·विभागकालकर्त निर्णयः । विभागः पुत्रैर्न कार्य इत्यादुक्तं भवति । उक्तञ्चान्त्यपादेन मानवे, अनीशा स्तेहि जीवतोरिति । अनीशा अखतन्त्रा इत्यर्थः । तथाच शङ्खः, न जीवति पितरि पुत्रा ऋकथं भजेरन यद्यपि खाम्यं पश्चा- दधिगतं तैरनही एव पुत्रा अर्थधर्मयोरखातन्त्रवादिति। यद्यपि तैः पुत्रैः स्वकीयजन्मनः पश्चादनन्तरमेव, पिलधने खाम्यमधिगतं प्राप्तं तथापि जीवति पितरि नैव भजेरन यतोऽर्थधर्मायोरखात- न्यात विभागकर्तृ तायामनहीः पुत्रा इत्यर्थः । अर्थाखातव्यं अर्था- दानप्रदानयोरखातव्यम्। तथाच हारीतः। जीवति पितरि पुत्रा- णामादानविस गाक्षेपेवस्वातव्यमिति । अादानमापभोगः। विसर्गीव्ययः। आक्षेपो दासादिपरिजनस्वापराधेषु शिक्षार्थमाक्षेपः । अस्वातव्यं पितुरनुज्ञामन्तरेण · खेच्छयार्थीदानादावप्रवृत्तिः । धर्माखातन्यमप्येवं पृथगिष्टापूर्तीदावप्रत्तिः। एवञ्च पित्रानुज्ञा- तेन पुत्रेण धर्मकीग्निहोनादिकार्य नाननुज्ञातेनेति मन्तव्यम् । यत्तु देवलोपि पितh परते पुत्रा विभजेरन पितुर्धनम् । अखाम्यं हि भवेदेषां निर्दोषे पितरि स्थितइति । वचनमस्वातत्र्यप्रतिपादनार्थमिति मन्तव्यं निर्दोषे पितरि स्थिते पिढधने पुत्राणां जन्मना खाम्यस्य लोकसिद्धत्वात्। नन्वलौकिक खाम्यं न पुत्राणां लोकसिद्धमिति तथैवाखान्यं हि भवेदिति वचना- न्तरस्य भङ्गः क्रियते । नच वाच्यं प्रतिज्ञामात्रं लौकिकस्खाम्यमिति, यतो न्यायमाह संग्रहकारः. वर्तते यस्य यद्धस्ते तस्य स्वामी सएव न, अन्यखमन्य हस्ते तु चौर्यद्यैिः किं न दृश्यते । तस्माच्छास्त्रतएव स्यात् खाम्यं नानुभवादपीति । यस्माद्यस्वान्तिके यद्धनं वर्तमानं दृष्टं तस्य स एव स्वामीत्यवधारयितुं न शक्यते परकीयस्यापि चौर्यदिना अन्यान्तिकस्थस्य दर्शनेन तमेव खामित्वापत्तः। तस्मात अत्राखाम्य- ·स्मृतिचन्द्रिका। शास्त्रकसमधिगम्यं खाम्यं न प्रमाणान्तरसमधिगम्यमपीत्यर्थः। किच्च यदि यस्यान्तिके यदृष्टं तस्य सएव खामी, तहस्य स्वमन्येनाप- हृतमिति न ब्रूयात् यसैवान्तिके दृष्टं तस्य च स्वामित्वात् । अपिच प्रमाणान्तरगम्ये खाम्ये ब्राह्मण स्याधिक लब्धं क्षत्रियस्य विजितं निर्दिष्टं वैश्ययोरिति गौतमप्रणीते धर्मशास्त्र यथा- क्रमं वानतिक्रमेण पृथक् पृथग भिन्नप्रकारेण विहितोऽर्थागमो व्यर्थः स्यात् मानान्तरस्यैव नियामकत्वात् । एतहाधकदयमाह मएव, अस्यापहृतमेतेन न युक्तं वनुमन्यथा। विहितोागमः शास्त्रे यथावण पृथक् पृथक् । प्रतिग्रहाजिवा- णिज्य शुश्रूषाख्या यथाक्रममिति। अस्येत्यादि वक्त मित्यन्तेनात्र प्रथमबाधकमुक्तं, अवशिष्टेन व्यर्थः स्यादित्यध्याहारसापेक्षेण द्वितीयमिति मन्तव्यम् । एवञ्च खत्वमपि खाम्यवदेव शास्त्रकसमधिगम्य विज्ञेयं स्वाम्य- खत्वयो स्तुल्ययोगक्षेमयोरेकतरमधिकृत्य सावितेऽपि शास्त्र कसम- धिगम्यत्वे, दयारव साधितत्वं भवति । अतएव सम्पति खत्वमधिकृत्यापि शास्त्रकसमधिगम्यत्वं दयो- रेव साधयितुमाह भएव । नच स्वमुच्यते तद्यत् खेच्छया विनिय- ज्यते विनियोगोऽत्र सवस्य शास्त्रेणेव नियम्यत इति । अस्यायमर्थः न बमोऽन्तिके वर्तमानतथा परिदृष्टं खमिति, किन्तु यबस्तु येन यथेष्टं विनियुज्यते तत्तस्य खमित्युचितं, ततश्च नातिप्रसङ्गादि- दृषणम अपहृतादेरयथेष्टविनियोज्यस्य खव्यवहाराप्रसङ्गादिति : नच वाच्यं यतः सर्वस्य स्वव्यवहारविषयस्यापि धनस्य विनियोगः शास्त्र णैव गुरुभृत्यादेर्भरणादौ नियम्यत इति । यथेष्टविनि थोज्यं किमपि नास्ति प्रपञ्चतं चैतद्धारेश्वररिणा।

·विभाग कालकत निर्णयः । ५ या व्याख्या न्याय्या। तस्मात् अखाम्यहि भवेदेवां निर्देोषे पितरि स्थित इति धर्म- स्वादखाम्ये मिद्धे यद्यपि पश्चादधिगतं तैरिति शङ्कवचनस्यैवा- अत्रोच्यते न बमो यथेष्टविनियोज्यं मति किन्तु यथेष्टविनियोगाहं स्वत्वमिति बमहे। ननु शास्त्रण भृत्यादेर्भरणादौ विनियोगनियमात् यथा यथेष्टविनियोज्यत्वं नरूपं तथा यथेष्टविनियोगार्हत्वमपि यथेष्टविनियोगाभावादेव नरूपं, मैवं यथेष्टविनियोगाभावेऽपि यद्येनार्जितं तत्तस्य ष्टविनियोगाह मित्येवं निरूप्यते। तथाच न्यायविवेके भव- थेनैव निरूपितं तच्च तस्य तदर्ह यद्येनाजितमिति ग्रन्थेन, पायमर्थः । यवस्तु येन पुरुषेणार्जितं तदस्तु तस्य पुरुषस्य हैं यथेष्टविनियोगाहमिति खत्वनिरूपणवद्यथेष्टविनि- गाहत्वनिरूपणच्चारमन्मते सुशक्यमिति शब्दार्थः । नवेव चौर्यर्जितं यथेटविनियोगार्ह स्यादित्याशङ्कयाह व, लौकिकमिदञ्चार्जनं जन्मादीति । जन्मक्रयसंविभाग- रग्रहाधिगमाद्येव अनिदं प्रथमलाकसिद्धमर्जनमेव खत्वापादक पुनश्चौर्यदिकमित्यर्थः। अतिप्रसङ्गपरिहारोऽपि सुशक्य ते च शब्दार्थः। नन्विदमर्जनमनिदं प्रथमलोकसिद्धमिद मित्यत्र नियामकमित्याशङ्कयाह स एव, अतएवानिदं प्रथमलोक- षय इत्यव्यवस्थितनिवन्धनार्थी स्मृतिः, वयाकरणादिस्मृतिवदिति। यतएवानिदं प्रथमलोकसिद्धार्जनमेव खत्वापादकं ततश्च व लौकिकवैदिकख वावहारसियर्थ मवश्यं ज्ञेयम् अतएवानिदं ग्मलोकधीगोचरतया वावस्थिताजनानां स्वग्रन्थे निवन्धनार्थी तः खामी रिक्थक्रयसंविभागपरिग्रहाधिगमेषु, ब्राह्मण- धिकं लश्च क्षत्रियस्य विजितं निर्दिष्टं वैश्यद्रयो रित्यादिका ·है स्मृतिचन्द्रिका। साधुशब्दनिबन्धनार्थवद्याकरणस्मृतिवत् कृतेत्यर्थः । क्थं ऋक्थार्जनं, पित्रादिधने स्वामित्वापादकं पुत्रादिजन्मेति यावत् तथाच पैत्तकधन लाभहेतुत्वेनोक्तं गौतमेन उत्पत्त्यैवार्थ खामित्वात लभत इत्याचार्य। इति। उत्पत्त्यैव माढगर्भे शरीरोत्पत्त्यैवेत्यर्थः क्रयः प्रसिद्धः, संविभागः पित्रादिधने विशेषनिष्ठखामित्वसम्पादको विभागः। परिग्रहः काननाधिगतजलदणकाष्ठादेरन्येनाखी- कृतस्य स्खोकारः। अधिगमा निध्यादेपलब्धिः। एतेषु निमि- त्तेषु सतसु, पुत्रादिः क्रेता संविभका परिग्रहीता अधिगन्ता च यथाक्रमेण पित्रादिधनस्य क्रीतस्य संविभक्तांशस्य परिगृहीतस्य- अधिगतस्यच खामी भवति। तथा लञ्च परिग्रहीतं ब्राह्मणस्याधिक प्रातिखिकमर्जितम् । एवं क्षत्रियस्य विजितं विजयलब्धम्। एवं, वैश्यस्य निर्दिष्टं कथ्यादौ भृतिरूपेण लब्धम् । ट्रस्थापि निर्टि विजउषादौ भतिरूपेण लब्धं प्रातिस्विकमर्जितमित्येव मर्जन- निबन्धनाया गौतमस्मते रा विज्ञेयः । एवञ्च यत् संग्रहकारे- णोक्तं वर्त्तते यस्य यद्धस्ते इत्यादिना, यच्च धारेश्वररिणा सर्वमयास्तं वेदितवाम् । ततश्चाखाम्यं हि मवेदेषां निर्दोषे पितरि स्थित इति वचनस्येव शङ्खवचनविरोधपरिहारो युक्त एवेत्य लमतिवडना । प्रकृतमुच्यते । निर्दोषग्रहणात पितरि सदोघे स्थितेऽपि सति पुत्राणां न तत्पारतव्यमिति दर्शयति । तेन पितरि स्थिते वाास- कत्वादिदोषे सत्यादानविमगादौ ज्येष्ठस्य खातच्यादनुज्ञायाञ्च ज्येष्ठाधीनखत्वमवगन्तव्यम्। अतएव शङ्गलिखिताभ्यामुक्तम् । पित- र्य शक कुटुम्बवावहाराज ज्येष्ठः प्रतिकुर्य्यदनन्तरो वा कार्य ज्ञ स्तदनुमतेनेति, तदनुमतेन ज्येष्ठानुमतेन तदानीं तसैव खातच्यात् प्रपञ्चितं तत् ·विभागकाल कर्त निर्णयः। ट तदनन्तरग्रहणमनुजोपलक्षणार्थ कार्य ज्ञत्यैवात्र विवक्षितत्वात् । अशक्तग्रहणच दीनादेरुपलक्षणार्थम् अतएव हारोतः। काम दीने प्रोषिते आति गते वा ज्येष्ठोऽथाश्चिन्तयेदिति। दीन इत्यादौ जीवति पितरीति पददयमनुषज्यते तस्य पूर्ववाक्ये श्रव- णादिहाकाक्षितत्वात् । काममिति वदन् पिट परतन्त्रत्वं तदानी- मपगतमिति दर्शयति गतेच पिट परतन्त्रत्वे पुत्राणां पिधन- विभागकत्त वाहता जातेति पिटधनविभागोऽपि तदानी पुत्राण- मेवेच्छया भवितुमर्हति । अतएव शसः अकामे पितरि कथ- विभागो वृद्धे विपरोतचेतसि दीर्घरोगिणि चेति । अकामे पितरि विभागेच्छान्ये पितरोत्यर्थः, वृद्धे अतिद्ध, विपरीत- चेतसि अप्रकृतिस्थे, एतदुक्तं भवति वार्द्ध क्यादिना पितर्य खतन्त्र- तामापन्ने तदनिच्छयापिटधनविभागः पुत्राणामिच्छयैव भवतीति ! दीर्घरोगग्रहणं दीर्घकोपादेरुपलक्षणार्थम्। अतएव नारदः। बाधितः कुपितश्चैव विषयासक्तमानसः । স্মঘমাদাৰীৰ न विभागे पिता प्रभुः, अपितु तत्पुत्रा एव प्रभव इति शेषः । अन्यथाशास्त्रकारी स्मृत्याचारवापेतमार्गवर्ती। निषेपितरि स्थितेऽपि क्वचिद्दिषये पुत्रकत कविभागमाह अतऊ पितुः पुत्रा विभजेरन् धनं समम । मातु- निवृत्त रजसि प्रत्तासु भगिनीषु च । पितयं परतस्पृहइति । यद्यपि अतऊईमित्यादि सममित्यन्त- माद्यवाक्यमजीवविभागकालादिबोधनार्थं तथाप्युत्तरवाक्यपूरणो- पयोगार्थ पठितम् । पित्रारपत्योत्पत्तिसामय्यभावनिश्चये अप- त्यविवाहकृत्ये च कृते पितुर्द्ध नास्पृहायां पुत्रा एव विभजेरन्निति दितीयवाक्यस्यार्थः। बौधायनः । पितरपि कतत्वमनुमतिद्वार- सएव। निवृत्त वापि रमणात् ·स्वति चन्द्रिका। वा स्वयं विमजेदयाम- व्यासः। णाह पितुरनुमत्या दाविभाग इति । कथं तर्हि पिटकत को विभाग इत्यपेक्षिते नारदः। पितेव पुत्रान स्थित इति। वयसिस्थित इति वदन्नप्रतिहतखातव्ययुक्तपिविषय एवायं नियम इति दर्शयति । अपिकारेण पित्कर्त कवनियम- लामेऽपि स्वयंग्रहणादस्मिन विषये पुत्राणामनुमतिकर्तृत्वमपि निरस्तम् । वा शब्दः सहवासेन विकल्पार्थो न पुनः पुत्रादि- कर्नन्तरेण, सहवासस्यै वात्र पक्षान्तरलात, तथाच भ्रातृणां जोवतोः पित्रोः सहवासो विधीयतइति । पितुरूई मपि भाढणामन्योन्यमर्यापचयार्थ सहवामोऽस्लेव । तथाच शनलिखितौ। कामं सह वसे युरेकमताः संहता वृद्धिमा- परनिति । पृथक् पृथक् व्ययाभावादिति भावः। विभागेतु धर्मद्धिमापोरननुमत्याह गौतमः। विभागेतु धर्मद्धिरिति । कथमित्यपेक्षिते नारदः। भ्रातृणामविभक्ताना मेको धर्मः प्रव- तते। विभागे सति धहि भवेदेषां पृथक् पृथगिति ! धर्मः पिटदेवद्विजार्चनजन्यः ! तथाच वृहस्पतिः। पाकेन वसतां पिटदेवद्दिजार्चनम् । एक भवेदिभक्तानां तदेव स्थागृहे गृहे । नवग्निहोत्रादिजन्योऽपि ध विभकानां व ते नाविभक्तानां खत्वाभावेन, विभक्तानां खसाध्याग्निहोत्रादिधाऽपि विभागपक्षोत्कृष्टवे हेतुतया वक्रयः । उक्तञ्च तथैव संग्रह- कारण । क्रियते खं विभागेन पुत्राणां पेटकं धनम् । खत्वे सति प्रवर्तन्ते तस्माद्धर्मपाः एथक्रियाः। प्रवर्तन्ते खमाध्याग्नि- होत्रादय इति शेषः। अत्रोच्यते पेटकं धनं विभागेन पुत्राणां खं क्रियत इत्येतद- नुपपन्न जननेनैव सं क्रियतइति प्रागेव प्रतिपादितत्वात, एक- ·विभागकालकर्त निर्णयः । ततश्चाविभक्तानां खत्वमस्तीति खमाध्याग्निहोत्रादिजन्यो धर्मः सम्पद्यतएवेति न कश्चिद्धिभागपक्षन्याविभागपक्षाद्दिशेष इति पूवात प्रकारेणैव विभागपने धर्मावृद्धि गौतमादिभिरुति दिक। इति स्मृतिचन्द्रिकायां विभागकालकन्त प्रतिपादनम् । अथ जीबदिमागप्रकारः । तत्र शङ्खलिखितौ। जीवति वा पितरि रिक्थविभागोऽनुमतः प्रकाशं वा मिथोवा धर्मात इति। यो जीवविभागपक्षोऽनुमतः स तावत् प्रकाशं बन्धादिसमक्षं यथा भवति तथा मिथो वा रहसि वा धर्मतो धर्मरदनपेतेन प्रकारेण कार्य इत्यर्थः । तमेव प्रकारमाह कात्यायनः। सकलं द्रव्यजातं यद्भागे Bहन्ति तत्समैः। पितरौ भातरश्चैव विभागो धर्म्य उच्यते । यन्मध्यगं द्रव्यजातं तत् सकलं पित्रादयो यत्र विभागे समेरेव भाग गृहन्ति स विभागः शास्त्रावगतत्वात धमादनपेत इत्युच्यत- इत्यर्थः । ज्येष्ठधात भोगाधिक्येन विभागान्तरतो धन्य विभागं वक्तुं बौधायनेनोक्तम् । पुत्रेभ्यो दायं व्यभजदिति । समो श; मषा मविशेषादिति। मनुः। पुत्रेभ्यो दायं व्यभदिति जीवहिभागाभिधायके ब्राह्मणे भागविशेषानभिधानात समं स्वाद- ·१० स्मृति चन्द्रिका : श्रुतत्वादिति न्यायबलेनास्मादेव शास्त्रात सर्वेषां पिता पुत्राणां सम एवांशो ऽवगम्यत इत्यर्थः । ज्येष्ठत्वादाधिक्यं श्रुत्यन्तरमित्याह स एषां धनमेकमेकमुद्धरेज्ज्येष्ठः तस्माज्ज्येष्ठपुत्रं धनेन निरव- साययतीति श्रुतिरिति धनमेकमेकमिति वदन धनेनेत्येकवचनं श्रुतिवाक्यगतं विवक्षितमिति दर्शयति निरवसाययतीति तोषयती- त्यर्थः । तथाचापस्तम्बः, एकधनेन ज्येष्ठं तोषयित्वा जीवन पुत्रेभ्यो दायं विभजेत् सममिति। जीवन पिता श्रेष्ठेनैकेन धनेन मध्यग- ट्यादुत्कृष्टतरेण ज्येष्ठं प्रथमपुत्र तोषयित्वा ऽवशिष्टमात्मसहित- ज्येष्ठादिपुत्रेभ्यः समत्वेनैव विभजेदित्यर्थः । एवञ्च प्रथमोत्पन्नतया तदर्थमेवोद्धारः स चैकस्यैव सर्वधर्म- ज्येष्ठस्य, उद्ध,तावशिष्टस्य समलेनैव विभाग इति विधानान्तरमुक्त- मित्यवगन्तव्यम् । एवं कात्यायनबौधायनोक्तेऽप्यु भयो मध्ये यं पक्षं पिता कर्त्त मिच्छति तमेव पक्षं कुर्यात् पिटकर्त्त केऽपि विभागे तस्यैव प्रभुत्वेन तदिच्छायाएव पक्षविशेषपरिग्रहकारणत्वात् । तदेतत् सर्च संक्षिप्य याज्ञवल्क्ये नोकम् । विभागञ्चेत पिता कुर्यादिच्छया विभजेत् सुतान्। ज्येष्ठं वा श्रेष्ठभागेन सर्वं वा स्युः समांशिन इति। अत्रोत्तरार्द्धन प्राङिपितपक्षद्वयं पूर्वोक्त क्रमव्यत्यासेनोक्तम्। तयोरन्यतरपक्षपरिग्रहे पितुरिचैव कारणं पुत्राणमिच्छाषि कारणमिति पूर्वाद्धेनोक्तमिति मन्तव्यम्। एवञ्चात्मेच्छया य: पक्षः पित्रा परिगृहीतः स सुतैरनपेक्षि- तोप्यनुमन्तव्य एव । तथाच सएव । न्यूनाधिकविभकानां धर्मयः पिटकृतः स्मृत इति । न्यूनतया ये विमका अज्येष्ठा स्तेषां श्रेष्ठ- भागाभावादधिकतया विभका ज्येष्ठा स्तेषां पितुरिच्छया स्वीकृतो पुनः ·तु विभता यथाह विभागकाल का निर्णयः। या द्वारपूर्वको विमाग स्तदा सोऽपि शास्त्रमूलत्वेन तद्धर्मरतया प्राक् स्मृत इति तैरप्यनुमन्तव्य इत्यर्थः । नारदोऽप्यमुमेवार्थमाह ! पित्रेव ये समन्यू नाधिकै ईनैः। तेषां सएव धर्मः स्यात् सर्वस्य हि पिता प्रभुरिति । समधनैः कृतो यो विभाग- प्रकारः तत्र पित्रा मामेकमधिकं श्रेष्ठं धनं न दत्तमिति ज्येष्ठे- नानुपायो न कार्य:, तथा यः पित्रा कृतो न्यूनाधिकधनैर्विभाग स्तत्र पित्रामान्य न्यून दत्तं ज्येष्ठायाधिकमिति अनुजैरनुशयो न कार्यः पितुरिच्छया प्राप्तस्यैवात्र धर्मयत्वात् । कुतस्तस्यैव धर्मरत्वमित्यपेक्षिते इत्युतं सर्वस्य हि पिता प्रमुरिति सर्वविधस्य पिटकर्तृकविभागस्य यतः पितेव प्रभुरित्यर्थः । ये पुनईमा विभाग मतिकामन्ति ते दण्डयाः । वृहस्पतिः समन्यूनाधिका मागाः पित्रा येषां प्रकल्पिताः, तथैव ते पालनीया विनेया स्ते स्यु रन्यथा । पित्रा शास्त्रावगतप्रकारेणेति प्रकारान्तरेण कल्पितानाम् अधर्मात्वेनापालनीयत्वात् । नहि खेच्छयैव खाजितधनेऽपि कस्यचित् पुत्रस्य निष्कसहस्रेण कस्यचित् पुत्रस्य कपर्दिकामात्रेण विभागः कृतो धर्मया भवितु- अनिदं प्रथमविभागस्य व व्यवस्थापकत्वात । नच दुच्छया विषमविभागोऽनिदं प्रथम एव इच्छया विमजेत् सुतानिति निबद्धत्वादिति वाच्यं अस्याः स्मृते स्तथाविधविभागा- निबन्धकत्वात । तथाहि स्वत स्तावदयुतत्वेपि यदपराणास्थाः स्मृतेः परिशेषात तथैव विभागप्रतिपादनपरत्वमापादितं तत् प्राक् प्रतिपादित सम्यगर्थसद्भावे सति अपास्तमिति । मात्रेण, पित्रा खार्जितधनेऽपि कृतो विषमविभागः पुत्रैरनुशये सत्यपालनीय इति सिद्धम् । शेषः। मर्हति । व खन्य खेच्छा- ·स्मृतिचन्द्रिका। शेषः। स इति यत् पुनरपराणोक्तं ज्य ४ श्रीधभागेनेत्येतदुद्धारेण प्रदर्श नार्थ तेनं ज्य ष्ठस्य विंश उद्धार इत्यादिभि मन्वादि शास्त्र यावन्त उद्धारप्रकारा विहिता स्ते सर्व चोपलक्षिता भवन्नीति तदप्य- पास्तम्। तमेकमेकमुद्धरेज्येष्ठ इति जीवद्विभागोतोद्धार- विशेषपरत्वस्व न्याय्यत्वात । वृद्धहस्पतिस्तु पितु भीगाधिक्येन प्रकारान्तरमाह | जीव- विभागेतु पिता गृहीतांशदयं स्वयमिति। पिता विभजनिति तथाच नारदः। द्यावंशौ प्रतिपद्येत विभजनात्मनः पितेति। विभजनिति वदन् पिटकर्तृ के जीवदिमागे भागदय- मात्मनो न पुत्रकर्तृ के जीवविभाग इति दर्शयति। पिटकत्त के विभागे प्यात्मनो भागइयग्रहणे विशेषमाहतुः शनलिखितौ । स यद्येकपुत्र: स्यात द्वौ भागावात्मनः कुर्यादिति । प्रकृतः पिता प्रत्यवम्मुश्यते । एकपुत्रः स्यादिति अतिक्रान्त पुत्र- लाभकालः स्थाद् गलितवयस्कः स्यादिति यावत् । अतएव बहुपुत्रसझावविषयेऽपि गलितवयस्कस्य दृष्टभागग्रह- णेन पिता पुत्राणां भागवैषम्यमाह हारीतः । जीवन्नेव वा विभज्य वनमाश्रयेत वृद्धाश्रमं वा गच्छेत स्वल्पेन वा संविभज्य भूयिष्ठमादाय वसेतु यद्यपदश्येत् पुनस्तेभ्यो गृहीयात क्षीणांच विभजेदिति । खल्प न भागेनात्मीयभागार्थप्रमाणकेन पिता पुत्रान् विभज्य बैगुण्येन भूयिष्ठभागं स्वयमादाय गृहएव वसेत एवं वसन यदि कथञ्चिदुपदश्येत् अशनाद्यमावेन क्षीणः स्यात् पिता तदा तेभ्यः पुत्रेभ्यः खदत्तभागवशात उपचितव्येभ्यः सकाशात स्व कुटुम्बभरणपर्याप्तं धनं पुन Pहीयात्, अथ पुत्रा एव अनाद्यभावेन क्षीणा स्तदा तान् पुनः पूर्ववदिमजेहित्यर्थः ।

·विभागकानकर्त निर्णयः। ११ । अतएव पुन- बनमाश्रयेत् वानप्रस्थः स्यात् । वृद्धाश्रमः चतुर्थाश्रमः । हा- श्रममिति वदन गलितवयस्कविषयमिति दर्शयति एवञ्चापरवयसि पुत्राश्रयार्थत्वात् यथा पिता पुत्रं क्षित उपधावति तागेव तदिति श्रुतिविषयत्वं पितुर्युत खल्पभागग्रहणात् यथा पुत्रः पितरं क्षित उपधावति तादृगेव तदिति श्रुतिविषयत्वं पुत्रस्य युक्तमित्य- भिसन्धायैव यद्यपदश्येदित्यादिना यथा पिता पुत्रं तथा पुत्रः पितरम् इत्यादि श्रुतिइयार्थ उक्त ति मन्तव्यम् । स्तेभ्यो गृहोयात् क्षीणांश्च विभजेदिति स्वकीयस्म यो रेवंविध श्रुतिमूलत्वं दर्शयितुं एतत् समानार्थं श्रुतिद्वयं प्रतीकेन तेनैव दर्शितम् । अथाप्यत्र ग्रहोपादानोपाधिकश्रुतिमुदाहरन्ति । पिता- येणः पुत्रा इतरे ग्रहाः, यद्याओणः स्कन्धादुपवादश्येत इतरेभ्यो गृतीयात् यदीतरे ग्रहाः स्कन्देयु रुपदश्येयु ति व्याख्यातमिति । ग्रहोपादानोपाधिकी सोमग्रहविशेषसमाधाक्रियां श्राग्रेणः सोम- ग्रहविशेषः । इतरे त्वाग्रेण व्यतिरिक्ता ग्रहाः ऐन्द्रवायव्यादयः । उपवादश्येत् उपदश्येदा येतेति यावत् । स्कन्दे युरिति लकारी ऽत्रावशिष्टश्रु तिभागप्रतीकार्थः । व्याख्यातप्रतीकेन प्रदर्शित- श्रुतिभागस्य व्याख्या कृतास्माभि या पदश्येत् पुनस्तभ्यो गृहीयात क्षीणांश्च विभजेदिति वाक्यदयेनेत्यर्थः । अत्रापि पितुरिच्छया समविभागः पक्षे कार्य । सकलं द्रव्यजातं यद्भागै डन्ति तत्समैः। पितरो भ्रातरश्चैव विभागो धर्मा उच्यते इति जीवदिमागं वदता कात्यायनेन समविभागपक्ष- स्यासार्वत्रिकत्वेनाभिधानात् तेनात्र विषये खकीयेच्छया पिता समविमागपक्षं कुर्यात् तदात्वाह याज्ञवल्क्यः यदि कुर्यात् समानांगान् पनाः कार्यः समांशिकाः, न दत्तं स्त्रीधनं यामां ·स्मृतिचन्द्रिका भवी वा श्वबारेण वेति। वार्द्धक्ये प्यात्मना सह समविभागपक्ष- मिच्छया पिता कुत्तिदात्मभागेन सह तत्समानमागं प्रति- पत्नि गृहीयादित्यर्थः। एवञ्च जायापत्यो न विभागो विद्यत- दूति हारीतवचनविरोधशङ्कापि परिहृतेति सर्वमनवद्यम् । यत्र पुत्रस्य पिटधने धनार्जनसमर्थतया स्वांशं ग्रहीतुं नेच्छा तत्र यावत स्वीकरोति तावत्तस्मै दत्त्वा पित्रा पृथक्रिया कार्य- त्याह सएव । शक्लस्यानीहमानस्य किश्चिद्दत्त्वा पृथक्रियेति । यदा पुन जीवति पितरि पुत्रकर्त्त को विभागः क्रियते तदा सकलं द्रव्यजातमित्यादि कात्यायनवचनोक्तं समविभागप्रकारेणेव कार्याः पुत्रकर्त्त, के जीवदिभागे प्रकारान्तरप्रतिपादक शास्त्रा- न्तराभावात् पितुः पुत्रा विभजेरन् धनं सममित्यनुवृत्तौ मात निवृत्तं रजसीत्यादिना समविभागनियमस्य नारदोकस्य पूर्व- प्रकरणे पुत्रकर्त्त कजीवहिभागाभिधानावसरे दर्शितत्वाच्च । इति स्मृतिचन्द्रिकायां जीवहिभागप्रकारः। ट अथ अजीवविभागप्रकारः। अथाजीवदिभागे समविभागप्रकारः। तत्र पितरीत्यनुवृत्तौ हारीतः । समानो मृते ऋकथ- विभागइति। मृते पितरि भादभिः क्रियमाण ऋक्थविभागः समभागेनैव कार्य इत्यर्थः। पैंठीनसिरपि। पेटके विमज्य- माने दायाचे भाढणां समो विभाग इति । दायाचे दायधने इत्यर्थः ।

·जीव विभागप्रकारः । १५ षिध्यते। नच भ्रातृणामिति बङबचनबलात् इयो भ्रात्री रविभाग- 'एवेति वाच्यं। मध्यगद्रव्यस्वामिसमर्पणमात्रपरत्वात् तस्य । अत- एव मध्यगद्रव्यखामिन एकस्यैव दायविभागो देवलेन प्रति- एकएव सवर्णः स्याद्दायोऽत्र न विभज्यतइति असवर्ण- नेकनाटविषये कचिद्दायो न विभज्यत इति दर्शयितुं सवर्णः स्यादित्युक्तम्। उक्तञ्च मनुना ब्राह्मणक्षत्रियविशां द्रापुत्रा न मागभागिति। एतदुक्तं भवति, द्राद्धात्रोरनेकत्वेऽपि विवाहण्टन्यद्रापुत्र ऋक्थं नार्हति अद् एव सर्व गृहीया- दिति। एवं विभागानधिकारिसवर्गसाहित्यादने केवप्येक एव गृही- यात्। तथाच संग्रहक्रारः। सर्वमेव हरेत् ज्येष्ठो ऽनुजेवनधि- कारिषु, मध्यमो वा कनिष्ठावा ज्यायस्यनधिकारिणि । नवधिकारिसवर्णनेकवादविषयेऽपि दायो न विभज्यते । यदाह मनुः ज्येष्ठएव तु गृहीयात् पित्रं धनमशेषतः । शेपास्तमुपजीवेयु यथैव पितरं तथेति । नचैतदचनं सहवासपक्ष- शिक्षार्थमिति वाच्यं, यतस्तदर्थमन्यदेव वचनं सहवसेयुर्वेति तेनैव प्रणीतमास्ते सत्यमास्त । तथाहि प्रगलभभ्राटषु सहवासपक्ष- शिक्षार्थमेव सहवसे युद्घत्यादेशः अप्रगल्भानुजेषु तु तत्प्रा- गल्भ्यपर्यन्तसहवासएव कार्यो ऽनेन प्रकारेणेति दर्शयितुं ज्येष्ठएव तु गृह्णीयादित्यायु पदेश इति नानेन वचनेन वचोभङ्गया सवर्णनेकनाटषु दायविभागः प्रतिषिध्यत इति न कश्चिविरोधः । यत्तु नारदेनोक्तम् विन्टयाईच्छतः सवान् ज्येष्ठो भ्राता यथा पिता। भ्राता शक्तः कनिष्ठो वा शकापेक्षा कुलस्थितिरिति । तदशक्ताखिलानुजविषयम् ।

·तथाचापस्तम्बः। तथाच स्मृचिन्द्रिका। यत्त गौतमेनोक्त। सर्व वा पूर्वजस्य स इतरान् बिभ्यात पित्वदिति। न चैतन्मानवेन समानार्थमिति वाचं, वा शब्देन प्रगलभभावनुजानां दायहरत्वपाक्षिकत्वप्रतिपादनार्थत्वावगतः । सत्यं न मानवेन समानार्थ किन्तु प्रत्यक्षश्रुतिविरुद्धत्वादनादर्तव्यम् ज्येष्ठो दायाद इत्येके, तच्छास्त्रविप्रतिषिद्धम् । मनुः । पुत्रेभ्यो दायं व्यभजदिति अविशेषेण श्रूयते इति ज्येष्ठ- पुत्र एव पुत्राणां मध्ये पेटकधनभागीत्येके पुनराचार्य । मन्यन्ते तन्मतं प्रत्यक्षश्रुतिविरुद्धं यतस्तैत्तिरीयकब्राह्मणे मनुः पुत्रेन्यो दायं व्यभजदित्यविशेषेण श्रूयतइत्यर्थः स्वमतञ्चानन्तरं तेनैवोक्तं । सहि धर्मर का भागिन दुति । सर्वे पुत्रा इति शेषः । वृहस्पतिः। पिटऋक्थहराः पुत्राः सर्वएव समांशिन इति । कथे ऋणेच समांशिन ईत्यर्थः । तथाच याज्ञवलक्यः। विभजेरन सुनाः पित्रो रूईसक्थमृणं सममिति । पैटकमेव विवक्षितम् । अपटकस्य तदेवापाकरणनियमात् । भ्रात्रा पिटव्यमाभ्यां कुटुम्बार्थमृणं सतम्। विभागकाले देयं तदृथिभिः सर्वमेव विति । नारदस्तु विभागकाले पेटकमप्य, देयमित्याह। यच्छिष्टं पिलदायेभ्यो दत्तर्ण पेटकञ्च यत् । भ्राटमि स्तविभक्तव्य मृणी स्यादन्यथा पिता। पिटदायानवश्राद्धानि सह दद्यु- रिति गौतमस्मरणात्, पितुरूई विभागो य एकोद्दिष्टादनन्तर- मिति संग्रहकारवचनाच्च । पटकधनं नवश्राद्धपैटकर्णपा- करणार्थधनादभ्यधिकं चेन्नारदेनोक्तमेव कार्य नोचेद्याज्ञ- वलक्योकमेवेत्यवगन्तव्यम् । पेटकमपि किञ्चिदृणं विभागकाले पैदकधनादनपाकरणीयं किन्तु विभजनीयमेवेत्याह कात्यायनः । ऋणमत्र अतएव कात्यायनः। एवच्च ·अजीवविभागः। धार्थ प्रीतिदत्तच्च यट्टणं खनियोजितं, तद्दश्यमानं विभजे न दानं पेटकाद्धनात् । यद्धन्मार्थसङ्कल्पितं यच्च पित्रा प्रीतेन वाचा दत्तं, यच्च खेनैव पित्रा पुत्रैरपाकरणीयमिति नियोजितं, तदेतत त्रिविधमृणं दृश्यमानं ज्ञायमानं विभजेदेवेत्यर्थः । यः पुनः पुत्रः खकर्त कधनार्जनकर्मणा धनं प्राप्तुं शक्तः सन् पिलद्दारागतं धनं नेच्छति तस्य सन्तानत स्तदंशनिमित्तकविवादपरिहारार्थ मस्मादितरः पुत्रैः विभाज्यधनात् किञ्चिद्धनं मूलधनाथ दत्त्वाव- शिष्टं विभाज्यमित्याह मनुः। भ्रादृणां यस्तु नेहेत धनं शक्तः वकर्मणा । स निभाज्यः स्वकादंशात् किञ्चिद्दत्त्वोपजीवनमिति । भादविशेषस्य कर्मभूयस्वात् फलभूयस्वमिति न्यायेन समभागा- दयधिकेन धान्यादिना विवई नमितरै भ्रीटभिः कार्यमित्याह नारदः। कुटुम्वार्थत्रु चोद्युक्त स्तत्कायं कुरुते तु यः । भाभि ,हणीयो ग्रासाच्छादनवाहनैरिति इति स्मृतिचन्द्रिकायामजीवहिभागे समविभागप्रकारः । स अथ विषमविभागप्रकारः। तत्र वृहस्पतिः। पिढऋक्थहराः पुत्राः सर्वएव समांशिनः, विद्याकर्मयुतस्तेषामधिकं लक्षुमर्हति । ये पतितादिव्यतिरिक्ताः पिटक्थहराः पुत्रा विद्यादे रमत्तया सत्तया वा सदृशा स्ते समांशिन एव स्युः, ये पुनर्विद्यादेरसत्तयाच विसदृशा स्तेषां मध्ये यो विद्याद्युपेतः स एवोद्धारेण वा विषमविभागेनाधिकं धनं लब्ध महतीत्यर्थः।

·यथा यथा स्मृतिचन्द्रिका तत्रापि कन्मानुष्ठानत्व तारतम्येन लभ्यधनपरिमाणतारतम्य भवति न पुनर्विद्यातारतम्येनेत्याह कात्यायनः। विभागाञ्च धनं याथार्थतामियात् । तथा तथा विधातव्यं विद्भिभीगगौरवं । द्रव्यवाहुल्ये सतीति शेषः । अतएव मनुः। उद्धारो न दशस्वस्ति सम्पन्नानां स्वकर्मषु यत्किञ्चिदेव देयं स्यात् ज्यायसे मानवईनमिति । ज्येष्ठादेरर्पणार्थ विभाज्य- व्यराशेः सकाशात् योर्थ उद्धि, यते स उद्धारः दशसु कतिपयेषु जीवनमात्रपर्याप्तधनेविति यावत् खकर्मसु स्वखाधिकारतोऽनु- ठेयकर्मसु सम्पन्नानां कर्तृत्वमापन्नानामशेषभ्रातृणां ट्व्यबाहुल्ये सत्यपि कर्मनिष्ठत्वसाम्यात उद्धारो मानवर्द्धनार्थदानञ्च नास्ति किन्तु स्वल्पधनशालिपु विद्यादितोऽपि सदृशेषु जीवनमात्र- पर्याप्तिधनत्वेनानुद्धवारेऽपि सम्मानार्थ ज्यायसे किञ्चिद्दस्तुमात्र देयमित्यर्थः । एवञ्च येषां भादृणां प्रभूतधनं विद्यते विद्यादौच तारतम्य- मस्ति तेषामेव विभागे उद्धार इति मन्तव्यम् । उद्दारप्रकारमप्याह मनुः। ज्येष्ठस्य विंश उद्धारः सर्वव्याच्च यहरं। ततोडू मध्यमस्य स्यात्तुरीयन्तु यवीयस इति । ज्येष्ठ- स्याग्रजस्य विद्यादिवशादुत्तमस्य विभाज्यव्यराशे विंशतितमो- विभागः श्रेष्ठभेकं ट्रय तस्मिन्नेव राशौ चत्वारिंशत्तमो मागो- मध्यममेकं व्यं जन्मतो मध्यमस्य विद्यादिवशतश्च मध्यमस्य उद्धारः, तुरोयः तस्मिन्नेव राशौ अशीतितमो भागः कनिष्ठमेत द्रव्यं जन्मना विद्यादिवशाच्च यवीयस उद्धारः स्थादित्यर्थः । अवशिष्टस्यच राशे विभागप्रकारमाह सएव। एवं समुद्धृतो- द्धारे समानांशान प्रकल्पयेदिति। उहतावशिष्टं समं विभजे.

