·No text on this page.

·आनन्दाश्रमसंस्कृतग्रन्थावलिः ।
ग्रन्थाङ्क: ११
ऐतरेयोपनिषत् ।
आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता ।
तथा च
विद्यारण्यविरचिता ऐतरेयोपनिषद्दीपिका ।
एतत्पुस्तकमानन्दाश्रमस्थपण्डितैः संशोधितम् ।
तच
हरि नारायण आपटे
इत्यनेन
पुण्याख्यपत्तने
आनन्दाश्रममुद्रणालये
आयसाक्षरैर्मुद्रयित्वा
प्रकाशितम् ।
द्वितीयेयमकनावृत्तिः ।
शालिवाहन शकान्दाः १८२०
ख्रिस्ताव्दाः १८९८
( अस्य सर्वेऽधिकारा राजशासनानुसारेण स्वायत्तीकृताः )
मूल्यं सपाद एको रूपकः।

·AMIC LIBRARY
-174788
21: 395
set
Creiss;
at.
moi cari
Cerkev

·आदर्शपुस्तकोल्लेखपत्रिका। - अथास्या ऐतरेयोपनिषद आदर्शपुस्तकानि यैः परहितैकपरायणमनीषया प्रदत्तानि तेषां नामग्रामादीनामुल्लेखः कृतज्ञया क्रियते- क. इति संज्ञिता-ऐतरेयोपनिषत्सटीकभाष्योपेता, बडलीग्रामनिवासिनां : शा० सं० मार्तण्डदीक्षितानाम् । लेखनकालः–३ . १७६७ ख. इति संज्ञिता-ऐतरेयोपनिषत्सटीकभाष्योपेता, करवीरपुरनिवासिना श्रीमतां वे० शा० सं० गुरुमहाराजानाम् । ग. इति संज्ञिता-ऐतरेयोपनिषत्सटीकभाष्योपेता, इन्दूरपुरनिवासिनां श्रीयु- तानां किबे इत्युपाद्वानां भाऊसाहेब बाळासाहेब इत्येतेषाम् । घ. इति संज्ञिता-ऐतरेयोपनिषत्सटीकभाष्योपेता, वटोदरग्रामनिवासिनां श्रीयुतानां पटवर्धनोपाहानां रा० रा० कृष्णराव भीमाशंकर" इत्येतेषाम् । ङ. इति संज्ञिता-ऐतरेयोपनिषत्सटीकभाष्योपेता, नागपुरनिवासिनां श्रीयु- तानां रा० रा. "अप्पासाहेब बुटी" इत्येतेषाम् । लेखन- काल:-शाके १७१४ । च. इति संज्ञितम्-ऐतरेयोपनिषद्भाष्यम् , पुण्यपत्तननिवासिनां कै० वे. शा० सं० देवोपाहवालशास्त्रिणाम् । लेखनकाल:- शाके १७९२ । छ. इति संज्ञितम् -ऐतरेयोपनिषद्भाष्यम्, वैराजक्षेत्रनिवासिनां वे० शा० सं० शिवराम वीरेश्वर शास्त्री भट्ट" इत्येतेषाम् । लेखन- काल:-संवत् १७६६ । न. इति संज्ञितम्-ऐतरेयोपनिषद्भाष्यम् , वटोदरनिवासिनां श्रीयुतानां पट- वर्धनोपाहानां रा० रा० "कृष्णराव भीमाशंकर" इत्येते- . षाम् । स. इति संज्ञिता-ऐतरेयोपनिषद्भाष्यसहिता, करवीरपुरनिवासिनां श्रीयु- तानां वे० शा० सं० गुरुमहाराजानाम् ।

·[२] अ. इति संज्ञिता-ऐतरेयोपनिषत्सटीकभाष्योपेता काश्यां शिलामुद्रिता, रा. रा० "महादेव चिमणाजी आपटे" इत्येतेषाम् । मुद्रण- काल:-संवत् १९४१॥ ट. इति संज्ञिता-ऐतरेयोपनिषत्सटीकभाष्योपेता, कलिकातानगरे मुद्रणालये मुद्रिता “जीवानन्द" इत्यैतेः संस्कृता कै० वे० शा० सं० "बाळशास्त्री देव" इत्येतेषाम् । ठ. इति संज्ञितम्-ऐतरेयोपनिषद्भाष्यम् । उज्जयिनीक्षेत्रनिवासिनां वे० शा० सं० रा० रा. “सोरटीबुवा" इत्येतेषाम् । ड. इति संज्ञितम्-ऐतरेयोपनिषद्भाष्यम् , अष्टेग्रामनिवासिनां रा० रा० "गोविन्दराव लिमये" इत्येतेषाम् । क. इति संज्ञिता-ऐतरेयोपनिषन्मूलमात्रा, वैराजक्षेत्रनिवासिनां वे० शा० सं० "शिवराम वीरेश्वर शास्त्री भट्ट" इत्येतेषाम् । ख. इति संज्ञिता-ऐतरेयोपनिषन्मूलमात्रा, पुण्यपत्तननिवासिनां श्रीयुतानां रा० रा० "भाऊसाहेब नगरकर" इत्येतेषाम् । क. इति संज्ञिता-ऐतरेयोपनिषद्दीपिका, वटोदरनिवासिनां श्रीयुतानां पटव- धनोपाहानां रा० रा. “कृष्णराव भीमाशंकर" इत्येते. पाम् । लेखनकालः-शाके १७७१ । ख. इति संज्ञिता-ऐतरेयोपनिषदीपिका, विंचूरपुरनिवासिनां श्रीयुतानां रा० रा० " रावसाहेव अण्णासाहेब " इत्येतेषाम् । लेखन- कालः-संवत् १७६३ । ग. इति संज्ञिता-ऐतरेयोपनिषद्दीपिका, मुम्बापुरनिवासिनां वे० शा० सं० रा० रा. जयकृष्णमहाराजानाम् । घ. इति संज्ञिता-ऐतरेयोपनिषद्दीपिका प्रान्तिजसकाशादागता* ङ. इति संज्ञिता-ऐतरेयोपनिषद्दीपिका समूला* | च. इति संज्ञिता-ऐतरेयोपनिषद्दीपिका समूला*। * एतत्स्वामिनो नाम न ज्ञायते ।

·ॐ तत्सब्रह्मणे नमः। ऋग्ब्राह्मणारण्यकाण्डान्तर्गतद्वितीयारण्यकस्था ऐतरेयोपनिषत्। ** आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता। विभूतयः" परिसमाप्तं कर्म सहापरब्रह्मविषयविज्ञानेन । सैषा कर्मणो मानस. हितस्य परा गतिरुक्थविज्ञानद्वारेणोपसंहृता । "एतत्सत्यं ब्रह्म प्राणा- ख्यम् एष एको देवः" " एतस्यैव प्राणस्य सर्वे देवा एतस्य माणस्याऽऽत्मभावं गच्छन्देवता अप्येति" इत्युक्तम् । सोऽयं देवताप्ययलक्षणः परः पुरुषार्थः । एष मोक्षः । स चायं यथोक्तेन ज्ञानकर्मसमुच्चयसाधनेन प्राप्तव्यो नातः परमस्तीत्येके प्रतिपन्नास्तानिराचिकीर्षुरुत्तरं केवलात्मज्ञानविधानार्थमात्सा वा इद्धः मित्याद्याह । आत्मा वा इदमित्यादिना केवलात्मविद्यारम्भस्यावसरं वक्तुं वृत्तं कीर्तयति-परि. समाप्तमिति । तत्परिसमाप्तिः कथं गम्यत इत्याशङ्कय तत्फलोपसंहारादित्याहे- सैषेति । पुरा गतिः परं गन्तव्यं प्राप्तव्यं फलमित्यर्थः । उपसंहारमेव वाक्योदाहरणेन दर्शयति-एतदिति । तत्र सह सर्वेण भोज्येन संयुक्तोऽध्यात्माधिदैवलक्षणः प्राणः सत्यैकशब्दवाच्यो भवेतीति प्राणस्वरूपमनेन वाक्येनोपसंहृतमित्यर्थः । अनेन प्राण एक एवेत्युक्तमित्याह-एष इति । तर्हि वागग्न्यादयो देवाः क इत्याशङ्कय “तस्य वाक्तन्तिरथातो विभूतयोऽस्य पुरुषस्य " इत्यादिना प्राणस्यैव विभूवयो विस्तारा इत्यु. क्तमित्याह-एतस्यैवेति । एवं सर्वात्मकप्राणस्याऽऽत्मत्वेन विज्ञानात्कर्मसहितात्सर्व. देवतात्मकप्राणप्राप्तिलक्षणं फलं " प्रज्ञामयो देवतामयो ब्रह्ममयोऽमृतमयः संभूय देव- * इयमैतरेयोपनिषदैतरेयब्राह्मणारण्यकाण्डान्तर्गतद्वितीयारण्यकस्थचतुर्थपश्चमषष्ठेत्यध्यायत्रिका रूपा । अस्या अध्यायत्रिकरूपाया उपनिषदः खण्डषट्कं वर्ततेऽतोऽस्या आत्मषद्कमिति नाना प्रसिदिः । १ क. ग. छ. 'न । एषा । २ क. ग. घ. छ. रुक्तर्वि । ३ ग. णः पु। ४ क. घ. 6. परमपु। ५ च.मसा । ६ ख. चयेन सा । ७ च. ज. "के विप्र ८ च. छ. ज. "त्मविद्यावि। ९ फ. ह । एषे । १० ख. गतिरिति । ११ क. ग. घ. 'यं फ। १२ ख. वति । प्रा। १३ क.ग. दयः का ·Pr १ २ आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता-[१प्रथमाध्याये- ता अप्येति य एवं वेद " इत्यनेन वाक्येनोपसंहृतमित्याह-एतस्येति । तथा च ज्ञानसहितेन कर्मणा केवलात्मस्वरूपावस्थानलक्षणमोक्षस्यासिद्धेस्तत्सिद्ध्यर्थ केवलात्म- विद्यारम्भस्येदानीमवसर इति भावः । अत्रान्तरे सर्वात्मकसूत्रात्मप्राप्तिव्यतिरिक्तमोक्ष- स्याभावात्तदर्थ केवलात्मविद्यारम्भो न युक्त इति केषांचिन्मतमुत्थापयति-सोऽय. मिति । एतस्यैव विषयादिमतः सुखरूपत्वेन पुरुषार्थत्वान्मोक्षत्वं न निर्विषयस्य केव- लात्मस्वरूपावस्थानस्येत्याह-प्रप इति । अयमपि चेन्मोक्षः केवलात्मज्ञानेन साध्यत तदा तदारम्भोऽर्थवानित्याशङ्कय सविशेषेणैव साधनेन सिद्धियुक्तेत्याह-स चेति । आत्मनः सविशेषत्वेन केवलात्मविद्याया अभावादपि न तस्या हतुत्वमित्याह-नातः परमिति । तेन्मतं प्रदर्य तन्निराकरणार्थत्वेन केवलात्मविद्यावाक्यमवतारयति । तानिति । केवलात्मज्ञानेति निर्विशेषात्मविषयत्वमकर्मिनिष्ठत्वं कर्मानङ्गत्वलक्षणं कर्मा- संबन्धित्वं च कैवल्यमिह विवक्षितमित्यर्थः । कथं पुनरकर्मसंबन्धिकेवलात्मविज्ञानविधानार्थ उत्तरो ग्रन्थ इति गम्यते । अन्यार्थानवगमात् । तथा च पूर्वोक्तानां देवतानामग्न्यादीनां संसारित्वं दर्शयिष्यत्यशनायादिदोषवत्वेन तमश पिपासाभ्यामन्व. वादित्यादिना । अशनायादिमत्सर्व संसार एव परस्य तु ब्रह्मणोऽ. शनायाद्यत्ययश्रुतेः । भवत्वेवं केवलात्मज्ञानं मोक्षसाधनं ने त्वत्राक- येवाधिक्रियते । विशेषाश्रवणांत् । अकर्मिण आश्रम्यन्तरस्येहाश्रव- णात् । कर्म च बृहतीसहस्रलक्षणं प्रस्तुत्यानन्तरमेवाऽऽत्मज्ञानं पार. भ्यते । तस्मात्कयेवाधिक्रियते । ननु “ आत्मा वा इदम् " इत्यादि कथं केवलात्मविषयं “स इमाल्लोकानसृजत" इति लोकसृष्टिप्रतीतेः । तस्याश्च सविशेषहिरण्यगर्भादिकर्तृकत्वेन पुराणे प्रसिद्धेः । ताभ्यो गामानयदित्यादिव्यवहाराणां लोके सविशेषविषयत्वप्रसिद्धः । पूर्वत्र “अथातो रेतसः सृष्टिः" "प्रजापते रेतो देवाः' इत्यत्र प्रजापतिशब्दितस्य हिरण्यगर्भस्य प्रस्तु. तत्वाच्च तस्य तद्विषयत्वस्यौचि यादित्यात्मगृहीतरित्यधिकरणपूर्वपक्षन्यायेन शङ्कते- कथमिति । सविशेषविषयत्वे सत्यात्मविद्यायाः कर्मासंबन्धोऽप्यसिद्ध इत्यभिप्रेत्योक्त- मकर्मसंबधीति । “ आत्मा वा इदमेक एवाग्र आसीत् " इत्यद्वितीयात्मोपक्रमात् । एष ब्रह्मैष इन्द्रः " इत्याद्यनुक्रम्य “ सर्व तत्प्रज्ञानेत्रं प्रज्ञाने प्रतिष्ठितम् " इति प्रज्ञानशब्दितप्रत्यगात्माधिष्ठानत्वेन तव्यतिरेकेण ब्रह्मशब्दितहिरण्यगर्भादिप्रपञ्चस्याभा- apna १३ १ क. "ते यदा त । २ ग. तत्र तं । ३ ग. 'त्मविद्येति । ४ क. ग. घ. त्मज्ञा'। ५ ख. देवाना'। ६ ख. नारापि। ७ ग. . मत्संसा। ८ च. ज. त्मविज्ञा। ९ ग. छ. नत्वा । च. ननु क'।१० छ. 'त् । क । ११ च. 'त्मविज्ञा' । १२ ख. 'गर्भक । १३ क. ग. घ. हीस।

·सरसामागपत् । " वमुक्त्वा प्रज्ञानं बोत्यद्वितीयात्मनोपसंहारात् “एतमेव पुरुष ब्रह्म ततममपश्यत् इति मध्ये परामर्शाब्रह्मात्माद्वितीयत्वस्य मानान्तरागम्यत्वेनापूर्वत्वादमुनितावणे लोके सर्वान्कामानाप्वाऽमृतः समभवदिति स्वर्गशब्दितनिरतिशयसुखात्मकब्रह्मणैक्येन स्थितस्य तदशंभूतवैषयिकसर्वानन्दप्राप्तिलक्षणफलोक्तेः । सृष्टयाद्यर्थवादात् एतमेव सीमानं विदार्यतया द्वारा प्रापद्यत ” इति प्रवेशोक्तेः । तस्य त्रय आवसथात्रयः स्वप्नाः इति जाग्रदाद्यवस्थात्रयस्य स्वप्नत्वेन मिथ्यात्वोक्त्युपप- तेश्च । निर्विशेषाद्वितीयात्मपरत्वावगमेन ग्रन्थस्यार्थान्तरशङ्कानवकाशालोकादिसृष्टयु- क्तेश्चाध्यारोपापवादाभ्यामुक्तात्मप्रतिपत्त्यर्थमात्मन्यध्यारोपात्परमात्मैवेहाऽऽत्मशब्देन गृह्यत इतरवत् । यथेतरेपु सृष्टिश्रवणेषु तस्माद्वा एतस्मादात्मन आकाशः संभूतः ” इत्येवमादिषु परस्याऽऽत्मनो ग्रहणं यथा वेतरस्मिल्लौकिक आत्मशब्दप्रयोगे प्रत्यगात्मैव मुख्य आत्मशब्देन गृह्यते तथेहापि भवितु. मर्हति । कुतः । वाक्यार्थदर्शनात् । आत्मगृहीतिरितरवदुत्तरादित्यधिकरणसिद्धान्त- न्यायेन केवलात्मपरत्वनिश्चयान्न सविशेषपरत्वमुत्तरग्रन्थस्येत्याह-अन्यार्थेति । यच्चैप एव मोक्ष इत्युक्तं तत्राऽऽह-तथा चेति । तथा संसारित्वं च दर्शयिष्यती- त्यन्वयः । तुं हिरण्यगर्भस्य स्यूँ रूपं वैरानं पिण्डमशनोयापिपासाभ्यां संयोनित. वानीश्वर इति श्रुत्यर्थः । अशनायादिमत्त्वेऽपि निरतिशयमुखंवत्त्वेन देवताभावस्य मोक्षत्वं स्यादित्यत आह-अशनायादीति । अशनायादेवुःखनियतत्वान्निरतिशय- सुखवत्त्वं तस्यासिद्धमिति संसारित्वमित्यर्थः । यच्च निर्विशेपात्मस्वरूपावस्थानस्य विषयादिरहितत्वेन न मोक्षत्वमिति तदसत् । तस्य योऽशनायापिपासे शोकं मोहं जरा मृत्युमत्येतीत्यशनीयाद्यत्ययश्रुतेस्तन्नियतदुःखाप्रसक्तेः । स्वतश्च आनन्दो ब्रह्मेति व्यजानात् " इति श्रुत्यन्तरादमुमिन्स्वर्गे लोक इतीहाप्यानन्दरूपतावगमा- स्वर्गशब्दस्य सुखसामान्यवाचित्वात् “ अनन्ते स्वर्गे लोके ब्रह्मविदः स्वर्ग लोकमित अवं विमुक्ताः" इत्यादिश्रुतिषु ब्रह्मानन्दे स्वर्गशब्दप्रयोगाच्च । तस्य विषयाभावेऽपि पुरुषार्थत्वान्मोक्षत्वमित्याह-परस्य विति । एवं निर्विशेषात्मविद्याया मोक्षसाध- नत्वमङ्गीकृत्य तस्या अकर्मिनिष्ठत्वनियमरूपं कैवल्यं न संभवतीति वदन्संन्यास- माक्षिपति-भवविति । विशेषाश्रवणमेव स्फोटयति-अकर्मिण इति । संन्यासिन इत्यर्थः । न केवलं विशेषाश्रवणं किंतु संनिधानाकर्मिणः प्रतीतेः कर्मसंबन्धित्व- १० * परमात्मैवेत्यादि वाक्यार्थदर्शनादित्यन्तं क. ख. ग. संज्ञितपुस्तकेषु नास्ति । १ क. घ. 'ह्मण्येक्ये । २ ख. तदन्तर्भूत' । ३ ख. त्मन्याएँ । ४ ख. स्थूलक' । ५ घ. 'नापि । ६ ख. खत्वेन । ७ ख. ग. नादी । ८ ख. यादिमदिति । ९ ख. नाय'। १० ख. 'ति । न वि । ११ ख. ग कमिसं।

·? १ आनन्दगिरिकतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता-[१प्रथमाध्याये- नियमश्रवणं चास्तीत्याह-कर्म चेति । तथा च तद्वारा कर्मी संनिहित इत्यर्थः । तस्मादिति । ततो न कर्मत्यागरूपसंन्यासाश्रमोऽस्तीत्यर्थः । न च कर्मासंबन्ध्यात्मविज्ञानं पूर्ववदन्त उपसंहारात् । यथा कर्म- संबन्धिनः पुरुषस्य सूर्यात्मनः स्थावरजङ्गमादिसर्वपाण्यात्मत्वमुक्तं बामणेन मन्त्रेण च सूर्य आत्मेत्यादिना, तथैव “ एष ब्रह्मेष इन्द्रः इत्याधुपक्रम्य सर्वप्राण्यात्मत्वम् । यच्च स्थावरं सर्व तत्पज्ञानेत्रमित्यु- पसंहरिष्यति । तथा च संहितोपनिषदि-"एतं होव बचा महत्युक्थे मीमांसन्ते " इत्यादिनी कर्मसंबन्धित्वमुक्त्वा " सर्वेषु भूतेष्वेतमेव अमेत्याचक्षते" इत्युपसंहरति । तथा तस्यैव योऽयमशरीर: प्रज्ञात्मे- युक्तस्य युश्वासावादित्य एकमेव तदिति विद्यादित्येकत्वमुक्तम् । इहापि कोऽयमात्मेत्युपक्रम्य प्रज्ञात्मत्वमेव प्रज्ञानं ब्रह्मेति दर्शयिष्यति । तस्मानाकर्मसंबन्ध्यात्मज्ञानम् । एवमात्मविद्यां केवलां कर्मासंबन्धिनीमङ्गीकृत्य तस्या अकर्मिनिष्ठत्वनियमो निरा- कृतः । इदानीमङ्गीकारं परित्यजति-न चेति । पूर्वत्र कर्मसंबन्धिज्ञानविषयस्य सर्वात्मत्वोक्तरेष ब्रह्मेत्यादिनाऽत्रापि सर्वात्मत्वोक्तस्तेनैव लिङ्गेनास्याप्यात्मज्ञानस्य कर्मसंबन्धित्वानुमानाद्वक्ष्यमाणस्याऽऽत्मज्ञानस्य न कर्मासंबन्धित्वमित्यर्थः । संग्रह- वाक्यं विवृणोति-युथेत्यादिना । कर्मसंबन्धिन इति । तस्य " एष होमं लोकम- म्यात्" "पुरुषरूपेण य एष तपति" इत्यादिना सूर्यात्मत्वमुक्त्वा तस्य सर्वात्मत्वं " तस्माच्छतचिन इत्याचक्षत एतमेव सन्तम् " इत्यादिना “प्राण अच इत्येवं विद्यात् " इत्यन्तेन “ प्राणो वै सर्वाणि भूतानि च" इत्यनेन चोक्तमित्यर्थः । जगतो जामस्य तस्थुषः स्थावरस्य सूर्य आत्मेति मन्त्रार्थः । प्रज्ञानेत्रमिति । प्रज्ञा- शाब्दितब्रह्मनेतृकमित्यर्थः । संदेशन्यायेनाप्यस्य कर्मसंबन्ध्यात्मविषयत्वमिति वद- सर्वात्मत्वलिङ्गस्य कर्मसंबन्ध्यात्मनियतत्वमाह-तथा चेति । तथा संहितोपनि- पदि चेति चकारान्वयः । महत्युक्थे बृहतीसहस्राख्ये शस्त्र एतं प्रकृतमात्मान- पवेदिनो विचारयन्तीति श्रुत्यर्थः। संहितोपनिषदि प्रजामेत्युक्तस्याऽऽत्मनो यो यज्ञस्योरवणं पश्येदित्यादिवाक्यपर्यालोचनया कर्मसंबन्धप्रतीतेरस्यापि प्रज्ञात्म- । ख. ति । वृहतीसहस्रलक्षणमिति । त' । २ च. ज. "त्मज्ञा। ३ क. ख. ग. रु. "त्मना स्था । ४ च. छ. "त्मकल । ५ क. ग. ङ. च. छ. ज. क म । ६ ग. ह. मत्रत्रयेण । ७ ग. म. । ८ च. न. षत् । ए'। ९ क. ग. घ. च. छ. त्युक्थ इ । १० छ. ना मीमांसन्ते के।" ख. च. ज. 'हरिष्यति । १२ च. ज. 'त्युपक्रम्य य । १३ । क. ग. च. "मेत' । १४. च. ज. 'म् । तथेह। १५ ख. 'स्तेन च लि । १६ ख. 'स्य कर्मसं। १७ क. "त्येव वि। १८ क. 'स्य व सू। १९ क. ग. घ. अ. पवेति ।

·५ - त्वोक्त्या च कर्मसंबन्धावगमात्तज्ज्ञानस्य कर्मसंबन्धित्वमित्याह-तथा तस्येति । शङ्कामुपसंहरति-तस्मादिति । पुनरुक्त्याऽऽनर्थक्यमिति चेत्कथं "प्राणो वा अइसंस्म्यूषे" इत्या- दिब्राह्मणेन "सूर्य आत्मा" इति मन्त्रेण च निर्धारितस्याऽऽत्मन "आत्मा वा इदम्" इत्यादिब्राह्मणेन कोऽयमात्मेति प्रश्नपूर्वकं पुन- निर्धारणं पुनरुक्तमनर्थकमिति चेत् । न । तस्यैव धर्मान्तरविशेषनिर्धा- रणार्थत्वान पुनरुक्ततादोषः। कथम्, तस्यैव कर्मसंबन्धिनो जगत्सृष्टि- स्थितिसंहारादिधर्मविशेषनिर्धारणार्थत्वात् । केवलोपास्त्यर्थत्वाद्वा । अथ- वाऽऽत्मेत्यादिपरो ग्रन्थसंदर्भ आत्मनः कर्मिणः कर्मणोऽन्यत्रोपासना- प्राप्तौ कर्मप्रस्तावेऽविहितत्वात्केवलोऽप्यात्मोपास्य इत्येवमर्थः। भेदाभे- दोपास्यत्वाँद्वैक एवाऽऽत्मा कर्मविषये भेददृष्टिभाक् । स एवाकर्मकालेऽ. भेदेनाप्युपास्य इत्येवमपुनरुक्तता। शङ्कावायेव सिद्धान्त्याशङ्कामाशङ्कते-पुनरुक्तीति । संग्रहवाक्यं विवृणोति- पाणो वा इत्यादिना । पूर्वोत्तरब्राह्मणयोरेकार्थत्वे वक्ष्यमाणमपि प्राणात्मविषय स्यात्तच्च निर्धारितमिति पुनरुक्तमित्यर्थः। स एवाऽऽशङ्कां परिहरति-न तस्येति । तमेव प्रश्नपूर्वकं विवृणोति-कथमित्यादिना । जगत्सृष्टीति । " स इमालोकानसृजत " हत्यादिश्रवणादित्यर्थः । प्रकारान्तरेण पुनरुक्ति परिहरति-केवलति । एतं परिहारं शब्दार्थं वदन्विवृणोति-अथवेति । कर्मणोऽन्यत्रेति । कर्माङ्गत्वं तदङ्गोक्थ्या- घाश्रयत्वं च विनेत्यर्थः । अप्राप्ताविति च्छेदः । अप्राप्तौ हेतुमाह-कर्मप्रस्ताव इति । अविहितत्वादिति च्छेद उत्तरत्र हेतुः । न चैवं स्वोक्तकर्मसंबन्धित्वनियमत्यागापत्तिः काङ्गाश्रितत्वमात्रस्य त्यागेऽपि कर्मसंबन्धित्वस्य सविशेषविषयत्वलक्षणस्य कर्मसमु. ञ्चतत्वलक्षणस्य वाऽत्यागादङ्गीकारवादेनास्य पक्षस्योक्तेर्वाऽस्मिन्नपि पक्षे कर्मिनिष्ठत्वं नेयतमिति भावः । अत्रैव पक्षे विशेपान्तरमाह-भेदेति । भेददृष्टीति । इदंतयो- स्य इत्यर्थः । अभेदेनेति । अहंतयेत्यर्थः । "विद्या चाविद्यां च यस्तद्वद्रोभयः सह । अविद्यया मृत्यू तीळ विद्ययाऽमृतमश्नुते” इति । "कुर्वन्नेवेह कर्माणि जिजीविषेच्छत५ समाः" इति च वॉजिनाम् । न च वर्षशतात्परमायुर्माना । येन कर्म- १ ख. ङ च. चेत्प्राणो । २ ख. मस्म्येष । ३ ग. छ. ज. ति च । ४ ङ. च. छ"त्यादिः ।५ च छ. परतो प्र'। ६ ख. ग. ङ. कर्म ७ क. ख. घड. छ. 'वाच्चैक । च. ज. वादेक। ८ . च. छ. ज. मप्यपु । ९ ख. एव श। १० ख. एतमेव ५। ११ ख. रोक्थायधिकरणत्वं । १२ ख. तिच्छेदेनोत । १३ ख. 'स्य चात्या । १४ ख. च. छ. ज. ति । कु। १५ च. वाजसनोयना' । १६ ख. म् । यतः क । १२ . - ·६ आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता-[१प्रथमाध्याये- परित्यागेनाऽऽत्मानमुपासीत । दर्शितं च तावन्ति पुरुषायुषोऽहां सहस्राणि भवन्ति" इति । वर्षशतं चाऽऽयुः कर्मणैव व्याप्तम् । दर्शितश्च कुर्ववेह कर्माणि " इत्यादिः । तथा “यावज्जीवमग्निहोत्रं जहोति." "" यावजीवं दर्शपूर्णमासाभ्यां यजेत" इत्याद्याश्च । “तं यज्ञपात्रैर्दहन्ति " इति च । ऋणत्रयश्रुतेश्च । आत्मा वा इदमित्यादिषट्रस्य स्वपक्षेऽर्थवत्त्वमुक्त्वा तस्य कर्मत्यागेनाऽऽत्मज्ञानार्थ- त्वपक्षे बहुश्रुतिविरोधमाह-विद्यामित्यादिना । अविद्याशब्देनात्र तत्कार्य कर्मो- च्यते । ननु कुर्वन्नेवेति मन्त्रे वर्षशतस्य कर्मनियतत्वोक्तावपि तदनन्तरं संन्यासः स्यादित्यत आह-न चेति । “ शतायुः पुरुषः ” इति श्रुतेरित्यर्थः । इहापि बृह- तीसहस्राख्यस्य शस्त्रस्य पत्रिंशतमक्षराणां सहस्राणीत्युक्त्वा तावन्ति पुरुषायुषोऽहां सहस्राणीत्युक्तत्वाद्वत्सरशतमेवाऽऽयुरित्याह-दर्शितं चेति । भवन्तीत्यनन्तरमिति- शब्दो द्रष्टव्यः । पुरुषायुषस्याहामिति पाठः साधुः । पुरुषायुपोऽदामिति तु समासा. न्तविधेरनित्यत्वाभिप्रायेण कथंचिन्नेयः । पुरुषायुषं चेद्वर्षशताधिकं नास्ति तर्हि तन्मध्य एव कर्मसंन्यासः स्यादत आह-वर्षशतं चेति । तत्र मानमाह-दर्शितश्चेति । ननु पुराणेषु शताधिकस्याऽऽयुषो दशरथादेः श्रुतत्वाच्छतवर्षानन्तरं कर्मसंन्यासः स्यादित्याशङ्कय शतायुःश्रुतिविरोधेन तस्यार्थवादत्वात्तथाऽङ्गीकारेऽपि जीवनकालस्य सर्वस्यापि कर्मणा व्याप्तत्वश्रुतेनैवमित्याह-तर्था यावज्जीवमिति । जीर्णो वा विर- मेदिति वचनाज्जरानन्तरं संन्यासः स्यादित्याशङ्कय यज्ञपात्रैर्दहनविधानान्नेत्याह- तं यज्ञपारिति । ननु यावज्जीवादिवाक्यानां प्रतिपन्नगार्हस्थ्यविषयत्वं वक्तव्यम् । अन्यथा ब्रह्मचारिणोऽपि तद्विधिविप्रसङ्गात्ततश्च गार्हस्थ्यात्पूर्व कर्मत्यागः स्यादत आह- ऋणेति । “जायमानो वै ब्राह्मणस्त्रिभिर्ऋणवा जायते” इति श्रुतेः, "ऋशानि त्रीण्यप्राकृत्य मनो मोक्षे निवेशयेत् " इति स्मृतेश्चेत्यर्थः । ततश्च तदपाकरणार्थ तेनापि गार्हस्थ्यमेव प्रतिपत्तव्यं न संन्यास इत्यर्थः । तत्र पारिवाज्यादिशास्त्रं व्युत्थायाथ भिक्षाचर्य चरन्तीत्यात्मज्ञा- नस्तुतिपरोऽर्थवादोऽनधिकृतार्थो वा । ज । परमार्थविज्ञाने फलादर्शने क्रियानुपपत्तेः । यदुक्तं “कर्मिण एवं चाऽऽत्मज्ञानं कर्मसंबन्धि च इत्यादि तव । परं ह्याप्तकामं सर्वसंसारदोषवर्जितं ब्रह्माहमस्मीत्यात्म- - १ ख. ख. ग. अ. वन्ति । व। २ च. 'तमत्र कु' । ३ च. त्यादि । त। ४ ज. इत्ये- वमाद्या' । ५ क. कर्मेध्यते । ६ ग. 'हस्रस्य । ७ ख. वात्संवत्स'। ८ ख. ति भाष्यपा। ९ क. ग. घ. श्रुतेविरों । १० छ. त्याद्यात्म। ११ न. 'तार्थविषयो वा । १२ छ. वाऽनधिकारिपरः । न । १३ ग. छ. 'मार्थात्मवि'। ङ. 'मार्थत आत्मवि'। १४ च छ. म. एवाऽऽत्म। १५ च. जषधर्मव ·" १ प्रथमः खण्डः] ऐतरेयोपनिषत् । त्वेन विज्ञाने कृतेन कर्तव्येन वा प्रयोजनमात्मनोऽपश्यतः फलादर्शने क्रिया नोपपद्यते । फलादर्शनेऽपि नियुक्तत्वात्करोतीति चेत् । न । नियोगाविषयात्मदर्शनादिष्टयोगमनिष्टवियोग चाऽऽत्मनः प्रयोजन पश्यंस्तदुपायार्थी यो भवति स नियोगस्य विषयो दृष्टो लोके न तु तद्विपरीतनियोगाविषयब्रह्मात्मत्वदर्शी । ब्रह्मात्मत्वदर्यपि संश्चेत्रियु- ज्येत नियोगाविषयोऽपि सन्न कश्चिन नियुक्त इति सर्व कर्म सर्वेण सर्वदा कर्तव्यं प्रामोति । तच्चानिष्टम् । न च स नियोक्तुं शक्यते केनचित् । "युदहरेख विरजेत्तदहरेव प्रव्रजेत्" "व्युत्थायाथ भिक्षाचर्य चरन्ति" "ब्राह्मणः प्रजेद्गृहात्" इत्यादिश्रुतिस्मृत्योः का गतिरित्यत आह-तत्रेति । ज्ञानस्तुतीति । सर्वसंन्यासेनाप्यात्मा ज्ञातव्य इति ज्ञानस्तुतिः प्रतीयत इति तत्पर इत्यर्थः । विधित्वेऽपि कर्मानधिकृतान्धपङ्ग्वादिविषयत्वमवेत्याह-अनधिकृतेति । तस्मान्नाकर्मिनिष्ठा विद्या किंतु कर्मिनिष्ठा तत्संबन्धिनी चेति स्थितं तदेतत्सिद्धान्ती परिहरति-नेति । एवं हि कर्मिनिष्ठा विद्या स्यात् । यदि विदुषोऽपि कर्मानुष्ठानं स्यात्तदपि प्रयोजनार्थितया वा स्यात्काम्य इव नियोगबलाद्वा प्राभाकरमत इव नित्यकर्माणि। तत्र नाऽऽद्य इत्याह- परमार्थेति । संग्रहवाक्यं विवृण्वन्निषध्याध्याहारपूर्वकं नअर्थ विवृणोति-यदु. तमित्यादिना । कर्मसंबन्धि चेति । कर्माङ्गोक्थ्याद्याश्रयमित्यर्थः । परमार्थति- वाक्यांशं विवृणोति-परमिति । अर्थप्राप्त्यर्थमनर्थनिवृत्त्यर्थं वा कर्म स्यान्नोभयम- पीति वक्तुं विशेपणद्वयं दोषपदेन रागद्वेषाभावेनापि प्रवृत्त्यभावं सूचयति । प्रागनु- प्ठितकर्मणाऽप्यसंवन्धे कर्तव्येन संबन्धो दूरापास्त इति वक्तुं कृतेनेत्युक्तम् । द्वितीयं शङ्कते-फलादर्शनेऽपीति । ममेदं कार्यमिति बोद्धा हि नियोगस्य विषयो नियोज्यः कार्ये स्वकीयत्वज्ञानं च तज्जन्यफलार्थिनो न चाऽऽत्मनोऽसङ्गित्वज्ञानिनो ममेदमिति बुद्धिर्भवति । अतो न तस्य नियुक्तत्वमित्याह-न नियोगेति । तदे- वोपपादयति–इष्टेति । ममेदं कार्यमिति बोधाभावेऽपि चेन्नियुज्येत तर्हि राजसू. पादिकं ब्राह्मणादिना कर्तव्यं स्यादग्निष्टोमादिकं च सर्वदा कर्तव्यं स्यानिनिमित्तत्वा- विशेषादित्याह-ब्रह्मात्मत्वेति । न कश्चिन्न नियुक्त इति । नञ्द्वयेन सर्वोऽपि नियुक्त एवेत्यर्थः । किंच नियोक्ताऽप्यस्य किं यः कश्चन पुरुषो वेदो वा । आधे । १ ख. च. ज्ञाते कृ । २ क. "रीतो नि। ३ ख. ड. छ. 'त्मद । ४ ज. पि न क । ५ स. ग. घ. "श्चिदनि । ६ ग. सर्वक । ७ क. ग. घ. जेद्व्यत्या । क. ग. घ. जेद्व्युत्था । ८ ख इतिश्रु। ९ख. 'निष्ठैव वि' । १० षेधार्थेऽध्याहा। ११ क. ख. "झोक्थाद्या । १२ क. ग. घ. 'ष्ठितेन क ।

·११ आनन्दागारकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता-[१प्रथमाध्याये- विदुष ईश्वरात्मत्वज्ञानात्सर्वनियोक्तृत्वेन स्वनियोज्येनान्येनास्य नियोज्यत्वं स्यातच विरोधान्न संभवतीत्याह-न च स इति । तस्यैव सर्वनियोक्तृत्वादित्यर्थः । आम्नायस्यापि तत्मभवत्वान्न हि स्वविज्ञानोत्थेन वचसा स्वयं नियुज्यते । नापि बहुवित्स्वाम्यविवेकिना भृत्येन । आम्नायस्य नित्यत्वे सति स्वातन्त्र्यात्सर्वान्प्रति नियोक्तृत्वसामर्थ्यमिति चेत् । न । उक्तदोषात् । तथाऽपि सर्वेण सर्वदो सर्वमविशिष्टं कर्म कर्तव्यमि- युक्तो दोषोऽप्यपरिहार्य एव । वदपि शास्त्रेणैव विधीयत इति चेत् । यथा कर्मकर्तव्यता शास्त्रेण कृता तथा तदप्यात्मज्ञानं तस्यैव कर्मिणः शास्त्रेण विधीयत इति चेन्न । विरुद्धार्थबोधकत्वानुपपत्तेः । न होकस्मिन्कृताकृतासंबन्धित्वं तद्विपरीतत्वं च बोधयितुं शक्यम् । शीतो. णतामिवाग्नेः। नन्वन्यस्य नियोज्यत्वाभावेऽप्याम्नायेन विद्वान्नियोज्यः स्यादिति द्वितीयमाशङ्कय तम्याऽऽम्नायस्येश्वरतामापन्नस्य स्वैविज्ञानपूर्वकत्वात्स्ववचनेन स्वस्य नियोज्यत्वमेकत्र कर्मकर्तृत्वविरोधान्न संभवतीत्याह-आनायस्यापीति । किंच व्याकरणादेस्तत्कर्तृ- पाणिन्यादिज्ञेयैकदेशार्थविषयत्वदर्शनेन वेदस्यापीश्वरजन्यस्येश्वरज्ञेयैकदेशविषयत्वेना- रुपज्ञत्वादप्यधिकज्ञेश्वरनियोक्तृत्वमयुक्तमित्याह-नापि बहुविदिति । अविवेकि- नेत्यल्पज्ञेनेत्यर्थः । अचेतनत्वाद्वा तस्याविवेकित्वं भृत्येन न नियुज्यत इत्यनुषङ्गः । ननु वेदस्येश्वरज्ञानपूर्वकत्वपक्षे पूर्वोक्तदोषानुषङ्गेऽपि तस्य नित्यत्वपक्षे नायं दोष इति शकते-आम्नायस्येति । तस्याचेतनस्य नियोक्तृत्वं न संभवति तस्य चेतनध- मत्वादित्युत्तरमाह-नेति । नियोक्तृत्वमभ्युपेत्यापि दोषमाह-उक्तदोषादिति । तदेव विवृणोति-तथाऽपीति । अनियोज्यस्यापि चेत्कर्तव्यं विदुषस्तर्हि सर्व शिष्टं विहितं सर्वेणापि कर्तव्यं संकोचे हेत्वभावादित्यर्थः । असङ्गिब्रह्मात्मत्वज्ञानस्य कर्मकर्तव्यतायाश्च शास्त्रेण कृतत्वानुभयोरपि शास्त्रयोः प्रामाण्याविशेषात्कदाचिदात्म- ज्ञानं कदाचित्कर्मानुष्ठानं च स्यादिति शङ्कते-तदपीति। तदेव विवृणोति-यथेति। स्वाभाविकाकीत्मबोधेन सकृदुत्पन्नेनैव कर्तृताबोधवाधनान्न पुनः शास्त्रेण कर्तृत्वबोधः संभवतीत्याह-नेति । कृताकृतेत्यत्र कृतमिदानीमकृतमितः परं कर्तव्यं यत्तदुच्यते । १ च. किभृ। २ ख. च. छ. दाऽवि' । ३ क. छ. ज. "त्युक्तदों । ४ ख. च. छ. ज. 'षोऽप । ५ ख. 'वेणेति । छ. नेणैवेति । ६ च. छ. ज. लेणैव वि। ७ क. चेत्तन्न । ८ च. छ. बोधानु । ९ च. छ. ज. कस्य कृता । १० क. ख. ग. च. छ. ज. कृतसं । ११ च. छ. ज. णत्वमि । १२ क. ग. घ. न्यनि । १३ ख. स्वज्ञा' । १४ ख. कर्तृकर्मवि" । १५ क. 'र्शनवद्वेद । १६ ख. हि विशि। १७ ख. "तं कर्म स। १८ ख. र्वेण सर्वदाऽपि । १९ क. ह । तनेति । २० क.तमतः ।

·१प्रथमः खण्डः] ऐतरेयोपनिषत् । न चेष्टयोगचिकीर्षाऽऽत्मनोऽनिष्टवियोगचिकीर्षा च शास्त्रकता सर्व- प्राणिनां तदर्शनाच्छास्त्रकृतं चेत्तदुभयं गोपालादीनां न दृश्येताशास्त्रज्ञ- त्वात्तेषाम् । यद्धि स्वतोऽप्राप्तं तच्छास्त्रेण बोधयितव्यम् । तच्चेत्कृतकर्त- व्यताविरोध्यात्मज्ञानं शास्त्रेण कृतं कथं तद्विरुद्धा कर्तव्यता पुनरुत्पा- दयेच्छीततामिवानौ तम इवें च भानौ । एवं तावनियोगाविषयाकीत्मदर्शित्वाद्विदुषः प्रयोजनार्थित्वाभावार्च विदुषो न कर्मेत्युक्तम् । इदानी स्वत इष्टानिष्टंसंयोगवियोगरूपप्रयोजनार्थताभावेऽपि विदुषः स्वर्गकामो यजेतेतिशास्त्रेणैव साऽप्याधीयत इत्याशङ्कय स्वभावतः प्राप्तप्रयोजनार्थिता- नुवादेन तदुपायमानं शास्त्रेण बोध्यते न तु साऽप्याधीयते । अन्यथाऽशास्त्रज्ञानां तदर्थिता न स्यादित्याह-न चेष्टेति । अत्र चिकीर्षाशब्देन फलेच्छामात्रमुच्यते 'ने तु कर्तुमिच्छा फले तदयोगादिति । ननु कृताकृतासंबन्धित्वं तद्विपरीतत्वं च विरुद्धत्वान्न बोधयति चेच्छास्त्रं तर्हि कृताकृतासंबन्धित्वमेव मा बोधीत्याशङ्कय तस्य मानान्तरा- सिद्धत्वेनावश्यं शास्त्रबोध्यत्वे वक्तव्ये तद्विपरीतत्वस्य मानान्तरसिद्धस्थैव न शास्त्र. बोध्यत्वं विरुद्धत्वादित्याह-यदीति । चेदिति निश्चयार्थे । कृतेति । इदं कृत- मिदं कर्तव्युमिति ज्ञानविरोधीत्यर्थः । कर्तव्यतां तज्ज्ञानमित्यर्थः । न बोधयत्येवेति चेत् । न । स म आत्मति विद्यात्मज्ञानं ब्रह्मेति चोपसंहारात् । तदात्मानमेवावेत्तत्त्वमसीत्येवमादिवाक्यानां तत्पर- त्वात् । उत्पन्नस्य च ब्रह्मात्मविज्ञानस्यावाध्यमानत्वान्नानुत्पन्नं भ्रान्तं 18 वेति शक्यं वक्तुम् । २० विध्यभावेन वेदान्तानां न ताहगात्मबोधकत्वमित्याशङ्कय पुरुषस्य कर्तव्याभिमुखी- करणार्थत्वाद्विधेरिहाऽऽत्मज्ञानाभिमुखीकरणाथ विधिस्वरूपस्यार्थवादस्य सत्त्वात्स्व- रूपबोधकस्य तत्परवाक्यस्यापि सत्त्वाच्च नैवमित्युत्तरमाह-न बोधयत्येवेत्यादिना। उपसंहारादित्यनेन तत्सहचरितमात्मा वा इदमित्याद्युपक्रमादितात्पर्यलिङ्गं सूचयति । ज्ञानोत्पत्त्यनुवादिका एव श्रु(वादकश्रु)तिबलादप्यनुत्पत्तिशङ्का न कार्येत्याह-तदात्या- नामिति । तदिति जीवरूपेणावस्थितं ब्रह्मेत्यर्थः । छान्दोग्यबलादप्येवमेवेति वदन्गतिसामा- न्यन्यायं दर्शयति-तत्त्वमसीति । अनेन तद्धास्य विजज्ञाविति वाक्यशेषोऽप्युपलक्ष्यते। १ ज. चेदु । २ ग. त्कृतं क' । ३ क. ग. घ. ङ. "तकर्मक'। ४ ख. 'रुद्धक। ५ ख. व भा।६ ख. 'चन । ७ क. ख. घ. ऊ. 'टयो। ८ क. °थित्वाभा । ९ उ. वे वि। १० . धित्वानु । ११ क. ग. न क । १२ घ. ङ. तु कर्म क । १३ घ. कृतसं । १४ घ. कृतसं । १५ ख. 'धीदित्या । १६ स. 'ति । तच्चेदि । १७ ख. यार्थम् । कृ। १८ क. ग. घ. इ. 'त्युप' । १९ ख. 'स्य ' । २० क. रिताम' । . २ ·१० आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता-[१प्रथमाध्याये- अयमात्मा ब्रह्मेत्यादिरादिशब्दार्थः। कत्रीत्मबोधकर्मकाण्डविरोधादुत्पन्नमपि ज्ञानं भ्रान्तमित्याशङ्कय तस्य यथाप्राप्तकर्तात्मानुवादेनोपायमात्रपरत्वान्न वस्तुपरवेदान्तज- न्यज्ञानबाधकत्वमित्याह-उत्पन्नस्येति । नानुत्पन्नमिति । वाक्यश्रवणानन्तरमकै र्ताऽऽत्माऽहमितिज्ञानस्यानुभवसिद्धत्वान्नामकर्तेतिविपरीतज्ञानादर्शनाच्च नोभयं वक्तुं शक्यमित्यर्थः । त्यागेऽपि प्रयोजनाभावस्य तुल्यस्वमिति चेत् । न, " अकृतेनेह कश्चन " इतिस्मृतेः । य आहुविदित्वा ब्रह्म व्युत्थानमेव कुर्यादिति । तेषामप्येष समानो दोपः प्रयोजनाभाव इति चेत् । न । अक्रियामात्र त्वाव्युत्थानस्य । अविद्यानिमित्तो हि प्रयोजनस्य भावो न वस्तुधर्मः । सर्वप्राणिनां तदर्शनात् । प्रयोजनतृष्णया च प्रेमाणस्य वाङ्मनःकायैः प्रवृत्तिदर्शनात् । “ सोऽकामयत जाया मे स्यात् " इत्यादिना पुत्र- वित्तादि पातलक्षणं काम्यमेवेति " उभे ह्यते साध्यसाधनलक्षणे एपणे एज" इति वाजसनेयिब्राह्मणेऽवधारणात् । विदुषः प्रयोजनाभावान्न कर्मणि प्रवृत्तिरित्युक्तं तर्हि तत्त्यागेऽपि प्रयोजनाभावा- तत्रापि न प्रवृत्तिः स्यादिति शङ्कते-त्यागेऽपीति । तस्य विदुषः कृतेन कर्मणाऽर्थो नास्ति । अकृतेन काभावेनापीह लोके नार्थोऽस्तीति गीतास स्मरणात् । त्यागेऽपि प्रयोजनाभावस्य तुल्यत्वमिति चेदित्यन्धयः । शङ्कामेव विवृणोति-य आयुरिति । कर्मत्यागस्य व्यापारात्मकत्वे व्यापारस्य क्लेशात्मकत्वात्तदनुष्ठान प्रयोजनापेक्षं स्यात् । न त्वेतदस्ति किंतु क्रियाभावमात्रमौदासीन्यरूपम् । तस्य च स्वास्थ्य स्वरूपत्वात्स्वत एव प्रयोजनत्वान्न प्रयोजनान्तरापेक्षत्वमिति परिहरति-नेति । त्यागस्यान्यत्र कृप्त- व्यापारहेतुजन्यत्वाभावान्न व्यापारत्वमिति वक्तुमन्यत्र कृप्तव्यापारहेतुमाह-अविद्ये. त्यादिना । यद्वा विदुषः कथं यत्नं विना व्युत्थानमौदानीन्यमात्रेण सिध्यतीत्या. शङ्कय क्रियाहेत्वभावाक्रियाभाव इति वक्तं तद्धेतुमाह-अविद्येत्यादिना । प्रयो- जनस्य भाव इति । प्रयोजनस्य तृष्णेत्यर्थः । तस्या वस्तुधर्मत्वे विदुषोऽपि तृष्णा स्यादिति तन्निषेधति-न वस्तुधर्म इति । न वस्तुस्वभाव इत्यर्थः । वस्तुधर्मत्वे हि विदुषामविदुषां च सुप्तमूर्छितादीनां सा स्यान्न त्वेतदस्ति । तत्र हेतुमाह-सर्वेति । तदर्शनादिति पाठे वस्तुस्वभावाज्ञानिनां गोपालादीनामपि तृष्णादर्शनान्न वस्तुधर्म इति कथंचिद्योज्यम् । तृष्णाया अविद्याजन्यत्वमुक्त्वा तस्या व्यापारहेतुत्वमाह-प्रयो. जनेति । दर्शनादिति पञ्चम्यविद्याकामदोषनिमित्ताया इत्युत्तरत्र हेतुत्वेन संबध्यते । १ ख. दिश' । २ ख. ° कुत्रात्मा । ३ च. दिना पु । ४ ख. जनतृष्णाभा । ५ ग. घ. 'युक्त त । ६ ख. 'पेक्षितं स्या। ७ ख. 'स्थ्यरू' । ८ क. ग. घ. ङ. 'वे वि।

·६ १प्रथमः खण्डः] ऐतरेयोपनिषत् । ११ न केवलं दर्शनमेव किंतु श्रुतिरप्यस्तीत्याह-सोऽकामयतेति । सोऽकामयतेत्या. दिनोभे होते एषणे एवेति वाक्येन च पुत्रवित्तादि काम्यमेवेति वाजसनेयिब्राह्मणेऽवधा- रणादित्यन्वयः । पाङ्गलक्षणमिति । जायापुत्रदेवमानुषवित्तद्वयकर्मभिः पञ्चभिर्योगा- त्पाङ्गलक्षणं कर्मेत्यर्थः । उभे इत्यस्यार्थमाह-साध्यसाधनेति । अविद्याकामदोपनिमित्ताया वाङ्मनःकायप्रवृत्तेः पातलक्षणाया विदुषोऽविद्यादिदोषीभावादनुपपत्तेः क्रियाभावमात्रं व्युत्थानं न तु यागादिवदनुष्ठेयरूपं भावात्मकं तच्च विद्यावत्पुरुषधर्म इति न प्रयोजन- मन्वेष्टव्यम् । न हि तमसि प्रविष्टस्योदित आलोके यद्गर्तपङ्ककण्टकाद्य. पतनं तत्किायोजनमिति प्रश्नाहम् । व्युत्थानं तीर्थप्राप्तत्वान चोदना- ईमिति । गार्हस्थ्ये* चेत्परब्रह्मविज्ञानं जातं तत्रैवास्त्वकुर्वत आसनं न ततोऽन्यत्र गमनमिति चेत् । न । कामप्रयुक्तत्वाद्गार्हस्थ्यस्य । एता- वान्वै काम इति । उभे ह्येते एपणे एवेत्यवधारणात् । कामनिमित्तपुत्र- वित्तादिसंबन्धनियमाभावमात्रं न हि ततोऽन्यत्र गमनं व्युत्थानमुच्यते । ततो न गार्हस्थ्य एवाकुर्वत आसनमुत्पन्न विद्यस्य । एतेन गुरुशुश्रूषा- तपसोरप्यप्रतिपत्तिर्विदुषः सिद्धा । एवं क्रियाहेतुं प्रदर्य तदभावादेव विदपः क्रियाभावोऽयत्नसिद्ध इत्याह- अविद्याकामेति । पातलक्षणाया इति । जायापुत्रदेववित्तमानुषवित्तकर्मभिः पञ्च. मिर्लक्ष्यते साध्यत इति पैदिकी प्रवृत्तिः पातलक्षणेत्युच्यते । पञ्चसंख्यायोगेन गोण्या वृत्त्या पङ्क्तिच्छन्दःसंबन्धोपचारात्पश्चाक्षरा पतिः पाङ्को यज्ञ इति श्रुते- रित्यर्थः । पाङ्कलक्षणाया इत्यनन्तरमनुपपत्तेरित्यनुषङ्गः । व्युत्थानमित्यनन्तरमयत्न. सिद्धमिति शेषः । एवं च क्रियाभावस्यौदासीन्यात्मकस्य पुरुषस्वभावत्वेनायत्न- सिद्धत्वे सति न प्रयोजनापेक्षेत्याह-तच्चेति । पुरुषर्धा इति । पुरुषस्वभाव इत्यर्थः । अज्ञानकार्यस्याज्ञाननिवृत्तावयत्नत एव निवृत्तिरित्यत्र दृष्टान्तमाह-न हीति । व्युत्थानस्य 'व्यापाराधीनत्वाभावे विवेरनवकाशाद्विदुषो नियमेन व्युत्थानं न * क. संज्ञितपुस्तके वहिलिखित:-स्थ्ये वासं कुर्वतः परब्रह्मविज्ञानं जातं चेत्तत्रैवाऽऽसनं ज ततोऽन्यु। + क. संज्ञितपुस्तके बहिलिखितः-'तोऽकुर्वत उत्पनीवद्यस्य गार्हस्थ्य आसनं नैव भवति । एतेन । - १ क. ग. घ. ङ. छ. ज. ह । सोऽकामयतेत्या । २ क. ख. ग. घ. ङ. च. छ. ज. 'षानु'। ३ ग. ज. पत्तेरभा वादकि' । च. पतेरभावास्क्रिया। ४ ज. °यामा । ५ ख. च. छ. ज. यावृत्तपुरु'। ६ च. छ. "तक । ७ क. ख. 'त्रैव वासं कु'। ८ च. छ. कामः । उ । ९ च. 'बन्धाभा । १० ख. 'मात्रमेव हि । ११ छ. "ते । ततो ।

·न १२ आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता-[१प्रथमाध्याये- सिध्यतीति शङ्कते-व्यथानं तहाँति । ततोऽन्यत्र गमनमिति । पारिवान्यस्वीकार इत्यर्थः । किं गार्हस्थ्यशब्देन ग्रहस्थोऽहमित्यभिमानपुरःसरं पुत्रवित्ताद्यभिमान उच्यत उत गृहस्थलिङ्गधारणम् । नाऽऽयः । विद्ययाऽविद्याकार्याभिमाननिवृत्तेरि- त्याह-न कामेति । न द्वितीयः । लिङ्गेऽप्यभिमानराहित्यस्य तुल्यत्वात् । न चैवं पारिवाज्यलिङ्गेऽप्यभिमानाभावात्तस्याप्यसिद्धिरिति वाच्यम् । सर्वतोऽप्यभिमानराहि- त्येन सर्वसंबन्धराहित्यलक्षणं हि परमहंसपरिव्राजो लक्षणं न लिङ्गधारणम् । लिङ्गं धर्मकारणम् " इति स्मृतेः। ततश्च लिङ्गेऽप्यभिमानशून्यस्य पारिव्राज्यं सिद्धमि- त्याह-कामानिमित्तेति । गाईस्थ्य इति । अभिमानात्मक इत्यर्थः । तर्हि गुरुशु- श्रूषादावप्यभिमानो न स्यादित्याशङ्कयेष्टापत्तिरित्याह-एतेनेति । अत्र केचिद्गृहस्था भिक्षाटनादिभयात्परिभवाच त्रस्यमानाः सूक्ष्म- दृष्टितां दर्शयन्त उत्तरमाहुः । भिक्षोरपि भिक्षाटनादिनियमदर्शनादेह- धारणमात्रार्थिनो गृहस्थस्यापि साध्यसाधैनैषणोभयविनिर्मुक्तस्य देह- मात्रधारणार्थमशनाच्छादनमात्रमुपजीवतो गृह एवास्त्वासनमिति । न स्वगृहविशेषपरिग्रहनियमस्य कामप्रयुक्तत्वादित्युक्तोत्तरमेतत् । स्वगृह- विशेषपरिग्रहाभावे च शरीरधारणमात्रप्रयुक्ताशनाच्छादनार्थिनः स्वप- रिग्रहविशेषभावेऽद्भिर्युकत्वमेव । शरीरधारणार्थायां भिक्षाटनादिषु प्रवृत्तौ यथा नियमो भिक्षोः शौचादौ च तथा गृहिणोऽपि विदुषोऽ. कामिनोऽस्तु नित्यकर्मसु नियमेन प्रवृत्तिर्यावज्जीवादिश्रुतिनियुक्तत्वा- त्मत्यवायपरिहारांयेति । एतन्नियोगाविषयत्वेन विदुषः प्रयु(त्यु)क्तम- शक्यनियोज्यत्वाचेति । ननु यथा पुत्रादिसंबन्धनियमरहितस्यापि त्वन्मते देहधारणार्थिनो भिक्षोः परिग्रह- व्यावर्तनार्थो भिक्षाटनादि नैवेति नियमोऽङ्गी क्रियते तथा गृहस्थस्याप्यभिमानशून्यस्यैव सतो देहधारणार्थ गृह एवास्त्वासनं न भिक्षुकत्वमविशेषादिति शङ्कते--अत्र केचिदृहस्था इति । तेषां न न्यायो मूलं किंतु दृष्टभयादिकमेव मूलमित्युपैहसन्नाह- भिक्षाटनादीति । परिभवः पामरैः क्रियमाणस्तिरस्कारः। सूक्ष्मेति । काक्वा व्यतिरेकेण स्थूलदृष्टय इत्यर्थः । भिक्षाटनादीत्यादिशब्देन प्राक्प्रणीतमयाचितमित्यादयो गृह्यन्ते । १२ - १ क. तोऽभि । २ ख. 'हित्यं हि । ३ ज. धनोभ' । ४ ख. क्षुत्व' । ५ क. ग. घ. ङ. 'र्थाय मि। छ. दिन। ७ग, छ. 'क्षोः प्रवृत्तिः शौ। ८ ग. घ. ङ. दो त । ९ ख. छ. 'रायति । १० क. ख, ग, घ, ङ. 'योगत्वा । ११ ख. दिरेवें । १२ क.ग. घ. क. चिदिति। १३ ग. पसंहरमा ।

·3 १प्रथमः खण्डः] ऐतरेयोपनिषत् । देहधारणमात्रार्थिनो भिचोरिति पूर्वेणान्वयः । सिद्धान्ती तस्यैवंभूतस्य स्त्रीपरिग्रहोऽस्ति वा न वेति विकल्प्याऽऽये दूषणमाहे-न स्वेति । स्वगृहविशेषशब्देन स्त्रीविशेषो गृह्यते । द्वितीये स्त्रीपरिग्रहवत एव द्रव्यपरिग्रहाधिकारात्तदभावेऽर्थाद्रव्यपरिग्रह- निवृत्तेस्तदभावे प्रकारान्तरेण जीवनसिद्धेरर्थाद्भिक्षाटनादिनियम एव सिध्यतत्यिाह- स्वरादेति । न च पुत्रादिपरिगृहीतेन जीवनमस्त्विति शङ्कयम् । तैरपि स्वस्य स्वत्वेन संबन्धाभावे तदीयस्यापि परकीयद्रव्यतुल्यत्वेन तत्रापि भिक्षुत्वनियमादिति । अन्ये तु भिक्षारपि भिक्षाटनादौ सप्तागारानसंकृतानित्यादिनियमः शौचादौ च चातुर्ग- ण्यादिनियमश्च प्रत्यवायपरिहारार्थं यथेप्यते तथा यावज्जीवादिश्रुतिबलात्प्रत्यवायप. रिहारार्थं नित्यकर्मणि नियमेन प्रवृत्तिरित्याहुस्तदनुवदति-शरीरधारणार्थाया- मिति । अकुर्वत एव गृहेऽवस्थानं पूर्वमते शङ्कितम् । अस्मिन्मते त्वग्निहोत्रा- द्यनुष्ठानमपि कर्तव्यमिति शङ्कते । तथा पूर्व परिग्रहव्यावृत्त्यर्थो भिक्षाटनादिविषयो दृष्टशरीरधारणप्रयोजनो नियमो दृष्टान्तत्वेनोक्तः । इह तु स भिक्षाटनादिगतसप्ता. गारत्वादिविषयोऽदृष्टार्थो दृष्टान्तत्वेनोक्त इति भेदः । दूषयति-एतदिति । तस्य सर्वनियोक्त्रीश्वरात्मत्वाच्च न नियोज्यत्वभित्यायुक्तमित्याह-अशक्येति । यावज्जीवादिनित्यचोदनानर्थक्यमिति चेत् । न। अविद्वद्विषयत्वेना- र्थवत्त्वात् । यत्तु भिक्षोः शरीरधारणमात्रप्रवृत्तस्य प्रवृत्तेनियतत्वं तत्म- वृत्तेर्न प्रयोजकम् । आचमनप्रवृत्तस्य पिपासापगमवनान्यप्रयोजनार्थ- त्वमवगम्यते । न चाग्निहोत्रादीनां तद्वदर्थप्राप्तप्रवृत्तिनियतत्वोपपत्तिः। ताहि तच्छ्रतेरप्रामाण्ये भिक्षाटनादिनियमविधेरपि तत्स्यादित्यभिप्रायेण शङ्कते- यावज्जीवेति । अविदुषि नियोज्ये तत्प्रामाण्यं घटत इति नोक्तदोष इत्याह-नेति । तदुक्तप्रतिबन्दी परिहर्तुमनुवदति-यचिति । दूषयति-व्रत्मवृत्तेरिति । आचमन- विधिनाऽऽचमने प्रवृत्तस्याऽऽर्थिको यः पिपासापगमस्तस्य यथा नान्यप्रयोजनार्थत्वं प्रयोजनं प्रयुक्तिस्तदर्थत्वं नाऽऽचमनप्रवृत्तिप्रयोनकत्वम् । तद्वज्जीवनाथ भिक्षादौ प्रवृत्तस्य यस्तत्र नियमः स न भिक्षादिप्रवृत्तेः प्रयोजक इत्यर्थः । एतदुक्तं भवति नियोज्यत्वाभावास्किल ब्रह्मविदो नियमविध्यनुपपत्तिराशङ्कयते । तन्न युज्यते । कथम् । नियोज्यो हि नियोगसिद्ध्यर्थमपेक्ष्यते । नियोगश्च प्रवृत्तिसिद्ध्यर्थम् । प्रवृत्तिश्चदन्यतः १ घ. ह । नेति । २ क. स्वस्वगृहे वि । ३ ख. 'ते । न द्वि। ४ क. तीयेऽपि स्त्री । ख. "तीयः स्त्री' । ५ ख 'वे स्वकीय । ६ क. ग घ. ङ. येति। ७ ख. °तेऽशति । भ । ८ क. तथेति पू । ९ क ग. घ. स. क्षादि । १० क. मने प्र । ११ छ. 'न्यत्प्रयो । १२ क. 'हिं श्रुतें'। १३ ग. घ. ङ, बन्दि प । १४ ख. मनप्र । १५ ग. ह. जनत्व १६ क. 'पेक्षते ।

