·DACCA UNIVERSITY ORIENTAL PUBLICATIONS SERIES, NO. 1,
THE
KICAKA-VADHA
OF
NĪTIVARMAN
WWW.
WITH THE COMMENTARY OF JANĀRDANASENA
Edited from Original Manuscripts
With an Introduction, Notes and Extracts from
the Commentary of Sarvānandanūga
BY
SUSHIL KUMAR DE, M.A., D.LITT.,
Reader and Head of the Department of Sanskrit and Bengali
and Dean of the Faculty of Arts in the
University of Dacca
PUBLISHED BY
THE UNIVERSITY OF DACCA
Aki 1929

·GAC
CENTRAL ARO::
LIBRARY,
Aco. No, 8455
Date... 113.57
Sask
Call Noguera.com
***
"Net Toe

·ABBREVIATIONS u. m.=upper margin of the MS. 1. m. = = lower margin of the MS. श्लो०= श्लोक MGA = the marginal gloss of MS A. ST Sarvānanda's ſīkā on the Kicaka-vadha. MS Manuscript of Janārdana's Commentary (which is referred to as the commentary throughout). The following editions are used for references : To =qfufa's Acteria, ed. 0. Böhtlingk. Leipzig, 1887. पाणिनीय धातुपाठ as given above. का०%D कातन्त्रव्याकरण, edited with Notes and Index, by J. Eggeling. Bibl. Ind. Calcutta, 1874-78. WAT = APART, ed. V. Jhalakikar. Borr bay, 1907. Hlagitatax = ed. Śyāmācarana Kaviratna. Calcutta, B. S. 1311. faza = faxantar, ed. Chaukhamba Sanskrit Series, Benares, 1911. fact=afatetat, ed, Benares (no date). TO 1

·No text on this page.

·CONTENTS
Page
i
a
Introduction
The Text with Commentary
Notes
Index of Verses
FRONTISPIECE
Facsimile specimen pages of the Manuscripts.

·No text on this page.

·INTRODUCTION ·ം പാസാ ·INTRODUCTION now The work presented in the following pages is a rare yamaka- and śleşa-kāvya, entitled Kicaka-vadha in five cantos, written by Nitivarman, who flourished at a period anterior to the 11th century A.D. in the court of an unknown prince who ruled, if not in Bengal, probably in the adjoining territory of Kalinga. Hitherto the poem has been known from quotations by a large number of writers on Grammar, Lexicography and Alamkāra (a résumé of which will appear below); but only two manuscripts of it have been until noticed. Rájendralála Mitra, in his Notices of Sanskrit Manuscripts (vol. ii, No. 615, p. 57), gives some extracts from the beginning of this poem (I, 1, 2, 4) as well as from its end (V, 19), and furnishes the following description of the manuscript he examined: Substance, country yellow paper. Folio, 11. Lines, 7 on a page. Extent, 266 ślokas." Character, Bengali. Date (?). Place of deposit, Calcutta, Sir Rájá Rádhákánta Deva Báhádur. Appearance, old. Verses, generally correct.' Although the number of cantos is not given in this description, the last verse agrees with that given in our MSS, and we may presume that the poem was 972 verses are This is probably a mistake. See fn. 3 below. It would appear from his extracts, however, that the not always correct. For instance, he reads gaftalasetratisu (I, 1), ETTHETET (1, 2), tage (V, 19). But these mistakes are probably due to the Pundits who read and transcribed these passages for the Notices, F. B ·INTRODUCTION presented complete in this MS in five cantos. I have not been able to find any trace of this MS. Possibly MSS of this poem are also available in Nepal, as Aufrecht's reference (Catalogus Catalogorum, i, 108a) to the Lists of Sanskrit Manuscripts in the Nepalese Library at Khatmandoo indicates; but on this no further information could be obtained. As all the available or known MSS of this poem are either in Bengali or Nepali character, and as verses from the poem itself are quoted (as we shall see presently) by some early Eastern writers, we may presume that the poem must have enjoyed considerable reputation in Bengal. The two known commentaries on this poem (one of which is published in extenso herewith and the other utilised in our Notes) appear to have been composed by Bengali authors, and the MSS of them are written in Bengali character. About the middle of the 19th century, Premacandra Tarkavāgīša, Professor of Alamkāra at the Calcutta Sanskrit College, cites this kāvya by name in his well-known commentary on Dandin's Kävyâdarśa. Even today many a Pundit in Bengal knows Kacaka-vadha, at least by reputation. My attention was drawn to this poem by the reference of Premacandra noted above. In his definition of a mahākāvya, Dandin lays down that it should commence with a benediction (āśir), or an obeisance (namaskriyā) or an indication of the contents (vastunirdesa). Almost all the standard mahākāvyas, in accordance with this prescription, open with a namaskriyā (e.g., Raghu-vaṁsa) or a vastu-nirdesa (e.g., Kumārasambhava); but the example of a poem commencing with an āśiḥ-prelude is hard to find. Commenting on this ·INTRODUCTION iii line of Daņdin's (i, 14), Premacandra mentions that the Kicaka-vadha opens with an āśir, the Raghuvamsa with a namaskriyā and the Siśupāla-vadha with a vastunirdesa. This remark led me to make enquiries about the poem Kicaka-vadha of which Premacandra in the last century must have had some knowledge; but, as noted above, manuscripts of this work could not be satisfactorily traced, and I had to content myself with the extracts given by Rajendralála Mitra. I could, however, find a notice of a commentary on this poem, entitled Tax Titąt, by Janārdana-sena, in the India Office Catalogue of Sanskrit Manuscripts (ed. J. Eggeling, pt. vii., pp. 1492-93). Onfurther search I was fortunate in discovering two complete and fairly correct MSS of the poem itself in the Manuscript collection of the University of Dacca, of which I have the charge. On examination the composition proved interesting for many reasons, and the plan of editing it was conceived. An application was made to the India Office Library for a loan of their copy of the commentary, but before it arrived, I was able to reconstruct the first three cantos of the poem. Though the commentary proved an useful guide, it did not in itself appear to be particularly valuable, while its only available MS was exceedingly corrupt and incorrect. It was, however, thought proper to edit it along with the text it elucidates, instead of adding a fresh commentary of f my own; for a yamakaand śleşa-kāvya could not be very well published without some kind of a running commentary. The present edition of the text is thus based on the two MSS in the Dacca University collection, while the commentary has been edited from the unique MS lent to ·iv INTRODUCTION me by the India Office. A detailed account of these MSS will be found below. On learning that I was editing this poem, Mahāmahôpādhyāya Dr. Haraprasād Šāstrī very kindly sent to me from his own collection a new tīkā (not noticed elsewhere) on this poem by Sarvānanda-nāga. This commentary reached me when my edition was already completed and the press copy made. It proved on examination to be much inferior to Janārdana's commentary, although in many places its interpretations were illuminating. It was not necessary, therefore, to print this cominentary in full, especially as it was corrupt in many places and one whole folio was missing. I have, however, given copious extracts from it in my notes, wherever it has anything fresh to add. The Kicaka-vadha is a short poem containing 177 in all, distributed over five cantos thus : 1–27, II—25, III-51, IV–55, V-19. With the exception of the last canto, the metre used throughout is the classical anustubh or śloka, diversified at the end of each canto with a variety of other metres. The last canto is written in what Pingala styles the Trişțubh-class of metres ( sdagat, gegant and starfa), although at the close we have fact, gefa**t and geqatan At the end of the other cantos, the following metres are employed : gioara (I, II and partly in III and verses 7 * Rajendralala Mitra's MS is said to contain 266 verses, nearly one hundred more than what our MSS (both of the text and the commentaries) give. Probably this is a mistake. His extracts show that the third verse from the beginning is missing in his MS. Possibly his number is 166, his MS being apparently a defective one.

·INTRODUCTION V Or up IV), agafest, geat and surę zrealisa (III), and 7'za alfatica (IV). The story* is founded on the well-known episode of the Virātaparvan of the Mahābhārata. All the narrative or descriptive details of the epic are, however, omitted, the poet selecting only those points in the story which would lend themselves to his peculiar treatment. Thus, the description of the slaying of Kicaka by Bhima, which forms the central incident of the story giving its name to the poem itself, takes about thirty verses in the Virāțaparvan (XXI, 49-77); our poet devotes to it only one stanza (III, 46). The whole description of Bhīma's spirited fight with Kicaka's friends and relatives and the rescuing of Draupadi is omitted, as well as the theme of the stealing of Virāța's cattle by the king of Trigarta. The story of the final battle between the king of the Matsyas (helped by the Pāņdavas) and Duryodhana is told very briefly by our poet and told without such wealth of description and vigour of narrative as we find it in the original. In fact, a comparison of the treatment of the story in this poem with that in the original epic would make it clear that our poet avoids the descriptive and narrative elements, and selects only those incidents which would give scope to his special object of employing sleșa and yamaka. It is for this reason that Draupadi's speech to Virāta, which by play upon words is also made applicable to the Pāņdavas, takes * No résumé of the contents of the poem is given here, as a running analysis of it appears on the margin of the text itself. This analysis is brief, but it is hoped that it will help the reader to form an idea of the contents and arrangements at a glance.

·vi INTRODUCTION up more than three-fourths of a whole canto ; while Arjuna's speech (in yamaka) to the enemy-heroes occupies the last canto entirely. On the other hand, the story does not agree in some details with that given in the original epic. In the epic Kicaka is killed in the dancing hall of the king, but our poet makes Bhima overtake him in his flight from a room in which the assignation was made, and slay him on the way. It is possible that in this and other deviations our poet might be following other later versions of the well-known story, and the commentary notes significantly in one place : युगभेदादागमभेदेनेयं 91T | It is not necessary to note all these points of departure, but what has been said above will shew that our poet, like all later classical poets, does not think it necessary to elaborate or reconstruct a wellknown plot contenting himself with its general outline, but he makes the plot a means only of displaying his skill in the manipulation of the language. This poem aims at telling the simple and attractive story of the epic in the elaborate pedantic style of the later kävyas, which admitted strained efforts at mere verbal jugglery, with the result that the story is embellished out of all recognition. This tendency of playing with the language is possible because of the special advantages afforded by Sanskrit, the large number of meanings assigned to Sanskrit words, the different modes of splitting up compounds and the diverse ways in which the syllables comprising a line can be disjoined. The success of such figures of speech as yamaka and śleşa lies in this adaptability of the classical Sanskrit, the flexibility as well as the complexity ·INTRODUCTION vii of its grammatical forms, and the susceptibility of its words to delicate subtleties of meaning. Making allowance for this pedantic and artificial development of later kāvya-style and its vitiation of taste, one must admit that our poet had no mean talent in his own line. He is not a great poet in the proper acceptation of the term, nor even a mediocre poet, but his pretensions are in other directions. His theme is slender, and no attention is paid to its really poetic possibilities, but these defects are made good by the luxuriance of verbal embellishment and by the skill displayed in the use of double meanings and clever chiming. By this alone our author claims merit, and his work is one of the earliest authoritative examples of its kind. It must be said to the credit of our author that his slesas are not always as strained as we find them, for instance, in the Naişadha or the Rāghava-pandaviya ; while his yamakas are often inevitable and pleasing, much more than they are in the Nalôdaya or the Yudhisthiravijaya of Vasudeva. It is well that he has, kept himself within modest limits ; for, while such a work may be acceptable as a tour de force, one cannot have too much of it. If this was, as it appears to have been, the chief object the poet had in composing this piece of literary exercise he must be considered to have been eminently successful. Indeed, in this class of factitious compositions, which form a distinctive feature of later Sanskrit literature, the Kicaka-vadha should occupy a high place. In Sanskrit, there some good śleşakāvyas and astounding feats of verbal ingenuity have been achieved ; but the yamaka-kāvyas are are ·viii INTRODUCTION its scope as not many, and there is no known kāvya which includes both slesa and yamaka in our Kīcaka-vadha does. The earliest yamakakāvya, attributed to Ghatakarpara, is a fine short lyric of 22 verses, which almost exclusively uses end-chiming. The later yamaka-kāvyas, however, of Vāsudeva are more ambitious but extremely artificial compositions, abounding in elaborate tricks of style. His Nalodaya in four cantos (217 verses, ed. F. Benary, Berlin, 1830), Yudhisthira-vijaya in eight cantos (719 verses, ed. Kāvyamālā, No. 60) and Tripuradhana" are really literary curios. The second of these works is the most considerable feat of skill, known in Sanskrit, in this highly artificial style of composition; while the maturer and more well-known Nalốdaya (which had for a long time the honour of being ascribed to Kālidāsa) is especially remarkable for the variety of complicated yamakaschemes it illustrates, and for successfully managing even the more exacting demands of quadruple yamaka in each verse. Our author, however, is not so ambitious, and has shown moderation in the use of only end and middle chiming of two or three kinds. In this he has kept to the simpler style of the Ghațakarpara-poem ; and later subtleties of workmanship appear to have found no favour with him. The literal meaning of the word ‘śleşa' is ‘union' coalescence. Bharata defines it as an excellence of Rhetoricians, who guote Kīcaka-vadha, take it as an authoritative example of a yamaka-kavya and hardly any attention is paid to its Sleşa. This work has not yet been edited : buti extracts from it are given by A. S. Ramanatha Ayyar in JRAS, 1925, pp. 265f. According to Mr. Ayyar, the date of Vasudeva is the first half of the ninth century A.D. or 5 ·INTRODUCTION ix composition (guna), arising out of the coalescence of words with one another through the aggregate meaning desired by the poet, and consisting of a subtlety which in appearance is clear but in reality difficult to comprehend. Later on, the śleşa was conceived of as a turn of poetic expression, an embellishment of poetic speech (kāvyalamkāra), and not as a general excellence of composition ; but Daņdin, who regards slesa both an excellence of composition and as a poetic figure, is still anxious to lay down generally that the śleșa, itself a figure, produces a peculiar charm in all poetic figures (ii, 362). It is possibly in accordance with this view that Rudrata adopts ślesa as a fundamentum divisionis in his classification of poetic figures, along with västava (reality), aupamya (comparison) and atiśaya (elevatedness). This may not be a very logical principle of classification, but the fact would indicate that the theorists acknowledge the śleșa not only as an independent figure of speech but also as capable of being involved in other figures. From Udbhata's time, however, the blesa came to be regarded as a poetic figure only, relating to the meaning of words (arthalamkāra), although Udbhața declared that in cases of combination the śleşa would prove stronger than the accompanying figures to the extent even of dispelling their separate apprehension. All these speculations of the early theorists would indicate that a sparing and legitimate use of śleșa was regarded as a source of charm to poetic expression, and that this figure might also be involved in other express figures (like upamā) so as to enhance their charm. The earlier poets also recognise this, and make moderate FO ·* the INTRODUCTION use of śleşa as a figure to impart variety and subtlety to their modes of expression. In later poets the importance of this figure grew out of all proportion; and the love of playing with words, which became a distinctive feature of later decadent poetry, inspired the poets to use the slesa for its own sake, in order to display their skill and ingenuity in the manipulation of words. It is not necessary here to refer in detail to the controversy among theorists regarding the classification of śleșa. Udbhata speaks of śleşa as an arthalamkāra only, i.e., as a figure depending upon the meaning of words and not on the words alone, but he divides it again into artha-śleşa and sabda-śleşa. Later writers like Mammata say that what is called artha-śleşa by Udbhata. is really sabda-śleșa, and there is no logic in regarding śleșa as an arthalamkāra and then subdividing it into sabda-śleşa and artha-śleşa. On the other hand, Mammața maintains the distinction between these two kinds of śleşa lies in the fact that the sabda-śleşa is incapable of enduring a change of synonym (parivrttyasaha), while artha-śleşa is capable of doing so. In other words, the sabda-śleșa vanishes as soon as we substitute a synonym for the word on which the double meaning depends: but the artha-śleșa persists because it depends not on particular form of the word used but upon its sense. The sabda-śleşu, which thus depends upon the employment of a particular form of words, may be again sabhanga, abhanga or a mixture of both (ubhayâtmaka). In the sabhanga śleşa the expression is split This theory is not admitted by writers like Ruyyaka, who say that the distinotion lies in āśrayâśrayibhāva, and not (as Mammața holds) in anvaya-vyatireka. See my Sanskrit Poetios, ii, 294. S that 7 7 ·INTRODUCTION xi up differently to yield the two meanings: but in the abhanga it is not necessary to do so. Our author exemplifies all these orthodox varieties of paronomasia. With regard to yamaka, its artifices seem to have found great favour with older theorists and received elaborate treatment in their hands, although the process repeats itself in comparatively modern decadent poets who delight in such external poetic devices. Bharata mentions and illustrates as many as eleven varieties of yamaka, which Bhāmaha comprehends in five broad classes. In Bhatựi X, this figure is elaborately illustrated in twenty ślokas, which give us twenty different varieties of this figure ; but his treatment would indicate that he was probably drawing, not on the authorities mentioned above, but on some older work on rhetoric which is now lost to us. This elaborate treatment of the figure would shew that it must have been very early comprehended, and we find instances of it in the Rāmāyana (Sundara-kāņda V, 15-17) and in Rudradāman's inscription of the 2nd century A.D. In the same way it receives greater attention from Daņàin, Vāmana, Rudrata, the Agni-purāna and Bhoja among earlier writers on Alamkāra. Possibly it was favoured as a not unlikely substitute for rhyme, which is nearly absent in earlier Sanskrit, and which may have been influenced partially No attempt is inade in our Notes to the text to classify the yamakas used by our author, because no two theorists are agreed with regard to the classification of yamaka and make use of different nomenclature. The rhyme in later Sanskrit must have also been of popular origin. The Apabhramsa poetry is full of rhyme, and by the 9th or 10th century A.D. it may have reacted upon Sanskrit poetry itself. Jayadeva's Gatagovinda may be cited as an instance to the point, 8 9 8 ·xii INTRODUCTION in its origin by what Viśvanātha calls antyanuprāsa (X, 6), if not by antya-yamaku. But Mammaţa and later theorists, following perhaps the dictum of Anandavardhana (on Dhvanyaloka ii, 16f) that yamaka, in order to be really poetical, requires a special effort on the part of the poet and is in no way accessory to rasa, mention it, but dismiss it in a few words. As critical insight into the aesthetic requirements of poetry grew, the importance of such figures in Poetics as depended for their appeal chiefly on clever verbal arrangement naturally dwindled, although the figure itself continued to play a much larger part in later decadent poetry. Our author, however, is not anxious to display his skill in weaving multifarious and complicated schemes of yamaka but limits himself to the use of one or two definite varieties. With regard to the date of composition of the Kicaka-vadha, no definite clues are given by the poem itself. The whole of the first canto is taken up with two benedictions pronounced at the commencement, which praise in turns Śiva and Krşņa, followed by a rather lengthy panegyric (I, 7-27) of the king who was the poet's patron but whose name is unfortunately not expressly mentioned. In I, 21 we are told (according to the commentator) that this king's praise extended from Kalinga to all the world, because he did The antya-yamaka does not give us true rhyme, for (the vowel-groups remaining the same) the penultimate syllable is not preceded by different consonants. Thus yamaka would require repetition of faxra and fame, but the proper rhyme would be fate and fagre. On the distinction between anuprāsa and yamaka, see my Sanskrit Poetics, ii, 35, footnote 57. 10 ·INTRODUCTION xiii to not, out of pity, exterminate the famous kings whom he had conquered. Apart from the obvious exaggeration usual in such panegyrics, this would indicate that he was a king of Kalinga. Turning, again, to the expression Arctalane in I, 7a, which Janārdana fails explain satisfactorily, we find the suggestion of the other commentator Saryānanda that this was the name or biruda of the king, whose other name was Rāma. As we possess very little authentic information regarding the political history of Kalinga prior to the 11th century A.1)., it is not possible to identify this king with any known historical personage. On the other hand, we have pointed out in our note on I, 21 that it is possible to interpret the verse in a different way and make it mean that the king's praise extended over all the world, because he did not, out of pity, exterminate from Kalinga the princes of the place whom he had conquered. This would indicate that he was the ruler, not of Kalinga, but probably of an adjoining territory, who conquered Kalinga in his career of conquest. But all 1 this does not give us any clue to the definite date of the poem. Accepting the second view given above, one may find in the word fane in 1, 7a (which commentators fail to interpret satisfactorily) a covert allusion to Vigrahapāla of the Pāla dynasty of Bengal, if it be possible to establish by other evidences that our poet lived in the court of one of the Vigrahapālas of Bengal. But it is hardly safe to speculate upon this slender and doubtful basis, in spite of the fact that one of the three Vigrahapālas may be shewn to have had some connexion with a conquest of Kalinga. It is noteworthy, however, that so far as we can trace, the poem ·xiv INTRODUCTION 1.1 always had a direct relation to Bengal, that it has been preserved and held in high estimation in this country, and that the only commentaries that have been obtained had its origin in Bengal, indicating its currency there; while there is nothing to connect it with Kalinga excepting the verse I, 21 of ambiguous meaning. The poem itself affording no certain indication of its date, we have to fall back upon external evidence for fixing its period of composition. So far as I have been able to trace, the earliest writer who quotes the work and the author seems to be Bhoja. In his Sarasvatē-kanthabharana, he quotes anonymously and comments on two verses from this poem, I, 3(=p. 86, ed. Borooah, 1884) and I, 10 (=p. 79); while in his Srågāra-prakāśa, he mentions the na name of the author and his work. This would furnish the lower limit of the date of the poem; and we know from Bhoja's own inscription as well as from other evidences that he belonged to the Paramāra dynasty of Dhārā and ruled in the second and third quarters of the 11th century A.D.1? It is clear therefore that the Kacakavadha must have been composed some time before the 11th century A.D., at which date it was authoritative enough to be quoted by Bhoja in his two works. This date is corroborated by the fact that Nami-sādhu, who commented on Rudrata's Kāvydlamkāra and who gives the date of his own commentary as samvat 1125 (= A.D. 1069), quotes anonymously the verse I, 10 See Bulletin of the London School of Oriental Studies, Vol. IV, pt. ii, p. 282; also Report of the Working of the Peripatetic Party of the Madras Govt. Oriental Library, 1916- 19, p. 42. On the date of Bhoja, see iny Sanskrit Poetios, i, 144-7. 1.3 ·INTRODUCTION XV nor 1 3 cians, at p. 37 (ed. Nir. Sag. Press, Bombay, 1909). The upper limit of the date of our poem, however, is uncertain : but in one passage (III, 25) Nitivarman appears to be, consciously or unconsciously, imitating Bhāravi, Kirātaº ii, 6. This is not conclusive evidence, is any other clue available ; but from the general style of composition and its highly artificial character, we would not be justified in placing the Kacaka-vadha too early. It was probably composed some time in the 9th or 10th century A.D. The Kīcaka-vadha is also quoted by a large number of grammarians and lexicographers, as well as rhetorisome of whom appear to be fairly early writers. In his commentary on the Uņādi-sūtra i, 117 (ed. Aufrecht, p. 22), Ujjvaladatta cites I, 24 with çfar ata:, and on iv, 102, quotes14 the last pāda of II, 12, again with great Britaat: 1 Puruşottama-deva in his Bhāṣā-vrtti on Pāṇini ii, 4, 23 comments on the formation of the compound yaani quoting anonymously the line (II, 25d) in which it occurs. This ungrammatical formation has puzzled most grammarians and has been discussed in the vrtti on Samkşipta-sära (ed. Syāmacaraṇa Kaviratna, Samāsa-pāda 344, p. 1294: quoted anonymously), Supadma (vi, 3, 80, anonymously), ? Besides Bhoja and Nami-sadhu, Gopala Bhatta in his commentary on Mammața (ed. Trivandrum, 1926, p. 77), quotes anonymously and comments on Kicaka-vadha I, 10 (see our Notes on this verse). 1* Wrongly read by Aufrecht staat starar att starfa for श्रुत्वाश्रु त्वातुरासूजत् । Aufrecht (Catalogus Catalogorum, i, 108a) notes that the Kīcaka-vadha is also cited in Puroşottamadeva's Varnadesanā. The Rīcaka-vadha is also quoted in the Durghatavrtti of Saraṇadeva (p. 50, od. Trivandrum, 1909). 15 10 ·xvi INTRODUCTION Praudha-manoramā (ed. Benares, 1888, p. 346, fa tanah), Tattva-bodhini on Siddhanta-kaumudi (ed. Śivadatta, Bombay, 1926, p. 242, la mtaaaa) and other grammatical works. Aufrecht notes that the poem is also quoted by Rāmanātha in Manoramā Kātantra-dhātuvrtti, which was composed in 1537 A.D. In the lexicographical works this poem is quoted by name in Rāyamukuța's commentary on the Amara-kośa (Bhandarkar's Report, 1883-84, p. 472) in connexion with the explanation of the word fareas in I, 17. Vandyaghatiya Sarvānanda in his commentary on Amara's lexicon gives a large number of quotations, with sfat atamas: IV, 18 (= on i, 1, 39-40, ed. Trivandrum, pt. i, p. 30), I, 17 ( =on i, 5, 12 ; pt. i, p. 110: also pt. ii, p. 58), II, 11a (= on ii, 6, 29b; pt. ii, p. 284), V, 5d (= on ii, 4, 104; pt. ii, p. 153), V, 5cd (=on iii, 5, 20 ; pt. iv, p. 179). It is noteworthy, however, that one verse (on iii, 1,106; pt. iv, p. 49) क्रीज्यापि न वैद्य न वितथा वागुरीकृता । हन्तुं चारिमृगान् बाणसन्ततिर्वागुरीकृता ॥ which Sārvānanda gives as a quotation from Kicakavodha does not occur in our poem. The attribution in all likelihood is incorrect. It is worthy of note that almost all these quotations are quotations of Nītivarman's yamakas, and his śleşa is hardly cited as authoritative. It is probable that his yamakas were more admired (and justly so) than his śleşas, in which he does not seem to have been equally successful. These quotations would indicate the admiration with which the Kacaka-vudha was regarded by a certain class 2 ·INTRODUCTION xyii of writers who favoured this kind of elaborate composition; but it also gives us an idea of the weight and authority: attached to the work as the composition of a well-reputed poet. It is also remarkable that, with the exception of Bhoja, Nami-sādhu and Gopāla Bhatta, almost all the writers who quote this work belong in all probability to the Eastern provinces, and some of them are directly connected with Bengal. The reputation of this poem must have been at one time very high in Bengal, even if we suppose it to have been composed in Kalinga ; and it can claim distinction as being one of the earliest known kāvya works originating in the Eastern provinces of India. The present edition of the text of Kicaka-vadha is prepared from two complete paper MSS in the collection of the Dacca University Manuscript Library, which are marked by us as A and B. Both of these are in clear good Bengali handwriting of different periods, but the variae lectiones shew that they were probably not derived from same archetype. Both of them, however, agree in the number and order of verses as well as in the division of the cantos. B is as a general rule more correct, but the readings of A are sometimes preferable, especially in those folios where the text is accompanied by a marginal gloss. Both the MSS make no mention of any date, nor of the name of the scribe. A consists of 16 folios : size 3 in. X 16 in. ; four lines on a page (excepting the last which contains three lines). The MS was purchased from Babu Murari Mohan Chaudhuri of Pingla, Midnapore, in West Bengal. On the blank front page of the first folio there appears a mantra (HT TAT TETT, etc., two lines and a half) on the right top FD ·xviii 16 INTRODUCTION corner, and on the left side : Fariaat Axtragara, 747 Talmraegradant [ar]fa argen! These lines are probably written by the person who studied a part of the poem and wrote the marginal gloss (using both black and red ink), which accompanies the text up to the end of folio 6a (III, 17). The writer of the text and the gloss appears to be the same person, as there is not much difference in the handwriting. He must have copied the text, and then very carefully studied and corrected it up to the point indicated, supplying omissions, etc., and compiling a brief marginal gloss, apparently from different commentaries on the poem. He is careful enough to mark every word-division with signs and even the anvayas of the words sometimes with figures 1, 2, 3, etc., or by dots. But possibly his patience was exhausted by the time he came to the sixth folio, i.e., to III, 17; and the obvious scribal mistakes or omissions have not been corrected or supplied in the rest of the poem, nor the marginal gloss continued. The writer of the gloss had probably the commentary of Janārdana-sena before him, for in many places he actually reproduces it; especially in one place the whole of Janārdana's commentary (on I, 27) is reproduced in the gloss. But he had perhaps other commentaries or help before him: for his interpretations are sometimes new and do not agree with the commentary. We have reproduced some of these in our notes. Some of these passages indicate that probably the gloss-writer had also before him the commentary of Sarvananda-nāga. It is not unlikely that other commentaries on the poem also existed. The marginal writing has suffered a good deal from damp and is worn along the edges. 1 6 ·INTRODUCTION xix The writing of A is clear, but some pages are damaged by damp, and the letters (especially in the marginal gloss) have become indistinct. It is written on white country-made paper, and the appearance as well as the script of the MS is old. From the formation of the letters, it is probable that the writing belongs to about 1600 A.D. The history and development of Bengali script have not yet been scientifically studied and chronological materials have not all been collected together; but I have carefully compared the script of my MSS with Bendall's plates, with the facsimiles given of the 16th century MSS in Rájendralála Mitra's Notices, Vols. III and IV, as well as with some of the dated MSS of the period in the Dacca University collection. While substantially agreeing with Mitra's plates, the Bengali script of A shows a further development but cannot be placed much later." The writing thus seems to be of about the end of the 16th and the beginning of the 17th century. B appears to be a more modern Ms. Its writing is very clear, distinct, large and bold; and the paper is of the usual yellow country-made variety. It consists of 13 folios, four lines on a page; size 3 in. X144 in. The writing belongs probably to the 18th century. The MS was presented to the Dacca University by Messrs. Tarachand Bhattacharya and Nalini Mohan Bhattacharya of Borai, District Bogra in Bengal. Both the MSS exhibit the usual characteristics of 17 11. Although the writing is comparatively modern, it was thought fit to give facsimile specimen-pages of our MSS, partly to faoilitate comparison with other specimens, and partly to furnish data regarding Bengali scripts of different periods, ·XX INTRODUCTION 7 Bengal MSS, viz., duplication of consonants with 7, the non-discrimination of a and a, confusion of certain aksaras which have the same sound in Bengali, etc. I have corrected all these in my text and adopted a uniform system of spelling. But I have taken care to note all the real variae lectiones, except in a few cases where they are obvious mistakes of spelling (e.g., in षत्व or णत्वविधान) or dropping of a letter. A begins the text with di a# Tara, and sometimes writes on the margin sfteta: (e.g., fol. 6a); B commences with singari and has no marginal writing or corrections. The pagings of both A and B are regular, except that A has an extra folio, in which it writes over again III, 11-24 (fol. 6a and b). The India Office MS of the commentary of Janārdana-sena is complete in 40 folios (ending at 40a), written on yellow country-made paper. On an average there are eight lines on each page (excepting fol. 15—7 lines; fol. 2b-6 lines; fol. 40a_-7 lines). The MS appears to have been presented to the East India Company's Library by H. T. Colebrooke, and the word Tgar at the top of the title (see fasc. of the title-page) probably indicates the name of Raghumaņi Vidyābhūsaſa who is said to have been Colebrooke's Pandit. The MS was either copied by him or purchased through him, this name appearing in most of Colebrooke MSS in the India Office; and the figure 3probably indicates lot no. 36. The MS is in modern Bengali script and cannot be older than the 19th century. It is written in two different hands, the first hand going only up to fol. 1-3b, although some of the corrections in the following ·appears from fol, 4a up to the INTRODUCTION xxi pages appear to be also in this hand. A different hand end. The handwriting is good and clear but the MS is badly copied, and there are mistakes and omissions in almost every two lines. As we have tried to shew below, the MS copy was probably made (for Colebrooke) from a very old Bengali MS, and the scribe stumbled at every step over its old script. It is also probable that the copyist did not have the text of the poem before him for following the commentary, which he had to copy blindly and blunderingly. The MS exhibits all the characteristics mentioned above of Bengali MSS, although it rarely duplicates consonants with 2. The sign of anusvāra or visarga is often omitted, consonants or letters dropped (e.g., tur for ufa), syllables transposed, redundant letters used, wrong sandhis made, and incorrect forms of words used (e.g., straat for TRTETAT). Some corrections are indeed made and omissions supplied on the margin, but these are not sufficient nor carefully done. There is a regular confusion between certain akşaras, e.g., 7 and 8 (79, 8), and a (?, ), 67 and 6 (I, 5 and 3 (7,5), 27, and # (st, T. ), and 4 (5F, *J), all of which have almost the same pronunciation in Bengali; q and (7, T); FJ, I (written as in old Bengali); y and ** (written as in old Bengali); 49 and 5 (written as in old Bengali); p (T) and # (a); 3, a, (t, o, E); 17 and (a, ); 7 and are not (a, ; F and (written nearly as 57 in old Bengali) and (97); #, and a (T, 4, 5, AT) ; -2, FL and (7, 11, 1); <a, & and F9 (9,7, 0); en and pe (J, GJ); and $ (F,F); ft, &, ma and # (5, 7, and 37), etc. Some of these mistakes prove undoubtedly that the scribe was copying from an old .

·xxii INTRODUCTION MS, and either misread or could not make out the akşaras, which have a similarity of appearance. In this respect, the following (in addition to the confusions noted above) are significant: { and ef; # and #; - and T; e, and e; and ; ea and «f; and #; all of which in old Bengali script have almost similar appearance. One of the remarkable but ludicrous mistakes is the confusion of and aa (es and 70), while fear is regularly written as part I The vowel-signs are often wrongly written ( एकार for आकार, श्रोकार for औकार). All these scribal mistakes are corrected in our text, but they are not noticed in the various readings given in the footnotes. I have noted only those cases where the combinations of letters were not clear, or the reading doubtful, or the passage obviously corrupt, or where an emendation seemed necessary for the sense. Such a procedure was necessary on account of the extremely incorrect and corrupt nature of our MS, and the very large number of mistakes ; for it would have served no purpose of scholarship to note every minute error of spelling or obvious confusion of letters or akşaras (where such errors and confusions abound from line to line), and the critical footnotes would have been unnecessarily bulky. The commentary generally follows the order of as given in our MSS of the text, except in one case (IV, 43 f) where the order adopted in the commentary, appearing more logical, has been accepted in our text. I have generally adopted for the text of the poem the readings of the MSS of the poem: but in a very few cases the readings of the commentary, appearing to suit the text better, have received preference. verses ·,uecessary to add elaborate explanatory INTRODUCTION xxiii As the commentary is edited from one MS, which is defective, the text of it cannot be taken to have been settled as satisfactorily as the text of the poem itself: but I have bestowed particular care on it and have done what I could with the imperfect material at my disposal. The task was not without difficulty, as the MS could not be relied upon, and in cases of doubtful or corrupt readings conjecture was not always safe. All emendations, however, have been carefully noted and wherever words or akşaras, obviously left out by the scribe, have been supplied or lacunae filled up, these have been indicated by enclosing brackets. I cannot pretend that all my emendations have been happy. If some doubtful passages still remain, I have found them incapable of being finally settled without the help of another and more correct Ms. But the point is not very material, as the commentary is not especially valuable, although it is a clear and useful guide to the interpretation of the difficult text. As a matter of fact, the commentary is so clear and easy to follow that I have not thought it notes. In a śleșa and yamaka-kavya, it is possible to display one's exegetical ingenuity by suggesting fine explanations; but I have tried to avoid these as much as possible. My notes are meant only as a supplement to the commentary. The translation of such a kāvya into English would have been of doubtful use and has therefore been avoided; for the importance of this type of composition lies, not in its matter, but in its peculiar manner. Nothing is known of the commentator except that his name was Janārdana-sena, and that his commentary ·xxiv INTRODUCTION was entitled Tatram. The name of the author is peculiar to Bengal, and he was apparently a Bengali Vaidya with the patronymic sena, usual in Bengali Vaidyas (though the patronymic is also found in some Kāyastha and Vaiśya names as well). His citation of Kātantra Grammar throughout as authoritative, his use of words like FETETT (still employed by Bengal Pandits and in the vernacular), and the literal rendering of some vernacular idiom to be found in his Sanskrit sentences--all indicate the probability of his being a Bengali and a very modern writer. The commentary, though useful in its way, is not pretentious, and the author seems to be a man of limited scholarship. He is generally correct in his interpretations, but sometimes fails to explain some passages satisfactorily and is positively wrong in some of his explanations : while in some cases he deserts us in difficulties. He cites faragtar twice (on II, 7; 4), and a feat once (on III, 5), but all these seem to be misquotations from memory, not to be found in the printed editions of the lexicons. He generally follows AATT, but it is interesting to note that he quotes Rantideya twice (on II, 15; III, 1). The only author on Alankāra cited is Daņdin (on IV, 19), and from general literature there are. only two quotations from महिम्नः स्तोत्रम् (on I, 1; I, 2). It not necessary to describe here in detail the MS, of Sarvānanda-nāga's Tīkā on the Kicaka-vadha, which has been utilised in our notes. The copy sent to me by Dr. Šāstrī consisted of 38 folios (ending at 38a), written in Bengali character on white country-made paper. It is complete and fairly correct, but the left top corners of folios 21a to 24a have been torn off and a part of the ·INTRODUCTION XXV -7 first line on these folios lost. One folio (fol. 30) is entirely missing, and comments on IV, 15 (partly), 16-22, 23 (partly) are thus lost. Oni fol. 29b, a part of the commentary on IV, 14, has been struck off (probably inadvertently) and then penned over again in deeper ink, thus blurring the whole impression. The commentary fails to impress us either by its learning or its acumen and is not so full as Janārdana’s, but in some cases its suggestions are striking and helpful. The patronymic nāga is common in Bengal, and there are other indications in the līkā which make it probable that Sarvānanda was also a Bengali. He follows Kātantra but not slavishly. He quotes WAHIT generally but also #feart (on I, 9, 26, etc.), faza (e.g., on II, 8, 14, 24; III, 8), gratree (on I, 9, 15), pia (on II, 2; III, 1), FETTO (on II, 7), and teemata (on II, 11), although as a rule its quotations from lexicons are anonymous. It is not impossible that Janārdana had before him this commentary: for in some places Janārdana's alternative suggestions (CET) agrees with Sarvānanda's explanations, and in one instance especially (on V, 2), the afraid of Janārdana appears to be Sarvānanda. The name of the scribe as well as the date of the copy of the MS is given at the end in a doggerel verse : टीकेयं लिखिता श्री[मद] रामशरणशर्मणा । पक्ष (वे)दरसक्षोणीयुक्शकाब्दे सुखप्रदा ॥' मल्लाब्दे रसयुग्माशायुजि टीकेयमालिपत् । शुक्रे शनौ नवाहे च पूर्वाह्न पाठहेतवे॥ 8 18 yarat atraat was originally written, but corrected thus on the margin. F.

·xxvi INTRODUCTION This gives us sakábda 1642 and mallabda"' 1026(= A.D. 1720) as the date of the copying of the MS. The use of the Malla Era would indicate the currency of this cominentary in Mallabhūma (=District Bankura in West Bengal), to which place it is not unlikely that the scribe Rāmasarana (and also probably Sarvānanda) belonged. In conclusion, it is my pleasant duty to thank those who have helped me in bringing out this edition. I am grateful to the Vice-Chancellor and the authorities of the Dacca University for allowing me to utilise the two MSS of the text in the University collection, for arranging about the loan of the India Office MS of the commentary and for generously including it in their series of oriental publication. To Professor F. W. Thomas my hearty thanks are due for allowing me to borrow the India Office MS (of which he had charge at that time as the librarian of the India Office) and for kindly looking over the press copy of this edition, which was sent to him by the University for his expert opinion regarding publication. To Mahamahopādhyāya Dr. Haraprasād Šāstrī I must acknowledge deep obligation for his very kind interest in this work and for the loan of his own MS of the commentary of Sarvānandanāga. I must also convey my thanks to my colleague Pandit Nanigopal Banerji, Kāyyatirtha, Asst. Lecturer in Sanskrit in this University, for his suggestions and for the assistance he has rendered in collating with 19 On the Malla Era, see Indian Historical Quarterly. Vol. III, pp. 180-1, 412; Descriptive Catalogue of Bengali MSS, Vol. I (Calcutta University, 1926), pp. vi-vii,

·INTRODUCTION
xxvii
me the MSS of the text and the commentary. But for
the edition itself and its imperfections I must take the
entire responsibility.
UNIVERSITY OF DACCA
January 15, 1927
S. K. Dé.

·No text on this page.

