·मारती जयतु। प्रास्ता विक म्। - इदं हि वेदैः समितं पवित्रमपि चोत्तमम् । श्राच्याणामुत्तमं चेदं पुराणमापसंस्तुतम् ।। इह खलु निखिलेऽपि भूमण्डले लम्धजन्मानः सवपि प्राणिन इष्टं मे भूयादनिष्टं च नैवेत्याध- कलय्य दिधानिशं प्रयतन्ते । तत्र ये किल संस्कृतीमुीकारत एषामु संसारसागर- मनायासेन तीत्वा सफलयन्ति जीवितमात्मनः । गंगाजलविमलेन कानेन च स्वयं पूताः सन्त अन्यानपि पापयन्ति । कि.यती तावनीया ज्ञानस्य महतो ? या फिल यर्णयति मगयाअगदुविधाएं: पर्यासुदेषो गीतास- न हि ज्ञानेन सदृशं पवित्रमिह विद्यते' इति । धन्याः खलु शानिनः । ये तु शरीरानुबंधिसुखदुःखसंबन्धे संसारे वर्तमाना मपि दुःखस्य परमार्थतो धार्तामपि नेव जानन्ति । तस्माज्ञानिन एघ जगति नितान्त सुखिन इति दरीश्यते । ये तु शेमुपीजडाः कार्याकार्यविवेकरहितास्ते फिल विचेष्टमाना अपि दुःखायुदासाय पदेपद् अनर्थशतान्युत्पादयन्ति । ईशानामझानां संसारः सवसिधारावलेहनसाक्षी मयति । तस्मा. दिहामुत्र च सुखार्थिभिः पुरुपैर्टानोपलव्धये प्रयान अघश्यं विधेयः । स च प्रयत्नोऽध्ययनरूपेण । प्रथम भवितुमर्हति । साहित्याध्ययनं हि कल्पते यूनो संवर्धनाय, वृद्धानां रखनाय, समू- खानों मण्डनाय, विपद्तानां समाश्वासनाय। तथैवाध्ययनमिदं विधाया गृहोषितामानन्दपति, प्रोपितान प्रत्यूहानिवारयति तथा च न दिषानिशं विजहाति गुरुसेषापरिक्लिष्टान विदेशेष्यपि। यथा यथा च कालतो विविदिषुभवति तथा सः सोऽधिपतरं समाद्रियते थ। उक्तंच- 'विधा शस्त्रस्य शास्त्रस्य द्वे विद्ये प्रतिपत्तये । आद्या हास्याय वृद्धत्वे द्वितीयाऽऽद्रियते सदा' इति । मत पप घिद्याध्ययनं सर्वदेष पुंसां सुखास्पदमिति सिद्धान्तः शक्यते का चालेनापि। सत्रह किशाम साहित्यम् । यत्किञ्चिल्लिखित परित पाचानुदितमाहोरियननयोन्मेपशालिया प्रतिमया बदनसरोजानिर्गतः शनसमूह इत्यादयः प्रश्ना पक.पद पप मनस्याम्टा मषन्त्यतस्तत्र पर्ष निर्णय: प्रेक्षायताम्-यन्नाम किंचिल्लिखितादिप्रकारकं तक केवलं साहित्यकोटिमारोदुमति । लेखैरुपन्यासर्वा पाठकानां श्रोतृणां च प्रतिरवश्यमुत्पाद या । अनया व मीत्या न केवलं लिल्यमानस्य पच्यमानस्य घा विषयमाहाल्यजन्पया लेखनपरिपारीवदायजनितया पात्यानुचम- शैलीसमुत्पन्नया घा भवितव्यम् । किंतु तेषु तेषु धापयेषु प्रतिपदमेघमानोरफटरसापिर्मायेषु प्रयुक्तानां पदानां सौष्ठवं वैचित्र्यं लालित्यमेकान्तत हितानुवन्धित्यं चेत्यादयो गुणायत्र समुज्जम्मन्ते. तत्साहित्यामेति । एतेषां गुणानां जन्मभूमिः खलु मारतयर्यायागा बैदिकत्येन संपधमानमजन- मनन्तं च साहित्यम् । अस्मिन् साहित्ये राजनीतिः, अर्थनीतिः, समाजनीतिः, गृहनीतिः इत्यादयो नीतयः समुल्लसति । तपेय पारीगणितम, वीजगणितम, इत्यादयो नेय गणितशासस्य प्रकारास्तस.. दमन्यरूपेण विलसति । तथाऽप्यस्मिन् संस्कृतसाहित्ये प्रधानतमात्यारो दास्तदंगतया व शिक्षादयः पहाग्रंथा उपांगनया च पदर्शनानि वैशेषिक न्याय कापिल पातालमामांसा- ·२ घेदान्ताभिधानानि, दोपहकं महाभारत, पुराणानि, स्मृतयश्च मायादिक्राषिपर्णाताः । प्रकीर्ण अपि सत्काव्यनाटकालङ्कारादिविषयाः परम्सहस्रा निबंधाः। तथाभूतस्यास्य साहित्यस्य " ब्राह्मणेन षडङ्गो वेदोऽध्येयो शेयश्च" " तस्माच्छास्त्रं प्रमाणं ते कार्याकार्यव्यवस्थितौ " "भारतं पंचमो वेदः" "इतिहासपुराणानि पंचमो वेद उच्यते "त्यादि प्रामाणिकवचनजातरध्ययनकर्तव्यता सिध्यति । किंचास्य वैदिकत्वेन संपद्यमानस्य साहित्यस्य महाभारते शान्तिपर्वणि द्वादशोत्तरद्विशततमेऽध्याये विद्यानिरूपणप्रस्तावे- "युगान्तेऽन्तर्हितान् घेदान सेतिहासान महर्पयः । लेभिरे तपसा पूर्वमनुज्ञाताः स्वयम्भुवा ।। नियोगाह्मणो विप्रा लोकतन्त्रप्रवर्तकाः ॥ वेदविद्भगवान ब्रह्मा वेदाङ्गानि बृहस्पतिः ।। भार्गवो नीतिशास्त्रं तु जगाद जगतो हितम् ॥ गान्धर्व नारदो वेद भरद्वाजो धनुर्ग्रहम्।। देवर्पिचरितं गर्गों कृष्णात्रेयश्चिकित्सितम् ॥ न्यायतन्त्रं हि कात्स्न्येन गौतमो वेद तत्त्वतः ॥ वेदान्त कर्मयोगं च वेदविद् ब्रह्मविद्विभुः ॥ द्वैपायनो निजग्राह शिल्पशास्त्रं भृगुः पुनः ॥ न्यायतन्त्राण्यनेकानि तेस्तैरुतानि वादिभिः॥ हेत्वागमसदाचार्यदुक्तं तदुपास्यते ॥ रति समस्तवदिकसाहित्यप्रादुर्भावप्रकारः पर्णितः । अयि मान्याः! पाठकमहाभागाः ! आर्याणां शिक्षापद्धतेनिर्दुष्टत्वे बहुगुणदातृत्ये च मना. दृष्टिक्षेपः क्रियताम् । या च प्रागेवास्मत्पूर्वजैः परःसहस्त्रवत्सरात् प्रचलिता साध्यापि मात्र याऽप्यल्पीयस्या न्यूना नैव दृश्यते । यथा यथा च विचार्यते तथा वहिपरिशुद्धं काञ्चनमिय प्रकृष्ट- गुणा च लक्ष्यते । परं हंत । समुपस्थितोऽयं कठिनतरः कालः । यदस्मदीया धिषणा सर्य- थाऽस्मत्प्राचीनः सुर्धाभिरनुशासितं नियमजातं यकृत्याभिनयां परिणामाविषमा कामपि शिक्षा. परिपाटीमवलम्बते इत्यहो दीर्भाग्यं भारतयर्पस्य । किं च भारतीयानां शिक्षापरतेर्निदुष्टता पहुगुणदायित्वं चाकलय्य दिवानिशं तामात्मसात्कर्तुं प्रयतन्ते धैदेशिका: चेखिद्यतेऽस्मदीय नितरां चेतो यद्धदार्थ जिज्ञासमिछात्रैदानिर्णायकानि कयाऽप्यमिनवपरिपाट्या निर्मितानि यथार्थरहितानि पुस्तकान्यभ्यस्यन्ते । शैर्विद्यार्थिमिः क्रियमाणो वेदार्थः कियरवारस्यमासा- दयेदिति सुधय पव विदांकुर्वन्तु । वस्तुतस्तु घेदादिग्रंथानामनिर्धारणेऽपिछि नगुरुशिष्यपरंपरया कृतपरिश्रमाणामेवाधिकार ।। सर्वजगदादरास्पदमार्याणां प्राचीन वैदिकसाहित्यमद्यापि यदाधितमस्खलितं च दृश्यते, तत्स्वजन्मना भारतभुवमलंकुर्वाणानां घिदुपामेवाहनिशा- भ्यासस्य जीवितमप्यविगणय्य तदर्थ कृतस्य फलमिति घेदिकसाहित्याभिहानां नेतदविदितम् । वैदिकमार्ग रक्षयितुं महामीमांसकेन भगवता कुमारिलभट्टेन नास्तिकमतनिराकरणाय दर्शयितुं चास्तिकेभ्यो भगवतो घेदपुरुषस्य माहात्म्यमप्रतिहतं स्वकीयो देहः पर्वतशिखरादधः पातित इनि सुप्रतीतमिदं पुरावृत्तविदाम् । चतुर्णामपि चेदानां माम्याणि याचस्पतिप्रातमूर्तिभिः " ·पश्याममाणपारायाणपुरोगाविधविधायन्यनमयनयविधारण्यचरणः मनीतानि । तर किल सहकन धीमदयासैरिमामेयोपरियर्णितां दुरयस्थामाकलय्येय महामारताल्पा पंचा पेदा मलु सकलवैदिकसारपसागरमुन्मथ्य कुलादेन्त निमित्तारस्य शतसहस्रशोकसंख्यया संमितोऽमृत प समतः । न केवलमयं ग्रंणे भारतस्य दुरपस्गयामयोपयोग्यपि । सर्यायस्थास्यायंतापाययं प्रन्यराजो न फेयर मारतय कि त सकलमहीमालेणयवितायत. येय सकलैगद्रियतेऽयस्यते घ । अस्मिन्महामन्य भगवता स्यासन धर्मार्थकाममोशायातायधपु रुगः साकल्यैन यर्णिताः । तया व पदर्शनानि पडझा येदाथ परस्परं सहति र योतिसलमया पदत्या सारतो विकृताः । अस्य महाभारतस्य पर्याणि यथा-- आदिपर्व सभापर्व वनपर्व विराटकम् । उद्योग भीमकं द्रोणं कर्णशल्ये व सौप्तिकम् । स्त्रीशांतिपर्वणी द्वे च ततश्चैयानुशासनम् । ततोऽश्वमेधकं पर्व पश्चादाश्रमयासिकम् । मौसलाख्यं ततः पर्व महामस्थानपर्व च। सर्वेषु परमं पर्व स्वर्गारोहणनामकम् ।। तस्यास्य महामारतस्यादि-मसार्यात्मक प्रथममागः पाठकमहामागेभ्यः प्रागंपोणपनी. होऽव सधयमारण्यपर्यात्मकं वित्रीयमाग पुरस्कुर्मः। अपि पण्डिनमाण्डाः प्रियपाटकमहामागा: मय सल्यानंदस्य पराकाष्ठामधिरोहामस्तर. भपत्करकमलं महामारतस्य द्वितीयभागमिमं प्रापयमाणा ययम् । परमातास्महे यामपन्तोऽप्य द्वितीपमागं चगांवरतां नीत्वाऽऽनन्दकन्दलीपूर्णा मातार इति । भमुंभागमामूला पर्यवेक्षमाणानां मयतां यायः सविधा रिप गच्छेयुः । भादी तापम् सुयिस्तता বিথমাণকা, যা সুহাতেগাথাবিথ থামাল। মস पर्णितः । येनायसगमापादन्येन इनविकारणेन या ये महामागा: समप्रं प्रधमिमं पठित म पारयेयुलेयामध्येष्टिको विश्यः क्षणात्पुरत उपसिष्टेदनापासना कि पुनः समनपा प्रर्य पिठिपूणाम् । मप च विषयानुक्रमणिकायामस्यां मन्यपटनात्यूर्य मना रिसेप एकयार हा মুময়ানমখানামনীষীকাঃ যান। বােরিয়াল যােব मनसि निधाय अंधापी मधिगणप्प च पिलरमयं प्रथममागापेक्षयाऽपि पिस्ता विषयानुकमणी मुदापिता । महो प्रेक्षायन्तः विजातमेय मनां यदेत मुद्रणं पलु पनिपारकालालाहमादमपरिचणरत. कृष्णामी इत्येत भेटिभिर्मदितस्यैष महामारलस्प पुनर्मुदणमिति । भयं द्वितापमागोऽपि तामेय पतिमनुएम्प मुदापितः । फिन्लयस्मिन्मागे पुत्रचित्रपले पाटान्तरादिविषये संशोधितम । तस्या. utोपका स्मात्पाठकमहाभागानामित्याशास्महे । पाठातिरादिसंशोधनामस्माभिरपली. कितान्येताम्या पुस्तकानि १(फ) फळफानगरे मुदितं मूलमानम् । २ (स) पुम्भपाणनगरे मध्याक्लिासनानि पुस्तकालये प्रकाभिनं दाक्षिणात्य. पाठानुसारि मुद्रित साटिप्पणम् । ३(ग) मोहमयां गोरा नारायण इत्पनदिन सटीकम् । ४ (प) मायनस्यपिसा-विशालपा शिसिन सकम् ।

·सपरिशुभमहाभारतप्रकाशनवखपरिकरैः श्रीमद्भिर्विद्वित्पक्षपातिमिः 'शंकर नरहर जोशी' इति सुप्रथितनामधेयैः प्रेरितौरस्मामिःप्राय एतेषामादर्शपुस्तकानां सहायनास्य पुस्तकस्य यथामति संशोधनं व्यधायि । संशोधनावसरे यद्यदुचितं पाठान्तरं दृष्टं तत्तद्यथास्थलं टिप्पणीरूपेण प्रद शिंतम् । किंच चित् स्यलेऽर्थबोधनार्थ विवरणमपि दर्शितम् । सोऽयं ययामति संशोधनातोऽल्पीयान्नयत्न इनोऽप्यधिकतरं पाठकमहामागे यान् कर्त इति विज्ञाप्य विरमाति- विद्विधेयः किञ्जवडेकरोपाव्हो रामचन्द्रशास्त्री पुण्यपत्तनस्थ भारतीभुवन निवासी।

·॥ श्रीभारती जयतु ॥ ॥ महाभारतम् ॥ वनपर्व। विषयानुक्रमणिका । अध्याय ८ सूर्य- पप्यावः लोक विषय पृष्ठम् । (१) अरण्यपर्व १-२० १ ४६ कपटधूतजितानां पाण्डवानां द्रौपद्या सहारण्यं प्रतिप्रस्थान- म्-तेन दुर्योधनतिरस्कारपूर्वक पौराणी पाण्डधैः सह बने प्रति गन्तुं प्रस्थानम्-युधिष्ठिरेणानु- नयपूर्फ तेषां पुनः पुरं प्रति निवर्तनम्-जान्हवीतटगतवट- मेत्य तत्रागतबाह्मणकदम्बेन स. ह रात्रियापनम्- २ ८४ पाण्डवैः सह मुनिगपास्य वनं गन्तुमिच्छा-स्थस्य पृतमध स्वत्वमाफलयता युधिष्टिरेण भवतां पोपणमास्यामिति नि. चेद्य प्रतिनिवर्तनप्रार्थना-प्राम- णानां घयं स्वयमेवा:ममरणं कृत्या केवलं युप्मरसह्यासा. रउयव मयतां सार्धमागच्छाम इति पाय धुत्वा स्याम्-ि चनवं विचिन्त्य युधिष्ठिरस्य परिखेदा-विषीदन्तं युधिष्ठिर मति तच्छोकनियर्तनाय शनिक कृतो ज्ञानोपदेश:- युधिष्ठिरः शौनकसंवादः- अन्तता शममा- स्थाय तपसा द्विजाना भरणाय लोकः विषयः पृष्ठम् । सिधिमन्विच्छ इति शौनकन द्विजपणेपणोपायनिदर्शनं च- ३ ८६ युधिष्ठिरप्राधितेन पाण्डवपुरो- हितेन धौम्येन सूर्योटोत्तरशत. नामकथनम्-धौम्यप्रेरणया ग्राह- णमरणाय युधिष्टिरेण सूर्योपा- सना-युधिष्ठिरकृता स्तुतिः स्तुतिप्रसभेन विक- स्वता युधिष्ठिरायाक्षयस्यालिम- दानम्-सूर्यदत्ताक्षयस्याल्या. गणितद्विजपोपणे युधिष्ठिर- शाक्तः-धौम्यपादवन्दनम्-द्वि- जैः सह पाण्डवानां फाम्यकवन- गमनम्- १२ ४ २२ पाण्डववनयासतः पौरसताप- मालश्य कार्यव्याकुलस्य धृत- राष्ट्रस्य नीतिकुशलं विदुरप्रति पौरानुरंजनं केनोपायेन कार्य- मिति प्रश्नः-पाण्डवानां पुना राज्यस्थापनमेय मुल्यः प्रजा. रजनोपाय इति विदुरेण कथ- नम्-तन्दुत्वाऽयं पाण्डवपक्ष- पााति सचिरस्य धृतराष्ट्रेण विदुरनिर्भत्सनम् धृतराष्ट्र कृतापमानस्य विदुरस्याध्यार्य पाण्डवान् प्रति प्रस्थानम्- ·२ महामारते- अध्यायः लोकः विषयः पृष्ठम् । अध्यायः लोकः विषयः पृचम्। ५ २२ विदुरस्य काम्यके पाण्डवसमा- मवेदिति तं प्रति मेरेशाप:- गमः-तेन धृतराष्ट्रकृतनिर्भ- पाण्डपपराकमकथनप्रमहेन मै- त्सनादिकन्यनपूर्वके युधिष्ठिरं येण भीमरते किमारपधे प्रति हितोपदेशः- कथिते मैत्रेयं प्रति वितरण ६ २५ विदुरवियोगविषण्णेन धृतरा- किारवधविषये धृतराष्ट्र नमः- ट्रेण कृतं विदुरानयनाय संजय- किर्मीरवधो विदुरान्ट्रोतव्य प्रेपणम्-सञ्जयमुखात् धृतराष्ट्र इत्युक्ता मैत्रेयर गमनम्- २० संदेशं श्रुत्वा विदुरस्य पुनभृत. (२) किर्मीवधपर्व २१-२३ राष्ट्र प्रत्यागमनम्-धृतराष्ट्रविदु. ११ ७५ मैप्रेयप्रेरितेन विदुरेण धृत. रसंघादः-- राष्ट्राय मीमाताकारवधप्रका २४ विदुरस्य पुनरागमनेन खिन्न रनिरूपग- दुर्योधनेन फर्ण-शकुनि-दुःशा- रात्री धनं गन्छस पाण्डयेषु सनैः सह पाण्डयविषय माला- मार्ग निरुध्य स्थितस्य फिर्मा- चनम्-धनस्थान् पाण्डवान् हन्तुं रस्य युधिष्ठिरंग संगरः । कर्णानुमतिः--पाण्डपवधार्य किरियधोधतमर्जुनं निवार्य दुर्योधनादीनां धनगमनाय . पृकोदरस्य किनारेण सह युवा स्थानम्-तत्समालोच्य दिव्य- रंभः। यो युद्धप्रसङ्गे मा. चक्षुषा व्यासेन तेषां प्रति. मणपूर्वकं मोमेन एतः फिर्मार. पेघा- घधः- ८ १२ व्यासेन धृतराष्ट्र प्रति पाण्डवैः (३) अनाभिगमनपर्व २३-७० सह विरोधस्यानर्यमूलकत्वं १२ १३६ पाण्यदर्शनार्थ मोजादिया. प्रदर्य शमविधानकपनम् - १८ गतेषु दुर्योधनादिमारणोच. ९ २३ धृतराष्ट्रपचनात् तस्य पुत्रस्नेह तस्य धीहष्णस्यार्जुनेन एतं दुस्त्यजं ज्ञात्या दृष्टांततया सुर- तत्पूर्णत्वांतकयन के नि. म्युपाख्यानकथनपूर्वकं फौर. पारणम्-यस्थकरं पर्णयि- याणां जीवितरक्षणाय पाण्ड- श्या कृष्णानेद्रौपया पिलपनम्- चैः सह शम एप विधेय इति प्रौपीएन हिचियधादिमीम- भगवाद्यासस्य धृतराष्ट्र प्रत्युप- पराक्रमपर्णनम-स्थदुःसनियेद- देश:- मपूर्वकं विलपनत्या द्रोपचार १० ३९ धृतराष्ट्रेण दुर्योधनानुशासनं धाकृष्णेन सान्त्यनम्---- मार्थितेन प्यासेन तत्रागमि. १३ १७ युधिष्ठिरं प्रति स्ययसनापूर- प्यन्तं महामुनि मैत्रेयं प्रति काले स्थायमानरसानिम- तरमार्थनाधान पूर्यफ सयासं मेश फारममित्यारिकपनपूर्ण प्रति गमनम्-मयागमनम्- साम्त्यनं धीकृष्णेन- से प्रसि धनराष्ट्रपत्रः-दुर्यो. १४ २२ प.पटपतसभाकाले स्यस्यात. घनाय दिनमुपदिशनि मं सिधानस हेवनानीमयचा. तमुपदेशं स्योरुनाइनपूर्ण गमनरूपकापंकपन भी. दास्य एन्या मारण्यनि दुयों. कृष्णेन- घने मीमगदया तयारमेशे १५ २३ सविस्तरं सौमपर्छ भोर ·महामारते- ७४ मप्यायः श्लोकः विषयः पृष्टम्। अध्यायः कः विषयः पृष्ठम्। व्युत्पादनपूर्वकं युद्धेन राज्या- र ध्यतोस्तयोः किरातस्तोs हरणकर्तव्योक्तिः। सुनवाणग्रासः--धनुष्योट्या ३४ २२ मीमं प्रति युधिष्ठिरेण स्वप्रति. भाकृप्य मुष्टया प्रहरत्यर्जुने शाया दुस्यजत्वात्तत्कालाव- पिरातकतो गाण्डीयमास:-- सानप्रतिपालन विधानमः- ततः खड़ेन प्रहरतोऽर्जुनस्य खड़े ३५ ३५ युधिष्ठिरोधसंदीपनार्थ भीम- मने वृक्षादिना युद्धम्--पाहु- घाफ्यम्। युद्धोद्यतस्यानस्य किरातेन ३६ ४५ भीमं प्रति युधिष्ठिरस्य दुर्योधन- पराजितस्य भूमौ पतनम्-ततो पक्षीयाणामुदिश्य प्रशंसोक्तिः- महादेयं पूजयताऽर्जुनेन स्या- पाण्डवान्प्रत्यागतस्य व्यासस्य पितमाल्यानां किरातशिरासे धर्मराजाय प्रतिस्मृतिनामफ- दर्शनन शंकरपुष्यामृतं तचरण- विद्यां दत्वाऽन्तर्धानम्--युधि- चन्दनम्-साक्षानुमामहेश्यायो छिरेज पासवचनाद परिजनः प्रादुर्भाधा-अलपत: शिध- सह द्वैतवनात् काम्यकवनगम- स्तयः--पार्थपूजास्ततिसंतुष्टेन ६८ महादेवेन तदाश्वासनमः- ३७ ५९ एकान्ते सुधिष्टिरात् मतिरम- ४० २८ शंकरण पार्थाय स्वप्रस्तगा. तिविद्यां प्राप्य तदाशयाऽस्त्रसं ण्डीयादि प्रत्यर्पितेऽर्जुनस्य पा. पादनार्थ प्रस्थितस्यार्जुनस्य प्रा. पताख्याचनम~-अर्जुनाय- हाणाधाशीमहणपूर्वकमिन्द्रकी- पाशुपतासं दत्वा तदारस्पर्शन- लपर्वतगमनम् --तत्र तपस्वि- पृयक शंकरस्य प्रस्थानमः- रूपेणे, दृष्टवतोऽर्जुनस्येन्द्राद्वरः ४१ ४९ अर्जुनदर्शनार्थमागतेषु शची. लामानंतरं तदाशया तपधरणम् ७० पतिषरुणकुवेरेषु तेभ्य इन्द्रर. (४) कैरातपर्व ७१-७७ हिनेभ्योऽर्जुनस्य दिव्यास्त्रमाप्ति:- अर्जुनं प्रति शक्रेण स्यागमन- ३८ ३५ सविस्तगमनप्रालिकयां शुष पोर्जनमेजयस्य प्रशानंतरं घेश- चांदना-देयेषु स्वर्ग गतेषु लो- पालदर्शनेन पार्थस्य संतोपः ७:- म्पायनस्य विस्तरेण कथनम्- अर्जुनस्येन्द्रकीलगमनानन्तरं (५) इन्द्रलोकाभिगमनपर्व ७७-८९ स्वर्गात् पुष्पवृष्टपादि-हिमय ४२ ४२ इन्द्रप्रेषितन मातलिनानीत. द्वमधीवर्णनम्-अर्जुनेन हिमय. न रन पार्थस्येन्द्रपुरीदर्श- च्छिखरे तपश्चरणम्--पार्थतपो- नम्- ७८ मीरुभिर्महाभिःमार्धितेन म ४३ ३२ इन्द्रेणालिगनपूर्वफमर्जुने स्थास- हादेपेनाभ्यासनपूर्वकपीणां नार्थ उपशित उमयोरप्रे मही. प्रतिनियर्तनम्- सपादि:-- ३१ ८४ घरायधोयतस्यार्जुनस्य किरा ४४ ११ पञ्चसंपत्सगत्मकं कालं स्य, सरत आक्षेपा---उमाम्यां समः सुखंन म्युष्य नानानशिक्षामा- कालमेय पाणत्यागे एते तदा प्रयनन्तरं शमस्याऽर्जुनस्य चि. पप्रहारण यगहरूपिणोरादासस्य प्रमेनापृयतादिशिक्षणमः-८० पया-उमयोःसंयामनन्ताम ने ४५ १६ उश्याम नस्य सटिपिण मस्ता किरातं प्रांत शपदार:- तस्य तस्यामगुरागांत्यक्षिणा ८० ·यतानुकममि। प्रालयापनमा ८३ बप्पाय: शेर थि: प्रयम्। अपाय: 0 शशेण मित्रमेनवारा स्थान म-मीमरामादमयमपुयादि. ८१ वर्णनम् । दमयमयां गमुस्काडि ४६ ६३ पेरमादिकरणकम ममः सेन मलेन पने विदास देगी। मांगना भया पानां पतमस्य प्रामा-प्रतिशिपार. সোনার মযা निशानेनामानं मांचिनपना साबो मनिशाना-चिर. इंसन मन्मगुणानुपर्गमन इमप. मेनार नपिशामातांत- मया मले रागोस्वादनम- धरोसामापोभाय्यहान. ५४ ३१ मतीदारा दमयनायिकार- समयमात्राम्पोगिता मप- पंपात्या मीमरान हमामा. रियाणगापापसाने फाषि चंयरोग:- गलेन मार- गरान:- ७५ मा स्वर्गमागालोम प्रति नदार निमपलीगुणानु. पार्यमदिमायनपूर्णक युधि पर्णमपूर तासात. जिरायतशालकरमार्थना- कपनम्-मपम्तीमपंचरामा- पायामीन्दगीशरपना गतिषिमादिभिः पपिए. लोमश कामगारनगमनम्-५ स्य मलाप दमपासावीस्पेन य ४८ २८ मनस्य थापालामप. लाभगमनारिणतांतपणेन ५५ २५ पानां दोयमीत्य एमप- परिपिता पृतराष्ट्रन सब त्यप्रे गतस्पमलम्प पमपम्पा थामे स्यपुशव परिशोय. सह संपार- मम्- ८५/५६ ३१ मलदमयनीसंगा-दमयन्ती. ४९. २३ सयपतराष्ट्रसंगर:- ८६ पपिता भुपा मापाग. ५० १२ शायनम जनमेजयंति पा- सरप मनस्य देवापरमपम्ती. परपानामाप्ये मोश्ययाकप. पाश्पकपनम- गम्। ७७ ७ गपंपामो नामामा. ५१ ४६ गपन राष्ट्र मानि चारना. ममनोहरमियामिपमान. খেল দুধ-স্পন गतम्य पाएपदिया मनमामिपा दमपम्पा लां पन गा मादीनां दुर्यो। স্বাধয়ায়ে मानांपादेवानां गायत. पारगम-माटेपाना मा. गृपामस्य करान- दन दमामले तो मसाप (१)नलोपाग्यानपर्व १९-१२६, परान् दा देखेर माग ५२ ५५ पनातिनरादिन- দাধি সমামে, मानोपयानो ताना-मी. मग-विरान माधिसिदोरमणियमा गापा पम्पा रिनो MPSपार पागल RRIArupi पाय पतिप्रितग पुरिजिनकी ५८ १४ रमनगएपनर दिवं Searcher:- गगनद्रानां मार्ग ५३ २ imurti जापान भावग ·महाभारते- - . - । घास:- ९० . अध्याय लोक. विषय पृष्ठम्। अध्यायः लोक विषय पृष्ठम्। स्वयंवरे दमयन्त्या नलवरणं वादनपक स्ववृत्तानं कथयि निवेदिते द्वापरद्वितीयेन कलि- त्या पिलगन्नी दमयन्तीमाश्या- ना नलपराभवप्रतिज्ञानमः- सयतामृताणामाश्रमसहिताना- ५९ १८ कलिना कृतसंकेतेन पुष्वरेणा- मन्नानम्-तेन चिस्मिताया हुतस्य पणपूर्वकं झाडनो नल- अनेकपर्वतादिदर्शनपूर्वक प्रम- स्थ पराजयः-नलनिवारणार्थ- त्या दमयन्त्या कदाचिद्वणिरस. 'मागतानां पौरादीनां यत्न- मूहमध्ये प्रवेशः--वणिक्स. धैफल्येन निवृत्ति:- मी स्ववृत्तांतं कथयित्वा दम- ६० २५ स्वयविफल्यन चिन्ताक्रान्त- ययाःसार्थवाहन संवाद:- १०७ या दमयन्त्या कृतं पाणयाख्य. ६५ ७६ दमयन्त्याः सान सह दि- सूतद्वारा विदाप्रति स्वपुत्र- राजपुरं प्रति प्रस्थानम्-बनमध्ये कन्या: प्रेपणम्--धायस्य सरस्तीरशायिनि साथै निशी विदर्भगृहे नलपुत्रकन्ययोः स्था- थे पानीयपानागतयूथनितभू- पनपूर्वकमयोध्यायामृतुपर्णगृहे पिछदिएका दमयन्त्याः शेषी- कार:-हतावशिष्टेन जनेन सह ६१ ३६ ' छूते सर्वस्वापहारानन्तरं पुष्क- चेदिराजपुरं गताया दमयः रवाश्येन कुपितस्यैकवस्त्रस्य न्या राजमामा स्वान्तःपुरा । दमयन्तीसहितस्य नलस्य पु- धिवासनम्- रानिर्गमनम्--दमयन्या सह् धने यसत्ता नलेन हिरण्यशकुन ६६ २६ दमयन्ती त्यक्त्वाऽटरयामटन्तं ग्रहणार्थ तदुपर्याच्छादित वस्त्रं दावानलाकातवनगतार्तनादथ- घणेन यहि प्रविशन्तं नलं प्रति गृहीत्योत्पनितानां शकुनानां वनप्राविहितेन कर्योटकेनात्म- मलं प्रत्युक्ति नलदमयन्ती परिरक्षणप्रार्थना-कोटकना- संवाद:- १०० गेन सह वढेनिंर्गत्य गच्छ- ६२ २९ । एषवत्रावृतयोर्नलदमयन्यो रात्री समाप्रवेशानन्तरं दमय- तो नलस्य दशमे पद कफाटके- न देशनेन रूयसंपादनम् - न्या मिद्विनायामर्धवखखण्ड- कटियन साधनपूर्वक निज- नपूर्वकं घने दमयन्ती त्यावा स्वरूपाविष्करणेच्छायां स्वस्म- पलिभविष्टस्य नलस्य गम रणेन पुनः पूर्वरूपमाहिगुपत्या निम्- ६३ ३९ निदातो व्युत्थाय चिलापपूर्वक नलाय यासोयुगदानम्- वने चरमया दमयन्त्या अजग- ६७ १९ कोटवनागरचनाललेनायो- रेण ग्रहणम्-अजगरग्रस्ताया ध्यायाबाहुकाति नामाप्रविश्य दमयन्त्या विलापं श्रुत्वाऽऽग- ऋतुप नृपसमीपगुपसर्पाम- तेन वनचरेणाजगरस्य वध:- ऋतुपर्णन तस्य सारथ्यकर्माणे योजना-दमयन्ती समस्या नि. दमयन्त्या आत्मपामुदस्यत- ध्याघस्य स्वपातिप्रत्यमहिना लपता नलस्य जीवलेन सया- शान हननम्:- १०३ ३४, १४ चने विलापपूर्वक मन्या दमय. ६८ ३९ भीमगजेन मलदमयन्त्यन्प- त्यास्तापताश्रमाया-अभि- णार्थ नानादिक्षु प्रेषितानां प्रा. .