·१ ४ आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता-[१प्रथमाध्याये- सिद्धा किं नियोगेन । अत एव दर्शपूर्णमासनियोगादेवावहनननियमेन प्रवृत्तिसिद्धौ तत्र न पृथनियोगोऽङ्गी क्रियते । तदभावे च न नियोज्यापेक्षेति ब्रह्मविदो नियोज्य. स्वाभावेऽपि न नियमविध्यनुपपत्तिरिति । अग्निहोत्रादिप्रवृत्तेस्त्वन्यतोऽसिद्धत्वेन तद्वि- धित एव तत्र प्रवृत्तेर्वक्तव्येन(क्तव्यत्वेन) तत्सिद्ध्यर्थं तत्र नियोगे वाच्ये तस्य तत्र नियोज्यापेक्षेति वैपम्यमाह-न चाग्रिहोत्रेति । अर्थप्राप्तप्रवृत्तिनियमोऽपि प्रयोजनाभावेऽनुपपन्न एवेति चेत् । न । वलियमस्य पूर्वप्रवृत्तिसिद्धत्वात्तदतिक्रमे यत्नगौरवार्थप्राप्तस्य॑ व्युत्था- नस्य पुनर्वचनाद्विदुषः कर्तव्यत्वोपपत्तिः । नियमविधौ नियोज्यानपेक्षायामपि तस्य क्लेशात्मकत्वात्प्रयोजनापेक्षा वाच्या। तद- भावान्न नियमः सिध्यतीति शङ्कते- अर्थप्राप्तेति । तन्नियमस्यापि पूर्ववासनावशादेव प्राप्तत्वात्तत्रापि न नियमविधेरवकाशो येन प्रयोजनापेक्षा स्यादिति परिहरति-न तदिति । यद्यपि नियतेन वाऽनियतेन भिक्षाटनादिना जीवनं सिध्यति तथाऽपि विद्यो- त्पत्तेः पूर्व विद्यासिद्ध्यर्थं नियमस्यानुष्ठितत्वात्तद्वासनाप्रावल्याद्विद्योत्पत्त्यनन्तरमपि नियम एव प्रवर्तते नानियमे । तद्वासनानां नियमवासनाभिरत्यन्तमभिभूतत्वेन पुनस्त. दुबोधनस्य यत्नसाध्यत्वात्ततस्तत्र न प्रवर्तत इति नियमोऽप्यर्थसिद्ध इत्यर्थः । एतेन प्रत्यवायपरिहारार्थत्वमपि नियमानुष्ठानस्य निरस्तं तस्य विदुषः प्रत्यवायाप्रसक्तेरिति । एवमुक्तरीत्या व्युत्थानस्य विधि विना स्वतः प्राप्तत्वेऽपि सति तत्कर्तव्यताविधिमपि विदित्वा व्युत्थायेत्यादिकमनुमोदते विद्वानित्याह-अर्थप्राप्तस्येति । विधितः कर्तव्यत्वोपपत्तिरित्यर्थः । न च विधेः प्रयोजनाभावोऽप्रवर्तकत्वादिति वाच्यम् । प्रेषोच्चारणाभयदानादिवैधैमुख्यधर्मप्राप्त्यर्थत्वेन विधेरर्थवत्त्वात् । न च तस्यापि वैयर्थ्य शङ्कयम् । विदुषि परमहंसे लोकसंग्रहार्थत्वात् । तस्य तु संग्रहस्य पूर्वाभ्यस्तमैत्री- करुणादिवासनाप्राप्तत्वेन ब्रह्मविद्योपदेशादाविव प्रयोजनानपेक्षणात् । यद्वा प्रारब्धक- माक्षिप्तदेहेन्द्रियादिप्रतिभासेनाविचारितयावज्जीवादिश्रुतिजनितकर्मकर्तव्यताभ्रान्तौ तन्नि- वर्तनेन वा विदुषो व्युत्थानविधेर्थवत्त्वोपपत्तिरिति भावः । अविदुषाऽपि 'मुमुक्षुणा पारिवाज्यं कर्तव्यमेव । तथा च "शान्तो दान्तः" इत्यादिवचनं प्रमाणम् । शमदमादीनां चाऽऽत्मदर्शनसाध- १ ख. थे नि । २ ङ. ज. वृत्तनिय' । ३ ग. यमः प्र। ४ छ. सि । ५ च. 'प्रसि । ६ ख. छ. 'स्य च व्यु । ७ ख. ग. र्तव्योप' । ८ ग. घ. ङ. न वि' । ९ ग. ङ. यमः । त' १० ख. ङ. वे स। ११ ग. घ. ङ. पत्तेरि । १२ ङ. म् । प्रेषो । १३ ग. ड. धध। १४ क. ग. इ. 'व्यत्वधा । १५ ख. पत्तेरि । १६ क. ग. घ. इ. पामपि। १७ क. ग. घ. अ. मुमुक्षूणां । १८ ख. च. छ. म.चनम् । १९ च. ज. शमा ।

·१२ १४ १प्रथमः खण्डः] ऐतरेयोपनिषत् । १५ नानामन्याश्रमे त्वनुपपत्तेः । “ अत्यानमिभ्यः परमं पवित्रं प्रोवाच सम्यगृषिसंघजुष्टम्” इति च श्वेताश्वतरे विज्ञायते । “ न कर्मणा न प्रजया धनेन त्यागेनके अमृतत्वमानशुः " इति चे कैवल्यश्रुतिः । ज्ञात्वा नैष्कर्म्यमाचरेत " इति च स्मृतेः। “ब्रह्माश्चमपदे वसेत् " इति च । ब्रह्मचर्यादिविद्यासाधनानी च साकल्येनात्याश्रमिषूपपत्ते. गार्हस्थ्येऽसंभवात् । एवं विदुषो व्युत्थानप्रसाधनेन विद्याया अकर्मिनिष्ठत्वं साधितम्। तेनैव च तस्याः कर्मा. संबन्धोऽप्यर्थात्साधितः । इदानी विविदिपोरपि व्युत्थानं प्रसाधयन्विद्यायाः कर्मिनिष्ठत्वं कर्मसंबन्धित्वं च दूरीपास्तमित्याह-अविदुषांऽपीति। तत्र श्रुतिमाह-तथा चेति । उप- रतस्तितिक्षुः समाहितो भूत्वाऽऽत्मन्येवाऽऽत्मानं पश्येदिति श्रुतिशेषः । तत्रोपरंतशब्देन संन्यासो विहित इति भावः । शमादिसाधनानां पौष्कल्येनानुष्ठानस्य गृहस्थादिष्वसंभ- वात्तद्विधिनाऽप्यर्थादाक्षिप्यते संन्यास इति श्रुतार्थापत्तिमप्याह-शमदमादीनां चेति। चुशब्द उपरमसमुच्चयार्थः । नेदं विद्वद्विपयम् । तस्य साधनविधिवैयर्थ्यात् । किंतु विविदिषुविषयमिति वक्तुप्रात्मदर्शनसाधनानामित्युक्तम् । अत्याश्रमिभ्य इति। ब्रह्म- चर्यादीन्हसान्तानाश्रमधर्मवत आश्रमानतिक्रम्य वर्तते परमहंस इति सोऽत्याश्रमश. ब्देनोच्यत इति तद्विधिरत्र प्रतीयत इत्यर्थः । ऋषिसंघनुष्टं मन्त्रसमूहानिसमहैर्वा सेवितं तत्त्वं प्रोवाचेत्यर्थः । न कर्मणेति । त्यागस्य साक्षादमृतत्वसाधनत्वाभावेना- मृतत्वसाधनं ज्ञानं त्यागेनाऽऽनशुः प्राप्तवन्त इत्यभिधानेन ज्ञानसाधनत्वेन त्यागोऽत्र विहित इत्यर्थः । ज्ञात्वेति । आपाततो ब्रह्म ज्ञात्वा निश्चयार्थ नेप्कय कर्मत्यागरूपं संन्यासमाचरेदिति स्मृत्यर्थः । ब्रह्मति । ब्रह्मज्ञानसाधनीभूत आश्रमो ब्रह्माश्रमः संन्यास इत्यर्थः । किंच “ एकाकी युतचित्तात्सा " इत्याद्युपक्रम्य " ब्रह्मचारित्र स्थितः । मनः संयम्य मच्चित्तो युक्त आतीत मत्परः ” इत्यन्तेन ब्रह्मचर्यादिसाधन- विधिवलादप्यर्थात्संन्यासविधिरित्याह-ब्रह्मचर्यादीति । न चासंपन्नं साधनं कस्यचिदर्थस्य साधनायालम् । यद्विज्ञानोपयो. गीनि च गार्हस्थ्याश्रमकर्माणि तेषां पर फलमुपसंहृतं देवताप्ययलक्षणं संसारविषयमेव । १ ख. च. छ. ज. मेष्वनु । २ च. छ. ज च ।जा'। ३ ख. श्रुतेः । ज्ञा। ४ क 'ति स्मृ । ५ च. नां सा । ६ छ. 'नान्त्या । ७ ख. °वं हि वि । ८ ख. रादपा । ९ क. ग. घ. ङ. षामपी । १० क. ग. घ. ङ. 'रतिश' । ११ क. श्रुत्यर्थोपप। १२ क. ख. 'तिमाह । १३ क. ग. घ. शमा । १४ ख. 'ति । आदिश। १५ ख. रतशब्दस। घ अ. "रतस। १६ ख. 'न्हंससंन्यासा । १७ ख. °वदाश्र'। १८ क. ख. श्रमिश । १९ ख. °नशुप्त । २० ग. मसा। २१च. 'षां फ। २२ छ, परफ।

·१६ आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता-[१प्रथमाध्याये- ननु गृहस्थस्याप्यतुकालमात्रगमनलक्षणं ब्रह्मचर्य कदाचिद्ध्यानकाल एकाकित्वा- दिकं च संभवतीत्याशङ्कय तस्यापुष्कलसाधनत्वात्ततो ज्ञानासिद्धानकाले पत्नीसंब- न्धाप्रसक्तेस्तद्विधिवैयर्थ्याच्च नैवमित्याहन चेति । अतो न कर्मिनिष्ठत्वं कर्मसंब- धित्वं चाऽऽत्मज्ञानस्येत्यर्थः । यत्तु कर्म च बृहतीसहस्रलक्षणं प्रस्तुत्याऽऽत्मज्ञानं प्रारभ्यत इत्यादिना कर्मसंबन्धित्वमुक्तं तत्राऽऽह-अद्विज्ञानेति । तथा च पूर्वोक्तं कर्मसंबन्धि ज्ञानं संसारफलकमन्यदेव तच्चोपसंहृतमिति न तत्परमात्मज्ञानमित्यर्थः । यदि कर्मिण एवं परमात्मविज्ञानमभविष्यत्संसारविषयस्यैव फल- स्योपसंहारो नोपापत्स्यत् । अङ्गफलं तदिति चेन्न । तद्विरोध्यात्मवस्तु- विषयत्वादात्मविद्यायाः। निराकृतसर्वनामरूपकर्मपरमार्थात्मवस्तुविषय ज्ञानममृतत्वसाधनम् । गुणफलसंबन्धे हि निराकृतसर्वविशेषात्मवस्तु- विषयत्वं विज्ञानस्य न मानोति तच्चानिष्टम् । " यत्र त्वस्य सर्वमात्मै- वाभत् " इत्यधिकृत्य क्रियाकारकफलादिसर्वव्यवहारनिराकरणा- द्विदुषः । तद्विपरीतस्याविदुषो यत्र हि द्वैतमिवेत्युक्त्वा क्रियाकारक- फलरूपस्यैव संसारस्य दर्शितत्वाच वाजसनेयिब्राह्मणे । तथेहापि देव- ताप्ययं संसारविषयं यत्फलमशनीयादिमद्वस्त्वात्मकं तत्फलमुपसंहृत्य केवलसर्वात्मकवस्तुविषयं ज्ञानममृतत्वाय वक्ष्यामीति प्रवर्तते । ननु पूर्वोक्तमेव परमात्मज्ञानं तच्च कर्मसंबन्ध्येवेत्याशङ्कयं तस्य संसारफलकत्वे. नोपसंहारात्परमात्मज्ञानस्य च मुक्तिफैलेकत्वान्न तत्परमात्मज्ञानमित्याह-यदि कर्मिण एवेति । कर्मिनिष्ठत्वेनोक्तज्ञानमेव परमात्मज्ञानं चेदित्यर्थः । परमात्मज्ञा- नाङ्गभूतपृथिव्यग्न्यादिदेवताज्ञानस्य तत्संसारफलं नाङ्गिनः परमात्मज्ञानस्येति न तस्य मुक्तिफलत्वविरोध इति शङ्कते-अङ्ग्रेति । परमात्मज्ञानस्याङ्गसंबन्धफलसंबन्धा- दिसर्वविशेषरहितनिर्विशेषवस्तुविषयत्वान्न तस्याङ्गादिसंबन्धित्वं येन तदङ्गविषयत्व- मुक्तफलस्य स्यादिति परिहरति-न तदिति । तदेव स्पष्टयति-निराकृते- त्यादिना । तच्चानिष्टमिति । आत्मा वा इत्यादिभिरुपक्रमादिलिखैरात्मनो निर्विशे- षत्वसिद्धरित्यर्थः । वाजसनेयिब्राह्मणे च परमात्मविदः सर्वसंबन्धशून्यत्वमुक्त्वाऽ- २१ १ ख. क्षण । २ ख. कित्वं सं' । ३ ख. लत्वा । ४ छ. व ब्रह्मात्म'। ५ ख. च. छ. ज. 'त्मज्ञा' । ६ क. ग. घ. ङ. 'नोपप । ७ ग. छ. 'पत्स्येत् । घ. पत्स्येत । अ'। ८ च. वाद- ध्यात्म । ९ च. 'विज्ञा' । १० ग. घ. ङ. षयमात्मज्ञा । ज.षयविज्ञा। ११ क. म. च. 'प्ययसं। १२ छ. 'यं फल । १३ छ. 'नादि । १४ छ. के फल । १५ ख. 'त्मव । १६ ख. घ. छ. 'षयत्व । १७ ख. 'कय क्रियाकारकफरकत्वे' । १८ क. ग. घ. ङ. लला। १९ ख. घ. नोक्तं ज्ञा। २. क. ग. घ. उ. 'देवाऽऽह । नि । २१ ख. दिरु । २२ श. परात्म।

·९ १० 13 १प्रथमः खण्डः] ऐतरेयोपनिषत् । विदुषः संसारफैलोक्तेश्चेह संसारफलेकस्यातीतस्य ज्ञानस्य न परमात्मज्ञानत्वं वक्ष्यमा- णस्य निर्विशेषवस्तुविषयस्यैव परमात्मज्ञानत्वं मुक्तिफैलत्वं चेत्याह-यत्रेत्यादिना। तथेहापीतिवाक्ये फलपुदद्वयंपाठ एक पदं निष्पाद्यत्वार्थक निष्पाद्यत्वादपि संसार- विषयं संसारान्तर्गतमिति वक्तुम् । ऋणप्रतिबन्धश्चाविदुष एव मनुष्यपितृदेवलोकप्राप्तिं प्रति, न विदुषः । “ सोऽयं मनुष्यलोकः पुत्रेणैव " इत्यादिलोकत्रयसाधननि- यमश्रुतेः । विदुषश्वर्णप्रतिवन्धाभावो दर्शित आत्मलोकार्थिनः " किं प्रजया करिष्यामः" इत्यादिना । तथा "एतद्ध स्म वै तद्विद्वांस आहु- ऋषयः कावषेयाः" इत्यादि । “एतद्ध स्म वै. तत्पूर्वे विद्वांसोऽग्नि- होत्रं न जुहवांचक्रुः" इति च कौषीतकिनाम् । एवं कर्मासंबन्धित्वं ज्ञानस्योक्त्वा यावज्जीवादिश्रुतेः कर्मत्यागो न संभवतीति यत्पू. ववादिनोक्तं तत्र यावज्जीवादिश्रुतेरविद्वद्विषयत्वमुक्तम् । ऋणश्रुतेरिदानी गतिमाह- ऋषणेति । ऋणस्यानपाकृतस्य मनुष्यादिलोकप्राप्तिं प्रति प्रतिबन्धकत्वात्तदर्थिनोऽवि. दुष एवर्णापाकरणं कर्तव्यं न मुमुक्षोः । मुक्तिं प्रति तस्याप्रतिबन्धकत्वादित्यर्थः । नन्वृणस्य मुक्तिं प्रत्यपि प्रतिबन्धकत्वमस्तु विशेषाभावात् । “अनपाकृत्य मोक्षं तु सेव. मानो व्रजत्यधः" इति स्मृतेश्चेत्याशङ्कयाऽऽह-सोऽयमिति । “सोऽयं मनुष्यलोकः पुत्रेणैव जय्यो नान्येन कर्मणों कर्मणा पितृलोको विद्यया देवलोकः” इति श्रुतेः पुत्रादीनां मनुष्यलोकादिहेतुत्वावगमात्पुत्रादिभिरपाकर्तव्यानां पुत्राद्यभावरूपाणामृणानां पुत्रादिसाध्यलोकप्राप्ति प्रति प्रतिबन्धकत्वमेव युक्तम् । ऋणानपाकरणे पुत्रादिसाध. नाभावेन साध्यलोकाभावात् । न मुक्तिं प्रति, तस्यास्तदभावरूपपुत्रादिसाध्यत्वाभावात् । स्मृतेश्च रागिणं प्रति संन्यासनिन्दार्थवादमात्रत्वादित्यर्थः । न केवलमुक्तन्यायतो मुक्तिं प्रत्यप्रतिबन्धकत्वं किंतु श्रुतितोऽपीत्याह-विदर्षश्चेति । श्रुतित्रयेण क्रमेण प्रजा. ध्ययनकर्मणामननुष्ठितानामप्रतिबन्धकत्वं दर्शितम् । कावषेया इत्यनन्तरं किमर्था वय. मध्येष्यामह इति शेषो द्रष्टव्यः । अविदुषस्तपणानपाकरणे पारिवाज्यानुपपत्तिरिति चेत् । न । प्राग्गा- ईस्थ्यप्रतिपत्तणित्वासंभवादधिकारानारूंढोऽप्यूणी चेत्स्यात्सर्वस्याण- । १ क. फलं चेह । ख 'फलत्वोक्ते । २ ख. ग. लस्या । ३ ग. ङ. फलं चें। ४ क. 'यमेकं । ५ क. वक्तं द्वितीयं पदम् । ए । ६ च. ति यत्नो न । ७ क. ग. घ. ङ. 'त्या' । ८ क. तथैवैत । ९ च. वै पूर्वे । १० ख. ति कौ । ११ क. ग. घ. ङ. किनः । । १२ क. ग. ह. ति। म । १३ क. णा।पि। १४ क. ग. ष इति । १५ ग. ङ. च. स्तदा । १६ क. ग. ह. पत्तेरि'। १७ ग. घ. ङ. रूढ ऋणी। ३ ·आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता-[१प्रथमाध्याये- स्वमित्यनिएं प्रसज्येत । प्रतिपन्नगाईस्थ्यस्यापि “गानी भूया प्रबजेपदि वेतरथा ब्रह्मचर्यादेव मनजेहाद्वा बजाद्वा" इत्यात्मदर्श- नोपायसाधनत्वेनेष्यत एव पारिवाज्यम् । यात्रजीवादिश्रुतीनामवि- द्वदमुमुक्षुविषये कृतार्थता । छान्दोग्ये च केषांचिद्वादशरात्रमनिहोत्रं हुत्वा तत ऊर्ध्वं परित्यागः श्रूयते । शङ्कते-अविदुषस्तीति । यद्यप्यविदुषोऽपि लोकत्रयं प्रत्येव प्रतिबन्ध- कत्वान्मुक्ति प्रति प्रतिबन्धकत्वाभावादृणस्यानपाकरणीयत्वान्मुमुक्षोः पारिवाज्यसंभ. वादाशङ्का न संमवति तथाऽपि विद्वांस आहरित्युक्तिश्रवणमात्रेणेयं शङ्का । यद्वा परिहारान्तरं वक्तुमियं शङ्का द्रष्टव्या । गृहस्थस्यैवर्णप्रतिबन्धकत्वं तस्यैव तनिराकरणाधिकारात् । ततश्च गार्हस्थ्यप्रतिपत्तेः प्राग्ब्रह्मचर्य एव मुमुक्षोः पारिवाज्यं संभवतीति परिहरति-नेति । यद्यप्युपनयनानन्तरमेवय॒णनिवर्त- नेऽधिकारः संभवतीति प्राग्गाईस्थ्येत्ययुक्तं तथाऽपि विषिदिषासंन्यासेऽधीतवेद- स्यैवाधिकार इत्यधीतवेवस्यैव गार्हस्थ्यप्रतिपत्तेः प्रागिति द्रष्टव्यम् । ननु " जायमानो वै ब्राह्मणस्त्रिभिर्मणवा जायते *ब्रह्मचर्येणर्षिभ्यो यज्ञेन देवेभ्यः प्रजया पितृभ्यः" इति जायमानमात्रस्यर्णवत्त्वं प्रतीयत इत्याशङ्कयर्णित्वोक्तेः प्रयोजनं न साक्षात्कचिदस्ति किंतु ब्रह्मचर्यादिकर्तव्यताज्ञापनम् । न चाधिकाराना- रूढस्तत्कर्तुं शक्नोति । जायमानमात्रस्यासामर्थ्यात् । किंच ब्राह्मणग्रहणात्क्षत्रिया- देक्षणाभावप्रसङ्गः । द्विनात्युपलक्षणत्वेऽधिकार्यपलक्षणत्वमेव न्याय्यम् । अतो जायमानपदमधिकारं लक्षयंतीति जायमानोऽधिकारी संपद्यमान इति तदर्थः । ततश्च ततः प्राड्नर्णसंबन्ध इत्याह-अधिकारेति । अनिष्टमिति । ब्रह्मचारिणोऽप्यू- णित्वे ब्रह्मचर्य एव मृतस्य नैष्ठिकस्य च लोकप्रतिबन्धः स्यात्तच्चानिष्टम् । अष्टाशी. तिसहस्राणीत्यारभ्य तदेव गुरुवासिनामित्यादिपुराणे लोकप्राप्त्युक्तेरित्यर्थः । न केवलं गार्हस्थ्यात्प्रागेव संन्याससिद्धिः किंतु विधिबलाद्गृहस्थस्यापि तदस्तीत्याह- प्रतिपन्नेति । आत्मदर्शनेति । आत्मदर्शने य उपायाः श्रवणादयस्तत्साधनत्वेने- त्यर्थः । न चर्णश्रुत्या प्रव्रज्याविधेविरोधः । तस्या अवदानार्थवादेमात्रत्वेन स्वार्थे तात्पर्याभावात् । अन्यथा तदवदानैरेवावदयते तदवदानानामवदानत्वमित्यवदानमात्र- निरस्यत्वोक्त्या ब्रह्मचर्यादीनामप्यननुष्ठेयत्वप्रसङ्गादिति भावः । एवमपि यावज्जी- - * ब्रह्मचर्येणेत्यादीतीत्यन्तं क. ख. ग. घ. ङ. संज्ञितपुस्तकेषु नास्ति । ..क. ग. घ. ङ. 'तीनां चावि' । २ ख. "त्युक्त । ३ ख. 'दस्य गा। ४ ग. ङ. 'ईस्थ्य प्रतीयते । ५ ख. दस्स्यपि तु । ६ क. ग. घ. छ. गमे । ७ क. ग. घ. स. यति । ८ क. ग. घ. म. इत्यर्थः । ९ग. दवे'।

·१ प्रथमः खण्डः] ऐतरेयोपनिषत् । १९ वादिश्रुतिविरोधः संन्यासश्रुतेरित्याशङ्कयाऽऽह-यावज्जीवेति । विरक्तमुमुक्षुमात्र- विषयिण्या संन्यासश्रुत्या यावजीवादिसामान्यश्रुतेरमुमुक्षुविषये संकोच इत्यर्थः । अग्निहोत्रविषयकयावज्जीवादिश्रुते नयैव संकोचः किंतु श्रुत्यन्तरेणैव द्वादशरात्रा. नन्तरमग्निहोत्रत्यागविधायिनों सा पूर्वमेव संकोचितेति न तां विरोढुं शक्नोतीत्याह- छान्दोग्य इति । केषांचिच्छाखिनां " त्रयोदशरात्रमहत्वासा यजमानः स्वयमग्नि- होत्रं जहयादैप्रवसन्न तवैव सोमेन पशुना वेष्ट्वाऽग्नीनुत्सृजति" इति श्रूयत इत्यर्थः । यत्वनधिकृतानां पारिवाज्यमिति । वन्न । तेषां पृथगेवोत्सनाग्निर- नग्निको वेत्यादिश्रवणात्सर्वस्मृतिषु चाविशेषेणाऽऽश्रमविकल्पः प्रसिद्धः समुच्चयश्च । ननु पारिव्राज्यश्रुतिरप्यनधिकृतविषये संकोचितेत्याह-यचिति । वचनान्त- रेणैव तेषां तद्विधेर्नास्या अनधिकारी विषयः किंत्वधिकार्यवेति परिहरति-वेति । उत्सनाग्निर्नष्टानिरननिरपरिगृहीताग्निरिति भेदः। स्मृत्युपबृंहितत्वादपि पारिव्राज्य- श्रुतिर्बलीयसीत्याह-सर्वस्मृतिषु चेति । अत एव ब्रह्मचर्यवान्प्रव्रजति "बुद्ध्वा कर्माणि यमिच्छेत्तमावसेत् ।” "ब्रह्मचारी गृहस्थो वा वानप्रस्थोऽथ भिक्षुकः । य इच्छेत्परमं स्थानमुत्तमा वृत्तिमाश्येत् " इत्यादिषु स्मृतिषु विकल्पः प्रसिद्धः। "अधीत्य विधिवद्वदा-पुत्रानुत्पाद्य धर्मतः । इष्ट्वा च शक्तितो यज्ञैर्मनो मोक्षे निवेशयेत् । इत्यादिषु समुच्चयश्व सिद्ध इत्यर्थः । यत्तु विदुषोऽर्थप्राप्यं व्युत्थानमित्यशास्त्रार्थत्वे गृहे वने वा तिष्ठतो न विशेष इति तदसत् । व्युत्थानस्यैवार्थप्राप्तत्वान्नान्यत्रावस्थानं स्यात् । अन्यन्नावस्थानस्य कॉमेकर्मप्रयुक्तवं ह्यवोचाम । तदभावमात्र व्युत्था- १६ नमिति च। एवं विविदिषासंन्यासं प्रसाध्य पूर्वप्रसाधितविद्वत्संन्यासे शङ्कामनुवदति-य: . १ क. ग. ङ 'दिविधिश्रु । २ इ. ना पू । ३ ख. 'दथ प्र । ४ ख. मिनिमि। ५ १. 'श्रुतिस्मृ। ६ ख. ग. उ. 'स्यान । ७ ख. मिनिमि' । ८ ख. °मिकाप'। ९ क. ग. घ. 'बलवतीत्या । १० ग. अ. धातिस्मृ । ११ ख. °षु वि' । ङ. °षु श्रुतिवि। ११ ग. घ. .. 'स्थान का । १३. कायक। १४ ज. मप्र १५ क. ग. घ. इ. ' च व्यु। १६ ब. 'ति ।

·२० आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता-[१प्रथमाध्याये- स्विति । पूर्वत्र ग्रह एवास्त्वासनमिति शङ्का निरस्ता । इह तु गद्दे वा वने वाऽस्त्वा- सनमित्यनियमशङ्कां निराकर्तुं सा पुनरनूद्यते । यथेष्ट चेष्टामधिकां परिहतुं चेति द्रष्ट. व्यम् । यद्यप्यर्थप्राप्तस्यापि पुनर्वचनादित्यत्र विद्वद्व्युत्थानस्यापि शास्त्रार्थत्वमुक्तमेव तथाऽप्यशास्त्रार्थत्वमुक्तमङ्गीकृत्याप्याह-तदसदिति । यदि व्युत्थानवद्गार्हस्थ्यमें- प्यर्थप्राप्तं स्यात्स्यादेवमनियमो न त्वेतदस्तीत्याह-व्युत्थानस्यैवेति । अन्यत्रेति । गार्हस्थ्य इत्यर्थः । नन्वन्यत्रावस्थानवद्व्युत्थानस्यापि कामादिप्रयुक्तत्वमनुष्ठेयत्वादि- त्याशङ्कयाऽऽह-तुदभावेति । कामाद्यभावमात्रमेव व्युत्थानमित्युक्तत्वात्तस्य नानुष्ठे. यत्वमित्यर्थः । युधाकामित्वं तु विदुपोऽत्यन्तमप्राप्तमत्यन्तमूढविषयत्वेनावगमात् । तथा शास्रचोदितमपि कर्माऽऽत्मविदोऽप्राप्तुं(प्त) गुरुभारतयाऽवगम्यते किमुतात्यन्ताविवेकनिमित्तं यथाकामित्वम्। न ह्युन्मादतिमिरदृष्टयुपलब्ध वस्तु तदपगमेऽपि तथैव स्यादुन्मादतिमिरदृष्टिनिमित्तत्वादेव तस्य । तस्मादात्मविदो व्युत्थानव्यतिरेकेण न यथाकामित्वं न चान्यत्कर्तव्य- मित्येतत्सिद्धम् । एवमनियमशङ्कां निरस्य व्युत्थानस्याशास्त्रार्थत्वे यथेष्टचेष्टामाशङ्कय निराकरोति- यथाकामित्वमिति । चेष्टामात्रमेव कामादिप्रयुक्तम् । निपिद्धचेष्टा तु शास्त्रार्थज्ञान- शून्यात्यन्तमूढविषया । तदुमयं च विदुपो नास्तीति चेष्टामात्रमेवाप्रसक्तं निषिद्ध- चेष्टा तु दुरापास्तेत्यर्थः । एतदेव विवृणोति-तथेति । तथा हीत्यर्थे तथाशब्दः । गुरुभारतयाऽतिक्लेशतया यतोऽवगम्यतेऽतोऽप्राप्तमित्यन्वयः । अविवेकादिनिमित्तापगमे नैमित्तिकापगम इत्यत्र दृष्टान्तमाह-न ह्रीति । उन्माददृष्टयुपलब्धं गन्धर्वन- गरादि तिमिरदृष्टयुपलब्धं द्विचन्द्रादीति विवेकः । न चान्यदिति । वैदिक कर्मेत्यर्थः । यत्तु-"विद्यां चाविद्यां च यस्तद्वेदोभय सह" इति ने विद्या. वतो विद्यया सहाविद्याऽपि वर्तत इत्ययमर्थः । कस्तषेकस्मिन्पुरुष एकदैव न सह संवध्येयातामित्यर्थः । यथा शुक्तिकायां रजतशुक्तिका. झाने एकस्य पुरुषस्य । “ रमेते विपरीते विषची अविद्या या च १ क. ग. घ. ड. व २ ग. घ. ङ. म। ३ क. ङ. 'त्वम। ४ क. ग. घ. ङ, 'मर्थ। ५. था वा व्युत्थान वि । ६ ख. नविहित । ७ ख. सित्वं विति। ८ क. ग. घ. उ. 'यं विक. ग. घ. हु. निषेधचें । १० ख.न्द्रादिति । ११ च. छ. ज. न तत्र वि। १२ ख. ग, घ. १. छ. ज. 'त्यर्थः । १३ च. छ. ज. झ. म. कदा न ।

·१ १प्रथमः खण्डः]] ऐतरेयोपनिषत् । २१ विद्या " इति झातेति हि काठके । तस्मान्न विद्यायां सत्यामवियास- भवोऽस्ति । " तपसा ब्रह्म विजिज्ञासस्व" इत्यादिश्रुतेः, तप- आदिविद्योत्पत्तिसाधनं गुरूंपासनादि च कर्माविद्यात्मकत्वादविद्यो- ध्यते । तेन विद्यामुत्पाद्य सन्यु काममतितरति । ततो निष्कामस्त्यक्तै- षणो ब्रह्मविद्ययाऽमृतत्वमश्नुत इत्येतमर्थ दर्शयन्नाह-"*अविद्यया । मृत्यु तीर्खा विद्ययाऽमृतमश्नुते" इति । यत्तु पुरुषायुः सर्व कर्मणैव च्याप्तं "कुर्वन्नेवेह कर्माणि जिजीविपेच्छत५ समाः" इत्यविद्वद्विषय त्वेन परिहतमितरथाऽसंभवात् । यत्तु वक्ष्यमाणमपि पूर्वोक्ततुल्यत्वा- कर्मणाऽविरुद्धमात्मज्ञानमिति तत्सविशेषनिर्विशेषात्मतया प्रत्युक्तमु- तरत्र व्याख्याने च दयिष्यामः । अतः केवलनिष्क्रियब्रह्मात्मैकत्व- विद्याप्रदर्शनार्थमुर्तरो ग्रन्थ आरभ्यते । . ननु विद्ययाऽविद्यायाः सहभावश्रवणाद्विदुषोऽपि तन्मूलकामादिकं स्यादेवेति तन्नि- मित्ता यथेष्टचेष्टा स्यादित्यत आह-यविति । यत्तु विद्यां चेति वचनं तस्य नायमर्थ इति तस्येतिशब्दाध्याहारेण वाक्यं योज्यम् । एकस्मिन्निति । कालभेदेन स्थितयोरप्येकस्मिन्पुरुषे साहित्यं तदर्थ इत्यर्थः । नन्विदं साहित्यं न स्वरसं किंत्वे- ककाले साहित्यं स(स्व)रसमित्याशङ्कय श्रुत्यन्तरे विद्याविद्ययोः साक्षात्साहित्यस्या- संभवोक्तेरुक्तमेव साहित्यं ग्राह्यमित्याह-दूरमेते इति । विषची विष्वग्गमने विरुद्ध इत्यर्थः । अस्मिन्नपि मन्त्रेऽविद्यया मृत्यू तीवेत्युत्तरार्धपर्यालोचनयाऽविद्याया विद्यो- त्पत्तिहेतुत्वावगमात्तयोः कालभेदेनैव सहत्वमित्याह-तपसेत्यादिना । यद्वा गुरू- पासनतपसी अविद्येत्युच्यते । तयोश्च श्रवणकालेऽनुष्ठेयत्वाद्विद्योत्पत्तिकाल एकस्मि' स्तयोः साहित्यमस्तीत्यर्थान्तरमाह-तपसेति । अस्मिन्नर्थे मन्त्रशेपोऽप्यनुगुण इत्याह-तेन विद्यामिति । साक्षादविद्याया मृत्युत्वेन मृत्युतरणहेतुत्वानुपपत्तेरवि- १२ * अत्र क. ख. संज्ञितपुस्तकयोः किंचिदहिलिखितमस्ति तद्यथा-नन्वीशभाष्ये विद्याशब्द उपसनापरो न तु ब्रह्मविद्यापर इत्युक्तं तेन विरोध इति चेत्स यं काण्वशाखायां नमउक्ति विधेमे- त्युपासनायामेवोपनिषत्समाप्तेस्तद्व्याख्यायां तदनुसारेणोपासनपरत्वमुक्तम् । माध्यन्दिनशाखायां तु योऽसावादित्ये पुरुषः सोऽसावहम् ॐ सं ब्रह्मेबैकात्म्योपसंहारातदनुसारेणात्र मुख्यविद्यापरत्वमुक्त- मिति विवेकः। .. १ स. ति का । २ च. छ. ज. द्यायाः सं' । ३ ख. वोऽपि । त। ४ च. रूपसदना'। ५ क. ग घ ङ "त्येवम' । ६ क. ग. घ. ङ. "त्तरप्र । ७ क. "न्मूलं का । ८ ग. घ. इति तस्ये-- तिशब्दाध्याहारेणेत्य । ९ ख. ले सहत्वं स । १० ख. 'हेत्वव' । ११ क. भेदत्वेनै । १२ क. स. 'ये इत्युच्यते । १३ ख. 'वणादिका । 17478 patanam ·। २२ आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता-[१प्रथमाध्याये- द्याशब्देन तपआदिकमेवोच्यते । विद्याव्यवधानं चाात्कल्प्यत इत्यर्थः । अवि- इद्विषयत्वेनेति । जिजीविषेदिति । जीवितेच्छारूपाविद्याकार्येण तस्याः सूचना- दित्यर्थः । परिहतमिति । यावज्जीवादिश्रुतिन्यायेन परिहतप्रायमित्यर्थः । या नाविशेषादितिसूत्रेण परिद्रतमित्यर्थः । असंभवादिति । विरोधेन विद्यया सहासंभ- वादित्यर्थः । उदाहृतश्रुतिस्मृत्यसंभवादिति वा । प्रत्युक्तमिति । निर्विशेषात्मज्ञानस्य कर्नादिकारकोपमर्दकत्वेन विरुद्धत्वादुपमर्द चेतिसूत्रेणाविरुद्धत्वं प्रत्युक्तमित्यर्थः । तस्माद्वक्ष्यमाणविद्याया अकर्मिनिष्ठत्वं कर्मासंबन्धित्वं केवलात्मविषयत्वं च सिद्धमिति पूर्वोक्तकर्मभिर्विद्यया च शुद्धसत्त्वस्यात एव साधनचतुष्टयसंपन्नस्य केवलात्मस्वरू- पावस्थानलक्षणमोक्षसिद्धयर्थं केवलात्मविद्याऽऽरभ्यत इत्युपसंहरति-अत इति । इरिः ॐ। * वाङ्मे मनसि प्रतिष्ठिता मनो मे * वाङ्मे मनसीत्याद्यस्य शान्तिरूपषष्ठखण्डस्य व्याख्यानमेतत्पुस्तकस्यान्ते संगृहीतविद्यारण्य- दीपिकायां विद्यते तत्र द्रष्टव्यम् । इयं शान्तिः सप्तमाध्यायरूपा । एतमध्यायं गृहीत्वाऽध्यायचतुष्ट- यरूपेयमुपनिषत् । * वामे मनसीत्यादिषष्ठखण्डरूपशान्तिस्थाने ॐ भूमिमुपस्पृशेदित्यादि वापस इत्यन्तशान्तः पठने विकल्पेन संप्रदायः । सेयं यथा- ॐ भूमिमुपस्पृशेदन इळा नम इळा नम ऋषिभ्यो मन्त्रकृयो मन्त्रपतिभ्यो नमो वो अस्तु देवेभ्यः। शिवा नः शंतमा भव सुमळीका सरस्वति। मा ते व्योम संदृशि ॥ भद्रं कर्णेभिः शृणुयाम देवा मुद्रं पश्येमाक्षभिर्यजत्राः । स्थिरैरङ्गैस्तुष्टुवांसस्तनूभि- व्यशेम देवहितं यदायुः ॥ शं न इन्द्राग्नी भवतामाभिः शं न इन्द्रावरुणा रातहव्या । शमिन्द्रासोमा सुविताय शं योः शं न इन्द्रापूषणा वानसातौ ।। स्तुषे जन सुव्रतं नव्य- सीभिर्गीनिर्मित्रावरुणा सुम्नयन्ता । तु आगमन्तु त इह ध्रुवन्तु सुक्षत्रासो वरुणो मित्रो अग्निः ॥ कया नचित्र आभुवती सदावूधः सखा || कया शचिष्ठया वृता ॥ कस्त्वां. सत्यो मदानां मंहिष्ठो मत्सदन्धसः ॥ दृहळा चिदारुने वसुं ॥ अभीषु णः सखीनाम: विता जरितॄणाम् । शतं भवा स्यूतिभिः ॥ स्योना पृथिवि भवानृक्षरा निवेनी ॥ युच्छा नः शम सप्रथः ॥ ओष्ठापिधाना नकुली दन्तैः परिवूता पविः ॥ सर्वस्यै वाच ईशाना चारु मामिह वादयेदिति वाग्रतः ॥ ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥ १ ख. घ. ते । तद्विद्या । २ ख. द्वा तृतीयस्य चतुर्थपादे स्त्रं का'। ३ ङ. 'रकत्वाप । ४ ख. त्वस्य तत। ५. स्थाल।

·२ 3 १प्रथमः खण्डः] ऐतरेयोपनिषत् । वाचि प्रतिष्ठितमाविरावीम एघि वेदस्य म आणी स्थः श्रुतं मे मा प्रहासरिनेनाधीतेनाहो- रात्रान्त्संदधाम्यूतं वदिष्यामि सत्यं वदिष्यामि तन्मामवतु तदतारमवत्ववतु मामवतु वतार- मवतु वक्तारम् ॥ ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥ ॐ आत्मा वा इदमेक एवान आसीत् । आत्मेति। आत्माऽऽमोतेरत्तेरततेर्वा परः सर्वज्ञः सर्वशक्तिरशनायादि- सर्वसंसारधर्मवर्जितो नित्यशुद्धबुद्धमुक्तस्वभावोऽजोऽजरोऽमरोऽमृतोऽ- भयोऽद्वयो वा इदं यदुक्तं नामरूपकर्मभेदभिन्नं जगदात्मवैकोध्ने जगतः सृष्टेः प्रागासीत् । किं वेदानी स एवैकः ।व। कथं तासीदित्युच्यते । यद्यपीदानी स एवैकस्तथाऽप्यस्ति विशेषः। प्रागुत्पत्तेरव्याकृतनामरूप- भेदमात्म(भेदात्म)भूतमात्मैकशब्दप्रत्ययगोचरं जगदिदानी व्याकृतनाम- रूपभेदत्वादनेकशब्दप्रत्ययगोचरमात्मैकशब्दप्रत्ययगोचरं चेति विशेषः। नन्वात्मनः सविशेषत्वप्रतीतेस्तद्विरोधात्कथं कैवल्यमित्याशङ्कय विशेषस्य सर्व- स्याऽऽत्मनि मायया कल्पितत्वान्न वास्तवनिर्विशेषत्वविरोध इति तदर्थ माययाऽऽत्मनः सकाशात्सृष्टिं वक्तुं सृष्टेः पूर्वमात्मनो निर्विशेषरूपं दर्शयितुमात्मा वा इत्यादि वाक्यम् । तत्राऽऽत्मशब्दार्थमाह-आत्मेति । आत्मेतिपदेन सर्वज्ञादिरूप आत्मो- च्यत इत्यन्वयः । अद्वय इत्यनन्तरमुच्यत इति शेषः । नन्वात्मशब्देन कथमुक्तलक्षण आत्मोच्यत यत इत्याशङ्कयाऽऽत्मशब्दस्य स्मृत्युक्तव्युत्पत्तिबलाढ्या चेत्याह-आमो- तेरिति । वाशब्दश्वार्थ आदानं च समुचिनोति । तथा च स्मृतिः- "च्चाऽऽप्नोति युदादत्ते यच्चात्ति विषयानिह । यन्त्रास्य संततो भावस्तस्मादात्मेति कीर्यते " इति । अत्राऽऽप्तिर्ज्ञानं व्याप्तिश्चोच्यते सत्तास्फुरणाभ्यां सर्व व्याप्नोतीति सर्वज्ञत्वं सर्वश- १० १च. 'नादि । २ ग. च. °दिसं। ३ घ ड. ध । ४ ग. रव'। ५ छ. रोऽमृ । ६ घ. 'पत्वा । हु."पवत्ताद' । ७ ख. मायाक। ८ क. ग.घ. ङ. शेष रू। ९ ख. "त्मोक । १० ख. कीर्तितः ।

·२४ १ २ आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता-[१प्रथमाध्याये- क्तित्वं चोच्यते सत्ताप्रदानेनोपादानत्वसूचनात्सर्वशक्तित्वमृत्तीत्यनेन संहर्तृत्वमततीत्य- नेन त्रिविधपरिच्छेदराहित्यमुच्यत इति । अशनायादिवर्जितत्वादिति विषयादानेन रूढ्या च प्रत्यगभेदश्वोच्यत इत्युक्तरूप आत्मपदेनोच्यत इत्यर्थः । अभिव्यक्तनामरू- पव्यावर्तनेनाऽऽत्ममात्रावधारणार्थो वैशब्द इत्याह-वा इति । यदुक्तमिति । पूर्वत्र प्राणशब्दितप्रजापतिरूपत्वेन युदुक्तमित्यर्थः । यदुतेति पाठः साधुः । तत्रोतेतिपदेन प्रत्यक्षादिप्रसिद्धमुच्यते । नन्वन इति विशेषणादासीदिति भूतत्वोक्तेश्च पूर्वमेवाऽऽत्म- मात्रमिदानीं त्वात्ममात्रं न भवति किंतु ततः पृथक्सदिति प्रतीयत इति नाद्वितीय आत्मेति शङ्कते-किं नेदाीमिति । जडस्य मायिकस्य कदाचिदपि स्वतः सत्त्वा- योगादात्मनोऽद्वितीयत्वस्य न विरोध इत्याह-नेति । तात्ममात्रत्वस्येदानीमपि सत्त्वे भूतत्वोक्तेः का गतिरिति पृच्छति-कथं तासीदिति । इदमुपलक्षणमग्र. इत्यपि कथमिति द्रष्टव्यम् । जगतः कालत्रयेऽप्यात्मव्यतिरेकेणाभावो यद्यपि तथाऽपि तथा बोधने वाध्यस्य प्रत्यक्षादिविरोधशङ्कयोक्तमात्मतत्त्वं बुद्धौ नाऽऽहेत् । अतः प्रागुत्पत्तेरासीदित्युच्यते बोध्यस्य चित्तमनुसृत्य तदपि जगतो नामरूपाभिव्यक्त्यभाव- मपेक्ष्यैव न विदानीमात्ममात्रत्वाभावाभिप्रायेणेत्युत्तरमाह-यद्यपीत्यादिना । अव्याकृतो नामरूपभेद्रो यस्मिन्नात्मनि तथाविधात्मभूतमित्यर्थः । आत्मैकशब्दप्रत्य- यगोचरमिति । यद्यपि प्रागुत्पत्तेर्वाग्बुद्धयोरभावेन शब्दप्रत्ययौ तावपि न स्तस्तथाऽ- पोदानी तदानींतनात्मतत्त्वं सुप्तादुत्थितः सुप्तिकालीनात्मतत्त्वमिव प्रमाणान्तरेण ज्ञात्वा तदानीमात्मैक एवाऽऽसीदिति वदति प्रत्येति चेति । तथोक्तेश्वरस्य वाऽऽत्मैकशब्दप्रत्ययौ स्त इति द्रष्टव्यम् । अनेकशब्दति । अविवेकिनां घटादिशब्दप्रत्ययगोचरं घटः सन्नि- त्यात्मशब्दपर्यायसच्छन्दगोचरं चेत्यर्थः । गोचरशब्दस्य भावप्रधानत्वमङ्गीकृत्य गोचरत्वं यस्येति बहुव्रीहिणा नपुंसकत्वं द्रष्टव्यम् । आत्मैकशब्दति । विवेकिना- मित्यर्थः । यथा सलिलात्पृथक्फेननामरूपव्याकरणात्माक्सलिलैकशब्दप्रत्यय- गोचरमेव फेनं यदा सलिलात्पृथइनामरूपभेदेन व्याकृतं भवति तदा सलिलं फेनं चेत्यनेकशब्दप्रत्ययभाक्सलिलमेवेति चैकशब्दप्रत्यय- भाक्च फेनं भवति तद्वत् । १ ग. ङ, दिविष । २ ग. घ. छ. ब्दितं प्र। ३ ख. धुः । अत्रेदमिति'। ४ ख. ते । अम। ५ ख. तु । ६ ख. थक्तदि। ७ क. ग. घ. त्रस्य । ८ ङ. "त्मत्वं बु । ९ ख. घ. थोक्कमीश्व' । १० ख. 'रस्यैवा । .११ क. ग. घ..र्यायःस। १२ क.ग. म. "लिलं । १३ च..यक्फेनना । १४ घ. च. ज. भारफेनं ।

·-- १प्रथमः खण्डः] ऐतरेयोपनिषत् । २५ उक्तमर्थ दृष्टान्तेन विशदयति-यथेति । अत्राऽऽत्मशब्दव्युत्पत्तिबलात्सर्वज्ञा- दिशब्दोपलक्षितः सत्यज्ञानानन्तरूपोऽखण्डैकरस आत्मोपक्षिप्तः । तस्यैवार्थस्य दृढी- करणार्थमेकादिपदानि । तत्रैक इत्यात्मान्तराभाव उच्यते । एवेत्यनेन वृक्षादावेक- वेऽपि शाखादिभिनीनात्मत्ववदेकस्थाप्यात्मनो नानत्मत्वाभाव उच्यत इति । नान्यत्किंचन मिषत् । नान्यत्किंचन न किंचिदपि मिषन्निमिषद्यापारवदितरद्वा । यथा सांख्यानामनात्मपक्षपाति स्वतत्रं प्रधानम् । यथा च ‘काणादानाम: णवो व तेंद्रदिहान्यद्वात्मनः किंचिदपि वस्तु विद्यते । किं तात्म- बैक आसीदित्यभिप्रायः। खजातीयभेदस्वगतभेदनिराकरणार्थत्वेन पदद्वयमित्यभिप्रेत्य विजातीयभेदनिराकर- णार्थत्वेन नान्यत्किंचनेति पदं व्याचष्टे-नात्यदिति । ननु जडप्रपञ्चस्य कारणीभूता जडा माया वर्तत इति कथं विजातीयभेदनिषेध इत्यत आह-मिषदिति । मायायाः सत्त्वेऽपि तदानी व्यापाराभावाव्यापारवतोऽन्यस्य निषेधः संभवतीत्यर्थः। ननु निर्व्यापा. राया अपि तस्या अन्यस्याः सत्त्व आत्मशब्दोक्तं तस्याखण्डैकरसत्वं न सिध्येदित्यत आह-इतरदेति । निर्व्यापार वेत्यर्थः । ननु माया तथाविधाऽस्तीति पुनः पूर्वोक्तदोषः स्यादित्याशङ्कय मिषदित्यनेन स्वतन्त्रं स्वतःसत्ताकमुच्यते । तथाविधस्य च निषेध इति व्यतिरेकदृष्टान्तेनाऽऽह-यथेति । अनात्मपक्षपातीति । आत्मशक्तितयाऽऽ. स्मन्येवान्तर्भूतमात्मपक्षपातीत्युच्यते तद्भिन्नमित्यर्थः । शक्तित्वेऽपि प्राभाकराणामिव तस्याः स्वतः सत्त्वं स्यान्नेत्याह-स्वतत्रमिति । यथा सांख्यानां प्रधानशक्तिभूतं स्वतःसत्ताकमस्ति , काणादानां च तथाविधा अणवः सन्ति, तथाविधमात्मव्यति. रिक्तं मिषदित्यनेनानूध निषिध्यते । माया तु न तथाभूतेति नोक्तदोष इत्यर्थः । दीपिकायां तु धातूनामनेकार्थत्वेन मिषदितिधातोरासीदित्यर्थमुक्त्वा नात्यत्किचनाऽऽ. सीदिति वाक्यार्थ उक्तः । तदयं वाक्यार्थः-इदं जगद्ने सजातीयविनातीयस्वगतभे- दरहितात्मेवाऽऽसीदिति । अनेनाऽऽत्मनोऽद्वितीयत्वं जगतस्तथाविधात्ममात्रतया मृषात्वं च सूचितम् । अनेनासे जगत आत्ममात्रत्वोक्तेन किंचित्प्रयोजनमात्मैक एवाऽऽसाना- न्यत्किचनेत्येतावतैवाखण्डत्वसिद्धरित्याशङ्का निरस्ता, जगन्मृषात्वसूचनस्यैव प्रयोजन त्वात् । न चैवमर्थभेदे वाक्यभेदः स्यादिति वाच्यम् । अखण्डत्वसंभावनार्थमेव जगद. ११ . १ ख 'नन्दरू। २ ख. "त्मव । ३ ख. स्याऽऽत्म'। ४ क. ग. उ. 'नात्वा । ५ च. तथाऽन्यदिहाऽऽत्म। ६ ख. ज. पि वि। ७ क. ख. 'स्मैक । ८ ख. क एवाऽऽसी । ९ ग. घ. उ. यनि । १० क. पारमित्य । ११ ख. °ति पू'। १२ ख. षः पुनः स्या'। १३ ख. 'ष्टान्तमाह । १४ क. धामश' । ख. धानं श'।

·२६ आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता-[१प्रथमाध्याये- निर्वचनीयत्वस्यै(स्ये)दं जगदखण्डात्मैवेति विशिष्टविशेषेणोक्तत्वात् । विशेषणानां चासिद्धेः सोमेन यजेतेत्यत्रेवेति । अत्राथद्वयस्यापि सूचितत्वादेवान्तेऽपि तस्य त्रुय आवसथास्त्रयः स्वप्ना इति जाग्रदादेः स्वप्नत्वेन भृषात्वमुक्त्वा स एतमेव पुरुषं ब्रह्म ततममपश्यदित्यात्मशब्दोक्तं तततमत्वं त्रिविधपरिच्छेदराहित्यलक्षणमखण्डत्वं वक्ष्यति । न चेमात्मैवाऽऽसीदिति सामानाधिकरण्येनाऽऽत्मनो जगद्वैशिष्ट्यमेव प्रतीयते न तु [जगतो) मृषात्वमिति वाच्यम् । आत्मैक एवेतिपदैरुक्तेऽखण्डैकरसे तद्विपरीतजगत्प्रतीतेरतस्मिंस्तबुद्धिरूपत्वेन मृषात्वसिद्धेनंगद्वैशिष्यस्य घटः सन्नि- त्यादिरूपेण प्रत्यक्षसिद्धत्वेन प्रयोजनाभावेन च तत्प्रतिपादनस्यानुपपत्तेश्च मृषात्वमेव तदर्थः । मिपदित्यनेनै खातन्त्र्यनिषेधेन स्वतःसत्तानिषेधादपि मृषात्वसिद्धेश्च । स्वतःसत्तावत्त्वे स्वव्यापारे स्वातन्त्र्यमेव स्यात् । न चानेन प्रकारेणेदानीमपि मृषा- त्वस्याऽऽत्माखण्डत्वस्य च वक्तुं शक्यत्वादन इति विशेषणं व्यर्थमिति वाच्यम् । इदानीमात्मभिन्नतया पृथक्सत्त्वेन च प्रतीयमानत्वेन तस्य सहसाऽऽत्ममात्रत्वे बोधिते विरोधिप्रतीत्या तस्य बुद्धयनारोहः स्यादिति गुडजिहिकान्यायेनाऽऽदौ पृथड्नाम- रूपानभिव्यक्तिदशायामात्ममात्रत्वं बोध्यते । तस्मिन्बोधिते पश्चात्तन्यायेनेदानीमपि स्वयमेवाऽऽत्ममात्रत्वं ज्ञास्यतीत्यभिप्रायेणाय इति विशेषणोपपत्तेः । यद्वा वाजस- नेयके-" तद्भेदं तीव्याकृतमासीत् " इति सृष्टेः प्राक्कार्यस्यानभिव्यक्तनामरूपार्व- स्थवीजभूताव्याकृतात्मतोच्यते, इह त्वात्ममात्रता, तत्र श्रुत्योविरोधपरिहारायोपसं- हारे कर्तव्य इहाव्याकृतपदमुपसंह्रियते । तत्र चाऽऽत्मपदमितीदमग्रेऽव्याकृतमासी. त्तच्च सदाऽऽत्मैवाऽऽसीदिति वाक्यं सिध्यति । तत्राव्याकृतशब्देन "तम आसीत्तमसा गूढमग्रे " मायां तु प्रकृति विद्यात् " इत्यादिषु जगढीजावस्थायां तमआदि- शब्दप्रयोगात्तमोरूपा मायोच्यते, तेन कार्यस्याग्रेऽनभिव्यक्तनामरूपात्मकमायात्मकत्वं सिध्यति । तस्याश्चाऽऽत्मतादात्म्योक्त्या सांख्यमतवत्स्वतन्त्रत्वनिरासेन तत्र कल्पि. तत्वं सिध्यति । तयोः कार्यकारणभावाद्यभावेन प्रकारान्तरेण तादात्म्यानिर्वाहात्त. तश्चाऽऽत्मनोऽखण्डत्वं तद्भिन्नस्य मृषात्वं चाऽऽत्मनः परिणममानाविद्याधिष्ठानत्वेन विवर्तोपादानत्वं तस्याश्च परिणामित्वं च सूचितं भविष्यति । कार्यस्थं च मृषात्वार्थ- मेवाव्याकृतात्मत्वमुच्यते । तस्याव्याकृतस्याऽऽत्मतादात्म्येन मायात्वेन च मृषात्वा- दिदानीं तु नानभिव्यक्तनामरूपबीजात्मत्वमित्यम इति विशेषणमप्यर्थवत् । तदमि- प्रेत्यैव भाष्ये प्रागुत्पत्तेरनभिव्यक्तनामरूपभेदात्मभूतमात्मैकशब्दप्रत्ययगोचरं जगदि- १ घ. टवेणे।२ क. ग. 'शेषणों। ३ क. ग. ब. ङ. न स्वतत्रत्वनि । ४ ख. घ. 'रोधः। ५ ग. घ. द्वाज। ६ ख. "वस्थाषी । ७ ख. ताऽतः श्रु। ८ क. ग. ह. भ. "स्मत्वं । ९ क. ग. छ, 'स्य मृ।

·१ १प्रथमः खण्डः] ऐतरेयोपनिषत् । २७ दानी तु व्याकृतनामरूपमेदवत्वादनेकशब्दप्रत्ययगोचरमात्मैकशब्दप्रत्ययगोचरं चेति विशेष इतीदानीतनाभिव्यक्तनामरूपबीजात्मत्वमेवौशब्दस्य व्यावर्त्यमुक्तम् । न व साक्षादिदानीमेव मायात्मत्वेन मृर्षांत्वमुच्यतामिति वाच्यम् । इदानी प्रत्यक्षादिवि- रोधेन तथा बोधयितुमशक्यत्वादित्युक्तत्वान्नामरूपाभिव्यक्तेः सृष्टेः पूर्वमभावेनेदानी- मेव विद्यमानत्वेन कादाचित्कत्वादपि रज्जुसेंदिवन्मृषात्वमिति वक्तुमपि प्रागव्या- कृतत्वोक्तिरर्थवतीति न किंचिदवद्यम् । अथवा जगदधिष्ठानं किंचित्सद्रूपं संभावयि- तुमिदुमन आसीदित्युच्यते । असंभाविते तस्मिन्नखण्डत्वोक्तनिर्विषयत्वप्रसङ्गात् । अने- नासतः शशविषाणादेरिव सद्रूपेणोत्पत्त्यसंभवात्कार्यस्य प्रागवस्था सदात्मिको काचि- संभाविता । तस्याश्चाचेतनत्वे कार्याकारेण स्वतोऽप्रवृत्तेरतिरिक्तचेतनाधिष्ठानाङ्गीकारे च गौरवात् । उपादानाधिष्ठानत्वयोरेकस्मिन्नेवाऽऽत्मनि घटसंयोगादाविव संभवाच चेतनत्वमात्मैवेत्यनेन संभाव्यते । एवं संभावित ह्यधिष्ठीनाभिन्न उपादानकारण आत्म- न्यखण्डेकरसत्वं तस्य वक्तुमेक एव नान्यत्किंचनेति पदानि । अस्मिन्पक्षे चेदम आत्म- वाऽऽसीदित्यंशेन संभावित कार्यस्य प्रापमन्द्य यदात्मकमिदमासीत्स एक एव नान्यत्किंचनेत्यखण्डैकरसत्वं विधीयत इति न कस्यचिदप्यानर्थक्यम् । अत एव च्छान्दोग्ये-“ सदैव सोम्येदमग्र आसीत् " इत्यस्य सद्रूपकारणसंभावनार्थस्वा- देव तसिद्धयर्थं तबैक आहुरित्यादिनाऽसत्कारणवादो निरस्तः । अन्यथाऽसिद्धस्य सतोऽद्वितीयत्वमात्रविवक्षायां तस्याप्रस्तुतत्वप्रसङ्गात् । अस्मिन्नपि व्याख्याने कारण- स्याद्वितीयत्वादेव च तदन्यस्य मृषात्वमपि सिध्यति । कार्यस्य मृषात्वे तन्निरूपितं कारणत्वमपि तथेति तथाविधात्मज्ञानान्मुक्तिरपि वक्ष्यमाणा सिध्यतीति न किंचिद- वद्यम् । दीपिकायां विमात्मवाऽऽसीदिति सामानाधिकरण्यं बाधायां यश्चोरः स स्थाणुरितिवदिदानी जगद्विशिष्टात्मप्रतिभासेन तत्र बाधानुपपत्त्या स्थितिकालं परित्यज्याग्नशब्देन सृष्टेः प्राचीनः काल उपादीयते । सृष्टप्रपञ्चबाधया सिद्धस्या- खण्डैकरसत्वस्य स्पष्टीकरणार्थमेकादिशब्दा इति न कस्याप्यानर्थक्यमित्युक्तम् । तत्रानशब्दस्य न प्रयोजनमारोप्य प्रतीतिदशायामेव ये ओरः म स्थाणुरित्यादौ बाध- दर्शनेनेहापि जगत्प्रतीतिदशायामेव तद्बाधनस्य न्याय्यत्वात्सृष्टः प्रागप्रतीतस्य बाधा- नुपपत्तेश्च । किंच कालत्रयनिषेधो हि बाधः प्राकाल एवेति निषधे बाध एव न १ क. ग. ह. नी व्याः । २ ग. त्ममें। ३ ग. घ. ङ. अ. वाग्रे श। ४ ग घ. डा. षात्मत्व।५ क. ग. ङ. सर्पव। ६ ख. 'यत्वं प्र। ७ ख. सज्येत । । ८ ख. सच्छशवि'। ९ क. ग. का कदाचि । १० ग. घ. ङ. त्मघ। ११ क. ग. घ. ह. वितेऽधि । १२ ख. 'ठान उ । घ. 'छात्रभि । १३ क. ख. ठ. व सौम्ये । १४ ख. त्यादिव । १५ क. ग. घ. ङ. 'चीनका'। १६ ग. घ. ङ. 'शब्द । १७ ख. युश्चौरः। १८ क. ड. 'धेऽवा'। १९ ग. घ. ङ. व स्या। १५ - ·२८ आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता-[१प्रथमाध्याये- स्यात् । न हि पाकरक्ते घटे पूर्व न रक्तो घट इति प्रत्ययं बाधं मन्यन्ते । अत एव भाष्ये प्रागुत्पत्तेरव्याकृतनामरूपभेदात्मभूतं जगदासीदिति जगतः कारणात्मना सत्तै- वोक्ता न तु बाध इति । न च सृष्टेः प्राक्कालाभावेनान इति कथं कालसंबैन्धयोग इति वाच्यम् । प्राक्काले घटशरावादिकं मृदेवाऽऽसीदित्यादिवायेषु कालसंबन्धेनैव बोध- नस्य व्युत्पन्नत्वेनेहापि तथैव बोधयितुं कालसंबन्धारोपोपपत्तेः । यथा देवदत्तस्य शिर इत्यादाववयवावयविभेदेन बोधनस्य दृष्टत्वेन राहोः शिर इत्यादावपि तत्कल्पनम् । यथा वा पूर्वकालेऽपि काल आसीदित्यादी कालान्तरसंबन्धारोपणं तद्वत् । दीपि. कायां तु पररीत्या परो बोधनीय इति न्यायेन परमते कालस्य नित्यत्वेन प्रागपि सत्त्वात्तद्रीत्या कालसंबन्ध उक्त इत्युक्तम् । ज चाऽऽत्मा वा आसीदिति सत्ता. वैशिष्ट्यमेव प्रतीयते कर्तुः क्रियाश्रयत्वादिति वाच्यम् । सविता प्रकाशत इत्यादी कर्तृवाचिप्रत्ययस्य साधुत्वमात्रार्थत्वेन सवितुः प्रकाशरूपत्वप्रत्ययवदात्मन एव सद्रू- पत्वप्रतीतेः। अतिरिक्तसत्ताजात्यभावाच । अन्यथा सत्ताऽऽसीदित्यादावगतेरिति सर्व सुस्थम् । स ईक्षत लोकानु मजा इति ॥ म सर्ववस्वाभाव्यादात्मैकः समीक्षत लोकान्नु सृजा इति । ननु पागुत्पत्तेरकार्यकरणत्वात्कथमीक्षितवान् । नायं दोषः । सर्वज्ञस्वाभा- व्यात् । तथा च मत्रवर्णः-" अपाणिपादो जवनो ग्रहीता" इत्यादिः । केनाभिप्रायेणेत्याहं लोकानम्भःप्रभृतीन्माणिकर्मफलोपभो- गस्थानभूतान्नु सृजै मृजेऽहमिति ॥ एवं सूत्रितमात्मनोऽखण्डैकरसत्वं साधयितुमुपक्षिप्तं प्रपञ्चस्य मृपात्वं तदध्यारोपा. पवादाम्यां दृढीकर्तुमध्यायशेषः । तत्राप्यध्यारोपार्थं स जातो भूतानीत्यतः प्राक्तनस्त. दादिरपर्वादार्थः । तत्रापि वाचारम्भणन्यायेनाऽऽत्मातिरिक्तस्य विकारत्वेन मृषात्वं वक्तुं सृष्टिवाक्यम् । तत्र स्रष्टुरात्मनः संभावितं चेतनत्वं दृढीकर्तुमीक्षणमाह-स सर्वदेति। नन्वेकस्याखण्डस्य कथमीक्षणं साधनाभावादित्याशङ्कय न तस्य साधनापेक्षेत्यभिप्रे- त्यैकः सन्नपि सर्वतस्त्राभायादीक्षतेत्युक्तम् । अत्राऽऽडागमाभावश्चान्दसः । इममेवा- भिप्रायं शङ्कापरिहाराम्यां स्पष्टी करोति-नन्विति । तत्र करणानीन्द्रियाणि कार्य शरीरमिति विवेकः । तदहितस्यापि सार्वज्ञे श्रुतिमाह-व्या चेति । अपादो जव- 13 'न्यते । अं। २ ख. घ. °ति का । ३ ख. घ. 'बन्धायो। ४ क. ग. ङ. क्ये का। ५क. ग. घ. उ. 'रप्रसिद्ध्या ५। ६ ग. घ. माऽऽमी । ७ ख. च. छ. ज ।न। ८ क. ग, घ. उ. ह । स इमालेका । ९ क. ग. ङ. वादः । त। १० ख. रस्य मृ। ११ क. ग. प. ऊ. 'व्यादैक्ष । १२ क. ग. छ. 'त्युक्तं तत्रा ।

