·BEC VIDYA धात्मनेपदाप्रसङ्ग इति। AANA) महाभाध्यप्रदीपोयोनः । (२.१.पा. १ था. २) (शदेः शितः । ११३।६।) नियमात् पूर्व नित्यत्वादिति । (के) "छाः स्यमनो." इति तु विकरणव्यवधानेऽपि नियमपत्ति- रित्यर्थस्यैव ज्ञापकमिति भावः ॥ नियमाप्रसङ्ग इत्यर्थः ॥ चोद्यम् । (क) सपसंख्यानम् ॥ अटो नित्यनिमित्तत्वाद् (भा) इत्युत्तरमुभयोर्नित्ययोर्नियमात् परत्वादटि' प्राप्ने तं बाधित्वा विकरणे ततोऽटौति शेषपूरणेनेति भावः ॥ उभयोलाययोः कथमन्तरङ्गखवहिरङ्गत्वेऽत आह . लकारेति । (क) परनिमितकलादडागमो बहिरङ्ग इति वक्तुं युक्त तस्मि- SHAHU SN UBRARY: १च्य।पा ३१ पा२॥ २ च्य।पा। सू १३५ ॥ परत्वादडागम । नित्या विकरणा । कृतेऽप्यटि प्राप्नुवन्त्यकृतेऽपि प्राप्नु- वन्ति । यडपि नित्य | कृतेष्वपि विकरणेषु प्राप्नोत्यक्तेम्वपि प्राप्नोति । কালিয়াহু। অশ্বত্র বস্তু বিন্ধায় মসৗন সুনয় ৪ परत्वाद प्राप्नोति । ननु भवति परत्वादडागम तस्य तु धातुभकवादव्यव- धायकत्वात् सिध्यत्यात्मनेपदम् । नैध दोषः। तच ह्यन्तरङ्गत्वालादेशेषु कृतेषु नियमात् पूर्व नित्यत्वाद्विकरणेषु कृतेषु अडागमो विकरणान्तभक्लत्वा- . व्य ३१ या १९७७-८१॥

·५०० महाभाष्यप्रदीपोद्योत। (देः शितः । १।३ । ६.१) (य. ११ पा. ३। प्या.२)- निति" परिभाषामापेक्षत्वात् तस्य विशेषापेचवेऽपि न वहिरङ्गत्व- मिति प्रागकम् । 'प्रत्याख्याष्टसिद्धान्तिनो"ऽन्तरङ्गस्तौं"त्युभि- र्भाष्ये। विधिवाक्येनेषामेकवाक्यताश्रयणानियमोऽन्तरङ्ग इत्यर्थः । उपसर्गकाये चान्तरङ्गमिति “सवात्" इति सूचे भाये स्पष्टम् । एतदुत्तरयन्यस्वेकदेशिनः “अथवा ने” (भा) इत्येतत् पर्यन्तम् । तदाशयश्च पूर्वपतमुखेन' मयोच्यते । नन्वन्तरङ्गस्तर्हि स्लादेशशब्देन नियमो विवक्षित उत तिप्तम् इति विधिः । नाधः। "नेर्विशः" (१।३।१०) इत्यादेः पदानरापेचवेन वहिरङ्गलात् द्वितीयो ग्राास्तबाह नैतदिति। (भा) अमित तिप्तमिति विधिः । न तु तेन मह मम्मधारणेति भावः ॥ केन तईि सम्प्रधारणेत्यवाह अब खल्विति॥ (भा) १ प्रत्याख्यानात् ।।।क। २ च १५ मा ११२६६॥ प्राप्नुवन् विधिरनित्यो भवति । एवं नहोदमिह सम्मधार्य्यम् । अट क्रियता लादेश इति किमत्र कर्तव्यम् । परखाददागमः नियो लादेश कृतेऽप्यटि प्राप्नोत्यकृतेऽपि प्राप्नोति । नित्यत्वालादेशस्थामनेपद एवाहागमो भवि- द्वातोर्यवधायक इति न्यादिभ्यः परे विश्यादयो निरन्तरा न सम्भवन्तीत्या- त्मनेपदाप्रसङ्ग इत्येवं भाष्यं घोचं व्यवस्थाप्यते । अन्तरजस्तीति । मा। लकारमाधापेक्षवात् । थडागमस्त लकारविशेषापेक्षवाद वहिरः। +2 पासू०८य१। पा३ । सू१०-१८॥

·वलीयस्व प्रतिपादित तत् किमुथते "तत्तु न त्यमिति । उपदेन्श्यामि
TIV
.
मिमित्तत्वादात्मनेपदामाष । वा। नित्यत्वान्नादेशम्यात्मनेपद रबाडान
इति चेदेवमुच्यते । बडपि नित्यनिमित्त । कृतेऽपि सादेश प्रापोटेनि
माव । तत्तु न लभ्यमिति । भा। मनु पूर्वमेव शापशादिकरोम्यो ग्यिमन्त्र
महाभाष्यप्रदीपोद्योतः।
(थ. ११पा ३। व्या.२)
(शदे शितः । १
लादेश कृते इति । (भा)
मातस्यापि लुकेव निवृत्तिः प्रसने इति वाय. ।
सर्वत इति । (भा)
विकरणादडागमाञ्चेत्यर्थ ॥
तत्तु न लभ्यमिति । (भा)
नियमात् पूर्व नित्यत्वात् विकरणाप्रवृत्तेस्तत्र कृतेऽपि तत एव
नियमात् पूर्वमडागमस्य च प्रवृत्तेरिति भावः ॥ तच शकते
ननु पूर्वमेवेति ॥ (के)
यति। (क)
तथा च नियमो न नित्य इति भावः ॥ ननु विकरणात
पूर्वमडागमो न लभ्य इत्यर्थकं सत्तु न लभ्यमित्ययुक्र विकरणम्मापि
भन्दान्तरान प्राप्याऽनित्यत्वात् न च शब्दान्तरस्येति वाचनि
किन्तु न्याय' । यद्यक्तिसम्बन्धितया पूर्व प्राप्नोति तयक्रिसम्बन्धिवे-
मामाश्या कृताकृतप्रसङ्गिवाभाव इति स च गन्दान्तरात् माशाबपि
तुल्य इति विकरणात् पूर्वमटि विकरणोत्तरं तन. पूर्व वा नियमों
भविष्यतीति नार्थ उपसंख्यानेनेत्याभयेन पृच्छति
व्यति । नित्यत्वालादेशस्यात्मनेपदेऽहागम इति चेत् अटोऽपि टि-
मैतदिति । भा। न लादेशेन सह समधारक्षा
किन्तु नियमेन सह इति

·५०२ महाभाय्यप्रदोपोद्द्योतः। (प्रदेः शितः।१।३।६।) (य. पा. ३। था. २) किं कारणमिति ॥ (भा) उपसंख्यान वाद्याह प्राङ्गादिति । (भा) भागमवृत्त्युत्तरं विकरणे “तरत" इत्यचानिष्टमाह अति । (क) प्राडाटोधिकस्याङ्गस्य बाधको विकरणः सुतरामडाटोधिक इति (के मुतिक)न्यायं वक्तुं भाष्ये अडाड्भ्यामपौति ॥ (भा) ननु “वर्णदाङ्गमि"त्येकादेशात् पूर्वम् शुच्छिभावे निर्दिश्य- मानपरिभाषया न दोषः किं चाटः शवन्ताङ्गभनत्वेनानिमिष्ट- स्थातिवाभावान दोषोऽत श्राह पाटश्चेति वृद्धिरिति ॥ (के) १ वार्णदाई वनीयो भवति । परिभा-५६ ॥ २ निर्दिश्यमानस्यादेशा भवन्ति । परिभा-१३॥ माप्नोति । घटो नित्यनिमित्तत्वादात्मनेपदस्थामावः । तस्मादुपसंख्यानम् । था। तस्मादुपसंख्यानं कर्त्तयम् । न कत्र्तव्यम् । प्यन्तरङ्गस्तईि लादेश । नैतदिवदामहेऽन्तरको नान्तरङ्ग इति। व्यस्वयं नित्यश्चान्तरङ्गय । यत्र खलु - तशापकं समर्थयितुं शक्यते । ततोऽपि ब्रिकरणो न व्यवधायक इति । यो नित्य एव नियमः। नैतदस्ति । यत्र केवलो विकरणे व्यवधायकस्तत्र भवतु नित्यो नियमो यथा निवेक्ष्यते निविशत इति । यत्र तु विकरणे तेऽटागमस्तवाटो व्यवधायकत्वानियमो न प्राप्नोति । तरत इति । भा।

·महाभाष्यप्रदीपोद्द्योतः।
(क. ११पा. ३१ प्या, २)
(शदेः शितः।११३१६)
नानाश्रयत्वादिति । (क)
वस्तुतस्तदनाश्रित्येदम् ॥
तस्यादिवद्भावादिति । (क)
एवं चातिदेशविषये न निर्दिमानपरिभाषाप्रप्तिः ।
शवन्ताङ्गभलत्वेऽपि शाद्धिशिष्टस्यार्तिवं च सुलभमिति भावः ।
भाष्योकस्य "उपार्छ" इत्यस्य "'उपमर्गादृति" इति सद्यापि
सिद्धिरत अाह
नत्वाचदितीति ॥ (क)
भाये २"सक्ष्ये लक्षणम्य" इति न्यायाविषयं बोधयितुं
शब्दान्तरस्येति (भा)
न्यायेन पुनर्वृद्धिवारणं मप्तमे कैयटेन वक्ष्यमाणं विरुध्येत ततो हि
विकारक्षतं न शब्दान्तरत्वमिति चेत्र । प्रचत्यस्येकदेग्युमित्वेना-
दोषात् तदाह
१ च्य६ । पा९ । सू८९॥
२ लक्ष्यलक्षणं सहदेव प्रवन । परिभा-१२११
लादेशे कृते चोरि कार्याणि युगपत् प्राप्नुवन्ति विकरणा घडागमो नियम.
इति । तद्यदि सर्वतो नियमो लभ्येत छतं स्यात् । तत्तु न लभ्यम् । थथापि
विकरणादडित्यद् लभ्यतेवमपि कृतं स्यात् । तत्तु न लभ्यम् । किं कारणम् ।
अत्र पूर्वमित्वे सति स्पं गतिध्यति । बाटि त ति मा "घाट"
इति द्विरेकादेश प्राप्नोति ऋच्छिभातश्च । तत्र वर्णमात्राश्रयालादेका-
शोऽन्तरङ्गः । नानाश्रयत्वाच्च वार्यादाई दलीय इति नास्ति । ततश्चैकादेश
.
व्यापासू१७-१८॥

·५.२ महाभाष्यप्रदोपोद्योतः। (पदे शित ।१।३।६. 1) (ध्य. १॥ पा. ३ था.२) किं कारणमिति ॥ (भा) उपसंख्यान वाद्याह श्राद्भादिति । (भा) आगमवृत्त्युत्तर विकरणे "तरत" इत्यत्रानिष्टमाह अचेति । (के) पाडाटोधिकस्याङ्गस्य वाधको विकरणः सुतरामडाटोधिक इति (कै मुतिक)न्यायं वा भाष्ये अडाड्भ्यामपौति ॥ (भा) ननु “वर्णदाङ्गमि"त्येकादेशात् पूर्वम् शुच्छिभावे निर्दिश्य- मानपरिभाषया न दोष कि चाटः शयन्ताङ्गभनत्वेनाविशिष्ट- स्थार्तिवाभावान दोषोऽत श्राह आटश्चेति तिरिति ॥ (क) १ वार्यादाङ्ग वलीयो भवति । परिभा ५६ । २ निर्दिश्यमानस्यादेशा भवन्ति । परिभा-१३॥ प्राप्नोति । घटो नियनिमित्तत्वादात्मनेपदस्याभाव ॥ तसादुपसख्यालम् । वा। तस्मादुपसख्यानं कर्त्तव्यम् । न कर्तव्यम्। व्यन्तरङ्गस्ताई लादेपा । मैतद्विवदामहेऽन्तरको नान्तरङ्ग इति । यस्वय नित्यश्चान्तरणच । यत्र खलु तज्ञापक समर्थयितुं शक्यते। कृतोऽपि निकरणो न व्यवधायक इति । यद्येव मित्य एव नियम । नेतदस्ति । यत्र केवलो विकरणो व्यवधायकस्तत्र मवतु नित्यो नियमो यथा निवेक्ष्यते निविशत इति । यत्र तु विकरणे सतेऽटागमतवाटो व्यवधायकत्वानियमो न प्राप्नोति । तरत इति । भा।

·+
महामाध्यप्रदीपोद्योतः।
(व्य. ११ पा. ३। या, २)
(शदेः शिवः।१।।६१)
नानाश्रयत्वादिति । (के)
वस्तुतस्तदमाश्रित्येदम् ॥
तस्यादिवतावादिति । (के)
एवं चातिदेशविषये न निर्दिश्यमानपरिभाषाप्रतिः ।
शबन्तागमतत्वेऽपि श्राविमिष्टस्यातिवं च सुलभमिति भावः ।
भाव्योतस्य "उपार्छद्" इत्यस्य उपसर्गादृति" इति यापि
सिद्धिरत आह
नत्वाछेदितौति ॥ (क)
भाव्ये २“लक्ष्ये लक्षणस्य" इति न्यायाविषयं बोधयितुं
शब्दान्तरस्येति (भा)
न्यायेन पुनर्वद्धिवारणं मप्तमे कैयटेन वक्ष्यमाणं विरुध्येत ततो हि
विकाररुतं न शब्दान्तरसमिति चेन । अबत्यस्यैकदेश्युक्तिवेना-
दोषात् तदाह
१ ६ मा १ । सू ६१ ॥
२ लशलक्षणं सकदेव प्रवर्त्त । परिमा-१२९ ॥
लादेशे कृते बौणि कार्याणि युगपत् प्राप्नुवन्ति विकरणा यडागमो नियम
इति । तद्यदि सर्वतो नियमो लभ्येत चवं स्यात् । तत्तु न लभ्यम् । व्यथापि
विकरणादडित्यड् लभ्यतेवमपि शतं स्यात् । ततु न लभ्यम् । किं कारणम् ।
अत्र पूर्वमित्ले सति रूपं न सिध्यति ॥ याटि कृत इति । मा । "यादश्च"
इति रद्धिरेकादेश प्राप्नोति ऋच्छिमावश्च । तत्र वर्णमावाश्रयत्वादेका-
शोऽन्तरङ्गः । नानाश्रयत्वाच वादार वलीय इति नास्ति । तत
ননাইম
.
थ१ ।पा। सू१७-१८

·५०४ महाभाष्यप्रदीपोद्द्योतः। (प्रदेः शितः ! ११३।६।) (व्य. ११ पा. ३१ घा.२) वत्सवदिति । (2) स न्यायोऽनित्य इति भावः ॥ गविस्थितदुग्धशेषपयसो ग्रहणाय यथा वत्मः प्रवर्तते तददिति तात्पर्य्यम् ॥ क्वचित्तु पर्जन्य- वद् इति पाठः। तचायमर्थः । यथा पर्जन्यः स्वयं पूर्ण कृतेऽपि क्षेचे पुनः पुनवर्षतीति । भाव्ये पुनच्छिभाव इति । (भा) विकारान्यानुपूर्येक्येऽपि यदि पुनराट् तत एव तुल्यन्यायात् पुनर्कच्छिभावाद्यपि स्थादित्यभिमानः । यच खलुभयमिति । (भा) एवं च तुल्यन्यायाद् द्वयोरनित्ययोरपि परत्वादटि मति न दोष इत्युपसंख्यान न कार्य्यम् । विकरणाटोईयोरप्यनित्यत्वं तु दर्शितमेव "शब्दान्तरप्राप्तस्य" इत्यनाश्रयणे भयोर्नित्यत्वं बोध्यम् ॥ १ पर्जन्यवलक्षणप्रत्तिः । परिभा-१२०० २ शब्दान्तरस्य प्राप्नुवन् विधिरनित्यो भवति । परिमापेन्दु-88 । यात् पूर्व विकरणा एपितयारतरतः तरन्तीत्येवमर्थम् । वडाभ्या- मप्यन्यदार पूर्वमेषितव्यमुपादित्येवमर्थम् । तत्र ह्याटि कृते साटकम्य ऋष्ट्रिभाव प्राणोति । ननु च ऋछिभावे कृते शन्दान्तरस्याहत प्याडिति कृते तस्यादिवद्वावादृच्छिमावः प्राप्नोति । तत ऋदिति स्याम तु यार्छ इति । ननु चेति । मा । वत्मवत्प्रया कार्यमिह भास्ले भम्भवतीति भाव । यत्तावदिति । मा। तरत इत्यानित्यमित्वं विकरणत नित्य इति स एव ' थापा।सू.१..। थापा ३५००।

·५०५
महाभाशप्रदीपोद्योत ।
(अ.पा ३ बा.२)
(पदे शित ।१1३11)
परत्वादिति । (कै)
अडि लूकारे सुच्छिः मावकाशः । श्राटोऽन्येऽजादयः ॥
अभ्युपगमवादेन विति। (क)
एवं "लक्ष्ये लवणस्ये"ति न्यायानाश्रयणेन चक्रकापादानमपि
तथैवेति ध्वनितम् । एकदेण्यक्तित्वं च ध्वनितम् ॥
चक्रकेषिष्टतो व्यवस्थेति (भा)
स्वशास्त्रीयो न्याय इत्याह
व्यवस्थेति। (के)
अन्यथान्याख्यानपर्यवसान स्यादिति भावः ॥ नन्वच न्यायात्
सिद्धावपि उपमर्गनियमे न्यायाभावादुपसंख्यानमावश्यकमन श्राह
तदेवमिति ॥ (के)
लादेशेषु । (क)
"तिए तम्" इति सूत्रेण ॥
१३ पासू001
॥
জ্বলা ঘৰ মৰিগনি। দ্বন্ধৰি পৱিনি অনবৰা
प्राप्नोति । नैष दोष 1 यत्तावदुयते थाहात् पूर्व विकरणा एपितथास्तरत
तरन्तीत्येवमर्थमिति । मवेत् सिद्ध यत्र विकरणा निन्या याङ्गमनित्य
प्रवर्तते । यत्र विति । मा । यथा "तरबौति" व्यस्तु अनाडिति । भा।
परत्वादृच्छिन्ना भाव्यम् । अभ्युपगम्यवादेन त्वेतदुच्यते । चक्रकेविति । भा।
व्यवस्थाकारिणा शास्त्रेण भाष्यमित्यव्यवस्था हेतु पुन प्रवतिर्न भविधतीत्यर्थ ।
तदेव स्थितमेतदन्तरङ्गत्वालादेशेषु कृतेषु परत्वादडागम । नचायं नियम ।

·. महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (भदः शितः १।३।६।) (थ.१। पा. ३। या. २) परत्वादडागम इति। (क) परत्वाद् विकरणात् पूर्वं तच कृते तस्य धातभक्तावादव्यव- धायकत्वेन नियममिद्धिरित्यर्थः ॥ "न चायं नियम" इति पाठः ॥ तदाह नत्वित्यादि। (क) न्याय इति पाठे ऽयमेव पाह्योऽयं नेति । न्यायो न युतमित्यर्थः ॥ सम्बन्धीति । (क) खद्योत्यार्थनिरूपितविशेष्यतावदर्थववं सम्बन्धी बोध्यः ॥ ""परि- व्यवेभ्य" इत्यादावपि षष्ठ्यर्थ पञ्चमी बोध्या । पञ्चमी पक्षेऽपि (वा। क) नेः परत्खयोग्यस्येत्यादिक्रमेणऽर्थः ॥ अयमर्थ इति। (के) पदसंस्कारप्रस्तावातात्पर्ययाऽयं सूचार्थ इति भावः ॥ अथ विभिः कथं पदमत शाह १य१ । पा२। सू१०॥ सत्राङ्गात् पूर्व विकरणाः स्युः। यत्र तु खलूभयं नित्यं परत्वात् नवाई तावद भवति । यदणुच्यतेऽडाड्भ्यामप्यन्यदाझं पूर्वमेषितष्यमुपाच्छदित्येव- मर्थमिति । अस्वभाट । व्याठिकले साट कम्य ऋछिभाव ऋच्छिभारे कृते एम्दान्तरस्य प्राप्नुवन् विधिरनियो भवति न हु शब्दान्तरादिति । यतोऽहा- गमस्यानित्यत्वं ग्याए विकरणस्य नित्यत्वम् । शतारतप्रशिया योरमि नियत्वम् । बगावाटत्याश्रयणादा गान्ति प्रदान्तरप्राप्तिरटा। नेर्यो विशि- रिति । मा। यदितथाप्यचंदारे विशेष्यत्वात् सम्बन्धी भवतीयः ।

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (घा. ११ पा. ३।था. २) (शदेः शिवः ।१।३।६।) विशीति ॥ (क) न्यायेति । (के) नेः सकाशादर्थविशेषप्राप्तो यो विधिरित्यर्थं तात्पर्य दर्शयित समर्थानाम् (भा) इत्युतम् । नवत्र तत् परिभाषोपस्थितिः सुबन्तबेन पदलेन का निमित्तकोटावप्रवेमात्। अत एव समर्थसूत्रे (२।११९) भाव्यकारो वक्ष्यति एकार्थों भावः सामर्थ्य विभक्तिविधौ च नोपस्थितिरिति (भा) इति दिक् ॥ नचात्र पदयापि उपसर्गान्तरष्यवधानेऽपि प्रत्या- पत्तिरिति वाच्यम् । तेषामनभिधानात् ।। शब्दान्तरस्याकव व्याडिति छत्वा पुनराइ भविष्यति । ननु चोक्तं पुनछि- भाव पुमराडिति । चक्रकामव्यवस्था प्राप्नोति । नैष दोषः। चक्रकेविएतो व्यवस्था । अथवा. नेरिति नैघा पञ्चमी । का तई। विशेषणपछी। नेो विभिः । कश्च नेविशि । विशेष्य । व्यवतिचापि शक्यते विशेषयि- तुम् ॥ व्यथवा निरपि पदं विशिरपि पदम् । पदविधिश्च समर्थानाम् । व्यवहितेऽपि सामर्थ्य भवति । प्पपवेति । भा। "नेविश्" इत्यस्यायमर्थः । निन्दात्परमात्मनेपदान्तं विश्यवयवपदं साधु भवतीति सत्यप्यडागमे ने पदमनन्तरमेवेति दोषा- भाव विधियोति । भा। विभि शब्देन विश्यवयव समुदाय उपचाराद- भिधीयते । पदविधिश्चेति । मा। न्यायप्रातार्थानुवादोयं नत्वेतत्परते उप- युज्यते इत्याहुः ।

·महाभाष्यप्रदीपोद्योत' । ( पूर्ववत्सन १।३।१२।) (व्य ११ पा. ३१ या २) पूर्ववत्सनः । १।३।६२॥ धातुभ्यः परस्य लस्य विधीयमानमात्मनेपदं कथं योगेभ्यः स्थादत पाह योगस्थेभ्य इति । (के) मञ्चाः क्रोशन्तौतिवदिति भावः ॥ भाष्ये “येभ्यः" इति निर्दे- भात् पञ्चम्यन्तादतिरितिभ्रमं वारयति पक्षहये पोति ॥ (के) पूर्ववत्सन । १ । ३ । ६२ । किमिदं पूर्वग्रहण सन्नपेक्षम् । प्राक सनो येभ्य व्यात्मनेपदमुक्तं तेभ्य सन्नन्तेभ्योऽपि भवतीति । याहोखिद्योगा- पेक्षम् । प्रागेतस्माद्योगाद्यभ्य च्यात्मनेपदमुक्तं तेभ्य सन्नन्तेभ्य ध्यात्मनेपद भवतीति । किं चात. । यदि सन्नयेक्ष निमित्तमविशेषित भवति । पूर्व- वत्मनो न ज्ञायते किमन्ताद भवितव्यमिति । ध्यष योगापेक्षमुत्तर विधिन प्रकल्पेत ! बुमुक्षते उपयुयुक्षत इति (१।३। (६, ६७)। यथेच्छसि तथास्तु । यस्तु तावत् सन्नपेक्षम् । मनु घोर निमित्तमविशेषित मातोति । निमितं च विशेषितम् । कथम् । सनमेवात्र निमित्तत्वेनापेक्षि- ध्यामहे । पूर्ववत्मन थामनेपदं भवति । कुत । सग इति । अथवा पुनरस्त योगापेक्षम्। ननु चोक्तमुत्तरत्र विधिप्रकल्पतेति । विधिश मसा । कथम् उत्तरत्रापि पूर्ववत्मन इत्येदामुवर्षियते । किमर्थ पुनरिदमुथते । पूर्वकसन १९६९ । पूर्वप्रष्ट समन्धिम्दावादधिनपेक्षते तत्र कोऽत्रावधिभिप्रेत इति एछति । किमिदमिति । मा। येभ्य इति । मा योगस्येभ्यो धागुम्दो विधाला योगयो विसिमित्युपते । पक्षदयेऽपि ·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (पा. १.पा. ३६ घा.२) ( पूर्ववत्स्न ११३१२) तर्हि पञ्चम्यन्तप्रयोगस्य का गतिरत शाह तुल्यार्थरिति । (क) नचात्मनेपदेन खयोग्यरक्षतेरापादोषाभावोऽत श्राह ततश्चेति ॥ (के) तामुपपादयति पूर्ववत्सन इति भदिमियत्यर्थम् । वा । शदिमियत्योऽयमारम्भ (१।२। ८०,६९) शादिमिपतिभ्या सन्नन्ताभ्यामामनेपदं माभूदिति । इतराशि ताभ्या सन्नन्ताभ्यामरत्मनेपदप्रतिषेध । । तरथा कि यनुच्यमानेऽस्मिन् दिमियतिभ्यां सन्नन्ताभ्यामात्मनेपदस्य प्रतिषेधो वलय स्यात् । शित्- स्यति । मुमूर्षति ॥ कथ पुन पूर्ववत्मन इत्यनेन प्रदिमियलिश्यामात्मनेपदस्य प्रतिषेध पाक्यो विज्ञातुम् । वतिनिर्देशोऽयं कामचारच वति निर्देश वाक्य- शेयं समर्थयितुम् । तद्यथा । उग्रीनरवन्मद्रेयु यवा । सन्ति न सन्तौति । माटवदस्या कला । सन्ति न सन्तीति । एवमिछापि पूर्वववति म भवनोति । भ भवतीत्ये ई वान्यशेधं समयिष्यामहे। यथा पूर्वयोर्यागयो । १२ । ५८, १६) सनन्ताभ्यामात्मनेपद न भवत्येवमिहापि दिम्पियतिभ्या सन्ता- भ्यामात्मनेपद न भवतीति । यदि तहिं शदिमियत्यर्थोऽयमारम्भो विधिन- प्रकल्पते । यासिविषते शियिषते । व्यथ विध्यर्थः शदित्रियविभ्या सनन्ताभ्यामात्मनेपद प्राप्नोति यथेति वास्तु । वास्तु वावप्रतिषेधार्थ । ननु पो विधि प्रकल्पत इति । विधिश्च प्रसृत । कथम् । एतदेव शाप- यति समन्तादात्मनयद भवतीति ययं शदिमितिभ्या सन्नन्ताभ्यामा - "तेन तुल्यम्" इति हतीयान्ता वति । न तु पञ्चम्यन्नाव। पक्षणामावात् । तुल्यारिति विहिता तोया सर्व विभत्यानन्तर्मावयतोति पञ्चम्यर्थस्थान महसमुपयममेद। यथा प्रायवर वैश्यादधौत इति ब्राह्मणादिव ·महाभाष्यप्रदीपोद्योत । (पूर्ववत्मनः । १।३।६२) (ध्य १। पा ३ था.२) यदीति (2) यदि नामात्मनेपदनियमविधानसामर्थ्यात् प्रतिपत्तिः स्यात् तोति शेषः । तद्दनेनेत्यम्बय । अनुत्तस्यैकवाक्यतया सम्बन्ध केवलेभ्य श्रात्मनेपदं न स्यादत पाह वाक्यभेदेनेति । (क) पूर्ववत् ग्रहणानुत्तिमामाद् अन्यथा “मन” इत्येवानुवर्तये- दिति भाव ॥ सूचस्यावश्यारभ्यत्वात् प्रयोजनप्रश्नोऽनुपपनोऽत श्राह विधौति । (क) अभिधेयप्रश्नोऽयमिति भावः ॥ भाय्ये पदस्य प्रतिषेधं शास्ति ॥ व्यथवा पुनरस्त विध्यर्थ । ननु चोहा शदिमिय- तिभ्या सन्नन्ताभ्यामात्मनेपदं प्राप्नोतीति । नैष दोष । प्रक्षतं सनो न इत्यनुवर्तिष्यते । एक प्रकृतम् | ज्ञाश्रुमदृशा सन' (१ । ३ । ५७ ) नानोई (१। ३। ५८) सकर्मकात्मनो न। प्रत्याभ्यां श्रुव (१।३ । ५८ ) सनो न । शदे शित (१। ३। ६.) सनो न। मियतेनुंलिडोश्च (१1३।६१) सनो नेति। रहेदानी "पूर्ववत्सन" इति सन इत्यनुवर्तते नेति निवृत्तम् । एव च कृत्वा सोऽप्यदोषो भवति यदुक्तं निमित्तमविशेषितं भवतीति । नव वा पुनरव शदिमियतिभ्या समन्ताभ्यामात्मनेपदं प्राप्नोति । किं कारणम् । प्रदे शित (१।३ । ६.) इत्युच्यते न घ दिरेवात्मने- वैश्यादधीत इत्यर्थः। वैश्यापादानकस्याध्ययनस्य ब्राह्मणापादान कमध्ययन- मुपमानम् । तत्र घ ब्राझयभब्दो वर्तते तेन ब्राह्मणेन तुल्यं वैश्यादधीत इति तौयान्तादतिरेवमिहापि पूर्ववदिति द्रव्यम् । किमन्तादिति । भा। तथाप्रतिपत्ति स्यात् । यदि नामात्मनेपद नियमविधानसामादनेन ·महाभाथ्यप्रदीपोद्योतः । ५११ (घ ११ पा. ३१ था. २) ( पूर्ववत्सन ।१।३।६।। इतरथा हि (भा) दूत्यय व्याख्या अनुच्यमाने इति ॥ (भा) शदि मियतिपरतथाऽव्याख्याने ऽन्यथा व्याख्याने इति भावः । विधायकतया व्याख्यातनानेनैव प्राप्तस्य प्रतिषेधो वाच्य इति तात्पर्य्यम् ॥ ननु "पूर्ववद्" इत्युक्त्या "नानोर्ज." "प्रत्याभ्याम्" इत्येतौ कथं प्रतिपत्तुं शक्यौ दत्यवाह इह चेति । (के) एवं च दिघियत्यपेक्षया पूर्वस्य परियहान्न दोष इति भावः ॥ ११। पा३ । सू५॥ २ धापा ३।५८ पदस्य निमित्तम्। म घायं सनुपर शित्परो भवति । यत्र तहिं भिन्नाश्रीयते "मियतेललिडोच" (१।३।६१) इति । यत्रापि न मियतिरेवात्मने- पदस्य निमित्तम् । किं ताई । लुड्तिावपि निमित्तम् । यथापि मियति- रेव लुलित परस्तु निमित्तम् । न चायं सन्मर लुइतिहमरो भवति । कि सुन पूर्वस्य यदात्मनेपददर्शनं वामनन्तस्याप्यतिदिश्यते । एवं मवितुमईति । पूर्वस्यात्मनेपददर्शनात् सन्तादात्मनेपदभाव इति चेटुमादिवसिद्धि । वा । पूर्वस्यात्मनेपददर्शनात् समन्तादात्मनेपद भवतीति चेहमादिश्वप्रसिद्धि । गुपादौना न प्राप्नोति। जुरामते मौमासत इति (३।१।५, ६) । न सर्वधातुभ्य यात्मनेपदं भवतीत्येतलभ्येत विषयविमागस्तु न ज्ञायतेति भाव । सनमेवेति । मा। प्रत्यासन्येति माव' । उत्तरघापौति । मा उत्तरेषु योगेषु वाक्यमेदेन पूर्ववत्सन इत्येतत् सम्बध्यते ! शभ्या युजे- रात्मनेपदं भवति । तत "पूर्ववत् सन" इति । किमर्थमिति । मा। विधि-

·५१२
महाभाष्यप्रदीपोद्योत ।
( पूर्ववासनः । १ । ३ । ६२ । )
(य, १। पा. १ था "
पूर्ववद्दिधिरिति । (क)
पूर्ववदिति तु ज्ञापकमिद्धस्यामार्वचिकत्वादा इष्टानुरोधादा
लब्ध द्वितीयस्येति । एवं च मनपेक्षेऽपि पूर्ववे विज्ञायमाने न
कश्चिद्दोष इति स एव सिद्धन्तो विधिपक्षशेति भावः ॥
सामग्या इति। (के)
प्रदेः शितश्च पृथग निमित्तत्वमिति भ्रमो न कार्य इति
भाव:॥
शदेः शितोऽभावादिति । (क)
गदिप्रकृतिकशितो भावादित्यर्थः । पूर्वस्माद् भेदमाच
शितेति ॥ (क)
नियतिमाचग्यात्मनेपदनिमित्तत्वाभावादाह
म्रियतेरिति॥ ()
होतेभ्य प्राक् सन यात्मनेपदं नापि परस्मैपद पश्याम । सिहं तु पूर्वम्य
लिङ्गातिदेशात् । वा। दिवमेतत् । कथम् । पूर्वस्य यदात्मनेपदलिई
तत्मनन्तस्याप्यतिदिश्यते । कृनादिषु तु लिङ्गपनिषेध । वा। समादिषु तु
लिङ्गम्य प्रतिषेधो वक्तव्य । धनुचिकोर्पते पराधिकोपतोति । ११३१७२,
नियमोमयपक्षसम्भवात् प्रश्न । यथा पूर्वयोरिति। मा। "नागोई"
(११२१५८) "प्रत्याभ्यां श्रुव" (१६२५६) इत्येतयोग गदिमियतो
अनुवर्तते इति भाव । यथेच्छसौति । भा। निषेधपक्षेपि निषेधादेव
सनम्तात् पूर्वदिधिरनुमोयते। विधिप दिमियत्योः सनोन इत्यमुहाया
-

·महाभाष्यदीपोद्योतः। ५१२ (य. पा. ३ । घ्या.२।) (पूर्ववासनः । १।३।१२।) प्राप्नोतीति । (क) लुलिडोरिति शेषः ॥ नियमार्थमिति । (क) डिलादेव सिद्ध इति भावः ॥ भाग्थे लुलिङपर इति (भा) नियनिपरलुङ्लिपस्येत्यर्थे तथा फलतीति भावः । एवं च शदिनियतिभ्यां मन्नन्नाभ्यां न भवतीत्यर्थम्न वामयोग्यतया गर- भूता भावे तात्पर्य तन्मूलविधिकम्पनं च इति गौरव भिया विधित्व- मेव युकमिति तात्पर्य्यम् ॥ प्राधान्येन कार्यातिदेशस्यैवौचित्यान प्रमानुपपत्तिरत आह ७६), पस्त तहि प्राक्सनो येभ्य यात्मनेपदं दृएं तेभ्य सनन्तेभ्योऽपि भवतीति । ननु चोतं पूर्वस्यात्मनेपददर्शनात् सनन्तादात्मनेपदभाव इति वेदगुमादिम्वप्रसिद्धिरिति । नैष दोषः । यनुवन्धकरणसामाविश्यति । अथवा व्यवयवे कृतं लिई समुदायम्य विशेषकं भवति । तद्यथा । गोः सक्थनि कर्गे का रुतं लिङ्ग समुदायस्य विशेषकं भवति । ग्यवयदे सतं लिई समुदायस्य विशेषकं भवति जुगुप्शयति मौमासयतीत्यत्रापि प्राप्नोति । नैष दोष । यवयरे कृतं लिई कम्य समुदायस्य विशेषकं मवति । ये न भविष्यति । एवं च कृत्येति । भा! द्वितीयसन ग्रहणम्येहानुष्यति भावः । न च शदिरेवेति । भा। सामन्या. कारणत्वं न केवलस्य शदे । सा पेह सामग्रौ नास्ति । सनः पूर्वम्य शदे शितोऽभावात् । यशपौति । भा। शिता विशेष्यमाणत्वाच्छदेरेव प्राधान्यात् । यत्र तोति । मा। मियतेर्डित्वात् पूर्ववासन इति सनन्तावाप्नोत्येवेति मावः । यचायोति ।

·. ५१४ महाभाष्यप्रदोषोपयोत । (पूर्ववत्सन । १।३। ६२ ।) (य १। पा. ३ या २) किमयमिति । (के) कार्यातिदेशेऽव्याप्ते निमित्तातिदेशोऽपि शकित इति भाव. ॥ भाग्य लिङ्गातिदेशादिति । (भा) पूर्वस्य यषिङ्ग डिवादितदतिदिग्याने इत्यर्थ ॥ ननु कभिप्राये क्रियाफले सर्वथा तडा न निवृत्तये "अनुपराभ्याम्" इत्यनेन जित्वस्यैव बाधोऽत श्राह 'अनुपराभ्याम् इति । (क) परस्मैपदनियमेनैवेष्टमिद्धेनिमित्तनिवर्तममयुक्तमिति भाव ॥ ११।पा।३। सू०२ ॥ समुदायं योऽवयवो न प्यभिचरति । सनं न व्यभिधरति णिचं पुनयमि चरति । तद्यथा । गो सक्थनि कर्णे वा कृत लिङ्ग गोरेव विशेषक भवति । न गोमण्डलस्य । प्रत्ययग्रहणं णिगर्थम् । वा । प्रत्ययम्य ग्रहण काव्यम् । पूर्ववत्प्रत्ययादिति वक्तव्यम् । किम्प्रयोजनम् । णियगर्थम् । णियगन्तादमि यथा स्यादिति । व्याकुस्मयते विकुस्मयते । हगीयते महोयत इति ( ३ । १ । २५, २७) । तब को दोष । तत्र हेतुमसिप प्रतिषेध । वा । तत्र भा। "मियतेनुंडलियोश्च” इति नियमार्थमारयमिति भाव । कि पुन- रिति । भा । किमय कार्याति देश । यथा पूर्वस्मादात्मनेपद विधीयते तथा सन्नन्नादौति । याहोसिनिमित्तातिदेश ; पूर्वस्य यनिमिन डिवादि तत् सन्नन्तम्यातिदिश्यते निमित्ते चातिदिये तत् प्रयुक्तत्वादेव कार्य भवतीति प्रय। नतेभ्य इति । मा। नित्यसन् विषयत्वात् । नादि- विति । भा। "यनुपगम्या कृष" (१३.७८) इत्यनेन परस्मैपदमेव विधी- ·. महामायापारचीत । (१.१.पा.शा..) (ATTAmit" तत्सामादिति ।। नियमनानान्. न किषिप्रयोजनमा ति भारः। परिमायाया धनोपपत्ती गधो म न्यायोऽन. पसानारमित्याइ -समुदाये इति। मामारपरिभाषावधी वा मामथ्यागमुदायोपकारक यति पपयोर्भदः 'भाप्यं वार्तिकं च प्रति (2) "प्रत्ययहणमिति" माति: "माययारिति वयमिमि" भायां वामां मादिति भान । "कुमादामनेपटिम" रति गरपात् कुम्म पातानेपदी "पोइ मही" मगादी डिनो भाग्य १ उपसचिरले 'वाति मायां " इति पायोनि कैटेतु "माप वालिया। -ne-

·महाभाष्यप्रदीपोद्द्योत ।
(याम्प्रत्ययवत्कृतोऽनुप्रयोगस्य । १६ ३१ ६३१) (थ. मा. ३ या. २)
अनुबन्धकरणसामादिति। (भा)
प्राकुम्मादात्मनेपदित्वोनिमामादित्यपि बोध्यम् । यदा तस्था-
प्यात्मनेपदलिङ्गवन्तो बोध्य इत्यर्थ इति भावः ॥ इतरत् स्पष्टम् ।
आम्प्रत्ययवत्कृजोऽनुप्रयोगस्य।
१।३।६३॥
ननु तदभावेऽस्तिभूभ्यामपि स्यादत श्राह
कृत्र एवेति । (क)
कृतो जिवादिति भावः ॥ भाय्ये
ध्यवयवे कृतं लि कम्य
भवति दणीयति महोयति यत्रापि प्राप्नोति
समुदायम्य विशेषकं भवति यं समुदायं योऽवयवो न व्यभिधरति । य च
न व्यभिचरति गिच तु व्यभिचरति । तद्यथा। गो सक्थान कर्णे वा कृतं
लिगोद विशेषक भवति न गोमण्डलस्य ।
दाहापूर्ववणि यकसन इति प्रत्ययविशेषा एव निर्देश्या । व्यन्येत्वादु ।
एवं पाठे भाषणे दाक्तिकं घन व्याख्यातं भवतीति हेतुमखिच प्रतिषेध
त्यतिप्रसहविषयोपलक्षणार्य हेतुमणिन् यहणम् ।

·महाभाध्यप्रदीपोद्द्योत.1 (य. पा. ३। व्या. २) (याम्पत्ययवत्कृषोऽनुप्रयोगम्य । १ । ३। ६३ ।। श्राम्प्रत्ययादिति (भा) बहुमीहिला श्राग्प्रत्ययप्रयतेरित्यर्थः ॥ मम्बिधानं प्रयोजकया- पारः क्रियाफलम्य कर्तृगामित्वं वा । यथेति । (क) वक्ष्यमाण "वरितभित" इत्येतत्प्रत्यारयानमभिप्रत्येदम प- पादयिष्यते चेदं "खरितजित" इति सूचे । न वर्तते इति । (क) अनभिधानादिति भावः ॥ सूचारम्भरीत्या ममाधते नैप दोप इति ॥ (भा) तदा (2) नदर्थाभियुक्तये इत्यन्वय. ॥ अनुवृत्तावपि कथमेकेन वाक्ये- नार्थदयावगतिरत श्राप वावधभेदेनेति । (क) श्राद्यन्य विधित्वम् । द्वितीयम्य पूर्ववदेवात्मनेपदं नत्पन्यथेति नियमार्थमित्यर्थः ॥ ईहां चक्रे (भा) इत्यवाकर्तृगेऽपि क्रियाफन्ने आत्मनेपदमिद्धिविधेः फलं बोध्यम् ॥ १ यसमा ३ सू०२ ।

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (प्रोपाभ्यां युजेरयपात्रेषु। १ ३।६४) ( व्य. १६ या. ३ बा.२) प्रोपाभ्यां युजेरयज्ञपात्रेषु। १।३।६४॥ . खराधन्तोपसृष्टादित्युका प्रविनय उदाहतास्तत्कथमत शाह 'समनिस् दुरिति ॥ (के) स्वरादेः स्वरान्ताच्चैत्यर्थ इति भावः ॥ भुजो ऽनवने। १ । ३ । ६६ ॥ भाव्ये निभुजति जानुशिरसौ इति । (भा) प्रतिमाया इतिशेष । श्रतः प्राण्यङ्गत्वाभावानेकवत्त्वम् । अन- वननिषेधेनाभ्यवहारहत्तेरेवेति कथ नभ्यमत शाह संसर्गवदिति ॥ (कै) सवर्करेति। (2) धेनुशन्दस्य धानकर्मवमेव प्रवृत्तिनिमित्तं न तु गोत्वसमाना- धिकरणमेव तदितिभावः ।। । १ सम् निस दुर् इत्येतान् निरम्य सर्व उपसर्गाः संग्रहीता' ।

·५१५ महाभाय्यप्रदीपोद्योतः। (य. १! पा. ३। घ्या. २) (गेरणौ यत्कर्म को चेत्म कर्नानाथ्याने ।।३।६०) गोरणौ यत्कर्मणो चेत्स कानाध्याने। १।३।६७॥ अणौ कर्मणः कर्तृत्वम्य सूचकतीमत्वात् कर्मान्तरनितिपरले वार्तिकतात्पर्य्यमाह एकस्मिन्निति ॥ (कै) श्रत एवं वार्तिकव्याख्यानभाय्ये गोरणी यत्कर्म णौ चेत्स कर्तानाध्याने । १ । ३ । ६७ । गेरात्मनेपद- विधाने ऽण्यन्तस्य कर्मगस्तत्रोपलब्धिः । वा । णरात्मनेपदविधाने ऽण्यन्तस्य यत्कर्म यदा ण्यन्ते तदेव कर्म भवति तदात्मनेपदं भवतीति वक्तव्यम् । इतरथा हि सर्वश्राङ्ग. 1 वा । स्वरथा हि सर्वच प्रसङ्ग स्यात् । इहामि एकस्मिन् वामे कौन्तरनिवृत्तिरलभ्येति गोरिति वार्तिकारम्भः । एकवाक्यताया ह्ययमर्थः । यतादात्मनेपदं भवति अगयन्तावस्यायां यत्कर्म- ण्यन्तावस्थाया यदि स कत्ती भवत्याध्यानादन्यति । भवति च कर्मान्तर. सद्भावेऽप्यगो कर्म जौ की। भाष्यकारस्त वाक्यमेदाश्रयेणेत मर्थ साध. यति । त्मनेपदं भवति इत्येक वाक्यम् । ततो ऽयो यत्कर्म णौ चेदिति द्वितीयम् । अत्र वाको यत्तदोनित्यसम्बन्धाद यच्छब्देन तच्छन्द पाक्षियते । धर्मान्तरस्य चानिर्देशात् कर्मत्वमेव संनिधानात् प्रतिनिर्दिश्यते । व्यणी गरणौ यत्कर्म गौ चेत्स कानाध्याने । १ । ३।६७ । यन्ता- दात्मनेपदं स्यादनाध्याने । यणौ यत्कर्म णौ चेदिति दितीय वाक्यम् । फर्मेह क्रिया शिच प्रकृत्यपात्ता या सैव चेयन्तेनोधतेत्यर्थः । स कति ·૫૦૦ महाभाष्यप्रदीपोद्योत । (ोरणौ यत्कर्म गौ चेत्स कर्तानाध्याने । ११ । १०) (ध.१. पा.३। या. २) तदेव (भा) इति प्रयुतम् ॥ यत्त्वेतद् वार्तिकम्य कर्मपद क्रियापरत्वेन व्याचक्षते तन “कर्तरि कर्मव्यतिहारे” (१ । ३ । १४) इति सूचे "क्रियाग्रहणं कर्त्तव्यम्" इति सूत्रकारं शिवयतो वार्त्तिक- कारस्य कर्मशब्दः क्रियापर इत्यर्थाज्ञानेन तदाक्यम्यकर्मपदानां फ्रियापरत्वेन व्याख्यानस्यात्यन्तमनौचित्यात् । एवं च सूत्राक्षरै- स्तदर्थसाधनपाठभाष्यम्यकर्मपदानामपि तथा व्याख्यानमुक्तमेवेति धेयम् ॥ भाव्ये श्रारोहन्ति हस्तिनमिति । (भा) प्रसज्येत । स्यारोहन्ति हस्तिनं हस्तिपका । ग्रारोहयमाणो हस्ती स्थल मारोहयति मनुष्यान् ॥ तत्तर्हि वक्तव्यम् । न वक्तव्यम् । कस्मान्न भवति । प्यारीहन्ति हस्तिन हस्लिपका व्यारोहयमाणे इस्ती स्थलमारोष्यति मनुष्यान् इति । एव वक्ष्यामि णेरात्मनेपदं भवति । ततोऽणौ यत्कर्म यौ यत्कर्म णौ चेत् तत्कर्म इति प्रतिनिर्देपोन च कर्मान्तरव्यावृत्तिः क्रियते न त्वणौ कर्मणे सो कर्मवसझाव प्रतिपाद्यते । स कति वाक्यान्तरेण तस्य कर्तृत्वप्रतिपादनात् युगपदेकक्रियापेक्षया कर्मत्वकर्तृत्वविरोधात् एकस्य । यथेयं वाक्यशेषयरिकल्पनादणौ यत्कर्म णो चेत् तदेव कर्म इत्येवकाराध्याहारात् कर्मान्तरनितिलाम । तत स कति तीर्थ वाक्य णौ कर्मणो गौ कर्तत्वप्रतिपादनपरम् । एवमेषा वाक्यानामेकवाक्यत्वे द्वतीय वाक्यम् । व्यणाविन्याद्यनुवर्तते कर्मेह कारक शब्दाधिकाराथय- यात्। णिच् प्रछतेरथ प्रति यत्कर्मकारकं स चे एयन्ते कत्त्यर्थ , "णिचय" (१।२।७३ ) इत्यात्मने पद सिद्धेऽपि यकर्षभिप्रायार्थमिदं सूत्रम् । कत्र- भिप्रायेऽपि "विभायोपपदेन प्रतीयमान" इति विकल्पबाधनार्थ च । । - ·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। ५२१ (प. १६ पा. २ प्या. २) (रयो यत्कर्म यो चेत्स फर्वानाध्याने।।३८०) भारोहन्ति हस्तिनं हस्तिपका प्रारोहयमाणो हस्तीत्य व स्थलमारोहयति मनुस्यान् इत्यत्रापि स्थादित्यर्थः ॥ मनुय्या हस्ति- नमारोहन्तीत्ययन्तावस्था स्थलमिति चातिरिकं कर्मतिभावः ॥ मौकातिशयप्रतिपादनाय प्रेरणा वृद्धिवत्त प्रतिपादनायैव स्थन- निष्टन्यग्भवनरूपकलांगड्या विकर्मकत्वकरणम्। एवं च न्यगभव- नारोहणोभयानुकूलव्यापारो धात्वर्थः । स्थलं न्यग्भावयन् मनुस्यान् श्रारोहयतीत्यर्थः । स्थलशब्देन च गजपृष्ठस्य काठमयमुपवेशनम्या- नमुच्यते । हस्तौति मध्यमणिन्यायनोमयान्वयि ॥ प्रतिनिर्दिश्यत इति । (क) विधीयत इत्यर्थः । कर्मशब्दयात्रोत्तरवाक्यवत्कारकपर एवे- तिभावः ॥ एवमपि कर्मान्तरनित्तिः कथमित्यत श्राह चेत् । व्यण्यन्ते यत्कर्म णौ घेणौ यदि तदेव कर्म भवति । ततः स कर्ता । महावाका लक्ष्यसंस्कारक सम्पद्यते । यद्येवमिति । भा। यथा लुनाति केदार देवदत्तः लूयते केदारः खयमेवेति । केदारः कर्मकर्ता तथाण्यन्तेऽपि भवति लावयते केदारः खयमेवेति । कथमिति चेत् । उच्यते। लुनातिस्ता- "अणावकर्मकाद" (१२) इति परसौपदवाधनार्थ च । न चाकभिप्राये चरितार्थस्यास्य विकल्पपरस्मैपदाम्या पराभ्या वाधः स्यादिति वाच्यम् । पूर्वविप्रतिषेधाश्रयणात् । यत्र च प्रमाणं दर्शयते रामेति भाथ्योदाहरणा- मिति दिक् । उदाहरणन्तु कर्तस्थभावकाः कस्यक्रियाथ । तच हि कर्म- बदलावो नास्तीति वक्ष्यते । प्रकृतसूत्रेणैव त्वात्मनेपदम् । तथाहि । विषय- स्वापायुपसर्जमविषयत्वापादानव चनो दृशि सकर्मकाणामशब्दाभिप्रायिता- नियमात् । तब धानूपातव्यापाराश्रयः कर्ता धात्वर्धभूतव्यापारयधिकरण- 66 ·५२२ महाभाष्यप्रदौपोयो । (णेरणौ यत्कम णौ चेत्म कर्तानाध्याने। १॥ ३॥ ६७१) (ध. १॥ मा. ३। बा. २) सकततीति ॥ (के) कर्तृत्व प्रतिकर्मत्वं किं न स्थादत श्राह युगपदिति । (क) न चैकचकदैव व्यापारव्यधिकरणफलाश्रयत्वं व्यापाराश्रयत्वं च सम्भवतीति भावः ॥ यथेष्टमिति । (क) शास्त्रस्य बहुलक्ष्यसंस्कारकबानुरोधेनेत्यर्थः । एतेन प्रणौ दिकर्मका एवास्योदाहरणमित्यपास्तम्। ण्यन्तावस्थास्थकर्मत्वावच्छे- देन कर्तृत्वप्रतिपादनात् । इदमेव ध्वनयितुं भाष्ये दृष्टान्तव्याजेन सूचोदाहरणं दर्शितम् एवं चाकर्मकाणमेतत्सूचोदाधरणत्वं फलि- नम् ॥ तवनयनाह भाय्य कर्ता चेव स भवति यादिति । यद्येवं कर्मकर्तारं भवति तत्र कर्मकर्तृत्वात् वदिक्षाभवनोमसभने विधामवने वर्तते । लुगाति केदारं देवदत्तः । विधा- भवन्त दिधाभावयतीत्यर्थः। यदा तु केदारम्य सोकांतिशयविरक्षा देवदत्तम्य व्यापारो न विवश्यते यदा विधाभवनमा लुनातिर्वर्तते भनेका. पलपालिकर्म तथा च पश्यन्ति भवं भक्ता रति प्रपोगा चाक्षुषत्रानेन विषयोकुर्वतोयी। यदा तु सौकातिशयविक्षया प्रेरणाशस्त्यज्यते सदा पश्यति मव इति प्रयोग विषयौमवतीत्यर्थ तय "नियतप्रेषणं कम सक्रियावयवै. स्थितम निवर्तमाने कर्मवे तकत्वेिऽवतिछते" इति। ततः माया प्रेयन्तीति गिपि दर्शयनित भवं भता इति प्रयोगा। पासौन्दर्य टारच ·५२१ महाभाष्यप्रदोषोद्योता। (य.९६ पा. ३ था, २) (ोरणौ यत्कर्म णौ चेत्स कर्तानाध्याने १५३।६०) यद्येवमिति (भा) कर्मकर्तृत्वात् सिद्धम् (भा) इति च ॥ नन्विदमनुपपन्नं समानधातौ कर्मस्यक्रियया तुल्यक्रिय- कर्तुः कर्मवद्भावः । न चात्र तथा। तथा हि लावयतीत्यच किं नुनानि कर्मणा समानक्रियत्वम् उत लावति कर्मणा | नाद्यः । एयन्ताण्यन्तत्वेन धातभेदात् । नान्यः । लुनातेर्णिचि लावयति केदार देवदत्तेन यज्ञदत्त इत्यत्र केदारस्य प्रकृत्यंशकर्मत्वेन तथैव धातु- भेदात् ॥ लवनकर्तुस्त गत्यादिनियमात् कर्मत्वमेव न इत्यंत पाह यथा लुनातीति ॥ (के) दृष्टान्तमुपपादयति सिद्धम् (३।१।८७॥ १।३ । १३) । कर्मकर्टत्वात् सिद्धमिति चेद यक चिोनिवृत्त्यर्थं वचनम् । वा । कर्मकर्तृत्वात् सिद्धमिति चेद या दिणोनि- र्थत्वादातूनाम् । मिना एव वा धातवो भिन्नार्थाः सारूप्यात्तु तत्वाध्यव- सायः । तत्र दिधाभवने केदारस्य कर्तुः कर्मवत् कर्मणा तुल्य क्रियत इति कर्मका•ण्यति दिश्यन्ते । तेन लूयते केदारः खयमेव इत्यादयः प्रयोगा "नित्तप्रेषणाशातो प्रकृते गिजुच्यते" इति। ततः पुनरमंथस्य सौकर्यद्योतणार्थमविवक्षायां दर्शयते भवः विषयो. भवतीत्यर्थः । तदिह पश्यति दर्शयत्योः समानार्थतया कर्तृस्थभावकत्वाञ्च कर्मवदादविर हे प्रकृतसूत्रेणात्मनेपदम् । इह दि णिच् प्रकृतिभूतेन दृशिना य एवार्थो दितीयकक्षायामुपात्तः स एव चतुर्था मिति समालकियत्वमस्ति धणौ यत्कर्म प्रथमकक्षायां तदेव कर्तृ एवम् यारोहयते हस्तोत्यप्युदाहर- माम् । व्यारोहन्ति हस्तिनं हस्तियका । न्यग्भावयन्तीत्यर्थः । प्यारोहति - ·५२४ महाभाष्यप्रदोपोद्योतः। (परणौ यत्कर्म गौ चैत्म कर्तानाध्यानो १॥ ३॥ ६७) (च. १॥ या. ३। था. २) लुनातिस्तावदिति । (क) मौकातिशयोनायासेन विधाभवनाश्रयत्वं तच्च कर्तृव्यापारस्य इष्टत्वेन कर्तृव्यापारविवक्षायामपि अनुदराकन्येतिवत् तच पर्य- वसानम् इष्टत्वादेव तस्य स्वातन्त्र्येण धातुवाच्यतेति विधाभवनमात्र वृत्तित्वं लुनातेर्वाध्यम् । क्वचित् फलव्यापारयोः शक्तिः क्वचित् फले इति कथमत शाह अनेकार्थत्वादिति। (2) वृत्यर्थमिदं वक्तव्यम् । कर्मापदिशौ यक चियो (३ ।। ६७-६६ ) मा भूतामिति । न वा यक घियोः प्रतिधेधात् । दा । न वैष दोषः। किं कार- उपपद्यन्ते । अत्रापि समित्यस्य यदा यात्मनत्यर्धस्तदा यात्मापेक्षया कर्मत्वमस्त्येवेति लूयते केदार इत्येतावदुदाहाय॑म् । सतिकाराणां तु खयमिति वचनं कर्षन्तरयुदासपर विज्ञेयम् । अथवा खयमित्यनेन करणा- स्वमात्मनः प्रविपाद्यते न तु कर्तृत्वम् । ततो यदा विधाभवन रत्तेच्माते- देवदत्तादिप्रयोगकव्यापारे शिजुत्पद्यते तदा य एवार्थी लुनाति केदार हस्ती न्यग्भवतीत्यर्थः । ततो निरसप्रेषणारिमधि थारोहयन्ति । थारो- हन्तीत्यर्थः । सतः पुनयंत्यागे धारोहयते । न्यम्भवतीत्यर्थः । इहापि प्राग्वत् प्रथमळतोपयोदितीयचतुर्योश्वार्थसाम्यात् चतुर्थों कक्षा उदाहर- पम् । सोऽयं निहतप्रेषणपक्षः। थाइप "न्यम्भावनं न्यग्भवनं वो मुझे प्रतीयते न्यग्माष न्यम्भवन एयन्तेऽपि प्रतिपद्यते" "यवस्यां पञ्चमीमा रणन्तानां कर्मकारि नितप्रेषणासातोः प्रधतेऽर्थे विजुयो" ।

·३२५ . महाभाष्यप्रदोयोदद्योतः। अ.पा.श या.२) (णेरणौ यत्कर्म णो चेत्स कर्तानाध्याने ११५ ३।६७) तदुनामा "एकदेशे समूहे च व्यापाराणां पचादयः स्वभावतः प्रवर्तन्ते तुल्यरूपसमन्विता" इति ॥ केचिदर्थभेदाच्छन्दभेदमिच्छन्ति तन्मतेऽप्याह भिन्ना एवेति ॥ (कै) नन्वेवं धातभेदात् कर्मवद्भावो न स्यादत पाह सारूप्यादिति ॥ (के) तदुक्रम.- "तानि धात्वन्तराष्येव पचिं विधति वद्विदुः भेदेऽपि तस्यरूपवादकत्वपरिकल्पना" दृति ॥ नम्वेवं केदारः कव इति कथमयं कर्मकर्नेत्यत आह णम् । यक पिणोः प्रतिषेधात् । प्रतिषिध्येते छत्र या चिणौ । यक् थियो प्रतिषेधे हेतुममिश्रिमामुपसंख्यानमिति ( ३।१। ८८) । यस्ताईन देवदत्त इति स एवार्थो लावयति केदारं देवदत्त इति । पुनः केदारस्य सौकर्यातिशयविवक्षायामविवक्षिते देवदत्तस्य व्यापार विधाभवनमात्र- वृत्तिर्णावयतिः सम्पद्यते । वतच य एवार्थो लूयते केदारः खयमेवेति इति । इह विभिएवाचकयोः शुद्धण्यन्तयोर्वाधावणौ वाचकमेदाइ देधा गणयित्वा पूर्वेतिप्रथमटतोयकक्षायामवस्थाचतुरायं चतुर्थकक्षायां तु पचमी यवस्थेति पुलोकार्थोऽभिप्रेतः। यदा। पश्यन्ति भवं भाज) ाशक्ति शस्तिनं हतियका इति प्राग्वदेव प्रथमकक्षा । ततः सौकर्यद्योतनार्थ कर्मणा एव प्रेषणमध्यारोप्य णिच् क्रियते। दर्शयति भवः । प्रारोहयति हलोति पश्यत थारोहतच प्रेरयतीत्यर्थः । ततो णिच् प्रकृतिभ्यां णिजभ्या ·५२६ महाभाष्यपदीपोद्योतः। (ोरणौ यत्कर्म यो चेत्स कर्तामाध्याने।१।२६०) (ध, १॥ पा. । था. २) तति । (के) प्रातिदेशिकस्तथा व्यवहार इति भावः । इयं च द्वितीया- वस्था। यावतीषु सोपानस्थानीया स्वार्थविभागभूमिषु पदं विन्यस्य इयं प्रायोगिकी पर्यन्तभूमिः प्राप्यते ता अन्तरालभाविन्यो गम्य- माना भूमयोऽवस्थाशब्देनोयन्ते। तत्र प्रथमं विधाभवनं बुद्धिरव- गाहते। विधा भवनेऽस्य खरूपयोग्यतां ज्ञात्वैव कर्तुबिधा भवने प्रत्तेः । अन्यथा शिलायामकुरोत्पादनायेवामत्तिप्रसङ्गात् । ततो विधा भवने कर्मतापत्त्यवगाहनं ततोऽत्यन्तमौकर्याय नानेन प्रयुक्तः सन् द्विधा भवति किन्तु खत एवेति । (य) प्रेरणा संवलितद्विधा- भवनलक्षणखातव्यावगाहन मिति दिधाभवनमाचत्तित्वे कर्मवद्भावः स्पष्टं चेदं हेलाराजीयादौ। विशिष्टवाचको धातुर्विशेषणे पर्यवसन्न इति । इमां द्वितीयकवावेन व्यवहरन्ति ॥ दृष्टान्तमुपपाद्य एयन्ते उपपादयति हेतुमणिच तदर्थमिदं वक्तव्यम् । तस्य कर्मापदिसौ यकचिौ मा भूता- स एव लावयते केदारः खयमेवेति । न च प्रयोज्यप्रयोजकभावनिरत्तौ थिचो नित्तिः । उपायनिरत्तावमि उपेयानिवर्तनात् । सिद्धशब्दव्युत्प- भोपात्तयोई योरपि प्रेषणयोर्युगपत् त्यागे दर्शयते धारोहयते इत्युदाहर. याम् । विषयीभवति न्यग्भवति इति च पूर्ववदेवार्थः । सोऽयमध्यापितप्रेषण- पक्षे दर्शयति भव थारोहयति इस्तौति द्वितीयकक्षायामतियानि वारयितुं समानक्रियत्वपरं द्वितीयं वाक्यम् । तेन प्रेषणाधिक्यानाति- यानिः। निमृत्तप्रेषणपक्षे दर्शयन्ति भवमारोहन्ति इस्तिनमित्येवं रूपं हतीयकक्षायामतियाप्ति वारयितुमणौ यत् कर्म स चेखो कर्त्तयेवं रूम ·૫૨૪ विशेष । महाभाथ्यप्रदीपोद्योतः। (4 । पा था २) (गोरखो यत्काम यो चेत्स कर्तानाध्याने २६१) ततो यदेति । (क) तच लुनाति केदारमिति कक्षापेक्षयाऽस्या कक्षायो णिच् तस्या विधाभवनम्वरूपयोग्यतामाचनिययेन दिधा- भावनारूपे तत्प्रयोजकव्यापारे प्रवृत्ति । अस्यां तु विधाभवने खत एव प्रवृत्त दृक्षा तत् क्षेमाय कर्तृणां प्रवृत्तिरिति वक्ष्यमाणसौकर्य- प्रतीतिलषणविच्छितिविशेषतिपथा शिजुपादानम् । सौकातिशयेति । (क) प्रस्थान्तु कवाया खत प्रवृत्तस्तात् मायामपि न प्रयोजक- व्यापारमपेत इति खौकातिशयविवक्षया प्रयोकव्यापाराविव- तिभाव । दय प्रायोगिकी पञ्चमी पर्यन्तभूमि ॥ तदुनम- "श्रवस्था पञ्चमीमाहीन्ताना कर्मकर्तरि" इति । मिति । उत्पुच्छयते पुच्छ खयमेव । पत्रापि यथा भारदागोया पठन्ति तथा भवितव्य प्रतिषेधेन ! यक चिो प्रतिषेधे णिन्थियन्यिमात्मने त्तये हि प्रकृतिप्रत्ययविभागकल्पना ध्याश्रीयते । व्यर्धस्योपादान त्याग श्व क्रियते । लौकिके तु व्यवहारे सौकर्यमानविवक्षाया लावयते केदार इति प्रयुच्यते । एव तावत् निवृत्तप्रेषणादातो प्रकृतेऽर्थे शिजुच्यते टतोय वाक्यम् । इT तु यौ कर्मणोर्मव शक्तिनो कर्मत्वमेव न तु कर्ग- तेति गातिष्यामि । पत्र प्रास । पणौ यत्कर्मेति वाक्य कर्मान्तरनिति परम् । तथा हि । यत्तदोनित्यसम्बन्धाइ इह यच्छन्देन तच्छन्द याक्षिप्यते धर्मान्तरस्य धानिर्देशात उद्देश्यतयापि श्रुत कर्मत्वमेव विधीयते। तच्च विधीयमान सामाग्लेरियस्य सनिहितत्वाच ण्यन्तावस्थायामेव विधीयते । न सो नदिधान सम्भवति भयो यत्कर्म इत्यनुवादसामादेव तक सिद्धे।

·- 1 ५२० महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (रणौ यत्कर्म णौ चेत्स कर्तानाध्याने।।३।६०) (ध. १.पा. ३। शा. २) तस्याः पञ्चमोत्वं चैवम् ।। तब दियौयकवायां फजसमा- नाधिकरणो व्यापारोऽर्थः । ततो णिचि बतौयकक्षा । ततो णिजर्थव्यापारस्य प्रत्यर्थस्य फलममानाधिकरणब्यापारस्य च त्यागे चतुर्थो कक्षा । ततः फलसमानाधिकरणे व्यापार प्रवर्तनात्वेन विवचिते णिचि उदाहरणभूतायाः पञ्चमौत्वम् ॥ उभयत्रापि पिज् निर्वाहाय मान्ने हरिण "निवृत्तप्रेषणदि"त्यकम् । तदाह उपायनिहत्तावपौति । (के) मुख्यप्रयोजकव्यापारनिवृत्तावपि स्वव्यापारे एव तत्त्वारोपात्तद- निवृत्तिरिति भावः ॥ एतस "शब्देन्दुशेखरे" विस्तरेण निरूपि- तम्। तदाह पदाकर्मकाणामुपसंख्याममिति (३।१। ८)। स चावश्यं प्रतिषेध यायितव्यः । इतरथा हि यन्त्र नियमस्ततोऽन्यत्र प्रतिषंध । वा। यनुय- रत्वेतत् पक्षाश्रयेण कर्मका व्याख्यातः । स्थपरकल्पः । लुनाति केदार देवदत्तः । लुगन्नं देवदत्तं सौकाविशयात् केदारः प्रयुक्त इति केदार- व्यापारे पिजुत्पद्यते लावयति केदारो देवदत्तेनेति । पुनः प्रयोज्यप्रयोजक- भावाविवक्षयां लावयते केदारः खयमेषेति प्रयुज्यते । तत्र पूर्वप्रक्रियाश्रयणे तदेवमणे यकर्मइत्येतावत एवाणै यत्कर्म यौचेत् तत्कर्म इत्यर्थ' पलितः। धनेन च कार्यान्तरनितिः क्रियते । म वणो कर्मणो यो कर्मत्वं पति- पाद्यते । स कर्म इत्युत्तरदायेन तम्य कर्तृत्वप्रतिपादना । एकस्य युगमदे- कस्या कियायां कर्मकर्टवयोरसम्भवात् तस्मात् "उद्देश्यप्रतिनिर्देशाब्धे यत् संग्रहे एमः तदग्रहो वाक्यमेदेन कर्मान्तरनिवृत्तये" ·५२८ महामाध्यप्रदीपोद्योत । (4 या शा २) यो यत्कर्म यो धेम कतानाध्याने।१५। ६०) सिद्ध शब्देति । (क) ननु मयते केदार इति प्रयोगे मनि किमर्थ णिच् प्रयय- घटितप्रयोगादरोऽत माह स्वौकर्येति । (क) लूयते केदार इति कवाया स्वत एव प्रयोज्यस्य स्वव्यापारे मन्तिरिति खोकर्यप्रतीतिमात्र यश्चम्यान मार्थमपि प्रयोजक- व्यापारो नापेक्षित इति तदतिशयम्य लाभादेनदादर इति भाव । महते प्रयोगान्तरे प्रकृतिवाच्ये व्यापारे अध्यारोपितमेपणपक्षमार अपर इति । (क) लुनन्तमिति । (३) स्वय दिधाभवने प्रवृत्त केदार लविता माय प्रयुके पनि निवृत्तपणे चतुर्थी कथा । ६ तु स्वत एव विधाभवने प्रवृत्त इत्येतावदेव न किन्तु प्रत्युत म एव लवितार प्रयुके रनि प्रयो- ज्यवाभिमतस्य प्रयोजकत्वेनाधिक मौक-तिशय इति भाव ॥ मानेोतसिन्यत्र निगमततोऽन्यन ग यक चियो' प्रतिषेधो वहस्य "कर्मवत्कर्मयातुल्यक्रिय' (३।९।७) इति सिद्धमात्मनेपदम् । तथा हि। लादयति केदार देवदत्त इत्यत्र यमिन लावयतो धातो तादृशो कर्मावस्थायां केदारग्य विधामवनलक्षणा क्रिया तस्मिन्नेव धातो तादृशो ततो गौ चेदिति वाक्यान्तरम् थौ यदिवेव । म पनिषाद वस्तु तेदेव यो प्रतिपाद्य घेदित्यर्थ इति याचस्युः । यवेद चिन्त्यम् । कमानरनिसिपर व्याख्यान यद्यपि कतुं शकर वापि तस्य पन दुसंमम् । धारोषयमायो हस्तो स्थनमारोहपति मनुष्यान् इयम्य चारति पर 67 ·५३. महाभाष्यप्रदीपोद्योत. (णेरणौ यत्कर्म णौ चेस कानाध्याने।१५ ३१ ६१) (ध. १॥ पा. ३१ था. २) लावयते केदारो देवदत्तेनेति। (क) अत्र "लावयति" इति पाठस्तु लेखकप्रमादात्। ग्रन्थहद् वक्ष्यमाणसिद्धान्तरोत्याने नात्मनेपदप्राप्तेः । यद्दा कर्मकाण्येवोदाहर- पनौतिमन्यमानस्यात्रत्य पूर्वपक्षिणो मतेऽनुपदवक्ष्यमाणरीत्या कर्म- बद्भावाप्राण्या तथोक्तिः ॥ नन्वेवमत्रैव कर्मवद्भावामाप्तिविषये ऽस्य सूत्रस्यावश्यकत्वेन कथं कर्मवद्भावात् सिद्धमित्युक्तिरिति चेन्न । अनत्य कर्मपदस्य कर्मसंज्ञायोग्यार्थपरत्वेन तदतिरिक्षस्व देवदत्त- रूपस्य फलाश्रयस्य सत्वेनेतदमाः । कर्मसंज्ञा त २"गति बुद्धि" इति नियमान इत्यन्यत् । “कर्तृकर्मतर कर्माभाव" इति वक्ष्यमाण- सिद्धान्तरीत्या वात्मनेपद भवत्येवेति दिक् ॥ १ उपलब्धयटे “लावयति" इति पाठोऽस्ति। २ यापासू ५२ । म्यात् । गययति गयं गोपालक । गणपति गणा सयमेव । व्यामनेपदस्य कर्चवस्थायामिति सिद्ध लावपते केदार स्वयमेवेति । दितीया तुप्रक्रिया सूत्रे एतस्मिन् प्यारचे सम्भवतीति प्रदर्भिता , तु तम्यां कर्मवद्धाय मिति घेन । तर समानमियत्यामागणी धेदिति वा हि प्रतिपापक्षा- म्यार्थमिति इतिपदमन्नया स्थितम् । न घेह सदस्ति । म चास्त हत्यादि- मते दोषोऽयं भाष्यकैपटपोत समारशियातम्यानुयात् कमारयाशि- पाव वा माकमेवेति चेत् । न । माय्यमतेऽसमानक्रियलम्य व्यायप- वात्। तस्यानुप्रत्येप्यप्रधाग्याततया सम्मतावात् । अन्यथा यध्यारोपिस- प्रेषणे दिलीपकक्षायाममप्रगाम् । मायातियो कमशब्दम्य बिया- परम धाया माध) अभ्युपेयापि म मान्नु भायमते समान ·५३१ " महाभाथ्यप्रदीपोद्योतः । (य १॥ या था. २) (ोरणौ यत्कर्म खो चेत्म कर्तानाध्याने ११॥३१६७१) पुनरिति । (क) देवदत्ते प्रयोज्यवस्थाविवक्षायां केदारे तनिरूपितप्रयोजक- वस्थाप्यप्रतीतौ देवदत्तयापारस्थाप्यप्रतीतेर्दिधा भवनमात्रे लाव- यतिरिति भावः । स्थसमारोहयति मनुष्यान् इनि प्रत्युदाहरणे नायमपि प्रकरणे भाग्यशद्धनितः ॥ प्रदर्शितेति । (क) हर्यादिभिरिति शेषः ॥ ननु तत्रापि कर्मवडावविषयत्वे तत् तात्पर्यमिति भावः । एवं चाध्यारोपितप्रेषणपक्षाज्ञानेनानायं पूर्व पक्ष इति ध्वनितम् ॥ वस्तुतो निवृत्तप्रेषणतीयकक्षामादाय तत्सम्भवः । द्विधाभवनानुकूलव्यापाररूपार्थोपस्थितौ तत्प्रतिपाद- कण्यन्नादयन्नयोईयोरपि शब्दयोरुपस्थित्यविशेषात् समानधातो च। धा । यात्मनेपदम्य च प्रतिषेधो वक्तव्यः। गणयति गण खयमेव । प्यामनेपदप्रतिषेधार्थं तु । वा। यात्मनेपदप्रतिषेधार्थमिदं वक्तव्यम् । प्राप्नोति । लावयतो केदारस्य कर्मत्वाभावात् कर्मणा समानधातौ तुल्यकिय- स्वभावात् । यक् चिणेनिकृत्यर्थमिति । मा। ध्यणौ यत्कर्म गौचेत्सक तदा गेरात्मनेपदमेव मान्यदिति नियमार्थमेतदित्यर्थः । उदपुगुच्छते पुच्छ- क्रियत्वं तथापि दर्शयते भत्यान् राजा रत्युदाहरणं याचक्षाणेन कैयटेन घणो ये कहकर्मणो तद्विनं कर्म थ्यावर्यते इति तावत् स्पटीकृतम् । तथा च ममुथ्यान् इत्यम्यागौ कर्तृतया गयादगुहे# कर्मलेऽपि दुर्वार- मात्मनेपदम् । मनुष्यस्थलयोरखौ कठकर्मणोरेवेद कमतया तदितरकमी. भावात् । व्यपि च । सकर्ता इत्थंशोऽपोह गास्ति । हस्तिन एव कीयात् । स्थादेतत् । थारोक्ष्यमाण इत्यत्राणो कर्मणो हस्तिन एव कर्गत्यं स एवं ·५३२ महाभाध्यप्रदौमोद्योता। (णेरणौ यत्कर्मणौ चेत्स कानाध्याने। 1१1३६७) (प, १.पा. ३। था.२) कर्मणा तुल्यक्रियत्वस्य ज्ञानमत्त्वात्। न चैवं लावयति केदारो देव- दत्तेनेति दितीयकक्षायामपि कर्मवद् भावापत्तिः। व्यापार- व्यधिकरणफलवाचकानां नेत्यर्थकसकर्मकानां प्रतिषेध इति वचनेन नदप्राप्तेरिति दिक् ॥ परेतु तत्र पचे द्वितीयकवोदाहरणं वक्ष्यमाणसिद्धान्तरीत्या । नद्धनयन् श्राह न तु तस्यामिति (के) इत्या ॥ भाग्य यकृचिणोनित्त्यर्थमिति। (भा) ममानधातौ कर्मणा तुल्यक्रियात्वस्य ज्ञानमत्त्वात् । नियमस्य मजातीयापेक्षवेन प्रत्ययान्तरस्वैव वारणात् चिखदिएिनत्यर्थमिति नोकम् । १ "समानधातौ" इत्यारभ्य “ज्ञानसत्त्वात्" इत्यन्तं नास्ति क पुस्तके । गणयति गा खयमेव ! इथ्यत एवात्रात्मनेपदम्। किमिष्यत एवाहो- मिति । भा। कथ पुनरत्राणी कर्म विद्यते यावता पुच्छशब्दो व्यवधनः । व्यवाहु । यस्मिन्नेव विषये पुच्छशब्द पुच्छकर्मिकायामुदसनक्रियायां वर्तते । तस्मात् खार्थे णिप्रत्यय । ततो यदा भ्राम्यमाणं पुच्छ सस्कारवशा- च स्थलमारोहयतीत्यत्रापि कति। तदपि न। प्रत्यासत्तिवलेनैवाति प्रसङ्गभङ्गात् । तथा हि। ण्यन्तादात्मनेपदं स्यादणौ यत्कर्म स चेत् कला इत्युक्त प्रत्यासत्तेरेतद्गम्यते । येन शिधा एयन्तादात्मनेपद विधिमितं सकती यत्कर्म स चेत् कति । इ तु यत्रायमुयाधि कृतमेव तत्रात्मनेपदम् । धारोहयमाया इति यत्र तु म कृतं स्थनमारोष्यतीति न तपायमुपाधि- रस्ति । येनातिष्याति स्यात् । यत्तु हरदोनोक्तम् । हस्तिपकानारोहयति ·महाभाध्यप्रदीपोद्द्योतः । ५३३ (ध.१॥ पा. ३१ च्या, २) (णेरणौ यत्कर्म णौ चेत्स कनीनाध्याने । ११ श) एप दोष इति । (भा) यद्दोषपरिहाराय वया नियमार्थत्वं व्याख्यायते म यक् चि प्राप्तिरूपो दोषो नेत्यर्थः । एवं चायुक्त नियमार्थत्वमिति भावः ॥ यावतेति। (क) एवं पाण्यन्तपुच्छशब्दस्य क्रियावचनस्वाभावेन तत्र कर्माभाव इति। क्रियमाणेऽपि सूचे यगादिनित्तिन प्राप्नोति अनेन नियमम्य प्राप्यभावादिति भावः । उदसन क्रियायामिति । (क) यद्यपि पिडुयमंदान एव पुच्छपदं तत्समवेतक्रियापरं न केवल- मित्यष्यन्तप्रयोगो दुर्लभस्तथापि शास्त्रदृष्या कर्मवानण्यन्तोऽस्तो- त्यभिमानः ॥ भूतायाम् (के) इत्यनेन लुविषयप्रदर्शनम् । केचित्तु णिजन्तालिचि इदमुदा- हरणमित्याहस्तन्न। खिमानोन्यमि । इष्यते ५ प्रानोति च। कथम् । व्यणाविति कस्येदं धक्रमिव भमणक्रियायां भूतायां सातन्त्येष विवक्ष्यते तदा उदपुपुछते इत्यात्मनेपदमेव णिन्तात् यथा स्यादित्येवमर्थमिदं सूत्रं समपद्यते । गा- इस्तीत्यत्रमाभूदिति । तत्रेदं वक्तव्यम् । किमिदमध्यारोपितप्रेषणपक्षे सिौयकक्षामामुदाहरणं किंवा निवृत्तप्रेषणपक्ष रति ! नाधः। जिज- वाप्यव्यापारमेदेन समानक्रियत्वाभावात् । न द्वितीयः । तत्राद्ययोः कक्षयो- रख्यन्तत्वात् । तीयस्यान्तु हस्तिनः कर्तृवायोगात् । इस्तिपकानां कर्मदा- ·५३४ महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । (प्रेरणौ यत्कर्म णौ चेत्स कानाध्याने।।श६०) (ध. १। पा. ३। था. २) यस्तर्हि न हेतुमभिज् (भा) इति भाव्यामङ्गतेः । भाष्ये अत्रापि यथा भारबाजीया इति । (भा) एवं च तेनैव नियमफलसिद्धरनर्थकं सूचमिति भावः ॥ ननु सूत्रेणैव सिद्धे वार्त्तिके णिग्रहणमेव न कार्यमित्यत आह भाष्ये स चावश्यमिति ॥ (भा) अनुच्यमाने इति । (भा) .णियहण इति शेषः । ग्रहणम् । यस्मामे प्राककर्मकर्ता वा विद्यते न चैतसमासः प्राककर्म- की विद्यते ॥ इदं तईि प्रयोजनमनाध्यान इति वक्ष्यामौति । बह यति गण इति । भा। गणोणामेव कर्मणावेव कर्तेत्यस्य नियमस्याव्यापाराण "णिन्थियन्थि" इति वक्तव्य एव प्रतिषेधः। तस्यैव च व्यापकत्वानार्थोऽनेन सूत्रेणेत्यर्थः । कथं पुनरत्र कर्मवावप्राप्ति- । यावताकर्मस्थभावकाना कर्म- स्थक्रियाणा च कर्मवदावो विधीयते । गणनं च संख्यानिमित्तकः परिच्छेदो - सम्भाच । तस्माचतुर्थों परिशिष्यते । तत्रापि न्यग्भवतीत्यर्थीपर्यवसानेन कर्मणो नान्वयः स्पए एव । स्यादेतत् । दर्भयते प्रत्यान् राजेति तावदाथ्ये खोकतं तत्समर्थनाय अणै ये कर्तकर्मयो तदितरकर्मयवच्छेदोऽभिप्रेत इत्याह कैयटः । तस्याप्ययमाशयः । ष्यणौ यत्कर्म इत्यत्र कर्तरिकर्म इत्यतो- ऽनुरतं करोत्येतत् प्रथमया विपरिणम्यते । यश्च यञ्च यदिति "नपुंसक- मनप्ठसकेन" (९१२१६८) इत्येकशेषः । तेन कर्मक! कर्मत्वेऽप्यदोषः। एवं च "करेगुरारोहयते नियादिनम्" इति माधप्रयोगोयपद्यते इति । एवं स्थिते निवृत्तप्रेय माध्यारोमितप्रेषणपक्षयोर्दयोरपि घरमाक्षायाम- ·५२५ महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (अ. १६ पा. ३॥ या. २) सिरणौ यत्कर्म णौ चेत्म कर्तानाध्याने। १।३। ६०) यव नियमः। (भा) अयन्तालान्तस्यले । ततोऽन्यति ॥ (भा) सन्तकविषये। गणयति गण (भा) इत्यादौ ॥ प्रतिषेध इति । (भा) सूत्रेणामिद्धेर्तिके णिग्रहणाभावाच्चान्यदेव किञ्चिदचन तेन वादिना कायं ततो वरं वार्तिक एव णिग्रहणमिति भावः ॥ "गणयति" इत्यत्र सकर्मकाकर्मक्रावस्ययोरुभयत्रापि स्वार्थणिजे- वेति बोध्यम् ॥ मा भुत् । समरतिवनगुल्मस्य कोकिलः । स्मरयत्येनं वनगुल्म स्वयमेवेति । एतदपि नाति प्रयोजनम् । कर्मापदियाविषयः कर्मस्थभावकना कर्मस्थ जागविशेष कर्तरि वचते। नैष दोषः। भागशी व्यवस्थापनेऽमि गणिते। भागशोवतिठमानं गणं गोपालकोऽवस्थापयति । तत्रानुफूलत्वाद गणस्यैव कतत्वविवक्षायामस्ति कर्मस्थभावकत्वात् कर्मवद्दावः ॥ व्यात्मनेपदप्रतिषेधा- कर्मकतया भाष्यकैयटादियन्याः सर्व एवान्विताः स्युः । तत् कि हरदत्तं प्रत्येव पर्यनुयोगेन । एतावानेव हि भेदः। भाष्यमतेऽणौ ये कर्तृकर्मणोरिति व्याख्यानादुदाहरणमिदं वृत्तिकारहरदत्तादिमते तु प्रत्युदाहरणम् । व्यणौ यत्कर्म इत्येव व्याख्यानादिति । यत्रोच्यते । अनन्वयस्तावदुराद्धरः। “वाधे दृदेऽन्यसाम्याव किं दृष्टेऽन्यदपि वाध्यताम्" इति न्यायात् । यम्भौराया नद्या घोष इत्यत्र गम्भौरनदीपदार्थयोरमेदवोधानन्तरं तौरलक्षणायामपि ·महाभाध्यप्रदीपोद्योतः । (मेरणौ यत्कर्म णौ चेत्स कानाध्याने । ११३॥ ६७).(य. १॥ पा. । था. २) कथं पुनरिति । (क) एवं च यक्षिणोः प्राश्यभावात् प्रतिषेधो व्यर्थ इति भावः ॥ भागश इति। (क) भागमोऽवस्थानं च कर्मस्यमिति भावः ॥ भाय्ये श्रात्मनेपदस्य चेति। (मा) न केवलं यक्षिणोरेवात्मनेपदस्थापौत्यर्थः ॥ तर्हि तदर्थमेवेदं सूचमस्वित्याह आत्मनेपदप्रतिषेधार्थं त्विति । (भा) कर्मवद्भावेन सर्वचात्मनेपदे मिद्धे इदं सूचं एन्तानामण्यन्त- कर्मतुल्यक्रिये कर्तर्यवात्मनेपदं न तु कर्मतल्यक्रिय इति नित्य- प्यन्तेभ्यः कर्मकर्तरि तन्नित्यर्थमित्यर्थः ॥ ननु सिद्धस्य पुनर्वचन- मन्यनिवृत्त्यर्थ स्थानतत्प्रतिषेधार्थमत शाह क्रियाणां वा भवन्ति कटस्थभावकञ्चायम् । एवं तईि सिद्धे सति यदनाध्याम . र्थमिति । भा। व्यौ कर्मणो णै कर्तुत्वे यात्मनेपदं यथा म्यात् णौ तु कर्मणो णौ कटवे माभूदित्येवमर्थमिदमित्यर्थः । न चैतस्मादिति । भा। नित्यत्वामिचः केवलानां पुरादीनां प्रयोमावाभादो कर्मणोऽसम्भवासे प्राथमिकबोधमादाय गम्भौरपदसार्थक्यवदिहाप्यध्यारोपितप्रेषणपक्षे दितीय कक्षायां कर्मण्यन्विते ततो निर्धस्येव कर्मणोऽपि त्यागे णिचः कर्मपदस्य च प्राथमिकवोधमादाय कचित् सार्थक्यम् । खज्ञाप्यसम्बन्धो लक्षणा इत्यभ्युपगमात् । एवैवार्थवादैः प्राशस्त्यलक्षणाया गतिरिति कैयटस्योक्ति सम्मको योध्यः । णिकर्षस्तु कर्मव्यवच्छेदवाक्याधी भाष्यवार्तिकयोरणाभि- मत एव । उतरीत्या प्रयोजनाभावात् । ग्रन्थत्त कर्मपदम्य क्रियापरताया ·महाभाथ्यप्रदोपोद्योतः । ५३० (य. १। पा. ३। ध्या. २) (गोरणौ यत्कर्म गौ चेत्म कीनाथ्याने।।। ३।६७१) श्रेणी कर्मण इति । (के) सिद्धकार्यायाः प्रकृतेरुपादानं प्रकृत्यन्तरनिवृत्त्यर्थमिति भावः । विशेषणान्तरस्य वेतात्तिमात्रफलकत्वेनोपयोग इति तनोकम् उपलक्षमत्व वा बोध्यम् ॥ भाय्ये इष्यत एवेति । (भा) कर्मवद्धावेनेत्यर्थः। एवं चेष्टव्यावर्तकता सूत्रस्य नोचितेति भावः ।। एवं घ गणयते गण इत्येव रूपं तत्रेति तात्पर्य्यम् ॥ ननु “परणौ" इति नियमसूबादपातो निर्णीतायां कथमिप्यत इत्युक्तिरिति किमिष्यत एवेति ॥ (भा) सूत्रकारस्थापि इदमिटमित्याह इति प्रतिषेधं शास्ति तापत्याचार्यो भवत्येवं जातोयकानामात्मनेपद- বুনি মেদিনী হয়। মনিঘাচ্ছাবিনি নয় সত্ৰাষা- न्याय्य इत्यहेतुमसौ गणस्य कर्मत्वं हेतुमसौ कर्टत्वमिति सूत्रास्यायं विपयो भवत्येवेति कथमत्रानेनात्मनेपदं निवार्य तेत्यर्थः । इदं होति । सस्थ एव । उदाहरणेषु तु मायान् इत्यादेरविवक्षायां कर्मव्यापारमात्र विवक्षिते सिइं भवति इत्येवाशयो बोध्यः । स्मरयत्येनं वनगुल्मः स्वयमेवेति भाष्यकृत्योर्याख्यावसरे एमिति कर्मणो विवक्षाया. कैयटहरदत्ताभ्या- मुमाभ्याममि परणीकृतत्वाच । यत्तु सूत्रोधे कैपटेन एनमित्यस्य विव- क्षेति पुनः प्रतिपादितं तदेव त्वापातत इति दिक । तस्मात् "त्यादीनां परित्यागाछब्दभेदात् परिग्रहात् । कर्मवाको च तादर्थ्यवर्णनात् सर्वमुञ्चलम्" : 68 ·५२८ महामाय्यप्रदीपोद्योतः। (ोरणौ यत्कर्म णौ चेत्स कानाध्याने ॥१॥३॥ ६७) (य. ११ पा. ३ या. २) इष्यते च (भा) इत्यादि । नियममत्त्वात् कथं प्राप्तिरिति शङ्कते कथमिति । (भा) नियमस्यैवागाप्तिरित्युत्तरम् ॥ न चैतस्मादिति। (भा) चुरादिणिच इत्यर्थः ॥ ननु णिजुत्पत्तेः पूर्व धातोर्वर्तमानत्वे कर्मणोऽपि सम्भवादाह नित्येति । (क) एवं च ततः प्रागवस्यायां प्रयोगस्यैवाभावेन कर्ता च कर्मचास्य नास्तीत्यर्थः । कति दृष्टान्तार्थ फलान्तरमप्यस्य वक्ष्यते तदाह ॥ मिति । किमेतस्य नापने प्रयोजनम् । पश्यन्ति त्या राजानम् दर्शयते भा। न चानिर्दियविषयः प्रतिघेच शक्यते विधातुमिति सर्वमेव सूत्र क्रियते । वनगुल्मस्येति । भा। कर्मापलक्षणमेतत् । यत्र हि वनगुलमस्य स्यादेतत् । सकर्मकाणा सर्वेषामंशयाभिधायिवया कर्मकर्तरि कर्मवदावातिदेशादेव सिद्वानौह मूलोदाहरणानि। न चाध्यारोपित- प्रेषणपक्षे यारोहयतो हस्तिन कर्मत्वाभावात् समानधातौ च कमंत्वाभा- वैन पचत्योदनं देवदत्तो राध्ययोदनः खयमेवेति कर्मवट्यावो न प्राप्नोतीति वाच्यम् । निवृत्तप्रेषणप्रक्रिययैव सकललक्ष्यसंग्रहात् । न च दृशे. कर्टस्य- मावकतया रहेछ कस्यक्रियतया कर्मवदावो न प्राप्नोतीति वाच्यम् । पधिभिद्यादिभ्यो वैलक्षण्यस्य दुरुपपादत्वात् । विक्तेदनदिधाभवनयोरपि कर्तस्यतापत्तौ कर्मवदावातिदेशम्य निर्विषयतापत्ते । तप व्यापाराशस्य कास्थित्येऽपि विसित्तिदिधामवनरूपे पले कर्मस्ये इति। यदि वहि दृशि- । - ·महाभाष्यप्रदीपोद्द्योतः ५३६ (थ. १॥ पा. ३. व्या. २) (मरणौ यत्कर्म णौ चेत्स कतीनाध्याने ।।३।६०) अणौ कर्मणोऽसम्भवादिति। (के) अस्य "कथमन्त्रात्मनेपदं वार्यते"त्यनेनान्वयः ॥ नियमप्राप्तेः गणयति गण इत्युदाहरणस्थावस्थादयेपि चुरादिण्यन्तस्यैव प्रक्रमान् । चुरादिण्यन्तप्रकृतिकहेतमण्यन्तत्वे तत् सूत्रविषयतथा पूर्वपक्षिणोपि तत्रात्मनेपदस्यैवेष्टतया तचानेन ननिवारणमशक्यमिति स्वयमाह णेरिति (भा) इत्यादि। परं वेषोनिर्विफला। भाय्ये तत्प्रक्रमाभावात् । "चिति सत्याम्" इत्यादि (इत्यादेः) इदित् करणात् अनित्यण्यन्नत्वस्य चुरादौनां ज्ञापनेऽपि तद्विशेषविषयमिति बोध्यम् । वस्तुतस्तु ज्ञापकमेव चिन्यम् । टुडुप्रस्तौनामिव तसापौदित्वस्योचारण- १ चुरादि-गण-१५३३॥ २ कुदि-15 । क। भ्न्यान् रामा। दर्शयते भयै राणा। ध्यत्रात्मनेपदं सिद्धं भवति । शेषत्वेन विवक्षितत्वात् कर्मत्वाभाव' । तस्मात् स्मरति वनगुल्ममिति प्रद- भनीयम् । स्मरयत्येनमिति । भा। एतदप्युपलक्षणम् । व्यत्र होनमिति कर्मणाः सद्भावात् कर्मवदकर्मकाणामिलि वचनात् कर्मवद्भावप्राप्तिास्ति । रह्योरपि विषयत्वन्यम्भावी कर्मस्थाविति तुल्यम् । तस्मादिहवैषम्ये बीज वक्तव्यमिति चेत् । यत्राइमर्टहरिः- "विशेषदर्शनं यत्र क्रिया तत्र व्यवस्थिता क्रियाव्यवस्थात्वन्येया शब्दैरेव प्रकल्पिता" इति । यस्यार्थः । यत्र क्रियाप्रयुक्तो विशेषो दृश्यले यथा पक्केषु तगडलेषु यथा वा छिनेषु काठेघु। तत्र क्रियास्थिता । तेन पयते योदनः छिद्यते कामिति कर्मवद्भाव सिइः ! यन्येषां मते : व्यन्येषा धातूनां वा शब्दरेव ·ye. महामाध्यप्रदीपोपयोतः। चरणौ यत्कर्म को चेत्स कानाध्याने । १।। ६०) (प्य. १५ पा. ॥ था. २) माचार्यत्वात् । केवलं पुषिरविशन्दने" (चुरादिग-१०२०) इति लिगादमित्यण्यनत्व भाग्यशवक्ष्यति। यद्य"प्याथ्षादा" इति विकस्पितणिचोऽपि चुरादौ मन्ति तथापि २"श्रणावकर्मकाद" इत्यत्र हेतुमण णिच एव ग्रहणसम्भवादिहापि माजात्यात माह चाच नथैवोचितमिति तत्त्वम् ॥ ननु भेषवैयर्थम त श्राह न चानिर्दिष्टेति । (क) यद्यपि प्रतियोगिभूतात्मनेपदनिर्देशनापि प्रतिषेधः शक्यस्तथा- प्यन्यांशानुक्तौ प्राध्यानार्थान् कदापि तङ् नस्याद् इति विषय- विशेषनिर्देशार्थ कृत्स्नं सूत्रमपेक्षितमिति भावः ॥ ननु “प्रधौगति" कर्मणि शेषे “वनगुल्मस्येति" षष्ठीसत्वात् कर्मणोऽभावेन नेदमुदा- हरणमत शाह १ य| पा २! स२३॥ २ च्य१। पा ३ सू८८। ३ छ।पा। सू५२। यात्मनः कर्मवे प्रतिषेधः ।,वा । यात्मनः कर्मत्वे प्रतिषेधो वक्तव्यः । नाप्यनेनात्मनेपदस्य कर्मान्तरसम्भवात् । तस्मात् सरयति वनगुल्म'स्वय- मेवेति प्रदर्शनीयम् । भवत्येवं जातीयकानामिति | भा। येषामस्यन्तानां फ्रियाव्यवस्था। शब्देग कर्तृश्यापारस्यैव प्राधान्यगावगमात् कर्तृस्थतेत्यर्थः । उद्देश्यापि कचित्कर्मस्थांशस्य क्वचित घ्यापारांशस्य इति । उत्सर्गिकं निया- मकं बोध्यम् । तदिह दर्शणारोहणाभ्यां विषये न्यम्भूते घ विशेषानुपलम्भात् कस्य एवेह भावः शिया च } उद्देश्यानुरोधाच । यहं पश्येयम् इति देशा न तु व्ययं विषयो. भवतु इत्येवमहमुपरि गच्छेयमित्युद्देशो न तु ·महामाष्यप्रदीपोद्योतः। ५३१ (१प्य । पा. ३. घ्या. २) (चरणौ यत्कर्म गौ चेत्स कानाथ्याने ।११।६।) कोपलक्षणमिति । (के) अन्ये तु एतद्भाव्यवलात् सूत्रस्यकर्मफलाययपरं न तु कर्म- संज्ञकमित्याः । एतदपि । (क) एनमित्येतहटितमुदाहरणामपि। उपलक्षणं तद्रहितोदाहरण- स्वेत्यर्थः। अकर्मकाण्मेबोदाहरणानीति मत्वैव कर्मवद्भावात् मिहु- मिति भाय्यस्य प्रवृत्तेरिति भावः । यद्यपि “गतिवुद्धि" इति सूत्रे ज्ञानमामान्यार्थकानामेव यहणमिति स्मरथतियोगेनाप्यन्त- कत्तुः कर्मलप्राप्तिस्तथापि नद्भाष्यप्रामाण्यादाध्यानर्थकम्मरतेरपि तत्र ग्रहणं वोध्यमिति तात्पर्य्यम ॥ एतदपौति (भा) भाये। श्रध्यानार्थानां कर्डस्यक्रियत्वेन कर्मवद्भावाविषयत्वादिति भावः॥ १ थापा 8 । सू५२, हन्त्यात्मानम् । धातयत्यात्मेति । स तईि वक्तव्यः । ग वा ण्यन्तेऽन्यस्य कर्त- कर्म तेषा एयन्तानां दा स कर्त्ता तदा कर्टस्यभावक्रियत्वेप्यात्मनेपदं भवतीत्यर्थः । एवं च चुवता भाष्यकारेण सूचमेतदिध्यमित्यर्थादुक्तं भवति। - इस्लिमो न तु न्यगभादो भवविति। उपरिगमनरूप एव च व्यापारविशेषो रहेरर्थः न तु न्यगभावनमाम् । भूमिछे टक्षस्य शाखां हस्ताभ्यामदनमथ- त्यपि धारोहतोत्यप्रयोगात् । यत एव “यदि तु परं छन्दसि' (११॥ ५६) इत्यत्र भाष्यं बहिर्गत्यर्थ इति । व्यत एव घाणो की कर्मत्वम् । पचिकि- ·५२ महाभाष्यप्रदीपोद्द्योत । (गरौ यत्कर्म को चेत्स कानाध्याने । १॥ ३॥ ६०) (य १।पा । या २) तज्ज्ञापयतीति । (भा) प्रतिषेधप्रतियोगिसमर्थक सूच बोधयतीत्यर्थः । एवं जातीयकानाम् (भा) इत्यस्य कर्टस्यभावकानामित्यर्थं पश्यति राजा स्वयमेव इत्यत्रापि स्थादत पाह येषामण्यन्तानामिति ॥ (के) कर्तुस्थभावक्रियत्वेऽपौति । (के) अपिना सकर्मकले उपौत्यर्थः । अत एव भाग्ये एवं जातीयकानाम् (भा) इति चरितार्थमन्यया भवत्येषामित्येव वदेत् । साजात्यञ्च कर्म- वद्भावाप्राप्तियोग्यत्वेनेति बोध्यम् । तदाह त्वात् । वा । न वा वक्तव्य । कि कारणम् । ण्यन्तेऽन्यस्य कर्तृत्वात् । व्यन्यर- तेनारोहयते इस्तीत्वादावनेनैवात्मनेपद सिद्ध भवति । तथा हि । रहि- गतिविशेषवचन इति “यद्धि तु पर छन्दसौ"त्यच भाष्यकारो वक्ष्यति । एव च कर्ट स्थक्रियत्वान्नास्त्यत्र कर्मवदवाव । एव चागते हस्तो स्वयमेवेति ये कर्मवद्भाव प्रदर्शयन्ति ते न्याय भाष्य च वाधमाना यवधोरणोया । तथा हि। चोख विसिनिदिधामवनरूपो विशेष कर्मणि दृष्ट तदुशेनैव च कारक- व्यापार इति महदेयम्यम् । एव चारहते हस्तौति कर्मवद्धवाव प्रदर्शयन्तो भाध्यन्यायविरोधादुपेक्ष्या इति कैयटः । एतेन- "धिगच्छति शास्त्रार्थ मरति श्रद्दधाति च यत् कृपावतस्तस्मै नमोस्तु गुरवे सदा" ·५४३ महामाय्यप्रदीपोद्द्योता। (य. १५ या. ३१ व्या. २) (मेरो यत्कर्म गौ चत्म कतानाध्याने। १६ 601) एवं चेति । (क) स्वातन्त्र्ये सम्भवति वियन्तरशेपवकल्पनाऽयुतति भावः । प्रदर्शयन्त इति । (क) भागवृत्तिकाराः ॥ न्यायम् । (क) "विशेषदर्शनं यत्रे"ति। वक्ष्यमाणभाष्यम् “यद्धि त परम" इति सूत्रस्यं तमेव न्यायमाह विशेषेति । (क) यत्र कर्मभेदेन क्रियाजन्यफले विशेषदर्शनं रूपभेददर्शनं तच कर्मम्या यथा पचेः। अन्यच कस्येत्यर्थः । यदा । क्रिया- कृतविशेषस्य यच करि प्रत्यक्षेणापरणं तत्र कर्तृस्या यत्र कर्मणि तत्र कर्मस्येत्यर्थः। इदं केषांचिन्मते । अन्यत्वेवं सति कियाजन्य- श्रमादिशतवैलवयं प्रायेण सर्वच कर्तर्यस्तौति मचादेरपि कर्नुस्य- १ थापा । सू ५८ ॥ पाण्यन्ते कर्मान्यो एयन्तस्य कर्ता। कथम् । हावामानावन्तगत्मा शरीरा- "विशेषदर्शनं यत्र क्रिया सन्न व्यवस्थिता क्रियाव्यवस्थात्वन्येषा सून्दैरेव प्रकल्पिता" इति प्रयोगो व्याख्यात । न चैवं क्रियते इति न म्यादिति वाघम् । यतार्थतावादिनामेतद् दोषासापि भूवादिसूपस्यमाय्यानुसारेण करोते- रभूतप्रादुर्भावार्थतामभ्युपगच्छनाममा सर्वसामन्जस्यात् । वं च कस्वि- भावक्रियेषु कर्मवावाप्राविध्यर्थमिद सूत्रमिति स्थित भाष्ये । नावयते ·५०४ महामाय्यप्रदीपोद्योतः। (रणौ यत्कर्म को चेत्स कानाध्याने ११॥ ३॥६० ) (य. । पा. ३। व्या. २) भावकतापत्तिः । तस्माद्यद्धातवाच्या फांशरूपा क्रिया कर्तृगतापि सम्बन्धविशेषेण शब्देन बुध्यते म कर्तृस्यक्रियः । यद्धातवाच्यः सोऽभः कर्मस्य एव न कथमपि कर्तृस्थः । सकर्मस्यक्रियो यथा यदादौ इति वदन्ति । तदाह अन्येषामिति ॥ (के) ननु अब पने दृशः कर्मस्यक्रियवापत्तिः। विषयत्वापत्तिरूप- स्थावरणभङ्गरूपस्य वा फलस्य कर्मण्येव सत्त्वादिति चेत् मत्यं जाना- नुकूलव्यापार एव तदर्थ इत्याशयात् । विशेषदर्शनमित्यस्य दर्शिता (धोव्याख्यारोत्याह त्मा छ । यन्तरात्मा तत्कर्म करोति येग शरीरात्मा मुखदुःखे अनुभवति । शरीरात्मातत् कर्म करोति येनान्तरात्मा सखदुःखे पनुभवतीति । इति + विशेषदर्शनेन शब्दार्थानुसारेण वा तात्रयं कथ्यते क्रियाया । एतच् कारणहयमारोहणम्य कर्टस्थता प्रतिपादयति न कर्मस्यताम् । सपाहिस्तिनमारोहति रक्षमारोहति पर्वतमारोतीत्यादौ कर्मभेदेऽपि नारोष्णस्य रूपमेदः प्रतीयते न चैतेधु प्रयोगेय क्रियाकृतः कर्मणि कश्चि- सयमेव इत्यादौ तु कार्यातिदेश्पक्षे परत्वात् "कर्मवत् कर्मणा” (१॥ ८०) इत्येवात्मने पदम् । भाम्नातिदेशे तु भावकममोरित्येतदपेक्षया पर त्वात् “करण" दिसूत्रणेत्यवधेयम् । यदि तु थणे ये कसकर्मणो दिनक- मंगिति प्यतोऽभिप्रेता म्याहिं सकर्मकार्या मध्ये नमूनोदाहरणा- पतो कमकिया थपदारसं म्यः । तिचानिदेशः एनम । बर्म- वकर्मकायाम वशमायलात् । तथा नियमार्थत्वपराणं यकधियो.

·महाभाग्यप्रदीपोद्योतः। ५४५ (य. १। पा. १ था. २) (ोरणौ यल्लम को चेत्स कानाध्याने । ११) कर्मभेदेऽपौति ॥ (2) नारोहणस्य । (के) न तज्जन्यफलन्य ॥ द्वितीयव्याख्यायामाह नचैतेरिति । (क) एवं निर्वर्त्य विकार्य कर्मणि नित्तिविकारलता कर्मणि विशेषः ॥ प्राप्ये तु न । "क्रियाकृतविषाणं मिद्धिर्यच न लक्ष्यते दर्शनादनुमानाद्वा तत् प्राप्यमिति कथ्यते" इति लक्षणादिति भावः । अन्येषां मतेऽपि कर्मभ्यक्रिया निराकरोति धातुना चेति ॥ (2) नम्वेवं मति धात्वर्थतावच्छेदकफलाश्रयत्वाभावाद् इस्तिनं कर्म- वानापत्तिरत पाह दिशेपो दृश्यते । धातुना च कर्लगतैव कियाप्रतिपाद्यते न कर्मगता । केवल कर्मण. कारकत्वाद वश्यं कियया भायमिति कियानुमोयते । सर्वाणि हि प्रतिषेधार्थ तु इत्यादि भाष्यवार्तिकयन्यनामप्यसामध्नस्यं स्यादिति दिक् । तस्मादिह यमदुक्तमेव वार्थत्रयं मुनित्रयसम्मतम् । अयादिव्यन्यासकार. घरदत्तकैयटादिसकलग्रन्थकाराणामिए महानेव पूर्वामरविरोधो विपधि- दिराद्धय । व्यस्मदुक्तिस्तु मात्सर्यमुत्सायं परिभावनौययन पहना। पतु "करेणुरारोहयते नियादिनम्" इति माधे प्रयुक्तं सत् 'सिचच" (१।३।०४) इति सिद्धम् । एतेन "स सन्ततं दर्शयते गतस्मयः कृताधिपत्यामिव साधु बन्धुताम्" 69 ·॥ महाभाष्यप्रदीपोद्योत (ोरणो यत्कर्म गौ चेत्स् कर्तानाध्याने । १४ाछा) (व्य. ११ पा. ३१ या २), वक्तव्य इति । (क) अयं भावः । न्यग्मवनानुकृलव्यापारग्य मुख्यर्थले तदनुकूलतया- डुगेन गज ताडयत्यप्यारोहतौति प्रयोगापत्ति.। उपरिगमनमपि धात्वर्षयेत् तदेवास्तु तावतव हस्तिनः कर्मत्वोपपत्तिः। कि न्यम् भवनेनेति उपरिगमनस्य सम्बन्धविशेषेण कतर्यपि सत्त्वान्न कर्मस्य- क्रियत्वमिति भाव ॥ कर्तृगतैव (के) इत्यम्य कर्तृगतापीत्यर्थ. न कर्मगता (क) इत्यस्य न कर्मगतैवेत्यर्थ. ॥ ननु तन्यग्भवन विनोपरिगमनमसम्भव दूत्यत उनम् केवलम् (क) इत्यादि । अत एव हरिणापि "न्यगभावन न्यग्भवन रहौ शद्धे प्रतीयते" इत्येवोत्तम् न त कहिणा !! कारकाणि स खं व्यापारमनुतिष्ठन्ति प्रधानक्रिया सम्पादयन्ति । बहुवक्त- यद्यायमर्थ किचित्तु प्रकृतोपयोगादुक्तमिति प्रकृतमनुसराम । दर्शयते त्यान् राजेति । भा। ननु कर्मान्तरसट्टावादवात्मनेपदेन न माव्यम् । इति व्याख्यातम् । वन्धुता तं पश्यति वा दर्शयते । यहा। वन्धुता कृताधिपत्यामिव लोक पश्यति ता दर्शयते इत्यर्थ ! प्याद्ये वन्धुवा ध्ययो कों। दितीये तु यणी सा कर्म । उभयथापि णो कर्मत्व निर्विवादभेदेति दिक । रिति किम् । व्यारोपतीति वाच्यम् । निवृत्तप्रेषणान्माभूत् । न च गौचेदिति वाक्यशेधे श्रुतत्वाशेरेव । भविष्यतीति वाच्यम् ध्यणाविन्यस्यामि ·५४७ महामाध्यप्रदीपोद्योतः। (व्य. १। पा. ३॥ च्या. २) (गैरणो यत्कर्म गौचेत्स कानाध्याने । १।३। ६०१) प्रतिपाद्यते इति । (के) नन्विति । (कै) उपक्रमस्यकान्तरनिवृत्तिपरवाक्येनाकर्मकाणासेवेतदुदाहरण- वा.गते रिति भावः ॥ अस्मादेवोदाहरणादिति । (क) एवं जातीयकानाम् (भा) इत्यफिपराच । यस्माणः प्राक् कर्मकता वा (भा) इति भाथाचत्यपि बोध्यम् । प्राक् कर्मकती वा (मा) इत्यनेन प्राक् सिनकर्मकोरेतदात्मनेपदोपयोगिलं वोयते नच्च कर्मकर्मातिरिक्षकर्माभाववोधने एवेत्याः॥ कर्तृकर्मणी इति । (के) "कर्तरि कर्म” इत्यतः कर्तृग्रहणमनुवर्त्य प्रथमया विपरिण- मय्य यच यश्च यदित्येकशेपेणायमर्थो लन्धः । उयते । यस्मादेवोदाहरणादायकारयायमभिप्राय ऊह्यतेऽन्तावस्याया ये कार्टकर्मणो तहतिरिक्षा गर्मान्तरसदारे यात्मनेपदं न भवति यथा स्यन- श्रुतत्वात् । किं चोत्तरार्थमवश्यं योरिति वायमेव । तदिहव स्परार्धमुक्तम् । हामणि महणार्थ च । मोमोजस्यैव सम्भवात् । तेन राखयते गणः खयमेवेति सिद्धम् । गणयतिईि विभज्य भागशोऽवस्थापने वर्तते । तथाच 'यामस्वभादकादमानियतप्रेषणाझेतुमसौ पुनः प्रेषणशयागे सयामात्मने- पदमिरम् गरिति हेतुमखिचा सनिधानादशावियत्रापि तस्यैव ग्रहा- ·५४८ . महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । (णेरणी यत्कर्म णौ चेत्म कर्तानाध्याने । १॥ ३॥ ६७) (य. १। मा. २॥ या.२) प्रत्युदाहरणं युज्यते इति । (के) सिद्धान्ते इति शेषः ॥ स्थलमारोहयति (भा) इत्यचापि स्वस्तस्य कर्तृकर्मातिरिक्तकर्मणः सत्त्वात् ॥ भाव्ये आत्मनः कर्मत्वे प्रतिषेध इति। (भा) अण्यन्ते कर्मण श्रात्मनो एयन्ते कर्तृत्वेनाण्यन्तावस्थास्यकर्तृकर्मा- तिरिक्षाकर्माभावेन चात्मनेपदस्यैतत्प्राप्तस्य प्रतिषेधो वक्तव्य इत्यर्थः ॥ भाग्योदाहरणे आत्मा कर्म । अहं काण इत्यादि व्यवहारेण शरोरेऽपि लोकानामात्मत्वप्रत्ययात् शरीरात्मा इति न विरुद्धम् । अन्तरात्मा का शरीरात्मनि कत्र्तवस्य लौकिकरण्यनुभ्युपगमादिति भावः ॥ नन्वन्तरात्मा पुरुषः सोऽप्यकत्र्तव माझ्यादिमतेऽत श्राह मारोहयति मनुष्यान् इति । वण्यन्तावस्थाया कर्तृणा भ्टत्याना णौ कर्मत्वमिति भवत्येवात्मनेपदम् । एवं घ स्मरयेनं वन गुल्मः खयमेवेति कोकिलस्य कर्मत्वेऽपि प्रत्युदाहरणं युज्यते । यात्मनः कर्मत्वे इति । मा । यदेकमेव वस्तु वुझ्या विभज्यकर्मत्वेन करी त्वेन च विवक्ष्यते तदा प्रतिषेधः चुरादिौ यत्कर्म तत्कर्तृकाडेतुमण्यन्तादपि सिध्यतौति । यत्तु प्रतिकता गणयतीत्येव रूपमवस्थाधतुएयेऽप्युदाहियते । तष संख्या निमित्तस्य परिच्छेदस्य ज्ञानविशेषात्मतया कस्यस्य धातुवाच्यतामाश्रित्य कर्मवद्धवावा- प्रवृत्त्या द्वितीयावस्थायां परसैपदमुपपादनीयम् । चतुर्थावस्थाया तु पर- पदमशुदमेव । “परणावि" त्यत्रापि "यणायकर्मकाद" (१।२१) इत्य- व हेतुमसिघ एव ग्रहणस्य न्याय्यत्वात् । तथैव भाय्ये स्थितत्वाच । भाग- शोऽवस्थापन परत्वे तु दितीयावस्थायामप्यात्मनपदमिति विशेषः । कर्मवदना- वम्य दुरत्वात् यक् चिणौ तु मिश्रायोत्यादि निषेधान्नस्त इति दिक् । गौवेदिति किम् । निहत्तप्रेषयामो यारोहयन्ति इस्तिपका इति तोय- 1 ·महामाप्यप्रदीपोद्योतः। (ध. १॥ पा.च्या. २) (मेरो यत्कर्म णौ चेत्म कर्तानाध्याने । २।३।१०) सायेति ॥ (के) तस्यैवेति । (के) तनाते पुरुषस्य पुष्करपलानिर्लिप्तत्वेन कर्तृवाद्यनाश्रयत्वा- दिति भावः। पुरुषस्य । (क) जौवम्य ॥ भाग्ये श्रात्मदयमत्त्वेमानमाह अन्तरात्मा (भा) इत्यादिना ॥ तत्कर्मेति । (भा) धर्माधर्मरूपं यत् पूर्वसचितकर्म तत्फलं पादादिसौएवानु- भवतीति लौकिकव्यवहारात् पूर्वकृतं कर्मनामाधिरूपेण बाधते इनि व्यवहाराचेति भावः । शरीरात्मनः कर्म चेपादिरूपं सुख- दुखजनकम् एकस्यैवात्मनः कक्षान्तरे कर्तृवं वनभिधानान्नेति मिद्धान्तामय ॥ इत्यर्थः । न वेति। भा । वस्तुत एवात्र यात्ममेदो न त्वेकस्यैव कर्मलं कर्तृत्व चेत्यर्थ धन्तरात्मेति । मा। सात्यपक्षन्त करणमन्तरात्मा तस्यैव कटवा. सट्टावात् पुरुषस्याकर्तृत्वात् । नैयायिकादौना तु मते पुरुषस्य कर्तृत्वात् स एवान्तरात्मा विवक्षित । शरीरात्मा मुखदुःखे इति । भा । शरीरस्याचेत. नत्वात् सखदुःखहेतुभ्या और सवध्यत इति थारयेयम् । कक्षाया मा भूत् । यसति हि गौ चे ग्रहणे श्रुतत्वादणमेव कर्मत्व कर्तत्वं च लभ्येत । न चैकस्योमपरूपता वाधिता इति वाच्यम् । प्रथमावस्यायां कर्मणो दितीयावस्थाया कर्तत्वस्य निर्विवादत्वात् । च्यनाध्याने किम् । सरति वनगला कोकिल । ततश्चतुर्थावस्थायां सरयति वनगुल्म । उल्लू- ण्ठापूर्वक स्मृती विषयो भवतीत्यर्थ । म याध्याने । घटादि ।

·महाभाथ्यप्रदीपोद्द्योतः (खरितषितः कर्मभिप्राये क्रियापले । (घ.१। पा.३ था. २) ११३।०२।) स्वरितजित: कभिप्राये कियाफले। १।३।७२॥ ननु राजा प्रयातिः प्रजाप्रयातीत्यादौ क्रियाफलस्य जयस्य कर्तृगामित्वतदभावयोर्दर्शनेन यात्यादिव्यावृत्तये "स्वरित जित" इत्यस्यावश्यकत्वेन भाय्यमनुपपत्रमत शाह २ सेनाप्रयाति ।। १ खरितनितः कर्मभिप्राये क्रियाफले । १ । ३ । ७२ ॥ सरित- मित इतिकिमर्थम् । याति वाति जाति भाति । खरितजित इति शक्यम- कर्तुम् । इह कस्मान्न भवति याति वाति द्राति साति इति । कत्रभिप्राये खरितजित कत्रभिप्राये क्रियाफले । १।३ । ७२ । इदमात्मनेपदं संविधानत्तिभ्यो धातुभ्यो भवतीति केघिद्याचक्ष्यते । पचते पाचयतीत्यर्थः । यजते याभयतीत्यर्थः । व्यनेकार्थत्वाद्धातूना प्रकृति रेव यदा संविधाने वर्तते खरितजितः कर्दभिप्राये क्रियाफले । १।३ । ७२ ॥ वरितेतो जितच धातोरात्मनेपदं म्यात् क्रियापले कर्टगामिनि सति । यजते । सुनुते । खरितजित. कर्बभिप्राये क्रियाकाले । १ । ३ । ७२ ॥ यत् क्रियाफर्श कागामि तदृत्तिधातोरात्मनेपदमिति सूत्रार्थः ॥ स क्रियाभेदः ख यज्ञं यजते , यन्तीत्यादी वाक्यं स्वादिपदेनापि गम्यते,। “विभाधोपपदेनेति" (१।३ । ७७) तत्र पददयमित्यर्थ हेलाराज । व्यत एवोक्त "सरितभित" इत्यत्र भाष्ये "स्वरितजित इति शक्यमकर्तुम् । यात्यादिषु कसमान भवति ·महाभाव्यपदीयोद्योतः। ५५९ (य. १। पा. च्या. २) (स्वस्तिभितः कर्मभिप्राये क्रियापले। इदमिति । (क) अत्र केचित् । क्रिया मृत्स्नधात्वर्थः तत्फलके कर्तुः प्रयोजक- कर्तुंरभिप्राये अभिधायभूलयो प्रयोजककव्यापारे श्रात्मनेपद- मित्यर्थादिति भावः ॥ "मंविधान" छनधात्वर्थप्रवृत्त्यनुकूलः प्रवर्त- नाख्यो व्यापारः । “यनेते" त्यादौ च एविर प्रवृत्त्यनुकून्नो यजमानव्यापार एव धात्वर्थः । विकक्रिया प्रवृत्त्यनुकूलच्यापार एव संविधानशब्दवाच्यः । तेन यजेत पशुकाम इत्यादौ यजनान्त- र्गत स्तोत्रशंसनरूपहोव्यापारप्रयोजकव्यापारकर्तुरध्वोरपि पशु- नासम्बन्धः स्थादित्य पास्तम् । तद्यापारस्य यजमानव्यापारवत् थावद् यज्यर्थप्रवृत्त्यनुकूलवाभावेन मंविधानलाभावादित्याहुः ॥ क्रियाफले इत्युच्यते । सर्वेधा ध कर्वभिप्रायं क्रियाफलमस्ति । त एवं दिशा- स्यामः । येषां कत्रभिप्रायमकर्षभिप्रायं च क्रियाफलमस्ति तेभ्य यात्मने- पदं भवतीति । स चैतेधा कर्चभिप्रायं चाकभिप्राय ध क्रियापनमस्ति । तदा तस्य द्योतकमात्मनेपदं भवतीति । यदा तु प्रकृत्यानभिहितं संविधान तदा तदभिधानाय णिजुत्पद्यते माघयतीति । यदा "णिचच" (१।३।७३ ) इतिण्यतादात्मनेपदं भवति तदा दितीये सविधाने ण्यन्तम्य वृत्तिः परिकल्प- कभिप्राये किम् । यन्ति याजकाः। दण्वन्ति । दक्षिणादि तु न पलम् । उक्त हिहरिया- "यस्यार्थस्य प्रसियर्थमारभ्यन्ते पचादयः । तत्प्रधानफलं तेषां न लामादिप्रोजनम्" इति । कभिप्रायक्रियापल इत्युच्यते सर्वेषां च कर्वभिप्राय क्रियापदमस्ति त एवं विज्ञास्यामः । एषां कर्मभिप्रायसकभिप्रायं च क्रियापलमस्ति तेभ्य यात्म.

·१५२ महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (खरितजितः कर्मभिप्राये क्रियाफले । (प्य. १. पा. ३॥ या.२) १।३।७२ 1) परे तु संविधानं सामग्रौ महटनरूपमित्याहुः ॥ ननु विक्लित्या- धनुकूलव्यापार एव पचत्याद्या न तु तनिमित्तं संविधानमपी- त्यत प्राह अनेकार्थत्वादिति ॥ (के) तस्य द्योतकमिति । (क) अनेन तस्य विशेषणत्वं सूचयति । संविधानविषय एककर्तृकः पाक इत्यर्थः ॥ परेवनेकार्थस्य धातोरत्रायमेवार्थ इति वोधन- मेव द्योतकत्वं तेन विशेव्यत्वेऽपि न चतिरित्याहुस्तदाह यदात्विति ॥ (कै) "हेतुमतीनि” (२॥ १। २६) प्रत्ययार्थनिर्देश इत्येव मिद्धान्तोऽत एव तदाश्रयस्यैव तच कर्तवं तदाह तथा जातीयकाः खल्वाचार्येण सरितजितः पठिता ये उभयवन्तः येषां कत्रभिप्राय चाकभिप्रायं च कियाफ्लमस्ति । तथाभिप्रग्रहणं किमर्थम् । खरितजितः की ये क्रियाफल इतौयत्युच्यमाने यमेव सम्पत्येसि फ्रियापल नौया यदा राजा पाचयते इति । कर्बभिप्रायक्रियाफल इत्यनेन संविधान- लक्षण एव क्रियाविशेष उपलक्ष्यते। क्रोणौरव वपते धत्ते चिभुत इति च पचा। पाकः । पित्वादए। केचित्तु प्रयोजकयापारत्तिभ्यो धातुभ्य- स्तयोतकमात्मनेपदमनेम विधीयते । कुश्ते । कारयसोयर्थ । कारयत नेपदं मववौति । न चैषां कर्बभिप्रायमकर्वभिप्राय घ क्रियाफलमस्ति । तथा जातीयकाः खल्वयाचार्येण सरितमित इति पठिता। ये उभयवन्तः । येयां कर्षभिप्रायमकर्मभिप्रायं च कियाफलमस्तीति" | धनेन च भाष्येणा- कभिप्रायक्रियापलाभावप्रयुलो यात्यादियभयाभावो लभ्यते । मनु याया। 1 ·५५३ महाभाष्यप्रदोपोद्योतः । (च.१४पा. ३। था.२) (खरितषितः कमिपाये क्रियापले । ९।३।०२।) तदभिधानायेति । (के) किच यात्यादीनां सविधाने वृत्त्यभाववादिनां तत्र णिजना- पत्त्या णिविधायके वाचकना पक्ष एवावश्यक इत्याभयः (इत्या- श्रयः । ४) ॥ नन्वेव एयन्तादात्मनेपदं न स्याद् णिचा संविधामस्य बोधितलादत पाह यदेति । () तस्य । (कै) यन्तस्य ॥ नम्वयमर्थः सूचानारूढ़ोत पाह सधैव स्यात् । लूम् । लुनौते । धूम्। पुनौते । इह न स्यात् । या यजते । व वपते। अभिप्रग्रहणे पुनः क्रियमाणे न दोषो भवति । यभिराभिमुख्ये शियप्रयोगेषु ण्यर्थोऽवगम्यते । वारितमित एव संविधाने शब्दशलिखामा- व्यादर्तन्ते नान्ये धातव इति सरितभिद्रग्रहणं भाष्ये प्रत्याख्यातम् । अन्ये- त्वाः । साथै य क्रियामारमते तत्रात्मनेपदं परारम्भे तु परस्मैपदम् । इत्यत्र तु प्रयोजकल्यापार इयमेवार्थः । शिजन्ताखिचि यथा कर्वभिप्राय रति सूत्रांशेऽपि कपदस्था हेतुकत्तपरत्वादुक्लार्थतात्मयंक एवेयाः । उक्तम परिणा- "क्रियाप्रयत्तावाख्याता कैसित् स्वार्थपरार्थता । सती वा सती वापि विवक्षितनिवन्धना", दिबपि सेना प्रयाति पिर्थ तीर्थानि गच्छति इत्यादौ पराभिप्रेतं अय- धर्मादिपलमस्तौति चेन्न । भाष्ये 'च' श्रवणात् कमिप्रायमेवाकर्षभिप्राय- मेव च क्रियाफलमस्तोत्यात् । इदं चोभयाभिप्रेतमिति न तथेत्यभिप्रायः। तत्र यजेविग्यापारवचनावे फर्वभिप्रेतताफलामावः । यजमानस्य तदा 70 ·५५४ - महाभाष्यप्रदोषोयोता। (खरितजितः कभिप्राये क्रियाफले । (य. १.पा. ३॥ था.२) १।३।७२) कभिप्राये (के) इत्यादि ॥ तदुक्तम्- "कर्षभिप्रायता सूत्रे क्रियाभेदोपलक्षणम् । तथा भूता निया मा हि तत्कर्ता फलभाग्यतः" इति ॥ (हरिः) "क्रियालेदः" । सविधानलक्षणः ॥ “तत्कर्ता" । संविधानका ॥ “केषां चित् कर्षभिप्राये णिचा सह विकन्यते । आत्मनेपदमन्येषां तदर्था प्रकृतिर्यथा" ॥ इति च केषां चिद् धादनां खरितजिताम् । केषां चिदादिना- मिति च। एवमन्येषामित्यपि बोध्यम् ॥ विकल्पाङ्गीकारे शिष्ट- प्रयोगान् प्रमाणवेन दर्शयति कोणीधेति । (क) "वपते" (के) इति पाठ ॥ अत्र पचे प्रत्याख्यानभाय्यं योजयति वर्तते। प्रध्यादिकर्मणि। तेन यं धाभिषेति य चाभिप्रैष्यति यं चाभि प्रागात्तत्र सर्वत्राभिमुख्यमात्र सिद्ध भवति । कभिप्राये क्रियापले इति सा घ सार्थपरार्थता विवक्षा निमित्ता लौकिके त्ययोगे सरितनिविषयैव न यात्यादिविषयेत्यत्रापि पक्षे खरितभिग्रक्षणम्य प्रत्याख्यानम् । एवं पञ्च- केषाचित् कभिप्राय णिचा सह विकल्पते । ध्यात्मनेपदमन्येषा तदर्धा प्रकृतिर्यथा। कर्तृत्वाभावात् । यजमानण्यापारवघनत्वे तहत्वम् । उभयवचनत्वे सामिदासा- विति वक्ष्यमाणवपयोग इति तदाशयः । मनु पचादौना विमित्यादिवचन- त्वात् कथं प्रतिविधानमर्थः । किञ्च तदर्धत्यामा कभिप्रेतकियापला- प्रसिद्धिरत याद ·महाभाय्यप्रदौमोद्योतः। ५५५ (सा. १मा. ३। या.२) (खरितजित कर्वभिप्राये क्रियाफले । स्वरितभित एवेति ॥ (के) नवयं पक्षो न भाव्यसम्मतः प्रत्याख्यानभाये सर्वेषां च कभि- प्रायं क्रियाफलमस्ति तस्मादुभयवद् (य) आत्मनेपदं नचैतेषामु- भयमस्तीत्युकोः । तत्र सर्वेषां कर्चभिप्राय क्रियाफलमस्तीत्युपक्रमा- दुभयाभावोऽकत्रभिप्रायवाभावप्रयुक्तो लभ्यते । असंविधाने एषां वृत्तिर्नास्तीति वकुमणक्यं देवदत्तो गच्छतोत्याद्यनापत्तेः । तस्मा- दुत्तरप्याख्यैव युक्ता। तत्र हि यात्यादौ तत्फलस्य सर्वदा कर्तृ- गामित्वमेव विवचितं न तु परगामित्वमित्यस्य सुवचत्वात् प्रतीयते च तथैव यात्यादौ । एवं च “न चैतेषां कर्वभिप्रायं च” (भा) इत्यादिप्रतीकस्यकैयटोऽपि चिन्न्य एव ॥ "चिनुते” इत्यादिप्रयो- गाचाम्तभांवितण्यर्थतयोपपाद्याः। प्रकरणादिकं च तात्पर्य्यवाह- कन् । कदाचित् परस्मोपदेऽपि तत्प्रतीत्या नग्यावश्यकत्वाच्च । न किमर्थम् । पचन्ति भक्त करा । कुवन्ति कर्मकराः। यजन्ति याजकाः । कर्म- मिलेः वतीति "विभाषोपपदेन प्रतीयमान" (१।३।०७) इति पक्षे चा- त्मनेपदाभाव । खामिदासौ पचत इति क्रियामात्र विवक्षायां परस्मैपदम् । - क्रौणीव पचते धो चिनोति चिनुतेऽपि ध । यामप्रयोगा दृश्यन्ते येषु ण्यर्थोऽभिधीयत" इति । “संविक्षप्नं पजादौनां धादिदर्य- अनौपते। तनिमित्त यथान्यापि क्रियाधिश्रयणादिका"। क्व पचे प्रधानार्थो यासौ तण्डस्लानां विक्लित्तिः। अथेदानौं तदभि- सन्धिपूर्वकमध्येषणं वा प्रेषणं वा युक्तं यत्मवं पच्यर्थः स्यात् । वाई युक्तम् इति ·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (सरितमितः कर्मभिप्राये क्रियापले । (य. १। पा. ३। था.२) १।३।७२) च सेना प्रयातीत्यादौ यात्यादीनामपि पराभिप्रेतफस्तत्व मस्त्येवेति वाच्यम् । भाष्ये "" श्रवणेन कर्वभिप्रायमेवाकर्षभिप्रायमेव च क्रियाफलमस्तीत्यर्थात् । अचत्य जयादिफलमुभयाभिप्रायमिति न तयेति भावात् इत्यस्चेराह श्रन्येत्वाहुरिति ॥ (2) स्वार्थ य इति। (के) 'यः स्वाथै क्रियामारभते तच तद्विषये प्रयोगे इत्यर्थः । सूचे "कर्तगामित्वं" कर्चुपकारकत्वं न तु संयोगः समवायो वा। चिच्या भिप्राये क्रियापल इत्युच्यमानेऽपि यत्र प्राप्नोति । यत्रापि कियापलं कार- मभिप्रेति । यानका यजन्ति गा लश्यामह इति । कर्मकराः कुर्वन्ति पादिक- यदा तु सामिगतो धर्मो दास यारोप्यते तदा स्वामिदासौ पचेते रति प्रात्मनेपदं भवत्येव । सर्वेषां चेति । भा। सर्वत्र संविधानस्य संभवात्सर्वनच बसतो छ इत्यनेम कमलवनोदघाटनं कुर्वते य इत्यादयः प्रयोगाः समर्थिता। तचापि स्वार्थता विवक्षायाः सम्भवात् । ण्यस्य वाचक "हेतुमति च" (३।१।२६) इति सूचभाष्योक्तेः । संविधानमपि सामग्री- सङ्घष्टगरूम पच्याद्यर्थः । यथा विस्मित्यर्थस्यापि पचेरधिश्रयणादिः कया- पारोऽयों देवदत्तः पचतौति । व्यन्यथा देवदत्तस्य कर्तुत्वानापत्तिः णि तुन । महि संविधानमेव विमर्थ । व्यपि तु तत्पूर्वक प्रेरणम् । यत्र सति प्रयोजक इत्युच्यते संविधानं कुर्वमपि न यावत् प्रेरयति न तावत् प्रयोजक इत्युच्यते इति हेलारानः । भिक्षा वासयति कारीयोऽपिरध्यापयति इत्या- दावपि प्रयोनकालारोपो योध्या। तूरणोमासोनो यतत्समधान्यापरति । - ·५५० महाभाय्यप्रदीपोद्योतः। (प.११मा. शा.२) (खरितभितः कर्षभिप्राये कियाफले । १।३।०२।) यजेन पशुकाम इत्यादौ तदभावात् । एवं च फस्तद्वारा क्रियेव कर्बर्थति फलितम् । अच पई क्रियाफलं “श्रुत्या" "लोकतो" वा यदुद्देशेन क्रियाप्रवृत्तिरवगता तत्। यथा पचादी भोजमादि- 'लोकतो'ऽवगतम् । यज्यादौ च स्वर्गादि "श्रुत्या" ऽवगतमिति बोध्यम् ॥ परार्थेति । (क) यात्यादिषु तु परार्थत्वविववैव नास्ति इत्यतो न दोपः । स्वार्थत्वपरार्थत्वोभयविवक्षावतां धानां स्वार्थत्वविवक्षायां तडानौ इति सूचार्थः। उभयं च खरितभित्वेवेति न दोषः । विवक्षा- निमित्तखार्थयरार्थनेत्यन्वयः । “विवक्षा" इत्यनेन “कमलवनोद महलस्यामह इति । एवं तहि कत्रभिप्राये क्रियाफले इत्युच्यते सर्वत्र च कतार कियाफलमभिप्रेति । न चान्तरेण यजि यजिफलं वयं वा वमि फलं - खार्थामुछाम संभवादितिभावः । येषामिति । मा संमये व्यभिचारे च सति प्रकारान्तरव्यवच्छेदेन विशिष्ट कार्यविधानाय विशेषनिर्देशः क्रियते इति भावः । न चैतेयामिति । भा। यात्यादयः संविधाने वत्तितुं न शक्नुवन्तीत्यर्थः । द्योतकं वा यात्मनेपदमिति मसहयं संग्रहीत केषां चिदित्यादिना लोकेन । भिगोति चिनुत इति । घिनोति घाययति चेति क्रमेणार्थ । इति कौस्तुभः । सोऽपि वासादिप्रोजक इति माश्यात् वत्समर्थावरणमात्रेण तत्प्रयोजकत्वा- रोप इति तदर्थः। छत एवायं यइसम्भारान् सङ्घटयति कं वा प्रेरयिय्य- त्याविज्यायेति न जानोम इति व्यवहार ननु "तरितजित" इति सूत्राद थपमर्थः कप सभ्यते । तबाह ·५५ महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । (खरितजित कर्मभिप्राये क्रियाफले । (अ.१। पा.३१ बा.२) १।३ । ७२ ।) घाटनं कुर्वते ये” इति सिद्धम् । अत एव स्वामिदासौ पचत इत्यत्र क्रियामात्रविवचायां परस्मैपदमिति वक्ष्यते कैयटेन । तेन चैतस्य भाब्दबोधे भानमिति लभ्यते । कर्तृगामित्वविवक्षाभावमा परस्मै- पदनिमित्तमिति च श्रात्मनेपदादिसमभिव्याहतधातोः स्वरितभितः कर्टगतफनजनकक्रियादी लक्षणेति योध्यम् । केचित्तु नेदं गाब्द- बोधविषयः अपि तु पश्चात्तन्मानसबोधविषयः । तथैवानुभवात् । किमर्था क्रिया इति विचारे क्वचित् परार्थफलकत्वं मनसा बुध्यते । एवं चैषु परार्थत्वमेव परस्मैपदनिमित्तं कोटिदयातिरेकेन हतीय- कोटेरभावात् । अत एव भाष्येऽकर्षभिप्रायमित्युतम् । न तु कर्च- नभिप्रायमिति। स्वामिदासौ पचत इति तु दामधर्मस्य स्वामिन्या- रोपात् माध्यम् । स्वामिगतम्य धर्मस्य दामे आरोपेणात्मनेपदवत् लभन्ते । याजका पुनरन्तरेणापि यजि मा लभन्ते भूतकाश पादिकमिति । इति महाभाष्यम् व्यथा साभिधेयभावरत्तयो यात्यादयो नैया पार्धताविशिरकियावामित्व- संभव । तथा जातीयका इति । भा। प्रकारमा फल विधाय प्रकारवतो जतीयर् विहित । यथेति । मा । कग्मेिति प्राप्नोतीति कायमिति "कभिप्रायता सूत्रे क्रियाभेरोपणक्षणम् । तथा भुता क्रिया सा हि सत्कपलभाग यत" कभिप्रायक्रियापलग्रहणेन संविधानकियानिदिश्यते । नक्षत्रं दृष्ट्या वाचं विष्ट दित्य नक्षत्र दर्शनेन कालविशेषनिर्देशवत् । यत एवं प. कियाया कापलेन युज्यते । न प्रसविदध्यागादि तत्पनं सर्गपते ।

·महामाध्यप्रदीपोद्योतः। (य. ११ मा. खा. २) (खरिमितः कर्षभिप्राये क्रियापले। ११/०२1) कभिप्रेतत्वादिकं चारोपितानारोपितमाधारणं मानसबोधविषस्त- डादिहेतरत एव परारम्भे तु परस्मैपदमित्युपक्रमे कैयटेनोक्रम । वस्तुतः "कर्षभिप्रायक्रियाफले" इत्यनेन मंविधानमुपलक्ष्यते तवाचकाद्धातोरात्मनेपदम् । विक्तित्त्यनुकूलमाधनविनियोगार्थत्वे तु परम्मैपदम्। एतच्च परिग्रन्ये स्पष्टमितिमञ्जूषायां निरूपितम्। भाष्यस्यान्यवेव तात्पर्य्यमित्याः ॥ नन्वेवं विवातिप्रसनत्यत पाह स्वरितत्रिदिपयैवेति ॥ (के) ननु "एवं पञ्चभिहस्सैः कषनि" इत्यत्र संविधानप्रतीतेरात्मने- पद यादत श्राह पञ्चभिरिति । (क) पञ्चभिईलैरित्युपपदगम्यत्वात् तम्येति भावः ॥ ननु स्वामिदाम- योर्युगपत् कर्तृत्वविवदायां स्वार्थवृत्तिताप्रयुक्तात्मनेपदम्य दामेना- न्वयाभावात् परार्थत्वप्रयुकपरस्मैपदस्य स्वामिनान्वयात् । अप्राप्या ईदृशे विषये पस्तिडन्तम्य प्रयोग एव न स्यादत श्राह मियत्येव विवक्षितोऽर्थ इति प्रश्न । यमेवेति । मा ! केचिदाइ। कक्तमान- कालविवक्षा स्यादिति । तदयुतम् । कालसामान्ये च्या विधानात् । वामाद- यमर्थ । विविधं यागादिपलं दृष्मदृयच। दृयमत्र पुवरिशत्रुवधा- ततश्च कार्यभूत पलसम्बन्धेन कारणभूतक्रियाविशेष उपलक्ष्यते। वहाचका- हातोरात्मनेपदमित्युक्तं भवति । संविधानोपलक्षण क्रियापनं किंववाह "यम्यार्घस्य प्रसिझर्थमारभ्यन्ते पचादयः । ताधान फलं तेषा न लामादिप्रयोजनम्"।

·महाभाष्यपदोपोद्योतः। (खरितअितः कर्मभिप्राये फियाफ्ले । (य.१६ पा शथा.२) ११३।०२।) स्वामिदासाविति ॥ (क) क्रियामाचेति । (के) वस्तुत उपपत्त्यन्तरमत्रोकम् ॥ सर्वचेति । (के) सर्वधातुवित्यर्थः ॥ भाव्ये सर्वेषाम् (भा) इत्यस्यापि सर्वधानामित्यर्थः ।। सम्भवे (कै) इत्यादि । एवं च यत्र धातौ “कभिप्राय" इत्यस्य प्यावय- संभवस्तवास्थ प्रवृत्तिरिति मावः ॥ "प्रकर्षभिप्रायम्" इत्यस्य कर्तृभिन्नाभिप्रायमित्यर्थः । एवं च यात्यादीनां सर्वथा कभिप्रेत- मेवेतिव्यावाभावात् तेषां नोदाहरणत्वमितिभावः ॥ दिकम् । व्यदृएं खादि । तत्रापूर्व प्रत्यासन्नमवश्यं भावौतिप्रधानम् । इत- रत्तु विधुरप्रत्ययोपनिपातसम्भवे व्यभिचारसम्भवाविप्रष्टत्वाचाप्रधानमिति तस्येयहणं न स्यात् । अभिप्रग्रहणात्तु तस्यापि ग्रहणम् । च्याभिमुखं पलस्य यदा कर्ता वुध्याध्यवस्थति क्रियारम्भे तदा च्यात्मनेपदमित्ययमर्याऽभिप्रय- तदेव सूत्रे क्रियामलशब्देन ग्रहते इति भावः । तच्च पाकस्य भोजन लोकतोऽवगतम् । यागस्य ख! वेदतः। तदुक्तं भाष्ये। “साधीयो यत्र कनार क्रियाफलमभिप्रेति । न चान्तरेणापि यमि यशिपलं वर्षि च वधि फलं लभन्ते। याकाः पुनरन्तरेणापि यजिं गालभन्ते तकाच वेतममिति" | यत्र यस्या कियायां सत्यामित्यर्थः । साधीयः कियाफल

·महाभाष्यप्रदौमोद्योत ।
५६
(य, १॥ पा. ३। च्या.२) (सरितमित कर्मभिप्राये क्रियारले ।
५।३। ७२)
नेतेपां स्वार्थताविशिष्टेति । (क)
क्रियामाचतिवादितिभावः ॥ एतदुक्तरीत्या भायखरगवि-
रुद्धम् । अभिप्रेतक्रियाफलाभावस्यैव भाव्यतो लामात् प्रत्यययो;
पौनरुक्तं परिहरति ।
प्रकारमात्रे इति ॥ (क)
कोचिनु “तथा सातिः" इति बनोहे:
"जात्यन्ता
वधुनि" (५। ४।६) इति छमाः । नन्वभिप्रपूर्वकः तरिच्छायां
रूढत्वेन कथं तदाक्षेपोऽत श्राह
कारमेति । (के)
स तु न तव विवक्षित दूतिभावः ।
१ उपशब्धयटे "नेपाम्" इत्यस्ति ।
हो मति लभ्यते । वपत इति । भा। केशमच वपत इत्यत्रैवासन्ने फले
स्यात् । धान्य' वपत इत्यत्र तु विप्रवरे पाले न स्यादित्यर्थ ॥ यं चाभिप्रागा-
स्वगादि । यजि यागसविधानरूपयज्य धम् । एवं वपिमित्यपि । अन्तरेणापि
यजि व साध्ययागच्यापार विनापि मतान्तरमाह।
"क्रियाप्रवृत्तावारयाता वैश्चित् सार्धपरार्थता ।
यसती वा सती वापि विवक्षितनिवन्धना"।
सर्व इमे सभूत्यर्थं प्रवर्तन्ते न हि कश्चित् परोऽनुग्रहीतव्य इति
प्रवर्तत इति भाष्यो । सर्वस्य सार्थ प्रटत्या स्वार्थता सर्वच मुख्या।
परातात्वसत्येव । “मती वा" इति तु लौकिको वाघो युक्ति । विवक्षित
71

·५६२ महाभाष्यप्रदीपोद्योता। (खरितमित कर्मभिप्राये फ्रियापले। (य. ११ पा. ३॥ या.२) २।३।६।) केचिदिति । (के) "संप्रत्येति" भाग्यस्वरसादिति नेपां भावः ॥ यद्यप्यण विधौ कालमम्बन्धी नास्ति तथापि कालोदासीनाः प्रत्यया श्राषिप्यम कालयमांधारणा इत्यभिप्रायेण कालसामान्ये (क) इत्युक्तम् तस्मादिति ॥ (के) सम्प्रतीति (भा) क्रियाफलविशेषणम् । “सम्प्रतौ"त्यस्य क्रियाऽव्यवहितोत्तर- कास्तिकमित्यर्थः । तच्च् दृष्टमेवेतिभाव' ॥ तद्ध्वनयन् वक्ष्यति इह न स्याद् यजत (भा) इत्यादि । दिति । भा। यजेश इत्यादौ । एतत्तु कालानिर्देशप्रसङ्गेनोक्त न तु छत्राप्रा. निमित्तमस्ति । पादिकमहरिति । भा। मादौ भ्टतिरस्य इत्यत्रार्थे "असमासे निष्कादिभ्य" (५।१।२०) इति ठक् । न चान्तरेणेति । भा । न हि वर्गादि विवक्षा सा निवन्धन हेतुरस्या परार्थताया इत्यर्थ । एवं धासत् परार्थता- विवक्षाया मा भूदात्मनेपदमिति कर्चभिप्रायइत्यनेन क्रियाफलं विशेषितम् । सूत्रार्थम्वेतत्पक्षे शियाफलके यो कर्मभिप्रेतोद्देश्यके यात्मनेपदमित्यर्थ । यत्र "कैश्चि" इत्यनेमारुचिर्वाधिता। तद वोनं तु यजन्ते ऋत्विज इत्या- देरप्यापत्ति । य स्वादिपला निर्वेशेनेतर व्यापारयति सयं च प्रति- ·५८० महाभाग्यप्रदीपोद्योतः। (स्वरितभित क'भिप्राये कियाफले । (थ १८ पा. ३१ या २) ११३ । २ ।) अभिप्रग्रहणाविति । (क) तदभावेऽवश्यभावित्वं सनिहितत्वमेव च प्राधान्यं रहते। सति तु तम्मिन् क्रियोद्देश्यत्वलक्षणप्राधान्यविशेषलाभ इति भाव ॥ फियाप्रारम्भे यदा कर्ता फलम्याभिमुख्यमुद्देश्यत्वं बुया जानाति नदात्मनेपदमित्यन्वयः । एवं च तादृशोग्य मेव फलगन्देन लभ्यत इति तात्पर्य्यम् ॥ इदमेवाभिप्रेत्य वक्ष्यति अभिराभिमुख्ये ॥ (कै) श्रादिकर्मणौति । (भा) श्राद्यत्वं चाभिमुख्यत्वं च कर्मप्रारम्भकालिकमेवेति दिक् ॥ ननु वपनम्य केशकर्तनरुप फलमव्यवहित मेवेति कथमिहाप्राप्तिरत आह केशति ॥ (क) किञ्च क्रियाप्रहत्ते सर्वत्र खार्थीद्देश्यकतेन तत्र परार्थोद्देश्यकत्वेन तत्र परार्थोद्देश्यकत्वविवक्षाऽत्यन्तमनुचिरैवेति दिक् । केचित्तु प्रतिविधाना- दपि सदर्थद्योतक्मात्मनेपदं णिचा सह विकन्यते । सविधानमान गिजर्थ । सर्व इमे सभूत्यर्थ प्रवर्तत इति न्यायेन सार्थ प्रवर्त्तमानस्य प्रयोज्यस्यानुकूल्य- की सविधातोच्यते। प्रेषस्तु न णिजथे । एवं चैकविषयत्वात् तयो पर्याय । यभते याजयतीति वदन्ति । तन्मतमाह "केषां चित् कर्बभिप्राये णिचा सह विकल्पते ध्यात्मनेपदमन्येषा दी प्रष्ठतिर्यचा" गिधा सह गिजा प्रकृतिधातुर्य या विकल्पते तहत् । व्यन्येषा स्वरित- भिव्यतिरिक्तधातूनाम् । "हेतुमति च" (श १४२६) इत्यस्यापि संविधान- ·महामारपीमोरचीता। (प.१६ पा...चा..) (मस्तिानमा कामपाये कियापले । १1३।०२) धान्यं वपत इति। (क) योनविकरणार्योऽत्र पतिगितिमान मागे यंच (भा) परयादि। पत्र "अभिप्रेति.' मसन्धमा।। एतं येन फलेग मम्मति फतi Rः येन ए मम्बद्धो भवियनि पेग च ममद्धोभन् मचात्मनेपदं मिद्धम् । कमारगोम्या म्बममधि- मोदेगात् । तर भूते उपयोगोऽनाविरदेवदारयादी । भाये 'प्रचापि हीति। (भा) ग पतानि फनागिन कियारमोग्यामि इति वाया। १ थप ""रति नामिा पप्पणयमाप्य पुस्तके धु । . गोण्यापार मानादानोगियर्थ । पातेच संविधान मेशपापम- तोयादापि रमितममम् । वस्तुको पिपराग। "योगको तुष" (११७१५५) इति चात् । न म हाय दम् । दर ए राधपति देवदगो पारदरचादि प्रयोग "तिबुद्धि" (९॥११५.) रति एवं परिवार एवं भिषिपत्पाद वियोहरमता। मामान्यविधिसम्म हिशे धातुतिमोशलिहिनामपदेन दार वोषित । मेधो पिरियन धिमिनिराम तेषा पिरोकियोमात ·महाभाध्यप्रदीपोद्द्योतः। ( सरितमित कर्मभिप्राये क्रियापले । (य. १६ मा. ३/था.) १.३।०२1) त्विग्व्यापारवनयजेरारम्भो होता भविय्यामीत्यादिप्रतिवचनं तदुद्देश्याच गाव एवेति भावः ॥ पादो भूतिरस्येति। (के) पादसिम्बन्धिदिनमित्यर्थः। दिवमस्य तो भृति लक्ष्यामह इति तात्पर्यम् । भाय्ये सर्वत्र चेति । (भा) न हि प्रयोजनमनुद्देश्येतिन्यायादिति भावः ॥ प्रकति । (भा) अनन्यलभ्यत्वं प्रकर्षः ॥ यात्मानं क्रोणीय्व इति विनता कराह । तस्य च दास्यादात्मनो मोचनाय पुत्रसंविधानं कुए इत्यर्थ इति तेषा तझमबीजम्। तत्र प्रत्युपकारं विना दास्यान्मुक्त्यसम्भवात् प्रत्युपकारस्य च खासाध्यत्वादर्थ- सामात् पुत्रसंविधानं गम्यते । न तु स तदर्थ इति स तेषा धमः । एवं के शमश्रु वपते इत्यत्र वपनकर्तु संविधानं कुरुते इत्यर्थ इति तेषा भम. मौजम् । तत्रापि खस्यासामथुन सामर्थात्तद गग्यते इति तेषा मम स । रवमन्यत्रापि ऊह्ममिति हेलाराजः । यथ सिद्धान्ते प्रहते "यत्रोभौ खामिदासौ तु प्रारभते सह क्रियाम् युगपद्धर्मभेदेन धातुस्तत्र न वर्तते"। खामिसाध्य सम्भारघटनरूपं संविधानम् । दाससाध्यं तु विक्लित्ति. पर्यन्तं साधनविनियोगरूपम्। नत्र भिन्नत्वाद् व्यापारस्य युगपदेकधातु- ·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः ! (य. १ पा. ३१ या.२) ( सरितानतः कर्षभिप्राये क्रियापले । १। ३ । २1) साधीयः (भा) इत्यस्य क्रियाफलेनान्वयः । अनन्यलभ्यं क्रियाफलं यत्र मंविधानरूपे धात्वर्थ मति कर्त्तारमभिप्रेति तत्र तडानौ दूत्यर्थ इति भावः ।। किं तत् साधौयः क्रियाफलं तबाह न चान्तरेणेति । (भा) यद्यच्चादिफलमन्तरेण यजिकियां न च नैव लभन्ने तदित्यर्थः ॥ गवादिषु च तयतिरेकं दर्शयति याजकाः पुनर (भा) इत्यादिना ॥ तयाचष्टे वाच्यत्वासम्भवेन किं संविधानापेक्षमात्मनेपदं किं वा संस्कारकापेक्षम् परस्मैपदमिति संशयः। व्यनेकार्थत्वादातूनां युगपदर्थयाभिधानेऽप्येकत्र- प्रयोगे विगलादेशदयानुपपत्त्या स एव संशय इति हेलाराजः । न च कियातविशेषमविवक्षितं कृत्वा क्रियामात्रे साध्यसाधनमावमात्रविव- क्षायामन परस्मैपदं युक्तमिति वाच्यम् । तया क्रियया खामिनो भोजनस्य लाभेन दासस्य श्रममाघलाभेन पूर्वपक्षस्यैव सिद्धेः । किं चैवं रोया याति यणमान इत्यस्याप्यापत्तिः । न चेयापत्तिः । तदा कर्टगामिनोऽकगामिनश्च मालस्यामावेन "खरितभित उभयवन्त" इति भाष्यस्यासङ्गतः। व्यत्र स्वामि- पदार्थसामर्थ्यात् ततं संविधानमवगतं दास पदार्थसामांच तत् क्रियायाः परार्थत्वमनवगतमिति नात्राण्यातस्य परस्मैपदमिति केचित् । एवमयि घूर्वपक्षस्यैव सिद्धिरित्यन्ये । समाधत्ते ·महाभाय्यप्रदीपोद्योत । (सरितमिता कर्वभिप्राये फ्रियापचे । (छ ।पा ।या २) १ । ३ । ७२ ।) न हीति। (क) यद्यपि दानादिनापि स्वर्गी भवति तथापि स्वर्गविशेषस्य क्रियाविशेषनियतत्वादनन्यलम्यत्वमिति भाव ॥ तदुद्देशेन । (कै) विशेपोद्देशेन । एव च फ्रियाफल शब्देन नदेव या ह्यमिति भाव ॥ कारिकायाँ पत्सिद्यर्थ पचादय एवारभ्यन्त इत्यन्वय । एवकारा- ध्याहारथ बोध्य ॥ "सविधातुश्च सानिध्यात् दासे धोऽनुपज्यते । छत्रिणा चापि सम्बन्धात् छत्रिशब्दाभिधेयता" । उत्तरार्धम्य यथेत्यादि । दासधर्मस्य तु न खामिन्यारोप' । उत्तमे निकृराधमारोपाप्रतीरित्यल विस्तरेण । “यौन यादधीत" इत्यत्र यद्य- प्याधान फलमाहवणीयावादमिनिष्ठ तथापि यशोमादिमुखलामरूप कर्ट- गतमप्यस्ति तदादायात्मनेपदम् । थाहवनौयत्वादेराधानसखारानिरिक्तत्वे मानामावेन तस्य च धात्वर्णतया तदतिरिक्तस्यैव मदुक्तस्य ताफलचौचित्यान । रपट चेद "एक' पूर्वपरयो" (६।८3 ) इति सूत्र भाष्ये। एतेन कर्मभिप्रेतत्व फले कर्थत्वमेव न तु कई समवेतत्वमिति पार्थसारयुक्त म- । पास्तम्।

·महाभाष्यप्रदीपोयोता। (य. १। पा । या. २) (शेषात् कर्तरि परस्मैपदम् । १।३।७८) शेषात् कर्तरि परस्मैपदम्। १।३।७८॥ भाव्य अर्थ (भा) कर्मकर्तृरूपे॥ प्रतिषेध इति। (भा) परमपदस्थति शेषः ॥ कार्यानिदेशे कर्मवच्छास्त्रस्य परवेनात्म- नेपदं सिध्यत्येव इत्यत पाह शास्त्रेति । (के) वस्तुतः कार्यातिदेोऽयुपदेशदेश एव देशस्तस्य शास्त्रातिदेशा- नतिरेकच इति न दोष दति बोध्यम् ॥ नन्वेवमपि विशेषविहि- तेनातिदेशिकेनोपदेशस्य बाधः स्यादत श्राह स्वाश्रयमिति। (कै) प्रचारितार्थमेव हि बाधकले बीजम् अनिदेशच यगादि सम्पादनेन चरितार्थ इति भावः ॥ भाये शेप इति । (मा) एव च भावकर्मणोरितिनियमे उपयुकलानाय शेष इति 72 ·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (अनुपराभ्यां कृषः।१।३ ०८1) (च. ११ पा. बा.२) भावः ॥ ननु प्रतिनियमेऽनुदात्तडिदादिभ्यो व्याहत्तं परस्मैपदं शेषेभ्य एवेति किं तेनेत्यत पाह प्रत्ययनियम इति ॥ (के) मेषं दर्शयति गन्धनादिष्विति । (क) एवं गन्धनादौ प्राप्तमात्मनेपदं यथा वाधते तथाऽसति कर्व- ग्रहणे कर्मकर्तर्यपि तदाधेतेति भावः ॥ सति विति । (क) दह करणं तु स्परार्थमिति भावः ॥ अनुपराम्यां कृजः । १ । ३ । ७६ ॥ भाव्य प्रतिपिध्यते तत्र परस्मैपदमिति। (भा) वरितभित पात्मनेपदमिति प्राप्नम्म पुनर्विधानेमापदन्यत्र इत्यवगते रितिभावः । अत एवं प्रतिषियते युकाऽपे कभिप्राये कियाफले श्रात्मनेपदं भवतीति (मा) सहित मंगते । ननु निकादिरशेप मामान्यतः प्राप्तामा "परि-

·1
महामाथ्यप्रदीपोपद्योतः।
५०१
(१.९॥ या. था. २) (व्यनुपराभ्यां शमा ११३ । ७८1)
तत्रितः" (१ । ३। ०१) इति नियमे तदपवादतया अनेन
परसौपदविधाने कात्मनेपदमापद्यते कभिप्रायादौ अनेन परस्मै-
पदविधानात् ॥ अन्यत्र "शेषाद” इति नियमेन व्यावर्तितवादत
अयमभिप्राय इति । (क)
तदपवादवापेवया कर्तगामिक्रियाफलादौ एव"तिस्तम् शि"
(३ । ४ । ७८) इत्यस्य प्रतिप्रसवविधौ लाधवादिति भावः ।
प्रतिप्रसूयत इति । (के)
फ्रमेण नियम इति पने दयं शङ्का इत्यर्थः ।।
मौलेन । (क)
सर्वेषां मूले स्थितेन"निपतम् शि" (३ । । । ८८) इत्यनेन ।
“वा क्यषः” (१ । ३ । १०) इत्यतो “धुः" (१ । ३ । ६१)
इत्यच वायहणनुत्तिः ॥ नन्बनेन निषेधेन नियमापाकरणेऽपि
पुनर्मूलविधेः महत्त्यामना तदवस्यैवेत्यत आह
साक्षादिति। (2)
तनिषधे हि येषवात् शेषादिनियमावानियमप्रमङ्ग
रतिभावः ।
विधीयत इति । (क)
न कमेण नियमः किन्तु सर्वप्रकरणं युगपदेव नियामकमिति

·५७२ महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (बुधयुधनशनने प्रसुभ्यो णे । १३३।६।) (घ. १।पा.शया. २) भावः ॥ अनेन नियमानां विधिमुखेन प्रवृत्तिः सामान्यशास्त्र- मंकोचकताचेति ध्वनितम् । भाव्येऽपि आत्मनेपदेन परस्मैपदं वाध्यते (भा) इत्युक्त्या विधिमुखप्रवृत्तिः सूचिता । निषेधमुखेन महत्तौ हि तविषेधस्य शाब्दबावाध्यते इत्युकिरमंगतैव स्यात् । बुधयुधनशजने मुद्रुसुभ्यो गोः। १।३।८६॥ उत्तरसूत्रेण मिद्धिमाशयपरिहरति भाय्ये बुधादिष्विति ॥ (भा) नवकर्मकाणां ग्रहणं सकर्मकार्थमिति विरुद्धमत पाह अकर्मका अपौति । (के) प्रकारचयेण तेषां सकर्मकवमितिभावः ॥ नम्वकर्मकाणां मक- मकतादशायामिव अप्राप्तवाविशेषात् अचित्तवत् कर्तृकतायामपि विध्यर्थवसम्भवाद् वाकारोऽनुपपन्न इत्यत आह चार्थे इति ॥ (क) ·महाभाष्यप्रदीपोद्द्योता। ५०३ (थ.११ या. सध्या. २) (अणावकर्मकाश्चित्तवकट कात् । १।३।।) अचित्तवत् कर्तृकार्यमिति। (क) अचित्तवत्कर्चकाकर्मकार्थमित्यर्थः । अणावकर्मकाच्चित्तवत्कर्तृकात्। १।३।८८॥ ननु यतो णेरात्मनेपदं ततः प्रागवस्याऽणिपदयायेति न दोषो- णिमावेति। (के) प्रत्यासत्तिमजानानस्थामा इत्यर्थः । १ यणावकर्मकादिति चुरादिणियो ण्यन्तात् परम्मैपदवचनम् । वा । ययावकर्मकादिति धुरादिस्यियो यन्तात् परोपदं बलस्थम् । शापि यथा स्यात् । चेतयमानं प्रयोजयति चेतपतौति । यदि नचायोप्यतेऽणि- यणमिदानी किमर्थ स्यात् । व्यकर्मकग्रहणण्यन्तविशेषणं यथा विज्ञायत । पाक्रियमाणे फस्याकर्मकग्रहणं स्यात् । रिति वर्तते (१।३१६) ण्यन्तविशेषणम्। तत्र को दोष । इहैव स्यात् चेतयमानं प्रयोजयति चेतयतौदि। इह न स्यात् । चासयति । शाययोति । सिहं तु यत- मिसाविति वचनात् । वा। सिइमेतत् । यतमिसौ योऽवर्मकस्तत्रेति ·५08 महाभाष्यप्रदीपोइयोत । (अणावकर्मकाञ्चित्तवत्कर्ड कात् । १।३ ।।) (स्थ. ११ पा. ३। था. २) चुरादिणिचो ण्यन्तादिति । (भा) मामानाधिकरण्ये वैयधिकरण्ये चानचयोऽत श्राह द्वितीयेति ॥ (के) आरोहयमाणमिति । (कै) निवृत्तषणचतुर्थकचेयं ततो हेतुमणिच् ॥ प्रयोजनान्तरमपीति । (के) वस्तुतस्तादृशप्रयोगानभिधानमितिभाष्याशय इत्यन्ये । तस्यैवेति । (के) यद्यपि यस्माः प्राग (भा) इति वक्ष्यमाणरीत्या इतमपिरिति लभ्यं तथाप्ययं भावः । तथा मनिषादा" इति विकल्पितणिष्यण्यन्तमम्भवेन तनथुरा- दिप्यन्तादपि परमीपदं यथा स्यादिति उत्तरभाय्यस्य त्वयं भावः । कचित्तथाऽयन्नसंभवेऽपि चुरादिणिन्तावच्छेदेन न मम्भवति । हेतुमच्विावच्छेदेन तु मम्भवत्यष्यन्त तेति स एव ग्रायते इति ॥ पायम् । सिध्यति । सूत्रं तदिभिपते । यथान्यासमेवास्तु । ननु गोल- मणावकर्मकादिति चुरादिविणे यस्तात् परस्मैपदमिति। नैष दोया। पणाविति यस्येदं यहम्। यमाखेः पाक कम कर्ता वा वियते न पतमापः पा कम का वा विद्यते।

·५०५ महाभाष्यप्रदीपोद्द्योता। (थ.पा. या.२) (न यादया यमाह यसपरिमुहाचितिवदवसः। १।३।८) (लुटि ध सापः। कपः ११।३।८३) न पादम्याङ् यमाङ् यसपरिमुह- रुचिनुतिवदवसः। ११॥ " छन्दसीति । (2) “सुपां सुस्लुको" (०। १ । ३ १) ऽयुपलक्षणमिदम् ॥ 'लुटि च क्लृपः। १।३।३॥ भाये अनुकृष्यते इति । (भा) "वृद्यः स्यसनोः” (११३८२) इत्यनेन त न मिद्धिः । तव चतुर्णमेव ग्रहणादितिभावः ॥ १ किमर्थकारः। स्यसनोरिन्येतदनुष्यते (११३१६२)। यदि ताई भान्तरेण चकारमनुत्तिर्मवति "झो लुडि" (१॥ ३ ॥६१) इत्यत्रापि पकारः कय विमाषा इत्यनुकर्षचार्यः (११३८ । यथेदानीमन्तरेणापि चकारमधामुत्तिर्भवतोहापि नाशकारेश वं सर्वे चकारा प्रत्यास्थायन्ते।

·“५७६ महाभाध्यप्रदीपोदयात। (लुटि ध स्पः । १।३।१६।) (व्य. १४पा. ३१ धा.) भाष्यकार इति। (क) नवकारेण स्पटा प्रतिपत्तिः । स्वरितवं तु व्याख्यानमा- पेचमिति वाच्यम् । तेऽपि चे समुचेतव्यविशेषमतिपत्तये नद- पेशायास्तस्यत्वादितिभावः । सर्वे चकारा इति । (भा) अनुत्तिफलका इत्यर्थः । तेन “आटच" (६। ११८०) रति रस्य पुनर्विधानार्थवपरभाष्येणाविरोधा । इति शिवभट्टसुतसतीगर्भजनागोजीभट्टक्षते महाभाष्यप्रदीपोद्योते प्रथमस्थाध्यायस्य तृतीये पादे द्वितीयमाह्निकम् पादश्च समाप्तः॥

·BIBLIOTHECA INDICA:
COLLECTION OF PRIENTAL "WOR
ORKS
PUDLISHED DY THE
ASIATIO SOCIETY OF BENGAL
NEW SERIE, No. 1029.
li
महाभाष्यप्रदीपोद्योतः।
MARABBASYAPRADIPODDYOTA
NAGEÇA BHATTA
EDITED BY
PANDIT BAHUVALLABIA QASTRI
TOL 11 FASCICULUS VII
CALCUTTA
PRINTED AT THE BAPTIST M133101 PR299,
AD PCOLISED BY THE
4812710 80C2E78, 37, TASK STRITT
1903.