·13332
THE TEXT
With Commentary

·Text B
প্রীজিৎসুচবিহােভেদী সাপােৰ দুগুসহােমযা |ীবদেহগকবোদতনুসহােমহা বিতওঁৰমনযােগার
সহিত তেওৰমৰ্মৰেতিক্ৰিয়াৰোহতে
গ্রাহবাগানদমর্দন সিধলােহান।
প্রাতঃ যাবিনোনযুর্বপায়েনজুগােপ তা” এযােৰহমান প্রযুমৃঙুগোপাং বাৰৰ
রাহপতামাতিল্লাহ পাকুণিীযুধিয়া
তনাতে সনাওএছযশ্রীগণপণ্ডেৰক্ষিতে।
শিবাড়থযমঙোনিপদোতাক্ষেশো গ্ৰান্তৰঙাথশীতৰ্মাহগানােকবিগ্রহ। সাদকাহামাহমানেকাহ
Fol.
la
এ খিলানযুগোপ??(গোক্ষণ্ডগােনগানিকৃগুবিধেযেনাধীণয়ের মতো সাদপ্রশ্নপবিমােমঘৰখাত
গিযৰীসবেথেলাঘমাইক বিথমেৰযে
বিজাবি ক্রিম দুশমানবেগগুন্নাহাফেজেমহল
aগাযেঘযুদ্ধে ভানেমবিখম নিজেও যেই বাপনেমা মাজতাযেনাকমুতেসোরদের
সনিদাহাষাগুনমমবেদসমযেখানে গুজবাসীৱনৰয়াং পার্থনমপিজিয়নপুরা,
মা দিবসোফাজতাবাদ গ্রামোপলারতিকথাশ্রিম গুহামাননের্তীণেৰণমজান মানে
Fol.
10b

·| ·গাইউ SH কক্ষপয়েশিমু i৯৪ এবং ধৰ বিলিয়ন বিধিমা . সমপদমগিরীশাসনামনুনুমগুয়ানীৰে ভরাধই প্রঞ্জাদ প্রমুখ । Text A দিয়ে নােকায়ানা আপঙ্কিারি সম্মিাবার প্রদীপ্ত শানাদঃ ( যেম-ি১ সুপছিধোনঃ}}:সীম x 2 আমতা রানী দারুস সালানা যােবলী মুর্তজমকাথতলকমেবা গযু নিপণলত পরিক্রমাগতীরবকে জির অক্ষম। সুদহাপ মন্ত্রপাতি ভক্ষাৰ ৰক্ষাতকালীকনগর দক্ষিন সুমহান আদালপctif' পুনমীতান। হাহবাগ me জল'পাতা এহাননাদিতধামর্থক নিম পাওয়া যায় বরফাবীর কুঞ্জ পুঞ্চ'য়াল azসয়াম ও দেলওয়ামা থাকায় সিপিয়াসেন সুমা পাতা দত।কয়া লিমিদ মাহমমমনা কাপ, পুবাই মজও সিপিঃদুলি দাবনমােৰলিঙ্গসম ' মোৰোমবার বলে। সুহানাদন চাকরি ও পয়ঃ মানুষের সাবেবাবপুল Fol. 5b দুইপক্ষ মূর্ব রিপার্থধোথিr দী'ডইলী সুৰকম + ব্যসীমানা দিয়া; বেসিস মন রে জলপাইয়ে খবর: বনরমাল Fol. 14 a সবেন Y আলোকমপি তাসক্রিীহমেীসুমীফাক্ষাপনমঃ। জনমাধাহী আমবাগসহমতলীর প্রায় সমবায় পাখালপাগোতেমনিয়া।৩মপুপমাফিয়া পুণ চিত্রা সেপটিয়সালাহল দৈবনা পাঠক পর পর কান পানিনীতিময় এধিবেরইষ্টে। বয়ঠর কেয়ারহোলিমলিনী Fol. 16b সুখ মজাদইহমান মলমtধী শহীয়মান । মামা সমাধাইমস ॥ । । । ঐ ৰা বা ৩০ সকল প্রশ্ন রাস্তামীম

·No text on this page.

·প্রসকষমাহমুণ্ডতথ-ইতানাদি ইত্যানাকসন্তপণঅহানদিনঅন্তেমতিৱাব লুসান্দুও। দূরতমিস্রাধিকলােহিতরুহুদিরাবাস্ততিদ্বধিতপরিহইব্রেহন্দ্রোদিতিগ্ৰাতন্ত্রে জহুঅবিক্ষোছগমাতজোছপাসাপ্রসকিৰণসমুচিতইনসাই মিলস আবিস্কাতবিক্ষৰছদীর্ঘদিকহমুদুর্যোধনসাধামতবিনুিার্জিঠৰজাগ্রতাতপুৱৰাদিনা আষামনাদার্মাহভজাগরণেরাঘদীর্জপ্রভাষতেআমমােদতগাদাযামিনীশাদুনর্বিটীভতরে ইডিকীতীকায়িতীযদায় [ওউইনাদি।তাহন্তৰত্ৰৰণকৰ্ণৰপ্ৰমুক্তোননাপ্রাপিত বৃর্তাবাবধাঞ্জাযাকপাতধনকাঘাাজনমতযোগীতাঘনােদিতিরক্ষাকর্তগির্জ নিমিসপোষাসমতিনমেনামঃ সাক্ষতিপাতবাজাবুজিৰ্যদুদ্ধিঅজাতেজেসজনসমুহ্মোপ Commentary Fol. 27b

·No text on this page.

·বিছােধশশিফা!
বসিরহবন্দি মানসঙ্গোহনদানকিতা। সদাসদানাঠদ চিদম্বরে বিবাজেমানামমনা সদাশিবা
শ্ৰীজনাসেনের
| ফতেলীবোৰতহপ্রকাশিকা ? হত এৰ বিকুনকুবনবিসি।
সন্তোষেঅনুববােধধর্মানীবিপ্রবিতপ্রিহেবিঘালয় শিoাৰানুমিতদৰোধ
দৰতায়ামৰূপ মঈনমাচবন শিষ্টার্শণগ্ৰপ্ৰাষ্টে নিবন্নাহ বিতঠি- মহা দুঃসহ স্মরকাম
সেছে নিতুইঠ-এমপ্রবনধ্বনিতা এবভূতােপ জিতঃ বতৰপ্ৰাপূহ নুষ্ঠকাবিহা
তাবৎ থশ্রিহ এগ্রোহ সুতবিতা, তেন যবিহ
শোভন যবিব শালাছড়ম্বা এস্টেচূেদী উর্যিতা।
পথpঈছ দমনমবােহিমিতিৰ:- ইতীব ‘ম্মেদেবগবত বউ পোষা মযপর্কসেহ দেহ
Commentary Fol. 1b

·No text on this page.

·এসবেষকীব- Lakhelottesterkies COM रमा जनाईनलता की वज797 ना.. प-चमा वधिपतालोfor ल २६ Présented by HO Colebrooke Eaqpr Commentary Fol. la ·॥ श्रीः ॥ महाकविनीतिवर्मविरचितं कीचकवधम् श्रीजनार्दनसेनकृतया तत्त्वप्रकाशिकाख्यया व्याख्यया समेतम्। प्रथमः सर्गः। जितः सुचरितोच्छेदी' स्मरोऽयं दुःसहो मया । इतीव देहमकरोदभिन्नं यः सहोमया ॥१॥ Benediction, invoking Siva, वन्दामि वृन्दारकवृन्दवन्दितामानन्दसन्दोहनिदानसेविताम् । सदा सदानन्दचितं चिदम्बरे विराजमानाममला सदाशिवाम् ।। श्रीजनार्दनसेनेन विदुषां तोषकाशिका । क्रियते कीचकवधकाव्यतत्त्वप्रकाशिका ॥ तत्र तावत्कविकुलकुवलयबन्धु सिन्धुसन्तोषेन्दुप्रकृतिसुन्दरशुद्ध- बोधधर्मा श्रीनीतिवर्मा प्रारिप्सितप्रतिबन्धकप्रत्यूहव्यूहविधाताय १. चरित • A; it appears that तो was written first but the vowel sign was erased afterwards. A begins with IT HAT गणेशाय; B with श्रीदुर्गा । चिदं Ms. Erased and written on the u. m. "बन्धु repeated in Ms. ४.

·1,2] कीचकवधम् बिभर्ति हारमनघं यो भस्मभिरहि सितम् । तेजश्च मन्मथशरिन्द्रिया! रहिसितम् ॥ २॥ शिष्टाचारानुमितवेदबोधितदेवतानामकीर्तनरूपं मङ्गलमाचरन् शिष्य- शिक्षार्थ ग्रन्थादौ निबध्नन्नाह-जितेति । मया दु:सहोऽयं स्मरः कामः, दुःखेन सह्यते नियम्यत इत्येतेनास्य प्रबलता ध्वनिता, एवंभूतोऽपि जित: पराभवं प्रापितः । ननु तस्यानिष्टकारित्वाभावात् कथं निग्रह इत्यत आह-सुचरितेति । शोभनं यच्चरितं शीलं शुभादृष्टं (!) वा तस्यो- च्छेदी उन्मूलयिता । तथा च, ईदृशां दमनमेवोचितमिति भावः । इतीव इत्येतस्मादेव कारणात् । इव उत्प्रेक्षायाम् । उमया पार्वत्या सह देहम् [ fol. 2a ] यः' अभिन्नमेकमर्धनारीश्वरात्मकमकरोत् कृतवान् । तथा च तादृशदेहैक्ये भगवत्या आराधनमेव बीजम्, न तु कामवश्यत्वम् । तस्य पराजितत्वेन विगलितप्रभावत्वादिति भावः । उक्तं च महिम्नः स्तोत्रे (श्लो० २३)-'यदि स्त्रणं देवी यमनियत- देहार्धघटनादवैति त्वामद्धा वत वरद मुग्धा युवतयः' इति ॥ १॥ इदानीं तस्यानन्यसाधारण्यमाह-बिभर्तीति२ ॥ कुलकम् । यो भस्मभिर्विभूतिभिः सितं शुक्लम् अहिं फणिनं हारं बिभर्ति । कीदृशम्-अनचं हृद्यम् । एतेन सदाशिवस्य सच्चिदानन्दरूपत्वा- द्विषयवासनैव नास्तीति ध्वनितम् । उक्तं च तन्महिम्नः स्तोत्रे (श्लो. ८)-'न हि स्वात्मारामं विषयमृगतृष्णा भ्रमयति' इति । एतदेव स्पष्टयन्नाह-तेजश्चेति । मन्मथशरैः कामबाणैरहिंसितम् अनभिभूत तेजश्च बिभर्तीत्यर्थः । कीदृशैः-इन्द्रियार्थः विषयरूपैरिति ॥२॥ । । १. Written in the 1. m. २ बिभेति Ms. ३. This is added on the u. m.

·I, 3-5] प्रथमः सर्गः यस्याहुरतिगम्भीरजलदप्रतिमं गलम् । स वः करोतु निःशङ्कमुदयं प्रति मङ्गलम् ॥३॥ या त्रिलोकनता मूर्ति रुपायेन जुगोप ताम् । and Kropa. योऽवहत् कंसनिधनप्रयुक्तामृजुगोपताम् ॥ ४ ॥ बभार वपुरम्भोजप्रभया पूतनाभि यः । पपात कर्मणा यस्य प्रभया पूतना भियः॥५॥ । या पुनस्तमेव विशिनष्टि-यस्यति॥ यस्य गलं कण्ठदेशः अतिगम्भीर- जलदप्रतिमम् अतिनीलमित्यर्थः । एतेन कालकूटादिपानादिकर्तृत्वेना- चिन्त्यविभवत्वं ध्वनितम् । आहुः आर्या इति शेषः । स उक्तलक्षणा- क्रान्तः शिवः । असाधारण [fol. 25] विशेषणैर्विशेष्योपस्थितिः, अयमुदयती[ति]वत् । वो युष्माकं निःशङ्कं यथा स्यात्तथा उदय प्रति वृद्धि प्रति मङ्गलमभिप्रेतार्थसिद्धिं करोत्वित्यन्वयः ॥ ३ ॥ विघ्नबाहुल्यभिया मङ्गलान्तरमप्याह-या त्रीति ॥ त्रिलोकतना स्वर्गमयंपातालरूपा मूर्तिः, तामुपायेन दुष्टदैत्यादि- वधादिरूपेण जुगोप रक्षितवान् । यश्च कंसनिधनप्रयुक्तां तन्नाशैक- प्रयोजनाम् ऋजुगोपतामवहत् ॥ ४॥ पुनस्तमेव विशिनष्टि~-बभारेति ॥ य एवंभूतं वपुः शरीरं बभार। कीदृशम्-अम्भोजप्रभया पूता नाभिर्यत्र तत् । यस्य कर्मणा स्तन्य- पानच्छलप्राणाकर्षणरूपेण पूतना राक्षसी भियः भयात् पपात, मृतेति यावत् । अतएव प्रभया प्रकृष्ट भयं यस्याः सा ॥५॥ १. निःसङ्ग. A. ०लता B. The commentary appears to be read त्रिलोकतना. ३. म्भोद A.

·कीचकवधम् 1,6-8] स पुनातु व्रजे यश्च गोरजःपातरूक्षितौ । शिशुरुच्छिद्य यमजौ निष्पिपेष तरू क्षितौ ॥६॥ अस्ति राजा जगद्गीतमहिमा लोकविग्रहः । साक्षादिव रुचां स्थानमहिमालोकविग्रहः ॥७॥whose name is तस्मिन्नृपे स्वशक्तीनां ज्योतिरक्षति रक्षतिः । कलिरस्याः क्षितेस्त्राणमकरोदिति रोदिति ॥८॥ Praise of the poet's pa bron not mentioned, स पुनेति ॥ यो ब्रजे गोकुले रजसा [ fol. Ba] धूलीनां पातेन रूक्षितौ तद्युक्तौ यमको प्रसिद्धयमलार्जुनौ तरू उच्छिद्य उत्पाट्य क्षितौ पृथिव्यां निष्पिपेष । कीदृशः-शिशुः बालकमूर्तिः। स कृष्ण: पुनातु, युष्मानिति शेषः। पूर्ववद्विशेष्योपस्थितिः॥६॥ यदाज्ञया कविकाव्य तमाह-अस्तीति ॥ प्रसिद्धतयेति शेषः । प्रसिद्धौ बीजमाह-[जगदित्यादि] । जगति गीतो महिमा महत्त्वं यस्य सः। लोकविग्रहः मनुष्यशरीरः, यद्वा लोक्यते [इति] लोक[:] दर्शनीयः, तादृग्विग्रहः। प्रतापमाह-साक्षादिव रुचां तेजसां स्थान- माधारः । इवोत्प्रेक्षायाम् । अतएव अहिमो हिमविरुद्धो य आलोक- स्तद्विग्रहः तन्मयशरीर इति यावत् ॥ ७ ॥ गुयानाह-वस्मिन्निति तस्मिन् राजनि स्वशक्तीनां प्रभावोत्साहमन्त्रजानां ज्योतिः' अक्षति यथा स्यात्तथा रक्षति सति, प्रस्या मदाक्रान्ताया अपि क्षितेखाणमकरोत् । अर्थादयं मयि ७ ॥ १. "च्छिद्य B. The reading of the commentary is यमको. ३. This line is written in the l. m. in A. ४. This word is supplied on the u. m. in A. ५. This word is added in the 1. m. ६. Ms. adds तिति after तथा.

·प्रथमः सर्गः I, 9-10] स गुणाकृष्टहृदयैः सुरसिद्धपीडितः । प्रतापक्षतदपैश्च परचक्ररपीडितः ॥९॥ तस्यारिजातं नृपतेरपश्यदवलम्बनम् । ययौ निझरसम्भोगैरपश्यदबलं वनम् ॥१०॥ सति एतत्त्राये सिमर्थ इति] मत्पराभव एवेत्यस्मात् कारणात् कलियुगविशेषः कलहो वा रोदिति ॥८॥ [fol. 3b] स गुणेत्यादि । स राजा सुरैर्देवैः सिद्धः सिद्धपुरुषैर्वा ईडितः स्तुतः । किंभूतैः-गुणैः शौर्यादिभिराकृष्टं हृदयं येषां' तादृशैः । परचक्रः शत्रुराजचक्रश्च' अपीडितः । प्रतापक्षतदः प्रतापेन ततो दो येषां तादृशैः । एतदप्युदात्तम् ।। तस्येत्यादि । तस्य राज्ञ: अरिजातं शत्रुसमूहो वनं ययौ । किंभूतमरिजातम्-अबलं आहाराभावात् सामर्थ्यशून्यं सैन्यशून्य वा । किं कुर्वत्-अपो जलानि श्यत् तनूकुर्वत् । शो तनूकरणे (धा० ४।३०), देवादिकोऽयम्। कै:-निर्भरसम्भोगैः जलप्रवाह- १. बलं in both places, B. Bhoja who quotes this verse in his Sarasvatt-Teanthabharana, ed. Borooah, 1884, p. 74, reads frizurata: in the second line. 2. There appears a space left here in the MS, but the word suilla: is written on this space within brackets, apparently supplying an omission of this word made before (see f. n. 5, P p. 4.) ३. From fol. 3b writing in a different hand appears and continues to the end of the poem. ४ and ५. These words or letters are added on the u. m. ६. These words or phrases are added by another-hand. कै; is added on the u. m.

·कीचकवधम् I, 11-12] निसर्गजिमाप्यार्येण तेन कीर्त्या विराजता । नीता विश्वसनीयत्वमार्जवै भुवि राजता ॥११॥ तस्य तच्छीलमन्येषामपश्याम न यद्वयम् । कामं क्रोधं च सोऽर्थस्य हेतुत्वमनयद् द्वयम् ॥१२॥ - ५ , सम्भोगैः। एतेन प्रतिबहवः शत्रवस्तेन राज्ञा वनं प्रस्थापिता इत्युक्तम् । पुनः किं कुर्वत-अवलम्बनम् अवलम्बनयोग्यं जनमपश्यत् ॥१०॥ इदानीमसाधा[२]ण्यमाह-निसर्गेत्यादि ॥ तेन राज्ञा भुवि पृथिव्यां राजता राजत्वम् आर्जवैः ऋजुभावैर्विश्वसनीयत्वं, अर्थात् प्रजानाम् , नीता प्रापिता। किंभूता राजता-निसर्गजिह्मापि स्वभाव- कुटिलापि । अपि विरोधे । तेन किंभूतेन-प्रार्येण सज्जनेन । तथा कीया विराजता शोभमानेन । अन्येषां राज्ञा राजत्वं केषामपि विश्वसनीयं न भवति [fol. 3a], तस्य तु ऋजुस्वभावस्य राजत्वं सर्वेषां विश्वासस्थानमित्युत्कर्षातिशयः । 'स्वरूपं च स्वभावश्च निसर्गश्च' इत्यमरः (१।६।३८) ॥११॥ तस्येत्यादि । तस्य राज्ञस्तच्छीलं तच्चरितम् । तदिति किं- यच्छीलं वयमन्येषां राज्ञा नापश्याम न दृष्टवन्तः । हस्तन्या १. माजावै• B. २. This line is missing in B. 'यद्वयम् in A. 3. This letter is added in the l. m. ४. 'मसा......ह is added by another hand, of which °माह is written in the 1. m. ५. 'विश्व......र्थात् added by another hand. ६. Added in the 1. m. *न्येषां added by another hand.

·प्रथमः सर्गः I, 13] न तस्मिन्नपराद्धानां दारै रविधवाय्यते । रणे तु वस्तहृदयैर्योधैरविधवाय्यते ॥१३॥ .. (का० ३।११२७) रूपम् । अनन्यसाधारणशीलोऽयं नृप इत्यर्थः। तदेव प्रकटयति-स राजा काम क्रोधं च एतद् द्वयम् अर्थस्य हेतुत्वमनयत् । कामं स्वपत्न्यामेव कुर्वन् पुत्रोत्पादनरूपस्यार्थस्य हेतुत्वमनयत्। क्रोधं चापराधिष्वे[व] कुर्वन् राजनीत्या तेषां धनं हरन्नर्थस्य हेतुत्वमनयत् । कामक्रोधावर्थनाशकरावपि तेनार्थहेतुत्वं प्रापितावित्युत्कर्षः । 'शुचौ तु चरिते शीलम्' इत्यमरः' (१।६।२६) ॥१२॥ न तस्मिन्नित्यादि । तस्मिन् राज्ञि अपराद्धानां कृतापराधाना दारैः पत्नीभिर्न अविधवाय्यते । अविधवा इवाचरति अविधवायते, 'कर्तुरायिः सलोपश्च' (का०३।२।८) इत्यायिः, तस्माद्भावे आत्मनेपदम् । ततः 'सार्वधातुके यण्' (का०३।२।३१) इति यण। एतेन तेन राज्ञा अपराधिनो घातितास्तेषां पत्न्यो विधवाचारमाचरन्तीति प्रति- पादितम् । रणे तु योधैरर्थाद् वैरिवी [fol. 4b]रैरविधवाय्यते भेटकस्त्रीभिरिवाचर्यते । अविर्धवो यस्याः सा। किंभूतैर्योधैः--त्रस्त- हृदयैः भीतमनोभिः "अवयः शैलमेषाः इत्यमरः (३।३।२०८)॥१३॥ , । १. द्वारै० B. 'वार्यते in both places in B. The line रणे तु is added on the u. m. in A. osto added on the 1. m. ४. इमत्य Ms. ५. added on the l. m. ६. य्य added on the 1. m.

·कीचकवधम् 1,14-161 जगदुच्छिन्नदुरितप्रभवस्तादृशां भवः । प्रसाद'क्षतभक्तार्तिप्रसूतिरिव शाम्भवः ॥१४॥ स राजगुणसम्पत्त्या जनितस्थिरभूदयः । तस्य नीतिप्रयोगेषु पुरोगतिरभूदयः ॥ १५ ॥ यदिन्दुबिम्बे लावण्यं धत्ते तद्वदनेन सः । स्थितियथा दिलीपस्य तस्य तद्वदनेनसः ॥ १६॥ जगदित्यादि ॥ तादृशां [ भवः ] प्रसादेन प्रसन्नतया क्षता भक्तानामार्तिप्रसूतिः पीडाप्रसवो येन स तथा। प्रसन्नन तेन राज्ञा सेवकानां धनादिदानात् पीडापनीयत इत्यर्थः । शम्भोर्भवोऽपि क्षतपापः (?)। तथा प्रसादेन क्षता भक्तानामातिः पीडा प्रसूतिरुत्पत्तिश्च येन स वथा, ईदृशश्च भवति ॥ १४ ।। : स राजेत्यादि ॥ स राजा राजगुणसम्पत्त्या राजगुणातिशयेन जनित: स्थिरो भुवः पृथिव्या उदय उत्कर्षों येन स तथा । तस्य राज्ञो नीतिप्रयोगेषु अयः शुभावहो विधिः पुरोगतिरभूत् । तेन राज्ञा यत्र यत्र नौतिः प्रयुज्यते तत्र [तन] शुभावहविधि प्रथम कृत्वैव प्रयुज्यत इत्यर्थः । 'अयः शुभावहो विधिः' इत्यमरः (११३।२७) ॥ १५ ॥ यदित्यादि ॥ इन्दुबिम्बे चन्द्र मण्डले यशावण्यं स राजा वदनेन तलावण्यं धत्ते । तस्य मुखं लावण्येन चन्द्रसदृशमित्यर्थः । चन्द्रस्य १. प्रसाद: B. २. The letter स is indistinct in A. ३. This line is missing in B. ४. 'दनेव B. ५. This line is missing in B. ६. नक्षता added by another hand. Added by another hand. Added in the 1. m.

·प्रथमः सर्गः I17-18] शिशिरांशोरिख ज्योतिः क्षितौ विकसितं सितम् । तस्यातिशेते नृपतिं यशः सर्वगं नृगम् ॥१७॥ भयादरक्षितस्तेन कः कृतस्वस्तिनास्ति ना। दयादमौ स्थितौ तस्मित्राजनीव शिवौ शिवौ ॥ १८ ॥ नास्ति एनः सम्पूर्णकलत्वावगमाय बिम्बपदम् । 'बिम्बोऽस्त्री मण्डलं त्रिषु' इत्य- [ fol. ba ] मर: ( ११२।१६)। दिलीपस्य रघुपितुर्यथा स्थिति- मर्यादा तस्य राज्ञस्तद्वत् सा इव । 'उपमाने वतिः' इति वतिप्रत्ययः ( का० २।६।१२) । किंभूतस्य तस्य-अनेनस: अपापस्य, पापमस्येति अनेनाः | 'स्वरेतरविपर्ययः (का० २।५।२३) इत्यक्षरविपर्ययः । 'मर्यादा धारणा स्थितिः' इत्यमरः ( २।८।२७)। 'कलुषं वृजिनैनोधमहो दुरितदुष्कृतम्' इति च ( १।३।२३)॥१६ ।। शिशिरामित्यादि । तस्य राजो यशो नृगं नृगनामानं नृपमतिशेते अतिक्रामति । नृग एव महायशाः, स राजा ततोऽपि यशसा महान इत्यर्थः । किंभूतं यश:-क्षितौ पृथिव्यां विकसितं विस्तृत तथा सित धवलम् । तथा सर्वनृगं सर्वान नृन् गच्छतीति सर्वनृगम् । किमिव-शिशिराशोश्चन्द्रस्य ज्योतिरिव तदप्युक्तविशेषण- विशिष्टम् ॥ १७॥ भयादित्यादि ॥ तेन राज्ञा भयाद् अरक्षित: [को] ना क: पुरुषः अस्ति । तेन किंभूतेन-कृतक्षेमेण । 'स्वस्ति स्यात् क्षेमपुण्यादौ इत्यमरः (३।३।२४२)। तस्मिन् राज्ञि दयादमौ दयादण्डौ स्थितौ । तस्य साधौ दया असाधी दण्ड इत्यर्थः। किंभूतौ-शिवौ शिवकरौ। कस्मिन्निव-शिवौ शिविनानि राजनीव ॥ १८॥ १. मृगं in both places in B. 2. Added in the 1. m. ३. Amaralcosa reads : स्वस्त्याशीः ·१० कीचकवधम् I, 19-21] यैर्गुणैश्चक्रवर्तित्वमाशाः सम्पूर्य याति ना५ । सहजास्तस्य तेऽभूवंस्तुल्यकीर्तेर्ययातिना ॥१९॥ कुर्वतीरुपलैस्तुङ्गैर्भुवन' नीचमूर्ध्वजैः। तस्याचलालीरन्वेति चित्रा नागचमूर्ध्वजैः ॥२०॥ शुचानुद्धरतः सिद्धान्नपा स्तस्य कलिङ्गतः । साधुवादः क्षितिं सवीं परिभूय कलिं गतः ॥२१॥pver the world but whose fame is said to have spread all from Kalinga. यैरित्यादि । ना पुरुषो यैर्गुणैराशा दिशः सम्पूर्य [ fol. bb ] सम्यक् पूरयित्वा चक्रवर्तित्वं सार्वभौमत्वं याति, ते गुणास्तस्य राज्ञः सहजा: स्वाभाविका अभूवन् । दृष्टान्तयति-य यातिना राजवि- शेषेण तुल्यकीर्तेः सदृशयशसः ॥ १६॥ कुर्वतीरित्यादि ॥ तस्य राज्ञो नागचमूः हस्तिसेना अचलाली: पर्वतपंक्तोरन्वेति सदृशीकरोति । किंभूता-ध्वजैश्चित्रा । अचलालोः किंभूता:--ऊर्ध्वजैरुपरिजैः तुरुच्चैः उपलैः भुवनं जगन्नीचं कुर्वतीः । ध्वजचित्रनागचमूरूपस्य वाक्यार्थस्य तुङ्गप्रस्तरोच्चशिरसा पर्वतेनो- पमानाद् वाक्यार्थोपमा ॥२०॥ शुचेत्यादि । तस्य राज्ञः साधुवादः कलिङ्गदेशादवधेः सर्वी क्षिति गतः, सर्वपृथिव्यामेव साधुरिति भण्यत इत्यर्थः । किं कृत्वा- २. ३. १. This letter is indistinct in A. त्वे A. भवन B. ४. The word सिद्धान् is missing in B. One can read स्तस्य written and erased here. ५. नृपा. B. ६. This portion is restored by another hand, oafa • appears on the u. m, ·1,22-23] प्रथमः सर्गः ११ यमनुस्मृत्य नश्यन्ति पापकृन्मानवासवः। क्रिययानुगतस्तेन स्थिरसत्त्वेन वासवः ॥२२॥ श्रमातस्येव मरुषु स्फुरन्मीनविमत् सरः । सन्तापं शमयामास भुवनस्य विमत्सरः ॥२३॥ , कलिं चतुर्थयुगं२ परिभूय अतिक्रम्य' । कलौ हि कस्यचित्साधुवादो न बहिर्भवति, अस्य तु सर्वामेव पृथ्वी गत इति कलिपरिभवः । किंभूतस्य---शुचा शोकेन सिद्धान्नृपतीन् अनुद्धरत: अनुन्मूलयतः । अयमेवादशो राजा मयोन्मूलयितव्य इति शोकेनैव महान्तोऽपि नृपास्तेन नोन्मूलिता इति शक्तौ क्षमा प्रतिपादिता। अतः साधुवाद उचित इत्यर्थः । अनेन श्लोकेन तस्य [fol. 6a] कलिङ्गेश्वरत्वं च ध्वनितम् ॥२१॥ यमित्यादि ॥ यं राजानमनुस्मृत्य स्मृत्वा पापकृतां मानवानाम- सवः प्राणा नश्यन्ति । य स्मृत्वैव पापकारिणोऽनियन्त' इत्यर्थः । एवंभूतेन तेन राज्ञा वासव इन्द्रः क्रियया कर्मणा अनुगतः सदृशीकृतः। अनुपूर्वो गत्यर्थधातुः सादृश्यवाचको भवति । किंभूतेन तेन-स्थिर- सत्त्वेन अविचलसत्त्वगुणेन । यद्वा स्थिराणि स्वजात्युचितार्थजीवीनि सत्वानि प्राणिनो यस्मादीहशेन ॥२२॥ श्रमातस्येति ॥ राजा भुवनस्य जगतस्तापं शमयामास अखण्ड- यत् । किंभूतः-विमत्सरः विगतान्यशुभद्वेषः । 'मत्सरोऽन्य- २. १. स० B. Ms. reads चतुर्थगुणं, but the reading as given above is taken fronm m. g. A. which reproduces the whole commentary on this verse. ३. This reading is taken from m. g. A. Our Ms. of the commentary is corrupt here and reads for these two words अतिवीर्यबलो. ४. य is supplied in the u. m. ५. य is added in the u. m.

·१२ कीचकवधम् I,24-25] तमिच्छति नृपं बुद्धया यः स्तोतुमविशालया। स वाञ्छत्या'तपत्राणं करिणामविशालया ॥२४॥ तस्य सम्भृतसत्कीर्तेरजहन्नीतिवर्मणः । विनोदार्थमिदं काव्यं प्रवृत्तं नीतिवर्मणः ॥२५॥ the delectation The poem is composed by Nītivarman for of this king. शुभद्वेषे' इत्यमरः (३।३।१७२) । मरुषु निर्जलस्थलेषु श्रमातस्य जनस्य सरस्तडाग इव । किंभूतम्-स्फुरन्मीन विमत्, स्फुरन् विलसन् मीनो मत्लो विः पक्षी तद्युक्तम् । अत्र मतुपं विनापि अस्त्यर्थस्य प्रतीते म्नि प्रशंसायां मतुप (का० २।६।१५ वृ०) ॥२३॥ तमित्यादि । तं नृपम् अविशालया अल्पया बुद्धमा यो जनः स्तोतुमिच्छति सोऽविशालया भेटकगृहेण करिणां हस्तिनाम् आतप- त्राणं रौद्राद्रक्षणं वाञ्छति । यथा भेटकगृहेण करिणामातपत्राणमशक्यं तथाल्पया बुद्धना तस्य स्तवोऽप्यशक्य इत्यर्थः ॥२४॥ [fol. 6b] तस्येत्यादि ॥ एवंभूतविशेषणविशिष्टस्य तस्य राज्ञो विनोदाय विलासाय नीतिवर्मयो नीतिवर्मनाम्नः कवेरिद काव्यं प्रवृत्तम् । तस्य विनोदार्थमिदं काव्य' नीतिवर्मकविना विधीयत इत्यर्थः । तस्य किंविशिष्टस्य-सम्भृतसत्कीर्तेः धृतसद्यशसः । तथा अजहन्नीतिवर्मणः, अजहद् अत्यजन्नीतिरूपं वर्म कवचं यस्य स तथा । नीतिरूपेण कवचेन स राजा न त्यज्यत इत्यर्थः । नीतियुक्तस्याजेय- त्वानीतेवर्मत्वम् । यद्वा अजहती अत्यजती नीतिवर्मणी यस्य स तथा । स राजा नीत्या वर्मणा च न त्यज्यत इत्यर्थः ॥२५॥ १. य without visarga in A. and B. २. काक्षत्या. B. ३. प्रशंसापम्बातुप Ms. ४. Ms. तपमि, of which 4 is added in the 1. m.

·प्रथमः सर्गः I, 26] जनयति रिपुसंहतिं समग्रामवनिपतौ चरितैः प्रभावहीनाम् । क्षितिरियमचला बभूव तस्मिन्नपरिमितात्मनि व प्रभावहीनाम् ॥२६॥ कृतमतिरनुरञ्जन क्षमायाः सुभगतया प्रथयन् फलं क्षमायाः । Conclusion of the panegyric of the king. 8 छन्दोभेदेन सर्गान्तं प्रकटयति--जनयतीत्यादि । तस्मिन्नर- पतौ इयं क्षितिः पृथ्वी अचला बभूव । तं पतिं विहाय भूमि न्य गतेत्यर्थः । किंभूते-समग्रो रिपुसंहतिं शत्रुश्रेणी प्रभावहीनां जन- यति । पुनः किंभूते-अपरिमितात्मनि इयत्तयानवधारित- बुद्धौ । दृष्टान्तमाह-अहीनां सर्पाणां प्रभौ व वासुकाविव । तत्र पृथिव्याः स्थिरत्वं प्रसिद्धमेव । इवार्थे व-शब्दः। 'अात्मा यत्नो धृति- बुद्धिः प्र भावो ब्रह्म वर्म च' इत्यमरः ( ३।३।१०६)। पुष्पिताया- च्छन्दः॥२६॥ कृतेत्यादि । [fol. Ta] स राजा नृपगुणैर्विपक्षमायाः शत्रूणा कैतवानि अजयत् । किंभूतः-कृतमतिः कृतबुद्धिः। किं कुर्वन्- क्षमायाः क्षान्ते: फलं सुभगतया सुश्रीकत्वेन प्रथयन् ख्यापयन् । सुश्रीकत्वमेव क्षमायाः फलम् । किंभूतायाः क्षमाया:-अनुर जन- १ जनयति B. This word is missing in B. ३ अनुरजयन् B. ४ B reads this line as: कुलमुभयतया प्रथयन् क्षमाया.. ५ °दा Ms. & •at is restored in the 1. m. ७ स्व' in Amaralcosa. ८ The letter may be सु or स्व in Ms. .

·१४ कीचकवधम् I, 27 प्रियहितमुपपालयन्। क्षमाया:२ स नृपगुणैरजयद्विपक्षमायाः ॥२७॥ इति नीतिवर्मकृतौ कीचकवधे प्रथमः सर्गः ॥ तथा क्षमायाः, अनुरजने अर्थात् प्रजानामनुरञ्जने क्षमायाः शक्तायाः, हिताचारात । क्षमायाः पृथिव्याः प्रियं हितं चोप- पालयन दुष्टवधादिना [भा] रावतारयात् प्रियकरणम्, यज्ञादिना वृष्टिकरणात् सम्पन्नशस्यकरणम् । यद्वा प्रियेण स्वामिना यत् हितं क्रियते तत् कुर्वन् । यथा स्वामिना स्त्री पाल्यते इत्यर्थः, तस्य पृथ्वीपतित्वात । 'क्षितिक्षान्त्योः क्षमा युक्ते शर्म शक्त हिते त्रिषु' इत्यमरः (३३३३१४२) । इदमपि पुष्पितापाच्छन्दः ॥२७॥ इति श्रीजनार्दनसेनविरचितायां तत्त्वप्रकाशिकायां कीचकवध- टीकायां प्रथमः सर्गः १. उपपादयन् A. and B. The reading of the text here follows commentary. GATUT: omitted in B. ३. B. omits this phrase. ४. हितावारा Ms. ५. विष्टि° Ms. ६. पाति ° Ms. ७. नु Ms.

·द्वितीयः सर्गः। Oommencement of the story. किं तत्काव्यमुदारोों यत्र सद्भिरकीर्तितः। मया कृतं तस्क्रियते यत्त्रसद्भिरकीर्तितः ॥१॥ अथाश्रिता मत्स्यपतिं छन्नाः२ प्राकृतचेष्टया। कृष्णया सहिताः पार्थाः कीाजगति चेष्टया ॥२॥ Virata. The Pāndavas at the court of .. इदानीमात्मनः काव्यमाहात्म्यं प्रतिपादयति----किं तदित्यादि । यत्र काव्ये सद्भिः पण्डितैरुदारोऽर्थो महान् अभिधेयोऽकीर्तितः न कथितः, तत् किं काव्यम्, अपितु काव्यमेव न भवतीत्यर्थः । प्रकीर्तितः त्रसद्भिरयशसो भीतैर्यदीदृशं' काव्यं कृतं [fol. 7b] मया तत्तादृशं काव्यं क्रियत इति महाकविच्छायानुसरणेनात्मनो विनयप्रावीण्ये प्रतिपादिते काव्यस्य च निर्दोषत्वं प्रतिपादितम् 'सन् सुधीः कोविदो बुधः' इत्यमरः (२।३।५) ॥१॥ अथेत्यादि ॥ अथ-शब्दो वर्णनीयकथारम्भ। पाथी: पृथायाः कुन्त्या अपत्यानि युधिष्ठिरादयो मत्स्यपतिं मत्स्यदेशस्य राजानं विराटमाश्रिताः । नकुलसहदेवयोरपि कुन्त्याः पोषितत्वात्पार्थत्वम् । तयोमाता माद्री मृगव्यवायनिधनासादितविपदं भतारमनुममारेति पुराणकथा। किंभूताः-प्राकृतानां साधारणजनाना शैशव एव १. B. reads this line as मयैतक्रियते यत्र तच्च सद्भिरकीर्तितः। B. reads श्रिता मत्स्यपति छन्नाः कीया । ३. यथेदृशं Ms. २.

·कीचकवधम् II, 3-4] Description of Draupadi as a companion to , सुशिल्यान्युपजीवन्तः संपातपतिमाननाः । सुखमूपुर विज्ञातास्ते शशिप्रतिमाननाः ॥३॥ साक्षाद्भरिव सद्वृत्तवर्णा श्रमचतुष्टया । ददृशे महिषी तेषां स्त्रीभिर्देव्या च तुष्टया ॥४॥ Virata's wife. चेष्टया कर्मणा छन्नाः संवृताः। अज्ञातवासवर्षे युधिष्ठिरः कङ्कनाना द्यूतरतः सभास्तार आसीत्, भीमः सूपकारः, अर्जुनः षण्डरूपः कन्यानर्तकः, नकुलोऽश्ववैद्यः, सहदेवो गोवैद्यः द्रौपदी विराटपल्या: सुदेष्णायाः केशवेशरचनाविलेपन पेषणादिकारिणीति स्वस्वकर्मभि- श्छन्नाः । पुनः किंभूता:-कृष्णया द्रौपद्या कीया च सहिताः । छन्ना इति सम्बन्धः। किंभूतया-जगति इष्टया सर्वैर्वान्छितया। तादृश्यौ कीर्तिकामिन्यौ सर्व एव वाञ्छतीत्यर्थः । 'प्राकृतस्तु पृथगजनः' इत्यमरः (२।१०।१६)। [fol. Sa] 'मङ्गलानन्तरारम्भप्रश्नकार्येष्वथो' अथ' इति [च] (३।३।२४८) ॥२॥ सुशिल्पानीत्यादि ।। सुशिल्पानि शोभनशिल्पानि । स्वकार-पाठे स्वाभिमतशिल्पानि वा । उपजीवन्त: वर्धयन्तस्ते युधिष्ठिरादयः सुख यथा स्यात्तथा ऊचुः] तत्र स्थिताः। किंभूताः-संप्राप्तप्रतिमाननाः सम्यक् प्राप्ता प्रत्येकं मानना यैः ईदृशाः । तथा अविज्ञाताः युधिष्ठिरा- दित्वेन केनचिदचिह्निताः । तथा शशिप्रतिमानना: चन्द्रसदृश- वदनाः ॥३॥ साक्षादित्यादि । तेषां महिषी राज्ञी तु[]या प्रोतया देव्या 0 १ स्व. A. २ ऊषुः सुखम B. ३ वर्ण• B. ४ "लेपनी Ms. * Amarakośa reads: argento & Space for one letter is left here in Ms. ७ यवि• for युधि० Ms.