·१प्रथमः खण्डः]] ऐतरेयोपनिषत् । २९ वोऽपाणिहीतेत्यन्वयः । प्रयत्यचक्षुः स शृणोत्यकर्णः । स वेत्ति वेद्यं न च तस्यास्ति देता तमाहुरग्यं पुरुषं महान्तमिति मन्त्रशेषः । न तस्य कार्य करणं च विद्यते न तत्समचाम्यधिकश्च दृश्यते । पूराऽस्य शक्तिविविधैव श्रूयते स्वाभाविकी जानबल- क्रिया नेत्यादिरादिशब्दार्थः । ननु स्वाभाविकनित्यचैतन्येन कथं कादाचित्केक्षणमिति । अत्र केचित्सर्गादौ प्राणिकर्मभिरेका सृज्याकाराऽविद्यावृत्तिरुत्पद्यते । तस्यामात्मचै- तन्यं प्रतिबिम्बते तदेवेक्षणं तच्चाऽऽदिकार्यत्वात्स्वपरनिर्वाहकमिति न तत्रापीक्षणान्तरा- पेक्षा सर्वैरपि प्रथमकार्येऽनवस्थापरिहारायैवमेव वक्तव्यमित्याहुः । अपरे तु प्राणिक- मवशात्सृष्टिकालेऽभिव्यक्त्युन्मुखीभूतानभिव्यक्तनामरूपावच्छिन्नं सत्स्वरूपचैतन्यमेवी- न्मुख्यस्य कादाचित्कत्वात्कादाचित्कमीक्षणमित्याहुः । अन्ये त्वीक्षणवाक्यस्य कारण- स्याचैतन्यव्यावृत्तिपरत्वादीक्षणे तात्पर्याभावाच्च न तत्र भूयानाग्रहः कर्तव्य इत्याहुः । नुशब्दो वितर्कार्थ इति मनसि निधायाऽऽह-न्विति । लोडर्थस्य विध्यादेः स्वात्म- न्यसंभवालोटो लडर्थत्वमाह-सुज इति । अहमितीत्यस्येक्षतेति पूर्वेणान्वयः ॥ स इमाल्लाकानसृजत । एवमीक्षित्वाऽऽलोच्य स आत्मेमालाँकानसृजत सृष्टवान् । युथेह बुद्धिमांस्तक्षादिरेवंप्रकारोन्मासादादीन्सृज इतीक्षित्वेक्षानन्तरं प्रासा. दादीन्सृजति तद्वत् । ईक्षणस्य पूर्वकालीनत्वं वदन्सृष्टिहेतुत्वमाह-प्रवमिति । अत्रेक्षणपूर्वकसृष्टयुक्तेः प्रयोजनं स्रष्टुश्चेतनत्वसिद्धिरेवेत्यभिप्रेत्य तथाविधस्य तक्ष्णश्चेतनत्वमुदाहरति-योति । ननु सोपादानस्तक्षादिः प्रासादादीन्सजतीति युक्तं निरुपादान- स्त्वात्मा कथं लोकान्सृजतीति। नैष दोषः। सलिलफेनस्थानीये आत्म. भूते नामरूपे अव्याकृते आत्मैकशब्दवाच्ये व्याकृतफेनस्थानीयस्य जगत उपादानभूते संभवतः । तस्मादात्मभूतनामरूपोपादौन भूतः सन्स- वैज्ञो जगनिर्मिमीत इत्यविरुद्धम् । वन्तीक्षितुस्तक्षादेर्वाद्युपादानकारणसहितत्वात्प्रासादादिस्रष्टुत्वं युक्तम् । इह त्वात्मा वा इदमेक एवेत्युक्तस्याद्वितीयत्वेनोपादानकारणान्तराभावात्स्रष्टुत्वं न युक्त. मिति शङ्कते-नन्विति । न च बहु म्यां प्रजायेय तुद्वाऽऽत्मान स्वयमकुरुतेति ११ १६ १ ख. मेवेष्टव्य । २ अ. रणाचैं। ३ ग. घ. ग. । ४ ग. "तन्यावृ' । ५ च. 'रान्स- ज्यप्रा । ६ क. ग. ह. क्षित्वाऽन । ७ च. त्वेक्षणान। ८ क. ग. ङ. 'ति । तत्रे । ९ क. तक्षादेचे । १. छ. 'कादीन्स । ११ ख. 'ति । तम्यं दो। १२ ख. दानः सं। १३ च. छ. ज, 'नतः स सर्व । १४ ख. इति न वि । १५ ख. 'दादेः स्र। १६ ख. 'ग्रेयेति ।

·आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता-[१प्रथमाध्याये- श्रुत्याऽऽत्मन एवोपादानत्वान्नोपादानान्तरापेक्षेति वाच्यम् । वियदादेावहारिकत्वेन घटादिवत्परिणामत्वात्तस्य परिणाम्युपादानं वक्तव्यम् । न चाऽऽत्मा तथा भवितुमर्हति तस्य निरवयवत्वेनापरिणामित्वादिति भावः । तत्र वियदादेः परिणामित्वमङ्गीकृत्य तत्रानभिव्यक्तनामरूपावस्थं बीजभूतमव्याकृतं तदेवं तीव्याकृतमासीत्तम आसीत् , मायां तु प्रकृतिं विद्यादित्यादिश्रुतिसिद्धं परिणाम्युपादानमस्तीत्याहै नैष इति आत्मभूत इत्यनेनानमिव्यक्तनामरूपशब्दिताव्याकृतस्याऽऽत्मन्यभ्यस्तत्वेन परिणममा- नाविद्याधिष्ठानत्वेनाऽऽत्मनो विवर्तोपादानत्वं तयोरात्ममात्रत्वेन मृषात्वादात्मनोऽद्वि- तीयत्वं च न विरुध्यत इति दर्शयति-नामरूपे इति । तदाश्रयमव्याकृतमित्यर्थः । 174) अथवा यथा विज्ञानवान्मायावी निरुपादान आत्मानमेवाऽऽत्मान्त. रत्वेनाऽऽकाशेन गच्छन्तमिव निर्मिमीते तथा सर्वज्ञो देवः सर्वशक्ति- महामाय आत्मानमेवाऽऽत्मान्तरत्वेन जगद्रूपेण निर्मिमीत इति युक्त- तरम् । एवं च सवि कार्यकारणोभयासद्वांद्यादिपक्षाश्च न प्रसज्जन्ते सुनिराकृताश्च भवन्ति । इदानी घटादिष्वपि विवर्ततेव परिणामो नाम विवादन्यो नास्त्येव विवर्त इति परिणाम इति च पर्याय इत्यारम्भणाधिकरणन्यायेन विवर्ततया सिद्धे विकारेऽप्यात्म- कृतेः परिणामादिति सूत्रकारेण परिणामशब्दप्रयोगाच्च सिद्धं तत्र च सत एवोपादा- नत्वम् । माया तु सहायमात्रमित्यभिप्रेत्याऽऽत्मनि चैवं विचित्राश्च हीति सूत्रावष्ट- म्भेन परिहारान्तरमाह-अथवेति । विज्ञानवानिति । आकाशेन गच्छन्तमिव स्थितमात्मान्तरं स्रक्ष्यामीति ज्ञानवानित्यर्थः । इदं च विशेषणमीक्षणस्य स्रष्टत्वस्य शुक्तिरजतादौ विवर्तेऽदर्शनात्कार्यस्य तत्तुल्यत्वेन तदुभयं न स्यादिति शङ्कानि- रासार्थ तन्निरासश्च मायाविनिर्मिते विवर्ते तदुभयदर्शनादिति । निरुपादान इति । स्वव्यतिरिक्तोपादानरहित इत्यर्थः । सर्वशक्तित्वे हेतुमाह-महामाय इति । आत्मान्तरत्वेति । आत्मभिन्नत्वेनेत्यर्थः । युक्ततरमिति । इन्द्रो मायाभिः पुरुरूप ईयते मायया ह्यन्यदिव भवति बहु स्यां प्रजायेय वाचारम्भणं विकारोऽपागादग्वेरग्नि- खमित्यादिबहुश्रुतिसंमतत्वादित्यर्थः । एवं च सतीति । सत एवाऽऽत्मनः कार्य- कारणरूपेणावस्थानाङ्गीकारान्निर्हेतुकमेव कार्यमुत्पद्यत इति यदृच्छावादिनाम् , १२ . १ ख. वः । अत्र । २ क. ग. ङ. दितिश्रु। ३ ख. ग. ह.नायामति । ४ क. ख. ग, घ. छ. च, ज. शे गा ५ ख. ग. ङ. °च्छनिव । ६ ग. ङ. च. युक्त्यन्तर । ७ ख. घ. द्वादादि। घ. छ. द्वादप । ज. द्वादि। ८ ख. 'त्र चाऽऽत्मन ए । ९ ख. ति द्वितीयस्य प्रथमपादे सू । १. ग. घ. इ. 'खे त । ११ ग. तन्नस्या । १२ क. ग. घ. छ. हेतुः । म । १३ ग. ङ, गुमसान्तर । १४ ख. या त्वच्य । १५ ख. कारणकार्यरू।

·१प्रथमः खण्डः]] ऐतरेयोपनिषत् । ३१ असदेव कार्यमुत्पद्यत इति नैयायिकानाम् , उभयमप्यसदिति शून्यवादिना पक्षः । आदिशब्देन सदेव कार्यमुत्पद्यत इति सांख्यादीनां परिणामपक्ष उक्तः । अत्र पक्षशब्देन तत्तत्पक्षोक्तदोषा लक्ष्यन्ते । तत्रासत्कारणपक्षे दध्यार्थिनां दुग्धायन्वेषणं न स्यादिति दोषः । असत्कार्यपक्षे त्वसतः सत्त्वापत्तिः शशविषाणादेरप्युत्पत्तिप्रस. ङ्गश्च दोषः । परिणामवादे च तस्य पूर्वमेव कारणे सत्त्वात्कुलालादिकारकव्यापारा. दिवैयर्थ्य पूर्वमसत्त्वे कारणस्यैवावस्थान्तरापत्तिलक्षणपरिणीमत्वानुपपत्तिः । उत्पत्त्य- नन्तरमसत्त्वे ततो व्यवहारासिद्धिरपरोक्षत्वानुपपत्तिश्चेति दोषः । उभयासत्त्वे चोभय- पक्षोक्तदोषास्ते विवर्तवादे न प्रसज्जन्त इत्यर्थः । यद्वाऽस्माभिर्विवर्तवादस्याङ्गीकारा- त्परिणामादिपक्षाङ्गीकारे परपीङ्गीकारलक्षणो दोष भवेदिति यच्छङ्कयते तन्न संभव- तीत्याह-एवं च सतीति। मुनिराकृताश्चेति । विवर्तवादस्यैव परिग्रहेण पक्षान्तरेषु दोपसूचनादद्वितीयात्मनस्तद्विपरीतप्रपञ्चाकारताभिधायिन्या बहु स्यामिति श्रुत्या विवर्त- वादस्यैव परिगृहीतत्वेन पक्षान्तराणां श्रुतिबाह्यत्वीच ते निराकृता भवन्तीत्यर्थः । काल्लोकानसृजतेत्याह- अम्भो मरीचीमरमापोऽदोऽम्भः परेण दिवं द्यौः प्रतिष्ठाऽन्तरिक्षं मरीचयः पृथिवी मरो या अधस्तात्ता आपः ॥ अम्भो मरीचीमरमाए इति । आकाशादिक्रमेणाण्डमुत्पाद्याम्भ:: प्रभृतील्लोकानसृजत । तत्राम्भःप्रभृतीन्स्वयमेव व्याचष्टे श्रुतिः । अदस्तदम्भःशब्दवाच्यो लोकः परेण दिवं द्युलोकात्परेण परस्ता- सोऽम्भःशब्दवाच्योऽम्भोभरणात् । यौः प्रतिष्ठाऽऽश्रयस्तस्याम्भसो लोकस्य । धुलोकादधस्तादन्तरिक्षं यत्तन्मरीचयः । एकोऽप्यनेकस्था- नभेदत्वाद्बहुवचनभायरीचय इति। मरीचिभिर्वा रश्मिभिः संबन्धात् । पृथिवी मरो म्रियन्तेऽस्मिन्भूवानीति । या अधस्तात्पृथिव्यास्ता आप उच्र्यन्त आमोतेर्लोकाः। यद्यपि पञ्चभूतात्मकत्वं लोकानां तथाऽप्यब्बा. हुल्यादैनामभिरेवाम्भो मरीचीर्मरमाप इत्युच्यन्ते ॥ १ ग घ. ङ. तत्प। २ क. घ. ड. सत्ताप' । ३ ख. पारवै । ४ क. ग. घ. ङ. णामित्वा । ५ ख. 'त्तिश्च दो। ६ ख. दोषः । ते वि। ७ क. रात्तत्प। ८ ख. क्षानङ्गी। ९ क. ग.. 'णोक्तदों'। १० ख. 'षो न सं। ११ क. ग. ‘च्छङ्कथेत त। १२ क. "त्वाच्चैते । १३ ख. ङ. 'च्यो लोकः । अपां भर । च. 'च्यो लोके व्याप्यान्तर्भर। १४ च. छ. ज. भेदाढू । १५ ख. रीचि। १६ ख. घ. 'च्यन्ते । सर्वप्राणिकर्मफलोपादाना उपभोगस्थानभूता आ । १७ क. ग. दम्पुनाम ।

·३२ आनन्दगिरिकृतटीकासंचलितशांकरभाष्यसमेता-[१प्रथमाध्याये- लोकानां भौतिकस्वादण्डान्तर्वतित्वाच्च भूतसृष्टितत्पश्चीकरणाण्डसृष्टयनन्तरं तत्सृष्टि- रिति गुणोपसंहारन्यायमाश्रित्याऽऽह-आकाशादीति । स्वयमेव व्याचष्ट इति । तेषां लोकेष्वप्रसिद्धत्वादित्यर्थः । धुलोकात्परस्ताचे महरादयो लोका यश्च तस्या- म्भसो लोकस्याऽऽश्रयो द्युलोकस्ते सर्वेऽम्भःशब्देनोच्यन्ते । वृष्टयम्भसस्तत्र विद्यमान स्वादित्याह-अद इत्यादिना । अन्तरिक्षं मरीचय इत्यस्यार्थमाह-धुलोकादिति । मरीचिशब्देन सूर्यकिरणसंबन्धादन्तरिक्षलोकं लक्षयित्वा तस्यैकत्वेऽपि प्रदेशभेदाबहु- वचनं युक्तम् । इदानी बहूनां मरीचीनां लक्षकत्वात्तत्कृतं बाहुल्यं गङ्गायां घोष इत्यत्र लक्षकगतस्त्रीत्वमिवेत्याह-मरीचिभिर्वेति । न तु मरीचिशब्देनान्तरिक्षलो- कस्वीकारे मरीचिसंबन्धो निमित्तान्तरमुच्यत इति भ्रमितव्यम् । एतद्भिन्नस्य निमि- त्तान्तरस्य पूर्वमनुक्तत्वेन विकल्पार्थक्वाशब्दायोगात् । आप उच्यन्त इति । अधो- लोकवासिभि वैराप्यमानत्वादानोतेर्धातोरर्थयोगात्ते लोका आप इत्युच्यन्त इत्यन्वयः। ननूक्तानां लोकानां पञ्चभूतसंबन्धाविशेषाभूतान्तरेण पृथिव्यादिनोपरितनलोका लक्ष्य- न्तामन्तरिक्षस्य मरीचिव्यतिरिक्तपदार्थान्तरेण मेघादिनोऽपि संबन्धात्तेन स लोकः पृथिव्यास्ततोऽधोलोकानां च मरणाप्तिव्यतिरिक्तगमनादिक्रियान्तरेणापि योगाक्रियान्त- रेण ते लक्ष्यन्तामिति शङ्कते-यद्यपीति । भूतात्मकत्वमिति । भूतसंवन्धित्वमि- त्यर्थः । इदमुपलक्षणं मेघादिपदार्थान्तरसंबन्धोऽपि वर्तत 'इत्यपि द्रष्टव्यम् । अम्म- आदीनामेव तेषु लोकेषु प्राचुर्यात्तैरेव ते लोका लक्षणीयाः प्राचुर्येण व्यपदेशा भव- न्तीति न्यायादिति परिहरति-तथाऽपीति । अब्बाहुल्यादित्युपलक्षणं मरीच्यादीना. मपि बाहुल्यादित्यपि द्रष्टव्यम् । अन्नामभिरित्यत्रापि मरीच्यादिनामभिरित्यपि द्रष्ट- व्यम् । यथाश्रुतेऽवात्मकत्वेनाम्भआदिशब्दलक्षकत्वानुक्तेर्लोकानां शङ्कानुपपत्तेर्मरी- च्यादीनामनामत्वाभावादप्शब्दस्याप्याप्तिक्रियार्थत्वोक्तेरनामत्वाभावेनानामभिरितिपरि- हारानुपपत्तेश्चेति । उपरितनलोकावृष्टिद्वारेणाऽऽगतमम्भ एवास्माभिः साक्षादुपलभ्यते न तु भूतान्तरमित्यस्मदृष्ट्याऽब्बाहुल्यमुपरितनलोकानामूर्ध्वलोकगामिप्राण्यपेक्षयाऽधो. लोकगामिनां प्राणिनां पुराणेषु बाहुल्योक्तेर्बहुभिराप्यन्तेऽधोलोका इत्यधोलोकेषु तत्क- र्तृकाप्तेरपि बाहुल्यं पृथिव्यामतिशीघ्रं प्राणिनां मरणात्तस्यापि तत्र बाहुल्यमन्तरिक्षस्य तु मरीचिबाहुल्यं प्रसिद्धमेवेति ज्ञेयम् । अम्भो मरीचीर्मरमाप इत्युच्यन्त इति । एतैर्नामभिरुच्यन्त इत्यन्वयः ॥ १ क. ग. रु. टिस्तत्प। २ ख. इति । ।३ ग. घ. ङ. चनमित्युक्त। ४ ख.त्कृतबा ५ क. ग. ङ. बन्धानिमिः। ६ क. 'ननि'। ७ ख. घ. 'मित्तस्य । ८ ख. 'न्यादीनामुप । ९ क. ग. घ सुर. 'ना सं। १० ख. रेणैव ल । घ. 'रेणैव ते। ११ ख. इति । १२ क. ग. उ. षु तेषु लो। १३ क. अम्बुनाम । १४ क. ग घ. ङ. स्याऽऽप्ति । १५ ग. गाम्य । १६ ग. घ. "पि बा। १७ ख. त्यर्थः ।

·१प्रथमः खण्डः] ऐतरेयोपनिषत् । स ईक्षतेमे नु लोका लोकपालानु मृजा इति । सर्वप्राणिकर्मफलोपादानाधिष्ठानभूतांश्चतुरो लोकान्सृष्ट्वा स ईश्वरः पुनरेवेक्षत । इमे न्वम्भःप्रभृतयो मया सृष्टा लोकाः परिपालयितृवर्जिता विनश्येयुः । तस्मादेषां रक्षणार्थ लोकपालाल्लोकानां पालयितृनु सृजै सृजेऽहमिति । अत्राऽऽत्मा वा इत्युक्तात्मज्ञानेन संसारी मोचयितव्यत्वेन विवक्षितः । असंसा- रिणो मोक्षानुपपत्तेः । संसारश्च संसरणाधिकरणलोकांस्तदुपाधिभूतं लिङ्गशरीरं तद. भिमानिनो देवांस्तदधिष्ठानं स्थूलशरीरं संसाररूपाशनायादीस्तदभिमानिनं तद्भोक्तारम- न्तरेण नोपपद्यत इति तस्य सर्वस्य सृष्टिमयमावसथ इत्यन्तेन ग्रन्थेन क्रमेण वक्ष्यन्सं- सरणाधिष्ठानलोकसृष्टिमुक्त्वा तत्पालयितृदेवतासृष्टयुक्तिव्याजेन समष्टिस्थूलशरीरस्य समष्टिलिङ्गशरीरस्य तदभिमानिनां देवानां च सृष्टिं वक्तुमारभते -स ईक्षतेति । तद्व्या- चष्टे-सर्वपाणीति । फलस्य तदुपादानस्य तत्साधनस्य चाधिष्ठानभूतानित्यर्थः । अव्ययानामनेकार्थत्वान्नुशब्दस्तुशब्दार्थ वैलक्षण्यं लोकानामाहेत्याह-इमे विति । अहमितीत्यस्येक्षतेति पूर्वेणान्वयः । एवमीक्षित्वा- सोऽद्भय एव पुरुषं समुद्धृयामूर्छयत् ॥ मोऽध्य पवाप्पधानेभ्य एव पञ्चभूतेभ्यो येभ्योऽम्भाप्रभृतीन्सृष्ट- वांस्तेभ्य एवेत्यर्थः । पुरुष पुरुषाकारं शिरःपाण्यादिमन्तं समुदृत्या द्भ्यः समुपादाय मृत्पिण्डमिव कुलालः पृथिव्या अमूर्छर्यन्मूर्छितवी. संपिण्डितवान्स्त्रावयवसंयोजनेनेत्यर्थः ।। समष्टिलिङ्गशरीरस्य तदभिमानिनां विराडवयवजन्यत्वात्तदर्थ विराट्सृष्टिमाह - एवमीक्षिखेति । यद्यपि लोकोत्पत्तेः पूर्वमेवाण्डोत्पत्तिरुक्ताऽण्डभुत्पाद्याम्भःप्रभृती- लोकानसृजतेति भाष्येण तथाऽपि सैवोत्पत्तिरिहानूयते लोकपालमृष्टयर्थमिति न विरोध इति भावः । अद्भय प्रवेत्येवकारार्थमाह-येध्य इति । कुलालः पृथिव्याः सकाशा- स्मृत्पिण्डपिवेत्यन्वयः । खानयनेति । भूतानां परस्परावयवसंयोजनमतिश्लिष्टसंयो. गस्तेनेत्यर्थः ॥ - - १ ङ. मे नु त्वम्भः । २ क. ग. घ. ङ. देतेषां । ३ क. लकदें' । ४ ख. सृष्टीक्षणद्वारा स। ५ क. ख. °ब्दार्थो वै' । ६ क. ह । विति । ग. ङ. ह । नु.त्विति । ७ क. मित्य । ८ ख. 'नेभ्यः ५। ९ ख. छ. 'रुषप्रका'। १० ख. 'सत्संमर्छि । ११ क. ग. ड. 'वान्पिण्डि। १२ ग, घ. संप्रयो । १३ ख. भाष्यकारेण । १४ क. घ. उ. संप्रयो । .

·३४ आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता-[१प्रथमाध्याये- तमभ्यतपत्तम्याभितप्तस्य मुखं निरभिद्यत यथाऽण्डम् । तं पिण्डं पुरुषविधमुद्दिश्याभ्यतपदं । तदभिध्यानं संकल्पं कृत. वानित्यर्थः। यस्य ज्ञानमयं तपः " इत्यादिश्रुतेः । तस्याभितप्त- स्येश्वरसंकल्पेन तपसाऽभितप्तस्य पिण्डस्य मुखं निरभिद्यत मुखाकारं सुपिरमजायत । यथा पक्षिणोऽण्डं निरभिद्यतैवम् । विराडुत्पत्तिमुक्त्वा तदवयवेभ्यो लोकपालोत्पत्तिमाह-तं पिण्डमित्यादिना । तपःशब्देनाभिध्यानशब्दितं ज्ञानमुच्यते न कृच्छ्रादीत्यत्र श्रुतिमाह-यस्येति । यस्य तपो ज्ञानमेव न कृच्छ्रादीत्यर्थः । मुखाहारखाचोऽग्निर्नासिके निरभिद्यतां नासि- काभ्यां प्राणः प्राणादायुरक्षिणी निरभिद्यताम: क्षीभ्यां चक्षुश्चक्षुष आदित्यःकर्णी निरभिद्यतां कर्णाभ्यां श्रोत्रं श्रोत्रादिशस्त्वनिरभिद्यत खचो लोमानि लोमभ्य ओषधिवनस्पतयो हृदयं निरभिद्यत हृदयान्मनो मनसश्चन्द्रमा नाभिर्निरभिद्यत नाभ्या अपानोऽपानान्मृत्युः शिश्नं निरभिद्यत शिश्नाद्रेतो रेतस आपः ॥ इत्यैतरेयोपनिषद्यात्मषदके प्रथमः खण्डः ॥ १॥ उपनिषत्क्रमेण प्रथमाध्याये प्रथमः खण्डः ॥ १ ॥ इति ऋग्ब्राह्मणारण्यकाण्डान्तर्गतद्वितीयारण्यके चतुर्थाध्याये प्रथमः खण्डः ॥१॥ तस्मानिर्भिन्नान्मुखादाकरणमिन्द्रियं निरवर्तत तदधिष्ठाताऽनिस्ततो वाचो लोकपालः । तथा नासिके निरभिद्यताम् । नासिकाभ्यां प्राणः प्राणाद्वायरिति सर्वत्राधिष्ठानं करणं देवता च त्रयं क्रमेण निभिन्नमिति। अक्षिणी कौँ बग्द्रयमन्तःकरणाधिष्ठानं मुनोऽन्तःकरणं नाभिः सर्वप्राणबन्धनस्थानम् । तस्मादपानसंयुक्तत्वादपान इति पाय्विन्द्रि- १. ज. "त् । अभि । च.न्। भभितपवमभि । छन् । अभितपनं सं। २ ख. च. छ. ज. इति श्रु। ३ च स्माच निनि । ४ क. ख. ग. घ. णनिब।

·रद्वितीयः खण्डः] ऐतरेयोपनिषत् । यमुच्यते । तस्याधिष्ठात्री देवता मृत्युः । यथाऽन्यत्र तथा शिश्नं निर: भिद्युत प्रजननेन्द्रियस्थानमिन्द्रियं रेतो रेतोविसर्गार्थत्वात्सह रेतसोच्यते रेतस आप इति ॥ इति श्रीमद्भगवत्पूज्यपादशिष्यश्रीमच्छंकरभगवत्कृतावैतरेयोपनिषद्भाष्ये प्रथपाध्याये प्रथमः खण्डः ॥ १ ॥ ततो वाचो लोकपालोऽग्निर्वागधिष्ठाता निरवर्ततेत्यन्वयः । यद्यपि वागादिकरण- जातमपञ्चीकृतभूतकार्य न मुखादिगोलककार्य तथाऽपि मुखाद्याश्रये तदभिव्यक्तर्मु- खादागित्युक्तम् । नासिकाभ्यां प्राण इत्यत्र प्राणशब्देन प्राणवृत्तिसहितं घ्राणेन्द्रि- यमुच्यते । अधिष्ठानमिति । गोलकमित्यर्थः । वग्गोलकम् । लोमेति लोमसहचरितं स्पर्शनेन्द्रियमुच्यते । ओषधिवनस्पतय इत्योषध्यायधिदेवता वायुरुच्यते । चित्तं तु चतो हृदयं हृदयज्ञं चाहृदयज्ञं चेत्यादौ हृदयशब्दस्यान्तःकरणार्थत्वदर्शनान्मनःश- ब्देनापि तस्यैवाभिधाने पौनरुक्त्यमित्यत आह-हृदयमिति । अन्तःकरणाधिष्ठानं हृदयकमलमुच्यत इत्यर्थः । सर्वप्राणबन्धनस्थानमिति । गुदमूलमित्यर्थः । अपान- शब्देन पारिवन्द्रियलक्षणायां संबन्धमाह-अपनेति । ननु शिश्नं निरभिद्यतेति पर्याये शिश्नरेतसोरुत्पत्त्यभिधाने स्त्रीयोन्यादेरुत्पत्तिरनुक्ता स्यादित्याशय शिक्ष- शब्देनोपस्थेन्द्रियस्थानं लक्ष्यते रेत इति तद्विसर्गार्थत्वेन तत्सहितमुपस्थेन्द्रियमप्श- शब्देन तल्लक्षितपञ्चभूतोपाधिकः प्रजापतिश्चीच्यत इत्याह-यथेति । यथाऽन्यत्र पर्यायान्तरे स्थानं करणं देवता चेति त्रयमुक्तमेवमिहापि शिश्नादिशब्दैस्त्रयमप्युच्यत इत्यर्थः । ग्रेव इति । इन्द्रियमच्यत इत्यन्वयः । तल्लक्षणायां संबन्धमाह-सह रेत सेति । रेतसा सहितं तत्संबद्धमित्यर्थः । संबन्धमुपपादयति-वोविसर्गार्थत्वादिति ॥ इति श्रीपरमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छंकरभगवच्छिप्यानन्दज्ञानविरचिताया- मैतरेयोपनिषद्भाप्यटीकायां प्रथमाध्याये प्रथमः खण्डः ॥ १ ॥ E अथ द्वितीयः खण्डः । ता एता देवताः सृष्टा अस्मिन्महत्यर्णवे प्रापतन् । ता एता अग्न्यादयो देवता लोकपालत्वेन संकल्प्य सुष्टा ईश्वरेणा- स्मिन्संसारार्णवे संसारसमुद्रे महत्यविद्याकामकर्मप्रभवदुःखोदके तीव- १ क. ग. घ तोवि'। २ झ. ते रेत इति रे। ३ ख. ये तन मु। ४ घ 'न घ्राणद शनात्प्राण' । ५ क. 'मुक्तम् । अ । ६ ख. ग. ज्ञं चे । ७ क. ग. घ. इ. लमित्य । ८ क. ख पनिन । ९ क. ग. घ. रु. पान इतीति ।

·३६ मानन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता-[१प्रथमाध्याये- रोगजरामृत्युमहाग्राहेऽनादावनन्तेऽपारे निरालम्बे विषयेन्द्रियजनितसु. खलवलक्षणविश्रामे पञ्चेन्द्रियार्थर्तृण्मारुतविक्षोभोत्थितानर्थशर्तमहोमौं महारौरवाधनेकनिरयगतहाहेत्यादिकूजिताक्रोशनोद्भूतमहारवे सत्यार्ज- वदानदयाहिंसाशमदमधृत्याद्यात्मगुणपाथेयपूर्णज्ञानोडुपे सत्सङ्गसर्व- त्यागमार्गे मोक्षतीर एतस्मिन्महत्यर्णवे प्रापतन्पतितवत्यः। एवं समष्टीनामिन्द्रियाणां तदभिमानिदेवतानां चोत्पत्तिमुक्त्वाऽथ तासां देवतानां भोगयोग्याल्पव्यष्टिदेहसृष्टिं तेषु देवतानां भोगार्थ व्यष्टिरूपेण प्रवेशं च विवक्षुस्तदु. पोद्धातत्वेन क्षुत्पिपासयोः सृष्टिं दर्शयति-ता एता इति । तच्छन्दार्थमाह- अन्यादय इति । एतच्छब्दार्थमाह-लोकपालत्वेनेति । अशनायादिसृष्टयुपयो. गित्वेनैतासां स्वरूपाज्ञानपूर्वकं संसारे ब्रह्माण्डरूपे पतितत्वमासक्तत्वं तन्मात्रत्वाभिमा- नेनं यद्बद्धत्वं तदाह-अस्मिन्निति । अवसादृश्यमाह-अविद्यत्यादिना । अविद्यादिप्रभवं दुःखमेव दुष्प्रवेशनगुणेनोदकमिवोदकं यस्मिंस्तीत्ररोगादय एव भयं- करत्वेन ग्राहा नकादयो यस्मिंस्तत्त्वज्ञानमन्तरेण विनाशाभावादनन्तेऽज्ञानामुत्तराव- ध्यभावेनापारे विश्रामस्थानाभावेन निरालम्बे । समीचीनविश्रामस्थानाभावेऽपि तदाभा- सोऽस्तीत्याह-विषयेन्द्रियेति । विषयेन्द्रियसंबन्धजनितमुखलेशरूपो विश्रामो यस्मि- पञ्चेन्द्रियाणामर्थेषु विषयेषु शब्दादिषु या तट तृष्णा सैव मारुतस्तत्कृतो यो विक्षो. भुस्तेनोत्थितान्यनर्थशतानि विषयसंपादनादिना क्लेशास्त एवोर्मयो यस्मिन्महारौरवाय एवाने के निरया नरकविशेषास्तगतानां गर्भवासतन्निष्क्रमणवाल्यादयो मरणान्ता येऽ- नेके निरया दुःखजनकत्वात्तद्गतानां च यानि हा हेत्यादीनि कूनितानि स्वल्पवनय आक्रोशनानि महाध्वनयस्तदुद्भूतो महारखो यस्मिन् । महापातकाद्यनेकनिरयेति पाठे महापातकजन्या निरया इति द्रष्टव्यम् । संसाराणवस्यैवंभूतत्वे तस्य तरणासंभवान्मो- सशास्त्रानर्थक्यमित्याशङ्कयाविवेकिनां तथात्वेऽपि विवेकिनां तत्तरणोपायोऽस्तीत्याह- सत्येति । सत्यादयो य आत्मगुणास्त एव पाथेयं पथ्यशनं तेन पूर्णज्ञानमेवोडपं प्लवो यस्मिन् । सत्सङ्गो गुरुसंपत्तिः सर्वत्यागः संन्यासस्तावेव मार्गो ज्ञानोडुपप्रवृत्तिहेतुर्यस्मि- न्माक्षे सति पुनः संसारार्णवस्पर्शाभावात्स एव तीरत्तीरं यस्मिन्नेतस्मिन्प्रत्यक्षसिद्धेऽर्णव इत्यर्थः । अत्र पतनं नीमाऽऽत्मस्वरूपाज्ञानेन संसारेऽहेमभिमानेन सक्तत्वम् । - १३ १ स्व. घ. ङ. च. तृष्णामारु' । २ क. ग. घ. ङ. च. 'तसहस्रोमिमाले महा। ३ क. ग. प. स. 'हापातकाद्य । ४ क. ग. घ. 'त्याध्यात्म' । ज. 'त्याद्यध्यात्म । ५ घ. च. छ. सत्संयो- गस। ६ क. ग घ. कु. प्रत्याया । ७ क. भिधान' । ७ क. 'भिधाने । ८ क. ग. न बद्ध। ९ ख. ट. तृष्णा । १. क. ग. घ. रु सस्तन्नि' । ११ ख. क्यमाश' । १२ ग. ह. तर' । १३ क. ङ. 'यो येऽध्यात्म । १४ क. ख. पूर्ण ज्ञा' । १५ क. गुरूपसत्तिः । १६ ख. °संगतिः स । १७ घ. 'वस्याभा'। १८ ख. 'रमिव तीरं । १९ ख. ट, नाम स्व' । २० क. हमित्यभि ।

·रंद्वितीयः खण्डः] ऐतरेयोपनिषत् । ३७ तस्मादग्न्यादिदेवताप्ययलक्षणाऽपि या गतिर्व्याख्याता ज्ञानकर्म- समुच्चयानुष्ठानफलभूता साऽपि नालं संसारदुःखोपर्शमायत्ययं विवक्षि- तोऽर्थोऽत्र यत एवं तस्मादेवं विदित्वा परं ब्रह्माऽऽत्माऽऽत्मनः सर्व- भूतानां च यो वक्ष्यमाणविशेषणः प्रकृतश्च जगदुत्पत्तिस्थितिसंहारहेतु- त्वेन सर्वसंसारदुःखोपर्शमनाय वेदितव्यः । तस्मात् "पूष पन्था एत- कमैतझैतत्सत्यं यदेतत्परब्रह्मात्मज्ञानम् । नान्यः पन्था विद्यतेऽ. यनाय." इति मन्त्रवर्णात् । नन संसारार्णवपतितत्वं वक्ष्यमाणाशनायादियोग इत्यादिसर्वोऽपि बन्धस्तदभिमा- निनो जीवस्य वक्तव्यो न देवतानाम् । न च तातामपि तत्राभिमानोऽस्तीति तदुक्त- मिति शङ्कनीयम् । तथाऽपि प्राधान्यतोऽभिमानिनं जीवं विहायाँप्राधान्यतोऽभिमानिनीषु तदुक्तेरभिप्रायो वक्तव्य इत्यत आह-तस्मादिति । यस्मात्संसारार्णवपतितत्वं सासां तस्मादित्यर्थः । मुहारौरवाद्यनेकनिरयगतिरिवेति पाठ उक्तनिरयगतिर्यथा दुःखो- पर्शमाय नालं तथा साऽपि नालमिति पूर्वेणान्वयः । तद्विवक्षाया अपि प्रयोजनमाह- यत एवमिति । एवं विदित्वेति । नालमिति विदित्वेत्यर्थः । आत्मनः सर्वभूतानां चाऽऽत्मा य आत्मा वा इदमित्यादिना जगदुत्पत्त्यादिहेतुत्वन यः प्रकृतः स एं ब्रह्म वेदितव्य इत्यन्वयः । नन्वेषु पन्था एतत्कर्मैतद्ब्रह्मतत्सत्यमित्युपक्रम्योक्थमुक्थ- मिति वा इत्यादिना कर्मसंबन्धिसगुणब्रह्मात्मज्ञानस्यैवोक्तत्वात्तस्यैव मोक्षसाधनत्वं नोक्तकेवलात्मज्ञानमात्रस्येत्याशङ्कयैष पत्था इत्यादिना ब्रह्मात्मविज्ञानमेवोक्तं न कर्म- समुच्चितं ज्ञानं तस्योक्तवाक्येन संसारहेतुत्वावगमेन सत्यत्वायोगादित्याह-तस्मादेष पच्या इति । यस्मात्कर्मसहितस्य प्राणविज्ञानस्य संसारफलत्वं तस्मादे! पन्या इत्यनेन यदेतद्ब्रह्मात्मविज्ञानं तदेवोक्तमित्यन्वयः । " तमेव विदित्वाऽतिमृत्युमेति नान्यः पन्या विद्यतेऽयनाय " इत्यनेनापि केवलात्मविज्ञानव्यतिरिक्तपथनिषेधादप्यु. क्तमेव ज्ञानं पन्था इत्याह-जान्य इति । एष पत्या इति ब्रह्मात्मज्ञानमुपक्रम्य मध्ये प्राणविज्ञानोक्तिस्तु प्राणोपासनया चित्तैकाग्र्ये सति तत्फलाच्च वैराग्ये सत्येष १ छ ज. दुःखापगमा। २ च. शमनाये। ३ छ. ज 'येत्येवं वि। ४ ग. ङ. 'न सं'। च. न स सर्व' । ज. अ. न स स । ५ झ. 'र्वदुः । ६ छ. ज. शमाय । ७ क. ग. ह. 'यं तदें। ८ च. त्मविज्ञा। ९ ट. °पि प्रधानतो'। १० ट. याप्रधानतो। ११ क. ग. घ. हु. शमनाय । १२ ख. ठ. न च यः। १३ क. ग. घ. ङ. ब्रह्मेति । १४ ख. ट. दि ब्र। १५ ख. र. 'त्मज्ञा' । १६ ख. ट .। १७ ख. ट. "न पदेन यू। १८ ख. ट.युहू। १९ क. ग. प. स. युत इत्य' । २० ख. ट. 'त्मज्ञा' ।

·३८ आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता-[१प्रथमाध्याये- पुन्था इत्युपक्रान्तं मुख्यं ज्ञानं वक्तुं शक्यमित्यभिप्रायेणेति भावः । यद्यप्येतद्वाक्यव्या- ख्यानावसरे कर्ममार्गोऽपि प्राधिशब्दार्थत्वेनोक्तस्तथाऽपि ज्ञानमार्गोपायत्वेन स उक्तो न प्राधान्येनेति भावः । तमशनांपिपासाभ्यामन्ववाजत् । लं स्थानकरणदेवतोत्पत्तिबीजभूतं पुरुषं प्रथमोत्पादितं पिण्ड- मात्मानमशनायापिपासाभ्यामन्ववार्जदनुगमितवान्संयोजितवानित्यर्थः। तस्य कारणभूतस्याश यादिदोषवत्त्वात्तत्कार्यभूतानामपि देवतानाम- शनायादिमत्त्वम् । ननु पिण्डस्याशनायादियोगे देवतानां कथं तद्वत्त्वं येन तासामन्नादनार्थमायतनप्रश्नः स्याद्यस्मिन्प्रतिष्ठिता इत्यनेनेत्यत आह-वस्येति । ता एनमब्रुवन्नायतनं नः प्रजानीहि यस्मिन्प्र- तिष्ठिता अन्नमदामेति ॥ वास्ततोऽशनायाँपिपासाभ्यां पीड्यमाना प्रनं पितामहं स्रष्टारमब्रुव- शुक्तवत्यः । आयतनमधिष्ठानं नोऽस्मभ्यं प्रजानीहि विधत्स्व । यस्मि- मायतने प्रतिष्ठिताः समर्थाः सत्योऽन्नमदाम भक्षयाम इति ॥ पितामहमिति । स्वजनकपिण्डजनकमित्यर्थः । अधिष्ठानमिति । शरीरमित्यर्थः । ननु विराड्देह एवाऽऽयतनं वर्तत इत्याशङ्कय तस्यातिप्रौढत्वात्तमापूर्य तत्र स्थातुं वयमसमर्था अन्नं च तदेहपर्याप्तं संपादयितुमसमर्थाः, अतोऽस्मद्योगं व्यष्टिदेहं सृज. खेत्युक्तवत्य इत्याह-यस्मिन्निति । यद्यप्यस्मदादिव्यष्टिदेहं विनाऽपि चरुपुरोडा- शादिहविरदनमस्ति तथाऽपि तदपि हविरदनं व्यष्टिदेवतादेहमन्तरा नास्तीति भावः ॥ ताभ्यो गामानयत्ता अब्रुवन्न वै नोऽयमलमिति । एवमुक्त ईश्वरस्ताभ्यो देवताभ्यो ऽयं गवाकृतिविशिष्टं पिण्डं ताभ्य एवाद्भ्यः पूर्ववत्पिण्डं समुद्धृत्य मूर्छयित्वाऽऽनयदर्शितवान् । ताः पुनर्गवाकृतिं दृष्ट्वाऽब्रवन् । न वै तोऽस्मदर्थमधिष्ठांनायानमत्तुमयं पिण्डोऽलं न वै । अलं पर्याप्तोऽत्तुं न योग्य इत्यर्थः। व्यष्टिदेहसृष्टिमाह-ताभ्य इति । मुर्छयित्वेति । निबिडतया परस्परावयवसयो- १० १ क. ग. तद्व्याख्या । २ ट. नायापि। ३ क. ख. नापि' । ४ ग. ङ. 'नादि'। ५ ग. रु. नादि। ६ ग. घ. ङ. छ. ज. नापि । ७ ग. टिम । ८ घ. 'देह' । ९ क. ख. च. छ ज. 'छाया। १० च. छ. ज. वै ।। ११ छ. ज. तोऽतुमयों।

·- रद्वितीयः खण्डः]] ऐतरेयोपनिषत् । जनेन सृष्ट्वेत्यर्थः । न योग्य इति । गोशरीरस्योपरिदन्तानामभावेन दूर्वादिमूलस्यो- त्खातुमशक्यत्वादित्यर्थः । ताभ्योऽश्वमानयत्ता अनुवन्न वै नोऽयमलमिति ॥ गवि प्रत्याख्याते ताभ्योऽश्वमानयत्ता. अब्रुवन्न वै नोऽयमलमिति पूर्ववत् ॥ अश्वमिति । तस्योभयतोदन्तत्वेनोक्तदोषाभावादित्यर्थः । न वै नोऽयममिति । अश्वस्यापि विवेकज्ञानाभावादयोग्यत्वादित्यर्थः । ताभ्यः पुरुषमानयत्ता अब्रुवन्सुकृतं. बतेति पुरुषो वाव सुकृतं ता अब्रवीद्यथायतनं प्रविशतेति ॥ सर्वप्रत्याख्याने ताभ्यः पुरुषमानयत्स्वयोनिभूतम् । ताः स्वयो- निपुरुषं दृष्ट्वाऽखिन्नाः सत्यः सुकृतं शोभनं कृतमिदमधिष्ठानं बतेत्यः अवन् । तस्मात्पुरुषो वाव पुरुष एव मुकवं सर्वपुण्यकर्महेतुत्वात् । स्वयं का स्वेनैवाऽऽत्मना स्वमायाभिः कृतत्वात्सुकृतमुच्यते । ता देवता ईश्वरोऽब्रवीदिष्टमासामिदमधिष्ठानमिति मत्वा सर्वे हि स्वयोनिषु रमन्ते । अतो यथायतनं यस्य यदिनादिक्रियायोग्यमायतनं तत्प- विशतेति ॥ गवाश्वग्रहणस्य सर्वतिर्यग्देहोपलक्षकत्वमभिप्रेत्योक्तम्-सर्वेति । स्वयोनिभत- मिति । स्वयोनिभूतविराट्पुरुषदेहसजातीयमित्यर्थः । यस्मात्स्वकीयपरितोषद्योत- केन सकृतं बतेत्यनेन शब्देन पुरुषदेहमुक्तवत्यस्तस्मात्तस्येदानीमपि सुकृतत्वमि- त्याह-तस्मादिति । स्वयं वेति । ईश्वरेण स्वेनैव कृतं भृत्यादिकृतापेक्षया सुकृतं. सुष्ठ कृतमित्यर्थः । पृषोदरादित्वात्स्वयमितिस्थाने सुशब्द इत्यर्थः । एवं व्यष्टि. देहसृष्टिमुक्त्वा तत्र करणानां देवतानां च व्यष्टिरूपेण प्रवेशमाह-ता देवता इति । इष्टत्वे हेतुमाह-सर्वे हीति । आयतनमिति । गोलकरूपं स्थानमित्यर्थः ॥ अग्निर्वाग्भूला मुखं प्राविशदायुः प्राणो भूत्वा नासिके प्राविशदादित्यश्चक्षुर्भूत्वाऽक्षिणी प्रावि- १ ङ. रितनद । २ ख. ट. °न्ताभा । ३ ङ. क्यत्वमित्य । ४ ख. ट. ख्याने ता । ५ ख. च. छ. ज. ट. "ते तथैवाश्व । ६ ट. योनि पुगे । ७. ज. निभूतं पु। ८ क. ग. 'न्ते । आलोक्य में । ९ च. छ. ज.द्ववना । १० ख. ट. भूतं वि ।

·. तु आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता-१प्रथमाध्याये- शदिशः श्रोत्रं भूत्वा की प्राविशनोपधिवन- स्पतयो लोमानि भूत्वा त्वचं प्राविशंश्चन्द्रमा मनो भूत्वा हृदयं प्राविशन्मृत्युरपानो भूत्वा नाभिं प्राविशदापो रेतो भूत्वा शिश्नं प्राविशन्॥ तथाऽस्त्वित्यनुज्ञा प्रतिलभ्येश्वरस्य नगर्यामिव बलाधिकृतोदयोऽनि- गिभिमानी वागेव भूत्वा स्वां योनि मुखं प्राविशत्तथोक्तार्थमन्यत् । वायु सिके आदित्योऽक्षिणी दिशः कर्णावोषधिवनस्पतयस्त्वचं चन्द्रमा हृदयं मृत्यु भिमापः शिश्नं प्राविशन् ॥ राज्ञोऽनुज्ञा प्रतिलभ्य बलाधिकृतादयः सेनापत्यादयो नगयां यथा प्रविशन्ति तद्वदीश्वरस्यानुज्ञा प्रतिलम्याग्निः प्राविशदित्यन्वयः । यद्यपि वागभिमान्यग्निर्न वागेव तथाऽपि तस्य वाचं विना प्रत्यक्षमनुपलब्धेस्तस्या अपि देवतां विना स्वविषय- ग्रहणसामर्थ्याभावात्तयोरेकलोलीभावेनाभेदोक्तिरित्याह-वागेवेति । यद्यपि देवता- नामेवेश्वरेण प्रवेशश्चोदितस्तथाऽपि करणैविना तासां साक्षाददनादिभोगासंभवात्तेषामपि प्रवेशोऽर्थाच्चोदित एवेति तेषामपि स उक्तः ॥ तमर्शनापिपासे अब्रूतामावाभ्यामभिप्रजा- नीहीति ते अब्रवीदेतास्वेव वां देवतास्वाभ- जाम्येतासु भागिन्यौ करोमीति । तस्मा- द्यस्यै कस्यै च देवतायै हविद्यते भागिन्यावेवास्यामशांपिपासे भवतः ॥ इत्यैतरेयोपनिषद्यात्मषट्के द्वितीयः खण्डः ॥२॥ उपनिपक्रमेण प्रथमाध्याये द्वितीयः खण्डः ॥ २ ॥ इति ऋग्ब्राह्मणारण्यकाण्डान्तर्गतद्वितीयारण्यके चतुर्थाध्याये द्वितीयः खण्डः ॥ २ ॥ एवं लब्धाधिष्ठानासु देवतासु निरधिष्ठाने सत्यावशनायापिपासे तमी- श्वरमब्रतामुक्तवत्यावावाभ्यासधिष्ठानमभिप्रजानीहि चिन्तय विधत्स्वे- १० १ क. ग. ङ. 'स्त्वित्याज्ञां । २ क. ग. घ. ङ. छ. ज. ‘ता अग्न्याद।३ च. योऽन्या. दयोऽनि । ४ क. ग, घ. च, त्वा स्वयों। ५ ख. ट. 'नामीश्व। ६ क. ग. घ. 'नायापि । ७ ट. ति सते.। ८ ट. नायापि'। ९ ख, ग. घ. ड. नापि । १० क. नाहीति चि।

·२द्वितीयः खण्डः] ऐतरेयोपनिषत् । ४१ त्यर्थः। स ईश्वर एवमुक्तस्ते अशनायापिपासे अब्रवीत्। न हि युवयोर्भाव- रूपत्वाचेतनावद्वस्त्वनाश्रित्यान्नात्तृत्वं संभवति । तस्मादेतास्वेवाग्न्या- द्यासु वां युवां देवतास्वध्यात्माधिदेवतास्वाभजामि वृतिसंविभागेना. नुगृह्णामि । एतासु भागिन्यौ यद्देवत्यो यो भागो हविरादिलक्षणः स्यात्त- स्यास्तेनैव भागेन भागिन्यौ भागवत्यौ वां करोमीति सृष्ट्यादावीश्वर एवं व्यदधाधस्मातस्मादिदानीमपि यस्यै कस्यै च देवताया अर्थाय हवि- हाते चरुपुरोडाशादिलक्षणं भागिन्यावेव भागवत्यावेवास्यां देवताया. मशनायापिपासे भवतः ।। इति श्रीमद्भगवत्पूज्यपादशिष्यश्रीमच्छंकरभगवत्कृतावैतरेयो. पनिषद्भाष्ये प्रथमाध्याये द्वितीयः खण्डः ॥२॥ अशोयापिपासयोरपि व्यष्टिदेहेऽपि करणाधिष्ठातृदेवतासंबन्धं वक्तुं तयोः प्रश्न- मवतारयति–एवमिति । निरधिष्ठाने सत्यावितिकारणीभूते विराड्देहेऽधिष्ठानविशेषो यदि स्यादशनायापिपासयोरग्न्यादीनां मुखादय इव तदा व्यष्टिदेहेऽपि तदेव स्यात्त- योरधिष्ठानं तेषामिव न त्वेतदस्ति । अतो निरधिष्ठाने ते इत्यर्थः । विधत्स्वेत्यनन्तरं यस्मिन्प्रतिष्ठिते अन्नमदावेति शेषः । तत्राधिष्ठानविशेषस्तावावयोः कारणे समष्टि- देहेऽभावादिहापि नास्त्येव कारणपूर्वकत्वात्कार्येऽप्यधिष्ठानस्यादनं तु युवयोधर्मरूप- त्वाद्धर्मिणमनाश्रित्य धर्मस्य स्वातन्त्र्यायोगाचेतनावर्द्धर्मीभूतदेवतागतभेवान्नादनं युवयो- रित्याह–स ईश्वर इति । भावरूपत्वादिति । धर्मरूपत्वादित्यर्थः । धर्मिणोऽप्यचे- तनस्य भोक्तृत्वादर्शनाचेतनावद्वस्त्वित्युक्तम् । अध्यात्मेति । अध्यात्मदेवता व्यष्टिदे- हंगतदेवता अधिदेवताः समष्टिविराड्देहगता हविर्भुनोऽग्न्यादयः प्रसिद्धास्तास्वित्यर्थः । वृत्तीति । भोगैकदेशदानेनेत्यर्थः । एतदेव स्पष्टी करोति-एतासु भागित्याविति । साक्षाद्देवतासु भागवत्त्वायोगाद्देवताभागेन भागवत्त्वमंशवत्त्वमुक्तमिति व्याचष्टे-अहे. वृत्य इति । यद्देवत्यो यद्देवतासंबन्धी यो भागः स्यात्तस्या देवतायाः संवन्धिना तेनैव मागेवेत्यर्थः । इविराद्रीत्यादिशब्देन तत्तदिन्द्रियविषयोऽपि गृह्यते । करोमीत्य- नन्तरमुक्त्वेति शेषः। उक्तमर्थमिदानीतनव्यवहारेण दृढीकर्तुं तस्मादित्यादिवाक्यं तव्या- चष्टे-यस्मादिति । यस्मात्सृश्यादावेवं व्यधात्तस्मादित्यर्थः । हविर्ग्रहणमुपलक्षणम- धिदैवतं हविर्गृह्यतेऽध्यात्मदेवतायै शब्दादिविषयो गृह्यत इति योज्यम् । भागिन्या- - १ क. नापि । २ ख. ट. स्त्वनधिकृत्या । ३ घ. ङ. च. छ. ज. "तायै देवताया। ४ क. नापि । ५ क. ग. घ. नापि । ६ ख. ट. रणभू। ७ ख. ङ. नापि । ८ क. ख. ट. 'दर्मिम्' । ९ क. ग. देहे गता। १० घ. °हगता । ११ ग. घ. ति । भागे । १२ क. ग. घ. ङ. तेन भा।

·- 3 आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता-[१प्रथमाध्याये- वेवेति । यद्यपि शब्दादिविषयेण हविषा चान्यादिदेवतातृप्तौ तयोर्नाश एव दृश्यते न तु तद्भागेन भागित्वं तथाऽपि तयोः सर्वात्मना नाशे पुनः कालान्तरे ते न स्याताम् । अतः स्वरूपेण स्थितयोरेव तयोः कदाचिदिन्द्रियदेवतानां विषयोन्मुखतया प्रेरकत्वरूपं कार्योन्मुख्यं कदाचित्तदभावरूपोपशान्तिरित्यभ्युपगन्तव्यम् । तथा च हविषा देवता- तृप्तावशनीयापिपासयोरपि तृप्तिरुपशान्तिदृश्यत इति तद्भागेन भागवत्त्वमुक्तमित्यर्थः । न च चक्षुरादिना रूपादिग्रहणदशायामशायापिपासयोर्न शान्तिदृश्यत इति न सर्वत्र भागवत्वं तयोरिति शङ्कयम् । क्षुत्पिपासातस्यान्नपानदर्शनश्रवणादिनःऽन्नपानप्रत्यास- त्तिपरितोषेण मनसि तृष्णा शान्तेव भाति । न तु यथापूर्व बाधत इति चक्षुरादिप्वपि तयोर्भागवत्त्वमित्युक्तं सायणीयदीपिकायाम् । वस्तुतस्त्वशनायापिपासाशब्देनेन्द्रि- याणां स्वस्वविषयगोचरौ तृष्णाकामावुच्यते । अन्नमदामेत्यत्राप्यंन्नादनं स्वस्वविषयग्र हणमेव चक्षुरादीन्द्रियदेवतानां मुख्यादनासंभवात् । तथा च रूपादिविषयग्रहणन तत्तद्विषयगोचरयोस्तयोः शान्तिरस्तीति सन्द्रियेप्वपि तयोर्भागवत्वं युक्तमिति । न चेन्द्रियदेवतातृप्तिव्यतिरेकेण न तयोः पृथक्तृप्तिदृश्यत इति वाच्यम् । इन्द्रियदेव- तानां स्वस्वविषयोन्मुखतया प्रेरकत्वरूपकार्योन्मुख्यनिवृत्तिरूपोपशान्तिरेव पृथक्तयो. स्तृप्तिरस्तीत्युक्तत्वात् । यद्यप्र्णवप्रवेशनमशनायादिमत्त्वं तन्निमित्तमन्नादनमित्यादि सर्व कार्यकरणसंघातपञ्जराध्यक्षस्य जीवस्य भोक्तुरेव नेन्द्रियदेवतानामशनीयापिपा- सौदि तथाऽपि तस्य वस्तुतोऽभोक्तब्रह्मभूतस्य स्वतो भोक्तृत्वायोगादिन्द्रियदेवताद्युपा- धिकृतमेव तस्य भोक्तृत्वादिसर्वसंसार इति वक्तुं तेष्वेव तमारोप्य श्रुत्योच्यत इति न दोषः ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छकरभगवच्छिष्यानन्दज्ञानविरचिता. यामैतरेयोपनिषद्भाप्यटीकायां प्रथमाध्याये द्वितीयः खण्डः ॥ २ ॥ अथ तृतीयः खण्डः । स ईक्षतेमे न लोकाश्च लोकपा- लाश्चानमेभ्यः सूजा इति । स एवमीश्वर ईक्षत । कथमिमे नु लोकाश्च लोकपालाश्च मया सृष्टा १२ १क. ग. रु. भागवत्त्वं त । २ क. 'नापि । ३ क. 'प्तिरूप । ४ क. ग. घ. . 'न्तिर्जा- यत । ५ क. नापि । ६ क. नापि । ७ क. ख. ग. स्ववि' । ८ क. ग. प्यद। ९ ख. घ. ट. *णे त । १० क. 'नापि । ११ ख ट. सादीनां त”। १२ च. ईक्षितवान् ।

·3 ३तृतीयः खण्डः] ऐतरेयोपनिषत् । अशनीयापिपासाभ्यां च संयोजिताः । अतो नैषां स्थितिरन्नमन्तरेण तस्मादन्नमेभ्यो लोकपालेभ्यः स्नै सृज इति । एवं हि लोक ईश्वरा- णामनुग्रहे निग्रहे च स्वातन्त्र्यं दृष्टं स्वेषु तद्वन्महेश्वरस्यापि सर्वेश्वरत्वा. त्सर्वान्प्रति निग्रहानुग्रहेऽपि स्वातत्रयमेव । एवं भोगसाधनसृष्टिमुक्त्वा भोग्यसृष्टिं वक्तुमारभते—स एवमिति । जुशब्दोक्तं वितर्क स्पष्टी करोति-लोका इत्यादिना । पूर्ववल्लोकलोकपालप्रार्थनां विना स्वयमे- वान्नं स्रष्टुं वितर्कितवानित्युक्तेः प्रयोजनमीश्वरत्वज्ञापनमित्याह-एवं हीति । सोऽपोऽभ्यतपत्ताभ्योऽभितप्ताभ्यो मूर्तिरजा- यत या वैसा मूर्तिरजायतान्नं वै तव । स ईश्वरोऽनं सिमक्षुस्ता एवं पूर्वोक्ता अप उद्दिश्याभ्यतपत् । ताभ्योऽभितप्ताभ्य उपादानभूताभ्यो मूर्तिर्घनरूपं धारणसमर्थ चराचर- लक्षणमजायतोत्पन्नमन्नं वै तन्मूर्तिरूपं या वै सा मूर्तिरजायत । अप इति । पञ्च भूतानीत्यर्थः । अभ्यतपदिति । एतेभ्यो भूतेभ्यो मनुष्यादीना. मन्नभूता ब्रीह्यादयो जायन्तां मार्जारादीनामन्नभूतानि मूषकादीनि जायन्तामिति पर्या- लोचनं संकल्पं कृतवानित्यर्थः । मूर्तिशब्देन करचरणादिमतोऽभिधाने ब्रीह्यादेरग्रहणं स्यादत आह-घनरूपमिति । कठिनमित्यर्थः । नस्वमूर्तानामपि वायुचन्द्रकिरणा- दीनां सर्पोदीन्प्रत्यन्नत्वमस्तीति तत्संग्रहार्थमाह-धारणसमर्थ चेति । शरीरधारण- समर्थमित्यर्थः । चरेति । चरं मृपकाद्य वरं व्रीह्यादीत्यर्थः । या वैसा मूर्तिरजायतानं वै तदिति पूर्वणान्वयः । तच्छब्दार्थमाह-मूर्तिरूपमिति । तंदेनत्सष्टं पराउत्यजिघांसत्तहाचाऽजिवृक्षत्त- नाशक्कादाचा ग्रहीतुं स यद्वैनदाचाऽग्रहै. ष्यदभिव्याहृय हैवानमत्रप्स्यत् । तदेनदन लोकैलोकपालानामर्थेऽभिमुखे सृष्टं तद्यथा मूषकादिर्मार्जा रादिगोचरे सन्मम मृत्युरनाद इति मत्वा परागश्चतीति प्राङ्सदत्तू १ क. नापि । २ छ. ज. च यो। ३ छ. ज "मेवैभ्यो। ४ क. ग. इ. ५ ख. च. छ. ज. ट. "हे स्वा'। ६ क. ग. घ. उ. के प्रकटी क' । ७ ख. ग. ट. कपा'। ८ क. ग. ङ. °ष्टुं त” । ९ ख. ट. दीनामपि स । १० क. तदनं सूट । ११ ट. देवदाभिमष्टं । १२ क. ख. ग. छ. ज. ट. देतद। १३ ख. ग. क.पा । १४ च. °लामार्थ्यभिमु बोत्सृष्टं सद्य' । छ. ज. लाभार्थ्यभिमुखे सृष्टं सब । १५ रु. मभि । १६ ख. 'सन्मे म । -- ·४४ 4 ६ आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता-[१प्रथमाध्याये- नतीत्याजिघांसदतिगन्तुमैच्छत्पलायितुं प्रारभतेत्यर्थः । तदन्नाभि- प्रायं मत्वा स लोकलोकपालसंघातः कार्यकारणलक्षणः पिण्डः प्रथमजत्वादन्यांश्चान्नादानपश्यस्तदन्नं वाचा वदनैव्यापारेणाजिघृक्ष- द्रहीतुमैच्छत्तदन्नं जाशक्रोन्न समर्थोऽभवद्वाचा वदनक्रियया ग्रहीतुमुपा- दातुम् । अ प्रथमजः शरीरी यद्यदि हैनद्वाचाऽग्रहैष्यगृहीतवान्स्यात्स- वोऽपि लोकस्तत्कार्यभूतत्वादन्नमभिव्याहत्य हैवान्नमत्रप्स्यत्तृप्तोऽभ- विष्यत् । ने चैतदस्त्यतो नाशक्रोद्वाचा ग्रहीतुमित्यवगच्छामः पूर्व- जोऽपि । समानमुत्तरम् । शब्दादिभोक्तृत्वमिन्द्रियदेवतोपाधिकं न स्वत आत्मन इत्यभिप्रायेण तेषां शब्दा- दिभोगमुक्त्वेदानीमन्नपानभोक्तृत्वमप्यपानवृत्तिमत्प्राणोपाधिकं न स्वत आत्मन इत्य- भिप्रायेण तस्याभोक्तृत्वं परिशेषान्निर्धारयितुमाह-तदेनदिति । सृष्टं तत्पराङ्सदैत्य- जिघांसदित्यन्वयः । पुरापदं व्युत्पादयति-परागश्चतीति । उक्तार्थे दृष्टान्त- माह-यथेति । सत्वेत्यनन्तरं पराङञ्चति तद्वदिति शेषः । अतिगन्तुमैच्छादिति । यद्यपि व्रीह्याद्यचेतनान्नस्य नैवमिच्छा संभवति तथाऽपि भोक्तृशरीरान्तर्न प्रविष्टं किंतु बहिरेव स्थितमित्यत्र तात्पर्यम् । कार्यकारणलक्षणः पिण्डस्तदन्नं वाचाऽजिघृक्षदि- त्यन्वयः । नन्विदानीमिव प्रथममेवापानेनैवान्नजिघृक्षा तस्य किमिति नाऽऽसीदित्या- शङ्कय तस्येदानीतनशरीरापेक्षा प्रथमजत्वात्तदानी चापानेनान्नादत्वस्यानिश्चयात्तस्य वागादिनाऽन्ननिघृक्षा युक्तेत्याह-प्रथमजत्वादिति । अस्मदाद्यपेक्षयेत्यर्थः । यस्मि- प्रतिष्ठिता अन्नमदामेत्युपक्रान्तस्य व्यष्टिशरीरस्य समष्टिपिण्डापेक्षया प्रथमनत्वाभावा- दपुश्यन्नजानन्नित्यर्थः । वदनक्रियया प्रथमजैस्य पिण्डस्य कारणस्यान्नग्रहणासामर्थ्य कार्यगतासामर्थेन द्रढयति-स प्रथमज इति । अत्र प्रथममन्नपदं गृहतिवान्स्यादि- त्यत्र कर्मत्वेन संबध्यते । तत्कार्यभूतत्वादिति । तदनन्तरभूतत्वादित्यर्थः । इदानीं- तनशरीरस्य पूर्वकालीनव्यष्टिशरीरकार्यत्वाभावादिति । अभिव्याहत्येति । वाचकश- ब्देनाभिधायेत्यर्थः । पूर्वजोऽपीत्यस्य नाशक्नोदिति पूर्वेणान्वयः । वत्प्राणेनानिक्षत्तनाशकोत्प्राणेन ग्रहीतुं स यहेनत्प्राणेनाग्रहैष्यदभिप्राप्य हैवानमत्रप्य- १ ख. वा लोकपा । २ छ. ज. कपा । ३ च. नद्वारे । ४ च. यद्धैवत्तदन्नं वाचा। ५०. च न त्वैत' । ६ क. ग. °धिकमात्म । ७ क. ख. ट. 'देवदि । ८ क. ग. 'परा। ख. 'हं सत्प। ९ ख. घ. दजि । १० क. ग. घ. . शङ्कयेदा । ११ क. ग, घ. छ. या तस्य प्र। १२ क. ख. दनत्व । १३ क, ग. रु. जपि । .