·LIST OF BOOKS FOR SALE &T KE TIBRARY OF THE Asiatic Society of BENGAL, No 57, PARK STREFI, CALCUTTA, AND OBTAINABLE FROM TEF SOCILIYOAGINIS ESSRS LUZAO & CO, 46, GRRAT ROSSELL STREET, LONDON, VO, AND DIR OTTO HARRASSOVI, ROOKSELLEI LEIPZIG, GERMANY 1 0 0 Car plate covies (those onks marked with an asterisk cannot be supplied --30 of the Fascicb being out of stoc7. BIBLIOTII EOS INDICA Sanshrst Series Advaita Brain & S ddl (Text) Fase 1 4 @ /each Re S Adenitaclumta krastnbue Fase i 6 "Agni Porona (ext) 'nec 4-14/08 each 4 Aitareya Brahma Tol I Fasc 1 5 and Yol II F'Aec 1 6 Yol III Fasc 1 5 Vol IV F S 1 5/6 7 8 Ana Bhayam (Text) Faso Beach Aphorisms of S ndiya Englsh) Fase 1 12 Aitasahaerika Prnjun parem te (lert) Fase 1-6 @/6/ ench Acvatn dy aks (lext Fasc 116/ each 14 Avadana Salpalata (Sans and Tibetan) Vol 1 Fase 1 6; Vol II Fasc 16 @1/ each 10 Bhamat (1 est. Fasc 4 8 6) each Bhatta D pikn Sol I Fasc I 3 Brhaddē vatn (Text) Fase 1 4 ,6/-each Brhaddharma Purana (Text) Fasc 16/6/ each Bodb caryavatara of Ca tider Fase 1 Catalogue of Sanskrit Boobs and 3188 Fisc 1-3 @ 2/ each Qatapati a Bral mana raec 1-6 Catasahasrika Projcaparam ta (Text) Fasc 1-1 // each CatarTarga Chintamani Tezti Vole II 1-_0; III Part I Fall 1-18 Part II 1 asc 1-10/6/ each 19 Catasat asrika prn) R parimita Part 1 Faso 1 3/6/ 1 lokavartaka (Engl al) Fang 1-3 2 4 Oreots S tro of Ăpastambn (Text) Fasc 4-16 10ench Datto Çankhayana (Text) Vol I Fase 1-7, Vol II, Fagc 1-4 Yol III FABC 17/6 esch 6 10 Or Bhashyam Tert) Fase 1 3/6/ each 1 2 Dan Kryn kaum adi TBNC 1 6 Jadadbars Paddhati halagora Vol I Faso. 1-4 8 Kala Bladhara (Text) Fase 1- @/6/ ench Kala Vareka l'abo 1-4 Katantra (Text) 88C 1-7 /12/ each Katha Sant Sagnra, (Engl ol ) Faso 1-14/12/ each Kirka Perana Tert) Fase 1-9,6 each Lalite Vistara (Engl sh) Fase 1-3 @[12/ eacz Radens Perjat, (Testi Fasc 1 11 (6) each Mall bhagya prad pôdyota (Text) Faac 1-9 & lol II, Faro 1-7 @ 16/ oach Maut ka Sangraks, (Text) Fasc I 3 Bleach Markandeya i aranseng sh) Fase 1 6 12 casa ** naru Darça08 (Text) Faso 7-19 @ Gjesch Yurada mitt i Text Fas 1-3/6 Tyagarartike, Text Fuse 1-5 O TOY 11 Farn, 1 0: Vol 14, Fase 1-0 18/esch 4 8 S .

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः।
पाणिनिकात्यायनपतञ्जलिभ्यो गुरुभ्यो नमः।
कृतेऽय पतध्वलिना गुरुणा तीर्थदर्भिना।
सपा नयापनीजानां महाभाष्ये निबन्धमे ॥
अलभ्यगाधे गाम्भीर्यादुत्तान इव मोठयात् ।।
आ कडारादेका संज्ञा। १।४।१॥
नम्वविरुद्धानो संजानां विषये विरोधमाक विप्रतिषेधशास्त्रा-
ऽप्रहत्तेरम्य वैयर्थ्यमनुपपन्नमत आह
आकड़ारादिति । (के)
अविरोधमजानतः शङ्केति भावः । निरवकाशस्यले तु अवि-
रोधं जानतोऽपि गत्याह
विशेषेति । (के)
नत विरोधादपोत्येवकारार्थः ॥
च्या कडारादेका संज्ञा।१18 |
किमर्थमिदमुच्यते । अन्यत्र संज्ञासमावेशानियमार्थं वचनम् । वा।
थन्यत्र संज्ञासमावेशो भवति । शान्यत्र । लोके व्याकरणे च । लोक
तावत् । इन्द्रः एक पुरुहूतः मुरन्दरः । कन्दुः कोठः कुशूल इति । एकस्य
73

·- RKETrain (Ententuries) (८.५६.0 न च मंजानामिति । (२) r: Trrela न मोजाना- मदिनारिति भावः । नपेति। (२) থাৎ : দুগ্ধ পান। विरोधे या कामं सा न तदुभपगमार भिन्नफालत्वादिति । (२) वगतः ममाग्दांनादेवाविरोधो विपते वाधशामिति भाप्यारायः। संघटोनमेकाना विरोधच पभितरिती। एकापिरादेन मुटो याधमा "न निर" (1४18) रति पापलेन ममाति मामे (..) भाये । नागम्यले एक- परमाभावः पार एव । तप दभी वाधममविरोधे आस्वादरूप- मतभेदे एमियतम् । ते तु सूर्षे अन्यत्र यतवान एतथा प्यवस्माकाहापो परमानव कामताभ्यो मा रत्याः । यद्यपीति । (क) एवं पराम्तो विषम रति भावः । स्थ्यम्म पारः संज्ञा भवन्ति । व्याकरणेऽपि यम् संथमित्र प्रत्ययत् त्यसंधाना समावेशो भवति । पासानः वैदेहः वैदर्भ इयत्र प्रत्ययक्तितहागसंज्ञानी शमाशो भवति । अन्यत्र संशसमावेशादेश- स्मात्कारया या कड़ारादपि संशामा समावेशः प्राप्नोति। यते केव मंशा स्यादिति तथान्तरेय यनं मसिध्यतीति नियमाय वचनम् । एव.

·५० महामायप्रदीपोश्योता। (प.पा. था.१) (या कडारादेका संघा । १8111) उदाहरणेति । (क) तभेदेऽपि यदि ममावेशः किमु वामप्यं तद्भेद रति दृष्टान्त- तेति भावः ॥ ननु इन्द्रादीनाममार्यशनिमत्यवहुधाज्ञानपूरिणानि मरतिनिमित्तानोति। कथमेते मंशाभन्दाः शब्दप्रतिनिमित्तको हिम रति चेन। सत्यपि योगे रुठिमाण मंज्ञाशब्दसमिति भगवतोऽभिप्रायात् ॥ कर्मणि विधानमिति। (क) एवं स फलभेदादविरोधाच् न वाध इनि कैयटामयः । ममू- भयथा पाठनिये कथं संदेहोऽत आई। गुणदोषेति । (क) किं सम्भवमाचेण 'विधापाठोऽथावरमादिति वियतुं सद्विचारः कार्य इति भावः ॥ यत्नः। (के) जापकाश्रयणवकारादिरूपः॥ यद्यपि पर कार्यमिति पाठेऽपि सूचाणामन्यथा पाठः कार्यस्तथापि तच न वर्षगौरवं नापि प्रति- पत्तिगौरवमिति न स दोष इति भावः ॥ १ दिधापाठोऽर्थासरसाद। क । २ "पाठे" प्रत्यारभ्य “स दोष." इत्यन्तं नास्ति ।। मयोमैदमुथते । ध्यातिप्रयोजनमेतत् । किं वहींन । कथं त्वतेत् सूर्य पठितव्यम् । किमा कडारादेका संज्ञेति । याहोसित् प्राक् कडारात् पर कार्यमिति ! कुतः पुगस्य सन्देहः । उभयपालाचार्येच मिथ्या सूर्य ·५. महाभाध्यप्रदीपोद्योता। (था कडारादेका संज्ञा ।१।४।१।) (प.१ पा. 81 वा.) कार्यशब्देनेति । (के) संजा इत्येव तु नोकम् • उत्तरधानन्वयात् । यद्यप्यन्यान्यपि का-यप सन्ति वचनपुरुषनियमपूर्वनिपातादयः तथापि तेषां केनापि वाधप्रसत्यभावादाधितप्रवृत्ते चैतत् सूचमत्वात्तलाम इति भावः ॥ पूर्वया । (के) अनवकामया ॥ न नियमार्थमिति । (के) आधे पाठे तु एकैव संज्ञा न दितीयेति नियमे विध्यर्थत्वा- सम्भवात् ॥ श्रवच विध्यर्थत्वमम्भवेन नियमो न युफ इति भावः ।। मनु पर्यायेण प्रवृत्त्या पूर्वस्यापि चारितार्थसंभवेन संज्ञानां विरोधाभावेन च उभयोः प्रसको अवापि पाठे नियम एव स्यादत एतदेव चेति । (के) नियमेऽनुवाददोषापत्त्या वरं वाधकत्वकल्पनाद्वारा विधिव- मिति भावः ॥ प्रतिपादिता । केचिदा कडारादेका संज्ञेति । केचित् प्राक् कडारात् पर कार्यमिति । कमात्र विशेष | तत्रैकसज्ञाधिकारे तहधनम्। वा। तकसंज्ञाधिकारे तहत्तयम् । किम् । एका संज्ञामवतीति । ननु च यस्यापि पर कार्य तेनापि परम कर्तव्यम् । परार्थ मम भविष्यति । विप्रतिषेधे चेति (१ ३ ३ । २) । ममापि सधैकयार्थ पराध भविष्यात सरूपाणामेक शेष एकविभक्तो (१ ।२।६) इति । संशाधिकारयायम् ।

·महामाष्यप्रदीपोद्द्योतः। ५८९ (प.१४ पा.व्या. १) (था कडारादेका संशा।१।४।१1) विप्रतिषेधे (के) दत्यस्य दृस्वाधयेति शेषः ॥ भाव्ये परार्थमिति । (भा) अन(अपि। का) प्रकरणार्थमित्यर्थः। परार्थ यस्लया रुतं तदेव ममात्र रुतं भविष्यतीत्यर्थः ॥ ननु विशेग्यवाचिपदासविधाने नपुंसकमेव प्रयोकुमुचितं मंशापर्यायनामादिगम्दानामपि विशे- व्यवसभवाधात पाह संजेति। (क) प्रचुरममिद्धे (सिद्धे । ६) संज्ञाशब्द एव प्रकरणदुपतिष्ठते इत्यर्थः ॥ ननु "मरूपाणाम्" (१। २। ६४ ) त्यस्यातिप्रान्तलात् कथं तदर्थतास्येत्यत पाह अस्माञ्चेति । (कै) एकसंजाधिकारोत्तरमित्यर्थः ।। लिङ्गविपरिणामेनेति। (क) भावमाधने मेषशब्दे विभनिविपरिणमेनेत्यपि बोध्यम् । बड़योग धानात् यत्वया परायं कृतं तदेव ममात्र बुद्धिम्यं भवि- तत्र किमन्यच्छक्यं विज्ञातुमन्यदतः संज्ञायाः। ननावाच्यम् । था कड़ारादेका । किम् । एकासंज्ञा भवतीति । असंशया भपदसंश्योरस- मावेशः । वा। धङ्गसंज्ञया मपदसंजयोः (१।४। १३९४.१८) समा- वेशो न प्राप्नोति । सापिकः । बाहिष्कः । याजुक । धानुकः । (818 | १1 (1१।९) ७} ३] ५। ३१ ३६१०१२।११०) ·५८२ महाभाथ्यप्रदीपोद्योतः। (था कडारादेका संपा।१।।१।) (च. १। पा. था.१) ष्यति इत्यर्थकतथा तवत्यमचानुवर्तते इत्येव भाष्येण (भाव्यं न । का) व्याख्यातम् ॥ नम्वेवमपि संज्ञेत्यधिककार्यमेवेत्यत वार संज्ञाधिकारश्चेति ॥ (भा) किम् (भा) इतिप्रश्नः। “एका संज्ञा" इत्याद्युत्तरम् । प्रने मामान्ये नपुं- सकम्। मर्पिः शब्दादा यष्ठक तदस्य पण्यमिति (वार) इसन्तलात कः । तवाङ्गसंज्ञाभावे किं स्यादत श्राह असत्यामिति ॥ (2) अनङ्गस्यापौति । (क) यद्यपौष्टानुरोधात् समावेशोऽपि ज्ञापयितुं शक्यस्तथापि लक्ष- कारणानामिष्टानिष्टे दुये इति भावः ॥ देवदत्तो गार्य इति । (2) वाक्यसंस्कारपक्षे इदम् । प्रत्ययपहणपरिभाषया वृद्धिवारणं शक्यमिति चिन्थम् । कुमुद्दान् इति ड्मतम् । सिद्धान्तस्वित एव ज्ञापकात् ममावेग इति “परं कार्यत्वम्" इत्यत्र सवन्तममुदायात् कथं तद्धितस्तदुत्पत्तावपि कथं पूर्वपदे विभक्षिश्रवणमत पाह वामव्यः । माण्डव्य इति (७।१।१६ । (१.५) ६ । । ।१४६ 101॥ ११०) । धनवकारी मपदसंज्ञे था संच वाधेयातम् । परवचने हि निय- मानुपपत्तेवमयसंज्ञाभावः । यस्य पुनः परं कार्यत्वं नियमानुपपस्त- स्योभयोः संज्ञयोर्भावः सिद। कथम् । पूर्व तस्य भपदसंझे पराङ्गसड़ा। कपम् । एवं स वसति । यस्मात्प्रत्ययविधिस्तदादिशुपतिनं पदम् । .

·महाभाष्यप्रदीपोद्योवः । (ध. १। पा. 8। था. १) (या कडारादेका संज्ञा१181) परं कायति। (क) शब्दस्य भावधार्थः । सचैकदेशदारा एतन सूचार्थरूपः । अनु- देर्थविशेषणकमब्दस्वरूपप्रतीतेरितिभावः ॥ ततः इति । (कै) अनुवर्तमानस्यापि विषयकोटौ निवेशादितिभावः ॥ अङ्ग सदिति । (क) खादिषु यदङ्गं तत्पदमिति व्याख्यानेनानुवादसामर्थ्यादन- पदवयोः समावेश इति भावः । नन्वनुवृत्तिसामर्थ्यात् समावेशोऽत एका संज्ञेति ॥ (क) तदुनं भाय्ये एका संज्ञेति वचनाद् (भा) इत्यादि ॥ वाधे इति । (क) उत्सर्गापवादन्यायेनेति भावः ।। ना क्ये (१ । । । १५)। सिति च (१ 18 1१६) । सादिय्वसर्वनामस्थाने (८।३।६४) । यचि भम् (१ | 8 | १८)। तस्यान्ते प्रत्यये व्यामिति । तनारम्भसामर्थ्याच्छ भपदसंडे पर कार्यवाचाङ्गसंज्ञा भविष्यति । ननु च यस्याप्येकसंज्ञाधिकारस्तस्याप्यङ्गसंज्ञापूर्विके भपदसंज्ञे। कथम् । व्यनुरत्तिः क्रियते । पर्यायः प्रसज्यते । एकासंज्ञेति वचनान्नास्ति योगपद्येन सम्भवः । कर्मधारयत्वे तत्पुरुषग्रहणम् । वा । कर्मधारयत्वे तत्पुरुषग्रहणं कर्तव्यम् ।

·५८ महाभाथ्यप्रदीपोद्योतः । (या फडारादेका संवा ।१।।१।) (थ. १. पा. । था.) इह विति। (कै) हापि तथैव स्यादितिभावः ॥ कथमिति चेदिति । (क) पदमित्यनुवृत्तावपि उभयोर्विधेयतया कथं भमंजा पदकार्य- मिति प्रश्नः ॥ उच्यते इति । (के) नानेन पदसंज्ञा विधीयते किन्त्वनुद्यते इतिभावः ॥ पदसंज्ञा प्रवर्तते इति । (क) तबुद्धिः प्रवर्त्तते इत्यर्थः । अनुवादमामर्थ्यादितिभावः ॥ इह तु "एका संजेति" नियमवाधनाय विधेयतेति विशेष इति बोध्यम् । वस्तुतस्तदाय्यमन्यार्थकं न त एवमर्थकमिति तत्रैव निरूपितम् ॥ नन्वनया रीत्या परकार्यम् इति पाठेऽपि ज्ञापितसंज्ञावाधस्या- संज्ञावाधाय पर्याय एव स्यात् न तु समावेश रति चेन्न । अनुमि- ताप्राप्यपवादभूतत्वादस्याः प्राप्ते पितो वाधस्तदितरपर्यवसायोति समावेशसिद्धिरित्याशयात् ॥ ननु यहुनौहेः मंज्ञानिवृत्तये तब तत्पुरुषग्रहणमावश्यकमत शाह सत्पुरुषः समानाधिकरणः कर्मधारयः (१ । २। ४२) इति । एकसंज्ञाधि- कार इति चोदितम्। यक्रियमाणे बनवकाशा कर्मधारयसंज्ञा तत्पुरुषसंज्ञा वात। परवचने हि नियमानुपपत्तेस्तस्योभयोःसंज्ञयो वः सिद्धः । कथम् । पूर्वा तस्य कर्मधारयसंज्ञा परा तत्पुरुषसंज्ञा । कथम् । एवं स वध्यति । पूर्वकालैकसर्वनरत्पुरायनवकेवलाः समानाधिकरणेन कर्मधाय 1 ·५५ महाभाध्यप्रदीपोद्योत । (य. १॥ पा. ४। व्या. १) (या कडारादेका संज्ञा ।१।४।१1) एका संज्ञेति ॥ (क) अन्यत्र वेति। (क) यथान्याममित्यर्थः॥ मया विति। (कै) परं कार्यववादिनेत्यर्थः । ननु ममानाधिकरणग्रहणमपि कर्त्तव्यमिति 'किं तत्पुरुषपदकर्त्तव्यतैव विशेग्योद्यतेऽत श्राह भाथ्ये एकसंज्ञाधिकार इति ॥ (भा) चोदितमिति । (भा) यद्यन्यत्र मा संज्ञा तदोभयं कार्यम् एकसजाधिकारे तत्पुरुष- प्रकरणे "नवकेवलाः समानाधिकरणेने"त्युत्तरं करणे तु अधि- कारादेव समानाधिकरण इति लभ्यते इति तत्कर्तव्यतैव २चोदितेति भावः ॥ अनवकाशेति। (भा) यथाचानवकागत्वावबौहिमज्ञां बाधते तथा तत्पुरुषसंज्ञा मपि बाधेतेत्यर्थः ॥ १ किं तत्पुरुषपदकर्तव्यमिति । क । २ व्य२ मा १। सू४९. ३ नोदिता । का। इति (२ । १ १ ४६) ! एवं सर्व कर्मधारयप्रकरणमनुक्रम्य तस्यान्ते श्रितादि- स्तत्पुरुष इति । (२ । १ । २३)। तत्रारम्भसामर्थ्याच्च कर्मधारयसंज्ञापर कार्यत्वाच तत्पुरुषसंज्ञा भविष्यति । ननु च यस्याप्येकसंज्ञाधिकारस्त- स्थापि तत्पुरुषसंज्ञापूर्विका कर्मधारयसंज्ञा ! कथम्। अनुरत्तिः क्रियते। पर्याय प्रसज्यते । एका संज्ञेतिवचनान्नास्ति योगपद्येन संभवः ॥ तत्पुरुषत्वे 71 ·महाभाष्यप्रदीपोद्योता। (व्या कहारादेका संज्ञा ।१ ।११।) (च्य. १.पा. 8! था.) योवमिति। (के) कर्मधारयप्रकरणन्ते "दितीयाश्रित" इत्यादिपठनीयं श्रिता- दिमपेक्ष्य च तत्पुरुषसंज्ञा कर्तव्येति भाय्यार्थं मत्वा श्रद्धेयं यदि तु "द्वितीयाश्रित" इत्यादि कृत्वा कर्मधारयप्रकरणमनुक्रम्य "उप- पदमतिडिमि" प्रकरणाने श्रितादिभिस्तत्पुरुष इत्युच्यते तदा नेयं गङ्केति ध्येयम् ॥ परन्त्वत्र पक्षे श्रितादिभिरित्यस्याधिकरणाद् गौरवं भवतीत्युपाध्यायोक्कमेव सम्यक् ॥ नन्वेवमपि समानाधि- करणस्य तत्पुरुषत्वं न स्यात् तत्पुरुष इत्यस्योत्तरचैव सम्बन्धादत तथा तत्पुरुष इत्यत्र चेति । (कै) च कर्मधारयसंजया तत्पुरुषत्वस्य पर्याये सिद्धे परं कार्यमिति समावेशार्थमिति भावः। श्रच पक्षे बहुमोहिमंजा- विषयेऽस्याप्रमतिरेवेति बोध्यम् ॥ ननु दितीयाध्यायस्य तत्पुरुष- मंजायाः प्रथमे कथमनुत्तिरत आह १ छ।पा। सू२४॥ २ च्यापासू१८॥ २ "कर्मधारयत्वस्य पर्याये सिद्धे"। । “परम्" इत्यारभ्य “योध्यम्" इत्यन्तं मास्ति । का। दिशु च ग्रहणम् । वा। तत्पुरुषत्वे दिगु घ यपणं कर्मयम् । तत्पुरुष' (२।१। २२) दिगुच(२ । १. २३) इति चकार' कर्तव्यः। व्यक्रियमाणे शि चकारेऽनवकाशा दिशुमंश तत्पुरुषसंज्ञा पात । परवचने हि नियमानुपपोरभयसंधाभाषा| यम्य पुनः परं कार्यत्वं नियमानुपपत्त. मतम्योभयो। सहयोर्भाव सिदः । कथम् । पूर्वा तम्य दिगुसंज्ञा परा ·५८७ महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । (च. १1 पा. 81 घ्या. १) (या कडारादेका संन्ना । १ ।। १) व्यधिकरणानामिति ॥ (के) द्वितीय एव पूर्वकालैकमर्वजरत् पुराणनवकेवलाः समानाधि- करणेन कर्मधारय इत्येवं कर्मधारय मंज्ञा करिय्यत इति भावः ॥ पुंवद्भावेति । (क) "स्त्रियाः पुंवद्" इति तु "न कोपधाया" इति निषिद्ध- मिति भावः ॥ यथा न्यासे तत्पुरुषानुवादेन कर्मधारयसंज्ञाया आकडाराद् पहिः कृतत्वेन समावेशसिद्धिरिति तत्त्वम् ॥ ननु "दिएच" इति सूत्रपाठा "द्विगुरइति अनुपपन्नमत प्राइ दिगोरिति। व्याप्तिन्यायात् कड़ाराः कर्मधारये इत्ययमेवावधिरिति तात्पर्यम्। श्राद्दन्दादिति तु नोकम् । “इन्दय प्राणी"त्यस्याव- धित्वापत्तौ भम्बुद्यामन्त्रितमंजयोः समावेशानापत्तेः ॥ परस्तादिति । (क) सर्व द्विगुप्रकरणमनुक्रम्य (भा) “समावेश" इत्यारभ्य "इति तत्वम्" इत्यन्तं नास्ति । क: तत्पुरुषसज्ञा। कथम् । एवं स वक्ष्यति । तद्भितार्थोत्तरपदसमाहारे च (२ । १। ५१) संख्यापूर्वी दिगुः (२।१ । ५२) इति । एवं सर्व हिगुप्रकरणमनुक्रम्य तस्यान्ते श्रितादिस्तत्पुरुष इति (२ । १ । २४) । तत्रारम्भसामर्थाच दिगुसंज्ञा परं कार्यवाच्च तत्पुरुषसंज्ञा भविष्यति । ननु च यस्थाप्ये कसंज्ञाधिकारस्तस्यापि तत्पुरुषसंज्ञापूर्विका दिगुसंज्ञा । कथम् । अनुत्तिः क्रियते । पर्यायः प्रसज्येत । एकासंज्ञेति वचनानास्ति ·५८ । महाभाष्यप्रदीपोद्योत । (था कडारादेका संज्ञा ।१।।९) (थ १ । पा. ३) या १) इत्यादिग्रन्थञ्च । अन्ये तु चकारघटितं द्विगुयेति सूत्र कर्तव्य- मिति भाष्यार्थमाः। कृतमेवैति न दोष इति तत्त्वम् ॥ ननु गत्युपमर्गमजयोः समानविषयत्वात् कथमुपर्गत्वम्यैव निरवका - लमन पाह ऊर्यादीति। (2) गतिवेनकोरुत्य सावकाशत्वाभिमानः। गतिखरो “गतिरन- न्तर" इति पूर्वपदप्रकतिखरः। “उपसर्गादसमास" इति एवम् । "उपमर्गात् सुनोती"ति षत्वम् । "दिवः कर्म " इत्यत्र मजयोः समावेशेन तद्धात्वर्थसाधकतमे शनिदयसमावेशो बोयते ॥ समावेशस्येति । (के) करणत्यादक्षाणां बनौया । अकर्मकलाभावात् परस्मैपदाभावः। प्रयोज्येऽकर्मकत्वप्रयुक्तकर्मत्वनिवृत्तिद्वारा यज्ञदत्ते बतौया च इति भाव' । हतीयेव चात्र शास्त्रवत्त्वाच्या निदयबोधिकेति बोध्यम् ।। ननु कर्मवविधानमामर्थ्याद्वितीया इत्यत पाह . १ कर्मत्वाचाकर्मकवाभावात् । क : २ 'यणावकर्मकाई'।१।३।८८ ॥ । - योगपद्येन सम्भव : गतिदिव कर्महेतुमत्सु च ग्रयम् । दा। गतिदिद कर्महेतुमत्सु च ग्रहणं कर्त्तव्यम् उपसर्गा क्रियायोगे (२ । ७ । ५६) गतिश्च (१18 ६.) इति चकार कर्त्तव्य । व्यक्रियामाणे हि धकारेऽनवकाशो- भसर्गसंज्ञा गतिसज्ञा वाधेत । परवचने हि नियमानुपपत्तेभयस ज्ञामाव- सिद्ध ! कथम् । पूर्वा तस्योपसर्गसंज्ञा परा गतिसंज्ञा । बारम्भसाम- ·५र महाभाष्यप्रदीपोद्योत । (.१। पा. |श्रा १) (या कडारादेका संना । १ । ४।१1) कर्मसंज्ञा चेति । (क) इदमुपक्षण कर्मणि लकारादेरपि । तृतीयात्विति । (क) १“कर्तृकरणयोरि"त्यत्रास्योपस्थितिम्तु अद्योगे चरितार्थेति भावः ॥ न च स्तोकं पाक इत्यादावपि पठीस्यादिति वाच्यम् । कर्तृमाहचर्याद् अधात्वर्थकर्मण एव यहणेनादोषात्। न चैव मनमा देव इत्यादिप्रयोगः कथ हेतुस्तौयान्तेन पचाधजन्नो देव- शब्दम्य समासे मिद्धत्वात् । केचित माधकतमगत कर्मवानिवोधे- ऽक्षान् दीव्यतीति प्रयोगे दृढतर मानं चिन्यम् । कार्यकालपटे- ऽपि परत्वात् तौया बाध्ये न्याय्ये उपस्थितेरेव न्याय्यत्वात् । किञ्च तच फल्लाश्रयत्वविवक्षया कर्तरि इति कर्मत्व न च तदा करणत्व- १य २। पा ३ सू१७॥ २ "इत्यादावपि" इत्यारभ्य "तच फ्लाश्रयत्वविवक्षया" इत्यन्त नास्ति लण्डीय विवरणपुस्तके ।। चिोपसर्गसंज्ञा परं कार्यत्वाच्च गतिसज्ञा भविष्यति । ननु च यस्याप्ये- कसज्ञाधिकारस्तस्याप्युपसर्गसंज्ञापूर्विका गतिसंज्ञा । कथम् । व्यनुत्ति क्रियते । पर्याय प्रसन्येत । एकासक्षेति वचनानास्तियोगमद्येन सम्भव । गतिसज्ञाप्यनवकाशा सा वचनाद भविश्यति। सावकाशा गतिसंज्ञा ! कोऽवकासू । ऊर्यादौन्यवकाश (९ । ।। ६)। प्रादौना या गतिसंज्ञा सानवकाशा । गति । दिव कर्म । साधकतमं करणम् (१ 181 8२) दिव कर्म च (१ । । । १३) इति धकार' कर्तव्य' । व्यक्रियमाणे हि चकार- - - ·५४. महाभाध्यप्रदीपोद्योतः। (या कडारादेका संचा।१।४।१) (प.१ । पा. 8 | बा.१) मिति न दोषः। किञ्च "क्डिति च" इतिसूचकैयटोकरीत्या यथोद्देशेऽपि प्रधानानुरोधेन गुणानां स्वात्मभेदकल्पनस्य तुल्यतया विशिष्यकार्यकालपक्षे इत्युतिरनुचिता। किञ्च कार्यकालपक्षे- ऽयादिभ्य. परैव प्रग्यमंजा इति २"अदमोमाद्” इति सूत्रभाष्यो- करीत्या "अपादानमुत्तराणि" गां दोग्धि पय इति अचत्य भाव्या- मङ्गतः। आकारारस्थसंज्ञानां यथोद्देशत्वमेवेति च तदुक्त्यसङ्गति- रित्याः ॥ "हेतुमति च" इति च ग्रहणम् इति भ्रमं वारयति हेतुसंज्ञेति ॥ (2) निबन्धन इति। (कै) ननु वात्सौवन्धु. इत्यच सुताप्राप्ने भाथ्यस्य न्यूनतैवेति चेन्न । सुतविधायके दूराद् श्राकान ज्ञापनमात्रीपलक्षणं न बभिमुखी- सत्य ज्ञापनरूपसम्बोधन विभक्तिनियामकस्योपलक्षणम् । एवं चाग- च्छतु भवान् गार्गोबन्धुर्वात्मौवन्धुरिति वाक्यवर्तिन उदाहरणत्व- १ व्य१! पा ११ सू५. ३ य ३। पा१ । सू२६ । २ थापा १ सू१२ ॥ 8 सम्बोधनम्य । क नवकाशाकर्मसंशाकरणसंज्ञा बाधेत । परवचने हि नियमानुपपत्तेरभय. संज्ञाभाव । यस्य गुन परं कार्यत्वं निममानुपपत्तेस्तस्योभयोः संज्ञयोर्भाव सिद्धः । कथम् । पूर्वा तस्य कर्मसंज्ञा पराकरणसज्ञा । कथम् । एवं च वक्ष्यति । दिव साधकतमं कर्म। ततः करणम् । करणसं च भवति साधकतमग। दिव इति नितम् । तत्रारम्भसामर्थ्याच कर्मसजा पर कार्यत्वाध करणसभा भविश्यति। मनु घ यम्याप्येकमज्ञाधिकारस्तम्यापि ·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। ૫૯૧ (प.१ । पा, 8 या. १) (या कडारादेका संचा।१।।) मिति भास्था यसवेनादोषात् । अतिप्रसङ्गस्तु व्यवस्थित विभाषया अनभिधानेन वा परिधरणीय इत्याहुः॥ चिन्त्यम् इति । (क) अवेयं चिन्ता । अस्मादेव भाय्यप्रयोगात्तस्यानित्यत्वं तेनोक- प्रयोगमिद्धिरित्याजः॥ ततो घिसंज्ञं चेति । (क) तथाच नदीधिमंजाविषये ते संज्ञे नदौघिसंज्ञे पूर्विके इति भाय्यार्थ इति भावः ।। पर्यायाथै वेति । (के) एवं हि एका संजेति नियमो न बाधित इति भावः । तदनस्य घिनदीसंज्ञे इति सिद्धान्तः ॥ ननु चेति। (के) तत्र गवादिपरमिचोऽभावात् तिङ् परस्मैपदमेव ग्यते इति भावः ।। पर्याय इति । (के) । करणसंज्ञापूर्विका कर्मसंज्ञा । कथम् । अनुवृत्तिः क्रियते । पर्यायः प्रस- व्येत । एकासंति वचनानास्ति योगपद्येन सम्भवः । दिव कर्म! हेतुमत् । खतन्तः कर्ता (९ । ५8) तत्प्रयोजको हेतुश्च (९ । । । ५५) इति चकारः कर्तयः । व्यक्रियमाणे हि कारे यनवकाशा हेतुसंज्ञा कर्मसंज्ञा वाधेत । परवचने हि नियमानुपपत्तेरभयसंज्ञाभावः। यस्य पुन' पर ·। ५८२ महाभाग्यप्रदीपोद्योग । (या कडारादेका सन्ना। ५।।१।) (घ १ । पाया ) एकसज्ञाधिकारावाधायेति भाव ॥ वस्तुत इष्टानुरोधादूर्णोते- विभाषागृहणच समावेशज्ञापकत्वमेवास्येति “एका मजा" इति पाठेऽपि न दोष ॥ ददानों पर कार्यत्वपचे दोषानाह भाय्ये परवचन इति ॥ (भा) "ऋत्विये" "तदस्य प्राप्तमि"त्यधिकारे "तोरण" इति वर्तमाने "छन्दसि धम्" इति घम् ।। पदसंज्ञात्विति । (के) गुणेऽवादे ३ 'चोप शाकल्यस्य" इत्यर्थमपि सेति बोध्यम् ।। नियमार्थमिति । (कै) यद्यपि पर कार्यवपक्षेऽपि गत्यादिसूच नियमार्थ तथाप्यत्र पने इष्टमिद्धिरिति भाव ॥ ननु परत्वात् कर्तृत्वे प्राप्ते कर्मम ज्ञा- विध्यर्थमेव गत्यादिसूत्र स्यात् कथ नियमार्थत्वमित्यत श्राह २ व्य५ । पा १ । स १०६ । १ प ५। या । सू.. २ घरापासू१९। कार्यत्व नियमानुपपत्तेस्तस्योभयो सयोर्भाव सिद्ध । कथम् । पूर्वा तस्य हेतुसज्ञा परा कर्ट सज्ञा । कथम् । एवं स वक्ष्यति । स्वतन्त्र प्रयोगको हेतुरिति । तत कर्ता । कर्तसज्ञाश्च भवति स्वतन्त्र । प्रयोगक इति निट- कम् । तत्रारम्भसामर्थ्याच हेगुसज्ञा पर कार्यत्वाच कटंसज्ञा भविष्यति । मनु च यम्याकमज्ञाधिकारस्तम्यापि कर्टसज्ञा पूर्विका हेतुसज्ञा । कथम् । प्यनुवृत्ति क्रियते । पर्याय प्रसञ्चेत । एकासति वचनानास्ति ।

·महाभाष्यपदोपोद्योतः। ५८३ (प.१ । पा. पा. १) (या कहारादेका संज्ञा१111) तथा होति ॥ (क) प्राधान्यादिति । (के) गन्दशास्त्रत्वाच्छान्दं प्राधान्यं अनारशलादिभ्यो यन्नवा शोके- ऽपि अन्तरङ्ग कार्यात् प्रधानकार्यस्य बलवत्त्वं दृष्टं मन्त्रिराजस्यले इति भावः॥ अविरोधादिति । (के) पूर्वपापवादेन निवर्तितम्य परकार्य्यस्य प्रवर्तकेनानेन निरव- काशपूर्वकार्यस्य निवर्तयितुमशक्यतया एकमना नियमरास्त्येिन च विरोधाभावादित्यर्थः ॥ गत्यादीनामेवेति। (के) एषां कर्मसंज्ञेव इति निममस्त न । प्राक् कड़ारादिति शास्त्र- बाधापत्तेः ॥ श्रारम्भसामांच इति (भा) भाग्थे । "तुमति " इति सूत्रे भाय्ये गतिसूचनियमलोया कर्तरित्यण्यन्तधातुविषयत्वावग्यकत्वेन एयन्तधातुविषयस्य "कर्नु। १ध।पा। सू२४ । २ च्य।पा।सू ०६ । योगपद्येन संभव । गुरुलघुसने नदोधिसंज्ञे । वा । गुरुनधुसंझे नदीधि- संज्ञे वाधेयाताम् (९ 18 । ३-१२) । गार्गीवन्धुः । वात्सोवन्धु (६।२ । १.८४८३३)। वैद्रम् ।(२ । २ ॥३२६५।१।१३१) विविनय्य (ए। 81 १६)। परवचने हि नियमानुपपत्तशमयसंशमाव । यम्य पुनः पर कार्यत्वं नियमानुपपत्तेस्तस्योमयो. संश्योर्भाव सिद्ध । कथम् । पूर्वे तस्य 75 ·पू.8 महाभाष्यप्रदौमोद्योतः। (छा कडारादेका संज्ञा। 18 ! ११) (प.१ । पा. ४ । था. १) रोमिततमम्" इत्यस्यारम्भमामादित्यर्थः । यत्वेतद्भाव्यवलादु गत्यादिसूत्रं विध्यर्थं परत्वान्तरङ्गलोपजीव्यत्वैः कर्तृत्वप्राप्तः । एवं च पाचयत्यादौ न दोषः। यत्र “श्रारम्भसामर्थ्याद्" इत्यस्य गत्यादि- सूचारम्भसामादित्यर्थ इति तन्त्र प्रधानानुरोधेन सर्वतो बल- वत्त्वात् । किं चात्र पाठे विध्यर्थत्वं दुरुपादमुभयोरप्यविरोधात मातेरिति दिक्॥ यदीति । (क) ननु समावेशस्य सिद्धत्वेऽपि पक्षे कर्तृत्वमाचरूपपर्यायार्थं तदस्तु न च संज्ञयोः समावेशेऽपि तत् कार्यशतयोटैगपद्यायोगान कार्या:- न्तरस्य चाभावात् पर्यायः फलतीति वाच्यम समावेशेऽस्य कर्मभि- नत्वाभावेन २"उभयप्राप्तौ” इति निषेधापत्तौ नित्यं षष्ठी। पर्यायेत् कर्तृत्वे निषेधेऽपि कर्मवे तदभावात् पक्षे भायं षध्येति विशेषादिति चेन्न हविषयेऽनमिधानेन तादृशप्रयोगस्वाभावा- दिति भाय्याशयात् ॥ १ सम्पवेणे ।। २ प२ । पा ३। सू६६. नदीधिसंज्ञेपरे गुरुलघुमंझे। सधारम्भसामर्थ्याध नदौघिसंज्ञे पर कार्य- त्वाच गुरुलघुसंज्ञे भविष्यता: ननु च यम्याप्येक्रसंशाधिकारस्तस्यापि नदीधिसंज्ञाधिकारस्तस्यापि मदोघिसंशापूबिके गुगलघुसंशे। कथम् । धनुत्तिः क्रियते । पाया प्रसन्येत । एका मंझेति वचनानास्ति यौम्पोन सम्भव । परस्मैपदसंशा पुरुषसंज्ञा । वा । परमोपदसंज्ञा पुरुषसंज्ञा वाधेत (UPER.१) परवाने हि नियमानुपपत्रमयसंज्ञामाव'! यस्य पुनः पर कार्य नियमानुपपरोक्तम्योभयो मंज्ञयोर्भाव सिट्न । कथम् । पूर्वी ।

·५६५ महाभाष्यप्रदीपोद्योत । (घ १ । पा 8 । प्या. १) (या कडारादेका संज्ञा १।।१।) हृक्राविति । (क) सकरावित्युचितम् । यदा सूचगतकतयणदेणे रेफान- कृशब्दानुकरणोत्तरपददन्दोऽय द्विचनान्त इति बोध्यम् ॥ ननूपपा- दितरीत्या संज्ञासमावेशसम्भव इत्यत श्राह अयं भाव इति ॥ (क) तब घिलक्षणे इति । (क) गुणेन नदौत्वनिमित्तविनाशेन युगपत्तयोरसम्भवेन नदीसंज्ञापे- तथा परबादिति भावः ॥ अलं विधित्वाच्चेति । (के) पूर्वविध्यभावाद् १"चः परमिान्" इत्यस्याप्यभाव योध्यम् ॥ तस्मादिति । (कै) दृष्टानुरोधादेवमेव कल्यते नत्वल्विधावपि स्थानिवत्वादि- तिभावः ॥ भाय्य १ थापा १सू५७॥ तस्य पुरुषसंज्ञा परा परस्मैपदसज्ञा। कथम् । एवं स वक्ष्यति । तिषस्त्रीणि पौणि प्रथममध्यमोत्तमा इति । एवं सर्व पुरुषनियममनुक्रम्य वस्यान्ते ल परस्मैपदमिति । सघारम्भसामर्थ्याच्च पुरुषसंज्ञा पर कार्य- वाच परस्मैपदसंज्ञा भविष्यति । ननु च यस्याप्यक संज्ञाधिकार. स्तस्यापि परस्मैपदसंज्ञा पूर्बिका पुरुषसंज्ञा । कथम् । व्यनुत्तिः क्रियते । पर्याय प्रसज्येत । एका संज्ञेति वचनानास्ति योगपद्येन संभव' ।

·५८ महाभाष्यपदोपोदद्योता। (था कडारादेका संज्ञा ।। 81१1) (थ.१ । पा. था.) अाश्रयाभावादिति। (भा) नदौलस्याश्रयतहखाभावादित्यर्थः यस्य विति। (क) नदौलाभावे चित्वानिरत्तेर्गुणेन यणो या धात् यो निमित्त नदीवमिति भावः ॥ मास्तु शेषवचनं घिसंजानिवृत्त्यर्थ बनौहि- प्रतिषेधार्थ तत्कर्तव्यमेवेत्याह भाय्ये बहुब्रौद्यर्थं विति ॥ (भा) अनेति । (क) उन्मत्तेति तान्तस्य पूर्वनिपातस्तु बहुनौहित्वाभावेऽयुपसर्जन- खेन तं विना संज्ञाया अप्रतीतेश्चार्थिक इति भावः ॥ नित्यनपुंसकत्वं तु संज्ञयोः समावेशन मिद्धम् ॥ 'पाक्षिकः कविति । (क) भेषादिति कपो न “संज्ञायामिति" निषेधात् चिन्त्यमिदम् । १ उपलब्धयटे "पाक्षिकश्च कम्” इत्यस्ति । २ थ६ । पा ३ । सू३८॥ परस्मैपदसंज्ञाप्यनवकाशा वचनाद्भविष्यति । सावकाशा परस्मैपद- संज्ञा। कोऽवकाशः । शटक्कर अवकाश ( ३।२।१२४-१०७) । परवचने सिति पदं मम् । वा । परवचने मिति पदं भसंज्ञामपि प्राप्नोति (११६ --१८)। व्ययं ते योनिविय (५११.६।६।३।१०६)। प्रभाम् विन्दाम ऋविधाम् । थारम्भसामर्थ्याच पदसंज्ञा पर कार्यत्वाच मसंज्ञा प्राप्नोति । गतिबुद्ध्यादौनां ण्यन्तानां कम्म कर्तृसंज्ञम् । वा । गतिबुद्ध्यादौना एण्यन्तानां कर्म कर्नसंज्ञममि प्राप्नोति (११४५२/५१) । च्यारम्मतामर्थाच ·महामाय्यप्रदीपोद्योत । પદ (प...पा. | घ्या.) (या कहारादेका संज्ञा ।१।४।१।) मेषपाहणे तु नदीपदरितममुदायस्यान्यपदार्थ विद्यमानस्य समा- मोकः शेषत्वाभावान यानीहिरिति बोध्यम् ॥ ननु ममानाधि- करणसमामोऽयम् । अत एव मृगचपलेत्यादौ पुंवत्वं तत् कान्य- पदार्थप्रतीतिरत आह यदेति । (क) अयमपि पक्षस्तत्सूत्रभाय्ये स्पट. ॥ भावरूप इति । (क) विशेष्यभूत दूत्यर्थ । समाहियमाणेति । (क) "ममाहारे" इत्यत्र कर्ममाधनः समाहारशन्द इति भावः ॥ अशेपत्वादिति । (कै) पोषादिति सूचे ममामान्तापेक्षया शेष इत्यभिमानिनेदम् । १ नदौभित्र (२।१।२०) इति सूत्रे भाष्ये। २५२ पा२। सू२३ । । कम्मसंज्ञा पर कार्यत्वाच्च कर्बुसंशा प्राप्नोति । नैष दोष । प्याचार्य- प्रत्तिपियति न कर्मसज्ञाया कर्तृसंज्ञा भवतीति यदयं “मोरन्यतर- स्याम्" ( १७५२) इत्यन्यतरस्या ग्रहण करोति । शेषवचनं च घि. संज्ञानिवृत्त्यर्थम् । वा। शेषग्रहणं च कर्मयम्। “शेषोध्यसमि" (१।४।७) इति । कि प्रयोजनम् । घिसंज्ञानिरत्त्यर्थम् । नदौसंज्ञाया विसंज्ञा मा भूदिति । शुकथै पध्यत्यै बुध्यै धेन्वै ( १३।११२-१११)। इतरचा हि परं कार्यात्वाध धिसंज्ञारम्भसामर्थ्याच्च "डितिहखश्च (१४) ·महाभाष्यप्रदोपोद्योतः। (व्या कडारादेका मंज्ञा।१।४।१।) (च. १ । पा : प्या. १) अनन्तरवहनीयधिकारापेक्षं शेषत्वमिति भाग्यमम्मतपत तम्यापि प्रसङ्ग इति चिन्यम् ॥ टचश्चित् करणदिति । (क) अस्यान्यन राजगवीत्यादौ चारितार्थ्यादिदं चिन्यमिति कथित् ॥ पञ्चपाचमिति । (कै) अच मेषत्वात् कपोऽप्यापत्तिः। एतानि प्रयोजनानि शेषग्रह- णस्य पदतः शेषार्थकत्वपचे । विकतः शेषे तु अन्यं वयं शेषग्रहणे कते सिध्यति । श्राद्यं तु प्रयोजनदयविकतः शेषे शेषग्रहणे कृते- ऽपि न सिध्यतीति बोध्यम् ॥ समासवाच्यत्वे इति । (के) समास एव क्रान्ताद्यर्थप्रतौतेः । यदागमे हौति न्यायेनेकार्थी- भावबलात् समासस्यैव मोऽर्थ इति भावः ।। यदा विति। (के) एका भावस्तु पञ्चम्यर्थान्तर्भावेनेति तद्भावः ।। इति नदीसंज्ञा । न वासंभवात् । वा। न वा कर्तव्यम् । नदीसंज्ञार्या विसंज्ञा कस्मान भवति । त्यसंभवात् । कोऽसावसंभवः । इखलक्षणा हि नरोसंज्ञा घिसंज्ञायां च गुणः । वा। इखलक्षणा हि नदीसंज्ञा घि- संज्ञायां च गुणेन भवितव्यम् । (७३।१११) तत्र वचनप्रामाण्यानदी- संज्ञायां घिसंज्ञाभावः । वा। तत्र वचनप्रामाण्यानदौसंज्ञाया घिसंज्ञा न भविष्यति । किं कारणम् । ध्याश्रयाभावात् । याश्रयाभावान्नदोसंज्ञाया ·५९६ महाभाष्यप्रदीपोद्योत । (व्य. १ । पा. ४ | था.१) (च्या कडारादेका संज्ञा । १111) क्रियमाणेऽपौति । (के) तत्कर पामेव प्रथमो दोषः । कृते दोषान्तरमपौति भावः ।। मझ्यासमानाधिकरणनना ममामोतः शेषत्वाभावात् तत्र बहु- प्रौद्यमाप्तिरिति बोध्यम् ॥ शेपग्रहणं न करोतीति । (के) पदतः पार्थ म करोतीति विकतः शेषार्थ तु करिष्यतीत्यर्थः ॥ परत्वादिति । (क) नञ् समामादयोऽन्यपदार्थाविवक्षायां परितार्थाः। अव्ययी- भावोऽपि समाहियमाणार्थत्वे चरितार्थः । यहुनौहिरपि अन्यत्र परितार्थः । न च समानाधिकरणतत्पुरुषविषये बहुनौहिः क चरितार्थः । व्यधिकरणे चरितार्य इत्यभिमानात् । यद्दा तस्य तदाधकलमनवकाशत्वेनैव बाधकत्वोपलक्षणम् भाव्ये विप्रतिषेधा- दित्यपि बोध्यम् ।। प्राप्नोतौति । (क) १ परत्वं च । का। घिसंज्ञानिवृत्तिरिति चेद्यणादेशामाव । वा। याथायामावानदीसंज्ञाया घिसंशानिरत्तिरिति चेदेवमुच्यते । यणादेयोऽपि न प्राप्नोति । नेय दोष । नद्याश्रयत्वाद्यणादेशस्य इखस्य नदौसंज्ञामावः । वा। नद्याश्रयो यादेशः । यदा नदौसंज्ञया घिसंज्ञा वाधिता तत उत्तरकालं यणा- देशेन भवितव्यम् । नद्याश्रयत्वाद्यखादेशम्य इवस्य नदोसंज्ञा भविष्यति । बोयर्थं तु ! वा । पहबोधिप्रतिषेधार्थ तु रोधग्रहणं कर्तव्यम् । “यो ·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः (प्या कडारादेका संज्ञा १।।१।) (घ.१ । पा 8 च्या. १) तथापानयोः पदयोन भेषत्वमिति बनौह्ममाप्ति ॥ ननु दौरावती केऽनवकाशवा"बदौभिय" इत्यनेनैव भाव्यम् एवं च कथमत्र बहुव्रीहिः किमर्थ वा निषेधोऽत श्राह तस्य त्ववकाश इति ॥ (कै) ननु तत्रापि ममाहारस्थान्यपदार्थस्य मत्वात् कथमयमवकागो- इताह यदेति । (क) एवं मति पञ्चानां नदौनां समाहार इत्यर्थे परत्वाद् बड़- श्रीहिः प्राप्नोति सोऽपि शेषग्रहणादेव वारणौयः पर कार्यव- मिति पाठे इति दिक् ॥ वस्तुतः समाहारे चायमिष्यते इत्युक- र्भावमाधनसाच्च समाहारशब्दस्य समाहाररूपेऽन्यपदार्थेऽयमपवाद इति मला दौरावतीके शेषे ग्रहणाद् भाव्ये दोष उक्नः। संख्येत्यनु- वर्तमाने "नदीभिश्च” इत्यत्रैषां पदानां यहणेनाशेषत्वात् प्रपतित- पणे "प्रादयो गताद्यर्थ" इत्यस्यामहत्तेराह २ प्य २।पा। सू२०॥ १ य२।पा। सू२०॥ बद्रोहि" (२।२।२३) इति । किं प्रयोजनम् । प्रयोजनमव्ययीभादोय. मानदिशुष्कलोपेषु । वा ! यव्ययीभावे । उम्मत्तगङ्गम् लोहितगङ्गम् ( २॥१॥ २१।६।२।१५।७।१५४) : उपमाने । शस्त्रोश्यामा । कुमुदयेनो (२।१॥५॥ ४२५४-१५३) ॥ दिए। पश्चगवम् । दशगवम् (२।१५१-५२। (६।२ ॥१) । सालोये । निकोपाम्बि निर्बारासि (२।२।१८ (418।१५९), तत्र शेषवचनादोष संख्यासमानाधिकरणमसमासेधु ·महामाय्यप्रदीपोद्द्योतः । (य.१ । पा. ४ | घ्या. १) (या कडारादेका संज्ञा ।१।११।) प्रपर्णक इति । (क) भाग्ये क्तार्थे प्रतिषेधः (भा) इत्यस्य कार्थे वाच्ये बहुनौहिप्रतिषेधो वक्तव्य इत्यर्थः ॥ ननु १"कुगति" इति सूचविहितः समामेऽपि सुपुरुष इत्यादी माव- काशोऽत शाह परिगणनमिति । (क) 'प्रादयो गताद्यर्थ इत्यादीनामपि परिगणनद्वारा स्वतन्त्र- विधायकान्येव न तु तत्मपञ्चभूतान्येवेति भावः ॥ ननु कार्थ विशेय्ये तत्पुरुषः तदति “बहुव्रीहिरिति" भिवविषयत्वात् “तत्पुरुष इति चेदि"त्याद्यनुपपत्रमत आह इतर इति । (क) "प्रादयो गताद्यर्थ" इति परिगणनरूपं विभेषमज्ञावा इत्यर्थः । १च्च२ मा २। सू." २ च २ । मा २ |सू१९ । इति सूचस्यवात्तिकम । सन बहुनौतिप्रतिषेध । वा। शेषवचनादोषो भवति । संख्या समानाधिकरणनसमासेषु बद्रोहेः प्रतिषेधः प्राप्नोति । संख्या । दौरावतीको देशः। चौरावतीको देशः (१।१।२०)। समानाधिकरण । वीरपुरयको ग्राम'। (२।१५)। नसमासे । यत्राह्मणको देशः ययलको देश (२।२।१८)। कल्लोपे च शेषवचनात् प्रादिभिर्न बहु- बोधिन वा। शलोपे च शेयवचनात् प्रादिभिर्बहुनौहिन प्राप्नोति । 76 ·६०२ महामाध्यप्रदीपोद्योत । (या कहारादेका संज्ञा ।१४।११) (था। पा. : या." सथाच तच तत्पुरुषप्रनिषेधो वक्तव्य इत्याशयः । वस्तुतम्तव शेष- ग्रहण मुभयोरण्यावश्यक "पाद विभाषा" इति सूचे शेषाधिकार- स्यादित्यर्थलाभाय शिकतच शेषस्तेन "परं कार्यमि"ति पाठे सयासमानाधिकरणनसमामलोपेषु दोषपरिहारार्थः । एवं च दोषोकिरेकदेश्युमिः । उन्मत्तगङ्गमित्यत्र न दोषः स्थित एवेति । "परं कार्यम्" इति पाठो दूषितो भगवता वृविये दोषाधेति बोध्यम् ॥ मन्वेतदवधिप्रविष्टमंज्ञास फलसत्त्वात् प्रम्नानुपपत्तिरत पाह अस्मिन्विति ॥ (के) सच वाध इति। (के) परत्वसमानार्थकाग्रहणेन प्रतिपादितमिति भावः। समावेशे "रचन्दस्युभयथा" इति व्यर्थं स्यादत पाच छन्दसौति ॥ (2) तिङनम्। (2) नडाद्यादेशानाम। २ च्य३। मा। सू९७॥ १ च ५। पा8। सू९५४॥ - प्रपतति पणः प्रपर्णकः । प्रपतति पवाशः प्रपलाशक इति (२।२।६)। व्यथैकसंज्ञाधिकारे कथं सिध्यति । एकसंज्ञाधिकारे विप्रतिषेधात् मोहिः। एकसंज्ञाधिकारे विप्रतिषेधात् बमोहिभविष्यति । एक. संशाधिकार विप्रतिषेधावतीहिरिति चेत् साथै प्रतिषेधः । वा । एक- संघाधिकार विनियधावबौधिरिति घेव् कार्य प्रविषेधो बायः ।

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः।
(य. १ । पा. 8 ! प्या. १) (था कडारादेका संज्ञा । १।।१।)
शेयस्यापि । (के)
सव्यादेः। यस्ततोऽच
“लिङ
शाकटायनस्यैव" त्यत
एवकारानुवृत्तेन ममावेशः । एवं रलिडाणिषि" इत्यचापि ॥
भाये
हडम्। (भा)
गोचम्॥
अच समावेशे इति । (भा)
भालकोचापत्यं “बाहादी" शलकोः शलादेशश्च । ततो
यूनि “यत्रत्रोच" इति फक् ॥ “पैलादिभ्यश्च” इति सुक् ।
पौलु शब्दात् “पौलाया वा” इति गोत्रेऽण् । ततो यूनि
"अणे यच" इति फिञ् तस्य पूर्वेण लुक् नच "गोचे -
लुगचि" इत्यनेन अलुक्यपि यूनि लुमिति परा लुगभविष्यति
इति वाच्यम्। ततोऽपि परस्य "फक फिनोरण्यतरस्याम्"
१य ३। पा 81 सू९१९॥
३। व्यापा १ । सू६६ ।
५५२।पा। सू५६ ।
७ व्य।पा १। सू.१५८ ।
य।पा १ । सू११॥
२ व्य । पा। सू९६ ।
8 च्य २।पा। सू६।
६अ। पारा सू९१६॥
स्य । पा। सूद।
निष्कौशाम्बिः। निराणसिः तत्पुरुषोऽत्र बाधको भविष्यति । तत्-
पुरुष इति चेदन्यत्र कार्यात् प्रतिषेधः । वा । तत्पुरुष इति चेदन्यत्र
तार्थात् प्रतिषेधो वयः। प्रपतलिपर्णः प्रपर्णकः । प्रपतितपलाश

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः।
(स्था कडारादेका संज्ञा ।१।४।१।) (थ.१ । पा8 | था. १)
इत्यस्य प्रकृया पक्षे प्रत्ययश्रवणप्रमङ्गादिति भावः॥ सिद्धान्ते तु
विकस्पेनेष्यत एव इत्याह
फलिफोरिति । (क)
अन्तरजवान पैलादिलुकापहारेण सिद्धान्ने यूनिलुगप्राप्नेरिति
भावः ॥ “गोचे लुगचि" इत्यच भूग्नि प्राप्तस्य लुगिति भायोक्ने-
रत्र दोषचिन्त्यः। तस्मादौपगवस्य गोत्रास्यापत्यम् चौपगविरित्यादौ
“रएको गोत्रे” इति नियमादि नस्याद् इति फलं बोध्यम् । तु-
शब्दस्यैवकारार्थत्वादिहाममावेशो बोध्यः ।
शकव्य इति। (क)
यद्यपि नदी संज्ञाविधानमामर्थ्यान् पित्वं नेति प्रागुपपादितम् ।
तथापि समावेशस्यानिष्टतामात्रेणोदाहरणवमुक्तमिति बोध्यम् ॥
नन्वत्र धनुषः करणवेनापादानवप्रसक्तिरेव न इत्यत पाह
अपायेति। (के)
धनुर्निर्गतारकरणकवेधे धनुषः साक्षात् करणत्वासम्भवात् अवश्यं
थापा ।।
२ भूम्रौति च लुक् प्राप्तो वाह्ये पार्थे विधीयतेऽनादिः ।
मधिरजामन्तरङ्गादिप्रतिषेधादयुक्तं स्यात् ।
भूमिप्राप्तस्य लुको यदनादौ तद्धितेऽलुक शालि
एतनवौति कुर्वन् समानकालावलुगलुक् च ।
३ व्य । पासू६३ ॥
प्रपलाशका ति । सिद्धं तु प्रादौना कार्थे तत्पुरयवधनात्। वा सिइमेतत् ।
बयम् । प्रादीनां कार्थे सत्पुरषो भवतीति वक्तव्यम्। कानि पुनरस्य
।

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (य.पा. (घा.) (था फडारादेका संज्ञा ११ ।।११) निर्गमनपूर्वकषेधे विध्यति वर्तयित्वा मघटकनिर्गमनस्य अवधि- भावेनैव निर्वक धनुर्वेधे परंपरया करपाम् इत्यवग्नं वाद्यमित्य- म्युभयोः प्राप्तिरिति भावः ॥ कंसपायाम् (भा) इत्यादरपि कमपाचाधिर्गतमषं भर इत्याच सिम्यले धनु:कमपापादेधापय इति योध्यम् ॥ नच कार्यकानपत्रे मंगामास्वाण विधिप्रदेणेष्वेव वाक्यान विपरीतं परत्वं पञ्चमी- प्रदेशोपस्थितापादानमंज्ञायाः रतीयाविध्युपस्यिनकरणमंशातः पर- खात्। एवम “आलोपोऽमः" इत्यायेकवाक्यतापचभसंजया नन्नो- पाकवाक्यतापत्रपदसंजायाः परसादसिद्धलाच वाधो न स्यादिति वायम्। एतदधिकारस्यसंज्ञाविषये यथोद्देशपवस्यैव वानीकारेणा- दोयात् । भाये गां दोग्धौति। (भा) दुईविभागानुकूस्तव्यापारानुकूनव्यापारार्थकत्वे कर्तृव्यापारजन्य- फताश्रयत्वात् कर्तुरित्यस्याप्राप्तिः। विभागनिरूपितावधिव- विवक्षणापादानवप्राप्तिः। न च पयः संनिधौ गौनमिततमा- योगस्य प्रयोजनानि । प्रयोजन इससंज्ञा दीर्धनती । वा । ससंघ दो- चुतसंज्ञे वाधिते (१४२।२३)। ति सार्वधातुकम् लिङ स्टिोराई धातुभम् । वा। तिः सार्धधातुकसं लिजिटोपशानुसंशा वाधते (३।४।१९३-९१५-१९४)। थपत्यं राई दुवा । वा । अपयं सृदं युवसंज्ञा वाधते (81९1१२ । १६२)। धिं नदी । वा। घिसंश नदौसंशा वाधते । (१।४।३-)। लघु गुरु । वा । लघुसंज्ञां गुरुसंज्ञा ·महामाथ्यप्रदीपोद्योतः। (या फडारादेका संज्ञा।१।।१।) (य. पा. ! था.१) कारकान्तरापेक्षयेव प्रकर्षस्य विवक्षितवात् ॥ ननु वकक्षायामेव फर्मान्तरापेक्षयापि । अत एवाश्वेन यथा दीपिकया गच्छ्रतीति अनेककरणयोगः। “कथितं च" इत्येतत्तु अपादानवाविवक्षाया- मेवेति न तेन विप्रतिधेध इति दिक् ॥ भाट्ये गेहं प्रविशतीति । (भा) गेहे प्रविश इति पामे प्रागत इत्यादि तु असाध्येव वेति बोध्यम् ॥ केचित्तु यदा तेषां संयोगसमानाधिकरणो व्यापारोऽर्थ- स्तदा कर्मत्वामानेस्तत् माधुवं वोध्यम्। यदा तु व्यधिकरणों व्यापारोऽर्थस्तदोभयविवदायां भाष्योदाहरणोपपत्तिर्वोध्येत्याडः ॥ तत्तु “हाभ्यां च” रत्यलुम्विधायकवार्तिकस्यभायविरुद्धम् । तच हिदिस्पग्” इत्यादौ दिनौयार्थ चैषां सप्तमौ द्रष्टव्या इत्युतम् । धनुर्विध्यतीत्यत्र धनुर्गतगरस्तत्करणकबोधो धनुः कलक इति धनुः करणको धनुत्तिश्च व्यापार इति वा बोधः। १ कारकान्तरापेक्ष एव ।। २ य १ । पा 8 सू५५ । ३ "हलदन्तात् सप्तम्या संज्ञायाम् (६ | ३ | ६) इति सूत्रस्थवार्ति- कम् । हाभ्यां उगमसंख्यानम् । पा) हृद्युभ्या रुपसण्यानं कर्त्तयम् । पदिस्पृक् । दिविस्पक । वाधते (११।१०-११)। पदं भम् । वा। पदसंज्ञा भसंज्ञा वाधते । (1181१४-२८)। प्यपदामसुत्राणि । वा। व्यपादानसंज्ञामुत्तराणि कारकानि वाधन्ते । छ । धनुषा विध्यति । कंसपाव्या मुझे। गा दोन्धि । धनुर्विध्यति । धनुषा विध्यतीत्यपाययुकृत्याच्च "घुवमपायेऽपादानम्" (१।४।२९) इत्यपादानसंज्ञा प्राप्नोति "साधकतमं करणम्" ·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (व्य. पा. । व्या. १) (च्या कडारादेक संज्ञा।१।।११) स्वव्यापारे स्वस्थापि करणवविववासम्भवात् । एवममिश्निति इत्यादौ गेई प्रविमतीत्यादौ गेहाधिकरणको गेहकर्मको व्यापार इति बोधः। प्राधिकरणत्वकर्मवयोर्नियतत्वम्॥ पत्वं नेति। (के) "उपसर्गात्सुनोति" इत्यनेनेति शेषः । प्रकृति स्वरः। (के) "रतत्पुरुषे तुल्यार्थ" इत्यनेन । रद्धिः। (के) “मिचि वृद्धि"रिति॥ दीर्घः। (2) क्रमः परस्मैपदेषु" इति । कमत इति। (क) "त्तिमर्ग" इत्यनेनात्मनेपदम् ॥ १ पापा ३। सू६५। ३ च्य.पा २ । सू। ५ ।पा। सू३। २ थ६ । पा २ । सू२॥ 8 य । पा 8 | सू ०६ । (१।४।३२) इति घ करणसंज्ञा । करणसंज्ञा परा सा मवति । कंस- पान्या मासे इत्यत्रापाययुक्तात्वाच "ब्रुवमपायेऽपादानम्' इत्यपादान- संज्ञा प्राप्नोति "याधारोऽधिकरणम्" (१३ ।। 8५) इति चाधिकरण- संज्ञा । व्यधिकरणसंज्ञा परा सा मवति ! "गा दोग्धि"इत्यवापाय-

·महाभाष्यप्रदीपोद्योत.
(था कहारादेका संज्ञान
1१18।१) (व्य १। पा. ४ | था.)
श्रव्ययीभावः। (क)
अनवकाशत्वात् ॥
बहुव्रीहिः। (क)
परत्वात् ॥
समास इति । (मा)
सामान्यमंज्ञायां “महसुपा” इत्यत्र चरितार्थामव्ययीभावादि-
विशेषसंज्ञा न वाधन्ते ममासज्ञानुवादेन तामां विधानात्
अत एव समासान्ना इत्यधिकारे “अव्ययीभावे भरत्प्रभतिभ्यः"
इत्यादिविधानं मङ्गच्छते।
एकेति । (क)
एवं चोभयोर्निरवकाशत्वान न बाध्यबाधक भाव इति भावः ।
नन्वमपि पर्यायः स्यादत शाह
चकारेति ॥ (2)
समाविशतीति । (क)
पर्यायस्तु न । “अव्ययादाप् सुप” इति ज्ञापकात् । मंज्ञा-
म्तरविनिर्मुक्कस्यलाभावेनानुवृत्तिविनैव पर्यायसिद्धिश्चेति भावः ॥
१ य२। मा १ । सू॥
२ च ५। पासू१०७॥
३ य२। पा8 । सू३॥
युक्तवाचापादानसंज्ञा प्राप्नोति “क रोमिततमं कर्म” (१६७।१५)
इति च कर्मसंज्ञा। कर्मसंज्ञा परा सा भवति । धनुर्विध्यतोत्थवा
पाययुक्तत्वाश्चापादामसंज्ञा प्राप्नोति "सतन्न कर्ता" ( 1 8 1 ५४ ) इति

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । (य ३ । पा. 8 । था.१) (या कडारादेका संज्ञा । १।११1) गुणवचनसंज्ञा विति । (के) एवं पात्र शास्त्रे गुणवचनशब्देन जातिमंजाव्ययवदन्ततद्धि- तान्तममस्तमर्वनामसङ्ख्याशब्दातिरिक्तः शब्दो गृह्यते इति बोध्यम् । अित एव द्वारवतोवमित्यत्र न पुंवद्भाव इति बोध्यम्। अब इत्त- द्धितमंजे तदन्तस्य योध्ये प्रातिपदिकसंज्ञाममानाधिकरणत्वात् । न गुणिपरशक्लादीनां गुणवचनत्वानापत्तिः तत्र मतम् लोपादिति वाच्यम् । श्रूयमाणतद्धितान्तस्यैव तत्संज्ञा विधानेनादोषात् । गुण- गुणिनोरभेदविवक्षायां तथा लाभावेनाचतेश्च । मतप् लोपस्तु भेद- विवक्षायां शुक्लवान् इत्यादेरमाधुत्वाय तदा मतपोऽनभिधान- माश्रित्य तु प्रत्याख्यानमिति बोध्यम्। रूपादयो जातिशब्दा श्रमर्वलिङ्गत्वात् ॥ सत्त्वे निविशतेऽपैति एथगजातिधु दृश्यते । याधेयश्चाक्रियाजश्च सोऽसावप्रकृतिगंण ॥ इति यद गुणलक्षणं “वोतो गुणवचनात्" ( 8 1 १ 188) सूर्य उक्तम् तदेकदेश्युक्तिर्मगवताऽव्याख्यानात् ।। २ "यत एव" इत्यारभ्य "बोध्यम्" इत्यन्तं नास्ति क पुस्तके । च कर्नसंज्ञा । कर्तृसंज्ञा परा सा भवति ॥ धनुहोरुमहरायो' कम- सम्पदानम् । वा । क्रुधदुहोरुपसृश्यो कमसंत्रा सम्प्रदानसंज्ञा बाधते (११७।३८-३०)। करणं मराणि । वा! करणसंज्ञा (१131१२) पण कारकाणि वायत्ते। ध। धनुर्विध्यति । सिछिनत्तौति । अधि- करणं कर्म । वा । अधिकरणसंज्ञा कमसंज्ञा वाधते (१ 1 8 1 84-85) क्व । गेहं प्रविशतीति । अधिकरणं कर्ता । वा ! अधिकरणसंज्ञां क. संज्ञा वाधते (१ । 81 8५-१८)। छ। स्थानौ पचतौति । व्यध्युपस्टएं ·महामाध्यप्रदीपोद्योतः। (या कडारादेका संज्ञा 11191१1) (अ.१। पा. च्या १) प्यविधिरिति । (के) "वोतो गुणवचनात्" "त्वतलोर्गुणवचनस्य" इत्यादिरयुप- लक्षणमेतत् ॥ ननु प्रातिपदिकमावस्य गणवचनसंज्ञकवे ब्राह्मणदि- ग्रहणं व्यर्थमत शाह ब्राह्मणादीति । (क) अन्यथा ब्राह्मणगण्यत्यादिभ्य' व्यञ् नस्थात् प्राणिमुजातिलक्षणो ब्राह्मणशब्दे । वयो वचनलक्षणो वालशब्दे । निपुणादयो युवादयः आश्रयतीति। (के) न लोकप्रसिद्धवामित्यर्थः ॥ एकशब्दे सह्यासंज्ञया राजपुरुषे समामसंज्ञया बाधमागध्याह ऐक्यमिति ॥ (क) राजपौरुष्यमिति । (के) अनुगतिकादित्वादुभयपदवृद्धिः ॥ भाष्ये १३ या १ । सू४४ ॥ २ व्यद। पा३ । सू ३५। एतत् सूत्रस्थवार्तिकम् ॥ कर्म । वा । यध्युपरएं कमाधिकरणसंज्ञा वाधते (१ 1 8 1 B६-४५) । गत्युपसर्गसंज्ञे कर्मप्रवचनीयसंज्ञा । वा। गत्युपसर्गससे कर्मप्रवचनीय- संज्ञा वाधते (१181 YE-६०-८३), परस्मैपदमात्मनेपदम् । वा । परस्मैपदसंज्ञामात्मनेपदसंना बाधते (१18 | E--१..) । समास- संज्ञाश्च । वा। समाससंज्ञास या या परा यनवकाशाश्च तास्ता पूर्बा सावकाशाच वाधन्ते । अर्थवत् प्रातिपदिकम् । वा व्यर्थवत् प्रातिपदिक- संझं भवति । गुणवचनं च । वा ! गुणवचनसंहं च भवत्यर्थवत् । समास- छत्तहिताध्ययसवनामासवलिङ्गा जाति । वा | समास । समाससंज्ञा प

·महाभाष्यप्रदीपोयोत ।
(२.१। पा. ४ या. १) (या रडारादेका सशा।१।४।१।)
किमर्थमिति । (भा)
"गुणवचन " इत्यारभ्य “एकद्रव्योपनिवेशिनो संजा,
दूत्यन्तवचनजातं "किमर्थम्" इत्यर्थः । वैयर्थमेवोपपादयति
यथा न्यास एवेति ॥ (भा)
समाधत्ते
सन्ति चैवाचेति ॥ (भा)
अपूर्वा इति। (भा)
कृत्यज्ञा तद्धितसजा ॥
असर्वलिङ्गा जातिरिति । (भा)
"एकद्रव्योपनिवेगिनी"त्येताः। तदर्थमेतदचनं जातमित्यर्थः ॥
समाध्यन्तरमाह
अपि चेति ॥ (मा)
सन्निविष्टानामिति । (भा)
निर्धारणपठौ। तत्र संख्या संजया जातिमंजाया वाधाद्
डित्येत्यादौ टाव। तथा तया सर्वनाममजाया- वाधात् माय
वलया। कृत् । छत्सज्ञा च वक्तव्या । द्धित । तद्वितसंज्ञा च वलया।
यथय । यययसंज्ञा च कया। सर्वनाम। सर्वनामसंज्ञा च वलया।
यसर्चलिङ्गा च नातिरित्यतच्च वक्तव्यम् । संस्था । वा। संस्थासंशाच
वाकया दुच । वा । हु संज्ञा च वलया। का पुन संज्ञा । घवंशा।
एकथोपनिवेशिनौसज्ञा । एकद्रयोपनिवेशिनो सत्यतम
वक्तव्यम् । किमर्थमिदमुच्यते । यथान्या व भूयिठा संज्ञा कियन्ते ।
सस्ति चैवान काश्चिदपूर्वा सक्षा । व्यपि चैतेनानुपूर्वेध संनिविराना
वाधनं यथा स्यात् । गणवचनसंज्ञायाताभिर्वाधनं यथा स्यादिति ।
वा।

·महाभायप्रदीपोद्योतः। (विप्रतिषेधे परं कार्यम् । १181२) (व्य. १ । पा. था.१) इत्यादौ न रम। एवं संख्या मजया सर्वप्राचीनसंजावाध इत्याचूह्यम् ॥ समाध्यन्तरमाह गुणवचनसंज्ञायाश्चेति । (भा) एवं चैतदतिरिक्तशब्दलं शास्त्रे गुणवचनशब्दत्वमित्यर्थादुक्त- मिति दिक् ॥ विप्रतिषेधे परं कार्यम्।१।४।२॥ शब्दस्वरूपे सन्देहाभावादर्थस्य विरोधस्य प्रमिद्धत्वात् कोऽय- मिति प्रभानुपपत्तिरन श्राह आचायति । (के) विशेषार्थकत्वे परस्परण्याघातादुभयोर्विरुद्धयोः शास्त्रयोरप्रा- माण्यं स्यादित्यर्थः ॥ विप्रतिषेधे पर कार्यम् । १ ।। १२ ॥ विप्रतिषेधे इति कोऽय शब्द । विप्रतिपूर्वात् सिधे कर्मव्यतिहारे घम् । इतरेतरप्रतिषेधो विप्रतिषेध । व्यन्योऽन्यप्रतिषेधो विप्रतिषेध ॥ क निर्विप्रतिषेध । द्वौ प्रसगावन्यार्थीवेकस्मिन् स विप्रतिषेध । वा । दौ प्रसङ्गौ यदान्याएँ भवव एकस्मिश्च युगपत् प्राप्नुत स विप्रतिषेध । क पुनर- याचार्यवचनाना सर्वेषा प्रामाण्याभ्युपगमानौकिकार्थस्य विरोधवा- चिनो विप्रतिषेध भन्दस्येह ग्रहणं न सम्भवतीति मत्वा प्रकृति विप्रतिषेध इति । कोऽय शब्द इति ! इतरस्तु लौकिकार्थतिरेवोपात्तो न झम्याचा न्योऽर्थ परिभाषित इति मत्वाह विप्रतिपादिति । कर्मव्यतिहार ·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (व्य. १ । पा. 8 1 या. १) (विप्रतिषेधे परं कार्यम् । १।।२।) सर्वेपामिति । (क) अनेम शास्त्रेण प्रामाण्याभ्यनुजानात् तम्य प्रामाण्येऽपि अन्यस्या- प्रामाण्येन मर्वयां तत्त्वं भग्नमिति भावः॥ इतर इति । (2) अप्रामाण्यं बये परिहरिय्यत इति भावः ॥ कर्मव्यतिहारे पत्रो विधानाभावादाह सिधेरिति ॥ (के) सेधतेरिति । (क) परस्परं प्रतिकूलं गमनमित्यर्थवोधने तस्यैव ममर्थवादिति भावः ॥ पौनरुतयं परिहरति स एवार्थ इति। (क) कस्य चित् कथित् प्रमिद्ध इति पर्यायोपादानमिति भावः । अस्यागतिकगतित्वेनाह न्या? क घेकस्मिन् युगपत् प्राप्नुतः । रक्षाभ्याम् रक्षेम्बिधन्यायों रक्षेभ्य इत्यत्र युगपत् प्रातः (७।३।१.२-३) । किञ्च स्यात् । एकस्मिन् युगपदसम्भवात् पूर्व परप्राभयप्रसङ्ग । वा। एकस्मिन् युगपदसम्मगाव पूर्वस्याश्च परस्याश्च प्रारभयप्रसङ्ग । इदं विप्रतिषिई यदुश्यव एकमिन् इति । सिधेर्दिशेषणं व्यतिहारविषिरक्रियावचनात् सेधतेमाो घमि- त्यर्थः । इतरेतरप्रतिधेधोऽन्योऽन्यप्रतिषेध इति । स एवार्थः पायाभ्या प्रदर्यते। यहा पर्यायाप्रतिपत्तो भन्ददयेन प्रदर्शते । विरोधं पूर्वोक्लेन न्यायेनासम्भावयन् पुनः पृच्छति । कः पुनरिति । प्रसङ्गाविति । सर्व ·महामाध्यप्रटीयोश्रोता (विप्रतिपंधे पर कार्यम् । १18 121) (श्र.11पा. था.१) यति। (क) प्रमिषेधान्द एकत्र पानिकप्रतिषेधपरः। परत्रात्यन्तिकप्रति- पंधपर इति भावः । एवं च महति पुन: प्रमद्पक्षयोः मिद्धये पर्यायाप्रतिपत्तिफरतम्य कादाचिकान्तिप्रतिवन्धम्य मर्वथा तत्पति- धन्धम्य च प्रतिषेधारदार्थत्वेन नोकमिद्धिविरोधार्थकतंत्र फलितेति ध्यम ॥ पूर्वोक्तेन । (क) श्रमामायापन्तिरूपेण ॥ ननु “प्राप्नुत" इति फ्रिया न म गादेम परामर्यायोग्या । मर्चमामपरामर्गायोग्यवन्यैव तस्याममत्वम्य “यति" सूबे कयटेन वक्ष्यमाणलान् । कपरामर्गस्तु न राणासात् द्विवचनापत्तेयात (अतः । क) श्राह युगपदिति । (के) पुगपदसम्भवाय पूर्वपरप्रामभयप्रसङ्ग इति । कथं येकरिमंच नाम युगपदसम्भवा स्यात् पूर्वग्यार परग्याय प्रारमयप्रसाथ स्यात् । नैसदि- पतिपिलगा यदुष्यते एकग्मिन युगपदसम्मवादिति कार्ययोयुगपदसम्भवः भास्त्रयोगभयप्रसारमादिभिमाल्यम् । वा। भादिमिस्तुल्यं पाया माप्नोति । तद्यथा । नादयः (९।१ । १९३) पयायेण भवन्ति। कि ग्याषावधगम्य प्रमाणोऽपि लव्यावकाशयोपयोरेकरिमन् विषये बिनसायरामगादम्येर विरोध प्रराज्ये ते इति । प्रसको विधी । ययाविलियन गावकाम विप्रतिषेधति | युगपर यामी HIRE मा विनिमितवाददोषपादिप्रतिधाम्देनोहा। किच ·. महाभाष्यप्रदीपोद्योत । (य.१ । पा. 8 । घा. १) (विप्रतिषेधे परं कार्यम् । १। 8 121) श्राख्यातोपात्तक्रियायाः परामर्थाभावेऽप्यध्याहतप्राण्यादिपदो- पात्तायाः परामर्श न दोषः । लिगन्तु प्रतिनिर्देशाभिप्रायेणेति योध्यम् ॥ ननु मा च विप्रतिषेधोऽत श्राह विरोधनिमित्तत्वादिति। (के) विरोधफलवानिमित्तवादित्यर्थः ॥ नन्वनेन परस्य प्रतिपाद- नात् कथमय प्रश्नोडत श्राह यदीदमिति ॥ (क) तदनारम्भे ऽन्यत्र सावकाशयोः भामर्थ्याभावेन कथं पर्याय प्राप्तिरत श्राह इतरो व्यक्तीति । (क) पर्यायेति । (के) एवं च पाक्षिकवाधो विरोधफलमिति भावः भाये । 'न' इति पाठोऽस्ति क पुस्तके। पुन कारणं टजादय पर्यायेण भवन्ति । अनवयवप्रसङ्गात् प्रतिपदं विवर। वा। यनवयवेन प्रसज्यन्ते प्रतिपदं च विधीयन्ते। छप्रतिविमिमी स्तुल्यबलत्वात् । वा। अप्रतिपत्तिा पुनममयो शास्त्रयों महात् ।ar. सम् । तुल्यबलत्वात । तुल्य बले हमे शाम्ने। तद्यथा मनोरः ·महाभाष्यप्रदीपोदयोसः । (विप्रतिषेधे, परं काईम् ।। ४।२।) (ध्य. १ । मा. 8 । या. १) एकस्मिन् (भा) इत्यस्य लक्ष्ये इति शेषः ॥ असम्भवाद् (भा) इत्यस्य कार्ययोरिति पोषः ॥ पूर्वपरमाप्तेरिति । (भा) पूर्वस्य परस्य च योगस्य प्राप्तेरित्यर्थः । वचनदयप्रामाण्यादिति यावत् ॥ भगवता तु धर्मधर्मिनोरभेदमाश्रित्य प्राप्तिशब्देन पूर्वपर- भब्दयोः सामानाधिकरणमाश्रितम् ॥ उभयप्रसङ्ग इति (भा) पर्यायेणेति भेषः ॥ सूत्रयोरेवासम्भवप्राप्ती इति मत्वा पृच्छति इदं विप्रतिपिइमिति ॥ (भा) शास्त्रयोरुभयप्रसङ्ग इति । (भा) प्रेष्योभवति । स तयोः पर्यायेण कार्य करोति ! यदा तमुभौ युगपत् प्रेष- यतो नानादिक्षु घ कार्थे भवतस्तदा यद्यसावविरोधार्थी भवति तत उभयोन करोति । किं पुनः कारणमुभयोन करोति । योगपद्यासम्मवात् । नास्ति योग- पद्येन सम्भव तत्र प्रतिपयर्थ वचनम् । वा । तत्र प्रतिपत्त्यर्थमिदं व्यक्तव्यम्। मिति । एतत् सुभारम्भाध । पूर्वस्य लक्षणस्य तत्रारम्भोऽनुमीयते । नटु- पते सरदतो विप्रतिषेधे यहाधितं तदाधितमेवेति । इदानौं जातिपक्षा- श्रयेणार अप्रतिपनिवेति । पत्र पक्षे विध्यर्थमिदम् । परं भवतीति । तस्मिन् सते पदि पूर्वस्य प्रातिनिमित्तमस्ति ततस्तदपि प्रपते । - ·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (अ.१। पा. ४ । बा.१) (विप्रतिषेधे परं कार्यम् । १।४।२1) पर्यायेण शास्त्रयोः प्राप्तेरुभयः प्रसङ्ग इत्यर्थः ॥ ननु शास्त्र- प्रसङ्गोऽपि कार्यार्थ एवेति कार्ययोर्युगपदसम्भवे कथं शास्त्रयोः प्रमगोऽत पाह वृजादिभिरिति । (भा) एवं च युगपदसम्भवः पर्यायेणोभयप्रसङ्ग इति तात्पर्य्यम् ॥ सर्वव्यक्त्युद्देशेनेति । (क) खुस्तीजचा धातुमावाद्विधानेन विनिगमकाभावादिति भावः ।। नवनवयवेन प्रसकस्यापि सामान्य शास्त्रस्य विशेषेषणात्यन्तिकवाध- दर्शनादिदमप्रयोजकमत श्राह अनेनेति । (के) "प्रतिपदविधेश्चे"त्यस्य वाधकाभावादिति शेषः ॥ उत्सर्गस्य सामान्य विषयवमपवादस्य विशेषविषयत्वमिति तानिविषयकं तयदादीना त्वप्रसिद्धिः । वा । तयदादोनातु (३।१।८६) कार्यस्या- प्रसिद्धिः। न हि किंचित्तव्यदादियु नियमकारि शास्त्रमारभ्यते येन तव्यदादयः स्युः । यच भवता हेतुर्यपदियोऽप्रतिपत्तिभियोस्तुल्यबलत्वा- दिति तुल्यः स तव्यदादिधु नैष दोष । यनवकाशस्तव्यदादय उद्यन्ते च ते वचनाद्भविष्यन्ति । यश्च भवता हेतुर्यपदिएस्तुजादिभिस्तुल्यं पर्यायः प्राप्तो- तदुच्यते । पुनः प्रसङ्गविज्ञानात् सिद्धमिति । तव्यदादौना तु कार्यस्येति । परत्वादेः साधुत्वस्य वेत्यर्थः । एकवाक्योपात्तत्वादनवकाशत्वाच नाम्येयो परत्वेन व्यवस्था । गादिभिरिति । यादिशब्दस्य प्रकारार्थत्वात् शादिभ्य- 78 ·- महाभाष्यप्रदीपोद्योत । (विप्रतिषेधे परं कार्यम् । १18 [२।) (अ १। पा. 8 | व्या.१) विशेषशास्त्रेण सामान्य शास्त्रस्य तद्दिषयकवं वाध्यते । हजादौ तु नेवमिति उभयोरपि प्रतिव्यक्रिप्रवृत्तिः । एव प्रकृतेऽपि दीर्घ- स्वशास्त्रयोः कस्यायि व्यक्तिविशेषविषयकवाभावेनोभयोरपि खस्ख- विषयमर्वव्यक्तिविषयतयोपसवेन पर्यायप्रसङ्ग इति भावः ॥ नन्वे नदियकपूर्वलक्षणस्याप्रमाणत्वं स्थादत अह एतत्स्वेति । (क) एतच्छाचवलेन पूर्वस्य तयतिरिक्तव्यक्तिविषयतेव कल्प्यत इति भावः ॥ ननु तुल्यबलत्वेनैव पर्याय उपयादितस्तत् कथं तेनैवा- प्रनिपत्तिरापाद्यते ऽत आह इदानीमिति । (के) अतिपक्षे तमातेरेवोद्देश्यत्वेन नजात्युपराव्यक्तौ क्वचित् कार्या- स्वयेऽपि शास्तस्य पारितार्थमिति भावः ॥ ततस्तदपीति । (क) सोति सुख्य स तव्यदादिषु । एतावदिए सूत्रं विप्रतियेधे परमिति । पतिष्यति यापार्य । सतगतौ विप्रतिषेधे यदाधितं तदाधितमेव (६।३। ४२-१३९।६।१२।०।११२६) इति । पुनश्च पठिय्यति । पुनः प्रसविज्ञानात् सिमिति । किं पुनरियसा सूत्रेणोमयं नभ्यम् । लभ्यमि- तपदादयो न भिन्ना इत्यर्थ । सलद गताविति । यधा कुरतामिति हेक च प्राप्नोति तात घेति परत्वात् हात सम्य स्थानिवदावामान पाते । दामिति । अप्रतिमश्यपनयनेन परशास्त्रपर दरमुपाय रियत रतियात् । पुनः प्रसर विधानादिति । तुरिति । पररवार गम्म.

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । (य.१ । पा ४ । या १) (विप्रतिषेधे पर कार्थम् 1१1 8 121) अप्रत्तो मानाभावादिति भावः ॥ "भ्य" इत्यादौ चेत्वे निमित्वाभावात् दीर्घस्याप्रवृत्तिरित्यन्यत् ॥ भाय्य तद् यथेति। (भा) तत्र यथा एकः प्रेष्य उभयोनकरोति तथा प्रकृते (प्रकृत। द) उदाहरणरूपा व्यनिरुभयोरपि कार्य नायिथ्यतीत्यर्थः। वचने त्वन्यत्र चरितार्थः । यथा तत्र प्रेयः परस्पराविरुद्ध कार्यकरणेन चरि- तार्थवामिनाविति भावः ॥ "मतिपत्त्यर्थम्" इत्यस्य विध्यर्थमित्यर्थः । ननु तव्यदादौन्येव कार्याणि किं तेषामपि कार्य्यनाम इत्यत श्राह परत्वेति । (क) एकवाक्येति । (के) शास्त्रगतमेव पौर्वापय्यं ग्टह्यते इति भावः ॥ कार्यगतपौर्वा- पर्याश्रयणेऽप्याह अनवकाशत्वाच्चेति । (क) त्याह । कथम् । इह भवता दौ हेतू व्यपदिछौ । हृशादिभिक्षुल्यं पर्याय' प्राप्नोतीति च। व्यप्रतिपनिर्वाभयोस्तुल्यफलत्वादिति च 1 तद्यदा तावदेश हेतुस्तुमादिभिस्तुल्यं पर्याय प्राप्नोतीति तदा विपलियेधे परमित्यनेन कि क्रियते । नियम । विप्रतिषेधे परमेव भवतीति। तदैतदुपपन्नं भवति सहाद सारणे कृते हिर्वधनं भवति । लक्ष्यानुरोधेन च स्यात्याकतिपदार्थाश्रयणा- दनयो. परिभाषयोर्विषयविभागोऽवसेय । तस्य इयवाचौति | इशानिए- विभागश्च व्याख्यानाद बोध्य । यन्तरहं चेति । अन्तर्मध्येऽङ्गानि निमि- तानि माराांत् यस्य तदन्तरङ्गमित्युच्यते । एवं बहिरङ्गानि यस्य तदहि- ·६२. महाभारप्रदोपोच्योतः। (विप्रतिषेधे परं कार्यम् ।।४।२।) (थ.पा. (या. १) धातुवजात्याफ्रान्तको क प्रवर्तते क नेति अन विनिगम- काभावादिति भावः ॥ ननु “तव्यदादि" इत्यादिपदेन हजा- दीनामपि ग्रहणात् कथं सादृग्यमत आह श्रादौति ॥ (क) ननु पर्यायेणोत्पत्तिरेव प्रकारत्वस्य बजादावपि मत्त्वेन कथं भेदोऽत श्रा तृजादीति ॥ (क) भाध्ये प्राचार्यः। (भा) वार्तिककारः। यथेति । (क) नवलुक् मृतातप्रमङ्गिलेन नित्यः शब्दान्तरमाया तस्यापि १ "सादृश्यम्" यारभ्य "फस्तकत्वात्" इत्यन्तं नास्तिक पुसके । गतो विप्रतिषेधे यदाधितं तदाधितमेवेति । यदा त्वेष हेतुरमतिपत्तिों- मयोस्तुल्यफस्तत्वादिति तदा विप्रतिषेधे परमित्यनेन कि क्रियते । दारम् । विप्रतिषेधे परं तावद्भवति तस्मिन् को यदि पूर्वममि प्राप्नोति तदापि मवति । तदेतदुपपन्नं भवति पुनः प्रसङ्गविज्ञानात् सिद्धमिति । विप्रतिबंधे रजम् । एतच्च न्यायसिइमेवानूदितम् । कार्यमित्यत्र व्यई कत्यः । कारणा कार्य तुल्यबलं २ करणाई मिति निव्यानित्योत्सर्गापवादान्तरङ्गबहिरङ्गेश्वस्य सूत्रस्याव्यापार। स्योग इति । सिडिलकामप्रथये कृतेऽपवात्वाइलोपं बाधित्वा गुणात् पूर्वमन्तहन्याड भवति । सत्र कृतेऽन्तरङ्गत्वात् यया ·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (थ. १ । पा. 8 । प्या १) (विप्रतिषेधे परं कार्यम् ।१५।२।) अनित्यतात् । न चान्तरङ्गानपौति न्यायात् कैमुतिकन्यायेन परा- दपि लुको वलवत्वेन इदमयुक्रमिति वाच्यम्। परिभाषाण- मिष्टमिद्धिमाचफलकत्वात् ।। ईजतुरिति । (के) न च पूर्व दिवप्रवृत्तावपि "वपिस्वपि" इति "लियभ्या- मस्य" इति मम्ममारपणभ्यामिष्टं मिध्यतीति वाच्यम् । “न सम्पमारणे" इति निषेधेन अभ्यामस्य सम्प्रभारणानापते । व्यक्त्याकृतीति । (के) केचित्तु न हि व्यझिपछे म शास्त्र व्याप्नोति न तु जाति- परे इत्यच मानमस्ति पचदयेऽपि मर्वव्याप्तिः एकपसूचे भाग्ये "यपि" इति नारित क पुस्तके। २ च्य।पा १ । सू१५॥ 8 व्यापा १ । सू३०॥ ३ व्य ६ । या १। सू.१७॥ ५व्य १.पा २सू६॥ परमित्युक्तराधिकारे पूर्वमिति वक्तव्यम् । किं कृत भवति । पूर्वविति- घेधा न पठितथ्या भवन्ति । गुणझौत्वटजवावेभ्यो नुम् पूर्वविप्रतिषिदम् । नुमघिरटज्वदावेभ्यो नुद् (७ (१९६५) इति । कथं ये परविप्रतिधेधा । इत्त्वोत्वाभ्यां गुगद्धो भवतो विप्रतिषेधेनेति (१११।१..) सूत्रं च गणो वाध्यते । बहिरहस्याप्यूठो यणादेशे कन्येऽसिद्धत्वं न भवति । नाजानन्तर्य इति वचनात् । द्यौकामिरिति । ननु शतयणदेशात् बदि- तोत्पत्तौ रझा मायमिति नास्ति युगपद् यायो प्राति । एवं नहिं व्यकृतव्यूहा पाणिनीया इति दि उ काम इति स्थिते पत्र ययोर्युग- ·अन्यथा ६२२ महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (विप्रतिषेधे परं कार्यम् । १ । ४।२।) (च्य. १ । पा. या. १) स्पष्ट मुक्का न ब्राह्मणं हन्यादित्यादौ सर्वब्राह्मणहनननिषेधाय जातिपदाश्रयणमिति च तत्र स्पष्टम् । किं च भाय्यं पचदयसाधा- रण्येन दृष्टान्तभेदेन पर्यायाप्रतिपत्तीये प्राप्ते तदाश्रयेण तदच- .नोपपत्तिपरं "न तु जातिपक्षाश्रयेण" इति स्पष्टमेव । जातिपक्षमत्तामप्रतिपत्तिमुपक्रम्य तव्यादिषु दोषाशकापरं भाय्य- मसङ्गतं स्यात् । श्रनवकाशवेनैषां न परत्वेन व्यवस्था इति वदुक्का- सङ्गतत्वापत्तेश्च । अग्रे हजादितच्यताया एव तेषु प्रतिपादनाच । न हि जादयो व्यक्तिपचे एव सर्वविषया अपि तु जातिपक्षेऽपि । किं च व्यक्तिपरेऽप्यन्यव्यक्तिविषयलाभेन चरितार्थस्थयं व्यक्तिर्विरो- धात् सर्वविषयकत्वं न कल्पयतौति उपपत्तिरस्ति । किं च जाति- पक्षे तज्नात्याश्रयतड्यक्रिविषयकत्वमेव नैतड्यक्तिविषयकव'मित्यत्र विनिगमकाभावः। तत्रैकः शास्त्रदृष्टान्तोऽपरो लौकिकस्तयोराश्रयणे १ "इव्यत्र" इत्यारभ्य "लक्ष्यानुसारः" इत्यन्तं नास्ति इ-पुस्तके । भिद्यते ॥ यथान्यासमेवास्तु । कथं ये पूर्व विप्रतिषेधाः । विप्रतिषेधे परमि- त्येव सिद्धम् । कथम् । परशब्दोऽयं बर्थ । यस्त्येव व्यवस्थायां वर्तते । पूर्वः पर इति । अस्यन्यार्थे वर्तते । परपुत्रः परमार्यो । यन्यपुत्र । यन्य- भाष्यति गम्यते । व्यक्ति प्राधान्ये वर्तते । तद्यथा ! परमियं ब्राह्मण्यस्मिन् मनसः । अथवा चौकामिरिति पदं यदा विभज्यान व्याख्यायते । दिव काम इति तदा “दिव उद" इत्यत्वे शते यण रहो प्रातः। धोति । दिवः सन् । सनौवन्तति पक्षे इडभावः । हलन्ताचेति कित्वम् । उडा. देशः। तत्र यण च प्राप्नोति दिवचनं च । निश्चत्वाद दिवचनं स्यात् । एनद्वाप्यं दूषयन्ति दिः प्रयोगो दिवंधनं धाठिक व्यवस्थापितम्। तत्र ·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (प.१। था.: । व्या.१) (विप्रतिषेधे पर कार्यम्। १।।२।) लक्ष्यानुसारो वीजमित्येव व्यनुमुचितमन्यथा तव व्यक्षिपदार्थाययेण सम्मते "मगति" इति न्याये कुरुताम् इति उदाहरणं दत्त- ममङ्गतं स्यात् । कुरुशब्दाद् हेलुग् इति वचनस्य तातडभावपने चारितार्थन कुरुनन्दादुहेस्तानङिति वचनम्यानवकागवेन विपति- धाममोरिति वदन्ति ॥ वक्ष्यमाणपूर्वविप्रतिषेधवार्त्तिकाश्रयेए गौरवं मत्वाह विप्रतिषेधे इति ॥ (भा) पूर्वविप्रतिपिद्धमिति। (भा) कर्मधारयः । "नुम्" शब्दस्वरूपस्य विधेय्यवानपुंमकनिर्देशः । अगाधिकारे परविप्रतिषेधस्थापीरत्वेन ददममंगतं मत्वाहान्यः कथमिति ॥ (भा) सूत्रं च भिद्यते इति । (भा) अधिकसूधकरणादिति भावः । नानगाधिकारम्यपूर्व विपति- धासंग्रहरूपो दोषसंग्रहः सूत्र भिद्यते चेत्यन्वयः । फुटुम्बे । प्रधानमिति गम्यते । यस्तोटवाघो परशब्द । तद्यथा 1 परं धाम गत इति । इयं धामेति गम्यते । तद्य इयवाची परशब्दस्तस्येदं यहणम् । विप्रतिषेधे परं यदिएं तवति । अन्तरद्धं च । वा । अन्तररंच बनोयो- भवतीति वक्तव्यम् । किम् प्रयोजनम् । प्रयोजनं यरोकादेशेवोत्त्वानि गुण- शम्दान्तरमाया दिर्थचनमनित्यं यए तु नित्य रवि बदन्तः। अल्लोपस्थेति । ननु गागडीवधन्दनेत्यत्रास्ति समधारणा। गाडीवधनु यन् या इति स्थिते यदि पूर्व यथादेश ततो "ह संयोगारमन्तात्" इत्यल्लोपनिषेधात् रूपं सिध्यति । यध तु परत्वादलोपः स्यात्ततो या न स्यात् । एवं तईि ·६२४ महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (विप्रतिषेधे पर कार्यम् । १।४।२१) (च. ५। पा. ४ । प्या. १) व्यवस्थायामिति । (भा) तदाकाङ्क्षप्रवृत्तिनिमित्ते इत्यर्थः । ननु लक्षणहुषां नदि- भागो दुयोऽत शाह इष्टानिष्टेति ॥ (कै) अङ्गशब्दस्य निमित्तेषु वृत्तौ निमित्तं दर्शयति पारार्थ्यादिति । (2) एवं चान्तर्भूतनिमित्तापेक्ष्यं च वहिरङ्गमिति भावः ।। एतच्च न्यायेति ।। (के) म च न्याय: "अचः परस्मिन्" इत्यच भाव्ये दर्गितः ॥ कारणाईम् । (के) कारणयोग्यम् ॥ १ च १.पा १।सू ५७॥ वृद्धिर्दिवचनालोपत्रेभ्य । वा । गुणाद्यणादेशः । स्योनः । स्योना । गुणश्च प्राणोति ययादेश (७।३।०६।६।१७७)। परवाइगुणः स्यात् । यणादेशो भवति व्यन्तरगत । वृद्धेर्यणादेश'। चौकाभिः । स्योकामिः । सृद्धिस प्राप्नोति यणादेवश्च (०१२।११७ ॥ ६।१।७७)। परत्वाइ- नित्यत्वात् पूर्वमत्र यण भवतीति मन्यते । कृतेऽप्यल्लोये तस्य स्थानिवत्वा- द्यः प्राण्या नित्यत्वम् । यणि कृते नास्त्यलोपः प्रतिश्चादिति तस्यानित्य- त्वम् । चौकामिरिति । दि उ काम इ इति स्थिते यण घ प्राप्नोति भनित्यादिनित्यमिति खरच । तत्र यदि पूर्व खरा स्यात् तदा उदात्त- ·महाभाष्यप्रदोयोद्योत । ६२५ (च्य १। पा, 8 ! या १) (विप्रतिषेधे पर कार्यम् । १।४।२।) तुल्यवलं चेति। (2) यद्यपि विप्रतिषेधभब्देन इदमपि लब्ध शक्यं तथापि तदे- तदर्थबोधने समर्थमिति भाव ॥ कदाचिल्लोके दुर्वलवलवतोऽपि विरोधदर्शनात् नित्यानित्येति । (कै) नित्यम्य वलवत्त्वे वौज तु कृताकृतप्रमङ्गित्वेनावश्यकतैव अन्त- रङ्ग प्रथम बुद्धावारोहतौति तत्काले वहिरङ्गानुपस्थिते तदेव प्रथम प्रवर्त्तते एवं च क्वचिद्भाव्ये परत्वान्नित्यत्वाच्च इत्यादौ परत्वादित्यु- तिरेकदेशिन इति बोध्यम् ॥ पूर्वमन्तरङ्गत्वादिति । (के) अन्तरङ्गत्वाभावेऽपि नित्यत्वेनोठ सुमाधु इत्यक्त १"येन विधिः" इति सूत्रे । इदमुदाहरणमुणदिषु व्युत्पत्तिपचवादिनां भाकटा- यनादौनां मते ॥ १ च्य। पा ११ सू७२॥ वृद्धि म्यात् । यणदेशो भवति यन्तरङ्गत ॥ दिवचनाद्यणादेशः। दुद्यूयति । सत्यूपति । दिर्वचन च प्राप्नोति यणादेशय ( ६ । ११ ६-७७) । नित्यत्वाद हिर्वचन म्यत् । यणादेशो भवन्यन्तरगत । यलोपस्य च यणादेशस्य च नाम्ति सम्पधारणा ॥ सराद्यवादेन । द्यौकामि स्यौकामि । सरश्च प्राप्नोति स्वस्तियोर्यण इत्यौकार खरित म्यादात्तश्च इष्यते। द्युकाम इति । पूर्वपदप्रकृतिखरोऽपि यणा यन्तरङ्गत्वाहाध्यते तथैव "दिव उद" इत्युत्वेन च । कागवेय इति । कद्रूशब्दात् “मज्ञायाम्" इत्यूडिकते "सौभ्यो टक” “ाच" इति टकि एयादेशे "लोपोऽकट्ठा" इति लोमप्र- 70 ·महाभाष्यप्रदीपोद्योत । (विप्रतिषेधे पर कार्यम् । १। 8121) (य. ५। पा. पा.१) कृतेऽन्तरगत्वादिति । (क) अन्तर्भूतनिमित्तकस्वरूपादित्यर्थः ।। युगपत्प्रसंङ्ग इति। (क) अन्तरगन्यायमनालोचयन्तः पूर्वपक्षिण इति षः ॥ "प्रकृतव्यूह" परिभाषा नास्त्येव किं च तद्विषये नान्तरङ्गन्याय इति भाय्यासङ्गतिरित्यत पाह अथवेति। (कै) एवं चानयैव मिद्धे “समर्थानाम्" इत्यच समर्थग्रहणं म कार्यमित्यभिप्रायः ॥ स्याने द्विवचनपत्रे थणेऽपि शब्दानरमाय- नित्यत्वं स्यादत श्राह दिः प्रयोग इति ॥ (कै) वदन्त इति । (क) १ परिभाधेन्दुशे ५७ ॥ २ च ४ । पा। सू .२॥ यणादेशश्च । (६।१ । १६७-७७)। परत्वात् खरः स्यात् । यणादेशो भव- त्यन्तरगत । गुणादेकादेश । काइवेयो मन्त्रमपश्यत् । गुणश्च प्राप्नोत्येकादे- शव (181१४६।११।१०१). परत्वादगुण म्यात्। एकादेशो भवत्यन्तरङ्गत । दृद्धेरेकादेश । वैक्षमाणि सौस्थिति । वृद्धिश्च प्राप्नो- तिबेधाद "योगुणा" इणि गुण प्राप्नोत्येकादेश। नन्वकृत एकादेशे प्रत्यय इति निषेधात् प्रातिपदिकावाभावादित एव न स्यात् । कृते त्वेका- देशे तम्यान्तवद्रावात् प्रातिपदिकत्वात्तहितोत्पत्तिरित्यानुपूर्या सिहत्वाद- प्रयोजनमेसदित्याऊ । यत्रोधते । व्यवतेऽप्येकादेशे "नो धात्वो" इति ·महाभाध्यप्रदीपोद्योतः। ६२७ (य. पा. ४ा था. १) (विप्रतिषेधे पर कार्यम् । १18 121) कताकृतप्रमशिवमात्रेण क्वचिनित्यताभ्युपगमे तु यशोऽपि नित्यतया परत्वाधणेव स्यादिति तेषामाशयः ॥ अन्ये तु दिः प्रयोगपरेऽपि द्वितीयः प्रयोगो दिवचननिप्याद्य पर एव । एवं च यस्य द्वित्वं न तस्य यण तदनन्तरं किन्तु द्वितीयस्य प्रयोगस्य दिर्वचनं यण्यपि कृते तस्यैव नित्य शब्दवादे प्रयोगभेद एव शब्द- भेदकः । प्रयोगे कृताकृतप्रमझ्येव हि नित्यमिति भाष्याशयमाहुः ॥ तस्यानित्यत्वमिति । (के) यस्य लक्षणान्तरेण निमित्तं विहन्यते न तदनित्यमिति काचित्- कमिति भावः ।। पूर्वपदप्रकृतीति । (के) दिवि कामो यस्येति विग्रहे बहुव्रीहौ प्रकृत्या" इत्यनेने- त्यर्थः ॥ ननूत्वे यण् इति ततः पूर्वमेव स्वरः स्यादत श्राह सय ६ । पा २ । सू१॥ त्येकादेशश्च (७।२ । ११७ । ६ । १।१०१)। परत्वादिः स्यात् एका- देशो भवन्यन्तरगतः । दिवचनादेकादेशः । ज्ञाया योदनो ज्ञौदन | चौद- नमिच्छति ज्ञौदनीयति । चौदनीयते सन् जुज्ञौदनौयिषति । दिवचनं च प्राप्नोति एकादेशच (६।१।६-८८)। नित्यत्वाविर्वचनं स्यात् । एकादेशो "लोपोऽकदा' इति निषेधाच्च ज्ञापकाविष्यति तडित इत्यदोषः । शुनेति । ननु "श्वयुवा” इति सम्प्रसारणे कृते "तस्यासिद्धवदना" इत्यसि- द्वत्वान् “न संयोगाइमन्तात्" इति निषेधादल्लोपस्य नास्ति प्रामिः । एवं तईि प्राग्भादित्यसिद्धत्वमाश्रित्येतदुक्तम् । प्रयोजनप्रत्याख्यानवाद्या ·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (विप्रतिषेधे परं कार्यम् । १४१२) (य. पा. या. १) तथैवेति ॥ (क) 'स्त्रीभ्य इति । (पा) यदि कदूर्भागमाता नदानेन । यदि काचन मानुपी तदा "वृद्धाभ्य" इत्यणि माने नदपवादो "यच" इति एकादेशात पूर्व ड्यच्वाभावे "स्त्रीभ्य" इत्यनेनेव ढक् । कद्रूरा नागमातेपेत्यु- चिता ॥ ज्ञापकादिति। (2) स्त्रीभ्यो ढग्” इत्यादौ प्रातिपदिकादित्यस्य मम्बन्धेन लिङ्ग- 'विशिष्टपरिभाषया नामिद्धे पकपर्यन्तानुधावनं किमर्थमिति चिन्यम् । अत एवैणणे पादौ ढक मिद्धिरित्याइः ॥ ज्ञापकमपि चिन्यम् । अन्तरङ्गं वलवदित्येतज्ज्ञापनेन ते एकादे तत् प्रवृत्त्या चारितार्थसम्भवात् ॥ भाय्ये ०४ १य ।पा। सू१२० ॥ २ च्य। पा९। सू१९३॥ ३ च्य।। पा९ । सू १२१ ॥ य। पा १ । सू१२० ॥ भवति अन्तरगतः। अल्लोपादेकादेशः । शुना सुने । यल्लोष प्राप्नोत्येका- देशश्च (६ । । १३४।६।१।१०८)। परत्वादल्लोपः स्यात् । एकादे. शो भवत्यन्तरङ्गतः। नैतदस्ति प्रयोजनम् । मास्यत्र विशेषोऽल्लोपेन या निवृत्तौ सत्यां पूर्ववेन वा । अयमस्ति विशेषः । यल्लोपेन निवृत्तौ सत्यामु- नेतदस्तौति । प्रयोजनवाद्याइ व्ययमस्तौति । प्रत्याख्यानवाद्याह मालि । प्रयोजनवाद्याइ नैध इति। स एवाह यत्र तोति । यत्र 'मुमरित्यर्थ: शुनः पश्येति ! यत्र हि न गोयन् इति इति प्रतिषेधामावादलोपे सति उदात्तनिशिखरप्रसरः । तसात् पूर्वमेकादेश एएव्य । प्रत्याख्यान वाद्याह ·महाभाष्यप्रदीपोद्द्योतः। (व्य. घ. १ पा. ।। या. १) (विप्रतिषेधे पर कार्यम् । १।४।२।) परत्वाद् द्धिरिति। (भा) न च सा नित्या शब्दान्तरप्राप्तत्वात् । इदमपि समर्थग्रहण- प्रत्याख्यानतात्पर्य्यकम् ॥ नित्यत्वाद्दिवचनमिति । (भा) भाव्ये शब्दान्तरप्राप्यानित्यत्वं तु काचित्कमितिभावः ॥ एवं तहाँति। (भा) तस्य नमोरजोप" इति तपरकरणेनानित्यत्वादनाश्रयण- मिति वक्तुं युक्त “रेवार्णदागम्" इत्यप्यनित्यत्वान्नाश्रितम् । नवा- न्तरङ्गपरिभाषाया अपि “श्राभीय" त्वेन तदृष्ट्या वहिरङ्गस्या- सिद्धतया मर्वथा नेदमुदाहरणमिति वाच्यम् । “वाह जल्" सूत्रज्ञापितासिद्धपरिभाषाया अाभौयत्वेऽपि “अन्तरङ्ग बलीय" १ अ६ । या । सू ११२ । ३ च्यापासू२२० २ परिभाषेन्दुशे ५६ ॥ 8 व्या पा। सू १३२॥ दात्तनिवृत्ति खरः प्रसज्येत (६।१। १६१)। नात्रोदात्तनिवृत्तिः खरः पाप्नोति । किं कारणम् । न गोश्वन् साववर्ण (६ । १।१२) इति प्रतिषेधात् । नैय उदात्तनिवृत्तिखरस्य प्रतिषेध । कस्य तईि। टती- यादिवरम्य (६।९।१६८)। यत्र तईि टतोयादिखरो नास्ति । शुनः एवं तहति। प्रयोजनवाद्याइ यत्र तहीति । वहुशुणौति । “वहोर्नम् वदुत्तरपदभूम्नि" इत्यन्तोदात्तस्तस्मान् डोपि कृतेऽल्लोपे क्रियमाण उदात्तनिरतिवर स्यात् । प्रत्याख्यानवाद्याह यदि पुनरिति । प्रयोजन वद्याह नैवं शामिति । कुमारशब्द साववन्त इति डोप उदात्त- ·महाभाष्यप्रदीपोद्योता। (विप्रतिषेधे परं कार्यम् । १। 8 । २) (घ. १। पा. 8) प्या. १ विभक्तिस्वरस्येति। (भा) बतीयादिरिति नामुवर्तते विभकिरित्येव । एवं ध शुन दत्यादावपि नास्ति फल्लभेद इत्यर्थः । ननु बश्यन् शब्दम्य बड़- बौहिलेन पूर्वपदप्रतिस्वरत्वात् उदात्तनिवृत्तिवरमाप्तिरत आह बहोरिति । (भा) प्रत्याख्यानवादिनाऽमोपस्यैव इष्टत्वेन तद्रीत्या "श्रन अपधा" इत्यस्य प्राप्तिं मला “बडशनी” त्युदाहतम् ॥ भाष्ये यदि पुनरिति। (भा) विभफ्रिग्रहणमपि नानुवर्त्तते इति भावः ॥ कुमारशब्द इति । (कै) तस्मादिभक्तियहणमनुवर्तते। तथा च 'बहुशुना इत्यत्रोदात्त- नित्तिखरः स्यादिति भावः ॥ १ "बशना" इत्यारभ्य "भाव" इत्यन्तं नास्ति क पुस्तके । पौर्ति। द्विच प्राप्नोतीत्त्वोत्वे च (७१२ ११७०७।१ । १०.-- १०२)। परत्वादृद्धि स्यात् । इत्त्वोत्त्वे भवतोऽन्तरगत । दिवंधनादित्त्वोत्त्वे । ध्यातेस्तौयंते बापो पूर्यते । दिर्वचनं च प्राप्नोतीत्व च (६ ॥ १। ३ । ७।१००-१०२)। नित्यत्वाद्दिवचनं स्यात् । रत्त्वोत्त्वे भवतोऽन्तरगत । अलोपस्य चेत्वोत्वयोश्च नास्ति सम्पधारणा । खरे नास्ति विशेष । ऽस्तौति बहुश्वा इत्येव भायमिति न्यायविद चाड । सौत्यितिरिति । सउस्थित इ इति स्थिवे यद्यन्न पूर्वमुकारखोदात्तत्वं स्यात् तदा खरितो वानुदात्ते पदादौ इति पक्षे खरितत्व प्रसज्येत । पूर्व लेकादेशे ते नित्य- मायुदात्तमेतद्भवति । गुणम्येति । परत्वाद्धि गणेति भाग्यम् । तैफिरिति ।

·महाभाष्यप्रदोषोदधोत . ६३३ (घ ११ पा । व्या १) (विप्रतिषेधे पर कार्यम । १।१२) बहुशुनौति । (क) “डाबुभाभ्याम्" इति डापि तदभावे चेतिभाव ॥ नन्वेव प्रयोजनवादिग्रन्थे बहरानीत्ययुगमत शाह भाष्ये विति । (क) ननु प्रत्याख्यानान्ततयैव प्रचत्य ग्रन्थपर्यवसानात् "अमिद्धवत्" सूत्रम्यैतदानुपूर्वोकभास्थाच बहुशनौति भगवत इष्टमिनि भ्रम वारयति । न्याये- (क) त्यादिना ॥ ननु भाथमेव न्यायवाधकमस्तु इत्यत पाह न्यायविद इति । (क) भाग्यस्य उदात्तनिवृत्तिखरकतवरवैलवण्यपरिहारमावतात्य- १व्यापासू१३॥ २ चदया । सू२२॥ रण विभौनामाइगुण सवर्णदीर्घत्वात् । वा । दण डिशौनामागुण सवर्ण दीर्घत्वात्प्रयोजनम् । ध्ययन इन्द्रम् व्यवप इन्द्रम्। वृक्ष इन्द्रम सक्ष इन्द्रम् । य इन्द्रम् त इन्द्रम् । यादगुणश्च प्राप्नोति सवर्णदीर्धत्व (६।१।७।१०१) परत्वात् सवर्णदीर्घत्व स्यात् । यादगुणो भवत्यन्तरगत । न वा सादी विभव्यान्दास्थाने मृत इति स्थितेऽन्तरङ्गालादित्व ततो रहि । सर इति । स्तगिरिति यदि पूर्व सर तत इत्व तथाप्यान्तरतम्यादुदात्तत्व सिध्यति । नवेति । दण्डायमिाथादगुण प्राप्नोति । कुमारी इहत इत्यादौ यणादेश इत्यवाय सर्वदीर्घत्वेन विध्यन्तर वाध्यम् । नेतदिति । एकनिमित्त प्राप्त 80 ·महाभाध्यप्रदीपोद्योतः। (विप्रतिषेधे पर कार्यम् । १ ।।२।) (प.मा.पा.१) र्यकतया न न्यायवाधकत्वम् ॥ "डावुभाभ्याम्" इति सूचस्यभाष्य- रोत्या "बडया" इत्येव भाग्यमातमिति भावः ॥ नम्बानो मति नस्य स्यानिवत्त्वाद्यण् ादिति कुतो नापादितम् “यूनस्तिः" “शुनः पुच्छ” इत्यादिनिर्देशैारण सम्भवात् । वस्तुतो लोये सर्वानु- दात शनेति प्राप्नोति पूर्वरूपे तु एकादेशस्तरेण आधुदात्त- मित्यपि विषो वोध्यम् ॥ ननु पूर्वमुदात्तत्वेऽपि तदेकादेशम्य "एकादेश उदात्तेन" इत्यनेन उदात्तवे इष्टसिद्धेराह तदेति ॥ (2) नित्यमिति। (कै) "नित्यादिः" इत्यनेनेतिभावः । एतदपि प्रयोजनं समर्थ- यहणाप्रत्याख्यानाभिप्रायेण ॥ १य | पाए । सू२३ ॥ ३ यया । सू॥ २ च ४ । पा १ . सू ७७ ॥ १ यह पा १ । सू६॥ 1 वस्यानवकाशत्वात् । वा। न वैतदन्तरङ्गेणापि सिध्यति । किं कारणम् । सवर्णदीर्घत्वस्यानवकाश त्वात् । यनवकाशं सवर्णदीर्घत्वमागुणं वाधेत । नैतदन्तरङ्गेऽस्त्यनवकाशं परमिति । इहापि स्योनः स्पोनेति शक्यं वन वा परत्वादगुणस्येति । ऊहापोरेकादेश ईवलोपाभ्याम् । वा । उहापो. विध्यन्तरवाधनेन सावकाशः सवर्णदौ?ऽन्तर वाधितुं न शकोतीति भावः। निरवकाशेन तु विध्यन्तरेण सावकाशोऽन्तरशोऽपि विधिर्वाध्यते यथा “गोत्रेलुगचि" इत्यलुका लुक । न वा परत्वादिति । यथा त्वत्र पर- वेन म व्यवस्था अपि तु ष्यन्तरङ्गत्वेन तथा धागुणोऽपि समानकस्यो दोघेण ·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। ६३५ (प. १। पा. 8। या. १) (विप्रतिषेधे परं कार्यम् । १ । । । २१) परत्वाद्वीति । (के) इदं वस्तुतत्त्वकथनं न तु (सम्प्रधारणा। इ। क) सम्प्रसारणा- भावे हेतुः । स तु उभयोरपि वहितप्रत्ययापेवत्वेन समवेनान्त- रगावाभाव इति बोध्यम् ॥ ननुस्तीर्णशब्दादिनि न दोषोऽत श्राह विभज्येति ॥ (कै) भाग्य इत्वोत्वे भवतोऽन्तरगत इति (भा) पत्र एकाचवानभ्यासत्वप्रथमत्वादिबझपाध्यपेचलेन द्वित्वस्य बहिरङ्गत्वं वोध्यम् । इदं प्रयोजनमेकदेश्युक्तिः । द्वयोनित्यत्वेऽनित्यत्वे वा परत्वादिमिद्धे यडन्तस्य द्वित्वेन तस्या परनिमित्तकवेनान्तरङ्ग- त्वाचेत्यन्ये। खरेणापि इत्वोत्वयोनास्ति सम्पधारणेत्याह स्वरे नास्तीति ॥ (भा) रेकादेश ईत्वलोपाभ्या भवत्यन्तरङ्गतः प्रयोजनम् । इलादेकादेशः । खसी- यति मालीयति । ईत्वं च प्राप्नोत्येकादेशय (018:३।६।१।१०१)। परत्वादौत्वं स्यात् । एकादेशो भवत्यन्तरङ्गतः । लोपादेकादेशः। कामण्ड- लेयः भाद्रबाहेयः । लोपच प्राप्नोत्येकादेशश्च (६९४७६११०१)। वाध्यते न त्वन्तरङ्ग इति भावः । खट्वायतीति । खट्न याय इयि स्थिते यदि पूर्वमौत्वं स्यात् तत याइगुणः प्रसज्येत । नन्दाचारस्य कृते ईवे “यस्येति" लोपो भविष्यति। नैतदस्ति । पूर्व विधावितोत्वस्य स्थानिवद्भावात् । न- लोपे स्वाभ्यामिति । उ ईत्वासम्भवादयं क्रमोयुक्त यायिमिति ·महामाध्यप्रदीपोद्योत । (प्रतिषेधे पर कार्यम् ।११।२} (बसपा. 8 या १) ननु "कुमारी ईहते दण्डाप्रम" इत्यादौ सावकाशं दीर्घव- मत पाह दण्डामिति । (के) एवं च यण्गुणाभ्यां सर्वविषयव्याप्तेरवश्यं विध्यन्तरे याशे माध्यमामान्यचिन्तयाऽग्टह्यमाणविशेषत्वात् मर्ववाध्यमित्यर्थः । अन्त- रगादपि निरवकाशस्य बलवत्त्वेम “नेतदन्तरङ्गे” इत्यनुपपन्नमत श्राह एकनिमित्तेति । (के) एकम्यानिक इत्यपि बोध्यम् । एव च स्वममाननिमित्तकेन स्वममानस्थानिकेनैव च येन नाप्राप्निन्यायो न त विभिन्नस्यानि- मिमित्तकेनापीति न तदाध इति भावः। यस्तु सर्वधानवकाशः स वाधक एवेत्याह निरवकाशेनेति । (क) परवालोप स्यात् । एकादेशो भवत्यन्तरगत ॥ थथ किमर्थमौव- लोमाभ्यामित्युच्यते न लोपेत्वाभ्यामित्येवोच्यते। संस्थातानुदेशो ( १।३।१०) भाभूदिति । अापोऽप्येकादेशो लोपे प्रयोगयति । चौड़ि । वालाकि (६ ! ७।१४८)। यात्वनपुसकोपसनसत्वान्ययवायावेकदेशतुग्विधिभ्य । वा। भाव । यद्यप्यनाद्यदन्तमिति ईत्वशब्दस्य पूर्वनिपातो न्याय्य' । तथापि लक्षणे प्रायेणासो नादियते । चौडिरिति । पूर्वमाकारसोपे सति तस्य स्थानिवत्वादसिइत्वाचाकारलोपाभावा “दादगुण" इति गुणम्य प्रसङ्ग । ग्लानौमिति । विमध्यान्याख्याने ग्लै धनीय इति स्थिते घनमितिकला- ·महाभाष्यप्रदीपोद्योत । (च्य ११ पा घ्या १) (विप्रतिषेधे पर कार्यम् । १ । ४।२।) एकस्यानिनिमित्तकेनेत्यर्थ ॥ वहि ताजादिप्रत्ययापेक्षत्वाद- लुक वहिरङ्ग ॥ भाव्ये इहापौति। (भा) यद्यन्तरङ्गेऽपीद स्यात् तईि तथापि अन्तरङ्गत्वाद यण न म्यात् गुणस्य परत्वादिति वाधकतर्केण ममाननिमित्तकमेव निरवकाश- पराभ्या वाध्यते इति। तत् फलितमाह यथा विति ॥ (क) ननु खट्वाशब्दे सुबुत्पत्ते प्रागेवैकादेशोऽत पाह खट्न अाय् इति । (क) विभज्यान्वाख्याने दोष । 'सुन्नु "लिङ्गिविशिष्ट" परिभाषया दूति भाव ॥ १ परिभाषेन्दुशे ७२॥ व्यावनपुसकोपसर्जनसत्वान्ययवायावेकादेशतुगविधिभ्यो भवत्यन्तरगत । वेष वानीयम् । शो शानीयम। ग्लै ग्लानीयम्। स्ने स्लानीयम् । ग्लाछत्रम् । स्लाछत्रम् । यात्व च प्राप्नोति एते च विधय (६. १॥ 81, ६।१।७८-०६) परत्वादेते विधय स्यु' ! व्याव मवत्यन्तरगत । नपुसकोपस जनसत्व ध प्रयोजनम् । पतियंत्र । यतिन्वत्र । अतिरिछ । व्यतिनु । दावमन्तरण भवति ग्लाच्छन्नमिति ग्ला ग्ला इति क्विवन्तम् । यत्रापि तथा विभज्यान्वाख्याने ग्लै छत्रमिति स्थिते यदि पूर्व तुक स्यात् तदा एजन्त त्वाभावादत्व स्याद् यथा ठोकितेति । उपदेशयपणानपेक्षया चैतदुदा हरणम्। व्यतिर्यत्रेति । व्यतिरै यत्र इति स्थिते व्यायादेशे सत्यनान्त स्वाइखो न स्यात् । प्याराशस्त्रोदमिति । याराशस्त्रो इदमिति स्थिते ·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (विप्रतिषेधे परं कार्यम् ।१।१२) (१.१ या. । था. १) लोप इति । (क) खट्वाशब्दाकारस्येत्यर्थः ॥ नवजाद्यदन्तवादीशब्दस्यैव पूर्वनिपातो युकोऽत श्राह जङ इति ॥ (कै) न्याय्य इति। (क) भास्वीयत्वात् क्रमबाध्योऽपि सोढव्य इति भावः ।। लक्षणे इति। (कै) 'अन्तिकवाढयोनेदसाधौ (पा) इत्यादिनिर्देशैः क्रमानुसारस्य सर्वनिपातविधिभ्यो बलवत्त्व- ज्ञापनादिति भावः ॥ भाये संख्यातानुदेश इति । (भा) १ च ५। पा३ । सू६३। छत्रम् । पाराशस्त्रोदम् । धानाशकुलोदम्। निम्कौशाम्बीदम् । निर्वा- राणसीदम् । निकौशाम्बिछवम् । निर्वारासिछत्रम् । मसकोपसर्जन- खत्वं च प्राप्नोत्येते ध विधयः (१।२६ 88--०६-२०१)। परत्वादेते विधयः स्युः । नपुसकोपसर्जनशखत्वं मवयन्तरणतः । तुग्यणे का- पद्यत्र पूर्वमेकादेशः स्यात्तदा तस्यान्तवमावाद इखे कृते रूपं न सिध्येत । अमिचिदति । पदसमुदायस्य विभज्यादात्याने निषित पत्र इति स्थित यदि पूर्व यण स्यात् तदा तु न स्यात् । नपुंसक पानामिवि इति प्ररथम् । सिविमतया यवधानात् । सहद दुष्कृताविति । कथं पुगरत्रा- ·महाभाध्यप्रदीपोद्योत। (य. पा.।। च्या. १) (विप्रतिषेधे पर कार्यम् ।। 8121) ननु नाच यथासंख्यसूत्रमाप्तिः । तस्य विधाबात् । नापि स्थानाख्यप्रमाणस्य ममाननिर्देश दिति चेन्न । अनूधमानयोरपि तत् प्रवृत्तेईष्टत्वादिति भावः ॥ असिहत्वाच्चेति । (क) चिणो लुक् न्यायेमात्र श्राभौयामिद्धत्वं वोध्यम् ॥ ननु उपदेश बालमनैमित्तिकम् पायादयस्तु प्रत्ययोत्यायनन्तरभाविन इति सम्प्रधाराभावादाह विभज्येति । (कै) "अशितौति" प्रमज्यप्रतिषेध इति भावः ॥ विवन्तमिति । (कै) कर्तरि किबन्तेन पठीसमाम इत्यर्थः । नये क्षये इति। १ च्घ १ । या ३ । सू१.। देशगायौत्त्वदीर्धत्वावमुमत्वरीविधिम्यः । वा । यणेकादेशगुयायौत्त्व- दीर्घत्वेवमुमत्त्व विधिभ्यस्तुग भवत्यन्तरगत । यणादेशात् । थमिचिदन- सोमसूदन । प्रयादेशात् । व्यमिचिदिदम् । सोमसुदुदकम् । गुणात् । व्यमिचिते । सोमसते । मुद्दे । प्र छ । प्राईक । यौत्वात् । व्यमि- मा प्राप्नोति । यावता विद्यायोमिसम्बन्धवाचिनामदन्तानां इन्हे स विहित इति चिन्त्यमेतत् । धियोति । धि धारये तिपि से छते तिबाश्रयो गुणः प्राप्नोति । विकरणाय या भवन्यन्तरङ्गत्वात् । यणादेशवेति । "एरने- काप" इति यण । जुइवतुरिति। हा प्यतुस् “इ. सम्प्रसारणम्" "यभ्यस्तस्य ·महामाध्यप्रदोषोद्योला। (विप्रतिषेधे पर कार्यम् ।।४।२१) (थ. ११ मा. ४ था.१) एवं च एतत् प्रयोजनमेकदेश्भुक्तिरिति भावः ।। अन्तवदिति। (2) "स नपुंसकमि"ति नपुंसकत्वस्यापि शास्त्रीयत्वादनिदेश इति भावः॥ पदसमुदायस्येति । (क) पदस्य (पा) पदात् (पा) इत्यादौ पदसमुदायस्याप्यवास्यानदर्शनादिति भाव ॥ पंसि विभक्त्येति । (के) न च सुबपेक्षया परसात् प्रथम तुम् इति कथं सुपा व्यव- धानो किरिति वाच्यम् “श्रमिचिद" इत्यादौ गुणतको साधार- याः अग्रे भाग्ये एतलेन तकः पूर्वमन्तरङ्गवाद्विभक्ति मिद्धवत् कृत्येवास्य भाप्यस्य प्रवृत्तिरित्याशयात् । भाथ्ये चिति । सोमसति । दीर्घत्वात् । जगद्याम् । जनगशाम् ॥ ईत्वात् । नग. त्यति । जनगत्यति । मुम । व्यमिचिन्मन्य । सोमसुम्मन्य ! रत्त्वात् । जगञ्य । जनगम । रौविधे । सधयति । याययति । यनशानभ्यां चेति वक्तव्यम् । सकृत्। सशस्कृतौ । तुक् च प्रात्येते च विधयः ( ६९. " इति सम्प्रसारण लते यद्याकारस्य लोप म्यात्तदा स्थानिवाचादसिह- बदनामादित्यसिनावात् घोव न स्यात् । यौनगोति । उपगोरियमित्यारिण होपि ध छन्ते यदि प्रत्ययायुदात्तत्वात पिदनुदानाडा पूर्व लोप स्यात् तदो- दालनिति सर ईकारम्य न स्यात् । व्यमिरिन्त इति । यद्यपि प्रत्यय- ·महामाध्यप्रदीपोद्योतः। (य. पा. ) या. १) (विप्रतिषेधे पर कार्यम् । १101.1) प्र ऋच्छकः प्रार्छक इति । (भा) धत्वतकोरित्यनपेक्षेद बहिरङ्गत्वेनापि सिथति नाजानन्तर्ये इति तु नास्त्येवेत्यभिप्राय: ॥ चिन्त्यमेतदिति। (कै) सुकतादिशब्दयोऽपि प्रकरणादिना यदा ऋविगविणेपे पर्याव- मानं तदा ददमुदाहरणमित्याहुः ॥ ननु शस्य डिवाद्गुणस्य कथं भानिः योरप्येकनिमित्तलेन अन्तरङ्गलाद्यभावश्चेत्यत आह तिबाश्रय इति ॥ (कै) गुणः । (के) लघूपधगुणः ॥ ररिति । (के) “दको यण" इति तु इयडा वाधितमिनिभावः ॥ उस्थानिक- यपास्त पूर्वरूपमपवाद इति तात्पर्यम् ॥ ०६, ०७, १०९॥७॥३।९९१४६।९।६१७३९१६,१०२४७ ४।३९॥१३॥६०)। मरत्वादेते विधयः स्यु । तुग भवत्यन्तरङ्गवः ॥ श्यादेशो गुणात् । वा । स्यादेशो गुणाद भवत्यन्तरङ्गव प्रयोजनम् । धियति । रियति । यहा- देशश्च प्राप्नोति गुणध (518199३।६)। परत्वाद्गुण स्यात् । इयडा. देशो भवत्यन्तरत.। उवडादेशश्चेति वक्तव्यम् । प्रादुइवत् । शासखुवत् । रहिताया प्रशते प्रयोगो नास्ति तथापि वाक्यस्य विभञ्यान्वाख्याने किय. मायोऽयं विचार कियते । यद्यपि प्रत्ययस्य नित्यत्वं तथापि यन्तरणच सिद्धत्वान्न तदाश्रितम् । पचत्ववेति । यद्यत्र पूर्व यण स्यात् धनविधाविति 81 ·५३२ महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (विप्रतिषेधे पर कार्यम् । १।।21) (प.१ । पा. बा.) यद्याकारेति। (कै) मनु "दतिड्" सूपस्याकररीत्या चिकौर्षतीत्यादौ परसिम्" इति स्थानिवत्त्वेन तुगभाववत् जुडवतरित्यच पूर्वरूपे- ऽपि तस्य स्यानिवत्त्वात् उवडोः प्राप्तिरिति घेछ। पूर्वस्य धातुला- भावेन तदुद्देश्यकविधेरभावात् इत्याः ॥ उपगोरियमिति। (के) अनन्तरापत्यमिति शेष इत्येके । गोचाणि तु जातिलान् डोष पवस्यादिति न खरः प्रयोजनमिति भावः ॥ प्रत्ययाधुदात्तत्वादिति । (2) एतदपाः पिदनुदात्तत्वाति (2) एतन्डनैपः पिदनुदात्तमपि उभयापेक्षलोपादारङ्गमेवेनि बोध्यम् ॥ वे संप्रसारणपूर्वत्वं यणादेशात् । वा। सम्पसारणपूर्वत्वं यणादेशात् भवत्यन्तरङ्गतः प्रयोजनम्। सुशवतुः । अशुयुः । पूर्वत्वं च प्राप्नोति यणा- देशश्च ( ६११०८६७।२)। परत्वाद यणादेशः स्यात् । पूर्वत्वं मवत्यन्त- रहतः। र याकारलोपात । वा । याकारलोपात् पूर्वत्वं भवत्यन्तरगतः प्रयोजनम्। जुजवतुः । जुहूदः । पूर्वस्वं च प्राप्नोत्याकारणोपश्च (११.cg स्थानिवावनिषेधात् उत्वं न स्यात् । पूर्वशाला प्रिय इति । पर्वशाला प्रिय पस्येति विपाद बद्रोही कृते "तद्धितार्थे"ति द्वयोः पदयोः सत्पुरुषः तत्र निमदाश्रयमा प्रोहिनिमित्त' पूर्वपदातिसरो बहिरङ्गत्वान्न प्रवर्तते । - ·महाभाष्यप्रदोषोइयोत । (प.१.पा./ व्या. १) (विप्रतिषेधे परं कार्यम् ।१।१२) प्रत्ययस्येति । (के) एकादेशेऽपि पूर्वान्तवत्त्वेन सुपः प्राप्नस्तस्य नित्यत्वं नेति तपेति ॥ भाग्ये परत्वाद्यणिति। (भा) शब्दान्तरप्राप्नेनित्यत्वं नोकम् ॥ लादेशशब्देन चादेशस्थानिक आदेशस्तदाह उत्वं नेति ॥ (के) तचेति। (के) यद्यपि सतिशिष्टत्वादिदं मिलु तथापि अन्तरङ्गन्यायादपोष्ट- मिद्धिरिति भावः ॥ वहिरङ्ग कृते इति। (के) अयं हि न्यायो युगपत्माप्तौ अन्तरङ्गस्य मथमं प्रवृत्तिबोधक एवेति भावः ॥ ६४६७ ) 1 परत्वादाकारणोप स्यात् । पूर्वत्वं भवत्यन्तरङ्गतः। स्वरो लोपात् । वा। खरो लोपाइ भवन्यन्तरगत प्रयोजनम् । यौपावी सौदा- मनो। खरच प्राप्नोति लोपथ (३।१।३-87६७।१४) परवालोम स्यात् । खरो भवयन्तरगत । प्रत्ययविधिरेकादेशात् । वा । प्रत्ययविधिरेकादेशाद भवत्यन्तरगत प्रयोजनम्। व्यमिरिन्छ । बायुस्तकम् । प्रत्ययविधिच तेन तत्पुरुषसमासाश्रयं भासाशब्दस्यान्तोदात्तत्वं भवति । पूर्वमन्दः "साइपिटामदन्तानाम्” इति थायुदात्त । पचादमिति। स्यन्तरण- वलीयस्वेन एतन सिध्यति । बहिर कते यादगुणे एत ऐ इति प्राप्नोति।

·महाभाष्यप्रदीपोदयोन।
(विप्रतिमेधे परं कार्यम् ।।१२) (थ.११ पा ! था. १)
पूर्वोक्तति। (कै)
अन्तरङ्ग कर्तव्ये वहिरङ्गममिद्धं तदहिरङ्ग कृतं चिकौर्षित
च इत्यन्यत् ॥ ननु स्वोन इत्यच परत्वाद्गणे तस्यामिद्धत्वेऽपि
इकोऽभावाद्या न स्थादत शाह
शास्त्रेति ॥ (के)
नन्वेवं भौस्थितिरित्यादौ स्थोने राणाशास्त्रवत् वहिरङ्गमाधु-
दानशास्त्रं न प्रवर्तत इत्यन पाह
अन्तरङ्गेति । (के)
युगपत्मानौ वहिरङ्गम्य न पूर्व प्रवृत्तिः । प्रवृत्ते तु अन्तरों
भवत्येव बहिरङ्गमिति भावः ॥ भाव्ये
वहिरङ्गलक्षणस्येति । (भा)
ऊठ् इति शेषः ॥ अवैकदेशीसमाधत्ते
नाजानन्तर्ये इति ॥ (भा)
प्रत्यय
प्राप्नोत्येकादेशच (१६१।१०१) परत्वादेकादेशः स्यात् ।
विधिर्भवत्यन्तरङ्गतः॥ यणादेशाचेति वक्तव्यम् ( ६।१७७)। यमिरत्र ।
वायुरन । लादेशो वर्णविधेः। लादेशो वर्गविधेर्भवत्यरकता प्रयोजनम् ।
महत्वष । पठत्वत्र । लादेशश्च प्राप्नोति यणादेशच (३४,८६६९७७)।
परत्वात् यहादेशः स्यात् । लादेशो भवत्यन्तरङ्गवः । तत्पुरुषोतोदात्तत्वं
धनयेथेति । इयं हि व्यापिका। पूर्वोक्तप्रयोजननिष्पादनात् । शास्त्रा-
सिद्धत्वाश्रयाद बहिरङ्गलक्षणं न तावत् प्रवर्तते । प्यन्तरङ्गलक्षणे तु प्रत्ते
यध मिमित्तसदाबस्तन्त्र बहिरङ्गालक्षणप्रतिः । नानानन्तर्य इति । यचो-

·६४५ महाभाष्यप्रदीपोद्योत । (अ १ । पा| या १) (विप्रतिषेधे पर कार्यम् ॥ ११ ॥१२) अचोरानन्तर्यामिति । (कै) अचोरिति द्वित्वमविवचितम् । तेन वक्ष्यमाणेन चत्वतम्- ग्रहणरूपेण ज्ञापकेन न विरोध । अचोऽप्यानन्तर्यानिमित्तकेऽन्त- रङ्ग कर्त्तव्ये कृते च तस्मिन् प्राप्ते अन्तरङ्गे कर्तव्ये जातस्य वहि- रङ्गस्यासिद्धत्व नेति तदर्थ । एतेन पचावेदमित्यादौ गुणेऽजान- न्तर्याश्रयणात् प्रसिद्धत्वानापत्तिरित्यपास्तम् ॥ अयजे इन्द्रं धियति । (भा) इत्यादि च सिद्धम् ॥ अक्षयूः (भा) इत्यत्र यणि लोपाभावच मिद्ध ॥ तुक् तु प्रतिष्यत इति। (के) ममासोत्तर ल्यप् प्रवृत्त्या पूर्वपदसम्बन्धेन समासे जाते तत्र सहिताया नित्यत्वात् एकादेभे न्यपि तुगपेक्षया पददयसम्बन्धी पूर्वपदप्रकृतिवरात् । वा। तत्पुरुषान्तोदात्तत्व पूर्वपदप्रष्यतिखराद भव- त्यन्तरगत प्रयोजनम् । पूर्वशालाप्रिय व्यपरशालाप्रिय । तत्पुरुषान्तो दातत्व घ प्राप्नोति पूर्वपदप्रकृतिवरत्व च (६।१ २२३६६।२१)। परत्वात् पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्व स्यात् । ततपुरुषान्तोदात्तत्व भवत्यन्तरगत । एता न्यम्या परिभाषाया प्रयोजनानि यदर्थमेघा परिभाषा कर्तव्या। यदि सन्ति रानतर्यमाश्रित्य यत्र कार्य विधीयते तत्रैषा परिभाषा नोतियते । यदयमिति । कोऽसिचदधीत्यति । वहिरहस्सेकादेशस्य सिद्दावात् यत्व न भविया । तुक तु प्रतिष्यते इति किमसिइवचन । यद्यमिति । दित्य ·महामाष्यप्रदीपोद्योतः। (विप्रतिषेधे परं कार्यम् ।११।२।) (ध.११ मा । या. १) वर्णापेक्षस्यकादिनस्य दध्यत्र इत्यादौ संयोगान्तलोपापेक्षया यण वहिरङ्गत्वेनामित्ववदसिद्धलेन तत्प्रवृत्तिरिति भावः ॥ षत्वग्रहणं तुम युक्तम ज्ञापकं वैपादिकेऽन्तरङ्गे तत्परिभाषायाः कार्यकाल- पक्षेऽप्यप्रवृत्तेविसर्जनौयसूचभाष्यसम्मतलात् । षत्वस्यापि पदवय- सम्बन्धिवर्णदयापेहवेनावरणवाभावाच । वा अधौत्य इत्यादी "पूर्व धातुरुपमर्गन युज्यते" इत्येकादेशोऽन्तरङ्ग इति वाच्यम् । भाधनवोधकप्रत्ययोत्पत्त्यनन्तरं पदान्तरसम्बन्धनिमित्तकार्यात् पूर्व- मुपसर्गसम्बन्धेन तबिमित्तकस्यान्तरणमिति तदर्थी न तु प्रत्यय- निमित्तादपीति तदर्थ इति "सम्प्रसारणाचे"ति सूचे भाष्ये स्पष्ट- वास। तच हि खट्वा प्रारूढ़ इत्यच सवर्णदीर्घात गुणेऽन्तरण रत्युतम् । “ट् कात् पूर्व" इत्यादि सूचेष्वयुक्तम् । उपमर्थन १।पा। सू१.८॥ २ "भाये" इत्यारभ्य "सूत्रेषु" इत्यन्तं नास्ति । पुलके । ३ च ६ । पा ९। सू १३५ । प्रयोगानौत्येषा परिभाषा क्रियते ननु चेयमपि कर्तव्यासिहं बहिरङ्गलक्षण- मन्तरङ्गलक्षण प्रति । किं प्रयोजनम् पचावेदम् सभामेदम । सिद्धत्याद बहिरङ्गलक्षणस्य गुणस्यान्तरणक्षणमत्वं (१९६२) मा भूदिति । उभे तह कर्तव्ये । नेत्याह । यायैव सिद्धम्। इहापि स्योनः स्योनेत्यसिद्धत्वाद पहिरलक्षणस्य गुणस्यान्तरङ्गलक्षणे यणादेशो मविष्यति । यद्यसिद्ध वाह व्यस् इति स्थिते वाह सम्म सारणमेव कर्तव्यम् । तत्र ते पूर्वेकादेशे घ याश्रये गुणे “सद्धिरेघो"ति रद्धौ सिद्धं दिौर इति । अकारान्ते घोपपदे वहेछन्दसि विनं दृश्यते । प्रयोगदर्शने वा सति उहतेः विपि ।

·महाभाष्यप्रदोपोइद्योतः । (प.१ । मा. 8 । था.१) (विप्रतिषेधे परं कार्यम्। १।४।२।) पूर्व मम्बन्धस्ततः प्रत्यये कृते उपसर्गेन सम्बन्ध इति । कति रनि स्थितेऽन्तरङ्गतरार्थकोपसर्गनिमित्तकलादुपसर्गार्थाश्रितमुपसर्ग- निमित्त कार्य्यमन्तरङ्गं यत्तु न तथा तत्र पूर्वागत साधनकार्यमेवा- न्तरङ्गमत एव "प्रेद्धः" इत्यच “गुणो वहिरङ्ग” इति भाष्ये उनम् । अस्याश्च परिभाषाया भाव्येऽन्यत्र छाप्यव्यवहारादियमेकदेग्युमिः । एत ज्ञापकेनान्तरङ्ग परिभाषाया अनित्यत्वमेव ज्ञाप्यमिति तत्त्वम् । वृद्धौ सिद्धति परिभाषासत्त्वे तु विभफिनिमित्तमम्प्रमारणस्थ व्याश्रये अन्तरङ्गे गणेऽमिद्ध्वात्तदभावे वृद्धौ रापयामिद्धत्वात्तदभावे र वृार्थ मूडावश्यक इति भावः ॥ नम्वकारान्तोपसर्ग चोपपदे अवर्ण- भावात् पररूपेण वाधाश्च । “द्धिरेचि" इत्यस्य प्राप्तौ "सम्प्रसार- एणयोः फन्ने विशेष इत्यत पाह १ "साधनमेव" ।। २ "ज्ञापकेन" इत्यारभ्य "विभक्तिनिमित्त" इत्यन्तं नास्ति । पुलके। २ व्यापा९ । सू८ । सम्पसारणस्य व्याश्रये ।। बहिरङ्गशक्षणमन्तरङ्गलक्षण इत्युच्यतेऽक्षयू । हिरण्य सिहस्वादि- रङ्गालक्षणस्योठोऽन्तरलक्षणो यणादेशो न प्राप्नोति (६।४।१६६।९।७० )। नैष दोषः । यसिद्ध बहिरङ्गलक्षणमन्तरङ्गलक्षण इत्युक्का ततो वक्ष्यामि "नानानन्तर्ये वधिष्टप्रमृति" इति । सा तोया परिभाषा कथा कया। ध्याचार्यप्रतिपियति भवत्येषा परिभाषेति यदयं त्वतु- प्रयोगो भविष्यति किमूडादेशविधानेन परिभाषाया ज्ञापक ऊड़ विधिः । तस्या हि सत्यां बहिरहस्य सम्प्रसारणस्यासिद्धस्वादन्तरले गुणो न स्यादि- सूह विधीयते । पूर्व कामशम इति । पूर्व इषु कामममी ष इति स्थिते

·महामायपदीपोपपोता।
(विधेि परं कार्यम् ।१२)
(प.पा.)
अनकारान्तेति। (क)
दमकारानोपमपिनाम:
छन्दसौति। (2)
সকলাে কিবি যক্ষ্মাশি বিলিনাইশ সদা
भाषे विवादादो शोकायरोति वायम् । को सुप्रमियभार
शारिकता दिनोपय पानिामेन च "वार अट्रम्प
मारिवाभावारिया । वमो मोकेपि वर्षि नार
बदमोत्पुपमपम
जपतेरिति ।)
भावनामसापाभेदः । भागे
सस्यतस्येति। "
मा.
.
eved

·महामाध्यप्रदीपोद्योतः । ६९ (य. १ । पा. । प्या. १) (विप्रतिषेधे परं कार्यम् । १।।२।) 'दिशोऽमद्राणाम् इति। (कै) इत्यनुवर्तमाने इति शेषः ॥ अत्रापि स्वर उदाहत्तुं शक्य दूत्यभिप्रायेणाह उत्तरपदेति । (कै) च शब्दादिक् शब्दाश्चेति। (के) अनेन विहितं पूर्वपदान्तोदात्तत्वं तथैव व्यपवर्गाभावान्त्र म्या- दिव्यन्वयः ॥ भाय्ये 'उदके केवले इति । (भा) मिश्रवाचिनि ममामे उदके परे पूर्व मन्तोदात्तमिति तदर्थः । एतदुदाहरणमेकदेशिनः । “अनादिवञ्च" इति सूत्र पूर्वान्त- वद्भावेनाचैतत्स्वरमाधनात् उभयाश्रयत्वं तु नात्र । “एकदेश- १ च्य ७ । पा ३. सू१३॥ ३ व्य ६ । पा१। सू८५॥ २ व्य । पा १ । स १६॥ 8 परिमायेन्दुशे ३०॥ भिनित्तान प्राप्नुत । पूर्वेषुकामशमः । व्यपरै कामशम (०१३ १४ ॥ ।। २ । १.५)। गुडोदकम् तिलोदकम् । उदके केवचे (६ । २।६६) इति पूर्वोत्तरपदयोर्व्यपवर्गाभावान्न स्यात् । नैष दोष । प्याचार्यपत्ति- पियति पूर्वोत्तरपदयोस्ताव कार्य भवति नैकादेश इति यदयं “नेन्द्रम्य परस्य" (७ । ३ । २२) इति प्रतिषेधं शान्ति । कथं छत्वा ज्ञापकम् । तथैव पूर्वपदान्तोदात्तत्व न स्यात् । सावकाशं च एतदुमयं पूर्वकायंट तिक इति । गुडोदकमिति । उदके केवले इति पूर्वपदान्तोदात्तन्वं न स्यात् । उश्चिदुदकमित्यादावेव तु स्यात् । प्रसङ्गेन व्याकरणारे लक्षणं विचार. 82 ·महाभाशप्रदीपोद्योतः। (विप्रतिषेधे पर कार्यग।१18 ।२।) (थ.१। पा. या.१) विकृतस्यानन्यवाद"दकशब्दस्याप्युदकशब्देन यहणदिति तत्र कैयटः ॥ भाये 'नेन्द्रस्येति । (भा) ननूभयत श्राश्रयणेनान्तादिवत्त्वामावेऽपि 'अन्तादिवत्वेऽपि व्यप- वर्गाभावे वा मोमेन्द्र इति तदुदाहरणे विकारविशिष्टे तगावेन पूर्वपदत्वेन्द्रशब्दे एकदेशविकतन्यायेन इन्द्राब्दत्वात् सामर्थ्यनान्त- वृद्धिनिषेध एवास्तु अत पाह इन्द्रे दावचाविति । (भा) एको यस्येतीति । (भा) यद्यपि वृद्धिः परा तथापि लोपो नित्य इति भावः ॥ न च परादिवद्भावेनैकादेशविशिष्टस्योत्तरपदवमेवास्विति तत्सम्भव इति वाध्यम एकदेशविकृतन्यायस्याप्याहार्यारोपयोधकवेन व्यपवर्गस्य १७ मा ३२२॥ २ "यन्तादिवत्त्वेऽपि व्ययवर्गाभावे वा" इति नास्ति इ पुस्तके । इन्द्रे हावचौ। तत्रैको “यस्येति च" (६। 8 । १४८) इति लोपेन हियते अपर एकादेशेन । ततोऽनक इन्द्र' सम्पनः । तत्र क. प्रसको हो । पश्यति त्वाचार्य पूर्वपदोत्तरपदयोस्तावत् कार्यं भवति नैकादेश इति तो नेन्द्रस्य परस्येति प्रतिषेधं शान्ति ! यणादेशादि युवौ । वा । यणादेशादि- युवावन्तरगतोऽभिनित्तान प्राप्नुतः । वैयाकरण सौवश्व इति । लहणं हि यितुमाह यणादेमादिति । लोपो भविष्यतीति । मनु बहिरङ्गत्वादियुवोर- सिद्धत्वाल्लोपो न प्राप्नोति । व्यत्रा। समुदायस्थासिद्धत्वं नाइयवस्येति । समुदायम्यासिइत्ये सामर्थात्तदवयवस्याप्यसिद्धत्वमिति चिन्तमेतत् । ।

·महाभाध्यप्रदीपोद्योता। च १।। 81 व्या १) ( विप्रतिषेधे पर कार्यम् ।।४।२।) निरूपयितुमसक्यत्वात् । किञ्च इन्द्ररूपोत्तरपदाचशानिकर - स्तदभावेनाप्राप्तेस्तादृष्यानतिदेशादितिदिक् ॥ पाणिनीये तादृश- लवणाभावादाह प्रसङ्गेनेति ॥ (कै) तदेव दर्शयति भाग्य लक्षणं हि भवति य्वोरिति ॥ (भा) अनवकाशवे हेतु अचौत्युच्यते इति। (भा) यत इत्यादि। वहिरङ्गत्वादिति । (के) सद्धिप्रमग इत्युक्तस्तनिमित्तकत्वादित्यर्थ ॥ चिन्त्यमिति । (के) एव च "स्ताम" इत्यादि ग्रन्य पूर्वपक्ष्येकदेशिमिद्धान्येक- भवति बोरचि वृद्धिप्रसङ्ग इयुवौ भवत इति । नैष दोषः । व्यनवकाशावियुवौ। च्यचौत्युच्यते । कि पुन कारणमचोत्युच्यते । ए मा भूताम् । ऐति- कायण। योपगव इति । तामत्र इयुवौ “लोपो व्योति" (६।१।६६) इति लोपो भविष्यति । यध तर्हि लोपो नास्ति । प्रेयमेध । प्रेयगव इति ॥ उसि पररूपाच्च । वा। उसि पररूपाच्चान्तरङ्गतोऽमिनित्तादि- । पचेयुरिति । पच व्याया उस इति स्थिते यद्यत्रान्तरङ्गत्वात पररूप क्रियेत तदा व्यपवर्गमावात इयादेशो न स्यात । एकादेशम्यान्तवत्वाट्रविष्यतीति चेद एवमपि रूप न सिध्येत् । यासित्यस्येति । स लोपायवाद इयादेश ।

·६५२ महाभाष्यप्रदीपोद्योस । (विप्रतिषेधे परं कार्यम् । १ ।।२।) (य. १. पा. ४ । बा.१) देशिनोरुतिरिति भावः । वस्तुतः परिभाषारमो दोषात् परिभाषा न कार्या इति पूर्वपक्षिणो वाक्ये तामादाय दोषोभावनयुतामिति चित्यमेव चिन्त्यम् ॥ या उसिति स्थित इति । (कै) अन्तरङ्गवादियः पूर्व यलोपः। व्यपवर्गाभावादिति । (कै) या शब्दाभावादिति भाव. ॥ न सिझेदिति। (के) उकारान्तस्य दयापत्तेरिति भावः। यामिति छेदे सौत्री निर्देश रति भावः । अतो या इय इत्येव पाठ इति "पाने मुक्" इति सूचे भाग्थे ॥ ननु नित्यान्तरङ्गत्वेन मलोपे यासेव दुर्लभोऽत १ च्या पा२। सू। यादेशो न प्राप्नोति (६।११६६ ॥ ७।२०)। पचेयुः। यजेयाः । नैष दोष । नैवं विज्ञायते या इत्येतस्येय भक्तीति । कथं तहिं । यास इत्येतस्य इय भवतीति । लुग लोपयायवायावेकादेशेभ्यः । वा । लोम- यणयवायाकादेशेभ्यो लुग दलीयान् इति वाकय्यम् । लोपात् । गोमान् प्रियोऽस्य गोमप्रिय । यवमप्रिय । गोमानियाघरति गोमायते । यते सलोपे गान्ति पररूपप्रसङ्ग । गोमतिपय रति । यद्यत्र लोप स्यात् सदा प्रत्ययलक्षणेन मुमादि म्यात् । ग्रामणि कुलमिति । ययादिषु सलेम लुकि सति रूपं २ सिवेत् । कादिति । पूर्वमेकादेशे मते तम्यादि.

·महाभाध्यप्रदीपोद्योतः। (व्य ११ पा. 8 1 बा.१) (विप्रतिषेधे पर कार्यम् । १०।२१) सलोपापवाद इति । (के) वार्णपरिभाषयेदं सिध्यति ॥ तदनाश्रयणे तु भाग्यम् । लुग- लोपयोः फले विशेषमाह यद्यति। (के) लुकि तु “न लुमते"ति निषेधः इति भावः ॥ भाष्ये परत्वादेते इति । (भा) परलादुत्कृष्टत्वादन्तरङ्गत्वादित्यर्थः । तदाह अन्तरङ्गानपौति ॥ (कै) इति शिवभट्टसुतसतीगर्भजनागोजीभदृक्कते महाभाष्यप्रदीपोद्योते प्रथमाध्यायस्य चतुर्थे पादे प्रथममाह्निकम् ॥ १ यसमा १। सू६३॥ यवमायते ॥ ययादेशात् । ग्रामण्यः कुल ग्रामणि कुलम् । सेनान्य कुलं सेनानि कुलम् । यथवा यावेकादेशेभ्य । गये हितं गोहितम् । रायः कुलम् रैकुलम्। नावः कुलं नौकुलम् । काट्यं रकमयम् । लुक् च प्राप्नोत्येते च विषय (२। 81 0 1 ६ । १।६-७७-७८-१.१)। परत्वादेते विधय स्थः । लुग्वलीयान् इति वक्तव्यं लुग यथा स्यात् । बदावास्तु कि सति रूपं न सिड्य त् । “अन्तरङ्गानपि विधीन् बहिरङ्गो लुक वाधते' इत्यस्य प्रत्ययोत्तरपदयोश्च इत्यत्र ज्ञापितत्वात् सिद्धम् । .