·धनपरुनुकमाणका। ७ अध्यायः कः विषयः पृष्टम्। अध्यायः लोक विषयः पृष्ठम् । हाणानां मध्यात् सुदेवनाना ७२ ४३ बेगेन गच्छता रथात् पतितो. विप्रेण चेटिराजगृहे दमयन्ती तरीयदर्शनानंतरं तहणवि- दर्शनम्--विप्रेण सह समाप्यं पये नलतुपर्णसंवादबासुक- भापमा दमयन्ती रष्टा राज- स्य सारथ्यसामर्थ्यविस्मिते. मात्रा चित्रं प्रति दमयन्ताकुल- न कतुपर्णेन तं प्रति पुओभूत- शीलादिश:- वस्तुपरिसंख्याने स्वीयसामर्थ्य- ६९ ५० राजमात्प्रेरितेन सदेवेन दम- निवेदनम् -मध्येमागै हस्य यन्तीवृत्तं कधिते समध्यस्थपि. विभीतकवृक्षस्य फलपत्रादि- शुचिह्नदर्शनेन यजमातुर्दमय- गणने ऋतुपर्णेन फयिते सति न्तीप्रत्यभिज्ञानम्-प्रणामपूर्वक रथस्थापनपूर्वकं वृक्षाच्छेदनेन दमयन्तीप्रार्थनया राजमात्रा फलपत्रादि गणयतो बाहुकस्य विस्मयः तन कारपणे प्रति प्रस्थापिताया दमयन्त्याः स. अश्वहृदयविधादानप्रतिज्ञानम्- देवेन सह विदर्भनगरप्रवेश:- दमयन्तारितया तन्मात्रा प्रे. बाहुफेन ऋतुपर्णादक्षहृदयादि- विद्यास्वीकरणम्-लब्याक्षविध- रितन भीमेन रतनलावेपणाय ग्राहाणनियोजनम्--नियुक्ताना स्य नलस्य शरीरामिर्गतस्य, कले लशापभयात्तस्मै घरंदत्वा माह्मणानां दमयन्तीतो नल प्रति पतन्यान् सप्त ग्लोकान् विभीतकवृक्षप्रवेशः नलरया- रोहपानंतरं कले. स्वगृहगम- श्रुत्वा नलान्येषणाय गमनं-तत्र तत्र नलान्वेषणं च ११४ | ७३ ३६ सायाहे विदर्भनगरं प्रविशतो ७० २७ नलान्वेषिणा पर्णादनाना वि. ऋतुपर्णस्य रथवनिश्रवणेन प्रेण ऋतुपर्ण पगृहे दाहकनाम- नलबुभ्या तद्दर्शनार्थ दमयन्त्या निगूढे नलं पति दमयन्ती- हारोहणम्-ऋतुपर्णादिपुर- कवितलोकपटानम्--- बाहुकेन थादवरूढेष रयस्थापनादि कुर्ष- विजने पादं प्रति दमयन्तीव- तं बाहुकं दृष्टयत्या दमयन्त्या- चनस्योचरतया पञ्चश्लोकीकथ- चिन्तोत्पत्तिा-तत्त्वजिज्ञासया नम्-पदिन पुनर्विदभनित्य बाहुकं प्रति दूत्याः स्याफ- दमयन्या बाहुकवानिये- दनम्-वाहुके नलशाहिन्या 1७४ ३१ दमयन्याश्या गतवत्या केशि- दमयन्त्या माचनुशया मेषितेन न्या बाहुकेन संवादावाहु- सुदेवनायोध्यां गत्वा ऋतुपर्णे काग्ने कथिताया दमयन्तीगाथा- भ्योभूने दमयन्त्याः पुनः स्वयं- याः शोकपूर्वकं वाहुकेन दत्त- घरी भक्तिति कथनम्- मुत्तरं श्रुत्वा मागतया केशिन्या ७१ ३६ ऋतुपर्णेन दमयन्ती स्वयंपराय दमयन्ये संभापणालिफवा- बाहुकं सारथ्ये नियोज्य घाणे- हुकविकारादिनिवेदनम्-- १२० येन सह विदर्भान्प्रति प्रस्थानम्- ७५ २८ रिक्कयटादिदानरूपनलपरीक्षा- वाष्णेयेन बाहुके सरथयोधित धादभिर्विशेषतः सारथ्यको शलन नलत्यसम्भावना- न्या नलस्यागुतश्त्तान्त फायते पायकथनपूर्वकं पुनाकाने केशिनीप्रेषणम्-पुनः फेशि ·वनपर्वानुफमाणका। ८७ थध्यायः लोक विषयः पृष्ठम्। अध्यायः- ग्लोकः विषयः पृष्टम्। निवेणानद्यन्तगमनादिफलकप- तत्राक्षय्यवटे वसतां चातुर्मा- नम्---गोदावर्यादिनदीप्रभूति स्येन यजमानानां पाण्डवानामने प्रयागान्ततीर्धगमनादिफलकथ- रामकृतं गययज्ञकथनम् १५८ नम्--युगमेदेन पुण्यतीर्थकथन ९६ ३० अगस्त्याश्रमगमनानंतरं युधि- भीष्म प्रत्युपदिशतः पुलस्त्य- प्ठिरं प्रत्यगस्यचरितकथनार- स्यान्तर्धानं युधिष्ठिरं प्रति कय- म्भ:-"ब्राह्मणहननादिवातापी- यतो नारदस्य चान्तधानम- १४८ खलवृत्तकथनम् स्थपितृप्रेरिते- ८६ २१ युधिष्ठिरण धर्म प्रति अर्जुनं नागस्त्येन स्वार्थनिर्मितायाः विना सस्प काम्यकवनेऽनमि- कन्याया विदर्भपजाय कृतं दा. रुचिकथनपूर्वक निवासाय नम्-अगस्यदत्तायाः स्वगृहे स्थानान्तरकथनमार्थना:- उत्पन्नाया लोपामुद्रानाम्न्याः २८ पाण्डवाश्वासनपूर्वक धौम्यकृतं कन्याया यौवन हरवतो विद- प्राचीस्थनानातीर्थकथनम्:- १५० भंस्थचिन्ता- ८८ २७ धौम्येन युधिष्ठिरं प्रति दक्षिण ९७ २५ विदर्भपजेन सन्तानार्थ कन्यां दिगस्थितनानातीर्थकयनमः-३५१ कामयमानायागस्त्याय लोपा- ८९ १८ पश्चिमादिग्गततार्थकथनम्-- १५२ मुदाया यथाविधिपदानम्-- ९० ३४ उदीचीस्थतीर्यकथनम् १५३ अगस्त्येत लोपामुदाया महाई. ९१ २५ धौम्ये भाषमाणेऽकस्मादाग- वसनामरणत्याजनेन वल्कलादि- तस्य युधिष्ठिरसत्कृतस्य लो- ग्राहणपूर्वकं स्वाश्रमं प्रत्यान- मशस्य युधिष्ठिरं प्रति स्वा- यनम-~ऋतुकाले समाहूतया गमनकारणकथनम्लोमशक- तया महायसनामरणानि या- तं पार्थस्य पाशुपतास्त्रादि- वितेनागस्त्येन तसंपादनाय प्राप्तिकानपूर्वकमिन्द्रसंदेशादि- प्रस्थानम्- निरूपणम्:- १५४ / ९८ २० भिक्षार्थ श्रुतराजसमीपं गतः ९३ २७ लोमशन युधिष्ठिरं प्रति स्य. स्यागस्त्यस्य तत्पूर्णायव्ययदर्श- साहित्येन तीर्थयात्राविधायक- नेन याचनयोग्योऽयं न भवतीति पार्थवचननिवेदनम-युधिष्टिरेण निश्चयपूर्वकं श्रुतर्वणा सह प्रश्न. लोमशाशयाऽधिकपरिजनवि- श्वसमीपगमनम्---तस्याप्या- सर्जनम्- १५५ यव्ययशोधनायनंतरं तेन श्रुत- २३ २९ घनकासिब्राह्मणैः सहगमने प्रा. र्वणा च सह प्रसदस्युं प्रत्य- विते युधिष्ठिरेण तस्मिवंगी- गरस्यगमनम--तस्थापि तथै. श्ते ग्यासादीनामागमनम्- वायव्ययदर्शनेन चिंताक्रांतस्या- ऋप्युपादेष्टवताचरणपूर्वकमृपि- गस्त्यस्य नृपाणां वाक्येन तैः सहितानां याण्डवानां तीर्य- सहेल्पलसमीपगमनम्- यात्रार्य पूर्वदिग्गमनम् - ९९ ७१ इल्वलेनागस्त्याय मेपोत- ९४ २२ लोमशेन युधिष्ठिरं प्रति धर्मा- धर्मयोः सम्रक्ष्यसमृद्धिलक्षणो- लेन याताप हानेऽगस्त्येन दर्ककारणत्वाभिधानम्- जीर्णीकरणों ९५ २९ पाण्डवानां नैमिगरपयममनो. तर गयाशेरपर्वतगमनम-~ घातापिमांसपारेषणम्-इल्व- स्येन तस्य क्ति:--मीनेनेल्वलेनागस्त्याय धनदानपूर्वकं तनिधांसया तद- ·महाभारते- न अध्यायः लोकः विषयः पृष्ठम् । अध्यायः कः विषयः पृष्ठम् नुगमनम्-अगस्त्येन हुङ्कारेणे- लोमशकथितोऽगस्त्यवृत्तान्त:- ल्वलस्य भस्मीकरणपूर्वक कालेयरधार्थ देवैः समुद्र लोपामुद्राथै वहुधनदानेन शोषणप्रार्थनायां कृतायां तद- तस्यां गुगवदेकापत्योत्पादनम्"- ङ्गीकरणपूर्वक देवैः सहागस्त्य एवमगस्त्यचरितं कथयित्वा स्य समुद्रतीरगमनम्- तदाश्रमवर्णनपूर्वक भागीरथी १०५ २० अगस्त्यंन सगुद्रालिले निपी. महिमवर्णनम्-पाण्डवानां भृ. ते देवदैत्यहननम्-देवेः पुनः गुतीर्थगमनम्-लोमशेन युधि- समुद्रपूरणाय पत्तिोदकोत्सर्ज: ठिरं प्रति परशुरामस्य दाश नं प्रार्थितनागस्त्येन तस्य स्वेन रथिरामेण तेजोहरणप्रकारक- जीकिरणोक्तो तदर्थे ब्रह्माणं थनम्-तथा परशुरामस्य पितृ- प्रति प्रार्थनम- १७० निदेशामृणुतीर्थनिमजनेन पुन १०६ २३ भगीरथात्सगुद्रपुरणं काला. स्तेजोलामकथनम्- १६४ न्तरे भविष्यतीति पितामहवा- २००.२५ पुनरगस्त्यचरितशुश्रूयोर्युधिष्ठि- फ्यघणोत्तरं देवानां स्वस्था. रस्य प्रश्नानुरोधेन तत्कथन- नगमनम् --युधिष्टिरप्रश्नानुरोधे- प्रसन्न लोमशकथितः काल- लोमशकथितं सगरा- केयगणवृत्तान्तः-कालकेयस- ख्यानम्--पानीद्वयसहितस्य के हितवृत्रोपटुतानां देवाना ब्रह्म- लासे तपस्यतः सगरस्य म. लोकगतानां ब्रह्माक्षया दधी- हादेवादेवपन्यां पष्टिसहस्रपु. चाश्रमगमनम्-देधैः प्रणामपू- घोत्पत्तिवरलामोऽपरपल्या- र्वकं दधीचाने तदस्थियाचने मेकपुत्रोत्पत्तिवरलाभश्व-वेद- कृते तदनीकृत्य दधीचेन कृतः मीनामकमेकपाभ्यामलापसये स्वप्राणत्यागः-देवसमर्पितर्दधी शैष्यायामेकधप्रसधेडलायुं त्य- चास्थिभिर्विश्वकर्मणा निर्मि- कुमुद्यतं सगरं प्रत्यशरीराधा- तस्य यजस्येन्द्रेण कृतं ग्रहणम्-१६५ णी-- १७१ २०१ २३ वृत्रेण युध्यता नारायणकृतधला. १०७ ७० आकाशवाणीधधणोत्तरमला- धानेनेन्द्रकृतो बज्रेण वृत्रयधः- युबाजेभ्यः पृथक्तकृतघुमनि- असुरान्मारयत्सु देवेषु भयात् हितेभ्यः पटिहपुत्रापत्ति:- सगुदप्रविष्टानां फालफेयानां सगरपुत्रोपद्रुताना लोकानां जमाद्वनाशविचार:- देयसहिताना प्रमाणं प्रति श- १०२ २६ समुद्रान्तस्तिदैत्यैः प्रतिरात्रं रणगमनं ब्रह्मवास्यश्रवणो- बहिर्नियाश्रमेषु ऋषिगणेषु त्तरं यथास्थानगमनं च-अश्व- निहतेषु देवगणैनारायणस्य मेघदीक्षानन्तरं सगरेण माचि- शरणाकरणम्-- ताश्वस्य निस्तोयसमुन्न. १०३ १८ विष्णुना समुद्रान्तहितदैत्यनि- र्धानम्-अश्वान्येपणं कुर्थतां स. घने समुद्रशोरणोपायत्वं ज्ञापि- मुद्रधिलखननेन पातालप्रयिानां तेदेवरगस्त्याथममागत्य एतोऽ सगरपुत्राणां कपिलकोघ. दृष्टया दहनम्-नारदाम्मी- १०४ २४ अगस्त्यस्तयप्रमहागतचिच्या- मृनपुरधरणानन्तरं सगरस्यां। दिवृत्तान्तविपये युधिष्ठिप्प्रने शुमन्तं पानं प्रति यास्यम्-सगर - .. गस्त्यस्तयः-- ·घनपर्यानुक्रमणिका। मघ्यायः कः विषयः अध्यायः लोकः विषयः पृष्ठम् निदेशानिर्गतेनांमुमता कपि- चेतसं सुतं प्रति मोहकारण- लप्रसादनेन हयानयनपूर्वक प्रस:- पिनामयज्ञसमापनम्-सगर इ. ११२ १९ ऋदयटङ्गेण विमाण्डक प्रति यांशुमत्यपि स्वर्गते तत्सतेन भ्रमावश्याकुमार्या मुनिकुमार- दिलीपेन गहावतरणाय यतमा- त्वव्यपदेशेन तदागमनीक्ति- नेनापि तदपारयतैव स्वपुर्ण पूर्वक तदङ्गचेशाविलासैस्त- भगीरयं राज्यऽभिषिच्य त्रिदिध- स्यामेव स्वचित्तासफ्त्युक्ति:- १७२ गमनम् १७३ १९३ २५ ग्राश्यङ्गमुपदिश्य घेश्यां मृ. १०८ २७ गहायतरणा हिमालये तप- गयतोऽपि तामनुलपभ्य परा- स्यतो दिलीपसुतस्य भगीरय- वृत्तस्य विमाण्डकस्य फलान- स्य सहस्रवर्षानन्तरं गङ्गा- यनार्थ वनगमनम्-पतदन्तरे पास्याद्धरपीतलमवतरत्याग- पुनर्विमाण्डकस्यासंनिधानमा- द्वाया वेगधारणाय तपसा लक्ष्य तदाशमं गतया घे- शङ्करतोपणम्-सन्तुष्टस्य महा- श्यया नौकारोपणेन ऋदयटङ्गे- देवस्थाने भगीरथरतं गहायत. देशमानीते महावृशिपि - रणधेगसहनरूपयरप्रार्थना- १७४ धः-अन्तःपुरं प्रविधाय ऋश्य- १०९ २१ मगीरयमार्थनया शङ्करे हिमा- शृङ्गाय लोमपादेन कृतं रखक- लयमागते मीरयाभ्यर्थनया न्याया:शान्ताया दानम्-फ- गहाया महादेवशिरस्यवती- या भगीरथेन सह समुद्रग- लान्यादायाश्रमागतस्य ऋद्धस्य विभाण्डफस्यानानागच्छतश्चम्पा- मनम्-मगीरथेन गणया पित: परिसरवातघोपु निवसतो भ्य उदफदानपूर्वकं सागरपूर- घोपवासिभिः संपादा-अङ्गरा- णम्-- १७४ जपुरं प्रविश्य पुत्रं स्तुपांच ११० ५८ युधिष्ठिरेण ऋरमकूटगिरी न- दृष्ट्या शान्तकोपस्य विभाण्डक- न्दापरनन्दानदीगमनम्-लोमशे- स्य पुत्र प्रत्यादेश:--विवाशा- न युधिष्टिरं प्रति ऋषभ मुने करपापूर्वकमृश्यङ्गस्य शान्त- नन्दायाश्च महिमकथनम्-यु- या सह स्वाश्रमगमनम्- ठिरण कौशिकीतीरे ऋष्य- ११४ ३० युधिष्टिरेण गङ्गासागरसगमा- गाश्रमगमनम्-लोमशेन युधि- हिरं प्रति विभाण्डकान्मृग्यामू. दितीर्थगमनम्-युधिष्टिरेण पै. तरणीस्नानानन्तरं लोमशकृत- श्यहोत्पत्तिकथनम्-सोमपा- देनानावृष्ििनवृत्तये कदयशृङ्गा. स्वस्ययनस्य युधिष्ठिरस्य महे- नयनं चोदितामिवेक्ष्याभिस्त- न्द्राचलवास:- द्वनगमनम् १७७ | ११५ ४५ महेन्द्राचले परशुरामाचरणा- १११ २३ नौवाश्रमादिरचनानंतरं वि- भाण्डकस्यासंनिधाने तदाश्रम प्रविष्टया दशायुवत्या बिला- सैक्रयगृह प्रलोभ्य पुनः स्व- वीर्यार्जुनवृतांत:- कार्तवी- वासगमनम्-तत आगतेन वि. भाण्डकेन घेझ्याविलासमुग्ध कृतवणेन मुनिना युधिष्ठिरस्य संबादा-अतरणकृतः परशु- रामचरित्रकथनारम्भ:-"कार्त- योपटुनःस्थसमीपागतैर्देवैः सह कार्तवीर्यवधविवारं कृतवतो ·महामारते- अध्यायः लोकः विषयः पृष्टम् । अध्यायः लोक. विषयः पृष्ठम्। विष्णोर्वदरीगमनम्-गाधिरा- मुखात्परशुरामचरितं भुत्वा जकन्यां घरीतुमागतस्यर्चीक- युधिष्ठिरस्य चतुर्दश्यां परशुरा- स्य गाधिकधितकन्याशुल्कदा. मपूजनोत्तरं महेन्द्रशैलादक्षि- नस्वीकारस-कन्याशुल्फदाना- णस्यां दिशि प्रस्थानम्- यें याचिताद्वरुणात् सहस्र १९८ २३ युधिष्ठिरस्य प्रशस्तां नदीमार. संख्यान् श्यामकर्णानानीय फ. भ्य शूपारीफपर्यन्तं गच्छतःक्रमे- न्याशुल्फायदत्तवतो ऋचीकस्य ण प्रभासतीर्थगमनम्-तत्र गाधिकन्यया सह विवाहः- युधिष्ठिरदिदृक्षया कृष्णयल- विवाहानन्तरमागतस्य भृगोवर- मद्रादीनामागमनम् १८७ दानेन कमायां जमदग्न्यु त्पत्ति:--- ११९ २२ बलभद्रेण वृष्णिपाण्डपसमायां भीमधृतराष्ट्रादिगईणपूर्वकं पा- ११६ २९ जमदग्निनोढायां प्रसेनजिद्राज- ण्डवान्यति शोचनम् १८९ कन्यायो रेणुकायों तस्मात्पञ्च- १२० २२ सात्यफिना पाण्डवानपक्षयय पुत्रोत्पत्तिः-सरसिमानार्थ ग. स्वैरेय धार्तराष्ट्रादिहननपूर्वक तायास्तत्र चित्ररथगन्धर्वदर्शने. पाण्डवानामायनवाससमापनम. नाम्भसि क्लिमाया माथमागता. भिमन्यो राज्येऽमिषेचनोक्तिर- यारेणुकायाजमदग्निहतं निर्भ- कृष्णेन सात्यफि प्रति पाण्ड- सनम्-मातृहननार्थ जमद- यानां परवानुबलानुपजीषि- निकृतामाशामनहीकुर्वतश्चतुरः त्वादिगुणकथनपूर्वकं तनिषेध- पुत्रान्प्रति जमदग्निशाप:- नम्-वृष्णिगमनानन्तरं युधि- परशुरामेण रेणुकायां मानसि- ष्ठिरस्य पयोष्णीगमनम्- कव्यभिचारदर्शिनः पितुर्जम- १२१ २४ लोमशन युधिष्टिर प्रति गयरत- दग्नेनियोगात्कुठारेण तस्याःम्प- यागपर्णनं पाण्डवानां पयो. मातुः कण्ठच्छेदनम् जमदग्नि- प्णीवानानंतर लोमशकथित- ना पुनमार्थनया रेणुकाया पुन- चैदूर्यपर्यतादिदर्शनफलकथनप्र. राजीयनम्-परशुरामासंनिधा. सकेन च्ययनकथाप्रस्तायः-यु- ने जमदग्न्याश्रममुपागतेन का धिष्टिरेण लोमशं प्रति सविस्तर तयोर्यार्जुनेन तदीयहोमधेनु. च्यवनचरितफयनप्रार्थना- १९२ यत्साहरणपूयकं तदाथमपीड- १२२२२. व्यवनकथारंमः-ध्ययनस्यभूः नम्-तत आगतेन परशुरामेण गुमदापुनस्य तपस्याकया बाहुच्छेदनपूर्वक कार्तवीर्ययधः- नम्-कदाचन शांतिराजेन से. परशुरामरहितमाश्रममागत्य न्यादिभिः सह च्ययनाधमा- कार्तवीर्यपुप्रैर्जमदनियधः-4. भिगमनम्-तत्र शांतिवन्य- यादागतस्य परशुरामस्य मृत या सकन्याग्णया चिरतरतर- पितृदर्शनेन चिलाप:- म्यानिरलस्य च्यपनदारीरं . ११७२८ पितृयधामात् पिःसमहत्यः यांपत्य थियधमानमहायल्मी- पृथिव्या निक्षत्रीकरणानन्तरं फायलोकनम्-तया पुतला यो परशुरामेण एतं काश्यपाय इस्माकोपरिदृश्यमानम्पयनन· पृथ्वीदानम्--" इत्यमलमण• यनयुग्मस्यामानाष्टकेन में.