·विषमविभागप्रकारः। अतएव एवञ्च दित्यर्थः । अथवा अस्मिन्नेव विषये विषमविभागएव स्वान्नोद्धार इत्याह उद्धवारेऽनुद्ध,ते त्वेषामियं स्थादंशकल्पना । एकाधिक हरेज्ज्येष्ठः पुत्रोऽध्यई ततो ऽनुजः। अंशमंशं यवीयांस इति धी व्यवस्थितः एकाधिकमंशं इंमिति यावत् ड्यंशं वा पूर्वजः स्यादिति गौतमस्मरणात् । पूर्वजो विद्यादिना ज्येष्ठ इत्यर्थः । वृहस्पतिः । जन्मविद्यागुणज्येष्ठो इंशं दायादवानुयादिति । जन्मतः प्राथम्यादिमात्रमुद्धारे विषमविभागे वा कारणं किन्तु विद्यादिनिबन्धनश्रेष्ठत्वाद्युपेतं प्राथम्यादिकमिति मन्तव्यम। अयञ्चासमविभागप्रकारः कलियुगे तु न वर्तत इत्याह संग्रह- यथा नियोगधोद्य नानुबन्ध्यावधोऽपि वा। तथो- हारविभागोऽपि नैव संप्रति वर्तते । अदा सम्पति शब्दो कलि- युगमभिसन्धायोती। अतएव पुराणं । अढ़ायाः पुनरुवाह ज्येष्ठांशं गोवधं तथा। कलौ पञ्च न कुति भ्राटजायां कम- ण्डलुमिति ! ज्येष्ठांशं जन्मविद्यादिश्रेष्ठ नबन्धनांशं गोवधं अनु- बन्ध्यादिकाङ्ग, कमण्डलु गृहिणः कमण्डलुधारणं । एतदेव धारेश्वरेणोक्तं ज्येष्ठस्य विश उद्धार इत्येवमादीनि वाक्यानि न विचार्यन्ते लोकेनात्यन्तपरित्यक्तत्वात कलाविति शेषः वापरादा- वनुष्ठेयत्वेनात्यन्तपरित्यागाभावात् । यत्तु पुनर्विश्वरूपेणोक्तं यथा, महोतं वा महाजं वा श्रोत्रि- यायोपकल्पये दित्यस्य शिष्टाचारेण बाधितत्वात् अकरणं एव- मुद्धारस्थापीति, तदयुक्तं स्मृतिशिष्टाचारयो रोिधे शिष्टाचार- स्यैव दुर्बलस्य बाध्यत्वात् । दुर्बलत्वञ्च । श्रुतिस्मृतिविहितो धर्म सदलाभे शिष्टाचारः प्रमाणमिति वशिष्ठस्मरणादवगम्यते ।

·स्मृतिचन्द्रिका। किञ्च महोक्षादेरनुपकल्पनं शिष्टाचाराभाव एक न पुनः शिष्टाचार इति शिष्टाचारेण बाधितत्वादित्ययुक्तमुक्तं शिष्टाचाराभावाद- करणमिति, श्रीकरोक्तिववक्तव्यं नच तथोक्त । यत् पुनर्विज्ञानेश्वरेणोक्तं सत्यमयं विषमो विभागः शास्त्रदृष्ट स्तथापि लोकविदित्वान्नानुष्ठेय इति, एतदपि वाङ्मात्रेणैतदु- द्धारविषमविभागादौ लोकविद्द घोऽस्ति प्रत्युत विद्यागुणपुण्यकर्म- सम्पन्नज्येष्ठादौ भागाधिक्ये लोकानुरागो दृश्यतइति यत्किञ्चि- देतत् । ये पुनः स्मृतिसमुच्चयकाराः शम्भुश्रीकरदेवस्खाम्यादधः संप्रत्यु- हारविषमविभागयोः शिष्टाचारं क्वापि मन्यमाना उद्धारादि- विषयाणि स्मृतिवाक्यानि विचारयितुं ग्रन्थविस्तारं चक्रिरे तेषां धर्मज्ञसमयपुराणवचनाभ्यां कलौ सर्वत्र शिष्टाचाराभावस्य निश्चि- तत्वात् तथैव प्रयासो ग्रन्थविस्तरश्च जायत इत्यस्मामिरुद्धारादि- विषये दिङ्मात्रमेव प्रदर्शितं । इति स्मृतिचन्द्रिकायां जीवदिभागे विषमविभागप्रकारः ! अथान्यान्यपि अजीवहिभागविषयाणि । तत्र वशिष्ठः। अथान्यान्यप्यजीवविभागविषयाणि कानिचिदचनानि लिख्यन्ते । अथ भ्रातृणां दायविभागों याश्चानपत्याः स्त्रिय स्तासा मापुत्र- लाभादिति । याः पिटस्त्रियो उनपत्या गर्भस्थापत्या स्तामा ·अन्यान्यपि अजीव विभागविषयाणि । नन्वस्य वचनस्य मापुत्रलाभादाप्रसवात सहवासेन स्थितानां भ्रादृणां अनपत्य- स्त्रीणाञ्च प्रस्तापत्यलिङ्गज्ञानानन्तरं दायविभागो न पुनरेवं- विधविषये नवश्राद्धानन्तरं दायविभाग इत्यर्थः। नवश्राद्धानन्तरं झालणामनपत्य स्त्रीणाञ्च दायविभागोभवतीति ऋजुरर्थः कथं परित्यज्यते, उच्यते। स्त्रीणा- मापुत्रलाभादिति विरुद्धार्थावगते स्तनपरिहाराय परित्यज्यते स्त्रीणामदायानां दायविभागासम्भवाच्च परित्यज्यते, तथा चार्हति स्त्रीत्यनु वृत्तौ बौधायनशाह । न दायं निरिन्द्रिया ह्यदायाश्च स्त्रियो मता इति श्रुतिरिति । हि शब्दोऽत्र यस्मादर्थ । एवञ्चायमर्थः यन्मानिरिन्द्रिया व्याध्यादिना-पगतेन्द्रियाः स्त्रियश्च अदाथा मता इति श्रुतिः तस्मान्न स्त्री दायं विभक्तव्यान्यद्वारागतं द्रव्यमहतीति । निरिन्द्रिया ह्यदायाश्च स्त्रियो मता इत्यनेन तस्मात स्त्रियो निरिन्द्रिया अदाया इति तैत्तिरीयकश्रुतिरर्थतः प्रदर्शितेति मन्तव्यं । यदयप्यदायाः स्त्रियः कथं तर्हि याज्ञवल्क्ये- नोतं पितरूई विभजतां माताप्य शं समं हरेदिति । व्यासेन, असुतास्तु पितुः पत्नाः समांशाः परिकीर्तिताः। पिता- मह्यश्च सबीस्ता मातुल्याः प्रकीर्तिता इति । कथं विष्णुना, मातरः पुत्रभागानुसारिभागहारिण्य अनूढाश्च दुहितर इति । नहि स्त्रीणां दायानहत्वे मात्रादीनां दुहित्रान्तानां अंशहारि- वोकिः प्रयुज्यते, वाढं युज्यते, दायानहीणां हि दायहरलोक्ति- विरुध्यते न पुनरंशहरवोक्तिः अंशो हि भागवचनो न दाय- वचनः, गणद्रव्यादावप्पं शो देय इति प्रयोगदर्शनात तेन मात्रा- दीनां दायट्रव्याभावेनाविभागेऽपि विभाज्यराशौ स्वाम्यस्य पत्नाधि- करणसिद्धस्य विद्यमानत्वात् तत्र यावदर्थमर्थग्रहणं खकीयखाम्य- कथञ्च ·स्मतिचन्द्रिका। व्यवस्थापक मात्रादिभिरंशतः कार्य मिति याज्ञवल्क्यादिभिरुक्त- मिति मन्तव्यं । नच दायशब्देन यद्धनं स्वामिसम्बन्धादेव निमित्तादन्यस्य खं भवति तदुच्यत इति दायादिशब्दार्थनिरूपणार्थं मिताक्षरायामुक्तं युक्त। एवं हि पत्युः खं, पतिसम्बन्धादेव निमित्तात् पत्नीवं भवतीति तस्यापि दायत्वापत्तिः ततश्चादायाः स्त्रिय इति श्रुतिविरोधो दुबारः स्यात् । अस्मन्मतेतु विभागाह खं खामिसम्बन्धादेव निमित्तादन्यस्य खं भूतं दायशब्दार्थ इति, विभागानह पत्नोखं न दायः तथाहि पतिद्वारागतं स्त्रीधनं नित्यं विभागानहमेव लोके दम्पत्यो र्धने विभागादर्शनात जायापत्योर्न विभागोविद्यत इति हारीतस्मरणाच्च, तेनात्र न मातुः स्वत्वव्यवस्थापको दायविभागः किन्तु यावदर्थ- मेवार्थहरणमिति मन्तव्यं । अतएव स्मृत्यन्तरे निर्द्धनमात्र- विषयमेवांशहरणं न माटमात्रविषयमिदमिति ज्ञायते । खधना पुत्रै बिभागे शं समं हरदिति स्मरणात् । अस्वधना प्रातिखिकस्त्रीधनन्या जननी, पुत्रैरजीवदिमागे क्रियमाणे पुत्रांशसममेवांश हरेदित्यर्थः जननीग्रहणं तत्मपत्नया- देरप्यु पलक्षणार्थ । मातरः पुत्रभागानुसारि भागहारिण्य इति विष्णुस्मरणात् अस्वधनेति विशेषणोपादानात् स्वधनादेव खकीय जीवनस्य खानुष्ठेयस्यच धनसाध्यकर्मणः सिद्धिसम्भवे जनन्यादीनां सधनानामपि भागग्रहणमिति गम्यते । तथाच स्वधनमात्रात तयोः सियसम्भवे जनन्यादीनां सधनानामपि न समभागहरणं किन्तु यथोपयोगं न्यूनभागस्यैव हरणमिति च गम्यते । विभाज्यराशे रतिबद्धत्वे निईनानामपि जनन्यादीनां न समांश- जनन्य- तथाच ·अन्यान्यपि अजीवदिमागविषयाणि । २३ हरणं किन्तु यथाखोपयोग समांशान्यूनस्यैवांशस्य हरणमित्यपि गम्यते । अखधनेति विशेषणत्योपयोगवशादंश हरणं जनन्या न पुन भाटवद्दायभागित्ववशादिति ज्ञापनार्थत्वात् । सममिति विशेषण- म्योपयोगवशादसमांशस्य हरणेऽप्यवेयर्थ । अल्पविभाज्यराशे- रधिकपरणस्य, प्रातस्य निवृत्त्यर्थत्वात् । यत् पुनर्विष्णु ना, दुहि- वृणां पुत्रविभागानुसारिभागहारित्व मुक्त तत्रापि जन्मना खत्वा- वितस्य पिदमरणे ऽप्यखतन्त्रावस्थस्य विभाज्य स्यादायत्वात् । अनुति विशेषणोपादानात् खविवाहार्थं पुत्रभागानुसारिभाग- ग्रहणं न पुनभ्रादृणामिव दुहिटणां दायविभागार्थमिति गम्यते यतएवादायविभागाथं अंशग्रहणं किन्तु विवाहसंस्कारार्थ अतएव विभाज्यधनबाडल्याभावविषयमेतदिति वक्ष्यते । अतएव देवलेनोक्त । कन्याभ्यञ्च पिद्रव्यं देयं वैवाहिक वखिति । वैवाहिक वसु विवाहप्रयोजकधनमित्यर्थः । संस्का" इत्यनुवृत्तौ याज्ञवलक्यः । भगिन्यश्च निजादंशा- हत्त्वांशन्तु तुरीयकमिति । एकस्य पुत्रस्य यावानिजांशः तच्चतु- थांशं प्रतिमगिनि प्रदाय भाभि भगिन्यः संस्कायं। विवाह- यितव्या इत्यर्थः। मृत्यन्तरेऽपि भ्रातभ्योऽशं चतुर्थांशं तत्र कन्या हरेनमिति। भाटभ्यः सकाशात् चतुर्थाशं धनं, तत्रा- जीवधिभागे एकैका कन्या हरेदित्यर्थः। अनल्पविभाज्यद्रव्य- विषयमेतत् । तथाच कात्यायनः। कन्यकानां त्वदत्तानां चतुर्था भाग दुय्यते पुत्राणान्तु चयो भागाः स्वास्यं स्वल्पधने स्मृत- कन्यकानां प्रत्येकमिति शेषः। एवं पुत्राणामित्यत्रापि अल्पे विभाज्यधने पुत्र भागमास्यं त्वेकेकस्य कन्याभागस्य, विपादिना स्मृतमिति तुर्थ पादार्थः, खाम्यं खल्प- अतएव .. मिति। शेषो ट्रष्टव्यः।

·30 स्मृतिचन्द्रिका। धने म तमित्येत न्मातरः पुत्रभागामुसारिमागहारिण्य इत्यत्रापि द्रष्टव्यं न्यायसाम्यात्। एवञ्चानल्ये विभाज्यधने, चतुर्थी भाग इति पारिशेय्यादवगम्यते । पुत्राणान्तु त्रयो भागा इत्येतत सम- संख्यक भ्रातभगिनीविषयं । यत्रतु भगिन्यो न्यूनसंख्यका स्तत्र पुत्राणां न त्रयो भागाः किन्तु किच्चिदभ्यधिकाः। यत् पुनर्मनुनोत । खेभ्यो ऽ'शेभ्यश्च कन्याभ्यः प्रदधु भीतरः पृथक् । स्वात् खादंशाच्चतुर्भागं पतिताः स्युरदित्सव इति । यद्यप्यस्मात् स्वात् खादिति वीप्मावतो भ्रादृणामंशा स्तावन्त एव चतुर्थांशाः कन्याभ्यः भ्राटभिः प्रदेया इत्यर्थः प्रतिभाति । तथाप्यधिकसंख्यककन्याविषयत्वात् प्राचीनस्मृतिविरोधः । नचाकैकस्याः स्वात् वात् चतुर्थीशदानं येन प्राचीनस्मतिविरोधः स्थात्, किन्तु समुदायस्येति सुतरामविरोधः । दत्तच्च कन्याभिः समन्वेन विभज्य ग्राह्य । यत् पुनर्विष्णु नोत, अनूढ़ानान्तु कन्यानां स्खवित्तानुसारेण संस्कारं कुर्यादिति। तदेकपुत्रतया, दायविमागाभावविषयं, यहा भाटणां सहवासविषयं । ग्रहण मसंस्कृतानां पितुरपत्यानां उपलक्षणार्थ । असंस्कृतास्तु ये तत्र भ्रातरः पूर्वसंस्कृतेः । संस्कार्य भ्राभिः काले पैटकादेव वै धनात् । संस्काया भ्राटभि ज्येष्ठः कन्यकाश्च यथाविधि इति। वृहस्पतिपि! असंस्कृता भ्रातरस्तु ये स्यु स्तत्र यवीयसः, संस्कार्था चावमि श्चैव पटकामध्यभागात् धनात् । तत्राजीवपिटकेषु भ्रावित्यर्थः असंस्कृताः पित्रेति शेषः । अतएव नारदः। येषां वै न कृताः पित्रा संस्कारविधयः क्रमात कर्तव्या भ्राटभि स्तेषां पैटकादेव तदनात् । पेटकधनाभावे त्वाह । सएव अविद्यमाने पित्रर्थ खांशादु- कन्या- अतएव व्यासः T ·अजीवदिमागः । २५ वा पुनः। अवश्य कार्याः संस्कारा भ्रातृणां पूर्वसंस्कृतः । भंस्कारा जातकाद्याः उपनयनान्ताः विवक्षिताः अवश्य कार्य इत्यभिधानात् विवाहादिसंस्कारस्य तु नैष्ठिकत्वादिपक्षान्तर- दर्शनात् अवग्यकार्यवाभावात् संस्कारशब्दस्यच सोचो विवक्षित इत्यनवद्य। कन्यकानान्तु विवाहान्ताः संस्कारा, उप- नयनरहिताः पित्राभावे खाादुदृत्य कााः विवाहस्योप- नयनस्थानत्वेनावश्यकत्वात् । विभागकालेऽन्यदपि धनं कन्यका स्वधृतालबारादि लभत इत्याह शत:। विभज्यमाने दायाचे कन्यालङ्कारं वैवाहिक स्त्रीधनं कन्या लभेतेति। दायाद्ये, दायधने, भाभि भिज्य- माने कन्या वधृतमलङ्कारं वैवाहिकं तुरीयांशादि धनं स्त्रोधनञ्च पित्रादिदत्तं लभेतेत्यर्थः। बौधायनो ऽपि । मातुरलझारं दुहितरः मापदायिकं लभेरनन्यद्देति । साम्प्रदायिकं भावपर- म्परायातं, अन्यत्तदितरदा मादधृतमलङ्कारं नाटके विभज्यमाने दुहितरः कुमार्यो भजेरनित्यर्थः । दृति स्मृतिचन्द्रिकाथामजीवदिभागविषयाणि । अथ दायानधिकारिणः । अथान्यायपि दायांशानह विषयाणि कानिचिदचनानि लिख्यन्ते । तत्र देवलः। मृते न पितरि क्लीवकुष्ठुयन्मत्तजड़ान्धकाः। पतितः पतितापत्यं लिङ्गी दायांशभागिनः। स्मृते पितरि क्लीवादयो ·समति चन्द्रिका दायविभागिनो न भवन्ति, लिङ्गी नैष्ठिक वानप्रस्थादि क्षपणक पारुपलादि चात्र विवक्षितः, ते पितरीति विभागकालप्रदर्शनार्थ- मतं तेज पितरि जीवत्यप्रि जीवडिभागे लोबादयो दाय- विभागिनो न भवन्ति । अतएव जीवडिभागे ऽप्यभागिलमेषां व्यकमुक्तमाय स्तम्वेन । जीवन् पुत्रेभ्यो दायं विभजेन समं लोवमुन्मत्तं पतितञ्च परिहारेति । च शब्दः मुष्ठिजड़ायादीनामुप- लक्षणार्थः, परिहाय वर्जथित्वेत्यर्थः । मनुरयाह । अनंशी क्लीवपतितौ जात्यमवधिरौ तथा । उन्मत्त जड़ मकाच केचि निरिन्द्रियाः। লিৰিষি বিনা বিলায্য- दीन्द्रियाः। नारदोऽपि पिटहिट घिहिट पतितः चण्डो यच म्यादवघातकः । औरसा अपि नेवांशं लभेरन क्षेत्रजाः कुतः । अवपातशः अवपातितः, अवपातितस्य ऋक्यपिण्डोदकानि निव- र्तन्ते इति शङ्ख लिखितस्सारणात । अवपातितस्य महापराधेन बन्धुवहिष्कृतच्चेत्यर्थः । মিম্ভীর স্বলয় দাস্বালান इति । गृहस्थाश्रममुपे येति शेपः । न चैवमुपकुर्वाणग्य ब्रह्मचारिविशेषस्याप्य अपूज्यत्वमिति गृहस्थाश्रमानईकार्याश्रमान्तरस्यात्र विवक्षितत्वात । विष्णरपि। पतितलोवाचिकितमरोगविकला ग्लभागहरा इति । विकल, इन्द्रियविकलः। अचिकित्सरोग इति वदन चिकित्स क्लेय वैकल्यादि शालिनो भागाही इति दर्शयति । तेन विभागकालस्थिताचिकितसव्याधिशालिनामपि अभागहरत्वं न पुनः सहजवाधिर्य क्लैयादि शालिनामेवेति मन्तव्यं । यनोपि। अक्रमोढ़ातश्चैव सगोत्राद्यस्तु जायते प्रजज्यावसितश्चैव न रिक्थं तेषु चाहति। अक्रमोढ़ासुतः वर्षकमजन्मक्रमातिक्रमण वाच्यं, कात्या- - ·अथ दायानांधकारिणः । गुण्या नाह: उत्त- परिणीतायाः सुतो यः । तपा सगोत्रात् सगोत्रस्त्रीपरिणतः सकाशाद्यः सुतः सगोत्रस्त्रियां जायेत, तथा प्रव्रज्यावसितः स्वीकृत- चतुर्थ अमयागी यो भवेत् । तेनु अक्रमोढासुतादिषु ऋक्थं प्राप्तुं नाहति ते क्यानही इत्यर्थः । मनुरपि अनियुक्तासुत श्चैव सुनिण्यातच देवरान् । उभौ तौ नाहतो भागं जारजातक कामजी। अनियुक्तायां परस्त्रियां अपरिणेतुः सकाशात उत्पन्नः सुतो जारजातकः खार्थे क प्रत्ययः। परिणेत्रोत्पन्न- पुत्रवत्यां देवरादुत्पन्नः कामजः, तावुभौ भागं नाईत इत्यर्थः । एतदुक्तं भवति जारजातो नियोगविध्यतिक्रमेण जातश्च क्षेत्रिणो भागं नाहतीति । वृहस्पतिरपि। सवर्णाजो ऽप्य- : स्यात् पैड के धन इति। अगुणवान पितु दृष्टादृष्य- काय पयोगि गुणरहितः । तयाचानन्तरमुक्तं तेनैव । माधमणाभ्यां पितरं त्रायते सुतः। अतस्तु विपरीतेन नास्ति तेन प्रयोजन तया गवा किं क्रियते या न दोग्धी न गर्भिणी । कोर्थः पुत्रेण जातेन यो न विद्या न्न धार्मिकः । शास्त्र शौर्यर्थि- रहित स्तपोविज्ञान-वर्जितः । आचारहीनः पुत्रस्तु मत्रोच्चार- समः स्मन इति। उत्तममृणं ऋषिदेवपित्रणामणं अधमटणं धनिकहस्ताद् गृहीतटणं, यथा मूत्रपुरीषे खकीयोदरात निर्गते- ऽप्यत्यन्तहेयभूते तथैव विद्यादिरहितः सूनु गैरसोधि हेयभूत इति मत्रपुरोषोच्चारसम इत्युक्तं । मनरपि । सर्वएव विकर्मस्था नाहन्ति भ्रातरो धनं इति। विकर्मस्या निषिद्धक करताः धनं विभाज्यधनं। एवं निरूपितनिरंशकाः सजे पोषणीयाः । तथाच याज्ञवल्क्यः । क्लीयोऽथ पतितस्तज्जः जड़ः। अन्धोऽचिकित्सरोगाद्या मर्त्तव्याः स्यु निरंशकाः। तन: पति- पङ्गुरुन्मत्तको ·स्मतिचेन्द्रि का। तोत्पन्नः। आद्यशब्देनान्येषां प्राक्प्रतिपादितानां ग्रहणं ! भर्तया दायहरै रिति शेषः । ऋथयाहिभि स्ते भर्त्तव्या इति विष्णुस्मरणात्। कथं भर्त्तव्या इत्यपेक्षिते मनुः। सर सर्वेषामपि तु न्याय्यं दातुं शत्या मनीषिणा। ग्रामाच्छादनमत्यन्तं पतितो ह्यददद्भवेत् । अत्यन्तं यावज्जीवमित्यर्थः । कात्यायनोऽपि ग्रासाच्छादनमत्यन्तं देयं तइन्धुभि मतं । बन्धूनामय्यभावे तु पिलट्रव्यमवाप्नुयात् । अपित्रं द्रविणं प्राप्ता दापनीया न वाधवा इति। तदन्धुभि निरंशकबन्धुभि स्तपिटद्रव्यग्राहिभि ग्रासाच्छादनं देयमिति मन्त्रादीनां सम्मतमित्यर्थः । अपित्रमित्यादे रयमर्थः । निरंशकपिलव्यं तद्दन्धुभिर- नाप्तं राज्ञा तइन्धवो भरणाय न दापनीया इति। एतदुक्तं भवति निरंशकपित्राधनग्राहक बान्धवाना मनावश्यक निरंशक- भरणमिति । एवमशेषनिरंशकानां भरणे प्राप्ते कस्यचित् पय्य दासं कुर्व- नाह देवलः। तेषां पतितवर्जेभ्यो भक्तवस्त्रं प्रदीयतइति । पतितोत्पन्नस्यापि पतितत्वात् मोऽपि वचः। अतएव बौधायनः । अतीतयवहारान् ग्रासाच्छादने बिभ्युः अवजड़लीवञ्चसनि- व्याधितादी चाकर्मिणः पतिततज्जातवजमिति । अतीतव्यव- हारा मकादयः। अकर्मिणो धमार्थवृद्ध्यर्थकर्मसु अक्षमाः। वशिष्ठस्तु । तत्रोक्तचतुला भरणप्रतिषेधमाह । अनंशा स्वाश्रमान्तरगताः क्लीवोन्मत्तपतिताच, भरणं क्लीवोन्मत्ताना- अत्र विशेषग्रहणं विशेषप्रतिषेधार्थमिति न्यायेन पतिताश्रमातरगतविषयस्य भरणस्थ प्रतिषेधो गम्यते । मिति।

