।
कृपक्षान सततं दृष्ट्वा ततः संजायते कृपा ॥ १८ ॥

·अक्रोध.। धर्मनिष्ठा यदा वेत्ति तदा शाम्यति सा कृपा। अज्ञान प्रभवो लोभी भूताना दृश्यते सदा ॥ २० ॥ अस्थिरत्व च भोगाना दृष्ट्वा ज्ञात्वा निवर्तते। एतान्येव जितान्याहु प्रशमाच त्रयोदश ।। २१ ।। - अक्रोधः । युधिष्ठिरवाच क्रोधी हम्ता मनुष्याणा क्रोधो भावयिता पुन वन०म० २६० इति विद्धि महाप्राज्ञे क्रोधमृलो भवा भवी ॥१॥ यो हि सहरते क्रोधं भवस्तस्य सुशोभने। य पुन पुरुष क्रोध नित्य न सहते शुभे । तस्याऽभवाय भवति क्रोध परम दारुण ॥२॥ क्रोध मूलो विनाशोहि प्रजानामिह दृश्यते । तत् क मादृश क्रोध मुत्सजे लोकनाशनम् ॥३॥ क्रुद्ध पाप नर कुर्यात् क्रुद्धो हन्याद् गुरुनपि । क्रुद्ध परुपया वाचा ग्रेयसो ऽप्यव मन्यते ॥४॥ वाध्या वाच्ये हि कुपितो न प्रजानाति कहिं चित् । नाकार्य मस्ति मुद्धस्य नावाच्य विद्यते तथा ॥५॥ हिस्यात् क्रोधा दवध्या स्तु वध्यान सम्पृजयोत च । प्रात्मान मपि च क्रुद्ध प्रेपयेद्यनसादनम् ॥ ६ ॥ एतान् दोपान् प्रपश्यद्भिर्जित फ्रोधो मनीपिभि । इच्छद्धि परम श्रेय इह चामुत्र चोत्तमम् ॥७॥ स क्रोध वर्जितं धीरै कयम स्मद्विधश्चरेत् । एतत् द्रौपदि सन्धाय म मे मन्यु प्रवर्द्धते ॥ ८॥ आत्मानपरा शेष नापते महतो भयात् । अध्यन्तम प्रति क्रुध्यन् द्वयोरेप चिकित्मक ॥cn मृढो यदि क्लिश्यमान ग्रुध्यते ऽगक्तिमान्नर । यलीपसा मनुष्याणा त्यजत्या मान मात्मना ॥ १० ॥ तस्या त्मान सन्त्यजतो लोका नश्यन्त्य नात्मन ।

·२८६ सनातनधर्मसंग्रहः। तस्मात् द्रौपद्मऽशक्तस्य मन्योर्नियमनं स्मृतम् ॥ ११ ॥ विद्वांस्तथैय यः शक्तः तिरपमानो न कुप्यति । अनाशयित्वा कटारं परलोके च नन्दति ॥ १२॥ तस्मादलयता चैव दुर्यलेन च नित्यदा। क्षन्तव्यं पुरुपेणाहु रापस घपि विजानता ।। १३ ।। मन्योहि विजयं कृष्णे प्रशंसन्तीह साधयः । क्षमावतो जयो नित्यं साधो रिह सतां मतम् ॥ १४॥ सत्पञ्चानृततः श्रेयो नृशंसा चानृशंसता। तमेवं बहु दोपं तु क्रोधं साधु विवर्जितम् ॥ १५ ॥ मादृशः प्रसुजेत् कस्मात् सुयोधन बधादपि । तेजस्वीति यमाहु परिहता दीर्घदर्शिनः ॥ १६ ॥ न क्रोधोऽभ्यन्तरस्तस्य भवतीति विनिश्चितम् । यस्तु क्रोधं समुत्पन्नं माया प्रतिवाधते। तेजखिनं तं विद्वांसो मन्यन्ते तत्यदर्शिनः ॥१७॥ क्रुद्धो हि कायं मुझोणि न यथावत् मपश्यति । न कायं न च मर्यादां नरः क्रुद्धोऽनुपश्यति ॥ १६ ॥ हन्त्य वध्यानपि फुद्धी गुरुन् क्रुद्ध स्तुदत्यपि। सस्मात्तेजसि कर्तव्यः क्रोधी दूरे प्रतिष्ठितः ॥ दात्यं यमर्पः शौर्यश्च शीघ्रत्व मिति तेजसः । गुणाः क्रोधाभि भूतेन नशक्याः प्राप्तु मञ्जसा ॥ २० ॥ क्रोधं त्यक्त्वा तु पुरुषः सम्यक् तेजोऽभिपद्यते। काल यक्तं महाप्राज्ञे द्वैस्तेजः सुदुःसहम् ॥ २१ ।। क्रोधस्त्वऽपण्डितैः शश्वत्तेजइत्यभि निश्चितम् रजस्तु लोकनाशाय विहितं मानुपं प्रति ॥ २२ ॥ तस्माच्छश्वत् त्यजेत् क्रोधं पुरुषः सम्यगावरन् । श्रेयान् स्वधर्मानपगो न क्रुद्ध इति निश्चितम् ॥ २३ ॥ यदि सर्वम बुद्धीना मतिप्रान्तमऽचेतसाम् । प्रति क्रमो मद्विधस्य कथं स्यात् स्विदनिन्दिते ॥ २४ ॥ यदि नययुर्मानुषेषु पमिणाः पृथिवीसमाः । .

·૨૮૭ दुर्गातितरणम् । नस्पात् सन्धिमनुष्याणां क्रोध मूलो हि विग्रहः ॥२५॥ अभिपतो ह्यभिपणे दाहन्याट् गुरुसा हत। एवं विनाशे भूताना मधर्म प्रपितो भवेत् ॥ २६ ॥ प्राक्रुष्टः पुरुपः सूर्य प्रत्यायोगे दनन्तरम् । अति हन्पाद तय तथा हिंस्पाञ्च हिंसितः ॥ २७ ॥ रुन्युहि पितरः पुत्रान् पुत्राश्चापि तथा पिहन्। हन्युश्च पतयो भायाः पतीन् भायां सधैय च ॥२८॥ एवं संकुपिते लोके जन्म कृष्णे न विद्यते। प्रत्रानां सन्धि मूलं हि जन्म विहि शुभानने ॥ २९ ॥ ताः तिपेरन मनाः सर्वाः धिमं दोपदि तादृशे। वस्मान्मन्यु विनाशाय प्रजानाम ऽभयाय च ॥३०॥ महामा.शां. दुर्गातितरणम् । युषित. हिश्यमानेषु भूतेषु तेस्तै वै सतसतः। म.१० दुर्गास्य ऽतितरेयेन तन्मे ब्रूहि पितामह ॥१॥ भीमा ३० प्रायमेषु ययोक्तषु पयोक्तं ये द्विगातयः । वर्तन्ते संपतास्मानो दुर्गापय तितरन्ति ते ॥२॥ ये दम्भाना धरन्ति स्म येषां पत्तिय संयता। विषयांश्च निगृहन्ति दुर्गापयति तरन्ति ते ।।३।। प्रत्याहु !व्यमाना ये न हिंसन्ति च हिंसिताः। प्रयच्छन्ति न साधन्ते दुर्गायति तरन्ति ते ॥४॥ बासयन्त्य ऽतिथी नित्यं नित्यं चानसूयकाः नित्यं स्वाध्याय शोलाय दुर्गापयति तरन्ति ते ॥५॥ माता पितोश ये वृत्तिं वर्तन्ते धर्मको विदाः । वर्मयन्ति दिवा स्वप्नं दुर्गाश्यति तरन्ति ते॥६॥ ये वा पापं न कुर्वन्ति कर्मशा मनसा गिरा। निधिसदरहा भूतेषु दुर्गापयति तरन्ति ते ॥ 9 ॥ ये न लोमा त्रयन्त्यर्यान् राजानो राजमान्विताः।

·२८८
:
सनातनधर्मसंग्रहः।
विषयान् परिरक्षन्ति दुर्गापति तरन्ति ते॥८॥
खेषु दारेषु वर्तनते नान्य वृप्तिमृता घृती।
अमिहोत्र परा सन्ती दुर्गापयति तरन्ति ते॥६॥
आहवेषु घ ये भूरास्त्यका मरणज भयम्।
धर्मगा जय मिच्छन्ति दुर्गापयति तरन्ति ते॥१०॥
ये बदन्तीह सत्यानि प्राणत्यागेऽप्युपस्थिते।
प्रमाण भूता भूताना दुर्गापयति तरन्ति ते ॥ ११ ॥
फर्मायय ऽकुहकार्यानि येषा वा घश्च सूनृता 1
येषा भांश्च सम्बदा दुर्गापयति तरन्ति ते॥१२॥
अनध्यायेषु ये विप्रा स्वध्याय नेह कुर्वते।
तपोनिष्ठा सुतपसो दुर्गाण्यति तरन्ति ते ॥ १३ ॥
ये तपश्च तपस्यन्ति कौमारा ब्रह्मचारिण ।
विद्या वेद व्रतस्नाता दुर्गाण्यति तरन्ति ते ॥१४ ।।
ये च सशान्तरजस सशाततमसश्च ये।
सत्त्वे स्थिता महात्मानो दुर्गापयति तरन्ति ते ॥१५॥
येपा न कश्चित् असति न त्रसन्ति हि फस्यचित्।
येषामात्मसमो लोको दुर्गापयति तरन्ति ते ॥ १६ ॥
परस्त्रिया न तप्यन्ति ये सन्त पुरुषर्षभा ।
ग्राम्या दर्यान्नित्ताश्च दुर्गापयति तरन्ति ते ॥ १७ ॥
सर्वान् देवान्नमस्सन्ति सर्वधर्माश्च वषयते ।
ये श्रद्दधाना शान्ताश्च दुर्गायति तरन्ति ते ॥१८॥
ये न मानित्वमिच्छन्ति मानयन्ति च ये परान् ।
मान्यमानान्नमस्यन्ति दुर्गापयति तरन्ति ते ॥१९॥
ये च नादानि कुर्वति तिथ्या तिथ्या प्रजार्थिन ।
मुविशुद्धेन मनसा दुर्गापयति तरन्ति ते ॥ २० ॥
ये फ्रोध सनियच्छन्ति क्रुद्धान् सशमयन्ति च ।
न च कुप्यन्ति भूताना दुर्गाण्यति तरन्ति ते ॥ २१ ॥
मधु मासच ये नित्यं वर्जयन्तीह मानवा ।
जन्मप्रभृति मद्यश्च दुर्गापयति तरन्ति ते ॥२२॥

·२८९ स्त्रीणां समादरः। यात्रायें भोजनं येषां संतानार्थंच मैयुनम् । वाक् सत्यवधनार्याय दुर्गापयति तरन्ति ते ॥ २३ ॥ ईश्वरं सर्व भूतानां जगतः प्रभवाप्ययम्। भक्ता नारायणं देवं दुर्गापयति तरन्ति ते ॥ २४ ॥ य एप पद्मरक्तातः पीतवासा महामुजः। सुहृदाता च मित्रं च सम्बन्धी च तयाच्युत. ॥ २५ ॥ य इमान् सकलांल्लोकान् धर्नवत् परिवेष्टयेत्। इच्छन् प्रभुरचिन्त्यात्मा गोविन्दः पुरुषोत्तमः ॥२६॥ स्थितः प्रियहिते निणोः स एव पुरुयोत्तमः। राजस्तव च दुर्द्धर्यो वैझुंठः पुरुपर्थमः ॥ २१ ॥ य एनं संश्रयन्तीह भक्ता नारायणं हरिन् ते तरन्तीह दुर्गाणि न चावास्ति विचारणा ॥ २८ ॥ दुर्गातितरणं ये च पठन्ति प्रावयन्ति च । कथयन्ति च विप्रेभ्यो दुर्गास्पति तरन्ति ते॥२९ ।। इति कृत्यसमुद्देशः कीर्तितस्ते मया ऽनघ । परन्ते येन दुर्गाणि परत्रेह च मानवाः ॥ ३० ॥ स्त्रीणां समादरः मन• अ.३ पिवृभिवृभि चैताः पतिभिर्देवरैतया। पूल्पा भूपयितव्याश्च बहु कल्याण मीप्मुभिः ॥ १५ ॥ यत्र नार्यस्तु पूज्यन्ते रमन्ते तत्रदेवताः। यत्रैतास्तु न पूज्यन्ते सर्वास्तत्रा ऽफलाः क्रियाः॥ ५६ ! शोचन्ति नामयो यत्र विनश्यत्यागु तत्कुलम् । न शोचन्ति तु यत्रता व ते तहि सर्वदा ।। ५७ ॥ जामयो यानि नेहानि शपन्त्य प्रति पूजिताः । तानि कृत्या हतानीव विनश्यन्ति समन्ततः॥ ५ ॥ तस्मादेताः सदा पूच्या भूपणाच्छादनारानैः। भूतिकामे नरैर्नित्यं सत्कारेणू त्सवेषु च ॥ ५ ॥ 37 ·२९० सनातनधर्मसंग्रहः। संतुष्टो भार्पया भो भनी भार्या तथैव च। यस्मिनेय कुले नित्यं कल्यायं तत्र वै ध्रुवम् ॥ ६ ॥ यदि हि खो न रोचेत पुमांसं न प्रमोदयेत् । अप्रमोदात् पुनः पुंसः प्रजनं न प्रवर्तते ॥६१ ॥ स्त्रियां तु रोचमानायां सर्वं तनोचते कुलम् । तस्यां त्वरोधमानायां सर्वमेव न रोचते ॥ २ ॥ भीष्म उवाच पिभि ांत मिश्चापि श्वशुरै रथ देवरैः । महा० अनु पूज्या भूपयितथ्याश्च याहु कल्याणमीप्सुभिः ॥३॥ पूज्या लालयितव्याश्च खियो नित्यं जनाधिप। स्त्रियो यत्र च पूज्यन्ते रमन्ते तत्र देवताः ॥ ५ ॥ अपूजिताश्च यत्रता सर्वास्तत्रा ऽफलाः क्रियाः। तदा चैतत् कुलं नास्ति यदा शोचन्ति जामयः ॥६॥ याभिः शप्तानि गेहानि निकृत्तानीव कृत्यया। नैव भान्ति न बर्द्धन्ते श्रिया हीनानि पार्थिव ॥७॥ स्त्रियः पुंसां परिददे मनुर्जिगमिथुर्दिवम् । अबलाः स्वल्पफौपीनाः सुहृदः सत्यजिष्णवः ॥ ८ ॥ ईर्यवो मानकामाश्च चण्डा ह्यसुहदो ऽबुधाः । स्त्रियस्तु मान मर्हति ता मानयत मानवाः॥८॥ स्त्री प्रत्ययो हि वै धर्मो रति भोगाश्य केवलाः । परिचर्या नमस्कारा स्तदा यत्ता भवंतु वः ॥ १० ॥ उत्पादन मपत्यरुप जातस्य परिपालनम् । प्रीत्यर्थं लोक यात्रायाः पश्यतः स्त्रीनिबन्धनम् ॥ ११ ॥ संमन्यमाना चैता हि सर्वकार्याण्य वाप्स्यथ । विदेह राज दुहिता चात्र श्लेषक मगायत ॥१२॥ नास्ति यज्ञक्रिया काचिन श्राई नोपवासकम् । धर्मः स्वभ शुश्रूपा तया स्वर्ग जयन्त्युत ॥ १३ ॥ पिता रक्षति कौमारे भर्ता रक्षति यौवने। पुत्राश्च स्थाविर भावे न स्त्री स्वातन्त्र्य महति ॥ १४ ॥ - ·नारीधर्म कथनम्। श्रिय एताः स्त्रियो नाम सत्कार्याभूति मिच्छता। पालिता निग्रहीता श्च श्रीः स्त्री भवति भारत ॥ १५॥ . नारीधर्म कथनम् । मनु म०५ वालया वा युवत्या वा वृद्धया वापि योपिता। न स्वातन्मपेण कर्तव्यं किंचित् कार्य गृहेष्वपि ॥ १४ ॥ यात्ये पितु वंशे तिष्ठेत पाणिग्राहस्य योवने। पुत्राणां भर्तरि प्रेते न भजेत् स्त्री स्वतन्त्रताम् ॥ १४८ ॥ पित्रा भर्ना सुतेर्वापि नेच्छेट् विरह मात्मनः। एपां हि विरहेण खो गये कुयां दुभे कुलें ॥ १४९ । सदा प्रहृष्टया भाव्यं गृहकापु दत्तया। सुसंस्कृतोपस्करया व्यये चामुक्तहस्तया ॥९५० ।। यस्मै दद्यात् पिता त्वेनां भाता चा नुमतेपितुः । तंशुश्रूपेत जीवन्तं संस्थितं च न लड्वयेत् ॥ १५१ ॥ मङ्गलाय स्वस्त्ययन यज्ञशासां प्रजापतेः। प्रयुज्यते विवाहेषु प्रदानं स्थास्य कारणम् ॥१५२ ।। अनृता वृतु काले च मंत्र संस्कार कृत्पतिः। मुखस्य नित्यं दातेह परलोके च योपितः ॥ १५३ ॥ विशीलः काम वृत्तो वा गुयै वा परिवर्जित.। उपचर्यः स्त्रिया साध्व्या सततं देववत् पतिः ॥१५४ ॥ नास्ति स्त्रीणां पृथग यज्ञो न व्रतं ना प्युपोपितम् । पतिं शुश्रूपते येन तेन स्वर्गे महीयते ॥ १५५ ॥ पाणिग्राहस्य साध्वी स्त्री नीवतो वा मृतस्य वा। पतिलोक मभीप्सन्ती नाचरेत् किंचिद प्रियम् ॥ १५६ ॥ कामं तु क्षपये हं पुष्प मूल फलैः शुभैः। न तु नामापि ग्रहीयात् पत्यो प्रेते परम्य तु ।। १५७ ।। श्रासीता भरणात् क्षांता नियता ब्रह्मचारिणी। यो धर्म एक पत्नीनां कांसन्ती तमनुत्तमम् ।। १५८ ॥

·सनातनधर्मसंग्रहः।
अनेकानि सहस्राणि कुमार ब्रह्मचारिणाम्।
दिवं गतानि विप्राणा मकृत्वा कुल संततिम् ॥ १५ ॥
मृते भर्तरि साध्वी स्त्री ब्रह्मचर्य व्यवस्थिता।
स्वगं गच्छत्य पुत्रापि यथा ते ब्रह्मचारिणः ॥ १६० ॥
अपत्य लोभायातु स्त्री भार मतिवर्तते।
सेह निन्दा मवाप्नोति पतिलोकाच हीयते ॥ १६१ ॥
नान्योत्पन्ना प्रजास्तीह न चाप्यन्य परिग्रहे।
न द्वितीयश्च साध्वीनां क्वचिद्भर्वोपदिश्यते ॥ १६२ ।।
पति हित्वाऽपकृष्टं स्वमुत्कृष्टं या निवते।
निन्द्यैव सा भवेल्लोके परपूर्वति चोच्यते ॥१६३ ॥
व्यभिचारात्तु भर्तुः स्त्री लोके प्राप्नोति निन्द्यताम् ।
गालयोनि प्राप्नोति पापरोगैश्च पीड्यते ॥ १६४ ॥
पतिं या नाभिचरति मनोवाग्देह संयता।
सा भर्तृ लोक मानोति सद्भिः साध्वीति चोच्यते ॥ १६५ ॥
अनेन नारी पत्तेन मनोवाग्देह संयता।
वहारयां कीर्तिमाप्नोति पतिलोकं परत्र च ॥ १६६ ।।
महा.अन.
सत् स्त्रीणां समुदाचारम् ।
मुधि० ३. सत् स्त्रीणां समुदाचारं सर्व धर्म विदांवर ।
०१ श्रोतुमिच्छाम्यहं त्वत्तः तन्मे ग्रूहि पितामह ॥१॥
नभीष्मउवाच सर्वज्ञां सर्वतत्वज्ञां देवलोके मनस्विनीम् ।
कैकेयी सुमना नाम शाण्डिली पर्यपृच्छत ॥२॥
केन वृत्तेन फल्यायिा समाधारेगा फेन था।
विधूय सर्व पापानि देवलोकं त्यमागता ॥३॥
हुताशनशिरोव त्वं ज्वलमाना स्वतेजसा ।
सुता ताराधिपस्येव प्रभया दिय मागता॥४॥
अरजांसि च वखाणि धारयन्ती गतकमा।
धिमानस्या शुभे भासि सहस्त गुण मोगमा ॥५॥
न त्यमस्पेन तपसा दानेन नियमेन च ।
इमं लोक मनुप्राप्ता त्यं हि तत्वं यदस्य मे ॥६॥

·२९३ सत् स्त्रीणां समुदाचारम् । इति पृष्टा सुमनया मधुरं चारु हासिनी। शाण्डिली निमृतं वाक्यं सुमना निद मन्त्रवीत् ।।७।। नाहं कापायवसना नापि वल्कलधारिणी। न च मुरहा च जटिला भूत्वा देवत्व मागता ॥८॥ नहितानि च वाक्यानि सर्वाणि परूपाणि च । अप्रमत्ता च भर्तारं कदाचित् नाह भत्रुवम् ॥८॥ देवतानां पित्हणां च ब्राह्मणानां च पूजने। अप्रमत्ता च सदा युक्ता श्वश्रू श्वशुरवर्तिनी ॥१०॥ पैशून्येन प्रवामि न ममैतन्मनो गतम् । प्रदारिन च तिष्ठामि चिरं न कथयामि ॥११॥ असदर हसितं किञ्चि दहितं वापि कर्मया। रहस्य मरहस्यं वा न प्रवर्गमि सर्वथा ॥ १२ ॥ कार्यार्थ निर्गतश्चापि भतारं गह मागतम् । प्रासने नोप संयोज्य पूजयामि समाहिता ॥१३॥ यदन्नं नाभिजानाति यद्भोज्यं नाभिनन्दति। भक्ष्यं वा यदि वा लेह्यं तत् सर्व वर्जयाम्यहम् ॥ १४॥ कुटुम्बाथै समानीतं यत् किश्चित् कार्यमेव तु प्रातरुत्थाय तत् सर्व कारयामि करोमि च ॥ १५ ॥ प्रवासं यदि मे याति भता कार्यण केनचित् । मद्गले बहुभि युक्ता भवामि नियता तदा ॥ १६ ॥ अंजनं रोचनां चैव स्नानं माल्यानु लेपनम् । मसाधनं च निष्क्रान्ते नाभिनन्दामि भर्तरि ॥१७॥ नोत्यापयामि भतारं सुख सुप्स महं सदा। प्रान्तरेष्वपि कार्येषु तेन तुष्यति मे मनः ॥ १८ ॥ ना यासयामि भार कुटुम्बार्थेऽपि सर्वदा। गुप्त गुह्या सदा चास्मि मुसहृष्ट निवेशया ॥ १९ ॥ इमं धर्म पधं नारी पालयन्ती समाहिता। अरुन्धतीव नारीणां स्वर्गलोके महीयते ॥२०॥ भीम वार एतदास्याय सा देवी सुमनायै तपस्विनी।

·२९४
सनातनधर्मसंग्रहः।।
पतिधर्म महाभागा जगामा दर्शनं तदा ॥२१॥
यश्चेदं पाण्डवास्यानं पठेत् पर्वणि पर्वणि।
स देवलोकं संप्राप्य नन्दने च सुखी भवेत् ॥ २२ ॥
महाकथन.
भीम. .
कीडशे वसते श्रीः।
युधिः . कीदृशे पुरुषे तात स्त्रीषु वा भरतर्षभ ।
श्रीः पद्मा वसते नित्यं तन्मे ब्रूहि पितामह ॥१॥
अत्र ते वर्तयिष्यामि यथा पत्तं यथा श्रुतम् ।
रुक्मिणी देवकीपुत्रसन्निधौ पर्य्य पृच्छत ॥२॥
नारायणस्थागतां ज्वलन्ती दृष्ट्वा श्रियं पद्मसमानवर्णाम् ।
कौतूहला द्विस्मितचारुनेत्रा पप्रच्छ भाता मकरध्यजस्य ॥३॥
फानीह भूतान्युपसेवसे त्यं संतिष्ठसे कानि न सेवसे त्वम् ।
तानि त्रिलोकेश्वर भूत कान्ते तत्त्वेन मे ब्रूहि महर्पिकल्पे ॥ ४ ॥
एवं तदा श्रीरभिभाप्यमाया देव्या समक्षं गरुड़ध्वजस्य ।
उवाच वाक्यं मधुराभिधानं मनोहरं चन्द्रमुखी प्रसन्ना ॥५॥
भी स्वाच बसामि नित्यं सुभगे प्रगल्भे दते नरे कर्मणि वतमाने।
अमोधने देवपरे कृतज्ञे जितेन्द्रिये नित्यमुदीर्णसत्वे ॥ ६ ॥ .
नाकर्मशीले पुरुषे वसामि न नास्तिके सांकरिके कृतघ्ने ।
न भिन्नवृत्ते न नृशंसवणे न चापि चौरे न गुरुण्वसूये
ये चाल्प तेजोबल सत्वमाना: क्लिश्यन्ति कुष्यंति च यत्र तत्र।
न चैव तिष्ठामि तथा विधेषु नरेणु संगुप्त मनोरथेषु ॥८॥
यश्वात्मनि प्रार्थयते न किचि द्यश्च स्वभावो पहतान्तरात्मा ।
तेधयल्प सन्तोष परेषु नित्यं नरेष नाहं निवसामि सम्यक् ॥९॥
स्वधर्मशीलेषु च धर्मवित्म वृद्धोपसेवानिरते च दान्ते ।
कृतात्मनि क्षान्तिपरेसमर्थे क्षान्तासु दान्तासु तथा ऽबला १०
सत्य स्वभावाव संयुतासु वसामि देव द्विज पूजिकासु ।
प्रकीर्ण भांडामनवेल्यकारिणी सदा च भतु. प्रतिकूलवादिनीम्
परस्य वेश्माभिरता मलज्जामेवं विधांस्त्री परिवर्जयामि ॥ ११ ॥

·पातिव्रतम् । घसामि नारीपु पतिव्रतासु कल्याणशीलासु विभूषिताम् । सत्यासु नित्यंप्रियदर्शनासु सौभाग्ययुक्तासु गुणान्वितासु ॥ १२ ॥ पापा मचोक्षा मवलेहिनीश्च व्यपेतधैयाँ कलहप्रियां च । निद्राभिभूतां सततं शयाना मेवंविधां तां परिवर्जयामि ॥ १३ ॥ यानेषु कन्यासु विभूपोपु यज्ञेषु मेघेषु च घृष्टिमत्सु। वसामि फुल्बासु च पद्भिनीषु नक्षत्रवीयीषु च शारदीपु ॥ १४ ॥ गजेषु गोष्ठेपु तथा सनेषु सरः सुफुल्लोत्पल पङ्कजेषु । नदीषु हमस्खननादितासु क्रींचावयुष्टश्वरशोभितासु ॥ १५ ॥ प्रकीर्ण कूलदमराजितासु तपस्वि सिद्ध द्विज सेवितासु । वसामि नित्यं सुबहूदकासु सिंहगंजै चाकुलितोदकासु ॥ १६ ॥ मत्ते गजे गोक्ष नरेन्द्र सिंहासने सत्पुरुषेषु नित्यम् । यस्मिन् जनो हव्यभुजं जुहोति गोब्राह्मणां चार्चति देवताश्च । कालेन पुष्पैर्वलयः फ्रियन्ते तस्मिन् गृहे नित्यमुपैमिवासम् ॥१०॥ स्वाध्यायनित्येषु सदा द्विजेषु क्षत्रे च धर्माभिरते सदैव। वैश्य च कृष्याभिरते वसामि शूद्रे च शुश्रूषण नित्ययुक्ते ॥ १८ ॥ नारायणे त्वेकमना वसामि सर्वेण भावेन शरीर भूता। तस्मिन्हि धर्मः सुमहानिविष्टोब्रह्मण्यता चात्र तशामियत्वम् ॥१९॥ नाहं गरीरेण वसामि देवि नैवं ममाशक्य मिहाभिधातुम् । भावेन यस्मिन्निवसामि पुंसि स वर्द्धते धर्मयशोऽर्थ कामै. ॥ २० ॥ पातिव्रतम् । वैशपापन २० ततो युधिष्ठिरो राजा मार्कण्डेयं महाद्यतिम् । महा वन० २०४ पर्मच्छ भरतश्रेष्ठ धर्मप्रश्न मुदुर्विदम् ॥ १॥ युधिष्ठिर . श्रोतुमिच्छामि भगवन् स्त्रीणां माहात्म्य मुत्तमम्। कथ्यमानं त्वया विम सूक्ष्मधर्म ध तत्वत ॥२॥ प्रत्यक्षेण हि दृश्यन्ते देवा विप्रर्षि सत्तम । सूर्या चन्द्रमसौ वायुः पृथियो वहिरेव च ॥

·२९६ सनातनधर्मसंग्रहः। पिता माता च भगवन् गुरुरेव न्च सत्तम । यच्चान्यद्देव विहितं तच्चापि भृगुनन्दन ॥ ४ ॥ मान्या हि गुरवः सर्वे एकपत्न्य स्तथा स्त्रियः। पतिव्रतानां शुश्रूषा दुषफरा प्रति भाति मे ॥ ५ ॥ पतिव्रतानां माहात्म्यं वक्तु मर्हसि नः प्रभो । निरुध्य चेन्द्रिय ग्रामं मन. संरुध्य चानघ ॥६॥ पतिं दैवत वच्चापि चिन्तयन्त्यः स्थिता हि याः। भगवन् दुष्करं त्वेतत् प्रतिभाति मम प्रभो ॥ ७ ॥ मात्रा पित्रोश्च शुश्रूया स्त्रीणां भर्तरि च द्विज । खीणां धर्मात् सुघोराद्धि नान्यं पश्यामि दुष्करम् ॥ ८॥ साध्वाचाराः स्त्रियो ब्रह्मन् यत् कुर्वन्ति सदाइता. । दुषकरं खलु कुर्वन्ति पितरं मातरश्च वै ॥६॥ एकपत्न्यश्च या नार्यो याश्च सत्यं वदन्त्युत। कुक्षिणा दशमासांश्च गर्भ संधारयन्ति याः॥ १० ॥ नार्यः कालेन संभूप किमद्भुत तरंततः। संशयं परमं प्राप्य वेदना मतुला मपि ॥ ११ ॥ प्रजायन्ते सुतानार्यो दुसेन महता विभो । पुष्णन्ति चापि महता स्नेहेन द्विज पुंगव ॥ १२॥ ये च रेषु सर्वेषु वर्तमाना जुगुप्सिताः । स्वकर्म कुर्वन्ति सदा दुष्करं तच्च मे मतम् ॥ १३ ॥ क्षत्रधर्म समाचारं तत् त्वं चास्याहि मे द्विज । धर्मः सुदुर्लभी विम नृशंसेन महात्मनाम् ॥ १४ ॥ एतदिच्छामि भगवन् प्रश्नं प्रश्नविदांयर। श्रोतु भृगुकुल श्रेष्ठ गुथूपे तव मुव्रत ॥ १५ ॥ मार्क उवाच हन्त ते सर्वमाख्यास्ये प्रश्नमेतं सुदुर्लभम् । तत्वेन भरतश्रेष्ठ गदतस्तनियोध मे ॥ १६ ॥ मारहस्तु गौरया दन्ये पित्हनन्येतु मेनिरे। दुष्करं कुरुते माता विवर्धपति या प्रजाः ॥१७॥ तपसा देयतेज्याभि वन्दनेन तितिक्षया । - ·२९७ पातिव्रतम् । अभिचार रुपमेयाश्च प्रीयन्ते पितर मुतान् ॥१८॥ एवं कृच्छप महता पुत्रं प्राप्य सुदुर्लभम् । चिन्तयन्ति सदा धीर कीदृशोऽय भविष्यति ॥ १८ ॥ श्रागंसते हि पुत्रेषु पिता माता च भारत । यश कीर्तिमपैरवयं प्रजाधर्म तथैव च ॥२०॥ तयो राया तु सफला य करोति स धर्मवित् । पिता माता च राजेन्द्र तुष्यतो यस्य नित्यश ॥२१॥ इह प्रेत्य घ तस्याय कीर्ति धुमश्च शाश्वत । नैय याक्रिया काश्चिन श्राद्धं नोपवासकम् । मा तु भर्तरि शुश्रूपा तया सत्यं जपत्युत ॥ २२ ॥ एतत् प्रफरणं राजन् अधिकृत्य युधिष्ठिर। पतिव्रताना नियतं पर्मचावहित शृणु ।। २३ ।। मार्च बाघ कश्चि द्विजाति प्रवरो घेदाध्यायी तपोधन । महाभारन तपस्वी धर्मशीलरथ कोशिको नाम भारत ॥ पन..२०५ साङ्गोपनिषदो वेदानपीते द्विजसत्तम । स यूतमूले कस्मिंश्चिद् येदानुचारयन् स्थित ॥२॥ उपरिष्टाच पक्षस्य घलाका समय लीयत । तया पुरीपमुत्सष्टं ग्राह्मणस्य सदोपरि॥३॥ तामवेक्ष्य तत कुटु ममपध्यायत द्विज । भृगं क्रोधाभिभूतेन यलाफा सा निरोशिता ॥४॥ अपभ्याता च धिप्रेण न्यपतदरणीतले। मनाका पतिता दृष्वा गत सत्या मधेतनाम् ॥ ५॥ कारुपपादभि मन्तप्त पम्पंशोधत ता द्विश । घकाप्यं कृतवानस्मि रोप राग वनारफत ॥६॥ परयुका यहुगो विद्वान् पाम भदाय सप्रित । पामे गुपोनि प्रचरन् कुमानि भरतर्षभ ।। 3 ।। प्रविष्ट सत् फुल यत्र पूर्व परितयास्तु म । देहोति पारमानो उमौ तिष्ठेरपुत्त लिपा तत ॥ गौचन्तु पावत् मते भाननम्य मुटुम्बिनी।