·१७ II, 5-6] द्वितीयः सर्गः चन्द्रबिम्बमिवासन्ने घने स्फुरितविद्युति' । तस्या मुखे मुख तासां जातमत्यन्तविद्युति ॥ ५॥ गुणैराकृष्यमाणानां रक्तपुष्करहस्तया । बभूव राजदाराणां न जातु विरहस्तया ॥६॥ सुदेष्णया, चकारात् स्त्रीभिरन्याभिरपि [ दहशे] दृष्टा' । उपमान- माह-साक्षात् प्रत्यक्षा भूः पृथ्वी इव । किंभूता-सवृत्तवर्णाश्रम- च[तु]ष्टया । भूपते- सदत्तं "सच्चरित्रं वर्णानां ब्रह्मक्षत्रियवैश्य- शूद्राणामाश्रमाणां ब्रह्मचारिगृहस्थवानप्रस्थभिक्षूणां च चतुष्टयं यस्या सा तथा । द्रौपदीपक्षे-सवृत्तं सुपिष्टं वर्यानां शुक्लादीनाम् आश्रमचतुष्टयं श्वेतपीतनीललोहितवर्णकरूपं यया सा तथा। 'कृताभिषेका महिषी' इत्यमरः (२०६५) 'देवी कृताभिषेकायाम्' इति च (११७१३) ॥ ४ ॥ चन्द्रेत्यादि । तस्या द्रौपद्या मुखे आसन्ने समीपवर्तिनि सति तासामन्तःपुरस्त्रीणां मुखम् अत्यन्तविद्युति अतिशयविगतशो- [fol. 8b] में जातम् । उपमानमाह -घने मेघे आसन्ने सति चन्द्र- बिम्बमिव। किंभूते--स्फुरितविद्युति, स्फुरिता विलसन्ती विद्युद्यत्र ईदृशे। चन्द्रादपि विद्युता मतिशयकान्तिमत्त्वात् ॥ ५ ॥ गुणैरित्यादि । राजदाराणां सुदेष्यायाः] सर्वासामेव वा तया द्रौपद्या स[ह] जातु कदाचिदपि विरहो न बभूव । राजदारास्त न तत्यजुरित्यर्थः। किंभूतानाम्-गुणैः अर्थात् तस्या एव शीलसौन्दयादि- १. स्फुरितित° B. २. द्वारा B. ३. तुष्टा MS. ४. MS. has ध (?) before this. "घे is corrected in u. m, ६. धु° corrected in u. m, ·१८ कीचकवधम् [ II, 7-8 सा कीर्तिरिव पार्थानामाक्रान्तमकरालया। तुल्याध्वरानल'रुचा तनुधूमकरालया ॥७॥ सरोजश्रीरिवाखिन्ना महाकमलिनीलया। कुर्यादनुत्सुकं कृष्णा वेण्या कमलिनीलया ॥ ८॥ मिराकृष्यमाणानामात्मवशीक्रियमाणानाम् । अन्यदपि किश्चिद् गुण- वजनैराकृष्यते (?)। तया किंभूतया-रक्तपुष्करहस्तया । रक्तं लोहित यत्पुष्करं पद्म तत्सदृशहस्तया ॥ ६ ॥ सेत्यादि ।सा द्रौपदी पार्थानां युधिष्ठिरादीनां कीर्तिरिव । किंभूता- आक्रान्तमकरालया। द्रौपदीपने-आक्रान्तः गन्धादिपेषणार्थ शिला- खण्डो यया सा तथा; कीर्तिपक्षे-आक्रान्तो मकरालयः समुद्रो यया ईशी, पारगामिणीत्यर्थः । सा पुनः किंभूता-अध्वरानलरुचा यज्ञा- ग्निदीप्त्या तुल्या सदृशी । कि भूतया-तनुधूमकरालया, तनुनाल्पेन धूमेन करालया दन्तुरया' । तस्या अपि सहजतेजस्विन्याः कुरुकुल- विनाशप्रतिज्ञानिबद्धया वे[fol. 9a Jण्या अपमानमलिनया कराल- त्वम् । 'पेषणार्थ' शिलाखंडं मकरालय उच्यते । पत्रावल्यामपि प्रोक्तः सिद्धौ च मकरालयः ॥ इति विश्वः । 'करालो दन्तुरे तुङ्गे इत्यमरः (३।३।२०४) ॥ ७॥ सरोजेत्यादि ॥ कृष्णा द्रौपदी के जनं वेण्या केशरचनाविशेषण अनुत्सुकं कुर्यात, सर्वमेव जनमुत्सुकं करोतीत्यर्थः । किंभूतया वेण्या- १. धरानन B. २. Here A inserts तनावश्यत् (51. 9) and strikes it off. ३.कृष्टा B. ४. गुगोनवजनैराकृष्यते (?). MS. ५. MS. inserts a redundant t after this. ६. MS. दतुझ्या (or दत्तङ्गया) तन्त्रता, (or तनुता), and line is drawn over snace left after this phrase and तस्याः। ७. नन्तुरे (or °वे) ज्ञ° Ms.

·Kicak & sees her पद्मा- II, 9-10] द्वितीयः सर्गः १६ तत्रापश्यत्कदाचित मूतयोनिरयोनिजाम् । जहौ शान्तिं च दुरचित्तयोनिरयो निजाम् ॥९॥ वीक्ष्य तां तादृशीं सुस्थ: स्याद्विवेकी च कः क्षितौ । अतोऽभिरेमे तत्माप्तौ प्राणानां कीचकः क्षितौ ॥१०॥ अलिनीलया भ्रमरवन्नीलवर्णया । केव-सरोजश्रीरिव लक्ष्मीरिव । अखिन्ना अक्लिष्टा । तथा कमलिनीलया वृहत्तडागाश्रया, तडागस्थपद्मस्यैवाक्लिष्टत्वात् । द्रौपद्यास्तु तादृशाया अप्य क्लिष्टतया सौन्दयातिशयः प्रतिपादितः ॥८॥ तत्रेत्यादि ॥ तत्र सूतयोनिः सूतः क्षत्रिया[द्] ब्राह्मण्यां जातो जातिविशेषो योनिर्यस्य स तथा [ईदृशः] कीचकः कस्मिंश्चित्काले तां द्रौपदीमपश्यत् । किंभूताम्----अयोनिजाम् , अग्निजातत्वात् । न केवलमपश्यत्, निजां सहजा शान्तिं च जहौ तत्याज । अनिजां वा, तस्य सहजाशान्तत्वादेव दर्शनमात्राच्छान्तिरप गता । किंभूत:- दुर्वारचित्तयोनिरयः । दुर्वारो दुःखेन वारणीयश्चित्तयोने: कामस्य रयो वेगो यत्र स तथा । 'ब्राह्मण्यां क्षत्रियात्सूत:' इत्यमरः (२ । १० । ३)॥६॥ वीक्ष्येत्यादि । ताह[fol. 9]]शी तां तथारूपां द्रौपदी वीक्ष्य दृष्ट्वा, तां प्रसिद्धरूपां द्रौपदी तादृशी सैरन्ध्रीत्वेनावस्थितां वा वीचय, क्षितौ पृथिव्यां विवेकी च को जन: सुस्थः स्यात्, अपि तु न कोऽपि । अतो हेतोः कीचको विरा[]श्यालकः तत्प्राप्तौ द्रौपदीप्राप्तिविषये -- १. शान्तिं जहौ स B. स्याद्विविवेकी B. ३. यतो B. ४. तादृशायामप्य MS. ५. MS. has a redundant र after प. ६. MS. has a redundant a after this.

·२० कीचकवधम् [II, 11-12 and persuades his sister to let Draupadi fetch Draupadi's distress. स्वसारमवलम्ब्याशु' स्वसार मुपजय ताम् । स चक्रे मदिराहारी सचक्रे राजनि स्थिते॥११॥ wine for him. ततस्तदर्थं तत्स्वला मद्य मद्यानयेति सा। न किंचिदूचेऽभिहिता श्रुत्वाश्रु त्वातुरासृजत् ॥१२॥ अभिरेमे अभिरतो बभूव । प्राणानां क्षितौ प्राणानां क्षितिं क्षयमना. हत्य । अनादरे सप्तमी ॥१०॥ स्वसारमित्यादि ॥ स कीचकस्तां द्रौपदी मदिराहारी मद्यानय- नकारिणी चक्रे । अन्तभूतेनर्थत्वात् ( का ३२६) कारितवान् इत्यर्थः । यतस्तद्भगिन्येव छलेन तां तद्गृहं प्रास्थापयदिति पुराणकथा । किं कृत्वा-स्वसारमात्मबलमव लम्ब्याश्रित्य । तथा तां स्वसार भगिनीमुपजप्य भेदयित्वा, तदर्थ शिक्षयित्वेति यावत् । राजनि विराटे सचक्रे स्थिते सत्यपि, राजचक्रेणामात्यादिना सहितं राजानमनाह- [त्ये]त्यर्थः। द्रौपदी कीचकेन सान्त्वपूर्व प्रार्थितापि यदा तद्वशगा नासीत्, तदा तेनोपजप्ता तद्भगिनी मदिराप्रापणच्छलेन तां तत्रैव प्रस्थापितवती, युगभेदादागमभेदेनेयं कथा । विराटपर्वणि ( उटगीकर- सम्पादिते, अ० १५, श्लो-१०) सुदेष्णा स्वार्थ मदिराप्रापणच्छले- नैव ता प्रस्थापितवतीति [ fol. 10a ] कथा ॥ ११ ॥ तत इत्यादि ॥ ततः अनन्तरं सा द्रौपदी तत्स्वस्रा कीचक- , -" , १. °वलक्ष्याथA. २. स्वसां A. ३. स्वस्त्रा is indistinct in A. ४. मद्य missing in A. ५. अभिधामे MS. ६. बलमा" for "बलमव MS. ७. द्रौ० corrected in u. m. 'स्त्रा corrected in u. m. ८.

·१ II, 13-14] द्वितीयः संगः २१ या नोत्सृष्टा श्रिया भृत्यैः शचीव स्तूयमानया । साऽभूत्रेच्या विधीच्छानां मूर्त्यावस्तूयमानया ॥ १३ ॥ विशेषयन्ती प्रत्यङ्गरशोकानवपल्लवान् । पदे पदेऽश्रुप्रभवानुष्णोष्णानवपल्लवान् ॥ १४ ॥ भगिन्या सुदेष्णया' कीचका) मद्यमान येति अभिहिता उक्ता सती किंचिन्न ऊचे उक्तवती । श्रुत्वा तु पुनः अश्रु क्रन्दनजलमसृजत् त्यक्त- वती, चक्रन्देत्यर्थः । किंभूता- आतुरा प्रार्ता ॥ १२ ॥ येत्यादि ॥ या द्रौपदी श्रिया सम्पदा नोत्सृष्टा न त्यक्ता । किंभू- तया-भृत्यैः सेवकैः स्तूयमानया क्रियमाणस्तवया । केव-शचीव । सा विधीच्छानां विधेर्विधातुर्नियतेर्वा अभिलाषाणां मूर्त्या काठिन्येन प्रेष्या दासी अभूत् । तादृशस्य स्त्रीरत्नस्य प्रेष्यत्वं यत्कारयति अतो विधीच्छायाः काठिन्यम् । मूर्त्या किंभूतया-अवस्तूयमानया अवस्तु इव आचरन्त्या । प्राय्य न्तादवस्तुशब्दादानश् (का ३।२।८, ४- ४।२ )। अथवा, स्तूयमानया सर्वजनक्रियमाणस्तवया श्रिया हेतुभूतया भृत्यैर्न उत्सृष्टा दासैन त्यक्ता । सा च स्वयं दासी बभूवेति श्रिया भृत्यैरुभाभ्यामेव वा नोत्सृष्टा । चकारं विनापि च स्या[व]गति- र्भवत्येव । 'मूर्तिः काठिन्यकाययोः' इत्यमरः ( ३।३।६६ ) ॥ १३ ॥ विशेष[य]न्तीत्यादि ॥ सा द्रौपदी पदे पदे अश्रुप्रभवान् लवान् क्रन्दनजलजातान् विन्दून् अवपत् उतवती । किंभूतान्- . , १. मानात्सृष्टा B. २. विधीष्टानां B. •३. °नुष्टोष्टा° B. 8. From afir to GTA added in the text by another hand. मद्यमा० added in u. m. ६. र्य MS. MS. has ha for these two words. ETT • MS ७ ८.

·II, 15-16] २२ कीचकवधम् निःश्वासैरुद्धमद्बाष्पैः संभिन्नत्रिवलीलया । कथंचिद्भवनं तस्य ययौ हंसीव लीलया ॥१५॥ अथ प्रकृतिमास्थाय कामिनामसतां स ताम् । स्निग्धस्निग्धमुवाचेदं विविक्तेदयितायिता॥१६॥ Kicaka's overtures to her, । उष्णोष्यान, अत्युष्यान् उष्यप्रकारान् वा, शोकजत्वात् । किंभूता- प्र[fol. 10b] त्यः प्रत्यवयवैर्नवपल्लवान् नवः पल्लवः किश- लयो यत्र ईशानशोकान् विशेषयन्ती । ततोऽपि लोहितकोमल- हस्तपादादिकेत्यर्थः ॥१४॥ निःश्वा सैरिति ॥ द्रौपदी कथंचित् कष्टसृष्ट्या तस्य कीचकस्य भवनं गृहं ययौ। केव-लीलया गतिविषयकलावण्येन हंसीव । किंभूता सा-निःश्वासैः शोकजनितदीर्घश्वासवायुभिः संभिन्नो विश्लेषितनि- वल्या उदरस्थितवलित्रयस्य लयः संश्लेषो यस्याः सा तथा । किंभूतै- निःश्वासै:-उदुमदवाष्पैः'उद्धमन् अग्निसंयोगमिव कारयन बाष्प ऊष्मा यत्र ईदृशैः । 'ध्मा शब्दाग्निसंयोगयोः' (धा० ११९७४) इत्यस्य रूपम् । उद्वमन्निति पाठे उद्वमन्तुगिरन् बाष्पो यत्र । 'ऊष्माश्रुखो- र्भवेद्बामः' इति रन्तिः ॥१५॥ अव्यपेतयमके श्लोकान्तरमाह-अथेत्यादि । अथानन्तरं स कीचकः कामिना कामुकानाम् अतएव असतामसाधूनां प्रकृति स्वभाव- । . माश्रित्य B; १. The commentary reads उद्यमद्वाष्पैः but notices this reading. ST. agrees with our reading. २. कचित्तस्य भवनं B. The word Had is partly effaced in A. "मासाद्य A. ४. 'यितां B. ५. ल्ल corrected in u. m. ६. नःशकोन MS. ७. श्वा added in u. m. द्व" MS.

·II, 17-18] द्वितीयः सर्गः न कृत्यमनया भद्रे सुरया सुरया मम । यस्य बाणा स्त्वदङ्गानि विद्ध्यतो विद्ध्यतो रुजम् ॥१७॥ दहति त्वदलाभेन मन्मथी मामवारितः । तृष्णा क्रान्तस्य दयिते कुतः शान्तिरवारितः ॥१८॥ मास्थायाश्रित्य विविक्ते विजनस्थले स्निग्ध] स्निग्धमतिप्रियं यथा स्यात्तथा इदं वक्ष्यमाणमुवाच । किंभूतः-दयितायिता दयितः स्वामीवाचरितुं शीलमस्येति दयित-शब्दादाचारार्थे क्यङ ॥१६॥ नेत्यादि । हे भद्रे सुन्दरि अनया सुरया मद्येन न कृत्यं कार्य नास्ति । अतोऽस्मात् का[fol. 11a]रणात् मम रुजं पीडो विद्धि जानीहि । अतः कुतः यस्य बाणाः सुरयाः अतिवेगाः । किंभूतस्य- त्वत् त्वामासाद्य अङ्गानि, अर्थात् ममैव, विद्ध्यतः । त्वदिति ल्यब'लोपे पञ्चमी । यद्वा विद्ध्यतो वेधनं कुर्वतो यस्य त्वदङ्गानि बायाः, सोऽर्थात् कामः । वामावयवशरत्वात् । अतोऽस्मत्सकाशाद् रुज पीडां विद्धि ॥१७॥ दहतीत्यादि ॥ हे दयिते प्रि[ये] त्वदलाभेन त्वदप्राप्त्या मन्मथः कामो मा दहति तापयति । किंभूतः-अवारितः, नास्ति वारितं वारणं यस्य स तथा । केनचिदवारितो वा । अन्याः खियस्तव तापं कथं नापनयन्तीत्यत आह-तृष्णा क्रान्तस्य पिपासापीडितस्य जनस्य अवारितो वारिव्यतिरिक्तात् कुतः शान्तिः स्वान्तम् (?) । N १. बाला (?) A. २. स्तद' B. ३. तृषा° A. ४. चार्थके MS. ५. MS. api (added in another hand). ६. This portion (विद्ध्य...ल्यप् )added in another hand. दृष्वाMS. ८. स्वान्त्यं MS, ७.

·कीचकवधम् II, 19-20] सहोद्यानेन गणिता वापी फुल्लारविन्दता। विषं मया त्वदङ्गानां प्राप्तिमङ्गैरविन्दता ॥१९॥ धन्यास्त्वया निरीक्ष्यन्ते चक्षुषानेन देहिनः। चक्षुरौत्सुक्यविशद मृदुभाषिणि देहि नः ॥२०॥ पञ्चम्यां तृतीयायां वा तस् अव्यादित्वात् (का० २१६२८)। विना वारिणा यथा तृष्णा नापगच्छति तथा त्वया विना मम दाह इत्यर्थः ॥१८॥ सहेत्यादि । मया वाप्याः दीर्घिकायाः फुल्लारविन्दता विकच- कमलत्व[म्] उद्यानेन क्रीडावनेन सह विषं गणिता । वापीविकच- कमलत्व[म् ] उद्यानमपि [च] विषमिव सम्भावितमित्यर्थः । मया किंभूतेन-अङ्गनिजावयवैस्त्वदङ्गानां प्राप्तिमविन्दता [fol. 11b]- लिभमानेन ॥१६॥ धन्येत्यादि ।। हे मृदुभाषिणि कोमलालापशीले अनेन चक्षुषा त्वया धन्या देहिनो निरीक्ष्यन्ते दृश्यन्ते । प्राण्यादिपदमपहाय देहि-पदोपादाने देह-शब्दात्प्रशंसायां मतुबर्थेनेन्प्रत्ययेन (का० २।६।१५) देहस्य प्रशस्यता सूचिता । अलो हेतो!ऽस्मभ्यम् औत्सु- । १. वाप्य: and •विन्दताः A. त्वया B. ३. तदङ्गानां B. ४. विषदं B. ५. The letter fu is dropped in A. ६. अन्या MS. ७. दहेमत्यादि MS. ८. प्राणं for प्रशं MS. ६. प्रशंसता MS, ·II, 21-22] द्वितीयः सर्गः Her anger and dismay. इत्युद्विग्ना धिया' तस्य पापया वचसा च सा । निर्ययौ तद्गृहा दुवा गिरोऽतिपरुषा रुषा॥२१॥ कथं नागानुपस्थाय तेषां कामवशा वशा। भजेदनिष्टप्रकृति रूक्षरोमरखरं खरम् ॥२२॥ क्येनोत्कण्ठितत्वेन विशदं निर्मलं चक्षुर्देहि । उत्कलिकाविमलेन लोचनेन मामालोकयेति भावः ॥२०॥ इतीत्यादि । सा द्रौपदी तस्य कीचकस्य इति पापया पापरतया धिया बुद्धया पापरतेन वचसा च उद्विग्ना प्राप्तोगा सती रुषा क्रोधेन अतिपरुषातिनि[ष्ठु] रा गिरो वाच उक्वा तद्गृहात्तस्य मन्दिरा- निर्ययौ निष्क्रान्ता ॥२१॥ परुषोक्तिस्वरूपमाह-कथमित्यादि । वशा हस्तिनी नागान् गजानुपस्थाय संसेव्य तेषां कामस्याभिलाषस्य वशा प्रायत्ता [1]- सम्बन्धिकुसुमशरपरतन्त्रा' वा सती अनिष्टप्रकृति निन्यस्वभाव रूपैः कर्कशै रोमभिः खरं कर्कशदेहं खरं गर्दभं भजेत् । अयमर्थ:- महत्तरकरिवरप्रेमभरपरवशा करिणी यदि गर्दर्भ सेवते तदा मयापि ता[fol. 12a]दृशान् पतीन् विहाय भवान् सेवितव्य इति भावः । समासोक्तिरलंकारः । कवेरेव वा इदं वाक्यम् ॥२२॥ १. धिय is corrected into धिया in A. २. तद्ग्रहा' B. ३. नागामुप B. ४. श्रौत्सक्येनात्कश्चितत्वेन MS. ५. Space left in MS. for one letter here. ६. हस्तिनीत्यादि MS. ७. कुसुमकुरपरचन्द्रा MS. ८. क. added in another hand in MS.

·कीचकवधम् [ II, 23-24 सा निधूता' ततस्तेन कृष्णा बल्लीव पुष्पिता । Her resore मोक्षिता तेन लोकानां यश्च हेमवपुष्पिता ॥२३|| agency of surya. श्रियमिव परिपश्यतः सदास्यां कथमिव तां दधतीं क्रियां सदास्याम् । स्व युवतिललितेन दूरमस्य शमपहृतं मदनेन दूरमस्य ॥२४॥ सेत्यादि । ततोऽनन्तरं सा द्रौपदी तेन कीचकेन निधूता परि- भूता। केव-पुष्पिता संजातपुष्पा लतेव । पुष्पिता लता यथा पुष्पप्रत्या- शया धूनयन्ति तथा सापि तेन धूनितेत्यर्थः । मोक्षिता' त्याजिता च तेन । केन-यो लोकानो पिता, पालकत्वात् । हेमवपुः सुवर्णवद्वपुः सुवर्णमयवपुर्वा । प्रागमे हि भगवान् भास्वान् स्वर्णशरीरश्च कथ्यते। हेम[व] पुष्पित्यत्र कस्कादित्वाद्विसर्जनीयस्य सः (पा० ८।३।४८)। द्रौपदी कीचकनिकेतनगमनारम्भे भगवन्तं सतीनामवितारं सवितार- मेव शरणं मनसा जगाम, सोऽपि भगवांस्तस्या भावमभिज्ञाय तद्रक्षणाय रक्ष एकं नियुक्तवान्, तेन च रक्षसा द्रौपदी मोचयित्वा कीचकः क्षिती क्षिप्त इति विराटपर्वकथा (अ० १५, श्लो० १५-२०) ॥२३॥ छन्दोभेदेन सर्गच्छेदमावेदयति--श्रियमित्यादि । अस्य कीचकस्य शं कल्याणं" मदनेन कन्दरेण दूरमपहृतम् । किंभूतस्य-स्व"युवति ४. १. निगता B. २.कृष्टा B. ३. कालोनां B. पश्यतः B. dropping परि°, contrary to metre. ५. श्रियां B. ६. सु A. ७. मो° added in another hand in MS. ८. स्वर्णभारीर MS. ६. कक्षा MS. १०. कल्पनं MS. ११. स्वव MS.

·२७ Insulted and grieving she repairs to the court of Virāța. सति मनसि परिभवेन वेपमाने सति II, 26] द्वितीयः सर्गः अथ नयनजलेन नदीयमाना पितृपतये व्यसनेन दीयमाना । मनसि परिभवेन वेपमाने तृपति सभामगमन्नवेऽपमाने ॥२५॥ इति नीतिवर्मविरचिते कीचकवधे द्वितीयः सर्गः ॥ ललितेन स्वस्या युवतेविलासेन, दुःखेन रम्यत इति दूरमः तादृशस्य । 'ईषदुःसुषु कृच्छाकृच्छ्रार्थेषु' (का०४।५।१०२) इति खल । तद्भुत-' हृदयत्वेनैव स्वयुवत्तिषु रति विमुखस्य । तथा तां [tol. 12b] द्रौपदी श्रियं वक्ष्मीमिव परिपश्यतः। किंभूताम्-सदास्यां सुमुखीम् । तथा कथमपि कष्टसृष्टया सदास्यां दासीत्वयुक्ता [क्रियां] परिचर्यारूपां दधती बिभ्राणाम् । पुष्पिताग्राच्छन्दः ॥२४॥ अथेत्यादि । अथानन्तरं सा द्रौपदी नृपतेः विराटस्य सभामग- मत् । नवे प्रशस्तेऽपमाने दासीत्वान्मानशून्ये मनसि परिभवेन तिर- स्क्रि[य]या वेपमाने कम्पमाने सति । नवे तत्रापूर्वे अपमाने अपमानपरिभवयोर्भेदाभावात् । सा किंभूता-नयनजलैनंदीयमाना नदीवाचरन्ती। प्रायि-प्रत्ययः (का० ३२रा)। सदा रुदतीत्यर्थः । तथा व्यसनेन दुःखेन का पितृपतये यमाय दीयमाना, दुःखेन नियमाणवेत्यर्थः । इदमपि पुष्पितानाच्छन्दः ।।२।। [इति] कीचकटीकायां द्वितीयः सर्गः। १. भवेनन A. २. नृप B, contrary to metre. ३. B. omits this phrase. ४. 'कृच्छावेषु स्वति MS. ५. तकृ. MS. ६. रमि° MS. ७. नृपति MS. ८. स्तेवमाने MS. ६. लैर्मुदीय• MS. १०. कर्ता MS.

·court of Virāta, - , तृतीयः सर्गः मत्स्यभत्त्यातिनिभृतैः कङ्कादिभिरुषासिताम् । She seen her करेणुरिव सन्तप्ता तां बृहनलिनी ययौ ॥१॥ मत्स्येत्यादि । पूर्वसर्गान्ते द्रौपदी नृपतिसभामगमदित्युक्तम्', प्रत्र सर्गेऽपि तदेवाहेति सर्गयोः सौसन्ध्यम् । प्रकरणाद् द्रौपदी पूर्वसर्गसमुद्दिष्टां संमा ययौ । तामेव विशिनष्टि । किंभूताम्--कङ्कादिभिर्युधिष्ठिरादिभि- रुपासितां सेविताम । कङ्को युधिष्ठिरः, तदादिभिः । किंविशिष्ट:- मत्स्ये विराटे या भक्तिस्तया नि[fol. 13a] भृतैः, निर्धूत 'विक्रमैरिति या- वत्।पुनः किंविशिष्टी सभाम्-बृहन्नलया अर्जुनेन युक्ताम्। यधपि कङ्का- दिष्वेव' बृहन्नलाया: प्रवेशस्तथापि मुख्यतया' पृथग्निर्देशः, पक्षान्तर- श्लेषापेक्षया च । सा किंभूता-सन्तप्ता । केव-करेणुरिव हस्तिनीव, यथा सन्तप्ता हस्तिनी बृहन्नलिनी याति । बृहती नलिनी पद्मिनी यत्र सा वृहमालिनी सरसी । यद्वा बृहती चासो नलिनी सरसी चेति समासः। बुहतों नलिनी पद्मपण्ड मेव । 'नलिनी पद्मपण्डे स्यात्सरस्यामपि कीर्तिता' इति च रन्ति: । अत्र पक्षे-कङ्कः पक्षिविशेषस्तत्प्रभृतिभिः पतिभिः सेविताम् । किविशिष्ट:-मत्स्येषु या भक्तिभंजनं तया निभृतैः निःशब्दपदन्यासादिभिः ॥१॥ वा १. HEFT A. and B. २. संतप्तां B. ३. तं added in 1. m. ४. यु added in l. .m ५. इत• MS. ६. स्वैव MS. ख्य corrected in u. m. श्लेषाः ये. MS. गराड° MS. १०. कीर्तितत्विरन्तिः MS. ७.

·१ । III, 2-4] तृतीयः सर्गः दैवादपत्रमच्छायं फलार्थिभिरसेवितम् । सानुजं शाखिनमिव प्रियं वीक्ष्य रोद सा ॥२॥ क्षरतात्रेण सदृशी सरिता चारोधसा । समं बाप्पेण चलपि दयितानां रुरोध सा ॥३॥ मूर्त्या भीमस्य कथिता विक्रौरक्षमा यया । निश्चलत्वमसौ नीता सपत्नरक्षमायया ॥४॥ दैवादित्यादि ॥ सा द्रौपदी प्रियं युधिष्ठिरं वीक्ष्य रुरोद क्रन्दित- वती। कमिव-शाखिनमिव । उभयमेव किंभूतम्-देवाद्विधिवशाद् अपनं वाहनरहितम् , पक्षे दलरहितम् । पुनः किंभूतम्-अच्छायं कान्तिशून्यम्, पत्ररहितत्वात् । पुनः किंभूतम्-फलार्थिभिरसेवितम्, फलं सेवाफलमैश्वर्यं तत्प्रार्थिभिरनुपासितम् । वृक्षपक्षे फलं विख्यातमेव । सानुजं भीमादिभिः सहितम्, पक्षे पर्वतैकदेशजातम् । [fol. 13b] 'छाया सूर्यप्रिया कान्तिः प्रतिबिम्ममनातपम्' इत्यमरः (३।३।१५७)। 'स्नुः' प्रस्थ: सानुरखियो' [इति च (२।३।५)] ॥२॥ क्षरतेत्यादि । सा द्रौपदी दयितानां भर्तृणां युधिष्ठिरादीनां चचूंषि लोचनानि सम" युगप[त] तत्तुल्यं वा, यथान्यत्तथा। बाप्पे- थाश्रुणा रुरोध आवृतवती । रुदती सा तानप्यरोदयदित्यर्थः । किंभूता साक्षरता स्रवता अस्त्रेण नेत्रजलेन करणभूतेन सरिता नद्या सदृशी। नद्या किंभूया-चारुरोधसा चारु शोभनं रोधस्तोरं यस्याः सा तथा तया। एतेन तस्या नितम्बादीनां शोभनत्वम् आजिप्तम् ॥३॥ मूर्येत्यादि । विक्रमैः करणभूतैः भीमस्य यया मूर्त्या अक्षमा कथिता कोपः प्रकाशितः, असौ मूर्तिः अक्षमायया प्रक्षेषु पाशकेषु १. स्त्रेण B. २. सपत. A. ३. नुः MS. TAR MS. अवता MS. ६. नितम्बान्वा MS, ·Her speech with its double entente, levelled at Viräta and कीचकवधम् [III, 5-6 तया भिन्नमिव क्रोधादुच्छिन्नक्रूररक्षसा । तदवस्था पितं मन्त्र पतिभत्तया ररक्ष सा॥५॥ ततः शोकेन गुरुणा दयितान् भृशमाहतान् । Yudhisthira राजानमपदिश्येदं पुरा सदृशमाह तान् ॥६॥ simultaneously. या माया कपट तेन करणभूतेन सपलैः शत्रुभिः निश्चलत्वं नीता प्रापिता। दुर्योधनो हि युधिष्ठिरादीन् कपटपाशकेन जित्वा वनवासा- ज्ञातवासरूपां [अवस्था ?] कारितवान्, अतो भीमः कीचकपदाहता पत्नों विलोक्यापि चान्तवानित्यर्थः । 'रिपौ वैरिसपत्नारिद्विषवेषण- दुहृदः' इत्यमरः (२।८।१०)। 'पाशकेन्द्रिययो रक्षः' इति विश्वः ॥४॥ तयेत्यादि । सा द्रौपदी पत्युर्युधिष्ठि fol.14a]रस्य भक्त्या तदव. स्थापित अर्थात्तस्यामेव कथितं मन्त्रमज्ञातवासरूपं गुप्तिवाद ररत संवृतवतो । किंभूतम्-तया भीमस्य मू[]] क्रोधाद् भिन्न प्रकाशित- मिव। किंभूतया-उच्छिन्नकररक्षसा उन्मूलितघातुकराक्षसया। वेद- भेदेगुप्तिवादे मन्त्रः पुंसि प्रकीर्तितः' इति मेदिनीकरः । 'नैऋतो यातु- रक्षसी' इत्यमरः (१।१।६३)। 'नृशंसो घातुकः क्रूरः' इति च (३॥१॥ ४७) ॥५॥ तत इत्यादि ॥ प्रकरणाद् द्रौपदी राजानं विराटमपदिश्य लक्ष्यी- कृत्य दयितान् भर्तृ न पुरा आह जगाद । पुरा-योगे "प्रयोगतश्च' (का' ३।१।१७) इत्यनेन भूते वर्तमाना । सदृशं विराटपक्षे च तुल्यं यथा- स्यात् श्लेषात्तया जगादेत्यर्थः । उपदिश्येति पठोऽयुक्तः; व्याजार्थोऽपो- पपदस्य दिशतेः, 'व्याजीऽपदेशो लक्ष्य च' (अमर० १७३३) , - M यु added in I. m. २.. द्विषादू. . MS. स्त्रिययो• MS. ४. Space for one letter left here. ५. for पु. MS. ६. दूते MS. •जाथेमुपो• MS. प्र.

·III, 7] तृतीयः सर्गः चरितैरक्षितोयस्य जनोऽयं पात्रतां गतः । तब नित्यो दिताशस्य कर्तव्यं किमतः परम् ।।७।। इत्यादिषु कोषेषु दर्शनात् । दयितान् किंभूतान्-गुरुणा महता शोकेन तस्या एव पराभवप्रभवेण पाहतान् पीडितान् ॥६॥ चरितैरित्यादि। विराटपक्षे-हे राजन्,तव चरितैश्चेष्टितैरयं जनः कीचकः अक्षितः अप्राप्तक्षय एव अयस्य शुभावह विधेः पात्रता भाजन- त्वं गतः प्राप्त इति वयम् ; अन्ये तु एवं व्याचक्षते [fol. 14b]-हे राजन्, यस्य तव चरितैरयं जनः कीचकः [रक्षित:] अतः परं त्वया कि कर्तव्यम्, सर्वमेव सुष्टु कृतम् । अस्तु तावदपराधिनस्तस्य क्षयः, त्वया पुनरयस्यैव पात्रता प्रापितः' इत्युपहासः । पात्रता कार्यस्य योग्यता गत इति व्याचक्षते । व्याख्ययोस्तु विशेषः स्वधिया गवेषणीयः। तब किंभूतस्य-नित्योदिता[शा] उद[य]वाञ्छा यस्य । नित्यमुदयं वाञ्छसि, तदनुरूपं कर्म न करोषीति ध्वनिः । नित्यमुदिता सम्पन्ना प्राशा यस्य इत्यन्ये । युधिष्ठिरपक्षे-हे युधिष्ठिर तव चरितैः अक्षक्रीडा- दिभिरय जनोऽहं अक्षितो यस्य नेन्नजलस्य पात्रतां गतः । तव दुश्चेष्टितैः सदैवाह रोदिमीत्यर्थः। किंभूतो जनः - नित्यः,पत्नीत्वाद् अव्यभिचारी। अनित्या भृत्यादयस्तु प्रागेव परमाश्रितवन्तं भवन्तं तत्यजुरिति नित्य- पदस्य ध्वनिः । तव किंभूतस्य-दिताशस्य । दिता खण्डिता आशा यस्य 9 , १. नित्या• A. २. दितामस्य B. ३. व्याप MS. 8. Some word or words seem to have been dropped here though no lacuna is marked in MS. तथा MS. ६. तद MS. •त्यर्थदयं MS. ८. त्यर्थदिता MS. है. अष्टभिचारी MS.

·[ III,8 कीचकवधम् भवतोऽत्यन्तसद्वृत्ते रक्षाकौशलसम्भृतम् । प्राप्त मया शिव नित्यमस्यास्याश्रिता न ते ॥८॥ . स तथा। उदयवाञ्छापि त्वयि न विद्यते । 'दिता' इति 'दोऽव- खण्डने (धा०४।४०) धातुः, निष्ठायां 'द्यतिस्यतिमास्था त्यगुणे' (का. ४।२१७६) इतीत्वम् । अतः परं मया किं कर्तव्यम् । त्वयि भर्तरि जीवति दुःखं प्राप्नुवन्त्या स्त्रिया मया रोदनाद् व्यतिरिक्तं किं कर्तव्य- [fol. 15a]मिति भावः । अन्ये तु त्वया कि कर्तव्यमिति. व्याच- क्षते । 'योग्यभाजनयोः पात्रम्' इत्यमरः (३।३।१५८) ॥७॥ भवत इत्यादि ॥ हे विराट अत्यन्तसवृत्तः परमप्रशस्ताचाराद् भवतः सकाशात् नित्यं प्रत्यहमेव शिवं कल्याणं प्राप्तम् । कि भूतम्- रक्षाकौशलसम्भृतम् , रक्षणावेक्षणेषु यत्कौशलं तेन सम्भृतम् उपा- र्जितम् । द्रौपदी' किंभूता--प्राश्रिता शरणापन्ना। आश्रितेत्यत एव नाहम् अधिक्षिपामि, त्वं पुनस्त्वद्योन्यं कर्म करोष्येवेति भावः । पक्षे-हे युधिष्ठिर अत्यन्तसवृत्तेः अन्ते सीदन्तीति अन्तसदो नीचाः, अति- शयेन तेषामिव वृत्तिर्यस्य ईदृशस्य भवतस्तव अक्षाकौशलेन पाशक- क्रीडानभिज्ञत्वेन सम्भृतम् प्रशिवम् अकल्याण प्राप्तम् । किंभूतम् - नित्यं चिरस्थायित्वात् शाश्वतम् । अतस्ते तव आश्रिता अहं न असूयामि आत्मनोऽसून प्रायान् न [इच्छामि । प्रसूनिच्छति' असू- यतीति 'नाम्नः प्रात्मेच्छायाँ यिन्' (का० ३।२।५) इति यिन्-प्रत्ययः। यद्वा प्राश्रिता प्रानतिः परस्मै नम्रता येन, हे ईदृश प्रहमसूयामि अर्थात् तुभ्यमेव द्रुह्यामीति भावः ॥८॥ । १. Added in another hand, 'क्रीडानअनभिज्ञत्वेन. MS. ३. यि corrected from इ in 1. m, ४. असमि० MS. ५. तुस्यमेव द्रव्यामि MS.