·अथ दायानधिकारिणः । निरंशकपुवा मान्तरगतिमन्तरेण प्रव्रज्यावसितत्वाभावात प्रव्रज्यावरितभरण- स्थापि प्रतिषेधोऽत्रावगम्यते । एवञ्च पतित तज्जाताश्रमान्तरगत प्रव्रज्यावसितवयानां निरंशकनां भरणमावश्यकमिति मन्तव्यं । निरंशकपुत्राणामंशग्रहणविरोधिलव्याद्यमावे निरंशकपुत्रत्वे - नैव पैतामहधनान ईत्वे प्राप्त तदपवादमाह देवन्तः । तत्पुत्राः पिटदायांशं लभेरन दोषवर्जिना इति । तत्पुना अंशग्रहणविरोधि क्लै यादि दोषवर्जिताः, पिटदायां पैतामह- धनांशं लभेरन्नित्यर्थः। नचेदं वचनं पतितापत्य स्थापि पैतामह- धनग्राहित्वं प्रापयति तत्पुत्रा इति सामान्ये नाभिधानादिति वाच्यं । दोषवर्जिता इत्यनेन व्युदास्तत्वात ! पतितस्य पुमपत्यं पतितमेव भवति। तथाच वशिष्ठः। पतितोत्पन्नः पतितो भवतीत्याड रन्यत्र स्त्रियाः साहि परगामिणीति ! पतितस्य पुत्रवत् प्रतिलोभायाः स्त्रियाः पुत्रस्य पुत्रोऽपि पैता- महधनानहः अंशग्रहणविरोधिदोषसद्भावात्, अतएव विष्णुः । तेषामेवौरमाः पुत्रा भागहारिणो नतु पतितस्य पतनीये कृते कर्मणि अनन्तरोत्पन्नाः प्रतिलोमासु स्वीषत्पन्नाश्चाभागिन स्तत्पुत्राः पैतामहेऽप्यर्थति। अनन्तरोत्पन्नाः पश्चादुत्पन्नाः । 'श्रानन्तर्या यात्र विवक्षितत्वात् ते तु न भागहारिणः, एवं प्रत्रज्या- वमितादि पुत्रेपु यत्र यत्रांशग्रहणविरोधिदोषसद्भाव स्तत्र तत्र पैतामहधनाभागित्वं विज्ञेयं । क्षेत्रजपुत्रविषये ऽप्यु तं याज्ञवल्क्येन । औरसाः क्षेत्रजा- श्वेषां निषा भागहारिण इति । तवापरादिविषयं मन्तव्यं, कलौ क्षेचंजपुत्रनिषेधात। सदोषा स्वौरमादयो भर्त्तव्या इत्येत- दवाचिकित्सरोगाद्या भर्तयाः स्यु निरंशका इत्यनेनोकमितीह ·२० मति चन्द्रिका वृत्तयः। अाया- नोतं, किन्तु पूर्व यहोतं तदाह सएव । सुता चषां अमर्तव्या याव? असान् कृताः। ऋत्रा थोषितच घां भर्तयाः माधु- निखात्या व्यभिचारिण्यः प्रतिकूला स्तथैव चेति । सुताः कन्यकाः। एषां निरंशकानां। भर्तव्या निरंशकपुत्र- ट्रव्यमाहिमिः निरंशकभरणप्रकारेण यावज्जीवमिति । वादो थावद्ध भत्त सात् कृता इति ! यावहिवाहसंस्कृता भवन्ति तावदेवेत्यपवादभावस्यार्थः । एषां निरंशकानां अधुत्रा योषितः परिणोताः स्त्रियः सदा- निरंशकपिटद्रव्य ग्राहिभिरेव निरंशकभरणप्रकारशैव भर्त्तव्या व्यभिचारियो भत्त प्रतिकूलाच गृहादहिष्कार्थः । अत्रासाधुवृत्तयोनिचा सिता न भर्तया प्रतिकूलास्तु निर्वासिता चारा भर्तव्याः। इति स्मृतिचन्द्रिकायां अंगानहविषयाणि ! अथ विभाज्य निरूपणं । 1 तत्र कात्यायनः। पैनामहच्च पित्राच्च यत् किञ्चित् स्वय- मर्जित। दायादानां विभागेतु समेतद्विमज्यते । खयमर्जित पित्रावविभकट्योपयोगेन, तदनुपयोगेन खयमर्जितस्याविभा- ज्यत्वात्। एतत त्रिविधं धनं सब्व विभज्यते यदि नास्ति पिता- ·विभाज्य निरूपमा । 3 महादिकृतन्त्रणादिकनिति शेषः । अखि चैन समें अपितु ऋणादिकं दत्त्वावशिष्टं विभज्यने । तथाच स एव । ऋणं प्रीति- प्रदान न्तु दत्त्वा शेवं विभाजवेदिति । प्रोतिप्रदानं प्रोया दत्तं । शेषं विभाजयेदिति वदन विमाज्यबाहुल्यविषयमेतदिति दर्शयति नदबाडल्यविषयेत् क्यवदृणमपि विभाज्यमित्यजीवदिभाग- प्रकरणे दर्शितं। विभागकाले यट्टणं प्रतिदेयं तत्यापूरत्वनिश्चयार्थ बन्धुभिः सह क्थयाहिभि स्तदिशोध्यमित्याह स एव । ऋणमेवविध शोथ विभागे बन्धुभिः सहेति। अवञ्चनाथ ऋक्थमपि विशोध्यमित्याह सएव । गृहोप- स्करवायाश्च दोहाभरणकर्मािणः । दृश्यमाना विभज्यन्ते कोश गूड़े ऽब्रवीभृगुः । कर्मिणः कर्म करा दासादयः। गूल वञ्चनाशङ्काया कोशाख्यं दिव्यं भृगुरनवोदित्यर्थः । तपाच सए । गूढव्यविशङ्कायां प्रत्यय स्तत्र कोर्तित इति। प्रत्ययो दिव्यं, तदपि कोशाख्यमेवेत्युक्तं प्राक। रहस्पतिरप्यत्र तदेव दिव्यं भव- तीत्याह । गृहोपस्करवाहादि दोह्यालङ्कारकर्मिणः दृश्यमाना विभज्यन्ते गढ़ कोशो विधीयतइति । नच कोशग्रहणं यथाप्राप्त- दियोपलक्षणार्थमिति वाच्यं । शङ्काविश्वासस श्वाने विभागे रिथिनां सदा क्रियासमूहकर्त्तवे कोशमेव प्रदापयेदिति कात्यायनीये विमागविषये विहितेऽपि कोशे पुनरिह कोशाभिधानस्य निय- मार्थत्वात । तेन वार्हस्पत्येऽपि कोशग्रहणमार्थमेव । इति स्मृतिचन्द्रिकायां विभाज्यनिरूपणं गढ़ ट्रव्य ·स्मृति चन्द्रिका। अथाविभाज्यनिरूपणं । उत्तान तत्र व्यासः । विद्याप्राप्तं शौर्य धनं यच्च सौदायिक विभागकाले तत्तस्य नान्वेष्टव्यं स्वक्थिभिः, विद्याप्राप्तशब्देन विद्यामात्रप्राप्तमुच्यते किन्तु विशेषेण प्राप्तं । तथाच कात्यार परमकोपयोगन विद्या प्राप्तान्यतस्तु या, तया प्राप्तं तु यदितं । प्राप्तं तदुच्यते । पर शब्दो ऽविभतापेक्षया यवक्त्यन्तरं तत्र ज्यते भक्तशब्दो यमात्रोपलक्षणकतया प्रयुक्तः । विद्यया धनप्राप्तिनिमित्तत्वभनेकविधमिति निमित्तभेदेन तर धनमप्यनेकविधं तत् सर्वमविभाज्यमिति संक्षेपतो विद्यापार नैव व्यासेनाभिहितं । तत् शब्दार्थ प्रपञ्चयितुमाह कात्यायनः। उपन्यस्तेतु विद्यया पणपूर्वकं विद्याधनं तु तद्दिद्यात विभागे न नियु ম্মিানিঃ সস্নান সিস্মলিন প্রমান द्यादात लब्धं प्राध्ययनाच्च यत्, विद्याधनन्तु तत् प्राड बिर नियुज्यते, परं निरस्य यल्लन्धं विद्यया पणपूर्वकं विद्या तद्दिद्यात् न विभाज्यं वृहस्पतिः । विद्याप्रतिज्ञया लब्ध दाप्तञ्च यद्भवेत्। ऋत्विङ्गयाथेन यल्लब्ध मतविद्याधनं शिल्पेवपि हि धोऽयं मूल्याद्यच्चाधिकं भवेत् विद्याबल याज्यतः शिव्यतस्तथा । एत विद्याधनं प्राडः सामान्यं यद थेति । उपन्यस्ते वर्णत्यागादिवैचित्रणोपन्यस्ते, शिष्यान नादौ, आविज्यतः आर्खिज्यकरणात, मन्नात् उपपातक्यादि ·अजीबहिभागः । चित्तार्थप्रश्नात् । मन्दिग्धप्रश्ननिर्णयात् अर्थादिकृतप्रश्नप्रतिप्रश- योनिर्णयात् । स्वज्ञानशंसनात् अनजादौ खज्ञानख्यापनात, वादात् जल्पवितण्डादिनेदात, प्राध्ययनात् घटिकाध्ययनात् । विद्या- तोऽक्ष हृदय ज्ञानादिना विद्याप्रतिज्ञया बहुविद्याध्यत्वप्रतिज्ञया, शिष्यादाप्तं गुरुपूजार्थं। ऋत्विङ्गवायेन लञ्च उपदेतृत्वादिना न्न धं, शिल्पेवपिहि शिल्पविद्यापार्जनविषयेष्वपि अयं विद्याधन- विभागरूपो धर्नास्ति, मन्यात् भृते यद्धनमधिकं मृतकाध्यार- नादौ भवेत् । तथा विदवाबल्ल-कृतविद्याधिककृतं यदिशिष्ट- पूजादौ भवेत् तथा याज्यतः शिव्यतः संस्कारादौ भवेत् तदेतदि- द्याधनं प्रातिस्विकं प्राहुः। अतो विद्याधनात् अन्यथामृतं अविभक्तपित्रादिव्योपयोगेन प्राप्तं तदविभक्तानां सामान्यं साधा- रणं विभाज्यमिति यावत् । शेषं व्यतार्थ । नारदोऽपि सामान्य विद्याधनमाह। कुटुम्वं बिभृयाद्भात या विद्यामधिगच्छति, मागं विद्याधनात्तत्मात् स लभेताश्रुतोऽपि अविभकधनोपयोगेन प्राशविद्याधनस्य विभाज्यत्वदर्श- नार्थमेतत् । अश्रुतोऽप्यविद्योयीत्यर्थः। एवमविभक्तपित्रादिगृहीत- विद्यालश्चमपि धनं विभाज्यं । कुले विनोतविद्यानां भ्रातृणां पिटतोऽपि वा, शौयात् प्राप्तन्तु यदित निमाज्यंतु वृहस्पतिः । अविभतखजुले, पित्तव्यादेः पिटतोऽपि 4 शिक्षितविद्यानां. यदित्त, शौर्यत् िप्राप्त विद्ययैव प्राप्तं तदिदगा- धनं विभाज्यं वृहस्पतिरब्रवीदित्यर्थः । विभाज्य विदयाधनेऽपि भागाधिक्यमर्जकस्यास्ति । ख यनुपार्जितं स्यात यशमेव हरेदिति वशिष्ठस्मरणात्। गौतम- स्वविभाज्यविदयाधनेवंशदानमर्जकेच्छया क्वचिदाह । वैद्यो सन् । तयाच कात्यायनः। येन चैषा ·स्मृतिचन्द्रिका। वैद्यभ्यः काम दद्यादिति । वैद्य भ्योविद्यावदभ्यः। स्विच्छान्यो न दद्यादित्याइ । वैद्यो वैद्याय नाकामो दद्यादंश खकाद्धनात् । पिट्यं समाश्रिय नचेत्तेन तदाहृतं । पूर्वाद्धे स्वकाद्धनादिति सामान्येनोक्तं तदविद्याधनविषयनिति उत्तराई- नावगन्तव्यं । अविद्याय सकामिकोऽपि न दद्यात् तथाच कात्या- यनः, ना विद्यानान्तु वैदोन देयं विद्याधनं क्वचित्, समविद्याधिका- नान्तु देयं वैदेन तद्धनं। अवैद्यानां न कचिद्देयं सकामेनापि न देयमित्यर्थः। शौर्य धनन्तु तेनैव निरूपितं। आरुह्य संशयं यत्र प्रसभं कर्म कुर्वते तस्मिन् कर्माणि हृटेन प्रसादः खामिना कृतः । तत्र लश्चन्तु यत् किञ्चिद्धनं शौर्य ण तद्भवेदिति। प्रसभो बलात्कारः। अन्यदयविभाज्यमाह सएव । ध्वजाहृतं भवेद्यत्तु विभाज्य नैव तत् स्मृतमिति। ध्वजाहतपदप्रतिपाद्यमप्यु तं तेनैव । संग्रामादाहृतं यत्तु विद्राव्य द्विषतां बलं । खाम्यर्थे जीवित त्यत्वा तवजाहृतमुच्यते । एतदपि शौर्यशब्देनेव व्यासेनाभि- हितं तदिशेषितत्वात् कात्यायनेनतु भेदेन ध्वजाहतस्याभिवानं प्रपञ्चनार्थमिति मन्तवा। अत्रापि विद्याप्राप्तवदविभाज्यत्वे पित्राद्यविमनधनानुपयोगे- नार्जनं प्रयोजकमित्यवगन्तव्यं अतएव तदुपयोगेनार्जित विषम- विभागन विभाज्यं भवतीत्याह व्यासः। साधारणं समाश्रित्य यकिच्चिदाहनायुधं । शौर्यादिनाप्नोति धनं भ्रातरस्तत्र भागिनः। तस्य भागदयं देयं शेषास्तु समभागिन इति । साधा- रणमविभकानां धनं। भादग्रहणमविभनोपलक्षा साधारणधनाश्रयणादर्जकच त्यर्थः । ।

·अथ दायानांधकारिणः । - धन- यया? शौर्यदिति वदन्नन्यत्रापि धने कन्यागतवैवाहिकादौ साधारणं समाश्रित्य विवाहेन प्राप्ते विभाज्यत्वं दर्शयति । कन्या- गतवैवाहिकयोः खरूपमाह कात्यायनः ! यलब्धं दानकालेत सजात्या कन्यया सह, कन्यागतं तु तद्वित्त एतत् वृद्धिकरं स्मृत- मिति वैवाहिकन्तु तदिद्यात् भार्य या यत् समागतं । मविधं सच विज्ञेयं धर्मसाधकमिति । कन्यागतं कन्यया सहागत। स्वोधनस्य सर्वधनस्याप्यविभाज्यत्वमाह सएव । शौर्य प्राप्त विद्ययाच स्त्रीधनञ्चैव यत् स्मृतं । एतत् सर्व विभागेत न विभाज्यं तु ऋथिभिः । वृहस्पतिरप्यविभाज्यमाह। पितामहपिढभ्यां तु दन्त मात्राच यद्भवेत् । तस्य तनापहर्त्तवा शौर्य भार्याधनं माटदत्तेतु विशेषमाह नारदः मात्राच वधनं दत्तं यस्मै स्यात प्रोतिपक, तस्याप्येष विधिदृष्टो मातापीष्टे यथा पिता। स्वधनइति शेषः। एष विधिः पिटदत्तोतविषयो विधिः। एवं मित्रदत्तादिकमपि न विभाज्यं तथाच याज्ञवल्क्यः । पिटव्या- विरोधेन यदन्यत् स्वयमर्जितं मैत्रमौदाहिकञ्चैव दायादानां न तद्भवेदिति। मैत्रमौदाहिकञ्चैव माधर्किकमेव चेति मनुना माधुपर्ककस्थाप्यविभाज्यत्वमुक्तं । पिन्ट्रव्याविरोधेन यदन्यत् অলিনলিনি। अस्यार्थी मनना स्पष्टीकृतः । अनुपनन पिटद्रव्यं श्रमेण यदुपार्जदिति । उभयत्रापि पिटग्रहणं अवि- भकोपलक्षणाथ । श्रमेण अमजनितेन कृयादिनेति यावत् अनुपघ्नन्नपीड़यन् । व्यासोऽपि अनाश्रित्य पिटद्रव्यं स्वशत्या- नोति यद्धनं दायादेभ्यो न तद्ददयादिति । अनाश्रित्य अर्जन- सिद्दार्थमिति शेषः । पिदग्रहणमविभकोपलक्षणार्थ-मत्रापि !

·तिचन्द्रिका H प्रजापतिरपि : विद्याशौर्य श्रमे लेधं स्त्रीधनं माधुपर्किक, मैत्र- मोवाहियां भ्रातु धाभिन विभाज्यते। श्रमः कव्यादिः। एवं पर्जपुरुषक्रायातं परापहृतं स्वशत्या युद्धतं ट्यं दाया- देयो न दद्यात् । क्रनादन्यागतं द्रव्यं हृतमभ्युद्धरेत्तु यः दाया- टेयो न तदद्यादिति याज्ञवल्क्य झरणात् । ट्रव्यं भूव्यतिरिक्त । भृट्ये त्वाह शङ्कः। पूर्वन यान्तु यो भूनिमेकश्चाभ्युद्धरेत् क्रमात यथाभागं लभन्तेन्ये दत्त्वांशन्तु तुरीयकं । क्रमाद भ्यागतानां पुत्रपौवादीनां मध्ये यः पूर्थनटां परापकृतां स्वशतायुद्धरेत् तझे तचतुर्थीशं दत्त्वा शेषमुद्धारकेण सहान्ये विमजेरनित्यर्थः । फेचिदभ्युद्धतं त्वमेव गृहाणेत्यन्यानुमतिमन्तरेणाभ्युद्धतं भूम्यादि सर्बट्रयविषयमेतद्वचनं। याज्ञवल्क्यवचनन्तु अन्यानु मत्या भ्युद्ध- नम्यादि सर्वविषयमिति वदन्ति, यदत्र युक्तं तबाह्य । परेणापहृतस्य तु भूम्यादिव्यस्य उद्धारे व्यासेनोक्तं । कृते कृते वा विभागे ऋयो यत्र प्रवर्तले सामान्यञ्चेद्भावयति तत्र परापत विभाज्य धनं यो ऋक्थी माधयति स तर साधिते धने वंशः स्पादित्यर्थः । अन्यदप्पविभाज्यनाह मनुः वरचं पत्र मलनगरं कृतान्न मुदकं स्त्रियः । योगक्षेमप्रचारञ्च न विभाज्य प्रचक्षते । वस्त्रमविभक्तपातं. वस्त्रं यचाङ्गन्यो- जितमिति कात्यायनरमरणात् । पत्रारूढ़टणं धनं पनि विद्य- मिति तेनैव व्यक्तमुक्तत्वात् । स्त्रियो दान्यः । उदकं स्वनि- धन्य पवाप्याद्यम्भः। योगक्षेजशब्दो लोकाक्षिणा व्याख्यातो, क्षेनं पूर्ण योगमिष्ट मियाज स्तत्वदर्शिनः। अविभाज्ये च ते प्रोके इति। अथवा योगक्षेमार्थमुपामितेश्वरमकाशात् यो रिस्थानां नागः स एवात्र योगक्षेतशब्देनोच्यते, प्रचार शब्देन भाराहरस्तु सः ।

·छथ दायानधिकारिखः । अथवा युक्त्या गोप्रचार उच्यते। कात्यायनेन गोप्रचारश्चेति विशेषितत्वात् । प्रचारशब्देनाङ्गनादिकमुच्यते, प्रचक्षते विचारहीना: केचन स्मृतिकारा इति शेषः । अतएव वृहस्पतिः, वस्तादों ऽविभाज्या ये ऽप्यु का स्ते ने विचारितं, धनं भवेत् समृद्धवानां वस्त्रालङ्कारसंश्रितं । युक्त्या विभजनीयन्त दन्यथानर्थक भवेदिति । यद्यपि वस्त्रादावेकस्मिन् विचारणेन विभागे क्रियमाणे वस्तुनाशः । ऋणलेख्येनु तत्प्रमाणनाशः कृतान्ने प्रभूते ऽविभज्यमाने स्वल्पा- शनभोक्तृभागे तनाशः कूपादौतु दुकरो विभाग इति अविभाज्य- त्वमेव प्रतिभाति तथापि यथा वस्तुनाशाद्यनवतारः तथैव विभजनीयं अन्यथा साधारणतया अवस्थिते सति असूयया परसर- भोगप्रतिबन्धे कस्यचिदप्य पकाराभावात् अनर्थकं भवेदित्यर्थः । युक्त्या विभजनप्रकारोऽपि तेनैव प्रपञ्चितः। विक्रीय वस्त्रा- भरणमृणमुद्राह्य लेखितं । कृतानचाकृतान्नेन परिवर्त्य विभज्य- ते। उद्धृत्य कूपवाप्यम्भः पर्याप्तेनैव गृह्यते । एका स्त्री कारयेत कर्म यथाशन गृहे गृहे । बहाः समांशतो देया दासानामव्ययं विधिः। योगक्षेमवतो लाभः समत्वेन विभज्यते । यथांशेन कर्त्तव्यो ऋर्थािमः सदेति । सकाशादादाय तदनुसारेण स्वभागानुसारेणेत्यर्थः । एवञ्च यदुक्तमुशनसा, अविभाज्यं सगोत्राणा मासहस्रकुला- दपि, याज्यं क्षेत्रञ्च पत्रञ्च कृतानमुदकं स्त्रिय इति । एतदप्यनादृत्य युक्त्या बाजा क्षेत्रञ्च विभजनीयं, तथाहि याज्यसकाशादुत्पन्नलाभो विभजनीयः । क्षेत्रञ्चाखिलदायादानुमत्या विभजनीयं । दायादें नीभ्यनुज्ञातं यत्किञ्चित् स्थावरे कृतं । तत् सर्वमकृतं चेयं बोकोऽपि न मन्यत इति प्रजापतिस्मरणात् । प्रचार ऋणमुगाह्य अधमर्ण-- ·स्मृतिचन्द्रिका। यत्पुन स्तेनैवोतं । गृहक्षेत्राणि याज्याश्च प्रसादो यश्च पैटकः, मादकश्च प्रसादो य स्तहिभागो न विद्यत इति । तद्विभानिषेधमाहत्यैव युक्त्या पूर्वोकप्रकारेण गृहादिकं विभज- नीयं, तथाच कात्यायनः । दृश्यमानं विभज्जत गृहं क्षेत्रं चतु- व्यदमिति गृहादेरपि विभागमाह ! पिटप्रसादलचस्य निषेधो- ऽयस्थावरे अनादेयएव, पिट प्रसादात सिध्यन्ति वल्लाण्यामरणा- निच, स्थावराणि न सिझन्ति प्रसादे पेटके सतीति याज्ञ- वल्क्यस्मरणात ! यतयुन स्तेनेव स्मृतं, कौले शुक्थविभागेऽपि न कश्चित् प्रभु- तामियात्, मोगएव तु कर्त्तव्यो न दानं नच विक्रय इति। कौले कुलक्रमायाते स्थावरादौ न कश्चित् पित्रादिरपि रिकथविभागे- ऽपि शब्दात् विक्रयादावपि न प्रभुतामियात् तेन तत्र दायादानु- मतिमन्तरेण विभागविक्रयाधानानि न कुर्यादिति तस्यार्थः । इति तिचन्द्रिकाया मविभाज्यनिरूपणं । पुत्रपौत्रादि विभागकल्पना । अथ पुत्रपौत्रादिभागकल्पनाविषयाणि कानिचि दचनानि लिख्यन्ते। तत्र याज्ञवल्क्यः। प्रमीतपिटकाणान्तु पिलतो मागकल्प- नेति। प्रमीता अविभकाः पितरो येषां भ्रातृणां ते प्रमीत- पिटका स्तेषां पिटतो भागकल्पना पिटदारेणेव मिपितामह प्रपितामह ट्रव्यमागकल्पना न पुनः खरूपेणेत्यर्थः ।

·पुत्रपौत्रादि विभागकल्पना। तलमुत्राः पिहतो भागकल्पनायां को विशेष दूत्यपेक्षिते सहस्पतिः । तत्पुत्रा विषमसमाः पिटभागहराः स्मृता इति । प्रमीतपिहकाणां एकैकस्य पुत्राः विषमससाः न्यमाधिकसंख्यकाः खं वं पेटकं भागमेव लभन्त इत्यर्थः । एतदुक्कं भवति, कदाचित प्रमोतस्य एक एव पुनः, कस्यचिवौ, कस्यविबहव, स्तत्र यकः पित- भागहर, स्तथैव दावपि खपितभागहरो! बहवोऽपि स्वपित- भागमात्रहरा एवेति । यद्यपि पिटभागमात्रहरत्वेनानेकपिलकाणां पिटतो भाग- कल्पना खयाननुरूपा तथापि वाचनिकत्वादनुमन्त-या । यदा सुत्तयो रविमतयो भीत्रो मर्थे कविनाता स्मृतः तत्सुतस्तु पितामहादप्राप्तांशकः पितामहोपि नासीत् तदा कात्यायनाह। अविभक्त ऽनुजे प्रेते ततसुतं रिक्थभागिन कुर्वीत जीवनं येन लब्धं नैव पितामहात्, लभेतांशं सपित्रान्तु पिटव्यात तस्य वा सुतात् दिति । जीवनं दायधनं, अनुजग्रहणं भ्रातुरूपलक्षणार्थ । अस्मिन्नेव विषये यदा प्रमीतस्य सुता बहव स्तदाप्याह सएव । स एवांश तु सर्वेषां भ्रादृणां न्यायतो भवेदिति । समं स्यादश्रुत- त्वादिति न्यायेन मिथः समभागतया भवेदित्यर्थः । यदपरं सरवाह ! लभेत तत्सुतो वापि निवृत्तिः परतो भवे. दिति। तस्यायमर्थः तस्य विभाज्यधनखामिपौत्रस्य सुतोऽपि वा खपितुरभावे तद्भानं, लभेत अथ तसाप्यभावः किन्तु तत्सुता- देरेव विद्यमानता तदातु म्टतभाटसन्ततौ वृद्धप्रपितामहधनभाग ग्रहणनित्तिरिति । ननु प्रपौत्रापि प्रपितामहधनभागग्रहणमपि कथं संघटते ·समषिचन्द्रिका। जन्मनावि पिपितामहयोरेव धने पुत्रपौत्रयोरेव स्वत्वसिद्धि- नियभात, मयं तथापि यथा पुत्रादे माटधने पिण्डं दत्त्वैव मातुरूड्व स्व त्वसिद्धि र्भवतीति वक्ष्यते तथा प्रपितामहधने प्रपौत्रसधि खत्वसिद्धिरिति युक्तमुक्तं लभेत तत्सुतो वापीति । एवञ्च यो वस्य धनखामिनः प्रमोतस्य पित्वेन पितामहत्त्वेज प्रपितामहले न वा पिण्डदाता तसा तद्धनभागित्वं धनवामिनः मत्तय तर शालिवेऽपि विद्यत इत्यवगन्तव्यं । अतएव देवला सममिच्छन्ति पिण्डानां दायार्थस्य विभाजनमिति । आचतुर्थी दायादार्थमा विभागः पिण्डदान्वं च मन्वादय इच्छन्तीत्यर्थः । तथाच सहव, अविभक्तविभक्तानां कुल्यानां वसतां सह! भूयोदाय- विभागः स्या दाचतुर्थादिति स्थितिः। तावत् कुल्याः सपिण्डाः स्युः :पिण्डभेदस्ततः परमिति 1 अविभाविभकानां अविभक्तधनानां विभिन्नसन्ततिजातानां कूटस्थकुल्वानां भूयश्चिरं सहवसतां आचतु- थात् कूटस्थप्रपौत्रपर्यन्तदायधन विभागः स्यादित्यनेकसन्ततिव दायविभागमर्यादयमित्यर्थः । जीवतपिटकस्य पुनः पित्रा सह कथं पैतामहधनविभाग इत्यपेक्षिते कात्यायनः । पैतामहं समान स्यात् पितुः पुत्रस्य चोमयोरिति । व्यासोऽपि, थे पितामहोपात्ते जङ्गमे स्थावर पिवा, सममंशिवनाख्यातं पितुः पुत्रस्य चैवहि । याज्ञवल्क्योऽपि, भूर्या पितामहोपात्ता निबन्धी द्रव्यमेव वा तत्र सात सदृशं स्वास्यं पितुः पुत्रसा चोमयोः । निबन्धः क्लततथा याचकादिभिः पण्यादिषु गृह्यमाणोंऽशः । सदृशं वास्यं स्पादित्यनया वचोभङ्गया समानांशित्वमेवोक्तमिति मन्तव्यं । अन्यथा पूर्वोत- वचनसमानार्थताखरसत उक्का न स्यात् । एवञ्च जीवदिभागेऽपि पितानहादि धनविषये विषमविभागो न कदाचिदपीति मन्तव्यं ।

·अजीवविभागः मेव तुल्यता, स्वाजित धनविषये तु विषमविभागोऽपि युगान्तरे कदाचि- दस्तोति जीवदिमागप्रकरणे भिहितं । केचित्तु यथाश्रुतार्थतामेवास्थ वचनस्याङ्गोकुर्वते तथाच पौत्रमात्रेच्छयापि पितामहधनविभागोऽपि भवति पितुरिछा- मात्रेण च क्रमायातधनादिकं वा भवति तत्र पोत्रस्यापि स्वाग्य- माम्याभिधानादित्याहुः। तदपि ग्राह्य समजसत्वात् । अर्थ पैतामहेऽपि पितापुत्रथो स्तुल्यं स्वाभ्यमिति विष्णु नाप्यु - तत्वात । अवार्थादतुल्य त्वाम्यं पितापुन्नयोः पिढधनमिति गम्यते । ननु पैतामहे पैकेच जन्मनैव स्वायमिति कात्र तुल्या- तुल्यता, उच्यते । पैतामहे धनेऽपि पितापुत्रयोः स्वान्यं स्वातच्य- पेटकेतु जीवति पितरि निर्दोष तस्यैव खातब्य- मियतुल्यता अनेनैव भेदेन खाम्ये तुल्यातुल्योक्तिः । यत्तु कात्यायनोत। स्वयञ्चोपार्जिते पित्रा न पुत्रः खाम्य तव पुत्रनात्रेच्छया पेटके धने विभागानस्तां वचो- भज्या वक्ति, न पुन यथाश्रुतार्थपरमित्य नवा । व्यासेन तु सुस्पष्टमेवोन। पैदके न विभागाहाः पुत्राः पितु- रनिच्छत इति । यत पुन वहस्पतिनोक। पैतामहं हृतं पित्रा व शक्त्या यदुपार्जितं । विद्याशौर्यादिनावाप्तं तत्र स्वाम्य पितुः स्म तमिति । तत्रापि खाव्यमिति वचो भङ्गया पितुः खात- यमुक्तमिति मन्तञ्च स्वातच्याभिधानस्य, प्रयोजनमध्याह एव। प्रदानं खेच्छया कुति भोगं कुर्यात्ततो धनात् । तदभावे तु तनयाः समांशाः परिकोर्त्तिता इति । सुतानुमतिमन्तरेणापि पितुः खातव्यबलात् दानादिकं जीवदिमागोकविषयविशेषे विषमविभागकल्पनञ्च महतीति।

·साति चन्द्रिका युज्यतइति तात्पर्य्यर्थः । वार्जितप्रायं यत् क्रमायातं यह खार्जितपिढधनं तडिमागे पुत्रै बलात् कारो न कार्य इति वचोभमत्याह कात्यायनः। खश त्यापहृतं नष्टं खयमाप्तच यभवेत् । एतत् सर्व पिता पुत्रै बिभागे नेव दाप्यते। यत् परै रपहृत क्रमायातं स्वशक्त्या उद्ध,तं यच्च नष्टं वा क्रमायातं, खेनेव लञ्चं यच्च शौर्यदिना स्वयमर्जित एतत सर्ब पिता, विभागे पुत्र न दाप्य इत्यन्वयः । इति स्मृतिचन्द्रिकायां पुत्रपौत्रादि विभागकल्पनाविषयाणि । स्त्रीधनविभागः। अथ स्त्रीधनविभाग विषयाणि । अध्यनमध्यावाह- -- तत्रादौ तावत् स्त्रोधनभेदानाह मनुः निकं दत्तञ्च प्रोतिपर्व भाटमाटपिटप्राप्तं षड् विधं स्त्रीधनं स्मृतं । अत्र पार्ट्सत्यार्थः कात्यायनेन विकृतः। विवाहकाले यत् स्त्रीभ्यो दोयते ह्यग्निमन्निधौ । तदध्यग्निकृतं सद्भिः स्त्रीधन परिकीर्तित। यत् पुन लभते नारी नीयमाना पितुर्ग्रहात् । अध्यावाहनिकञ्चैव स्त्रोधनं तदुदाहृतं। प्रीत्या दत्तच्च यत- किञ्चित् श्वश्रा वा श्वश्रेणया, पादवन्दनिकञ्चैव प्रोतिदत्त न्तद्- पादवन्दनिकं पादवन्दनाद्यवसरे दत्तं। भ्राट मार पिट प्राप्तं यदा कदा वा जीवनार्थमिति शेषः। षड़ विधग्रहण- मुत्तरार्द्धोक्तमेकमेव स्त्रोधनमिति भ्रमापनुत्त्यर्थ कृतं न पुनरव- च्यते ।

·स्त्रीधनविभागः । ४३ अतएव -- धारणार्थ, पिटमाटपतिभ्राटदत्तमध्यमुपागतं । आधिवेदनिकाद्यच्चेति याज्ञवल्क्ये नाद्यग्रहणं कृतं। विष्णुनात घड़ विधाधिकमुक्तं । पिटमाटतभ्राह-दत्तमध्यमुपपागतं । प्राधिवेदनिकं बन्धुदत्तं नकावाधेयकमिति स्त्रीधनमिति । आधिवेदनिकं अधिवेदननिमित्त। बज्युदत्तमित्यत्र बन्धुशब्दः पंक्तिपित्रादिव्यतिरिक्तवन्धुत्रु गोवलीवई न्यायात वर्त्तते । शाल्कान्वाधेययोः स्वरूपं कात्यायने नोक्तं । गृहोपस्करवाह्यानां दो ह्याभरणकर्मिणां मल्यं लब्धं तु यतकि- ञ्चित् शुल्क तत् परिकीर्तितं । विवाहात् परतो यत्तु लब्धं भर्त- कुलात् स्त्रिया। भर्तुः पित्रोः सकाशादा ह्यन्वाधेयन्तु तद्भगुरिति । मूल्यं गृहोपस्करादीनां मूल्यं, लब्धं कन्याधनत्वेन, वरादिसकाशात कन्यार्पणोपाधितयेति शेषः। पिटमात्रादिभि जीवनाथ स्त्रिय दाने विशेषमाह स एव । पिटमापतिम्राट ज्ञातिभ्यः स्त्रीधनं स्त्रियै। यथाशकि दिसाहवं दातयं स्थावराहते इति । शक्ति स्थावरव्यतिरिक्तं दिसाहस्रं दिसाहस्त्रकाीपणपर्यन्तं दात- व्यमित्यर्थः । व्यासोऽपि विसाहनपरो दायः स्त्रिये देयो धनस्य चेति, दीयतइति दायः, परः परमः, एवञ्च दिसाहसकाी- पणाधिकमूल्यो धनस्य भागो जोवनाथ न समृद्धवानामपि देय- इत्यवगम्यते । स्त्रिय देयइत्यत्र प्रत्यब्दमिति विधेयसंख्या- योग्यताबलादवगम्यते, प्रत्यब्दमसकदर्पणनियमोऽयं । अनेनाब्देषपजीवनार्थ मकदेव दानेतु नायमधिनियमो नापि स्थावरपर्यु दासः। यत्तु उत्सवादावेव धार्य मित्येवमाद्युपाधिना अलङ्कारादि दत्तं, यच्च दायादादिवञ्चनार्थ दत्तं तत् स्त्रीधनं न भवतीत्याह यथा- ततश्च ·मृति चन्द्रिका कात्यायनः । यच्च सोवाधिक दत्तं यच्च योगवशेन वा पित्रा भ्रात्राथवा पत्या न तत स्त्रीधनमिव्यते । योगवशेन वञ्चनाधु- पाधितयेत्यर्थः। ननूपाधिवञ्चनयोरभावेऽपि पित्रादिना दत्तं न तत स्त्रीधनं भक्तुिमहेति । भार्य पुत्रश्च दासश्च निर्द्धनाः सर्वएव ते । यत्ते समधिगच्छन्ति यस्यैते तल्ला तद्धनमिति स्मरणात्, मैवं पुत्रादि- साहचयोत नानेन परमार्थतो निई नत्वं मायाया गम्यते किन्तु धनव्ययादावखातन्त्रामात्र । तेन यस्यैते तस्थानुज्ञया स्वधन- ग्यापि विनियोगं कुय्य रिति स्मृतिवाक्यस्य तात्पर्य मवमेयं । अतएवोक्तं मनुना न निहारं स्त्रियः कुर्यु : कुटुम्बा इडमध्यगात् । खकादपि च वित्तादा खस्य भर्तुरनुज्ञया । स्वतन्त्रानुज्ञया परतन्त्राः स्त्रियः स्त्रीपुंससाधारणवित्तात् श्रात्मीयवित्ताद्दा त्याग- भोगादिकं न कुर्य रित्यर्थः । अथवा निर्द्धनत्वाभिधायकस्मतिवाक्यस्य शिल्पादिप्राप्त धन- विषयत्वं ज्ञेयं। यदाह कात्यायनः प्राप्तं शिल्पैस्तु यदितं प्रीत्या चैव यदन्यतः ! भर्तुः खाम्यं तदा तत्र शेषन्तु स्त्रीधनं स्मृता । अन्य नः सव्यादितः प्राप्तस्थ स्त्रीधनन्वेन विशेषकारित्वात् । इति म्मति चन्द्रिकायां स्त्रीधनभेदाः। - अथ स्त्रीधन कन्य। यच्च भत्रो धनं दत्तं सां यथाकाममाप्नुयादिति । ज शब्दात् सोदाधिकञ्च । यथाकाममिति बदन भदायादौ तत्रयामः।

·अय सीधनान्यं । ५५ मौटायिकञ्च खातच्यं दर्शपति। का यायनोमि। सोदायिकं धनं प्राप्य स्त्रीणां स्वातन्त्रामिव्यते । यस्मा त्तदानृशंसायं तैर्दत्त मुपजीवनं । सौदायिक सदा स्त्रीणां स्वातव्यं परिकीर्तितं विक्रये चैव दानेच यथेष्टं स्टावरेवाप! भर्नुदायं मृते पत्यौ विन्यसेत् स्त्री यथे- मृतः विद्यमानेतु मरक्षेत् क्षमयेत्तत्कुलेऽन्यथा दूति ! द्वितीय- लोकेन सौदाथि काख्य स्त्रीधने पत्या विद्यमानेऽपि खात त्रामुक सदेत्यभिधानात् । भर्तृदायो भर्तृ दत्त । तमध्येतु तदनन्तरो- कपादत्रयेनाविद्यमाने पत्यौ खातन्त्रामुक्तं, विद्यमानेतु संरक्षे- दित्यभिधानात् । संरक्षेत मर्नु दत्तं भत्रीज्ञया विना न विन्यसे- दित्यर्थः । तेनेव निरूपित। ऊढ़या कन्यथा वापि पत्युः पिटगृहेऽपि वा। भः सकाशात् पित्रोब्बा लवं सौदायिक स्मृतं । लब्धं धनमिति शेषः । यत कन्यथा- विवाहेच विवाहात् परतश्च यत्। पिटभत्ते गृहात् प्राप्तं धनं मोदायिक मतं । एतद्दचनइयेनैतदुक्तं। वाग्दानप्रभति पति- गृहप्रवेशायैवोत्सवसमाप्तिपर्यन्तं पिटगृहे पतिगृहे वा पिटपक्षत एव स्त्रिया लञ्च यौतकादि धनं मौदायिकशब्दाभिधेयमिति । नन मौदायिकन्तु यद्देयं सुदायो भरणञ्च तदिति निघण्टु- पाठात कथं दौदायिकशब्दोऽत्र प्रयुक्तः। स्वार्थ तद्धितालत- येत्यनवा। भर्तदायेतु, मृते भर्तरि न स्थावरे स्वातन्त्र । नारदः। भत्री प्रोतेन यद्दत्तं स्त्रियै तस्मिन मृतेऽपि तत्, सा, ययाकाममनीया दृद्यादा स्थावरादृते इति। भर्तरि मृतेऽपि न नत्स्थावरे खातन्त्रामित्यर्थः । यथाका ममित्यनेम स्वातन्त्रामुक्तं । तथाच व्यासः। तथाच ·भूति चन्द्रिका कामायनः । समाश्यात् -- - मौदायिके न्यावरेतर पतिदत्ते च स्त्रीणां खातन्त्री अत्र स्त्रीधनेऽप्यस्वातन्त्रामिति मन्तव्यं । पुरुषाणान्तु भत्रादीनां स्त्रोधने सर्वत्रावात स्त्रामेव, ययाह । न भत्ता नैव च मतो न पिता भ्रातरो नच । आने वा विसर्ग वा स्त्रोधने प्रभविष्णवः। स्वामित्वाभावादि- त्यभिप्रायः अतएवानन्तरमनं तेनैव । यदि ोकतरो ोयां स्वोधनं भक्षयेदलात सवृद्धिकं स दाप्यः स्यात् दण्ड इञ्चैव तदेव यद्यनुज्ञाप्य भक्षयेत् प्रीतिपूर्वकं मूलमेव प्रद यः स्वाइसौ धनवान् भवेत् । धनवान् यदि भवेदित्य- भिमानः मन्नमात्रमधि निर्धनो न दाप्य इत्यर्थात् गम्यते । अनु जाट भज्ञोऽपि मलधनाभिधानात् भत्रादीनामस्वामित्वमव- गम्यते न पुनः पारतत्रामा । एवञ्च विवाहेन भार्यया भर्तृधने नित्यपरतत्र श्वामित्वं सम्पद्यते न पुन भर्नु भीर्य धिने तादृशमपी- त्यागन्तव्यं । अतएव भत्तः स्त्रीधनभोगे ऽप्यन हतामाह देवलः । दृत्तिराभरणं शनकं लाभश्च स्त्रीधनं मवेत् । भोक्त तत् खयमे- व पति नाईत्यनापदि। वृधा मोलेच भोगेच स्त्रिये दद्यात् स- किनिति । वृत्तिवर्तनाथ पित्रादिना दत्तं । लभ्यतइति लाभः । तदनं भवति पाचयादिप्री चर्य व्रतादौ यत् स्त्रिया लभ्यते नदपि खोधनमिति । खयमेवे येवकारः खापत्यानां व्युदासार्थः । पत्यु व दाम च पति ना हतोत्यनेन सिद्धत्वात् । पत्युर्बु दासेन नतो बहिरङ्ग भ्रावादियुदासत्यच द डापूपन्यायसिद्धत्वात् । वृथा आपदं विने यर्थः । स्त्रियाननुज्ञातबलात्कार- रहितलागभोगविषयमेतत्, सद्धिकप्रदानस्य दण्डसहितस्या- पति नाईत्यनापदीति वदन श्रापदितु पति- मोक्ष त्यागः । नभिधानात् ।