·वनपर्वानुक्रमणिका। अध्याय' अभ्यायः - ग्लोकः विषयः पृष्ठम्। दनम्-ततः च्यवनस्य क्रोधा- सर्वेषां मूत्रपुरीपरोधे जाते सुकन्यावास्याच्यातेर्वल्मी- कसमीपगमनम्-च्यवनवाश्या- त्तत्प्रसादनाय शर्यातिना दत्त- या सुकन्ययासह च्यवनस्य वि. वाहः-सुकन्यायाः पतिशुश्रूषा-१९३ १२३ २४ कस्मिंश्चिरकाले च्यवनाश्रम- मुपागताभ्यामश्विनीकुमाराभ्यां भार्यात्वाय सुकन्यां प्रतिप्रायन- म्-तदकामयमानां तामाश्व- नीकुमाराभ्यां स्यप्रसादाच्ययने रूपयौवनसम्पन्ने सति तुल्यरूपे. पुत्रिषु कस्यचिद्धरणचोदना- भक्षिया तदङ्गीकारे च्यवनेन सहाश्विभ्यां सरसोऽन्तर्जले निमजनम्-निमज्योस्थितेषु तेपु सरूपेषु त्रिषु सुकन्यया स्वपातिव्रत्यमहिमा च्यवनस्यैव घरणम्-- ततस्तारुण्यप्राफ्या परितुष्टेन च्यवनेनाश्विनीकुमा- रयोः सोमरसदापनप्रतिक्षा- नम्-ततोऽश्विनीकुमारयोश्य- वनवाक्यथवणानन्तरं स्वर्गगम- नम्- १२४ २५ च्यवनस्य यौवनलाभश्रवणदृष्ट- स्य तरुणं स्वजामातरमवेक्षितु- मागतस्य शर्यातेश्यवनवाश्या- द्यज्ञकरणम्-तस्मिन्यो अश्वि- नीकुमाराभ्यां स्वप्रतिश्रुतसोम- रसदानाय सोमप्रहं गृहीतवति च्यवने कोपाद्वज्रप्रहारं कर्तुः मुद्यतस्येन्द्रस्य च्यवनकृतं बाहु- स्तम्मनम् इन्द्रमारणार्थ च्यव- नेन होमे कृते यज्ञकुण्डान्मद नामकासुरोत्पत्तिः तेनासुरेण शन प्रत्यभिसरणम्- १२५ २६ मदासुरमीतेन्द्रमार्थनया तं ततो निर्त्य सुरापान स्त्री चूत- मृगयाव्यसनेषु तस्य विभज- श्लोकः विषयः पृष्ठम् नम्-" च्यवनकथासमाप्तिः- लोमशकृतं नानातीर्थमाहिमा.. वर्णनम्- १२६ ४७ युधिष्ठिरप्रश्नानंतरं लोमशक- थित मान्धातचरितम्-“भृग्या- श्रमगतेन युवनाश्वेन कृतमृषि- भिः पुत्रेष्टि कृत्या स्थापितजल- कुम्मस्थजलपानम्-जलपानेन सगर्मस्य युवनाश्वस्य याम- पार्श्वमेदनपुरःसरं पुत्रनिर्ग- मनम्-इन्द्रादिभिरागत्य कृतं मान्धातेति तत्पुमनामकरणं मान्धातृवृत्तांतश्च"- १२७ २१ युधिष्ठिरप्रश्नानन्तरं जन्तूपा- ख्यानप्रसङ्गेन सोमकवृत्तान्त कथनम्-"सोमकनामकेनरा. शा मार्याशतोद्वाहेऽपि ज्ये- धायामेव जन्तुनामकैकापत्यज- ननम्-पिपीलिकादएसनदुःस्व. दर्शननिर्विष्णेन तेन राज्ञा ऋत्विज प्रति बहुपुत्रोत्पादनो पायमश्नः-ऋत्विजा राजानं प्रति जन्तोः पशूकरणेन होमे तपाघ्राणनेन भार्याशते पुत्र- जननोक्तिः- १२८ २१ ऋत्विषप्रेरणया सोमकेन राक्षा जन्तुनामकपुत्रयपाया होमे तद्वन्धाघ्राणनेन तद्भार्याशते पुत्रशतोत्पत्तिः- लोकान्तरं गतेन सोमकेन ऋस्विजा सह तद्भोग्यस्यपुत्रहननजनारकीय- दुःखानुभवपूर्वकं तेन सहैव स्वी- यसकृतफलोपमोगः" १२९ २२ प्राजापत्यादियक्षस्थानादिवृत्तां. तकथनानन्तरं पाण्डवानां लक्षती. ये मानं युधिष्ठिरं प्रति लोम- शवाश्यं च- २. १३०२४ सरस्थतीनद्यादिमाहात्म्यकथना- नन्तरं श्येनकपोतोपाख्यान- प्रारम्म:-" शिविपरीक्षणार्य ·महामारते- . अध्यायः ग्लोक विषयः पृष्ठमू अध्यायः लोक विषयः पूछम्। श्येनीभूनेनेन्द्रेणानुदुनस्य कपो. विप्रेश्यितेपु कहोडकृत पुन- तरूपधारिणोऽनेः शिधि प्रति प्रशंसा-बन्दिनः सागरप्रवेश:- शरणागति:- २०३ अष्टावक्रेण स्वपित्रा कह डेन १३१ ३४ कपोतरिरक्षिपया राज्ञा श्येन- मातुलेन च साधे खाश्रम म. घाक्यास्वशरीरोत्कृत्तमांसस्य नम्-पितुराशया समजाप्र. कपोतेन सह तुलारोपणम्- वेशादष्टावक्रदहस्य समीम. मांसापेक्षया कपोतस्य गौरवा- वनम्- २१५. तिरेके राशा स्वयमेव तुलारोह- णम्-ततस्तुष्टाभ्यामिन्दाग्नि १३५ ६० लोमशकृतं समझावृत्तान्तकथ- भ्यां तत्प्रशंसनपूर्घकं स्वलोक नम्-प्रसङ्गेन युधिष्ठिरस्य यय- गमनम्-" २०४ शीतवृत्तान्ते प्रश्नः-यवक्रीतो पाख्यानमारम्भ:-"भरद्वाजपु- १३२ २३ श्वेतकेत्वाथमगमनानन्तरं यु- श्रेण यवनतिन स्वपिछामेधे ये धिष्ठिरं प्रति कथाप्रसङ्गेनाप्टा- तत्पुश्योरीयसुररावस्वोथा- घकवृत्तान्तः-उद्दालकस्य स्थ शिष्याय कहोडाय स्वकन्या- सूयया विनवोपदेशं घेदाधि- गमायेन्द्रं प्रति तपश्चरणम्- दानम्-शिष्यसमीप पत्नीगर्भ- स्थेन बालकनाक्षिप्तस्य कहोड- वृद्धग्राह्मणरूपेण पालुकामुरारे- स्य गर्मस्वचालकाय शापदानम्- मिर्गगायां सेतुकरणव्यागर वित्तार्जनार्थ कहोडे जनकपुरं कुर्वतेन्द्रेण सह यपक्रौतस्य संवादा इन्द्रनिवारितेनापि य- गतेऽधावकस्योत्पत्ति:- जनक- चक्रीवेन बलात्कारेण तस्मादर- समापं गतस्य कहोडस्य वन्दि- ग्रहणम्-भरद्वाजेन लम्ध्यर नावादे विजित्य जले निमज्ज- यवक्रीतं प्रति गर्वेण रैम्यपीडा. नम्-मातुः सकाशापितृवृत्तांतं प्रतिषेधाय बालभ्युपाख्यानक- तयतोऽधायक्रस्य मातुलेन थनम्-यवक्रीततः पितृवा. वतकेतुना सह जनकनगर. फ्याङ्गीकारः- गमनम्- २०५ १३६ २० रेभ्याथमेतत्स्नुपायाः परायसु- १३३ ३० मार्गविषयेऽष्टावकजनकसंवाद:- भार्या या दर्शनाघातकामेन श्वेतकेतुना मातलेन सह जन- यवक्रीतेन पकान्ते बलात्कारण फयाशाला विविक्षोरावक- तदुपभोगः-फदत्या तया निवे. स्य द्वारपालेन रोध:-द्वारपा- दितवृत्तान्तन रैम्येण ऋद्धन यय- लाशययोः संवादा-गया. कीतहननाय जटाभ्यां त्या- घकस्य पाचिकस्य द्वारपालन राक्षसो निर्माणम्-कृत्यया रूप- निवेदनम्-स्वप्रश्नस्योत्तरदान- संपदा संमोह्य कमण्डलुहरणे तन राहा सभाप्रवेशानु- राक्षसामिद्रायिनेन यपीतेन मतिः- २०८ स्वपितुरग्निहोत्रगृहप्रवेशा-त. १३४ ४१ वचनावक्रयोवियदमानयोरष्टा. दाऽन्धेन द्वाररक्षकरण नि- यकादंदिपराजयः-जनकसमी- धारितस्य यवनीतस्य-राक्षसेन पे घणेन सत्तानां ब्राह्म- यधः- मानामुत्थानम् -- जलमाज्जितेपु १३७ १९ रेभ्यनिर्मितेन राक्षसेन यव- ·अप्यायः ३.१] खनपर्वानुक्रमणिका । अध्यायः ग्लोकः विषयः पृष्ठम्। अध्यायः विषयः पृष्ठम्। क्रीते हते सत्याश्रमागतेन भर- रिणा भागवमानभूम्युद्धारकथा द्वाजेन गृहपालात्तदृत्तान्तथर नम्-- २२५ णोत्तरं विलापपूर्वकं कृतौ पुष. १४३ २३ पाण्डवानां गन्धमादनप्रवेश. दाहन-घहिप्रवेशो- २१८ समये मध्यमार्ग महावृष्टेः प्रादु- २३८ २८ रेभ्ययाज्यनाम्नन सत्रे महा. र्भाव:--ततो वृक्षाद्यन्तरितानां यत्वेन वृत्रयोरवसुपरावस्यो पाण्डवानां वृष्युपरमे पुनः प्र- यंशाथै गमनम्-एकस्मिन् दिने स्थानम्- २२५ मार्यादर्शनार्थराओं पुनराथमंग. १४४ २८ गन्धमादनप्रवेशसमये गमनाक्ष- तेन परायसुनामृगम्रमेण कृष्णा- मतयाधःपतनेन मूर्षिउताया जिनसंवीनस्य रेभ्यस्य हननम्- द्रौपद्या नकुलेन धारणे कृत परावसुचोदनाऽर्वायसुना क- युधिष्टिरकृतं द्रौपदीसमाश्वास- तं ब्रह्महत्यामायश्चित्तम्-परा- नम्-द्रोपदी क्लेशानालोच्य यु- यसुधाफ्यात्सुद्यनेन यदर्शना- धिष्ठिरे परिशोचति धौम्यप्रभृ- निवारितस्यावसोने तप- तीनामागमनोत्तरंयुधिष्टिरक्षया चरणम्-तपसा तुष्टान्दवान् भीमेन स्मृनस्य घटोत्कचस्य प्रत्यर्योवसी रैभ्यभरद्वाजय. भीमसमीपागमनसंभाषणे- २२६ यत्रीतल्युजीवनमार्थना-देवर्य- १५ ५४ युधिष्ठिरवाक्यान्नीमेनादिऐन वक्रीत दुःखस्य विनोपदेशं वे- घटोत्कचेन दुर्गमे पथि प्री- दाभ्यासफलत्वकथनपूर्वक रैम्या पद्यावहनम्-घटोत्कचानुचरै दीनागुजीवनम्-देवानां स्वर्ग- राक्षसः पाण्डवानां विप्राणांच मनम- २२० बमम्-पाण्डयामां मानाविध- २३९ २० लोमशाततार्थवृत्तान्तकयनान- प्रदेशदर्शनपूर्वकं गन्धमादनस्थ- न्तरं युधिष्ठिरोक्तिः २२० नरनारायणाथममेत्य तत्र सुखेन १४० २१ भीमेन दुर्गमे गमनाक्षमनया घास:- युधिष्ठिरनिवारितानां द्रौपद्या १४६ ९६ कास्मिंश्चित्काले भीमसैनिधाने दीनां घनाङ्गीकार:-पथि कु. वाय्वानीतं दिव्याद्भुतपदं दृष्टा लिन्दाधिपतिना सुबाहुना पू: द्रौपद्या प्रार्थितस्य भीमस्य ता- जितयुविष्ठिरादिभिस्तम्मिन् ः शबहुपुष्पानयनार्थ गमनम्- त्यवर्गस्थापनपूर्वकमर्जुनदिक्ष- पथि गजादिमनपूर्वक गच्छतो या गम्बमादन प्रति प्रस्थानम्-२२१ मीमस्य स्वर्गमार्गे रुद्रा स्थित- । १४१ २८ अजुनादर्शनःखितेन युविष्टि- स्य हनूमतो दर्शनम्-सिंहनादं रेण भी प्रति धनजयप्रशंसा. कुर्वतं भीमं प्रति हनुमानः-२३२ पूर्वक तहशनाय गन्धमादन १४७ ३४ भीमहनुमत्संबादमध्ये भीमं - प्रवेशनिश्चयः- २२२ ति को हनुमानित्यादि हनुम- १४२ ६३ पाण्डवानां मन्दराचलगमनम्- स्पन भीमस्योत्तरम-मत्पुच्छ- आकाशगडासेवनम-नरका- मुरसार्य गन्तव्यमिति हनूमतो. सुरास्थिदानम्-लोमशेनपाण्ड- ते पुच्छमुत्लारयितमशवितो वाप्रति विष्णुभानरकासुरवध- भोमस्य प्रणामपूर्वकं हनु. प्रकारकथनम्-पराहरू पिणा ह. , मन्तं मति प्रत्युक्ति हनूमतो ·महाभारते- मप्यायः लोकः विषयः पृटम्। अध्यायः सोकः विषयः पृष्ठम्। मीम प्रति स्वप्रभाषादिकथनं त- शामुपलब्धयतां राक्षसानां भी- त्रैव रामवृत्तान्तकथनारंभः-- २३३ मसमापागमनम्- २४१ १४८ २२ रामचरितफयनपूर्वकंवरप्रात्या १५५ ३४ पतदघसरं प्रचण्ठयारयापुत्पा- दि वृत्तमुक्त्वा भीमं प्रति हनू- तदर्शनेन चिन्तयतो युधिष्टिर- मत उपदेशः- २३४ स्य भीममपश्यतो द्रौपदी प्रति : १४९ ४० मीमेन समुद्रोल्लइनकालिक- प्रश्नः-द्रौपद्याः साशासौ- विशालरूपदर्शनं प्रार्थितेन ह- गन्धिकाहरणाय प्रस्थितं भीम नुमता एतत्कालिस्ताकालि ध्रुत्वा सर्वैः सह युधिष्ठिरस्य करूपस्य दुनिरीक्षताफथनपूर्य- सौगन्धिकसरोगमनं भीमदर्शन कं कृतयुगादिधर्मकथनम्- २३६ च-भीम प्रति युधिष्ठिरस्यैता- १५० ५२ पूर्वरूपदर्शनार्थ पुनर्रमप्रार्थ- दृशसाहसकरणनिषेधोपदेशः- ना-हनूमता दर्शितं समुद्रतरण- कुबेरबहुमानितस्तरर्जुनदिदृक्ष- कालिकपृथुतररूपं दृष्ट्वा विस्मि- या तत्रैव सुखेन घिरिणम्- २४२ ताय भीमाय चतुर्वर्णधर्मनि १५६ २१ गन्धमादनादुत्तरं देशं जिगमि- रूपणम्-सौगन्धिकवनमार्ग प्र- पुणा युधिष्ठिरेणाकाशवाणी- दर्य हनूमता कृतो भीमं प्रत्यु- श्रवणात्ततः प्रतिनिकृत्यानुचरैः पदेशः- २३८ सह नरनारायणाश्रमं प्रति गम- १५१ १९ पूर्वरूपोपसंहारानन्तरं हनूमतो नम्- २४३ मीमप्रतिघरयाचनाशा-भीमा- (८) जटासुरवधपर्व २४३-२४६ नुनयेन भीमसिंहनादहणप्रति- १५७ ७२ कपटप्राह्मणवेपेण जटासुरस्य शामर्जुनध्यजस्थितिसमये शत्रु- युधिष्ठिरं प्रत्यागमनम्-फपटे- प्राणहरध्वनिकरणप्रतिझा च न शस्त्राण्याहत्य द्रौपद्यादीन् । कृतवतो हनूमतोऽन्तर्धानम्-२३९ हरतो जटासुरस्य युधिष्ठिरकृतं १५२ १४ गन्धमादने नानाविधाश्चर्यदर्शन- भर्सनम्-जटाहरं प्रति सह- पूर्वकमटतो भीमस्यापराद्धे सौ- देवे घदति सति आगतस्य गन्धिकवनदर्शनम्- २३९ मोमस्य जटासुरेण युद्धम्- १५३ १६ सौगन्धिकसरोरक्षकै क्रोघषश- मीमजटासुरयोर्वाहुर द्धादनन्तरं नामफैराक्षसैःसौगन्धिफसरो- भीमेन कृती जटासुरवधः-२५६ विषिर्धा भीमं प्रति तश्चिकीर्षि- (९) यक्षयुद्धपर्व २४६-६२० २४० १५४ २७ भीमस्योत्तरं श्रुतवनी राक्षसः १५८ १०३ जटासुरयधानन्तरं सपरिया- सौगन्धिकार्य कुवरंयाचस्वत्यु- रेण नरनारायणाश्रमोषितस्य । पदिऐ सति तदनादरकरण- युधिष्ठिरस्य म्रातृभिःसह विचा. पूर्वक भीमस्य सौगन्धिकाहरणे रानन्तरं प्राहाणानुक्षयातःसहो- प्रवर्तनम्-नियारयतो राक्ष- उरस्यां दिशि गच्छतः कैला- सान् गदामहारेण हत्या मान- सादिदर्शनम्--सामिदिवसै- पानपुर्वकं मीमेन कृतं पुष्करि- हिमवत्पृष्टगतस्य युधिष्ठिरस्य णीतः पनाहरणम्-हतराक्षसैः घृषपर्वदर्शनम् वृषपर्वनिरटे कुबेरसमीपं गत्या भीमवृत्ते सप्तरायोपितस्य युधिष्ठिरस्य निवेदिते फुवरात्पद्माहरणानु- तदुपदिष्टमार्गेण गन्धमादन .