·III, 9-10 ] तृतीयः सर्गः . संन्यस्तक्षितिरक्षेषु परेषु' कृतसाध्वसः । विमुक्तश्चापरागेण त्वत्समो नृपतिः कुतः ॥९॥ कथं त्वया निन्द्यमिदं सदश्वसमवृत्तिना। सभ्याचारपरेणाद्य कृतमत्राणमीदृशम् ॥१०॥ संन्यस्तेत्यादि । त्वत्समो नृपतिः कुत्त:५ कुत्र तव सहशो राजा, कुत्रापि नास्तीत्युपहासः । किंविशिष्ट:-परेषु कीचकादिषु कृतसाध्वसः धृतभयः। किंविशिष्टेषु-संन्यस्ततितिरक्षेषु, सम्यकप्रका- रेण न्यस्ता अर्पिता क्षितेः पृथिव्या रक्षा [fol. 15b] ये[९] । तैरेव क्षितिरक्षा क्रियत इति तेभ्यो भयम् । [स्वयं] रक्षितुमत्तमः परमा- श्रित्य राज्यं करोषीति ध्वनिः । पुनः किंभूतः-अपरागेण विमुक्तः, अपकृष्ट विषये रागोऽनुरागस्तेन विमुक्तः, [यद्वा] परेषु शत्रुषु कृतं जनितं साध्वसं भयं येन स तथा । किंभूतेषु-संन्यस्ता अर्थात् त्वय्ये- वारोपिता क्षितिरक्षा यैः [तेषु] । तुभ्यं राज्यं दत्त्वा त्वामाश्रयन्त इत्यर्थः । किंभूतस्त्वम्-अपकृष्टो यो [रागः] विषयाभिलाषस्तेन विमुक्तः । युधिष्ठिरपक्षे-त्वत्समो नृपतिः कुतः, तव सदृशो निन्द्यो राजा नास्ती- त्यर्थः । किंभूतः-प्रक्षेषु पाशकेषु संन्यस्तक्षिति: । पुनः किंभूतः- परेषां शत्रूशामिषुभिर्वाणैः विहितं साध्वसं यस्य । चापो धनुस्तत्र रागः अनुरागस्तेन विमुक्तः । धनुर्विद्यानभिज्ञ" इत्यर्थः ॥६॥ कथमित्यादि ॥ हे विराट त्वया ईदृशमत्राणम् अपालनम् , , , HAN ४. १. Omitted in A. २. "पवर्गण B. ३. सदस्यसमवर्तिना B. for å in this word tlıroughout in this paragraph. Here MS. inserts fra gfa by mistake the sentence पृथिव्या रक्षा येषु तैरेव तितिरक्ष from below. ६. मि for वि MS. for MS. ७. ५ ·. कीचकवधम् [ III, ii स्वच्छशीलामिमां मन्ये विप्राणामिव ते तनुम् । यस्य नाक्षमया बाणास्तपन्ति हृदयं द्विषाम् ॥११॥ अर्थादस्माकमेव, कथं कृतम् । किं[fol. 16a]भूतम्-निन्द्यं निन्दा- हम् । किंभूतेन त्वया-सदश्वसमवृत्तिना सन् प्रशस्तश्चासौ अश्वश्चेति सदश्वस्तस्येव वृत्तिर्यस्य । कुलीनाश्वाः पन्थानं त्यत्तवा न गच्छन्ति, त्वमपि सत्पथं न जहासि इति भावः । यद्वा, सन्तः प्रशस्ता अश्वा यस्य असौ सदश्वः सूर्यः, प्रसिद्धया गृह्यते, तस्येव वृत्तिर्यस्य । सूर्यसदृशेने- त्यर्थः । किंभूतेन-सभ्याचारपरेण, सभ्या: सज्जनास्तेषामाचारो व्यवहारस्तत्र तत्परेण । युधिष्ठिरपक्षे-त्वया अद्य कथमीदृशम अत्राणं कर्म कृतम् । न विद्यते त्राणं यस्मात्तदत्राणं निन्द्यम्, द्यूतवनवा- साज्ञातवासरूपम् । त्वया किंभूतेन-सीदतीति सदः, 'पचाद्यच्' (का० ४।२।४८), सदश्चासौ श्वा' चेति सदश्वा, तस्येव वृत्तिवर्तनं यस्य स तथा [तेन] । अत्ति हि कुक्कुरः परैर्दत्तो 'च्छि- घटायपि, स्वशक्तया भोक्तु न शक्नोति । पुनः किंभूतेन-भिया सह वर्तते सभी:, तदाचारपरेण ॥ १० ॥ स्वच्छेत्यादि ॥ हे विराट ते तव इमां तनु विप्राणां ब्राह्मणानामिव मन्ये जानामि । किंविशिष्टाम्-स्वच्छशीलां निर्मलस्वभावाम् । यस्य तव बाणा: शरा: अक्षमया क्रोधेन द्विषां शत्रूणां हृदयं न तपन्ति सन्तापयन्ति । युधिष्ठिर[पचे]-तव इमां तनुं विप्राणां प्राणशून्या- १. Missing in A. but marked with a sign, which probably indicates that the scribe meant to supply this omission but forgot about it. MS. has a redundant ईदृश: after this. • श्वासोऽश्वा MS. ४. अक्तो MS. ५. कुक्ल MS. ६. दन्त MS. अच्छिष्टाय MS. - " २. ७ ( ·III, 12-13] तृतीयः सर्गः ३५ हीना क्षतनयस्याज्ञा कथं ते न मनस्तपेत् । बुद्ध्वा स्वजनमात्मानमवस्त्रीकृतमुद्धतैः ॥१२॥ कः शङ्कनीयान् मन्येत त्वदीयोऽद्य न तानरीन् । हन्याद् वा स्वबले तिष्ठन् भिया मूढे त्वयि स्थिते ॥१३॥ [fol. 16b]मिव मन्ये । किंभूताम् -स्वच्छशीलाम्, स्वम् आत्मानं छ्यतीति स्वच्छं शोलं यस्याः। 'छो छेदने' धातुः (धा० ४ । ३८)। त्वमात्मनश्चरितेनैवात्मानं छिनत्सीति ध्वनिः । यस्य तव हृदयं द्विषो दुर्योधनादोनाम् अक्षमया पाशकस्वरूपा बाया न तपन्ति ॥११॥ हीनेत्यादि । हे विराट तव आज्ञा क्षतनयस्य हतनीतेः कीचका- देर्मनः कथं न तपेत् । अतएव हीना निन्द्या । आत्मानमुद्धतैः कीचकादिभिरेव स्त्रोकृतं परिभूतं बुद्ध्वा स्वजनमस्मदादिम् अव रक्ष। बलमवलम्ब्य कीचकादीन् दमयेति ध्वनि; । युधिष्ठिरपक्षे-हीनाक्ष- तनयस्य धृतराष्ट्रपुत्रस्य दुर्योधनस्य आज्ञा तव मनः कथं न तपेत् । किंकृत्वा-स्वजनं मामेव उद्धतैर्दुःशासनादिभिरवस्त्रीकृतं बुद्ध्वा श्रुत्वा । स्थितस्येत्यध्याहार्यम् । किंभूतम्-आत्मानमिव । यद्वा, आत्मानं स्वजनं च अवस्त्रोकृतं बुद्ध्वा । त्रियमात्मानं च रक्षितुं न शकोषीत्यर्थः ॥ १२ ॥ क इत्यादि ।। त्वदीय: को जनस्तान् अरीन् कीचकादीन् शङ्कनी- याम भेतव्यान न मन्येत । त्वयि भिया मूढे स्थिते सति को वा हन्यात् । क: किंभूतः-स्वबले तिष्ठन् अर्थात्तवैव सैन्ये तिष्ठन्, स्वसामर्थ्य वा। समर्थोऽपि [fol. 17a] कस्तवाशया विना तान हन्या- 20 । १. न कथन्च for कथं ते न B. २. नीयां B. ३. स्वाज्ञा corrected into स्वाडा (?) on the margin of the MS. ४. ध्याहा. MS. ५. आत्मानमिव आत्मानं घट्वा प्रात्मनि त्वजनं MS. ६. द्रव्यान् with भ added before it in l. m. ७. स्वसामर्थ्य MS.

·१ कीचकवधम् [ III, 14 घिङ मामनात्मनस्तेऽहं भार्याभ्रात्रावमानिता । अभयं दास्यसीत्युक्त्वा सभायां न मृतास्मि यत् ॥१४॥ दिति ध्वनिः । युधिष्ठिरपक्षे-त्वदीयः क[:] कनीयान् कनिष्ठो भीमादिः शं कल्याणं मन्येत । अर्थात्तवैव अरीन् दुर्योधनादीन् वा हन्यात् । किंभूतान्-नतान्, त्वत्कनिष्ठेभ्यो हीनान् । किंभूतः कनीयान्त्वयि तिष्ठन् त्वदधीनः । किंभूते त्वयि-भिया मूढे भयेन मोहिते स्वबले अतिशयाबले स्थिते । प्रयत्नशून्यत्वानिर्बले । एतेन भीमादिः शत्रुहननक्षमोऽपि तव भ्रातुरवज्ञा भीते: तवाज्ञया विना शत्रून न इन्ति, तानाज्ञापयेति ध्वनिः ॥ १३॥ धिमामित्यादि ॥ हे विसट मां धिगस्तु। कुतः-यतस्तव भार्यायाः सुदेष्णाया: भ्रात्रा कीचकेन अवमानिता सती सभायां न मृतास्मि । किं कृत्वा-प्रभयं भयाभावं दास्यसीत्युक्त्वा । तव किंभूतस्य-अनात्मनः कीचकपरतन्त्रस्य भार्यापरतन्त्रस्य वा। एतेन भार्याधीनेन त्वया तस्य दमनं न कर्तव्यमिति ज्ञा[त्वा]पि यन्न मृतास्मि ततो मां धिगस्त्विति भावः । युधिष्ठिरपक्षे-मां धिगस्तु । यतः सभायाम् अर्थाद् दुर्योधनस्य सदसि न मृतास्मि । किंभूता-[ते तव भार्या पत्नी । पुनः किंभूता-तव भ्रात्रा दुर्योधनेन अभयं भयशून्यं यथा स्यात्तथा दासी असीत्युत्तवा अवमानिता' परिभूता । किं[fol. 17b]भूतस्य तव-अनात्मनः निर्बुद्धनिष्प्रयत्नस्य वा । 'माना यत्नो धृतिर्बुद्धिः स्वभावो ब्रह्म वर्म च' इत्यमरः ( ३।३।१०६ ) ॥ १४॥ १. भ्राता' A. 'स्य° is missing in A. ३. Added u. m. ४. स्थि Added u. m. ५. ज्ञा added u. m. ६. भीतस्य MS. ७ of corrected 1. m. अपमा. MS.

·III, 15-16] तृतीयः सर्गः . ततः सूतसुताद् दृप्ताद् व्यक्त न श्रियमाप्स्यसि । तथा चेतोऽतिगम्भीरदोषशङ्कि तवाधुना ॥१५॥ परदारेषु निस्त्रिशं नृवीरमनुजं त्वया । भीरुणासूदितं वीक्ष्य यज्जीवामि' तद द्रुतम् ॥१६॥ तत इत्यादि ॥ ततस्तस्मात् पूर्वश्लोकोक्ति हेतोः सूतप्रभवात कीच- कात् श्रियं सम्पदं नाप्स्यसि । कीचकस्तव राज्यं नेष्यतीति भावः । व्यक्त स्फुटमेवैतत् । किंभूतात् तस्मात-हप्ताद् बलवतः । तथा चेति निदर्शने । तव चेतश्चित्तमधुना अतिगम्भीरदोषशङ्कि, त्वञ्चित्तमतिशय- दोषशङ्कायुक्तम् । कृतापराधस्य तस्य मनो निःशङ्कम् , त्वन्तु सशङ्क इति कुतस्तस्मात्तव राज्यरक्षा भविष्यति । युधिष्ठिरपक्षे-ततः सूतसुताद् हप्ताद् बलवतस्तस्मात् कर्णात व्यक्त निश्चितमेव श्रियं नाप्स्यसि । तथा श्रियमिव इतः सकाशादधुना शं कल्याणं नाप्स्यसि । राज्यं च न लप्स्यसे, प्राधरक्षापि न भविष्यतीत्यर्थः । हे कितव अक्षदेविम्' हे अंतिगम्भीरदोष इति सम्बोधनद्वयम् । 'धूतोऽक्ष देवी कितवः' इत्यमरः ( २।१०।४४)॥१५॥ परेत्यादि ॥ हे नृवीर, परदारेषु अन्येषां पत्नीषु निस्त्रिंशं निर्मर्याद निस्त्रिंश खगमिव, हिंसकत्वात् । एवंविधं मनुज अर्थात् कीचकं त्वया असूदितम् महतं' वीच्य यजीवामि । - , निर्लज्ज वा । यद्वा, २. १. यज्जि° A. द is missing in A. ३. शोकोक्तिMS. ४, मृतस्वभावात् MS ५. नाप्यापि MS. ६. वस or रस for बल MS. ७. प्रियमिव MS. ८. इतिः सकशोन्मधुना MS. ६. देविव MS. १०. हद् MS.

·कीचकवधम् [ III, 17 स्थितस्त्वं पतितो धर्माद्यस्यां भूमौ निराशिषि । त्वयार्याचारहीनेन शोच्या पत्याधमेन सा ॥१७॥ तदद्भुतम् [fol. 18a] । अपमानान्मर्तव्ये सति यज्जीवनं तदा- श्चर्यमेव । किंभूतेन त्वया--भीरुणा भीतेन । बिभेतीति भीरुः, 'भियो रुग'लुको चेति' रुक् ( का०४।४।५६ )। पक्ष-हे युधिष्ठिर अनुज कनिष्ठम् अर्थात् भीमं भीरुया त्वया सूदितं सूपकारीकृतं दृष्ट्वा यदहं जीवामि तदाश्चर्यम् । सूदं करोतीति सूदयतीति इनन्तात् (का० २८)। किंभूतमनुजम्-परं शत्रु दारयतीति कर्मण्यन् ( का. ४।३।१ )। परदारौ इषुनिस्त्रिंशौ बाणखङ्गो यस्य स तथा तम् नृवीरं नरशूरम् ॥१६॥ स्थित इत्यादि ॥ हे विराट त्वं यस्यां भूमौ पृथिव्यां स्थितोऽसि सा भूमिः त्वयाध[मे] न होनेन पत्या शोच्या शोचनीया । किंभूत- स्त्वम्-धर्माद् राजधर्माद् पतितश्च्युतः । किंभूतायां भूमौ-निराशिषि पाशीर्वादरहितायाम्। धार्मिकायैव राज्ञ प्रजा आशिर्ष ददति । किंभूतेन त्वया-प्रार्याचाररहितेन सज्जनव्यवहारशून्येन । पक्ष-हे युधिष्ठिर त्वं धर्मात् पतितः स्वामिनः, अद्वयादित्वात् तसिः ( का० २।६।२८ ), यस्यां भूमौ अर्थात् मातरि स्थितो जातः, सा मार्या मान्या, अर्थात् श्वश्रूः, त्वयापत्याधमेन निन्दितेन पुत्रेण शोच्या किंभूतेन-पाचा[रहीनेन क्षात्रधर्मरहितेन । चारहीनेन चारशून्येन वा । किंभूतायो [fol. 18b] तस्याम्- १. धर्मा यस्यां B. २. शोचा A. ३. रुण MS. ४. द. MS. ५. रहिते MS. ६. अन्यादि MS.

·। त्वया III, 18-19] तृतीयः सर्गः ३६ सज्जनन्यायरहितो जनितस्त्व'मनार्यया । भीत्या यस्य सभार्यस्य त्राणं प्रत्यक्रिया स्थिता ॥१८॥ विश्वकर्मकृता राज्ञा जीवता बलिनान्यतः । त्वया कुपतिना त्यक्ता शरणं के व्रजाम्यहम् ॥१९॥ निर्गता अपगता प्राशीः पाशीर्वादः यस्याः सा तस्याम् पुत्रेण कोऽपि कुन्ती नाशास्ते । अथवा कुन्त्यपि त्वां नाशास्ते ॥१७॥ सज्जनेत्यादि । हे विराट त्वं भीत्या का सज्जनन्यायरहितो जनितः । भयेन सज्जनाचारं त्यक्तवानसीत्यर्थः । भीत्या किंभूतया- अनार्या निन्द्या [तया] । [यस्य तव सभार्यस्य सभापण्डितस्य त्राणं प्रति प्रक्रिया स्थिता प्रकरणमासीत् । भयेन प्रजारक्षणं न करोषी- त्यर्थः । युधिष्ठिरपक्षे-त्वं सज्जनन्या पूज्यया मात्रा जनितः । त्वं मानव जनितः, न तु पित्रेति स्त्रीभवत्वेन निष्पौरुषं सूचितम् । किंभू- तस्त्वम्-अय रहितः शुभावह विधिशून्यः। पुनः किंभूत:-अना चा- पुरुषः। किंभूतया जनन्या-आर्यया मान्यया। सभार्यस्य भार्यासहितस्य तव त्राणं प्रति प्रक्रिया स्थिता । भार्यामात्मानं च रक्षितुं न शक्नो- षोत्यर्थः ॥१८॥ विश्वेत्यादि ।। हे विराट त्वया कुपतिना कोः पृथिव्याः स्वामिना त्यक्ता सती अहं कं जनं शरणं व्रजामि गच्छामि । त्वत्तोऽन्यः को- - १. तम' A. वैश्य B. ३. MS. read प्रज्ञशवास्यां for यस्यः सा तस्याम्. ४. कुन्त्याव MS. ५. द्वाMS. & The sentence is repeated, but apparently struck off by enclosing the repetition in brackets in red ink. पूज्या वा MS. ८. मात्रेय MS. अधMS.

·कीचकवधम् [ III, 20 येन त्वं दृश्यसे नेता स च क्रोधः स्थितोऽफलः । त्वयि संन्यस्ततेजस्के' किमरिन करिष्यति ॥२०॥ स्मान् रक्षतीति भावः । त्वया किंभूतेन-विश्वकर्मकृता, विश्वेषां सर्वेषामेव पालनरूपं कर्म कुर्वता । पुन: किंभूतेन-राज्ञा [fol. 19a] क्षत्रियेण । अन्यत: कीचकादिसकाशाज्जीवता । बखिना बलवता। स्वयं समर्थः परमाश्रित्य कथं जीवसीति उत्साहनम् । पक्षे हे युधि- ष्ठिर त्वया कुत्सितस्वामिना त्यक्ता उज्झिता सती के जन शर' व्रजामि । किंभूतेन त्वया---अराशा अक्षत्रियेण अनृपेण वा । पुनः किंभूतेन-विश्वकर्मकृता, विश्वं समस्तमेव कर्म सेवादिकं कुर्वता, शृगाल कुकुरादीनां वा । पुनः किंभूतेन-अन्यतः अन्यसकाशाद् बलिना भिक्षया जीवता । एतेन परमाश्रित्य जीवता त्वयानवेक्ष्यमाणा के जनमेव प्रवेक्ष्यामीति तात्पर्यार्थः ॥१॥ येनेत्यादि । हे विराट येन क्रोधेन त्वं नेता दृश्यसे नायक इति ज्ञायसे अर्थाज जनैः, स च क्रोधः अफलः अव स्थितः । क्रोधस्य फलम- पराद्धानां दमनं त्वं न करोषोति भावः । त्वयि राजनि संन्यस्ततेजस्के सति संक्षिप्तप्रभावे सति अरिः कीचकादिः किं न करिष्यति । अर्था- दन्यायं सर्व करिष्यतीति भावः । पक्ष-हे युधिष्ठिर ये[न] चक्रेण राष्ट्रेण त्वं नेता दृश्यसे राजेति ज्ञायसे, स चक्र: अफलः सन् अधः- स्थितः । त्वयि अरिः किं न करिष्यति । किंभूते त्वयि-संन्यस्त- तेजस्के सम्यङ न्यस्त तेजो येन । चक्रवलयोः फलं [fol. 19b] शत्रु- जयः, तदकरणादुभयमेव निष्फलमित्यर्थः ॥२०॥ २. न B ३. उजिशता MS. ४. रण for MS. ५. कुक्करादीनार्थी MS. ६. अध. MS. अपराज्ञान MS. ८. तनु (for त्वं न) MS. स्क A.

·III, 21-221 तृतीयः सर्गः पातुमुत्सहतां कोपः प्राप्तकालो गुरुस्तव । लोकमाश्रित माश्वास्य लोकेऽन्यस्मिन् कृतास्पदः ॥ २१ ।। दण्डयोग प्रवृत्तेन चक्रेण कृतसंस्थितिम् । आश्रिता वा यशस्काम पार्थिवं पात्रमाश्रयम् ॥ २२ ॥ पातुमित्यादि ॥ हे विराट तव कोप: क्रोधः पातु रक्षितुमुत्स- हताम् उत्साहं करोतु । कोपमवलम्ब्य कीचकं हत्वास्मान् रक्षेति भावः । किंभूतः-प्राप्तकालः, प्राप्तः कालः समयो येन । गुरुमहान् । किं कृत्वा-आश्रितं लोकमस्मदादि माश्वास्य सान्त्वयित्वा । पुनः किंभूतः-अन्यस्मिन् आश्रितादितरस्मिन् लोके कृतास्पदः, कृतमा- स्पदं स्थानं येन स तथा । पक्ष-हे युधिष्ठिर [तव] को गुरुः पितृ- पितामहादिः अपो जलानि पातुमुत्सहताम् । ईदृङ निन्येन त्वया दत्तं तर्पणजलं न पास्यन्तीति भावः । किंभूतो गुरुः-प्राप्त कालः, प्राप्तः कालो मृत्युर्येन स तथा । पुन: किंभूत:-अन्यस्मिन् लोके कृतास्पदः लब्धप्रतिष्ठः । किं कृत्वा-प्राश्रितं लोकं सेवकादिमाश्वास्य पालयित्वा ।। २१ ॥ दण्डेत्यादि ।। हे विराट [त्वा]. त्वां पार्थिवं राजानमाश्रय- महमाश्रिता किंभूतम्-पात्रं योग्यम् । पुन: किंभूतमू- चक्रेण कृतसंस्थितिमेव पाठः, स्थितिशब्दस्यैव मर्यादावाचित्वात् । चक्रेण किंभूतेन-दण्डयोगप्रवृत्तेन, दण्डस्य योगात् प्रवृत्तं चरित्र तथा तेन । पुनः किंभूतम्-~-यशस्काम कीर्त्य- भिलाषकम् । पक्ष-हे [fol. 20a] अयशस्क यशोरहित [त्वा] त्वाम् आमं पार्थिवं पात्रमदग्धमृद्भाजनमहमाश्रिता । किंभूतम्- १. त missing in A. २. योगात् B; योगा A. ३. ता missing in A. ४. स्मदाङ्ग MS. ५. पातुश्र° MS. ६. कीर्त्य भित्याश• MS. ७. हितं for रहितं MS. जनं लहसा आश्रिता MS. F.6 । - - यस्य .. ८.

·[III, She then directs her punning speech, simultaand Arjuna, । . कीचकवधम् 23-24 क्षमा यस्य शराः पातुं न देश स्वेन तेजसा । अलब्धक्षितिपार्थस्य परतस्तस्य जीवितम् ॥२३|| neously to vinita धृता तनुरियं मन्दा किन्न्या येन शुचीकृता । वाग् दृष्णिवृषप्रख्यः ससभ्यः स्यात्कथं मृदुः ॥२४॥ चक्रेण कुम्भकारस्य घटघटनद्रव्यविशेषेण जनितं संस्थान [यस्य तम] । किंभूतेन-दण्डयोगाल्लगुडयोगात् प्रवृत्तेन भ्रामितेनेति यावत् ॥२२॥ युधिष्ठिरमुक्त्वा इदानीमर्जुनमाह। भीमेनैव प्रत्युत्तरं दातव्य- मिति पश्चादेव तभिर्देशः । तमेत्यादि । हे विराट, यस्य राज्ञः शरा बाणा: स्वेन तेजसा स्वकीयेन तेजसा देशं जनपदं पातु रक्षितुं न क्षमा न शक्ताः, तस्य परतो जीवितम् । अन्यमाश्रित्यैव स राज्य करोतीत्यर्थः। किंभूतस्य-अलब्धचितिपार्थस्य, अलब्धो न प्राप्तः क्षितिपशब्दस्यार्थो येन स तथा । पक्षे हे अर्जुन, तस्य पार्थस्य पृथायाः सुतस्य परतो जीवितम् । तस्य कस्य यस्य शरा बाणा: स्वेन तेजसा नदानामीशं समुद्रं पातुं [शोषयितुम] 'पै ओवै शोषणे, (धा० १। ६६८-६८), क्षमाः । जीवितं किंभूतम्-अलब्धक्षिति, अलब्धा न प्राप्ता क्षितिः पृथ्वी येन तत् तथा । अप्राप्त निजभूमिः परमाश्रित्य जीवसीति धिकारः ॥ २३ ॥ धृतेत्यादि । 'हे विराट, न्यायेन शुचीकृता इयं तनु[fol. 200]- रिदानी मन्दापटुः, कार्याक्षमेति यावत, ईदृशी किं धृता। वृष्णीनों A has स्वेहतेजसा for स्वेन तेजला omitting न देशं २. किन्या A and B. ३. The visarga is omitted in A. ४. MS. wrongly repeats here तस्य कस्य-यस्य शरा बाणा: from below and encloses it with brackets in red ink, which is equivalent to erasing. ५. सदनामीशं ६. शेषे MS. ८. जीवमीति MS. ६. MS. repeats wrongly here हे वृष्णि हे वरप्रेक्ष(?) वृष्णीनां यदूनां वृषः श्रष्ठ: from below, ७. अप्राप्ता MS.

·III, 25-26] तृतीयः सर्गः त्वदन्यो निरनुक्रोशः को नारीषु भयाद्भवेत् । to Nakule, भयेन कुलधर्मस्ते पङ्के गौरिव सीदति ॥२५॥ राजा यमोऽसि दण्डेन कथं गोपाय्यते त्वया। to Sahadeva. दण्डः क्षेमङ्करो' राज्ञां धर्मादुद्यन्न दारुणः ॥२६॥ यदूनां वृषः श्रेष्ठो वासुदेवस्तत्प्रख्यः* तत्समः त्वाहक पुरुषः कथं मृदुः स्यात् । श्रीकृष्णसदृशस्य भवतो मृदुत्वमयुक्तमिति भावः । किंभूतस्त्वाहक-ससभ्यः सभ्यैः सहितः । एतेन तव सभासदोऽपि मृदव इति सूचितम् । पक्षे-हे अर्जुन येन त्वया मन्दाकिन्या स्व. गङ्गया शुची [ता] इयं तनुता, स त्वाहक सभ्यः पुरुषः कथं वृष्णिवृषप्रख्यो मृदुः स्यात् मेषवृषवत्कार्याक्षमो भवे[दि]ति । मन्दाकिन्या उल्लेखेनास्य इन्द्रादत्रशिक्षा ध्वनिता । 'मेषवृष्णय एडके" इत्यमरः (२।६।७६) ॥ २४ ॥ अर्जुनमुत्तवा नकुलमाह-त्वदन्येत्यादि ॥ हे विराट त्वत् भवतोऽन्यः को जनः भयातू कीचकादिअनिताद्धेतो: नारीषु स्त्रीविषये निरनुक्रोशो निर्दयो भवेत् । भयेन स्त्रियं मां न रक्षसीत्यर्थः । ते तव कुशधर्मः भयेन पट्टे सीदति पापे निपत्यावसन्नो भवति । गौरिव गौर्यथा पङ्के कर्दमेऽवसीदति । पक्ष-हे नकुल ते तव धर्मः क्षत्रियव्यवहारो भयेऽवसीदति पङ्के गौरिव । त्वदन्यः को ना कः पुरुषः अरीषुभयाद् अरेदुर्योधनादेरिषुभ्यो बाणेभ्यो भयात नि[fol. 21a]रनुक्रोशो' न भवेत् । 'क्रुश अाह्वाने' धातुः (धा० १ । ६०६)। विपक्षावानरहित इत्यर्थः (१) ॥ २५ ॥ सहदेवमाह-राजेत्यादि । हे विराट त्वं राजा नृपतिर्दण्डेन १. क्षेमकरो B. ३. शूती• MS. ५. भवत्ततो MS. ६. निरनुद्धोषो MS. ७. विपक्षाज्ञानरहितेत्यर्थः MS. । । । २. प्रेक्ष्य: MS. ४. एडका MS.

·" कीचकवधम् [III, 27-28 रक्षोपायेषु निपुणः स्थितासु व्यसनोदये। and lastly, to मद्विधासूपकारित्वं त्वादृङ् नाद्य कथं भजेत् ॥२७॥ पाता शूरोऽसृजस्तस्य मदङ्गजविमर्दिनः। सिंहस्येव मृगः क्षुद्रस्त्वं किल स्वयमीदृशः ॥२८॥ यमोऽसि अन्तकसहशोऽसि । त्वया कथं स दण्डो गोपाय्यते निह्न यते । यद्वा त्वयैव कथं गोपाय्यते आत्मा न प्रकाश्यते, भावे आत्मनेपदम् । किंभूतो दण्ड:-धर्मादुद्यन् उद्यतो भवन राज्ञां क्षेमङ्करः, न दारुणः भयङ्करः प्रजाविरागहेतुः । पक्ष- हे सहदेव यमो यमजस्त्वं राजा क्षत्रियोऽसि । कथं दण्डेन लगुडेन करणाभूतेन त्वया गोपाय्यते गोपेन इवाचर्यते । राज्ञां क्षत्रियाणां धर्मादुद्यन् दण्डो दमः क्षेमङ्करः, न दारुणः काष्ठस्य । 'राजा मृगाङ्के क्षत्रियऽपि च'' इत्यमरः (३ । ३ । १११) ।। २६ ॥ इदानी भीममाह--रक्षेत्यादि ॥ हे विराट मद्विधासु व्यसनोदये विपदुत्पत्तौ स्थितासु विषये त्वाहम् भवद्विषो जनः कथमद्य उपकारित्वं न भजेत् । किंभूतस्त्वाहक-रक्षाया रक्षणस्योपायेषु रक्षायामुपायेषु सामादिषु च वा निपुणः कुशलः । पक्षे-हे भीम मद्विधा अहम् प्रसुव्यसनोदये प्राणवि[योगदुर्गमे स्थिता अद्य रक्षोऽपायेषु रतसामपायेषु' मारणेषु निपुणः त्वा[fol. 21bदृक् ना पुरुषः कथं सूपकारित्वं पाचकत्वं भजेत् । पत्नीपरिभवे विक्रम एव युज्यते, तथापि कथं भवान् परस्य पाचको भवतीत्युत्तेजनम् ॥ २७ ॥ पातेत्यादि ॥ हे विराट त्वं पाता रक्षकः शूरो वीरः, ईदृशः सन् कित निश्चितं स्वयं तस्य कीचकस्य मदं गर्वम् असृजः सृष्टवानसि । १. MS. adds a redundant निल, here. २. दुद्यतन MS. ३. भ added in u. m. ४. यमनुस्थ MS. ५. Amarakosa reads क्षन्निये नृपे. ६. Added in I m. ७. AT or AT MS. परत्वा MS. ।

·४५ , III, 29] तृतीयः सर्गः मदं वरद शान्तोऽपि दध्यादशिवमीरितः । दुरिन्द्रियै रजस्वांस्तु हृत' एव त्वयीदृशे ॥ २९ ॥ उपमानमाह-गजविमर्दिनः सिंहस्य क्षुद्रो मृगो हरिणादिरिव । सिंहो यथा गर्ज हत्वा क्षुद्रं मृगं न गणयति, तथा कीचकोऽपि जितकाशितया भवन्तं न गणयतीत्यर्थः । पक्षे-हे भीम त्वं स्वयम् ईदृशोऽनुयुक्तः सन् किल निश्चितं तस्य औचित्याद् दुःशासनस्य उरोऽसृजः हृदयरक्तस्य [आशु] पाता, तस्य हृदयरक्तं पास्यसि । किलेत्युपहासपदम् । उरोऽसृज इति 'कर्तृकर्मणोः कृति नित्यम्' (का०२। ४ । ४१) इति षष्ठी। तस्य किंभूतस्य-मदङ्गज विमर्दिनः मदङ्गजाना केशानां विमर्दनशीलस्य । केशेषु धृत्वा दुःशासनस्तां सभायामानीतवानिति पुराणकथा । यद्वा, मद्विषये अ[]जेन कामेन' करणेन विमर्दिनः प्रध्वंसकस्य । उपमानमाह-सिंहस्य हृदय- रक्तं क्षुद्रो मृग इव । यथा क्षुद्रमृगेण सिंहस्य हृदयरक्तपा[fol. 22a]- नमसम्भाव्यं तथेदम]पीत्यर्थः ॥ २८॥ मदमित्यादि ॥ हे विराट व[२]द अभयादिदानसमर्थ [शान्तोऽपि जनः] दुरिन्द्रियैः निन्दितैरिन्द्रियैरीरितः प्रेरितः सन् अशिवम् अकल्याणकर मदं दध्यात् । त्वयि ईदृशे दण्डपराङ्मुखे सति रजस्वान् रागी जनः पुनः हृत एव, इन्द्रियरात्मसात्कृत एव । पक्षे-हे भीम मदम्बरदशान्तो मद्वस्त्रानामन्तोऽञ्चलो रजस्वान् ऋतु- कालीनशोणितयुक्त: दुष्टमिन्द्रियं येषामीदृशैर्दुःशासनादिभिः [६]रितः प्रेरितमात्रोऽपि अशिवमकल्याणं दध्यात् । कुत्र-[त्वयि] ईशे । १. कृत B. २. नुमुक्तः MS. ३. हृदयं दास्यसि MS. ४. मतङ्गज° MS. ५. कात्यनMS. ६. दानरूपसमर्थः MS.

·। । कीचकवधम् [ III, 30-31 कुर्वन्तं द्विषतां हर्षमात्मानं नयनिन्दितम् । बुद्ध्वा को नानुतप्येत कुरुष्व' स्थिरमास्पदम् ॥३०॥ अपराद्धष्वहङ्कारादसुहृत्त्वं भवादृशः। पुत्रष्वपि हितं कस्माद् द्विषत्सु न विजृम्भसे' ॥३१॥ उद्योगशून्ये सति । पुनह तः अपनीत एव, अहं नग्ना कृता एवेत्यर्थः रजस्वलाया द्रौपद्याः सभायां दुःशासनादिभिर्वस्त्राकर्षणह[२]णं कतु मारब्धम्, अनन्तव्रतस्य' प्रभावात् तद्वस्त्रमपर्यन्त जातमिति पुराणकथा । 'रजो गुणे च स्त्रीपुष्पे' इत्यमरः (३॥ ३ ॥ २३०) ॥२८॥ कुर्वन्तमित्यादि ।। हे विराट द्विषतां हर्ष कुर्वन्तम् अतएव [नय]- निन्दितमेवंभूतम् प्रात्मानं बुद्ध्वा को जनो न अनुतप्येत अनुतप्तो भवेत् । कर्मकर्तर्यात्मनेपदम् (का० ३।२।४१) । तेन आस्पदं स्थान राज्यमिति यावत् स्थिरं कुरु[व] | पक्षे-हे भीम द्विषतां शणाम् अन्तं नाशं कुरु । परसेवादिना निन्दितमात्मानं हर्ष नय। कुरुषु कुरु- वंशोद्भवेषु प्रास्पदं प्रतिष्ठां राज्य अस्थिरं बुद्ध्वा को जनो नानुतप्येत, अपि तु सर्व एव जनो युष्माकं कुरुवंशजाना' विपदं श्रुत्वानुतप्तो भवतीत्यर्थः । 'प्रतिष्ठा कृत्यमास्पदम्' इत्यमरः (३॥ ३।६३) ॥३०॥ अपेत्यादि ॥ हे विराट अहङ्काराद्धेतोः अपराद्धेषु पुत्रेष्वपि भवादृशः असुहत्त्व प्राणहारकत्वं हितं हितकर म्] | पुत्रस्तावदास्ता द्विषतस्वपराद्धेषु [कीचकादिषु] कथं न विज़म्भसे प्रगल्भो न भवसि । पचे-हे भीम राज्यहरणादिना अपराद्धेषु अदृशः अन्धस्य धृतराष्ट्रस्य पुत्रेषु दुर्योधनादिष्वेव अहङ्कारात निजदादेव त्वं असुहत १. कुरुषु B. २. विजृम्भते B. ३. अनन्तवतस्या: MS. ४, राधं MS. ५. कुधनजानां MS ६. अपरत्वेषु MS.

·. III, 32-33] तृतीयः सर्गः अव कन्दर्पसम्भूत्या सुस्थं कृतवतो जनम् । जगत्त्रस्तं क्षमः कतु सुस्थमेष भुजस्तव ॥ ३२ ॥ क्षमापराधे यस्यासौ शङ्कते व्यक्तमापदम् । नृपतिः क्षतरक्षः सन् मास्म भूस्त्वमपीदृशः ॥ ३३ ॥ प्राणहरः शत्रुर्वा भव । कस्मादपिहितम् अनावृतं यथा स्यात्तथा न विजृम्भसे, अज्ञातः सन् तिष्ठसि ॥ ३१ ॥ अवेत्यादि ॥ हे विराट, कन्दर्पसम्भूत्या कामाविर्भावेन जनम् असुस्थं कृतवतः कीचकाद् अब रक्ष । एष' तव भुजस्त्रस्तं जगत् सुस्थं कर्तुं क्षमः । पक्ष-हे भीम असुस्थं स्वास्थ्यरहितं जनं जनस्थानं दर्पसम्भूत्या दर्पातिरेकेण अवकं वकराक्षसरहितं (fol. 23a) कृतवतस्तव एष भुनः सुस्थं जगत् त्रस्तं कतु क्षमः शक्तः । विक्रान्ता- दस्माद् भवद्भुजाद् भुवनमेव बिभेति', कीचकः पुनर्न बिभेति' इत्युत्तेजनम् । जनस्थाननाम्नि वनभागे [भी]मो वकराक्षस हतवान् ।। ३२ ।। क्षमेत्यादि । हे विराट, यस्य अपराधे क्षमा योऽपराध क्षमते असौ नृपतिः व्यक्तं स्फुटमेव प्रापदं शङ्कते । अपराधिनैव ममापत्क- र्तव्येति बिभेति । त्वमपि चतरक्षः सन, क्षता रक्षा प्रजारक्षणं येन एवंभू[त:] सन् । ईदृशोऽपराद्धाद् विपच्छङ्को मास्म भूः। पक्ष-हे भीम क्षमाप, क्षमा शान्ति पाति रक्षतीति क्षमापः, चमामेव बिभर्षीति सोस्लुण्ठ सम्बोधनम् । असौ नृपतिः युधिष्ठिरः विक्रम त्यत्तवा . १. सुस्त्वं A. २. This word is indistinctly written : may be कामातिभरण or कामाभिभवेन । ३. एय MS. ४, बिभ्यति MS. ५. शङ्कचेत् MS. ६. राधिनेव MS. ७. सोल्वुश्च ? MS.

·and Draupadi simultaneously, , कीचकवधम् [III, 34-36 इति संविनमनसा स कलत्रण चोदितः । Bhima replies जगाद लक्ष्म्या शौर्येण सकलत्रेण चोदितः ॥३४|| inspeech. sd dressing Virāņa दुःख वृत्तेजेनस्यास्य शमस्त्वय्यबले कुतः । यो भयस्योदयं वेति कृष्णेन सदृशस्य ते ॥३५॥ राधेयस्य कर्णस्य आपदं शङ्कते, राधेयेन ममापत् कर्तव्येति शङ्का करोति । हे चतरक्षः, क्षतं रक्षो रा[]सो येन ईदृशः, सम्मो- धनम् । त्वमपि ईदृशो राधेयाद् विपच्छङ्की मास्म भूः॥३३॥ इतीत्यादि ॥ स भीमो जगाद । किंभूतः-संविनमनसा उद्विग्न- हृदयेन कलत्रेण भार्यया द्रौपद्या इत्यनेन प्रकारेण चोदितः प्रेरितः । तथा (fol. 23b) लक्ष्म्या शोमया शौर्येण च उदितः । किंभूतेन शौर्येय-सकलत्रेण, सकलं समस्त त्रायत इति सकलत्रः ईशेन ॥३४॥ राजानं द्रौपदों च श्लेषोत्या वदति-दुःखेति' । हे विराट, त्वयि अवले सामर्थ्यशून्ये सति अस्य स्त्रीजनस्य दुःखवृत्तेः कुतः शमः शान्तिः । अस्मिन् (?) स्त्रीजनदुःखस्य वृत्तिः शान्ता न भविष्यती- त्यर्थः । योऽयं कृष्णेन श्रीनारायणेन सदृशस्य ते तव भयस्य उदयमुद्भवं वेत्ति । अस्तु तावद्भवता भयापनयनम् , भवानेव बिभेतीति कुतो दुःख- वृत्तिशान्तिः । पो--अयि अबले योषे कृष्णे द्रौपदि दुःखवृत्तेः अस्य मद्विधस्य जनस्य कुत: शं कल्याणं सुखं वा अस्तु । योऽयं न-सहशस्य अयोग्यस्य ते तव भयस्योदयं वेत्ति । तव भयोदयं जानन यावद्भयापनयनं न करोमि तावन्मम कुतः सुखमित्यर्थः ॥३५।। । । १. दुषख A. २. स्तय्यवलिङ्गितः B. ३. सनसाधो MS. ४. दुःखेनत MS.