·अथ सौधन हत्यं । a रेवाहति स्त्रीधनं भोत नान्य इति दर्शयति । अतएव पुत्रार्ति- हरणेवापि स्त्रीधनं भोक्नु महतोत्यनन्तरवचने भोक महतीत्यत्र पतिरिति शेषो द्रष्टव्यः। पुत्रग्रहणं कुटुम्वोपलक्षणा, प्राति धनालाभनिमित्ततो दुरूपनोदात्र विवक्षिता। तस्या हरणे परि- हरणे, वाश दादन्यत्रापि धनालानिमित्ततो दुयरिहारमहा- संकटे स्त्रीधनमननुज्ञातमपि पति भाक्त वाहतोयुक्तं । ननु परधनत्यागे भोगेच परस्य वाम्य नुज्ञया विना करमर्हता, उच्यते । खाम्यनुज्ञाभावेऽपि पूर्वोक्तविषये, खाधीनजनस्वामिकेतु स्त्रीधने यथेष्टविनियोगाहे प्यापदपनोदक त्यागभोगादातास्तीत्यस्मादेव वचनात् कल्य्यतइत्यदोषः । अत्र याज्ञवल क्यः । दुर्मिक्षे धर्म- कार्ये वा व्याधौ सम्पतिरोधके गृहीतं स्त्रीधन भत्ता न खिये दात- महति । धर्मकार्ये नित्ये नैमित्तिके वा, कान्येऽपि कचिन शान्तिके ग्रहयज्ञादौ, संप्रतिरोधके धनदानं विना निवारयितुमशक्ये धनि- काद्यासेधादौ, गृहीत स्त्रीधनं गत्यन्तराभावेनेति शेषः। सति सम्भवे प्रतिदानस्यात्रावश्यकत्वात् । अतएव प्रतिदानस्य क्वचि- देवानावश्यकत्वमुक्तं कात्यायनेन, व्याधितं व्यसनस्यञ्च धनिके रूपपीड़ितं। ज्ञात्वा विस्मृष्टं यत् प्रीत्या दद्यादात्मेच्छया तु सः । ज्ञात्वा स्त्रियेति शेषः । विसृष्टं अनुज्ञातं । यद्यपीदं वचनं, न भती नैवच सुत इत्यादिवचनानन्तर्य तो भत्रादिविषयमिति प्रतिभाति, तथापि अथचेत् स विभार्य: स्या न्नच तां भजते पुनः प्रोत्या निसृष्टमपि चेत् प्रतिदाप्यः स तद्दलात् । वामाना मुच्छेदो यत्र योषितः तत्र खमाददीत स्त्रीत्यु परितन- जचनपयंलोचनया भकविषयमिति मन्तव्यं । या पुनरतिदृष्टा स्त्री सा स्वधनमनिसृष्टमपि विनियोक ग्रासाच्छादन- ·स्मृति चन्द्रिका। तीत्याह स एव । अपकारक्रियायुक्ता निर्लज्जा चार्थनाशिका पचाररता याच स्त्रीधनं नच साहति । खेच्छया विनियोक्त - त शेषः। मत्रा प्रतिश्रुतं त्वगृहीतमपि देथं, भत्री प्रतिश्रुतं म्हणवत् स्त्रीधन सुतैरिति तेन वोकत्वात् । सतग्रहणं, पौत्र- प्यु पलक्षणाथ ऋणवदित्यभिधानात् । अन नापि स्त्रीधन दीनां नास्ति स्वास्थमिति गम्यते । ततश्च स्त्रीधन जोवधि- गे भागो नास्त्येव स्त्य कखामिकत्वात् । अतएव मनः। जोव- नान्तु तासां ये तद्धरेयुः सबान्धवाः, तान तान् शिव्याञ्चौर- डेन धार्मिकः पृथिवीपतिः। पत्यो जीवति यः स्त्रीभि रल- रो धृतो भवेत् । न त भजेरन दायादा भजमानाः पतन्ति इति । धृतः स्वातन्त्रणेति शेषः, स्वातन्त्रवण धतो योगोपधि- हित्येन स्वोधनवनिश्चयो भवति । पूर्वार्द्धस्य निश्चितमिश्रित- धनकथनार्थत्वात् । खातव्येणेति विशेषेण भाव्यमिति गम्यते । यादा दुहित्रादयः। इति मृतिवन्द्रिकायां स्वोधनकृत्यं । अथ स्तीदारागतधनविभागः । तत्र तावद्धनागमनप्रकारमाह मनः। अन्वाधेयञ्च यदि त्या प्रीतेन चैव यत् । पत्यो जीवति वृत्तायाः प्रजायास्तद्धन वेित् । अन्वाधेयं, विवाहादूई स्विथा भत्त कुलात् पिटकुलाच्च नग्धं । विवाहात् परतो यत्त लब्ध भत्त कुलात स्त्रियाः अन्वाधेयन्तु- नव्यं लब्ध पिटकुलात्तथेति कात्यायनस्मरणात् । विवाहात् परत - ·स्त्रीद्वारागतधनविभागः । इत्यनेनावाधेषपदस्यानुशब्दार्थो विकृतः । लब्धमित्यनेन तत्र बाधेयशब्दार्थ ऽभिहित इति मन्तव्यं । यदन्वाधेयं, यच्च प्रीतेन पत्यैव दत्तं, तदिविधं स्त्रीधनं धनस्वामिन्यां मृतायां अनन्तर- क्षणवर्तिन्याः स्त्रीपुंसप्रजायाः खं भवेदित्यर्थः । एतदुक्तं भवति, सप्रजःस्त्रीधनं खाभिमरणानन्तरक्षणजीवन- शालिवेऽपि न पत्यु भवति, किन्तु तच्छालिन्याः प्रजाया इति । एवञ्चास्मादिदमवगम्यते, धनखानिन अङ्घ धनागमे धन- खामिमरणामन्तरक्षणजीवनक्रियैव धनग्रहणादिकारणतया धर्म- शास्त्रप्रतिपादितधनस्य खवापत्तिकारणमिति। तेन यत्र यत्र धनखामिन जईमेव धनागमनं अयुबखातधनागमादौ तत्र तत्र ऋक्थग्राहिणः खलारत्तौ इदमेव कारणं कल्यं । प्रजाया इति सामान्ये नाभिधानात् तत्र स्त्रसप्रजाया उक्तइिविधकथ- ग्रहणाधिकारः सनसमये जायते इति खत्वापत्तिरपि तदेव न पुनः पूर्व भगिनीनां तदभावे धारणाच्च भवतीति मन्तव्यं । विमागोऽत्र भाटभगिनीकर्तृ को विज्ञेयः । एवञ्च यदुक्तं तेनैव जनन्यां संस्थितायान्तु समं सर्वे महोदराः, भजेरन् मालकं ऋक्थं भगिन्यश्च सनाभय इति, तत् खोतान्वाधेयादि विविधक्थविषयमिति मन्तव्यं । अस्मिन्नेव विषये विशेषमाह वृहसतिः। स्त्रीधनं स्यादप- त्यानां दुहिताच तदंशिनी । अप्रत्ता चेत्, समढातु लभते मान- मात्रक । अपत्यानां, पुअपत्यानां वचनदोषीतरेतरयोगे, च शब्दः तेनातरेतरयुक्तानां विभागकर्तृत्वं विज्ञेयं । भगिन्यो बान्धवैः सार्दू विभजेरन् सभर्तृ का इति । बान्धवैः - अतएव कात्यायन:

·समति चन्द्रिका यथा महोदर भाभि रित्यर्थः । समर्त्त का इति विशेषणं विधवा. निवृत्त्यर्थ, नपुनः कन्यानिवृत्त्यर्थ, पूर्वोतवचनविरोधात् । सहोदरभादभिः सार्द्ध ते भागहरा भगिन्यो यास्ताः प्रत्याह मनुः। यास्तासां स्यु र्दुहितर स्तामामपि यथार्हतः मातामह्या धनात् किञ्चित् प्रदेयं प्रोतिपूर्वकमिति । यथार्हतः शीलोपयोग- दारिद्याद्यपेक्षयेत्यर्थः । ननु दुहिटदुहिढणां भ्रातभगिनीसद्भावे मातामहीधने खामित्वाभावात् किमिति किञ्चित् प्रदीयते, उच्यते । पेटके धने कन्यानां दायाहवाभावेऽपि वचनबलात ताभ्यस्तुरो- यांशो भादभि र्दीयते तथात्र स्वामित्वाभावेऽपि भाटभगिनीभि बचनबलात् किञ्चिद्दीयते । इयांस्तु भेदः। तत्र दायानहले- ऽपि जन्मना खाम्यमस्तीत्यभिसन्धाय, पतिताः खुरदितसव इति दोषकीर्तनादवश्यं दातव्यं इह तु स्वामित्वमपि नास्तीत्यभिमन्वाय, प्रीतिपूर्वकमिति वचनात् प्रीतौ सत्यां देयमसत्यामदेयमिति । अन्यत् किञ्चित् मादक ऋकथं अप्रत्तानामेव न पुनः स सां महोदरप्रजानां भवतीत्याह सएव । मातस्तु यौतकं यत् स्यात् कुमारोभाग एव स दुति ! यौतकं समानोपवेशनप्रत्यासत्रयो वधूवरयो विवाहादौ येन केनचित् समर्पितं धनं तद्दधूवरयो यं युतयो यौं तक मतमिति निघण्टुकाररुक्रत्वात् अन्योन्यार्चितयोर्वधू- वरयोयद्देयं तद्धनं युतयोरिति यौतकर्मिति व्युत्पत्त्या यौतकधन- मित्यर्थः। देवस्खामीत पिटगृहालचं भर्तृगृहालब्धापेक्षया पृयरधनतया यौतक माधनं नेत्याह । तचिन्यं, पक्षदयस्यापि कल्पनामाचत्वात्। कुमारीणामनेकत्वे समं स्यादश्रुतत्वादिति न्यायेन यौतकविमागः कार्थः भागविशेषास्मृतेः ।

·स्त्रीद्वारागतधनविभागः। ५१ एवनुतत्रिविधातिरिक माटकं ऋक्थं कुमारीणामप्यप्रति- ठितानामेव न पुनः सर्वासां दुहिदृणामित्याह गौतमः। स्त्रीधनं दुहिताणामप्रत्ताना मप्रतिष्ठितानाञ्चेति । अध्यमध्यावाहनादि स्त्रोधनं कुमारीणामप्रतिष्ठितानाञ्च दुहित, णां खं भवतीत्यर्थः । ततश्च तद्धनं ताएव दुहितरो विभजेरनित्यभिप्रायः । अप्रति- टिता अनपत्या, निर्दूना, दुर्भगा विधवा वा एवमपराकानु- सारात् गौतमवचनं व्याख्यातं । अस्य विज्ञानेश्वरकृता व्याख्या हेया खवुद्धिमात्रेणाध्याहारादिकरणात् । अस्मिन्नेव विषये विशेषमाह याज्ञवल्क्यः। मातुर्दुहितरः शेषमणादिति मातीपाकरणावशिष्टं माक्थं मात- रूईमप्रत्ता अप्रतिष्ठिता दुहितरो विभजेरनित्यर्थः । एवम्भूत दुहित्रभावेऽप्याह सएव । ताभ्य ऋते ऽन्वय इति । एतदेव नारदः स्पष्टयति । अभावे दुहिदृणान्तु तन्वयएव चेति । अप्रत्तदुहिष्वन्वयासम्भवात् प्रत्तदुहित्रन्वय इति पारि- शेव्यागम्यते । स्त्रीगामिधनत्वात स्त्रीरूपान्वय इति गम्यते । प्रत्तदुहिट णां दुहिट, णां, स्त्रीरूपान्वयाभावे दौहित्राणां यथा स्यादिति सामान्येन तदन्वय इत्युक्तं । दौहित्राणामप्यभावेतु विभजेरन् सुताः पित्रो रूई मृक्थर्ण समिति, याज्ञवल्क्य- स्मरणात मातुरूई मादरिकथं माढकृतं चर्ण समं सुता विभजे- रन्नित्यवगमात सुतानां मानणधनविभक्तृत्वं । अन्यथा विभजे- रन सुताः पित्रो रित्येकशेषोक्ति रपार्थिका स्यात् । सुतानामप्य- भावे पौत्राणां पितामही ऋणधनविभक्तत्वं, पुत्रपौत्रै »णं देयमिति पौत्राणामपि पितामहीकृतणापाकरणाधिकारात् ऋक्थभाज ऋणमपाकुयु रिति स्मरणांच। भिन्नपिटकाणान्तु विषमसंख्यानां ·स्कृतिचन्द्रिका सका वात्। एवच्च पौत्राणां समवाये पितानली पितानहरीधनविभागेऽपि मातामह धनविभागवत् पित्तो भागकल्पना। एवमेव भिन्नमालकाणां दौहित्रीणां दौहित्राणां विषमसंख्यानां माहतो भागकल्पना, प्रतिमाद वा खे बर्गे भागविशेष इति गौतमस्मरणात् । यतु उशन योन, दुहिलणामभावेतु रिक्थं पुत्रेषु तद्भवे- दिति तदप्रत्तदुहिटविषयं तत्र कालभरसम्भवेनान्वयासम्भ- कात्यायनो चौतकविषयमिति मन्तव्यं । भाNया जीमचथाभावे भर्तरि भाग-ऋक्यं भवेत् । अप्रजःस्वोधनं भर्त भर्नु ब्राह्मादिषु चतुर्ध्वपीति याज्ञवल्क्य- स्मरणात, अपिशब्दात् गान्धर्वेऽपि । अतएव मनः। ब्राह्मदेवा र्षगान्धवप्राजापत्येषु यडूनं । अतीतायामप्रजसि भर्तुरेव तदिव्यते । चक्रपञ्चविधविवाहेषु संस्कृताया भार्यया यद्धन तत्तस्या दुहित्रादियौवान्तधनहारिसन्तते रभावे सति अतीतायां मर्नु तुरेवेष्यते न पुन भात्रादीनां बन्धूनामित्यर्थः यत्तु कात्यायनेनोक बन्धुदत्तन्तु बन्धूनामभावे भत्त गामि तदिति । तदुक्तपञ्चविधेतरसंस्कृतस्त्रीधनविषयं। तथाच सएव । आसुरादिषु यलधं स्त्रीधनं पटक स्त्रिया । त्यानां माताग्निोस्तदिव्यते । पैटकं मातापित्सकाशाद्दानेनागतं, तदपत्यानामभावे आसुगदिषु संस्कृतायां उत्पन्नापत्यानामभावे । अपत्यग्रहणं पर्चीक दुहित्रादिपौत्रान्तानां स्त्रीधनहारिणामुप- लक्षणार्थ। यत्तु यमेनोक्तं । आसुरादिषु यद्दव्यं विवाहेषु प्रदीयते। अप्रजाया मतीतायां पितेव तु धनं हरदिति । अत्र प्रदीयते पिवेति शेषो द्रट यः, ततश्च न पूर्वोतवचनविरोधः । एवं पिटव्यमातुलादिवधुदत्त स्त्रीधनं मति सम्भवेऽपि, अभाव तदप- ·स्त्रीद्वारागतधनविभागः । ५३ पिटव्यादिबश्वनां अन्यथा भत्तु न रेवेति आएरादिबवगन्तव्य । किच्चिइन्धुदत्तन दातु भवतीत्याह गौतमः । भगिनीशलक मोदीणामूर्द्ध मातुरिति । शुल्काख्य स्त्रीधनं पूर्व प्रकरणे निरूषित। तहातारो वरादय स्तेषां दाइत्वेऽपि तद्धनं न भवति किन्तु धनवामिनी सोदर्य भ्राणां तेपामभावे मातु भवतीत्यर्थः । यत् पुनर्हरतीत्यनुत्तौ शङ्खनोक्तं, खं स्त्रीशुल्क वोढ़ति । तदपरिसमाप्ते विवाहे सति मृतायां वध्वां द्रष्टव्यं । स्मृतायां दत्तमादद्यात् इति याज्ञवल्क्यस्मरणात्, दत्त शुल्क अलङ्कारा- दिक वा आदद्यादेति शेषः । कन्याधनं प्रत्याह बौधायनः । ऋक्यं स्मृतायां कन्यायां गृहीयुः सोहराः खयं, तदगावे तु तन्मातु स्तदभावे पितु भवेत् । गौणमादपरिगणनपूर्वकं तद्धनहारित्वमाह वृहस्पतिः। मातु:- वसा मातुलानी पित्तव्यस्त्री पिटवसा ! माटतुल्याः प्रकीर्तिताः। यद्यासामौरसो न स्यात सुतो दौहित्र एववा तत्स्तो वा धनं तासां खस्त्रीयाद्याः समाप्नुयुरिति । खस्त्रीयो धनखामिन्या मागिनेयः खमाहवरधनमवाप्नुयात् । एवमाद्यशब्देन परिगृहीता यथाक्रमेण खकीयमानतुल्याया धनं समाप्नुयुः । एवमेव सपत्नीसन्तानोऽपि उपमादधनं तत्सन्तान- तत्मताद्यभावे समानुयात् । क्वचित्त मर्त्तपिटभ्रात्रादिसद्भावेऽपि सपत्नीनां सन्तान- विशेषस्य उपमाटधनभागित्वमाह ! मनुः, स्त्रियास्तु यद्भवेदि पित्रा दत्तं कथञ्चन ब्राह्मणी तद्धरेत् कन्या तदपत्यस्य वा भवेत् । पित्रा दत्तमिति वदन्नु पूनिधनहर्तभर्तृपिट प्रतिषु सत्ख- श्वश्रूः पूर्व जपत्नीच 1

·स्मृतिचन्द्रिका ।
पीति दर्शयति। भर्त विजातीयस्त्रीधनं तत्सन्तानाभावे सति
मत सजातीयस्त्रान्तरतत्कन्या तत्सन्ततिवा हरेदित्यर्थः ।
एवञ्च भई सजातीयानेकस्त्रीषु सन्तानन्याथा मृताया धनं
स्त्रान्तरकन्या तत्सन्ततिर्वा न हरेत किन्तु ब्राह्मादिषु म ।
शेषेषु धजदातैवेत्यनुसन्धेर्थ।
उक्तार्थोपसंहारस्तु कात्यायनेन कृतः। स्त्रीधनस्य विभागों-
ऽयं सधर्मः परिकल्पित इति। इत्येवं निरूपितो धमाऽयं कल्पितो
विभागः स्त्रीधनस्य अध्यवसेय इत्यर्थः ।
इति स्मतिचन्द्रिकायां स्त्रीदारागतधनविभागः ।
अथ गौणपिटदारागतधनविभागः।
तत्र मनुः।
न भ्रातरो न पितरः पुत्राक्थहराः पितुः ।
पिता हरेदपुत्रस्य ऋकथं भ्रातर एव वा ।
ननु एक एवौरसः पुत्रः पित्रयस्थ वसुनः प्रभुरिति तेनैवो-
कत्वात् पिटरिकथके भ्रात्रादीनामप्रसक्तिरिति कथं तत्प्रतिषेधो-
अवकल्पाते।
नच प्रनष्टपुत्रविषये ऽवकल्पातइति वाच्यं पुत्रा
ऋक्थहरा इति विधानानवकल्पनात्।
उच्यते, पुत्रा ऋक्थहराः पितुरित्यत्र पुत्रपिटशब्दौ गौणौ ।
एवञ्चायमर्थः। क्षेत्रजादिपुत्राः क्षेत्रखाम्यादिपिटरिक्थहराः
न तात्रादय इति।
क्षेत्रजादिपुत्रा अपि तेनैव दर्शिताः। यस्तल्पजः प्रमीतस्य
क्रीवस्य व्याधितस्थवा, खधर्मेण नियुक्तायां स पुत्रः क्षेत्रजः स्मृतः !!

·गोयापिटदारागतधनविभागः । ५५ तल्पजः।४। यन्तिकात। माता पिता वा दद्यातां यमद्भिः पुत्रमापदि, सदृशं प्रीतिसंयुक्त स पुत्रो दत्तिमः स्मृतः । २। सट्टशन्तु प्रकुर्याद्यं गुणदोषविच- क्षणं, पुत्रं पुत्रगुणैर्युक्तं स विज्ञेयस्तु कृत्रिमः । ३। उत्पद्यते गृहे यस्तु न विज्ञायेत कस्य वा, स गृहे गूढ उत्पन्न स्तत्य याद्यस्य मातापिटभ्यामुत्सृष्टं तयोरन्यतरेणवा, यं पुत्रं परिगृह्णीयादपविद्धस्तु म स्मृतः । ५। पिटवेश्मनि कन्यात यं पुत्रं जनयेट्रहः। तं कानीनं वदेन्नान्ना वोढुः कन्यासमुद्भवं । ६ ! या गर्भिणी संस्कियते ज्ञाताज्ञातापि वा सती, वोढः स ग भवति सहोढ इति चोच्यते । ७। क्रीणीयाद यस्त्वपत्यार्थ मातापित्रो स क्रीतकः सुतं स्तस्य सदृशो ऽसदृशोऽपिवा । ८। या पत्या वा परित्यक्ता विधवा खेच्छयात्मनः । उत्पादयेत् पुनर्भूत्वा स पौनर्भव उच्यते । । मातापिटविहीनो य स्त्यती वास्यादकारणात् आत्मानं स्पर्शयेद्यस्म स्वयन्दत्तस्तु स स्मतः ।१०। यं ब्राह्मणस्त, मृदायां कामादुतपादयेत् सुतम् स पारयन्नेव शव स्तस्मात् पारशवः स्मृतः । ११ । क्षेत्रजादीन सुतानेता-नेकादश यथोदितान् पुत्रप्रतिनिधीनाङः क्रियालोपान्मनीषिणइति । अभिरिति पुत्रदानविधान खोपलक्षणार्थ । तत्प्रदानञ्चास्माभि- दत्ताप्रदानिकपदे दर्शितं । आपदि दुर्भिक्षादौ । अथवा ग्रहीतु रापदि पुत्राभावे । सदृशं दातुः प्रतिग्रहीतुश्च सवर्ण । प्रीतिसंयुक्तं नतु लोभादिसंयुक्त । प्रकुर्यात् पुत्रत्वेन खीकुर्यात् । सदृशोऽस- दृशोऽपि व त्यत्र गुणापेक्षयेति शेषः। गृहे भार्यायां । उत्सृष्टः दुष्टमुहत्तादिहेतुतो न पातित्यतः। पारयत्नेव शवः जीवन्नेव शवः । पुत्रप्रतिनिधीन गौणपुत्रान्। क्रियालोपादौरसाभाव तत्कर्तृ- कक्रियालोपातु विभ्यतः। मनीषिण आहुरिति सम्बन्धः ।

·५६ स्मृतिचन्द्रिका। एवं निरूपितगौणपुत्राणां सर्वेषां युगान्तरे पुत्रत्वेन परिग्रहः कलौतु दत्तकस्यैकस्य दत्तौरसेतरेषान्तु पुचवेन परिग्रह इति । कलेरादौ धर्मगुप्त्यर्थं महात्मभि दत्तकौरसेतरेषां पुत्रत्वेन परिग्रह- निवारणात, पुत्रिकाकरणमध्यस्मादेव वाक्यात कलौ निवारित दत्तौरसेतरत्वात् पुत्रिकायाः ! एवञ्च कलावौरसपुत्रपौत्रयो- रभावे दत्तकएव गौणपुत्रो भवति नान्य इत्यनुसन्धेयं । मुख्योऽपि पुत्रः कलौ सवर्णभाव भावे नास्ति असवर्णकन्यका- विवाहनिषेधात् । तथाच धर्मज्ञवाक्यं कथनामसवर्णानां विवाहश्च दिजन्मभिरिति । अत्रापि कलेरादौ धर्मगुप्तपर्थ महा- त्मभिनिवरित इति वाक्यशेषो द्रष्टव्यः । अतएवास्माभिरसवर्ण- पुत्राणां दत्तोतरेषां गौणपुत्राणां पुत्रिकाथा स्तनसुतस्यच भाग- विधयो न निवध्यन्ते संप्रत्यजनुष्ठीयमानानात् वृथात्र ग्रन्थ- विस्तारापत्तेः। यत्पुन मीनुनोत । भ्रातृणामेकजातानां यद्येकः पुत्रवान् भवेत., सर्वे ते तेन पुत्रेण पुत्रिणो मनुरीदिति तन्न परमार्थतो भ्रात्रन्तरस्यापि तेनैव पुत्रवत्त्वमाचष्टे भ्राटपुत्रसभावे भ्रात्रन्तरस्य पुत्रवत्त्वानवगमात् । अतएव याज्ञवल्क्येन पत्नी दुहितर इत्या- दिना भाटपुत्रसद्भावेऽपि खर्यातस्य पुत्रस्य त्युक्त भाटपुत्रस्य च पन्नोदुहिटपिटमात्रभावे मति अपुनधनभागिलच्च अतएव तत्रोत । एवं तर्हि मनुवचनस्य का गतिः उक्त अस्माभिः श्राद्धाधि- कारनिरूपणप्रकरणे भात्रन्तराणां पुत्रवत्त्वोक्तिः ग्रामस्य तात इति- वदौरसप्रशंसार्थेति । यत्तु संग्रहकारेणोक। यद्येकजाता बहवो भातरस्तु सहो- ·स्त्रीहारामतधनविभागः । दराः। एकस्यापि सुते जाते सर्वे ते पुत्रिणः स्म ताः। बही- नामेकपनीना मेष एव विधिः स्मृतः । एका चेत् पुत्रिणी तासां पिण्ड दस्तु स इय्यत इति । तस्य पूर्वोक्त न सहाविरोधाय देव- खामिना तात पर्यार्थ उत्तीः। उभयत्रापि नान्यः प्रतिनिधिः कार्य इति ग्रन्थेन, उभयत्रापि यद्येकजाता इत्यादि वचनदरे- पि, भारत सपनोमुतेच पुत्रप्रतिनिधितया कथञ्चित् कर्तु शक्ये सति तदन्यः प्रतिनिधि ने कार्य इति तात्पर्य्यार्थी बोद्धव्य इत्यर्थः । एवञ्च गौणपिटद्वारा धनागमनं कलौ दत्ताख्यं पुत्रं प्रत्येव । अत्र मनुः उपपन्नो गुणैः सर्वैः पुत्रो यस्यतु दत्तिमः । आहरतैव तहक्थं संप्राप्तोऽप्यन्यगोत्रतः। अपिशब्दात् असगोत्रतः संप्राप्तोऽप्यत्र हतीयपदार्थ देवखामिना विकृतः। तदीयं सर्व- क्यं गोत्रञ्चैव हरेत वेति ! एवच पिटवापादनक्रिययैव दत्ति- मस्थ पुत्रस्य ग्रहीतु र्द्धने स्वामित्वं तत्सगोत्रत्वञ्च भवतीति मन्तव्यं, दातुर्द्धनेत दानात् पुत्रवनिवृत्तिद्दारा दत्तिमस्य खत्वनिवृत्तिः दागोत्रनित्तिश्च भवतीति मन्तव्यं । अनेनाभिप्रायेणोक्त। गोत्ररिक्थे जनयिनु नै हरेद्दत्तिमः सुत इति । प्रतियहीट- रिक्थहरणेऽपि संच क्वचिद्विषये न हरेत, तथाच वशिष्ठः । तस्मिन प्रतिगृहीते चेदौरसो जायते सुतः। ऋक्थे चतुर्थभागी स्थादिति। इति स्मतिचन्द्रिकायां गौणपिटदारांगतधनविभागः ।

·स्मति चन्द्रिका अथापुत्रदारागतधनविभागः । - तत्र मनः। पिता हरेदपुत्रस्य ऋक्थं भ्रातर एव वेति । अक्षरार्थी व्यतः, तात्पर्यार्थस्त्व यतः संग्रहकारेण दर्शितः। अशेषात्मजहीनस्य स्मृतस्य धनिनो धनं । केनेदानी ग्रहीत यं इत्येतन्मन् नोच्यते । अना मुख्य गौण पुत्रहीनख धनवतों मृतस्य धनमिदानीं तम्मरणानन्तरं केन हर्तव्यमित्याकानायां पित्रादिना हर्तव्यमित्येतदधुना पित्राद्यपेक्षया बहुविधोपकार- कामनजनाभावे मनुनोच्यत इति । अतएव पित्रादिभ्यो गौण- पुत्राणामासन्नतरत्वं ज्ञात्वा संग्रहकारेण पिता हरेदपुत्रस्ये त्यस्या- शेषात्मजहीनस्येति तात्पर्य मुक्तं तदवस्थमेव । किन्तु यथा गौणपुत्राणां दृष्टादृष्टोपकारकत्वेन पित्राद्यपेक्षया ऽग्रेसरत्वात् तदपेक्षया चासन्नतरत्वं, तथा पत्नयापि दृष्टादृष्टोप- कारकरणे श्रुतिस्म त्यादिपोलोचनया पित्राद्यपेक्षयासन्नतरत्वमसि पत्नया अभावे, पिता हरेदपुत्रस्येति एतन्मनुनोच्यते इत्य तातपर्य मछ। अतएव दृष्टादृष्टोपकारकत्वलक्षण सम्बन्धनान्यापेक्षया पत्ना प्रत्यासन्नत्वमभिधाय वृहस्पतिना गौण पुत्राभावे तिष्ठतर्खा पित्रादिषु सकुल्यान्तेषु पत्नया एव पतिधनभागित्वं दर्शितं श्राबाये स्मृतितन्वेच लोकाचारे च सूरिभिः। शरीराद्ध स्मत जाया पुण्यापुण्यफले समा। यस्य नोपरता भार्या देहार्द्ध तः जीवति । जीवत्यर्द्धशरीरेच कथमन्यः समाप्नुयात् । विद्यमानेषु पिटभाटसनाभिषु । असुतस्य प्रमीतस्य पनी तद्भार हारिणीति। अत्र दितीयाईन दृष्टादृष्टोपकारसम्पादने पित्र स ·अपुत्रद्वारागतधनविभागः। दि यः पत्माः प्रयास नत्वमभिहितं । अवयवार्थस्तु, आन्नाये वेदे, श्रद्धा वा एष श्रात्मनो यजायतेत्येवमादौ, आत्मनो देहस्य त्यर्थः । एतदुक्तं भवति, देहार्दू अद्धाङ्ग यथा दृष्टादृष्टोपकारि तहज्जा- यापोति । स्मृतितन्त्रे धर्मशास्त्रे, पतेदर्द्ध शरीरस्य यस्य भार्या सुरां पिवेत् । पतितार्द्ध शरोरत्य निव्कति न विधीयत इत्येव- मादौ, लोकाचारे लोकाचारानुमतार्थशास्त्र । शरीरार्द्ध मयों जायां कोहि हास्यति पण्डित दयेवमादौ, पुण्यापुण्यफल्ले समा, कर्मणि समाधिकारात् । असुतस्य मुख्यगौण पुतहीनस्य पत्नी यज्ञाधिकारापादकप्रशस्त ब्राह्मादि विवाहसंस्कृता, पत्यु नी यज्ञ- संयोग इति पाणिनिस्मरणात । तेन क्रोता भार्या पनोपदेन व्यावर्तिता, तस्याः पत्नीत्वा- योगात्। तथाच स्मृत्य न्तरं। क्रयक्रोता तु या नारो न सा पत्नो विधीयते । न मा दैवे न मा पित्रे दामों तां कवयो विदुः। पत्नोखाभावे केवलं दृष्टोपकारकत्वमेव नादृष्टोपकार- कवं स्त्रिया इति दर्शयितुं दामों विदुरित्यक्त । एवञ्च पित्यादिकर्मण्य हतापि पतिभागहारित्वे प्रयोजिकतिपत्नी- ग्रहणेन ज्ञापितं। अतएव श्रौतस्मातादिकर्मणि पातिव्रत्य न परो- चिताधिकारार्हतया एव पनगाः पतिधनलाभ इत्याह प्रजापतिः। पूर्वप्रमोताग्निहोत्रं मृते भर्तरि तद्धनं लभेत् पतिव्रता नारो, धर्म एष सनातनः। अग्निहोत्रशब्देन तत्साधनाग्नि लक्ष्य ते, पतिव्रता सुसंयता, व्रतनिमित्वेन श्रौतस्मातकाधिकारार्हताभत्रीसहवासेन स्थितेति यावत । नारो, पत्नी। अग्निहोत्रलाभोतो पत्नीत्वावगमार्थ- त्वात् कमाईतायाः पित्ये कर्मणि भ्रात्राद्यपेक्षया अग्रेसरत्वं वृहस्प- तिना दर्शितं । प्रजामावेतु पत्नी स्यात् पत्नाभावे तु सोदर इति।

·उक्तलक्षणा लभेत पश्चात स्मृतिचन्द्रिका। अत्र वृद्धमनुः। अपुत्रा शयनं भर्तुः पालयन्ती ते स्थिता पाव दद्यात् तपिण्डं कृत्स्नमंशं लभेतच। उत्तरार्द्ध त्वर्थ- क्रमेण पाठक्रमबाधो द्रव्यः । ततश्चायमर्थः। पत्न व भत्रशं कृतस्नं पञ्च पिण्ड दद्यात्, न पुन- स्तस्यां सत्यां भावादिरिति। मनुः शयनं पालयन्ती सुसंयते- त्यर्थः । ब्रते स्थिता, पत्यौ जीवत्यपि भर्तुरनुज्ञया ब्रतादिपरा, कामं भर्तुरनुज्ञया व्रतोपवासनियमेज्यादीनामारम्भः स्त्रीधर्ममिति शहलिखितस्मरणात्, अनेनास्तिकतापि पत्यंशलाभे प्रयोजिकेति वचोभङ्ग्या ज्ञापितमिति मन्तव्यं । यद्यपि विवाहादेव पतिधने कृत्स्ने च पत्नया अपि खाम्यमा- जीवनात परतन्त्रतया सिद्धं तथापि खतन्त्रतया स्वामित्वं लभते इत्येवमयं लभेत चेत्युक्त। तत् पिण्डकृतन्नपदयोरर्थः प्रजापतिना प्रपञ्चितः। जङ्गम स्थावरं हेम कुप्यं धान्यं रसाम्बरं । आदाय दापयेच्छार्दू मामषाणमामिकादिकमिति। पिळव्यगुरुदौहिवान् मर्नु : स्वस्री- यमातुलान्। पूजयेत् कयपूर्ताभ्यां वृद्धानाथातिथीं स्तथेति ! कुष्यं त्रयुमोसकादिकं, कयं पित्रर्थ संकल्पित ट्रचं, पर्त पूर्तखा- तादिकमाङ्गभूतं दक्षिणादिकं। एतदुक्तं भवति स्थावरेणापि सहितं कृत्स्न मंशमादाय धनसाध्य स्त्राधिकारश्राद्धपतादिकं दानादिकञ्च पत्य रात्मनश्च श्रेयःसाधनं कर्म जातं, पतिपक्षत्वि- गाचार्यादिपुरःसरं पत्नया गृहीतधनानुसारेण कार्य मिति । एवञ्च यत् कैश्चिदुक्तं । पत्नीगृहीतं पतिपक्षभोग्यं पतिपक्षानु- पकारकं वृथा यास्यतीति न पत्नी पतिधनभागिनीति, तदसिद्ध- हेतुकत्वात् हेयं। ।