·१५ ३तृतीयः खण्डः] ऐतरेयोपनिषत् । त्तच्चक्षुषाऽजिवृक्षत्तनाशक्रोच्चक्षुषा ग्रहीतुं स यद्वैनचक्षुषाऽग्रहेष्यदृष्ट्वा हैवानमत्रप्स्यत्त- च्छोत्रेणाजिघृक्षत्तनाशकोच्छ्रोत्रेण ग्रहीतुं स यद्वैनच्छोणाग्रहैष्यच्छ्रुखा हैवान्नमत्रप्स्यत्त- त्वचाऽजिघृक्षत्तनाशकोत्त्वचा ग्रहीतुं सयदैन- त्वचाऽग्रहेष्यत्स्पृष्ट्या हैवान्नमत्रप्स्यत्तन्म- नसाऽजिवृक्षत्तनाशक्रोन्मनसा ग्रहीतुं स यद्वैनन्मनसाऽग्रहेष्यद्वयावा हैवानमत्रप्स्य- त्तच्छिश्नेनाजिवृक्षत्तवाशक्रोच्छिशेन ग्रहीतुं स यद्वैनच्छिश्नेनाग्रहैष्यहिसृज्य हैवान्नमत्र- प्स्यत्तदपानेनाजिवृक्षत्तदावयसैषोऽन्नस्य नहो यहायुरनायुर्वा एप यदायुः। तत्याणेन तचक्षुषा तच्छ्रोत्रेण तत्त्वचा तन्मनसा तच्छिश्वेन तेन तेन करणव्यापारेणान्नं ग्रहीतुमशनुवन्पश्चादपानेन वायुना मुख. च्छिद्रेण तुदन्नमजिघृक्षत्तदावयत्तदन्नमेवं जग्राहाशितवान् । तेन स एषोऽपानवायुरन्नस्य ग्रहोऽन्नग्राहक इत्येतत् । यद्वायुर्यो वायुरआयुरन्न- बन्धनोऽनजीवनो वै प्रसिद्धं स एप यो वायुः। प्राणेन घाणेनाभिप्राण्याऽऽघायेत्यर्थः । अपाननेति । मुखच्छिद्रेणान्तर्गच्छता वायनेत्यर्थः । अन्नात्तृत्वमपिश्वसनवृत्तिमतः प्राणस्य धर्मो नाऽऽत्मनः स्वत इत्ये- तत्तद्वेनत्सृष्टं पराङित्यादिनोक्तं संदर्भस्य प्रयोजनमुपसंहरति-तेन स एष इति । येन कारणेनापानेनान्नमशितवांस्तेनेत्यर्थः । अपानवृत्तिमतः प्राणस्यान्नग्राहकत्वं प्रसिद्ध्या दृढीकर्तुमन्नायरिति वाक्यं व्याचष्टे-अन्नायुरिति । अन्नमदामेत्यादिश्रुत्यन्तरे प्राण- स्यान्नायुष्टं प्रसिद्धमित्यर्थः । स ईक्षत कथं विदं सहते स्यादिति स ईक्षत 3 १ क. सध्यान । २ च. योऽयं वा । ३ ङ. च.मपश्च' । ४ ख. ट. देवम । ५ ख. 2. नोकम् । अस्य सं । ६ ग. क्तं सदनस्य प्र ।

·४६ आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता-[१प्रथमाध्याये- कतरेण प्रपद्या इति स ईक्षत यदि वाचाऽ. भिव्याहृतं यदि प्राणेनाभिप्राणितं यदि चक्षुषा दृष्टं यदि श्रोत्रेण श्रुतं यदि त्वचा स्पृष्टं यदि मनसा ध्यातं यद्यपानेनाभ्यपानितं यदि शिश्नेन विसृष्टमथ कोऽहमिति । स एवं लोकलोकपालसंघातस्थितिमन्ननिपित्तां कृत्वा पुरपौरतत्पा- लयितृस्थितिसमां स्वामीवेक्षत । कथं नु केन प्रकारेणेति वितर्कयन्निदं मते मामन्तरेण पुरस्वामिनम् । यदिदं कार्यकारणसंघातं कार्य वक्ष्य- माणं कथं नु खलु मामन्तरेण स्यात्परार्थ सत् । यदि वाचाऽभिव्याह- तमित्यादि केवलमेव वाग्व्यवहरणादि तनिरर्थकं न कथंचन भवेद्ध- लिस्तुत्यादिवत् । पौरबन्द्यादिभिः प्रयुज्यमानं स्वाम्यर्थ संत्तत्स्वामि- नमन्तरेणासत्येव स्वामिनि तद्वत् । तस्मान्मया परेण स्वामिनाऽधि- ठात्रा कृताकृतफलसाक्षिभूतेन भोक्त्रा भवितव्यं पुरस्येव राज्ञा । यदि नामैतत्संहतकार्यस्य परार्थत्वं परार्थिनं मां चेतनमन्तरेण भवे. त्पुरपोरकार्यमिव तत्स्वामिनम् । अथ कोऽहं किस्वरूपः कस्य वा स्वामी । यद्यहं कार्यकारणसंघातमनुप्रविश्य वागायभिव्याहृतादिफलं नोपलभेय राजेवपुरमाविश्याधिकृतपुरुषकृताकृतावेक्षणम् , न कश्चि. न्मामयं सन्नेवरूपश्चेत्यधिगच्छेद्विचारयेत् । विपर्यये तु योऽयं वागा. यभिव्याहृतादीदमिति वेद स सन्वेदनरूपश्चेत्यधिगन्तव्योऽहं स्याम् । यदर्थमिदं संहतानां वागादीनामभिव्याहृतादि । यथा स्तम्भकुड्या- दीनां प्रासादादिसंहतानां स्वावयवैरसंहतपरार्थत्वं तद्वदिति । एवमी- क्षित्वाऽतः कतरेण प्रपद्या इति । प्रपदं च मूर्धा चास्य संघातस्य प्रवे- शमार्गावनयोः कतरेण मार्गेणेदं कार्यकारणसंघातलक्षणं पुरं प्रपद्यै मप- येयमिति(येयेति)। - १३ १ छ. ज.थं स ईक्षत कथं नु । २ ग. ङ. ज. तं व । ३ क. ग. घ. छ. त्यादीव । पौ। ४ ग. ज. सत्स्वा । ५ क. ग. घ. र्थत्वात्परा' । ६ ग. घ. छ ज. परमार्थ' । ङ. परमार्थ। ७ क. ख. ट. 'नमन्तरेण । । ८ च. छ. ज. किंरू। ९ ङ. च. छ. ज. र्यकर'। १० क. ग. घ. च. त्वं सत्तद्व । ११ च. ज. चाऽन्तः क । १२ ख. च. छ. ज. ण । प्रपदं । १३ च. छ. ज. 'कर'।

·४७ तृतीयः खण्डः] ऐतरेयोपनिषत् । एवं भोगादिकरणभूतानां लोकानां भोगायतनस्य समष्टिव्यष्टिशरीरस्य भोगोपकर- णानां वागादीनां समष्टिशरीरे लोकपालत्वेन व्यष्टिशरीरे करणाधिष्ठातृत्वेन च स्थितानां देवतानां भोगे प्रेरकयोरशनीयापिपासयोस्तत्प्रयुक्तस्य करणनिष्ठस्य शब्दादिविषयग्र. हणलक्षणस्य भोगस्यापानवृत्तिमत्प्राणनिष्ठम्यानपानग्रहणलक्षणस्य च भोगस्याऽऽत्मनः संसारित्वसिद्ध्यर्थं सृष्टिमभिधायेदानी संसारिणं भोक्तारं दर्शयितुं स्रष्टुरीश्वरस्य विचार दर्शयितुं स ईक्षतेतिवाक्यं तद्व्याचष्टे-स एवामिति । पुरस्य पौराणां पुरवासिनां तत्पालयितॄणां राजनियुक्ताधिकारिणां स्थितिप्समां तत्तुल्यामन्ननिमित्तामन्नाधीनां संघा- तस्थितिं कृत्वेत्यन्वयः । कृत्वेत्युपलक्षणं लोकादीन्सृष्ट्वेत्यपि द्रष्टव्यम् । पदार्थानुक्त्वा वाक्यार्थमाह-यदिदमिति । वक्ष्यमाणमिति । वाचाऽभिव्याहृतमित्यादिना वक्ष्य- माणमभिव्याहरणादिकमित्यर्थः । हेतुगर्भितमिदंशब्दार्थस्य विशेषणम्-परार्थ सदिति । परार्थत्वात्परमार्थनं मामृते कथं स्यादित्यस्यैवार्थस्य कथंशब्दसूचितं व्यति. रेकमाह-यदीति । केवलं भोक्तृरहितव्यवहरणादि यचन्न कथंचन भवेत्कथंचि. दपि न भवेदित्यन्वयः । तत्र हेतु:-निरर्थकमिति । अर्थयत इत्यर्थः पचाद्यजयिता पुरुषस्तद्रहितमित्यर्थः । अर्थयिता हि पुरुषः स्वस्य प्रयोजनसिद्धयर्थं वागादिकं प्रेर- यति । तदभावे प्रेरकाभावाद्वाग्व्यवहारादिकं न भवेदित्यर्थः । यद्वाऽर्थः प्रयोजनमर्थिनोऽ- भावे तस्यार्थत्वाभावान्निष्प्रयोजनं सत्तन्न भवेत्प्रयोजनप्रयुक्तत्वात्सर्वप्रवृत्तेरिति । तत्र दृष्टान्तः-बलिस्तुत्यादिवदिति । एतदेव विवृणोति-परेति । अत्र यथाशब्दो प्रष्टव्यः । यथा पौरादिभिः प्रयुज्यमानं बलिस्तुत्यादिकं स्वामिनमन्तरेण न भवेत्तद्वदि- त्यन्वयः । स्वामिनमन्तरेणेति । अस्य व्याख्यानमसत्येवेति । विचारस्य फलमाह- तस्मादिति । परेणार्थादन्येन स्वामिनाऽर्थिना वागादिव्यवहारकृतोपकारभाजाऽधिष्ठात्रा। वागादिप्रेरकेणा(कत्वेन)धिष्ठातृत्वं चायस्कान्तवच्चेतनस्य संनिधानमात्रमेव साक्षितया न व्यापार इत्याह-कृवेति । कृताकृतयोस्तत्फलस्य चेत्यर्थः । फलसाक्षित्वमेव भोक्तृत्वमपीत्याह-भोक्त्रेति । राज्ञेत्यस्येतिपदाध्याहारणशतेति पूर्वेणान्वयः । एवं वाग्व्यवहरणादिकार्यसिद्ध्यर्थ मया प्रवेष्टव्यमित्युक्त्वाऽऽत्मस्वरूपबोधार्थ च मया प्रवे- ष्टव्यमिति वक्तुं स ईक्षत यदि वाचाऽभिव्याहतमित्याद्यथ कोऽहमित्यन्तं वाक्यं तत्प्रवे- शप्रयोजनकथनार्थत्वेन कथं विदमिति वाक्यतुल्यत्वात्स ईक्षत कतरेणेतिवाक्येन व्यव- हितमपीहैवाऽऽकृष्य व्याचष्टे-यदि नामेति । संहतस्य वागादिलक्षणस्य कार्यस्य । १० १२ १ क. ग. घ. ङ. त्वेनावस्थि । २ क. ग. घ. ङ. नां च देवानां । ३ ग नापि । ४ ख. ठ. चारांशं द' ।५ ख. ठ. क्यं व्याच ६ ख. ट. परार्थि । ७ ग. घ. रमाथि । ख. ट. तव्याह'। ९ क. घ. "त्यादीवेति । १० क. घ. ङ. दि स्वा। १९ ख. ग. ड. 'स्वामित्या । १२ क. ख. ट. "णेतीक्ष। १३ क. ग. ह. क्त्वा मत्स्वरू । १४ क. ग. वाक्यं तु ।

·४८ आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता-[१प्रथमाध्याये- परार्थत्वं परोपकाररूपाभिव्याहरणादिकारित्वं परार्थिनमुपकारमाजमन्तरेण मवेदित्यर्थः। अनेन यदि वाचैव केवलयोऽभिव्याहृतं भवेदित्येवकाराध्याहारेण वाक्यं योजितम् । एवमुत्तरत्रापि यदि प्राणेनैवाभिप्राणितं भवेदित्यादि द्रष्टव्यम् । अभिप्राणितमाघातम् भ्यपानितमन्तर्गतं भक्षितमित्यर्थः । उक्तमेव वाक्यार्थ स्पष्टी करोति-यद्यहमि- त्यादिना । अयं सन्निति । अयमात्माऽस्ति से चैवंरूपश्चेति नाधिगच्छेदित्यर्थः । अप्रवेशे स्वस्याधिगमो न स्यादित्युक्त्वा प्रवेशे तु सोऽस्तीति प्रवेशफलमाह-विप्र- र्यये विति । प्रविश्याभिव्याहृताद्युपर्लम्भे वित्यर्थः । वेदनरूपः संश्चैत्यधिगन्त- व्योऽहं स्यामित्यन्वयः । वेदनरूपत्वमुपपादयति-योऽयमिति । योऽयं वागाद्यमि- व्याहृतादि वेद स वेदनरूप इत्यधिगन्तव्यः स्यामित्यन्वयः । न च वेदितुः कथं वेद- नरूपत्वमिति वाच्यम् । वेदितुरवेदनरूपत्वे तस्य वेदनान्तरकर्मत्वं वाच्यम् । तस्मि- वेदने वेदितैव कर्ता चेदेकस्मिन्वेदितरि कर्तृत्वं कर्मत्वं च विरुद्धं प्रसज्येत । अन्यो वेदिता कर्ता चेत्तस्याप्यन्यो वेदितत्यनवस्था स्यादिति वेदितुर्वेदनरूपत्वं सिध्यति । अत एव श्रुत्यन्तरे यो वेदेदं जिघ्राणीति स आत्मेति घ्रातृप्रेयघाणवेदनस्याऽऽत्मत्व- मुक्तमिति भावः । तस्य वेदनरूपत्वे प्रमाणमुक्त्वाऽस्तित्वे प्रमाणमाह-यदर्थमिति । संहतानां वागादीनामभिव्याहृतादि यदर्थ सोऽन्यो वागादिभिरसंहतः संश्चेत्यधिगन्तव्य इति पूर्वेणान्वयः । संहतानामसंहतपरार्थत्वे दृष्टान्तमाह-यथेति। एतदुक्तं भवति- वागाद्यभिव्याहृतादि स्वासंहतपरार्थं भवितुमर्हति संहतत्वात्कुड्यादिवत्प्रासादादिवच्चेति। तद्वदित्यनन्तरं श्रुतिगतं स ईक्षतेति पदं द्रष्टव्यम् । भाष्ये तु स्पष्टतया त्यक्तम् । प्रयोजनद्वयवशात्प्रवेशस्य कर्तव्यत्वे सिद्ध प्रवेशद्वारस्य विचारस्यावसर इतीदानी स ईक्षत कतरेणेतिवाक्यं व्याचष्टे-एवमीक्षित्वेति । अत इति । यतः प्रवेशस्य वागादिव्यवहारसिद्धिर्भत्स्वरूपबोधश्चेतिप्रयोजनद्वयसिद्धयर्थ कर्तव्यत्वमत इत्यर्थः । अन्तरितिपाठे शरीरस्यान्तः प्रपद्या इत्यन्वयः । कतरेणेतिपदं गृहीत्वा तव्याख्यातुं मार्गद्वयं दर्शयति-प्रपदं चेति । इदानीं गृहीतं पदं व्याख्याति-अनयोः कत. रेणेति । प्रपद्या इत्यनन्तरं श्रौतं स ईक्षतेति पदं द्रष्टव्यम् । स एतमेव सीमानं विदार्यतया द्वारा प्रापद्यत । एवमीक्षित्वा न तावन्भमृत्यस्य प्राणस्य मम सर्वार्थाधिकृतस्य प्रवे. शमार्गेण प्रपदाभ्यामधः प्रपद्ये । किं तर्हि पारिशेष्यादस्य मूर्धानं १ ग. घ. परमार्थि । इ. पुरमार्थि । २ ग. घ. 'या व्या । ३ ख. ट. स एवं । ४ ङ. 'लम्भ इत्य। ५ क. त्वेन त। ६ ङ. रवि । ७ ख. 'सिद्धिः सत्स्व। ८ क. ग. ङ. 'व्य- तेत्य। ९ छ. ज. 'न्मम भृत्य । १० ख. ट. 'मार्गप्र ।

·E ३तृतीयः खण्डः] ऐतरेयोपनिषत् । विदार्य प्रपद्येयमिति लोक इवेक्षितकारी स स्रष्टेश्वर एतमेव मूर्धसीमानं केशविभागावसानं विदार्य च्छिद्रं कृत्वैतया द्वारा मार्गेणेमं लोकं कार्य- कारणसंघातं प्रापद्यत प्रविवेश । अनन्तरं स ईक्षत यदि वाचेत्यादिवाक्यं पूर्वमेव व्याख्यातमिति तदुत्तरं स एतमेव सीमानमिति वाक्यं व्याख्यातुं तदपेक्षितमाह-एवमीक्षित्वेति । पोलोच्येत्यर्थः । भृत्यस्य प्रवेशमार्गेण स्वामिनः प्रवेशोऽनुचित इत्यनेनैव मार्गेण प्रवेशं निश्चितवानि- त्याह-न तावदिति । अस्येति । पिण्डस्थेत्यर्थः । प्रपद्येयमित्युनन्तरं निश्चित्येति शेषः । एवमपेक्षितमुक्त्वा स एतमिति वाक्यं व्याचष्टे-इति लोक इवेति । एव- मीक्षित्वा मूर्धानं विदार्य प्रपद्येयमिति निश्चित्येमं संघातं प्रापद्यतेत्यन्वयः । सैषा वितिनीम हास्तदेतवान्दनम् । सेयं हि प्रसिद्धा दाः। मूनि तैलादिधारणकाले तद्रसादिसंवेद- नात् । सैषा वितिर्विदारितत्वाद्वितिर्नाम प्रसिद्धों द्वाः । इवराणि तु श्रोत्रादिद्वाराणि भृत्यादिस्थानीयसाधारणमार्गत्वान्न समृद्धीनि नाऽऽनन्दहेतूनि । इदं तु द्वारं परमेश्वरस्यैव केवलस्येति । तुदेवनान्दनं नन्दनमेव नान्दैनमिति दैर्ध्य छान्दसम् । नन्दैत्यनेन द्वारेण गत्वा परस्मिन्ब्रह्मणीति । ननु नव वै पुरुषे प्राणाः सप्त वै शीर्षण्याः प्राणा द्वाववाचौ नवद्वारे पुरे देहीत्या- दिषु द्वारनवकं प्रसिद्धं न तु मूर्धनि द्वारान्तरमित्याशङ्कय प्रत्यक्षतस्तयोलमायन्नमत- त्वमेतीतिश्रुतितश्च तस्य द्वारस्य प्रसिद्धेनैवमिति वक्तुं सैषति वाक्यं तयाचष्टे- सेयमिति । प्रत्यक्षतः प्रसिद्धिं सैषेति पदाभ्यां दर्शयति-नीति । मूर्धनि चिरं विषवृक्षतैलादिधारणकाले तिक्तादितद्रससंवेदनं दृश्यत इति मा द्वाः प्रत्यक्षतः प्रसि- द्धेत्यर्थः । न केवलं द्वारः प्रत्यक्षत एव प्रसिद्धिः किंतु तस्या वितिरितिनाम्नाऽपि प्रसिद्धिरित्याह-विदतिरिति । अनेनेश्वरेण स्वप्रवेशार्थमसाधारणतया विदारित- त्वान्न भृत्यस्थानीयचक्षुरादिप्रवेशद्वारैः सह नव वै पुरुष प्राणा इत्यादिपूर्वोक्तश्रुतिषु - १ ख. हु.री यः स्त्र। २ ख. ङ. 'श्वरः स ए । ३ च. ज. मं का । ४ ग. घ. तु. च. छ ज. र्यकर' । ५ ख. ट. "टे ।ळो' । ६ ङ. यं प्र'। ७ ख. ट. मूर्धनि । ८ घ. च. छ. ज. 'लेऽन्तस्तद। ९ छ. ज.द्धा । ई। १० छ. ज. त्राीनि द्वा। ११ छ. मृद्धिनन्दनहे। १२ क. च. नि नन्दनहे' । १३ घ. न्दनहे । १४ छ. ज. °न्दनं दै'। १५ छ. ज. °न्दन्त्यने । १६ ग. छ ज. ‘त्वाऽस्मि । १७ ग. घ. अ. सिद्धं से' । १८ ख. ट. मूर्धतीति । १९ क. मध्नि । २. क. ग. छ. षतै' । २१ ख. घ. रणे ति' । २२ क. ग. ङ. °ले त ।

·५० आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता-[१प्रथमाध्याये- परिगणितमित्युक्तम् । श्रौतप्रसिद्धि वक्तुं तदेतन्नान्दत्तमिति वाक्यं तत्रैतदेव नान्दनं नान्यानीत्युक्तमिति कृत्वा व्याचष्टे-इतराणि विति । समृद्धीनीति । सम्यगृद्धि. रानन्दो येषु तानीति विग्रहः । हेतुशब्दं भावप्रधानं स्वीकृत्याऽऽनन्दं प्रति हेतुत्वं येषामिति बहुव्रीहिणा हेतूनीति नपुंसकत्वं द्रष्टव्यम् । नन्दत्यनेन द्वारेण गत्वेति । अनेन तयोर्ध्वमायन्नमृतत्वमेतीतिश्रुतौ प्रसिद्धिर्दर्शिता । तस्य त्रय आवसथात्रयः स्वप्ना जयमावस- थोऽयमावसथोऽयमावसथ इति ॥ तस्यैवं सृष्ट्वा प्रविष्टस्य जीवेनाऽऽत्मना राज्ञ इवे पुरं त्रय आव- सथाः । जागरितकाल इन्द्रियस्थानं दक्षिणं चक्षुः। स्वमकालेऽन्तर्मनः। सधूप्तिकाले हृदयाकाश इत्येतद्वक्ष्यमाणा वा जय आवसथाः। पितृश- रीरं मातृगर्भाशयः स्वं च शरीरमिति । त्रयः स्वमा जाग्रत्स्वमसुषु- प्त्याख्याः। ननु जागरितं प्रबोधरूपत्वान्न स्वप्नः । नैवम् । स्वम एव । कथं परमार्थस्वात्मप्रबोधाभावात्स्वमवदसद्वस्तुदर्शनाच्च । अयमेवाऽऽत्र- सथश्चक्षुर्दक्षिणं प्रथमः। मनोऽन्तरं द्वितीयः। हृदयाकाशस्तृतीयः । अय. मावसथ इत्युक्तानुकीर्तनमेव वेषु ह्ययमावसथेषु पर्यायेणाऽऽत्मभावेन वर्तमानोऽविद्यया दीर्घकालं गाढं प्रसुप्तः स्वाभाविक्या न प्रबुध्यतेऽ- नेकशतसहस्रानर्थसंनिपात नदुःवमुद्राभिघातानुभवैरपि । ईश्वरस्यैवं प्रवेशमुक्त्वा तस्य पूर्वोक्त कार्यकारणसंघातोपाधिकं संसारमाह-तस्येति। एवं पुरं सृष्ट्वा जीवेनाऽऽत्मना प्रविष्टस्य तस्य राज्ञ इव जय आवसथाः क्रीडास्थाना. नीत्यन्वयः । तान्येवाऽऽह-जागरितेति । चक्षुरिति । चक्षुर्गोलकमित्यर्थः । मन इति । मनसोऽधिकरणं कण्ठस्थानमित्यर्थः । कण्ठे खप्नं समादिशेदितिश्रुतेः। हृदयाकाश इति । हृदयावच्छिन्नभूताकाश इत्यर्थः । यद्यपि ब्रह्मण्येव सुषुप्तौ जीवो वर्तते सता सोम्य तदा संपन्न इति श्रुतेस्तथाऽपि ब्रह्मणोऽपि हृदयावकाशेऽवस्थानात्तत्संपन्नोऽपि तत्रैव वर्तत इति तथोक्तम् । अन्यथा हृदयाकाशशब्देनैव दहराधिकरणन्यायेन ब्रह्मा- भिवाने तस्य त्रयः स्वप्ना इति वश्वमाणम्वग्नतुल्यत्वानु त्तिरित्यन एव पक्षान्तरमाह- १3 १६ १ क. ख. तदैत । २ क ङ. 'ति । त। ३ क. ग. घ. ङ. "शितेति ।ई। ४ च, व स्वं पु। ५ ख. ट. पुप्तका"। ६ क. ख. ग. घ. इ. ट. काल इदं ह। ७ क. ख. ग. घ. रु. चट. शमिये, ८ च. 'त्येते वक्ष्य' । ९ ख. च. छ. ट. षुप्ताख्याः । १० ख. र. स्तुत्वदं । ११ छ. ज. मनश्चान्त' । ट. मन आन्त । १२ छ. ज. °सु। १३ ख. घ. र्यकर। १४ क. ग. घ. उ. 'स्य रा। १५ ग. घ. ङ. "माविशे' । १६ ख. ट. सौम्य । १७ ख. ट. 'याका । १८ क.ग, प. उ. "पत्तेरि'। 6 ·३.तृतीयः खण्डः] ऐतरेयोपनिषत् । वक्ष्यमाणा वेति । तानेवाऽऽह-पितृशरीरमिति । नत्वात्मा वा इदमेक एवेत्य- द्वितीयत्वेनोक्तस्य कथमावसथयोग इत्याशङ्कयोऽऽवसथानां मृषात्वान्न पारमार्थिका- द्वितीयत्वायोग इति वक्तुं त्यः स्वप्ना इत्युक्तं तद्व्याचष्टे-त्र्यः स्वमा इति । स्वप्न- तुल्या इत्यर्थः । जाग्रदित्युपलक्षणं पित्रादिशरीरत्रयं चेत्यपि द्रष्टव्यम् । तेषां स्वप्न- तुल्यत्वं नास्तीति शङ्कते-नन्विति । अत्रापि शरीरत्रयमित्युपलाक्षतं तत्प्रबोधस्य स्वप्नप्रबोधतुल्यत्वात्स्वप्नत्वमेवेत्याह-नैवमिति । तथा प्रसिद्धिनास्तीति शङ्कते- कथमिति । अविवेकिनां तथा प्रसिद्धयभावेऽपि विवेकिनां तल्लक्षणज्ञत्वात्तथा प्रसि- द्धिरस्तीत्याह-परमार्थेति । वस्तुतत्त्वतिरोधानेनासद्वस्तुप्रतिभासः स्वप्न इति तल्लक्षणं जागरितमपि तथाभूतमेव ब्रह्मस्वरूपतिरोधानादविद्यमान नगत्प्रतीतेश्चेत्यर्थः । अन्तरं यन्मनस्तद्वितीय आवसथ इत्यन्वयः । अयमावसथ इत्यादिनाऽर्थान्तरं नोच्यते । प्रासा- दभूमिकावदपर्यधोभावेन स्थिता एव चक्षुरादयोऽङ्गल्या निर्दिश्य प्रदयन्ते बाह्याव. सथभ्रान्तिवारणायेत्याह-अयमावसथ इत्युक्तानुकीर्तनमेवेति । नन्वावसथशब्दस्य गृहविशेपवाचिनः कथमक्ष्यादिषु प्रयोग इत्याशङ्कयाऽऽवसथस्थस्येवैषु स्थितस्य दीर्घ- निद्रादर्शनात्तेषु सुखं सुप्तस्येव शीघ्रप्रबोधादर्शनाद्गीण्या वृत्त्याऽऽवस्थत्वमाह-वेषु ह्यायमिति । स्वाभाविक्याऽविद्यग्रेत्यन्वयः । अनुभवैरित्यनन्तरमित्येत आवसों उच्यन्त इति शेषः । स जातो भूतान्यभिव्यख्य- किमिहान्यं वावदिषदिति। स जातः शरीरे प्रविष्टो जीवात्मना भूतान्यभिव्यख्यधाकरोत् । नन्नु जागरितादिकं भूतकार्यस्य कार्यकरणसंघातस्य ध। न त्वात्मनः । तद्भि- नस्यापि तस्मिंस्तादात्म्याभिमानात्तद्धर्मवत्त्वमिति वक्तुं स जात इति वाक्यं तव्या- चष्टे-स जात इति । भूतान्येवाऽऽभिमुख्येन तादात्म्येन व्याकरोयक्तं ज्ञात. वानुक्तवांश्च मनुष्योऽहं काणोऽहं मुख्यहमित्यादिप्रकारेणेत्यर्थः । तथा च श्रुत्य. न्तरम्-"अनेन जीवेनाऽऽत्मनाऽनुप्रविश्य नामरूपे व्याकरवाणि" इति । ननु व्यति- रिक्तात्मज्ञाने सति कर्थमुक्ततादात्म्यभ्रम इत्याशङ्कयाऽऽह श्रुतिः-किमिहान्य- मिति । इहास्मिञ्शरीरेऽन्यं व्यतिरिक्तमात्मानं वावदिपत्किमिति काका नोक्तवानि- १ ग. घ. ङ. थमवस्थायो। २ ग घ. ङ. ब्यावस्थानां। ३ क. ग. थिंकोऽद्धि । ४ क. 'यत्वयो । ५ ख. ट. यमुप। ६ ख. ट. त्प्रति वो । ७ घ. र्थः । आन्त । ८ क. 'न्तिनिवा'। ९ ख. ट. या इत्युच्य । १० घ. ङ. ज. "त् । किमिहान्यं वावदिषदिति ।। ११ क. ग. स.यकार। १२ क, ग, घ. मुक्तं ता। ।

·आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता-[१प्रथमाध्याये- त्यर्थः । न ज्ञातवानित्यपि द्रष्टव्यम् । इतिशब्दो यम्मादित्यर्थे यस्मादेवं तस्मादमि- व्यख्यदित्यध्यारोपप्रकरणसमाप्त्यर्थो वा । इदं वाक्यं भाष्यकारैः स्पष्टत्वादुपेक्षितं लेखकदोषात्पतितं वा। स एतमेव पुरुषं ब्रह्म तत- ममपश्यदिदमदर्शमिती३ । स कदाचित्परमकारुणिकेनाऽऽचार्येणाऽऽत्मज्ञानप्रबोधकृच्छन्दि- कायां वेदान्तमहोवाक्यभेाँ तत्कर्णमूले ताड्यमानीयामेतमेव सृष्ट्यादि- कर्तृत्वेन प्रकृतं पुरुषं पुरि शयानमात्मानं ब्रह्म वृहत्ततमं तकारेणैकेन लुप्तेन तततमं व्याप्ततमं परिपूर्णमाकाशवत्मत्यबुध्यतापश्यत् । कथम् । इदं ब्रह्म ममाऽऽत्मनः स्वरूपमदर्श दृष्टवानस्मि । अहो इति विचार- गोर्या झुतिः पूर्वम् । एवमध्यारोपं प्रदर्य तस्यापवादार्थ स एतमित्यादिवाक्यं तद्व्याचष्टे-स कदाचि- द्रित्यादिना। यद्वा स जात इत्यादिरपवादस्तस्मिन्पक्ष एवं योजना। भूतानि व्याकरोद्वि- विच्याकरोत् । किमेषां स्वतः सत्ताऽस्ति नेति विचारितवानित्यर्थः । विचार्य च किम- न्युमात्मव्यतिरिक्तं स्वतःसत्ताकं वावदिषद्वदिप्यामि न किंचिदप्यात्मव्यतिरिक्तं वक्तुं शक्नोमीति निश्चितवानित्यर्थः । एवं पदार्थशोधनवतो वाक्यार्थज्ञानमाह-स इति । आचार्यवान्पुरुषो वेदेतिश्रुतेस्तेन विना स्वतो वाक्यार्थज्ञानं न संभवतीत्यभिप्रेत्याऽऽह- परमेति । वेदान्तेति । उपनिषत्काण्डस्य समुदायस्य भेरीस्थानत्वं तद्गतानां तत्त्वम- सीत्यादिवाक्यानां प्रबोधजनकशब्दत्वमिति ज्ञेयम् । पुरि शयानामिति । मूर्धन्यया द्वारा प्रविश्येति शेषः । लुप्तेनेति । तेन सहेत्यर्थः । किं परोक्षतया ज्ञातमिति पृच्छति-कथमिति । तस्य कृतार्थताप्रख्यापकेन वाक्येन तस्यापरोक्षत्वमाह- इदमिति । इती3 इतिप्लुतेरर्थमाह-अहो इति । विचारणार्था प्लतिः पूर्वमिति विचारणार्थे प्लुतेविहितत्वात् । प्लुत्या सम्यग्ब्रह्म ज्ञातं न वेति विचार्य सम्यग्ज्ञातमिति निश्चित्याहो उति स्वस्य कृतार्थत्वं प्रख्यापितवानित्यर्थः । तस्मादिदन्द्रो नामेदन्द्रो ह वै नाम तमि- दन्द्रं सन्तमिन्द्र इत्याचक्षते परोक्षण । । १ १ छ. °च्छब्दकार्यायां । ज. च्छन्दकारिण्यां ।। २ ख. छ. ज. ट. हाम' । ३ ख. ङ. ट. 'नायो स पत। ४ क. स्मि । आहो । ५ इ. णायां प्लु। ६ क.क. ( कुतिपू। ७ ख. द. तिः । य'। ८ स.ट. क्यं व्या। ९ क. स्ति न वेति। १० व. द. स एतमिति । ११ क. ग. घ. ङ. पकवा। १२ क, ग, घ . ह । आहो । १३ क, ख. ड. णायां प्लति । ग, घ. णायां प्लात पू । .

·३तृतीयः खण्डः] ऐतरेयोपनिषत् । यस्मादिदमित्येवं यत्साक्षादपरोक्षाब्रह्म सर्वान्तरमपश्यदपरोक्षण तस्मादिदं पश्यंतीतीदन्द्रो नाम परमात्मा । इदन्द्रो ह वै नाम प्रसिद्धो लोक ईश्वरः । तमेवमिदन्द्रं सन्तमिन्द्र इति परीक्षण परोक्षाभिधाने- नाऽऽचक्षते ब्रह्मविदः संव्यवहारार्थ पूज्यतमत्वात्प्रत्यक्षनामग्रहणभयात् । तस्येदन्द्रनामप्रसिद्धयाऽपि तस्य ज्ञानस्यापरोक्षत्वमिति वक्तुं तस्मादिदन्द्र इति वाक्यं तव्याचष्टे-यस्मादिति । तस्मात्सर्वान्तरं ब्रह्मदं नित्यमेवापरोक्षेण प्रत्यगात्मे- त्येवमएश्यदित्यन्वयः । कथमिदन्द्रनामत्वमत आह-इदन्द्रो हु वा इति । नन्विन्द्रो मायाभिरित्यादाविन्द्र इति प्रसिद्धो न त्विदन्द्र इत्यत आह-तसेवमिति । इदन्द्रस्यैव सतः परोक्षत्वार्थमक्षरलोपेनेन्द्र इत्याहुरित्यर्थः । परोक्षोक्तेः प्रयोजन- माह-पूज्येति । परोक्षप्रिया इव हि देवाः परो- क्षप्रिया इव हि देवाः ॥ इत्यैतरेयोपनिषद्यात्मपदके तृतीयः खण्डः ॥ ३ ॥ उपनिषत्क्रमेण प्रथमाध्याये तृतीयः खण्डः ॥ ३ ॥ इत्यैतरेयोपनिषदि प्रथमोऽध्यायः ॥ १ ॥ इति ऋग्वाह्मणारण्यकाण्डान्तर्गतद्वितीयारण्य के चतुर्थाध्याये तृतीयः खण्डः ॥ ३ ॥ इत्यतरेयब्राह्मणारण्यकाण्डे द्वितीयारण्यके चतुर्थोऽध्यायः ॥ ४ ॥ तथा हि परोक्षप्रियाः परोक्षनामग्रहणप्रिया इव ह्येव हि यस्मा- वाः । किमुं सर्वदेवानामपि देवो महेश्वरः । द्विवचनं प्रकृताध्यायप- रिसमाप्त्यर्थम् ॥ इत्यैतरेयोपनिषद्भाष्ये प्रथमाध्याये तृतीयः खण्डः ॥ ३ ॥ इति श्रीमद्भगवत्पूज्यपादशिष्यश्रीमच्छंकरभगवत्कृतावैतरेयोप- निषद्भाष्ये प्रथमोऽध्यायः ।। १ ।। पूज्यानां परोक्षतयैव नाम वक्तव्यमित्यत्र प्रमाणमाह-तथा हीति .। देवा इति । पूज्या इत्यर्थः । अत एवाऽऽचार्या उपाध्याया इत्युक्तावेव प्रीति कुर्वन्ति १ ख. च. छ. ज. ट. त्येव । २ क. ग. घ श्यति तेनेदं । ३ क. ख. ग. घ. ड. रोक्षाः। ४ ख. ट. 'ति । यस्मा' । ५ ख. ट. "झेदमित्यप' । ६ ख. ट 'त्येवाप' । ७ घ. च. छ. ज. 'मुत स। ८ क. ग. घ. इ. 'यस' 1 ·आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता-[२द्वितीयाध्याये- लोके न तु विष्णुमित्रादिनामग्रहण इति भावः । नाम्नः परोक्षत्वं नाम यथार्थनाम्नो रूपान्तरकरणेन स्वरूपाच्छादनमिति ज्ञेयम् || इत्यैतरेयोपनिषद्भायटोकायां प्रथमाध्याये तृतीयः खण्डः ॥ ३ ॥ इति श्रीमद्भगवत्पूज्यपादशिष्यश्रीमच्छंकरभगवत्कृतावैतरेयोप- निषद्भाष्यटोकायां प्रथमोऽध्यायः ॥ १ ॥ अथ द्वितीयोऽध्यायः। (आरण्यकक्रमेण पञ्चमोऽध्यायः) तत्र प्रथमः खण्डः । अस्मिंश्चतुर्थेऽध्याय एप वाक्यार्थो जगदुत्पत्तिस्थितिप्रलयकृदसंसारी सर्वज्ञः सर्वशक्तिः सर्ववित्सर्वमिदं जगत्स्यतोऽन्यद्वस्त्वन्तरमनुपादायै- वाऽऽकाशादिक्रमेण सृष्ट्वा स्वात्मप्रबोधनार्थं सर्वाणि च प्राणादिम- च्छरीराणि स्वयं प्रविवेश प्रविश्य च स्वमात्मानं यथाभूतमिदं ब्रह्मा- स्मीति साक्षात्मत्यबुध्यत । तस्मात्स एव सर्वशरीरेष्वेक एवाऽऽत्मा नान्य इति । अन्योऽपि सम आत्मा ब्रह्मास्मीत्येवं विद्यादित्यात्मा वा इदमेक एवान आसीदिति। ब्रह्म ततममिति चोक्तम् । अन्यत्र न । सर्वग्र- वस्य सर्वात्मनो वालाग्रमात्रमप्यप्रविष्टं नास्तीति कथं सीमानं विदार्य प्रापयत पिपीलिकेव सुषिरम् । अस्मिन्नध्याय आत्मैकत्वलोकलोकपालसृष्ट्यशायापिपासासंयोजनादीनां बहूनामर्था- नामुक्तत्वात्सर्वेषामपि विवक्षित त्वशङ्कावारणाय विवक्षितमर्थमाह-अस्मिन्निति । सर्वेष्वपि शरीरेवेक एवाऽऽत्मा स एव परमेश्वर इति वक्ष्यमाणोऽर्थ एतच्छब्दार्थः । वाक्यार्थ इति । विवक्षित इति शेषः । कथमयमेवार्थो विवक्षित इत्याशङ्कय पूर्वसंद- र्भपर्यालोचनयेत्याह-जगदित्यादिना । यद्यपि लोकादिसृष्टयाऽन्नसृष्ट्या चोत्पत्ति- स्थिती एवाक्ते तथाऽप्युत्पत्तिस्थित्युक्त्याऽर्थात्प्रलयोऽप्युक्तप्राय इति प्रलयकृदित्युक्तं लोकपालादीनामेव भोक्तृत्वोक्त्याऽसंसारीत्युक्तमित्यर्थः । सामान्यतः सर्व जानातीति सर्वज्ञः । विशेषतः सर्वप्रकारेणापि सर्व वेत्तीति सर्ववित् । स्रष्टुत्यन्तेन जगतस्तत्का- यत्वात्तव्यतिरेकेण नास्तीत्युक्त्वा प्रत्यगात्मनस्तदभेदमाह-स्वात्मेति । न केवलं प्रवे- शोक्त्यैव तदभेदः किं तु तदभेदज्ञानोक्तेश्चेत्याह-प्रविश्य चेति । यस्मात्सर्वशरीरे- १ क. ग. ५. ङ. 'मित्र इत्यादि । २ छ. ज. "तुर्थाध्या । ३ घ. "त्मबो' । ४ च छ. ज. 'बोधार्थ । ५ क. सीत् ।। ६ क. ग. ङ. नोऽप्यस्य वा । ७ क. ग. नापि । ८ ख. ति । प्रत्यबुध्यतेति । य । म.

·१प्रथमः खण्डः] ऐतरेयोपनिषत् । प्वेकस्यैव प्रवेश उक्तः । यस्माच्च प्रविष्टस्य ब्रह्मतया ज्ञानमुक्तं तस्मात्सर्वशरीरेवेक एवाऽऽत्मा स च सर्वज्ञ ईश्वर एव नान्य इत्येष वाक्यार्थो विवक्षित इति पूर्वे- णान्वयः । सम आत्मेति विद्यादितिसंहितोपनिषद्गतवाक्यशेषोऽप्येतमेवार्थमाहे. त्याह-अन्योऽपीति । सम इति । सर्वभूतेष्वेक इत्यर्थः । स ईक्षतेत्या- दिसंदर्भादयमर्थः प्रतीयत इत्युक्तं पूर्वमिदानीमुपक्रमोपसंहाराभ्यामप्येष एवार्थः प्रती- यत इत्याह-आत्मा वा इति । सदेव सोम्येदमग्र आसीत्तदेतद्ब्रह्मापूर्वमि- त्यादौ चाद्वितीयत्वमुक्तमित्याह-अन्यत्र चेति । प्रवेशवाक्यादात्मन एकत्वमुक्तं तदयुक्तं तस्यैवासंगतार्थत्वादिति शङ्कते-सर्वगतस्येति । अशरीरत्वाद्विवारयितृत्वं सर्वगतत्वात्प्रवेशश्च न संगच्छत इत्यर्थः । नन्वत्यल्पमिदं चोद्यं बहु चात्र चोदितव्यम् । अकरणः सन्नीक्षि- ताऽनुपादाय किंचिल्लोकानसृजनाभ्यः पुरुष समुद्धृत्यामूर्छयत् । तस्या- भिध्यानान्मुखादि निभिन्नं मुखादिभ्यश्चाग्न्यादयो लोकपालास्तेपां चाशनायापिपासादिसंयोजनं तदायतनप्रार्थनं तदर्थं गवादिप्रदर्शनं तेषी यथायर्तनप्रवेशनं सृष्टस्यान्नस्य पलायनं वागादिभिस्तजिघृक्षा। एतत्सर्व सीमाविदारणप्रवेशसममेव । अस्तु तर्हि सर्वमेवेदमनुपपनम् । न । अत्रा- स्मावबोधार्थमात्रस्य विवक्षितत्वात्सर्योऽयमर्थवाद इत्यदोषः। माया. विवद्वा महामायावी देवः सर्वज्ञः सर्वशक्तिः सर्वमेतञ्चकार सुखायो. धनप्रतिपत्त्यर्थं लोकवदाख्यायिकादिप्रपञ्च इति युक्ततरः पक्षः । न दि सृष्ट्याख्यायिकादिपरिज्ञानात्किचित्फलमिष्यते । ऐकात्म्यस्वरूप- परिज्ञानात्वमृतत्वं फलं सर्वोपनिषत्प्रसिद्धम् । स्मृतिषु च गीताद्यासु समं सर्वेषु भूतेषु तिष्ठन्तं परमेश्वरमित्यादिना । किं प्रतीयमानार्थेऽसंगतत्वमुत विवसितार्थे । आये सर्वस्याप्यसंगतार्थत्वेन सर्व- स्याप्यप्रामाण्यं स्यात् । न च वेदस्य तद्युक्तमित्यभिप्रेत्याऽऽह-नन्विति । चक्षुरादि- करणैरीक्षणं प्रसिद्धं मृदाद्युपादानवत एव स्रष्टुत्वं हस्ताभ्यामेव समुद्धरणसंमूर्छने इत्यशरीरस्य तदसंगतम् । शस्त्रादिना मूर्तेन विदारणं न त्वमूर्तध्यानान्मुखादिभ्योऽग्न्या- द्युत्पत्तौ तस्य दाहादिः स्यात् । मूर्तस्यैवान्येन संयोननं कर्तुं शक्यं नाशनायादेरमू- तस्य । अग्न्यादीनां शरीरसृष्टेः पूर्व. प्रार्थनाया अयोगस्तदा गवादिशरीराभावात् । १४ १ छ, ज. हु स्वत्र । २ छ. ज. 'दिमत्त्वेन प्र' । ३ ख. ट. षां च य । ४ क. ग. घ. ड. 'तने प्र । ख. ट. 'तनं प्र'। ५ ज. शप्रश्नस। ६ ख. ट. धप्र। ७ क. ग. घ. ङ. च. 'पविज्ञा। ८ क. ग. ङ. 'नादमृ । ९ च. 'तत्वरूपं फ। १० छ. ज. 'षत्सिद्ध। ११ क. ग. घ. ङ. षु गी। १२ क. ग. घ. ङ..सु च । १३ ख. च. ट. 'दि । नु । १४ ख. ट. °मित्या ।

·आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता-[२द्वितीयाध्याथे- स्वयं चाशरीरत्वादानयनायोगः । तेषामशरीरत्वादमूत्विात्प्रवेशानुपपत्तिः । अन्नस्या- चेतनस्य पलायनानुपपत्तिः । वागादीनां हस्तादिवद्वस्त्वादानासामर्थ्यात्तैजिघृक्षानुपप- त्तिरिति सर्वमसंगतार्थमित्यर्थः । तहि सर्वमप्रमाणमस्त्विति कश्चिच्छङ्कते-अस्त्विति । विवक्षितार्थेऽपि विषं भुक्ष म प्रजापतिरात्मनो वपामुदहिचददित्यादीनामिव प्रामा- ण्यसंभवेनाप्रामाण्यं न कस्यचिदपि युक्तम् । विवक्षितार्थे च नासंगतिरिति द्वितीयं दूषयति-नेति । लोके स्वयमेव द्वारं कृत्वाऽनेकेषु गृहेषु प्रविष्टस्य देवदत्तस्यैक- त्वदर्शनात्तद्वदात्मन एकत्वमिति बोधयितुं विदारणप्रवेशने उच्यते न तु सोऽर्थो विवक्षितः । विवक्षितात्मैकत्वबोधद्वारतयोक्तत्वात्प्राशस्त्यार्थद्वारतयोक्तवपोत्खननादि- वदर्थवाद इत्यर्थः । असत एव प्रवेशादेरिहोक्तिरित्यङ्गीकृत्य तस्य गुणार्थवादत्वं वपो- त्खननादिवाक्यदित्युक्त्वाऽग्निहिमस्य भेषनमित्यादिवद्भूतार्थवादत्वमङ्गीकृत्याऽऽह- मायावीति । माययाऽघटितमपि सर्वमुपपद्यतेऽघटितघटकत्वात्तस्या इत्यर्थः । अनेन सृष्ट्यादेरघटितार्थत्वाद्गन्धर्वनगरादिवन्मृपात्वमेवेति स्पष्टीकर्तुमघटितमपि सृष्ट्यादिकं श्रुत्या दर्शितमित्युक्तम् । नन्वात्मावबोधश्चेद्विवक्षितस्तार्ह साक्षादेव स उच्यतां किमनेन वृथा अंपञ्चनेनेत्यत आह-सुखेति । अवबोधनं प्रतिपादनं सुखेन वक्तुः प्रतिपादनार्थं सुखेन श्रोतुः प्रतिपत्त्यर्थं चेत्यर्थः । ननु लोकसृष्ट्यादेर्मानान्तरागोचरत्वे. नापूर्वत्वात्तत्परत्वमेवाऽऽख्यायिकाया अस्त्वित्याशङ्कयापूर्वत्वेऽपि तत्प्रतिपत्त्या फली- लाभात्फलवत्यज्ञाते श्रुतेस्तात्पर्यनियमात् । अन्यथा रुद्ररोदनादेरप्यपूर्वत्वेन तत्रापि तात्पर्यापत्तेर्न सृष्टयादौ तात्पर्यमित्याह --न हीति । आत्मप्रतिपत्तौ तु फलदर्शना. तत्परत्वमेव युक्तमित्याह-ऐकात्म्यति । सर्वेति । एतावदरे खल्वमृतत्वं तमेवं विद्वानमृत इह भवति विद्वानमतः समभवदित्यादिषु ज्ञानादमृतत्वं प्रसिद्धमित्यर्थः । सम सर्वेषु भूतेष्वित्यनेनैकात्म्यमुक्त्वा सूमं पश्यन्हि सर्वत्र न हिनस्त्यात्मनाऽऽत्मान- मिति ज्ञानादमृतत्वमुक्तमित्याह-स्मृतिषु चेति । यज्ज्ञात्वाऽमृतमक्षुत इत्यादिराद्वि- १० W शब्दार्थः। * अत्र सर्वेष्वप्यादर्शपुस्तकेषु “ उदखिदत् ” इत्येव पाठो दृश्यते स तु लेखकप्रमादादेव । "उदखिदत्" इत्येव तैत्तिरीयपाठः । अत्र च्छान्दसो वापजनः । तथा च प्रातिशाख्ये-" उप- सर्गपाथ एषः ” इत्यादि । अत्र कलिकातामुद्रितपुस्तके “ उदक्खिदत् ” इति वर्तते तत्तु प्रामा- दिकमेव । चख्खनतुरित्यादिवदत्रापि खकारश्रवणस्यैव सिद्धत्वातैत्तिरीये द्वितीयखकारयुक्तस्यैव पाठस्योपरितनसंगृहीतप्रातिशाख्यसूत्रेण सिद्धत्वाच । १ ख. घ. ट. ) वि । २ घ. 'थै ना। ३ ख. ट. दिहाऽऽत्म। ४ ख. ट. वदुक्त्वाऽ। ५ ख ८. 'मितिवः । ६ क. ग. घ. ड. ति स्फुटीक । ७ ख. ट. 'दि श्रु । ८ क. ग. घ. ङ. व तदुच्य। ९ ग. घ. इ. पञ्चेनेत्य' । १० ख. ट. 'बोधोऽववोध । ११ ख. ट. लाभावात्फ'।

·प्रथमः खण्डः] ऐतरेयोपनिषत् । ५७ "सोऽहं स च त्वं स च सर्वमेतदात्मस्वरूपं त्यज भेदमोहम् । *इतीरितस्तेन स राजवर्यस्तत्यान भेदं परमार्थदृष्टिः" इत्यैकात्म्यमुक्त्वा, "स चापि जातिस्मरणाप्तबोधस्तत्रैव जन्मन्यपवर्गोप" इत्यादिविष्णुपुराणमाद्यशब्दार्थः । ननु जय आत्मानो, भोक्ता कर्ता संसारी जीव एकः सर्वलोकशा- स्वप्रसिद्धः। अनेकपाणिकर्मफलोपभोगयोग्यानेकाधिष्ठानवेल्लोकदेहनि- माणेन लिङ्गेन यथाशास्त्रपदर्शितेन पुरमासादादिनिर्माणलिङ्गेन तद्वि- षयकौशलज्ञानवांस्तत्कर्ता तक्षादिरिवेश्वरः सर्वज्ञो जगतः कर्ता द्विती- यश्चेतन आत्माऽवगम्यते । यतो वाचो निवर्तन्ते नेति नेतीत्यादि- शास्त्रप्रसिद्ध औपनिषदः पुरुषस्तृतीयः। एवमेते त्रय आत्मानोऽन्योन्य. विलक्षणाः । तत्र कथमेक एवाऽऽत्माऽद्वितीयोऽसंसारीति ज्ञातुं शक्यते । तत्र जीव एव तावत्कथं ज्ञायते । नन्वेवं ज्ञायते श्रोता मन्ता द्रष्टींss- देष्टाऽऽघोष्टा विज्ञाता प्रज्ञातेति । आत्मैक्यमेवास्याध्यायस्यार्थ इत्युक्त्वैतदेव स्थिरीकर्तुमाशङ्कते-नविति । जीव- ईश्वरो निर्विशेषब्रह्म चेति त्र्य आत्मान इत्यर्थः । तत्र जीवोऽहं कर्तेति लोक एष हि द्रुष्टा स्प्रष्ट्रा यजेत स्वर्गकाम इत्यादिशास्त्रे च प्रसिद्ध इत्यहि-भोक्तेति । एक इति । त्रयाणां मध्य एक इत्यर्थः । यो लोकदेइनिर्माणेन लिङ्गेनावगम्यते सर्वज्ञ ईश्वरः स द्वितीय इत्याह-अनेकेति । अनेकेषां विचित्राणां च प्राणिनां यान्यने- कानि विचित्राणि कर्मफलानि तदुपभोगयोग्यानि यान्यनेकानि विचित्राण्यधिष्ठानानि. स्थानविशेषास्तद्वन्तो लोका देहाश्च तेषां निर्माणेन लिनेनेत्यर्थः । इदं विशेषणं कर्तुः सर्व तार्थम् । यथाशास्त्रपदर्शितेनेति । स इमाँलोकानसृजतेत्यादिशास्त्रप्रदर्शितलिङ्गे- नेत्यर्थः । अनुमाने दृष्टान्तमाह-पुरेति । अचेतनं प्रधानं स्वयमेव विचित्रजगदाका- रेण परिणमते न तु सर्वज्ञोऽधिष्ठाता कश्चिदिति सांख्याः, तन्निरासायाऽऽह-चेतन इति । चेतनानधिष्ठितस्याचेतनस्य स्वतः प्रवृत्त्यदर्शनादवश्यं सर्वज्ञश्चेतनोऽधिष्ठाताऽङ्गी 93 १६ * इतीरित. इत्यादि दृष्टिरित्यन्तं श्लोकार्ध क. ग. घ. ङ संज्ञितपुस्तकेषु नास्ति । - १ क.णावो । ग. "णान्तबो' । ङ. णात्पबो'। २ क. ग. घ. ङ. मापति वि'। ३ क. ग. घ. ङ. मादिश। ४ छ. 'ठानं चतुर्दशलोक' । ५ च. ज. वच्चतुर्दशलोक । ६ क. ग. घ. नेति चेत्या । ७ क. ग. घ. ङ. 'वं विज्ञा'। ८ ग. घ. द्रष्टा स्प्रष्टाऽऽदे । ९ ख. ट. शेषं ब्र १० ग. ह । कर्तेति । ११ क. ते स स । १२ ख. ट. णां प्रा'। १३ ग. घ. ङ. भोग्या १४ क. ग. घ. इ. 'शत्वार्थ'। १५ क. ग, घ ङ. शितेन लि। १६ क. ग. घ. ङ. सीकर्तव्य है।

·। आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता-[२द्वितीयाध्याये- कार्य इत्यर्थः । तृतीयमाह-युत इति । एकस्यैव रूपभेदेन भेद इत्याशङ्कयाऽऽह- एवमिति । अन्योन्येति । अन्योन्यविरुद्धधर्मवत्त्वादहनतुहिनवद्भिन्ना इन्यर्थः । तत्र जीवस्य यत्कर्तृत्वभोक्तृत्वादिना वैलक्षण्यमुक्तं तदसिद्धं तस्य मानान्तराविषयत्वेन तद्ध- मवत्तया प्रमातुमशक्यत्वादतो न भेद इत्यभिप्रायेण परिहरति सिद्धान्ती-तत्र जीव एवेति । कथामिति । तस्य ज्ञेयत्वाभावे कर्तृत्वादिधर्मविशिष्टतयाऽपि स ज्ञातुमशक्य इत्यर्थः । अविज्ञाताभिप्रायः प्रश्नप्रकारं मत्वा शङ्कते-नन्विति । आदेष्टा वर्णात्मक- शब्दवक्ता । आघोष्टा ध्वन्यात्मकशब्दवक्तेत्यर्थः ननु विप्रतिषिद्धं ज्ञायते यः श्रवणादिकर्तृत्वेनामतो मन्ताऽविज्ञातो विज्ञातेति च । तथा न मतेमन्तारं मन्वीथा न विज्ञातेर्विज्ञातारं विजा. नीया इत्यादि च । सत्यं विप्रतिषिद्धं यदि प्रत्यक्षेण ज्ञायेत । सुखा- दिवत् । प्रत्यक्षज्ञानं चे निवार्यते न मतेमन्तारमित्यादिना । ज्ञायते तु श्रवणादिलिङ्गेन तत्र कुतो विप्रतिषेधः । पूर्ववाक्ये स एषोऽश्रुतोऽमतोऽविज्ञात इति विज्ञेयत्वस्य प्रतिषेधात्तस्मिंस्तद्विरुद्धं ज्ञेयत्वमित्याह -ननु विप्रतिषिद्धमिति । यः श्रवणादिकर्तृत्वेन ज्ञायते स एवाम- वोऽविज्ञातश्चेत्येतद्विप्रतिषिद्धमित्यन्वयः । श्रुत्यन्तरविप्रतिषिद्धं चेत्याह- मतेरिति । मुतेर्मनोवृत्तेर्भन्तारं साक्षिणमित्यर्थः । आदिपदेनामतो मन्ताऽविज्ञातो विज्ञातेत्यादिसंग्रहः । श्रुत्योः प्रामाण्याविशेषाद्विप्रतिषेधानुपपत्तेः प्रत्यक्षेणाविज्ञेयत्वं लिङ्गेन विज्ञेयत्वं चोच्यते ताभ्यामिति शङ्कते पूर्ववादी-सत्यमिति । ननु श्रवणादिलिङ्गेनापि कथं ज्ञायते यावता यदा शृणोत्यात्मा श्रोतव्यं शब्दं तदा तस्य श्रवणक्रिययैव वर्तमानत्वान्मननविज्ञानक्रिये न संभवत आत्मनि परत्र वा। तथाऽन्यत्रापि मनन दिक्रियासु श्रवणादि- क्रियाश्च स्वविषयेष्वेव। न हि मन्तव्यादन्यत्र मन्तुर्मननक्रिया संभवति । आत्मनि युगपज्ज्ञानद्वयायोगाच्छ्रवणादिकाले मननविज्ञानयोरसंभवाच्छ्रवणादिना मननविज्ञानरूपमात्मविषयकमन्यविषयकं वाऽनुमितिज्ञानं न संभवतीत्याह सिद्धान्ती- ननु श्रवणादीति । श्रवणक्रिययैव सह वर्तमानत्वाच्छ्रवणक्रियाधारत्वादात्मनि विषये परविषये वा तस्य मुननविज्ञानक्रिये न संभवत इत्यर्थः । अत्र प्रकरणे मनन- विज्ञानशब्दाभ्यामनुमितिरुच्यत आत्मनस्तद्विषयत्वस्यैवेह शङ्कावादिनोक्तत्वादिति - १ ख. ट. दिवै। २ ख. ट. ज्ञातुं न शक्यत है। ३ घ. ङ. छ. ज. नीथा । ४ स्व. ग. च. ट. ज्ञायते । ५ क. च. छ. ज. व वा' । ६ ग. घ. इ. स योऽतोऽश्रुतोऽगतोऽमतोऽनतोऽदृष्टोवि- ज्ञातोऽनादिष्ट इति । ७ ख. ट. यत्वमनुमानेन । ८ ख. ८. वणादिक्रि । ९ छ. 'क्रियायामेव । १०. ज. स्वस्ववि। ११ ख. ट. कपात्म। १२ क. ग. घ. "यकं वाऽन्य।