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। पाणिनिकात्यायनयतञ्जलिभ्यो गुरुभ्यो नमः ॥ कृतेऽथ पतञ्जलिना गुमणा तीर्थदर्शिना । सर्वघा न्यायबीजानां महाभाष्ये निवन्धने । अलब्धगाधे गाम्भीर्यादुत्तान इव घोष्ठवात् ।। यू स्त्याख्यौ नदौ।१।४।३ . मनु यूपदाभावे 'त्याख्यमाचेऽतिप्रसङ्गः ख्याख्या विति दिर्व- चनवैयर्थं चेत्यत आह ख्याख्यं नदी (क) इत्यादि । ननु खट्वाशब्दस्य फिषोऽन्तोदात्तलेन पूर्वपदमहतिखर- नित्खरयोर्न विशेषोऽत पाह १ व्यायमाति प्रसङ्ग" इति नाति पुस्तके। यू स्नगण्यो नदौ । १।७।। पूति किमर्थम् । एट्या माला। किं स्यात् । गङ्गाबन्धु माला- पन्धुः । नदी पानि (। २ । १.८) इन्वेष न प्रसञ्धेत । - पदक प्रति माय (५। ।। १५२) रति निया का प्रसज्येता य. दोष । चाचार्यप्रगतिजापयति मामो नदीसंथा भवतीति सत्याग-

·महाभाथ्यप्रदीपोद्योता।
६५५
(ध.पा. था.२) (यू रव्याख्यौ नदौ । १ । १३१)
नित् स्वरेणेति । (के)
खटेः कनि खट्वाशब्दो निप्पत्तेरिति भावः ॥ ननु मादशब्दस्य
जननीपरिछेहवाचकतया नानालिङ्गत्वेन त्याख्यत्वाभावोऽत पाह
मातशब्द इति । (के)
श्राख्याग्रहणसामर्थ्याच लिङ्गव्यतिरिमार्थभेदः शब्दभेदनिया-
मक इति न दोष इति भावः ।।
बहुपिटक इति। (के)
अनन्तरामिति अध्याहार्यः ॥ समानधर्मानुपपत्तिमेव दर्शयति
न हौति ॥ (क)
एवं तहीति । (क)
निर्देशानुपपत्त्या इस्वपक्षस्यैव युक्त्वमिति युत्पादनाय प्रश्न
इति भावः ॥ भाव्ये
निर्देशो नोपपद्यते इति । (भा)
छान्दमत्त्वकल्पनं वृथेति भावः । दीर्घमाचग्रहणार्थ तत् स्यादिति न
वृथात्वमत शाह
उत्तरत्र चेति ॥ (भा)
मद्यान्नीभ्यः (७। ३। ११६) इति एथग याद ग्रहणं करोति । इह
हईि माने माहिति पा रहार (७.३१ १९२) इबाट प्रसन्येत । कि
पुनरिदं दीर्घयोग्रहणम् याहोखिद् खयोः। किं घातः । यदि दौर्धयो-
ग्रहणं य इति निर्देशो नोपपद्यते । दौद्धि पूर्वसवर्णः प्रतिषिध्यते (६ ।

·महाभाध्यप्रदोपोद्योतः। (यू रत्याख्यौ नदौ । १ ।। २१) (घ ११ पा. ( था. २) ननु हखनिर्देशेऽपि “इस इति" भिन्नार्थकवचनाला सामानाधिकरण्यानुपपभिरत पाह इव इतीति । (क) वेदाः ममाणनि इत्यादावयवमेव । नन्वेकलाविवक्षामेच्या य थ दूत्यम्यासम्बन्ध एव कल्यदूत्यत माह असतौति ॥ (के) नन इस्खनिदेशदीर्घयोर्न म्यादिति कुतो नोकमत प्राह दीर्घयोरपौति ॥ (के) अनुवर्तते इति । (के) तच मातम्या विपरिणमय्य शब्दसंजायां विधेयायो भवएंगहणं न इत्यर्थकरणादिति भावः ॥ नास्ति विशेष इति। (क) वचनारमा प्रतौति शेषः अथ विति। (क) अमन्दिग्धे मन्दिग्धवचनमेतत् । १ प्रमाणम् । क. - १।१०५) । उत्तरत्र (९ । । ६) च विशेषणं न प्रकल्पेत मू साविति । यदि यू म स्खौ । अथ इखौ न यू । यू इखो चेति विप्रतिधिदम् । यथ सपोई शकटे यत्राम प्रसज्येत (७।३।१.७) नैध दोषः। व्यवश्य- मन विभामा नदीसंभितथा । उभयं रोच्यते । है भटि है भकट -- ·महाभाष्यप्रदीपोद्योत । (व्य या या २) (यू व्याख्यो नदो। १191३1) पद्यते इति । (के) पाठाऽभावेऽपि सर्वतोऽक्तिन्नाद् (ग सू) इति डोधि "मकटी" भन्दस्य त(स)त्वमिति बोध्यम् । अस्ति भेद इति । (कै) एव चोभाभ्यामपि अवश्य वचन कार्यमित्याशयक भाव्यमेक- देश्युकिरिति भाव ॥ ननु कि भब्दोऽनिर्धारितविशेषविषये प्रश्ने प्रविषयत्व च नियमार्थत्वे प्रयोजकमत शाह कोऽर्थ इति । (क) अर्थ प्रयोजनम् ॥ सम्बन्धः । (क) विषयविषयिभाव । समाधत्तद्धितोत्तरत्वादे सम्बन्धार्थक- खादित्यर्थ ॥ प्रभविशयत्वे वौज दर्शयन् तस्य प्रयोजकत्वमाह यच (क) १० । पाए । सू। एतत् सूत्रस्थगणसूनम्। इति । इह नई शकटिबन्धुरिति नदी बन्धुनि (६।२।१०६) इत्येम खए प्रपज्येत । ३१ बरिमिति गतश्च ५। 8३ १५३) इति नित्य का प्रसश्येत । नेम दोष । सिति इखच (१।४।६) इत्यय नियमाथी भविष्यति । प्रित्येव य इसी नदी सज्ञौ भवतो नान्यति ।

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः।
(यू रयायौ नदौ ११ । ।।३।) (य. पा. 8 ! था. २)
इत्यादि । एवं विधेयवाभिमतान्ययामिद्धिर्नियमप्रयोजिकेति फलितं
नदाह भाय्य
विधेयं नास्ति (भा)
इत्यादि।
अस्त्री 'वा नदीसंज्ञौ नेति । भा
केवलस्त्रीशब्दादौ माया तदन्ते चान्यपि नित्यस्लौतिक्षा-
नित्यर्थाजानान् प्राप्तिं मवैव व्याख्यातम् ॥ ननु शेषग्रहणप्रत्याख्या-
नात् घिलेन गुणो भविस्यतीत्यत श्राद
नित्ययेति । (क)
विभकन इखावितानेन नित्यसंज्ञाया एव विधानादिति
भावः ॥ भाष्य
शेषग्रहणं न करिष्यते इति । (भा)
तत् सत्त्वे हि स्त्रीलिङ्गखयोर्नदौमंज्ञाया उनवेनानुकनदी-
वाभावात् नत्र घिसंज्ञाविधातमायेति भावः ॥ ननु पित्वेऽपि
नदीत्वानिवृत्तेराडाद्यपि स्यादत पाह
१ उपलब्यमाथ्यपुस्तके "वास्त्री" इति पाठोऽस्ति । उपलब्धविवरसेतु
"स्त्री वा" इत्यस्ति।
कैमर्थक्याग्नियमो भवति , विधयं नास्तीति कृत्वा । चास्ति विधेयम् ।
किम् । नित्या नदौसंज्ञा प्राप्ता या विभाया विधेया। तमापूर्वो विधिरत
नियमोऽम्यिन्यपूर्व एव विधिर्भविष्यति, नियमः यथायं नित्यो योगः
स्यात् प्रकल्पेत नियम' । वाट एकलप्त । नियाहिं भविष्यति । तस्वयम् ।

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः।
(ध्य. १ । पा. ४ । या. २) ( यू व्याख्यौ नदौ । १ ।। ३।)
एकविपयत्वादिति । (कै)
"एकमंज्ञाधिकारादे"ति पर्याये हेतु ॥
अविशेषेण (भा)
इत्यस्य स्त्रीपुंसाविशेषेणेति नार्थ इत्याह
वाध्यत्वादिति ॥ (2)
सामान्यम् ।
वाध्यत्वलक्षणसादृस्यम् ॥
सूधपौति । (क)
“छन्दोवदि"त्यतिदेशादिति भावः ।।
तादादिति । (क)
"छान्दोवदि"त्यतिदेशे बीजमुक्रम् ॥
निर्देशानुपपत्त्येति। (क)
निर्देशकल्पितातिदेशान्यथानुपपत्त्या इत्यर्थः । अनिदेशविषये
तद्वैयर्थ्यापत्त्या गौणमुख्य"न्यायामवृत्तेरिति भावः ॥ भब्दे सन्देहा-
भावात् कोऽयम् इति प्रश्नोऽनुपपन्न इत्यत श्राह
यथार्थ इति ॥ (2)
भाय्ये एकदेण्याह
योगविभागः करिष्यते (१। 8 । ६)। इदमस्ति । यू स्वाख्यो नदी।
नेयवस्थानावस्त्रो (१ 1 81 8) वामि (१ ॥ 8 । ५) ततो डिति । डिति
च इयवास्थानौ यू वास्त्री नदौसंज्ञौ न भवतः। ततो खो। सो
यू स्वाख्यौ तिति नदीसंज्ञौ भवतः इयवस्थानौ वा नेति च निसत्तम् ।
च

·महाभाष्यप्रदीपोदद्योतः। (यू रव्याखौ नदो।१।७।३1) (च.११ पा. था.२) स्त्रियमिति । (भा) इतर प्राह यद्यवमिति । (भा) व्याख्याविति। (भा) कर्मण्यण्यातोयुका भाव्यमिति भावः ।। यस्विति । (क) यद्यपि आचष्टे इति (भा) आख्या इति (मा) व्युत्पाद्य पश्चात् षष्ठीममासे सिध्यति । तथापि स्त्रियमाचक्षाते (मा) इति वियहोल्लेखादेवमुक्तम् ॥ पुनरेकदेश्याह न तहींदानीमिति ॥ (भा) मौत्रप्रधागे विप्रतिपनप्रतिलोकानुपपत्तिकथनमसङ्गतमत आह शिष्टेति ॥ (कै) स एवाह 1 यद्येवं शुकटये छत्र गुणेन प्राप्नोति ( 1 ३ । १९१) ! दितीयो योग- विभागः करिष्यते शेषग्रहणं न करिष्यते (१ 1810) कथम् इदमसि स्त्रयायो नदी । नेयवङ्ग स्थानोवस्त्रो। वामि। तो मिति । सिति च रावस्यागौ यू वास्त्री नदीसंशौ न भवतः । ततो सौ । सौप यू ·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (प ५। पा. 8। या.२) (यू व्यायौ नदी । १ १ १ १ ३) छन्दोवदिति । (भा) पदमिष्टमिति भावः ॥ इतर श्राह न श्रेषेति ॥ (मा) नयाचष्टे असाधव इति। (के) ऋषीणां तपो माहात्म्यात् तदुच्चारयितृणामस्माकं न प्रत्य- वाय इति बोध्यम् ॥ स्त्रियामाख्यायेते (भा) इति भाये। मास्त्रेणेति शेषः ॥ ननु उपपदत्वाभावात् ममामो न स्यादत श्राह साधनमिति । (कै) नहौति । (कै) ईकाराद्यन्तस्य स्त्रियां विधानाभावावर्णयोः संज्ञा इति वायम् । एवं च पडोरेव स्यान्न त तन्यादेरिति भावः। १ "ऋषीणाम्" इत्यारम्य "स्त्रियामाख्यायेते इति" इत्यन्तं नास्ति पुस्तके स्त्रगण्यौ प्रिति नदौसंज्ञौ भवतः । इयडुवष्ट स्थानो वा नेति च निरत्तम् । ततो धि । धि संज्ञौ च भवत' । स्नपाख्यौ यू इखौ छिति । ततोऽसखि । सखि वजितौ च य इसी घिसंज्ञौ भवतः । स्वगायौ हितीति च निवृत्तम् । यदि सहि प्रधग्रहणं न क्रियते नार्य एकेनापि योगविभागेन । व्यविशेषण ·महाभाष्यप्रदीपोद्द्यौत। (यू रव्याख्यौ नदी । १।४।३।) (य. १। पा. 1या.२) प्रतिपादनम् । (कै) शास्त्रेणेत्यर्थः ॥ भाय्ये एवं तर्हि विजिति । (भा) सूबाणां छन्दोवत्त्वादिति भावः । किम् तु नोकम् । तस्या- दन्तेभ्योऽनभिधानात् ॥ अत एव संस्था इत्यादौ नेत्वम् ॥ एवं चादन्तधातप्रकृतिकमादन्तं प्रातिपदिकं लोके माध्विति बोध्यम् । श्रादन्तेभ्यो विचश्छन्दसि विधानादित्याहुः ॥ वर्णयोः त्याख्यान- कर्तृत्वाभावात् कथं तन्यादौ मिद्धिरत आह समुदायेति । (कै) ड्यूडोस्तु मास्वकल्पितं तदस्तौति भावः ॥ अव पक्षे । (के) तदन्तसंज्ञापक्षे वक्तुं शक्य इति चिन्यम् ॥ अच पक्षे । (कै) आच्छौनद्योः” इत्यादि विषये अवयवे समुदायरूपारोपेण निर्वाह इति बोध्यम् ॥ १ च्य। पा।१। सू०॥ नदीसंज्ञोत्सर्ग। तस्या इस्खयोर्धिसंज्ञा वाधिका। तस्या नित्याया प्रातायामियं घिति विभायारभ्यते । अथवा पुनरस्त दीर्घयोः । ननु चो निर्देशोनोपपद्यत इति दौद्धि पूर्वसवर्ण प्रतिषिध्यते इति वा छन्दसि (६।१। १.६) इत्येवं भविष्यति। छन्दसौत्यथते न चेदं छन्दः ।

·महामाप्यप्रदोषोद्योतः। (प्य. १। पा. 8। या.२) (यू रव्याण्डौ नदी ।। ४।३) कप्रत्ययपक्षे । (के) শাষনামমহহ্মমন আধ विजिति॥ (कै) प्रतिनिमित्तेति । (कै) एवं चाख्याबोधक ग्रहणमित्यर्थ इति भावः ॥ नियम इति । (के) वार्तिके विषयशब्दोऽन्यत्र भावे नद्योतक एवकारो भाष्ये एवकारार्थ एव च नित्यग्रहणेनान्वाख्यायत इति बोध्यम् ॥ स्त्रियमेवेति । (के) स्त्रीत्वविशिष्टमेवेत्यर्थः। क्रियाशब्दत्वादिति । (के) प्रवृत्तिनिमित्तभेद एव शब्दभेदे प्रयोजको न तु विशेग्य- भेदोऽपि लिङ्गभेदस्त देपि भेदव्यवहाराभावादिति भावः ॥ डितिहखश्चेत्यवेति । (कै) १ विशेष्यभेदेनापि लिङ्गमेदस्तऐदव्यवहारामावाद । । । २ चपा ।। छन्दोवत् सूचाणि भवन्तीति॥ यदायते उत्तरत्र विशेष र प्रकल्पेत यू साविति यदि यू न इसो व्यथ सौ न यू यू सो इति विप्रतिधि मिति । नैतदिप्रतिपिहम् । याहायं यू साविति । यदि यह खो। अथ सौ न यू। त एवं विज्ञास्यामः । बोर्यो साविति ।

·महाभाष्यप्रदीपोद्योग (यू रव्याख्यौ भदौ । १ ।।३) (थ. १ मा. | था २) हवघटितवाक्ये दीर्घघटितवाक्ये च एतदुपसंहारे स्पुटी भविष्यति । भाग्य प्रथमलिङ्गेति । (भा) वृत्तेः पूर्व लिङ्गबोधके रत्तिघटके शब्दे विद्यमानो ख्याख्यो यौ यू तयोर्टनो ख्याख्यत्वाभावेऽपि नदौवार्थमित्यर्थः । तदन- सजाप शक्तिघटकशब्दे विद्यमानत्वं तस्य व्यपदेशिवद्भावेन बोध्यम् । तदाद यः शब्द इति । (कै) यद्ययर्थभेदाचब्दभेदः तथापि श्रुत्यैक्यमाचेणाभेदाध्यवसायात यत्तच्छब्दबोधित क्योपपत्तिः । प्रकारान्तरम् । (कै) वृत्त्यन्तरप्राप्तिः॥ आचारे विपमिति । (कै) 'प्रातिपादिकग्रहणे शिजविशिष्टग्रहणदिति भावः ॥ चन्नादा- चारकि सबे इदम् ॥ १ परिभाषेन्दुशे-१॥ कौ च दोखी । सवर्णो बध स्त्रमाख्याविति कोऽयं शब्द । स्त्रियमाचताते स्वरायौ। योवं स्त्रगखायाविति प्राप्नोति (३।२।)। अनुपसर्गे हि को विधीयते (३ १२ १३न लहादानमिदं भवति यस्मिन् दशसहसायि पत्र जाते गां ददौ । प्रामणेभ्य प्रियाखेभ्यः सोऽयमुम्छेन जीवति ।

·मदरमायादोपोस्योतः। (प.पा. ४ । था.२) (यू स्यात्यो गदो।१।७।३१ } खरकुटीवेति। (क) खरकुटशब्दात 'पिप्पल्यादेराशतिगणवान् डोप फुटौगम्देन समासो वा॥ पुंस्त्वस्यानिवर्त्तनादिति । (के) न च तदनिवृत्ती खरकुटीः पश्न इत्यादौ नत्वापत्तिः । "प्रष्टतिवद्" इत्यतिदेशेन प्रतिलिङ्गप्रयुककार्यानिदेशेन तदि- रुद्धत्वाश्रयकार्याप्रत्तेः स्पटं घेदं “स्त्रियाम" इति सूचे भाये । यद्वा तेन स्वप्रयुककार्याभावोऽप्यतिदिश्यते । स्पष्टं चेदं तम्मा- छसो नः पुंमि" इति सूत्रे भाष्यकैयटयोः ॥ अनापि पचे प्रक्षते खाश्रयलिङ्गनिरत्तो मानाभावः इत्याशयः । तत्मत्याख्यानेऽपि ल्याण्यावित्यस्य स्त्रीत्वेनैव च श्राइति नार्थः किन्तु स्त्रीत्वविशिष्ट- मेव य ाहेत्यर्थः । न चायं तथा स्त्रीलेन रूपेण वस्तुतः पुंस्वादि- विशिष्टस्याभिधानात् । १ पदार्थमाचे गाम्बीयलित्रयम्य मत्त्वेनासम्भवः । व्यकिवस्तुपदार्थादिपदवोध्यत्वकाले तत्तभिगोपजने- १ षिद् गौरादिभ्यश्च (१1१1३१) एतत् सूघस्यगणसूत्रम् । २ परिभाषेन्दशे-३६॥ ३ य B1 पासू। 8 य ६ ! पाए। सू १.३ । -छन्दोवत्कवयः कुर्वन्ति । न श्रेषेधिः । एवं तहि कर्मसाधनो भवि- यति (३। ३ । ५७)स्त्रियामास्यायेते स्वारस्यौ। यदि कर्मसाधन कृस्त्रिया धातुस्त्रियाय न सिध्यति । तन्व्यै लक्ष्म्यै श्रियै धुवै। एवं ताई बमोधिभविष्यति । स्त्रियामारयानयोः स्वारयो। एवमपि कृत्स्त्रिया 84 ·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (यू स्त्यायो नदौ । १।४।३।) (य. १। पा. । व्या. २) ऽपि स्त्रीपदादिवोध्यलदगायां तत्सत्वे मानाभावात् । प्रकृते तु ब्राह्मणायेत्यादिविशेष्यदर्भनेन तत्सत्त्वानुमानात तत्फलं तु श्रिये ब्राह्मणाय इत्यत्र लुपि "ङिति इखय” इति विकल्पाभावः । "प्रथम लिङ्ग" इति तु न तद्विषयमिति वक्ष्यते । एतेन यथा दारादिशब्दैः शब्दशक्तिखभावाच्छास्त्रीयपुंस्वविशिष्टस्यैव स्त्रीरूपा- र्थस्याभिधानं तथा लुबन्तैरपि शास्त्रीयस्त्रौत्वविशिष्टस्दैव पुमादे- रभिधानम् अत एव “तिदशिष्यम्" इत्यनेन तमत्याख्यानं संग- छते । एवं चास्यापि नित्यस्तौलमस्त्येव इत्यपास्तम् ॥ अति- शयिता तन्त्रौरिति विग्रहे दोषाभावादाह तन्त्रीमतीति ॥ (के) वहिरङ्गे इति । (के) अशतव्यूहपरिभाषा तु नास्येव इति भावः ॥ यथोद्देशे इदम् अवयवशब्देनात्र वृत्तिप्रकृतिभूतशब्दमात्रग्रहणम् । अत एव क्यजा- धन्ने न दोषः। समुदाये कार्यप्रवृत्तिस्तु नद्यन्नत्वाद् बोध्या ॥ वस्तुतः कार्यकालपक्षेऽपि समासस्येष्टेव नदवयवस्य नमाप्तिः । अत एव भाग्य - १ व्य । पाइ। सूद। २ छ । पा२।९५३ धातुस्त्रियाश्च न सिध्यति । तन्व्य लक्ष्यै श्रियै भुदै । एवं ताई विश्भवि- यति (३ १२|७४) । यथवा पुनरस्त क एव । स्त्रियमाधक्षाते स्त्रगण्या- विति । मम घोक्तम् नगख्यायाविति प्राप्नोति व्यनुपसर्गे हि को विधीयत इति । मूलदिमुगादिपाठात् को भविष्यति (९ १२१५)। एवं घाला सोऽप्यदोषो भवति यदुतम् ·महाभाष्यप्रदीपोद्योत । (व्य. १। पा. ४ा था.२) (यू व्याख्यौ नदौ । १ । 8 1 ३1) तदाश्रया नदीसंज्ञा भविष्यति (भा) इत्युतम् । कार्यवेलायामपि भविष्यतीत्यर्थस्तस्य । कैयटरीत्या तु "तदाश्रया नदौसज्ञास्तौ"ति वदेत् । कुमारीत्यादावपि विशेषण- तया नित्यस्त्रीलिङ्गरूपार्थवोधकलमस्त्येव । प्राधान्येन तन्मात्र बोध- कवनिवेशे तु न मानमित्याशयः॥ चिन्त्यमेतदिति । (के) प्राध्यायतीत्यादिविग्रह इत्यभिमानः । वनतस्तु ध्यानं धीः श्रा ईषत् प्रकृष्टा वा धौर्यस्य इति विग्रहः । एवं च गतिपूर्ववाद्यपि सलभः "अवयवस्य दूयड स्थानत्वम्" इति भाग्यं च रमनीयमेव ।। आध्ये (भा) इत्यादौ समुदायस्य नित्यस्त्रीवाभावानदीलाप्राप्तेरवयवस्य मा वाच्या मा च न प्राप्नोति तस्य "इयड्स्यानलात्" वार्तिकारम्भे तु न दोषस्तेन हि नित्यस्त्रीवाभावेऽपि प्राकननित्यस्त्रीवं होला इदानौं सा प्रवर्तते न चेदानौममावियड्स्थान इति निषेधाप्रवृत्तिः प्राननेयड्स्यानत्वं ग्टहीत्वा निषेधस्य तु न वृत्तिर्मानाभावादिति यस्मिन् दशसहस्राणि पुत्रे जाते गवा ददौ। ब्राह्मणेभ्य प्रियाख्येभ्यः सोऽयमुछेन जीवतीति । क्यघाख्यायषणं किमर्थम् । नदीसंज्ञायामाख्याग्रहणं स्वीविषयार्धम् । वा। नदीसंज्ञायामाख्याग्रहणं क्रियते स्त्रीविषयार्थम् । स्त्रीविषयावेव यो नित्यं तयोरेव नदीसंज्ञा यथा स्यात् । इह मा भूत् । ग्रामण्ये सेनान्ये स्त्रिया इति । प्रथमलिङ्गमहणं च । वा। प्रथम लिङ्गाग्रपणं च कर्तव्यम्।

·महाभाष्यप्रदीपोपयोतः (यू रव्याख्यौ नदौ । १।४।३।) (य. १. पा. १ । था.२) भावः । न च गतिकारकपूर्वस्य" इत्यत्र प्रतिपदोक्तपरिभाषया नित्यममानस्यैव ग्रहणमिति । अव या दुर्लभः । अत एव रनो- जन्न" सूत्रे "मानः समस्य दूत्ये" (वेदे) इति मन्त्रव्याख्यावमरे दुर्धिय इति कैयटेन प्रयुक्तमिति वाच्यम्। मानाभावात् कैयट- भयोगे दुःस्थिता धौर्यपामिति वियहेया धौशब्दं प्रति गतिवा- भावानदोषः । अत्र वेदमपि भाय्यं मानम् ।। सामाक्षिप्तमिति। (क) इयवङस्थानत्वस्याङ्गे एव सम्भवादिति भावः ॥ एतदार्ति- कभाष्यप्रामाण्यादियङवड्भ्यामुपस्थितस्याङ्गस्य शाब्देऽवय इति तात्पर्यम् ॥ अङ्गत्वं नास्तीति । (क) ननु वदुक्कवियहे अन्तर्वतिविभतया पौशब्दस्याप्यङ्गलमस्त्येव इति चेन्न नदीमंशाकार्यप्रयोजकश्रूयमाणविभकिमिपिताओं पर १ गतिकारकपूर्वस्येष्यते । भा। प ६ । पा 8 । सू.८२ ॥ २ च्य ११ पा १ । सू ३८ ॥ - प्रथमलिले यो नगपाविति वक्तव्यम् । किं प्रयोजनम् । प्रयोजन कि- लुप्समासाः । वा । कुमार्य (३।१।८) ब्राह्मणाय । तुम्। खरकुथै (५। ३।६८) ब्राह्मणाय । समास । थतितन्य ग्राझगाय व्यतिलदम्य माझणाय ताहि वक्तव्यम् । म वक्तव्यम् । यवयवस्त्रोविषयत्वात् सिद्धम् । यवयवोऽत्र स्त्रीविषयस्तदाश्रया मदीसंज्ञा भविष्यति । अवयवलोविषयत्वात् सिमिति वेदियावश्यानप्रतिषेधे पणस्यामप्रतिषेधप्रसङ्गोऽवयवस्येय.

·महामाप्यपदीपोषधोतः। (प.१। पा.पा.) (यू ग्यायो नदी ।।10) शापि पडादो म्पितिमा पनिषेधात् । औरित्यादौ निषेध. । सदा एतदर्थमेवेति । (२) या नदीकाप्ययेऽझे साधकायाधितेयडुबडो सिसिः कषिण प्रयोगे दृष्टान्तम्य मन्दम्य मति मग्भवे नदवयवय र मदोतं नेत्यर्थ इति भावः ॥ मध्ये रत्यप अन्तावयवगिरयम्बोतमादाय निर मंगा यम्मामलामावाय ग "डिति इस्वय" (१।।) इति विकम्पः । म र प्रधौगम्दावयम्य मदोगे मनव" रनि कया- पतिः। ममामात् पूर्वावस्यायामुभरपदण नदीव एव कप: प्रह। भवम् प्रतिश्रिये मानणाय इत्यादावायाम्नमादाय विकल्पा- पत्तिरियाग भाष्य इस्वेयुत् (मा) इत्यादि डिप्रत्यपाधिमानव नियामिति विशेषणमिति अनेन स्याग्यापन रति बोध्यम् । पाग्या पटसन मम- १५पासू९५३ :

·। महाभाष्यपदोमोपयोता। ( यू स्याएयौ नदौ । १।४।३।) (थ, पा. था.२) ध्यते । अतिश्रिया इत्यादावङ्गस्य सवाभावात् पाक्षिकनदीवाना- पत्तेः। एवं च समुदायस्यानेन नदीवं क्रियते नम "प्रथमलिङ्ग- ग्रहणं " इत्यम्य प्रत्याख्यानरोत्या मालभावाषनं निवर्त्य विधिलेनैव याचष्टे नदीसंज्ञौ भवत इति । (भा) वस्तुतो वार्तिकेनाप्यतिशय इत्यादाववयवस्यैव मा क्रियते इति समुदायस्य नैव प्राप्तिः॥ अतिश्रिये (भा) इत्यादाववयवस्य तेन प्राप्ता “नेयडि"ति निषिद्धा। तस्य तु नानेन संज्ञा विकल्प यतो डिदिहितस्तदादित्वाभावात् हखावि- त्यादेईखेवर्णाधन्ते इयडादिस्यानेवर्णधन्ते च शब्दरूपे इति वार्तिकोऽर्थः तादृशौ शब्दाविति भाग्थोऽर्थः इत्यलम् ॥ ननु प्रथम- १११ पासू॥ प्रयते । यस्याङ्गास्येयुतौ भवतस्तस्येदं ग्रहणं न चैतस्याङ्गस्येयुवौ भवतः । इस्खेयुत्स्थानप्रवृत्तौ च स्त्री वचने । वा । Fखौ च इयवस्थानौ च प्रहत्तौ च प्राक् घ प्रवृत्ते स्त्रीवचनावेव नदीसझौ भवत इति वक्तव्यम् । शकच्चै (५।३।१८) अतिप्रकथै नाक्षाये। क मा भूत् एकटये थलिएकटये ब्राह्मणाय । धन्धे यतिधेन्वै ब्राझण्यै । क मा भूत् । धेमवे व्यति- धन ब्राझणाय, श्रियै पतिश्रियै। तकमा भूत श्रिये व्यतिश्रिये प्राक्षणाय ।

·महाभाध्यप्रदीपोदद्योतः।
(थ.१ । पा. 8 । प्या २) (यू च्यारयो नदो। १ । ।३।)
लिङ्गग्रहणस्य "थूख्याख्यावि" त्यत्रोपमख्यातत्वेन डिति स्वय"
इत्यचासमक्तः इस्खयुवेत्यादिव्यर्थमत बाह
अवयवेति । (क)
न्यायस्तचापि ममान इति भावः ॥ "प्रथमम्नि" इत्यस्य
"डिति इखय" इत्यत्रानुतिभ्रमवारणाय इदम् इति तु भाये
वक्ष्यति। अतः कैयटे प्रत्याख्यानवाक्यमारम्भवाक्यस्याप्युपशक्षणं
बोध्यम् ॥
न हि प्राक् प्रहत्तेरिति । (क)
ननु नयतीति नौस्तमतिमान्तायै प्रतिनिये पाहाये हरि-
मतिकान्ताय अतिहर्य इत्यत्र नदीखापत्तिमनिष्टमस्येव न वाङ्गम्य
नित्यम्लौत्वाभावान्न दोषः । तम्य नित्यम्तीत्वेन विशेषणेऽतिथिये
मारण्ये त्यमिध्यापत्तेरिनि चेन्न तामानामनभिधानात् ।।
नियमार्थ इति।
प्रस्तौवरनाङ्गन्याहत्यर्थ इत्यर्थः ।
१ प १ । पा रहा
२ च्यापा ४ । सू६।
भू व्यतिथौ नानौ। क मा भूत् । अवे व्यतिपूरे ब्राह्मणाय । यपर
ब्याह । सौ च युवस्यानो व प्रवृत्तावपि स्त्रीवधनाव नदीसंझौ मात
इति वालथम् । कथै यतिक माहौ। क मा भूत् एकटये यति शक्टये
माझयाय । धेन्वै यतिधेन्वै माझले। व मा भूत् धेनवे व्यतिधेनवे
माझयाय । थिये यतिश्रियै नामले । ३ मा भूत् । श्रिये यतिनिये

·(प.१ पा था.२)
२०२
महामाण्यप्रदीपोद्योत ।
(यू स्याएयो नदी । । । ।)
शकटये (भा)
रत्युदाहरणं तु सुबन्तं बोध्यम् ॥
उपसंहारस्येति । (क)
"प्रथमनिङ्गग्रहणं चोदितं तद्देस्यमि"त्यादरित्यर्थः । देश्यम्
इत्यस्या निष्टविषयकमपीयर्थः ।
विकल्पते । (मा)
इत्यत्रोपसर्गाविवक्षितार्थः॥
सदाचार्य इति । (भा)
अस्याभय उक्तः॥
माह्मणाय । भूवै अतिधूवै बाझो । क मा भूत् । वे यतिधूवे ब्राह्मणाय ।
किमर्थ पुनरिदमुथते । प्रथमलिहायहां घोदितम् । अवेष्यम् विजानी-
यात् सर्वमेत विकल्पते इति । सदाचार्य सहद भूत्वान्वाय जसो भ
स्यवस्यानौ च प्रवृत्तौ च प्राक घ प्रहरी स्त्रीवचनावेवेति ।

·14 10 14 12 8 8 O 6 2 0 12 0 2 Ohoes 10 12 14 14 8 Daca 8 10 Masti al mare so I Fasc 19 Yol. II, Fogo 1-9; Fol itt, 130 Izder to Sol. I, Fasc, 10-11; Jadex to Fol 121, Faso 11 12 The other cigaliol those works ADD Ogs of stock, scd EP de sopa CLARO Panciata Parran (lert) Fasc 1 5/6) each Rs Prakrita Paingalam Fase 1-7 @[6] each Prithiqiraj Raes (1ext) Part II Faec 15 8) bact Ditto (Enghall) Part II Fasc 1 0 Prakrin Laksanam (Terti Fase 1 Daraçara Smrtı (Text) Yol I Fanc 1 8; Vol II, Fagc 1-6 Vol III Fasc 16 (16each 7 Parncara Institutes of (Taglinh Trabaddi xcintamani (Enghsh) Fase 1-3 /19/ ench Sama Veda San bita (Terti Yol 1, Fago 5-10 II IO III, 1-7 IV 1-6 V, 28 @ 16 each resc IR Sarbl ya tru Ystli (1 ext) l'asc 1-4/6/ each 1 Ditto English) Fasc 1-3 @ 2 each Sucrado Sambata (Fng Fase in /19/ Taittereya Sambita (Text) FAgc 14 45 @ 16/ench Tandga Brahmana (lext Fasc 1-19 @ for each 7 Tatti Cintamani (1 ext) Vol I Faso 1 9 Vol 11 Faso 1-10 Voi 111 P'Asc 1-2 Vol IV FASC 1 Vol F, Fase 1-5 Part 1, Vol II, Fase 1-12 @G each Iskandar Bandar am flout) Faro 13 e 16 Tulsi Sat sa (Text) l'usc 1-5/8/ each pam ta blavn prapasca katha (est) Fase 15 / each Uvasagada.sco (Text and Englieh) Fase 1 6c /121 Veraha Parena Text) rasc 1-14 /e/ ench Varga Arya Kaumudr F250 1-6 @ 161 nou Parong (Text) Yo! I, Fec - 6 Vol II FABO 17/6 Visnu Smrti (lext) rose 1-3 @/6/ ench Viradaratmakara (Text) Fase 1-7 @ 16j each Vrhanbaruda Purana (Text) Fasc 1 6 @/C/ Vrbat Braysmth Purana tasc 1 6 1rbetan Series Pag Sam ihi Si Fasc 1-4 @ 1/ each Sher-Phyis lol 1, Fasc 1-9 Vol II Fasc 1-9; Vol III Faus 15 @ 1) each 13 Rtogs brpod dpa, Ilhrı 8 in (Tıb & fons ) Top I, Faso 1 6; Vol II Fasc 1-5 1/ each 10 Hrabic and Persian Series Álanginanab with Index (Text) Free 1-19 @ 6/ each Al Muqaddas (English) Vol I Fauc 1 872/ Ain Akbar (Test) Fase - @ 11 each 22 Ditto (English) Vol I Faso 1-7, Vol II Fasc 1 5 Vol 111 Faso 1-1/12) each M Albarnumab with Index (Text) Fase 1-37 @ 1/ each 37 Ditto English Fase 1-7 l'each Arabia Dubliography, by Dr A Spronger Badehahnorah with Index, (Text) Fasc 1-19 @ 10/ each Ostalogue of Arabio Books and lastscripts Catalogue of the Perrian Boobs and Mannscripta in the Library of the Aint Society of Bengal Fesc 1-3 @ 1/ each Dotionary of Arabic Technical Terme and Appendis, Faso 1-91 1/ eacb Farhang : Rashid, (Text) Fasc. 1-151/ each 21 Fihriat i lug or Insy s list of Shy sh Books (Text) Fasc 1@ 112 cach Futun ush jara of Wagidi (Text} f*990 1-9 /6f each Ditto of Azadi (Text) FAAC 1-4/Beach Haft Asman Ylatory of the Peraan VsSDAYI (Text) Fasci History of the Caliphs (taglish) Faso. 16 @ 12 each Iqbalnamah Jahangirt (Text) Faac 2-8 @ 18) each Tabah with Supplerent (Text) 61 Fasc. @ 112/ each Ingos to Tol II. Fusc, 10-13 16] escla Maghori of W.qidi, (Text) Fase 1-5 Besch - 13 OANA 4 0 0 0 4 2 14 0 12 0 6 2 2 3 0 oo 0 8 12 H 39 8 1 supplied

·BIBLIOTHECA INDICA
Collection of DRIENTAL WORKS
PUBLISHED BY THE
ASIATIC SOCIETY OF BENGAL
NEW SERIES, No 1048
महाभाष्यप्रदौपोद्योतः।
MAHABHASYAPRADIPODDYOTA
BY
NAGEÇA BHATTA
EDITED BY
PANDIT BAUUVALLABHA GASTRI
VOL II
PASCICULUS VIII
CALCUTTA
PRINTED AT 1UE BAPTIST BILSSIOY PRESS
AND POBL SHED BY TAL
ASISTIC KOCIETY 57 PARK STREET
1303

·O 0 1 16 $ Montakbalut Tewar kb (Text) Faso 1 16 18 each 8. 6 Audtakbaba t lawat kb (Englsh) Vol 1 Foto 1 Vol 11 Foto 1 5 and 3 lodezea; Vol 111 Fasc 1 @ 1. each 1 Mustakleba I Labab (Text) Fasc I IJ (8) each MCA au i Alamgr (Text) Fasc. I 6 Bf each 2 Nokhbata 1 Fikr (Text) F880 1 0 Num = Kburadnamah Iskandati (Text) Fasc ! 2 @ /12/ ench Byuxu a Salat (Text) Fasc 16/6/ each D tto Dtto (Englsh) Fase 1-11 Tabaqat Nor (Text) Fasc 16@16] each Datto (Englsh) Fase 174 @ /12/ each 10 Index 1 Tar kh 1 F rur Shahi of 7 yad d d n BATDI (Text) Fasc 1 7/8/cach. Tar kh Firuzehah of Shang 18 rij Alt (Text Frec 16 & 18) ench Ten Anc tat Arab Poema Fase 1 1/8 each WY. Rama (Text) Fasc I/6/ each Zafarnamnah Vol 1 Fasc 1 9 Vol 11 Faso 1-8 @ 187 each Tuzak Jabang (Eng) Fase 1 8 0 Dtto 1 0 8 18 1 2 9 $ ASIATIC SOCIETY S PUBLICATIONS AS AT C RESEARCHES Yol VII Tols XI and XVII and Yols XIX and X @ 10/ each 60 PROCEED AGB of the Aunt o Soc ety from 1865 to 1869 I nel) /8/per NO And from 18 O to date @18/ per lo JOTRNAL of the As at o Soc ety for 18 13 (12) 1841 (12) 1845 (12) 1846 (6) 164 (12) 1848 (22 1666 (7) 1867 1868 1869 (8 1870 (8 1871 7 is 2 (8 1873 (8 18 (8) 1975 (7) 1976 (7) 1877 (8) 1878 8 16 9 17 1880 (8 1881 7) 1862 (6) 1883 5 1881 (6 1895 (6 1886 8 1887 17) 1888 (7) 1889 (10) 1890 (11) 1891 (7) 1892 181 1893 (11). 1891 (8) 1893 7) 1996 (8) 2007 (8) 1808 (8) 1899. () 1000 17 & 1901 (7) @ 1/8 per No to Deuters and ca/ por No to Ron Members NB-The figures enclosed in brackets & le the number of Nos in each Vol ne 4. Centenary Review of the Researches of the Soc ety from 1785-1833 3 A ekotel of the Turk laugarge se spoken in Eastern lork otan be 1. B Slaw (Extra No 481 1678) Theobald e Catalogue of Rept les n the Museum of the As at o 80 aty (Extra No., J.A 8.B 1869) Catalogue of Mammals and B rds of Rarmsh by E Blytt (Extra No JA8B 1876) Introduct on to the Math! Language of North B ber by Q A Gr erop Part II Chrestomathy and vocabulary (Extra No ARR 1882) sul Musharrah 6. Catalogue of Fode 1 Vertebrata 7 Catalogue of the L brary of the As at Soc cty Bengal by W A B on Insyah - Commentary on the 11 dayah Yols. I and IY 16) cach . Jawania 1 alm irr ya 168 pages with 17 plates 4to Part I 10 Kh ranatz 1 ilm 11 Mababhurata Vols III and IF @ 20/ each 1x Moore and lowitson 8 Descriptions of Now Ind an Lepidoptera, Parte I III with 8 coloured Plates 4to 6 each 13 Sharafa-ool Islam 14 I betan D et onary by Csoms de Koroa 16 Lagm raçabdamyta Parts I & II 1/8/ 17 A decript ve catalogue of the paintingo statues &c, in the rooms of bo Amatic Soc ety of Bengal by O R. Wlson 18 Netoolr on mapo il dalrat og she Antent Geography of Kaimir by NA Btein PuD, 1 Extra ho x ot 1899 4 4 JAB, 4 wa W 4* OOOOOO00000 SODOO OO 18 3 1 Not cee of Sanskrit redakcipta Fase 1 z 1/ each 20 0 Depaloa. Badiliat Banskrit Literature by DF XL Mitt 6 N.B.-All Obegaw, MODOy Orderu &o, most be made payable to the Trouser Apatio Boonety only 20-11-02, Books are supplied by VPP

·BIBLIOTHECA INDICA:
FOLLECTION OF DRIENTAL WORKS
PUBLISHED BY THE
ASIATIC SOCIEPY OR BENGAL
NEW SERIEs, No, 1048.
महाभाष्यप्रदीपोद्योतः।
MAHABHASYAPRADIPODDYOTA
BY
NAGEÇA BHATTA
EDITED BY
PANDIT BAQUVALLABHA QASTRI
TOL II
FASCICULUS VIII
CALCUTTA
PRINTED AT THE BAPTIST 118810V PRE4,
LYD PCRLIBALD BY THE
ASIATIC SOCIETT 57, PIBE BTSERT,
1903

·1 14 Vol III Fans Text Yol I Fasc 17 Yol 11 Faec LIST OF BOOKS FOR SALE AT THE IIBRARY OF THE OF NO 57, PARK STREET CALCUTTA AND OBTAINABLE PILOX THE SOCIETY AGENTS MESSRS LUZAO & CO 46 GREAT ROSSELL STREET LONDON TO AND MR Oro HARRASSOWI ROORSELLEP LEIPZIO GERMANY Complete cop es of those corks ma ked to th an as arisk cannot be suppl dome of the Fasc cult be ng out of stock BIBLIOTHECA INDICA Sar s) rit Series Adrn to Brabo A S ddbı (Text) Faar 1 4/8 each R. 6 Adva tachata Kauata bho Faso 1 0 Agn Paruna (Text) l'ABC 4-14 @16) ench Aftareya Brabwana Yol I Fasc 1 and Vol II Fano 1 6; Vol III FAOC 15 Vol 1V Fasc 1 5/6 Ayn Dhapyan (Text) Faso ! 5 @le) each Anhor AmA of Sand lys (Engl eh FARC 1 Aptaanbaar'ka Prajuaparam to (Text) Fase 1-0 @ 18/oach ACVATA dyaka (Text Faso 1 5 @ 16) each Avadana Kalpalat. (Bank and 1 betan) Vol 1 Faso 1 o; Tol II Tarc •Dhomat esto Bhatta P p ka lol Fec 14 Brhadabarma Parma (Text) Fasc 1 6 @ 16 aach Bodh Catalogue of Sanot e Books and 2189 Faso 1 8 @ 2/ ench Catapatao sa prajaaparan La (Tozt) Faso 15/8/ each Caturrarga Ch Disman (Text) ols II 1 25; III Part I Fase ! 18 If Faso 1 10/6/ each Caladusani FANC 1 ka, (Engl) Pate 1-3 (Text) Farc 4 17 Jesch 1 +@ OJ each Çr Bhishyam (Text) FARC 1 3 @ // each Dan hr ya kaumudi Faso 1 2 Gaundbarn Paddbati kilasara Toll Fase 1-3.. 6. 91adhara (Text) Fasc 1-4 6/0 each Kola Vireka Fuo 1 Kuntra Test) Fasc 1f@ 11" each Intha fart Sagara (Engl ) 1 an 1-14/12) esch Peru Tert) Fuc 1918 each Lalta AI (Cnglob) Fase 13/1? eact Madena Par je (Text are 1 1 gesek 141bbliza mrad på50 * (Text) 2 AC I DÅ To It Fase 1 s@ 8 TACT Wanu kufaruhe Fust) Fox 139... Horkandiya latina (Engtoh Free 16&1. eneb med at Darçı (Test) 1** - PU cach Sirada 8mt Tort Yac I 3C / Naarittke (Text Fate is • rukt (Text To 111 TAKIA TO IT F** I4 sch Y cantatt Fan (Trst) 5 #varjap 71. I 1 3 @ 1, A SAạc 4 8% / { vach 1 Catnd Hand Tatara of -stare te + . Todo Coco-osur 19 Sutra at D 6 10 0 19 16 8 10 Kurm ·महामाध्यप्रदोषोपयोतः। (च. ११ मा. 8 | था २) (पछोयुक्लइन्दचि वा111211) घष्ठीयुक्तश्छन्दसि वा । १।४।६॥ अब पठौपदं तदन्तपरम् । षष्ठ्या युक इत्यर्थं तु पश्याम इत्येव मिद्धे युकयहयापत्तेः । तत्र समासे पूर्वणैव मिद्धत्वान् "कुलुचानां पतये नम" इत्यसमामार्थमेवेदम् । न এমবি समासे छन्दमि परत्वादयमेव विकन्य: स्यादिति वाच्यम् । वेदे आपाधरूपाभावेनेष्टापत्तेः । तत्र “वडलं छन्दमि" इत्यादि बहुतराकरणलाधवाय योगविभागो भाव्ये कृतः ॥ नम्वेवमपि स्थानान्तरविहितानां कथं विकल्पमिद्धिरत प्राद च्यापासू३॥ थ३) पा२ ।। १ थ२ पा 8 | सू३८॥ छ २।पा। स ०६॥ प ५ या २१ २ १२२॥ छपाए। सू। थापा । सू१.३॥ छपा। ७० य। मानसू३॥ यसपा १। सू१." चापा। सू८७॥ ध्यापासू०५॥ घटोयुक्तचन्दसि वा १४।। योगविभागः कर्तव्यः । यसोयुलन्दसि । यसोयुक्छः पतिशम्द- इन्दति घिसंज्ञा भवति । ततो वा। वा छन्दसि सर्व विधयो भवन्ति । मुपां व्यत्ययः । ति व्यत्ययः । वर्मयत्ययः । लिइयत्यय" । कालव्यत्ययः।। । - 85 ·६७४ महाभाष्यप्रदोपोद्योत । (षष्ठीयुक्तश्छन्दसि वा। १ | 8161) (व्य १ । पा. ४ । या.२) तेनेति । (के) योगविभागमामर्थ्यगम्यसर्वविषयत्वेनेत्यर्थः ॥ परिभाषेति । (क) कार्यमानं चास्था लिङ्गम् । तदाह यावदिति ॥ (2) उभयच विभाषेति। (के) यत्र यत्रास्या उपस्थितिस्ते केचित् प्राप्तविभाषारूपाः केचिद- प्राप्तविभाषारूपाः पर्यावस्यन्तौति भावः ॥ यद्यपि तेषु विधिषु नित्यं प्राप्नेषु छन्दसि वा” इत्यनेन मर्वापि प्राप्त विभाषैव विकल्पविधेळत्ययमापर्यवसन्त्रतयाऽस्येव तत् सम्भव इति भावः ॥ ननु स्वादिवाक्येनानियमे प्राप्ते कथं व्यत्यय तथाप्यस्य इत्यत शाह कर्मणीति । (क) १ "प्राप्त" इत्यारभ्य "सर्वा पि” इत्यन्तं नास्ति । पुस्तके । २ च्यापासू६. ३ बोध्यम् । का 8 "ननु" इत्यारभ्य "इति भाव." इत्यन्तं नास्ति पुस्तके । पुरुयष्यत्यय । यात्मनेपदव्यत्यय । परस्मैपदव्यत्ययः । सपा व्यत्यय । युक्ता मातासौदधरि दक्षिणाया । दक्षिणायाम् इति प्रा। तिडा व्यत्यय । चषाल ये यश्च यूपाय तक्षति। तक्षन्तौति प्राप्ते । वर्गव्यत्ययः । विभौग । सभितमुयोरम् । सहितमिति प्राप्त, लिङ्गव्यत्ययः। मधोसंहाति। मधोखमा इवासते । मधुन इति प्रामे । कालव्यत्ययः । श्वोऽमौगाधास्य.

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (५.१ । पा. (या. २) (पठोयुक्तश्चन्दमि वा1१11८1) नियमस्यैव विकल्प इति भावः ॥ यत् कर्मणि वेति तत् छन्दमि वेति वनव्यः । एवं च करणेऽप्राप्तद्वितीयाया "यवागवा श्रमियीचं जुहोति" इत्यादौ प्रयोगभेदन करणाकरणाभ्यां विकन्ये- ऽमानविभाषा । अन्यप्राशावन्याय करणार व्याययत्वं च योध्यम् । सुहितमिति प्राप्ते इति । (भा) सकारहकारयोः प्रभौ । कचित्तु “भितमिति प्राप्ते" इति पाठो दृश्यते ॥ मधुन इति प्राप्त इति । (भा) "माध्वीवो भवन्तु न" इति चौरवाची मपुंसकलिङ्ग रति भावः ॥ कालव्यत्ययस्य ब्रह्मणोऽस्यशक्यत्वादाह कालविहितेति ॥ (के) ५ मधुमामो वनस्पतिमा यस्तु सूर्य । माधोवि भवन्तु नः। थ।म।सू.1ऋत माणेन । अ. सोमेन यक्ष्यमाणेन । व याधाता वो यति प्राप्मे (३१३। १५.)। पुरुषश्यश्चयः । यधासवोरैर्दशमिवियूयाः । वियूयादिति प्रा । धात्मनेपदव्यत्ययः । ब्रह्मचारिणमिष्छते । इछतोति प्रामे। परमद- श्यत्ययः । प्रतोपमन्य उर्मियुथति ! धन्यौपमन्य ऊर्मियुध्यति युध्यत इति प्रा।

·महाभाष्यप्रदीपोद्योत । (यस्मात्यत्ययविधिस्तदादि प्रत्ययेऽङ्गम्।१।४।१३) (ध पा. ( या २) यस्मात्प्रत्ययविधिस्तदादि प्रत्यये- ऽङ्गम् ।१।४।१३॥ ननु सर्वस्यापि शब्दस्य व्यवहाररूपव्यपदेशार्थवादचैव तत् कथनमनुचितमत शाह संजिन इतीति ॥ (के) ननु तदादिपदमेव सज्ञिनिर्देशक भविय्यतीत्यत आह सति होति ॥ (कै) ननु यच्छब्दाभावे तच्छब्दप्रयोगो नेत्यभिद्धम् । "ते तद्राजा" "कला च सा कान्तिमती कलावत " "सा गङ्गा" इत्यादौ महात- प्रसिद्धानुभूतार्थकेषु व्यभिचाराद् इत्यत आह पराम्रष्टव्येति । (के) प्रयतादेरभावादिति भावः ॥ तदिति । (क) परामर्थाभावादिति भाव । तदित्येतत् परामर्भयोग्याभावादि- त्यर्थ. ॥ न च "प्रत्ययविधि" इत्यत्र प्रकृतप्रत्ययस्यैव तदा परा- यस्मात् प्रत्ययविधिस्तदादि प्रत्ययेऽङ्गम् । १।४ । १६ । यस्मादिति व्यपदेशाय । अथ प्रत्यययक्षण किमर्थम् । यस्मादिधि- स्तदादिप्रत्ययेऽमितीयत्युद्यमाने सो इयतो। (५ ॥२.११। २॥६९०६६।४।१४८) स्त्रीयतीत्यत्रापि प्रसन्येत (६।। १४)। प्रयपग्रह पुन क्रियमाणेन दोषो मवति । पच विधियह ·महामाथ्यप्रदौमोद्योता। (च.११ पा, या २) (यस्मात्प्रत्ययविधिस्तदादि प्रत्ययेऽङ्गम् । १।४।१३।) मर्थोऽस्तु यस्य प्रत्ययस्य विधिस्तदायङ्गमित्यर्थोऽस्तिनि वाच्यम् एवं हि विहितप्रत्ययादेरेवागसंज्ञा स्यादिति भविष्यतीत्यादौ धातोर्गुणानापत्तिः । एवं च विशिष्टमंजिनिर्देशार्थ “यस्माद" इत्युमिति भावः । न च प्रकृत्यादिप्रत्ययेऽङ्गमित्येवास्तु “प्रत्यादि" इत्यस्य “यस्मात् प्रत्ययविधिस्तदादि" इत्यस्य च पर्यायवेन पO- येषु लाघवगौरवविचारानादरात योगविभागेन वक्ष्यमाणपरिभा- पालाभाय तथान्यासस्यावश्यकत्वाच ॥ स्त्री इयतीति । (भा) ददं शब्दात् परिमाणे वतुः । वस्य घस्तस्य श्यादेश ददम दृश्” “यस्येति" लोपः । उगित्वान् डौ । ननु यस्मादिधिस्त- दादिप्रत्ययेऽङ्गम् इत्युक्रे यच प्रत्ययेऽङ्गत्वं तस्यैव विधेः प्रत्यासत्या- लाभेन प्रशते न दोषोऽत शाह स्वौशब्दादिति । (क) १ "एवं हि" प्रत्यारभ्य "निर्देशार्थम्" इत्यन्त नास्ति क पुस्तके । २ च्य ५ मा२। सू.॥ ३३च्य५ पासू" या पासू। ५थ ५। पा३। सू३॥ ६ च्यापासू१४ ॥ किमर्थम् । यस्मात् प्रत्ययस्तदादि प्रत्ययेऽमितौयत्युच्यमाने दधि थधुना मधु थधुग (५।३।१७ ) नापि प्रसज्येत (६ । ४११४८१७।१। ०३) । विधिग्रहणे पुनः क्रियमाये न दोषो मवति । तदेतत् प्रत्ययग्रहणेन विधियहणेन च समुदितेन क्रियते संनियोग । यस्मात् यः प्रत्यय विधीयते तदादि तमिनहसंज्ञ भवतीति । अथ तदादि ग्रहण किमर्थम् । यता- - ·महामाध्यप्रदीपोद्योतः। (यस्मात्प्रत्ययविधिस्तदादि प्रत्ययेऽङ्गम् ।।१७।१३) (थ.९६ पा. 8। या. २) तदभावे तु व्याप्तिन्यायेम दहापि स्यात् । सति तु प्रत्ययग्र- हणे तत् सामर्थ्यात् प्रत्यासत्तिरेवाश्रीयते इति भावः ॥ असिद्धत्वं नास्तीति। (के) चिणो लुग्न्यायेन प्राप्तिः ॥ मागभावादिति। (क) वस्तुतस्त यडापत्तिोषः । न च तत्रापि लोयस्यासिद्धवं व्या- श्रयत्वात् नत् प्राप्तेरभावात् । यस्येतिलोपप्राप्तिनिमित्तममुदायापेक्ष- यातिरिकस्य स्त्रीशब्दस्येयडापेवणादित्यादिषष्ठे निरूपयिष्यामः ॥ नानादिष्टादिति । (2) दयडि “न पदान्ते"ति निषेधोऽपि बोध्यः ॥ ननु विधि- ग्रहणाभावे “यस्मात् प्रत्यय" इत्यस्य क्रियाकाक्षा न शान्ता इत्यत शाह अध्याहरिष्यत इति ॥ (कै) परशब्दस्यापीति । (क) यद्यपि यस्मादिति पञ्चम्या परशब्दाध्याहारस्योभयोरप्यावश्यकत्वं तथापि तावतव स्थान् न त विधीयत इत्यस्यापि ॥ १य१ । पा९ । सू५॥ संज्ञाया तदादिवचनं स्थादिनुमर्थम् । वा। व्यङ्गसंज्ञाया तदादिग्रहण कियते स्थाधर्ष नुमर्थ च । स्याद्यर्थं तावत् । करिष्याव' करिष्याम (७।३। २.१) मुमथ कुण्डानि वनानि (६) मित् सटोरुपसंख्यानम् । वा! मित्वतः मुवतखोपसंख्याम कर्तव्यम् । मिवत' । भिनत्ति छिनत्ति । अभिनत् छिनत् (३।१।०८ ॥ ६ ॥ १।२१)। मात । संघसरतु -

·महाभाष्यप्रदोपोद्योतः।
६८
(घ.११पा था. २) (यस्मात्यत्ययविधिस्तदादि प्रत्ययेऽम् | ११।१२)
अपिः। (क)
एवार्थ ॥
विधिग्रहणे इति । (के)
प्रत्ययग्रहणस्यायुपलक्षणम् ॥
भसंज्ञायां चेति । (2)
न च मति प्रत्ययविधियहणे "यचिभम्" इत्यचापि यस्मात्
यजादिप्रत्ययविधिरित्यर्थलाभानाच भसंज्ञामाप्तिरिति वाच्यम् ।
यस्मात् प्रत्ययविधिस्तस्य यजादौ प्रत्यये भवमित्यर्थः स्यात् प्रत्या-
सत्तिन्यायानाश्रयणेनेवास्य यन्यस्य प्रवृत्तेरिति भावः ॥
यस्येति लोप इति। (क)
"एकोऽति" इति नुमः प्राप्तिरित्यन्ये । प्राग्दिशौयत्वेनास्य
विभक्रित्वाद् भवान न नलोप इति तदाशयः ।।
इत्याहेति। (के)
इत्याशङ्कायामाह इत्यर्थः।
प्रत्यासत्तीति । (के)
।
२९या 81 सू१८॥ २ छ।
पासू७३॥
संघकर. ( । १।१२६ । ०।४।१०)। किं पुनः कारणं न सिध्यति ।
सुटो वहिरकत्वात् । वहिरक मुट् । अन्तरको गुण । चसिई वहिरा-
मन्तरङ्गो वक्ष्यन्येतत् । संयोगादेग्यविधाने संयोगेपधयायं घमर्षम्
(१।४।१.)। यदि संयोगोपधयहणं क्रियते नार्घ संयोगादिग्रहोने
इहामि सखरतु सवररिति संयोगोपवस्येत्येव सिइम्। भवेदेवमन

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (यसापत्ययविधिस्तदादि प्रत्ययेऽत्रम् । ११ ११२) (क.१/शा. था.२) नन्यायप्रवृत्तिलाभार्थमेवोभयमिति' भावः ॥ विधिग्रहणं भन- कोत्यादौ तो दीर्घ" व्यावृत्त्यर्थमित्ययि बोध्यम् । ध्वनितं चेदं श्रम विधायके भाग्ये ॥ भाष्ये अथ तदादौति । (भा) श्रादिग्रहणविषयः प्रश्नः ॥ ननु दीर्घग्रहणविधानमाम•दन- ব্ললাদি হীঘাচল স্বাস্থ अन्यथेति। (कै) चिकौर्षामौत्यादौ गवेकादेशस्य पूर्वान्तवत्त्वेनाङ्गत्वात्तवापि दीर्घस्य चारितार्थ बोध्यम् । करोतीत्यादौ गुणोऽयि प्रयोजन बोध्यम् ॥ तदेदमिति । (क) कुण्डानौत्येतदित्यर्थः ॥ ननु मित् सुटोरङ्गत्वेन किंचित् प्रयोजनमत पाह कृतयोरिति । (के) मति सप्तमौति भावः । १ च्या पा ३। सू१.१। नार्थः । इदं तु न सिध्यति संघस्वरतुः संचस्क। किं पुनः कारणं म सिध्यति । य ह ३ महणं भवति हादेवन येदं समापि वदादि। सिहं तु तदाद्यादि वचनात् । वा। सिइमेतत् । कथम् । तदाद्याधर भवतीति वक्तव्यम् । किमिदं तदाद्यादौति । तस्यादिक्तदादिः । तदादिरादि- यस्य तदिदं तदाबादौति । तसर्थ तथा निर्देश कय । न कर्तव्यः । - ·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः (यस्मात्ययविधिस्तदादि प्रत्ययेऽहम् ।।१३) (य.मा.पा.२) अडभ्यासेति। (क) नायं टित्त्वादाद्यवयवः किन्त्वनेन मध्यं प्रवेशित इत्यमत इति भावः । तहतस्येति । (क) टित्त्वादित्यर्थः ॥ स्कृशब्दादेवेति। (4) इदं चिन्त्यम्। एवं छत्र धावपसर्गयोः समामो दुवारः स हि “पूर्व धातः साधनेन" इति न्याथेन "उपपदमनिङ” (११२।१८) इति सूवे भगवता वारितः । १ पदमितीयं भगवतः निमासंज्ञा । युतमि हरव्यं किमन्तरजकि वहिरमिति । धातूमसर्गयोः कार्य यत् तदारङ्गम् । कुत एतत् । पूर्व धातुरुपसर्गेण युज्यते पश्चात् साधनेनेति । नैतत् सारम् । पूर्व धातुः साधनेन युज्यते पश्चादुपसर्गेण । साधनं हि किया नियति । तामुपसगी विधिनटि । च्यामिनिहत्तस्य पार्थस्यो- पसर्गेण विशेष शक्यो वक्तम् । सत्यमेवमेतत् । यस्वसौ धातूपसर्ग- योरभिसम्बन्धस्तमभ्यन्तरं कृत्वा धातु साधनेन युज्यते । व्यवयं देतदेव विज्ञेयम् । यो हि मन्यते पूर्व धातु साधनेन युज्यते पश्चा- दुपसर्गेणेति । तस्यास्यते गुरुणा इत्यकर्मक । उपास्यते गुगरिति के सकर्मक स्यात् । ६।१।१३५ ॥ उपन्यास केचिच्छब्दा यतपरिमाणानामर्थानां वाचका मवन्ति य एते संख्याब्दा परिमाणशब्दाश्च । पच सप्त इत्येकेनाम्ययायेन भवन्ति । मोरयः खायायमिति मेवाधिक भवन्ति न च न्यूने । केचिद यावदेव तद् भवति सावदेवाइयं एते भातिशब्दा गुणभब्दाच! तैलं समिति खाामाय भवन्ति होणेऽपि । सुयो मौष श इति हिमवत्यपि भवति वटकणिका- ।

·-
महामायादीपोइयोता।
(प्य. ११ मा. आया. २) (यायपविधिमादादि प्रययेऽत्रम् ।।१९३)
इड्गुणेति । (क)
"एतय भयोगादेः" {018181) "गुणोतिर्मयोगायोः" (1
४।२८) इति विहितेत्यर्थः ।
अभक्तत्वं मुटो जापितमिति । (क)
इदं भापकं कथमितिचिमयम् । “यदास्य रति" मवेति गेपः
अत एव गुणनिहत्तये वचनमेव करियति मायकत् पाठे । कि
पसुटो भाले मकारादेधांतलाभावात् झाम्दभ्य कथं दिवमिति
सुधौभिभायम् । यद्यप्यचत्य पूर्वपक्षिण: सटोऽनवयववाभिमानात्
मंचरकरतः इत्यादौ मयोगादिवाभावादपि गुणे न पामोति
नयापि “मंयोगोपधग्रहणं कर्तव्यम्" इति वार्मिकेन माया ।
यघण्यवयवावयविभावस्य पध्यर्थम्याभावात् कयं तेनापि मिद्धि-
स्तथापि यदन्यवर्णनिरूपितमुपधालं मयोगस्येति निकएकबनवणे
वध्यर्थ योडिरित्यभिमानः । भाग्ये
किं पुनरिति (भा)
मनमुपपादयति
सुटो बहिरङ्गत्वादिति । (मा)
मात्रापि थे। घसंसाधायपरिमायामा वियते सा केनाधिनस्य
स्यात् । एवं सर्वाषाप्रत्तिापयति तदेकदेवभूतं तद यान प्रात
इति यदयं दमदसोरकोः (०११।११) इति सकारयोःविषधं
भास्ति । कपं कृत्वा हायकम् । इदमरसो कार्यमुचमानं प्रसहो यत्
सकारयोः स्यात् । पसत बाधातदेशदेशन्तं तद अपन महान
पति सतः सरकारको प्रतिषेध मामि। घर दिवौयं प्रत्यय

·६८४ महामाष्यप्रदीपोपयोतः (यस्मात्प्रत्ययविधिस्तदादि प्रत्ययेऽहम् ।। १३.) (प.पा. | या.२) वधि तोपसर्गनिमित्तत्वात् सटो बहिरङ्गत्वमेवं च तस्यासिद्ध- वात् मित्येवाङ्गत्वमिति भावः ॥ नवमित्वेनाइलमाधने तेव संयोगादिलाभावात् कथं गुणा: स्थादत आह वक्ष्यत्येतदिति । (भा) तथा च तत् सामर्थ्यात् तदंशेनासिद्धत्वमिति भावः । सस्वरतुः (भा) इत्यस्य संयोगोपधग्रहणेन मिद्धावपि तदा सामर्थ्याभावादमिद्ध- वाभावानुपपत्तौ “संघस्करतः” इत्यादि न मिध्यतीत्याह भवेद् (भा) इत्यादिः संचस्करुः (भा) दूत्यन्तम् ॥ तस्मात् संयोगोपधग्रहणमामोपपत्तये मंयोगादि- ग्रहणमपि कार्यामिति भावः ॥ तत्र सयोगोपधयहणे कृते यदि तत् भामर्थ्यादसिद्धनाभावस्तीङ्गलेऽपि तद्विषये तदभावः स्यादि- ति । तत् करणेऽपि तदसिद्धिरित्यवार्थोऽप्यभिप्रेतस्तत्र सिद्धत्वा- भावे कुतोऽङ्गवं न सिध्यतौति पुनः पृच्छति किमर्थम् । प्रत्ययग्रहणं पदादावप्रसङ्गार्थम् । वा। प्रत्यययहणं क्रियते पदादाबङ्गसंज्ञा मा भूदिति । कि च स्यात् । व्यर्थम् श्रार्थम् पर्थम् । अङ्गस्येयवडौ स्याताम् (६ 18 ! ७७-७८ ) । परिमाणार्थ छ । वा । परिमाणाधं च द्वितीयं प्रत्ययग्रहणं मियते। यस्मात् प्रत्ययविधिल- दाद्यड्गमितीयत्युध्यमाने दानतयस्याप्यङ्गसंज्ञा प्रसज्येत । ताई कर्तव्यम् । न कर्तव्यम् । केनेदानीमहकायं भविष्यति । प्रत्यय प्रति प्रकृत्याङ्ग- ·महाभाष्यप्रदीपोपद्योत ६८५ (थ.११ मा. था.२) (यसमात्ययविधिस्तदादि प्रत्ययेगम 108 १३) किं पुनरिति । (भा) एवं "स्टो बहिरङ्गलाद" इत्यादिभाष्यं योजयन्ति केचित् ॥ परेत भाग्ये सुटो वहिरङ्गत्वाद् (मा) इत्यादि किं पुनः कारणं न सिद्यति (भा) त्यन्तो पन्य उपसर्गार्थसम्बन्धी धातोः पूर्वमेव ततय प्रत्यये कृते दिवचनात् पूर्वमन्तरगतरार्थकोपसर्गनिमित्तकः सट् इति लिटः स्कशब्दाद्विध्यभावेन संयोगादेरगत्वाभावाद्गुणेन प्राप्नोतीति भाव्याशय इति प्रामाणिकाः ॥ ननु तदादिग्रहणे सति कथं तस्य केवलस्य ग्रहपामत श्राह व्यपदेशिवदिति ॥ (क) तस्यादिश्चकार इति । (के) द्विवचने दिःप्रयोगत्वखौकारादित्यर्थः । ननूष्टमुखे वाधान तथाङ्गीकारेऽपि करिय्याम इत्यादौ मुख्यार्थवेऽपि पारितार्थादत्र लक्षणायां मानाभावोऽत पाह इहापौति ॥ (2) कार्यमध्येध्ये। यदि प्रत्यय इति प्रकृया कार्यमधीये। प्राकरोत् उपेक्षिए। उपसर्गात् पूर्वादडाटौ प्राप्नुत (६।११-७२), सिद्ध तु प्रधपयाणे यस्मात् स तदादितदन्तविज्ञानात् । दा। सिद्वमेतत् । कथम् । प्रत्ययग्रहणे यस्मात् स प्रत्ययो विहितस्तहादेस्तदन्तस्य च भक्तीत्येवा परिभाषा कया। का पुनरत्र विशेष एषा परिभाषा ·महाभाथमदोमोद्योतः। (पक्षात्प्रत्ययविधिस्तदादि प्राययेऽङ्गाम् । १।७।१३) (य. ११ मा. 8 या. २) प्रतिलक्ष्यमिति । (क) तस्य लक्ष्यवनिययः शिटप्रयोगादिति भावः ॥ तवयवे इति। (2) नदाद्यवयवे इत्यर्थः । भाष्ये अक्तपरिमाणानाम् । (भा) नियतपरिमाणानाम ॥ एकेनाप्यपाये इति। (भा) हतीया न कर्तरि षष्ठ्या बाधादत आह अपाये इति । (क) न कस्य विद्यमानस्यापाये करणता संभवतौति सामर्थ्यात् खभावेनेति ज्ञायते । एवं चैकाभावेन पञ्चादिशब्दवाच्यरूपापाये पञ्चादिशब्दा न प्रवर्तन्ते इति भावः ॥ तत्र दृष्टान्तमाह यथेति ॥ (के) विशिष्टरूपपरिग्रहादिति । (क) एवमुपसर्गादिसंज्ञा अप्यकपरिमाणनिष्ठत्वाध न्यूने लौकिकैक- क्रियेत प्रत्ययग्रहणं व । यवश्यमेया परिभाषा कर्तव्या। वन्येतस्याः परिभाषाया प्रयोजनानि । प्रयोजनं धातुप्रातिपदिक प्रत्ययसमास- तद्वितविधिखराः। धातु। देवदत्तश्चिकोर्षति । संघातस्य धातुसंज्ञा प्राप्नोति (३।१ । १२ ॥ २॥10) प्रातिपदिक । देवदत्तो गार्य। संधातस्य प्रातिपदिकसंज्ञा प्राप्नोति (१।२।१६॥ २ । । । प्रत्यय । महान्तं पुचमिच्छति ! संघातावत्ययोत्पत्ति: वा।

·६८०
महाभाध्यप्रदीपोद्योत।
(य.पा. 8 । या. २) (यसावत्ययविधिस्तदादि प्रत्ययेऽहम् ।।४।१)
देशविकृतन्यायेन इत्यपि वोधम् ॥ नम्बभनत्वात्तदेकदेशत्वमेवा-
सिद्धमत शाह
तन्मध्येति ॥ (क)
भाय्य
पदादाविति। (भा)
पदादौ परे इत्यर्थः ।
असतीति । (के)
तदभावे प्रत्यासत्तिन्याये मानाभावादित्यर्थः ॥
निषेधादिति। (क)
अङ्गसंज्ञापि प्रत्यये परतः पूर्वस्य कार्यमिति भावः ।।
तस्मिन् कर्तव्ये इति । (क)
तविमित्तेऽङ्गले कर्त्तव्ये इत्यर्थः ।।
तदादेः संघातस्येति । (क)
वाक्यसंस्कारपने दूदम् ॥
दाशतय- (भा)
शब्देन मुक्संहितेत्यन्ये
॥
१ "भाष्ये” इत्यारभ्य “निधेधाई" इत्यन्तं मास्ति क पुस्तके ।
प्राप्नोति (३।१।८)। समाव । ऋद्धस्य राज्ञः पुरुष । संघातस्य
समाससंज्ञा प्राप्नोति (२।२।८) तहितविधि । देवदत्तो गाग्र्या-
यण। संघातात् सहितोत्पत्ति प्रानोति (३।१।१.१॥ २! ।

·महाभाष्यप्रदोपोद्योता। (यस्मात्प्रत्ययविधिस्तदादि प्रत्ययेऽङ्गम् ।।४।१३) (ध.१। पा.पा.२) एतच्चेति । (क) इदमपिना सूचितमिति भावः । यदि तीत्यनेनाव्यवदितत्वात द्वितीयप्रत्ययग्रहणं परामण्यते तदा केनेदानीम् (भा) इत्यादिभाष्यासगतिः। न हि नदकरणेऽङ्ग कार्यकाचिदनुप- पत्तिः । अङ्गसंज्ञायामङ्गस्येत्यधिकदौर्घादिविधिसंभवादत पाह अवयवान् इति ॥ (क) भिस्सा (के) श्रोदनः ॥ 'क्रिमिशब्दात् “लोमादित्वात्" "ने” “टापि" वित्तीयैकवचनम् । एवं च पदागाधिकारव्यावर्त्य तदेवप्रत्ययग्रहण- म्यापोति भावः । नामः प्रत्ययसमुदायत्वेन प्रत्ययत्वाभाव इति बोध्यम् । एतदयमपि “अर्थवत्" परिभाषया सिद्धमिति चिन्यम् । अनियतावधेरिति (2) एवं च देवदत्तः प्राकरोद् इत्यत्र देवात् पूर्वमपि भट् १ क्रिमिणाम् इति । के। २ लोमादिपामादिपिच्छादिभ्य श न लच'। ५। २ । १..॥ ३ परिभाषन्दुशे-१४ ५) खर । देवदत्तो गाय । संघातस्य नित्यादिनित्यम् (८1१। ९८७) इत्यायुदात्ताव प्राप्नोवि। प्रत्ययग्रहणे यस्मात् स तदादेखदन्तस्य महणं भवतीति न दोषो भवतिः सा वीषा परिभाषा कथा। ग कया। एव वक्ष्यामि । यस्मात् प्रत्ययविधिस्तदादिपायये राधमाणे ·महाभाष्यप्रदीपोद्द्योतः। ६ (य.९१ पा. । व्या. २) (यस्मात्य ययविधिस्तदादि प्रत्ययेऽङ्गम् ।।४।१२) स्यादिति बोध्यम् ॥ ननु केन इत्यादौ तदन्तग्रहणाभावात् समुच्चयो- युमोऽत पाह यति। (के) व्यवस्थितत्वान समुच्चयस्तव तदन्त विधेः “प्रत्ययमहणे धापञ्चम्या" इति निषेधादिति भावः । प्रत्ययविधौ तु नास्याः प्रवृत्तिः विहितप्रत्ययविषयत्वादस्या इति बोध्यम् ॥ यव विति । (क) "रत्तद्धित" इत्यादौ । एतेन प्रकृते “तिदादि" इत्यंगस्यैव उपयोगेन तदन्तस्य दूत्ययुकमित्यपास्तम् । प्रमङ्गात्तदुक्तः । एवम् "एडहखात् सम्बुद्धेः" इत्यादौ “तदादेः" इति पञ्चम्यन्तम् इत्यपि बोध्यम् ॥ सूचप्रश्नस्य प्रक्रान्तवात् प्रत्यययहणमित्ययुक्त- मत प्राह प्रत्यय इति ॥ (कै) ततश्चेति । (के) संघातस्य धातुवात् मातिपदिकलाचेत्यर्थः । न च समास- 68 १ परिभाषेष्टुशे-२॥ २ यर । पार । सू॥ ३ परिभाषेदुशे-५ "प्रत्ययग्रहणे यस्मात् स विहितस्तदादेस्तदन्तस्य ग्रहणम्" २३॥ 8 यदा यार । सू॥ ग्राह्यते । ततोऽगम् । अङ्गसंषं च भवति यमायन्ययविधिस्तदादिप्रत्यये । यदि प्रत्ययग्रहणे यमात् स तदादेहणं भवतीत्युच्यते व्यक्त नकुलस्थित 87 ·महाभाध्यप्रदीपोद्योतः। (यस्मात्प्रत्ययविधिस्तदादि प्रत्ययेऽङ्गम् । १।४।११) (प.पा. 8। था. २) ग्रहणकृतनियमेन प्रातिपदिकवं दुर्लभम् । नियमस्य भेदसंसर्ग- धारकार्थवत् समुदायविषयकत्वात् । न च तद्धितान्तस्य तादृशमर्थ- वत्वमित्याशयात् ॥ असामादिति । (के) यदि स्थात् तदा महान्तपुत्रौयति इत्यपि स्थादिति भावः ।। विवक्षितायामपौति । (क) वस्तुतस्तत्र संख्याविवक्षायां फलाभाव इति वक्ष्यामः ॥ ततश्च वौति । (क) ननु देवदत्तो गार्यायण इत्यच यदि गा-पत्यं देवदत्तस्तदा ममुदायात् प्राप्तिरेव नासामर्थात् । अपत्यप्रत्ययोधपत्यवता समर्थी न लपत्यममानाधिकरणविशेषणेनापि। यदि देवदत्तो यो गाग्र्य- स्तस्थापत्यमित्यर्थस्तहिं देवदत्तस्य गार्ग्यस्थापत्यमित्याधुदाहार्य- मिति चैन्न । देवदत्तो गाग्र्यायो भक्तिरस्येति विवक्षायां "गोत्र- चचियाख्येभ्य” इति वुञ् स्थादित्यभिप्रायात् ।। योगविमाग इति। (क) न च द्वितीयस्थोपयोगाभावादिदमयुक्तम् । “खादङ्गान" १ च्य! पा३। सू६६ न एतत् उदके विशौर्ण त एतत् स गतिकेन स नकुलेग घ समासो (२ । ११३७) न प्राप्नोति । एवं तईि प्रत्ययग्रहणे यस्मात् स तदादेर्यहरू भवतीत्युक्त्वा ततो वक्ष्यामि। कृइग्रहणे गतिकारकपूर्वस्यापि । वा। घदयणे गतिकारकपूर्वस्यापि ग्रहणं भवतीत्येषापरिभाषा कर्तव्या।

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (घ. सपा । या २) (यस्मात्प्रत्ययविधिस्तदादि प्रत्ययेऽङ्गम् । १।४।१३।) (८।२।२७) "न लुमतानस्य” (११।६३) इत्यादिव्यवहार- निर्वाहाय दितीययोगोऽप्यावश्यक इति भावः ॥ सोपस्कारत्वादिति। (के) पूरणापेचवादित्यर्थः ॥ अवतप्ते (भा) इत्यादौ ॥ नकुलस्थितविशौर्य- (भा) शब्दयोरनया परिभाषया कान्तलाभावात् हदन्तरूपोत्तर- पदत्वाभावाच ॥ केन “क्षेपे” (२।२।४७) "तत्पुरुषे कृति” (६।३। १४) इति समामविभन्यलुको न स्याताम् । श्राद्ये चापस्तम् । अन्न्ये मता लभ्यत्वं द्योत्यम् । व्यावक्रोशी (भा) दूत्यत्र कर्मव्यतिहारे एच् “णचः स्त्रियामञ्” (५१४।१४) "न कर्मव्यतिहारे" (३६) इत्यैज् निषेधः ॥ “मांकूटिने” “अभि- विधौ भाव दुनुण" (३।३।४४)। “मांकुटिनम्" इति इखपाठो ऽपि भाष्ये ॥ ननु दूरादागतेऽन्तोदात्तत्वं माध्यं तच समासवरेणा- मिद्धमत शाह श्रागम्यते स्मेति । (के) कान्येतस्या परिभाषाया प्रयोजनानि। प्रयोजनं समासत द्वितविधि- खरा । वा। समास । व्यवतो नकुलस्थित त एतत् । उदके विशौर्य त एतत् । स गतिकेन स नकुलेन च समास सिद्धो भवति । समास ॥

·१२ महाभाध्यपदोपोद्योतः। (यस्मात्प्रत्ययविधिस्तदादि प्रत्ययेऽङ्गम्। १.४।१३) (य १/पा. या २) साशब्दप्रयोगो भूतकालद्योतनाय । गतिवरेण कर्मणि कानने उत्तरपद "गतिरनन्तरः" (हा२।४६) इति विहितेन पूर्वपद- प्रशतिस्वरेण॥ ततो दूरशब्दस्येति । (क) श्रयमपि परिभाषा माध्य एव ॥ 'कृत्वरेणेति । (2) कृदुत्तरपदप्रकृतिखरेणेत्यर्थः। एतत् प्राप्निरपि परिभाषयैव मगतेरपौत्यनेन तत्प्राप्नियोग्यता ॥ ननु गनिखरेण पूर्व वाधिनस्य रेयाथे"त्यस्य कथं पुनः प्राप्तिरत श्राह स्थानान्तरमाप्तत्वादिति । (के) समासान्तरमाप्तवादित्यर्थः । यतो गतरुत्तरक्तान्तस्य यदन्तोदा- तत्वं तस्यैव मोपवादो न त कारकादुत्तरनान्तस्यापीति तात्पर्य्यम् ।। गतिस्वरस्य वाधकस्यापोति। (के) स्थाथादिखरवाधकस्यापीत्यर्थः । १६ । पा२। सू१३८ । २ थाथघम् ताजविघकाणाम् । ६।२।९३४॥ ३ व्यापा२१ सू९४४ ॥ तहितविधि | सा कुटिमम् घ्यावकोशौ । संघातात् तदितोत्पतिः विचा भवति (५18 | १५-१४)। तडितविधि । स्वर । दूरात् घागतः दूरादा- गत इसि (२१११३८ । ।३।२) अन्नस्थाथलावित्रकाणाम् ·मधामाय्यप्रदीपोद्योत । (च्य. ११ मा. | था २) (यस्मात्प्रत्ययविधिस्तदादि प्रत्ययेऽहम् ।।३।१३) वाधकत्वादिति । (के) समामान्तरे प्राप्या मति मिष्टत्वेनेति भावः । यद्यपि परिभाषा- भावे रुदन्नत्वाभावात् कृत्स्वराप्राप्तौ समामान्तोदात्तत्वेनेदं मिध्यति तथापि परिभाषामत्वेऽपि मिध्यतीत्युपन्यासः ॥ अस्या इति । (क) एकदेशद्वारा कृत्स्ना परिभाषा ज्ञाप्यत इतिभावः । अनन्तर- यहणे तु तत्मामर्थ्यात् प्रत्ययग्रहणे यस्मादित्यस्या एवोपस्यानमिति तात्पर्यम् । एतच विस्तरेण "गतिरनन्तर.” ( ६४१) इति सूत्र षष्ठे उपपादयिष्यते । (६॥ २ ॥१४३-१४४) इत्येध खर सिद्धो मवति । ऋग्रह गति- कारकपूर्वस्यापि ग्रहयं भवतीति न दोषो भवति । सा त?षा परिभाषा कर्तव्या न कर्तव्या। चाचार्यप्रवृत्तिओमयति मवन्त्येमा परिमापति पदय गतिरनन्तर (६।२188) इत्यनन्तरग्रहसं करोति ।

·६८० महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । (समिडन्तम् परम् । १।१४) (च.१ । पा. ४ | था. २) सुप्तिङन्तम् पदम् । १ । ४ । १४॥ तिमाहचर्य्यात् सवपि प्रत्याहारः । “न डिसम्बुद्दयोः" इति निषेधाच॥ तदन्तविधेरिति । (के) भाब्दस्वरूपस्य विशेष्यत्वात्तदन्नलाभः इति भावः । न च तद- न्तविधिलाभेऽपि व्यपदेशिवद्भावेन केवलप्रत्ययस्यापि प्राप्तौ तद- प्रवृत्तये पुनरन्तग्रहणमिति वाच्यम् । हिलि सर्वेषाम्" इत्यादि- निर्देस्तस्यहापत्तिकल्पनादिति तात्पर्य्यम् ॥ परत्वाद् वाधिवेति। (क) पुंबद्भावाद् हस्खत्वं विप्रतिषेधेनेत्युक्तरिति भावः । न च पुनः पुंवत्त्वम् । महद्गतिन्यायाश्रयात् । अत एव तत् सार्थकम् ॥ तरपि विति। (क) अच पचे घसंज्ञकस्योत्तरपदस्य सम्भवेन नोवोत्तरपदविशेष- पात् केवलस्य चोत्तरपदवाभावात् तत्र परतो न इस्वप्राप्ति रति- भावः ॥ कुमारीगौरितरेति । (क) १ थापासू २ थापा३। सू२२॥ सतिउम्तं पदम् ।१।४।१४। अन्तग्रहणं किमर्थ म सति पदमित्यवोचत । केनेदानों तदन्तानां भविष्यति । तदन्तविधिना (१1१।०२) । यस उत्तरं पठति । पद-

·महाभाष्यप्रदीपोद्द्योतः।
(च.१ । या. । या.२) (सन्तिम् पदम् । १।।१४।)
गौरौशब्दे “तिमिलादिषु" इति पुंवत्वं प्राप्नोति। कुमारि-
गौरीतरेत्यपपाठः। न च तदनविध्यभावे ज्ञापितेऽप्यन्तपदं
व्यर्थ प्रत्ययमावस्य संज्ञायामपि पदप्रदेशेषु तदन्तविधिना मिद्धे-
रिति वाध्यम । पदत्वस्य प्रत्ययाप्रत्ययसाधारणत्वात् । “उनि च
पदे' इत्याधसंगतेथेति दिक् ॥
अधातुरिति । (क)
विशेषणतया क्रियावोधकस्यापि वियन्तादेः “प्रत्वसन्तस्य"
इति सूत्रधातुरित्युतया धातवानपगमज्ञापनादिति भावः ॥
प्रत्ययनिमित्तमिति । (क)
लवणयहणादिति भावः ॥ न च केवलकाता तद्धितानां च
प्रातिपदिकले फलाभावः । “खाप् प्रातिपदिकाद" इत्यादौ
शब्दरूपं विशेष्यमादाय तदन्नविध्याश्रयणेन तलाभात् ॥
लौकिकी। (क)
लोकविदिता। पत्र परे अर्थवदग्रहणात् तदन्तस्यापि न
प्राप्नोतौति भावः॥
सामर्थ्यादिति । (क)
कृत्तद्वितयोरर्थवत्तायभिचारादिति भावः ॥
१ छ । पा ३।। सू३५ । २ थापा। सू. २१,
३ अ६ ।
पासू १४॥
४ छ । या ।।
संज्ञायामन्तवचनमन्यत्र संज्ञाविधौ प्रत्ययग्रहणे तदन्तविधिप्रतिषेधार्थम् ।
वा । पदसंज्ञायामन्तग्रहणं क्रियते ज्ञापकार्थम् । किं जाप्यम् । एता-
ज्ञापयत्याचार्योऽन्यत्र संज्ञाविधौ प्राययग्रहणे तदन्तविधिन भवतीति ।
-

·महामाय्यप्रदोयोद्योता। (ससिडन्तम् पदम् । ५। 81181) (घ. १४पा. ४ ( या २) लौकिकार्थप्रत्यासन्न इति (क) लौकिकार्थ यत् पदं तदर्थस्य प्रत्यासत्रः शास्त्रटन् कल्पित- लादिप्रकृतेरर्थस्तदाह अभिव्यक्ततर इति ॥ (के) तदेवाह प्रत्ययान्तेधिति। (के) कत्तद्धितप्रत्ययार्थस्तु न तादृशः कल्पितावयवार्थत्वात् तस्य । प्रत्ययान्तेयु । (क) सुबन्तेषु ॥ सुबन्तार्थत्वात् तस्याः सपो द्योतकत्वात् तचैव स लक्ष्यते न तु तद्रहिते इत्यर्थः । एवमेव पूर्वसूत्रे । दहाप्यर्थाधिकारादनु- दृन्तिमामणेन तद्ग्रहस्त्वदुतमनुवृत्तिमामर्थ्यादिति न त तत्साम- र्यादित्युतम् ॥ 'भायेऽपि अर्थवद् (भा) दत्यस्यार्थवत्पदग्टहीतार्थवदित्यर्थः ॥ १ "भाष्ये' इत्यारभ्य "इत्यर्थ" इत्यन्त नास्ति क पुस्तके । किमेतस्य ज्ञामने प्रयोजनम् । तरतममौ घ (१।११ २२ ) तरतम. पन्तस्य घसंशा न भवति । किं च स्यात् । कुमारी गोरितरा । धादिषु मद्या इखो भवतीति (६1 1 8३) इखत्वं प्रसज्येत ॥ यद्यतज्ञाप्यते सनाद्यन्ता धातवः (३ । १ १ ३२) इत्यन्तग्रहणं कर्मव्यम् । मृत्तद्धित- समासाच (११२।१६) इत्यन्तग्रहणं कर्तव्यम् । इद तौयं ज्ञाप- कार्थम् । । तावत् क्रियेते न्यास एव । यदप्युयते कृतहितसमासाश्चेत्यन्त- ग्रहणं कर्तव्यमिति ! न कथम् । यर्थवदिति वर्तते (११२४५) कृतद्धितान्तं घेवार्थवत् । न केवला' कृतस्तद्धिता वा ।

·महाभाथप्रदीपोद्योतः । (अ.१ । पा. ४ । च्या. २) (नः क्ये । ११ । । १५१) *न: क्ये।१।४।१५॥ नसोपार्थलान् पदवप्रयोजनप्रन्नोऽनुपपत्रोऽत श्राह लुप्तेऽपौति ॥ (के) ज्ञापकादिति। (कै) न च नान्तात् कपि ततः विपि सपि “प्रत्ययलक्षणेन" क्य सत्त्वादनेन नियमेन पदत्वस्य व्यावृत्तेः प्राप्तनस्लोपवारणाय तदावश्य- कम् । तथा प्रयोगाभावात् । अन्तरगनलीपस्य वहिरङ्गेण निषेधेन बाधायोगाच्च । वचनं वन्यथानिय चरितार्थमिति भावः ॥ क्ये नान्तं पदमेव इत्यपि न व्याख्यानात् । श्रादई ऊ ऋ कर स्व स्व इति दशममानाचराणि । स्टकारस्य दीर्घाभावान् नवैव दति प्रातिशाख्ये॥ तपस्यतीति । (क) प्रय पदले सत्व स्थादिति भावः ।। १य१। पा १ । सू६२ . २ "गोसमानाक्षरनान्तादित्येके" (३।११) इति माध्यवार्तिकस्य- "समानाक्षर" भब्दविवरणम् । ३ "लकारोदोधः सुताश्च उक्लवर्जम्" ( शहायजु प्रासिमास्य-अध्या- --सू. ३०) यत्र पूर्वसूचा "न" इति वर्तते । व्यथ मवादितः समाना- क्षराणि । २ । तैत्तिरीयप्रातिशाख्यम् । “ऋपर्यन्ताः खरास्वेधा लकारो इस एव च । १२॥ धमरेशनिर्मिता वानप्रदीपिका शिक्षा। किमर्थमिदमुच्यते। न सुबन्त पदमित्येव सिंहम् (१।४।१४।। 8 । ११ ॥ १ ॥ १।६२), नियमार्थोऽयमारम्भ ! नान्तमेव क्ये पदसई भवति नान्यत् । क मा भूत् । वाच्यति सुचलि (१२ । ३०-३६)। 1 88 ·महामाध्यप्रदीपोद्योतः। (स्वादिय्वसर्वनामस्थाने ११ । । ।१०।) (य..! पा. या.२) 'स्वादिष्वसर्वनामस्थान।१।४।१७॥ पर्युदासेऽपि श्रार्थः प्रतिषेधोऽस्त्येव इत्यत श्राह प्रसज्येति । (2) शाब्दप्रतिषेध इति भावः ॥ प्राप्तवाधो न युज्यते इति । (क) गौरवादिति भावः ॥ यसर्वनामस्थान इत्युच्यते तत्र राजा तक्षा (६।१।१८॥ १११।६२) । यसर्वनामस्यान इति पदसंज्ञायाः प्रतिषेधः प्रसज्येत । माप्रतिषेधात् । नायं प्रसध्यप्रतियध सर्वनामस्थाने नेति । किं ताई पर्युदासोऽयं यदन्यत्सर्वनामस्थानादिति । सर्वनामस्थाने ऽव्यापारः। यदि केन चित्प्राप्नोति तेन भविष्यति। पूर्वेण च प्राप्नोति । यप्राप्तेर्वा । अथवागन्तरा या प्राप्तिः सा प्रतिषिध्यते । कुत एतत् । अनन्तरस्य विधिर्वा भवति प्रतिषेधो वेति । ननु चेयं प्राप्ति पूर्वी प्राप्ति वाधते । नोत्महते प्रतिषिद्धा सती वाधितुम् । व्यथ वा योगविभाग करिष्यते । स्वादिषु पूर्व पदसंज्ञ भवति । ततः सर्वनामस्थानेऽयचि । पूर्व पदसंज्ञं भवति । तत• भम् । मसंज्ञ' चं यशादावसर्वनामस्थान इति । यदि तईि सावपि पदं भवति एचः मुतविकारो पदान्तयहयचोदितम् (८।२।१.७)। ६ मा भूत भह करोषि गौरिति । तस्मिन् क्रियमाणोऽपि प्राप्नोति । वाक्य. मदयोरन्तम्येत्येवं तत् । भूवश्वभ्य एतयोः पदसंज्ञा वक्तव्या भूवतभ्यः । धारयतभ्य।

·महाभाध्यप्रदीपोद्योतः ।। (य. पा. था. २) (यचि मम् । ११११८1) प्रासादयेदिति । (क) अनेन देवदत्तनहतन्यायस्यायमविषय इति दर्शितम् । इन- नशातीयप्राप्तेरेवाभावादिति भावः ।। अयशादौ मर्वनामम्याने इत्यर्थभ्रम वारयति असर्वति। () यजादौ सर्वनामस्थाने पदं न इत्यर्थः । तादृशार्थ हि योगवि- भागवेयर्थ स्यादिति भावः ॥ ननु यग्रहणं व्यय तदादिसर्वनाम- स्थानाभावादत आह यकारादीति ॥ (के) मन्येवं भविधावपि तथैव सम्बन्धः स्यादत पाह भसंज्ञेति ॥ (के) मपि स्वादिबित्यनेनैव सिद्धमत शाह तसाविति ॥ (कै) यचि भम्।१।४।१८॥ मणेत्तरपदस्य क्षोपविधायकाभावादुत्तरपदलोपे इत्यसंग- तमत पाह ·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (यचि मम् । १।४।१८) (घ१ । पा. । घा. २) घडङ्गुलौति । (क) एवं च स फलित दूति भावः ॥ जशत्वं न स्यादिति। (क) तत्तत् सपादयताध्यायोख्यकार्यप्रवृत्तियोग्यतया पूर्व न जश्- बमिति भावः ॥ ननु नाचः स्थानिवत्त्वं किं तु तदादेशस्य इत्यत पाह लोपस्येति ॥ (क) यच पदान्त इति । (क) पदचरमावयव दत्यर्थः । न विति। (क) उतरीत्या पूर्वमप्रवृत्तेरिदं चिन्यम् । तस्मादयमर्थः । षषer- जादौति वचनवोधितद्वितीयादच ऊर्दू लोपविधायकवानप्रति- मामाखादत्रमत्वेन स्थानिवत्वप्रतिषेध इति । भाष्य पपछेति। (मा) एकाक्षरपूर्वपदानाम् (मा) इत्यच षड्भिषेकातरेति वायमित्यर्थः । नमोऽगिर इति (भा) भाष्ये । अब पतिः "तेन तुच्यम्" (५।१११५) इत्यादि- विहितः । ननु मनुवादे सान्तवाभाषेन रुत्लामाप्ते यमनर्थकमत सत्यामिति । (क) ·महाभाध्यप्रदीपोद्योतः (ष्य. १ । पा. १ । ग्रा. २) (सौ मत्वर्थे । ९ । । । १६ ।) मनेरुसिङ्गलकादिति भावः ॥ ननु वार्तिके वृषण इति যানবযন যনম মল অর্থন আত্ব पदान्तस्येति । (क) प्रयोगस्यकतणलानुकरणं तदिति भावः । अगसंज्ञाया अभावादिति । (क) अन्तर्वर्त्तिविभक्कलुका स्लुप्त्वाद् “वसोच” प्रत्ययत्वाभावादिनि भावः ॥ छन्दो विपयाणौति । (भा) भाषायामप्रयोगादिति भावः ॥ तसौ मत्वर्थे । १।४।१६॥ O नन्वर्यग्रहणाभावे मनावेव स्थानान्यत्यत आह खादिषितौति॥ (2) १ थर्थ यहां किमर्थम् । न तसो मतावित्येवोच्थेत । वसौ मतावितो. मयुथमाने इहैव स्यात् । पयवान् यशखान् । १६ म स्यात् पयसो। यशवो । बर्थ ग्रहणे पुनः क्रियमाणे मतुपि च सिई भवति । यथान्यस्तन समानार्थस्तस्मिंश्च । यद्यर्थग्रहणं क्रियते । एयवान् ) यशसान् । पत्र में प्राप्नोति । किं कारणम् । न हि मतुद् मत्वर्षे वर्तते । तद्यथा। देवदत्त- शालायां ब्राह्मणा यानीयन्तामित्युक्ते यदि देवदत्तोऽपि ब्राझो भवति सोऽप्यानीयते।

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः।
(तसौ मत्वर्थ
1१181१८)
(य. १ । पा. बा.२)
मतौ य इति। (कै)
सामानाधिकरण्ये हि तदनुवन्तिनिष्फला स्यादयभिचारादिति
भावः ॥
मुख्येति । (क)
उपरञ्जकतया विशेषणमिति भावः ॥ नवमन्तवादिनिना मतव्
वाध्येत इत्यत श्राह
मत्वर्थीयेति ॥ (के)
अन्योपलक्षणे। (कै)
अन्यबोधने ॥ जहालक्षणायामतगणबहुनौही चोपलक्षणस्य
कार्ययोगो न दृष्टचर इति भावः ॥ ननूपलक्षण स्थापि कार्यान्वये-
तिप्रसङ्गोऽत पाह
अयमवेति ॥ (के)
यच रूपान्तरेणेति। (के)
यथा दृष्टान्ते देवदत्तत्वेनोपलक्षणता ब्राह्मणवेन कार्ययोगस्तथा
मलते मतपत्वेनोपलक्षणता मत्वर्थकत्वेन कार्ययोग इति भावः ।।
रूपान्तराभावेविति । (क)
उपलक्ष्यतावच्छेदकरूपस्योपलक्षणे भाववित्यर्थः । यथा शालावं
न देवदत्ते इति भावः ॥

·महामाध्यप्रदीपोदद्योत ।
(प.१ । पा. . ! या २) (व्ययस्मयादीनि च्छन्दसि ।१।।। २.1)
(बहुषु बहुवचनम् । १। ४ । २१1)
अयस्मयादीनि च्छन्दसि।१।४।२० ॥
इत्याहेति। (2)
इत्यत आहेत्यर्थः ॥ ननु भने कि फलमत शाह,
जश्त्वमिति ॥
बहुषु बहुवचनम्। १।४।२१॥
ननु बहुवित्युक्तेऽस्य प्रत्ययनियतत्वात् प्रकृत्यर्थेषु बहुवित्यर्थः
सुलभोऽत शाह
जातिवादीति ॥ (2)
१ उमय संज्ञान्य यौति वक्तव्यम् । “स सुयुमा स ऋचाला गम" ।
स सुटमा स ऋकता गणेन वल
शोज फलिगं रवेण।
सहस्पति गलियां व्यसूद कनिक्रदृद वावशतीरदांजत् ।
था।म। सू५.५॥
बडयु बवचनम् । ११४।२१ ॥
बहुषु बहुवचनमिन्युष्यते । केषु बहुषु । यर्थेषु । यद्येव वक्ष वक्ष
यत्रापि प्राप्नोति । वश्वस्ते अर्था मून कन्ध पल पलाशमिति । एवं
तो कवचनं दिवघनं घड़वचनमिति शब्दसंज्ञा एताः । येश्वर्येषु खादयो

·--
महामाण्य प्रदीपोद्योता।
(बघु बहुवचनम् । १।।२१।) (ध पा.२)
अवयवगतेति। (क)
अश्यवानामपि वृक्षे शाखेत्यादिव्यवहारराज् जानिमहरिता-
दिति भावः ।
न त्ववयवेति। (के)
तादृशपरम्पराग्रहणे मानाभावादिति भाव ॥ नन्वेवं दारा
इत्यादावाधारगतबड़वाभावादव्याप्तिः। अवयवगततदाश्रयणे तु
वृक्षा इत्यादावपि दोषोऽत आह,
दारा इति । (क)
ईदृशौभेदोपचारेण वृक्षा इत्यादौ नानिष्टापादनमनभिधाना-
दिति भाव ॥
'वरिवति। (कै)
दारा इत्याद्यनुरोधादसुपायो अवश्याश्रयणीयः । एव च वृक्ष
इत्यादौ दोष इति भावः ॥ नवव्यवगतबहलाश्रयेण बहुवचने
प्रमञ्जिते एकवचनादीनां शब्दसंज्ञात्वकथनमसंगतमत आह
नेदमिति ॥ (2)
विधीयन्ते तेषु बहुषु । केषु चार्थेषु खादयो विधीयन्ते । कर्मादिषु । म
कर्मादयो विभतार्थ.) के तई एकत्वादय । एकावादिष्वपि वै
विमाय ववश्यं कर्मादयो निमित्तत्वेनोपादेया। कर्मण एकत्वे कर्मणो
द्वित्वे कर्मणो बहुल इति । स ताई तथा निर्देशः कर्तव्यो न
हान्तरेण मावप्रत्ययं गुणप्रधानो भवति निर्देश । इह चेत्येक मन्यन्ते
संदेके मन्यन्त इति परत्वादेक वचनं प्राप्रीति (१।२)। बडयु
बहुवचनमित्येष योग पर करिष्यते। सूत्रविपर्यास वो भवति ।

·महाभाध्यप्रदोयोद्योतः।
य.पा. या २) (वडघु बहुवचनम् । १ 1 8१२९)
विहितानामिति। (2)
न च सुतिविध्येकवाक्यतया विधायकमेवेदम्। अन्यो-
ऽन्यायपरिहाराय भाविसंज्ञाविज्ञानानयापत्ते ।।
निष्पन्नशब्दसंचाभिरिति । (क)
निष्यत्रशब्दस्य संज्ञाभूतरित्यर्थः ॥
प्रदर्श्यत इति । (के)
नियमच यद्तैकत्वादिषु प्राप्तस्तद्विषय एव कर्मादिगतेकवादिषु
'च तेषां प्राप्तिरिति न मूलादिगतबहवे तेषां प्राप्तिरितिभावः ।
वदाह भाये
येपर्थेविति । (क)
इदं द्योत्यपरं पूर्ववाक्योपदर्शितनियमोपपादकत्वात् ॥
घोत्यवमुपपादयति
पञ्चक इति ॥ (कै)
नन्वेवं विभक्त्युपादानं व्यर्थमत श्राह
विभक्तायस्त्विति ॥ (कै)
कर्मादिशक्त्येति । (क)
अनेन कर्मादिशब्दभ्यो विभतीनां वैधयं दर्शितम् । इतरः
घ बहरोदनः बहुः सूप इति परत्वाद् बहुवचनं प्राप्नोति । नैष दोषः ।
यत्तावदुच्यते न घन्तरेण भावप्रत्ययं गुणप्रधानो भवति निर्देश इति
सन । व्यन्तरेणापि भावप्रत्ययं गुणप्रधानो भवति निर्देशः । कथम् । इन
कदाचिद गुणो सुणिविशेषको भवति । तद्यथा। पटः अमा' इति ।
कदाचिच शुणिना गुणो ध्यपदिश्यते । पटस्य मुल इति । तद्यदा तावद
89

·महाभाष्यप्रदीपोद्योता। (बहुषु बहुवचनम् । १।४।२१।) (य.पा. । व्या.२) प्रत्यासत्या कर्मगतबहले बहुवचनमिति मावयवगतबहुवमादायाति- प्रसङ्ग इति मलाह न वै (भा) इत्यादि भाष्ये ॥ प्राधान्येन सूचे विभनिधोत्यतयोका इत्यर्थः । नचैकत्वादिषु बहुविति तु वकुमशक्यमिति भावः ।। किमनभिहिताधिकारेणेति। (क) द्योतकवे तु यथा प्रकृत्युने भवन्त्येवं तिडादिभिरभिहितेऽपि युरिति तयावृत्यर्थमनभिहिताधिकार श्रावश्यक इति भावः ॥ अनभिहितसूत्रेत्यादेन्यस्याचप्रतीके उपयोगचित्यः । अत एव "न वै कर्मादय" इति प्रतीकपाठोऽसाम्प्रदायिक इति बहवः । तदा पञ्चकमातिपदिकार्थपदोपपादकोऽयं ग्रन्थः ।। अत्रापि पक्षे एक- बादौनामाश्रयाकाक्षायां कर्मादीनामेव प्रत्यासत्त्या सम्भवेन च तत्त्वमित्याभयेनाह भाय्ये एकत्वादिधपौति। (भा) . सूचे प्राधान्येन विभक्तिधोत्यत्वतयोतस्वित्यर्थः । तत्र प्रत्या- भत्तिं दर्शयति वाक्यक (2) इत्यादिना ॥ राणे गुणिविशेषको भवति पटः शल प्रति तदा मामानाधिकरणं गुण. गुणिनोः । तदा नान्तरेण भावप्रत्ययं गुणप्रधानो भवति निर्देश। यदा तु गुणिना सुयो व्यवदिश्यते पटम्य असा इति समधानस्तदा गुरखो भवति । मदा ये पहो। तदान्तरेस मावप्रत्ययं गुणप्रधानो भवति निर्देशन

·महामाय्यप्रदीपोइयोस।
(थ.१ । पा BI च्या. २) (बडयु बहुवचनम् । १।।२१।)
कर्मण्यनभिहिते यदेकत्वमिति । (के)
एकत्वादेराश्रयाकाद्वानिवृत्तये एवमेकवाक्यतेति भावः ॥ भाव्ये
कर्मादयो निमित्तत्वेनेति । (भा)
विशेषणवेनेत्यर्थः ॥
नयन्तरेणेति । (भा)
तदर्थ भावप्रत्ययस्य माधुतया विधानेन केवलस्यामाधुत्वादिति
भावः ॥ नवस्य संख्यावाचकवाभावान्न दोषोऽत पाह
होकयोरित्यति ॥ (2)
नवस्य पूर्वत्वेन परत्लादित्यमझतमितिमत्वाह
इह यदीति ॥ (क)
मनु कर्तरि च” इत्यादि षष्ठीसमासनिषेधः स्यादत पाह
अत एवेति ॥ (2)
अनित्यत्वस्य भाष्यानुकालादाह
शेषेति ॥ (को
सामानाधिकरण्यम् (भा)
एकात्तिता ॥ ननु गुणगुणिनोरत्यन्तभेदात् कथ नदित्यस
प्राह
मतु लोपादिति ॥ (क)
१२। पा२। सू१६॥
चेपवयमेकत्वादिभि कमोदीन् विशेषयिष्याम । किं तहि । कर्मादिभि-
रेकत्वादोन् विशेषयिष्याम । कथम् । एकस्मिन् एकवचनम् । फस्यै-
कस्मिन् । कर्मण । दयोर्दिवचनम् । कयोईयो । कर्मणे । बहुषु

·+
महाभाष्यप्रदीपोद्योत।'
(बघुबडवधनम् ।। ४।२१।) (अ.१ ।
पाया.२)
अभेदोपचारादेति। (कै)
उपचरितामेदस्योद्भूतत्वेन विववणादिति भावः।
प्रतीयते इति ( (के)
निष्कृष्टो गुण: प्रतीयत इत्यर्थः । ननु
द्रव्ये षष्ठी (भा)
इति भाव्यदर्शनादविभत्यन्तरस्य किममाधुत्वं नेत्याह
उपलक्षणेति ॥ (के)
पटे शुक्त (भा)
इति प्रयोगात् मप्तम्यन्तम्य कर्नाद्यन्वयद्वारैव क्रियान्वय इति
गणिनो गणव्यपदेशकत्वेऽपि सप्तमी भवतीति भावः ॥ अत्र व्यति-
रेकविभक्तिर्भावप्रधानतात्पर्यवाहकोपलवणं तेन “जात्याख्यायाम्"
इत्यादि सूचस्यभाय्येण न विरोधः ॥
तदान्तरेणापौति। (भा)
अयं भावः । “मञ्चाः क्रोशन्ती” त्यादौ यथा मञ्चत्वस्य तत्स्ये
१चमा। सू५८"
२ वोम्बायोनगरस्थराजकीय विद्यालयमाष्यपुस्तके इंग्लण्डीयभाष्यपुस्तके
4 "तदन्तरेणापि" इति पाठोऽस्ति । उपलब्धमाप्यपुस्तके तु
"तदान्तरे" इति ॥ उपलब्धविवरणे तु "तदान्तरेणापोति" इति
प्रतीको दृश्यते ।
बड़वधनम् । केषां बड्य। कर्मयामिति । कथ बहुमु बजवामिति ।
एतदेव शापयत्याचार्यो नानाधिकरणबाचौ यो बडशब्दस्तस्येदं सक्षम

·महामाध्यप्रदीपोद्द्योतः। (प्य. १ । पा. या. २) (बहु बहुवचनम् ।।१२१) आरोपामञ्चलेनेव नबोधस्तथा शसागुणे तस्यैव भेदेनारोपाद गुण- प्रकारक एव गुणबोधो गुणे भेदेन गुणरोपश्चाहार्य इति । किं बहुना सर्वत्र लक्षणस्यले प्रतिनिमित्तारोप आहार्य एव " भाये न चेह वयमिति । (भा) एक कर्म इत्येवमित्यर्थः । एवं च पटस्य शक इति वद् भेद- निवन्धनसंसर्गबोधकविभायैव निष्कृष्टगुणप्रती तेरुपपन्नत्वाद् भाव- प्रत्ययापेक्षा नास्तीति भावः । बहुत्वस्येति । (क) षष्ठयन्तपदेन सम्बन्धि निर्देशाद्गुणपरतयेति भावः ॥ नन्वमा- धुत्वे शाशिते प्रयोजनकथनमसङ्गतमत शाह श्राश्रयगतमिति । (क) एवमेव दयोर्दिवचनम् । कयोईयोः । कर्मणोरिति । (भा) भाथ्ये । इयोरित्यादिद्विवचनाद्युपपत्तिया । एवं च धर्म- परत्वेऽपि न दिशब्दस्यैकवचनान्तत्वं किन्तु दारभन्दवद् श्रारोपित- सङ्ग्यानिमित्त एव प्रत्ययस्तस्मात् समासे तु विभस्य श्रवणादारोपे वैपुल्यवाचिन इति । किमेतस्य ज्ञापने प्रयोजनम् । यदुत बहुरोदनः बहुः सूप इति परत्वाद्ववचनं प्राप्नोति स दोषो न भवति । यदप्युष्यते इत्येके मन्यन्ते तदेके मन्यन्त इति परत्वादेकवचनं प्रापोतीति नैष दोषः। एकमब्दोऽयं बर्थः । यस्त्येव सख्यावाची । तद्यथा। एको

·महामाय्यप्रदीपोद्योता।
(बम् बहुवचनम् ।।१२१।) (प.१ । पा. ४ | था.२)
मानाभावेन "कयोः" इति द्विवचनम् । एवं "दारयती अप्
तेजसी" इत्येव साधुरिति योध्यम् ॥
एकाश्रयेति । (क)
एवं स वैपुल्यवाचिग्रहणे बहुवचनमनुपपन्न स्यादिति भावः ॥
ननु "अस्त्वेके मन्यन्ते” इति प्रयोगोऽन्यार्थस्य सूचे तस्यापि ग्रहण
कुतो नेत्यत पाह
घकयोरिति ॥ (के)
नन् बहुवचनापत्तिरत पाह
दित्वेति ॥ (कै) .
नन्वेवं आदतः सङ्ख्याः सोये" इति "मध्ययाव्यया" इति
सूत्रस्थभाय्यसम्मतप्रवादविरोधोऽत श्राह
प्रसिया चेति । (क)
मयार्थकत्वं तु क्वाचित्कमप्रसिद्धमित्याशयः ॥
लौकिकादेवेति। (क)
महामंज्ञाकरणाचेत्यपि बोध्यम् । दिमाहचर्यादेकबहुशब्दावपि
संज्ञाघटको महाशब्दावेवेति नातिप्रमङ्गः ॥
१ “यत्र नियोगत सङ्ख्यासद्ध्येय एव वर्त्तते" ( २ । २ | २५ ) ।
द्वौ बहव इति । बस्त्यसहायवाची । तया । एकामय । एकहनानि
एकाकिमि' क्षुद्रर्मितमिति । थस्यन्यार्थे वर्तते । तद्यथा । सधमादो
घुम्न एकाला । धन्या इत्यर्थ । तद्योऽन्यार्थे वने तस्यैव प्रयोग।
किमर्थ पुगरिदमुच्यते। समिडामविशेषेण विधानाददृष्यविप्रयोगत्वाच

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः।
(प्य, १ । पा. 8 ! था.२) (बघु बहुवचनम् । १।। ।२१।)
बहुत्वादिदिति । (क)
प्रातिपदिकार्थबहलादिम्बित्यर्थः ॥ ननु स्वार्थ विहितानां
कथमविशेषविधानमत शाह
संख्याविशेषेति । (क)
ददमुपलक्षणं कारकविशेषस्थापि। अत एव कर्मणि द्वितीया"
इत्यादेनियमत्वसिद्धिः॥
प्रयोगादेवेति । (क)
श्रमति विरुद्धप्रयोगे प्रयोगाद् व्यवस्थामिातीति भावः ॥ भाष्ये
लक्ष्यते इति (भा)
दूत्यन्ताद
दृष्टविप्रयोगत्वाच (भा)
इत्यादेरवतरणिका ॥ ननु स्वार्थ विधानेऽपि संख्याया विधा-
नार्थमेतदत पाह
सुप इति ॥ (क)
स्वार्थद्रव्येति । (क)
अव स्वार्थशब्देन प्रतिनिमित्तम् । द्रव्यशब्देन विशेष्यम्
अतो गुणपरतादिशब्देनाव्याप्तिः ॥
१ च्य२। पा ३ । सू२
नियमाणं वचनम् । वा । सपोऽविशेषेण प्रातिपदिकमानाविधीयन्ते (8।
११२)। तिो ऽविशेषेण धातुमात्रादिधौयन्ते (३१8105)। ततस्या-
यद्यप्यविशेषेण विधीयन्ते नैव विप्रयोगो लक्ष्यत इति । दृष्टविप्रयोगत्वाच्च ।

·महामाय्यपरोपोद्योतः। (घुबडाचनम् । १1१२१) (५१।पा [था २) लौकिकादिति । (क) घट इत्यादी जाती व्यको वेत्यादिनिर्णयवदिति भाव । एव कमणि द्वितीया" इत्यादीनामपि नियमत्व पश्चकपच एवेति स एव पदो मुख्यस्त्रिकादिपवस्वभ्युच्चय इति तत्त्वम् ॥ नन्वमपि तिबनुपपक्ति । न हि तत्प्रत्यर्थ सख्यावा शक्येत्यात प्रार तिडोपौति ॥ (2) संरयायुक्तयोरेव तयोरिति । (2) तयो संख्याश्रयत्वादिति भाव ॥ पचन्नि भवति पच्यन्ने भव- तोत्यादौ कर्तृकर्मणोर्भवत्यादिघटकनिडर्थसख्यायुक्तयोरभावादिद चित्यम् । समादारोपितानारोयितमख्यायुतकियाकारकभूतयो रित्युचितम । उक्तोदाहरणयोरनारोपितकववती क्रिया कर्तुगत- सख्यारोपस्तु न नचारोपितम्यान्यबारोपाभावात् ॥ स्वभावत इति । (के) दद चिन्त्यमेव । स्वभाववादाश्रयणे "तिस्थापत्यम्" इत्यादे यापत्ति । शास्त्रारम्भवैयर्थं च । तस्मात् "तिडोऽप्यविशेषण १ व २ । पा३ । सू२॥ २ व्य । पा ११ सू६२॥ दृश्यते खल्वपि विप्रयोग । नद्यथा । यक्षौणि मे दर्शनीयानि । पादा मे सुकुमारा इति । सरिडोर विशेषविधानादृष्टविप्रयोगत्वाच्च व्यतिकर प्रानोति । इभ्यते चाव्यतिकर स्यादिति तच्चान्तरेण यन न सिध्यतीति नियमाय बघनम् । एवमर्थमिदमुच्यते । यथ एतस्मिनियमार्य सति कि पुनरय प्रत्ययनियम 1 एकमिवैकवचन योरेत द्विवचन बहुक्षेत्र ·महाभाध्यप्रदौमोद्योतः। ७१३ (च्य. १ । पा. ४ | घ्या.२) (यह बहुवचनम् । १ । ।२९) धातुमाचाद्विधीयन्त" इति भाग्यात् 'मंख्याविशेषाद्यनुपादानेत्यर्थ- कात् प्रातिपदिकम्येव धातोरपि संख्याकारकेऽर्थः । “लः कर्मणि" इत्यपि नियम एव वर्तमाने लट्" इत्यादिना खार्थ विहित- लानुवादेन तत्प्रवृत्तेः करणादि च घ्यावय॑म् । पाकेन कृतं वैर- मित्यादौ तत्त्वप्रतौ तेः । तिडि त नियमे द्योतकाभावात् तद- प्रतीनिरित्यन्यत् । “लः कर्मणि च" इत्यम्यापि कर्मादित्ताद्धातोल इत्येवार्थो “वर्तमाने स्लट्" इति वत् ॥ ध्वनितं चेदं ""स्नुक्रमोः" इति सूत्रे भावकर्मणोः" इत्यम्य भावकर्मवृत्ताद्धातोरित्यर्थं प्रदर्शयता भाय्यकारेण ॥ संख्यायाच कारकस्येव क्रियायामेवान्वय- स्तिडीति “डयाप्" सूत्रे उपपादयिय्यामः । कर्मादयः शब्दाः सुप्- नियामकेषु शक्तिपराः । तिङ् मम्बन्धिशास्वेषु शक्तिमत्पराः । श्रत एव तिड द्योत्यानां प्रकृत्यर्थविशेषणता । न हि शनिः माहात् क्रियागता । एवं च सुपां तिङ च तत्रापि कर्नादेविशेषणतैद स्यादिति महदनिष्टं तिडामसत्त्वभूतभावार्थत्वेन तत्स्यानिलस्य तदर्थकत्वेऽप्याम्यमाने शय्यमाने च गत इत्यादौ शानचि मृत्त्वभूत. । १ संख्याविशेषाद्यनुपादानेन । क । ३ ५ ३ । पा २ । सू १२३ । ५ प्य १ । पा३। सू १३ ॥ २ घ ३ । पा 8 | सू ६६॥ 8 य २ । पा २ । सू ३६ ॥ ६ य1 पा १ । सू१॥ बहुचमिति । होलिनियम । एकातिभेकवचनमेव इयोस्विचनमेव बडघु वहुवचनमेषेति । क्यान विशेषः । तत्र प्रत्ययनियमेऽव्ययानां पद- संजाभावोऽसुधगत्यात् । वा। तत्र प्रत्ययनियमेऽव्ययानां पदसंज्ञा न प्राप्नोति । उच्चैः नौचैरिति । किं कारणम् । यसवन्तत्वात् । अर्थनियमे 90 ·९१४ महाभाष्यप्रदीपोद्योत । (पऊघु बहुवचनम् । १३१२१) (य ११ पा 8 | था. २) भावप्रतीत्या सत्स्यानिलम्य तदर्थकवाय भावे इत्यम्यावृत्याऽर्थ- दयबोधकत्ववत् कर्ताद्यशेऽप्यावृत्त्या कर्नादौ वर्तमानात् कर्नादावर्थ च लकाराणा विधानाचते रित्यल विस्तरेण ॥ भाय्ये नियमार्थमिति। (भा) अचौणत्यादेरसाधुवमिति भाव । वाक्यभेदेन च नियमो मन्दमतेरेकवाक्यताजानासम्भवादेकवाक्यतापक्षेऽपि फलतो नियम एव तदिनापि तत्र मिद्धेरिति तात्पर्य्यम ॥ ननु प्रत्ययनियमेऽपि मजातीयापेचनियमाश्रयणादव्ययम्य सिध्यतीत्यत श्राह प्रत्यया इति । (क) भामान्यापेक्षनियमेऽय दोष इति भाव ॥ नन्वर्थनियमेऽपि प्रत्ययनियमम्य त्यागे मानाभावाद्दोष एवात पाह प्रत्ययास्त्विति । (क) उभयविधनियस्यैकवाक्येनालाभादित्यर्थ । स्वादिसूत्रेणेति । (2) तिसूत्रस्याप्युपलक्षण पदैकवाक्यतयाऽचये तु कर्मचादि- योग्यार्थकप्रातिपदिकार्थमात्रगते एकवे प्रथमैकवचन म्यु कर्मशकि- मिहम् । वा। व्यर्थनियमे ।मद भवति । अन्वर्धनियम । व्यथवा पन- रस्तु प्रययनियम । ननु घोरकष प्रत्ययनियमे व्ययामा पदसद्धाभावी- समन्तत्वादिति । नेष दोष । सुपा कर्मादोऽप्यों मारा चैव तथा तिहाग सपा मग्या घेवार्थ कर्मा-यर । तया तिणम् ।

·महाभाष्यप्रदोपोद्योतः। ( १ । पा. - । च्या. २). (बहुषु बहुवचनम् । १ । 8 | २९ ।) ममानाधिकरणे एकवे द्वितीयेकवचनमित्यादिप्रकारेण बोधादन्यचा- व्ययादौ प्राप्तिरुपपादयितमशक्यैव । किं च अर्थनियमप्रतार्थापेक्ष- प्रत्ययनियमशद्ध प्रत्ययनियमेति कथोच्छेद एव एकवचनादिशब्द- भाविमंजाविज्ञानगौरव चातो वाक्यैकवाक्यतेवाकवाक्यतापटेन विवक्षितेति दिक् ॥ नन्वेवमत्र पाठो व्यर्थोऽत श्राह तिङर्थं त्विति ॥ (2) सुपामर्था इति । (क) धोत्या इत्यर्थः । तिड्वपि द्योतकता इत्युपपादितम् ॥ भाय्ये तति । (भा) नच्छब्देन पूर्वोपक्रान्तार्थ एव परामण्यत इत्याह अर्थति । (कै) पूर्वार्द्धन सामान्यापेक्षप्रत्ययनियमासम्भवो दर्णितः । अर्थदयमत्त्वे कर्मण्येव इत्यादेयमशक्यत्वमिति भावः ॥ प्रत्ययनियमपोऽप्यय्य- येभ्यः स्वाद्युत्पत्तये आह प्रकृतेषु वेति ॥ (भा) नन्वेकले एव नान्यत्र इत्येतावमभ्यते तत् कथं प्रकृतविषये नियमोऽत आह प्रसिद्धो नियमम्तत्र प्रसिद्स्तत्र नियमः। नियम प्रकृतेषु वा. व्यथवा प्रकृतानधानपेक्ष्य नियमः । के च प्रकृताः । एकत्वादयः । एकस्मि- नेवैकवचनं न इयोन बहुए। इयोरेव विवधनं नैकस्मिन्न बहुषु । बहुम्वेव 1

·महाभाष्यप्रदीपोदद्योतः।
(बघु वचनम् ।११।२१।) (य ११ पा 8 ग्रा २
तुल्यजातीयस्येति। (क)
तत्र प्रतापेहप्रत्ययनियमेऽयमर्थ । कर्मवादियोग्यार्थकप्राति-
पदिकाचेत् प्रातिपदिकार्थ एव नान्यत्र करणादाविति । पचति
कन्यम् इत्यादौ च या विभनिनथ्यते साऽनभिधानाद् वारणोया
इत्येवमर्थनियमपनेऽपि बोध्यम ॥ पदकवाक्यतयान्वये सामान्या-
पेक्षप्रत्ययनियमे चाव्ययेभ्य' खाद्युत्पन्तिमाह भाय्ये
अथवाचार्येति ॥ (भा)
इति श्रीशिवभट्टसुतसतीगभजनागोजीभट्टकृते
महाभाष्यप्रदीपोद्योते प्रथमस्य चतुर्थे
द्वितीयमाह्निकम् ॥
.
बावधन व दयोनेकस्मिनिति । अथवाधाय्यप्रवृत्तिापयति उत्पद्यन्ते
ऽष्ययेभ्य सादय इति यदयम् 'व्यव्ययादाप सुप" (२।।२) इत्य
थ्थया शान्ति ।

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। पाणिनिकात्यायनपतञ्जलिभ्यो गुरुभ्यो नमः ॥ कृते ऽप पतञ्जलिना गुरुणा तौर्शिना । भर्वा न्यायनीजानां महाभाष्ये निवन्धने । अलभ्यगाधे गाम्भीर्य्यादुत्तान इय मोपुयात् । कारके।१।४।२३॥ विधेयानिर्देशन स्वार्थवासम्भवादयमधिकार एव तचाधिकारा- सम्भवमाह कारके । १ । । । २३ । कारक क्रियाजनकत्वशक्ति । भाष्ये “करोति किया निर्वयति" कारके ।। 3 । २३॥ किमिदं कारक ति। संज्ञा निर्देशः : किं वक्तव्यमेतत् । न हि । कारके ।१।। २३ ॥ किमिदमिति । भा। सप्तमौनिर्देशान्न तावत् संज्ञात्वेनाधिकारः। कारके । १।। २३॥ यधिकारोऽयम् । श्यत्ययेन प्रथमार्थे सप्तमौ । तथा च ध्रुवमित्यादौ कारके।१18! २३ ॥ यधिकारोऽनेकप्रकारः। संज्ञाविशेषणं स्थानो प्रतिनिमित्त- ·६१० महाभाष्यप्रदीपोद्द्योत । (कारके । १ । । २३ ।) ( छ ।पा. B | व्या ३) सप्तमोति ॥ (क) अथेति । (क) "कारके" इत्यस्य क्रियायामित्यर्थो विषयमन्तमौ चेयमिति भाव ॥ ननु षड्विधकारकातिरिझकारकाप्रमिद्धिरत श्राह यथेति। (के) क्रियाजनकत्वं हि कारकत्वम् । भाष्य समाधाता वाशयमाह इह हौति ॥ (भा) इति व्युत्पत्तिदर्शनात् । “ब्राह्मणस्य पुत्रं पश्यान पृच्छति" इत्यादौ ब्राह्मणस्य म कारकत्वं पुत्रेणान्यथासिया तत्त्वाभावात् ॥ हरिरप्याह-- कथमनुच्यमानं गस्य ते । इह हि व्याकरणे ये वैते लोके प्रतीतपदार्थका शब्दालनिर्देशा क्रियन्ते पशुरपत्यं देवता इति या वैता कृत्रिमाएिघुधभ सज्ञायाः भाव्यमानत्वात् प्रथमानिर्दशस्य न्याय्यत्वात् । अथ विशेषणत्वेना- धिकारस्तदा "कारकाद्दत्तश्रुत यो" (६ । २ : १४८ ) इत्यादावपादानादि- सज्ञाविकल्पस्यामि कारकास्य ग्रहण प्राप्नोति । षड्विधस्यैव चेष्यते । - प्रतिसूत्रं वाक्य भित्वा कारकसज्ञा विधीयते। तथाहि । थपाये ध्रुवं कारकसज्ञ स्यात् । तत अपादानम् । उक्त कारकममाटानसंज्ञ स्यात् पुन मादेश इति "प्रत्यय" "शेधे" "पूर्वपरयो” “नाम प्रातिपदिकात्" "धातो" "याईधातुके" "मूढण्य" इति तदिह विधेयानिर्देशात् खरित. स्वाचाधिकारत्वे स्थिते प्रकारमा कारक इति विशेषणमधिनियते इति ।

·महाभाध्यप्रदीपोद्योतः
(अ.१.पा. 81 प्या. ३)
(कारके ।। ।।२१।)
प्रतीतेति । (भा)
अपत्यममूहादिगम्दा इत्यर्थः ।।
निर्देशाः। (भा)
व्यवहाराः। “भ्वादिमंजा" इत्यम्य तामिति रोषः। "निर्देशा"
इत्यनेनाम्वयः ॥
ध्रुवादीनां प्रतीतेति । (भा) -
धुवादौनां वाचकोऽयं शब्दो न लोके प्रतीतपदार्थक इत्यर्थः ।
किन्तु कियाजनकपरत्वेनैव प्रमिद्ध इति भावः ॥
"म्वाश्रये समवेताना तहदेवाश्रयान्तरे।
फ्रियाणाममिनिष्पत्तो सामर्थ्य साधनं विदः।"
संज्ञाप्ताभि । न घायं लोक ध्रवादीमा प्रतीतपदार्थक शम्दो न खन्यपि
कृषिमा संज्ञान्य प्राविधानात् । संज्ञाधिकारश्चायं तप किमन्यच्छकां
सद्यतिरिक्त छ कारकम्ति यथा नटम्य टोतोति प्रत्र । संशानिर्देश
इति । भा। सुपा सपो भवन्तोति प्रयमाया स्याने सप्तमोततेति भावः।
किं वातव्यमिति
भा। सप्तमौनिर्देशादयुक्त संज्ञापक्ष इति भाव ।
कारकशब्दानुत्तिसामर्थात् विशेष संज्ञाभि सह समावेशो न तु
पर्याय । धनुक्ति विनापि प्रथमवाक्यमात्रात् तत् सिद्धे'। नेन स्तम्बरम
न तावासंहावेनाधिकार संझाया भायमानत्वात् सप्तम्यनुपपत्ते । श्रथ
संधानुरूप प्रथमानि एव क्सान कृता यावं चैतत् कारकसंपन्दनेष

·महाभाष्यप्रदीपोद्योता। (कारके ।।२३।) (च्य. १।पा । या ३) अन्यति । (भा) श्रतः सूचादित्यर्थः । तदाश्रयमाह शास्त्रे इति। (क) "निर्देष्टव्य" इत्यस्य इति भाय्यार्थे इति भेषः । तत् फल त "ब्राह्मणस्य पुत्र पन्धानं पृच्छति" इति भाष्य एव वक्ष्यति ॥ भाये साधकम् (भा) इत्यस्य पर्यायो निवर्तकम् इति ॥ (भा) साधकम् (भा) दत्यस्य च "क्रियाया" इत्यादिः । इति । द्रव्यगता क्रियाजनकता शक्तिरेव कारक साधनमिति चोच्यते । सिद्धस्य द्रव्यस्य खरूपत क्रियाजनकत्वानुपपच्या शक्त्या विष्टस्यैव तत्त्वं वाच्य- विज्ञातुमन्यदत संज्ञाया । कारक इति संज्ञानिर्देशश्चेत् सज्ञिनोऽपि निर्देश' । वा । कारक इति सज्ञानिर्देशश्चेत् संज्ञिनोऽपि निर्देश कर्तव्य । न हौति । भा । सव्यत्यय उक्त । न चायमिति । भा। शास्त्रे लोके च प्रसिद्ध्यमावादभूत विभक्त्यनुपपत्त्या माव्यमानविभक्त प्रथमाया स्थाने सप्तमौकृतेति भाव । सज्ञिनो निर्देश इति. भा। यद्यमि वक्ष्यमाणा इत्यादौ यधिकरणत्वात् सप्तमौ । कारकत्वात् “गतिकारकोपपदात् कद" इति प्रचशिखरचमिद्ध । शाधादिस्वरमा न भवति । छापा माइधर्यात् वक्ष्यमाणानामपादामादौनामेव घसा ग्रहणस्य दरवार धान्यथा नटस्य प्रणोतीति कारकशेषस्यापि प्रसङ्गात् । उद्यते । संज्ञायक्षे ऽपाये य ·७२१ महामाथ्यप्रदोपोद्योत । (च्य १।पा 8 । व्या ३) (कारके । १।।२।) वचनसामर्थ्यादिति । (के) योगविभागमामादित्यर्थ ॥ स्तम्बरम इति। (के) चिन्य मिदम् । उपपदत्वादेव “गतिकारकोपपदात् रुद्" इति स्वरस्य मिद्धे । न च स्तम्बशब्द उपपद न स्तम्वे शब्द इति वाच्यम्। सुबन्तस्यैवोपपदतयोपपदसजासूचे भाय्ये वक्ष्यमाणत्वात् । नगमाद् ग्रामे वाम इत्युदाहार्यम् । तत्र हि थाथादिवर ॥ प्रकृतिस्वर इति । (कै) थाथादिखरस्तु न। “अपा” साहचर्याद “एर" एव च ग्रहणात् ॥ "भीवार्थाना भयहेतु " इत्यादावपि श्रावृत्त्या अनुवृत्त्या मिति प्राप्ताप्रामविवेकेन शक्तिरेव साधनम् । तदुक्तम् "यनमिहित" (२।३११) सूत्रे भाष्ये "गुणा साधनम् इति" । शक्तिरेवात्र पार- साधक निर्वतक कारकसज्ञ भवतीति वक्तव्यम् । इतरथा ह्यनिरप्रसङ्गो ग्रामस्य समीपादागच्छतोत्यकारकस्य । वा। इतरथा यनिए प्रसज्येत । ध्रुवादय सज्ञिनो लभ्यन्ते तथापि विशिएसोनिर्देशव्य । यत् क्रियाया साधक ध्रुवादि तत् कारकसज्ञमपादानसा च भवतीति । ननु सज्ञापक्षे कारकसहाया च्यपादानादिसज्ञाभि समावेशो न "एरच" एव तत्र ग्रहणात । न घ उपपदत्वादेव कृदुत्तरपदप्रकृतिखरो इन्विति वाशम् । 'स्तम्बकर्णयो' इति निर्देशात् प्रातिपदिकयोस्तथाले ध्रुव तत् कारकसज्ञ भवति अपादानसज्ञ च इत्ययमों भवति । एवमन्य मामि । ततय कारकापादानसत्रयोर्युगपद विधानात् परस्पर निमित्त 91 ·०२२ महामाध्यप्रदीपोद्योत । (कारके ।१।१२३।) (व्य १.पा । चा ३) र समावेशी व्याख्येय । नवा ममीपस्यैवावधित्व न तु यामस्य रत्यत श्राह यथेति ॥ (के) ग्रामसमीपादिति । (क) वाटिकादेनिवर्तकत्वमपादानस्यापि तदभावे तदभावात् ॥ ग्रामादपोति । (के) विभाग मश्लेषपूर्वक एवेति नियमो नेत्यभिमान । सम्याद गुणत्वेनोक्ता | सत्र कर्मकर्मणो खाश्रयसमवेतक्रियाजनकता । करणादीनामाश्रयान्सरसमवेत क्रियाजनकता। कि घ द्रश्यस्य कारकत्वे यदा स्वकारकस्याप्यमादाम का प्रसज्येन । क । यामस्य (११ ४.२४) समीपादा- गच्छतौति । नैष दोष । नात्र ग्रामोपाययुक्त । कि ताई। सभीपम् । च यामोऽपाययुक्तो भवति भवति तदापादानसज्ञा । तद्यथा । प्राप्नोति। एकसज्ञाधिकारात् । नेष दोष । "ध्रुवममाय' इति योगदिमागेन कारकरज्ञा क्रियते । ततोऽपादानमिति पत्र कारक ग्रहण- मनुवर्तते "ध्रुवमपाय' इति च तेन कारक तपादानसमित्येव ममा- वेश सिध्यतोति । अन्तरेणाप्यनुरति वचनसामर्थात्पर्याये सिद्धे समा- मि सहमोविधिश्योरत यात्वात् । न हि सप्तमो विशिय सप्तम्या निर्दिए येनोपपदसा लमेत इति दिक_ा धन्वर्था चेय सभा। करोलोलि निमितिभावामवादकारकस्यापि प्यापारणून्यस्यापादानसजा মানি विशेषाधिकारे तु फारकेषु मध्ये पदपाये ध्रुव कारकमित्यो लभ्यने ·महामाय्यप्रदीपोद्योतः। (ध.१.पा. या.३) (कारके। 10121) समोपविशेपणत्वे नेति। (के) एवं च तषिर्तकत्वेन न विवचितः म इति भावः ॥ ननु ग्रामसमीपविभागे ग्रामविभागोऽयार्थिकोऽस्त्येवेत्यत आह स हि संश्लेषेति ॥ (क) विवक्षित इति। (भा) नावेति (भा) भाष्यस्य नाच ग्रामोऽपाययुक्रत्वेन विवक्षित इत्यर्थ इति भावः । मम्वेवं ग्रामात् समौपाद इत्यादावपि प्रामस्थापादानत्वं न स्यादत तस्यैकरूपत्वेन कार्यवैचिव्यानुपपत्तिः। दृश्यते च घटं पश्य घटेन पश- माहर घटे जलं निधेहि इत्यादौ कावैधिव्यम् । सर्वस्य च सर्वशत्याश्रय- . ग्रामादागष्यतीति । कर्मसंज्ञाप्रसङ्गोऽकथितस्य प्राशयस्य पुत्रं पन्यानं एछतीति । वा। कर्मसंज्ञा च प्राप्नोत्यकथितस्य । छ। ब्राझणस्य (१। । ५१) पुत्रं पश्यानं एच्छतौति । नैष दोषः ययमकथितन्दोऽस्त्येवा. - वेशार्यानुवृत्तिर्विज्ञायते । एवं सम्प्रदानादिसंज्ञाखपि समावेशो व्याख्येयः । समावेशस्य ध प्रयोजनं स्तम्बरम इत्यादावधिकरणत्वात् सप्तमो कारकत्वात् कृदन्तस्य उत्तरपदस्य प्रष्ठतिसरः। ग्रामस्य समोपादिति । मा। यथा कारकमिति । तेन क्रियानन्वपिनो न भवति । ब्राह्मणस्य पुत्रं पन्थानं एच्छतोति । इह हिवाझयः पुत्र विशेषणं न तु क्रियान्वयो । ननु पुत्रोऽपि निर्धारणम्य जातीयविषयत्वादिति व्यापारशून्यस्य सा न प्राप्नोति । यतो विशेषणानुरूप एव निर्देश छतो न तु संज्ञानुरूपः। कारकसंज्ञावन्दात् ·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (कारके ।। ४ । २३) (छ.१ . पा. 9 1 व्या. ३) ग्रामोऽपाययुक्तो भवतीति। (भा) ग्रामोऽपाययुक्तत्वेन विवक्षित इत्यर्थ इति भावः ॥ नन्वेवं यामात् समीपाद् इत्यादावपि ग्रामस्थापादानत्वं न स्यादन आह ग्रामात् समीपादिति ॥ (के) वस्त्वन्तरेति । (के) मामानाधिकरण्येनान्वयादिति भावः ॥ सरक्ष्यत्यस्योके त्वर्थ- ऽसङ्गतिरत पाह वर्जनमिति। (कै) ब्राह्मणास्थानापादानत्वाद्यमसनिरिति भावः । यत्र तत् प्रसक्ति- पूर्वकं तदविवदा तत्रैव तत् प्रवृत्तिरिति तात्पर्यम् ॥ तेति कदाचित् कस्याचित् विवक्षया तहिचित्रानेककार्योत्पत्ति । क्वचित् शक्याविरदव्यस्यापि साधनत्वेन यवहारः। शक्तिशक्तिमतोरभेद- सकोर्तिते वर्तते । तद्यथा । कश्चित् कश्चित्संचच्याइ । यसावधाकथित । यसकौर्तित इति गम्यते। व्यस्त्यप्राधान्ये वर्तते । तद्यथा । यथितोऽसौ यो रक्षणाखाया. पतति रक्षादयसौ पतति । एवं यो ग्रामसमौमादाग- छति । ग्रामादप्यसावागच्छति। ततश्चापाये यामस्य भूपता भवति । व्याग- मने तु निवर्तकत्वाभाव | समोपविशेषणत्वेनोपासवात् । मात्र ग्राम- कथं कारकम् । प्रमो हि जिज्ञासा । तत्र प्रा कारकत्येऽपि यं प्रति प्रश्न- स्तम्य अमकवायोगादिति चेत् । सत्यम् । मातुनमकता । क्रियान्वयमात्र. व्यापारशून्यस्य म भवति । किं च कारकसंज्ञाया व्यपादानादिसंज्ञाभिः समावेशो म प्रायोति ततय स्तम्बरम इत्यत्र सप्तम्यां श्रूयमाणाया "गति- ·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः ०२५ (अ.१ । पा । या ३) ( कारके । १18 ।२३।) अप्राधान्यस्येति । (कै) प्रधानभिन्नत्वमेव तन्न तु वर्जितप्राधान्यकत्वम् । प्रधानत्वमम्भा- वनाभाववत्यपि लोकेऽप्रधानशब्दप्रयोगादिति भाव ॥ पुचवदावादिति । (के) पुत्रे वाप्राधान्यस्य सत्त्वादिति भावः ॥ तदेवोपपादयति पन्या हौति । (क) एवं चानौमिततमत्वमेवाप्राधान्यं तथा युक्तमित्यपि न मर्वथा अनौमितत्वाभावादिति भावः । “तद्यदा" इत्यनेन भाष्येणानपने- ऽरुचिर्ध्वनिता मा चाये स्फुटौकरिष्यते ॥ ननु “ग्रामन्य ममोपाद्" इत्यवात्रापि न भविष्यतीत्यत श्राह स्यापि सत्त्वात् । शक्या करोतीत्यादौ शक्तरपि द्रव्यायमाणतया शक्यन्तर- योगः। प्यत एव विमत्यर्थार्थकेनाययेनाव्ययीभाव. संगच्छते। द्रव्यम्यैव ग्रामे अकथितोऽसौ नगर इत्युच्यते यो यथाप्रधानो भवति । तद्यदा- प्रधान्येऽकथितशब्दो वर्तते तदैध दोष' कर्मसंज्ञा प्रसङ्गोऽकधितस्य इति । भा । समीपविशेषणत्वेनोपादानादेव ग्रामम्यायाय योगो नास्ति । स हि संप्रेषपूर्वक । सम्मेषश्च सन्नसन्वा बुझ्या कल्य्यते स च समोपस्यैव विव- मिह विवक्षितम् । तच्चास्त्येव । एतेन सम्पदानस्य कारकत्वं व्याख्यातम् । यदा! सम्प्रदानादेरपि प्रथम बुझारोहात् कारकता। एवं ज्ञायते कारकोयपदाद” इति खरो न स्यात् । कारक इति निरिणे सप्तमी सामान्यापेक्षं चैकवचन कारकशब्दोऽयमस्ति गुदुनन्त । करोतीति कारक ·महाभाष्यपदोपोद्योतः। (कारके। १ । । २३) (११.पा. मा. ३) ग्रामस्येति ॥ (के) नवपायाविवक्षायां वृक्षशदवैयर्थ मत आह पर्णेति ॥ (क) ननु पतापर्ण प्रति वृदय विशेषणत्वेऽपायविवधाप्यावश्यकौत्यत वृक्षमजहत्यपौति ॥ (क) नतु पतेरेवापायत्वेन तस्य. सावध्याकाचवेन तत्त्वमावश्यकमत भाह साधनत्वे तु तस्य शब्देनैवोक्तावादध्ययस्य प्रयोग एव नेति कधं तेन समासः स्यात् । पयो कार इत्यादेच कशालयाश्रये इत्यादिप्रकारेणार्थ इत्यलम् । माक्षणस्य पुर्व पन्थान एच्छतोति । अपादानं च रक्षस्य पर्ण पततीति । वा। प्यपादानसंज्ञा च प्राप्नोतीति । क्व । रक्षस्य (१1 (२४) पर्ण पतति । कुद्यस्य पिः परतीति। न वापायम्याविवक्षित स्यात् । था। हितो न मामयेत्यर्थः । ग्रामात् समोयादिति चोक्ले वस्वन्तरायेदं ग्राम- स्यैव सामीप्यं प्रतोयते ग तु ग्रामापेक्षमन्यस्य सामीप्यम् । संघप्येति । मा वर्गमित्यर्थः । "वर्णने प्रतिवेधः" इति । मा । स्थाभादेशामावः । करोतोत्यादौ ककर्मणोरपि मोध्यम् । कार्यायवहितपूर्वक्षयोst कचं कारणता ति चेत् । यथा यागस्य इत्यहि । तत्र व्यापारोऽन्तोति मिति । यथुत्पन्नः संज्ञाम्दो निमित्तपर्यायः । तत्र पूर्वस्य यहणेमा- दानादिध कारकादो म प्रत पपा कभदोधामखतमाला सातम्ये, ·०२० महाभाध्यप्रदीपोदयोस। (प...पा. १ धा.३) (कारके । १ | B121) सति हौति ॥ (के) मन्धमन्योऽन्याययोत पाह गतिविशेषत्वादिति। (क) विभागमन्यसंयोगानुकूतियापार एवापाय दह ह उत्तरदेश- मंयोगानुकूलव्यापार एव पतेरर्थ इति भावः ॥ कहकररी वृक्ष- विशेषौ पचिविशेषौ च ॥ प्रत्यासत्या तु (क) इति ग्रन्थोपयोगश्चिन्त्यः । पतचिपर्ण पतत्यपि वृक्षात्पपी पत- तौति प्रयोगाच॥ सर्वेषा च कारकामा स्वखावान्तरक्रियाद्वारा प्रधानक्रियानिष्पादकत्वम् । ध्यत एव तेषां भावनायामेवान्वय । कियानकत्वावगतो का सा किया न वैष दोषः। कि कारणम् । थयायस्याविवक्षितत्वात् । माघापायो विवक्षित'। किं तर्हि । सम्बन्ध । यदा चापायो विवक्षितो भवति भवति तदापादानसंज्ञ। तद्यथा । रक्षात् पर्ण पतनोति । समन्धस्तु वदान व व प्रसकस्य सभातीयस्यैव भवतीति कारकस्यैव कर्मसंज्ञा भवति न तु आक्षणम्य पुचं प्रति विशेषणत्वेनोपासस्य । तयदेति । मा। ध्यप्राधान्यस्य चेन्न । सादतापि यागस्य पूर्ववन्तिानुपपादनात् । अव्यवहितपूर्ववत्तिखख- व्यापारान्यतरकत्वं कारणत्वमिति चेन्न । थापारलस्य कारणत्वगर्मतया च्यात्माश्रयापत्ते । स्वयामारस्येव खज्ञानस्यापि प्रवेशसम्भवाच । अत एव वा पक्षे कसंधा प्रसन्येत । नैष दोष । सर्वमेव खलु कारकं यथायथ- मवान्तरव्यापार निर्वतयत् प्रधानक्रियायामुपयुज्यते साध सकलकारक- - ·७२९ महाभाष्यप्रदोषोपयोता। ( कारकै । १ 18 । २३ । ) (घ१।पा. 8 ! क्या३) अप्रधानेति। (क) धनुतोऽसंकीर्तितपर्यायऽपि दोषः। माप्तिपूर्वकाविवक्षायां मर्वथा तदप्राप्तौ चासकीर्त्तितवं तत्र विवक्षितम् । श्रत एव नटस्य श्टणी- तोत्यादौ सर्वथापादानत्वाद्यप्राप्तिविषये कर्मत्वमाशय परिंगणनेन समाहितम् "पाण्यातोपयोगे" (१।४।२६) इति सूत्र भाव्ये। कारकाधिकाराभावे च पृच्छिकर्मणो निमित्तवात् प्राप्तिरत्र कर्मवस्य । प्रश्नजनकता तु न पुत्रणा अन्यथामिद्धत्वादिति भाय्याशयः। पत एव याचि प्रच्छिभितीणाम “कथितं च” (१।४।५१) इत्युदाहरणता तर हि न कस्यापि प्राप्तिरिति तत्रैव भाय्ये स्पष्टम् ॥ नन्वन्वर्थत्वं नाम योगरूढ़त्व एवं च कथ यौगिकार्थमुद्दिश्य मजा- विधानमत आह इत्याकाझ्योदयेन तत्रैवान्वयौचित्यात् । असनिहितसम्पदानस्यामि दाह- बुद्धिस्यत्वे सति दाटज्ञानपूर्वकालत्वेशेव जनकत्वं तावतवं दाक्रियानिध्यत्ते । विवक्षितो भवति । न ज्ञायते कशस्य वा कुररम्य वेति । अयं तहि दोष कर्मसज्ञाप्रसङ्गश्चाकथितस्य ब्राह्मणम्य पुर्व मन्यानं एच्छतौति । नैध মঙ্গলিহামা জাম্বি ভাষা । माया होशितमावान् प्रधान न पुत्री नापि ब्राह्मण । रक्षस्य पर्णमिति । भा। ग्रामसमीपादि- ज्ञायमानं लिहर पदं धानुमिति शब्दज्ञानयो कारणमिति जर यायिका । सायमाना पदाथी कारणमिति च मौमासका । यत एव च रथन्तर. . जन्या पलभूता विक्कितादिम्पा क्रिया प्रधान क्रिया । यदा सामान्यभूता क्रिया प्रधान क्रिया फलजनना नाम सर्वाणि हि कारकाणि फलजमनाय ·महाभाष्यप्रदीपोयोत । २६ (व्य. १ । पा. 8 | धा. ३) (कारके ।१।।२३) महत्या इति । (क) विशिष्टा महायज्ञोपस्थित क्रियानिर्वतकवविशिष्टा इत्यर्थः । यदिशेषेति। क्रियानिर्वर्तकत्वरूपविशेषेत्यर्थः ॥ ननु “करोती"त्यस्य निष्पा- दयतीत्यर्थः । एवं च निष्पादकले लन्धेऽपि क्रियानिवर्तकमित्यर्था- लाभोऽत श्राह क्रियैवेति। (के) क्रियाया एव शब्देन साध्यवस्तीते निर्वकार्ये कारकशब्द सम्बन्ध्याकाहायां सैव सम्बध्यत इति भावः ॥ सम्प्रदानादीनामपि . घट मरति घटं करोतीत्यादौ यौहघटादे पूर्वकालत्वात् स्मृत्यादिनिष्पाद- कत्वमित्याधूयम् । क्रियान्वयित्वं कारकत्वम् इति तु न । कारकाणा दोष । कारक इति महती संज्ञा क्रियते । संज्ञा च नाम यतो न लघीय । कुत एतत् । लध्वयं हि सज्ञाकरणम् । तत्र महत्या संज्ञाया त्यत्रापाययुक्तान्तरसदावान्नास्ति ग्रामस्यापाययोग । इह त्वर्थान्तरस्या देशाद् रक्षस्यैवापाययुक्तत्वमिति भाव । न वाऽपायस्येति । पर्णविशेषणत्वेनैव वृक्षस्य विवक्षितत्वात् । तथादि। वृक्षमजहत्यमि मा। सामादेरेन्द्रवाय्वमित्वादौ निमित्तता इत्युबोयो मौमासकानाम् । अथवा उपसनसज्ञा यथा राज्ञ कुमाया राजकुमार्या इत्यादौ यथासम्भव प्रवर्तन्तेऽतो थत् यत् फलजनगारूपं तत् सर्वेष्वेव कारकेश्ववधियम् । किञ्चित् खन्नु कारक केन चिदेव रूपेण पल जनयतौति फाजमना 92 ·०३० महाभाध्यप्रदीपोद्योतः । (कारके । १।।२३।) (च.१ । पा. : । श्रा.) खजामहारा जनकालं बोध्यम् ॥ ननु करणदीनामपि क्रिया- निवर्तकलमत्यवेत्यत श्राह स्वतन्त्रस्येति । (क) स्वतन्त्रवाधिकर्तृपदार्थ खुतो विधानादिति भावः ॥ नव- कर्तरि कर्तुशब्दाप्रयोग इष्ट एव इत्यत श्राह कर्तृवाचौति ॥ (2) मनु समूहरूपा क्रिया प्रतिकारकं न भित्रात शाह स्वव्यापारे इति । (क) एवं च खव्यापारे स्वातळ्यात् कारकत्वं पच्यादिवाथसमूह प्रति पारतव्यात् करपात्वं चेति भावः ॥ ननु तदा तस्य धात्वर्थला- भावनान्वय इत्यस्य क्रियान्वपिन क्रियान्वय इत्यधीपत्याऽसंगत्याप । प्यधिकरणस्य कारकत्वेग क्रियान्वय इत्यादि भवदीयष्यवहारासंगत्यामत्तेश्च । - करण एवत् प्रयोजनमबर्थसंज्ञा यथा विज्ञायत। करोतीति कारकमिति । व्यन्वर्थमिति चेदकर्तरि कर्तुशब्दानुपपत्तिः । वा । पर्णे शाखास्थे भूमि स्पृशति एक्षस्य पणे पततोति प्रयोगो भवति । सति झवधी गतिरपायो भवति नान्यथा गतिविशेषत्वादपायस्य वायत इति । मा। शब्देनासमर्पणात् सम्बन्धिविशेषस्येति भावः । प्रत्यासत्या तु पवर्थापि व्यर्धपिप्पलोत्यादौ वघनाद्ववति । तथा कारकसं शापि प्रतिसूक्ष विशेषमाया धनाद सरदानादो भवति । प्रदेशेषु तु संपकारक रस सर्वेषाममिररूपा अवान्तरमेदविवक्षायां तु करणादिरूपोन्मेषः । मच वैशेषिकायामिव यमासमेका क्रिया मालेकन धमता धाप दि - ·महाभाध्यप्रदीपोद्योत (थ.१ । था. ४ । व्या. ३) (कारके ।।४।२३।) भावात् कथं क्रियावं कथं च तदाश्रयत्वेन करणादौना कारकत्व- मिति चेन । नदानौं तम्य प्रतधात्वर्थाभावेऽपि धावक्षते। विभक्तिस्तु प्रतधावर्थनिवन्धनसंजयेवेति बोध्यम् ॥ तदनुष्ठानदारेणेति। (के) तदनुगमनदारेणेत्यर्थः ॥ तदेति। (भा) यदा देवदत्तः पचतीत्युच्यते तदा तत्राधिश्रयणादावित्यर्थः । एवमग्रेऽपि "ट्रोणं पचति" इत्यादेः “स्थालो" इत्यादिः ॥ ज्ञाम- रूपस्य सम्भवनस्य स्थास्यां बाधादाह १ "सम्भवनस्य" इति नास्तिक पुस्तके कश्चितु प्रत्यक्षादिनाऽर्थ जात्या परं प्रति संस्कृतेन बोधनेच्छाया संस्कृतस्य যায়ন যুব সলিমবিশাৱাৰা যয় মান সস মুন লিথালা- धन्वमिति चेदकर्तरि कशब्दो नोपपद्यते । करणं कारकम् । धधिकरणं कारकमिमि। सिद्धं तु प्रतिकारकं कियाभेदात् पचादीना वृक्ष इव सम्बन्धित्वेन प्रतीयते । कर्मसंज्ञाप्रस इति 1 मा । यप्रधानवाथ- कथितशब्दाश्रयण इति भाव । व्यन्वर्थसंशति। भा। महत्या संज्ञाया. करणादनमीयते नूनं विपिया ध्रुवादयः संजिवेन निर्दियाः। यरिशेपद - बोध । तत्तद्रूपप्रकारको वा इत्यन्य देतत् । स्यादेतत्। वृक्षस्य पण पततो- त्यादौ पर्णविशेषणस्यापि रक्षस्य कारकतापत्ति । सृक्षात् पतीति झिया न परिस्पन्द एव धातुना च सकलकारकानुयाय्योदनादिफना बन्छेदेन एकीकृतो व्यापारोऽभिधीयते तम्यामेकम्यां प्रधानक्रियाया- -

·महाभाष्यप्रदीपोद्योत।
( कारके। १।३।२३।)
(थ.११ पा. ४ | था. ३)
ग्रहणेति ॥ (क)
ननु स्यालीविषयचुल्या व्यापारो धारणं म कथं स्थाच्या प्रत
तण्डुलानामिति ॥ (के)
नम्वच स्तुप निर्देशो व्यर्थाऽत श्राह
भविष्यदिति ॥ (के)
ननु धावन्तरवाच्यचलनादौ पः कथं वृत्तिरत आह
अनेकार्थत्वादिति ॥ (के)
मवगत्या कारकत्वज्ञानाभावात् तदीयसंस्कृतव्यवहारानुपपत्या भाष्योक्तमेव
साधु इत्याछ । यतु कियान्वितप्रत्ययान्वयित्वं कारफत्वमिति । तम ।
करयाधिकरणयो।
कर्तृभावः । वा । सिद्ध करणाधिकरणयो करीभाव ।
कुतः। प्रतिकारक क्रियाभेदात् पचादौनाम्। पचादीमा हि प्रतिकारक
नात्तदनुरूपा तेषा संज्ञाक्रियते । करोतीति कारकमिति । मा। साध्यत्वेन
कियैव शब्दात् प्रतीयते इति क्रियायानिकस्य कारकसंज्ञायादालादि-
संज्ञा च प्रवर्तते । ध्यन्वर्थमिति चेदिति । भा। करोतीति कारकमिति
प्रयोगानुरोधात् । तहिं धम्मदीयशब्दप्रयोगवैलक्षण्मात्रेण एकस्यैव
जनकत्वाजनकत्वे व्यवति छेते इति चेत् । यो सिद्धान्तरहस्यम् । कारकत्वं
तद्याप्यकर्तृत्वादिषट्कं च वस्तुविशेषे धनवस्थितम् । विशेषणविशेष्यवत्
मुप्रयोगो यथायथमवान्तरयामारमुखेन । तथा अपादानस्थावधि-
भावोपगमनं व्यापार
सम्पदामस्य तु प्रेरणानुमन्यनिराकरणादि ।

·महाभाष्यप्रदीपोद्योत । ७३३ (ध्य. १ । या. या. ३) ( कारके ।१।४।२३।) तादाद्देति । (कै) समूहरूपक्रियार्थत्वात् स्ववाच्यममूहरूपारोपः करणव्यापारे इत्यर्थः ॥ नन्वेवाच करणस्य कर्तृवे दर्शितेऽन्यत्रापि ज्ञातुं शक्यत इति परशौ तत्कथनमनुपयुक्तमत पाइ अन्वयेति ॥ (के) निदर्शनायेति । (के) प्रतिपादयितुमित्यर्थः । परशौ यथा विशिष्टः करणव्यापारः एवं सर्वचापौति । एवं च तत्तत् खव्यापारे कर्तृत्वात् कारकत्वं पक्क योदन इत्यादौ प्रत्ययार्थे कारकत्वकत्वव्यवहारानापत्ते । कारकाणां भावहान्वय इत्यस्य भङ्गापत्तेश्च । उस दोयाच । न घ कारकभन्दम्य कियाभिद्यते । किमिद प्रतिकारकमिति । कारक कारकं प्रति प्रति- कारकम् । कोऽसौ प्रतिकारक किशाभेद पचादीनाम् । घधिययो- यद्याश्रीयते तदा खतन्त्रस्यैव कर्तृसंज्ञावत् कारकसंज्ञापि प्राप्नोति न तु करणादीना कपरतन्वाणाम् । कर्तृणन्द इति 1 मा ] कर्तृवाची कारक- शब्द इत्यर्थ सिद्धं विति । भा। खव्यापारे सर्वेषा खानन्यगत् वदनुठान तहिंगो सर्व प्रति गौरव न तु कश्चित् प्रत्यगोरिति वदविशेषण विशेषण- मेवेति सुवचन् । तथा च कि कारकं क' कर्ता किं कर्म इत्यादि अने समित्युक्तम् । वक्ष्यमाद्यकर्तव्यकर्मत्वादेरचेतनेषु चनादिय च निधारवाद करणस्य कालादेञ्चलनादि । यधिकरणस्य सम्भवनधारमादिः। कर्मयो निरीत्यादि । कतुं प्रसिद्ध एव । प्रयोजकस्य प्रेषणादि । नई सहि ·७३० महामाध्यप्रदीपोद्योता। ( कारके। 181२३) (२.१ । पा. घा.) फलाश्रयत्वादिविवक्षायां च कर्मवादिकारकत्वं चौपलवणं मत्कर्म- कारकादिमंजोपयोगौति योध्यम् । अन्ये सु प्रधानक्रियाजनकोक- स्वखव्यापारे कारः प्रधानकर्चा न्यक् कृतेऽपि स्वगततत्तवापारे। खातग्व्यसबादकुर्वतः माधनवानुपपत्तेः । एवं च सत्तयापारलब्ध- करणवादिमन्न एव कर्तृपारतग्व्येऽपि वखव्यापारे स्वातन्व्यमत्वात् तद्वारा मुख्यफियायामपि स्वतन्त्रा इति प्रधानक्रियाकर्तृववन्तोऽपि । यथा युद्धकतरोऽपि योद्धारो राजनियोगायेदणादखतन्त्रा पि नियोगोत्तरं स्वतन्त्रा एव नियोगमात्रात्तु तषिष्ठजयादिभापाजा भियोगमाचेण च मुख्यकार्यव कर्तृत्वव्यवहारोऽपौत्याहुः ॥ भाष्ये १ "खातम्य" इत्यारभ्य "एवं च" इत्यन्तं नास्ति क पुस्तके । करयायत्वेन कारक करणमित्यादि विमई कारक कति पुनयतं चेति वाच्यम् । हरिणव समाधानात् । तथाहि दकासेधनतण्डुलावपनेधोपकर्षणक्रियाः प्रधानस्य कर्तुः पाकः । यधिश्रयणोदकामेचननामावयनेधोयकर्षणादिक्रियाः कुर्वन्नेव देवदत्तः हारेण प्रधानशियामुश्योगात् कर्टसनिधामि खव्यापारस्थानिधनात् पारतन्त्रमावस्थायामप्यनिरतं कारकत्वमित्यर्थः । सम्भवनक्रियामिति । भा। यइकियामि यर्थः। धारणाक्रियामिति । भा। स्थिरत्वादाक्रियास- या। कया पचिधातुव्यात्या उपस्थापितेऽर्थे किं कर्तादिकमिति प्रश्ने तु प्रक्षत- पधिययमाजव्यापाराश्रयः की। व्यापारयधिकरणलावयः कर्म । यद्याभारोत्तरमावित्वं क्रियाया विवक्ष्यते तत् करणम् । कर्मकर्मणोराश्यो- कारकादीनामपि कर्नुसंज्ञाप्रसङ्गः परतन्त्रत्वात् प्रधानेन हि कती सम• वाये करणादीनि मरतन्नानि ध्याये स्वतन्याणि । तद्यथा मात्याना राज्ञा ·महाभाथ्यप्रदीपोद्योत । ७३५ (य १.पा. 8 ! या. १) (कारके । १ । । । २३1) अपादानादौनामिति । (भा) . प्रादिना मम्प्रदानम्। बहुवचमं तु प्रयोगवाहुयाभिप्रायेण एवं च तयोः कारकसंजाप्राप्तिरिति भावः । कर्मण: कर्तृत्वं तु "कर्म- वकर्मण" (३ । १।८७) इति सूत्रेण स्पष्टमेवोकमिति । तत्र दर्शितम ॥ नम्यवधिभवनमेव तद् व्यापारोऽत श्राह नहौति ॥ (के) अपादाने ग्रामे इति। (क) अपादानभूतग्रामविषये इत्यर्थः । भाष्ये "निष्पत्तिमात्रे कर्तत्व सर्वत्रैवास्ति कारके । व्यापारभेदापेक्षाया करणादिवसम्भव" । पचतीत्युच्यते । तत्र तदा परिवर्तते । एष प्रधानक' पाक । एतत् प्रधानका कर्तत्वम् । द्रोण पचायाकं पचतौति सम्भवनक्रिया धारणक्रिया मास्तण्डलानां धारणमित्यर्य । एधा पक्ष्यतीति । मा । मविनिर्देश कत्र्तगतसम्भावनापेक्षा । कर्ता हि सम्भादितक्रिया नियुज्यन्ते । नियक्ताय व्याप्रियन्ते न तु प्रागेव । नन्वत्र भविष्यनिर्देशस्तत्वम् । व्यनेकार्थत्वाहातूना ऽधिकरणमित्यादि क्रमेणोत्तरम् । विसित्यनुकूलयापारो हि.पयर्थ । व्यापारशानेकधा । स्व पचेाधिश्रयणतण्डलावपनघोपकर्षणापकर्षणपुत्- कारादितात्पर्यकत्ये तदाश्त्रयो देशदत्त की। उञ्चननतात्पर्यकले सद समवाये पारतस्य व्यवाये सातव्यम् । यद्येवं कारकव्यपदेशोऽपि करणायवस्थायां न स्यात् करणं कारकमिति अधिकार सामर्थात् कारक- ·महामाध्यप्रदीपोइयोत । (कारके। 18:२३ ।) (प.११ पा 9 | था, हो वरनस् (भा) विवक्षा वचनाश्रया चेति। (भा) कादाधिक स्वातव्यविवक्षाया च कारकर्मजा भविष्यनि नात्कालिकपारतव्यविवधाश्रया पापादानमजेत्यर्थः ॥ नवपादानस्य कर्तृव न दृष्टमित्यतो भाष्ये तद्यथा (मा) इत्यादि । ननु विद्युद्वलाहकयौरविभागात् कथं नि सरण- मत शाह इति नोक्लम् । सर्वेषा वस्खयामारद्वारा सातव्येणैव क्रियानकत्वात् कटत्वेन कारकत्वम् । तत क केन किं पचतौति विवक्षाया खस्खयामार- चाधिकरयस्थ पाक । वा। होणं पचयाटक पचति इति सम्भवकिया धारणकियां कुर्वनी म्यालौ पचतीत्युच्यते । तत्र सदा चिवर्तते । एशोधि- नादर्थ्याहा तपसात् करणादिव्यापार पचेदृत्तिईष्या : यत्तन्न टोनेति । भा। यन्वयव्यतिरेकाभ्या करणस्य विशिव्यापारायोगनिदर्शनात् दर्श- यति । न तथेति । मा। न ह्यपादाने ग्राम ग्राम यागच्छतौति प्रयोगो- वेधा कतार । तण्डलधारणादिपरत्वे स्थाली कों। व्यवयवविमामादि- परवे वण्डला कतार । यत एव कर्मकती करणकती इत्यादि व्यवहार । एवं स्याल्या पचतीत्यत्र टतीयोपात्तव्यपाराश्रयोऽपि स्थानीकरणमेव न तु शब्दोपगोतसातव्यमवस्थान्तरगत विज्ञास्यतेऽजस्थान्तरे यत् स्वतन्त्र तत्साधकतम करणमिति कर्तुरेव त्वेकस्य साम्पतिक सातव्य तच्च को ·महामाध्यप्रदीपोद्योतः। ०३० (य थापा. । था. ३) (काके १ । । २६१) पृथग भाव इति। (क) बौद्धो भेद इत्यर्थः ॥ ननूफार्थ वनाइकम्याधारत्वानुपपत्तिरत स्थित्यङ्गे इति ॥ (के) अभेदविवक्षायामिति। (क) धूमज्योतिः सलिप्तमाता मंघातम्य मेघपदार्थत्वविवक्षायामिति भावः ॥ भाय्ये किं तौति । (भा) अपादानस्य कर्तृत्वप्रसिद्धौ तेषां कर्तृलाप्रमिद्धिरित्यभिप्रायेण कथम् “अपादानादीनां त्वामिद्धिरिति” वार्तिकं व्याख्यातमि- त्यर्थः ॥ उत्तरयति वोग करणादित्वम्। तत्र साधनान्तरनियोगव्यापारः कर्ता तद्यापार एव सर्वत्र प्रधानधात्वर्थ । कर्तः क्रिययेमिततमव्यापार कर्म । कारकान्तर- करणस्य पाक' । एतदधिकरणस्य कर्तृत्वम् । रधाः पश्यन्त्या विहिते- ज्वलियन्तीति ज्वलनफिया करणस्य पाकः । वा। एधा पसन्या विकिस- स्ति । वलाहकादिति । भा। निःसरणाड़े विद्योतनेऽत्र तिर्वर्तते एचामावर विक्षित इत्यपादामत्वम् । स्थियों द्योतनेऽत्र युतिते । तदा की। देवदत्तादिव्यापारस्यैव तत्र धातूपात्तत्वात् । तथा यादि. खादिभ्यामुपातेऽर्थे वटुः की। तस्मिन्नेवार्थे भक्षयतिनोपाते बटु, कर्म । संशदि तया घोदितम् । यदि तहि स्थत्पत्तिपक्षे ऽप्यवस्यान्तरगतमेव 03 ·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (कारके । १।१२३) (थ.१। पा. 8 1 बा.३) एवं तहि (भा) इत्यादिना । एवं तर्हि अपादानादीनां त्वामिद्धिरिति वाक्यं मोकाभिमायं कि नहोत्यन्वयः । पर्याप्तमिति। (भा) कर्मण इव इत्यर्थः ॥ तयाचटे स्वेत्यादि ॥ (2) नग्वेधाः पचन्नौतिवत् ग्राम पायातीनि प्रयोगः स्यादत प्रार ग्राम आगच्छतौति ॥ (क) ननु काष्ठं पचतीत्यवाप्यर्थान्तरावगमस्तुच्य एवमपि तयापारस्य धात्वर्थ पादानादिव्यापारोऽपि तथा स्यादत शाह साध्यव्यापार करणम् । प्रेरणानुमत्यादिव्यापार सम्प्रदानम् । व्यवधि- भावोपगमव्यापारमपादानम् । क दिव्यवहितक्रिययाधारोऽधिकरणाम् । लिप्यन्तीति ज्वलनक्रिया कुर्वन्ति काष्ठानि पधन्तोन्युच्यन्ते । तच तदा पचिर्वर्तते । एष करणस्य पाक । एतत् करणस्य कर्तवम । उद्यमन- निपातनानि कर्तुमिच्छदिक्रिया । वा । उद्यमनिमातनानि कुर्वन् देवदत्त- बलाहक स्थित्वा ज्योतिरूपा विद्युत् विद्योतत इत्यर्थ । बलाहक इति । भा। विद्युतो मलाइकस्य चाभेदविचक्षायामयं प्रयोग ! पर्याप्तमिति । भा। स्वव्यापारानुष्ठानमन्तरेण प्रधानक्रियायामुपयोगाभावात् । ग्राम तत्रैव केवलैरुपातधिकरणमित्यादि । गन्धवमनगम इति चेत् सत्यम् । कस्य क पिता को भाता इत्यवाननुगतस्यैव लक्ष्यत्वात् । यत एख सातव्यमेवं तईि करणाद्यवस्थायां निमित्तभाव एवाभ्युपगतो भवति ।