·अपुत्रद्वारागतधनविभागः । यतएव प्रकारा- एतच्च पत्नोखामित्वं विभते पत्यौ व्यं । ययाह वृहस्पतिः। यदिभते धनं किञ्चिदाध्यादि विविध स्मृतं! तज्जाया स्थावरं भुक्का लभेत मृतभत्तु का । यतकिञ्चिदाध्यादि विविधधनं स्थावरजङ्गमात्मकं भर्तु खामिक स्मृतं तत् सर्व पत्नया एव । विभक्तग्रहणात अविभक्तविषयेतु सहवासिन एव पिटभ्राबाद यो मंतापुत्रधनं लभेरनिति गम्यते । जाया पत्नी। स्थावरं मुक्के थे तइहिवरहितपनोविषयं । पत्नीमात्र- विषये जङ्गमं स्थावरं हेम कुष्यं धान्यं रसाम्बरं आदायेति पूर्वो- तवचनविरोधः स्यात् । न च तद्विरोधात् अविभकपत्यं शविषयं, वृत्तहोन पत्नीविषयञ्चेदं वचनमस्विति वाच्यं । न्तरव्यवस्था निराकर्तुमाह सएव । वृत्तस्थापि कृतेऽप्य शे न स्त्री स्थावरमहतोति । सन्तानत्तिभूतस्थावरलब्धाहतातु सन्तान- शालिवायत्तेति तच्छ्न्या स्त्रो व्रतस्थापि विभक्तविषयेऽपि स्थावरं नाहतीत्यर्थः । यदपरमुक्त तेनैव। मृते भर्तरि भत्रंशं लभेत कुलपालिका । यावज्जीवं नहि खाम्यं दानाधमनविक्रय इति। कुलपालिका वंशपालिका व्रतस्थति यावत् । तवृद्धानाथान्धाधुपजीवनाया दृष्टार्थ दानविधानात् तदितरदृष्टार्थदानादावखातन्त्राप्रतिपाद- नार्थमिति मन्तव्यं । एवञ्चधमार्थदाने खातन्त्रामस्त्येव । अतएव धर्मार्थदानमनिश मावर्त्तनीयमित्याहस एव । ब्रतोपवानिरता ब्रह्मचर्ये व्यवस्थिता। धर्मदानरता नित्यमपुत्रापि दिवं ब्रजेदिति । नहि पारतन्त्र नित्यनैमित्तिकक्रिया युज्यते । एवञ्चादृष्टसाधक द्रव्य सम्पादना- र्थकयो राधिविक्रययोरपि खातन्त्रामप्रतिषिद्धमिति मन्तव्यं ।

·स्मृतिचन्द्रिका। या पत्नो यदपरमुक्तं कात्यायनेन, अपुत्रा शयनं भर्तुः पालयन्ती व्रते स्थिता । भुञ्जीतामरणात् क्षान्ता दायादा ऊईमानुयुरिति : क्षा ता दायाधिकारीतरधनविनियोगप्रतिबन्ध सहमानेत्यथः । तदविभक्तदशायां रक्षणभरणा रणासमर्थेषु कार्यान्तरथग्रेषु वा श्वशु- रादिषु पना स्वयमेव जीवनार्थमुपात्ताविभक्तव्यविषयं। विभ- नद्रव्यविषयत्वे वृद्धमचादिवचनविरोधापत्तेः । रक्षणादिसमर्थेषु वरादिषु अविभकधनग्राहिषु सत्सु तैरेव गृहीतधने भरणं कार्य । तथाच नारदः । विधवाः साध्वयो ज्येष्ठेन श्वश्रेण वा गोव्रजेनापि धान्येन, भर्त- व्याम्छादनाशनः। धनग्राहिणेति सर्वत्र ज्येष्ठादौ शेषो ट्रष्टव्यः । धनग्रहणनिमित्तत्वाशरणयात्र विशेषमाह कात्यायनः । खयंति स्वामिनि स्त्रोत ग्रामाच्छादनभागिनी। अविभक्तधनां- शन्तु प्राप्नोत्यामरणान्तिक । धनांशं यावता धनेन क्लुप्तजीवनं धनसाध्य न्तु, नित्य नैमित्तिककर्म काम्यं ब्रतादिक सिद्ध्यति तावद्धनमित्यर्थः । तुशब्दो वाशब्दार्थ धनांशं प्राप्नोति, एता- वद्धनसम्पादकक्षेत्रांशं वा प्राप्नोतीत्यर्थः, धनग्रहणस्य वर्तना- धुपायोपलक्षणार्थत्वात् । अत्राद्यः पक्षः पत्नीव्यतिरिक्तभायी- । विषयः। जोवनमात्रमाधनधनधान्यस्य स्वल्पले इयत्तामाह नारदः। आढकास्तु चतुब्बि श-चत्वारिंश-पणा स्तथा प्रतिसंवत्सरं साध्वी लभते स्मृतम का। आढको नामाष्टोनद्विशतप्रस्थपरिमितो धान्यसञ्चयः। पणः काषीपणः । सच व्यावहारिकनिष्काशीति- भागस्य स्थाने क्वचिद्देशे प्रवर्तते । तेन यत्र देशे पणो न प्रर्व- तते तत्र व्यावहारिकनिष्काशीतिभागं लभते। कृतेऽयशे इत्यनु- ·अपुत्रदारागतधनविभागः । उत्तौ वृहस्पतिः। प्रददात्य व तत् पिण्डं क्षेत्रांचं वा यदृच्छयेति पिण्डग्रहणं अशनाच्छादनोपलक्षणार्थ । एवञ्चायमर्थः अशना- छादनं पंक्तिपरिमाणकं पूक्तिधनांशसम्पादकक्षेत्रांशं वा स्वरुया भशाहपत्नीव्यतिरिक्तविधवाय विभकविषये जीवनार्थ प्रदद्यादिति, एवकारः प्रदानस्थावश्यकत्वज्ञापनार्थः श्वश्राद्यशश्रू- षकस्त्रीविषयो ऽवाद्यः पक्षः । तत्र ज्ञापकमुपरिष्टाभविष्यति । दत्तञ्च दायकेतरैरपि कालनियमइत्याह । स्थावराज्जीवनं स्त्रीभ्यो यद्दत्त श्वारे- णत न तच्छक्यमपाकत्तु मितरैः श्वश्रेस्ते, श्वशुरग्रहणं भरण- कारिण उपलक्षणार्थ स्थावरग्रहणं धनस्योपलक्षणार्थ । तेन घनादपि जीवनार्थं स्त्रीभ्यो दत्तमपाकर्त्तमशक्यमित्यवगन्तव्यं । क्वचिदपहर्तव्यमित्याह कात्यायनः । मोक्तमईति अप्तांग गुरुशुश्रूषणे रता। न कुर्यात् पतिषां चेलपिण्डे नियो- जयेत् । कृप्तांशमपहृत्य ति शेषः। एवमकार्यकारिण्यादावपि क्लृप्तांशहरणं कार्य मित्याह सएव । अपकारक्रियायुक्ता निर्लज्जा यार्थनाशिका। व्यभिचाररता याच स्त्री धनं नच सार्हति। धनं जोवनार्थमुपलप्तधनांश क्षेत्रांशं वा जीवनाद्यर्थमुपलप्तं । उक्तचतु- बिधा स्त्रो नाहतोत्यर्थः । धनग्रहणं अशनाच्छादनस्वाप्युपलक्षणार्थं। अतएव नारदः ! भरणञ्चास्य कुज़रन्' स्त्रोणामाजीवनक्षयात् । रक्षन्ति शय्यां भर्तश्चेदाच्छिन्दुध रितरासु तत् । इतरासु व्यभिचाररतासु । तद्भरणं अशनाच्छादनोपकल्पित धान्य वस्त्र मूल्य ट्व्य माच्छिन्द्यु रपहरेयुरित्यर्थः । यत्तु मनुनातं एवमेवम्विधं कुर्यात् योषितसु पतितावपि ।

·ह स्मृति चन्द्रिका वस्त्रानमासां देयन्तु वसेयुश्च गृहान्तिक इति। तइन कत्तु क- भरणविषयमिति पूर्वार्द्धत एवाव गम्यते इत्य विरोधः । या पुनः शकितव्यभिचारा तस्यास्तु विभक्तविषयेऽपि पत्नीत्वेऽपि हारोताक्त कार्य । विधवा यौवनस्था चेत् नारी भवति कर्कशा । आयुषः क्षयणार्थत दातयं जीवनं तदेति । कर्कशा करा, साह साही सम्भावितव्यभिचारेति यावत्। यत पुनर्मनुना, पत्न व कृतस्नमंशं लभेतचेति वृद्धमनक्तविरुद्ध- मुक्तं । एषां ज्येष्ठः कनिष्ठावा हीयेतांशप्रदानतः। म्रियेतान्यतरो वापि तस्य भाग न लुप्यते । सोदा विभजेरंस्ते समेत्य सहिताः सम भ्रातरो येच संसृष्टा भगिन्यश्च सनाभय इति। हीयेत पातित्यप्रव्रज्यादिनिमित्त नेति शेषः । यदपि नारदेन । संसृष्टानान्तु योभाग स्तषामेव स इयत इत्य का उक्तं। भ्राटणामप्रजाः प्रेयात् क्वचिच्चेत् प्रव्रजेत वा विभजेयु द्धनं तस्य शेषा स्ते स्त्रीधनं विनेति तदेतद्वयमपि संसृष्ट- ट्रयविषयमिति स्पष्टमेव, तेन नास्ति विरोधः। एवञ्च पत्नश्क कृतस्नमंशं लभेतेति विभक्तासंसृष्टविषयमिति मन्तव्यं । तथा संग्रहकारः। भाटषु प्रविभक्षु संसृष्टेष्वप्यमत्सु च । गुळादेशानियोगस्था पत्नी धनमवाप्नुयादिति । गुादे शान्नियोग- स्थेति धारेश्वरमतं विश्वरूपादिभिः सम्यक् दूषितत्वात् उपेक्ष- ततश्च संग्रहकारोक्तविषये वृद्धमनक्तगुणविशिष्टा एत्नी भर्तधनमखिलमवाप्नुयादित्य तदेव मतमादर्तव्यं । यत्तु श्रुतौ च व्यक्त । तस्मात् स्त्रियों निरिन्द्रिया श्रदायादा इति, तदपि न, वैद्धमन्वादिवचनबाधकं । निरिन्द्रियपुत्र- साहचर्या दपत्यभूतस्त्रीविषयत्वावगतः । भवतु वा सर्व स्त्री- णीय।

·स्तौद्वारागतधन विभागः । विषयवावगतिः। तथापि दायादतथा शृङ्गग्राहोत पत्नयादिस्त्री- व्यतिरिक्रविषयार्थवादश्रुतिरिति सर्च सुस्यं । पत्नोबडवे समं विभज्य अपुत्रम धनग्रहणं सासां युक्त एवं सर्वस्मृत्य कवाक्यतया निश्चितं । पत्नोधनं ये प्रतिबध्नन्ति ते राज्ञा नियतव्या इत्याह प्रजापतिः। तत्सपिण्डा बान्धवाश्च ये तत्याः परि पन्थिनः, हिंस्यु र्द्धनानि तान् राजा चौरदण्डेन शासयेत् । दूति स्मतिन्द्रिकायां अपुत्रद्दारागतधनविषयाणि । दुहित्राधिकारः। अथ दुहित्रादिविषयाणि कानिचि वचनानि लिख्यन्ते । तत्र वृहस्पतिः। भर्तु नहरो पनो तां विना दुहिता स्मृतेति, तां विना त त्या अप्यभावइत्यर्थः । अतएवं विष्णुः अपु- त्रस्य धनं पनाभिगानि तदभावे दुहिटगामोति । अस्मिन् क्रमे न्यायमाह वृहस्पतिः । अङ्गादङ्गात् सम्भवति पुत्रवदुहिता नृणां । तस्मात पिढधनं त्वन्यः कथं गृहोत मानवः। भरोरावयवसम्ब- न्धेन दुहिता पुत्रसमा । पुत्रेहि पित्रवधवा बाहुल्येन संक्रान्ति, दुहितरि त्वल्पाः । पुमान् पुंसोधिके एके स्त्रो भवत्यधिक स्त्रिया इति स्मरणात तेन किञ्चित्साम्यात् पुत्रवदित्युक्तं । पुत्रपत्रोयतिरिकः, पिवादिः मानवः तिष्ठन्यां दुहितरि कथमपुत्र- न्य:

·समति न्द्रिका। धनं गृहोतेत्यर्थः। तथाच मनुः यथैवात्मा तथा पुनः पुत्र - दुहिता समा त यामा मजि तिठयां कथनन्यो धनं हरेत् । अात्मनि आमत ल्यपु बस नायामित्यर्थः । नज्वेवमधि गौणपुत्रपनमोरमावे दुहिनेति क्रमे न्यायो नोतः औरमाभावमात्रे दुहितेततामा बसाधकलादुनन्यायस्य, सत्यं, किन्त्वेवमेव गौण पुत्रपत्नयोरभाव दुहितेत्यत्रापि क्रमे न्याथ ऊह- नोय इत्यभिप्रायेणोक्त। अतएव नारदेन, तयोरप्यभावे दुहि- तेति कनानुमारित्यायः स्वयमहितो मन्दानुग्रहाय प्रदर्शितः । पुत्राभावे तु दुहिता तुल्यसन्तानदर्शनादिति । स्वयमेव न्याय विकृणोति। पुत्रश्च दुहिता चोभौ तुल्यसन्तानकारकाविति ! उभौ स्वपिहश्रेयस्करसन्तानकारकावित्यर्थः । तथाहि पौत्र- दौहित्रयोः पुत्रदुहिसन्तानयोः खरूपत स्तुल्यत्वाभावात कार्य- तोऽत्र तुल्यत्वमभिप्रेतं, न ऋणापाकरणक्यग्रहणलक्षणकार्य त स्तुल्यत्वं सम्भवति पुत्रपौत्रै ईणं देयमिति स्मरणात् । पितामहद्यमधिकृय तत्र स्यात् सदृशं स्वाम्यं पितुः पुत्रस्य चोभ- योरिति स्मरणाच पौत्रस्याधिक्यप्रतोतेः। तेनानादृष्ट कार्यात स्तुल्यलमभिप्रेतं तत्र श्राद्धदात्वं पूर्वेषान्त स्वधाकारे पौत्रा दौहित्रका मता ति विष्णु स्मरणात् । एवञ्च दुहिलघु, सत्तानमुखेनादृष्टोपकारसम्बन्धनासन्नता। नचैतावता निमित्तेन पुत्राभावे तिष्ठन्त्यां पत्नयां दुहिता धनमहति, पत्नयाः साक्षादमिहोत्रादिजन्यादृष्टोपकारस हकारित्वात तेन पुत्रा- भावे दुहितेत्यत्र पुत्रग्रहणं पत्नया अपि प्रदर्शनार्थमिति मन्तव्यं । ननु पिता श्राद्धदानेन स्वयमेवादृष्टोपकार त इति दुहितर- पेक्षयास नत्वात् पनाभावे पिता हरेदपुत्रस्थे त्यस्यावसर इति कथं तथा ·दुहित्राधिकारः। दुहितरर्धग्रहणं । मैवं तखामा सनि तिष्ठन्त्यां कथमन्यो हरे- हनसिवनेनेवादात्यात् । तथाहि यद्यदृष्टोपकारसम्बन्धेन व्यवहिता तथापि शारीर- सम्बन्धेनाव्यवहितैवाग्रेसरैव । तहि दुहित्रभावे पिता हरेदित्य- स्थावसरत्वात् नाधुनापि तस्यावसरः दुहित्रभावे दौहित्रस्य तत्- कोटिलेन पित्राद्यपेक्षयासन्नत्वात् अपुत्रपौत्रस ताने दौहित्रा धनमाप्नुयुः पूर्वेषान्तु वधाकारे पौत्रा दौहित्रका मता इति विष्णुस्मरणाच । एवं सोपपत्तिकी पत्नाभावे दुहित्वगामितां ब्रुवता वृहस्पति- नैव यद्दहिटगामिधनमिति विधायक वचनजातं तत पुत्रिका- विषयमेव न पुनरपुत्रिकादुहितविषयमिति धारेश्वर देवखामि देवरातमतं स्मृतित लामिजस्वाभिमानोन्मादकल्पितं निरस्त वेदितव्यं । तथाहि तीयः पुत्रः पुत्रिका विज्ञायते इति वशिष्ठस्मृत्या गौण पुत्रकोटिनिविष्टायाः पुत्रिकायाः पत्नयां सत्यामपि क्षेत्रजा- दिरिव, न भ्रातरो न पितरः पुत्रा थराः पितुरित्यादिवच- नान्तरेव औरसाभावे स्थग्राहिण्याः पत्नया अभावे दण्डापप- न्यायेन धनभागिले सिद्धे पुनः किं सोपपत्तिकं धनमायित्वं स्म वृहस्पत्यादीनां वचनान्तरारम्भणेन, तेन तेरेव तन्मतं निरस्तमिति अलं धारेश्वरादिमतान्तरनिराकरणयत्नेनाश्राद्धीयेन । यत्तु नारदेन पुत्रहीनपत्नोमधिकृत्योक्तं । स्यात्त चेदुहिता तयाः पित्र शो भरणे मलः । प्रासंस्काराद्धरेद्भागं परतो विश्यात पतिरिति। तस्यार्थः । तस्याः पत्नः पुत्ररहिताया गताया यदि दुहिता विद्यते तदा दुहितु भरणाय पित्रंशो o ·तिचन्द्रिका Reem । मिमतः तस्मादाविवाहसंस्कारात् भरणार्थमेव दुहिता पिटभाग- हरा न पुन यथेविनियोगार्थमिति । एवञ्च सासामेव कन्यानां पिहधनप्राप्तिस्तसर्गति गम्यते ततश्चास्यापवादकानि दुहितुः पिटधनप्राप्तिप्रतिपादकानि वच- जानि सीणि पुत्रिकाविषयाण्येवेति वाच्यं । दौहित्रमादविषय- स्वेतु उत्सर्गवत सामान्यतया तदपवादाक्षमत्वादनर्थकानि भवेयुः तस्माद्धारेश्वरादीनामेव मतमनुसतव्यं स्यादेवं यदि नारदवचनं विभक्तविषयं स्यात् । संस्ष्टविषयन्तु तदिति तस्यैव पूर्वापर- पालोचनया स्पष्टसरगम्यते । নন সিনিম আনি टुहिटदायप्रतिपादकानि वचनानि तेषां तत्र प्रापकत्वमेव नाप- वादकत्वमिति न पुत्रिकाविषयत्वकल्पने किञ्चिन्मलमुपलभामहे इत्यलमतिबङना। एवमपि न दुहिटमात्रविषयाणि नानि वचनानि । पत्नो भर्तुर्द्धनहरी या स्यादभिचारिणी तदभावेत दुहिता यद्यनूढा प्रतिष्ठिता इति । वचनानि अन हिटविषयाणि अथवा निर्द्धनोढादुहितविष- याणीति मत्तव्यं निर्द्धनत्वेनेवाप्रतिष्ठितात्र व्यवस्थिता न पुन শালানি মানৰ্মিনাসনিয়িনা। मुखेनादृष्टोपकारकसम्बन्धाभावेन धनहारिवायोगात् । तदभावइत्यनेन पकाया अश्यभिचारिण्याः पत्नया अभावः प्रत्यवम्टश्यते न पत्नीखरूपमात्रस्य तेन न केवलं पत्नयाः खरूपा- भावे, दुहिता धनहारिणी किन्तु अव्यभिचारित्वरूपविशेषणाभा- वेऽपीति मन्तव्यं । अतएव संग्रहकारेण ! तादृक् पनमा अभावेनु पुत्रिका धनमईतीत्युक्तं न परं पत्नीस्वरूपाभावे किन्तु धनभागि- श्राह कात्यायनः । एवञ्च तानि तस्याः सन्तान- ·दुहित्राधिकार . नोति निरूपणार्थनाविशेषणविशिष्टपत्नाभावे पुत्रिका धनमहती- त्यर्थः। दूतरत्र पुत्रिका धनमहतोतित प्रागेव निरस्तत्वादुपेक्षणीयं। तेन पत्नोस्वरूपाभावे दुहिट गामि द्रव्यं विशेषणाभावेतु पिता हरेदि- त्यादिवचनोनपिवादिगामीति कश्चित् कृता विषमव्यवल्या प्युपेक्ष- लोया। वृहस्पतिस्तु पत्नया ऊईमर्थग्राहिणोनां मुख्यपुत्रादूपर्द्ध- मर्थग्राहिणीनां च दुहिवृणां विशेषणान्याह। सट्टशी सट्टशेनोढा साध्वी शुश्रूषणे रता कृताकृता वा पुत्रस्य पितुईनहरी तु सा । सदृशी पितुः सवर्णा यानि चत्वारि विशेषणानि पत्ना जी धन- हरी दुहितविषयाणि प्रागधनमाहिया दुहितुर्थिशेषणत्वेनावशिष्ट कृताकते त्यत्र पुत्रिकति विशेव्य स्याध्याहारः कार्यः । दुहितेति विशेष्यस्याध्याहारः कार्य : वाशब्दोऽत्र यवस्थितविक- ल्पाभिधानार्थः। एवञ्चायमर्थः, औरसपुत्रविहीनस्य धनं दिविधापि पुत्रिका पत्नधाः पूर्व गृहीयात् सवर्णादिविशेषणोपेता दुहिता ऊर्द्धमिति, एवञ्च पन्ना ऊई सवर्णादिविशेषणोपेताप्रतिष्ठितानूढ़ानां दुहि- टणां समवाये अन व गृहाति पित्रा भर्त्तव्यत्वात् । तदभावे त्वप्रतिष्ठिता भत्री भर्त्तव्यत्वेऽपि भर्तु भरणसमर्थत्वाभावेनापति- ठितत्वात्, तदभावे सवर्णदिविशेषणोपेता, प्रतिष्ठितवेऽपि धन- ग्रहणयोग्यत्वात तदभावे दौहित्र स्तत्कोटित्वात इत्यनुसन्धेयं । दौहित्रयाभावेतु पित्रपेक्षयान्यस्यासन्नत्वाभावात् पिता हरे- दपुत्रस्य ऋक्थमित्युकस्यावसरत्वात् पिढगामि धनं भवतीति अस्मि- वेवावसरे मात्रपेक्षयान्यस्यासन्नतरत्वाभावात् अनपत्यस्य पुवस्य माता दायमवाप्नयादिति उलान्यावमरमत्त्वात् माटगामि धनं भवति । ।

·६० समातिचन्द्रिका अतएव याज्ञपल्ल्येन पनो दुहितर श्वेव पितरौ भ्रातर इत्युक्तं, च शब्देन सुचितस्य दौहित्रस्यानन्तरमेव मातापितरौ समसमये धन- भाजौ तयोरवातरक्रमन्यायाभावात इत्यवगन्तव्यो ऽभिप्रायः याज्ञवन्नक्योकाभिप्रायमबुद्धा कश्चित् पण्डितम्मन्यैः कश्चि- न्याय उत्प्रेक्षितो मातुर्गभगोषणधारणहारात्यन्तोपकारित्वा- देव सहस्त्रन्तु पितु माता गौरवेणातिरियत इति स्मरणाच्च पितरि विद्यमानेऽपि मातुरंशग्रहणाधिकार इति । नायं न्यायो मातुरादावंशग्रहणाधिकारापादनायालं पितुरपि बहुधा सन्निधानत्वात् विद्याप्रदत्वात् तयोरपि पिता श्रेयान् वीजप्राधा- न्यदर्शनादिति स्मरणाच । अन्यः पुनरन्यथोत्प्रेक्षितं, पिता सपत्नीपुत्रवपि साधारणः माता तु न साधारणीति प्रत्यासत्यति- शयोस्तीति विप्रलम्भनसदृक्षमिदं नहि जननीजनकयोर्जन्यं प्रति सन्निकर्षतारतम्यमस्ति । नच बहुसम्बन्धेन साक्षात्सम्बन्धनिव- न्धनायाः प्रत्यासत्यतिशयो व्यति। यदपि तैरेवोक्तं रकशेषग्रहणेऽपि कथञ्चिन्मातुः प्राथम्य मव- गम्यतइति, तदपि मन्दं, सारखतौ भवत इत्युत्पत्तिरीत्या क्रमावगत्यभावेन याज्यात क्रमात प्रधानयोः क्रमः पञ्चमे दर्शितो न पुनः सार खतावित्ये कशेषत एवं कथञ्चित् क्रमावगति- दितेति तन्निवन्ध, णानेव.मातुः प्राथम्य समर्थनं । अतएव श्रीक- रेण पित्रो विभज्य धनग्रहणमुक्तं तदप्ययुक्तं । पिता हरेद- पुत्रस्य ऋक्थं स्वयं तस्य ह्यपुत्रस्य माता दायमवाप्नुयात् इत्ये- ताभ्यां ब्रीहियवयोनिरपेक्षसाधनत्ववनिरपेक्षवामित्वप्रतीतेः । श्र- परे पुनरयया भातुः प्रत्याशत्तिमचयन्ति सोदरस्यतु मोदर इत्यत्र मावदारेण सोदरवचनात मातुः प्रत्यासत्ति गम्यते इति । SUN -रुपपा- ·दुहित्राधिकारः। ७१ तदपि कुशावलम्बनमात्रे तयाहि भातुभिन्नौदरात् एकोदरयो- रभिन्नमादकत्वेन प्रयास त्तौ विशेषोऽस्तु जनकात पुन जनन्याः पुत्रं प्रति प्रत्यासत्तौ विशेषः किं निबञ्चनो भविष्यतीति न विद्मः। तस्मादत्र पित्रोः सद्भावे का क्रम इत्यपेक्षायां वक्तव्यो विशेषः। यत्तूतं शम्भुना अन्यक्रधनवाद्दन्यत्यो घैन केनचित् गृधमाणमुभया- र्थमिति न विशेषो वक्तव्यइत्येव सोऽभिधीयते । न्यायाभावादत्र क्रमे वचनमेव शरणं वचने च प्रथमं पितुरेव धनग्रहणाधि- कारः प्रतिपाद्यते। तथाच अपुत्रस्य धनं पत्नाभिगामि तदभावे दुहिटगामीत्यनुवृत्तौ वृहविष्णु : तदभावे पिटगामि तदभावे माहगामीति । यद्यप्यपुत्रधनस्य दुहित्रमावे पिटगामित्वमुक्तं तथापि दुहित्र- भावे दौहित्रगामित्वस्य न्यायवचनाभ्यामुक्रत्वात दौहित्राभावे पिटगामित्वमवगन्तव्यं दौहित्रस्यापि दुहिटकोटित्वात् प्रथम- दौहि वगामित्वानभिधानं वृहविष्णोरिति च मन्तयं । मात्रमावे सोदरभागामित्वं एकमालकत्वेन म्हतधातुः प्रत्यासत्यतिशय- लक्षणन्यायात् प्राप्तं। तदभावे भिन्नोदरगामित्वं याज्ञवलक्येन न्यायमलक्रममेवाभिदधताभिहितं । पितरौ भातर स्तथेति भ्रातरः मोदरएवात्र भिन्नोदरापेक्षया धनं प्रति प्रत्यासन्नवाद- तनव मात्रभावे सोदरभागाम्यपुवधनमित्युत्सर्गी याज्ञवल्क्येन दर्शितः, तदा सोदर त्वखरूपविशेषविवक्षायामपि भ्रातर इति सामान्य शब्दप्रयोगेण सोदरामावे मिन्नोदरा इत्युत्सर्ग स्तेनैव दर्शितः। वक्ष्यमाणविषयइये ऽपवादमाह विमक्त भिप्रेतः। कात्यायन:।

·रातचन्द्रिका 1 मंस्थिते द्रव्यं पुत्राभावे पिता हरेत्। भ्राता वा जननी वाथ माता वा तपितुः क्रमात । तपितमाता विभक्तम्टतापुत्रस्य पितु माता पितामहोति यावत् । पुत्रग्रहणमासन्नतरोपलक्ष- णार्थ तेन पुत्रादिदौहित्रान्तानां पित्रपेक्षया दृष्टादृष्टोपकारादि सम्बन्धनासन्नतराणामभावे प्रथमं पिता हरेदित्यर्थः। वाशब्दो- ऽत्र योग्याभावविकल्पाथैः साम्याख्ये सिद्धरूपे वस्तुनि नहि वस्तुनि विकल्प इति न्यायेन तुल्यवत् विकल्पासम्भवात् । एवञ्चैतदुक्तं भवति पित्रभावे भ्राता तदभावे जननी तदभावे पितामही इति क्रमादुक्तं पाठक्रमेणेत्यर्थः । अनेनैव क्रमेण विभक्त संस्थितविषये मनुरपि पिलपत्नो-दुहिद-दौहित्राणामासन्न- तराणाममावा अपुत्रस्येत्युपलक्षण शब्देनोकाः। पिट भ्राट भाट पितामहीनां धनग्रहणं सार्द्धश्लोकेनाह । पिता हरेदपुत्रस्य ऋक्थं भ्रातरएव वा अनपत्यस्य पुत्रस्य माता दायमवाघुयात् । मातयं पिच वृत्तायां पितु माता धनं हरोदिति। अपुत्रस्य पुत्र पत्नी दुहिट दौहित्ररहितस्य त्यर्थः । एवञ्च कात्यायन-मनु-प्रतिपादितः पित्रादि पितामह्यन्तानां धनग्रहणक्रमवचन कनिबन्धनत्व विरुद्ध नैयायिक क्रमबाधक इति न्यायविरोधशङ्कात न कार्या। याज्ञवल्क्योयमेव वचनं क्रम- परं तत्परत्वस्य पूर्वाभावे परःपर इति कण्ठोक्त्या व्यक्तत्वात्, तेन च तबिरुद्धानीति पिता हरेदपुत्रस्येत्येव मादीनीयधिकारमात्र- पराणि न क्रमपराणीति व्याख्याप्यु पेक्षणीया ! माता वा तत्- पितुः क्रमादिति मातर्यपिच वृत्ताया मिति च कात्यायन मनु- वचनयोरपि कण्ठयोत्याक्रमस्मतेः। मातुः पर्व माता धनहारीत्यत्र विशेषमाह वृहस्पतिः ।

·स्त्रीद्वारागतधनविभागः। ३ भाय्यासुतविहीनय तनयस्य कृतस्यतु माता क्थहरी ज्ञेया भ्राता वा तदनुज्ञयेति, भार्यग्रहणं न्यायवचनतो बद्धकमाणां दुहित- दौहित्रपिणामुपलक्षणायें । तेन सुतमार्यादुहिट दौहित्र पिटविहीनस्य त्या विज्ञेयः । एवञ्च पितरौ भ्रातरस्तथेत्यु तक्रमस्य मातुरनुज्ञाविषये विद्यमाने न पितामहीविषयेच, कातपायना- द्युक्तक्रमेणापवादोऽनुसन्धेयः? एतेनेदं निरस्तं यत् कैश्चिदुक्तं माटपिटमाभाट सुतानां पितरौ भातरस्तथा तत्सुता इति वचनेन बद्धक्रमत्वात मध्येऽप्य- नुप्रवेशाभावात्, भ्राटसुतानन्तरं हि पितामही गृहाति तस्याः क्रमविशेषोत्यभावेनाविरोधादिति । नहि पितामह्याः क्रम- विशेषोत्यभावः, कातपायनवचनपाठ तद्गताथशब्देन मानवीये मातर्यपिच वृत्तायामिति पददयेन च पितामहाः क्रमविशेषोत: प्राक् प्रदर्शितत्वात् वद्धक्रमत्वात् न्यायमलस्य मध्ये वचनमूलक्रम- विशेषसम्भवाच्च । यत्तु शङ्खनो खयंतिस्य ह्यपुत्रस्य भ्राटगामि व्यं तदभावे पितरौ हरेयाता मिति तत सामान्यविशेषन्यायेन विभक्त- संस्थितविषयादन्यत्र संसृष्टवयंतिविषये ऽवतिष्ठते दूताविरोधः । यत्तु वृहस्पतिनोक पुत्राभावेतु पनो स्यात् पत्नाभावेतु सोदरः। तदभावे तु दायादाः पश्चाद्दौहित्रकं धनमिति तत्- पत्नयाः पूर्वं सोदरनिकृत्त्यर्थ न पुन दीयादशब्दनिर्दिष्टदुहिटभ्यः पूर्व सोदरप्राप्तपथ, तथावे अङ्गादङ्गात् सम्भवति पुत्रवदुहिते- त्यादि खवचनविरोधापत्तेः। यत्त देवलेनोक्तं ततो दायमपुत्रस्य विभजेरन सहोदरा: - १० ·स्मृतिचन्द्रिका। याऽवगन्तव्यः । तल्या दुहितरो वापि प्रियमाणः पितापि वा सवर्ण भ्रातरो माता भार्या चेति यथाक्रममिति । यद्यप्यत्राव्यवहितान्वयो वचनसामञ्जस्ये नावगम्यते तथापि पूर्वीतसर्ववचनन्यायविरोधाय व्यवहितान्वयेनैवार्था तथाहि अपुत्रस्य दायं भार्या पत्नी श्रवानुथात्, अथवा तुल्याः सवर्ण दुहितरो विभजेरन्, अपिवा प्रियमाणो विद्यमानः पिता हरेत, अनर्थकः प्रियमाण शब्दो अप्रियमाणे पितरि माने- त्यन्वयावगमाय पितुरभावे माता अवाप्नुयात, पितुः सवर्णः सहो- दराश्च भ्रातरो यथाक्रमं पूर्व सहोदरा स्तदभावे सवर्णमहोदरा- इति क्रमानतिक्रमेण विभजेरनिति । मात्रनुज्ञा पिताम ह्यभावे विषयेच दृष्टय । अस्मिन्नपि विषये कात्यायनेन सुबोधक्रमो दर्शितः । त्रस्याथ कुलजा पत्नी दुहितरोऽपि वा तदभावे पिता माता भ्राता पुत्राश्च कीर्तिताः। पुत्रशब्दः सम्बन्धिशब्दत्वादिन्यायेन भ्राट- पुत्रेवेव वर्तते अतएव याज्ञवल्क्येन भातर स्तवसुता इत्युक्तं । यत्तु संग्रहकारेणोक्तं तावद्दहित्रमावेतु माता धनमानुयात् विद्य- मानेऽपि पितरि सपत्नीसुतसन्ततौ तादृङ्मातुरभावेतु पितु माता हरेद्धनं विद्यमानेऽपि पितरि क्षत्रियासुतसमतौ पितामह्या अभा- वेऽपि पिता धनमवाप्नुयात इति सुतसन्नतावित्यत्र विद्यमाना- यामित्यध्याहारे कृते सति अस्थार्थः सुगमः तदेतद्धारेश्वरोत्प्रेक्षित न्यायमलला विश्वरूपादिभिस्तनन्यायनिराकरणात् मलभूतन्धाये- ऽसति अनादर्तव्यमेव ! यत्पुनस्तेनैवोक्तं सोदर्यः सत्यसोदर्थ- भातरो दिविधा यदि विद्यमानेऽप्यसोदये मोदएव भागिन इति तत् सम्यन्यायमूलवादादरणीयमिति भादसतेय्वयं विशेषः ·दुहित्राधिकारः। सोदरामोदरभातसुतसमवाये ग्राह्यः ततश्च सोदरसुताभावेसापत्ना- भावसुताधनभाजः तेषामप्यमावे केधनभाजइत्यपेक्षिते याज्ञवलक्यः। गोत्रजा इति धनमाजतिशेषः गोत्रजशब्दोऽत्र गोवलीवईन्यायात पूर्वोक्तपिटभाट तत्सुतव्यतिरिक्त पितामहसुतादिगोबजेषु वर्त्तते तत्रापि खरूपैकशेषस्य स्वतोऽवगतेः पितामहदुहित्रादि स्त्रीव्यति- रिक्तेषु वर्तते कारणान्तरादेवहि कुक्कुटौ वायसौ मिथुनीकरिष्याम इत्येवमादौ विरूपैकशेषावगतिः नचेहतथास्तिकारणान्तरं प्रत्यु त भाटतत्सुतसाहचर्थात् पुमांसएव गोत्रजागम्यन्ते किञ्च पत्नी- दुहित्रादीनां शृङ्गग्रहणेन दायादत्वस्मतेरगत्या तस्मात स्त्रियो निरिन्द्रिया अदायादिरितिश्रुतेः तेनैव स्वरूपैकशेषतया स्मृते:- मत्यां गतौ श्रुतिविरोधिनी विरूपैकशेषता दूरोतमारिता। अतएव जीवन पुत्रेभ्यो दार्थ विभजेदित्यापस्तम्बसूत्रं व्याचक्षाणेन तद्भाव्यकारेण पुत्रेभ्य एव दायं विभजन् न स्त्रोभ्यो दुहितन्य इत्युक्तं । यद्यपि भ्राहपुत्रौ खसहितभ्यामिति शाब्दस्मृत्या पुत्रेभ्य इत्यत्र विरूपैकशेषं कृत्वा दुहिक णामनुप्रवेशोऽत्र कर्तुं शक्यते तथापि पुमांसो दायादा न स्त्रिय स्तस्मात् स्त्रियो निरिन्द्रिया अदायादिरिति श्रुतेरिति । एतेनेदं निरस्तं । यत् कैश्चिदुक्तं । गोत्रजाः पितामहीसपिण्डाः समानोदकाश्च तत्र पितामही प्रथमं धनभाक, मातयं पिच वृत्तायां पितुम्माता धनं हरेदिति मातुरनन्तरं पितामह्या धनग्रहणे प्राप्ते पित्रादीनां घाटसुतपर्यन्तानां बद्धक्रमलेन मध्येऽनुप्रवेशाभावात उत्कर्षे तत्सुतानन्तरं पितामही गृह्णाति अविरोधात इति । सन्तानानन्तरमपि तेषां गोत्रजानाञ्च बद्धक्रमवाविशेषात् पिता- भ्रा- ·समविचन्द्रिका -- माँ वा सहात्र क्रमो निबध्यते इति सम्बई। स्वरूपैशेषत्वेन पुंसामेव गोत्रजानां भावसुतस हक्रमबन्धनात् ! नयन्यगोत्रजा पितामही कृतगोत्रजापोत्यलं बडना । गोत्रजा इत्येकशेषकरणमपि पितरावितिक्त न्यायमलावान्त रक्रमाभावादेव याज्ञवल्क्यस्येति मन्तव्यं । नहि भावसुतामावे पितामहसुतो धनभागित्येवमाद्यवान्तरक्रमे कश्चिन्यायोऽस्ति नहि पितामहानतिक्रम्य तत्सुतो धनमागिति केनोच्यते भ्रातर स्तत- सुता इत्यभिधाय गोत्रजा इत्यभिदधता याज्ञवल्क्येनेवोच्यते गोवनशब्देनैव भारतत्तयो निर्देशे गम्यमानेपि पृथक् तयो- रभिधानस्य गोत्रजेषु पितामहादिषु तस्य तस्य सन्ततौ पिनसन्त- तावपिच पुत्रपौत्रयो ईनभागित्वज्ञापनार्थत्वात् । मनुनाप्यय- मेवार्थः सुच्यते । यो यो हनन्तरः पिण्डात् तस्य तस्य धनं श्रत जल सकुल्याः स्यु राचार्य : शिथ्यएव वा ! तथेति धारेश्वरोव्याचष्टे यो यो हनन्तरः पिण्डादित्यत्र पिण्डात सपिण्डादित्या द्रष्टव्यः। कः पुनरवधिभूतः सपिण्डः पिता हरेदित्यभिहितः पितेव पितुरनन्तर सत्पिता भवति तत्पुत्रश्च तत्रोभयो बिद्यमानत्वे कस्यानन्तथ्य युक्तं तत् पुत्राणमिति बमः । कुत एतत् पिता हरेदपुत्रस्य चक्थं भातर एव वेत्यत्र एवकारेण पितामहे ऋक्थ- भागित्वभागसूचनात्। ततश्च वचनादेव तुल्येऽप्यानन्तर्य सन्त- विदारमेवानन्तर्यामिव्यते । एवञ्च योयो ह्यनन्तरः पिण्डा- दित्यनेन पिटसन्ततेरभावे पितामहसन्ततिरभिधीयते तस्यतस्या- भावे प्रपितामहसन्ततिरित्येवमाद्याः सपिण्डा अनुसन्धेयाः । सपिण्डानामभावितु सकुल्याः समानोदकाश्च तत्र सकुल्यशब्दे- भवेत्।