·- ४ १प्रथमः खण्डः] ऐतरेयोपनिषत् । तर्हि श्रवणमननयोर्युगपदसंभवेऽन्यविषयमननक्रिययाऽऽत्मा मन्तव्य इत्याशङ्कय विजातीयक्रियाद्वयवत्सनातीयक्रियाद्वयमपि युगपन्न संभवतीत्याह-तथेति । मनवा- दिक्रियास्विति । मननादिक्रियान्तरमपि न संभवतीति शेषः । ननु मननादि- क्रिया हि लिङ्गम् । न च लिङ्गं करणमतीतलिङ्गेनाप्यनुमितिदर्शनात् । किंतु लिङ्गज्ञानं करणम् । न च तस्याप्यनुमितिकाले सत्त्वनियमः । पूर्वक्षणसत्त्व- मात्रेण करणत्वोपपत्तेरिति तयोर्योगपद्याभावेऽपि न दोष इति चेत् । न । श्रवणमननादिलिङ्गविज्ञानस्य साक्षिरूपस्य स्वतो विशेषाभावेन श्रवणादिरूपितत्ववशे- नैव तस्यानुमापकत्वस्य वक्तव्यत्वेन तावत्सत्ताया अपि तत्काले वक्तव्यत्वादिति भावः । ननु तर्हि बाह्यगोचरश्रवणादिक्रियया मन्तुरनुमानं मा भूत् । किंतु बाह्यगोचरश्रव- णादिक्रियवाऽऽत्मानमपि विषयी करिष्यतीत्यत आह-श्रवणादिक्रियाश्चेति । स्वविषयगोचरा एव न तु स्वाश्रयगोचरा इत्यर्थः । किंच न मतेमन्तारं मन्वीथा इत्यात्मनो मन्तव्यत्वनिषेधान्मन्तर्यात्मनि न मननक्रिया संभवतीत्याह- न हीति । अन्यत्रेति । आत्मनीत्यर्थः । कुठारादिक्रियाया दारुणोऽन्यत्र व्यापारा- दर्शनादित्यर्थः । ननु मनसा सर्वमेव मन्तव्यम् । सत्यमेवं तथाऽपि सर्वमपि मन्तव्यं मन्तारमन्तरेण न मन्तुं शक्यम् । यद्येवं किं स्यादिदमत्र स्यात् । सर्वस्य योऽयं मन्ता स मन्तैवेति न स मन्तव्यः स्यात् । न च द्वितीयो मन्तुर्मन्ताऽस्ति यदाँ स आत्मनैव मन्तव्यस्ती येन च मन्तव्य आत्माऽऽत्मना यश्च मन्तव्य आत्मा तौ द्वौ प्रसज्येयाताम् । पक पवाऽऽत्मा द्विधा मन्नृमन्तव्यत्वेन द्विशकलीभवेद्वंशादिवदुभय- थाऽप्यनुपपत्तिरेव । यथा प्रदीपयोः प्रकाश्यप्रकाशकत्वानुपपत्तिः सम- त्वात्तद्वत् । न च मन्तुर्मन्तव्ये मननव्यापारशून्यः कालोऽस्त्यात्ममन- नाय । यदाऽपि लिङ्गेनाऽऽत्मानं मनुते मन्ता तदाऽपि पूर्ववदेव लिङ्गेन मन्तव्य आत्मा यश्च तस्य मन्ता तौ द्वौ प्रसज्येयाताम् । एक एवं वा द्विधेति पूर्वोक्तो दोषः। न प्रत्यक्षेण नाप्यनुमानेन ज्ञायते चेत्क- थमुच्यते सुम आत्मेति विद्यादिति । कथं वा श्रोता मन्तेत्यादि । १ ख. ट. 'ननक्रि । २ ग. घ. ङ. रूषित । ३ ख. छ. ज. ट. 'नसः स । ४ च. मे- वम । ५ च. छ. ज. "वं किमत्र स्या। ६ ख. च ट. न म । ७ क. ग. घ. च. छ. ज. दाऽऽत्म । ८ क. घ. ज. दा च ये । ९ क. ग. घ. येनाऽऽत्मना मन्तव्यो य । १० ख. ट. न चाऽऽत्मना मन्तव्यो य । छ. ज. न मन्तव्य आत्म। ११ ख. ट. त्मानौ द्वौ । १२ छ. ज. "न विश। १३ ग. यस्तस्य । १४ क. ग. घ. च. व च द्वि। १५ क. ग. घ. दोषश्च । न । १६ छ. नानु । १७ क. ग. घ. दिश्रोतृत्वादिधर्मवानात्मा ।

·- आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता-[२द्वितीयाध्याये- नुनु मनसो वशे सर्वमिदं बभूवेतिश्रुतेः सर्वस्य मनोविषयत्वादात्मनोऽपि मन्तव्य. मेवेति शङ्कते-ननु मनसेति । एवमपि मनसः करणत्वात्क्रियायाश्च कर्तारमन्तराs. नुपपत्तमन्ताऽवैश्यमङ्गी कर्तव्य इति वदन्नाह सिद्धान्ती-सत्यमेवमिति । तथाऽ. पीति । न मन्वीथा इति विशेषश्रुत्या मन्तव्यत्वनिषेधादभ्युपगम्योच्यत इति सूच- यत्यपिशब्दः । अस्तु मन्तुरावश्यकत्वं तावतो तव किं स्यादिति शङ्कते-यद्येव- मिति । एवं सत्यात्मनो मन्तव्यत्वाभावः सिध्यतीत्याह-इदमिति । कुत एतदिति चेत्तत्र वक्तव्यं किमात्मनो मनने स्वयमेव मन्तोतान्यो वेति विकल्प्याऽऽद्यं दूषयति- सर्वस्येति । एकत्र कर्तृकर्मभावस्य विरोधान्मन्तुमन्तव्यत्वं न संभवतीत्यर्थः । द्वितीये स मन्ताऽनात्माऽऽत्मा वेति विकल्प्याऽऽद्य आह-न चेति । द्वितीय इत्यनन्तर- मनात्मेति शेषः । अनात्मनोऽचेतनस्य मन्तृत्वानुपपत्तेरित्यर्थः । द्वितीयमनुवदति- युदेति । अस्मिन्पक्ष एकस्मिञ्शरीर आत्मद्वयं स्यादित्याह-तदेति । चशब्दो परस्परसमुच्चयार्थौ । येन चाऽऽत्मनाऽऽत्मा मन्तव्यो यश्चाऽऽत्मा मन्तव्य इत्य- न्वयः । तृतीयान्तप्रथमान्तयच्छब्दाभ्यामुक्तौ द्वावात्मानौ स्यातामित्यर्थः । एतद्दोष- परिहारायैकस्यैवाऽऽत्मन एकांशेन मन्तृत्वमंशान्तरेण मन्तव्यत्वमित्युक्तौ सावयवत्वं स्यादित्याह-एक एवेति । अस्तु को दोष इत्याशङ्कयाऽऽत्मभेदे तयोरैकमत्या- योगाद्विरुद्धदिक्रियतया शरीरमुन्मथ्येत । सावयवत्वेऽनित्यत्वेन कृतहानादिकं स्यादिति दोषमाह-उभयथेति । भिन्नयोरपि समानस्वभावयोर्दीपयोः कर्तृकर्मभा- वादर्शनादात्मभेदपक्ष आत्मशकलभेदपक्षे वा तयोः समानस्वभावत्वादभिन्नपक्ष इव कर्तृकर्मभावो न संभवतीत्यनुपपत्त्यन्तरमाह-यथेति । किंच “पुराश्चि खानि व्यतृ- प्रत्स्वयंभूस्तस्मात्परापश्यति नान्तरात्मन्" इति श्रुत्या करणानां बहिर्विषयत्वनियम- स्याऽऽत्मविषयत्वाभावस्य चोक्तत्वात् । सन्मनसा.न मनुत इति श्रुतेश्च । मनसो बहिर्विषये मन्तव्य एव व्यापारो नाऽऽत्मनीत्याह-न च मन्तुरिति । न चैवं सति कश्चिद्धारः प्रत्यगात्मानभैक्षन्मनसैवानुद्रष्टव्यमित्यादीनां का गतिरिति. वाच्यम् । मनसो बहिर्विक्षेपाभावेनैकाग्र्ये सत्यात्मा स्वयमेव प्रकाशत इति तदर्थत्वात् अन्यथा पूर्वोक्तन्यायोपबृंहितामतोऽविज्ञात इत्यादिबहुश्रुतिव्याकोपः स्यादिति भावः । एवमात्मनः साक्षान्मनसा मन्तव्यत्वपक्ष एकस्मिञ्शरीर आत्मभेदस्तस्य शकलीभावो वा स्यादित्युक्तदोषमनुमितिविषयेयत्वपक्षेऽप्याह –यदाऽपीति । एवममुतोऽविज्ञात इति श्रुत्या न्यायोपबृंहितया सर्वात्मना ज्ञेयत्वाभाव इति स्थितम् । तत्र पूर्ववादी । १ ख. ट. त्मन्यपि । २ ख. ग, घ, ङ. ट. 'नस इति । ३ क. ग, घ, ङ. वश्यं वक्तव्य । ४ स. ति तावदाह । ५ ख. ट. ता किं । ६ क. ग. घ. ङ. कर्गकर्तृभा' । ७ ख. ट. पत्तिरि । ८ ख. ट. सत्तेत्य । ९ ग. ङ. "रुद्धादि । १० क. द्विक्रिय। ११ ख. ट. यप' । १२ क. ग. घ. रु. क्षेऽप्यस्तीत्याह । १३ क. ति । स एं।

·8 १प्रथमः खण्डः] ऐतरेयोपनिषत् । शङ्कते -न प्रत्यक्षेणेति । कुथमिति । ज्ञेयत्वप्रतिपादकश्रुतेः श्रोतृत्वादिधर्मवत्त्वप्र- तिपादकश्रुतेश्चानुपपत्तिरित्यर्थः । ननु श्रोतृत्वादिधर्मवानात्माऽश्रोतृत्वादि च प्रसिद्धमात्मनः किमत्र विषमं पश्यसि । यद्यपि तव न विषमं तथाऽपि मम तु विषमं पति- भाति । कथम् । यदाऽसौ श्रोता तदा न मन्ता यदौ मन्ता तदा न श्रोता । तत्रैवं सति. पक्षे श्रोता मन्ता. पक्षे न श्रोता नापि मन्ता । तथाऽन्यत्रापि च । यदैवं तदा श्रोतृत्वादिधर्मवानात्माऽश्रोतृत्वादिधर्म- वान्वेति संशयस्थाने कथं तव न वैषम्यम् । यदा देवदत्तो गच्छति तदा न स्थाता गन्तैव । यदा तिष्ठति तदा न गन्ता स्थातैव तदाऽस्य पक्ष एव गन्तृत्वं स्थातृत्वं च न नित्यं गन्तृत्वं स्थातृत्वं वा तदेव । तत्र विद्यादिति श्रुतावितरनिषेधे सति स्वप्रकाशत्वेन स्वतः स्फुरणमेवोच्यते न तु कर्मतया वेद्यत्वमिति परिहारं वक्ष्याम इत्यभिप्रेत्य श्रोतृत्वादिश्रुतौ परिहारमाह- नन्विति । तत्र किं धर्मवत्त्वप्रतिपादनस्य का गतिरिति पृच्छयते किं वा श्रोतृत्वादि- प्रतिपादनेनाश्रोतृत्वादिकमसिद्धमित्युच्यते वेति विकल्प्य नाऽऽद्यः । नित्यमेव श्रोतृ- त्वादिधर्माङ्गीकारादित्याह-श्रोतृत्वादीति । न श्रोता न मन्तेत्यादिश्रुतेनित्यमेवा- श्रोतृत्वादेरपि प्रामाणिकत्वान्न द्वितीयोऽपीत्याह-अश्रोतृत्वादीति । उभयोरवि- रोधं चोत्तरत्र वक्ष्याम इति भावः । एवं च श्रोता मन्ता न श्रोता न मन्तेति चोभय- श्रवणे सति श्रोतृत्वादिधर्मवानेवेत्यन्यतरपरिग्रहवैषम्यं तव न युक्तमित्याह-किम- वेति । नवश्रोतृत्वश्रुतेरन्यपरत्वोपपत्तेर्न वैषम्यमित्याशङ्कय कालभेदेनोभयोरपि दर्श- नादन्यतरस्यान्यपरत्वे हेत्वभावाच्छोतवेत्यङ्गीकारे वैषम्यं स्यादेवेत्याह-यद्यपीति । अश्रोतृत्वादि प्रसिद्धमनात्मन इति पाठे नन्विति वाक्यमपि शङ्कान्तर्गतमेव । श्रोतेत्या- दिश्रुत्या श्रोतृत्वादिधर्मवानात्मा ननु तत्कथं स्यादित्यन्वयः । ननु न श्नोतेत्यादिश्रुतेर- श्रोतृत्वादिधर्मवत्त्वमात्मन इत्याशङ्कय लोकेऽप्रसिद्धेनैवमिति स एवाऽऽह-अश्रोतृ- खादीति । उभयोरप्यात्मधर्मत्वश्रवणे समानेऽन्यतरस्यानात्मधर्मत्वाभिधानमयुक्त- मिति सिद्धान्ती दूषयति-किमत्रेति । ननु लोकप्रसिद्धिबलादनात्मधर्मत्वनिश्चयान्न वैषम्यमित्याशङ्कय निराकरोति-यद्यपीति । अश्रोतृत्वादेरात्मधर्मत्वेऽपि प्रसिद्धरवि. शेषाच्छृत्यनुरोधेनोभयोरप्यात्मधर्मत्वमिति प्रश्नपूर्वकमाह-कथमिति । इतरत्सर्व समानम् । त्वया हि कादाचित्कज्ञानेन नित्यमेव श्रोतृत्वादिकमङ्गी क्रियते तदयुक्त- १ ग. ड. पत्तेरि'। २ ख. च. छ. ज. "मं म । ३ च. छ. ज. “दा च म । ४ क. ग. घ. 6. क्षे च श्रो। ५ छ. ज. क्षेनापि श्री । ६ च. छ. ज. पि । य । ७ ख. छ. ट. मेवांश्चेति । ८ ख. ट. °ति न । ९ ख. ट. 'द्वत्तथैव । । १० ख. ट. मप्रसि । ११ ख. ट, 'वेत्यादिश्रुत्स।

·६२ आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता-[२द्वितीयाध्याये- मित्याह-यदाऽसाविति । न मन्तेत्यनन्तरं न तु नित्यमेव श्रोता मन्ता वेति शेषः। तथाऽन्यत्राप्रीति । द्रष्टुत्वविज्ञातृत्वादावप्येवमेव कादाचित्कत्वमित्यर्थः । श्रोतृत्वादेः पाक्षिकत्वं दृष्टान्तेन स्पष्टी करोति-ग्रदेति । तदाऽस्येत्यत्र यदैवमितिपदमध्याहृत्य यदैवं व्यवस्था तदाऽस्य पक्ष एव गन्तृत्वमिति वाक्यं योज्यम् । तदादिति । तथैव श्रोतृत्वादिकमपि न नित्यमित्यर्थः । अत्र काणादादयः पश्यन्ति । पक्षप्राप्तेनैव श्रोतृत्वादिनाऽऽत्मोच्यते श्रोता मन्तेत्यादिसंयोगजत्वमयोगपद्यं च ज्ञानस्य ह्याचक्षते । दर्शयन्ति चान्यत्रमना अभूवं नादर्शमित्यादि युगपज्ज्ञानानुत्पत्तिर्मनसो लिङ्ग- मिति च न्याय्यम् । भवत्वेवं किं तव नष्टम् । यद्येवं स्यादुस्त्वेवं तवेष्टं चेत् । श्रुत्यर्थस्तु नै संभवति.किं न श्रोता मन्तेत्यादिश्रुत्यर्थः । न । न श्रोता न मन्तेत्यादिवचनात् । अत्रान्तरेऽविदिताभिप्रायाः काणादादय उभयमपि कादाचित्कमेवास्त्विति चोद- यन्तीत्याह-अत्रेति । ननु सिद्धान्तिनाऽपि श्रोतृत्वाश्रोतृत्वयोरङ्गीकारादस्य सिद्धा- तात्कथं भेद इत्याशङ्कय तन्मते नित्यसाक्षिणो नित्यमेव श्रोतृत्वं कादाचित्कज्ञानस्य मृषात्वेन तदभावेन च नित्यमेवाश्रोतृत्वम् । अस्मन्मते तु कादाचित्कज्ञानेनैव श्रोतृ- त्वादिकमिति विशेषमाह-संयोगजत्वमिति । ज्ञानस्य कादाचित्कत्वेऽयोगपये च यथाक्रमं प्रमाणमाह-दर्शयन्ति चेति । युगपदिति । यदि मनो न स्यात्तर्हि चक्षुरादीन्द्रियाणां युगपदेव रूपादिभिः संबन्धे युगपदेव सर्वेन्द्रियैः सर्वविषयकज्ञानानि स्युः । सामग्र्याः सत्त्वात् । न च तथाऽस्ति । अतः क्रमेण तत्तदिन्द्रियसंयोग्यणुपरिमाणं मनोऽङ्गीकर्तव्यम् । तथा च युगपत्सर्वेन्द्रियैर्मनःसंयो- गाभावात्सामध्यभावान्न युगपत्सर्वविषयकं ज्ञानम् । अतो युगपद्रूपादिसर्वविषयकज्ञा- नानुत्पत्तिलिङ्गेन मनोऽस्तीति वदन्तो युगपत्सर्वज्ञानानुत्पत्तिरित्युक्तवन्त इत्यर्थः । इम- मर्थं न्याय्यं पश्यन्तीति पूर्वेणान्वयः । काणादादिमते सिद्धान्तिना प्रदर्शिते सति तर्हि काणादादिरीत्या श्रुतिद्वयोपपत्तेरात्मनि श्रोतृत्वादिधर्मवत्त्वसिद्धेश्च तथैवा- स्त्विति पूर्वपक्षी तटस्थो वा सिद्धान्तिनं प्रति शङ्कते-भवत्विति । यद्येवं न्याय्यं स्यादेवसेव भवतु किं तव नष्टमित्यर्थः । आत्मनः कादाचित्कज्ञानेन श्रोतृत्वादिधर्मवत्त्वस्य श्रुत्यनभिमतत्वान्न तत्याय्यमिति सिद्धान्ती तं पक्षं दूषयति- अस्त्वेवमिति । नून श्रोता मन्तेतिश्रुत्या तद्धर्मवत्त्वप्रतिपादनादनभिमतत्वमसिद्ध- १० १ क. ग. ङ. सन्तै । २ क. ग. घ. ङ. लिङ्गं चेति । ३ छ. ज. न भव । ४ क. ग. घ. . °न्ताद्वेदः कथमित्या । ५ ख. ट. वान ।। ग. घ. उ. यकज्ञा । ७ क. ग. घ. ङ. यज्ञा ८ इ. नुपपत्ति । ९ ख. ट. 'त्मनः श्रों । १० ख. ट. मसि ।

·१प्रथमः खण्डः] ऐतरेयोपनिषत् । मिति शङ्कते-किं नेति । न श्रोतेत्यादिश्रुत्याऽविशेषतः कालत्रयेऽपि श्रोतृत्वादि. धर्मराहित्यप्रतिपादनात्तद्धर्मवत्त्वमनभिमतमेवेत्युत्तरमाह सिद्धान्ती-न, न श्रोतेति । ननु पाक्षिकत्वेन प्रत्युक्तं त्वया । न नित्यमेव श्रोतृत्वाद्यभ्युपग- मात् । न हि श्रोतुः श्रुतेविपरिलोपो विद्यत इत्यादिश्रुतेः । एवं तर्हि नित्यमेव श्रोतृत्वाद्यभ्युपगमे प्रत्यक्षविरुद्धा युगपज्ज्ञानोत्पत्तिरज्ञानाभा. वश्वाऽऽत्मनः कल्पितः स्यात् । तच्चानिष्टमिति । नोभग्रंदोषोपपत्तिरा- त्मनः श्रुत्यादिश्रोतृत्वादिधर्मवत्त्वश्रुतेः । अनित्यानां मूर्तानी च चक्षुरादीनां दृष्ट्यायनित्यमेव संयोगवियोगधर्मिणाम् । यथाऽग्नेज़लनं तृणादिसंयोगजंत्वात्तद्वत् । यदाऽसौ श्रोतेत्यादिना श्रोतृत्वादेः पाक्षिकत्वस्य त्वयैवोक्तत्वात्काणादपक्षप्रदर्शन- वेलायां च कादाचित्कज्ञानेन तदुपपादनात्पाक्षिकश्रोतृत्वादि तदभावविषयतया श्रुति- द्वयस्योपपत्तिं शङ्कते-नन्विति । अपाक्षिकत्वेन श्रोतृत्वतदभावयोः श्रुतिभ्यां स्वर- सतः प्रतीतेः पाक्षिकत्वेन तत्संकोचो न युक्त इति स्वाभिप्रायं विवृण्वन्नाह सिद्धान्ती- न नित्यमेवेति । ननु श्रुतेरनित्यत्वे सति तद्धटितं श्रोतृत्वमप्यनित्यमिति संकोच आवश्यकोऽत आह-न हीति । श्रुतेः श्रोतृत्वस्य चानित्यत्ववचनं श्रुतिविरुद्ध- मित्यर्थः । श्रुतिमत्यादीनां नित्यत्वे युगपत्सर्वज्ञानं स्यात्कदाचिदपि कस्यचिदपि ज्ञान- स्याभावो न स्यात् । श्रुत्यादिशब्दितानां सर्वेषां ज्ञानानां नित्यत्वात् । न चेष्टापत्तिः । प्रत्यक्षविरोधात् । अतो न हि श्रोतुः श्रुतेरित्यादिश्रुतेरन्यपरत्वं वक्तव्यमिति शङ्कते-पवं वीति । इतिशब्दः शङ्कासमाप्त्यर्थः । परिहरति-लोभयेति । युगपज्ज्ञानोत्पत्तिरज्ञानाभावश्चेत्युभयदोषस्योपत्तिः संभवो नास्तीत्यर्थः । श्रोतृत्वादे- नित्यत्वे कथमुभयदोषाभाव इत्याशङ्कयाऽऽत्मस्वरूपभूतसाक्षिरूपश्रुत्यादेनित्यत्वेऽपि वृत्तिरूपकादाचित्कश्रुत्यादेरप्यभ्युपगमादुक्तदोषाभाव इति परिहरन्नित्यश्रोतृत्वादिकं दर्शयति-आत्मन इति । आत्मनः स्वरूपभूतं यच्छ्रुत्यादि श्रोतृजन्यवृत्तिसाक्षिरूपं तशीद्यच्छ्रोतृत्वादि तद्धर्मवत्त्वस्य श्रोता मन्तेत्यादिना श्रुतेरित्यर्थः । अनित्यश्रुत्या. दिकं तर्हि कथमित्याशङ्कय तदर्शयति-अनित्यानामिति । तेषामनित्यत्वमाह- १ ख. ट. तेतिश्रु। २ ग. च, ज. प्रयुक्तं । ३ छ. ज. इतिश्रु । ४ क. ग. ङ. स्वाभ्यु। ५ क. ग. ङ. दोषानुप । छ दोषानुत्पत्ति । ६ ङ. पत्तेरा । ७ घ. च. छ. नां चक्षु । ८ ख. ट. 'त्यत्तमे । ९ च. गवत्त्वात्त । १० क.क्षद'। ११ क. ग. ह. त्वस्यानि । १२ ग. घ. त्यव । १३ क. ङ. 'वर्णनं । १४ क. ग. नां ज्ञा। १५ क. षस्यानुपपत्तिरुप । १६ क. ग. 'पत्तिसं । १७ ख. घ. ट. श्रोत्रज । १८ क. ग. ङ, ‘शाच्छों । १९ क. ग. ङ. 'दिधर्म । २० घ. दिश्रु।

·- ६४ १० आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता-२द्वितीयाध्याये- मूर्तानामिति । दृष्टयादेरनित्यत्वे हेतुमाह-संयोगेति । संयोगजन्यत्वादृष्टयादेर- नित्यत्वमित्यर्थः । ज्वलनमित्यनन्तरमनित्यमित्यनुषङ्गः । न तु नित्यस्यामूर्तस्यासंयोगविभागधर्मिणः संयोगजदृष्ट्यायनित्यध- मवत्त्वं संभवति । तथा च श्रुतिः-"न हि द्रष्टुर्दष्टेविपरिलोपो विद्यते" इत्यांद्या । एवं तर्हि द्वे दृष्टी चक्षुषोऽनित्या दृष्टिनित्या चाऽऽत्मनः । तथा च द्वे श्रुती श्रोत्रस्यानित्या नित्योऽऽत्मस्वरूपस्य । तां वे मती विज्ञाती बाह्याबाह्ये । एवं ह्येव तथा चेयं श्रुतिरुपपन्ना भवति दृष्टेष्टा श्रुतेः श्रोतेत्याया। लोकेऽपि प्रसिद्धं चक्षुषस्तिमिरागमापाययोर्नष्टा दृष्टिांता दृष्टिरिति चक्षुद्दष्टेरनित्यत्वम् । तथा च श्रुतिमत्यादीनामा- मदृष्ट्यादीनां च नित्यत्वं प्रसिद्धमेव लोके वदति युद्धृतचक्षुः स्वमेऽद्य मया भ्राता दृष्ट इति । तथाऽऽवगतबाधिर्यः स्वमे श्रुतो मंत्रोऽयेत्यादि । ननु यद्यनित्यं दृष्टयाद्यभ्युपगम्येत तर्हि तदेवाऽऽत्मनोऽपि धर्मोऽस्तु किं नित्य- दृष्टयादिनेत्यत आह-नत्विति । नित्यत्वादमूर्तत्वममूर्तत्वात्संयोगादिधर्मरहितत्वं ततः संयोगजदृष्ट्याद्यसंभव इत्यत आत्मनो नित्यदृष्टयाद्यभ्युपगन्तव्यमित्यर्थः । श्रुति तोऽपि नित्यदृष्ट्यादिसिद्धिरित्याह-तथा चेति । नित्यानित्यदृष्टिद्वयाङ्गीकारे गौरवमिति शङ्कते-एवं तीति । श्रुतिप्रामाण्याद्वैविध्याङ्गीकारे गौरवं प्रामाणिकमित्याह- एवं ह्येवेति । तथा चेति । चोऽवधारणे तथैवेत्यर्थः । दृष्टेद्रष्टेति । दृष्टिविषयकदृष्टि- मानिति तदर्थः । तत्र विषयविषयिभावस्यैकस्मिन्नसंभवादृष्टिद्वयं प्रतीयत इति दृष्टिद्वै. विध्ये सत्येवेयं श्रुतिरुपपद्यते नान्यथेत्यर्थः । तिमिररोगस्याऽऽगमे नष्ट्रा दृष्टिरपाये च जाता दृष्टिरितिप्रतीतेजन्मनाशयोगिन्यनित्या दृष्टिरेका तदीयजन्मनाशसाक्षिभूता द्वितीया दृष्टिरस्तीति लोकेऽपि प्रतीयत इत्याह-लोकेऽपीति । चक्षुदृष्टरित्युपलक्षण- मात्मदृष्टेनित्यत्वं च प्रसिद्धमित्यपि द्रष्टव्यम् । तथा च श्रुतिमत्यादीनामिति । अनित्यत्वं नित्यत्वं च प्रसिद्धमित्यनुषङ्गः । आत्मदृष्टयादीनां नित्यत्वे हेत्वन्तरमाह- आत्मदृष्ट्यादीनां चेति । स्वप्ने चक्षुषोऽभावेऽपि दृष्टेः सत्त्वान्न सा चक्षुर्जन्येति नित्यैवेत्यर्थः । चक्षुः स्वप्नेऽप्यनुपरतमिति यदि कश्चिद्व्यात्तं प्रत्युक्तम्-उदृवत्र- १२ १3 १४ १च. छ. ज. वियोग। २ ख. ट. मत्वं सं। ३ क ख. ग. घ. 'त्यादि । ए। ङ. त्यादिः। ए । ४ छ. ज. त्या नित्याऽऽत्म। ५ छ. ज. या चाऽऽत्मनः । त। ६ ख. च. छ. ज. ट. 'था म। ७ छ. ज. मतिर्विज्ञातिश्चेति । ए'। ८ घ. ह्याऽबाधा चेत्यादि । ए । ९ ग. ङ. 'यति चेत्यादि । ए। १० च. ज. नेम । ११ क. ख. घ. ङ, मन्त्र इत्या । ग. मन्त्र इति । य । १२ ग. नित्यह। १३ क. ग. "तो नि । १४ क. ग. . ये जाः । १५ क. ग. प. उ. के प्र ·६५ १प्रथमः खण्डः] ऐतरेयोपनिषत् । भरिति । तस्य चक्षुःसत्त्वशक्कैव नास्तीत्यर्थः । अवगतेति । अवगतं निश्चितं बाधिर्य यस्येत्यर्थः । न च स्वप्नदृष्ट्यादेश्चक्षुराधजन्यत्वात्कथं दृष्टिश्रुत्यादिशब्दवाच्यत्वमिति वाच्यम् । रूपादिविषयकापरोक्षज्ञानस्येव दृष्ट्यादिशब्दवाच्यत्वादिति भावः । यदि चक्षुःसंयोगजैवाऽऽत्मनो नित्या दृष्टिस्तन्नाशे नश्येत्तदो- द्धृतचक्षुः स्वमे नीलपीादि न पश्येत् । न हि द्रष्टुष्टरित्याचा च श्रुतिरनुपपन्नों स्यात् । तच्चक्षुः पुरुषे येन स्वमे पश्यतीत्याद्या चे श्रुतिः। उक्तमर्थ विपर्यये वाधकोक्त्या द्रढयति-युदीति । न पश्येदिति । दर्शनहे- तोश्चक्षुषोऽभावादित्यर्थः । न चेदं दर्शनं स्मृतिरिति वाच्यम् । तथाँ सति संनिहितत्वेना- परोक्षावभासो न स्यात् । न च तदंशे भ्रम इति वाच्यम् । बाधकाभावात्पूर्वमननुभूत- भ्रात्रादिदर्शनं च न स्यादिति भावः । इदमुपलक्षणं सुप्तोत्थितस्य सुखमहमस्वाप्समिति परामर्शहेतुभूतः सुषुप्तिकालीनानुभवोऽपि नित्योऽभ्युपगन्तव्यः । तदानीं सर्वकरणा- नामभावेनानित्यानुभवाभावादित्यपि द्रष्टव्यम् । न केवलं प्रत्यक्षस्यानुपपत्तिः श्रुतिरप्य- नुपपन्ना स्यादित्याह-न हि द्रष्टुरिति । न हि श्रोतः श्रुतेविपरिलोपो विद्यत इत्या- दिद्या चेत्यनेन गृह्यते । तचक्षुरिति । चष्ट इति चक्षुर्द्रष्टा साक्षी पुरुष आत्मनि शरीरे वा येन स्वप्ने पश्यति तच्चक्षुः साक्षीत्याद्या चानुपपन्ना स्यादित्यनुषङ्गः । स्वप्नान्तं जागरितान्तं चोभौ येनानुपश्यतीत्यादिरादिशब्दार्थः । नित्यात्मनो दृष्टिाह्यानित्यदृष्टाहिका। बाह्यदृष्टेश्वोपजनापायाद्य. नित्यधर्मवत्त्वात्तद्ग्राहिकाया आत्मदृष्टेस्तद्वदवभासत्वमनित्यत्वादि- भ्रान्तिनिमित्तं लोकस्येति युक्तम् । ग्रथा भ्रमणादिधर्मवदलातादिव- स्तुवियदृष्टिरपि भ्रमतीव तद्वत् । तथा च श्रुतिः-ध्यायतीव लेला- यतीवेति । तस्मादात्मदृष्टेनित्यत्वान्न यौगपद्यमयोगपद्यं वाऽस्ति । नन्वात्मदृष्टेनित्यत्वे कथं तत्रानित्यत्वप्रतीतिः कथं वोऽस्य लोकस्यानित्यैव सर्वाऽपि दृष्टिरिति निश्चयश्चेत्याशङ्कय ग्राह्यानित्यदृष्टिगतमनित्यत्वादि सर्व ग्राहि- १ ख. ट. स्वप्ने दृ । २ च. छ. ज. दि हि च । ३ ख. ट. नित्यद । ४ च. ज. शेन न। ५ क. ग. घ. ङ. श्येतायोद्धृ' । ख. ट. श्येत तदो। ६ ख. ट. तादीनि न । च. तादीन प । ७ क. ग. घ. ङ, देविपरिलोपो विद्यत इत्यादिश्रु। ८ छ. ज. द्या श्रु । ९ च. ज. मा । त। १० क. ख. ट. स्वप्नं। ११ छ. द्या श्रुतिरनुपपन्ना स्यात् । नि। १२ च. ज. च । नि। १३ क. ग. ङ. छ. तिः । यदा नि । १४ क. ग. घ. दु. °था च स । १५ ख. ट. भूतं भ्रा। १६ ख. ट. भूतसु' । १७ क. त्याद्या। १८ ग. घ. इ. रायेत्य'। १९ क. ख. ट. स्वप्नं । २० क ग. घ. ङ. दिशौं । २१ ख. ट. "त्मद । २२ च. पसर्जना । २३ क. जनना । २४ क. घ. च. छ. ज. "षयां । २५ ख. ट, वा लो। २६ क. ख. ग. सर्वग्रा ।

·- । आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता-[२द्वितीयाध्याये- कायां नित्यदृष्टौ भासते । ग्राह्यायःपिण्डगतवर्तुलत्वादिधर्माणां ग्राहकाग्न्यादौ भान- दर्शनादतो लोकस्य तथा प्रतीतिरुपपद्यत इत्याह-नित्येत्यादिना । तद्वदवभास. त्वमिति । ग्राह्यवदवभासमानत्वमित्यर्थः । ग्राह्यधर्मस्य ग्राहके भानं दृष्टान्तेन स्पष्ट- यति-यथा भ्रषणादीति । आदिशब्देन गमनादि गृह्यते । द्वितीयेन धावत्प- क्ष्यादि । ध्यायतीवेति । ग्राह्यबुद्धिगतं ध्यानादिकं ग्राहके साक्षिणि भासत इति श्रुत्यर्थः । एवं च यत्पूर्ववादिना युगपदनेकज्ञानोत्पत्तिः प्रत्यक्षविरुद्धा स्यादित्युक्तं तत्परिहतमित्याह-तस्मादिति । तस्मादित्यस्यार्थमाह-आत्मदृष्टेरिति । अनेक- निरूप्यत्वाद्योगपद्यस्य तदभावरूपत्वादयोगपद्यस्यैकस्यां दृष्टौ तदुभयमपि नास्तीत्यर्थः । बाह्यानित्यदृष्टयपाधिवशात्तु लोकस्य । तार्किकाणां चाऽऽगमसंप्र- दायवर्जितत्वादनित्याऽऽत्मनो दृष्टिरिति भ्रान्तिरुपपन्नैव । जीवेश्वरप. रमात्मभेदकल्पना चैतनिमित्तैव । तथाऽस्ति नौस्तीत्याद्याश्च यावन्तो वाङ्मनसयोर्भेदा यत्रैकं भवन्ति तद्विषयाया नित्याया दृष्टेनिर्विशेषायाः। नन्वात्मदृष्टेनित्यत्वे कथं परीक्षाकुशलानां नैयायिकानां सर्वस्य लोकस्य च भ्रमः स्यादित्याशङ्कय “न नरेणावरेण प्रोक्त एष सुविज्ञेयो बहुधा चिन्त्यमानः । नैषा तर्केण मतिरापनेया प्रोक्ताऽन्येनैव सुज्ञानाय प्रेष्ठ" इत्यादिश्रुतेः स्वबुद्ध्या ज्ञातुमशक्यत्वावग- मात्संप्रदायपरम्परयैव ज्ञातव्यत्वावगमाच तेषां तद्रहितत्वाद्भमो युक्त इत्याह-बाया- नित्येति । न केवलं ज्ञानभेदकल्पनैव तेषां भ्रमः कित्वात्मभेदकल्पनाऽप्येतन्मूलो भ्रम एवेत्याह-जीवेश्वरेति । एतन्निमित्तेति । ज्ञानानित्यत्वतद्भेदकल्पनानिमित्तैव, नित्यानित्यज्ञानवतो वेश्वरयोविचित्रज्ञानवतां च जीवानां परमात्मनश्चैकत्वं न संभ- वतीति युक्त्याभासेन तैर्भेदकल्पनादित्यर्थः । किंचाऽऽत्मनवायं ज्योतिषाऽऽस्ते । अयमात्मा ब्रह्म सर्वानुभूः प्रज्ञानघन एवेत्यादिश्रुतिभ्य आत्मन एव नित्यदृष्टिरूप- त्वादात्मनश्च सर्वाः प्रजा यत्रैकं भवन्तीत्यादिना सर्वकल्पनानां तन्मात्रत्वेन तव्यतिरे- केणाभावोक्तेनिविशेषत्वात्तद्रूपाया अपि दृष्टेनिर्विशेषत्वात्तस्यामस्तीत्याद्याः सर्वाः कल्पना भ्रान्तिनिमित्ता एवेत्याह-तधास्तीति । यावन्तो वाग्भेदा नामविशेष मनसो भेदा रूपविशेषा युवाऽऽत्मन्येकं भवन्ति सर्वे वेदा यत्रैकं भवन्ति सर्वाः पूजा यत्रैकं भूवन्त्रीत्यादिश्रुतेस्तद्विषयायास्तत्स्वरूपाया अत एव नित्याया निर्वि. शेषाया दृष्टेरस्तीत्यादिकल्पनाऽऽस्तिकानाम् । नास्तीति कल्पना शून्यवादिनाम् । १ क. ग. कु. 'वादीनां प्रा । २ क. ग. घ. ङ. च सति य”। ३ ख. ट. 'रूपितत्वा । ४ क. ग. घ. इ. शाल्लोक । ५ ख. ङ. च. छ. ट नास्त्यस्ति नास्ती।६ . च. छ. ज. पाया अस्ति नास्ति। अ। ७. लो। ८ क. 'त्ववत्तरे।

·१० १प्रथमः खण्डः] ऐतरेयोपनिषत् । ६७ अस्तिनास्तीति कल्पना दिगम्बराणाम् । अन्येषां च यथायथं सावयवत्वादिकल्पना । सा सर्वाऽपि तथा भ्रान्तिनिमित्तैवेति पूर्वेणान्वयः । अस्ति नोस्तीत्येकं नानागुणवदगुणं जानाति न जानाति क्रियाव- दक्रियं फलवदफ़लं सबीजं निर्बीजं सुखं दुःखं मध्यममध्यं शून्यमशून्यं परोऽहमन्य इति वा सर्ववाक्प्रत्ययागोचरे स्वरूपे यो विकल्पयितुमि- च्छति स नूनं खमपि चर्मवद्वेष्टयितुमिच्छति सोपानमिव चँ पद्भ्यामा- रोर्दुम् । जले खे च मीनानां वयसां च पदं दिदृक्षते । नेति नेति यतो वाचो निवर्तन्त इत्यादिश्रुतिभ्यः । को. अद्धा वेदेत्यादिमत्रवर्णात् । ननु ते ते तार्किका आत्मनोऽस्तित्वादीस्तर्केण साधयन्ति । अतो न तेषां भ्रान्ति- निमित्तत्वमित्याशङ्कय श्रुतिविरुद्धत्वादसङ्ग आत्मन्यनुपपत्तेस्तेषां कल्पनानां सत्त्वे मोक्षानुपपत्तेश्च तेषां तार्किकाणां कल्पना न प्रमाणपथमारोहतीत्याह-अस्ति नास्तीति । सुषुप्तौ न जानात्यन्यत्र जानातीति कादाचित्कज्ञानवत्त्वकल्पना वैशेषिका- दीनाम् । आत्मा परलोकं प्रति गच्छतीति केषांचित्क्रियावत्वकल्पना । इहैव स्थित्वा शरीरान्तरं गृह्णातीत्यन्येषाम् । देहात्मवादे क्षणिकविज्ञानवादे वाऽफलं परलोकस्था- यिनोऽभावात् । अन्येषां फलवत् । देहात्मक्षणिकवादिपक्ष एव कर्मतद्वासनानामाश्रयामा- वात्परलोके निर्बीजं, नित्यात्मवादिनां सुबीजं, दुःखमसुखरूपं वैशेषिकादिवादे । यद्वा विज्ञानवादे सोपप्लवचित्तसंततिरूपस्य संसारिणो हेयत्वाङ्गीकारोहवरूपत्व- मात्मनः । शरीरमध्य एव वर्तत इति दिगम्बराणां मत मध्यम् । अन्येषां तु तद्वहिर यस्तीत्यसंध्यम् । परोऽहमिति मत्तः पुरोऽयमई ततोऽन्य इति प्रत्यक्पराग्भेदादि- कल्पना अस्तीत्याद्याः परोऽयमहमन्य इत्यन्ताः कल्पना वाक्प्रत्ययागोचरे वाङ्मन- सागोचरे यो विकल्पयितुमिच्छतीत्यन्वयः । आरोदसित्यत्र खमित्यनुषङ्गः । जले मीनानां खे व्यसामित्यन्वयः । वाङ्मनसभेदा आत्मनि न सन्ति तदगोचरश्वाss- त्मेत्यत्र क्रमेण श्रुतिद्वयमाह-नेति नेतीति । वाङ्मनसागोचरत्वे श्रुत्यन्तर- माह-को भूदेति । अद्धा साक्षात्को वेदेति मनोगोचरत्वं क इह प्रवोचदिति वाग्गोचरेत्वं च निषेधतीत्यर्थः । १ क. ग. घ. ङ. पि भ्रा' । २ झ. नास्त्येकं । ३ ख. ट. मध्यमं शु। ४ क. "ति याः स। ५ ख. ट. °रे परे यो । च. रे यो । ६ ङ. व प० । ७ घ. ट. च खं प० । ८ ख. ट. दुमि. च्छति । ज ९ क.देति म । १. क. ग. घ. ङ. ते ता । ११ ग. इह वा स्थि । १२ क. 'रान, दुःख' । १३ क. ग. घ. ङ. खुस्वरूप । १४ ख. ट. ते । । १५ क. ग. ङ. 'षां त । १६ क. ग. रु. रस्ती । १७ ख. ट. 'मध्यम । १८ ग, घ, ङ. रे यो । १९ ख- ट. रत्वादित्य । २. क.ग. 3.'त्वं नि। - ·६८ आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता-[२द्वितीयाध्याये- कथं तर्हि तस्य सम आत्मेति वेदनं बहि केन प्रकारेण तमहं सम आत्मेति विद्याम् । अत्राऽऽख्यायिकामाचक्षते । कश्चित्किल मनुष्यो मुग्धः कैश्चिदुक्तः कस्मिंश्चिदपराधे सति धिक्त्वा नासि मनुष्य इति । स मुग्धतयाऽऽत्मनो मनुष्यत्वं प्रत्याययितुं कंचिदुपेत्याऽऽह । ब्रवीतु भवान्कोऽहमस्मीति । स तस्य मुग्धतां ज्ञात्वाऽऽह । क्रमेण बोधयि- ष्यामीति । स्थावराद्यात्मभावमपोह्य न त्वममनुष्य इत्युक्त्वोपरराम । स तं मुग्धः प्रत्याह । भवान्मां बोधयितुं प्रवृत्तस्तूष्णीं वभूव किं न बोधयतीति । तागैव तद्भवतो वचनम् । नास्यमनुष्य इत्युक्तेऽपि मनुष्यत्वमात्मनो न प्रतिपद्यते यः स कथं मनुष्योऽसीयुक्तोऽपि मनु- ष्यत्वमात्मनः प्रतिपद्येत । वाङ्मनसागोचरत्वे श्रवणमननयोरसंभवादात्मनो वेदनं न संभवतीति शङ्कते- कथमिति । तर्हि माऽस्त्वात्मवेदनमित्याशङ्कय श्रुतेरनतिशङ्कयत्वादात्मवेदैननिषेधा- योगात्तत्रोपायं पृच्छामीत्याह-ब्रहीति । केन प्रकारेण सम आत्मेति विद्यां तं प्रकारं ब्रूहीत्यन्वयः । नेति नेतीत्यादिश्रुत्युदाहरणेनैवेतरनिषेधेनैव तस्य स्वप्रकाशस्य बोध इति वेदनप्रकारस्योक्तत्वात्प्रकारान्तरासंभवादनेनैव प्रकारेणाविषयतया वेदितव्य इति मत्वा सोपहासमुत्तरमाह-अत्राऽऽख्यायिकामिति । मुग्ध इति । मूढ इत्यर्थः । स्थावरादीति । न त्वं स्थावरादिरूप इत्यर्थः । नन्वितरनिषेधेन तद्भेदज्ञा. नेऽपि त्वमेवंभूत इत्यनभिधानेऽहमेवंभूत इति ज्ञानाभावात्तदर्थं विधिमुखेन बोधनं कार्य- मत आह–नासीति । अपरोक्षतया प्रतीयमाने वस्तुनि विपर्ययेण गृहीते विपर्ययनि- रासमात्रे यत्नः कार्यों न तु स्वरूपबोधे तस्य स्वयमेव प्रतीतेः । तथाऽपि चेन्न बोद्धं शक्नोति तयतिमूढत्वादुपदेशानह एव स इत्यर्थः । तस्मायथाशास्त्रोपदेश एवाऽऽत्मावबोधविधिर्नान्यः । ब ह्यग्रां तृणाद्यन्येन केनचिद्दग्धुं शक्यम् । अत प्रत्र शास्त्रमात्मस्वरूपं बोधयितुं प्रवृत्तं सदमनुष्यत्वप्रतिषेधेनेव नेति नेतीत्युक्त्वोपरराम । तथाऽनन्तर- प्रवाशमयमात्मा ब्रह्म सर्वानुभूरित्यनुशासनम् । “तत्त्वमसि" “यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाभूत्तत्केन कं पश्येत्" इत्येवमाद्यपि च । १ ख. च. छ. ज. सेत्यादि । २ क. ग. अ. च. छ. ज. 'धे धि। ३ क. ग. घ. उ. विकृत्वा त्वं ना । ४ ङ. ज. क्त्वां त्वं ना। ५ ग. घ. ड. भगवन्कोऽ । ६ च. छ. ज. गेत । ७ ख. च. छ. ज. ट. 'क्ते म । ८ ख. च. ट. त्युक्तेऽपि । ९ घ. °दने नि । १० ख. ट. 'न्तर स्यात्राभावा । ११ ख. ट. इत्युक्त्वेत्य । १२ क. ग. घ, ङ. 'नः कर्तव्यो न । १३ क. ग. ड. 'नहः स । १४ ग. घ. ङ. च. छ. ज. 'मेरदाह्यं । १५ ख. च. छ. ज. ट. पि । या ।

·२ १प्रथमः खण्डः] ऐतरेयोपनिषत् । ६९ अतः प्रकृत आत्मनो नित्यापरोक्षस्याहं मनुष्य इत्यादिनाऽऽरोपितरूपेण प्रतीते. स्तस्य नेति नेति यतो वाचो निवर्तन्त इतीतरनिषेधे कृते स्वप्रकाशस्य स्वयमेव प्रती- तिसंभवादयमेवोपदेशप्रकारो नान्य इत्युपसंहरति-तस्मादिति । ननु शास्त्रं विनाs- प्यन्यतो विधिमुखेनाऽऽत्मावबोधोऽस्त्वित्यत आह-ज ह्यग्नेरिति । शास्त्रैकसम- धिगम्यत्वादात्मनो न हेत्वन्तरेण बोधः संभवतीत्यर्थः । शास्त्रीयोऽप्यवबोधप्रकारोऽय- मेव नान्य इतीतरनिषेधमात्रेणोपरमान्निश्चीयत इत्याह--अत एवेति । इत्यनुशासन- मितिपदेनार्थादनुशासनान्तरनिषेधादप्येवमेवेत्याह-तथाऽनन्तरमिति । तत्त्वमसीत्य- त्रापि तत्पदार्थसामानाधिकरण्येन त्वंपदार्थ कर्तृत्वादिनिषेधेनैव तस्य ब्रह्मत्वबोध इत्याह-तत्वमसीति । तत्केन कं पश्यदिति दर्शनक्रियाकर्मत्वनिषेधादप्यवेद्यतयै- वाऽऽत्मनो ज्ञानमित्याह-यत्र त्वस्यति । एवमाद्यपीति । वेद्यत्वं निषेधतीति शेषः । यावदयमेवं यथोक्तमिममात्मानं न वेत्ति तावदयं बाह्यानित्यदृष्टिल- क्षणमुपाधिमात्मत्वेनोपेत्याविद्ययोपाधिधर्मानात्मनो मन्यमानो ब्रह्मा- दिस्तम्बपर्यन्तेषु देवतियङ्नरस्थानेषु पुनः पुनरावर्तमानोऽविद्याकाम- कर्मवशात्संसरति । तस्मादात्मनः कर्तृत्वादिधर्मवत्तया प्रमाणेन ज्ञातुमशक्यत्वात्तद्धर्मवत्त्वप्रतीतेरज्ञा- नमूलत्वेन भ्रमत्वात्संसारित्वेने प्रतीतस्य वस्तुतो ब्रह्ममात्रत्वादनेनैव न्यायेनेश्वर- स्यापि सर्वज्ञत्वादिकोपाधिकल्पनस्य भ्रमत्वाद्भेदे मानाभावात्तस्यापि वस्तुतो ब्रह्म- मात्रत्वान्न त्रय आत्मानः किंत्वात्मैक एवाखण्डैकरस इत्यभिप्रेत्यैवंभूतस्य कथं संसारप्रतीतिरित्याशङ्कयाऽऽत्मनः संसारस्याज्ञानत औपाधिकत्वमुत्तराध्यायसंगत्यु. पयोगितयाऽऽह-यावदयमिति । बाह्यानित्यदृष्टिलक्षणमिति । प्रत्यगात्मनो बाह्यामन्तःकरणवृत्तिं वृत्तिवृत्तिमतोरभेदादन्तःकरणमित्यर्थः । स एवं संसरनुपात्तदेहेन्द्रियसंघातं त्यजति । त्यक्त्वाऽन्यमुपादत्ते । पुनः पुनरेवमेव नदीस्रोतोवजन्ममरणप्रबन्धाविच्छेदेन वर्तमानः काभि. खस्थाभिर्वर्तत इत्येतमर्थ दर्शयन्त्याह श्रुतिर्वैराग्यहेतोः- [ अपक्रामन्तु गर्भिण्यः ] ॐ पुरुषे ह वा अयमादितो गर्भो भवति यदेतद्रेतः । अयमेवाविद्याकामकर्माभिमानवान्यज्ञादिकर्म कृत्वाऽस्माल्लोकाद- मादिक्रमेण चन्द्रमसं प्राप्य क्षीणकर्मा वृष्ट्यादिक्रमेणेमं लोकं १ घ. ङ, दार्थक । २ ख. छ. ज. र्यगादिस्था । ३ क. ग. घ. 'न पतित' । ४ ख. ट. 'त्वादेरौपाधिकत्वेन भ्र'। ५ च. छ. ज, 'न्द्रियादिसं। ६ क. °णब' । ७ ग. प्रतिब। ८ च. छ. ज. ट. कर्मवा। - ·४ आनन्दगिरिकतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता-२द्वितीयाध्याये- पाप्यानभूतः पुरुषानौ दुतः । तस्मिन्पुरुषे ह वा अयं संसारी रसा- दिक्रमेणाऽऽदितः प्रथमतो रेतोरूपेण गर्भो भवतीत्येतदाह । यदे- तत्पुरुषे रेतस्तेन रूपेणेति । एवमध्यारोपापवादाभ्यामात्मतत्त्वं निरूप्योक्तात्मतत्त्वज्ञाने वैराग्यं हेतुरिति तदर्थ जीवावस्थाः प्रपञ्चयन्नात्तस्य त्र्य आवसथा इत्युपक्षिप्तं शरीरत्रयं च प्रपञ्चयितुं पञ्चमाध्यायमवतारयन्भूमिकां करोति-स एवमिति । यावदयमित्यारभ्य वोत्तराध्या- यस्य भूमिका । इदानीमध्यायमवतारयति-स एवमिति । इत्येतमर्थमिति । इति जिज्ञासायामवस्थारूपमर्थमित्यर्थः । वैराग्यहेतोरिति । वैराग्यार्थमित्यर्थः । जीवाव- स्थारूपस्य जन्मत्रयस्यात्यन्तबीभत्सारूपत्वात्तद्विचारे वैराग्यं भवतीति भावः । पुरुषे ह वा अयमित्यत्रेदंशब्दार्थमाह-अयमित्यादिना । यो मूर्धानं विदार्य प्रविश्य स्थितः सोऽयमित्युच्यत इत्यर्थः । यज्ञादीति । अथ य इमे ग्राम इष्टापूर्ते दत्तम- त्युपासते .ते धूममभिसंभवन्तीत्यादिना पञ्चाग्निविद्यायामयमर्थः प्रसिद्धः । अन्नभूत इति । व्रीह्याद्यन्नसंश्लिष्टः पुरुषानौ हुतः पुरुषेण भक्षित इत्यर्थः । तस्मिन्निति । येन पुरुषेण भक्षितस्तस्मिन्नित्यर्थः । पुरुषे ह वा अयं संसार्यादितः प्रथमतः स्त्रीगर्भ- प्रवेशात्पूर्व गर्भो भवतीति प्रथममन्वयः । पुरुषे स्त्रियामिव गर्भो न दृश्यत इत्याशङ्कय भक्षितस्यान्नस्य रसादिक्रमेण रेतोरूपेण परिणामे सति तत्संश्लिष्टस्यापि तथैव रेतः- संश्लेषेण रेतोभावे सति तेन रूपेण पुरुषस्य शरीरे विद्यमानस्तस्य स गर्भ इत्याह- रसादीति । रसादीत्यादिशब्देन शोणितमांसादि गृह्यते । रसादिक्रमेण यदेतत्पुरुषे रेतस्तेन रूपेण गर्भो भूवतीत्येवदाहेति पश्चादन्वयः कार्यः । तदेतत्सर्वेभ्योऽभ्यस्तेजः संभूतमात्मन्ये- वाऽऽत्मानं बिभर्ति तद्यदा स्त्रियां सिञ्च- त्यथैनजनयति तदस्य प्रथमं जन्म । नचैतदेतोऽन्नमयस्य पिण्डस्य सर्वेभ्योऽधेभ्योऽवयवेभ्यो रसादि- लक्षणेभ्यस्तेजः साररूपं शरीरस्य संभुवं परिनिष्पन्नं तत्पुरुषस्याऽऽ- प्रभूतवादात्मा । तमोत्मानं रेतोरूपेण गर्भीभूतमात्मन्येव स्वशरीर । १० १ च. छ. ज. ट. थमं रें। २ ख. ट. तीति तदा । ३ . च. 'ति । यच्चै । ४ क. ग. घ... 'ति । एवमेवेति । ५ क. ग. ह. 'न्मनोऽत्य । घ. 'न्मनत्रय । ६ ख. ट. °सिद्ध इत्यर्थः । भ। ख. ट. "न रेतोरू। ८ ख. ट. 'वति त। ९ क. ग. घ. उ. कर्तव्यः । १० क. ख. ट. 'चैतन।११ ग. घ. "त्मानमा । १२ क. ग. घ. 'मात्मनि रे। १३ ख. ट. "मात्मानमात्म । १४ क. ग, घ. च. छ. ज. रीरे वि।

·- १प्रथमः खण्डः] ऐतरेयोपनिषत् । एवाऽऽत्मानं बिभर्ति धारयति । तदेतो यदा यस्मिन्काले भार्यर्तुमती तस्यां योषाग्नौ खियां सिञ्चत्युपगच्छन् । अथ तदैनद्वेतद्रेत आत्मनो गर्भभूतं जनयति पिता । तदस्य पुरुषस्य स्थानानिर्गमनं रेतःसेककाले रेतोरूपेणास्य संसारिणः प्रथमं जन्म प्रथमावस्थाभिव्यक्तिः, तदेतदुक्तं पुरस्तादसावात्साऽमुमात्मानमित्यादिना । ननु तस्य गर्भत्वमप्रसिद्धमित्याशङ्कय स्त्रियेव तस्य पुरुषेण भृतत्वाद्गौण्या वृत्त्या गर्भत्वमिति वक्तुं तदेवदित्यादि बिभर्तीत्यन्तं वाक्यम् । तद्याचष्टे तयाचष्टे- तचैतदिति । रसादिलक्षणेभ्य इति । रसादिधातुसमुदायरूपत्वाच्छरी- रस्य तेषां तदवयवत्वं चरमधातुत्वोच्छरीरस्य साररूपत्वं चेत्यर्थः । आत्मभूत- त्वादिति । आत्माभिमानविषयशरीरभूतत्वादात्मानं गर्भीभूतं बिभर्तीति वक्ष्यमाणा- नुषङ्गेण वाक्यं पूरणीयम् । उक्तमर्थ श्रुत्यक्षरारूढं करोति-आत्मनीति । अत आत्मानमित्यस्य न पुनरुक्तिदोषः। एवं पितृशरीररूपमावसथं तत्र रेतोरूपेणा- वस्थां चोक्त्वा मातृदेहरूपावसथं तत्र गर्भरूपेणावस्थां च दर्शयितुं पितृशरीरान्निर्ग- मनरूपं जन्म दर्शयति-तद्रेन इति । यदेत्युक्तं कालं विशदयति-भार्येति । पञ्चाग्निविद्यायां योषा वाव गौतमाग्निरित्यादिनाऽयमर्थो दर्शित इति वक्तुं योषाना- वित्युक्तम् । उप्रयच्छन्निति । भायां संगच्छन्नित्यर्थः । अस्य रेतोरूपेण स्थानान्नि. मानमित्यन्वयः । रेतो भार्यायां सिञ्चतीत्यत्र वाक्यान्तरं संवादयति-तदेतदिति । अमावानमा पुरुषोऽमात्मानं स्वीयं रेतोरूपमात्मानमस्मा आत्मने भार्यारूपाय वय- च्छतीति श्रुत्यर्थः । तस्त्रिया आत्मभूयं गच्छति यथा स्वमङ्गं तथा तस्मादेनां न हिनस्ति साऽस्यैतमात्मा- नमत्र गतं भावयति । देतो यस्यां स्त्रियां सिक्तं 'सत्तस्या आत्मभूग्रमात्माव्यतिरेकतां यथा पितुरेवं गच्छति प्रामोति यथा स्वच्छ स्तनादि तथा तद्वदेव । वादेतोरेजां मातरं स गर्भो न हिनस्ति पिटकादिवत् । यस्मात्स्त- नादिस्वाङ्गवदात्मभूयं गतं तस्मान्न हिनस्ति न बाधत इत्यर्थः । a १ ख. ट. एव बि । २ क. ग. घ. ङ. 'च्छत्युपगच्छन् । ३ ग. घ. 'मसि । ४ क. ग. स. 'टे । यदेवदि । ५ ख. ट. 'त्वाच्च शरी' । ६ ग. ङ. "त्मा तंग। ७ क. आत्मलीत्य । ८ ग. देनदि । ९ क. ग. घ. ङ. "नं स्वकीयं । १० ख. °य संप। ११ ग. घ. ज. तदेतदें । १२ क. ख. सक्कं सत्त । १३ इ. तस्याः खिया आ" । १४ क. ग. च. दिव' । १५ क. ग. घ. भूतं ग ।

·७२ आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता-[२द्वितीयाध्याये- साऽन्तर्वन्तमुस्य भर्तुरात्मानमंत्राऽऽत्मन उदरे गतं प्रविष्टं बुद्ध्वा भावयति वर्धयति परिपालयति गर्भविरूदोशनादिपरिहारमनुकूला. शनाधुपयोगं च कुर्वती। ननु स्त्रीशरीरे प्रविष्टं पुरुषस्य रेतः स्त्रिया उपद्रवकारि स्याच्छरीरलग्नबाणवदित्या. शङ्कयोक्तं तत्स्त्रिया इत्यादि तैदेतव्याचष्टे-तद्रेतो यस्यामिति । पिटका व्रणरू- पग्रन्थिविशेषास्तद्वन्न हिनस्तीति व्यतिरेकेण दृष्टान्तः । अक्षरार्थमुक्त्वा पिण्डितार्थ- माह-यस्मादिति । अत्र प्रसङ्गास्त्रिया सावधानेन गर्भरक्षणं कर्तव्यमिति विधत्ते- सेति । भावयति भावयेदित्यर्थः । पालनोपायमाह-गर्भविरुद्धेति । सा भावयित्री भावयितव्या भवति तं वी गर्भ बिभर्ति सोऽय एव कुमार जन्मनोऽग्रेऽधिभावयति । सा भावयित्री वर्धयित्री भर्तुरात्मनो गर्भभूतस्य भावयितव्या रक्ष. यितव्या च भ; भवति । न ह्युपकारप्रत्युपकारमन्तरेण लोके कस्य- चित्केनचित्संबन्ध उपपद्यते । तुं गर्भ स्त्री. यथोक्तेन गर्भधारणविधा- नेन बिभर्ति धारयत्यग्रे प्राग्जन्मनः । स पिताऽग्र एव पूर्वमेव जातमात्रं जन्मनोध्यूचं जन्मनो जातं कुमारं जातकर्मादिना पिता भावयति । तस्याप्यन्तर्वत्नीरक्षणं विधत्ते-सा भावयित्रीति । शब्दस्य सेत्यत्र संबन्धः । साऽपीत्यर्थः । तस्या भावयितव्यत्वे हेतुमाह-न हीति । स्त्रीपुरुषयोः परस्परोपकार- कत्वमुक्त्वा तयोः पुत्रसाध्यवक्ष्यमाणपुण्यकर्मप्रतिनिधिरूपप्रत्युपकारसिद्ध्यर्थं पुत्रं प्रत्युपकारकत्वमाह-तमिति । अन इत्यत्रैकोऽग्रशब्दो जन्मनः पूर्वकालं वदति । द्वितीयो जननकालमधिशब्दोऽनन्तरकालं वदतीति व्याचष्टे-अग्रे प्राग्जन्मन इत्यादिना । पूर्वमेवेत्यस्य विवरणं जातमात्रमिति । जायमानमित्यर्थः । जातकर्मा- दिनेति । जन्मनः प्राक्सीमन्तादिना जननकाले मुखनिष्क्रमणार्थ मन्त्रनलप्रोक्षणादि- नाऽनन्तरं जातकर्मादिनेत्यर्थः । स यत्कुमारं जन्मनोऽग्रेऽधिभावयत्यात्मानमेव तद्भावयत्येषां लोकानां संतया एवं संतता हीमे लोकास्तुदस्य द्वितीयं जन्म । १ छ. मत्र पुत्रात्मानमुद । २ छ ज.द्धानादि' । ३ क. ग. घ. इ. तद्व्या । ४ क. रेकी ह' । ग. घ. उ. 'रेकह' । ५ छ. "त्री स्त्री भ । ६ च. छ. ज. व्या वर्धयितव्या र। ७ ख. ट. 'व कुमारं जा । ८ क. ग. घ. इति त.। ९ ख. ट. 'टे । प्रा।

·१प्रथमः खण्डः] ऐतरेयोपनिषत् । स पिता यद्यस्मात्कुमारं जन्मनोऽध्यूर्ध्वमग्रे जातमात्रमेव जातक- मादिना यद्भावयति तदात्मानमेव भावयति पितुरात्मैव हि पुत्ररू- पेण जायते । तथा युक्तं प्रतिर्जायां प्रविशतीत्यादि । तत्किमर्थमा- स्मानं पुत्ररूपेण जनयित्वा भावयतीति । उच्यते-एषां लोकानां संतल्या अविच्छेदायेत्यर्थः । विच्छिोरन्हीमे लोकाः पुत्रोत्पादनादि यदि न कुर्युः केचनै । एवं पुत्रोत्पादनादिकर्माविच्छेदेनैव संतताः प्रवन्धरूपेण वर्तन्ते हि यस्मादिमे लोकास्तस्मात्तदविच्छेदाय तत्कर्तव्यं न मोक्षायेत्यर्थः । तदस्य संसारिणः कुमाररूपेण मातुरुदरायग्निर्गमनं तद्रेतोरूपापेक्षया द्वितीयं जन्म द्वितीयावस्थाभिव्यक्तिः । पित्रा जातकर्मादिकं कर्तव्यमित्यभिधाय तत्स्तौति-स पिवेति । प्रविशती- त्यादीति । गर्भो भूत्वा स मातरम् । तस्यां पुनर्नवो भूत्वा दशमे मासि जायत इति मन्त्रशेषः । मोक्षप्रकरणे पुत्रोत्पादनस्य विधानात्पुत्रोत्पादनं मोक्षसाधनमित्यभिप्रायेण पृच्छति-तत्किमर्थमिति । न कर्मणा न प्रजेया धनेनेत्यादिश्रुतेर्मोक्षप्रकरणे पुत्रो. त्पादनोक्तिर्वैराग्यार्थे त्यभिप्रेत्य प्रतश्रुत्योत्तरमाह-उच्यत इति । अत्र लोकशब्देन लोकसाधनीभूताः पुत्रपौत्रादयो गृह्यन्ते । तेषां संतल्या इत्यर्थः । पुत्रोत्पादनेनैवोक्तानां लोकानां संततत्वं प्रसिद्धमिति वक्तुमेवं संतता हीति वाक्यं तद्व्याचष्टे-एवमिति । स्वेन पुत्रोत्पादने विधितः कृते सति स्वपुत्रोऽपि तथा तत्पुत्रोऽपि तथेत्येवं लोकसंत- तिर्भवतीत्यर्थः । पुत्रोत्पादनस्य लोकसंततिरेव प्रयोजनमिति वदन्त्या श्रुत्या तस्य मोक्षसाधनत्वं निरस्तमित्याह-न मोक्षायेत्यर्थ इति । एवं प्रसङ्गाद्गर्भधारणादिवि- धिमुक्त्वा प्रकृतं वैराग्यार्थं द्वितीयं जन्म दर्शयति-तस्येति । सोऽस्यायमात्मा पुण्येभ्यः कर्मभ्यः प्रतिधीयते । अस्य पितुः सोऽयं पुत्रात्मा पुण्येभ्यः शास्त्रोक्तेभ्यः कर्मभ्यः कर्म- निष्पादनार्थ प्रतिधीयते पितुः स्थाने पित्रा यत्कर्तव्यं तत्करणाय प्रति. निधीयत इत्यर्थः । तथा च संपत्तिविद्यायां वाजसनेयके-"पित्राऽ- नुशिष्टोऽहं ब्रह्मांई यज्ञ 'इत्यादि प्रतिपद्यत इति । एवं पितृशरीरेऽत्यन्ताशुचावत्यन्ताशुचिरेतोरूपेणावस्थानं ततोऽपि निर्गमनं ततो ८ १ ख. च. ट. व पु । २ ख. ट. यति । उ' । ३ ख. °न । ते चैवं । ४ क. ख. ट. णः पुंसः कु । ५ ख. ट. जयेत्या । ६ ग. घ. ङ. कृतं श्रृं। ७ ख. ट. क्यं व्याच । ८ ख. ट. 'टे । ते चेति । ९ क. ग. घ. ङ. 'ति स पु। १० ग. घ. ङ. तथें । ११ क. ग. अ. रिपवि। १२ ग. घ. 'झाइमम्मीयां । १३ च. इति प्र' । १४ क. ग. घ. ङ. तो नि। .