·।
२९८
सनातनधर्मसंग्रहः ।
एतस्मिन्नन्तरे राजन् क्षुधा
संपीडितो
भृशम् ।
भर्ता प्रविष्टा सहसा तस्या भरतसत्तम ।।९।।
सातु दृष्ट्वा पर्ति साध्वी ब्राह्मणं व्यवहाय तम् ॥१०॥
पाद्य माच मनीयं वै ददी भर्तु स्तथासनम् ।
प्रहा पर्यचरच्चापि भर्तारमसिले क्षणा ।। १९ ।।
श्राहारेणाथ भत्यश्च भोज्यः सुमधुरैस्तथा ।
उच्छिष्टं भाविता भर्तु भुंक्त नित्यं युधिष्ठिर ॥ १२ ॥
देवतं च पतिं मेने भर्तुश्चित्तानुसारिणी ।
कर्मणा मनसा वाचा नान्यचिन्ताऽभ्यगात् पतिम् ॥१३ ॥
तं सर्व भावोपगता पति शुश्रूपणे रता।
साध्याचारा शुचि ईक्षा कुटुम्बस्य हितैपिणी ॥ १४ ॥
भर्तुश्चापि हितं यत्तत् सततं सानुवर्तते ।
देयताऽतिथि भृत्यानां श्वसू श्वशुरयोस्तथा ॥ १५ ॥
शुश्रूषणपरा नित्यं सततं संयते न्द्रिया।
सा ब्राह्मणं तदा दृष्ट्वा संस्थितं भैत्यका क्षियम् ।
कुर्वती पति शुभूपां सस्माराथ शुभेक्षणा ॥ १६ ॥
वीडिता साभवत् साध्यो तदा भरतसत्तम ।
भिक्षा मादाय विमाय निर्जगाम यशस्यिनी ॥ १७ ॥
माधण. उ. किमिदं भवति त्वं मां तिष्ठे युक्ता पराङ्गने ।
उपरोधं कृतवती न विसर्जितवत्यसि ॥१८॥
ब्राह्मणं क्रोध संतप्त ज्वलन्त मिव तेजसा ।
साध्वी मनुष्पेन्द्र सान्त्वपूर्य वचोऽययीत् ॥ १९ ॥
स्त्री.. सन्तु मर्हसि मे यिद्वन् भता मे दैवतं महत् ।
स चापि सुधितः श्रान्तः प्राप्तः शुश्रूपितो मया ॥
मानण. ३० ब्राह्मणा न गरीयांसो गरीयां रते पतिः कृतः ।
गृहस्थ धर्म वर्तन्ती ब्राह्मशानव मन्यसे ॥ २२ ॥
इंद्रो प्येषां प्रणमते किं पुन मानयो भुयि ।
अयलिप्त न जानीये पद्धानां न श्रुतं त्यया
ग्रालणा पनि सद्गा दहेयु. एषियी मपि ॥ २२ ॥

·२९९
युवाप
पातिव्रतम् ।
नाहं वलाका विमेन्द्र त्यज क्रोधे तपोधन ।
भनया दया दृष्टया क्रुद्धः किं मां करिष्यसि ॥ २३ ॥
नाप जानाम्यहं विमान देवस्तुल्यान् मनस्विनः ।
अपराधमिमं विप्र क्षन्तु मर्हसि मेऽनघ ।॥ २४ ॥
जानामि तेजो विप्राणां महाभाग्यश्च धीमताम् ।
प्रपेयः सागरः क्रोधात् कृतो हि लवणोदकः ॥ २५ ॥
तथैव दीप्ततपसां मुनीनां भांवितात्मनाम् ।
पां क्रोधाग्नि रद्यापि दरहके नोपणम्पति ।। २६ ।।
ब्राह्मणानां परिभवा वातापिः स दुरात्मवान् ।
अगस्त्य मृपि मासाद्य जीर्णः क्रूरी महासुरः॥ २७ ॥
बहु प्रभावाः
श्रूयन्ते ब्रह्मणानां महात्मनाम् ।
क्रोधः सुविपुलो ब्रह्मन् प्रसादश्च महात्मनाम् ॥ २० ॥
अस्मि स्त्वतिफमे ब्रह्मन् क्षन्तुमर्हसि मेऽनघ ।
पति शुश्रूषया धर्मो यः स मे रोचते द्विज ॥ २९ ॥
देवतेप्वपि सर्वेषु भर्ता मे देवतं परम् ।
अविदूपेण तस्याहं कुर्या धर्म द्विजोत्तम ॥३०॥
शुश्रूयायाः फलं पश्य पत्युप्राह्मण यादृशम् ।
बनाकर हि त्वया दग्धा रोपात् तद्विदितं मया ॥३१॥
शत्रुः गरीरस्थो मनुष्याणां द्विजोत्तम ।
यः क्रोधमोही त्यजति तं देवा ब्राह्मणं विदुः॥३२॥
यो वदेदिह सत्यानि गुरूं सन्तोषयेत ।
हिसितश्च न हिंसेत तं देवा ब्राह्मणं विदुः ॥ ३३ ॥
जितेन्द्रियो धर्म परः स्वाध्याय निरतः शुधिः ।
कामक्रोधी वशे यस्य तं देवा ग्राहणं विदुः ॥ ३४ ॥
यस्य धात्मसमो लोको धर्मजस्य मनस्विनः।
सर्वधर्मषु च रतस्तं देवा ब्राह्मरां विदुः ॥ ३५ ॥
योऽध्यापये दधीपीत यद्वा याजयीत या।
दद्याद्वापि पपागक्ति तं देवा मालवं विदुः ॥ ३६॥

·३०० सनातनधर्मसंग्रहः। ब्रह्मचारी च वेदान् योऽप्यधीया द्विज पुङ्गवः। स्वाध्याये चाप्रमत्तो वैतं देवा ब्राह्मणं विदुः ॥ ३ ॥ यद् ब्राह्मणाना कुशलं तदेया परिकीर्तयेत् । सत्य तथा व्याहरता नानृते रमते मन ॥३८॥ धर्मन्तु ब्राह्मणस्याहु स्वाध्यायं दम मार्जवम् । इन्द्रियाणा निग्रहञ्च शाश्वतं द्विजसत्तम ॥ ३९ ॥ सत्यार्जवं धर्ममाहु. परं धर्मविदो जना । दुर्जेयः शाश्वतो धर्म स च सत्ये प्रतिष्ठितः ॥ ४० ॥ श्रुति प्रमाणो धर्म यादिति वद्धानुशासनम् । बहुधा दृश्यते धर्म सूक्ष्म एव द्विजोत्तम ॥ ४१ ॥ भगवानपि धर्मज्ञः स्वाध्याय निरत शुधि । न तु तत्वेन भगवन् धर्म वेत्सीति मे मति ॥ ४२ ॥ यदि विप्र न जानीपे धर्म परमकं द्विज । धर्मव्याधं तत पृच्छ गत्वा तु मिथिला पुरीम् ॥ ४३ ॥ माता पितृभ्या शुश्रूधु सत्यवादी जितेन्द्रिय । मिथिलाया वसेद् व्याध स ते धर्मान् प्रवक्ष्यति ॥४४॥ तत्र गच्छस्वभद्रं ते यथा कामं ट्विजोत्तम । अत्युक्तमपि मे सर्व क्षन्तु मर्हस निन्दित । स्त्रियो ह्ययध्या सर्वेपा ये धर्म मभिविन्दते ॥ ४५ ॥ प्रामण. ३० प्रीतोऽस्मि तव भदन्ते गत क्रोधश्च शोभने । उपालम्भ स्त्वया त्युक्तो मम नि श्रेयस परम् । स्वस्ति तेऽस्तु गमिष्यामि साधयिष्यामि शोभने । ४६ ॥ महान महादेव.३० परावर धर्म तपोवन निवासिनि। घ साध्वि मुधु सुकेशन्ते हिमयत्पयंतात्मजे ॥ २ ॥ दक्षे दमशमोपेते निर्ममे धर्मधारिणि । एच्छामि त्या वरारोहे पृष्टा बद ममेप्सितम् ॥३॥ सावित्री ब्रह्मण साध्वी कौशिकस्स गधी सती -

·३०१
2523
पातिव्रतम् ।
मार्कण्डे यस्य घूमो ऋहि प्रवणस्य च ॥४॥
वरुणस्य तथा गौरी सूर्यस्य च सुवर्चला।
रोहिणी शशिनः साध्यो स्वाहा चैव विमावसोः ॥ ५०
अदितिः कश्यपस्याय सर्वास्ताः पति देवताः।
पृष्टायोपासिताश्चैव तास्त्वया देवि नित्यशः॥६॥
तेन त्वां परिपृच्छामि धर्म धर्मवादिनि ।
स्त्री धर्म प्रोतु मिच्छामि त्वयादाहृत मादितः ।।७॥
सह धर्मचरी मे त्वं समशीला समत्रता।
समानसार वीर्या च तपस्तीनं कृतञ्च ते॥८॥
त्वया धुक्तो विशेषेण गुणवान् स मविष्यति ।
लोके चैव तथा देवि प्रमाणत्व मुपेप्यति ॥९॥
स्त्रियश्च व विशेषेण स्त्रीजनस्य गतिः परा।
गी- गच्छति सुश्रोणि लोकप्वेपा गतिः सदा ॥ १० ॥
मम चाहूँ शरीरस्य तव चाईन निर्मितम्।
सुर कार्यकरी च त्वं लोक सन्तान कारिणि ।। ११ ॥
तव सर्व मुविदितः स्त्रीधर्मः शाश्वत.
शुभे।
तस्मादशेपं तं ब्रूहि स्वधर्म विस्तरेरा मे ॥ १२ ॥
भगवन् सर्वभूतेश भूत भव्यभवोद्भव।
त्वत् प्रमादादियं देव वाक् चैव प्रतिभाति में ॥ १३ ॥
स्त्री धर्मो मां प्रति यथा प्रतिभाति यया विधि।
तमहं कीर्तयिष्यामि तयैव प्रश्रितो भव ॥३३॥
स्त्री धर्मः पूर्व एवायं विवाहे यन्युभिः कृतः।
सह धर्मघरी भर्तु भवत्यनि समीपतः ॥ ३४ ॥
मुस्वभावा मुवघना मुयत्ता मुस दर्शना।
पुत्रवत्र मिया भीत भर्तु वंदन मोति ॥३५॥
या माध्यी नियताचारा मा भवेटुर्मचारिणी।
गुल्या दम्पति धर्म वै सह धर्म कृतं गुभम् ॥ ३६॥
या भवेटर्म परमा नारी भत् ममत्रता।
देववत् सततं साध्वी भतार मनुपश्यति ॥ ३७॥

·३०२ सनातनधर्मसंग्रहः । शुश्रूषां परिचयर्या च देवतुल्यं प्रकुर्वती। वश्या भावेन सुमनाः सुव्रता मुखदर्शना । अनन्यषित्ता सुमुखी सा नारी धर्म धारिणी ॥३॥ परुपाण्यपि धोक्ता या दृष्टा छुइन चक्षुषा । सुप्रसनमुखी भर्तुर्या नारी सा पतिव्रता ॥३८॥ न चन्द्र सूर्यो न तरुं युन्नानो या निरीक्षते। भर्तृ पूज्या वरारोहा सा भवेद्धर्म धारिणी ॥४॥ दरिद्रं व्याधितं दीन मध्वना परिकर्शितम् । पति पुत्र मिवोपास्ते सा नारी धर्मचारिणी ॥४१॥ या नारी प्रयता दक्षा या नारी पुत्रिणी भवेत् । पतिव्रता पतिप्राय सा नारी धर्म भागिनी ॥ ४२ ॥ शुश्रूषां परिचयाँ च करोत्य विमनाः सदा । सुप्रीता च विनीता च सा नारी धर्मभागिनी ॥ ३ ॥ विभय॑न्त्र प्रदानेन कुटुम्यं चैव नित्यदा ॥४४॥ न कामेपु न भोगेषु नैश्वय्येण सुखे तथा। स्पहा यस्था यथा पत्पी सा नारी धर्म भागिनी ॥ ४५ ॥ फल्योत्थान रतिनित्यं गृह शुश्रूपणे रता। मुसंमृष्ट क्षया चैव गोशकृत् कृतलेपमा । ४६ ॥ अग्निकार्य परा नित्यं सदा पुष्पवलि प्रदा। देवता ऽतिथि भृत्यानां निवाप्प पतिना सह ॥ ४ ॥ शेपानमपि भुञ्जाना यथा न्यायं यथाविधि। तुष्ट पुष्ट जना नित्यं नारी धर्मया युज्यते॥४८॥ श्व श्वशुरयोः पादौ तोपयन्ती गुणान्विता। माता पितृ परा नित्यं या नारी सातपोधनाgen ब्राह्मणान् दुर्घलानाथान् दीनान्धकृपणां स्तथा । विभयंत्रेन पा नारी सा पतिशतभागिनी ॥५०॥ व्रतं घरति या नित्यं दुरचरं लघु सश्यया। पति चित्ता पतिहिता सा प्रति प्रत भागिनी ॥१॥ पुण्य मेतत् तपश्चय स्वर्गधेप सनातनः । .

·. पातिव्रतम् । ३०३ या नारी भहूँ परमा भवे द्रव्रता सती ॥१२॥ पति हि देवो नारीणां पति बन्धुः पति गतिः। पत्या गतिः समा नास्ति दैवतं वा यथा पतिः ॥ ५३ ॥ पति प्रसादः स्वर्गा वा तुल्यो नार्या न वा भवेत् । अहं स्वर्ग न होच्छेयं त्वय्य ऽमीते महेश्वर ॥ ५४॥ यद्य कार्य मधर्म वा यदि वा माण नाशनम् । पति बूं याद् दरिद्रो वा व्याधितो वा कथञ्च न ॥ ५५॥ आपन्नो रिपु संस्थो वा ब्रह्म शापार्दितोऽपि वा। प्रापर्मा ननुप्रेक्ष्य तत् कार्य मविशङ्कया ।। ५६ ।। एप देव मया प्रोक्तः स्त्री धर्मो वचनात्तव। यात्वेवं भाविनी नारी सा पतिव्रत भागिनी ॥५॥ महाभा- वन अथ पतिव्रता माहात्म्य पर्व । युधिः ३० नात्मान मनुशोचामि नेमान् भ्रात्हन महामुने । थ. हरणञ्चापि राज्यस्य यथेमां द्रुपदात्मजाम् ॥१॥ धूते दुरात्मभिः क्लिष्टाः कृष्णया तारिता वयम् । जयद्रथेन च पुन वनाचापि हता बलात् ।। २ ।। भस्ति सीमन्तिनी काचिद् दृष्ट पूर्वापि वा श्रुता पतिव्रता महाभागा यथेयं द्रपदात्मजा ॥३॥ मार्क० ३० • शृणु राजन् कुलस्त्रीणां महाभाग्यं युधिष्ठिर। सर्वमेतद्यथा प्राप्त सावित्र्या राजकन्यया ॥४॥ आसीन् मद्रेषु धर्मात्मा राजा परमधार्मिकः । ब्रह्मएपश्च महात्मा च सत्यसन्धो जितेन्द्रियः ॥५॥ यज्वा दानपति र्दवः पौरजान पदमियः। पार्थियोऽश्वपतिनाम सर्व भूतहिते रतः॥६॥ क्षमायान ऽनपत्यश्च सत्य वाग्विजितेन्द्रियः। अतिक्रान्तेन वयसा सन्ताप मुपजग्मियान् ।।७।। अपत्योत्पादनार्पश्च ती नियममास्थितः।

·श्रर.30 सनातनधर्मसंग्रहः । काले नियमिताहारो ब्रह्मचारी जितेन्द्रियः॥८॥ हुत्वा शतसहस्र स साविश्या राजसत्तम । पष्ठे पष्ठे तदा काले बभूव मितभोजनः ॥६॥ एतेन नियमे नासीद् वर्षापयष्टादशैव तु । पूर्णे त्वष्टादशे वर्षे सावित्री तुष्टिमभ्यगात् ॥ १० ॥ रूपिणी तु तदा राजन् दर्शया भास तं नृपम् । अमिहोत्रात् समुत्थाय हर्पण महतान्यिता । उवाच चैनं वरदा पचनं पार्षिचं तदा ।।११।। सावियु० ब्रह्मचर्येण शुद्धेन दमेन नियमेन च । सर्वात्मना च भक्त्या च तुष्टाऽस्मि तय पार्थिव । १२ ॥ वर वृणीष्वाश्वपते मद्रराज यदीप्सितम् । न प्रमादश्च धर्मपु कर्त्तव्यस्ते कथञ्चन ॥ १३ ॥ अपत्यार्थ, समारम्भः कृतो धर्मेप्सया मया। पुत्रा मे बहवो देवि भयेयुः कुलभाजनाः ॥१४ ।। तुष्टाऽसि यदि मे देवि वरमेतं वृणोम्यहम् । सन्तानं परमो धर्म इत्याहु मां द्विजातयः॥ १५ ॥ सावित्रयु• पूर्वमेव मया राजन्नभिप्राय मिमं तय । भात्या पुत्रार्थ मुक्तो वै भगवांस्ते पितामहः ॥ १६ ॥ प्रसादाच्चैव तस्मात्ते स्वयम्भु विहिताद्भुवि । पाया तेजस्विनी सौम्या तिप्रमेव भविष्यति ॥१७॥ उत्तरञ्च न ते किञ्चिद् व्याहर्त्तव्यं कथञ्चन । पितामह निसर्गेश तुष्टा घेतद् ब्रवीमि ते ॥१८॥ स तथेति प्रतिज्ञाय सावित्र्या वचनं नृपः। मा.. प्रसादयामास पुनः क्षिप्र मेतोवोत । अन्तर्हितायां सावित्र्यां जगाम स्वपुरं नृपः ॥ १९ ॥ खराज्ये था वसवीरः प्रजा धर्मण पालयन् । कस्मिचित्तु गते काले स राजा नियत व्रतः ॥ २० ॥ ज्येष्ठायां धर्मचारिययां महिप्यां गर्भ मादधे। राजपुयास्तु गर्भः स मालव्या भरतर्षभ ॥ २१ । .

·पातितम् । ३०५ ध्यवर्द्धत तदा शुझे तारापतिरिवाम्मरे। प्राप्ते काले तु मुपुवे कन्यां राजीवलोचनाम् ॥२२॥ क्रियाश्च तम्या मुदितबके स नृपसत्तम.। साधिव्या प्रीतया दत्ता सावित्र्या हुलया ह्यपि ॥ २३ ॥ सावित्रीत्येव नामात्याचक्रुर्विप्रास्तपा पिता । मा विग्रहवतीय श्री र्यवर्द्धत नृपात्मना ॥ २४ ॥ कालेन चापि मा कन्या यौवनस्या यपूव ह। तां मुमध्यां पृपुगोसी प्रतिमां काञ्चनीमिव ॥ २५॥ प्राप्त यं देवकन्येति दृष्ट्वा ममेनिरे जनाः। तान्तु पद्मपलागाता चलन्तीमिव तेजसा ॥२६॥ न कथितरयामास तेजसा प्रतिवारितः। नयोपोग्य गिरःखाता देवतामभिगम्य सा ॥२०॥ हुत्याग्नि विधिय द्विप्रान् वापयामास पर्वलि। ततः सुमनसः शेयः प्रतिगृह्य महात्मनः ॥ २० ॥ पितुः ममीपमगमद्देवी पीरिव रुपिसी। साभिवाद्य पितुः पादौ शेपाः पूर्व निवेद्य च ॥२६॥ कृताञ्जलिवरारोहा नृपते पार्वमास्थिता। यौवनस्यान्तु तां दृष्ट्वा स्वां मुतां देवापिसीम् । अयाच्यमानाच्च वरनुं पतिदुरितोऽमवत् ॥ ३ ॥ राजमोगर पुत्रि मदानकालते न च कश्चित् यगोति माम् । स्वयमन्विच्छ भत्तारं गुजैः सदृगमालनः ॥३१॥ प्रापितः पुरुपी यश्च म निवेद्यरत्यया मम । विमृप्याएं प्रदास्यामि वरय त्यं यस्मितम् ॥ ३२ ॥ श्रुतं हि धर्मगारोपु पट्यमानं द्विजातिभिः । तथा त्यमपि कन्यासि गदतो मे वधः एषु ॥३३॥ अमदाता पिता धाच्यो यायमानुपयन् पतिः। मृते भत्तरि पुत्रय वाथ्यो मातुररपिता ॥३४॥ इदं मे यमन मुस्या भत्तुंरन्यपणे रवर।

·सनातनधर्मसंग्रहः।
देवतानां यथा वाच्यो न भवेयं तथा कुरु ॥३५॥
मा० उ० एवमुक्का दुहितरं तथा वहांश्च मन्त्रिणः ।
व्यादिदेशानुपात्रञ्च गम्यताच त्यचोदयत् ॥ ३६ ।।
साभिवाद्य पितुः पादौ वीड़ितेव तपत्विनी ।
पितुर्वचनमाज्ञाय निजंगामा ऽविचारितम् ॥ ३७॥
सा हैमं रथमास्थाय स्थविरैः सचिवैश्ता।
तपोवनानि रम्याणि राजीणां जगाम ह ॥३८॥
मान्यानां तत्र वृद्धानां कृत्वा पादाभिवादनम् ।
वनानि क्रमशस्तात सर्वाण्येवाभ्यगच्छत ॥ ३९ ॥
एवं तीर्थेषु सर्वेषु धनोत्सर्ग नृपात्मजा ।
कुर्वती द्विजमुख्यानां तंतं देशं जगाम
11४०॥
श्र.२६३
मा..
अथ मद्राधिपो राजा नारदेन समागतः।
उपविष्टः सभामध्ये कथायोगेन भारत ॥१॥
ततोऽभिगम्य तीर्थानि सर्वाण्येवाश्रतांस्तथा ।
आजगाम पितुर्वेश्म सावित्री सह मन्त्रिभिः ।।२।।
नारदेन सहासीनं सा दृष्ट्वा पितरं तदा।
उभयोरेव शिरसा चक्र पादाभिवादनम् ॥३॥
नारदगताभूत सुतेय ते सुनथैवागता नृप ।
किमर्थं युवती भत्रे न चैनां संप्रयच्छसि ॥४॥
प्रश्न. ४. कायेण खल्वनेनैव प्रेपिताद्यैव चागता।
एतस्याः शृणु देव भर्तारं योऽनया यतः॥५॥
मा.. सा ब्रूहि विस्तरेणेति पिना सच्चोदिता शुभा।
दैवतस्येव वचनं प्रतिगृह्येद मब्रवीत् ॥ ६॥
साविपुः आसीच्छालवेषु धर्मात्मा क्षत्रिय पृथिवीपति ।
द्युमत्सेन इति स्यातः पश्चाच्चान्धो बभूव ह ॥७॥
विनष्टचापस्तस्य यालपुत्रस्य धीमतः ।
सामीप्येन हृतं राज्य विदेऽस्मिन् पूर्ववैरिणा॥ ८॥

·पातिव्रतम् । स वालवत्सया साई भार्यया प्रस्थितो वनम् । महारण्यं गतश्चापि तपस्तेपे महानतः ॥९॥ तस्य पुत्रः पुरे जातः संवृद्धश्च तपोवने। सत्यवाननुरूपो मे भर्तेति मनसा वृतः ॥१०॥ - नारद उ. अहो वत महत् पापं सावित्र्या नृपते कृतम्। नजानन्त्या यदनया गुणवान् सत्यवान् क्तः ॥ ११ ॥ सत्यं वदत्यस्य पिता सत्यं माता प्रभायते। तथास्य ब्राह्मणाश्चकु मैितत् सत्यवानिति ॥१२॥ बालस्याश्वाः प्रियाश्चास्य करोत्यश्वांश्च मृणमयान् । चित्रेऽपि विलिखत्यश्वां चित्राश्व इति चोच्यते॥ १३ ॥ राजोवाच अपीदानी स तेजस्वी बुद्धिमान् वा नृपात्मजः । क्षमावानपि वा शूरः सत्यवान् पितृवत्सल ॥ १४ ॥ भारद उ. विवस्वानिव तेजस्वी वृहस्पतिसमो मतो। महेन्द्र इव वीरश्च वसुधेव क्षमानिवतः ॥१५॥ अश्व ४० अपि रामालजो दाता ब्रह्मण्यश्चापि सत्यवान् । रूपवानप्युदारो वाप्यथवा प्रियदर्शनः ॥ १६॥ नारद उ० सांकृते रन्तिदेवस्य स्वशक्त्या दानतः समः। ब्रह्मण्यः सत्यवादी च शिविरोशीनरो यथा ॥ १७ ॥ ययातिरिव चोदारः सोमवत् प्रियदर्शनः । रूपेणान्यतमोऽश्वभ्यां धमतसेनसुतो बली ॥१८॥ सदान्तः स मृदुः शूरः स सत्यः संयतेन्द्रियः । स मैत्रः सोऽनसूयश्च स ह्रीमान् धृतिमांश्च स॥ १८ ॥ नित्यशशार्जवं तस्मिन् स्थितिस्तस्यै च ध्रुवा । संक्षेपतस्तपोवद्वैः शीलरद्वैश्च कथ्यते ॥ २०॥ भरय. ३० गुणरुपेतं सर्वेस्तं भगवन् प्रनवीपि मे। दोयानप्यस्स मे प्रहि यदि सन्तीह केचन ॥२१॥ नारद उ• एक एवास्य दोपो हि गुणानाम्य तिष्ठति। सच दोषः प्रयनेन न गययातिवर्तितुम् ॥२२॥ एको दोपोऽस्ति नान्योऽस्य सोऽद्यमभूति सत्यवान् ।

·३०८
सनातनधर्मसंग्रहः ।
सम्वत् सरेण क्षीणायु देहन्यासं करिष्यति ॥ २३ ॥
राजोवाच एहि सावित्रि गल्छस्व अन्यं वरम शोभने।
तस्स दोषो महानेको गुणानाक्रम्य च स्थित ॥२४॥
यथा मे भगवानाह नारदो देवसत्कृतः।
सम्वत् सरेण सोऽल्पायु दैहन्यासं करिष्यति ॥ २५ ॥
साविश्य. सकृदंशो निपतति सकृत् कन्या प्रदीयते ।
सकृदाह ददानीति श्रीण्येतानि सकृत् सकृत् ॥ २६ ॥
दीर्घायुरथ वाल्पायु सगुणो निर्गुणोऽपि वा।
सकृतो मयर भर्ता न द्वितीय वृणोम्यहम् ॥ २७ ॥
मनसा निश्चयं कृत्वा ततो वाचाभिधीयते।
क्रियते कर्मणा पश्चात प्रमाणं मे मनस्ततः ॥२८॥
स्थिरा बुद्धि नरश्रेष्ठ सावित्र्या दुहितुस्तव ।
नैषा वारयितुं शक्या धर्मादस्मात् कथञ्चन ॥ २९ ॥
नान्यस्मिन् पुरुपे सन्ति ये सत्यवति वै
गुणा
प्रदानमेव तस्मान्म रोचते दुहितुस्तव ॥ ३९ ॥
राजोवाच अविचाल्य मेतदुक्तं तथ्यञ्च भवता वचः ।
करिष्याम्येत देवञ्च गुरुर्हि भगवन् मम ॥३१ ॥
अविघ्नमस्तु सावित्र्याः प्रदाने दुहितुस्तव।
साधयिष्याम्यह तायत् सर्वेषां भद्रमस्तु वः ॥ ३२ ॥
मा. ३० एवमुक्ता समुत्पत्य नारदस्त्रिदिव गत.।
राजापि दुहितुः सज्ज वैवाहिक नकारपत् ॥ ३३ ॥
नारद उ०
।
मा. 3.
५. २६३
-
अथ कन्या प्रदाने स तमेयायें विचिंतयन् ।
समानिन्ये च तत् सर्व भागई वैवाहिक नृप ॥१॥
ततो यद्धान् द्विजान् सर्या नृस्यिज स पुरोहितान् ।
समाहूम दिने पुपये प्रमपी सह कन्यया ॥२॥
मेधारयय स गत्या च धमत्सेना प्रमं नृपः ।
पयामेय द्वि. साद राशर्पिम् तमुपागमत् ॥३॥

·पातिव्रतम् ।
तंत्रा पश्यन् महाभागं शालवृक्ष मुपाश्रितम् ।
कौश्यां वृष्यां समासीनं चक्षुहीनं नृपं तदा ॥४॥
स राजा तस्य राजः कृत्वा पूजां यथार्हतः।
वाचा सुनियतो भूत्वा चकारात्म निवेदनम् ॥ ५॥
तस्यायं मासनंचैव गाञ्चावेद्य स धर्मवित् ।
किमागमन मित्येवं राजा राजानमत्रवीत् ॥६॥
तस्य सर्वमभिप्राय मिति कर्तव्यताञ्च ताम्।
सत्यवंतं समुद्दिश्य सर्वमेव न्यवेदयत्॥७॥
अश्वपतिर. सावित्री नाम राज कन्येयं मम शोमना।
तां स्वधर्मण धर्मज्ञ स्त्र पार्थ त्वं गृहाण मे ॥८॥
घुमंत्० त० च्युताः स्म राज्यादनवास माश्रिताश्चराम धर्म नियतास्तपस्विनः!
कथं त्वनहीं बनवासमाश्रमे निवत्स्यते शमिमं सुता तव ॥९॥
अश्वपतिर० सुखञ्च दुःखच्च भवाभवात्मकं यदा विजानाति सुताहमेव च ।
न मद्विघे युन्यति वाक्यमीदृशं विनिश्चये नाभिगतोस्मिते नृप १०
प्राशां नार्हसि मे हन्तुं सौहदात् प्रणतस्य च ।
अभितुष्टा गतं प्रेम्णा प्रत्याख्यातुं न मार्हसि ॥ ११ ॥
अनुरूपो हि युक्तश्य त्वं ममाहं तवापि च ।
स्नुषां प्रतीच्छ मे कन्यां माया सत्यवतः सतः ।। १२ ।।
पुमन्• ३. पूवमेवाभि लपितः सम्बन्धो मे त्वया सह ।
भ्रष्ट राज्यस्त्वह मिति तत एतत् विधारितम् ॥ १३ ॥
अभिप्रायस्त्वयं यो मे पूर्वमेवाभि कातितः।
स निर्वतत्तु मेऽद्यैव कांदितो ह्यसि नेऽतिथिः ॥ १४ ॥
ततः सर्वान् समानाय्य द्विजानाश्रम वासिनः।
यथाविधि समुदाहं कारयामासतु पौ ॥ १५ ॥
दत्या पाश्वपतिः कन्यां यथाहं च परिच्छदम् ।
यपी स्वमेव भवनं युक्तः परमया मुदा ॥ १६ ॥
सत्यवानपि तां माया लम्ध्वा सर्व गुणान्यिताम् ।
मुमुदे सा च तं लम्ध्वा भतारं मनसोप्सतम् ॥ १७ ॥

·सनातनधर्मसंग्रहः । गते पितरि सर्वाणि सन्न्यस्याभरणानि सा। जगृहे वल्कलान्येव वखं कापाय मेव च ॥ १८ ॥ परिचारै गुणैश्चैव प्रश्रयेण दमेन च। सर्व काम क्रियाभिश्च सर्वेषां तुष्टि मा दधे ॥ १८ ॥ श्वश्रू शरीरसत्कार सर्वैराच्छादनादिभिः । श्वशुरं देव सत्कारै र्याच संयमनेन च ॥ २० ॥ तथैव प्रियवादेन नैपुण्येन शमेन च । रहश्चैवोप चारेण भर्तारं पर्वतोययत् ॥ २१ ॥ एवं तत्राश्रमे तेषां तदा निवसतां सताम् । कालस्तपस्यतां कश्चि दपाक्रामत भारत ॥ २२ ॥ सावित्र्या ग्लायमानाया स्तिष्ठन्त्यास्तु दिवानिशम् । नारदेन यदुक्तं तदाक्यं मनसि वर्तते ॥ २३ ॥ मा० उ. श्र.२६४ ततः काले बहुतिथे व्यतिक्रान्ते कदाचन । प्राप्तः स कालो मर्त्तव्यं यत्र सत्यवता नृप ॥१॥ गणयन्त्याश्च सावित्र्या दिवसे दिवसे गते। यदाक्यं नारदेनोक्तं वर्तते हदि नित्यश ॥२॥ चतुर्थेऽहनि मर्त्तव्यमिति सञ्चिन्त्य भाविनी। व्रतं त्रिरात्रमुद्दिश्य दिवारानं स्थिताभवत् ॥ ३ ॥ तं श्रुत्वा नियमं तस्या भृशं दुःखान्वितो नृपः । उत्थाय वाक्यं सावित्रीमब्रवीत् परिसान्त्ययन् ॥४॥ पुमत्० ३० प्रतितीनोऽयमारम्भस्त्वयारब्धो नृपानजे । तिस्मृणां वसतीनां हि स्थान परमीश्वरम् ॥ ५ ॥ सावित्रयुगाच नफार्म्यस्तात सन्ताप पारयिष्याम्यहं व्रतम् । व्यवसायकृतं हीदं व्यवसायच कारणम् ॥ ६ ॥ व्रत भिन्धीति वक्तुं त्वां नास्मि शक्तः कथञ्चन । पारपस्येति यचनं युक्तमस्मद्विधी वदेत् ॥ ७॥ एयमुक्का धुमत्सेनो विरराम महामनाः । एम.उ. मा..