·घनपर्वानुमाणका। धप्यायः लोकाः विषयः पृष्ठम् । अध्यायः प्रोतः विषय. पृष्ठम्। गमनम् -तवाहिणाश्रमदर्श १६३ ४२ धौम्येन युधिष्टिरं प्रति मेरुम. २४९ न्दारवृत्तान्तकथनपूर्वकं चंद्र- १५९ ३२ माणिराजार्पणा युधिष्टिर सूर्यादिगतिप्रकारनिरूपणम्-२५८ प्रति फैलासवर्णनपूर्वकमर्जुना १६४ २० गन्धमादनपर्वते यसत्सु पांड- गमनपर्यन्तं स्वाश्रम एव निवास- येप्यर्जुनं चिन्तयत्सु सत्स चोदना- २५० स्वर्गादधिगतास्त्रेणार्जुनेन युधि- १६० ७७ आर्टिषेणायार्जुनागमनपर्यंत ष्टिरादीन् प्रत्यागमनम्- तत्र यसतां पाण्डघानां वृत्तान्त (१०) निवातकवचयुद्धपर्व २६०-२७५ कथनम-पदाचन गरुडपक्ष १६५ १४ इन्द्ररथदर्शनेन हप्यासु पाण्ड. वातानीताम्बुजदर्शिन्या द्रौपद्या घेपु रथादयरुढेनार्जुनेन सृतं ताशबहुपुष्पानयनं दुष्टराक्षस- धौम्यादिपादवन्दनम्-युधिष्टि- क्षपणं च प्रार्थितन भीमेन तदर्थ रादिपूजितस्य मातलेः स्य- गन्धमादनशिखरारोहणम्--- गंगमनानन्तरमर्जुनेन युधि- तत्र गत्या सिंहनादं कुर्वती भी- ष्ठिरादीन्प्रति संक्षेपेण स्वकीय- मस्य नादश्रवणेनागर्यक्षराक्ष- स्वनिवासप्रकारकथनम्-- २६१ सगन्धर्वः सह युद्धम्-राक्षसा- दीपिछन्नभिनान्कुवैत ममि प्रति १६६ १७ इन्द्रागमनम्-सम्रातृकं युधिष्टिर- मेत्याशीर्वादपर्वकं पुनः काम्यक- कुबेरसखस्य मणिमन्नामकस्य वनगमनमुपदिशत इन्द्रस्य पुनः राक्षसस्यागमनम्-युद्धे भीमेन स्वर्गगमनम्- २६२ गदया माणिमति हते शेषाणां राक्षसानां प्राग्दिग्गमनम्- २५३ १६७ ५७ युधिष्ठिरण पृष्टस्यार्जुनस्य स्य- २७१ ६३ संग्रामशब्दश्श्रवणानन्तरमाहिये- वृत्तान्तकथनम्-अर्जुननं कि नाश्रमे द्रोपदीस्थापन पूर्वकं यु- रातरूपधारिमहादेवेन सह युद्ध- धिष्टिरादीनां संग्रामदेशगम- कथनं पाशुपतास्त्रमाप्तिकथनं नम्-संग्रामे ममि हवा पाण्ड- २६३ येप्यालिइनपुरस्सरमुपविषु । १६८ ८६ अर्जुनकृतं ब्राह्मणरूपेणागनेन्द्र- सत्स युधिष्टिरकृतो मीमाधि- समागमादिकृत्तस्यनम्-अर्जुन- क्षेपः-हतशेपेभ्यो राक्षसेभ्यो कृतं स्वर्गगमनानन्तरमिन्द्रसमी- मीमवृत्तं श्रुतयतः कुवरस्यानु- पगमनास्त्रप्राप्यादिकथनम्- चरैः सह पाण्डवसमीपगमनम्- अर्जुनरातमिन्द्र फथितनियात क. कुवरं प्रणम्य परियार्य स्थितेषु पववृत्तान्तकयनं तद्वधार्थ नि- पाण्डयेषु कुरेण स्यस्यागस्त्य- गंतस्य म्यस्य देवाशीर्वादादिक- शापादिवृत्तांतकथनपूर्वकं कृतं थनं च- पाण्डवसान्त्वनम्-युधिष्ठिरः १६९ २४ पार्थेन निशतकवचैः सह युयु. प्रशानन्तरं कुरेण कृतमगस्त्य- सया मातलिसनायनेन्द्ररयेन शापवृत्तान्तकथनम्- तत्पुरंप्रति गमनम्-अर्जुनस्यश- २६२ ३८ धेरैण युधिष्ठिरानुशासनपू. इरादंभुनयतां निवातक्यचानां यक स्यमयनगमनम्- कुवेग- युद्धार्थ निगमनम-नियतकयचे- भया राक्षसपूजितैर्युधिष्ठिरादि- {दार्थे प्रवृत्तस्यार्जुनस्य ब्रह्मर्षि- भिस्तस्यांरात्रौतहेसुखयासः-२५७ प्रभृतीनामाशिषः- य० मन०२ 1 ·महामारते- अध्यायः रोकाः विषयः पृष्टम्। अध्यायः ग्लोकाः विषयः पृष्ठम् । १७० २९ अर्जुनस्य निवातकवचैः सह यु. १७७ २४ गन्धमादनादयतीर्णः पाण्डवैः २६८ प्रमेण कैलासपर्वतदर्शनादि वि- १७१ ३० निवातकवचेषुमायया युध्यमाने. धाय यथागतेन पयाऽऽगच्छता पुमायासृष्टतमोदर्शनेन मीतयो. फ्रमेण सुबाहुदेशगमनम्-सु. मर्मातल्यर्जुनयोरुक्तिप्रत्युक्ती- २६९ बाहुनिकटे स्थापितं सूतादिप- १७२ ३५ पुनर्नियातकवचानां मायायुद्ध- रिकरं गृहीत्या घटोत्कचं च प्रवृत्ती भीतमजुनं प्रति वज्रास्त्र- विसृज्य गच्छतां विशाखयूपं प्रेरणविपपिण्या मातलिप्रेरण- प्रत्यागमनादि-पाण्डवानां सर- याऽर्जुनेन वज्रास्त्रेण कृतो निवात- स्थतीतीरे सुखेन विहरणम्-२७८ कवचयधः मातलिस्तप्रशंसना. १७८ ३३ प्रसङ्गागते अजगरवृत्तांते जन- नन्तरमनस्य मातलिसहितस्य मेजयेन पृष्टे वैशम्पायनस्योत्त- निवातकवचनगरगमनं मात. रम्-धनुष्पाणे मस्य घने मृ- लिकथितस्तनगरवृत्तान्तश्चः- २७० गयादि कुर्वतः केनचिदजगरेण १७३ ७५ स्वर्ग गन्तुं निर्गतस्यार्जुनस्य गृहीतस्य तन्मोचनासामर्थ्यम्-२७९ मध्ये हिरण्यपुरदर्शनं मातलि. १७९५४ अजगरं प्रति भीमस्य 'कस्त्व- कृतं तत्पुरवृत्तान्तकथनं च-का- लफअवधार्थ मातलिप्रेरणा- म् ?' इत्यादिप्रश्ऽजगरेण भीम प्रति स्वस्याजगरत्वप्रापकका- नन्तरं तं प्रत्युक्तवतोऽर्जुनस्य कालकअवधार्थ गमनम्-युद्ध्य. रणकथनम्-दुनिमित्तदर्शना- मानानां कालकानां रौद्रास्त्र दुर्मनायमानस्य युधिष्ठिरस्य धौम्येन सहितस्य भीमान्येप- प्रयोगेणार्जुनेन कृतोषधः-मात- णार्थ निर्गमनम्-शून्यारण्ये लिना स्तुतस्यार्जुनस्यामरावती प्रति प्रत्यागमनम्-इन्द्रसमीपे भुजगेन्द्रग्रहीतस्य भीमस्य दर्श- २८१ मातलिनाऽर्जुनपराक्रमे घर्णिते इन्द्रेण कृतमभिनंदनपूर्वकमा १८० ३८ युधिष्ठिरमीमयोः संवादानन्तरं शीर्दानम्- २७३ भीममांचनार्थमजगरे युधिष्ठि- १७४ १७ पूर्वोक्तार्जुनकथितवृत्तान्तश्रय- रेण प्रार्थिते तस्योत्तरम्- णानन्तरमनदर्शनार्थमर्जुनं प्रति युधिष्ठिरप्रश्नानन्तरं स्ववृत्तान्तेऽ युधिष्ठिरयास्यम्- २७४ जगरेण कथिते तं प्रति युधि- १७५ २५ युधिष्ठिराशया दिव्यास्त्राणि ष्ठिरस्य प्रश्नोत्तरकरणाथै प्रा. योजयित्वा प्रदर्शनम्-अस्त्रतेज- र्थना--सर्पकृतस्य प्रश्नत्रयस्य सा जगत्क्षोभे सति इन्द्रचोद- युधिष्ठिरदत्तमुत्तरत्रयम् ૨૮૪ नया नारदेनार्जुनं प्रत्यरत्रप्रदर्शन १८५ ४९ स्वप्रश्नस्योत्तरदानतुटेनाजगर- निषेध:- २७५ रूपिणा नहुपेण युधिष्ठिरं प्रति (११) आजगरपर्व २७५-२८७ खपूर्ववृत्तान्तकथनानन्तरंनहुपेड़ १७६ २३ युधिष्ठिरं प्रति भीमायुक्त्यनन्तरं जगरदेहमोचनपूर्वकं स्वर्ग ग- द्वैतवनगमनार्थ युधिष्टिरेण पर्व- ते भीमधौम्याभ्यां सह युधिष्ठि- तामन्त्रणे कृते घटोत्कचेनोढेपु रस्य स्वाश्रमगमनम्- २८७ सर्वेषु तदामन्त्रणपुरःसरं लोम- (१२)मार्कण्डेय-समास्यापर्व २८७-३८२ शस्य स्वर्गगमनम् - २७६ १८२ १८ वर्षाकालसमाप्तिपर्यन्तं द्वैत- NE ·वनपर्वानुक्रमणिका . ३०१ । अध्यायः सोकाः विषयः अध्यायः गेका. विषय. पृष्ठम्। बने निवासानन्तरं शरदि धौ. प्रजासर्जनम्-मत्स्योपाख्यान- भ्यादिसहितानां पाण्डयानां श्रवणमाहात्म्यम्- काम्यकवनप्रवेशः २८८११८८ १४३ मार्कण्डेयन युधिष्ठिरादीन्प्रति २८३ ९५ पाण्डवानां पुनः काम्यकवना- कृतादियुगचतुष्टयधर्मकथनपूर्व- गमनं श्रुतवता कृष्णेन सत्यभा- फै प्रलयवर्णनम्-तथा मार्क- मया सह पाण्डवदर्शनार्थ तत्रा- ण्डेयस्य प्रलयवृत्तान्तकथनपूर्वक गमनम्-युधिष्ठिराभिवादनाद्य- प्रलयकालिकस्ववृत्तांतकथनम् - नंतरं युधिष्ठिरादीन् प्रतिकृष्णा- प्रलयजले परिणवता मार्कण्डे- वाक्यम् कृष्ण प्रति युधिष्टिर येन यरशाखाशायिनः शिगुरू- वदति मार्कण्डेयागमनानन्तरं पस्य हरेरुदरान्तः प्रविश्य ब्रह्मा- पूजादिपूर्वकं मार्कण्डेयं प्रति ण्डदर्शनपूर्वकं पुनर्वहिनिगम- कृष्णोक्तिःकृष्णादिसमीपाग. नम्-मार्कण्डेयस्य बालक तस्य नारदस्य पाण्डवकृतपू. प्रति घाक्यम्- ३०७ जनानन्तरं मार्कण्डेयं प्रतिभार १८१ ५९ स्वस्वरूपकयनपूर्वकं नारायण- दोक्तिः-मार्कण्डेयेन कृष्णचो. कृतो मार्कण्डेयं प्रत्युपदेशः- दनया पुराणकथाकथनारम्भः २९३ । मार्कण्डेयकृतं श्रीकृष्णमाहाल्य- २८४ २३ युधिष्टिरस्य ब्राह्मणमाहात्म्य- कथनम्-युधिष्ठिरादिकृताः थी. विषयक प्रश्न मार्कण्डेयकथितो कृष्णस्य प्रणामाः-श्रीकृष्णेन हैहयानां वृत्तान्तः-- पाण्डवानां समाश्वासनम्- ३०९ २८५ ३७ पुनर्माकण्डेयस्य ब्राह्मणमाहा १९० ९७ युधिष्टिरप्रश्नानुरोधेन मार्कण्डे. रम्यकथनप्रस्तावे वैन्ययोऽधि- येन फलौ भविष्यल्लोकवृत्तान्त. गौतमसंवादानुवादेन ब्राह्मण- कथनम् कलियुगान्ते कल्कि- माहात्म्यकथमम्- त्येनावतरिष्यता हरिणा दुष्ट- २८६ ३० मार्कण्डेयेन युधिष्ठिरादीप्रति जनसंहारादिकथनम्- दानाग्निहोत्रमोक्षादितिरूपकता- १९१ ३५ स फल्स्यश्वमेधयशे द्विजेभ्यः यंसरस्वतीसंवादानुवादः- २९९ पृथिर्थी दास्यति ततोऽधर्मक्ष- १८७५८ मार्कण्डेयकथितं वैवस्वतमनु- याधर्मवृध्या च सत्ययुगधर्मप्रवृ. चरितम्-तपस्यन्तं मनुं प्रति त्तिरित्यादिकथनम-मार्फण्डे- शुद्रमत्स्यवाक्यम्-अलिजरा- योनोपदिष्टे धर्माचरणे युधि- दिषु चर्धमानस्य मत्स्यस्य मनु- प्टिरेण स्वीकृते सर्वेषां सन्तोषः-३१३ कृतः समुद्रे क्षेपः-समुद्रक्षेप १२ र पुननालणमाहात्म्यं कथयता समये भाविप्रलयकथनपूर्वकं मार्कण्डेयेन कथयितुमारब्धं मनुं प्रति मत्स्योक्तिः-मत्स्यो- मण्डूकोपारयानं तत्प्रसगादै- पदिष्टायां नाव्यारुदेन मनुना श्याकस्य परीक्षितश्चरितम्- कृतं नौकासीपवर्तिमत्स्यशृंगे मृगयाधान्तस्य सरस्तीर उ. नौकाबन्धनम् समुदेनाकाक- पविष्टस्य परीक्षितो गीतश्रव- पणं कुर्वतो मत्स्यस्याज्ञया मनुः णम्-गीतमविप्यतः परिक्षि- ना हिमालयभंगे नौकावन्यने तः कन्यादर्शनं ततः कन्यां प्र- छते स्वपरिचय कथनपूर्वकं म. स्यस्यान्तर्धानम्-मनोस्तपसा दर्शनरूपकन्योक्तसमयाङ्गीकर- ति परीक्षिाप्रार्थनं च-उदका- ·२० महामारते- अध्यायः ग्लोकाः विषयः पृष्टम् । अध्यायग्लोकाः विषयः पृष्ठम् णेन मण्डककन्या परिणयः-तया नरयोवृत्तम्- सह परीक्षितः स्वनगरगमनम्- मार्कण्डयन पाण्डवान्प्रति यया- मण्डूककन्यया सह सर्वदा रह- तिचरितकथनम्- ३२० सि स्थितस्य प्रधानादि- मिर्दर्शिते सुगूढवापीसहिते १९६ १३ मार्कण्डेयेन सेदुववृषदर्भचरित. धने विहरतो राज्ञो कापीदर्शन- कथनम्- ३२१ म्-वापीसलिलेऽवतरेति राज- १९७ २८ मा.ण्डेयेन श्येनात्कपोतरक्षण- वाक्यश्रवणोत्तरं गतायां मण्डू- रूपशिविचरितंकथनम् ३२२ फकन्यायां तामविप्यता रा- १९८ २७ मार्कण्डेयेनाटकप्रतर्दनवसमन- शागर्तमुखे मण्डकं दृष्टवता कृतं शिर्वानां रथस्थानां नारदेन मण्डूकानां वधार्थ स्वीयानां कथाप्रसङ्गे नारदकथितं शिबि- दूंनानां प्रेरणम्-मण्डूकराजे- चरितम् ३२४ नायुर्नाम्ना मण्डूकावधे प्रार्थितेऽ- प्यशृण्वति परीक्षिति मण्डूकरा- १९९ १८ त्वत्तोऽपिकचिचिरजीवी अ- जेन कृतं राशे स्यकन्यायाः सु- प्यस्तीति मार्कण्डेयं प्रति युधि- शोभनाख्याया दानम्-कन्याय छिरप्रश्ने मार्कण्डेय इन्द्रद्युम्ना दोशील्याद्दिजद्वेपिपुत्रप्राप्तिरूप- ख्यानोपक्रमेणोत्तरोत्तरचिरजी- विन उलूकादीनाचष्ट-- शापदानपुरःसरं मण्डूकराजस्थ स्वगृहगमनम्-तस्यां शलद २०० १२९ निन्दितदानानां निन्दितजन्मा. लवलाख्यं पुत्रत्रयमभूत्तेषां ज्ये- दीनां च कथनम्-कीरशाः ठंशलं राज्येऽभिपिच्य परीक्षि- प्रतिग्राहका दातारं तारयन्ती- द्वनं जगाम-मृगयायै गतःश- ति प्रश्ने तदनुरूपं मार्कण्डेयो- लो धावन्तं मृगमन्वेतुं सूत- त्तरम्-धारे ग्राह्याग्राह्यवाह्म- प्रेरणया वामदेव निकटे वाम्यो- णविचार:-प्रतिग्रहीतलक्षण- मतिधिभोजनप्रशंसा च-गोदा- ययाचे-प्रतिदानसमयेन चा- नमाहात्म्यं स्वर्णदानफलं च-- मदेवदत्तवाम्यो गृहीत्वा मृग- अनडुदानफलमन्नदनामकथनान- मन्वगच्छच्छल:-मासानन्तरंवा- मदेवेन वाम्यर्थ शिष्ये प्रेपितेऽ दानफलं तत्प्रसंगाजलाशयदान- फलं च-युधिष्टिरस्य यमलो- प्यददानः शलो वामदेवशापा- कपथप्रश्ने तदनुरूपमुत्तरं मार्क- द्राक्षसेहत:-शलमाता दलोऽ ण्डेयस्य-विप्रपादधावनफल- पिचाम्या नादात्तदा तासुतो नाशमबाप-दलपत्नीप्रार्थनया मर्धप्रसूतधेनुदानफलं च-विप्र- शीवविषयके युधिष्ठिरप्रश्ने धा- तुष्टाय चामदेवाय दलो घाम्यो यशौचादिरूपं मार्कण्डेयस्यो- प्रादात्- ३१७ तरम्-सायंप्रातर्गायधीजपफ- १९३ ३७ युधिष्टिरस्य वकवृत्तप्रश्ने मार्क- लं ग्राहणापमानन न कर्तव्य. ण्डेयकथितः सुखदुःखविपये मित्यादिकथनं च--वित्ती- इन्द्रवकसंघाद:- द्रियनिग्रहप्रशंसा दयायप्रशंसा १९४८ क्षात्रधर्मविषये युधिष्ठिर प्रश्ने च-तप यादिना स्वर्गादि मार्कण्डेयकथितं महोत्रौशी- लामकथनम्-अयनादिपु दा- ·वनपर्वानुक्रमणिका। २१ पृष्ठम्। पृष्ठम् । - अध्यायः लोकाः विषयः नस्य फलाधिक्यम्-स्वर्णगो. भूमिदानफलकथनम् ३३१ २०१ ३४ मार्कण्डेयेन युधिष्ठिरं प्रति धुन्धुमारोपाख्यानकथनारम्भः- उदङनामकमुनेस्तपसा परि- तुष्टेन विष्णुना तस्मै वरप्रदा- नम्-तथा विष्णुना उदहूं प्रति कुवलावन धुन्धुनामका- सुरघातनविधानपूर्वकमन्तर्धा- नम्- ३३२ '२०२ ३१ उदड्वेन वपुत्राभिषेचनपूर्वक यनं प्रस्थितं वृहदश्वं प्रति तन्नि. यारणपूर्वके धुन्धुनामकासुरह- ननचोदना-- ३३३ २०३३५ वृहदश्वनोदई प्रति स्वपुत्रेण कुध. लावन धुन्धुवधस्य भाविध- कथनपूर्वक वनं प्रति गमनम्- धुन्धुत्पत्ति पृष्टेन मार्कण्डेयेन युधिष्ठिरं प्रति तदुपोद्धाततया मधुकैटभवृत्तान्तकथनम- ३३४ २०४ ४५ मधुकैटभपुत्रेण धुन्धुना तप- स्तोपिताब्रह्मणोऽवध्यत्यादिव- रग्रहणेन देवानां पीउनम्--- उदकचोदितेन कुचलाश्वन समु. द्रमध्यमधिवसतस्तस्य ब्रह्मा- स्त्रेण हननम् तदा देवादिभिः कुचलाश्यस्य धुन्धुमार इति नामकरणन तम्मै वरदानपूर्वक स्वस्वस्थानं प्रति गमनम्- मार्कण्डेयेन युधिष्ठिरं प्रति त. पुत्राणां नामकथनपूर्वकं धुन्धु- मारोपाख्यानस्तवनम् - ३३६ २०५ २४ युधिष्ठिरस्य मार्कण्डेयं प्रति पतिव्रतामाहात्म्यादिप्रश्ने मा. कण्डेयस्योत्तरम् मातापित्रो. रति दुखिन पुत्रं प्रसूय तद्विप- यिणी चिंता बहतारिच्छानुरू- पश्चेत्पुत्रः ससाघुरित्यादिकथ- नम- ३३६ २०६ ४८ कौशिकनामा कोऽपि तपस्वी अध्यायः सोकाः विषयः विप्रासीत्-वृक्षमूले वेदं पठत- स्तस्य शिरसि कयाचिद्धलाक- या पुरीपमुत्सृष्टम्-ऋद्धस्य को- शिकस्य दृष्ट्या बलाका मृता, तेन तस्यानुताप:--अथ कदा- चित्कस्यचिरहे भिक्षार्थ गतं कौशिकं प्रति तहस्या पति- व्रता तिष्ठेयुक्त्वा पतिमोजना- घनंतरं भिक्षामादायाजगाम--- ततश्चिरीकरणेन द्धन कौशि- केन किमिति विलम्बः कृत इति पृष्टया साध्या पतिशुध- षानुरोधेनेत्युत्तरितम्-पुनः को- धेनोक्तचन्तं कौशिकं प्रति 'नाहं बलाका विप्रत्यज को तपोधन' इत्यायुक्त्या स्वशक्ति- प्रकाशनपूर्वकंधर्मावगतये धर्म- व्याघसमीपं गच्छेत्युक्तवत्याः साध्या अनुज्ञा गृहीत्वा स्वा. त्मानं विनिन्दतः कौशिकस्य स्थाश्रमं प्रति गमनम् ३३८ २०७ ९९ अनुतापपूर्वकं मिथिलायां फौ- शिकस्य धर्मव्याघसमीपं गम- नम्-व्याधे ब्राह्मणं दृष्ट्वाऽभि- वादनपूर्वक पतिव्रतया त्वं प्र- पित इत्यहं जानामीत्युक्तवति कौतुकाविऐन कौशिकेन घ्या. घशतलत्काराङ्गीकरणम्-स्व- धर्माचरणप्रशंसोपक्रमेण व्या- धकृतं वर्णधर्मकथनं जनकराज- धर्मकथनं च-'कुलधर्मानुरोधेन परहतपशुमांसविश्यं कमि न स्वयं पान्हन्मि' इति व्याघ. वचनम्-शिशचारज्ञानविषये कौशिक ने व्याघकथितानि शिष्टलक्षणानि- २०८ ३९ व्याधस्य स्वधर्माचरणानुताप- प्रसङ्गे शिविरन्तिदेचयोः प्रशं. सादि- २०९ ५६ धर्मगते सूक्ष्मत्वनिरूपणम्-धि- ·२२ महाभारते- अध्यायः लोकाः विषयः पृष्टम् । अभ्यायः रोका विषयः पृष्ठम् । पमा च दशां प्राप्य' इत्यादिना पतिव्रतामाहात्म्यादिकथनोप- दृष्टान्तपुरःसरमदृष्टप्रावल्यप्रति- संहारः-युधिष्ठिरकृता धर्मा- पादनम् यथाश्रुतिरित्यादिना स्यानप्रशंसा- ३५८ जीवनित्यत्वप्रतिपादनम्-सुभा २१७ २१ मार्कण्डेयं प्रत्यग्नेर्वनगमनादि- शुभकर्मभिः शुभाशुभयोनिपु. विषये युधिष्ठिरप्रश्नेतदुत्तरकथ- त्पत्त्यादिकथनम्-इन्द्रियनिग्रहो नार्थमानिरसोपाख्यानकथना- ब्रह्मपदप्राप्ति हेतुरिति व्याधे. रंभ:-तपस्यन्तमरिसं दृष्ट्वा नोक्त इन्द्रियस्वरूपतनिग्रहवि. चिन्तयन्तमर्मि प्रत्यहिरसा कृतं पये कौशिकजिज्ञासा- ३४६ पुत्रत्ववरणम् देवान्प्रति बृह- २१० २१ इन्द्रियनिग्रहामावे दोषकथनम्- स्पतिकथितमगिरसोऽग्निपुत्रत्य- व्याधकृतं ब्राहया विद्यायाः कय- कारणम्- नम्- ३४८२१८८ अद्गिरसः पुत्राणां कन्यानां च २११ २७ कौशिकं प्रति धर्मव्याधेन भूतप- नामादिकथनम्- ३६० श्वकगुणनिरूपणपूर्वकामिन्द्रिय २१९ २५ वृहस्पतिवंशादिकथनं नाना- जयाजययोः सुखदुःखासाधार- विघाग्नीनां स्थानभेदेन नामभे- णकारणताकथनम्-~ ३५० दाश्च- ३६२ २१२ १२ इन्द्रियनिग्रहवत पर तपो भ 1 २२० २० मार्कण्डेयेन युधिष्ठिरं प्रति का- वति तद्रहितस्य दोपएवेत्यादि-३५१ श्यपादीनां पञ्चाग्नीनां पाञ्चज- २१३ ४० पार्थिवधातायाय्यनिलस्थिति- ज्यः पुत्रः पितॄणां पञ्चसुतानज- विषये ब्राह्मणप्रश्ने व्याधस्योत्त- नयत् इति कथनम्-अन्येपाम- रं मूर्धानमावित इत्यादिना- ३५४ पि वहूनामनीनामुत्पत्यादिकथ- २१४ २९ स्वावरितधर्मप्रदर्शनार्थ गृहा- नम्- ३६४ मतःप्रवेशिते ब्राह्मपो पत्य २२१ ३१ प्रजामरणाद्भरतनामाऽग्निः पुष्टि- ति व्याधकृतं स्वपित्रोचरणव- दः पुष्टिमति माग्निर्दुःखिनां न्दनादि- शिवकृच्छिवनामाग्निरित्यादयो- २१५ ३१ पितृशुश्रुषात्मकतपोबलादेवहस्थ- स्य मम पतियताकृतस्य त्वत् २२२ ३२ मार्कण्डेयेन युधिष्टिरं प्रत्याग्नि- पणस्य ज्ञानमिति ब्राह्मणं प्रति वंशादिकथनम्- ३६७ व्याधेन कथनम्-मातापितृसे- २२३ १५ मार्कण्डेयेनयुधिष्टिरं प्रति कुमा- यांविनातपश्चरणे दोपं कथयन्तं रोत्पत्तिप्रकारकथनारंभः-दैत्य- व्याधं प्रति प्रशंसापूर्वकेतस्य शू- जित इन्द्रो मानसं शैलं गत्वा द्रयोनिजन्मकारणप्रश्नः-ब्राह्मण- कस्याश्चित् स्त्रिया 'अमिधावतु शापपर्यन्तं स्वपूर्वजन्मवृत्तान्त- माम्' इत्यादिकमार्तनादं - कथन व्याधेन- ३५७ धाव-'मा भैपीः' इत्युक्त्वा २१६ ३७ ग्राह्मणस्तुत्यनन्तरं सांसारिकदु:- कन्यां हरन्तं केशिनं दानवं न्य- खादिविषये शोकाधकरणसा- पेघयत्-मयावृतेयमित्युक्त्वा धने व्याधेनोपदिष्ट व्याध- युद्धोद्यते फेशिनांद्रताडनात्प- प्रशंसापूर्वकं ब्राह्मणरतं स्व- लायिते कन्यां प्रतींद्रप्रश्नः-३६८ गृहगमनं स्वपित्रोः शुश्रूषणं २२४ ४२ प्रजापतिकन्या देवसेनाऽहमि- च-मार्कण्डेयेन युधिष्ठिरं प्रति ति कन्ययोक्त तामुपाचेन्द्रो- - . मय:- 1 ·चनपार्नुक्रमणिका। अध्यायः लोकाः विषयः अध्याय. का. विषय पृष्टम् । 'मम मातृभ्यसयो त्वं स्वबलंक- प्रति तत्कयनेन ऋषिपत्नीकलं- थय ' इति-पितुर्वरदानात्वहि- फदूरीकरणम् स्कन्द जहीति तानां सर्वेषां जंता में बलवा- देवरिन्द्रं प्रत्युक्ते तद्भयादिन्द्रेण पतिर्मवितति कन्येन्द्रमनचीत्- तस्मिन्नीकृते स्कन्दं हन्तुं लो. अमावास्यायां रौद्रे मुहूर्ते - कमातरो ययुः-भौताभिमतिभि- पिपुजुम्हामु सोमश्चाग्निश्च यं पुत्रं स्त्वमस्मत्पुत्रो भवति प्रार्थितेन जनयिष्यतः सोऽस्या पतिर्मा- स्कन्देन तथाङ्गीकृते लोकमात्रा- बीतीन्द्रचिंतनम् -ऋषिपत्नीः द्योऽग्निसहिताः स्कन्द रभुः-३७२ कामयमानेऽग्नौ तासामलामा २२७ १८ ग्रहादिपु स्कंद परिवार्य स्थि- द्विरहेण धनंगते तत्पल्याः स्वा- तेषु ऐरावतारुढस्येन्द्रस्य स्क- हाया पिपलीस्वरूपेण तत्तो- दजिघांसयागमनम् इन्द्रा. घणं कर्त मन्त्रणम्- ३६९ दीन दृया स्कन्दो चिनदन्नग्नि- २२५ ३९ स्वायांगिरसः पल्ल्याः शिवा- ज्वालाः ससर्ज तामिरनि- या रूपं धृत्वाग्निसमपिं गत्या ज्वालाभिर्दह्यमाना देवास्तं शरणं तं सन्तोप्य तस्य रेतो गृहीत्वा ययुः-इन्दत्यक्तयज्ञाहतात् स्क- गरुडीरूपेण निर्गत्य श्वेतपर्व- न्ददक्षिणपाश्याद्विशाखः संब- ते काञ्चनकुण्डे तत्क्षेपणम्-- भूव-स्कन्दाङ्गीतस्तमिन्द्रः श- एवं पण्णामृपिपत्नीनामरुन्धती- रणं गतः- ३७२ वर्ज रूपं धृत्वाग्निसंतोपादि २२८ १५ इन्द्रवज्रग्रहागदुत्पन्नाः स्कन्द- करणानन्तरं प्रतिपदि कुण्डस्थं पारिपदाः कुमारा कुमार्यश्चा- तद्रेतः पुत्रं जनयामास--सद्धि- द्यापि गर्भग्थानुपांश्च बाल- तीयायामभिव्यक्तस्तृतीयायां कान् मन्ति-काश्यादि सप्त- शिशुश्चतुर्थ्यांमद्गप्रत्यङ्गयुक्तोबभू- मातृगणस्तवीर्यसम्भव एक: य-ततः कुछटवाहनेन तेन वाणैः शिशुण्डागवक्त्रवेत्येचे नघको काँचागरिधदारणपूर्वकं शक्त्या ३७३ श्वेतागिरिशिखरधिभेदनम् २२९ ५२ श्रिया जष्टं स्कन्दं भवानिन्द्रोऽस्तु नतः श्वेतादिपर्वतास्तं नत्या - इति ऋषय ऊचुस्तैः सह इन्द्रेण थिवीं जग्मुः-- च संवादः कार्तिकेयस्य-~- २२६ २९ स्कन्दोत्पत्यानन्तरमुत्पातदर्शनेन इन्दवाक्यास्कन्देन सेनापति- मीता ऋषयः शांति चः के- त्वंगीकृते स्कन्दस्य देवलहितेद- चिदाननापड्ऋषिपत्नीसहतेना- कृतः सेनापतित्वामिषेक:--- यमनः कृत इत्यूचुः केचित्वियाय- स्कन्दस्य रुद्रसूनुत्याधुत्पत्ति- मनःस्त इतिगरुडीमूचुः-सुप- कथनम्- केतुस्थानेनिदत्त- पस्किंदमाहाहं तव जननीति कुटाधलंकृतं स्कन्दं सह- खाहाऽपितंतयैवाह-लोकापवा- दभयात् षषिभिः स्वपत्नीनां इन्द्रेण पूर्ये केशितो मोचिताया परित्यागी-विश्वामित्रेण कुमा- देवसेनायास्तत्प्रेरणया स्कन्दन रस्य जातकर्मादिना संस्कर- कृतं पाणिग्रहणम्-- णम्-विश्वामित्रेण परमार्थतः २३० ५९ पूर्वमृषित्यक्तानामागतानां प. स्वाहाचेष्टितं ज्ञात्वा पट्टयान् ण्णामृपिपत्नीनां तत्मार्थनया गण:--- नशी देवसेनाः समाजग्मुः-- ·महाभारते- अध्यायः ग्लोकाः विषयः पृष्ठम्। मातृत्वेन स्कन्दकृतस्तस्परिग्रहः- रोहिणीज्येष्ठतास्पर्धपा अभि- जिति स्वाधिकारं त्यक्त्वा गते नक्षत्रसंख्यापूर्वमिन्द्र- प्रार्थनया पत्तिकानामुपरि- गमनम्-नाहयादिस्पर्धयामा- गतानां विनतादिमातृणां त. प्रार्थनया स्कंदतो मातृत्वेना. गीकारः-ताभिः स्कन्दस्य संवादः-विनतादीनां विशेष- संशां गर्भहरणादि तत्कर्म, स्क- न्दग्रहविशेषाणां विनतादीनां शान्तयश्च-मनुष्याणां पोडश- वर्षादूर्व ये ग्रहास्तेषां संज्ञा- कर्मादिकथनम्-शिवभक्तानां ग्रहपीडाभावकथनम् ३७७ २३१ ११३ आगतया स्वाहया प्रार्थितस्य स्कन्दस्य तस्यै घरमदानादि- पितरं शिवं प्रति गन्तुं ब्रह्मणा प्रेरितस्य कुमारस्य महेश्वरं प्रति गमनम्-धनाद्यर्थिमिास्क- न्दगणाः सेन्या नमस्याश्चेति कथनम्-अभिषेकसमय आग- तस्य शिवस्याशया सप्तममारुत- स्कन्धरक्षणाङ्गीकरणं स्कंदन- कार्येषु मयात्वं द्रष्टव्य इत्युक्त्वा शिवेन स्कंदविसर्जनम-स्फन्द- गमनोत्तरं देवदानवयोर्युद्धप्रसङ्गे देवेषु महिषासुरेण विमुखी- कृतेषु तत्रागत्य स्कैदेन शस्त्या कृतो महिपवधस्तत्पारिषदेच कृतो दानववधा- ३८० २३२ २१ स्कन्दनामधेयगुभूषया युधिष्टि- प्रश्न मार्कण्डेयकथितानि स्क- न्दनामानि तत्पाठफलं च- मार्कण्डेयकथितः स्कन्दस्तव- स्तत्पाठफलश्रुतिश्च- ३८२ (१३) द्रौपदीसत्यभामासंवादपर्व ३८२-३८६ २३३ ६१ एकत्र मिलिते द्रौपदसित्यमा- अध्यायः लोकाः विषयः पृष्ठम् । मे कुरुयदुकथा अकथयताम्- फेन चरित्रेण पाण्डवेषु त्वं वर्तसे, फेन मंत्रादिना पाण्डवा- स्वदशगा इत्यादि सत्यभामा द्रौपदी पत्रच्छ-मन्त्रादिना प- तिघशीकरणादिकमसत्स्त्रीसमा- चरणमनु पृच्छसि, नाहमसती, येन पाण्डवा मशवर्तिनस्तरक- थयामि शृण्विति द्रौपदीवा- क्यम्- ३८४ २३४ १२ मदुक्तमाचरन्त्यास्ते कृष्णो व. शगो भविष्यतीति स्त्रीणां सर्व- सुखावाप्तिः पत्युः सकाशाद्भव- तीत्यादिश्च सत्यभामा प्रति द्रौपया उक्तिः-- ३८५ २३५ १८ मियोक्तिमिनेपदी परिसान्त्यि- तवत्या सत्यभामया सह श्री- कृप्यन स्वपुरं प्रति गमनम्-- ३८६ (१४) घोषयात्रापर्व ३८६-४११ २३६ ३१ द्वैतयने गृहादि कृत्या शैलादिषु विचरतः पाण्ड्या धने समे- तान्येदविदस्तपोधगन्पूजयामा- सुः-कस्माञ्चिद्राह्मणात्पाण्डव- घृत्तान्तं श्रुतवता धृतराष्ट्रेण पाण्डवान्प्राते पारेशोचनम्- तथा पाण्डवपराक्रमानुस्मरणेन स्वपुत्राणां भाविवनिर्धारण- पूर्वकं तान्प्रति परिशोचनम्-३८८ २३७ २३ धृतराष्ट्रविलापं श्रुत्वा कर्ण- शकुनिभ्यां दुर्योधनं प्रति स्व. वैभवप्रदर्शनेन पाण्डवानां दुःख- जननाय द्वैतघनगमनचीदना-३८९ २३८ २५ शकुनिकवाह दुर्योधनापितु- বয়া विनतर्घटमित्युमा भ्यां युवाभ्यां तथोपायो विधे- यो यथा द्वैतवनगमने धृतराष्ट्रा- नुशा मवादात--रानावागत्य कर्णो दुयाँधनं प्रति तपनेऽस्म- दोपा निवसंति चास्मदायमन- ·महाभारते- भघ्याय. लोका विषयः पृष्टम्। अध्यायः गेकाः विषय. पृटम् नयेतीन्द्राशया आगतोऽहमे- नम्- ४०१ नं बद्धा नेप्यामीत्याह स्मचित्र २५१ ३० शनिना म्रात्रादिभिश्च बाधि- सेनः-मम भ्राताऽयं मुच्यता- तोऽपि दुर्योधनस्तान्सर्वानना- मित्यर्जुने वदति पापोऽयं न दृत्य यथाविधि प्रायोपवेशं च. मोचनाह इति चित्रसेनवाक्यम्- कार-दुर्योधने प्रायोपविष्टेस्व- ततो युधिष्ठिरसमीपागतेषु स- पक्षक्षयं दृष्ट्वा दानवा अथर्ववेद- वेषु युधिष्टिरो दुर्योधनादीन् प्रोक्तक्रियया कृत्यां निर्माय पा. मोचयित्वा गन्धवान्प्रशशंस- ताले दुर्योधनानयनाय तामादि युधिष्ठिरानुशया गन्धषु ग- दिशुः-दानवैरादिष्टायाः कृ- तेषु 'साहसमेयं न कार्यम् । गृहं त्याया निमेपार्धन दुर्योधनं गृ- गच्छ' इति युधिष्ठिरादिष्टस्य दु. हीत्वा पातालगमनम्-. ४०३ योनस्य स्वपुर प्रति प्रस्थानम्-३९८ २५२ ५२ पातालवासिभिदैत्यदानवैर्दुर्यो- २४७ १६ मानी दुर्योधनस्तथावमानित: धनं प्रति हेतूपन्यासपूर्वकं प्रा- कथं स्वपुरं जगामेति जनमेजय- योपवेशनिश्चयानिवर्तनम्- प्रश्ने वैशम्पायनस्योत्तरम्- पुनः कृत्यया दुर्योधनस्य पूर्व- मध्यमार्ग छ.चन रमणीये देशे स्थान प्रत्यानयनम्-परेषुः विधाम्यन्तं दुर्योधनं प्रत्या- कर्णादिप्रार्थनया दुर्योधनेन सर्वैः ४०५ गतेन गन्धर्यकृते दुर्योधनध- सह स्वपुरं प्रत्यागमनम्- न्धनमोचनेऽपरिजानता कर्णन २५३ २९ पाण्डवेषु धने वसत्सु धार्तराष्ट्राः भ्रमात्तस्य गन्धर्वजेतृत्वेन रू- किमकुर्वति जनमेजयप्रश्ने वैश. म्पायनस्योत्तरम्-भीमे दुर्यो- पंण प्रशंसनम्- ३९९ २४८,१६ दुर्योधनेन कर्ण प्रति युद्धे सा- धनभर्त्सनपूर्वकं संधिर्भवस्वि- नुजस्य स्वस्य गन्धर्वन्धनस्य त्युपदिशति दुर्योधनो विहस्य शकुनिना सह प्रतस्थे-तमनु युधिष्ठिरचोदनया भीमादिभि- कर्णादयो निर्जग्मुः-भीमोऽ- र्गन्धर्वाणां रणे पराजयस्य च पिस्वगृहं विधेश-भीमगम- कथनम्- ३९९ २४९ ४१ दुर्योधन कर्ण प्रति स्ववन्धन- नानन्तरं मन्त्रिभिर्मन्त्रयति विपये चित्रसेना नसंघादप्रका- दुर्योधनेऽहं पृथ्वी जेप्यामीति रकथनपूर्वकं युधिष्टिरात्स्वस्य प्रतिज्ञातवन्तं कर्णे दुर्योधनो बन्धमोचनकथनम्-तथा प्रा. दिग्विजयार्थ प्रस्थापयामास-४०६ योपवेशने निजाध्यवसायकथन- २५४ ३६ दिग्विजयार्थः निर्गतः कणों- पूर्वकं दुःशासनं प्रति राज्य. खिला दिशो जित्वा हस्तिनापु- पालनविधानम्-कर्णेन दुर्यो- रमाययो-दुर्योधनेन कृतप्रशंसः धनं प्रति प्रायोप्रवेशनानिवर्तना- कणों दिग्विजयसंपादितं धनं य सान्त्वोक्तिः-- ४०१ गृहीत्वा धृतराष्ट्र प्रति जगाम २५० १३ स्वविषयवासिभिस्त्वत्प्रजारूपैः स चालिंगनपूर्वकं तं व्यस- पाण्डवैःकृतं मोचनं न खेदावह- र्जयत्- मित्याश्यत्या कर्णकृतो दुर्योध २५५ २५ स्वस्य राजस्य करणेच्छां प्रद- नानुरजनप्रयत्नः बहुधा कर्णेन शंयंतं दुर्योधनं प्रति कर्ण पाह- सान्त्यितेनापि दुर्योधनेन प्रा- स्म योग्यस्त्वमादयस्य द्विज- योपवेशाध्यवसायादपरावर्त- वरानिति--राजसूयकरणे प्रा- ४०७ Ari ·वनपर्यानुक्रमणिका। अध्यायः लोकाः विषय अध्यायः मौका विषयः पृष्टम् थितो दुर्योधनपुरोधास्तमप्रवीत् व्यासो दु:खिनः पौत्रान् दृष्टा इतराजसूये युधिगिरे जीवति विमनाः सनुपाच-दुःखादेरचि. त्यत्फुलेऽन्यो राजसूयो न भवि- रस्थायित्वं तपोमाहात्म्यं च क- तातस्तत्तुल्यं विष्णुयागं कुरु' थयति व्यास तपोदानयोः कि इति-ततो यज्ञभूमिसंस्काराद्यर्थं महदिति युधिष्टिरप्रश्नः दाना लांगलादिकरणे शिल्पिन आ- न दुष्करं तातेत्याधुरत्या बी. बापयामास दुर्योधनः-~ ४०८ हिद्रोणदानेन मुद्गलो महत्फल. २५६ २७ विदुरादिषु विष्णुयागप्रवृत्तं मापति व्यास याह- दुर्योधनं धृतराष्ट्राय निवेदयत्न २६० ३६ विस्तरेण मुगलचरितं श्रोतुं यु- धृतराष्ट्रादीनां संतोपा~-दुर्यो- टिरप्रश्न व्यासकथितं मुगलच- धने निमन्त्रणाय दूतान् प्रेषयति सति दःशासनः पाण्डवान्प्रति चरितम्-मुद्गल उच्छवृत्यैकेन दूतं प्रेषयति स्म-दुःशासन पक्षण नीहिद्रोणं सम्पाद्य तेन दर्शपौर्णमासौ विधाय शेषम- प्रेपितो दूतो युधिष्ठिरवाक्यं मी. तिथिभ्यो दत्वा स्वयं भुआनः का मसेनवाक्यं च दुर्योधनाय न्य- लमतिवाहयामास-मुगलचित्त वर्दयत्-धृतराष्ट्राशया विदु- परीक्षणाय दुर्वाससा पट्टयो रेण सहने ब्राह्मयादिपु दुर्यो- याचनेऽप्यविकृतमनतातेन तदा धनोऽपि ब्राह्मणादिसत्कार तदाऽनदानेन तत्तापणम्-तन्म- पूर्वकं पुरं गन्तुमियर--- ४०९ २५७ २८ बन्दिभिर्जनश्च स्तूयमानो दु. हिना सविमानेन देवदूतन स. शरीरस्यैव मुद्गलस्य स्वर्ग प्र- याँधनः पितरी भीमार्दाश्चा- स्याहानम-मुगलेन तं प्रति भिवन्ध हास्तिनपुरं प्रविवेश- स्वर्गस्वरूपनिरूपणप्रार्थना- ४१३ स्वामहं राजसूयेन योजयिप्या- मीति दुर्योधनं प्रति कर्णे वदति । २६१ ५१ देवदूतास्वर्गसुखस्यास्थिरताप सति कदेदं भविष्यतीत्युक्तवा- रिजानता मुगलेन स्वर्गानभि- दुर्योधनः-अर्जुनवधविषयनि- रोचनपूर्वकं देवदूतस्य स्वर्गप्र- यमपूर्वक प्रतिमा कुति कर्णे नि प्रेषणम्-व्यासेन युधिष्ठि- धार्तराष्ट्राः पाण्डयान्जितान् रं प्रति मुद्गलोपाख्यानकथनपूर्वक मन्यमानाः स्वस्वधेश्मनि प्रवि- स्वाश्रमं प्रति गमनम्-- विः-पाण्डवा दूतमुखाकर्ण (१७) द्रौपदीहरणपर्व ४१५-४२९ प्रतिज्ञां श्रुत्वोद्विनाः सन्तो द्वैतवनं त्यक्तुमीपुः २६२ २८ कदाचन शिष्यायुतसाहितेन दु- (१५) मृगस्वमोद्भवपर्व ४१०-४११ वोससा दुर्योधनगृहे प्रति गमन- म्-दुर्योधनेन स्वपरिचयासन्तुएं २५८ १७ द्वैतवनस्थैर्मुगः स्वप्ने युधिष्टिर- तं प्रति ब्राह्मणादीनां द्रौपद्याच मागत्यास्माकं वंशक्षयस्तय भोजनावसाने माजनाय पाण्ड- मातृभिः कृतोऽतस्त्वं स्थाना- वाप्रति गमनमार्थना-दुर्वास- तरं गच्छेत्युक्ते दयया युधिष्ठिरः सातस्मै तद्वरदानपूर्वक पा- काभ्यकं चनं जगाम- (१६) ब्रीहिद्रौहिणपर्व ४११-४१५, २६३ ४९ दुर्याससा दुर्योधनप्रार्थनास- २५९ ३५ दुःखितं युधिष्ठिरं मागतो फलीकरणे द्रौपदी मोजनानन्तर- ४१०। एडयान्प्रति प्रस्थानम्- .