·७४ E आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता-[२द्वितीयाध्याये- मातुरुदरे मलमूत्राक्रान्ते विष्ठांकृमिवदवस्थानं ततो योनिद्वारा निर्गमनं चत्याद्यत्यन्तक- ष्टमित्युक्त्वा जन्मानन्तरमपि न स्वातन्त्र्यं किंतु पितृनियोगात्तत्पारतत्र्येण सर्वदा कर्मा. नुष्ठातव्यमिति वदन्पुत्रेण कतव्यं पितुरुपकोरं दर्शयति सोऽस्येति वाक्यं तद्व्याचष्टे- अस्येति । पितुर्कीवात्मानौ देहौ स्वदेहः पुत्रदेहश्चेति, तत्र पुत्रस्योपयोगमाह- सोऽयामिति । पुत्रस्य प्रतिनिधित्वमन्यत्राप्युक्तमित्याह-तथा चेति । संपत्तिः संप्र. दानं स्वकर्तव्यस्य पुत्रे स्थापनं यत्रोच्यते सा संप्रत्तिविद्येत्यर्थः । यदा तु प्रेष्यन्मन्यते स्वस्य परलोकगमनं निश्चिनोति , अथ पुत्रमाह-त्वं ब्रह्म त्वं यज्ञस्त्वं लोक इति । मुयाऽध्येतव्यं ब्रह्म वेदस्त्वं त्वयाऽध्येतव्यम् , मया कर्तव्योऽयं यज्ञस्त्वं त्वया कर्तव्यः , मया संपाद्यो लोकस्त्वं त्वया संपाद्यः, इत्येवं पित्राऽनुशिष्टः सन्पुत्रोऽहं ब्रह्माहं यज्ञोऽहं लोक इति प्रतिपद्यते । अहं ब्रह्माध्येष्ये यज्ञान्करिप्ये लोकं संपाद- यिष्यामीति स्वी करोतीत्युक्तमित्यर्थः । अनेन स्वशरीरतृतीयावस्थोक्ता । अथास्यायमितर आत्मा कृतकृत्यो वयोगतः प्रैति स इतः प्रय- नेव पुनर्जायते तदस्य तृतीयं जन्म । अथानन्तरं पुत्रे निवेश्याऽऽत्मनो भारमस्य पुत्रस्येतरोऽयं यः पित्रात्मा कृतकृत्यः कर्तव्यादृणत्रयाद्विमुक्तः कृतकर्तव्य इत्यर्थः । वयो. गतो गतवया जीर्णः सन्पैति म्रियते । म इतोऽस्मात्प्रयन्नेव शरीर परित्यजन्नेव तृणजेलूकावदेहान्तरमुपाददानः कर्मचितं पुनर्जायते । तदस्य मृत्वा प्रतिपत्तव्यं यत्तत्तृतीयं जन्म । ननु संसरतः पितुः सका. शाद्रेतोरूपेण प्रथमं जन्म । तस्यैव कुमाररूपेण मातुर्द्वितीयं जन्मोक्तम् । तस्यैव तृतीये जन्मनि वक्तव्ये प्रेतस्य पितुर्यजन्म तत्तृतीयमिति कथ- मुच्यते । नैष दोषः । पितापुत्रयोरैकात्म्यस्य विवक्षितत्वात् । सोऽपि पुत्रः स्वपुत्रे भारं निधायेतः प्रयन्नेव पुनर्जायते यथा पिता । तद- व्यत्रोकमितरत्राप्युक्तमेव भवतीति मन्यते श्रुतिः । पितापुत्रयोरेका. त्मत्वात् । ननु किमर्थं पुत्रं प्रतिनिदधाति स्वयमेव करोत्वित्याशङ्कय स्वस्य मरणात्कर्तुमश- १ क. ग. घ. ङ. टाक्रिमि । २ क. रानिर्ग। ३ क. ग. घ. ङ चेत्यत्य' । ४ क. न्पुत्र- रूपेण । ५ ख. ट. कारान्तरं । ६ क. ग. घ. ङ. 'ति तद्या । ७ ख. ट. तथेति । ८ ख. ट. तु प्रेष्य । ९ क. तव्यः । । १० ख. घ. °रीरं तृ' । ११ च. यान्मुक्तः । १२ च. °जलायुका । १३ ज. कर्मार्जितं । १४ क. ङ. च. प्रयतः ।

·७५ १प्रथमः खण्डः]] ऐतरेयोपनिषत् । क्तरित्यभिप्रायेणोक्तमथास्यायमिति तद्व्याचष्टे-अथेति । एवकारार्थ मध्ये विलम्बा- भावं दर्शयति-तृणजलुकेति । तृणजलूका तृणस्यान्तं गत्वा तृणान्तरमाक्रम्याऽऽ- त्मानं देहं पूर्वस्मात्तृणादुपसंहरति पूर्वतृणं मुञ्चति । एवमेवायमात्मा देहान्तरं परिगृह्य पूर्वदेहं मुञ्चतीति मध्ये विलम्बाभावः श्रुत्यन्तर उक्त इत्यर्थः । कर्मचितं देहान्तरमुपा- ददानः पुनर्जायत इत्यन्वयः । यद्यपि देवयानपितृयाणमार्गाभ्यां गच्छतां लोकान्तर एव शरीरग्रहणमुक्तमुभयव्यामोहात्तत्सिद्धेरिति सूत्रे । आकाशाचन्द्रमसमेष सोमो राजेति श्रुतेः । न तु पूर्वदेहत्यागकाल एव तथाऽपि सविज्ञानो भवति सविज्ञानमेवान्ववक्राम- तीति श्रुतौ वासनामयं भाविशरीरमुत्क्रान्तिकाल एव गृह्णातीत्युक्तत्वात्तदभिप्राय तृणजेलूकानिदर्शनमिति द्रष्टव्यम् । तदम्येति । यन्मृत्वा प्रतिपत्तव्यं तदस्य तृतीय जन्मेत्यन्वयः । यस्य जन्मद्वयमुक्तं तस्यैव तृतीयं जन्म वक्तव्यम् । औचित्यात् । अन्यथाऽस्य पितुः पूर्वजन्मद्वयस्यानुक्तत्वेनेदमस्य पितुस्तृतीयं जन्मेत्यैनन्वयापैत्तेरिति शङ्कते-नन्विति । प्रेतस्येति । म्रियमाणस्येत्यर्थः । यत्कुमारं भावयत्यात्मानमेव तद्भावयति सोऽस्यायमात्मेति च पितापुत्रयोरभेदस्योक्तत्वात्पुत्रस्योक्तं जन्मद्वयं पितु. रेव तस्यैव च तृतीयं जन्मोच्यते नान्यस्येति न तृतीयत्वविरोध इत्याह-नैष दोष इति । यद्वा पितुर्मरणानन्तरं पुनर्जन्मेत्युक्तेः पुत्रस्याप्येवमेव जन्म ज्ञातुं शक्यत इत्यभिप्रायेण पितुरित्युक्तमित्याह-सोऽपि पुत्र इति । यथा पितेत्यनन्तरं ततश्च पुत्रस्यैव तृतीयं जन्मोक्तमिति शेषः । एवं च तदस्य तृतीयं जामेति वाक्ये वच्छ. ब्देन तत्प्रकारकत्वमुच्यते । अस्येति पुत्र उच्यते । अस्य पुत्रस्य तत्प्रकारकं तृतीयं जन्मेति वाक्यार्थ इति भावः । ननु पर्यायद्वयोक्तं जन्म यथा पुत्रगतमेवैवं तृतीयपर्यायोक्तमपि साक्षात्पुत्रगतमेवोच्यतां किं तयोरेकात्मत्वविवक्षयेत्यौद्यपरिहारे दोषमाशङ्कयाऽऽह-तदन्यत्रोक्तमिति । अयं भावः-पुत्रस्य पितरं प्रत्युपकारप्रद- र्शनार्थं तत्प्रतिनिधित्व उक्ते पिता स्वयमेव कर्म करोतु किं प्रतिनिधिनेत्याशङ्किते तत्परिहारार्थ पितुर्मरणाभिधानं प्रसक्तमिति मरणानन्तरं वक्तव्यं तृतीयं जन्म लाघवार्थ तस्मिन्नेवोक्तमिदं जन्मत्रयं सर्वेषां पूर्वेषामप्यस्तीति प्रदर्शयितुं च पुत्रे वक्तव्यमपि तृतीयं जन्म पितर्युक्तमिति । १२ १९ १ क. उक्तः । क । २ क. ग. घ. ङ. कांजितं । ३ क. घ. ङ. °यानमा"। ४ क. ग. इ. 'मयमा । ५ ग. ङ. जलायुका । ६ ख. ट. "मिदं द्र। ७ ग. 'त्यन्व । ८ क. ग. घ. ङ. पत्तिरि । ९ क. ग. ङ. °ति । प्रयत इति । १० ग. ङ. °च्यत इति नास्य तृ। ११ क. 'ति नास्य तृ। १२ ख. ट. 'जन्मन्युक्त पु। १३ क. घ. ङ. त्याचे प। १४ क. ख. घ. ङ. 'न्यत्रेति । १५ ख. ट. शङ्कयत'। १६ ख. ट. क्तव्यमिति त । १७ ख. ट. 'दं तु ज । १८ क. ग. घ. ङ. 'मस्ती' । १९ ग. पितुर्यु । २० ख. ट. ति भावः ।

·आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता-[२द्वितीयाध्याये- वदुक्तमूषिणा- गर्भे नु सन्नन्वेषामवेदमहं देवानां जनिमानि विश्वा । शतं मा पुर आयसीररक्षनधः श्येनो जवसा निरद्रीयमिति गर्भ एवैतच्छयानो वामदेव एवमुवाच । पलं संसरनवस्थाभिव्यक्तित्रयेण जन्ममरणप्रवन्धारूढः सर्वो लोकः संसारसमुद्रे निपतितः कथंचिद्यथाश्रुत्युक्तमात्मानं विजानाति यस्यां कस्यांचिदवस्थायां तदैव मुक्तसर्वसंसारबन्धनः कृतकृत्यो भवतीत्येत- दैस्तु तदृषिणा मन्त्रेणाप्युक्तमित्याह-गर्भे नु मातुर्गर्भाशय एव सन्। बिति वितर्के । अनेकजन्मान्तरभावनापरिपाकवशादेषां देवानां वागग्न्यादीनां जनिमानि जन्मानि विश्वा विश्वानि सर्वाण्यन्ववेदमहमहो अनुबुद्धवान- स्मीत्यर्थः। शतमनेकं बढ्यो मा मां पुर आयसीरायस्यो लोहमय्य इवा. भेद्यानि शरीराणीत्यभिप्रायः । अरक्षत्रक्षितवत्यः संसारपाशनिर्गमना- दोऽधः ग्रेन इव जालं भित्त्वा जनसाऽऽत्मज्ञानकृतसामर्थेन निर- दीयं निर्गतोऽस्मि । अहो गर्भ एव शयानो वामदेव ऋपिरेवमुवाचैतन् । पूर्वाध्यायेऽध्यारोपप्रकरणोक्तमावसथत्रयं वैराग्यार्थमिह प्रपञ्च्य तस्मिन्नेवाध्याये तस्य संसारस्य निर्त्यत्वेन तदपवादार्थ यत्तत्त्वज्ञानमुक्तं स एतमेवेत्यादिना तत्सफलं प्रपञ्चयितुं तदक्तमृषिणेत्यादिग्रन्थः । तत्र तच्छब्दार्थमाह-एवमित्यादिना । एत- दस्विति । संसारसमुद्रे पतनं 'ततस्तत्त्वज्ञानाच्च तन्निवृत्तिरित्येतदस्त्वित्यर्थः । आइति । ब्राह्मणमिति शेषः । भावनेति । आत्मानात्मविवेकभावनेत्यर्थः । वाग- त्यादीनामिति । उक्तानि जन्मानि शरीरग्रहणरूपाणि तदुपलक्षितः सर्वोऽपि संसारो वागादिकरणतदधिष्ठातृदेवतादिसंघातस्य लिङ्गशरीरस्यैव न त्वसङ्गस्य व्यापिनो ममेत्यर्थः । अनेन पदार्थविवेकपूर्वकमात्मज्ञानमुक्तम् । यद्वा सर्वज्ञादात्मनः सकाशादे- वैषां जन्मानीत्यन्ववेदम् । एतजन्महेतुभूतं मूलकारणमात्मानं ज्ञातवानस्मीत्यर्थः । यद्यपि गर्भे श्रवणादिज्ञानसामग्री नास्ति तथाऽपि पूर्वजन्मकृतश्रवणादिसामग्रीवशादेव प्रतिबन्धनिवृत्तौ सत्यां गर्भेऽपि ज्ञानोत्पत्तिः संभवतीति भावः । इतः पूर्वकालीनं बन्धं दर्शयति-शतमिति । अभेद्यानीति । तत्त्वज्ञानमन्तरा तत्प्रवाहाविच्छेदादित्यर्थः । । १ ख. ग. ड. ट. स्थाव्य । २ ङ. °मात्मतत्त्वं वि। ३ क. ग. उ. च. °क्तसं । ४ ख. ज. द्वस्त्वृषिः । ५ क. ग. घ. ङ. मातगी। ६ ग, इ. बहवो मा । ७ क. ग. घ. ङ, "त्यर्थः । । ८ क. ख. ज. धोऽथ ये'। ९ ख. ट. वर्तकत्वे । १० क. ग. घ. तत्त्व' । ११:ख. ट, तृदेवा- दिसं। १२ क.ग. उ. जानिमानी।

·१ 3 - १प्रथमः खण्डः]] ऐतरेयोपनिषत् । ७७ अधोऽध इति । अधो लोकेष्वेव निकृष्टलोकेष्वेवारमन्नित्यर्थः । यद्वाऽध इति श्रौतं पदमथेत्यर्थे व्याचष्टे-अधोऽथेति । अथानन्तरमिदानीमित्यर्थः । मन्त्रद्रष्टुरभिप्राय- माह-अहो इति । इदमाश्चर्य मम संवृत्तमित्यभिप्रायेण मन्त्रमुक्तवानित्यर्थः । मन्त्र- ट्रेष्टुर्नामनिर्देशपूर्वकं तस्य तात्पर्य वक्तुं गर्भ एवैतदित्यादि ब्राह्मणम् । तद्व्याचष्टे- गर्भ इत्यादिना । एतत्पूर्वब्राह्मणोक्तमर्थनातवं मन्त्रोक्तप्रकारेणोबाचेत्यन्वयः । स एवं विद्वानस्माच्छरीरभेदादूर्व उत्क्रम्यामुष्मिन्त्स्वर्गे लोके सर्वान्का- मानाप्त्वाऽमृतः समभवत्समभवत् । [ यूथास्थानं गर्भिण्यः ] इत्येतरेयोपनिषद्यात्मषटके चतुर्थः खण्डः ॥ ४॥ उपनिषत्क्रमेण. द्वितीयाध्याये प्रथमः खण्डः ॥ १ ॥ इत्यैतरेयोपनिषदि द्वितीयोऽध्यायः ॥ २ ॥ इति ऋब्राह्मणारण्यकाण्डान्तर्गतद्वितीयारण्यके पश्चमाध्याये प्रथमः खण्डः ॥ १॥ इत्यैतरेयब्राह्मणारण्यकाण्डे द्वितीयारण्यके पञ्चमोऽध्यायः ॥ ५ ॥ स वामदेव ऋषिर्यथोक्तमात्मानमेवं विद्वानस्माच्छरीरभेदाम्छरीर- स्याविद्यापरिकल्पितस्याऽऽयसवदनिर्भेद्यस्य जननमरणाघनेकानर्थश- ताविष्टशरीरप्रबन्धनस्य परमात्मज्ञानामृतोपयोगजनितवीर्यकृतभेदाच्छ- रीरोत्पत्तिबीजाविद्याँदिनिमित्तोपमर्दहेतोः शरीरविनाशादित्यर्थः । ऊर्ध्वः परमात्मभूतः सन्नधोभावात्संसारादत्तम्य ज्ञानावद्योतितामल- सर्वात्मभावमापन्नः सन्नमुष्पित्यथोक्तेऽजरेऽमरेऽमृतेऽभये सर्वज्ञेऽपूर्वेऽ- नपरेऽनन्तेऽबाह्ये प्रज्ञानामृतैकरसे प्रदीपवनिर्वाणमत्य गमत्स्वर्गे लोके स्वस्मिन्नात्मनि स्वे स्वरूपेऽमृतः समभवदात्मज्ञानेन 'पूर्वमाप्तकामतया १ क. धोधो निकृष्टलो । २ क. ग घ. ङ. ध्वेवा । ३ ग. घ. ङ. धोऽध इति । ४ ख. ट. द्रष्टुनाम । ५ क. ङ. ग. ज. 'द्याक । ६ क. ग. घ. ङ. स्यायोव' । ७ क. ख. ग. "रब । ८ ग. घ. ज. यानि । ९ क. ग. घ. ङ. धोभवा' । १० च. भावसंसा । ११ ग. घ. ज्ञान्य. विद्योदितात्मा स । १२ च. ज. क्तेऽजेऽज। १३ च. न. नन्तरेऽबा । १४ इ. च. ज. °से स्वर्गे' । १५ क.ग. घ. त्यवग' । १६ क. ग. पूर्व समा । ख. ट. पूर्व प्राप्त' ।

·७८ आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता-[३तृतीयाध्याय- जीवन्नेव सर्वान्कामानाप्त्वेत्यर्थः । द्विवचनं सफलस्य सोदाहरण. स्याऽऽत्मज्ञानस्य परिसमाप्तिप्रदर्शनार्थम् ।। इत्यैतरेयोपनिषद्भाष्ये द्वितीयाध्याये प्रथमः खण्डः ॥१॥ इति श्रीमद्भगवत्पूज्यपादशिष्यश्रीमच्छंकरभगवत्कृतावैतरेयोपनिषद्भाष्ये द्वितीयोध्यायः॥२॥ ज्ञानस्याव्यभिचरितफलत्वज्ञापनाय वामदेवेन ज्ञानफलं प्राप्तमिति वक्तुं स एवं विद्वानिति वाक्यं व्याचष्टे-स वामदेव इति । शरीरस्य पुनरुत्पत्तिशङ्कां वारयति- शरीरोत्पचीति । तत्त्वज्ञानेनाविद्योदिनाशादित्यर्थः । परमात्मभूतः सन्निति । ऊर्ध्वशब्दस्योपरितनवाचित्वात्परमात्मवस्तुन एवं कदाचिदप्यधोभावरूपनिकर्षाभावेन निरङ्कुशोपरितनभावादूर्ध्वशब्दार्थत्वमित्यर्थः । प्रसिद्ध स्वर्गलोकं वारयति---अम्मु- मिन्यथोक्त इति । इन्द्रियागोचरत्वेनामुप्रिमन्निति निर्देशः । स्वर्गशब्दस्य निरति- शयसुखसामान्यवाचित्वाद्ब्रह्मानन्दस्यैव तथाविधत्वात्तस्यैव मुख्यं स्वर्गत्वम् । वैष- यिकस्य तु स्वर्गत्वमापेक्षिकमित्यर्थः । उक्तस्य स्वर्गस्य ब्रह्मरूपस्य स्वस्माद्भेदमाश- याऽऽह-स्वस्मिन्निति । आत्मशब्दस्यान्तःकरणाद्यर्थत्वं वारयति-स्वे स्वरूप इति । अमुष्मिन्स्वर्गे मर्त्यदेहादिभावं विहाय खात्मभावेनैव स्थित इत्याह-अमृत इति । उक्तवर्गलोके सर्वकामावाप्तिरिति भ्रमं वारयति-पूर्वमिति । जीवन्मुक्तिदशा- यामाप्तकामतया सर्वात्मत्वेनेत्यर्थः । सोदाहरणस्येति । उदाहरणं वामदेव इत्यर्थः ॥ इत्यैतरेयोपनिषद्भाप्यटीकायां द्वितीयाध्याये प्रथमः खण्डः ॥ १ ॥ इति श्रीमद्भगवत्पूज्यपादशिष्यश्रीमदानन्दज्ञानकृतावैतरेयोप- निषद्भाप्यटीकायां द्वितीयोऽध्यायः ॥ २ ॥ ८ अथ तृतीयोऽध्यायः। (आरण्यकक्रमेण षष्ठोऽध्यायः) तत्र प्रथमः खण्डः । ॐ कोऽयमात्मेति वयमुपास्महे कतरः स आत्मा। १ क. भिचारित्व । ख. °भिचारितया फलवत्त्वज्ञा । २ ग. घ. उ. 'द्याना। ३ ख. ग. रु. सार्थ । ४ ख. ग. ङ. ट. °मार्थव'। ५ ख. ढ. सिद्धस्व। ६ ग. घ. स्वर्ग लो। ७ क. ग. ङ. °णार्थ । ८ क. घ. ङगेमर्ये दे। ९ क. ग. घ. ङ. स्वर्गे लो। १० ख. ट. के स्वर्गका । ११ क. °न्मुक्तद । १२ क. त्मभावेने ।

·। ..प्रथमः खण्डः] एतरयापनिषत् । ब्रह्मविद्यासाधनकृतसर्वात्मभावफलावाप्ति वामदेवाद्याचार्यपरम्परया श्रुत्योऽवद्योत्यमानां ब्रह्मवित्परिषद्यत्यन्तप्रसिद्धामुपलभमाना मुमुक्षवो ब्राह्मणा अधुनातना ब्रह्म जिज्ञासवोऽनित्यात्साध्यसाधनलक्षणात्सं- सारादाजीवभावाद्याविवृत्सवो विचारयन्तोऽन्योन्यं पृच्छन्ति कोऽय. मात्मेति कथं यमात्मानमयमात्मेति साक्षाद्वयमुपास्महे कः स आत्मेति। ग्रं चाऽऽत्मानमयमात्मेति साक्षादुपासीनो वामदेवोऽमृतः समभवत्त- मेव वयमप्युपास्महे को नु खलु स आत्मेति । एवं जिज्ञासापूर्वम- न्योन्यं पृच्छतामतिक्रान्तविशेषविषयश्रुतिसंस्कारजनिता स्मृतिरजा- यत । तं प्रपदाभ्यां प्रापद्यत ब्रह्मेमं पुरुषम् । स एतमेव सीमानं विदा- 3तया द्वारा प्रापद्यत । एतमेव पुरुषम् । अत्र द्वे ब्रह्मणी इतरेतरमाति- कूल्येन प्रतिपन्ने इति । ते चास्य पिण्डस्याऽऽत्मभूते । तयोरन्यतर आत्मोपास्यो भवितुमर्हति । योऽत्रोपास्यः कः स आत्मेति विशेषनि- धारणार्थं पुनरन्योन्यं पप्रच्छुर्विचारयन्तः । पूर्वस्मिन्नध्याये जन्मत्रयनिरूपणेन वैराग्यं निरूपितं ज्ञानोत्पत्त्यर्थम् । न च पदा- र्थशोधनं विना वैराग्यमात्रेण ज्ञानोत्पत्तिरिति पदार्थशोधनपूर्वकं वाक्यार्थं कथयितुं पष्ठोऽध्याय इत्यभिप्रेत्य पदार्थशोधनेऽधिकारिणं दर्शयन्वाक्यमवतारयति-ब्रह्मवि- येति । वामदेवाधाचार्येति । आदिशब्देन तद्यो यो देवानां प्रत्यबुध्यत स एव तद- भवदित्यादिनोक्ता देवादयो गृह्यन्ते-अधुनेति । पूर्वोक्तरीत्या वैराग्योत्पत्त्यनन्तरमि. त्यर्थः । आजीवभावादिति । संसारस्य हेतुभूतोऽविद्यातत्कार्यप्वात्मभावसहिताड्या- वर्तितुं संसारं परित्यक्तुमिच्छन्त इत्यर्थः । विचारप्रकारमेव वाक्यान्वयेन स्पष्टीकर्तुं पृच्छति-कथामिति । नन्वयमात्मेति विशेषतो निश्चये स कु इति प्रश्नानुपपत्तिः । तद्विचारेण वा न किंचित्प्रयोजनमित्याशङ्कयाऽऽत्मानं विशिनष्टि-यं चेति । उपा. स्सह उपासितुं प्रवृत्ता इत्यर्थः । वामदेवोऽयमात्मानमुपास्यामृतोऽभवद्वयमपि तमात्मा- नमुपासितुं प्रवृत्ताः स क़ इति प्रश्नार्थ इत्यर्थः । उपासनं नामोप सामीप्येनैक्येन तस्यैव निरुपचरितसामीप्यत्वादैक्येनापरोक्षीकृत्याऽऽसनं तद्रूपेणावस्थानं यत्तदुच्यते । यद्वाऽहं सुखीत्यादिव्यवहारेषु तमेव वयमप्युपास्महे तमेवाऽऽत्मत्वेन स्वीकृत्य स्थिताः । अना- १५ १ च. ज. फलप्राप्ति । २ च. त्या चव। ३ ग. घ. सिद्धिमु। ४ ख. च. ज. ट. 'न्ति क । ५ ङ. °थं परमा"। ६ क. ग. घ. ङ. 'यमुपा । ७ क ग. घ. ङ. र्वकम। ८ क. ख. ग. ङ. च. ज. ट. 'स्यः क्रतो न स । ९ क. ग. घ. ङ. 'त्पत्तिः प। १० ख. षष्टाध्या। ११ क. ग. ङ. 'ति । अधुना पू। १२ ख. ट. तादवि । १३ क, ख. ट. वर्तयितुं। १४ क. ख. ट. °च्छन्ति । १५ ख. नैक्यं त । १६ ख. ट. यमुपाः ।

·८० १ । आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता-[३तृतीयाध्याये- त्मनोऽहमिति प्रतीत्यनुपपत्तेः स आत्मा. क इति विचारार्थः । न चायमात्मेति निश्चये विचारायोगः । तस्यैव कार्यकरणसंकीर्णत्वेन विचारोपपत्तेरिति । नतु भूतानां व्याक- रणार्थ यः प्रविष्टः स एवाऽऽत्मेतिनिर्धारणसंभवाद्विचारानुपपत्तिरित्याशङ्कयैवमपि द्वयोः प्रविष्टत्वेन स्मर्यमाणत्वान्न निर्धारणमिति वक्तुं द्वयोः प्रविष्टत्वं स्मृतमित्याह-एवं जिज्ञासेति । अतिक्रान्तेति । अतिक्रान्तौ पूर्वमुक्तौ यो विशेषौ देहे प्रविष्टौ प्राणात्मानौ तद्विषया श्रुतिजन्यानुभवजन्यसंस्कारजनिता स्मृतिरित्यर्थः । तामेव स्मृति स्वरूपतो दर्शयति-तं प्रपदाभ्यामिति । तमिमं पुरुषं शरीरं प्रपदाभ्यां पादा. ग्राभ्यां ब्रह्मापरब्रह्मरूपः प्राणः प्रविष्ट इत्यर्थः । अन्यस्य प्रवेशे श्रुतिमाह-स एत. मिति । श्रुतिभ्यां लब्धमर्थमाह-एतमेवेति । अत्रेति श्रुतिभ्यामित्यध्याहृत्येति श्रुतिम्यामितरेतरप्रातिकूल्येनेतरेतराभिमुखतयैतमेव पुरुषशरीरं प्रतिपन्ने प्रविष्टे द्वे ब्रह्मणी इति स्मृतिरजायतेत्यन्वयः । न त्वेतमेवेत्यनेनैतमेव पुरुषं ब्रह्म ततममपश्यदिति वाक्यं द्वे ब्रह्मणी इत्यनेन द्वे ब्रह्मणी वेदितव्ये इति वाक्यं च द्वयोः प्रवशे मानतयो. पन्यस्तमिति भ्रमितव्यम् । आद्यवाक्ये द्वयोः प्रवेशाप्रतीतेः । द्वितीये च शब्दब्रह्मप- रब्रह्मणोरभिधानेन तयोर्द्वयोः प्रवेशे मानत्वायोगादिति । तथाऽपि तयोर्द्वयोः कथमा- त्मत्वशङ्केत्यत आहे ते चेति । तयोरन्यतरेण विना शरीरस्थित्यभावात्तयोरात्मत्व- शङ्केत्यर्थः । एवं विचारापेक्षितामात्मद्वयस्मृतिमुक्त्वा विचारमाह-तयोरन्यतर इति । आत्मा वा इदमेक एवेत्येकस्यैव ज्ञेयत्वोपक्रमान्न द्वयोरुपास्यत्वमित्यर्थः । कः स आत्मेति । य उपास्य आत्मा स क इत्यन्वयः । प्रपच्छुरिति । कतरः स आत्मेति वाक्येनेति शेषः । येन वा पश्यति येन वा शृणोति येन वा गन्धानाजिघ्रति येन वा वाचं व्याकरोति येन वा स्वादु चास्वादु च विजानाति । पुनस्तेषां विचारयतां विशेषविचारणास्पदविषया मतिरभूत् । कथं, द्वे वस्तुनी अस्मिन्पिण्ड उपलभ्येते अनेकभेदभिन्नेन करणेन येनोपल- भते यश्चैक उपलभते करणान्तरोपलब्धविषयस्मृतिप्रतिसंधानात् । वत्र न वावग्रेनोपलभते स आत्मा भवितुमर्हति । केन पुनरुपलभत इति । 93 १ऊ. र्यकार । २ ग. घ. ङ. देहं। ३ क. 'तो निर्दिशति । ४ ग. ङ. "ररू। ५ ग. घ. ङ. 'रूपमा । ६ क. ग. घ. ङ. प्रतिपत्तेः । द्वि'। ७ ग. घ. उ. ने त । ८ ख. ट. ह । इतीति । ९ ख. ट. रेणापि वि। १० क. ग. घ. व मेय। ११ ट. वा रूपं । १२ ट. वा शब्दं शु। १३ ग. विषयानिच्छया । १४ घ. उ. विषयानिच्छतां तद्विष । १५ ग. घ. अ. ज. तिसं । .

·१प्रथमः खण्डः] ऐतरेयोपनिषत् । ८१ उच्यते । येन वा चक्षुर्भूतेन रूपं पश्यति येन वा शृणोति श्रोत्रभूतेन शब्दं येन वा घाणभूतेन गन्धानाजिघ्रति येन वा वाकरणभूतेन वाचं नामात्मिकां व्याकरोति गौरव इत्येवमाद्यां साध्वसाध्विति च । येन वा जिहाभूतेन स्वादु चास्वादु च विज्ञानातीति । एवं विचारे क्रियमाणेऽतिपरिशुद्धान्तःकरणत्वात्तेषां प्रपदाम्यां प्रपन्ने करणत्वे. नानात्मत्वनिश्चयो मूर्ती प्रविष्ट उपलब्धृत्वेनाऽऽत्मत्वनिश्चयश्चाभूदित्याह-पुनरित्या- दिना । विशेषेति । विचारणास्पदप्राणात्मद्वयविषयैकस्मिन्करणत्वेनापरस्मिन्नुपलब्धृ- त्वेन प्रकारेण विशेषरूपा मतिरजायतेत्यर्थः । ननु द्वयोः सत्त्व इयं विशेषमतिः स्यात्तदेव नास्तीति शङ्कते-कथामिति । चक्षुषा पश्यामीत्यादिप्रकारेण द्वयोः प्रती- तेनैवमित्याह-द्वे इति । येनोपलभते यश्चोपलभुते ते द्वे उपलब्धिकर्तृकरणे वस्तुनी उपलभ्येते इत्यन्वयः । तत्र किं करणमित्यत आह–अनेकेति । चक्षुःश्रोत्राद्यनेक- भेदभिन्नेनेत्यर्थः । अनेन यदनेका कचक्षुरादिकरणसंवातात्मकं प्राणस्वरूपं तत्संहत- त्वात्परार्थमिति परशेषत्वेन करणमित्युक्तम् । उपलब्धरि त्वनेकात्मकत्वाभावान्न परार्थत्वेन शेषत्वम् । किंतु शेपित्वमेवेति वक्तुमेके एवेत्युक्तम् । अनेन करणस्य परार्थत्वं 'परं शेषिणमन्तराऽनुपपन्नं सत्परं व्यतिरिक्तमुपलब्धारं गमयतीति तस्मिन्नपि तत्प्रमाणमित्युक्तम् । इदानी करणानामेवोपलब्धृत्वं तद्यतिरिक्तोपलब्धा नास्तीति वदन्तं नास्तिकं प्रति प्रमाणान्तरमाह-करणान्तरेति । पूर्वं चक्षुषा रूपं दृष्ट्वा पश्चा- दुद्धृतचक्षुः स्मरति रूपमद्राक्षमिति । तथा योऽहमद्राक्षं स 'ऐवेदानी स्पृशामीति प्रतिसंदधाति । तदुभयं व्यतिरिक्तोपलब्धुरभावे न स्यात् । अन्यानुभूतेऽन्यस्य स्मृति- संधानयोरदर्शनादित्यर्थः । एवमनेकात्मस्य करणत्वमुक्त्वा तत एव तस्याऽऽत्मत्वं नास्तीत्याहै-तत्र न तावदिति । तयोर्मध्य इत्यर्थः । अर्हतीत्यनन्तरं किंतु परि- शेषादुपलब्धाऽऽत्मा भवितुमर्हतीति वक्ष्यमाणान्वयेन वाक्यं पूरणीयम् । एवमर्थमुप- वर्ण्य तमर्थ श्रुत्यक्षरारूढं कर्तुं पृच्छति-केन पुनरिति । श्रुत्यारूढं करोति- उच्यत इति । ग्रेनेति । तृतीयया करणत्वं चक्षुरादेरुक्तमित्यर्थः । वाकरणेति । वाग्रूपकरणेनेत्यर्थः । वाचमिति करणं नोच्यते तस्य नेत्यनेनोक्तत्वास्किंतु वक्तव्यमु- च्यत इत्याह-नामात्मिकामिति । साध्विति । गौरितीदं नाम साधु गावीति नामा- साविति व्याकरोति व्याकरणेन व्यक्ती करोतीति चार्थः । १ ज. श्वश्चत्से । २ ग. ङ. 'लब्धत्वे । ३ ग. लब्धत्वे । ४ क. म. घ. ङ. तनूभयं । ५ क. द्वे वस्तुनी इ। ६ क. ग. घ. ङ. त्मकं च । ७ क. ग. घ. दिसं। ८ क. णरू। ९ ख. ट. क इत्यु। १० क. परशे । ११ ख. ट. रिक्त उप । १२ क. ग. घ. ङ. एव स्। १३ क. ग. ह । न । १४ क. ग. जोति तयों । घ. तत्र तयो। १५ ख. व्यमित्या । ट. 'व्यमित्यत आह । ११ ·आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता-[३तृतीयाध्याये- किं पुनस्तदेवैकमनेकधा भिन्न करणमिति, उच्यते- यदेतद्वयं मनश्चैतत् । यदुक्तं पुरस्तात्मजाना रेतो हृदयं हृदयस्य रेतो मनो मनसा सृष्टा आपश्च वरुणश्च हृदयान्मनो मनसचन्द्रमास्तदेवैतद्धृदयं मनश्चैकमेतदने- कथा । एतेनान्तःकरणेनैकेन चक्षुर्भूतेन रूपं पश्यति श्रोत्रभूतेन शृणोति घ्राणभूतेन जिघ्रति वाग्भूतेन वदति जिह्वाभूतेन रसयति स्वेनैव विक- ल्पनारूपेण मनसों विकल्पयति हृदयरूरेणाध्यवस्यति । तस्मात्सर्वक- रणविषयव्यापारकमेकमिदं करणं सर्वोपलब्ध्यर्थमुपलब्धुः। तथा च कौषीतकिना--"प्रज्ञया वाचं समारुह्य वाचा सर्वाणि नामान्यामोति प्रज्ञया चक्षुः समारुह्य चक्षुषा सर्वाणि रूपाण्यामोति" इत्यादि । वाजस. नेयके च-"मनसा ह्येव पश्यति मनसा शृणोति हृदयेन हि रूपाणि जानाति" इत्यादि । तस्मादृदयमनोवाच्यस्य सर्वोपलब्धिकरणत्वं प्रसि. द्धम् । तदात्मकश्च प्राणो यो वै प्राणः सा प्रज्ञा या वै प्रज्ञा स प्राण इति ब्राह्मणम् । करणसंहतिरूपश्च प्राण इत्यवोचाम माणसंवादादौ । तस्मायत्पद्भ्यां प्रापद्यर्तं तद्ब्रह्म तदुपलब्धुरुपलब्धिकरणत्वेन गुणभूत- त्वात्रैव तद्वस्तु ब्रह्मोपास्यात्मा भवितुमर्हति । पारिशेष्याघस्योपलब्धु- रुपलब्ध्या एतस्य हृदयस्य मनोरूपस्य करणस्य वृत्तयो वक्ष्यमाणाः स उपलब्धोपास्य आत्मा नोऽस्माकं भवितुमर्हतीति निश्चयं कृतवन्तः । ननु चक्षुरादीनां करणत्वेऽपि प्रपदाभ्यां प्रविष्टस्य प्राणस्य करणत्वे किमायात. मित्याशङ्कते-किं पुनस्तदिति । तत्र प्राणस्यैव करणत्वं वक्तुं तावदृदयमनःशब्द- वाच्यस्य चक्षुरादिभेदभिन्नत्वमाह-उच्यत इति । यदेतद्धृदयमित्यत्र यच्छब्दा. थमाह-यदुक्तमिति । रेत इति । सारभूतं कार्यमित्यर्थः । प्रजानां रेतो हृदय. मित्यादिषु मनसश्चन्द्रमा इत्यन्तासु श्रुतिषु यदुक्तं हृदयं मनश्चेति तदवैतत्त्वया पृष्टं करणमित्यर्थः । तदेवैकमेव सच्चक्षुरादिभेदेनानेकधाभूतमिति श्रुतिगतद्वितीयैतच्छब्दा- र्थमाह-ऐकमेतदनेकवेति । अत्र येन चक्षुरादिना दर्शनादिक्रियां करोति संघा- १ ज. 'देक' । २ क. "श्चैतदेकमने' । ३ ख. 'तत्तद' । ४ ज. सा संक' । ५ ग. घ. च. कमि। ६ च. ज. ति हि बा । ७ . यत्प्रपदाभ्यां । ८ ख. ट. त ब्रह्मेतदु। . च.ज. 'तब्रह्म। ९ ग. ज. ट. लब्धि । १० ख. ट. नैत । ११ च. व वस्तु ।ज.व । १२ ख. ज. ट. ति । परिशेषाय । च. 'ति । तस्मात्परिशेषाद्य । १३ घ. . ट. 'ब्ध्यर्थमेत । १४ ख. र. ट. यम । १५ ख. ग. च. ज. ट. नो भो । १६ क. ग. घ. ड. मिति श" । १७ ख.ट.र्थः । एत । १८ क. एतदेकमने । १९ग तत्तुद।

·१प्रथमः खण्डः]] ऐतरेयोपनिषत् । ८३ तात्मकः पुरुषः, तच्चक्षुरादिकं प्रजानां रेतो हृदयमित्यादिषु मनसश्चन्द्रमा इत्यन्तासु श्रुतिषु यदुक्तं हृदयं मनश्चेति करणं तदेतत्त्वया पृष्टमेतदेवैकं सदनेकधा भिन्न चेति श्रुतिगतयेनेतितृतीयान्तयदितिप्रथमान्तयच्छब्दद्वयस्यैतदितिप्रथमान्तैतच्छब्दद्व. यस्य चान्वयो दर्शितः। एकस्यैवानेकात्मकत्वं विशदयति-एतेनेत्यादिना । सर्वकर- णेति । सर्वाणि करणानि विषयाश्च व्यापारो यस्येति विग्रहः । करणानां विषयाणां च हृदयशब्दवाच्यबुद्धिव्यापारकत्वे श्रुतिमाह-तथा चेति । प्रज्ञया चिदाभास- युक्तया बुद्ध्या वाचं करणं समारुह्य बुद्धर्वागात्मना परिणामे सति तद्बुद्धिद्वारा स्वय. मप्यात्मा वागभिमानी भूत्वाऽनन्तरं वाचोऽपि बुद्धिव्यापाररूपाया नामात्मना वक्त- व्यशब्दरूपेण परिणाम सति वाचा वाग्द्वारा सर्वाणि नामान्यानोति । तत्स्फुरणात्मना वयमपि वर्तत इति श्रुत्यर्थः । एवं प्रज्ञया चक्षुरित्यादिष्वप्यर्थो द्रष्टव्यः । अत्र बुद्धे- गिाद्यात्मना परिणामो वागादेश्च नामात्मना परिणाम उक्त इत्यर्थः । मनसा ह्येव पश्यतीत्यत्र मनसः साक्षाद्दर्शनादिकरणत्वायोगाच्चक्षुरादिभावमापन्नस्य दर्शनादिकर- णत्वमुक्तमिति भावः । एवं हृदयेन हीत्यत्रापि द्रष्टव्यम् । आदिशब्देन हृदये ह्येव रूपाणि प्रतिष्ठितानि भवन्तीति रूपाणां हृदयशब्दितबुद्ध्यात्मकत्वमुक्तं संग्राह्यम् । एवं हृदयस्य सर्वकरणात्मत्वमुक्त्वेदानीं तस्य प्राणात्मत्वमाह-तदात्मकश्चेति । एवं हृदयमनोद्वारा प्राणस्य सर्वकरणात्मकत्वमुक्त्वा साक्षादेव प्राणस्य तदाह-करण- संहतीति । तव वयं स्मो न शक्ष्यांमस्त्वदृते जीवितम् । इतरे चक्षुरादयः प्राणा इत्येवाऽऽख्यायन्त इत्यादिप्राणसंवादस्थवचनबलात्करणसंहतिरूपत्वं करणसमूहरूपत्वं प्राणस्यावर्गतमित्यर्थः । आदिशब्देन संवर्गविद्यादिगतं प्राणमेव वागप्येति प्राणं चक्षुः प्राणं श्रोत्रं प्राणं मनः स यदा प्रतिबुध्यते प्राणादधि पुनर्जायत इत्यादिवाक्यं ग्राह्यम्। करणस्यानात्मत्वमुक्तमुपसंहरति-तस्मादिति । ब्रह्मेति । ब्रह्मत्वेनोपास्यो ज्ञातव्य आत्मेत्यर्थः । तर्हि कस्तथा ज्ञातव्य इत्यत आहैं—पारिशेष्यादिति । वक्ष्यमाणा इति । संज्ञानमित्यादिना वक्ष्यमाणा इत्यर्थः । तदन्तःकरणोपाधिस्थस्योपलब्धुः प्रज्ञानरूपस्य ब्रह्मण उपलब्ध्यर्था या अन्तःकरणवृत्तयो बाह्यान्तर्वतिविषयाविषयास्ता इमा उच्यन्ते- संज्ञानमाज्ञान विज्ञानं प्रज्ञानं मेधा दृष्टि तिर्मतिर्मनीषा जूतिः स्मृतिः १० १ क. ग. घ. षु श्रु। २ . रणमेतत्त्व । ३ ख. ट. "तदें । ४ ख. उ. येन वेति । ५ क. ग. घ. ङ. रो। ६ ख. मायात्म। ७ ख. त्वमि' । ८ क. ट. प्रथिता। ९ ड. 'त्मकत्व । १० रु. र्वकार । ११ क. ग. घ. ङ. 'मस्त्वामृते । १२ ख. ट. गम्यत इत्य' । १३ ख. ट. "त्यायुच्यते । क । १४ ख. य. अ. ट, ह । परिशेषादि । १५ च. ज. णस्य ।

·१ ८४ आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता-[३तृतीयाध्याये- संकल्पः क्रतुरमुः कामो वश इति । संज्ञानं संज्ञप्तिश्चेतनभावः। आजातमाज्ञप्तिरीश्वरभावः । विज्ञानं कलादिपरिज्ञानम् । प्रज्ञानं प्रज्ञप्तिः प्रज्ञता । मेधा ग्रन्थधारणसाम. र्थ्यम् । दृष्टिरिन्द्रियद्वारा सर्वविषयोपलब्धिः। धृतिर्धारणमवसमानां शरीरेन्द्रियाणां ययोत्तम्भनं भवति । धृत्या शरीरमुद्रहन्तीति हि वदन्ति । मतिर्मननम् । मनीषा तत्र स्वातन्त्र्यम् । जतिश्चेतसो रुजा- दिदु:खित्वभावः । स्मृतिः स्मरणम् । संकल्पः शुक्लकृष्णादिभावेन संक- पनं रूपादीनाम् । ऋतरध्यवसायः । अमः प्राणनादिजीवनक्रिया. निमित्ता वृत्तिः । कामोऽसंनिहितविषयाकाङ्क्षा तृष्णा । वशः स्त्रीव्य- तिकराधभिलाषः। इत्येवमाद्या अन्तःकरणवृत्तयः प्रज्ञप्तिमात्रस्योप- लब्धुरुपलब्ध्यर्थत्वाच्छुद्धप्रज्ञानरूपस्य ब्रह्मण उपाधिभूतास्तदुपाधिज- नितगुणनामधेयानि भवन्ति संज्ञानादीनि । येन वा पश्यतीत्यादि मनश्चैतदित्यन्तं प्राणस्य करणत्वेनानात्मत्वार्थमित्युक्त्वा संज्ञानमित्यादि वश इत्यन्तमन्तःकरणवृत्तिद्वारा तव्यतिरिक्तमुपलब्धारं दयितुमाह- तदन्तःकरणेति । निर्विशेषस्य कथं वृत्तिविषयत्वमन्यथा कथं तदुपलब्ब्यर्थता तासां स्यादत आह-बाह्यान्ततिविषयेति । तहिं तासामन्यविषयत्वे ततो बाह्यान्तर्वि- षयप्रतीतिरेव स्यान्नाऽऽत्मन इत्यत आह-उपलब्ध्यर्थी इति । निर्विशेषत्वेनाविषय- त्वेन चैतस्य साक्षादिदंतया ज्ञानासंभवेऽपि संज्ञानाद्यन्तःकरणवृत्तिसाक्षितयाऽविषय- त्वेनैव तस्योपलब्धिः संभवतीत्यर्थः । अविषयत्वार्थ प्रज्ञानरूपस्येति विशेषणम् । प्रकृष्टा नप्तिः स्वप्रकाशचैतन्यं तस्य विषयत्वे स्वप्रकाशत्वव्याहतिरित्यर्थः । ब्रह्मण इति विशेषणं निर्विशेषत्वार्थम् । सविशेषत्वे हि तम्य परिच्छेदेन ब्रह्मत्वं न स्यादि. त्यर्थः । नन्नसङ्गस्य कथमन्तःकरणवृत्तिसंबन्धः स्यादत आह–अन्तःकरणोपा- विस्थस्येति । असङ्गस्याप्यन्तःकरणप्रतिबिम्बद्वारी तद्वृत्तिसंबन्ध इत्यर्थः । चेतन- भाव इति । यया वृत्त्या चेतन इत्युच्यते जन्तुः सा वृत्तिः सर्वदा सर्वशरीरव्या- पिनी संज्ञानमित्यर्थः । कलादिपरिज्ञानं चतुःषष्टिकलादिजन्य लौकिकं ज्ञानमित्यर्थः । प्रवेति । तात्कालिकप्रतिभेत्यर्थः । युयोत्तम्भनं भवति सी वृत्तितिरित्यन्वयः । शरीराद्युत्तम्भकस्य वृत्तिविशेषस्य धृतित्वे लौकिकं व्यवहारं मानमाह-धृत्येति । १ घ. ङ. च. ज. तिः प्राज्ञ' । २ ख. च. ट. 'रणे सा । ३ क. ग. घ. ङ. 'ति । ४ क. छ. णस्य वृ । ५ क. ख ङ. °नि सं। ६ ख. ट "तुमित्याह । ७ क. ग. घ. ड. "वति । ८ क. ग. घ. ह.न्तरविष । ९ ग. विषयत्वें । १० ङ. न च त'। ११ ख. स्पेति । १२ क.. ग. घ. 5. रा वृत्ति । १३ क. ग. ङ. के विज्ञा। १४ ग. घ. उ. र्थः । प्राज्ञ। १५ ख. ट. सा धृति'। १३ १४ ·८५ १प्रथमः खण्डः] ऐतरेयोपनिषत् । तत्र स्वातन्त्र्यमिति । मनप्त ईषा मनीषेति व्युत्पत्तेरित्यर्थः । रुजादिदुःखित्वभाव इति । रोगादिजन्यदुःखित्वप्राप्तिरित्यर्थः । संकल्पमिति । सामान्येन प्रतिपन्नानां रूपादीनां शुक्लादिरूपेण सम्यकल्पनमित्यर्थः । जीवनक्रियेति । जीवनप्रयत्न इत्यर्थः । स्त्रीव्यतिकरेति । स्त्रीसंपर्क इत्यर्थः । इतिशब्दस्य प्रदर्शनार्थत्वमाह- इत्येवमाया इति । एवमाद्या वृत्तयः प्रज्ञानस्य नामधेयानि भवन्तीत्युत्तरेणान्वयः । अत्र प्रज्ञानशब्देन पूर्ववत्प्रैज्ञता वृत्तिरूपा नोच्यते तस्याः संज्ञानादिनामवत्त्वानुपपत्तेः, किंतु शुद्धचैतन्यमुच्यत इत्याह-प्रज्ञप्तिमात्रस्येति । नन्वन्तःकरणवृत्तीनां शब्दरू. पत्वाभावात्कथं प्रज्ञाननामधेयत्वमित्याशङ्कय नामधेयस्य नामार्थोपलब्धिहेतुत्वात्संज्ञा. नादिवृत्तीनामपि प्रज्ञानोपलब्धिहेतुत्वात्तेन गुणेन तन्नामधेयत्वमुपचारादुच्यते न मुख्यया वृत्त्येत्याह - उपलब्धुरुपलब्ध्यर्थत्वादिति । उपलब्धुरुपलब्ध्यर्थत्वं वा कथमित्याशङ्कय तदुपाधित्वादित्याह-शुद्धेति । यत उपाधिभूता उपलब्ध्यर्था अतो गोण्या वृत्त्या नामधेयानि भवन्तीत्यर्थः । यद्वा श्रुतौ संज्ञानादिशब्दैन वृत्तय उच्यन्ते किंतु संज्ञानादिशब्दा एव लक्षणयाऽभिधीयन्ते गामुच्चारयतीत्यत्रेव । तथा च संज्ञा- नादिशब्दाः संज्ञानादिवृत्तिविशिष्टप्रज्ञानस्य नामधेयानि सन्ति, तद्बारा शुद्धेस्यैव प्रज्ञानस्य लक्षणया नामधेयानीत्याह-तदुपाधिजनितेति । वृत्त्युपाधिननितो गुणो वृत्त्युपहितरूपं तन्नामधेयानि सन्ति सर्वाण्येवैतानि संज्ञानादीनि संज्ञानादिशब्दाः प्रज्ञावस्यैव नामधेयानि भवन्तीत्यन्वयः । सर्वाण्येवैतानि प्रज्ञानस्य नामधेयानि भवन्ति । सर्वाण्येवैतानि प्रज्ञप्तिमात्रस्य प्रज्ञानस्य नामधेयानि भवन्ति न स्वतः साक्षात् । तथा चोक्तं प्राणवेत्र प्राणो नाम भवतीत्यादि । प्राणवेति । प्रायनक्रियां कुर्वन्प्राणो नाम भवतीत्यनेन प्राणनवृत्त्युपाधिकमा- त्मनः प्राणनामवत्त्वमुक्तम् । यद्यपि संज्ञानादिनाम्नां तत्र नोपाधिकत्वमुक्तं तथाऽपि तुल्यन्यायतयैतेषामप्यौपाधिकत्वमुक्तप्रायमिति भावः । एतदुक्तं भवति-संज्ञानादि- शब्दाः प्रकाशात्मकवस्तुवाचिनः । न च साक्षादन्तःकरणवृत्तीनां जडानां प्रकाशात्म- कत्वं संभवतीति प्रकाशात्मकवस्तुन्यध्यातादेव तासां प्रकाशात्मकत्वमिति कल्पय- न्तोऽधिष्ठानभूतमतिरिक्तं प्रकाशं गमयन्तः पर्यवसानगत्या प्रकाशात्मनः प्रज्ञातस्यैव १ ख. ग. घ. ङ. ट. पर्केस' । २ घ. वत्प्राज्ञ। ३ ङ. प्रज्ञा वृ । ४ क. 'रूपता नो । ५ क. 'ते सं। ६ क. घ. ङ. ज. पत्तेर्नान्तःकरणं कि। ७ ग. घ. ङ. शुद्ध चैं। ८ ट. नाम्न्यौँ । ९ ख. ट.ख्यवृ। १० क. ग घ. ङ. लब्ध्य' । ११ ख. ङ. ट. ता अत उ । १२ ख. ट. "नि भवन्ति । १३ क. ग. घ. ङ. द्धस्य विज्ञा" । १४ ग. घ. ङ. 'हितं रू। १५ ग. घ, ङ. प्रज्ञाभिधानस्य।

·आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता-[३तृतीयाध्याये- नामधेयानीति । अत्र संज्ञानादीनामनित्यत्वेन जडानां वृत्तीनां प्रकाशात्मकवस्तुवाच. कसंज्ञानादिनामत्वानुपपत्तेस्तव्यतिरिक्तः कश्चित्प्रकाशरूपोऽस्तीत्युक्तम् । ती संज्ञा. नादिशब्दवाच्यत्वोक्त्या तत्प्रज्ञानं विज्ञानं प्रज्ञानमित्यत्रेवे प्रज्ञतारूंपा वृत्तिर्न भवती- त्युक्तम् । तस्याः संज्ञानादिवाच्यत्वानुपपत्तेः । तथा संज्ञानादीनि सर्वाण्येकस्य प्रज्ञा- नस्य नामानीत्युक्त्या च तत्प्रज्ञानमेकं सर्ववृत्त्यनुगतमित्युक्तं तदनेकत्वे तत्तद्वत्तिग- तानां प्रज्ञानानां तत्तन्नामकत्वेन सर्वनामकत्वानुपपत्तेः । प्रज्ञानस्येत्येकवचनानुपपत्तेश्च । अतो येन वा पश्यतीत्यादिना नामधेयानि भवन्तीत्यन्तेन सर्वकरणतवृत्तिव्यतिरिक्तः स्वप्रकाशात्मकः सर्वसाक्षी सर्ववृत्त्यनुगत एक आत्मा शोधितः । एष ब्रह्मेष इन्द्र एष प्रजापतिरते सर्वे देवा इमानि च पञ्च महाभूतानि पृथिवी वायुराकाश आपो ज्योतीषीत्येतानीमानि च क्षुद्रमिश्राणीव । स एष प्रज्ञानरूप आत्मा ब्रह्मापरं सर्वशरीरस्थाणः प्रज्ञात्माऽऽन्त:- करणोपाधिष्वनुमविष्टो जलभेदगतसूर्यप्रतिबिम्बंदिरण्यगर्भः प्राणः प्रज्ञात्मा । एष एवेन्द्रो गुणादेवराजो वा। एष प्रजापतिर्यः प्रथवजः शरीरी । यतो मुखादिनिर्भेदद्वारेणाग्न्यादयो लोकपाला जाताः। स प्रजापतिरेष एव । येऽप्यतेऽग्न्यादयः सर्वे देवा एष एव । इमानि च सर्वशरीरोपादानभूतानि पञ्च पृथिव्यादीनि महाभूतान्यन्नानादत्वल- क्षणान्येतानि । किंचेमानि च क्षुद्रमिश्राणि क्षुदैरल्पकैर्मिश्राणि । इवशब्दोऽनर्थकः। एवं शोधितस्याऽऽत्मनः प्रतिशरीरं नानात्वं वारयितुमेष ब्रह्मेत्यादि वाक्यं तव्या- चष्टे-स.एष इत्यादिना । एष इत्यस्यार्थमाह-प्रज्ञानरूप आत्मेति । प्रज्ञानं ब्रह्मेति मुख्यब्रह्मताया वक्ष्यमाणत्वादिह मूर्धद्वाराऽनुप्रविष्टं समष्टिलिङ्गशरीराभिमानी हिरण्यगर्भः प्राणः प्रज्ञात्मादिशब्देस्तत्र तत्रोक्तमपरं ब्रह्मोच्यत इत्याह-अपरमि- त्यादिना । सर्वशरीरेत्यनेन समष्टिस्थूलशरीरमुच्यते । अन्तःकरणोपाधिष्वित्यनेनापि समष्टिलिङ्गशरीरमुक्तम् । आद्याभ्यां प्राणप्रज्ञात्मशब्दाभ्यां क्रियाशक्तिज्ञानशक्तिम- १२ . १ क. ख. 'मकत्वा' । २ ङ. था च सं । ३ घ. ङ – संज्ञा । ४ ख. अ. ट. त्यत्रैव । ५ ग. घ. प्राज्ञ । ६ उ. ट. रूप । ७ ख. पत्त्या तौं । ८ ख. ट. त्वेन त। ९ख. च. ज. रस्थं प्रा. रस्थः प्रा । १० क. ग. ङ. च. प्राणप्र। ११ च. ज. वढेर । १२ क. ख. ग. घ. च. छ. ट. 'वेन्द्र इन्द्रगु। १३ क. ख. ग. घ. ङ. दल। १४ ख. ग. घ इ. 'मानिहि । १५ ख. ङ. गर्भप्रा1१६ ख. प्राणप्र'। १७ ख. ट' 'ज्ञानात्मा।

·८७ 8 ८ १प्रथमः खण्डः] ऐतरेयोपनिषत् । त्त्वमुक्तम् । द्वितीयाभ्यां तु तत्र तत्र तथा निर्दिष्ट इत्युच्यत इत्यपौनरुक्त्यम् । जन- क्तप्रज्ञानात्मैवापरं ब्रह्मेत्यत्र किं प्रमाणमित्याशङ्कय प्रवेशवाक्यं प्रमाणमिति वक्तुमेष इन्द्र इति वाक्यं व्याचष्टे-एष इति । गणादिति । इदमदर्शमितिश्रुत्युक्तगुणयो- गादित्यर्थः । प्रवेशवाक्ये प्रविष्टस्येन्द्रत्वाभिधानाद्धिरण्यगर्भस्यापीन्द्रत्वोक्तौ प्रविष्टत्व- प्रत्यभिज्ञानात्प्रवेष्टुरेव प्रविष्टसर्वरूपत्वादभेदः सिध्यतीति भावः । न तु पारमैश्वर्यगुण. योगात्प्रज्ञानात्मेन्द्रः परमेश्वर इत्यर्थो ग्राह्यः । प्रज्ञानात्मनः परमेश्वराभेदस्य प्रज्ञानं ब्रह्मेत्यनेन वक्ष्यमाणत्वात्परमेश्वरेत्वगुणवत्त्वप्रतिपादनस्य च प्रकरणविरोधात् । न च हिरण्यगर्भायात्मत्ववन्मायाविशिष्टपरमेश्वरात्मत्वमननोच्यत इति वाच्यम् । तथा सति भाप्योक्तगुणादितिहेत्वनन्वयादेष ब्रह्मैष इन्द्र एष प्रजापतिरिति पूर्वोत्तरपर्यायेष्विव गुणयोगाभावेऽप्युपपत्तेश्चेति । अस्य व्याख्यानस्य क्लिष्टत्वं मनसि निधायार्थान्तर. माह-देवराजो वेति । प्रजापतेहिरण्यगर्भाद्रेदमाह-यः प्रथमज इति । स लिङ्गशरीराभिमान्ययं तु स्थूलशरीरामिमानीति भेद इत्यर्थः । तत्राद्भय एव पुरुषं समु. द्धृत्यामूर्छयन्मुखं निरभिद्यतेत्यादिवाक्यं प्रमाणमाह-यत इति । देवग्रहणं मनुष्यादीनामुपलक्षणम् । तथा च सर्वे जीवात्मान एष एवेत्यर्थः । एवमेष ब्रह्मेत्यादि. वाक्येष्वैक्ये सामानाधिकरण्यं गृहीत्वा सर्वभूतस्थस्याऽऽत्मन एकत्वमुक्त्वा सनातीय- भेदं निराकृत्य तदुपाधीनां भूतभौतिकानामपि बाधायां सामानाधिकरण्यमाश्रित्याऽऽ. त्मव्यतिरेकेणाभावं तस्य विनातीयभेदनिराकरणाथ वक्तुमिमानि चेत्यादिवाक्यं तया. चष्टे-इमानि चेति । एतान्यन्नान्नादत्वेन पूर्वमुक्तानीति वक्तुं विशिनष्टि-अमेति । बीजानीतराणि चेतराणि चाण्डजानि च जारु- जानि च स्वेदजानि चोदिजानि चाश्वा गावः पुरुषा हस्तिनो यलिंचेदं प्राणि जङ्गमं च पतत्रि च यच्च स्थावरं सर्व तत्प्रज्ञान प्रज्ञाने प्रतिष्ठितं प्रज्ञानेत्रो लोकः प्रज्ञा प्रतिष्ठा प्रज्ञानं ब्रह्म। सर्पादीनि बीजानि कारणानीतराणि चेतराणि च द्वैराश्येन निर्दिश्यमानानि । कानि तानि उच्यन्ते । अण्डजानि पक्ष्यादीनि । जारुजानि जरायुजानि मनुष्यादीनि । स्वेदजानि यूकोंदीनि । उद्भि- १ ख. था तथा नि । २ ख. ट. 'नक्तं प्र । ३ ग. घ. परन । ४ ख. ट. वाक्यमिति. न्या' । ५ ख. ट. रगु । ६ ख.ट. हेतुवचनान । ७ क ख. ग. घ. ङ. राज इति । ८ क. ग. घ. 'थैः । अत्रा । ९ क. ग. घ. म् । स । १० ख. ट. 'णार्थमि'। ११ स.ट. 'राश्यत्वेन । १२ च. छ. निज प । १३ च. ज. नि ब्रज' । १४ च. छ. नि. व यू । १५ क. ग. घ. ङ. च. कामशकादी। १२ १3 १४ ·८८ आनन्दगिरिकृतीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता-[३तृतीयाध्याये- जानि च वृक्षादीनि । अश्वा गावः पुरुषा हस्तिनोऽन्यच्च यत्किचेदं प्राणिजातम् । किं तत् । जुङ्गमं यचलति पद्भ्यां गच्छति । ग्रच्च पतत्रि । आकाशेन पतनशीलम् । यच्च स्थावरमचलं सर्व तदशेषतः प्रज्ञानेत्रं प्रज्ञप्तिःप्रज्ञा तच्च ब्रह्मैव नीयतेऽनेनेति नेत्रं प्रज्ञा नेत्रं यस्य तदिदंप्रजानेत्रम् । प्रज्ञाने ब्रह्मण्युत्पत्तिस्थितिलयकालेषु प्रतिष्टितं. प्रश्रयमित्यर्थः । प्रज्ञानेत्रो लोकः पूर्ववत् । प्रज्ञाचक्षुर्वा सर्व एव लोकः । प्रज्ञा प्रतिष्ठा सर्वस्य जगतः । तस्मात्मज्ञानं ब्रह्म । सर्पादीनां न केवलं क्षुद्रमिश्रत्वं किंतु सर्पान्तरादीन्प्रति वीनत्वं चेत्याह-कार- पानि ब्रेति। श्येनेति । स्थावरजङ्गमभेदेन निर्दिश्यमानानीत्यर्थः । स्वेदजान्तिा]नि जङ्गमान्युद्भिजानि स्थावराणीत्याह-उच्यन्त इति । जङ्गममित्यस्य व्याख्या.यत्र- लवीति । स्थावराणामपि वाय्वादिनां चलनमस्तीत्याशङ्कयाऽऽह-पद्भ्यामिति । स्थावरमचलमित्यनन्तरं सर्वं तदेष एवेति शेषः । तत्सर्वमेष एवेत्यत्र हेतुं वक्तुं सर्व तत्प्रज्ञानेत्रमित्यादि प्रतिष्ठेत्यन्तं वाक्यं तव्याचष्टे-सर्वमित्यादिना । नीयतेऽने. जेति । अनेन प्रज्ञानेन सत्तां नीयते सत्ता प्राप्यते सत्तावत्क्रियत इत्यर्थः । यद्वा स्वस्वव्यापारेषु प्रवर्त्यत इति वा । नन्वेवंभूतं ब्रह्मैवेत्युपनिषत्सु प्रसिद्धं न तु प्रज्ञानमि- त्याशङ्कय वस्तुतः प्रज्ञानस्यैव तत्र तत्र ब्रह्मशब्देनाभिधानान्न दोष इत्युक्तं प्रज्ञानं ब्रह्मैवेति । यद्वा कोऽयमात्मेत्यारभ्यते सर्वे देवा इत्यन्तं त्वंपदार्थशोधनार्थमिमानि चेत्यादि प्रतिष्ठेत्यन्तं तत्पदार्थशोधनार्थम् । तत्र पक्षे प्रकृष्टं ज्ञानं प्रज्ञानमिति तत्प- दार्थो ब्रह्मैवोच्यते । पञ्चभूतादि स्थावरान्तं सर्व तत्प्रज्ञानेत्रं ब्रह्मनेत्रमित्यर्थः । प्रज्ञास- त्तयैव सर्वस्यापि सत्तावत्त्वं साधयितुं प्रज्ञाने प्रतिष्ठितमित्युक्तम् , तव्याचष्टे अडाने ब्रह्मणीति । न केवलं प्रज्ञासत्तयैव सत्त्वं सर्वस्य किंतु प्रवृत्तिरपि तदधीनैवेत्याह- प्रशानेत्र इति । पूर्ववदिति । नीयते प्रवर्त्यतेऽनेनेतिव्युत्पत्तेर्ने प्रवर्तकमित्यर्थः । लोक इति । सर्वं जगदित्यर्थः । यद्वा पूर्व नेत्रशब्देन सर्वस्य सत्ताव्यापारहेतुत्वमुक्त. मिदानी सर्वस्य स्फुरणहेतुरंप्ययमेवेत्युच्यत इत्याह-प्रमाचक्षुर्वेति । चक्षुरिति स्फुरणमित्यर्थः । जगत इव प्रज्ञानस्यापि स्फुरणप्रतिष्ठयोरन्याधीनत्वमाशङ्कय तस्य स्वप्रकाशत्वात्स्वमहिमप्रतिष्ठितत्वेनाऽऽश्रयान्तराभावाच्च नैवमित्याह-प्रज्ञा प्रति- ऐति । यद्वा सर्वस्य जगतः सत्तास्फूर्योः प्रज्ञानाधीनत्वादुत्पत्त्यादिष्वप्यवस्था प्रज्ञाने १२ १ क. ग. घ. ङ. च. "नि वृ । २ च. छ. संचय। ३ च. प्रज्ञैव ने । ४ ख. च. म. ज्ञाना। ५ क. ग. घ. ङ. °ोदी । ६ क. णानीति । ७ क. ख. ग घ. ङ. ट. रायखेने । ८ क. ग. घ. ब्रह्मेत्यु। ९ क. ग. घ. कु. र्वस। १० क. ग. घ. ङ. 'रय । ११ ख. ट. 'मेवोच्य । १२ ख. ट. 'तिष्ठत्वें । १३ क. 'न्तरत्वाभा'। १४ क. ज्ञाधी ।