·महाभाष्यपदीयोद्योत (घ१पा ! या ३) ( कारके । १ | 8 ! २३१) शब्दशक्तीति । (क) नवपादानादिषु व्यापाराभावादेव न तथा प्रयोगोऽत पाह वस्तुतस्विति ॥ (2) मनु तस्य प्रकृतधातुवाच्यत्वाभावात् कथ कत्तप्रत्ययान्तकारक- ध्यपदेशोऽत पाह प्रतीयमानोऽपौति। (क) धात्वर्यत्वभावेऽपि प्रामादिपदैरेव तस्य प्रतीत्या तनिरूपितम् । कारकत्वं कारकशब्दघटकवधात्वर्थत्वात् तस्य यापरस्येति भावः ॥ खतन्त्र प्रेरयन हेतु । तत्र सामान्यपूर्वकत्वादिशेषस्य कारकत्वमनुवृत्तमिति करणं कारकमित्याद्युपपत्ति । यथा पुत्रजन्मनि मियो कतत्वेऽपि विव- मिश्नत्तीत्युच्यते । तत्र तदा छिदिवर्तते । एष प्रधानकर्तुरच्छेद । एतत् प्रधानकत्तुं कर्तुत्वम् । यत्तन्न टोन तत् परशोश्छेदनम् । वा । यत् तत् समान उद्यमने निपातने च परशुना विद्यते न टणेन तत्परयोछेदनम् । अथवश्यं चैतदेवं विज्ञेयम् । इतरथा हसिटणयोछेदने विशेष स्यात् । वा। व्यागच्छतीति व्यथान्तरावगमापादानयापारानवसायात् प्रयोगाभाव । एव ब्राह्मणाय ददातीत्यर्थे ब्राझणो ददातौति प्रयोगाभाव शब्दशति- साभायाच। अपादानसम्प्रदायापारे थातुन वर्तते । वस्तुतत्वयादान- स्थावधिमावेनावस्थान थापारोऽस्ति सम्पदानस्याप्यनुमनभादिलक्षण प्रतीय- प्रयोगाणा साध्वसाधुता व्यवतियते । प्यन्यथा क्वचित् कर्त सर्वत्र कर्तता- पतो सक्षप्रयोगा सहारन् । उक्त च इरिखा- . यद्येव कि दोघप्रतिविधानव्यसनेन निमित्तपर्यायस्यैव ग्रहणमखिति मन्यः माग यार “कारक शब्दखेति" । “कस्य हेतुरिति"। श्याविषयोऽपि ·08. महाभाष्यप्रदोपोद्योतः! ( कारके । १81२६) (थ.११ पाया. ३) न स्यादिति । (क) अयं भावः । यद्यनवकाशवादपादानादिसंज्ञाः स्युः तदा स्थाप्लो पचतौति न स्यादिति ॥ नन्वेवमपि स्वव्यापार प्रति स्वातन्त्र्यस्या- निवर्तमान कर्तृत्वं न व्यावर्तितमत पाह उद्धृतेति । (क) खतन्त्रपदमामादित्यर्थः । स्वातन्त्र्ये उद्भूतवं च विवक्षित- प्रकृतप्रधानमम्पूर्णधात्वर्थाश्रयत्वरूपत्वमेव । पारतव्ये उद्धृतलं च प्रकृतधात्वर्थानाश्रयत्वरूपलमेवेति बोध्यम् । क्षया इयमस्यामियमस्मात् पुत्रं जनयतौलि व्यवहारः। तथैवमीदृशस्थाने श्वपादानस्य कर्तृत्वेऽपि ग्रामादागच्छतो त्येतदियये याम प्यागोति यो हि मन्यते उद्यमनिपातनादेवैतद्वति छिनत्तीत्यसिटण्योश्छेदने न तस्य विशेषः स्यात् । यदसिना विद्यते टोनापि तच्छिद्यते ॥ पादागादीनां स्वप्रसिद्धिः । था। वपादानादौनो कर्तत्वस्याप्रसिद्धिः। यथा हि भवता करणाधिकरणयोः कर्तृत्वं निदर्शितं न तथापादानादौनां कर्तृवं निदर्यते । मानोऽपि व्यापारः कारकष्यपदेशनिवन्धनम् । यथा प्रविश पिण्डोमिति । परवादिति । मा। अपादानादौनामवकाशा यदा खातन्यं नास्ति। कर्तसंज्ञाया अवकायो देवदत्तः पचतौति ॥ मनु सर्वत्र खातव्यस्य सदावाबास्ति कर्नसंज्ञावियुतो मामामादि संशनामन्यत्रावकाशः। वस्तुसस्तदनिर्देश्य महि वस्तुव्यवस्थितम् । स्वाल्यापयत इत्येषा व्यवस्था दृश्यते यत । इति । थत एव प्रयोगकय्यापारयाप्यत्वाविशेधेऽपि पथादि धातुपु प्रयोज्यो, কর ফ মামিনি। স্বামবাম জিগাই। শিষ্ট ·महामाध्यप्रदीपोदयात। ०४१ (य. १ । पा. 8 । था. ३) ( कारके । १ ।। २३ । ) यथा राजेति। (क) तदा हि राजा स्वकार्यभागिति तत्रामात्यानां न स्वातन्त्र्यं तद् व्यवाये तु राजकार्येऽपि तेषां नियोगात् स्वातव्यमेव । तथा कर्तुमन्निधाने स्याल्यादियत्नम्य धाववाच्यत्वात् तेषां पार- तव्यमेव । तयवाये तयत्वस्यापि तदाच्यवात् स्वातन्त्र्य मिति भावः । अन्यथाऽपादानादीनां निरवकाशलादित्याशयः ॥ भाय्ये यथा पुनरिति । (भा) येन प्रकारेण इत्यर्थः ॥ "क" इति प्रश्न उत्तरं यत्तदिति ॥ (भा) तत् खण्डयति न वेति ॥ (भा) प्रयोगस्तु न । व्यन भिधानात् । करणवाद्यवस्थायां कसंज्ञा तु न । कारकत्वादेव सातव्ये लश्ये "स्वतन्त्र कती" (१।। ५8) इति पुनः न वा खतन्तपरतन्तत्वात् तयोः पर्यायेण वचनं वधमाश्रया च संज्ञा। वा। नवैध दोषः । किं कारणम् । सतन्त्रपरतन्तत्वात् । सर्वत्रैवान सातत्य सत्यमेतत् । पूर्वपक्षस्त्वयं तत्र घ न्यायामासेनैव भाव्यम् । अन्यथा पूर्वपक्ष एव भ स्यात् । यत्रापोति। मा। उद्भूतखातग्न्यविवक्षायां कर्म गम्यादिवेव तु फर्म तथा पौराणिकाच्छृणोति नदम्य पूणोतीत्यत्र । पौराणिकोपादान कारकं च नटस्तु नोभयमित्यादिवक्ष्यमा सहच्छते। इत्याह क्रियाया इति । यनाश्रितयापार निमित्तं हेतुः। याश्रितव्यापार कारकम् । उक्तं च ·७१२ महाभाष्यप्रदीपोद्योत'। ( कारके । १।४।२३।) (अ.१ । या. या. ३) स्थालौस्थे यत्न इति । (भा) अब यत्न अब्देन व्यापारसामान्यम् ॥ समोचीने समाधाने उक्तऽपि तदबुध्वोतमेव पुनराह ननु चेति ॥ (भा) खायं प्रकटयति समाधाता एवं तहाँति ॥ (भा) प्रधानेन समवाये इति । (भा) धात्वर्थनाश्रयायाः प्रधानधात्वर्थाश्रयेण समवाये दूत्यर्थः । खतन्त्रग्रहणं सातत्यमेव यस्य तस्य कर्तृत्वार्थ न तु पारतरत्र्ययुक्तखा- तत्ययुक्तस्य सा। कारकसंज्ञा तु वस्तु सत् खातव्यस्य स्थितिमात्रेण पारतन्वं च विवक्षितम् । तयोः पर्यायेण वचनम्। तयोः खातन्तर- पारतलायोः पर्यायेण वचनं भविष्यति । वचनाश्रया च संज्ञा भविष्यति । तद्यथा। बलाहकाविद्योतते । बलाह के विद्योतते । बलाहको विद्योतत कसंज्ञा। यथा स्यालो पचतौलि। उद्भूतपारतव्यविवक्षायां तु न्या भावात् सदपि सातग्व्यं स्वकार्य में प्रयुके। यथा रास निधी तदनुपयोगिखकार्यममात्या नारभ्यन्ते । न वा एवमर्थमिसि । मा । प्रधान- मन्येवं "लः कर्मणि" इत्यादि विधिषु किं कर्म यायमिति चेत् विनि- गमकामावात् सर्वमित्यवेहि यथा "मस्य" इत्यत्र सर्व हयादिविषयो हेतु कारक नियतकिपम् । भम् । पनायिते सु थापा निमित्तं हेतुरिष्यते ।

·. महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । (प्य. १ । पा. ४ | था.३) (कारके । । । २३ । ) व्यवाये इति। (भा) तस्य धात्वर्थाश्रयत्वाभावे स्याल्या एव धात्वर्थाश्रयत्वे इत्यर्थः । राना सहेति । (भा) व्यवहारद्रष्टलाघाश्रयराशेत्यर्थः ॥ अस्थाशय उमः सामान्यादिति । (क) समानलादित्यर्थः ॥ नन्वन्यतराभावेऽपि प्रवृत्तरदर्शनात मवस्य प्रवर्त्तयित्वमविशिष्टं माधकतमत्वात् करणस्यैव च प्राधान्यमत पाह तदधीनेति ॥ (के) भाध्ये करयत्यादीनां विधानसामर्थ्यात् प्रवर्तते इत्यनम् । यदा प्रधामकिया- जनकपूर्वोक्तखखव्यापारे कारः प्रधानकान्यकृतेऽपि खगततत्तइयापारे खात व्यसत्वात् । तद्वारा मुण्यप्रियायामपि स्वतन्त्रा प्रति प्रधागक्रिया- रति किं त यते ऽपादानादीनां सिद्धिरिति । एवं ताई न बमो- पादानादीनां करीव स्याप्रसिइिरिति । पर्याप्तं करणाधिकरणयोः कर्तुत्वं शाधमाये ऽपि पाकनिष्यादात्तयां तत्रानइत्वात् । किं पुनः प्रधानमिति । भा। सामगौतः क्रियोत्पादात् सर्वेषां तत्र सामान्यान्न कस्य चित् प्राधान्य- मिति भावः । कती प्रवर्तयितेति । मा। तदधोनप्रतिनित्तित्वात् टि पु भादिवत् पारिमाधिकमेव कारकत्वकर्मत्वादिकं स्यादिति चेत् को वा बूते नेति । एतावानेच परं भेदः । टिघुमादीनां शब्दसंधा- इति च । कथं तईि पूर्वमुक्तमनन्तिरमिति । न हि सामान्यविशेष. वचनानामनान्तरवामित्वम् । सन्यम् । सामान्यशब्दयोरपि शर्यकरया- ·088 महाभाशदीपोद्योतः (कारके । १।४।२३) (ध १।पा 31 था. ३) प्रवर्तयिता (भा) इत्यस्य साधनानामिति शेषः। अनेम कारकचक्रपयोकत्वं कर्तुः खातव्यमित्युक्रम् ॥ नन्नौमिततमत्वेन कर्मण: प्राधान्यमत पाह तस्य चेति । (क) कर्तुरित्यर्थः । अन्यतः प्रागिति। (क) अन्येभ्यः कारकेभ्यः प्राग इत्यर्थः । नैवं करणादीनाम् इति भावः ॥ - . यावता सर्वभवात्र उललब्धकैयटे "पागन्यता" इति पाठो दृश्यते । करीत्दवन्तोऽपोति तदुपपत्ति । विभक्तिस्तु करणत्वादिनिमित्तैवानवकाश- त्वात्। करणत्वादेरेवोद्भूतलात्। कवियोगे न तदीयव्यापारम्यैव धात्वर्थत्वेनोद्भूतम्बातम्यविवक्षाया तु करीविभक्तिरेव सर्वत्र । क्वचित् सम्प्रदानापादानयोस्त न सा ऽनभिधानादित्यकम् । यथा घुद्धकर्तारोऽपि निदर्भितमपादानादौना करीवनिदर्शनाय । पर्याप्तो येक पुलाक स्थाल्या- निदनाय । किं तई। संज्ञाया अपसिद्धिः । खातग्य विद्यते पारतम्य च तत्र परत्वात् पार्नुसंज्ञेव (१ 1 9 1 ५B) রূuাবীধা নয় ঘ ঘন ঘদিপা ঘনিৰিথবলা যায়- ऽमि व्यास्ते शेते इत्यादी केवलस्य कत्तुदर्शनात् कर्तुरचितानां करयादौना मदर्शनात् प्राधान्यं करित्यर्थ । उभौ चान्योऽन्धविशेषकाविति । भा । त्वमितरेपानवर्धसंज्ञावमिति। एवं घ "कर्मणि हितोया" प्रायनेन यद्यायधमाधारादावपि हितीया विधीयत इति फलितम् । रथेन गम्यते दिना विशेषगनिमभिप्रेत्य तु नयोक्तम् । "हक्षम्य धर्म पतनोति" । पर्ण- ·08 महाभाष्यप्रदीपोदद्योतः। (य.१। पा. । था. ३) (कारके । १।।२३।) प्रतिनिधीति । (क) करणदौनां हि मोमादीनां स दृश्यते न तु कर्नुरिति भावः ॥ करणाद्यभावेऽपौति । (क). अवयव्यतिरेकाभ्यां कर्तुः प्राधान्यमित्यर्थ. ॥ भाय्ये अनेनेति । (भा) कारकव्यपदेशेनेत्यर्थः । अयं व्यवहार दृश्यते तत्रोद्भूतवा- तव्याभावाद्यथाकशब्दाप्रवृत्तिस्तथा तदर्थककारकशब्दस्थाप्यप्रवृत्तिः स्यादिति भावः ॥ ननु पुनरुतत्वादेवं व्यवहारोऽनिष्ट एव इत्यती योहारो रामनियोगापेक्षणादखतन्वा यमि नियोगोत्तरं पुन खतन्ता रव गियोगमात्रातु तनिष्ठजयादिभाग राजा । तथा कर्तृनियोगोत्तरं यत् कर- प्राप्नोति । यत्रापि म वा खतन्त्रमरतन्त्रत्वात्तयो. पर्यायेण वधनं वचना- श्रया संज्ञत्येव । यथा पुनरिदं भवता स्याल्या स्वातन्य निदर्शितं सम्भवन- क्रिया धारणक्रिया च कुर्वती स्थालो खतन्वेति वेदानी परतन्वा स्यात् । यत् खातन्व्यपारतन्त्य योर्युगपहिरोधादिशेषणविशेष्यत्वेन प्रकल्पते इत्यर्थ । एवं तौति । भा। सर्वेषा कारकाया माध्यत्वेन साधारणो क्रिया । ततश्च सर्वेषां तस्यां कर्तत्वम् । यवान्तरप्यापारविवक्षाया तु कर- रयो गच्छतोत्यादावपि कविभक्तिगत्सर्गेणैव सिद्धेति न तब लक्षणा. श्रयशोया इत्यवधेयम् । विमतौना वाच्या सानिष्कर्षल करिष्यते । एतेन ज्ञानस्य खप्रकाशत्वे कर्तृकर्मविरोधमुद्भावयन्त परास्ता 1 शब्दविशेषोपा- विशेषयत्वेनात्र वृक्षो विवक्षितो न त्वपायस्य निमित्तत्वेनेत्यपादानसंज्ञा न ति। न वापायस्याविवक्षितत्वात् सति झवधौ गतिरपायो भवति । तसव 94 ·महामाध्यप्रदौमोद्योत । (कारके । 118 | २३ ।) (प.१।पा ४ बा.३) न हौति। (भा) एव च न पौनरुत्यमिति भावः ॥ किन्तु विशेषणविशेष्यभाव उभौ चेति ।) (भा) तदाभयं पूर्वपक्षमाधकत्वेनाह ततश्चेति ।। (के) नम्वेताभ्यामेकायैव ट्रव्यस्य बोधेन तयोर्भदनियतस्य परस्परं सम्बन्धस्याभावादन्योऽन्यविशेषकावित्युममिति पृच्छति भाथे वादिषु खखयापारद्वारा कियानिष्पादने खातय तत्करणत्वादिकालेऽप्य- बाधितमेव इत्यदोष । नियोगमात्रेण च तत्रैव कलव्यवहारो ऽपोति दिक् । सवक्षाल्न परिवर्तन वा । म वा रवमयं स्याल्यपादीयते प्रक्षालनं परिवर्तन धरियामोति। कि ताई। सम्भवन किया धारणक्रिया च करिष्यतीति । सत्र चासो खतन्त्रर । घोदानी परतन्ता । एव सहि स्थानीस्थे यो कथ्य- णादिरूपत्वम् । यथा मातापित्रोरयन्योत्पादने करत्वं भेदविवक्षाया स्वयमस्वामियममननयतीत्यधिकरणत्वमयादानत्वं घ व्यवतियते । पर- सज्ञा तु करयत्वाद्यवस्थायां म भवति ! "स्वतन्त्र कती" (१1818) धिकस्य कवारे प्रयक्षादादुष्तिसम्मवात् । रन परसमवेतप्रियापल- মালিশ জমর বাহানি অগ্নিযিম বরাজশ मानित्यं तदिति परिष्कुर्वन्तोऽपि पराम्ता । याम गमयति देवदत्त- नान्यथा। चात्र हशोऽवधियेन विवक्षिमः था हि । एक्षमन त्याम प, सक्षम्य पतनि भवति प्रयोगो या क्ष विज प्रततीति ·७०७ महामाध्यपदीपोद्योतः। (१.१ मा. ३ । व्या. ३) ( कारके । ११ १२३ । ) कथमिति ॥ (भा) उत्तरयति एकद्रव्यसमवायित्वादिति। (भा) शब्दयोपात्ते एकत्र द्रव्ये उभयोः समायात् सम्बन्धादित्यर्थः ।। अन्योन्यविशेषकौ (मा) इत्यस्य परस्परं विशेष्यविशेषणभावमाप्तावित्यर्थः । एकद्रव्यसमवायित्वाद् (भा) इत्यनेन द्रव्येक्येऽपि धर्मभेदे विशेष्यविशेषणभावो न भयेक्ये इति दर्शितम्। यदा कारकशब्दोपात्तद्रव्यस्याधिकरणत्वरूयो- Sोऽधिकरणपदोपात्तद्रव्यस्याधिकरणत्वरूपोऽर्थोऽधिकरणपदोपात्त- द्रव्यस्य कारकवरूपोऽर्थः परिच्छेदक इत्यर्थः ॥ ननु मिन्नद्रवत्ति- धर्मयोः कथं परस्परपरिच्छेदकत्वमत शाह यहा व्यलनादिरूपस्वखव्यापारे खातव्यात् तेषां धात्वर्थत्वे एधाः पन्तो- যাবিলায় বাঙ্গানিয়ে জান্ধর হুয়াবান্ধা সথল- माने स्यालो सतन्त्रा कत्तस्थे यत्ने कथ्यमाने परतन्ला । ननु च भोः कटस्थे- ऽमि वै यत्ने कथ्यमाने स्थाली समवनकियां धारण किया च करोति । इत्यत्र कारकत्वादेव सातव्ये लथ्थे पुनः स्वतन्त्र थुतिनियमाथी तेन सता स्वातन्त्र्य मेव यस्य कत्तसंज्ञा तम्य न तु पारतन्लासहितसातव्ययुक्तस्य । मित्यादौ गन्तरि व्यव्याप्ते । त्वमते गमनस्य प्रकृत्यर्थत्याधि तथावानवच्छेद- कत्यात् । तत्वे वा पाचपन्यादिप्रयोव्यकर्तर्यतिया । तब पारिभाषिक- सत्यम् । यर एवामिना सना "माणवकस्य पिताम्" इति । यत्र ·महाभाष्यप्रदौमोद्योता। (कारके।।3। २३१) (२.१ या. 8 (बा.) एकेति । (भा) शब्ददयोपानेकद्रव्यसम्बन्धत्वादित्यर्थः । यद्यपि तावायकालि- कखातव्यमादाय तदापि कारकत्वव्यवहारस्तमकालिकपारतन्त्र्य- मादाय चाधिकरणवयवहार इति शक्यते वक्तुं तथापि प्रकारान्तरे- जापि समाधातमाह एवं तहाँति (भा) भाष्ये ॥ ननु मर्वेषामेकक्रियाभावात् “सामान्यभूने"त्यनुपपन्न. मत शाह सर्वयामिति ॥ (के) साधारणीति । (क) प्रधानक्रिया तत्तदव्यापारजन्यत्वेन सर्वसाधारणैति भावः ॥ वियानिष्पादकत्वेन च करपात्वादि । सम्पदामापादानयोरपि खातव्यमादा- चैव ग्राम धागच्छति विप्रो ददातोति प्रयोगामावेऽपि कारकत्वं बोध्यम् । सधासौ स्वतन्त्रा। केदानी परतला। एवं ताई प्रधानेन समवाये स्थालो परतला यवाये स्वतन्वा । बद्यथा। अमात्यादीनां राजा सह कारकसंशा तु वस्तुस्थित्या विद्यमान मुद्भूतत्वेनाविवक्षितमपि खातथ्य - माश्रित्य करणादीनां विधानसामर्थात् प्रवर्तते । यत्र च शक्तीना निमित- निमित्तिमावेन युगपहिवदा तत्र संज्ञानां विप्रतिषेध उद्यते । यथा मनुशासनोपयोगे कर्मत्वं वधनवलाद व्यवस्थितमिति चेत् । व्यपादानेऽपि सतनास्तोत्ययेहि। एकसंशाधिकारेऽनवकारया वाधात् । यत एवा- मानमात्मा हन्तोत्यादौ परया कर्तृसंशया कर्मसंज्ञावाधनामा यशारादि. पितुः सम्बन्धित्वेन माणवको विवक्षितो न तु प्रचमियां प्रतिनिमित्त्व ·082 महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (आ. १.पा. 8 । या. ३) (कारके । १।४।२२।) तस्यां कर्तृत्वमिति । (क) जानकावादिति भावः ॥ अवान्तरेति । (के) अपादानत्वादिनिमित्तभूतव्यापारविषविवदायामित्यर्थः । अपादानस्यापि क्वचित् कर्तुत्वं दर्शयनि यथा मातेति ॥ (2) नन्वेवं करणवाद्यवस्थायामपि कलप्रसङ्गः प्रधानक्रियां प्रति माधनलाविशेषादित्यत श्राद कर्टसंज्ञात्विति ॥ (2) नग्वेवं कर्ट एषुलन्नकारकसंज्ञापि तेषां न स्यादत शह तदुतं । भाष्ये। पर्याप्तं करणाधिकरणकर्मणां कर्तत्वं निदर्भितमपा. समवाये पारतन्त्रर व्यवाये खासम्व्यम् । किं पुनः प्रधानम् । कती । कथं पुनर्शयते कर्ता प्रधानमिति । यत् सर्वेषु साधनेषु संनिहितेषु धनुषा विध्यतीति विगायविवक्षपा धनुषः साधकतमत्वाभावात् संश- दयप्रसझे परत्वात् करणसंज्ञा। असिछिननौति सत्येव साधकतमत्वे खाताव्यस्य विवक्षितत्वात् परत्वात् कसंज्ञा। तदा तु वैक्षण्यादीमा विशियात्मभेदमाश्रित्य तत्र तत्र भाष्ये समास्तिमिति दिक । मन्येवं करणं कारफमिति सामानाधिकरणं कथम् । यखातव्येण गाल प्रत्ययायोगात् धन्यथा कसंधामती कर या संज्ञाया पर्यायापत्तरिति चेत् । उच्यते । नेति कर्मसज्ञा न भवति । यसति तु कारकाधिकारे तस्यापि स्यात् शेष- लक्षणा तु पठो स्वकधिते इह्यादिपरिगणनात् राज्ञः पुरुष इत्यादौ ·७५. महामाश्यप्रदीपांदद्योतः। (कारके । १३ ।।२३।) (ध.११ पा. B. च्या, ३) कारकसंज्ञात्विति ॥ (क) नन्वेवं करणादीनां विरतिषेधानुपपत्तिस्तद्यापाराण परस्पर- परिहारेण वर्तमानानामेकत्र युगपदमावादत पाह यव च शक्तीनामिति । (के) करणवादौनामित्यर्थः॥ परत्वात्करणसंज्ञेति । (के) शनिदयस्यापि विप्रतिषेधसूत्रबलात् हतौयैव वाचिकेति भावः । नवं काहानि पचन्नौति न स्यादत पाह असिम्झिनत्तीति । (क) वस्ततस्तदा खातग्व्यमेव विवचितमिति न परत्वोपयोगोऽन्यथा करणकाव न स्यात् खगते कशत्यभिधाने खगतमकलशकीनाम- दानादौना कतत्वनिदर्शनायेति । रक्षोऽवधिमावमुपगच्छति विप्रोऽनुमन्यते का प्रवर्तयिता भवति। मनु च भो' प्रधानेनापि समवाये स्थाल्या प्पनेनाधिकरवं कारकमिति । न हि कारकमित्यनेनाधिकरणाव- मुझमधिकरणमिति वा कारकत्वम् । उभी धान्योऽन्यविशेषको भवन । करणत्वं । तेक्षण्यादीनां तु की त्वविवक्षायामात्मन. करणत्वम् । तेक्षण्या- मेव हि विवक्षावशाद देधावतिष्ठते । कतत्वेन करत्वेग थे । वस्थित्या धिकारसामर्थात् कारकशब्दोपनीतं सातव्यमवस्यान्तरगत विज्ञायते । অবয়ান য য নয়ম্বন্ধসমযেসিনি যথা सावकाश । यदि वहिं विशोषणमिदं ध्रुवादोगां न संज्ञा "कारकादा- श्रुतयोरेवागिपो" यादी यत्र कारक प्रद संभाते तत्रापादामादीनां

·महाभाय्यप्रदीपोद्योतः।
०५१
(घ.१ । पा. 8 { अा. ३)
( कारके । १।१।२३।)
भिहितवत् प्रकाशान कदापि बतौया तवेति कैयटागयः ॥
छेदनस्य नियमेन करणाकाहबादर्शयति
तदात्विति ॥ (2)
नन्वेकस्यैव कलकरणवे युगपदविरुद्धे प्रत पाह
विवक्षेति ॥ (क)
नग्वेवं परस्परं वाध्यवाधकत्वं कथमत शाह
वस्तुस्थित्या विति ॥ (क)
ननु कारकशब्दालोके क्रियाप्रतीतिर्न दृष्टत्यत आह
सूच इति ॥ (कै)
सौचत्वादेकवचननपुंसकत्वे
इत्यादौ खखव्यापारप्रवृत्तयोः कर्तुत्वं दृश्यते इति। पति दाधासु वाच्यता
तु न तद्यापारम्यानभिधानादिति बोध्यम् । कारकत्वं चोपलक्षणं सदेव तत्
कथम् । एकद्रव्यसमवायित्वात् । तद्यथा। गार्यो देवदत्त इति । न हि
गार्य इत्यनेम देवदत्तत्वमुक्त देवदक इत्यनेन वा गार्यत्वम् । उभौ चान्यो.
त्वेक एवार्धात्मेति त्वं करणत्वस्य वाधकमुच्यते । यथ वेति । भा ।
क्रियाप सूत्रे कारकशब्देनोच्यते। सा हि कर्नादीनि विशिएव्यपदेशयुक्तानि
काश्या वसन्तीत्यादौ । कर्तुस्तु साम्प्रतिकं स्वातन्त्र्यम् । तच्च कसंज्ञाया-
मुपयुज्यते इति । यद्दा । कारकशब्दः क्रियापरः करोति कर्तृकर्मादि-
वक्ष्यमाणानामेव ग्रहणमिष्यते तन सिध्यति संज्ञा पक्षे तु न दोषः।
संशाह्यावर्तमाना संक्षिन प्रत्याययति । स्यादेतत् । प्रदेशेवपि क्रिया

·७५२ महामाध्यप्रदौमोद्योष। ( कारके । १।४।२३।) (२.१.पा. । था, १) विपत्वेनेति। (क) विषयत्वं च जनकत्वमेव वस्तु वाक्यार्थः ॥ भाष्य एवं च कृत्वेति । (भा) पूर्वमते हि प्रथमोचितेति भावः । ननु माम्त संज्ञापन: कारकपदस्य क्रियापरवं च निरिणभतम्यानुपदोकार्थलाभादत इतरथा हौति । (भा) कारकेधितौति । (भा) "मिदचोऽन्यात्" (१।१ । ४३) इत्यादिस्तु सौत्रः प्रयोगः । बहुवचनस्याने एकवचनस्वीकारात् तवागत्या तथाखी- कार इति भावस्तदाह तसंशोम्योगवि स्परं चेदं सर्व भाष्ये सूक्ष्मदृशाम् । ये तु क्रियान्वयित्वं कारकत्वमिति वदन्ति । तेषा कमिमवायेऽमि करणं कारकमियादेरखप- अन्यविरोधको भवत एकदव्यसमवायित्वात् । एवं तहि सामान्यभूताक्रिया वर्तते तस्या निवर्तकं कारकम् । अथवा याद ब्रूयात् क्रियायामिति करोति । विषयवेन चायमधिकार. क्रियाया विषये यद् ध्रुवमित्यादि वस्तु सम्पद्यते । एवं च हत्येति । मा। निरिणमाम्या शिकारकेविति यमदेयानिति व्युत्पत्ते । तथा च अपादानादिसंज्ञाविधी क्रियायामित्य- सोपस्थित्या क्रियान्वयिनामेव तत्तत्संज्ञा स्युः । “कारकादाश्रुत यो." निमितपयर्यायस्य कारकन्दम्योपादानं सच लिमित्तमामाद्यति । तरसत् । मटस्य रोतोयादो कारकऐयस्य सम्भवादित्यत या "कारक- ·०५२ महामाध्यमदीपोद्योत । (प.१।पा। बा.३) (कारके ।११।२१।) निर्धारणस्येति । (क) कारकाणां मध्ये यदुवं मदपादाममित्यादिफमेण हि तदर्थः । "बन्दः सामामिकस्य च" (भगवद्गौ-१३॥११.) रति तु पाई। लोके तु निर्धारणम्यले एकवचनप्रयोगो म माधुरिति बोध्यम् ॥ मग्वेवं "कारकादत्त" (६।२।१४८) इत्यादो क्रियाजनकभावस्य ग्रहणं स्थादत आह कारकादत्तेति ॥ (क) १ अक्षराणामकारोऽसिम इन्द्र सामासिकम्य च । पदमेवाक्षर कालो धाताई विश्तो मुख । १५ । पत्यभावात् तत्र तदा शा समाधान परभाष्यासति । तद कारक- शम्दस्य साभुलामुपपत्तियति बोध्यम् । तावत् कारक इति। एवं च छत्वा निर्देश उपपनो मति कारक इति । इतरपा हि कारकेषु इति यात् । वाथम् । निर्धारयस्यानेकाश्रयत्वात् । “कारकादत्तनयो" इत्यादौ तु कारकाम्दस्य सरितत्वात् तदधिकारोपात्तावामपादानादीनां यस्यम् । ((। २। १४८) इत्यादौ तु कारकशद खयंते तेतदधिकारो वादिषट्कमेव मयत इति । सशस्दनेषु चेति" कारकग्रह प्रदेष सय्यंते सरितेगाधिकारावगति. भवतीति भार।

·महामाथ्यपदोपौद्योतः। (ध्रुवमपायेऽपादानम् । १ । । । २४1) (च.९ । मा. खा.) ध्रुवमपायेऽपादानम् । ११ ।। २४ ॥ अपायोऽत्र विभागप्रमंयोगानुकूलोऽवधिमाकाको गतिविशेषः । "गतिविनाखवधिना नापाय इति कथ्यते" रति युतिः नन्वभुवनिवृत्त्यर्थ तस्यादन श्राप . ध्रुवमपायेऽपादानम् । १। ४ । २ । पक्षम्या थपादानत्यतिमान् अर्थ । “अपादाने पक्षमी" (२।२। २८) इति सूत्रात् । सा शक्तिश्च प्रकृतधातूपात्तविभागगनकव्यापारागा. श्रयत्वे सति प्रकृतधात्वर्थविमागाश्रयो यस्तदृत्ति। “ध्रुवमपायेऽपादानम्" ध्रुवमपायेऽपादानम् ।१।४।२७ । ध्रुवमिति किमर्थम् । ग्रामादागच्छति प्रकटेन (8188२)) नेतदस्ति । ध्रुवमपायेऽपादानम् । १ । । २४ ॥ अवग्रहणमिति । मा। यध्रुवस्य परस्यात् संशान्तं प्रदसिष्यत इति प्रः। शक्टेनेति । मा। अपाये शकटस्यापि साधनावादपादारसंशा - ध्रुवमपायेऽपादागम् । १।२।२७॥ अपायो विशेषो विमागत हेतुत्वोपरितो गतिविशेषश्च विवक्षित- जमिन् साथै ऽवधिभूतमपादानसं स्यात्। रक्षात्पतति । ध्रुवमित्यत्र धुगतिस्थैर्घ्यपोरियमा कटादे पचाया। ये तुभ्रवस्थैर्य इति पठन्ति तेषाम् ध्रुवमपायेऽपादानम् । १181२७ ध्रुवमिति। भ्रगतिस्थैर्ययो. इत्यस्मात् कुटाद पचापि रूपम्।

·०५५ . महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (य. १ । पा. 81 था. ३) (ध्रुवमपायेऽपादानम् । १।। २81) अध्रुवस्येति ॥ (के) मनु भकटस्य विभागाश्रयत्वाभावात् कथं प्राप्तिरत आह अपाये इति । (के) अपाये यत् भाधनमित्येव शब्दमर्यादया लभ्यते न तदुक्रमिति भावः ॥ भाव्ये ग्रामादागच्छन्निति । (भा) पामात्कागोमागच्छन् वलाधानाय मध्ये कंमपायामोदनं भुके इत्यर्थः ॥ इति सूधात् । कत्तुंवारणाय सत्यन्तम् । व्ययमेव सूचे ध्रुवपदार्थ : विभाग वास्तवसम्बन्धमूलक एव किन्तु बुद्धिकल्पितसम्बन्धकल्पितोऽपि । व्यत एव जुगुप्सापूर्वकनिवृत्तिलक्षणतामाश्रित्य जुगुप्साविरामेत्यादिमत्या- करणसंज्ञात्र दाधिका भविष्यति (१।४।२०)। इदं तईि। ग्रामादागच्छन् प्राप्नोति । करणसंज्ञेति । भा। यथा धनुषा विध्यतौति क्रियमाणेऽपि ध्रुवयपणे परत्वात् करणसंज्ञा भवति एवमक्रियमाणोऽपि शकटस्य भविष्यतीत्यर्थ ॥ इदं तोति । मा। ननु कंसपात्री साधनमेवागमने म भवति मुभिक्रियायां साधनं ध्रुवा च तत्र परत्वादधिकरण- "इगुपधलक्षण" क प्रत्यय । ध्रुवतीति ध्रुवं स्थिरम् । एकरूपमिति यावत् । ध्रुवमम्य शोलमिति यथा । तथा च धपाये साध्ये यदेकरूपमिति उक्त प्रकृतधातूपात गत्यनावियत्वे सति तदुपयोगोति लभ्यते ! तच्चा दवधिभूत- मेव पर्यवस्यति । तेन धावतोऽश्वात् पतलोत्यादौ क्रियाया विशियस्याप्य- ये तु ध्रुव गतिस्थैर्ययोः इति मठन्ति तेषाम् "इगुपधवक्षण" क प्रत्ययः । चपायो विशेषो विभागलद हेतुभूतश्च गतिविशेषोऽनधिसापेक्षता विमा- ·महामायणदीपोइयोस । ( ध्रुवमपायेऽमादानम् ।११।। २81) (ब.१ या, Bथा.३) नन्विति । (क) भर भोजनद्वारा गमनमाधनावम् । भोजनथ प्राधान्येन गमनानावाभावात् । एवं पुनरव कथनमनुचितमिति भावः ॥ वस्तुस्थित्येति। (क) भोजमस्यागमनोद्देश्यकावादार्थिकं प्राधान्यमिति भावः ॥ - জাল মাই স্বাচ্ছন। সুষমাথায় মান সামায। অদ্যালছবি ঘষ মিসূয়নি যুদ্ধান্ য গলশীঘী। गति विना लवधिमा नामाय इति कयते" रति इयुलेश्व। व्यवथ्यन्वययोग्यविमागं दिनति तदर्थः । सध मानमुतम् । एतस्य पर्ण पततीत्येवं माध्ये निदर्शितमिति । सत्र क्षिा कंसपायो १९१४।४५ } पाणिनौदन भर इति । अवाप्यधिकरणसभा संवि कड़ायचे उलम् । एवं ताई यसमियाभागमनं प्रधान सद भोजनम् । शम्दातु विपरीतो गुणप्रधानभावः प्रवीयते । तदुकम् इरिणा- अस्य प्रसधातूमातक्रिया प्रायवधिलम विरुध्यते। सपा परस्परमामा. वपसरतः स्न्य सधातुना गतिश्यम्यापि उपादानादेकमेनियात प्रत्य- पास्यापादानाचे सिध्यति । परिका प्रकोगकागडे "पाये पदाधनं धर्म या यदि वा चाम्। प्रथमेवातावशात्तदपादामुयते"। गम्य रित्तात् रकमपयश लेन या पितोपनि भोऽपि पुल एप रहा "भुवं पदपायलम्" ति कप पुका मामीविनाय. पारमित महोदधात "बाये ना ! साधन

·०५०
महामाप्यपदोमोदद्योत'।
(च. पा. ४ | था. ३) (ध्रुवमायोपादानम् ।।४।२७१)
'जपंच क्रमणं कुरु (हरिः)
इति पाठः ॥
अधीयच कमणम् (हरि)
इति पाठे "इड्धार्योः शवकृषिषि" ५३१११ १२०) इति
शता दत्यन्ये ।
१ "जपथकमयं कुर" इति क पुस्तके ।
पर्यविप्रेषणमिति ययायस्याविवक्षणात् पठी भाष्ये उति हेलारामा।
ঘাষনঃশ্বান্ ঘননি হৃথ্য সনমান্ ঘননি শ্রাহী নলীমাগজি-
नाथपवेग त्या प्रत्यश्वस्थापादानवमक्षतम् । सदु हरिणा--
"छपाये यदुदासीनं पर्व वा यदि वाऽघणम्
ध्रुवमेवावदावेशशत् त इति ।
वाधिका भविष्यति । इदं सहि। रक्षस्य पर्ण पतति। कुषस्य मिण्ड' पततोति ।
"धनम्यमाणो धौम्बान अपंचकमणं कुरु ।
सादीस्याविषेऽमि शब्दार भेदः प्रतोयते"
इति । तत्र कंसपाधो भुः साधनस्यात् पहारेणागमनस्यापि भव.
न्येव साधनम् । पत्रापोति । मा। शब्देन भोजनस्यैव पाधान्यं प्रतीयते
"पततो ध्रुव एवायो यस्मादश्वात् पत त्यसो
तस्याप्यश्वस्य मतने फुयादि गमिष्यते"।
"मयान्तरक्रियापेक्षमवधिवं पृथक् पृथक् ।
मेषयोः सक्रिपेक्षं फर्घत्वं च एथक एय"
विषयत्वात् सामर्थलभ्यो योग इति मा। ध्रुवमित्येकरूपमुच्यते ।
भ्रामस्य मोक्ष ध्रुवमस्य रूपमिति । १६ तदापाये। विशेष्यतेऽपाये

·०५९ महाभाष्यप्रदोषोद्योतः। (ध्रुवममायेऽमादानम् । १।४।२९ 1 ) (च. १ । पा.पा.१) तादर्थ्यस्य । (क) पड्क्रमणार्थ इत्यस्य हि प्रेरकस्य गवादिरक्षणाय घड्कमण- मारमपेक्षितमिति तस्यैवार्थ प्राधान्यम् ॥ नम्वेवमयि भुजिसाधन- कंसपाध्याः कथमागनसाधनलमत पाए तति । (कै) कंसपात्राधिकरणकभोजनस्य गमनोगेम प्रत्तेति भावः ॥ शब्देनेति । (के) शब्दसंस्कारे तस्यैव प्रत्यासत्या ग्रहौतमुचितत्वादिति भावः । परे तु एवं सति धावतः पतति इत्यादावपादानत्यकथमित्याशया- प्रौयस्याविवक्षितत्वात् सतोऽप्यविवक्षा भवतीति समाधानपरभाष्याऽसं- मतिः। पतधावर्धव्यापाराश्रयत्वरूपस्य पदुशाध्रुवावस्यावासत्वेन सतोऽधौ- व्यस्थाविवक्षेत्यस्यासंगतेः। तस्मादधिमावोपगमातिरिवाधियोश्योगि- जुगुप्साविरामप्रमादार्थानामुपसंख्यानम् । वा। रामाविरामप्रमादार्था- इति तत्प्रयायैव संशया भाव्यम् । यथा भोछु याममभिविशत इति प्रधानवियापेक्षया ग्रामस्य कर्मवंश भवति न तु मुन्धपेक्षया पधि- करणसंज्ञा। वक्षस्येति । भा। बस्यबापाय इति माव । नन्वत्र कारकला. इति । अदायेगादिति अपापानावमादित्वात "गतिविनात्ववधिना नापाय इति कथ्थते" इति तत्रैवोकरवपिनिरपेक्षम्य चलनस्यायापरवामावादिवि माव । पर्वतात् पतसोऽवात् पततोय तु पर्वतापधिपतनाश्रयो योऽश्वस्तदवधिक यवमिति ग तु यावंचिकम् । तथापाये ध्रुवमुच्यते । यदपायेनानाविश्यते उपयुज्यते चापाये सवाधीदवधिभूतमित्याच “यदवधिभूतम्" इति । एवं ·०१८ महाभाष्यप्रदीपोपोता। (२.१.पा.पा.१) ( ध्रुवममाये पादानम् ।।11) सत्येवावधाविति । (क) विभागमसंयोगानुकूलच्यापार एवापाय १६ तु मंयोगानकप- व्यापार एवार्थ रति भावः ।। सुभानत्वादिति । (क) एवं च मंभिनिर्देषस्य कारकाशिम मिलाद ध्रुवपापा चित्यप्रयोजनमिति भावः । "सत्येवर वधाविति" इति एपानपटपुस्तके । व्यापारामात्रयत्वे रातोति वालव्यम् । ययमेव ध्रुवपदार्पः । थपाये गतिविशेष सत्या भुवयवदपादानमिति सूत्रार्थः। वासादेरवधिमावोपयोमिवाभि. মাসল মা যা ঘনিষী সাখায় সব সীমিত। মন विद्यमानम्यापि तस्य तत्वेन विवक्षितावान तदुपयोगिक तम्य दुर. मामुपसंरपान कसंष्यम् । मुगुमा । पधर्माणुगते । पधर्मा योभासते। भावात् संसान भविष्यति थपायामावाच । सत्येव वधारपायो मनोति মুনুন তন্ন। গ জীথি শেখা বুযুগ শুধ মাখ- कारखापमा गोलपन्ये त्वा । समोर भगाये विमिटीपायो देवदपाययं पतामधः । पचमोत्ववधौ महा। तत्राभेदेन संसार व्यों विषम्। प्रथयात शिपायो विशम् । कारकाला वियव ধাম। ঘষাখা। দিয়াশী অষ্টৰ যি ফাকা - पूर्विका विषसंधाय स्थिमाः। पारवाडः च सापाड शेगो रथात् पतितः धावतः पतित दादौ सदपि किया- सरावमापवले तत्तदानादिबियापारमानिमित्तमपापं प्रदौदामोत्या. दस्य प्रवामिति मायेव मंशा रखए ·महामाध्यप्रदीपोइयोसः । (ध्रुवमपाये पादानम् । ११ । २81) (प.१ । पाथा.) सतौहेति । (क) ध्रुवत्वेन अवधित्वेन विवक्षित इत्यर्थो भवतीति भावः ॥ १ तु प्रश्पवित्वेन विवशा नावधिबेनेति तात्पर्यम् । कारकाधिकारानपेक्षयेति । (क) वृक्षस्य पश्चयेन नियाजनकलाभावादिति भावः । वस्तुतः पर्णसम्बन्धेऽपि वृक्षस्य पातजनकवं वास्तवमस्त्येव इति तदपेक्षाया- मियाs: ! म प याद्यपचे परस्परस्मान्मेषावपसरस इत्यत्र दोष इति वाथम्। सघ मेयपदोपात्तयोरेव क्रियाश्रयत्वं परस्परपदोपात्तयोर्वि- भागाश्रयालमेव इत्यदोधात् । यत एव देवदत्तयज्ञदत्तावन्योऽन्यमाश्लिष्यत इत्यादौ वयोः कर्मस्वसिजिः। अन्यया परत्वात् कर्तुत्वमेव स्यात् । विराम । धर्माहिरमति । धर्मानिवर्तते । प्रमाद । धर्मात् प्रमाद्यति । धर्मान्मुह्यति । ए चोपसंख्याने कर्तव्यम् । सांकास्यक्रेभ्यः पाटलिपुत्रका लभ्यते पति तु समिन् पातमात्रस्य लोकेऽपायत्वेन प्रसिद्धत्वात् कार- काधिकारानपेक्षया च प्रत्युदाहरणमुपन्यतम् । रामेति । भा। संक्षेष- पूर्वको विश्लेयोऽपाया सचान गास्ति । बुद्धिकल्पितस्तु गौण प्रति मावः । “বাড়ী বিষয় ব’ বাবনি। सामानाधिकरण पधा वापि क्षषि भवेद" इति । सामानाधिरण्येनेति नीलो घट इत्यादभिप्रापम् । नौल घट.' मामय इत्यादावप्यन्तरक्रियान्वयानन्तरमेकक्रियावसोशतजो पार्यािय . "अपाये यदुदासोनं चल वा यदि वाऽचलम् । धुवमेव सदारेशानदपादाममुध्यते" इति । पतता पतितः इत्यत्रापि परमतपासापेक्षया प्रौप्यमेव चाहि ·महामायाप्रदीपोद्द्योता। (थ.१। पा.च्या, ३) (ध्रुवमपायपादागम् ।। २81) मपि न दोषः ॥ न च "कारक" इति सूपे तयावार्यत्वेन दद- मा नाघापायो विवक्षित इत्यादिभाष्यादपायपदयावावमुक तत् कथमत्र ध्रुवपदयावासोनिध्रुवपदेनाचलावेन नयायाय- मम्भवथेति वाच्यम् । ध्रुव इति । (के) "यात्मानमारमना इन्नो" त्यादौ यन्त करणाद्युपाधिमेदवत् प्रष्टते धम्दो- रूपोपाधिमेदेश भेदः शम्दानिहितार्थस्यैव भानात् । स्पयाचेयं ऐति "कर्मवत् कर्मगा" (२।१।७) इति सूत्रे भाष्ये । हरिणा तु- "उभावप्यध्रुवो मेयौ पचप्युभयकर्म । विभागे प्रतिमा तु किये सच व्यवस्थिते" थमिस्पतरा लि हो पायम् । २ वहाष्यम् । तावद धर्माद- शुगमते प्यधर्माद योमत्सत इति । य एम मनुष्य प्रेक्षा पूर्वचारो माति स कारक शेषत्वाधान पछी पानोति । यथा नटस्य मोतीति । साधारभ्य अति । भा। पध्मौ विमा इन्धनपेशवचनम् । यत्र “यत निर्धारणम्" प्रति पछोसप्तम्यौ प्राप्नुतः । न वायमिति । भा। “साधकतमहरयम्" पाधोभिपापम् । यति। पारविमरपलक्ष हरये नम इति पया। क्षचिदिति । यकारकविमरपि । नटस्य मोतीयादौ क्रियान्वयदर्शनादिति भाव। एनेन भूतसे घटो न स्यत्र भूताधेपत्वामा घटे भून नाधेयत्वं दा पततो एवाशे यहाइवात् पतायो। सम्य लशस्य पतने कुशादिव उयते। न परस्परमान् मेषाापस इति - ·०६२ महाभाष्यप्रदीपोद्योत.। (ध्रुवमपायपादानम् । ११ । २8 ।) (थ.१ । पा. या. ३) किमर्थम् (मा) ध्रुवमपाये (भा) इति किमर्थमित्याशयात् । तत् सूचोकरीत्येव चास्य व्यावृत्तिः। अपायजनकं यद् ध्रुवमलं नदपादानमिति सूचार्थः । भुक्त्वं चाव- धित्वोपयोगि चेष्टानाश्रयत्वं तेनास्यावधित्वोपगमातिरिक्तवव्यायारा. भावो ध्वन्यते । करणादौ तु तत्वोपगमातिरिक्रोपि खव्यापारी- ऽस्तोत्याः ॥ इति तत्तद् व्यक्तित्वेन विभागस्य बुध्या प्रविभागे तत्तहिभागानुकूल- कियावत्वस्यापरत्रामावादुभयोरपि ध्रुवत्वमित्यर्थः । तदेवोक्तम्- "मेषान्तरकियापेक्षमवधित्व एथक एथक । मेषयो खक्रियापेक्ष कात्वं च एथक एथक" पश्यति दुखोऽधर्मो नानेन कृत्यमस्तीति । स बुझ्या संप्राप्य निवर्तते । तत्र अति तमग्रारोग "खरितेनाधिकार' इति त्यधिक कारोऽधिकार इति यस्यार्थस्याश्रयणेन च बुद्धिव्यवस्थितापायाश्रयाऽपादानसंज्ञा प्रवर्तते । घटामा विशेषणमिति व्याचक्षणा नैयायिका. परास्ता । उभयथार्रम क्रियामन्वये कारकविमक्तेरसाधुत्वात्। श्रर्थाभावेऽव्ययीभावायत्तेश्च । तस्य नित्यसमासत्वात् । मनु यमदुतोऽपि बोधोऽस्मदर्शनव्युत्पन्नानामनुभव- साक्षिक इति चेत् सत्यम् । न हि वयं बोध एव भोदेतीति भ्रमः । सर्वे मेषान्तरकियापेक्षमवधित्वं एथक एथक् । मेषयो सक्रियापेक्षं कर्तत्व च पृथक पृथक । गतिविनावधिना भापाय इति कथ्यते । ३

·TEमयोपोरोरा
(पा.) ( धुममाTAI )
जुगुप्सा। (भा)
मिन्दा ॥
गौण ति।
पाथमेगामिा दायर्य:
तमग्रणेनेति । (6)
कारकाधिकारादेव माधकने गये मानकपमा नये
समपर्ण स्थ मदमिद्धार्थकोन गोणम्यापि यह शापयतो-
रय: । युतान्तरमपार

·महाभाथ्यप्रदीपोद्योता। (ध्रुवमपायेऽपादानम्।१।४।२४।) (थ. १। पा. 8 1 या ) स्वरितेनाधी-के) त्यादि ॥ ननु प्रयोकुस्तैः साम्याभावाद्यस्तैः माम्यं गततानित्य- नुपपत्रमत प्राप तैरिति ॥ (2) नवव क्रियाभावात् कारकवाभावेन कथमपादानवमत पाह विविधं वेति ॥ (2) २ यस्तैरिति । धन्यत्र विस्तरः ॥ धात्वर्थे प्रकृतत्वं च म शब्दोपात्तत्वं किं तु विवक्षितत्व- मानमत एव धनुषा विध्यतीत्यनापादानसंज्ञा वाधित्वा करणसंज्ञा इति भाष्यं संगच्छते । भरनिसरयं प्रत्यवधिभावोपगमेनैव ध्यधेन करणताभ्यय- गमेनोभयोरमि मिमित्तमिमिनिभावेन स्थित्या युगपदविवक्षाया विप्रतिष- धोपपते । एवमन्यत्रापि बोध्यम् । कंसपाव्यामनं मारे इत्यस्य तत्र स्थित- इति धर्मात् प्रमाद्यति धर्मान् मुह्यतीति य एष मनुष्य संभिन्मबुद्धि- भा। . सा काश्यको पाटलिपुत्रकाणां समगुणवद्या' साम्यमवगतवान् स प्रकर्याश्रयेण पुन पृथक् कृत्वा वाक्यं प्रयुक्रे प्रत्यर्थ । विविधं चेदममादानम् । निर्दिधविषयमुपातविषयमपेक्षितक्रिया घेति । "भेदाभेदकसम्बन्धोपाधिभेदनियन्त्रितम् । साधुत्वं तदभावेऽपि दोधी नेह ऽनिवार्यते" इति । एवं घ कमाद् वाक्यात् कीदृग् बोध इति प्रश्ने यो यथा युत्पन्नस्तस्य तादृगेवेति स्थिति । कोदृशे बोधे साधुत्वं कुत्र नेति पर विषय "भोपार्थानाम्" इत्यादेरारम्भ इति वाक्यकारस्याभिप्राय | धन च कारकशेषलात् पठो प्राप्नोति नटस्य पूणोतीति यथा । प्रत्याख्यानं तु "साधकामम्" इति तम ग्रहणं लिङ्गम् कारकप्रकरणे यथासम्म मेव ·महाभाथ्यप्रदीपोद्योत'। ७६५ (प.१ ! पा. 81 या. ३) (ध्रुवमपायेऽपादानम् । १.181281) केवलं प्रतीयत इति। (के) "प्रविश पिण्डौम्" इत्यादाविवोपात्तपदेनेत्यर्थः ।। यथेति । (के) अत्र विभका इति क्रिया गम्यत इत्याह गतियुक्तविति ॥ (भा) चासादौनामवधित्वोपयोगितां मन्यमानस्य प्रश्नः । उत्तराशयस्त न तदवधित्वोपयोग्यश्चात् पतितो वृक्षात् पतित इत्यादावभावात् । पत्र विद्यमानमपि तदविवक्षितत्वावावधित्वोपयोगितया विवचितं मन्नं तत उदृत्य मुझे इत्यर्थ इति तत्राप्यमय विवक्षा व्यपादानत्व प्राप्त्याश्रय एवावधिरित्युयते । यत्तु विभागः पञ्चम्यर्थः। थाश्रयत्वं प्रकृतिप्रत्ययार्थयोः संसर्ग। विभागस्य च जन्यमनकभावेन धात्वर्थेऽन्वयः। यहा विमाग थाश्रयश्च पञ्चम्यर्थ इति । तन्न । रक्षापादानकेत्येवं योधानुभवात् । रक्षा- भवति स पश्यति नेदं किञ्चिद धर्मो नाम नैनं करिष्यामोति । स बुद्ध्या सघ निर्दियविषयम् । यत्र धातुनाऽपायलक्षणो विषयो निर्दियः । यथा मामादागच्छतौसि । उपात्तविषयम् । यत्र धानुर्धात्वन्तरार्थानं सार्थमा यथा बलाहकादिद्योतत इति । निःसरणाझे द्योतनेच द्यतिवर्तते । यथा इति तत्त्वम् । एतेन घटः कमवमानयनं तिरिन्यादौना सरूपयोग्यतेति परास्तम् । तथा व्यत्पन्नस्य वोधानुभवात् । व्यन्यथा व्युत्पन्नस्य व्युत्पनिरूप- सहकारिविरक्षात् कार्यानुदयेऽपि खरूपयोग्यतानपायात् । एतेन प्रक- त्यर्थप्रकारको बोधो यत्र विशेष्यतया तत्र विघयत या प्रत्ययजन्य इत्यादि साधकतमत्वमिति । तदिह यधर्माज्जगुसवे इत्यादी जुगमादिपूर्विकाया निवृत्ती जुगुणादीनां वृत्तिरिति स्थिते य एप मनुन्य प्रेक्षापूर्वकास भवति ·महाभाष्यप्रदोमोद्योत। (ध्रुवमयायेऽपादानम । १। 8 1291) (व्य पाया ३) कि वश्ववादिकमेवेति तत्वम् ॥ ननु घामो नाम मनोधर्मों न हि नावता पिण्डस्य ध्रुवत्वमपैतीत्यत आह वासपूर्वके इति ॥ (4) ननु बामक्रियान्वयात पूर्वमेव पतनफ्रियामम्बन्धे ध्रुवत्वमस्त्येव इत्यत पाह चस्तश्चाश्वः (क) इत्यादि ॥ दिभाते इत्यादौ विभागम्य वोधावत्यापत्तेश्च । तत्रामादान स्यैव पञ्चम्यर्थत्वे किमर्धधरतीयेन। याद्ये प्रत्यर्धविभत्यर्थयोस्तत् तृप्तस्याभेदान्वयस्थ त्यागपत्तिश्च । रक्षात् पर्ण पतति । यतेर्विभागजन्य सयोगार्थ । तप विभाग पञ्चम्यर्थी विशेषण प्रकृत्यर्धश्च प्रत्ययार्थे । दक्षल्यापादानक विमागे- त्यादिरीत्या बोध । वस्तुतोऽपादानरक्षोऽय पर्णकर्त्तक पतममिति बोध । सप्राप्य निवर्तते। तब "धुनममाये ऽपादानम्" इत्येव सिद्धम् ॥ RE च कुसूतात् पचतीत्यादौ ध्यपादानाङ्के पके मचिर्वतते । व्यपेक्षितक्रियम् । यब क्रियावाचि पद न श्रूयते केवल किया प्रतीयते । यथा साहायकेभ्य पाटलिपुत्रका व्यभिरूपतरा इति । गलियुत्तेविति ! मा । धधल ध्रुवमेक- कार्यकारणभाव कल्पयन्तोऽप्यपाता ! विमरोतव्युत्पादिते व्यभिचार- स्योद्धदात् । सिद्धान्ते तु घट कर्मत्वमित्याद्ययावेद । वथा हि। अभिहिते प्रथमेति वार्तिक वस्तथ घटा कर्मवमिति प्रथमा। घटानयन योरानयनकृती प्रति कर्मतया “ककर्मणे" इति पठो प्रसङ्गाचेति विष ! स पश्यति दुखहेतुरधर्मो नैन करिष्यामोति स बुझा त पाप्नोति प्राप्य घ ततो निवर्तते । धर्मात् प्रमाद्यति धर्मान् मुहतीति । य एष मालिक ·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । ಅಕ್ಕರಿ (य.पा. 8 ! च्या. ३) (ध्रुवममायेऽपादानम् । १ ।।२81) एकरूपमिति । (क) ध्रुवमस्य मौलमित्यादिदर्शनाद् ध्रुवस्यैर्य इत्यादिधावनमारा- चेति भावः ॥ अपायविषयमिति । (के) प्रत्यासत्तेरिति भावः। विभागजसंयोगामुकूलो गतिविशेषो पायः म च प्रधान एव ग्राह्यते युक्तत्वात् स चात्र प्रत्युपात्तः । न च तदाश्रयोऽश्वस्तधात्वे कर्तृवापत्तिरितिभावः ॥ वृक्षात् पर्ण भूमि पतति व्यत्र विभागजन्यसंयोगानुकूलव्यापारो धात्वर्थः । विमागच फलतावच्छेदकः । वृक्षं त्यजतीत्यादौ विभानुकूलो व्यापारोऽर्थ इति कर्मत्वसेव । सृक्षात् पलं त्यजति इत्यादौ विभागजन्यसंयोगानुकूल- व्यापारोऽर्थः । स्यन्देर्न विभागोऽर्थ इति रक्षे स्यन्दते इत्येव । चलते स्वा- सनाचलित इति प्रयोगादस्त्येव विभागार्धत्वम्। रक्षादिभजते इत्यादौ सो काश्यकेभ्यः पाटलिपुत्रका थभिल्पतरा इति यस्तै साम्यं गतवान् रूपं च इति परिस्पन्दे ध्रुवसा नास्तौति मन्यते ॥ व्यथात् वस्तादिति । भा । पासपूर्वके परिस्पन्देऽनेकार्थत्त्वाद धातूनां प्रसिर्वर्त्तते प्रस्तश्चाश्व पातम्य निमित्तमिति पूर्वमश्वम्य वस्तत्वेन सम्बन्धः पश्चात् पतित इत्यनेनेति ध्रुव "निर्दियविषयं किं चिदुपातविधयं तथा । ध्यपेक्षितक्रिया चेति त्रिधापादानमुद्यते" । यत्र साक्षाद धातुमा गतिर्निर्दिश्यते तनिर्दियविषयम् । यश्वात् पततौति यथा। यत्र तु धात्वन्तरार्थी साथ धातुराइ तदुपातविधयम् । पुरुषः स पश्यति मानेन धर्मेण किञ्चिदाप्यते नैनं करिष्यामोति स वुयात प्राप्नोति प्राप्य घ ततो निवर्तते तत्र ध्रुवमपाय इत्येव सिमिति । तच्चैतत् ·महाभाथ्यप्रदीपोद्योतः। (ध्रुवमपाये पादामम् । १।।।२।।) (च.५। पा. । था. ३) अनवच्छिन्नमिति । (के) अनिरूपितमित्यर्थः॥ अपाये यदनाविष्टमिति । (क) अपाये मति प्रश्तधावपात्तया क्रियया यदनाविष्टमित्यर्थः । एवं प्रकृतधावपात्तगत्यनाविष्टत्वमेव ध्रुवत्वमिति तात्पर्यम् ॥ परिरप्याह विभागजन्यपूर्व देशसंगोगनाशोऽर्थः । घलाहकाविद्योतते विद्युदित्यत्र विद्योततेविभागजन्यसंयोगानुकूलक्रियारूपनि.सरणपूर्वकविद्योतने तिः । षलाहकामादानकं विभागजन्यसंयोगानुकूलक्रियोत्तरकालिकं विद्युत् कर्तृकं विद्योतनमिति बोधः । इदमुयात्तविषयमित्युच्यते । बलाहको नाम धुम- ज्योतिः सलिलमयता संघातः। ततोऽवयवभूतज्योतियोभेदविवक्षया- भवति स एतत् प्रयुके । गतियुक्तय्वमादानसंज्ञा पोपपद्यतेऽध्रुवत्दात् । था। गतियुक्तध्वपादानसंज्ञा नोपपद्यते । ध्यश्वात् प्रस्तात् पतितः स्थात् । ताश्वस्य नास्ति । न वेति । मा। थयमर्थः । ध्रुवमेकरूपमुच्यते तच्च प्रौव्य- ममायविषयमाश्रीयते । गत्वनवच्छिन्नम् । सतोऽपाये यदनाविधं तदपाये ध्रुवमुच्यते । देवदत्तकर्तृके च पाति वस्तस्याप्यश्वस्यापायानावेमाद ध्रुवत्यम् । यथा बलाहकादिद्योतत इति । निसरणाझे विद्योलने द्युतिर्वक्षते । यथा वा कुसूलात् पचतीति । प्यादाना३ पाके पत्र पचिर्वर्तते । थपेक्षितक्रियं तु तत् यत्र प्रत्यक्षसिदमागमनं मनसि निधाय पछति कुतो भवान् इति । पाटलिपुत्रादिति चोत्तस्यति । याध्याहारस्य न्याय्यताया उक्तत्वात् । छ - । - "निर्दियविषयं किचिदुपातविधयं तथा । अपेक्षितक्रियञ्चेति विधापादानमुयते"।

·[ ASS &#0 1-14 @ /12/ each Montakbabu t-Tanrılb, (Text) Fox 1.15 @ 18 sach RI 5 Hupluklabn ! Tawirikl, (Foglish) Vol 1, Faro 1-7; Vol II, FARC 1-6 and 3 Indezes) Yol 111, Fasc I (12) each 12 antakhabu 1 Lubah, ('1 ext) Fase 1-1916) each Ma'aari 'Alamgiri, (lent), Faso 1-6 @ 10/ encb Aakllata 1 Fikk (1ext) | asc 1 A112711 8 kbıradnamah i lekondari, (Text) Farc 12/12) cacb Hazu a Salatın, (Text) Faac 1-5 @ 01 cach Ditto (English) Pane 13 Tabaqet. Nafii, Fasc 1-6 @ focach Ditto . 10 Ditto of Beach Tarikh i Firuzehab, ot Slame i Sıra, Ait, (Text) Fase 1-6 Ten Ancient Arabic Poems, Fase 1 2 @ 1/8/ each YIB (Text) Fasc. 1-5 @ 10/ each Zafarnama.), VOLI, Fasc. ] 9, Vol II, Fasa 1-8 @ 18/ ench 6 Taxtkı Jahangiri, (Eng) Fasc I 14 Ditto PO 14 ss-4 105-6-3--04 Sašonoocantcanno . . 14 e 12 1 #0 per 3 0 0 2 0 ASIATIO SOCIETY'S PUBLICATIONS i ASIATIC RISEARCHES Vol VII, Vols XI and XVII, and Tole XIX And XXIV anch 60 2 PROCEEDINGS of the Asiatio Society from 1805 to 1889 (obc!) @ 16/por No, and from 1870 to data @ 181 per No JOCANAZOL NO Asradio Society for 1843 (17,1844 (12) 1845 (121 1646 (5).1947 (12); 1848 (12), 18507), 1867.4.), 1868 (6) 1869 (8), 1870(8), 1871 (7) 1873 (8), 1873 (8) 1874 (8), 1875 (7), 1876 (7), 1877 (8) 1878 (8). 1879 1881 (7) 1882 (6), 1863 (5). 1884 (6), 1885 (6), 1887 (7) 1868 (7), 2889 (10), 1690 (11), 1891 (7), 1892 (8). 850 (8) 1893 (1), 1894 (8) 18957), 1896 (6). 1897 (8), 1893 (8), 1899 (8); 1000 1001 (7). 1902 (9), @ 1/8 per No to Meozbere ard @ 21 No to Non Members NB B.---The figures enclosed in brackets gule the number of Nos in each Folume. * Centenary Review of the Researches of the society from 1784-1893 A sketch of the larki lengungo as spoken in Eastern Turkistan, by RB Shaw (Extra NO JABR, 1878) Theobald's Catalogue of Beptiles in the Bluseum of the Asiatio Society Extras of stambiais and Bards of Barbab, by 1 Blyth (Extra No, JA8E, 1870) Introduction to the Maithili Language of North Bihar by GA Grierson, Part , Chrestomatby and Vocabulary (Ezira mo, Anis al lashartahiz 9 Catalogue of Fo Fossil Tertebrata 7 Catalogue of the Tabrary of the Blato Society, Bengal, by w A Bron 1 lm ir rys, 168 pages with 17 plates, 4to Part 1 Khizanth 1 ilm Mababharata, Vol. III and IV. @ 20/ each Toore and Hewitson a Descriptions of New Indian Lepidoptera, Parts I-III, with 8 coloured Plates sto 6 enol 16 13 Sharaya ool Islam 29 Tibetan Dictionary, by Ceoma do Koros 10 15 heçaxıraçabuerupta Partó 1 sod 11 & 1/8/ 17 A descriptive catalogas of the paintinga statnes do, in the rooms of the Abalio Society of Bengal by O E. Wilson Memoir on mapa illustrating the Ancient Geography of Kasmar by A Stere, Ph.D,J Eztra No 9 of 1899 0 3 na tabla 9 10 IL 12 3 32 2 4 10 OOOOOOOOOO . 8 3 1 18 $ 0 . Notices of Banakut lagaseripts, Fase 1-29 @ 1) each 29 0 Sepaleso Boddhist Bausbrit Literatato, by Dr R L Mira 6 0 N.B-al Chegues, Money Orders &o., Dot be made payable to the #Treadorer, As atio Socroty." only 20-8 03 Books are supplied by V.-PP

·BIBLIOTHECA INDICA.
OLLECTION OF DRIENTAL W
ORKS
PUBLISHED. BY 111
ASIATIC SOOILEY OF BENGAL
New SELIEB, No 1052
महाभाष्यप्रदीपोद्योतः।
DIAHĀBRASYAPRADIPOPDYOTA
BY
NAGEÇA BHATTA
EDITED BY
PANDIT BAHUVALLABIIA GASTRS
YOL I FASCICULUS IX
CALCUTTA
PRINTED AT THE BAPSIST MISSION PRE84
AND POLISD BT TO
AstaTIC SOCIETT 67 PARK ETHEFT
1903

·RE 6 7 1 0 1 Index *O** 0 tutto Italogas of Maxtakhabu Tamank? next) Fano 1-15 esoh 10 Bluulaklisbut Tamarikh (Prish) fol I, Fuo 1-7. Fol ** 1-6 and 3 Indezes) Vol nt sac 1 m 12 sach Noptaklabu 1 Lui a1 12 ext) Yang 2-14 Rok la squ'Alamg 1 17ext, Fase 1-6 @ lo cack Soklonta! Fils, (les!!! Nam. Xhiradoumb Ilokandari, (Text) Paso 1: 1: ach Salatu (Text Fosc 1-40 each Ditto (Esglish) Fase 1-3 Tabagat ! Naur, (1e11) Fase 1-5@16) each Ditto (English) Faee 1-11 /12/esch Dieta Tarikh i Firoz shiot Ziyar d dın Porn (Text) Fase 1-7 & /ench Tarikh Firutabaki of Bhane Sirat Al (Text) Frac 1-6 galack Tea Apcient Arabic Poente Faac 1 2 1/&each YA Laran text) Baar 1-6 jo) each Zafarnomah, Vol 1 Faso 2-9 Vol II, Fase 1-8 // each Tazak 1 Jahangiri, (Cag) Figo 1 ASIATIC SOCIETY'S PUBLICATIONS AFIATIC RESEARCKS Yol VII, Vols XI and XVII, and Vals XIX ANA XX @ 10 each BO PROCEEDINCA Of tha Asana Society from 1865 to 2889 (1941) @ 16/per No and from 1870 to data @ 18/ per No JOURNAL OE the Asiatic Society for 1543 (12), 1814 (12) 1815 (12) nese (5) 1867 (12) 1848 (12) 1868 (7) 1867 {G), 1888 (6), 1869 (8) 1870(8), 1871 (7), 1972 (8), 1873 (8) 1874 18) 1975 (7), 1876 (7) 1871 (8) 2878 (8) 1879 (7) 1880 (8), 1881 (7) 1842. (6) 2883 (61 1884 (0), 1868 (6). 3680(8), 1887 (7), 1888 (7) 1389 (10) 1890 (11), 1891 (7), 1892 is), 1893 (11), 1894 (8) 1895 (7), 2898 (8) 2007 (8) 1893 (8), 1899 (8) 1000 (7) $ 1901 (7), 1902 (9), 1/8 per lo ta Herbera and 21 to Non Membert Toatentry Rorow of tho Rcscarchou of the Society from 1785-1893 0 ketel of the lucky langungo ng spoken a Eastor foskistaz by E B Shaw (Extra NO JA88, 1976) 2 heobald & Catalogue of Reptiler in the Peon of the Asatio Society Ettra NO JAB, 1863) of US anpais and Bizda of Burmah, by E Blytt (Extra do, troduction to the Maithili Langeage of North Bihar by GA serboa Part II, Okragtomatby and Vocabalery (Extra ho, AS 1962) I u Masharrahin talogue of Fusal Vertebrata • 3 alogoo of the library of tho Ar atso fociety Bengal by W A Bon 8 yan a Commentary on the day ale Yule II und IV, 6?0) Buon 32 Pamin mir PFALI 168 pages watl 17 plates 4to Part I Langen? 2374 babharala yola III asc ry, 2011 set ro and Blowstone Descriptions of New Indias lepedapters rts [ III with & coloured Plates 4to 6f eagh 25 Pays ool ſelama tan Dictionary, bg Csoma dÐ Króg m2 pacabdempta Parte I and It @1/8/ Bctaptare catalogas of the paintings 'atastes &D, so the rooms of Anato Society of Deogal by O Wilson or ou maps illustralsug the Ancieot Geography of Kaimir by & Steia, Ph.D. Extra Au 2 of 3809 w of Assebrit aangectIDU Fase 1-99 @ 1/cach Jose Buddhist Sanskrit Literature by DIR Atra 11 Cheques Money Orders do, burl be made payable to this 'Tragedrer, per Na 0 0 1876) 4 0 3 ODOROOS 2 40 4 D 0 3 1 0 oc o

·BIBLIOTHECA INDICA:
ORKS
OLLECTION OF ORIENTAL WOR
PUBIIBHED. BY THE
ASIATIO SOCIETY OF BENGAL
NEW SERIKS, No. 1052.
महाभाष्यप्रदीपोद्योतः।
MAHABHĀ SYAPRADIPODDYOTA
BY
NAGEÇA BHATȚA
EDITED BY
PANDIT BAHUVALLABHA QASTRI
FOL II FASCICULUS IX
CALCUTTA
PRINTED AT TIE BAPTIST MISSION P
AND PUBLISHED BY TBE
ASIATIC ZOCIETT, 57, PARK STREET
1903

·Asiatic Society of SOCIETY OF BENGAL, 1 0 0 klamatiert) FARC 4 86 each Kurma Purana a ars, (Engl a 6/ eneh adazu Panjats i el ah) Tal1 @ 16 each al bhàşya prad pod 24t) LIST OF BOOKS FOR SALE IT TRT LIBRARY OF THI No 57, PARK STREET, CALCUTTA, AND ONTINYAPLE TROY THE SOCILTY'S AGITA UE38RS LOZAO & oo 46 GREAT RCS&ELL STREET LONDON YO, AND ME. OTTO HARPASSOWJ, Bookseller, Leipzio, GERMANY Comploto copies of thout works marked th an asterist cannot be suppi odcom of the Fate cult be ngot of stoel BIBLIOTHFOA INDICA Sar skrt! Series Adra ta Brahma Siasa (Tert) Fagc. 1 4/6/ eacb Ra 8 Adrn toch nta Kanstable Fase 1 Agui Purana (Text) Fasc 4-14 @ // each 2 Aitariya Brahmapa Tol i Fase 1-8 and Vol Il Favo. 2 8 Vol 121 Faec 1. Voliy Fase 1 5@/0/ Apa Bhassam (Text) Faso 1-5 y each Aphor sms of Saad lys (Englsh) Fase 12 Artasabor ka Prajnaparamita (Tert) Fase 1 6@/8/esch 16 vadana Kalpalats (fans and T Letan) Fol I Fara 1 5, Vol II FARO 1/ each Brbaude ratha Toll f'ago 13 Text) Fase 1-4/8 tach Bodl che Purana (Text) Tasco 16/cach caryavatara of Caat Jeri Fasc I of Sanskrt Dooks and wiss Faso 1 3 @ 2/ each Catepitha Brahmans Vol I FADO 1 7 Vol II F 801 0 1 *Caturvarga Cintaman 1ext olu'II 1 °5 II Part I Frac 1 18 Catasahas aka Prajcaparan ita (Test) Faso 1 0/0 each Part II Face 1 10 @ /6) each 14 Calatagan Fasc 1 8 lokavart ka (Engi gh) Fasc 1-3 "Drauta Sutra of pastamda (Text) rasc s 17 @ 18) each Dtto Çanklayana (Text) Tol I Fase 17, Vol II Faso 1 4 Vol 111 Fasc Is@/0/exel 10 Çr Bhashyam (Text) Fase 1 3 @ /6 Bach Dan kr Kngraud Faso 13 Gadar ya dhat Kalasara yol Faro 18 Ka au nara Petext Faso, 1 4 @ 16/onch Kala Madbara (2-5 veka FARC 16/1%) each rest) Faac Fase 1 14/12/ each Lal ta Viatara ( Text) Fage 23@(12) each Fext) Fasc 1 9 4 Vol II Faso 1-9 @ 161 Markandes a lorena Lugl 2) Faac 1 e 112 oach Nadat ka Baggrabs (Text Fase 1-3@/6) ench Mmuto Ex Darcana (Text) Faac 1978/ eacb Naruda Bust. {Text Face 1 8 @ 10/ Nyhyayırt ka (Text Fanc 1-58 rukto (Text) Vol 111 Fasc 16 Tol If Yaad 1- @}0 euch A tyachrapnidhat Faso I 7 (Text) @ 101 N tyacaroprad ph Faro 1 Nyagab ndot ka (Text) Nije Knabrauja i Prakataa (Text Vol 1 Fase 1 6; Tol Il Para 18 @ 3 each 1 Brhadaharma Catadqgani Faco. Catalogue 19 * DON***@Nora B 200.- w1OYO- 19 14 Katante katha Sar 6c 12 s H ·महाभाध्यप्रदीपोद्योता। (घ, १ . पा. ४ | था.३) (ध्रुवमपायेऽपादानम् । १।।२७1) "श्रयाये यदुदामोनं चलं वा यदि वाऽचशम् । ध्रुवमेवातदावेगात्" इति । परन्तु सिद्धान्तभाव्याक्षराणमत्रार्थ न मामञ्जस्यं किं तहि प्रौव्यं विवक्षितम् । अश्वात घस्तात् पतित इत्यत्र अश्वत्वं ध्रुवं तदेव विवक्षित धावतः पतित इत्यादौ पतो ऽस्यौव्यस्थाविवक्षा इत्य- घराणमसामन्जस्यात् । प्रधानन्यापाराश्रयत्वरूपस्य वदभिमता प्रौव्यस्यात्र कदाथसत्त्वात् । तस्मान्मदुक एवं सूचार्थ उचितो भाथ्यार्थश्चेति सुधियो विभावयन्तु । विभागविवक्षणात् सोऽवधि । यदा तु तेजस बाधारत्वेन स विवक्ष्यते तदा बलाह के विद्योतत इति सप्तमी। यदावभेदेन विवक्षा तेजोमयावात् মানুষম বন্ধসুমাইঙ্কাম মনিবন্ধৰিব বা मलाहको विद्योतते इति । यदा तु प्रत्यक्षसिइमागमनं मनसि निधाय कुतो पतितः। सामाद गच्छतो हौन इति । किं कारणम् । यध्रुवत्वात् । न वा धौव्यस्थाविवक्षितत्वात् । वा । न वैध दोष । किं कारणम् । यधीयस्या- देवदत्वस्यैवापायादेशादध्रुवत्वम् । व्यथवा यश्वस्य बलत्वादधौयं तत् प्रथम विवक्षितमित्यर्थः । तथा हिं! कारकस्य पूर्व क्रियया समन्वयः । खाधाद हीयते इत्यपि निर्दिविषयस्यौदाहरणम् । स्यादेवत् । परवात् सार्थस्य कर्तसंज्ञा प्राप्नोति । उक्त हि । अपादानमुत्तराणि इति । किञ्च सार्थस्य कर्तवाभावे त्यज्यमानम्य कर्मसंज्ञा ग स्यात् कर्तृयापारयाम्य- लाभावात् । ततश्च होयते दोन इति कर्मणि लकाये निष्ठा च न स्यात् । यत्र धातुमापायलक्षणः संज्ञाविषयो निर्दियते । यथा ग्रामादा- गच्छतोति तनिर्दिछविषयम् । यत्र धातुर्धावन्तराचा सार्थमा यथा ·महाभाध्यमदोमोद्योत । ( ध्रुवममायेऽपादानम् 1१181281) (घ११ मा ४ | था ३) कारकस्य पूर्वमिति । (क) क्रियानिर्वर्तकरूपस्य तस्यान्तरङ्गत्वात् पूर्व क्रिययाऽन्वय इत्यर्थ ।। श्रुतिः । (क) पञ्चम्यादि.॥ वाक्यम् । (क) पदसमूह ॥ पूर्वम् अश्वात् पतित इति बोधे पातहेत्वाका- शायर्या पश्चात् वस्तात् इत्यस्यान्वय इति भाव. ॥ नम्वेवमपि वस्तादिति पञ्चम्यनुयपबैव इत्यत अह . भवान् इति प्रश्ने पाटलिपुत्रादिति उत्तरयति तन्त्र स्थाकासा वादोकरीत्या वाक्येकदेवन्यायेन बोध । एतदपेक्षित क्रियामित्युच्यते । रक्षात् पततोति तु निदिविषयम् । घटाद भिन्न । यदावण्यनेनैवापादानत्वम् । सूत्रे यायशब्दो भेदम्यारि ग्रहणम्। पक्षमा विभक्त इत्यत्र विमलादेनेव । विवक्षितत्वात्। नाचानीय विवक्षितम्। कि ताई। धौयम्। एतावदश्वाद सप.श्रुति प्रापित उथते। पञ्चाविशेषणेन वाक्यीय सम्बन्ध ततसाश्वात् पतित इति सम्बन्धेनास्त्यश्वस्याघ्रवत्तम् । मसात् घम्तत्वेन सम्बन्धे सत्यप्य- प्रीव्ये प्यन्तरा सा न निवर्तते । विशेषणस्यासत्यपि धपादागत्वे साम• म कर्मकाय लकार रति वाच्यम् । बहातेः कस्य त्रियत्वात् कर्मण- वार्य लकार इति इनोसत्वात् । यत्र "अपादाने चाहीययो" (५। 8५) ति सुन्ने न्यासकारण रामदारमः कैपटेन चोक्त कमयां कांग्रहण सातव्योपलक्षणम् । यतो पाकियाषां सबम्वेणा- बनाएका विद्योत ते विद्युत् इति पत्र हि निधरणाविद्योतने विद्युति- से । बलाहकामिय विद्योतत येव । कुरामात् पतति यादामा ·महाभाष्यप्रदीपोयोस । (ब ५। पा. ४ ( बा.२) (ध्रुवमपायेऽपादानम् । १।४।२४।) विशेषणस्येति ।। (क) 'सामयिकौति । (के) "न केवला प्रकृतिः” इति समयाद् विभतिरुत्पाद्या माचा- भिनविशेय्यममानशक्तिकत्वनियमादिशेषणानां तेभ्यो विशेष्यसमानव विभक्तिरिति भावः ॥ श्राद्यपक्षस्यैव युनत्वबोधनाय पुनस्तं कारयति ॥ १ सामयिकीत्यारभ्य नियमाद इत्यन्तं नास्ति क पुस्तके । तन्मूलकसम्बन्धविवक्षाया घटीयोभेद इति । व्ययि भिदिविदारण इत्यय भेदज्ञानविषयत्वमपि, विदारणम् । एकत्वेन सहीतस्य तथा बोथे बुद्धि- विदारयस्य तथापि सावाद इत्यन्यत्र विस्तर अधर्मागमति इति । ध्यमानिरासाधमताज्ञानपूर्वकं ततो निवर्तत इत्यर्थ इति । भाष्यकामतम् । घताव् पतित इति यत्तदश्वेऽश्वत्वमाशगामित्वं तध्रुवं तच विवक्षितम् । यिकी विभक्ति । सा च विशेध्यानुरोधेन प्रवर्तते नवनियमेन । अथवा प्रस्तस्याप्यमादानत्वं सत्यपि त्रासाचे ध्रुवत्वे मातं प्रति ध्रुवत्वात् । यथोक्त प्राक् । धाधुगामित्वमिति । भा। ययमर्थः । व्युत्पत्तिमात्रमाशुगामित्वमिवि पादानेनेसमानस्येह कर्मति । तचिन्त्यम् । मायवश्व बधातीत्यत्र कर्मणोऽप्यश्वस्य वखतो भक्षणे यत् सातव्यं तदाशयकर्मसंज्ञापत्ते । यत एव कर्मसंज्ञा विधायकसूधशेधे कैयटेनोक्तम् । प्रयोजकव्यापारस्या- शब्दार्थत्वात्तदपेक्षं कर्मत्वमयुक्छमिति । पत्राहु । खााद होयत इत्यत्र पाके पवितते कुसूलादादाय पचतोति । तदुमात्तविषयमपेक्षितकियन्तु যত্ন জিযা সুয়ব সমর্যাদয মনীৰ যয় $চ্ছন ঘুষ মর্যয় ·७७२ महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (पुवमपायेऽपादानम् । ११ [२81) (प.पा. (था ६) अथवेति। (क) भाष्यखारस्यं वित्तीयव्याख्याने एव न शनीयमिति। पूर्वोक- द्वितीयव्याख्यारोत्ययं शङ्का बोध्या । प्रस्तत्वा प्रथममनम्बयेऽयाशु- गामिलस्य गन्दादुपस्थित्या तहातमौव्यं न मयं जातेरेव प्रवृत्ति, निमित्तलादिति भावः ॥ भाष्ये . नेत्र ध्रुवमपाये इत्येवापादानत्वमाश्रित्यवार्मिकप्रत्याख्यानात् । “धर्माद विरमति"। भा। प्रायभावसाधारणकृत्यभावानुकूलो व्यापारो विस्मते- रथः । योगक्षेमसाधारणौ पात्रानुकूलता । स च व्यापारो धर्मविषयोऽपेक्षा विरम एव । तदुकं भाष्ये “य एम मनुष्यो नास्तिकबुद्धिर्भवति स रथात् प्रवीतात् पतित इति मत्तथे रथत्वं रमन्तेऽस्मिन् रथ इति ध्रुवंतच विवक्षितम् । साधाइ गच्छतो कौन इति यत् वत्मार्थे सार्थत्वं सहार्योभाव- सदपेक्षया नौयं माशपनीयम् । লানি মুমগুলিবিনিমিনি भास्यत्राघौष्यम् । धाश्रगामित्वशब्देन एकार्थसमवायात् साईधाद- श्वत्वमेवोचते। यधपोति । भा। यत्र क्रिया न प्रतिनिमित्तं किंतु कर्मकरि ककारः। तपा लि। अपगमना नहानेरर्थः । या च खुप- मातादिना देवदास्यापगमने तव समाचरणम् । यदा तु दुपधातादिगा खयमेवापगच्छति तदाकर्मकतत्वम् । शुटं चेदं रदत्तमाधवग्रन्थयोः । स्थादेतत् । ध्रुवग्रहणं किमर्थम् । न च ग्रामादागछति प्रकटेन इत्यत्र पYAHIT तो भवान् इति सोऽपि तदेव प्रत्यक्षसिदमागमनमुपभोवतार पाटलिपुवादिति । नवग्रह किम् । यामादागवति शरटेन । पत्र ·महामाध्यप्रदीपोश्यो। (प.पा. बा.३) (ध्रुवममायेऽपादानम् । ११.१२६1) सहार्थीभाव इति। (भा) महायों येषां तलाव इत्यर्थः ॥ परेत भागमगायतमध- शब्देन योगतो बुध्यते । रमणक्रियाश्रयत्वं रथमम्देनोचते सह- मिलनमियाश्रयत्वं च भार्थ शब्देनाश्चत्वादिकं च रूया। एवं च अश्वात् पतित इति प्रयोगे यद्यश्वस्य तदविवयाऽश्वत्वमाच विवक्षया ध्रुवत्वं तवाभिमतं नई वस्तादिति विशेषणेऽपि न तिरिति भावः ॥ अश्वनिष्ठलाशगामिलयोर्मध्ये नदश्वतमेव ध्रुवतामयोजकं तच विव- - . पश्यति नेदं किं चिद धर्मो नाम मैनं करिष्यामीति म बुया संप्राप्य ततो निवर्तते इति तेन हि कदापि धर्मानापरणेरि तथा प्रयोग रति लभ्यते । रोग जीवनकालावच्छिमः कृत्यसमानाधिकरणनिर्धसो विरमतेरयः। জানি কার্যবিয়ব। সীৱশমত্ব রূৰ্ণয়ৰৰ। মানবাধিৱৰ প্ৰ দাহু লম্ব বিকথি। নহৰি নাবহুবচন বন্ধু য বক व्युत्पत्तिमानिमित्त ततत्तु पुज्यते । पन तु सम्पत्तिनिमित्तं किया বহু বাধ সায়ীঘনিধি । অদীতি। মা। বয়জিয়ধৰি प्रथमावमपादागत्वेन विवक्षितम् । तच्च देवदत्तकक्तक पाते पूछिन्यायाद टेति प्यामिवारयाय अदिति वाच्यम्। पदयात् नत्र करणसंज्ञा पहने । यथा धनुषा विध्यतीत्यत्र । र हि भगिः सर प्रधि- भावोपगमेनैव व्यधने करखता भयग्रसर । वृक्षस्य मय पतसोत्यादौ इक्षः पर्णविशेषणं न लपायेन युज्यते । न ध सशिनिर्देशार्थ ध्रुवग्रहणम् । सकटस्य माभूत् । थप नियमावेऽपि ध्रुवग्रहणे १ कक्षाम भवति धनुषा विध्यतीति । पत्र जि पुराणाममा शति थवधि भाषेनैव धनुष' ·७७४ महामाध्यप्रदीपोद्द्योता। (ध्रुवमपायेऽपादानम् । ११ १२९।) (घ.१ । पा. या.३) चितं तदेव विवचितमित्यारार्थ इत्याहः । ननु प्रतिनिमित्त- मविवक्षितमित्ययुक्तमत श्राह: सरणक्रियोपलक्षितमिति। (क) अनेन प्रतिनिमित्तस्याप्यविवक्षा दर्शिता ॥ तदेव भाष्ये उफम् । सतोऽप्यविवक्षेति॥ (मा) पुर्वोक्तति । (के). वस्तादत्यादावुनरोत्या इत्यर्थः ॥ नवमतीत प्रचनानुपयुग- मत पाह समभिव्याहतक पदयोध्यशरीरजातीयगरीरघटितम् । चैत्रादिपदैः शरीर- विशिशामवोधनात् । साजात्यं च चैत्रादिपदोपस्थापितचैवत्वादिनायव तेन भाविदेहान्तरावच्छेदेन धर्मकरणेऽपि वर्तमानशरीरावच्छिन्नं घरम- कृतिध्वंसमादाय विरमति प्रयोगसिद्धिः युवशरीरावच्छेदैन धर्म कुर्वत्यपि गतियुक्तास्तत्र कथम् । धावतः पतितः । त्वरमाणात् पतित इतिधाप ध्रुवमेवेत्यर्थः । कथं पुनरिति । भा। शब्दोपात्तमपि सरणं द्रव्योयलक्ष, थार्थवादधौयनिमित्तं न भवतीति कुन एतदिवि प्रश्नः। यलोमिकेति। भा। अल्पत्यालोमा तत्कार्यकरणादेवमुथते । यसतखेति । भा। निदर्शनार्थ- पाये क्रियायां यदन्वेतीत्यस्याक्षिप्तस्य 'संज्ञिसमर्थकत्वात् । यहा कारके । इति निर्धारणसप्तम्याश्रयणात् कारकमिति लभ्यते । पूर्वघापि प्रथमार्थे सप्तमोत्युमत्वाच । तमाद ध्रुवग्रहणं चिन्त्यप्रयोजनम् । "जुगुप्साविराम- प्रमादामुपसङ्यानम्" थधर्माप्रमते विरमति प्रमाद्यति वा । साधकतमदम् । . सत्यम् उभयप्रसने परषास् करणसंज्ञा भविष्यति । मन्वेवमक्रियमाणेऽपि प्रकटस्य नैव भविष्यति । एवं संशान्तरविषये सर्वत्र । - ·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । (.१ । या. या. ३) (ध्रुवममायेऽपादानम् । १191281) निदर्शनार्थमिति । (क) अग्रे सूक्ष्मो मूले स्थल प्रौदनपिण्डे बर्द्धितकम् ॥ यदा विति। (क) "परस्परस्मान् मेषावपसरत" इत्यच तु "मेषान्तरक्रियापेक्षमवधित्वं पृथक् पृथक् । मेषयोः स्वक्रियापेवं कर्तृत्वं च पृथक् पृथक् ॥ इति बोध्यम् । किं च येषु पदोपात्तयोरेव क्रियाश्रयत्वं - बालशरीरावच्छिन्नतिध्वंसमादाय न विस्मतीति प्रयोगः । नापि पू पर- कालयोधर्मकरयो मध्ये मुइतमात्रमकरणे विरमतीति प्रयोगः । तत् प्रति. ध्वंसस्य कृतिसमानाधिकरणस्वात् । पम्पों विषयता इति परास्तम् । धर्माद विरतोऽपि पुनः प्रदत्त इत्यादेरगायत्तश्च । “धर्मात् प्रमाद्यति"। न वाध्रौव्यस्याविवक्षितत्वात् इत्येव सिद्धम् । कथं पुनः सतो नामांविवक्षा मिदमुध्यते । यथाऽसतो विवक्षा भवति एवं सतोऽप्यविवोत्यर्थः । समुद्रः फुण्डिकेति। मा। कुण्डिकायो पानीयवाहुल्यात् समुद्रत्वं विवक्षितं समुद्रस्य वा सतरत्वात् कुण्डिकारत्वम् । चिन्थो वर्धितकमिति भा। पूर्व- संश्लेषपूर्वको विश्लेषो विभागः । स चे नास्ति । बुद्धिकल्पितस्तु गौणत्वान्न ग्यते इति वातिकारम्भः । भाष्यकारास्तु जुगुमादयोऽन्त्र जुगुप्सादिपूर्वि- काय निवृत्तौ वर्तन्ते इलपात्तविषयमेतत् । कारकप्रकरणे च गौणस्यापि ग्रहणम् । साधकतममिति तमग्रहणाझिशात् । यमायादियदाना खरित- वृक्षस्य प्रत्रं पततीत्यवत्वमायस्याविवक्षितवादकारकत्वाच न भविष्यति संधिनिदेशाधे तु न हि कारक प्रति सप्तम्यन्तेन शक्यः संज्ञौनिर्देयम् सिद्ध ·अन्यथा महाभाष्यप्रदीपोद्योता। (ध्रुवमपायेऽपादानम् । १।। २81) (ब.१ पाखा १) परस्परपदापात्तयोविभागाश्रयत्वमेवेति तत्र न दोषः । वस्तुतस्तदाश्रयक्रियाभेदेऽपि धातुना विभागदयस्य तज्जनकक्रियाव- यस्य च निवृत्तभेदस्यैवोपादानात् परत्वात् कवदुरिमेव स्यात् । श्रात्मानमामिना इत्यादावन्तःकरणाधुपाधिना भेदस्यैव शब्दरूपो- पाधिकृतभेदस्याचापि सत्वाचा असमते गम्दानुविधर्थस्यैव भानाच हरिकारिकायामन्येप्यवधित्वमित्यस्य परस्परपदोपातयोरिति शेषः । कर्तृवमित्यम्य शेषपदोपात्तयोरिति शेष इति वदन्ति । भा। अष्टसाधने वस्तनि समानदेशत्वसमानकालत्वोमयसम्बन्मेनाधिकार- विशिष्टसाधावाभावज्ञानमनिसाधनत्वज्ञानं वा धात्वर्थ । पञ्चम्यर्थी विषयत्व भानाम्वयि । शुगुमादीना यदिषयत्वेन विवक्षा नदपादानम् । तत् पूर्वकनिवृत्तिपर्यन्तसर्वत्र धात्वर्थ इति तहाध्यमतम् । स्यात् । सतोऽप्यविवक्षा भवति । तद्यथा । छलोमिकैडका । अनुदरा कन्येति। बसतश्च विवक्षा भवति। समुद्र कुण्डिका। विन्थ्यो वर्धितकमिति । वदन्यतररुपारोग्य व्याख्येयम् । मेयोमेषादपसर्पतीत्यकस्य मेघस्य कर्तत्व- विवक्षा परस्यामादागत्वविवक्षा। यदा तु मेधावपसरत इति प्रयोगस्तदा- ऽवध्यन्तरमपेक्षणीयम् । स्वादा "सरितेनाधिकार" गौयोऽप्यर्थो रह्यत इति यवस्थापनात् । तेन बुद्धिकल्पितस्थाप्यपायस्य सत्वात् सिइम् । पूर्व हि बुझाऽधर्म सम्माप्य तसो दोषदर्शनात् निवर्तते इत्यस्यपायः। एवमुत्तरसूत्रेवपि प्रपक्षवं योध्य- मिति दिक तु निर्यिमायस्य मंतिवादपायविषये तु कारके मध्ये याचारक संज्ञान रस्याविषयस्तपादानम् इति तदेव भूषमा पित्यप्रयोगनम् ।

·899 महाभाष्यप्रदीपोद्योत । (घ१ पा ४ । या ३) (भीत्राधीनां भयहेतु ।१18 ! २५।) भौत्रार्थानां भयहेतुः । १। ४ । २५ ॥ सूचे भौचाब्दी भावक्किबन्तौ । चौरेभ्य इति पाठे प्रजा- धपान्तो बोध्य । घुरा स्तेय गोलमम्य इति पान्तो वा ॥ - भोत्रार्यानो भयहेतु । १ । । । २५ । घोरादिभेति । त्रायते वा । धनिराशान भयम्। धनिष्परिहारस्वायम् । बनिरहेतुरधापादामम् । "भौत्रार्थाना भयहेतु" इति सूत्रात् । घोरापादानकानिए ज्ञान तदपा मौत्रार्थाना भयहेतु । १ । । । २१ । पय योग शक्योऽवतुम् । कप स्केभ्यो विभेति दस्युभ्यो विभेति धौरेभ्यस्तायते दस्युभ्यस्त्रायत इति । भौधार्याना भयहेतु । १।।२५ । कथमिति । भा। भयम् छाकुलीभाव । प्राणम् अनर्धप्रतिघात इति सत्र च नास्ति मुस्थोपाय भीत्रार्थाना भयहेतु ।।३।२५ । भय भी त्रागा पा मयार्थानां . भौत्रामा भयहेतु ।। 81 २५ । भय भी नाम का सम्पदा दिवाद भावे क्षिप् । भोत्रौ ध! येशा ते भोवार्था । पयोपयोगापेक्षया कारकापेक्षया चेत्याह "विभेत्यर्थाणामित्यादि। पत्र विभेवि वायति शादौ तदर्थयोर्वतते तदर्थोऽयेषामित्यर्थ । प्राण बाधकेभ्यो रक्षण बाधकास भयहेतव इति पार्थानामपि भयहेतु कारक भवन चौरस ·७७७ महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । (मोवार्थाना भयहेतुः ।। 1 २५।) (थ. १ । पा. [या. ३) अनर्थप्रतिघात इति । (क) अनर्थश्च भयं तद्धतचोरः इति त्राणार्थानामपि भयहेत: कारकं सम्भवतीति बोध्यम् ॥ भाष्ये पश्यति । (भा) दानकानिरपरिहार इति शोधः। सूत्रे भयहेतुरित्यस्य भयेक देशानिए हेतु- रित्यर्थः । यजन्यं भयमेव न प्रसिद्ध तत्र पञ्चमी न भवत्येव । तस्या इयत्त्वे तु हेतुत्वारोपेण सा । एवमेव अन्तरिक्षण जुहोति परमाणु न पश्यती- TE तावदटकेभ्यो विभेति दम्यभ्यो विभेतीति य एष मनुष्यः प्रेक्षापूर्वकारी भवति स पश्यति यदि मा सकाः पश्यन्ति ध्रुवो मे म्युरिति । स बुट्या संप्राप्य निवर्तते । तत्र "भूवममायेऽयादानम्" (१।७ । २३) इत्येव इति प्रश्न. । प्रेक्षापूर्वकारोति । भा। बुद्धिष्यवस्थापितोऽभापायोऽस्तीति भावः। तत्र नित्य भये विभेत्यादयो वन्ते इत्युपातविषयमेतदयादानम् । धोरेभ्यस्वायत इत्यनपरिहाराय निवर्तयतीत्यर्थः। चोरमध्यगतस्यापि भावार्थाना च योगे भय हेतुः कारकममादानं स्यात् । घोरेभ्यः उदिते इति"। चोरयतेः पघाचि चोरण! कधिचौरेभ्य इति पाठ'। तत्र खार्थिकप्रज्ञाद्यया । नादिय वा पुराशब्दः पश्यते स पाप्रत्ययादित्यम्य "कासन्यो युनि"ति युगि बाधक प्रा समादेव निपातमादकारप्रत्यये पिनुकि प शुत्पायते । ततधुराहोयं शोलमयेति ते स एवार्थी मवति । "विभेतीति" मिमी भये जुहोत्यादि। "अजित" इति ·998 महाभाष्यप्रदीपोद्योता। (अ.१मा. ५ | ग्रा.३) (भौत्रार्थाना भयहेतुः ।। 8)२५) विचारयतीत्यर्थः ॥ ननु निवृत्तेरेव वारणवाद् वारणार्थाना- मित्यनेन सिद्धिरिति कुतो नोकमत आहे वारणार्थानामिति । (क) अनौसितत्वात् । (के) तद्धात्वर्थप्रयोज्यफलानाश्रयत्वात् । त्यादेशपतिः। यारोपितस्यैव निषेधादबोधाच । भाष्यातु भयपूर्विका बाणपूर्विका च निवृत्तिविकाधारयोरर्थः बुद्धिप्राप्तचोरामादानिका प्रत्यासत्या नद्यपूर्विका नित्तिस्तदयादानिकानिरपरिहारपलिका निवरी- सिद्धम् । र धौरेभ्यस्त्रायते दस्युभ्यस्त्रायते इति घ एघ मनुष्य. प्रेक्षा- पूर्वकारी सहदु भवति स पश्यति यदीमं धौरा पश्यन्ति ध्रुवमस्य बध- पाणे चोरसम्पर्कफलस्य वधधन्धनापहरणादेनिवर्तनातेभ्यो निवर्तयतीत्यु- चते : "वारणार्थानामोशित" इत्यनेनाघापादामसंज्ञान प्राप्नोति चोरा- विभेति रक्षति वा त्रायते भय हेतुग्रहणं चिन्त्यप्रयोजनम् । पारण्ये विभतीत्यादौ तु परत्याधिकरणसंज्ञा ! योविजोमय चलनयोः । तौदादिकानुदातेत् । “घरण्य इति" यत्र तत्स्थेभ्यो इक्षादिभ्यो भयं नारण्यात् । नमु ध्रुवमित्यनुवर्तिप्यते न चारण्यमवधित्वेन विवक्षितम्परत्वाचाधिकरणसंज्ञैव भविष्यति । सत्यम् । पूर्वस्वायं प्रपञ्च । कथं भयादिपूर्विकायां निस्तो भ्यादयो वर्नन्ने विभेतीति कोऽर्थ । मोत्या निवर्तते इत्यर्थ । वायत इति को ऽर्थ 1 धोरलताद वधादेवाणेन

·..
महाभाष्यप्रदोषीदद्योता।
(भौत्राधाना भयोतु ! ₹18 | २५ ।) (य१ । पा ४ । था.)
इदं वचनमिति । (कै)
प्रत्याख्याने तु षष्ट्या अनभिधानानिवृत्तिया ॥ क्रिया प्रति
जनकलेम विवक्षायामेषा मजा । सम्बन्धित्वेन विवधायां तु षष्ट्या-
मिष्टापत्तिरेव सूत्राणि प्रपञ्चार्थान्येवेति हरयः ।।
नेति ध बोध इति लभ्यते। चोरमध्यगतोऽपि तत्सम्यक्रमणयधादिति
वर्तनाभ्यो निवर्तते इत्युचाते । एतविषयेऽयि हेतुत्वायादानस्वाविवक्षायो
घठो भवत्येवेति बोध्यम् ।
बन्धनपरिमोप्रा प्रति ! स बुझा संप्राप्य निवपति ] त "ध्रुवमपाये-
ऽपादानम्" (१।।२४ ) इत्येव सिद्धम् ।
णामनोशितत्वात् । सूत्रारम्भपक्षे सु कारकशेषत्वात् पर्चा प्रामाया-
मिदं वचनम्।
"कस्य विभ्यति देवाच जातरोधश्च सयम" इति
रामायणलोकस्त कस्य सग इति योरन
निवर्सयतीत्यर्थ कथ सहि पोरमध्यवसिमि घोरेभ्यो विभेतीति प्रयोगो
खात्र निरिस्ति । अत्रापि भोया मिवर्तितुमिफतीयों इएष्य । तदेव
बुद्धिपरिस्थितोऽपायोऽस्तोति उपासविषयमिदमपाराममिति। तत्र एव
प्रयोगप्रपधे किमवयवर्थानु पारे।

·महामाध्यपीपोद्योत । ७८९ (घ १ । पा है। या ३) ( पराजेरखोटः ।। ४ । २६1) पराजेरसोढः । १।४।२६ ॥ असोढ़ग्रहणादिति । (क) अब कालोऽविवक्षितस्तेन पराजेय्यत इत्यपि भवति ।। पराजेरसोट । १ । ४ । २६ । अध्ययनात् पराजयते । कृत्वसाध्यत्व- धौसमानाधिकरणस्तहिषयकोत्साहाभावो धातोरर्थ । विषयोत्रापादानम् । "पराजेरसोढ" इति सूत्रम् । अध्ययमापादानको देवदत्तकत्र्तक उत्साहा- . परानेरसोढ।१।8। २६ ॥ व्ययमपि योग शक्योऽवक्तम् । कथम् पराजेरसोढ़। १। 8 | २६ ॥ पराजि क्वचिदभिमत्र वर्तते यथा पराजेरसोढ । १। 8 । २६ । परा पूर्वस्य जयते प्रयोगेऽसोटो- ऽह्योऽपादान स्यात् । अध्ययनात् पराजयते ग्लायतीत्यर्थ । घामकचा यम् । तत्र पद्या प्राप्तार्या वधनम् । असोठ किम्। शत्रून् पराजयते पराभेरसोट ।११।२६ पत्र धातु पाठयतस्य गौत्येतावन् मात्रस्यानुकरणं ततः परापूर्वी नि परागिरित्युत्तर पदलोपो समासी अशष्य' । मनु प्रकृतिवदनुकरण भवतीत्यधातुरिति प्रातिपदिकसंज्ञाया प्रतिषेधात् धनुषन्तत्वात् समासो ग प्राप्नोति । नाप्रतिषेधात् । नाय प्रसन्यप्रतिधेध धातोर्नेति किं तईि पर्युदासोऽय यदन्यद धातोरिति ·६८२ । । महाभाध्यदीपोद्योत । ( पराजेन्सोट । १७ । ६ ।) ( था। या. ३) न्यूनोभावेति । (2) शनिवैकल्येत्यर्थः ।। पद्यामिति । (कै) तत्सम्बन्धिप्रतिवेकन्यमित्यर्यादिति भावः । भाव इति भोध । तत्पूर्विका निवृत्तिरिति वा । धून पराजयते न्यध तिरस्कारानुकूलो व्यापागे धात्वर्थ 1 माघे यनिएं धात्वयं । अध्ययनजन्य. मनियमिति बोध इति तु न यलम् । तथा बोधानानुभवात् । असोठसम्देन अध्यपना परागपत इति । य एष मनुष्य प्रेक्षापूर्वकारी भवति स शन पराजयवे रति । TT तु यसोदयह यान् न्यूनोभासिएंधते । अध्यापनात् परागयते सति । अध्येतुं ग्लायतोन्य । पत्रचा सम- अभिभक्तीय बसोदा इतिहायों भूतकामोऽविक्षिततेन यध्ययनान पराप्यत इत्यादिसिद्धम् । वस्तुतस्तु पमोहमद या शन् पराश्यत पच परत्वात् कर्मसंचामि । राने पराभेरिति ह "nिt ·महाभाष्यप्रदीपोद्योत । (य१ मा | था ३) ( पराजेरसोढ़ । १ । ४ । २६ ।) निहत्त्यङ्गे इति। (क) षष्ठीममाम । शक्तिवैकल्येन ततो निवर्तत इत्यर्थात् ॥ - तदर्धालाभाच्च। प्रेक्षापूर्वकारौ मनुथोऽध्ययनम्य दु खत्वदुर्धरस्वादिप-लोच्य बुध्या प्राप्य ततो निवर्तत इति भाध्येण सर्वथाध्ययनाप्रवृत्तावपि यस्य प्रयोगम्य इयतया तघानियस्याध्ययनजन्यत्वासम्भवाच । पश्यति दुखमध्ययन दुर्धर घ गुरवश्व दुरुप चारा ति । स बुझ्या सप्राप्य निवर्तते । तब ध्रुवमपाये ऽपादानम् । (१६8 । २४) इत्येव सिद्धम् । कत्वात घद्या प्रामाया वचनम् । पूर्ववदस्यापि प्रत्याख्यान नित्यने पराजये पराजेवर्तनात् । ने" इतिवत समर्थनीयम् । यत्तु परत्वात "वेर्डिति" इति गुण इति हरदत्तेनोक्तम् तत् सूत्रमाव्यादिविपद्धमिति प्रागेव प्रपचितम् । त्यर्थ । यकर्मकसायमत्रार्थे तत्र पद्या प्राप्ताया वचन प्रत्युदाहरणे त्वभिभव वर्तते ! विपराभ्या रित्यत्रार्थ दयेऽपि वर्तमानम्य ग्रहणम् । थयमपि प्रपञ्चो न्यूनोभावपूर्विकाया नित्वौ रत्ते सिद्धम् । अध्ययनाद पराजयते कोयं न्यूनोभावेन ग्लान्या । ततो निवर्तत इत्यर्थ । तेन प्रत्युदाहरणे परत्वात् कर्मसज्ञा भविष्यतीति न चोदनोयम् ।

·महाभाध्यप्रदोपोद्योतः। (वारणार्धानामौषितः । १18 | २७।) (अ.१ 1 मा. [ था.३ वारणार्थानामौप्सितः। १। ४ । २७ ॥ अध्याप्नुपपादक 'यस्य खल्विति (भा) भाष्ये ॥ ननु धात्वर्थजन्यफलशालिवरूपीमितलं सर्वत्राप्यस्ती- त्यत पाह "यम्य तु खलु" इति उपलब्धभाष्यपुस्तकेऽस्ति पर विवरगो यस्य खलु" इति पाठोऽस्ति। वारणार्थानामोहितः।।।।। २७॥ वेभ्यो गा धारयति । वारणार्थानामोचितः ।। 101 २७१ किमुदाहरणम् । माषेभ्यो गा वारयति । भवेद्यस्य माया ने गावस्तस्य माया थिना म्यु । यम्य तु वारणार्थानामोहितः।१18। २01 किमुदाहरणमिति । भा। ख्याति मन्यमानम्य प्रयः। भवेद्यम्येति । भा । यम्यात्मीया मापातम्यान ईशिता इत्यर्थः । थभिप्रेतपर्यायमौशित शब्दं मन्यते । यम्य वितिभा। वारणानामौभितः ।। २७ दारमार्थामा प्रयोग किया वारणानामौमितः । १।।।२० मतदोयममयभिप्रेत- पर्यायनाम्या यवामामामोरे गा पाकोपाल एक स्थान ·महामायप्रदीपोद्योत । ७५ (य. १ । पा. ४ | घ्या ३) (वारणानामौभितः ।१।।।२01) अभिप्रेति ॥ (क) आप्तुमिष्टा इति। (के) वारण प्रवृत्तिविघातः म च तयापारजन्यतत्पन्नाभावप्रयो- जको भक्षणादिजनकव्यापाराभावानुकूलो व्यापारः क्वचित् कचित् नद्यापारजन्यतत्फलाभावप्रयोजक' मंयोगानुकूलव्यापाराभावानुकृत- व्यापारः । एवं च नद्धात्वर्थप्रयोज्यफलाश्रया इत्यर्थस्तदाह मानशविति। (क) नागाभावरूपफलेन व्याप्नुमिया इत्यर्थः । नागाभावय भक्ष्य- माणभावापर्यवसवस्तस्य च फलस्य धात्वर्थवपर्यन्तं नाग्रह. । माथ- चमेर्माणवक वारयति । कूपादन्धं वारयति । भक्षणसंयोगादिजनक- खलु गावो न माषा कथं तस्य माषा ईप्सिता स्यु । तस्यापि माषा रवेशिताः । व्यातचेप्सिता यवेभ्यो गा वारयति । इह कूपादन्छ वारयवाति यस्यात्मीया गाव परकीयास्तु माधास्तम्य म तु ईभिता । तस्यापोति । भा। ईप्सितशन्द क्रियाशब्द व्याथीयते न तु रूढिशन्द | तत्र वारण- फियया परकीया यपि माषा वारयितुरामिया भवन्ति माननेते व्यामिएं कारकमपादान स्यात् । यवेभ्यो गा वारयति दृ 'वरणे विपर्यये न खल्वस्यैतदभिप्रेतं यदुतात्मीया गाव परकीया न्यवान्मा घसनिति माभूवन्यवा वारयितुमोमिता वार्यमाणाना तु गवामीसिता । 0 ·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। ( दारणा नामोसितः । ९ ।। २७1) (बा.१ । पा. 8 ( या. ३) माशे हि मति राजभयमधर्मश्च स्यादिति भावः ॥ नन्वेवं माषा एवेति भाव्यात् गवामौमितत्वभावो लम्यते इति सुतरामौप्सित- तमत्वाभावेन कर्मत्वाभावाद् द्वितीया न स्यादत शाह भिन्नकम इति । (क) गवादिनिष्ठयापाराभावस्यैव मुख्यतयोद्देश्यत्वेन नदाश्रयत्वेनेच्छा- विषयत्वात् तासां कर्मवमिति भावः ॥ ननु पूर्वोदाहरणदस्थ को विशेष इत्यत आह अन्धेति ॥ (कै) मनु नदसम्बन्धिनस्तस्य कथं तदीप्सितवमत शाह J व्यापाराभाषानुपूलो व्यापारो धात्वर्थः । यभावप्रतियोगिण्यापारमन्यमला- श्रयोऽत्रापादानम् । “वारणानामौप्सित." इति सूत्रात् । वारणार्थ- भूपे पादानसंज्ञा न प्राप्नोति । न हि तस्य फूप ईप्सितः । कस्त। धन्धः । तस्यापि फूम एपेप्सितः । पश्यत्ययमन्धः कूर्म मा मापदिति । अथवा इत्येतेभ्योऽसौ गा वारयति । माया एवेति । भा! एनकारो भिनकमः । सिता एवेत्यर्थः । कूपादिति । भा । अन्धसम्बन्धे कूपस्य न विनामो मारप रात्रभमिति । कस्तहन्धि इति । भा। प्रत्यनुकम्पायाः सट्टावात् चुरादिः । प्रवृत्तिविघातो वारणम् । ईमित इति किम् । यवेभ्यो गाँ मवात्र विशेष ।' श्रुत. कर्तुरोशितः इति नई म स्याद घर्माणपक वारपति । कूपादन्यमिति । नयमिकूपो वारयितुर्वार्यमाणस्य वाभियतो ।

·659 -- महाभाध्यप्रदीपोद्योतः। (प्य. १ । पा. | था. ३) ( वारणार्थानामीसित । ११ ।२०1) तं प्रतीति । (क) माषाणं राजभयात् दूतो नाजाभावरूपफनाश्रयत्वेन गोरखा- म्यभिप्रेतत्वे ऽप्यस्य कथं तत्त्वमत शाह वारणक्रिययेति । (क) क्रियाशब्दस्य ग्रहणात् कूपम्यापि तसंयोगाभावरूपफलाश्रयत्वा- दिति भावः ॥ गमनादिक्रिययेति । (के) वारणधात्वर्थघटिकयेत्यर्थः। अत्र परे भवणादिजनकव्यापारा- भावानुकूलव्यापार एव वारयतेरर्थः। एवं ए वारणार्थकधातु- धात्वर्धमलाश्रयत्वमात्रेमितत्वम् । तेन भक्षणसंयोगाद्याश्रयत्वाद्यवादौना- मपादानत्वम् । अनुकूलता चात्र योग्यता रूपैव ! तेन प्रतिसिहे गति यचैवास्यान्यत्रापश्यत ईसवं कूपेऽपि । इह य माणवकं वारयतीति माणदकेऽपादानसंशा प्राप्नोति । कर्मसंज्ञान वाधिका भविष्यति घमावपि सस्यश्चितत्वं मन्यते । तथापीति । भा। वारणक्रिययातुमिए इत्यर्थः । अर्षति । भा। ईप्सित इत्यनेन कर्मणा कर्तुमावस्याक्षेपानिवार्यमाय- स्थान्धस्य गमनादिक्रियया कूप यामियो भवतीवि प्रवर्ततेऽपादानसंज्ञा। वारयति क्षेत्रे। नन्दिह परत्वादधिकरप्संज्ञा भविष्यति वेऽमोपितग्रहये क्रियाशब्दस्य तु ग्रहणे वार्यमावस्या धागमनादिक्रियया यूपादेराप्यमान- स्वात् सिध्यति । व्यन्धवापश्यदपि गन्तव्य निगमिपति ! अन्यथा , ·Q८ महाभाध्यप्रदीपोद्योत । ( वारयायामामाप्ति ।१।२७।) (ध १। पा8 | या ३) प्रतिपाद्ययापारजन्यफलाश्रयत्वमेवामितत्वमिति भावः । नन्वेव- मपि प्रधानकषुरपौमितत्वात् कथमेतत्प्राप्तिरत उक्त कर्तुमावस्येति । (क) कर्तृयहण चोपलक्षणम् ॥ नबन्धस्य पदार्थाजानाभावात् कथ तद्विषयेशा इत्यत श्राह अन्धस्य चेति ॥ (क) मामर्थ्यगम्यस्यैव प्रकर्षस्यानाश्रयण न पात्तस्य इत्यत उक्रम मन्यत इति ॥ (क) भक्षयत्वमि व्यय वारयति नधामि न निवर्चत इति प्रयोगसिद्धि । ध्यप्रयत. वारणेऽपि अयं प्रयोग । यदीमा गावस्तथा गच्छन्ति ध्रुवं सस्य नाशस्तनाग्रेड- तह वाधिका स्यात् । तस्माद वक्तव्यम् कर्मणो यदीप्सितमिति । ईप्सि- तेभितमिति वा । वारणार्थेषु कर्मग्रहणानर्थका कत्तुरोशिततम कर्मेति अन्धस्य च प्रत्यनुमेयेमा तदाह "यन्यत्रापश्यत" इति । भा। पन्धस्ये त्यर्थ । स पश्यपि गन्तव्य निगमिति । अन्यथा न चित्तस्य प्रति स्यात् । इदानीमतिप्रसङ्गमुद्भावयति । शारिति । भा। कर्मसज्ञानेति । गोषु ईमिततमत्वप्रयुक्ता कर्मसज्ञा। सत्यम् । चिन्त्यप्रयोजनमेवेशित- कचित्तस्य प्रवृत्तिा स्यात् । यवेभ्यो गा वारयतीति । स यावरणे चुरादि । अथात्र गवामपादानसज्ञा कमान भवति ईभिततमोऽपौभितो भवत्येव ·००८ महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (घ. पा. प्या. ३) ( वारणार्थानामौपितः।१।।२८1) तपौपितमाषाणां न गवादीमितं नापि तस्यापादानव- मिष्टमन पाह वारयितुरिति ॥ (2) यदीप्सितं कर्मेति । (क) कर्मशब्दो चि मियापरः। ईमितो यो धात्वर्थ इत्यर्थः । तस्य यदीप्सितमिति। (क) तजन्यफलाश्रय इत्यर्थः। भवादिजनकव्यापारभावस्य हि नागाभावान्धायतनादिफलमिति भावः । एवं च पूर्वोतममाधान- दयाभिप्रायकं लवणयं योध्यम् । एतेनार्थभेदापब्दभेदमाचे - धर्मो राजभयं च बुद्या प्राप्य निवर्तयतीति भाग्यात् । उहाय्यापाराभावानु- फूला निवर्तना घ तम्मते धात्वर्यः । व्यन्त्येऽभिमुखदेशगमनत्वेनान्यस्य कूप- वचनात् । वा। वारणार्थेषु कर्मग्रहणमगर्थकम् । किं कारणम् । "क रोमिततमं कर्म" (१18 | BE) इति वचनात् । कतुरोमिततम कर्म भा। परत्वादिति भावः । कर्मसंज्ञाया बवकाशो वारणार्थेभ्योऽन्ये धातवः । पादागसंज्ञायास्त प्रकर्षरहितमौक्षितम् । ईमिततमस्य तु उभयप्रसरे परत्वात् कर्मसंज्ञा। थमावपोति । भा। कारकाधिकारे प्रकर्षा न यथा अमतमोऽपि अश परत्वात् कर्मसंज्ञा भविष्यति कर्मसंज्ञाया व्यव. काश वारणार्थेभ्योऽन्यत्र धपादानसंज्ञायास्त प्रकर्षरहितमोपितम् ईप्सित- ·महाभाष्यपदोपोद्योतः। (वारणार्थानामौसित ! 1121) (प.१। पा. था.३) लक्षणदयकथममयुक्तमित्यपास्तम् ॥ ननु प्रकविवरणेन अनव- काशवादिदमेव भविष्यतीत्यत आह प्रकति । (कै अयं भावः। तरवादिः प्रवृत्तिनिमित्तगतप्रकर्ष विधीयते । प्रतिनिमित्तं चाचेच्छा तस्यां स्वतः प्रकर्षमम्भवेऽपि व्याख्याना- विशेषणीभूतयाप्तिगतः स टधाते व्याप्तिप्रकर्षय प्रष्टतधात्वर्थप्रधानी- भूतव्यापारप्रयोज्यधावफलीयलरूपः । एवं च शतधालर्थप्रधानी- १ "प्रकृतधाय" इत्यारभ्य "सिद्धमेतत्” इत्यन्त नास्ति क पुस्तके। पतनमिच्छाविषयः। एवं नान्तरोयकविषयभोजनप्रसाको तदारणकर्तरि इत्येव सिद्धम् । अयमपि योगः शक्योऽदक्तुम् । कथं माघेभ्यो गा वारयति इति । पश्यत्ययं यदीमा गावस्त्र गच्छन्ति ध्रुवं सस्य विनाश सस्य विनाशे , विवक्ष्यने इत्यतन्तं तमनिर्देभं मन्यते । कर्मणे यदीप्तिमिति। भा। तत्र कर्मसंज्ञा निमित्तमेवापादानसंज्ञाया इति माणवके प्रवर्तते । ततस्त- स्पेशितस्यामेरपादानसंज्ञा इत्यर्थ । ईसितेभितमिति । भा। वारयितुर्य- दौहित कर्म तस्य यदीपितमित्यर्थः । षषधा घात्र सभास' । व्यन्यथा समस्य भयप्रस परत्वात् कर्मसंज्ञा । अयममि प्रयः । अस्ति यत्रापि बुद्धियवस्थितोमाय कथं पश्यश्चय यदि गाव क्षेत्र गच्छेयधं सस्य विनाश ·८९ महाभाष्यप्रदीपोपपोता। (थ.१ । पा.व्या.२) (धारयाधानामोशित: 11२01) भूतय्यापारप्रयोज्यधावफसाश्रयत्वमौमिततमत्वं तप नामाविति ॥ ननु' कर्तग्रहणात् मिद्धमेतत् प्रकासुधे इवेग्मितेति कर्ममा,फ - राक्षेपेणेव मिद्धे पुनः कर्तृगहणेन मते धात्वर्यमधानीभूतय्यापा- राश्रयस्येव यहणादिति अन् । लघुना नमग्रहणेन क रित्यस्य प्रत्यायाने तात्पर्यादित्याः ॥ भाग्ये पश्यत्ययमिति। (भा) विचारयतौत्यर्थः ॥ विधा वाश्यतीति प्रयोगो भवत्येव । विधस्य विषत्वेन इछाविषयला. भावेऽपि भक्ष्यत्वेन रछा विषयषात् । धर्मक्षेव राजभयं पास बुद्या संप्राप्य निवर्तयति । तत्र ध्रुवमपायेऽपादागम् (१३8 । २8 } इत्येव सिद्धम् । क्लेग पूजापामिति निषेध. स्यात् । करिति । भा। प्रकर्यप्रययोपादान- सामात् कर्मसंज्ञायां प्रकर्षा विपत एव । तत्र यो संश्यो. साद- काशयोः परत्वादौशिलतमस्य कर्मसंहा। सस्य विनाधर्मश्च राजभयं प स बुया संप्राप्य निकायकोयतो न चोदनीयं प्रयुदाहरये क्षेत्राधिकरणसंझा भविष्यतीति ।

·०६२ महाभाध्यप्रदीपोद्योतः। (धन्तो येनादनिमिच्छति ।११४१२८१) (.१ । पा. Bा था. ३) अन्ती येनादर्शनमिच्छति।।४।२८|| "अन्तर्द्धि" व्यवधानम् “यस्य च भावेन" (२।३।३०) इति मन्तमौ ॥ व्यन्तों येनादणूनमिति।।। 8 । २८॥ मातुनिलीयते कृष्ण । । घ्यन्त| येनादर्शनमिच्छति । १। ४ । २८॥ व्ययममि योगः शक्योऽ- यन्ती येनादर्शनमिच्छति । ११।२८॥ अन्तर्धते इति । भा। तिरोभवतीत्यर्थः। प्यन्तों येनादर्शन मिच्छति।१।४।२८ ॥ यन्तर्धाविति सामी येनेति कर्तरि तोया । न च द्योगे घष्ठीप्रसङ्गः । उभयपामो कर्मण्ये- चान्त) येनादनिमिच्छति । १18 | २०, यन्तर्धाविति नेयं निमि- तात् कर्मयोग इति सप्तमी । यथा हि वेतनेन धान्यं लुनासोत्यत्र घेतनस्य খাৰ যীনবি নইমুলমিনীনি স্থান্ধমযাভনলালধি- योगणे नास्ति । यथादर्शनम्य यत्कर्म चामाण्य यात्मनोऽदर्शन मितीति तेगान्तहियोगऽस्ति यस्यवादर्शनं तस्यैवान्तर्धानमित्युचते । एवममि मिमि. तात् कर्मयोग इति किं निमित्तं मन्नते। कारणं प्रयोजनं वा । कारणं चेप्लान बद्ध । यत्रापि प्राप्नोति य एव वझते तत्रैव माद्यमिति तस्मात् प्रयोजनम्य तत्र ययम्। यथा चणि होपिन सन्ति इति धर्मदोषि- ·महाभाष्यपदीयोद्योतः। (१.१ मा. ४ । प्या. ३) (यन्त येनादर्शनमिच्छति।११।२१) येन (मा) इति मौनौ हतीया। उभयोः प्रयोगाभावेन "उभयप्राप्ती" (२।३।६६) इत्यस्यामवृतः। उभयप्रयोगे एव तत्प्रतिरिति "श्रात्ममाने" (३ । । ८३) इति सूचे भाये स्परम् ॥ अन्तईि- निमित्तकं यत्कर्टकमात्मकर्मकादर्शनमिच्छति तदपादानमित्यर्थः ।। नन्वन्तर्धत्त इत्यस्य विभजत इत्यर्थे पादानत्वं मिद्धतीत्यत आई कृष्ण कर्मकदर्शनाभावप्रयोजक देशविपरीषस्थितिर्धातोरर्थः। धात्वर्थदर्शनक- वक्तुम् । कथम् उपाध्यायादन्तर्धत इति । पश्यत्ययं यदि मामुपाध्यायः वेति नियमात् । व्यवधाने मति यत् कत्तकस्यात्मनो दर्शनस्थाभावमिच्छति वत् कारकमपादानं स्यात् । मातुनिलीयते कृष्ण , लोऽश्लेषणे देवादिकः। সময় সয়ল। ছ অনুধামহর্মল হয়। অনছি खत्यसो न दृश्यते । तस्माद्विषय सप्तम्येषा सत्सममो वा । येनेति करि हतीया। ननु च दर्शनेन योगात् कर्तृकर्मणो कृतौति पश्याभाष्यम् । उभयप्रामौ कर्मण्येवेति नियमात् तौया भविष्यति कर्म त्वत्रादर्शनस्थात्मा। गन्धात्मने इति २ श्रूयते । मा श्रावि येनादर्शनमिच्छतोयुक्त कस्येत्यपेक्षा- यामामन रति गम्यते । अन्तर्धिनिमितमिति । अन्तर्धिना कारणेनेत्यर्थः । লিমিদহ্মা যমুন্ন ষষমঘমবমিনি সুমা। অথবা ৰঙ্গীহি दर्शनस्य समानाधिकरणं विशेषणं सूत्रेऽनुपातोऽपि सच्छन्दो यत्तदोनिया सम्बन्धात् लभ्यत एवेत्याए । तत् कारकम्" इति। "व्यतर्धत्त" इति । तिरोभवतीत्यर्थः। “निलीयत्" इति । लो प्रक्षेपणे देवादिकः । 100 ·Pre महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (चन्ता येनादनिमिछति।।8। २८१) (ध है। पापा.३) तिरोभवतीति। (क) आत्मकर्मकोपाध्यायकनुकदर्शनाभावेच्या तिरोभवतीत्यर्थः । मित्तिपूर्वकनिरोभरने धातोश्तेः "ध्रुवम्" इति सूत्रेणेव सिद्ध मिति बोद्धम ॥ ताप्रापादानम् । तत्पूर्वकनितिधातोरर्थ । तब मातुरुपादानवेगाग्यय इति भाष्यमलम् । दर्शने माटककत्वप्रायासतिगम्यम् । पश्यति ध्रुवं प्रेषणामुपालम्भो वेति । स बुझ्या सप्राप्य निवर्तते । तत्र ध्रुवमपाये पपादानम् (१। 3 । २४) इत्येव सिद्धम् । यभान्ताविति चिन्त्यायोमम् । म दिदृक्षते घोरन् इत्यत्र हि परत्वात् कर्मता सिद्धा। इच्छतौति किम् । इच्छायाममत्या सत्यपि दर्शने यथा स्यात् । "चौरानदिदृक्षते" रति । यात्मानं से मा दादु रित्येवमर्थम् । मनु परत्वात् कर्मसज्ञा भविष्यति । सत्यम् । व्ययमपि प्रमञ्च कथं पश्यत्येव यद्यपाध्याय पश्येद ध्रुवं में मेधणमुपासम्भा वा भवेदिति म वुद्धा संमाप्य निवर्तते । येने यस्मिनसत्यदर्शनमिच्छतः शिष्यस्यैवं स्यात् । धुवमित्य- वर्तिष्यते एव ताई सूत्रस्थावाचकत्वं मा भूत् । असति हि तस्मिन् पन्त ध्रुवमपादामसंज्ञं भवति तद ध्रुवमदनमिछतीत्यर्थः स्यात् । म भ्रमिष्यति यच्छति ग तत्वमित्यवाचकं स्यात् । - ·महाभाध्यप्रदीपोद्योतः। ७८५ (प.१ । पा. । था.३) (आयातोपयोगे।१।।२९1) आखातोपयोगे। १।४।२६॥ व्यापार इति। (क) उपयुज्यते फलाय इति व्युत्पत्तेरिति भावः ।। भारम्भकाः। (कै) गौतोहणां मध्ये मुख्याः ॥ यंत्नेन प्रवृत्तिमन्तो गच्छन्तीति । (के) "प्रवृत्तिर"त्र व्यापारसामान्यं “यनेन" चनेनेत्यर्थः ॥ व्यापारमात्र इति । (क) कारकाधिकारादिति भावः ।। दूत्यम्य अति । व्याख्यातोपयोगे । १18 २३ । उपाध्यायादधौते । उच्चारणोत्तर- याख्यातोपयोगे। १18 | २८ । उपयोग इति किमर्थम् । नटस्य पूणोति । सन्धिकस्य पूणोति । उपयोग इत्युच्यमानेऽप्यत्र प्राप्नोति । एषोऽपि झुपयोगः। व्याप्तचोपयोगो यदारम्भका र गच्छन्ति नटस्य श्रोष्यामो यन्धिकस्य श्रोष्याम इति । एवं तर्जुपयोग इत्युच्यते सर्वचोप- पाख्यातोपयोगे । १। 8 ! २९ उपयोगो व्यापार स चावशियो मटोपाध्याययोरिति मत्वा पृच्छति । उपयोग इति किमर्थमिति । धारम्भका र गच्छन्तीति । र सामानिकस्थानम् । बारम्मका यत्रेन प्रतिमन्तो गच्छन्तीत्यर्थ : प्रकर्षगतिरिति । भा। व्यापारमा नये ·बद महाभाष्यपदामोद्योता। (थायातोपयोगे । १18 | २६.1) (च्य. १ मा बा.३) ग्रन्थार्थधारणार्थमिति । (क) घदा तु नटादिभ्योऽपि तथाथयनं तदा नटाछुनोतीति भवत्येवेति बोध्यम् । अयमर्थ इति। (2) उपयोगशब्दस्य तवैव रूढिरन्यच तु लक्षणया प्रयोग इत्यर्थः । नियमः। (क) भिवाचरणभूशय्यादिः । इदं च तत्तदिधाश्रवणानियमाना- मुपलक्षामित्याः । उभयथेति। (के) नटं विना गौतनवणाययोगात्तस्य तज्जनकतथा कारकलं कुल्लास- पिढवदन्यथासिद्धत्वसम्भावनया वा कारकत्व मिति भावः ॥ भाष्ये कालिको नियमपूर्वको प्रत्यखौकारानुकूली व्यापारी धात्वर्थ । उच्चारणा- योगस्तत्र प्रकर्यगतिर्विज्ञास्यते । साधौयो य उपयोग इति । कश्च साधीय'। यो ग्रन्थार्थयोः । अथवोपयोगः को भवितुमईसि । यो नियमपूर्वकः । तद्यथा। उपयुक्ता माणवका इत्युच्यन्ते स एते नियमपूर्वकमधीतवम्तो भवन्ति । किं पुनराख्यातानुपपोगे कारकमाहोखिदकारकम् । कचात्र विशेषः। धाख्यातानुपयोगे कारकमिति चेदकथितत्वात् कर्मसंज्ञाप्रसङ्गः । उपयोगग्रहयं विशिश्यामारमरियहाधम् । तेन यन्यार्थधारणार्थ यद- ग्रहणं स उपयोगा। अपवेति ! भा। उपयोगशब्दस्यैवायमों नियमपूर्वक विद्यायहणम् । किं पुनरिति। भा। उभयथा सम्मावाहोमनाथ पतः । यद्यपकामवौति ।मा। यथा पर्ष रक्षादपकाम्न म पुनरो नति ·महामाध्यप्रदोपोड्योतः। (.१ । पा. था.) (याख्यातोपयोग।१18 | २६1) अनुयोगे इति। (मा); नियमपूर्वकश्रवणे इत्यर्थः ॥ कर्मसंज्ञाप्रसङ्ग इति । (भा) अपादानादिभिरसकीर्तितत्वं च ' तत्प्राप्तिपूर्वकाविवक्षायामिव सर्वथा तदमाप्तरवपौति तात्पर्य्यम् । कर्मयुक्रांगोऽपि सत्र परिगणन- स्तभ्य एवेति बोध्यम् ॥ अस्तु तर्हि कारकमिति। (भा) गौतदारा नस्य तन्जनकत्वाद् द्वारेण द्वारिणो नान्यथामिद्धि- रिति तदिववेति भावः ॥ - अयोग्त्रापादानम् । स्ययादामत्वेनैव बोधः सर्वन । उपाध्यायाधिसरन्तं ग्रन्थमधीतेरर्थः । तिप्रसङ्गचामभिधानदारयोय इति भाग्यमतम् । वा घाख्यातानुपयोगे कारकमिति चेदकथितत्वात् कर्मसंज्ञा आनोति (१) 8 J५१), अस्तु सहकारकम् । यकारकमिति चेदुपयोगवच- नामर्थक्यम् । वा । यद्यकारकमुपयोगवचनमनर्थकम् । व्यस्तु वर्हि कारकम् । गनु घोफमाख्यातानुपयोगे कारकमिति चेदकथितत्वात् कर्मसंज्ञाप्रसङ्ग इति । नैष दोषः । परिगणनं तत्र क्रियते । एवं सूब्देऽमि प्रसंग इत्यर्थः । सन्ततत्वादिति । भा। शब्दस्य थ्यनका ध्वनय उपाध्यायेनोत्पद्यमाना भिन्ना बपि सादृश्यानत्त्वेनाध्यवसीय- मामा श्रोतु मन. पुनः श्रोत्रप्रदेशं गच्छन्तो व्यक्तिस्फोटरूपं जातिको. टरूपं वा शब्दमभियनयन्तीत्यर्थः । बघवेति । भा। यथा चाला- रूपं ज्योतिरविच्छेदेनोत्पद्यमानं सादृश्यात् तत्वेनाध्यवसीयमानं सन्तत" ·महायप्रदीपोपचीसः। (याख्यातोपयोगे ।११३१२८1) (च.१.पा.पा.२) अपकामति तस्मात्तदध्ययनमिति । (भा) अधीयमानवायनासमध्ययनमित्युच्यते । एवं तापक्रमानित- विशेषाअथवादुपायायस्यापादानवं मिद्धम् । उपाध्यायादपक्रान्त भन्दमातमुपादत्ते इत्यादिति भावः । सम्दानामपक्रमणं न युतमिति मारते यद्यपेति ॥ (भा) . शब्दस्य व्यञ्जकाध्वनय इति। (क) पुनः पुनरुत्पाद्यमानत्वेन मन्ततत्वमिति भावः ॥ ननु तेषाँ भिमत्वात् कर्ष तद्रूपानुमतस्य स्फोटम्य म एवायमित्येकमा प्रत्ययोऽत पाह सादृश्यादिति ॥ (के) यथा ज्वालारूपमिति। (क) प्रतिक्षणं विनग्यदपौत्यर्थः । दुहियापि रधि प्रच्छि भिक्षि चिनाम् इति । अयमपि योगः शक्योऽवातुम् । कथम् उपाध्यायादधीत प्रति । यपफ्रामति तस्मात्तदध्ययनम् । यद्यपक्रामति किं नात्यन्ताया- पकामति । सन्नतत्वात् । अथदा ज्योतिर्वज्ञानानानि भवन्ति । तथैवीयाध्यायक्षानानि भिमानि भिन्न शब्दरूयतामायद्यमानानि सन्तता. न्युच्यन्ते । ज्ञानस्य शब्दरूपापत्तिरिति दर्शनमत्र भाष्यकारस्य । तथा धोक्तम्। 'वायोरणूनां ज्ञानस्य शब्दत्वामत्तिरिष्यते । कैश्चिदर्शनभेदो हि वादेवनस्थित" इति ।

·OLE
महाभाष्यप्रदीपोद्योतः।
(२.१.पा.पा.१) (थारयातोपयोगे। 18 )२९)
सन्नतमिति । (क)
तथा व्यवहारविषय इति भावः । * वायोः कथित् परमायनों
गन्दतन्मात्रादिरूपाणं कथित् । कश्चिद् ज्ञानस्य शब्दावमिष्यते ॥
तदुकं हरिण
.
वायोरांना ज्ञानस्य शम्दत्वापत्तिरिष्यते ।
विदर्शन दो दि प्रवादेवनवस्थितः।
लब्धक्रिया प्रयत्नेन वारिकानुवर्तिमा ।
स्थानेम्वभिषितो वायु. शम्दत्वं प्रतिपद्यते ।
तस्य कारणासामर्यादेगप्रपयर्मियः ।
समिपातादिभज्यन्ते सारवत्योऽपि मूर्तयः ।
यणवः सर्वशक्तित्यानेदसंसर्गरातयः ।
छायातपतमः भन्दभावन परिणामिन..
खशको व्यज्यमानायां प्रयक्रेन समोरिताः।
यभायीव प्रचोयन्ने शब्दास्थाः परमायवः ।
थेदमान्तरं धानं सूप्मदागात्मना स्थितम्।
व्यये खस्य रूपस्य प्रदत्वेन निवर्तते।
स मनोभावमापद्य तेगसा पाकमागतः ।
वायुमाविशति प्रायमधासो समुदोर्यते ।
धन्तःकरणतत्वस्य वायुराशयतां गतः ।
नर्मण समाविधतेनसैव विवर्तते ।
विभज्य खात्मनो यन्योन् श्रुतिरूपैः एथम्विधैः ।
प्राणो वर्णनभिव्यन्य वर्णवेशेपलीयते।
असत्तियः शम्दः सूक्ष्मत्वाचोपलभ्यते । ( नोपलभ्यते )
यञ्जनाहायरिव स खनिमित्तापनीयते ।

·महाभाध्यमदीपोपपोता।
(घाख्यातोपयोगे । १18 1८1) (च. पा. पा.२)
"लभक्रियः प्रयोग वरिकानुवर्तिना ।
म्यानेवभिडतो वायुः गन्दले प्रतिपद्यते "
वारिका इत्यनेनेकम्मेव वायोरमेकाम्दालोपपत्तिका ॥ तथा
तस्य प्राणे व या शक्तियां च मुद्धौ व्यवस्थिता ।
विर्तमाला स्थानेषु सैषा भेदं प्रपद्यते ।
देखेवाधिमा मिविश्वस्यास्य नियन्धमो।
यत्र प्रतिभामायं भेदरूपा प्रतीयते ।
षड्जादिभेद धम्देन
व्याख्यातो रूप्यते यतः।
समादर्थविधा सर्व
शम्दमात्राः सनिधिताः।
शब्दस्य परिणामोऽयमित्यानायविदो विदुः।
छन्दोभ्य एव प्रथममेतद्दिश्वं व्यवर्तत ॥
इति कर्तव्यता लोके सर्वा शब्दव्यपाश्रया।
या पूर्वाहितसंस्कारो वालोऽपि प्रतिपद्यते।
प्याद्य करणविन्यास प्राणस्योई समीरणम् ।
स्थानानामभिघासश्च न विना शब्दभावनाम् ।
न सोऽस्ति प्रत्ययो लोके य शब्दानुगमावृते ।
धनुविद्वमिव ज्ञानं सर्व शब्देन भासते।
वागरूपता चेदुकामेदववोधस्य शाश्वतो।
न प्रकाश प्रकाशेत सा हि प्रत्यवमर्शिनी।
सा सर्व विद्या शिपानां कलानां चोपबन्धनो।
सदशादभिनिष्पती सर्व वस्तु विभज्यते ।

·८०१
महाभाष्यप्रदीपोद्योता।
(५.५। पा. Bथा.२) (याख्यातोपयोगे । ११ ।२६1)
"प्रणवः सर्वशक्रित्वाद् भेदसमर्गकृत्तयः ।
छायात पतमः शब्दभावेन परिणामिनः ।
स्वशतौ व्यज्यमानायां प्रयनेन ममौरिताः ।
अवाणीव प्रतीयन्ते शब्दाख्याः परमाणवः ॥"
सैघा संसारिणी संशा पहिरन्तश्च वने ।
सन्मात्रामप्यतिकान्ते चैतन्यं सर्वजन्तुषु ।
ध्यर्थकियास वाक् सर्वा
समोश्यति देहिनः।
तदुस्कान्तो विसंशोऽयं
दृश्यते काठकुधवत् ॥
पविभागे यथा कर्ता तथा कार्ये प्रवर्तते ।
यविभागे तथा सैव कार्यत्वेनावतियते ।
समात्रा परमात्रा वा श्रुत्या प्रक्रम्यते यथा ।
तथैव रूदतामेति तया यों विधीयते ।
व्यत्यन्तमतयाभूते निमिते श्रुत्यपाथयात् ।
दृश्यतेऽलात चकादौ वस्ताकारनिरूपणा ।
यपि प्रयोक्तुरात्मानं शब्दमन्तरवस्थितम् ।
माहर्महान्तमभं येन सायुधामध्यते ।
तस्माद्य शब्दसंखारः सा सिद्धिा परमात्मनः ।
तस्य प्रतितत्वशतद्दामनमथुते ।
मायद्य
ध्यत्ततिमा प्रयत्नेनोयमुदीरितः प्राणो वायुस्तेनसानुग्रहीतः शब्दता.
शब्दधनसंपन्यमानया प्रकाशमाषया युक्तस्यान्तःसन्निवेशिनः
शूम्दस्याविभक्तं विम्बमुपेटवातीयवां मतम् ।
101

·८.२ महामाण्यपदीयोदयात। (याख्यातोपयोगे 11 | 8 | २६।) (ध.! पापा.३) तथा "प्रथायमन्तरी ज्ञाता सूक्ष्मवागात्मना स्थितम् । ध्याये स्वस्य रूपस्य शब्दत्वेन विवर्तते ॥" "जाता" वृत्तिविशिष्टमन्त करणम् । १ "वदमान्तरं ज्ञानम्" इति पाठोऽप्यस्ति । २ निवर्तते। नाभिप्रदेशात् प्रयत्नप्रेरितो वायुरूर्वमाक्रमन् जर प्रतीनि स्थाना न्याहन्ति तेग चान्त स्थितशब्दस्य कलादिनाभिव्यक्तिरित्यपरमतम् । याचार्य खल्वप्यार "यात्मा बुद्धा समेत्यार्थान् मनोयुझे विवक्षया । मन कायानिमान्ति स प्रेरयति मारतम्" इति । पर स्याह । मनोऽभिहत कायामि प्राणमुदौरयवि स नाभेर- धन्मूर्धन्यभिहतोऽन्येन पुनरुद्यताभिहन्यमान ख इति क इति वा ध्वनि सम्पद्यत इति । सूक्ष्मो वायुरिव सर्वमूर्तीनामन्तर्वदिश्च ध्वमिरवस्थित । स एव कैश्चिदाकाश इति पश्यते । तब यथा सूक्ष्मस्य वायोर्यननादभिव्यक्ति तथा सूमो ध्वनि खनिमित्तैरभिव्यप्रचितप्रक्रियारूमः श्रोघदेश प्राम उपलभ्यत इत्यर्थ । शब्दा प्रायाधिष्ठानो बुयधिष्ठानश्च दाभ्या प्राणबुद्धिशक्तिभ्यामभि. ध्यतोऽध प्रत्याययति त बुद्धितत्वान्तरासन्निविटा शण उर्वमभिप्रटस स्तत्तत् स्थानेषु प्रयत्नानुविधाथाघातेमानित्यशब्दरूपेण विवर्तते स च प्राम- विवर्त प्रथिवीकललन्यग्रोधादिवद्वेदं प्राप्य परमिन् शब्दात्मनि भेदानुरागं सनिवेशयति ।

·-- - महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (घ. १ । पा.धा.३) (यात्यातोपयोगे । १।१ । २६ 11) "म मनोभावमापद्य तेजमा पाकमागतः" "तेजमा" जाठरेण । “पाकम्" दाहम् ॥ "वायुमाविमति प्राणमयामी समुदीर्यते" प्रमौ म वृत्तिमनोयुतः प्रापस्तदाह सर्वा च्यप्यर्थजातय सूक्ष्मरूपेण शब्दाधियाना | ता किलात्माभि- घ्यक्तिमधिष्ठानपरिणामे स प्रतिलभमाना वाव्यवाचकभावरूपेण भेदेन प्रतीयन्ते । एवं ह्याह "वागेवार्थ पश्यति वाग् ब्रोति वागेवार्थ सनिहितं सन्तनोति । वाचैव विश्वं बहुरूपं निबद्ध तदेतदेकं प्रविभन्योपमुझे" इति । सविज्ञातपदनिबन्धनो हि सर्वोऽर्थ शब्देन निरूप्यमाणो व्यवहार- मवतरति । प्यत एव घसंविज्ञातपदाना विशेषावधारणं निबन्धनपदप्रत्यय- मन्तरेण न जायते । गोपालादयोऽपि हि निवन्धनपदानि प्रकल्य गवादि- विशेषविषयं व्यवहारमोहन्ते । तस्मात् सर्वत्र शब्दायारूटो भेदवानर्थः शब्दशक्तिसंहए शब्दविषयया बुया प्रकाश्यत इत्यर्थ । यथैव मृद्धर्मसमन्वयान्मृद्दिवर्तघट व्यवस्थापयन्ति तथैवाम्नाये सम्मृत- भोग्यभोस्तृशक्तगात्मनो बहुधा करणत्वमानातं सर्वध शब्दमानासम न्वयात् । तमानायमेदाइ छन्दोभ्य इति । धन्यत्रापि । “ऋङ्मयो यजुर्मय' साममयः वैराज पुरुषो वै यज्ञस्तस्यैता लोकं एणास्तिस ध्याहुतयस्ता घयो लोका” इति । तथा "एष वै छन्दस्या साममय प्रथमो वैरान- पुरुषो योऽनमजत तस्मात् पशवोऽजायन्त पशुभ्यो वनस्पतयो वनस्ततिभ्यो दिश" इति ऋगवर्णोऽपि "वागेव विश्वा भुवनानि जज्ञे वाच इत् सर्वममृतं यच्च मत्यम्" इति । पुराकल्योऽप्याह "विभन्य बहुधात्मानं स छन्दस्य प्रजापति । छन्दोमयीभिर्माचाभियंधैिव विवेश तम् ।

·महाभाष्यदीपोद्योतः। (घाख्यासोमयोगे।1181२८) (अ.११ पा. बा.३) "अन्तःकरणतत्त्वस्य वायुराश्रयतां गतः । नर्मण समाविष्ट सेजमा सोऽपि पचते " तद्धर्मण दाहेन दाहशादेव ॥ १ तेजसेव विवत्तते । शादी वाग भूयसी येय पुस्येषु व्यवस्थिता । अधिकं वर्तते तेषु पुरणं रूपं प्रभापतेः । प्राजापत्यं महत्तजस्तत्पारिव संदतम् । धरौरभेदे विदुषां खां योनिमुपधावति । यदेतन्मगडलं भाखद्धाम चित्रस्य राधसः । सदायमभिसम्भय विद्यायां प्रतिलीयते", “भेदोश्याइविवर्तन ल्याकारपरिग्रहा। छामाता सर्वविद्यास वागेव प्रकृतिः परा। एकत्वमभिनिष्कान्ता वाइनेत्रा वाइविवन्धमा । पृथग्वदवभासन्ते वाविभागा गवादयः । घडदाग बधियानां षट्पदोधां घडययाम् । ते म्रत्युमतिवन्तेि ये वै वाचमुपासत" । "प्रविभज्यात्मनात्मानं दृष्ट्वा भावान् स्थग्विधान् । सर्वेश्वरः सर्वमय. खप्ने भोक्ता प्रवर्तते"। सर्वो हि विकार यात्ममावेति केषाश्विदर्शनम् । सच प्रतिपुगषमन्तः सनिविष्ठो वाघ व पदवभासते वस्तुतस्तस्य- कत्वादमूनवादरूपत्वाश्च व्यवहारमानमिदमन्तर्वहिरिति आपरेषां मतम् । एकस्य चितितत्यस्यायं परिणाम इत्यादि स्वमात्रा वादिनां दर्शनम् । चैतन्य भूतयोनि (नो)ति लक्षोदरसवात्रविभव्यत इन्केषां मतम् । अन्येषां तु ·०५. महाभाष्यप्रदीपोद्योत । (च्य. १.पा. 1 प्या. ३) (याख्यातोपयोगे । १।।२६) "विभज्य स्वात्मनो बन्योन् श्रुतिरूपैः पृथग विधे." "श्रुतिरूपै." ध्वनिरूपैः सहेनि शेषः । "प्राणो वर्णानभिव्यज्य वर्णेष्वेवोपलीयते" इति । "प्राणाः" मत्तिकमनोरूपान्त करणयुनः । एतावतेव जानस्य शब्दत्वमिति द्रष्टव्यम् ॥ दनं यथा महतोऽमेविस्फुलिङ्गा समा वायोरमसातचन्द्रकान्तादिभागि- न्यस्तोयधारा एथिया वासावारोहप्रसवात्ययोधा इत्येवमादिपरमाना- वादिना विद्याभाष्येभ्य प्रतिपत्तयम् । एवम्मत सर्योऽपि प्रपञ्च यथा श्रुया प्रकम्यते । श्रुत्यान्त सनिवेशिना शब्देन सुखदुःखादिभावेन प्राणिषु बहुधा प्रक्राम्यते दयते स तथैव तत्र शब्द रूटतामेति । व्यत एव तया श्रुधार्थों विधीयते निचोयते न शोर्यत इत्यर्थ । श्रुतौ सर्वमर्थतरूपं समिविर यत सा तमर्थ जनयतोव स हि तस्या प्रत्याय्यात्मनानियमवस्थित । नहि वाह्य वस्तुगत सत्त्वं श्रुतिरपेक्षते । यथा सर्वप्रदेशव्यापिक्रियायां शब्दभाव- मानुगतायामलातचक्रादिश्रुतिरवतिठमाना व्यावहारिकाण तेया शब्दाना खानुगतार्थनार्थवत्ता प्रकल्पयति । तथा च श्रुत्या कल्पितो वखाकार सन्य- प्यनुमानवलीयस्वे रूठो भवति । अत्यन्तासत्सु च शशविषाणादिषु श्रुतिरे- वार्थ नयति प्रत्यक्षविरोधेऽपि । एव च सर्वत्र प्रत्यक्षसिद्धेऽचन्तसिद्धे वार्थे वोधोपयोगिशब्द एव कारणमिति तात्पर्यम् । इह ौ पन्दात्मानौ कार्यो नित्यश्च तपाद्यो व्यावहारिक पुरयम्य वागात्मनः प्रतिविम्बोपनाही यन्त्यस्तु सर्वथ्यवहारयोनि संहतक्रम सर्वेषा- मन्त सनिवेशी प्रभवो विकाराणामाश्रय ! सर्वकर्मणामधिष्ठानं सुखदुःखयो सर्वधाप्रतिहितकार्यशक्ति परिमझोतभोगक्षेत्रावधि सर्वमूतौनामपरि- खामा प्रकृति बोधरूपवया नित्यप्ररत्तप्रायवभासप्रवृत्तिनिवृत्तिपदाभ्या पर्यन्यवदमिवच प्रसोछेदेशलियुक्त सर्वेश्वर सर्वशक्तिमहान् शब्दषभ-

·८.६
महाभाष्यप्रदीपोद्योता।
(पाख्यानोपयोगे । १18 | २८1)
(थ. १. पा. ! या ३)
दर्शनम् (क)
सिद्धान्तः ॥
प्रवादः। (क)
भास्त्राणि ॥ नटस्य श्रणोतीत्यादावौदृशबुद्धिकतापायविवक्षा-
नभिधानान्नेति नाति प्रसङ्गः ॥
तस्मिन् खलु वाग् योगविदो विच्छिद्याहारयथान् यत्यन्तं संहन्यन्ते।
धाहच
"चत्वारि हा प्रयोऽस्य पादा" (ऋग्वेद । ५७१३) इत्यादि
ऋग्वः।
व्यवस्थितसाधुभावे हि शुध्दतत्त्वे संखियमाणेऽपमंशापगमादाविर्भूने
धर्मविशेष नियतोऽभ्युदयः । तदभ्यासाच शब्दमूर्वकं योगमधिगम्यप्रतिभा-
तत्वप्रभवा भावविकारप्रकृतिसत्ता साध्यसाधनशक्तियुक्तां सम्यगवबुध्य
नियतं ममाप्नोतीत्यर्थः । याह घ
"प्राणशत्तिमतिकान्ते वाचस्ताचे व्यवस्थितः ।
प्रामसंहारयोगेन संहत्यामानमात्मनि।
वाचः संस्कारमादाय वाचः स्याने निवेश्य च।
विभस्य बन्धनान्यस्याः शयानां छिन्नबन्धनाम् ।
ज्योतिरान्तरमाचाद्य छिमपन्यिपरियहम् ।
परेण ज्योतिषैकावं लिखा ग्रन्थान् प्रपद्यत" इति ।
"वाग वै परायथाहताबदके देवा इन्द्रमब्रुवन् मा गो वाचं व्याकु-
विति । सोऽनवोद वर हणे मी चैदेय वायवे च सहमदाता इति
तस्मादन्द्रवायवः सह राहते। तामिन्द्रो मध्यतोऽयम्य थाकरोत् ।
तस्मादि व्याज्ञता वाग उद्यते । -संर।।।।।

·महाभाष्यप्रदीपोद्योत ।
(घ.१.पा. | या ३) (जनिकर्तुः प्रकृतिः।१18 1३.1)
जनिकर्तुः प्रकृतिः।१।४।३०॥
ननूपादानकारणे समवेततयोत्पद्यमानस्य कथं नतोपक्रम
इत्यत पाह
लोकेति। (क)
यथा वृक्षजन्ये फले वृक्षादपक्रान्तवव्यवहारः ॥
जनिक ः प्रकृतिः । १ । । ।३. ब्रह्मयः प्रजाः प्रजायन्ते । उपा-
भनिक ः प्रकृतिः। १। ४ ३० ॥ व्ययमपि योग. शक्योऽवक्तुम् ।
जनिकः प्रकृतिः । १४ । ३०॥ ध्यपक्रान्ति ता इति । भा।
लोकप्रसिद्याश्रयेनेतदुच्यते । लोके हि यद्यस्मान्जायते तत्तमानिर्गच्छतो.
जनिकः प्रति । १।। ३.1 जायमानस्य हेतुरपादानं
स्यात् । पुत्रात् प्रमोदो भायते । इह अनिरुत्पत्तिः । अनिरुत्पत्ति-
रुद्व इत्यमरः । इअादिभ्य इति जनेर्भावे इ जनिघसिभ्यामित्युग्णादि
सूत्रेणेण वा । जनिबध्योद्य इति वृद्धिप्रतिषेधः । तस्याः कर्तेति षठीतत्-
जनिकः प्रकृतिः । १।३ । भने कर्ता अनिकति कर्मणि
घया समासः। व्ययमेव च निर्देशो झाययति “करि चे" ति प्रतिषेधो
नित्य इति । क. पुनरसावित्यत ध्याह "जन्यर्थस्येति । एतदुक्तं भवति ।
जनिशब्दोऽयमिमादिभ्य इति जनेर्भाव इलमुत्पाद्य व्युत्पादितः। “अनि.
-

·महाभाष्यप्रदीपोद्योता। (जनिकः प्रकृतिः।१।।३.1) (व्य. १. पा.. { था.३) तन्नाश्रयाः। (के) धास्वाश्रयाः ॥ "तांश्रया" इति पाठेऽपि स एवार्थः ॥ तवास्तौति । (के) जन्मोत्तरमिति भावः ।। दानकारणमत्रापादानम् । शनिकर्तुः प्रकविरिति सूत्रात् । सूत्रे प्रक्षति- स्यादानकारयम् । ब्रह्मामादानिका प्रजाककोत्पत्तिरितिबोधः। कथं गोमपाद कृश्चिको जायते । गोलोमाविलोमभ्यो दूर्वा नायन्ते इति । युच्यते । सर्वाश्रयन प्रकियाभिद्यन्ते । वैशेषिकदर्शने परमाण्वादिसम- वेतं कारयेभ्योऽधगदेशं कार्यमुत्पद्यत इति नास्ति कार्ययापनमः सांख्यदर्शनेऽप्याविर्भावतिरोभावलक्षणजन्मनाशरूपपरिणामाभ्युपगमाना- पुरुषः । कर्तरि चेति प्रतिषेधस्त्वनित्यः च्यत एव ज्ञापकात् । यदा शेषषधा समायोऽयम् निषेधस्तु कर्मषष्ठीविषय इति "कारक" इति सूत्रे कैयटः । तथा चार्थमात्रस्य ग्रहणाद्वात्वन्तरयोगेऽपि भवति बङ्गादशात् सम्भवतीति यथा । एतेन का लियो धातुनिर्देश इति इका निर्देशेऽयमित्याश्रिय वयो" इतिराद्विप्रतिषेधः ! जन्यार्थवाचौ न तु “इस्तिपौधातुनियो" रति इकप्रयायान्तः । गमहनेयुपधालोपप्रसङ्गात् । नाप्यागन्तुकेनेकारण धातीनिर्देश । मन्दामकस्य धातो को सम्बन्धायोगात् । स्थथाप्यर्थ- हारको योगः स्याद एवमपि धातुनिर्देश तस्यैव प्रयोगे स्यादन पर्यायस्य । शहादतात् सम्भवोऽस्तौति । थर्थयाणे पत्रापि भवतीति । "प्रशतिः" ·८०८ महाभाष्यप्रदोपोइयोतः । (घ.१ । पा. ४ । था. ३) (जनिक ः प्रकृतिः [१।।३.1) द्रव्यान्तरारम्भति। (क) खण्डपटादिरीत्येत्यर्थः ॥ परिणामेति। (क) साक्ष्यमते प्रतिक्षणपरिणमित्वात् पदार्थानां गोरोमादेस्तत्तद- वस्यपूर्वारूपेण परिणाम इति भावः ।। ब्रह्मणो निःसरमाया जायन्त इत्यर्थः। नि सरणं लोकप्रसिद्याश्रय ध्यपक्रामन्ति तास्तेभ्यः । यद्यपक्रान्ति किं नात्यन्तायापकामन्ति । सन्त- तत्वात् । यथवान्याश्चान्याश्च प्रादुर्भवन्ति । स्त्य पफमः । यदौति । भा। यद्यतोपकामतितत्पुनस्तत्र न दृश्यते इति प्रसि- हम् । इह तु तचाम्ति दर्शन मिति प्रश्न । सन्ततत्वादिति । भा। चविच्छे. गमहनेत्युपधालोप व्यर्थीसङ्गतिं चोदावयन्तो मौमांसावार्तिककाराः समा. हिता। व्यत्र प्रकृतिग्रहणमुपादानमात्रपरमित्येके । यत एव " प्रतिश्च प्रतिज्ञा दृशान्तानुपरोधाद" (वेदान्तदर्शन-व्य १ । पा8 1 स २३) इत्यधिकरणे ब्रह्मणो नगदुपादानतायां " यतो वाइमानि भूतानि जायन्ते" इत्यस्य विवरणं "कारणम्" इति । उपादामकारणमित्यर्थः । धन्ये तु ध्रुवग्रहणमनुवृत्तेरेव प्रकृतिपरिग्रहे सिद्धे प्रकृतिग्रहणं कारणमात्र- परिग्रहार्थ वर्णयन्ति । यत एव वृत्तायुक्त कारण मिति न पुनरुपादान- कारणमिति । तेन च पुत्रात्प्रमोदो जायत इत्यादावपि भवतीति । किं पुन सत् जायते उतासत् । न तावत्सत् । भन्म वैयात् । यदि । 102 ·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । (जमिक प्रकृतिः । १।। १. 1) (छ.१ । पा. B 1 या. ३) जन्मायोगादिति। (क) वैकल्यादिति भावः ॥ कर्तृत्वासम्भवादिति । (क) किं चैवं शशविषाणादेरप्युत्पत्तिप्रसङ्गः । किं चैतन्मते कलिका- वस्थायाममत एव गन्धस्य विकलावस्थायामुत्पत्तिर्वाया। एवं च सर्वपुण्येषु विकलमात्रण गन्धोत्पत्त्यापत्तिः । एवं वालोऽविद्यमानस्य यद्यमाभायते ततो निर्गच्छति इति लोकव्यवहारात् । स च व्यवधार दादित्यर्थः । यथा विलाद्दौर्घभागो भोगो निष्कामनप्यविच्छेदात्तत्रोपलभ्यते तथा दूर्वा घपौत्यर्थः । अथवेति । भा। क्षणिकपक्षं प्यान्तरारम्भपक्ष वा परिणामपक्ष वाश्रित्येतदुतमित्याहुः । ननु सतो वात्मायोगादसतश्च इति पक्षौमुपरम्भिकामाऊ । प्यन्ये तु पुचात् प्रमोदो जायते इतित्ति- खरसात् प्रतिशब्दकारममात्रपर इत्याहुः । यसिंच पक्षे यतो धेति सामन्यशब्दोऽपि उपादानरूपविशेषपर- "छागो वा मन्तवात्" (मौमासाद यह पा सू ३२) इति धारन्यायात् । “यहमेव লনঃ মাষ ঙ্গি জন। অইবমি জন্ম সায় সায় দুই घटो जायते । नाप्यसत् । व्यसत' कतरवायोगात् । शशवियागारपि जम्मप्रसाच्च । उहाम- "पूर्वावस्थामविनहत्संस्पृशन् धर्ममुत्तरम् । संमुर्छित स्वायत्मा नायमानोऽभिधीयते।"

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः।
१९
(ध.११पा । या १) (गमिकः प्रति ! १1811)
शुकमोणितादेवने उत्पनौ सतीषप्रश्तावपि तदुत्पत्तिप्रमा
इति बोध्यम् ॥ उत्तरम्
बुद्धौति ॥ (के)
कारकरूपम् । (क)
कारकत्वम् ॥
उपादानकारणविषय एवेति भाष्यमतम् । पुत्रात् प्रमोदो जायते इत्या-
धावपादानत्वारोपेणापादानत्वं योध्यम् ।
कता सम्भवात् पक्षान्तराभावाच कथमपुरी जायते इति प्रयोग । मेघ
दोष । बुद्धिथ्यवस्थापि तस्यार्थस्य क्रियाया कारकल्पोपगमात् ।
वहस्याम"
इति सामानाधिकरण्यं श्रूयते तच चतुधी धमे । वाधाया-
मभेदे तादात्म्य छ। प्रकृते तादात्म्ये । भिन्नत्वे सत्य भिन्नसत्त्वाकत्वं धावि-
घका सम्बन्धविशेष्यो वा तादात्म्य मित्याधुत्तरमौमासाया स्पयम् ।
"
इति । एतच यान्महत इत्यत्र उपपादयिष्यामः। किच
बमाकमनेन दुस्तकेंण । यति तावच्छृहाच्छरो जायत इति प्रयोग स
उपपादनौय इत्येतावत् । अयमपि प्रपञ्च । लोके हि यद यमाजायते
तत्ततो निर्गच्छतोत्युथते । लोकप्रसिझनुसारेण्य शब्दप्रयोगः। व्यर्थतत्वं तु
मधाभवत्वन्यथा वा।