·महामारते- पृष्ठम् । न अध्यायः श्लोकाः विषय अध्याय' रोका विषय. मागत्य पाण्डवान्मत्यत्रयाच- फ्यानि पदन्तं जयद्रथै प्रति नम्-ततो युधिष्टिरानुमत्या मवं, लजस्व, इत्यादि द्रौपदी- शिष्यायुतेन सह दुर्वाससः स्ना वाक्यम्- नाय नदी प्रति गमनम्-अत्रा २६८ २८ द्रौपद्या स्वामिलापिणो जयद्रथ- न्तरे द्रौपदीमार्थनया श्रीकृष्णे- स्य भर्सनम्-उभयोरुत्तरप्रत्यु- समीपागमनम्-द्रौपद्या त्तरामनन्तरं वलाद्रौपदी हत्या निवेदितदुर्यासोवृत्तान्तेन छ- गच्छन्तं जयद्रथं प्रति दुर्भाप- प्णेन स्वीयानिवृत्तये द्रौपदी णपूर्वकं द्रौपद्यनुगमनम्- ४२४ प्रत्यत्नयाचनम्-तयाऽन्नस्य शे २६९ २८ मृगयातः परावृत्तानां मध्ये- पाभावे निवेदितेऽन्नस्थालीमाना- मार्ग दुश्चिह्नदर्शनेन खिद्यमाना- य्य तत्कण्ठलग्नशाकपुलाकभक्ष- नां पाण्डवानामाधमाभिगम- जैन सशिष्यस्य दुर्वाससस्तृप्ति- नम्-आश्रममागत्य धायि- जननम्-ततो भोजनाय - का रुदती दृष्टवत्सु पाण्डवैदि- पणनिदेशासहदेवेनाव्हाने 'वयं द्रसेनेन पृष्टया धानयिकया द्रौ. सर्व तृप्ताः' इति शिष्यनिवेदि- पदीवृत्तान्तकयनम्-तच्छुत्वा तेऽम्बरीपोदन्तं स्मृत्या शिष्यैः जयद्रथमनुधावतां पाण्डवानां सह लजितस्य दुर्वाससः पला- पदातिप्याक्रोशन्तं धौम्यं सा- यनम्-दुर्वासन्छलागीतान् न्वायत्वा तं प्रत्याह्वानम्- ४२६ पाण्डवान् पूर्ववृत्तकथनपूर्वक- मावास्य थीहष्णस्य स्वस्थान- २७० २१ पाण्डवानागतान्हवतो जय- द्रयस्य द्रौपद्या सह संवादः-४२७ गमनम्- २६६ १७ एकदा पञ्चवपि पाण्डवेषु मृग- २७१ ६० युद्धप्रसङ्गे भीमादिभिः सैन्यो- च्छेदपूर्वकं कोटिकास्यादिपु यार्थ गतेषुसपरिजनेन सैन्धवेन हतेषु भयेन द्रौपदीत्याग मार्गवशात्तदागश्रमगमनम्-तन पूर्वक जयद्रथस्य पलायन- पिजने द्रौपदीदर्शनक्षुभितहदा म्-द्रौपया नकुलरथारोहणान- जयद्रथेन तत्सन्निधि प्रति को- न्तरमर्जुनयुधिाप्टेरभीमद्रौपदी- टिकास्यास्यस्य स्वानुचरस्य प्रेषणम्-- नामुक्तिप्रत्युक्तया- जयद्रथव- धार्थ भीमार्जुनयोर्गतयोः सतो. २६५ १४ जयद्रथमेरणया द्रौपदीमेत्य को- टिकास्येन तपितृमर्नुकुलादि- द्रौपदीसहितस्य युधिष्ठिरस्या- श्रमगमनम्-पलायमानंजयद्रथं प्रत्यर्जुनवाश्यादि- ४२९ २६६ ९ कोटिकास्य प्रति द्रौपद्या स्ववृत्त- कथनम्- ४२१ (१८) जयद्रयविमोक्षणपर्व ४२९-४३३ २६७ २३ जयद्रथं प्रति कोटिकास्येन गौ २७२ ८१ जयद्रथं गृहीत्वा पादमहारादि पदीवाक्ये कथिते स्वयमेव कुर्वन्तं भीमस्यार्जुनेन निवार- द्रौपदी मेत्य पाण्डवानां कुशल- णम्-दासोऽस्मात्युक्तिमन्तरा पृच्छा-द्रौपद्याऽपि कुशलप्रश्न- त्वन्मुक्तिन भविष्यतीति भी- पूर्वकं पाण्डवकुशलं काय- मोके तदगीकुर्वन्तं जयद्यं त्या जयद्रयातिथ्यकरणम्-द्रौ- गृहीत्या भीमार्जुनयोः स्वाध- पर्दी कामयमानं प्रलोभनया- मगमनम्-युधिष्टिरस्याजात- ४१९। . ४२० -- ·वनपर्षानुक्रमणिका। अध्यायः लोकाः विषयः पृष्ठम्। शत्रोरनुमत्यामोवितस्य जयद्र- यस्य तयस्तोषिताच्छङ्करात्पा- ण्डवपरामववरप्रार्थनम्-~'एक- स्मिन् दिनेऽर्जुनरहितान् पा. ण्डवांस्पंजेप्यासि'इति वरं दत्या कृष्णार्जुनयोः प्रशंसादि कृत्या शिवस्यान्तर्धानम्- ४३३ (१९) रामोपाख्यानपर्व ४३३-४५९ २७३ १३ जनमेजयप्रश्ले वैशम्पायनस्यो. त्तरम्-युधिष्टिरेण मार्कण्डेयं प्र. ति स्वसदृशान्यदुःखि पुरुप स. ताप्रश्न:--- ४३३ २७४ १७ मार्कण्डेयेन रामवृत्तकथने उ. एकान्ते युधिष्ठिरप्रश्वानुरोधेन मार्कण्डेयकृतं रामादिजन्मकथ- नम्-रावणजन्मकथनमुपक- म्य तत्प्रसङ्गेन कुबेरजन्मादि- कथनम्- ४३४ २७५ ४० पुष्पोक्टायां रावणकुम्भकर्ण- योमालिन्यां विभीषणस्य रा- कायां खरपूणखयोर्जन्मकय- नम्-तपश्वरतो रावणादीन प्रति वरदित्सया ब्रह्मण आ. गमनम्-रावणस्य मनुप्याति- रिक्तभ्योऽभयदानं फम्भकर्ण- स्य निद्रादानं विभीषणस्यामर- स्वादिदानं ब्रह्मणा-पुष्पक हरन्तं रावणं प्रति कुबेरस्य शापादि- २७६ १६ रावणापटुतदेवगणार्थितेन - मणा श्रीहरे रामत्वेन प्रादु- र्भावनिवेदनपूर्वकं देवान् प्रति तत्साहाय्यार्थं बानपदिभावन। जननचोदना- २७७ ५६ रामादिवनवासविषये युधिष्ठि- रमने मार्कण्डेयस्योत्तरम-- रामस्य राज्याभिषफार्थ दश- रथे मन्त्रयति तस्त्या मंथरया बोधितायाः कैकय्या दशरथ- स्थ चोक्तिमयुक्ती-किया- अध्यायः का विषय पृष्ठम् कृतरामवनवासमार्थनया सीता- लक्ष्मणसहितस्य रामस्य वन- गमनम्-कैफे भरतयोः संघा- दानन्तरं गमानयनार्थ चित्रकूट गत्वा रामपादुके गृहीत्वा आगतस्य भरतस्य नन्दिग्रामे रा- ज्यकरणम्-शरमहाश्रमाद्दण्ड- कारण्यं गतेन रामेण कृतः खरा- दिगक्षसवधः शूर्पणखाविरूप- करणं च-रावणस्य स्पसमी- पागतायाः शूर्पणखायाः सा- वनपूर्वकमारीचाश्रमगमनम्-४३८ २७८४३ रावणस्य भिक्षुधेपधारिणो मारीचेन मृगरूपधारिणा सह रामाधम प्रत्यागमनम्-मृगग्र- हणाय सांताचोदनया तदनु- धाविनारामेण राक्षसख्या मृ- गहननम्-म्रियमाणस्य मारी- चस्या 'हा! सीते!' 'हा। लक्ष्मण!' इति रामस्वरसमा- नस्वरश्रवणेन विश्यणायाः सी- तायाः परुषमापणश्रवणादक्ष्म- न राममार्गानुसरणम्-अत्रा- न्तरे गवर्णन संन्यासिवेषेणा- गत्य सीतापहरणम्- ४४० २७९१८ सातामादाय गच्छतागवणस्य मध्येमार्गनिरोधकस्य जटायुषः पक्षच्छेदपूर्वकं लङ्काप्रवेश:--- मृगहननपूर्वकं प्रतिनिवृत्तन रामेण मध्येमार्ग संगतस्य लक्ष्म- णस्य विजने सीतात्यजनेन हेतुनागर्हणपूर्वकं स्त्रावासगमन- म-सीतान्वेषिणा सलक्ष्मणेन रामेण मार्गे स्वग्राहिणः कब- न्धस्य वधः---कबन्धदेहानिर्ग- तन गन्धवण राम प्रति पम्पाटे सुग्रीवं प्रति गमनचोदना-- ४४१ २८० ७४ रामलक्ष्मणयोः पम्पासरोगमन- पूर्वकं ऋष्यमूकं गतयोः सतो- स्तत्र सुनावण रामस्य सख्या- ·महाभारते- ३० च्यध्यायः लोकाः विषयः पृष्टम् । अध्यायः लोका. विषयः पृष्ठम् । दि-रामप्रेरणया सुग्रीवे घा- चेदनं पुना रामसमीपागमनं लिना सह युद्धद्यमाने रामेण कृ. च-यानरै रामाशया लङ्कामा- तो वालिवधः-लंकां गतन कारभेदनपूर्वकं राक्षसानां वा- रावणेनाशोकवनिकासमीपे सी- नराणां च मियो युद्धम् ४५० तां निवेश्य तद्रक्षणार्थ यो. २८५ १५ युद्धार्यमागते रावणादिभिः जितासु राक्षसी तां निर्भय सह रामादीनां युद्धम् ४५० तद्वाक्यं कथयितुं रावणं प्रति २८६ २९ विभीषणेन प्रहस्ते हते हनुम- गतासु त्रिजटाकृतं सीतासा- दादीनां राक्षसैः सह युद्धप्रसङ्गे त्यनम्- ४४३ हनुमता कृतो धूम्राक्षवधः-रा- २८१ ३२ रावणेन सीतासमीपमेत्य बहु- वणः कुम्भकर्णमुत्थाप्य युद्धार्थ धा प्रलोभनेऽप्यविक्रतमानस- गन्तुं तमादिदेश- ४५१ या सीतया प्रत्याख्याने स्वमंदि २८७ २९ युद्धं कुर्वतः कुम्भकर्णस्य लक्ष्म- प्रति गमनम्- ४४४ णकृतो वधः- ४५२ २८२७१ माल्यवत्पर्वते वसता रामेण २८८ २६ युद्धार्थ रावणेनाशप्तस्येंद्रजि. शरदागमेऽपि विपयासयत्या तो लक्ष्मणेन सह युद्धयमानस्य स्थानुपसर्पिणं सुग्रीवं प्रति त- मायायुद्धम्- ४५३ समयस्मारणाय लक्ष्मणप्रेपणम् २८९ ३३ इन्द्रजिच्छरजालबन्धेन मोहा. सुग्रीवेण सह रामान्तिकमाग- धिगमपूर्वकं भूमौ पतितयो रा- तेन लक्ष्मणेन तं प्रति सीतान्वे- मलक्ष्मणयोर्विभीषणेन प्रज्ञाना- पणाय सुग्रीवस्तवानरप्रेपणनिरू- स्त्रेण मोहापनोदनम्-तथा सु. पणम्-ततो लड्वायाः प्रतिनिवृ. ग्रीवेण महीपध्या तयोर्विशल्य- तेन हनूमताऽङ्गदादिभिः सह करणम्-ततो रामादीनां नेषु मधुवनभङ्गपूर्वकं रामाय सीता- कुबेरदूतानीतजलमार्जनेनाती-- वृत्तान्तादिनिवेदनपूर्वकं सी- न्द्रियवस्तुदर्शनशक्त्युदयः-ततः तादत्तचूडामणिदानम्- ४४७ पुनरुपागतस्येन्द्रजिता लक्ष्म- २८३ ५४ घानरसेनापतिभिः स्वसैन्यैःस. णेन वधः-ततः पुत्रवधामर्षण ह रामसुग्रीवोपासनम्-बान- सीतावधोधतस्य रावणस्यावि- रसेनादिभिः सह सागरतीरमु- न्ध्याख्येन वृद्धामात्येन साना पागतेन रामेण सेनानां सागर- ततो विनिवर्तनम्- तरणाय समुद्राराधनार्य नि. २९० ३३ इन्द्रजिद्वधक्रोधादावणेन स्वय- यमेन दर्भसंस्तरे शयनम्-सा- मेव युद्धाय गमं प्रत्यभियानम्- गरेण राम प्रति स्वप्ने स्वात्मद- युद्धार्थमागतेन रावणेन प्रवर्ति- र्शनपूर्वकं नलनामकवानरेण तां मायां लक्ष्मणवाक्याद्रामो. सेतुनिर्माणप्रेरणा-रामेण शर- निराचकार-तदा इन्द्रेण रा- णार्थिनो विभीषणस्य माय मातलिसनाथस्य निजर- ताराज्येऽभिषेचन पूर्वक सेतु- थम्यप्रेषणम्-श्रीरामणमाया- मार्गण सैन्यैः सह लडागमन- योधिनो रावणस्य ब्रह्मास्त्रेण म्-दौत्येनाङ्गद प्रति रावणस- मीपे प्रेपणम्- ४४८ २९१ ७० रावणवधानन्तरं सहर्षदेवैः पू. ४१ अङ्गदेन रावणाय रामसंदेशनि- जितेन रामेण चिभीपणाय वधः- --- ·घनपदा पृष्ठम् । लङ्कादानम्-अविध्यनाम्नारा. - 1 भोकाः अध्यायः विषयः लोश. अध्यायः विषयः पृष्टम् । सावित्र्या घराज्येषगाथै तपो- क्षसवृद्धन रामसमीपं प्रति सी- वनगमनम्- ४६. ताया आनयनम्-सीतां दृष्ट्रा २९५ ३३ मनसा स्वानुगुणयरनिर्धारणप- तच्छोलशङ्कया प्रत्याख्यातय. कंघनादागतया सावित्र्या ना- ति रामे सीताया भूमिपतनपू. रदेन सह सम्मापमाणस्य पितु. व मूछा-भूञ्छितायां सी- रान्तकमेत्य तयोः पादाभिवाद- तायां विषीदत्सु यानरेप्वंतरि- नम्-नारदसंनिधौ पितुः पृष्टया क्षगतैहादिदेवैः सीतायाः तया सत्ययतः पतित्वेन सौशील्यत्यापनपूर्वकं रामं प्रति मनसावरणकथनम्-पित्रा ना- तगृह्णप्रेरणा-रामदशरथयोः रदयचनात्तस्याल्पायुपनिवेदन- संवादानन्तरं रामेण सीताङ्गी- पूर्वकं वरान्तरवरणं प्रचोदित- कार:-रामं प्रति ब्रह्मादीनां वर- याऽपि तया स्वाध्यवसायाद- दानानंतरं सीतया हनूमंतं प्रति निवर्तनम्-राज्ञाऽपि तस्या घरे दत्ते देवानामन्तर्धानम्-स- निधान्नारदयचनाय तस्मा सैन्यासलक्ष्मणोरामा पुप्पकमा एव तस्या दानाध्ययसाय:-४६२ रा निर्गतो मध्येमागे सीता । २९५ २३ चैयाहिकं सन्नीरत्याश्यपतेर्युम. प्रति वनानि दर्शयन् किकिधा- सेनाश्रमगमनानंतरमुभयोः सं- मागत्यांगदं यौवराज्येऽभिषि- यादा-सत्यवता सह सायिच्या पेच-रामेण सीतालक्ष्मणादिभिः विवाह कृत्याश्वपती गते सा. सहायोभ्यां प्रति प्रस्थानम्-दौ- वित्री वल्फलपरिधानादिपुर:- त्यंन मरतं प्रति हनूमत्प्रेषणपूर्वक सरमाधमेन्यवस- ४६३ नन्दिप्राममागतेन रामेण भर २९६ ३३ कदाचन नारदनिर्दिष्ट सत्यवतो तादिभिः सहायोध्या प्रत्यागम- मृतिदिवसे सावित्र्या परशुहस्त- नम्-चसिष्ठादिभिः सीतया स्य वनं गच्छतो भर्तुरनुगमनम् ४६४ सह राज्येऽभिषिक्तेन रामेण १२९७ ११. सावित्र्या सह धनं प्रविष्टेन सुग्रीवविभीपणादीनां सबहु- सत्ययता फलाहरणपूर्वक मानं स्वस्थपुरप्रेरणपूर्वकं सुखेन काष्ठविपाटनम्-तथा शिरो- प्रजापालनम्--रामस्य देशाश्व- वेदनादूनतया फाष्ट्रपाटनादु- मेधकरणम्- ४५८ परमपूर्यफ भार्योत्सङ्गे शिरा- २९२ १४ मार्कण्डेयेन युधिष्ठिराश्यासनम् ४५९ निधानेन भूतले शयनम्- (२०) पतियतामाहात्म्पपर्व४२९-४७२ ततःसत्यवतोऽसहरणाय समा- २९३ ४१ पतियताविषये युधिष्टिरप्रश्नेमा- गतं यमं दृएवत्या सावित्र्या कण्डेयरतः सायिन्युपाख्यानो. सालिवन्धं तदागमनप्रयो- पत्रमः-पुत्रार्य तपस्यतोऽश्व- जनप्रश्नः-यमेन तां प्रति पतेः सावित्र्याः सकाशात् क. तत्कथनपूर्वक पाशवन्धनेन न्याप्रातिरूपवरलामः-सावि. सत्यवतस्नदीयशरीरादपकरण- श्रीवरदानेन लन्यायाः कन्या- पूर्वक स्वलोकं प्रति प्रस्था- या यध्यपतिना कृतं साधि- नम्-तमनुगच्छन्त्याः सावित्र्याः श्रीति नामकरणम्-स्वयमेव स्तुतिययनसंतृप्टेन यमेन तभ्य पतिपरणार्थमश्यापतिप्रेषितायाः वरदानपूर्वबन्धविमोचनेन स- " ·३२ महामारते- अध्यायः लोकाः विषयः अध्यायः श्लोकाः विषयः पृष्ठम्। त्यवतो विसर्जनम् ---ततः ब्राह्मणाय सेवार्थमर्पयति स्म- पुनरुजावितेन सत्यवता सावि. पृथयाप्येकाग्रेण मनसा ब्राह्म त्र्या सह पितुराथमं प्रति णाराधनम्- प्रस्थानम्- ४६९ | ३०५ २३ आराधनसंतुष्टादुर्वाससः पृथाया २९८ ४४ पुत्रमन्येप्यन्तं भार्यासहितं धु. देवाकर्षणमंत्रप्राप्ति:-- ततो मत्सेनं गौतमादिप्वाभ्यासयत्स दुर्याससः कुन्तिभोजामन्त्र- सत्सु सावित्रीसहितस्य सत्य- गपूर्वकमन्तर्धानम्- ४७८ घत आश्रमागमनम्-गौतमा- ३०६ २८ ब्राहाणेऽन्तर्हिते कुन्या मन्त्र- ख्यने ऋषिणा विलंबकारणं पृष्टा णाद्वतस्य सूर्यस्य तया सह संघाद:- सावित्रीधनस्थं यमदर्शनादिकं सूर्यदत्तेन दिव्यचक्षुपा देवादीन सर्व वृत्तान्तमाचल्यो ४७१ दृष्ता सूर्यमनुनयंती कुन्ती प्रति २९९ १७ सास्वदेशीयमत्सनं प्रति तन्म- तस्यानुनयः- ४७९ त्रिणा तच्छनिबर्हणनिवेदन- ३०७ २८ चिन्ताकान्तया कुत्या सह पूर्वकं निजनगरं प्रत्यागमन- सूर्यस्य संवादः-सूर्येण पुनः प्रार्थना सभार्येण धुमासनेन सावित्रीसत्यवहां सह मुनि- कन्यात्वलामरूपवरदानपूर्वक तस्यां गर्भाधानम्- गणाभिवादनादिपूर्वक स्वपुरं ३०८ २७ कतिपयकालातिपाते फर्णस्य प्रत्यागमनम्- ४७२ सहजकवचकण्डलधारेणन कुत्यां (२१) कुण्डलाहरणपर्व ४७२-४८४. जननम्-कन्या धान्या सह ३०० ३९ जनमेजयप्रश्नानुरोधेन पैशम्पा- मन्त्रपूर्वक यनस्यात्तरम्-पाण्डवहितार्थ गर्भस्य मजूषायां निक्षेपपूर्वक- कर्ण प्रति कुण्डले याचितुमु- मश्वनां विसर्जनम् ४८१ धुक्त शके कुण्डलदाननिषेधार्थ ३०९ २५ स्नानाय भार्यया सह गह्नांगते. ब्राह्मणरूपेणागतस्य सूर्यस्य नाधिरथनाम्ना सूतेन तनात्प्ल- कर्ण प्रत्युक्तिः कर्णन कस्त्व- वमानायाःसगर्भमपाया ग्र- मित्युक्ते सूर्योऽहमिति ब्राह्मणे- हणम्-मञ्जूषोद्धाटने एस्य नोक्त उभयोः संघदतोः कर्ण- गर्भस्य स्वपुप्रत्येन परिकल्पने- कृता कीर्तिप्रशंसा ४७३ न ताभ्यां पसुषेणेति नामकर- ३०१ १८ शरीराविरोधेन कीर्तिसंपा- णादिपूर्वकं प्रीत्या पोपणम्- दनविषये सूर्यस्याक्तिः कर्णापरनामा वसुषे. ३०२ २१ कर्णसूर्ययोः संघदतोःकर्ण प्रति णेन दुर्योधनेन सत्यकर- सूर्यस्य शक्तिविनिमयेन कुण्ड- पम्--द्रोणादिभ्योऽस्त्रविद्या- लदानाभ्यनुशा- ४७५ सम्पनं कर्ण प्रति ब्राह्मणरूपेणे- ३०३ २९ किं तनुह्यामेत्यादिके जनमे- द्रस्यागमनम्- ४८२ जयप्रश्ने पैशम्पायनस्योत्तरम् ३१०४२ कर्णशकयोः संवादः-शका- कुन्तिभोजं प्रत्यागतस्य वाह- देकमात्रपुरुषघातिनी शक्ति णस्य सेवार्थ पृथां प्रति कुंति. गृहीत्या तस्मै क.घचकुण्डल. भोजाज्ञा- दानम् शक्र गते कर्ण दृष्ट्वा दु- ३०४ २० खाशामंगीकुर्वती कुंती तिमोजो योधनादानां नदः ४८४ जातमात्रस्य ४७४ ·वनपर्णानुक्रमणिका। रूपं परं प्रादात्- विषयः पृष्टम् अध्यायः लोकाः (२२) आरणेयपर्व ४८४-४९९ जीवनं वृण्वित्युक्तो युधिष्ठिरो ३११ २१ युधिष्ठिरादीनां काम्ययनापु. नकुलजीवनं घने नकुलजीयन गद्वैतवनं प्रत्यागमनम्त परणेन तुटो यहः सर्वजीवन- कस्यचिन्मृगस्य तरुसङ्घर्षवशा. स्वविषाणरमेन ब्राह्मणस्या ३१४ २९ भीमादीनां जीयनानंतरं को रणिना सह पलायनम्-ग्राह्मण- भवानिति युधिष्ठिरेण पृष्टो यक्षी प्रार्थनयारण्यानयनाय पाण्डवै- धर्मोऽहमित्याह-वरं वृणीति स्तदनुधावनम् ततस्तैः सुदूर यक्षनियुक्तेन युधिष्ठिरेण प्रार्थ- स्थापकरणपूर्वकमन्तर्हिते तस्मि- तान्धरान् तस्मै दावा यक्षस्यान्त- - प्रात्या घटमले समुपवेश- र्धानम्---पाण्डः स्वाथ- नम्- ४८५ ममागत्य धर्मदत्तमरणीसंपुष्टं ३१२ ४५ पिपासितयु पाण्डवेषु युधिष्ठि- माह्मणाय वितरणम्--- रनियोगादृशाप्रमाधिरूढेन न ३१५ ३१ स्वकर्तध्यमज्ञातवासं तपस्विनः कुलेन नातिदुरे सरो- प्रति कथायरवा चिन्तां कुर्वन्तं विलोकनम्---पानीयानयनाय युधिष्ठिरं प्रति धौम्योक्ति-भी- सरोगतेषु नकुलादिषु पक्षयच. मेनाभ्वासिते युधिधिरे बाल- नावमत्या पामीयपानेन दीर्घ पानां पाण्डवेभ्य आशिषी दे. निद्रावणादनागतेषु युधिष्ठि- स्था स्थान स्थान ग्रहान् पत्ति रेनापि तत्सासमीपे गमनम् ४८६ गमनम्-अथ केनचिन्मिषेण ३१३ १३३ तत्र भूमिपमितान्नातन Eg द्वैतवनाकोशपरिमितं देशंगता- युधिष्ठिरस्य विलापपूर्वकं तत्प- नो पाण्डवानामेकान्तेऽज्ञातवा- तनकारणचिन्तनम-यक्षयुधि. सार्थ मन्त्रणम्-- हिरयो संवारस्त्यो प्रयोत्तरे श्रवणामहिमा- च-प्रश्नोत्तरदानतुष्टेन यक्षेण भविष्यत्पर्यसूचनपूर्वकं पनपर्व- चतुपी मध्ये कस्यचिदेकस्य समाति:- ५०० ॥ समाप्तेयं वनपर्यानुक्रमणिका ॥ शुभं भवतु 3A ·चित्राणां सूचीपत्रम्। [१] [२] [३] [४] पिनाकपाणिभंगवान्सर्वपापहरो हरा। फैरात घेपमास्थाय फाशनद्रुमसनिमम् ॥ निष्पपात महायेगो दहनो देहयानिव । देव्या-सहोमया थीमान्समानवतवेषया । -यनपर्व २०३९पृ.७१. अर्जुन उवाच । एप चापि मया जन्तर्मंगरूपं समाश्रितः। राक्षसो निहतो घोरो हन्तुं मामिह चागतः ॥ किरात उचाय। मयेष धन्वनिमुक्तस्ताडितः पूर्वमेय हि बाणैरमिहता शेते नीतश्च यमसादनम् । -धनपर्ष ०३९ पृ. ७२. उर्वश्युवाच । तय पित्राऽभ्यनुज्ञातां स्वयं च गृहमागताम् । यस्मान्मां नाभिनन्देशाः कामयाणवशानुगाम् ॥ नस्मा नर्तनः पार्थ स्त्रीमध्ये मानधर्जितः। अपुमानिति विख्यातः पण्ढपाहिचरिष्यसि । -पनपर्व म०४६पृ.८३. दमयन्ती तयं हंसं समुपायावदन्तिके । समानुषी गिरं त्या दमयन्तीमधामयात् ॥ -धनपर्य अ. ५३१, १२. सामसस्यां तदाफारा सख्यस्ता अचरिङ्गितः। -चनपर्व भ, ५४ पृ. ९२. तेनार्धे धाससदिछत्या निवास्पच परंतपः। समामुत्रज्य घेदी प्राद्रपदतचेतनाम् ॥ -~-यनपर्य म०६२ पृ.१०. स यध्यमानो गृधेण रामप्रियहितैषिणा। सगमादाय चिच्छेद भुजौ तस्य पतान्त्रिणः ॥ यनपर्व अ. २७९ ५. ४४०. कृतचिन्हं तु सनीय रामो दृष्ट्या महापनुः ।। विचकर्प धनुः श्रेष्ठं यालिमुद्दिश्य लक्ष्यचित् नपर्व २० २८० पृ..४४२. प्रासासिशूलपरशुमुद्रालातधारिणी। परिवार्यासते सीतां दियारात्रमतंदिताः ॥ सर्जयन्ति सदारौद्रापरुषव्यञ्जनस्यरा ---यनपर्व म.२८० पृ.४४३. रायणोऽपि पुरी गत्या लहां कामवलात्कृतः। सीतां निवेशयामास मपने नन्दनोपमे ॥ अशोषयनिकाभ्याशे तापसायमसधिमे । उपयासतपशीला त्रास पृथुलक्षणा । हनूमानुवाच। सोते ! रामस्य दूतोऽहं पान मारुतात्मजः । त्यदर्शनमभिमेप्सरिह प्राप्तो विहायता -यनपर्ध म०२८२.१,५४६. [६] [७] [८] [१०] -धनपर्य म.२९०.४४३. [११] ·[२] [१२] [१३] [१४] [१६] सागर उवाच घूहि किं ते फराम्यत्र साहाय्यं पुरुषर्षभ । राम उवाच। मार्गमिच्छामि सैन्यस्य दत्तं नदनदीयते ।। -यनपर्व म.२८३ पृ.४४८. रावणः शोकमोहात पैदेहीं हन्तुमुद्यतः ॥ खङ्गमादाय दुरात्मा जवेनाभिपपात ह ।। --चनपर्व अ०२८९ पृ.४५४. अग्रतः पादुके कृत्वा ददासीनमासने । सातो भरतनाय शत्रुघ्नेन च वीर्यवान् ।। -वनपर्व अ. २९१ पृ. ४५७. सावित्र्युवाच । घ्रह्मचर्यण शुद्धन दमेन नियमेन च । सर्वात्मना व भक्त्या च तुष्टाऽस्मि तव पार्थिवाचनपर्व म. २९३ पृ.४५९. राजोवाच । पुनि ! प्रदानकालते न च कधिवृणोति माम् । स्वयमन्विच्छ भारगुणैः सदृशमात्मनः ॥ -धनपर्व अ. २९३ पृ.४६०. साविश्युवाच । दीर्घायुरयवाऽल्पायुः सगुणो निर्गुणोऽपि वा। सद्वृतो मया भर्ता न द्वितीयं वृणोम्यहम् ॥ --धन पर्व म० २९४ पृ. ४६१. साविश्युवाच । न तेऽपवर्गः सुकृताद्विनाकृतस्तथा यथाऽन्येषु परेषु मानद । घरं घृणे जीवतु सत्यवानयं यथा मृता होवमहं पति विना ॥ वनपर्व म०२९७ पृ.४६७. सावित्र्युवाच । दैवतं त्वाऽभिजानामि घपुरेनयमानुपम् । कामया यूहि देवेश फस्त्यं किंध विकीपसियनपर्वम० २९७ पृ. ४६४. स तामद्धृत्य मञ्जूपामुत्सार्य जलमन्तिकात्। यन्त्रैरुद्धाटयामास सोऽपश्यत् तन पालकम् ॥ -धनपर्व भ०३०९ पृ.४८१. [१७] । [१८] [१९] [२०]