·पातिव्रतम् । तिष्ठन्ती चैव सावित्री काष्ठभूतेव लक्ष्यते ॥८॥ श्वोभूते भर्तृमरणे सावित्र्या भरतर्षभ। दुःखान्वितायास्तिष्ठन्त्याः सा रात्रियंत्यवर्तत ॥६॥ प्रद्य तद्दिवसञ्चति हुत्या दीप्त हुताशनम् । युगमात्रोदिते सूर्ये कृत्वा पौर्वाहिकोः क्रियाः ॥ १० ॥ ततः सर्वान् द्विजान् द्धान् श्वश्रू श्वशुरमेव च । अभिवाद्यानुपूर्वेण प्राञ्जलिर्नियता स्थिता ।। १९ ।। अवैधव्याशिपस्ते तु सावित्रयर्थं हिताः शुभाः। कचुसतपस्विनः सर्वे तपोवननिवासिनः ॥ १२ ॥ एवमस्त्विति सावित्री ध्यानयोगपरायणा। मनसा ता गिरः सर्वाः प्रत्यगृह्णात्तपस्विनाम् ॥ १३ ॥ तं कालं तं मुहूर्तञ्च प्रतीवन्ती नृपात्मजा। यथोक्तं नारद वचश्चिन्तयन्ती सुदुःखिता ॥ १४ ॥ ततस्तु श्वश्वशुरावधतुस्तां नृपात्मजान् । एकान्तमास्थितां वाक्यं प्रीत्या भरतसत्तम ॥ १५ ॥ सश० ३० व्रतं ययोपदिष्टं तत् तथा तत् पारितं त्वया । आहारकालः संप्राप्तः क्रियतां यदनन्तरम् । १६ ।। साविश्शुराच अस्तं गते मयादित्ये भोक्ताव्यं कृतकामया। एप मे हदि सङ्कल्पः समयश्च कृतो मया ॥ १७ ॥ मा० २० एवं सम्भायणायाः सायिया भोजनं प्रति । स्कन्धे परशुमादाय सत्यवान् प्रस्थितो धनम् ॥१८॥ सावित्री त्वाह भतारं नकरत्वं गन्तुमर्हसि । सह त्वया गमिष्यामि न हि त्या हातुमुत्सहे ॥१९॥ सत्यानुसाध वनं न गतपूर्व ते दुःर पन्यारच भाविनी । प्रतीपयासतामा च फपं पयां गमिष्यसि ।। २ ।। हाविपु. उपवासाम्र मे ग्लानिनास्ति चापि परिश्रमः। गमने च कृतोत्साही प्रतिपे न माहमि ॥ २१ ॥ सरपगनुपाए पदि ते गमनोत्साहः करिष्यामि तय प्रियम् ।

·मा.३० - घुमत्० उ० ३१२ सनातनधर्मसंग्रहः । मम स्वामन्त्रय गुरु न मा दोप स्पृशेदयम् ॥ २२ ॥ साभिवाद्यानयोच्छश्रू श्वशुरश्च महाव्रता । श्रय गच्छति मे भर्ता फलाहारी महायनम् ।। २३ ।। इच्छेय मभ्यनुज्ञाता भार्यया श्वशुरेण ह। अनेन सह निगनतु न मेऽद्य विरह क्षम ॥ २४ ॥ गुर्वमिहोत्रार्यकृते प्रस्थितच मुतस्तव । न निवार्यो निवार्य स्यादन्यथा प्रस्थितो बनम् ।। २५ ।। युवाभ्यर न निवा-ह सह यासामह वनम् । सम्मत्सर किश्चिदूनो न निष्क्रान्ताहमाश्रमात् । वन कुसुमित द्रष्टु पर कौतूहल हि मे ॥ २६ ॥ यत प्रभृति सावित्री पित्रा दत्ता स्नु पा मम। नानयाभ्यर्थनायुक्त मुक्तपूर्व स्मरान्यहम् ॥ २७ ॥ तदेषा लभता काम यथाभिलषित बधू अप्रमादश्च कर्त्तव्य पुत्रि सत्यव्रत पथि ॥ २८ ॥ मा. उपाच उभाभ्यामभ्यनुज्ञाता सा जगाम यशस्विनी। सह भर्ना हसन्तीह हृदयेन विदूयता ॥ २९ ॥ सा यनानि विचित्राणि रमणीयानि सर्वश । मयूरगणजुष्टानि ददर्श विपुलेक्षणा ॥३० ।। नदी पुण्यवहाचैव पुष्पिताश्च नगोत्तमान् । सत्यवानाह पश्यति सावित्री मधुर वच ॥३१॥ निरीक्षमाणा भतार सर्वावस्थ मनिन्दता। मृतमेव हि भार काले मुनियच स्मरन् ॥ ३२॥ अनुवशन्ती भतार जगाम मृदुगामिनी । द्विघेव हृदय कृत्या तश्च कालमवेक्षती ॥ ३३ ॥ मार.. प्रय भार्या सहाप स फलान्यादाप बीर्यवान् । फठिनं पूरयामाम तत काष्ठान्य पातपत् ॥१॥ तस्य पातयत काष्ठ स्खेदो वे समझायत ।

·मा.. पातिव्रतम् । ३१३ व्यायामेन च तेनास जन्जे शिरमि वेदना। सोऽभिगम्य प्रिया भार्या मुवाच अमपीडितः॥२॥ सत्यवान व्यायामेन ममानेन जाता शिरसि वेदना । अङ्गानि चैव सावित्रि हृदयं दूयतीव च । अस्वस्थमिव चात्मानं लक्षये मितभापिणि ॥३॥ शूलैरिव शिरो विद्व निदं संलक्षयाम्यहम्। तत् स्वस्तु मिन्छे कल्याणि न स्यातुं शक्तिरस्ति मे ॥ ४ ॥ मा समासाद्य नावित्री भर्तारमुपगम्य च । उत्सङ्गेऽस्य शिर कृत्वा निपसाद महीतले ॥५॥ तत सा नारदवचो विमृपन्ती तपस्विनी। तं मुहूत्त क्षण घेला दिवसञ्च युयोज ह ॥ ६॥ मुहूर्तादेव चापश्यत् पुरुप रक्तवाससम् । यदुमीलिं वपुदमन्तमादित्यसमतेजसम् ॥ ७ ॥ श्यामावदात रक्तानं पागहस्तं भयावहम् । स्थितं सत्यवत पार्थ निरीक्षन्तं तमेव च ॥८॥ तं दृष्ट्वा सहसोत्याय भर्तु यम्य शनै गिर । कृताञ्जलिरुवाचा हृदयेन प्रपती॥ ९ ॥ साविश्युः दैवतं त्याभिजानामि वपुरेतद्धयमानुपम् । कामया हि देवेश करत्वं किञ्च विकीर्यसि । १०॥ पर दगाव पतितामि मावित्रि तथैव च तपोऽन्विता। प्रतस्त्यामभिभापानि विद्धि मा त्य शुभे यमम् ॥ ११ ॥ भय ते सत्यवान् भत्ता क्षीणायु पार्षियात्मन । नेष्यामि तमहं यदा विद्वेष तन्मे चिकीर्पितम् ॥ १२ ॥ साविपुः श्रूयते भगयन् दृताम्तयागन्ति मानवान् । नेतु फिल भवान् कस्मादग्गतोऽमि स्वयं प्रभो। १३ ॥ इत्युक्त पिराजस्ता भगवान् म्यधिकीर्पितम्। पपायत् मर्यमाल्यातु तत् मियायं प्रपक्रमे ॥ १४ ॥ नमन्च मंमयुको रुपगन् गुमनागर । मा...

·यम उ. सनातनधर्मसंग्रहः । ना) मत् पुरुपर्नेतुमतोऽस्मि स्वयमागत ॥ १५ ॥ तत सत्यवत कायात् पाशबद्धं यशङ्गतम् । प्रगुष्ठमात्र पुरुप निषचक्रर्प यमो बलात् ॥ १६ ॥ तत समुद्घतमाण गतश्वास हतममम् । निर्विचेष्ट शरीर तद् बभूवाप्रियदर्शनम् ॥१७॥ यमस्तु त ततो मद्ध्वा प्रयातो दक्षिणामुख । सावित्री चैव दुखार्ता यममेवान्वगच्छत। नियम व्रतससिद्धर महाभागा पतिव्रता ॥१८॥ निवर्त गच्छ सावित्रि कुरुपवास्योर्ध्वदेहिकम् । कृत भतुस्टवया नृण्यं यायद्गम्य गत त्वया ॥१९॥ सावि यु. यत्र मे नियत भी स्वय वा यत्र गच्छति। मया च तत्र गन्तव्यमेप धर्म सनातन ॥२०॥ तपसा गुरुभक्त्या च भन्नु स्नेहाद् व्रतेन च । तव चैव प्रसादेन न मे प्रतिहता गति ॥ २१ ॥ प्राहु साप्तपद मैत्र बुधास्तत्त्वार्य दर्शिन । मित्रताच पुरस्कृत्य किञ्चिद्वक्ष्यामि तच्छृणु ॥२२॥ नानात्मवन्तस्तु वने घरन्ति धर्मच्च वासञ्च मतिश्रपञ्च । विज्ञानतोधर्ममुदाहरन्ति तस्मात् सन्तो धर्ममा प्रधानम एकस्य धर्मख सता मतेन सर्य स्म त मार्ग मनुमपन्ना । मावैद्वितीयमातृतीपञ्चयावेत्तस्मात्सन्तीधर्ममाहु प्रधान यम उपाध निवर्त तुष्टोऽस्मि तधानया गिरा स्वराक्षरय्यजनहेतु युक्तय यर एणीप्येह विनास्य जीवितं ददामि ते सर्यमनिन्दिते व गरि पुगध घ्युत स राज्यानयासमानितो पिनष्टचतु श्यशुरो ममात्र मलयपतुर्यलयान् भयेन्नपस्तय प्रसादालनार्फसन्निभ । पम उवाच ददानि तेऽह तमनिन्दिते यर यया त्यपोक्तं भयिता च ता तयाध्यना ग्लानिमियोपलाये नियतं गब्दस्य नतेप्रमोभये सायिपु. श्रम कुतो भसमीपतो हि मे यतो हिभत्तां मम सा गति, यत पत्ति नेप्पति तत्र मे गति मुरेश भूपच यो नियोध सता गफस मदतमीप्सित पर सत पर मिग्रमिति प्रचक्षते ·पातिव्रतम् । न चाफलं सत्पुरुपेण सहतं ततः सतां सन्निवसेत् समागमे ॥२८॥ पम दवाच मनोऽनुकूलं बुधवहिवर्द्धनं त्वया यदुक्तं वचनं हिताश्रयम् । विना पुनः सत्यवतोऽस्य जीवितं वरं द्वितीयं वरयसमाविनि।३० साविश्युशन हतं पुरा मे श्वशुरस्य धीमतः स्त्रमेव राज्यं लभतां न पार्षिवः । जह्यात् स्वधर्मान्त्र च मे गुरुर्यया द्वितीयमेतद्रयामि ते वरम् 1३१ यम मार स्वमेवरान्य प्रतिपत्स्यतेऽचिरान च स्वघात् परिहास्यते नृपः। कृतेन कामेन मया नृपात्मजे निवर्तगच्छस्व न ते अमो भवेत् ।३२ साविट्युवाच प्रजान्त्वयता नियमेन संपता नियम्य चैता नयमे निकामया। ततो यम त्वं तव देव विश्रुतं निबोध चेमांगिरमीरितामया।३३ श्रद्रोहः सर्वभूतेषु कर्मणा मनसा गिरा। अनुग्रहय दानश्च सतां धर्मः सनातनः॥ ३४ ॥ एवम्प्रापश्च लोकोऽयं मनुष्या भक्तिपेशलाः। सन्तले चाप्यमित्रेषु दयां प्राप्तेषु कुर्वते ॥ ३५॥ यम हवाच पिपामितस्येव भवेद्यधा पयस्तथा त्वया वाक्यमिदं समीरितम् । विना पुन सत्यवतोऽस्य जीवितं वरं वयीप्वेह शुभे यदिच्छसि३६ सावि पुवाच ममानपत्य पृथिवीपतिः पिता भवेत पितु पुत्रशतं तयोरसम् । कुग्नस्य मन्तानकरच पद्भवेत् तृतीयमेतद्वरयामि ते वरम् ॥ ३७॥ पम उवाच कुलम्य सन्तानकरं मवर्चसं शतं मुतानां पितुरस्तु ते शुभे । कृतेन कामेन नराधिपात्मजे निवत्तं दूरं हि पयस्त्वमागता॥३८॥ धावियुगच न दूरमेतन्मम भमनिधी मनो हि मे दूरतरं प्रधावति। अप व्रजन्नेव गिरं समुद्यतां मयोच्यमाना टनु भूय एव च ।३८ । यिवसतस्त्वं तनय. प्रतापवांस्ततो हि वैवस्वत उध्यमे बुधः। समेन धर्मेण चरन्ति ता.प्रजास्ततम्नवेहेश्वर धर्मराजता॥४॥ मात्मन्यपि न विश्वासस्तथा भवति मत्सु य.। तस्मात् सत्म विशेपेश मर्वः प्रणयमिच्दति ॥ ४ ॥ मोहदात् मर्व भूतानां विश्वासो नाम जायते। तस्मात् सरमु विशेषेण विश्वाचं कुरुते जन ॥४॥ पम माघ उदाहतं ते वधनं यदङ्गने शुभे न तादृक् त्वदृते ग्रुतं मया। अनेन तुष्टोऽस्मि विनास्य गीवितं घरं चतुर्षयरपस्व गध्य च १४३ ·थम उवाच सनातनधर्मसंग्रहः। सापियुयाच ममात्मज सत्यवतस्तथीरसं भवेदुभाभ्यामिह यत् कुलोद्दाहम् । शतं मुतानां बलवीर्यशालिनामिदं चतुथ वरयामि ते घरम् ४४ यम उपाच शतं सुतानां बलवीर्यशालिना भविष्यति प्रीत करं तवायले । परिश्रमस्ते न भवेन् नृपात्मजे नियत दूरं हि पथस्त्वमागता।४५ सावित्र्युवाच सतां सदा शाश्वत धरत्तिः सन्तो न सीदन्ति न च व्यथन्ति। सतांसद्भिर्ना फलः सङ्गमोऽस्ति सद्भयो भयं नानुवर्तति संतः।४६ संतो हि सत्येन नयंति सूर्यं संतो भूमिं तपसा धारयति । संतो गतिर्भूत भव्यस्य राजन् सतां मध्ये नावसीदति संतः ॥४७॥ आर्यजुष्ट मिदं वृत्त मिति विज्ञाय शाश्वतम् । सन्तः परार्थ कुर्वाणा नावेक्षति परस्परम् ॥ ४८ ॥ न च प्रसादः सत्पुरुषेषु मोघो न चाप्यर्थो नश्यति नापि मानः । यस्मादेतन नियतं सत्सु नित्यं तस्मात् संतो रक्षितारो भवंति। ४८ यथा यथा भापसि धर्म संहितं मनो ऽनुकूलं मुपदं महार्थवत् । तथा तथामे त्ययिभक्ति रुत्तमा वरं वणीप्वाप्रतिमं पतिव्रते । ५० साविश्यमाच न तेऽपवर्गः सुकृता विना कृतस्तथा यथान्येषु वरेषु मानद ।। वरं वणे जीवतु सत्यवानयं यथा मृता येव महं पतिं विनर ॥५१॥ न कामये भर्तृ विना कृता सुखं न कामये भर्तृ विनाकृता दिवम्। न कामयेभविनाकृताश्रियं न भर्तृहीनाव्यवसामिजीवितुम्।५२ बरातिसर्गः शतपुत्रता मम त्वयैव दत्तो क्रियते च मे पतिः। वरं वणे जीवतु सत्यवानयं तवैव सत्यं वचनं भविष्यति ॥ ५३ ।। मा. उवाच तथेत्युक्त्वा तु तं पाशं मुक्का बैवस्वतो यमः । धर्मराजः प्रहृष्टात्मा सावित्री मिद मत्रवीत् ॥ ५४॥ एप भद्रे मया मुक्तो भर्ता ते कुलनन्दिनि । मरोगस्तव नेयश्च सिद्धार्थः स भविष्यति ॥ ५५ ॥ चतुर्वर्ष शतायुश्च त्वया साई मवाप्स्यति । दृष्ट्वा यज्ञैश्च धर्मेण ख्यातिं लोको गमिष्यति ॥५६॥ त्वयि पुत्र शतं चैव सत्यवान् जनयिष्यति। ते चापि सर्वे राजानः क्षत्रियाः पुत्रपौत्रिणः ॥ ५५ ॥ ख्यातास्त्वन्नाम धेयाश्च भविष्यन्तीह शाश्वताः। यम.उ.

·३१७ माकं. ३० पातिव्रतम् । पितुश्च ते पुत्र शतं भविता तव मातरि ॥ ५८ ॥ मालव्यां मालवा नाम शाश्वताः पुत्र पौत्रिणः । भातरस्ते भविष्यति क्षत्रियाविदशोपमाः ॥ ५ ॥ एवं तस्यै वरं दत्वा धर्मराजः प्रतापवान् । निवर्तयित्वा सावित्री स्यमेव भवनं ययौ । ६०॥ सावित्र्यपि यमे याते भार प्रतिलभ्य च । जगाम तत्र यत्रास्य भत्तुःश्यावं कलेवरम् ॥ ६१ ॥ सा भूमी प्रेक्ष्य भतार मुपसृत्यौप गृह्य च। उत्सङ्गे शिर भारोप्य भूमावुप विवेश ह ॥ ६२ ॥ संज्ञाञ्च स पुनर्लबध्वा सावित्री मभ्यभापत। प्रोप्यागत इव प्रेमा पुनः पुनरुदीक्ष्य वै ॥ ६३ ॥ सत्यवानुवाच सुचिरं तव सुतोऽस्मि किमर्थं नावघोधितः । व चासो पुरुषः श्यामो योऽसौ मां सञ्चकर्म ह ॥ ६४ ॥ सावित्र्युवाच सुचिरं त्वं प्रसप्तोऽसि ममाङ्क पुरुषर्षभ । गतः स भगवान्देवः प्रजा संयमनी यमः ॥६५॥ विश्रांतोऽसि महाभाग विनिद्रश्च नृपात्मज । यदि शक्यं समुत्तिष्ठ विगाढ़ां पश्य शवरीम् ।। ६६ ॥ उपलभ्य तत. संज्ञा सुरातप्त इवोत्थितः। दिशः सर्वा वनांताश्च निरीक्ष्योवाच सत्यवान् ॥ ६ ॥ फलाहारोऽस्मि निष्क्रांतस्त्वया सह सुमध्यमे । ततः पाटयतः काष्ठं शिरसो मे रुजाभवत् ॥ ६ ॥ शिरोभितापसन्तप्तः स्पातुं चिरनसक्नुयन् । ततोत्सने प्रसुप्तोऽस्मि इति सर्व स्मरे शुभे ॥ ६ ॥ स्वयोप गूढस्य च मे निद्रयोपहृतं मनः । ततो ऽपश्यं तमो घोरं पुरुपञ्च महौजसम् ॥ ७० ॥ तद्यदि त्वं विजानासि किं तब्रूहि मुमध्यमे । स्वप्नन यदि वा दृटो मयि वा सत्यमेव तत् ॥११॥ तमुवाचाय सावित्री रजनी ध्यवगाहते। खस्ते मर्य यथावत्त मास्यास्यामि नृपात्मज ॥ १२ ॥ मा.३०

·सनातनधर्मसंग्रहः।
उत्तिष्ठोत्तिष्ठ भद्रन्ते पितरी पश्य सुव्रत ।
विगाढा रजनी चेय निवृत्तश्च दिवाकर ॥ ३ ॥
नक्तञ्चराचरन्त्येते हष्टा रा भिभापिश ।
श्रयन्ते पर्णशब्दाश्च मृगाणाञ्चरता वने ॥ १४ ॥
एतान् घोराञ्छि वानादान् दिश दक्षिण पश्चिमाम् ।
आस्थाय विरुवन्त्युग्रा कम्ययन्त्यो मनो मम ॥ १५ ॥
सत्पत्रानुवाच वन प्रतिभयाकार घनेन तमसा वृतम् ।
न विज्ञास्यसि पन्थान गन्तुञ्चैव न शक्ष्यसि ।। ७६ ।।
सावियुवाच अस्मिन्नध वने दग्धे शुष्कवृक्ष स्थितो ज्वलन् ।
वायुना धम्पमानोऽत्र दृश्यतेऽमि क्वचित् क्वचित् ॥ १७ ॥
ततोऽमिमानयित्वेह ज्वालयिष्यामि सर्वत ।
काष्ठानीमानि सन्तीह जहि सन्तापमात्मन ॥ ८ ॥
यदि नोत्सहसे गन्तु सरुज त्वा हि लक्षये।
न च ज्ञास्यसि पन्थान तमसा सवृत्ते वने ॥ ९ ॥
श्व प्रभाते वने दृश्ये यास्यावोऽनुमते तव ।
वसावेह क्षपामेका रुचित यदि तेऽनय ॥८॥
सत्यवानुवाच शिरोरुजा निवृत्ता मे स्वस्थान्यद्गानि लक्षये।
मातापितृभ्यामिच्छामि सद्गम त्वत्प्रसादजम् ॥ ८१॥
न कदाचिदिकाले हि गतपूर्वो मयानम ।
अनागताया सन्ध्याया माता मे प्ररुणद्वि माम् ॥८२ ॥
दिवापि मयि निष्क्रान्ते सन्तप्येते गुरू मम ।
विचिनोति हि मा तात सहैवाश्रम वासिभि ॥३॥
मात्रा पित्रा च सुभृश दुखिताभ्या मह पुरा ।
उपालब्धश्च बहुशश्चिरेणा गच्छसीति हि ॥८४॥
कात्ववस्या तयोरद्य मदर्थमिति चिन्तये ।
तयोरदृश्ये मयि च महदुख भविष्यति ॥ ८५।।
पुरा मामूचतुश्चैव रात्रावसायमाणको ।
भृश सुदु खितौ घद्धौ बहुश प्रीति सयुतौ ॥ ६ ॥

·पातित्रतम् । त्वया हीनौ न जीवाव मुहूर्तमपि पुत्रक । यावहरिप्पसे पुत्र तावन्नी नीवितं ध्रुवम् ॥ ८॥ वृद्धयोरन्धयोप्टिस्त्वयि वंशः प्रतिष्ठतः। स्वयि पिण्डद कीर्तिश्च मुन्तानश्यावयोरिति ॥ ८॥ माता च संशयं प्राप्ता मवकृतेऽनपकारिखी। ब्रहच संशयं प्राप्तः कृञ्छमापदमास्थितः ॥ ८ ॥ मातापितृभ्यां हि विना नाहं नीवितु मुत्सहे। व्यक्तमा कुलया बुद्धपा प्रमाचनुः पिता मम ॥ ॥ एकैशमस्या बैलायां पृच्छत्या अमवामिनाम् । नात्मान मनुशोचामि यपाहं पितरं गुभे ॥१॥ भत्तारचाप्यनुगतां मातरं परिदुर्बलाम् । मत्कृतेन हि तावद्य मन्ता परमेप्यतः ॥ २॥ जीवन्ता बनुनीवामि मतव्यौ तौ मयेति तयोः प्रियं मे कर्तव्य मिति जानामि चाप्यहम् ।। माकराय ३० एवमुक्का स धर्माला गुरुमक्तो गुरु प्रियः । उञ्चित्य याहू दुःसातः मुस्वरं प्ररुरोद ह ॥ ४ ॥ ततोऽब्रवीत्तया दृष्ट्वा भत्तारं गोकार्पितम्। प्रमृज्याधि नेत्राम्यां सावित्री धर्मचारिणी ॥ ५॥ यदि मेऽलि तपस्तप्तं यदि दत्त हुतं यदि । खवू श्वशुरभर्टयां मम पुपयास्तु गवरी ॥ ६ ॥ न स्मराम्युक्तपूर्वा वै स्वैरेवाप्यनृतां गिरम् । तेन सत्येन तावद्य प्रितेत वारी नम ॥ ८ ॥ सायदानुदान कामये दर्शनं पित्रीयांहि मावित्रि मा चिरम्। परा मातुः पितुयापि यदि पश्यामि विनियम् ॥ न जीविप्ये वरारोहे मत्येनात्मानमालमे। यदि धर्म च ते दुहिमचिन्जीवन्त मिञ्चमि । मम प्रियं या कत्तं ध्यं गच्छायाममन्तिकात् ॥een माय मावित्री तत उत्थाय केगान् संयम्य मायिनी। पति मुरपापयामास याम्यां परिणय वै १० ॥

·३२०
सनातनधर्मसंग्रह।
उत्याय सत्यवांश्थापि विमृज्याङ्गानि पाणिना।
सर्या दिशः समालोक्य कठिने दृष्टि मादधे ॥ १० ॥
तमुवाचाथ सावित्री श्यः फलानि हरिप्पसि।
योगमार्य मेतत्ते नेप्यामि परशुन्त्वहम् ॥ १०२॥
कृत्वा कठिन भारं सा वृक्षणाखा बलम्यिनम् ।
गृहीत्या पाणुं भर्तुः सकाशे पुनरागमत् ॥ १०३ ॥
वामे स्कंधे तु वामोरुभंतु याहुं निवेश्य च ।
दक्षिणेन परिपयज्य जगाम गजगामिनी ।। १०४॥
सरपवानवाच अभ्यास गमनागीरु पन्थानो विदिता मम ।
वृक्षांतरालोकितपा ज्योत्स्नया चापि लक्षये ।। १०५॥
भागती स्वः पया येन फलान्यव चितानि च।
यथा गतं शुभे गच्छ पन्थानं मा विचारय ।। १०६ ।।
पलाशसगडे घेतस्मिन् पंथा व्यावर्त्तते विधा।
तस्यात्तरेण य पंथा स्तेन गच्छ तरस्व च ॥१०॥
स्वस्थोऽस्मि बलवानस्मि दिद्वतुः पितरा भी।
ब्रुवन्नेव त्वरायुक्तः संप्रदायाश्रमं प्रति ॥ १०८ ॥
श्र०२६७
मा ३० एतस्मिन्नेव काले तु धुमत्सेनो महाबलः ।
लब्ध चतुः प्रसन्नायां दृष्टां सर्व ददर्श ह ॥१॥
स सर्वानाश्रमान् गत्वा शैव्यया सह भार्यया ।
पुत्र हेतोः परामात्ति जगाम भरतर्षभ ॥२॥
तावाश्रमानदीचैव वनानि च सरांमि छ।
तस्यां निशि विचिन्वन्तौ दम्पती परिजग्मतुः ॥३॥
श्रुत्या शब्दन्तु यं कञ्चिदुन्मुखौ सुतशङ्कया।
साविच्या सहितोऽभ्येति सत्यवानित्यभाषताम् ॥ ४ ॥
भिन्नश्च परुपैः पादैः सव्रणैः शोणितो वितैः ।
कुशकण्ठकविद्वाहावुन्मत्ताविव धावतः॥५॥

·पातिव्रतम् । ततोऽभिसत्यतै विमः सर्व राश्रमवासिभिः। परिवार्य समाश्वास्य तावानीतो स्वमाश्रमम् ॥ ६ ॥ तत्र भार्यातहायः स वृत्तो बट्टैस्तपोधनः । शाश्वासितो विचित्राथैः पूर्वराज्ञां कथाश्रयैः ॥ ७ ॥ ततस्तो पुनरावस्ती वही पुत्रनिया। वाल्ये वृत्तानि पुत्रस्य स्मरन्तो भृशदुः सिती॥८॥ पुनरुचा च करुणां वाचं तो शोककर्पितौ। हा पुत्र ! हा सावि वधु ! कासि क्कासीत्यरोदताम्। ब्राह्मणः सत्यवाक् तेषामुवाचेदं तयो वचः ॥८॥ मुपर्चा याच यथास्य भार्या सावित्री तपसा च दमेन च । आचारेण च संयुक्ता तथा जीवति सत्यवान् ॥ १० ॥ गौतम बत्रात्र वेदाः साङ्गा मयाऽधीता स्तपो मे सञ्चितं महत्। कौमारं ब्रह्म वयंञ्च गुरवोऽमिथ तोपिताः ॥ ११ ।। समाहितेन चीनि सर्वाण्येव व्रतानि मे । वायुभक्षोपवासच कृतो मे विधिवत् सदा ॥ १२ ॥ अनेन तपसा वेद्मि सर्व परचिकीर्पितम् । सत्यमेतन्निबोधध्वं ध्रियते सत्यवानिति ॥ १३ ॥ शिष्य याच उपाध्यायस्य मे वक्त्रात् यथा वाक्यं विनिःसृतम् । नैव जातु भवेन्मिथ्या तया जीवति सत्यवान् ॥ १४ ॥ अपय ऊचुः यथास्य भार्या सावित्री सर्वेरेव अवैधव्यकरै युक्ता तया जीयति सत्यवान् ॥ १५ ॥ भरद्वाज उ० यथास्स भार्या सावित्री तपसा च दमेन च । माघारेण च संयुक्ता तथा जीवति सत्यवान् ॥ १६ ॥ यथा दृष्टिः मरता ते माविश्याच यथा व्रतम् । गताहारमकृत्वा च तया जीवति सत्यवान् ॥१७॥ माम्नम्ब • यथा वदन्ति शान्तायां दिशि वै मृगपतिनः । पाघिवी च प्रवृत्तिस्ते तचा जीवति मत्यवान् ॥ १८॥ धोग्य राय मयगुणे रुपेत म्ते या पुत्रो जनमियः । दीपायु नत्रणोपेत स्नथा गोवति मत्यवान् ॥ १८ ॥ । दारभ्य.