·दुहित्राद्यधिकार तेषामप्यासन्नसन्ततेरभावे पूर्ववत् विप्रकष्टसन्तते- एवञ्च ये भाट सुतानन्तरं पिताम हो धनभाक आन्ततिः एवं प्रपितामहादरपीत्याजः ! ते न्याय- कानन्तरवचनज्ञा न भवन्तीति । हायप्राप्तिक्रमः । भाट सुताभावे पितामहमुतस्य दाय- भावे ततसुतस्य, तस्याभावे प्रपितामहसुतस्य, तस्याभावे याभावे द्धप्रपितामहसुतस्य, तस्यतस्याभावे तत् सुतस्य, सपिण्डातीतपुरुषसुतसा, तस्याभावे समानोदकाद्य- तस्याभावे तत् सुतसा, एवमेवोपरितन घट्समा- वप्यनुसन्धेयं । सर्वमभिसन्धायाह वृहस्पतिः । बहवोज्ञातयो यत्र वा स्तथा यश्वासन्नतरस्तेषां सोऽनपत्यधनं हरेत् । एडाः, सकुल्याः समानादकाः। अत्यन्तरे दर्शिताः। अात्मपिटव्यमुः पुत्रा अात्म- प्रात्ममातुलपुत्राश्च विज्ञेया प्रात्मबान्धवाः । सुः पुत्राः पितु मातुःवमुः सुताः पितुमीतुलपुत्राश्च मातुः पिटव्वसुः पुत्राः मातु मादध्वसुः तुलपुत्राश्व विज्ञेया माटबान्धवा इति । तुल्यबन्धुषु आसन्नतराभावे यथाकथञ्चिदण्यासन्नतरा पिण्डगोनर्षिसम्वन्धा रिक्थं भजेरनिति सामान्येन त्। बन्धनामभावे के ऋक्यभाज इत्यपेक्षिते याज्ञ- धः सब्रह्मचारिण इति । धनभाज इति शेषः । "मध्यापितः शिव्यः । एकाचार्य कः सबह्मचारी। सम्बन्धन धनसम्बन्ध गुणभूतस्य शिव्यस्य कथनेन बान्धवा स्वासन्न- पक ताः । बान्धवाः ·७ स्मृतिचन्द्रिका। रिति! 1 प्रधानभूताचार्य्यस्य दण्डापूपन्यायात् बन्धुभावें प्रथमं धनसम्बन्ध इति मत्वाचार्य स्थावानभिधानमिति मन्तव्यं । सब्रह्मचार्यभावे के धनभाज इत्यक्षिते मनः। सर्वेषामध्य- भावेऽपि ब्राह्मणा रिक्थभागिनः विद्याः शुचयो दान्ता स्तदा धमा न हीयते । अहार्य बाह्मणद्रव्यं राज्ञा नित्यमिति स्थिति- उक्तलक्षणब्राह्मणाभावे राजानं प्रत्याह, नारदः ब्राह्म- णार्थस्य तन्नाशे दायादश्चेन कश्चन ब्राह्मणायैव दातव्य मेनखी स्थानृपो ऽन्यथा । तन्नाशे अर्थखामिनाशे । ब्राह्मणेतरार्थस्य तन्नाशे वाह मनुः। इतरेषान्तु वर्णानां साभावे हरेन्नृप इति। जनपदादिपरिपालनादिका नृपः । सर्वेषामध्यभावे राजगामि धनमित्यनुवृत्तौ नारदः। अन्यत्र ब्राह्मणात किन्तु राजा धर्म- परायणः तत्स्त्रीणां जीवनं दद्यादेष दायविधिः स्मृतः । तत्स्त्रीणां बाह्मणेतरधनखामिस्त्रीणां धनभागित्वानहीणमित्यर्थः। सबषामप्यमाव इत्यत्र वर्णविशेषनिबन्धनं विशेषमाह संग्रह- पितयं विद्यमानेऽपि धनं तपिटसन्ततः । मविद्यमानायां तपितामहसन्ततेः। असत्यामपि तस्यान्तु प्रपि- तालहसन्ततः। एवमेवोपरीतनाः सपिण्डा धनभागिनः । तदभावे सकुल्याः स्यु राचार्यः शिष्यएव वा। सब्रह्मचारी सविप्रः पूर्वीभावे परः परः। मृदस्यकोदकाभावे राजा धन- मवाप्नुयात् । प्राचार्य स्थाप्यभावेतु तथा क्षत्रियवेश्ययोरिति संग्रहकारस्य धारेश्वरमतानुसारित्वात्। पितर्य विद्यमानेऽपि धनं तत् पिटसन्तरित्यभिधानं, अस्मिनु मतेत पितयं विद्यमानेत मातर्द्धनं तदभावे पितामह्या स्तदभावे तु धनिकपिटमन्तते भ्रात- तत्सुतात्मिकाया दूत्यनुसन्धेयं । तस्या- - ·संसृष्धनविभागः। एवमुक्तमपुत्रधनविषयं सव्वं यथायोग्यं अनुपनीतोपकुाणक बह्मचारिसमात्त गृहस्थाश्रमान्तरवहि त स्नातकस्वामिविषयं । नैष्ठिकमनःस्थैर्यवानप्रस्थयतिधनविषयेतु ग्राहकान्तरश्रवणात । तथाच याज्ञवल्क्यः । वानप्रस्थ यतिब्रह्मचारिणाम्सक्थभागिनः । क्रमेणाचार्य सच्छिष्य धर्मभ्रात्रेकतोर्थिनः। ब्रह्मचार्यत्र यति- सोहचर्य त् नैष्ठिको ऽवगम्यते । धर्मभ्राता समानाचार्य कः । एकतीर्थी समानशास्त्र क्रमेण पूर्वाभावे परः पर इयर्थः । इति स्मृतिचन्द्रिकायां दुहिचादिविषयाणि । संसृष्टधनविभागः। अथ संस्ष्टनाबादिविषयाणि कानिचिदचनानि लिख्यन्ते । तव हहस्पतिः । विभक्तो यः पुनः पित्रा भ्रात्रा चैकत्र संस्थितः, पिटयेणाथवा प्रीत्या सर्व संसृष्ट उच्यते । यः पुत्रादिः पित्रादिना सह विमतः सन, पुनः प्रीत्यादिनिमित्तेन विमक्तो - नैव येन पित्रादिना सह वासमापन्नः स तेन संसृष्ट उच्यत इत्यर्थः । इदचात्रार्थीदवगम्यते । पिटभाटपिट व्यव्यतिरिक्तपित्य- पुत्रादिना सह संसा न विद्यते इति सहवासे पुरुषाणामाहत्य संसर्गभावात धनदारेण संसा वाच्य इति तन्निमित्तभूताव- च्छेदकापनोदेन विभक्तानां धनादीनां पूर्ववदेकराशीकरण- पर्यन्तः संसगी न पुनः सहवासमात्रमिति मन्तव्यं । अतएव पुनः क्रियमाणधनविभागमनूद्य तत्र प्रकारविशेषमाह मनुः । विभक्ताः सहजीवन्तो विभजेरन् पुनर्यदि समस्तत्र विभागः स्यात् ज्येष्ठं तत्र ·সুনিরিহ্মা। न विद्यते। सह जीवन्तः सहवान जीवन्तः, विमजेरन् संसृष्ट- धनविभागे समभागविधानादेव सिद्धे ज्येष्ठनिमित्तकमागग्रहणे पुनच निमित्तकवेषयनिषेधः वल्पधनसंसर्गनिमित्तकभागवै- घन्यानुज्ञानार्थः। तेन संसर्गसमये यदीयं यावत संसृष्टं तदनु- भारेण संस्ष्टविभागवैषज्यं कल्पनीयं । एवञ्च धनस्येदन्तापनो- दाय संसगी न पुनरियत्तापनोदायेति मन्तव्यं । अन्यदपि भागवैषम्यं निमित्तान्तरकृतमाह सहस्पतिः, संसृष्टा- नान्तु यः कश्चिदिद्याशौर्य दिनाधिक। प्राप्नोति तस्य दातव्यो यशः शेषाः समाशिनः। अस्मिन् प्राप्ताधिकधने इति शेषः । संस्ट्यानुपरोधेनार्जितेऽपि विभाज्यत्वविधानार्थमेतत् । संसृ- टानां मध्ये पुनर्विभागकरणादाक् प्रमीतस्य पुत्रादिसद्भावे प्रमीतपिटकाणान्त पिटतो भागकल्पनेति विधिना विभागः कर्त्तयो विधानान्तरस्मरणात पुत्राद्यभावेतु न पत्नोदुहिट न्यायः । विधानान्तरस्मरणात् । तथाच वृहस्पतिः। विभक्ता भ्रातरो येच संप्रोत्यैकत्र संस्थिताः पुनर्विभागकरणे तेषां ज्येष्ठं न विद्यते। यथा कश्चित् प्रमोयेत प्रव्रजेडा कथञ्चन न लुप्यते तस्य भागः मोदरस्य विधीयतइति । यथा प्रथमविभागात् पूर्व प्रमीतस्या- पुत्रस्य प्रबजितम्य वा भागो नुप्यते विभागाभावेन विभागहेतुकाया इयत्ताया अभावात तेन सर्च रिक्थं सहवासिनएव तत्र सबै गृहन्ति न तथात्र विभागहेतुकाया इयत्ताया अभावः प्रथम- विभागेनैवेयत्तायाः कृतत्वात नच संसर्गदपैति तस्वेदन्तामात्रा- पनोदकत्वात् तेन स रिक्थं संसृष्टिन एव सर्व गृहीयुः किन्तु विभागकाले तद्भागः पृथगुद्धरणीयः सच विभक्त पतिमागविषय- विवादो न पत्नयाः किन्तु संसृष्टसोदरभातुर्वचनेन विधीयते ।

·स्त्रीङ्कारागतधनविभागः । मोदर स्य त्ये कवचनमविवचित। अतएव नारदः। अतएव नारदः। चालणाम- प्रजाः प्रेथात् कश्चि चेत प्रव्रजेत वा विभजे रन धनं तस्य शेषास्ते स्त्रीधनं विना। शेषाः संसृष्टिनः सोदरभ्रातरः। संसृष्टिनस्तु संमष्टो सोदरस्यतु सोदर इति याज्ञवल्क्यस्मरणात् । संसृष्टिनो भातु ईनं संसृष्टी चाहरेत् न पम्यादिः, तत्रापि सोदर एवेत्यर्थः । एवं तहस्य मृतस्य पत्नीनां अप्रत्तदुहिढणाञ्च का गति रित्यपेक्षिते ऽप्याह नारदः । भरणञ्चास्य कुोरन् स्त्रीणा माजीवनक्षयात् । रक्षन्ति शय्यां भत्तुं श्चेदाच्छिन्धुरितरासु तत् । यातस्य दुहिता तथाः पित्रंशो भरणे ततः। संस्काराद्धरे- द्भागं परतो बिभूयात् पतिरिति । तस्य स्मृतस्य प्रव्रजितस्य वा था दुहिता तस्याः परिणयनं ततः पूर्व भरणञ्च शेषाएव कुब्बों- रनिति द्वितीयश्लोकस्य तातपार्थः प्रत्येतव्यः । यत्र पुनः शेषेषु भ्रादषु संसृष्टा अपि सोदराः केचित् सन्ति तत्र ये संसृष्टाः सोदरा स्तएव विभजेयुः। संसृष्टानान्तु यो भागस्त षामेव सय्यत इति प्रस्तुत्य भ्रावृणामप्रजा इत्याद्युक्तोः । यत्र त्वसंसृष्टाः सबै मोदरा, भिन्नोदरास्तु संस्पृष्टा, स्तत्र सोदरा एवासंस्थापि तस्य धनं विभजेरन्, नतु भिन्नोदराः ससृष्टाः। अस सृष्ट्यपि चादद्यात् सोदय्यानान्यमाटज इति याज्ञवल्क्यस्मरणात् । असं सृष्टापीत्यपि शब्दात अन्यमादजस्य संसृष्टित्वविशिष्टस्यादानप्रतिषेधो गम्यते । यदा शेषेषु सोदराभाव स्तदा भिन्नोदराः सं सृष्टा विभ- जेयुः। संसृष्टी यौ पुनः प्रोत्या तौ परस्परभागिनाविति वृह- अत्र भिन्नमात्र जाविति पौनरुक्त्यपरिहाराया- वगम्यते । यत्तु याज्ञवल्क्येनोक्तं अन्योदर्यास्तु संसृष्टी नान्यो- दों धनं हरेदिति तत् सोदरासद्भावविषयमित्यविरुद्धं । নিঝযান্।

·स्मृति चन्द्रिका यद्यस सृष्टिना मेकोदराणामभातएव संसृष्टिभिन्नोद राणा धनग्रहणं तह, एषां ज्येष्ठः कनिष्ठो वा होयेतांशप्रदानतः प्रिये तान्यतरोवापि तस्य भागी न नुप्यते सोदा विमजेरंस्तं समेत्य सहिताः समं, भातरो येच संसृष्टा भगिन्यश्च सनाभय इति मनु- वचनविरोधः स्यात् । चशब्दहयेन सर्वेषां लोकोत्तानां सोदर- भाटभगिन्यसोदरभावणामितरेतरयुक्तानां विभागकर्तृत्वावगतः । किञ्च ये संसृष्टा भिन्नोदर मातरः तैः सहिताः सोदाः मनाभयो भगिन्यश्च समेत्य तमलप्तभागं सम विभजेरनित्येवा- वयात सम्मिलितानामेव कर्तृता सहितसमेत्य शब्दाभ्यां सुचनति व्यक्तोविरोधः। केचिदिरोधपरिहारार्थमिदं वचनमेवं व्याचक्षते । लुप्तभागं सोदरा यदि संसृष्टिन स्तदा तएव गृह्णीयु नीसंसृष्टिनः मोदी अपि, संसृष्टिनां सोदराणामभावे सर्वं सोदराः समेत्य मिलित्वा सहिताः समप्रधानभावेन समन्यूनाधिकं विभजेरन् सोदराणामभावे भगिन्यः सनाभयो विभजेरन् तासामध्यभावे अन्योदऱ्या भातर इति । तदनेकाध्याहारकरणात अत्यन्ता समञ्जसत्वाच उपेक्षणीय । अन्ये पुनर्विरोधपरिहारार्थ अन्योदर्यस्तु संसृष्टी नान्यो- दों धनं हरेत, असंसृष्टयपि चादद्यात संसृष्टो नान्यमादज इत्येवं याज्ञवल्क्यीयवचनं पठित्वा तद्दचनं यथा प्रतीयमानवचन- समानार्थतया व्याकुर्वते तत्र तावदन्योदर्यस्तु संसृष्टी नान्यो- दऱ्या धनं हरेत् असंसृष्टीत्येतावतो भागस्याक्षरार्थतात्पर्या व्याख्यातो ऽन्योदर्यः मापनेयो भ्राता संसृधनं हरेत् न पुन- रन्योद- धनं हरेदसंसृष्टीत्यनेनान्वयव्यतिरेकाभ्यां अन्योदर्य व ·दुहित्राधिकारः। संसृष्टित्वं धनग्रहणे कारणमुक्तं दूति। अपिचादद्यात् संसृष्ट इत्येतावता मध्यभागेन पूर्बभागेन सह सम्वन्धः तत्रच पूर्वभागा- न्तःसंसृष्टीतिपर्बभागस्थपदमावस्याभिधेयाक्षरार्थसहिततात्पर्य्यार्थी व्याख्यातः। - . असं सृष्टोत्येतदुत्तरेणापि संवध्यते ततश्चामंदृष्टापि संसृष्टिनो धनमाददीत, कोसावित्यताह संसृष्ट इति । संसृष्ट एकोदर- संसृष्टः सोदर इति यावत् । अनेनासंपृष्ट स्यापि सोदरस्य धन- ग्रहणे सोदरत्वं कारण मुक्तमिति । नान्यमाज इति भागस्या- प्य वकाराध्याहारं कृत्वा तेन सह सम्बद्ध इति संसृष्टमध्यभागान्त- गतस्य पदस्थाभिधेयाक्षरार्थी व्याख्यातः । संसृष्ट इत्युत्तरेणापि संवध्यते तत्रच संसृष्टीत्यर्थः नान्य- मादज इत्यत्रैव शब्दाध्याहारेण व्याख्यानं काय संसृष्टयपि नान्य- नाज एव सोदरसहितः संसष्टिनो धनं नाददीतेति कृतनलो- कस्य तात्पर्थोि मानववचनसमानार्थतया दर्शितः । एवञ्च संस्ष्टयपि चादद्यादित्यपिशब्दश्रवणात् संसृष्टी नान्य- मादज एवेत्यवधारणनिषेधात् असंहरामोदरस्य संसूभिन्नोदर- स्यच विभज्य ग्रहणं कर्त्तव्यमित्युक्तं भवति दयोरपि धनग्रहण- कारणस्य केकस्य महावादिति, तदेतदेव व्याख्यानभ्य स्तेभ्य एव रोचते न पुनः प्रतिवक्तभ्यो वचनतोऽत्यन्ताप्रतीतस्यै व स्वप्रज्ञा- वलात वचनार्थत्वाङ्गीकरणात् । तस्मादत्र मनुयाज्ञवलक्यवचनयो यथाप्रतीयमानार्थयो बिध- यव्यवस्थयैवाविरोधो न पुनरर्थैक्याभिधानवशादिति, सेवो- च्यते। मनुवचनं तावत् स्थावरतदितरधनसद्भावविषयं प्रजापतिना नत्रैव संघकास सृष्टानां विभज्य ग्रहणाभिधानात् अन्तर्धनञ्च ·स्मृतिचन्द्रिका यद्र्व्यं संस्थानाञ्च तद्भवेत् भूमिं गृहं त्वसं सृथा विभजेय दुति। संपुष्टानां भिन्नोदरभातृणां यथांशतो गूढधनं दिपदादिरूपं भवेत् असर सृष्टाः सोदरम्भ्राभगिन्यस्तु यथांशतो गृहीयुरित्यर्थः एवञ्च पारिशेय्यात् केवलस्थावरसद्भावविषये केवलन्य' द्रव्यसनावविषये वा याज्ञवल्ल क्यवचनं द्रष्टव्यं । यदातु संसृष्टभिन्नोदरामाव स्तदा पिता पिटव्यो वा यः संसृष्टो संसयिनि प्रेते संसो ऋक्थभागिति गौतमस्मरणात पिता पित्तव्यः संस्छो न विद्यते तदा त्वदृष्टिभिन्नोहर गृहीयात् तदभावे त्वसंमृधः पिता, तदभावे माता, तदम् तथाच राहा। स्वय्यातस्य रसुत्रस्य नागामि व्यं पितरौ हरेयातां ज्येष्ठा वा पनी । खर्यतस्यापुत्रस्थ पित्रा मात्रा वा संस्थस्य संमृधाभावे भिन्नोदरासं सृष्ट ट्रव्य मित्यर्थः । तथाच नारदः । संस्थानान्तु यो भार स दृष्यते । अतोऽन्यथा नांशभाजो नि जेब्धितर" अतोऽन्यथा संसृशेषु सत्सु भिन्नोदरम्भ्रानाद्यस दृष्टि या सर्व संस्था निर्वाजाः सन्तानरहिताः भई चेतरान् भिन्नोदरान भादृनियात् संसृशानां भागं प्र त्यर्थः। तत्रचा भादगामि व्यमित्यादि शङ्कवचने क्रमः ज्येष्ठाग्रहणं सुसंयतत्वादिगुणवत्याः कथनार्थ न पुन में निवृत्त्यर्थ पुनरपि तदभाव इति वक्तव्ये वाशब्दः प्रयु साग्यात् तथाहि वाशब्दात् विकल्पोवगम्यते । कुपवस्तुनि तुल्यवडिकल्पः सम्भवति, नहि वस्नुनि विक- ·दुहिताअधिकार. तस्मादत्र . न्यायशास्त्रसिद्धत्वात् । वाशब्दादभावविकल्यावगते. फलखाम्यमस्तेव । एवञ्चायं क्रमः भ्रात्रभावे पिता हरेत, तदभावे माता, तदभावे पत्नी। ततश्च विभक्तविषयोती पत्नीदुहित्रादिक्रमविरुद्ध- त्वात् तदविरोधायैतत् संसृछांशविषयमिति कल्प्यते विभक्तविष- धोक्त नैयायिक पत्नीदुहित्रादिक्रमोऽस्मिन् विषये शङ्खोक्तवाच- निकक्रमेण वाध्यते। वाचनिक एवायं क्रमः। अस्मिन् क्रमे कस्य-- चिन्न्यायस्याभावात् । अनेन क्रमेण यदा पत्नी भावपुत्रादयश्च सपिण्डा विद्यन्ते तदाह नारदः । मृते भर्तरि भार्यास्तु अनापिटमाटकाः। सबै सपिण्डाः स्वधनं विभजेरन यथां- शतः। भार्यः पनाः। अभ्रापिट मातका याः पत्युः पिटमाल- भ्राढणामभावविशिया इत्यर्थः । अनेन इन्दसमासेन भ्रात्रपेक्षया अन्धर्हितपित्रादियदस्य पूर्वनिपातनं परित्यज्य वैपरीत्येन समाम- वचनं कुर्वता नारदेन संसृछापुत्रव्यं प्रथमं भ्रातमाटपिट गामिद तदभावे सर्वत्र वृत्तस्थपत्नभिगामीति दर्शितं । एवञ्च समृविषये पनीनां न गौणपुत्राभावे दायहरवं किन्तु भिन्नोदरसस्टभ्रातपिटमाटणामभाव इति मन्तव्यं । सर्वे पण्डा इत्यादेरयमर्थः। संसृछापुत्रस्य ये भाढमा व्यतिरिक्ताः सपिण्डा भ्रातुष्पुत्रादय स्ते सर्व्व स्वधनं पूर्वमपुत्रधनेन सह खपि- त्रादीनां संसलं तदूद्ध तत् पत्नीभिः सह यथांशतो भ्राहपुत्राणां भ्रात्रंशः भ्रादभार्याणां भत्रंशः इत्येवमंशादिक्रमेण विभजेयु- বিনি । तथाच पनीनामभावे तु संसृष्ापुत्रांशं तद्भगिनी लभेत ! वृहस्पतिः, यातस्य भगिनी सातु ततो लक्षुमर्हति । अनपत्यस्थ ·स्मृति चन्द्रिका। का धम्माऽयममापिटकस्य च । साच दत्ताध्यदत्ता वा सोदरे तु मृते सति । तस्यांशन्तु हरेत् सैव इयो व्यक्त हि कारणं 1 अभाऱ्या मितकस्य चेति चशब्दार्थः । भगिन्यमावे केवलाः सपिण्डाः संसाः, अनन्तरं सपिण्डाद्य- स्तस्य तस्य धनं भवेदित्यु तक्रमे जैव विभजेरनिति प्रतिपदोकाना सभावात । तथाच स एव मृतो ऽनपत्यो ऽभाचे दम्राटपिट.. माटकः, सर्व सपिण्डा लहाथं विभजेरन यथांशतः, तहायं संस्- शिदायं मृतोऽनपत्यो भिन्नमात्टकश्च मात्रादिप्रतिपदोतधनग्रा- हिगृहीत श्चेदिति तात्पर्थिः । मपिण्डाभावेतु विमतसं स्थित व्यवदेव संसृशस्वयंति द्रव्य- मपि समानोदकादिगामीत्य नुसन्धेयं । संघद्रव्यमधिकृत्य सपि- ण्डेभ्य ऊद्धं विशेषस्मृतः। इति भतिचन्द्रिकायां संसृष्टभ्रात्रादिविषयाणि । 1 विभक्तजविभागः । अथ विभाजपुत्रादि विभागः । सत्र जीवविभागोत्तरकालजातं पुत्रं प्रत्याह विष्णः। पित विभका विभागानन्तरकालोत्पन्नख मागं दद्युरिति । अस्थार्थः, अविस्पटगीयां पिटभार्यायां ये पुत्रा विभता स्ते स्खविभागो- तरकालजातस्य पुत्रस्य तत्सद्भावाज्ञानतः स्वभाग-प्रविष्ठतद्भागां- शानुसृत्य दद्युरिति पिता तु स्वभागप्रवियतयागांशं न दद्यात् Man ·विज्ञाजविभागः । यत्तु गौतमेनोक्त तत्र पित. भागहरा किन्तु पूर्वजै दत्तानं गान गृहीत्वा विमकजैन सह वनेत, तस्या- प्राप्तव्यवहारस्य सहवासन पालनीयत्वात् । अतएव पिटविभका भागं दद्युरित्युक्तं, न पुनः पिता पिटविभकाश्व भागं दद्युरिति । बिमकजापित्यमेवेति, भाग गृहोयादिति शधः। तदेतत पिटविमक्तपुचै विभनाजस्य भागदानात् प्रागेव पितरि मृते ट्रष्टव्यं । तथाच पूर्वजै भागो न देथः पित्त्रमेवे- त्येवकारकरणात् । यत्तु वृहस्पतिनोत, पित्रा सह विभका ये सापानमा वा सहो- दराः, जघन्यजास्तु एतेषां पिटभागहरास्तु त इति । इत्यस्य पिटभागएव भागहरा इत्याऽवगन्तव्यः । तदेहभागादूर्द्धमेव ये गर्भस्था भूत्वा जाता स्तद्विषयं । जघन्यजानां पिटभागादेव भागहरत्वे कारणमप्याह स एव । अनीशः पूर्वजः पित्ये झाल भागे विभक्तज इति । अनीशः अस्वामी, अनीशः पूर्वजः पित्य इत्यत्र पित्रा सह विभक्तवादित्य- मिप्रायः प्रत्येतव्यः । भाटभागे विभकज इत्यत्र भाटभागे विभक्तजधनसंक्रमणाभावात इत्यभिप्रायोऽध्यवसेयः । प्रथमोक्ताभिप्रायेण विभक्तजाग्रजानां अनीशतां पित्ये प्रसाध्य तहलादन्यदण्याह सएव । पुत्रैः सह विभक्तोन पित्रा यत् स्वय- मर्जितं विभक्तजस्य तत् सर्वमनीशाः पूर्वजाः स्मृताः। सर्व ग्रहणं विभागात् पश्चादर्जिते पित्ये पूर्वजसुतानामगृहीतांशो ऽस्तीति शङ्का निवृत्त्यर्थ । एवञ्च पूर्वजा स्तदितरे चान्योऽन्यसम्बन्धिजनपदवामिनः परस्परधने किन्तु ईषदत्रं भेदोस्तीत्याह सएव । तथाचर्णे दानाधानक्रयेषुच परस्परमनीशा स्त मुक्का शौचोदक- REA यथा धने ·स्मृतिचन्द्रिका । वा क्रियां। केवलमशौचोद कक्रियादौ परस्परमनीशा न धनादा- वित्यर्थः। आधान आधिः उक्तं ऋणादानादौ। अनीशत्वं ससगीभावे सतीत्याह स एव । संसयौ यो पुनः प्रोत्या तौ परस्परभागिनाविति । यत् पुनर्मनु नोक्तं ! जई विभागाज्जातस्तु पित्यमेव हरे नं संधान ये स्यु बिमजेत स तेः सहेति । पित्त्यमेवेत्युत्त- राईऽपि सम्वध्यते अतो न प्राक्कनेन विरुद्धं। तदेतदभक्तजेन पितः सहवासद शायां स्मृते पितरि द्रष्टव्यं । अजीवदिमागोत्तरकालजन्तु पुत्रं प्रत्याह याज्ञवलक्यः । विभक्त तु सुतो जातः सवर्णीयां विभागभाक् । दृश्यादा तदिभागः स्यादायथयविशोधितात् । पितुरूई मविस्पटगायां पिदमा- यायां भ्राटषु परस्परं विभक्तोषु पश्चात् सुतो यो जातः स विभा- गभाक। भाग एव विभागोश इति यावत् । सर्वस्याविभक- धनादृद्ध भागभागीति यावत् । यद्दा दृश्यात् दृश्यमानगृहोपस्कर- बाह्यदोह्याभरणम्त्यादः सकाशात् एवायव्ययविशोधिता दुपचय- व्ययाभ्यामवधारितेयत्ताका विभक्ता दुद्धृतो भाग स्तस्य विभक्त- जस्य स्थादित्यर्थः । दृश्यग्रहणं गूढद्रव्यजातादिमतादुद्ध तांश- कल्पनानिवृत्त्यर्थ । विभक्तजस्य श्रुतत्वाविशेषेऽपि विभागकाले दुर्विज्ञेयेपि सद्भावशालित्वात् तदभागे ह्रासकरणं न्यामिति मन्यते न पक्षान्तरयुक्तमिति मन्तव्यं । दुर्विज्ञेयसद्भावात्तदोष- कृतेति प्रथमपक्षोऽपि नात्य न्तानुचित इति मन्तव्यं । यत्र पुन बिभतागतादौ पुरुषदोषकृताविभागात् पश्चादागमः तत्र विभक्तागतस्य हासपक्षएव न समानभागपक्षान्तरोन्मेषः । अतएव तत्र भागहासमेवाह वृहस्पतिः। गोत्रसाधारणं त्यक्ता ·विभाजविभागः। भागतोऽपि भागादूई योऽन्यदेशं समाश्रितः अर्थशस्वागतस्यांशः प्रदातयो न संशयः । गोत्रसाधारणं त्यक्ता सर्वसहवासि-निवासदेशमुत्सृज्य योऽत्यन्त- दूरदेशनिवासो तस्य सट्टावाज्ञानतः शेषैरेव विभज्य स-स्मिन् धने गृहोते पश्चादागतस्य तस्यांशो ऽर्थशो विभक्तव्यादुद्ध, त्य दातय दूत्यर्थः। अत्र इतरेषां विभक्तागतसट्टावाज्ञानं तद्दोष इंति पक्षान्तरोन्मेषः। अतएव न संशय इत्यु क्त । एवमतिदीर्घकालप्रोषितस्य सद्भावाज्ञानतः कृते विभागे सत्यागतस्य त्याह स एव । ऋणं लेख्यं गृहं क्षेत्रं यस्य पैतामहं भवेत् । चिरकालप्रोषितोऽपि भागमा-गागतस्तु सः। भागभाक् अर्थभागीत्यर्थः। ईमागतः, पौत्रादिस्तु विभक्तागतः क्रमायातव्यमात्रेशभागीत्याह सएव । हतीयः पञ्चमश्चैव सप्तमो योऽपि वा भवेत् जन्मनामपरिज्ञाने लभतांश क्रमागते। कस्यचिदिभतागतस्य क्रमागतेष्वपि भूमात्रांशो देय इत्याह सएव। यं परस्परया मौलाः मामन्ताः खामिनं विदुः। तदन्वय- स्थागतस्य दातव्या गोत्र महो। आगतस्य विभागादूर्द्धमिति शेषः। विभागादूर्द्धमागतस्य वा खभागं ग्रहीतुं प्रवृत्तस्य दृष्टा- दृष्टप्रमाणेनादौ तावदात्मनः परायत्ते द्रव्ये खाम्यं साधयन भाग- ग्रहणाधिकारी भवति नान्यथेत्याह सएव । कृते कृते वा विभागे ऋक्थो यत्र प्रवर्तते, सामान्यच्चे भवेद्यत्तु तत्र भाग- हरस्तु सः। इति स्मृतिचन्द्रिकायां विभक्तजपुत्रादि विभागः ।