·P
संभ
a
वनपर्व
**
।

·महाभारतम्। वनपर्व । नारायणं नमस्कृत्य नरं चैव नरोत्तमम् । देवी सरस्वती चैव ततो जयमुदीरयेत् ॥१॥ ६ ७ ८ ९ जनमेजय उवाच । कथं च राजपुत्री सा प्रवरा सर्वयोपिताम् । एवं धूतजिताः पार्था कोपिताश्च दुरात्माभिः । पतिनता महाभागा सततं सत्यवादिनी ॥ धार्तराष्ट्रैः सहामात्यैर्नित्या द्विजसत्तम ।। १ यनवासमदु.खारे दारुणं प्रत्यपद्यत । थाविताः परुपा वाचः सृजद्भि(रमुत्तमम् । पतदाचश्च मे सर्व विस्तरेण तपोधन ॥ किमकुर्वत कौरख्या मम पूर्वपितामहाः ।। २ धोतमिच्छामि चरितं भूदिविणतेजसाम् । कयं चैश्चर्यविभ्रष्टाः सहसा दुःसमेयुपः। कथ्यमानं त्वया विप्र परं कौतुहलं हि मे ॥ वैशंपायन उवाच । चने विजहिरे पार्थाः शक्रयतिमतेजसः ॥ ३ के पै तानन्यवर्तन्त प्राप्ताव्यसनमुत्तमम् । एवं द्यूतजिताः पार्थाः कोपिताश्च दुरात्मभिः । फिमाचाराः किमाहाराः क्व च वासो महात्मनाम् | धार्तराष्ट्रैः सहामात्यैर्निर्ययुर्गजसाहयात् ॥ कथं च द्वादशसमा बने तेषां महामुने । यर्धमानपुरद्वारादभिनिष्कम्य पाण्डवाः। व्यतीयुाह्मणश्रेष्ठ शूराणामरिघातिनाम् ॥ ५ उदङ्मुखाः शस्त्रभृतः प्रययुः सह कृष्णया। १० श्रीगणेशायनमः । यो देवो मुनिनिचयक्षुधा बुधावान् । मन्त्राय समुपाविशान्नित्यन्तेन प्रन्येन । तत्र प्रयमेध्याय सदस- यतृप्त्या मुनिनिकोपि तृप्तिमाए । तस्यैवं निजजगदन्तरात्म- त्संगयोर्गुणदोपौ द्वितीये शौनक्युधिष्टिरसंवादेन काम्यधर्मनि भावं म्याकर्नु पदमुश्याम गोपसूनो ॥१॥ यजिज्ञासा दायोगप्रशंसा च दर्शिता एवमिति । पार्या इति छत्रिन्यायेन सभ्यते यशमुख्ययत्रकाप्यं प्रार्थ्यते संयमाये. : तं सेवेऽहं मादीमुनयोरपि उपलक्षणं । दुरात्मभिर्दुष्टचित्त । सहामात्यः सदुई लक्ष्मणाय नमवद्मज्ञानिवंशावतसम् ॥ २॥ प्रणम्य वर्णादिभि । निकृन्या छलेन ॥ १॥ पूर्व:पिता परीक्षित नारायणतीर्थदर्यान् धीरेशमिश्राय हमारपुर्यान्। कुमो गुरूणा । तस्य पितामहाः॥२॥ एयुषः प्राप्तवन्तः ॥ ३ ॥ उत्तम दयानुरूपमारण्यके पर्वणि भावीपम् ॥ ३ ॥ तत्र पूर्व: त्रिम् ॥ ४ ॥ द्रविणं पराक्रमः तेज देहकान्तिश्च ते में स्मिन् पर्वणि दोपदीमागेन भत्तेर्माहात्म्यं दर्शितं । सा च पुराले येषां ते भूरिविणतेजमा 'द्रविणं च पराकमे' इति प्रतिज्ञापालनसत्समागमर्थािटनस्वधर्माचरणादिना लभ्यत इति तत्तदाख्यायिशमुखेनेह प्रतिपाय दोपदीदत्तशाकलेशा- | विश्वः ॥ ८ ॥ गजपाइयात् हस्तिनापुरात् ॥ ९ ॥ वर्षमा शनेन कृष्णे तृप्त सनि दौसिसोपाख्यानेन भगवतो जगदन्त- नपुरं नाम मामविशेषः तदभिमुख द्वार तस्मात् सा रात्मत्वं दर्शितं । धर्मयुधिष्टिरसमदन भगवततं अधिगमो- या वर्धमाना.हिया तेरा पुरं स्मितमार्गेण निसार पायसहितं च संपेगोकं । एवं नजिताः पार्था इत्यादिना- इत्यन्ये ॥ १० ॥ । -

·४
महाभारत
[ अरण्यात
ब्राह्मणा ऊचुः।
मद्भक्त्या क्लिश्यतोनहान्धिपापान्धृतराष्ट्रगान
गतियाँ भवतां राजस्तां धयं गन्तुमुद्यताः ।
वैशंपायन उयाच।
नाहस्यस्मात्परित्यक्तुं भक्तान्सद्धर्मदर्शिनः ॥ ५) इत्युक्त्वा स नृपः शोचग्निपसाद महीतले।
अनुकम्पा हि मक्तेषु देवता एपि फुर्वते। तमभ्यात्मरतो विद्वाश्यानको नाम के विजः १६
विशंपतो ब्राह्मणोयु सदासरावलम्विषु ।। ६. योगे सांस्ये च कुशलो राजानमिदमत्रवीत्॥ १५
युधिष्ठिर उवाच।
शोकस्थानसहस्राणि भयस्थानशतानि च ।
ममापि परमा भक्ति_हाणेषु सदा द्विजाः । दिवसे दिवसे मूढमाविशन्ति न पण्डितम् ॥ १६
सहायविपरिग्रंशस्त्वयं सादयतीव माम् ॥
न हि ज्ञानविरुद्धषु बहुदोषेषु कर्मसु ।
आहरेयुरिमे येपि फलमूलमृगांस्तथा।
श्रेयोघातिए सज्जन्ते बुद्धिमन्तो मद्विधाः ॥१७
त इमे शोकदुःखैतिरो मे विमोहिताः । ८ अपानां वुद्धिमाहुर्या सर्वा थेयोभिघातिनीम् ।
द्रौपद्या विप्रकर्षण राज्यायहरणेन च ।
श्रुतिस्मृतिसमायुक्तां राजन्सा त्यय्यवस्थिता
दुःखार्दितानिमान्छी हं योतुमिहोत्सहे ।।
९ अर्थरच्छेपु दुर्गपु व्यापत्सु स्वजनस्य च ।
ब्राह्मणा ऊचुः।
शारीरमानसैर्दुःखैर्न सीदन्ति भवमिधाः ॥ १९
अस्मत्पोषणजा चिन्ता माभूत्ते सदि पार्थिय । श्रयतां च चाभिधास्यामि जनकेन यथा पुरा
स्वयमाहत्य चानानि त्यानुयास्यामहे घयम्॥१० आत्मव्यवस्थानकरागीता श्लोका महात्मना ।
अनध्यानेन जप्येन विधास्यामः शिवं तय ।
मनोदेहसमुत्याभ्यां दुःखान्यामादितं जगत् ।
कथाभिधाभिरम्याभिः सह रस्यामहे वयम् ११ | तयोर्याससमासाभ्यां शमोपायमिमं २१
युधिष्ठिर उवाच ।
व्याधेरनिष्टसंस्पर्शाच्छ्रमादिवियर्जनात् ।
एवमेतन संदेही रमेऽहं सततं द्विजैः। दुःखं चतुर्भिः शारीरं कारण: संप्रयतते ।।
न्यूनभावातु पश्यामि प्रत्यादेशमियात्मनः ॥ १२ / उदा तत्पतिकाराय सततं चाविचिन्तनान् ।
कथं द्रक्ष्यामि यः सर्वान्वयमाहत्य भोजिनः । माधिव्याधिप्रशमनं क्रियायोगद्वयन तु ॥
२३ |
भक्ता अपि मूडाधेत्स्यु- किताई रित्यत / घाती मोमविरोधी । तत्र न सअन्ते नायन्तमभिनिवेशिने
बाहुः समर्मदर्शिन इति। सतो ब्रह्मणो ये धर्माः सत्यराम- | भवन्ति॥१॥ एवं कर्मनिष्टो निन्दित्वा योगनिष्ठा प्रायन
लसत्यसंकल्पत्यादयखदनुभाविनः ॥५॥ अनुष्यानेन | अयामिति यमनियमासनप्राणायामप्रत्याहारधारणाभ्यान
इष्टचिन्तनेन । जप्येन स्वस्त्ययनेनेलदृष्टद्वारा उपकारमुपला | समाधयोऽयवाशानिइति योगसूत्रोक्तानि संकल्पवाघादीनि
घटद्वारापि तमाहुः कयाभिरिति ।।११॥ प्रत्यादेश विकारम् । वा वक्ष्यमाणानि अटो मानि यस्याः सा युधिस्तत्वमस्या
॥१२॥ एवं प्राधणभरणमामाभावारिस गजानं प्रति | वाक्यमा प्रज्ञा । यो सवै फुल्न अप्रेयो मूलासानं तदभिधा.
शोकमोहनिवर्तक पपनं शौनक आहेत्साह । लिक्वेति। तिनी भुतिस्मृतिभ्यां समायुको सम्यक हटोस्तामा स्वयि
अध्यात्म भात्मानं शारीरं आधिकृत्य प्रशतं शास्त्रं अध्यात्म मास्थिताऽस्मन्वनिधानादिति मार ॥ १८ ॥ महरा
वेदान्तस्तत्र रतः ॥ १४ ॥ योगश्चितातिनिरोधः सांस्य | धननाश । मानवसनायभावात् दुर्गेषु दुसरेषु गारी
प्रकृतिपुरुषविवेक तयोनिष्णातः ॥ १५ ॥ शोक स्यीयतेऽ. शेषु विपरीतास्वापस लाकर्षणादिशु मनोनयेषु च उपस्यि-
नैनति म्युपाया स्थानशब्दो हेतुवचन.) शोको मनस्तापःभयं तेषु ते. सन्तो नावसीदन्ति । शारीरसं तितिक्षया मान
मरणात् मासः तयोतवः इवियोगानिसंयोगादयः षोविनच नाशमि, समर्था इलयः ॥१९॥आत्मन्यवरथाना
सहसादीनि १६॥ मनु धर्म सामाभावादेव मम शोकमये | बराः मनःस्र्यदेतवः ॥२॥ न्यायसमासाभ्यां विस्तरम
नतु राज्यच्युतिवनवामाते इत्याशंक्याह न होति । प्राति-पाभ्याम् ॥२१॥ म्याधिः प्रसिद्धः अनि कष्टकादिमी
रूपो यज्ञदानादिधर्मो धनविरोपी ज्ञानेहि यत्र त्वस्य सः म्यायाम इट अनादि॥२२॥प्रतिग्रामोपयोपानरपारच्या
मात्मवामतत्केन के पश्येत्' इति द्वतोपमः भूयते । कर्माणि तु भादिभिरपर्यमनात्। आपिन्याधिशमन अविचिन्तनाच ।
देतोपत्रीवनानि मतस्तयोविरोषः प्रसिद्ध इति शिन्दो प्रविदिषयेऽस्यन्तनिममीच तस्य न मनोमया म्याचित्रमा
योतयति । पशुबीनवधादिमाप्यत्वादोपबहुलयात एव श्रेयो. वेदना व मातीनि प्रसिद्ध इदमेव शियायोगदपम् ॥ २१॥