·- सनातनधर्मसंगहः। मायहेब ता एबमाश्वासित स्तैस्तु सत्यवाभि स्तपस्थिभि । तास्तान् निगणयन् सर्वा स्तत स्थिर इवाभवत् ॥ २० ॥ ततो मुहूर्तात् सावित्री भ; सत्यवता सह । माजगामाश्रम रात्री प्रदृष्टा प्रविवेश ह ॥ २१ ॥ मानणा ऊच पुत्रेण सङ्गत तान्तु चतुपमन्तं निरीक्ष्य छ । सर्वे वय वै पच्छामो सृद्धि वै पृथिवीपते ॥ २२ ॥ समागमेन पुत्रस्य साविच्या दर्शनेन च । चक्षुप यात्मनो लाभात् त्रिभि र्दिष्टचा विवढेसे ॥ २३ ॥ सबरोऽस्माभिरुक्त यत् तथा तन्नात्र संशय । भूयो भूय समृद्धिस्ते क्षिप्रमेव भविष्यति ।। २४ ।। ततोऽग्नि तत्र सज्वाल्म द्विजास्ते सर्व एव हि । उपासाचफिरे पार्थ द्युमत्सेन महीपतिम् ॥ २५ ॥ शैव्या च सत्यवाश्चैव सावित्री चैकत स्थिता सर्वस्तैरभ्यनुजाता विशोका समुपाविशन् ॥२६॥ ततो राजा सहासीना सर्वे ते वनवासिन । जातकोतूहला पार्थ पप्रच्छुपते सुतम् ॥ २७ ।। ऋषय ऊच्चु मागेव नागत कस्मात् सभायेण त्वया विभो। विरात्रे धागत कस्मात् कोऽनुबन्धस्तवामवत् ॥२८॥ सन्तापित पिता माता वयञ्चैव नृपात्मज । वास्मादिति न जानीमस्तत् सर्वं वक्तुमर्हसि ॥२९॥ सत्यवानुवाच पित्राहमभ्यनुज्ञात सावित्रीसहितो गत । अथ मेऽभूच्छिरे दुख वने काष्ठानि भिन्दत ३०॥ मुप्तचाह वेदनया चिरमित्युपलाये। तावत् काल न च मया सुप्तपूर्वं कदाचन ॥३१॥ सर्वपामेव भवता सन्तापो मा भवेदिति। अतो विरात्रागमन नान्यदस्तीह कारणम् ॥ ३२ ॥ गौतम अवाच अकस्माचतुप प्राप्तिधुमत्सेनस्य ते पितु । नास्य त्व कारण वेत्सि सावित्री वक्तुमर्हति ॥३३॥ श्रोतुमिच्छामि सावित्री त्व हि वेत्थ परावरम् ।

·२
३
पातित्रतम् ।
३२३
त्वां हि जानामि सावित्री सावित्रीमिय तेजसा ॥३४॥
त्यमत्र हेतुं जानीपे तस्मात् सत्यं निरुध्यताम्।
रहस्यं यदि ते नास्ति किञ्चिदत्र वदस्व नः ॥ ३५ ॥
सावियुगाच एवमेतद्यथा वेत्थ सङ्कल्पो नान्यथा हि व.।
न हि किञ्चिद् रहस्यं मे श्रूयतां तथ्यमेव तत् ॥३६ ॥
मृत्युमै पत्युराख्यातो नारदेन महात्मना ।
स चाद्य दिवसः प्राप्तस्ततो नैनं जहाम्यहम् ॥ ३ ॥
सुप्तञ्चैनं यमः साक्षादुपागच्छत् चकिङ्गरः।
स एनमनयद् यद्ध्वा दिशं पितृनिपेविताम् ॥३८॥
अस्तीपं तमहं देवं सत्येन वचसा विभुम् ।
पञ्च
वै तेन मे दत्ता वराः शृणत तान्मम ॥३॥
धक्षुपी ध स्वराज्यञ्च द्वौ वरी श्वशुरस्स मे
लब्धं पितुः पुत्रशतं पुत्राणाचामन शतम् ॥ ४ ॥
चतुर्वर्पशतायुमै भता लब्धश्च सत्यवान् ।
भत्तुंर्हि जीवितार्थन्तु मया चीर्णन्त्विदं व्रतम् ॥ ४१ ॥
एतत् सर्व मयाख्यातं कारणं विस्तरेण यः ।
यथावृत्तं सुसोदकमिदं दुःरा महन्मम ॥ ४२ ॥
शापय ग्चु निमज्जमानं व्यसनरभिद्रुतं कुलं नरेन्द्रस्य तमोमये दे।
त्यया मुशीलनतपुरयया कुलं समुद्धृतं साध्यि पुनः कुलीनपा ४३
तथा प्रशस्य घभिपृल्य घेय यरखियं तामृपय. समागताः ।
नरेन्द्रमामन्त्र्य सपुत्रमन्जसा शिवेन जग्मुर्मुदिताः स्वमालपम्।४४
मा..
मा... तस्यां राज्यां ध्यतीतायामुदिते फूर्यमगरले ।
कृतपूर्याहिफा. सर्वे समयुस्ते तपोधनाः ॥९॥
तदेय सर्व सादिया महाभाग्यं महर्षयः ।
घुमत्मेनाय नातृप्यन् कथयन्त पुनः पुन. ॥२॥
ततःमतपः मर्याः गाल्योम्योऽभ्यागता नृप ।
मापरयुनिहतऽपय स्येनामात्येन तं द्विपम् ॥३॥

·३२४
सनातनधर्मसंग्रहः ।
तं मन्त्रिणा हतं श्रुत्वा समहायं सबान्धवम् ।
न्यवेदयन् तथावृत्तं विद्रुतञ्च द्विपगलम् ॥ ४ ॥
ऐकमत्यच्च मर्वस्य जनस्याथ नृपं प्रति।
सचतुर्वाप्यचक्षु र्वा स नो राजा भवत्विति ॥ ५॥
अनेन निश्चयेनेह वयं प्रस्थापिता नृप ।
प्राप्तानीमानि यानानि चतुरङ्गश्च ते बलम् ॥६॥
प्रयाहि राजन भट्रन्ते घुष्टस्ते नगरे जयः ।
अध्यास्व चिररावाय पितृ पैतामहं पदम् ॥७॥
चक्षुष्मन्तञ्च तं दृष्ट्वा राजानं यपुपान्वितम् ।
मुद्भां निपतिताः सर्व विस्मयोत फुल्ल लोचनाः ॥ ६॥
ततोऽभिवाद्य तान् एवान् विजानाश्रमवासिनः ।
तैयाभिपूजितः सयैः प्रययौ नगरं प्रति ॥९॥
शेय्या च सह साविया स्यास्तीर्णेन सुवर्चसा।
नरयुक्तन यानेन प्रपयो सेनया युतः॥१०॥
ततोऽभिपिपिशुः प्रीत्या घुमटरोनं पुरोहिताः ।
पुत्रवास महात्मानं यौयराज्य ऽभ्यपेषयन् ॥ ११ ॥
ततः फालेन महता सावियाः योनियर्द्धनम् ।
तव पुत्रशतं जो शूराणाम नियत्तिनाम् ॥ १२ ॥
भारटयां मोदराणाञ्च वयाम्या भयत् गतम् ।
मद्राधिपम्पाश्यपते मालम्यां गुमरदयग्नम् ॥ १३ ॥
एबमात्मा पिता माता श्यन्न गुर एव च ।
गर्नु हुशव सादिया मयं कृष्यात ममुहद्धतम् ॥ १४ ॥
तपापि पत्यासी द्रौपदी गीतमम्मता।
तामिति यः सयान् मायित्रीय गाना ॥१५॥
पारस पयं ग पाय:यन्तेन अनुनीती महारगना।
यिशोषो विपरो राजन् काम्पफे न्ययगत तदा ॥ १६ ॥
पदं टपाडा गाविध्यारसानमुत्तमम् ।
ए गुणी रामिहापों न दुःतं प्राप्नुपानरः ॥१३॥

·mr पातिव्रतम् । अनसूया सीता संवादः। प्रो. सगं सोऽत्रेराश्रम मासाद्य तं ववन्दे महाययाः। तं चापि भगवानत्रिः पुत्रवत् प्रत्यपद्यत ॥५॥ स्वयमातिथ्य मादिश्य समस्य सुमत्कृतम् । सौमित्रिं च महाभार्ग सीतां च समसान्त्ययत् ॥६॥ पत्री च तमनु प्राप्तां वृद्धा मामंत्र्य सत्कृताम् । सांत्वयामास धर्मज्ञः सर्वभूतहिते रतः ॥ ७ ॥ अनसूयां महाभागों तापसी धर्मचारिसीम् । प्रतिग्रहीप्य वैदेही मत्रवीदृपि सत्तमः ॥ ८ ॥ रामाय चाचचक्षे तां तापसी धर्मचारिणीम् । दग वाण्यनावृष्टया दग्घे लोके निरन्तरन् ॥en यया मूलफले सृष्टे जाहवी च प्रवर्तिता। उग्रेण तपसा युक्ता नियमैश्चाप्य लंकृता ॥१०॥ दश वर्ष सहस्राणि मया तप्तं महत्तपः। अनम्या व्रतेस्तात प्रत्यूहाच निहिताः ॥ ११ ॥ देवकार्य निमित्तं च यया संत्वरमाख्या। दशरात्रं कृतारात्रिः सेयं मातेव ते ऽनघ ॥ १२ ॥ तामिमां सर्व भूतानां नमस्कायां तपस्विनीम् । अभिगच्छतु वैदेही पहा मनोधनां सदा ॥ १३ ॥ एवं ग्रुबाएं तमृपिं तथेत्युका त रामवः । सीतामालोश्य धर्मशा मिदं वचन मत्रवीत् ॥ १४ ॥ रामपुत्रि श्रुतं वेतन् मुनेरस्य समीरितम्। ग्रेपोमात्मनः गीघ्र मभिगच्द तपस्विनीम् ॥ १५ ॥ अनमयेति या लोके फर्मभिः स्याति मागता। तां शीघ्रमभिगन्ध त्यमभिगम्यां तपम्यिनीम् ॥ १६॥ मोता त्वेतद्धः श्रुत्या राघवम्य यगस्तिनी। तामत्रि पी धर्मा मभिपकाम मैथिनी ॥१७॥ गिपिलां यनितां यहां जरा पांडुरमहंगाम्।

·३२६ सनातनधर्मसंग्रहः। सततं वेपमानाङ्गी प्रयाते कदली मिव ॥ १८ ॥ तां तु सीता महाभागा मनसूयां पतिव्रताम् । अभ्यवादय दव्यग्रा स्खं नाम समुदाहरत्॥१८॥ अभिवाद्य च वैदेही तापसी तां दमान्विताम् । यद्वाञ्जलि पुटा हष्टा पर्यपृच्छ दनायमम् ॥ २० ॥ ततः सीतां महाभागां दृष्ट्वा तां धर्मचारिणीम् । सान्त्वयन्त्य ब्रवीद् वृद्धा दिष्टचा धर्म मवेतसे ॥२१॥ त्यक्का जातिजनं सीते मानवृद्धिं च मानिनि । अवरुद्ध बने रामं दिष्ट्या त्वमनु गच्छसि ॥ २२ ॥ नगरस्थो वनस्थो वा शुभो वा यदि वा शुभः । यासां स्त्रीणां प्रियो भत्ता तासां लोका महोदयाः ॥ २३ ॥ दु.गीलः कामवृत्ती वा धनैर्वा परिवर्जितः । स्त्रीणामार्य स्वभावानां परमं देवतं पतिः ॥२४॥ नाती विशिष्टं पश्यामि बान्धवं यिमृशन्त्यहम् । सर्वत्र योग्यं देहि तपः कृतमिवाव्ययम् ॥ २५ ॥ नत्वेव मनुगच्छन्ति गुणदोप मसत् खियः । काम वक्तव्य हृदया भर्तृनाथाचरन्ति याः ॥ २६ ॥ प्राप्नुवंत्य यशश्चैव धर्मभ्रंशं धमैथिलि । अफार्यवश मापन्नाः स्त्रियो याः खलु तद्विधाः ॥ २७ ॥ स्वाद्विधास्तु गुणोयुंक्ता दृष्टलोकपरायराः । खियः स्वर्ग चरिष्यन्ति यथा पुण्यकृतस्तथा ॥ २८ ॥ प्रयोग सा त्येव मुक्ता चैदेही त्यनमूया नमूयया। प्रतिपूज्य यथो मन्दं प्रया मुपचक्रमे ॥१॥ नेतदाथपं मायांयां यन्मां स्यमनु भापसे । विदित तु ममाप्येत द्यपा नायः पतिगुमः ॥२॥ यद्यप्येप भयेद्धतां अनार्यो यत्तियतिः। अवैधमत्र यर्तयं तथाप्पेप गया भयेत् ॥३॥ फि पुनों गुणः साम्यः सानुक्रोशरे जितेन्द्रियः।

·पातिव्रतम् । ३२७ स्थिरानुरागो धर्मात्मा मातृवत् पिववत् प्रियः॥४॥ यांवृत्ति वर्तते रामः कौशल्यायां महाबलः। तामेव नृप नारीणा मन्यासामपि वर्तते ॥५॥ सकृदृष्टा स्वपि स्त्रीषु नृपेण नृपवत्सलः मातृवर्तते वीरो मान मुत्सृज्य धर्मवित् ॥६॥ श्रागच्छन्त्याश्च विजनं वनमेवं भयावहम् । समाहितं हि मे श्वश्रा हृदये यत्स्यिरं मम ॥७॥ पाणिप्रदानकाले च यत् पुरा त्वयि सन्निधी। अनुशिष्टं जनन्या मे वाक्यं तदपि मे धृतम् ॥ ८॥ न विस्मृतं तु मे सर्व वाक्यः स्वैर्धर्म चारिणि। पति शुश्रूपणान्नार्यास्तपो नान्यद्वि धीयते ॥ ६ ॥ सावित्री पतिशुश्रूषां कृत्वा स्वर्ग महीयते । तथा यत्तिश्च याता त्वं पतिशुश्रूपया दियम् ॥१०॥ वरिष्ठा सर्वनारीणा मेपा च दिवि देवता। रोहिणी न विना चन्द्रं मुहूर्त मपि दृश्यते ॥ ११ ॥ एवं विधाश्च प्रवराः स्त्रियो भदृढव्रताः। देवलोके महीयन्ते पुण्येन स्वेन कर्मणा ॥१२॥ ततोऽनसूया संहृष्टा श्रुत्वोक्तं सीतया वचः । गिरस्या प्राय चोवाच मैथिली हपंयन्त्युत ॥ १३ ॥ नियमैर्विविधै राप्त तपो हि महदस्ति मे। तत् मंश्रित्य यलं सोते छन्दये त्वां शुचिनते ॥१४॥ उपपन्नं च युक्तं च यचनं तव मैथिलि। प्रीता घारम्युचितां सोते करवाणि प्रियं ध फिम् ॥ १५ ॥ तस्यास्त द्वचनं श्रुत्या विस्मिता मन्दविस्मया। कृत मित्पत्रवीत्सीता तपोयल समन्यिताम् ॥१६॥ मा त्वेय मुक्ता धर्मज्ञा तया प्रीततरा भयत्। सफन च प्रयन्ते हन्त सीते करोम्यहम्॥१७॥ इदं दिव्यं यरं माल्यं यख माभरणानि च ।

·३२८
सनातनधर्मसंग्रहः।
अगरागं च वैदेहि महार्ह मनु लेपनम् ॥ १८ ॥
मया दत्तमिदं सीते तव गात्राणि शोभयेत् ।
अनुरूप मसंक्निष्टं नित्यमेव भविष्यति ॥९॥
बहरागेश दियेन लिप्साही जनकात्मजे ।
शोभयिष्यसि भर्तारं यथा श्रीविष्णु मव्ययम् ॥ २० ॥
सा यत्र मगरागं च भूपणानि स्रशस्तपा।
शिष्टाञ्जलि पुटा धीरा समुपास्त तपोधनाम् ।। २१ ।।
सीतायाः पातिव्रतम् ॥
सुन्दर० सर्ग ४ स निर्जित्य पुरी लका श्रेष्ठां तां कामरूपिणीम् ।
विक्रमेण महातेजा हनूमान् कपि सत्तमः ॥१॥
अद्वारेण महावीर्यः प्रकार मव पुलवे ।
निशि लङ्का महासत्वो विवेश कपि फुञ्जरः ॥ २॥
मुन्दर० सर्ग १५ स वीक्षमाण स्तनस्थो मार्गमाणच मैथिलीम् ।
अवेक्षमाणाश्च महीं सवीं तामन्यवेक्षत ॥१॥
अशोक वनिकायां तु तस्यां धानर पुंगवः ।
स ददर्शा विदूरस्थं चैत्य प्रासाद मूर्जितम्।
मध्ये स्तम्भ सहस्त्रेण स्थितं कैलास पांडुरम् ॥ १६ ॥
प्रवाल कृत सोपानं तप्त कांचन वेदिकम् ।
मुष्णन्त मिव घyपि द्योतमान मिवश्रिया ॥ १७ ॥
निर्मलं प्रांशु भावत्वा दुल्लिखन्त मिवाम्वरम् ।
ततो मलिन संबीतां राक्षसीभिः समावृताम् ॥ १८ ॥
उपवास कृशां दीनां निःश्वसन्ती पुनः पुनः।
ददर्श शुक्ल पक्षादी चन्द्ररेखा मिवामलाम् ॥ १९ ॥
मन्द प्रख्याय मानेन रूपेण रुचिर प्रभाम्।
पिनट्ठां धूम जालेन शिखा मिव विभावसोः॥ २० ॥
पीते नैकेन संबीतां क्लिष्टे नोत्तम वाससा।
सपङ्का मन लंकारां विपद्मा मिव पद्मिनीम् ॥ २१ ॥

·पातिंत्रतम् ।
पीडितां दुःरा संतप्ता परिक्षीसां तपस्विनीम्।
ग्रहेणागारकेशेव पीडिता मिव रोहिणीम् ॥ २२ ॥
अत्रुपूर्णमुखी दीनां कृशानन ऽशनेन च ।
शोकध्यान परां दीनां नित्य दुःस परायणम् ॥ २३ ॥
प्रियं जन मपश्यन्ती पश्यन्ती राक्षसीगराम्।
स्वगसेन मृगी हीनां श्वगणेनाऽऽवतामिव ॥ २४ ॥
मुसाही दुःखसंतप्तां व्यसनानाम ऽकोविदाम्।
तां विलोक्य विशालाक्षी मधिर्फ मलिनां कृशान् ॥ २६ ॥
तर्फयामास सीतेति फारसै रुपपादिभिः ॥२७ ।।
इयं कनकवाडी रामस्य महिपी प्रिया।
प्रणापि सती यस्य मनसो न प्रणश्यति ॥२८॥
इयं ना यत् कृते राम वतुमिरिह तप्यते ।
फारुरपेनाऽऽनृशंस्येन शोकेन नदनेन च ॥ ४ ॥
स्त्री प्रयाटेति कारुपया दायिते त्पानृशंस्यत.।
पत्री नष्टेति शोकेन प्रियेति मदनेन च ॥५॥
तम्या देव्या यथा रुप मत प्रत्यन सीष्ठवम् ।
रामस्य च यथारूपं तस्पेय मसितेक्षणा ॥ ५१ ॥
अम्मा देय्या मन तस्मिंस्तम्य चाम्यां प्रतिष्ठितम् ।
तेनेयं म घ धर्माला मुहूर्तमपि जीवति ।। ५२ ॥
दुष्करं कृतवान् रामो हीनो यदनया प्रभुः।
धारयत्यात्मनो देईन गोकनायमीदति ॥ ५३ ।।
एवं मीतां तया दृष्ट्या दृष्टः पवनसंभयः ।
जगाम मनमा राम प्रगगंम च तं प्रभुम् ।। ५४ ॥
मुग्दर गर्म १७ प्रगम्य तु प्रगम्तयां मीतां तां हरिपुंगवः।
गुणाभिरामं रामं च पुनयिन्ता परो ऽभयत् ।। १ ।।
म मुहूतमिय ध्यात्या याप्पपर्यामुनेत।
मोसामाश्रित्य तेजम्यो हनूमान् यिनलाप ह॥२॥

·३३०
सनातनधर्मसंग्रहः ।
मान्या गुरुविनीतस्य लक्ष्ाणस्य गुरुप्रिया ।
यदि सीता हि दुःखाता कालो हि दुरतिक्रमः ॥३॥
यदि राम समुद्गान्तां मेदिनी परिवर्तयेत्।
नस्याः कृते जगच्चापि युतमित्येव मे मतिः॥ १३ ॥
राज्यं वा त्रिषु लोकेषु सीता वा जनकात्मजा ।
त्रैलोक्यराज्य सकलं सीताया नाप्नुयात् कलाम् ॥ १४ ॥
विक्रान्तस्यार्यशीलस्य संयुगेषवनिवर्तिनः ।
स्नुषा दशरथस्यैपा ज्येष्ठा राज्ञो यशस्विनी ॥१७॥
धर्मज्ञस्य कृतज्ञस्य रामस्य विदितात्मनः ।
इयं सा दयिता भार्या राक्षसीवश मागता ॥१८॥
सर्वान् भोगान् परित्यज्य भर्तृस्नेहबलात् कृता ।
अचिन्तयित्वा कष्टानि प्रविष्टा निर्जनं वनम् ॥ १९ ॥
संतुष्टा फलमूलेन भर्तृ शुश्रूपणा परा।
या परां भजते प्रीति बनेऽपि भवने यथा ॥२०॥
सेयं कनकवर्णागी नित्यं सुस्मितभापिणी ।
सहते यातमामेता मनानामभागिनी ॥ २१॥
अस्या नूनं पुनर्लाभा द्राघवः प्रीति मेष्यति ।
राजा राज्यपरिभ्रष्ट पुनः प्राप्येव मेदिनीम् ।। २३ ।।
कामभोगैः परित्यक्ता होना बन्धुभनेन च ।
धारयत्यात्मनो देहं तत् समागमकाक्षिणी ।। २४॥
नेपा पश्यति राक्षस्यो नेमान् पुष्पफलद्रुमान् ।
एकस्यहृदया नूनं राम मेवानु पश्यति ॥ २५ ॥
भर्ता नाम परं नार्याः शोभनं भूपणादपि।
एपाहि रहिता तेन शोभनाहीं न शोभते ॥२६॥
दुष्करं कुरुते रामो हीनो यदनया प्रभु ।
धारयत्यात्मनो देहं न दुःऐनायसीदति ॥ २७ ॥
इमाम ऽसितकेशान्तां शतपत्रनिभेक्षणाम् ।
सुराही दुरितां ज्ञात्या ममापि व्यथितं मनः ॥ २८ ॥

·३३१
पातिव्रतम् ।
सन्दर संग १८ तथा विप्रेक्षमाणस्य वनं पुष्पित पादपम् ।
विचिन्वतश्च वैदेही किंचिच्छेपा निशा ऽभवत् ॥ १॥
अवेतमाणश्च तदा ददर्श कपिकुञ्जरः ।
रुपयौवनसंपन्ना रावणस्य वरस्त्रियः ॥ २६ ॥
ताभिः परिवृतो राजा सुरूपाभि महायशाः।
तन् मृगद्विजसंघुष्टं प्रविष्टः प्रमदावनम् ॥ २७ ॥
घृतः परमनारी भिस्ताराभिरिव चन्द्रमाः।
तं ददर्श महातेजा स्तेजोवन्तं महाकपिः॥ २९ ॥
रावणोऽयं महायाहु रिति संचिन्त्य वानरः ।
सोऽयमेष पुरा शेते पुरमध्ये गृहोत्तमे ।
अविप्लुतो महातेजा हनूमान् मारुतात्मजः ॥३०॥
सतथाप्युग्रतेजाः स निर्धूत स्तस्य तेजसा ।
पत्रे गुह्यान्तरे सक्तो मतिमान् संतोऽभवत् ॥ ३१॥
सुन्दरसग १६ तस्मिन्नेव ततः काले राजपुत्री त्वनिन्दिता।
रूप यौवन संपन्नं भूपणोत्तम भूपितम् ॥१॥
ततो दृष्ट्वीय बैदेही रावणं राक्षसाधिपम् ।
प्रावेपत वरारोहा प्रवाते कदली यथा ॥२॥
अरुभ्या मुदरं वाद्य याहुभ्यां च पयोधरी।
उपविष्टा विशालाक्षी रुदती यरवर्णिनी ॥३॥
दीवस्तु वैदेही रक्षित राक्षसीणगी।
ददर्श दीनां दुपाती नावं सदामियार्णये ॥ ४ ॥
प्रसंपतापामामीनां धरपयां संगित प्रताम् ।
हिमां पतितां भूमी गारामिय यनम्पतेः॥५॥
मलमान दिग्पागों मगडनाहो ममगानाम् ।
मसानी पदिग्धेय यिभाति नविभाति प॥६॥
ममीपं राजसिंहस्य रामम्प यिदिसात्मनः।
संकल्प हयमंयुक्त यांन्ती मिय मनोरः ॥ ७॥

·३३२
सनातनधर्मसग्रहः।
शुयन्ती रुदती मेका ध्यान शोक परायणाम् ।
दु सस्थान्त मपश्यन्ती रामा राममनुव्रताम् ॥ ८॥
चेष्टमाना मथा विष्टा पन्नगेन्द्र वधूमिव ।
धूप्यमाना ग्रहेणेव रोहिसरे धमकेतुना ॥ ८ ॥
वृत्तशीले कुले जाता माचारवति धार्मिके।
पुन सस्कार मापा जातामिव ध दुष्कुले । १०॥
सन्नामिव महाकीति अहामिव विमानिताम् ।
प्रज्ञामिव परिक्षीसा माशा प्रतिहता मिव ।। ११॥
आयती मिव विध्वस्तमाज्ञा प्रतिहता मिव ।
दीप्तामिवदिश झाले पूजामपहतामिव ॥१२॥
पौर्णमासीमिव निशा तमोग्रस्तेन्दु मण्डलाम् ।
पद्मिनी मिव विध्यस्ता हतनूरा चमूमिव ॥ १३ ॥
प्रभामिव तमोध्वस्तामुप क्षीग्रामिवापगाम् ।
घेदी मिव परामृष्टा शान्ता ममिशिखामिव ॥१४॥
उत्कृष्टपर्णकमला वित्रासित विहङ्गमाम् ।
हरिहरत परामष्टा माकुला मिव पद्मिनीम् ॥ १५॥
पतिशोकातुरा शुष्का नदी विस्रावितामिव ।
परया मृजया हीना कृष्णपक्षे निशामिय ॥ १६ ॥
मुकुमारी सुगाताडौं रत्नगर्भगृहोचिताम्।
तप्यमाना मिवोप्योन
लीमचिरोद् धताम् ॥१७॥
गृहीता लाहिता स्तभे यूथपेन विना कृताम् ।
नि श्वसन्ती सुदु खाता गजराज यधूमिय ॥१८॥
एकया दीर्घया वेण्या गोभमाना मयत्रत ।
नीलया नीरदग्पाये वनराज्या महीमिव ॥ १८ ॥
उपयासेन शोकेन ध्यानेन च भयेन च ।
परिक्षीण कृगा दीनामल्पाहारा तपोधनाम् ॥ २० ॥
अपाघमाना दुसाता माञ्जलि देयतामिय।
भावेन रघुमुस्यस्प दशग्रीयपराभवम् ॥ २१ ॥

·पातिव्रतम् ।। ३३३. मुन्दर सन २० मतां परिवतां दीनां निरानन्दा तपस्विनीम् । साकार मधुरायै न्यदर्शयत रावणः ॥ १॥ मां दृष्ट्वा नागनासोरु गूहमाना स्तनोदरम् । प्रदर्शन निवात्मानं भयानेतुं त्वमिच्छसि ॥२॥ कामये त्वां विगालाति यहु मन्यस्व मां प्रिये । सान गुण संपन्ने सर्वलोक मनोहरे ॥ ३ ॥ नेह फिञ्चिन् मनुष्या वा राक्षसाः कामरूपिणः । ध्यपसर्पतु ते सोते भयं मत्तः समुत्थितम् ॥ ४॥ स्वधर्मो रक्षसां भीरु सर्वदेव न संशयः। गमनं वा परस्त्रीणां हर मंप्रमथ्य वा ॥५॥ एवं यमकामां त्वां न च स्प्रत्यामि मैथिलि। फामं कामः गरीरे मे यया काम प्रवर्तताम् ॥ ६॥ देयि नेह भयं कार्य मयि विश्वमिहि मिये । प्ररायस्व च तत्त्वेन मेवं भूः योफलालसा ॥७॥ एफयेगी प्रधागल्या च्यानं मलिन मम्बरम् । अस्पाने ऽप्युपयासच नेतान्योपयिकानि ते॥८॥ यिचित्राणि च माल्यानि चन्दनान्य ऽगुरुणि च। विविधानि च यामांमि दिल्यान्या भरणानि च ॥९॥ माहाणि च पानानि गयनान्यासनानि च । गीतं नृत्यं न याद्यं च लभ मां प्राप्य भेपिलि ॥१०॥ खीरवममि मयं भूः फुरु गात्रेषु भूपणम् । मां प्राप्य हि कर्ष याम्पा स्त्य मनहां मुविमहे ॥ ११॥ दंते पार मंजातं यीयनं पति यतते। पद तीतं पुनर्नति स्रोतः स्रोतस्पिनामिय ॥१२॥ स्वां फम्यो परतो मन्ये झपकता म यिश्यात् । न हि पोपमा सन्या तयामि गुमदगंने ॥ १३ ॥ स्वां ममामाद्य पदहि रुप पीयन गामिनीम् । कः पुननांति यतेत मातादपि पितामहः॥१४॥ पद्यत् परयामि ते गा गीतांगु महगानने।