·८१२ महाभाष्यप्रदीपोद्योतन (भुवः प्रभव ११ । । । ३१ ।) (थ.१ । पा. ४ । बा.३) भुवः प्रभवः।१।४।३१॥ E भेद एवापामिति । (क) सादृश्यमूलकोऽपि नाभेदाध्यवसाय इति भावः । भुवः पभवा । १।। ३९ ॥ हिमवतो गङ्गा प्रभवति । प्रथमप्रका. मोन धात्यर्थः । सदाधारो हिमवदादिरप्रामादानम् । हिमवदयादानको गङ्गाकका प्रथमा प्रकाश इति बोधः । हिमवतो निम्सरमाणा प्रकाशत प्रति वा । प्रासादात् प्रेक्षते इत्यादौ वाक्यैकदेशन्यायेन बोधः । पञ्च- भुवः प्रभवः । १४ । २१॥ अयममि योगः शक्योऽवत्कुम् । कथं भुवः प्रभवः । १।।२१। सन्ततावादिति। भा। सादृश्यनिवन्धन- मुवा प्रभवः । १।१।३१। भूक भवः प्रागवत् । हिमा वतो गङ्गा प्रमवति कमौरेभ्यो वितरला प्रभवति । तस उपक्षये । भाषेत विगतता विसस्ता । अशोच्या प्रत्यर्थः । यत्रोमलमतेः कर्मव्यापार प्रभ. पतिवर्तते । प्रकाशत इत्यर्थः । भौघानामित्यारम्भेऽयं सासूत्रोमाथ्ये भुव प्रमः। 11 (३१॥ भवन भू। सम्पदादिषात् लिम् । पणापि प्रशम्दी रथ्यः। न हि केवणस्य भवत्यर्थस्य प्रभवनेम योगः ·महामाध्यप्रदीपोद्द्योत । १२ (व्य १ । पा8 या ३) (भुव प्रभव ।११।२१) म्यर्थ ल्यवन्तार्थक्रियाकर्म ॥ व्यासनात् प्रेक्षते इत्यादापदिश्य इत्याद्यया- धिकरण प्रथमार्थ । प्रासादादितो नि सरता चक्षुषा तत्त्या वा प्रेक्षत इति यर्थ । प्रासादस्थपुरघानिष्कमणमेव प्रासादावधिकत्वेनोपर्यंत इति भाष्यमतम् । वनार ग्रामो योजने योजन वा। यत्राच्यवहितोत्तरत्व पञ्चम्यर्थ । स्वाव्यवहितोत्तरत्तित्व प्रथमासप्तम्योरर्थ । एव च वनाव्यव- हितोत्तरयोजनाव्यवहितोत्तरदेशत्तिाम इति बोध । कार्तिक्या व्याय- हिमवतो गङ्गा प्रभवतीति । ध्यपक्रान्ति तास्तस्मादाप । यद्यपकामन्ति तत्वाध्यवसायादविच्छेदेन तासामुपलम्भादित्यर्थ ॥ अथवेति । भा। वस्तु- तोऽत्र भेद एवापायमिति भाव। प्रत्याख्याता । तथाहि । चोरेभ्यो विभेति। भयानिवर्तत इत्यर्ध । पायते रक्षणेन धोरेभ्यो निवर्तयतीत्यर्थ । पराजयते । ग्लान्या । निवत्तत इत्यर्थ । वारयति । प्रत्तिम्प्रतिवधन निवर्तयति । निलीयते । निलय- नेन निवर्तते इत्यर्थ । अधौते। उपाध्यायानि सरन्त शब्दजाती- त्यर्थ । ब्राण प्रपञ्चो जायते इत्यत्रापि । ततोऽपफ्रामवि। यथा वृक्षात् फलमिति । लोकप्रसिद्ध्याश्रयेणापायो बोध्य । प्रभवतीत्यत्रापि भवनपूर्वक नि सरणमर्ध । यत्रेद वक्तव्यम् । निवृत्तिनि सरणादिधाव- न्तरार्थविशिरे खार्थे त्तिमाश्रित्य यथा कथ चिदुक्तप्रयोगाणां सम- कि तईि सोपसर्गस्य भुव । “कति" । भवत्यर्थस्य कतैयर्थ । भुवो वा धातो । कथ पुनर्धातोर्माम कर्ता स्याद् धातुः शब्द शब्देऽसम्भ- वेऽर्थे कार्य विज्ञास्यते ! तस उपक्षये भाव क्त । विगतो ब्रता वितस्ता ·१४ महाभाष्यपदोपोड्द्योतः। (मुवः प्रभवः।१।१।३११) (य..१ मा । था.३) हायणीमासे इत्यन खावयवकत्वं परन्यर्थः । खाव्यवहितोत्तरकालतित्वं सप्तम्यर्थ । कार्तिक्यवयवकविंशत्तिथ्य त्मकमासायवहितोरकालत्ति- रायहाययौत्यर्थः । वनानिहत्य योजने गते यामः प्राप्य इति वोधः। योजनमित्यस्य प्रथमान्तले गतं चेदिति शेषः। कार्तिक्या इत्यादेरथि ततः प्रति गते मासे थायहायणौत्यर्थ इति भाष्यमतम् । धन सर्वत्र भारसंमते एवार्थे साधुत्वं यथोतरं मुनौना प्रामाण्यात् ॥ सर्वत्र तत्तत्- कारकत्वाविक्षामो षश्याः साधुत्वमिटमेवानभिधानं चेतितत्वम् । किं नायतरापामन्ति । सन्ततत्वात् । अथवाऽन्याश्चान्याश्च प्रादु. भवन्ति । नेऽपि मुख्यार्थपुरस्कारेण मठौपयोगो दुर्वारः। मटस्य होतोवि. वत् । म छुपाध्यायनटयोः क्रियानुकूलण्यापारांशे विशेषो वक्तुं शक्यः । ध्याभिधानमशास्त्रमाश्रिध प्रत्याश्यानं तु मातोव मनोरमम् । वं प जुरामाविराम इत्यादिवातिकमप्यावश्यारम्भनोयम् । तथाच सूत्रवाक्षिक- मतमेवे प्रवमिति यावा, साधु । तथा ध्रुवं भयहेतुरसोट इत्यादि- संजिनिर्देशोऽपि सार्थका परत्वात् तत् संज्ञा प्राप्तावपि प्रेषत्वविव- चायो न मापाणामनीयादित्यादाविव पद्या इयतया सत्रापादामसंज्ञाया वारणोयत्पादित्यवधेयम् । इति । बोप्येत्यर्थः। 'पथमत उपलभ्यत इति उपलभ्यतः कर्म- यापारे प्रभवतिः प्रवति इत्यर्थः । प्रकाशत इति यावत् । एवेन जन्यधी- भावात् हामि दयति। अनेकार्थवाद धातूमामभिनय रति। पपापि प्रपञ्चः कथं भवनपूर्वक मि सरणे प्रभवतिते ।

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । ५५ (पा.पा. था.३) (कर्मणा यमभितिस सम्पदानम्।१।।।३२) कर्मणा यमभिप्रेति स सम्प्रदानम् । १1३।३२॥ नवमत्यमिन् कर्मण्यपि स्यादित्यत पाह उपाध्यायायेति ।। (के) कर्मणा यमभिप्रेति स सम्प्रदानम् । १ । । ३२ । कारकचतुर्थाः सम्पदानवशक्तिमानर्थः। सा शक्तिच तत्तद्वात्वर्थकर्मनिष्फलनिरूपकत्व- नेच्छावियो यस्तनिया "कर्मणा यमभिति" इति सूत्रात् । कर्म- नित्यनेन कर्मचतुर्थी निमित्तत्वप्रदर्शनात् कर्मश्रुथपेक्षया चतुर्थी थुते- बलवत्वं पोध्यते । अत एव कोते मोमे मैत्रावरुणो दण्डं प्रयच्छतोत्यादौ दण्डदानं न प्रतिपत्तिः किन्तु दितीगापेक्षया बलीयस्या चतुर्थों श्रुत्या मैत्रा- कर्मणा यमभिप्रेति स सम्प्रदानम् । १ । ४ । ३२ । कर्मग्रहण किम- . कर्मणा यमभिप्रेति स सम्पदानम् । १ | 8 | १२ । कर्मग्रामिति । भा। उपाध्यायाय गां ददातीत्यत्र गोरुपाध्यायस्याप्यभिप्रेयमायात्यम् । कर्ममा यमभिप्रेति स सम्प्रदानम् । १ } 8 {३२ : कर्मणा करण- भूतेन को यमभिप्रेति सम्बध्नाति ई पति वा तत्कारकं सम्प्रदान स्यात् । न ध युगपत् कर्नत्वं करयत्वं च कर्ममिति वाच्यम् । क्रियाभेदेनाविरोधात् । कर्मणा यमभिप्रेति स सम्प्रदानम् । ११४१३२ । कर्मणा करा- भूतेनेवि कथं पुनरेकमेव वस्तु यगपत् कर्म च करणं च भवति क्रिया- भेदान् दानक्रियायां करणम् । दीयमानया हि गवा शिध्य उपाध्यायमभिप्रेति ·महामाध्यप्रदौमोद्योत। (कमणा यमभिप्रेति स सम्पदानम्।११।१२।) (ध.१६पा.४ । था.२) करणभूतयेति । (के) खरूपकथनम् ॥ अन्तरङ्गत्वादिति। (के) दानक्रियाभिप्रेतगम्योपाध्यायोऽभिमेत इति तस्य क्रियासम्बन्धी वहिरङ्ग इति भावः ॥ . वरणसंस्कारकमिति मोमासकाः। यत्तु तत्तद्धात्वर्थकमसम्बन्धजन्यफल गोलाभकृतमुखादितदागित्वेन य इच्छाविषयः स सम्प्रदानमिति । तन्न ! सूघाक्षरैर्वाच्यरत्यो कार्यालाभात् । तथा भाब्दयोधाभावाच्च । यः यि इच्छा- विषयत्वमेवोदेश्यत्वमिति । तदपि न । देवो रूपवान् इत्यादौ उद्देश्यविधेय. भावेमान्वयात् । देवे उद्देश्यत्वप्रतोतावपि इच्छाविषयत्वाप्रतीतेः । तस्मादु- इंश्यत्व मुद्दे श्यादिपद शक्यतावच्छेदकतया सिहं पदार्थान्तरमेव 1 चिर धम् । यमभिप्रेति स सम्पदाममितीयत्युच्यमाने कर्मण एव सग्मदानसंज्ञा यतो गौनक्रियया करणभूतयाऽभिप्रेयते गवा तूमाध्यायः । तत्र परत्वाद गो. कर्मसंति पारिशेध्यादुपाध्यायस्यैव सम्प्रदानसंज्ञा भविष्यतीति दानक्रियाया हि कर्म । यभिपापणक्रियाया करणम् । दीयमानया गवा लि शिध्य उपाध्यायमभिप्रेति । उपाध्यायाय गां ददाति । अत्राभिप्रेतोंति पद त्रयम् । न तु समासः । उदात्तवा गतिमता च तिगतः समासो वक्तव्य सबभाति ईमति वा व्यभिप्रपूर्वी हि इण ईतिना समानार्थः। थभि- प्रतमित्युक्त ईमितमिति गम्यते । उक्लक "निराकरणात् कर्तस्त्यागाई कर्मणेशितम्। प्रेरणानुमितिभ्या वा कमसे सम्पदामताम् ।"

·महाभाध्यप्रदीपोद्योतः। (अ.१ । पा. बा.३) (कर्मणा यमभिषेति स सम्प्रदानम्।। 1 8 1३२) नन्वेवमिति । (कै) दायोग एव सम्पदानवमित्यस्थानाश्रयणादिति भावः । प्रकर्षयोगः। (2) सामर्थ्यगम्यप्रकर्षयोगः ॥ प्रत्याख्यातत्वादिति । (के) सिद्धान्तेऽप्यनुवादत्वेनेदानीमपि तत्त्वमेवेति भावः ॥ अच इच्छाविषयत्वसमानाधिकरणमित्यन्यत् । विप्राय गा ददाति यादौ विप्राभिन्नसम्प्रदाननिष्ठोद्देश्यता निरूपकं दानमिति बोधः । स्ववृत्त्युद्देश्यता. निरूपकत्वं सम्बन्ध । सम्पदानविप्रोयमिति विप्रसम्पदानकमिति वा वोधः । कियाकारकभाव सम्बन्ध इति द्वितीयोक्वदिशोचितम् । पिटभ्यः पाई दद्यात् इत्यादौ खत्त्वे मिळनिरूपितत्वस्य बाधेऽपि खत्वनित्तिपूर्वकपरमात्र- मसच्येत । कर्मग्रहणे पुन क्रियामाणे न दोषो भवति । कर्मनिमित्तत्वेनानी- प्रन्न । कर्मण एवेति । भा। सत्यप्युभयसम्भवेऽन्तरङ्गात्वात् कर्मण रव गवादेः स्यादित्यर्ध । नन्वेवं कर्मसंज्ञानवकाशा स्यात् । वचनसामर्थात् इति वार्तिकस्य छन्दोविषयत्वादिति हरदत्त । भाषाविषयत्वे वाधकं तु तत्रैव वयाम । यत्र वृत्तिकारा । थन्वर्थसंज्ञेयं सम्यक् प्रदीयते यमे तत् सम्प्रदानमिति । तेनेह न । रजकस्य वस्त्रं ददाति । नतः दृएं ददाति । त्यागो दानं त्यागस्याड शेषभूतं कर्मणा गवादिमितमाप्नुमिएं. सम्प्रदानता लभते । व्यनिराकरणादा ! एवमस्विति प्यनुमानाहा । देवेभ्यः समनसो ददाति ! याचकाय भिक्षा ददाति । उपाध्यायाय गां ददाति । म तु निराकुर्वन् सम्पदान भवतीति श्लोकार्थ 1 पत्र केचिदाना। "कुगति. 103 ·१ महाभाध्यप्रदोयोद्योतः। (कर्मया यमभिप्रेति स सम्प्रदानम्।१।४।२।) (प.या.चा.२) कर्मणेति ।-(पा) ध्यम् ॥ निर्दिष्टस्य शेषत्वं ,"यमि"ति निर्दिष्टस्योद्देयत्वलक्षणं शेषिलं प्रतीयते इत्यजां ग्रामं नयतीत्यादौ ग्रामस्य न सम्प्रदानबमिति बो- यदा तु ग्रामोऽजामयुक्रो भवत्वित्युद्देशेनाजानयनं तदा भवत्येवाजा ग्रामं नयतौति । ननु संजिनिर्देशाथै तदावश्यकमत शाह अध्याहारेणायोति ॥ (कै) खत्वापत्त्यनुकूतत्यागरूपदाधात्वर्थे पितृणामुद्देश्यत्वसत्त्वान्न दोषः। परखने हेतुश्च त्याग एव । व्यत एव विदेशस्य पात्रमुद्दिश्य त्यक्तधने स्वीकारमन्तरे- जीव पात्रम्य मरणेऽपि उद्देश्य पुत्रादिभिरेव पिटदायत्वेन तइन विभज्य म्यते नान्यैरिति ,यवहारः। प्रतियहरु लब्धायगुणं पुण्यमित्युः । प्रतिरपौतधनदाने फणातिशयजनकः । यदृशादतस्वीकार एक प्रतिग्रह इति परितोषदत्ततिलतुरगादिखीकार न दोषः। संदरिस्थले साधारण- यते । अथ यं स ग्रहणं किमर्थम् । कर्मणाभिप्रेति सम्मदानमितौयत्युच्य. नई पापा स्यात् । कारकमकरणे च प्रकर्षयोगो नागोयते म त्यत्तर- वरियवहार ननु पर्याये सति गत्यर्थशर्मशोधारम्भोऽनर्थक स्यात् । शशि ददातिौणः न तु वास्तवं दानमस्तीयाहुः । भाष्ये तु नैतत् खौधत सण्डिकोपाध्यायरम चपेटां ददाति । “न शूद्राय मतिं दद्यात्" इत्यादि प्रयोगात् । रणकम्य ददातोति तु शेषत्व विवक्षाया वोध्यम् । मन्येवमणामयति - पादयः" (२) २।१७) इत्यत्र वार्तिकम् "उदावता तिला गतेः समानवचनम्" इति । "यो भाव एव प्रथमो महोखावो देवा जागा पयंभूषत् । यो या शम्बरमावविन्दत् । पमाम ऋते कि विनयन्ते । यो वै ·महाभाष्यप्रदीपोद्योत। दर (थ. पा. ४ । था. ३) (कर्मणा यमभिप्रेति स सम्मानम्।१।७१ २२।) श्रुतेति । (क) निङ् श्रुत्योपस्थापितेत्यर्थः । एवं च यः म इत्येव लभ्यतेति भावः ॥ सार्थादिति । (के) प्रधानधालर्थव्यापाराश्रयत्वेऽप्यपादाने चाहीयरहोः" (५ । खत्वोत्यादेऽपि इदातोत्यप्रयोगात् । परमात्र मानुकूलेन्यमानम् । तत्रामि ৰষনি ধৰান্তম মুম্বী। ভরা রু ল লিমন मरखत्त्वोत्मादिकेति न सघ ददाति इति प्रयोग । विक्रयोऽपि न तथा। मूल्यदानपूर्वकखौकाररूपक्रयस्यैव स्वत्वन कस्वात् । खत्वं च दानादि नाश्यं भतियादिजन्यमतिरिक्तपदार्थरूपम् । तच वहिरिन्द्रियवेधम् । वं मानेऽभिप्रयत एव सम्पदानसंज्ञा प्रसज्येत । य स यणे पुनः क्रियमाणे तम्य प्रत्याख्यातत्यादित्यदोषः। यथेति । भा। अध्याहारगामि सर्वनाम- यायोलभ्यत इति प्रश्न । अभिप्रायत एवेति । भा। श्रुतपदार्थसम्बन्धे- याममिति नयति कर्मभिरभ सम्बध्यमानस्य ग्रामस्य सम्पदामत्व स्यादिति धेन । थमभिप्रेतीत्युक्त्वा हि यमिति निर्दियस्य शेषित्वं कर्मणेति निर्दियस्य गदादेः शेषत्वं च प्रतीयते । यथा कलभिप्राये कियापल इति कर्न शेषित्वं प्रयवयतामप्येनं प्रतिपद्यते” इत्याद्युदाहरणानि यत्र सर्वत्र । "यदृत्ता- नित्यम्" (८।१ । ६६ ) इति नित्यमिति मिपातप्रतिषेधात् तिन्त. मुदात्तवत् । सत व यमभिनेति इत्यत्रापि समासे सति प्रातिपदिकत्वात् विभाजयुत्पत्तिः स्यादिवि । नेति वयं तस्य छन्दो विषयत्वात् । यदि "कर्मया यमभिप्रेति छ सम्पदागम्" वां गयति ग्राममिति धनयति किया ·महाभाय्यप्रदीपोद्द्योतः। (कर्मशा पमभिप्रेति स सम्प्रदानम्।। १३२१) (२.१.पा. । या. इ) ४। ४५) इति सूचेण कर्मप्रत्ययान्तहीधातुयोगेऽपादानत्व भाप- मात् पञ्चमी सार्थन त्यज्यते इत्यर्थ कोऽयं प्रयोगः । धाकृष्यत इति। (कै) मिराफियत इत्यर्थः । भाय्ये पश्यामि इत्यादि शवदारात् । तत् साक्षात्कारे च सदीय स्वत्वयाप्य नदीय मधेशविनियोज्यत्ववदिदमिति ज्ञान हेतुः । सम्प्रदागमनेकधोताम् । "पनिराकारणात कर्तुस्त्यागारं कर्मपितम् । प्रेरयामुमतिभ्यां च लभते सम्प्रदानताम्" इति । पाचं देवता 1 प्रेरण्या यापकः । धनुमन्युपाध्यायः । खण्डिकोपाध्यायः तमे चपेटा ददातीयत्र संयोगानुकूलो थ्यामारो ददात्यर्थः। चपेटा प्रस्त. में दोषो भवति । य स ग्रहणादभिप्रयतः सम्प्रदागसंज्ञा निर्भज्यते । मेव निराकाजुत्वेऽध्याहारानुपमत्तिरिति भावः । कसंज्ञायात्यकर्मको धातुस्वकाशः स्यात् । ततश्योपाध्यायाय शिष्येण गोर्दीयते इत्यत्रा शिष्या- क्रियापलस्य शेषत्वं च । म चैह ग्रामं प्रत्यभा श्रेषभूता तथा च प्रयोजक. लक्षणे प्रासनवन् मैत्रावरणाय दण्डप्रदानमित्यधिकरणे धोते सोमे मैत्रा. वरणाय दई प्रयच्छतौति दण्डदान म प्रतिपत्तिः। किन्तु हितौयापेक्षया कर्मभिः सम्बध्यमानस्य ग्रामस्य सम्पदानतां प्रायोति । न प्राप्नोति । कि कारणम् कर्मणेति करणे हतीयेत्युक्तम् । न च यथा शिष्यस्योपाध्यायसम्बन्ध মী: অনলাম। বি স্বার্থ বাকি। सपा हि यमभिप्रेतीयुक्त यमितिनिर्दियस्य शेषित्वं कर्मणेति निर्दियस्य गवादेः करणस्य शेषत्वच प्रतश्यते। यथा “कर्षभिप्राये क्रियापले" इति ·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। २१ (थ.१। पा. ४ । था.३) (कर्मणा यमभिप्रेति स सम्पदागम् ।।1।।२।) यं सम्प्रत्येतीति । (भा) मंनिहितमन्प्रदानस्यले दानस्य तन्काले विप्रसन्तोषरूपदृष्टका- लेनापि कालवत्त्वात् तत्रैव स्वाद श्रमन्निहितमम्प्रदानस्यले विमाय- ददातीति प्रयोगो न स्यादिति भावः ॥ “उपाध्यायाय" इत्यत्र मंनिहितायेति षः ॥ "अग्रे" विप्रष्टायेति शेषः ॥ करतलम् । “न शूद्रायमतिं दद्याद" इत्यादौ बोधनार्थः। मतिशब्देन तजनकं वेदादिरूपं शास्त्रमुच्यते । रजकाय वस्त्रं ददातीत्यादौ व्यधोनी- करणं तदर्थः। शेषत्वविवक्षायां रजकस्य वस्त्रमित्यपि भवति । या ग्राम मयतीत्यादौ परया कर्मसंज्ञया बाधान्न दोषः । पत्ये शेते इत्यादौ शयनादि- क्रियाया थपि संदनप्रार्थनव्यवसायजन्यारम्भक्रियानिरुपितं कर्मत्यम् । पिण्डौमित्यादौ गम्यमानक्रियापेक्षा कारकत्वदर्शनात् । हरिरप्याह यथाभिग्रघणं किमर्थम् । कर्मणा यमेति स सम्प्रदामितीययुध्यमाने यमेव योपाध्यायस्य गौर्दीयते इति स्यात् । ननु शिष्यस्य करीत्वामावे कथं गोः कर्मसंज्ञा। नैष दोषः। कर्मसंज्ञायां खातन्त्यस्य कर्तग्रहणेनो- सलोयस्या चतुर्थोश्रत्याऽर्थकर्मेन्युक्तम् । यत्र वार्तिकम् । “क्रियाग्रहणं कर्तव्यम्” पत्ये शेते। भाष्यकारास्त सन्दर्शनप्रार्थनाध्यवसायैराप्यमान- त्वात् क्रियापि कृत्रिमं कर्म। तथा च सूत्रेणेव सिद्धम्। प्रतीयमानक्रिया- कर्तः शेषित्वं कियाफलस्य शेषत्वं न चात्र शेषशेषिभावः प्रतीयते । किं च "नोवझोः हरतेचापि" इति हिकर्मकेषु नयतिः परिगण्यतेऽतोऽपि ग्रामस्य न भविष्यति । व्यथ किमर्थं महतो संज्ञाक्रियत इत्याह "यन्वर्थ- संज्ञाविज्ञानाद" इति । सम्यक् प्रदीयते यसै तत्सम्प्रदानमित्यन्वर्थत्वात् ·२२ महाभाष्यप्रदीपोद्योत'। (कर्मणा यमभिप्रेति स सम्पदानम् ।११४।३२१) (अ.१ (पा.४।आ.३) श्राभिमुख्यमाचे इति । (भा) कर्मणा करणभूतेन क्रियारम्भे यमुद्दिमतीत्यर्थः । स चोदेशः सर्वचास्तीति भावः। संख्यावदिति । (क) अन्यथा विप्रेभ्यो गां ददातौति न स्यादिति भावः ।। "सदानं प्रार्थनाया व्यवसायं त्वमन्तरा । ध्यवसायस्वथारम्भ साधनत्त्वाय कल्पते । पूर्वस्मिन् या क्रिया सैव परस्मिन् साधने मता" इति । प्रदर्शन मलविषय सङ्कल्पः तत्प्रार्थनायां पलोपायविषयेऽभिलाये साधन व्यवसाय: क्रियाविषयस्य फलसाधनत्वेन निश्चयः । तत्रामन्तरा प्रार्थना साधनम् । अभिलाषे सति निश्चयकरणात् । व्यवसायबारम्भे ऽमानस्या- - सम्पत्यति तत्रैव स्यात् । उपाध्यायाय गां ददातीति । इह न स्यात् । पलक्षणात्। तपाप साधीयते इत्यत्र कर्मणि लकारोत्पत्तिः । निर्भयत इति । भा। घामय्यत इत्यर्थः । यथेति । भा। कर्मणा पेक्षोपि हिकारकभावो भवत्येव । प्रविश पिण्डोमिति यत् । सूचकारद्यार "क्रियार्थीपपदम्य च कर्मणि स्थानिन" ( २।३।१४) ति । न चैव- मपि बददाति कमवात् कियाग्रह कथमेवेति वाच्यम् । भाये बम्पर्ष- -- संशाया ददाति कर्मणा यमभिप्रेति स सम्प्रदानमित्यर्थ । एवममि रमकस्य वस्त्रं ददाति प्रत एवं ददातीत्यत्र कमान मबति । बदानवान विदर्दानम् । दाग किचिदिया पुनयंहणाय सायन्याया। यया रक्षाय न ददाति । देवेभ्यः समना । थानकाय भिक्षाम् । उपाध्यायाय - ·महामायणदीपोद्योतः। २१ (१.१ 1पा. ४ । अा.३) (कर्मणा ममभिप्रेति स सम्पदानम्।१।४।१२।) न्यायसिद्ध एवेति । (2) अयमभ्युपगमवादः ॥ निन्दतीति । (क) गई कुत्सायामिति समतेः ॥ - प्ररत्तो साधनं तेन चाप्यमानत्वेन प्रकृतक्रियाकमात्य लाभते । पूर्वमिन् काले যা wিযা মহর্ষি ওলাবিবি বাম্। যারন বি खसाधनावात् । सन्दर्शनं तु म क्रिमासाध्य फलाभिलाषयोग्यताविशिरावेत. न्यस्यैव तत्साधनत्वात् । एवं च "कर्मणा यमभिति" इति सूत्रेण सम्पदाम- त्वम् ॥ पतिसम्प्रदानकमारम्भकर्मभूतं पनौकर्तृक शयमिति बोध इति स्पदं भाथे । कटं करोतोयादौ तु नैवं रोया सत् । धनभिधानात् । क्रियया उमाध्याथाय गामदात् । उपाध्यायाय गां दास्यतीति । अभिग्रहणे पुनः यमेति गच्छति प्राप्नोति सम्बधातीत्यर्थः । अभिप्रेतीत्युक्ते स एवार्थ इति प्रमा याभिमुख्य इति । भा। उपसर्गहयोपादानसामर्थात् संशावखोकारात् । मन्येवं कटं करोतीयादावपि सम्प्रदानत्वं स्यात् । वचनवलाच कर्मसम्पदानत्वयो- पर्याय' । थवाहुर । नेनं वार्तिक सार्वत्रि. कम् । किन्तु प्रयोगानुसारात् नियनविषयं धातूपातफलानाधाय एव गाम् । खण्डिकोपाध्यायस्तस्मै धपेटिका ददाति । “न शूदाय मतिं दद्याद" इति । करतलप्रहारसपेटिका । रजके तु पुनर्ग्रहणादानाभावः । उप- मानात्तु ददाति प्रयोग । तत्र कारकशेषत्वान्नटस्य श्योति इति यत् भयो । कर्मति किम् । यादता उपाध्यायाय गा ददातीत्यत्र गोरपाध्या- ·२४ महाभाथ्यप्रदीपोद्योता। (कर्मणा यमभिप्रेति व समदागम्।११।२२।) (११.पा.पा.१) निश्वयं करोतीति । (के) उद्देश्यत्वप्रदर्शनाय इदम् । एवमुत्तरप "उपरत्ये"त्यपि । "सपाश्रित्य" इति पाठान्तरम् ॥ भाये कियां हौति। (भा) एवं बहलक्ष्यसंस्कारानुरोधेन कर्मशब्देनोभयं ग्राह्यते ॥ भाष्ये यमभिप्रेति स सम्प्रदानमिति वार्तिकमते तु यतिसम्पदानकशयनमिति गोधः। तत्सत्संज्ञासूस्तत्तदर्थे तत्तकारकशक्तिमत्ववोधनात् । पशुना गई यते यत्र फनाश्रयः करणत्वशक्तिमान् । उद्देश्य' कर्मता शक्तिमान् । कमया करणसंज्ञा सम्प्रदानस्य कर्मसंज्ञेति वार्तिकात् । पशुकरणको राष्ट्र कर्मको याग इति पोधः। बनौ किल पशु प्रक्षिप्यते । तहुदायोपाहियते रति भाथ्यम् । क्रियामाणे न दोषो भवति । यभिराभिमुख्य वर्तते प्रशद धादि कर्मणि । तेन धाभिनति यं धाभिप्रेषति यं घाभिप्रागादाभिमुख्यमाने सर्वत्र सिई कालानच्छिन्ना कियाथीयत त्यर्थः। मनु यथा तेन दौयीत्यादौ संख्याकालयोन विवक्षा तथेहापि संख्यावत् कालस्याविवक्षा भविष्यतीति प्रदत्तः। भाष्यमते तु यत्र सम्प्रदानत्वमिर तत्र सन्दर्शनादौना क्रियायाश्च भेदो विवक्ष्यते । ततश्च तेराप्यमाना क्रियापि कृत्रिम कति सिद्धन्तया- ऽभिप्रेयमाणस्य सम्प्रदानत्वम् । यत्र तन्नेरं नत्र भेदो न विवक्ष्यते। ततखो- यम्य वाभिप्रेयमाणत्वं यतो गौनक्रियया करणभूतयाभिप्रेयते गवा नूपाध्यायः । तत्र परवाए गो. कर्मसंशेति । पारिशेष्याद उपाध्यायम्यव सम्पदानसंज्ञा भविष्यति । तदस्ति । सत्ययुभयोरभिप्रेयमायत्वे ऽन्तरमा ।

·८२५ महामाप्यप्रदीपोयोस । (व्य.९ । पा. प्या. ३) (कर्मणा यमभिप्रेति स समदानम् । १।४।३२ 1) न सिध्यतीति । (मा) कृचिमकतत्वं क्रियाया न मिध्यतीत्यर्थः ॥ ननु पग्न धावति इत्यादौ कियाया अपि तत्त्वदर्शनादाह क्रियन्तरेति ॥ (2) हरये रोचते भक्ति। विषयतासम्बन्धावछिन प्रोत्यनुकूलतत् समानाधिकरणे व्यापारे रचेरर्थः। तत् पलभूतमोतेः समवायेना- श्रयो धरिः सम्पदानवरक्तिमान् "रायानां प्रीयमाण" (१।। इत्यनुशासनात् । समवायसम्बन्धावलिमप्रीत्यनुकूलव्यापार मोधातोरर्थः । यत एव हरि प्रौणयतीत्यादिसिद्धिः। एतदभावे हि घरी यठो प्राति विशेषषापवादोऽत्र चतुर्थी । केधित प्रोतिविषयता- २३) भवति । कियाग्रहणमपि कर्तव्यम् । इहापि यथा स्यात् । श्राद्धाय निगईते । युद्धाय सनह्यते । पत्ये शेते इति । तत्तईि वक्तव्यम् । न वक्तव्यम् । । किमुपसर्गदयोपादानेन । एवं तहि न्यायसिद्ध एवार्थ उपसर्गहयोपादा- नेन प्रदर्यत इति भाष्यकारस्याभिप्राय । थाहायेति । भा। श्राद्ध त्पतिविलित्यायेकालावच्छेदेनकोलतया कियया व्याप्यमानस्य कर्मत्वमेव भविष्यति । कटं करोत्योदनं पचतीति गत्यर्थेषु तु भेदोऽभेदश्चेयुभयं विवक्ष्यते तन्न भेदविवक्षायां ग्रामाय गच्छतोति प्रयोगः। बभेदविवक्षायां स्वात्कर्मण एवं गवादेः स्यात् । कर्मसंज्ञा तु ददाति कर्मणोऽन्यत्र साव- काशा। कारकप्रकरणे च प्रकों नाश्रीयते न स्वन्तरङ्गवहिरङ्गभावोऽपि । यं स ग्रहण कियमाणेऽभिप्रेतुरेव सम्पदानसंहास्यानुतपदार्थसम्बन्धे सति तेने निराकाङ्गदादयाहारोनुपपत्ते । सत्यमि वा अध्याहारे यः स 104 ·२६ महाभाय्यप्रदीपोद्योतः । (कर्मशा यमभिप्रेति स सम्प्रदानम् ।१।४।३२।) (अ.१। पा. या.३) भित्रकाले भिन्नरूपेण च कर्तृकर्मनाया एकस्मिन्नपि दर्शना- ननु सन्दर्भ- एकदा एकात्मन्येवेति । (क) अनत्यं भाय्यं कर्नरि कर्म इत्यत्र व्याख्यातम् ॥ नादौनां सर्वच भावात् सर्वत्र सम्प्रदानत्वं स्थादत ह मापद्यमान मोदकं लौल्यावदत्तः प्रयुक्त तदानुगुण्यमाचरतीति हेतु माने इदम् । एवं च हेतुसंज्ञाभावे णिचोऽभावाई हेतुगतल्यापाराप्रती- तेमादकः समिायायां कर्ता भवति न तु देवदत्तः उपात्तक्रियायां तस्य सातत्याभावादित्याऊः । परिसम्प्रदागिका भतिकका गचिरिति- वोध । घरिनिष्ठा या भक्तिविषया प्रोतिस्तदनुकूलो भतिनिठो घ्यापार इति यावत् । ये तु प्रोसमानार्थी रचिः कर्मसंज्ञामवादश्चेदं सम्प्रदा- कथम् । क्रियां हि लोके कर्म इत्युपचरन्ति । को क्रिया करिष्यसि । कि निन्दति मास्तिकत्यादित्यर्थः। युद्धायेति । भा। युद्धविषयं संगहामपूर्वक भु ग्राम गच्छतोति तथा च "गन्यकर्मणि" (२५३११२) इति सूर्य प्रत्यारयाम्यते । उत्सव परिणा "भेदस्य च विवक्षायां पूर्वी पूर्वी किया प्रति । परम्यानस्य कर्मवात् बलिया यह शतम् । इत्येवाध्यापारात् । तत उपाध्यायाय पियेण गोयते इत्यत्रा प्रियायो- माथ्यापस्य गोयत इति स्यात् । कर्मसंशयां किस समयोप. বানিনি বা মিথ অশামামি যী: ফখ মনে হয় । नया च शादीयत इति कर्मणि भारोत्पति भियाग ·२० महाभाष्यप्रदीपोद्योता। (य.१ । पा. 8 1 व्या.३) (कर्मणा यमभिप्रेति स सम्प्रदानम् ।१।४।३२॥ यदात्विति । (क) एवं च "पत्ये गेते" इत्यादेर्दर्शनादिपूर्वकारम्भकर्मपत्थुग्यक शयनं करोतीत्यर्थः ॥ भेदेनेति । (क) सत्तद्रूपेण योधविषयतया विवक्ष्यत इत्यर्थः ॥ नत्वमितीच्छन्ति । तेघा प्रीयमाण इति सूत्र निर्देशात् प्रौधातुयोगेऽस्याः प्रवृत्तिः कल्पेति गौरवम् । व्यभिलघतेय विषयतासम्बन्धावच्छिन्न- प्रौत्यनुकूल' प्रोतिष्यधिकरणो व्यापारोऽर्थ इति न तस्य गच्यर्थत्वमिति परिभक्तिमभिलप्यतीत्यादौ न हरे' सम्प्रदानत्वम् । गोपोस्मरात् करणाय माघते। पत्र साधतेर्वाधविषयास्तुतिर । बोधम्य फाननावच्छेदका कर्म करिष्यसीति । एवमपि कर्तव्यम् । कृत्रिमाकृत्रिमयो कृत्रिमे संप्रत्ययो निश्चयं करोतीत्यर्थ । पत्ये शेत इति । भा। पतिमुपसृत्य ऐते इत्यर्थ । न सिध्यतीति । भा। क्रियान्तरानुपादाने एक स्या एव क्रियाया कर्म- कियाणा समुदाये तु पदैकत्वं विवक्षितम् । सदा कर्मक्रियायोगात् खाव्ययैवोपर्यते भेदाऽभेदविवक्षा च समावेन व्यवस्थिता । तस्माद् गत्यर्षकर्मत्वे व्यभिचारो न दृश्यते । - यावता कर्मणा यमेति गच्छति प्राप्नोति सम्बध्नातीत्यर्थ । यभिप्रेतोत्यक्ते स एव । व्यभिप्रयोऽक्रियमाणे कावविवक्षा स्यात् । ततश्च यमेव संप्रत्येति तथैव स्यात् । यमगात् यं चैथति तत्र न स्यात् । अभिप्रग्रहणे पुन क्रियमाणे न दोषो भवति । अभिराभिमुख्ये वर्तते प्रशब्दचादिकमणि।

·२८ महाभाध्यपदोमायोत' । (कर्मणा यमभिप्रेति स मम्मदानम् ।१।४१ ३२१) (अ.१४ पा. ३ । शा.३) यथा कटं करोतीति । (के) तत्र हि कटकर्मकक्रियेटेव बोधो न तु तस्याः क्रियायाः विद्यमानमणिमंदर्शनादिपूर्वकारम्भकर्मन्वं तत्तद्रूपेण बोधविषय इति भावः ॥ सम्बन्धो रतितास्तुतिश्च गुणवत्वप्रतिपादकशब्दप्रयोगादि । मरादिति हेतौ पञ्चमी । बोधाथयस्य “माघहस्थाशपां शौसमानः" (१।। २०) इति सम्पदानत्वम् । शीपमान पदेन प्रधानभूतण्यर्थकर्मयो ग्रहणम् । सन् खारस्याद् पहिषयकज्ञानानुकूलयापारतस्य प्रतापर्ध- कर्मणोऽमि तेन पदेन ग्रहणम् । स प्यन्यथा ज्ञाप्यमान इत्येव वदेत् । तत्राद्ये गोपोकरीका मारहेतुष्पासम्पदानकार्यात् कृष्णवत्तियोधविषया- भवति । कियापि कृत्रिमं कर्म । न सिध्यति । "करोमिततम कर्म" करणभाव एकदा एकात्मन्येत मोमपद्यत इति भाव । क्रियापोति । भा। प्रतीयमाक्रियापेक्षः कारकभाव । प्रविश पिपीमियादाविवाद विकम्पेनैव सर्वत्र संझे यातामुभे यदि । पारम्मेण न योगस्य प्रत्यास्थानं समं भवेद" इति। बम्या। कर्म सारण्यैद कियेमितत्वपतकमसंशयेवोमपर्यते प्याङ्गियो । न तु सम्पदाममंषयागयामपि तु भेदाभेदो दापि ततस्योपसर्गदयोपादामसामयात कालान्तरावविवाहियामानीपते । नमु यथा "तेन दौथ्यतो" (1BIR) त्यादौ सयाकार पोरविवक्षा सिका। सयम्। पयोद न्यायसिहोऽयं उपमडयोपादान प्रदाय पदाभिरे- तोपरम समीयतदाभियकथमेव । दिपायाममपि समिति

·महाभाथ्यप्रदीपोद्योतः
८२८
(च.पा. या.३) (कर्मणा यमभिप्रेति स सम्प्रदानम् । १।४।३२१)
पशुंदाय ददातीति (भा)
भाष्यप्रयोगानुपपत्तेरा
एतच्छन्द इति ॥ (के)
मनु पूजायां पगोः करणत्वाद्रुद्रस्य च कर्मत्वात् किमुपसंख्या-
.
नेम इस्थत पार
कातिरिति बोध।
क्षतिमात्मनः परम्य वेति तु प्रकरणादि-
सम्पम् । यत एव कृष्णाय गोप्यात्मानं परमाध्यं कथयतीत्यर्थ इति
पाप । कर्मसंभापवादोऽयम् । सप्तस्यैवस्मयत्वे तु परस्त्यात् कर्मस्वमेव ।
पहा गोत्कर्षेच याच्यमानः यो गुणवत्तया सत् समधापरयोगा-
यारोपितरसवाद तुरिति हेतुल्वापदाद इयम्। झुते इत्यत्र
(१।। इत्युपते क प नाम क्रियया क्रियेभिपतमा म्यात् ।

·महाभाध्यप्रदीपोद्योतः। (कर्मणा पमभिप्रेति स सम्प्रदानम् । १।।। ३२१) (अ.१ । पा. : 1 व्या.३) त्यजतीत्यर्थ इति । (क) अवार्थ लदुक्तं न सम्भवतीत्यर्थः ।। त्यजति (के) इत्यस्य श्रमाविति भेष. ॥ नदुक्तं भाय्ये अनौ किल पशुः प्रक्षिप्यते इति ॥ (भा) होतेाधविषयमितरादर्शनयोग्य देशस्थापनमर्थः । यात्मानमित्यादेरध्या- हारः। समानोभिया घामादेस्तथास्थापनं योध्यम् । एवं च गोपी कर्णका कणसम्पदानकार्यात् कृयात्तिविधयात्मकर्मकतथावस्थानानुकूला स्थितिस्तत् सम्प्रदानबोधानुकूला क्रियेति बोधः। तियतेः खाभिप्राय- योधानुकूला स्थितिरथ । श्येः खाभिप्रायवोधानुकूलपापथकरणमर्थः । कृष्णसम्प्रदानकबोधानुकूला स्थितिस्तत् सम्प्रदानवोधानुकूलशपथकरण- क्रियापि क्रिययेश्चिततमा भवति । कया क्रियया। संदर्शनक्रियया था विधवाश्रीयत इति प्रयोगस्यासंकरः । कर्मण करणसंज्ञेति । भा। एतच्छन्दोविषयम् । “सर्व विषयश्छन्दसि विकल्यन्त" इति यथा प्राप्तमपि त्यादावभेद विवौष "चेयायामनध्वगि" ( २५ ३ १९२) इत्येतत्वयुदा. हरणयोरपि धभेद विवक्षेव । मनसा हरि बात। स्पध्यानं गतीति विधा चेदम् । यदाह कर्म । तथा हि । य एष मनुष्या प्रेक्षापूर्वकारी भवति स वुझा तावत् कंचिदर्थ संपश्यति इदमौदृशमिति तद दृएं प्रार्थयते यि ममर्द स्यादिति ततस्तदुयायभूता क्रिया पश्यति व्यम्या एतत् पमिति । सस पार्थ ते कमिपं मिटरसागिहि समसाधनानि समबधार्य क मध्य ·ददाति कर्मत्यात् । 'निगहत इति" नास्तिक्यानिन्दति इत्यर्थः1 गई गन्द महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। ८३२ (य. १ । पा. । व्या.३) (कर्मणा यमभिप्रैवि स सम्प्रदानम् । १।४।१२।) नन्वेवं "स्ट्राय ददाति" इत्युक्तमनुपपनमत शाह तद्रुद्रायोपहियत इति। (भा) "तत्" तेन प्रक्षेपेषा "रुद्राय" रुद्रमुद्दिश्य "उपहियते" ददातीति व्यवहार इत्यर्थः ॥ अग्नौ दग्धे स्वत्त्वानुत्पत्त्या तदुद्देश्यक- त्यागे ददातिर्भात इति भावः ॥ मिति बोध । यदा । लाघादेस्तु धादिपूर्विका बोधनार्थ । स्तुत्या कृष्ण- मात्मानुराग बोधयति । हत्या त्वं कृष्णं बोधयति । स्थित्या शपथेन त्वं कृष्णं बोधयतीत्यर्थ । प्रकृत्यर्धकर्मणो ग्रहणे तु स्तुत्या हुत्या स्थित्या शपथेन बघाखसखोजनं ज्ञापयतीत्यर्थ । भताय धारयति मोक्षं हरिः। ध् व्यवस्थान इति धातोणिचावस्थामानुकूलो व्यापारो धारेरर्थः । तद- विस्थिधाश्रयसम्बन्धी सम्पदानं "धारेवत्तमः" (१18 । ३५) इति प्रार्थयति क्रिययावाऽध्यवस्यति क्रियया वा। ३६ य एष मनुष्य प्रेक्षा- प्रयोगो भवति । पशुना रुहं यगत इति । भा। रुद्रं देवतामुद्दिश्य पy त्यतीत्यर्थः। केचिदन्वर्थसंज्ञाया विज्ञानाद्ददातिविषय एव सम्पदान- "प्यनिराकरणात् कर्तुस्त्यागाङ्ग कर्मणेप्मितम् । प्रेरणानुमतिभ्या च लभते सम्मदानताम्" इति । धनिरा कर्ट यथा। सूर्याय थर्घ्य ददाति । नात्र सूर्य प्रार्थयते न वम्यति । प्रतीयमानक्रियापेक्षोऽपि कारकभावो भवत्येव । यथा प्रविण पिण्डौमित्या भक्षय इति गम्यते। सूत्रकारय सूत्रयति "क्रियार्थोपपदस्थ छ कर्मणि स्थानिन" (२।३ । १४) इति । एवमपि नियाग्रह काय ·महाभाथ्यपदोपोद्योतः। (कर्मणा यमभिप्रेति स सम्प्रदानम् । १।४।३२) (ध.१1 मा.। था.३) अन्वर्थेति । (क) सम्यक् प्रदीयतेऽस्मै इतीत्यर्थः । नम्वेवमपि रजकस्य वस्त्र ददातीत्यचापि स्यादत पार दानं चेति । (क) तच ददाति प्रयोगस्त उपमानात् कारकमेषत्वात् षष्ठीति भावः ।। सूघात् । हरिकर्तृको मल्लसम्प्रदायको मोक्षकर्मकाय स्थित्यनुकूलो रति बोधः। शेषषधपवादोऽयम् । यत्रोत्तमदान क्रियया धारणस्य निमित्तं यतोऽसौ तदृणं ददाति । ददातिश्च म श्रुयते प्रत्य- भूयमाणनियत्वात् पोषषष्ठीप्रामा । सर्वत्र विशेषविवक्षाया अभावे क्रिया- निमित्तत्वमावाश्रयणेन शेषत्वं प्राममितियोध्यम् । तदुक्तम् । पूर्वकारों भवति स बुझ्या तावत् कंचिदर्थं सं पश्यति संदृछे प्रार्थना प्रार्थनायामध्यवधायोऽध्यवसाय बारम्भ व्यारम्भे नितिर्णित्तो फला. व्यापार संज्ञेत्यभ्युपगतम् । दानं च स्वस्खत्वनित्तिः परस्वत्त्वापत्तियन्तेति प्रत्यज्ञायि । तदुभयमप्ययुक्तम् । धन्यचापि भाष्यकारेण संज्ञाया अभ्युपगमात् । तथा च वानुमन्यते न च निशकरोति । प्रेरकं यथा। विप्राय गां ददाति । ननु दानस्य तदर्थत्वात् तादर्थे चतुर्थी सिदैव तत् किं सम्प्रदानसंज्ञया । जैवम् । दान क्रिया हि सम्पदानं न तु दानक्रिया तदर्था कारका क्रियार्थत्वात् । कुत्सायामनुदात्तेत् । "युद्धायेति' यद्धाविषयं संनाहपूर्वक निश्चयं करो- तौत्यर्थः । भवतिः स्वरितेत् । “पत्ये शेते" इति । पतिमुपहत्य शेत इत्यर्थः । यदि तहि क्रिययाभिप्रेयमाणस्यापि भवति कटं करोतीवादावधि प्राप्नोति । वचनादि कर्मसम्प्रदानसंज्ञयोः पर्यायः स्यात् । नेतत् सार्वधिक कि वह प्रयोगदर्शनवशेन वियताविषयम् । "कर्मणकरणसंज्ञा" इत्यादि ।

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। ८३३ (प. पा. बा.३) (कर्मणा यमभिप्रेति स सम्पदानम् ।१।।1) अन्यचापौति । (के) "पत्ये ते" इत्यादाक्पौत्यर्थः । पूर्वोकप्रयोगे तु शेषत्वविव- हायर्या षष्ठी ॥ न शूद्राय (के) 'हेतुत्वे कर्मसंज्ञायां शेषत्वे वामि कारकम् । च्यादिषु शास्त्रेय सम्पदानाख्यमुच्यते" इति । ननु ऋणं नाम सजातीयदयान्तरदानमझौत्य परदन- परकीययादानम् । वजन्योऽधमणनिष्ठः परिशोधननाश्या दृविशेषो वोभयथापि नेह प्राप्तिः। मोक्षस्य उरूप ऋणत्वाभावेन भक्तस्वात- मर्गस्वाभावादिति चेन्न । व्यवश्वदेयत्वेन तश्रामि ऋणयवहारात् । पुष्येभ्यः स्पृश्यति । दृश्यतिरिच्छामाधवाघौ। इच्छानुकूलमनः संयोगादि- वामिः। एवं क्रियापि धिमं कर्म । एवमपि कर्मयः करणसंज्ञा वलया क्रिया ग्रहास्य "गत्यर्धकर्मणो" ति सूत्रस्य च प्रत्याख्यानं कृतम् । तथा स्वत्वनियमावेऽपि ददातेः प्रयोगो दृश्यते । सम्प्रदानाय तु दोयमानं कर्मेति वाक्यार्थभूतापादानक्रियाया थवादर्थात् तादीचा धप्रानो संज्ञारम्भादिति हेलारामः ॥ तदेतत् सूचितम् । त्यागारकर्मणेपितमिति । कर्मसम्पदानयोः करणकर्मत्वे वाच्थे। पशुला गई एतच्छन्दोविषयं "मर्वे विधयश्छन्दसि विकल्पन्ते” इति यथा प्राप्तमपि प्रयोगो भवति । भाग्ये तु ददाति कर्मणेति माश्रितं प्रयोगाच बहवः । "ब्धय॑ने घर निर्वपेत्” “देवेभ्यो प्रझोदनमपचत्” “देवेभ्यो इयं वहसः छन्दांसि वै देवेभ्यो हय्यमूर्दा” । “यङ्गमाशपे त्वम्"। "शं न करत् पर्वते" इत्यादयस्तरमते वियाग्रह म कर्त्तव्यम् । कथं यत्र सम्प्रदाय 105 ·८२० महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (कर्मणा यमभिप्रेति स सम्प्रदानम्।१।३।३२) (१.१.पा.३। बा.३.) मतिम् (भा) तमनकशास्त्रं- नोपदिशदित्यर्थः ॥ द्वितीये ददातिः संयोगे लाचणिक इति बोध्यम् ॥ व्यापारवाचौ च । पलावच्छिन्नेच्छावाची च वा प्याद्ये " स्पृहरोमित" (१। B | २६) इति सम्पदानत्वम् । तत्र होशितत्वं धात्वर्धव्यापारजन्य- पजाश्रयत्वम् । न तु पलस्य धात्वर्थत्वायः कर्मसंझा तु घात्वर्थफला• श्रयस्य इत्युक्तम् । षषयपदाद एतत् सम्पदानविभक्तिः । पुष्पसम्पदा- निका इच्छेति बोधः। अन्त्ये त्वम् । पुष्पाणि स्पृश्यतीति । सम्प्रदान- स्थापि तत्वेनाविवक्षायां यथेष । सम्पदानस्य च कर्मसंज्ञा। यमुना र यजते। पशु रुद्राय ददातीत्यर्थः । नौ किल पशुः प्रक्षिप्यते तद्रायोपनियते इति । “ " न शूद्राय मतिं दद्याद इति । खण्डिकोपाध्यायस्तस्मै चपेटां ददातीति । यजते । प रहाय ददातीत्यर्थः । एतच्च वचनं उक्तोदाहरणमात्रविषयम् । थत एव सुषव्यत्ययेन सिद्धत्वात्प्रत्याख्यायते लोके तु यः पूजार्थत्वात् पशी करणत्वं सिद्धम् । मिष्यते तघ संदर्शनादौनां क्रियायाश्च भेदो विवक्ष्यते ततस्य तेराप्यमाना क्रियापि कृत्रिमं कर्मेति सिई तयाभिनयमाणस्य सम्मदानत्वं यत्र तु नेप्यते तत्र भेदो म विवक्ष्यते ततचोदनाघेकफस्तावच्छेदेन एकीकृतया क्रिययाऽऽप्य- मानस्य कर्मत्वमेव भविष्यति । कटं करोति। थोदन पचतीनि। गत्यय - भयम् विवक्ष्यते भेदोऽभेदश्च सघ भेदविवक्षायां ग्रामं गच्छतोति प्रयोग इति "गत्य कर्मणि" इत्येतदपि न वक्तव्यं भवति ।

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। २३५ (प. १॥ पा. 8) व्या. ३) (कुधदुहेा सूयार्थाना में प्रतिकोप ।११।३०) क्रुधदुहेासूयार्थानां यं प्रतिकोपः। १।४।३७॥ नु तेषां सर्वेषां योगे यथा स्यादित्येतदर्थं तदत पाह एकेनैवेति । (क) क्रुधदासूयार्थानां यं प्रतिकोपः । १।४ । ३० । हरये क्रुध्यति झतीर्ण्यति व्यसूयति । तत्र धानुकूलथापारजनकथित्तरतिविशेषः क्रोध: क्रुधेरर्थः । दुःखजनकक्रियारूपापकारजनकरित्तत्तिविशेषो दुः। धात्वर्थ-' त्वोपसंग्रहीतवादेतावकर्मको। विषयतयैतद्धात्वर्थमूलभूतकोपसम्बन्धिनो हो “फुधमुहेासूयार्थानां यं प्रतिकोपः" इति सूत्रेण सम्प्रदानत्वम् । परिसम्पदानको दोषः क्रोध इति बोधः । पत्र शेषषद्याभवादत्वम् । उत्कर्ष- विरोधिधर्मारोपानुकूलथ्यापारजनकचित्तत्तिविशेष ईर्ष्या । शौचाधारादि- गुणविषये दम्मादिकृतस्वरूपदोषारोपानुफूलचितत्तिविशेषोऽसूया। रते चित्तत्तिविशेषरूपकोपमूलकाः । प्ररूस्य वाक् धक्षुरादिविकारानुमेयस्यैव कुधमुहेासूयार्थानां यं प्रतिकोपः । १ 18 । ३० । किमेत एका याहोसिमानार्थाः । किं पात्तः । यद्येकाची किमर्थे एथनिर्दिश्यन्ते । पथ मुधदुहेास्यार्धानां यं प्रतिकोपा । १181३७ 1 किमेत इति । भा। मनु लोकण्यवहारादेवावगमात् सन्देहानुपपत्तिः। एवं तईि चित्त- दोषरूपता सर्वेषामस्तीति सामान्यापेक्षायामेकार्थत्वमवान्तरमेदविवक्षायां तु भिन्नार्थत्व मित्यदोषः। शिमर्थमिति । भा। एकेनैव धातुनार्थस्य उपलक्षितत्वादन्येषां वैपर्थप्रसाः। नामा इति । भा । मोधो रोषः। मोधोऽभिधार । ईण्या परगुणासहनम्। वसूया परगुणविध्वंसनम् ।

·महाभाध्यप्रदीपोद्द्योतः । '(क्रुधदुहेासूयार्थानां यं प्रतिकोपः। १।। ३७1) (. ११ या.'8) बा.३) सूचेऽर्थराजमदिति भावः ॥ अभिचार इति । (क) दुःखजनको व्यापार इत्यर्थः । पररांणामहने एतत् खस्य नदधिकगुणसम्पादनकफरलं गुणविध्वंसनं गुणेषु दोषत्वाविष्करणम् ॥ नम्चिदमयुकं न हि योषादीनां सामान्य कुपि धातावस्तीत्यत पाह क्रोधपदार्थत्वेन तस्यापि कोपमूलकत्वम् । कुपकोध इति तु तदृत्तिकोपत्व- सामान्यमादाय । कर्मसंशापवादोऽत्र । हरिसम्पदानोत्कर्षविरोधीत्यादि- क्रमेण वोधः । तद्धादर्थमूलभूतकोपविषयत्वे सति सद्धात्यर्थपलाश्रयम्याच सम्प्रदान त्वम् । सत्यन्तेन भा-मोठति नैनामन्योऽदादौत् इत्यादेयुदासः । मित्राय दुधति प्रतापोऽमोत्यादौ घेतनावारोमो बोध्यः । रेषस्तु वलव दुःसाधगताशाजन्योऽपौतिजनकश्चित्तत्तिविशेषः। योषधं देशोति यथा। एतदेवानभिगन्दनम् । तद्योगे तु नैतत्पत्तिः । अधाद्यर्धत्वाभावात् । कृष्णाय राध्यति ईदते वा पत्र प्रश्नविययशुभाशुभप-लोचनं धालोर। सद विषयसम्बन्धिनः कृष्णम्य "राधौप्योयंस्यविन" ( १।१८) इत्यनेन सम्पदामत्वम् । कणसम्प्रदागकमर्थात् क्षणसम्बन्धिपत्रविषयभा- शुभपालोचनमिति बोधः। विप्राय गां प्रतियोत्यादयोति वा । पत्र मानाय कथं कुपिना शक्यते विशेषयितुम् । एवं साई नागापा कुपोषि- पाविति । भा। कुपो थाती वायत्वेन यदवस्थित तदंतमा साधारस. मित्यर्थः । कोमपूर्वाय सर्वेया यासार्थ र प्रतिकोप इति विशेषामिम्बा। तेनेह न भवति भार्यामीयतीति । भा। परदयमान न सह पम. चार्य इति नाति कोपप्रभावमा छायाम अपितामध्यतीति । भा। ननु कोपाबोध एति भेदाभावात व पौवापर्यम् । एतापमा. मनता 1 पारा लिो चोदता शापयापारानुभोपमाना- ·महाभाष्यपदीपोद्योतः। प.११ पा. । व्या. ३) (कुधदुहेासूयार्थानां यं प्रतिकोपः।१।१३७१) कुपौ धाताविति ॥ (2) अनभिनन्दनम् (के) प्रौत्यभावः । प्रवर्तनागन्योऽभ्युपगमो धात्वर्थः । खार्थप्रवर्तनाथयस्य “प्रत्याभ्यां श्रुवः पूर्वस्य की" (१।। 8. ) इत्यनेन सम्पदानस्वम् । होत्रेऽनुग्णाति प्रतियणाति घ इत्यत्र शंसनविषयहर्षानुकूलव्यापारलक्षणं प्रोत्साहनं धात्वर्थः। धात्वर्थशंसनाश्रयस्यात्र "यनुप्रतिारण" (१।४।११) इत्यनेन सम्पदानस्वम् । शतेन शताय वा परिक्रीतः इत्यत्र करणस्य पक्ष सम्पदानत्वम् । मतव्यापारच दानम् । पलेभ्यो याति व्यत्राह मिति तुमु- भन्तार्थ कर्मचतुर्थ्यर्थः। फलकर्मकाहरणफलक यानमिति बोधः ॥ एतद मोधोपपत्तिराकाहावादान्ते दर्शिता। यत्तु फलेभ्य इत्यबाहरणकिया चतुर्थः । कर्मत्वप्रयोजकत्वे पूर्वपरयोः संसर्गाविति । तन्न । “कियार्थोप- पदस्य च कर्मणि स्थानिनः" ( २ । ३ । १४) इति सूत्रसत्वेनेदृशेऽर्थे साधुत्वे मानाभावात् । यागाय याति । पत्र प्रातिपदिकार्थे प्रथमायवाद- स्थतुर्यों । घमयं सुमुना समानार्थः । यागफलकं यानमिति बोधः । । . धन्यथा सामान्यमस्ति । नवकुपितः क्रुध्यति न वा कुपितो दृश्यति न वा कुपित ईयेति न वा कुपितोऽसूपति । माश्रित्येतदुतमित्यदोषः । न वा कुपितो गुह्यतीति । भा। यत्र विषये सम्पदानसंशेष्यते तदुद्देशेनेतदुष्यते न तु सर्व विषयापेक्षया। व्यभिधाराभावाद्यं प्रतिकोप इति विशेषयमनुपादेयं स्यात् । भार्यामौर्य- नोति । भा। विनापि कोपात् प्रयोगदर्शनाच । अस्मान् देशोत्यत्र सम्प- दामसंक्षा न भवति दिरफोधार्थयात् । अनभिनन्दने दिभिवर्तते यधौषधं देखोति ।

·महाभाष्यप्रदोषोद्योती
(साधकतम करना118 18२।" (अ.१ या 8षा.१)
साधकतमं करणम् । १।४। ४२ ॥
अत्र कारकाधिकारात् क्रियानिरूपितातिशयितकारकतवत्
करणमित्यर्थः । अतिशयय ययापारानन्तरमव्यवधानेन फलोत्पत्ति-
स्ततम । मनु पूर्वोक्कानिमययोधकतया तत् मार्थकमत पार
साधकतम करणम्। १।। 8२ करमच करणता हिमत्वम् ।
যা ও মুলি যথধান জিসিবির এরিয়া অমি
বাঘিামাঘমামলাহি যা কিকালিস্তিনিবাৰ বৰা বয়ান
करवत्पमिएमेव सदाशि
थापनतम परखम् ।१।।। 8२ तमयर शिम शाई
परयमित्येवोपेत । साध करसमितीपयुष्यमाने सर्वेषा कारका
--
साधकतमंहाम्।।10तमग्रामिति । भा। कार•
काधिकारात् सापडले कम्ये पुन साधता कमवमनोति )
मायामेति । भा। प्रकर्षगतियार प्रतिपापियते । तर प.
मातम परपम्।।।। किरा होगा
पाया। पापागा I
IVETE पारम्। fry नादायिय २९
माखन MEArrate" मार Lefeaterer
urframateriliternama

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः।
८३
(का.पा.४ । या.३) (साधकतमं करणम् । १181821)
कारकाधिकारादिति । (क)
ननु सर्वेषां करणले संज्ञान्तरा का गतिरत श्राइ
तचेति । (क)
संजाइयेति । (क)
कारकसंज्ञेव कार्याऽम्वर्थसंजया च खानुरूपः संज्ञाप्तव्यः कारके
हतीयेत्येव कार्यमिति भावः ॥ ननु सावकाशवे एव परलस्य
व्यवस्थापकत्वादेकविषये इयोः परत्वानवकाशत्वयोरसम्भवादाह
"क्रियायाः परिनिष्पत्तिद्यापारादनन्तरम् ।
विवक्ष्यते यदा यत्र करणं तत्तदा स्मृतम् ।
वस्तुतस्तदनिर्देश्यं न हि वस्तुव्यवस्थितम् ।
स्थाल्या पच्यत इत्येषा विवक्षा दृश्यते यत"
संज्ञा प्रसज्येत । सर्वाणि हि कारकानि सार्थकानि । तमग्रहणे पुनः
कियमाणे न दोषो भवति। नैतदस्ति प्रयोजनम् । पूर्वस्तावत् संज्ञा
सामदेिकसंज्ञाधिकाराच करणसंज्ञायाः संज्ञान्तराणां च विकल्पः
नन्दसति विशेषाश्रयणे
करणकारकसंज्ञादयोपादानमनर्थक
स्यात् । तर्हि संज्ञादयविधानसामर्थ्यात् करणसंज्ञा कंचिदेव विषयं परि-
"क्रियायाः परिनिष्पत्तियापारादनन्तरम् ।
विवक्ष्यते यदा तत्र करणं तत्तदा स्मृतम्"।
स्यात् ।
वतो दा क्रियात्मनोऽर्थस्य प्रयोजकतमं साधकतमम् । ननु सामयाधौना
क्रियासिद्धिर्ना खलु कादीनामन्यतमामायेऽपि क्रियानिष्पद्यते तत्
किमपेक्षः कारकाणा मध्ये एकस्यातिशय योग स्यात् । उच्यते । दावादः

·महाभाष्यप्रदोषोद्योतः। (साधकतमं करणम् । ९ । 8181) (प.पा.पा. ३) विषयभेदेति । (क) सावकाशत्वे (कै) इत्युक्तिरभ्युपगम्यवादेन। न हि तमाभावे करणवविमिकः घंशान्तरविषयोऽस्ति । वस्तुतो भाष्ये परत्वाच (भा) इत्यस्य उत्सष्टलाइ इत्यर्थकस्य व्याख्या इति। विवक्ष्यते इत्यनेन विवव ष्याकरणेऽङ्गन वाहवस्तुसत्तेत्युक्तम् । खत एव दामाद्यनादरेण वलस्य तावविवक्षारा वलेन लुनाति इत्यादि भवति सदाह "वस्तुत" इति । इदमेव वस्तुकरयमिति न नियमः निशिताधि- करणत्वामि स्यालो सनुतरकमालत्वात् शीघ्रतस्माकसाधनत्वेनानुभवति थपवादवाद 'वाधिका भविष्यन्ति पराः परत्वाधानवकाशत्वाच । पर त धनुषा विध्यति बपाययुक्तत्वाचायादागसंज्ञा (१ । । । २० ) साधक- हरतीति लभ्यते । म नियविषयपरिहारणेविषये तस्याः प्रतिलभ्या। परत्वादनवकाशत्वाचेति । भा। विषयमेदापेक्षा हेतुइयोपन्यासः । साव. काशत्वे सति परत्वं हेतुस्त्यंत्र निरवकाशत्वम् । इह सहोति । भा। पत्र इति । कार्यः पचति । विवक्ष्यत इत्यनेम स्थाल्यादीनामपि वैवक्षिक करणत्वमस्तीत्युक्तम् । थाह च छैद्यदयानुप्रवेशो व्यापारः। काछा माके प्रज्वलनजनितीणभानु- प्रवेशः। तदनन्तरमेव कियासिहिः । मेव कारकान्तरेखमुप्रवेशस्तवापारा- नन्तरं वा क्रियानिम्पति समस्ति । यतः "क्रियामा परिनिष्पतियद्यापारादनन्तरम् । विवध्यते यदा त बरसत्वं तदा स्तम्।

·महाभाष्यप्रदोपोद्द्योतः । (घ १ । पा. : { व्या. ३) (साधकतमं करणम् । १18181) अनवकाशत्वाचेति ॥ (मा) मनु संज्ञादयप्रसङ्गे परत्वात्करणत्वं सिध्यतीत्यत पाह अति॥ (क) अपादानादन्यवेति । (क) काष्ठः पचतीत्यादौ। उदकदाने आभिरूप्यस्यानियामकत्वादाह वैवक्षिकं करणत्वमित्यर्थः । प्रकर्षश्च कर्तृपराधीनस्थापि न करणान्तरापेक्षः किन्तु कारकान्तरापेक्ष एव । कारकसामान्यवाचिनः साधकशन्दादुत्पद्य- मानेन तमपा तत एव प्रकर्षवोधनात् । यत एव घ्यश्वेन पथा दौपिकया प्रतीति भवति । करणं हतीयार्थः । प्रकृत्यर्थस्य तत्रामेदेनान्वयः तस्य च त्वाच करणसंज्ञा प्राप्नोति । तमग्रह पुनः क्रियमाणे न दोषो भवति । एवं तईि लोकत एतत् सिद्धम् । तद्यथा । लोकेऽभिरूपायोदकमानेय. मभिरूपाय कन्या देयेति न चानभिरूपे प्रतिरस्ति तत्राभिरूपात्मायेति गम्यते । एवमिहाप साधकं करणमित्युच्यते। सर्वाणि च कारकाणि संशाध्यप्रसले निरवकाशत्वादपादानसंज्ञेव स्यात् । करणसंज्ञा झपा. दामादन्यत्र सावकाशा । तमग्रहणे तु सति विविक्तविषयलाभादुभयो- धनुषा विध्यतीत्यत्र परत्वात् करणसंज्ञा सिध्यतीति । उदकमानेयमिति । "वस्तुतस्तदनिर्देयं न हि वस्तुव्यवस्थितम् । स्थाल्या पयत इत्येषा विवक्षा दृश्यते यतः" । विवक्ष्यते इत्यनेन एतद् दर्शयति देशकालावस्यादिवशेन यस्य किया प्रत्युपयोगातिशयेन वापारः प्रकृत्यादौदं विवश्यते तदा तस्य करणत्वं भवतीति । यथा स्थाल्यधिकरणत्वेन प्रसिद्धा तस्या ममि तनुतरकपालतया प्रकर्षविवक्षायां करणत्वं भवति स्थाल्या पत्थत इति । उक्तंच 106 ·पर महामाथप्रदीपोद्योत। (साधकतमं करणम् ।१।।। 8२।) (चपा प्रा.) कन्यादानार्थमिति। (क) दृष्टं कन्यामुखसन्तानादि । अदृष्टम् परलोकः । न चासाधके इति । (भा) संज्ञाया इति शेषः M खनिष्ठव्यापाराव्यवहितोत्तरोत्पत्तिकत्वसम्बन्धेन धात्वर्थेऽन्वय इत्येके । करणा- वाभीयो वध इति वाणकरणक इति वार्थ इति तत्वम् । यत्र वदव । करणस्य च व्यापार एवान्वयो न फलाशे शब्दशक्तिखभावात् । यत एवोद्भिदा यजेतेन्यादौ मत्वर्थलक्षणा भिया मामधेयत्वं सिद्धान्तितम् । धन्यथा व्यापार प्रति करणत्वेनान्विते धात्वर्थफला करणत्वेनान्वयोपपत्ती लक्षणाया व्यप्रसङ्गः एव । अत एव सोमेन यजेत इत्यादो छान्दसौमत्वर्थ- लक्षणेति मौमासका। व्यापार तदन्वये तु फलस्य करणत्वेनान्वयात् । साधकानि न चासाधके प्रतिरस्ति । यत्र साधकतममिति विज्ञास्यते । एवं तर्हि सिद्धे सति यत्तमग्रहणं करोति तजधापयायापार्य कारक. भा। कन्यादानार्थम् । न चानभिरूप इति । भा। दृशादृश्प्रयोगमत्वात् कन्यादानम्येति भाव' । तरतमयोगौ नास्तीति । भा। कथं पुन केवलयो' ननु कारकाधिकारादेव सिद्धे साधकले पुन श्रुति प्रकर्षार्थास्तु किं समपा। सत्यम् । यस्मिन् प्रकरणे सामर्थगन्यपकों मानीयत इति "वस्तुतस्तदनिर्देश्य न हि वस्तु व्यवस्थिवम् । स्थाल्या पच्यत इत्येषा विवक्षा दृश्यते यता", इति । न धैव कर्तुरपि करणविवक्षा स । भिन्न जातीयत्वात् । सकल- ·महाभाथप्रदीपोद्द्योत' । १६ ( १ । पा. ४ । या." (साधकतमं करणम् ।। 8२।) लक्ष्यते इति। (कै) अत एव ततः स्वार्थ व्यत्रि तारतम्यमित्यतिभये सिध्यति । तरतमेत्यतिगयार्थमव्ययमित्यन्ये । एवमेवानिमयार्थक तयामित्यध्ययं बोध्यम् ॥ उच्चारितस्यैव प्रत्यायकत्वात् नमतीतानुकार्यणतिशय- प्रतीतिरिति चिन्त्यम् ॥ नम्वच प्रकरणे तरतमयोगाभावे ईमित- मात्रस्य कर्मत्वं प्रामोतीत्यत शाह उत्पत्तिशिश्करणावर करणान्तरस्यान्वयायोग्यतया सावश्यकेति वदन्ति । চল হই যুমন্ লাহয় মা বিলিন হ্মত্ব অলিম্বিন साध्यत्वं चेति वैरूप्यं स्थाइ इति सावश्यकत्यन्ये । प्रकृत्या चारित्यादौ "प्रसत्यादिभ्य उपसंख्यानम्" (वा) इति संज्ञाया वरतमयोगो न भवतीति । किमेयस्य शशपने प्रयोजनम् । मा. दानमाधार्य कि न्यायं मन्यते यत्र संप्राम्य नित्ति । तेने हैव स्यात् प्रत्यययो. प्रयोग । नेघ दोष । प्रकृतानुकरणत्वात् । तत्रानुकरणाभ्या- मनुकार्यप्रययो प्रतौयेते ताभ्यामपि साश्चर्यातदों लाते । तत्र तमश्रुतिस्त जज्ञापयति प्रार्थप्रत्ययग्रहणमन्तरेणेह प्रकरणे सामर्थ्यगम्य ज्ञापयितुं तमम् । तेन गाया घोष इति विहम् । यदा व तोरधर्म छाधारवं प्राहे उपर्यवे नदेदं प्रयोजनम् । यदा तु गहा शब्द एव तौर साधनविनियोगकारी खल्वसौ । न च शतधनो निबनेन सह स्पर्धते । কন্তু নাস্থল হীমিয়া ওঁল মুম্বন নি মা কাব যাবনা নষরি पदा मनोपकारक नदेवकरणं यक्षम् । उद्यते । कारकान्तरापेक्ष का.

·588 महाभाष्यपदीयोइयोतः (साधकतमं करणम् । १। ३ । 8२ ।) (ध... पा. 9 । श्रा. ३) तत्र तमेति ॥ (2) बुद्धिकल्पित इति । (क) अपादानमिति महामंजयवापाये ध्रुवे सन्धे पुनस्तद्दणमामर्थात् प्रकर्षविवक्षायामत्र न स्यादिति भावः ॥ सामीप्यमाचाश्रयेणेति। (क) तोया। माच सर्वविभक्त्यपवार इति भाष्ये स्पष्टम् । प्रतिवदायय- भावी धर्मविशेषः । तेन तत्सम्बन्धिचायत्ववानिति बोध । प्रायेण याज्ञिक इत्यत्र प्रायशब्दो बर्थः । बहुचाचारादि । वाचाराप्य याजिक- त्ववानिति बोधः। यहा। प्रायशब्द. सम्भावनार्थः। सम्भावना विषय- ग्रामादागच्छति मगरादागच्छतोति । सांकाश्यकेभ्यः पाटलिपुत्रका व्यभि- रूपतरा इन्धन न स्यात् । कारकसंज्ञायां तरतमयोगो म भवतीत्यत्रापि प्रका नाश्रीयते । सांकाश्यकेभ्य इति । भा । बुद्धिकल्पितोत्रापायो ग तु मुख्यः । यत्र वत्स इति । भा। सर्वैःवयवैः सह यथावयवो थाम इत्यर्थ । गहरयामिति । भा। गोभिर्गझाया थानाभावान स्यादधिकासंधा। वर्तते तदा । प्रयोजनम् । तत्राये विभक्ति लाक्षरिको। सदियभागी लक्षणेति तु "येन विधि" (१। ०२) इति सूत्र एवं स्यातिप्रयोग सकाक्षायां तेन सर्वेषां क्रियानिथ्यतो मनिपायोपकार कलाव मि करणसम । तमम् यरय किमिति । काराधिकारात् सिद्धे साथ- फाबाना साधयति प्रकाधी भविष्यतीति पर गड़ा घोष ·८५ महाभाष्यप्रदीपोद्योत । (घ १। पा. 8। बा ३) (साधकतमं करणम् । १ ।। 8२।) तेनापौत्यर्थः । अपिनैकदेशवृत्तिताययेणेत्यस्य संग्रहः ।। प्रकल्पितेति । (क) सम्पूर्ण प्रवाहे एकदेमधर्मस्य तौरधर्मस्य वाऽधारत्वस्योपचार इति भाव. ॥ तादृशमाधारलमपि सप्तम्याः शक्यमेवेति बोध्यम् ।। स्थाल्या पच्यत इति । (कै) प्रतनुतरकपालतयात्रातिशयविवक्षा बोध्या । याज्ञिकत्यवानिति बोध । प्रायेणात्र याज्ञिका इत्यादौ बहवो याज्ञिका इति बोध । “माना सतीक्षा" इत्यत्र नाम ज्ञाप्य तीक्ष्णस्ववान् इति बोध । एवं "धरितेन दान्त" इत्यादौ । “सरथो नाम राजा" इत्यादौ मामेति प्रसिद्धौ मुरथ इति प्रसिद्धो राजेत्यर्थ । यद्दा नामभूतसरथ- सिद्धं भवति । तथाधारमाचार्य कि न्याय्यं मन्यते यत्र कृत्स्न थाधारात्मा ध्यानो भवति । तेने हैव स्यात् तिलेषु तैलम् दधि सपिरिति । गङ्गाया - यस्मानापकात् सामीप्यमाघाश्रयेण प्रकल्पिताधारनिवन्धना सा भवति। वध सामग्रौसाध्यायां क्रियाया कोऽतिशय करणस्येति चेत् यद्यापारा- नन्तर कियाप्रसिद्धि यस्य च यदातिशयविवक्षा तदा तस्य करणत्वम् । निराकृतम्। दितीये तु प्रतिणाक्षणिको। ननु उभयं मुख्यमस्तु परम्परा सम्बन्धस्तु संसर्ग । नैवम् । कारकविभक्त्याना प्रकृत्यर्थे साक्षात् - । इति। पति तमव्यक्षणे याधारो नाम यत्राधारात्मा व्याप्तो भवत्या- धेयेन । तेन इहैव स्यात् सिलेषु तैल पयसि सपिरिति । गङ्गाया घोष इत्यत्र नसमा यस्य तु ज्ञापयति इह प्रकरणे सामर्थ्य गम्यप्रकर्षो मात्री- ·महाभाश्यप्रदीपोदद्योत। (साधकतमं करणम् | १|| २1) (आ. १. पाया.३) अश्वन पथा इत्यादिवपि प्रत्यासवस्य कस्य चिदेव करण स्थादिति भाव.॥ संनिपत्येति । (के) खुले कपोतन्यायेन सर्वेर्षा साक्षादुपकारकलविवक्षणदित्यर्थः । शब्दाभिन्नो राजेति बोधः। “नाना चन्द्रकला" इत्यादी मामभूतचन्द्र कला शब्दाभिन्न इत्यर्थः । एवमवच्छेद्यत्वादीमा सम्बन्धत्वविवक्षाया पटलेन जन प्रकारत्वमभाव इत्यादि प्रत्यादित्वात् साधु । यत्र च सर्वत्र कञ्चित् करणत्व हेतुत्वान्धतरारोपेण तोयेति भाष्यसंमतम् । गाव । कूपे गर्गकूणमित्यत्र न स्यात् । कारकसंज्ञायां तरतमयोगो न भवतीत्यनारि सिहं भवति । यथा स्याल्या पच्यव इति । कारफान्तरापेक्षा करणस्यातिप्रयो ग तु खकक्षायामित्यश्वेग दीपिकया यथा बनतोति सर्वेषा कियानिध्यसो संनिपयोपकारकत्वात् करणत्वं सिद्धम् । सम्बन्धन विध्यतापा' यात्पन्नत्वात् । यपादामप्रकरणेलयानि च पइन्युदा• हरणानि तमम् ग्रहणस्य प्रयोजनानोति बोध्यम् । यते । तेनेहापि भवति । देशधर्मो घोषं प्रति थाधारभावा घोषस्युप- चयंते सदै समं ययस्य प्रयोजनं यदा तु गहा पुम्दतीरें वर्तते सदान प्रयोजनम् । बाधेयेग व्यामिसम्भवात् मुख्य एवाधारभाव इति ।

·10 महाभाष्यप्रदीपोद्योत। (घ१।पा।था १) (उपान्यध्याय वम ।। उपान्वध्याङ्वसः। १।४।४८॥ मनूपपूर्वा वमिरनात्यप्रमिद्ध इत्यत पार अर्थशब्द इति । (३) प्रमिय तदर्थपर इत्यपि बोध्यम् । प्रायमितिवाचकस्य वमेरित्यपराध उपायथ्यावसा।१।।१८। उभपत नया गोपाRE- सम्बन्धि पार्थदयसमनिधन्य इति बोध । धिक शय्यामानाम् सप्णाभ- सम्बन्धिगो निन्दा इत्यर्थ । धिगर्यो निन्दा। उपर्युपरि धोऽध बधि लाक परिस। दिवालोपादे समोपोचभागमोपाधन्तनभाग वा - उपान्यध्यावस । । । । दसेरययस्य प्रतिधावा। उपाध्याऽवस । १।। वसेरम्साघम्येति । भा। यशदो नियतिवाची धिकरसे पयो । यसर्थम्य वापोयो ववितस्येत्यर्थः । अथवा प्रोमोऽ' सार्थ न सोडमर्थः। तस्य यस्यानार्थम्दे यर्थ । स्याने हि उपान्वभ्याएवम । १।। एतत् पूर्वम्य वसवेराधार कर्म उपवसति बनुक्सति अधिवसधारसति वा ग्रम सेना। स्यात। उमान्नध्या वस । १.७ "वसरम्यर्यवि" । वर्षपदी वित्तिवचन । यधिरो यौ। यम्य यो वचनम्त्य भोपजनितियाचिन इति यावत् । यदा मोडोऽयं यथ र सस्तस्य ।

·ege महाभाध्यप्रदीपोद्योतः । (उपान्वध्या वस. । १।४।४८१) (१.१ । पा. ! था.३) व्यधिकरण इति। (क) 4 'उर्थ सामानाधिकरण्यासम्भवादिति भावः ॥ अश्यर्थस्येति। (के) अभिनिवृत्तरित्यर्थः ॥ सामानाधिकरण्याचा अथवेति । (क) अनयोराध्याख्येव युक्ता भाष्यस्वारस्यात् ॥ ननु कथं नदधि- करणं ग्रामोऽत आह विशिष्टेति ॥ (2) समोपदेशत्तिवानि क्रमेणार्थः सामीप्यरूपः सम्बन्धी हितीयार्थः। सामीप्यं भ पद्यर्थः इति त्वयि पदवाथं सामोप्यं न पठ) इत्येवं परम् । अत एवं रक्षस्य समोयमित्यादौ तत्र सम्बन्धे बटो। लोकसमोयोध्यभागति- वसेरश्यर्थस्य प्रतिषेधो वक्तव्यः । याम उपवसतौति । स ताहि वक्तव्य' । शीर्वाते यथा जलाशय इति । तेन यामे तिसतीत्यनार्थे ग्राममुपवसतीति प्रयोगः । अस्थानार्थत्वे तु ग्राम उमवसतीति । नाचेति । भा। विशिष्ठा- वसरश्यर्थस्य प्रतिषेधो वक्तव्यः । वा। अर्थान्दो मितिवचनः व्यधिकरणे पछौ वाधवाचकभावः वध्यर्थ भोजननिष्ठत्तेवोधको यो वसिमस्य इत्यर्थः । यस्थानार्थम्येत्यर्थः । स्यानेऽपि हि भोवते जलाशयमिति । तेन ग्रामे तितीत्यर्थे ग्राममुपवसतीति भवति । व्यस्थानार्थत्वे तु याम उपवस. तोति । स ताई प्रतिषेधो वाथ । म वालथः । कथम् । नात्रोपपूर्वस्य ·Est महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (य. १ । पा. 81 या. ३) (उपान्वध्यार वसः। 181801) अन्तरङ्गत्वादिति। (क) यामे वासाधिकरणलये प्रसिद्धवेन भौधोपस्थितिकवरूपान्त- रणबादित्यर्थः॥ प्रतीयमानेति। (क) एवमुपवासाधिकरणकालोऽपि प्रतीयमान एवेति बोध्यम् । ननु बोधकपदाभावात् कथं विभिष्टकालभुजिनिवृत्तिप्रतीतिरत श्राह रित्यादिकमण बोधः। अभितः परितः कृष्ण गोपाः । धनयोः समोप- सर्वदेशावच्छेदेनेत्यर्थः । सामीप्यरूपः सम्बन्धो द्वितीयार्थः । षभित इत्याभिमुख्येऽपि । कृष्णासंमुखे इत्यर्थः। समयानिकषा वा ग्राम इत्य चाव्यये - न वक्तव्यः । नात्रोपपूर्वस्य बसेः ग्रामोऽधिकरणम् । कस्य तईि। धनु- पसर्गस्य । यामे वसंस्त्रिरात्रमुपवसतीति । धारावस्थितत्वेन निश्चिते देवदत्ते भोजननिवृत्तिं विशियकाला प्रत्याययितु- मिदं प्रयुज्यते याम उपवसतीति तत्रान्तरणत्वात् प्रतीयमानवसिक्रिया- ग्रामे उपवसति । कथमुपोष्य रजनोमेकामिति । "कालावनो" इति वसेः ग्रामोऽधिकरणं साई धनुपसर्गस्य । ग्रामे वसन् विरात्रमुपवसति । एतदुक्तं भवति । विशियाधारावस्थितत्वेन निश्चिते देवदत्ते भोजननिवृत्ति- विपिएका प्रतिपादयितुमिदं प्रयुज्यवे ग्राम उपवसतीति । वघान्तर- 107 ·५. महाभाष्यप्रदोमोद्योतः। (उपान्वथ्या वस ।१।।81) (प.११ पा. या ३) उपवसनं विति। (क) एवकारेण नित्याकाक्षा दर्शिता ॥ नदु भाथे चिरावमिति । (भा) भारम्भे तु चापि दितीया न स्यादिनि तात्पर्यम् । अन्तरङ्ग इति। (के) आवस्यक इत्यर्थ ॥ वहिरङ्ग इति। (2) आकाक्षाभावाद्नावश्यक इत्यर्थः । असम्बन्ध एवेति व युतम्।। समीपे इत्यर्धके अधिकरणशक्षिप्रधाने । दिसौयार्थ सामीप्यरुप सम्बन्ध । ग्रामसमोपदेश इति बोध । हा कृष्णा भक्तमित्यत्र राम्दा शोके तत्सम्बन्धी भोक इत्यर्थः । मुक्षितं न प्रतिभातीत्यादौ मुक्षितसम्बन्धी यत् किं पिदविषयप्रतिभाभाव इत्यर्थ । प्रतिभा झटितिस्फनि । पेषो पामयाधिकरणभाव' । उपवमनं तु खरपेरीव कालमपेक्षतra कामेवाम्यान्सर सम्बन्ध । ग्रामादिना तु वदिरा इत्यर्थ । द्वितीयाविति कमेकादशो न मनोसेसि । उपपदापिभो बार- विभकिमतीति। वा प्रतीपमानवशिकियापेपो यामम्याधिकायभा। उसन सहपेय कानमक्षत रति काश्चमेशाता मम्मी यामादिमा ६ वरिपरमपि प्रामादि कम यति।

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (थ.११ मा. था. ३) (क रोशिततमं कर्म। 181861) कर्तुरौप्सिततमं कर्म । १।४।४६ ॥ असत्यपीति। (क) अव्याप्ति स्तौति भावः ॥ विशेषेति । (क) अनवकागत्वादित्यर्थः ॥ क रोस्पिततमं कर्म । १ । 81 8६ । द्वितीयादयोऽपि विविधाः कारकविभतय उपपदविभक्तयथ । कारक क्रियाजनकत्वशक्तिः। भाग्ये करोति क्रियां गिदर्तयतीति व्युत्पत्तिदर्शनात् । प्राझणस्य पुत्रं पन्यानं एच्छतोत्याद्यौ ब्रामणस्य न कारकत्वं पुत्रेणान्यथा सिया तत्वाभावात् । दरिरप्याह क रौमिततमं कर्म। १।। Be I तमग्रहणं किमर्थम् । कर्तुरोपिततम कर्म।१18 BEI तमयाहयामिति । मा। यसत्यपि समग्रहणे यामं गच्छतोत्यादौ कर्मसंज्ञा सिध्यतीति ईमिततमस्यापोमितत्व कर्नुरोप्सिततम कर्म। १18 1 36 कत्ती यदाप्नुमिष्यतेतमान्तत् कर्मसं स्यात् । यद्यापाराश्रयत्वादसौ कती वेनैव व्यापारेणामुमिमिति क रोधिततमं कर्म। १।। ६ । कर्तुः क्रियया इत्यादि । कर्तुं यदा मिटतममित्यन्वयः । कर्तुरिति चेप्सितापेक्षया "वस्य च वर्त- माने" (२।३।६७) इति करि पठो । ईप्सित इति । “मतिबुद्धि" (३।२।१९८) इत्यादिना वर्षमाने क्वः । क्रिययेति । करखे हतीया।

·२५२ महाभाष्यप्रदोषोपयोतात (का रोमिततमं कर्म। 181861) (अ.मा.पा.३) विषयविभागाजानेति। (के) प्रमावेव कर्मसंजा माणवक एवापादानवमित्यपि स्थादिति भाव:॥ तमग्रहणेत्विति । (क) तद्यथा तथा “चारणार्थानाम्" इति सूत्रे उपपादितम् । ननु लोकापि तथा व्यवहारादिहेत्ययुक्रमत आह "खाश्रये समवेताना तहदेवाश्रयान्तरे। कियायामभिनिष्यत्ती सामर्थ्य साधनं विदुः" इति । द्रव्यगता क्रियाजनकता शक्तिरेव कारकं साधन मिति उच्यते । सिइस्य व्यस्य वामतः क्रियाजनकत्वानुपयत्या प्रत्याविरस्यैव क रोमितं कर्म इतौययुष्यमाने दामाशवकं वारयतीति माणवके- अपादानसंशा प्रसन्त । नैष दोषः। कर्मसंज्ञा वाधिका भविष्यति । सम्भवादिति प्रश्न.. माणवक इति । भा। विशेषविहितावादपादान- संज्ञायाः । कर्मसंशति । भा। मरत्वात् । अयावौति । भा। अमिमाण्व. कयोरोमितत्वसम्भवात् । कर्मापादानसंज्ञाविषयविभागाशानपरमेतमा सविधानालभ्यते । तेन कियापनशालित्वं पर्यवस्यवि । क्रिया दिपम्नेछा-- पूर्वकेछाविषयः पन्नामेव विकृतमम् । तच्च धातुनोपासमिति सदिधिरत्ये- नैच्छाविषयोऽत्र संज्ञो । स च विविध । उक्त- कर्ता हि नाम यः क्रियामनुतिष्ठति तेन कर्तुर्यदिश्वममित्या सत् क्रिया- वैधादयो का भवति तथा करणभूतयेति गम्यते । कत्रों पदामिप्यते चामोपमा क्रियया इत्यर्थः। सिप्रदोऽयमस्वभिप्रेते र हितो. ऽभित इति । पम्ति क्रियाभन्द । चामुष्यालो सन् 'श्रामप्यशामोत्" (01|५५) चामिरमौपितमिति तत्र क्रिवाशम्दस्या ग्रामिति ·महाभाष्यप्रदीपोद्योत। ८५३ (छ.९ । मा. ! था ३) (क रोमिततम कर्म । १ 1 8 1 861) लोकः शास्त्रं चेति॥ नम्बोदनपाके कथं ट्रयान्तरस्योत्पत्तिरत आह आदनशब्दस्येति ॥ (2) भाथ्ये यद्योदनः पच्येत (भा) इत्यस्यौदनकर्मकः पाको यदि बुद्येतेत्यर्थः ॥ भकता। तत्वं वाच्यमिति प्राप्ताप्राप्तविवेकेन शक्तिरेव साधनम् । सदुतम् "धन भिहित" सूत्रे भाष्ये "गुणाः साधनम्" इति। शक्तिरेवान पारतव्याद गुणत्वेनोज। तत्र कतकर्मणोः साश्रयसमवेतक्रियाश- करणादौनामाश्रयान्तरसमवेक्रियानकता। किंध प्रय्यस्य अमावपि तर्षि वाधिका स्यात् । इह पुनलमग्रहणे क्रियमाणे तदुपपन्नं निश्वकाशाप्यपादानसंज्ञा सावकाशया कर्मसंज्ञया बाधितुं शक्यते । तमग्रहणे तु सति संक्षयोविषयविभागलाभ' । इति । भा। लोकं शास्त्र च सामान्येन निर्दिश्यते । लोके प्रयुज्यमानत्वात् शास्त्रे चोदाहियमाणत्वात् । "निर्वय॑च्च विकार्यञ्च प्राप्यं चेति विधामतम् । तमिततमं कर्म चतुर्धान्यत्तु कल्पितम् । बौदासीन्येन यत् प्राप्य यच्च कर्तुरनोभितम् । संज्ञान्तरैरनाख्यातं यद्यचाप्यन्यपूर्वकम्" । दर्शितमातुमिशतममिति । "कर्मण" इति । अश्वस्य स हि भक्षणे करत्वे सत्यपि सम्पति बन्धन प्रतिकर्मत्वेन विवक्षितत्वात् । धर्तवात् माषाणां कर्मसंज्ञान भवति तथा सार्या होयते इत्यचापि होयमानं सार्थो नहातीति वस्तु रोग त्यागेन कर्तृरपि सार्थस्य सम्प्रत्यपादानरूपेण ·पूछ महाभाष्यपदीपोद्योत। (क रोशिततम कर्म । १ 18 1961) (ध.पा. बा.१), द्रव्यान्तरमभिनिवत (भा) इत्यस्य च द्रव्यान्तराभिनिवृत्तिः प्रतीयतेत्यर्थः । विक्लदनान्तरकरणादिति । (क) विक्लेदनान्तरप्रतीतिप्रसङ्गादित्यर्थः । ननु गौणार्थन प्रयोगे किं फलमत शाह । कारकत्वे तस्यैकरूपत्वेन कार्यवैचिव्यानुएमति । दृश्यते घ। घटं पश्य। घटेन जलमार। घटे जलं निधेहि इत्याद्यौ कार्यवैचित्रम्। सर्वस्व घ सर्वशत्याश्रयता इति कदाचित् कस्याश्विद विवक्षया तत्त्वम् विधि- धानेककार्योत्पत्तिः। वित् शक्याविरदव्यस्यायि साधनत्वेन व्यव- भवति यदुक्तं वारणार्थेषु कर्मग्रहणानर्थक्यं कर्तुरौमिततमं कर्मति वचना- दिति । शोच्यते योदनं मपतीति यद्योदनः पच्येत प्रयान्तरमभिनिवर्तते । भव्यान्तरमिति । भा। प्रोदनशब्दस्य तगडलविकारे प्रयुज्यमानत्वात् पचेथ विलित्य पर्जनविसोदनवचनत्यानित्तस्य योगस्य विनोदनान्तर करणात् । तथा "यदसज्जायते यहा जन्मना यत्वकाशते । सनिय विकाय॑न्तु कर्म देधा शवस्थितम् । प्रत्युच्छेदसम्भूतं किविकासादिममवत् । किञ्चिगुणातरोत्पत्या सुवर्णादि विकारवत् । বিষিকেশ শর্ম, যাৰ বই , ঘষে। ভু। অমবস্ব यगात्मने पदे । कथं जहातिरयं ममनाया वर्तते देव शार्थी जहाति अपगमयतीत्यर्थः । एषैव च सार्थ स्थापगममा यदुत पदुपघातादिमा বম্বয়ায় বন্যময়য় যা দুষাহিক নাগৰি নহয় ·महाभाष्यप्रदीपोद्योत । cy (ब.१पाया ३) (क रोमिततमं कर्म । १ 8 1361) विकारेति। (के) श्रोदनस्वरूपेत्यर्थ ॥ विकारान्तरम् । (के) भर्जनादिरूप विक्तितिपदेन च पाकफलमाचमुच्यते ॥ ननू- भयविधव्यवहारात् प्रयोगद्दयेनापि भायमेवेति केन प्रयोगेन भाव्य- मित्यर्थकप्रश्नानुपपत्तिरत आह शक्तिशक्तिमतोरभेदस्यापि सत्वात् । शाया करतीत्यादौ शक्तरमि व्यायमाणत या शक्त्यन्तररोग अत एव विभक्तरार्थकेनाव्यये- नाव्ययीभाव संगच्छते । द्रव्यस्यैव साधनत्वे तु तस्य शद्वेनैवोक्तत्वात् ध्यययस्य प्रयोग एवनेति कथ तेग समास स्यात् । पशो कर्तरीयादेव कशक्याश्रये इत्यादि प्रकारेणार्थ इत्यलम् । सर्वथा कारकाणा खस्या- वान्तरक्रिया द्वारा प्रधानक्रियानिध्यादकत्वम् । यत एव तेषा भावना- नैष दोष' । तादात्ताच्छब्दा भविष्यति । थोदनाास्तगडला योदन इति । धोदनाची इति । भा। गौणाधीश्रयेनैव सर्वलोकस्य प्रयोगदर्शनादिदमनन चोदनीय मुख्यस्यैव त्वोदनस्य पुनर्विसित्तिकरणे कमादय प्रयोगो न क्रियाविशेषाणा सिद्धियंत्र न गम्यते । दर्शनादनुमानादा तवाप्यमिति कथ्यते" । तत्र निर्वयं यथा । घट करोतीति । घटो सन्नेव जायते वैशेषिकादि- कर्मकरीत्व तदाय प्रयोग । ततश्च होयत इति सार्थ । खयमेवापगच्छ- तौति। पुन कुतो होयते इत्यपेक्षाया सार्थेन सम्बन्ध इति। "तम ग्रहण किम्” इति । ईमिततमम्यापि ईपिलवसम्भवात् उदाहरणसिद्धि मन्यते । पयसौदन भक्त इति । करणसज्ञा तु दावेश लुनातीत्यादौ सावकाशा ·मरामायोपोरो (गेमिं । १.CI) प्रकृति ( यादि । कर्मभावाघटनादिति । (३) महिला मण्डमा मियाने ति भावः भई पा. व्यापारागदाप मथापि या मामियोपयोगोपभिरत रामेशव सियाणम अत्यावरती का सायन्याजाहोद ता. दयौषियात् । मिहितरामदाम्सापि पाहिमा कति पार• पासपूर्वकालवैध कसं तावदेव दाशियानिध्यते।। घटं करति घट करोतोन्यादी वौइघटादे पूर्वकासलात मयादिमियादकाप মিলাদুন্নমূ। দিঘল কাজলমিলি ধুল। ক্ষান্ধায় মালালা यह कई मदिरयं तमामोदन पतोत्याहोसितगुलानामोदर पर सोति । भपयामि भक्तियम् । कथम् । विनोद पपतीति । भवतीति । विकारविषप्रतिपादनाय गौणायपग्यिा । तम्नान् पचतो- ज्यु विकारान्तरामपि प्रतीयते । पहेति । भा। उपचा प्रयोगदगान् মতিবিহুঃ ভারাহুমা সাহা বাংলা বিরহ- मते । सामादि सखायंदादिमते तु भवाभिथयो यति विशेषलक्षा- सम् । सामान्यापमं तु राधातूपासोमायाख्यपणशामित्वात् ! एतेन करो. सियवार्थक इति मतं प्रात्यक्लम् । यतत इति वदकर्मकाप गप महिदाय जवणेनेनेभित्तं तचायतमिन्यनेनापि न भवति । देवोदासीक प्राप्ययोलप ग्रहणात् । सत्यप्यत्र श्यसो भुजिक्रियाया प्रकृयोपकारकन्य साया प्रकर्षाभाव । यच सपिय रवेशिततम सधप्राप्नोति । तपथा।

·५० महाभाग्यप्रदीपोद्द्योतः। (ध.१ 1 पा. था.३) ( क रौसितामं कर्म ।१६ 1861) विक्तेदनेति। निर्वर्तनरूपद्वितीयार्थमादायट्रव्यार्थमिति भावः ॥ विक्लित्या निवर्तयतीति। (क) विक्तित्तिविशिष्टं निवर्तनं पचेरर्थः । वैशिध्यं च क्वचित् मामानाधिकरण्यन कचित् करणत्वेन विक्तित्तिशम्देनात्र विक्कदन- भेवैवं च तण्डुलानां धात्वर्थफस्लाश्रयत्वाविवक्षणान्न द्वितीया इत्यर्थ । षष्ठी खोदनयोगे इति भावः ॥ नन्वेवं विक्तित्तः सम्बन्ध्याकाहा ऽनिवृत्तेत्यत शाह त्यस्य क्रियान्वयिना क्रियान्वय इत्यर्थापच्या प्रसंगत्यापत्तेः । अधिक- জাকৰ क्रियान्वयइत्यादिभवदीयव्यवहारासंगायापत्तेश्च । कश्चित्तु प्रत्यक्षादिनाऽर्थज्ञात्वा परंपतिसंस्कृतेन वोधनेच्छायां संस्कृतस्य यर्थः पचिस्तण्डलान् पचन्द्रोदनं निवर्तयतीति । इहेदानी तण्डुलानामोदनं पचतौति द्यर्थश्चैव पचिर्विकारयोगे घठो तगडुलविकारमोदनं निवर्तयतीति । वचने तु पचौ तगड लानामोदनं पचतौति प्रयोगायोगात् इयान्तरनित्ति- प्रत्ययप्रसङ्गाछ । निवर्तनवचने तु पचौ तगडुलानां कर्मभावाघटनात्तगडुला- नोदर्भ पचतौति प्रयोगाभावप्रसङ्गाच प्रश्नः। द्यर्थः पचिरिति । भा। भानातिवद विषयत्वापादनपर्यन्तार्थाभ्युपगमेनापि निर्वाहः । लाधवेनोत्पादन- मात्र परत्वात् । कर्तृस्थक्रियतया कर्मवदवावासिद्धिप्रसङ्गाच्च । प्रकृतेः प्रकृतिभूतस्यात्मन उच्छेदं सम्भूतं प्राप्तम् । तद्यथा। काएं भस्म करोतीति । कश्चित् कंचिदाइ सिइं भुज्यतामिति । स याइ प्रभूतं भुक्तमस्माभि. रिति । इतर पार पयो भविष्यतीति । व्यपरस्वरमाण याह पयसा खलुरिति । इतर थाह भविष्यतीति । व्यपरत्वरमाश व्याह पयसा खलु भनौयेति । पत्र प्राप्ताप्रामविवेकेन पयस एपेभिनतमलं न खोदनस्य 108 ·पूज महाभाष्यप्रदीपोद्योता। (करोमिततमं कर्म । १18 186) (अ.१ । पा. बा.३) सा चेति । (क) ननु पूर्वोऽर्थेऽपि मातः स्मरनौतिवत् कर्मणः शेषलेन षष्ठी प्रयोगमिद्धेर्विकारयोगे षष्ठीति भाव्यमनुपपत्रमिति चेन्न । श्रोद- नस्य सम्बन्ध्याकाझासत्वेन क्रियायाश्च तदनाकाक्षवेन तथोके षड्यन्तस्य साकाचस्यान्वययोग्यनामसमभिव्याहारे तचैवाम्वय इत्युन्- सूर्गतो व्युत्पत्तेचेति दिक् । रोप्सिततमत्वमिति। (क) ईसितमब्दोऽभिप्रेतपरो रूद इति पूर्वपक्ष्या भयः ॥ ननूद्देश्य- खाद दध्यादि ईमिततममत पाह प्याकरणत एव प्रतिप्रत्ययविभागद्वारा यस्य ज्ञानं तेन पूर्व क्रियान्व- यागवगायाकारकत्वज्ञानाभावात् तदौयसंस्कृतव्यवहारानुपपत्याभाष्योक्त- मेव साधु इत्याए “यत्तु क्रियान्विसप्रथयान्वियित्वं कारकत्वमिति"। रघ कश्चित् कंचिदामन्वयते। सिई भन्यतामिति । स च्यामन्यमाय विसेदगोपसभने निर्वनने पधिर्वते । तण्डुलान् विशेदयन् योदन निवप. सोत्यर्थः । तत्रोपसभंगविमोदनाफियापेक्षं तण्डलाना कमत्वम् । प्रधानभूत- फ्रियाच खोदगस्य । पर्थदेवेति । भा। तनु लाना सम्बन्धि विकार गुणान्तरोत्पत्त्या यथा। सवयं कुगरलं करोतीति। भमकुडयोविय- खमेवेति बोध्यम् । प्राप्यं तु धादित्यं पायतीति। या युतमिति दिविधम् । देष्यमितरं । चकचितं त्यपरम् । संजासारपस पान्यत् । "दिवा पत्राप्योदनमेषेधिततमं पयसस्तु संस्कारकत्वात् कारण म त्वाय केवणे राणे चादरः । कि त तत् संस्कते थोदने । दमो कवणम्य पह पामेन संतुष्यतीति पद तमा यद कियते । पयसीम गोरखा ·चट सन्न । पुनवता महाभाष्यप्रदोपोद्योतः। (प्य. १ । पा. ३ । बा.३) ( कर्तुरीभिततमं कर्म । ५। 81861) दधीति। (के) संस्कारकत्वेनैव तदुद्देश्य न तु माचात् फलाश्रयत्वेनेत्यर्थः । अन्यथा दधिपयो मात्रभोजनेनापि कृती स्यात् ॥ ननु गुणेष्वादरा- भावे दधिमत्ताज्ञानात् पूर्वमपि प्रवृत्तिः स्यादत आह केवलेधिति ॥ (के) पक्क योदन इत्यादी प्रत्ययार्थे कारकत्वकर्मत्वव्यवहागनापत्ते ।। कारकाणां भावनान्वय इत्यस्य भङ्गापश्च। उक्तदोषाच्च । न च कारक- शब्दस्य कर्णपर्यायत्वेन कारक करणमित्यादि विरुई कारकं कति वेति वाच्यम्। हरिणव समाधानात् । तथाहि- "निय्यत्तिमात्र कर्तत्व सर्ववास्ति कारके । व्यापारमेदापेक्षायां करणादित्वसम्भवः । याह मभूतं भक्तमस्माभिरिति । थामन्त्रयमाण थाह दधि खलु भवि- ष्यति । पयः खलु भविष्यति । धामन्त्र्यमाण च्याह । दधा भूञ्जीय पयसा विशेषमोदन विझिया निवर्तयतीत्यर्थ । सा च विसित्तिः सामर्थ्यात् तण्डुलानामेवेति विज्ञायते । १६ कश्चिदिति । भा। यन्वयव्यतिरेकाभ्यों दधिपयसोरोसिततमत्वं न त्वोदनस्येति दर्शयति "तस्याप्योदन इति" भा। कर्मच" इत्यादि। तदिस्थम् । सप्तविधं कर्मेति स्थितम् । इह प्राप्ये यद्यपि विषयताख्य क्रियाकृतविशेषोऽस्येव । अन्यथा कर्मत्वानुपपत्तेः। तथापि प्रतिपक्ष्यतिरिक्त पुण्यापेक्षया विशेषो न गम्यते इत्युक्तम् । विकार्ये तु स्यात् पचत्योदमित्यादौ न स्यात् । न होमिततमं युक्तम् । यसति प्रतियोगिनि वस्तु यत्तुल्यजातीयं तदेव प्रतियोगिता मते कारक चाप न किचिदियमौप्तिवं पयसस्वोस्यमानत्वात् युध्यते प्रतियोगिता। मेघ दोषः । यथाभि क्रियापेक्षः प्रकर्यः । यादौ हि कर्मा पमा क्रियाम-

·महाभाकातोपोयोत
(कशमिततम कर्म । १fer) (प.पा...
मृदुविशद (भा)
दप्रयोगामुपपत्तिरत पाह
कर्मधारय इति
यदीति । (2)
एवं यथा तब तपागुणविगिरदन एपेभित मिशन
मोरगा गयो माग मानव nि.
सात् गरेर कारवषम् । तता कर र पोतिnिt
भगमन कालिग। मामासयोरयामा
writer Rai AIRAVART पिएम'
कारामारगारदापा
परम garlfrent
गड मोति। स नीति Afgan भा।
सपनो TRIEHIE IRTEERTAI HIT
पपासा REETTurti
Refore retaमरा ferrintere
गारे Tu Are feemurt Irener)

·महाभाष्यप्रदीपोद्योत। (ध.१ । पा. ७ । या. ३) (कर्तुरौमिततमं कर्म ।। 8 186 I) दध्यादिविशिष्ट श्रोदन ईप्सित इति भावः । अत्रेदं बोध्यम् । तस्या- प्योदन एवेत्याद्युत्तरं क्रियाशब्दोऽयमित्याशयेनैवोदन एवं फलाश्र- चत्वविवक्ष्या न त गुणे दध्यादौ तन्माचेऽनुरोधः फलाश्रयत्वविवरे- त्यचरार्थः । दृष्टान्तेऽसम्भवात्तदविववादार्टान्तिके ऐच्छिकीति भेदः। ईमिततमत्वं “करणार्थ" सूचोकरीत्या तद्धात्वर्थफलवत्वेने- छाविषयत्वरूपमेव भाय्यं सम्मतमन्यथा विशिष्टस्यांभिप्रेतत्वे विशेषण- सम्पदानम् । व्यवधिभावोपगमव्यापारमपादानम् । कत्लादिव्यवहितकि- याधारो. धिकरणम् । खतन्त्र प्रेररन् हेतुः। तत्र सामान्यपूर्वकत्वादि- भेषस्य कारकत्वमनुत्तमिति कारणं कारकमित्याद्युपपत्तिः । यथा पुत्र- जन्मनि पित्रोः कर्तृत्वेऽपि विवक्षयाऽयमस्यामियमस्मात् पुत्रं जन- तस्याप्योदन एवेतितमो न तु गुणेष्वस्थानुरोधः । तद्यथा ! भूञ्जीयाह- मोदनं यदि मविशदः स्यादिति । एवमिहापि दधिगुणमोदन भूञ्जीय ईप्सितस्येति । भा। ईप्सिततममेवेप्सितपदेन सामान्यशब्देन निर्दियम् । विशेषेषु सामान्यस्य भावात् । यत्र यनिमुत्तं क्रिययाऽनाधेयविकारं क्रियाया निय्यत्यय केवलमुपादीयते तत् क्रियासम्बन्धात् । प्राप्यमपि नेप्सितमिति एतच्च द्यर्थः पचिरिति प्रक्रम्य भाष्ये व्युत्पादितम् । तत्र तण्डुलान् चोदनं पचतोति प्रयोगे तण्डलनिठविशित्तरोदनोत्पत्तेयानुफूलोदेवदत्तनिठव्यापार इत्यर्थः। तगड्लान् पचतात्यत्र तु विल्लोदयतीत्यर्थः। योदनं पचतीत्यत्र तु विझिया निवर्तयतीत्यर्थः । उतच- । पेण फलानि भस्मात्मना तु फलानि । प्राप्ने तहि न स्यात् । प्यादित्यं पश्य- ति । हिमवन्तं पदणोतीति न झत्र क्रियया कश्चिदतिप्रयो जन्यते । पत्रा- प्यतिश्यो जन्यते प्राकट्यं नाम । यो यं पश्यति घटणोति वा तस्यासो प्रकटो भवति प्रतिपनाद्यतिरिक्तपुरषापेक्षया तु विशेषो नास्तोत्यथते ।

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (करौमिततमं कर्म 1१18 | I) (घ.पा. बा.३) स्याभिप्रेतवात् समाधानानुपपत्तिः । पञ्चकस्य प्रातिपदिकार्थत्वात् उभयविवक्षायां तु परलात् कर्मत्वमेव सत्यभिधाने "कार" सूचे “करणं पराणि" इत्यस्यामिश्छिननीति कर्तृमंशाविषये एवो- दाहरणदानात् तदभिधानमन्देह इति नास्य तदातमपा कर्मलक- रणमुचितम् । नवौनग्रन्यास चिन्या एव क्रियाशब्दलेऽपि सने माएवस्थापि गर्भीकरणात् शकते । भाष्ये ईसितस्य (भा) इत्यादि॥ नन्वौमिततमस्य कर्मवादीसितस्येत्यनुवादी युक्तोऽत श्राप यतीति व्यवहार' । व्यथैवमौदृशस्यन्तेऽपादानस्य कर्तत्वेऽपि यामादाग- छतौति प्रयोगलगा प्यनभिधानात् । करणत्वाद्यवस्थाया कसंजा तु न । कारकत्वादेव खातव्ये लब्बे "खतन्तः कता" इति पुन' खतन्तग्रहणं सातव्यमेव यस्य तस्य कर्त्तत्वार्थ न तु पारम्वयुलखात व्यगुतस्य भयो गुणमोदनं भूञ्जीय इति । सितम्य कर्मसंताय नितस्य कारका कर्मसंचाप्रमह कियेश्चितत्वात्। वा। इप्सितम्य कर्मसंज्ञार्या निर्सतस्य सस्य कर्मसंज्ञान प्राप्नोति । यत्र हि कर्माधाक्रियानिय्पत्तिसरकारवि- पत्तिभिक्षत्र कर्मपितम् । अन्यत्र तु क्रियव प्रतीयमानसन्दर्शनादिक्रिया- पेक्षयेसितेति भाव । गुडं भक्षयोति । भा। मक्षवाय राइस्योपादा "सम्बन्धमाधमुक्तच श्रुत्या धावभाइयो। सदेशिनिवेपोतु व्यापारोऽन्या न विद्यते" पदा समन् यहणेन यत्र प्रक्षऐशा नदेव स्थावते वेन पासयारावादित्या- दोगामपि प्रतियोगिनो सवेनापकांभावाद भविष्यति । पत्र लिई "नाटकुकची पायति" इति। कर्मत्वमुमारे इति। बधि शोध म्यामाम् ·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । ८६१ (घ.१ । पा. | था. ३) (कपुरोमिततमं कर्म । १81861) ईसिततममेवेति। (क) तमस्थान्यार्थवमभिप्रेत्य तावत एवोल्लेख इत्यन्ये ॥ ननु निन- स्यापि काष्ठादेर्विकार्यस्य ईमिततमत्वं विकारवत्तयाऽस्त्येवेत्यत आह अनाधेयविकारमिति ॥ (के) प्राप्यमपीति। (क) क्रियाजन्यसंयोगादिरूपफलाश्रयमपीत्यर्थः । सा । कारकसंज्ञा तु वस्तु सत् खाताव्यस्य स्थितिमात्रेण करणत्वादीनां- विधानसामर्थात् प्रवर्तते इत्यलम्। यद्दा प्रधानक्रियाजनकपूर्वोतस्वख- व्यापारेखात व्यसत्वात् । प्यकुर्वतः साधनवानुपपत्तः । एवं तत्तच्यापारलब्ध- करणत्वादिमन्त एव कर्तपारतन्ध्येऽपि सखण्यापारे खातन्त्र्यसत्वात् । तदारा मुख्यक्रियायामपि सातव्या इति प्रधानकिया कतत्ववन्तोऽपौति कारकत्वे कर्मसंज्ञा न प्राप्नोति । गुडं भक्षयतीति । किं कारणम् । क्रियेप्सितस्वात् । क्रिया तस्येप्सिता । न चोभयेमितत्त्वात् वा न वा । एष गतु गुड़ाय भक्षणानुष्ठानम् । न चेति । भा। गुड़भक्षणं यस्येप्सितं तस्य गुडोभक्षणक्रिययेमितः 1 यमानासौ सडम्य दर्शन स्पर्शनादिना तो भवति नायि लोधादि भक्षणेनेति न भक्षणमात्रमीप्सितं नापि गुडमाघ- इति । तस्माद धातुत्वेन धातूपात्त भावना प्रति पचित्वेग पशुपाता वितित्तिः कर्मवया करणतया वा यथायथं सम्बध्यत इति स्थितम् । इदं त्ववधेयम् । क्रियाया धातुना कर्तुरपि देवदत्तादि शब्देन लाभाद्यथा न द्वितीयार्थता तथेतमत्वादेरपि प्रयोगोपाधिमात्रत्वात् । यधिशोडादिवत् । इत्यतः। प्याधारनिवृत्त्यर्धमिति । प्रायं कर्मग्रहणमाधारणसम्बन्ध इति तदनुसृत्तौ तस्याप्यनुवृत्तिः स्यादिति भावः । व्याधारानुरको को दोषः तबाह ध्याधारस्यैव हि स्यादिति । शेत्याह गेहमित्यादि । यत्र तु न स्याक्तदाइ योदन पचतोत्यादि। एतच्चेधित तमं कर्म विविध निर्वत ·महाभाष्यदीपोद्योस। (क रोमित्तमं कर्म ।१ । 8 1 861) (ब १ . पा. 8 | बा.२) नेसितम् (के) नाभिप्रेतम ॥ निष्यत्तिसंस्कारमतिपत्तीति। (2) "निष्पत्तिः" कटादेः ॥ "संस्कारः" प्रोक्षणादिमा नौह्यादेः । "प्रतिपत्तिः" दाहादिना इविरादेः । ननु कर्तृक्रिययातुमिथ- माणं कर्मत्यर्थस्तच कथं क्रिया स्वात्मनेपिता भवेद् एवं किया तम्पिता रनि भाष्यमतुपपवमत पाह तदुपपत्तिः । विभक्तिस्तु करणत्वादिनिमित्तैवागवकाशत्वात् । करणवादेरे वोहतत्वात् । कवियोगेन तदीयष्यामारस्यैव धालथगोतवातम्या विवक्षार्या तु कत्तिविभक्तिरेव सर्वत्र । क्वचित् सम्प्रदागापादागयोस्तु र सा अभिधानात् प्रत्युतम् । यथा युद्धकारोऽपि योद्धारो रागि योगापेक्षणादखातव्या चपि गियोगोत्तरं पुनः स्वातव्या व नियोगमा- पातु समिट गरादिमाग रागा। तथा कनियोगोर यत् करणादा दोष । किं कारणम् । उभयेप्सितत्वात् । उभयं दिसम्येमितम् । थात- चोभयम् । यम्य हि गुडभक्षो बुद्धि प्रसका भवति नामो नोएं भक्षापत्या मियर्थ । ये देन इति । भा! हि पो कोषित कियाममुछाप काग. भविवादयति न तेषां इथ विशेषे तात्पर्यम् । तता नाई कटं करिष्टा मोयन कटग्य कर्मस्वानुपमाया तियान प्राप्नोति कटकर्मिका किया एवं च सपा युलयन येहारि धान्यालयमाघारमामध। शाधे या वा। तामरेम पतेऽन्यता पमन्यमादार्य इति न्यायात् । सपायुयानोलियोर वाचतायती तामिविरोधाएरंप विकार्य प्राप्यम् इति। तपाइम रिथिमित पित पर शालापसच "fearsमंच"यासमाधि कर्म। संच- -- ·8 0 ON NON-O- --99 * -ON 0 12 11 0 8 12 each OONAN Rs l'adamsrat FA C - 21 Parlq ota Paryan (Text) Fase 1 618) eash Prakrita-Pangalam Fasc 1 7 @[6) each Peth raj Reba (Text) ' L II 'ANC i 5 @ 8/ sach Utta (Ěngi sn) Part II Page 1 Praksta Lakyanan Text Fase 1 Paracara Smet Text Pol I Fase 1 A Yet II Faso 1 ; Yol III Fasc 16 @ 16 each Paraçata Inst tutes of (Engl sh Prabandhuc ntara (Engl sh) Paso 1 3/12/ each *Sama Veda Sarli ta Tert) Vols I Faec 5 10 II IB, II 17, IV 16 V 18 @ 16/cach Faec Sankliya Sutra Fitt (Text) Fase 1 @ 6L each Dtto (Edelsh) Fasc 13/12each Sraddla Kr ya Kanmad Foea Tattereya Samh to Text) Faet 14-45 @ Beach nta Samh ta (Finn Fase 1 @ 11° Tandga Brahmane (Text Page 1 19 @ 18) each Tattis C utaman (Text) Vol 1 Fase 1 9 Vol II Faso 1 10 V. TIT Fan 12 Fol IY FABC 1 Vol v Faso 1 6 Part 1y Vol 11 FAEC 1 12 @ 16/ bach 10 6 Satrona Fase 1 Tattvarthed 12 Tale Bat Ra (Text) Fasc 16 @16) each 14 Upam ta bt ara prapa ca katha (1 ext) Page 15 @ 16/ each vasagadasaa (Tozt and Engl L) Faeo 1 6/12/ Varaba Parana Text) Fare 1 14 @ 16 each Varba K va Kauwad Fase 1616 *V*yo Purana (Text) Fol I Fase 2 6 Vol II Fasc 1 7 6 Vabano l'ar gata Fasc 1 2 Vina Bmst Text Fasc 1 @ 10) each IZ yadaratnakara (Text Face in @ 6) each 10 Vrhundarad ya Purana TextL Fasc 1 66 Vibat Stayambh Purana Frec 1 6 1 beta 1 Series Pag Sam 1h 8 Tese 1 s@1/ each Beer Phyn Vol I Falc 1 ở Vol II Fasc 1 3 Vol III Tag 10 1) each Rtogs orjod dpag hkhr Slo (Tb & Sans) Vol I Fase 1 6, Vol II Fase 1661 each 10 Arauc ad Pers a: Series Alamg ramah " th Index Text) Faeo 1 13 / each Al Muqaddan (English) Vol I Fanc 1 3 @ 112) An Akbar (Text Fasc I 92 @ 1/ ench 2 Dtto (Eng sb Vol 1 Fasc 17 Vol II FARC 1 Vol 111 Fao lo@1/1) esch 40 Akbarnstab wth Index (Text Fase 1 37 @ 1) ench 37 D tto Eagl eh Fase 1 8 @ 1/ each Arab B blography by Dr A Spred er Badshahnansah 7 th Index (Text) Fase 1 19/6/ each 7 Cata ogue of Arab . Books and Manager pts Catalogue of the Persian Books and Manuscr pts n the Library ot the As at a foc ety of Bengal. Faso 1 3@1/ each Det onary of Arab e Techo cal Terms and Append v FABC 1 21 @ 1/ each 21 Farbang Raek d (Text) Faso 1 14 @ 1/ each hristus or jusy si st of Shy ah Books (Text) Faso I @ /12/ 14 each Fatah ush Bhum of Yaq d (Text Tase 1 9 @ 16/ each DIO of Azad (Text) Fase 1 4167 each Haft Äomun II story of the Pera an laenay (Text) Fesc i 1 story of the Cal phe (Loglah) Fasc 16 @ 1° each 12 Iubaluamah Jabang (Text Fasc 1 3 @ 6) each 8 Isabab wh Sapplement (Tozt 51 Fascio each rul Umar Yol I Fasc 1 9 Yol. II Fac 1 9 Vol III 1 10 39 Inder to Yol T_Faso 10-17 Indor to Vol 111 Iudes to Tol JI Faec 10-1° 16each Faso 11 19 Blaghazi of Wag d Text) Fans 16 6 10 each The other Faso cul of these works are ont of cex 1 14 to appl eu ed Cupe CAL.It 4 13 1 2 0 6 CO SOOONO 00 0.00 3 0 0 34 3 0 4 1 9 13 ·0 19 1 3 ODA Mantakbabu Tarar kh (Text) tasc 1 1516 eneb 6 Bantakhaba t laparikh (English) Tol 1 Fass 1-73 Tot II, Fas 1-6 and 3 Indezes, Yot 111, Fase 1 112, each 13 Huntakbab : 1 Labub (Text) Take 1-19 each Valosir i Alamgr. (Text) Fase 16 Bleach Mekbibatu 1 Fiky (Text) Fage 1 Alzami's Khlradnamah 1 Iskandari, (Tert) Fasc 12 @13! each Birra & Salatio (Text) Fase 1-6 @ 10 each Ditto Ditto (English) Faso 1-3 Tabaqat Naşiri, (Test) Fase 16@glescu Ditto (Engliab) Fanc 1-11 @ 112 each Ditto Index Takh : Firuz Shabi of Tuyau d din Sardi (Text) Fase 1-7 @ cach Tar ku i Firuzshahi of Shama i Siraj Ail (Texti Fasc IP/6/ each Ten Ancient Arabi Poene Fasc 1 2 1/8) each WoR mio (Text) Faac 1-5 @ 16! each Zafarnamsh Yol I Fase 1-9 Vol 11 Fase 1 8 @ 18! each Tolak Jalang r. (Eng) Faac i ASIATIC SOCIETY S PUBLICATIOS ANIATIC RESEAICIK Yol VII Vola XI and XVII and Vols XIX And XX @ 10/cach 60 PROCEEDING of the Asst. Society from 1800 to 1880 (100) 78/per and from 15-0 to date 18 per do Tourrar of the Ae utw Society for 18 13 (12) 1911 (12) 1845 (12) 1948 (6) 361- (14) 1845 (1") 1866 (7) 186716) 1869 (6) 1669 (8) 1970 (8) 1871 (7) 18" (8) 1873 (8) 1871 (8) 1875 (7) 1876 (7) 1877 18) 18 8 8) 19-0 (7) 1860 (8) 2891 (7) 1989 (6) 1883 15) 1884 (6 1840 (61 1986 (5) 1887 (7) 1898 (7) 1889 (20) 2010 (11) 28J1 (7) 1892 {B) 1893 (11) 1891 (8) 1895 (7) 1896 (8) 1997 (8) 1899 (8) 1899 (B). 1900) (7) & 1901 (7) 1902 (9) @ 1/8 per lo 'to Members and è No to Non llombera NB-The poures enclosed in drackets g te the number of Nos en erch Folume 4 Centenary Keview of the Researcher of the Society from 1781 1883 Asketel of the lurks fanguage ne spoken in Eastern laskustan og BD Skaw (Extra No J A 0.B, 1878) Theobald Catalugue of Reptales iu the Mogeum of the Asiatia Soc et NO JAS.B 1868) talammals and Birds of Barmah by £ Blytt (Extra Na TASE Introduction to the Mathili Language of North Bihar by GA Grieron Part II, Chrestomathy and Vocabulary (Extra No 1882) 6 Ante al Macharrahın 6 Catalogue of Fossil Vertebrata Catalogue of the Library of the As atio Society Bengal by W A Bion 8 Inayah Commentary on the Hidayah Yole 11 and iv, 16/ each. 38 9 Jawamit 1 lm it ryan 168 pages with 17 plates 4to Part I 10 Kh zanata 1 slm 11 Dlakabhurata Vol. III and IV, @ 20/ each 12 Moore and Hewiteon & Descriptions of New Indian Lepidopters Parts I III wth 8 coloured Plates 4to @ Beach 13 Sharaya nol Islam 14 Tibetan Dictionary, by Csoma do Korda 16 Ditto Grammar 16. Kacam rafabdampta Parte I and II @1/8) 17 A descriptive catalogne of the paintings atatres & in the rooms of the Anato Society of Bengal by 0 1 Yilon 18 Memor on mapa llostrat ng the Ane ent Geography of Kamır by MA Btein PhD JI Eitra No 2 of 1890 3 0 D B 1875) JASB 56 LOGO 1 $ 40 18 10 8 o 1 0 4 O

·ORKS
BIBLIOTHECA INDICA:
COLLECTION OF Pries
RIENTAL
PUBLISIIND BY THE
ASIATIC SOCIETY OF BENGAL.
New Series, No. 1063.
LUNETTE
HETHWYEtüteta: 1
DI AHĀBHĀSYAPRADIPODDYOTA
BY
NAGEÇA BHATTA
EDITED BY
PANDIT BAIOVALLABHA QASTRI.
TOL, II. FASCICULUS X.
CALCUTTA:
PRINTED AT TIE BAPTIST MISSION PRESS,
AND POPLIBHEV BY THE
Astatić BOCIETT, 67, PARE STREET,
1903.

·Asiatic Society of Bengal,', + S . ܢܝ CAN ! al Mare 10 ) Fase 27 Tol i rrse 1-3 LIST OF BOOKS FOR SALE IT TRE TIBRARY OF THE No 57, PARK STRDEI, CALCUTTA, AND OBLAFNIBLE TION IT BODIETI & AGENTS, DIESSIS LUZAC & 10 46, GRRAT RUSSELL STREET, LONDON, WC, AND DIR OTTO EANRASONI, DOOASELLEP, Loiezia, Genuant Complete cover of those 100xki parked toil'i 10 ascens annut 84 surplom of the Fascicil being out of stoc BIBLIOTECA INDICA Sanskrit Series Adraith rehma Riddhi (Text) Fasc 1 * 161 erth 8 Adpritech nta Fazetabha F2 L Aga t' ('Axt) 19c 4 14 @ Jelench Altarsya Bra) oran Tol Fasco and You Foo 5, Fol DJI kre la Polly F S 1 5/6/ Ann Bhangam flertFaun loa /6} each Apbor km of Sindilya (1.19gi shi Take 1 0 An**berrikn Pra) Ir ramita (Text Faac 1 6 // each ASTAYA dyska (lent Fase 1 0/6) ener 14 Avadana halbalata (Sate and Tibetan) Vol 1 Fasco Vol Il FC 1-1/ Pach Bien ac llest) Tanc 4 8/6/ each Bhajta 1) kao i lase 14 Brt Adderita (lent) FAAC 1 4 @ 6esch Brhadat rm* Prana (Tart) Tanc 15/6/ each odt fo rynentarnit Cai tiden Fasc I-2 Caty.da ti toc of Sanskrit Books and AS RO 1 3 2/ each arka } pu am m ta (art) no 1 5 // Anch Catorarea ci nimani Test Tole. 1 I 25, J11'1 art I Fnr 1-18 Fart II Tasc 1-10 /8) each 14 Plokuvaruka (Engi as Tayo 1-4 0 Orato Sutra ot Apasto nla (text) Fase 4 1716! eroh Car kluyat a Text Yol Pane 17; 10: 11 Inod 1- Tol III Fasce !@C! - ºr B1 • ya TextFact ở @ 6{ each Dan hry Kaumud Foep 1 2 und II dat hiasata Toti Fnac ! 6 hala 3x tata (Text FRBC 1-4 @18/ cach Kain ifrcka TAG IG Ketorn Tort) Fase 1/21 each Kali. Sarit Sugar, 1 Eaglah Yase 1-1/2) onoh Kurma) un Text) I nee 10) edeb Lul tertera (Engl xh) Face 13/12 ene MIndana 'urljala riezti ise 1 11 ( 6 each Ny prind podgota (lex) Faię 1-0 & Yol II Foro I-100 pach Nunai k Bugraha (Tost Fase 1 3mC! Paco Xanden i trans (Tugl.51 Fnac 1 fit: each - an 4 llarcat A (reust Fatrio esch avke Perl Fr** 1-5 inkis To In It Tote B Vol 15 Tod 3-50 tsch, Nity caramel 1 tb FARS 1-7 (Text) @ 181 10 Nyurs pl PARC 1: a4141. 101) 3homocje PrsikriaTea 1 of 1 fm 1-8 Fel 11. For 1-3 & 6feuer Cate D tio coun-you- ·महाभाष्यप्रदीपोद्योत । ८८५ (व्य ।पा 8 { था ३) ( करोमिततम कर्म । ११ 81 el) प्रतीयमानसंदर्शनादौति । (क) तजन्यारम्भप्रियापेश्येत्यर्थ ॥ ननु गुभक्षणस्य ईमितत्वे गुडोऽपि तथा दूत्यत श्राई भक्षणायेति । (के) भवणक्रियोत्पत्त्यर्थमित्यर्थ ॥ पाइते भाये ये त्वेते इति ॥ (भा) मनु कियामाचेपाया इस्तचालनमात्रेणापि निष्ठेयुरत श्राद्द खखव्यापारद्वारा क्रियानिष्पादने खातव्य' तत् करणत्वादिकालेऽप्यवा- धितमेपेत्यदोष । निरोगमात्रेण च सत्रैव कर्तत्वव्यवहारोऽपौतिदिक । यदा ज्वलनादिरूपखव्यायारे सातव्यात् तेया धात्वर्थत्वे एधा पचन्तीत्या दिदर्शनाच। तात्कालिकखातव्येसा कारकत्व खखयरमारद्वारा प्रधान- कृती भवति । यद्यपि तावदतच्छक्यते वक्तम् । ये त्वेते राजकर्मियो न निधिद्धा भवेत् । तथा घटो मयाऽऽहत इत्यत्र घटस्य कर्मत्वाभावादात इत्यत्र कर्मणि निफा न पानोति । यत्वसौ प्रेषयतीति|| भा) प्रयोजक- चित्तानुवर्तन तस्य सार्थसिइये वार्तव्यम्। यदा च विशियकर्मिका क्रिया - मालाभयकर्म इत्येवास्ता कि दिसूयेयवशिष्यते । तत्रेदमुत्तरम् । व्यर्माणवक वारयति इत्यत्र माणवकस्य ध्यपादानसहा वाधितुमौभिवतममिति ताव- द्वक्तव्य तस्मिञ्चोक्त देव्योदासौगयो सार्थ तथायुक्तमित्यपि सूत्रणोयम्। "निर्वच च विकार्य च प्राप्य चेति त्रिधा मतम् । समिततम कर्म चतुर्धाऽन्यत्तु कल्पितम् । व्यौदासोन्येन यतप्राप्य यच करनौसितम् । মন্দিলোয়ান যায়গুৰক ৷ 109

·।
महाभाष्यप्रदीपोद्योतः
( कर्तुरीमिततमं कर्म । 11 8 1 861) (प.१ पा, घा.)
यां कां चिदिति । (क)
खाम्यभिमतामित्यर्थः । चेतनग्रहणे तात्पर्य्यात् ॥
ततश्चेति। (क)
कटस्या नियमाणत्वात् तच नाहं करिष्यामौति शब्देन प्रति-
पादितम् । श्राहरणक्रियया च घटे निष्पाद्यत्वाभावः स्पष्ट एव ।
पाहरणकर्तुरभिप्रेतबाभावश्चेति । घटस्य
एवेति भावः ॥ समाधत्ते
कटन्य
च तत्वाभाव
फ्रियानिष्पादकत्वेन च करणत्वादि । सम्प्रदामापादानयोरपि वाताव्यमा-
दायैव ग्राम धागछति विप्रो ददातोति प्रयोगाभावेऽपि कारकत्व बोध्यम्
तदुक्तं भाष्ये। पर्याप्तं करणाधिकरणकर्मणां कर्तत्वं निदर्भितमपादागा-
दोगां कर्तत्वनिदर्शनायेति । रदो ऽवधिभावमुपशपति विप्रोऽगुमन्यते
इत्यादौ सतथ्यापारप्रहत्तयोः कर्तुत्वं दृश्यते पतिदाधातुवाध्यता सुन
सद्यापारस्थाभिधानादिति बोध्यम् । कारकत्वं चोपलक्षणं सदेव नात्
মনুষ্য রূঘি হৃদি হৃষ্ট বিষি মাং লা ই বিঘানি
तेग सम्पाद्यते सदाशामुहिता भवतो/त प्रयोगकषत् प्रयोथग्याप्युभम
मोतिमिसि भाष्यकारस्यामिमाय'। थन्ये तु प्रयोगकर्ष पेक्षया भयो।
यगोसितग्रहणं तु शक्य प्रत्यास्थातुम् । तथा घ कतकर्मविभन्मयो। उभगे-
रप्याधारोवाच । व्याधेयं वा । व्यायारेण योग पान्थय तितु व्यवसाया
माम्दबोध शम्ममिति स्थितम् । गोदोपनीयता पक्ष इत्यादि सदस्तानी
तिसथा-
"यदसपकायते सहा जम्ममा पत् प्रकाशले ।
तमि विकार्य तु फर्मधा प्यास्मितम् ।

·महाभाष्यप्रदौमोद्योतः। (थ.५। पा. । च्या. ३) ( कर्तुरोपिनतमं कर्म | १ | BIBLI) यद्यपि तस्य (भा) इत्यादिना ॥ ननु प्रेषयितुरभयेमायामपि न प्रेयस्येति नदी- थप्रयोगे तयोः कर्मवानापत्तिस्तथैव इत्यात श्राह प्रयोजक (क) इत्यादि। स्वार्थः। (क) वेतनलाभः ॥ । संशोपयोगीति स्पर्म चेदं सर्व भाष्ये सूक्ष्मदृशाम् । ये तु क्रियान्वयित्वं कारकत्वमिति वदन्ति । तेषां करीसमवायोऽपि करणं कारकमित्यादेख्नु- पपश्यभावात् तत्र तदापवासमाधानपरभाध्यावतिः। सदर्थे कारक- ब्दस्य साधुत्वानुपपत्तिखेतियोध्यम् । घटो भया पाहत इति । तस्य क्रियामात्रमौधितम् । यद्यपि तस्य किया. मात्रमौधितं यत्त्वसौ प्रेषयति तस्योभयमौभित मिति । ज्यस्य कर्तुंरगोभितमपि कर्मयाचक्षते। तत्तु प्रयोजकल्यापारस्य यशब्दार्थ- स्वात् पूर्वोक्लोदाहरणेऽयुक्तमिति न्यायविदो मन्यन्ते । नामार्थेऽभेदान्वयानुरोधादाधार एवार्य पथभावनयोस्तु विशेष विशेष्य- भावो विपरीत इत्यवधेयम्। प्रकृत्युच्छेदसम्भूतं किंचिद् काठादिममवत् । कित्तित् गुणान्तरीत्यन्या सुवर्णादिविकारवत् । क्रियाकृतविशेषाया विइियंत्र न गम्यते । दर्शनादनुमानाहा तत् प्राप्यमिति कथ्यते" इति ।

·द
महाभाष्यप्रदीपोवोत ।
(तथा युक्तं चानौमितम् । १ | 8 | ५०१) (य ११ पा. १ । पा. ३)
तथा युक्तं चानौप्सितम्।१।४।५० ॥
तथेति भिन्न पदम् ।
ईमिततमवत् क्रियाजन्यफलाश्रय
इत्यर्थः ॥ भाव्य
किमुदाहरणमिति ॥ (भा)
पूर्वेण सिद्धि मन्वानस्य प्रश्नः ।
कस्य च नामेति ॥ (भा)
मनेच्छाविषयत्वस्य बोधनात् मनः।
तदा विषमपौति । (के)
।
-
तथा युक्त पानीहितम् ।१ । । 1.1 किमुदाहरणम् । विर्ष
भक्षयतीति । तदस्ति । पूर्वेणाप्येतसिध्यति । म सिध्यति । कर्तुरोसित.
समं कर्म (१18186 ) इत्युच्यते करय प नाम विषमक्षणमोचितं स्याम् ।
विभक्षणमपि कस्य चिरौमितं भवति । कथम् । इह य एष मनुष्यो
तथा युक्त पानीप्मितम् । १।। ५ । करय घ मामेति । भा।
विषमिति वालथे विषभक्षणमिति किमर्थमुच्यते यदि मक्षसमोमित तदा
ফিীমি বিঘ্য বললিনধি বিনদি সাধাগীষি
भवति । भक्षयमियया च वर्ष नमित परिधारादिलियापेक्षया तदौमित

·महाभाष्यप्रदीयोद्योता। (प.१ । पा. । प्या. ३) (तथा या धामोशितम्।५।१५.1) कर्मानानिङ्गिनभक्षणम्याभावादित्यर्थः ॥ मनु स्त्र म्न माधने एव लोके पितवं प्रसिद्ध न घेदं तथा प्रत पाह यथेति । (क) दुःखनि निमाधनमपि तथेति भावः । फ्रियागद ईपितमन्दः सना तत्तलियोग्यत्वमारगुपत क्षत रत्यरमयेन ममायने भाव्ये पातश्चेति। (भा) एवं पराधीनतया देव्यमपि विषं भइयत्युपपनः प्रयोग इति भावः ।। अनिएतमा श्रपौति । (क) --अनुद्देमा इत्यर्थः । भयजगकलादिदमपि देण्यं कर्मति भावः ॥ मनु प्रमध्यप्रतिषेधे शितं कर्म म इत्यर्थ: स्यात् म चायुकः पूर्वण कर्मवस्य रयो ऽत शाह दुःखाता भवति सोऽन्यागि दुखान्यनुनिशम्य विधभक्षणमेव ल्यायो मन्यते । धातोप्सितं यत्तदक्षयति । यत्ताईन्यत् करिष्यामौत्यन्यत् करोति सदुदाहरसम् । किं पुनस्तत् । यामान्तरमयं मच्छचोरान् पासति बाई लायति कण्टकान् मद्राति । हेप्मितस्यापि कर्मसंधारभ्यतेऽनोमित- स्यामि । यदिदागी नैपेसितं नाप्यमोमितं तत्र कथं भवितथम् । ग्रामा- भवत्येवेति भक्षणयहणेन पदयते । विषभक्षणमयोति। भा। तथा लोकस्य मुखप्रायर्या क्रियायो प्रतिस्तथा भयादिभ्यो दुःखनियापि विधादिषि- त्यर्थः । चोरान् पश्यतीति । भा। विषयेन्द्रियसम्बन्धसामर्थ्यानेनानुम- लिखतमा अपि चोराला युक्ताः पूर्वशासिइकर्मभावा धनेन मया ·महाभाध्यप्रदीपोद्योतः (तथा युक्तं चानीसितम्। १ ।। ५.) (प.पा. | था. ३) यथेति । (क) एवं च नायं प्रमज्यप्रतिषेध इत्यस्य नायं प्रतिपक्षवाचीत्यर्थः । प्रविषेधस्य भावविरोधिलात् तेन तदर्थलक्षणादा। ईप्सितं नेत्यस्थ स यदौमितप्रतिपक्षभूतं तदेव नोच्यते इत्यर्थः । किं तत्यिादेव भित्रमात्रमस्यार्थ इतीति भावः । तत्यतिषेधदारेणेति। (के) पारोपितं त्वबोधद्वारेणेत्यर्थः । धर्ममिनबोधेऽपि प्रतिपर- भूतमेव धर्मभिन्न ग्राह्यते तथात्र नेत्यर्थः । तरमयं गछन् क्षमूलागुपसर्पति कुधमूलान्युपसनीति। अत्रापि सिद्धम् । कथम् । बनौसिमिति नायं प्रसज्यप्रतिषेध ईमित नेति । कि तहिं पप्युदासोऽयं यदन्यदीप्सितातदीप्सितमिति । धन्यवतदोमिता- यमित नाप्यनीप्सितमिति । सम्बध्यन्ते । प्मितस्थामोति । भा। मिससमस्यापीयर्थः । मार्य एसज्य- प्रतियध इति । भा। यथाऽधर्मारवादिभितरपदार्थप्रतिपक्षभूत वक्ष तत्पतिधराय पतिपाद्यते तपाइलोमितपदेगापि देव्यं या पनि धावते तदेव न रखते किंतु मोमितान्यदित्यर्थ

·दुपियापिराधिपछिभिषिधिभामुपयोगनिमित्तमपूर्व विधौ ।
ग्रुविशासिगुन च यत्मयते तदशोनितमापरितं कविना ।
घधित चारा ५१यकधितशब्दोऽयमम्यप्रधाने रुटतद्याधा
धितोऽधमसिन मामे। प्रधानभूत इति गम्दवेधन्ति च प्रियान्दो
जोसिंतपर्यायः। कप वाक्यप्रबन्धे। मुरादाउदन्तः पद्यते। सत्र पूर्वम्य
पाये पालिवा कामपायो दोग्धि पदन्यत्र पापिकासपायोरपि स्यात्।
महाभाध्यप्रदीपोद्योतः।
७१
(प.१ । पा. या. ३) (यकथितं च ।१।४।१।)
अकथितं च ।१।४। ५१ ॥
कथ वाक्यप्रवन्धे इत्यस्मानिष्पन्नः क्रियामब्दोऽयम्। प्रत्र कथनस्य
करणाकाहाबाद इयोयोपस्थितलादाइ
किमिति ॥ (के)
करणस्यापि कर्तृत्वेन विवचामभिप्रेत्याह
थापितं च।१।।। १ । यत्र प्रधानकर्मणि लादयः।
"प्रधानकर्मण्यारणेये लादौनाइईिकर्मणाम्"
चकपितं च।।। ५५ केनाकथितम् । चपादानादिभि-
विशेषकमाभिः । किमुदाहरणम् ।
कधित ध।५।। ५१। केनेति । भा। किं साधारण्या
कारकसंशया थथ विशेषसंज्ञाभिरपादानादिभिरितिप्रश्नः। व्यपादाना-
दिभिरिति । भा। कारि करणे वा पत्र सतोया। भूतकालथान र
याचितं च । १।४।१ । धपादानादिविशेषेरविवक्षित कारक
कर्मसं स्यात् । गटम्य शय्योतीवादावतिपस वारयितुं परिगणनं कर्तव्यम् ।

·८०२ महाभाष्यप्रदीपोद्योता। (व्यकथितं च । १।। ५। (स्व.१ । पा. बा.२) कर्तरीति ॥ (क) भूतकालश्चाव न विवक्ष्यत इति। (क) तत्फलं त निस्तकप्रेषणदुहादिभ्यो णिचि दुहसमानार्थत्वेन गत्यादिनियमात् “कारोमिततमम्” इत्याद्यप्राप्तौ प्रयोज्य- कर्तुर्गवादेः कर्तृवात् तदविवक्षया शुद्धजनकत्वविवक्षायां बोध्यम् । न च प्रयोज्यकर्तृत्वाविवक्षायां कर्तुः प्रयोजकत्वाभावात् णिजना- पत्तिः । अन्तरगलात् पूर्व णिचि ततस्तस्याविवक्षणात् तत्प्रयोजक इति भाथ्यो । प्रधानकर्मत्वं च कार्ट प्रत्ययसमभिव्याहारे प्रधान• भूतव्यापार विशेषणफलाश्रयत्वम्। ण्यत्तविषये ईदृशप्राधान्यस्यैव ग्राह्य- दुहि याचि रधि प्रच्छिभिक्षिचिभामुपयोगनिमिनमपूर्वविधौ । अवि शासि गुणेन च यत्सचते तदौर्तितमाघरित कविगा। विवक्ष्यते । यथा “पराजेरसोढ़ा" (1181 २६ ) इत्यात्रासहिष्यमाण- स्थाप्यमादानसंज्ञा भवति । अध्ययनात् परानेष्यत इति । तेन हेतुकर्तृ संज्ञाभ्या कथयिष्यमाणस्यापि कर्मसंज्ञा न भवति। यह "कारके " इत्यनु- वर्तनात् सत्येव कारकत्वे व्यकथितस्य कर्मसंज्ञया भाव्यमिति सामर्था- नौवह्योईरतेश्चापि गत्यर्थाना तथैव च । दिकर्मकेषु ग्रहयं कर्तव्यमिति निथय । र प्रकौत्यत्र "छेचेति" (६।१ । ०३) तु न कृत । व्यागमशासग- स्थानित्यत्वात् "सनाद्यन्ता धातव" (३।१ । ३२) "इको यणचौ"तिवत् । उपयुज्यतइत्युपयोगो मुख्य कर्म क्षौरादि तस्य निमितं गवादि दुवादीमा करणाधिकरणसज्ञयोस्तु पत्यादिरवकाशो। नदि तमास्य प्रम दुहि- याधौति परिगणनात् । यतो दितीयस्य यहणं तदाह । 'केनाकषितममा दानादिभिर्विशेषकमाभिरिति । किमत्र प्रमाण सदा । केनेति करण ·८०३ महाभाश्यप्रदीपोद्योता। (य.१ । पा. (या.३) (व्याधितं च ।११४१५१ ) इत्यत्र तत्पदेन स्वतन्त्रयोपलवादा । अत एव ग्रामं गमयती- स्यादिमिद्धिरिति भावः। परं नत्र मान चिन्यम। किं च गत्यादिनियमेन परबादस्थापि बाधो दुरि इति दिक् ॥ "न भवती"ति कचित् पाठः । पूर्वोक्तविषयाभावेन कर्तृवविवक्षायामपि स्यात् । अधुना तु नेत्यर्थः । परया कर्तृसंजया वाधाञ्चिन्यमिदम् । कर्ममंज्ञा भवतीति पाठे तत्वाविवक्षायामित्यादिः। परं तु स पाठोऽप्युकरौत्या चिन्य एव ॥ नन्वेवमपि कारकसंजयाऽकथितत्व- मेव कि नाीयते ऽत पाह स्वात् । तचोलोदाहरणयो निर्वर्त्य मानौदनभमनोरेव तन्निष्ठालविशेषण- कव्यापारस्यैव तत्सूत्रस्यभाष्येण शाब्दप्राधान्यप्रतीतेः तण्डुले रूपे कर्मणि दुहि । गां दोन्धि पथ । मैतदस्ति । कथितात्र पूर्वापादागसंज्ञा विशेषकथाभिरकथितत्वमानोयते। प्रश्नप्रतिवचनाभ्या 'चासकीर्तित- वनोऽकथितशम्दो म त्वप्रधानवाची रूटिशब्दोऽत्राश्रित रति दर्शितम् । रूदिषु दि व्युत्पत्यमेव क्रियोपादोयते । न तु प्रतिनिमित्तत्वेन । तथा मुख्यकर्मणा सम्बध्यमानमिति यावत् । तथा ब्रुविशास्योर्गुणेन कारकेरा कर्मणेति थावत् । कारकाणा क्रियां प्रति विशेषणत्वात् । समापि कर्मण एव प्रशतत्वात् । यसपते सम्बध्यते । पप समवाये। सरितेत् । कैधित परस्मैपदिभि सहेनं धातुं पठन्ति । घच समवाये। राम निर्देश। रुठिशब्द एष हि व्युत्पत्यर्थमेव क्रियोपादीयते न नत्र करणादि- सम्बध्यते नहि गच्छतोति गौरित्यत्र केनेति प्रश्नो रथेनेति प्रतिवचन वा भवति । "कारक" इत्यनुवर्तनात् सत्येव कारकत्वे कधितम्य संज्ञया भाष्यमिति सामर्थ्यादि शेषकधाभिरित्युक्तम् । 'परिगणन कयमिति । 110 ·८७B महाभाष्यमदीपोद्योतः (यकथितं च।१।।५।) (घ.१ । पा 8। था.) इहेति ॥ (क) नत्वप्रधानवाचीति । (क) तहणे हि दुह्यादिव्यतिरिक्तविषये सावकाशाधिकरणापा- दानविषये गोदग्धि पय इत्यादावबधित्वविवक्षायामपि परत्वादनेन कर्मत्वापत्तिरिति भावः ॥ प्रश्नप्रतिवचनाभ्यां रूदौपदणं कथमिति व्युत्पादयति - शादय इति तु नव्याना प्रमाद एव । दुहादिधु भाष्ये गणनाभावाच । मोड छवदामुत्तरदेशसंयोगानुकूलव्यापारानुकूलल्यापारार्थकानामनेनैव विक- मकता । संयोगस्य फलतावच्छेदक' सम्बन्धी ग्रामनियस्तदनुकूलव्याया- (१।४।२०)। दुधि ॥ याचि। इदं ताई। पौरवं गा यायते इति । च गच्छतौति गौरिति व्युत्पत्तावपि यथा गच्छतीत्युक्त केनेतिपन्ने रथेमेति प्रतिवचनं भवति तथा गौरित्युत्तो प्रनप्रतिवघने न भवतः । किमुदा- हरणमिति । भा । नटस्य टणोतीत्यादावपि कर्मसंज्ञाप्रसङ्ग इति मन्त्र । पथदा व्यपादानादिभिः सर्वम्य विषयस्य प्यापनादुदाहरणासम्भवं माया क्षप यामाया वाघोति । तग्मते पप सेवाव्यस्यानुदासेतो धातूनामनेकार्य- वात्समवाये मृत्तियोध्या। उभयचापि सम्बधातेः कर्मध्यापारे सपिते । व्यत एव कर्मपदम्य कर्मपदेगार्थ कथन र विगभ्यते । राध्यत्योदन इत्यस्य पयत इव्योग यथा उभयत्राप्योदननियविमित्तानाविरोधात् । कविता भटम्य पदणोतोत्यादौ धात्वन्तरप्रयोगे मा भूत् । प्रधिभिज्ञोया '३' (६१।०३) ति तुक् प्रामो ऽनियावादागमारामस्य स न सता 'सनाचन्ता पासव' (३।१।१२) को पायो' निवत् । 'उपयुक्त युपयोग इति'। संभापामपि कम्मयि धम्। 'तस्य निमित ·०५ महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । (प्य. मा. । था. ३) (यथितं घ११ १५१) रुदिपु हौति । (क) रूस्यायनतिरस्कारात् योगार्थस्य तब भानमेव नास्तीति भावः ॥ न १ रूढ़ियोगमपहरतौति न्यायाधौगिकार्थस्यैव फर्थ पहपाम् । न पामिएनिवारणाय तत् लक्षणकगरानो लक्ष्याय:- प्रमाणस्थितेरभावादिति वाच्यम् । लक्ष्यकारणभाय्यकारादिव्याख्या- नेन तस्यैव पदणादिस्याः ॥ अथवेत्यादि चिन्यम् । नटस्य रणो- तोत्यादेः मम्भवात् । नटाविः मरन्तं शब्दं ग्रणोतीत्यर्थं दूपयोगे दत्यस्य वयापत्त्याऽनभिधानेन तस्य प्रयोगस्याभावात् । अत एवं प्रत्याख्यानेन फलेक्यसिद्धिः । रथाजनिछ: प्रधानजन्यपलाश्रयत्वा प्रणा प्रधानं तत्र लादय उत. तो पथमि दध्यानयति मा वैश्वदेव्यामिक्षा" उत्पन्न भाष्यात् । सदस्ति । कथिवग्यापि पूर्वामादागरांज्ञा । न यापनादेवापायो भवति । एच्छति । उपयोगनिमित्तमिति । भा। उपयुज्यते इत्युपयोगः पयः फलादि तस्य गिमित्तं गवादि। अनेन गां दोग्धि पय इत्यन पयस उपयु- ज्यमानत्वादोमिततमत्वं गोस्तु पयोऽर्थत्वादुपादानस्यानोमिततमत्वं दर्श यति । तथा युक्तयामावाच गोसथायुक्तमित्यनेनापि कर्मबंश न सिध्यति । मेधाविना रात्रकारेण तदकीर्तित मित्याचरितं व्यवहतमित्यर्थः । बापूर्व- विधाविति । पूर्वालालाममादागादिसंधानां विषयवेवास्तोत्यर्थः । न चैवं वसमायोस्तुकत्तसंश्योर्विषयेतिप्रसङ्गः स्यादिति वाच्यम् । एकसंज्ञा- गवादीति'। व्यनेन गां दोग्धि पय इत्यादौ पयःप्रभतेरपयुज्य- मानवादोप्सिततमत्वं गबादेत तदर्थत्वादुपादागस्यानोमिततमत्वं च दर्शपति । तयायतत्वाभावाच गदादेलायुक्तमिलनेनापि न सिध्यति ।

·७६ महाभाध्यप्रदीपोदद्योत। (सकथितं च । ११ । ५१ ।) (अ.१ . पा. ४ | था. ३) तस्य निमित्तमिति । (के) कर्मनिष्ठधात्पर्थविशियस्य कर्मणा निमित्ततया सम्बन्धीत्यर्थ रति वदन्ति । स्पष्टमिदं सूरपोघे भविष्यति। एतत् फलं तु करण- भूतपाण्यादिनिवृत्तिः । तस्य दोग्धव्यापारजनकतयान्यथासिद्धवेन विभागविशिष्टपयोरूपकर्मयोऽनिमित्तवात् । यत्तु वृत्तिकता तस्या- प्युपयोगनिमित्तत्वमुपेत्यापूर्वविधावित्यनेन करणं कृतं विहिता नत्र करणादिसंजेति । तन । गवादौनामपादानवाद्यविवक्षायामि- वास्थापि करणवाद्यविवक्षायां कर्मत्वापत्तेर्दुरित्वात् । उपयोग- पदेन मुख्यकर्मयुनं तम्य निमित्तमित्यनेन धात्वर्थव्यापारात् प्राक् दध्यानयनेन पयस संस्कार्य्यतया अर्थप्राधान्यमादायतच्छब्देन पयस' परामर्श इति मौमासकग्रन्या नेया। दधिमिठ संयोगानुकूलच्या याचितोऽसौ यदि ददाति ततोऽयायेन युज्यते। याचि । रधि । बन्ध व्यपूर्वविधाविति । मा। पूर्वत्वमनालोपलक्षणमिति परविधावपौयं संज्ञा भवति । मुवि शासि गुणेनेति । भा। विशास्योर्गुयः साधनं प्रधानकर्म- धर्मादिकं तेन च यत्सचते संवध्यते इत्यर्थः । क्रियायाः साध्यत्वात् प्राधान्य धिकारेण पराभ्यो हेतुकर्नुसंज्ञाभ्या कर्मसंज्ञाया दाधात् । प्राश्चत पूर्वमहामन्यमाचोपलक्षणं वहामाययोतुक संयोविंश्ये नातिप्रसङ्गः। सूप्रेऽप्यकथितमिति कथमनितिपरायामोदमायां भूत- कालो न विवश्यते। यथा पशरसोठ इत्यधासहिष्यमाणम्याप्यपा- दागसंज्ञा भवति प्यध्ययनात्पराजेयतइति तथेहापोत्याहुः । तधिपत्यम् ! एतदेव दर्शयति । 'तस्यैवमित्यादि'। उपयुध्यमानस्य मय प्रभते निमित्त सवादि तस्येन्यर्थः। पाण्यादिकमप्युपयोगनिमित्तमिति नेगापि विनोप- तेग ·Co महाभाषपदी पोद्योतः। (२.१ । पा.या. ३) (बाधितं च ।।) तत् मंबद्ध त्यमुझम् । अवरुद्ध गां प्रजम् इत्यपापि पुनर्निर्गम- प्रतिपन्धेन म्यिनियर्यमर्थः । एवं प तक प्रतिबन्धानुकूमच्यापारात प्राक् प्रणम्य गोमम्बन्धोऽस्त्येव । उपयोगमाहर्यायाये गुणपदेनाथ- स्येव ग्रहणं तेन मम्बध्यते धापर्यव्यापारानम्तरमित्यर्थ यहवः ॥ श्रनीप्सिततमत्वं दर्शयतौति । (क) इदं च विभागजन्यहिदशमयोगानुकूतय्यापाराले दुधाती- ध्यम् । यदा तु त्याजमार्थम्तदा प्रयोजकच्यापारणेप्सिततमत्वम- स्येवेति बोध्यम् । इदं च "आकड़ार" ( १ । 8 । १) सूच- भाष्ये ध्वनितम् ॥ पारार्थकत्वाधातो. पयसा सप्तमी। दुहेरप्यन्त स्थितस्वदयविमानु- फूलण्यापागनुफूलण्यापाराले गां दोन्धि पय इयत्र गोपयसोरम- - वरुणद्धि गो प्रगम् । तदन्ति । कथितात्र पूर्वापादानसंशश। (१।५1) तदर्थत्वात् प्रहरी कारकाणां गुणत्वम् । कविनेति । भा। कविशम्दो मेधाविवचन । कान्तदर्शनात् । दुवादीगो धार्थोपलक्षणाय उपादानात् पप्यायप्रयोगेऽपि कर्मसंघा भवति । मनु गा दोन्धि पय इत्यम्यायमः। खतरोत्या ययाश्रुसेपि सर्वसामवस्यात् । मोवलोरिति लोके गवर्ण- मामित्युत्तरसूचीमातानामुपलक्षयम् । पकारेश जयत्यादयो मन्त- इति कैपटः। माधोऽयाह । जयते कर्ष वर्मन्येर्मुघेहायवे पचे । योगस्य पयसोसम्भवात् । तदमाहेति' । तस्य करयादे. कम्मसंज्ञानि- हमदर्य प्रयोजनवधन एव पार्यशब्दो निवर्तमानतया तु प्रयोजन स्लुमुखसरोपचारा प्रपोजनमितियन् । 'कपूर्वविधाविति' । पत्रान्यो ·७८ - महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (पकथितं च । १18 । ५१1) (य.पा. । था.) तथायुक्तत्वभावाचेति । (क) फलाश्रयत्वाभावादित्यर्थः अपूर्वविधाविति । (भा) कर्ममंज्ञापेच्या पूर्वसंज्ञानां विधिविषयाभावे इत्यर्थः । यत्त्वेतत् विधेयकर्मसंज्ञापेच्या पूर्वमंजाविषयाभावे इत्यर्थ इति तव । अनेन वा पूर्वण वा कर्मत्वे विशेषाभावात् । न च पूर्व- विषयकर्मवाविवक्षायां कर्मत्वार्थमिदं षष्ठ्यपवाद एवं च सम्बन्धत्वेन योध्यार्थमिदमिति वायम्। मर्वसूचबोधित कर्ममंजक योरप्यनेन कर्मत्वम् । गौः कर्तव्यापारजन्यफलाश्रयत्वात् पयसस्तत्प्र. योज्य फलाश्रयत्वाद गोविभागाश्रयत्वेन तु न कर्मत्वं पयो निष्ठविभा- रधि । प्रच्छि। माणवकं पन्थानं पृष्छति। नैतदस्ति । पूर्वापादानसंक्षा। गौः पयस्त्यजति देवदत्तो गवा पयस्त्याजयति । तत्र प्रयोगकव्यापारेणाप्य- मानवाद गोः कर्मत्वं सिद्धम् । तदस्ति । भा। यथाण्यन्तेषु धातुषु क्रियाविशिः प्रयुज्यते इति प्रतीतिः। नैवमिह निष्क्रियस्यामि गवादे- हनादिधु विनियोगात् । गां दोग्धोति । भा। दोहेनाप्यमानत्वेऽपि तारेदितथा मोचेस्त्यजेदापेश्च सङ्ग्रहः । कारिकायाश्वशब्देन सुधाकर मुखैः कृत इति । एतनिष्कर्षस्तु करिष्यते । कमेडोदाहरणानि। गां दोग्धि पयः। प्यविनीतं विनयं याचते । गामवरुणद्धि ब्रजम् । विधिर्नाति सत्यर्थः। पुर्वग्रहणमन्यमात्रोपलक्षणं तेन वक्ष्यमाणयो? तुकटसंज्ञायोरपि विषये कर्मसंज्ञान भवति। सूत्रेण कधितमिति कयग- मितिपरायां चोदनायां भूतकालो विवध्यते यथा 'पराभेरसोड' कधितात्र

·दर
महाभाणप्रदीपोरयोता।
(प.१।पा। था.३) (पिरंप101.)
विहितमाययागा कमंत गायन कर्मपोधकतात् । किं च करि-
स्यादेरपि पथ्यपाद एवं सदभावे नदिपये पष्टया एवं प्राप्नेः ।
अनेनापादानमाद्यविवक्षायां मांधा तदमाती या गादेमकमा
ममानाधिकरणाक्तिविशेषेणमयविवधायामनेम कर्मवं भवतीत्यु
परविधावपौत्याद्ययुगमुक्ररीतेः ।
गुणः
साधनमिति । (क)
फ्रियानिरुपितं गाम्दं गणलमार्थनूदेग्लात् प्राधान्यमिति
मोध्यम् ।
सचते इति । (के)
धालयापारादनगरमिति गेषः । “पच मेचने" त्यती-
ऽनुदात्तेतः मनातेकर्मव्यापारे वर्तमानादात्मनेपदम् । “पर
ममवाये" इत्ययं तु परम्मैपदी । भाये
দীঘষমন্ত্রী নাইকা মৰিশাবাঘ। মাথা ঘ
गौरिति सच बादपा! एवमन्येषामपि दुसादौन। दमादीनां च
नमयादेशपायो भवति । छोऽसो यशामटे ततोऽपायेन पुच्यते ।
गोरोभाप्रकर्षाभाषात् तमप उपादानात् यस्य विदितवाद कमाता
कर्मसंज्ञानेन विधीयते । दुधादिपरिम्ना नटस्य मोतीयादौ न
माप पन्या प्रति। पौरखंगे भिक्षते। वृक्षमधिनोति
पगामि।
माया धर्म व्रते भाति का। वर्ग नयति पामम् ।
इन्दवासस्मिारहायपादारसंशा भवति अध्ययनात् पराजेयताति।
तरदापि साधनमिति । साध हि प्रधानभूनां शियामपेय गुणों भवति ।

·tc.
महाभाष्यप्रदीपोद्योतः।
(यकथितं च ।। ।। ५१1) (घ १ । पा. | था.)
श्राचरितम् । (के)
व्यवहतमित्यर्थः ।
क्रान्तदर्शनादिति । (क)
क्रान्तदर्शमवादित्यर्थः । “कविः कान्तानो भवतीति" निकला-
दिति भावः । कान्तानि दर्शनानि येनेति विग्रहः। माप
पाणिनिरिति बोध्यम् ।
वित्रा पाय प्रतिमुपते अवि पासाबौद्ध डिपदे चतुष्पदे।
विनामरणासविता वरण्योऽनुप्रपा मुथमो विराजति ।
सर्वाणि प्रमानानि प्रतिमुपते मेधावी कविकारादमी भनि
करतेवा प्रगति : निबE-देवतकायर--- उजरपटक-१-
२-१९. "ममयंदाः कवरप" निशE-गमका--पूर्वघटा---
थ-पा--पाकविमामले करनेवा गतिमतिर।
ममतेः कातेर "ल गांधा(उ-1 ११.) तोर मया
माममंगरम्य वा रेपोपट पहात ! सानामग्यानोति मापापम्प
भुक । कवि हातदनः । तीतानामप्रितविषयं मुगपचार
सभामा
"जीनोमपादो"पा-1-1-1-1-11
दो मेधाविनाम भगता पारेर
Terinोधम् | rria s cाग Term "cret
मिति घriri forga-fem Herest
मानातानमा काम
ANS.
ram krina
He aftesis
"ErrenitutifRET MERI ME