·III, 36-37 ] तृतीयः सर्गः अश्रुतां ते क्षणेनाहं श्रुतवानीदृशीं दशाम् । विद्धि तस्य मदारम्भाद् घोरमस्वन्तमागतम् ॥३६।। स्वबले न कथं मत्तः प्राप्य' मोहं सुदारुणम् । expressins, दोषारम्भे पतेदय त्वामतिक्रम्य कीचकः ॥३७॥ his resolution to kill Kicaka in the evening. । अश्रुतामित्यादि ॥ हे विराट क्षणेन ते तव ईदृशीम् अश्रु ताम् अश्रुतपूर्वा दशामवस्थाम् अहं श्रुतवान् । अतस्तस्य कीचकस्य मदा- रम्भाद्' घोरं दारुणम् अस्वन्तम् आगतं विद्धि जानीहि । शोभन- श्चासौ अन्तः परिणतिश्चेति स्वन्तः, न स्वन्त: अस्वन्तः । तस्य गर्वा- दोपेन अ[fol. 24a] शोभना परिणतिर्जातप्रायेत्यवधार्यतामित्यर्थः । पक्षे-हे अश्रुतान्तेक्षणे क्रन्दनजलावृतनेत्रे द्रौपदि तब ईदृशी दा नाहं श्रुतवान् । इदानों श्रुतौ सत्यां कीचकस्य मदारम्भात [मद]- विक्रमकार्यारम्भेष घोरं भीषणम् अस्वन्तं प्राणान्तम् आगतं विद्धि ॥३६॥ स्वेत्यादि ॥ हे विराट की[च] कस्त्वामतिक्रम्य अवमन्य कथं दोषारम्भे न पतेत, दोषे कथं न पतति । इदानीमपि स दुष्ट इति भवता न गण्यते । किंभूत: कीचकः-स्वबले निजसामर्थे मत्तः अहङ्कतः । किं कृत्वा-सुदारुणं माई मूढतां प्राप्य । अन्योऽपि मद्यादिमत्तो मोहं प्राप्नोति । पक्ष-शोभना चासौ अबला चेति १. प्राप्य B. २. देषा• A. ३. मदारस्तात् MS. ४. येरं MS. ७ ·१ ५ ५० कीचकवधम् [ III, 38-39 व्यक्तं क्षत्रियवीर्येण सुप्तमुत्सवकारिणा । हन्यते मूतपुत्रोऽद्य न यतः कृतकिल्विषः ॥३८॥ कथं सद्धर्ममर्यादाभेदे विनयमक्षयम् । याति तस्योद्धृतोत्सेका' चेतना कामचारिणः ॥३९॥ सम्बोधने हे स्वबले' द्रौपदि, अद्य कीचकस्त्वामतिक्रम्य मत्तो मत्ल- काशात् सुदारुणं मोहं मूर्छा प्राप्य दोषाया: रात्रेरारम्भे रात्री [इति यावत् कथं न पतेत, अपि तु मूर्च्छितः सम् रात्रौ पतिष्य- त्येव ॥३७॥ व्यक्तमित्यादि । हे विराट, व्यक्तम् उत्प्रेक्षायाम्', उत्सवकारिणा क्षत्रियवीर्येण क्षत्रियाणां बलेन प्रभावेण वा अद्य सुप्तम् । कुतः-यतः कृतकिल्विषः कृतपापः सूतपुत्रः कीचको न हन्यते । क्षत्रियवीर्य जाप्रति हि कृ[fol. 24b]तपापो न जीवति । पक्ष-हे द्रौपदि कृतकिल्विषो विहितापराधः तथा सुप्तमुत् सुप्तहर्षः स सूतपुत्रः' कीचको व्यक्तं स्फुटमेव वकारिया भीमेन नयतो न्यायादेव हन्यते । अपराधकारिणो वधो न्याय्य एव । 'अपराधेऽपि किल्विषम' इत्यमरः (३।३।२२२) ॥३८॥ कथमित्यादि ॥ हे विराट सद्धर्ममर्यादाभेदे कामचारिणः स्वेच्छया धर्ममर्यादाभेदकस्य तस्य कीचकस्य उद्धृतोत्सेका उद्धतेति यावत् एवंभूता चेतना कथम् अक्षयं [विनयं याति प्राप्नोति । नास्ति क्षयो यस्मादसावक्षयः। स्वतन्त्रस्य प्रभुदमनै विना कुतो विनय इति १. तस्य धृतो A. २. वेले only, MS. ३. मुक्तो MS. ४. उत्प्रे MS. al correct to u 1. m. ६. मृ for सूMS. ७. किल्विष MS. a ·तृतीयः सर्गः ५१ of evening. . III, 40] अत्रपां चाल्यमानेन हृदयेन भिया भृशम् । रतामक्षत्रया वृत्त्या भतु निन्दामि ते तनुम् ॥४०॥ इति वदति वृकोदरे विवस्वान् Approach सदृशवपुर्निकरेण विद्रुमाणाम् । भावः । पक्ष-हे सद्धर्ममर्यादाभे उत्कृष्ट धर्ममर्यादासहशि देवि राजमहिषि द्रौपदि कामचारिणः कामुकस्य तस्य कीचकस्य उद्धृतो- सेका उन्मीलितौद्धत्या चेतना कथं यमक्षयं यमनिवासनं न याति, अपि तु यास्यत्येव । वर्तमानसामीप्ये वर्तमाना (का० ३।१।११), यथा 'कदा गमिष्यति, एष गच्छामि' इति । सद्धर्ममर्यादाभेदे सति हे अवि कान्तिशून्ये इति कश्चित् ॥३॥ अत्रेति ।। हे विराट भर्तुः पोषणकर्तुस्ते तव अक्षत्रया चत्रिये. तरया वृत्त्या र[fol. 25a] तां तथा भिया भयेन भृशमत्यर्थ चाल्य- मानेन हृदयेन हेतुना अत्रपा लज्जारहितां तनुं निन्दामि । नतामित्यपि पाठः, तदा नम्राम् । पक्ष-हे पाश्चालि द्रौपदि अत्र विषये ते तव भर्तुः स्वामिनो युधिष्ठिरस्य भिया अमानेन मानशून्येन हृदयेन हेतुना अक्षत्रया अक्षः पाशकैस्त्रायत इति अक्षत्रा, ईदृश्या वृत्त्या रतां तनुं निन्दामि ॥४०॥ सर्व संस्तुत्य छन्दो भेदेन सर्गान्तं बोधयन्नाह-इतीत्यादि । वृकोदरे भीमे इति वदति सति विवस्वान् सूर्यस्त्वरितमस्तमगमत् । , .. . १. उकृMS. अशि MS. ३. एव MS. ४. The pages in the I.O. MS. are wrongly bound here : folio 26 comes before fol. 25. नम्र: MS. ६. वृसा MS. ७. वृन्दो Ms. ८. सहा MS. 8455 ·कीचकवधम् [III, 41-42 ६ त्वरितमगमदस्तमादधानः खगनिलयै नितां भुवि द्रुमाणाम् ॥४१॥ विकचसरसिजा यथा नलिन्यः सह रविना विनिमीलिता नलिन्यः। प्रियमकृत' सहृत्कुमुद्वतीनां युवतिधियां रमणेषु मुद्वतीनाम् ॥४२॥ किंभूतः-विद्रुमायां प्रवालानां निकरण समूहेन सदृशवपुः, लोहितशरीर इत्यर्थः । तथा खगानां पक्षियां निलयैर्निलयनैः भुवि पृथिव्यां द्रुमाणां वृक्षाणां धनता निरन्तरता मेघतां वा' आदधानः अर्प[य]न् । आसन्नेऽपि घने खगस्य सूर्यस्य निलयन भवत्येव । विद्रुमतुल्यशरीरतया सूर्यस्यापि भीमवचनाद् रुषेव रक्तत्वं जातमिति ध्वनितम् । दोषारम्भे कीचकः पतिष्यतीति रात्रौ कीचकवधं वान्छतः क्रुद्धस्य भीमस्यानुरोधादिव सूर्योऽपि तत्कालमेवा- स्तमगा fol. 25b]दिति कीचकविनाशे देवा नामप्यानु]कूल्यं सूचित्तम् । पुष्धितापाच्छन्दः ॥४१॥ विकचेत्यादि । यथा नलिन्यः पद्मिन्यो रविना सह विनिमी- लिताः, तथा कुमुदतीनां सुहृचन्द्रो युवतिधियां स्त्रीबुद्धीनां प्रियम् अकृत कृतवान् । योगपद्यबोधको यथा-शब्दः, यदैव नलिन्यो विनिमी- लितास्तदैव चन्द्रः समुदित इत्यर्थः । नलिन्यः किंभूता:-विकच- १. निये A ; निचयै • B. ग्रहृत A. ३. कुसुमहतीनां A. This line is omitted in A. ५. मेघतान्वा MS. ६. अन्यस्मिन्नपि MS. 6 fa: corrects to a: I.m. ८. देवादेवा MS. क्रू for • MS. ८ , .

·III, 43] तृतीयः सगः Kicaka allured to meet Draupadi शशिनि वितिमिरेऽनुचिन्त्य कृष्णां मतिरशिवे निपपात कीचकस्य । न वचनमशृणोन्नृपापमानी तदकरणं प्रति पातकी च कस्य ॥४३॥ अथ समदगजेन्द्रकान्तयातं पवनसुतः प्रविलोभ्य' कान्तया तम् । सरसिजाः, विकचानि विकसितानि सरसिजानि यासु ईदृश्यः । तथा अनलिन्यः, नास्ति अलि': भ्रमरो यासु ईदृश्यः । युवतिधियां किंभूता- नाम्-रमणेषु स्वामिषु क्रीडासु वा मुद्धतीनां हर्षयुक्तानाम् ॥४२॥ शशिनीत्यादि ॥ वितिमिरे विसृतं तिमिरं यस्मादीडशे शशिनि चन्द्रे सति कीचकस्य [मतिः] मनः कृष्णामनुचिन्त्य अशिवे अकल्या- बकरे कर्मणि निपपात । नृपापमानी रा[जा]पमननशीलः पातकी स कीचकस्तदकरणं द्रौपदीविध्वंसरूपस्य कर्मणोऽकरणं प्रति कस्य च कस्यापि वचनं न प्रशृणोतु ॥४३॥ प्रथेत्यादि । अथानन्तरं पवनसुतो भीमः कान्तया' द्रौपद्या समदगजेन्द्रकान्तयातं समदस्य गजे [fol. 26a]न्द्रस्येव कान्तं कमनीय यातं गमनं [यस्य स ईदृशं तं कीचकं प्रविलोभ्य प्रलोभ्य परिं तमेव कीचकं पतितुं प्राप्तुं, अन्तर्भूतकारिता- ५ .. १. नृपमानी B; सुपावमानी A. २. परिलोभ्य Aप्रविलोक्य B. ३. अली MS. ४. विसतं MS. ५. कस्य च in repeated in MS, ६. कान्ताया MS. ७, प्रलोभयित्वा MS.

·meets instead Bhima in the disguise of a woman. कीचकवधम् [ III, 44-45 कृतकग्रहमितोऽबलायमानः पतितुमरि तरसा बलायमानः ॥४४॥ मदयितुमिव कीचकं स्मरात ररुदुरपां पुलिनेषु चक्रवाक्यः । तमसि शयितमस्पृशत्स भीम द्रुपदसुतेत्यकृतस्वचक्रवाक्यः ॥४५॥ र्थत्वात् पातयितुं वा, तरसा वेगेन कृतकगृह सङ्केतगृहम् इतः गतः । किंभूतः-अलायमानः बलभद्रसहशः', बल-शब्दात् 'कतु रायिः सलोपश्च' इत्यायिप्रत्ययः (का०३।२१८) । तथा अबलायमानः, अबला इवापरतीति पूर्ववदायिः । द्रौपदी भीमवचनात् कीचकं सम्भोग- दाने आश्वास्य' विराटस्य नर्तनागारं सङ्कतस्थानमकरोत् । अनन्तरं रात्री भीम एव कीचकवधवाछया तत्र जगामेति पुराणकथा ॥४४॥ मदयितुमित्यादि । चक्रवाक्यः अा पुलिनेषु तोयेत्थित'द्वीपेषु रुरुवुः। पुलिन-शब्देनैव जलसम्बन्धावगमात् शाब्दमेव (!) शैत्यं बोधयितुमपामिति प्रयुक्तम् । अत्रैवोत्प्रेक्षामाह-स्मरात कीचक मदयितुमिव । यत्र समये तिर्यञ्चोऽपि विरहसहनासमधास्तत्र मदोद्ध- तस्य का कथा इति ध्वनिः। स कीचकः प्रकृतस्वचक्रवाक्यः , अकृत- मगृहीतं स्वचक्रस्य निजवर्गस्य वाक्यं येन ईदृशः सन् तमसि अन्धकारे शयित भीमं द्रुपदसुतेति [fol. 26b]त्वा अस्पृशत् ॥४॥ १. शमयितु ° B. ररु A (दु missing). E is added u.m. ४. दानेना MS. ५. कथा: MS. तोयोल्वित MS. वगमत MS. बाणश्च for वाक्य: MS. ह ताक्षकारे MS. २.

·III, 46-47] तृतीयः सर्गः ४ अथ पथिषु धृतो रथेन कृच्छात Slaying of Kicaka. पृथुतनुगौरवसन्नतारकेण । द्रुतमकृत' भुजद्वयेन भीमः कदनमरेरवसन्नतारकेण ॥४६॥ च्युततिमिरमवाप्य तन्निशान्तं कथमपि दारुणमात्महानिशान्तम् । गिरिशिखरमिव मभञ्जनास्तं ददृशुरचेतनमप्रभ जनास्तम् ॥४७॥ अथेत्यादि । अथानन्तरं भीमो भुजद्वयेन अरेः कीचकस्य कदनं विनाशं द्रुतमकृत । किंभूतः-पथिषु वर्त्मसु पृथुतरगौरवसन्नतारकेण, अरं चक्रप्रान्तः तद्योगादरं चक्रं तस्य समूह प्रारम्, पृथुतरं यद्गौरवं' तेन सनतं प्रारं यस्य स पृथुतरगौरवसन्नतारः, तस्मात् 'शेषाद्वति' कप्रत्ययः (का० २।५।६ वृ०), ईदृशेन रथेन कृच्छ्राद्धृतः। किंभूतेन' भुजद्वयन-अवसन्नतारकेण, तारयत्तीति तारकः, अवसनस्तारको यस्मादीशेन । तस्य भुजद्वयात्तारको नास्तीत्यर्थः ॥४६॥ च्युतेत्यादि । च्युततिमिरं ध्वस्तान्धकारं तनिशान्तं प्रभातं गृहं वा अवा]प्य जनः कथमपि कष्टसृष्टया आत्मनो हानिशान्तं दारु- पम् अन्त:प्रवेशितहस्तपादादित्वाद् भीषणं अप्रभं प्रभाशून्यम् अचेतनं कीचकं प्रभब्जनेन वायुना अस्तं भग्नं गिरिशि[ख]रमिव पर्वतशृङ्गमिव ददृशुः ॥४७॥ १. त missing in A. मपास्य B. ३. दरि MS. यज्ञौरव MS. ५. किंभूतः न MS.

·The King prepares to fight the Kurus. .. कीचकवधम् [ III, 48-49 तस्मिन् इते स्वविषयावधिवप्रभूते' छन्ने बले परयशोभिरिव प्रभूते । मेने कुरुनधिगतान् स सुतोरणेन कार्य पुरेण' च नृपः ससुतो रणेन ॥४८॥ बृहत्पवनवेगधूतिभिरपादपः पादप- श्च्युत स्थितिरिव क्षरणेन गिरिसानुजः सानुजः । स तत्र पतितो यथा च गिरिसन्निभः सन्निभः प्रबोध्य हरिमात्मनादिविवरोषितं रोषितम् ॥४९॥ तस्मिन्नित्यादि । स्वविषयावधेः स्वदेशसीमायाः प्राकारसहशे तस्मिन् कीचके हते (स)ति, प्रभूते बहुले बले सैन्ये सामर्थ्य वा (परयशोभिरिव) च्छन्ने प्रावृते सति, ससुत: पु*: सहितः स नृपो विराटः कुरून् दुर्योधनादीन् (रगोन) उपग[fol. 278]तान् समीप- प्राप्तान् मेने । सुतोरणेन शोभनबहिरेण पुरेण च कार्य मेने ॥४८॥ बृहदित्यादि । स कीचकः सानुजोऽनुजै: सहितस्तत्र क्षणेन पतितः। क इव-पादप इव । किंभूत:-बृहतः पवनवेगस्य धूतिभि: कम्पनैः अपादपः । पादो मूलं तत्पातीति पादपः, न पादपः प्रपादपः, उन्मू- लित इत्यर्थः । अतएव च्युतस्थितिः, च्युता विगलिता स्थितिरवस्थान यस्य ईदृशः । गिरेः पर्वतस्य सानौ जातः । यथा गिरिसन्निभः पर्वत- सदृश: सन् प्रशस्त इभो हस्ती भद्रिविरोषितं पर्वतगुहावासिनं रोषितं कोपित हरि सिंहम् आत्मना प्रबोध्य जागरयित्वा पततीत्यर्थः । पृथ्वीच्छन्दः ॥४-६ १. सुविषयाबुद्धिवप्रभूते B. २. कुगिख्नुप. A. ३. पुरा न ( for पुरेण) B. ४. च्युता A. B omits the second ATCET: ६. प्रबुध्य B. MS. repeats That agat after this. Probably a line is lost here: because the commentary does not explain tha and परयशोभिः। - ७.

·५७ III, 50] तृतीयः सर्गः वज्रणायमुता हिना गिरिभिदा वातेन वा तेन वा कृष्णामन्युहुताशनेन दुरितैरीशायितः शायितः । इत्युक्त्वा ददृशे पुरा सहृदयक्षोभी तया भीतया न स्यात्कः पतितेऽनिमित्तमचले सन्देवान् देहवान् ॥५०॥ इत्यस्तेऽहनि लोहितो रविरभूत् सिन्दूरतो दूरतो ज्योतिः प्रादुरभूद् दिवाकरकरैरिन्दुपितं दूषितम् । वज्रणेत्यादि । अयम् ईशायितः ईश इव आचरितः कीचको वत्रेण शायितः, उत्त अहिना सर्पेण वा शायितः । गिरिभिदा पर्वत- भेदकेन वायुना वा शायितः । कृष्णाया मन्युरेव हुताशनस्तेन वा शायितः, दुरितैर्वा शायित: । इति उक्तप्रकारं तया पुरा विराटस्य पुर्या हृदयक्षोभी स कीचको ददृशे दृष्टः । अर्थान्तरमाह-अनिमित्तम् अकारणम् अचले पर्वते पतिते सति को देहवान् शरीरी [संदेहवान् न स्यात, अपि [fol. 27b] तु सर्व एव सन्देहयुक्तो भवतीत्यर्थः॥५०॥ इतीत्यादि ॥ इति लोकसन्तापेन अहनि दिने अस्ते गते सति रविः सूर्यः सिन्दूरतो दूरतो सिन्दूरादप्यधिकं लोहितो रक्तोऽभूत् । दिवाकरकरैः सूर्याशुभिर्दूषितं परिभूतम् इन्दौ चन्द्र उषितं स्थितं ज्योतिस्तेजः प्रादुरभूद् आविर्भूतम् । १. वक्त° A. "सुता B. ३. वातेन वा शायित: B. for वातेन वा तेन वा ४. सम्यक सदेशायित: B. for ईशायितः शायितः T is added 1.m. ६. अथा. MS. ७. सर्वत्र for सर्व एव MS. ८. अन्ते MS.

·कीचकवधम् [ III, 51 साभूत्तत्पुरवासिनां विमनसामायामिनी यामिनी निद्रावर्जितचक्षुषां कुरुचमू विन्ध्यायतां ध्यायताम् ॥५१॥ इति नीतिवर्मविरचिते' कीचकवधे महाकाव्ये तृतीयः सर्गः॥ सूर्यास्तगमात् तत्तेजोऽपगमात् प्रसन्नकिर रणश्चन्द्रः समुदित इत्यर्थः । सा यामिनी विमनसा तथा विन्ध्यायतां विन्ध्यव[६] दुर्गदीर्घा कुरुचमू दुर्योधनसैन्यं ध्यायताम् अतएव निद्रावर्जितचक्षुषां जानतां तत्पुरवासि- नाम् आयामिनी दीर्घाभूत् । जागरणे रात्रिर्दीधैव प्रतिभासते । आयामो दैयं तद्योगादायामिनी । शार्दूलविक्रीडितं छन्दः ॥५१॥ इति कीचकटीकायां तृतीयः सर्गः ॥ १. Bomits this phrase. सूर्यो• MS. ३. Added u. m. ४. दूयोधनस्या MS.

·चतुर्थः सर्गः । Duryodhana makes an effort to steal the cattle of Virāta. incidental digression into questions of state- ततः प्रवृत्त्या श्रवणप्रयुक्तजननीतया । कुता कुरुपतेबुद्धिरुयोगजननी तया ॥१॥ यस्य क्षितिपतेबुद्धिर्यद् बुद्धिमनुजायते । सतं निःशङ्कभोग्यत्वात स्त्रीकृत्यमनुजायते ॥२॥ येनाहमधिकोऽस्मीति क्रियते गौरवज्ञया। स कथं ध्रियते बुद्ध्या व्यवस्थागौरवज्ञया | moraft and polies. तत इत्यादि ॥ ततोऽनन्तरं श्रवणे आकर्णने प्रयुक्तेन जनेन नीतया प्रापितया प्रवृत्त्या कीचकवधवार्तया कुरुपतेर्दुर्योधनस्य बुद्धिः उद्योग- जननी तयो द्योगकरणी कृता ॥१॥ यस्येत्यादि ॥ इति बुद्धया कर्तव्यं स्वयं निश्चित्य मत्स्यगोत्रया [सेनया] संजग्मे' इति नवमेनान्वयः। यस्य क्षितिपतेः राज्ञो बुद्धिः यबुद्धिम् अनुजायते यस्य जनस्य बुद्धः प[fol. 2Sa]श्चादुत्पद्यते, यबुद्धयनुसारिणी भवति, स जनस्तं राजानं निःशङ्कभोग्यत्वात् स्रोकृत्य खियं कृत्वा स्वयं मनुजायते पुरुष इवाचरति । तेन स्वायत्तसिद्धिरेव राजा प्रशस्यः, न सचिवायत्तसिद्धिरित्यर्थः ॥२॥ येनेत्यादि ॥ येन राज्ञा अहमधिकोऽस्मीति कृत्वा अवज्ञया हेलया गौर्वाणी क्रियते, अविचार्य गद्यते, स नृपति[:] व्यवस्थायां यद्गौरवमादरस्त[म् जानाति या] त्या , बुद्धया स कथं १. गो B. २. स्त्रियते B. ३. ज्ञा° B. ४. कणे वा MS. ५. करिणी MS. भा for भो in भोग्य MS.. म corrected into ल u.m ८, मादरस्तव MS, .

·६० कीचकवधम् [IV, 4-6 कथं नरपतेबुड्या पृथिव्यां प्रथमानया । स्वाधीनाप्यन्यतः शक्तिः भार्थ्यते' प्रथमानया ॥४॥ पात्यते निशितः खड्गः स्वेषु मर्मस्वयं स्वयम् । यद्राज्ञा ज्ञाप्यते गह्य स्वार्थसिद्धिपरः परः ॥ ५॥ ये वा स्वधनुषां शक्ति शरान विदुरस्यताम् । ते गिरं प्रतिपद्यन्तां भयेन विदुरस्य ताम् ॥ ६॥ ध्रियते, स कथं जीवतीत्यर्थः । सहसा न किमपि वक्तव्य- मिति भावः ॥ ३॥ कथमित्यादि ॥ पृथिव्यां प्रथमानया प्रख्याति गच्छन्त्या नर- पतेः [बुद्धया ] स्वाधीनापि प्रथमा प्रभावजा श्रेष्ठा वा शक्तिः कथम- न्यतः प्रार्थ्यते । यस्तावत् सचिवायत्तसिद्धिः स शक्तिमन्यत: प्रार्थयतु नाम, अहं पुनः स्वायत्तसिद्धिः कथमन्यतः शक्ति प्रार्थयि- ध्यामि (१) इत्यर्थः ॥ ४॥ पात्यत इत्यादि ।। राज्ञा स्वार्थसिद्धिपरः परः शत्रुर्यद् गुह्य ज्ञाप्य- [ते ] अयं गुह्यज्ञापनरूपोऽर्थ एव खङ्गः' स्वेषु स्वकीयेषु मर्मसु स्वयमात्मना पात्यते । मर्मसु ख[] पा[ते]न यथा असंशयितो११ मृत्युस्तथा शत्रुषु गुह्यप्रकाशनेनेति भावः । एतेन मन्त्रमतिगूढ़ कुर्यादिति सूचितम् ॥ ५॥ ये वेत्यादि ।। ये राजा[fol. 28b] न: शरान् बाणान् अस्यता १. प्रकर्थ्यते A. २. ये चाद्य for ये चा स्व० A. ३. शक्तिः A. ४. गिरि B. ५. प्रथमात्यय MS. ३. प्रथममा MS. AT MS. ८. स्वयं MS. खक्त: MS. १०. Space for one letter here (in MS.). ११. I for I MS.

·IV, 7-8] चतुर्थः सर्गः गुह्याख्यानात् परार्थत्वाद् वृत्ताच भुवि दुष्यतः । यत्रस्पति वसत्यस्मिन नित्यं लक्ष्मीवि दुष्यतः ॥ ७॥ स्वातन्त्र्यं स्वामिनो वृत्ति यः स्वशक्त्या न पाति ताम् । स भृत्यैरवगृह्णद्भिः श्रियं वेत्ति न पातिताम् ॥ ८॥ क्षिप्यतां स्वधनुषां शक्ति न विदुः न जानन्ति, ते जना भयेन विदुरस्य धृतराष्टकनिष्ठस्य तां गिरं प्रतिपद्यन्ताम् अङ्गीकुर्वन्तु । अहं पुनः स्वधनु:- शक्तिं जानन् कथमिव तदचसा निवृत्तो भविष्यामीत्यर्थः । विदुरो हि विराटदेशगमने तं निषिद्धवान् इति पुराणकथा ॥ ६ ॥ गुह्याख्या नेत्यादि । यो जनः परार्थत्वात् परप्रयोजनकर- त्वाद् गोप्यक[थ नास्त्रस्यति' [ दुष्यतों] वृत्ताद् दुष्टाच्च- रित्राच्च त्रस्यति अथवा वृत्ताच्चरित्रा[द् ] हेतोर्दुष्टाजना[त ] त्रस्यति अतोऽस्मात्कारणाद् अस्मिन् विदुषि पण्डिते लक्ष्मीनित्यं वसति ॥ ७॥ स्वातन्त्र्यमिति ॥ स्वातन्त्र्यं स्वतन्त्रता स्वामिनः प्रभोवृत्तिः, ता वृत्तिं स्वशत्त्या निजसामर्थ्येन यो न पाति न रक्षति सोऽ[व] गृह्णद्भिः निग्रहं कुर्वद्भिर्भूत्यैः पातिता नाशितां श्रियं न वेत्ति । यो राजा भृत्य- परवशो भवति भृत्यैरेव तस्य श्रीर्नीयत इत्यर्थः ॥ ८॥ १. वृत्तिं A. २, पातितम् A. ३. मिवृत्तो चनि[or लि]ष्यामीत्यर्थः MS. ४. गुत्यार्था' MS. ५. There is space for one letter after क and then नात्तवस्यतो in MS. ६. बुद्धात् MS. ७. श्रस्यति MS. ८. पाडितां MS.

·cattle, २ ४. कीचकवधम् [IV,9-11 इति बुद्धया परार्थत्वाद् भृशमुद्विजमानया । स्वयं निश्चित्य कर्तव्य'मत्यक्तद्विजमानया॥९॥ the rescus of the द्विधा विभक्तया गत्वा सेनया पथि गोत्रया। विगृह्यासनमास्थाय संजग्मे मत्स्यगोत्रया॥१०॥ अथ गोहरणं राजा भृशमुद्बोजनाज्जनात् । शुश्राव कृतमात च गोपानां भैरवं रवम् ॥११॥ इतीत्यादि ॥ श्लोकद्वयस्यैकत्र योजना क्रियते । इति उक्तप्रकारेण परार्थत्वात् शत्रुगतप्रयोजनत्वाद् भृशमत्यर्थम् उद्विजमानया उद्वगं प्राप्नुवत्या बुद्धया स्वयं कर्तव्यं निश्चित्य,अस्यते काण्डोऽ[fol. 29a] नेनेति असन धनुर्विगृह्य गृहीत्वा स [दुर्योधनः] यत्नपरो भूत्वा, अथवा विगृह्य युद्ध परो भूत्वा प्रासनं स्थितिं चास्थाय अवलम्ब्य विग्रहमासनं च गुपद्वयमेव अवलम्ब्य, अत्यक्तो द्विजानां ब्राह्मणानां मान: पूजा यया ईदृश्या पथि द्विधा विभक्तया दक्षिणोत्तरदिगद्वयभेदेन दक्षिणगोग्रहोत्तर- गाग्रहार्थ द्विप्रकारेण कृतविभागया गोत्रया गां त्रायत इति गोत्रा ईदृश्या सेनया गत्वा मत्स्यस्य गोत्रया गोसमूहेन संजग्मे सङ्गतो बभूव ॥ ६, १०॥ अथेत्यादि ।। अथानन्तरं राजा विराटः भृशम् उद्घ जनाद् उद्व गकार- का जनाद् गोहरणं शुश्राव श्रुतवान् । गोपानां कृतं तैरेव विहितं पर्याप्त वा भैरवं भीषणम् आर्त रवं शुश्राव ॥११॥ " १. कर्तव्यं राक्षया नित्य° B. २. सजग्मे A. ३. कृतवर्ण A. ४. उद्विग्नं MS. सुद्धMS. ६. पातुर्थि MS. ७. गां तेजदाय इहति MS.

·३३ age of his absence, Duryo- IV, 12-14] चतुर्थः सर्गः निर्ययौ च कृते तस्मिन् रन्ध्र सञ्चारिणारिणा। सज्जस्तिष्ठति कर्तव्ये प्रायेण रिपुमान् पुमान् ॥१२॥ निर्ययुस्ततधन्वानः सर्वे च पुरुषा रुषा । कृतं बाणैश्च तिमिरं द्विषामनिशितैः शितैः ॥१३॥ Taking advant- गते तस्मिन् दिशा प्राप्तं तद्रक्षाशून्ययान्यया | Mahana approaches शुश्रुधुर्मत्स्यघातित्वानृपं कौरवकं वकम् ॥१४॥omanother निर्ययौ चेत्यादि । रन्ध्रसञ्चारिणा कीचकविनाशरूपे छिद्रे सञ्च- रणशीलेन [अरिणा कृते तस्मिन् पति स विराटः निर्ययो] । शत्रुमान पुरुषः कर्तव्ये करणोये सज्ज एव तिष्ठति ॥१२॥ निर्ययुरित्यादि । ततधन्वान: आरोपितधनुष: सर्वे पुरुषाश्च निर्ययुः। तैः पुरुषैः रुषा क्रोधेन [अनिशि] अरात्रावेव शितैः शाणितैः बाणैः द्विषां शत्रूणां तिमिरं कृतम् ॥१३॥ गत इत्यादि | [fol. 29b] तस्मिन् विराटे गते सति तद्रक्षा- शून्यया तेनारक्षितया अन्यया दिशा प्राप्तमागतं कौरवकं नृपं दुर्योधनं शुश्रुवुः । किंभूतम्-मत्स्थघातित्वात् मत्स्य देशीयघातित्वाच्च वर्क पक्षि- विशेषमिव । दक्षियस्यां दिशि सुशर्मा नाम त्रिगाधिपो विराटस्य गा वेष्टितवान् । तन्निवर्तनाय विराटस्तत्र चलितः। अनन्तरमुत्तरया दिशा दुर्योधनः समागतः। तत्र उत्तरनाम्नो विराटतनयस्य सारथिभूत्वा अर्जुनो जगामेति पुराणकथा (विराटपर्वणि गोहरणपर्व अ० २४-४०)॥१४॥ । - १. अक्ष B. तष A. ३. शून्यया शून्यया A. ४. केरे B. ५. रानावै MS. a. There is a redundant T here at the end of the folio. ७. The passage किंभूतो गृधः अशान्तवपुः...सम्प्रदानसंज्ञा from the commentary on él. 20321 below is wrongly put after area and apparently struck out by enclosing it with brackets in red ink.

·६४ Arjuna urges Virata's son Uttara to fight कीचकवधम् [IV, 15--17 यदा रुरुदुरत्यर्थं गोपाः सन्तापपाण्डवः । तदा कुमारमुत्साह्य तान् कुरून् प्राप पाण्डवः ॥१५॥ अथासन्नं कुमारस्य पताकाशबलं बलम् । तूर्यघोषश्च शत्रूणामकरोदुभय ३ भयम् ॥१६॥ ततोऽपयान्तं तं तस्मात् पार्थोऽरिदमनो रथात् । failing जग्राह चलितोत्साहं रिपुच्छेदमनोरथात् ॥१७॥ and excites his courage with a speech. , यदेत्यादि । सन्तापेन गोहरणसजातेन पाण्डवो धूसरा गोपा यदा अत्यर्थं रुरु[दुः] क्रन्दितवन्तः, तदा कुमारम् उत्तरम् उत्साह्य उत्साहिनं कृत्वा तान् कुरून् पाण्डवोऽर्जुन: प्राप प्राप्तवान् ॥१५॥ अथेत्यादि ॥ शत्रूणां दुर्योधनादी[fol. 30a]नां पताकाभिः श्वेतपीतनानावर्णाभिः शबलं नानावर्ण बलं सैन्यं तूर्यघोषो मृदङ्गनादः एतदुभयं कुमारस्य उत्तरस्य भयम् अकरोद् अजनयत् । भयमेव वा आसन्नम् अकरोत् ॥१६॥ तत इत्यादि । ततोऽनन्तरं रिपुच्छेदमनोरथात् शत्रुन्मूखना- भिलाषाच चलितोत्साहं त्यक्तोद्यम तथा तस्माद्रथाद् अपयान्तं तम् उत्तरम् अरिदमनः पार्थोऽर्जुनो जग्राह धृतवान् ॥१७॥ १. साद्य B. २. This line is missing in A. ३. भ is missing A. ४. मुत्त° added 1.m. ५. उत्साहयित्वा (!) MS. ६. त्यक्तोमम त्यक्तोमयं MS. ७. वृतवान् MS. or ·IV, 18-19 ] चतुर्थः सर्गः भीतिराविष्कृता तेन महती राजसेनया। तामेवमुक्त्वाशमयन्निन्दितां राजसेनया ॥१८॥ द्विषतां मूलमुच्छेत्तु राजवंशादजायथाः । द्विषद्रयस्त्रस्यसि' कथं वृकयूथादजा यथा ॥१९॥ १ भीतिरित्यादि ॥ तेन राजसेन सत्त्वरहितेन रजोवशादागतेन कुमारेण या भीतिराविष्कृता प्रकाशिता, राजसेनया सत्रियसैन्येन निन्दितां [i] भीतिम् एवमुक्त्वा अशमयत्, प्रस्तुतत्वाद् अर्जुन एव॥१९॥ उक्तिप्रकारमाह-द्विषतामित्यादि । द्विषतां शत्रूणां मूलमुच्छेत्तुं मूलोच्छेदं कर्तुं राजवंशात् क्षत्रियवंशात् नृपवंशाद् वा अजायथाः जातोऽसि । इदानीमस्तु सावद् द्विषन्मूलोच्छेदनम् , वृकयूथाद् व्याघ्र- भेदसमूहाद् अजा यथा छागी इव कथं त्रस्यसि बिभेसि । अजेति स्त्रीलिङ्गन सह पुंलिङ्गस्योपमानमपि न दोषाय, अजाया एव भीती प्रसिद्धत्वाद् उद्वेगा जनकत्वाच्च । तथा च द[fol. 30b] *ण्डी-'न लिङ्गवचने भिन्ने न न्यूनाधिकतापि च । उपमादूषयायालं यत्रोद्वेगो न धीमताम्' ।। (२।५१)। उदाहरणं च तस्यैव-स्त्रीव गच्छति षण्डोऽयं वत्त्येषा स्त्री पुमानिव' (२।५२) । अजाश्छागा इति कश्चित, तद- समीचीनम् ; यतः, अजा इति बहुवचनान्तेन एकवचनान्तस्योपमाने वचनभेदो नामोपमादोषस्तिष्ठत्येव, तथा न भवति ॥१८॥ १. भ्यः स्त्रस्यसि A. २. IT for TT MS. ३. A has a redundant द at the beginning of the folio. ४. वक्तव्येष MS.

·self as Arjuna he becomes his charioteer in the fight. , कीचकवधम् [IV, 20-22 त्वया हतानां समरे द्विषां तव पुरस्थितः । गृध्रः कुष्णातु मज्जानमशान्त'वपुरस्थितः ॥२०॥ भृशं कुप्यामि भवते तीव्र भयममुञ्चते । युध्यस्व भजतां कीर्तिरिमं लोकममुं च ते ॥२१॥ Revealing him- इत्यर्जुनोऽस्मीति वदन् जनयित्वा निरुत्तरम् । रथमारोपयामास कुलश्री योनिरुत्तरम् ॥२२॥ स्वयेत्यादि । तव पुरः स्थितो गृध्रः त्वया हतानां द्विषां मज्जान कुष्णातु आकृष्याकृष्य खादतु । 'कुष निष्कर्षे' (धा०४६) इति ऊयादिको धातुः। किंभूतो गृध्रः-अशान्तवपुः मज्जा कर्षणवशादस्थिर- शरीरः, तथा स्थितः, बहुषु शत्रुषु प्रत्येकं पतनादेकत्रानवस्थितः ॥२०॥ भृशमित्यादि । तीजमेकान्तं भयम् अमुञ्चतेऽत्यजते भवते तुभ्यं भृशमत्यर्थ कुष्यामि । 'यस्मै कुप्यतीति वक्तव्यम्' (का०२।४।१०, ५) इति वचनात् सम्प्रदानसंज्ञा । अतो हेतोयुध्यस्व युद्धं कुरुष्व । ते तव कीर्तिरिम जीवलोकम् अ, परलोकं च, भूलोकं स्वर्लोकम् , मित्रलोकं शत्रुलोकं वा, भजताम् आश्रयतु ॥२१॥ इतीत्यादि ॥ इति पूर्वोक्तमुत्तवा अर्जुनोऽस्मीति वदन् कुलश्रिया: स्व"वंशलक्ष्म्या योनिः] उत्पत्ति [fol. 31a] स्थानं कारणं स [उत्तरं निरुत्तरमुत्तरशून्यं जनयित्वा रथमारोपयामास ॥२२॥ १. अध्र प्राकृष्य मज्जमसान्त B. रास्थितः B. ३. क्रुध्यामि B. ४. युध्यस्य B. ५. कुलस्त्री B. ६. पुर MS. ७. कुषातु of which कृष्णा (?) written u.m. खदतु MS. ६. ल for म MS. १०. कीर्तिरिय MS. ११. न for स्व MS, , ·चतुर्थः सर्गः ६७ IV, 23-25] इत्युक्त्वा स शमी गत्वा कुर्वन्नप्रतिम दरम् । प्राप्तः पार्थोऽनुकुर्वश्च रथाटोपेन मन्दरम् ॥२३॥ अथ स्त्रीसदृशं प्राप्तमिच्छन्तं विजयं जयम् । बुद्ध्वाब्रवीनृपंद्रोणश्छमना सहितं हि तम् ॥२४|| Aime in spithe इयं नूनमिदं नारी रथवृन्द रणोत्सुकम् । बहुशस्त्रीत्यवध्यत्वान्मन्यते सदृशं तृणैः २ ॥१५॥ Droņa, recognising him to be communicates his fears to Duryodhana in a punning speech. 20 इतीत्यादि ॥ सोऽर्जुन इत्युत्तवा शमी शमीवृक्ष गत्वा अप्रतिमम् असदृशं दर भयं कुर्वन्, अर्थात् तस्यैव जनयन्, रथस्य आटोपेन शौटीर्येण मन्दरं मन्दराचलमनुकुर्वन् प्राप्तः समागतश्च । विराट- राजधानीप्रवेशे पाण्डवाः सर्वाण्येवायुधानि शमीवृक्षे संस्थापितवन्तः, अर्जुनस्तान्येवोत्तरगोगृहे समानीतवानिति कथा पुराणे (विराटपर्व अ० ३७) ॥२३॥ अथेत्यादि ॥ अथानन्तरं जयमिच्छन्तं स्त्रीसशं षण्डरूपधारिणं विजयमर्जुनं प्राप्तमागत बुद्ध्वा द्रोणः [त] नृपं दुर्योधनं छद्मना कपटेन सहितमब्रवीत्, श्लेषोत्तथा जगादेत्यर्थः ॥२४॥ इयं नूनमित्यादि । इयं नारी स्त्रीति हेतोरवध्यत्वाद् इदं रणोत्सुकं रथवृन्द रथसमूह बहुशस्तृणैः सदृशं मन्यते । अथ च-ना पुरुष: अरिः शत्रुरर्जुनः इयद् एतत् परिमाणम् इदं रणोत्सुक रथवृन्दं बहुशस्त्रि ६ १. हसितं सितम् B. Both A and B put sl. 26 before sl. 25: so does ST. ३. MS. has उर्येण of which उ is ticked off, apparently for correction which is forgotten. Our emendation is conjectural. ४. त्येव त्तर गोग्रहे MS. ५. रथणो• Ms.

·१८ कीचकवधम् [IV, 26-27 १ . इयं त्वच्चरितैः खिन्ना धीरासन्ना च लज्जया। जिगीषत्यस्त्रसंस्कार रहिता२ वनितापि नः ॥२६॥ यदस्याङ्गषु सामर्थ्य चिन्त्यते स्त्रीति न त्वया । मन्ये सत्यं तदाकारो नायमस्त्री भविष्यति ॥२७॥ प्रचुरशस्त्रयुक्तमिति हेतोरवध्यत्वात् तृणैः सदृशं मन्यते । बहुशस्त्रीत्यत्र प्रथमपक्षे 'शषसेष्वघोषपरेषु विसर्जनीयस्य [लोपो वा], (का० ११५॥ ६, दुर्गसिंहकृतवृत्तिटीकायामू पः ४६५) इत्यनेन विसर्गलोपः । नारी रथवृन्दमित्यत्र 'शेरे लोपं [fol. 31b] स्वरश्च पूर्वो दीर्घः' (का० १। ५। १७) इति विसर्जनीयरेफस्य लोपः, पूर्वस्वरश्च'दीर्घः ॥२५॥ इयमित्यादि ॥ इयं धीरा धैर्यशालिनी लज्जया सन्ना अवसन्ना च त्वचरितैः खिन्नेति हेतोः वनिता नोऽस्मान् जिगीपति जेतुमिच्छति । गोहरणखेदालज्जामप्यपहाय [अस्त्रसंस्कारै रहिता] वनितापीय जेतुं चेष्टत इत्यर्थः । अथ च-अहितावनितापिनः शत्रुभूमितापनशीलस्या- र्जुनस्य त्वच्चरितैः पाश क्रीडादिभिः खिन्ना संजातखेदा, तथा आसन्ना च लज्जया आसन्नः समीपवर्ती अचलन् स्थिरो जयो यस्या ईदशीयं धी: बुद्धिः अस्त्रसंस्कारैः अस्त्राणां विशेषज्ञानः जिगीषति जेतुमिच्छति ॥२६॥ यदित्यादि ॥ स्त्रीति कृत्वा अस्य सम्मुखागतस्य जनस्य अङ्गेषु सामर्थ्य बलं यत्त्वया न चिन्त्यते न गण्यते तत् सत्यं मन्ये । सदाकारः स्न्याकारोऽयं न अस्त्री भविष्यति, किन्तु स्त्री भविष्यत्येव । अथ च-अङ्ग सम्बोधने । अस्य अर्जुनस्य इषु- १. त्य is missing in A. २. ता missing in A. त्व missing in A. ४. शषसेसु घोषपरेसु MS. ५. गं added 1.m. ६. स्वरस्य MS. ७. त्वच्चरित MS.