·६ महामारते [अरण्यपर्व अर्थजानि विदुः प्राक्षा दुःखान्येतानि देहिनाम् । सतामेनानि गेहेषु नोच्छिद्यन्ते कदाचन ॥ अर्थस्योत्पादने चैव पालने च तथा क्षये ॥ ४३ देयमार्तस्य शयनं स्थितश्रान्तस्य चासनम् । सहन्ति च महुदुःखं प्रन्ति चैवार्थकारणात् । तृपितस्य च पानीयं क्षुधितस्य च मोजनम्॥१५ अर्था दुःखं परित्यक्तुं पालिताश्चैव शत्रयः ॥ ४४ / चक्षुर्दधान्मनो दद्याद्वाचं दद्यात्सुभाषिताम् । दुःखेन चाधिगम्यन्ते तस्मानाशं न चिन्तयेत् । उत्थाय चासनं दद्यादेप धर्मः सनातनः। असंतोपपरा मूढाः संतोपं यान्ति पण्डिताः ४५ | प्रत्युत्थायाभिगमनं कुर्याभ्यायेन चार्चनम् ५६ अन्तो नास्ति पिपासाया: संतोषः परमं सुखम् । अग्निहोत्रमनड़ांध शातयोतिधिवान्धवाः । तस्मात्संतोपमेयेह परं पश्यन्ति पण्डिता ६ पुत्री दाराश्च भृत्याच निर्वहेयरपूजिताः ॥ ५७ अनित्यं यौवनं रूपं जीवितं रतसंचयः । आत्मार्थ पाचयेमानं न पृथा घातयेत्यशून् । ऐश्वर्य प्रियसबासो गृष्येत्तत्र न पण्डितः॥ ४७ न च तत्सयमनीयाविधिवधान निर्वयेत् ॥ ५८ त्यजेन संचयांस्तस्मात्तज्जालेशान्सहेत च । श्वभ्यश्च श्यपचेभ्यश्च वयोभ्यश्चावपद्धवि । नहि संचयवान्कश्चिदृश्यते निरुपद्रवः । वैश्वदेवं हि नामैतत्सायं प्रातच दीयते ।। अतश्च धार्मिकैः पुंभिरनीधार्थ प्रशस्यते ॥ ४८ विधसो भुक्तशेषं तु यशशेषं तथाऽमृतम् ॥ ६० विधसाशी भवेत्तस्मानित्यं चामृतभोजनः । धर्मार्थ यस्य वित्तहा घरं तस्य निरीहता। प्रक्षालनाद्धि पंकस्य धेयो न स्पर्शनं नृणाम् ॥४९ अनुवजेदुपासीत स यशः पञ्चदक्षिणः॥ - ६१ चक्षुर्दद्यान्मनो दद्याद्वाचं याच सूनृताम् । युधिष्ठिरवं सर्वेषु न स्पृहां कर्तुमर्हसि । धर्मेण यदि ते कार्य विमुक्तच्छो मयार्थतः ॥१० श्रान्तायादृष्टपूर्याय तस्य पुण्यफलं महत् ॥ ६२ यो दद्यादपगिक्लिष्टमनमध्यनि वर्तते । युधिष्ठिर उवाच। नार्थीपभोगलिप्सामियमसुता मम । एवं यो वर्तते वृत्ति धर्तमानो गृहाश्रमे । मरणार्थं तु विप्राणां ब्रह्मन्का न लोभतः ॥११ | तस्य धर्म पर प्रातुः कथं वा विप्र मन्यते ॥ ६३ शौनक उवाच । कथं त्यस्मद्विधो ग्रहान्यर्तमानो गृहाथमे । भरणं पालनं चापि न कुर्यादन्यायिनाम् ॥ ५२ अहो बत महत्त्कष्टं विपरीतमिदं जगत् । संविभागो हि भूतानां सर्वेषामेव दृश्यते। येनापनपते साधुरसाधुस्तेन तुष्यति । तथैयापचमानेभ्यः प्रदेयं गृहमेधिना शिश्लोदरहतेऽप्रानः कति विघसंबहु । तृणानि भूमिरुदकं चातुर्थी च स्नृता । मोहरागयशाकान्त इन्द्रियार्थवशानुगः ॥ सहन्ति सहन्ते ॥ ४ ॥ मर्याः दुषं प्रयच्छन्ति यदि न्यायेन वर्णाश्रमानुरूप्येण ॥५६॥ पृथा श्राद्धयज्ञादिनिमित परित्यक्त्वमिष्यन्ते तस्मात् नाश अर्थार्जनादिनं दुःख न चिन्तः । विना । 'देवापिन्समभ्यर्च्य यादन्मासं न दोपभाक्'इति येत् ॥४५॥ पिपासायाः तृष्णायाः ॥४६॥ न गृध्येत् इच्छा स्ते यत् भार न निपेत् न दद्यात् देवपितृभूतमनुयभ्य न कुर्यात् तत्र यौवनादौ ॥ ४७ ॥ संचया अर्थान् तजान् | इति शेपः ॥५८॥ वियं सर्वजातीयं प्राणजात देवी देवता मर्थत्यागजान् अर्नाहार्थः यदृच्छालधार्यःन स्पर्श | यास्मन् तर विदेई सारे ततः देव नामक सार्शनं सुसुपेपिन शब्देन नेकवेत्यादिवसमास.एवं 11 ५९॥ अपशिष्ट कार्पश्यं विना अनि यतते मार्ग- सर्वेषु अर्थवत् यौवनादिषु अर्थत. धनात्॥५०॥अर्थोपभोगः / स्थाय । ६२ ॥ धर्म परं माईस्थ्यापरी धर्मों मास्तीति विषयोपभोग अर्थेप्सुता धनेगुता । अर्थ.प्रकारे विषये भावः ॥ ६३ ॥ पत्रपते निलंब इति अपवाद लभते वित्तकारणवस्तुपु'इति विश्वः। आत्मोपभोगेति पायो निर्मूल ॥ ६४ ।। अप्राक्ष इति छेदः प्रवण भज्ञ प्राश इति या भूतानामिति। देवपितृमनुष्याणामुपलक्षणं दृश्यते पन- शिश्नोदरकृते इति दिग्याजनाभोगलिप्सया दिव्यरूपादिभी- महायज्ञए। अपच मानेभ्यः यतिध ब्रह्मचारी व पानस्वामि- गालिप्रया च विधरं देवनामुपयुक्तशेष कागुनो बहु करोति नावुभौ इति स्मृलेयत्यादिभ्यः ॥ ५३॥ तृणान्यासनार्थानि | मोह आत्माशानं रागस्त प्राधे प्रीतिः वशं छा ऐश्वर्य ॥५४॥ स्थितधान्तस्य स्थितः ऊर्व स्थितः तत्सहितस्य | पाते आक्रान्तःवरामिच्छाप्रभुत्वयोः' इति विश्व.इन्द्रियार्याः श्रान्तस्य च आसनं तृणमयं दद्यादतिपय इति शेष ॥५५॥ शम्झाइययस्तेषां वश भयत्तता तानुग : तदर्थी ॥६५॥ - ·घनर्व अध्यायः २] हियते युध्यमानोपि नरो हारिभिरिन्द्रियैः । तस्माद्धर्मानिमान्सर्वान्नाभिमानात्समाचरेत् ७४ विमूहसंशो दुष्टाभ्यैरुझान्तरिख सारथिः॥ ६६ | इज्याध्ययनदानानि तपः सत्यं क्षमा दमः। पडिन्द्रियाणि विपयं समागच्छन्ति वै यदा । अलोभ इति मार्गोयं धर्मस्याप्टेंविधः स्मृतः ७५ तदा प्रादुर्भवत्येपां पूर्वसंकल्पज मनः॥ ६७ अत्र पूर्वश्चतुर्वर्ग: पितृयाणपथे स्थितः । मनो यस्येन्द्रियस्येह विषयान्याति सेवितुम् । कर्तव्यमिति यत्कार्य नाभिमानात्समाचरेत्॥७६ तस्पौत्सुक्यं संभवति प्रवृत्तिधोपजायते ॥ ६८ | उत्तरो देवयानस्तु सद्भिराचरितः सदा । ततः संकल्पबीजेन कामेन विषयेषुभिः । | अष्टाङ्गेनैव मार्गेण विशुद्धात्मा समाचरेत् ॥७७ विद्धः पतति लोभाग्नौ ज्योतिर्लोमात्पतङ्गवत् ६९ सम्यक्संकल्पसंबन्धात्सम्यक्वेन्द्रियनिग्रहात् । ततो विहारैराहारैर्मोहितश्च यथेप्सया। सम्यग्वतविशेषाच सम्यक गुरुसेवनात् ॥ ७८ महामोहे सुखे मग्नो नात्मानमवबुध्यते । ७० सम्यगाहारयोगाच सन्यक्काध्ययनागमात् । एवं पतति संसारे तासु तास्वियोनिषु । सम्यकोपसंन्यासात्सम्याचित्तनिरोधनात् ७९ अविद्याकर्मतृप्णाभिमा॑म्यमाणोय चक्रवत् ॥ ७१ कर्माणि कुर्वन्ति संसारविजिगीषयः। ग्रह्मादिपु तृणान्तेषु भूतेषु परिवर्तते । रागद्वेपविनिर्मुक्ता ऐश्वर्य देवता गताः ॥ जले मुवि तथाकाशे जायमानः पुनः पुनः ॥ ७२ रुद्राःसाध्यास्तथादित्या वसवोथ तयाश्विनौ। अबुधानां गतिस्त्वेषा बुधानामपि मेश्णु । योगैश्वर्येण संयुक्ता धारयन्ति प्रजा इमाः ॥ ८१ ये धर्मे श्रेयसि रता विमोक्षरतयो जनाः॥ ७३ तथा त्वमपि कौन्तेय शममास्थाय पुष्कलम् । तदिदं घेदवचनं कुरु कर्म त्यजेति च । तपसा सिद्धिमन्विच्छ योगसिद्धिं च भारत॥८२ हारिभिः हरणशीलैः एवं वर्णाश्रमाभिमानपूर्वक यज्ञादीन- युधाना तेभ्योन्येषां संस्यासिनामपिगति मे मत्त. रण। धर्म इतिष्टतामात्मस्वरूपाज्ञानात्तत्तत्कर्मफलतया उपस्थितेषु श्रेयसि प्रवृत्तिधर्नापि प्रशस्य नित्तिधर्म प्रशस्यतरः विषयेषु रागवतामिन्द्रियविषयान्प्रतित्हतानां तत्र निमामचि- | तस्मिन् रता. अत एव विमोक्षरतयः ।।७३॥ तदिदमिति। । ताना परमार्यस्यात्यन्तास्फुरणलक्षणं विमूढसंज्ञत्वं भवती-! 'कुर्वनेवेह कर्माणि जिजीविषेत् शतं समाः' इति । 'त्यजतव हि स्युक्तम् ।। ६६॥ तदुपपादयति षडिति । दीपप्रभावत् तैजसं | तम्शेयं त्यक्तः प्रत्यकारं पदम् इति च द्विविधा अपि श्रुतयः मन. नेत्रादिद्वारा तत्तद्विषयं प्रति गन्वा तदावरकमज्ञानमभिः सन्ति तत्र येऽनिभानात्कर्म कुर्वते ते पूर्वोत्तरीत्यान्धं तमो भाग्य तं विषयं प्रकाशयति यदा तदेषा विषयविदा मनः । विशन्ति । ये च शुद्धाः संन्यासिनस्ते कृतकृत्या एव भवन्ति तव तु मध्यमस्य गतिरियमित्याह तस्मादिति । तथा च तत्तद्विषयहानोपादानोपेक्षा लोचनाख्यमननात्मकमन्तःकरण वश्यति । एतान्यपि तु कर्माणि संग त्यक्त्वा फलानि च। कर्त- प्रादुर्भवति विशेषेण पीनं भवति । तत्र पूर्वसंकल्पमै यथा- म्यानीति मे पार्थ निश्चित मनमुत्तमम्' इति ॥४४॥ पितृया- पूर्वसंस्कारं । हीनेप्युपादेयबुद्धिकत्तमेहानबुद्धिविपरीता वा पये धूमादिमार्गे आतिफले कर्तव्य अवम्यानुष्ठेयं नित्या- शुद्धिर्भवति सोयं मन प्रादुर्भावः ॥ ६ ॥ तस्मिश्च जाते ग्रिहोत्रसंध्योपासनादि अभिमानात्संगात् ॥६॥ उत्तरमतु- कि स्यात्तदाह मनो यस्येति यस्य पुंसः मन. इन्द्रियस्य | वर्ग सत्यं दम क्षमा अलोभश्व देवयानोऽचिरादिमार्गोऽना. इन्द्रियाणां विषयान् शब्दादीन् सेवितुं याति उचलति तस्य वृत्तिफल अशान वक्षमाणसंकल्पसंबन्धाद्याष्टकवता मागण तद्विषयभोगार्थ औत्सुक्यं विलम्बासहत्वं भवति च ततः प्रकारेण यत्कर्तव्यं तदाचरेदिति पूर्वेण संबन्धः । शुद्धात्मा प्रवृत्तिर्जायते ॥६॥ प्रवृतश्च लोमानौ मौहामी पतति यतः शुद्धचित्त. ॥ ७७ ॥ संकल्पो मानसं कर्म तस्य संबन्धी कामेन विषयबाणैनिहतः भातिरामान्मुद्यतीत्यर्थः ॥ ६९॥ निरोध तेन यन्तरिन्द्रियनिग्राहाख्यः शम उक्तः । इन्द्रिय महामोहे मन्धे तमसि ॥४०॥ अविद्या आत्माज्ञानं तत. निप्रहो दम । व्रतविशेष अहिंसादीनि ब्रतानि तेषां विशेषः परमानन्दतिरोधानाक्षुद्रानन्दप्राप्तये कर्म । ततस्तत्फलभोगे- सार्वभौमत्वं । सर्वदेशे कालेषु च सर्वप्रकारेण हिंसात्याग वतृप्तिस्तृष्णा ।। ७१ ॥ अवुधाना गृहस्थानां विषसाशन- | इत्यर्थः ॥ ४ आहारो हितमितमेच्याशनं तस्य योमार मेव परमो धर्म इति मन्यानाना गति कर्मनिष्टाफले उक्तं । कर्मणां विधिवत् त्याग ततचित्तनिरोधनात् AVM- - ·महाभारत [ अरण्यपर्व पितृमात्रमयी सिद्धिःप्राप्ता फर्ममयी च ते । सिद्धा हि यदिच्छन्ति कुर्वते तदनुमहात् । तपसा सिद्धिमन्यिच्छ द्विजानां भरणाय घे॥ ८३ तस्मात्तपः समास्याय कुरुष्यात्ममनोरथम् ॥८ ।" इति श्रीमहामारते आरण्यके पर्वणि अरण्यप० पाण्डवानां प्रजने द्वितीयोऽध्यायः ॥२॥ ३ पैशंपायन उवाच। ४ ३ पैशंपायन उवाच । निषिक्तश्चन्द्रतेजोभिः स्खयांनी निर्गते रविः शनिफेनैवमुक्तस्तु फुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः । ओपध्यः पडूसा मेध्यास्तदनं प्राणिनां भुधि ॥ ८ पुरोहितमुपागम्य म्रातमध्येब्रवीदिदं ॥ १ एवं भानुमयं ह्यन्नं भूतानां प्राणधारणम् । प्रस्थितं मानुयान्तीमे ब्राह्मणा वेदपारगाः। पितैप सर्वभूतानां तस्मात्तं शरणं ग्रज ॥ न चास्मि पोपणे शक्तो वहुदुःखसमन्यितः ॥ २ राजानो हि महात्मानो योनिकर्मविशोधिताः। परित्यक्तुं न शक्तोस्मि दानशक्तिब्ध नास्ति मे। उद्धरन्ति प्रजाः सर्वास्तप आस्थाय पुष्फलम्॥१० फयमत्र मया कार्यं तद्रूहि भगवन्मम ॥ भीमेन कार्तवीर्येण वैन्येन नलुपेण च । तपोयोगसमाधिस्थैरुद्धता ह्यापदः प्रजाः ॥ ११ 'मुतमिव सध्यात्या धर्मेणान्विप्य तां गति । तथा त्वमपि धर्मात्मकर्मणा च विशोधितः। १२ युधिष्ठिरमुवाचेदं धौम्यो धर्मभृतां वरः ॥ तप आस्थाय धर्मेण द्विजातीन्मर भारत ॥ 'धौम्य उवाच। जनमेजय उवाच। पुरा स्पानि भूतानि पीड्यन्ते क्षुधया भृशम् । कथं कुरूणामृपमः स तु राजा युधिष्टिरः । ततोनुकम्पया तेषां सविता खपिता यथा ॥ ५ विप्रार्थमाराधितवान्सूर्यमद्भुतदर्शनम् ।। धैशंपायन उवाच। मात्योत्तरायणं तेजो रसानुवृत्य रदिमभिः । शृणुष्वावहितो राजन्शुचिर्भूत्वा समाहितः। दक्षिणायनमावृत्तो महीं निविशते रविः ॥ ६ / समं च कुरु राजेन्द्र संप्रवक्ष्याम्यशेषतः ॥ 'क्षेत्रमूते तत स्तस्मिन्नोपर्धारोपधीपतिः। धौम्येन तु यथापूर्व पार्थाय सुमहात्मने । दिवस्तेजः समुद्धृत्य जनयामास पारिणा ॥ ७ नामाप्टतमाख्यातं तच्छृणुप्य महामते ॥ मयी यज्ञयुद्धादिकर्मरूपसाधनप्रधानासिद्धिः । पितृमातृमयी मही वासयति ॥ ६ ॥ ओषधापतिश्चन्द्रः दिवस्तेजः 'यो.पिता पृथिवी माता' इति श्रुते। परलोकइहलोकपलप्रपा- अन्तरिक्षगत मेघाकारेण परिणतं तेजः स्मृत्य मेघानाम्ये- माया त्वया प्राप्तव । चकार एवं शब्दार्थ । तपमा देवताध्या- त्यर्थः जनयामास तदुत्थेन वारिणा औषधीः ॥ मजपादिना या सिद्विस्ताम् ॥४३॥ अनुग्रहातपस इति शेषः । स्वयोनी बीजे निर्गते अडुरादिरूपेण निष्पने सति रविरेव in८४ ॥ इत्यारण्यके प० . भा. द्वितीयोऽध्यायः ॥२॥ ओपर्धास्पो भवति । तदनं ताभ्य औषधीभ्यो अदनीय धान्यं तञ्च पुनर्जलोप्मयोगादरादिकमेण धान्ययोनिरिति रविरवा अशयोनित्वात् । मन्ये तु यंदा दर्श चन्द्र स्वयोनी शौनकेनेति ॥ १॥ धर्मेण योगमयेन न तु कर्मणा | सूर्य एक्ता गच्छति तदा चन्द्रतेशोभिरमृतमयनिषिको ॥ ४ ॥ सूर्याराधनं विवक्षुः सूर्यस्य सार्वात्म्यं तावदाह । भवति ततश्चन्द्ररूपेण बहिनिर्गत्य शोषर्धाराप्यायति तैना प्ररोचनायें । सविता प्रसविता उत्पादक परमात्मयः॥५॥ | भवतीत्याहुः ॥ ८॥ तपोयोग व्रतस्वीकारः तत्पूर्वक समा- जोरसान् जलानि उड़ाम आदाय मही निविशते स्वोष्मणा-! धियानं तस्यैः तनिष्ठैः धर्मेण घ्यानेन ॥१२॥ ३ -- - - ·वनपर्व अध्याय. ३] २८ धौम्य उवाच। धन्वन्तारधुमकेतुरादिदेवोऽदितःसुतः ॥ पूयार्यमा भगत्वा पूपार्कः सविता रविः । द्वादशात्मारविन्दाक्षः पिता माता पितामहः । गमास्तमानजःकालो मृत्युर्धाता प्रभाकरः॥ १६ स्वर्गद्वारं प्रजाद्वारं मोक्षद्वार निविष्टपम् ॥ पृथिव्यापश्च तेजश्च खं वायुश्च परायणम् । देहफर्ता प्रशान्तात्मा विश्वात्मा विश्वतोमुखः । सोमो वृहस्पतिः शुको बुधोगारक एव च ॥ १७ चराचरात्मा सूरमात्मा मैत्रेयः करुणान्वितः २७ इन्द्रो विवस्वान्दीप्तांशुः शुचिः शौरिः शनैश्चरः। एतद्वै कीर्तनीयस्य सूर्यस्यामिततेजसः । ब्रह्मा विष्णुश्च रुद्रश्च स्कन्दो वै वरुणो यमः॥ १८ नामाष्टशतकं चेदं प्रोक्तमेतत्स्वयंभुवा ॥ वैद्युतो जाठरश्चाग्निरन्धनस्तेजसां पतिः । धर्मध्वजो चेदकर्ता घेदाङ्गो वेदवाहनः॥ सुरगणपितृयक्षसेवितं ासुरनिशाचरसिद्धवन्दितम् । कृतं त्रेता द्वापरच कलिः सर्वमलाश्रयः। कला काष्टा मुहुर्ताश्च क्षपा यामस्तथा क्षणः॥२० घरकनकहुताशनप्रम प्रणिपतितोस्मि हिताय भास्करम् ॥ २९ संवत्सरफरोवत्यः कालचक्रो विमावसुः। पुरुषः शाश्वतो योगी व्यक्ताव्यक्तः सनातनः२१ सूर्योदये यः सुसमाहितः पठे- कालाध्यक्षः प्रजाध्यक्षो विश्वकर्मा तमोनुदः । सपुत्रदारान्धनरत्नसंचयान् । लभेत जातिस्मरतां नरः सदा वरुणः सागरोंशश्च जीमूतो जीवनोरिहा ॥ २२ धृतिं च मेधां च स विन्दते पुमान्॥३०. भूताश्रयो भूतपतिः सर्वलोकनमस्कृतः । स्रष्टा संवर्तको वह्निः सर्वस्थादिरलोलुपः ॥ २३ इमं स्तवं देववरस्य यो नरः अनन्तः कपिलो भानुः कामदः सर्वतोमुखः । प्रकीर्तयेच्छुचि सुमनाः समाहितः । जयो विशालो घरदः सर्वधातुनिषेचिता ॥ २४ विमुच्यते शोकदवाग्निसागरा मनः सुपणों भूतादिः शीघ्रगःप्राणधारकः । लमेत कामान्मनसा यथेप्सितान् ॥ ३१ सूर्योर्यमेति । अत्र सूर्योपाधिकं ब्रह्म सर्वकर्तृत्वसर्वज्ञत्व- । म्यक्ताभ्यक्त. कार्यकारणात्मा ६१ सनातनो निरुपाधिः ६२ सर्वात्मत्वादिभिमैं स्तूयते तद्यथा सूर्य सूते आलोकमिति ॥ २१ ॥ ६५ तमोनुद अज्ञानहन्ता मोक्षद इत्यर्थः ६६ सूर्य १अर्यमा गतिमत्वात् २ भगः सर्वेश्वर्यसंपञ्चत्वात् ३ त्वष्टा अंश अंशयति विभाजयाते धर्मफलानीत्यंश ६९।७. विश्वशिल्लकरत्वात् । पूषा पोषकः ५ अर्क-अर्चनीयः | जीवन जलपजीवनहेतुः ७१।७२।।२२॥ संवर्तकः प्रलयका- ६ सविता जगत्प्रसवनात् रवि वेदत्रयीशन्दमयः ८ लिको वहिरित्येकम् ७७॥२३॥ सर्वेषा घातूनां स्वगादीना गभस्तिमान् सहस्राविरण ९ अजोऽनादि. १० काल | देहगतानां निपोचता सेचक आप्यायकः ८८ ॥२४॥ मनो- मुहादिः तत्प्रवर्तकत्वात् ११ मृत्युः प्राणहर्ता १२ घाता| स्पीसुपर्ण इत्येकं ८९ भूतादिरहंकार ९० आदिदेवोऽदितः जगरका १३ प्रभाकर दीप्तिकरः १४.१६ पृथिवीत्या- मुत इत्येकं नाम विष्णुरित्यर्थः ९५ ॥ १५॥ पितामाता दिनामभि सार्वात्म्यस्यैव प्रपश्चः । परायणं मूलकारणम् २० | पितामहः द्यावापृथिन्योः पिता हिरण्यगर्भस्तस्यापि पिते- ॥१७॥२८ शुचिरनिः२९ शौरि. कृष्णः ३० ॥१८॥४० | त्यर्थ. ९८ स्वर्गद्वारं ब्रह्मलोकप्राप्तिद्वार सूर्यद्वारेण ते विरजाः तेजमां पति सूर्य. ४१ धर्मध्वजो धर्मप्रधान. ४२ । ४३ प्रयान्ति' इति ध्रुने तदेव प्रजाद्वारं अग्नी प्रास्ताति सम्यगा- वेदाङ्ग. वेदशरीर त्रयीमयत्वात् ४४॥ ४५ ॥ १९ ॥ ४० दित्यमुपतिष्टते । आदित्याजायते वृष्टेिरनं तत प्रजाः'इति कलिः सर्वमलाशय इत्येक नाम ४९॥२०॥ अश्वत्य. कमेण इहपरलोकप्रापक इत्यर्थः ९९ मोक्षद्वारं कममुत्तिस्या- संमारवृक्षः स एव संवत्सरवर न तु षष्ठ. पदार्थ कालो नाम कश्चिदस्ति कालोपाधिभूतं द्रम्यमेव स्वस्य अतोनानागतादिः । नमूतं त्रिविष्टपं स्वर्गभूमिरित्येकम् १०० ॥ २६ ॥ मैत्रेयः व्यवहारहेतुभवतीति भाव ५६ कालचकः कालप्रवर्तको मित्रेषु सर्वभूताभयप्रदेषु साधुमैत्रेय' १०७ करुणान्वित यो विभावमु स इत्येकं नाम ५७ पुरुष पूर्षु मन्द्रियप- इति पतितप्रात्यादीनामपि त्रातेत्ययः १०८ ॥ २७॥ ; मर्माविद्याख्यासु वसतीति पुरुषः जीवरूपः ५८ स एव | शुचिवासी सुमनाचेति कर्मधारयः। शोक एव दवामियस्मिन् शाश्वत आद्यन्तशून्य ५९ योगी कर्मज्ञानाधिकारी ६. तस्मात्सागरात् सागरवदपारासंसारात् ॥३१॥ - ·महाभारते . वैशंपायन उवाच । ४० यसवो मरुतो रुद्राये च साध्या मरीचिपाः । पवमुक्तस्तु धौम्येन तत्कालसरशं वचः। यालखिल्यादयः सिद्धाः श्रेष्ठत्यं प्राणिनां गताः विनत्यागसमाधिस्थः संयतात्मा दृढव्रतः॥ ३२ सब्रह्मकेषु लोकेषु सप्तस्वप्यखिलेषु च । धर्मराजो विशुद्धामा तप आतिष्ठदुत्तमम् । न तद्भूतमहं मन्ये यदर्कादतिरिच्यते ॥ पुष्पोपहारैलिभिरर्चयित्वा दिवाकरम् ॥ ३३ सन्ति चान्यानि सत्यानि पीवन्ति महान्ति च । सोवगाहा जलं राजा देवस्याभिमुखोमवत् । न तु तेषां तथा दीप्तिः प्रभायो वा यथा तव॥४६ योगमास्थाय धर्मात्मा वायुभक्षो जितेन्द्रियः ३४ | ज्योतीपि त्वयि सर्वाणि त्वं सर्वज्योतिष पतिः। गाङ्गेयं वायुपस्पृश्य प्राणायामेन तस्थिवान् । त्वयि सत्यं च सत्त्वं च सधैं मायाध सात्त्विकार शुचिः प्रयतया भूत्वा स्तोत्रमारब्धवांस्ततः ॥३५ त्वत्तेजसा एतं चकं सुनाभं विश्वकर्मणा। युधिष्ठिर उवाच । देवारीणां मदो येन नाशितःशार्ङ्गधन्यना ॥ ४८ त्वं मानो जगतश्चक्षुस्त्वमात्मा सर्वदेहिनाम् । | त्वमादायांगुमिस्तेजो निदाधे सर्यदेहिनाम् । त्वं योनिः सर्वभूतानांत्वमाचारः कियावताम् ३६ | सोपधिरसानां च पुनर्वास मुञ्चसि ॥ ४९ त्वं गतिः सर्वसापानां योगिनां त्वं परायणम्। | तपन्त्यन्ये दहन्त्यन्ये गर्जन्त्यन्ये तथा घनाः । अनावृतार्गलद्वारं त्वं गतिस्त्वं मुमुक्षताम् ॥ ३७ / विद्योतन्ते प्रवर्षन्ति तव प्रापि रपमयः ॥ ५० त्वया संधार्यते लोकस्त्वया लोकः प्रकाश्यते। न तथा सुपयत्यामिर्न प्राथारा न कम्बलाः। त्यया पवित्रीक्रियते निर्याजं पाल्यते त्वया ३८ | शीतवातादितं लाफ यथा तय मरीचपः॥ ५१ त्यामुपस्थाय काले तु ब्राह्मणा घेदपारगाः। प्रयोदशदीपपती गोभिर्भासयसे महीम् । स्वशाखाविहितैर्मन्त्रैरर्चन्त्य॒विगणार्चितम् ।। ३९ प्रयाणामपि लोकानां हितायफः प्रयतसे ॥ ५२ तव दिश्यं रथं यान्तमनुयान्ति पराधिनः । तय ययुदयो न स्यादन्धं जगदिदं मयेत् । सिदचारणगन्धर्वा यक्षगुह्यकपनगाः ॥ न च धर्मार्थकामेषु प्रयतैरन्मनीषिणः॥ ५३ त्रयस्त्रिंशय ये देवास्तथा वैमानिका गणाः । आधानपशुबन्धेधिमन्त्रयशतपाकिया। सोपेन्द्राः समहेन्द्राश्च त्यामिता सिद्धिमागताः त्यत्प्रसादादयाप्यन्ते महासत्रविशां गणैः उपयान्त्यर्चयित्या तु त्यांचे प्राप्तमनोरथाः। यदहाणः प्रोक्तं सहस्रयुगसंमितम् । दिव्यमन्दारमालामिस्तूर्ण विद्याधरोत्तमाः । ४२ तस्य त्वमादिरन्तथ कालः परिकीर्तितः ।। ५५ गुहाः पितृगणाः सप्त ये दिया ये च मानुपाः। मनूनां मनुपुत्राणां जगतोऽमानयस्य च । ते पूजयित्या त्वामेय गच्छन्त्यानु प्रधानताममन्यन्तराणां सर्वामीभ्यराणां त्यमीश्यरः ॥ ५६ विप्रत्यागममाधिस्य.विप्रेभ्यस्त्यागः त्यग्यमानमन्त्रं तदा स्वमेवेसर्थः ॥ ३० ॥ निर्या रामवरणयुपकाराशास्य समाधिस्थः नियमस्थः। यूपदार्वादिवत् प्रकृतिविकाराभारेपि मिपं विना विलं पवेत्यर्पः ॥ ३८॥ प्रयलिंग भय चतुसिमासः । अश्वघासादिवत्पष्टीयमासी वा । संयतारमा बसत्र एकादशदा दादशादित्या प्रभारतिय पारयति नियमितचित्तः ॥ ३२ ॥ तपः सूर्याशतनामजपाख्यम् श्रुतिप्रसिधा गणास्तरन्यानि विश्वदेवादीनि समुदायदेवतानि ॥ ३३॥ योग चित्तेकाम्यं भास्थाय कृत्वा ॥ ३४ ॥ सिदि मानम्॥1॥ उपयान्ति स्वमिव वा अचयिता प्राणानां मासमन्तात् यमनं निप्रहस्तेन प्राणायामेन । तु प्राप्तमनोरया भान्ति ॥४१॥ रातार्यमामिवातादयः मारन्धान ततः जरानन्तरम्।।३५॥ च . चभुरादिप्रवर्त- प्रधानता जगत्मरणताम् ॥ ॥ अम्य सायाम्पमा सनारेखिति । न मन्य नास्तीति मन्य सरस्वकाम्या करवात् बाह्यरूपेण च चानुप्राहस्सात् । एप सर्वदेहिनामारमा योनिः उत्पतिपस्यानं भूनाना शाम सायं : रा युधिसत्यं गायि भाषा. धों ॥४५॥ सत्यं सत् पृथिन्दोनि । त्यत् वायाको वियवदाना भावार आसमन्ताचारयतीत्याचारोन्तर्यामी शानं विराग एचर्यमित्यायाः ॥४॥ गुनाभं गुर्शनम् ॥३६॥ सांख्यानां ज्ञाननिष्टानां योगिनां वित्त- ॥४८॥ प्रायाः वनविशेषाः॥५१॥प्रयोदशी निरोधानां मनातागलवार वंभागोतीत्या सामानाशान्तीपयोगात् गोभिः परिमभिः ॥ ५ ॥ रसीर ७. अर्मापारविष्टम्म तिराई तदुभयरहित समानारयति समानादिमाग PIPR RE- मुरिधारं तं मुमुक्षता गतिश समेत प्राप्य पदमपियाः पुरः ॥ ५ ॥ अत

·महाभारते
{ भरण्यपर्व
-
भुक्तवत्सु च विप्रेषु मोजयित्वानुजानपि । कामान्मनोभिलापतान्ब्राह्मणेभ्योऽददात्प्रभुः।
शेषं विघससंशं तु पश्चाद्धले युधिष्टिरः ॥ ८३ पुगेहितपुरोगाश्च तिथिनक्षत्रपर्वसु।
युधिष्ठिरं भोजयित्वा शेषमनाति पार्वती । यक्षियार्थाः प्रवर्तन्ते विधिमनप्रमाणतः॥ ८५
द्रौपद्या भुज्यमानायां तदन्नं क्षयमेति च । ततः कृतस्वत्ययना धौम्येन सह पाण्डपाः ।
प दियाफराप्राप्य दिवाकरसमप्रभः ॥ ८४ | द्विजसाहः परिवृताःप्रययुःकाम्यकं धनम् ॥ ८६
इति श्रीमहामा० अरण्यकेप० अरण्यपर्वणि काम्यकवनप्रवेशे तृतीयोऽध्यायः ॥३॥
४
५
वैशंपायन उवाच ।
चन प्रविष्टेग्यथ पाण्डयेषु
प्रज्ञाचक्षुस्तप्यमानोम्बिफेयः ।
धर्मात्मानं विदुरमगाधबुद्धिं
सुखासीनो धापयमुवाच राजा ।। १
धृतराष्ट्र उवाच ।
प्रज्ञा च ते भार्गवस्येव शुद्धा
धर्म च त्वं परमं वेत्थ सूक्ष्मम् ।
समश्च त्वं संमतः कौरवाणां
पथ्यं चैपां मम चैव प्रधीहि ।।
एवं गते विदुर यदद्य कार्य
पौराश्च मे कथमस्मान्भजेरन् ।
ते चाप्यस्माप्नोद्धरेगुः समूला-
स्तत्वं घूयाः साधु कार्याणि वेत्सि ॥३
विदुर उवाच।
त्रिवगायें धर्ममूली नरेन्द्र
राज्यं चेदं धर्ममूलं यदन्ति ।
धर्म राजन्वर्तमानः स्वशक्त्या
पुत्रान्सर्यान्पाहि पाण्डोः सुतांध।
सबै धर्मा विप्रलब्धः सभायां
पापात्मभिः सौवलेयप्रधानः ।
माहूय कुन्तीसुतमक्षवत्वं
पराजपत्सित्यसन्धं मुतस्ते ॥
एतस्य ते दुप्पणीतस्य राज-
छेपस्याहं परिपक्ष्याम्युपायम् ।
यथा पुनस्तय कौरव्य पापा-
म्मुक्तो लोफे प्रतितिष्टेत साधु ॥
नदै सर्व पाण्डुपुमा लभन्ता
यत्तद्राजन्नभिसृष्टं त्वयासीत् ।
एष धर्मः परमो यत्स्वान
राजा तुप्येन परस्येषु गृध्येत् ॥
यशो न नस्येशातिमेदश्च न स्या-
द्धमा न स्यानैव चैघ रते त्याम् ।
पतत्कार्य तय सर्वप्रधान
तेगं तुष्टिः शकुनश्चायमानः ॥
६
८
पार्षती पृषतः द्रुपदापितुः गोवापत्यम् ॥४॥ स्याह चनं प्रविष्पित्यध्यायेन भाम्पिय इति पूर्वरूपमार्षम्
यज्ञियाः यज्ञाहाणि वस्तूनि आज्यपशुपुरोडाशयादीनि । ॥१॥ सूक्ष्मो धर्मो शानं तद्वत्वादेव त्वं कोरवाणा पाण्ड-
प्रवर्तन्ते निःसरन्ति । विधिमन्यप्रमाणत. विधिर्वसन्ते । यधार्तराष्ट्रा सम पक्षपातशून्यः । एषा पाण्डवाना मम
वसन्ते ज्योतिषा यजेतेत्यादिरशातज्ञापनरूप मन्त्र अनुष्टयाथ- | च सपुत्रस्येति शेषः ॥ २॥ एवं गत एवं पाप्रवनयामना-
स्मारकः इत्यादिः तावेव प्रमाणे ताभ्यामित्यर्थ ॥८५॥ | युक्तरूपे संकटे गने प्राप्ते सति । उदरेयु उन्मूलयेयुः ॥ ३॥
इत्यारण्यके पर्वणि नेलकण्टीये भारतमावी वाम्यस्प्रवेशे | स इति । य उत्तविष. स एव धर्म युधिष्टिरूपो विवरण:
तृतीयोऽध्यायः ॥ ३॥
वचितः अक्षवरयां गुतीरायां सत्या संघा प्रतिश यस्य तम्
॥५॥दुप्रगीतस्य दुरात्मभि पृतस्य शेषस्य पाण्डमा.
नहानिलक्षणस्य वधस्य उपाय दोषप्रशान्तिप्रसारम् ॥ ६॥
ननु एवं कर्मासिषया योगसिद्धे प्राबल्य अभिमष्टं दांत स्वरेन धनेनेति शेष. ]] ॥ एवं कृते सति
चेत् किमिति सविता नादियन्त इत्याशेश्य मूढाः हट तो धो न स्यादिति नव किंतु स्यादेव । स्यादित्यम्पयं
हारकपलेप्वषु हितोपदेष्टारं द्विषन्ति विमुनाइटद्वारकैप्ति- मोदित्यर्थे ॥ ८॥

·नयाय ४]
पनवं
पर्य शेष यदि पुरेषु ते स्या-
दुःशासनो यावतु भीमसेन
देताजस्त्यरमाणः सुवय।
संभामध्ये द्रुपदस्यात्मजां च।
सधैतदेयं न करोषि राजन
युधिष्टिरं त्वं परिसान्त्ययस्य
भुयं करूणां भविता विनाशः ॥
राध्ये चैनं पापयस्यामिपूज्य ॥
नहि हो भीमसेनो नो पा
त्यया पृष्टः किमहमन्यादेय.
शणं कुर्याच्छाप्रयाणामना ।
भेतत्त्या प्रतरत्योसि राजन् ॥ १७
येषां योद्धा सव्यसाची कृतास्त्रो
धृतराष्ट्र उयाचा
धनुर्यको गापिपं लोकसारम् । १० एतद्वापर्य विदुर यत्ते समाया-
येषां मीमो बाहुशाली च योद्धा
मिह प्रोक्तं पाण्डवान्याय मांचा
तेषां लोफे किं नु नाप्राप्यमस्ति । हितं तेगमाहितं मामकानात
उक्तं पूर्व जातमा सते ते
मेतत्सरे मम नाचति चेतः।
मया यत्ते हितमासीत्तदानीम् । इदं त्विदानी गत पय निशित
पुरं त्यजेसमाहितं कुलस्य
तेपामय पाण्डयानां यदात्य।
हितं परं न च तत्वं चफर्य।
तेनाय मन्ये नासि हितो ममेति
इदं च राजन्हितमुक्तं न चेव-
कथं दि पुत्रं पाण्डया त्यजेयम् ।। १५
मेयं फर्ता परितप्तासि पश्यात् ।। असंशयं सेपि मर्मय पुत्रा
पोतदेवमनुमन्ता रुतस्ते
दुर्योधनस्तु मम देहालस्तः।
संजीयमाणः पाण्डवरेकराज्यम् । स्थं ये दाई परतोस्त्यजेति
तापो न ते भविता प्रतियोगा-
फोन पासमतामन्यवेश्य
चेधिगृहीप्य सुतं सुसाय॥ १३ स मां जिन विदुर गई प्रशीपि
दुपौधन त्यहित पे नियम
मानं च तहमाधिक धारयामि ।
पाण्डोः पुत्रं तकुरुप्याधिपतये ।
यथेच्छ गच्छ या निधपा त्य
अज्ञातरानुदि विमुक्तरागो
सुसान्यमानाप्यमतीखी जहाति। २१
धर्मणेमा पृथिवी शास्तुराजन् ॥ २४
घशंशयन उवाच।
सतोराजन्याशिः सर्य एथ
एतायनुमत्या धृतराष्ट्रीय
पैदया पास्मानुपतिष्ठन्त समः।
दन्तम महमोत्थाय गजन् ।
दुर्योधनः शकुनिः सूनपुत्रः
नेदमस्तीत्यय विदुरो भाषमाणः
प्रीत्या राजपाण्डुपुत्रा मजन्त। १५ संपादयपत्र पायों वपुः॥ ૨૨
इति धीमहारते भारण्य पनि० अरण्यप० विदुरपायनत्यान्याने चतुर्थोऽध्यायः ॥४॥