·सातिवन्द्रिका । लप्तविभागः । अथ लुप्तविभागः। तत्र मनुः । ऋणे धने च सर्जमिशन प्रविभक्ते यथाविधि पश्चा द्दश्येत यत्किञ्चित् तत् सञ्च समतां नयेत् । विभागकाले यदृश्यते ऋणं वा धनं वा सर्वस्मिन् यथाविधि पिरिक्थहराः पुत्राः सर्व- एव समांशिनः विद्याकमधुतल्लेषामधिकं लधु मर्हति इत्यादि- विध्यनतिक्रमेण विभक्ते पश्चात् कालान्तरे यतकिञ्चिदृणं प्रोषितो- त्तमर्णस्य, यत्किञ्चिद्धनं प्रोधितनिक्षेपधारकादिसमीपस्थं तयोः समागमादिवशात् दृश्यते तत् सब्ज सनतां नयेत न पुन बिद्याकर्म- युते ऽधिकधानदानमित्यर्थः, पञ्चाहतेति समताभिधानात् । पूर्वदृष्टे ऋणे धनेवा विषमतास्तीत्यवगम्यते । एवं विभागकाले यस्तु येन केनचिच्चकेन परकीयमिति वुद्ध्युत्पादनादिना प्रच्छादितं विभागोत्तरकाले विचार्यमाणे खकीयमेवेति ज्ञातं चेत तत् समतां नर्योदत्याह कात्यायनः । अच्छादितन्तु योज पुनरासाद्य तत् समं भजेरन् भाटमिः साई ममावेऽपि हि ततसुताः। पितुरभावे ऽपि सव्व सुता एव तदा- सादितं विभजेरन्जित्यर्थः । एवं सहवासिषु केनचित किञ्चिद्धनमपहृतं कथञ्चिविभागा- दूक दृष्टं चेत् समतां नयेत् तथाच याज्ञवल्क्यः । अन्योन्याय- हृतं द्रव्यं विभक्ते यत्तु दृभ्यते तत् पुनस्ते सभैरंशै जिभजेरनिति स्थितिः। ते सर्व विभता इत्यर्थः । अपहृतवत् दुर्बिभक्तमपि समतां नयेत् तथाच कात्यायनः । अन्योन्यापहृतं व्यं दुर्विभक्तच्च यद्भवेत् पश्चात् प्रान्तं विभज्येत ·लुप्तविभागः। समभागे न तद्भगुः। दुर्बिभक्त शास्त्रोकप्रकारान्तरेण विषमतया विभक्तं मियोऽपहृतं दुर्बिभक्तवदन्याहृतं नष्टं लञ्चञ्च समतां नयेत् । तथा विभतेनार्जित जतं धनम् अर्जकस्यैव भवति न दायादाना- मित्याह स एव । विमलेनैव यत प्राप्त धनं तस्यैव तद्भवेत् । हंत नञ्च तल्लञ्च प्रागुनञ्च पुनर्भजेत् । प्रामुक्तमिति मिथोप- हतं दुर्बिभनाञ्च। दृष्टानार्थमत्र पुनरुत्तोपादानं एवञ्च प्रागु- कावदिदियर्थः। तेन परापहतस्य नष्टलवस्यच सममेव নিরললললীলালিনি মন্দ । হ লাৰিলি দিন पञ्चादृश्यमानस्यैव साधारण व्यस्थ पुनर्विभागविधानात् पूर्वोक्त- वतविभागः सम्यक जातः दूति गम्यते । अनेन विभागादूव किञ्चित् सामान्यद् यदर्थनेवि पुरुषाणं विभकत्वं पूर्वमेव सम्पन्न अन्तव्यं । यत् पुन बननोक्तं विभागेतु छते किञ्चित सामाज्यं यत्र दृश्यते नासौ विभागो विज्ञेयः कर्तव्यः पुनरेव होति । तद्दिभक्त बिभक्रव्येवायव्ययादिकरणात् मागेव दृष्टविषये द्रष्टव्यं, अन्यथा याकमर्चवचनविरोधापत्तेः। पुनर्बिभागविधानस्य प्रयोजन पश्चादृष्टांशे ऽध्यु द्धारादिकर। इति स्मृतिचन्द्रिकायां लुगविभागः।

·समतिचन्द्रिका विभक्तकृत्यं । अथ विभक्तकृत्यं । तत्र नारदः। यद्येकजाता बहवः पृथग्धम्माः पृथक्रियाः । पृथक्कार्य गुणोपेता न चेतु कार्येषु सम्मताः । स्वभागान् यदि दद्युस्ते विक्रेतार स्तथापि वा । कुर्यु यथेष्टं तत् सर्व मीशास्ते खधा नस्य वै। अस्वार्थः । एकस्माज्जाता यदि बहवो नैकै विभक्ता स्तदा पृथक् परस्परानुमतिमन्तरेण धनसाध्याग्निहोत्रादिकर्मकारिणः स्यु स्तथैव वित्तव्यायायत्त कृयादिलौकिकक्रियाकारिणो भवेयु स्तथापि भिन्नभाण्डादिकाङ्गव्योपेताः स्युः तथा खस्वकाय्य षु भ्रातरो नचेत् सम्मता स्तदा ताननादृत्य स्खकायं कुर्य्य स्तथा ते विमका यदि स्वभागान् विक्रीणीयु रादारथापि वा तत् सर्व यथेष्टं कुर्यु स्ततस्ते विभताः स्वधने स्वतन्त्रवामिन इति । यत्तु वृहस्पतिनोतं । अविभक्ता विभक्तावा दायादाः स्थावरे समाः । एकोऽप्यनोशः सर्वत्र दानाधमनविक्रया इति । मनमाधीकरणं। तदेतद्द्यत्र ममतया स्थावरविभागमपि दुष्कर मत्वा तत्फलमेव काले ग्रहीव्यामो विभज्येत्यभिमन्धिना तदितर- धनविभागतोदायादा विभका भवन्ति तषियं तत्र स्थावरे वेकेकस्य स्वतन्त्रवामित्वाभावात् । विमनस्य कृत्यान्तरमध्याह सएव । येनांशो यादृशो मुक्त स्तस्य तन्न विचालयेदिति । तथाच राजानं प्रत्याह सएव। खेच्छा- कृतविभागो यः पुनरेव विसम्बदेत सचराज्ञांशकेस्थाप्यः शासनीयो ऽनुबन्धकृत । अनुबन्धो निबन्धः आग्रह दुति यावत् । इति स्मृतिचन्द्रिकायां विभक्तकात्यं । प्राध- ·विभक्त कृत्यं । विभागसन्देहे निर्णयः । यौतकैः पृथक्कृतेः। अथ विभागधर्मसद्भावनिर्णयहेतवः । तत्र याज्ञवल्नक्यः । विभागनिहवे ज्ञातिबन्धुसाच्यभिलेखितः। विभारमावना ज्ञेया गृहक्षेत्रश्च यौतकैः । विभागग्रहणं तद्धम्माणां प्रदर्शनार्थ । अतएव नारदः । विभाग. धर्मसन्देहे दायादानां विनिर्णयः । ज्ञातिभि भौगलेख्येन पृथक कार्यप्रवर्तनात् । नासोदावयोर्विभाग इति स्वरूपापलापा- दिना, सर्बस्मादिभाज्यात् नावयो बिमाग दूति धमापलापादिना वा तद्धर्मसमावसन्देहे दायादानां ज्ञात्यादिसाक्षिभि विभाग- लेख्येन वा पृथक्कार्य प्रवर्तनादियुक्तिभि निर्णयो ज्ञेयः, पृथक् कार्य प्रवर्त्तनं पृथक् पृथक् वैश्वदेवभिक्षादानातिथिपूजादि धर्मा- प्रवर्तनं, कथं तस्य युक्तमित्यपेक्षिते अनन्तरमुक्तं तेनैव ! भ्रादृणा- मविभक्तानामेको धर्मः प्रवर्तते । विभागे सति धम्माऽपि भवे- त्तेषां पृथक् पृथक् । धा वैश्यदेवादिः । तथाच वृहस्पतिः। एकपाकेन वसतां पिटदेवद्विजार्चनं एक भवेदिभक्तानां तदेव स्याद्गृहे गृहे। एवञ्च पृथक् वैश्वदेवादिप्रवर्तन मविभक्लेव्व- विद्यमानं विभक्तत्वमवगमयेदिति मागसन्देहनिर्णयक युक्तित- योक्ति यतत्यनवा । युक्त्यन्तराणि वक्तुं परस्परसाक्षित्वादिकं तावद्विभक्तानां विधा- स्थन तत् प्रतिषेधमविभकेषु सएवाह ! साक्षित्वं प्रातिभाव्यच्च दानं ग्रहणमेवच। विभक्ता भ्रातरः कुर्यु नाविभक्ताः परस्परं । ग्रहणं प्रतिग्रहः। एवञ्च परस्परसाक्षित्वादियुक्तिभ्यो विभाग- सद्भावावगतिः सियत्येव । अतएवानन्तरमुक्त तेनैव एषामेताः ·स्मृतिचन्द्रिका। क्रिया लोके प्रवर्तन्ते खरिक्थिमु विभक्तानवगच्छेथु ल ख्यमप्य- न्तरेण तां। प्रवर्तन्ते व्यस्ताः समस्ता वेति शेषः । एवं ऋणग्रहणमपि यि प्रवर्तमान विभलत्वावगमकं अवि- भतेवप्रवर्तनात् । तथाच याज्ञवल्क्यः। भ्राटणाजथ दम्पत्योः पितुः पुत्रस्य चैवहि। प्रातिभाश्यन्ट साब्दमविभो नतु स्मृतं । ततश्च ऋणदातुरपि ऋणग्रहोस काशादिमतत्वमि । अतश्व छह- स्थतिः। प्रयगायश्चयवनाः कुशीदच्च परस्परं । वणिक्पयञ्च पे कुर्य्य बिमला ते न संशयः। कुशीदं दृद्यर्थ धनप्रयोगः। वणिकपथो वाणिज्यं । परस्परमित्युभपत्र संबवते एवं हेतुतो निर्णयः । तत्र श्रेष्ठनिर्णायकममाणाभावे कार्य इत्याए सहव । साहस स्वावरखान्यं प्राविभागच्च रिक्यिनां। अनुमानेन विज्ञेयं न स्यु यंत्र च साक्षिणः। प्राग्बिभागो विभागविवादात् प्राज्ञातो विभागः। अनुमानं युक्ति साहमादि । थुक्तिप्रदर्शनार्थ कांश्चित् साधकानाह मण्व । कुलानुबन्ध- व्याघातहो साहससाधकं स्वल लोगः स्थावरस्य विभागस्व पृथक् पृथक् । कुलानुवन्या पूर्व पुरुषवैरानुवन्धः, व्याघातः पर- स्पर स्य, होढं वलादपतलोप्नदर्शनं । खस्य भोग आत्मनो भोगः। अत्र कात्यायनः। वसेयु दश वर्षाणि पृथक् धाः पृथक्रियाः। भ्रातर स्तेऽपि विज्ञेया विभक्ताः पैटकाद्धनात् । भ्राट शब्दश्च ऋक्यसम्वन्ध्युमलक्षणार्थः। पेटकग्रहणं, दायधनोप- लक्षणार्थ । परमार्थतो दायग्रहणाभावेऽपि पश्यतो ऽब्रुवतो भूमे हानि शितिवार्षिकी। परेण भुज्यमानाया धनस्य दश- वार्षिकौतिच, फलानुसारेण विभता एवेति ज्ञातव्या इत्यर्थः । दशवाद वाक् पुनःप्रागुक्तयुक्ति मिरेव निर्णयः।

·विभक्तव्य সঘা বালম্বিনি লিবাসাৰবি সম্বল। थासु शपथैरेव स भवेदिति वचनात् यद्यपि शपथप्राप्तिः तथापि शपथेन निर्णयो न कार्यः । यत आह टयाज्ञवल्पयः। विभागध सन्देरे बन्धुसायभिन्ने वन विभागभावना कार्यान भवेटेषिकी क्रियेति । कथं तर्हि युक्तिवासमथाम निर्णय इत्यपेनिते मनुः । विभाग यत्र सन्देहो दायादानां परस्परं पुनर्विभागः कत्तव्यः पृथक स्थानस्थिरपि, यत्र सन्देहो युतिभिरसमाभि नापतौति शेषः । यत पुनस् नेवोक्त सञ्चदंशो निपतति सकन कन्या प्रदीयते सकृदाह ददानीति त्रीण्येतानि मकृत् सत् । एतद्यु तयादिभि रपगतसन्देहविषयमिति सर्वमनवा । इति स्मृतिचन्द्रिकायां विभागसट्टावधर्मा हेतवः । समाताश्च दाविभागाल्यस्य विधिवितानाः। अन प्रकरणेतु पूर्वविभागकालप्रदर्शनं । जीवदिभागविषम- विभागप्रकारः। अजीवद्दिमागविषयाणि ! दानाहविषयाणि । विभाज्यनिरूपणं । अविभाज्यनिरूपणं। पुत्रपौत्रादिभागकल्पने भागकल्पनाविषयाणि । स्त्रीधनभेदः। स्त्रीधनकृत्यं । स्त्रीद्दारागत- धनविभागः। गौणपिलदारागतधनविभागः। पुत्रदारागतधन- विभागे पत्नीविषयाणि, दुहित्रादिविषयाणि, संसृष्टभ्रात्रादि- विषयाणि, विभवनपुत्रादिविभागः। लुप्तधनविभागः। विभक्त- कत्यविभागः तद्धर्मसद्भावनिर्णयहेतवः । इति स्मृतिचन्द्रिकायां दायविभागाख्यपदप्रकरणानुक्रमः सम्पूर्णः।

·संक्षपः। नदयं प्रकरणसंक्षेपः। जीवति पितरि मृऽपि विभागाई धनं दायशब्दे जोच्यते स्वत्वाद्धनाथ विभागः । ऊई पितुश्चेति पिढधनविभागकालः । मातुरूईमिति माधनविभागकालः । अन्यतरधनविभागे ऽन्यतर योर्द्धगमनप्रतीक्षणानुपयोगात्, जीवति पितरि पुत्राणां जन्मना स्वाम्यं भवति किन्तु विभागस्वातत्र्यं नास्ति, वचनात् । पितुरनु- मतिमन्तरेणापभोगे व्यथे दासादिपरिजनस्थापराधेषु शिक्षा- र्थमाचेपे धम्म कमणि चावातच्यं । अर्थधम्मथोरखातम्यादिति हारीत स्मरणात् । खत्वन्तु लौकिकं, न शास्त्र कसमधिगम्यमपि लौकिकस्याव्यव- स्थितत्वात् स्वामी रिक्वक्रय इत्यादि गौतमवचनं नियमार्थ, सिद्धे मयारम्भो नियमात न्यायात नियमफल न्तु न्त चौयाद्यपहृते न खाम्यमिति तत्र रानदण्डेन लोकप्रसिद्ध्यभावात् । व्यसनादिना सदोषे पितरि अर्थादानादौ प्रथमं समर्थज्येष्ठस्यैव स्वातव्यं, अस- मर्थ तस्मिन यथासामर्थ्य मध्यमादीनामपि वातव्यं । अतिरद्धवा- दिभिः अखतन्त्रतामापन्ने पितरि तदनिच्छयापि भवति पिलधन- विभागः, माटरजोनिवृत्तौ पितुरपत्योत्पत्तिमसाय्यभावे स्त्रयप- त्यानाञ्च विवाहकृत्ये च कृते पितुर्द्ध नस्पृहायां गतायां पितुरननु- मत्यापि पुत्रकते कः पितुः खोपार्जितधनविभागोऽपि शास्त्रार्थः । पितरूई पृथक् पृथक् व्यथाभावात् अर्थापचयार्थ सहवासपक्षो- ऽपि शास्त्रसम्मतः धर्मवृद्धिकामनयातु विभागोऽपि कार्य्यः । एक- पाकेन वमतां पिटदेवदिजार्चनं एक भवेदिभक्तानां तदेव स्याद् गृहेगृहे इति स्मरणात, पितुरिच्छथा विभागो विविधः ।

·चानुशायो स्मृतिचन्द्रिका। बन्धादिसमक्षं, रहसिवा, समविभागः ज्येष्ठधातु भीगाधिकदाना द्विभागात धनादनपेतः। विषमविभागश्चापि शास्त्रार्थः । विषमविभागो ज्येष्ठस्य विश उद्धार इत्युक्तयतिरिक्रः एका- धिक हरेज्येष्ठ इत्युकोद्धारप्रकार विशेषः । ज्येष्ठभ्रातर्भागाधिक्ये कृते मध्यमादिभिः पित्राम्मभ्यं न्यूनांशो- दत्तः समभागपचे ज्येष्ठेनच मह्यं न्य न्यूनांशो दत्त इति कार्यः । कारणं विना खेच्छया खार्जितधनेऽपि कृते विषम- विभागे ऽनुशथे सति पुरपालनीय एव । पिटकर्तृक जीवधिभागे अतिक्रान्तपुत्रलाभकालः पिता आत्मनो दावंशौ गृहीयात नतु यदाकदाच विभागे। स यद्ये कपुत्रःस्यात् हौ भागावात्मनः कुर्या- दिति वचनात् एक पुत्रः अतिक्रान्तपुत्रलाभकालः गलितवयस्क इति यावदिति तदात् । भागइयग्रहणेनापि अशनाद्यभावेन यदि पिता क्षीणः तदा कुटुम्बभरण पर्याप्तं धनं पुत्रेभ्यः पुन- यहीयात्, पुत्रोऽपि अशनाद्यभावे क्षीणः पुनर्विभागं गृहीयात् । यद्युपदश्येत् क्षीणांश्च संविभजेदिति हारीतस्मरणात् यथा पिता पुत्रं क्षित उपधावति तादृगेव तदिति यथा पुत्रः पितरं क्षित उप- धावति तादृगेव तदिति श्रुतेश्च। पिलकत्त क समभागपचे प्रतिपनि भर्नु सममार्ग प्राप्नुयादिति ? यत्र पुत्रेषु कस्यापि धनार्जनसामर्थन पिढधनं ग्रहीतुं नेच्छा, तबासौ यावत् ग्रहीतुमिच्छति तावत्तस्मै दत्त्वा पृथक क्रिया पित्रा कार्या, शक्तस्यानीहमानस्येति वचनात् । पितरि जीवति पुत्रकत कः समभागएव शास्त्रार्थ इति । अजीवदिभागप्रकारः। पितुरूई भाभि बिभागे क्रिय- माणे समभागएव। इयोभीत्रोरपि विभागोऽस्ति अप्रगल्भेष्वनुजेषुच पपर्यन्तं सहवास एव श्रेयान् अप्रगल्भानुजानां पालन- ·संक्षेपः। पुरःसरं ज्येष्ठो योगक्षेमार्थ सर्व धनं गृहीयात् तादृशज्येष्ठाभावे योवा शको मध्यमो वा कनिठोवा गृहोयात, सर्वमेव हरेज्येष्ठ इति संग्रहवाक्यात् । पितु रूद्ध पुत्रकत के के पेटकवनविभागे पुत्राः पैट- कर्ण धनञ्च विभज्य गृहीयुः कुटुम्वार्थ येन केनापि कृत मृणं पुत्रैर्बिभागकालएवापाकृत्य विभागः कार्य: विभागकाले च पित्रा प्रतिवस्तु नवश्राद्धसम्पादनार्थं धनं रक्षित्वा दत्त्वा वा पैटक- धनविभागः कार्य: नवश्राद्धपैटकापाकरणार्थधनादभ्यधि- कच्चेत पेटकधनं तदा विभागकालएव नवश्राद्धार्थ धनं देयं पैट- कच्चर्ण परिशोध्यं, यच्छिष्टं पिटदायेभ्य इति नारदीयात अधि- कच्चेद्धनवट्टणमपि विभजनीयं विमजेरन् सुत्ता इति याज्ञवल्की- यात यः पुत्रो धनार्जनक्षमः पटकं धनं विभज्य ग्रहीतुं नेच्छति तस्यसत्तानत स्तदंशनिमित्तक विवाद परोहारार्थ तस्मै किञ्चि- दसारमपि मलधनार्थ दत्त्वावशिष्टं पुभिजनीयमिति भ्राणां यस्तु नेहेतेति मानवात् भ्राटषु कस्यचित् गार्हस्थासम्पादनार्थ कर्मभूयस्त्वं स्यात् तदा तस्य समभागादभ्यधिकेन धान्यादिना इतरै भाभि बिवर्द्धनं कार्य कुटुम्वार्थेषु चोद्युक्त इत्यादि नारदीयादिति । अथ विभागप्रकार संक्षेपः। विषमविभागप्रकारो नातीव- प्रयोजनकः इदानीमुद्धार-विषमभागौ न स्तः । यथा नियोग- धौद्य नानुबन्ध्यावधोऽपिवा तयोद्धारविभागोऽपि नैव सम्पति- वर्त्तते, अद्य सम्पति शब्दौ कलियुगमभिसन्धायोक्तौ, अतएव पुराण ऊढ़ायाः पुनरुवाहं ज्येष्ठांशं गोवधं तथा, कलौ पच्च न कुबीन भाट जायां कमण्डलु। अथान्यान्यपि अजीवविभाग विषयाणि । पितुरूईमपि गर्म- ·स्मृतिचन्द्रिका । : wa स्थापत्यानां मातृणां चारभार्याणाञ्च प्रम प्रतीब्य पेल कधन विभागः कार्य: नवश्राद्धानन्तरमन्तरा तद्धनं न विभजनीयं नापि- स्त्रीणां विभागः तासाभदायाद त्वस्य अदायाश्च स्त्रियो मता इत्यादि श्रुतिसिद्धत्वात, स्त्रीणां मात्रादीनामंशहरत्वमस्ति न दायहारिता अंशोहि भागवचनो न दायवचनः गणद्रव्यादावयं शशब्दप्रयोगो- दृश्यते मातीयविभागो न खत्वव्यवस्थापकः किन्तु यावदर्थमर्थ- ग्रहणमेव तामां खत्वसम्पादकं अंशहरणन्तु निईनविषयं न माट- मात्रविषयं जनन्यस्खधना पुत्रै बिभागेऽशं समं हरेदिति स्मृतेः । जनन्यादीनां स्वधनादेव खकीयजीवनस्य स्वानुष्ठेयस्य च धन- साध्यकम्र्मणः सिद्धिसम्भवे जनन्यादीनां न भागग्रहणं किन्तु यावदर्थ- न्यूनभागग्रहणं ! अनूढानां दुहिदृणां विवाहसम्पादनार्थ पुत्रमागानुसार आगग्रहणं न पुनधीवृणामिव दायहरवं एकच पुत्रस्य यावानं श स्तचतुर्थी प्रतिगिनीभ्यः प्रदाय भगिन्यः संस्कार्य एव एकत्र स्थले खवित्तानुसारेण भगिन्यः मंस्कार्य एवं पितुः पौत्री प्रपौ. व्यपि संस्कार्य। एवं पुमपत्यानि संस्कार्याणि पिटट्रव्याभावेऽपि पिल जीवने ये पुत्रा असंस्कृता अामन्तेऽपि खस्वधनादेव संस्काः अविद्यमाने पित्रर्थ इति वचनात् संस्काराश्च जातकमाद्या उपनय- नानाः विवाहादिसंस्कारस्य तु अनावश्यकत्वात नैष्ठिकत्वादिपक्षा न्तरदर्शनात कन्यकानान्तु विवाहान्ताः संस्काराः रहिताः पिढधनाभावे खाादुद्धृत्य कार्य विवाहकाले खधृता- लङ्कारादि मारपरम्परायात मलकारादि च कन्या लभतइति । अथानधिकारिणः। तदर्थ संक्षेपः । क्लीवकुष्ठुयन्मत्त जात्यन्ध जड़पतित पातित्यावस्था उपनयन ·सक्षपः । म अपतितापत्यव्याध्युपघात प्राणादीन्द्रियमहापराध निमित्तकबन्धु- वहिष्कृताचिकित्सरोग गार्हस्थेतराश्रमा न्तरगत वर्णक्रमजन्म- क्रमानतिक्रमपरिणीत स्त्रीजात परिणोत सगोत्र स्त्रीजातनियुक्त पुत्रिण्याप्तसुत निषिद्धकार्य करत दृष्टादृष्टोपयोगि गुणरहि- तौरमादिपुत्र जीवताड़नादिशात, म्हतवादादिविमुखरूपपिद्विषः संच दायानधिकारिणः पतिततज्जाताश्रमान्तरगत प्रव्रज्यावसित- वयाः निरंशका दायग्राहिभिर्भर्तयाः एतेषां पौत्राः प्रपौत्राअपि उक्तदोषदुष्टा निरंशका अपि मर्त्तव्या भवत्येव । एतेषां सुता यावविवाहसंस्कृता भर्तयाः स्त्रियश्चायभिचारिण्यः प्रतिकूलाश्च अर्त्तव्या व्यभिचारिण्योनेति अथ विभाज्यनिरूपणं । तदर्थ संक्षेपः । पैतामहं पैत्रं साधारणधनोपल घेणोपार्जितं एतत् विविध धनं विभाज्यं यदि पित्रादीनां धनबाहुल्यं स्यात् स्याच तेषामृणं तदा ऋणं परिशोथ्य शेषं विभजेरन् अल्पधने ऋणं रिक्थं च विभजे- रज ऋणं प्रीतिप्रदानञ्चेति वचनात विभागकाले रिक्थस्य ऋणस्थ च अकूटलनिर्णयार्थ तहक्थं तहणञ्च कोषाख्येन दिव्येनैव परि- मध्यं दृश्यमाना विभज्यन्ते कोपं गूढ ऽब्रवीङ्गगुरिति वचनात् । क्रियासमूह कतत्वे कोषमेव प्रदापयेदिति कात्यायनीयाच्च । अथाविभाज्यनिरूपणं । तत्रायं निष्कर्षः। परद्रव्योपयोग विना अविभक्त सम्बन्धिसकाशं विना अन्य- सकाशात् प्राप्तविद्यया यल्लब्धं तदविभक्तरविभाज्यं विद्याप्राप्तधनं निमित्तभेदेनाने कविधं तत्र वर्गत्यागादिवैचित्त्येण च्युताक्षरदत्ता- ·१०२ स्मृति चन्द्रिका क्षरात्त प्रहेलिकादिनोपन्यस्ते लश्चमेकं अध्यापनादिनिमित्त शिव्याञ्च द्वितीय, भाविज्यकरणात् यजमानादक्षिणादिना नवं हतीयं, उपपातक्यादिक्कत प्रश्ननिर्णयात् लब्धं चतुर्थ, अर्थ दि- कृतसन्दिग्धप्रश्ननिर्णयालब्धं पञ्चमं, सर्वेभ्योऽग्रे पूजादिलाभार्थ स्वप्रकृष्टज्ञानविभावनात् लब्धं षष्ठं, जल्पवितण्डादिभेदात प्राध्य- यनात् घटिकाध्ययनात अन्येभ्धीमटित्यध्ययनानञ्चं सप्तमं अई- हृदयज्ञानादिना, विद्याप्रतिज्ञया इन्द्रियदौर्बल्यं प्रावल्यमानस- भावज्ञान प्रदज्योतिणनादिना लब्धमष्टमं शिय्यात् गुरुपूजार्थ- माप्तं नवम, ऋत्विकन्यायेन उपदेष्ट्रवादिना लब्धं दशमं शिल्पे- बपि विद्याधनविभागरूपो धर्सा विज्ञेयः तथा मूल्यात् यद्धन- मधिकं लञ्च तथा विद्याधिक्य कृतं यदिशिष्टपजादौ लब तथा- याज्यसकाशात् शिव्यसकाशात् संस्कारादौ लब्ध, तदेविद्याधनं प्रातिखिकं ज्ञेयं, अतोऽन्यत् अविभक्तादि पित्रादि द्रव्योपयोगेन यल्लञ्च तदिभाज्यं । विभाज्यविद्याधनेऽपि अर्जकस्य भागद्वयं अविभक्तानामेकैकांशः, अविभाज्यविद्याधनमपि इच्छया विदद्- भ्योदद्यात् अनिच्छया नेति इच्छया अविददभ्यो न दद्यात् दत्तमपि प्रत्याहर्त्तव्यं शौर्य धनमविभाज्य मालदत्तञ्चाविभाज्य पित्त- ट्रव्यानुपश्लेषेण यदर्जितं तदविभाज्य मंत्रादिग्रहणं प्रदर्शनार्थ मित्यभिप्रायः । एवं क्रमायातं ट्रव्यं यत् परापहृतं भूव्यतिरिक्तं योऽभ्युद्धरे- त्तत्तस्य नान्येषां क्रमादभ्यागतमिति वचनात् भूमेस्तु उद्य,ताया चतुर्थीशमुद्धचें दत्त्वा उद्धारकेण सह शेषं समं सर्वे विभजेरन पूर्वनष्टान्तु यो भूमिमिति वचनात् उद्धृतझम्यादिविभागे कृते अकृते वा यदि कश्चिदंशी तस्यांशमप्राप्य तत्साधारण्यं भावयति ·संक्षपः। १०३ नदासौ तस्याशं प्राप्नुयादेव कृते कृते विभागेतु दतिवचनात् । प्रावृतं वस्त्रमविभाज्य विभागे वन्तुनाशापत्तेः, अतस्तविक्रीय मल्यं विभजनीयं । पत्रारूढ ऋणे विभज्यमाने वस्तुनाशेऽधम सकाशात ऋणमुद्ध,त्य तद्दिभजनीयं अकृतान्नेन कृतान्नं परिवर्त्य विभाज्यं कूपवाप्याद्यम्भः स्वस्व व्यवहारानुसारेण विभाज्य था भोविलयं न याति एका दासों खख रहे की कारयेत् न तथा अवयवविभागः बाश्चेत् समांशतोविभाज्याः दासानां विभागे दास्य कप्रकारो विभागो विज्ञेयः इशापूर्व अविभाज्ये योगक्षेम- सम्पादनार्थ उपासितेश्वरसकाशात् लश्च यविभाज्यता तेन तत्कर्म सम्पादनीयं, गवां प्रचरणाथा भूमिरविभाज्या यथांशेन गोप्रचारस्तत्र कार्य एव, वस्त्रादयोविभाज्या ये इत्यादि वाह- स्पत्यात् याज्योन विभाज्यः तदुत्पन्नलाभो विभजनीयः क्षेत्रञ्चा- खिलदायादानुमत्या विभजनी दायादैनाभ्यनुज्ञानं यत्किञ्चित स्थावरे कृतं तत्सर्चमकृतं ज्ञेधं योकोऽपि न मन्यत इति प्रजाप- तिवचनात् पिटप्रसादलश्चमपि स्थावरमविभाज्य पिटप्रसादात सिध्यन्ति वस्त्राण्यामरणानिच स्थावराणि न सिध्यन्ति प्रसाद मति पैटके इति याज्ञवलक्यीयात् इति । अथ स्त्रीधनं। विवाहकाले अग्निसन्निधौ स्त्रीभ्यो येन केनापि यद्दीयते ततस्त्रीधनमेकं, पितु!हात् भर्त गृहं नीयमाना नारी पिटकुलात यजभते तदध्यावाहनिकं द्वितीयं, खावा श्वारेण वा प्रीत्या पादवन्दन निमित्तं यद्दत्तं तत हतीयं, यदा कदावा भात्रा मात्रा पित्रा वा यद्दत्तं चतुर्थ, अधिक स्त्रीलाभार्थ पूर्वस्त्रिये यद्दत्तं यदा ·समति चन्द्रिका । कदा वा मातु नादिबन्धुदत्तं। गृहस्य, उपस्करस्थ, वाह्यानां, दायानां, वा श्राभरणस्य दामादीनां प्रकृतादाने वरसकाशात यान धमन्यं तत् काभिधं स्त्रोधन, वस्तुतः स्त्रीधनमनियत- मं व्याकं शिल्पादिनब्धं उदासीनसकाशादा यलब्ध न तत् स्त्रीधनं भत्त स्वातन्यात एतत् दयातिरिकन्तु स्त्रोधनं दानविक्रथाद्यधि- कागत् म्लीखत्वाम्पदीभृतमपि धनं न स्त्रोधनं किन्तु पारिभाषिक मिति तत्त्वं । स्त्रीधनकृत्यं । भर्तृ दत्ते मौदायिके च धने स्त्रीणां खातयात् भर्नु नैर- पेच्येण स्त्री तद्धनग्य दानविक्रयादीन कर्त्त मर्हति सौदायिकं धनं प्राप्य स्त्रीणां स्वातत्र्यमिति वाक्यात भर्तदत्तेतु भरि विद्यमाने न स्वातचं मृते भर्तरि स्वातन्त्र्य मस्त्येव वाग्दानप्रति पतिगृह प्रवेशाय उतमवममाप्तिपर्यन्तं पिटकुलात् पतिकुलात् पत्युः पित्रोदा मकाशात् स्त्रिया न सोदायिकपदाभिधेयं स्त्रीधनं मृते भर्गपि मर्नु दत्तण्यावरे न स्ति याः स्वातव्यं अतो भर्तृ पक्षानुनति- मन्तरेण तन्य दानादीन् कत नाहति अन्यत्र स्त्रीधनेऽपि स्त्रीणां न स्यातव्यं पुरुपाणां भादीनां सर्वत्र स्त्रीधने न खातयं न मती नेवच मुत इत्यादि वचनात्, यदिहि बलात्कारेण भादयः स्त्रोधनमुपभुञ्जते तदा वृद्धिमहितं तद्धनं दण्डञ्च ते दाप्याः अनु- जाप्य भक्षितं स्त्रीधनं विद्यमानधनोभता मलमात्रं तद्धनं दायो- नद्धिहितं विवाहेन भत्त, धिने माया नित्यं परतन्त्रखाम्य भत्तन भार्यधिने स्वाम्यमित्यवगन्तव्यं । वर्तनार्थ पित्रादिदत्ते स्त्रीधने अलकारे उकलक्षणे अनके च पार्वत्यादि प्रीत्यर्थ ·संक्षेपः। १०५ बतादौ लाभरूप स्तोधने च पतिरनापदि मोतुं नाहत्येव खामि- लाभावात् श्रापदितु पतिरेव स्त्रीधनं भोक्तुमर्हति नान्यः, पतिना- हत्यनापदोति विशेषात् आपत् धनाभावनिमित्ता दुरपने या विवक्षिता, भिक्षे नित्ये नैमित्तिके च धर्मकार्य काम्येऽपि शान्तिके ग्रहयज्ञादौ व्याधौ सम्पतिरोधके धनदानं विना निवारयितु मशक्ये धनिकाद्याधादौ च गृहीतं स्तीधनं पतिदातुं नार्हति यस्याः सकाशात पत्या स्त्रीधनं गृहीतं तां न भजते परञ्चावना- नीते तदा प्रीत्या निसटमपि धनं स्त्रियाबलादयाह्यं न तेनराज्ञा साभियोज्या, अतिदुष्टा स्त्रो, स्वधनमनिममपिविनियो नाईति। अपकारक्रियायुक्ता निर्लज्जा चार्थनाशिका, व्यभिचाररताया च स्त्रीधनं नच माहति इति वचनात् । भत्रा प्रतिश्रुतं धनं भर्तरि मृते तत्त्वतिरपिदेयं सदभावे तत् मुतैरपि, मत्रीप्रतिश्रुतं देयमृणवत् स्त्रीधनं सुतेरिति वचनात् । जीवन्तीनाञ्च स्त्रीधनं ये बान्धवा अपहरन्ति तान चौरदण्डेन राजा दण्ड्येत स्वातव्येण स्त्रिया धतं न विनजेरन् इति । स्त्रीधनविमागः । यदन्वाधेयं यच्च प्रोतेन पत्या दत्तं स्त्रीधनं तत् मृतायाः स्त्रिया अनन्तरक्षणवर्त्तिन्या स्त्रीपुंसप्रजाथा अप्रत्तायाः सभर्तकायाञ्च यौगपद्येन खं भवेत् मिलित्वा ताभि विभागः कर्त्तव्य इति तात्पर्य जनन्यां संस्थितायामिति मानवात् भगिन्यो भादभिः सार्द्धमिनि वचसश्च, विधवा नाधिकारिणी, समर्च का इति वाक्यात् अप्रत्ताभावे प्रत्ताभि भगिनीभिः साथ भातरो विभजेरन तत्र यदि दुहित- दुहितरः काश्चित् सन्ति ताश्व सुशीला दारिद्याधुपेताः किञ्चिद्ध ·एता माह- अत्रान्वया . १०६ कृतिचन्द्रिका। लभन्ले, या स्तासां स्युर्दहितर इति वचनात्, दुहिटदुहिणां धनदानन्तु वाचनिकं, इयान भेदः दुहिढणां जन्मना तत्र खाम्थं, दुहिटदुहितृणां न तत्स्वान्थमिति । समानोपवेशन-प्रत्यासन्नयो ध-वरयो विवाहादौ येन केनापि दत्तं स्वोधन यौतकपदाभिधेयं तत मंस्थाध्य स्मृतायाः स्त्रीधनं कुमाथै विभजेरन तासामनेकत्वे साः समानतो विभज्य गृहोय रिति अध्यग्नाध्यावाहनादि स्त्रीधनं कुमारोणां अनपत्यानां निडू. नानां दुर्भगानां विधवानाञ्च समसमयएवाधिकारः । कृतीपाकरणावशिष्टं विभजेरनित्यर्थः ईदृग्दुहित्रभावे दुहिल - दुहितरो गृहोयुः ताभ्योऽवय इति नारदीयात् । स्नोरूपः, तदभावे दौहित्राणामधिकारः, तदभावे सुता अपि मारवतण धनञ्च समं विभजेरन् विभजेरन् सुताइति वचनात पुत्राभावे पौत्रायहीयः भिन्नपिटकाणां तेषां समवाये पित्रनुसारेण भागव्यवस्था एवं भिन्नमारकाणां दौहित्रोणापि मात्रनुसारेण विभाग कल्पना, प्रतिमाह वा स्ववर्गण भागविशेष इति गौतम स्मरणात दुहित्रादि पौत्रान्तधनहारिसन्ततीनाममावे ब्राह्मदैवा- र्षगान्धर्व प्राजापत्येषु संस्कृतायाः स्त्रीधने भर्तुरधिकारः, अप्रजा स्त्रीधनं भर्तरिति याज्ञवल्क्योयात, श्रासुर पैशाच विवाहेषु संस्कृतायात स्त्रीधने मातापित्रीरधिकारः पिढदत्तेत पितुरेवाधिकारः। एवं पिलव्य मातुलादि बन्धुदत्ते पिटव्यादि सत्त्वे तेषामेवाधिकारः, तदभावे आसुरादि विषयेऽपि भर्तुरेवा धिकारः, येन यद्दत्तं अनपत्यायां तायां तत्तस्यैवाधिकारः तद भावे मत रिति सिद्धं । अनपत्यानों पूञ्चोक शल्लकरूपस्त्रीधने मोदाणामधिकारः तदभावे मातुः, भगिनीलकं मोदाणा ·सोप: . मिति वचसः, असमाते विवाहेतु स्टताया स्त्रीधने बोटुरेवाधिकारः, स्वच्च शान्तक वोढ़ ति वचनान, कन्यायां हतायां तद्धने सोदराणा मधिकारः, नद मावे मातु स्तदभाव पिनुरिति, एतत् पर्य चाभावे ताया स्तद्धने भागिनेयस्याधिकारः तदभावे भर्तृभागिनेयस्य नदभावे देवरनावलपुत्रयो स्तदभाव भ्राट पुत्रस्य तदभावे जामातु स्तदभावे देवरस्थाधिकारः, पिटदत्तेतु भवादिषु सत्त्वपि सपत्नीकन्याया अधिकारः तदभावे तदपत्यानां भर्त विजातीय स्त्रीधने भर्तसजातीय स्त्रान्तरकन्याया स्तदभाव तत्सन्ततीना- मधिकारः भर्तस जातोयाया स्त्रियाः सन्तानरहिताया मृताया धनं स्त्रान्तरकन्या तत्सन्तति ब्वा नापहरेत्, किन्तु नामादिषु भत्ते व शेषेषु धनदातैव गृह्णीयादिति । अथ स्मृतपिटकविभागः । प्रमीतपिटकाणां प्रमीतपिपितामहान विभागकल्पना पिलधारेणेव न स्वरूपापेक्षया तत्पुत्र। विषमसमाः पिहभागहराः स्मृता इति वचनात, कस्यचित् मृतस्यैक एवपुत्रः कस्यचिट्ठौ कस्य- चित्बहवोऽपि पिटभागमात्रहरा भवन्त्येव एवं रीतिः प्रपौत्रेय्वनु- सर्तया अविभक्ते ऽनुजे प्रेते तत्सुतं रिक्थभागिनमिति स्मरणात् । दृद्धप्रपितामहधनभागनिवृत्तिः। जीवति धनिनि पुत्रपौत्र- प्रपौत्राः प्रनष्टा वृद्धप्रपौत्रस्य विद्यमानस्य न धनभागिता किन्तु तत्र पनपादयो यथासम्भव धनहरा भवन्त्येव जन्मना स्वामित्वेऽपि एषा व्यवस्था वाचनिकी। पिण्डदाटलात प्रपौत्रस्याधिकारि- तास्त्येव, सममिच्छन्ति पिण्डानां दायार्थय विभाजनमिति देवलीयात, अविभत्तविभक्तानां कुल्यानां वसतां मह भूयो दाय- ·२०७ स्मति चन्द्रिका । पातेति कात्यायन विभागः स्या दाचतुर्थानिवर्तते इति देवलवचनान्तराच्च जीवत्- पिटकस्य पित्रा मह पैतामहधनविभागः समानएव पैतामह समानं स्यादिति द्रव्ये पितामहोपात्ते इति भूयापितामहो- व्यास याज्ञवल्क्यवचनेभ्यः जीवदिमागे पितामहादि-धनविषये विषमविभागो युगान्तरेऽपि नास्तीति मन्तव्यं, स्वार्जितधनविषये विषमविभागः युगान्तरे कदाचि: दस्तीति मन्तव्यं, पैतामहे पितापुत्रयोस्तुल्यं खातव्यं पिनसत्त्वेपुत्रस्थ स्वाम्येऽपि खातव्यं नास्तीति पितुरिच्छां विना न तस्य विभागः पैतामहेतु पितुरिच्छां विना ऽपि पुत्रमात्रेच्छया विभागः केन वार्यते खाम्य-स्वातश्ययोः सम्भवादिति वर्गलार्थः । यत परैरप- हृतं क्रमायातं पित्रा स्वशक्त्योद्धृतं यच्च शौर्यदिना लब्धं तस्य समभागे विषमविभागे च पिता प्रभुः, विषमविभागश्च कलौ नास्ति उक्तवचनात् । अथापुत्रधनाधिकारिसंक्षपः । मुख्यगौण पुत्र पौत्र रहितस्य विभक्तस्य पत्युः स्थावरादिधने सुसंयता आस्तिक्यबुद्धिः यज्ञाधिकारसम्पादकप्रशस्तब्राह्मादि विवाह संस्कृता पत्नी अधिकारिणी स्थावरेणापि सहितं कृत्स्न- मंशं प्राप्य स्त्राधिकार श्राद्धपूतादिकं दानादिकञ्च पत्युरात्मनश्च श्रेयःसाधनं कर्मजातं पतिपक्षविगाचार्यदि पुरःसरं गृहीत- धनानुसारेण कुर्यात् । यतो अझैवाएष आत्मनो य ज्जायेति बेदे, पतेदद्ध शरीरस्य यस्य भार्या सुरां पिवेदितिस्मतिशास्त्रे, शरी- राईमयी जायां कोहि हास्थति पण्डित इति लोकाचारे च पत्युः शारीरार्द्ध पत्नी स्मृता आम्नाये स्मृतितन्त्रे इत्यादि वचनात् ।