·महाभाध्यप्रदीपोद्योतः। २८९ (छ.१ । पा. था. ३) (व्यकथितं घ ।११।५१) अर्थोपलक्षणायेति। (क) अत एव "शकारमसि चोदितः" इति “परसौपदानाम्" (३।४ । ८२ ) इति सूचे भाष्ये पृच्छिपर्यायस्य चुदेर्दिकर्मक- प्रयोगः मङ्गच्छते । केचिनु चुदे.पारदयार्थत्वे "कत्तुः" (१।४। ४६) इत्यनेन दिकर्मकले प्रधानव्यापारजन्यफलाश्रयत्वेन प्रधान- कर्मणि केनोकप्रयोगोपपत्तेरर्थपरत्वे मान चिन्न्यमित्याहुः ॥ गवा पयः इति । (क) दं नित्यम् । "त्याजितैः फलमुत्खातैः” इत्यादि प्रयोगात् । "तारे हस्तथा मोचेस्त्याजेर्दापेश्च सङ्ग्रहः । कारिकायाञ्च शब्देन सुधाकरमुखैः कृतः" इत्युक्तेश्च । गत्यादि (१।४। ५२) सूचे एषामुपमझ्याना- वश्यकतया कर्तरि हतीयाया दुर्लभत्वादिति केचित् । वस्तुतम्नु भाष्यानुनत्वेन गमकाभावेन व गत्यादिमूचे नोपसयानं त्याजि- तैरित्यादि प्रयोगाय चिया एव कैयटस्वरसादित्याहुः ॥ गर्माणामिति" तत्रैव लादयः। उद्देश्यत्वरूपमार्थप्राधान्यं तु शतस्य संज्ञा ! न भिक्षणादेवापायो भवति । मिक्षितोऽसौ यदि ददाति ततोऽमा- गामिति ! भा। पौरवेण गां दिदापयिषत इत्यर्थः प्रतीयते गोमित- प्रतं जयति देवदत्तम्। कर्षति शाखा ग्रामम। क्षौरनिधिं सुधा मध्नाति । मुष्णाति शतं देवदत्तेन । गर्गान् शतं दण्इयति। इति । सघत इत्यस्यार्थकथनमेतत् । यच समवाये खरितेस् । केचितु परस्मैपदिभि. सद्द धातुमेनं पठन्ति घघ समवाये रप लप यातायां 111 ·२ महामायप्रदीपोद्योत । (धाधितं ।।१।। ५५1) (२.११ पा.पा ३) सिई कर्मत्वमिति। "कर्नुरोपिततमम्” (१ । ४ । ४८) इत्यनेन । निष्क्रियस्थापौति । (क) नयापाराप्रतीतावपि दोहनादिविषयेऽस्य प्रयोगादित्यर्थः । एवं विभागजन्यचंयोगानुकूलव्यापारमाचस्य धात्वर्थवे गोरवधित्वात तदविवचाथामिदमावणकमिति भावः ।। दोहेनाप्यमानत्वेऽपौति । (के) दुधावर्षगोपनिष्ठव्यापाराजन्यगोनिष्ठव्यापाररूपफलाश्रयत्वेऽपी- । त्यर्थः ॥ ईसाप्रकति । (क) विभागजन्यमंयोगानुकूलव्यापारस्य दुर्थत्वे इदम । उद्देश्यवा- भावाद् व्यापारदयजन्यफलाश्रयत्वाभावाच्च तनु परस्यैवेति भावः । इत्यनुद्देश्यत्येनाप्रधानगर्गानुरोधेन न शतात्तिरिति न "द्धि" सूत्रस्थ- येन युज्यते । भिक्षि। चिम् । रक्षमवचिनोति फलानि । मैतदस्ति । कधि- तात्र पूर्वापादामसंज्ञा। - ।

·. महाभाशयोपोदयात। (प.१ । पा. या ) (कषितं ।।१।) अप्राप्तति । (क) "नथायुक्रम" इत्यपि नेपिसतम्य मावेनानोभितवाभादिनि बोध्यम । चिस्यमिदम् । गौ दोग्धि पयः परत्वात् "करीमित- समम" रति कर्मवमिति "आकडार" सत्रम्यभायविरोधान सघ सूपे धातूपातकास्ताश्रयतरूपम्मेवे मिततमत्वस्य पहाच । सम्मान पयो निष्ठविभागजमंयोगानुकूलव्यापारम्येव धालयले रदं भायाम- ति तत्तम् । एवमयेऽपि ॥ एवं रूपेऽऽपादानवाविवामिमायण मिद्धान्तिन उदाहरणदानं तदमानतः पूर्वपक्षिण: साउनमित्येव भारम् । किं च मण्डलाम् प्रोदनं पचतीत्यत्र अर्थवेन योरपि कर्तुरित्येव कर्मवमिति सा सूत्रम्हभाग्यविरोधः। बद्रीत्या गाव गण्डुप्लेम्बपीमा प्रकर्षाभावात् ॥ मनु विभागमभयोगानुकूटव्यापा- रातुफूलव्यापारार्थकऽपादानवापाराह भाष्यविरोध "पस्तमम्युनिधिममन्ये " इत्याचप्रमेर । मारामान्ते स्वादावास्यादेरासनादिकरपके स्थापने समितिमासादिनि पाम् । मुषिशापिगुजेन ध पहचते तरकोसिलमाचरित कविता । स्थति भूगमममादिदं वस्तु निर्गन्य मां प्रामोतीति भाव । मनमाय- जोतिभागियों प्रविशति ग म प्रवेशयतीत्यर्थः । पितेतिमा। शियान् । स्वादेतत् । दुसादोगामनिबन्धनेयं संज्ञा न छ सपारया परमयोदमपो घोचे इति तदारसूत्रभाष्ये छिपणं- मानुपपनम् । पधारायचोदनादम्य पतति । 'उमिति' पारित- मिन्दस्य विवरसम्। 'पारेति'। कविरदो मेधाविमात्राचगोमि ·8 महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । (कधितं च । १ । । ५१।) (व्य. १ । पा. 9 | या. ३) गोः पय इति । (कै), एवं चेदृशार्थकदुधातुयोगेऽपादानवप्राण्याऽस्थामवृत्तिः । पूर्वो- कार्थं तु मिद्धमेव कर्मत्वमिति भावः । एवमयेऽपि बोध्यम् । श्रत एव सिद्धानकर्मसंजेति कथिता पूर्वा कर्ममंजेति वा नोकं कर्म- संज्ञाया विधेयत्वात् तदतिरिकपूर्व विधेरेवापूर्वविधावित्य ग्रहणौ- चित्यादिति तात्पर्य्यम्। तदविवक्षायामुदाहरणत्वं त्वमौ न जानाति । ननु बुद्धिकतापायमादाय संज्ञा स्थादत पाह याचितापीति । (क) एवं च बुद्धिशतस्यापि तस्याभाव इति भावः ॥ गवा व्रजमिति । (क) वतात्कारेण प्रवेमनस्यैवावरुद्यर्थतया नायं समानार्थी धेरिति मासमासनेन व्याप्नोतीत्यर्थः । यहा व्यापक पूर्वके घासने कृत्तिः । मात व्याप्नुवन् थास्ते इत्यर्थः । उभयथामि " कत्तुंः" इतिसूत्रेण कर्मत्वम् । भुवि शासि गुणेन च यत्सचते सम्बध्यते तचोदाचरणम् । किं पुनरूत् । गा बजे स्थापयतीति सम्पत्ययात् ब्रजस्य स्थान क्रियायेक्षमाधारत्वम् । माग्वामिति । भा। व्यचिख्याययियति पत्यानं माणवकेन प्रत्यर्थः । यस्य चुदेरपि दिकर्मकत्वदर्शनात् । तथा घ भट्टिः स्थास्नु र मेरमुचो जगाद मारौचमुच्चर्वधर्म मार्थम् । कालिदासोपि, शितो. भयोमि क्षितिपालमुश्च । प्रोत्या समेशममायनेवेति भारतिय। । प्रकरणात् सूधकार प्रयुक्त इति दर्शयति । 'दोन्धि पय प्रति' । मनु पात्रायमों गौ यस्त्यति । दोग्धा गया मयस्त्यानयतीति तप प्रयोजक ·८८५ - माामाप्योपोरोता। (प.पा.या.) यापित III) भार: । गोनेविति गाम बने निगममतिपयम वापसी- स्य भिमापेक्षियोदाहरणम् | अधिकरणमानियषाभिमायेपा गदा- नतम् गानं पूर्ववत् । पुद्धिकोऽयपायो नाममा प्रश्नमामिति । (२) एवं प्रतम्य विधाजनकलेग मिति माणक म्यापादान म प्रमामिति भावः । अनुनयार्थस्यापि याचेरिति । (क) मिसरपि उभयान विनिगमनाविरहात् शिनयमिदम। किं चोमवार्षकथाचियालेनैव मिद्धे भिहिपहपाम् अर्थपणामाने लिङ्गमेकोषितम् । एवं सुधमपिनोनीत्यपि प्रधान फनानादते दाय एवोदाहरणम् । सदविवक्षाधामुदाहरणमिति तु न जानाति असमान्यत्वम्य प्यामारोंपेख तम्या पजलम् । पनमा रोया मासमोर परतोन्यपि भवत्येव पासमा दमात्रस्ती वधिहरावात सप्तमो "समाय एते धर्मम् । पत्रमनुमानि धर्ममिति । तदन्ति । कफ्तिार पूर्ण- पापितेति । मा । मायकार मागेंदे निक्षत इति सम्पदयात् । प्रनादेति । भा। प्रमात्रममनोहतापापं धात्वर्य भिदियांपि उदारणेता गिरमिददारी पायगाभिदधे नरेन्द्र इति। भिरपरत्वापाररि सिद्धम्। गुल्लावात्। पौर मामईपर इति सथा। किं साधे परमादेनेति चेत्, I पनुन- थामारेशप्यमानतात् सिहा मो. मेसंदरम वारंपोशापारका. যায় ছবি মাৰি মাৰিষদৰ যিমাৰ মামণি ৰখ্য सपा ·८६ महाभाष्यप्रदीपोधोता। (व्यकथितं च ।। ५ ।) (घ. १। पा. या ) पूर्वपदी विषयतामम्बन्धावच्छिनं ज्ञानानुकूनो वनरूपो व्यापारी बजादेरर्थः । सम्प्रदानवाविवत्तायामुदाहरणमिति तु न जानाति । कैयटोकार्थ तु कर्तरिति मिद्धमेव कर्मत्वम् ॥ भाष्ये तस्माचौण्येवेति । (भा) यदि तेवपायामतीतिस्तदा चौषि। अकथितत्वं च सर्वथाऽमाता- पादानवादिकमेव । याचतेय स्वत्वनिवत्तिखस्ववोत्पत्यनुकूलो व्यापारविशेषोऽर्थः। तच खखे पौरवस्य जनकतासमानाधिकरणनि- रूपकवेनापयः। पृच्छेस्तु जिजामाविषयार्थज्ञानानुकूलव्यापारोऽर्थः । व्यापारे च मापकस्य जनकलमात्रणावयः इत्यप्राप्तकर्मलार्थ- मिदम् । यदि त तेश्वथपायमतौनिस्तदा तेष्वपि पूर्वविधिविषय- सत्त्वा तान्ययि नोदाचरणानि परिगणितारित ए नवाप्येतत् प्रवृत्तिरनिष्टेति सूचमिदमसङ्गतमित्येतत् तात्पर्य्यम् ॥ । - समाया विभायते" (समा समर विशायते । ४।२११९) इति यथा। ननु यद्यपि पराधीनतया विघं मुझे इत्यादौ मुभिक्रिया फलाश्रयत्वेग पादानसंज्ञा (१६ 8 ! १२ ॥ तस्मात् त्रीणेवोदाहरणानि । मौरवं गां वह व्याख्येय । पथ याचिभियोरेकार्थत्यात् किमर्थमुभयोरपादानम् । उच्यते । अनुनयार्थस्यापि याचेयधणार्थम् । तेनाविनीतं विनयं याचते यार्थाय याचतिः। विनयं याचते । विश्यायानुमयनीत्यर्थात् । वा नई याचेरेव ग्रहणम्। तम्यानेकार्थवाद्विरपि पिद्धमिति चेन्न । चिन्त देवरतं प्रयुक्त पाचयति देवदतेनेवति । एतेभेव स नियमोऽयं प्रत्यन्तः । तदति । यथा ण्यन्तेषु धातुष क्रियाविशिवस्य प्रति ·महाभाष्यप्रदीपोद्योता। (छ.१ । पा. | धा. १) (थकधितं !|| ५१।) उदाहरणचयवादिनमिति । (क) सूत्रामङ्ग निवादिनमित्यर्थः । विवक्षाभेदादिति । (के) अपादानवविवक्षायां पञ्चमी तदविवक्षायामनेन कर्मवमि- त्यर्थः । कर्मसंन्नति। (क) तत् त्रितययोगे सर्वदापायप्रतौ तेरितिभावः । न हि पाच- नादेवेत्यादैर्भाव्ये पूर्व सिद्धान्युमित्लाद थाचितापौत्यादिना पौ- द्वापायाभावस्यापि स्वयं कथनादिनि तात्पर्य्यम् । एपा व्यवस्थेति। (के) सिद्धान्तिन. समतेति भावः ॥ उद्देश्यत्वाद घ्यनेन सिद्धम् ॥ “यातच विधमोषितं यत्तद भक्षयतौति" भाष्योक्त । तथापि "चारान् पश्यति ग्राम गम्छन् णं स्यातो" त्यादौ याचते । माणवकं मन्यानं एच्छति । पौरवं गा भिक्षते इति । यय ये इत्यवापि कर्मसज्ञा भवति । क्षमिति ! भा। क्षेण न्यायवि फसानी- त्यर्थ ॥ कधितेति । भा! वृक्षात् फलान्यादत्ते इत्यथीवसायात् । पुत्र- मिति । भा। मुत्र धर्म प्रतिपाद्यते । पुर्व धर्म प्रतिपादयतीत्यर्थः ध्यर्थभेदेन शब्दभेद इति दर्शनमाथित्यानुनयार्थस्यैव याचेरिद ग्रहणात् । थत एव हि नयतियहणेनानुनयाईस्यापि न गतार्थता। स्वार्थ प्रतीयते गमयोति। नैवमत्र निष्क्रियस्यापि गवार्दोइननयनादिषु विनियोगात् । तथा प्रदुहानायि गोयते व्यगच्छन्तो भारादयः शिरसा ·८८८ महाभाध्यमदीपोश्चोता। (चयितं च ।। ५१1) (य१पा. (या.) अपादानसम्प्रदानसं इति। (क) अपादानत्वादिविवक्षायामपौति भावः । श्रन्यवरुद्ध गो ब्रज- मित्यत्राधिकरणमजावाधस्येदमुपलक्षणं यदि तु ब्रोऽपि प्रधानं तदा तत्र नैव कर्मबं स्थादित्यम्योपलक्षणे बोध्यम् ॥ कर्मसंन्नैवेति। (क) "तथायुकम्" इत्यस्याच सम्बन्धी नास्तीति भावः ॥ प्रश्न इति । (के) सर्वोदाहरणवादिन इति भावः । सूचासङ्गनिवादिन उत्तरम। कर्मत्वं न स्यात् तेषामनुद्देश्यत्वाचोराविषयेन्द्रियसम्बन्धाद दृश्यमाना थमि न दर्शनोद्देश्या यमित्वमिष्ठादशंग एवेति देयाः। ये धौदा. सौन्यादनुद्देश्यत्वमिति चेन्न “ तथायुक्त धानीसितम्" इत्यमेनैव सत्त्वात् । धातून दिकर्मकातेषा किं कथिते लादयो (218148) भवन्त्याहो. खिदकथिते। कथिते लादयः । कथिते लादिभिरभिहिते गुणकर्मणि वाकया। कथिनेति ।। धर्मेय वचमानुशासनकर्मया पुत्रस्याभिमेयमाणवान् । व्यथेति । भा। सर्वोदारणवाद्याचार्यस्याकथितशब्दस्य ग्रहये विवक्षा- भेदाद गां दोन्धि पय इत्याद्यपि भवति गोग्धि पय इत्याद्यपि । पूर्वात भिक्षे एथग्यामित्यन्ये । चकारेण पचेयह इति यन्माधवादिभियत सम्माभेदेन । क्या "कर्मवकर्मणेति" सूत्रे "दुझिपयोइल सकर्म- कयोरि"तिक्षार्तिकण्याख्यावसरे पवेदिकर्मकता कैयटेग स्फुटौशता। मा गोयन्ते तस्मादोग्धोत्येकस्या व क्रियाया अवसाद गोमयसोभैदेन क्रमात म भवति । णितु ससि प्रत्यंशस्य प्रत्याशस्य च भेदेन किये वाथे

·य
महाभाष्यदीपोद्योता
(ब.पा. था.) (यषितं च । १8 141)
कथित इति (भी)
"कंचुरीप्सिततमम्" इत्यादिनी रुतकर्मम इत्यर्थः । नयाचष्टे
प्रधाने इति ॥ (क)
तच हेतमाह
प्रधानेति ॥ (के)
कारकत्वाभावादिति । (क)
कर्चादिषटकान्यतमलाभावादित्यर्थः । इदं तु सूचं मूकमेवा-
पूर्वविधावियुकेरिति भावः । मादाहरणवादी एतत् सूत्रोदार
रणलेन संमते गुणकमपि को कर्तया इति सूचासङ्गतिवादिनं
पृच्छति
गोधितत्त्वमनुदेश्यत्वम् । तत्त्वं च प्रत्यासत्या पहायपलाययत्वेन
कर्मवे तद्धात्वर्यका रेवेति बोध्यम् । तेन वारयति योगे यग्न्यानी-
नापि कर्म वा! तथायुतत्वं प्रकृतधात्वर्थप्रयोज्यपलाश्रयत्वम् । या
कंचिते लादयश्चेत्स्युः घठौं कुर्यातदा गुणे।
तृदाहरणत्रये कर्मसंवेत्येषा व्यवस्था । थप्रधागवचनाकचितपदोपादाने
वपादान सम्प्रदानसंज्ञे वाधित्वा दुधादिषु कर्मसंज्ञेव स्यादित्यसकोति-
मकथितमिहाश्रितम् । तप कर्मगि लादय उत्पद्यमानाः प्राधान्यापाधा-
करोसितमममिति सूत्रे ह्यर्थः पचिरित्यादिभाष्यन्त तु मतान्तरेण ।
धन्यची तण्डुलागोदनं पचतोति प्रयोगस्य यथाश्रुतस्योपपत्तौ कि मुधा
केशन। यत एव थकधितान्दो यद्यप्रधानाओं मत सदा पाणिना
इति कर्ममेदोपपतिः । 'गमयति ग्राम देवदत्तमिति' । यदा तु दुहेः
क्षरसमर्थः क्षरति गोः क्षोर क्षौरं क्षारयति देवदत्त इति तदा यद्यपि
112

·महाभाष्यप्रदीपोदपोतः। (यकचितं च ।।8। ५१) (थ.१। पाया. ३) कथिते लादिभिरिति॥ (भा) सूनामङ्गतिवादी किं गवादि नवापादनवादिना न विवक्षित- मुत विवक्षितमिति विकल्याचे पाह पष्ठौमिति । (के) गुणे नव गुणकर्मत्वेनाभिमते यदि चूदाहरणत्रयमस्य वादि- नोऽभिमतं स्यात्तदा पौरवस्य पायते इति षष्ठीकरणममनतमनेन कर्मत्वे मेषत्वाभावादिति बोध्यम् ॥ षष्ट्या हेतुमा अकारक हीति ॥ (भा) अकथितादिति । (भा) भावप्रधानो निर्देशः । क्वचिद् "अकथितत्वाद्" इत्येवपाठः । परसमवेतक्रियाजन्यधावपलाश्रयत्वं कर्मत्वम् । परसमवेते विशेषणाच चैत्रक्षेत्र गच्छतीति न प्रयोग। तत्र हितोयया खप्रकृत्यर्षापेक्षया परवं कथिते सादयश्चेत्स्यु षष्ठी राज्यकर्मणि तदा कर्तव्या । दुह्यते गो पया , याच्यते पौरवस्य कम्बल इति । कथम् प्रधान- न्याभ्या भिन्नकक्ष्यमने कं कर्म युगपदभिधातुमसमर्था' किं कर्मण्युत्पद्यन्ते व्यथ गुणकर्मणोति प्रश्न। कधित इति । भा। प्रधाने कांस्यपाच्या दोग्धि पय इति पायिकास्यपान्योरतिप्रसङ्गः करणाधि. करणयोस्तु पचत्यादिरवकाश । न हि तत्रास्य प्रसङ्गो दुहादिपरि- गणनादित्यकथितसूत्रे कथयत. कर्मवत्सूत्रे तु पचेहिकर्मकता ध्रुवतो गोरपायेऽवधिभावो विद्यते तथाप्यविवक्षिते तमिनिमित्तत्वमात्रापेक्षा- यामुदाहरणोपपत्ति । श्वं घावधिस्वविवक्षायामपादामसक्षायां भवत्येव ·८ महाभाष्यप्रदीपोद्द्योत.. (५१.पा. । या ३) (अकथितं च । १।। ५१) अपादानादिषपत्वाभावात् कारकमेषत्वमित्यर्थः । स्थामङ्गत्याऽनेन कर्मलम्याप्राप्नेरिति भावः ॥ तदेवाह अपादानादिधेवेति ॥ (2) एतदेव व्यतिरेकमुखेनोपपादयति भाष्ये कारकं चेत्तुना कथेति। (भा) एवं चेद सूत्रमसङ्गतमेवेति भावः ॥ अपूर्वविधावित्यम्य च पूर्वविधिविषयाभावे इत्येवार्थो न त तद्विषयाविवक्षायामितीत्य- भिमानः । अपादानवादिरूपेण विवक्षारूपे द्वितीयपचे आह अथ कारके इति ॥ (भा) तयाच बोथ्यते । बाख्यातेन तु खार्थसंख्थान्यय्यपेक्षया परसमवेतत्वं च धात्व- र्थक्रियान्वयि । गमिपत्योः पूर्वदेशे त्यजेत्तरदेशे स्यन्देश्च पूर्वोत्तरयो यकारकं धकथितत्वात् यकारक होतद मवति । किं कारणम् स्यकथितत्वात् । इंभिततमे इत्यर्थः । प्रधानाप्रधानसन्निधौ प्रधानस्यैवाभिधानस्य न्याय्य- त्वात् । अथवा थपरः कथितस्यैवाभिधानं मन्यते धकथितस्य तु कारक- वाभावादभिधानासम्भवमवैति यद्दश्यति “षष्ठों कुर्यात्तदा गुणे" इति । हरदसस्य न पूर्वापरविरोध । मतभेदपरत्वात् । छत एवं पचिधा. तुनिरूपणे नगलागोदनं पचतौति प्रयोगं हिकर्मकतयैव माधव उहालवानिति हिक अशा माहेर्दिकर्मकार को न माना। गोयते पय इति । पदा तु पयस्येव विशेषणं गौः तदा थलो गो पयो दोग्धौति । 'पौरवं गौ याचत इति' । पुरोरपाय भौरवः । ननु विहिता- -

·८८२
महाभायमदीपोद्योता।
(धचितं च।१।।। ५१ ।) (घ १३ या या २)
यदा विशेषेति। (क)
अस्ति मामात्यमित्यस्य तदा का कर्तव्या इति भेषमादान
शेषत्वमिति भाव ॥
कमत्व मिच्छत्येवेति । (क)
कर्मवमेवेच्छतीत्यर्थः ।
ततो बुद्धिकृतस्येति । (क)
एकच सूचामनतिरेकम्य मने रति भाव ॥
तस्मात् चौण्येवेति (भा)
कमलवारणाय धावति । तत्र क्रियाया मलस्य च धातुनैव लाभाद
याधेयत्व भेदश्च द्वितीयार्थ । तत्र पले खाद्यान्वय । अन्त्यस्य सामा
माधिकरण्येन व्यापारे । भेदे प्रकृत्यर्थस्य फलान्वयि व्यक्तिविशेषावचिने
कारक चेत्तुना कथा ।
यथकारक नाकथितम् । पथ कारको सति का कर्तव्या ।
कारक चेहिमानीया या या मन्येत सा भवेत् ।
पकारकमिति । भा। अपादानादिवेव विषेषु कारकत्व सामान स्थित
न तु विशेषरक्षितस्य सामान्यस्य स्थितिरस्तौति भावा॥ अथ कारक
इति । भा। यदा विशेषाप्रपणादति सामान्यमित्यर्थ । यो यामिति ।
यत रख "तमादौ कुलविद्यानामर्थमर्थविदा वर । पसात्याधिवकन्यानो
माणिमयाहयत्पितेति" कालिदास'लोके पूर्वार्धे ग्रहेईपर्यतथा गतिबु.
होतिसूचे खायौ कर्तु कर्मवातमिति योजयित्वा उत्तरार्धे सेनेति
भाषादानसचा पोरवादची मामादसे। न याचनादेव नत बाद याषितोड
स्रो मदि ददाति नत यादो। मनु मा नामादिता दिसते तदपि
-
तावत्

·महामायप्रदीपोद्योता। (प.१ । पा. बा.३) (अवधितं ध।१।। ५९.) भाश्ये मदुकरीत्या थास्येयम् । एवं च भाथे पच्युचारण- वदेवेदं पञ्चम्युचारणं पूर्वपक्षिणो न वेतद् वस्ताद् सिद्धानो याषि. योगे पचम्यभिमतेति भ्रमितव्यम् । न थापनादेव इत्यादेः पूर्व मिद्धामधुमित्वात् । अत एवापादामवं मन्यत इत्युकम् । मर्यादा- हरणवाधाइ भाग्ये कथिते अभिहिते इति। (भा) प्रधानकर्मणि लादिभिरभिरते गुणकर्मणि स्वस्य अन्यस्य षयादेर्विधिरिति तस्यान्यस्य संघारविलवणस्य मतिरित्यर्थः । चतुर्थीपञ्चम्याविति । (क) प्रतियोगितयान्वयः। एवं च ग्रामं गच्छतोत्यारी यामाधेयमलानुकूल- ग्राममेदसमानाधिकरणब्यापारवानिति बोधः। एवेग प्रतियोगिता कारकं चेद्दिमानीया या या प्राप्नोति सा सा कया । दुचते गोः पयः । यायते पौरवाद कम्बल रति । भा। उरेण एव पोप्ठाप्रतिपति सा भवेदिति प्रतिनिर्देशन विवक्षिता। दुमते गोरिति । भा। अपदानं गौः । पाचने पौरवादिति । भा। गभू- दाहरणचपवादौ पौरवस्य कर्मस्वमिच्छत्येवेति कथं पौरवादिताम् । अमोच्यते । न्यायस्य सामागलादनाप्यपादारलं मन्यते । तपाहि। याचते विभक्तिविपरिणामेन प्यापस्य । षत एव च धनियहत्तं जगको धनुलनादिदत्यपुर पिनाको । जिज्ञासमानो बसमस्य वामोई- सभाकोरघुगन्दगदि" हिमट्टि मोमो जयमलायामित्यं व्याख्याता। मा मत खभावं परिविचिसुमानिसमालोऽपि यापते। 'मामवरद्धि प्रमिति। मनु च मा प्रनं प्रवेशयतीत्ययमधार्थः। ततस सिइं अनस्य ·B महामाध्यप्रदोपोरोता (बाधितं च । १8 1931) (अ.११ पा. । था.३) चतुर्युकिशामाधभिप्रायेणेदमुपलक्षणम् । . प्रजमत्ररुपद्धि इस्यच मनम्यपौति बोध्यम् ॥ मनु तव विधिरित्यमातमत श्राह अस्वपदेनेति ॥ (क) মৃত্মীযালাবেনললাম্বাই হচ্ছে युष्मदर्थस्येति ॥ (2) तध्वनयम् वक्ष्यति माये नैवमन्ये मन्यन्त इति ॥ (भा) सामान्येनान्वये दित्वावच्छिन .. प्रतियोगिताकचैतमेदस्य क्षेत्रे सत्वेन चैत्रक्षेत्र गच्छतोत्यस्यापत्तिः। धन्वयितावच्छेदकापछिनप्रतियोगितयाs- न्यये देवदत्तो व्यं गच्छतौत्यस्यानापत्तिरितिनिरस्तमिति । ता परया कधितेऽमिहिने त्वविधिवमतिर्मुणकर्मणि लादिविधिः सपरे । पौरवात् कम्बल धादित्यत इत्यर्थ । ततो बुद्धिकृतस्यापाययात्र कथित इति भा। प्रधानकर्मणि लादिभिरभिहित तवेयं मतिर्यदुवं गुणे बछो भवति चतुओं पञ्चम्यौ चेति । तव विधिस्तव मतिरिति । अखपदेन विग्रहः । वसन्दाल्वन्यवाघो। यथोताव मायमिति शियपत् । छानेन धनुषा भगवता त्रिपुरदाहः कृत इति बोधि- सवानिति । युक्तिवेतत् । श्रीरघुपति प्रति नियोगकधनानौचित्येन खरूपो- मस्थापनस्यैव कर्तयत्वात् । एतेन "धयाचितारं न हि देवदेवमति सुनो - ग्राहयितुं प्रशासि" व्याख्यानम् महेषु व्यर्थत्वात् । यहा । कर्मत्वम् । ध्यय बजे गामवस्थापयतीत्यर्धनहिं कथिताधाधिकरणसंज्ञा बदा मर्धवरोधनलियां पति निमितवमानं विवक्ष्यते न कर्मत्वं माधि करावं तदेदमुदाहरणं बजेग हेतुनावस्थापयतीत्यर्थः। 'माणवर्क मथान चम्भवः.

·९६५ महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (५५पा था ) (थकधित च । १।। (५१) अनेनेति । (क) परसूत्रमदितैतत् सूचविषये दुहादौ गुणकर्मणेत्याचार्योत्या अप्रधागे दुसादौमाम् इत्याचा-गरोया च सर्वेषामेवतदुदाहरणा- स्वमपूर्वविधावित्यस्य च पूर्वविधिविषयाभावे तविषयाविवचाया चेत्यर्थ इति भाव । अच गुणकर्मल प्रधानकर्मभिन्नत्वम् प्रधानकर्मत्व प्रधानवमिष्टव्यापारजन्यफनाश्रयत्व नद्रेदश एकव्यापारार्थक- दुशादिष्यनेन कर्मले फलाश्रयत्वाभावाद् अयन्ते तु धर्मादे प्रधान- कर्तृष्यापारजन्यफलाश्रयत्वाभावादिति बोध्यम् । ये ग्यवानु- देण्यवरूपे व्यापारयजन्यफलाश्रयत्वतदभावरूपे वा प्राधान्यामाधान्ये वदन्ति तेषां दुहादौना ड्यर्थतायामपि गवादावीदृशाप्राधान्यमवेन पथमि च प्राधान्यमत्वेन तदादायैव एतदुपपत्तावस्य भाव्यस्य मादाहरणलतास्पानुपपत्तिरेवेति दिक् ॥ कासशया बोधेनोद्देश्यत्वाभावेन च तत्पयोगापत्र सम्भवेन मेदे मशिन्पगम्य व्यर्थत्वात् । न च ततो वोधयावत्यर्थं तत्कल्पनम् । तथा कषिते नादिमिरमिते त्वविधिरेष भवति । किमिद स्वविधिरिति । पस्पशायामुहम्। पुनदर्घस्यापि त्वपेक्षावशादन्यत्वमस्तोत्येवमुक्तम् । रदायी न्याय्य पक्ष दयति गुगकर्मणोति लादयो "कत्यालखाया"। रपियोस्तुमुगन्तसमभिव्याहतयोदिकर्मकताया भाष्ये स्थितत्वासिइमे तदिति माध। ग्राहेदिकमताभ्युपगमपक्षे तु "मायाप्रतिमातिगन्ध एतीति' । पक्ष शोभायो तुदादिः। 'मरियादिना सप्रसारम् । नु च पिताशादाम कापदेशमायने मनमानाबाद ·६६ महामाध्यप्रदीपोपद्योंत । (पकथित च।१४।५१) (घ १ । पापा.३) निमित्तभावमाविवक्षेति। (2) क्रियाजनकलमाचविवरेत्यर्थः । परिगणनं फलं दर्शयति अपादानादिविशेषेति । (क) गुणकर्मणि लादिविधिरित्यर्थस्य न्यायसिद्धलं दर्शयति यतश्चेति ॥ (क) नम्वेवं पूर्वणैव मिठू म्यादत प्राच सत्यपि चेति । (के) बस्तुत ईमिततमत्वमलेऽपि न क्षतिः "श्राकडार" सूबस भाष्योपपत्तिश्च प्रागुवेति न विमर्तव्यम् । किं च विभागलमयो- गानुकूलव्यापारानुकूलयापारार्थकत्व नदुदाहरणे आवश्यकमुभयोः थुत्पत्तिमतस्ततो वोधस्थ दुर्वारत्वात् । किष हितोयाधेियत्वान्नित. पलप्रकारकपोध प्रति द्वितीयान्तार्थवत्तिमेदप्रतियोगितावच्छेदकव्यापारो- तव विधिवं विधिः । त्वमान ! किमिदं स्वमतिरिति । नव मनिव- मंतिरिति । नवमन्ये मन्यन्ते । कथ वीन्ये मन्यन्ते । गुणकर्मणि लादिविधि गौदुंधते मय ! गौग्धव्या मय । गोर्दुग्धा १२ । गौ सदोहा गया । अनेम उनादय सर्वत्रोराहरणानौति दर्शितम् । सत्र मनप्यपायो यदा न विध्यते निमित्तमाषमात्र विवथैव तु गोलदानेम कर्मना। बादा गादिविशेषविनिर्मुक विद्यते कारक यथा गटस्य पदणोतीति । माल्वामि" सियेत् । तरह "छले कईच कर्मण' इति प्रपोश्ये भेमुरूपे कर्मणित स्यात् । तथा च बायया गन्धमाल्ये प्रतिग्राहिता येति वियह मनोतिरेव न स्यात् । विकत शेषस्य भाष्ये स्मितासात् । एकोऽसौ पशुपदिशति तत यादते । मा नामादिता चोदिमते हायत , ·महाभाष्यप्रदीपोदयोत । (घ. मा. 8 {या ३) (बकथित च । ११ । ५१ 1) प्राप्तये तत्र विभागस्य सम्बन्धिदयाकाइवेन पयमोऽविवक्षेति वक्षुमण्यशक्यं प्रमिद्धेरप्रयोग इति तु अन्यत् । किं च व्यापाराद- यार्थत्वे मुख्यगोपालव्यापारजन्यफलाश्रयत्वरूपं गोः प्राधान्यमा- दाय तचैव कर्मणि लादयम्तच्च प्रधानकर्मणाख्येये इत्यादिना वक्ष्यति । यदात्वेकव्यापारार्थत्व दुहादीनां तदाऽनेन कर्मवे तादृ- भप्राधान्यस्य गव्यभावात् तत्र लाद्यप्राप्तौ गुणकर्मणि लादय इत्यु- सम् । गम्यते ग्राम देवदत्त इत्यादौ देवदत्तस्य मदुक्रमेव प्रधान- कर्मवमिति दिक। पस्थित हेतुत्वकल्पनेन तदारणात । पलान्वयानुरोधेन तवाप्यावश्यक कार्य- कारयाभाथे तादृश्यायारप्रवेशेन न मे गौरवम् । तव तु भेदे सके सामानाधिकरण्यन तत्प्रकारकबोधे धातुजन्योपस्थिति कारणमिति सपरे । गुय्यकर्मणि लादिविधयो भवन्ति सह परेय योगेन ! “ गतिबुद्धि- प्रत्यवसानार्थशब्दकर्माकर्मकाणामणि का सौ" (118 1 ५२): यतश्च ययोऽर्थों प्रथम गरि प्रवर्तते ततोऽन्तरङ्गत्वात् दुवादिषु गुणकर्मणि खादयो भवन्ति । सत्यपि चान्तरङ्गत्वे गवादीनामौप्सिततमत्वाभावोऽन्या र्थत्वात् तत्र क्रिया प्रशसे । पयसस्वविवक्षाया गौरवेष्मिततमत्वम् । यथो- सत्यपि वा तस्मिन् पुवद्भावो दुर्लभ । सिद्धान्ते तु प्रतियाहिते गन्धमाल्ये ययेति विग्रह । भायानिएप्रेरणविषयोभूत गन्धमाल्यक- मकं यत्प्रतिग्रहण तत्क/मिन्यर्थ । व्यन्यपदार्थान्त वेणेव विशेषण- विरोध्यवेपत्त्येनैवैकार्थीभावकल्पनात् । मासभातादिवत् । व्यपेक्षापक्षे तदपि न | चनादिममानोपि स्वभावपरिज्ञानाय एछति । भिक्षयचिव घाख्यय । किमर्थ पुनर्याचिभिक्ष्योरुभयोरुपादान नानयोरर्थे भेदोऽस्ति । प्रधाश्रया चेय सज्ञा न दुयादिस्वरूपाश्रया समागार्थोपि हि रयते देवदत्त 113 ·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः ! (यकथितं च । १18 । ५१।) (२.१ । पा. । च्या.३) अन्तरङ्गत्वादिति । (क) प्रधानन्यायान्तरजन्याययोः समत्वात् “गतिबुद्धी"ति सूत्रस्थ नियमत्वपरात् “हेतुमति च" इति सूत्रस्यभाष्यादन्तरङ्गन्यायान प्रधानन्यायस्य क्लवत्वाचास्यार्थस्य वाचनिकत्वमेवेत्यपरे ॥ कार्यकारणभावान्तरस्य च कल्पने गौरवं स्वयमेव | चैत्रमैत्री परस्परं गच्छत इति तु उभयोः समम् । तव चैत्रमैत्रयोः परस्परपदार्थभेदवन् मम परस्पर पदार्थे व्यापारववेदस्य सत्त्वात् किं च घटं जानातीत्यादौ ध्रुवचेरितयुक्ति चाप्यगुणे तदमल्पमतेर्वचनं स्मरत ॥ कमपादानमुत्तराणि गां दोग्धौति । पयो विवक्षायां च प्राधान्येऽप्यन्त- रहत्वाद् गुणे लादयः । उक्तं च । गुणकर्मणि लादिविधिः पूर्वं गुणकर्मणा भवति योगात् । मुख्यं कर्मप्रेप्मुर्यस्मा गयेव पतते प्राक् । तलाकुदस्य दुहेर्भवति गवा पूर्वमेव सम्बन्धः । गोर्दुहिना पयसस्तु प्राक्तस्मानादयः स्तस्मिन्निति । प्यपादानविवक्षायां तु पञ्चमो भवति । गोर्दुह्यते पय इति । भा। यदा तु पयो विशेषणत्वेन गोर्विवक्षा तदा पछौ गो पयो तु अषयोविभक्त्यर्थे बहुबोधौ सर्वध गुप्तत्यन्तरकल्पनाम्त्येव । प्राप्तोदक- मित्यस्य हि उदककर्ट कप्राप्तिकर्मीभूतमर्थः । ऊठरथः। रथकर्मकबाह- नकर्ता । उपहतपशुः । पशुकर्मकोपहारसम्पदानम् । उड़तौदनः । योद- मकर्मकोडरणामादानम् । वीरपुरुषकः । वीरपुरुषकर्डकस्थित्यधिकरणमि- ति दिक् ! स्यादेतत् । षपादानाविवक्षायां हिकर्मकतास्तु तस्विक्षा- सन्तु नामाप्रतियाहिजेशादि यति । मैवम् । हरतेशेति धकारेण शतं प्रार्थयतइति । उच्यते । धनुनयार्थस्य यापतेर्यहणार्थम् । तेगाविमोतं विनयं याचते बुई प्रसाद याचतइत्यत्रापि भवति । सहदुपात्तस्य धोभ- ·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । (य.११ पा. था. ३) (कथितं च । ११४१) उक्तं चेति। हरिणेति शेषः ॥ पूर्वं गुणकर्मणा (2) इत्यस्य यत इति शेषः । एवं गुणकर्मयोगे हेतमाह मुस्वं कर्मेति । (क) शुद्धस्य दुहेः पयोऽनन्चितस्य दुहेस्तदेवाह हितीयानापत्तिः उक्लकमंत्याभयात् । न च तत्र विधये लक्षणा। कर्मण्येव द्वितीयेत्यादिनियमेन्यत्र लक्षणयाप्यसाधुत्वात् । अत एव अविभक्तौ । ध्रुवयुक्तिष चेरितयुक्ति चाप्यगुणे कर्ममि लादयो भवन्ति । एतद- नल्यमतेराचार्यस्य वचनं मयताम् । थपर थाह হীদীনি । মান্ধায় মম জুন বমি মলি অহা খানম জামা মায়- यकस्याभिप्रेयमागावं लक्ष्यते । तदविवक्षायां त्वनेन कर्मत्वम् । इति। भा। उत्तरसूत्रोप्ययमेव विधिरित्यर्थः । बोध्यते माणवकधर्मः याच्यते माणवक तोकः भोज्यते माणवकमोदन इति। प्रयोगकव्यापा- रेणाप्यमानत्वात् माधवकस्य प्राधान्यं धर्मादेत गुणभावः । ध्रुवेति । भा। थगुणे प्रधानकर्मणि ध्रुश्युक्तियकर्मकेषु चेष्ठित्युक्लिभ व गायथेषु. समुचितानां जयत्यादीनामकथितसूत्र विषयत्येपि तथैव ऐति समुचिता- শামযী জমকামনা। মাহফ বাছখা। অন হব तार्यादयः पृथगेव सटहोला । युतऐवत् । ग्रहणक दस्थाविज्ञायां प्रयोजकस्य हेतुत्वामा णिचो दुर्लमत्वात् । न चैवं दोपिमणवैयर्थ- मकर्मकत्वादेवाणो कर्तु कर्मलसिरिति वाच्यम्। एयन्तामिचि सत्मार्थयात् । शिध्या तत्वं दोस्पन्ति तानसी प्रेरयतीत्यर्थः । नन्वेव यरूमानुपपत्त भितिरपि महोतः । 'यक्षमवधिोति फलानोति'। पद्य- प्यवचिन्वन् रक्षान् पलमादत्तत्यपादामसंज्ञाया धयं विषयत्तयामि यदा स पर ·महाभाय्यप्रदीपोद्योत । (यकथितं च ।। ५१1) (का.पा. धार) पूर्वमेवेति । (क) पय: मम्बन्धात् पूर्वमेवेत्यर्थः। गार्दुहिना गवान्वितदुहिना तु पतः प्राक् गवा सम्बन्धस्तम्मात्तस्मिन् लादयः इत्यर्थः । उत्तरसूत्रे इति । (क) "गतियुद्धी"ति सूचे "चकोः" इति सूघे चेत्यर्थः । लक्षण इति स्वद एवण्यवहारः । पुण्ठमातिएतोत्यादौ यथाभिध पदु. नक्षयस्य । संशया एव सदनियामकले तु किं भेनियमानया रोया प्यापारधिकरणधावपलाप्रपा कमालमियादिखनोपमिदम् । प्रधानकर्ममाये लादोगाटुर्दिकमंगाम् । लादयो भवन्ति। पूर्वाधार्यप्रमिया रमाइपोकमंका उदो। तेन माममाग्यते देवदतातेको देवदास इति प्रयोग वा पोर. कयापारम्य तय पूर्व संनिपातासादयो भवन्ति तथा रम्यते शाम देवा इयत्रापि सम्पमोरिति । भा। मेगाणिसापायंग रमई । पर- तिभा। धरमपारिश्मने पति । पारमामा. परिपन्यति etenमार। सपा ति भागमोपने लिमा ! - ·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (का.१ । पा. 8 | या ३) (व्यकथितं च । १ ।। ५१।) अयमेव विधिरिति । (कै) अयमेव प्रकार इत्यर्थः । माणवकस्य प्राधान्यमिति । (के) एवं च प्रयोज्यव्यापारजन्यफलाश्रयो गुणकर्मत्यथः । स्वात्मन्य व खवानात्मा यस्य तस्मिन्कर्तरीत्यर्थः । स्वसमानाधिकरणफलार्थति यावत् ॥ यदपि मौमासकाः साध्यत्वं द्वितीयार्थः "बोहोनवहन्ति" इत्यस्यावहननेन नौहीन भावयेदित्यर्थः । यद्यपि ब्रौहय. सिद्धा एव क्रियायाः साधनानि च तथाप्यदृष्टविशेषसाधनत्वरूपसंस्कार्य्यत्वमेवाब माध्यत्व बोध्यम् । “सप्तन् प्रधानकर्मण्यभिधेये द्विकर्मणा धातूना कर्मणि लादयो भवन्तीति व्यशायाः धान्यानेतुश्च व्यस्यामेव पूर्व क्रिया प्रवर्तनादन्तरङ्गत्वाच तस्यामेव लादयः । ण्यन्ते कर्तुश्च कर्मण इति । भा । कर्पः सतो ण्यन्ते धातौ कर्मयो वाचका लादयो भवन्ति । "गतिबुद्धि” (१18 1 ५२) इत्यनेन यस्य प्रयोन्यस्य कर्मसंज्ञा विधीयते तस्मिन् वाये सर्वेषु गत्यादिषु धातुषु लादयो भवन्तीत्यर्थ । पूर्वश्लोके तु भेदेनोक्लं गत्याकर्मकेषु प्रधाने कर्मणि तथा त्यजनोपसर्जनं त्यानं दुहेः। दापनं याचेः भिक्षश्च । यहीका. रणमपि याचे.। प्रवेशोपसनमवस्थापनं राधेः। पाण्यापनं पृच्छ । मोधनं चिमः । प्रतिवादनं ब्रूनः। तदिशेषस्तु शासे रित्यादि । एवञ्च धातूपात्तथापारविषयाश्रयत्वं गवादेःस्परमेवेति । छत एवाकडारी ऽपादानमुत्तराणि। गान्दोग्धोत्यत्र परत्वात्कर्मसंझेति भाष्यं सहच्छते । ददातिकमाभावात्संप्रदानसंज्ञाया थपसङ्गः । ये तु तत्र ददातिकमणेति नाश्रयन्ति तेषामपि निमित्तत्वमा विविक्षितं नाभिप्रेयमाणत्वमित्यु- दाहरणोपपत्तिः।

·महाभाथ्यप्रदौयोद्योतः। (अकथितं च 1१1१1१1) (अ.११ मा. खा." न तु कर्माति । (क) न कर्मनिष्ठफला यर्थः ॥ अकर्मको धात्वर्थ इति । (क) तेन युक्तिः सम्बन्धो येषामित्यर्थः । एवं चेष्टितयुक्तिपदमपि व्याख्येयम् ॥ होति" इत्यत्र तु भक्तूनां भूतभाव्युपयोगभावेन प्रागुप्तसाध्यत्वासम्भवेन तत्र "व्यत्ययो बहुलम्" इति वचनात् टतौयार्थे हितोया "भक्तुभिर्भा- वयेद्" इत्यर्थ इत्याहुः । तेषामयं भावः । वेदे कर्मत्वशतिः प्रागतसंस्कार्य- त्वसमानाधिकरणवेत्येतावता तस्य दितीयार्थत्वमिति । दुहि याधि गधि वक्तव्यम् । कां नयति ग्रामम् । घना नीयते ग्रामम् । पजा नीता ग्राममिति । बुद्धिप्रत्यवधानार्थशब्दकर्मकेमु तु भएर इत्यनेन वचनेन कादयो गुण- कर्मणि प्रयोज्यकर्मण्येव लादयो दृश्यन्त इत्येकयों मतम् । माणवकं धर्म बोधयतीत्यादावनियतो गुणपधानभाव इत्याडः। धर्मप्रतिपादानपरत्वे वाक्यस्य धर्मस्य प्राधान्य माणवकस्य गुणभावः माणवकसंखार पराया तु प्रवृत्ती माणवकस्य प्राधान्यं धर्मस्य गुणभावः । तथाऽभिधानव्यापारेय प्रयोगकव्यापारस्य प्राधान्यात् प्रयोज्यस्यैव कर्मण प्राधान्यम् । गुणभूत- पञ्चकं प्रातिपदिकार्थ इति पक्षे ऽवधित्वपलाश्रयत्वयोयुगपविक्षार्या चेदम् । अवधिभूता या गौस्तविठो यः क्षरणानुफूलव्यापारतदिधयियो गोपनिष्ठा प्रेरणेत्यर्थात् । यत्रोचते। कर्मणः शेषत्वेग विवक्षायां न मावाणामत्रीयादितिवत् पठौं बाधितुं सूत्रम् | धपादामवमानविवक्षायां नु पञ्चम्येव । गोः क्षौरविशेषणत्वे तु पठो भवत्येवेति न कश्चिदोषः यथान्येऽपि दिकर्मकाः। गौवयोहरतश्चापि गत्यानां तथैव च। दिकर्मकेष यहयं इमिति नित्यः ।

·महाभाष्यप्रदौमोद्योतः। (प.१ । पा. । था.३) (ककथितं च । १।। ५१।) तत्रैव पूर्वमिति । (क) अनेनान्तरङ्गत्वमपि तस्य दर्शितमनया युक्त्या बुद्धिप्रत्यवमानार्थ- वपि प्रधान एवापत्तिरित्यस्यार्थस्य वाचनिकलमेव युकम् ॥ भागमस्य परम्परोपदेशस्य प्रधानकर्मणि प्रवृत्तौ युकिमाइ प्रच्छि भिक्षि चि शासां योगे प्यपादानत्वसंप्रदानवाधिकरगत्वाना विषया- भावे कारक कर्म । “यकथितं च" इति सूत्रात् । सदिषयाभावश्च सर्वथा तदप्रात्या प्राप्तस्थाविवक्षया चेति वोध्यम् । तत्र यन्तानां योगे करिति विहितकर्मसंज्ञकेन धात्वर्थव्यापारोत्तरं यदुतकर्मणा सम्बई तत्कर्म। ध्यप्रधाने दुःहादोनाम् । ध्यप्रधाने दुहादौनां कर्मणि लादयो भवन्तीति वसष्यम् । दुह्यते गौः यय. प्रयोज्यव्यापारकर्मणस्तु गुणभाव' । धार्थ तु न्यायेन प्रयोन्यव्यापारस्य प्राधान्यम् । तदर्थत्वात् प्रयोजकल्यापारस्य तत् प्राधान्यात् तत् कर्मणमि प्राधान्यमिति वदन्त याचार्याः । दुह्मादिपरिगणनात् अन्यत्र हिकर्मकत्वं । म प्राप्नोति दृश्यते चेति मत्वा एच्छति । के पुनरिति । भा। सा- मामिति । भा। उत्तरसूचोपात्तधातूपलक्षणं गत्यर्थग्रहणम् । तव देखि। तथा चेह पछौसम्बन्धमात्रं द्वितीयार्थ इति स्थितम् । परं शि- यते । कर्मणि विधीयमाना लकृत्यक्तखलः किं दिमरले कर्मणि स्थुर्गोणे वेति । अब भाप्यम् । “प्रधानमसात्दै भने- ईिकर्मणाम् । पप्रधाने दुहादीनां एयन्ते टुं न !' अभिधाने प्रति शेष । यत्र विकर्मणामिन्यनेन रोबदारी एक मुचितः वर्षिनयत्यादयस अय उच्यन्ते । अगाम्न उर- मत्यर्थानामित्युत्तरसूत्रोपलदर, दो, मन , वहति भार ग्राम, हरति, भारं हाशिम ·महाभाष्यपदो मोद्योतः। (अकथितं च ।१।। ५१ ।) (घ. १ । पा.पा.३) अजाया इति । (क) ध्रुवचेष्टितयुनिष्विति पूर्वलोकेऽपि चेष्टितयुक्रित्वेन नयत्यादौना- मपि ग्रहणमिति न तस्य न्यूनता प्राधान्यं चाजायाः कर्तव्यापार- अन्यफलाश्रयत्वादन व्यापारदयार्थकतया “कतरौमिततममि"त्य- नेन येषु द्वयोः कर्मत्वं ते ऽच दिकर्मका उच्यन्ते ऽन्यादीनां च नैव दिकर्मकतेति बोध्यम् ॥ भाव्ये एतविहितं कर्म गौणं कर्म इत्युच्यते । पूर्वोक्तप्राधान्यानाश्रयत्वात् । गा दोन्धि पयः। दवदव्यविभागानुकूलव्यापारो दुहेरर्थ धपादानत्वगोः तद- विवक्षायामनेन कर्मत्वम्। पत्र गौणकर्मणि गवादी पादयः । वलिं याचते वसधाम् । खामि सत्त्वनितिखखत्वोत्पत्युभयानुफूषणे दीयतामित्यभिला. ण्यन्ते कर्तुश्च कर्मणः । लादयो भवन्तौति वातव्यम् । गम्यते देवदत्तो याम यज्ञदत्तम । के पुनर्धातूनां दिकर्मका भा। चकारेण जयत्यादयः समूच्चीयन्ते इत्याहः । शतं जयति देवदत्तम् । भतं भूयाति देवदत्तम् । प्रतं दण्डयति देवदतम् । सिई वेति । भा! धन्यस्याश्रयमाणस्य कियाविशेषस्य कर्मण सम्भवादित्यर्थः । यथवा कर्म- शब्देन कर्मत्वमुच्यते । यन्यकर्मवादित्यर्थः । “विभाषा गुण"(२१२।२६) प्रति पञ्चमो। यथा प्रविश पिण्डोमिति भक्षणापेक्षा पियद्या कमी वात् । तपा दुनादौनामिायनेन कारिको पाचशम्दसमुचितबहे- सुमन्यन्ता दण्ड्यादपोचते। स्यन्तइत्यनेन तु गवादिसूत्रोपासास ब्दसमुचितास्तार्यादयश्च । सत्र यो कर्म तम्याभिधाने शादप इत्यधी। तत्रापि बुझिमत्यपसामाप्रदकर्म केयु गुणकर्मयोति मसातम् । तत्रा यम्से। शत जयति देवदतम् । शतं मुष्णाति देवदत्तम् । शतं दगरपति ३३. दशम् । वतियाम भासाम्। इदंविचारिकमभ्यो धाय की ·महाभाष्यप्रदौमोद्योतः। (छ.११ पा. | था.३) (घकथितं च 1१1०11९11) ण्यन्ते कर्तुश्चेति । (भा) यद्यपि प्रधानकर्मणौत्यनेनैवेदं मिटुं तथापि गुणकर्मणि लादिविधिः सपरे इत्युक्तिर्दुहादौनामित्यनेन तस्य ग्रहणमिति भ्रमवारणार्थं पुनरिदमुनं तच्च भामान्योक्तवुड्यादिविषयमपि ध्वनयत्राह पूर्वश्लोके त्विति । (क) प्रधाने कर्मणि प्रयोज्यरूपे कर्मणि गुणकर्मपि प्रयोज्यनिष्ठ- व्यापारजन्यफलाश्रये प्रयोज्यकर्मण्येवेति बुद्धिप्रत्यवमानार्थादिव- पौधादिः ॥ पादिरूपो व्यापारी दिदापयिषा व्यच्चको याचेरर्थ । व्यत्र वली पूर्वविषयस्य कस्यापि न प्राप्तिरिति कर्मत्वम् । याचनामात्रादपायाभावेन बन्लेर्वसधा गोवछोहरतेश्चापि गत्यानां तथैव च । दिकर्मकेषु ग्रहणं दश्यमिति निश्चय । तथाऽजा ग्रामं नयतीत्यत्र ग्रहणापेक्षमजायाः कर्मत्वम् । नयतिस्तु प्रामि- मान वाचो तेनानां यशोत्या ग्राम प्राप्नोतीति वाक्यार्थः सम्पद्यते । पर- साधन इति । भा। नौयते इति नयतेः परेण लकारेण नयति कमैवा. भिधागीयम् । लक्षणस्य त्वा.कर्म न नयतेरिति कथं सा लेनाभिधीयते घ भाष्यम् । “कृथतेऽभिहिते त्वविधिस्वमतिर्गुणकर्मणि लादिविधिः सपरे। ध्रुवचेशितयुक्तिषु धायगुणे तदनल्पमतेवंचनं स्मरतेति" । पत्र प्रधान- कमणि लादिभिरभिहिते गुणकर्मणि घठोत्येकीयमतदूषणपरः प्रथमः पादः । त्वम्याः पख्याः विधिरितीयं त्वस्य अन्यम्य मतिर्न तु ममेत्य- दि । सपरे गत्यादिसूत्रोपासायहि ते दुह्यादौ गुणकर्मणि लादयः ।। सादय उत्पद्यमानाः किमोप्सिततमे कर्मणि प्रधान उत्पद्यन्ते बाघोखिद नंग पस्य कर्मत्वं तमिन गुणकर्मणोति । तत्रोक्तम् । 114 ·महाभाष्यप्रदोषोद्योतः। (ध्यकथितं च । १६ १ १ ५१ । ) (आ. १. पा. 8 | व्या.) एकेयां मतमिति। (क) एवं च बुद्धिप्रत्यवमानार्थशब्दकर्मकेषु विकन्यः फलित इति भावः ॥ तत्र विकन्ये युतिमाह । माण्वकमित्यादिना । (क) वस्तुत इदं सवें वाचनिकमिति तत्त्वम् । अभिधानव्यापारेणेति । (क) शाब्देनेत्यर्थः । एतच दैविध्यं गत्यर्थषयन्तव्यतिरिक्षविषयमिति नातिप्रसङ्गः । इदमवावधेयम । अकर्मकम्यतिरिकहकप्रकृतिकण्यन्त- याचते इति ने मिति स्पदं भाष्ये इत्यन्यत्र निरूपितम् । यत्तु स्वोदेश्यक- दानेच्छा याचनमिति । तन्न । एवार्य कन्या याचते इत्यनापत्तेः । खसम्म- घना नयति ग्रामम् । भारं वदति ग्रामम् । भारं हरति ग्रामम् । गत्यानाम् । गमयति देवदत्तं ग्रामम् । यामयति देवदत्तं ग्रामम् । तस्मादन्यकर्मत्वमजाया नेटव्यम् । कालेति । भा। मासादय एव काल- वाचित्वेन लोके प्रसिद्धाः न तु गोदोहनपाकादय इति सत्यपि भावस्य कालत्वे स्थगुपादानं कृतम् । गितिपरिमाणा हि क्रिया अनि त परिमाणांयाः क्रियायाः परिच्छेदायोपदीयमाना मासगोदोहादिशब्द- वास्था काल इति दर्शनम् । यध्वाचासो गन्तव्योऽधगन्तव्यः । थ्यत एव गुण कर्मेति । पुरुषप्रहत्तेः पयःप्रत्यर्थत्वाइ दुहादावप्रधानं गवादुच्यते । सन्ते तु शब्दतः प्रयोजकव्यापारस्य प्राधान्यम् । प्रयोज्यव्यापारस्य त्वप्रधान्यमिति नदार्थधर्माधुचते। ध्रुवमुक्तयो कर्मकाशितयायो गत्यर्थः । एवगुणे प्रयोग व्ये। न च बुद्धिप्रत्यवसानार्थशब्दकर्मकेषु गुणकर्मवे स्यात् यान्ते कर्तुत्यस्य सपरहत्यनेन वाधादिति वाघम् । प्रधानकर्मण्याख्येये लादोनाऊर्दिकर्मणाम् । अप्रधाने दुहादीमा पन्त कतुंर कर्मणः ।

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतम (प.१ मा. : | पा.३) (अकथितं च । १।। ५१ !" मयति साधने ग्रामादावियर्थः । नदयं निष्कर्षः "गौणे कर्मणि दुह्यादेः प्रधाने नौवहाम् । बुद्धिभक्षार्थयोः भन्दकर्मणां च निजेच्छया । प्रयोज्यकर्मण्यन्येषां एयन्तानां लादयो मताः । क्रोनिजेच्छया किंवा प्रयोज्ये वडदर्शिभिः । लक्ष्ये दृष्ट्वा निर्णयोऽव कन्यो भाग्यपारगे:"। इति ॥ नन्वकर्मकाणं एयर्थकर्मसत्वेऽपि हिकर्मकत्वाभावाद् ध्रुवयुकिम्वगुण इत्यसंगतमतो भाव्य याचनमाया विनयसम्बन्धाभावादात्र सम्प्रादानवमिति स्यवं भाष्ये। विनये न च तदिषयज्ञानवत्वं सम्बन्धः । ब्रामवरणद्धि गाम् । निर्गमति- धन्यकर्मेति वेद ध्याल्लादीनामविधिरयं भवेत् । प्यमा नीयते मासः । वासो मासः । एवं मय्यते क्रोम इत्यादिहश्यम् । यदा स्वनी- कससकर्मकभावारा बासनादावास्यादयो वर्तन्ते तदा प्रवेशैव कमल सिद्धम् । तथा हि । मासमारत इत्यस्यायमर्थः । मासमासनेन यामोतीति । गयितव्यः गमितः सुगम इति । यतु कौमुद्या दुहराध्यत्यादिना दुबादौन न्यादौर रैराश्येन पठित्वा न्यादयो मुख्षे दुगदयो गौय- इत्युक्तम् । तत्र ग्रहे. पाठो निमुंग एव । जयाइ शुतरं शामित्युदा- उरणच्चायुक्तम् । इतरेषान्तु दिकर्मकतामात्रतात्पर्यकः पाठः। न्यादयों दुरगदयस्वेत्युभयत्राप्यादिएम्दा प्रकारे इति सिद्धान्ताविरोधेन ध्याये- सहरः। धन, पश्यते शाखा ग्रामम् । कल्या, छहा, सकर्षा । अप्रधाने दुखादीनामिति । पत्र दण्डिप्रमतयोऽपि सधन्ते न तु दुहियाघौति लोक. पटिका रस, एतेषां दुशादीनामपधाने कर्मस्थाोये पादौमा एकदापि वायविडम्। या मोर्चा पूर्व गावि प्रवर्शवे ऽवा अवस्य दुहेंगदाभिसम्बन्धी ·महाभाथप्रदीपोद्योता। (प.पा. ४ | था.) (वकथितं च । १ ।।५!" मयति साधने घामादावियर्थः ॥ तदर्य निष्कर्षः "गोणेकर्मणि दुह्यादेः प्रधाने नौवहाम् ।। बुद्धिभक्षार्थयो: शब्दकर्मणं च निकया । प्रयोज्यकर्मयन्येषां मनानां लादयो मताः । चमोर्निजेच्छया किंवा प्रयोज्ये वदणिभिः । लक्ष्ये दृक्षा निर्णयोऽध कर्तव्यो भायपारगः"। इति ॥ ननकर्मकाणर्ण व्यर्थकर्मसत्वेऽपि दिकर्मकवाभावाद् ध्रुवयुनिव्वगुण इत्यसंगतमतो भाव्य याचनमाया विनयसम्बन्धाभावानात्र सम्प्रादानत्वमिति स्पर्ष भाष्ये। विनये न च तषियज्ञानवत्वं सम्बन्धः । प्रनमवरणद्धि गाम् । निर्गमप्रति- धन्यकर्मेति वेद याचादौनामविधिरयं भवेत् । स्यमा नौयते मासः । स्वासो मासः । एवं शय्यते कोप प्रत्यादिद्रव्यम् । यदा खो- शतधकर्मकधात्वन्तरार्थे बासनादावास्यादयो वर्तन्ते तदा पूवेणेव कमवं सिद्धम् । तथा हि । मासमात इत्यस्यायमर्थ । मासमासनेन थाप्नोतीति । गमयितव्यः गमितः उगम इति। यत्तु कौमुद्या दुधाज्यर्थयादिना दुरादौन न्यादीच बैराश्येन पठित्वा न्याक्ष्यो मुख्थे दुहादयो गौसा- इत्युक्तम् । तत्र ग्रहः पाठो निमंग एव । अयाह धुतरं शक्रमियुदा- उरणचायुक्तम् । इतरेषान्त, दिकर्मकतामावतात्पर्यकः पाठः। न्यादयो दागदयस्वेत्यभयधाप्यादिशब्दः प्रकारे प्रति सिद्धान्ताविरोधेन व्याये. सहर। छम, श्यते शाखा यामम् । ऋष्या, हरा, सकर्षा । प्रधाने दुवादोगामिति । पत्र दण्डिप्रतयोयि सधको न तु दुधियाधोति ओर. पठिता रव, एते दुशादीनामप्रधाने कर्मप्यारथये वादीगाह रखदापि न्यासिद्धम् । यतः पयोर्षों पूर्व गवि प्रवावे ऽतः भुइस्य दुहेंगवाभिसम्पन्धो ·महाभाष्यप्रदौफोद्योता। ६११ (य.१ । पा. 8 | था.) (चकथितं च।१।।५१।) नितिपरिमाणेति । (कै) इदं "कालाः परिमाणिना" ( २।२।५) रति सूचस्यभाय्य- विरुद्धम् ॥ लादिविधानार्थमिति। (2) अनत्यन्तमयोगे द्वितीयार्थमित्यपि योध्यम् ॥ द्वितीयाविधान- मपि मामं गुडधाना न्यादावक्रियायोगे चरितार्थम् ॥ इदम- पूर्वकममजाविधायकमिति मत्वाह यदा विति। (क) पूर्वणैव “कर्तरीसिततमं कर्म" (१।४।४५) इत्यनेन ॥ यार्थ ज्ञानानुकूल केन पथा गन्तव्यमित्यभिलामादिग्पो व्यापारः एच्छरर्थः । मायावकम्य व्यापारी सम्बन्धसामान्येनान्वयः । ज्ञानविषयत्वेन पथ कर्मत्वम् माणवकेन च तज्ञानाश्रयत्वं सम्बन्धः । कस्यापि पूर्वविषयम्याप्राप्तावनेन कर्मत्वम् । भिक्षिर्याचिमा व्याख्यात । रक्षमवचिनोति फलानि। विभाग- कालभावाध्वगन्तव्या. कर्मसंज्ञा कर्मणाम्। बादिर्देश इह एयत इति भाष्य उदाहरणादिज्ञायते । इदानोमकथितस्य पूर्वाचार्यकृतं संज्ञान्तरं दूधयितुमुपन्यस्यति । विपरोतमिति । कर्मधर्मणा विपर्ययत्तत्वादिपरौतमुच्यते । ईमिततमं देष्यमितरश्चेति पूर्व निग्रहार्थ । यत एव हरत्र समुदाये वाक्यसमाप्तिः । गुणानुरोधेन प्रधानारत्ते सम्भवात् । तथा मन्थेरपि प्रधाने स्यात् । इप्यते तु गौणे । तथा घ भारवि । “येनापविद्धसलिलः स्फुटनागसद्मा देवासुरैरम्टतमम्बु- धर्मम् । वक्तथ, उक्त, सवच । शास, अनुशियते माणवको धर्मम्, धनुशा- सितव्य, अनुशिष्टः, खनुशास । दण्डि, गगाः शतं दण्डन्त, दण्ड्याः, दहिता सुदण्डा। जि, शतं जोयते देवदत्त, जेतव्यो, जितः, सुजयः । भा।

·महाभाष्यप्रदौमोद्योतः। (पकथितं । १18 | ५१।) (१.पा. १ था.) वक्ष्यतीति । (क) कालाधनोः (१२५) इति सूरे रति शेषः । यथा कट- मिति दृष्टान्नेन कतरित्येव तच प्राकृतशब्देन विवचितमिति भावः ॥ अस्य प्रकारस्यावश्यकवमित्या सकर्मकाणामपौति । (क) नयमपि कल्पना अकर्मकविषयव न सकर्मकविषयेति वाघम् । अनया रीत्या सकर्मकाकर्मकसाधारणकालाधनोरियेतविषयस्य मन”दानौमिदं वायमिनिमश्रस्य यनानियथा अत्यन्तसंयोगस्तदर्थ- मित्युारस्य च " कालाधनोः" { २१३१५) निसूनभाथस्वस्था- भंगत्यापत्तः । यते च माममधीते इत्यादौ कालस्थ कर्मलमनया पूर्वकमादामं चरर्थ । वृक्षात् पलान्यादाने इत्यर्थात् । अधिवाविवक्षाया- भनेर कर्मत्वम् । माणवक धर्म ते शास्ति वा । ओ विषयतया शानानु. कूलशब्दप्रयोगरूपी व्यायारोऽर्थ । प्रतिपयवसायौ मासे. अर्थ स सालमावाध्वगन्तथा अकर्मकाणा धातूर्ना कर्मसंज्ञाभवन्तीति विविध कर्म गिर्दिमिदं तदिपरीतम् । कपिलकादित्वास पवे कति भवति । परिसमामिति । भा। मामकर्षाभावादियर्थ + मवेति । भा। लहत्याकखानामविधानामधागकर्मण्यभिधेये इति पूर्वमुक्त्वात् । निधिर्ममन्थ" इति। घम्हतं धोद्देश्यतया मुखम्। अम्बनिधिस्त गौण । मदपि धन्य तु यथारचौत्युका गोपोहावमकातभावसेनामनन्नेने युदा- हतम् । तदपि न। सन्ते तुच कर्मण इति सिद्धान्तात् । पहा हविज्ञाये इविधुरादाबाममदो शोपदेवेग पनित । सम्येनुदाहरणम् । समि, मुष्यते देवदत्त शतं, मोमितव्यो, मोषित, सुमोम । स्यन्ते कर्तुच वर्मश इति । अभिधानाति शेष । थमावस्थामा कर्तुयन्तावस्थायाँ कर्मख सतोऽभिधाने जादौना पित्य । एतदुर मात । ये गबारो ·महाभाष्यप्रदोषोपयोतः। ८१६ (प.५। पा. था.३) (अकथितं च ।।।। ५५) रीत्या कर्मधातुयोगे कंटादौनां कर्मवंत नापाचमनभिधाना- दित्याः । वस्तुतो ऽनयेव कल्पनयेषो सकर्मकत्वं न वचस्यमिदं वचनं विधायक हिशब्दयोगात् । व्याख्यानभाष्यस्यापि कालादयो ऽकर्मकधानां कर्मसंज्ञा यथा भवन्ति तथा धात्वर्थरूपं वक्रव्यमुक्त- युक्रेरिति ध्रुवयुक्तिध्वपूर्ण इति सम्यगे घेत्यर्थ इति युक्तमाभाति । अन्यथा वचनस्य "यदा लि" त्यादिनोतया "कालावनो"रिति सूचभाव्यसंमतयारीत्या प्रत्याख्याने भारम्भमत्याख्यानयोः फलभेदा- पत्तिः । प्रारम्भेऽपि तदावम्यकत्वे नानारम्भपरतयेवैतद्ग्रन्थव्याख्याया ज्यायस्वात् ॥ धर्म कुरा इत्यादि विधिघटितोपदेशरूपः । चोभयत्रापि कर्तृयामारा- मारं तानाश्रयत्वरूपो माणवकेग सम्बन्धः। वचनादि कर्मणा धर्मेगा माणवकम्याभिप्रेयमाणत्वात् प्राप्तसम्पदानत्वाविवक्षायामनेन कर्मत्वमिति वजयम् । काल । मासमास्ते। मासं स्वपिति । भाव। गोदोहमास्ते। दुसादौना त्वरधानकर्मणि लादिविधानात् सुच्छ एवायं पक्षः। तथाप परतापयिष्यते । तस्यैव विपरीतकर्मणो लक्षणं दर्शयति यस्मिस्तिति । भा। यस्मिन् गवादो कर्मणि सायन्यत् पयः प्रयुपजायते सत्कर्म कल्म । बुयषु पक्षदयस्योपपादितत्वात् । यत्त श्रीपर्यः प्रयुक्ते । “स्खक्रौडाइंस- मोहलिशिशुभशप्रार्थितोनिचन्द्रेति" सञ्चिन्यम् । शिशुना चन्द्रं प्रार्थित्यमधाने क्तप्रत्यये बहुबोचरयोगात् । वक्ष्यति हि। ৪ মাৰাযামমি মর্মা যায়াম্বনয়ে ৱিা কানা- स्तेषु ण्यतावस्थायां यदुत्तरसूत्रेणोपगातं कर्म तत्र लादो भवन्तीत्यर्थ । गमयति ग्राम देवदत्तम् । गम्यते ग्रामं देवदत्त', गमयितया, गमित', मगम- । बध्यर्थ, बोध्यते माणवको धर्मम् । बोधमिवया, बोधित, सोधः। 115

·7
महाभाष्यप्रदीपोद्योतः।
(घकथितं च 1१1१1) (२.१.पा.बा.)
संख्यायविशेषः। (2)
ग्रामादीनां समूहाविशेषः ।
इतरदिति । (के)
उदासीनमित्यर्थः ।
इदं तविपरीतमिति । (क)
धावफलाश्रयत्वाभावादिति भावः ॥ शोकस्यविपरीतमन्द
व्याचष्टे भाग्य
श्रपरिसमाप्तमिति ॥ (भा)
अपरिसमाप्तवं व्याचष्टे
स्पर भाष्ये। एनयोर्योगे सर्वथा पूर्वविधिविषयामाप्तियोग्य विषयेनानेन
कर्मन्यमनभिधानात् । तेग माणवकाय धर्मोपदेशकाचे भूरेणापि अयो
श धर्म ब्रूते इति न प्रयोगः। धनभिधानं च तसः शिरलोकस्य गोधा-
गोदोई खपिति । बध्वगन्तव्य। कोशमास्ते। मोरा समिसि । देथा.
कर्मा कर्मसंसो भवतीसि वाथ्यम् । कुरुन् खपिति । पचालान समिति ।
धात्पर्य योगति । भा । धातुपन्देन धावर्य उच्यते । तस्यार्थः प्रयोजन पपः
प्रति तेग योगो पम्य सा मठी यत्र भवति गोगने पयः पौरवस्य
कम्मलो पायते इति प्रधाने तु न भवसि पछी दक्षते पयसो गोरिति ।
वप्रथमाविभावर्षे चायमिति । न च पन्द्रे । प्रधाने दुकाना-
मित्यु। यत एव काकपक्षधरमेत्य याधित इति कालिदास ।
ए.पको गुणमुख्याभ्या कर्मभ्यां प्राप्यते एपक । विशेषाद दितीयाgat
प्रत्ययमानार्थः, भोव्य ते माणवक योदनम्, भोजयितयों, भोगिता, भोग।
सदकमी, पाचने मायको वेदम् । पाठयितयाः, पीडिता,पा)
पशमशः, पाम्यते माणवको मानम, थासपितया, थामित, मामः ।
girauमालार्थप्रदकरकेप मुखकमखिलाय ति मतानारमा बोलो

·महाभाष्यप्रदीपोद्योता। ८९५ (प.५ । पा. 8 1 व्या. ३) (अकथितं च । १18 1५९) नवेति । (भा) कलाकर्मणोदितीयेतिकार्यम् । अत्र पक्षे ईप्साप्रकर्षाभावाद- परिसमाप्तवं तु न युक्तमुदासोनेऽपि तथात्वापत्ते । भाव्येऽन्यस्य वोश्च । सर्वकर्मकार्याभावे हेतुमाह प्रधानकर्मयोति । (2) कथिते लादय इति । (भा) येनोन म एवायं वादौति भावः ॥ तदेतत्वयं दूषयति । भावरूपमिति तदस्य तस्मिन् स्यादिति” (५११ । १६) इति सूत्रे भाय्ये स्पटम्। तत्र दिइयो विवक्षा प्रायोतो लौकिको च" इत्युक्तम् । विपरोत तु यत् कर्म तत् कल्म कवयो विदु । इदानी सज्ञान्तरमनारम्भमान याह कलम नोक्तमिति । यस्मात् तत् कर्मव तस्मात् एथक कल्मेति मोक्तमसिन् शास्त्रे दुहादीनामप्रधाने कर्मणि लादि- ग्रामस्य मोरिति । यत्रत्येकन शब्देन भिन्नकक्ष्ययाभिधा । न शक्यते तत्र युक्तमेकस्यैवोपजीवनम् । प्रधाने नियता पठी गुणे छुभयया भवेत् । इत्याच गोणिकपुित्र इति भादि गुणदयम् ॥ नेताश्वग्य मायव धर्म मोन्यते माणवकमोदन, पायते माणवक वेद इत्यादि। तदयमत्र निर्णय | नौवधिवधिभ्य प्रधानकम्मणि लादय , तत्सम्बन्धस्य १ विवक्षा च दयो। यस्त्येव प्रायोनी विवक्षास्ति लौकिको। प्रायोको 'विवक्षा। प्रयोक्ता हि द्या खिग्धया सक्ष्णया जिन्नया म्हटून् स्निग्धान् लक्षान् शब्दान् प्रयुते। लौकिको विवक्षा यत्र प्रायस्य सप्रत्यय । प्राय इति गोको ध्यपदिश्यते । न च प्रासादो देवदत्तस्य स्थात् प्राकारो नगरस्य स्थादित्यत्र उत्पद्यमानेन प्रन्ययेन प्रायस्य सप्रत्यय स्यात् । यद्येव नार्थ स्थाद ग्रहणेन । न हि प्रासादो देवदत्तस्य माकारी नगरस्य इत्यत्रोत्य- धमानेग प्रत्ययेन प्रापस्य सम्प्रत्यय स्यात् । . .

·महाभाथ्यप्रतीपोपपोतः। (प.१। पा.चा.३) (थकषितं प।१।१1) तेन योग इति । (क) तेन योगो वायो यस्याः मा षष्ठीत्यर्थः । धात्वर्थव्यापारमयो- जनफलविशिष्टपथ श्रादिनिरूपितमंपन्धार्थिका यत्र पष्ठीत्यर्थः । एवं च दुहादियोगे पयमो गयमयं कृत्वा षष्ठीप्रयोगो म दृग्यते किंतु गोः पयम्यबये मा इम्यते इति भावः । प्रास्त्रप्रह प्रयतो प्रयोनिकेति तदर्थ इति त कैयटे स्परम् । 'शियाच भन्दा तत्वविद साक्षात् शतपरादरा इति “एषोदरादौगि" (३१.८) पमिस्त कर्मएपशायतेऽन्यद धात्वर्थयोगापि च यत्र पछौ। सत् कर्मफल्मेति च कल्मनोमं धातो ितिर्म रलवतोऽस्ति । संशभेदेनेत्यर्थः । रतेनेति । मा। यकथितं कर्म इत्येवास्तु माभूत् पूर्वत्र दर्य सदिषयेऽमेव कर्मसंज्ञाया सिइवात् परिगणनं च न करिष्यत इति वाप्यगुण इति प्रलोके ध्रुवग्रहणच व्यर्थमिति घेन । कालभावावगन्त- ख्याः कर्मसंज्ञा हार्मचाम् । देशचाकमकाणामिति भाथ्यानन्तयोऽध्या थप गन्तव्य' । यम्मादेव निपातनादूतष्यशम्दस्य परनिपात' । गन्तव्यतया प्रयोज्ययापारकर्मयस्त गुप्यभाव धान न्यायेन प्रयोज्यव्यापारप्राधान्यं, सदर्थत्वात् प्रयोगशयापारस्य । तवाधान्याच सत्कर्मयोऽपि प्राधान्यमित्यन्ये । सईया लादय प्रयोज्यमाणोति स्थितम् । षकर्मकाणा च धातून काल- १ के पुग' शिश। वैयाकरणाः कुत एतत् । मास्नपूर्विका हि सिरियाकरणाय शास्त्रशा। परि तर्षि भानपूर्विका शिरि शिष्टिपूर्वक घ मास्नं सदितरेतरावरं भवति । इतरेतराश्रयाणि घन प्रकन्यन्ते । वं नई विवासत साधारतय । स घाघार पार्यावर्त एव । क पुनरावर्त प्रागादर्शात् प्रत्यक कालकदमाद दक्षियेग हिमवन्तमुत्तरेण मारियानम् । एतस्मिन् वागिशरो ये मानणा कुम्भोधान्या बलोलुपा घरममाव- कारखा किंपिदन्तरेख कस्यापिद विद्याया पारबाल भवन्त शिक्षा।

·११ महामोध्यप्रदीपोद्योत।। (यचितं च 181811) (य. पां. | था. १) कर्मकार्येति । (क) द्वितीयादौत्यर्थः । रलत्वत इति । (भा) मार्वविभकिकस्तमिः । रस्य लवमात्रेणेत्यर्थः । नमु परिग- नस्य सत्त्वात्मर्वच न सिध्यतीत्यत आह अकथितम् इत्यादि । (क) एवं चाकथितेन "अकथितं च" इति सूत्रेणेव सवा सर्ववि- षया कर्मसंज्ञा सिद्धा कि पूर्वसूत्रदयेने ति झोकार्थः । अनेन इति सूत्रे भाध्ये स्परमिति भाष्यप्रदीपोयो ते विस्तर'। व्यत्रापि कर्मस्व. शक्षिमत्वेनेव द्वितीयया बोध । कर्मसंज्ञा विधायकशास्त्रैस्तत्तदर्थ कर्मत्व- एतेन कर्मसंज्ञा सर्वा सिद्धा भवत्यकथितेग। तमितस्य किं स्यात् प्रयोजनं कर्मसंज्ञाया', प्रश्नार्थ । पश्चिति । भा। यवेभ्यो गो वारयतोति गर्वा कथितत्वात् कर्म- संशा ग स्याद वारणाथानामित्यपादामराव तु स्यादिति "कारोमित- तमम्" इत्यारव्यम् । तस्मिन् प्यारब्धे अनीप्सितस्य कर्मसंज्ञा न मानो. लोके प्रसिद्धस्य नियतपरिमाणस्य क्रोशयोजनादेरेव यषणम् । तेगा. ध्वानं खपितौति भवति। मासमास्ते। गोदोमाते। यावता कालेन गोहाते तावन्तं कालमामा इत्यर्थ । कोशमाते । कुन्न सपिता मन्चमा कालोपाधिरिति मक्षे गोदोहादेर्यद्यपि कालवात्मिचपि भावाध्यगन्तव्यदेशाः कर्मसंघका प्यन्ते। उक्तंच, "कालभावावसथा। कर्मसंशा अकर्मणाम् । देपश्चाकर्मकाणां तु कर्मसंज्ञो भवतीति वाय. मिति" । पध्वंगमति, गन्थोऽध्या वगनाथ', कारादिम्यवादी ·सर्वत्र महाभाष्यप्रदौमोद्योतः। (घ.१। पा. 8 । था. ३) (अकथितं च । ११ । ५१.) सूत्रत्रयविहितसंज्ञासंजिनौ भक्तिरेकैवेति सूचयति । प्राधसूच- दये फलाश्रयताजनकतोभयसमानाधिकरणा दूहत जनकतामाचस- मानाधिकरणेत्यन्यत् ॥ उत्तरमाइ यविति । (भा) यत्पुरस्ताद वारणार्थानामि"ति सूत्रेण कौर्तितं यदीप्सितेन यवादिना युक्रां गवादि तस्य संज्ञार्थमाचं सूत्रमावश्यकमित्यर्थस्तद्- व्याचष्टे । शक्तिवोधनात् । यत एव "यकचितं च" इति सूचशेषे भाष्ये कर्मत्वे सिझे याद्यसूचदयवैयर्यमाशयेवं सति “वारणायानाम्” (१ । यतु कथितं पुरस्तादोप्सितयुक्तं च तस्य सिद्ध्यर्थम् । ईप्सितमेव तु यत्स्यात् तस्य भविष्यत्यकथितेन । तोति तथा युक्तमित्यारव्ययम् । ननु तथा युक्तम्याने भविष्यति । मैत- दस्ति । दुवादिपरिगणनं नटस्य फूट योतीत्यादावतिप्रसङ्गनित्यर्थमवश्यं वक्तव्यम् ॥ ईप्सितयुक्त चेति । भा ईप्सितेन यवादिना युक्तं यद गवादि- यमाणं तस्य कर्मसंज्ञा तिर्थ पूर्वसूचं कर्तव्यमित्यर्थः । घशब्दात् कमा. लोके मासादेरेव तयात्वेन प्रसिद्धत्वात्पृथग्भावग्रहणम् । देशशब्देन ॥ ग्रामसमुदायविशेषा कुरापश्चालादयो यन्ते इति कैयटः। तेगाधि- शोऽस्यासामित्यादयी नेति ध्येयम्। कालाधनोरत्यन्तसंयोगइति तु गुणद्रव्ययोरर्थे थारम्भणीयम् । मोशं कुटिला । मासाडधागा । अपय । गन्तव्यत्वेग प्रसिदस्य नियतपरिमाणस्य क्रोशादेहणार्य गन्तव्य ग्रहणम् । तेनाध्यानं खपितौति न भवति । ममु च कालाधनोरिति सिक्षा द्वितीया किं कर्मसंज्ञया, देशस्य तावदक्तथ । कालाध्यमोरपि लादिविधा-

·माभाधनोपोरपाता।
(चित्र)
ईप्सितमेव तु (n)
यादिमा विभिगमनाविरपिता कपमोनिमा-
पादामतं मादिति भावः । देवार।
अवधारणेनेति । (6)
নাম “মি খুশি মস
नालापानम मम यदन्नः पराण:.
समन पापि भवितो

·१२३ महाभाध्यप्रदीपोद्योतः । (अ.१। या. 8 / व्या. २) (याथितं च । १।। ५१ ।) प्रधाने (के) इत्यादि ॥ ननु पछौवत्तदभावस्य न्यायेनामाप्रुभयथेत्ययुगमत गुणकर्मणीति ॥ (क) ननु लादिवत् षष्ठ्यपि प्रधानकर्मण्येव न्याय्येत्यत आह । यत्र हौति ॥ (2) गोणिकापुत्रः (भा) भाय्यकार इत्याः॥ कर्मता शक्तिमत्वम् । धातूनां सकर्मकत्वमपि कर्मवशक्तिमदर्यान्वय्यर्थकत्व. मिति दिक। टेकेनैव शब्देन भिन्नकध्ययोर्गुणप्रधानयो कर्मणोरभिधानं न सम्भवति सत्र प्रधानकर्मण एवाभिधानं न्याय्यम् । षष्ठी तु एथग्गुणप्रधानाभ्या द्वितीयावद विधीयते विरोधाभावादुभाभ्या प्रामा प्रियमरणाइ राण- कर्मणि विकषप्यते। धादिशिष्यते। क्रियास कालयोगोतः प्राग्योगो द्रव्यकर्मणेति ।" "यतस्तैः कर्मभिर्धातुर्युप्लो व्यरकर्मकः। तस्य कर्मणि भावे च निमि- तत्वाय कल्पतइति घ।" एतेन "सस्तेमाघमघाभिधानि यमुगा गहौध- सझे यये"ति धौहर्षप्रयोगो व्याख्यातः ।

·₹२२ महाभाध्यप्रदीपोदयात। (चकथितं च । १।। ११) (घ.१। या. पा. ३१) ईप्सितमेव तु (भा) इत्यादिना विनिगमनाविरहेणेशितस्यैव कर्मत्वमौप्सिततमस्यैवा- पादानलं स्यादिति भावः ॥ तदेवाह । अवधारणेनेति । (क) एतेनेतहाय्यबलेन “अकथितं च"इतिसूत्रे ईशिततममित्यनु- वर्मफलाश्रयस्यैवानेन कर्ममंज्ञां वदन्तः परास्ताः । ननु सत्य- खरतर्थवत् षष्ठ्यपि भविश्यतीत्यत आह । (118। १२) अति सूचात् तदापर्थसाधकतमस्य कमलकरग्यत्वोभय- भक्तिमत्वं मोध्यम् । शतं शतेन वा दोश्यति । एवं च सर्वसाधारयाकर्मत्वं ग्रहण न्याय्यम् । अथ प्रकारे तदा यद्यपि कादियहणेन ग्यते इति प्रधानकर्मण्येव सा भवतीति मत्वा प्रन्न । उभयथेति । भा। गणकर्मणि पठौहितीपादर्शनादुभयमपि मार्यते । वाचनिकं चेदं न तु न्यायम् । पन्न भरणम् । व्यधिशोडियादिज्ञापकं वा बोध्यम् । इश च कमखि भाये च लकारे देवदसेनास्यते मासो मासं वेति हपहपमोयम् । म्यादेतम् । भाषाकर्मकेभ्य इति यपगाग्माणादिकर्मकाकघं भावे व्य इति चेत् । उच्यते । व्यकर्मकेभ्य इत्यनान्तर प्रयकर्म शुदम्यते न तुबंदिर कालादिकर्म । कमोत्या व्यक्तियक्षालयबादन्ताहास निधी पदि कालादिकमण्यपि प्रतिरविरुद्धा। नातिष्यतिपक्षयोलशामरी- धेग यति मिहामार । उपरिणा"nfmमामलादेय- पेदारधीयते मामं वेदाध्ययमेन व्याप्नोतीव्यर्थ । थप 'कर्दम्मको तीति पो दिकम्मर कि प्रधान कार्मल भाति चासोखि भवति चासोमिदुभयो, उभपोरिति पा हितोपावनाकार बना गुकम्ममि विकल्येन पठो धानकामगि लिया, an Se साम्य - ·२३ महाभाथप्रदीपोद्योत । (श्र.१ पा. या.३) (यकथितं च । १।४।५१1) प्रधाने (के) इत्यादि ॥ ननु षडौवत्तदभावस्य न्यायेनाप्राप्तेभयथेत्ययुगमत माह गुणकर्मणौति ॥ (के) ननु लादिवत् षष्ठ्यपि प्रधानकर्मण्येव न्यायेत्यत शाह । यब होति ॥ (क) गोणिकापुचः (भा) भाव्यकार इत्याजः ॥ कर्मता शक्तिमत्त्वम् । धातूना सकर्मकत्वमपि कर्मवशक्तिमदर्यान्वय्यर्थकत्य- मिति दिक। टेकेनैव शन्देन भिन्नकक्ष्ययो गुणप्रधानयो कर्मणोरभिधानं न सम्भवति तत्र प्रधानकर्मण एवाभिधान न्याय्यम् । पछौ तु पृथगराणप्रधानाभ्या द्वितीयावद विधीयते विरोधाभावादुभाभ्या प्राप्ता शियस्मरणाद् गण- कर्मणि विकषप्यते। धर्माद्विशिष्यते। किया कालयोगीतः प्राग्योणे द्रश्यकर्मणेति" "तस्तैः कर्मभिर्धातुर्युक्तो दव्यैरकर्मक। लस्य कर्मणि भावे च निमि- तत्वाय कल्पतइति च" एतेन "सस्तेमाघमघाभिधानि यमुना गौध- सझे यये"लि पौषप्रयोगो व्याख्यात । सुन मिति वा । हाकथितं कर्मेत्येतावदस्तु मास्तु पूर्वसूत्रदयं तविषय. स्याप्यकथितत्वात् । सत्यम् । नदस्य प्रणेतीत्यच माभूदिति दुवादिपरि गणनमवश्यं कर्तव्यं तस्मिंच कियमाणे योदनं पचति । वृनमूलान्युपसर्पती- त्या न स्यादिति पूर्वममि योगद्दयमारभ्यत इति ।

·९२४ महाभाष्यप्रदीपोरथोता । (गतिबुद्धिप्रत्यवसानार्थब्दकर्माकर्म- (च.१ । मा. 8 | बा.१) काणामणि कती सणौ।१।। 1५२) गतिबुद्धिप्रत्यवसानार्थशब्दकर्माकर्म- काणामणि कत्ती सणो। २।४।५९ ॥ मनु कृत्रिमत्वात् कर्मकारकस्यैव यहणमुचितमत श्राह कर्मशब्देनेति ॥ (क) ननु शब्दस्य गुणत्वारिक्रयात्वं कथमत शाह तयत्यादय इति ॥ (भा) गतिबुद्धिप्रत्यवसागार्थशब्दकर्माकर्मकाणामयि कता सयौ।११।। ५२ । शब्दकर्मेति कथमिदं विज्ञायते शब्दो येषा क्रियेत्याहोखिछम्दो गतिबुद्धिपत्यवसानार्थशब्दकर्माकर्मकाणामणि कर्ता सयौ।१४।५२ ॥ कमिति । भा। कर्मशब्देन छचित् क्रिया रहते। यथा “करि कर्मव्यतिहार"इति । क्वचित्तु साधनं कर्म यथा देः शब्दकर्मण इति । गतिबुद्धिप्रत्यवसामार्थशब्दकर्माकर्मकाणामणि कर्ता स यो।११५२॥ गत्याद्योगां शन्दकर्मकाणामकर्मकाणा घाणौ य कर्ता सणौ कर्म स्यात् । गसिबुद्धिप्रत्यवसानार्थशब्दकर्माकर्मकाणामणि कर्ता सगो।।81५२। 'गमयति मागाव ग्राममिति' । कथमत्र ग्रामस्य कर्मवं यावता क री- मिततम कर्मव्यथते । न च संप्रति माणदका कर्मा इन कर्मसंइकत्वात् । तन यथा मामेभ्वयं बधातीत्वध वस्तुतो भक्षणेनेप्सिततमानामपि माषाण ·दर महाभाथ्यपदोपोदद्योत (गतिबुद्धिप्रसानार्थशब्दकर्माकर्म (५.१ । पा. ४ | था...) काणामणि की सणौ।१।११५२) न ज्ञानमानेति । (क) ज्ञानसामान्यवरना एव बुद्ध्यर्थास्तच ग्रहन्ते न तु नविशेष- पचना ति भावः ॥ शब्दविपयामेवेति । (क) श्रोन्द्रियजज्ञानरूपामित्यर्थः। एवं च ज्ञानविषार्थवन न बुद्ध्यर्थत्वा सिद्धिरिति भावः ॥ बुद्ध्यर्थत्वादिति । (क) भानसामान्यर्थत्वमाश्रित्य बुयर्थत्वादपि मिथतीत्यभिमानः ॥ जयत्यादौना प्रतिधेधो ववष्यः । के पुनईयत्यादयः । इयति क्रन्दति शब्दा- यते। यति देवदत्तः। प्राययति देवदत्तेन । मन्दति देवदत्तः । मन्दयति पुत्रादेः कर्मणो भावादकर्मकत्वं जयतेनाशनीयम् । शब्दायते इति । भा। शब्दं करोतीति "शब्दवैरे"ति क्य। शब्दलक्षणस्थान कर्मणोऽन्तर्भावात् कर्मान्तरायोगाचाकर्मकत्वादपि कर्मसंशाप्रसङ्गः। पूणोत्यादीनामिति । "गुणकियायां स्वातन्त्रगत्प्रेषणे कर्मताङ्गतः । मियमात्कर्मसंज्ञायाः स्वधर्मेणाभिधीयतइति"। ग्राम गच्छति । यतो यस्यामवस्थायां ग्रामस्य कर्मत्वं न तस्यां माणवकस्य कर्मवं यस्यां च एयन्तावस्थायां माणवकम्य कर्मवं मतस्यां ग्रामस्थ कम्मत्वं पूर्वप्ररत्तत्वाद माधेष्वश्वमित्यत्र तु नैवं संभवति । 'यापयतीति' । मा प्रापणे त्यत्र प्राप्त्या प्रतिक्ष्यत इति यातिर्गत्यर्थः । नौवह्योरिति । मन्येतयोगतिपल पाएगम म गतिः गतिहिंसार्थेभ्य' (१।३।१५) स्वत्र च भाष्यं न गियर्थ इति सत्यम् । गुण्यभाषेमामि गति प्रवीयतरति ·महाभाष्यप्रदीपोद्योत । (घ ५ । पा ४ । व्या ३) (गतिबुद्धिप्रत्यवसानार्थशब्दकर्माकर्म काणामणि की सणौ।१।।५२) चिन्त्यमेतदिति (कै) चिन्ताबीज तु यदा जानात्यादिना शब्दविषये श्रावणजाने वृत्तिस्तदाप्यणो कर्तुणों कर्मत्वमिष्ट न च तदा बुद्ध्यर्थत्वेन सिद्धि- निसामान्यार्थत्वाभावात् । एवमेवेदृशे ऽनुपमख्यान क्रियते । अत एव यदा रूपादिविषयकचाक्षुषजाने वृत्तिस्तदा न भवति। यथा विजानातिरूपतर्क कार्षापण विज्ञापयतिरूपतकणेनिभाय्याशय इति । पुचजल्पतीति। (के) लाडनपूर्वके जल्पने जल्पेत्तेरिति भाव ॥ एतेनाकर्मत्वा- सिदिरित्यप्यपास्तम् ॥ देवदत्तेन । शब्दायते देवदत्त । शब्दाययति देवदत्तेन । टशोत्यादीनामुप- सख्यानमशब्दक्रियात्वात् । वा । पटणोत्यादौना घोपसख्याम कर्तव्यम्। के पुन भा। शब्दोपलब्धिरूपेऽर्थे वर्तमाना पूणोत्यादय शब्दक्रिया न भवन्ति शम्दसाधनकौणस्तु तदिषयत्वेन प्रयोगात् । न चैषा बुरर्थत्वम् । षटको त्यादयो हि न ज्ञानमात्रावचना । बुझ्यौँ तु जानान्यु पलभत इत्येतो कतै स्वधर्मेण हतौययेत्यर्थ । गमयति माणवक याम ग्रामकर्मक यमन तदनुकूलव्यापाराथय इत्यर्थः । नोवह्यो प्रतिषेधो वक्तव्य । यद्यप्येतयो मत्वा प्रतिषेध उक्त । 'बहेरनियन्तकस्येति' । वा । वध्यामौति चोपक्षेपा वाहयति बलोवीन्यवानित्यत्राणौ दलोवदी कतार एयन्ते तु नियन्ता सारथि का तत्र प्रतिषेधप्रतिषेधाविधिरेव भवति । बुध्यर्थग्रहयोन ज्ञानमात्रवाधिनामेव ग्रहण न तु तविशेषवाचिना सारत्यादीनामित्यादु ।

·२८ महाभाष्यम्दोमोद्योतः। (गति बुद्धिमत्यवसामार्थशस्टकर्माकर्म (प.१ । पापा.३) काणामणि कती स यौ।१।।। ५२।) सर्वच होरिति । (क) जानसामानगर्थकत्वादिति भावः ॥ ननु पयार्थचार र्थिवानालोचन- इतिदर्शमाद् दृोजानसामान्यार्थकलाद् बुद्यर्थवेन मिद्धिरत पार चक्षुरिति ॥ (2) दृशेरिति। (क) जानसामान्यार्थत्वे रति शेष. । चाक्षुषज्ञानार्थकार्य तु वचनमा- वश्यकमेवेति बोध्यम् । इदमेव ज्ञापयति ज्ञानमामान्यर्थकानों नच पहणमिति ॥ होत्यादय । पदणोति विज्ञानात्युपलभते । पूणोति देवदत्त । श्रावति देवदत्तम् । विज्ञानाति देवदत्त । विज्ञापयति देवदत्तम् । उपलभते देवदत्त । यद्यप्युपलब्धिमानवधनी तथामि प्रयोजकयापारविवक्षाया प्रकरणादि- वाद्यदा शब्दविषयामेवोपलब्धि प्रत्याययतस्तदा साधनकर्मग्रहणे सिध्यति गहु क्रियाग्रहण इत्युपसख्यान कर्तव्यम् । एव तु बुद्धार्थत्वादमयो पापमों न तु गतिस्तथापि विशेषयतया गतिरपि वाथकोटिनिविटे- ज्येतावन्मात्रेय प्राप्ति मत्वा प्रतिषेध उक्त । नाययति याहयति वा भार देव- दत्तेन । वहेरनियन्तकर्तृकस्यैव प्रतिषेध । नियन्तकारीकस्य प्रयोध्य कर्मेति हत्तावमि तथैवोदाहतम् । 'च्यादिखायोरिति' । वा। चपर प्याइ सर्वमेव प्रत्यवसागकार्यमदे भवति मावस्यमियमेव कर्मसति 'निगरचलमा- भ्यो' (वा) ति पदमपि न भवति । इदमेकमिप्यते 'कोधिकरणे च प्रौव्य. गतिप्रत्यक्षतामाभ्य इदमेषा नग्धमिति । 'भक्षेरिति' । वा । गवार्थादिषु मायेय हेनुमखिष एवं सभवादनुमसिघो विधिरिति प्रतिषेधोपि ·महाभाथ्यप्रदीपोद्योता। २२८ (प.१ । पा. या ३) (गतिबुद्धिप्रत्यवसानार्थशब्दकर्माकम- काणामणि की स 11181५९१) इत्युक्त' भाष्ये इति। (क) सच तचैव निरूपितमत एव "न वेति" (१1१1४४) सूचे कोरित्यस्योभयत्र विभाषावमुक्का ऽप्राप्ते हरति भारं देवदत्तो हारयति भारं देवदत्तमिति प्रापणार्थ उदाहतः । विपुणे इर- तिर्गव्यर्थ इति च कैयटः। एवं च बहेः प्रतिषेधो नापूर्वः । तथापीति । (के) एवं च नियन्तकर्टकवहेरुपमख्यानं कार्यमिति तात्पर्यम् । नयतेम्त गत्युपमर्जनं प्रापणमर्थ इति गत्यर्थकत्वमस्त्येवं प्रापयतेम्नु शुद्ध प्रापणमेव वहिवदर्थ इति न स गत्यर्थ इति बोध्यम् । भाय्य - उपलम्भयति देवदत्तम् । कि पुन कारण न सिध्यति । यशब्द क्रियात्वात् । प्यतु ताई शब्दो येषा कर्मेति । शब्दकर्मण इति चेन्जल्पविप्रमतीनामुम- विध्यतौति चिन्त्यमेतत्। जल्पतिप्रभतीनामिति । भा। अस्पत्यादय शब्दमक्रियाया वर्तन्त इति क्रियाग्रहणे सिध्यति न तु साधनकर्मयणे। पुत्ल पक्ष्यतीत्यादौ शब्दकर्मत्वाभावात् । दृशे सर्वश्वेति। भा। पदि वक्तव्यमिति फलितोऽर्थ । वहन्ति वाहा वाहयति वाहान् रथिन सूत । या प्रापण इत्यत्र तु गतिरेव प्रापणशब्दार्थ । याति गच्छतोत्येकार्थप्रतीते । तेन कालं पाचयतीत्यादौ प्रयोम्यस्य कर्मता बोध्या । बुध्यर्थयारोन ज्ञान- प्रत्यासत्तेस्तस्यैव न्याय्य इति चुरादिणिभन्तोऽप्यख्यन्त एवेति भने प्राप्ति । 'भक्षयति बलोवान् सस्यमिति' । क्षेत्रस्याना यवाना वक्ष्यमाणाना हिसा भवति तस्यामवस्याया कधिचैतन्याभ्युपगमात् । सामिनो वा हिसा TE कर्मशब्देन चिनिया एहते यथा 'करि कर्मयति- इण्या। 117 ·६३. महाभाथ्यप्रदीपोद्योतः । (मतिबुद्धिप्रत्यवसामार्थशब्दकर्माकर्म- (अ.१ । पा.धा. २) काणामणि कत्ती सणौ।१।४।५२) इदमेकमिष्यते इति (भा) एवं च सर्वमेवेत्यसङ्गतं परस्मैपदकभवयोः प्रतिषेधो वक्रव्य इत्यर्थः॥ सारथिरिति । (क) पशुमेरक इत्यर्थ ॥ अन्यथा रथप्रेरक एवं सारथिशब्दस्य प्रमिद्धत्वेन भाथ्योदाहरणासगतेरिति बोध्यम् ॥ ननु भक्षयतो- नित्यप्यन्तत्वेनाणौ कर्वभावादाइ अणि कर्तेति । (क) णावित्यच सर्वगत्यर्थादिभ्यो हेतमलिच एव संभवेन तस्यैव यह रति भावः । भः प्रत्यवसानार्थत्वात्प्राप्तिः । वार्तिके प्रतिषेध संख्यानम् । वा । शब्दकर्म इति धेनन्पतिप्रभ्टतौनासुपसंख्यानं वर्तव्यम् । के पुनर्जल्पतिप्रन्टतयः । जल्पति विलपति च्याभाषते । अल्पति देव- क्रियापदणमथसाधनग्रहणमयोभयगत्याश्रयणं सर्वत्र दृशेर्न प्राप्नोतौति भाव' । पश्यतिरूपतर्क इति । भा। चक्षुः प्रणिधानद्वारक उपलम्भे यदा दृशिर्वर्तते तदैतदक्तव्यम् । च्यन्यत्र तु बुद्धार्थत्वात् सिध्यति । तत्र साधन- सामान्यवाधिन एव रमन्ते न तु हिशेषदाचिनः सरत्यादयः। यत एव श्रुदृशोयपसख्यानं करिष्यते । बोधयति माणवकं धर्मम् । प्रत्यवसानं धार' (१।३।१४) इति । क्वचित् साधनकर्म 'वेः शब्दकर्म इति । १६ शब्दक्रियाणामिति चेत् प्रयत्यादीनां प्रतिवेधः । जयति एवं देवदतः ज्ञापयति पुचं देवदत्तन । क्रन्दति पुत्रं देवदत्तः । कन्दयति मु, देवदतम । शम्दायते देवदः । शब्दययते देवदतेन । व्यकर्मकत्वादथात्र प्रसङ्गः । शब्द- ·८३१ 1 । महाभाष्यप्रदीपोद्द्योतः। थ.१ ।पा. 8 | व्या. ३) (गतिवुद्धिप्रत्यवसानार्थशब्दकर्माकर्म- काणामणि कती सणौ।१।।। ५२) इति शेषः । पिण्या श्रमाणित्वादुदाहरणे भरहिंसार्थत्वम् ॥ ननु यवानामप्यचेतनलात्तदिषयस्यापि कथं हिंसार्थवमत शाह क्षेत्रस्थानामिति । (कै) इदमुपलक्षणं बीजावस्यानामपि भक्षणे हिंसामत्त्वात् । हिंसाङ्ग इति। (के) . इदमुभयसाधारणं तबाद्ये यवान् सिन् भवयतीत्यर्थः । द्वितीय तु परानित्यध्याहार्यम् । परान् हिंमन् मर्वान् भक्षयतीत्यर्थः । अमाद्यमेव युन भायखरमादित्याहुः । उदाहरणकक्षायां भव- यन्तीतिबहुवचनपाठे तत्वामिन इति शेषः ॥ दत्तः । अल्पयति देवदत्तम् । विलापयति देवदत्तः । विलापयति देवदत्तम् । प्याभाषते देवदत्तः । याभाषयति देवदत्तम् । दृशे सर्वत्र । वा। दृशे सव- । कर्मययमित्येष पक्ष यात्रीयते । क्रियाग्रहणे कर्मयहणानर्थक्यप्रसङ्गात् । गतिवुद्धिशम्दप्रत्यवसानाधाकर्मकाणामित्येव सिद्धत्वात् । पुत्चादिकर्मत्वे जरुपतिप्रमतीनामुपसंख्यानं कर्तव्यमेव । पुलोकादिशब्दविशेषकर्मकत्वे तु भक्षणम् । भोजयति थाशयति माणवकमोदनम् । प्यादिखाद्योः प्रतिषेधो वक्तव्यः । यादयति खादयत्यन्नं बटुना । भरहिंसार्थस्य प्रतिषेधो वातव्यः । लक्षणकस्य कर्मणोऽन्तर्भावात् कन्तिरायोगाच्च । "टणोतेसोपसयानम्" धशब्दक्रियत्वात् षटणोति लोक देवदत्तः । श्रावयति लोकं देवदत्तम् । न च बुयर्थत्वादन सिद्धिः। चेतत्यादयो दि ज्ञाननात्रवचना बुध्याः । अस्तु ताई साधनकम्मो ग्रहणम् । “प्रदकर्मण इति चेत् जल्पतिप्रस्तोगामुय- ·. ८२ महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । (गतिबुद्धिप्रत्यवसानार्धशब्दकर्माकर्म- (थ.१ । मा. 8 | था. ३) काणामणि की सणौ।१।।।९) तुल्यत्वाद्देति । (कै) वाशब्दयार्थ ॥ नवकर्मकवद्भावे कर्मणि लो न स्यादत प्रार स्वाश्रयमिति । (के) एकर्मकेत्यच कर्ममानस्य ग्रहणादिति भावः । अकर्मकेत्यत्र निषेध्यकोटौ त्वन्तरङ्गद्रव्यकर्मण एव ग्रहणमिति तात्पर्यम् ॥ गृह्यन्त इति। (कै) रह शास्त्र इत्यर्थस्तदेवाह अन्यथेति ॥ (के) घोपसंख्याने कर्तव्यम् । पश्यतिरूपतः कापणं दर्शयतिरूपतक कार्षापणम् । सादिखादिनीवहीनां प्रतिषेधः । वा। प्यादिखादिनीवहीना शब्दकर्मत्वात् सिद्धिः। दृशेर्बुध्यर्थत्वादेव ग्रहणं सिध्यति । यादिखादौति । भा। प्यादिखाद्योः प्रत्यवसानार्थत्वात् प्राप्तिः। मौवछोर्गत्यर्यत्वात् । पद्यमि न गतिहिंसार्थेभ्य इत्यत्र न वहिर्गत्यर्थ इत्युक्तं भाष्ये। तथापि बहेरनियन्त- हेतुमरिमभन्ते विधिरिति प्रतिषेधोऽप्यपावित्ययं सन्निधानात्तविषयः। तेन বিগিৰি মন্থনী মামিষলাল্পনিষধ অমান। মন্বযত্নে बटुंना । यहिंसास्येति किम् । भक्षयन्ति बलौवः सस्थम् । भक्षयति संख्यानम्" (वा)। जल्पति पुर्व देवदत्तः। अल्पयति पुत्रं देवदत्तम् । विलयति पुधं देवदतः। विलापयति पुनं देवदत्तम् । घाभापते पुचं देवदतः। साभाषपति पुर्व देवदत्तम् । दृशे सर्वत्र । यद्यपि प्रियाग्रघणमयापि साधनग्रहणमधाप्युभयग्रहणं सर्वथा दृशेमसंख्यानम् । पश्यतिरुपतर्क कापापणम् । दर्शयतिरूपतर्फ कापणम् । यदा घायं दृषिः चक्षुः- .

·६३३ . साधनके ज्ञानविशेषे वर्तते तदेसहाय ज्ञानमात्रवचनत्वे तु बुद्यर्थत्वादेव सतिकारस्तु ये दक्रिया शब्दसाधनकणिश्च तामविवादसिहानुदा हरति वधीत इत्यादि। 'यध्यापयतीति'। 'कौत्रोना सर्वियात्वम् महाभाष्यप्रदीपोद्योत । (व्य ५ ।पा । व्या ३) (गतिबुद्धिप्रत्यवसानार्थशब्दकर्माकर्म- काणामणि कत्ती सौ।१।। ५२।) कर्माविवक्षायामिति । (क) तद विवक्षा हि देधा तदन्वययोग्यधात्वर्थत्यागात् मत्येव तसिनर्य तत्र कर्मत्वेनान्वयविवचाया सबन्धिवेनाम्चयम्य विवक्षणा- देति कार्याणि लादय । अचारुचिवौज तु ल फर्मोत्यादिशास्त्रे । एव वामशक्य कृतपूर्वो कटमित्यच तस्याविवचितकर्मतया भावे माधनस्य कर्तृकर्मोरितिभाष्यादी स्पष्ट वात् ॥ अकर्मकशब्दस्य च (क) इत्यादि तदुपपादनमप्यनुचित कर्मसजाया अर्थमज्ञात्वेनार्था- भामेवान्यपदार्थवस्यौचित्याद् अर्थस्यापि स्वतो नामित भेद इति प्रतिषेधो वक्तव्य । यत्ति देवदत्त । व्यादयनि देवदत्तेन । यपर याद । सर्वमेव प्रत्यवसानकार्यमदेनं भवतीति वक्तव्य परस्मैपदमपि। इदमेकमिप्यते। कर्टकस्येत्यभिधानाय वरपक्षेप । परस्मैपदमिति । भा। निगरणचल- मार्थभ्यश्चेति प्राप्तम। बहेरिति नियन्ता सारथि । भक्षेरिति । भा। पणिकति हेतुमणिचो निषेधाचुरादिण्यन्तोऽप्यण्यन्त एवेति प्राप्ति । बलोवर्दान् सस्यम् । क्षेत्रस्यामा यवाना भक्ष्यमाणाना हिसाइटच्या तस्या मवस्थायान्तमा चेतनत्वाभ्युपगमात् । शब्द कर्मकारक येषान्ते शब्द- कर्माण वि "कर्तरि कर्मयतिहार" (१।५।१४) इन्यत्रेय । न तदेवमुभयोरपि पक्षयोर्दोषान्त भाष्य मान्यतर पक्षो निरणाय ।

·M ८२४ महाभाध्यप्रदीपोद्योतः । (गतिबुद्धिपत्यवसानार्धशुष्टकर्माकर्म (थ.१ । पा. । व्या.३) काणामणि की सणौ।१।४।५२) दर्शनमप्यसङ्गतमेव धानां नानार्थत्वाच्छेदापत्तेः। तस्मादयमर्थः । किमकर्मकाब्दे कर्मपदस्य कर्मसंज्ञाप्रयोजके लक्षणया न विद्यते कर्ममंज्ञाप्रयोजकोऽर्थो येषां धानामित्यर्थ उत कर्मरहितार्थप्रति- पादकानामित्यर्थः ॥ लक्षणोभयत्र तुल्या नाद्य इत्याह भाट्ये न च केचिदिति । (भा) तथा च कर्मसज्ञामयोजकार्थरहितानामित्यर्थं सर्वेषां तदर्थ- सम्भवेनाकर्मकाणामित्यस्योदाहरणसम्भव इत्यर्थः। अन्त्ये ऽविवक्षित- कर्मतयोदाहरणसम्भवी वाच्यः। न च कालस्य क्रियामात्रेणा- काशिततया तदविवक्षाऽसम्भवः । श्राख्यातार्थकालेनैव तदाकाक्षा शान्या बाह्यकालकर्मणो ऽविवक्षासम्भवात् । एवं च सति गत्यादि- तोऽधिकरणे च ध्रौव्यगतिप्रत्यवसानार्थेभ्य । इदमेषा जग्धम् । खादि । खादति देवदत्तः । खादयति देवदत्तेन । नौ । नयति देवदत्त । नययति देव- भक्षयन्ति यवानिति । भा। क्षेत्रस्थाना प्ररोहाद्यवस्थाया यवाना भक्षणादिसा भवति । तदवस्थाया कैश्चिचैतन्यस्याभ्युपगमात् । परकीय- यवभक्षणे वा परो हिंसितो भवति । हिंसाड़े भक्षयोऽत्र भक्षितते । कर्मशब्द क्रियापर'। गतिबुद्धिप्रत्यवसानशब्दार्थति वक्तव्ये ऽर्थशब्दा- कर्मशब्दस्य एथगुपादानात् ध्यध्यापयति माठयति माणवकं वेदम् । "धतिङ्गी" (01३। ३६ ) त्यादिना पुक् । निर्णयस्तु साधमकर्मणो ग्रहणं कर्मयहणादन्यथा गतिबुद्धिशब्दप्रत्यवसानार्थाकर्मकाणामित्येव सिद्धे। पस्यादीनां तूपसंख्यानं कर्तव्यमेव । अन्यमत्वाह । जल्पति देवदत्त इति। वपने बोधयतीत्यर्थ । एवमन्यत्रापि । तत्र बुयर्थत्वादेव सिद्धम् । यद्यप्यन्या ·विषये कथम्। यत्किंचिन्नल्पति तमन्यो जल्पयति नाच प्रबोधनाप्यस्ति । ४६५ महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । (अ.११ मा.धा. ३) (गतिबुद्धिप्रत्यक्तानार्थशन्दकर्माकर्म- काणामणि कत्तीस को।१।४।२।) सूचे तुल्यजातीयापेक्षतया नियमस्य सकर्मकविषयतया कर्मक- विषये “कर्तरौमिततममि”त्यनेन तदुपपत्तावकर्मकग्रहणं व्यर्थ स्थात् । तस्मात्मामर्थं मनमि निधायाह त एवम् इत्यादि । (भा) एतच्च सामान्यापेवं ज्ञापकं शास्त्रे ऽकर्मकपदमाचे ईदृशार्थ- यहणमिति । क्व चिदित्येतद् व्याचटे । द्रव्य एव कर्मणि सतौति । (क) सतीत्यस्य प्रतियोगिनि मतौति शेषः । एवं च कालाद्यतिरिक्त- कर्मप्रतियोगिकाभाववन्त इत्यर्थः । तादृशाच सर्वथा द्रव्यकर्माभाव- वन्तः शत्यादयो ऽविवक्षितकर्मणश्चेत्युभयेऽपि प्रयोगानुसारित्वाच्च दशेन। वहेरनियन्तृकर्टकस्य । वा। वहेरनियन्तुकर्टकस्येति वक्तव्यम् । वइति भार देवदत्तः। वाहयति भार देवदत्तेन । व्यनियन्तृकर्टकस्येति किमर्थम् । कालकर्मणामिति । भा। कालग्रहणेन साहचर्यात् पूर्व सहनिर्दियत्वा- द्वावाध्वदेशानामपि ग्रहणम् । वक्ष्यमाणन्यायस्य तुल्यत्वाइ वा । सिई विति । भा। तेन मासमास्यते देवदत्तेनेत्यादावकर्भकम्यो भावे विधीयमाना जल्पतिप्रतीनामुपसख्यानम् ॥ अल्पयति विलापयति थाभाषयति पुर्व देवदत्त' । दृश्योपसंख्यानम् । दर्शयति हरि भक्तान् । यद्यपि दृो. बुद्धिरन्या योधना उपसर्जनीभूतापि तावद्धिरतीति बुद्धार्थत्वमस्येव उप- सर्जनीभूतोऽभि घ गत्यादियों रहते ऽन्यथा गमयतीत्यादौनामगदर्य- वादेवाप्रसङ्गादणिग्रहणममर्थक स्यादिति । यस्तु वेतनविषये एवमचेतन- - ·६३६ महाभाष्यप्रदोयोद्योतः। (गतिबुद्धिप्रत्यवसानार्थशब्दकर्माकर्म- (प्य १ । मा 8 । या ३) काणामणि कती सणौ।१18! ५३१) विवचाया। यवादिप्वविवच्या माकर्मकल मिवन्धनकार्याणि। न चैवमपि तुल्यजातीयतया मकर्मकविषयनियमेन मिद्धावकर्मकयाहणं व्यर्थ सकर्मकन्वेन कालादिकर्मकाणामपि ग्रहणेन तदिषयनियम- स्थाप्यापत्तौ मासमासयति देवदत्तमित्यमिद्यायत्ते । प्रतियोगि- समर्थककर्मपदेन तु न कालादौना ग्रहणमेतत्सामर्थ्यादिति न दोष ॥ वस्तुतो भाय्य क्वचिद् (भा) दत्यस्य कालादौना कर्मवप्रयोजकव्याप्यादिरहितेऽर्थ इत्यर्थ. । कैयटोकभ्याख्याया हि कालभावाध्वभिरिति पूर्व हतीयानिर्देशात् केनचिदित्येव वदेत। एव च तदवस्यायामकर्मकत्वेनाकर्मकत्व- वहन्ति वलीवर्दा यवान्। वाहयति वलीवन्यवान्। भक्षेरहिसार्थस्य । वा। भक्षेरहिसार्थम्येति वक्तव्यम् । भक्षयवि पिण्डोन् देवदत्त । भक्षपति पिण्डौन् लादय सिद्धा भवन्ति । खाश्रय चाव्याएर कर्मत्वम् । तेन मास यास्यते देवदत्ते त्यादौ कर्मण्यपि भवन्ति । न च केधिदिति । भा। ननु क्रिया- मानविवक्षाया कालादौनामविवक्षितत्वात् तैरप्यकर्मकत्व भवत्येव । यथा निसामान्यपरत्वे बुद्यार्थत्वादेव सिद्ध तथापि ज्ञानविशेषार्थताया न सिध्यतीत्युपसख्यानमारब्धम् । श्रावयति लोक देवदतमिति तु शब्द- 'धर्मकाणामिति' कालभावाध्वगन्तथ्य देशव्यतिरिक्तकमरहितानामित्यर्थी- इन ग्राह्य धन्यथा मासमास्ते देवदत्त ।मासमासयति देवदत्तम्। गोदोहमा सयति । फ्रोशमासयति । कुरूनासयतीत्यत्र न स्यात् कालादिकर्मणा सकर- कत्वात्। एव "ल कर्मणि चे' (३) त्यादावपि यन्नाकर्मक ग्रहण तत्र ·महाभाध्यप्रदीपोद्योतः। (य.१ | मा. ४ ! या.३) (गतिबुद्धिप्रत्यवसानार्थशब्दकर्माकर्म- काडामणि कीस णौ।१४४ ! ५२ ।) व्यवहारो धातूनामकर्मकपदसामर्थ्याच नदवस्यायां कमरहिता गृह्यन्ते इति बोध्यम् । भाव्ये न चैतेनेति। (भा) कालादिनेत्यर्थः । तयाचष्टे सम्भवेति। (कै) कालादौनां तु व्यभिचारो नास्युक्तरीत्या व्यापनादिरूपधात्वर्थ पूर्वके स्वार्थ सकर्मकाणमपि वृत्तेस्तेषामपि तत्सम्भवादिति भावः । श्रयं भावः। कालादेरपि प्रतियोगिभूतकर्मपदेन कर्मयहणे ऽकर्मको धातरमम्भवौति सामर्थ्याट्रव्यकर्मण एव प्रतियोगित्वेन ग्रहणमिति ॥ ननु तदविवदायां तत्सम्भव इत्यत शह देवदत्तेन । अहिंसार्थस्येति किमर्थम् । भक्षयन्ति यवावलोवः। भक्षयति बलौपदीन् यवान् । अकर्मकग्रहणे कालकर्मणामुपसंख्यानम् । वा । कर्मक- शेते देवदत्तो न मुक्त इति । यत्राः । व्यवन्ताविद्यमानकीणो धातवो- ऽकर्मकग्रहणेन एयन्ते न त्वविवक्षित कर्माणः । अन्यथा पचादीनामपि कर्माविवक्षायामकर्मकत्वनिवन्धनानि कार्याणि भवेयुः। च्यकर्मकशब्दस्य कर्मत्वारिसद्धम् । शब्दक्रियाणामिति व्याख्याने तु पूरणोतेरपसंख्येयं स्यात् । इयविकन्दयोश्च प्रतिषेध्यं स्यात् । वाययति फन्दयति वा देव- सर्वध प्रश्चन्तन मासमास्यते देवदत्तेनेत्यादौ भावे लादयः सिद्धा भवन्ति । उसाच सिई हु कालकर्मशासकर्मकवचनादिति ) कालग्रहणमुपलक्षणं वत्करणासाथयममि भवति मास यास्यते देवदत्तेन सासकर्मणि लो भवति सतकर्मकवचनाद भावे वक्तयो न वक्तव्यो ऽकर्मकाणामियुयते न घ 118 ·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (गतिबुद्धिप्रत्यवसानार्थशब्दकर्माकर्म (प.१ । पा. पा. ३) काणामणि कती स णौ।१।।। ५२।) वस्तुस्थित्येति । (के) धातुरेवान्यपदार्थ इति भावः ॥ वस्तुतो व्याप्यादिविवक्षासवे- ऽप्यकर्मकलोपपत्तिर्दयते । अथवेति । (भ) भाष्येणोपपत्तिखतव । न चैतेनेत्यादिना भाष्येण व्यभिचारा- भाव उच्यते पूर्वमाझेदव्युत्पादनायान्तरङ्गत्वतात्पर्यकतया योजयति । अकर्मकेति ॥ (क) पूर्व क्रियाया इति। (क) तदुद्देभेनेव क्रियाप्रवृत्तेरिति भावः ॥ ग्रहणे कालकर्मणामुपसंख्यानं कर्तव्यम् । मासमास्ते देवदत्तः। मासमासयति देवदत्तम् । मासं ते देवदत्त । मासं शापयति देवदत्तम् । सिहं तु काल- घ धालवोऽन्यपदार्थत्वेनाश्रीयन्ते न स्वर्था । अर्थाश्रय हि कमाविवक्षाया- मर्थस्याकर्मकव्यपदेशः स्यात् । धातुष्वाश्रीयमाणेषु क्वचिदपि कर्मसंबन्ध- दर्शनेन सारूप्यात रवैत इति तत्त्वप्रत्ययविषया नाकर्मत्वेन व्यपदिश्यन्ते । दत्तेन । दृशेतूभयथाप्युपसंख्येयं स्यात् । शब्दायतेसोभयथा प्रतिषेध्यम् । चकर्मकत्वादपि धन प्रसंगः । शब्दलक्षणस्य कर्मणोऽन्तर्भावात् कर्मान्तरा- योगाश्च शब्दाययति देवदतेन। व्यकर्मकग्रहणेन तु येषा कालादिभिनं कालादिभिः केचिदकर्मकाः कालादिभिरप्यकर्म का यदा ते न विवक्ष्यन्त सद यथा ते देवदत्तो म मुहते इति ! भाप्यविवक्षितकर्माणोऽकर्म काः किसहिं ये ऽयन्ताविद्यमानकर्मायो धातवो ऽकर्मकाः नायी।। यस्य धासो सल्पावधिकमकर्मकत्वं न च काशादिकर्मणा स्वरुपाधिकमकर्मकत्वं ·LUE महाभाष्यप्रदीपोद्योत । (थए।पा। था ३) (गतिबुद्धिप्रत्यवसानार्थशन्दकर्माकर्म काणामणि की सणौ।१।।५।) 'शक्तिप्रमाणेति । (क) द्रव्यधर्मरूपान् शत्यादे सकाशात् क्रिया मकालयोग प्रवर्तते इत्यर्थ । तच भक्केर्यथा वसन्तादिकालयोग पल्लवजन्मादे प्रमाण- वगाद् यथा दीर्घशकुयादिचर्वणस्य दण्डादिकालयोग मद्यावशाद यथा नानाद्रव्यकर्मकपाकस्य मकर्मकपदे तु कालादे कर्ममजा- विधानसामर्थ्यात् कास्तादिकर्मणोऽपि ग्रहणम् । अत एवास्यते माम इति कर्मणि न सिध्यति । अवैतत्सूत्रस्थाकर्मकपदवासकर्मकपदे कालादिकर्मणोऽयहणे तात्पर्यवाहकाभावादिति तत्त्वम् । “न १ "भक्तिप्रमाणेति' इत्यारभ्य "इति दिक" इत्यन्त नास्ति क पुस्तके । कर्मणामकर्मकवद्दधमात् । वा । सिइमेतत् । कथम् । कालकर्मका व्यकर्मक वद्भवन्तीति वक्तव्यम् । तत्तर्हि वक्तव्यम् । न ववव्यम् । व्यकर्मकाणमित्युच्यते । वास्तु कारकादिमेदाद्विना एवेत्यन्ये सकर्मका व्यन्य एवाकर्मका इति स्याद् ध्यपदेश । यदा स्वर्थस्यापि सतो नास्ति भेद इति दर्शन वदायेन प्यन्यपदार्थोनदोष । कचिदिति । मा। प्रत्य एव कर्मणि सत्यमका इत्यर्थः । कर्म न सम्भवति ते सहन्ते। न त्वविवक्षितवर्माणोऽपि। तेन माममासय- वि देवदत्तमित्यादौ कर्मत्त्व सिद्धम् । देवदत्तेन पाचयतोत्यादौ च म भवति । गत्याकर्मक ति सूत्रेऽप्येवम् । यत एवाविवक्षितकर्मकेभ्य पचिददातिप्रस्ट कस्यापि सम्भवतीति सामथ्यात्तइतिरिक्वेन कर्मणा कर्मकत्व विज्ञा यते । किमर्थं पुनरिदमुच्यते । यावता सव्यापारे खतन्त्रस्यामि प्रयोज्यस्य प्रयोगकण्यापारे विवक्षिते तेन प्रधानभूवेनाप्यमानत्वाद अन्तरङ्गत्वेन सर्वप्रयतामपि कर्तसभ बाधित्वा कर्मसद्धा भविष्यवौति । एव ताई ·880 महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (गतिबुद्धिप्रत्यवमानार्थाब्दकर्माकर्म (घ. १६ था. 8 | घा. ३) काणामणि कत्ती सणौ । २181 ५२) चैतत्कर्मति" भाष्येण द्रव्यकर्मणो व्यभिचार एव दर्थते न वन्त- रङ्गलमिति चिन्यम् । वस्तुतो द्वितीयपक्षोतमेवार्थ भयन्तरेणार अथवेति । (भा) न च तेनेत्यादेः कथिदप्यकर्मक एतेन कर्मण रहितो नेत्य- न सकर्मकाणामेतत्कर्माभावादेषामपि व्यभिचारिसमिति कथिद् भ्राम्येत्तवमनिवृत्त्यर्थं तस्यार्थस्य पुनः कथनम् एवं चाकर्मकपदेन व्यभिचारिद्रव्यकर्मरहितानामित्यर्थबोधनं मामादिकर्ममत्त्वेऽप्यकर्म- कलमित्येतत्परेऽर्थः। न वेतद्वाप्यवलेनात्यन्ताविद्यमानकर्मकाणा- मेवाच ग्रहणमिति वहुं युक्तम् । “कालाधनोः" इति सूचे "लः म च केचित्कालभावावभिरकर्मका त एवं वितास्यामः क्वचिद्ये व्यकर्मका इति। व्यथ वा येन कर्मणा सकर्मकाघाकर्मकास भवन्ति तेगाकर्मकाणाम् । प्पथवा येनेति । संभवव्यभिचाराभर विषेशणविशेष्यभावे सर्वध वस्तरित्या विवक्षिता ब्यपि कालादयः सन्तौति म तैः केचिदकर्मका इत्यर्थः । व्यय- वेति । भा। वक्रर्मकश्रुयान्तरजदयकर्म निषिध्यते न वाहिरकालादिकर्म। तिभ्य' कर्तरितो ग । प्यन्यथा पकवान् शतवानिय पको दत्त इति स्यात् । “ल कर्मयोति" सूचे तु थविवक्षितकर्मणां यसम्भवत्वर्मणां वा यहणम् । यस एवाविवक्षितकर्मणां न भावे लादय हती सूत्रे वदतो सिद्धे सथारम्भो निपमाः । प्रयोगकण्यापारेणाप्यमानस्य यदि भवति गन्यांदोगामेव नान्येषामिति । तेग पाचयत्योरन देवदतो यज्ञदत्यन पूर्व प्रयत्ताया एवं कारसभा या पास्यागात् कर्तरि हतीया भवति । टाच ·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। ८९९ (च..या. था. ३) (गतिबुद्धिप्रत्यक्सानार्थशब्दकर्माकर्म- काणामजि कती सणौ। १।४।५।) कर्मणौति" सूत्रस्थाकर्मकपदविषयेऽयौदृशस्यैव भाव्यस्य सत्येन तत्रायत्यन्ताविद्यमानकर्मकाणामेव ग्रहणापत्तौ पूनियतपूर्वोत्यादि- भाष्यामङ्गत्यापत्तेः। किं चात्यन्ताविद्यमानकर्मकाणामत्र ग्रहणमिति पचे शुभातेनिहत्तप्रेषणाखिच्चि लावथति केदारं देवदत्त इति "लेरणाविनि" (१।३।६०) सूत्रस्यकैयटप्रयोगे केदारस्य कर्मवानापत्तिरिति दिक् । न चैतेन कर्मणा कश्चिदप्यकर्मकः । अथवा यालम भवति न च भवति तेमाकर्मकाणाम् । ग चैतत् कर्म क्वचिदपि न भवति । तयाहि । पूर्व क्रियाया द्रव्याकर्मणा सह संबन्धो भवति मश्चात् कालादिभिः परिमाणनिधारणाय । तथा भोक्लम् । “शक्तिप्रमाणसंख्यादेव्यधर्मात् प्रवर्तते । क्रियास कालयोगोऽतः प्राग्योगो द्रव्यकर्मणा" इति। सूचं घेर्द नियमार्थमिति "याकडार" सूत्र उल्लं तत एवावधार्यम् । "प्रेरणादि" (११३ । ३० ) त्यत्र तु नेह पच्यत इति भावे लकार इति ब्रुवतो हरदत्तस्य मतभेदपरत्वान्न पूर्वापरविरोध इति दिक् । गुणक्रियाया सातन्त्रात् प्रेषणे कर्मतां गतः । नियमात् कर्मसंज्ञायाः वधर्मयाभिधीयते । इति । कर्तुः खधर्मस्ततोया । व्यथ कथम् । "धयाचितारं न हि देवदेवमदिः सुर्ता ग्राहयितुं शशाक" इति। यहा सतां प्रति किचिदुहाइविषये ग्राहयितुं बोधयितुं न धमाके येवं व्याख्येयम् । वत्र बुध्यर्थत्वात् सिद्धम् । स्वतन्सा: कवयः।

·882 महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (कोरन्यतरस्याम् । १५९) (ध.१.पा. | था.) हकोरनातरस्याम् । १।४।५३॥ इत्यवोक्तमिति । (के) वार्तिकरतेति षः ॥ भाव्ये कथं चाचात्मनेपदमिति। (भा) एतदार्तिकोदाहरणयोरित्यर्थःn अभिवादयतावणी कर्मणी पौ कर्तवाभावादर्शयतावणी कर्मातिरिककर्मणः सत्वादिति प्रश्नः । हकोरन्यारख्याम् ॥ १।। ५२॥ हमोविचनेऽभिवादिदृशोरात्मने- पदउमसंख्यानम् । वा। हमोविचने व्यभिवादिदृश्योरात्मनेपदउमसंख्या छकोरन्यतरस्याम् ॥ १।। ५३. उभयत्र विभाषेयमिति निवेति हकोरन्यतरस्याम् । १।। ५३॥ हाध का चेति विग्रहः । इस कुश्चेति वा । धनयोरणौ कर्ता यो वा कर्म स्यात् । नवेतिविमाधासू उ- भयविभाषाखिदं वार्तिककता पठितम् । तथाहि । श्वभ्यवहारयवि माणव- हकोरन्यतरस्याम् १ । 8 ।। गत्यादयो निहत्ता । नोभयन विभायेयम् । यदा हरतिर्गतो वर्तते । रति भारं देवदत्त इति । अभ्यवहार का धन्यवादरति माणवकमौदमिति करोतिश्चायमकर्मका ·महामाध्यप्रदोमोद्योती (थ.१ । पा. 8 । था. ३) (हकारन्यतरम्याम् । ११ । ५1) एकस्येति । (भा) श्राद्यान्यस्य दृरित्यर्थः। अणौ कर्टकर्मातिरिझकर्माभावी विवक्षित इति भावः ॥ कर्तव्यम् । व्यभिवदति गुरु देवदत्त । व्यभिवादयते गर देवदत्तेन। भि- वादयते गुरु देवदत्तम् । पश्यन्ति भत्या राजानं दर्शयते त्यै राजा दयिते विभाधे” (१११188) त्यत्रोक्तम्। अभिवादिदृशोरिति । भा। अभि- कमोदनं माणवकेन वेत्यत्र क्रत्यवसानार्थत्वात्प्राप्ते विकुर्वते छाधा विका- रयति छाधान् छान्य त्राकर्मकत्वात्याप्ते इतरत्र त्वप्राप्ते विभाषेयम् । व्यभि- वादिदृशोरात्मनेपदे वेति वक्तव्यम् । अभिवादयतेरप्राप्ते विभाषा | दृशेतु बुद्ध्याद्यर्धत्त्वादुपसङ्ख्यानाडा प्रा। अभिवादयति गुरु देवदत्त' व्यभि- वादयते गुरु देवदत्त देवदत्तने वा । णिचश्चेत्यात्मनेपदम् । परमैपदे तु योदनस्य पूर्णः छात्रा विकुर्वतइति । तदा पूर्वेण प्राप्ते। यदा घरतिः स्नेयादौ वर्तते । हरति सुवर्ण घोर इति। करोतिश्च सकर्मकस्तदा ऽप्राप्ते। नन्वन्तरस्य विधिर्वा भवति प्रतिषेधो वा इति नियमस्यैव विकल्पो युक्त । गत्यदिग्वेवेति योऽय नियम स क्रोरन्यतरस्यामिति । ततश्च पक्षे नियमाभावात् गत्याद्यादन्यत्र पक्षे कम्मत्वं पक्षान्तरे च कर्तुत्वं भवतु गत्याद्यर्थत्वे तु नित्यवत् कर्मसंज्ञा प्राप्नोति। एवं त वातिककारेणोभयत्रविभाषाखियं पठिता तत्सामदिनन्तरस्य ·888 महाभाष्यप्रदोपोद्योतः। (छोरन्यतरस्याम् । १५६) (व्य १ पा. 8 । था.३) अपरस्येति । (भा) प्रायस्याभिवादयतेरित्यर्थः । उक आप्रयः । भन्यान् राजा । कथं धामात्मनेपदम् । एकस्य “परणाविति" (१।१६७). पपरस्य विधोति (१।२।०४) । पादयतावप्रामा कर्मसंशा परे विधीयते दृशेर्चुयर्थवानित्यं प्राप्तो पो निवर्यते। थभिवादयति गुरु देवदत्तेन । दर्शयते राजानं स्टत्त्यान् त्यैा । कर्मसंझा- भावपक्षे कर्मान्तरस्थाभावारणावित्यात्मनेपदमन्यत्र तु णिचश्तीति प्रायः । वस्तुतस्तु णिचसेयेव युक्तम् । सोरणावित्यस्य तु नायं विषयः । गिज्याच्यप्रयुक्तिभेदादिति तत्रैवोपपादितम् । विधिरिति गात्रीयते। स्यविशेषेण इक्रोर्विकल्पः प्रवर्तते । 'अभिवादि- दृशोरिति । धमिवादयतेरमा विभाया दृशेषुभ्यर्थत्वात् दृशेः सर्वति वा प्रामे । 'अभिवादयतइति । णिचचे त्यात्मनेपदं परस्मैपदे त्वभिवादयति गरं देवदत्तेनेति कर्तसंज्ञव भवति । 'दर्शयत इति'। कमीसंशाभावपचे कमान्तरस्याभावात् गोरणावियात्मनेपदमन्यत्र तु पियति ।

·महाभाष्यप्रदीपोद्योत । य. १.पा.धा.३) (खतन्त्र कर्ता ।। 81५1) स्वतन्तः कती । १।४।५४ ॥ भाव्ये स्वं तन्त्रमिति। (भा) विततास्तन्तवस्तन्त्र किमयं बहुनौहिरिति प्रश्नतात्पर्य विशेष- विहितत्वादित्यभ्युश्य । निरवकाशवाभावात् ॥ अपादानादिसंज्ञेति । (क) तन्तुवायाद् ग्टमातीत्यादौ ब्राह्मणदेनेति । तन्तुवाय इत्यस्य भाव्यस्य तत्रैवेत्यर्थ इति भाव ॥ सतन्तः कर्ता । १ 18 । ५ हतीयाया कर्तृकरणे यर्थ "कर्त- करणयोस्ततीया" (२।३।१८) इति टतीयेति सूत्रात् । कर्तृत्व च कर्तृतज्ञायोधित कर्तृत्वशक्तिमत्वम् । सा शक्तिश्च कर्तृप्रत्ययसमभिव्याहारे च्यापारतावच्छेदकसम्बन्धेन तदात्वर्थ निठविशेष्यतानिरापित प्रकारतानाश्रय- खतम्ल कर्ता ।। 8 । ५४॥ कि यस्य स तन्त्र स सतन्त्र । किश्चात । तन्तुवाये प्राप्नोति । नैष दोष । अय तन्वशब्दोऽस्त्येव विताने वर्तते । तद्य खतन्त्र कर्ता । १।४। ५8: किं यस्येति।भा। तन्नुदायस्य वसन्त शब्दवाच्यवादिशेषानुपादानाच प्रश्न । सन्तुवायइति।मा। यद्यपि तन्तुवायो स्वतन्त्र कर्ता । १।। ५ । क्रियाया सातव्येय विवक्षितोऽर्थ कर्ता खतन्त्र कर्ता818खतन्त्रशब्दोऽय तन्तुवायवचनोप्यस्ति व स्वतन्तः। विततास्तन्तवस्वतन्वमित्युष्यते । यति च सा. तन्वमस्य 119 ·- ८ महामाध्यप्रदीपोद्योतः। (ससन्तः कर्ता। 18181) (थ.मा.पा. वितन्यत इति । (क) म च मनिवेशविशेषविशिष्टस्तन्तुममूहः स्वतन्त्र उच्यत इति यथा कथं चिद् व्युत्पनो ऽयं प्रधानार्थ रूढ इति भावः ॥ प्राधान्य वर्तमानस्यैव यहणं कुत इत्यत पार तत्रेति । (क) कियामिद्धौ यः स्वतन्त्र इत्यर्थ प्राधान्य स्यैवान्वयोग्यत्वम् ।। तहात्वाश्रये वर्तते। "खतन्तः का" (118 । ५8) इति सूत्र- खरसाव । उक्ततद्वावधाश्रयत्वमेव खास प्यम् । स्थालौस्य यत्ने कथ्यमाने स्यालो खतन्वेति "कारक" (१ । 8 | २३) इति सूत्रे भाष्ये उक्त । कालिकादिसम्बन्धेन व्यापाराश्रये ऽतिप्रसङ्गवारणाय सम्बन्धविशेषनिवेगः । रतेन सामयोसाध्यायां कियायां सखव्यापारे स्वातव्यात् सूत्रे खतन्त्र इत्ययावर्तकमित्यपास्तम् । प्रागुतरखातग्व्यस्य युगपत् सर्वेषु यभावात् । रूपवन्तं गच्छतोत्यादाबुतरदेशसंयोगरूपे काले रूपादौ घनतादृशधाव- धत्वमिति तदाश्रये रूपवति नातिव्याप्तिा। कर्मप्रत्ययसमभिथाहारे इत्यनेन पकस्तण्डुलो देवदत्तेन इत्यादी मालस्य विशेष्यत्वेऽपि देवदत्तस्य करीत्व- था। यातीय तन्त्र प्रोत तन्वमिति जतानमिति गम्यते । व्यक्ति प्राधान्ये वयति मुख्ता इत्यामार्यस्य कर्ट संज्ञेष्यते तथापि विशेषविहितत्वात् परत्वा संधाविषयेऽपि सा प्राप्नोति । ब्राह्मणोऽधीत इत्यादीच स्यात् । धातूपात्तव्यापाराश्रयत्वं सातव्यम् । याह च। “धातुनोतक्रिये धारणद्रव्ये पुरधे वर्तते। साधारणं भवेत्तन्त्र सं धनं तन्तं साधार- बामस्य स्वतन्तः । यस्ति च प्रधानवचन। स च्यात्मा तन्त' प्रधानमस्य ·८.. महाभाष्यप्रदीपोपयोता। थ.१ । पा. (या. १) (स्वतन्त्र' कर्ता । १8 1५1) तन्तवायरूपतयेति। (क) कारक इत्यनेन फ्रियामात्रस्योपस्थितेसम्मिंय तत्त्वेनानुपयोग इत्यर्थः। पलक्ष्यमस्कारानुरोधाच प्रधानस्यैव ग्रहणमित्यपि योध्यम् ॥ ननु किं प्राधान्यं कर्तरित्यत पाह अनेकेति। (के) सकलकारकप्रवर्तकत्वादिति भावः। नन्वेवं स्याली पचतीग्यादि न म्यादत 'त्राह यस्य धातुनेति ॥ (के) सिद्धिः। सूत्र सति सम्भवे नद्धात्वर्थकतिव्यापारोभयाश्रयत्वसमानाधि- करणव कर्ससाशक्षिरतो गुगतरभारयोत्तोलमादिविषयकयत्नसत्वेऽमि तक्रियाया व्यनिष्पत्ती ग सभ कर्तृत्वथ्यवहार । तत्र यत्नसत्वेभ मान. मित्यन्ये । धात्वर्थष्ठतिश्च साध्यवाहविषयतया किया विषयैव ग्राधा । यसो मत्तोभूतं न तु मयाकृतमिति व्यवहारस्य मानुपपत्तिः। नान्तरोयक- तसिसाध्यपिटकमध्यस्यशर्करा भोकरि धन तत्कीत्वव्यवहारः । एतेन घर्तते । तद्यथा। सवन्त्रो ऽसौ ब्राह्मण इत्युथवे सप्रधान इति गम्यते । माक्षणादेर्ग प्राप्नोतौति दोषः । वितागाति । भा। वितन्यत इति वितानम् । खसम्सोऽसो ब्राह्मण इति। स्वशब्द यात्मवाची । स च्यामा सम्प्रधान निय कारके 'कर्ट से प्यत इति" कर्मकर्तर्यप्यन्तोदम् । पलव्यापारयोयधि- खतन्त्र इति । तत्राद्ययोर्यहणे तयोरपादानादिविषये कसंज्ञा स्यात्य- रवाहिशेषविहितत्वाध तन्तुवायादागच्छतीयादो। हद च न स्यात् ·ट महामाण्यमदीपोरद्योत । (खतन्त कर्ता : 110 1981) (५.! या (था ३) श्रगुणभावेन । (क) प्राधान्येन ॥ स्वतन्त्र इति । (क) खातव्येण विवक्षित इत्यर्थ. तधारोपितमनारोपित वेत्यन्यत् । कर्वप्रत्ययसमभिव्याहारे प्रधानौतधाबर्थव्यापाराश्रयो हिम। नादृश एव प सकपकारकप्रवर्तक मायेण कर्मप्रत्ययसमभिन्याहारे फास्तव्यापारयोर्थत्यामदर्शनात्ममभियाहारे इत्यन्तमित्यादिनिरूपितं मभूषायाम् ॥ ननु तुमच्छब्देन मयोजकव्यापार उच्यते न च तत्र सज्ञेष्यते ऽत आह - कृति मन काचिद्यापारातिरिक्तव्यपालम् । थान्तरचेया विशेष एव वा कृतिरिति दिक। तत्र व्यापारस्य धातुत एव लाभात्। फर्तत्वशक्तिमधेन कती लोयार्थस्तव प्रत्यर्थस्याभेदान्वय । मच धाव बाधेयतयान्वेति तेग चैत्रेण सध्यते इत्यत्र चैधाभिन्न कर्तवत्तिताम इति बोध इति प्राच । डितोयप्रकरणोतदिशा कर्तृत्रीय स्वाप इति चैत्र कक खाप इति तच प्राधान्ये वर्तते तन्वशब्दलस्येद ग्राणम् । खतन्तस्य कार्टन शर्मा । यस्य स खतन्त्र उच्यते । नत्र कारकाधिकारात् क्रियासिद्धी प्राधान्यस्यो- पयोगातन्तुवायस्यापि तन्तुवायरूपतया तत्रानुपयोगात प्रधानवाचिनः কমাত্র সম্বাবৗষনিয় সহ যায় । বিঘালয়ঘফির ব্রির্মি देवदत्तो गच्छतोति इममाछयोहणे दोष दृष्ट्वा ढतीयमर्थमाथित्या। 'सतन्त्र इति', 'प्रधागभूत उच्चतइति । स्वतन्तशम्दस्य तव पतित- ·महाभाष्यप्रदोषोपयोता। ८१८ (५.१ पा.पा.३) (मतमा कर्ता १.01) प्रयोज्य इति । () स एवाप रेसमच्छदार्पवेन विवक्षित इत्यर्थः । स्वातन्त्र्यमिति । (0) उतमिति पः । दूषणानरमाह तत्प्रयोजक इति । (क) तर हि यत्पदेन स्वतन्त्र एव पूर्वसूचोपात्तः परामग्यते। बोध रत्युभितम् । यत्तु तत् तत् क्रियामुकूनहन्याश्रयः कती । लभः हर्ष- फापेन प्रतिकटमा तपेव लाभात् । तत्राप्रयम्य प्रशदानाभात् छति- स्ततीपार्थ इति । सः । तेरपि धातुनभ्यतापा उलत्वात् । रथेन गम्यते इत्यादावचेतने ऽसम्भवाच । विभातौ लक्षण नौचित्यम्य प्रामेव निवेदितवात् নামলায় জাল জালিমাবাঘরূপানি বিষ্ণু। য যা- चेतनमात्र वामेव । तत्राचेतनस्य कर्तत्वं चेतनत्वारोपे तमिछलिया- रोपेत पेति "दामहायनान्ताच" (५२) इति रात्रे माष्ये स्परम् । परेतु तत्तधावर्षीयकारकपकप्रयोकृत्वं सत्रे सातव्यम्। तदु "कारक" (१1१।२३) इति सत्रे भाष्ये प्रधानेन समवाये स्मागो परतनयायवाये हेतुमत्युपसंख्थानमस्तस्यत्वात् । वा। सतास्य कटं संशापा हेतुमत्युप खताशदस्यह ग्रहणम् । बनेककारकताध्यायामपि कियार्या पपा कम्य पित् खातग्य बघा "कारक"मुचे प्रतिपादितम्। यस्य धातुमा थापारो. भलिप रे तुल्यम् । मिहसप्रेषणं कर्म सरियावपवे स्तिमिति पक्षेमु तरस्वादिति भावः। किं च कारवाधिकारात् रियाविषयं खातन्य मनते च तन्तुवायलन्गायदया शियायामुपयुज्यते किं ताई प्र.

·महाभाष्यपदीपोदद्योतः। (खतन्त्र फर्ता । ११ 1281) (अ.पा. था.) क्रियासिद्धाविति । (क) स्वक्रियासिद्धावियर्थः 1.अयं भावः । खक्रियाकारकप्रवर्तकत्व- रूपस्वातन्त्र्यमस्यास्त्येव परर्धवेऽपि ॥ ननु प्रेरणायाः क्रियाविषय- खात्कथमकुर्वति कारयतौति प्रयोगो त श्राइ यदीति । (क) साधनान्तरविनियोगेन क्रियामाधकत्वमेव हि खातन्व्यमूले श्रादिपदार्थः क इति चिन्त्यम् ॥ सतना कि पुनः प्रधान कता कथं ज्ञायते की प्रधानमियत् सर्वयु कार- केषु सन्निहितेषु कती प्रवर्तयिता भवतीति । एवं खच्छाधान प्रत्ति- निवृत्तिकत्वमपि स्वातन्यं तच्च प्रयोजकसन्निधानेऽपि प्रयोज्यस्य । तत् सनि- धानेऽपि खार्थसत्वे प्रकतेस्तदभावेऽप्रश्तेश्च । एतच्च "स्वतन्तः कना" इति सूचे भाष्ये। सधारोपितमनरोपितं च संज्ञा निमित्तम् । प्याचं स्थाल्या- दो। धन्यं पुरधे । यस्य च सतन्त्र विवक्षा तद्यापार एव च धातुना प्राधान्येनोच्यते शब्दशक्तिखभावात् । स्याली खतन्वेति भाष्ये यारोपित खतन्ववतीत्यर्थः । तवं विना वयापारे धातोः प्राधान्येन त्यसम्भवात् । प्रधानधात्वर्थच्यापाराश्रयत्वमेव न खतन्त्रत्वम्। स्वतन्त्रमदस्य तबारिभाष- संख्यामं कर्तव्यम् । पाचयत्योदन देवदत्तो यज्ञदत्तेनेति । कि पुनः कारण न गुणभायेनोभ्यते सासौ खतन्य इत्येतदपि तत्रैव भाष्यकृता प्रतिपादितम् । हेतुमतीति । भा। प्रपोज्यश्त्यर्थः । यथा कार्टरनिधो करणादीनांमास्ति प्रधामभूतधात्वर्थ एवेह क्रिया धातुत्वं तु भूतपूर्वभावनार्थत्वात् । एतेन धानतयैवेति 'सदाधिन एव ग्रहणं युक्तम् । यदि प्रधागभूत उच्यते एवं মুখাদ্যবান্ মালদায় অম্বান্ধিয়াৰীয়মালি জাকামি .

·महाभाध्यप्रदीपोइयोव। (ध.१। पा. पा.३) (खतन्त्र का।181) व्यपदिश्यतेति । (क) तदापि तस्यौपसंख्यानिककर्तृत्वेन कर्तुः प्रयोजकत्वात्तस्य हेतुत्वे णिजापत्तिः। एवं चोपसंख्यानमतिव्यापकमिति भावः । भाध्ये न चेदमकुर्वति तस्मिन् कारयतीत्येतद्भवति (भा) इत्यनन्तरं किं तु कुर्वत्येवेति शेषः । णात् । लोके उक्तार्थयोरेव तत्प्रवृत्तेरिति । ध्यत एव प्रयोज्यम्य स्वतन्म- त्वात् । कसंज्ञा न प्राप्नोतीति पूर्वपक्षे तस्यामि खेछाधीनप्रवृत्तिकवरूपं खातव्य साधितं कर्तुसंज्ञासूत्रे माय्ये इति दिक् । परिरप्याह- "प्रागन्यत. शक्तिलाभान्धगभावापादनादपि । तदधौनप्रवृत्तित्वात् प्रवत्तीना निवर्तनात् । व्यदृठत्वात् प्रतिनिधे प्रविवेके च दर्शनात् । पारादप्युपकारित्वे खातग्थ्य कर्तुच्यते ।" सिध्यति । व्यस्वतन्त्रत्वात् । न वा सातव्या इतरथा कुत्यपि कारपतीति खातन्ध्य तथा प्रयोगकसन्निधौ प्रयोज्यस्य पारतग्व्यात् खातम्याभादत कार्ट संज्ञाया थप्रसङ्गात् पाचयत्योदनं देवदत्तेनेति कर्ट तोया र मानि । सत्प्रयोजक इत्यत्र च तच्छन्देन परामशों नोपपद्यते । न वैति । भाग- कारका क्रियान्वयनियमोऽपि इंधा श्याग्यातः । देवदत्त पनि । म मन्ति का स्याल्यामोदन पश्तोति पद स्यात् र सरेर इत्यादादित्याशय प्राधान्येनाराणभायो लक्ष्यत इति दर्शयति । पर इति । तेन यस्य गुणभावो नास्ति स कुत्ता वारसा ·६५२ महाभाष्यप्रदौमोद्योतः। (खतन्त्रः कर्ता ।। ५81) (प.१ । पा. | प्या.३) स्वतन्त्रो ऽसाविति । (भा) असावुपसंख्यानलन्यकर्तृसंज्ञकः खतन्त्र इत्यर्थः । एवं चौपसंख्या- नातिप्रसङ्गवारणाय वार्तिकेऽपि स्वतन्त्रपदमनुवर्य तत्मामा- होणार्थकलमाश्रित्य कुर्वतः स्वतन्त्रलात्तचैव कर्तृ संज्ञा नाकुर्वत इति वाच्यमित्याह शक्यं तावदिति । (भा) एवं च सूच एव गौणमुख्यसाधारणस्वतन्त्रपदार्थमाश्रित्य वार्तिकं न कार्यमिति भावः तदाह उपसंख्यानवादीति ॥ (कै) करणादियापारात् पूर्वमेव करणादिसंपादकतया शक्तिमत्वेन कर- यादीनामात्माधौमत्वसंपादनेन च तेषां सदायत्तव्यापारवत्वेनातिपय- तामां तेषां निवर्त्तनेन च दुरादुपकारित्वेऽपि कर्तुः खातव्यमिति तदर्थः । वस्तुस्थित्यैषां धर्माणामभावेऽपि शब्देन यस्यैते प्रत्याय्यन्ते स का। घटो भवतीत्यादौ वौद्धघटस्य कर्तुत्वम् । यद्दा घटपदेगोमादान कारणं मदेव स्यात् न वा कर्तव्यम् । किं कारणम्। सातव्यात्वतन्नोऽसौ भवति । इतरथा जकसमिधानेऽपि प्रयोज्यस्य करणादिवाधावियोगारिमा स्वासरच्यस्थ फ्रिपा- सिद्धौ सद्भावादिषः । प्यकुर्वन्धपोति । भा! यदि प्रयोज्यस्य त्यातव्यं न पति । धमन्यनभ्यस्य शम्दार्धवादाश्रयो नकारार्थः। देवदत्तेन मयते। पागुणमायो ऽस्त्येव । पुनरक कारका गुणायिभाए। एकापायेऽपि किया न निते। उमत्र- प्रागन्यता शिलाभामभावापादनादपि। तस्पोनप्रतित्वात प्रहलानो निवसनाव। यदा ·६५९ महामाध्यप्रदीपोयोता। (२.५। पा. ४ | था.३) (बसन्यः कर्ता।१।। ५:1) तेन चेदमिति । (क) उदोषवारणायेत्याभय । अकुर्वनेतीत्यन्तमभ्युपगमे कर्म । एवं चेदिति । (क) प्रेरणोत्तरमप्यकरणं चेदित्यर्थः ।। स्वातन्व्यमस्येवेति । (क) अन्यथा स्वार्थाभावेऽपि कुर्यादित्यर्थः । एवं च सूत्रेणेव मिद्धे उपसंख्यान व्यर्थमिति भावः ॥ भाये जापकम् (भा) अनुमापकम् ॥ कार्यात्मना भवतीत्यर्थः । कार्यकारणयोरभेदस्य स्वीकारात् । यहा ब्रह्मण एवाविद्यावशादुपधरितनानात्वभावाभावरूपवत्तद्रूपगतजन्मनाशय्यवहारो- ऽप्यविचारितरमणीयः सिद्ध इति योद्धम् । पाचयति चैत्रेप मैन इत्यादौ प्रयोज्यस्य प्रयोजकव्यापाराधीनत्वेऽपि साधनान्तरविषये उक्त सातव्यात् कर्तृत्वमव्याहतम् । प्रेरणा पारतव्ये उल्लखाताव्यस्योपायत्वात् । धातु- याच्यक्रियाकृतवानन्यस्यैव विवक्षणात् कर्तपरतन्त्रकरणादेर्न खव्यापार- ह्यकुर्वत्यपि कारयोति स्यात्। वा। यो हि मन्यते नासौ वतन्त्र व्यकुर्वन्यपि स्यानिवासौ साधनान्तरविनियोगादिना क्रियां कुर्यात् तथा धाकुर्वत्यपि देवदत्तरूपो य घ्याययतदिशियो विमित्यनुकूनव्यापार इत्यर्थः । वैशिघ्यं धाधयतारूपं संसर्गमर्यादया भासते। यदृष्यत्वात्प्रतिनिधे. प्रविवेकेऽपि दर्शनात् । थारादप्युपकारित्वात् सातन्ना कर्तुरिष्यते । 120 ·८RB महाभाष्यप्रदीपोरद्योत । (सतन्त कर्ता । १।।। ५8 ।) (२.१ । या. । था. ) श्रयम् (भा) उपमण्यानवादी॥ प्रेषिते । (भा) पुरुषे ॥ क्रियाम् । (भा) क्रियाप्रयोज्यमनेम कारयतौति प्रयोगम् । श्रक्रियाम् (भा) तत्प्रयोज्यमनेन कारयतौति प्रयोगाभावं च दृष्ट्वा निश्चिनौति कुईन् खतन्त्रो ऽकुर्वनेतीत्यर्थः ॥ एतेन प्रेषिते क्रियादर्शनादेव मादाय कर्तत्वम् । किं ध करणादौना कधौनत्ववत् न प्रयोज्यस्य प्रयोज- काधीनत्वं प्रयोज्यस्य खार्थसिध्यर्थ प्ररत्ते । न हि करणादौना तादृशी परति । तदुतम- "निमित्तेभ्यः प्रवर्तन्ते सर्व एव वभूतये । अभिपायानुरोधोऽपि सार्थस्येव प्रसिद्धये" इति । निमितं मयादि । तनिमित्तामि स्वार्थसाधनपतिकै सेति खाम्या- भयानुवर्तनमात्रेण तु पयोज्यत्वमिति दिगियाहुः । केचित्त धात्वर्थ- व्यापाराश्रयत्वं साक्षात् परम्परया वा । तवा प्रसिद्धम् । द्वितीय पञ्चभि- सस्य कारयतीत्येतत्स्यात् । नाकुर्वतोति चैत्वतन्तः । था। अचेदमकुर्वति भयोज्य प्रयोजकः कारयतौति थपदिश्यत । शक्यं तावदिति । भा । उपसंस्थानवाप प्रयोजस्य स्वातव्यमस्तोत्यभ्यगच्छतौति प्रतिपाद्यते । इति । काठानि कता प्रवर्तितानि करणादितिं पतिलभन्तं की तु प्रागेव कर्तृस निधी च करणादौनि न्यग भवन्ति तदधोने ·८५३ महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (य.१ । पा. 1 था.१) (म्वतन्तः कर्ता।10।५।) तस्य पारताव्यनिर्णय इति म एव कथं स्वातव्ये हेतरित्यकुर्वत्र स्वतन्त्र इत्यस्य प्रश्तेऽनुपयोगशेति परास्तम् । एवमुपसंख्यानारम्भे- ऽतिप्रमङ्गवारणाय स्वतन्त्रपदमबन्धाद्यभिधायैवं मति मुख्यखातव्य- ग्रहणेऽपि प्रयोज्यस्य तदस्तीत्या यदि चेति (भा) भाव्ये ॥ अस्येच्छायामसत्यामिति भेष तदाह स्वार्थादर्शनादिति । (क) एवं च यद्ययं स्वतन्त्रः स्यात्सर्वथा कुर्यादेव कदा चित्र करो- यपि तस्मात्स्वतन्त्र इति भावः । एवं च खेच्छाधीनप्रतिनित्ति- लै. कर्वतीति। सघ हि स्वाश्रयप्रयोगकापसम्बन्धेन क र्धात्वर्थव्यापारा. घयत्वम् । धन्यथा प्रयोन्यथ्यापारस्य धात्वर्थत्वे तदाश्रयाण बडवाद पहु- वचनापत्तिः प्रयोगकण्यापारस्यापि धातुवाध्यत्वे तु विनापतिः । अन्त- र्भावितण्या इति प्रवादस्याप्ययमेवार्थ इति थाहुम्तन । यन्तावितण्यर्थ- वेग सकर्मकत्वोच्छेदापत्तः । इय्यते चान्तर्भावित एयर्थत्वेन सकर्मकाणामपि दिकर्मकया। तस्माद धातूनामनेकार्थत्वाइण्यर्थीन्तर्भावेनापि धातोतिः । परन्तु यत्र णिचोभावेऽपि तदर्थद्योतकमस्ति तत्रैव । यथा प्रकृते पक्षभि- सस्मिन्कारयतीत्येतद्भवति स्वतन्तोऽसौ भवति । शक्यं तावदनेनोपसंस्थान प्रयोगस्य सातव्येण खव्यापार प्राय प्रवर्तनाद किलोपसंस्थानमारभ्यते । तेग केदमवश्याभ्युपगन्तव्यं यः करोति स सतन्त्र न त्वकुर्वन्नित्येवं चेत् व तेषां प्रवृत्तिनिहतो । प्रधानकर्तुश्च प्रतिनिधिर्म दृरः करणादीनां सुदृधः। बोधपधारे नोवारिष्यते । प्रविको भावः । करणाघमारे. प्यास्त शेते इत्यादौ केवलः कत्ती दृश्यते न तु कारभाव कारणादौनि दृश्य- .