·सनातनधर्मसंग्रह। तस्मि स्तस्मिन् पृथु श्रोणि चतु मम निबद्धयते ॥ १५ ॥ भव मैथिलि भार्या मे मोह मेत विसर्जय। बहीना मुत्तम स्त्रीणा ममानमहिपीभव ॥ १६ ॥ लोकेभ्यो यानि रत्नानि सप्रमथ्या हृतानि मे। तानि ते भीरु सर्वाणि राज्य चैव ददामि ते ॥ १७ ॥ विजित्य पृथिवीं सर्वा नाना नगर मालिनीम् । जनकाय प्रदास्यामि तव हेतोविलासिनि ॥ १८ ॥ नेह पश्यामि लोकेऽन्य यो मे प्रतिबलो भवेत्। पश्य मे सुमहवीर्य मप्रति द्वन्द्व माहवे ॥ १८ ॥ असकृत् सयुगे भग्ना मया विमृदित ध्वजा । अशक्ता प्रत्य ऽनीकेषु स्थातु मम सुरासुरा ॥ २० ॥ इच्छ मा क्रियता मद्य प्रतिकर्म तवोत्तमम् । सुप्रभाययव सज्जन्ता तवाङ्गे भूपणानि हि ॥ २१ ॥ साधु पश्यामि ते रूप सुयुक्त प्रति कर्मणा । प्रति कर्माभि संयुक्ता दाक्षिण्येन वरानने ॥ २२ भुड्दव भोगान् यथाकाम पिय भीरु रमस्व च । यथेष्ट च प्रयच्छ त्व पृथिवी वा धनानि च ॥ २३ ॥ ललस्व मयि विप्रधा एमाज्ञापयस्व च । मत्मसादाल्लन्त्याच ललता बान्धवस्तव ॥२४॥ ऋद्धि ममानुपश्य स्यं श्रिय भद्रे यशस्विनि। फि फरिप्यसि रामेण सुभगे चीर वासिना ।। २५॥ निक्षिप्त यिजयो रामो गतश्री र्यनगोधर । व्रती स्थगिहलशायी घ शङ्के जीवति या न वा ॥ २६ ।। नहि देहि पत्त्या टु पाप्युपलभ्यते। पुरो यलाकै रसितै मैघु ज्योत्स्नामि वा वृतान् ॥ २७ ॥ न चापि मम हस्तात् त्वा प्राप्तुमर्हति राघय । हिरगपकशिपु फोति मिन्द्रहस्तगतामिव ॥ २८ ॥ पारुस्मिते धारुदति घारुनेत्रे विलासिनि।

·पातिव्रतम् । २३५ मनो हरसि मे भीरु सुपर्णः पन्नगं यथा ॥ २९ ॥ लिष्ट कौशय वसनां तन्वी मप्य ऽनलंकृताम् । त्यां दृष्ट्वा खेषु दारेषु रतिं नोपलभाम्यहम् ॥३०॥ अन्तः पुर निवासिन्या स्त्रियः सर्वगुणान्विताः। यावत्यो मम सर्वासा मैश्वर्यं कुरु जानकि ॥ ३१ ॥ भम ह्यसित केशान्ते त्रैलोक्य प्रवरखियः। ता स्त्वां परिचरिष्यन्ति नियमप्सरसो यथा ॥३२॥ यानि वैश्रवणे सुष्टु रत्नानि च धनानि च । तानि लोकांश्च सुश्रोणि मया भुंक्षव यथासुखम् ॥ ३३ ॥ न रामस्तरमा देविन श्लेन न विमः। न धनेन मया तुल्य स्तेजसा यशसापि वा ॥३४॥ पियविहररमस्त्र भुभव भोगान् धन निचयं प्रदिशामिमेदिनींच। मयिललललनेयथासुखत्वं त्वयिचसमेत्यललन्तुबान्धवास्ते ॥३॥ फुसुमित तरु जाल संततानि भ्रमर युतानि समुद्र तीरजानि । फनकविमलहार भूपिताङ्गीविहर मगासहभीरु काननानि ॥३६॥ मुन्दर सर्ग २१ तस्य तद्वचनं श्रुत्वा सीता रौद्रस्य रक्षसः । प्रार्ता दीनस्वरा दीनं प्रत्युवाच ततः शनैः॥१॥ दुःसार्ता रुदती सीता वेपमाना तपस्वनी। चिन्तयन्ती वरारोहा पतिमेय पतिव्रता ॥२॥ हणमन्तरतः कृत्वा प्रत्युवाच शुचिस्मिता। निवर्तय मनो मत्तः स्वजने प्रीयतां मनः । न मां प्रापयितुं युक्त स्त्वं सिद्धिमिय पापयत् ॥३॥ अफायं न मया कार्य मेफपत्न्या विहितम् । फुलं संप्राप्तया पुण्यं कुले महति जातया ॥ ४ ॥ एयमुका तु यैदेही रावणं तं यशस्विनी। रायणं पृष्ठतः कृत्वा भूयो यचन मनायीत् ॥ ५ ॥ नाहमीपयिकी भायां परभार्या सती तय।

·३३६
सनातनधर्मसंग्रहः।
साधु धर्म मवेतस्त्र साधु साधु व्रत चर ॥६॥
यथा तव तथान्येपा रक्ष्या दारा निशाचर ।
आत्मान मुपमा कृत्वा स्वेषु दारेषु रम्यताम् ॥ ७॥
अतुष्टं स्वेषु दारेषु चपलं चपलेन्द्रियम्।
नयन्ति निकृति प्रज्ञं परदारा पराभवम् ॥ ८॥
इह सन्तो न वा सन्ति सतो या नानु वर्तसे।
यथा हि विपरीता ते बुद्धि राचार वर्जिता ॥ ९ ॥
वो मिथ्या प्रगीतात्मा पथ्य मुक्त विचक्षणे ।
राक्षसा नाम ऽभावाय त्वं या न प्रतिपद्यसे ॥ १० ॥
अकृतात्मान मामाद्य राजानमनये रतम्।
समृहानि विनश्यन्ति राष्ट्राणि नगराणि च ॥ ११ ॥
तथैव त्वा समासाद्य लङ्का रत्नौघ संकुला।
अपराधात् तबैकस्य न चिराद्विनशिप्यति ॥ १२ ॥
स्वकृतै हन्यमानस्य रावणा दीर्घदर्शिन.।
अभिनन्दन्ति भूतानि विनाशे पाप कर्मण ॥ १३ ॥
एवं त्वा पाप कर्माणं वक्ष्यन्ति निकृता जना.।
दिष्टय तद्वयसनं प्राप्तो रौद्र इत्येव हर्षिताः ॥ १४ ॥
शक्या लोभयितुं नाह मैश्वर्येण धनेन वा।
अनन्या राघवेणा भास्करेण यथा प्रभा ॥१५॥
उपधाय भुज तस्य लोकनाथस्य सत्कृतम्।
कथं नामोपधास्यामि भुज मन्यस्य कस्यचित् ॥ १६ ॥
अहमोपयिकी भार्या तस्यैव च धरापते ।
व्रतस्नातस्य विद्येव विप्रस्य चिदितात्मनः ॥१७॥
साधु रावण रामेण मां समानय दु खिताम् ।
घने वासितया साधु करिगयेव गजाधिपम् ॥१८॥
मित्रमोपयिक कतुं राम स्थान परीप्सता।
यन्धं चानिच्छता घोरं त्वयासी पुरुषर्षभः ॥ १९ ॥
विदित. सर्वधर्मज्ञ शरणागत वत्सल ।
तेन मैत्री भवतु ते यदि जीवितु मिच्छसि ॥२०॥

·पातिवंतम् । ३३७ प्रसादयस्व त्वं चैनं शरणागत वत्सलम् । मां चास्मै प्रयतो भूत्वा नियांतयितु नर्हसि ॥ २१ ॥ एवं हि ते भवेत् स्वस्ति संप्रदाय रघूत्तमे । अन्यया त्वं हि कुर्वासः परां प्राप्स्यसि घापदम् ॥ २२ ॥ वये द्वज मुत्सृष्टं वर्जये दन्तक चिरम् । त्वद्विध न तु संकुडो लोकनायः स राघवः ॥ २३ ॥ रामस्य धनुपः शब्दं प्रोष्यसि त्वं महास्वनन्। शतक्रतु विसष्टस्य निर्घोपम ऽशने रिव ॥ २४ ॥ इह शीघ्र मुपायो चलितास्या इवोरगाः। इपवो निपतिप्यन्ति रामलक्ष्मरालक्षिताः ॥ २५ ।। रक्षांसि निहनिप्यन्तः पुर्याम ऽस्यां न संशयः । असंपातं फरिप्यन्ति पतन्तः कड़वाससः ॥२६॥ राक्षसेन्द्र महासान् स राम गरुड़ो महान् । उद्धरिप्पति वेगेन चैनतेय इबोरगान् ॥ २७ ॥ अग्नेष्यति मां भतां त्वत्तः शीघ्र मरिन्दमः। अमुरेभ्यः श्रियं दीहां विष्णुस्तिभिरिव क्रमः ॥२८॥ जनस्थाने हतस्थाने निहते रक्षमा क्ले। अशक्तेन त्वया रक्षः कृतमेत दमाधु वे ॥२८॥ माश्रमं तप्तयोः शून्यं प्रविश्य नरनिहयोः । गोचरं गतयो भ्रांत्रो रपनीता त्वया अधम ॥ ३०॥ नहि गन्ध मुपाघ्राय रामलक्ष्मणपो रन्यया । गफ संदर्शने स्वातुं गुना गाईलयो रिय ॥ ३१ ॥ तस्य ते यिपहे ताभ्यां युगग्रहय मम्धिरम् । यशस्पे येन्द्रबाहुभ्यां याहोरेफम्य विद्महे ॥ ३२ ॥ गि तय म नायो मे रामः मौमित्रिता मह । तोय मरूपमियादित्यः प्राधाना ऽऽदारपते शरः र रागं मोटापा यचनं त्या पर रामेश्यर। प्रत्यारतन: मीतां यिप्रिय प्रिपदनाम:

·૨૨૯ सनातनधर्मसंग्रहः । यथा यथा सान्त्वयिता वश्य स्त्रीखा तथा तथा। यथा यथा प्रिय वक्ता परिभूतस्तथा तथा ॥ २ ॥ सनियच्छति मे क्रोध त्वयि काम समुत्थित । द्रवतो मार्गमासाद्य हयानिव मुसारथि ॥३॥ वाम कामो मनुष्याणा यस्मिन् किल नियद्वयते । जने तस्मिस्त्वनु क्रोश स्नेहश्च किल जायते ॥ ४ ॥ एतस्मात् कारणान्त्रत्वा घातयामि वरानने। वधाहां मवमानाही मिथ्या प्रव्राने रताम् ॥ ५॥ परुपाणि वाक्यानि यानि यानि ब्रवीपि माम् । तेयु तेषु वधो युक्तस्तव मैथिलि दारुण ॥ ६ ॥ एव मुक्का तु वैदेही रावणो राक्षसाधिप । क्रोध सरम्भ सयुक्त सीतामुत्तरमब्रवीत् ॥ ७॥ द्वी मासो रक्षितव्यो मे योऽवधिस्ते मया कृत । तत शयन मररोह मम त्व वरवर्णिनि ॥८॥ द्वाभ्यामूध्वं तु मासाभ्या भार मामनिच्छतीम् । मम त्वा प्रातराशाथै सूदारछेत्स्सन्ति साहश ॥९॥ ता भत्स्यमाना सम्प्रेक्ष्य राक्षसेन्द्रेण जानकीम् । देवगन्धर्व कन्यास्ता यिषेदुर्विकृते क्षणा ॥१०॥ श्रोष्ठप्रकाररपरा नेत्रय स्तथा ऽपरा । सीतामाश्यासयामासुस्तर्जिता तेनरक्षसा ॥ ११॥ ताभिराश्वासिता मीता रायण राक्षमाधिपम्। उवाधात्महित वाक्य वृत्तगोटीर्य गर्वितम् ॥ १२ ॥ ननं न ते जन कश्चिदस्मिन् नि श्रेयसि स्थित । निवारयति यो न त्या कर्मयोऽस्माद्विगहिंतात् ॥ १३ ॥ मा हि धर्मात्मन पी शचीमिध गधीपते । त्यदन्यरिखपु लोकेषु प्रार्थयेन् मनमापि क ॥ १४ ॥ रातमाधम रामस्य भायां ममित तेजम । उत्तयानमि यत् पाप व गतस्तस्य मोत्यसे ॥ १५ ॥ पया दूतच माता गगश सहिती यने ।

·पातिवंतम् । तया द्विरदयद्राम स्त्वं नीच शशवस्मृतः ।। १६ ॥ स त्वमिदवाकु नाचं वैक्षिपबिह न लज्जसे । चतुपो विपये तस्य न यावदुपगच्छमि ॥१७॥ इमे ते नयने करे विकृते कृष्ण पिङ्गले । नितीन पतिते करमा नामनायें निरीक्षितः१८ ॥ तस्य धर्मात्मनः पर्ती स्नुपां दशरथस्य च । कथं व्याहरतो मां ते न जिहा पाप शीर्यति ॥ १८ ॥ असंदेशात्तु रामस तपसश्चानुपालनात् । न त्यां कुर्मि दशग्रीव भस्म भस्माई तेजसा । २० नापहर्तुमहं शक्या तस्य रामस्य धीमतः । विधिस्तव वधार्थाय विहितो नात्र संशयः ॥ २१ ॥ शूरेण धनदभात्रा वलैः समुदितेन च । अपोह्य रामं कसाच्चिदारचौर्य त्वया कृतम् ॥ २२ ॥ सीताया वचनं युत्या रावणो रातमाधिपः । विवृत्य नयने रे जानकी मन्यवक्षत ॥ २३ ॥ अवेतमाणो वैदेहाँ कोप संरक्त लोचनः । उवाच रावणाः सीतां भुजंग इव निःश्वसन् ॥ ३०॥ धनये नाभिमंपन्न मर्थहीन मनुवते। नागपाम्यहमद्य त्यां मूर्यः सन्ध्या मिवौजसा ॥३॥ प्रत्युझा मैपिलो राजा रावणः शत्रुराधराः । संदिस्य च ततः पर्या रातमी निजंगाम ह ॥१॥ निफ्रान्ते रातमेन्द्र तु पुनरन्त.पुरं गते। राषस्यो भोग रुपाला मीतां समपिदुदबु.॥२॥ ततः मीतामुपागम्य राक्षम्यः सोधमूचिताः। परं पपया याचा वदेही मिद मनुषन् ॥३॥ पोनत्यम्प वरिष्ठम्य रायसम्प महात्मनः। दुग पीयस्य भाषां त्वं गीते न पाहु मन्यमे ४॥ ततरत्येकाटा नाम राक्षमी पारव मनमीत् ।

·३४० सनातनधर्मसंग्रहः। भामन्च्य क्रोधतामाक्षी सीता भरतलोदरीम् ॥५॥ प्रजापतीना परणा तु चतुर्थोऽय प्रजापति । मानसो ब्रह्मण पुत्र पुलस्त्य इति विश्रुत ॥ ६ ॥ पुलस्त्यस्य तु तेजस्वी महर्पिर्मानरा सुत । नाना स विश्रवानाम प्रजापति सममम ॥७॥ तस्य पुत्री विशारााति रावण शत्रुरादण । तस्य त्व राक्षसेन्द्रस्य भार्या भवितुमर्हसि ॥८॥ मयोक्त पारुसर्वाङ्गि वाक्य कि नानुमन्यसे । ततो हरिजटा नाम राक्षसी वाक्यमन्त्रवीत् ॥ ६ ॥ वियत्य नपते कोपान्मार्जारसदृशेक्षणा। येन देवास्त्रयस्त्रिशद्देवराजश्च निर्जित ॥ १० ॥ तस्य त्व राक्षसेन्द्रस्य भार्या भवितुमर्हसि । वीर्यात्सितस्य शूरस्य सम्रामेष्वनि वर्तिन । बलिनी वीर्य युक्तस्य भार्या त्व कि न लिप्ससे ॥ ११ ॥ मिया बहुमता भाया त्यका राजा महायल । सर्वासा च महाभागा त्वामुपैयति रावण ॥ १२ ॥ समृद्ध स्त्रीसहस्रण नाना रत्नोपशोभितम् । अन्त पुरं तदुत्सृज्य त्वामुपैष्यति रावण ॥ १३ ॥ अन्या तु विकटा नाम राक्षसी वाक्य मब्रवीत् । असकृद्धीम वीर्येण नागा गन्धर्व दानवा । निर्जिता समरे येन स ते पार्श्वमुपागत ॥ १४ ॥ तस्य सर्व समृद्धस्य रावणस्य महात्मन । किमर्थ राक्षसेन्द्रस्य भार्या त्व नेच्छसेऽधमे ॥ १५ ॥ सदस्ता दुर्मुखी नाम रामती यसक्य समयीत् । यस्य सूर्यो न तपति भीतो यस्य स मारुत । न वाति स्मायतापानि कि त्व तस्य न तिष्ठसे ॥१६॥ पुष्प वृष्टि च तरवो मुमुचुर्यस्य ये भयात्। शैला सुस्त्र व पानीय जलदाश्च यदेच्छति ॥ १७ ॥ तस्य नेत्रतराजस राज राजस्य भामिनि ।

·पातिव्रतम् । किं त्वं न कुरुपे बुद्धिं भार्यार्थ रावणस्य हि ॥ १८ ॥ साधु ते तत्त्वतो देवि कथितं साधु भानिनि । गृहाण सुस्मिते वाक्य मन्यथा न भविष्यसि १९ ॥ . मुन्दर सगं २४ ततः सीतां समस्तास्ता राक्षस्यो विकृताननाः । परुपं परुपानांमुचुस्तद्वाक्यमप्रियम् ॥ १ ॥ सिं त्वमन्तः पुरे सीते सर्व भूत मनोरमे । महाहंशयनोपेते न वास मनुनन्यसे ।।२।। भानुपे नानुपपैव भार्या त्वं बहुमन्यते । प्रत्पाहर मनोरामवैवं जातु भविष्यति ॥३॥ त्रैलोक्यवसुभोक्तारं रायरां रातसेश्वरम् । भर्तारमुप संगम्य विहरस्य यथा मुखम् ॥४॥ मानुपी मानुषं तं तु राम मिच्दसि शोभने। राज्याद् भ्रष्टम ऽसिद्धार्थ विक्रवन्त मनिन्दिते ।। ५ ।। रातसीनां वचः श्रुत्वा सीता पद्मनिभेक्षया । नेत्राम्पा मश्रुपूर्णाभ्या मिदं वचन मत्रवीत् ॥ ६॥ यदिदं लोक विद्विष्ट मुदाहरत संगताः। नेतन्मनसि वाक्यं मे किरियपं प्रतितिति । न मानुपी रामस्य भाषां भवितु महति । कामं सादत मां सयां न करिप्यामि वो बधः । ॥ दोनो या राज्यहीनो या यो मे मतांस मे गुरुः । तं नित्य मनु रक्तास्मि यया सूर्य मुवर्चला । एया शची महाभागा गळं ममुपतिष्ठति। समन्धती यमिष्ठं घरोहिणी गिनं यथा ॥ १०॥ लोपामुद्रा पपा गम्त्यं मुसन्या घ्पयनं पया। मापित्री मत्पयन्तं च कपिलप्रीमती पपा॥११॥ मोदाम मदपन्तीय फेगनी मगर गया। नेप दमयन्तीयभमो पति मनुमता।

·३४२ सनातनधर्मसंग्रहः । तथा मिक्ष्वाकुवरं रामं पतिमनुप्रता ॥१२॥ सीताया वचनं श्रुत्वा राक्षस्य. क्रोध मूदिताः । भर्सयन्ति स्म परुषैर्वाक्यै रावण चोदिताः ॥ १३ ॥ अवलीन, स निर्वाफ्यो हनुमान् शिशपाद्रुमे । सीता संतपन्तीस्ता राक्षसीरणोत् कपिः ॥ १४ ।। सुन्दर सर्ग २५ अथ तासां वदंतीना परुपं दारुणं यहु । राक्षसीना मसौम्याना रुरोद जनकात्मजा ॥१॥ सा नि श्वसंती शोकार्ता कोपोपहतचेतना। प्रार्ता ध्यसृज दणि मैथिली विललाप च ॥ हा रामेति च दुःखार्ता हा पुनर्लक्ष्मणेति च हा श्वश्रूर्मम कौशल्ये हा मुमित्रेति भामिनी लोक प्रवादः सत्योऽय पण्डितै समुदाहृतः नकाले दुर्लभो मृत्यु त्रिया वा पुरुषस्य वा। यत्राहमाभि. रामी राक्षसीभिरिहार्दिता जीवामि हीना रामेण मुहूर्तमपि दु:खिता॥ त पद्मदलपत्राक्ष सिह विनात गामिनम् । धन्या. पश्यंति मे नाथं कृतज्ञ प्रिय वादिनम् ॥ सर्वथा तेन हीनाया रामेण विदितात्मना। तीदाण विष गिवास्वाद्य दुर्लभं मम जीवनम् ॥ कीदृशं तु महापापं मया देहातरे कृतम् । येनेदं माप्यते घोरं महा दुरा सुदारुणम् ॥ १८ ॥ जीवितं त्यक्तु मिच्छामि शोकेन महता वृता। राक्षसीभिश्च रक्षत्या रामो नासाद्यते मया ॥ १९ धिगम्तु खलु मानुष्यं धिगस्तु परवश्यताम् । न शक्यं यत् परित्यक्तु मात्मच्छन्देन जीवितम् ॥ .

·३४३ - पातिव्रतम् । मुन्दर सर्ग २६ नहि मे जीविते नार्थो नैवाथै न च भूपणैः । वसंत्या राक्षसी मध्ये विना रामं महारथम् ।। ५ ।। अश्ममार मिदं नन नथवाप्य जरामरम् । हृदयं मम येनेदं न दुःखेन विशीर्यते ॥ ६ ॥ चरसेनापि सव्येन न स्पृशेयं निशाचरम्। रावणं किं पुनरहं कामयेयं निशाचरम् ॥ ८॥ प्रत्यास्यानं न जानाति नात्मानं नात्मनः कुलम् । यो नृशंस स्वभावेन मां प्रार्थयितु मिच्छति ॥६॥ लिन्ना भिन्ना प्रभिन्ना वा दीप्तावामी प्रदीपिता। रावणं नोपतिष्ठेयं फि प्रलापेन व चिरम् ।। १० ॥ ख्यातः प्राज्ञः कृतज्ञश्य सानुक्रोशश्च राघवः । सवृत्तो निरनुक्रोशः शङ्के मद्भाग्यसंक्षयात् ॥ ११ ॥ काम मध्ये समुद्रस्य लयं दुष्प्रधर्षया । न तु राघव वाणानां गति रोधो भविष्यति ॥ १३ ॥ इहस्यां मां न जानीते शङ्ख लक्ष्मण पूर्वजः । जानन्नपि स तेजस्वी धर्पणां मर्पयिष्यति ॥१५॥ यदि मामिह जानीयात मानां हि राघवः । अद्य वाणे रभिमुद्धः कुर्याम्लोक मराक्षसम् ॥१८॥ निर्दहेच पुरी लकां निर्दहेच महोदधिम् । रावयास्य ध नीचस्य कीर्ति नाम च नाशयेत् ।। १ ।। अनेन तु नृशंसेन रावोनाधमेन मे। समयो यस्तु निर्दिमस्तस्य कालोऽय मागतः ॥३०॥ स च मे विहितो मृत्युरस्मिन्दुष्टे न वर्तते । प्रकायें ये न जानन्ति नैऋताः पापकारिणः ॥३१॥ अधर्मात्तु महोत्पालो भविष्यति हि सांप्रतम् । नेते धर्म विज्ञानन्ति राक्षसाः पिशिताशनाः। ३२॥ ध्रुयं मां प्रातरायायें रातसः कल्पयिष्यति। साहं कयं करिष्यामि तं यिना प्रियदर्शनम् ॥ ३३ ॥ राम रक्तान्त नयन मपश्यन्ती गुदु.रिता।

·૨૪
सनातनधर्मसंग्रहः।
क्षिप्रं वैवस्वतं देयं पश्येयं पतिना विना ॥३४॥
धन्या देवा सगन्धर्वाः सिद्धाच परमर्षयः।
मम पश्यन्ति ये वीरं रामं राजीवलोचनम् ॥ ३७॥
अथवा न हि तस्यार्थो धर्म कामस्य धीमतः ।
मया रामस्य राजर्भार्यया परमात्मन ॥३८॥
दृश्यमाने भवेत् प्रीति. सोहदं नास्त्यदृश्यत ।
नाशयन्ति कृतघ्नास्तु न रामो नाशयिष्यति ॥३०॥
किं या मय्यगुणाः केचित् किं वा भाग्यलयो हि मे।
या हि सीता वराहेण हीना रामेश भामिनी ॥४॥
श्रेयो मे जीवितान्मतुं विहीनाया महात्मना।
रामादक्लिष्ट चारित्राच्राच्छत्रुनियहणात् ॥ ४१ ॥
अषया राक्षसेन्द्रेण रायगोन दुरात्मना।
खाना घातितौ शूरौ भ्रातरौ राम लक्ष्मणी ॥ ४३ ॥
साहमेवं विधे काले मर्तुमिच्छामि सर्वतः ।
न च मे विहितो मृत्युरस्मिन् दु खेऽतिवर्तति ॥ ४४ ॥
धन्याः खलु महात्मानो मुनयः सत्य संमता ।
जितात्मानो माहाभागा येषां न स्तः प्रिया प्रिये ॥ ४५ ॥
प्रियान्न संभवेद्दुःख मप्रिया दधिकं भवेत् ।
ताभ्या हि ते विपुज्यन्ते नमस्तेपा महात्मनाम् ॥ ४६ ॥
साहं त्यक्ता प्रियेणैव रामेण विदितात्मना ।
प्राणांस्त्यक्ष्यामि पापस्य रावणस्य गता वशम् ॥४७॥
सुंदर सर्ग २७ इत्युक्ताः मोतया घोरं राक्षस्य क्रोध मूर्खिता ।
काश्चिज्जग्मुस्तदाख्यातुं रावणस्य दुरात्मन ॥१॥
ततः सीता मुपागम्य राक्षस्यो भीम दर्शना ।
पुनः परुपमेकार्थ मनार्थमथा ब्रुवन् ॥२॥
अद्येदानी तवानार्य सीते पाप विनिश्चये ।
रातस्यो भक्षयिष्यन्ति मासमेतद् यथा मुखम् ॥ ३ ॥

·पातिव्रतम् । सीतां ताभिरनार्याभिदृष्ट्वा संतर्जितां तदा । राक्षसी त्रिजटा वहा प्रवुद्धा वाक्यमब्रवीत् ॥४४॥ प्रात्मानं सादता नार्या न सीतां भवयिष्यथ । जनकस्य सुता मिष्टां स्नुपां दशरथस्य च ॥ ५॥ स्वप्नो वद्य मया दृष्टी दारुगो रोम हर्पराः । राक्षसानामभावाय भर्तुरस्या भवाय च ॥६॥ सुंदर सर्ग १९ हनुमानपि विक्रान्तः सर्वं शुश्राव तत्त्वतः। सीताया त्रिजटायाश्च राक्षसानां च गर्जितम् ॥१॥ भवेक्षमाणस्तां देवी देवता मिव नन्दने । ततो बहु विधां चिन्तां चिन्तयामास वानरः ॥२॥ यां कपीनां सहस्राणि मुबहून्ययुतानि ।। दिन सर्वामु मार्गन्ते सेय मासादिता मया ॥३॥ यदि ह्यहं सती मेनां शोकोपहतचंतनाम् । अनाश्वास्य गमिष्यामि दोपवद् गमनं भवेत् ॥८॥ गते हि मपि तत्रेयं राजपुत्री यशस्विनी। परित्राण मपश्यन्ती जानकी जीवितं त्यजेत् ॥ मुन्दर सर्ग एवं यहुविधां चिन्तां चिन्तयित्वा महामतिः। संनये मधुरं वाक्यं वैदेह्या व्याजहार ह ॥१॥ राजा दगरयो नाम रथकुञ्जरयाजिमान् । पुरपशीलो महाकीर्ति रिक्ष्याकूणां महायगाः॥२॥ तम्य पुत्रः प्रियो त्यस्ताराधिपनिभानन । रामो नाम विशेषतः प्रेयः सर्य धनुषमताम् ॥५॥ रक्षिता यस्य यत्तस्य स्वजनस्यापि रक्षिता। रतिता नीयलोकस्य धर्मस्य च परंतपः॥ तस्य सत्याभिमन्धस्य युद्धस्य यधनात् पितुः। सभायः मह ध भ्रात्रा यीरः प्रप्रजितो यनम् ॥9॥ तेन तत्र महारपये मृगयां परिधावता।

·सनातनधर्मसंग्रहः । राक्षसा निहता शूरा यहव कामरूपिण ॥८॥ जनस्थान बध श्रुत्वा निहतौ सरदूषणौ। ततस्वमा ऽपहता जानकी रावणेन तु ॥ यञ्चयित्या वने राम मृग रूपेण मायया। स मार्गमाणस्ता देवी राम सीता मनिन्दिताम् ॥१०॥ भाससाद बने मित्र मुग्रीय नाम वानरम् ॥ सुग्रीवेणा भिसदिष्टा हरय काम रूपिण ॥ १२ ॥ दिक्षु सर्वासु ता देवीं विचिन्वन्त सहस्रश । अह सपाति यचमा च्छतयोजन मायतम् ॥ १३ ॥ तस्या हेतो विशालाक्पा समुद्र वेगवान् नुत । यथारूपा यथावर्णा यथालत्यवतों च ताम् ॥१४॥ अधीष राघवस्याह सेयमासादिता मया। विररामैव मुत्वा स वाच वानरयुगव ॥ १५॥ जानकी चापि तच्छुत्वा विस्मय परम गता । तत सा वक्रकेशान्ता मुकेशी केश सवृतम् । उनम्य वदन भीरु शिशपा मन्ववैक्षत ॥१६॥ मुन्दर सर्ग सोऽयतीर्य द्रुमात् तस्माद्विगुग मतिमाऽऽनन । विनीतवेष कृपण प्रणिपत्योपसृत्य च ॥१॥ तामब्रवीन् महातेजा हनूमान् मारुतात्मन..। शिरस्यञ्जलिमाधाय सीता मधुरया गिरा ॥२॥ रावणेन जनस्थानाद् बलात् प्रमथिता यदि। सीता त्वमसि भद्ते तम्ममाचदव पृच्छत ॥ १२ ॥ यथा हि तव वै दैन्य रूप चा प्रतिमानुपम् । तपसा घान्वितो वेपस्त्व राममहिषी ध्रुवम् ॥ १३ ॥ सा तस्य वचन श्रुत्वा रामकीर्तन हर्षिता। उवाच वाक्य वैदेही रनूमन्त द्रुमाश्रितम् ॥ १४ ॥ पथिव्या राजसिहाना मुख्यस्य विदितात्मन ।