·1V, 28-29] चतुर्थः सर्गः ६६ अयं न नारीविजयः प्राप्तः कीर्तिकरः क्षितौ प्रचलद्वलयं जेतं शरीरं न त्वगर्हसि ॥२८॥ अथ भीष्मोऽब्रवीत् पश्यन् दूरेऽध्वनि धनञ्जयम् । निनीपति किलायं नः" शार्येण निधनं जयम्॥२९॥ Bhigma. सामर्थ्य बाणशक्तिः स्त्रोति कृत्वा यत्त्वया [न] चिन्त्यते मन्ये । यतः तदाकारः स्नोवेशधारी ना पुरुषोऽयं अस्त्री अस्त्रवान् भवि- samé In the strain speaks तद् असत्यं ज्यति ॥२७॥ " G अयमित्यादि । अयं नारी विजयः स्त्रिया जयः क्षितौ पृथिव्यां कीर्तिकरो न प्राप्तः, यत: प्रच[fol. 32alललयं चञ्चलकम्बुवलययुक्तं शरीरं जेतुं त्वं नार्हसि । राजा त्वं स्त्रियं जेतुं नाहसीति भावः । अथ च-अयं क्षितौ [कीर्तिकरो] यशस्करो विजयोऽर्जुनः प्राप्तः आगतः। नारी न, स्त्री न भवति । हे प्रचलद्वल पलायमानसैन्य अस्थिरसामर्थ्य वा, शरीरम् शरोऽस्थास्तीति शरी काण्डीरस्तम् ईरयति कम्पयति इति शरीर ईदृशम् अर्जुनं जेतु त्वं नाईसि शक्तो न भवसि । स इत्यर्थ:१० ॥२८॥ अथेत्यादि । अथानन्तरं दूरध्वनि पथि धनञ्जयमर्जुनं पश्यन्, [भीष्मः] अब्रवीत्--किमर्जुनः शौर्येण पराक्रमेण नोऽस्माकं जयं निधन विनाशं निनीषति नेतुमिच्छति । अयमस्मज्जयं वाञ्छति (१) ११ इत्यर्थः ॥२॥ १. No visarga in A. २. ल missing in A. ३. अहति B. ४. निनीस० A. ५. नौ B पुरुषोभय MS. ६. वकाण्डी वस्त MS. ११. शयिष्यति (!) MS. ६. यद MS. ८. यणरो Ms. १०. प्राप्तमि० MS.

·कीचकवधम् [ IV, 30-31 " अयं स नियतं गोपः परोक्षहत 'गोधनः । गोनिवृत्तिरितो येन विशिखैः कर्तमिष्यते ॥३०॥ साक्षादिन्द्रसुतस्यापि विक्रमोऽयं न विद्यते । भवता श्रूयतां सत्यं रथो नायमपार्थकः ॥३१॥ अयमित्यादि ॥ परोक्षे हृतं गोधनं यस्य ईदृशो नियतमयं स गोपः, यस्य गावोऽस्माभिहताः सोऽयं गोप: समागत इत्यर्थः । येनाधुना' इतोऽस्मतूसकाशाद् विशिखैर्बाणैः गोनिवृत्तिः कर्तुमिष्यते । अथ च- नियतमय परः श्रेष्ठः, तथा अक्षः पाशकहता गौः पृथ्वी धनानि च यस्य ईदृशः स गां पृथ्वीं पातीति गोपोऽर्जुनः, येनानेन इतः सकाशाद् विशिखैाणै: गोनिवृत्तिः कर्तुमिष्यते। अस्य पृ[fol. 32b]- ध्वी अर्भवता हृता, अधुना पुनर्बाणै गवां निवर्तनमिष्यत इत्यर्थः ॥३०॥ साक्षादित्यादि । साक्षात् प्रत्यक्षम् इन्द्र सुतस्य जयन्तस्यापि अयमीहशो विक्रमो न विद्यते नास्ति । “विद सत्तायां' धातुः (धा०४। ६२)। भवता सत्यं श्रूयताम् अयं रथः अपार्थको न निष्प्रयोजनो न भवति । अवश्यमेवानेन रथेन किंचित् प्रयोजनमनुष्ठेयमित्यर्थः । अथ च-इन्द्रसुतस्य अर्जुनस्य' साक्षात् प्रत्यक्षोऽपि अयं विक्रमी न विद्यते न ज्ञायते । भवता सत्यं श्रूयताम् अयं रथ: अपार्थकः पार्थेन अर्जुनेन शून्यो न भविष्यति अत्र रथेऽजुन]स्तिष्ठ- : त्येवेत्यर्थः ॥३१॥ १. कृत B. नाद्य for ऽयं न B. ३. नित्यं A. ४. गावोस्याभि, then space for one letter, then ता in MS. ५. येनार्थना Ms. ६. अर्थना MS. ७. वापै० Ms. ८. प्रत्यक्षस्त्येन्द्र MS. ६. s for ज Ms.

·IV, 32-33] चतुर्थः सर्गः अयं रथस्ते सुरयो निजं बिभ्रत् पराक्रमम् । दृप्तारिमानवे गच्छन्नाहवे जेतुमर्हति ॥३२॥ शत्रु शोभात्ययं युद्धे कुरु राजत्वमाश्रयन् । ननु वृत्तेन विजयो दुरापस्ते न कर्मणा ॥३३॥ - अयमित्यादि ॥ निजं ते तव स्वकीयं पराक्रम बिभ्रत् सुरयः अति- शयितवेगोऽयं रथः दृप्तारिमानवे, दृप्तो दर्पशाली अरिमानव: शत्रु- मनुष्यो यत्र ईदृशे, प्राइवे युद्धे' गच्छन् जेतुमर्हति। अथ च-सुरो योनिः उत्पत्तिकारणं यस्य स सुरयोनिः इन्द्रसुतत्वादर्जुनः, तस्माजात पराक्रमं बिभ्रत् । अथवा परं शत्रुम् आक्रामति इति पराक्रमः, ‘पचा- द्यच' (का०४ारा४८)। सुर एव चोनिरुत्पत्तिहेतुः, तस्माज्जातं सुर- योनिजम् [ईदृशं] पराक्रमं द्विपदाक्रामकमर्जुनं बिभ्र[fol. 33a]इयं रथो हप्तारिमानवेगच्छमाहवे हप्तस्य अरनिवेगाभ्यां छन्ने पाहवे ते स्वा जेतुमर्हति ॥३२॥ शनिवत्यादि ॥ ननु भो दुर्योधन युद्धे राजत्वं क्षत्रियत्वं नृपत्वं वा आश्रयन् शत्रो: शोभाया अत्ययं विनाशं कुरु । ते त[व] वृत्तेन गोहर- णरूपेण कर्मणा विजयो जयो दुरापो न । येन प्रथममेव गावो हृतास्तस्य शत्रुजयो दुरापो न भवत्येव । अथ च-युद्धे शत्रु श्यति तनूकरोति इति शत्रुशोऽयमर्जुनः कुरुराजत्वं कुरुश्रेष्ठत्वमाश्रयन् भाति । नु भो वृत्तेन तेन कपटातादिना कर्मणा विजयोऽर्जुनः दुरापो न । तत् स्मृत्वार्जुन एव आगत इत्यर्थः ॥३३॥ १. यु० added 1.m. २. शद्वि० MS. पश्यति MS.

·ઉર कीचकवधम् [IV, 34-35 इमे जिता येन गावो' क नु तेऽसौ बलोदयः । स निहन्तु द्विषो मूलमकीर्ते रक्ष देव नः ॥३४॥ सभूमिस्ते यता भोग्या जातासी बलसंश्रयात् । पार्थलक्ष्मीस्ततो विद्धि विजयं ना घुरः स्थितम् ॥३५॥ इमेत्यादि । येन बलस्योदयेन इमे गावो जिता:नु भोः असौ ते तव बलोदयः क्व गतः, स द्विषो मूलं [नि हन्तु शत्रुमुन्मूलयतु । हे देव राजन् नोऽस्मान् अकीर्तः सकाशाद् रक्ष। अथ च-येन इमे पाण्डवा जि[ता:] सोऽदयः सौबलः शकुनिः क गतः, सोऽकीर्तिमूलभ अक्षदेवनः पाशक्रीडाकरो द्विषः शत्रून् निहन्तु ॥३४॥ सेत्यादि । सभूमिः भूम्या सहितासौ पार्थल चमीयुधिष्ठिरस्य सम्पद् यतस्ते तव बलसंश्रयात् [fol. 33b] भोग्या जाता, ततो हेतोः विजयं जयं नोऽस्माकं पुर:स्थितं विद्धि जानीहि । यस्य बलेन पार्थ- लक्ष्मीरेव भुज्यते तेन विराटो जेतव्य इति किं चित्रम् । अथ च-सौब- लस्य शकुनेः संश्रयात् सभूमिः पार्थलक्ष्मीस्ते यतश्चौर्याद् भोग्या जाता । क्षत्रियस्य द्यूतादिना जयश्चौर्यमेव । यत: पार्थलक्ष्मीस्त्वया भुज्यते ततो हेतोविजयम् अर्जुनं पुरः"स्थितं सम्मुखागतं विद्धि ॥३५॥ १. गत: AB गवा B. २. ततः पश्य A and B. ३. नB. ४. पुर० A and B. ५. पुन: MS.

·IV, 36-37] चतुर्थः सर्गः रक्षन्त्विमे गाः खचिता रथाश्चामीकरण वः। शूरैः कृतिभिरारूढा मत्ताश्चामी करेणवः ॥३६॥ निरस्य सस्त्रीकमिम जितग रिपुदारकम् । अगोधनं जयं प्राप्य भविष्यसि वृथाश्रमः ॥३७॥ रक्षन्त्वित्यादि ॥ वो युष्माकं चामीकरण खचिताः सुवर्णेनालं- कृता इमे रथा गाः रक्षन्तु । कृतिभिः कुशलैः शूरैर्वीरैरारूढा अमी मत्ताः करेणवो हस्तिनश्च गा: रक्षन्तु । करेणुरिभ्यां स्त्री नेभे' इत्य- मरः (३।३।५२।) ॥३६॥ निरस्येति ॥ सस्त्रीकं लिया सहितं तथा जितगुं जिता गावो यस्य ईदृशम् इमं रिपुदारकं शत्रुपुत्रं निरस्य । निर्-पूर्वोऽसु क्षेपणे (धा०४।१००) पञ्चम्या हिः (का०३।१।२६), 'दिवादेर्यन्' (का० ३।२।३३), हेरकारादहन्तेः' (का०३।४।३३) इति हि-लोपः । अनिरासे दोष माह-अगोधनं गोधन] रहितं जयं प्राप्य त्वं वृथाश्रमो विफला- यासो भविष्यसि । यदि शीघ्रमसौ न निरस्यते तदानेन गावो निवर्त- यितव्याः, पश्चादेतज्जयप्रयासोऽपि तव [fol 34a] विफलो भविष्यती- त्यर्थः । अथ च-हे अगो निस्तेजः सस्त्रीक द्रौपदीसहित तथा जितगु हुनपृथ्वीकं तथा रिपुदारक शत्रुविदारकं निरस्य जित्वा पश्चाद् [धनब्जयमर्जुनं] प्राप्य वृथाश्रमो भविष्यसि । अमुना पुनरपि राज्यादिकं नेतव्यमित्यर्थः ॥३७॥ , २. १. A repeats शूरैः कृतिभिराख्दा after this. This verse is missing in B. निरस्येमं स सस्त्रीकं B. ३. जितप्त or जितपु. A. भविष्यति A and B. ५. देस MS. ६. प्राप्त MS. १० ·con- Arjuna fronts them, कीचकवधम् [IV, 38-39 इत्युच्यमाने भीष्मेण भीष्मेण' रणमूर्धनि । शरैर्दर्शितकोपार्थः पार्थस्तेषां पुरोऽभवत् ॥३८॥ md the fight bre- सपत्रफलयोगेन खगैश्चित्रैरलकृतः। स्फुरच्छाखामृगस्तस्य कल्पवृक्षोऽभवद्रथः ॥३९॥ gins. इतीत्यादि ॥ रणमूर्धनि युद्धशिरसि भीष्मेण भयङ्करेण भीष्मण शान्तनवेन इत्युच्यमाने सति शरैर्वाणैः दर्शितः कोपस्य अर्थः 'प्रयोज' येन ईदृशः पार्थोऽर्जुनस्तेषां पुरः सम्मुखे अभवत् ॥३८॥ .. सपत्रेति ॥ पत्र कङ्का दिपक्षः तेन सहितं यत्फलं 'फली' इति ख्यातं तद्योगात् चित्रै नावणः खगैर्वाणैः अलङ्कृतो भूषितः, तथा स्फुरन शाखामृगो वानरो यत्र ईदृशस्तस्य रथः कल्पवृक्षोऽभवत् । तस्य कपिध्वजत्वात् । कल्पवृक्षोऽपि पत्रसहितस्य फलस्य योगेन चित्रैर्नाना- वर्णैः खगैः पक्षिभिरलङ्कृतो भवति । पत्रफलोपभोगाय नाना- वर्याः पक्षिणः समागच्छन्ति, स्फुरच्छाखामृगश्च भवत्येव ॥३६॥ तथा १. This word omitted in A. २. बाणैः :B. ३. MS. has a redundant here. ४. MS. inserts a redundant सु here.

·IV,40-42] चतुर्थः सर्गः Description of battle. १ अथ शङ्खध्वनिस्तस्य द्विषामुपरि घोषितः । निश्चचार शराग्निश्च भुजानपरिघोषितः॥४०||Arjuma's ekill in स्निग्धेन चक्षुषा पश्यन् स द्रोणमशरैः शरैः। विव्याध द्विजवयं च दयालुः सकृपं कृपम् ॥४१॥ शलभैरिव कुर्वाणै णैर्योम निरन्तरम् । अदर्शयच्छान्तनवं नवं धनुषि लाघवम् ॥४२॥ अथेत्यादि । अथानन्तरं घोषितो जनैः शब्दितः तस्यार्जुनस्य शङ्खध्वनिः द्विषां शत्र [fol. 34b]याम् उपरि निश्चचार उच्चचार । शत्रुभिः श्रुत इत्यर्थः । यद्यपि सर्वैरेव श्रुतस्तथापि तेषां भयं जनितमिति तस्योल्लेखः कृतः । न केवलं शङ्खध्वनिर्निश्चचार शराभिश्च निश्च- । किंभूत:-भुज एव' परियोऽस्त्रविशेष: तत्रोषित: स्थितः ॥४०॥ स्निग्धेनेत्यादि ॥ दयालुः सोऽर्जुनः स्निग्धेन स्नेहयुक्तन चक्षुषा पश्यन् सन् अशरैः अहिंसकैः शरैर्बाणैः द्रोणं विव्याध ताडितवान् । सकृषं यथा स्यात्तथा कृपं द्विजवर्य च विव्याध । 'शू हिंसायाम्' (धा०८।१८), शृणातीति' शरः, 'पचाद्यच्' (का०४।२।४८)॥४१॥ शलभैरिति । व्योम आकाश निरन्तरम् अवकाशरहितं कुर्वाणैः शलभैः पतङ्गौरिव बाणैः शान्तनवं धनुषि तद्विषये नवं लाघवं लघुहस्त- मदर्शयत् । एतेन तत्रापि शिक्षाविशेष एव केतुपातनं कृतमिति सूचितम् ॥४२॥ or चार , । १. स्य added 1.m. २. तसन्देख MS. ३. भुजमेव MS. ४. शृणोति MS. ५. दतुतातन (?) MS.

·। कीचकवधम् [IV, 43--15 युद्धेषु' पुनराधेयं राधेय कुर्वता शरैः वयसां पक्षपातेन क्षपा तेन रणे कृता ॥४३॥ स्मरन्नक्षमयीं मायां तदरीणामसौ बलम् । विचिन्वन्ने बहुधा' चक्रे सद्यः कर्तुमसौबलम् ॥४४॥ विवृण्वन्निव देहस्थां सर्वभूत विपत्त्रताम् । द्विषतां जनयामास सक्षणेन विपत्रताम् ॥४५॥ युद्धेष्विति ॥ शरैर्युद्धेषु राधेयं कर्ण पुनः प्राधेयम् अर्पणीयं कुर्वता तेनार्जुनेन वयसा पक्षपातेन रणे क्षपा रात्रिः कृता । तेन ये ये पातितास्तेषां मांसाशया' बहवः पक्षिणः समागताः, तेषां पक्षः सू[fol. 35a]र्यकिरणाच्छादना[द] दिनेऽप्यन्धकारं जातमित्यर्थः । युद्धेष्विति बहुवचनात् पलाय्यागत्य को बहुवारं युद्धं कृतवानिति [सूचितम्] ॥४॥ स्मरन्नित्यादि ॥ असौ अर्जुनः अक्षमयी पाशकस्वरूपा मायां स्मरन् अरीणां तद् बलं सैन्यं सद्यस्तत्कालं असौबलं [सौ] बलेन शून्यं कर्तुः विचिन्वन् विचारयन् बहुधा बहुभार्ग चक्रे । यत्र यत्रा- र्जुनो याति तत्र तत्रैव सैन्यं पलायत इति बहुधा जातमित्यर्थः ॥४४॥ विवृण्वन्नित्यादि ॥ देहस्थां शरीरस्थितां सर्वभूतविपत्ततां सर्वेषां भूतानां विपदस्त्रायकत्वं विवृण्वन् प्रकाशयन्निव क्षणेन द्विषता .. - ॥ । १. The order of verses 43-45 here adopted is that of the commentary. See Notes for the order given by A and B. युद्ध च B. २. प्रन° A. ३. विच्छिन्चन B. विचिन्नन् A. ४. बहुश: B पत्र A and B. ६. B transposes the lines of the verse. मांसाशय MS. 5. Space here for one letter in MS. ६. कर्ण MS.

·चतुर्थः सर्गः IV, 46-48] रथिनस्तमनुप्राप्य ये बभूवुरपत्रपाः । सन्स्ता रणमुत्सृज्य तेऽपजग्मुरपत्रपाः॥४६॥ रथाद्राजापचक्राम तस्योपहसतः सतः । तुल्योऽपहतवीर्यत्वान्निसर्गपिशुनः शुनः ॥४७॥ पश्यन्नेकरथेनाजी बलमुद्रजित जितम् । पीतं भीमेन रुधिरं मेने दुःशासनः स नः ॥४८॥ [विपत्रता] विगनवाहनत्वं जनयामास । विपक्ष एव विपत्रता' जनयितुं शक्नोति ॥४५॥ रथिन इत्यादि ॥ ये रथिनस्तमर्जुनमनुप्राप्य अपत्रपाः पत्रं पातीति पत्रपः सारथिस्तेन रहिता बभूवुः, ते सन्त्रस्तास्तथा [अप- त्रपा:] अपगतलज्जाः सन्तो रणं युद्धमुत्सृज्य त्यक्त्वा अपजग्मुः अपगता: ॥४६॥ रथादित्यादि ॥ उपहलतः सतः , अनादरे षष्ठी, उपह- सन्नं सन्तमनादृत्य निसर्गपि[शु]न: स्वभावखलः' अपहतवीर्यत्वात् शुनः कुकुरस्य तुल्य: सहशो रा[fol. 35b]जा दुर्योधनो रथादप- चक्राम ॥४७॥ पश्यन्निति ॥ एकरथेन एकेन रथेन, एक: श्रेष्ठः रथो यस्य ईदृशे- नार्जुनेन वा उद्घोजितं भीषितं तथा जितं निजसैन्यं पश्यन् स दुःशासनः नोऽस्माकम् रुधिरं असृक भीमेन पीतमिव मेने । भीमो हि दुःशासनस्य हृदयरुधिरं पातुं प्रतिज्ञातवान् । असो भीम तदैवोपस्थितममन्यतेत्यर्थः सनोतीति - । कश्चित्तु १. द्विजितं A. २. पीतामेव सुरुधिरं मेने A. ३. विपत्तितां MS. ४. सहस्य for सत:MS. ५. 'खलतया MS. ६. न MS. अथात्तीमेन MS. ८. भीम: Ms. ६. कश्चिदु MS.

·कीचकवधम् [ IV, 49-51 द्रोणभीष्मौ तु सन्त्रस्ती बालाविव शिखण्डिनौ । प्राप्तौ ददृशतुत्यू' धृष्टद्युम्नशिखण्डिनौ ॥ ४५ ॥ पतितैः सद्विपरथैः क्वचित् क्षतजवारिभिः । प्रवर्तिता द्रुतं तेन सरित् क्षतजवारिभिः ॥ ५० ॥ याति यावन तत्कर्म कुर्वति क्षितिपे लवः । तावद् भग्नोरिसङ्घोऽसौ स्ववीर्यक्षितिपेलवः ॥५॥ (धा०८।२) सनो दुःशासनो रुधिरं पीतमिति मेने इति प्राचष्टे ॥४८॥ द्रोणेत्यादि ॥ शिखण्डिनी काकपक्षधरौ वास्तौ अतिशिशू इव सन्त्रस्तौ द्रोणभीष्मौ कर्तृभूतौ [ मृत्यू ] मृत्युस्वरूपी धृष्टद्युम्न- शिखण्डिभी द्रुपदस्य राज्ञः सुतौ कर्मभूतौ प्राप्तौ आगतौ दशतुः । द्रोणवधे धृष्टद्युम्नः सप्रतिज्ञ: भीष्मवधे शिखण्डी सप्रतिज्ञ इति पुराणकथा॥ ४६॥ पतितैरिति ॥ तेनार्जुनेन द्रुतं शीघ्र चतजवारिभिः शोणित- जलैः सरिनदी प्रवर्तिता । किंभूता-कचित् प्रदेशे सद्विपरथैः हस्तिस्यन्दनसहितैः अरिभिः क्षतजवा हतवेगा । पतितास्तत्र तत्र वेग: स्खलतीत्यर्थः ॥५०॥ यातीत्यादि || क्षितिपेऽर्जुने युद्धं कुर्वति सति यावत् लवो न या[fol. 36a]ति अल्पोऽपि क्षणो न हि याति, तावत्स्ववीर्यस्य आप्मनो बलस्य प्रभावस्य वा तित्या क्षयेन पेलवोऽसावरीणां सङ्घो भन्नः पलायितः ॥ ५१ ।। १. मृत्युं A. २. पथि तै: A ; पातितः B. ३. सु A. ४. दुःशासनश्च MS. ५. प्राचन्ते MS. ६. वेगस्थलती MS. ७. पेलवोसदुवादं MS. यत्र यत्र ते ·IV, 52-54] चतुर्थः सर्गः Duryodhana's finally न जघान स तां भग्नां वाहिनी समरागताम् । वहन मित्रे च शत्रौ च दुःखिते समरागताम् ॥५२॥ routed. परित्राणमपश्यन्ती खेदितामध्वनिन्दया । तामभूत् पश्यतस्तस्य द्रवन्तीमध्वनिन्दया ॥ ५३॥ इति सपदि यशस्विना यशस्त्रै- स्तदविरलं विपुल विधूय शस्त्रः। न जघानेत्यादि ॥ समरागतां युद्धसमागतां वाहिनी सेना भग्नां पलायितामिति न जघान । किं कुर्वन्---दुःखिते शत्रौ मित्रे च समरागत तुल्यानुरागत्वं वहन् । मित्रे यथा सानुरागस्तथा दुःखिते शत्रौ च सानुराग इत्यर्थः ।। ५२ ।। परीत्यादि ॥ परित्राणं रक्षामपश्यन्ती तथाध्वनो वमनो निन्दया कुत्सया अपथेन पलायनात् खेदिता सजातखेदा तथा द्रवन्ती पलायमानां अध्वनि भयात् शब्दहीनां तो पूर्वोक्तां वाहिनी पश्यतस्तस्यार्जुनस्य दया कृपा अभूत् ॥ ५३ ॥ छन्दोभेदेन सर्गच्छेदमावेदयति-इतीत्यादि ॥ इति पूर्वोक्तप्रकारेण च यशस्विना तेनार्जुनेन यशस्त्रैः यशस्त्रायकैः शस्त्रैः तद्विपुलं महत अविरलं सैन्यं विधूय तैर्गजहयनराणां हस्त्यश्वमनुष्याणां शोणितस्य प्रपातैः प्रपतनैः पिशिताशिना मांसाशिनां प्रपा [पा] नीय- शालिका उपजनिता विहिता । मांसभुजा शोणित- १. श for Ho B. - विततं B. ३. अन्न or अङ्क MS.

·कीचकवधम् [IV,54-55 गजहयनर शोणितप्रपातै- रुपजनिता पिशिताशिनां प्रपा तैः ॥५४॥ परिपतितैश्च तेन पटुसारथिना रथिना द्रुतमपयातमस्त्रविभवैरहितै रहितैः । रयचल केशरस्फुरदुरोबलिना बलिना कथमिव न द्रवन्त्यनुसृता हरिणा हरिणा ॥५५॥ इति नीतिवर्यविरचिते' कीचकवधे महाकाव्ये चतुर्थः सर्गः॥ जलपानमुचितमेव । एतेन तत्र रणे [fol. 36b] ये पतितास्तन्मांसानि श्मशानपक्षिराक्षसादिभिः खादितानि, शोणितं च तैः पीतमित्यर्थः । पुष्पितामाच्छन्दः ॥५४॥ परीत्यादि ॥ पटुर्दशः सारथिर्यस्य ईदृशेन तथा रथिना प्रशस्तरथयुक्तेन तेनार्जुनेन परिपतितैः तथा अस्त्रविभवः अस्त्रसम्पत्तिभिः रहितैः [अहितैः] शत्रुभिः द्रुतं शीघ्रम् अपयात पलायितम् । दृष्टा- [न्ता]न्तरमाह-रयेण वेगेन चलद्भिः केशरैः स्फुरन्ती शोभमाना उरसो हृदयस्य बलियस्य ईदृशेन बलिना बलवता हरिया सिंहेन अनुसृता अनुगता हरिणाः कथमिव [न] द्रवन्ति न पलायन्ते, अपि तु पलायन्त एव । इव-शब्दोऽत्र सम्भावनायाम् । नकूटकं छन्दः ॥५५।। इति कीचकटीकायां चतुर्थः सर्गः ॥ ६ १. हतहयगज A; नरहयगज B. २. This word is omitted in A. ३ चय B. ४. हरिणा: A. ५. Omitted in B. ६. तथाश्विना MS. ७. सुपयतिं Ms. ८. तिलकं MS.

·पञ्चमः सर्गः॥ Arjuna concludes by addressing in order of rank the heroes on the enemys side. ३ अथामपात्रेष्विव तेषु वीर्य संहृत्य' बाह्वोरुपलायमानम् । यथाप्रधानं स जगाद तेषां पश्यन् बलं भीरु पलायमानम् ॥१॥ अमी प्रणामप्रवणेन पूजिताः परेण सर्व क्षितिपादरेण वः। गुरो चिरेणाद्य मरुद्भिरीरिताः पतन्तु मे मूर्धनि पादरेणवः ॥२॥ अथेत्यादि । अथानन्तरम् आमपाविव अदग्धमृद्भाण्डेष्विव तेषु शत्रुषु उपलायमानं प्रस्तरसहर्श बाहोर्भुजदयस्य बलं संहत्य [भीरु] भीतम् अतएव [4] लायमानं तेषां सैन्यं पश्यन् यथाप्रधान प्रधानानुक्रमेण जगाद । उपलायमानमित्युपलशब्दाद् आय्यन्ताद् (का०३।२रा) प्रानश (का० ४।४।२)॥१॥ उक्तिप्रकारमाह-प्रमीत्यादि ॥हे गुरी द्रोण प्रणामप्रवणेन नमस्कारतत्परेण [परेण] श्रेष्ठेन सर्वेषां क्षि [fol. 3ra] तिपानाम् आदरेण पूजिताः सम्मानिता वो युष्माकं पादरेणवः चरणधूलयो मरुद्भि- रीरिता: सन्तश्चिरेणाद्य मे मम मूर्धनि शिरसि पतन्तु । सर्वचिति- १ १. संकीर्य B. २. बलं omitted in ३. पूजिता B. ४. पूर्व A. ५. गुरोश्चिरेणाद्य A : शुद्धाश्चिरेणाद्य B ६. सु or अMS. ७. पुस्तर० MS. 5. Space left here for one letter. ६. प्रणामपुरेण MS.

·२ कीचकवधम् [V, 3-4 २ इमां चमू त्वच्छरणां विदित्वा जितामशेषां क्षपितामहत्वा । निवर्तमानः प्रणमामि मून कृताश्रयां रक्ष पितामह त्वा ॥३॥ मयार्पितेऽस्मिन् किमसौ निशाते मोहेन जाता' शकुने निशा ते । प्रयुज्य तत्तादृशमक्षतत्त्वं कथं त्वया कांक्षितमक्ष तत्वम् ॥४॥ पादरे सति] परेणान्येनापि पूजिता अणवः पादरेणवः पतन्त्वि- [ति] कश्चित् ॥२॥ इमामित्यादि । हे पितामह भीष्म जितां परिभूताम् अतएव क्षपिता' खेदिताम् इमामशेषां चमू त्वच्छरणां त्वमेव शरणं रक्षिता यस्या ईदृशीं विदित्वा महत्वा अविनाश्य निवर्तमानोऽहं मूर्धा शिरसा त्वा त्वा प्रणमामि । त्वयि कृताश्रयाम् प्राश्रितामिमा सेनामेव रक्ष। न पुनर्हनिष्यामीत्यर्थः । अस्या: सेनायास्त्वं रक्षिता, तद्वधे तवाप- मानः स्यादित्येव न हन्मि, न त्वशत्तयेत्यर्थः ॥३॥ मयेत्यादि ॥ हे शकुने मया निशाते अस्नौ खड़े अर्पिते सति मोहेन वैचित्र्येन ते तव असौ निशा रात्रिः किं जाता भूता । भयाद् दिनमेव रात्रिं मन्यमानः समरं त्यक्त्वा पलायसे इत्यर्थः । तादृशं तद् अक्षस्य पाशकस्य तत्त्वं प्रयुज्य अर्था[1] कपटद्यूतप्रयोगं कृत्वा कथं त्वया अक्षतत्वं [अपीडनं कांक्षितम् । तत् स्मृत्वा त्वामवश्यं हनि- ज्यामीत्यर्थः ॥४॥ १. याता B. २. तत्वं A and B. ३. 'क्षितिपपादपूरणे MS. ४. पूजितऽनवः MS. ५. खण्डितां MS. ६. त्व (or o) कृताश्रेयां आवेतामिता MS. ७. ष्णद्वषे (?) MS.

·पञ्चमः सर्गः २३ V, 5-6] मास्म त्यजः कर्ण सखायमात स्थितं सवाष्पं त्वयि चक्षुरस्य' । द्वयं दुनोत्येनमितोऽपयांस्त्वं समाः पृषत्का मम च क्षुरस्य ॥५॥ मित्रार्थकृत्ये प्रयतस्व सौते करोतु हस्तः प्रणयं स्वसौ ते। त्वमुन्नते वर्मनि वर्तमानः शोभस्व भग्नेषु निवर्तमानः ॥६॥ मास्मेत्यादि॥ हे कर्ण आत भीतं सखायं [fol. 37b] मित्रं दुर्योधनं मास्म त्यजः न त्यज । 'मास्मयोगे हयस्तनी चेति पञ्चम्या विषये हयस्तनी (का० ३।१।२३), 'न भामास्मयोगे' (का० ३।८।२१) इति अडागमनिषेधः । अस्य दुर्योधनस्य सबाष्पं क्रन्दनसहितं चक्षुः त्वयि स्थितम् । अश्रुमुखः सन् त्वामेव पश्यति, एतत्यागो न युक्त इत्यर्थः । इतो रणाद् अपयान पलायमानः त्वम् , क्षुरस्य समा: क्षुर- वत्तीक्ष्णा मम पृषत्का बाणाश्च एतद् द्वयम् एनं दुर्योधनं दुनोति उप- ता[प] यति ॥५॥ मित्रेत्यादि । सूतस्यापत्यं सौतिः । 'इणत:' (का० २।६।५) इति इण। सौते कर्ण मित्रार्थकृत्ये मित्रनिमित्त कार्ये प्रयतस्व यत्नं कुरुष्व । ते तव इस्त: स्वसौ शोभनखड्ने प्रणय प्रेम करोतु, खङ्ग गृह्णात्वित्यर्थः । उन्नते वर्त्मनि वर्तमानस्तिष्ठन् त्वं भनेषु पलायितेषु मध्ये निवर्तमानः सन् शोभस्व । 'शोभा भजस्वाद्य ' इति पाठः, तदा अद्य निवर्त- मानः सन् शोभा भजस्वेत्यर्थः ॥६॥ . , १. चत. A. ०पयात A and B. ३. कृत्येषु यतस्व A. ४. MS has प्रयतं कुरुष्व ५. भजस्वाष्ये MS.

·कीचकवधम् [V, 7-8 यथा विरश्मे शशिनः प्रभाते गताध दुःशासन किं प्रभाते। स्त्रीकेशपाशे चपलायितेन श्रेष्ठोऽसि युद्धे च पलायितेन ॥ ७॥ जनापवादैरवधूयमान- स्त्रासेन सारङ्गवधूयमानः। यथेति ॥ विरश्मेनिस्तेजसः शशिनश्चन्द्रस्य प्रभा यथा तथा हे दुःशासन अद्य ते तव प्रभा किं कस्माद] गता। अकस्मादेव कस्माद्वि- प्रभोऽसीत्यर्थः । त्वं लोकेशपाशे नारीकेशकलापे चपलायितेन चपल- [fol. 38a]वदाचरणेन युद्ध रणे पलायितेन पलायनेन श्रेष्ठोऽसि । द्रौपदीकेशाकर्षण सभायामयं कृतवानस्ति, तदेवानेन स्मारितम् । नारिकेशाकर्षणं युद्धे पलायनं च भवानिव कोऽपि न जानाती- त्यर्थः॥७॥ .. • जनापवादैरिति ॥ हे सुयोधन दुर्योधन जनापवादैर्लोकपरीवादैः अवधूयमानः कम्प्यमानः तथा त्रासेन भयेन सारङ्गवधूयमानो हरिणस्त्रीव आचरन पलायमानस्त्वम् अनेन युद्धे पलायनरूपेण शीलेन चरितेन केन हेतुना सुयोधनत्वं न यासि सुखेन योधयितव्यत्वं न प्राप्तोऽसि । त्वं सर्वैरेव सुखेन योधयितु शक्य इत्यर्थः ।।८।। १. त्वमेव B. B transposes the last two lines. ३. MS. inserts a redundant त्व* here, ·पञ्चमः सर्गः ८५ १ V,8-10] अनेन शीलेन सुयोधन त्वं न यासि' केनाद्य सुयोधनत्वम् ॥८॥ बिभति यः शास्त्रफलं मनूनां ग्रुति च धर्मप्रभवामनूनाम् । सम्यग् हुतैर्येन जितं स्वराज्य- रुपस्थिता यं क्षितिपाः स्वराज्यः ॥९॥ ब्रवीति योऽर्थेन न वाचमूनां परः प्रणेता समरे चमूनाम् । बिभर्तीत्यादि । यो युधिष्ठिरः मनूना स्वायम्भवादीनां शास्त्रफलं बिभति । तेनैव मनुप्रयीतग्रन्थाचार: कृत इति ग्रन्थस्य सफलत्वं जातमित्यर्थः । तथा अनूनाम् अन्यूनां धर्मप्रभवां पुण्यसम्भवां द्युति च बिमति । तस्य धर्मपुत्रत्वाद् यज्ञादिपुण्यकर्मकरणाद् वा । तथा सम्यग् विधिवद् हुतैः आज्यघृतैः येन" स्वः स्वर्गाख्यं भुवनं जितम् आत्मसात्कृतम् । तथा यं क्षितिपा राजानः स्वराज्यैर्निज- राज्यरुपस्थिताः । तस्य प्रियायाः केशपाशं [fol. 38b] संक्षोभ्य नोऽस्माकं दृष्टेः [पुरत:] क यासि इत्यन्वयः ॥८॥ ब्रवीतीत्यादि ॥ समरे युद्धे चमूनां परः श्रेष्ठः प्रणेता नायको । १. यामि B. २. पुर: B. ३. A omits this line. ४. विधिवत् हतैराद्यैपू तैयान MS. ५. सात्यासात् MS.

·५६ कीचकवधम् [V, 10-11 यो राजराजप्रतिमप्रभावो नश्यन्ति यस्मिन्नुदिते प्रभा वः ॥ १० ॥ कृत्वा बलिं शत्रु शिरःकपालै- र्यस्तुल्यतामेष्यति लोकपालैः। तस्य प्रियायाः खलु केशपाशं संक्षोभ्य साक्षादिव केशपाशम् ॥११॥ यो युधिष्ठिरः अर्थेन ऊनाम् अनर्थकां वाचं न ब्रवीति, तथा यो युधिष्ठिरो राजराजप्रतिमप्रभावः कुवेरसदृश राजदण्डजतेजाः, तथा यस्मिन युधिष्ठिरे उदिते सति वो युस्माकं प्रभास्ते जांसि नश्यन्ति ॥१०॥ ३ . कृत्वेत्यादि ॥ श्लोकद्वयस्य योजना कृता । यो युधिष्ठिरः शत्रुशिरःकपालैः बलि पूजोपहारं कृत्वा, शत्रुशिरोभिर्देवता अर्चयित्वा, लोकपालः इन्द्रादिभिः तुल्यतां सादृश्यमेष्यति, तस्य युधिष्ठिरस्य प्रियायाः ] द्रौपद्याः, खलु वाक्यालङ्कारः, साक्षात्प्रत्यक्ष केशस्य जलपतेर्वरुणस्य पाशमस्त्रविशेषमिव केशपाशं चिकुरकलाप संक्षोभ्य क्षोभयित्वा शरक्षत बाणविद्धं पृष्ठं धुनानः कम्पयन् अधुना इदानीमस्माकं दृष्टेः पुरत इतो रणभूमेः सकाशात् क यासि । पराङ्मुखत्वात् पृष्ठे बाणपतनम् । एवमनेन प्रकारेण गच्छन् पलायमान अतएव अवहस्यमानो जनैरुपहस्यमानोऽपि अमानो १. सशको MS. २. कृते MS. MS inserts a redundant ATGTCT here.

·पञ्चमः सर्गः ८७ V, 12-14] शरक्षतं पृष्ठमितो धुनानः क यासि दृष्टेः पुरतोऽधुना नः। एवं च गच्छन्नवहस्यमानः कथं च वीर्य न वहस्यमानः ।।१२।। यद्वन मय्यामपि जन्तुमूतौ कर्तुं समर्थ विषमस्वभावम् । तद् भीमसेने प्रहितं त्वयासीद् धिक्यामनार्य विषमस्वभावम् ॥१३॥ न मे त्वया रणमुपजातमस्यसि प्रवेपितः५ किमपि भिया नमस्यसि । मान[fol. 39a] रहितस्त्वं कथं वीर्यन वहसि । उपहासपरे शत्री पलायनमयुक्तम्, वीर्यमाश्रयेति भावः ॥११,१२॥ यदित्यादि । यद् विष गरलं बनमय्यामपि जन्तुमूर्ती कुलिश- पुटितेऽपि प्राणिशरीरे [अस्व] भावम् असूनां प्राणानाम् अभावं कर्तु समर्थ शक्तं तद् विर्ष भीमसेने त्वया प्रहितमासीत् । अये दुर्योधन अनार्यम् असज्जन विषमस्वभावं दुर्बोध प्रकृति[क]५१ वा धिक् ॥१३॥ न में इति ॥ हे दुर्योधन त्वया सह में मम अस्यसि असिना प्रहृत्य वृत्तं युद्धं न उपजातम् । तथापि भिया किं नमस्यसि नम्रो भवसि F १. निवहस्य MS. २. नु for च A. B. ४. सेनेन B. ५. प्रबोधित B. २. वर्ज ६. किमिति B. ७. जन्तु सून्धौ Ms. ८. Space here for two letters in MS. ६. बहुं MS. १०. दुयोधन MS. ११. Space for one letter in MS.