·। ६५६ महाभाश्यप्रदौमोदद्योतः ।। ( खतन्त्रः कर्ता । ११ 81५1) (च.१. पा. | व्या.२) कलं खातव्यमित्युकं तस्यैव च प्रागुनं सकलकारकप्रयोकृत्वं तच्चारोपितमनारोपितं च संज्ञोपयोगि। तवारोपितं स्याल्यादा- वन्यं पुरुषे । यस्य च स्वातन्त्र्यविवक्षा नव्यापार एव च धातना प्राधान्येनोयते शब्दशक्तिस्वभावात् । तदुनं "कारके” इति सूचे भाष्ये। संभवमकियां धारणक्रियां च कुर्वती स्थालौ पचतीति यदोच्यते तदा तत्र व्यापारे पचिर्वर्तते स्थालौस्ये च यत्ने कथ्य- माने स्यालौ स्वतन्त्रेति । पारोपितस्वातन्त्र्यवतीति तदर्थः । कर्तु- ईलैरिति । कचित्त एकान्ते तुप्पोमासोगत्वादिकं तद् द्योतकम् । यदि तु द्वितीयकर्मरहितोऽपि तत्र प्रयोग इएम्तदा प्रयोजकयापारस्यैव धात्वर्थत्व- माश्रित्यसमाधेयः। कर्तत्वं च विवक्षा निबन्धनम् । तेन स्याल्यादिव्यामा- रम्य धात्वर्थत्वे स्थालो पचतोत्याद्यपि । तदुक्तं "कारके" इति सूचे भाष्ये स्थालौस्ये यत्ने कथ्यमाने स्यालो खतन्त्र ति । यनो व्यापारः । एवमेकस्यैवो. पाधिमेदेन का स्वकर्मत्वकरणत्वानि भवन्ति “यथा यात्मानमात्मनारजसि" इति । सदुक इरिणा- कुर्वता वक्तं कुर्वग्सतम्यो ऽकुर्वग्नेति । साधोयो शामकम् । प्रेषिते च प्रयोगकसमिधानेऽपि सार्थदर्शनात् प्रयोन्यः करोति नान्यथेति तम्य सातव्यमस्येव तथा घोकं भाष्यकृता। , हिकरित् परोऽनुग्रहोतण इति प्रवर्तते सई इमे सभूत्यय यतन्त इति । प्रेषित चेति । भा। कतुरधि- - भो। पारादप्युप कारिवादिति। यद्यप्यसो सटस्य मसिद्धावपकरोतिन तुकरसादिवरमुविम्य तचापौत्य । एतच पायेग तम्घष सम्भवति मातिने रणे यातीयादौ । नैष दोय ! उक्षणे करियं पर मापामाधभावर सचागुखभायो तमेमु पेतरेवपि राम्भाति य ·. महामाथ्यप्रदीपोद्योतः। (ध १.पा. 81 च्या ३) (खतम्य कर्ता।१।।101) रधिकरणलेनेत्यादि चिन्यम् । नाच वाक्ये प्रेपितो दर्शनक्रिया- मध्यवस्थति फ्रियायां वा कतां ऽयमित्यम्य कर्नुरुपादानात मिया- मित्येतत्कर्मनिरूपितं त्वम्याधिकरणत्वं स्याम्यां तण्डुसमित्यादिवत् । भन्यथा देवदन्ते पचतीत्यम्याण्यापत्ति'। कर्तृकर्मदाराफ्रियाश्रय- स्येवाधिकरणलाच । न च क्रियामित्येतविज्ञपितकर्तत्वं तम्य सचभूतार्थप्रतिपादकलात् ॥ "एकस्य युद्धवस्याभि देग परिकन्पने । कर्मत्वं करवत्वं च कतृत्वं पोपजायते” इति । योऽपि "गरणौ” (१।३।६७) इतिसूत्रे भाय्ये शरीरामान्त- रात्मा इत्यादि मेद उक्त । सोऽपि प्यावहारिको बौद्ध रवेति बुझवस्या- मिरित्युतम् । द्धि कल्पितावस्याभिरित्यर्धकम् । किलाय किया पाकिया यद दृष्टा ऽध्यवम्यति कुर्वग्खलन्तो कुन्नेति । यदि पप्रेधितोऽसौ म करोति खतन्योऽसौ भवतीति । करणत्वेन विविक्षितत्वात्सप्तमी । क्रियामिति । भा। सार्धदर्शनादिच्छायां सत्या किया तदर्शने खझियाम् । यदि घेति । भा। सार्थदर्शनादिया- मसत्यामित्यर्थ । घायमगुणभाको २ प्रतिनियतविधयो यम्यैव तु विवक्ष्यते तम्यवन्याह 'सातव्य ण विवक्ष्यत इति । वियत इत्यम्योदाहरणं स्यानो पचतीति । धन्ये तु याचक्षते । थगुणभावेनाभिधीयमानयापारो सुगभूतो रसभूः तधातूमात्तथापारः कर्तेत्यर्थः । कस्य च व्यापारो धातुना गम्भावनोपा- दीपले यस्य विवसते तस्येति सबंध सिहमिति :

·पून महाभाष्यप्रदौमोद्योतः । (तत्प्रयोगको हेतुश्च । १ ।। ५५।) (अ.१ । पा. ४ । या.३) तत्प्रयोजको हेतुश्च । १।४।५५ । शेषषष्ट्या समासः प्रवर्तनात् स्वातन्त्र्यमित्यस्यास्त नामेति भेषः॥ समाश्रितो (भा) विवक्षितः ॥ ननु न वा मामान्येत्यादे"ईतमति "त्यत्र वक्ष्य- माणतया ऽपरसझमित्यमङ्गतमत शाह तत्प्रयोजको हेतुश्च ।। 8 । ५५ ॥ प्रेषे ऽखतन्त्रप्रयोजकत्वाडेतुसंज्ञा- प्रसिद्धिः। वा । प्रेये ऽसतन्त्र प्रयोगकवाडेतुसंज्ञाया प्यासिद्धि प्राप्नोति । स्वतन्त्र प्रयोजको हेतुसंशो भवतीत्युच्यते न धासौ स्वतन्त्र प्रयोजयति । तत्प्रयोगको हेतुश्च । १ ।। ५५ । प्रेष इति । भा। न तु पूर्वसूध एव प्रयोज्यस्य सातव्य मुपपादितं तत्किमर्थ घोचते । एवं मन्यते । "प्रेधावूध प्रयोज्यस्य स्वव्यापार प्रवर्तनात् । स्वातन्त्र्यं प्रेषकाले तु खव्यापारा- प्रवर्तनात् । प्रकृतौ प्रेयवैयर्थ्यात्वतन्त्र्यं भास्ति तस्य च । प्रयोगको म हेतुः स्यात् ततथाच न यिग भवेत् । प्रैषग्रहणमध्येषणनित्यर्थमिति केचित् ! तत्प्रयोगको हेतुस । ११ । ५५ ॥ तस्य कर्तुः प्रयोगको हेतुसंधः सत्रयोसको हेतुश्च १।। ५५ । 'तदित्यनेन कती सम्बध्यत इति'। कसंधाविधियः खतन्त्र इत्यर्थः । मनु घ प्रयोगकनिधौ प्रयोज्यस्य पारलता कसनिधाविव करणादीनान्तस्कथं सतन्त्रः पराश्यते कचन्तरां प कर्मसंज्ञाविशिएः कथन्तमा च पाच यत्योदनं देवदत्तो यवदनात प्रयोन्ये हतोया भवति पूर्वमेव ए खतन्तस्य का सतः प्रतिरपि हिमपी । मायं विरंसोदिति प्रा ति घेद भवत्वेवं प्ररतपय ने पत्र बजाबारेण प्रयायते तत्र कथम् । उपते । चप्र- ·દદ महाभाथ्यप्रदीपोद्योतः। (२.१.पा. बा.३) (तत्प्रयोगको हेतुश्च । १। 8 1 ५५।) वक्ष्यमाणस्यायौति । (क) अयं हि न वा सामान्यति वार्किकार्थः ॥ कं घातयतीत्याहौ हेतुमति चेत्येव मिद्धत्वादुपसंख्यानं न कार्यम् । कथं मामान्य- छतत्वमत शाह खतन्तत्वात्मिहम् । स्वतन्त्रत्वात्सिद्धमेतत् । स्वतन्तमसो प्रयोजयति। सतन्त्र- त्यासिमिति चेत्वतन्त्रपरतन्त्रत्वं विप्रतिषिद्धम् । भा। यदि घ वतन्तौ न प्रयोज्यः। अथ प्रयोज्यो न खतन्त्रः प्रयोज्य खतनाक्षेति विप्रतिषिद्धम् । ध्यध्येषणे किलव्यापार्यमाणस्य गुर्वादः स्वध्यामारे सातव्यमस्तीति । तत्व- युक्तम् । न्यायस्य तुल्यत्वात् । तस्मादन प्रेषयहणेन नियोगमात्रमुच्यते न तु निकायविषय एव नियोगः। स्वतन्तत्वादिति । भा। दृएसामर्थो वा सम्भावितमर्यो वा क्रियायां खातव्य गण समाश्रित रख नियुज्यत इत्यर्थः । खतमयरतन्वत्वमिति। भा। प्रयोजकसन्निधौ मारतव्य य खातव्यस्य स्थाश्चात्कार्ट संज्ञः। संज्ञासमावेशार्थश्चकारः। कुर्वन्तं प्रेरयति कारयति हरि हेतुत्वात्तद्यापारे हेतुमतिचेति णिच । कटवाकर्तरि लकारः । त्तप्रवर्तमेऽपि यावत्स्वार्थादर्शनात् प्रयोन्य न प्रवर्तते तावत्प्रयोगका पाचयतीति न व्यपदिश्यते' प्रयोन्यप्ररत्त्युत्तरकालमेव तु व्यपदिश्यते सदानीमपि च मृत्याल्डा प्रयुक्तिर्विद्यत इति अनुवर्तमाना हि प्रक्तिः प्रयोज्यस्यापननिष्पत्ते प्रवृत्तौ हेतुर्ग मध्ये विछिन्ना | लोहादिवाध्यस्तु प्रेष प्रयोज्यस्यापरतावपि भवति । उक्तं च- ध्यमात्रस्य तु प्रेघे एच्छादेलोविधीयते । प्रयत्तस्य यदा प्रैषस्तदा स विषयो णिचः । इति । तदेवं बिज्वाच्या प्रयुक्ति प्रदत्तप्रवर्तनारूपेण प्रवीयतहसि प्रकृत्यर्थ कर्तुः सतः प्रयोजक इयविरुदम् । इममेव धार्थ दर्शयितुं

·.
महाभाष्यप्रदीपोद्योता।
(तषयोजको हेतुश्च । १।। ५५ ।) (घ.१ । पा. ४ या. ३)
हेतुत इति । (क)
मुख्या तुतः पौराणिकादिरविशिष्ट इत्यर्थः। स्वतन्त्रप्रयो-
जकस्य हेतुत्वादयमप्रयोजको हेतुरिति दित्यर्थः ॥
इति श्रीशिवभट्टसुतसतीगर्भजनागोजीभट्टकते
महाभाष्यप्रदीपोद्योते प्रथमस्य चतुर्थे
तृतीयमाह्निकम् ॥
.
उलं वा । किमुक्तम् । एवं तादुतम्। न वा सातव्यादितरो धाकुर्वत्यपि
.कारयवीयतस्यादिति । थपरमुक्तम् । न वा सामान्यशतवा तुमतो छवि-
प्रियम् । स्वतन्त्र प्रयोगकवादप्रयोगश इति चेन्मुहसंध्येग तुल्यमिति ।
तिरस्कृसत्याद्योगपद्यानुमत्तिरिति भावः। उक्तं येति । वक्ष्यमाणस्यापि
बुद्या विषयो छतत्वातत्वसमारोपादुक्तं वक्ष्यमायं भाभेदेनोस पति
निर्दियम्। न वा सामान्यतत्वादिति। भा। "तुमति पत्र
वार्तिककार तदुखम् । मुक्तसंप्रयेनेति । भा। चप्रपाको यः सयं करोति
तेग तुल्यायोग्योपोन्धर्ष ।
तहम्दोपादाम, अन्यथा कस्य प्रयोजन इत्यपेक्षायां प्रकृतत्वादेव
तमाम्य प्रयोजक इति नामादन तत् ग्यात् । 'तम्य प्रयोग मन्त.
बपोज सि ममुकाया कर्तरि' 'कसरि' ति प्रतिपात
कधमत्र समाय बर चार । निपातनाममाम तिपत्र विधा.
यमति ममामप्रकार एक विधारपियाम मंडागमादेशाधकार
Tafe fe afमम् एवमंदाधिकारान् समंधा , म्यात् ।
'मा पनि gicा या पति RETREE मे दिया.
समानुपातिदिमाशमामा प्रयोग यति।

·8 0 2 Sredala 0 19 0 2 2-10 12 -0--816-o'r sio ******** Rs 0 Padmavati Fre 1-4 @ 21 14 Parų sta Prva (lext) Faad 16/0! ench 10 Prakrita P galam Fasc 1 7/6/ each 14 Prit) un Ras (1 Axt) Part 11 page 1 5 @ 181 csot 12 1 tto (ingl sl) Tart Free 1 Prakrta Laksanam iert Fase 1 8 Paraçara Smrti lext) vol i l'asc 1 8, Vol 11, FR89 1 6; Sol Mi Fase 16 @o) each 7 0 (English 12 Paracora Institutes of Prabar di neintan ant(E ! ) TRC 1 3 /19/ cao 2 * Buma Veda Sar1 ta (Text)"Vole 1, Fac 6 10 II, 1 0 IT IC V18 @ for each Fasc 12 Banki ya S tra Vrtti (Text) rase 4/61 ench 1 sto (rngl s1 ) Fasc 13/12each 2 Kr sa Eaumadı Fage 17 12 Suçr ta Sanita (Eng) Tarc i @liº! Ta ttereva San Lata 1ext) Fase 14 45 (cach Fenetre Vart kit (Esglish) Fasci Brah mana (Text) Faec 1 19 @ /Joach Tattva O nama 1 (Text) Vol 1 Fasc 19 Yol II Fasc Vol III Frec 1 2 Vol IV Taso i Val v Faso 1-5 Part 1 Vol II Tasc1-12 161 each Tattvarthiad igama Satrom Fare ? Tr kand Blat dat am (lext) Tuc 18 @18/ Tul Kata (Texti l'ase 1 6 10 each Upam ta tava prapa, katha (lext) Fanc 16/6/ ench Utreagadas o (lext ord Fogl shrasc 1 6@12/ Varahit Prana Text Tane 1-14/6/ each Varo Krra-haumul Inec 1 6 @16! Yavn Porn Text Vol I Faac26; Vol II Fasc 17 @ 181 ench Vidhano Pargata Fase 1-3 Vienu Bintul ext) Fasc 1 2 @ 16 each Vivadaruunahara Text) Fase 1 1 @ 10 each Vphanurasa va Prunk (Text l'asc 16/6/ That Svavamt h Parena Fac 1 6 Biletant Series Pag Sun 11 8 Faac 1 41/ each Sber Pbvin Tol i l'asc 1-5 Vol II FAAC 1 3, Vol III Faso 1-5 1/ e en 13 0 Rtog bryod dpag kkbrı Bia (Tıb & Sans) Vol I, Fabc 1 6, Vol II Fase 16 & each 10 0 drabuc arP'ersan Sertes Alamg ramals with Index Text Fasc 1 13 @ /6/ each Al Muqaddabi (English) Vol I Fase 1 3 112 ni Albar Text Faso 1 921/ each Dtto (Eng sh? Vol I fasc 17 Vol II Faro 18 Vol III Tanc 1 3 6 1/10 each Akbarnamah #th Inder (Text) l'asc. 1-37 @ 1erch Ditto Engis! Tasc 18@1 ereh Arab c Bibl agraply by Dr A Sprenger Badet at namah with Index (Text) l'asc 1-19 @ 18/ each Catalogne of Aral 10 Books and Mannser pts Catalogue of the Pers au Dooks and Manuscr pte in the Library of the 48 at c Soc ety of Beuya! Fasc 1 3@1/ each 3 D ct Obars of Arab c Tecluical Terms &od Appendır Faso 1 91 @ 1/ each Fartuin Rash & Text Fasc 1 14 & 1/ ench 21 Fahr ut ius or juay a list of Shy ah Books (Text) Faac 1-1 (12/ 14 O Entu orl glam of Wood (Text Fisc 12 Beach Dito of Azad (Text) kase 1 10 6/ each Intl Asmuo Ji ort of the Pers an laenawi (Text] Fanc 1 Intors of tbe Calpbe (En ish Fagc 1 619 each 12 John Dau an 1 Jabaty (Text Fase 1 316each 8 leob h w th Supplement (Text 51 Faec fie each 2 AA I ul Umara yol 1 fase 1 0 Yol II Fase 1 9 Yol (II I 10 38 Index to Vol 1 Fasc1011, Index to lol III, Faac 11 12 Inder to Folli Faac 10 19 Gesch Biaghszi vf Waga Text) Fusc 10 each 13 • The other Faue coli of those works are out of stock scd complete cop es cadAOE A tappired 4 C 2 92 24 4 0 2 0 & encL 8 A 2 1 ·5 12 0 1 Be santakl abat Tawarkb Toxt) Fase ! 16 @ 16 each Montski ahat tay rikh (Fuglsuli) Tol I Faso 1-7. Fot 11, FAAC 16 and 3 Indexes, Vol Ini Fasc I 1. erok aluntaklaba I LORD (1ext) rare 1-1J 0 ench Madu Alamg ri (Text l'ase 1 6/0/ cach Suk laku II (Lr, flexk Taec 1 Niz mi a Kimadnainak Iekar darı (Text) Tasc 1 2 @/12/eroh Kigazit & Salacia, ('lert! Tnec 1-5 of each Ditto Dtto (English) Fasc, 1-3 Tahng to Naziri, (lent) IRSC 1-5/6/ each Ditto Dnglish) Fase 1-11/12/ each Duto Index Tarikh 1 Firuz Shahi of lig na din Raint (Text) Faan 1-7 @ 19/eaoli Tir ktFiti zahalt of stama Siri Aif,(lexti Page 1 60 each Ten Ancient Arabic Poema Fase 1 2 1/8/ each T18 Lumin ('lext) tasc l-i@ 6! each Zafarnunah, Vol 1, Fasc 1-9 Vol II Fanc 1-8 @ 10/ each Tazak 1 Jahangiri, (Eng) Fase I 1 10 80 8 4 ASIATIC SOCIETY S PUBLICATIONS ASIATIC RESEARCHER Vols XIX and XX @ 10 each 2 PROCEKPINOS of t) e As atic Society from 1865 to 1869 (100l) @ /6/pem No ; and from 1870 to date @ 81 per No JOOKNAL OF 1) Asiatic Society for 1913 (12), 184+ (12) 1945 (12) 1846 (5) 1847 (12) 1848 (12), 1866 17)/1867 18) 1889 (6), 1869 (8), 1870 18), 1871 171, 3872 (8), 1573 (8) 1874 18) 1875 (7) 1876 17) 1877 18) 1878 8) 1879 (7) 1880 (8), 1881 $7) 1882 (6) 1683 15) 1881 (6), 188. 16 1886 (8), 1887 (7) 1868 (7) 1889 (10) 1690 (11), 18JI (7), 1812 (8) 1893 (11), 1894 (8) 1893 (7) 1896 (8) 1897 (e) 1693 (8), 1893 (8), 1000 (7) & 1901 (7), 1902 (9), @ 1/8 per No to Members and @ 21 rer No to Non Members NB --The fgures enclosed in brackets give the number of Nos in each Volume 4 Centenary Review of the Researches of the Society from 1781-1883 3 A aketol of the lurki langonge 18 spoken in Eastern lockastan, by RB Shaw (Extra No 3 4 & 1878) I heobald Catalogue of Reptiles in the Musoum of tho Abato Society (1 xtra MO, JASB 1868) 2 Catalogue of Mammals and Birds of Barmah by E Blytt (Extra No JAS B., 1875) 4 Introduction to the Daithili Language of North dibar by GA Grierson, Part II, Chrostomat hy and Vocabulary (Extra No JASB 1883) Anis nl Magl arrain 3 6 Catalogue of Tonsil Vertebrata 3 yah Commentary on the lidayah, Fola TI and iv, 10/ cob Jawamini ilm ir riyan 168 pages with 17 platex Ato Part I 10. hl iz natul ilm 11 Blahabharata Vols III and I1, 20/ each 30 12 Bloore and lewicoon's Descriptions of New Indian Lepidopters Porta I II with $ colo ired Plates 4to do each 18 33 Sharaya ool Islam 14. Tilotan D ctionary, by Csona de Körös 10 Ditto Gramma: haçu racrit das sta Parlo I and II 1/8/ 3 Arlegurartito cntalegre of paintings 'statges, &o, la the rooms of the Anale Society of Bergelby 1l. Walson 19 Harno r os taps ilustratag tid Ancient Geography of Kaimir by BIA Stein, D, JI tro lo lol 1809 6 5 32 8 10 17 + 1 . . Notices of Banskrit manuscripts Farc 1-29 1/ cach Thepalent Buddhist Sanskrit iiterature by Dr I L Altra All Cbeques Money Orders &e, must be made payable to the freesus de stie Brints, ouls 2-11-03 Books are supplied by Y.-PP

·BIBLIOTHECA INDICA: .
COLLECTION OF
NTAL WORKS
Prienta
PUDI ILD BY TIL
ASIATIC SOCICLY OI BENGAL
NEW SERIŁs, No. 1075
महाभाष्यप्रदौपोद्योतः।
MAHABHASYAPRADIPODDYOTA
NAGEÇA BHATTA
EDITED BY
PANDIT BAHOYALLABIA QASTRI
VOL II FASCICULUS XI
CALOVITA
PRINTED AT THE BAPTIST M113910Y PRESS
AND GODLISTED BY THE
AUTATIC HOCIETT 57 Far start
1904

·महाभाष्यप्रदौपोद्योतः।
पाणिनिकात्यायनपतञ्चलिभ्यो गुरुभ्यो नमः ॥
कृते ऽय पतञ्जलिना गुरुण तोर्पदर्शिना ।
सर्वषां न्यायबीजानां महाभाथ्य निबन्धने ।
अलथ्यगाधे गाम्भीर्यादुत्तान इव सोष्टवात् ॥
प्राग्रौश्वरान्निपाताः।१।४।५६ ॥
"अधिरौश्वर" इति सूचस्ये “ईश्वरे" इति पदे प्रकृतिभागस्य
पूर्वान्तरेफेण महानुकरणं
रोश्वरादिति ॥ (पा)
प्रायोश्वराग्निमाताः । १ 1 8 1 ५६ । किमर्थ रेफाधिक ईश्वरशब्दो
रयते । रोश्वरादौश्वरान्मा भूत् । रौश्वरादित्युयते वोश्वरान्मा
प्राग्रौशरान्निपाताः।। 8 1 ५६ । किमर्थमिति । भा। प्रायोश्वरा-
दित्येव कियता प्रत्यासत्याधिरोश्वर इतोश्वरशब्दो ग्रहीष्यत इति प्रश्नः ।
प्रामीश्वरानिपाताः। 118 ५६ : "अधिरोश्वर"इयतः प्राक् प्राड्-
निपाता इत्याधिक्रियते । तन्वाद्याश्रयणात् । तेन पूर्व निपातसंज्ञाः सन्तः
प्रायौवरानिपाताः। १18। ५६ । प्राधि काले देशे वा प्राक् ।
'यधिरोश्वर इति वक्ष्यतीति'। ईश्वरपकृतिभागस्य पूर्वपदान्तेन रेपेण
191

·९६२ महामाध्यप्रदीपोद्योत. (प्रायोश्वरान्निपाता ।। 3 । ५६ ।) ( व्य । पा. ४ । या ।) नन्वन्यस्थापौश्वरशब्दम्यावधित्व स्यादत प्राह प्रत्यासत्त्येति ॥ (क) ननु प्रथमोपस्थितत्वादस्यैव ग्रहणं स्यादत श्राह व्याप्तौति ॥ (कै) वीश्वारादिति । (भा) तत्रापीश्वरशब्दोऽस्तौति भाव. ॥ वौश्वर शब्दस्य क्वाप्यश्रवणादाह यदेति ॥ (के) भूदिति । शकिणमुल्कमुलावीश्वरेतोसुकसुनाविति । तदस्ति प्रयोजनम् ध्याचार्यप्रति पयति ध्यनन्तरो य ईश्वरशब्दस्तस्य ग्रहणमिति । यदय वीश्वरादिति । भा। यातिन्यायाहीश्वरायाक् स्यात् । यदा संहितया सूत्रपाठस्तदा वकारसहित ईश्वरशब्दोऽस्तोत्येतदभिप्रेत्यैवमुक्तम् । यदय- मिति । भा।सेकसेन् प्रतीना णमुल्कमुलोच नियातत्वादेवाव्ययसज्ञाया सिहाया "कृन्भेजन्त" इत्यत्ययसज्ञाविधानाजज्ञापकाद्यामिर्वाध्यत इत्यर्थ । पद्याद्न्यादिसज्ञा इत्यर्थात्मज्ञासमावेश सिध्यति। अन्यथा गत्युपसर्ग- चवा सहानुकरण इयव्यम् । व्यनुकार्येणार्थनार्थवत्त्वात् विभत्युत्पत्ति, इत्यत्र नियातत्वे सति 'सरादिनिपातमयय' मित्यव्ययसन्ना भवति 'निपाता यायुदात्ता' इति तु खरो न भवति उदाहतानामनुदातामा गणे पाठात्, धन्येषा तु तदपि भवति, ननु यथा 'प्रत्यय' इत्यादिरधिकारो विनाप्यवधिनिर्देशनाभिमाविषये प्रवर्तते तथायमपि प्रतिष्यते निपाता इण्येवास्तु नार्थोऽवधिनिर्देशेनेत्यत थाइ । 'प्रावधानमिति' । प्रावधग- दारणावधिनिर्देशम्य प्रयोजनमुहम् । थपमर्थ । यसत्यवधिनिर्देश निमाता ·महाभाथ्यप्रदीपोद्योतः। ८(३ (य. १ । पा. । था. 8) (प्रायोश्वराग्निपाताः । १।। ५(1) ननु नियमापेक्षया जापकलं युफमत पाह तुल्येति । (कै) न्यायवाधकम्पने बडपु माम्बवाधः कल्यः। नियमे तु मजा- तौयविषय एवेति लाघवनियमे इति भावः । समासे रतज्ज्ञापकमिति (भा) भाग्ये ज्ञापक शब्दो नियमपर इति बोध्यम् ॥ ननु लोकन्यायम्य भाने कथमाश्रयणामत आह शास्त्रे चेति । (क) 1 "जन्मेजन्त" इति कृतो मान्तस्यैजन्तम्याश्ययसंज्ञां शास्ति । रुन्मेजन्तः परोऽपि सः। स । परोऽप्येतस्मात्कम्मेजन्तथास्ति तदर्थमेतत्स्यात् । परोऽमीति । भा। "कृत्यार्थे सवैकेनि"त्यादिरेजन्तः खमुषादिश्च मान्तो- ऽस्ति तदर्थमेतत्स्यादित्य ज्ञापकं व्याप्तेर्वाधस्य । यत्तहीति । भा। व्याप्तावा- श्रीयमाणायां निपातत्वादव्ययोमावस्याय्ययसंज्ञासिव किं सविधानेनेति ज्ञापक सं पद्यते । समासे स्विति । भा। तुल्यजातीयव्याहत्तये नियमार्थ- सन्त्रादौ निपातसंज्ञायाश्च पर्याय. स्यात् । कर्मप्रवचनीयसंज्ञानां इत्यस्य प्रतियोगमनुवृत्तौ सत्यामप्येकसंझाधिकारात् पर्यायः स्यात् न तु समावेशः, सति तु तस्मिन् ईश्वरात् प्राग्यावन्तः संज्ञिनः सांस्तानकध्य- मिज्ञापेक्ष्य सकृत्संज्ञा विधीयते प्रतिसूत्रमधिकारात्वपरातिस्तस्याय समावेशः प्रयोजनमिति। यथ वा प्राग्वचनं किमयं यावता पञ्चदेव प्रागिति दिकशब्दोऽध्याहरिष्यते, परागिन्यस्य त्वध्याहारो न भविष्यति, 'चादयो ऽसत्वे' 'प्रादय' इत्यनयोविधेयासम्भवेनानर्धक्यमसवाद, चत ·८६ महामाध्यप्रदीपोद्योतः (प्रायोयराभिपाता118111) (य. १ मा.पा. प्रथमातिकमे इति । (क) मकक्षकपिञ्चलालम्भामम्भवात्केषु चिदालन्धयेषु चयो वा स्य चतुरादय इति मन्देहे इति भावः ॥ याग्निन्यायाश्रये बाधकमाइ निषेधावतारादिति । (क) "बहुपु न हिंस्यादिति" निषेधकल्पनाभिया प्रथमातिप्रम- न्यायस्यैव तवाङ्गीकार इति भावः ॥ “पर्यमिकतानारानुत्सृजनी"- त्युक्तहिमाप्रमान्यभावादाद्यैव युक्तिरिति योध्यम् ॥ ननु "न लोके" (९।३।६८) तिसूचे लोकादिपहणमिह व्याठिन्याययाधकं स्थादत थाह स्थादव्ययीभाव एव समासो ऽयपसंज्ञो भवति नान्ध इति । एवं ता लोकत रतत्सिदम् । तद्यथा । लोके । श्रा वनान्तादा उदकान्तार प्रियं पान्धमनुवजेदिति । य एव प्रथमो बनान्त उदकान्तर न धतुरादय । शास्त्रे च लोकव्यवहारोडोक्रियते इति भावः । लौकिक मिति । भा। लौकिकं प्रत्यासत्तिलक्षणं न्याय लोक रव परित्यति स्नेहादिवशा हितीयमप्यदुकान्तं प्राप्य निवर्तते। कपिञ्जलानित्यत्र : प्रथमातिकमे कारयाभावान "हिंस्यात्सर्वा भूतानौति" चतुर्थादिः क्षेपादिकं तेन । म च परशब्दाक्षेपप्रसङ्ग । चादयोऽसत्वे तेन निमित्वमेव निपातशा गयादिसंज्ञानामिति समावेशसिद्धिरिति रोश्वरादिति सह रेफेणानुकरणे प्रयोजनमा । 'शैश्वरादोश्वरा माभूदिति रोवरादित्युच्यते बधिरौश्वर व्ययमौश्वरशब्दोऽवधिर्यथा स्थात् 'शकि यमुल्कमुतो' 'ईश्वर नोसन्कसना' वित्ययं मा भूद इत्येव ·महाभाथ्यप्रदीपोद्योतः । (थ.९६ पा. पा.) (प्रायोखरामिपाताः ।।५६) न लोकेति।) एवं पात्र रेफोचारणमेव जापकमत्र गाम्ने प्रथमानिकम- न्यायानाश्रयणस्येति बोध्यम् । अत एव "निजां बयाणामि" त्यादौ (०।४।०५) त्रयाणां ग्रहणं चरितार्थम् ॥ ननु प्राक्यहणाभावे परशब्दोऽप्यध्याहियेतेत्यत श्राइ प्राग्ग्रहणेति ॥ (2) नम्वियमपि निरवकायत पाह चादिधिति । (के) ततोऽनुजति । लौकिकं चातिवर्तते ॥ द्वितीयं रतीयं च बनान्त- मुदकान्तं धानुब्रान्ति तस्मातेफाधिक ईश्वरशब्दो ग्रहीतयः। थप निषेधावतारालय एवालभ्यन्ते । इह तु विरोधकाभावाद्यामिन्यायाश्रयः स्यात्। “न लोकाव्यये"यव्ययत्वाल्लोकादीनां सिद्धे पठौनियेधे पुनस्तेषा- मुपादानमव्ययसंज्ञाया एवाभावं ज्ञापयेत् । निपातसंज्ञा तु स्यादेव । ततधिकोवर्धमित्यादौ "निपात एकानिति" प्रयासंश म्यात् । इत्येतयोविधेययोभिनानन्चयापत्तेः। रेपविशिएग्रहणं किम् । इंवरे मर्थमित्यर्थः। यदा संहितया सूपाणि पश्यन्ते तदा रोवरपन्दोऽन्तो- त्यभिप्रेत्य रोश्वरादित्युक्त, ज्ञापकात् सिद्ध, यदयं 'छन्मेजन्त' इति तो मान्तस्यैनन्तम्य वाऽययसंज्ञा शास्ति ताजापयति धनन्तर ईरशब्दो- ऽवधिन व्यवहित इति, अन्यथा सेसेन्प्रझतीनां णमुल्कमुलोध निपात- वादेवाययसंज्ञायाः सिइस्लादनक तस्यात् । नैतदन्ति शामक, 'हम्मे- जन्तः परोऽपि सः,रवरे तोसम्कमुनावित्यक्षात्परोऽपि जन्मान्त रन्त-

·८६०
महामाप्यपदोपोद्योतः।
(प्रायोयरातिपाताः । १।।१८I) (व्य.. । पा. बा..)
सादिपु मायकामा फ्रियायोगे प्रादिपु भावकामेत्यादि-
मेजावयः ।।
बाध्यतेति। (३)
मत्तदिपमंगाविषये या पनुपस्थितिरेव म्यादिति भावः ।
भाष्य
अध कियमाणे पोति । (भा)
प्रापीयरादिपुलावपि विशेषमाऽविषय एषोपम्मितिः म्यादि-
प: ममापने
क्रियमागो होति । (मा)

·महाभाध्यप्रदीपोद्द्योतः।
(य. १ .पा. । व्या. 8) (प्राग्रोवरानिपाता ।११।५८1)
अवधिनिर्देशमामर्थ्यात्मति सूचमुपस्थितौ तसामर्थ्यात् गमावेश
इति भावः ॥ नन्वेवमपि पर्यायः स्यादत श्राह
रीश्वरादीति ॥ (भा)
असंबद्धत्वेति । (क)
विधेयानिर्देशादिति भावः ॥
निपाताः सन्त इति । (के)
प्राक्यहणमामर्थ्यादेतदर्थलाभस्तेन गत्यादिमंजानां निमित्तमेव
निपातमजेति समावेशसिद्धिरिति भावः ।।
गत्युपसर्गकर्मप्रवचनीयसंज्ञा. मिपातसा बाधेरन् । ता मा बाधियतेति
प्रावचनं नियते। यथ क्रियमाणेऽपि प्रारवचने यावता धनवकाया एता.
गतिसंज्ञामावयक्षे सावकाशा निपातसंज्ञा गत्यादिसंज्ञामिवाध्ये तेत्यर्थ ।
क्रियमाण इति । भा। ईश्वरादिति पञ्चम्या प्राक् शब्दाध्याहारे बच्चे दुर'
श्रुति प्राग्ग्रहणं संपद्यते । परशब्दाध्याहारेण तु पञ्चमो न भविष्यति
"चादयो ऽसत्वे" इत्यादीनामसंवइत्वप्रसङ्गात् । तन्वेणैव वा हौ प्राकार

·महाभाष्यप्रदोषोपयोता। (प्रायोश्चराधिपाता।।१५) (प.पा. था.s) विशिष्टावधौति । (के) रोवररूपावधिपरिच्छिन्नममुदायस्यायः ।। अवयवसंजा इति । (भा) षष्ठीतत्पुरुष इति भावः ॥ । संचा. कक्षादेव न वाधन्त इति । क्रियमाणे हि प्रारवचने सत्यो निमात- संशायामेता व्यवयवसंज्ञा थारभ्यन्ते तत्र वचनात् समावेशो भवति । Pune धार्यते। तेनायमर्थ । प्रायोश्वराचे व्यवस्थितास प्राडिनमातसंज्ञा भवन्ति निपाता सन्तो गत्यादिसंज्ञा इति समावेश सिद्धः केवले तु निपाता इत्यधिकारे क्रियमाणे सत्यामपि प्रतियोगमनुरत्तावेकसंज्ञाधिकारा- त्पर्याय स्यान्न तु समावेश। अवयवसंज्ञा इति । भा। विशियावधि- परिच्छिमस्य समुदायस्यान्तरालपतिता गत्यादिसंज्ञामाजोऽवयवा भवन्ति तेषा संज्ञा स्त्यर्थः। न् । अत एव “न लोकैति"सूचे अव्ययात्पृथक् लोकादौना ग्रहणमप्युपपद्य- त इति दिक। ननु च न लोकाययेत्यत्र लोकादीनामव्ययत्वादेव पाठोप्रतिषेधे सिद्धे पुनरुपादान ज्ञापकं भविष्यति घनन्तरम्य ग्रहणमिति । तदस्ति । अव्ययसंज्ञाया एवाभावं ज्ञापयेत् निपातसंज्ञा तु स्यादेव, ततश्च चिको- वर्घ इत्यादौ "निपात एकानाडिति' प्राधसंज्ञा स्यात् । 'मोथ- मिति। पर्या ममित्यर्थः । पौध पातौ पचाचि क्रियाविशेषणत्वात् नपुसकत्यम्।

·चादयो ऽसत्त्वे।१।४।५७॥ सस्य नियातत्व' स्यात् जातिव्यसमुदायरूपो ार्थ देवरा महाभाष्यप्रदीपोड्योत। ६०१ (य.पा व्या ४) (चादयो ऽसत्वे । १।8 1 ५७।) सौदन्त्यस्मिन्निति । (2) विशेषणलेनावतिष्ठन्ते ऽस्मिन्नित्यर्थः । 'सदेरौणादिकस्वः॥ (2) १ "सत्त्वम्" इत्यत्र । घादयोऽसत्वे । १।।। ५७॥ धय सत्वशब्द यस्येव प्रध्यपदार्थक । चादयोऽवत्वे । ५। 8 1 ५७ व्ययमिति । भा। वधंदयेऽपि सन्द- शब्दम्य प्रयोगदर्शनाहिशेधावगती प्रमाणानुपलम्भान्प्रत्र । तत्र सौदन्त्यमि- अादिगुणक्रिया इति सत्त्व द्रव्यमुच्यते यदा तु सत्वो भाव' सत्वमिति तदा चादयोऽसत्त्वे । १।। ५७ ॥ चादयो निपातसंज्ञा स्यु न तु इये। निमातत्वादव्ययत्वम् । घ वा इत्यादिवस्तूपलक्षणं यच सर्वनाम मयुच्यते । इय्यमित्युथते सोऽर्थो भेदत्वेन विवक्षित । लिङ्गसख्यान्वयि व्यमिति वा । यसत्वे किम् । पशुगा यजेत, पशुशब्दचादि । च समुच्चय इत्यपि प्रदा हरणम् । न धान प्रकृतिवदनुकरणमित्यतिदेशात् निपातत्वदुर्वामित चादयोऽसाचे । १।।। ५७r 'न चेत्सत्त्वे वर्तत इति । स में वर्तते तदा संज्ञा न भवतीत्यर्थस्तदाह । प्रसन्धप्रतिषेधोऽयमिति पर्युदासे को दोष मशुशब्दोऽत्र पद्यते स जातिविशिरे के ·८७२ महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (चादयो ऽसत्वे । १18 | ५७) (घ. १ । पा. | था. ४) साध्यमानेति । (क) वस्तुतः साध्यमानावस्यः क्रियारूपापनो योऽर्थः सत्तारूपः स मतपदेनोच्यत इत्यर्थः । चाद्यनुकरणार्थानामिति (क) पाठे चादौनामनुकरणं स्वरूपबोधनमर्थः प्रयोजनं येषां तेषामित्यर्थः ॥ सद्यथा । सत्वमयं ब्राह्मणः । सत्त्वमियं ब्राह्मणोति । प्यस्ति क्रियापदार्थकः साध्यमानतया क्रियारूपामना सत्ता सत्वशब्देनोयते । एवं च छत्वेति । भा। यदि सत्वशब्देन समोयेत सदा प्रतिषेधोऽनर्थकः स्यात् । नहि चादिषु सत्तावाची कविछन्दोऽस्ति यदर्थो निषेधः स्यात् । प पुरुष वाष्यम् । यतिदेशस्यानित्यतायाः ऋटकसूचएवोपपादितत्वात् । प्रसन्य- प्रतिषेधः किम् । वातीति वाः विप्रातोति विप्रः । इह क्रियाविधि- प्रयवाचकतया फियायाचासत्वरूपवामिपातसा स्यात् सतय विप्रशम्दस्या- प्यथयसंज्ञा स्यात् । प्रयोग सर्वनामाव्ययसंशापामित्युतत्वात् । थप चादयः । च वा र पह एव एवं नूनं भवत् युगपत् भूयत् पद प्रभवितर्क- प्रयासपम् । एवं सुपदपि । कुविदिति भूयोऽर्थे योगप्रशंसास्ति भावयु च । नेदिति | निजिझायन्तो नरकं यताम । नेदेवमानण नया प्रादप इत्यत्र विप्रातीति विप्रः 'चातयोपसर्ग' इति का, पत्र प्रसादः सियाविशिरो. नये वर्तते तत्र किपाध्यसमुदायस्य यादन्यवामि- पातये सवथपसंचाएं तदन्तविधेरभ्युपगमान् विप्रशदस्याप्यपसंचा কান ময়মসিয়ঘ ৪ ঘন্য ঘৰ মৰম মনিষী মনি, छ त माला पचपदो सालो भवति, हार, नो ·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (घ.१ । पा. 8। था. ) (चादयो ऽसत्त्वे । १।। ५७ ।) इत्यादावपौति । (क) निपातसंज्ञा स्यादित्यनुषज्यते ॥ विधिनिषेधाविति । (के) अस्थति इतोरित्यादिः ॥ यथाभिमतविषयमिति । (के) अनुकार्य निपातत्वं नानुकरणेनापि गवादिपरपश्वादावित्या- दौति भावः ॥ सदावः सत्वमिति । कस्येदं ग्रहणम् । द्रव्यपदार्थकस्य । कुत एतत् । एवं इत्यत्र च निपातसंज्ञा म्यात् । चाद्यनुकरणानां च पठितो हिर्यस्मादर्थ इत्यादावपि विधिनिषेधौ यथाभिमतविषयं न व्यवतिष्ठेयातां अव्यग्रहणे तु व्यवतियेते। द्रव्यशब्देन घात्र सिद्धावस्थारूपं वस्वभिधीयते। तदुक्तम् । इत्यादौ तु न इदितिं पदवयं पद्यते । तस्मानिपातसमुदायो ऽयं बोध्यः। "निपातर्यद्यदीति" निघातनिधेधः ! प्रतिषेधविधारसमुच्चयेष्वयमिति तु शाकटायनः । चेत् चण व्ययं चेदर्थे णित् समुच्चयादौ त्वननुबन्धः । इदं च "निपातयंदो"त्यत्र सुटौभविष्यति । कञ्चित् । यत्र ! नह निश्चित- निवेधे । हन्त हर्येऽनुकम्पायां घ । माकिः माकौं एतौ निषेधे। माकिर्नेश- म्माकोरियन्माकोसंशारिके वटे किस्सम्भावितनिषेधेन किरिन्द्रवदुत्तरः। नयन्ति पशु मन्यमाना इत्यत्र दृश्यर्थन मननं विशेष्यते दर्शनमेतन्मननं, सम्यक् मन्यमाना इत्यर्थः सत्त्वशम्दोऽयं सतो भावः सत्त्वमिति सत्ताजाति- वधमो राहत इति भान्तिमपनयति 'सत्त्वमिति च यमुच्यत इति' । इदं यदिति सर्वनामपरामर्शयोग्यं वा द्रव्यमुच्यते, उक्तञ्च ।

·108 महाभाष्यप्रदीपोपयोतः। (चादयो ऽसत्वे। १।। ५७1) (१.१ । पा. 8 | व्या..) सिद्धरूपमिति । (के) तत्त्वं च लिङ्गसंख्याकारकावयित्वेन मर्वनामपरामर्मयोग्यवेन वा तदाह वस्तूपेति ॥ (2) सक्षणान्तरमाह भेद्यत्वेनेति । (के) लिङ्गसंख्याविशेष्यत्वेनेत्यर्थः ॥ चहावा विधिश्व सिद्धो भवति प्रतिषेधय। किं पुनरयं पर्युदास । यदन्य- "वस्तूपलक्षणं यत्र सर्वनाम प्रयुज्यते । द्रयमित्युच्यते सोऽर्थो मेद्यत्वेन विवक्षित" इति । भकिरवायथावं हिकं नुकम् । सकम् साहिकम् व्याकोम् मकौम् नकिः। माकी माकिः । थाकृतमिति वेदनिघण्टु । धामिश्राणि नवोत्तराणौति तडाख्यायां यात। माऽ। माडिलुखितिविशेषणार्थो एकार' । मा भवतु मा भविष्यतीत्यत्र निरनुबन्धो माशब्द । मञ्। भकारो "नलोपो गर्भ" इति विशेषणार्थ । नस्येत्युक्ते तु पाममात्र इत्यत्रापि स्यात् । ग घ सिद्धान्तेऽपि स्त्रैणपुत्रेतिप्रसङ्गं वारयितुम् “व्यलुगुत्तरपद" इत्युत्तरपदाक्षिप्तेन वस्तूपलक्षणं यत्र सर्वनाम प्रयुज्यते । द्रव्यमित्युच्यते मो ऽर्थो मेद्यत्वेन विवक्षित। इति । खानेति शेषः। सिद्धरूपो योऽर्थ खार्थेन विशेष्यतया विवक्षितत प्रयमित्यर्थ । उक्तं च, सार्धेस्य यन्त्र विश्रान्तिर्वाच्यं द्रव्यं तदुच्यते ।

·भाभाष्यप्रदीपोद्योता। (य .। पा. ४ । था.) (पादयो ऽसावे ।११।५01) उभयथेति । (के) ट्रव्यभिऽर्थ वर्तमानाथादय इति पर्युदासे ऽर्थः । सत्वे वर्त- मानं पादिस्वरूपं तु निपातसंशमिति प्रसन्य मनिषेधे ऽर्थः । पादिवपाठात्कथं माप्तिरित्यतो भाव्ये अस्ति च प्रादिभिरिति ॥ (भा) सत्त्ववचमादिति चाहो सित्यसन्याय प्रतिषेधः सत्ववचने नेति । किं चाता। किं पुमरिति । मा। उभयथा शास्त्रे दर्णनात्ययः । विप्र इति । मा। विप्रातीति विप्रः। "यातशोपसमें" (३ । १ । १३६) इति कप्रत्ययान्तः फ्रियोपसर्जनद्रव्यवाधित्वात् केवलाद प्रथात् क्रियाद्रव्यसमुदायस्यान्यवाद पूर्वपदेग नोऽवश्यं विशेषणीयत्वात्तनैव पामगपुनस्यापि सिद्धेः किं सकारणेति वाच्यम् । नैकधागमिकर्मीकृतनैकनोरतेत्यादौ लियेधार्थेन मशब्देन "सहसपेवि" समासेऽतियाप्तिं वारयितुं नित्वस्याप्यावश्यकत्वात् गमा पूर्वपदस्य विशेषणेऽपि ध्यनन्यार्थमित्वस्य निपातस्यैव ग्रहणं , तु या परितार्थभकारस्य वद्धिवस्यापोति तु प्राशं यन्यस्योतिसम्भवो बोध्या । यावत् तावत् । ले चै रतौ वितर्के। श्रौषट् । वौषट् । साहा वषट् । सधा । ॐ। बया! हिपक । खलु । कित। अध। सयु। इति । एवं च कृत्वा सोदति निविशते यत्र जात्यादिक शब्द- प्रतिनिमित्तं विशेषणभावनेति सत्त्वं द्रव्यं, सदेरीणादिकस्तप्रत्यय 'ताभ्यामन्यत्रोणादय' इत्यधिकरणसाधनः । चणिति पश्यते, स दर्थे वर्तते, कारखणचिद्यवयुक्तमिति विशेषणार्थः । नमो चारो लोपो मत्र' इति विशेषका। नलोपो नस्येत्युच्यमाने दामात्र, ·. महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (चादयो ऽसत्वे । । । । ५७१) (प.१ [पा. 8 ! था.) निपातत्वेनेति । (क) एवं घोत्तरसूचविषये ऽयं दोष इत्यर्थस्तथापि समुदाये कथं प्राप्तिरतो भाग्ये तदन्तविधिनेति ॥ (भा) यदि पर्युदासः विप्र इत्यत्रापि प्राप्नोति । किया व्यवधनोऽयं संघातो भन्या- प्रच्यादन्यस्मिन्नर्थे वर्तते । मादिभिरिति । भा। निपातावेगाभिमतः । सामान्यमिति । भा। सारूप्यम् । सदन्तविधिनेति । भा। ननु विशेष्या- सन्निधानालथं तदन्तविधि । एवं तयमर्थः। निपातस्य संज्ञा नियात- धादवि हि सोपकमकुत्मनेषु । धादरख धामनियन तु पदकारा यादिति एधक पठन्ति। उपसर्गविभक्तिस्वरप्रतिरूपकास। अवदत्तं विदत्तं च प्रदत्तं चादिकर्मणि। सुदत्तमनुरतं च निदत्तममिति प्रेष्यते। "यच उपसर्गाः" इति धोतत्वं न भवति । उपसर्गप्रतिरूपकत्वेऽप्यनुपम नस्यात् । विभक्तिप्रतिरूपको यथा। यधम् । शुभम् । यईयुः । भंयुः। अहंभमोयुस् । चिरेमा । व्यन्तरेण । चिराय । यचिरात् । ध्यकमात् । चिरस्य मम। ममत्वं गतरान्यस्य । वेशाया मात्राया- मित्यादि । एतेन गेये केन विनौतौ वामिति व्याख्यानम् । वामित्वस्या- व्यत्रापि प्राप्नोति, पाक्षिक एष दोष, "व्यलुगुत्तरपद" इति वर्तते, तघ यदोनरमदेनाधिमं पूर्वपदं मस्य विशेषणं तदा पूर्वपदभूयस्य नस्य खोप इत्युष्यमाने मैदान प्राप्नोति नशब्देन पूर्वपदे विशेष्यमाणे तदन्त- विधिसट्टावादवापि स्यात् । यथास्मिन्मने मन इत्युच्यमाने ऽपि ·609 महाभाध्यप्रदीपोद्योत । (न्य १। पा 8 घ्या ४) ( चादयो ऽसत्वे । ५। 81 ५०।) निपातस्य संजेति । (क) मकलनिपातमुद्दिश्यकवाक्यविहिता सज्ञेत्यर्थ ॥ अग्रामजा तु न तन्माचोद्देशेन विहितेति भावेनाइ सा चाव्ययेति । (क) "ता चाम्तौति प्रयोजनमि' त्यादेर्गमकाच्छब्दरूप विशेव्य- मादाय तदन्त विधिरिति भाव ॥ अवेद बोध्यम् । दन्यश्च विधिनाश्रीयते। यति च प्रादिभि सामान्यमिति कृत्वा तदन्त- सज्ञा सा चाव्ययसज्ञा तस्या चास्ति "तदन्तविधि प्रयोभन सर्वनामा व्ययसक्षायामिति'। तत्र विप्रशब्दे प्रशब्दस्य निपातसज्ञाया सत्यां यथा परमोचैरिति खराद्यन्तस्याव्ययसज्ञा भवत्येव निपातान्तस्यापि स्यात् । व्ययस्य युवामित्यर्थात् । अाइ प्यासेत्यादीनि तु तिऽन्तप्रतिरूपकाणि । खरास्तु सम्बोधनभर्स नानुकम्पापादपूरणप्रतिषेधेषु यथासम्भव योध्या । यदि था एव मन्यसे । इ इन्द्र पश्य । ई ईश । ऊ ऊपरे बोन वपति । ए इतो भव । योश्रावय। ऋ ऋ ऐ यो रते मन्त्रस्तोमा । पश्चिति सम्यगर्थे। लोध नयन्ति पशुमन्यमाना | शुकमिति शीघ्रत्वे । यथा कथाचेत्यनादरे। पाट प्याट व्यङ्ग है है भो चये इत्यादय' नम स्टेवपुत्र इत्यत्र कस्लान भवति, चतुल्यत्वात्प्रत्ययस्य, সন্ধায় वृद्धिस्वरयोश्चरितार्थ , निपातस्य त्वचरितार्थ । तथेति पश्यते, सोऽव्य. त्पन्न समुचये वर्तते, तस्य तु थालन्तस्य लिखरेणाद्युदात्तत्व सिद्धम् प्रत्ययत्वमपि तद्धितश्वासर्व विमक्ति' रित्येव सिद्धम् । नन्दव्युत्पन्नस्यापि 123 ·महाभाय्यप्रदीपोद्योत। (चादयो ऽसत्त्वे । १ । 8 । ५७) (व्य.१। पा. 8 । या 8 ) हि पशुशब्दम्य जातिविशिष्टद्रव्यवाचिनोऽप्यसलभूतार्थत्वादसत्त्व इत्यस्य व्यावया॑ममिद्धिम्तमा"किंपुनरि"त्यादिभाय्यमेकदेशिनो- रुझिरित्याः ॥ विधिना (१।१।०२) निपातसंज्ञा प्राप्नोति । व्यथ प्रसज्यप्रतिषेध । म दोषो भवति । यथा न दोषस्तथास्तु । ततो लुक् प्रसज्येत। विप्रकम्मल इत्यत्र च निपातान्तम्य पूर्वपदस्य कृतिस्वरः स्यात् । सम्बोधने । घेति हिंसाप्रातिलोम्यपादपूरणेषु । विषु इति मानार्थे । एकपदे इत्य कस्मादथ । निहन्त्यरौनेकपदे। पुत इति कुत्मायाम् । कुत्सितमवयवञ्छादयति इति पुच्छ । डा। पुलिति लान्तमिति भाकटा- यन । कुत्सितं कसति गच्छतौति पुल्कस । यस्मात्यामर्थे । साममि वभि विदुषा समवायोऽत्र तिष्ठति । यात इति इतोऽयीत्यर्थे । इत्यादि । यातिगणवायम् । विभक्तिप्रतिरूपका इत्येव सिद्ध, सत्यं, प्रपञ्चार्थ पाठ, एवं वेलाया मायामित्यादेरपि, 'सरप्रतिरूपका इति' 1 "ऋति ऋवा" वचनाम- वादयस्तेषा निपातसंज्ञाविधानदारेण सद्भाव एव प्रतिपाद्यते न पुनरेषा मिपातत्वे किञ्चित्ययोजनमस्तौति ।

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (प्य. १ । या. पा. ४) (पादयः उपसर्गाः क्रियायोगे ।१।। ५९,५६) प्रादयः।१।४। ५८॥ उपसाः क्रियायोगे।१।४। ५६ ॥ ननु विमनस्यैव पाठात् कर्तव्य इत्यनुपपनमत पाह यदेति ॥ (2) प्रागेवेति । (के) सूचकता सूचप्रणयनकाले एवेत्यर्थः । एवं व्याख्याने भाष्यस्थ- कर्तव्यपदखारस्यभङ्गः ॥ ननु निपाता इत्यस्याधिकारादेकोगेऽपि निपातत्वं सिद्धमत शाह अक्रियेति ॥ (कै) प्रादय उपसाः क्रियायोगे।१।81 ५८३८ । प्रादय इति योग- विभागः। वा। प्रादय इति योगविभागः कर्तव्य' । प्रादयोऽसत्त्ववचना निपात- प्रादयः उपसाः क्रियायोगे।१४। ५-५८ । यदा प्रागेव प्रादय इति योगो विभाज्यते तदा योगप्रयोजनकथनाय वार्तिकम्। यदा तु पाट्य प्रादयः ।।1।।५८॥ एते निपातसंज्ञाः स्युन तु सत्ये। अपरा उपसर्गाः क्रियायोगे । ११७ । ५६ ॥ प्रादयः क्रियायोगे उपसर्गसंज्ञाः स्युः । प्रादयः । १ । ।। ५ । व्ययं योग उत्तरमादिभज्य ते पूर्वमाच, यदि पुनः प्रादय उपसर्गाः क्रियायोग इत्युचेत नवं भूमित्याह । 'एथ. उपसर्गाः क्रियायोगे । १ । । ५01 'क्रियायोग इति'। सहयोगे तीया निपातनात् समासः, कर्जकरणे कृतेति बहुलवचनादा, यहा क्रियया करणभूवया प्रादीनां धातुभियोगात् करणे तौयाया एव समासः ।

·. महाभाध्यप्रदीपोद्योत । (प्रादयः उपसर्गाः क्रियायोगे।१181५८५८1)(य १ । पा. । था.) तदाह भाये . यस्मिन्नेव विशेष इति । (भा) कियायोगरूपे इत्यर्थः ॥ ननु मादयः क्रियायोगे उपमगां गतय तिवत् प्रादयः कर्मप्रवचनौया इति वचनाभावादाह सुः पूजायामिति ॥ (भा) मनु “प्रच उपमाद" (०1४1४०) इत्यच '' इति दिस- कारकनिर्देगात्मदिनम्तालमनगन्तत्येऽपि संभाविधानमामानवति गच्च नित्यमिति मरुनदत्त रत्ययुकमत पाह प्रक्रियायामिति ॥ (क) मंशा भवन्ति । तत उपमणिपायोग इति। किमों योगविभाग। निपातगंभार्थः । था। गिमातमंचा पपा ग्याम्। एकपोगे रिमिपात. उपसमियायोगकोपोग परते तदापोगविभाग कथायेग पोचते। एकपणेगे जोति मा. परिपायोगे रिपातरम म्याग । बिपापोग परतु अपमार्ग में भारत । साप मत पाचार्य प्रापारात पूर्वपदाति पप गम् पापा नि निरगपुर विधापरिधि पाप पनि ए म्योगहरमिति'! गा पापा एक पिसापीमfafar : গ শিয়া মুধিমালায় খায় rential Triमायोति रम्। ARTIA'मय. पिafमोर, , पारस पुEET पदुम पापी factne Ka Tameel frenारिति rr freerarTTElt felm revise .

·महाभाष्यपदीपोद्द्योतः। (थ. १। पा. ४ | था. ४) (प्रादयः उपसर्गाः क्रियायोगे।१।।। ५८,५६) नवलौकिकप्रक्रियावाक्यं मरुत्दात इति दर्शयितुमुचितं न तु दत्त इतीनि चेदवाहः। मरुद्भिर्दत्त इत्यर्थकानुनविभफिकमरु- च्छब्देन श्रुतो मरुत्तशब्दस्य विग्रहप्रदर्शनं कृतं तथैव भगवतोक- मिति ॥ इष्यत इति। (क) बतीयाकर्मणौतिपूर्वपदप्रकृतिवरेणेत्यर्थः । मृग्रोरुतिप्रत्यया- न्तत्वादन्तोदात्तः सः । एवं च मरुत्तपदं मध्योदात्तमिति भावः ॥ संज्ञाभाव । वा। एकयोगे हि सति निपातसंज्ञाया प्यभावः स्यात् । यमिमेव विशेधे गत्युपसर्गकर्मप्रवचनीयसंज्ञास्तस्मिन्नेव विशघे निमातसंज्ञा खरो न स्यात् ॥ यस्मिन्नेवेति । भा । कर्मप्रवचनीयसंज्ञा “सुः पूभायामि". त्यादिभियागः प्रादीनां विहिता। मरदत्त इति । भा। प्रक्रिया रूपम- लौकिकमिदमुपात्तम् । तत्त्वेन हि नित्यं भायम् । उपसर्गसंवैव चास्येय्यते तेन निपातसंज्ञा। तस्यां हि सत्यो निपाता थाधुदात्ता इत्याधुरात्तत्वं उत् थभि प्रति परि उप रते प्रादय । तत्र निस्दुस् इमो सान्तो। विभाग इत्यर्थः । यथ वा धादिव व पादोगपि पठित्वा पूर्वमाद्योगात् किमर्थ विभव्यते तत्राप्याह | "उपसर्गाः क्रियायोग इति' | 'वादीना- भवतीत्ययमों भवति, यत्र घ यत्कियायुक्त प्रादिः स गमिर्न प्रयुज्यते, यञ्च प्रयुज्यते न सत् क्रियायुक्त इति नास्ति यत्वप्रसाः । 'मरुच्छब्दस्येति । उपसर्गसंवेष्यते न निपातसंज्ञा, तस्या हि सत्यां निपातायुदात्तत्वं उौयाकर्मयोति पूरपालिसरे स्थात् यतोदातच मशतशब्द इष्यते । ननूपसर्गसंज्ञायामप्युपसर्गाचाभिवर्जमित्याधुरातत्वं स्यादेव, न, वानेनापूर्वमादातलं विधौथते किं तर्षि निपाता इत्येव सिहे ऽमे

·महाभाष्यदोषोपतः।
(दारमारिया।।11५८) (.पा.पा.)
थव्ययसंजा च स्यादिति । (क)
महानिदत्त रति मनपायरषदमास्यप्रयोग
विनिया में मादिति भायः। मवम्योपगले "उपमा पो:
कि" (३९) "सानयोपभग" (81211. मिड-को
तपा
भानामत शाह
अनभिधानादिति । (क)
म मा शमामपेप।

·(८३ महाभाष्यप्रदीपोद्योत । (घ १ । पा8 | व्या ) (प्रादय उपसर्गा क्रियायोगे।१।।५८,५८।) तस्मात्तत्व एवेति । (क) अत एव "उपवर्गाथाभिवर्जमि" त्याद्युदात्तत्त्वमपि न। नन्वेव तत्त्वविधावेव मरुत उपसख्यान व्यर्थ स्यादिति चिन्यम् । केचित्त- घोपमख्यानेन निपातलमिय्यते एव तेनायुदात्त एव मरुन शब्दो निपातमज्ञापि तत्त्व विषये एवेति मरुद्भिर्दत्त इति पाथमिकभाय्य- प्रयोगस्य नानुपपत्ति । पञ्चमेऽपि तन् पर्वमरुद्ध्यामिति निदेव पाठ इत्याहु । कैयटस्वारस्येन तु म पिदिति बोध्यम् ॥ व्युत्पादयिष्यत इति । (क) मत्वोंथप्रकरणे दति रोष ॥ वा । थच्छब्दस्योपसख्यानम् । (३।२।१०६) श्रच्छब्दस्योपसख्यान कर्तव्यम् । थडा. तस्मात्तत्व एवोपसर्गसज्ञा वताया। যাযাদি মনসুল निपात्यते तप्पवमायामिति । अच्छब्दस्येति । भा । तेन भिदादिषु श्रद्धाशब्दो म पठितव्यो भवति । वृत्ति । “निर कुष' “सुदुगेरधिकरणे” इत्याद्यनुरोधानेपान्तावपोति तत्रैव सूचे इरदत्त । यद्रव्ये किम् । वि पक्षी। मरा सेना । ब्दस्य न भवति यत्र वेकवचन पश्यते परा जयति सेनेति तत्र रूपोदा- हरया रव्यम् इलऽराविति सुलोपात, पराशब्दम्याचुदात्तत्वाच्च । प्राप्नोति तस्मात्तत्वविधावेवेष्यते 'थच्छब्दस्येति । यऽविधावेवेष्यते कि प्रत्ययो हि न भवति तदाह । 'यातचोपसर्ग इति'। भिदादिपाठात प्रज्ञाघद्धार्चेति निपातनादा सिद्धम् ।

·8
महाभाष्यप्रदोपोरोतः।
(गतिय।११।1)
(ध.१ या. . था.)
गतिश्च । १।४।६०॥
कारिकेति । (क)
भाये तुम्न् । योकादौ तु कारके ॥
श्लोकवाचौति । (क)
दामोवारिनोऽप्युपनघणम्

·महाभाथ्यप्रदीपोद्योतः । ८८५ (प.१ । पा. या. ) (गतिश्च । १।।द.1) क्रियायोगेति । (के) क्रियारूपे युज्यमाने वर्तमानादित्यर्थः ॥ पुनः शब्दस्य गतित्वे स्वयं फलं दर्शयति ततश्चेति । (के) एतेन पुनरुत्स्यूतमिति (भा) भाथ्योदाहरणे "सुमुपे"तिममानव मिद्धे पुनः शब्दस्य गति- मंशा व्यर्थत्यपास्तम् । तद् ध्वनयन्वक्ष्यति इति । गत्युपसर्गसंज्ञाः क्रियायोगे यत्वियायुक्तास्तं प्रतीति वचनम् । वा । गत्युपसर्गसंज्ञा क्रियायोगे यत्क्रियायुक्तास्तं प्रति गत्युपसर्गसंज्ञा भवन्तीति वक्तव्यम् । किं प्रयोजनम् । प्रयोजन धन वत्वणत्वे वा । धत्वम् । घा! प्रवृद्धो भावः प्रभाव व्यनुपसर्ग इति प्रतिषेधो मा भूत् (३ । ३ । २४).॥ शब्दस्तस्य ग्रहणं न भवति । क्रियायोगग्रहयोन कारिकाशब्दस्य विशेषणात् फ्रियारत्तेर्यहणात् । पुनश्चानसाविति ततश्च पुनराधेयमित्यत्र कृदन्तो- कृमर्थविशेषकत्वे तु स्यादेव । तथा प्रहद्धो भावा प्रभाव इत्यत्र "त्रिणी भुवोऽनुपसर्ग" (३।३ । २४) इति घम सिद्धः । एवं प्रणाययत्यभि- पाचयतीत्यादौ प्रकृत्यर्थगतप्रकर्षाभिमुख्यद्योतकतायां गत्वषत्वे स्तः । ण्यर्थविशेषकत्वे तु नेति बोध्यम् । नियातसंज्ञा तु क्रियायोगं विनाप्यस्ति । एतदर्थमेव हि प्रादय इति योयो विभक्तः। तेन प्रगत याचार्यः प्राचार्य इत्यत्रा ययपूर्वपदप्रष्ठतिखरः सिध्यति । उपसर्गसंज्ञायां मर- छन्दस्योपसंख्यानम् । मरुत्तः । उपसर्गसंज्ञाविधानसामदिनन्तत्वा- म भवति, 'प्रत्येति' । यच गतित्वात् हत्खरो भवति समासस्तु प्रादि- वादेव सिह'। प्रादिभ्योऽन्यत्र समासोऽपि प्रपोजनम् । 'प्रकृतमिति। 124

·पनिषगाचार्य हजारम्भादिति घरदतादय । व्यत एव गाभिरित्येव
गरि ति पूर्वपदप्रयतिखए 'यत् प्रकरोतीति'। तिलक्षणस्य
मिधात निपातपति निषेधे सिपः पिवारनुदात्तत्व, विकरणम्य
महाभाष्यप्रदीपोरद्योत ।
(गतिश्च । १।। ६.1)
(प.१ । या. था. 8)
स्वरस्त्विति । (क)
"म सपे" (२।१४) तिसूचे भाव्ये बसमस्तलाभिप्रायेण
"गतिर्गतावि" (८।१।००) तिनिधात इत्युतम् ।।
शाकलनित्तिः प्रयोजनमिति (के)
शाकलम् ।
परत्यकः (पा)
(११(१२८) इति योगविभागेन पुनर्विधानद्वारेति भाव. ॥
"उपसर्गाच्छन्दमि" (५।१११८) इति वतिः। “अञ् नामिकाया"
विगता सेपका धमाद ग्रामाहिसे घको ग्राम | उपसर्गादिति (३६५)
घवं मा भूत् । णत्वम् । प्रगता नायका यस्माद् ग्रामात्प्रनायको
ग्रामः | उपसर्गादिति (८18 | १४) णत्वं मा भूत् । सद्धिविधौ च धातु-
ग्रहणानर्थक्यम् । वा । इिविधौ च धातुग्रहणमनर्थकम् । उपसर्गादृति
त्तरपदप्रकृतिसरेण “यतो ऽनाव" (६।११ २१३) इति धेशब्द उदात्त ।
पुनवत्स्यूत मिति । भा। गतिवात् समास । खरस्तु प्ररद्वादे (प्ररद्धादीमा
भावेऽपि “यच उपसर्गात्त" इति तत्वं प्रवर्तत इत्याहु । एव च
मयमयतीत्यत्र सत्वमपि प्रानोति । तस्मात्तत्व एव संज्ञा बताया। यत
च न भवति। निपातसज्ञा तु नास्येथा। तेन
"सोपाकर्मणोति पूर्वपदप्रकृतिसरे छते मरच्छब्दो मध्योदान ।
निपातापे त्याचदाता स्यात्। न च “उपसर्गावाभिवर्जमि"ति पिसत्रा
"निपाता याद्युदात्ता" इत्येव मिद्धे ऽभे
एव किविधिर
रोषतादयस्थ्य शक्यम् ।

·६७ महाभाष्यप्रदीपोयोसः। (प.१। पा. : 1 व्या. 8) (गतिश्च । १BI) (11४।११८) इति वर्तमाने "उपसर्गाचे" (५।४।११५) त्यनम्भावौ "अन्तरुपसर्गभ्योप ईदु" (६३१८०) “उपसर्गा- ल्वाङ्गमि" (६।९।१००) त्युत्तरपदाघुदात्तवरूपः स्वर “उपमर्गा- दलमि" (८१४१२८) ति एवम् ॥ ननु धात्वर्थे वतेविधानादयेव क्रियायोगोऽत आह क्रियाशब्दस्येति । (के) धात्वर्थ वर्तमानात् स्वार्थ म इति भावः ॥ प्रत्ययार्थत्वेऽपि तहमायां तस्य क्रियात्वाभाव इत्यन्ये ॥ धाताविति (६।१।१५)। तन धातुयणस्यैतत्प्रयोजनमिह,मा भूत् । प्रर्षभं वन मिति । क्रियमाणे घापि धातुग्रहणे प्रछक इत्यत्र प्राप्नोति । यत्कियायुक्तान्तं प्रतीति वचनानभवति । बहिधिनसभावावौचखाङ्गादि- खरणत्वेषु दोषो भवति । वदिधि (५। १ । १९८) । पदुद्दती निवतो.यासि (८) ६ |२११६७) मा । रातिगणवादन्तोदात्तत्वम् । नो हित इति । भा। निपावत्वादाद्युदात्तस्य चनः शब्दस्य गतिरगन्तर (६।२।६) इति सूध्यताम् । मास्तु वा तदपि । एवादियु मे सपठत्वादित्यवोधाम । एवं. "तव्यमण्यामिति" (पर्वमयां -५।२।१२२) मयत शब्द- व्युत्पादने उमायान्तरं बोध्यम् । तत्र घ तपः पित्वमेव सम्यक् । वनिति नित्यपाठन शाधिका , प्रामादिकः। अन्यथा मरुत्तशब्दस्या- धुदात्ततापत्तौ प्रष्ट ससूत्रस्थयटादिविरोधापनः । मवर्थो यप्रकरणे नमो नित्त्वं ममत्तब्दस्यायुदात्तता पावलम्बर प्ररत्तो हरदत्तमस्थल चिन्त्यः। पर्वतश्चिन्मदि वृद्धो विभाषेत्यादौ पद्यमानं पर्वतशम्दस्या- प्रत्ययसरी धातो, 'तिथि घोदात्तवतो' ति प्रशन्दस्यानुदात्तत्वम् । एतच प्रयोजनचतुष्टयं गतिसंशाप्रकरणे सर्वध प्रयव्यम् ।

·र महाभाष्यप्रदीपोपयोत । (गतिय । १।४।६।) (घ११ पा. ४ । स्या. 8) उहत (भा) इत्यादेरुगतान् निगतान् इत्यर्थः ॥ प्रेपमि (भा) त्यादेः प्रगता आपो यसिनित्यादिरर्थः ।। प्रण: (भा) इत्यादेः प्रकृष्टानामस्माकमित्यर्थः ॥ ,वप्सत् । वदिधि । नसभाव (१९८)। प्रणसं मुखम् । उनसं मुखम् । मस्भाव ॥ षायोच । (६ । ३।६३) प्रेमं परेपम् । व्यवोत्त्व । खाड्रादिखर । प्रकिक (७।२। १७७) प्रोदर । खाङ्गादिस्सर । णत्व (२८)। प्रथा शूद्रः प्रण प्याचार्य प्र यो राजा प्र णे चहा। उपसर्गादित्येते प्रचतिखर ॥ गत्युपसर्गसंज्ञा इति । भा। क्रियायोग इति सामान्येनोपादा- नाविशेषावधारणार्थ वचनम्। यथ वा प्रत्यासनैव क्रिया ग्राह्यते इति द्युदात्तत्वं तु देधापि सिध्यति । “नविषयस्यानिसन्तस्येति” (पिट सूत्रं-२६) पर्वतशब्दस्यायुदात्तत्वात् । श्रच्छब्दस्याध्विधावुपसंख्यानं । श्रद्धा । भिदा- दिपाठात्प्रज्ञाश्रद्धेतिनिपातनाहा सिद्धम् । “यन्त शब्दस्यादिविधियत्वेधूप- संख्यानम्" । वा। एतच्च "अन्तरपरिग्रहे" (९।। ६५) इत्यत्र भाष्ये स्थितम् । अन्तर्धा । प्यन्तद्धिः। प्यन्तईण्यात् । "इन्तेरत्पूर्वस्येति" (18 | २२) गत्वं । एवं च "अन्तरदेश" (18। २8) इति म कर्तव्यम् । देशे तु तुभादित्वासत्वाभाव । व्ययनं चेत्यपि न कर्तव्यम् । “कृत्यच" इति सि । देशे तु क्षुधादित्वात् बोध्येति कैयटः । देश निषेधार्थ सूत्रयमिति तु हरदत्त । पक्षहयेऽपि अन्तर्णयति अन्तर्भवाणोत्यादी संज्ञासमावेशार्थ इति । धन्यथैकसंज्ञाधिकारादेकत्र संज्ञादयविधामाश्च पर्याय स्यादिति 'कारिकाशब्दम्येति' कारिका किया भाव 1 ·८८ महाभाष्यप्रोपोद्योतः। (प.पा. प्या. ३) (गलिय।1918.1) इत्यर्थ इति । (के) तच मर्वधोपमर्गपहणं प्राद्युपक्षक्षणमिति भावः । मनु क्षघुमा गुरोः पत्याख्याने क्रियते एवेत्यसंगनमत पाह केवलाभ्यामितीति ॥ (2) विधयो न प्राप्नुवन्ति । दिधिनसभाषायौवस्ताहारिसरयत्वेषु वन- प्रामाण्यासिद्धम् । था। धनवकाशा एते विधयस्ते वधनप्रमाण्याझविष्यन्ति । सुदुरी प्रतिषेधो नुमविधितत्वयत्वगत्वेषु । वा । सुदुरोः प्रतिषेधो भुम्बि- धितत्वषत्वणले घु वलयः । नुम्बिधि । मुलभं दुर्लभम् । उपसर्गादिति नुम्मा न्यायव्युत्पादनार्थम् । सद्धिविधी चेति । मा । उपसर्गेणैव धातोराक्षेपात् । प्रहक इति । भा । प्रगता ऋच्छका यमादिति बद्रीहिः। तत्र धातुय- यथायथं यात्वं योध्यम् । सदुरोः प्रतिषेधो नुम्बिधितत्वषत्वगत्वेषु । सम्भ। दुर्लभम् । उपसर्गात्यलघमोरिति नुम् म। एतच प्रमोगन- मापातस' | "मसदुभ्यो केवलाभ्यामिति" सूत्रस्यावश्यारभ्यत्वात् । अन्यथा- तिसममित्यत्र नुम् न स्यात् । तत्वं, सदत्तम् । “यच उपसर्गादि"ति तत्वं मा भूत् । धत्वं, दुःस्थितिः। प्रक्रियागालदुःस्यम् । पसिलम् सततम् । “स पूगायामिति" तु कर्तव्यमेव पूजायामिति विशेषणार्थम् । तेग सधित कि वात्रेयादौ पत्वं भवत्येव । कथं तईि "पलवद्भावनोद्भूतकथम्भादतिरोहिताः। मैवाङ्गानां कथं भावाः प्रदुष्यन्ति कथं च नेति।" सत्यम् । नेदमुपसर्गत्वप्रादामियन प्रादुसः पयग्ग्रहणप्रयुक्तम् । एतेन प्रादुष्यन्तौति पठित्वा प्र या दुर् इत्युपसर्गत्रिकपूर्वस्य स्यतेरपसर्गा. मर्यादास्थितिरित्यर्थ यव इज्यपरे, धात्वर्थनिर्देश इति रावल, यस्तु कर्तरि कारिकाशब्द कारिका दासोति यश प्रलोकवाची तयोगंडणं न भवति क्रियायोगग्रहणेन कारिकाभन्दस्य विशेषणात् कियारत्तै हयात् ।

·- महाभाष्यप्रदीयोद्योतः। ( गतिश्च । १।४।६.1) (घा..पा. प्यर. ४) अवश्यमिति । (क) वार्तिकरतापौति भावः ॥ इत्य चोपसर्गले मुम् भवत्येवेति मोरुपमर्गत्वे मतीत्यर्थः । निषेधाभावादित्याशयः । इत्यतेरुपसर्गत्वे (क) इति पाठे ऽते. परस्य धोरुपये इत्यर्थः । भूदिति (७११६६०) । न मुदुम केवलाभ्य (७९६८) इमित्येतन वक्तव्यं भवति । तदत्ति प्रोयोजनम्। किमल एतम्यास एव । तत्वम् । सदत्तम् । पच उपसर्गतः (018 180) इति तत्यं मा भूदिति । चत्वम् । सुतिज्ञ घटातेन । मुस्तुतं लोकशतेन । उपसर्गादिति घत्वं मा भूदिति इणस्य शाकनित्तिः प्रयोजनं वक्ष्यसे । उहत इति । भा। क्रियाशब्द. स्थापयोगादुपसर्गवाभावः ॥ धनवकाशा इति । भा। येषां हि क्रियाशब्दप्र. योगे तं प्रत्युपसर्गसंज्ञा ते संप्रत्यनुपसर्गसंज्ञा अमि एवन्त इत्यर्थः । सुगोतीत्यादिना चत्वमिति व्याचक्षाणाः परास्ताः। दुर उपसर्गनाया। यत्वविधौ निषेधात् ! स्थतेरर्थस्य प्रकृतासम्बन्धाश्च । गत्वम् । दुर्नतिम् । दुर्नयः। एतेन दुरः परस्य यत्वं नेति केचिदिति पठित्वा सिद्धान्त यात्वमिति भ्राम्यन्तः मरास्ताः । गतिसंज्ञायां कारिकाशब्दस्योपसयामम् । कारि- कामय। कारिकाकृतम् । यस्लारिकाकरोति। तिडिचोदात्तवतीति गतेनिंघातः। निपातत्वादव्ययत्वे सति विभक्तलृक् । कारिका क्रिया। मर्यादा स्थितिरित्यर्थः । थन्न प्रत्यपरे । धात्वर्थनिर्देश इति एवल । यस्तु कर्तरि बुलन्तः कारिका दासीति । यश्च धूलोकवाची तयोर्नेह यहणम् । 'यत्वारिका करोतीति। निपातत्वादयपत्वे सति विमल्लका 'पुनरावस्यत मिति'। गविलात्समासः। 'गतिरता' विति निघाती यद्यप्यत्र प्रसादौनां चेत्युत्तरपदान्तोदात्तलेन शेषनिधातः भवतीति।

·महाभाष्यप्रदीपोद्योत । (थ पाया ) (गतिश्च। 181.) इत्यतेः परसोरुपसर्गत्व (2) रति पाठन्तु यु एव ॥ "पूजायामि" (118) त्येतत्कर्मप्रवचनीयसनाविधायफम ॥ भाय्ये णत्वमा भूदिति । (भा) न च दुममादाय पात्व दुवार कृतरोर्दुमोऽप्यत्रानुकरणेन तम्यापि निषेधाम् ॥ (८।३।६५) स पृनायामि (९ 1 8 188) त्येतन वायं भवति । तदस्ति प्रयोजनम् । मियत एतस्यासराव । यात्व । दुर्नय दुर्दीतमिति । उप- सादितिणत्य मा भूदिति । क्रियत इति । भा। केवलाभ्यामिति विशेषणाभिधानार्थमवश्य कर्तव्यम् तेगातिमुलम्भमित्यतेयपसर्गत्वे नुम् भवत्येव । फियत इति ! भा । पूजापा- मितिविशेषणोपादानार्थम् । तेन सषित कि तवायत्यादो पत्त मवत्येव । पच्यते । फियायोगदति कारिकाशन्दम्य विशेषणात् । क्रियायतेरेव ग्रहणात् । पुमश्च न सौ छन्दसि गतिसशाविति वक्तव्यम् । पुनराधेयम् । गतित्वात्समास । तदुत्तरपदप्रकृतिसरेण “यतो नाव" इति धेशब्द उदास । पुनयत्यूत वास | हापि गतित्वात्समास ! खरत प्ररद्वादेरामति गणत्वादन्तोदात्तत्वम् । काठके मन्तोदात्त शेषनिघातेन शुन शब्दो ऽनुदात्ता। "गतिर्गताविति" निघात वदन् शक्तिकारस्तु परत्वात्तस्य नायतां मन्यते । “चनोहित", "चायेर मे इखचे'त्यसन्नन्तला. निपातवादा ऽद्युदात्तस्य चनाशब्दस्य "गतिरनन्तर" रति प्रकृतिसर। सिद्धस्तथापि परषादयमेव मिधातो युक्त इति भाव ! 'च पुनराशेयमिति'। गतिस्वासमासे खते तदुत्तरपदप्रकृतिसरेण 'यतो गाव' इति धेयशब्द याद्युदात्त । 'चनो हित इति' । निपातत्वादायुदात्तस्य चन शब्दस्य 'गतिरनतर' इति प्रतिवर।

·१८२ महाभाष्यप्रदीपोद्योत। (ऊर्गदिघिडायच।१।।६९) (व्य.१ । पा. था. 8) ऊर्यादिविडाचश्च । १।४।६१॥ चिडायोः केवलयोः प्रत्यययोः क्रियायोगासंभवात्सामर्थ्येन सजा- ऊर्यादिचिडाचश्च । १।। ६१. कृमस्तियोग इति वक्तव्यम् । ऊर्यादिचिडापश्च । १। 81६१ ॥ ऊरी पक्केति । भा। प्रयोगापा- ऊर्यादिचिडाचच १ । । । ६१ ॥ एते गतिसंज्ञा स्यु क्रियायोगे । कम्बस्तियोगे चिडाचौ विहितो। तत्साहचर्याद्रुपादयोऽपि तद्योग एव प्रयुज्यन्ते नान्यत्र । धनभिधानाच्च । तचाप्यावि प्रादु शब्दो मुक्काऽन्येषा करोतिनैव योग इति माधवादयः। यद्यपि सज्ञाविधौ प्रत्ययग्रहणे तदन्तविधिर्नास्ति तथापीह सामर्थ्यात् चिडानन्तग्रहणम् । न हि प्रत्यय- मात्रस्य क्रियायोग संभवति । खार्थिकत्वेनानर्थकत्वात् । चेरपावित्वाच्च । ऊरीकृत्य शुक्लीकृत्य इहेदमवधेयम् । श्रौषडादीना चादिवपि पाठादक्रियायोगेऽपि निपातत्वम्। च्यावि शब्दस्य साक्षा- घटतिघु पाठाकुलो योगे विकल्प | स्वस्तियोगे त्वनेग नित्यमिति । कथ तई वारुणीमदविशंकमथाविश्वध्युषोभवदसाविव इति माघ । पटपटाहव्य। ऊर्यादिचिवाश्च । १।४।६। 'च्यन्ता डानन्ताश्चेति' । यद्यपि पदसंज्ञायामन्तग्रहणेन संज्ञाविधौ प्रत्ययग्रहणे तदन्तविधि तोति ज्ञापितं तथापि कियायोग इत्यनुरत्तेस्तदन्तग्रहणमिति भाव । महि प्रत्ययमानस्य फियायोग सम्भवति खार्थिकत्वेन स्वयममर्थकत्वात् रश्रावित्वाच ।

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः ! (ध.पा.च्या, ) (ऊर्यादिचिडायश्च । १ ।।।।) विधावपि तदन्तविधिः । वक्ष्यमाणरीत्याम्य प्रयोगस्यैवाभावादाह हैव यथा स्यात् । उरीकृत्य ऊरौभूय । इह मा भूत । ऊरौ पाका । लोचनेन संभवमात्राश्रयेणैतदुदाहृतम् ॥ न चान्ययेति । भा। चिडानौ व्यभवधुगमदिस्तोलजिह्वायगलीटोभयरक्वभागमाविरिति घ। निरंकुशा कवय इति हरदत्त । वस्तुतस्तु नेह दोषलेशमपि पश्यामः । तथाहि । गतित्वाद्धातोः प्राक् प्रयोगः प्राप्नोतोवि त्वदीयपूर्वपक्षसर्वखम् । तच्च भाष्यवार्तिकयोरेव निराकृतप्रायम् । "ते प्राग्धातोरिति” सूत्रं हि देधा व्याख्यातं प्रयोगनियमार्थ संज्ञानियमाथें चेति । समान्य पक्षे प्राक् चाप्राक च प्रयोक्तव्याः । मातु प्रयुज्यमानाः संज्ञां लभन्त इति स्थितम् । इममेव च पक्षमाश्रित्य "यनुकरणं चेति" सूत्रे ऽनिविपरमिति प्रत्याख्यातम् । एवमेव "छन्दसि परेऽपि" "व्यवहिताश्चेति" सूत्रद्वयमपि प्रत्याख्यातम् । व्यत एव "ते प्रागिति" सूचे सकट कराणि वीयानोति भाष्यं "कर्टकर्मणोच" भूकमोरिति सूत्रे खायम्भवमिति वृत्तियश्यश्च सङ्गच्छते । एतेन उत्तेः मामादितां वदन् प्याष्येन सुभूयत इति पाठः कर्तव्य इति शिक्षयन् हरदत्तोऽप्यपास्तः। पक्षान्तरैरपि परिहारा भवन्तौति न्यायेन संज्ञानियमपक्षे सर्वस्य सामनस्यात् । एतेन पुरोरामस्य जुहवाञ्चकार ज्वलने वपुरिति भट्टिः। तस्य स्थित्वा कथमपि पर इति कालिदासव 'कृपस्तियोग इति' । म केवलं संज्ञाप्रयोगोऽप्यन्यत्र भवति नहि भवति उरोसंपद्यत इति, श्रौषडादीनां साहापर्यन्ताला धादिषु पाठाइ प्यक्रियायोगेऽपि निपातत्वम् । च्यावि शब्दस्य साक्षाप्रतिषु माठात् कमो योगे विकल्पः, कृम्बस्तियोगे बनेन नियं' कथं तविश्चक्षुषो 125

·Lts
महाभायप्रदीपोद्योत ।
(उर्यादिचिडाचश्च ।।।।६।)
(छ । पा 8 । च्या 8)
प्रयोगेति ॥ (के)
तत्तई वक्तव्यम्। न वक्तव्यम्। क्रियायोग इत्यनुवर्तते । (११8186)
न चान्यया क्रिययोर्यादिचिडाचा योगोऽस्ति।
सावत् सम्बस्तियोग एव विहिती ऊर्यादयोऽपि चम्मतिविषया एव
प्रयुज्यन्ते नान्यत्र ।
समर्थित ! न च पुरोऽव्ययमित्यस्य कृषमात्रविषयत्वमिति भमितव्यम् ।
कृषोऽनधिकारात् । तुरासाइ पुरोधायेत्यादिप्रयोगाच्चेति दिक् । जरी
ऊरी उरौ एते प्रयोऽौकारे विस्तारे च। विताली भूसी एतौ
विस्तार शकला ससकला ध्वसकला मसकला एते चत्वारो हिसायाम् ।
शकला छतेत्यादि । हिसित्वेत्यर्थ । गुलुगुधा पौडार्थे । रालुराधाकृत्य ।
पौडयित्वेत्यर्थ । सजू सहार्थे । फलफली चिस्ती थाली एते विकारे
घ्यलोयो केवली सेवाली वाली वर्षाली मसमसा भरमसा रहे
हिसायाम्। वषट वौषट साहा खधा पापी करणाविलापे
पापोलत्य । करण विषप्येत्यर्थ । प्रादुः प्राकये। यत् शोप्रार्थे। श्रत्कृत्य
यावि प्राकच्थे। धाविष्कृय । गयरने त्वन्येऽपि सम्झौता । तथाहि
पापालो सरला केवासी रते हिसायाम् । वाली यालो थालम्ब
एते प्राकाश्ये हिसायां च । इत्यर्यादयः ।
भवदसाविव राग, अभवन् युगपदिलोलमिला युगलौठो भयस्कधार
माविरिति, खतम्चा कवय । 'शुनौकृत्येति' । यस्य चावितीत्वम्
पटपटाशम्दो 'वा क्य' इत्यत्र युत्पादित ।

·महामाध्यपदोपोयोता। (यमुकर पानितिमरम्।१11६९) (२.१ । पा. था.) इति खादकृत्येति । (क) इति हेतोः पाट करय गत इत्यर्थः । मन्वितेः परत्वमत्वेन कथमच प्राप्तिरत पाच श्रीपडिति । (भा) एवं गतिममामस्य नित्यनादयं प्रयोगो म म्यादिति भावः ॥ "तमिबिति" (१॥१॥६) सूत्रे निर्दिष्टपहणाद् व्यवहितमाधारण एवायमित्यतो दूषणान्तरमाह खाकृत्येतीति । (मा) - निरठौवदित्यत्र प्रानोति । पथ विज्ञायते इति परो परमातदितिपरम इतिपरमनितिपरमिति । औषवौषडिति कृत्वा निरौददित्यत्र प्राप्नोति । यस्तु तावदिति परो यस्मात्तदितिपर न रतिपरमनितिपरमिति । ननु धोक्त श्रौषनौमाडिति कृत्वा निरठीवदित्यत्र प्रश्नोतीति । नैष दोप'। न भवति चौधटा व्यवधानादिति गतिसज्ञाप्रसङ्ग । ननु व्यवहितेऽपि परशब्दस्य दर्शनावन्येषेतिपरत्वम् । नैष दोष । व्ययवधान एवास्थ मुख्याति । च्यन्यत्र त्वन्तरालस्थमसमोच्याव्यवधानमेवाश्रित्य प्रयुज्यते । इह तु वौषटो व्यवधायकम्योचारणादयुक्तमनपेक्षयम् । खाटकृत्येति प्रयोगनियमपक्षे धातो प्राक् प्रयोग स्यात् । अनुकरणवजात्याक्रान्तस्येति- परत्वेऽपि भवति । 'खाडिति कृत्वा निरपोवदिति' । यवासति प्रतिषेधे गतिसज्ञाया समास स्यात् धालोसामन्तर प्रयोग इति रूपमैवैतन्त्र ·- महाभाष्यप्रदोषोपयोता। (य.१ । पा. 8 ! था. 8) (चनुकर पानितिमरम।१11८२) इति हेतोः खाटकाद्य मिरवदित्यर्थः । वनत "इतेः पर- मिनि" विधवाक्ये उत्तराङ्गाविकन्न तस्मादितिपरिभाषोपम्मित्या- ऽव्यवहितपरत्वयोधादृत्तावपि नदन्त येणेकार्थीभाव इति भाग्या- शय, ॥ अयं पदार्थो दर्शयति । य इति । (क) १ तस्मादित्युत्तरम्य । ।।१।१०॥ इदं तावदयं प्रध्य्य विधेच ते प्राग्धातोरिति (९1815.) कध गतिमात्रम्य पूर्वप्रयोगो भवति उपोइरतीति। गत्याशति प्रतिनिर्दियते। हापि सहनुकरणति प्रति निर्दियते । किमर्थमिदमुष्यते। धनुकरणस्पति- करणपरत्वप्रतिवेद्योऽनियशदनिटत्यर्थ । वा । अनुकरसम्येतिकरणपरत्व- प्रतिषेध उच्यते । किं प्रयोजनम् । थनिराशन्दनियर्थ । निरशम्दता . निरठीवदित्यत्र धातुष्यवधानेऽपि प्रतिषेधप्रसङ्गात् । इदं तावदिति । भा। यो प्यतयाश्रयेस व्यवधानं मन्यते । गत्याचतिरिति । भा। सम्याच भिमासपि व्यक्तिषु अभिमाया भारत्यध व्यवधानम्। किमर्थमिति । थनितिपरमित्येतदिव्यर्थ । संशानियमरक्षे सिद्धि मत्वा प्रश्न पनिए- शब्दमित्यर्थ इति । खाडितिकृत्वेति प्रयोलये इति खात्येति प्रयोग शब्दे परे ऽय निषेध । तेन श्रीषडवौषडितिहत्दा निरपौवदित्यत्र सिध्येत् । छिनु निरसने ठितमुधमा भितो ति दीर्घ , भूतकालगवन्यास किमर्थ कस्य चित्र प्रयोग उदाहस ।

·8 महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (पानुकरणं चामिति परम् । १।४।१२) (प.१ । पा. | पा.) तस्याथेति । (क) गतिशब्देन तत्संजकानेकव्यर्यहणं लक्ष्यानुमारादित्याशयः ॥ गतिसंजार्थ सूत्रमावश्यकमिति प्रश्नानुपपत्तिरत आह अनितिपरमित्येतदिति ॥ (के) संज्ञेति। (के) माक् प्रयुक्ता एव गत्यादिमंज्ञा इति तदर्थ. ॥ मा भूदिति । इद विधारयिष्यति तेप्रारधातुवचनं प्रयोगनियमार्थ वा स्थात्मज्ञामियमार्थ वेति ( १०)। तद्यदा प्रयोगनियमाई तदानिए- शब्दनित्यर्थमिदं वक्तव्यम् । यदा हि संज्ञानियमार्थं तदा न दोषो भवति। - स्यात् । प्रयोगनियमे चाय दोष । तत्र ह्ययमर्थ । गत्युपसर्गसंज्ञा घातो प्रागेव प्रयोक्तव्या इति ततो व्यवहितस्य प्रयोगाप्रसङ्ग । संज्ञानियमे तु न दोष । तेनैव नियमेन खाडिति कृत्वेत्यत्र व्यवहितस्य संज्ञानिवारणादस्य प्रयोगस्य सिद्धत्वात् ॥ थोषट्शब्दस्यापि निषेध । संज्ञानियमपक्षे तु थनितिपरयणं न कर्तव्यमिति । परस्परसंज्ञाप्रापरेवाभावात् । चुम्बनसक्त सोऽस्या च्युतमूल दशनमात्मनो वदने । गिनामूलस्पृयं खाडिति कृत्वा निरठौवत् ॥

·महाभाष्यप्रदीपोयोस । (घ १ । पा ४ । या. 8) (यादरानादरयो सदसतौ।१।४।६२) आदरानादरयोः सदसतौ।१।४।६३॥ DS आदरः। (क) प्रत्युत्थानादिविषयस्वराख्यः । अनादरः । (कै) परिभव श्रौदासीन्य च तच्चावग्नकोत्थानादिविषयोयेवकार्या- चलादिति तेनामच्छब्देन ममामादिसिद्धिः । गतिमजा तु मच्छब्द- प्यादरानादरयो सदसती । १ 18 १६३ ॥ इदमतिबद्ध क्रियते पादरे ध्यमादरे सद् थसदिति । ध्यादरे सदित्येव सिद्धम् । कथमसत्कृत्येति । प्यादरानादरयो सदसतो १ । । ।६॥ कथमसत्कृत्येति। मा । यदि ग सत्कृत्यासत्कत्येति नमसमास क्रियते तदा सतिशियत्वात्कृदुत्तरपद- प्रकृतिखर बाधित्वाऽव्ययपूर्वपदप्रकृतिखरेणाद्युदासत्वं स्यात् । व्यय सदसदिति समास कियते तदा सच्छब्दस्य विधीयमाना गतिसंज्ञा- न च्यादरानादरयो सदसतौ।१।१६२ कमातिसंवेस्त । सत्कृत्य । ध्यादरानादरयोस्खदसतौ। 'प्रोतिसभ्रम इति'। प्रौतिपूर्विका प्रत्युत्थानादिविषया वरेत्यर्थ । 'परिभवोदासोन्यमिति । धावाया कर्त्तय प्रत्युस्थानादिकं प्रत्युपेक्षेत्यर्थ । यसदनादरग्रहणं किमर्थमसत्- त्येत्यत्रापि यथा स्यात्, मा भूदसच्छब्दस्य गतिसज्ञा सत्कृत्येत्यनेन नन- समासो भविष्यति । नवं प्रका, सति मियत्वात् कृदुत्तरमदप्रकृतिसर ·. महाभाष्यप्रदीपोपयोगा। (पादरानादरयोः सदसतो।९।४।६१) (थ.मा.वा.) स्यैवेति भावः ॥ सपिति प्रकृतमिति समर्थ इति प्रकृतमित्यपि योध्यम् ॥ मनु तदन्तविधिना कार्यमग्भवेऽप्यनादर इत्यस्यासत्त्वे कथमच तपतीतिरित्याह भाथे केनेदानीमिति ॥ (भा) मन्वनादर इत्यस्यामत्वं कथं नत्रा दरप्रतिषेधो विज्ञास्यते- इत प्राह अनेनेति । (के) श्रादरप्रतिषेध त्यस्य मदादरप्रतिषेध इत्यर्थः । तदन्तविधिना भविष्यति (१1१1०२)। केगेदानोमनादरे भविष्यति । লহরনি বিত্যাম। আ সে নি। না সুক্ষা। ऽसच्छन्दस्य न स्यादिति भावः । वदन्तविधिनेति । भा। यद्यपी प्रकृत वरेण्यं मास्ति तथापि कार्यार्थत्त्वासंज्ञाया कार्यप्रदे परेषु प्रकृतस्य गतिना वेशेषणात्तदन्तविधिर्भवति । तब समावविधौ सुशिति प्रष्टतं गतिरनन्तर ६१२ । ४६) इत्यत्र पूर्वपदं गतिर्गतादिव्यच पदस्येति (११10.)। पसत्य । प्रौतिपूर्विका प्रत्युत्थानादिविषया त्वरादरा । अवज्ञया गधित्वा ऽव्ययपूर्वपदप्रकृतिवरेणादात्तत्वं स्थाद, असत्कृतमित्यत्र तु उत्कृत शब्द गतिरवन्तर इति सरे प्रदत्ते पश्चानन समासेऽपि तस्यैद तर, असछब्दस्यापि कृतशब्देनापि समासे तस्य निपातत्वादाधु दाहस्य तिस्वात्यकृतिभावेऽपि स एव सा इति नास्ति विशेष । हम पदसत्करोतीत्यसच्छब्दस्य निधातो न स्याद यथयस ज्ञापि तस्य न स्या- दित्यसष्छब्दस्यैव गतिनिपातसंझे एपिसव्ये, न धात्र सच्छन्देन सदन्त- ·महाभाष्यप्रोपोषधोता। (च.१ । पा.बा.) (दादरामादायोः सदसतो.) इत्यादी तु न स्यादिति । (क) नममामे मदृशम्येर प्रतीतेगुवादिविषये पत्र प्रयोगः म्यान पागण्यादिविषये तु प्रयोगो न स्यादिति भावः । प्रमकाभावे चेति पाठः ॥ नबनादरग्रहणे उमग्रहणमपि कार्यमेवान्यया मच्छब्दम्यानादरे ऽहत्तेरव मदन्तविध्यमानाप कम्य सत्र वर्त- मागम्य मंशा म्यादत पाद श्रादरेत्यादि । (क) पादरप्रसरे एव हि स्यादनादरप्रसले म स्यात्। मादरमा यो पुर. यययसंज्ञापामस्त्येव सदन्तविधिः। न चादर इति । भा। धनेनासपन्द- स्थानादरायत्तिता दर्शयति । ततखानादरयागेन यत्सायं सदन्यथापि सिध्यतीत्येवं परमेतत् । यादरमसा इति गुगमसत्वयेत्या स्यात् पाखण्डिनम सत्कृत्येत्यादौ तु न स्यात् । तथादि । थबाहरण इति क्षत्रि- प्रत्युत्यानादापेक्षा खनादरः। एतयोः किम् । सत्ष्टत्वा । अमत्र त्या । शोभनमभोभनं च शत्येत्यर्थः। विधिःभ्यते विशेष्यम्याभावात् । नन्वत्र सध्छन्दम्यैव संहास्तु कार्यप्रदेशेष प्रकृतस्य तेन तदन्तविधिभविष्यति, यययसंधायां वावास्येव तदन्त- विधि परमोरिति, यथा कुतिप्रादय इत्यत्रापि सबिति प्रवर्तते इपे- रक्षेव निवृत्तं तदातिना विशेष्यते 'गतिरनन्तर' इत्यत्रपूर्वपदं गतिर्गता' वि. पचापि पदन्येति प्रतं भवतु तदन्तविधिना कार्यम् धनादरावगतिस्तु कुरः यसमादरमहणे, २ सदसदिचादरनिषेधान्नैव- भयम् थादर 126 ·मागायपदोपोरोवार (चादरामारपीः सदसतो। (२) (थ..पा.) सामादिति । (क) प्राविभेष्याभावेऽपि मम्दापं विप्रेष्यमाटायेत्यर्थः ।। 1 क्रिपमाणे बहुमोहिरयविभापते। चविचमामादरे पनादरे इति । समादनादरयडयं कर्तव्यम् । यसतत तदन्तविधिना सिद्धम् । यादिरेवोप्यते न तु गोलोठादिः। बद्रोहिरिति।भा । सधात्यतामापेऽपि प्रसमयभावे भवतीति सर्वत्र संज्ञा सिध्यति । यसतस्विति । भा। थादरागादरयोः सदित्येव वायर तत्रामादरे साएदस्य मृत्यसंभवा. तदन्तविधिमा ऽसच्छम्दस्य गतिसंज्ञा भवियति । यथा गोष्पदं सेविते- त्यत्रासेविते गोष्पदशब्दस्य हत्यसंभवादगोयपदार्थमसे वितयणम् । प्रसङ्ग एव हि स्यात् गरमसत्त्येति पाण्डालमसत्कृत्येत्यत्र न स्यात् पथा नाघ्य इति क्षधियादिरेवोधाते म लोरादिः, धनादरयाये तु सति बमोहिर्विज्ञायते व्यविद्यमामादरोऽमादर इति । बहुमोहियात्य- न्ताभावे प्रसताभावे ऽप्रसताभावे च भवतीति सर्वत्र सज्ञा सिध्यति, तस्मादनादरयहणं कर्तव्यम् व्यसग्रहणं तु शक्यमकर्तुम् । धादरानादरयोः सदित्येवास्तु तत्र यथा गोष्पदं सेविते यत्रासेविते गोप्यदभन्दो न सम्म- वतीत्यगोपदार्थमसे वितग्रहणम् । एवमभादरे ऽपि सछम्दो न सम्भ- वतोयसन्दार्थमनादरग्रहणं भविष्यति । 'सत्कृत्वा ऽसत्त्वेति'। प्रोभनवचनो विद्यमानवधनो वा सच्छन्द, नविपरीतवचनोऽसच्छन्द ।

·महाभाध्यमदीपोद्योतः। प...पा. था.) (पन्तरपरिग्रहे। 181841) अन्तरपरिगृहे १ । ४ । ६५॥ . मनु ममामस्य सूचेणैव सिद्धेार्तिके ममामयह व्यर्थमत पाह सामान्येनेति । (क) एवं चोपसंख्यानगन्देनापूर्ववचनमेव नोच्यते किं तु विधान- माचम् । एवं चोपसर्गमंचाविषयमपूर्ववचनं गतिसंझाविषयसूत्रं चोपण्यानशब्देनोयत इति न भमाझ्यहणं व्यर्थमिति भावः ॥ नमु गतिसंज्ञाऽऽप्यपूर्वलमस्तित्यत पाह गतिसंज्ञाया इति ॥ (के) अन्तरपरियहे ।।४ । ६५ । व्यन्त शब्दस्याइकिविधिसमासणत्वेषप- संख्यानम् । यन्त शब्दस्याकिविधिसमासणत्वेधूपसंख्यामं कर्तव्यम् । व्यङ् । यन्तरपरिग्रहे १।।।६५ व्यन्त शब्दस्येति।भा।यतिविधिणत्यानि उपसर्गसंज्ञाश्रयाणि । समासस्तु गतिसंज्ञाश्रय इत्यपूर्ववचनं सूचोपादानं घ सामान्येनोपसंख्यानमुच्यते। गतिसंज्ञाया धनेनैव सिइत्यादपूर्ववधनाभावात् । यस्तरपरिग्रहे। १।। ६५ । स्परम् । यन्तईत्य । मध्ये हवेत्यर्थ' । धपरियह किम् । अन्तहत्वा मूषिका ऐनो गतः। परिमा गत इत्यर्थः । पत्रेदमवधेयम् । इत्वा गमनं दिधा । हतं त्याका परिसर अन्तरपरियहे । १।। ६५ । चन्ताईला मध्ये हवेत्यर्थः । 'यन्त प्रद- स्वेत्यादि । उपसर्गसंज्ञायामेवैवमोक्तम् यन्त शब्दप्रसङ्कन वक्ष्यामौवि यदा- घोपसर्गसंशोधते तदान्तयतोत्यादिवदन्त ईण्यात् अन्तणनमियादायपि

·२००४
महाभाष्यप्रदोयोद्योत।
(व्यत्तरपरिग्रहे। १।४१५२)
(य.पा.या.)
अनेनैवेति । (के)
सूत्रेणैवेत्यर्थः । तदतिरिक्तविषये त्वनेनापि नेयतइति भावः ।
नवन्तरदेशे इत्यादिनैव मिश्रेणवे उपसंख्यानं व्यर्थमत पाह
हन्ते इत्यादिः ॥ (कै)
तथैवेति । (क)
अन्तरयणमित्वस्यानेनैव सिद्धेर्दो प्रतिषेधोऽपि 'सुभादिबा-
मिद्ध इति भावः ॥ तदारम्भेऽप्यस्यावश्यकता दर्शयति
अन्तर्णयतीति ॥ (के)
१ व्य । पा 8 | सु ३६ ॥
-
अन्तर्वा । किविधिः । चन्ताई. । समास । व्यन्तहत्य । णत्वम् । धन्तईण्याद
गोम्यो सर
धन्तईण्यादिति । भा। हन्तेरत्यर्वस्येविणत्वस्य सिद्धत्वाद धन्तरदेशे इति न
वक्तवरं भवति । देशे तु शुभनादित्वासत्वाभावः । तथैवायन चेति न
वहवाम् ।
कृत्यच इति सिदत्वात् । व्यन्तर्णयतीत्यत्राप्युपसर्गादिति
यात्वं सिध्यति।
चेति। त्याद्यमुदाहरणम् । दितीयं प्रत्युदाहरणम् । यपरिग्रहे इति च
प्रयोगोपाधिन तु वाच्यकोटिनिविएमिति ।
इन्तेरत्यर्वस्येति गत्वं सिद्धम् अन्तरयणमित्यत्रापि 'कृत्याच' इत्येव मि.
मिति यत्तरदेश ययनं चेति मुनयमपि देशप्रतिषेधार्थ द्रव्यम् ।
1

·महाभाष्यप्रदोपोद्योत । १०.५ (य ११ पा ४ व्या ४) (साक्षालटतीनि च । १. 81081) साक्षात्प्रभृतौनि च । १।४ । ७४ ॥ साक्षाद्भूता इति । (कै) प्रत्यक्षा इत्यर्थ ॥ तदुक भाष्ये यदा हि साक्षादेव सत् किंचिनियत इति । (भा) "लवणमि"त्यादिगणपाठान्मान्ता अपि । एते शब्दा स्वतन्त्रा इति भ्रम व्यावर्तयति भाग्ये मकारान्तत्वं चेति । (कै) साक्षात्यतीनि च । १ । ४ 198॥ साक्षात्यपि ध्यर्थवचनम् । साक्षात्प्रतिषु व्यर्थवचन कर्तव्यम्। त्यसाक्षात्साक्षात्कृत्वा साक्षात्कृत्य । यदा हि साक्षादेव सत् किचित्क्रियते तदा मा भूदिति । मकारान्तत्व च गतिसज्ञासनियुक्तम । वा । मकारान्तत्व घ गतिसनियोगेन वक्तव्यम् । लवण साक्षात्प्रतीनि च । ११ 81७४। साक्षात्प्रतिविति । भा । ध्यभूत- तद्भावविषयाणामेव तथा स्याद् यदा तु साक्षाद्भुत रूपान्तरेस क्रियते तदा साक्षाप्रतीनि च ।१। 8108 ॥ एतानि कृषि वा गतिसज्ञानि स्यु । स्य्यर्थ इति वक्तव्यम् । साक्षात्कृत्य साक्षात्यात्वा । व्यसाक्षाते साक्षानियते चेत्तदाय प्रयोग । नतु साक्षाद्भूतस्यैव रूपान्तरामादाने । च्व्यन्तेय तु पूर्वविप्रतिषेधार्यादिचिति नित्यैव सज्ञा । तेन लवणों कृत्ये त्यत्र मान्तत्व न भवति । तदिकल्पनियोगेनेह गणे निपात्यते । लवणमिति मान्त यादेश । यदा लवणशब्दस्य तथा च मास्तु साक्षात्यपटतीनि च।१।१७8 । 'साक्षात्ययतिविति' । असाक्षाद्भूत घदा साक्षावियते तदा यथा म्यात् यदा यत्तु साक्षाद्भूतमेव रूपान्तरण क्रियते तदा माभूदित्येवमर्थम्, मिथाप्रतिष्वपि हटव्यम्, एतच्चान्तरङ्ग- स्वानभ्यते, तथाहि साक्षात्कृतमित्युक्ते श्रुतस्य तस्यैव रूपस्य करण ·भावः। - महाभाय्यप्रदीपोरद्योतः। (साक्षात्प्रटतोमि च ।१181081) (५.१.पा. | था) पुनः प्रसङ्गेति। (भा) परालादिकल्पेऽपि तदभावे नित्यविधिमाया न दोष रति न प्राप्तविभाषाविषये वैकन्त्यिकाभावे मित्याङ्गीकारे विकल्पशास्तम्य वैयपित्तिरच्यने चारितार्थ्यात् ।। भाग्ये गतिसंज्ञासन्नियुक्तमिति । (भा) वैकचिकगतिमंचामियुकमित्यर्थः ॥ सत्य । सनच चितिषेध । वा। तत्र घ चान्तस्य प्रतिषेधो धक्कय्यः। लवोचत्य । न वा पूर्वेण कृतत्वात् । वा । न वा वक्तव्यम् । किं कारणम् पूर्वेण कृतत्वात् । यस्त्यनेन विभाषा पूर्वेण (१।४।६९) नित्यो भविष्यति । इदं ताई प्रयोजनम् । मकारान्तत्वं च गतिसंज्ञासनियुक्तमित्युक्त मा भूदित्यर्थ । लवणोष्टत्येति । भा। पत्र हि परत्वादनेम विभाषा प्राप्नोति । नित्या घ गतिमंचेश्यते । पूर्वेणेति । भा। पुन प्रसङ्गादिज्ञानादिति पूर्वविप्रतिषेध । बैशब्द हि न साध्यम् । लवणं सत्य लवणं हत्या लवणोछत्येति । तत्र घान्ताचान्तयो. पाक्षिके लवणमादेशे समं रूपम् । परेणापि शिल्येन मुक्त तु घान्तस्य निन्या संज्ञेति न कस्सिदोषः । दहामौवशेषतयो विभक्तिप्रतिरूपका निमाता । प्रादुरावि भन्दयो- ख्यादित्वात्प्राप्ते विभाषा। साक्षात् मिथ्या चिन्तेति मनोव्यापारे । चिन्ताकृत्य ! भद्रा प्यालोचनाप्रशंसामङ्गलेश्वयम् । रोचनेवौतिश्रद्धोत्पादे प्रतीयते न त्वश्रुतरूपान्तरस्य। नन्वसयामपि प्रकृतिविवक्षाया तस्यैव रूपस्य करणं प्रतीयते व्यथ ध चयर्थरतिता नास्ति तसाचच्यर्थया- यामेव कर्तव्यम्, प्यथ च्यन्तेश्वमि साक्षादादिषु व्ययं विशल्प कमान भवति व्यस्वेनेन मुझो पुन प्रसङ्गविज्ञानादूर्यादिचिडाचश्चेत्येषा भवष्यति । नैवं शयं यदेतालवणादौनो मकारान्तत्वनिपातनं तदपि च्यन्तेषु स्यात्, एवं लवखादौनां मान्ता लवणादय स्यादेशा' करिष्यन्ते तत्र ययेकदेशविकृतस्यानन्यत्वालवणीशब्दस्यापि पक्षे लवण यादेश' कियवे ·महाभाष्यप्रदौमोपयोसः। (प.५। पा. ४ । था. 8) (साक्षाप्रतीनि च ।।21081) एकदेशेति । (के) एवं च लवणकत्येयनिष्टं स्यादिति भावः ॥ भाय्य लवणं शब्द इति । (भा) लवणमिति गापाठस्तस्य लवणभन्दस्य लवणमित्यादेश इत्यर्थः ॥ गतिसंज्ञामंनियुक्रत्वाद् गतिमज्ञाभावे श्रादेशाभाव इति भाग्य "विभाषे”त्युक्तम् । (भा) अनेन गतिवाभावे च स्तवणशब्दे पूर्वेण गतिवमिति भावः । तच्च धान्तस्य मा भूदिति । एतदपि नास्ति प्रयोजनम् । लवणशब्दस्याय विभाषा लवणं शब्द व्यादेश क्रियते । यदि घ लवणोशब्दस्यापि विभाया लपणं शब्द यादेशो भवति न किं चिद दुष्यति । वैशब्द घेच सायं सञ्चैवं सति सिद्धं भवतीति । भाव । स्यन्तस्य मा भूदिति । एकदेशविकृतस्यानन्यत्वात् प्राप्नोति । वैशम्दा- मिति । य एव शब्दास्पैशन्दाम् । लवणं कृत्वा लवणं प्राय लवणोशन्येति । प्रसार्या च। धमेति र साहित्ययो। यास्या श्रद्धा प्रापर्या योजया भरणक्रियायाम् । प्रागराहा बोजगहेति गहिकियायाम् । लवणम् उच्ां शौतम् । उदकम् । चाई, लवणादीनां पञ्चाना गतिसशासन्नियोगेन मान्तत्वं निमाय ते मान्तादेशो वेत्युम् । यमौ । वशे विकम्पने विकसने प्रहसने सन्तपने । प्रादुस् नमस् थाविस् । याकृतिगणोऽयम् । न कश्चिद दोष, वैद्यहि न. साध्यं लवणं छत्य लवणं कृत्वा सवयी- कृत्येति तचैवं सति सिई यतिकारस्तु मकारान्तवं निपात्यत इति वदति स मन्यते च्यन्तेषु पूर्व विप्रतिधेधन नित्या संज्ञा भवति विकल्पेन तु सनियुक्त मान्तत्वं निपातनमिति ! यौवशे प्रम्टतयो विभक्तिप्रतिरूपका निपाता, प्रदुरावि शब्दयोल्यादित्वाव् प्राप्त विभाषा ।

·महाभाष्यप्रदीपोद्योत। (ते प्राग्धातो ।१।।८०) (थपा 8 च्या 8) ते प्राग्धातोः।१।४।८०॥ ननु ने इत्यनेन यदि लब्धमज्ञाना परामर्शस्तदा द्वितीय- पक्षानुत्वितिरेव केवलाना परामर्भ लेतत्मज्ञारहितानामप्याद्यपचे व्यवहितप्रयोगानापत्तिरत आह तच यदेति ॥ (2) ते प्राग्धातो । १।।.किमिद प्राग्धातुवचन प्रयोगनियमार्थमेते प्रागेव धातो प्रयोलव्या याहोखित्मज्ञानियमार्थमेते प्राक चाप्राक च प्रयोक्तव्या प्राकप्रयुज्यमानाना गतिसज्ञा भवतीति । कचाच विशेष । ते प्राग्धातो । १। 81.॥ किमिदमिति । भा। नियमइयसभवा प्रश्न । तत्र यदा प्रयोगनियमस्तदा त इत्यनेन लब्धगत्युपसर्गसज्ञा पराम्टश्य न्ते। यदा तु सज्ञानियमस्तदा प्रादय उपनिषत्पर्यन्ता खरूपेणैव प्रत्यवमृश्यन्ते ते प्राग्धातो । १ । । ।० ते गविसज्ञा धातो प्रागेव प्रयोज्या । छन्दसि परेऽपि । ते प्राग्धातो । १।। ८० ॥ नियमार्थमिदम् । स पुनर्नियम सज्ञा नियमो वा स्यात्प्रयोगनियमो वा स्यात् । तत्र सज्ञानियमे तेशब्देम प्रादय उपनियत्पर्यन्ता खरूपेण पराम्टश्यन्ते, न गत्युपसर्गसज्ञाविशिछेन रूपेण, सशयोरनिय्पादनात, यनेनैकवाक्यतापन्नै पूर्वसूचैतयोर्विधानात् । ते प्रादय उपनिषत्पर्यन्ता धातो पागेव प्रयुज्यमाना गत्युपसर्गसधा भवन्ती त्यर्थ । प्रयोगनियमे तु लब्धगत्युपसर्गसज्ञा पराम्टश्यन्ते । ते गत्युपसर्गस का धातो पागेव प्रयोक्तया इत्यर्थ । तत्राद्ये पक्षे खरूपेय परामर्श प्रादौनामिव चादीनामपि म्यात। ततश्च निमातसज्ञाया अपि नियम - ·महाभाष्यप्रदीपोद्योस। २..८ (चपा. ( था ) (ते प्राग्यातो.in.) अनिष्पादादिति। (2) मंशानियमपदे इम्य परिभाषालनकवाक्यतयंत्र मंशाविधाना- दिति भाव ॥ प्रत्यामत्तेद्य गत्युपमर्गमंशाविषय एव नियमो न निपातमजाविषयक इति बोध्यम ॥ ननु मानियमे रदं शर्य- मप्राक् प्रयुज्यमानानामपि मनाया जातायामनिटाभावादत प्रार अनितीति । (क) एवं देवमायकरणमेवार पवे सूरम्य फनमिनि भाव.॥ प्रारधातुवर्ग प्रयोगनियमामिति घेदनुकरण स्यतिकरसपरप्रतिषेधी- गिरशब्दगिभ्यर्थ । वा। प्रारधानुवचन प्रयोगनियमामिति चेदनुकरण- स्पेतिकरण परप्रतिषेधो वक्तस्य । किं प्रयोजनम् । धनिरापदनिहाय । धनियशम्दता मा भूदिति । इन्दसि पग्यचितवचन ध । वा । छन्दसि संज्ञाया थनिष्पादात् । यनेने कवाक्यतामापने पूर्वसूधै स्तम्याविधानात् । अनुकरणस्येति । भा। अनुकरण चामितिपरमिन्यतधास्थानम् । सहा. नियमे सिइमिति । भा। व्यनितियरमिति न वायम् । यनव नियमेन खाडितिकात्वत्यत्र संशानिरामस्य सिदत्वात् । उत्तरं च सूघायं न कर्तव्य स्यात्, यथापि गयुपसर्गसज्ञयोरेव नियम', एवमप्यनर्थक वचनं प्रयोग एव हि तेषामा नेप्यते र पुनरमाश्मयुन्यमानाला संज्ञा किं चिदनिएमापद्यते, छन्दसि परेऽपि 'व्यवहितायें ति सूघदयं चामर्थक, परण्यवहिताना सव निषिद्धा न तु प्रयोग, न च तेगापि सजैव विधीयते, निष्पयोगनत्वात् । किंधानुकरसंचानितिपर' मित्यनितिपरग्रहणमनर्धक स्थात्, खाहिति इला निरठोपदित्यन्न थाहितस्यानु करसम्य गतिसव निविडा प्रयोगस्त केन वार्यते, प्रयोग नियमे दुधातो पागवानुकरणस्य प्रयोग' स्याद न वितिसन्देन व्यवहितस्येति थनितिपमिति वक्तव्यम्, 127 ·महाभाष्यप्रदोपोड्योत । (ते प्राग्धातो ।10।।) (व्य । पा. / या ) न तु प्रयोगस्येति । (के) न चाप्राप्तमज्ञानां परयवहितानां संज्ञार्थमुत्तरसूत्रं फलाभावात् परव्यवहितानामेकाकिनामेव छन्दसि प्रयोगेण "गतिर्गताविति" फच्चस्य वकुममक्यत्वात् । एव च संज्ञानियले प्रयोगनियमपदीय- फलसिद्धिस्त्रितयाकरणलाघव चेति भावः ॥ नवापाद्यमानथ्यवहित- परप्रयोगनिवृत्तये सूत्र स्थादत शाह भापायामिति । (क) एव चानभिधानेन प्रत्याख्यानमिति भाव ॥ परेऽपि व्यवहिताश्चेति वक्तव्यम् । सज्ञानियमे सिद्धम् । वा। सज्ञानियमे सति सिद्धमेतद्भवति । व्यस्त तईि सज्ञानियम । उभयोरनर्थक वचनमनियाद- र्शनात् । वा । उभयोरपि पक्षयोर्वचनमनर्थकम् । किं कारणम् । थनिष्ठा- दर्शनात् । नदि कश्चित्यपचतीति प्रयोक्तये पचति प्रेति प्रयुक्त यदि भवति । परव्यवहिताना गयुपसर्गसज्ञयोनिवारणान्न तु प्रयोगस्येत्यर्थ । चरित्वति । भा। लाघवादस्यैव पक्षस्य युक्तत्वात् । उभयोरिति । भाषाया परण्यवहितप्रयोगो न दृश्यते तत्र कि प्रयोगनियमेन वा सज्ञानियमेम वा । यत्र हि लोके सकीर्ण प्रयोगा यथा गौगांवौति तत्रासापरिधाराय खत प्रयोगनियम एवाय युक्त रति मत्वाइ । 'ते गत्युपसर्गसज्ञका इति' । बयास्मिनमि पक्षे निपातानामपि तेशब्देन परामर्श कसान भवति, व्यवहितत्वात् । कय तहुं प्रसाण परामर्श, गोपसर्गास्तेन रूपेण पराम्पश्यन्ते कि नहिं गतिरूपेण तेषामपि गतित्वात, प्यनेमैवाभिप्रायेण सावुमसर्गाणां पृथग ग्रहण, चादयस्तु नैवमिति न ते पराम्टश्यन्ते। गमु यत्र लोके सकोर्ण प्रयोगो गौर्गावौति साधुपरिज्ञागाय मास्त्रमर्थवत्, यत्र स्वसकोर्ण एव प्रयोगो न तत्र शास्त्रक्षत्यमलि, ग व ·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (प.११ पा.धा.) (ते प्राग्धातो.1.1) न हश्यतदति । (क) मिटाना याकर्मणो ऽन्यथापौति रोपः । इयोरप्युपपदत्वादिति ॥ (क) यद्यपि ममामः क्रमेणैव तथापि कदाचिरपुर्व कूताम्देन समासे तत उदेति विपरीतः प्रयोगः स्यादिति भावः । तथा च सूत्रमार्थक्याय प्रयोगनियमपक्ष एवाद व्यस्तस्मिंश हते ऽनि- तौत्यापपि सर्वकार्यमिति तात्पर्यम् । मनु सम्यितं कटं कुर्व- न्तीत्यर्थावायं गतिरुपसों वेति न दोषो इत पाए पानिएं दृश्येत ततो यलाई स्यात् । उपनसनिपाने तु पूर्वपरव्यवस्था- र्धम् । वा । उपसनसनिपाते तु पूर्वपरयवमार्थमेतत्यम् । ऋषभ कूलमुहुगमयमंसमुदष्टम् । यत्र गतेः प्राग्भावो प्रयोगो यथा स्यात् । मपुपयननिमाते पूर्वएरथवस्यार्थमिदमुथने एकटंकराथि बोरयामोत्यत्र सावनुशानं कर्तव्यम् । न बसंकीर्ण एक प्रयोगे स्थिते शास्त्रस्य किं चिदति प्रयोजनम्। छन्दसि तु परयवहितप्रयोगो दृसत एव । उपसर्गगसद्रियात इति । भा। यद्यपि सो वियरोतः प्रयोग र दृश्यते कश्चित् प्रपचतौति प्रयोलथे पचनोति प्रेति प्रयुडा । यद्यपि धोके प्रयोगो न दृश्यते विपरीतइन्दसि तु परयाहितप्रयोगदर्शनाद भाषा- यामपि तथा प्रयोगः शझोत, दर्मितवाद्यत्वेऽपि भाषायामेव मतेराविशन्द- स्य परयवहितप्रयोग ऊर्यादिसूत्र। किं । 'उदिने सनिवहो' कूलमुरा इत्यत्र उदि कूल इति दयोरपि सामोनिर्देभादुपपदत्वासमासे शते 'उपसमें पूर्व' मिति मानवमात्पर्यायेस पूर्वनिपातं मन्येरन् इत्युपसर्जनसनिपाते पूर्वपरण्यवस्मार्थमिदं वक्तयं, यो वे 'कटंकमणेय . भूकमोरे मुखेन कटः वियते सुटंकराखि दौरयानि दुम्कटं कराय, ·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (ते प्राग्धातो 1१101.1) (घ.या. या. ४) सुखेनेति । (के) उत्तरसूचे एव खलः खित्वस्य सफलत्वादिति भावः । ईषछ- स्दयोगे तुम खल नामभिधानात् । अन्यथेपदाणं भवं भवता । षदायंकरो मैत्रो भवतेत्यादावौषतो ऽगतित्वेन वित्त्वम्य चारि- ताझिाय्यासंगतिरेव स्यादिति बोध्यम् ॥ नन्यजन्तवासो मः प्राप्तिरस्त्येवेत्यत प्राह भाट्ये अस्त्वचेति । (भा) प्राप्नोबित्यर्थः। गतेः प्रारधातोः प्रयोग प्राप्नोति । व्यापार्यप्रत्ति पयति नाच गतेः प्राक्प्रयोगो भवतीति । यदयमौषदुः स्यु साह छाएँ सलिति खकारमनुबन्ध करोति । कथं कृत्वा ज्ञापकम् । खित्करणे एतययोजन खितौति मुम् यथा स्यात् । यदि चात्र गतेः प्राक्प्रयोग स्यात् तथापि कूलमुगुणमित्यादौ इयोरणुपपदत्वात्समासे कृते "उपसर्जनं पूर्व- নিনি” ঘামালিয়ায মূর্বলিকানন মাৰ স্কুলগঃ মুন্স इत्येवं यो भाग्येतं प्रतीदं सूत्रं कर्तवामित्यर्थ । सुकटकराणोति । सुखेन पत्र मुदुसो प्राग्धातो प्रयोग प्राप्नोति कटं सकराणोति, खल्त' खिकरणमिदानी किमर्थ स्यात्, अनव्ययस्य हि मुमुच्यते खित्करणसाम- या अव्ययस्य भवतु, यदि वा छहणे गतिकारकपूर्वस्यापि ग्रहणमिति सकराम्दे परत. कटस्थ भविष्यति, कयोऽत्र यन । धातुमहणमगर्थक, कुत, प्रागिय पेक्षाया यक्रियायुक्ता प्रादयस्ता प्रागिति विज्ञास्यते, नैवं पापयमिह च कर्तुं प्रच्छति प्रचिकोर्षतीति सन्वाधया इच्छया মহুয় যায় নি সুন ৰ ৪ চামুল মুমীন বালুয যু धासोरेर चिकीर्षते. प्राक् प्रयुज्यते । 'तेग्रहणमुपसर्गामिति' । ननु ·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (ध्य. १। पा. ४ । या. ४) (ते प्रारधातो 1१11८.) प्रत्यक्षत्वादिति । (के) विधिवादित्यर्थः । प्रयोगनियमस्येति । (क) एवं च विधिवाधापेक्षया ऽन्यत्र चरितार्थस्य परिभाषारूपत्वेन गुणभूतस्य बाध उचित इति मावः ॥ भाव्ये एवमर्थेनेति । (भा) प्रयोगनियमार्थ नेत्यर्थः । सुकटं कराणौत्यसिद्धेरिति भावः ।। ननु सूत्राभावे संज्ञानियमेऽपि वोत्कूलं रुज इति विपरीतप्रयोगा- पत्तिरत पाह भाव्ये खित्करणमनर्थकं स्यात् । यस्त्वत्र मुम्। धनव्ययस्येति प्रतिषेधो भविष्यति । पश्यति त्वाचार्यः नाच गतेः प्राग् धातो. प्रयोगो भवतीति ततः खकारमनुवन्धं करोति । नैतदस्ति ज्ञामकम् । यद्यर गतेः प्राकपयोगः स्यात् । स्यादेवान मुमागमः । कथम् । कृग्रहणे गतिकारकपूर्वस्यापि कटा क्रियन्त इति कर्तृकर्मणोच भूवनोरितिखल् । तवाम्मानियमात्कटं सकराणोति प्राप्नोति । यस्त्ववेति । भा। शास्त्रेण प्राप्नोतु प्रतिषेधात्तु मैव प्रयुज्यत इत्यर्थः । खित्करणादव्ययस्यापि भवत्विति चेत् । नेतदस्ति । व्यन- यदि गतिसंज्ञारहिताः केवलोपसर्गसंज्ञा एव प्रादयः स्यु, ततो ऽसति तेग्रहणे गतीनामनन्तरत्वात्त एव संबध्येरन् न तूपसर्गा इति तदर्थ तेगण- कर्तव्यं, तेपि तु गतिसंज्ञका', ततश्चानन्तराणा गतीनामपि सम्बन्धे प्रादी- नामपि गतित्वादेव यहणं सिद्धम् । स्यादेतत् त्यसति नेग्रहणे गतिसंव के. वला येषां तेषामेव स्यानोभयसंज्ञकानां प्रादौनामिवि । न । केवलगतेस्मा- वात् । ननु चायमस्ति 'धनुकरणं चानिति पर' मिवि । न । वस्यामि निपातत्वात् । उच्यते । यसति नेग्रहणे प्रकृतेवपेक्षा चेत् कतिपये ·महाभाष्यप्रदीपोद्योत। (ते प्राग्धातो । १81८०) (प १। पा. या ) नैप उदिरिति । (भा) तस्मात्प्रयोगनियमार्थ संजानियमाथ वोभयथापि सूचं न कार्यमेव । पाये सुकटं कराणौत्यसिद्धरम्ये कटं सुकराणि सुकटं कराणत्यस्याप्यापत्तेरनभिधानेन वारणे तु व्यर्थमेव सूचमित्याशयः । यत्तु धमनिवृत्त्यर्थेऽपि सूचे संजानियमपक्ष एवादर्तव्यः कटं सुक- राणि सुकटं कराणौत्युभयविधप्रयोगसिद्धये इति स्थितमिति । तब । कटं सकराणौत्यस्वेटत्वे मानाभावात् । अत्र गतेः प्राग्धातोः प्रयोगः प्राप्नोति । यद्यप्यत्र गतेः प्राक् प्रयोगः स्थादित्यादिशब्द- स्तदनिष्टत्वस्यैव लाभादिति दिक् ॥ ग्रहणं भवतीति । तस्मानार्थ एवमर्थन प्राग्धातुवचनेन । कथम्टपम कूल- मुगुजम्मषभंकूलमुद्दहम् । नैष दोष । नैध उदिरापपदं कि तईि विशेष- यम् । उदि कूले राजिवहो । उत्पूर्वाभ्या रजिवहिभ्या कूले उपपदे इति । व्ययस्येति निषेधस्य प्रत्यक्षवाद बाधितुमशक्यत्वात् प्रयोगनियमस्यान्यत्र सावकाशत्वावाधेऽपि न का चित्क्षति। स्यादेवेति । कटं सकराणीत्येव- मपि प्रयोगे स्थादेवमुमित्यर्थ । सवध्येरन् गोपसर्गपर्यन्ता, व्याप्तिन्यायात्तु भूयसामपेक्षाया न प्रादिग्वेव पर्यवसाने कारणमस्तौति चादयोऽप्यपेक्ष्येरन्, त्यहणे तु सति गतिमज्ञाया धनन्तरत्वात्तेन रूपेण परामों न कतिपयानामेव भवतीति प्रादौनपि व्याप्नोति चादौ च परिसंचर इति ग्रहणमुपसर्गाथै भवति, तत्पर्यन्तामा घ तथा स्यात् तेषामेव च यथा स्यादित्यर्थ । 'गतयो झनन्तरा इति' । येऽनन्तराल एव कतिपये मोरन् प्रत्यासत्ताविति भाव । थामो सु दोष सबागवान कठोस ·महाभाष्यपदोपोरोसः। (य.१ । मा. गया. 8) (कर्मवचनीयाः।१।।1) कर्मप्रवचनीयाः।१।४।८३॥ ननु मंजा विना तत्प्रयुगकार्यामिद्धिरत शाह लाघवार्थत्वादिति ॥ (के) ननु सर्वापि संज्ञार्थ प्रयोजनमनुगतेवेत्यत आह अर्थमिति। (क) अर्थमन्दो ऽभिधेयपर इति भावः ।। अङ्गीकृतप्रतिनिमित्तेति । (के) अङ्गौलतयोगार्थप्रवृत्तिनिमित्तेत्यर्थः । एवं च योगरूढा संगा- इन्वर्थमंशोध्यते ॥ भाग्थे कर्मप्रवचनीयाः। १ ।। ३। किमर्थ महतीसंज्ञा क्रियते । स्यन्वर्थसंज्ञा यथा विज्ञायेत । कर्म प्रोक्तवन्तः कर्मप्रवचनीया इति । कर्मप्रवचनीया।11।। किमर्थमिति । भा। लाघवार्थत्वात्संज्ञा- करणस्य लाघवप्रकर्षाय एकाक्षरा दरक्षरा वा संज्ञा कार्यति भावः। यन्वर्थसंक्षेति । भा। यर्थमनुगता अर्ने वा अनुगता व्यहोकतप्रवृत्ति- कर्मप्रवचनीयाः।१।।३। रोश्वरावागिदमधिक्रियते । कर्म कियां प्रोक्तवन्तः कर्मप्रवचनीयाः बाडुलकावर्तयनीयर, स च भूते । तेन सम्मति क्रियां न द्योतयन्तौति लभ्यते । याद च । कम्मप्रवचनीयाः।१।। ३ । वक्ष्यमाणानां संचिना बहलावड- वचनं यथा निपाताः कन्या इति । व चित्तु सामान्य विवक्षवैकवचनम्, गतिच, प्रत्ययः, दिति महासंधाकरसमन्वर्थसंज्ञाविज्ञानार्थ काम कियां ·महाभाध्यप्रदीपोयोत । (कर्मप्रवचनीया । १।४।३।) (य ११ पा 8 या 8) कर्म प्रोक्तवन्त इति । (क) कर्म क्रिया क्रियागतविशेषमित्यर्थ । भूते "कृत्यन्युटो बहुल- मि"ति कर्त्तयनीय ॥ ननु निपाताना द्योतकत्वात् प्रोक्रवन्त दूत्यसगतमत शाह प्रयुज्यमाने इति । (2) सुखमनुवभूवेत्यादौ द्योतकेऽपि प्रोक्वत्त्वमस्त्येवेत्यर्थ ॥ ननु निपाता कदापि क्रिया न वदन्तीति मप्रतीत्ययुकमत शाह क्रियाविशेपमिति । (के) यदि सप्रति क्रियागत विशेष न द्योतयन्ति कि तह द्योतयन्नौत्य चाह भाय्ये के पुनः कर्म प्रोक्तवन्त । ये सप्रति क्रिया नाहु । केच सप्रति किया नाई । ये ध्यप्रयुन्यमानस्य क्रियामाई ते कर्मप्रवचनीया । निमित्ता या सहा साऽन्वर्थसज्ञा ! कर्म प्रोसवन्त इति । भा। प्रयुज्यमाने क्रियापदे कियाविय घोतितवन्त इत्यर्थ । क्रिया नारिति । भा क्रियाविशेष न द्योतयन्तोपर्ध । ये प्यप्रयुज्यमानस्य क्रियामाहुरिति । भा भाकल्य सहितामनुप्रावर्षदिति वाक्ये ऽप्रयुज्यमामस्य निशमेर्या क्रिय प्रियाया पोतको माय सम्बन्धस्य न वाचकः । नापि कियापाक्षेपो सम्बन्धम्य तु भेदक इति । पोवना कमेगप्रवचनीया ति, भते अत्यल्युटो बहुममिति कर्तरि हत्या के च कार्ग प्रोळयात , ये प्रयुज्यमाने क्रियापदे ऽनुभूयते कम्बण इत्याद शिक्षाविध पोतितवतो सप्रति क्रियाविशेष पोतपति किस्तान যাযথ ঘে খাদ্য যছিলামৰহিনি, সখা

·महाभाथ्यप्रदीपोद्योतः।
(य. १ । या. | प्या. ४) (कर्मप्रवचनीयाः।१।१३।)
ये प्रयुज्यमानस्येति । (भा)
तदाच्या क्रियां तदायक्रियाहतसंबन्धविशेषं तदेवोपपादयति
शाकल्यस्येति ॥ (के)
तच संबन्धावच्छेदप्रकारमाह
विशिष्टक्रियेति। (क)
निशमनक्रियाजनितसंबन्धन संहितासंबन्धिवर्षयामिति बोध
इति भावः ॥ एवं योधाननुभवादाह
हेतुमदिति । (क)
सहिताइतकं प्रवर्षणमिति बोधः । वस्तुतः क्रियाद्वारकोऽर्थः
मंबन्धः म हेतुत्वादिना भामते इति तत्त्वम् ॥
क्रियायाः। (क)
क्रियागतविशेषस्य वाचको द्योतक इत्यर्थः ।
तातो वर्षसंहितयोईतुहेतुमद्रावलक्षण संबन्ध इत्ययमों ऽनुशब्दसन्निधौ
प्रतीयते । सदयमनु संहितामिति द्वितीययाभिहितं संभन्धमवच्छिनत्ति ।
विशिक्रियाभिननितत्वेन हेतुहेतुमद्रावलक्षणविशेषरूपतया वा तन्मनिधी
संवन्धस्य संप्रत्ययात् । हि1 क्रियायास्तावदयं न वाचकः ।
तथाहि । शाकल्यस्य संहितामनुप्राधर्षदित्यत्रानुगा न क्रियाविशेषो
धोत्यते । धनुभूयते सखमित्यादौ यथा 1 नापि षश्व सम्बन्ध उच्यते ।
भूयत इत्यादाविद क्रियाविशेषं द्योतयति क्रियायदाभावात्, नापि घरोवत्
सम्बन्धमाघरे सहितामिति द्वितीयायास्तदर्थत्वात्, नापि क्रियापदमाक्षि-
पति यथा प्रादेश विपरिलिखतौति, विशब्दो विमानक्रिया प्रादेशं विमाय
परिलिखतौति, तथाहि सति प्रादेशमितिवत् कारकविभक्तिप्रसङ्ग, शेष
तथा
.-
128

·महाभाध्यप्रदीपोद्योतः। ( कर्मप्रवचनीयाः । ९ । 8 ।।) (व्य. १ । पा. 8 ! घ्या.) कारकविभक्तिप्रसङ्गादिति । (भा) वृक्षं वृवं प्रति सिञ्चतीत्यादावुपपदविभक्तरितिन्यायेन कर्मणि द्वितीयेव स्थादित्यर्थः । मम तु प्रतिद्योत्यसबन्धनान्वये कारक- विभकरमालावियमिति भावः ॥ ननु को विशेषो ऽत पाह शेषेति। (के) शेषविभत्यर्थसंबन्धस्येत्यर्थः । अनेन कारकविभक्त्यर्थस्यापि संब- न्धलं सूचितम् ॥ संबन्धस्यापि न वाचको द्वितीययैव तत्पत्तः । अत एवेति । (कै) मंवधाप्रतीतिप्रसङ्गादेवेत्यर्थः ॥ तदापे तां प्रति कर्मत्वा- दिनवान्वयसंभवादिति भावः ॥ कर्मप्रवचनौययुक्त इत्यस्य वैद्यर्थं च स्थादित्यपि बोध्यम् ॥ क्रियागतविशेषद्योतकवाभावे युक्त्यन्तरमप्यार क्रियाविशेषे इत्यादि । (के) कारकविभक्तिप्रसङ्गात्। शेषविभक्तिसंबन्धस्याप्रतीतिप्रसङ्गाच्च । एव न क्रियापदाक्षेपकः । यथा प्रादेशं विपरिलिखतौति विशब्दो विमान- क्रियाया याक्षेपकति प्रादेशमिति कर्मणि द्वितोपा। क्रियाविशेष- द्योतकत्वमपि क्रियापदसग्निधाने दृश्मिति यत्र न संभवतीति पारिशे- प्यासंबन्धावच्छेदहेतुरनुः संपद्यते । तथा चोकं हरिणा दितीययैव तस्योछत्वात् । नापि प्रादेशं विपरिलिखति विमाय परिदिखतीत्यत्र विशब्देन मानक्रियेव क्रियान्तरमाक्षिप्यते, कारक- सम्बन्धस्य वा प्रतीतिप्रसा, तदेवमनुः संहिताप्रकर्षणयोर्यः शेषसम्बन्धी दितीयाभिहित विशेऽवस्थापयति हेतुहेतुमद्भावेन रूपेण विशिरकिया- मनितत्वेन वा सम्बन्धस्य तत्संनिधौ सम्प्रत्ययात् संहितामनुनिम्य प्रावर्थ- दिति । उकंच यत

·महाभायप्रदौमोद्योतः।
(च. पा. : । था. ३) ( कर्मप्रवचनोपाः।१०।१५)
न संभवन्तीति । (क)
अनु हरि सरा इत्यादी क्रियापदामषिधानादिति भावः ।
पारिशेप्यादिति । (2)
एवं ए संबन्धमामान्ये प्राप्तपठोबाधाय दितीयार्थमयमारम्भ
इति भावः ॥ कारिकायां
कियायाः (हरि)
इत्यस्य क्रियागतवियम्पत्यर्थः ।
भेदको (चरित्र)
घोतकः ॥
"क्रियाया घोतको भायं संबन्धम्य न वाधकः ।
मापि क्रियापदाक्षेपो संबन्धस्य तु मैदक इति ।"
तत्र कियामाहुरिति कियाशब्देन सदुपनितसंपन्धविशेष उपचारादुचते ।
थाइरियस्यामि घोतपन्तोदयमर्थः। चित्तु प्रतिनिमित्ताभाषेऽपि
सधनसामर्थ्यादियं संज्ञा प्रवर्तते । यथा “ः पूषायामिति" यावादि-
निशानये गन्धुपसर्गसंशाणाधनायी।
विहिपसात् । किन्तु संहितासमन्धिर्ष समिति दितीयावगतः समन्यो
लक्ष्यलक्षणभावरूप एवेत्यवगमात्सम्बन्ध एवानुना विशेथेऽजस्माप्यते । कचित
क्रियागतविशेषयोतके पोयं संज्ञा दधनायवर्तते । “मः पूपाम्"
"अतिरतिशमये धे"ति यथा।
कियाया घोतको नायं सम्मन्धस्य न वाचनः।
माथि कियायदाक्षेयो सम्बन्धस्य तु मैदक।
इति । इपित प्रतिनिमिताभावेऽपि वधनसामयादियं मंशा
प्रवर्तते यथा' गाया' 'मतिरतिसमये घेति ।

·१०२.
महाभाध्यप्रदीपोद्योतः।
(अनुनक्षमो । १ ।। ८ )
( अ.१ । पा. (या. 8)
अनुर्लक्षणे।१।४।८४॥
।
जात्युत्तरम् । (क)
श्रमदुत्तरम् । तत्त्वं च “लक्षणेत्यमि"त्यनेनैव गत्यादिसंज्ञा-
बाधसिद्धेरिति भावः ॥
नहि प्रादेश इति । (क)
किंतु तत्परिच्छिन्नं भुम्यादौति भावः ॥
धातुं प्रतीति । (क)
अप्रयुन्यमानधातुबोध्यक्रियया योगे इति फलितोऽर्थः ॥ ननु
या काचित् क्रियाक्षेप्येत्यत आह
धनुसंक्षणे । १ | 8 | 1 किमर्थमिदमुध्यते । कर्मप्रवचनीयसंशा
यथा स्यात् । गत्युपसर्गसंज्ञे मा भूतामिति । किं च स्यात् । शाकल्यस्य
संहितामनुप्रावधंत् । गतिर्गताविति निघातः प्रसज्येत । यद्येवं वेरपि
कर्मप्रवचनीयसंधा वतण्या । वेरमि दिधातो नेप्येते । प्रादेशं विपरि-
धनुर्लक्ष । १81 किमर्थमिति । भा। लक्षणेत्यंभूतास्थाने-
धन व सिदत्वादिति प्रश्नः । इतर प्रियवृद्धिपरोक्षार्थ गायुतरं ददाति ।
कर्मप्रवचनोपसंति । भा। निघात इति । भा। नियातत्वादादात्तोऽना-
धनुसंक्षणे ।१लक्षणे घोत्ये पुनः कर्मप्रवचनीयसंश
म्यात् । गत्यंभूतेत्यादिना मिझे हेतो तोयां बाधितुमिदं सूत्रम् ।
पनुशंधणे।ायावति' यावसायम्दो निपातोगन्यिायप।
पन्धेय बन्दन्थे । कास्यम्भूतात्याति मिति' । तच पायासमनोय.
संपतंयमित्यंभूतात्यानादिमु पथा मसात् अपत्याच प्रत्यापर्यम्,

·महाभाष्यप्रदोपोद्योत । १.२९ (थ.१ । पा. | था. :) (व्यनुलक्षणे । १18 । ८) प्रादेशे चेति । (कै) प्रादेशान्वये इत्यतरार्थः ॥ एव च "गनिर्गती"इत्यच प्रत्या- मत्त्येक क्रियानिरूपितगनिववतोहणेन नाच निघातप्राप्तिरिति भावः ॥ ननु “गाकन्यस्य महितामि"त्यायुदाहरणे मवन्धावच्छेद- कताया अवादीनामुकलेन क्रियापदापो ऽमङ्गतो द्वितीया यथा स्थादित्युत्तरग्रन्यामशानियेयन पाह श्रच वाक्ये इति ॥ (के) शाकल्येन सुकृतामिति (भा) वाक्ये प्रतिपाद्यते इति । (क) "शाकल्यस्य संहितामि"त्युदाहरणे इति मेष. ॥ गत्यादिसंज्ञा- पवादवं वस्था एकमेषस्य इन्दापवादलवद् बोध्यम । “गाकलोन लिखतीति । वस्त्यत्र विशेष । मात्र वेलिखित प्रति क्रियायोग किं ताप्रयुज्यमानम् । प्रादेश विमाप परिलिखतीति । यद्येवमनोरपि कर्मप्रवचनोयसंज्ञया नार्थ । ध्यनोरपि न दृषि प्रतिक्रियायोग। नुरिष्यते। नाष वेरिति । भा। गरि प्रादेशो लिखते किं तीति । धातुं प्रतीति वाक्यशेष । प्रादेशे च योग्या क्रिया बेराक्षेप्येति सामर्या- दिमानक्रियाया धाक्षम । भाकल्येन सुकृतामिति । भा। पत्र वाक्ये या तथाहि । लक्षये कर्मप्रवचनीयसनाया व्यवकाश । यो ग हेतु, वृक्ष. यसोऽधान्तरसंज्ञान्तरसाधारणत्वात्तदेवास्तु इद तु न कर्तयमिति भावः। 'हत्वर्थन्विति'। सुशन्द पक्षं व्यावर्तयति। हेतु कारयम् अर्थ प्रयोजनं प्रयोगकोऽस्य वनस्येत्यर्थः । ननु ध तत्र घाव घ वक्षण- ·१.२२ महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (व्यनुर्लक्षणे । १ । । । ८४ ।) (थ.११ पा४ | था. 8) सुकृतामि" त्युक्त्या तत्तदृषिकतत्वं शाखाखभ्युपैति। स्पष्टं चेदं तेन प्रोक्तमि(४।३।१० १)तिसूचे भाष्ये । नास्ति वति । (के) एवं च "गतिर्गतो"दत्यस्य न प्राप्तिः प्रियायोगश्च तहतविशेष- द्योतकतारूप एव गतिसंज्ञानिमित्तमिति भावः । एवं चैतद्योत्य- संवन्धस्य क्रियान्वयेऽपि न तिरिति तात्पर्यम् ॥ अत उत्तरमिति । (भा) "सार्वविभक्तिकस्तभिर"योत्तरमित्यर्थः ॥ नचतुरितिप्रथमान्तस्य वचनमनर्थकमित्यनेनान्वयो ऽनुचित इत्यनोरिति वनुमुचितमत शाह किंतप्रियुज्यमानम् । शाकल्येन मुछतां संहितामनुनिशम्य देवाः पावर्षत् । इदं ताई प्रयोजनं द्वितीया यथा स्यात् । कर्मप्रवचनौययुक्त हितीयेति । व्यत उत्तर पठति । व्यनुलक्षणे वचनानर्थक्यं सामान्यकृतत्वात् । अनुलक्षणे वचनानर्थक्यम् । किं कारणम् । सामान्यकृतत्वात् । सामान्यनैवाव कर्म- प्रवचनीयसंज्ञा भविष्यति । "लक्षणेत्यंभूताख्यानभागोमासु प्रतिपर्यनव" इति । हेत्वर्थं तु वचनम् । हेलर्थमिदं वक्तव्यम् । हेतुः भाकल्यस्य निशमनक्रिया तत्कृतो वर्षसहितयोः संबन्धावच्छेदो ऽनुना प्रतिपाद्यत इति नास्ति वर्षक्रियायोगोऽनोरित्यर्थः। यमुर्खक्षणइति । भा। सूत्रानुकरण- मेतत् । सामान्यकृतत्वादिति । भा । सामान्य साधारणं यत्सूत्रमर्थान्तर- मनुविद्योतते विद्युदिति । हेतुष्टतौयाया अवकाशो धनेन कुलमिति । हमेव क्रियते बदि हेतुलक्षणं न भवति इहापि न होत, अथ भवति तत्रापि सहतेति पुनरपि नार्थ एतेन तपाइ । "हेतुटतीयामिति'। सत्यम्, भक्ष्यतेऽनेन तल्लक्षणं चिकं ज्ञापक, कारयममि नियों कार्यविषावगति हेतुस्वान् लक्षण भवत्येव, उक्त भाष्ये । लक्षणेन हेसुरभि Ant ·महाभाथ्यप्रदीपोद्द्योतः। (य. १ । या. 8 | या. 8) (यनुर्मक्षयो। १ ।।21) सूत्रेति । (के) अनुलक्षणे इत्येतद्वचनमित्यर्थः । मनु तस्यापि विशेषत्वात्मा- मान्येनेत्ययुतमत श्राह सामान्यमिति ॥ (2) ननु माध्यतया ऽस्य हेतुः प्रयोजनं नेत्यत आह हेतुरिति ॥ (2) प्रयोजक इति । (क) प्रयुज्यते ऽनेनेति व्युत्पत्तेः ॥ भाय्ये हेतुः शाकल्यस्येति । (भा) "लक्षणेत्यमि"तिसूचे जापकस्यैव लक्षणशब्देन ग्रहाद हेतोय तत्त्वाभावान तेन मिद्धिरित्यर्थः ॥ तच हेतृत्वमुपपादयति । भाव्ये येन पुनःपुनरिति । (भा) ग्टहौतमबन्धेनेति शेषः ॥ संहिता वर्षस्य न लक्षणम् । किं वक्तव्यमेतत् । नहि। कथमनुथमान गंस्यते । लक्षणं हि नाम स स भवति येन येन पुन पुनलप्यते । न य. सतदपि निमित्तत्वाय कल्पते । सकृच्चासौ भाकल्येन सकृता संहितामनु. संयन्तरनिर्देशात्तेनैव कृतत्वात्सिदत्वादित्यर्थः। हेत्वमिति । भा। हेतुरर्थः प्रयोजनम् । प्रपोजक एतस्य वचनस्येदर्थ । हेतुरिति । भा। व्यन्वय- व्यतिरेकाभ्यां वर्ष प्रति संहिताया कारणत्वावगमादित्यर्थ । किं वय- संहितामनुप्रावर्धदित्यत्र तु हेतुभूतसंहितोपतक्षितं वर्षयमियोऽनुभूते यामो नावश्यं तदेव लक्षणं येन पुन पुनलस्यते किं वाई यसकदापि निमित्तत्वाय कल्पते तदपि लक्षमिनि, किन्तु येन नामानिन्यायेन .

·१.२४ महाभाष्यप्रदीपोद्योव। (धनुर्लक्षणे । १ 18 1281) (ध.१ । मा. 8 | था.) लक्ष्यलक्षणभाव इति । (२) तव्यवहार इत्यर्थ. ॥ न यः सहदपोति । (भा) ग्टहीतसंबन्ध इति श्रेषः । निमित्तवाय तेन तत्कारणमेवेत्यर्थः । स तीति । (भा) कृतेऽपि सूत्र हतोतक्षणाब्देन व्यवहाराभावादिति भावः ॥ ननु हेवर्थमिदमित्युक्तवन्त प्रति हेतोर्लक्षणवाभावादनुईताविति वक्तव्यमित्यन्येनोके "प्रयेदानौमि"तियन्य' रमतो हेत्वर्थवादिन इति लभ्यते तत्र युक्त नार्थो ऽनेनेति वाक्यमेषविरोधात् । नापि सूचप्रत्याख्यानवादिनस्तस्य विच्छिन्नलादत त्राह येनोक्तमिति ॥ (कै) निशम्य देव प्रावर्षदिति । स तर्हि तथा निर्देश कर्तव्य बनताविति । पथेदानी लक्षणेन हेतुरपि यामो भवति गार्थोऽनेन । लक्षणेन हेतुरपि व्यामो नमवायं तदेव लक्षण भवति येन पुन पुनर्लक्ष्यते कि तईि - मिनि । भा। हेतोर्लक्षणत्व नास्तीति कि परिभाषितव्यमिति मत्वा एच्छति । येन येन पुन पुनरिति । भा। पौन पुन्येन साहधर्यावगमे सक्ष्यणक्षणभावो भवतीति भाव । थथेदानीमिति । भा। येनोक्त स तर्हि लक्षणे परत्वात्तृतीया स्यात् । एन सज्ञाविधानसामर्थ्यात्तु हितोयैव भवति । थाह च। कर्मप्रवचनौययुके द्वितीया पद्या श्वापवाद , ततस लक्षणेत्यभूतेत्यमोल- क्षणे कमप्रवदनीयज्ञाया घवकाशी यो हेतुर्न भवति वृक्षमनु विद्योतते विद्युदिति, हेतुटतोयाया अवकाशो धनेन कुलमिति हेतुभुते ·६.२५ महाभाष्यप्रदीपोद्योता। प्य. १ । पा. | था. 8) (धनुर्लक्षणे । ५। 818) ननु हेतुत्वं विना लक्षणवस्य विद्युतविषये मत्त्वेन लक्षणत्वं विना हेतुत्वस्य च दण्डादौ दर्शनेन लक्षणेन हेतुाप्त इत्यमगतमत शाह हेतुविषयत्वादिति । (2) प्रकृतोदाहरणे इति शेषः ॥ "व्याप्त" इत्यम्य मंबद्ध रत्ययों द्रष्टव्यः ॥ ननु भूयो दर्शनाभावात्कथं जापकत्वमत प्राह भाय्ये नह्यवश्वमिति ॥ (के) तशिपावगमेति । (के) कालविशेषावच्छिन्नदृष्ट्यवगमे इत्यर्थः ॥ यो मे कमण्डलुपाणि- छाचः पूर्व दृष्टः मोऽद्य त्वया दृष्ट इत्यपि भवानिति वाक्यार्थः । लक्षणेत्थं न व्याप्यत्वापरपर्यायमेव । किं पलक्षकवरूपमपौति भावः । एवं च "लवणेत्यमि"त्यत्रापि लक्षणशब्देन हेतोरभि- धानादिदं व्यर्थं स्यादत श्राह भाष्ये तदेवेति ॥ (भा) यात्मकदमि निमित्तत्वाय कल्पते तदपि वक्षणं भवति। तद्यया। व्यपि भवान् कमण्डलुपाणि छात्रमद्राक्षोदिति । सचदपि यसौ कमण्डलुपाणिश्छायो दृशस्तस्य तदेव लक्षणं भवति । एतदेव तहिं प्रयोजनम्। द्वितीया यथा स्यात् । तथेति स एव सन्दिहानः एछति । व्याप्त इति । भा। हेतुविषयत्वा- लक्षणस्य तेन हेतुर्याप्तो भवति । लक्षणेनेति । भा । सिद्धान्तवादी। तदपि लक्षमिति । भा। कार्योत्पत्तिनिमित्तमपि तहिपोषावगमहेतुत्वा. "हेतुहेतुमतोोगपरिच्छेदेऽनुना रुते । यारम्भाद्बाध्यते प्राप्ता तोया हेतुल क्षति"। . सु लक्षणे उभयप्रसङ्गे परत्वाकृतीया स्यात् तामपि बाधित्या हितोयैव यथा स्यात् पुन संज्ञाविधाने कक्षान्तरप्राप्तचाद हितोयैव टतौया बाधते। उक्तंच 129 ·१०२६ महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (धनुर्लक्षणे । १ । 8181) (च्य.१ मा. ४ । स्था. 8) ननु विध्धन्तपूर्वकवेन द्वितीयाया अपवादलात्कथं हतीया- बाध्यत्वमत प्राह येन नेति ॥ (क) बाधेतेति। (के) यत्र हेतुत्वं न भासते तत्र "लक्षणेत्थमि"त्येतत्संज्ञाप्रयुक्ता द्वितीया सावकाभा यथा वृक्षमनु विद्योतत इत्यादौ धनेन कुल- मित्यादौ चानोरभावाद्धेतत्तौया भावकामेति भावः ॥ छतेऽप्यस्मिन् द्वितीयया कथं बाधो ऽत श्राह पुनः संज्ञेति। (के) पुनः संज्ञाविधानेन पुनर्दितीयाविधानं कश्प्यते नच बतौया- प्राप्युत्तरकालत्वात्स्थानान्तरप्राप्तमित्युच्यते इति बोध्यम् ॥ कर्मप्रवचनीययुक्त हितोयेति । एतदपि नास्ति प्रयोजनम्। सिद्धान द्वितीया कर्मप्रवचनीययुक्त इत्येव । न सिध्यति। परत्वाद्देवाश्रया हतीया प्राप्नोति । लक्षणं भवतीत्यर्थः । परावादिति । भा। येन गाप्राप्तिन्यायेन कर्मप्रवध- गोययुक्त दितीया यथा एव वाधिका ता तु परत्वाकृतीया बाधेत पुन संज्ञाविधाने तु स्थानान्तरमाया दितीया हेतुटतीयां बाधते । न घटतीयार्थ इति सूत्रेण शक्या । तस्य पुरस्तादपवादन्यायेन "सहयोऽप्रधान" इत्येतामात्रसाधकलात् । हेतुहेतुमतोर्योगपरिच्छेदेऽनुमा रुते । प्यारम्भावाध्यते प्राप्ता तोया हेतुलक्षणा । इति । एतौयार्थ इत्यनेन म पुरस्तादयवदन्यायेन सह युवप्रधान रत्वम्येव बाधो न हेतुटतोया इति वामप्यमेतत् ।

·महाभाष्यप्रदोयोदद्योतः। (य.१ । पा. ४ । प्या. 8) ( या मर्यादाबचने । १।।।) ग्राङ् मर्यादावचने। १।४।८६॥ ननु परिच्छेदहेतमाचं मर्यादति मिद्धमेवाभिविधावपौत्यत शाह अत्यति ॥ (कै) अवान्तरेति । (कै) मर्यादाविशेष एवाभिविधिः ॥ मर्यादैव यदा कार्यण युज्यते तदा ऽभिविधिर्यदा तु न तदा मर्यादेति विशेषाविवक्षणादिति भावः ॥ तदुक्कं भाव्ये एपा ऽस्य यशसो मर्यादेति । (भा) "अस्य" पाणिनेः ॥ “एषा" कुमाररूपा ॥ मर्यादा (भा) परिच्छेदहेतरित्यर्थः । . ष्याइमर्यादावचने । १ । । । ८ थाऽमर्यादाभिविध्योरिति वक्त- व्यम् । वा । दापि यथास्यात् । व्याकुमारं यश पाणिनेरिति । तत्तविक्त- व्यम् । न वक्तव्यम् । मर्यादावघन इत्येव सिइम्। एथास्य यशसो मर्यादा । याडमर्यादावचने । १ 1 8 1 1 व्यन्यत्र मर्यादाभिविध्यो देन निर्देशदर्शनाद "विना वेनेति मर्यादा सह वेनेत्यभिविधिरि"त्यर्थभेदं मावा वार्तिकं पठति । प्याकुमारमिति । भा। कुमारानपि यशः प्राम- मित्यर्थः । मर्यादावचन इत्येवेति । वचनग्रहणस्येदं प्रयोजनमवान्तरभेद. परिहारेण परिच्छेदहेतुमा मर्यादा यथा सोत । या मर्यादावचने १। 8 ।। थाइ प्राग्वत् । मर्यादाशब्दो यस्मिन्सूत्रे उच्यते तत्रत्यश्चेत् । याऽमर्यादाभिविध्योरित्यत्रोमात्तो दार्थ इत्यर्थ । थामुक्त संसार । बाबालेभ्यो हरिभलिका

·१०२८
महाभाष्यप्रदीपोद्योत ।
(लक्षणेत्य भूताख्यानभागदौमासु (य१पा. ३ । या. 8)
प्रतिपर्यनव । १।।1)
लक्षणेत्थं भूताख्यानभागवीप्सासु
प्रतिपर्यनवः । १।४।६० ॥
प्रत्यादीनां वेति । (क)
तेषां तद्विषयत्व च तद्धटितसंबन्धपरिच्छेदकत्वाबोध्यम् भाय्ये
वृक्षादीनामिति । (भा)
तदुत्तरविभनौनामित्यर्थः ॥ मत्यादयस्तु तद्योतका इति
भावः ॥
यथा
लक्षणेत्यभूताख्यानभागवोभासु प्रतिपर्यनव । १ ।।६। कस्य
शक्षणादयोऽया निर्दिश्यन्ते । रक्षादौनाम् । किमर्थं पुगरिदमुध्यते ।
लक्षणेत्यभूताख्यानभागोमास प्रतिपर्यनव । १18 ।६. कम्येति ।
भा।
विभक्तिममोपादयो ज्ययाधीस्तथा लक्षणादय
लक्षणेत्यम्भतारयानभागवीमा प्रतिपर्यनव । १10 16.1 एवर्षेषु
दिययभूतेषु प्रत्यादय उतसंज्ञाः स्यु । लक्षणे। रक्षं प्रति परि धनु वा
विद्योत ते विद्युत् । कचित्रकार प्राप्त इत्यंभूतस्तदारमाने यथा । साधुर्देवदत्तो
मातर प्रति पर्यन वा । भागे । यदन्न माम्मति स्यात् । परिग्यात् ।
लक्षणेत्यम्भतारयागभागवीपमास प्रतिमर्यनव । १।।८। नक्षते
येग समक्षयं पिड सापकम, थय प्रकार त्य, प्रथमान्तादिदमस्यमा,
IT विदमा प्रत्यवमस्यस्य मनिधितम्य कम्य पिसभावात्यकार विशेष
मात्र तिरियाद, भू प्रासादामनेपदो, था पाति बिनभावपते
।
re

·महाभाष्यप्रदीपोद्योता। ( व्य. १ । पा. ४ | था ।) (लक्षणेत्यं भूताख्यानभागवीसास प्रतिपर्यनव ।१18181) संबन्धविशेषेति। (के) वृक्षविद्योतनयोः प्राप्तिक्रियाजनितो लवलक्षणभाव इति भाव ॥ महासंज्ञाकरणेन क्रियाजनितम्बन्धद्योतकताया एव प्रायण कर्मप्रवचनौयानामुचितत्वादिति तात्पर्यम् ॥ ननु दितीयार्थमिदमा- वश्यकमत शाह दृष्टं वृक्षं प्रतीति ॥ (भा) कर्मप्रवचनीयसज्ञा यथा स्यात् । गत्युपसर्गसज्ञे मा भूतामिति । प्रत्यादीनामथ पदान्तरवाच्या सन्तो विषयभावेन संज्ञाया प्रत्यादौना वा निर्दिया इति प्रश्न । रक्षादौनामिति । दक्ष प्रति विद्योतते विद्युदिति वृक्षो विद्योतनस्य लक्षणम् । प्रत्यादयस्तु प्रातिक्रियाजनितसंबन्धविशेषाव- धनुस्यात् । योऽत्र मम भाग स दौयतामित्यर्थ । खखामिभावो द्वितीयार्थ । वौसा याप्नुमिच्छा साकल्यप्रतिपिपादयिषेति यावत् । भूतंभूतं प्रति पर्यनु वा प्रभु । सकलभूतानामित्यर्थः । न चैत्यभूता- ख्यान इत्येव सिद्धम्। इदं तद्युदाहरण रक्षरक्षं प्रतिसिञ्चति गत्यर्थत्वात्कर्तरि क । तत इत्य शब्दादव्ययापि वृत्तिविषये सत्वधमा- पादानात्कम्मणि द्वितीया, श्रितादिषु गम्यादीनामिति समास, कचित् प्रकार प्राप्त इत्यंभूत , त्यभूतस्याख्यानमित्यंभूताख्यानं, खौक्रियमाणोंऽशो यवंशमात्र प्रयोग प्रियङ्गोर्भाग इति स भागसादृश्यात् । व्याभिच्छा वौसा, मा चारमे स्परयिष्यते, एते लक्षणादयो यथा विभक्तिसमौपादयोऽव्ययाथी नैवं प्रत्यादौनामी कि तहि संज्ञाया प्रत्यादौना विषयत्वेन निर्दिया इत्याह । 'वीमाया च विषयभूतायामिति । एतच लिगविपरिणरमेन लक्षणादिभिरपि सम्बन्धनीयम् । 'वृक्षं प्रतीति'। . भाग, ·महाभाष्यप्रदीपोद्योत । (लक्षणेत्यं भूताख्यानभागवीसामु (ध.१।पा ! या. B) प्रतिपर्यनव 1१18 161) क्रियायोगाभावादिति । (के) तेषां समभिव्याहतविभक्त्यर्थसम्बन्धमाचद्योतकत्वादिति भावः । भाये न च दृक्षादीन्प्रतीति (भा) प्रतियोगे वृक्षादौनिति द्वितीयासम्बन्धार्थिका वृक्षाद्युत्तर- विभक्त्यर्थसम्बन्धिनामेषामित्यर्थः । तत्सम्बन्धश्च तदर्थसम्बन्धपरिच्छेद- कलेनेति बोध्यम् ॥ नेतदस्ति प्रयोजनम् । यस्क्रियायुक्तास्तं प्रति गत्युपसर्गसंक्षे भवत । न च रक्षादौन्प्रति क्रियायोग । इदं सईि प्रयोजनं द्वितीया यथा च्छेदहेतव । किमर्थमिति । भा। वृक्ष प्रति सिञ्चतीत्यत्रकर्मवाद द्वितीया सिद्धेति तदिधानार्थ तावदिदं न भवति । प्रत्यादौना च क्रियाविशेषानवद्योतनात् कियायोगाभावामृत्युपसर्गसंशावाधनार्थमपि परिसिञ्चति व्यनुसिञ्चति । क्ष वीप्सादिवचनेनैव द्योत्यते । परिशब्दस्तु क्रिययैव सम्बध्यते । न चैवन्तस्य कर्मप्रवचनीयत्वं न स्यादिति वाच्यम् । वोमाया विषयत्वानमायात् । व्यत एवं वीमाया विषयभूतायामिति रत्तियन्यमवतारयम्हरदत्त याह । एते च लक्षणादयो यथा विभक्तिसमी- यत्र रक्षो लक्षणं विद्योतनस्य, प्रत्यादयस्तु प्राप्तिक्रियाजनितो लक्ष्यलक्षण- भाव इत्येव सम्बन्धविशेऽवस्थापयन्ति रक्षं प्राप्य विद्योतते रक्षे प्रदेश विद्योलत इत्यर्थ । 'साधुरिति। यत्रापि प्राप्तिक्रियाजनित एव विषयविषयिभावसम्बन्ध , यथा वृक्षे वृक्षे विद्योतनं लक्ष्यते नैवमत्रा- साधत्वापत्तिरितोत्थंभूतारयानग्रहणम् । 'यत्र मामिति' । यो मम भाग स दौयतामित्यर्थ । खोकरणक्रियानित खखामिसम्बन्ध ।

·महाभाष्यप्रदीपोद्योत ।
(घ १ । पा. ४ । या. ४) (लक्षणेत्य भूताख्यानभागवौहास
प्रतिपर्यनव । १।।।)
अकर्मकत्वादिति । (कै)
एवमर्थमर्थ प्रति शब्दनिवेश इत्यादौ निविशत्यधिकरणे
द्वितीयार्थमपौद बोध्यम् ॥ सकर्मकयोगेऽपि कर्मत्वाविवक्षायां
सम्बन्धत्वेन विववायां प्रत्यादीत्यसम्बन्धेनान्वयविवज्ञायां
द्वितीयार्थमित्यपि वोध्यम् । एतेनाकर्मकत्वाद् द्वितीया नास्तीति
कैयटोने. मकर्मकधातुयोगे कर्मणि दितौययैव मिद्धमिति
च
भाम्यन्तः परास्ता ॥
स्यात् । कर्मप्रवचनौययुक्त द्वितीयेति । वृक्ष प्रति विद्योतते रक्षमनु
विद्योतते इति ।
नोपयुज्यत इति प्रन्न । वृक्ष प्रतीति । भा। व्यकर्मकत्वाचुते कर्मणि
द्वितीया नास्ति।
पादयो ऽव्ययार्थी । नैव प्रत्यादौनामा'। किन्तईि सज्ञाया प्रत्यादीना
विषयत्वेन निर्दिष्टा इत्याहेति । द्वितीया तु कर्मणि। कर्मप्रवचनीयसंझा
तूपसर्गत्वनिवृत्यर्था । तेनोपसर्गात्सुनोतीति पत्वं न। परिशब्दयोगे
पञ्चमी तु न भवति । “पञ्चम्यपाडि"त्यत्र वर्जनानापेत्यनेन साहचर्यात् ।
'वृक्षरक्षमिति'। वोमा दिघनेन द्योत्यते परिशब्दस्तु किययेव
सम्बध्यते द्वितीया चेह कम्मणि, कर्मप्रवचनीयसज्ञा तूपसर्गसज्ञानिवृत्त्या
तेनोपसर्गात्सू नोतीति
न भवति । 'यपशब्दसाहचर्यादिति' ।
परिशब्दोऽयन्दृष्टायचारो वर्णने घावर्जने च कर्मप्रवचनीय , व्यपशब्दस्तु
कर्मप्रवचनीयाधिकारे पञ्चमी विधीयते तत्र साहचय
ध्यवस्थाहेतु .
घत्व
वजने एव,

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (धिपरी यनर्थको । १18 | ६५1) (ध. १ । पा.धा. ) अधिपरी अनर्थको । १।४।६३॥ ननु गत्यादिमंज्ञावाधनं फलमित्यत श्राह अनर्थकयोरिति ॥ (2) पञ्चमौति । (क) “पञ्चम्यपाइपरिभिरिति” (२।३। १०) सूत्रणेति शेषः॥ किञ्चाधिशब्दयोगे पञ्चम्यविधानेऽपि यथा ऽपादानवात्मा तथा परियोगेऽपौत्याह धिपरो ष्यनर्थको । १।। ६३ । किमर्थमधिपोरनर्थकयो कर्मप्रवचनीयसंशोच्यते । कर्मप्रवचनीयसंज्ञा यथा स्यात् गत्युपसर्गसज्ञे मा भूतामिति । नैतदसि प्रयोजनम् । यत्कियायुक्तौ तं प्रति गत्युपसर्गसं - व्यधिपरौं घनर्थको । १।४।६३ । किमर्थमिति । भा। यनर्थकयोः क्रियायोगाभावात्मज्ञान्तरमाधनार्थ सज्ञाविधानं नोपयुज्यते। नायि परियोगे पञ्चमौविधानार्थम् । धपेन साइपर्यादाविषयपरियोगे तस्या धिमरौ यनर्थको। १ । 8 । ६३ । उक्तसंज्ञो स्त । कुतो ऽध्याग- छति । इहाधिकार्थविरहादनर्थकत्वमधिपर्यो, धात्वर्थमात्रानुवर्तित्वात यधिपरी अनर्थको। १। 8 । ६३ । ननु चानर्थकयो क्रियायोगा- भावाद मत्युपसर्गसंशयो' प्रात्यभावान नबोधनार्थ कर्मप्रवचनीयसंज्ञा. विधानमुपपद्यते, नापि परिशब्दयोगे पचमौविधानार्थ तहियो वजनार्थम्य ·। मदाभायप्रदीपोपयोता। (ध.पा. 1 था..) (अधिपगैचाको।१।।२९) अपादानेति । (क) प्रागमनादिक्रियानिरूपिवेत्यर्थः । दिनीयामपि माषांभायम कर्मप्रवचनौययुकवम्य निरूपयितमाक्यवादिति भावः ॥ पूर्वापरितोषेणेति। (क) "नेमावनर्थका विति" भाग्येण स्फुटं तदा वेदनादिति भावः । कि चोकार्थ जापितेऽपि म चारितायं मियागतवियघोतकल- रूपक्रियायोगाभावेन गतिमंशाधप्राप्तरिति योध्यम ॥ प्रयोगानुपपत्तिरिति ॥ (2) तसाद द्योत्यार्थनार्थवत्त्वमम्याप्येषितव्यमित्यर्थः ॥ मम्वेवमन का- वित्यमङ्गनमत आह शौ भवतः । थार्थको धैमो। इदं तईि प्रयोग पञ्चमी यथा म्यात् । "पञ्चम्यपापरिभिरिति” । कुतः पर्यागम्यत इति । सिहं भु पञ्चम्यपादान इत्येव। यातचापादानपञ्चम्येव । पत्राधिधन्देन योगे पचमी न विधानात् । यपादानसदाये धाधिप्रन्दम्य प्रयोग इव परियोगे तनि- मित्तायाः पसम्या सिइत्वादिति प्रत्र । यति । भा। पूर्वापरितोय. दमुष्यते । यस्य शम्दम्य वार्य धोत्यं वा वस्तु न संभवति तम्य वाया प्राप्त गतिमा । तद्वाध संशपरम् । तेन “गति दाविति" निघाती नभवति। महसाद यादानत्वाञ्च सिद्रा पधमो या ऽधिशब्दम्य प्रयोगे, कुतो. अध्यागनीति, दन एव लिोयाविधानाधमपि नोपपद्यते तस्मादनक्रया 130 ·१०३४ महाभाष्यप्रदीपोद्योता। (अधिपरी अनर्थको । १।४।६३1) (अ.१ । मा. B | या 8) तस्मादिति ॥ (कै) अर्थान्तरमोधकत्वाभावानिष्पयोजनावित्यर्थः ॥ ननु धातना क्रियोक्तावपि तहतोपरिभावमर्वतोभावरूपविशेषद्योतनमनयोः फल- मत श्राह प्रकरणेति ॥ (के) पूर्व क्रियाप्रक्रमेण तदिति नपुंसकमनुपपत्रमत श्राद तदिति । (क) एवं च क्रियायोगसत्त्वात्प्राप्तगत्यादिसंज्ञावाधनार्थमिदमावश्यक- मिति भावः ॥ ननु विपरीतं कुतो न शङ्कितमत शाह विधीयते तत्रापि च श्रूयते कुतो ऽध्यागम्यते इति । एवं तर्षि सिद्धे सति यदनर्थकयोरुपसर्गसंज्ञा वाधिका कर्मप्रवचनीयसंज्ञा शास्ति जाज्ञापयत्याचार्य. प्यनर्थकानामप्येषा भवत्यर्थवत्कृतमिति । किमेतस्य ऽनुपयोगात् प्रयोगानुपपत्ति । तस्मादर्थशब्द ३६ प्रयोजनवाघो तेन योऽर्थो ऽनयोोत्यस्तस्य प्रकरणादिवमासंप्रत्ययाग्निम्प्रयोजनातावुध्येते । धातुदोकावदिति।भा। प्रकरणादिसामर्थ्यावगतविशेषां धातुमोक्ता क्रिया- मित्यर्थः। थाहतुरिति । भा। द्योतयत इत्यर्थ । तदविभिएमिति । भा। सत् कियालक्षणं वस्वविधिएम् । पधिपरिसमिधानेऽप्यमाहितविशेय- मित्यर्थः । यथेति । शो न्यस्त क्षीरं शौसोनाभि शादित्यर्थः । यद्येव- मंशाविधानमनर्धकमियत याह। 'धनान्तरवाधिमाविति'। यथा तिति वितियति परिभवतीत्यादौ धातूपात्तादादन्तिरवामित्वं नैव- मचायोमारवाधिवं किन्यागच्छतोतिपयोगे योऽयं स एवाधिपरियोगे ·२००५ महाभाष्यप्रदीपोदद्योतः । (च. या. या B) (अधियगे समर्थको 11106) धातोरिति ॥ (2) धातोः प्रयोगं व्यर्थवेन नानिपतीत्यर्थम्तदेवाह तेन विनेति । (क) तयोर्वाचकत्वाभावादित्यर्थः । नम्वनयोरुपमर्गत्वाभावादुपमगैर- मुपपनमत शाह उपसर्गेति । (के) आगच्छत्यध्यागच्छतीत्यादि पाठः । अचेदं बोध्यम् । कैयटोफ्र- थावपावकदृष्टान्तेन भाय्योनापूपो दाविति दृष्टान्तेन वा ऽऽगछ तौत्यर्थापेक्षया ऽधिकोऽर्थो नानयो?त्यो नापि प्रकरणादिनाप्या- गच्छतीत्यम्योपरिभावमर्वतो भावार्थकत्वं किं वागमनमानार्थकत्व- ज्ञापने प्रयोगनम् । निपातस्यागर्थकस्य प्रातिपदिकत्वं घोदितं तन वयं थध वा नेमावनर्धकौ। किं तनर्थकाविन्युष्यते प्यना- न्तरवाधिनावनकौ धातुनोतो कियामाहतु। तदविधियं भवति । भवति। मिति ! भा। धातोर्वा पकत्वात्तस्य प्रयोगं नाक्षिपति तेन विना तयोः प्रयोगासंभवादुपसर्गयणं धाधिपर्योर पलथार्थम् । उक्तार्थानामपौति । भा। प्रकरणादिवशादयतार्थानामपि स्फुटतरावगत्यर्थः प्रयोगे सोके भवति । न चानियमप्रसङ्ग । येषामेव हि गताधानां प्रयोगो दृश्यते नरव प्रयुज्यन्ते न तु वृक्षस्तर' पादप इति तथा प्रयोगादर्शनात् । व्यपूयौ ताभ्यामुच्यते तदत्र विषये धातोरधिपर्योश्च महाभिधायित्वं, यथा गजशन्दे योधः स एव मतहज इति सर्वैः सहाभिधीयते, वं षशब्दे योऽर्थः सराव रघभशब्दे, तदेवमनान्तरवाधित्वादनककल्यत्वादनकाविहं न त्वभा- ·. महाभाष्यपदोपोड्योतः। (अधिपरौ व्यनर्थको । १ 18 । ६३ । ) (व्य. 11 मा. । व्या. १) मेवाध्यागच्छतोत्याद्यप्यागमनमाचार्थकमेव किं तु बोद्भुस्ततो मिलि- तादेवार्थबोधने तस्याप्यनुवादकत्वेन धात्वर्थद्योतकतेति व्यवहारः फलं तु न किं चिदिति तत्त्वम् । एतेन प्रकरणादिमामविगत- विशेषमित्यादिकैयटश्चिन्यः सर्वच प्रकरणसत्त्वे तद्विषये एव वैतत्प्रयागे मानाभावाचा अपूपौ दाविति। (भा) अत्र दिशब्दापूपशब्दयोर्वाचकयोः प्रत्यययोर्वाचकधोतकयो - वित्यच तयोर्वाचकानुवादकयोश्च समुघयो दृश्यत इत्यर्थः ॥ यथा भद्दे पयः । यद्येवं धातुनोतत्वात्तस्यार्थस्योपसर्गप्रयोगो न प्राप्नोति उदार्थानामप्रयोग इति । उहायानामपि प्रयोगो दृश्यते । तद्यया । ध्यपूपो दावागय ब्राह्मणौ हावामयेति । पापिति थपूपाविन्यत एवावगते दिवे दिशब्दस्यापि प्रयोगो लोके दृश्यते । एतदुक्तं भवति । पथा यावशब्दो वाफ्यान्तरविषयोऽन्य एव । प्यन्यच पावकमया । यथा च शपभशस्दो हपभशम्दा इति । तर तथैवागत्यध्या- महति पागपतोति च। तदा विषये धातो पधिपयोश्च महाभि- धायिस्लमहीकर्तव्यम् । वात्. योय गतिगंधानाधाय फार्मप्रवधनीयसंशा विपेयेति दर्शितं भानि। 'मोध्यायनीति' किंशदादमादाने पाहीयनहोरिति Afस', तम् नमेसिनसिचादेशा, 'गfria' विति निघाताभाव !