·३४५
पातिवतम् ।
सुपा दशरथस्याहं शत्रु सैन्य प्रणाशिनः ॥ १५ ॥
दुहिता जनकस्याहं वैदेहस्य महात्मनः ।
सीतेति नाना चोक्ताहं भार्या रामस्य धीमतः ॥१६॥
सुन्दर सर्ग ३४ तस्यास्तवचनं श्रुत्वा हनूमान् हरिपुंगवः ।
दुःखात् दुःखाभिभूतायाः सान्त्व मुत्तर मब्रवीत् ॥ १॥
अहं रामस्य संदेशाद्देवि दूतस्तवाग्रतः।
वैदेहि कुशली रामः स त्वां कौशल मब्रवीत् ॥२॥
यो ब्राह्म मस्त्रं वेदांध वेद वेदविदां वरः।
स त्वां दाशरथी रामो देवि कौशल मब्रवीत्॥३॥
लक्ष्मणश्च महातेजा भर्तुस्ते ऽनुचरः प्रियः।
कृतवाञ्छोक संतप्तः शिरसा तेऽभिवादनम् ॥ ४ ॥
सा वयोः कुशलं देवी निशम्य नरसिंहयोः ।
प्रति संहृष्ट सर्वाङ्गी हनूमन्तमथा ऽनवीत् ॥ ५॥
कल्याणी यत गाथेयं लौकिकी प्रतिभाति सा।
एति जीवन्त मानन्दी नरं वर्ष शतादपि ॥ ६॥
तयोः समागमे तस्मिन् प्रीति रुत्पादिता द्भुता
परस्परेण धालापं विश्वस्ती ती प्रचक्रतुः ॥७॥
मुम्दर सर्ग ३९ भूय एव महातेजा हनूमान् पवनात्मजः ।
अनधीत् प्रश्रितं वाक्यं सीता प्रत्यय कारणात् ॥ १॥
वानरोऽहं महाभागे दूतो रामस्य धीमतः।
रामनामाङ्कितं पश्यचेदं देव्यं ऽगुलीयकम् ॥ २ ॥
प्रत्ययार्थ तयानीत तेन दत्तं महात्मना।
समाश्यसि हि भद्रं ते तोगदुःराफला बसि ॥३॥
गृहीत्या प्रेक्षमाणा सा भतु: करविभूपितम् ।
भतार मिय संप्राप्त जानकी मुदिता ऽभवत् ॥ ४॥
चारु तद्वदनं तस्या स्ताम्र गुनायते तखम् ।
यभूव होद च राह मुक्त प्रयोहुराट् ॥ ५ ॥

·.. सनातनधर्मसंग्रहः । तत सा ह्रीमती बाला भर्तुः संदेशहर्षिता । परितुष्टा प्रियं कृत्वा प्रशशंस महाकपिम् ॥ ६ ॥ विक्रान्तस्त्वं समर्थरत्वं प्राजस्त्व वानरोत्तम । येनेद राक्षसपदं त्वयैकेन प्रधर्पितम् ॥ ७॥ शतयोजन विस्तीर्णः सागरो मकरालयः । विक्रम शायनीयेन क्रमता गोषपदी कृत.॥८॥ न हि तवां प्राकृतं मन्ये वानरं वानरर्षभ। यस्य ते नास्ति संत्रासो रावणादपि संभ्रमः॥९॥ प्रार्हसे च फपिश्रेष्ठ मया समभिभाषितुम् । यद्यसि प्रेषितस्तेम रामेण विदितात्मना ॥१०॥ प्रेपयिपयति दुर्धर्षी रामो न ह्यपरीक्षितम् । पराकम मविज्ञाय मत्सकाश विशेषतः ॥११॥ दिष्टया च कुशली रामो धर्मात्मा सत्यसंगरः । लक्ष्मणश्च महातेजाः सुमित्रानन्दवर्धन ॥१२॥ कुशली यदि काकुत्स्थ कि न सागरमेखलाम् । महीं दहति कोपेन युगान्तामि रिवोत्थितः ।। १३ ।। कच्चिन्न व्यथते रामः कच्चिन्न परितप्यते । उत्तराणि च कार्याणि कुरुते पुरुपोत्तमः॥१४॥ कञ्चिन्न विगतन हो विवासान् मयि राघव । कच्चिन्मा व्यसना दस्मान् मोक्षयिष्यति राघवः ॥ २० ॥ सुसाना मुचितो नित्यमसुखाना मनूचित । दुःस मुत्तरमासाद्य कच्चिद्रामो न सीदति ॥ २१ ॥ कौशल्याया स्तथा कञ्चित् सुमिनाया स्तथैव च । अभीदणं श्रूयते कञ्चित् कुशलं भरतस्य च ॥ २२ ॥ कञ्चिच लक्ष्मण शूर सुमित्रानन्दवर्धनः । अस्त्रविदरजालेन राक्षसान् विधमिप्यति ॥२६॥ धर्मापदेशात्त्यजतः खराध्यं मां घाप्परण्यं नयतः पदाते। नासीद्यया यस्य न भी शोक कञ्चित्सधैर्य हृदये करोति ॥२९ न चास्य मातान पिता न चान्य.स्नेहादिशिष्टोऽस्तिमपासमो

·पातिव्रतम्।
३४९
तावदुयहं दूत जिजीविपेयं यावत् प्रवृत्तिं शृणुयां प्रियस्य ॥३०॥
इतीव देवी वपनं महायं तं वानरेन्द्रं मधुरार्थ मुका।
श्रोतुं पुनस्तस्य वचोऽभिरामं रामार्थ युक्तं विरराम रामा ३१॥
सीताया वचनं श्रुत्वा मारुति भीम विक्रम ।
गिरस्यञ्जलिमाधाय वाक्य मुत्तर मन्त्रवीत् ॥३२॥
न त्वा मिहस्यां जानीते रामः कमललोचनः ।
तेन त्वां नानयत्याशु शचीमिव पुरन्दर. ॥ ३३ ॥
श्रुत्वैव च वचो मा क्षिप्रमेष्यति राघवः ।
चमूं प्रकर्पन् महती हपृक्षगणा संयुताम् ॥ ३४ ॥
क्षिप्रं द्रक्ष्यमि वेदेहि राम प्रस्रवणे गिरी
शतफतु मियासीनं नाग पृष्ठस्य मूर्धनि ॥ ४ ॥
अनिद्रः सततं रामः सुप्तोऽपि च नरोत्तमः ।
सोतेति मधुरां वाणी व्याहरन् प्रति बुध्यते ॥४४॥
दृष्ट्वा फलं वा पुष्पं वा पचान्यत्री मनोहरम् ।
बहुगो हा मिये त्येवं श्वसं स्त्यामभिभायते ।। ४५ ॥
स देयि नित्यं परितप्यमान स्त्यामेव सीतेत्यभिभाषमाणः ।
धृतवतो राजमुतो महाला तवैव लाभाय कृतप्रयत्नः ॥ ४६ ।।
गुन्दर मग ३० सा मीता वचनं श्रुत्या पूर्णचन्द्र निभानना।
हनुमन्तमुयाचेदं धर्माय सहितं वचः ॥ १॥
अमृतं विपसंपृक्तं त्वया यानर माण्तिम्।
यच नान्पमना रामो पच गोफ परायण ॥२॥
ऐगा या मुयिनीय व्यमने या मुदामने।
रपय पुरुष यध्या कृतान्तः परिकपंति॥३॥
विधि न ममहायं प्रातिनां प्रयगोत्तम।
मौमिति मां प रामं च व्यसन. परस मोहितान् ॥४॥
गोफम्यास्य कपं पारं रापयोऽधिगमिप्यति।
मयमानः परिकांतो इतनी. मागरे यया ॥५॥

·३५० सनातनधर्मसंग्रहः । राक्षसानां वधं कृत्वा मूदयित्या घरायणाम् । लङ्का मुन्मथितां कृत्या कदा त्यति मां पतिः॥६॥ स वाच्य संत्वरस्वति यावदेव न पूर्यते । अयं संवत्सर काल स्तावद्धि मम जीवितम् ॥ ७ ॥ वर्तते दशमो मासो ट्वौ तु शेषौ लयंगम । रावणेन नृगसेन समयो य कृतो मम ॥८॥ विभीषणेन च भ्रात्रा मम निर्यातनं प्रति । अनुनीत प्रयत्नेन न च तत् कुरुते मतिम् ॥९॥ मम प्रति प्रदानं हि रावणस्य न रोचते । रावणं मार्गते सख्ये मृत्यु. कालवश गतम् ॥ १० ॥ आशंसेयं हरिष्ठ शिम मां प्राप्स्यते पतिः। अन्तरात्मा हि मे शुद्ध स्तस्मिंश्च बहवो गुणा ॥ १४ ॥ उत्साहः पौरुप सत्व मानृशंस्यं कृतज्ञता। विक्रमश्च प्रभावश्च सन्ति वानर राघवे ।। १५ ।। चतुर्दश सहस्राणि राक्षसाना जघान यः। जनस्याने विना भ्रात्रा शत्रुः कस्तस्य नोविजेत् ।। १६ ।। न स शक्यस्तुलयितुं व्यसनैः पुरुषर्षभ । अहं तस्यानुभावज्ञा शक्रस्येव पुलोमजा ॥ १७ ॥ इति संजल्प माना ता रामार्थे शोक फर्शिताम् । अनुसपूर्णवदना मुवाच हनुमान् कपिः ।। १६ ॥ श्रुत्वैव च वचो मह्य क्षिप्रमेष्यति राघव । चमू प्रकर्षन महती हर्यक्षगण संकुलाम् ॥ २० ॥ अथवा मोचयिष्यामि त्वामद्यैव स राक्षसात् । अस्माद् दुसादुपारोह मम पृष्ठ मनिन्दिते ॥ २१ ॥ पृष्ठ मारोह मे देवि मा विकाङ्क्षस्व शोभने। योग मन्विच्छ रामेरा शशाङ्क नैव रोहिणी ॥ २६ ॥ मैथिली तु हरिश्रेष्ठाच्छुत्वा वचनमद्भुतम् । हर्ष विस्मितसर्वाङ्गी हनुमन्तमथाब्रवीत् ॥ ३० ॥ ।

·or । . पातिव्रतम् । हनूमन् दूरमध्वानं कथं मां नेतुमिच्छसि। तदेव खलु ते मन्ये कपित्वं हरि यूथप ॥ ३१ ॥ कथं चाल्प शरीरस्त्वं मामितो नेतुमिच्छसि । सकाशं मानवेन्द्रस्य भर्तुम प्लवगम्भ ॥ ३२ ॥ सीतांयास्तु वचः श्रुत्या हनूमान् मरुतात्मजः । चिंतयामास लक्ष्मीवानवं परिभवं कृतम् ॥ ३३ ॥ न मे जानाति सत्वं वा प्रभावं वासितेतया तस्मात् पश्यतु वैदेही यद्रूपं मम कामतः ॥ ३४ ॥ इति संचिंत्य हनुमां स्तदा प्लवगसत्तमः । दर्शयामास सीतायाः स्वरूप मरिमर्दनः॥३५॥ स तस्मात् पादपा द्वीमानानु त्य प्लवगर्पमः । ततो वर्धितुमारेभे सीता प्रत्यय कारणात् ॥३६ ॥ मेरुमन्दरसंकाशो वभौ दीमानलप्रमः । अग्रतो व्यवतस्थे च सीताया वानरर्पमः ॥ ३ ॥ हरिः पर्वतसंकाश स्ताम्रवक्तो महायलः । यज दंप्टनसो भीमो वैदेही मिदमब्रवीत् ॥३८॥ सपर्वतवनोद्देगां साहप्राकारतोरयाम् । लामिमां मनायां वा नयितुं शक्ति रति मे ॥ ३ ॥ तदव स्थाप्यतां बुद्धि रलं देवि विकादाया। विंशोकं कुरु वैदेहि राघवं मह लक्ष्मणम् ॥ ४०॥ तं दृष्ट्वाऽचलसंकागमुवाघ जनकात्मजा । पद्मपत्र विशालाक्षी मारुतस्पौरमं मुतम् ॥ ४१॥ तय सत्वं यलं चैव विज्ञानामि महाकपे। वायोरिव गतियापि तेजश्याग्ने रियाद्भुतम् ॥ ४२ ॥ जानामि गमने शक्तिं नयने चापिते मम । भयश्यं संप्रधाांगु कार्य सिहि रिवात्मनः॥४४॥ अयुक्तं तु कपिमेष्ठ मपा गन्तुं त्वया मह। यायुवेगसगस्प येगो मां मोहयेतव ॥ ५५ ॥ मह माकाग मासक्ता उपर्युपरि सागरम् ।

·२
सनातनधर्मसंग्रहः।
प्रपतेय हि ते पृष्ठाद् भूयो वेगेन गच्छत ॥ ४६ ॥
न च शक्ष्ये त्वया सार्ध गन्तु शत्रुविनाशन
कनत्रवति सन्देह स्त्वयि स्यादप्यसशयम् ॥ ४८ ॥
हियमाण तु मा दृष्ट्वा राक्षसा भीमविक्रमा ।
अनुगच्छेयु रादिष्टा रावणेन दुरात्मना ॥ ४ ॥
तेस्त्व परिवत शूरै शूलमुद्गर पाणिभि ।
भवेस्त्व सशय प्राप्तो मया वीर कलत्रवान् ।। ५० ॥
सायुधा बहवो व्योनि राक्षसास्त्य निरायुध ।
कथ शक्ष्यसि सयातु मा चैव परिरक्षितुम् ॥ ११ ॥
मयि जीवित मायत्त राघवस्यामितौजस ।
धारणा च महाबाहो तव राजकुलस्य च ॥ ६०॥
भर्तु भक्ति पुरस्कृत्य रामादन्यस्य वानर ।
नाह स्पष्टु स्वतो गात्र मिच्छेय वानरोत्तम । ६२ ।।
यदह गात्र सस्पर्श रावणस्य गता यलात्।
अनीशा कि करिष्यामि विनाथा विवशा सती ॥६३ "
यदि रामो दशग्रीव मिह हत्वा सराक्षसम् ।
मामितो गृह्य गच्छेत तत्तस्य सदृश भवेत् ॥ ६४ ॥
समे कपिश्रेष्ठ सलक्ष्मण प्रिय सयूथप तिप्र मिहोपपादय ।
चिरायराम मतिशोक कर्शिता कुरुष्व मा वानरयोरहर्षिताम् ।
सदर सर्ग १८ तत स फपिादृल स्तन वाक्पेन तोपित ।
गीतामुवाच तच्छुत्या वाक्य वाक्यविशारद ॥१॥
युक्तरूप त्वया देवि भाषित शुभदर्शने।
सदृश
खीस्वभायस्य साध्वीना विनयस्य च ॥ २॥
स्त्रीत्वाबत्व समर्यासि सागर व्यतियर्तितुम् ।
मामधिष्ठाय विस्तीर्स शतपोजन मायतम्॥३॥
द्वितीय कारण यच प्रयोपि यिनयान्यिते।
रामादन्यस्य नाहामि ससर्ग मिति जानकी ॥४॥

·३ पातिव्रतम् ।. एतत्ते देवि सदृशं पत्न्यास्तस्य महात्मनः । का ह्यन्या त्वामृते देवि याचन मीदृशम् ॥ ५ ॥ श्रोप्यते चैव काकुत्स्यः सर्वे निरवशेषतः। वेष्टितं यत्त्वया देवि भापितं च ममाग्रतः ॥ ६॥ कारणै बहुभिर्देवि रामप्रियचिकीर्षया। स्नेहमस्कानमनमा मयतत्नमुदीरितम् ॥ ७ ॥ लङ्काया दुष्प्रदेशत्वाद् दुस्तरत्वान्नहोदधेः । सामश्यांदारमनव मयंतत् समुदीरितम् ॥ ८ ॥ इच्दामि त्वां ममानेतु मद्यैव रघुनन्दिना । गुरुस्ने हेन भत्त्या च नान्यथा तदुदाहृतम् ॥९॥ यदि नोत्तहसे यातुं मया साधं मनिन्दिते । सानं अभिप्रयच्छ त्वं जानीया द्राययो हि यत् । १० वहि यद्रायवो वाच्यो लक्ष्नसद्य महाबलः । मुग्रीवो वापि तेजस्वी हरयो वा समागताः ॥ ५२ ।। इत्युक्तवति तस्मिय सीता पुनरयानवीत्। फोगल्या लोभतारं सुपुत्रे यं मनस्विनी ॥ ५३ ।। तं गमार्थ मुरां पृच्छ गिरमा पाभिवादय । समय मयंरनानि प्रियायाच वराङ्गनाः ॥ ५४ ।। ऐश्वयं च यिगालायां पूपिया मपि दुर्लभम् । पितरं मातरं घेय मंमान्याभिप्रमाद्य च ॥ ५५ ॥ अनुप्राणितो रामं मुमित्रा येन मुमजाः । प्रानुकल्येन धमात्मा त्या मुर मनुत्तमम् ॥ ५६ ॥ अनुगति फात्म्यं भातरं पालयन् यने । गिदम्बन्धी महाया मनम्बी प्रियदर्शनः॥ ५ ॥ पिठ्धत् मसंते रामे मातृयन्मां समाचरत् । द्विपमानां तदा योरो न तु मां बेद मदमयः ॥ ५ ॥ दोपमेयी पदमीयान् गाको न पहुभाषिता । रामपुत्र प्रियनेटः गगः स्यनुरस्य मे । ५९ ॥

·३५०
४
सनातनधर्मसंग्रहः।
.
मत्तः प्रियतरो नित्यं भ्राता रामस्य लदमणः।
न युक्तो धुरि यस्यां तु तामुदहति वीर्यवान् । ६० ॥
यं दृष्ट्वा राघवो नैव वृत्तमार्य मनुस्मरत् ।
स ममार्थाय कुशलं बक्तव्यो वचनान्मम ॥ ६१ ॥
मृदुर्नित्यं शुचिर्दक्षः प्रियो रामस्य लक्ष्मणः ।
यथा हि वानरश्रेष्ठ दुःखक्षय करो भवेत् ॥ ६२॥
इदं ब्रूयाश्च मे नायं शूरं रामं पुनः पुनः ।
जीवितं धारयिष्यामि मासं दशरथात्मज ॥ ६३ ॥
कवं मासान्न जीवेयं सत्येनाहं ब्रवीमि ते।
रावणेनो परुद्धां मां निकृत्या पाप कर्मणा ।
श्रातुमर्हसि वीर त्वं पातालादिव कौशिकीम् ॥ ६४ ॥
ततो वस्त्रगत मुक्का दिव्यं चूडामणि शुभम् ।
प्रदेयो राघवायेति सीता हनुमते ददौ ॥६५॥
मणिरत्नं कपिवरः प्रतिगृह्याभिवाय च।
सीतां प्रदक्षिणां कृत्वा प्रणतः पार्श्वतः स्थितः ॥६॥
हर्पण महता युक्त. सीता दर्शनजेन सः ।
हृदयेन गतो राम लक्ष्मणं च स लक्षणम् ॥ ६८ ॥
मणिवर मुपगृह्य तं महाहं जनक नृपात्मजया धृतं प्रभावात्।
गिरिवर पवना वधूतमुक्तः सुखितमना. मति संक्रमं प्रपेदे ॥ ७ ॥
सुन्दर मर्ग ३६ जात्या संप्रस्थित देयी यानरं पवनात्मजम् ।
याप्प गद्गदया याचा मैथिली वाक्प मप्रवीत् ॥ ६ ॥
हनूमन् कुशलं घ्याः सहितीराम लक्ष्मणी।
सुग्रीयं च सहामात्यं सर्यान् युद्धांध यानरान् ।
घूयास्त्यं वानरठ कुशलं धर्म संहितम् ॥ ७॥
पपा च स महापाहु मी तारपति रापयः ।
प्रस्माद् दुखाम्बु संरोधात् त्वं समाधातुमर्हसि ॥ ८ ॥

·पातिव्रतम् । जीवन्ती मां यथा रामः संभावयति कीर्तिमान् । तत्त्वया हनुमन् वाच्यं वाचा धर्ममवाप्नुहि ॥६॥ मुन्दर सर्ग ४० यथा तं पुरुषव्याघ्र गात्रैः शोकाभि कर्पितैः । संस्पृशेयं सकामाहं तथा कुरु दयां मयि ॥३॥ अभिज्ञानं च रामस्य दद्या हरिगुणोत्तम । तितामियीकां काकस्य कोपादेकाक्षि शातनीम् ॥ ४ ॥ मनःशिलाया स्तिलको गण्डपावनिवेशितः। त्वया प्रणप्टे तिलके तं किल स्मर्तु मर्हसि ॥ ५॥ स वीर्यवान् कथं सीतां हृतां समनुमन्यसे । वसन्ती रक्षसां मध्ये महेन्द्रवरुणोपम ॥६॥ एप चूडामणि दिव्यो मया सुपरिरक्षितः। एतं दृष्ट्वा प्रहपयामि व्यसने त्वा मिवानघ ॥७॥ एप निर्यातितः श्रीमान् मया ते वारिसंभवः । प्रतः परं न शक्ष्यामि जीवितुं शोकलालसा ॥८॥ असह्यानि घ दुःखानि धाचश्च हृदयच्छिदः । रातसैः सह संवासं त्वत्कृते मर्पयाम्यहम् ॥ ९ ॥ धारयिष्यामि मासं तु जीवितं शत्रुसूदन मासादूर्वं न जीविष्ये त्वया हीना नृपात्मज ॥ १० ॥ घोरो राक्षसराजोऽयं दृष्टिश्च न सुखा मयि । त्वां च श्रुत्वा विपजन्तं न जीवेयमपि तणम् ॥ १९ ॥ धेदेया वचनं श्रुत्वा करुणं साश्रुभाषितम् । प्रयानवीन् महातेजा हनूमान् मारुतात्मनः ॥ १२॥ स्वदोकविमुखो रामो देवि सत्येन ते गपे। रामे शोकाभिभूते तु लक्ष्मसः परितप्यते ॥ १३ ॥ -

·३५०
६
सनातनधर्मसंग्रहः।
दृष्ट्वा कथञ्चिद् भवप्ती न कालः परिदेवितुम् ।
इमं मुहूर्त दुःसाना मन्तं द्रक्ष्यसि भामिनि ॥ १४ ॥
तावुभी पुरुषव्याघ्री राजपुत्रा यनिन्दिती।
त्वदर्शन कृतोत्साही लहां भस्मी करिष्यतः ॥१५॥
हत्या तु समरे रक्षो रावसं सह बान्धवैः।
राघवी त्वां विशालाति स्वां पुरी प्रति नेप्यतः ॥ १६ ॥
यत्त रामो विजानीया दभिशान मनिन्दिते।
प्रीतिसंजननं भूयस्तस्य त्वं दातु मर्हसि ॥ १७ ॥
साऽब्रवीदत्तमेवाहो मयाऽभिज्ञान मुत्तमम्।
एतदेव हि रामस्य दृष्ट्वा यत्नेन भूपणम् ॥२०॥
श्रद्धेयं हनुमन् वाक्यं तव वीर भविष्यति ।
सतं मणिवरं गृह्य श्रीमान् लवगसत्तमः ॥ २१ ॥
प्रणम्य शिरसा देवी गमनायोपचक्रमे।
तमुत्पात कृतोत्साह मवेक्ष्य हरियधपम् ॥ २२ ॥
वर्धमानं महावेग मुवाच जनकात्मजा।
अश्रुपूर्णमुखी दीना बापप गद्गदया गिरा ॥ २३ ॥
हनूमन्
शोभातरौ रामलक्ष्मणी।
मुग्रीवं च सहामात्यं सर्वान् ब्रूया अनामयम् ॥ २४ ॥
यथा च स महाबाहु मां तारयति राघवः ।
अस्माद् दुःखाम्बु संरोधात् त्वं समाधातु मर्हसि ॥ २५॥
इदं च तीनं ममोकवेगं रक्षोभिरभिः परिभर्सनं च ।
ब्रूयास्तु रामस्य गतः समीपं शिवश्च तेऽध्यास्तु हरि प्रयोर॥ २६ ॥
स राजपुश्या प्रतिवेदितार्थ. कपिः कृतार्थ परिदृष्टचेताः ।
तदल्पशेपं प्रसमीक्ष्य कार्य दिशं घुदीची मनसा जगाम ॥ २७ ॥

·.
स्वर्गनरकगतिवर्णनम् ।
स्वर्गनरकगति वर्णनम् ।
तिहास. ८ युधि' 'कोरसैः कर्मभिः प्रेत्य गच्छन्ति नरकं नराः।
अनुः ८३ स्वर्ग च कीदृशैश्चैव तन्मे त्वं वक्तुमर्हसि ॥१॥
भीष्म उ• ब्राह्मण्यं पुण्यमुत्सृज्य ये द्विजा लोभमोहिताः।
कुकर्माण्यपि कुवंति ते वै निरयगामिनः ॥२॥
परुपाः पिशुनाश्चैव मानिनोऽनृतवादिनः।
अनिवद्धप्रलापाश्च नरा निरयगामिनः ॥ ३ ॥
ये परस्वापहर्तारस्तद्गुप्पानामसूयकाः ।
परश्रियाभितप्यंते ते वै निरयगामिनः ॥ ४ ॥
कूपानां च तहागानां प्रपानां च परंतप ।
रथ्यानां चैव भेत्तारस्ते वै निरयगामिनः ॥ ५॥
प्राणिनां प्राणहिंसायां ये नरा निरताः सदा ।
प्रवज्यावसिता येच ते वै निरयगागामिनः ॥६॥
विसृज्यादंति ये दारान् शिशन भृत्यातिथींस्तथा ।
उत्सन्नपितृदेवेज्यास्ते वै निरयगामिनः ।।७।।
पतीनां दूपका राजन् सतीनां दृपकास्तथा ।
वेदानां दूपकारचैव ते वै निरयगामिनः ॥८॥
आद्यं पुरुपमीशानं सर्वलोकमहेश्वरम् ।
न चिन्तयन्ति ये विष्णुं ते वै निरयगामिनः ।।६।।
ब्राह्मणानां गवां चैव कन्यानां सुहृदां तथा ।
यन्तिरं यान्ति कार्येषु ते वे निरयगामिनः ॥ १० ॥
काष्ठ शंकुभि र्यापि कंटकैरुपलेस्तथा।
पंधानं येऽवसन्धन्ति ते वै निरयगामिनः ॥११॥
सर्वभूतेषु निःस्वस्थाः सर्वभूतेषु निर्दयाः ।
सर्वभूतेषु जिह्माश्च ते वै निरयगामिनः ॥ १२ ॥
मागतान भोजनार्थ वा ब्राह्मणान् वृत्तिकर्शितान् ।
परीक्षां ये च कुपति ते घे निरयगामिनः ॥ १३ ॥
क्षेत्रवृत्तिगृहच्छेदं प्रीतिच्छेदं च ये नराः।
भागादं प्रकुर्वन्ति ते पे निरयगामिनः ॥ १४ ॥

·२५२
सनातनधर्मसंग्रहः ॥
अनन्यां शरणां भार्या तुकालव्यतिफमम् ।
कुर्वन्ति पुरुपा लुब्धास्ते चै निरयगामिनः ॥१५॥
केशविझयितारश्च रसविक्रयिकाश्च ये।
विपविक्रयितारश्च ते वै निरयगामिनः ॥ १६ ॥
भाशया समनुप्राप्तान क्षुट्तृप्पाश्रमकर्शितान् ।
येऽतिथीनवमन्यते ते वै निरयगामिनः ॥१७॥
मधमांसरताश्चैव गीतवाद्यरताश्च ये ।
चूतसंगरताश्चैव ते वै निरयगामिनः ॥ १८ ॥
अयोनी च वियोना च पशुयोना च भारत ।
समुत्सृजन्ति ये घोग्य ते वै निरयगामिनः ॥ १६ ॥
ये शगेरमलान्यग्नी प्रक्षिपन्ति जले तथा।
उद्यानेष्वपि गोष्ठे चा ते वै निरयगामिनः ॥ २० ।।
नोधनान्युपजीवन्ति ये नरा स्त्रीजितास्तथा।
स्त्रियश्चैव न रक्षन्ति ते वै निरयगामिनः॥ २१॥
शस्त्राणां ये च कतारः शल्यानां धनुपां तथा ।
विक्रेतारश्च राजेन्द्र ते चै निरयगामिनः ॥ २२ ॥
अनाथं कृपणं दीनं रोगात्तं वृद्धमेव च ।
नानुकपन्ति येमूदा स्ते वै निरयगामिनः ॥ २३ ॥
एतत्ते कथिता राजन् नरा निरयगामिनः ।
भागिनः स्वर्गलोकस्य ये प्रोक्तास्तानियोघ मे ॥ २४ ॥
सत्येन तपसा क्षारया दानेनाध्ययनेन च ।
पे धर्ममनुवर्तन्ते ते नराः स्वर्गगामिनः ॥ २५ ॥
ये च होमजपस्नानदेवतार्चनतत्पराः।
श्रद्दधाना महात्मनस्ते नराः स्वर्गगामिनः ॥ २६ ॥
मातापित्रोश्च शुश्रूपां ये कुर्वन्ति सदाहताः ।
वर्जयन्ति दिवास्वापं ते नराः स्वर्गगामिनः ॥ २७ ॥
सर्वहिंसानिवृत्ताश्च नित्यं सर्वसहाश्च ये।
सर्वस्याश्रयभूताश्च ते नगः स्वर्गगामिनः ॥ २८ ॥
शुभूपाभिस्तपोभिश्च श्रुतमादाय भारत ।
ये प्रतिग्रह निस्नेहा स्तेन राः स्वर्गगामिनः ॥२६॥

·स्वर्गनरकगतिवर्णनम् ।
भयार्त्तानां सशोकानां दरिद्वान् व्याधिकर्शितान् ।
विमोचयन्ति ये जन्तून् ते नराः स्वर्गगामिनः ॥ ३० ॥
सहस्रपरिवेशर स्तथैव च सहस्रदाः।
प्रातारश्च सहस्राणां ते नराः स्वर्गगामिनः ॥ ३१॥
आढयाश्च स्पषन्तश्च यौवनस्याच भारत।
ये वै जितेन्द्रिया धीरा स्ते नराः स्वर्गगामिनः ॥ ३२॥
सुवर्णस्य च दातारो गवां भूमेश्च भारत ।
अनानां बाससां चैव ते नराः स्वर्गगामिनः ॥ ३३ ॥
निवेशनानां धान्यानां रसानां च परंतप ।
स्वयमुत्पाद्य दातार स्ते नराः स्वर्गगामिनः ॥ ३४ ॥
द्विषतामपि ये दोपान वदन्ति कदाचन ।
कीर्तयन्ति गुणानेव ते नराः स्वर्गगामिनः ।। ३५ ।।
प्रवृत्तिं च निवृत्तिं च वेदशास्त्रोक्तवर्मना ।
श्राचरतो महात्मान स्ते नराः स्वर्गगामिनः ॥ ३३ ॥
पेऽनभ्यास चलादक्तुं न जानन्ति वचाऽप्रियम् ।
पियवाक्यैकविज्ञाना स्ते नराः स्वर्गगामिनः ॥ ३७॥
ये चापि भागं कुर्वन्ति क्षुट् तृष्णाश्रमर्पितान् ।
इंतकारस्य दातार स्ते नराः स्वर्गगामिनः ॥ ३८॥
वापीकृपतढागानां प्रपानां देववेश्मनाम् ।
भाश्रमार्णा च कर्तार स्ते नराः स्वर्गगामिनः ॥ ३६ ।।
मसत्येप्वपि सत्या ये जयो नाजवेपु च ।
रिपुष्वपि हितेच्छाव ते नरा: स्वर्गगामिनः ॥ ४०॥
पम्मिन् कस्मिन् कुले जाता यहुपुत्राः शतायुपः।
सानुग्रोशा जितक्रोधा स्ते नराः स्वगंगामिनः ॥४१॥
अवन्ध्यं दिवमं का धर्मेणैकेन सर्वथा ।
प्रीतिं गृहन्ति ये नित्यं ते नराः स्वर्गगामिनः ॥ ४२॥
परैरप्यगृहीतं यत् तृणमप्पटवी गतम् ।
मनमापि न गृहन्ति ते नराः स्वगंगामिनः ॥ ४॥
आक्रोशंतं स्तुवंतं च तुल्यं पश्यन्ति पे नराः।
शांतारमानो जिनात्मान स्ते नराः स्वर्गगामिनः ॥ ४५ ॥