·3 १प्रथमः खण्डः] ऐतरेयोपनिषत् । प्रतिष्ठितत्वेन तदुपादानत्वाच्च वाचारम्भणन्यायेन प्रज्ञानव्यतिरेकेणाभावात्प्रज्ञानमेव सादे रज्ज्वादिरिव पर्यवसानभूमिरित्याह-प्रज्ञाप्रतिष्ठेति । प्रतिष्ठा ध्रुवं पर्यवसान- भूमिः परिशिष्टं वस्त्वित्यर्थः । एवं च प्रज्ञानस्य प्रत्यगात्मनो निर्विशेषत्वादिकं सिद्ध- मित्याह-तस्मादिति । प्रज्ञानस्यैव परिशिष्टत्वेन परमार्थसत्यत्वादित्यर्थः । तदेतत्पत्यस्तमितसर्वोपाधिविशेष सन्निरञ्जनं निर्मलं निष्क्रिय शान्तमेकमद्वयं नेति नेतीतिसर्वविशेषापोहसंवेद्यं सर्वशब्दप्रत्ययागोचरं तदत्यन्तविशुद्धप्रज्ञोपाधिसंवन्धेन सर्वज्ञमीश्वरं सर्वसाधारणाव्याकृत- जगदीजप्रवर्तकं निर्यन्तृत्वादन्तर्यामिसंज्ञं भवति । तदेव व्याकृतजग. द्वीजभूतबुद्ध्यात्माभिमानलक्षणहिरण्यगर्भसंज्ञं भवति । तदेवान्तरण्डो. द्भूतप्रथमशरीरोपाधिमद्विरादपनापतिसंज्ञं भवति । तदुद्भुताग्न्या- धुपाधिमदेवांसंज्ञं भवति । तथा विशेषशरीरोपाधिष्वपि ब्रह्मादि- स्तम्बपर्यन्तेषु तत्तन्नामरूपलाभो ब्रह्मणः । तदेवैकं सर्वोपाधिभेदभिन्नं सर्वैः प्राणिभिस्तार्किकैश्च सर्वप्रकारेण ज्ञायते विकल्प्यते चानेकधा । "एतमेके बदन्त्यग्निं मनुमन्ये प्रजापतिम् । इन्द्रमेकेऽपर प्राणमपरे ब्रह्म शाश्वतम्" इत्याद्या स्मृतिः। ब्रह्मशब्दार्थमाह-प्रत्यस्तमितेति । अस्मिन्पो ब्रह्मशब्देन प्रत्यगात्मनो निर्वि. शेषत्वादिकमेव सामानाधिकरण्येन समय॑ते । ब्रह्मशब्दस्यापि निर्विशेपत्वादिकमे- वार्थः । ब्रह्मशब्दस्य हि व्युत्पाद्यमानस्य नित्यशुद्धत्वादयोऽर्थाः प्रतीयन्ते । बृंहते. धातोरर्थानुगमादिति शारीरकभाष्य उक्तत्वान्न तु प्रत्यग्ब्रह्मणोरैक्यमनेन वाक्येनो- च्यते । आत्मा वा इदमेक एवाग्र आसीदित्यात्माद्वितीयत्वेनैवोपक्रमाद्ब्रह्मपदार्थानुप क्रमाच्च । एवं चाऽऽत्मैव स्वाविद्यया संसरति स्वविद्यया मुच्यत इत्ययं पक्षोऽत्र स्फुटीकृत इति द्रष्टव्यम् । यदा विमानि च पञ्च महाभूतानीत्यारभ्य तत्पदार्थशोध- नार्थत्वेन व्याख्यायते तदा तत्पदार्थशोधनानन्तरं वाक्याथ कथनार्थं प्रज्ञानं ब्रह्मेति वाक्यमिति व्याख्येयम् । अत्र च पक्षेऽत्रत्यवज्ञानशब्देन प्रज्ञानस्य नामधेयानीत्यत्र- त्येन च प्रत्यगात्मोच्यते । अत्र ब्रह्मशब्देन च जगत्कारणत्वोपलक्षितं चैतन्यमुक्त- मिति द्रष्टव्यम् । तस्मादिति चोभयोनिविशेषचिद्रपत्वाविशेषादित्यर्थः । ननु प्रज्ञानस्य १ ख: ट. 'ति । ध्रु' । २ क. घ ङ. शिष्टव' । ३ ख. ट. के प्रति । ४ क. ख. ग. ज. 'त्प्रज्ञानं बह्म प्रत्य' । ५ क. ख. ट. 'श्वरसंज्ञ भवति । स । ६ च. छ. ज. यात्रन्त च. छ. ज. "क्षणं हि । ८ ख. छ. ज. ट. तादिसं । ९ ख ङ. देव चैकं । १० ग. ध. शेषादि । ११ क. ग. घ यद्वस्वि' । १२ ख. ट. वाक्यं व्या । १३ ग. २. द. अन्यत्र । १४ ख. ट. 'न ज'। १५ ग. घ. द, 'शेषत्वादि । १२ ·१ आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता-[३तृतीयाध्याये- ब्रह्मत्वोपदेशे किं सिध्यतीत्याशङ्कय तस्य निर्विशेषत्वादिकं सिध्यतीति फलितार्थक- थनपरत्वेन व्याख्येयं प्रत्यस्तमितेति । अन्यत्समानम् । उपाधिविशेषमिति । उपाधिकृतकर्तृत्वभोक्तृत्वदुःखित्वादिविशेषमित्यर्थः । तस्य पुरुषार्थत्वमाह-शान्त- मिति । परितृप्तं परमानन्दरूपमित्यर्थः । निर्विशेषत्वे मानमाह-नेतीति । सर्वेति । यतो वाचो निवर्तन्ते । आनन्दं ब्रह्मणो विद्वानितिश्रुतिनिर्विशेषानन्दत्वे मानमित्यर्थः । नन्वेवंभूतस्य प्रज्ञानस्य कथं सर्वज्ञादिस्तम्बान्तनानाविधभेद इत्याशङ्कय नानाविधोपा- धिसंबन्धादित्याह-तदव्यत्तेत्यादिना। विशुद्धोपाधिसंबन्धाविशेषेऽप्यन्तर्यामिहिरण्य- गर्भप्रजापतीनां सर्वज्ञाद्भेदमाह-सर्वसाधारणति । व्याकृते सर्वजगत्कारणसमष्टि- बुद्धावात्मत्वाभिमान एव लक्षणमुपाविर्यस्य तदित्यर्थः । अन्वरण्डेति । अण्डोपाधिक विराट् तदन्तर्भूतप्रथमशरीरोपाधिकः प्रजापतिरित्यर्थः । तदुद्धतेति । तस्मादण्डादु. द्भूता इमेऽग्न्यादीनामुपाधयः समष्टिवागादयस्तदुपराधिमत्प्रज्ञानमग्न्यादिदेवतासंज्ञं भवती- त्यर्थः । आदिशब्देन व्यष्टिवागाद्यभिमानिनो गृह्यन्तेऽसुरादयश्च । व्यष्टिमनुष्यादिश. रीरोपाधिषु मनुष्यादिसंज्ञं भवतीत्याह-तथेति । अपीत्यनन्तरं तत्तत्संज्ञं भवतीति शेषः । उपसंहरति-ब्रह्मादीति । अत्रैवमिति शेषः । एवं ब्रह्मादिस्तम्बेति योज्यम् । ननु सांख्यादिभिर्जीवानामेव नानात्वमुच्यते । अन्यैश्च जीवेश्वरनानात्वम् । जगत्कारण चान्यथाऽन्यथाऽप्याहुस्तत्कथमेकस्यैव ब्रह्मणो नानारूपत्वमत आह-त तदेवैकमिति । अस्मिन्नर्थे प्रमाणमाह-एतमेक इति । स एतेन प्रज्ञेनाऽऽत्मनाऽस्माल्लोकादु- क्रम्यामुष्मिन्त्स्वर्गे लोके सर्वान्का- मानाप्त्वाऽमृतः समभवत्समभवत् ॥ इयतरेयोपनिषद्यात्मषट्के पञ्चमः खण्डः ॥५॥ उपनिषत्कमेण तृतीयाध्याये प्रथमः खण्डः ॥ १ ॥ इत्यैतरेयोपनिषदि तृतीयोऽध्यायः ॥ ३ ॥ इति ऋग्बामगारण्यकाण्डान्तर्गतद्वितीयारण्य के षष्ठाध्याये प्रथमः खण्डः ॥१॥ इत्येतरेयब्राह्मण्यरण्यकाण्डे.दिवायारण्यके षष्टोऽध्यायः ॥ ६ ॥ म वामदेवोऽन्यो वैनं यथोक्तं ब्रह्म वेद मंजेवाऽऽत्मना येनैव 'अंज्ञे. - १ क. र्वज्ञत्वादि' । २ ख. ट. 'रणे स। ३ क. ख. तदुद्भुत'। ४ ङ. टिसमष्टिम । ५ क. ग. घ. . °णं वाऽन्य' । ६ ख. ग. घ. दु. ट. देव. चैकः । ७ ट. दिव्योम् । ८ ख. ट. "झ यो वे' । ९ च. प्रज्ञानेना । १० क. प्रजाना । ग. घ. इ. च. ज. प्रजाम।

·१प्रथमः खण्डः] ऐतरेयोपनिषत् । नाऽऽत्मना पूर्वे विद्वांसोऽमृता अभूवंस्तथाऽयमपि विद्वानेतेनैव प्रज्ञे. नाऽऽत्मना । अस्माल्लोकादुत्क्रम्येत्यादि व्याख्यातम् । अस्माल्लोकादु- स्क्रम्यामुष्मिन्स्वर्गे लोके सर्वान्कामानाप्त्वाऽमृतः समभवैदित्योमिति ।। इत्यैतरेयोपनिषद्धाष्ये तृतीयाध्याये प्रथमः खण्डः ॥ १॥ इति श्रीमद्भगवत्पूज्यपादशिष्यश्रीमच्छंकरभगवत्कृतावैतरेयोपनिषद्भाष्ये तृतीयोऽध्यायः ॥ ३ ॥ एवं तावत्कोऽयमात्मेत्यारभ्य प्रज्ञानं ब्रह्मेत्यन्तेन विचारपुरःसरमात्मतत्त्वं निर्धारि- तम् । आत्मा करणसंघातात्मकप्राणव्यतिरिक्तः संज्ञानादिसर्वान्तःकरणवृत्त्यतिरिक्तस्तद- नुगतः स्वप्रकाशः सर्वशरीरेष्वेकः सर्वप्रपञ्चाधिष्ठानभूतोऽद्वितीयः प्रज्ञानं ब्रह्म नित्यशु- द्धबुद्धमुक्तस्वभाव इति । इदानीमेवंभूतब्रह्मात्मविदः फलं वक्तुं स एनेनेत्यादि श्रुतिवा. क्यम् । तत्रैतच्छब्देनैकवचनान्तेन प्रकृतानामपि,कोऽयमात्मेत्येवं विचारयतां बहूनां परामर्शायोग्यत्वादिदानीतनस्य विदुषश्च स इति भूतवाचिना परामर्शायोग्यत्वात्पूर्वाध्या- योक्तो वामदेवः परामृश्यत इत्याह-स वामदेव इति । ब्रह्मविदः फलमित्यत्र वाक्य॑स्य तात्पर्याद्वामदेवादिपुरुषविशेषे तात्पर्याभावाद्यः कश्चन ग्राह्य इत्याह -अन्यो वेति । एवमिति । कोऽयमात्मेत्युक्तप्रकारेणैतं प्रज्ञानरूपं यथोक्तं ब्रह्म प्रज्ञानेनाऽऽ: त्सना वेदेत्यर्थः । एतेनैवेत्येतच्छब्दोक्तं प्रकृतत्वं व्यक्ती करोति-येनैवेति । येनैव प्रज्ञेनाऽऽत्मना ब्रह्म विद्वांसः पूर्वेऽमृता अभूवंस्तेनैतेनैव 'प्रज्ञेनाऽऽत्मना यथोक्तं ब्रह्म वेद वामदेवोऽन्यो वा सोऽमृतोऽभवत् । तथाऽयमपीदानीतनोऽपि विद्वानेतेनैव 'प्रज्ञ. नाऽऽत्मनाऽस्माल्लोकादुत्क्रम्यामृतः समभवदित्यन्वयः । अत्रोटकमणं पक्षिणो नीडादि- वोर्ध्वगमनं न संभवति किंतु देहात्मभावत्यागेन प्रज्ञानात्मभाव एवेत्यभिप्रेत्य प्रज्ञानात्म- नोत्क्रम्येत्युक्तम् । प्रज्ञानात्मना विद्वानिति वाऽन्वयः । उक्तमात्मतत्त्वमङ्गीकारवाचि. नोंकारेण स्वानुभवप्रकटनेन दृढीकुर्वन् (?) । "ओंकारश्चाथशब्दश्च द्वावेतौ ब्रह्मणः पुरा । कण्ठं भित्वा विनिर्यातौ तस्मान्माङ्गालिकावुभौ" इतिस्मृतेरोंकारेण ब्रह्मात्मानुसंधानलक्षणं मङ्गलं कर्तुमोमिव्युक्तमिति ॥ इत्यैतरेयोपनिषद्भाष्यटीकायां तृतीयाध्याये प्रथमः खण्डः ॥ १ ॥ इति श्रीमद्भगवत्पूज्यपादशिष्यश्रीमदानन्दज्ञानकृतावैतरेयोप- निषद्भाष्यटीकायां तृतीयोऽध्यायः ॥ ३ ॥ १ क. ख. ग. घ. प्रज्ञानेमा । ङ. प्रज्ञाना । २ क. ख. ग. घ. अमु । ३ च. वत्समभवदि । ४ क. घ. त्मत्ववि। ५ क. ख. ग. ङ. योक्तवा। ६ ख. ट. "क्यता । ७ ख. ट. ब्दोलन । ८ ख. ट, प्रज्ञाना । ९ ख. ट. 'नैव । १० ख. ट. प्रज्ञानात्म। ११ ख. ट, प्रज्ञानात्म। १२ क. ट. न भ' । १३ क. ग. घ. ङ. मानु । १४ क. ग. घ. ङ 'क्तम् ।

·अथ चतुर्थोऽध्यायः । ( आरण्यकक्रमेण सप्तमोऽध्यायः ) तत्र प्रथमः खण्ड: । * ॐ वाङ्मे मनसि प्रतिष्ठिता मनो मे वाचि प्रतिष्ठितमाविरावीम एधि वेदस्य म आणी स्थः श्रुतं मे मा प्रहासीरनेनाऽऽधीतेनाहोरात्रान्त्सं- दधाम्यृतं वदिष्यामि सत्यं वदिष्यामि तन्मामवतु तहतारमवत्ववतु मामवतु वक्तारमवतु वक्तारम् ॥ ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः । इत्यतरेयोपनिषद्यात्मषट्के षष्ठः खण्डः ॥ ६॥ उपनिषत्क्रमेण चतुर्थाध्याये प्रथमः खण्डः ॥ १ ॥ इत्यैतरेयोपनिषदि चतुर्थोऽध्यायः ॥ ४ ॥ इति ऋग्ब्राह्मणारण्यकाण्डान्तर्गतद्वितीयारण्यके सप्तमाध्याये प्रथमः खरः ॥१॥ इत्यैतरेयब्राह्मणारण्यकाण्डे द्वितीयारण्यके सप्तमोऽध्यायः ॥ ७॥ [ अथोत्तरशान्तिः ।] ॐ उदितः शुक्रियं दधे । तमहमात्मनि दधे । अनु मामेखिन्द्रियम् । मयि श्रीमयि यशः। सर्वः सप्राणः सबलः। उत्तिष्ठाम्यनु मा श्रीः । उत्तिष्ठत्खनु माऽऽयन्तु देवताः । अदब्धं चक्षु. * षष्ठखण्डस्य भाध्यं स्पष्टत्वादात्मतत्त्वाप्रतिपादनाच श्रीमच्छंकराचार्य कृतमित्येतहीकात एव ज्ञायते । सा तु टीका दीपिकातोऽभिन्नैवेति ज्ञात्वाऽत्र न संगृहीता। अस्य खण्डस्य व्याख्यान- मेतत्पुस्तकसंगृहीतदीपिकायां वियत एव । सप्तमाध्यायोऽयं शान्तिरूपोऽस्ति, अत एवैतदुपनिषदादौ टिप्पण्यामध्यायत्रिकरूपेयमुपनिषदित्युक्तम् । एतत्खण्डान्तखण्डषट्कस्याऽऽत्मषट्केति व्यवहारस्तूप- निषद आत्मप्रतिपादकत्वादस्याप्युपनिषरसंबन्धिशान्तिरूपत्वेन कथंचित्परम्परयाऽऽत्मप्रतिपादकत्व मत्याभप्रायणति बोध्यम् ।

·N
[अ०४ख०१]
ऐतरेयोपनिषत् ।
रिषितं मनः । सूर्यो ज्योतिष श्रेष्ठो दीक्षे मा
मा हिंसीः। तच्चक्षुर्देवहितं शुक्रमुच्चरत् । पश्येम
शरदः शतं जीवेम शरदःशतम्। त्वमग्ने व्रतपा
असि देव आ मर्येष्वा । त्वं यज्ञेष्वीड्यः ।
ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ।
इयतरेयोपनिषद्यात्मषट्कं समाप्तम् ॥
इत्यैतरेयोपनिषत्समाप्ता ॥
इति ऋब्राह्मणारण्यकाप ण्डान्तर्गतद्वितीयारण्यकं समाप्तम् ॥
समाप्ता सटीकशांकरभाष्योपेतेयमतरेयोपनिषत् ।

·अथ विद्यारण्यमुनिकृता ऐतरेयोपनिषद्दीपिका । . - यस्य निश्वसितं वेदा.यो वेदेभ्योऽखिलं जगत् । निर्ममे तमहं वन्दे विद्यातीर्थमहेश्वरम् ॥ १॥ इत्थमध्यायत्रयेण प्राणविद्या प्रपञ्चिता । तावता ब्रह्मविद्यायां पुरुषस्य मुख्याधिकारः संपन्नः। कर्मकाण्डोक्तैः कर्मभिर्विविदिषाया उत्पन्नत्वादुपासनया चित्तैकाग्र्यस्य संपन्नत्वाच्च । तत्संपत्तौ शमदमादयो गुणा अर्थसिद्धाः । ते चाऽऽत्मविद्यायामन्तरङ्गभूताः । “शान्तो दान्त उपरतस्तितिक्षुः समाहितो भूत्वाऽऽत्मन्येवाऽऽत्मानं पश्यति" इति श्रुतेः। अतो मुख्याधिकारिणमुपलक्ष्य श्रुतिरध्यायत्रयेण ब्रह्मतत्त्वं विस्पष्टमुपदेष्टुमादौ तत्त्वं संग्रहेण सूचयति- ॐ आत्मा वा इदमेक एवाग्र आसीनान्यत्किंचन मिषत् , इति । आत्मशब्दस्यार्थो महर्षिभिरेवं स्मर्यते- "यच्चाऽऽग्नोति यदादत्ते यच्चात्ति विषयानिह । यचास्य संततो भावस्तस्मादात्मेति कीर्तितः" इति । द्विविधो ह्यात्मा व्यवहारविशिष्टः केवलश्चेति । व्यवहारोऽपि त्रिविधः । जागरणं स्वमः सुषुप्तिश्चेति । तत्र सुषुप्तावयं जीवः स्वोपाधिविलये सति पर- मानन्दरूपं ब्रह्म पामोति । तथा च कैवल्योपनिषदि श्रूयते-"सुषुप्तिकाले सकले विलीने तमोऽभिभूतः सुखरूपमेति" इति । तस्मादामोतीत्यात्मेति स्मर्यमाणं प्रथमं निर्वचनं द्रष्टव्यम् । स्वप्नावस्थायामयं जीवो जागरणस्थपदा. र्थवासनाः सर्वा आदत्ते । तथा च वाजसनेयिन आमनन्ति-"स पत्र प्रस्व. पित्यस्य लोकस्य सोबतो मात्रामपादाय स्वयं विहत्य स्वयं निर्माय स्वेन भासा स्वेन ज्योतिषा प्रस्वपिति" इति । अस्यायमर्थः—यदाऽयं जीवो वाक्चक्षुरादिदशविधवाह्यकरणोपरतिरूपं स्वापं पामोति तदानीं सर्वावतो गिरिनदीसमुद्रमनुष्यपश्वादिसर्वपदार्थोपेतस्य लोकस्येन्द्रियैरवलोक्यमानस्यास्य जगतो मात्र लेशरूपां वासनामपादाय तत्तत्पदार्थेभ्योऽवच्छिद्य स्वयं स्वी- १ ग. शमा । २ ग. हितः श्रद्धान्वितो भू । ३ क. ति । । ४ क. ख. लभ्य श्रृं। ५ ग. पदिशति । तत्राऽऽदौ । ६ ख. शब्दो म । ग. शब्दार्थो म' । ७ ख. युदस्य । ८घ. कीर्यते । ९ ग. णं निर्वचनं प्रथम द्र' । १० घ. घामाता । ११ ख, घ. पं प्रस्वा । ग. पं. स्वप्नं प्रा। १२ ख. ग. 'भ्योऽपच्छि'। .

·विद्यारण्यकृता- कृत्य ततो जागरणाभिमानं स्वयमेव विनाश्य स्वमे जगद्रूपं च स्वयमेव निर्माय. जगदाकारेण परिणमते स्वेन भासा स्वकीयेनान्तःकरणेन । तथा स्वेन ज्योतिषा स्वरूपचैतन्येन कल्पितपदार्थावभासकेन युक्तः सन्मस्वपि- तीति । तस्माद्वासनीस्वीकारादादत्त इत्यात्मति द्वितीय निर्वचनं द्रष्टव्यम् । जागरणावस्थायां चक्षुरादीन्द्रियैर्बाह्यापादिविषयानति भुङ्क्ते । तथा चाऽऽ- थर्वणिकैरेवाऽऽम्नायते-- "क्ष्यन्नपानादिविचित्रभोगैः स एव जाग्रत्परितृप्ति- मेति" इति । ततो बाह्यविषयभोगानचीत्यात्मेति तृतीयं निर्वचनं द्रष्टव्यम् । उपाधिविशिष्टस्यावस्थात्रयमुपजीव्य निर्वचनत्रयमुक्तम् । अथ केवलस्य निर्व- चनमुच्यते । यद्यस्मात्कारणादस्याऽऽत्मनो भावः स्वभावविशेषः संतूतः परि- च्छेदरहितः । तथा च सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्मेत्यत्र श्रुत्यन्तरे देशकालवस्तुपरि- च्छेदराहित्यलक्षणमानन्त्यमभिहितम् । तस्मादतति सातत्येन सर्वत्रं गच्छती- त्यात्मेति चतुर्थं निर्वचनं द्रष्टव्यमिति । एवं सत्यत्राऽऽत्मतत्वनिर्देशस्य प्रस्तुत- त्वादखण्डैकरसत्वेन संततत्वमात्मशब्दप्रवृत्तिनिमित्तम् । यदि धातुमत्ययजन्यमवयवार्थमुपेक्ष्य रूढिमाश्रित्य स्वरूपवाचित्वमुच्येत । तदाऽप्यध्यस्तस्य निखिलस्य जगतोऽधिष्ठानत्वेन सर्वस्वरूपत्वमस्तिान ह्यारोपि- तानां सर्पधारादण्डमालाबलीवर्दमूत्रितादीनामधिष्ठानभूतां रज्जुमन्तरेण किंचि- दन्यद्वास्तवं स्वरूपमस्ति । किंबहुना यद्ययमात्मशब्दो यौगिको यदि वा रूढः सर्वथाऽपि संततोऽखण्डैकरसः सर्वजगदधिष्ठानत्वेन तदीयवास्तवस्वरूपभूतः पदार्थ आत्पशब्देनात्र विवक्षितः वैशब्दोऽवधारणार्थः। इदमिदानी सर्वजनीन- प्रत्यक्षादिप्रमाणैः सर्वैरपि प्रतीयमानं जगद्ग्रे सृष्टेः पूर्वमात्मैवाऽऽसीत्। न तु तत्का. र्यभूतं नामरूपात्मकं जगदासीत् । नाप्यात्मगोचरौ शब्दप्रत्ययावास्ताम् । लोके मृत्कार्यभूतघटशरावाद्युत्पत्तेः पूर्व मृदेवास्ति न तु घटादिकम् । तथाऽपि मृद्गो. चरौ शब्दप्रत्ययौ विद्यते एव तद्वदत्रापि प्रसक्तौ सत्यां शब्दप्रत्ययावपि वैशब्देन व्यावत्यते । देहेन्द्रियादीनामभावन जिहानिष्पाद्यशब्दस्य मनोनिष्पाद्यस्य प्रत्ययस्य चाभावः सुतरामुपपद्यते। नन्विदमात्माऽऽसीदिति सामानाधिकरण्येन जगद्वैशिष्टयमात्मनः प्रतीयते नीलमुत्पलमिति सामानाधिकरण्यश्रवणे सत्युत्प. लद्रव्यस्य नीलगुणवैशिष्टयस्य प्रतिभासात् । मैत्रम् । वैशिष्टये सत्यग्रशब्दवैय- १ ख. ग: °णतेन स्व । २ ग. नानां स्वी। ३ ख. र्बाह्यादी । ग. वाह्यविषया । ४ ग. पादीन्विष' । ५ क. कैराना । ६ ख. ग. झेति श्रु । ७ क. ख. ग. घ. 'त्र संग । ८ घ. 'स्तवतत्त्वस्य स्व। ९ ख. 'नतत्त्वेन । १० ख. भूतस्त्वंप। घ. भूतस्तत्पदा' । ११ ख.ग. 'त्ययौ पूर्वमास्ता । १२ ग. °घ । १३ ख. न जीवेन जि । १४ ग. लत्वगु । १५ ग. च. °णविशि।

·ऐतरेयोपनिषदीपिका। र्यप्रसङ्गात् । इदानीं जगद्विशिष्ट आत्मा प्रतिभासत इत्यनुपपरया स्थितिकालं परित्यज्य केवलमात्मानं वक्तुमाशब्देन सृष्टेः प्राचीनकाल उपादीयते । तदेव- मनेन वाक्येनाखण्डैकरसमात्मतत्त्वं सूचितं भवति । प्रक्रादिशब्दैरखण्डैकरस- त्वमेवे स्पष्टी क्रियते । लोके वृक्षादिपदार्थेषु स्वगतः सजातीयो विजाती- यश्च त्रिविधो भेदोऽस्ति । तंत्र शाखास्कन्धपत्रादीनां परस्परपतियोगिको वृक्षस्य स्वगतो भेदः । वृक्षान्तरप्रतियोगिकः सजातीयः । पाषाणादिप्रति. योगिको विजातीयः । तद्वदात्मनोऽपि प्रसक्तावेकशब्देन स्वगतो भेदो व्याव. यते । न वृक्षवन्नानात्मको भवति किं त्वेकात्मक इत्यर्थः । एक्शन्देनाऽऽत्मा- तरव्यावृत्तिः । योऽयमेकः स एव न त्वन्यः कश्चित्तादृश इत्यर्थः। नान्य- दित्यादिना विजातीयभेदो निषिध्यते । अन्यत्मकृतादात्मनो विलक्षणं किंचन किंचिदपि वस्तु न मिषत् । धातूनामनेकार्थत्वान्नाऽऽसीदित्युक्तं भवति । न च जगदुत्पादनाय मायाख्यायाः शक्तेरङ्गीकार्यत्वादन्यसद्भावः शङ्कनीयः । आत्मशक्तित्वेनावस्तुत्वेन च मायायाः पृथग्गणनानहत्वात् । न हि भृत्येभ्यो जीवितं प्रयच्छन्तः स्वामिनस्तवैतावद्धनं त्वदीयशक्तेश्चैतावदिति विभज्य गणयन्ति । नाप्यवस्तुभूतं चन्द्रप्रतिबिम्बादिकमभिलक्ष्य द्वौ चन्द्रमसौ वस्तुभूतावित्येवं बुद्धिमन्तो व्यवहरन्ति । तस्मादङ्गीकृतायामपि मायायामा- त्मनोऽखण्डकरसतायां न कोऽपि विघ्नोऽस्ति । ईदृशः स यदि तत्रापि जग- दनुवर्तेत तदानी व्यर्थोऽयमशब्दप्रयासः स्यात् । सामानाधिकरण्यं तु वाधा- याँमप्युपपद्यते । यस्त्वदीयश्चोरः स स्थाणुरित्येवं बाँधदर्शनात् । तद्वदत्रापि यजगत्त्वेनेदमिदानी प्रतिभासते तज्जगन्न भवति किं त्वात्मैवेत्येवं योजनी. यम् । नन्विदानीमपि तत्त्वदृष्ट्या नेदं जगत्कित्वात्मैव । बाढम् । तथाऽपि बुभुत्सोर्मूढस्य जगत्प्रत्ययदाळदनुभवविरोधभ्रमो मा भूदिति सृष्टेः प्राचीन- काल उपन्यस्यते । कालस्यापि सृष्ट्यन्तर्भावात्कालवाचकोऽग्रशब्दोऽनुपपन्न इति चेश्च । परमसिद्ध्यनुसरणार्थत्वात् । परप्रसिद्ध्या परो बोधनीय इति न्यायः । परस्य तु बुभुत्सोः पूर्वसृष्टिवर्तमानसृष्टयोमध्ये प्रलयकालपसिद्धि रस्ति । अतस्तदीयभाषया बोधयितुमग्र इत्युच्यते। अनेनैव न्यायेनाऽऽत्मा- सीदिति शब्दद्वयं परप्रसिद्ध्या योजनीयम् । अन्यथा पुनरुक्तिपरिहाराय १०११ १3 १४ १५ १ ग. प्रतीयत । २ ग. °व प्रकटी क्रिी ३ इ. यथा । ४ ग. च तदु। ५ ग. च्छतः स्वा। ६ ग. विति । ७ घ. °यामुप । ८ ख. ग. 'रिति बा। ९ ख. बाधाई । १० घ.त्मैव ह्येवं । ग. त्मैवेति यो । ११ ख. "त्येव यो' । १२ ङ. च. गत्वाय'। १३ ख. ग. घ. च. यानु । १४ ख. घ. 'रोधाभ्रमो । १५ इ. र्भावसद्भावा । १६ इ. च. रस्पर । १७ ग.ति पदद ।

·- - विद्यारण्यकृता- शब्दद्वयस्यार्थभेदेशीकृते सति सत्ताविशिष्ट आत्मेत्येवं प्रतिभासादखण्डार्थत्वं हीयेत । श्रुतेस्त्वात्मशब्दसच्छब्दौ पर्यायत्वेनाभिमतौ। अत एव-"आत्मा वा इदमेक एवाग्र आसीत्" इत्यस्य स्थाने छन्दोगा:-"सदेव सोम्येदुमन आसीत्" इति पठन्ति । सर्वथा सर्वभेदशून्य आत्माऽत्र विवक्षितो न तु हिर. ण्यगर्भादिलौकिक आत्मा। एतच्चोत्तरमीमांसायां तृतीयाध्यायस्य तृतीये पादे चिन्तितम्- आत्मा वा इदमित्यत्र विराद स्यादथवेश्वरः। भूतमष्टर्नेश्वरः स्याद्गवाद्यानयनाद्विराद ।। भूतोपसंहृतेरीशः स्यादद्वैतावधारणात् । अर्थवादो गवायुक्तिब्रह्मात्मत्वं विवक्षितम् ।। "आत्मा वा इदमेक एवाग्र आसीत्" इत्यत्र विरॉद् स्यादथवेश्वर इति संदेहे विराडेवाऽऽत्मशब्दवाच्यो नेश्वरः । कुतः । “स ईक्षत लोकान्नु सृजै" इति पञ्चभूतसृष्टिमनुक्त्वा लोकमात्रसृष्टेरभिधानादीश्वरप्रकरणेषु तैत्तिरीय- च्छान्दोग्यादिषु भूतसृष्ट्यभिधानदर्शनात् । ताभ्यो गामानयदिति चोक्तगवा- द्यानयनं शरीरिणो विराजो घटते । न त्वशरीरस्य परमेश्वरस्येति प्राप्ते चूमः । एक एवाग्र आसीदित्यद्वैतावधारणादीश्वरोऽत्राऽऽत्मशब्दार्थः। तथा सति शाखान्तरोक्तंभूतसृष्टिरत्रोपसंहर्तुं शक्यते । यत्तु गवाद्यानयनं तदर्थवा- दरूपम् । तद्वेदनस्य स्वातन्त्र्येण पुरुषार्थत्वाभावात् । अथ भूतार्थवादं मन्येथाः, तर्हि विराडादिद्वारा परमेश्वर एव गवादिकमानयतु । श्रूयमाणस्य गवादिप्रपञ्चस्य सर्वस्यार्थवादत्वे श्रुतेर्विवक्षितोऽर्थः कोऽपि न सिध्यदिति चेत् । न । जीवब्रह्मैक्यस्य विवक्षितत्वात् । आत्मा वा इत्युपक्रम्य स एत. मेव पुरुषं ब्रह्म ततममपश्यत् । प्रज्ञानं ब्रह्मेत्युपसंहारात् । तस्मादीश्वर एवाऽऽ- स्मशब्दवाच्यः। इत्थं संग्रहेणाऽऽत्मतत्त्वं सूत्रितम् । तच्चाध्यारोपापवादाभ्यां प्रपश्यते । तत्र स ईक्षतेत्यारभ्यायमावसथ इत्यन्तेन ग्रन्थेनाध्यारोपं प्रपञ्चयितुकाम आदीवा. रोपं संगृह्णाति- स ईक्षत लोकान्नु सृजा इति स इमालोकानमृजत, इति । १ . °तेश्वाऽऽत्म । २ ङ. च. °तञ्च तृ' । ३ क. ख. यने विरा' । ४ ङ. राडे । ५ ङ. 'रकार। ६ क. ख. घ. यच्छन्दोगादि। ७ घ. धाना' । ८ ग. ति यच्चोक्तं ग । ९ इ. 'क्तमूलसृ । १० ङ. 'वादत्वं म । ११ ग. वाद्यानयनादि । घ. 'वाद्यानयन । १२ ख. ग, र आत्म। १३ ख. च. सूचितम् । १४ ग. दावध्यारो' । १३ ·५ ऐतरेयोपनिषदीपिका । आत्मा वा इत्यनेन सूत्रेण सूत्रितः स परमेश्वरः पृथिव्यादील्लोकान्सक्ष्या- मीत्येवमीक्षत, ईक्षणं विचारं कृतवान् । नुशब्दो वितर्के । इत्थं विचार्य स परमेश्वर इमाल्लोकानसृजत । यद्यप्यत्राऽऽन्मैवेति केवलं तत्त्वं प्रकृतं तथाऽपि निर्विकारस्य जगद्भावापत्त्यसंभवाच्छाखान्तरोक्तमायाशक्तिरप्यर्थादवोदितेति द्रष्टव्यम् । “मायां तु प्रकृति विद्यान्मायिनं तु महेश्वरम्" इति हि श्रुत्यन्त- रम् । “इन्द्रो मायाभिः पुरुरूपः" इति च । मायासहितस्योपादानत्वस्य विवक्षितत्वाद्विवर्तवाद एवात्राभ्युपेतव्यो न त्वारम्भपरिणामवादौ । यद्यपि लोकानु सृजा इत्येतावन्मात्रविचारेण कुलालवनिमित्तकारणत्वमेव प्रतीयते तथापि "सोऽकामयत बहु स्यां प्रजायेय" इति शाखान्तरगतस्य स्वकीयबहु. भावविचारंवाक्यस्य गुणोपसंहारन्यायेनात्रोपसंहारादुपादानत्वमपि सिध्यति। एतच्च भगवता व्यासेन सूत्रितम्-"प्रकृतिश्च प्रतिज्ञादृष्टान्तानुपरोधात्" [ब्र० सू० अ० १ पा० ४ सू० २३ ] इति । योऽयं परमात्मा नासौ केवलं निमि- त्तमेव किंतु प्रकृतिरुपादानमपि । कुतः । येनाश्रुतं श्रुतं भवतीत्येकविज्ञानेन सर्वविज्ञानं प्रतिज्ञायोपादानरूपदृष्टान्तस्य चानुसरणात् । तदेतत्सूत्रोक्तं स्वप. क्षसाधनं परपक्षदूषणमुखेन स्मृतिपादेन तर्कपादेन च प्रपञ्चितम् । स्रष्टव्यानां लोकानां भौतिकत्वेन भूतव्यतिरेकेणासंभवाद्भूतसृष्टिरप्यत्रोपसंहरणीया । सा चान्यत्रैवमानायते-"तस्माद्वा एतस्मादात्मन आकाशः संभूतः । आकाशा दायुः । वायोरग्निः । अनेरापः । अद्भयः पृथिवी" इति । एतदीयविचारश्च द्वितीयाध्यायस्य तृतीयपादस्य पूर्वभागे प्रतिपादितः । परमेश्वरस्य सत्यसंक- ल्पत्वाद्भूतसृष्टौ लोकसृष्टौ वा संकल्पव्यतिरिक्तं साधनान्तरं नापेक्षितम् । अत एवान्यत्र श्रूयते-“सत्यकाम सत्यसंकल्पः" इति । “स तपस्तप्त्वा । इद सर्वमसृजत" इत्यन्यत्र श्रवणात्तपोरूपं साधनमपेक्षितमिति चेत् । मैवम् । न ह्यत्र कृच्छ्चान्द्रायणादिकं तपः । किंतु स्रष्टव्यसंकल्प एव । “यस्य ज्ञानमयं तपः" इति श्रुत्यन्तरात्संकल्पस्य निरङ्कुशत्वान्नास्तीश्वरस्य भूयान्मयासः । तस्य च संकल्पस्य सत्यत्वाजगतो न मनोराज्यतुल्यत्वम् । ये लोकाः परमेश्वरेण सृष्टास्तान्स्वस्वनाम्ना निर्दिशति- अम्भो मरीचीमरमापः, इति । एतेषां शब्दानां लोकवाचित्वप्रसिद्धरभावात्स्वयमेव श्रुतिाचष्टे- अदोऽम्भः परेण दिवं यौः प्रतिष्टाऽन्तरिक्षं मरी- - १ म. 'त्रितो यः प'। २ क. ख. घ. च. 'तः । ३ ख. ग. द्य. 'रोक्ता मा । ४ ग. 'म् । तथेन्द्रो । ५ ग. पू ईयत इत्यादि । मा। ख. ईयत ई। ६ ग. घ. नस्य । ७ ग. यब्रह्मभा।८ ग, रस्य वा । ९ ग, घ. ज्ञाया उपा।

·- ६ विद्यारण्यकृता- चयः पृथिवी मरो या अधस्तात्ता आपः, इति । दिवं परेण धुलोकस्योपरि महर्लोकजनोलोकतपोलोकसत्यलोका ये सन्ति या च द्यौः प्रतिष्ठा सर्वेषां देवानामाश्रयभूतो धुलोकोऽदोऽम्भ एतत्सर्वमम्भ:- शब्दवाच्यम् । लोकेषु पञ्चभूतानां साधारणत्वेऽपि जलस्यास्मदुपलब्धियोग्य. त्वेन प्राधान्यमभिप्रेत्यादोऽम्भ इत्युक्तम् । उपरितनलोकादृष्टिद्वारेणाऽऽगत- मम्भ एवास्माभिः साक्षादुपलभ्यते न तु भूतान्तरम् । सूर्यमरीचीनामाधारत्वा- दन्तरिक्षलोको मरीचय इतिशब्देनोच्यते । भूलोकवर्तिनां प्राणिनां सहसा म्रियमाणत्वान्मरशब्देन पृथिव्युपलक्ष्यते । पृथिव्या अधस्तात्पातालविशेष. रूपा भोगभूमयो याः सन्ति ताः सर्वास्तल्लोकवासिभिर्नागादिभिराप्यायमा- (राप्यमा)नत्वादाप इत्युच्यन्ते । लोकसृष्टिमुक्त्वा पालकाभावेन लोकानां विनाशो मा भूदिति लोकपाल- कसृष्टिं दर्शयति- स ईक्षतेभे नु लोका लोकपालानु सृजा इति सोऽद्भय एव पुरुषं समुत्यामुर्छयत्, इति । स एव परमेश्वरः पुनरप्येवं विचारितवान् । इमे खलु लोका निष्पन्नास्तेषां भोगस्थानानामचेतनानां लोकानां रक्षार्थ चेतनाल्लोकपालान्देवान्सर्वथा स्रक्ष्यामीति । स विचारयुक्त ईश्वरोऽद्भय एव जलोपलक्षितपञ्चभूतेभ्य एव पुरुषं पुरुषाकारं विराजं विरापिण्डं समुद्धृत्यामूर्छयन्मूर्त कठिनमकरोत् । यथा कुलालस्तटाके जलस्याधस्तादाी मृदमानीय शोषयित्वा कठिन पिण्डं करोति तद्वदेवायं विराट्पुरुषः समष्टिरूपो ब्रह्माण्डरूपलोकस्य पालकः । अथ तदवान्तरलोकपालानां चेतनानामग्न्यादिदेवतानां सृष्टिं दर्शयति- तुमभ्यतपत्तस्याभितप्तस्य मुखं निरभिद्यत यथाऽण्डं मुखाद्वारवाचोऽ. मिर्नासिके निरभिद्येतां नासिकाभ्यां प्राणः प्राणाद्वायुरक्षिणी निरभिद्ये- तामक्षीभ्यां चक्षुश्चक्षुष आदित्यः कर्णी निरभिद्येतां कर्णाभ्यां श्रोत्रं श्रोत्राद्दिशस्त्वनिरभिद्यत त्वचो लोमानि लोमभ्य ओषविवनस्पतयो हृदयं निरभिद्यत हृदयान्मनो मनसश्चन्द्रमा नाभिनिरभिद्यत नाभ्या अपानोऽपानान्मृत्युः शिश्नं निरभिद्यत शिश्नाद्रेतो रेतरा आपः, इति । इत्यैतरेयोपनिषद्यात्मषट्के प्रथमः खण्डः ॥ १ ॥ उपनिषत्नामेण प्रथमाध्याये प्रथमः खण्डः ॥ १ ॥ इति ऋग्वाह्मणाण्यकाण्डान्तर्गतद्वितीयारण्यके चतुर्थाध्याये प्रथमः खण्डः ॥ १॥ १ घ. वे जौं। २ ख. ग. ङ. च. भूलोक । ३ ख. ग. स प । ४ घ. नानां लो' । ५ ग. °ण्डस्य लो। ६ ख. ङ. च. पस्य लो'। ७ ख. घ. च अथेतरदेवा ।

·ऐतरेयोपनिषद्दीपिका। तं विराटपुरुषमभ्यतपत् । अभितस्तत्तच्छिद्रतद्गतेन्द्रियतदभिमानिदेवतामृ. ष्ट्यर्थं स परमेश्वरः पर्यालोचितवान् । पर्यालोचनमेव तप इति पूर्वमुक्तम् । अभितः पर्यालोचितस्य विरापिण्डस्य मुखं छिन्द्रं निरभिद्यत मुखच्छिद्रं विदारितमभूत् । यथा पक्षिसर्पादीनां पकमण्डं भिन्नं भवति त<दस्मान्मुखच्छिद्राद्वागिन्द्रियं निष्पन्नम् । तस्माचेन्द्रियादमिदेवता निष्पन्ना । एवमुत्तरपर्यायेष्वपि च्छिद्रोन्द्रयदेवता व्याख्येयाः। प्राणो घ्राणेन्द्रियम् । लोमशब्देन तदाधारभूतत्वनिष्ठं स्पर्शनेन्द्रियमुच्यते । हृदयमष्टदलं कमलम् । अपानोऽधःसंचारी वायुः । रेतो गुह्येन्द्रियम् ।। इति श्रीमद्विद्यारण्यमुनिविरचितायामैतरेयोपनिषद्दीपिकायां द्वितीया- रण्यके चतुर्थाध्याये प्रथमः खण्डः ॥१॥ - ह - इन्द्रियाणामभिमानिदेवतानां च सृष्टिरुक्ता । अथ तासां देवतानां भोग- योग्याल्पशरीरसृष्टिं विवक्षुस्तदुपोद्धातत्वेन क्षुत्पिपासयोः सृष्टिं दर्शयति- ता एता देवताः सृष्टा अस्मिन्महत्यर्णवे प्राप- तस्तमशनापिपासाभ्यामन्ववाजत्, इति । या इन्द्रियतदभिमानिदेवतास्ता एताः सृष्टाः सत्योऽस्मिन्पूर्वोक्ते मह. त्यर्णवे समुद्रवदत्यन्तविस्तृते विराइदेहे प्रापतन्प्रकर्षेण पतिता अभूवन् । तं सर्वेन्द्रियतद्देवताधिष्ठानभूतं विराइदेहं क्षुत्पिपासाभ्यामन्ववार्जदनुगमितवान्सं- योजितवानित्यर्थः। अथाल्पदेहसृष्टिमाह- ता एनमब्रुवनायतनं नः प्रजानीहि यस्मिन्प्रतिष्ठिता अन्नमदामेति ताभ्यो गामानयत्ता अब्रुवन्न नोऽयमलमिति ताभ्योऽश्वमानयत्ता अब्रुवन्न वे नोऽयमलमिति ताभ्यः पुरुषमानयत्ता अब्रु. यन्सुकृतं बतेति पुरुषो वाव सुकृतम् , इति । ता विराइदेहे पतिता इन्द्रियाभिमानिन्यो देवताः स्रष्टारं परमेश्वरं प्रत्येव- मधुवन् । भोः परमेश्वरायं विराइदेहोऽस्माकं भोगक्षमो न भवति । अति- प्रौढं तं विराइदेहमापूर्य तत्र प्रतिष्ठा प्राप्तुं वयमसमर्थाः। अन्नं चैतदेहपर्याप्त संपादयितुमसमर्थाः। अतो यस्मिन्नल्पशरीरे प्रतिष्ठिताः सत्यो वयं तद्दे- ৪ १ ग. छ. षदेहम । २ घ. 'स्तत्र च्छिद्र । ३ ड. द्वत्तस्मा । ४ ङ. च. 'निर्देव । ५ ग. न्द्रियाभि' । ६ ग. निन्यो दें। ७ ङ. च. अभवन् । ८ ग. वता एनं न। ९ ग. 'रं तं प। १० इ. 'देहे ।

·८ विद्यारण्यकृता- हपर्याप्तमन्नमत्तुं शक्ता भवामस्तादृशमायतनं शरीरं नोऽस्मदर्थ प्रजानीयवधा- रय संपादयेत्यर्थः । ततः परमेश्वरस्ताभ्यो देवताभ्यो भोगाय गां गोदेहमा. नयत् । ताश्च देवता अब्रुवन्नोऽस्माकमयं देहो नैवालमुपरितनानां दन्तानाम- भावेन दूर्वादिमूलस्योत्खातुमशक्यत्वादतोऽयमपि गोदेहस्तिष्ठतु । इतोऽ- न्यमप्युभयतोदन्तं देहं सृजेत्येवमब्रुवन् । ततः परमेश्वरस्तदर्थमश्वमानयत्ताश्च देवता विवेकज्ञानाभावादयमश्वदेहोऽपि न पर्याप्त इत्युक्तवत्यः। ततः पर- मेश्वरस्तदर्थे विवेकसंपन्नं पुरुपदेहमानयत् । ताश्च देवतास्तावता परितुष्टा आश्चर्यवाचकेन बतशब्देन स्वकीयपरितोषं सूचयन्त्यः सुष्ठ कृतं परमेश्वरे- णेत्यब्रुवन् । यस्मान्मनुष्यदेह एव विवेकसंपन्नः । तथा च पूर्वमुदाहृतम् - "पुरुषे त्वेवाऽऽविस्तरामात्मा स हि प्रज्ञानेन संपन्नतमो विज्ञातं वदति विज्ञातं पश्यति वेद श्वस्तनं वेद लोकालोको म]नामृतमीप्सत्येवं संपन्नः" इति । तस्मान्मनुष्यदेह एव सुकृतमित्यनेन शब्देन परितोषद्योतकेन वक्तुं योग्यः । ईश्वरसृष्टेषु भोगक्षमशरीरेषु देवतानां प्रवेशायेश्वरप्रेरणं दर्शयति- ता अब्रवीद्यथायतनं प्रविशतेति, इति । यस्मिन्नायतने छिद्रे यदिन्द्रियमुत्पन्न या चाभिमानिनी देवतोत्पन्ना तदा. यतनमनतिक्रम्य हे देवताः प्रविशत.। इत्थमनुज्ञातानां देवतानां प्रवेशं दर्शयति- अग्निर्वाग्भूत्वा मुखं प्राविशद्वायुः प्राणो भूत्वा नासिके प्राविशदादित्यश्चक्षुर्भूत्वाऽक्षिणी प्राविशद्दिशः श्रोत्रं भूत्वा को प्राविशनीषधिवनस्पतयो लोमानि भूत्वा त्वचं प्रावि- शंश्चन्द्रमा मनो भूत्वा हृदयं प्राविशन्मृत्युरपानो भूत्वा नाभि प्राविशदापो रेतो भूत्वा शिश्नं प्राविशन् , इति । योऽयमग्निर्वागिन्द्रियाभिमानी देवः सोऽयं वाग्भूत्वा वाच्यन्तर्भूय मुख- च्छिद्रं प्राविशत् । एवमुत्तरत्रापि योज्यम् । न खलु वागादिष्विन्द्रियेष्वग्न्या- दिदेवताः प्रत्यक्षमुपलभ्यन्ते । नापि देवताभिप्रेरितानामिन्द्रियाणां स्वस्ववि- पयग्रहणसामर्थ्यमस्ति । एतच्च भगवता व्यासेन सूत्रितम् - " ज्योतिराद्य. धिष्ठानं तु तदामननात् [ब्र० स० अ० २ पा० ४ सू० १४] इति । ज्योतिरादिभिरग्न्यादिदैवतैरधिष्ठानं वागादीन्द्रियाणां प्रेरणमभ्युपगन्तव्यम् । कुतः । तदामननात्तस्य देवताप्रेरणस्याग्निर्वाग्भूत्वेत्यादिना श्रूयमाणत्वात् । १ क. ख. ग. घ. च. ' नोऽ । २ ग. घ. नीहि संपादयावधारये'। ३ ख. 'न्यमुभ। ४ ख. दर्थ वि'। ५ ख. ग. कज्ञानसं । ६ घ. 'रुषत्वे'। ७ इ. च. वागिन्द्रिय एवान्त । ८ ख. ग. डा. च. 'रनाभिप्रे' । ९ ख. प्रेता' । १० घ. मप्युप । ११ ग. भ्युपेतव्य ।

·ऐतरेयोपनिषद्दीपिका। यथाऽयं विचारो द्वितीयाध्यायस्य चतुर्थपादे चिन्तितः । एवमन्येऽपीन्द्रियवि- षयविचारास्तस्मिन्नेव पादे द्रष्टव्याः। क्षुत्पिपासयोपिराइदेहे नियतस्य स्थानविशेषस्य पूर्वमश्रवणात्कृतशरीरे प्रवेशं दर्शयति- तमशनापिपासे अब्रूतामावाभ्यामभिप्रजानीहीति* ते अब्रवीदेतास्वेव वां देवतास्वाभजाम्येतासु भागिन्यौ करोमीति तस्माद्यस्यै कस्यै च देवतायै हविर्गृह्यते भागिन्यावेवास्यामशनापिपासे भवतः, इति । इत्यैतरेयोपनिषद्यात्मषट्के द्वितीयः खण्डः ॥ २ ॥ उपनिपत्क्रमेण प्रथमाध्याये द्वितीयः खण्डः ॥ २ ॥ इति ऋग्ब्राह्मणारण्यकाण्डान्तर्गतद्वितीयारण्यके चतुर्थाध्याये द्वितीयः खण्डः ॥ २ ॥ ये क्षुत्पिपासे परमेश्वरेण विराड्देहे संयोजिते ते उभे परमेश्वरं प्रति स्वार्थ स्थानविशेषमनुगृहाणेत्यवताम् । ईश्वरस्तु स्थानविशेषमदृष्ट्वा वामुभे अप्येता. स्वेवाग्न्यादिदेवतास्वाभजामि , ततस्तास्वेव भागिन्यौ विषयभागयुक्ते करो- मीत्यब्रवीत् । यस्मादेवमीश्वरेणोक्तं तस्माल्लोके यस्यै कस्या अग्न्यादिदेवतायै इविह्यते भोग्य वस्तु समर्प्यते, अस्यामग्न्यादिदेवतायामेते क्षुत्पिपासे भाग- युक्ते एव भवतः। अग्निवाय्वादिदेवतानां शरीरेष्वप्याहारस्वीकारे क्षुत्पिपासयो- रेव तृप्तिर्भवति । तथा मनुष्यशरीरेऽपि चक्षुरादिदेवतायै हविःस्वीकारे क्षुत्पि- पासे तृप्यतः । यदा पात्रे पतितं समीचीनमन्नमत्तुकाम आदरेण पश्यति तदानीं भोग्यस्य प्रत्यासन्नत्वपरितोषेण मनसि तृष्णा शान्तेव भवति न तु यथापूर्व बाधते । एवमत्यन्तप्रियानवार्ताश्रवणस्पर्शनादौ यथोचितं तृप्तिलेशो द्रष्टव्यः । तदेवं सर्वदेवतासु क्षुत्पिपासयो (भी)गोपेतत्वम् ।। इति श्रीमद्विद्यारण्यमुनिविरचितायामैतरेयोपनिपदीपिकायां द्वितीया- रण्यके चतुर्थाध्याये द्वितीयः खण्डः ॥२॥ यानि भोगाधिष्ठानानि गवाश्वपुरुषशरीराणि यानि च भोगकरणानि वह्वयादिदेवताधिष्ठितानि वाक्चक्षुरादीनि गवादिदेहेषु प्रविष्टानि तानि सर्वा- ण्यभिधाय भोग्यसृष्टिमभिधत्ते- स ईक्षतमे नु लोकाश्च लोकपालाश्चान्नुमेभ्यः सृजा इति - * ति स ते, इत्यपि क्वचित्पुस्तके पाटः । १ क. ख. ग. च. से विभा' । २ ख. ग. नत्वात्परि । ३ . शान्तैव । ४ ग. °तं क्षुद्वि- माशो द । ५ ग. ह. 'देतत्सर्व। ६ ङ. गाद्याधि । ७ ख. घ. 'नि दें।

·१० विद्यारण्यकृता- सोऽपोऽभ्यतपत्ताभ्योऽभितप्ताभ्यो मूर्तिरजायत या ..वै सा मूर्तिरजायतान्नं वै तत्, इति । स परमेश्वरः पुनरप्येवं विचारितवान् । ये पृथिव्यादिलोका ये च लोक- पालाः सर्वेन्द्रियशरीरदेवतारूपास्ते सर्वेऽपीमे सृष्टाः खलु । अतः परमेश्वर- स्तेषामन्नमन्तरेण जीवनासंभवादेतदर्थमन्नं स्रक्ष्यामीति विचार्याननिष्पादनार्थ तत्कारणभूतानि जलप्रधानानि पञ्च महाभूतान्यभ्यतपत् । सर्वतः पर्या- लोचनमकरोत् । ईदृशाज्जलसहितात्क्षेत्राव्रीह्यादयो जायन्तां स ईदृशानि मूषकादिशरीराणि मार्जारादीनामनभूतानि जायन्तामित्येवं संकल्पं कृतवान् । ताभ्योऽद्भयो जलोपलक्षितभूतेभ्यो व्रीहियवादिरूपा मूषकादिरूपा च मूर्ति- रजायत । तत्र व्रीहियवादिमूर्तिमनुष्यादीनामन्नं तैरद्यमानत्वात्तथा मूषका- दिमूर्तिर्मार्जारादिभिरद्यमानत्वात्तेषामन्त्रम् । अन्नसृष्टिमुक्त्वाऽन्वयव्यतिरेकाभ्यां तत्स्वीकारसाधनं निश्चिनोति- *तुदेनत्सृष्टं पराङत्यजिघांसत्तद्वाचाऽजिघृक्षत्तनाशकोद्वाचा ग्रहीतुं स य?नद्वाचाऽग्रहैष्यदभिव्याहृत्य हैवानमत्रप्स्यत्तत्प्राणेनाजि- घृक्षत्तनाशक्नोत्प्राणेन ग्रहीतुं स यद्धैनत्प्राणेनाग्रहैष्यदभिप्राण्य हैवान्नमत्रप्स्यत्तश्चक्षुषाऽजिघृक्षत्तनाशक्नोच्चक्षुषा ग्रहीतुं स यद्धैनच्च- क्षुषाऽग्रहैष्यदृष्ट्वा हैवानमत्रप्स्यत्तच्छ्रोत्रेणाजिघृक्षत्तनाशकोच्छ्रो- त्रेण ग्रहीतुं स यद्धैनच्छ्रोत्रेणाग्रहैष्यच्छ्रुत्वा हैवान्नमत्रप्स्यत्त. त्वचाऽजिघृक्षत्तनाशक्नोत्त्वचा ग्रहीतुं स यद्वैनत्त्व चाऽग्रहृष्य- स्पृष्ट्वा हवानमत्रप्स्यत्तन्मनसाऽजिवृक्षत्तनाशनोन्मनसा ग्रहीतुं यद्वैनन्मनसाऽग्रहष्यद्ध्यात्वा हैवानमत्रप्स्यत्तच्छिश्नेना- जिघृक्षत्तनाशक्नोच्छिश्नेन ग्रहीतुं स यद्धैनच्छिश्नेनान प्यू- द्विसृज्य हैवान्नमत्रप्स्यत्तदपानेनाजिघृक्षत्तदात्यत् , इति । यत्सृष्टमन्नं व्रीहियवादिकं मूषकादिकं च तत्र व्रीह्याद्यन्नस्य स्वकीयवध- विषये विवेकज्ञानाभावाद्गन्तुमसमर्थत्वाच्च नास्ति जनात्पलायनम् । यत्तु मूषकादिरूपं तदन्नं तदनन्मार्जारादीनां भोक्तृणां स्ववधहेतुत्वं निश्चित्य तेभ्यः पराङ्मुखं सदत्यजिघांसदतिशयेन हन्तुं गन्तुमैच्छत्पलायितुं प्रारभतेत्यर्थः । पलायितुमुंद्युक्तं तन्मूषकादिरूपमन्नं दृष्ट्वा भोक्तृवर्गो मार्जारादिगिन्द्रियेण ग्रहीतुमैच्छत् । ततः सर्वप्रयत्नेन वागिन्द्रियं प्रयुञ्जानोऽपि तेन तदन्नं ग्रहीतं नाशनोत् । इदानींतनोदाहरणेन सृष्टिकालीना तर्दशक्तिः स्पष्टी क्रियते । स तदनं सृष्टम् " "तदेतदभिसृष्टम्” इति च क्वचित्पुस्तके पाठः । ५ ख. ग. घ. च भू । २ ङ. षयवि' । ३ ग. तदेवदनं मार्जा । ४ ख. घ. देतन्मार्जा। ड. देव मार्जा' । ५ ग. मुद्यतं त । ६ ङ. "दन्न ।

·- ऐतरेयोपनिषदीपिका। स भोक्तृवर्ग आदिसृष्टिकाले यद्येतन्मूषकादिरूपमन्नं वाचा गृह्णीयात्तदेदानी- मपि भोक्ता तदन्नवाचकैः शब्दैरीदृशमित्युक्तिमात्रेण तृप्तो भवेत् । न हि वागिन्द्रियस्याभिधानव्यतिरेकेणाऽऽकर्षणसामर्थ्य किंचिदस्ति । न चैवमन्न- वाचकशब्दोच्चारणमात्रेण तृप्तिदृश्यते । तस्मात्सृष्टिकालेऽपि वाचोऽन्नस्त्री- कोरे सामर्थ्य नास्तीत्यनुमेयम् । प्राणेन घ्राणेन्द्रियेणैतदारभ्य शिश्नान्तेषु पट्नु पर्यायेषु पूर्ववद्याख्येयम् । अभिप्राण्याऽऽघायेत्यर्थः । अत्रापानशब्दे- नानस्य मुखविलादन्तःप्रवेशनरूपं निगरणं कुर्वन्नन्तर्मुखो यो वायुः सोऽभि- धीयते । तेनापानेन तदन्नं ग्रहीतुमैच्छत्ततस्तदनमावयजग्राहाशितवान् । अन्वयव्यतिरेकाभ्यां वायोरेवान्नग्रहणे साधनत्वं निश्चित्य दाढाथ वायु प्रशंसति- सैषोऽनस्य ग्रहो यद्वायुरनायुर्वा एष यद्वायुः, इति । मुखबिलादन्तःसंचारी वायुरिति यदस्ति स एषोऽन्नस्य ग्रहो ग्राहकः । अयमर्थोऽस्मदनुभवसिद्ध इत्यर्थः । किंचायं वायुरन्नायुर्वा अन्नद्वारेणाऽऽयुष्य- हेतुरेव । अन्नरसेन हि प्राणो देहे बध्यते । अत एव वाजसनेयिनः शिशुबा. ह्मणे प्राणवर्णनप्रस्तावे- "अन्नं दाम" इतिवाक्येनान्नस्य प्राणबन्धनरज्जुत्व. मामनन्ति । तथाऽन्नबन्धनशैथिल्ये सति जीवस्य देहपरित्यागं सदृष्टान्तमाम- नन्ति-"तयथाऽऽम्नं वौदुम्बरं वा पिप्पलं वा बन्धनात्प्रमुच्यत एवमेवायं पुरुष एभ्योऽङ्केभ्यः संप्रमुच्यते” इति । अन्नबन्धनप्रयुक्तस्य प्राणावस्थानस्याऽऽयु:- तुत्वं लोके प्रसिद्धं कौषीतकिनः समामनन्ति "यावद्ध्यस्मिशरीरे प्राणो वसति तावदायुः" इति । तदेत्सर्वमभिप्रेत्यान्नायुर्वा एष इत्युच्यते । भोगाधिष्ठानभोगसाधनभोग्यभोगानां सृष्टिमभिधाय भोगस्वामिनं दर्श- यितुमीश्वरस्य विचारमाह- स ईक्षत कथं न्विदं महते स्यादिति, इति । यदिदं देहेन्द्रियतदभिमानिदेवेतदीयानतत्स्वीकाररूपं व्यवहारजातमस्ति तदिदं सर्व मदने भोगस्वामिनं जीवरूपं मां विना कथं नु नाम स्यान्न कथंचि. दुपपद्यते । न हि नगरस्वामिनं राजानं विहाय पुरस्य पौरजनानां वा रचना शोभते । तस्माद्भोगस्वामिना मया जीवरूपधारिणा देहे प्रवेष्टव्यमित्यर्थः । प्रवेशद्वारविचारं दर्शयति- स ईक्षत कतरेण प्रपद्या इति, इति । . १ ख. ग. 'नं सृष्टिकाले बा । २ ङ. कारसा । ३ ख. ग. घ. ङ. 'हणसा'। ४ ख. ग. 'वेऽनमदा । ५ क, ख, ग, घ. 'वतादौ त । .