·महाभाष्यप्रदीपोद्योत । (य१। या 8 | था १) ( अपि पदार्थसम्भावनान्ववसर्गग:- समुच्चयेषु । ११ 818६ ।) अपिः पदार्थसम्भावनान्ववसर्गगहा- समुच्चयेषु । १।४।६६॥ ननूपमर्गत्वप्रयुक्तषत्वस्य "स्याटि"त्यत्र गिवृतये एतत्संज्ञाप्रवृत्तिर- स्येवेत्यत आह यथेति ॥ (क) इत्याहेति । (क) इत्याशयेनाहेत्यर्थः । यद्यपौति। (क) यदि अपिशब्दार्या इति च्छेद. ॥ च्यपि पदार्थसभावनान्ववसर्गगहासमुच्चयेषु । १ । । । भवति। सर्पियोऽपि स्यात् । गोमूत्रस्थापि यपि पदार्थसम्भावनान्ववसर्गगहासमुच्चयेष । ११ । ६६ : कस्मान्न इहेति। यथा ऽपिशब्दस्य कर्मप्रवचनौयसज्ञाया सत्या स्यादित्यत्रो- पसर्गाश्रय घत्व न भवत्येव सर्पि शब्दाहितीया भवतीति प्रश्न । इतरी व्यपि पदार्थसम्भावनान्चवसर्गगर्दासमुच्चयेषु १।।। ६६ । एघु धोत्ये ध्वपिपतसज्ञ । सर्पियोऽपि म्यात् । प्रार्थनाया लिड। तस्या एव ध्यम पदार्थसम्भावनान्ववसर्गगर्दासमुच्चयेषु । 11 3 18६ पदा न्तरस्येत्यादि । खार्थस्तावदयभिचारान गृह्यत इति पदान्तरम्यार्थ पदार्थ , तत्रापि प्रदान्तरप्रयोगे सत्यपि प्रयुज्यमानस्तदर्थ कचिदिशेषमाधत्ते यथा कमान्न ·महाभाष्यप्रदीपोद्योत। (यपि पदार्थसम्भावनान्ववसर्गगी- (घ. १ मा ४ था ) समुच्चयेषु । १ । । ।) स्वपदार्थेति । (क) स्वपदार्थन पदस्याव्यभिचारादित्यर्थः ॥ सम्भवनादीनां चेति । (क) तेषामप्यपिरूपखपदार्थवादिति भावः । एषु वर्तमानो ऽपिरिति नार्थस्तथासति प्रत्याभत्त्या पदार्थशब्देनापेः स्वपदार्थ एव ग्रहोतेति तद्वैयर्थम् । अपिः कर्मप्रवचनीय इत्येव वदेदिति तात्पर्यम् ।। यदा सामर्थ्यादिति । (के) अपिशब्दमामादित्यर्थः । श्रयं भावः । कर्मप्रवचनौययुगलं तद्योत्यसम्बन्धमतियोगित्वमिव तद्योत्यबोधकत्वमपि तच्च स्थादि- त्यस्यैव न मर्पिष इति न ततो द्वितीया । कर्मप्रवचनीयानां संवन्ध- स्यात् । किं च स्यात् । द्वितीया प्रसज्य ते कर्मप्रवचनौययुक्ते द्वितीयेति । भवत्येवाचापे संज्ञौत्याह। किं च स्यादिति । नेमे इति । यद्यपि- शब्दार्या इमे गिदिश्वरन् पदार्थप्रहमार्थकं स्यात् । स्वपदाव्यभि- चारात् । संभावनादौना चोपादानममर्थकं स्यात् तेषामधि पदार्थत्वात् । परपदाी इति। स्थादिव्यादे परस्य पदम्यामो यर्थी इत्यर्थ । विषयभूते मवने कर्तदोलभ्यप्रयुक्त दौर्लभ्यं द्योतयन्नपिशब्द' स्यादित्यनेन सम्बध्यते । अनुपसर्गत्वान्न प | सर्मिष इति षष्ठौ तु यपिशब्दवलेन नोलशब्द उत्पले न तु तस्मिन्नेवान्यूनानतिरिक्त वर्तते तथा सति पर्यायत्व- प्रसडेनाप्रयोगाईत्वात्, यत' पदान्तरस्याप्रयोग एव तदर्थे प्ररत्तो भवतीति भाव । 'सर्पियोऽपि भ्यादिति । प्रार्थनायां लिड, तस्या एव दुर्लभविषयता- मपिभन्दो द्योतयन् स्यादित्यनेन सम्बध्यत इति यत्वप्रसङ्ग', दुभत्वं च ·महाभाध्यप्रदौमोद्योत । (घ १४ या 8 ! घ्या 8) (अमि पदार्थसम्भावनान्ववसर्गग - समुच्चयेषु । १। ६६ ।) द्योतकत्व तु प्रायिकमधिपर्यादौ व्यभिचारादिति । स्यादित्याख्या- तेन विन्दुत्वेनाश्रयत्वेन वाश्रयोपस्थितिरित्येतत्परतात्पर्यम् ॥ भाव्ये अथवेति । (भा) श्रय भाव । अपिना परपदार्थो बिन्दुस्तद्दौर्लभ्यप्रयुकदौर्लभ्य मम्बन्धश्च द्योत्यते तत्रापि। द्योत्यसम्बन्धप्रतियोगिवस्य विन्दौ सत्वात्तस्यैव कर्मप्रवचनीययुक्त्वमिति तदाह विन्दुकर्टकत्वमिति। (2) तहौलभ्यप्रयुक्तदौर्लभ्य चेत्यपि बोध्यम् । पृथग्विन्दुपस्थितिस्तस्य चाख्यातार्थ ऽभेदान्वय इत्येतत्पवतात्पर्यम् । यदद कर्मप्रवचनीय- युक्त कर्मप्रवचनीयद्योत्यसम्बन्धप्रतियोगौति भाय्याचरार्थ । नैष दोष । नेमे अप्यर्था' निर्दिश्यन्ते। कि तईि। परपदार्था इमे निर्दिश्यन्ते। एतेष्वर्थेषु यत्पद वर्तते तत्प्रत्यपि कर्मप्रवचनीयसक्षो तदयमर्थ । स्यादित्यादिपद कर्टसामान्यवाच्यपि यदा सामर्थात्कर्ट विशेष विन्दौ वर्तते तदा तत्वत्यपि कर्मप्रवचनीय । सर्पिशब्दस्त समुदायएव वर्तते नावयवमाने । अत एवावयवोपजनितव्यतिरेके घठो भवति । अथवेति। दिग्दुकर्टकत्व क्रियाया द्योतयितुमपि प्रयुज्यते इति विन्दु प्रति कर्मप्र - गम्यमानस्य बिन्दोरवयवावयविभावसम्बन्धे । इयमेव झपिशब्दस्य पदार्थ द्योतकता नाम । कर्मप्रवचनोयनुक्ते द्वितीया तु नेह प्रवर्तते । सर्पियो । विषयस्यैव भवति, यदि तस्य बिन्दुमात्रमपि न लभ्यत इत्यत्रापिशब्द. सामाद्विन्दुरिति गम्यते तदाह । 'मानाविन्दुस्तौकमित्यस्यार्थेऽपिशन्दो वर्तत इति । तदुपगनिते घ व्यतिरेके सर्पिष इति षष्ठो, द्वितीया तु न ·महाभाष्यप्रदीपोद्योत । (चपि पदार्थसम्भावनान्ववसर्गगर्दा (घ १। पा | या ) समुच्चयेषु ११ । 81८६) उपलक्षणार्थमिति । (के) यत्पदप्रयोग विनापि तदर्थेऽपिशब्देनावश्य धोत्यते तादृशापे. कर्मप्रवचनौयत्वमित्यर्थस्तत्फलितमाह तेन यस्मिन्निति। (क) पदान्तरस्य तदाचकत्वेन प्रसिद्धातिरिक्तम्माभिधानशक्तिर्ना- स्त्यपिशब्दसमभिव्याहार विनेति शेष । अर्थात्तत्समभिव्याहारे- ऽस्तीति लब्धम । एव च मर्पिष इत्येतत्तत्सम्बन्धिविन्दुपर बोध्यम् । वागादिशब्दे स्त्रीत्वस्य प्रकृतिवाच्यत्वेऽपि द्योतकटाबादिप्रयोगवत् तस्य द्योतकत्ववच विन्दुशब्दप्रयोगेऽप्यपेस्तद्योतकलावतिरित्याह ततथेति ॥ (क) भवतीति । यथवा यदध कर्मप्रवचनीययुक्त नाद प्रयुज्यते । कि पुनस्तत् । वचनीयो ऽपि न तु सर्पि प्रतौति भाव | बिन्दोस्तोति । ननु यदा विन्दुशब्दो न प्रयुज्यते तदापि कर्मप्रवचनीय । तदुच्यते वृत्तिकार । पदान्तरम्याप्रयुज्यमानस्यार्थ पदार्थ इति न धाप्रयुक्त द्वितीया विधातु शक्या पत्रादु । पदार्थयणमिहोपलक्षणार्धमुयात्त तेन यस्मिन् पदाथ बिन्दुना योगो न त्वपिनेत्युक्त्वात् । सम्भवन नाम प्रत्युत्कर्षमाविश्कर्तु मत्युक्ति । थपिसिञ्चन्मूलसहसम् । व्यपिखयादियणम् । यन्ववसर्ग काम- धारानुभा। व्यपिसिन । व्यपिस्तुहि। गायाम्। धिट्रेवदत्तमपि- भवति यपिना योगाभावात् स दि म्यादित्यनेन सम्बध्यत इयुक्तम् । 'यधि कार्यवधनेनेति' । यावत्यर्थेऽस्य सामथ्र्य ततोऽधिकमर्थ गुदन् यत् से कादी भक्तिमाविष्कगेति तत्सम्भावनमित्यर्थ ! 'यपि सिदिति । सम्भावने मिधा सम्यैव दुम्करविषयतामपितर, कामधार इछा, 'यपि .

·f महाभाध्यप्रदीपोद्योतः। १.४१ (अ.१ । पा. 8 या. ४) ( व्यपि पदार्थसम्भावनान्वरसगंग - समुच्चयेयु । १ । १८६) ननु प्रथमायाः कारकाधिकारे ऽपठितत्वात्कथं कारकविभक्ति- खमत शाह सर्ववैवेति । (के) क्रियाजनकार्थकत्वमेव कारकविभक्तित्वमिति भावः ॥ अन्तरङ्ग इति । (क) अपिद्योत्यो विन्दुरिति तस्य कथमपि संबन्धो बहिरङ्ग इति चिन्यम् । अपिना द्योत्यद्योतकभावः संबन्धः स्वाभाविक इति तय कथं स्यादित्येतत्सम्बन्धोत्तरकालिकता तस्मादाचनिको ऽयं न्याय दूति तत्त्वम् ॥ बिन्दु । विन्दोस्तईि कस्मान भवति । उपपदविभक्त कारकविभक्ति- बलीयसौति प्रथमा भविष्यति । पदान्तरस्याभिधानशक्तिर्नास्ति तत्रापि कर्मप्रवचनीय । ततछ गतार्थो बिन्दुशब्दो यदा विस्परप्रतिपत्तये प्रयुज्यते तदाप्यपि कर्मप्रवचनीयसनो भवति । उपपदविभक्तरिति । कारकविभक्तिरत्र प्रथमा। सर्वत्रेव वामयेऽवश्यभायं क्रियया तत. सत्त्वया तन बिन्दो प्रथम स्यादित्यनेन संबन्धोऽन्तरङ्ग पश्चात्तु नवारकोऽपि शब्देन । स्त्यादृधलम् । समुच्चये। यमिसिञ्च । व्यपिस्तहि। सिञ्च च स्तुहि चेन्यर्थ । यथायथमुपसर्गप्रादुर्ष्यामिति उपसर्गात्मनोतीति च प्राप्त पत्वं कर्मप्रवचनीयसंज्ञया उपसर्गसंज्ञाया बाधितत्वान्न भवति । सिचेति'। सिच्च वा मा वा स्तुहि वा मा वा यथेरं कुवित्यर्थः । बाल्मोप- शब्द । 'यपि सिञ्चेदिति' । गहा लिड् । 'उपसर्गसंज्ञायाधनादिति' । स्थादित्यत्रोपसर्गप्रादुर्ष्यामिति सिच उपसर्गात्सुनोतौति धत्वप्रसङ्ग । 131 ·(१०४२ महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। अधिरोधरे।५।।21) ( स.१ । मा. 8 । था.) अधिरोवरे ।१।४।६७ । . - वक्ष्यमाणमपौति । (के) “यस्मादधिकं यस्य चेश्वरवचन मिति" सूने इत्यर्थः । स निर्दिश्यते। (क) यमिछमीश्वरत्वमुच्यते इत्यादिति भावः ॥ प्रथमा न प्राप्नोतौति । (के) सूत्रे ईश्वरेणेभितव्यस्योदयात् तं प्रत्यपि कर्मवचनौयत्वादिति भावः ॥ अधिरीश्वरे। ११ । ७॥ अधिरीश्वरवचने किमुतम् । यस्य चेश्वरवधनमिति कर्ट निर्देशश्चेदवचनासिद्धम् । प्रथमानु यधिरोवर। ५। 8 । ८७। उसमिति। वक्ष्यमाणमपि बुद्धग निरूपितत्वादुक्तमित्युक्तम् । क: निर्देशरिति । दोश्वरवघनमिद्यनेन पदेनेश्वर स्वामी मृत्यनियोगादौ या कर्ता स निर्दिश्यते तदानेन सामिमः सामौ विधीयते । पधिवादते पक्षाला इति । तचाधिकरणत्वादेव सममी सिद्धा। ब्रह्मदत्ते स्थिताः मनाला प्रत्यर्थावगमात् । पञ्चामा इति ध प्रथमा ग प्राप्नोति । कर्मप्रवचनीययुक्त दितीयेतिदितीयया धाधितलात् । सव- यधिशेवरे ।। 8 10 खामिमाये द्योत्ये ऽधि कर्मप्रवचनीयः स्यात् । इर सात्वामिमो वा पर्यायेण कर्ममनोयवितिम होने "उपोऽधित" त्यवान्यतरमादेव । प्यधिभुवि रामः । व्यधिरामे भू । धिरोपी। 1910, 'तमिति । यथा चोक यम होगोधरासमन्धे संशा उपोधिके चेयत्राधिकाधिक सम्बन्धै तथात्रा- पोदय विमशिस्त बनानातरमादुचाते तु न सोयाइ । 'तन कदा चिदिति' । पम्य धेवरवधनमिायवादयम् ईश्वरशम्दो भाषप्रधाना, थम्स দানি শ্বালমুখর শামিল: দীঘক্ষ, অত্র মশা প্রথম 44 ·॥ महाभाथ्यप्रदीपोद्योत । (ख१ । पा 8 1 या 8) (अधिरीश्वरे। १18160) ईश्वरेण यदुच्यते इति । (के) सवयत इत्यर्थ ॥ ईयरेण स्वनिरूप्यधर्मवत्तया यदुच्यत इत्यर्थी वा निरूपकस्यैव कर्तृवविवक्षा न खौमितव्यस्य देशरूपत्वेन । पञ्चालानामप्याधारलेन सप्तमी मिद्धेत्यत श्राइ तनेति । (क) श्रासनादिक्रियोपजनित सम्बन्ध खखामिभावादि ॥ ननु ब्रह्मदत्तादपि द्वितीयापत्तिरत श्राह स्वं चेति । (कै) तस्यैव कर्मप्रवचनीयद्योत्यसम्बन्धप्रतियोगित्वेन ब्रह्मदत्ताष द्वितीयेति भाव ॥ पपत्तिस्तु । खवचनात्सुसिद्धमिति । व्यघि ख प्रति कर्मप्रवचनीयसको भवतीति वक्तव्यम्। घनादिति । ध्वधिनादत्ते पचाला इत्यस्याऽन्यथासिद्धत्वादधिखे इति वक्तव्यम् यधिपञ्चालेषु ब्रह्मदत्त इत्यर्थम् । ईश्वरवचनमिति च कर्ट ययग समास ईश्वरेण यदुच्यते खतन्वकर्मप्रवचनीययुक्त सहमोति । यदि वा यस्य सबन्धिन ईश्वरस्य वचन सप्तमी तत्र । पञ्चालेवासनादि कियोपजनिते सबन्धे पाया प्रामाया सातमी विधीयते । स च प्रत्यधे कर्मप्रवचनीयसशा न तु सामिनमिति सामिन प्रथमैव भवति । एतच्च सज्ञासूत्र नारमणीयम। उत्तरार्थत्वे तु योगो न विभजनीय इति “यस्मादधिकमि"त्यत्र वक्ष्याम । तस्मात्स्वासप्तमोत्यपरः, यत्र यदा साम्यर्थे व्यतिरेकविवक्षा तदा तत सप्तमी खस्य तु व्यतिरेके नव इति न पुनरमाभ्या युगपद्वति एकचैव विभक्त्या दिष्स्यापि सम्बन्धस्याभिधानादिति मत्वा कदा चिदित्युक्तम् । 'बझदार- इति' । ब्रह्मदत्तस्य वा पश्चाना इत्यर्थ । 'वधिमञ्चालेविति' । पचानानां अझदज खामोत्यर्थ ।

·१.४४ महाभाध्यपदीयोदद्योत । (न परमपदम् । १ । 8 1 66 I) (य११ पा 8 च्या. ४) लः परस्मैपदम्। १।४।६॥ ४। नवस्य प्रथमान्तत्वे लकाराणामेव परस्मैपदमज्ञा स्यात् तथा चानुदात्तडिझ्यो लकारा एव न स्युः । कि च तडानावित्यच प्रथमान्तस्य मम्बन्धो न प्राप्नोत्यत श्राह पष्ठौति। (क) अत एव "टित श्रात्मनेपदानामि"त्यादि चरितार्थम् । तडा- नावित्यादेश्य तडानभाविनि लक्षणायां गौरवमत षड्यन्तत्वमेवादे- शापेक्षया युक्तमिति भावः ॥ ल परस्मैपदम् ॥ । लादेशे परस्मैपदग्रहण पुरुषवाधिसत्वात् । वा लादेशे परस्मैपदग्रहण कर्तव्यम् । किं कारणम् । ल परस्मैपदम् । १18 | ६ ल । इत्यादेशापेक्षा घछौ । लादेशा परस्मैपदसा इत्यर्थ । लादेश इति । लस्येत्यच परस्मैपदमिति वक्तव्यम् । ल परस्मैपदम् । १ | TEE ! लकारस्यादेशा पररूपदसंज्ञा स्यु । पचन्त पश्य। ल परस्मैपदम् । १ । 8 1६६ । 'ल इति घठौति' । अथ प्रथमा. बहुवघने को कोष , 'च्याम' इति नावस्थायामेव लुप्यमानम्य लिट सज्ञा स्यात् ततश्चेक्षामित्यवान स्याद नह्यतो लिट्पर' सम्भवति, शेषादेव पर- स्मैपदमिति नियमात्, ज्ञापकात् सिद्ध, यदयमाम्प्रत्ययवदित्याह तञ् ज्ञापति भवत्यात्मनेपदिभ्योऽप्यामिति, व्यय तहि दोषो लकारस्यैव सजा म्यान वदादेशाना तिवादौनामिति, स्थानिवद्रावात्तेपामपि भविष्यति, तपानावात्मनेपदमित्यत्र तर्हिा इति प्रथमान्तस्य तडानाभ्या सम्बन्धी न ·महाभाष्यप्रदौमोद्योत । १.४५ ( अ ) पा 8 च्या १) (ल परस्मैपदम् । १ | 3 1 46 1) लस्येत्यति । (क) लस्य तितम्झौत्यति भाव ॥ भाय्ये लादेशत्यस्य (भा) लादेशप्रकरणे इत्यर्थ ।। बाध्यत इति । (के) दृष्टानुरोधादिति भाव । एतेन पर्यायज्ञापनेनापौद चरितार्थ- मित्यपास्तम् ॥ ननु वतीय एव परसौपदमजा ऽस्तु कि ज्ञापका- श्रयणेनेत्यत श्राह पुरधवाधितत्वात् इह वचने हि सज्ञा बाधनम् । इह हि क्रियमाणे च्यावकाशा पुरुषसज्ञा परस्मैपदसज्ञा नाधेत। परस्मैपदसदाप्यनवकाशा सा वचनाडूविष्यति । सावकाशा परसौपदसज्ञा । कोऽवकाश । भटक्कसू इह तुवचने एकसज्ञाधिकारात्परस्मैपदसज्ञा शटक्कखो सावकाशा पुरुषसज्ञास्तिक्षु बाधेरन्नित्यर्थ । सिचि रद्धौ विति। छमादेव लिङ्कादकसज्ञाधिकारोष बाध्यत इति भाव । यात्मनेपदसज्ञया परस्मै म्यात् नदि तडानौ लौ भवत । ननु चैव विज्ञास्यते तहानभावी लकार एव तहानावित्युलौ इति एवमपि गत्यन्तरे सति न मिटकल्पना युक्ता तस्माल इति पछी । 'बादेशापेक्षेति' । न च सज्ञापेक्षा, लकारस्य परस्मै पदमिति सज्ञा भवतीति, कुत, सामानाधिकरण्येन प्रायेण मक्षा विधानात् । किन असि यो दोष सोऽस्मिन्नपि स्याद उभयन्न लकारस्य मज्ञित्वात् तस्मादादेशापेक्षापिठो । यद्येवमनबकाशा पुरुषमा परमै पदसना शटक्कसो' सावकाशा बाधेत, असि तु लकारस्य परस्मैपदमज्ञा विडा तु पुरुषसझेति भिन्न विषयत्वान्नास्ति वाधप्रसङ्ग, यद्यपि अस्पक्षेपि तिबादौनामादेशानाममि स्थानिवदादेश इत्यनेन परस्मैपदस ज्ञा भविष्यति ·महाभाष्यप्रदीपोद्योत । (ल मरम्मैपदम् । १ । 81861) (य१पा 8 | था 8) आत्मनेपदेति ॥ (कै) ननु ज्ञापकात्परस्मैपदसज्ञया समावेशेऽप्यात्मनेपदमज्ञया पुरुष- मज्ञाना समावेशो न स्यादत पाह सामान्यापेक्षं चेति । (के) पुरुषमज्ञायां परस्मैपदात्मनेपदग्रहणानुवृत्त्या समवेशसिद्धिरनु- वृत्तिरेव लिङ्गेन विवक्षिता। एतदर्थमेव चात्र प्रकरणे पुरुष- मज्ञादिविधानमित्यन्ये ॥ ध्यवकाश सिंचि वृद्धौ तु परस्मैपदग्रहण शापक पुरुषाबाधकत्वम्य । यदय सिद्धि परस्मैपदेविति परस्मैपदग्रहण करोति तज्ज्ञापयत्या- चार्य न पुरुषसज्ञा एरस्मैपदसज्ञा बाधत इति । पदस ज्ञाया वाधन यथा स्यादित्येवमर्थ विह प्रकरणे ऽनया सज्ञयोर्वि धानम् । सामान्यापेक्ष च ज्ञापकमित्यात्मनेपदसज्ञयापि पुरुषसशाना समावेश भवति । धन्यथा पुरुषसज्ञा सावकाशान्तिपक्ष व्यनवकाशया यात्मनेपदसज्ञया बाधेरन् । वधायि तस्या धनाकडारीयचात्समावेशसिद्धि, पठीपक्षेऽपि ज्ञापकासिहं, यदय सिंचि रद्धि परस्मैपदेवि' त्याच ता ज्ञापयति भवति तिडामप्येया सशेति, महि सिन्धियये प्रवास सम्भवतः, सामान्यापेक्ष च ज्ञापकमिति थामनेपदयज्ञया पुरुषस धागा समावेशसिद्धि, यन्यथा परस्मैपदेषु साव काशा पुरुषसज्ञा तहखनवकाशयात्मनेपदस जया बाध्येरन् । व्यय वा पुरुषसऽज्ञायां परस्मैपदात्मनेपदयणानुहोरयमों भवति, लट परम- पदामनेपदसपकाः सहस्त्रीणि पोणि पदानि भूत्वा प्रथमादिसंज्ञा भव- तोति रोग समावेसिद्धि ।

·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। २०४७ (य. १ । पा. ४ । था. ४) (तिस्त्रीणि पौणि प्रथममध्यमोत्तमाः। १।४।११।) तिङस्त्रीणि त्रीणि प्रथममध्यमो- त्तमाः । १।४।१०१॥ प्रथम- । ननु तिडस्त्रीणिवीणोत्यनेनात्मनेपदचिकानामपि यहणं मिध्यतीत्यत श्राह तिङा पडिति ॥ (कै) नन्वात्मनेपदग्रहणे कृते परस्मैपदसम्बन्धिनां मंज्ञा न स्यादिति दोषस्तदवस्थ एवेत्यत श्राह तिषस्त्रीणित्रीणि प्रथममध्यमोत्तमा । प्रथममध्यमोत्तमसंज्ञायामात्मनेपदग्रहणं समसख्यार्थम् । मध्यमोत्तमसंज्ञायामात्मनेपदग्रहणं कर्तव्यम् । यात्मनेपदाना च प्रथममध्य- मोत्तमसंज्ञा भवन्तीति वक्तव्यम् । किं प्रयोजनम् । समसंख्यार्थम् । संख्या- तिऽस्त्रीणि त्रीणि प्रथममध्यमोत्तमा ३१।। १.१तिडां घट् त्रिका सज्ञास्तिव इति वैषम्याद्यथासंख्य न प्राप्नोतीति मत्वाह । प्रथमेति । यात्मनेपदग्रहणे घ एथक क्रियमाणे सूत्र परस्मैपदविषयमेव तिऽस्त्रीणित्रीणि प्रथममध्यमोत्तमा । कृतद्वन्द्वानामेकशेषात् प्रथमेत्यादय घट संज्ञा तिऽ घट त्रिका क्रमाप्रथ- तिडस्त्रीणित्रोणि प्रथममध्यमोत्तमा । १।।९.१॥ नौणितीयोति वीमाया हिर्वचनं, तत्र घ समुदायस्यावयवयोश्च एथक्पदत्वमिष्यते, या पवसि पचसि देवदत्तेत्येकान्तथा यथा स्यात् कुण्डं कुण्डं वागवाग अपचन्न- पन्नित्यादौ पूर्वपदेप्यनुसारादि पदकार्य यथा स्यादिति, तेन पदच्छेदकाले BI ·महाभाष्यप्रदीपोद्योता। (तिएस्त्रीणि घोखि प्रथममध्यभोत्तमा । (य. १६ पा 8 | था ) २।४।१०१) आत्मनेपदेति ॥ (क) महविवक्षाभावादेकोपो न प्राप्नोतीत्यत पाह श्राकृतीति। (क) ददमुपलक्षण व्यक्रिपक्षेऽपि तत्प्रत्यारयामात् । यद्वैकशेषशब्देन तन्त्र लक्ष्यते ॥ नन्वेतत्मजाप्रहत्ते. पूर्व प्रथममध्यमयोरिति व्यव- हारो न युक्तो ऽत श्राह नानुदेशो यथा स्यात् । व्यक्रियमाणे धात्मनेपदग्रहो तिस सज्ञा घट सशिन वैषम्यात्मणातानुदेश न स्यात् । क्रियमाणेऽपि धात्मनेपदग्रहणे प्यानुपूर्यवचन च। प्यानुसूर्यवचन च कर्तव्यम् । थक्रियमाणे हि कम्य चिदेव त्रिकस्य प्रथमसज्ञा म्यात् कम्य चिदेव मध्यमसज्ञा कस्य चिदेवी- भवतीति वाक्यमेदादेकेन वाक्येन परस्मैपदाना त्रयाणा तिख सज्ञा द्वितीये त्यात्मनेपदानामिति सिद्धमिछम् । वैषम्यादिति । यद्यप्येकैकस्य त्रिकस्यानेक- सज्ञाकरण प्रयोजनाभाव तथापि कस्य चित्तिकस्य काचित्मज्ञेत्येतावल्लभ्यत न तु यथाभिमतविषयविभागलाभ । चानुपूर्व्यवधन चेति । अन सूने निका मादिसज्ञा स्यु । शटक्कखो सावकाशापि परस्मैपदसज्ञा प्रथमादिसज्ञाभिर्न बाध्यते मिचिद्धि परस्मैपदेविति लिङ्गात् । तथा परस्मैपदे लब्धावकाशामि बोगिनीणोत्येक पद देवा । इह विडा घड निका सज्ञास्तु तिस इति वैषम्यात् सख्यातानुदेशो न प्राप्नोति । यत्र यद्यप्येकैकस्य त्रिकस्यानेक सज्ञाविधाने प्रयोजन नास्ति नैतावता यथाभिमतविषयलाभस्तबाह । 'तिडाटादश प्रत्यया इति। एव मन्यते संज्ञा व्यपि षडेव, कथमेकशेष निर्देषोऽय तम यदि प्रथमच प्रथमच प्रथमो मध्यमच मध्यमच मध्यमौ उत्तमच उत्तमोत्तमौ प्रथममध्यमोत्तमा इति तेकशेषाणा इन्द ·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। २०४६ (च्य. १ ! पा. ४ । या. 8) (तिऽस्त्रीणि बौणि प्रथममध्यमोत्तमा । १।४।११।) प्रसिद्धिमिति । (कै) सिद्धान्तकालिकौं प्रसिद्धिमित्यर्थः ॥ भाय्ये किं पुनरत्रेति । (भा) यद्यप्यत्र व्याख्यानतः कृतवन्दानामेवैकशेषस्तथापि लोके कथं न्याय्यमिति प्रश्नः ॥ नवस्य बहुशब्द म्य बडवार्थकत्वे एकवचनानुप- पत्तिरत श्राह 1 - तमसंज्ञा स्यात् । न वैक शेषनिर्देशात् यत्तावदुच्यते यात्मनेपदग्रहण कर्तव्य समसंख्यार्थमिति तन्न कर्तव्यम् । संज्ञा च्यपि धडेव निर्दिश्यते । कथम् । एक शेषनिर्देशात् । एकशेषनिर्देशोऽयम् । व्यथैकस्मिन्ने कशेय- निर्देशे सति किमयं कृतेकोषाणा दन्द प्रथमश्च प्रथमच प्रथमौ। मध्यमश्च मध्यमश्च मध्यमौ। उत्तमश्चोत्तमोत्तमौ 1 प्रथमौ च मध्यमो णामुच्चारणं नास्ति केवल नौणित्रीणीति वीप्सया प्रतियत्तिस्तेषा तत्रानिया मप्रसङ्गे नियमार्थमानुपूर्व्यग्रहण च कर्तव्यमित्यर्थः। एकशेष निर्देशादिति । याकृत्यभिधानाश्रयेण प्रत्याख्यातं सूचं शास्त्रप्रक्रियासंपत्यर्थमेव सपद्यते । अवैतस्मिन्निति । उभयथा संभवायन' 1 प्रथममध्यमयोरिति प्रसिद्धि- प्रथमादिसंज्ञा तऽवात्मनेपदसंज्ञया न बाध्यते कृतद्वन्द्वानामेकशेषेण तक्षु प्रतिपदविधरातत्वात् । न चैवमपि परस्मैपदात्मनेपदसंज्ञाभ्या पुरुषसज्ञाया पर्याय स्यादिति वाच्यम् । गलुत्तमोवेत्यस्य सामान्यापेक्षापकत्वात् । इह क्रियेत ततो नाभिमतसंख्यातानुदेश' स्यात् तस्मात्कृतद्दन्दानामेक शेष प्रथममध्यमोत्तमाश्च प्रथममध्यमोत्तमाश्च प्रथममध्यमोत्तमा इति । न चैव- मपि न विज्ञायते किमादित थारभ्य त्रीणि वचनानि रह्यन्ते याहो स्वि- दिच्छातस्विकपरिग्रह इति । नहि त्रिकपरिग्रहेऽपि यथासंग्यशास्त्र क्षमते 132 ·महाभाथ्यप्रदीपोद्योतः। (तिऽस्त्रीणि पिणी प्रथममध्यमोत्तमाः। (य. १.पा. | था. ४) १।।११) वहुशब्दश्चेति ॥ (क) नन्वेवमववयवयत्वप्रतीतिर्न स्थादत पाह समुदायस्येति ॥ (क) भाग्य लोकत इति । (भा) विव्यस्येत्यादिमृतरित्यर्थः ।। च उत्तमौ ध प्रथममध्यमेात्तमा इति । याहो खित्कृतबन्दागामेकशेषः । प्रथमच मध्यमवोत्तमश्च प्रथममध्यमेात्तमाः प्रथममध्यमप्तिमाश्च प्रथम- मध्यमोत्तमाश्च प्रथममध्यमोत्तमा इति । किं चातः । यदि कृतेकशेषाणां हन्दः। प्रथममध्यमयोः प्रथमसंज्ञा प्राप्नोति उत्तमप्रथमयोर्मध्यमसंज्ञा प्राप्नोति । मध्यमोत्तमयोरत्तमसंज्ञा प्राप्नोति । व्यथ तदग्दानामेक- माश्रित्येतदुच्यते । घ्याख्यानानिर्णय इति मत्वाह । कृतद्वन्दानामिति ॥ बहुशक्तिकिटकमिति । एकशेधे कृते इग्दः । जातिरप्राणिनामित्येकव- द्भाव । बहुशब्दश्चात्र वैपुल्यवघमइत्येकवचनम् । समुदायस्य वैपुल्यमवय- वानां प्रचयाद्भवति । यदा तु समाहारहन्हे कृते एकशेषः कियते तदा सूचत्रयेऽपि महासंज्ञाकरणं पूर्वाचार्यानुरोधात् । इौयिधौणोत्येक पदम्। हे वेति हरदत्त । तत्र सत्यामप्यवान्तरपदसंज्ञायां महापदसंज्ञा माश्रित्य संहितैकपदे नित्येत्यस्य प्ररत्तः । व्यन्यथा समासादावपि एथकछ किं तर्षि विहितेषु संज्ञानां कमेण संवन्धं विधत्ते, एवं नहि लोकत रतिसय रुपया विस्तार दाम्यं, शभ्यरिमायमरखेप, इति चोच्यते यानुपूर्वणेति, व्यथ च विहव्याख्यस्य सूत्रस्यादित यारभ्य यानुपूर्व हाभ्यां दाभ्याम्टरभ्यामनिरपस्थीयते न याभ्यां काभ्यां चित् तच तिडोs. यादा प्रत्यया इत्यनेनादित च्यारभ्य त्रिकाणामानुपूर्येण ग्राणं नेच्छात इति ·महामाध्यप्रदीपोद्योतः। (घ.१ मा 8 | था. 9) (तिएस्त्रीणि त्रीय प्रघममध्यमोसमा 1181१.१।) तथेहापौति। (२) प्रथममध्यमेत्यादि। महामज़ाकरणं तु प्राचामनुरोधेनैवेनि भावः । “ममाग्ने नव विव्य" इति मर्वानुक्रमः । भ शेष न दोषो भवति । यथा न देयस्तथास्तु । कि पुनरत्र न्याय्यम् । उभयमित्याह । उभय हि दृश्यते । तद्यथा । बहशक्तिकिटक यहनि शक्तिकिटकानि । वहुस्थाली पिटर बनि स्यालोपिठाम्गि । यद- प्युच्यते क्रियमागोऽप्यात्मने पदयक्षो यानु पूर्थवचनं कर्तव्यामति । कर्तव्यम् । लोकत एतत्मिहम् । तद्यथा लेोके वियम्य दाभ्यां दाभ्या- ममिरुपस्येय इति न चोयते यानुपूर्ये शेति भानु पूर्येण चोयस्यीयत इति । बहूनि शक्तिकिटकानौति भवति । लेकिन इति । यथा पतिस्प्रेष ब्राह्मणेषु चौदौ ब्राह्मणावानयेत्युक्त यानुपूर्येणानयनं भवति न तु यत्कमेण तथेदापि भवतीतिभाव । विहव्यम्येति । विश्यास्याम्य सक्तस्य हाम्या दाभ्याममिएपस्येप युक्त धानुपूर्येण ऋगदयं महाते न तु युत्क्रमेण । दापत्ते । दिक्तमध्येऽपि पदान्तरप्रयोगापत्तेछ । व्यत एव ताता पिण्डानामि. त्यादौ वेदे ऽवग्र क्रियते। यथा घ दिरात महापइस ज्ञानान्तरसंज्ञा घ तथा नित्यदोपयोरियन वस्याम' । दर्शयितुं तिग्रहणेन संनिवेशोऽस्तोति दर्शितं, न च परस्मैपदसंजक इत्यादिना तु कृतदग्दानामेकशेयो न कृत करेघाणा बन्द इति दर्शितं, यदि वा परस्मैपदग्रहणमामनेपदयहां चानुवर्तते तिग्रहण तु पहक्कसो- निवृत्त्यर्थं तदनुसृत्तौ च हो राशी भवत , तयोग्य व्यापारमेदेन सूवमेतत्- वर्तते, तन कैक वयस्त्रिका इति या सस्थसिद्धि, तत्र न चेत्यादिना शिवयं दर्भितम, तरेत्यादिना तु व्यापारमेद, यत्रापि महासज्ञाकारणं पूर्ववत् ।

·। २०५२ महाभाष्यप्रदीपोद्द्योतः। (धिभक्तिश्च । १।३।१०81) (व्य १ । पा. ४ । या. 8) विभक्तिश्च।१।४।१०४॥ अननुवृत्तौ स्वरितत्वप्रतिबद्धत्वमभावप्रतियोगितया बोध्यम् ॥ खरितत्वमस्ति नवेति विचारतात्पर्यम् । स्वरितबमाचार्याणामप्यनु- मेयमेवेति बोध्यम् ॥ प्रत्येकमिति। (के) नवस्याः प्रत्येकं सत्त्वेऽपि द्वितीयायां चेत्यादिव्यवहारात् चिकस्य त्रिकम्य प्रथमादयः सप्त संज्ञा अवश्यमभ्युपेया एव च तया प्रथमयोरित्यवायुपपत्तिरिति चेन्न । पाणिनिना तामामझतत्वात् । विभक्तिश्च ॥ १।४।१०। त्रीणिवीणोत्यनुवर्तते उताहा न । कि घात यद्यनुवर्तते । अयन या विभक्ताविन्यात्वं न प्राप्नोति । अथ निवृत्तम् । प्रथमयो पूर्वसवर्ण इत्यत्र प्रथमयोरेव ग्रहण' प्राप्नोति । विभक्तिश्च । १ । । । १.8 । सति प्रयोजने खरितत्वप्रतिबद्धे शब्दा- नामनुष्कृत्यननुत्ती भवत लिङ्गदर्शनं च पक्षहयेऽप्यस्ति इति सदेहाप्रश्न । पौणित्रीणोति यात्व न प्राप्नोतीति । नारन् शब्दात्परं युगपत्तिकमस्ति । प्रथमयोरिति। प्रत्येक संज्ञित्वे विभक्तिसमुदायम्य विभक्षियणेगा- विभतिश्च । १ । । । १०8 ! सप्तिडौ विभक्तिसज्ञो न्त , पकार' पुरुषवचनसज्ञाभ्या समावेशार्थ । तिडा विभक्तिसंझाया प्रयोजन नविभक सुस्सा इति, सुपा तु त्यदाद्यत्वादिकमपि । विभक्ति।१।४।१.४चकार पुरुधवचनसज्ञान्या सपावेशार्थ तिता यहितानामपि स्वस्तित्वादनुति, तिडा विभक्तित्वे प्रयोजनम यातामादौ 'न विभतो तुम्मा' इति निषेध , सुपां तु त्यदाद्यचादिकमपि।

·महाभाथ्यप्रदीपोद्योतः। १.५३ (अ.१ । मा. 8 । व्या. ३) (विभक्तिश्च । १।। 81.81) मिद्धान्ते तु विकस्य विभमित्वेऽवयवधर्मविभनित्वम्य त्रिके आरोपे वा यौगिका एव ते व्यवहाराः मंभवन्तीति ताः मंजाः सूत्रकृता न कृता इति प्रतीमः ॥ विभक्तिसमुदायस्येति । (के) जनपदसमुदायस्य जनपदग्रहणेनाग्रहणवदिति भावः । समुदायदयापेक्षानुपपत्ताविति । (के) प्रथमाविति । (क) विशेष्यमचौति विशेषणमिति भावः ॥ अजादित्वासम्भवादिति । (के) यद्यपि शिवोऽर्च्य इत्यादावुले कृते समावोऽम्ति तथापि तत्र "नादिचौति” निषेध इति भावः ॥ एकदेशौ शङ्कते ननु चेति ॥ (भा) यथेच्छसि तथाल । यस्तु तावदनुवर्तत इति । ननु चोक्तमयन या विभ- तावित्यात्वं न प्राप्नोतौति । वचनाविष्यति । व्यथवा पुनरस्तु निरत्तम् । ननु चोक्तं प्रथमयो पूर्वसवर्ण इति प्रथमयोरेवग्रहण प्राप्नोतीति । नैष दोषः। व्यचौत्यनुवर्तते । न घाभादी प्रथमौ प्रत्ययौ ग्रहणात्प्रथमयारिति समुदायदयापेक्षानुपपत्तौ प्रत्यययोरेव इयोरेव दयोर्यहणं प्राप्नोतीत्यर्थ । वचनादिति। त्रिकस्य युगपत्प्रयोगाभावात्मा- मर्थ्यात्ममुदायत्तिर्विभक्तिशब्दोऽवयवे वर्तिथ्यत इति भाव । न चाजादौ इति । मुशब्दो प्रथमो सुचाजादियों भवतीति प्रत्यययारजादित्वासंभवा- दवयवशब्दस्त्रिके समुदाये उपचारादर्तत इति भावः । यजादी था विति । व्याजादौ विशेष्यौ शथमयोरिति विशेषणं नौजसारव ग्रहणमस्वित्यर्थः । व्यजादीनां चेति । अचीत्यनुवर्तते । तत्र व्याख्यानातदादिविधि निर्धारणं ·१०५४ महाभाष्यप्रदीपोद्योत । (विभतिश्च । १ । ११.४ ।) (य.१ । मा. | या.) तयाचष्टे अजादौविशेष्याविति । (के) व्याख्यानाच्छन्दरूपविशेष्यमादाय तदादिविधिरिति भावः ॥ वस्तुतो निर्धारणमेकवचनान्तेन नेति “कारक" इति सूत्र भाष्य उमम् । शब्दरूप विशेष्यमादाय तदन्तविधियामति गमके नेतीय शङ्का युव तथापि तामुपगम्य पर एकदेशी ममाधत्ते यत्तहाँति ॥ (भा) भाय्य विभक्त्योरिति । (भा) विभक्रिसमुदाययोरित्यर्थः । नौ च ममुदायौ प्राचां वैयाकर- णानां प्रथमाहितीयादिसज्ञत्वेन प्रसिद्धवावेव ग्रह्यते । न च तस्मा-- दित्यनेन गा इत्येतावृत्तये मवर्णदीर्घ एव परायष्टव्यस्तस्य व्यव- हितलादित्याशय । एतद्भाव्यमूलिका एव प्रथमादय' मप्तम्यन्ताः खौजसादौना मप्तानां चिकाणां मजा इति बोध्यम् ॥ ननु चैवं विज्ञायते ऽजादौ यो प्रथमौ यजादौना वा यो प्रथमाविति । यताई तमाछसा न धुंसौत्यनुक्रान्तं पूर्वसवण प्रतिनिर्दिशति । तज्ज्ञा- पयत्याचार्य विभनयाग्रहणमिति । यथवा वचनग्रहणमेव कुर्याद यौनसा पूर्वसवर्ण इति: चाश्रयिष्यते व्यजादिषु यो प्रथमादिति। एवमप्योजसारेव ग्रहण स्यादिति घोद्यम्। यत्तीति। एतान् गा पश्येयत्र नवनिसत्त्यर्थ तस्मादित्युच्यते। बौन- रेव ग्रहणे ऽन्तरात् पूर्वसवर्णदीर्घादुचर शुस सकारो न भवतीति कि नमादित्यनेन । तत् क्रियमाण त्रिक इयग्रहणम्य ज्ञापक सपद्यते । ।

·महाभाष्यप्रदीपोद्द्योत । १०५५ (य१ । पा. ४ा या ४) (युभद्युपपदे समानाधिकरणे स्थानिन्याय मध्यम । यस्मद्युत्तम । शेये प्रथम । १।४।१.५, ७, ८) युष्मद्युपपदे समानाधिकरणे स्थानि- न्यपि मध्यमः।१।४।१०५॥ अस्मद्युत्तमः । १।४।१०७ ॥ शेषे प्रथमः।१।४।१०८॥ विधिनियमसम्भवे विधेायस्वादाह तति । (कै) युगायुपपदे समानाधिकरणे स्थानिन्यपि मध्यम । १०५ । यस्मा - त्तम ॥ १.७॥ शेषे प्रथम ॥ १.८ । किमर्थमिदमुच्यते । युष्मदस्मच्छेय- युष्मद्युपपदे समानाधिकरणे स्थानिन्यपि मध्यम । १। 8 । १.५ ॥ किमर्थमिति। कि लादेशविधानवाकोनैकवाक्यत्वादिध्यमिदम् । अथ यमद्युपपदे समानाधिकरणे स्थानियपि मध्यम । १ । ४ । १०५॥ स्तकारण समानाधिकरणे यादि प्रयुक्त प्रयुक्तोऽपि मध्यम स्थात् । अस्मद्युत्तम । १। 8 । १०७ : लकारसमानाधिकरणे ऽस्मादि स्थिते शेधे प्रथम । १।४।१०८॥ मध्यमोत्तमविषयादन्यत्र प्रथमपुरुष स्यात् । पचति पचत पचन्ति। थुपाद्युपपदे समानाधिकरणे स्थानिन्यपि मध्यम | १ | 8 | १०५ ॥ लस्य तिवादय इत्यनेनैकवाक्यतामापनेनानेन तिवादौना विशिष्टविधानमुल "यमद्युत्तम" ५। 8 । १०७१ यत्र युष्मदस्मदी देयप्युपपदे भवतस्तत्र "शेधे प्रथम"। ११.८१ उपयद इति निवृत्त शेष इति ·महाभाष्यप्रदीपोद्योत । (युमधुपपदे समादाधिकरणे म्यामिन्यपि (ध्य १ पा 8 Jध्या ) मध्यम । व्यमयुत्तम । ऐये प्रथम । ११ । । १.५, ७, ८) वस्तुत एकवाक्यतापरेऽपि फन्नतो नियमल मेवतेविनापि मि ॥ शुद्धविवर्थमिति पूर्वपक्षोऽन्यथापि मिद्धेरितरनिवृत्यर्थ- मिति सिद्धान्त इति तत्त्वम् ॥ समुदायस्येति । (क) विधये गाब्द प्राधान्य मुद्देन्ये उद्देयतालक्षणमार्थ प्राधान्यमिति । सन्देहे बीज व युनम ॥ मामान्यनियमेऽप्याह तृजादौति ॥ (क) वचन नियमार्थम् । वा नियमार्थोऽयमारम्भ । यथैतस्मिनिरमार्थविज्ञाय- माने किमयमुपपदनियम युग्मदि मध्यम एव यस्मद्युत्तम एव । याहाखित्पुरुषनियम युष्मद्येव मध्यम व्यस्मद्यवोसम इति। कि घात । विहितेषु. लादेशेषु नियमार्थमिदमित्ति प्रश्न । तत्रैकवाक्यतापक्षे उतरें तराश्रयपरिहाराय भाविनी सज्ञाऽऽयितयेति प्रतिपत्तिलाधवार्थ वाक्यभेदेन नियमपक्षे दर्शयितुमाह । युष्मदस्मदिति । किमयमिति । व पचसि दृश्यसे च । समानाधिकरणे किम् । वा पश्यति । त्वया दृश्यते । स्थानिन्यप्युत्तम स्यात् । यह पश्यामि दृश्ये वा । युष्मदस्मभ्या सामानाधि- करण्ये तु परत्वादुत्तम एव । यह च व च सत्रहत्वयुज्यावस निभ्य व्या। विहिताना तिवादौना भिन्नेनानेन वाकोन नियम इति सशये नियम इत्याह । 'लस्येत्यधिकृत्येति' । विशिधविधाने वितरेतराश्रय स्यात् सता तिवादौना प्रथमादिसंज्ञा सज्ञाण च तिवादयो भाष्यन्त इति, स पुन यदि कार्टशक्ती साधारनियते विवक्ष्येते तदा लकारोपि भेदेनोत्पद्यते विषयसप्तमी म गुम परत इति तदाइ । 'शेष इति'। 'मध्यमोत्तमविधया ·RE 0 12 2 0 1 8 ********* Padamarat Fanc 1-4 21 Par esta Partan (Text) Fase 1 o joleach Prakrta Priogalan Free of each 10 Pr throj R* (Text) Part II Fnoc 1 6 8 each 1+ tto (Engl Al ) l'art Ii Fase i Praksta Lakyanam (Text Fase 1 Paraçarn Smrt flest Yol Fase 1 8; 1ol IT Fre 16; Volift Fasc 1 6 @yo! Parscara Inst tutcs of (Enr! eh) Praband) ac ntaman (Engl 91 ) FRC 1 3 @/1") ene! - Bana Yada Samh ta Tert) Tols I Fasc 5 10; IT IB IIB 17, IV 16 V 18// each Case Sunkbyn Sutra Vitt Test) Farc 1 4 /61 each D tto (Englsh) Fasc 1 3 @ 11"/ench Braddba Kr fa K&umad Tasa 1-5 Buçrata Samh to len Fasc14-45/6/ each 0 12 Tandyr Brahmana (Text) Fasci 19 fe each 7 Troutra Vart ka (Egl shj Fase @112 agc 19 Yol II Fase 2 10 Vol III Fard 2 For IT Faso 1 Pol Fade 16 Part IV VOI IT Fase 1 12 @ /6/ each Tattrarthadh Sutrom Fase 1 Inlo Bat sa (Text) Fase 1 5/6/ each' Upam ta lhava prapa cr hatha 17 ext) Fasc 16 @ 161 oach tvwongadagno Text and Engl ah) F880 10/12 Yallala Cnr tam Faso 1 Varaba Parana Text) Tasc 1-14 @16! each Varsa Kryn I anmud Fuso 1-6 @ 161 Vayn Porens Text) Tol I Fasc 26 Vol Fase 1 7 @ 18) each v dhano Parigata, Faro 1-1 V na smrt Text Fasc 116/ each V Trdaratnakara Text Free 1 7 @ 18 each Vybanneran sa Parana (Text Fasc 26@16 Vihat Svayambhu Parans Fase 16 Tibetan Series Pag Sam Thi 8 n Fasc 1-4 @ 1/ each Sher-Phyo Tol I Fase 1-5 Vol 11 Faso I 3 Vol III Faso 1-5 @l/ each 13 Rtoge bryod dpag hlur S. (Tb & Sans) Vol I Fasc 1 5: Tot II Faac 1 5 @ 1/ each 10 Arabic and Persian Series Alamg raamab wth Index (Tert Faac 1 13// each Al Muqaddast English) Vol 1 Fasc 1 3 11 An Akbar (Text Faec 1" @ 1/ each 22 Dtto (Enol) Yol I Fasc i Vol 11 Fase 1 Vol III Fase 1 @ 1/1" each Akharnabab wth Index (Text) Fase 1 37 1/ each 37 D tto Engl gh FA è 1-8 @1 each Arab c B blography by Dr A Sprenge Badshaba mah wth Iudex (Tert) Fase 1 19 @ 6) cach Cnta ogue of Aral o Books sad Mabuser pts Catalogue of the Pers an Books and landscripta n the L brary of the Ag at o Soc otw of Bengal Fase 1 3 1/ each Dat onary of Arab o Techn cal Terms and Append 1 Fasc 1 *1 @ 1/ Farhang Rand (Text Fasc 1 14 @11 each 16 Ihr at Ius Or Tuey s I st of Shg ab Books (Text) Faac 1@(12) eact Futun Bh Stºrm of Waq 4 (Tet Fasở 1 9 @ 6h Dto of Azad (Text) Fac 1-4° 6 each Haft Aiman I story of the Pers au Ma3037, (Text) Fasc 1 14 ory of the Cal pha (English Facc. 1-6 @[1°) each 12 Iqbnjamah Jahang r (Text Fasc 1 3 @ 16 eacks Isabah Sapplement (Test 5l Faec di cach Bani Umati Tol 1 Fasc19 FOL. II Faac. 1 9 Yol III 1 10 Ioder to Tot 1 Fase 10-11 Inder to Vol III Inder to Yol II Fasc 10-1° @ In each FAB 11 12 • Tho other F'aac cal cf these works are out of stock and complete cop es caur 13 50 topplied 0 0 19 3 0 each 0 + 8 33 오 ·10 6 8 Dtto 0 14 8 0 10 0 14 6 17 1 ( 9 tra NO JA8B 1805) Vaghozi of Woga (Text) l'aed 1-5 @ /6) each 1 Mantaklabu tlah kt (Text) FARD 1 15/0 each Rs 6 funtaklabut lawar kh ( ra) Tol i Tasa 1 7, Vol II PARC 1 61 d 3 Indexes Vot 111 Fase 1 @ 12 each 12 Hantakhslu 1 Labab (lext) Frue 1 19 161 each DIA 13 Alamgr l ext) i usc 1 6/0 eacts Nnkl hat 1 F kr (1 ert) Case 1 N 320 KW aunawai Iskandar (Text) l'asc 12 12] each R Jaia & Saint n (Text Faso I 5/6/ each Deto (Lagl gh) Faso 11 3 Tabag ti Nurr (Text) 'AEC 15/6/ each 1 Dtto (Engl . ) Fare 1 14 @ /12/ each 10 Ditto I der 1 Tar ki Fruz Shah of 2 yau d d o Barn (1 ext Fago 1 7/8/erol 2 Tar kl F zal of Shamg Sa A f floxt l'asc 1 6 // Daon 2 1 en Anc ent Arabo Poems T830 1"1/8/ each 9 wa Ramn (lext) Fagcla/6) each 1 Zafar anah Yol I Fusc 1 9 Yol II Fasc 1 8 @ 10 each 6 Tar l 1 Jahangr (Eng) Tasc1 ASIATIC SOCIETY'S PUBLICATIONS ATIC REAKINCARA Vols XIX and XX @ 10) each 30 2 PROGETD NG of the As at Soo ety from 1805 to 1609 fanci ) @ 16/por No epd from 1870 to date /8/ per no JOURNAL of th. As ut a Soc ety fo 18 13 (12) 1814 (12) 1816 (12) 1846 () 18+ (12) 1848 [12 1806 7) 1867 6 1835 8 1809 (8 16 0 8} 1871 7 1872 B 1873 8. 187+(8 1670 (7) 18 8 17 1877 8) 1878 (8 1897 1880 (8 1861 7) 1882 (6) 1893 5) 1894 8 1885 (6 1880 1887 (7) 1898 (7) 1890 (10) 1890 (11) 1891 (7) 184 (8) 1893 (111 18 *(8) 189.17), 1896 (8) 189 181 1899 (8) 1899 18 1000 (5) A 1901 (7) 190 (9) @1/8 per No to Blembers and @ 3/ por No to No llen Lors The gures or closed in brackets 9 na then nber of Nos in each Volu ne . Cento ary Ror ew of the Resarrol os of the Soo etyron 1784 1833 3 A skete folurk Inngu ge s spoken in cern in katan by 1 R Shaw (Fatra No 188 1878) Theoball. Catalog e of lept les atto Bluseum of the Ap alio Socoty 2 OKU of Alap mala sted Birde of Barmah hy 2 Blytk (Extra na JABB 4 Introducto to the MA H 1 Lantage of North dihorlay GA 1 art II Chrestorathy and Vocabulary (Ixtra do 6 An t-ul JASI 1882) nel urrat n Catalogue robrillertebrata Catalogne of tho 1 brary of the Asat o Soc sty Bengal y YA BON I wal & Commen urs on th6 11 daysh Vol. II and IV @ 101 aon ► Jan lalim ir rya 168 pages the platos 4to Part I 10 Khz la 1 i in labalhorate, lol. III and IT @ 20 each 10 12 fra god lowitson Doser ples of Now Indian Lep doplora Parts I IIT # 8 coloured Platet Ato 6 euch 18 B! ATA O1 In an 14. Tibrinn Deto ary ly Cao na do horos 13 10 D to Ora 16 m. lat. I and II @ 1/1 17 Ai e rip Ire ratalogue oft e pan 1. Ar tu Hyon &l by CIL. W. ** stattes dc. In the room o! 18 letra pe birat ng Apr eot (1eos xpby of Kumir by 1 AULU JI Łsin no Jof 1899 $ 0 0 0 18 5) 0 Otorhom 4 9 3 32 2 SODMOOOOoo 12 8 3 < Vaturo natkrit 3fano certo Fuse 1 og / eact ne sines Indust Halkriti eriars hy I REACh *** Houey Orders, & masi bn muut payable to tho As norinty * ORE Books are upplied by VPI 27 0 0 Trenurur

·BIBLIOTHECA INDICA:
A
COLLECTION OF Priental Works
PUDTIRNED BY THL
ASIATIO SOCIETY OF BENGAL
NEW SERter, No 1101.
29
TY
महाभाध्यप्रदीपोद्योतः।
MAHĀBHĀSYAPRADIPODDYOIA
e
NAGEÇA BHATIA
EDIIED BY
PANDIT BAHUTALLABIA QASTRI..
VOL II FASCICULUS XII
CALCUTTA
PRINIED AT THE BAPTIST MISSION PRESS,
AND YSBLISHED BY THE
ASUATIC SOCIETY 57 PABR STÅKET,

·Asiatic Society Of Bengal, .. . verseny elementos como es , Pas. 2-6; Vol II. Podi DAITot Saten, Fesc 1-% @/6cach DUS AL ka prajaparamita (lext) Part 1, Fase 1-7/8/ each Ona, teach, Tol IV, Faso. 1 LIST OF BOOKS FOR SALE AT THE IRRATLY, DY THIS No. 67, PARK STEBET, CALCUTTA, AND OBTAINABLE FROM THE 80011TY'S AGEN18, MB, BERNARD QUARTTOTI, 15, PICCADILIF, LONDON, W, AND MIR. OTTO HARRISBOWITZ, BOOKSELLEP, TEIPZIO, GERSANT. Momplete copies of those works raarked forth on asterusk cannot be supplad - 0166 of the Fusciculi bens out of stock. BIBLIOTHECA INDICA. Sanskrit Series. Adraita Brahma Siddhi, (1 ext) Fasc, 1-4 @16) each Ba, 1 Adymtahinta Kaustable, Fasc J-2 Agni Purane, (Text) l'ess 1-14 @ /6/ each Altaraya Brabmana Tol 1, Fase 1-6 and Vol II, Fax. 1-6, Tollit, Pred 1-5, Vol 19. Fano 1-5 @ /6 Apn Bhimam, (Textl Fnac 2-8 @ 10) each Aphoriprs of Sandilyn, English Fasc 1 19 Ayçauehuerika Praliaparamita, (Text) Faas 1-3/81 Rob {Texti rase 1-6 @ 10 each 14 each I. Faso. 1 12 (Text) FARC 4-8 @16) ench Bratta Dipika vol. 1, Fase 14 Brbaddevala (Text) Fake 1-4/6/back Parans (Text) Fasc 1-6 @16) esch of Critidevi, Faso 1-2 of Sansbnt Dooke and Miss Faso 154 @2/oro Brahmana, Vol I. Faso 1-7; Vol III, Fago. 1-4 Part 11, Faac Apaetambe, (Text) Page 4-17 @ 16/cach -4; VO! 111, Fase 1-4 @ lo each Vol 4, Faso. 1 en behangana Trento Tito Fear 1-7. Yol 11. Page Cri Dhalyau, Tort Fasc 1-3 @ 48 cach Dan Kriya Kaanud, Fase 12 Gadadhara Paidhati Kala91T1, Yol 1, Faxo 1-6... Kola Madhara, (Text: Fesc 1-4 @ 6) each Kalm Viveka, Faac 1-6 Katantra, Text) FAAC 1-6 @ 1121 esoh LathSarit Bugara, (Eerlin Fasu 1-14 @12) each Kurta Parana, (1 ext) Frac 1-98) cach Lalita Fiscara, (English) Fase 1-3 @112 ench Modaan Parijsten, f'l ezt Fasc 1-11j6) each .. Dal bhayya pradipdyta, (Text) Psse 1-9 & Vol II, Foao 1-11 /e/ Ruutik Batrans, (Textı Fuas 1-3 @ Beach Markandiya furaha, (EnglishFASO 1.8 112 Bach Stimams Darcan (Tezci ARS 7-19 101 ench Ngagnvartike (Texti Pesc 1-0 0 rukte (Texti Val II F 19, Fess, 1-B @ 18! each Vitguerraidhnti Fase 1-7 (Test) 19 sitarPradiplı Fans 1-4 na Kurumsal Phakuwen rett Yol Paw 105 70, 71, Paco 136 187 much OOOO ON OM 1-6 Ley . 4 Pune 14 ancho no tenen com a pero no one anonooo nooo 250 W OXU.AWNO-a eval ·महाभायप्रदीपोद्योतः। १.५० (प.११ पा. । था.) (युगयुपपरे समानाधिकरणे स्यानिमि मध्यमः । थमद्यतमः । शेषे प्रथमः।१।४।१.५,०,१) सिद्धे प्रथमे इति। (क) तिमादिसूत्रेण पमिद्धे इति भावः ॥ प्रथम एव भवतीति । (क) नियमान्तरस्यासम्भवादित्यर्थः ।। पाक्षिक्यां प्राप्ताविति। (क), नवमेतषियमापेदया पुरुषनियमस्य परिममावेन रास्तयोप- यदि मुत्पनियमः यययं कर्तव्यं शेधे प्रथम इति । किं कारणम् । मध्यमेात्तमौ नियतौ युभदरमदो थनियते सत्र प्रथमो ऽमि प्राप्नोति । सन शेषग्रहणं कायं प्रधनियमाधम् । रेप व प्रमो भवति मान्य चेति । यथाप्युपपदनियम एवमपि शेषयहां कर्लयोपे प्रथम गनु प्रत्ययस्य प्राधान्यात्तनियम एव युक्त, नैप दोषः । समुदायस्य संचिकोर्षितत्वात् प्राधान्यं तद्गत्यात्तु प्रत्ययोमपदयोईयोरप्यप्राधान्य- मित्युभयोरपि नियम धागडक्यते । युग्मदि मध्यम एवेति । तुल्यगातीय- प्यारनियमपलायादुत्तमप्रथमौ निवार्यते न जादा । नादिविधि- TE पदि मध्यमोऽस्मद्युतम इत्येवास्तु युमद्यस्मदि भयो खकार इत्यर्थे सर्वसामञ्जस्यात् । तथा तु म तमित्येव । पत्वं खं भवति स्वदवतीत्या तुम । नियम उपपदनियमो वा स्यात् युभदि मध्यम एव कामद्युतम एव भेषे प्रयम एवेति, पुत्पनियमो वा युनोत्र मध्यमोऽस्मयशेतमः ऐप एव प्रथम इति, तवाये पक्षे कुञ्चन्तं कुरुपतमिति युभदि शमशानधौ धम स्थातो नादयश्च न स्यु का तं कारफम्समिति। नैष दोषः । एतावान् त्वं पाईप पचपि पचामि चेति, सहविवक्षार्या तु इयोरपि भलोरेको दन्य उचत इति । बन्यो विषय इन्धः । यत्र युभदरमदी समानाधिरणे न 133 ·१.५ महाभाष्यप्रदीपोद्योतः (युभद्युपपदे समानाधिकरणे स्थागिन्यपि (थ.१। पा. ४ | था.) मध्यमः । प्यमद्युत्तमः । शेधे प्रथमः । १।।१.५, ०,१) पदनियम एवोचित इति चेन्न। अनुवादलस्वकारार्थगर्भवस्य प्राप्तवाधकल्पनस्य शोभयचाप्यविभिटलेन तयोः ममलमेवेत्याशयात् ॥ नम्नच युभदसादोः सत्त्वात्कथं शेषत्वमत शाह यच केवले इति । (क) असहाय इत्यर्थः ॥ मिळू वित्युक्तिर्म सिद्धान्तिनी वचना- रम्भस्थाचापि सत्वादत श्राह इति । युष्मदस्मदी नियते मध्यमोत्तमौ अनियतीतो शेषेऽपि प्राप्नुतः तत्र शेषयहणं कर्तव्यम् । शेषनियमार्थम् । शेषे प्रथम एव भवति नान्य इति । उपपदनियमे शेषग्रहणं शक्यमकर्तुम् । कथम् । युगदमदी नियते मध्यमोत्तमावनियती तो शेषेपि प्राप्नुतः । ततो वक्ष्यामि प्रथमो सामर्थ्यादा नास्ति तेषां निवारणम् यत्र प्रथमश्चेति । युभदि मध्यम एव परमदि उत्तम एवेति युष्मदस्मदोर्नियसत्वात् तयोः पुरुषान्तरं न भवति मध्यमोत्तमयोस्खनियतलाव् शेषेऽपि तत्पसझे प्रथम इति सूघमारभ्यमायं सिद्धे प्रथमे मध्यमोत्तमयोनिवारणाय नियमार्थ संपद्यते मध्यमविकृतेरकर्डत्वात् । प्रचविरेव हि विकाररूपापत्तौ कौं । बथा च मन्त्रः । यदग्रे स्यामहं त्वं वं बाधास्या यह मिति । यई त्वं स्याम् । त्वं वा विषयो युगदमदुपपदं शेषश्च सर्वश्चासौ पुरुषेषु नियतः, उच्यन्ते च हशा- दयस्ते वचनाद्भविष्यन्ति, तुल्यनातीयस्य च नियमेन व्यात्तिा, युभदि मध्यम एव न प्रथमोत्तमौ अस्मद्युत्तम एव न प्रथममध्यमौ शेधे प्रथम एव न मध्यमोसमाविति, एवं तईि विबादिसूत्रे विधौयमानत्वात् प्राधान्यापा- नकार उत्पद्यते तत्र युभदि मध्यमाऽसमद्युत्तमो विप्रतिषेधेन, त्वं घाई स्तस्तत्र शेष इत्यनेन युबदमदोरभावः शेषो न पुनरन्यसझाव इति दर्शयति ·महाभाषपदीपोपयोता। १.१८ (स.पा. था.) (मधुपपदे समानाधिभर ग्रागिन्याय मध्यमः । यमयुक्तम' । रोपे प्रथम'।११।१५,०,८1) स एवासाविति ॥ (2) पूर्वस्य वचनस्य राहतात्म एव लापवायेण मिद्धं वित्या- इत्यर्थः । मनु युभदमदोमायुकेऽपि यत्र केवले ते नव निषेधः यादा पाए यच शेपे इति ॥ (क) मेपरहणं तवानुवर्तत इति भावः । भवतीति। तमियमा भषिष्यति । यत्र प्रचमचान्य प्राप्नोति तत्र प्रथम एव भवतीति। तत्र सुभदरमदन्येषु प्रथमप्रतिषेधः शेयत्वात् । वा। तत्र पुष्पदश्मदन्येषु प्रथमस्य प्रतिषेधो वायः । त्वं च देशदारा पपया। यई प देवदत्तय पपावः। किं कारयम् । यत्वात् । धे प्रथम एव भवति म मध्यमोत्तमाविति । पपा समे देने पति पाक्षिक्या मातो नियमः। तति । भा। उभपचा नियमे इत्यर्थः । ऐपत्यादिति । भा। यत्र केवले युष्मदरमदो उपपदे स एवारेषस्तन माभूत् प्रथमः । यत्र त्वन्यसहिते तेत तत्र समुदायस्य युष्मदरमद- पदस्था इति प्रत्याश्रय रमेह पुष । स्यादेतत् । भवान् करोतीत्यत्रापि स्वामिन्यपीति मध्यमः स्यात् । भाइ । परितः सम्बोधक विषय मेव निपमो युक्त प्रेयपदाचोपपदनियमे दियुमरमदी नियते पुरमा पनियता शेयसानियवः तत्र प्रपम इत्येतावरचमान नियमार्य विज्ञापते तत्र पनियमान्तरस्यासंभवात् प्रथम एवेति नियमः, यत्र च प्रयमाप्रमा प्रसङ्गत विधो नियमा कायः शेष एव च तथा प्रसा' रवि सव पपधार, पहंच त्वं च सहन् संयुध्यावति। पदापि यदादोना पद्यन्दर किमि भवति त्वं देवतच पचप, परं च देवदत्तम पचायलं पाई ·महाभाथ्यप्रदोमोपयोता (युमधुपपदे समानाधिकरणे स्थानिन्यपि (थ. पा.पा.) मध्यम । यस्मधुनमः । शेधे प्रथम 12181१०५,०, ८1) चोदक इति। (क) रतीय इत्यर्थः ॥ आरोप्यत इति । (क) तं विना चारमच्छब्दात्तबोधसम्भव इति भावः ।। तदा पृथगिति। (क) संबोध्यत्वेनाबोधादित्यर्थः ॥ प्रथम इति प्रथम प्राप्नोति । सिहं तु युमदस्मदोः प्रतिषेधात् । वा। सिद्धमेतत् । कथम् । यादरमदो प्रतिषेधात् । शेषे प्रथम. युष्मदस्मदो. गैति वक्तव्यम् ॥ युग्गदि मध्यमादस्मद्युत्तमो विप्रतिषेधेन । वा । युष्मदि मध्यमादस्मद्युत्तम इत्येतद्भवति विप्रतियेधेन । युभदि मध्यम इत्यस्या- ग्रहणेनाग्रहणाच्छेपत्वमेवेति प्रथमप्रतिषेधो वक्तव्य' । स एवाह | सिद्ध विति । भा। यत्र शेधे युष्मदस्मदो तस्तत्र शेषे प्रथमो नेति वक्तव्य. मित्यर्थः। चोदक याह । स तौति । भा। याचार्य देशीय ब्याह । व वक्तव्य इति । भा। अस्मदः शेष इति । भा। यावां पचाव इति । युष्मदर्थ । सलिङ्ग सम्बोध्यासम्बोध्यसाधारणश्च भवदर्थ इति । न च युभदः सम्वोधनकविषयत्वे तत सम्बोधन एव प्रथमा स्यात् । ततश्च प्यामन्त्रिता- नियमो भविष्यति किं शेषग्रहणेन, पुरुषनियमे तु मध्यमोत्तमौ नियती युष्मदस्मदी वा नियते प्रथमञ्च तत्र युष्मदस्मदोरपि प्रथमप्रसङ्गे शेष एव प्रथम इत्येवं प्रथमनियम' कर्तव्यः, न वान्तरेण शेषग्रहणमेवं नियमः शक्यते मित्यमादा शेषस्तदापि स्थानिन्यपौति मध्यमप्राप्तो परत्वादुतम एवं भवति व्यावां पचावः। च देवदत्तच पघाम इति । यम यद्यपि युष्मदसादोरन्यस्य च यः समुदायः ·महाभाग्यप्रदीपोदपोता। (२.१ । मा. | था.) (युभद्युपपदे समानाधिकरणे स्यानित्यधि मध्यमः । थसारामः । ये प्रथमः । ११.५,०, ८१) 'तदा भेदाभावात् पृथगिति (2) पाठे नदारोपादेव युमदर्थ भेदकधर्माभावाद भेदकधर्मा- प्रतीतेईतोः पृथायुमदर्थाभाव इत्यर्थः । अत्र प्रयोगे इति । (क) चगब्देनेव साहित्यस्य घोसनादक मेपो नेत्यर्थः । भाये १ उपलब्धयटे एवं पाठोऽमित । वकाशः। त्वं पचसि । यमपुत्तम इत्यस्यावकाशः। पई पचामि दहाभयं प्राप्नोति। संचार पपपाः। यसमाधुत्तम प्रत्येतद्भवति विप्रतिषेधेग स नई विप्रतिषेधो वालस्यः। न वतयः। पदादीमा यद्यपर समियत इत्येवमरमदः शेयो भविष्यति। तत्रामधुनम इत्येव सिइम् । ध्यनेकशेषभावा तु। वा। नेकपभावार्य तु स विप्रतियधो वाया तपास्मद्युत्तम इति । भा। मनु शिष्यमायस्यारमदो दार्थवादप्रयुज्य- मानेऽमि युप्मदि तदर्थगती मध्यमविधानात् तस्याप्यत्र पसा इति विप्रतिषेध एवाश्रयितथ्यः । घमाहुः। युष्मदर्थे साहचर्याचदरमाप- समारोप्यते तदा भेदाभावात् एथग्यम्मद भावादरमदुपपदनिमित सिद्ध उसम एवेत्यदोषः । चोदकम्ताए । पनेकशेषभावार्थ विति । भाल द्युदात्तत्वं पदात्परत्वेन निघातच स्यादिति वायम् । समोधनस्य मातिय कमिति कायमेव ऐपमहणम्, यतः रेषमश्यं सुधकारस्यापि पुरुष नियम एवाभिप्रेत इति तमेशयति । 'कामयं पुरपनियम कियंत इति। नेपामिल ताश्यवमेदस्निगादिसमुदाय उथते, पुरुषापेक्षया वयवयसो तेषां तिपादौनामवयवो यो मध्यमपुरपस्तस्योमपददियमः क्रियत इत्यर्थः, स युभरमगमन्यसथापि पुनरादौ वास्त इदि सहभावनिमित्तोमय- ·१०६२ महाभाष्यप्रदौमोदद्योता। (युमधुपपदे समानाधिकरणे स्थानिन्यमि (म.१ । पा. ( या. ४) मध्यमः । यस्मद्युत्तमः । शेये प्रथमः | १ | 8 | १०५, ७, ८1) यदा न सह विवक्षा (भा) इत्यस्य च विना केवलपदैर्यदा न साहित्यबोध इत्यर्थः ।। तदधिकरणयोरिति (के) बहुबौद्धिा भाये तदधिकरणानामिति (भा) बहुवचनं वनेकयुमच्छब्दप्रयोगाभिप्रायेण । यदा करीयो न। कदा चैकशेषो । सहविवक्षायामेक शेषः। यदा न सहविवक्षा तदैकशेषो नास्ति । न वा युष्मदस्मदोरनेकशेषभावात- दधिकरणानामप्यनेकशेषभावादविप्रतिषेधः । वा । म वार्थो विप्रतिषेधेन । किं कारणम् । ययादमदारनेकशेषभावात्तदधिकरणानामपि युमदस्मद- चाईच पचाव इत्यत्र प्रयोगे। धाचार्यदेशीय घाइ । नवेति । भा । सहविवक्षाया ध्यभावे यथा युष्मदस्मदोरे कशेयाभावः। एवं तदधि- करणयोरपि किययामदस्य विवक्षितत्वादास्यातयोरप्येक शेयाभावे पपसि पचामि घेति प्रथगेव प्रयोगानार्थी विप्रतिषेधेनेत्यर्थः। एतदेव समर्थ- दिकार्थ एवान्तर्भावात् । सम्बोधनेचेति सूत्रं हि सम्बोधनाधिक्यामिति वक्ष्यते । यत्तु केधिदियापत्तिं कुर्वाणाः पठन्ति । सापेक्षयापि पुरुषशस्दस्य ममकत्वात् समासः, अथवा तेयामिति कर्मणि पठो परामदारको नियमः पुदयनियमा, पुरषद्दारेण ते नियम्यन्त इत्यर्थः । उपोचरितं पदमुपपदम, भाकपार्थिवादिखादुरपदलोपो समासा, उप- शब्दः सामीप्ये सतध व्यवहिते न भवितव्यमिति शङ्कामपनपति । 'थव- मोत्तमी भवतः तु तदभावनिमिता प्रथमा, चन्यसदावे तु निमित्त स्यादेव प्रथमः । यदा त पृथदन्येषु पथमप्रतिषेधः । शेषत्वादिति ।

·महाभाष्यप्रदीपोद्योत । (थापा 8 | था ) (युभयुपपदे समानाधिकरणे स्यागिन्यमि मध्यमः । प्यमयुत्तम । धे प्रथम ।१।७।१.५, ७, ८1) न तु सहविवधेति । (क) न तधियन्धन एकमेष इति भाव ॥ एवं द्रव्येति । (क) फियापृथक्कोपक्रमे वाक्ये यथा द्रव्यपृथाकमेव ट्यप्रयकोपक्रमे क्रियापयाकमेवेत्यर्थ । न वित्यस्य वाचनिक एकमेष इत्यचारय ।। तदेव वचनमा धिकरणानामपि एकशेषेण न भवितव्यम् । व चार मसि पचामि चेति । कियाएथक घ द्रव्यस्थकदर्शनमनुमानमुत्तरषानेकोपभावम्य । वा । क्रियाएथके घ द्रव्यप्रथल दृश्यते । तद्यथा। पचसि घ पचामि च त्व चाह घेति । तदनुमानमुत्तरयारमि किययोरेकोषो न भवतीति । एव च कृत्वा सो ऽप्यदोषो भवति यदुक्त तत्र युष्मदस्मदन्येषु प्रतिषेध यितुमाघ । क्रियाप्टयल इति । भा। यथा क्रियाएयो सति प्रयस्थान शु सहविवक्षा एव प्रयटथोऽपि क्रियारयाने भाय परस्परसाह. धर्यायभिचारात् । एव च हत्येति । भा। व्यष्टयो सति कियारथक्का दित्यर्थ । इदानीमाधार्य थाह । यत्तावदिति । भा। एक शेय इति । भा। एकशेषपतत्वादेकशेष इत्युष्यते । न तु प्रथममध्यमोत्तमानामेक- सम्बोधनार्थ सर्वन मध्यमे कैपिदिश्यते । सथा सम्बोधने सो प्रथमा युभदो विदुः । हिते घेति' । समीप इत्येव सिझे उपपदग्रहणादापेक्षिकस्यापि सामोप्यस्य प्राण प्यवहितमपि ध व्यवहिततरापेक्षया सनियमिति भाव । उपपद- मय तु पूर्वभूतेऽपि युभदि यथा स्वाद अन्यथा 'तस्मिमिति निदिए पूर्वस्य' ति परभूते एव स्यात् । रनु यथा स्यानिन्यपोति वचनात् सर्वघा ·महाभाष्यप्रदीपोद्द्योतः। (घुमधुपपदे समानाधिकरणे स्यागिन्यपि (प.११ पा. । था. :) मध्यमः । यस्मात्तमः । शेषे प्रथमः ।११।१.५,०, ८1) प्रथमेत्यादि। (क) इदं "मरूप" सूचे वार्तिकम् ॥ वाचनिकैकमेपे दूषणमाह एवं हौति । (के) विप्रतिषेधस्थापनाय बेतहाय्यप्रवृत्तिरिति भावः ॥ अथ भाष्याशयमांच तस्मादिति ॥ (क) ११। पा २ । सू६।। शेषत्वादिति । तत्रापि ह्येवं भवितव्यम् । त्वं च देवदत्तश्च पचसि च पचति ध। पई घ देवदत्तश्च पचामि च पचति चेति । यत्तावदुच्यते न वा युष्मदस्मदोरनेमशेषभावात्तदधिकरणानामप्यनेकशेयभावादविप्रतिषेध इति । दृश्यते हि युष्मदस्मदोश्चानेकशेयस्तदधिकरणानां चैकपोषः । तद्यथा। त्वं घाई घ वृत्रहन्नुभौ संप्रयुज्यावहा इति । यदप्युच्यते शेषो सरूपत्वादिति वाचनिक एकशेयः। एवं ह्येकशेधे याश्रीयमाणे- नार्थो विप्रतियधेन । तस्मात्कारकभेदेऽपि क्रियाया बमेदादेक एव धातुः प्रयुज्यते तस्माच परो खाकार रवानेकार्थाभिधायो विरोधाभावात् तत्र पुरुषहयप्रसङ्गे युक्तो विप्रतिषेधः । अक्षा इति । भा। शकटाक्षवि• युष्मदर्थस्य सिद्धत्वानियता घायुदात्तता । युग्मदः प्रथमान्तस्य परचेन्न पदादसाविति । ऽप्रयुज्यमानेऽपि भवति तथा पूर्वप्रयोगे ऽपि परभूतस्याप्रयोगात् स्थानि- गोति भविष्यति । तदस्ति । सप्तमौनिर्देशात् प्रयोगपक्षे परभूत एव स्यात् । 'समानाभिधेय इति'यधिकरणब्दोऽभिधेयवचन इति दर्शयति । पुनः समागाभिधेये लकारेण नियग्यमानेन वा पुरषेण, त्रिविधं चाभिधेयं ·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। २०६५ (प.१ । मा. 81 या. ४) (युप्मयुपपदे समानाधिकपणे स्थानिन्यपि मध्यम । यस्मद्युत्तम । शेषे प्रथम । १।४।१०५, ७, ।) लकार एवानेकार्थाभिधायौति । (के) क्रियायामनेकार्थगतारोपितममाभिधायीत्यर्थः ॥ नवा इति भज्यन्तामिति च बहुवचन कथमत शाह शकटाक्षेति ॥ (के) तवैकेकावस्यकैककियायामन्वयेन महविक्षा कमित्याशय तामुपपादयति क्रियायो घ इयएथकदर्शनमनुमानमुतरत्राने कशेषभावस्येति । क्रिया- पृथके स्वल्वपि द्रव्ये कशेषो भवतीति दृश्यते । तद्यथा । यक्षा' भज्यन्तां भयन्ता दीयन्तामिति । एवं घ छत्वा सोऽपि दोषो भवति । पदुक्तं तत्र युष्मदस्मदन्तेषु प्रतिषेधः शेषत्वादिति । य दोष । परिहतमेतत् । सिहं तु युभदस्मदो प्रतिषेधादिति । स तई प्रतिषेधो वक्तव्य । भौतकाक्षदेवनाक्षाणा सहविवक्षायामेकशेषस्तवावयवक्रियाया समुदाये प्यारोपाज्यन्तामित्यादि बहुवचनं सामानाधिकरण्यं चोपपद्यते । यथा दव्यैकशेषेऽपि क्रियाएथक्कमेवं द्रव्यस्थक्कमेव द्रव्यपथक ऽपि क्रियकोष इत्यर्थ । नहि शेषशान्यश्चेति । भा। उपयुक्तादन्य शेषः। युष्मदस्मदो- धोपयुक्तयोः सद्भावानास्ति शेषत्वम् । इतर एतत्सामर्थ्यमविदित्वाऽऽह । तन । उक्तन्यायविरोधात् । लक्ष्यविरोधाच्च । दृश्य न हि पादादा- वयन्तोदात्तत्वं यदात्परत्वेप्यविधातश्च । तद्यथा, युवं ह गर्भजगतीषु धत्य । यूयं यातसस्तिभि । इये देवा यूयमिदापय स्थेति । नकारार्ण भाद कर्म कर्ता , तत्र हव्यवाचिनोयमदस्मदोर्भाववाचिना लान्तेन वामानाधिकरणासभवात् कर्टकर्मणोरेव ग्रहणमित्याह । 'तुल्य- कारक इति' 1 तुल्यमेक कारक यम्य तत्तथोक्त, स्थानिन्यपोति स्थानशब्द - 134 ·(य. १ मा. ४ | था.'') महाभाष्यप्रदोयोद्योतः । (युमधुरपदे समानाधिकरणे स्थानिन्यमि मध्यमः । यद्युत्तमः । ये प्रथमः।१।४।१०५, ७, ८) तति । (भा) एकैकादम्यैवैकैकक्रिया विवक्षितेत्यभिमानः । वस्तुतः सह- विवक्षाभावेऽपि लोकन्यायमिद्धं विदन्मान तिवत् तन्त्रं बहुवच- नान्तानामत्रापति भाव्याशयः। एकशेषशब्देन च तन्त्रमेव लक्ष्यत इत्याजः ॥ भाग्य सोऽपि दोप इति । (भा) विप्रतिषेधानीकाररूपो यो दोषस्तेनोक्तस्तदङ्गीकारे तदुनो द्वितीयो दोषोऽपि लग्न दूत्यर्थः । न बातय्यः । शेषे प्रथमो विधीयते। नहि शेषश्चान्यश्च शेषग्रहणेन ग्यते । भवेत्प्रथमो न स्यात् । मध्यमोत्तमावपि न प्राप्तः। किं कारणम्। युपपदस्मदोरुपपदयोर्मध्यमोत्तमावुधेते । न च युष्मदस्मदो चन्यच युष्मद घाइग्रहणेन ग्टह्यते । मध्यमोत्तमौ भविध्यतः। यथैव तईि यदव युष्मद्यचारमत् तदाश्रयो भवेदिति । भा। इतर आई । यदति । भा। तत्सन्निधौ पोयत्वाभावा- तमिबन्धनमेव कार्य मवतीत्यर्थः । इतर शेषपदार्थमविदानाइ । यथैवेति । भा। एतदिधारणीयमायपेक्ष्योपपदार्थ वर्णयितुमाह । एवं तौति । भा। यच्चाधेति । भा। युष्मदस्मदो श्रवणातदभाधे च शेषसष्ट्रापात् यञ्च पोष इति । देवदत्तोति । न तदिति । न तस्यैव साधना यदत्र युष्मद् यच्चास्मत्तदाश्रयो प्रसङ्गवाचौ स्थानमम्याम्तौति स्थानौ तत्र च प्रयुज्यमानस्याप्रयुज्यमानस्य च एसोस्ति रशले चेदं स्थालमस्पास्तीति, सम सामादित्वधार विचारते. प्रसङ्ग एव यम्य न तु प्रयोग इति । यहा खनिकायप्रसिहिरेषा यस्य स्थाने थादेशो विधीयते स स्थानोति इद त्वप्रयुज्यमानता सादृश्यात् युग्मदि ·महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । (प.१ । पा. | या 8) (युमद्यपपदे समानाधिकरण स्थनिन्यपि मध्यम । यस्मद्युत्तम । शेषे प्रथम । १।४।१०५, ७, ८) परिहृतमेतदिति। (भा) माहितैवेति शेष ॥ उपयुक्तादन्य इति । (के) अस्योपयुकासमभिव्या इत इत्यादिः। शेषपदस्य तवैवार्थ मर- रिति भावः । एनत्सामर्थ्य शब्दशक्रिम् । तेनावधारणमाथितमिति भ्रमस्तस्येति भावः ॥ भाव्ये यदच युप्मदिति (भा) समुदायस्य युभत्त्वाभावेऽपि तदवयवयुभदमादाय मध्यम इत्यर्थः ।। मध्यमोत्तमौ भवत । एव योऽत्र शेषस्तदाश्रय *प्रथमो भविष्यति । एवं तहि शेष उपपदे प्रथमो विधीयते । उपोचारि पदमुपपदम् । यचात्रोपोचारि न स शेयः यश्च शेष न तदुपोचारि। भवेत् प्रथमो न स्यान्मध्यमोत्तमावपि न प्राप्नुत । कि कारणम् युष्मदस्मदोरुपप- दयोर्मध्यमोत्तमावुच्येते। उपोचारि पदमुपपदम् । यच्चात्रोपोच्चारि न ते कि तहि युष्मदस्मदर्थयोरपि । नचात्र शेषेणैवेति । किं तईि युष्मदस्म- दर्थेनामि तलावाच प्रेषत्वाभाव इत्यर्थ । एवं तहाँति । यद्यप्यनेकोष दोष उपक्रान्तस्तथाप्येक पोयेऽपि दूषणार्थोऽयमुपक्रम'। स्थानिन्यपौति । भा। व्यप्रयुज्यमाने प्रयुज्यमाने च शेषे। प्रथमविधानात् । दोषान्तरम- प्याह । त्यदादौनामिति । एतदपरिहार्य मन्यमानो लब्धेच्छोन्यदप्याह । प्रयुज्यते, सर्वथा स्थानिन्यपौत्यस्याप्रयुज्यमानेऽपौत्यर्थ , अभिशब्दाप्रयुज्यमा- नेऽपि तदाह । 'स्थानिन्यपोत्यादिना' । स्थानिन्यपोति कोऽर्थ प्रयुज्यमानेऽप्य- प्रयुज्यमानेऽपौत्यर्थ । उपपदग्रहणप्राप्तस्य पार्थस्यापिशब्दोऽनुवाद ! समा. माधिकरण इति कि, त्वया गम्यत इत्यत्र मा भूत् । कचित्तु वृत्तावेवायं •"प्रथम प्राप्नोति' इति माठोऽस्ति पूण्यपत्तनस्थभाष्य पुस्तके ।

·(थ ५। पा8 | था.) महाभाष्यप्रदीपोद्योता (पुमधुपपदे समानाधिकरणे स्यानिन्यपि मध्यमः । यस्मद्युत्तम । ये प्रथमः । १।। १.५, ७, ८1) एतदिवरणीयमपीति । (क) एतत् शेषपद शक्य विपरीत योग्यमपौत्यर्थः । उपेक्षेति। (क) स्फुटत्वादिति भाव ॥ उपपदार्थमिति। (क) उपपदानि तविशेषणान्युपपदममानाधिकरणपदस्यानि पदानि तदर्थमित्यर्थ ॥ सूत्रावकाश दांयति । तदभावे चेति । (2) युष्यदस्मदी । ये च युमदस्मदी म तदुपोचारि। एव तईि शे घेण सामानाधिकरण्ये प्रथमो विधीयते । न चात्र शेषेणैव सामानाधिकर- ण्यम् । भवेत्प्रथमो न स्यान्मध्यमोक्तमावमि तु न प्राप्नुत । कि कारणम् । युष्मदस्मङ्कमा सामानाधिकरण्ये मध्यमोत्तमावुध्येते । न पात्र युभदरमध्या- मेव सामानाधिकरण्यम् । एव ताई त्यादादौनि सनित्यमि (१।२। युष्मदोति । परमत्वमिति । युष्मदस्मदीति विशिशरूपपरिग्रहादस्य च शब्दान्तरत्वात् । आचार्यदेशीय व्याह । तदम्त विधिनेति । युष्मदस्मदो- रुपपदस्य विशेषणत्वात्तदन्तविधि । चोदको दोघमाह । इहापौति । अतित्वमिति । त्वामतिकान्त इति समास । एव तदन्त विधावतिव्याप्ति मुहा ऽयातिमाह । ये चाप्यते इति । हत्कल्प इति । ईयदसमलव ग्रन्थ पश्यते, इह च यतित्व पचति व्यत्यह पचतीत्यत्रातिप्रान्तप्रधान समासे युष्मदस्मदोरसामानाधिकरण्यात् प्रथम एव भवति, इह त्वौषद- যায়ৱ সুলয়, অপুষি, অশক্ত অঙ্গীবি জান্ধাযহত্বিক यमदस्मदर्य एव लत्वपमतृकल्पशब्दाभ्यामुच्यत इति मध्यमोत्तमौ भवत , सत्सवृशपदार्यान्तराभिधाने तु अध", तथा त्यत्तर पचसि मत्तर पधामि ·महाभाष्यप्रदीपोदद्योत । (प.१ । पा. ४ । था. ) (युभयुपपदे समानाधिकरणे म्यागिन्यपि मध्यम { थमा कम । शेये प्रथम ११1१।९.५, ७, ८) न हि तस्यैवेति । (क) "न तदि"तिभाय्यम्य न तदेवेत्यर्थ इति भावः ॥ अनेम म पारिभाषिकमुपपदं किंतु यौगिकमिति निर्णतम् ॥ नबनेकशेपे दोघे प्रक्रान्ते कथमेकशेषेणान्य यासिद्धिरुकत्यन श्राह यद्यपौति। (के) एवं कोषे तयोरेवावम्यानानाम्त्यत्र शेष इति न प्रथम इति भावः ॥ एकपेऽपि दोपमाह भाय्ये ०२) त्येवमत्र युभदस्मदो शेषो भविष्यति । तम युग्मदि मध्यम ध्यस्मद्युत्तम इत्येव सिद्धम् । न सिध्यति । स्थानिन्न पोति प्रथम प्राप्नोति । यदादौना खल्वपि पद्यत्परं तच्छिष्यते इति यदा भवत मेषस्तदायय. प्रथम' प्राप्नोति युध्मदि मध्यम व्यस्मद्युतम इत्येवोधते तावित न प्राप्नुत । परमत्वं पचसि परमाई पचामोति । तदन्तविधिना (१।१।७२) स्वत्कल्प इति कालान्तरप्रसिद्धमुग्णरहितो युष्मदर्थ एव त्वत्कन्पशब्दे- गोप्यते । न तु तत्सदृशं पदाधीन्तरम् । तदभिधाने युष्मदर्थम्च साधन- स्वाभावाद मध्यमाभावात् । एवं मत्स्न्य इति पोइयम् । व्याचार्यशोय याह । एवं तहीति। सौत्रत्वानिर्देशस्य मतुलोपोऽभिधाम्यते इति भाव । चोदक याद । उहापोति । याचार्य आह । एवं तहीति । 1 परमत्व पचसि परमाई पचामीति, कालान्तरादृयगुणातिशयविधियो युष्मदस्मदर्थ एवोच्यते इति भवत्येव । एवं च युष्मदर्थे मध्यम,यस्मदर्य उत्तम इतीयता सिई युष्मदस्मदर्थ चेल्लकार उत्पन्नस्तव मध्यमेात्तमाविदर्थ, तथा तु म कृतमित्येव, इइ पात्व त्वं संपद्यत इति हसवतीति भवति प्रचने- रेव विकाररूपेथ सम्पती कार्तवादेतच्चान्महत इत्यत्रोपपादपिश्याम , तपा ·महाभाष्यप्रदीपोधात। (युष्मद्युपपदे समानाधिकरणे स्यानिन्यपि (ध.१ । पा. बा.) मध्यम । घरमद्युत्तमः । शेये प्रथमः।१।४।१०५, ७, ८१) न सिध्यति स्थानिन्यपौति ॥ (भा) तद् व्याचले अप्रयुज्यमाने इति । (क) अनेन कैयटेन म्यानिपदार्थो निर्णतः ॥ अतिशयितस्वमिति विग्रहे इष्टापत्तिरत पाह त्वामतीति । (क) यत्र लान्तस्येत्यन्तपद वृथति केचित् । शेपत्वाभाव इति । (कै) लेप पसि भविष्यति । शापि तईि तदन्तविधिना प्राप्नुत । अतित्वं पचति व्यत्यह पचतीति । ये चाप्येते सामानाधिकरणयत्तयस्तद्धितास्तत्र मध्यमोत्तमौन प्राप्त त्वत्तर पचसि मत्तर. पचामौति । मदूपर पचामि स्वत्कल्प पचसि मत्कल्प पचामौति। एवं लईि युध्महत्यमादतीत्येवं सामानाधिकरणे इति वचनाद्युम्मदस्मदर्थेन यन्त्र लान्तस्य सामानधि- करण्यं तन मध्यमोत्तमाभ्या भवितव्यमिति नास्ति कश्चिद्दोषः । एवं च कृत्वेति । युष्मदस्मदर्थस्य साधनत्वाच्छेषत्वाभाव । अथवेति। प्रथम इत्येतावत्सूत्र कियते अनाश्रितविधयविशेष प्रथमो विधीयमान उत्सगे भवति । तम्य विषयविपोधे विधीयमानौ मध्यमोत्तमावयवादी भवत । च मन्ते, 'यदमे श्यामहं लं त्वं वास्या यह मिति, यह त्वं स्था त्वं वाई स्या इति प्रत्याश्रय पुरयो दृश्यते, इच भवाम् पचस्विति युष्मदर्थप्रलौने स्थानिन्यपोति मध्यम प्राप्नोति, म वा युभरर्थत्वात्, धलिङ्गः सम्वोधनविष- यस यमदर्थ भवदर्भस्तु लिङ्गवान् नच सम्बोधनकविषयः यथैव हि ·महाभाष्यप्रदीपोद्योता। (ध.१ । पा. 1 था. a) (युभद्युपपदे समानाधिकरणे म्यानिग्यपि मध्यमः । यमायुगम । शेषे प्रथम ।१।४।१.५, ७, ८) उपयुकाममभिव्याहत उपयुक्तादन्यः पपदेनोच्यत इति भावः ॥ एवं तहि युप्मदि साधने (भा) इत्यनेन ममानाधिकरण इत्यस्यार्थो निर्णतः ॥ साधने (भा) इत्यस्य म्नकारवाच्यमाधने फ्रियया समानाधिकरणे इत्यर्थः । एतदर्थमेवान्तपदमित्यन्ये । अनाश्रितेति । (के) भविष्यति । शापि नहिं प्राप्नत व्यतित्वं पचति ध्ययई पचतीति । एवं ताई युध्मदि साधने ध्यरमदि माधग इत्येव भविष्यति । ज्वं च धन्दा सोऽप्यदोषो भवति यदुक सत्र युष्मदमादन्येषु प्रतिषेध अमत्यादिति । व्यथ वा प्रथम उत्सर्ग' करियते तम्य युष्मदम्मदोगपपदयोमध्यमोत्त- मावपवादो भविष्यत । तत्र युग्मन्धशाममहन्धद्यान्तीति कृत्वा मध्यमो- सत्रापवादनिमितसदावाह्यामिपि विषये मध्यमोत्तमायेव भविष्यतन नु प्रथम प्रत्यय । अवं समिति । प्रति वियोरभेदविदा चिप्र. न्यय । ता कि प्रत्याश्रयेस प्रथमेन भाश्यमय विस्याश्रयेश मध्यम प्रत्र । पत्रोत्तरम् । लद्वतीति । प्रहते रेव विकारस्पेग मंपचौकटल- मारकाधीऐ धभिमुखौभाशे गम्यते एव लमधौवे धपि, तथा च पुभद सव समोधने प्रपमा धामन्तितापदासत भवति पदापरत्वे च मिधात प्रति केचिदाईप सम्बोधनाचं सत्र मदमे कैरिदिप्यने सपा सम्बोधने रावी प्रथा सुभदो विदु। - ·* १००२ महाभाध्यप्रदीपोदयोस। (यमयुपपदे समानाधिकरणे स्थानिन्यपि (य. १ । पा. ४ । प्या. 8) मध्यमः । व्यस्मत्तमः । शेषे प्रथमः । १ 1 8 1 १.५, ७, ८1) तितमिति मिद्धे इदं सूचं तदनुवादो विषयविशेषे ऽपवाद- बोधनायेति भावः । अत एव भावे प्रथमपुरुषभिद्धिरिति बोध्यम् ॥ विकाररूपेणेति। (क) - पारोपितविकाररूपेणेत्यर्थः ।। न सन्निवेश श्राश्रयणीयः (क) इत्यस्य किंतु भवतु युभदस्मदितिशेषः ॥ 'तमौ भविष्यतः । अथेच कथं भविसष्यम् । यत्वं त्वं संपद्यते त्वद्भवति- मद्भवतीति । याहोखित्वदसि मवामोति । त्वद्भवति मङ्कवतो त्येवं भवितव्यम् । मध्यमोत्तमौ कमान भवतः। गौणमुख्ययोमुख्ये संप्रत्ययो भवति । तद्यथा। गौरनुबन्ध्यो ऽजो ऽमौषोमीय इति । न बाहीको - मिति भावः । मध्यमोत्तमो कस्मादिति । यथा प्रतिस्तद्धर्मसमाचारा- द्युम्मदस्मदम्पदेशं लभते तथा मध्यमोत्तमावपि प्राप्नुवः । गौणमुख्ययो- रिति । तद्धर्मसमाचारादारोपितमत्र युष्मदर्थरूपत्वमिति भावः । शिर्स भाष्यम् “योदि"त्यत्र याख्यातं तत एवावधार्यताम् । यदुक्तं भवतः प्रोष इति तत्रोत्तरमाहुः । युष्मदस्मद्भवतु इत्येवं न संनिवेश व्याश्रयणीयः। किंतु युष्मदर्थस्य सिद्धत्वानियतावाद्युदात्तता । युमदः प्रथमान्तस्य परश्चेन्न पदादसौ। इति । सत्यं, सम्बोधनकविषयो युभच्छब्दः प्रथमा तु शुद्धैव, व्यभिमु- खीभावस्यापि प्रातिपदिकार्थ एवान्तर्भावात्, यत्र त्वनन्तर्भावः तत्र तदभि- द्योतमाय सम्बोधने चेति प्रथमा विधीयते खरोऽप्यन्यथा युवं हि स्थ- खर्पतो, पूयं यात खस्तिभिा, इये देवा, यूयमिदापयस्येति पादादावष्य- ·. महामायाप्रदोषोपयोता। (च.१ । पा. | mr..) (एमपप समागमम्मे यामिना मध्यमः ! सम्मधुरामः । येथे प्रथम ।१।।११, १.८१) वचनादेति । (२) अलिगयेनन विषयो युभदों भवदर्यम्त न तणेति म युध- दर्थममानार्थवमिति मोध्यम् । यटा भरत: अपमादा भार प्रथम त्यागयेन भाय्ये तत्रोत्तरानुमिरियन्ये । नुवध्यते । कपं तमिाही के दावे भानः (018|INDI)। गौशेकलिपति गामानयेति। ध्याय एतदेवं भाति । यदि মুখ ঘুমাব ননি। মােসই এ যাব। भवतु मुम्मदस्मदिति । ततसारमद एव मेयो न तु मानः । पूर्वशेषदर्भ- माचेति वचनादसा तोदात पदात्परत्वेऽयनिधात । तदेवं भवन्दम्यासमोधरश्यियचा. लियापायुप्रदधे वायु मध्मो न भवतीति सिवम् ।

·१.७३ महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (पर संनिकर्ष सहिता।।8। १.६1) (व्य १ । पा. 8 | या 8 ) परः संनिकर्षः संहिता।१।४।१०६ ॥ परो वर्णान्तराव्यवहित इत्यर्थे मध्यमादित्तावपि सेत्स्यतीत्य- चिमभाच्यामङ्गतिरत पाह पूर्वेति । (क) वर्णन्तरव्यवायो ऽव्यवहितपरत्वाभावादेवातिप्रसङ्गविरक्ष"दि- कोयणचौ” (६।१।०७) त्यादौ महिताधिकारवैयर्थ्यापत्ते स नार्थ इति भाव ॥ ननु नञ्तत्पुरुषे उत्तरपदार्थप्रधानतया नथुमकनिर्देशो ऽयुक्तो ऽत पाह पर सत्रिकर्ष सहिता।१।। १० । पर सन्निकर्ष सहिता चेदगुतायाममक्षितम् । वा। पर समिकर्ष सहिता चेदताया तो सहितासज्ञा प्राप्नोति । अतायामेव हि पर सनिकों वर्गाना स पर पर सनिकर्म सहिता। १। ४ । १.८ । पूर्ववर्णोच्चारया- भत्तरमेव यवर्णान्तरमुधार्यते न तु तच्चन्यान्तरालसमाव उलए सनिकर्ष प्रत्यासतिलक्षण सहितासज्ञ इति सूधार्घ । एव स्थिते चोद्यते। पर इति । द्रुतायामेव उत्तावन त्तरोक्त पर पर मनिकर्ष सहिता ११ ११.८ । यतिशयित सनिधिर्णना यस सहितासइ स्यात् । सभापदेशा सहितायामित्यादयः । "पर समिकर्ष सहिता" । १।। १.८ ! 'परशब्दो ऽतिशये यति इति'। यथा पर मुख पर दुखमिति, दिगादिधु वर्तमानस्य ग्राश ·। । महाभाष्यप्रदीपोद्योत । १.७५ (अ.१ । पा. ( या. 8) (परः सनिकर्ष संहिता । १181१०६) अव्ययीभावे (क) इत्यादि । पूर्वपदार्थप्राधान्ये ऽव्ययीभाव उत्तरपदार्थप्राधान्ये तत्पुरुष इति व्यवस्थितेरिति भावः । वस्तुतः संहिता शब्दोऽपि परमनिकर्ष- वाची क्लौवस्तेनायं तत्परुष एव । श्रमतिमारोपितं मन्धानं पर- सन्निकर्षस्तेन तदभावात्संहितामंज्ञा न प्राप्नोतीत्यर्थ । नत्राऽव्ययो- भावस्तु नास्त्येवेति नत्रसूत्रे वक्ष्यते ॥ बहुव्रीहिरिति । (क) पौर्वापर्य चान्यपदार्थ इत्यभिमानः। अद्यमेव युन मंहिता- संज्ञा न प्राप्नोतीति भाग्यव्याख्यानाद् बहुवौहेस्तत्पुरुषस्येवाव्ययो- भावस्थापि लघुत्वाच्च योग्यान्यपदार्थाभावाच। श्राद्यस्योत्तरपदपरवा- भावान्मध्यमस्य पूर्वपदवाभावात्मामानाधिकरण्याभावाच पुंवत्त्वा- प्राप्राह नाडुतायाम् ॥ तुल्य सन्निकर्ष । दा। तुल्य सदिकों वर्णना इतमध्यमवि- लम्बितासु वृत्तिषु ॥ कि कृतस्तईि विशेष । वर्णकालभूयम्वं तु । था। वर्णाना तु कालभूयस्वम्। तद्यथा । इम्तिमशकयोस्तुल्य सन्निकर्ष प्राणिभू- सन्निकर्ष संभवति १ तु मध्यमाया विलम्बिताया चेत्यर्थ । थसंहित. मिति। संहितासज्ञाया इत्यर्थाभावेऽव्ययीभाद (२। ५। ६)। यविद्यमाना संहिता यस्मिनिति बहुव्रीहि । संहितागुतमध्यमविलम्बिताखिति । इता च मध्यमा च विलम्बिता चेति इन्वे कृते भाष्यकारवचनप्रामाण्याइव | सर्वासु रत्तिषु तुल्य' न भवति, सन्निकर्षम्य दिग्देशकालायोगात् व्यर्थान्तरापेक्षमन्यत्वम् थव्यभिचारिसन्निकर्ष पत्यासचिरिति न तु संश्लेषम्तम्य वर्णवसभवात् सहि च्यभाव वा ·१.७६ महाभाप्यप्रदीपोद्योतः। ( परः संनिकर्षः संहिता ।। II) य. १ : पा. 8 1 या ) भाष्यकारेति । (क) "घापोः मंशाइन्दमोर्यडलमि” (६।३।६ ३) त्यनेनेति भावः॥ ननु सर्ववृत्तिषु वर्णनामेकरूपत्वात्कथं वर्णकालभूयस्वमत पाह वर्णापलब्धौति ॥ (के) वैकृत (2) श्रालस्यादिजन्यो ध्वनिः पुनःपुनरूपनधिधारा न तु विच्छिद्य विच्छिद्य ग्रहणमिति । एतच्च नपर" (११११७०) सूच विस्तरेण निरूपितम् ॥ ध्वनिभेदादिति । (के) वैधतध्वनिभेदादित्यर्थः ॥ ननु "किं कृत इति" कारणाने फलकथनेमोत्तरमसङ्गतमत श्राह कारणमेवेति । (के) यस्त्वं तु । यदेशवं हुतायां तपरकरणे मध्यममविलम्बितयोरुपसंहानं काल- भेदात् । वा। [तायां तपरकरणे मध्यमविलम्वितयोरुपसंख्यानं कथम् । किं कारणम् । कालभेदात् । ये द्रुताया हत्तौ वर्णास्त्रिभागाधिकारस्ते मध्य- सन्निकर्षः नरन्तर्योचारणात् । विशेष इति ! उत्तौनामिति शेयः । क- चिदृत्तिविशेषे इत्येव पाठः । वर्णनां विति । वर्णोपलब्धिकालमैदा- दर्शकालभूयस्वमुच्यते। हुतायां खल्प' उपलब्धिकालः । मध्यमायामधिकः । विलम्बितायामधिकतरः। प्राकृतवैकृतभेदाद्भिन्ना भयोगक्षेद इत्यधर्मवान्न शब्दस्य गुग्णस्य संभवति, समवायचेन्न वर्षे वार्ड समवैति शब्दस्याकासमवायित्वात्, येषा सु शब्दो दृश्यं तेषां न कापि ध्वनया।

·महाभाष्यप्रदीपोद्योत । (च.१। पा.व्या) (पर' मंनिकर्ष मंहिता । १18110) वर्णकालभूयस्त्वं त्विति (भा) भाय्यस्य कारणं वृत्तिविशेषस्येति शेषः । वैश्तध्वमिरूपं स्वयमुकामिति भावः ॥ इम्तिमशकयोः परस्परमनिकर्ष इति नार्य तच इत्याह हस्तिन इति । (क) अत एव "पाणिभूयस्वमि"त्यग्रिमयन्य मह तिरिति भावः । प्राणिशब्देनाच शरीरम् ॥ व्यञ्जकध्वनौति । (क) उपलधिधाराजनकध्वनौत्यर्थः ॥ भाय्ये उक्तं वेति । (भा) वचनारम्भापेक्षो विकन्पः । ननु शब्दानां नित्यत्वादिरा- माभावे ऽविराम इति विशेषणं व्यर्थमत शाह मायाम् ये मध्यमाया वृत्तो वर्णस्त्रिभागाधिकान्ते विलम्बितायाम् । उक्त वा। था। किमुक्तम् । सिई त्वस्थिता वा वक्त चिराचिर. वचनाद वृत्तयो विशिष्यन्ते (१।।।७.) इति । अघवा शब्दाविराम. वैतध्वनिवशात्तस्यैव वर्णम्य पुन एनरुपलब्धिर्भवतीति ध्वनिमेदाद- तिमेद । कि त इति कारणे एरे वर्यकालभूयन्त्र विति सामर्थ्या- करणमेवोक्तं भवतीति । इस्तिमशकयोरिति । इमिनो इन्तिना या सद्रिकर्ष मशकस्य मशकेन स तुल्य परस्परापेक्षयेत्यर्थः। प्राधिभूय- शब्द समवैति अतिशयोऽपि संयोगसमवाययो कोदृश इति न विमः, प्रत्यासत्तेस्वपेक्षाभेदात् सम्भवति प्रकर्षाप्रकर्ष योग, तस्गत्प्रत्यासत्तिरेव संनिकर्ष । ननु च क्रमेयोचार्यमाडेषु वर्गीय पूर्वम्य वर्गम्य ये निय्यादकाः ·. महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (पर संनिकर्षः संहिता ।। ।१. 1) (य. १ । पा. 8 । था.) यदेति । (क) गन्देन तदुपारणं सक्ष्यत रति भावः । नत्रविरामे ऽवमान- मंजाप्राप्तिरियमगतमत शाह भिनेति । (क) ध्वनिपटेनाच कण्टतास्वाधभिघात: प्रयवर्भदे एकप्रयना- विदाभावो तुः। पविष्णदाभाव इत्यारोपितविदति- पोगिको भाव इत्यर्थः। रोमाभावप्रतियोगिको ऽभावः कथं नभ्य भावप्रतियोगिनियमादिति न प विषोदय मिर सिविरागापरपपांय: फियाविशेष रनि योधम् । एकैकस्य यस्येति । (6) ·महाभाष्यप्रदीपोद्योत । (२.१ ! पा. १ । या. १) ( पर संनिकर्ष संहिता । १।। १०८1) नाभिरूपैकदेशावच्छेदेनानैकयौत्यत्तियुगपडिरुवा। वस्तुतो थवा- योगपद्यमेव नर्तक्या नानावयवावचित्रक्रियाः क्षणभेदेनैव काल- सौल्यात्तु तदग्रह इत्याशयः ॥ अवसानसंज्ञा प्राप्नोतीति । (क) एवं चैकमज्ञाधिकारासंहिता मंजा न स्यादिति भावः ॥ विच्छिन्ने वर्णे तेनैव यत्नेन नष्टे इत्यर्थी बोध्यः । एतेन "येनैवे" त्यत्रैवकारी व्यर्थ इत्यपाप्तम् ॥ उपसंहृत्य (भा) पूर्व यत्नं त्यावेत्यर्थः । अन्यमिति (भा) यनान्तरमित्यर्थः । प्रकर्षबोधकशब्दाभावात्कथं तत्पती- तिरत श्राह वर्षे उच्चायते विच्छिन्ने वर्ण उपसंहृत्य तमन्य मुपादाय हितोयः प्रयुज्यते तथा नीयम्तथा चतुर्थ । एवं तनवकाशा संहिता- यदा प्रयोक्ता भब्दोचारणान्न विरमति तदा शब्दाविराम । स च मध्यमविलम्बितयोरपि परसन्निकर्षाभावेऽप्यस्तौति सिझा सहितासंधा । शब्दाविराम प्रतिवणमिति | भिमश्यनजनितध्वनिव्यङ्ग्यत्वावर्णाना प्रतिवर्ण प्रयानभेदादेक प्रयत्नाविच्छेदाभावात् प्रथमप्रयत्नोच्चारितवर्णनन्तरं प्रयत्नान्त- रेण वर्णान्तरोच्चारणादेकेकस्य वर्णस्य विरामसहावादवसानसंज्ञा प्राप्नोति । अवमानसंजामिति । वर्णन्तरानुचारो वृक्ष इत्यादौ सावकाशामिति व्यक्तिमेदवक्कयं पर सन्निकर्ष इत्यत्रा । 'यर्धमात्राकालयवधान इति' । 'सत्यम्, एतावावधानमवर्जनौयत्वात्माते अधिकेन तु कालेन व्यवधान

·१.८०
महाभाष्यप्रदीपोद्योतः ।
( परः संनिकर्मः संहिता । १।३।१०६) (.१ ! पा. ४ | व्या. 3 )
सर्वचेति ॥ (2)
शब्दस्य विरामः श्रवणकृतः । अर्थस्य बोधशतः ॥
अन्यच विति । (क)
वर्णानन्तरं वर्णान्तरोचारणे मध्यकाले इत्यर्थः ॥
घोपः। (के)
ध्वनिविशेषः ॥
घोपविच्छेदादिति । (क)
अमत्त्वादेव विच्छेदः ॥ तदाह
असंनिधानादिति ॥ (क)
घोपवतामिति । (के)
रतीयचतुर्थानामित्यर्थः ॥
संशश ऽवसानसंज्ञा वाधिय्यते। यच घ्यवसानसंज्ञायां प्रकर्षगति-
विधाम्यते साधीयो यो विराम इति । कथात्र साधोयः यः शब्दार्थयो-
विरामः । या कादाविगमः संहितेत्येताक्षणं करियते। मामा.
विरामे पर्याधोपयोगे ऽमनिधानादमंहितम् । वा। जादापिरामे स्पर्श
तेग सांधा वर्णनां यो विरामः यो ऽवसामसंघो मनु
भामगेयक इन्यः। यति । मध विरामगढ़ावात् पुनः श्रुधा
विध पायो । शम्दापणेरिति धन्यत्र गपि शम्दाविरामें
पदा वामाईम्ग दा विगमा भवमानशा विराम
ret परिभक्षी सिमे प्यनुरासपी मार
Har arria re पापांग तो म्यान मथापा
faiwart Afr nा पो Hषों या आपा तुम्या
.--mmeena
mmmmm.

·महाभाध्यप्रदीपोद्योत ।
(य. १ । पा. ४ । व्या. 8) (पर संनिक सहिता।१।४।१०८1)
दोपाप्रसादिति । (के)
तथा व्याख्याने हि तचापि दोष इति भाग्यालभ्यते तचा-
संगतं स्यात्तत्र दोषाप्राप्तेरिति भावः ॥ "स्पर्शानां" मध्ये ऽघोषस्ये-
त्यर्थः ॥ अषमसंयोगे फलं नास्तीति भाय्याशयमन्ये ॥ ननु कुकु-
टादौ न किंचित्संहिता कार्यमत शाह
कन इति ॥ (क)
घोपविच्छेदादिति । (के)
असत्त्वादेव विच्छेदः ॥ भाय्ये
पचतीत्यस्य । (भा)
तच कथमिति शेषः ॥ कुकुट इत्यादौ कृतयः पचतीत्यत्र
परिहरति ।
एकः पूर्वेति ॥ (भा)
तन्यायेन कुक्कुटादावपि समाधत्ते ।
नामधोमाणा । संयोगे ऽसंनिधानात्संहितासंज्ञा म प्राप्नोति । कुकाटः
(पिप्पल । क) पिप्पकः
पित्तमिति । किमुच्यते संयोग इति ।
अथ यधैक. पचतीति एक पूर्वपरयोहादेन प्रच्छाद्यते । तद्यथा ।
ऽप्यनुवर्तमानो धोधो झाद उच्यते । स्पर्शाधोपसंयोग इति । वग्यांगा
प्रथम द्वितीयाना शषसाना घ संयोगे घोपविच्छेदादन्निधानात्संहिता-
संज्ञाया अप्राप्तिरित्यर्थ । यधोपसंयोग इति। अघोपसंयोग इत्येव
सिदत्वात् स्पर्शयहमनर्थशम् । यस्पर्शानामप्यघोषाणा प्रषवाना संयोगे
यग्निकर्ष सास सृत्तिषु नैरन्तर्येणोच्चारयाद्यर्णोपसम्भकभेदान्तु वृत्ति-
136

·महाभाष्यपदीपोइयो। ( यरः संगिकर्षः संहिता। १।४।१०६) (व्य. १ । पा. ४ था.) एकेनेत्यादिना ॥ (भा) वर्णान्तरेति । (क) वर्णान्तरोच्चारणे नान्तरीयकार्धमाचाकालादन्येनाधिकेनेत्यर्थः ॥ ननु पूर्वः पूर्वकाखः परथ परकाल इति कथं पूर्वापरभावो- . ऽत श्राह युगपदिति । (के) अयं भावः । यदि कालिकं पौर्वापर्यं तदा "दूको यणचौ" (६।१।०७) त्यादिसंहिताकार्यामम्भवः । पूर्वपरयोर्युगपस्थित्य- भावादत एव न दैशिकमपौति । अनेकश इति । (क) मित्रकाले इत्यर्थः। १ एकैकश इति (क) हयोरलियोर्वस्त्रयोर्मध्ये शुसां वस्त्रं सद्गुणमुपलभ्यते । बदरमिटके रिसको लोकंसरतद्गुण उपलभ्यते। रकेन तुल्यः सन्निधिः । वा। यथैवैको वर्गो द्वारा प्रशाद्यते एवमनेकोऽपि । ध्यथवा पौर्वापर्यमकालयवेतं तुल्यन्यायाक्षात् संशया धप्रसंगात् । न च स्पर्शनामघोषाणां बर्याणां चेसिसमुच्चयः। घोषवता स्पर्शानां संयोगे दोषाप्रसङ्गात् । मुकुट इति । कुकाट स्वायमिति को लुम्मनुष्ये (11) इति लुपि शते संज्ञायामुपमागम (६।१। २.७) शुदातत्वं नियमनुदास ततः संहितायां विधीयमानमुदामादभुदात्तस्य पिपा, तामस उपलभियाको मध्यमायामधिक विषमतायाम. इत्या- ·महाभाय्यप्रदीपोपयोता। (प.११ पा. 8 1 था.) (पर संनिकपः संचिता।१।।१.८1) पाठान्तरम् । तचापूपो दावितिवत् व्यतितुनत इतिवध दिर्वचनमसोयौंगपा बोध्यम् ॥ तद्धितमात्रेण तु न वीमाप्रतीति- रस्पन इत्यर्थस्थापि प्रतौनेः । नकवर्णवर्तिनीवादित्युचितम- गुणवचनवेन पुंवत्यामाप्रत पाह सामान्येनेति । (क) तेनोपक्रमे च मपुंसकत्वमेवेति भावः ॥ अनेन युगपदुपस्तम्भ निरस्य युगपदास्तवीसत्तामपि निरमितमाह भाय्ये उच्चरितेति । (भा) उपरितप्रध्वंमित्वम् । उच्चारणाधिकरणकालोत्तरकालवृत्तिवं- सप्रतियोगिलरूपम् । उच्चारणाधिकरणकालोऽपि धणममुहरूपः प्रत्यक्षयोग्यः क्षणिकस्य प्रत्यक्षायोगात् । यद्यवतिष्ठेरवितिकालिक- पौर्वापर्यमपि युगपदवस्थितेवेव यहौतुं मक्यं न तु नष्टविद्यमान- योस्तदाह संहितेत्येतल्लक्षणं करिष्यते । पौर्वापर्यमकालथपेतं संहिता घेतामरा भावादसहितम् । वा। पौर्वापर्यमकालव्यपेतं संहिता घेत्पूर्वापरा- भावात्संहितासंतान प्राप्नोति। न हि वर्णानां पौर्वापर्यमन्ति । खरितत्वं न स्यात् । यतीति । ध्यत्रापि चकारस्याघोषवादकारोचारणे घोषविच्छेदात् सरितत्वाप्रसङ्ग । कादेनेति । इयोरकारयोर्षापवतोमध्ये भकारो घोषवानिव लक्षत इत्यर्थ । यात्रायान्तरगतोऽपिगुण व्याश्रयान्तर उपलभ्यत इति दृशान्तेन दर्शयति। योरिति। एकेनेति । अनेकस्य या सनिकर्ष स एकेन तुल्य । यधैको ऽतगुणोऽमि तदगुणवस्वन्तर- सनिधी उपलभ्यते तथा ऽनेकोऽपि स्फटिकादिर इत्यर्थ । चच- दिविधा हिवनय प्राकृता वैताच, प्राकृता दर्शनामुत्पदाका', । तगुर धिकतर, ·१०८० महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (परसंनिकर्षः संहिता ।१।।।१०।) (अ.१ । मा. 8 { था.) ज्येष्ठेत्यादि। (के) अयं ज्येष्ठो ऽयं कनिष्ठ इति व्यवहारादयं पूर्वोऽयं पर इति व्यवहारस्य नष्टविद्यमानयोरसंभवः । नष्टविद्यमानयोः संबन्धस्य निरूपयितुमाक्यवादिति भावः ॥ वर्णनां स्फोटरूपाणां नित्य- वादिदमयुनमत शाह व्यचकेति। (के) स्फोटस्य तु सर्वसाधारण्येनेकत्वात्तमादाय पौर्वापर्यस्थोमिसंभ- वोऽपि नास्तीति भावः ॥ अन्यच । (कै) "तपर" (१४११००) सूत्रे स्थादेवेति । (के) कालशतमव्यवधानं स्यादेवेत्यर्थः । एवं च युगपदुच्चारणभावाष मंनिकों नापि पौर्वापर्यमिति भावः ॥ तदाह भाव्ये किं कारणम् । एकैकवर्णवर्तित्वादाचः उपरितप्रध्यसित्वाश वर्णानाम् । वा । एकैकवर्णवर्तिनी वाक। न दौ युगपदुधारयति! गौरिसि गकारे यावहावर्तते। मौकारे न विसनीये । यावदोकारे न गका- रेम विसनोये। यादिसमोये न गकारे मौकार । उपरिसप्रसि- বলি। মালীঘাষণা বসুল খাৰায়নি যীবমি संहितेति लक्ष फिपते । तेन मध्यमविलम्पितयो परमसमिकर्यामाषेऽपि संहिताशा सिध्यति । पूर्वापराभावादिति । युगपत्म्यिता देयत. पौर्वापर्य दृषम् । पालकश उपजमाना योगयोगामात हते तु पण पुनरुपम, मयों तु कालः सर्गप nिg तापानेव । पत या सी शना कामेन बदापोवाभावो नतोधिकेन एणवायः ·महाभाय्यप्रदोमोदपोत । १.८५ (प.१ । पा 8 । घ्या. 8 ) (पर संनिकर्ष सहिता । १।११.८1) अथापर इति । (भा) तवर्णध्वमानन्तरमपरो वर्ण. प्रयुज्यते तावतापि म पौर्वापर्यादि- व्यवहारे न वर्णान्तरस्य महाय इत्यर्थः । बुद्धौ कृत्वेति । (मा) बुद्धावन्त करणे चेयाः कण्डताल्याघभिघातव्यापारजन्यात् शब्दान् कृत्वा प्रतिविम्वितान् कृत्वा गब्देन वायानान् बुद्धौ युद्धिरूपे दे दृष्ट्वा तवैव पौर्वापर्यव्यवहार कुर्यादित्यर्थ. । बुद्धिविषयम् । (मा) इत्यस्य बुद्धिस्यशब्दविषयमित्यर्थः ॥ तत्र वक़्बुद्धिस्यत्वमुपपादयति य इति । (भा) तदर्थमेव शास्वप्रवृत्तेस्तस्यैव शास्त्रफलधर्माने । अस्मिन्नर्थे इति । (भा) त्वात् । उच्चरितप्रश्वसिन खन्यपि वर्ण । उच्चरित प्रध्वस्त । व्यथापर प्रयुज्यते न वर्णो वर्गस्य सहाय । एव तईि। बुद्धौ कृत्वा सर्वाचेया कर्ता धौरस्तत्वनीतिः । शब्देनार्यान् वायाग्दृष्ट्वा बुद्धौ कुर्यात्पौर्वापर्यम् । पौर्वापर्यमझुवीरन् । एकवर्णवर्तित्वादिति । सामान्येनोपक्रमात् स्त्रीप्रत्यया- भाव । उच्चरितेति । मामोत्पदा अपि वर्णा यद्यवतिहेरन्तदा स्यात् पूर्वी- परव्यपदेशो म्येष्ठमध्यमफनिछप्यपदेशवव् । यनवस्यानाकु नास्ति वात्विक पूर्वापरभाव इत्यर्थ । व्यञकञ्चन्यपेक्षया चैतदुक्तम् । धनिस्फोटमेदवन्यत्र निर्णीतत्याने होपन्यस्यते । न दो युगपदिति । युगपद दयोगधारणे स्थादेवा- परग्रहणेन व्यावळते,पदस्य पदान्तरेण यदानन्तर्य तत्रैव लोके सहिताशब्द प्रसिद, तथा च सहितामघोते न पदानि पदान्य धौते न सहितामिति ·१०८६ महामाध्यप्रदीपोद्योतः। (परः संनिकर्षः संहिता ! २१४११०८1) (२.१.पा. 8 ( या. 8) एतदर्यमेव बुद्धावर्यदर्शनप्रयुक्त श्लोके पौर्वापर्यमित्युपलक्षणम् । श्रयमिति बुझुपारूढसमाचाश्रयसूमोचारणव्ययपब्दपरामर्थः । अन्यथेदमः प्रत्यक्षपरामर्थकबादेतदनुपपपत्तिः ॥ प्रयोक्तव्य । (भा) परप्रत्यययोग्यस्थलोचारणरूपेण प्रयोगेणभिव्यक्तव्यः । अस्मिन् शब्दे (मा) इत्यस्य व्यञ्जनौये इति मेषः ॥ तदाह बुद्धिप्रकल्पित इति । (क) बुद्धिस्यप्रकल्पितशब्दविषय इत्यर्थः । प्रकल्पिते- (क) त्यस्य प्रतिविम्वेन तत्तद्रूपतया प्रकल्पिवेत्यर्थः । बुद्धिविषयमेव शब्दानां पौर्वापर्यम् । ३ भ एप मनुष्य प्रेक्षापूर्वकारी भवति स पश्यति व्यस्मिन्नर्थे ऽयं श्रध्दा प्रयोक्तव्यः यस्मिंस्तावच्छब्दोऽयं तावदः ततोऽयं ततोऽयमिति । व्यवधानम्। कालेन मौर्वापर्यं तु मा भूदित्यर्थः। वागिति । वागिन्द्रिय- मित्यर्थः । एतेन युगपदनवस्यानात् सन्निकोऽप्याक्षिप्त इति विशेयम् । एवं नति । बुद्धिभकल्पितः सर्वभौमसनिकादिष्यवहार इत्यर्थः । यो पण्डितः। तखन्नोतिरिति । तमनं सत् सालि यस्याः सा तत्वतो सकलविषय. व्यापिनो नोतिधुद्धियम्य स तत्वोतिरिति । अन्ये सु सन् वमोतिरिति पठन्ति । तन्यतो विषयान् स्यात्तो बुद्धिरस्येति स एवार्यः । बाहारो भवन्ति, वतन कुमायावियादी पदापर संहिताकार्य न स्यादिति प्रारम्भ।

·१.८० महाभाष्यप्रदीपोद्योतः । (व्य.१ । पा. 8 । च्या. 8) (विरामोऽवसानम् ।११।१९.) विरामोऽवसानम् । १।४।११०॥ नानाप्रकारं गच्छति प्राप्नोति यत्तनानाप्रकारं गम्यते तथा प्रापय्य किं युक्तमिति परीचत इत्यर्थः ॥ अब लवणे सन्देहाभा- वादाह केचिदिति प्रागभावस्येति । (के) प्रावर्तिनः शब्दाभावस्येत्यर्थः ॥ माये रसः। (भा) रथः। (भा) १ "इदं विधार्यते” इति भाष्याक्षरं मनसि कृत्वा उक्लं नागेन । विरामो ऽवसानम् । १।। ११.। इदं विधार्यते। भावो- ऽवसानलक्षणं स्थाहिरामो वेति । कशान विशेषः। यभावे ऽवसान- लक्षणे उपर्यमाववचनम् । वा। अभावे ऽवसानलक्षणे उपर्यभावग्रह विरामो ऽवसानम्। १।। ११.। इदं विचायत इति । विधरति माना मछति यदस्त वदिचार्यते मरीशत इत्यर्थः। यभादो विति। केचिदमावोऽवसानमिति पठन्ति। धन्ये तु विरामो- । विरामोऽवसानम् । १।। ११.। वर्यानाममावोऽवसानसंतः स्यात् । संज्ञाप्रदेशा पावसान इत्यादयः। यभावस्थापि बुद्धिवतं "विरामोऽवसामम्"।११।१९।'विरतिविराम इति' विराम इति मावे घन, विरामो वर्णाचारयाभाव । पर्धान्तरमा 'रिम्बतेऽनेनेति ·१.८८ महाभाष्यपदोपोद्योतः। (विरामोऽवसामम् ।।१९९.1) (प.१.पा. था..) दत्यच "खरवमानयोरि" (८१३।१५)ति विमर्जनीयः प्रमज्ये- तेति । पदावयवस्यावमाने रेफस्य विमर्ग रति सूबाथ रति भावः ॥ "खरीति" वाक्ये तु रेफान्तस्य पदस्पेत्यर्थ इति योध्यम् ॥ श्रदर्शनमिति। (क) यद्यपि तनाभावा ऽभावय वर्णस्य तथाप्यभावपदेन तस्यापि स्लाभः । वर्णदर्शनाभाववर्णभावयोः समनियतत्वादिति भावः । अस्मिन् पक्षे इति । (के) वर्णन्तराभावोपलक्षितवर्णस्यावमानत्वप इयर्थः । कर्तव्यम्। उपरि यः व्यभाव इति वक्तयम् । पुरस्तादपि हि शब्द- स्थाभावस्तवमा भूदिति । किं च स्यात् । रमः। रथः। खरवसानयो- विवर्णनीयः (१३।१५) इति विसर्जनीयः प्रसज्येत । व्यस्तु तर्हि विरामः। विरामे विरामवचनम्। वा। यस्य विरामः विरामग्रहणं तेन कर्तव्यम् । ननु च यस्याप्यभावस्तस्याप्यभावग्रह कर्तव्यम् । परार्थ मम भविष्यति । ध्यभावो ऽवसानमिति तब युक्तायुक्तविचारः क्रियते। उपरोति । वर्णो- चारणादूर्व योऽभावः तदुपलक्षितो वर्णोऽवसानमिति वक्तव्यं प्राग- भावस्योयलक्षणात्यनित्यर्थम् । रस इति । परवत् पूर्वस्यापि रेपस्याभाव- विभयत्वादिसर्जनीयप्रसङ्गः। विराम विरामवचनमिति । अधिकं कर्तव्य- पौर्वापर्यमस्त्येव । यथोचरितप्रध्वंसिना नित्यविभूनां वा वर्णानाम् । यहा । विरम्यते ऽनेनेति करणे घन घरमवर्णश्च संज्ञौ । व्यमिग्पक्षे खरवसानयो- वा विराम इति' । 'अत्यल्युटो बालमित्यसंज्ञायामपि 'हलचे' ति करणे धा, पूर्ववाभावः संज्ञौ उतरवान्यो वर्णः, तेन हि विरम्यते, तसाधे पचे खरवसानयोरिति परसामी, कथं पुनरवमानेन, यौवामयमभावी ·महामाय्यप्रदीपोद्योतः। २०६८ (व्य.. पा. था.) (दिरामोऽवसानम् । १। 8 । ११ ।) स च प्ररत्तस्येति । (क) एवं च पुरस्ताब विरामव्यवहार इति भावः ॥ भाष्ये नेदमवसानलक्षणमिति । (भा) अवमानव्यवहारविषयस्य वर्णस्योपलक्षणभूतं वस्तु न विचार्यते -- इत्यर्थः। प्रसक्ताभाव इति । (के) प्रमकोचारणाभाव इत्यर्थः । प्रवृत्तौ रमेः प्रयोगस्य काय- भावादाह लोपः (१।१।६.)। ततो ऽवसानं चेति । ममापि तईि विरामग्रहणं पराथै भविष्यति । विरामो लोपो ऽवसानं चेति । उपरि यो विराम इति वक्तव्यम्। पुरस्तादपि शब्दस्य विरामः। तत्र मा भूदिति । किं च स्यात् । रसः रथः। सरवसानयोर्विसर्जनौय इति विसर्जनौयः प्रसज्येत । (नैष दोषः । क) धारम्भपूर्वको मम विरामः । अथ वा नेदमवसानलक्षणं विधार्यते । मित्यर्थः । ततोऽवसानं चेति । यदर्शनमभाव इत्येक एवार्थः । तेन पुनर. भावग्रहणं न कर्तव्यमित्यर्थ । तब लोपसंज्ञायामभावः संज्ञित्वेनाश्रीयते यवसानसंज्ञायां तूपलक्षणत्वेन । तेन वर्णान्तराभावोपक्षक्षितो वोऽव- मानसं इत्यर्थः । उत्तरत्र त्वभावम्यैव लोपावसानसंचे व्याख्यास्यते । रित्येकामि सामौ विषयमेदाद्विद्यते । खरि रेफ्स्य विसर्गः, अवसाने च रेपे स्यानिनौति । व्यत्र वार्तिकम् । संहितावसानयोले कवि- दितत्वात्मिमिति । तथा च सूत्रदयं मालित्यर्थः। हिस', खरा वा कथं, नहि यदा सरति तदा रेको यदा रेपत्तदा तर वर्णाना फ्रमभाविवाद उच्चरितप्रध्वंसित्वाच्च । व्यध तत्र तता कल्पितं पौवापर्य वदभावेऽपि मगर ·१०८. महाभाथ्यप्रदीपोद्योतः। (विरामोऽवसानम् ।१ । । । ११. ।) (च्य. १ । मा. । था. ४)' प्रवृत्तौ सत्यामिति । (के) न प्रवृत्त्यनिहत्तानौति पाठः । उपरतविरतौ च पर्यायौ । क्वचिदनानौति पाठ इति । (क) प्रतानीत्यस्य स्याने तथा पाठ इत्यर्थः ॥ तच वनपदं वान- प्रस्थाश्रमोपलक्षणम् । एतदन्तेन खवणयोः साम्यमुपपादितम् ॥ प्रयोभयचापि दोषं शकते भावाविरामेति ॥ (के) नापि शब्दान्तरेति । (क) "वावमाने" (८१४१६) रयादाववमाने स्थितस्येत्यर्थः। प्रत्या- मायोचित रति भावः। - सिंगिंधीथिभावोवसागसंधौम्यादिरामो वैति । कमात्र विमः। पमा रसासन्धुिपयंभाववपनम् । था। यभारे यानजिन्नुपर्य- भावपरवं कसंयम् । उपरि योऽ भाव इति वाया। पुरस्तादपि हि पदयाभावान मा भूदिति । किं । म्यान् । रसः रपः। पररसागयो. समीप ति विरामीः प्ररान्त । या त बिरामोशानम् । पामान परे गएगायोरिति पहो। ग्यमा रामोपग्य रेपम्गावगामा परेपदे । पपीमि गामो पिपमेदादिपते । गरि परतो पाय गिगोगेशगाने परे ग्रामिनि सिमीय स्यादेशण विषय. लेग महामो विलोममायोतिभाग मिति पयत्यं मन्यते । पगामिपि गामी fruiदादयते गरि परतो रकम Indiaemशामिनर यागि (Renuterracin relfarefunfafa uts.

·महाभायप्रदोषोदद्योतः (य१पा. | था.) (विरामोऽवसामम् ।११।१९.1) अविच्छेदेनेति । () अविच्छेदविरामौ पर्यायौ नप्रतियोगिनौ विच्छेदविरामौ । क्रियाविशेषरूपो भावपदार्श । एतेनाभावम्य भावमतियोंगिकता- दिदं चिन्यमिति परास्तम् । अन्याभावपरो वर्ण इत्याटिनये वक्ष्यत्येव ॥ ददानीम अपर वाहेति । (क) याण्यानकाले । अन्ये तु वर्णानामभाव रत्युके वर्णत्वावधिय- प्रतियोगिताकाभाव इत्यर्थः म प गवर्णमत्वे रति भाय्यार्थ इत्या। मनु शब्दस्य भावाविरामभाविबेऽयभावो ऽवमानमिति सक्षणे को दोषस्तच शब्दस्यानिवेगादिश्यत पाह विरामे विरामवचनम्। वा। यम्य विरामन्नेन विरामग्र ययम्।मनु च यस्याप्यभावस्तेनाप्यभावग्रहणं कर्तव्यम् । परायं मम भविष्यदभावो लोप. ततोऽवसानं चेति । ममापि तर्षि विरामग्रहणं पापं भविष्यति विरामो लोपोऽवसानं घेति । उपरि यो विराम इति वालयम् । ननु चोकमाएम्म. पूर्व के प्रति । नावस्यमय रमि प्रताव वर्तते । किं तहि थप्तावपि । तद्यथा। उपरतान्यमिग्कुले प्रतानि । उपरत साध्याय ति। तत्र थारम्भपूर्वक इति । निवृत्तिविराम म च प्रयतम्य भवतीति माव' । या- सानलक्षणमिति । थभावोपतक्षितो वर्णोऽवसान विरामोपक्षितो देति पूर्व विचारितम् । इदानी तु तायेव मजित्वेन विधार्यते कमावो दोप रत्येकस्य संपादयविधानसामादिषयविभाग पाश्रीयते । प्रमाभागे सोपशोभादमाममापसंयमिति। नावानिति। प्रवृत्तौ स्या का प्रसदस्यानुनासिक' यत्र वाबसान इति वर्तते । ननु चोक एवावसान शब्दो विराम प्रसिह, यद्ययक्षपूर्व स्वतिरदायी बसने उतरीयत इति, ·२०६२ महाभाष्यप्रदीपोद्योतः। (विरामोऽवसानम् । १।४।११०) (व्य. १. पा. या. 8) उपाधिरहितस्येति । (क) प्रतियोगिरहितस्येत्यर्थः ॥ शब्दशास्वत्वाच शब्द एव प्रतियो- गौति भावः ॥ विरामो अभावपदार्थोऽपि संबन्धादिवदभावसमा- नाधिकरणवाञ्च प्रतियोगि सापेक्ष इति भावः ॥ बुद्धिकल्पितेति । (क) बुद्धिदेशे ऽये भावं दृष्ट्वा तत्र कल्पितं पौर्वापर्यमित्यर्थः ॥ ननु लोके मंहिताशब्दः पदनैरन्तर्य एव प्रसिद्धो न वर्णनैरन्तर्य इत्यत याह खाध्यायो भूतपूर्वो भवति नापि प्रतानि । मावाविरामभावित्वाच्छब्दस्या- वसानलक्षणं न । वाभावाविरामभावित्वाच्छब्दस्यावसानलक्षणं नोपपद्यते। किमिदं भावाविरामभावित्वादिति । भावस्याविरामाभावाविरामः । भावा- विरामेण भवतीति भावाविरामभावी। भावाविरामभाविनी भावो भावा. विरामभावित्वम् । यपर ध्याछ । भावभाविवादविरामभावित्वाच शब्दस्या- वसानलक्षणं नोपपद्यते इति । तत्पर इति वा वर्गस्यावसानम् । वा। विराम- निवृत्तिस्तस्यामित्यर्थः। उपरतान्यस्मिन्निति । न प्रसत्यनिरत्नानि कितई पूर्वमेवाप्रवत्तागोत्यर्थः । नियतविषयत्वाच शब्दप्रयोगस्य प्रशविषाणमुपरत. मिति प्रयोग T1 क घि ति पाठ | भावाविरामभाविवादिति । र भब्दस्य सपबन्धोधाभावोऽ वसानलक्षणं स्यात् शम्दान्तरस्य संबन्धी वा। तावव ससम्बन्धी विरोधात् । मति यस्य ससा तस्य तदानीमेवा- सत्ता युज्यते । मामि शम्दान्तरसंबन्धी। मधि घटाभावः पटस्याभावी भवति । भावग्य सजाया पविच्छेदन मवयामिति भावाविरामभावी पराभवेऽपि परितो देवदाति, यवसामयम्दस विराम एव प्रसिद्ध परेपम्यागतिपराभव करण, सम्मोति माधं गंवाकरलेन ·सन्निकर्षमाने प्रसिद्धो न पदयोरेव सविकर्ष इति वातिकशारोमन्यते । - सदाह । 'संहितावसानयोलोकविदितत्वात् सिमिति' सहिताशब्दोऽपि महाभाष्यप्रदीपोद्द्योतः । १.८३ (य.१ । पा. (या. ) (विरामोऽवसागम् ।१।४।१९.1) यथेति ॥ (के) ऐकपद्ये इति। (क) एकपदे इत्यर्थः ॥ भावसाधन इति। (क) परो वर्ण-अवसानसंज्ञो भवतीति वक्तव्यम् । वर्णोऽन्त्यो वावधानम् । वा। अथवा व्यक्तमेव पठितव्यम् धन्यो वर्गो ऽवसानसंज्ञो भवतीति। तत्तविक्त- व्यम् । न वक्तव्यम्। संहितावसागयो कविदितत्वात् सिद्धम् । पा । संहिता प्यवसानमिति लोकविदितावेतावों। एवं हि कश्चित्वंचिदधीयानमाह शन्नो देवीयं सहितयाधौष्येति । स तत्र परमसद्रिकर्ममधीते । थपर याह । केनावस्यसौति। स याइ । च्यकारेणेकारेणेकारेण वेति । एवमेती लोकविदितावों तयोर्लोकविदितत्वात्मिहम् इति । पूब्द । नहि शब्दस्य भवनकाले सप्ता विच्छिद्यते इत्यर्थः । व्यपर वाहेति । भावाविरामशब्दयोईन्द इत्यर्थ । इदानी लक्षणदयस्थाप्यनुपपत्ति प्रति- पाद्यते । भावेन सत्तयाऽ विरामेण यविच्छेदेन भवतीत्यर्थ । उपाधिरक्षित- स्याभावस्य प्रतीतिनास्ति । तत्पर इति वेति । इदानी शब्दान्तरामावपरी वर्गोऽवसानसंज्ञो भवतीति प्रतिपाद्यते । व्यभावेनापि बुद्धिपरिकल्पित पौवापर्यमाश्रीयते । यथवेति । यद्यपि विरामशब्दे करणसाधने धाश्रीय- माणेऽयमों लभ्यते तथापि भाव साधनस्यापि संभवात् करणसाधनल संदिग्ध मिति व्यक्तमेव पठितव्यमित्युक्तम्। संहितयाधीवेति । यथा पद- नरन्तर्य सहिताव्यवहारस्तथैकपद्येऽपि वर्णनैरन्तये। अवमानशब्दोऽपि विधिप्रदेशेषु भावसाधन करणसाधनो वा व्याथयिष्य ते इति नाई सज्ञादयविधानेन तेन विनापौठस्य सिहयात् । - ·२०६४ महामाय्यप्रदीपोद्योतः। (विरामोऽवसानम् । १।११९.1) (व्य. १ । पा. था. 8) अत्र पचे "खरवमानयोरि"त्यच बौद्धं पौर्वापर्यमाश्रणीयमिति शिवम् ॥ इति श्रीकालोपनामकशिवभट्टसुतसतौगर्भ- जनागोजीभट्टकृते महाभाष्यप्रदीपो- दुद्योते प्रथमस्य चतुर्थे चतुर्थमाह्निकम् ॥ पादोऽध्यायश्च समाप्तः॥ शिवम् ॥ पापा श्रीमहाभाष्ये विहन्नागेशनिर्मितम् । भाष्यप्रदीपोद्योताख्यं यदा विवरनाद्वयम् ॥१॥ वहुस्थले महाभाष्यं प्रदीयोऽपि क्वचित् क्वचित् । न सुयोजयितुं शक्यं यनिरीक्षणमन्तरा ॥२॥ तन्मूद्रणं समारब्ध टिप्यन्या विषमे सह । प्रर्थमाध्यायपर्यन्तं तस्य पूर्तिमनष्यहम् ॥ ३ ॥ काशीस्थितं शिवकुमारपदाभिधान- मार्य प्रणम्य शिरसा वचसा पदापि । तत्सूक्ति संस्मृति निरस्त समन्त शङ्कः वङ्गेषु वासि बहुवलभ नामधेयः॥४॥ खोयापराधमथवानपराधताये- सा निवेदय इमं विवुधेवभोर । यत् सय किंचिदिह तारभाषितं मे । यस्तरदमति तम्मम वालिशस्वम् । ५।

·1 10 16 12 6 1 8 18 0 1 2 1 12 0 2 2 4 12 Pada awal FARC 1-4 2/ 8 Pa oua Porran (Text) Faro 158/ ench 1 Prekri Pn ngala n Tasc 1 7/6/ enol 2 Peth vrai R8 (Text) Part I knec 1 5 /9/ one! Dtto ( Èngl al ) Part II Fase 1 0 Prak to Laksagam (Text) Faro 1 Paracara Smit Text Pol I rac Z 8 Vol 11 Faec 16, Vol III Fase 1 B @ 6/ each 7 Paraçara Institutes of (Logist Prabnnd ac ntamapa (Englisl) Fase 1 3/12) ear) 2 San a Veda Samh ta Text) Tois I FAC 6 10; II 1-8: Itt 17 IT 1-6; 118 @ /6/ each Fasc 12 nnkhya St Vrtt (Text Fase 1 4/6] eact Dito (Engl sb) Fago 1 3 /12/ each Sraddl a Kriya Kanuud Fase 1-5 1 Sacruta Santa (Eng) Fra 1/19 Tattereja San hita Text) Fase 14-15each 13 Tandga Brahmana (Text) Fase 1 190 each 7 Trantra Vart ka (Eugl sh) Fasc - @/12/ Tattva Cataman (Text Vol II asc' 1 9 Vol II Faso 2 10 Vol III Fagc. 1 2 Vol IT Favo 1 Yol Fage 16 Part IV Vol II FASC 1 12/6 ench Tattvartbad gama Batrom Faec 12 0 Tr kinda Mapda an (Text) Faso 13 @ 16/ Upan ta blava prapanca kat(Text) l'asc, 16/6/ onch 2 U rasagedagso Text and Fngl gh Fasc 1 8 @ /13/ Vallala (arta Fago 1 Vartha Torna Fest FREC X 34 8 each Varbs Krya Kaamd Page 16 @16! *Vaya Purana Text Vol I Fagc 26 Vol II Faso 17 @ 16 CACC V abano Par gata Fasc 15 1 V pu &mort Tort Fasc 1 @10) each 0 v vodaratisakATA Text Fasc 1 7 6 each 2 Vplan arad ya Parade Text Fa c 26 @16 Vrhat Svayambh Parang Faac 1-6 2 Tubeta . Sertes Pag Sam 11 Si Fasc 1-4 @ 1) each Bher Phyn Vol 1 Faso 15 Fol di Fasc 1 8, Vol III Fas 1 5 13 Rtogs orrod dpag hkhri 8 å (Tb & Sans) Vol I Faso 1 5; Vol 11 Faec ) 5 @ 1) each 10 Jrabic ad Perna. Series Alamg ramah ~ th Inder Text Fase 1 13 18 caca Al Muqaddası (Cugl eh) Vol I Faso. 1-3 @ 12/ 2 Akbar (Text Faac 1 92« 1 each -2 Dtto (Engl gh Vol I Fec 1 Vol II Faso 1.5 Vol 111 Faac 16 @ 1/12) esch Akbarnamah wth Inder Text Fasc 1 37 @ 1each 37 Dtto Engl eh Vol 1 Fasc 1-8; Tol II Fasc 1 @ 1/ each 9 Arab c B blography by Dr A Sprenger 0 Bdsbahdarab wth Indez (Text Fabc 1 19/8) each 7 Catalogue of Arab c Books and Manacor pts 1 2 2 Catalogue of the Pesan Booksud lang er pts the L bury of the As at o Soc ety of Bengal Fasc 1 3@1 each 3 D ct onary of Arab o Techn cal Terms and Append . Fascia 1 each Farbang Rash a Text Fagc 1 14 @ 1/ each Fhr gt Ius or luef al st of shy ab Books Text) bhec 1 ** 12/ Fotun ush Siam of Waq d Text Fasc 19 @ 161 ench 3 4 8 14 12 10 1 4 0 @ 1/ each 0 0 14 4 0 1 0 6 2 O 0 od you eact ·3 10 12 7 0 2 4 6 Hantakbebut Tawar kh (Text) PA4 1 35 16 each Xs obtak hebat Tawar kh (Engl eh) Yol i Fa90 1 7 Vol 11 PAC 1 6 and 3 Indexes; Vol 111 Faso 1 112 each Wantakbaba 1 Labab (1 ext) Fase 1 19 16 each ja rir i Alamgr Text) FAAC 1 6/6] each yoki bata 1 F kr (Tert) Fasc 1 en KL sadnamah lekandar (Text) Faso 1 2 @ ļly each Ryosu 8 Sal tn (Text) Faec 1 5 76/ each Dtto Ditto (Engl eh) Fnac. 1 5 Tabagat i Nape (Text) Faec 1 6@16cach Dj tto (Engl sl) Fase 1 14 & 112 each Ditto I der lar ki Fruz Blul of Ziyau dd Barn Text) Faso 1 718/ h Tar kl. 1Vrzel ahl of slame Sraj af f'l ext Faso 1 6 0/6 each Ten Ancent Arab o Poema FABC 1" @18/ each T & O Run next) Fasc Iud/ each Zalar mual Vol 1 Fase 1 Vol in Fasa 1 8 @ 161 each 20nk Jahangir (Eng) FRA I 10 1 2 2 0 10 1 6 0 0 14 8 1 2 0 1870 ABIATIC SOCIETY S PUBLICATIONS 1 AXIATIO R.KAEARCHER Vols XIX and X @ 10/ench 20 2 PROCEE NGA of the Anto Soc ety i vu 16 5 to 1869 incl ) @ /6/1er No, and fron 1870 to dato @ 87 por No JOURNAL of t. A nto Soc Aty for 1843 (1) 1814 (12) 1811 12 1846 (0) 1847 (12 1848 (1 1866 7) 1807 1808 1809 (8 1870 8) 1871 7 1872 8 1878 8 1874 18 1875 (7) 1876 7) 1677 (8) 1878 8 17) 1880 (8 1881 7) 1882 (6) 1688 5) 1881 6 1890 6 1886 8 1897 7) 1888 7) 1889 (10) 1890 (11) 1891 7 18 1809 (11) 18 *(8) 1897) 1808 (8) 1807 (6) 1803 (8) 1899 8) 10007). 19077 2002 (9) 2003 (8) @ 2j8 per Na to Members N D-The guras enclosed on 3 ackete g ve the numbe of Nor in saca Vol na 4 Centenary Roy ew of the Researches of the Soc ety from 1784 1883 3 Ankotel of tho Iurk lungo go as apokunu Estern inrk stan by R B Shaw (Extra No I 48.B 1878) lboobald Oatalogue of Rept les in the Dianeum of the As at o Soc ety **ANO JAR 1868) 2 of Dama RIA and B rds of Barmah by F Blyth (Eztre vo JASP 1896) 6 An An ushnrrabn o Catalok o of Fo.1 Vertebrata 7 Catalogue of the L brary of the As atia Society, Bengal $ Innyali Commentary on the li layah Jola 11 aniny 161 each Jawat lu ! Ilm ir 7 168 pages w th 19 places to Part 1 10 Khizanatul ilm 11 Matblorata, Vols III and IT @ each 13 Moore and Inson Desct pt one of 0 Inlar Lepidupler Pertalin th 8 coloured tistes to g 6/ each 18 Bharaja dol 11 m 14 T betau D CL ary by Croma do Koro 16 to run bir ir uçm rcalaiko pla, I art1 and 1119 Adrerit re catalonsool te pa at ng ortuen, &c. Ja the rooms of the anstehuets of legal by Cloon Metno r on map i astrating . Ancient Goography of Animir by UAB TD 1 Lstra la 7 of 189 Catalogue OOOOOOOO 82 who *** W * 40 & 6 10 D 11 4 0 ht 0 et noul Baskt IT Mr pto Far * * 1} eact 0 preludd. Forast nato Ly Dr i L. 21 Sa BAD Cew Honest nier te ri te madopagab. to s. Trouser althy Hooks *** supplied by PP