·लक्षणः । क्रीता भार्थी, नाधिकारिणी क्रयक्रीताच या नारीन सा पत्नाभि- धीयते न सा देवे न सा पैत्रे दासों तां कवयाविरितिस्मत्यन्तरात् । यदिभते धनं किञ्चिदाध्यादि विविधः रमतः । तज्जाया स्थावर मुक्ता लभेत कुल पालिका इति वृहस्पतिवचनवरसेनाविभक्त- विषये सहवासिनः सर्च समसमयएव विभजेरन्, दुहितरहित पत्नीतु स्थावरधने नाधिकारिणी तदन्या स्थावरेप्यधिकारिणी, अन्यथा जङ्गमे स्थावर इति पूर्वविरोधात, वृद्धवानाथाधुपजोव- नायदृष्टार्थदाने पत्नया अधिकार स्तदितर दृष्टार्थदाने नाधि- कारः, मृते भर्तरि भत्रशं लभेत कुलपालिका यावज्जीवं नहि खाम्य दानाधमनविक्रय इति वचनात् धार्थदानेऽधिकारो ऽस्त्येव व्रतोपवास निरता बह्मचर्य व्यवस्थिता धर्मदानरता नित्य मपुत्रापि दिवं ब्रजेदिति वचनात, अविभक पतिधनन्तु रक्षण- भरणासमर्थेषु श्वारादिषु पत्नी स्वयमेव पतिधनं गृहीत्वा याव- ज्जीवमुपभुते, अपुत्रा शयनं भर्तः पालयन्ती व्रते स्थिता, भुञ्जीता मरणात् क्षान्ता दायादा अर्द्धमाप्नुयुरिति कात्यायनीयात, यावता धनेन क्लृप्तजीवनं धनसाध्यञ्च नित्यनैमित्तिकं कर्म काम्यं ब्रता- दिक सिध्यति तावद्धनं पत्नी स्वयमेव गृहोयात् जीवनमात्रसाधन धनधान्यस्य स्खल्यत्वे विभक्तधने श्वश्राद्यशुश्रूषक पत्नीव्यतिरिक्ता स्त्री चत्वारिंश दाढकपरिमितधान्यं चत्वारिंशत् पणांश्च प्रतिसंवत्- सरं लमतएव, विभक्तधने पत्नीव्यतिरिक्ता स्त्री जीवनार्थमु पक्लुप्तं धनधान्यादि मुपभो मर्हति, तदन्या केवलं चेलपिण्डे लभते नक्लृप्तमंशं । भोतुमिच्छति क्लुप्तांशं गुरुशुश्रूषणे रता न कुर्यात पतिशुश्रूषां चेलपिण्डे नियोजयेदिति कात्यायनीयात्. क्लप्तांशमप- हृत्येति शेषः। अपकारक्रियायुक्ता निर्लज्जा चार्थनाशिका ·समति चन्द्रिका व्यभिचार रनायाच स्त्रीधनं नच सार्हति भरणं चास्य कुर्बोरन् स्त्रीणामाजोवन क्षयात् । रक्षति शय्यां मक्तश्चेदाच्छिन्द रितराम इतरासु व्यभिचाररतासु अशना आच्छादनोपकल्पितधान्यवस्त्र मल्ययं प्राच्छिन्दुधरपहरेयुरित्यर्थः । पतितास्वपि एवंविधि- विज्ञेयः तामामपि ग्रामाच्छादनं देयं, ताश्च गृहान्तिके वासयेयुः या पुनः शकित व्यभिचारा विभतविषयेऽपि तस्याः पत्नीत्वप पत्यं शो नदेयः केवलं ग्रासाच्छादनमात्रमागिनो सा काय्या विधवायौवनस्था चेन्नारो भवति कर्कशा आयुषः क्षपणार्थन्तु दातव्यं स्त्रीधनं तदेति हारीतात् । विभक्तासंसृष्टपतिधनं बह्यः पत्नाः समं विभज्य गृहोयुरेव, स्त्रीधनं ये प्रतिबध्नन्ति ते राज्ञा दण्ड्या इति पनाधिकारः ! अथ दुहितुरधिकारः। विभक्तविषये पत्नया ऊई सवर्णत्व सवर्ण ककोढत्व भर्नु शुश्रूषणसाध्वीत्व चतुष्टयादिविशेषणोपेत प्रतिष्ठितानढानां समाये अनूढा दुहितेव पिढधनं गृह्णाति नम्याः पित्रा भर्तयत्वात. तदभावे प्रतिष्ठिता तथाः भत्री- भर्तयत्वेऽपि भर्तु मरणासामथ नाप्रतिष्ठितत्वात तदभावे सवर्ण- वादिविशेषणोपेता प्रतिष्ठिता तस्याः प्रतिष्ठितत्वेऽपि भरण- योग्यत्वात् । संस्कृष्टविषयेतु केवलं ग्रासाच्छादनमागिनीसा, कार्या तदभावे दौहित्रः तत्कोटिकत्वात् तदभावे अपुत्रधनं पिता गृहीयात् तदभावे माता मात्रभावे सोदरभाता गृही- यात् तस्यै कमानजत्वेनासन्नतरत्वात् तदभावे भिन्नोदर भ्राता गृहीयात् पितरौ भ्रातरस्तथेतिवचनात् भिन्नोदराणामपि ग्रहणात विभनमंखितविषयेत पुत्रादिदौहित्राणामभावे पिता गृहीयात् तदभावे जननी तदमाने पितामहीति ·संक्षपः। विशेषः । मातुरनुज्ञायां मातुः पूर्व भाता गृह्णीयात् मनुवच- नात् संस्ट्रष्टविषधेतु प्रथमं भ्राता तदभावे पिता तदभावे मातेति विशेषः शङ्गवचनात् । तदमावे सोदरचारसुत स्तद- भावे वैमा बेय घाटसुतः तदभावे पितामहसुतः तस्याप्यभावे तत्- सुत स्तदभावे प्रपितामहसुत स्तस्याप्यमावे ततसुत स्तदभावे वृद्ध- प्रपितामह पुत स्तदभावे तत्सुत इत्य व माचतुर्दशादवगन्तव्यः । तदभावे बन्धवो धनमाजः । बन्धवञ्च आत्मपिट स्वसुः पुत्रा आत्ममाट स्वसुः सुताः आत्ममातुलपुत्राश्च विज्ञेया आत्मवान्धवाः । पितुः पितुःख तुः पुत्राः पितुम्मातुःखसुः सुताः पितुम्मातुल- पुत्राश्च विज्ञेधाः पिटबान्धवाः । मातुमातुःस्वप्तुः पुत्राः मातु- मातुःस्वसुःसताः मातुमातुलपुत्राश्च विज्ञेया मादबान्धवाः । बन्ध- नामभावे आचार्य स्तदभावे शिव्यः तदभावे सब्रह्मचारी सबल चार्य भावे त्रैवेद्याः शुचयो दान्ता ब्राह्मणा धनभाजः। तादृशत्रा- ह्मणाभावे मामान्यवाह्मणा धनभाजः ब्राह्मणधनं नकदाचिद्राजा गृहीयात् अहायं ब्राह्मणव्यमिति वचनात् सदस्य कोदका- भावे राजा धनमवानुथात् प्राचार्य स्थाप्यभावेत तथा क्षत्रिय- वैश्ययोरिति शूद्रस्य कोदकाभावे राजा, क्षत्रियवैश्ययोस्तु श्राचा- र्याभावे राजेति विशेषः । धनभागित्वानहाणां स्त्रीणां ग्रासा- छादनं राज्ञा देयं । - .. अथ संसृष्टधनविभागः । यः पुत्रादिः पित्रादिना सह विभक्तः सन पुनः प्रीत्यादिनिमि- तेन विभत्रनैव येन पित्रादिना सहवासमापन्नः सतेन संसृष्ट उच्यते संसृष्टित्वं नयेन केनापि पिटव्य पुत्रादिना परिगणना- ·समति चन्द्रिका नययान पुरुषाणां ममर्गमात्रं न संसर्गः किन्तु धनद्वारेणेति संसमें ज्येष्ठत्वनिवश्वनो विषमविभागो नास्ति संसर्गसमये यदीयं यावद्धन मंसृष्टं तदनुसारेण संस्धनविभागः कार्यः नतु वचनार्धापरि- ज्ञानात समानभाग व्यवस्था. समस्त त्र विभागः स्यादिति समभाग- विधानबत्नात् विषविभाग निषेधे सिद्धे पुन ज्येष्टं तत्र न विद्यत इति ज्येष्ठत्व निवन्धन एव न विषमभागनिषेधः किन्तु बङ्कल्पधन संसर्गनिमित्तकमाग वैषम्यमस्तीति प्रतीयते धनस्य दन्तापाद- नाय विमागः संसर्गस्तु दूदन्तायनोदनायेति संसृष्टानां मध्ये यदि कञ्चित् संहृष्टधनानाश्रयेणापि विद्याशौर्यादिना अधिकमुपा- जयति तत्रोपार्जको जितधनात् इंशभाक् शेषाः समांशिनएव मंस्ष्टानान्तु यः कश्चिदित्यादिवचनात् संसृष्टानां मध्ये पुनर्वि- भागकरणात प्राक प्रमीतस्य पुत्रादिः प्रमीत पिटकाणान्त पिट- तोमागकल्पनेति रीत्याविभागः कार्य : संसृष्टानां मध्ये कस्यचित प्रमोतस्य भागोननुप्यते पृशगुद्धरणीयः प्रथम विभागेनेयत्तायाः कृतत्वात सत्तभागः सोदरभ्रातृणामेव भवति नचविभक्तधनवत् पनो दुहिट न्यायः यदा कश्चित् प्रमीयेत प्रव्रजेद्दाकथञ्चन नलुप्यते तस्य भागः मोदरस्य इति वचनात् किन्तु भूतस्य पत्नयाभरणं याव- ज्जोवं अनुढा दुहितुः परिनयनं यावत् भरणं कर्त्तव्यं भरणञ्चास्य कुरनिति नारदीयात् यातस्य दुहितातस्याः पित्रं शोभरणेमत इति वचनात् सोदराणां मध्ये केचित् संसृष्ठाः केचिच्चासंसृष्टा स्तत्र संस्टाएव सोदरा विभजेरन् नासंसृष्टाः संसृष्टानान्तु योभागस्तेषामेव सव्यते इति वाक्यात् । यत्रतु असंस्कृष्टाः सर्व सोदराः संसृष्टा वैमात्रेया स्तत्र सोंदराएवा संसृष्टाअपि विभजे- रन् असंस्ष्टयपि चादद्यात् सोदोनान्य माटज इति याज्ञवल्क्यी ·विभागकालकर्त निर्णयः। ५ न्यथा व्याख्या न्याय्या। तस्मात् अखाम्यहि भवेदेषां निर्दोषे पितरि स्थित इति धर्म- शास्त्रादखाम्ये सिद्धे यद्यपि पश्चादधिगतं तैरिति शङ्खवचनस्यैवा- अत्रोच्यते न बमो यथेष्टविनियोज्यं वमिति किन्तु यथेष्टविनियेगाह खत्वमिति ब्रूमहे। ननु शास्त्रण गुरुभत्यादेर्भरणादौ विनियोगनियमात यथा यथेष्टविनियोज्यत्वं दुनिरूपं तथा यथेष्टविनियोगार्हत्वमपि यथेटविनियोगाभावादेव दुनिरूपं, मैं यथेष्टविनियोगाभावेऽपि यद्येनार्जितं तत्तस्य पथेष्टविनियोगाह मित्येवं निरूप्यते । तथाच न्यायविवेके भव- नाथेनैव निरूपितं तच्च तस्य तदर्ह यद्येनार्जितमिति ग्रन्थेन, स्थायमर्थः । यवस्तु येन पुरुषेणार्जितं तदस्तु तस्य पुरुषस्य दिर्ह यथेष्टविनियोगार्हनिति खत्वनिरूपणवद्यथेष्टविनि- गार्हत्वनिरूपणच्चारमन्मते सुशक्यमिति शब्दार्थः । नन्वेव रस्य चौर्यर्जितं यथेष्टविनियोगार्ह स्यादित्याशङ्कयाह एव, लौकिकमिदञ्चार्जनं जन्मादीति । जन्मक्रयसंविभाग- रिग्रहाधिगमाद्येव अनिदं प्रथमलाकसिद्धमर्जनमेव खत्वापादक पुनश्चौर्यादिकमित्यर्थः। अतिप्रसङ्गपरिहारोपि सुशक्य ति च शब्दार्थः। नन्विदमर्जनमनिदं प्रथमलोकसिद्धमिद मित्यत्र नियामकमित्याशङ्कयाह स एव, अतएवानिदं प्रथमलोक- षय इत्यव्यवस्थितनिबन्धनार्था स्मृतिः, वाकरणादिस्मृतिदिति। यतएवानिदं प्रथमलोकसिद्धार्जनमेव खत्वापादक ततश्च देव लौकिकवैदिकख वावहारसिद्ध्यर्थ मवश्यं ज्ञेयम् अतएवानिदं यमलोकधीगोचरतया वावस्थितार्जनानां खग्रन्थे निबन्धनार्था तिः खामी रिक्थक्रयसंविभागपरिग्रहाधिगमेषु, ब्राह्मण- धिक लञ्च क्षत्रियस्य विजितं निर्दिष्टं वैश्य यो रित्यादिका ·स्मृतिचन्द्रिका। साधुशब्दनिवन्धनार्थवद्याकरणस्मृतिवत् कृतेत्यर्थः । क्थं क्थार्जनं, पित्रादिधने खामित्वापादकं पुत्रादिजन्मेति यावत् तथाच पेटकधनलाभ हेतुत्वेनोक्तं गौतमेन उत्पत्त्यैवार्थ स्वामित्वात लभत इत्याचार्य। इति। उत्पत्त्यैव मागर्भ शरीरोत्पत्त्यैवेत्यर्थः क्रयः प्रसिद्धः, संविभागः पित्रादिधने विशेषनिष्ठस्वामित्वसम्पादको विभागः। परिग्रहः काननाधिगतजलवणकाष्ठादेरन्येनावी- कृतस्य खोकारः। अधिगमा निध्यादेपलब्धिः। एतेषु निमि- त्त षु सतसु, पुत्रादिः क्रेता संविभक्ता परिग्रहीता अधिगन्ता च यथाक्रमेण पित्रादिधनस्य क्रीतस्य संविभक्तांशस्य परिगृहीतस्य- अधिगतस्यच खामी भवति। तथा लञ्च परिगृहीतं ब्राह्मणस्याधिक प्रातिखिकमर्जितम् । एवं क्षत्रियस्य विजितं विजयलञ्चम्। एवं, वैश्यस्य निर्दिष्ट कृथ्यादौ भृतिरूपेण लब्धम् । शूद्रस्यापि निर्दिष्टं हिजशुश्रूषादौ भतिरूपेण लब्धं प्रातिखि कमजितमित्येव मर्जन- निबन्धनाया गौतमस्मृते रा विज्ञेयः । एवञ्च यत् संग्रहकारे- णोक्तं वर्तते यस्य यद्धस्ते इत्यादिना, यच धारेश्वररिणा प्रपञ्चितं तत् सर्वमपास्तं वेदितवाम् । ततश्चाखाम्यं हि मवेदेषां निर्दोषे पितरि स्थित इति वचनस्येव शङ्खवचनविरोधपरिहारो युक्त एवेत्यलमतिबहुना । प्रकृतमुच्यते। निर्दोषग्रहणात पितरि सदोघे स्थितेऽपि सति पुत्राणां न तत् पारतव्यमिति दर्शयति । तेन पितरि स्थिते वास- कत्वादिदोषे सत्यर्थीदानविसगीदौ ज्येष्ठस्य स्वातन्यादनुज्ञायाञ्च ज्येष्ठाधीनखल्वमवगन्तव्यम्। अतएव शङ्गलिखिताभ्यामुक्तम् । पित- र्य शक कुटुम्बवावहारान् ज्येष्ठः प्रतिकुर्यदिनन्तरो वा कार्य ज्ञ स्तदनुमतेनेति, तदनुमतेन ज्येष्ठानुमतेन तदानीं तसेव खातच्यात् ·ANILADP । यदाशेशेषु सोहरायाः भिन्नोदरा: कोजतु संस्ष्टाः, केचिदमंस्टा स्तदा संसृष्टा भिन्नोदरा विभजेरन् । स्थावरदि- तर धनसद्भावे संस्था असोदरा असंपृष्ट सोदरा भगिन्यश्च विभज्य गृहोयुः। संस्टा मिन्नोदरा मातरस्तु गूढधनं जङ्गमञ्च विभजेयुः असंसृष्टाः सोदरभाटभगिन्य तु गृहं क्षेत्र यथांशतो गृहीयुः ओवलस्थावरसद्भावविषयेत असंसृष्टा अपि सोदरा विभजेरन न संस्पृष्टा अपि भिन्नोदराः। अन्तर्हितञ्च यत् द्रव्यं संसृष्टानाच तद्भवेत, भूमिं गृहं त्वसंस्कृष्टा विभजेयु यथांशत इति प्रजापतिवर- नात, एषां ज्येष्ठः कानडोवा हीयेतांश प्रदानतः नियेतान्यतरोनानि तस्य भागोन लुप्यते। सोदा विभजेयु स्तं समेत्य सहिताः सन भ्रातरो येच संसृष्टा भगिन्यच रूनाभय दूति मानवात् ? संस्कृष्ट-भिन्नोदरो नास्तित संस्टः पिता पिहयोया विद्यते तदा संस्टः पिता गुहायात, तदभावे पिटव्यः, इंष्टिनि ते संसृष्टो क्थभागिति गौतमीयात, यदा त संसृष्टः पिता पिटव्यो नाति तदा अस्टोभिन्नोदर नाता गृहीयात्, तदभावे त्वष्टः पिता. तदभावे माता, तदभावे पत्नी, तथाच शङ्गः खर्यातस्य ह्य पुत्रला भागामि ट्रव्यं तदभावे पितरौ हरेयातां ज्येष्टा वा पानीति । संशष्टापुत्रस्य भाट माट व्यतिरिकाः, सपिण्डा भातुपुत्रादयः सन्ति, अपुत्रधनेन सह स्वपित्रादीनां तदूई तत्पनीभिः सह यथांशतो विभजेयुः, वात व्यत्राणां वात्रंशः भ्रातभार्याणां मात्रा इत्येव मंशादिक्रमेण विभजेयः, पलोनाममावे संस्टापुनधनं तद्भगिनी लभेत तथाच वृहस्पतिः या तम्ब आँगनी सात ताल मईतीत्यादिना भगिन्यभावे अंटाः सपिण्डा विभजेयः, अन्नलाई सपिण्डायस्तस्य तस्येति मानवात, सपिण्डाभावे विभक संस्थित्त ·तिचन्द्रिका ट्रव्यविभागक्रमेण मंष्टापुत्रधनं सकुन्धसमानोदकादयो र न्तीति, ते चाधिकारिक विमनमस्थितधन विभाग संक्षेप व्यक्त दव्य दृति संशष्ट धनविभागक्रमः ! अथ विभक्तजविभागः । विस्पटगीयां पिटभार्यायां सत्यां ये पुत्राः विभक्ताः पञ्चा- त्पन्नस्य पुत्रांशप्रविष्टं तट्टागमाहृत्य दद्युः पिता न दद्यात् पिता तु तस्य व्यवहारप्राप्ति पर्यन्तं तेन सह वसेत् । पिट विमका विभागानन्तरोत्पन्नस्य भागं दद्युरिति गौतमीयात्, मृते पिरि पित्रंशं विभक्तजो लभेतैव विभक्तजः पित्त्यमेवेति गौतमीयात, विभागानन्तरं ये गर्भस्था भूत्वा जातास्ते पिटभागं लभेयुरेव, पुत्रैः सह विमलेन पित्रा यत् स्वयमर्जितं विभक्तजस्यैव न विभक्तानां पुत्राणां, विमतेन सह संसृटेन पित्रा यणं कृतं, यद्रव्यमाधीकृत्य गृहीतं यच्च दातु मङ्गोकतं तत्सव विभक्तजेन समाधेयं, विभक- जेन सहवासमापन्ने पितरि मृते तेन संमृष्टा विभक्तजाश्च विभजे- रन्। संसृष्टा स्तेन वा ये स्यु भिजेत स तैः सहेति मनुवचनात् पितुरूच अविस्पष्टगभायां पिटभार्यायां विभक्तोषु पुत्रेषु यः सुतो जायते स सर्वस्मात् पित्धनात् ततसमांशभागी भवति अथवा दृश्य- भान गृहोपस्करवाह्य दोह्याभरणम्त्यादि धनस्य सकाशादुपचय- व्ययाभ्या मवधारितेयत्ताकादिभक्का दुद्धृतो भाग स्तस्य भवति, यत्र पुनः सर्वसहवासिनिवासमुत्सृज्य दूरदेशनिवासिनः शेषैः मस्मिन धने विभवे आगमनं तस्यार्थानुसारेण तस्य सट्टावज्ञान- दोषात् भागो देयः, अतिदीर्घकालप्रोषितस्य सट्टावाजानेनेतरः कृते विभागे पागतः पौत्रादिः क्रमायातधनस्यांशं प्रानुयात् ·संक्षेपः । ११३ हतीयः पञ्चमः सप्तमोवा वाशब्दोऽनुक्तममुञ्चायकः अस्मत् कुलेऽय- ममुको नातस्तस्यायं वंश्य इत्यादिना परिज्ञातएव लभेत नान्यथा, सप्तमादूर्द्धमपि कश्चित् विभक्तागतः मौलैः समन्तादामिभिरात्म- ज्ञापनपूर्वकं क्रमायातं न सर्व धनं लभेत किन्तु भ्रमात्रमिति ! अथ लुप्तविभागः। सबै भीम यथाविधि पैटके धने विभक्ते तदानीमुत्तमर्णस्य प्रवासादिना निक्षेपधारिणश्च विदेशस्थत्वादिनाच निक्षिप्ते द्रव्ये अज्ञाते, विमागानन्तर मुत्तमर्ण स्था गमनेन ऋणं निक्षेपधारक- स्थागमनेन निक्षिप्तञ्च यदि दृश्यते, तदा ऋणं निक्षिप्तञ्च सम विभजेरन् न पूर्ववविद्यादिनिवन्धनेन विषमभागतास्तोति विज्ञेयं । एवं विभागकाले केनचिच्चकेन परकीयमिति बुद्दा त्पाद- नात् प्रच्छादितं विभागानन्तरकान्ने स्वकीयत्वेन तदेव ज्ञातञ्चेत तदा तद्र्व्यं सबै समं विभजेयुरेव, तत्रापि स विभागो यदि तपित्रा न प्राप्त स्तदा पितुरभावे तत्पुत्राः पौत्रावा लभन्ते, एवं सहवासिषु केनचिद्धनमपहृतं पश्चाद्दष्टच्चेत् तदा तत् समं विभजेय नापहा दण्डो नांशादानञ्च मन्तव्यं, अपहृतविभागवत् दुर्बिभक्त- मपि पुनर्बिमजेयुः, दुर्विभवत् अन्येनोदासीनेनापहृतं नष्टं केनापि प्रकारेण लञ्च चेत्तदपि समं विमजेयुः, एवं विभागा- दूई साधारणद्रव्यदर्शनेऽपि पुरुषाणां अविभक्तत्व शङ्का न कार्या पूर्वमेव विभक्तत्वं सम्पन्नमेव, यदि विभक्तैर्विनकट्येषु यथेष्टविनि- योगकरणात प्रागेव सामान्यट्रव्यं दृश्यते तत्र सर्च धनविभाग, कार्य एव, पुनर्वि भागविधानफलमेतत् पश्चादृष्टांशेप्युद्धारभागो म्तीति प्रतीत्यर्थ ।

·जिका
विसमा
याद एकसमानाना विभिन्नमारका बहवा विभकाः परस्य --
राज्यु पनि विना धनसाध्यामिहोत्रादि कर्मकारिणः स्युः तथा वित्त
व्ययाचा त क्रियाकारिणो भवेयुः भिन्नभाण्डादिट्रव्योपपन्नाः स्यु:
एकैकक्रियमाणेषु भातरोजचेत् सन्मता स्तदा तानानादृत्य खकार्य
दुय्य तथा ते विभता यदि स्वभागान कस्मेचित् दधुः कस्यचित
समीपे विक्रीणीयु स्तात्सर्च यथेष्टं कुय्यः यतस्तै विमानाः
स्वधने खतन्तस्वामिनः । यत्र स्थावरं समतथा भाग दुष्कर
पत्वा तदा तदुपखवं विभज्य काले ग्रहीय्याम इत्यभिसन्धिना
तदितर धनविभागलो दायादा विभका भवन्ति ताटक्स्थावरस्य
दानबन्ध कविक्रयणादौ एकस्यानीशता विभाधने ईशतास्त्येव !
नदुपखत्वविक्रयणादावीशता भवत्येव । विभका "अविभत्ता वा
इत्यस्यार्थः
विभागलन्देह नियमक्षेपः।
AON
नाक्योबिभागः सर्व माहिभाज्यात नावथोबिभाग डो
विभागखरूप विभागधापलापादिना सन्देहे ज्ञात्यादि साक्षिाम
बिभागपत्रेण पृयक गृहक्षेवेः पृथक् धक् वैश्यदेव भिक्षादाना-
तिधिपजाधर्मप्रवर्तनेनच विभागनिर्णयो अवति अविभकाना
मे कमेव वैश्वदेवादिप्रवर्त्तनं विभाग विना तत्कार्य भेकै कम न
एकपाकैन वसतामिति वचनात् । एको ऋणादिक
करोति परतत्र साक्षी भवति परम्परं वा साक्षी भवति एक
জাম্বি জ্বিাল বা জ্ঞানি স্মঘৰৰ সনি ননি
परम्परं वा दानग्रहणादिकं करोति एकैकक्रिया विभागञ्जिका
भवति ।

·संक्षेपः । ११७ अविभतेषु एकैकक्रियमाण ग्रहणादि निषेधात अदानपचे द्रव्य- व्यथावश्यम्भावगत् भ्रावणामथ दम्पत्योरित्यादि याज्ञवल्क्यीयात एकस्मादृणादिकं करोति एकमात् किञ्चित् क्रीला अन्यस्मिन विक्रीणीते एषा क्रिया विभकानां भवति नाविभक्तानां विभागस्य दृष्टार्थत्वात् श्रेष्ठमाच्यादि निर्णायकप्रमाणभावे विमागानु- मानं भोगेनैव भवति, यथा माहसस्य वैरानुबन्धोभावकः, यथावा स्थावरस्याविच्छेदेनोपभोगो भावकः, यदि भ्रातरः क्रमाद्दश- वर्षाणि पृथक् वसेयुः पृथक्धमा भवेयुः पृथक्रिया भवेयुः तदा तेषां विभक्तत्वानुमानं भवत्येव, वसेयुर्दश वर्षाणि पृथक्धाः पृथक क्रियाः भातरस्तेऽपि विज्ञेया विभक्ताः पत्रकाद्धनादिति कात्याय- नीयात, भूमेः क्रमादिशतिवर्षीपभोगेन धनस्य दशवर्षीपभोगेन विभक्ता ज्ञातयाः विंशतिवर्षीदवाक् दशवर्षादीक् वा प्रागुत- युक्तिमिविभागनिर्णयः। युक्तिषु विभागनिर्णयासमासु शपथै निर्णयो न भवेत् नत्र पुनर्विभाग एव शास्त्रार्थः, विभागे यत्र सन्देहो दायादानां परस्परं पुनर्वि भागः कर्त्तव्यः पृथकस्थान- स्थितैरपीति मनुवचनात्, सन्देहाभावे विभागो न परावर्तनीय एवेति, सकृदंश निपात सकृत् कन्या प्रदीयत इति मनुवचना- दिति ।

·स्मृति चन्द्रिका।
দুলাভা ৰা বন্ধিা ন সন্ধান।
तस्मादिमोचिता यत्नात चन्द्रिका चन्द्रिकायते ॥
येनाधारि नरेन्द्रदन विलमत मरकारसंशोधक
र्थनाकारि यशोबजे निजकुलं स्वच्छ खतो निर्मलं ।
श्रीमत् केशव भारतीय कुलभूः मच्छोत्रियः श्रोत्रियः
सोऽयं श्री हरचन्द्र प्राविरभवत् कीया स्मृतो जीवति ॥
श्री श्यामाचरणस्ततः समुदयं लेभे कुलोद्दीपको
विद्दान् सज्जनरञ्जनोऽतियशसा, योऽपूरयत् काश्यपिं ।
उच्चैः कम्मेपदे नियुक्तमकरोत् यं प्राडिवाकाधिपो
जीव्यादर्षशतं स चात्मजधनै र्यु तो नृणामग्रणीः ।
साहाय्याश्रयणेन तस्य सुधियः संशोधितेयं मया
यत्नाधिक्यवता सतामभिमता मुद्रीयते चन्द्रिका ।
चन्द्राकाश्वशशाङ्कमानगणिते शाके सहस्याख्यके
मासे, वाणमितांशके शशधरे सा पूर्णतामागता ॥
POORNO
-S888-