·-- कीचकवधम् [V, 14-15 त्वमेष्यसि क्षयपचिरेण भीमतः करोमि ते निधनमतोन भीमतः ॥१४॥ विजृम्भते शरभयमोहितेऽहिते न मादृशः स्थिररणगर्धनुर्धनुः । पतच्छिरः स्थितमतिदीन तेन ते दशामिमां किमिति मृगीव सेवसे ॥१५॥ अचिरेण शीघ्रमेव त्वं भीमतो भीमसेनात् क्षयं विनाशमष्यसि प्राप्स्यसि । अतो हेतोः भीमतो भययुक्तस्य ते तव निधनम् अन्त न करोमि । रुचिराच्छन्दः॥ १४ ॥ विजृम्भत इत्यादि ॥ स्थिरा रणगर्धा रणकांक्षा यस्थ, 'गृधु अभिकाक्षायाम्' (धा० ४।१३६), असौ स्थिररणगर्धः । स चासौ ना पुरुषश्चेति स्थिररथगर्धना [ ईदृशस्य ] मादृशो धनुः शरभयमोहिते अहिते न विजृम्भते विक्रमते । यद्वा, उपहासपरं सम्बोधनम् , हे स्थिररणगर्ध अर्थात् स्थिररणाकांक्ष माशो नुः पुरुषस्य धनुः शर- [fol. 39b]भयमोहितेऽहिते न विजम्भते । तेन हेतुना हे अतिदीन ते त[व] पतत् पात्यमानं शिरो मस्तकं स्थितम् । भीतमित्येव त्वां न छिनमीत्यर्थः । तथापि इमां दशां भीतावस्था मृगीव हरिणीव [किं] सेवसे। पलायसे इत्यर्थः ।। १५ ॥ 2. This line is written on the upper margin in A but only as करोमि ते न भीमतः २. स्थिरधनगर्धनं B; धन० for ०रण in A. ३. छेनन्वी MS.

·पञ्चमः सर्गः नई V, 16-17] इत्युक्त्वा स निवते निगृह्य रोषं सम्भेदं नयविहितस्य च क्रमस्य । सद्वाहाः कथमपि ते रथं तमूहुई- गम्भीरक्षतजनिरुद्धचक्रमस्य ॥१६॥ रविरपि शिखरं रथाङ्गनाम्ना- मपहृतमानसमस्त पर्वतस्य । द्रुतगतिरभजच्छमं विमोक्तु धनुरिव खिन्नसमस्तपर्व तस्य ॥१७॥ the ap- With proach of evening, the fight closed. इतीत्यादि ॥ सोऽर्जुनो रोषं क्रोधं नयविहितस्य नीतिकृतस्य क्रमस्य' पारिपाट्याः सम्भेदं समयं च निगृह्य निववृते रणानिवृत्तः । ते खद्वाहा: प्रशस्ताश्वाः कथमपि कष्टसृष्ट्या गम्भीरेण क्षतजेन रक्तेन निरुद्धमावृतं चक्रं यस्य अर्जुनस्य तं रथम् अहुः । शोणितेन रथचक्रस्य छिद्रपूरणात् कष्टसृष्ट्य व [अ]श्वैः स रथ ऊढ़ इत्यर्थः । प्रहर्षिणीच्छन्दः ॥१६।। रविरित्यादि । खिन्नानि समस्तानि पर्वाणि यस्य ईदृशं रणाप- गमान निष्क्रियं तस्य दुर्योधनस्य धनुरिव शिथिलक्रियो रविरपि रथाङ्ग- नाम्नां चक्रवाकानाम् अपहृतमानसम् यथा स्यात्तथा अस्तपर्वतस्य पश्चिमाचलस्य शिखरं श्रमं विमोक्तुं त्यक्तु द्रुतगतिः सन् अभजत शिश्राय । पुष्पिताग्राच्छन्दः ॥१७॥ १. संभेदे B. २. सहाहाक: A. ३. मुहुः° B. ४. मपहतमान B. ५. जनस्य MS. ६. उद्धः MS. ७. श्रे MS. ८. रथो वोच MS. १२ ·कीचकवधम् [V, 18-19 Final benedice tion of the poet to his patron. अथ पथि कुरवो जलाशयानां सह कुसुमप्रभयारविन्दिनां ते । भयपिहितदृशः प्रनष्टदिका न ददृशु रस्तमितं रवि दिनान्ते ॥१८॥ इति भवतु दशा तवा हितानां सकलमहीजयभूत वाहितानाम् । वस सुखमुदया दहीयमानः सकलधराधरणादहीयमानः ॥१९॥ इति नीतिवर्मविरचिते' कीचकवधे महाकाव्ये पञ्चमः सर्गः ॥ समाप्तश्वायं ग्रन्थः ॥ अथेत्यादि । अथानन्तरं भयपिहितदृश: साध्वमावृतचक्षुषः, अतएव प्रनष्टदिका दिग्भ्रमसम्मोहितास्ते कुरवो दुर्योधनादयः अर- विन्दिना पद्मयुक्तानां जलाशयानां पुष्करिण्यादीनां कुसुमप्रभया माश्रयत्वात्पद्मस्यैव प्रभया सह दिनान्ते दिवसावसाने अस्तगत रविं न ददृशुः ॥१८॥ इदानीमभिजात ग्रन्थावसाने नीतिवर्मा कविर्निर्जराजानमाशास्ते- हे सकलमहीजयभूत समस्तपृथ्वीविजयस्वरूप वाहितानां बाधितानां देशान्तरं प्रापिताना वा तव अहितानां शत्रूणाम् इति कुरूणामिवावस्था भवतु । त्वम् उदयादहीयमानः उदयेन अहीनः सन सुखं यथा स्यात्तथा वस, सुखेन तिष्ठेत्यर्थः । किंभूतस्त्वम्-सकल्लधराधरणाद् अहीयमानः योग्यतया अहिर्वासुकिः, स इवाचरतीत्यायिः (का०३।२।८), वासुकि- सदृश इत्यर्थः । तेनापि समस्ता मही ध्रियत इति ॥१८॥ इति श्रीजनार्दनसेनकृतायां कीचकवधटीकायां तत्त्वप्रकाशिका- ख्यायां पञ्चमः सर्गः समाप्तः १. पथिषु च कुमार्गके B. २. प्रदिशो for this phrase B. ३. प्रददृशुः A. ४. त missing in B. मदया० A, ६. Omitted in B. ७. जलाशयादीनां MS. ६. भीजात MS. १०. The MS ends with श्रीश्रीहरिः १० ॥ स written u.m ·NOTES

·No text on this page.

·NOTES I, 1 ST=Sarvānanda's ſīkā. MGA=Marginal gloss to the manuscript A. Commentary=Janardana's Commentary. CANTO I This mahākāvya has the unique distinction of commencing with an āsīḥ-prelude. Of the three forins of prelude, permitted by theory (श्राशीनमस्क्रिया घस्तुनिर्देशो वापि तन्मुखम्, Dandin i, 14), all the known standard mahākāvyas begin either with namaskriya or vastunirdeśa ; and the äśiḥ-prelude is practically unknown in the leavyd, except in the rūpaka. On this question see our Introduction, and JRAS, January 1927, p. 109. We have here two benedictions, one referring to Siva. (I, 1-3) and the other to Krsna. (I, 4-6). The MGA accepts the reading सुचरितोच्छेदी and explains the phrase 8 : शोभनं चरितमुच्छेत्त' शीलं यस्य, यद्वा सुचरिता ब्रह्मादयो मुनयश्च तानुच्छेत्तुं शीलं यस्य। The substance of the verse is given in the following words: अयं भावः-तपस्यतो मम पुरतोऽयं कुसुमशरः सुचरितोच्छेदी दुःसह इत्येवं सामान्यतो ज्ञात्वा मम तपसः फलं गौरीसङ्गमेनैवरे चिकारयिषुरयमिति विशेषतोऽनालोच्य भयाद्धत इति विवाहितायाश्च पार्वत्याः पुरतः सापराध इव तया सह देहमभिन्नमकरोत् । एवञ्च देहाभेदे पार्वती न कुप्यत्विति। अहिम् = वासुकिम् (MGA) । अहिं सितम् = अखण्डितम् (MGA)= अपीडितम् (ST) । इन्द्रियार्थः-इन्द्रियाणि (or इन्द्रियेषु I,2 २. सामान्यं Ms. १. सुचरितच्छेदी MS. ४. Indistinct in MS. ३. सङ्गमनेव MS.

·१२ NOTES , .. " mean . ST) अर्थः प्रयोजनं येषां तैः, or इन्द्रियाण्येव अर्थों विषयो येषां तैः (MGA) | ST explains सकचन्दनवनितादयो विषयास्तैः । Agreeing with the commentary, MGA construes HEATH: with सितम्, but (agreeing with ST) it also suggests भस्मभिरुपलक्षितः शिवः१ । हारम् =हारस्वरूपम् (ST). I, 3 If the reading निःसङ्गम् is accepted, it would, when taken with करोतु, unobstructed." But ST, which accepts this reading, construes it with Bath and paraphrases it as अव्याहतम् ; at the same time it adds : निःशङ्कमिति पाठे क्रियाविशेषणम् । 1,4 The curious reading त्रिलोकतना is given by the commentary, as against A and B as well as ST and MGA. The derivation is apparently from Vतन् (तनु विस्तारे, धा०८।१), added to त्रिलोक; and the word would mean extending over or covering the three worlds " (स्वर्गमर्त्यपातालरूपा), as explained by the com: mentary. MGA and ST, however, accept the reading त्रिलोकनता, which is explained respectively as त्रिभुवनै- नमस्कृता and स्वर्गमर्त्यपातालपासिभिः पूजिता। उपायेन = भेदण्डादिना (ST) । ऋजुगोपताम् = अवक्रगोपाल- . ताम् (ST). 1,5 MGA explains पूतनाभि as पूता सुगन्धा नाभिर्यस्य तत्, पद्मनाभत्वात् तस्य, which would justify the reading अम्भोज० (instead of अम्भोद०) ST also reads अम्भोज०. The adjective clause प्रभया already qualifying पूतना, the word fra: (as explained by the commentary) loses its force. Hence MGA suggests अभियः qualifying यस्य १. These words are indistinct in MS.

·NOTES . , I, 7 . and explains it as अविद्यमाना भीर्यस्य स तस्य. Similarly ST, accepting अभियः, paraphrases it as त्यक्तभयस्य, qualifying यस्य. Our author appears to have used the form सभी in III, 10. Cf. also व्यपेतभीभूमिपुरन्दरात्मजः, Raghui iii, 51 (ed. Nandargikar, reading of MSS क and er). ST_explains प्रभया (पूतना) as प्रकृष्टभया, but also suggests मृतत्वात् प्रगतभया वा. In order that it should be a proper yamaka, the word faut in the second line must be explained differently from the same word in the first line. In both places, however, the commentary lexplains it as T&TT I MGA explains the whole phrase in the second line as : अहि- मालोकविग्रह इव । अहियोग्यतया अनन्तः, लक्ष्मीः, तयोरालोकः दर्शनं यत्र स तथा । अहिमालोको विग्रहः शरीरं यस्य स कृष्णः, तस्याहिस्थितत्वात् कमलाहृदयत्वाच। सोऽपि रुचां स्थानं जगदीतमहिमा च । यद्वा, अहिमालोकः सूर्यः, तस्य विग्रहः शरीरं यस्य। This is ingenious indeed, but it does not remove the difficulty with regard to the yamaka in the word विग्रह, because MGA omits to explain लोकविग्रहः in the first line. It is possible to split up the second half of the first line as जगद्गीतमहिमा+अलोकविग्रहः, the phrase अलोक- विग्रहः meaning अदृष्टसंग्रामः. But this is not happy nor grammatically perfect ; and one of the difficulties in accepting this explanation lies in the fact that in the following verses we are told that the king was actually engaged in many a fight. The fact that the commentary fails to explain satisfactorily the word fait as a yamaka is indeed १. The commentary takes इव in उत्प्रेक्षा with रुचां स्थानम् । , ·NOTES 28 ST seems to suggest this and gives srot- १४ noteworthy Is it possible that in this word we have a covert allusion to the actual name or designation of the king ? विग्रह as one of the names or a birdict of the king. It explains : ततः परं श्रीरामनामानमालोकविग्रहं राजानं वर्णयन्नाह- अस्तीति । आलोकविग्रहनामा राजा अस्ति विद्यते। In the present state of our knowledge of the political history of Kalinga anterior to the 11th century A.D. this name appears strange and untraceable. But if the king did not belong to Kalinga (see notes on I, 21), the word fana naturally points to Vigrahapāla of the Päla dynasty of Bengal. As our poem must have been composed before the 11th century A.D. (see introduction), it is not impossible to find an allusion here to Vigraha-pāla I, whose uncle Jayapāla is said to have made an expedition against Kalinga (see I, 21), unless on other grounds we can refer it to other Vigraha-pālas of the same dynasty. But our data are too scanty to come to a definite conclusion. ST displays much ingenuity in explaining अहिमा- लोकविग्रह in the second line. It accepts the two interpretations of MGA but adds some new ones. Tlie whole passage runs thus : अहिमालोकविग्रह इव, सूर्य इव । अहिमस्तीक्ष्ण श्रालोको रुचिर्विग्रहो वपुर्यस्य स तथा। यद्वा, रुचां स्थानं चन्द्र इव । तदा अहिमादिपदं राज्ञो विशेषणम् । अहिः शेषः, मा लक्ष्मीः, ताभ्यामालोक्यत इत्यहिमालोको विष्णुः, तस्य विग्रह इव विग्रहो यस्य स तथा। एतेन पावित्र्यं सूचितम् । यद्वा, अहिः सो माला यस्य सोऽहिमालः शिवः, स इव, लुप्तोपमा। अकारो विष्णुः, को ब्रह्मा, तयोर्विग्रह इव विग्रहो यस्य स तथा । यद्वा, आत् विष्णोः का प्रकाश उत्पत्तिर्यस्य सोऽकः कामदेवः, तत्तुल्यशरीर इत्यर्थः । यद्वा, अकारो विष्णुः को वायुः, तयोर्विग्रहपदे युद्धमुच्यते । , ·NOTES I, 8 sara is taken adverbially (a ferga ara: Epit arHT a): but ST takes it as an adjective (neuter) qualify. ing pulfa: and meaning FTTH I FEXTATE = faaura ? (ST). I, 10 66 thin' or 64 be : ing any The remark gayera in the commentary is not clear, unless it refers to the poetic figure called Scre, which consists in the description of supermundane prosperity, greatness or mental power, or the exploits of a great personage, represented collaterally to the subject under treatment. See Dandin ii, 300 ; Mammața X, 29; Visvanātha X, 94-95. अपः श्यत्-The देवादिक root शो means to make to sharpen." The meaning of the lines would The multitude of the king's enemies, not perceivpport (perc alath), went to the forest, feeble or unprotected (76), making the waters thin ( 19: pera) by their enjoyment of the springs (of water)." The yamaka is possible because the EU and TT give us with the affix tự the forms para and PACT. The difficulty, however, lies in the elision of visarjanīya of #9: (accusative plural) in the second line taken with qua, which this explanation requires ; for the phrase in the text is अपश्यत् (and not अपः श्यत्) rhyming with superat derived from VET. But the visarjanīya may be taken to have been elided optionally according to the vārttilia. खरे शरि वा विसर्गलोपो वक्तव्यः on Pāṇini viii, 3, 36. We have an example of such elision given by our poet himself in iv, 25 in the phrase aereat, which is to be split up for the sake of the śleșa in the passage into ay+aft (zfer) and agt:+ent i ·NOTES The yamaka with Ep and such as this verse exemplifies is allowed by theory. Nami-shdhu, in his commentary on Rudrata (p. 37), quotes this verse as an authoritative illustration and remarks : यमकश्लेषचित्रेषु बधकारयोरोष्ठयदन्त्यौष्टययोरभेदो दृश्यते । Bhatta Gopila in his commentary on Mammata (ed. Trivandrum, 1926, p. 77) also quotes and comments on this verse as follows: अत्र 'अवलम्बन'-शब्दे दन्त्योष्ठयकेवलोष्ठ्ययोः पौर्वीपर्यादुच्चारणे पदमेकास्पदार्थम्, विपर्यये पदद्वयम् । अवलं परिकरशून्यम् अरिजात- मरातिवर्गो वनं काननं ययौ। किम्भूतम्-अवलम्बनमाश्रयम् अपश्यद् अप्रेक्षमाणम् । पुनश्च किम्भूतम्-निर्भरसम्भोगैः अषः सलिलानि श्यत् कृशीकुर्वत् । इति तात्पर्यात् । Similarly Bhoja in his Sarasvati-kanthabharaṇa (ed. Borooal, 1884, p. 79) remarks on this verse : अत्र 'अवलम्बनम्' 'अबलं बनम्' इति पदे पदद्वये वा द्वितीयचतुर्थस्थानयोस् वकारी तयोरन्तः- स्थपवाभ्यां पवर्गान्तःस्थाभ्यां वा कान्तिमति पाठेऽर्थभेदोजायते ।. A similar interchange of a and a in śleşa is to be found in III, 29. These two consonants are pronounced in the same way (i.e., as ब) in the Eastern provinces, and thus there could be no phonetic difficulty. This may be one indication of the Eastern origin of the present poem. I,11 ST accepts the interpretation शो तनूकरणे but adds another ingenious explanation : अथवा, शयनं शी, अदनम् अत्, अपगतौ श्यतौ यस्य तत्तथाभूतं तत् शत्रुजातम् । शयन-भोजनशून्यमिति भावः । The word अवलम्बनम् is paraphrased as शरण्यस्थानम् , while 'बलं सामर्थ्य सैन्ययोः' is quoted with reference to the word अबलम्। राजता= नृपतिसमूहो द्वादशराजमण्डलात्मकः (ST).

·NOTES 1,12 1,14 The substance of the verse is thus given by ST: कामक्रोधावतावर्थविरोधिनी तस्य गुणात् तावेतावप्यर्थहेतू अभवतामिति भावः। हस्तनी (commentary) of Katantral corresponds to लङ । The commentary does not explain जगदुच्छिन्नदुरित- THET:, which is to be construed with both the upamāna and upameya. It is explained in MGA as maigizagat दुरितप्रभवो यस्मात् । The commentary is also not complete in its explanation of 27/F972: ; for qa419; is only a partial explanation, and the word stiu indicates that something is said before (which is now lost in the MS) in relation to the wpameyu. MGA explains : प्रसादेन प्रसन्नतया क्षता भक्तानां पीडोत्पत्तिर्यस्मात्, तादृशो महेशसम्बन्धी भव इव, i.e., the construction would the : तादृशां [राज्ञां] भवः (= जन्म) शाम्भवो (= महेशसम्बन्धी) भवः (= जन्म or सत्ता) इव । This use of भव may be illustrated from Rught' iii, 14 : भवो लोकाभ्युदयाय तादृशाम् । It is, however, possible to accept the reading TEC:, and construe the verse as arei HET: शाम्भवः प्रसाद इव, the other qualifying clauses in the verse applying both to the upamāna and the upameya as before. The explanation given by ST is much clearer: तादृशां राज्ञां भवो जन्म शाम्भवः शम्भुसम्बन्धी भव इव । कीदृग भवः-जगदुच्छिन्नदुरितप्रभवः । जगतामुन्मूलितो दुःखस्य प्रभवो येन । अपि च कीडक-प्रसादक्षतभक्तार्तिप्रसूतिः । प्रसादेन खण्डितोऽनुजीविनां पीडाप्रसवो येन स तथा । स च शाम्भवो भव एतादृशो भवति। पुरोगतिः= अग्रगामी (ST'). सर्वनृगम्-सर्वात् नन् गच्छति गेयत्वसम्बन्धेनेति, यद्वा सवै- नुभिर्गीयते इति, MGA, with which Sr ugrees. MGA १३ 1,15 I,17 ·NOTES 1,18 I,20 L,21 would take car in this verse in the sense of Canal, and not upamā. ST explains नृगम् as नृगनामानं राजानम्, but also us कुवेर, explaining the word as ना मानुषेण गच्छतीति नृगः कुवेरः । अतिशेते is explainedl as सदृशीकृतवत् । कृतस्वस्तिना-construe as कृतं स्वस्ति यस्मै तत् । अन्वेति-वर्तमानप्राये लट् (MGA). शुचानुद्धरतः सिद्धान् नृपान्--explained by MGA as प्राचीनान् नृपान् शोकेनानुन्मूलयतः। एतेनास्य शत्रधधेऽपि शोकाकुलत्वमुक्तम् । यद्वा, शोच्यन्त इति शुचाः । इगुपधात् कर्तरि कः (पा० ३ । १। १३५) । तान् शोकं कुर्वाणान् सिद्धान् नृपान् उन्मूलयतः। प्राप्तान् (१) अाधुनिकान् नृपान् शोका- कुलान् ?] कुर्वत इति भावः। ST explains सिद्धान् as प्रसिद्धान्, and on शुचा (= शोकेन), it comments : मया उत्खाता एते नृपाः कां गतिं लप्स्यन्ते इति शोकः। But it is possible to explain सिद्धान् as सम्पन्नान् or जितान्, 'conquered' or defeated.' कलिङ्गतः-has been construed as कलिङ्गदेशात् (MGA and ST) or कलिङ्गदेशादवधेः (commentary); and the lines have been interpreted as तस्य साधुवादः कलिङ्गतः सर्वां पृथ्वीं गतः, i.., from the limits of Kalinga, the cry of approbation of him spread to the whole world (because in his conquests, he did not uproot the old or famous princes out of pity).' In this case, the verse would imply that the poet's patron was, as interpreted by the commentary, the king of Kalinga. But it is also possible to take कलिङ्गतः with अनुद्धरतः, construing the first line as सिद्धान् नृपान् शुचा कलिङ्गतः अनुद्धरतः, meaning -- . , ·NOTES 4 the cry of approbation of him who did not uproot from Kalinga the old or conquered princes out of pity spread to the whole world.? In this case the verse verse would apparently refer to a conquest of Kalinga by the poet's patron. The difficulty in this last interpretation lies in the plural number in ITT, which would imply more than one prince in Kalinga ; but it is possible to imagine the existence of petty principalities in the province known as Kalinga, which the poet's patron conquered, though he did not displace the princes whom he subjugated or oust them from their principalities. The question of interpreting this verse is important: for it will determine the question as to whether the poet's patron was a king of Kalinga, or a king of another adjoining country who conquered Kalinga. In the first case, the poem would belong to Kalinga : in the second, to Gauda or any other province adjoining to Kalinga. Prof. F. W. Thomas, in a letter to me, dated October 5th, 1927, favours me with his opinion thus: “In the verse I, 21 I incline to the second view, according to which Kalinga was the country conquered (kalingatah could still be taken with kşitim gatah), because the poet would not need to mention the king's own country by name; but of course, the yamaka inay have dictated the mention of the name. I also think that siddhān will mean jitān, as you suggest.”. agora: =HT: 1 FETT TETT FTITUTETTA (MGA). MGA quotes : ‘ArTESTÀ E HERIT:' fa tarata i a = Eruulia (MGA and ST). Afaqau: in the second line is explained to be in the ablative by MGA : affaqit: Etima, a malica: 1 I, 22 I, 23 1,24 ·NOTES 1,26 तितिरियमचला बभूव-IGA._explains : पूर्व पृथिवी अचलेति नाममात्रमासीत्, इदानीं तु यौगिकमभूदिति भावः । ध= इव, यथा। 'व वा यथा तथेवैवं साम्ये' (अमर० ३।४।६)। अपरिमितात्मनि = अनुपलक्षितप्रभावे (ST). कृतमतिः= कुशलबुद्धिः। सुभगतया = सुमहिना (ST). अनुरञ्जनक्षमायाः = सर्ववशीकरणयोग्यायाः (AIGA). I,27 CANTO II II,1 श्रकीर्तितः-श्रकीतः त्रसद्भिः त्रासं कुर्वद्भिर्यत् कृतं तन्मया क्रियते, अनायासेनैवेति भावः (MGA) | प्रकीर्तितः अयशस्तः त्रसद्भिविद्वद्भिः पूर्वपण्डियन्न कृतं तत्पुनर्मया क्रियते । मया कृतमित्यत्र प्रश्लिष्टोऽप्यकारोऽस्ति । अवचोऽभिधायिकरणे(?)- नास्माकमयशो भविष्यतीति भयात् सद्भिर्न कृतम्, मूढमतिना मया पुनः क्रियत इति संक्षेपार्थः । एतेन कविरात्मनोऽनौद्धत्यं प्रतिपाद- यति, अथवा वैदग्ध्येन तेषां स्तुतिमेव कुर्वाणोऽहङ्कारातिशयं प्रकटयति । अकीर्तितस्त्रसद्भिः सद्भिनूनमनेकार्थकरणानिर्धाहेना- स्माकमकीर्तिर्भविष्यतीति भयान [यत्] कृतम् तन्मयाविभूतमतिना क्रियत इत्यहङ्कारः (ST). किं तत्काव्यमुदारोऽर्थो यत्र---अनुदारार्थ यत्काव्यं तत्काव्यमेव न भवतीति मन्यमानः कथं तदेव कुर्यामनुदारार्थादि तावत् । काव्यमुदारार्थम्, तत्काव्यमेतन्मदीयमुदारार्थमित्यहङ्कारः (ST)। Cf. Bhatti xxii, 34, for a similar self-boasting: । व्याख्यागम्यमिदं काव्यमुत्सवः सुधियामलम् । हृता दुर्मेधसश्चास्मिन् विद्वस्मियतया मया ॥

·NOTES १०१ II,3 । II, 4 ST reads स्वशिल्पानि = स्वकर्माणि जीवनोपायानि। On सुखमूषुः, it notes : कथं त्यक्तराज्यानामपि सौख्यमिति, यतः सम्प्राप्तप्रतिमाननाः। महिषी here refers of course to द्रौपदी. सद्वत्तवर्णाश्रमचतुष्टया-explained द्रौपदीपक्षे by MGA as : सत्प्रशस्तं वृत्तं पिष्टं शुक्लपीतलोहितकष्णवर्णानाम् आश्रम- चतुष्टयं कर्पूरहितानागरककस्तूरादिकं यया सा । These गन्धद्रव्य s (कर्पूर etc.) are enumerated in the order of their colour (शुक्ल etc.) नागरक appears to be the same as नागरक्त, which is explained in the वाचस्पत्य as : नागकृतं [नाग = सीसक] रकं शोणितवर्णचूर्णम्: सिन्दूरे इति हेमचन्द्रः [अभिधानचिन्ता०४।१२७]; तस्य सीसकेन रञ्जितचूर्ण- रक्तवर्णत्वात् तथात्वम् । In medical works (e.j., Cakradatta) there is a mention of a नागराधचूर्ण, a powder efficacious for ग्रहणी and अतिसार but this is probably something quite different. It is not clear as to what is meant by fear; probably it is wat (= eftet) which is yellow in colour. ST explains : द्रौपदीपक्षे, वर्णाः सितमसीहरिद्रागैरिकादि तेषामाश्रमांश्चन्दनकुङ्कुमकस्तूरिकालोहितचन्दनादयस्तेषां चतुष्ट- यम् । तद्यथा स्यात् तथा वृत्तं पिष्टं वर्णाश्रमचतुष्टयं यया सा तथा । MGA explains स्फुरितविद्यु ति as qualifying घने in two ways : स्फुरिता विशिष्टा द्युतिदीप्तिर्यस्मिन् मेधे । पक्षे विद्यत् तडिल्लता। ST suggests द्रौपदी पक्षे another explanation of अाक्रान्त- मकरालया:-मकरा: स्थविरयोषितः, श्राक्रान्तस्तासामालयो TOT ET The quotation from farger given in the commentary for explaining मकरालय (which is also quoted anonymously by ST) is not to be found, like many other .. II,5 II, 7 ·१०२ NOTES , quotations from the same lexicon, in the published edition of that text. The same quotation is given by MGA from शब्दमहार्णव. This lexicon may or may not be the same as शब्दार्णव (also quoted by ST) or सिद्धशब्दार्णव mentioned by Zachariae (Ind. Wörterbücher, pp. 7f, 23). तनुधूमकरालया-(द्रौपदीपक्षे । तनुधूमकर श्रालयो यस्याः सा। रतिवृद्धये राजवनितास्तस्या गृहमागत्य स्वीयां तनुं कस्तूरिकाधूमा- दिभिषूपयन्ति स्म । अतएव तनुधूमकरालया। अपरस्मिन् पक्ष, सा सैरिन्ध्री यज्ञानलशिखेध । अनलशिखायां धूमसम्भवोऽस्ति, अत- एव तनुधूमकरा, हुतबहत्वात् । श्यामवर्णत्वाञ्च तनुं शरीरं धूमवर्ण करोतीति तनुधूमकरा । अलया लयरहिता। "लयो विनाशे विश्लेषे साम्पे तौर्यत्रिकस्य च" (विश्व, पः ११५)। तनुधूमकरा चासो अलया चेति तनुधूमकरालया। (ST). But कीर्तिपक्षे ST takes it as qualifying ०रुचा and construes as तनुधूम+करालया (दन्तुरया). II,9 अयोनिजाम्-एतेनातिशोभनत्वमस्याः (ST). II,10 अनारे सप्तमी is not expressly taught by Katantra, which is generally followed by the commentary : but Durgasimha in his vrtti on Kātantra, ii, 4, 34 would explain such examples as सम्बन्धविवक्षा (रुदतःप्रावाजीदिति सम्बन्धविवक्षापि). विवेकी-इदं न करणीयमिति हेयोपादानपरिज्ञानं विवेकः (ST). II,13 MGA would construe विधीच्छानां प्रेष्या (= दासी), and take मूर्त्या as an example of उपलक्षणे तृतीया, qualifying विधीच्छानाम् | Sodoos ST: सा विधीच्छा कीदृशी-मूया श्राकारेण उपलक्षिता। अवस्तूयमाना=अवस्तु+श्रायि(= क्यङ of Panini)+पानश (शानच of P.) M ·NOTES II, 14 failcerat = HET (ST). II, 15 tra quoted in the commentary is the lexicographer fraca, who is mentioned by the Medinikāra and quoted by Rāyamukata as well as by Mallinātha, Sivarāma (on Vāsavadattā), Bharatamailika (on Bhatti iii, 14) and other commentators. He is again referred to in the commentary on III, 1. See Zachariae, op. cit. p. 6. 11,16 ETETT THE (commentary).--Dandin classifies yamaka into two broad divisions (i) 147 (contiguous) and (ii) na (non-contiguous). These are explained by Taruņavācaspati, Dandin's commentator, as follows: वर्णान्तरैरव्यहिता अव्यपेता, वर्णान्तरैर्व्यवहिता व्यपेता, .., repetition of syllable-groups without other intervening letters is TOT 7HF:, while the same with intervening letters is STUTT JAT. grerarfear-It is curious that the commentary, which follows and quotes Kātantra generally should here mention the Pāṇinian affix pts which is equivalent to my in Kātantra. The affix it has been mentioned in several places in the commentary, e.g., on II, 13, 25; V, 19. As this part appears to have been added by another hand in the MS, it does not probably belong properly to the commentary. The Pāņinian rule foa: RTE potager (iii, 1, 11) is equivalent to Kātantra's fig Cift: protaga (iii, 2, 8). The derivation of the word question appears to be fa+#73 (or AUT) + 09. But MGA and ST explain the form as praias! ST also notes : chat gaat naaalafitearen alfa- प्रत्ययान्ताल्लुङ II,17 TET ETUIEegstlēt etc.—The first interpretation given by the commentary with the help of watu quecht ·NOTES तः ललितेन विभ्रमेण दुःखेन रम्यत इत्यर्थः। seems to be far-fetched. The Värttika quarzità FÅTT- धिकरणे च is, however, not recognised by Katantrol. ST explains the verse as follows : स्वदङ्गानि तव मुखादयः कटाक्षादयश्च यस्य कामस्य सुरयाः सुवेगा बाणाः शरा:, कामात् मम रुजं पीडां विद्धि जानीहि । तस्य किम्भूतस्य - विद्ध्यतः समानतः । स्त्रीणामङ्गानि कामबाणत्वेन निरूपितानि । अथवा, कामस्य बाणाः सुरयाः सुवेगा दुःसहाः प्रभवन्ति । अतः कामात् मम रुजं विद्धि । यस्य किम्भूतस्य- त्वत् त्वत्तः सकाशात् श्रिङ्गानि] समाङ्गानि विद्ध्यतः अतएव त्ववलोकनात् कामशरपीडितस्य मम सुरया किं कार्यमिति भावः। II,19 वाप्यो विषं गणिताः, उद्यानमपि विषं गणितम् , सहोक्तिरलङ्कारः (MGA I ST appears to accept the reading act: फुल्लारविन्दता anil explains: वाप्यो दीर्घिकाः, फुल्लारविन्दता च उद्यानेन सह विषं गणिता विषमिव गणिताः। II,20 औत्सुक्यविशदम्-अथवा औत्सुक्यविषदमिति मूर्धन्यमध्यपाठे औत्सुक्यमेव विषं गरलं ददातीति, मोहजनकत्वात् (ST)। मृदुभाषिणी-इत्यनेन किञ्चिद् वदेति ध्वनितम् (ST)। II,23 The rule कस्कादिषु is Paninian and not Katantra's. पुष्पिता-(द्रौपदीपने) भयवशात् कण्टकिततनुर्भूता इत्यर्थः (ST)। II,24 ST reads सुयुवतिललितेन and explains : शोभनवनिता- II,25 MGA construes the last two lines as : परिभवेन पराभवेन वेपमाने कम्पमाने मनसि नवेऽपमाने सति । नृपतिसभाम्-The form should have been नृपतिसभम् (neuter) according to Panini ii, 4, 23. The irregular formation of this compound has been defended or commented upon by a series of grammarians : e.g. संक्षिप्तसार (ed. Syāmācarana. Cakravarti, Samisa-pada 344, p. 1294), भाषावृत्ति (ed. S. C. Chakravarty, 1900, on II, 4, 23), प्रौढमनोरमा (ed. Benares, 1888, p. 3-46), सुपमव्याकरण (ortti on VI, 3, 80), तत्त्वबोधिनी on सिद्धान्त- ·NOTES १०५ ansame कौमुदी II, 4, 23, Saranadeva's दुर्घटवृत्ति on ii, 4, 23, ed. Trivandrum, p. 50. etc. The general ground of defence is that नृपति here is not a synonym of राजन् (नृपतिशब्दोऽपि न राजपर्यायः). The Tattva-bodhini remarks : अत्र केचित्- ना पतिर्यस्यां सभायामिति बहुव्रीही कृते पश्चात् कर्मधारयः, 'अना कर्मधारयः' इत्युक्तेर्न क्लीबत्वम् , इत्याहुः। रक्षितस्त्वाह- गजपतिवन्नृपतिरपि राजविशेषः, तेनात्र नानुपपत्तिः इति । This last opinion of Rakşita (who appears to be the as Maitreya-raksita, author of a commentary on the Nyāsa, called Anunyāsa) appears to be in agreement with that of Purusottamadeva ( 17191ęía, loc. cit.): 'नृपतिसभामगमन्नवेऽपमाने' इति तु विशेषविवक्षायां गजपतिवत्। while Bhattoji Dikşita in his chattat contents himself by simply quoting the opinion of Rakṣita. But it is noteworthy that, in spite of the dicta of authoritative grauamarians, no ragioiaaar can be perceived here: for the word gafa in the text, referring to Virāța in the context, must be taken as a synonym of T75TT. It is possible that none of these later grammarians thought it necessary to consider the passage in its context in the poem, but explained it as their fancy dictated or merely repeated what earlier grammarians had laid down on this point. The first explanation of the Tattva-bodhini, however, appears justifiable. The ortti of Supadna justifies the usage in another way : कथं 'नृपतिसभामगमत्' इति, नृपत्युपलक्षितसमेति शाकपार्थिवा- दित्वात्। The commentary, which follows Katantra generally, does not think it necessary to comment on this point. But ST remarks : ननु 'नृपतिसभामगमत्' इति कथम्, नृपतिसममित्यनेन भवितव्यम् । नुणां स्थितः पतिर्यत्र सभायां सा। नृपतिश्चासौ सभा चेति नृपतिसभा इत्यदोषः । (First बहुव्रीहि, then कर्मधारय.)

·NOTES III, 1 .. .. III, 2 III,3 CANTO III मत्स्यभत्तया = मत्स्यस्य विराटस्य भक्त्या अनुग्रहेण (MGA). निभृतैः गुप्तनिजनामाकारशौर्यादिभिः and मत्स्यग्रहणार्थ निश्चलैः : (MGA) ; संयतकायाभिः and अचञ्चलैः, पलायमानान् मत्स्यान् जिघृक्षया धीरैः (ST). ST quotes 'मत्स्यो देशान्तरे मीने' इति कोशः (= विश्व, पः ११८) । कङ्क-ST quotes : कङ्कश्छद्मद्विजः ख्याती लोहपृष्ठकृतान्तयोः। तथा यादवभेदेऽपि क्षत्रियेऽपि युधिष्टिरे ॥ (The first line occurs in both fasa and Areat, but not the second line). लोहपृष्ठ '=a. heron. पत्रम्-'पत्रं वाहनपक्षयोः' (अमर०३।३।१७८२२५८); 'पत्रं पलाशं छदनं दलं पर्ण च्छदः पुमान्' (ibid, श४|१४)। The verses, which have śleșa have no yamaka. The yamaka begins again from this verse, and III, 3-6 are not ślista. The quotation from the lexicon fact, like that from fage in III, 4, is not traceable in the published edition of the text. This quotation, however, coincides in part with अमरकोश ३३१६६ (वेदभेदे गुप्तवादे मन्त्रः). मूल् = कायेन विक्रमैः भ्रुकुटिकरास्फालनादिभिः (ST). The substance of the verse is thus summarised by ST: अश्चातवासभङ्गभयात् सर्व सोढवानिति भावः । ST reads असदृशम् for सदृशम् and explains : असदृशमिति क्रियाविशेषणम् । कष्टे स्वामिभ्यः स्त्रिया श्राक्षेपोऽसदृशमिति । On the word अपदिश्य (for which it reads apparently उपदिश्य paraphrased as लक्ष्यीकृत्य), ST notes : यद्यपि मुख्यतया तान् (= युधिष्ठिरादीन) प्राह, तथापि इदानीं युधिष्ठिरा इति [ते] लोकायरन् , अतो राजानमुद्दिश्य द्वयर्थमाह । The "other' interpretation (अन्ये तु), referred to by the commentary, is not clearly differentiated. It is III,5 III,6 . III, 7 ·NOTES १०७ possible that the copyist has here dropped some words (as we have noted), which would have made the difference in the alternative explanation clear. The explanation विराटपक्षे by ST probably supplies the missing link: प्रथमं राजानं खेदपूर्वमाह । यस्य तव चरितैः स्वाचारै रक्षितः परिपालितोऽयं जनः (= अहं द्रौपदी) पात्रतां गतः सामान्यतां प्राप्तः । किम्भूतस्य तव-नित्योदिताशस्य नित्यमुदयीभूता अाशा अभिलाषो यस्य तस्य तव । अतः परम् अस्मात् परिभवादन्यतः कि करणीयमस्ति, नास्त्येव । The whole of Draupadi's speech froin this verse is ślişta and applicable to Virāța and Yudhisthira : hence there is no yamaka. III, 8 युधिष्ठिरपक्षे ST explains : तव किम्भूतस्य-अत्यन्तसद्- वृत्तः । श्रन्ते सीदतीति अन्तसत् कुक्कुरः, तेषां वृत्तिः अन्तसवृत्तिा, तामतिक्रान्तस्तस्य । अतोऽहमसूयामि असून् इच्छामि । सम्प्रति तच्छरणान्मम प्राणा न मुञ्चन्ति । It takes श्राश्रितानते as vocative when applied to Yudhisthira. III,9 अपराग-may be interpreted युधिष्ठिरपक्षे also as प्रजानां facrt: 1 The word is used in this sense in Manu vii, 154b : अनुरागापरागौ च प्रचार मण्डलस्य च । ST takes ATT with Virāța and acrt with Yudhisthira, explaining the latter application as : निन्दा, यस्य वनिता नृपपरिचारिका स निन्दायुक्त इत्यर्थः। संन्यस्ततितिरक्षेषु etc.-(युधिष्ठिरपा) अक्षेषु पाशकेषु हारितपृथिवीकः। परेषां दुर्योधनानाम् इषुभ्यो बाणेभ्यः कृतभयः। (MGA). कुतः अस्ति-ST is ingenious : (युधिष्ठिरपक्ष) त्वत्समो नृपतिर्मानुषश्रेष्ठः कुतः अस्ति पृथिव्यामस्ति, अपि तु नास्तीति। 'गोत्रा कुः पृथिवी इत्यमरः (२०१३)। III,10 सदश्वसमवृत्तिना-सदश्वः सूर्यः, तेन सदृशी वृत्तिर्यस्य । तेजस्वितया परार्थंकरसिकतया । अथवा, सदश्व उत्तमघोटकः ।

·१०८ NOTES , , उत्तमघोटका हि प्रहारजर्जरीभूतदेहा अपि न पराङ्मुखाः ।... द्वितीयमाह । सदश्वा कुक्कुरः, तत्समवृत्तिना । यथा श्वा प्रभोः सेवामाचर्य स्वोदरं पुष्णाति, तथा त्वमपीह सेवकवृत्तिना ख्यात इति। (ST). सभ्याचारपरेण-विराटपक्षे ST_suggests सभ्य (vocative)+श्राचारपरेण, and युधिष्ठिरपने gives an alternative explanation अथवा सभ्या द्यूतकारास्तेषां व्यवहारपरेण । III,11 ST explains विराटपक्षे thus : यस्य भवतो बाणाः शराः अक्षमया शान्त्या द्विषां शत्रणां हृदयं न तपन्ति । कि पुनः कीचकादीनां सम्बन्धिनामिति । भवान् हि क्षत्रियः कथं ब्राह्मणधर्म सहिष्णुतामा- श्रयते । कोपविधौ शत्रून् दहेति भावः । The Ms A of the text writes over again the verses 11-24 in one extra folio. The readings in this are : III, 11, नाक्षमयां with बाणा missing ; III, 18, त्वम० correctly given ; III, 20, 'तेजस्के correctly given ; III, 22, योगात्, and ता is supplie l in श्राश्रिता; III, 23, नदेशं स्वेन तेजसा supplied correctly ; III, 24, किन्न्यायन । III,12 खीकृतम्-ST explains : हीननयो राजा प्राज्ञातो भ्रश्यति, भ्रष्टाशस्तेजसा हीयते, हीनने जाश्च स्त्रीसदृशः। SUCHTETH-The explanation of this word in the commentary is hardly satisfactory, and the text of this explanatory passage, as it stands, seems to be corrupt. MGA's explanation is not very clear; but it appears to explain श्रात्मानम् as श्रआत्मा इव अनः प्राणा यस्य तम्, प्राणप्रतिमम् इत्यर्थः । यद्वा, आत्मानं बुद्ध्वा पाण्डुपुत्रोऽहमिति ज्ञात्वा क्षत्रिया यूयं कथं सहध्वम् इति । This seems to follow ST which explains elaborately: उद्धतैः स्वजनमवस्त्रीकृतं बुद्ध्वा स्थितस्य। समानकर्तरि त्वा। कीदृशं स्वजनम्-श्रात्मानम् । अननम् अनः, भावे घञ् । आत्मन इव अनः प्राणा यस्य स तथा, तं प्राणप्रतिमम् इत्यर्थः । आत्मानं बुद्ध्वा घा, युधिष्ठिरोऽहं पराधीनतां गत इति बुद्ध्वा वा । किम्भूतमात्मानम्-अस्वजनम् , बान्धवहीनम् . ..