·सनातनधर्मसंग्रहः ॥
ये च दस्यु भयग्रस्तान् ब्राह्मणान याः स्त्रियस्तथा ।
सर्व च परिरक्षति ते नराः स्वर्गगामिनः ॥ ४५ ॥
पाहवेषु च ये शराः स्वाम्यर्थं त्यक्तजीविताः ।
मातृभक्ताः कृतज्ञाश्च ते नराः स्वर्गगामिनः ॥ ४३ ॥
मनमश्चेन्द्रियाणां च नित्यं संयमने रताः।
त्पक्तशोकमयकोधास्ते नराः स्वर्गगामिनः ॥ ४७ ॥
यूकामत्कुणदंशादीन ये जंतुन तुदतस्तनुम् ।
पुत्रवत्परिरक्षति ते नगः स्वर्गगामिनः ।। ४८ ॥
अर्थानि च यथोक्तेन विधिना संचयन्ति ये।
संर्वद्वन्द्वसहा धीरा स्वर्गे यान्ति न संशयः ॥ ४६॥
कर्मणा मनसा वाचा नोपतापयते परम् ।
सर्वथा शुद्धभावो यः स याति त्रिदिवं नरः॥५०॥
ये पुनः परदारांश्च कर्मणा मनसा गिरा।
रमयन्ति न सत्वस्था स्ते नराः स्वर्गगामिनः ॥२१॥
निंदितानि न कुर्वन्ति कुर्वन्ति विहितानि ये।
आत्मशक्तिं च विज्ञाय ते नराः स्वर्गगामिनः ॥५२॥
एतत्ते कथितं सर्व मया तत्वेन भारत ।
दुर्गतिः सुगतिश्चैव प्राप्यते कर्मभिर्यथा ॥ ५३॥
नरः परेषां प्रतिकूल माचरन प्रयाति घोरं नरकं सुदुःसहम् ।
सदानुकूलस्य नरस्य जीवितं सुखावहं मुक्तिरदूरतः स्थिता ॥५४॥
परमवयः।
ที่ดี
Ang:-(ध उ. प्रति ऋामति कालेऽसिन् सर्वभूतदयापहे।
शान्ति १७५.किं कर्तव्यं परं श्रेयस्तन्मे ब्रूहि पितामह ।। १ ॥
भीम. यु. सर्वसत्वदयालुत्वं सर्वेन्द्रियविनिग्रहः ।
सर्वत्रानित्यबुद्धिश्च श्रेयः परमिदं स्मृतम् ॥ २ ॥
अत्रैवोदाहरन्तीममितिहासं पुगतनम् ।
पितुः पुत्रस्य संवादं तन्नियोधयुधिष्ठिर ॥ ३ ॥

·परमश्रेय
बिजानेः कस्यचित्पुत्रो मेघावी नामतो ऽभवत् ।
अत्रयोस्पितरं प्राज: स्वाध्यायाध्ययने रतः॥४॥
पर धीरः किंस्वित्तातकर्याच्छुभाधीक्षिप्रंद्यायुःक्षीयते मानवानाम्।
पितस्तदाबन ममत्वमाशु यथा परं धर्म मिमं चरेयम् ॥५॥
पिनो-शा अधीत्य वेदान् ब्रह्मचर्येण पुत्र पुत्रानिच्छेत्पावनार्थ पितृणाम्
अग्नीगधाय विधियचेष यज्ञो वनं प्रविश्याय मुनिवुमपे ॥६॥
पुर. उद्याच. मृत्युनाभ्याहते लोके जरया परिपीडिते ।
ध्याधिभिस्यमानस्य किं स्वस्थ इव भाषसे ॥७॥
सर्वोपायर्यदा नास्ति मर्तबगस्य प्रतिक्रिया ।
सोऽहं कथं प्रतीक्षिप्ये जालेनेवतिश्विरम् ॥ ८॥
राज्यां रायां व्यतीतायामायुरल्पतरं यदा ।
स्वरुपोदके मत्स्य इव धृति विन्देत कः पुमान् ॥६॥
कुतो नु खलु दीर्घत्वमायुपस्तात देहिनाम् ।
आदित्यरयवेगेन क्षीयते हि प्रतिक्षणम् ॥१०॥
प्रतिक्षणमयं काला धीयमाणो न लक्ष्यते।
अश्वत्यचलपम्रस्थ नलिनीजलवत् स्थिते ॥११॥
स्थिराशा जीविते यस्य तत्तुल्यो नास्त्यचेतनः ।
जातमेवान्तकोऽन्वेति जरावन्वेति देहिनम् ।। १२ ।।
अनुपक्तं येनैव सर्व स्थावरजङ्गमम् ।
को हि विश्वासमर्थेषु शरीरे वा शरीरभृत् ॥ १३ ॥
कर्तुमुत्सहते लोक दृष्ट्वा संप्रस्थितं जगत् ।
दास्थमपि माविवाद्विना समुपस्थितम् ॥ १४ ॥
अयमेव हि नः कालः पूर्वमामीदनागतः ।
भासनतरतामेति मृत्युर्जन्तादिने दिन ॥ १५ ॥
भायाति नीयमानस्य वध्यस्येव पदे पदे।
उत्पागोत्णय योरव्यं मद्भयमुपस्थितम् ॥१६॥
সাতান্তিদানা কিয় নিরিনি।
नतं पश्यामि लोकम्मिन् या न जाता मरिष्यति ।। २७॥
इति मंप्रत्पर्य युद्ध्वा स्वम्यस्तु कपमास्यते।
नध्यापपो न प यमः श्रेपः प्राप्तुं प्रतीरपते ॥१८॥

·३५४
सनातनधर्मसंग्रहः ॥
ये च दस्यु भयग्रस्तान ब्राह्मणान् याः स्त्रियस्तथा ।
सर्वच परिरक्षति ते नराः स्वर्गगामिनः॥ ४५ ॥
आहवेपु च ये शराः स्वाम्यर्थे त्यक्तजीविताः।
मातृभक्ताः कृतज्ञाश्च ते नराः स्वर्गगामिनः ॥ ४६॥
मनमश्चेन्द्रियाणां च नित्यं संयमने रताः।
त्यक्तशोकभयक्रोधास्ते नराः स्वर्गगोमिनः ॥४७॥
यूकामत्कुणदंशादीन् ये जंतन तुदतस्तनुम् ।
पुत्रवत्परिरक्षति ते नगः स्वर्गगामिनः ।। ४८ ॥
अर्थानि च यथोक्तन विधिना संचयन्ति ये।
संबंद्वन्द्वसहा धीराः स्वर्गे यान्ति न संशयः ॥ ४६ ॥
फर्मणा मनसा वाचा नोपतापयत्ते परम् ।
सर्वथा शुद्धभायो यः स याति त्रिदिवं नरः ॥ ५० ॥
ये पुनः परदारांश्च फर्मणा मनसा गिरा।
रमयन्ति न सत्वस्था स्ते नराः स्वर्गगामिनः ॥५१॥
निंदितानि न फुर्घन्ति कुर्वन्ति विहितानि ये।
आत्मशक्तिं च विज्ञाय ते नराः स्वर्गगामिनः ।। ५२ ॥
एतत्ते कधित सयं मया तत्वेन भारत ।
दुर्गतिः सुगतिश्चैव प्राप्यते फर्मभिर्यथा ।। ५३ ॥
नरः परेपो प्रतिकृल माचरन् प्रयाति घोरं नरकं सुदुःसहम् ।
सदानुकूलस्य नरस्य जीवितं सुखावह मुक्तिरदूरतः स्थिता ॥५४॥
परमग्नयः ।
रनि ममु १८ युधि उ. अति कामति कालेऽस्मिन् सर्वभूतक्षयायहे ।
शान्ति १०३.किं कर्तव्यं परं श्रेपस्तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १ ॥
भीष्मः ३ सर्वसत्वदयालुत्वं सर्येन्द्रिपपिनिग्रहः ।
सर्वनानित्ययुनिश्च श्रेयः परमिदं स्मृतम् ॥२॥
अयोदाहरन्तीममितिमा पुगतनम् ।
पितुः पुत्रस्य मंचाई तनियोय युधिष्ठिर ॥३॥

·सनातनधर्मसंग्रहः ॥ यावदेव भवेत्काल स्तावच्छे यः समाचरेत् । पाल एव चरेडर्ममनित्यं जीवितं यतः ॥१९॥ फलानामिव पकानां शश्वत्पतनतो भयम् । युवत्वापेक्षया पाला वृहत्वापेक्षया युवा ॥२०॥ मृत्योरतसंगमारूढः स्थचिर: किमपेक्षते । पापं परिहरंनित्यमात्मानं परिपालयेत् ॥ २१॥ वासु जीर्णमुटजं तिष्ठन्ने चाशु सीदति । ब्रजन्ति न निवर्तन्ते श्रोतांसि सरितामिव ॥ २२ ॥ थायुरादाय मानां यथा राज्यहनी पुनः । अहोरात्राणि मासांश्च क्षणान् काछान् कलालवान ॥२३॥ संपीडयति नः कालो वृद्धिं वाटुंपिको यथा । यथागारं दृढस्थूणं जीर्ण भिन्नं च सीदति । तथा च सीदति नरः कालस्य वशमागतः ॥ २४ ॥ कालस्य चशमायान्ति विवशाः सर्वदेहिनः । न मृत्युमवगच्छन्ति विषयासक्तचेतसः ।। २५ ॥

·परमय।
..
.
इदं श्वो नेदमयति नैतन्मय॑स्य युज्यते।
अवश्यंभाविता तथ्यं यस्मिन्न भविता भवान् ॥ ३३॥
न कश्चिदपि जानीते कस्य किं वो भवष्यति ।
तस्मात् श्वो करणीयानि कुर्यादवि बुद्धिमान् ॥ ३४॥
स्वकार्य मद्य कुर्वीत पूर्वाह चापराहिकम् ।
न हि प्रतीक्ष्यते मृत्युः कृतं दास्य न वा कृतम् ॥ ३५ ॥
इदं कृतमिदं कार्य मिदमन्यत्कृता कृतम् ।
एवमीहा समायुक्तं कृतांतः कुरुते वशः ।। ३६ ।।
मोहेन त्वं समाविपुः पुत्रदारार्थमुद्यतः।
कृत्वा कार्य्यमकायं वा पुप्रिमेषां प्रयच्छति ।। ३७ ॥
तं पुत्र पशुमित्राथं व्यामक्तमनसं नरम् ।
व्याघः पशुमिवाकम्प मृत्यु रादाय गच्छति ॥ ३८ ॥
मस्तकस्थापिनं मृत्यु यदि पश्यदिदं जनः।
आहारोऽपि न रोचेत किमु वा कार्य कारिता ।। ३६ ॥
स्नेहपाशैर्बहुयिधै रासक्तमनसो जनाः ।
भकृतार्या वसीदन्ति सैकताः सेतवो पया ।। ४० ।।
अपर्यन्तस्य कालस्य कियद्वा शरदः शतम् ।
सन्मात्र परमायुर्यः कथं स्वस्थः स तिष्ठति ॥ ४ ॥
दश वर्षाः पोडशिका विंशत्विंशतिकास्तथा ।
सर्वे वर्प शतादृई न भविष्यन्ति मानवाः ।। ४२॥
सम्पदः स्वप्नसंकाशा यौवनं फुसुरोपमम् ।
तहिचंचल मायुश्श कस्य स्याज्जानतो पुतिः ॥ ४३ ।।
कि मनेन करिष्यामि जरामरणभीरणा।
अधुषेण शरीरेण मृत्यु धन्दानुवर्तिना ॥ ४४ ।।
तृणानल नदी पेग स्वप्न संकार गृत्तिषु।
मायु-वन रूपेषु प्राज्ञः को नाम विश्वसेत् ॥ ४५ ॥
हप्वाऽनाय मिवाफदन्होपन्तं मृत्युना जगत् ।। ४३ ॥
इदं हि मरणायत संसाराये निराश्रये।
जगन्न स्थानमाप्नोति भ्राम्पमाषं स्वकर्ममिः ॥४७॥

·३५८ सनातनधर्मसंग्रहः ॥ इदमेवं करिष्यामि तत एवं भविष्यति । संकन्यः क्रियते योऽयं न तं मृत्युः प्रतीच्छति ॥४८॥ ग्रहमेको न मे कश्चि न्नाहमन्यस्य कस्यचित् । नतं पश्यामि यस्याहं न च सोस्त ति यो मम ॥ ४९ ।। एक: प्रसूयते जन्तु रेक एव प्रलोयते । एकोऽनुभुड़क्त सुकृत मेफश्चाप्नोति दुष्कृतम् ॥ ५० मृतं शीर मुत्सृज्य काष्ठलोठसम क्षिती। विमुखा थान्धवा यांति धर्मस्तमनुगच्छति ॥ ५१ पलिनो मृत्युसिंहस्थ संसारवनचारिणः । शृण्वव्याधिजरानादान् कथं तिष्ठसि निर्भयः ।। सपुत्रदारभृत्यस्यसपशुद्धविणस्य च । कियन्तो दिवसा स्तात यास्यन्ति कुशलेन ते यावन्न ग्रस्यसे रोगै यावन्नोपेति ते जरा । यावन्न दीयते चायु स्तावच्छ्रेयः समाचर पुत्रदारफुटुम्बेषु सक्ताः सीदन्ति जन्तरः । जरापंकार्णवे ममा जीर्णा वन गजा इव ॥ लोहदारुमयैः पाशै यही विमुच्यते । पुत्रदारमयैः पारीः पुमान्वडो न मुच्यते ॥ न च ते पुत्रदारपु कर्तव्या मतिरोशी। कथं तु कृपया होते पतिष्यन्ते मयाविना संगत्या जठरे न्यस्त रेताविन्दु मचेतनम् । केन यत्नेन जीवंतं गर्भस्थमिह पश्यसि ॥ ५८ अन्नपानादि जीर्यते यत्र भक्षाश्चभक्षिताः। सस्मिन्नेवोदरे गर्भः किं नान्नमिव जीर्यते ।। ५९ पद्गार्भ पालयत्येनं यच्च संवईयत्यपि। तदेवास्य स्वकं कर्म सुग्वदुःखोपपादने ॥ ६॥ स्वयं मृत्पिंडभूतस्य परतत्रस्य सर्वशः । स्वरक्षणे ऽप्यशक्तस्य को हेतु स्तस्य रक्षणे ॥३१ स्वकृतै र्जायते जन्तुः स्वकृतै रेव वर्धते । मुखदुःखे तथामृत्यु स्वकृतैरेव ।

·परमयः । कासं क'च गमिष्यामि कश्वाहं किमिहागतः। को धन्धु मम कस्याह मित्यात्मानं विचिन्तय ॥६३॥ म बन्धुरस्ति ते कश्चिन्न त्वं पन्धुश्च कस्यचित् । पथि संगतमेवैतद् दार बन्धुसहजनैः॥ ६४॥ पुरासीत् स्वजनस्तेऽन्यः सांप्रतं वर्तते परः। देहांते भविता चान्य स्तस्मात्वं परतः परः ॥ १५ ॥ एवं व्यवस्थिते लोके कः कस्य स्वजनो जनः । को वा परजनः कस्य मोह एव तु केवलम् ॥६६॥ पुत्रदारमयैः पारी मोहजैः कर्मसंतुभिः । कोशकार इवात्मानं वेश्यन्नावबुध्यसे ॥ ७ ॥ दह्यमानोऽपि लोकेऽस्मिन् महता कालवहिना । को लभेत धृति माज्ञः प्रदीप्त इघ वेश्मनि ।। ६८ ॥ किंते घनान्धवै वा किं मित्रः पुत्रपौत्रकैः। प्रात्मानमन्विच्छ गुहां प्रविधू पितामहस्ते कगतः पिता च ६९ सर्वावासं सर्वगं ज्ञानगम्यं योगिध्येयं वासुदेवं समग्रम् । नित्यानन्दं चिन्तय त्वं चिराय सर्वबंद्वै मोक्षमन्विच्छमानः ७० न माता न पिता कश्चित् कस्यचित्पति पद्यते । दानमध्ययन जन्तुः स्वकर्म फल मरनुते ॥१॥ स्वकर्म फल निक्षेपं विधान विधिनिर्मितम् । भूत ग्राम मिमं कालः समंतादपकर्पति ॥७२॥ हा तात हा स्वकान्तेति फन्दन्ते च सुदःन्विताः। मंडूक इव सर्पण मृत्युना अस्यते जनः ।। ७३ ॥ पण्डिते चैव मूर्ख च बलवत्यथ दुर्यले । ईश्वरे च दरिद्र च मृत्योः सर्वत्र तुल्यता ।।७४ ॥ जरामृत्यू हि लोकानां खादितारी वृझाविव । धलिनां दुर्यलानां च इस्वानां महता मपि ।। ७५ ।। न कश्चिद्यात्यतिक्रामन् जरां मृत्यु र मानवः । अपि सागरपर्यन्तां विजित्येमां वसुन्धराम् ।। ७६ ।। मृत्यु नैव विजेप्पन्ति कः पुमान् घृद्धिमान् भवेत् । व्पत्ययो हरयमत्पन्तं पक्षपाः शुल्लकृष्णयोः ॥७७ ।। य ·३६० : सनातनधर्मसंग्रहः ॥ जातं मृत्युर्जरयति निमेपं नातिवर्तते । निमेषा दश चाष्ठौ च काष्ठास्त्रिंशत्तु ताः फलाः ॥७॥ त्रिंशत्कला मुहूर्तः स्यास्त्रिंशतस्ते त्वहर्निशम् ।। निमेषादि रयं कालः शीघूत्वात्सर्घदेहिनाम् ॥७६ ।। हरत्यायुर्विजश्रेष्ठ नदीचेग इव प्लयम् । निमेपमान मपि ते वयो गच्छन्नतिष्ठति ॥२०॥ तस्माद्दे हेप्वनित्येषु यन्नित्यं तत्समाचर । अनित्ये सति मानुप्ये विद्युत्स्फुरण चंचले ।। ८१॥ ये रमन्ति नमस्तेभ्यः साहसं किमतः परम् । किमतः परमन्यंते कथयामि पुनः पुनः ॥२॥ अनित्यं सर्वमेवेदं यत्किञ्चिदपि पश्यसि । तदनित्य मिति ज्ञात्वा सर्वभावेष्वनित्यताम् ॥ ८३ ॥ सर्वारम्भान् परित्यज्य भव चात्मनि योगवित् । आत्मज्ञान मधीयानो यजन्नात्मान मात्मना ॥४॥ प्रात्मज्ञानो भविष्यामि न मां तारयते प्रजाः । सो ऽहं त्वहिरः सत्यात्म कामक्रोधविवर्जितः ॥ ८६ ।। जितेन्द्रियः समो भूत्वा मृत्यु जेष्याम्पमर्त्यवत् । अन्तर्वहिश्च यत्किञ्चिन्मनो वा सहकारणम् ॥ ८७॥ तत्सर्व संपरित्यज्य ध्यानाभ्यासे मनः सदा । मनसश्चेन्द्रियाणां च कृत्वैकाग्र्यं समाहितः ॥ ८ ॥ तावत् स्थास्यामि नियतो यावनक्षयमागतम् । विमुक्तहृदयासंगं सन्निरुय मनो हृदि ॥८६॥ यदा यात्युन्मनीभावं तदा निर्वाणमृच्छति । कामकाधभयेनेह तमसा हततेजसः॥९॥ पिशुनाश्च कृतघ्नाश्च नास्तिका भिन्नवृत्तयः । एतन्मूढा न पश्यन्ति मोक्षधारमपावृतम् ॥ ९१ ॥ अश्वमेधसहस्राणि राजसूयशतानि च । ध्यानयोगस्य सर्वाणि कला नाहन्ति पोडशीम् ॥३२॥ भोप्म.उ. पुनस्य तद्वचः श्रुत्वा मोक्षधर्मविदस्तथा । तथैव कृतवाविप्रो यचैतद ऽवदत् सुतः ।। ९३ ॥

·प्राचार: एवं समेधावि वचः प्रचोदितः शरीरमध्यात्महितं विचिंतयन् । तथैव सर्वार्थविरक्तिमेयिवान् द्विजोत्तमः सर्वसुखेषु निस्टहः ६४ सशंख चक्रं रविमण्डले स्थितं कुशेशया क्रांत मनन्त मच्युतम् । जगाम बुद्धया सक्नीयरूपिणं द्विजोत्तमश्चित्र विभूषणोज्यलम९५ एव च। प्राचारः भन्नुः अ. १. श्राचारः परमो धर्मः श्रुत्युक्ता स्मात तस्मादस्मिन सदायुक्तो नित्यं स्या दात्मवान् द्विजः ॥१०८ आचारा दिच्युतो विप्रो न वेद फल मश्नुते । भाधारण तु संयुक्तः संपूर्णफलभाग भवेत् ॥ १० ॥ एवमाचारता दृष्ट्वा धर्मस्य मुनयो गतिम् । सर्वस्य तपसो मूलमाचारं जगृहुः परम् ॥ ११ ॥ मनुः १०४ अति स्मृत्युदितं सम्यग् निपई स्वेषु कर्मसु । धर्ममूलं निपेवेत सदाचारमतन्द्रितः ।। १५५ ।। साचाराल्लभते ह्यायुराचारादीप्सिताः प्रजाः । प्राचाराधनमक्षयमाचारो हन्त्यलक्षणम् ॥ १५६ ।। दुराचारो हि पुरुपो लोके भवति निन्दितः । दुःखभागी च सततं व्याधितो ऽल्पायुरेव च ॥ १७ ॥ सर्वलक्षणहीनो ऽपि यः सदाचारवान नरः। श्रद्दधानी नसूयश्च शतं वर्षाणि जीवति ॥ १५ ॥ महा. अनु. १०४ युधि. ३. शतायुरुक्तः पुरूपः शतवीर्यश्व जायते । कस्मान्नियन्ते पुरुषा याला अपि पितामह ॥१॥ मायुप्मान केन भवति अल्पायु योपि मानपः। फेन या लभते कीर्ति फेन पा लमते श्रिपम् ॥ २ ॥ तपसा ब्राह्मचर्येण जपहोम सधौपधः । कर्णणा मनसा याचा सन्मे नहि पितामह ।। ३ ।। भीम उ. अन तेऽहं प्रवक्ष्यामि यन्मा त्यमनुष्यसि । अल्पायु चन भवति दीर्घायु वापि मानवः ॥४॥ ma

·सनातनधर्मसंग्रहः ॥
येन वा लभते कीर्ति येन वा लभते श्रियम् ।'
यथा वर्तयन् पुरुपः श्रेयसा सम्प्रयुज्यते ॥ ५॥
श्राचाराल्लभते चायु राचारालभते श्रियम् ।
आचाराल्लभते कीर्ति पुरुपः मेत्य चेह च ॥६॥
दुराचारो हि पुरुपो नेहायुर्विन्दते महत् ।
यस्मात् त्रसन्ति भूतानि तथा परिभवन्ति च ॥७॥
तस्मात् कुर्यादिहाचारं यदीच्छेद्भूति मात्मनः ।
अपि पापशरीरस्य आचारो हन्त्यलक्षणम् ॥ ८॥
भाचारलक्षणो धर्मः सन्त श्चारित्रलक्षणाः ।
साधूनाञ्च यथावृत्तमेतदाचारलक्षणम् ॥९॥
ये नास्तिका निष्क्रियाश्च गुरुशास्त्राभिलधिनः ।
अधर्मज्ञा दुराचारास्ते भवन्ति गतायुपः ॥ ११ ॥
विशीला भिन्न मर्यादा नित्यं सङ्कीर्णमैथुनाः।
अल्पायुपो भवन्ती ह नरा निरयगामिनः ।। १२॥
सर्वलक्षण हीनोऽपि समुदाचारवान्नरः ।
श्रद्दधानोऽनसूयश्च शतं वर्षाणि जीवति ॥ १३ ॥
अक्रोधनः सत्यवादी भूतानामविहिंसकः ।
अनसूयुरजिमश्च शतंचणि जीवति ॥ १४ ॥
लेष्ठमर्दी तृणच्छेदी नखखादी च यो नरः।
नित्याच्छिपः शङ्कशुको नेहायुर्विन्दते महत् ॥ १५ ॥
ब्राह्म मुहूर्त धुध्येत धर्मायाँ चानुचिन्तयेत् ।
उत्थायाचम्य तिष्ठेत पूर्वी सन्ध्यां कृताञ्जलिः ॥ १६ ॥
एवमेवापरां सन्ध्यां समुपासीत वाग्यतः ।
नेक्षेतादित्यमुद्यन्तं नास्तं यान्तं कदाचन ॥
नापसून वारिस्थं न मध्यं नभसो गतम् ॥ १७ ॥
प्रपयो नित्यसन्ध्यत्वा होर्घमायु रवानुवन् ।
तस्मात्तिष्ठेत् सदा पूर्वी पश्चिमा चैव वाग्यतः॥१८॥
ये न पूर्वामुपामन्ते द्विजाः सन्ध्यां न पश्चिमाम् ।
सर्वीस्तान् धार्मिको राजा शुद्रकर्माणि कारयेत् ॥ १६ ॥

·आचारः।
परदारा न गत्तन्याः सर्ववर्णपु काहिचित ।
न हीदृश मनायुप्यं लोके किञ्चन विद्यते ।।
यादृशं पुरुपयेह परदारोपमेवनम् ॥ २० ॥
यावन्नो रोमकृपाः स्युः स्त्रीणां गात्रेषु निर्मिताः।
ताव दर्पसहस्राणि नरकं पर्युपासते ॥२१॥
प्रसाधनञ्च क्शाना मजनं दन्तयापनम् ।
पूर्वाह एव कार्याणि देवतानाच पूजनम् ॥ २३ ।।
नाज्ञातैः सह गच्छेत नैको न वृपलैः सह ।
पानही च वन्नं च घृतमन्यै नधारयेत् ॥ २४ ॥
पन्या देयो ब्राह्मणाय गाभ्यो राजभ्य एव च।
वृडाय भारतताय गर्भिण्यै दुर्यलाय च ॥ १५ ॥
ब्रह्मचारी च नित्यं स्यात् पादं पादेन नाक्रमेत् ।
अमावास्यां पौर्णमास्यां चतुर्दश्यां च सर्वशः ॥२६॥
अष्टम्यां सर्वपक्षाणां ब्रह्मचारी सदा भवेत् ।
आक्रोशं परिवादं च पैशून्यञ्च विवर्जयेत् ॥ ३०॥
नागन्तुदः स्यान्न नृशंसवादी न हीनतः परमभ्याददीत ।
ययाय वाचा पर उद्विजेत न तां वदे दृशनी पापलोक्याम् ॥३१॥
वाक् सायका चदनानिप्पतन्ति यै राहतः शोचति राज्यहानि ।
परस्य ना मर्म निष्पत्तन्ति तान् पण्डिनो नावसृजेत परेपु ।।३।।
रोहते सायकै चिद्धं वनं परशुना हतम् ।
वाचा दुरुतया विहं न सरोद्दति वाक्क्षतम् ॥ ३३ ॥
कर्णिनालीकनाराचा निरन्ति शरीरतः ।
वाक् शल्य स्तु न निईन्तु गश्यो हदिययो टिसः ॥३४॥
होनागानतिरिक्तागान् विद्याहीनान् विहितान् ।
रूपद्रषिणहीनांश्च सत्वहीनांच नाचिपेत् ।। ३९ ॥
नास्तिक्यं वेदनिन्दां च देवतानां च कुत्मनम् ।
देपस्तम्माभिमानश्च तापच परिवर्जयेत् ॥ ३३ ॥
परस्य दपर नौद्यच्छेत् अटो नैनं निपातयेत्।
अन्यत्र पुत्रासियाच शिक्षा ताईनं स्मृतम् ॥ ३७॥

·सनातनधर्मसंग्रहः॥
कृत्वा मूत्रपुरीपे तु रथ्या माझाम्य वा पुनः ।
पादपक्षालनं कुर्यात् स्वाध्याये भोजने तथा ॥ ३९॥
नित्यमग्निं परिचरेझिक्षां दद्याच नित्यदा।
वारयता दन्तकाष्ठञ्च नित्यमेव समाचरेत् ॥
न चाभ्युदितशायी स्यात् प्रायश्चित्ती तथा भवेत् ॥ ४२ ॥
मातापितरमुत्थाय पूर्वमेवाभिवादयेत् ।
प्राचार्य मथवा ऽप्यन्यं तथायु विन्दते महत् ॥ ४३ ॥
वर्जयेद्दन्तकाष्ठानि वर्जनीयानि नित्यशः।
भक्षयेच्छास्त्रहपानि पर्वस्वपि विवर्जयेत् ॥४४॥
उदशिरा न स्वपेत तथा प्रत्यक् शिरा न च ।
प्राशिरास्तु शयेद्विदा नथवा दक्षिणा शिराः ॥४८॥
न चैवााणि वासांसि नित्यं सेवेत मानवः।
उदक्यया च संभाषां न कुर्वीत कदाचन ॥५४॥
नोत्सृजेत पुरीपं च क्षेत्रे ग्रामस्य चान्तिके ।
उभे मूत्रपुरीपे तु नाप्सु कुर्यात् कदाचन ॥ ५५ ॥
नाधितिष्ठेत्तुपं जातु केशभस्मकपालिकाः।
अन्यस्य चाप्यवस्नातं दूरतः परिवर्जयेत् ॥६०॥
निपएण श्चापि खादेत न तु गच्छन् कदाचन ।
मूत्र नोतिष्ठता कार्य न भस्मनि न गोव्रजे ॥ ६१ ॥
आर्द्रपादस्तु भुनोत नाईपादस्तु संविशेत् ।
आर्द्रपादस्तु भुनाना वर्षाणां जीवते शतम् ॥ २ ॥
ऊई प्राणा [ त्फ्रामन्ति यूनः स्थविर आयति ।
प्रत्युत्थानाभिवादाभ्यां पुनस्तान प्रतिपद्यते ॥ ६५ ॥
अभिवादयेत वृद्धांश्च द्यावा सनं स्वयम् ।
कृताञ्जलि पासीत गच्छन्तं पृष्ठतोऽन्वियात् ॥ १६ ॥
न चासीतासने भिन्न भिन्न कांस्यं च वर्जयेत् ।
नैक वस्त्रेण भोक्तव्यं न नग्नः स्नातुमर्हति ॥ ६७ ॥
स्वप्तव्यं नैव नग्नेन न चोच्छिोऽपि संविशेत् ।
उच्छिषो न स्पृशे च्छी सब प्राणा स्तदाश्रयाः ॥ ६८॥