·- 3 चा - 3 १२ विद्यारण्यकृताः द्वावत्र प्रवेशमार्गों पादाग्रं मूर्ध्नि ब्रह्मरन्धं च । तयोर्मध्ये कृतरेण केन मार्गेण अपये प्रविशानि । कथं विदमितिवाक्येन जीवप्रवेशस्य देहेन्द्रियादिव्यवहारपालनरूपं प्रयोजनं विचारितम् । इदानीमात्मवोधस्वरूपस्य प्रयोजनान्तरस्य विचारं दर्शयति- स ईक्षत याद वाचाऽभिव्याहृतं यदि प्राणेनाभि- प्राणितं शुदि चक्षुषा धं यदि श्रोत्रेण श्रुतं यदि त्वचा स्पृष्टं यदि मनसा.. ध्यातं यद्यपानेनाभ्यपानित यदि शिश्नेन विसृष्टमथ कोऽहमिति, इति । मां स्वामिनमनपेक्ष्य वागादयोऽभिवदनादिव्यापारेषु स्वतत्राः कर्तारः स्युस्तदानीमूह को नाम स्यां न कोऽपि भवेयम् । अस्ति कश्चिदेहादि- व्यतिरिक्तश्चिदात्मा स च परब्रह्मस्वभाव इत्येवं कश्चिदपि न जानीयात् । यदा त्वमेव सर्वव्यापाराणां कर्ता वागादयस्तु मया प्रेरिताः सन्तोऽभिव- दनादिक्रियाः कुर्युस्तदानीं वागादिकरणको व्यापारः सकर्तृको भवितुमर्हति क्रियात्वाल्लोकप्रसिद्धंगमनादिक्रियावदिति मम सद्भावोऽनुमातुं शक्यते । सोऽयमनुमानेनाऽऽत्मसद्भाव उषस्तब्राह्मणे समाम्नायते-"यः प्राणेन प्राणिति सत आत्मा सर्वान्तरः" इति । तस्मादात्मबोधोऽपि जीयरूपप्रवेशस्य प्रयो- जनम् । तदेतदभिप्रेत्यान्यत्र श्रूयते- "रूपं रूपं प्रतिरूपो बभूव तदस्य रूपं प्रतिचक्षणाय" [इति । इति प्रवेशद्वारं देहेन्द्रियादिपालनस्वात्मावबोधरूपम- वेशप्रयोजने च विचारितवान् । अथ प्रवेशं दर्शयति- स एतमेव सीमानं विदा/तया द्वारा प्रापयत, इति । पूर्व प्रपदाभ्यां प्रापद्यतेत्यत्र प्राणरूपक्रियाशक्त्युपाधिकस्य पादाने प्रवेशोऽ. भिहितः। इदानीं ज्ञानशक्त्युपाधिकस्य मूर्धमध्यस्थितच्छिंद्रप्रवेशोऽत्राभिधीयते । यथोक्तविचारोपेतः स परमेश्वर एतमेव मूर्धमध्यभागमेव कपालसंधिरूपं सीमानं स्थानविशेषं विदार्य च्छिद्रं कृत्वा तच्छिद्ररूपद्वारा ज्ञानशक्तिसहितः सन्देहमध्ये प्राविशत् । यस्माज्ज्ञानोपाधिकस्य मूर्धमध्ये प्रवेशस्तस्मान्मूर्धनि ज्ञानेन्द्रियबाहुल्यमुपलभ्यते । क्रियाशक्त्युपाधिकस्य पादोग्रप्रवेशात्कण्ठादवो- भागे कर्मेन्द्रियबाहुल्यमुपलभ्यते । - . १ य. घे 'न्धं चेति । त' । २ ङ. 'विदेष देहा । ३ घ. व्यवहारा । ४ घ. णव्या' । ५ ह. च. 'वासना । ६ ख. म. घ. म्रातः । यः । ७ ग. इत्यादि । त। ८ ग. वप्र । ९ रु. घ.च्छिद्रे प्र। १० इ. च्छिद्ररूपया । द्वा। ११ च. पया द्वा । १२ ङ. च. दाग्रे प्र। १३ घ, लक्ष्यते। -- ·- ऐतरेयोपनिषदीपिका। १३ मूर्धगतं प्रवेशद्वारं प्रशंसति- सैषा विद्वतिर्नाम द्वास्तदेतनान्दनम् , इति । अक्षिश्रोत्रादिगोलकानां भृत्यादिस्थानीयैश्चक्षुरादीन्द्रियैरधिष्ठितत्वात्स्वा- मिनः स्वस्य प्रवेशार्थमसाधारणं किंचिद्द्वारमपेक्षितमित्यभिप्रेत्य प्रीतिपूर्वकं विदारितत्वादिकमुत्कर्ष प्रकटयितुं तस्य द्वारस्य वितिरिति नाम संपन्नम् । तेन द्वारेण निर्गतस्य ब्रह्मलोकप्राप्तिद्वारा मुच्यमानत्वादानन्दहेतुत्वेन तदेत- द्वारं नान्दनमित्युच्यते । शरीरे प्रविष्टस्य संचारस्थानानि तेष्ववस्थाविशेषांश्च दर्शयति- तस्य त्रय आवसथास्त्रयः स्वमा अयमावस- 3 ४ थोऽयमावसथोऽयमावसथ इति, इति । यथा महाराजस्य क्रीडार्थमुपर्यधोभागेन वर्तमानाः प्रासादस्य भूमयो निर्मीयन्त एवमस्याऽऽत्मनः शरीरमध्ये क्रीडार्थ त्रय आवसथास्त्रीणि स्थानानि निर्मितानि । त्रिषु स्थानेषु च त्रयः स्वमास्तेनाऽऽत्मनाऽवलोक्यन्ते । अयमावसथ इत्यादिना नेत्रकण्ठहृदयाख्यानि स्थानानि हस्ताग्रेण प्रदर्श्यन्ते । तेषु हि जागरणाद्यवस्थानां निष्पत्तिः । तथा च ब्रह्मोपनिषद्यानायते- "नेत्रे जागरितं विद्यात्कण्ठे स्वप्नं समादिशेत् । सुषुप्तं हृदयस्थं तु तुरीयं मूर्ध्नि संस्थितम्" इति । जागरितादीनां महाराजस्य प्रासादत्रंयक्रीडावज्जीवक्रीडारूपत्वं कैवल्योप- निषद्याम्नायते- "स्यन्नपानादिविचित्रभोगैः स एव जाग्रत्परितृप्तिमेति । स्वमे स जीवः सुखदुःखभोक्ता स्वमायया कल्पितविश्वलोके ।। सुषुप्तिकाले सकले विलीने तमोभिभूतः सुखरूपमेति । पुनश्च जन्मान्तरकर्मयोगात्स एव जीवः स्वपिति प्रबुद्धः ।। पुरत्रये क्रीडति यश्च जीवस्ततस्तु जातं सकलं विचित्रम्" इति । ननु जागरणसुषुप्तयोः स्वमादन्यत्वे त्रयः स्वमा इत्ययुक्तमिति चेत् न । स्वामलक्षणोपेतत्वात् । विद्यमानवस्तुतत्त्वं तिरोधाय समुत्पन्नोऽन्यथा प्रति- भासः स्वम इति तल्लक्षणम् । जागरणसुषुप्तयोरपि विद्यमानस्य ब्रह्मतत्वस्य १ ग. वादधिक । २ ग. दस्थभू । ३ ङ. च. नेत्रस्थं जा । ४ इ. च. स्थं विति । ५ ङ. 'प्रये की । (ग. त्वे कथं ।। ७ ख. ग, इत्युक्त।

·१४ 3 विद्यारण्यकृता- तिरोधानेनान्यथाभूतस्य जीवतत्त्वस्य चावभास इत्यस्ति तल्लक्षणम् । तस्मा- ल्लोकप्रसिद्धस्य स्वमस्यैकत्वेऽपि लक्षणसिद्धाः स्वमास्त्रयः । त्रय आवसथा इत्यनेन पितृशरीरमातशरीरस्वशरीररूपाणि त्रीणि स्थानानि च विवक्ष्यन्ते । तथा चोपरितनाध्याये प्रपश्चयिष्यते । संसारो द्विविधः । दैनंदिनव्यवहारो जन्मान्तरस्वीकारश्चेति । तत्र दैनंदिनव्यवहारस्य नेत्रादीनि स्थानानि जन्मा. न्तरव्यवहारस्य तु पितॄशरीरादिस्थानानीति विवेकः । इतिशब्दः संसाररूपा. ध्यारोपप्रकरणस्य समाप्त्यर्थः । अथापवादपकरणार्थ संक्षिप्य दर्शयति- स जातो भृतान्यभिव्यख्यत्किमिहान्यं वावदिषदिति स एतमेव पुरुषं ब्रह्म ततममपश्यत् , इति । स परमात्मा जातो देहप्रवेशेन जन्ममरणजागरणस्वमसुषुप्तिभिः संसारी- भूतः सन्कदाचिदीश्वरानुग्रहाद्गुरुशास्त्रप्रसादेन च भूतान्याकाशादीनि प्राणि. नश्चाभिव्यज्यत् । सर्वतो विवेकेन ज्ञातवान् । दृश्यमानान्याकाशादीनि भूतानि प्राणिदेहाश्च कुत उत्पद्यन्ते केन वा रक्ष्यन्ते कस्मिन्वा प्रलीयन्त इत्येवं शास्त्रं विविच्य सर्वस्य संसारस्य मायाकल्पितत्वाव सर्वस्यापि वस्तुतत्त्वं तस्मादिह जगति किंवा वस्तु ब्रह्मणोऽन्यद्वावदिपद्वदिष्यामि न किंचिदपि ब्रह्मव्यतिरिक्ततश वक्तुं शक्नोमीति निश्चित्य स जीव एतमेव शरीरे प्रविष्टं पुरुष चिद्रूपं देहादिसाक्षिणं ब्रह्मापश्यद्ब्रह्मत्वेन निश्चितवान् । कीदृशं ब्रह्म ततमम् । एकस्तकारो लुप्तः । अतिशयेन ततं विस्तृतं तततमम् । दृश्यस्य सर्वस्य जगतो द्रष्टुर्जीवस्य च ब्रह्मैव तत्त्वमित्यपवादप्रकरणस्य सर्वस्य तात्पर्यार्थः। यथोक्तं ब्रह्मसाक्षात्कारं नामनिर्वचनेन प्रशंसति- इद्मदर्शमिती३ । तस्मादिदन्द्रो नामेदन्द्रो ह वै नाम तमि- दन्द्रं सन्तमिन्द्र इत्याचक्षते परोक्षेण परोक्षप्रिया इव हि देवाः परोक्षप्रिया इव हि देवाः, इति । इत्यैतरेयोपनिषद्यात्मषट्के तृतीयः खण्डः ॥ ३ ॥ उपनिषत्क्रमेण प्रथमाध्याये तृतीयः खण्डः ॥ ३ ॥ इत्यैतरेयोपनिषदि प्रथमोऽध्यायः ॥ १ ॥ इति ऋब्राह्मणारण्यकाण्डान्तर्यतद्वितीयारण्यके चतुर्थाध्याये तृतीयः खण्डः ॥ ३ ॥ इत्यैतोयब्राह्मणारण्यकाण्डे द्वितीयारण्यके चतुर्थोऽध्यायः ॥ ४ ॥ १ क. ख. स्य जीवत्वस्याव । २ ङ. च. °णि वा त्रीं । ३ ङ. "नि लक्ष्य । च. °नि वि। ४ ङ. च. तमातृस्वीयश । ५ ङ. च. 'राणि स्था' ६ ङ. च. रूपस्याध्या । ७ ग. अभितो। ८ ख. एवमें।

·ऐतरेयोपनिषद्दीपिका। १५ शरीरे प्रविष्टः स जीवात्मा ब्रह्मात्मत्वं साक्षात्कृत्येदमदमितिवाक्येन स्वकीयमपरोक्षानुभव प्रकटयन्परितुतोष । परितोषयोतनार्था लुतिः । यस्मा. दिदमदर्शमित्युक्तवांस्तस्मादिदं दृष्टमित्यनयैव व्युत्पत्त्या सोऽयमिदन्द्र इति नाम प्राप्तवान् । तस्य नानो निर्वचनानुसारेण योगत्वप्रसिद्धिं द्योतयितुमि- दन्द्रो.ह-वै नामेत्युक्तम् । न च लोके परमेश्वरमिन्द्रमित्येवं व्यवहरन्ति न त्विदन्द्रमिति शङ्कनीयम् । परमार्थतो यथोक्तरीत्येदन्द्रमेव सुन्तं परोक्षत्वार्थ- मेकमक्षरं विलोप्येन्द्र इत्येवं व्यवहृतवान् (वन्तः) । नापि परोक्षत्ववैयर्थ्य शङ्कनीयम् । यस्माद्देवाः पूज्याः सर्वे स्वकीयं नाम गूढं कृत्वोपाध्याया आचार्या इत्यादिके परोक्षनामन्येव प्रीतिं कुर्वन्ति । हिशब्देनास्मिन्नर्थे लोक- प्रसिद्धिर्दर्शिता । अभ्यासोऽध्यायपरिसमाप्त्यर्थः ।। इति श्रीमद्विद्यारण्यमुनिविरचितायामैतरेयोपनिषद्दीपिकायां द्वितीया- रण्यके चतुर्थाध्याये तृतीयः खण्डः ॥३॥ इति श्रीमद्विद्यारण्यमुनिविरचितायामैतरेयोपनिषदीपिकायां द्वितीया- रण्यके चतुर्थोऽध्यायः॥ ४ ॥ "अध्यारोपापवादाभ्यां निष्पपश्चं प्रपश्यते" इति पूर्वाचार्यैः कृत्स्नवेदा. न्तानां तात्पर्य संगृहीतम् । तचात्र चतुर्थाध्याये विस्पष्टमुदीरितम् । आत्मा वा इदमेक एवाग्र आसीन्नान्यत्किचन मिषदित्येतनिष्पपञ्चब्रह्मात्मतत्त्वस्य प्रतिपादकं सूत्रम् । तस्य सूत्रस्यार्थमवबोधयितुं स ईक्षत लोकान्नु सृजा इत्यार भ्यायमावसथ इत्यन्तेन ग्रन्थेन कृत्स्नप्रपञ्चस्याध्यारोपः प्रतिपादितः । ब्रह्मा- पडस्य मध्ये य एते चतुर्दश लोका यश्चैताल्लोकानात्मशरीरत्वेनाभिमन्यमानो विराद्पुरुषो यानि , तदेहच्छिद्रेषत्पन्नानि वाक्चक्षुरादीन्द्रियाणि याश्च तदिन्द्रि- याभिमानिन्योऽग्निवायवादित्यादिदेवता यानि च तासां देवतानां भोगयोग्यानि गवाश्चमनुष्यादिशरीराणि यच्च तेषु शरीरेषु प्रविष्टानां देवतानामन्नं यश्च बायुनैव तदनस्वीकारो यदपि जीवरूपेण तेषु देहेषु प्रविश्य जागरणाघव- स्थात्रयस्य शरीरान्तरसंचारस्य चानुभवनं सोऽयं सर्वोऽप्यद्वितीये परमात्म- न्यध्यारोपितः प्रपञ्चः । स चाऽऽत्मवाधोपयोग्यः । एतेन हि जगदड्डुरेण तन्मूलमात्मतत्त्वमस्तीत्यवगन्तुं शक्यम् । एतदेवाभिप्रेत्य च्छन्दोगा आमन- न्ति-" अन्नन सोम्य शुढेनाऽऽपोमूलमन्विच्छाद्भिः सोम्य शुद्धेन तेजोमूल- १ ङ, योग्यत्व । २ . म् । तस्मा । ३ ङ. तदेवात्र । ४ ख, ग, च देह। ५ ख. घ. ण दे। ग. 'बोध उप ।

·१ - - . M १६ विद्यारण्यकृता- मन्विच्छ तेजसा सोम्य शुऊन सन्मूलमन्विच्छ सन्मूलाः सोम्येमाः सर्वाः प्रजाः सदायतताः सत्प्रतिष्ठाः" इति । तदेवमध्यारोपेणाद्वितीयस्याऽऽत्मत- त्वस्यास्तित्वमात्रं सिद्धम् । तस्याध्यारोपस्यापवादेन तत्त्वस्येत्थंभावो वक्तुं शक्यते । तस्मात्स जातो भूतानीत्यारभ्य परोक्षप्रिया इव हि देवा इत्यन्तेन ग्रन्थेनाध्यारोपस्यापवादः संगृहीतः । तत्राध्यारोपभागे तस्य त्रय आवसथा इति वाक्येन शरीरान्तरसंचारोऽपि संग्रहेण प्रतिपादितः। तदेतत्पितृशरीरं मातृशरीरं स्वशरीरमित्येतदावसथत्रयं पञ्चमाध्याये विवरिष्यते । तत्राऽऽदौ पितृशरीररूपमावसथं दर्शयति- ॐ पुरुषे ह वा अयमादितो गर्भो भवति यदेतद्रेतः, इति । योऽयं शरीरं जिघृक्षुर्जीवात्मा सोऽयं पुरुषे पितृशरीरे प्रथमतो गर्भो भवति । न चात्र स्त्रीगर्भवदुदरवृद्ध्या सोऽभिव्यज्यते । किंतु यदेतत्पितृश- रीरे सप्तमधातुरूपं रेतोऽस्ति तदेव गर्भ इत्युच्यते । तस्मित्रेतसि जनि. प्यमाणस्य जीवस्य प्रविष्टत्वात् । स्वर्गाद्वा नरकाद्वा दृष्टिद्वारा भूमौ समागतो जीवो वीहियवाद्यन्नद्वारा पितृशरीरे प्रविशति । एतच्च पञ्चाग्निविद्यायां प्रप- श्वेनाऽऽन्नातम् । तस्मिंश्च पुरुषशरीरेऽन्नरसशोणितमांसादिक्रमेण परिणते रेतस्यवस्थितो भवति । सोऽयं पुरुषे गर्भ इत्युच्यते । तस्य गर्भस्य जन्मप्रकारं दर्शयति- तदेतत्सर्वेभ्योऽङ्गेभ्यस्तेजः संभूतमात्मन्येवाऽऽत्मानं बिभर्ति तद्यदा स्त्रियां सिञ्चत्यथैनज्जनयति तदस्य प्रथमं जन्म, इति । पुरुषे गर्भत्वेन व्यवस्थितं यदेतद्रेतोऽस्ति तदेतत्तस्मिन्पुरुषशरीर आपाद- मस्तकं सर्वेभ्योऽवयवेभ्यः सारभूतं सत्संभूतं निर्गतं भवति । तच्च सर्वावयव निर्गतं रेतोपमन्नसारमात्मानं स्वस्यैव रूपान्तरभूतमात्मन्येव स्वशरीर एवासौ पुरुषो बिभर्ति पोषयति । तत्पोषितं रेतोऽग्निसंपर्केण घृतमिव कामानिना विलीनं सदृदये समागत्य व्यवस्थितं भवति । तादृशं रेतो यदर्तुकालीनगम- नेन स्त्रीयोनौ गर्भाशये सिञ्चति, अध. तदानीमयं पुरुष परजीवान्तराविष्टं रेतोरूपं शरीरं जनयति । तदेतद्रेतोनिःसरणरूपमस्य रेतस्यवस्थितस्य संसा- रिणो जीवस्य प्रथमं जन्मेत्युच्यते । तस्य त्रय आवसथा इत्युक्तानां मध्ये प्रथमादावसथापितृशरीररूपात्संपन्नमिति कला प्रथमं जन्म भवति । * एतदने च. पुस्तके " अपक्कामन्तु गर्भिण्यः" इत्यधिकम् । १ ग. ङ. "भावोऽवगन्तुं श। २ क. ङ. विचारयिष्य। ३ क. ख. ग. | ४ ङ. 'रुषम ५ क. ङ. 'तं तत्सं । ख. घ. 'तं यत्सं । च. 'तं नि' । ६ ङ. तोभूतं सा । ७ च. 'रूपं सा'।

·ऐतरेयोपनिषदीपिका। ननु स्त्रीशरीरे प्रविष्टं परकीयं रेतः स्त्रिया उपद्रवकारि स्याच्छरीरलग्नबा- णादिवदित्याशङ्कयाऽऽह- तस्त्रिया आत्मभूयं गच्छति यथा स्वमङ्गं तथा तस्मादेनां न हिनस्ति, इति । स्त्रीयोनौ प्रविष्टं तत्पुरुषरेतस्तस्याः खिया आत्मभूयं स्वशरीरभावं गच्छति, यथा स्वमङ्गं हस्तादिकं ने शरीरात्पृथग्भूतं तद्वत् । तस्मात्स्वशरीरत्वे- नैकीभावात्कारणादेनां स्त्रियं न हिनस्ति, उदरलग्नबाणवद्धिंसां न करोति । तद्गर्भद्वारेण स्त्रीपुरुषयोः परस्परमुपकार्योपकारकभावं दर्शयति- साऽस्यैतमात्मानमत्र गतं भावयति सा भावयित्री भावयितव्या भवति, इति । सा गर्भधारिणी स्यत्र ग्रतं स्वशरीरे प्रविष्टपस्य पुरुषस्य रेतःसेक्तुरेतमा- त्मानं पुत्ररूपं भावयति परिपालयति । विरुद्धाशनादिपरित्यागोऽनुकूलानाद्यु. पयोगश्च परिपालनम् । यस्मात्सा स्त्री गर्भपरिपालनेन भावयित्री पुरुषस्यैव पालयित्री तस्मात्कारणात्तेन पुरुषेण सा स्त्री भावयितव्याऽभीष्टान्नपानवस्त्रा- दिप्रदानेन पालयितव्या भवति । स्त्रीपुरुषयोरुभयोरपि पुत्रं प्रत्युपकारकत्वं दर्शयति- तं. स्त्री गर्भ विभति सोऽग्र एव कुमारं जन्मनोऽग्रेऽधिभावयति, इति । तं. पुत्ररूपं गर्भ मातृरूपा व्यत्यन्तं प्रयासं सोद्वा नव दश वा मासान्स्वो. दरे धारयित्वा पोषयति । स च पिता एवं प्रसवात्मागेव निष्पन्नं कुमार जन्मनोऽग्रे प्रसवादूर्ध्वमधिभावयति । अधिकत्वेन शास्त्रीयजातकर्मादिना संस्कारं करोति । कुमारसंस्कारेण पितुरुपयोगं दर्शयति- स यत्कुमार जन्मनोऽप्रेऽधिभावयत्यात्मानमेव तद्भावयति, इति । पुत्रसंस्कार इति यदस्ति तेन पिता स्वस्यैव संस्कारं करोति । पुत्रस्य खदेहरूपत्वात् । तथाचान्यत्र श्रूयते- "पुतिर्जायां प्रविशति गर्भो भूत्वा स मातरम् तस्यां पुनर्नवो भूत्वा दुशमे मासि जायते" इति । "आत्मा वै पुत्रनामाऽसि" इति च । १९. न स्वशः। २ ङ. पुरुषरू । ३ क. ख. ग. घ. ण स्त्री । ४ ङ. पुरुषं । ५ ङ. पुरुषरू।

·- . १ १८ विद्यारण्यकृता- ननु पुरुषस्योपनयनादिना स्वकीयसंस्कारः पूर्वमेव संपन्नः किमनेन पुत्र. संस्कारेण पुत्रोत्पादनेन चेत्यत आह- एषां लोकानां संतत्या एवं संतता हीमे लोकाः, इति । पुत्रपौत्रादय इ जना लोकास्तेषां लोकानामविच्छेदाय संस्कृतपुत्रोत्पाद नम् । अनेन पित्रा स्त्रोत्पादिते पुत्रे संस्कृते सति तथैव पुत्रोऽप्यन्यं पुत्रमु- त्पाद्य संस्करोति सोऽप्यन्यं पुत्रमित्येवामिमे लोका अविच्छिन्ना भवन्ति । अन्यथा विच्छिोरन् । मातृशरीरानिर्गमनस्य पूर्वोक्तजन्मापेक्षया द्वितीयत्वं दर्शयति- तदस्य द्वितीयं जन्म, इति । जनकस्य पुत्रप्रयुक्तमुपयोगं दर्शयति- सोऽस्यायमात्मा पुण्येभ्यः कसभ्यः प्रतिधीयते, इति । अस्य पितुवात्मानौ देही तयोर्मध्येऽयमात्मा पुत्ररूपो देहः पुण्येभ्यः कर्मभ्यः शास्त्रोक्तकर्मनिष्पादनार्थ प्रतिधीयते स्वस्य प्रतिनिधित्वेन गृहेऽव. स्थाप्यते । ननु किमनेन प्रतिनिधिना स्वयमेव कुतो न करोतीत्यत आह- अथास्यायमितर आत्मा कृतकृत्यो वयोगतः नैति, इति । अस्य पितुरितर आत्मा स्थविरो देहः कृतकृत्यः, कृतान्येतजन्मप्रयुक्तानि सर्वाणि कृत्यानि येनासौ कृतकृत्यः । लौकिकानां कुटुम्बपोषणादीनां शास्त्री- याणामग्निहोत्रादीनां च निष्पादितत्वात्कृतकृत्यत्वम् । वयोगतो वयसा पूर्व- कर्मसंपादितेनाऽऽयुषा हीनः प्रति म्रियते। अतः पुत्रदेहेनैव पुण्यं कर्तव्यं न तु मृतेन पितुर्देहेन कर्तुं शक्यम् । पूर्वोक्तजन्मद्वयमपेक्ष्य जन्मान्तरं दर्शयति- स इतः प्रयन्नेव पुनर्जागते तदस्य तृतीयं जन्म, इति । म वृद्धः पितेतोऽस्माजरठदेहात्मयन्त्र निर्गच्छन्नेव स्वर्गे नरके मनुष्य लोके वा स्वकर्मानुसारेण पुनर्जायने । न त्वस्मादेहानिष्क्रान्तस्य जन्मान्त- राय कालव्यवधानमस्ति । अस्मिन्नेव शरीरे स्थित्वा मनसा देहान्तरं स्वीकृत्य पश्चादमुं देहं परित्यजति । यथा तृणजलूका मुखेन तृणान्तरमवष्टभ्य ततः पृष्ठभागमुपसंहरति तद्वत् । तथा च वाजसनेयिनः समामनन्ति-"यथा - १ ग. पौत्रप्रपौत्रा । २ . पुनः । ३ क. व गच्छ । ४ क. 'र्गे लोके न ।

·3 ऐतरेयोपनिषद्दीपिका। १९ तुजलायुका तृणस्यान्तं गवाऽन्यमाक्रममाक्रम्याऽऽत्मानमुपसंहरत्येवमेवा- यमात्मेदं शरीरं निहत्याविद्या गमयित्वाऽन्यताक्रममाक्रम्याऽऽत्मानमुपसंह- रति" इति । तद्यथोक्तं पुनर्जन्मरूपमा संसारिण आत्मनस्तृतीयं जन्मेत्यु- च्यते । यद्यपि पूर्वोक्तं जन्मद्वयं पुत्रदेहस्येदं तु देहान्तरस्य तथाऽपि पितृपुत्रो. पाध्योरेव भिन्नत्वादुपाध्युपलक्षितस्याऽऽत्मन एकत्वमभिप्रेत्यैकस्य जन्मत्रय- मित्युपचर्यते । यद्वा पितुः सकाशाद्रेतोरूपेण मातुः सकाशात्कुमाररूपेण च पुत्रे यजन्मद्वयमुदाहृतं तेनैव न्यायेन पितुरपि स्वकीयपितृमातृसकाशाज्जन्म. द्वयमर्थादुक्तमित्यभिप्रेत्य तदपेक्षया पितुरिदं तृतीयं जन्म । पुत्रस्य तु जन्म- द्वयं सासादृष्टं पितृदृष्टान्तेन तु मरणादूय तृतीयं जन्म भविष्यति । एवं सर्वस्यापि जन्मत्रयं पुनः पुनरावर्तते । अनेन जन्मत्रयोपवर्णनेन संसाराद्विर- क्तिरुपजायते । न हि मातृपितृमलद्वयरूपदेहस्य निरन्तरं धारणादन्यदधिकं जुगुप्सितं वैराग्यकारणमुदाहर्तुं शक्यम् । अत एव विष्णुपुराणे पठ्यते- स्वदेहाशचिगन्धेन न विरज्येत यः पुमान् । विरागकारणं तस्य किमन्यदुपदिश्यते" इति । तस्यैतस्य जुगुप्सितस्य संसारस्य ज्ञानमन्तरेण विनाशाभावं तत्त्वज्ञानेन निवृत्तिं च द्योतयितुं मन्त्रमुदाहरति- तदुक्तमृषिणा, इति । पुरुषे हम इत्यारभ्य तृतीयं जन्मेत्यन्तेन ग्रन्थेन संसारस्य यत्कष्टत्वमुप. वर्णितम्, यच संसारनिवर्तकं तत्त्वज्ञानमुत्तरत्र विवक्षितं तदुभयमप्यर्थजातं केनचिन्मत्रेणाभिहितम् । तमेत मन्त्रं पठति- गर्भे नु सन्नन्वेषामवेद्रमहं देवानां जनिमानि विश्वा । शतं मा पुर आयसीररचन्नधः श्येनो जवसा निरदीयमिति, इति । अहं वामदेवाख्यो मुनिर्भेऽनु मातुर्गभ एवावस्थितः सन्चेषामानवाय्वादि- त्यादीनां देवानां विश्वा जनिमानि सर्वाण्यपि जन्मान्यत्ववेदमनुक्रमेण विदि. तवानस्मि । मुखादारवाचोऽग्रिरित्यादिश्रुतिप्रतिपादितं परमात्मना संपादित देवानां जन्म ज्ञातवानस्मि । औपनिषदमात्मज्ञानं मम संपन्नमित्यर्थः । अध १ घ. जलूका । २ ङ. लायका । ३ ङ. जननरू' । ४ ग. 'न्य देहस्य सं। ५ ग. 'यमुक्त । ६ ग. क्षाच्छ्रुतं पि । ७ ग. घ. °मर्थ' । ८ ग. °मेव म । . .

·२० . * विद्यारण्यकृता- एतस्माज्ज्ञानोदयादधस्तान् वामदेवमायसीलॊहनिर्मितशृखलासमानाः शनं पुरः शतसंख्यानि शरीराण्यरक्षन्यथा कारागृहेऽवस्थापितं तस्करं प्रबलं बद्ध- शृङ्खलाः पलायनाद्रक्षन्त्येवं शतसंख्योपलक्षितान्यनन्तानि शरीराणि यथाऽहं मुक्तो न भवामि तथैवारक्षन् । इदानीं गुरुशास्त्रप्रसादाल्लब्धतत्त्वविद्यायुक्तोऽवि- घामयात्संसाराच्छेयन इव जालं भित्त्वा जवसा निरदीयं त्वरया निर्गतोऽस्मि । इतिशब्दो मन्त्रसमाप्त्यर्थः। अस्य मन्त्रस्य तात्पर्य दर्शयति- गर्भ एवैतच्छयानो वामदेव एवमुवाच सू. एवं विद्वान- स्माच्छरीरभेदादूर्ध्व उत्क्रम्यामुष्मिन्त्स्वर्गे लोके सर्वान्का- मानाप्वाऽमृतः समभवत्समभवत् , इति । इत्यैतरेयोपनिषद्यात्मषट्क्के चतुर्थः खण्डः ॥ ४ ॥ उपनिषत्क्रमेण द्वितीयाध्याये प्रथमः खण्डः ॥ १ ॥ इत्यैतरेयोपनिषदि द्वितीयोऽध्यायः ॥ २ ॥ इति ऋब्राह्मणारण्यकाण्डान्तर्गतद्वितीयारण्यके पचमाध्याये प्रथमः खण्डः ॥ १ ॥ इत्यैतरेयब्राह्मणारण्यकाण्डे द्वितीयारण्यके पञ्चमोऽध्यायः ॥ ५ ॥ अहमिति मन्त्रे योऽभिहितः स वामदेवो मातृगर्भ एव शयानः सम्वत्पू- र्पोक्तं मत्रार्थजातमुवाच । स-वामदेव एवं मत्रार्थोक्तप्रकारेणाऽऽत्मतत्त्वं विद्वान्मारब्धकर्मणि क्षीणे सत्यस्माच्छरीरभेदादेहविनाशार्ध्वमुत्तरकालेऽव. स्थितः सर्वस्मात्संसारबन्धादुत्क्रम्यामूमिनिन्द्रियागोचरे स्वर्णो सुष्ठ तत्त्वज्ञाने- नार्जिते लोके स्वप्रकाशत्वेनावलोक्यमाने स्वरूपे सर्वान्कामांस्तैत्तिरीयोक्ता. सार्वभौमादिहिरण्यगर्भपर्यन्तान्सर्वानानन्दानाप्त्वा परमानन्दस्वरूपब्रह्मात्म- त्वेन प्राप्यामतो मरणरहितः समभवत् । यद्यपि गर्भे गुरुशास्त्रोपदेशो नास्ति तथाऽपि जन्मान्तरोपदेशस्य केनचित्प्रतिबन्धककर्मणा तदानी प्रतिबद्धस्य गर्ने प्रतिबन्धक्षयमपेक्ष्य ज्ञानोत्पादकत्वं संभवति। तथा च भगवता व्यासेन सूत्रि- तम्-"ऐहिकमान्यप्रस्तुतप्रतिवन्धे बाब" [ब्र० सू० अ०३ पा० ४ २०५१] इति । प्रस्तुतप्रतिबन्धाभावे सति यस्मिञ्जन्मन्युपदेशस्तस्मिन्नेव जन्मनि ज्ञानं भवति । अन्यथा जन्मान्तरे । कुतः । वामदेवे तद्दर्शनादिति सूत्रार्थः । यद्यपि मुक्तौ कामा विषयानन्दा न सन्ति तथाऽपि विषयानन्दानां ब्रह्मानन्दैकदे- शत्वेन तस्मिन्नन्तर्भावाद्ब्रह्मानन्दप्राप्त्या सर्वकामप्राप्तिरुपचर्यते । तत्त्वज्ञानिनो * अत्र मूले यथास्थानं गर्भिण्यः । " इत्यधिकं वर्तते । १७. च. रीयप्रोका । २ इ. च. प्रबलक । ३ ङ. च. नन्दलेश । ४ ग. कलेश। ३ १५ ·ऐतरेयोपनिषद्दीपिका । २१ वर्तमानदेहपातादूर्ध्व देहान्तरसंबन्धस्याभावेन देहप्राणवियोगरूपस्य मरणस्या- प्रसक्तत्वादमृतत्वं द्रष्टव्यम् । समभवदित्यभ्यासोऽध्यायसमाप्त्यर्थः ॥ इत्यैतरेयोपनिषद्दीपिकायां द्वितीयारण्यके पञ्चमाध्याये प्रथमः खण्डः ॥ १ ॥ इति श्रीमद्विद्यारण्यमुनिविरचितायामैतरेयोपनिषदीपिकायां द्वितीया. रण्यके पञ्चमोऽध्यायः ॥५॥ अथाध्यारोपप्रकरणे तस्य त्रय आवसथा इतिवाक्येन पितृमातृस्वशरीर रूपं संसरणार्थ स्थानत्रयं यदुक्त तत्पुनः पञ्चमाध्याये वैराग्योत्पत्यर्थ पुरुषे ह वा इत्यादिना प्रपञ्चितम् । स जातो भूतान्यभिव्यख्यदित्यादिनाऽपवादपक- रणेन यत्तत्वज्ञानं संगृहीतं यच्च वामदेवोदाहरणेन ज्ञानफलं संक्षिप्तं दर्शितं तदुभयं विशदी कर्तुं पेष्ठाध्याय आरभ्यते । तत्राऽऽत्मा वा इदमित्यध्यायेन सामान्यतस्तत्त्वमवगत्य पुरुषे ह वा इत्यध्यायोक्तजन्मक्लेशविचारेण परं वैराग्यं प्राप्तानां जिज्ञासूनां विचारं दर्शयति- ॐ कोऽयमात्मेति वयमुपास्महे कतरः स आत्मा, इति । आत्मा वा इदमेक एवाग्र आसीदितिश्रुतौ कश्चिनिरुपाधिक आत्मा श्रुतः। तथा “स एतमेव सीमानं विदार्यतया द्वारा प्रापद्यतेति श्रुतौ कश्चित्सोपाधिक आत्मा श्रुतः। वयं तु प्रतिदिनं प्रतिक्षणमात्मेति यमुपास्महे स कः सोपाधिको निरुपाधिको वेत्यर्थः । उपासनं नाम नैरन्तर्येण तात्पर्यपुरःसरो व्यवहारः। अहं गच्छाम्यहमागच्छामि ममायं देहो ममेदं गृहमिति निरन्तरमादरेणाऽऽत्मव्य- वहारो लोके दृश्यते । सोऽयमत्रोपासनत्वेनोपचर्यते । तथा स आत्मा श्रुता. वात्मा वा इत्यादिना श्रुतः कतरः सोपाधिकनिरुपाधिकयोमध्ये कतरः कोऽ. सावित्यर्थः। ननु कतरः स आत्मेत्ययं विचारोऽस्तु श्रुत्यै(त्ये)कगम्यस्य तस्य विचार- मन्तरेणानिश्चयात्, क्रोऽग्रमाप्रेत्ययं तु विचारो न युक्तः, तस्याहंप्रत्ययगम्य- त्वेन प्रसिद्धत्वादित्याशङ्कय विचारहेतुमनेककोव्यात्मकं संशयं दर्शयति- रोन वा पश्यति येन वा शृणोति येन वा गन्धानाजिघ्रति येन वा वाचं व्याकरोति येन वा स्वादु चास्वादु च विजानाति यदेतद्धृदयं मनश्चैतत्संज्ञानमाज्ञानं विज्ञानं प्र- शानं मेधा दृष्टि तिर्मतिमीषा जूतिः स्मृतिः १ . घ. संक्षिप्य । २ ङ. षष्ठोऽध्या । ३ ग. 'योक्तं ज । ४ ङ. तः । स ।

·२२ विद्यारण्यकृता- संकल्पः क्रतुरसुः कामो वश इति, इति । यद्यप्यप्रत्ययगम्यश्चैतन्यरूप आत्मेति सामान्याकारेण प्रसिद्धिरस्ति तथाऽपि तद्विशेषे संशयो विद्यते । बाह्यान्तःकरणेषु सर्वेष्वपि चैतन्यं पृथक्पृथग. भिव्यज्यते । यथा जलपात्रेषु प्रत्येकं सूर्यादिप्रतिविम्बस्तद्वत् । तथासति चक्षु. रिन्द्रियाभिव्यक्तचैतन्येन देहेन्द्रियादिसंघाताभिमानी लौकिकः पुरुषो नील- पीतादिरूपं पश्यति । अतो येन वो चाक्षुषचैतन्येन पश्यति तच्चैतन्यं किमात्मे- त्येका कोटिः । तथा येन श्रोत्राभिव्यक्तचैतन्येन शब्दं शृणोति तत्किमात्मेति द्वितीया कोटिः । एवं घ्राणवाग्जिबादीन्द्रियाभिव्यक्तचैतन्यविशेषाणामात्मत. त्वरूपसंदेहकोटित्वं द्रष्टव्यम् । चैतन्यस्यैव रूपरसादिज्ञापकत्वं कठवल्लीष्वान्ना- यते- "येन रूप रसं गधं शब्दान्स्पर्शाश्च मैथुनान् । एतेनैव विजानाति" इति । श्रोत्रादीन्द्रियद्वारा विषयग्राहकत्वमभिप्रेत्य तलवकारैरप्याम्नायते-"श्रोत्रस्य श्रोत्रं मनसो मनो यद्वाचो ह वाचं स उ प्राणस्य प्राणश्चक्षुषश्चक्षुः" इति । वाजसनेयिनोऽपि तत्तदिन्द्रियसाक्षिचैतन्येन तत्तदिन्द्रियद्वारकं विषयग्रहमभिः प्रेत्य तत्तदिन्द्रियनाम्ना व्यवहारमामनन्ति-"प्राणस्य प्राणमुत चक्षुषश्चक्षुरुत श्रोत्रस्य श्रोत्रमन्नस्यान्नं मनसो ये मनो विदुः" इति । वाद्येन्द्रियाभिव्यक्तचैतन्ये- प्वात्मतत्त्वसंशयं दर्शयित्वाऽन्तःकरणद्वयतवृत्तिविशेषाभिव्यक्तचैतन्येष्वात्म- तत्त्वसंशयमभिप्रेत्य यदेतद्धृदयमित्यादिना तत्तदुपाधिकस्वरूपमुपन्यस्यते । तत्र हृदयं बुद्धिः सा चाऽऽत्मनि कर्तृत्वादिधर्मारोपसाधनत्वादन्तःकरणमित्यु. च्यते। तस्य च बुद्धिविशिष्टस्य कर्तुरात्मनो रूपादिविषयसंकल्पविकल्पादिसाधनं मन इत्युच्यते । बुद्धिमनसोयोरन्तःकरणविशेषयोः समुच्चयार्थश्वकारः। एतदे. वान्तःकरणद्वैविध्यमभिप्रेत्य तैत्तिरीयके-"तस्माद्वा एतस्मान्मनोमयादन्योऽन्तर आत्मा विज्ञानमयः" इति कोशद्वयमुपन्यस्तम् । तस्य च मनसो वृत्तिविशेष एत. त्संज्ञानमित्यादिना प्रपञ्फयते । यन्मनोऽस्त्येतदेव वृत्तिरूपेण परिणतं सत्संज्ञा- नमित्युच्यते । सम्यगिदं वस्त्विति ज्ञप्तिः संज्ञानम् । आज्ञानमाज्ञप्तिरीश्वरभावः। विज्ञानमिदमस्माद्विशिष्टमित्येवमादिविवेकः । प्रज्ञानं ग्रन्थार्थादावुन्मेषः । मेधा ग्रन्थतदर्थधारणा । दृष्टिश्चक्षुर्दारा रूपोपलब्धिहेतुर्मनोवृत्तिः । धृतिधैर्य प्राप्ता- यामप्यापदि तद्विशेषगणनाराहित्यम् । मतिर्मननं राजकार्याद्यालोचनम् । मनीषा तत्र स्वातव्यम् । जूतिर्जवः प्राप्तकार्येषु मनसो व्यग्रता। यद्वा जूतिर्म- १ ग. ङ. न चा । २ च. वा चक्षुश्वैत' । ३ ख. घ. श्रोत्रेन्द्रियाभि । ४ ग. पत्वसं । ५ ख. ग. ङ. श्रोत्रं मन । ६ ख. ग. त्मसं। घ. त्मत्वसं । ७ च. शेषा ए। ८ च. अच्यन्ते । य । ९ क. ख. ग. घ. तं तत्सं। १० क. ख. ग. घ. ननरा ।

·ऐतरेयोपनिषद्दीपिका। नसो रोगादिजनितदुःखित्वम् । स्मृतिरनुभूतार्थवस्तुस्मरणम् । संकल्पोऽसमी. चीनेऽपि वस्तुनि सम्यक्त्वेन कल्पनम् । ऋतुरवश्यं करिष्यामीत्यध्यवसायः । असुः प्राणनादिजीवनक्रियानिमित्ता वृत्तिः। कामोऽसंनिहितविषयाकाङ्क्षा। वशः स्त्रीव्यतिकराधभिलाषः । इतिशब्दः प्रदर्शनार्थः । इत्येवमाद्या अन्येऽपि सात्त्विकराजसतामसंवृत्तिभेदा वहवो विचक्षणैर्द्रष्टव्याः । अत्र सर्वत्र किमे- तवृत्त्युपहितं चैतन्यमात्येत्येवं संशयकोटयो योजनीयाः । इत्थं संशयमुपन्यस्य निर्णयं दर्शयति- सर्वाण्येवैतानि प्रज्ञानस्य नामधेयानि भवन्ति, इति । येन वा पश्यतीत्यादिना ऋतुरसुः कामो वा इत्यन्तेन ग्रन्थेन यान्युपन्य- स्तान्येतान्येव सर्वाण्यपि तत्तद्वृत्त्युपाधिद्वारोपलक्षितस्य प्रज्ञानस्य शुद्धचैत- न्यस्य नासधेयानि संपद्यन्ते । प्रकृष्टं ज्ञानं प्रज्ञानं चैतन्यं, [ तस्य ] हि स्वतो निर्मलत्वात्मकृष्टस्यैवाधमोपाधिसंपर्कवशादपकर्षः प्रतीयते । यदा तूपाधिवि- शिष्टत्वं परित्यज्य तत्तदुपाधिभिरुपलक्षितं शाखाचन्द्रन्यायेन विविच्यते तदानीमुपाधिकृतस्यापकर्षस्याभावात्मकर्ष एव परिशिष्यते । तच्च प्रकृष्टं चैतन्यं सर्वेष्वप्युक्तोपाधिष्वनुगतमिति कृत्वा तस्यैव मुख्यमात्मत्वमिति निर्णयः । उपाधिविशिष्टस्य न मुख्यमात्मत्वं शुद्धचैतन्यस्यैव मुख्यात्मत्वमि- त्ययमेव विवेको बृहदारण्यके-“स एष इह प्रविष्टः" इत्यादिना प्रविष्टं जीवा. त्मानं प्रकृत्यैवमाम्नायते-"तं न पश्यन्त्यकृत्स्तो हि स प्राणन्नेव प्राणो नाम भवति वदन्वाक्पश्यंश्चक्षुः शृण्वश्रोत्रं मन्वानो मनस्तान्यस्यैतानि कर्मनामा- न्येव" इति । अयमर्थः-देहे नखाग्रपर्यन्तं प्रविष्टं ज्ञानक्रियाशक्युपाधिकं तुमा- स्मानं विवेकिनः पुरुषाः स्वात्मतया न पश्यन्ति । द्वि यस्मात्स आत्मोपा- धिविशिष्टः कस्तो न भवति तस्मान्न मुख्यात्मत्वम् । अकृत्स्नत्वमेव कुत इति चेत्तदुच्यते । प्राणन्नेव श्वासं कुर्वन्नेव प्राणोपाधिविशिष्टतया प्राणनामको भवति । न चासौ वागायुपाधिविशिष्टेष्वनुगच्छति । एवं वागादिष्वप्येकैको- पाधिना विशिष्ट इतरत्र नानुगच्छति । अभिवदनकाल एव वागुपाधिकः । रूपदर्शनकाल एव चक्षुरुपाधिकः । एवमितरत्रापि । कथं तात्मनः कृत्स्नत्व. मित्याकाक्षायां प्राणवागायुपाधिवैशिष्टयपरित्यागे सति कृत्स्नत्वमित्ययमों बृहदारण्यक एवाऽऽनात:-" आत्मेत्येवोपासीतात्र होते सर्व एकी भवन्ति" इति । एवमायुपाधिषु चैतन्यविशेषास्ते सर्वेऽपि निरुपाधिक आत्मन्यन्तर्भव- १७. च. प्राणादि । २ घ. ङ. व्यक्त्याकारा । ३ ख. घ. भन्या अपि । ४ ख. घ. सभेदा वृत्तयो वि । ५ ख. घ. प्रत्यै' । ६ ख. घ. एकं ।

·२४ . विद्यारण्यकृता- न्तीति । यथा जलपात्रगताः सूर्याः सर्वेऽपि तत्कल्पनाधिष्ठानभूते मुख्ये सूर्येऽ. न्तर्भवन्ति तद्वत् । Ja तदेवं कोऽयमात्मेत्येतस्मिंस्त्वंपदार्थविचारे निरुपाधिक साक्षिचैतन्यं प्रजा- नशब्दाभिधेयमात्मेति निर्णयोऽभिहितः। अथ कतरः स आत्मेत्येतस्मिंस्तत्प- दार्थ विचारे निर्णयं दर्शयति- एष ब्रह्मेष इन्द्र एष प्रजापतिरेते सर्वे देवा इमानि च पञ्च महाभूतानि पृथिवी वायुरा- काश आपो ज्योतीषीत्येतानीमानि च क्षुद्रमिश्राणीव बीजानीतराणि चेतराणि. चाण्डजानि च जारुजानि च स्वेदजानि चोद्भिजानि चावा गावः पुरुषा इस्तिनो यत्किचेदं प्राणि जङ्गमं च पतत्रि च युच्च स्थावरं सर्व तत्प्रज्ञानेत्रम् , इति । ब्रह्मादिस्थावरान्तं यज्जगदस्ति तत्सर्व प्रज्ञानेत्रम् । निरुपाधिकत्वेन प्रकृष्टा ज्ञप्तिः प्रज्ञा, नीयते सर्व जगदनेनेति सृष्टिस्थितिप्रलयव्यवहाराणां मूलकारणं नेत्रं, प्रज्ञैव नेत्रं यस्य जगतस्तत्मज्ञानेत्रम् । अशेषजगतो मूलकारणभूतं यच्चै- तन्यं तदेव कतरः स. आत्मेत्यस्मिस्तत्पदार्थविचारे मुख्यात्मत्वेन निर्णतव्यमिति तात्पर्यार्थः । एष ब्रह्मत्यनेन पुंलिङ्गब्रह्मशब्देन "हिरण्यगर्भः समवर्तताये" इत्यादिशास्त्रप्रसिद्धः प्रथमशरीरी विवक्षितः । तस्य शास्त्रप्रसिद्धिं द्योतयितुमे- तच्छब्दः । इन्द्रो देवराजः । प्रजापतिः पूर्वोक्तेन्द्रियतदभिमानिदेवतात्मको- विराइदेहः । सर्वे देवा. अग्निवाय्वादयः। पृथिव्यादीनि पञ्च महाभूतानि प्रसि. द्धानि । इमानि पश्च महाभूतानीत्येतस्यै वाक्यस्य पृथिवीत्यारैभ्येत्येतानीत्यन्तं विवरणम् । इमानि चान्यानि क्षनरल्पकैर्मशकपिपीलिकादिदेहैमिधाणि । इवशब्दोऽनर्थकः । बीजानि कारणानि । मनुष्यादिपिपीलिकान्ताः सर्वे देहाः स्वयं पञ्चभूतार्याः सन्तः सजातीयदेहान्तरहेतुत्वेन बीजशब्दाभिधेयाः। तेषां बीजानां नानाजातीयत्वमितराणि चेतराणि चेत्यनेन प्रतिज्ञायते । परस्परवि. लक्षणबहुभेदयुक्तानीत्यर्थः । अण्डज़ानीत्यादि प्रतिज्ञातमेव नानात्वं प्रपञ्च्यते । पक्षिसादीन्यण्डजानि । जारुजानि जरायुजानि मनुष्यगवादीनि । कृमिदंशा- दीनि स्वेदजानि । तरुगुल्मादीन्युद्धिजानि । यथोक्तेष्वेव जरायुजानामश्वा गावः पुरुषा हस्तिन इत्युदाहृत्य प्रदर्शनम् । उक्तानामनुक्तानां च संक्षेपेणो- पसंग्रहार्थ यत्किंचेदं प्राप्रीत्यादि वाक्यम् । यदेतज्जगदुत्पत्तिस्थितिलयकारणत्वं चैतन्यस्य प्रज्ञानेत्रमितिपदेन संगृह्योक्तं तदेव विवृणोति- प्रज्ञाने प्रतिष्ठितं प्रज्ञानेनो लोकः प्रज्ञा प्रतिष्ठा, इति । E - १ क. ग. °वतोत्पादको । २ ख. घ. स्य । ३ ख. घ. 'रभ्यताः । ४ ग. घ. कार्यभूताः । ५ क. ख, ग, घ. ज्ञायेत । ५। ६ क. इ. 'दिना प्र। ७ ख. घ. णत्वेन चैं।

·ऐतरेयोपनिषद्दीपिका। २५ प्रजाने निरुपाधिकचैतन्ये पूर्वोक्तं सर्वं जगत्प्रतिष्ठितं रज्ज्वां सर्पादिवदारो- पितम् । अनेनोत्पत्तिहेतुत्वमुक्तम् । लोकः सर्वप्राणिसमूहः प्रज्ञानेत्रः प्रजा चैतन्यमेव नेत्रं व्यवहारकारणं यस्यासौ प्रज्ञानेत्रः । अनेन स्थितिहेतुत्वमु. क्तम् । प्रजा चैतन्यं प्रतिष्ठा लयस्थानं प्रतितिष्ठति विलीयतेऽत्रेति व्युत्पत्तेः । अनेन संहारहेतुत्वमुक्तम् । एतावता शाखान्तरप्रसिद्ध जगज्जन्मस्थितिलयका- रणत्वाख्यं ब्रह्मणस्तटस्थलक्षणमुक्तं भवति । एतत्तु लक्षणं तैत्तिरीया विस्पष्ट- मामनन्ति-"यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते । येन जातानि जीवन्ति । यत्पयत्यभिसंविशन्ति । तद्विजिज्ञासस्व । तद्ब्रह्म" इति । तदेवं विचारद्वयेन तत्त्वंपदार्थों शोधितौ । अथ महावाक्येन तत्त्वंपदार्थयो. रैक्यं दर्शयति- प्रज्ञानं ब्रह्म, इति । सर्वाण्येवैतानि प्रज्ञानस्य नामधेयानि भवन्तीतिवाक्येन देहेन्द्रियादिसाक्षि. रूपं यत्प्रज्ञानं त्वंपदार्थरूपं निर्णीतं तदेवैष ब्रह्मेत्यादिवाक्येन जगत्कारणतया निणीतं परं ब्रह्मं नानयोरीषदपि भेदोऽस्ति । अहंप्रत्ययगम्यत्वाकारेण यदा विवक्ष्यते तदा जीव इत्युच्यते । यदा तु शास्त्रप्रतिपाद्यत्वाकारो विवक्षि- तस्तदानीं ब्रह्मेत्यभिधीयते । अतो व्यवहारभेदमात्रं न तु तत्त्वतो भेदोऽस्ति । न चैवं सति पुनरुक्तिप्रसङ्गः । अब्रह्मत्वपरोक्षत्वयोव्वळूयोर्भेदेन पदद्वयो- पयोगात् । - एतच्च वाक्यवृत्तौ विस्पष्टमभिहितम्- "प्रत्यग्बोधो य आभाति मोऽद्वयानन्दलक्षणः । अद्वयानन्दरूपश्च प्रत्यग्बोधेकलक्षणः ॥ इत्थपन्योन्यतादात्म्यपतिपत्तिर्यदा भवेत् । अब्रह्मत्वं समर्थस्य व्यावर्तेत तदैव हि ।। तदर्थस्य च पारोक्ष्यं यद्येवं किं ततः शृणु । पूर्णानन्दैकरूपेण प्रत्यग्बोधोऽवति।" इति ।। इत्थं चतुर्थाध्याये म जानो भूतान्यभिव्यख्यदित्यादिनाऽपवादप्रकरणेन संगृहीतमात्मतत्त्वमस्मिन्नध्याये तत्त्वंपदार्थविचारमुंखेन(ण) अपश्चितम् । अथ तत्त्वज्ञानफलं दर्शयति- स एतेन प्रोनाऽऽत्सनाऽस्माल्लोकादुत्क्रम्यामुध्मिन्त्स्वर्गे १ क. ख. ग. घ. 'मुक्तं भवति । ए°। २ क. ख. ग. घ. 'द्धं च ज । ३ ङ. एतच्च ल । च. एवं तु ल । ४ ख. ग, घ, ङ. च. ह्म न चान । ५ व. रुक्तम। ६ ख. घ. वशिष्यते । ७ क. ख. ग. 'मुख्येन।

·२६ विद्यारण्यकृता- लोके सर्वान्कामानाप्त्वाऽमृतः समभवत्समभवत्, इति । इत्यैतरेयोपनिषद्यात्मषट्के पञ्चमः खण्डः ॥ ५ ॥ उपनिषत्क्रमेण तृतीयाध्याये प्रथमः खण्डः ॥ १ ॥ इत्यैतरेयोपनिषदि तृतीयोऽध्यायः ॥ ३ ॥ इति ऋग्वाह्मणारण्यकाण्डान्तर्गताद्वतीयारण्यके षष्ठाध्याये प्रथमः खण्डः ॥ १ ॥ इत्येतरेयब्राह्मणारण्यकाण्डे द्वितीयारण्यके षष्ठोऽध्यायः ॥ ६ ॥ यः पुमान्यज्ञातं ब्रह्मेत्येवं जानाति स पुमानेतेन प्रज्ञेनाऽऽत्मना चैतन्यस्व. रूपेण स्वयमाविर्भवति । तत ऊर्ध्वं च विदेहमुक्ति प्रतिपद्यते । तन्मुक्तिप्रतिपाद- कमस्मालोकादिति वाक्यं पूर्वस्मिन्पश्चमाध्याये व्याख्यातम् । तस्यैव वाक्यस्य व्याख्यातस्य पुनरप्यत्रोक्तिस्तत्त्वविद्योपसंहारार्था । सम्भवदित्यभ्यासोऽ. ध्यायसमाप्त्यर्थः॥ इत्यैतरेयोपनिषदीपिकायां द्वितीयारण्यके षष्टाध्याये प्रथमः खण्डः ॥१॥ इति श्रीमद्विद्यारण्यमुनिविरचितायामैतरेयोपनिषद्दीपिकायां द्वितीया. रण्यके षष्ठोऽध्यायः ॥ ६ ॥ - .. wwph षष्ठे तत्त्वविद्यां परिसमाप्य सप्तमे शान्तिकरं मत्रं पठति- ॐ वाझे मनसि प्रतिष्ठिता मनो मे वाचि प्रति- ठितमाविरावीम एधि वेदस्य म आणी स्थः श्रुतं मे मा प्रहासीरनेनाऽऽधीतेनाहोरात्रान्त्संदधाम्यृतं वदिष्यामि सत्यं वदिष्यामि तन्मामवतु तद्वतारम- वत्ववतु मामवतु वक्तारमवतु वतारम् , इति । ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः । इत्यैतरेयोपनिषद्यात्मषटूके पष्ठः खण्डः ॥ ६ ॥ उपनिषत्क्रमेण चतुर्थाध्याये प्रथमः खण्डः ॥ १ ॥ इत्यैतरेयोपनिषदि चतुर्थोऽध्यायः ॥ ४ ॥ इति ऋग्वाह्मणारण्यकाण्डान्तर्गतद्वितीयारण्यके सप्तमाध्याये प्रथमः खण्डः ॥१॥ इत्यैतरेयब्राह्मणारण्यकाण्डे द्वितीयारण्यके सप्तमोऽध्यायः ॥ ७ ॥ यथोक्ततत्त्वविद्यापतिपादकग्रन्थपाठे प्रवृत्ता मदीया वासर्वदा मनसि प्रतिष्ठिता, मनसा यद्यच्छब्दजातं विवक्षितं तदेव पठति । मनश्च मदीयं वाचि १ ङ. च. तदूर्ध्व वि । २ ख. ग. घ. 'दित्यादिरूपं वा ।

·ऐतरेयोपनिषदीपिका। २७ प्रतिष्ठितम्, यद्यविद्यापतिपादकत्वेन वक्तव्यं शब्दजातमस्ति तदेव मनसा विवक्ष्यते । एवमन्योन्यानुगृहीते वामनसे विद्यार्थग्रन्थं साकल्येनावधारयितुं शक्नुतः । मनसः सावधानत्वाभावे सुप्तोन्मत्तालापादिवद्यत्किंचिदसंगतं ब्रूयात् । तथा च वाचः पाटवाभावे सति गद्गदरूपया वाचा विवक्षितं सर्व यथाव. बोचार्यते । अतस्तयोरन्योन्यानुकूल्यमस्त्वित्येवं प्रार्थ्यते । आविःशब्देन स्वप्र- काशं ब्रह्मचैतन्यमुच्यते । प्रज्ञानशब्देन व्यवहृतत्वात्तस्याऽऽविर्भूतरूपत्वम् । तथाविध हे आत्मन्मे मदर्थमाविरेधि । अविद्यावरणापनयेन प्रकटी भव । हे वाङ्मनसे से. मदर्थं वेदस्य यथोक्ततत्त्वविद्यापतिपादकस्य ग्रन्थस्याऽऽणी स्थ आनयनसमर्थे भवतम् । मे श्रुतं मया श्रोत्रेणावगतं ग्रन्थतदर्थजातं मा प्रहासीर्मा परित्यजतु विस्मृतं मा भूदित्यर्थः । अनेनाऽऽधीतेत ग्रन्थेन विस्मरणरहितेना. होरात्रान्संदधामि संयोजयामि । अहनि रात्रौ चाऽऽलस्यं परित्यज्य निर- न्तरं पठामीत्यर्थः । अस्मिन्पठिते ग्रन्थ ऋतं परमार्थभूतं वस्तु वदिष्यामि, विपरीतार्थवदनं कदाचिदपि मा भूदित्यर्थः । ऋतं मानसं सत्यं वाचिकं मनसा वस्तुतत्त्वं विचार्य वाचा वदिष्यासीत्यर्थः । तन्मया वक्ष्यमाणं ब्रह्म तत्त्वं मां शिष्यमवतु सम्यग्बोधेन पालयतु । तथा तद्ब्रह्मतत्त्वं वक्तारमाचार्यम- वतु बोधकत्वसार्थ्यप्रदानेन पालयतु । पुनरप्यूवतु मामित्युक्तिः फलविषया । पूर्व साधनकाले शिष्याचार्ययोः पालनं प्रार्थितम् । इदानीं फलकालेऽपि प्रार्थ्यते । तत्र शिष्यस्याविद्याकार्यनिवृत्तिः फलम् । आचार्यस्य तु तादृशशि- ष्यदर्शनेन विद्यासंप्रदायप्रवृत्तिप्रर्युक्तः परितोपः फलम् । अनेन मत्रपाठेन विद्योत्पत्तेः पुरा विद्यापतिबन्धका विघ्नाः परिहियन्ते । विद्योत्पत्तेफर्ध्वमसं- भावनाविपरीतभावनोत्पादका विघ्नाः परिह्रियन्ते । अवतु वतारमित्यभ्या. सोऽध्यायसमाप्त्यर्थो द्वितीयारण्यकसमाप्त्यर्थश्च ॥ वेदार्थस्य प्रकाशेन तमो हार्द निवारयन् । पुमर्थाश्चतुये देयाद्विद्यातीर्थमहेश्वरः ॥१॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यविद्यारण्यमुनिविरचितायामैतरेयो. पनिषदीपिकायां द्वितीयारण्यके सप्तमोऽध्यायः ॥ ७ ॥ इति द्वितीयारण्यकं समाप्तम् ॥ २॥ समामा चेयमैतरेयोपनिषद्दीपिका । १ क. 'द्यार्थ प्र । २ . वे वागिन्द्रिय सु। ३ ङ. °र्थः। तस्मि । ४ ख. घ. 'चिकमधिकं म । ५ ख. घ. "र्थः काले शिष्याचार्ययोः पालयामीत्यर्थः । त' । ६ क. स्व. ग. घ. च. "युक्तप । ख. घ. वनारूपा वि।

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.