·NOTES " etc. १०६ In the first case, अवस्नीकृत = नग्नीकृत, qualifying स्वजनं ATH ; in the second case, the word should be taken in a secondary sense, meaning "rendered helpless' and qualifying श्रात्मानम् । हीनाक्षतनय - (युधिष्ठिरपक्ष) हीनाक्ष + तनय, "son of one who has a defective sense (अक्ष neuter = इन्द्रिय), i.e., son of blind Dhrtaristra. 'अथातमिन्द्रिये (श्रमर०३।३।२२०)। III,13 युधिष्ठिरपक्षे ST explains : हे अतिष्ठन् पलायनपर, त्वयि भिया मूढे स्थिते सति कस्त्वदीयः कनीयान् भीमादिः शं मन्येत स्वबले त्वयि is explained as (1) पराक्रमशून्ये (सु+अबले) त्वयि and (2) अविद्यमानस्वसैन्ये (+ स्वबले) त्वयि । III,15 तथा च-The commentary explains this as indicating निदर्शन (or निदर्शना) अलङ्कार, for which see Dandin, ii, 348; Mammata_x, 11; Visvanatha. x, 51-52. But it is doubtful whether the figure is faresiat, as there is no उपमापरिकल्पना, which is essential to the figure. तथा चेत:-युधिष्ठिरपक्षे ST splits this up as तथा+च +इतः (as in the commentary) and as तथा+अचेतः (vocative), explaining अचेतः as हृदयशून्य, विपक्षापमानितस्यापि तव अननुतप्तहृदयत्वात् । III,17 निराशिषि भूमी-विराटपक्षे ST explains अधर्मो हि भूमे- रमङ्गलम्, which is better put than the explanation of the commentary. पतितः-युधिष्ठिरपक्षे it is split up as पति (=धर्म, lover of Kuntī and father of Yudhisthira) +TE ablative affix धर्मात्। III,18 सभार्यस्य-विराटपक्ष ST_explains : समाया गोष्ठया श्रर्यस्य स्वामिनः, which is preferable. विश्वकर्मकृता-The alternative explanation (युधिष्ठिर- पक्ष) given by the commentary (गालकुक्कुरादीनाम् ) is thus put by ST : विः पक्षी, श्वा कुक्कुरः, तया: कर्मकृता।. " ·NOTES , . Virata) as इहलोकम्, and आश्वास्य may be splity As applied to Yudhisthira, the epithets are split up by ST as : अराज्ञा भ्रष्टराज्येन, अबलिना बलहीनेन, अन्यतोऽ- न्यस्माजीवता। In the case of Virata : राज्ञा क्षत्रियेण, बलिना बलियुक्तेन हस्त्यश्वादिबलयुक्तेन वा, अजीवता मृतप्रायेण, while अन्यतः is construed with त्यक्ता, thus अन्यतस्त्यक्ता कीचकभयात् परिहता सती। III,20 सचक्रोऽधःस्थितोऽफल: -युधिष्टिरपक्षे ST_explains : स चक्रः अधःस्थितः अनुच्चैः स्थितः सन् अफलः कार्यशून्यः, अथवा अफलः सन् अधःस्थितः, तिरस्कृतः इत्यर्थः । संन्यस्ततेजस्के-ST explains गृहीतसंन्यासव्रते as applied to Yudhisthira. III,21 युधिष्ठिरपक्षे, आश्रितं लोकम् may be interpreted (so as to distinguish the phrase from its application to up as श्राशु (=शीघ्रम् )+आस्य (= आक्षिप्य, श्रा+अस् 'क्षेपणे'). The meaning and construction would be : इहलोकमाशु परित्यज्य परलोके कृतास्पदः प्राप्तकालो गुरुः etc. ST explains the drift as : भ्रष्टराज्यस्य तव दत्तं पानीयमपि पितरोन पास्य- न्तीति भावः। III,22 ST explains the second line as applied to Yudhisthira thus : (1) हे अयशस्क हे यशःशून्य and (2) अयशस्का qualifying अहम् (fem.). ST gives the substance of the verse thus : यथा काचिदपरिपक्वमामं पात्रमादाय पानीयादौ प्रवृत्ता सती तस्मिन् भन्ने निष्फलप्रयत्ना भवति, तथाहमाश्रिता त्वामिति । यथा श्रामपात्र निष्प्रयोजनं तथा त्वमपीति भावः । III,23 Now Draupadī addresses (along with Virāța) Arjuna (23-24), Nakula (25), Sahadeva (26) and Bhima (27-33), the latter receiving so much attention because he was destined to be the slayer of Kīcaka. In the Virāța parvan Draupadi resorts in her difficulty to Bhīma alone. अलब्धक्षिति-This phrase may be construed अर्जुनपक्षे adverbially with पातुम् , and would then mean without ·NOTES , any injury to himself ' (क्षिति = क्षय as elsewhere II, 10; I, 9). III,24 मन्दा किन्न्यायन-In the case of Arjuna, the ślesa would require the splitting up of these words as Fret- किन्या येन, dropping the doubling of न necessary in the case of Virāta, where the words would be taken as मन्दाकि + न्यायेन. The optional doubling of the consonant in Afrit appears to be allowed by Pāṇini viii, 4, 47. Commenting on Mugdhabodha ii, 32 (a grammar widely read in the Eastern provinces), Durgadāsa (ed. Calcutta, 1861, p. 21) puts the rule thus : रेफहकारवों हसो द्विः स्याद्वा, न त्वचि-चित्तं चित्रम्, सिद्ध्यति सिध्यति, गृध्रः गृध्रः, क्लप्प्यते क्लप्यते, स्वक्क त्वक, मुक्क मुक् । दीर्घादपि केचित्-गात गात्रम्, वाक , वाक । अहः किम्- जागति...मुह्यति । अनचि किम्-वदति । ST reads वृष्णिवृषप्रख्य and takes it as vocative in both cases ; but our reading is preferable. सभ्यः applied to Arjuna is explained by ST as : बिभेतीति भ्यः, येन युधिष्ठि- रादिना सह वर्तते [स] सभ्यः । प? गौः etc.-This seems to be an echo of Kirata' III,25 ii, 6 : करिणी पङ्कमिवावसीदति । Cf. गा इन्च पंकपडिश्रा (गौरिष पङ्कपतिता) Hala, Saptasati iii, 71. The commentary explains निरनुक्रोश: as applied to Nakula etymologically from my, to call, and explains it as faqataacred: which, obscure as it is, probably "without a challenge to the enemy." ST explains it simply as अक्रोधनः। III,26 दण्ड:--In the one case it is राजदण्ड, and in the other गोपदण्ड wielded now by a क्षत्रिय. The royal dharmadanda is न क्षेमङ्करः but दारुणः terrible.' In the other case, as explained by the commentary, दारुणः (genitive) = made of wood.? means - - .

·११२ NOTES . III,28 The upamāna (in the case of Virāta) as explained by the commentary is not very clear. It would perhaps be better to construe the line as : पाता शूरः त्वं गजविमर्दिनः सिंहस्य इव तस्य मदम् असृजः (= सृष्टवान्)। [त्वम् ] स्वयं किल ईदृशः क्षुद्रो मृगः [इव], indicating the ludicrousness of the state of affairs, the implied comparisons being that of Kicaka with सिंह and Virata with मृग. ST appears to agree substantially with this interpretation : हे विराट त्वं तस्य कीचकस्य मदं दर्षे स्वयमात्मना असृजः सृष्टवान् । त्वं कीटक-पाता पालयिता, शरः सुभटः । क इव-मृग इव । यथा तुद्रोऽल्पो मृगः सिंहस्य मदं सृजति तथा त्वमपि।... किल-शब्दोऽयं रूढः । अलीकं नैतत् सम्भाव्यते। जितकाशिता (commentary)-'pride of victory.' जित- काशित is one who appears or behaves like a conqueror. See Mudrārākşasa (ed. Telang, Act ii, p. 110) Tamat राजसेवक: ; (Act ii, p. 145) चाणक्योऽतिजितकाशितयासहमानः। The derivation is given as जितेन जयेन (भावे क्तः) काशते शोभते, स्पर्धते इति यावत् , जयोद्धत इत्यर्थः। III,29 मदं वरद शान्तः and मदम्बरदशान्त:-On the interchange of a and a for the purpose of the śleșa, see notes on I, 10 above. रजस्वान् -as qualifying अम्बरदशान्तः, may simply mean 'covered with dust'; in the other case, it would mean, of course, रजोगुणयुक्तः। III,32 This verse refers to Bhima's slaying of the वकासुर, as in III, 37. III,33 सन्-In the case of Bhima, it may be taken as vocative. The commentary omits its fraca explanation. III,35 न-सदृशस्य-This is apparently nan-samāsa with nonelision of the a. But JURIFT as an explanation of this , ·NOTES , phrase (applied to Draupadi) in the commentary is not clear. ST_explains : पश्यतीति दृशः, तेन सह वर्तते [इति] सदशः, तस्य ।......चक्षुषा केवलं पश्यामि, अतएव दुःखवृत्तिरिति समुदायार्थः। III,36 मदारम्भात्-The slesa is split up as मद + श्रारम्भ and मत्+प्रारम्भ। III,37 ST suggests that विराटपक्षे the phrase दोषारम्भे may be taken as qualifying स्वबले (दोषाणामारम्भो यत्र)। III,39 विनय = 'discipline.' ST explains it as इन्द्रियजय । अवीः (commentary)-paraphrased as कान्तिशून्या. Probably this is the secondary meaning (लाक्षणिक अर्थ) of the word, the primary sense being a woman in her ST paraphrases the word as हे अवि श्रात्रेयि रजस्वले द्रौपदि and quotes 'स्त्रीधर्मिण्यविरात्रेयी मलिनी पुष्पवत्यपि', (अमर० २।६।२०), where the form is अवि and not Tat*! The derivation of the word is usually given अवत्यात्मानं लजया, /अब+ई (उणादि), ऋतुमत्याम् ; but it may be +vat i The Dhālu-pāțha gives it गतिव्याप्तिप्रजननकान्त्यस नखादनेषु, and Vacaspatya notes वी कान्त्यौ जनने च अकर्मको धातुः। III,40 ST construes विराटपक्षे thus : ते तव तनु शरीरं हृदयेन चेतसा भृशं निन्दामि । अथवा तनुं निन्दामि । किम्भूतां तनुम्-तव हृदयेनोपलक्षिताम् । अक्षत्रया वृत्त्या-सार्वभौमो भूत्वा पाशकक्रीडया जीवसि (ST). courses. . as . * The reading in some editions is स्त्रीधर्मिण्यपि. But in Mahes vara's cominentary, the word अविः is explained : 'अवि' स्त्रीधर्मिणी विद्यात्' इति कात्यः। अवीति दीर्घान्तापि। Bhanuji quoting says अविः हस्वान्तापि । Ksrrasvamin notes the variant reading of prācyas: Fatafitufa and yoqachat: in Amara's text. कात्य १५ S ·११४ NOTES III,41 सर्व संस्तुत्य (commentary)-The word संस्तुत्य appears out of place: is it संहत्य, meaning उपसंहार of the canto ? खगनिलयः-There appears to be a play on the word ENT, meaning both 'birds' and 'the sur ST notes क्वचित् खगनिचया पाठः (as given by our MS B). III,42 ST reads अरणेषु मुदतीनाम् and explains अरणे संग्रामे [इषुः] बाणो यस्य सोऽरणेषुः कामः तस्य मुत्हर्षः, तद्युक्तानाम् । रमणेषु मुद्धतीनामिति पाठान्तरम् । रमणेषु नायकेषु हर्षयुक्तानाम् । III,43 ST notes : चकारः समुच्चये। III,45 ST notes the reading स्मरार्ताः qualifying चक्रवाक्यः (पतिविच्छेदात्)। अकृतस्वचक्रवाक्यः-कीचकः खलु रात्रिसमये बान्धवैनिषिद्धः । तदसौ न श्रुतवान् । III,46 श्रवसन्नतारकेण-The Bahuvrihi compound, as dissolved by the commentary, is probably to avoid the rule तुजकाभ्यां कर्तरि (Panini ii, 2, 15), but it hardly gives a good sense. Examples, however, are not wanting of the breach of this rule even by classical writers. The sense here is obviously that of a Tatpurusa-compound, meaning protector (तारक) of the dispirited or the unhappy (श्रवसन्न).' ST paraphrases the compound strangely as खण्डितराक्षसेन। In the Virataparvan, the slaying of Kicaka is described in some detail in the true epic fashion. He is killed in the TPTT of Virāta, and not way in his flight from Bhīma, as described here. The explanation of grau given in the commentary III,47 is in accordance with the description of Kicaka's dead body as given in the Virataparvan, xxii, 36 : तस्य पादौ च पाणी च कटिग्रीवां च सर्वशः । काये प्रवेशयामास पशोरिव पिणाकधूक ॥ on the ·NOTES अस्तम्--frome/ श्रल (क्षेपणे), "thrown or hurled down' निशान्तम् = (1) dawn, (2) house. "निशान्तपस्त्यसदनं भवनागारमन्दिरम्' अमर० २।२।। III,48 The commentary does not explain परयशोभिः and रणेन । The first phrase should be taken with छन्ने, the इव being indicative of उत्प्रेक्षा। रणेन may be construed with उपगताas हेतौ तृतीया (रणेन युद्धन उपगतान् मेने ज्ञातवान्, ST). ST also explains अथवा कार्य परेण च मेने इति पाठान्तरम् । परेण, उत्कृष्टेन बलेन उपगतान् मेने । कथम्भूतेन- [सुतोरणेन] पताकाध्वजशालिना। The metre is वसन्ततिलक । III,49 सानुजः-In the Virataparvan (ch. xxii), there is another fight between Kicaka's relatives and Bhima, in which the latter kills 105 persons of the tribe, among whom there must have been Kicaka's brother. Cf. xxiv, 1: कीचकस्य तु घातेन सानुजस्य विशांपतेः । अत्याहितं चिन्तयित्वा विस्मयन्त पृथगजनाः ॥ etc. Our poet here omits many details of the story as given in the Virāțaparvan and hurries over the descriptive parts. III,50 सन्देह-The doubt arises because Draupadi in the original version had given out that she was protected by a Gandharva, who, people thought, must have killed Kicaka during the night (Virata-p. xxi, 84). The metre is शार्दूलविक्रीडित । III,51 दुर्ग (commentary) = probably दुर्गम । CANTO IV IV,1 श्रवणप्रयुक्तजन-periphrasis for चार (ST) 'spy.' See Virata-p. ch. xxiv. उद्योगजननी = उद्यमकारिणी (ST), ·NOTES mullementary. AFFTTr-TET in this case would be IV,2-8 This incidental digression into Artha-śāstra or statecraft and reflections on प्रभाव, मन्त्र and उत्साह are characteristic: for a kūvya, according to theory, must be upadesa-yuj; and the minds of the princes, for whose delectation as well as instruction it is composed, must be imbued in a pleasant way with the principles of political and practical life generally. IV, 3 ST reads vakeritaarn and explains salfezia यदात्मनि गौरवं तज्ज्ञया तजानता। IV,4 TOTAL Tími.e. The or gyulth, regal power, which is the first or chief of the three saktis (viz. THIET, Hit and Gre). But Kautilya says : (xix, 1, 135-136, ed. Shama Sastry, 1919, p. 340): BELEHHEtat- मुत्तरोत्तराधिकोऽतिसन्धत्ते । IV, 6 विदुरस्य-विदुरोऽप्येवमाह 'सम्प्रति राज्योपक्रमविरहे पाण्डवा- न्वेषणे परमप्रयत्नः क्रियताम्' इत्युपहसति (ST)। IV, 7 ST takes दुष्यत: with वृत्तात् । IV,10 GPÀ—This verb has (="got in touch with," attacked ") its nominative understood. ST takes it to be gain from the context, which we have supplied in the of cows" (Pāṇini, iv, 2, 51). Cf. Abhidhānacintāmani vi, 57 (ed. Bhāvanagar). farlega—These two words are explained by the commentary as referring to fame (hostility) and sea (keeping quiet or maintaining neutrality), two of the six modes of foreign policy in Statecraft. But, according to Kautilya vii, 4, 103-7 (ed. Shama Sastry, 1919, p. 272f), 7 46 46 & Aruņācala quoting this passage in his commentary on Raghuº (I, 19) reads "STIFTETÉFAITE FITAT, ·NOTES > the phrase fructTATESTE would mean,“ keeping quiet or maintaining neutrality (METAE11) after having proclaimed (or made) war (farcy). Thus faruerat seems to be a technical term in Artha-śāstra and is made the heading of a chapter by Kautilya. The ingenuity of the commentary in taking one of the words as wat and deriving it etymologically as it seems to be misplaced. ST explains street as ENTERTAIHEUTETİ at which is also inaccurate, while it agrees with the etymological explanation of असन as धनुः। IV, 9 *STATECT-AZY FT: (ST)! IV,11 A great deal of incident, which we find in the Virāța-parvan xxiv, and part of which is indicated in the commentary on IV, 14, is omitted here. In the Mahābhārata, with the slaying of Kicaka, we pass on to a new sub-episode, the Goharana-parvan, having left behind the Kīcakavadha-parvan. IV,12 The passage supplied by us within brackets in the commentary follows ST. IV,14 But really Uttara becomes Arjuna's TIF (Virāta-p. xli, 1). TETES-apparently the nominative of this verb is Frank gaat: of the preceding verse. IV,16 The syntax of these lines seems to be defective and ambiguous ; for कुमारस्य should go with भयम् , and शत्रूणाम् with बलम् and तूर्यघोषः। The adjective श्रासन्नम् may qualify either oH or HAI Cf. Virāța-p., XXXV. TIFTETT --derived from the the second of the three guņas. But as THE is supposed to be the cause of great activity seen in creatures and hence incompatible ·NOTES ) better as gT: (in front)+FETT: the visarjaniya in the with Hifa displayed by Uttara, it should be taken here to indicate only the absence of the first guna mer, as explained by the commentary. IV,19 The discussion in the commentary regarding the gender of the upamāna is pedantic: for the rule is not universally observed, as Daņdin's exception itself would shew. The objection of our commentary against the use of plural upamāna is, again, not consistent, in view of his own quotation from Daņdin, which lays down an exception with regard not only to gender (fog) but also to number (aaa). The yamaka is apparently not considered defective in spite of the visarjaniya at the end of the first line. IV,20 gefera:--may be split up as gt (town)+feca, but latter case may be taken as having been elided by the vārttika eta gira a farenistut aloney: on Pāņini viii, 3, 36. IV,22 IV,23 IV,24 Cf. Virāța-p. xl, 5. TAT TETArjuna, as described in Virāța-parvan (xxxvii) goes to the Sami-tree to equip himself with his bow and arrow; an incident which is worked out in a long narration in the original. Cf. Virāța-p. xxxvi. इयं नूनम्-is split up for the blesa into इयम् + नूनम् and Fra+CI 77= T (ST). ST reads IV, 26 after IV, 24 and before IV, 25. The compound aereit is split up as (i) agT:+ fat and (ii) at + gyfer (neuter) for the sake of the éleşa, the visarga in the first case being elided optionally by the dictum of Durgasimba quoted IV,25 ·: (águ) in the NOTES (see Eggeling's ed. Kātantra, p. 485). Such elision is possible under Pāṇinian rules by the vārttiku autora et faeristat 60cm; on Pāṇini viii, 3, 36 (see our notes on IV, 20;I, 10). IV,28 ST construes in the first case of the ślesa : si arat- विजयः प्राप्तोऽपि लब्धोऽपि न ते तव क्षिती कीर्तिकरः। अस्यां FeaTTAUTU RIS: 1 IV,31 faed--for the śleşa, then far in the first case belongs to दिवादि-class and means ' existence' (सत्तायाम् ): in the second case, it belongs to erfa-class (passive) and means' knowledge' (para). IV,33 TEXT: = argent (ST). IV.36 The first pāda of this verse is metrically defective : but such licence in anuştubh is not unusual. IV,37 (commentary)-of Kātantra corresponds to DTE! # Ftefan-i.e. Uttara, accompanied by Arjuna, disguised as a woman. Ft (commentary)-vocative. The word on, seldom used in Classical Sanskrit, is found in the Vedic sense of destitute of cows, or of rays of light,' hence poor. The meaning fast: given in the commentary is thus secondary. ST paraphrases it as Igledana (sit: = Eryt) or Teaparat (sti: = yeaft) i IV,39 Feft (commentary)-the point or head of an arrów is called mehr or not in some vernaculars. Possibly here it means a 'barb' (nofa fastreio fa). Kșīrasvāmin (on Amaraº ži, 8, 90) adds Engraù TEH I for शस्ये शराधने व्युष्टौ च फलके फलम्' (शाश्वतकोश, श्लो० ४४२, ed. Zachariae, p. 38). anfaastard (commentary)—Arjuna’s banner bore the figare of an ape. This epithet is used in Bhaga- 6 ·NOTES u 7 84; vadgīlā i, 20. The term that for Arjuna is used in Kirāta iii, 22. IV,40 qrt--need not be taken as Jeafasio as done by the commentary. Amara (iii, 3, 27; also ii, 8, 91) has परिधः परिघातेऽस्त्रे, and commentators explain अस्त्र as लोहमयलगुडे मुद्गरे वा। But as this sense is hardly applicable here with reference to and picfa, it should be taken in the sense of an iron bar or beam for shutting a gate ' (अर्गल), as in Sakuntala एकः कृत्स्नं FITORENİYang Safe (ii, 15): also see Raghuº xvi, Sisu xix, 32; Mālavikā v, 2, etc. ST agrees with this explanation. IV,41 The fights with Krpa and Droņa are described in Virāța-p., lii and liji; with Karna in lv; with Bhīsma in lvi, lix and with Duryodhana in lx. IV,42 gah (commentary)-The reading of the MS is corrupt and doubtful. This conjectural emendation is suggested by the Virāța-p. lix, 9, where Arjuna brings down the dhvaja of Bhīşma's chariot and kills the horses. Or is it दण्डपातनं meaning ध्वजदण्ड ? a = CiTECT (ST). IV,43 The order of verses given in our MSS of the text as well as in ST differs from the order here adopted from the commentary. In the MSS of the text, verse 45 comes after 42 (with the lines in the inverted order); then we have verses 44, 43. It seems that the sequence of verses adopted by the commentary is better; for it would be logical to describe first Arjuna's dealings with each of the principal heroes on the enemy's side, and then to describe the general routing of the enemy's army. "; me ·NOTES are taga-Tarangadar, TTYFCITTATET (ST). IV,46 474- charioteer,' from qa =' vehicle' or 'chariot (T=179741:, SATO 3131395) Cf. Raghuº xv, 84: fapt: पपात पत्रेण वेगनिष्कम्पकेतुना। IV,48 Fat A etc. (commentary)-The line is corrupt, and as the sense is not clear we have not been able to improve it by our conjectural emendation. #:--The Dhātupāțha (viii, 2) gives se To (but with cerebral ). Hence ST interprets this word as EITTI IV,49 बालाविव शिखण्डिनौ-ST explains this as शिशु मयूराविष, but the explanation of the commentary is preferable. "arorat a farer sitt 1999: frente:” (Halāyudha, Abhidhānaratnamālā, ed. Aufrecht, iii, 377). IV,50 For the description of the river of blood," see Virāța-p., lvii, 17f. IV,51 doa-soft or weak because of the loss of its own energy (Faristala) IV,54 STYT-the place where water is distributed to travellers during the hot season. Such satras were usually superintended by a forgal, which fact has given rise to a large number of erotic stanzas with reference to the latter in the Anthologies. Talpa: = Trittfalà: (ST). IV,55 In spite of a, the poetic figure in the verse, according to the commentary, is gerai, but ST takes it to be afaqquhe i gitara: = arrad: (ST). The metre is a variety of (also called that with difference of caesura), defined in .

·NOTES वृत्तरत्नाकर (ed. Nir. Sag. Press, 1908, iii, p. 63 where it is incorrectly called तत्कूटक) and in छन्दोमञ्जरी (ed. Jivananda Vidyasagara, 1893, ch. ii, p. 100, where नकूटक is printed as नर्दटक). See प्राकृतपिङ्गल (ed. Nir. Sag. Press, commentary on ii, 223-24, printed as नर्दटक) and Weber's Metrik der Inder (Ind. Stud. viii), p. 396. The name faca given in the commentary is probably a scribal mistake. There is a metre called तिलका, which is quite different from the metre used here. Its characteristics are given in the Sabda-kalpadruma thus : तिलका षडक्षरपादके छन्दोभेदे । शब्दार्थचिन्तामणिधृततल्लक्षणादिकं यथा सगणद्वितयं भवतीह यदा। रसवर्णपदा तिलकेति सदा ॥ उदाहरणम् वनमालिकया सकलालि वृथा। पुनरेति कथं मम दृष्टिपथम् ॥ See also Colebrooke's Miscellaneous Essays II, 159 (I, 5); Pralerta Pingala II, 44-5 (called तिल्ल in Bibl. Ind. ed. p. 362). The passages quoted above from शब्दार्थ- चिन्तामणि (the definition as well as the illustration) occur also in वाणीभूषण (ed. Nir. Sag. Press, 1925, p. 25). CANTO V V,1-13 The metre is उपेन्द्रवज्रा in verses 2, 33; इन्द्रवज्रा in 13; उपजाति in the rest. The theme of this canto is based on Virata-p. lxi, 25f. .

·NOTES V, 2 सर्वक्षितिपादरेऽणव:-This alternative explanation is also given by ST. प्रणवः = सूक्ष्माः IST explains: पूर्व क्षतिपादरे सति-पूर्वनुपा एव पादरज प्राद्रियन्ते, किं पुनर्मद्विधा इति । ST accepts the reading TTT: 1 V, 4 वैचित्त्यं (commentary)- perplexity,' as in ब्रजति विरहे वैचित्त्यं नः प्रसीदति सन्निधौ (मालतीमाधव iii, 2). Cf. Sahityadarpana iii, 150. अक्षतत्त्वम्-split up as (1) अक्ष + तत्त्वम् and (2) अ+ क्षतत्वम् V,5 Both A and B as well as ST read इतोऽपयातम् , but the reading of the commentary adopted in our text is to be preferred.. ST adopts the reading शोभा भजस्वाद्य noted in the commentary. उन्नते धर्मनि = शौर्य (ST). V,9 Fatiet:-construed with fafaqt: may be taken as सहाथै or उपलक्षणे तृतीया । V,11 केश-(1) hair, (2) क(= जल) + ईश = वरुण । V,13 विषमस्वभावम् = क्रूरम् (ST). V,14 श्रस्यसि-qualifying रणम् . Cf. सिद्धान्तकौमुदी on Panini ii, 2, 27 and v, 4, 127. The metre in this and next stanza is रुचिरा। V,15 Both A and B as well ST read FETTYTATT; but the reading of the commentary adopted in the text gives better sepse and is therefore to be preferred. ST takes this phrase as a vocative and omits the other explanation. V,16 निववृते-ST reads निरवृते (=निवृत्तः)। सम्भेद-ST renders this word as प्रस्ताव । This as well as the meaning FTP is probably secondary: but ·NOTES V, 18-19 V,17 १२४ the primary meaning egala ( =' breach' or 'disturbance ?) is quite applicable here. The metre is also gieqant, as in V, 17. अपहृतमानस-अपहृत % Fateffaa (ST). तस्य-here is hardly दुर्योधनस्य as explained by the commentary, but art from the context. ST reads प्रददृशुः for न ददृशुः, but taken along with भयपिहितदृशः (कुरवः) the latter reading is to be preferred. V,18 ·INDEX

·No text on this page.

·ALPHABETICAL INDEX OF VERSES इत्यर्जुनोऽस्मीति वदन् IV, 22 इत्यस्तेऽहनि लोहितो III, 51 इत्युक्त्वा स निववृते V, 16 इत्युक्त्वा स शमी गत्वा IV, 23 इत्युच्यमाने भीष्मेण IV, 38 इत्युद्विग्ना धिया तस्य II, 21 इमां च तच्छरणां V, 3 इमे जिता येन गावो IV, 34 इयं त्वञ्चरितैः खिन्ना IV, 26 इयं नूनमिदं नारी IV, 25 : - अत्रपां चाल्यमानेन III, 40 अथ गोहरणं राजा IV, 11 अथ नयनजलेन II, 25 अथ पथि कुरवो V, 18 अथ पथिषु धृतो० III, 46 अथ प्रकृतिमास्थाय II, 16 अथ भीष्मोऽब्रवीत् IV, 29 अथ शङ्खध्वनिस्तस्य IV, 40 अथ समदगजेन्द्रकान्त० II, 44 अथ स्त्रीसदृशं प्राप्त० IV, 24 अथामपाधिय V, 1 श्रथाश्रिता मत्स्यपतिं II, 2 श्रथासन्नं कुमारस्य IV, 16 अपराद्धप्वहङ्कारा० III, 31 श्रमी प्रणामप्रवणेन V, 2 श्रयं न नारीविजयः IV, 28 श्रयं रथस्ते सुरयो० IV, 32 अव कन्दर्पसम्भूत्या III, 32 अश्रतां ते क्षणेनाहं III, 36 अस्ति राजा जगद्गीत० I, 7 कथं त्वया निन्द्यमिदं III, 10 कथं नरपतेर्बद्ध्या IV, 4 कथं नागानुपस्थाय II, 22 कथं सद्धर्ममर्यादा. III, 39 कः शङ्कनीयान् मन्येत III. 13 किं तत्काध्यमुदारोऽथों0 11 1 कृतमतिरनुरञ्जन० 1, 27 कृत्वा बलिं शत्रुशिरः० V, 11 कुर्वतीरुपलैस्तुङ्ग • I, 20 कुर्वन्तं द्विषतां हर्ष. III, 30 क्षमापराधे यस्या० III, 33 क्षमा यस्य शराः पातुं III, 23 क्षरतारण सदृशी III, 3 इति बुद्ध्या परार्थत्वात् IV, 9 इति भवतु तवाहितानां V, 19 इति वदति वृकोद्रे III, 41 इति सपदि यशस्विना IV, 54 इति संविग्नमनसा III, 34 गते तस्मिन् दिशा प्राप्तं IV, 14 ·INDEX OF VERBES १२६ गुणैराकृष्यमाणानां II, 6 द्रोणभीष्मौ तु सन्त्रस्तौ IV, 49 गुह्याख्यानात् परार्थ० IV, 7 द्विधा विभक्तया गत्वा IV, 10 द्विषतां मूलमुच्छेत्तं IV, 19 चन्द्रबिम्बमिवासन्ने II, 5 चरितै रक्षितो यस्य III, 7 धन्यास्त्वया निरीक्ष्यन्ते II, 20 च्युततिमिरमवाप्य III, 47 धिङ्मामनात्मनस्तेऽहं III, 14 धृता तनुरियं मन्दा III, 24 जगदुच्छिन्नदुरित० I, 14 जनयति रिपुसंहतिं I, 26 न कृत्यमनया भद्रे II, 17 जनापवादैरवधूय० , 8 न जघान स तां भग्नां IV, 52 जितः सुचरितोच्छेदी I, 1 न तस्मिन्नपराद्धानां I, 13 न मे त्वया रणमुपजात० V, 14 निर्ययुस्ततधन्वानः IV, 13 ततः प्रवृत्त्या श्रवण IV, 1 ततः शोकेन गुरुणा III, 6 निर्ययौ च कृते तस्मिन् IV, 12 ततः सूतसुतादृप्ता III, 15 निरस्य सस्त्रीकमिमं IV, 37 निसर्गजिह्माण्यायेण I, 11 ततस्तत्स्वस्त्रा मद्य० II, 12 ततोऽपयान्तं तं तस्मात् IV. 17 निःश्वासैरुखमद्वाष्पैः III, 15 तत्रापश्यत्कदाचित्तां II, 9 तमिच्छन्ति नृपं बुद्ध्या 1, 24 पतितः सद्विपरथैः IV, 50 तया भिन्नमिव क्रोधा० III, 5 परदारेषु निस्त्रिंशं III, 16 तस्मिन्नुपे स्वशक्तीनां I, 8 परित्राणमपश्यन्तीं IV, 53 तस्मिन् हते स्वविषया० III, 47 परिपतितैश्च तेन IV, 55 तस्य तच्छीलमन्येषा० I, 12 पश्यन्नेकरथेनाजी IV, 48 तस्य सम्भृतसत्कीर्ते I, 25 पाता शोऽसृजः III, 28 तस्यारिजातं नृपते० I, 10 पातुमुत्सहतां कोपः III, 21 त्वदन्यो निरनुक्रोशः III, 25 पात्यते निशितः खः IV, 5 त्वया हतानां समरे IV, 20 बभार घपुरम्भोज० I, 5 दण्डयोगप्रवृत्तेन III, 22 बिभर्ति यः शास्त्रफलं V, 9 दहति त्वदलाभेन II, 18 बिभर्ति हारमनधं I, 2 दुःखवृत्तेर्जनस्यास्य III, 35 बृहत्पवनवेगधूति III, 49 दैवादपत्रमच्छाय' III, 2 ब्रवीति योऽर्थेन न V, 10 ·INDEX OF VERSES १२७ भयादरक्षितस्तेन I, 18 भवतो ऽत्यन्तसवृत्त० 10 III, 8 भीतिराविष्कृता येन IV, 18 भृशं कुपणमि भवते IV, 21 रथाद्राजापचक्राम IV, 47 रथिनस्तमनुप्राप्य IV, 46 रविरपि शिखरं रथा० V, 17 राजा यमोऽसि दण्डेन III, 26 - मत्स्यभक्त्यातिनिभृतैः III, 1 वज्रणायमुताहिना III, 50, मदयितुमिव कीचकं III, 45 विकचसरसिजा यथा० III, 42 मदं वरदशान्तोऽपि III, 29 विजम्भते शरभय०V, 15 मयापितेऽस्मिन् किमसौV, 4 विवृण्वन्निव देहस्थां IV, 45 मास्म त्यजः कर्ण सखा० V, 5 विशेषयन्ती प्रत्यङ्गः II, 14 मित्रार्थकृत्ये प्रयतस्व V, 6 विश्वकर्मकृता राज्ञा III, 19 मूर्त्या भीमस्य कथिता III, 4 वीक्ष्य तां तादृशीं सुस्थः II, 10 व्यक्तं क्षत्रियवीर्येण III, 38 यथा विरश्मः शशिनः V, 7 यदस्याङ्गषु सामर्थ्य IV, 27 शत्रुशोभात्ययं युद्धे IV, 33 यदा रुरुदुरत्यर्थं IV, 15 शरक्षतं पृष्ठमितो०।, 12 यदिन्दुबिम्बे लावण्यं I, 16 शलभैरिव कुर्वाणैः IV, 42 यवज्रमय्यामपि जन्तु0 V,. 13 शशिनि वितिमिरे III, 43 यमनुस्मृत्य नश्यन्ति I, 22 शिशिरांशोरिव ज्योतिः I, 17 यस्य क्षितिपतेर्बद्धिo IV, 2 शुचानुद्धरतः सिद्धा० I, 21 यस्याहरतिगम्भीर० 1,3 श्रमातस्येव मरुषु I, 23 याति यावन्न तत्कर्म IV, 51 श्रियमिव परिपश्यतः II, 24 या त्रिलोकनता मूर्ति I, 4 या नोत्सृष्टा श्रिया भृत्यैः II, 13 स गुणाकृष्टहदयैः I,9 युद्धषु पुनराधेयं IV, 43 सजनन्यायरहितो III, 18 येन त्वं दृश्यसे नेता IV, 20 सपत्रफलयोगेन IV, 39 येनाहमधिकोऽस्मीति IV, 3 स पुनातु बजे यश्च I, 6 ये वा स्वधनुषां शक्तिं IV, 6 सभूमिस्ते यतो भोग्या IV, 34 यैर्गुणैश्चक्रवति त्वं 1, 19 स राजगुणसम्पत्त्या I, 15 सरोजश्रीरिवाखिन्ना II, 8 रक्षन्त्विमे गाः खचिताः IV, 36 | सहोद्यानेन गणिता II, 19 रक्षोपायेषु निपुणः III, 27 सा कीतिरिव पार्थानां II, 7 . , ___स

·INDEX OF VERSES
साक्षाद्भरिव सवृत्त० II, 4
स्वच्छशीलामिमां माये III, 11
सा निधूता ततस्तेन II, 28 स्वबले न कथं मत्तः III, 37
सुशिल्गन्युपजीवन्तः II, 3 स्वसारमवलम्ब्याशु II, 11
संन्यस्त क्षतिरक्षेषु III, 9 स्वातन्त्र्यं स्वामिनो वृत्ति० IV, 8
स्थितस्त्वं पतितो धर्मा० III, 17
स्निग्धेन चक्षुषा पश्यन् IV, 41
स्मरन्नक्षमयीं मायां IV, 44
हीनाक्षतनयस्याज्ञा III, 12

·ERRATA
92
9
92
Page 8, 1. 6. Put the footnote mark & after aggiaa:
23, 1. 19. Read सान्त्वम् for स्वान्तम् (?).
29, 1. 13. Read ° मनातपः for o मनातपम्
30, 1. 20. Read 9757 for 987
36, 1. 19. Read अात्मा for अाला.
39, footnote 3. Read यस्याः for यस्यः
52, 1. 14. Put the footnote mark & instead of after
adi.
54, 1. 1.
Read गृह for ग्रह. In 1. 2 read oमरि for मरि
58, 1. 10.
Put the footnote mark w after acht. In l. 13
omit the footnote mark s after ##.
60, footnote 6. Read & for 2.
69, 1. 6.
Put footnote mark ७ after पुरुषोऽयं
76, 1. 15. Read footnote mark e for 5 after a
77, 1, 2,
Read सन्त्रता for सस्ता. In 1, 7 read farao
for farao and in 1. 14 Arai for API
89, 1. 10. Read afaraat: for aratat:
There are also a few omissions of vowel signs or letters,
which have broken down in printing but they are not noted
here, as they are obvious enough to be easily corrected.
93
99