·केशग्रह महारांश्च शिरस्येतान् विवर्जयेत् ।
न सेहताभ्यां पाणिभ्यां कण्डूयेतात्मनः शिरः॥६६॥
न चाभीक्ष्णं शिरः स्नायात् तथा स्थायुर्न रिष्यते ।
नाध्यापये तथोच्छिो नाधीयीत कदाचन ।
चाते च पूतिगन्धे च मनसा पि न चिन्तयेत् ।। ७०॥
अत्र गाथा यमोद्गीताः कीर्तयन्ति पुरा विदः ।
आयु रस्य निकृन्तामि प्रजास्तस्याददे तथा ।
य उच्छिपः प्रद्रवति स्वाध्यायचाधिगच्छति ॥७३॥
यश्चानध्यायकाले ऽपि मोहादभ्यसति द्विजः ।
'तस्य वेदः प्रणश्येत आयुश्च परिहीयते ।
तस्माद्युक्तो हनध्याये नाधीयीत कदाचन ॥ ७४ ।।
प्रत्यादित्यं प्रत्यनल प्रतिगाध प्रतिद्विजान् ।
ये मेहन्ति च पन्थानं ते भवन्ति गतायुषः ॥७५ ॥
अनुमान्यः प्रसाद्यश्च गुमः हो युधिष्ठिर ।
'सम्पङ मिथ्याप्रवृत्ते ऽपि वर्तितव्यं गुराविह ॥
गुरुनिन्दा दहत्यायु मनुष्याणां न संशयः ॥ ८१ ॥
दूरादावसथान मूत्रं दुरात् पादायसेचनम् ।
उच्छिशोत्मर्जन चैव दूरे कार्य हितैपिणा ॥ २ ॥
विपर्ययं न कुर्वीत वाससो बुद्धिमान नरः।
तथा नान्यधृतं धायं न चापदशमेव च ॥ ८६ ॥
अन्यदेव भवेद् पासा शयनीय नरोत्तम ।
अन्यद्रथ्यासु देवानामईया मन्यदेव हि ॥२७॥
प्रियङ्ग चन्दनाभ्यां च विल्वेन तगरेण च ।
पृथगेवानुलिपेत केशरेण च बुद्धिमान् ॥ ८८॥
उपवासन कुर्वीत स्नातः शुचिरलङ्कृतः ।
पर्वकालेषु सर्येषु प्रामचारी सदा भवेत् ।। ८९॥
भूमी सदैव नारनीयान् नानासीनो न शब्दवत् ।
तोयपूर्व प्रदायान मतिधिभ्यो विशेषतः ॥ ७ ॥
तस्माद् भुञ्जीत मेधावीने चाप्यन्यमना नरः।
समानमेकपरक्तपां तु भाज्यमन्नं नरेश्वर ॥१८॥

·सनातनधर्मसंग्रहः ॥
विष हालाहलं भुङ्क्ते यो ऽप्रदाय सुहृज्जने ।
पानीयं पायसं शक्तन् दधिसर्पि मधून्यपि ।। ६६ ।।
निरस्य शेषमेतेषां न प्रदेयन्तु कस्यचित् ।
भुञ्जानो मनुजव्याघ्र ! नैव शङ्कां समाचरेत् ॥ १० ॥
परापवादं न ब्रूयान्नाप्रियं च कदाचन ।
न मन्युः कश्चिदुत्पाद्यः पुरुपेण भवाधिना ॥१०६ ॥
पतितैस्तु कथां नेच्छेद दर्शनञ्च विवर्जयेत् ।
संसर्ग न च गच्छेत तथायुर्विन्दते महत् ॥ १०७ ॥
न दिवा मैथुनं गच्छन्न कन्यां न च पन्धकीम् ।
न चास्नातां स्त्रियं गच्छेत्तधायुर्विन्दते महत् ॥ २०८ ॥
निष्ठीव्य तु तथा क्षुत्वा स्पृश्यापो हि शुचिर्भवेत् ।
घृद्धोज्ञाति स्तथामित्रं दरिद्रो यो भवेदपि ।
गृहे वासयितव्यास्ते धन्य मायुष्य मेव च ॥ ११३ ॥
महात्मनो ऽतिगृह्यानि न वक्तव्यानि कहिंचित् ।
अगम्याश्च न गच्छेत राज्ञा पत्नी सखीं तथा ॥ ११७॥
- वैद्यानां वालवृद्धानां भृत्यानाच्च युधिष्ठिर ।
बन्धूनां ब्राह्मणानाच तथा शारणिकस्य च ।
संबन्धिनां च राजेन्द्र ! तथायुर्विन्दते महत् ॥ १८ ॥
ब्राह्मणस्थपतिभ्यां च निर्मित यन्निवेशनम् ।
तदावसेत्सदा प्राज्ञो भवार्थी मनुजेश्वर ॥ १६ ॥
सन्ध्यायां न स्वपेद्राजन् विद्यां न च समाचरेत् ।
न भुञ्जीत च मेधावी तधायुर्विन्दते महत् ॥ २० ॥
महाकुले प्रसतां च प्रशस्ता लक्षणैस्तथा ।
घयस्थां च महाप्राज्ञः कन्यामावादुमर्हति ॥ २५ ।।
अपत्य मुत्पाद्य ततः प्रतिष्ठाप्य कुलं ततः।
पुत्राः प्रदेया ज्ञानेपु फुलधर्मेपु भारत ॥ १२६ ॥
कन्या चोत्पाद्य दातव्या फुलपुत्राय धीमते ।
पुत्रा निवेश्याश्च कुलाद् वृत्या लभ्याश्च भारत ।। १२७॥
शिरः स्नातोऽथ कुर्वांत दैवं पित्र्यमथापि वा।
परिवादं न च ब्रयात् परेपा मात्मनस्तथा ।
परिवादो ह्यधर्माय प्रोच्यते भरतर्षभ ॥ ३१ ॥

·आचारः ।
३६७
लक्षणे रन्विता या च प्रशस्ता या घ लक्षणैः।
मनोज्ञा दर्शनोया च तां भवान योदु महसि ॥ १३५ ।।
महाकुले निवेपृश्यं सहशे वा युधिष्ठिर ।
प्रवरा पतिताश्चैव न ग्राखा भूति मिच्छता ॥१३७ ॥
धनुर्वेदे च वेदे च यतः कार्यो नराधिप ।
अग्नीनुत्पाद्य यत्नेन मियाः सुविहिताश्च याः।
घेदे च ब्राह्मणैः प्रोक्ता स्ताय सर्गः समाचरेत् ॥१३८॥
न चेर्पा स्त्रीपु कर्तव्या रक्ष्या दाराश्च सर्वशः।
अनायुष्या भवेदीया तस्मादीप्यों विवर्जयेन् ॥ १३६ ।।
अनायुप्यं दिवा स्वप्नं तथाभ्युदितशायिता।
प्रगे निशामाशु तथा ये चोच्छिाः स्वपन्ति वै ॥१४०॥
परदार्य मनायुष्यं नापितोचिला तथा ।
यत्नता नैव कर्तव्य मभ्यासन्चैय भारत ॥ १४१॥
सन्ध्यायां न च सुजोत न स्नायेन पठेत्तथा।
देवांश्च प्रणमेत स्नातो गुरू श्वाप्यभि पादयेत् ॥ १४२ ॥
थनिमनितो न गच्छेत यजं गच्छेत दर्शनः ।
अनर्चिते हानागुष्यं गमनं तत्र भारत ॥ १४३ ॥
न चकेन परिचज्यं न गन्तव्यं तथा निति।
अनागतायां सन्ध्यामा मागत्य च गृहे बसेत् ॥ १४४ ॥
धातुः पितुरूपां च कार्य मेवानुशासनम् ।
हितं वा प्यहितं वापि न विचायं कथंचन ॥ १४५॥
इस्तिपृष्ठेऽश्वपृष्ठे च स्वचर्यासु पैव हि ।
यनपान भव राजेन्द्र यसवान सुखमेधते ॥१४॥
अमधूष्यश्च शत्रूगां भृत्यानां स्वजनस्य च ।
प्रजापालनयुक्तश्च न क्षति लभते फचित् ॥ १४ ॥
युक्तिशास्त्रं च ते जेयं शब्दशानं च भारत ।
गान्धर्वशास्त्रं च कलाः परिज्ञया नराधिप ।। १४६ ॥
पनी रजस्वला या च नाभिगच्छेन्न चाहयेत् ।
स्नातां चतुर्थे दिदसे रात्री गच्छेदु विचक्षणः ॥ १५१ ॥

·३६८ सनातनधर्मसंग्रहः ॥ पंचमे दिघसे नारी पप्ठेऽहनि पुमान् भवेत् । एतेन विधिना पनो मुपागच्छेत पण्डितः ।। १५२ ॥ ज्ञाति सम्बन्धि मित्राणि पूजनीयानि सर्वशः । यपृव्यं च यथाशक्ति यर्विविधदक्षिणैः ॥ १५३ ।। अत ऊर्ध्व मरण्यं च सेवितव्यं नराधिप । एप ते लक्षणोद्देश भायुप्याणां प्रकीर्तितः ॥ १५४ ॥ आचारो भूतिजनन आचारः कीर्ति वर्द्धनः । आचाराद् वर्धते हुयायु राचारो हन्त्यलक्षणम् ॥१५५॥ आगमानां हि सर्वेषा माचार: श्रेष्ठ उच्यते । थाचारप्रभवो धर्मो धर्मादायुर्विवर्धते ॥ १५६ ॥ एलधशस्य मायुष्यं स्वयं स्वस्त्ययनं महत् । अनुकम्प्य सर्ववर्णान् ब्रह्मणा समुदाहृतम् ॥ १५७ ।। शिष्टाचारः। महा. यन. २०६• मार्कण्डेय उ. मतु विप्रो महाप्राज्ञो धर्मव्याध मपृच्छत शिपाचारं कथमहं विद्या मिति नरोत्तम ।। ५६ ॥ एतदिच्छामि भगन्ते श्रोतुधर्मभृतांवर । त्वत्ती महामते व्याध तद् ब्रवीहि यथातथम् ॥ ६० ॥ व्याध उ. यज्ञो दानं तपो वेदाः सत्यञ्च द्विजसत्तम । पञ्चैतानि पवित्राणि शिप्राचारेषु नित्यदा ॥ ११ ॥ कामक्रोधी यशे कृत्वा दम्भं लोभमनार्जवम् । धर्ममित्येव सन्तुपास्ते शिपाः क्षिप संमताः ॥ ६ ॥ न तेषां भिद्यते वृत्तं यज्ञस्वाध्यायशीलिनाम् । आचारपालमञ्चैव द्वितीयं शिलक्षणम् ॥ ६३ ॥ गुरुशुश्रूपणं सत्यमक्रोधो दानमेव च । एतचतुष्टयं ब्रह्मन् शिशचारेपु नित्यदा ॥ ६४ ॥ शिधाचार मनः कृत्वा प्रतिष्ठाप्य घ सर्वशः। यामयं लभते वृत्तिं सा न शक्या हतोऽन्यथा ॥ ६ ॥ वेदस्योपनिषत् सत्यः सत्य स्योपनिषदमः । दमस्योपनिषत्त्यागः शिशचारेपु नित्यदा ।। ६६ ॥

·शिशाचारः ।
ये तु धर्मानसूयन्ते बुडिमोहान्विता नराः।
अपथा गच्छतां तेपामनुयाता च पीड्यते ॥ १७ ।।
ये तु शिधाः सुनियताः श्रुतित्यागपरायणाः।
धर्मपन्यान मारूढाः सत्य धर्म परायणाः ॥१८॥
नियच्छन्ति परां बुद्धि शिपाचारान्विता जनाः।
उपाध्यायमते युक्ताः स्थित्या धर्मार्थदर्शिनः ॥ १६ ॥.
नास्तिकान भिन्नमर्यादान करान पापमता स्थितान् ।
.त्यज तान् ज्ञानमाश्रित्य धार्मिका नुपसेव्य च ॥७० ।।
कामलोभग्रहाकीणी पञ्चेन्द्रियजलां नदीम् ।
नावं धृतिमयीं कृत्वा जन्मदुर्गाणि सन्तर ।। ७१ ॥
क्रमेण सञ्चितो धर्मो वुद्धियोगमयो महान् ।
शिपाचारे भवेत् साधू रागः शुल्ले च वाससि ॥७२ ।।
अहिंसा सत्य वचनं सर्वभूतहितं परम् ।
अहिंसा परमो धर्मः स च सत्ये प्रतिष्टितः ॥ ७३ ।।
सत्ये कृत्वा प्रतिष्टान्तु प्रवर्त्तन्ते प्रवृत्तयः।
सत्यमेव गरीयस्तु शिपाचारनिपेवितम् ॥ ७४ ॥
आचारश्च सतां धर्मः सन्तश्चाचारलक्षणाः।
यो यथा प्रकृतिजन्तुः स स्वां प्रकृतिमनुते ॥ ७९ ॥
पापात्मा क्रोधकामादीन् दोपानामोत्यनात्मवान् ।
प्रारम्भो न्याययुक्तो यः स हि धर्म इति स्मृतः ॥ ७६ ॥
अनाचारस्त्यधर्मति एतत् शिशानुशासनम् ।
अक्रुध्यन्तोऽनसूयन्तो निरहदारमत्सराः ॥७७ ॥
ऋजवः शमसंपन्नाः शिपाचारा भवन्ति ते ।
त्रैविद्यवृद्धाः शुचयो वृत्तवन्तो मनस्विनः ॥ ७८ ।।
गुरुशुश्रपवो दान्ता शिणचारा भवन्त्युत ।
तेपामहीनसत्वानां दुष्कराचारकर्मणाम् ॥ ७९ ॥
स्वः कर्मभिः सत्कृतानां घोरत्वं सम्प्रणश्यति ।,
तं सदाचारमाश्चयं पुराणं शाश्वतं ध्रुवम् ॥२०॥
धर्म धर्मेण पश्यन्तः स्वगं यान्ति मनापिणः।
आस्तिका मानहीनाश्च द्विजातिजनपूजकाः ॥ ८१ ॥

·सनातनधर्मसंग्रह ॥
श्रुतवृत्तोपसंपन्नाः सन्तः स्वर्ग निवासिनः ।
पदोक्तः परमो धर्मो धर्मशास्त्रेषु चापरः ।।८२॥
शिप्राचारश्च शिणानां निषिधं धर्मलक्षणम् ।
पारणं चापि विद्यानां तीर्धाना मपगाहनम् ॥ ३ ॥
क्षमा सत्यार्जवं शौचं सतामाचारदर्शनम् ।
सर्वभूतदयायन्ता अहिंसानिरताः सदा ॥ ८४ ।।
पनपञ्च न भोपन्ते सदा सन्तो द्विजप्रियाः ।
शुभानामशुभानाञ्च
कर्मणां फलसञ्चये ।। ८५॥
विपाक मभिजोनन्तस्ते शिशः शिपृसम्मताः॥
न्यायोपेता गुणोपेताः सर्वलोकहितपिणः ॥ ८६ ।।
सन्तः स्वर्गजिताः शुलाः सनिविपाश्च सत्पथे।
दातारः संपिभक्तारो दीनानुग्रहकारिणः॥ ८७॥
सर्वपूज्याः श्रुतधनारतधैय च तपस्विनः ।
सर्वभूत दयावन्तस्ते शिष्टाः शिष्टसम्मताः॥ ८८ ॥
दाननिष्ठाः सुखाल्लोका नाप्नुपन्तीह च श्रियम् ।
पीडया च फलनस्य भृत्यानां च समाहिताः ॥६॥
अतिशतया प्रयच्छन्ति सन्तः सद्भिः समागताः ।
लोकयानाच पश्यन्नो धर्ममात्महितानि च ॥१०॥
एवं सन्तो वर्तमानास्त्येवन्तं शाश्वत्तीः समाः।
अहिंसा सत्य वचन मातृशंस्य पधाजयम् ॥११॥
घद्रोहो नाभिमानश्च ही स्तितिक्षा दमः शमः ।
धीमन्तो धृतिमन्तश्च भूतानामनुरुम्पकाः ॥३२॥
अकामदेपसंयुक्तास्ते सन्तो लोकसाक्षिणः ।
श्रीण्येय तु सता माहुः सन्तः पद भनुत्तमम् ॥ ९३ ।।
न चैव लादयाच्च सत्यप्प त्तमा पदेत् ।
सर्वत्र च दयावन्तः सन्तः पारणपेदिनः ॥ १४॥
गच्छन्ती ह च सन्तुध धर्मपंथानमुत्तमम् ।
शिधाचारा महात्मानो येषां धर्मः सुनिश्चितः ॥६५॥
पानसूपा क्षमा शान्ति सन्तोषः प्रियवादिता।
पाममोधपरित्याग: शिपाचार निपेषणम् ॥ ६ ॥

·शिष्टाचारः।
कर्म च भ्रुतसम्पन्नं सतां मार्गमनुत्तमम् ।
शिपाचार नियन्ते नित्यं धर्ममनुव्रताः ॥७॥
प्रज्ञामासाद मारहय मुच्यन्ते महतो भयात् ।
प्रेक्षन्ते लोक वृत्तानि विविधानि द्विजोत्तम ॥२८॥
यतिपुण्यानि पापानि तानि द्विजयरोत्तम ।
एतत्तं सर्वमाख्यातं यथाप्रझं यधाश्रुतम् ।
शिपाचारगुणं ब्रयन पुरस्कृत्य द्विजपंभ ॥ ९९ ॥
.
तीर्थाटनम् ।
धमपयुधि-उ. प्रदक्षिणां यः कुरुते पृथियों तीर्थतत्परः।
किं फलं तस्य कात्न्येन तद्भवान वक्तुमर्हति ॥११॥
मारवउवाच.शृणु राजन्नवहितो यथा भीप्मेण धीमता।
पुलस्त्यत्य सकाशादै सर्वमेतदुपश्रुतम् ॥ १२॥
पुरा भागीरथीतीरे भीप्मो धर्मभृतां वरः।
पिघ्यं व्रतं समास्थाय न्ययसन मुनिभिः सह ॥ १३ ॥
शुभे देशे तथा राजन् पुण्ये देयर्पिसेविते ।
गङ्गाद्वारे महाभाग देवगन्धर्वतेविते ॥ १४ ॥
स पितृस्तर्पयामास देवांश्च परमयुतिः ।
पींश्च तर्पयामास विधिहप्न कर्मणा ॥ १५ ॥
कस्यचित्वथ कालस्य जपन्नेव महायशाः ।
ददर्शाद्भुतसझाशं पुलस्त्यमृपिसत्तमम् ।। १६ ॥
सतं दृष्ट्रोग्रतपसं दीप्यमानमिष श्रिया।
प्रहर्पमतुलं लेभे विस्मयं परमं ययौ ॥ १७ ॥
उपस्थितं महाभागं पूजयामास भारत ।
भीष्मो धर्मभृतां श्रेष्ठो विधिदृष्टेन कर्मणा ॥१८॥
शिरसा चाय॑मादाय शुचिः प्रयतमानसः ।
नाम सङ्कीर्तयामास तस्मिन् ब्रह्मर्पिसत्तमे ॥ १६ ॥
भीप्मोऽहमिति भद्रं ते दासोऽस्मि तव सुव्रत ।
सघ संदर्शनादेव मुक्तोऽदं सर्वकिल्विपैः ॥ २० ॥

·३७२ सनातनधर्मसंग्रहः ।। एवमुत्का महाराज भीमो धर्मभृतां यमः। धाग्यतः प्राञ्जलिर्भूत्वा तूष्णीमासीधुधिष्ठिर ॥ २१ ॥ तं दृष्ट्वा नियमेनाथ स्वाध्यायेनापफर्षितम् । भीम कुरुकुलश्रेष्ठं मुनिः प्रीतमना भवत् ॥ २२ ॥ . वन-दरपुलउ. अनेन तय धर्मज्ञ प्रश्रयेण दमेन च । सत्येन च महाभाग तुघोऽस्मि तव सुव्रत ॥१॥ घस्येदशस्त धर्मोऽयं पितृ भक्तया श्रितोऽनघ । । तेन पश्यसि मां पुत्र प्रीतिश्च परमा त्वयि ॥२॥ भमाघदर्शी भीष्माहं ब्रूहि किं करवाणि ते पद् पक्ष्यसि कुरुश्रेष्ठ तस्य दातास्मि तेऽनघ ॥ ३ ॥ भोप्पउघाच प्रीते त्वयि महाभाग सर्पलेोकाभिपूजिते । कृतमेतावता मन्ये यदहं पृषान् प्रभुम् ॥ ४॥ पदि त्वहमनुग्राह्य स्तय धर्मभृतां घर । संदेहं ते प्रवक्ष्यामि तन्मे त्वं छत्तुमर्हसि ॥ ५ ॥ अस्ति मे हृदये कश्चित्तीर्थेभ्यो धर्मसंशयः । तमहं श्रोतुमिच्छामि तद्भवान् वक्तुमर्हति ॥ ६ ॥ प्रदक्षिणां यः पृथियों करोत्यमरसन्निभ । किं फलं तस्य विप्र तन्मे बेहि सुनिश्चितम् ॥ ७ ॥ पुलस्त्य, उ.हन्त ते कथयिष्यामि यहषीणां परायणम् । तदेकाग्रमनाः पुत्र श्रुणु तीर्थपु यत् फलम् ॥ ८ ॥ यस्य हस्तौ च पादा च मनश्चैव सुसंयतम् । विद्या तपश्च कीर्तिश्च स तीर्थफलमश्नुते ॥ ९ ॥ प्रतिग्रहादपावृत्तः संतु] येन केन चित् । अहंकारनिवृसश्च स तीधफलमश्नुते ॥१०॥ अकल्कको निरारम्भो लघ्वाहारा जितेन्द्रियः । विमुक्तः सर्वपापेभ्यः स तीर्थफलमश्नुते ॥ ११ ॥ भक्रोधनश्च राजेन्द्र सत्यशीला दृढव्रतः। प्रात्मोपमञ्च भूतेषु स तीर्थफलमनुने ।। १२ ॥

·तोटिनम्।
ऋषिभिः तयः प्रोक्ता देयिह यथाक्रमम् ।
फलञ्चैव यथातथ्यं प्रेत्य चेह च सर्वशः ॥ १३ ॥
न ते शक्या दरिद्रेण यज्ञाः प्राप्तुं महीपते ।
यहूपकरणा या नानासम्भाविस्तराः ॥१४॥
प्राप्यने पार्थिवरेतः समृर्दा नरैः कचित् ।
नार्धन्यूनै न वगणै रेकात्मभिरसाधनैः ॥ १५ ॥
यो दरिद्ररपि विधिः शक्यः प्राप्तुं नरेश्वर ।
तुल्यो यज्ञफलैः पुण्यैस्तन्निबोध युधांवर ॥ १६ ॥
पीणां परमं गुह्यमिदं भरतसत्तम ।
तीर्थाभिगमनं पुण्यं यज्ञैरपि विशिष्यते ॥ १७ ॥
অনুবায়ে দ্বিাযি নাযানসি ।
अदत्वा कान गाथ दरिद्रो नाम आयते ॥१८॥
अग्निष्टोमादिभिर्यज्ञरिष्ट्वा विपुसदक्षिणैः ।
न तत् फलमाप्नोति सीर्थाभिगमनेन तत् ॥ १६ ॥
अनु. २५. काम क्रोधं व लोभं च यो जित्वा तीर्थमानसेत् ।
न तेन किदिान प्राप्नं तीर्थाभिगमनाभवेत् ॥
कर्तव्यः धर्मसाधनः।
पनधि र माहं फर्मफलान्वेपी राजपुत्रि चराम्यत ।
ददामि देय मित्येव गजे पश्यमित्युत ॥२॥
यस्तु पात्र फलं मा पा कर्तव्यं पुरुपेण यत् ।
गृहे था यमता अप्पो यथाशक्ति करोमि तत् ॥ ३॥
धर्मरामि सुश्राणि न धर्मफलकारणात् ।
आगमाननतिकाम्य सनां वृत्तमवेक्ष्य च ॥४॥
धर्म एव.मनः कृष्णे स्यभायाचैव मे धृतम् ।
धर्मयाणिज्यफो टीनो जघन्गी धर्मवादिनाम् ॥६॥
न धर्मफलमामोति यो धर्म दरोन्युमिमाति ।
परीनं शते कृत्या नातिरपात्तापचेतनः ॥६॥

·३०४ सनातनधर्मसंग्रहः ॥ प्रातिपादाददाष्येप माधर्ममभिशशिधाः। धर्माभिशती पुरुपस्तिर्यग्गतिपरायणः ॥७॥ धर्मो यस्याभिशङ्कपः स्यादापं पा दुर्घवात्मनः । घेदात् शुद्र इयापेयात् स लोकादजरामरात्॥८॥ घेदाध्यायी धर्मपरः कुले जात मनस्विनि । स्थविरेषु स योक्तव्यो राजभिर्धर्मचारिभिः॥६॥ पार्प यान स हि शुद्रेभ्यस्तस्करेभ्यो विशिष्यते । शानातिगो मन्दबुद्धि यो धर्ममभिशकते ॥१०॥ प्रत्यक्षं द्विस्थया दृपृ ऋपिच्छन् महातपाः। मार्कण्डेयो ऽप्रमेयात्मा धर्मेण चिरजीविता ॥ ११ ।। ध्यासो वसिष्ठो मैत्रेयो नारदो लोमशः शुकः। अन्ये च ऋषयः सबै धर्मेणैव सुचेतसः॥ १२॥ प्रत्यक्षं पश्यसि रोशान दिव्य योग समन्वितान् । शापानुग्रहणे शक्तान् देवेभ्यो ऽपि गरीयसः ॥ १३ ॥ एते हि धर्ममेवादी वर्षयन्ति सदानघे । फर्तव्यममरप्रख्याः प्रत्यक्षागमयुद्धयः ॥ १४ ॥ अतो नार्हसि कल्याणि धातारं धर्ममेव च । राज्ञि मूढेन मनसा क्षेप्तुं शशितुमेव च ॥ १५॥ उन्मत्तान्मन्यते पालः सर्वानागतनिश्चयान् । धर्माभिशकी नान्यसमात् प्रमाण मधिगच्छति ॥ १३ ॥ यात्मप्रमाण उन्नद्धः श्रेयलो वमन्यफ। इन्द्रिय प्रीतसम्यद्धं यदिदं लोक साक्षिकम् । एतावन्मन्यते याला मोहमन्यत्र गच्छति ॥ १७ ॥ प्रायश्चित्तं न तस्पास्ति यो धर्ममभिशंकते। ध्यायन स कृपणः पापो न लोकान् प्रतिपद्यते ॥ १८॥ प्रमाणादि निवृत्तो हि वेद शास्त्रार्थ निन्दकः । फामलोभातिगो मूढे नरकं प्रति पद्यते ॥ १६ ॥ यस्तु नित्यं कृतमतिर्ममेदाभिपद्यते । आशंकमानः फल्याणि सोऽमुनानन्त्यमरनुते ॥२०॥ धा प्रमाणमुत्फम्य धर्म न मतिपालयन् ।

·कर्तव्यः धर्मसाधनः । ३७५ सर्वशास्त्रतिगो मूढः शं जन्मसु न विन्दति ॥२१॥ यस्य नापं प्रमाणं स्याछिपाचारश्च भाविनि। नैच तस्य परो लोको नायमस्तीति निश्चयः ॥ २२ ॥ शिराचरितं धर्म कृष्णे मा स्माभिशंकिथाः। पुराणमृपिभिः प्रोक्तं सर्वजः सर्वदर्शिभिः ॥२३ ।। धर्म एव प्लवो नान्यः स्वर्ग द्रौपदि गच्छताम् । सैव नरः सागरस्येव वणिज: पारमिच्छतः ॥ २४ ॥ अफलो यदि धर्मः स्याच्चरितो धर्मचारिभिः। अप्रतिष्ठे तमस्येतज्जगन् मज्जेदनिन्दिते ॥ २५ ॥ • निर्वाणं नाधिगच्छेयुर्जीवेयुः पशुजीधिकाम् ॥ विद्यया नैव युज्यु न घार्थ केचिदाप्नुयुः ॥ २६ ।। तपश्च ब्रह्मचर्यञ्च यज्ञः स्वाध्याय एव च । दानमार्जवमेतानि यदि स्युरफलानि वै ॥ २७ ॥ नाचरिष्यन् परे धर्म परे परतरे च ये। विप्रलम्भाऽयमत्यन्तं यदि स्युरफलाः क्रियाः ।। २८ ॥ अपयश्चैव देवाश्च गन्धर्वासुरराक्षसाः॥ ईश्वराः कस्य हेतास्त घरेयुर्धर्म मादृताः ॥ २६ ॥ फलदं त्विह विज्ञाय धातारं श्रेयसि ध्रुवम् । धर्म ते व्यचरन् कृष्णे तद्धि शर्म सनातनम् ॥ ३० ॥ स नायमफलो धर्मो नाधर्मो फलवानपि । दृश्यन्तेऽपि हि विद्यानां फलानि तपसा तथा ॥ ३१ ॥ त्वमात्मनो विजानीहि जन्म कृपणे यथाश्रुतम् वेत्य चापि यथाजातो धृद्युम्नः प्रतापवान् ॥ ३२॥ एतायदेव पर्याप्त मुपमानं शुचिस्सिते। कर्मणां फलमानोति धीरो ऽल्पेनापि तुष्यति ॥ ३३ ॥ पहुनापि विद्वांसो नैव तुप्यन्त्यबुद्धयः । तेषां न धर्मज किश्चित् मेत्य शर्मास्ति वा पुनः ॥ ३४ ॥ कर्मणां श्रुतपुरयानां पापानाञ्च फलोदयः । प्रभवश्वात्ययश्चैव देवग्यानि भाविनि ॥ ३५॥ 1 ४ ·३७६ सनातनधर्मसंग्रहः ॥ नैतानि पेद यः कश्चिन्मुद्यन्ते ऽत्र प्रजा इमाः । श्रपि कल्पसहस्रेण न स श्रेयो ऽधिगच्छति ॥ ३६॥ रक्षाण्येतानि देवानां गूढमाया हि देवताः। कृताशाश्च व्रताशाश्व तपसा दग्धकिल्धिपाः ॥३७॥ प्रसादेर्मानसैर्युक्ताः पश्यन्त्येतानि वै दिजाः। न फलादर्शनाद्धर्मः शवितव्यो न देवताः ॥ ३८ ॥ यपृष्पञ्च प्रयत्नेन दातव्यञ्चान सूयता। फर्मणां फलमस्तीह तथैतहर्म शाश्वतम् ।। ३६ ॥ ब्रह्मा प्रोवाच पुत्राणां यद्दपि र्वेद कश्यपः । तस्मात्ते संशयः कृष्णे नीहार इव नश्यतु ।। ४० ।। व्यवस्य सर्वमस्तीति नास्तिक्यं भाव मुत्सृज। ईश्वरञ्चापि भूतानां धातारं मा च वै क्षिप । शिक्षस्वैनं नमस्वैनं माते ऽभूद बुद्धिरीदृशीं ॥४१॥ यस्य प्रसादात्तद्भक्तो मा गच्छत्यमर्त्यताम् । “. उत्तमां. देवतां कृष्णे मा मवंस्थाः कथंचन ॥ ४२ ॥ 14