·महाभारते. [अरण्यपर १२ १३ ६ वैशंपायन उवाच। यथोचितं पाण्डुपुत्रान्समेयात् ॥ १० पाण्डवास्तु यने वासमुद्दिश्य भरतर्षभाः। समाभ्यस्तं विदुरं ते नरर्षभा- प्रययुर्जाह्नवीकूलात्कुरुक्षेत्रं सहानुगाः॥ १ स्ततोपृच्छन्नागमनाय हेतुम् । सरस्वतीदपद्वत्यो यमुनां च निषेध्य ते । स चापि तेभ्यो विस्तरतः शशंस ' ययुर्घनेनैव वनं सततं पश्चिमां दिशम् ।। २ यथावृत्तो धृतराष्ट्रोम्बिकेयः॥ ततः सरस्वतीकूले समेयु मरुधन्वसु । विदुर उवाच । काम्यकं नाम ददृशुर्वनं मुनिजनप्रियम् ॥ अवोचन्मां धृतराष्ट्रानगुन- तत्र ते न्यवसन्यारा बने बहुमृगद्विजे । मजातशत्रो परिगृह्याभिपूज्य । अन्यास्यमाना मुनिभिः सान्व्यमानाश्च भारत ४ ५५ गते समतामभ्युपेत्य विदुरस्त्वथ पाण्डूनां सदा दर्शनलालसः। पथ्यं तेषां मम चैय प्रवीहि ॥ जगामैकरथेनेष काम्यक वनमृद्धिमत् ॥ मयाप्युक्तं यत्क्षम कौरवाणां ततो गत्वा विदुरः काम्यकं त- हितं पथ्यं धृतराष्ट्रस्य चैव ॥ च्छीघेरश्वै हिना स्यन्दनेन । तद्वै तस्मै न रुचामभ्युपैति ददर्शासीनं धर्मात्मानं विविक्त ततश्चाई क्षममन्यन मन्ये ॥ सार्ध द्रौपद्या भ्रातृभिाह्मणैश्च ।। परं श्रेयः पाण्डवेया मयोक्त ततोऽपश्यद्विदुरं तूर्णमारा- न मे तच श्रुतवानाम्बिकेयः । दभ्यायान्तं सत्यसन्धः स राजा। यथातुरस्येव हि पथ्यमन अथाब्रवद्भिातरं भीमसेनं न रोचतेस्मास्य तदुच्यमानम् ॥ १४ किं नु क्षत्ता वक्ष्यति नः समेत्य ॥ न श्रेयसे नीयतेऽजातशत्रो कचिन्नायं वचनात्सौबलस्य स्त्रीश्रोत्रियस्येव गृहे प्रदुष्टा। समाह्वाता देवनायोपयातः। ध्रुवं नरो चेद्भरतर्पभस्य कञ्चित्क्षुद्रः शकुनि युधानि पतिः कुमार्या इय पष्टिवर्षः ॥ जेष्यत्यस्मान्पुनरेवाक्षवत्याम् ॥ ध्रुवं विनाशो नृप कौरवाणां समाहूतः केनचिदावेति न चै धेयो धृतराष्ट्रः पति। नाहं शक्तो भीमसेनापयातुम् । यथा च पणे पुष्करस्यावसिक्तं गाण्डीवे च संशयिते कथं नु जलं न तिष्ठेत्पथ्यमुक्त तयास्मिन् ॥ १६ राज्यप्राप्तिः संशयिता भवेन्नः॥ वैशंपायन उवाच । ततः शुद्धो धृतराष्ट्रोवन्मिां यस्मिन्धद्धा भारत तन याहि । तत उत्थाय विदुरं पाण्डवेयाः प्रत्यगृहकृपते सर्व एव । नाहं भूयः कामये त्वां सहायं तैः सत्कृतः स च तानाजमीदो महीमिमां पालयितुं पुरंधा ॥ राज्यप्राप्तिः यतः संशयिता गाण्डीपनाशादित्ययः ॥९॥ हितोपदेशेपि दुष्टाः कुप्यन्तीत्युक्त्वा सन्तस्तत्रैव तुष्य यथावृत्तः यादृशाचारः ॥ ११ ॥ अनुग्ने अनुरक्षितारं न्तीत्याह पाण्डवा इत्यध्यायेन ॥1॥ मरुधन्वमु महषु | हितोपदेशेनेति शेषः पतरिक्त प्रवाहीत्यवोचदिति संबन्धः निर्जलदेशेषु। धन्वसु जाङ्गलदेशेषु ।'धन्वा जाइलदेशे ॥१२॥ रुचां प्रीति अन्यत् सानोऽन्यत् वैरम् ॥१३॥पति स्यात् 'इति विश्वः ॥३॥ आरात् दूरतः ॥ ७ ॥ श्रादव | परामशनि पुष्करस्य कमलस्य ॥ १६ ॥ श्रद्धा इटोयमिति भागछ अपयातुं निवर्तितुं संशयिते पणीकृते सति कथं नः ८ ९

·पनपर्व
अन्याय ६]
सोहं त्यक्तो धृतराष्ट्रेण राज्ञा
सहायातौ पृथिमिाप्तिमाहुः ॥ २०
प्रशासितुं त्वामुपयातो नरेन्द्र ।
सत्यं श्रेष्ठं पाण्डविप्रलापं
तद्वै सर्वं यन्मयोक्तं समायां
तुल्यं चान्नं सह भोज्यं सहापैः ।
तद्धार्यतां यत्प्रवक्ष्यामि भूयः ।।
आत्मा चैपामग्रतो न स्म पूज्य
क्लौस्तीवैर्युज्यमानः सपत्नैः
एवंवृत्तिर्वर्धते भूमिपालः ॥ २१
क्षमा कुर्यन्कालमुपासते यः।
संवर्धयनस्तोकमियाग्निमात्मवान्
युधिष्ठिर उवाच।
एवं करिष्यामि यथा प्रवीपि
स वै भुते पृथिवीमेक एव ॥
यस्याविभक्तं वसु राजन्सहाय-
परां बुद्धिमुपगम्याप्रमत्तः।
स्तस्य दुःखेप्यंशभाजः सहायाः।
यच्चाप्यन्यद्देशकालोपपन्नम्
सहायानामेप संग्रहणेम्युपायः
तद्ध याच्यं तत्करिप्यामि कृत्स्नम् ॥ २२
इति श्रीमहाभा० आरण्यके ५० अरण्यप० विदुरनिर्वास पञ्चमोऽध्यायः ॥५॥
६
८
९
५
वैशंपायन उवाच ।
पश्चात्तापाभिसंतप्तो विदुरस्मारमोहितः ।
गते तु विदुरे राजन्नाश्रमं पाण्डवान्यति । मातृस्नेहादिदं राजा संजयं पाक्यमब्रवीत् ॥ ७
धृतराष्ट्रो महाप्राज्ञः पर्यतप्यत भारत ॥ १ गच्छ संजय जानीहि म्रातरं विदुई मम ।
विदुरस्य प्रमावं च सन्धिविग्रहकारितम् । यदि जीवति रोपेण मया पापेन निर्धतः ॥
विवृद्धिं च परां मत्वा पाण्डवानां भविष्यति।२
न हि तेन मम मात्रा सुसूक्ष्ममपि किंचन ।
स समाद्वारमागम्य विदुर-स्मारमोहितः।
व्याकं स्तपूर्व प्राशेनामितबुद्धिना ॥
समक्षं पार्थिवेन्द्राणां पपाताविष्टचेतनः।। ३
स तु लञ्चा पुनः संज्ञा समुत्थाय महीतलात्। स व्यलोक परं प्राप्तो मत्तः परमबुद्धिमान् ।
समीपोपस्थितं राजा संजयं पास्यमववीत् ॥ ४ । त्यक्ष्यामि जीवितं प्राह तं गच्छानय संजय॥ १०
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा राशस्तमनुमान्य च ।
माता मम सुहश्चैव साक्षाद्धर्म इवापरः ।
संजयो बादमित्युक्त्या प्राइवरकाम्यफ प्रति ॥११
तस्य स्मृत्याद्य सुभृशं हृदयं दीर्यतीव मे ॥
तमानयस्व धर्मशं मम भ्रातरमा
सोचिरेण समासाद्य तद्वनं यत्र पाण्डवाः।
इति वन्स नृपतिः कृपणं पर्यदेवयत् ॥
६ रौरवाजिनसंवीतं ददर्शाय युधिष्टिरम् ॥
१
भार्यता न विस्मर्तन्यम् ॥१८॥ उपासते उपास्ते प्रतीक्षते
गते इति । महाप्राज्ञ. विदुरोपदेशे स्थितानां जयो
दणे. स्तोकं अमिमिव आत्मानं सहायसंपत्या संवर्धयन् एक
एस शणा कास्न्यनोरछेदात् ॥१९॥ सहायार्जनोपायमाह भविष्यतीति जानन ॥ १ ॥ सन्धिविग्रहवारित सन्धिवित्र
गम्येति । अविभक्त साधारण। वसु वित्तम् ॥२०॥ विप्रलापं हादिनीतिज्ञत्वरतं । भविष्यति आगामिनि टाले ।
विगत प्रलापोऽनर्यक दवो यस्मात्ततथा पूज्य स्तन्यः ष मार इत्युच्यते । विदुरदेषेण मम नाशो भविष्यतीति
विदुरस्मारमोहित स्मरःकाम सस्मातेनचित्प्रतिवद्धादुत्पनी
वनवासान्त बहुना धनेन बहन्महायान्प्राप्य त्वमेव शत्रूच्छेद चिन्तया मोह प्राप्त इत्यय मेहेन्यपपाठ पत्र
त्तिा राज्य प्रायसीत्यर्थः ॥ ११॥ स्यारण्यके प.
हरूपेण नाटयितुं सभाद्वारे राशी समक्षं पतित्वोत्याय याद
न.मा. पचमोऽध्यायः ॥५॥
प्रातेत्यादि ॥५॥निननिसारितः ॥ ८॥ व्यक
अप्रियम् ॥ ९॥ मानित सन्नितसन्मानयित्वेन्यनुमान्येत्य.
स्थापि॥१॥

·महामारते [अरण्यप २० ૨૨ विदुरेण सहासीनं ब्राह्मणैश्च सहस्रशः। दिष्टया प्राप्तोसि धर्मश दिष्टया स्मरसि मेनघ भ्रातृभिश्चाभिसंगुप्तं देवैरिव पुरंदरम् । अद्य चाहं दिवाराची त्वत्कृते भरतपम । युधिष्ठिरमुपागम्य पूजयामास संजयः । प्रजागरे प्रपश्यामि विचित्रं देहमात्मनः ॥ भीमार्जुनयमाश्चापि तयुक्तं प्रतिपेदिरे । १४ | सोङ्मानीय विदुर मूर्धन्यावाय चैध ह । राशा पृष्टः स कुशलं सुखासीनश्च संजयः। क्षम्यतामिति चोवाच यदुक्तोसि मयानघ ॥ २१ शशंसागमने हतुमिदं चैवानवीद्वचः॥ विदुर उवाच । संजय उवाच । क्षान्तमेव मया राजन्गुरुमें परमो भवान् । राजा स्मरति ते क्षत्तधृतराष्ट्रोम्बिकासुतः। एपोहमागतः शीघ्रं त्वदर्शनपरायणः ।। तं पश्य गत्या त्वं क्षिप्रं संजीवय च पार्थिवम् १६ भवन्ति हि नरव्याघ्र पुरुषा धर्मचेतसः । सोनुमान्य नरश्रेष्ठापाण्डवान्गुरुनन्दनान् । दीनाभिपातिनो राजन्नान कार्या विचारणा॥२३ नियोगाद्वाजसिंहस्य गन्तुमर्हसि सत्तम ॥ १७ / पाण्डोः सुता यादृशा मे तादृशास्तथ भारत । वैशंपायन उवाच । दीना इतीय मे बुद्धिरभिपनाद्य तान्यति ।। एवमुक्तस्तु विदुरो धीमान्स्वजनवल्लभः । घेशंपायन उवाच। युधिष्ठिरस्यानुमते पुनरायाद्गजाह्वयम् ॥ १८ अन्योन्यमनुनायव भ्रातरौ द्वौ महायुती। तमनवीन्महातेजा धृतराष्ट्रोम्बिकासुतः । विदुरो धृतराष्ट्रच लेभाते परमां मुदम् ।। इति श्रीमहाभा० आरण्यके प० अरण्यप० विदुरप्रत्यागमने षष्टोऽध्यायः ॥ ६ ॥ K २४ ७ ४ ९ वैशंपायन उवाच । पुनः शो गमिप्यामि निरम्बुर्निरवग्रहः ।। श्रुत्वा च विदुरं प्राप्त राज्ञा च परिसान्वितम् । विषमुन्धनं चैव शस्त्रमाग्निप्रवेशनम् । धृतराष्ट्रात्मजो राजा पर्यतप्यत दुर्मतिः ।। १ करिप्ये न हि तावृद्धान्पुनामिहोत्सहे ॥ ६ स सौबलेयमानाय्य कर्णदुःशासनी तथा । शकुनिरुवाच। अब्रवीद्वचनं राजा प्रविश्यावुद्धिजं तमः॥ २ किं वालिशमति राजन्नास्थितोसि विशांपते । एप प्रत्यागतो मन्त्री धृतराष्ट्रस्य धीमतः । गतास्ते समयं कृत्वा नेतदेवं भविष्यति । विदुरः पाण्डुपुत्राणां सुहृद्विद्वान्हितरतः ॥ ३ सत्यवाक्ये स्थिताः सर्वे पाण्डवा भरतर्षभ । पितुस्ते पचनं तात न ग्रहीप्यन्ति कर्हिचित्॥८ यावदस्य पुनर्बुद्धि विदुरो नापकर्षति । अथवा ते ग्रहीप्यन्ति पुनरेप्यन्ति घापुरम् । पाण्डवानयने तावन्मत्रयध्वं हितं मम ॥ निरस्य समयं सर्व पणोस्माकं भविष्यति ॥ अथ पश्याम्यहं पार्थान्प्राप्तानिह कथंचन । धृतराष्ट्र प्रतापवानिति पाठे मोहेन प्रकृष्टं तापं प्राप्त / द्वेषात्मकं मोहम् ॥ २॥ मुन्दृत् शुभचिन्तक हितरत-शुभ- इत्यर्थः ॥ १९ ॥ प्रजागरे आधिभवायामुन्निद्रतायां वर्ता ॥ ३ ॥ वारणो वा नवमह इति पाठे या शब्द वाय विचित्रं विगतदिव्यवस्तुकं अपेतलक्ष्मीकमियः ॥ २० ॥ | नवगृहोतो गज इवेत्यर्थः निरम्युनिरवाह इति पाठे निरवपदा भवन्तीति । दीनत्वात् पाण्डेवघु मम पक्षपातो न तु त्वत्पुत्र- प्रतिबन्धाभावेपि निरम्बनिराहारो भूत्वा शोषं गमिष्यामी- द्वेषादिति भावः ॥२३॥ इत्यारण्यके प. ने. भार. त्यर्थः । 'प्रतिबन्धप्यवग्रहः ' इति विश्वः । निरयुरिति षोऽध्यायः॥६॥ निरामारीत च पाठी चिन्त्या ॥५॥ मरणा विधादि करिष्ये स्वीकरिष्ये कक्षान् ऋद्धिमतः ॥६॥पण. कार्याकार्य- विवेकलक्षणो म्यवहार. अस्माक्रमिति पाण्डवानपि गृहीत्वा श्रुत्वा चेति ॥१॥ अबुद्धिरज्ञानं तभं तमः राग- | उत्तम् ॥ ९॥ , ·वनपर्व अध्यायः ८ ] सर्वे मयामो मध्यस्था रामचन्दानुवर्तिनः। प्रियं सर्वे करिष्यामो राज्ञः किंकरपाणयः। छिद्रं बहु प्रपश्यन्तः पाण्डवानां सुसंवृताः ॥ १० न चास्य शक्तमःस्थातुं प्रिये सर्वे हातन्दिताः१७ दुःशासन उवाच । पयं तु शस्त्राण्यादाय रथानास्थाय दंशिताः। एवमेतन्महाप्राज्ञ यथा वदसि मातुल । गच्छामः सहिता हन्तुं पाण्डवान्यनगोचरान् १८ नित्यं हि मे कथयतस्तव बुद्धिर्विरोचते ॥ कर्ण उवाच । तेपु सपु शान्तेषु गतेप्यविदितां गतिम् । काममीक्षामहे सर्वे दुर्योधन तवेप्सितम् । निर्विवादा भविष्यन्ति धार्तराष्ट्रास्तया धयम १९ ऐकमत्यं हि नो राजन्सर्वेषामेव लक्षये ॥ १२ यावदेव परिघूना यावच्छोकपरायणाः। नागमिष्यन्ति ते धीरा अकृत्वा कालसंचिदम् । यावन्मित्रविहनिाश्च तावच्छपया मतं मम ॥ २० आगमिप्यन्ति चेन्मोहात्पुनतेन ताञ्जय ॥ १३ तस्य तद्वचनं श्रुत्या पूजयन्तः पुनःपुनः । वैशंपायन उवाच। बाढमित्येव ते सर्वे प्रत्यूचुः सूतजं तदा ॥ एवमुक्तस्तु कर्णेन राजा दुर्योधनस्तदा । एवमुक्त्या सुसंन्धा रथैः सर्वे पृथयपृथक् । नातिहटमनाः क्षिप्रममवाल पराइमुखः ॥ १४ निर्ययुः पाण्डवान्हन्तुं सहिताः एतनिश्चयाः॥ २२ उपलभ्य ततः फों विवृस्य नयने शुभे । तान्प्रस्थितान्परिज्ञाय कृष्णद्वैपायनः प्रमुः । रोपादुःशासनं चैव सौवलं च तमेव च ॥ १५ | आजगाम विशुद्धारमा दृष्टा दिव्येन चक्षुषा २३ उयाच परमकुद उद्यम्यात्मानमात्मना। प्रतिपिध्याथ तान्सर्वान्भगवांल्लोफपूजितः। थो मम मतं यत्तु तन्निबोधत भूमिपाः १६ | प्रज्ञाचक्षुषमासीनमुयाचाभ्येत्य सायरम ॥ २४ इति श्रीमहाभारते आरण्यकेपणि अरण्यपर्वणि व्यासागमने सामोऽध्यायः ॥७॥ छ - ४ २ ६ ७ व्यास उपाय। पाण्डवाप्नित्यसंकद्धो राज्यहेतोजिघांसति ॥ धृतराष्ट्र महाप्राज्ञ निबोध पचनं मम। | वार्यतां साध्ययं मूढः शमं गच्छतु ते सुतः । वक्ष्यामि त्वां कौरवाणां सर्वेषां हितमुत्तमम् ॥१ घनस्थांस्तानयं हन्तुमिच्छन्माणान्विमोक्ष्यति ॥५ म मे प्रियं महाबाहो यद्गताः पाण्डवा धनम् । यथा हि विदुरः प्राशो यथा भीष्मो यथा पयम्। नित्या निरन्ताधैव दुर्योधनपुरोगमैः ॥ से स्मरन्तः परिलेशान्वर्षे पूर्णे प्रयोदशे । यया कृपश्च द्राणश्च तया साधुर्मवानपि ॥ विमोश्यन्ति विषं युद्धाः कौरवयेषु भारत ॥ ३ विग्रहो हि महामास स्यजनेन विगहितः । तदयं किं नु पापात्मा तव पुत्रः मुमन्दधीः । अधर्म्यमयशस्यं च मा राजन्प्रतिपद्यताम् । छिदं समयातिकमदोषं बहु बहुलं प्रपश्यन्तो- स्थानुमिति संबन्धः । धृतराष्ट्रेण निद्वन्यात् ॥ १ न्यपि मुमताः। पाण्डवेभ्योऽधर्मवयो भौना सन्तो निलीय दंशिता- सनदा १८॥ परिपूनाः सिना, वर्जितविजि. स्यास्यन्तीत्यर्थ ॥ १॥ नातिथ्मनाः पाण्डवानां , गोश वा शक्याः अनुमिति दोष ॥ २० ॥ इति भार निन्दायो सत्यामपि भागमनासहिष्णुचात् । कर्णेन स्वपरा- पर्वणि ने. भार• सप्तमोऽध्यायः ॥1॥ कमयोग्यस्य वचनस्यानुतेय ॥१४॥ सुपलभ्य टुर्योधना- सायमिति शेष ॥१५॥ उसम्म रक्षिप्य भारमानं देहम् ॥६॥ यं विचराः पाणय व किंकरपाणया। पश्यन्नधास्यमुपैतिदन् । । पुर्म इति वा नाति विपं धनम् ॥ ३ ॥ भवानपि धम्तीनि शेष पापय इति प्राधः । प्रिय रिकामो न तु शष्टयः । यि ! स्वजनेन सा विग्रहं मा प्रतिपदनों मवान् मागादित्यय - ८ पतेति॥५॥निरता. निर्जिताः ॥ २॥विषमिव घ०२

·महामारते
[अरण्या
समीक्षा यारशी हास्य पाण्डवान्प्रति भारल ! यदि स्यात्कृतकार्योद्य भवेस्त्वं मनुजेम्वर ॥ १०
उपेक्ष्यमाणा सा राजन्महान्तमनयं स्पृशेत् ॥ अथवा जायमानस्य यच्छीलमनुजायते ।
अथवायं सुमन्दात्मा धनं गच्छतु ते सुतः । श्रूयते तन्महागज नामृतस्यापसर्पति ॥
पाण्डवैः सहितो राजनेक एवासहायवान् ।। ९/ कथं पा मन्यते भीमो द्रोणोथ विदुरोपि वा।
ततः संसर्गजः सोहः पुत्रस्य तव पाण्डवैः।
भयान्यात्र क्षम कार्य पुरा वोर्थोभिवर्धते ॥ १२
इति थीमहाभारते आरण्यके पर्वणि अरण्यपर्वणि व्यासवाक्येऽटमोऽध्यायः ॥ ८ ॥
९
धृतराष्ट्र उवाच ।
८
३
इन्द्र उवाच।
भगवाहमप्येतद्रोचये धूतसंभवम् । किमिदं रोदिषि शुभे कञ्चित्क्षेमं दियौकसाम्
मन्ये तद्विधिनाकृष्य कारितोस्मीति वै मुने ॥ १ मनुष्येष्यथ नागेयु नैतदल्यं भविष्यति ।
नैतद्रोचयते भीप्मो न द्रोणो विदुरो न च ।
सुरभिरुवाच ।
गान्धारी नेच्छति धूतं.तत्र मोहात्मवर्तितम् ॥ २
विनिपातो न ते कश्चिदृश्यते त्रिदशाधिप ।
परित्यक्तुं न शक्नोमि दुर्योधनमचेतनम् ।
| अहं तु पुत्र शोचामि तेन रोदिमि कौशिक ॥ ९
पुत्रस्नेहन मगवानन्नपि प्रियव्रत ॥
पश्यैनं कर्षकं क्षुद्रं दुर्बलं मम पुत्रकम् ।
प्रतोदेनामिनिमन्तं लागलेन च पीडितम् ॥ १०
व्यास उवाच ।
निपीदमानं सोत्कण्ठं वध्यमानं सुराधिप।
वैचित्रवीर्यनुपते सत्यमाह यथा भवान् । कृपाविष्टास्मि देवेन्द्र मनचोदिजते मम ।
दृढ़ विद्मः परं पुत्रं परं पुत्रान विद्यते ॥
एकस्तत्र बलोपेतो धुरमुद्रहतेधिकाम् ।।
इन्द्रोप्यथुनिपातेन सुरम्या प्रतिबोधितः ।
अपरोप्यवलपाणः कृशोधमनिसंततः।
अन्यैः समृद्धरप्यर्थन सुतान्मन्यते परम् ॥ कृष्टादुदहते भारं तं चै शोचामि वासवा १२
अन ते वर्तयिष्यामि महदाण्यानमुत्तमम् वध्यमानःप्रतोदेन तुद्यमानः पुनः पुनः।
सुरम्याश्चैव संवादमिन्द्रस्य च विशांपते । ६ | नैव शक्नोति तं भारमुखोढुं पश्य यासव ॥
त्रिविष्टपगता राजन्सुरभी भारुदत्किल ।
ततोहं तस्य शोकार्ता घिरौमि भृशदुःखिता।
गवां माता पुरा तात तामिन्द्रोन्वकृपायत ॥ ७ | अश्रूण्यावर्तयन्ती च नेत्राभ्यां करुणायती ॥ १४
५
-
.
समीक्षा विचारपूर्विका बुद्धिः ॥ ८॥ अथवेति ।
भीमादिषाने सहवासात् तव पुत्रस्य युधिष्ठिरण स्नेहवेत् त्वं भगवन्निति ॥ १ ॥ परंशत्रु शोक्तुत्वात् पर
, कृतकृत्यो भविष्यसीत्ययः ॥९॥ एतदपि दुर्घटमित्याह । श्रेष्ठं प्रीतिदेतृत्वात् 'न कुपुत्रात्परः शभुर्न सत्पुत्रात्परः पखा'
अथवेति । न मृतस्यापि सर्पतीति पाठे सहजी दोषो जन्मा. इत्युत्तेः॥४॥ मुरभ्या देवधेन्वा अन्यरनवन्नादिभिहेतुभिःपर
न्तरेप्यनुवर्तत इत्यर्थः ॥ ११ ॥ पत्र यत् क्षमं उचितं ! श्रेष्ठं स्थानन विद्यते अपि तु पुनादेव । तथा च ध्रुतिः 'म
तत्पुरा कार्य अन्यथा वः युष्माकं अर्थः प्रयोजनं अभिवर्धते ह प्राणं शरण ह वास्रो रूपं हिरण्यं पशवो विवाहाः । ससा
नश्यति । निवर्तते इति पाठेपि स एवार्थः । प्रतिवर्तते / ह जायाकरणं ह दुहिता ज्योतिर्ह पुत्र' परमे व्योमन् इति
इति पाठे व युष्मान अर्थः अतिकामति अतीत्य गच्छती ॥५॥ अत्र पुत्रस्य शोकहेनुर्वे) ॥ ६ ॥ अन्वकृपायत
त्यर्थः ॥ १२ ॥ इति आरण्यके पर्वणि नै. भारतभावदीपे / अनुकम्पितदान् ॥ ७ ॥ वौशिक हे इन्द्र ॥ ९॥ प्रतोदेन
अष्टमोऽध्यायः॥८॥
तीक्ष्णाप्रलोवता दण्डेन ॥ १०॥धुरं भारम् ॥ ११ ॥
धमनिमतत. शिरामिाप्त. निर्मोस इत्यर्थः ॥ १२॥
षधो दण्डाघातेन तोदः प्रतोदेन ॥ १३ ॥

·१९
वनपर्व
अध्यायः १.]
२०
-
शक्र उवाच।
तद्यया सुराभः प्राह समवेतास्तु ते तथा।
तव पुत्रसहस्रेषु पोड्यमानेषु शोभने ।
सुतेषु राजन्सर्वेषु हीनेप्वभ्यधिका कृपा ॥
कि कृपायितवत्यत्र पुत्र एकत्र हन्यति ॥ १५ याशो मे सुतः पाण्डुस्तादृशो मेऽसि पुत्रक ।
सुरमिरुवाच।
| विदुरश्च महाप्राज्ञः स्नेहादेतद्रयाम्यहम् ॥
यदि पुत्रसहस्राणि सर्वत्र समतैव मे
दीनस्य तु सतः शक्र पुत्रस्याभ्यधिका कृपा ॥१६ चिराय तव पुत्राणां शतमेकश्च भारत।
पाण्डोः पञ्चैव लभ्यन्ते तेपि मन्दाः सुदुःखिताः
तदिन्द्रः सुरभीवाक्यं निशम्य भृशविस्मितः । कयं जीवेयुरत्यन्तं कथं वर्धयुरित्यपि ।
जीवितेनापि कौरव्य मेनेभ्यधिकमात्मजम् ॥ १७ इति दीनेषु पार्थेषु मनो मे परितप्यते॥
२२
प्रववर्ष च तत्रैव सहसा तोयमुल्वणम् ।
यदि पार्थिव कौरव्याीवमानानिहेच्छसि ।
कर्षकस्याचरन्विनं भगवान्पाकशासनः । १८ दुर्योधनस्तव सुतः शमं गच्छतु पाण्डवैः ॥ २३
इति श्रीमहाभारते आरण्यके पणि अरण्यपर्वणि सुरभ्युपास्याने नवमोऽध्यायः ॥९॥
व्यास उवाच।
७
धृतराष्ट्र उवाच ।
८
१०
पूजया प्रतिजग्राह सपुत्रस्तं नराधिपः ।।
एवमेतन्महाप्राज्ञ यथा वदसि नो मुने ।
अर्घाद्याभिः क्रियाभि विश्रान्तं मुनिसत्तमम् ।
अहं चैव विजानामि सर्वे चेमे नराधिपाः॥ १ प्रथयेणाब्रवीद्राजा धृतराष्ट्रोम्बिकासुतः ॥
भवांश्च मन्यते साधु यत्कुरूणां महोदयम् । सुखेनागमनं कञ्चिद्भगवन्कुरुजाङ्गलान् ।
तदेव विदुरोप्याह भीप्मो द्रोणश्च मां मुने ॥ २ कच्चित्कुशलिनो वीरा मातरः पञ्च पाण्डवाः ॥९
यदि त्वहमनुग्रात्यः कौरव्येषु दया यदि । समये स्थातुमिच्छन्ति कचिव भरतर्षभाः।
अन्वशाधि दुरात्मानं पुत्रं दुर्योधनं मम ।। ३, कञ्चित्कुरूणां सौम्रात्रमन्युच्छिनं मविप्यति ॥१०
मैत्रेय उवाच ।
व्यास उवाच।
अयमायाति वै राजन्मैत्रेयो भगवानृषिः। तीर्थयात्रामनुफामन्प्राप्तीस्मि कुरुजाङ्गलान् ।
अन्विष्य पाण्डवान्नानिहत्यस्मद्दिदृक्षया । ४ यदृच्छया धर्मराजं दृष्टवान्काम्यके वने ॥
एप दुर्योधनं पुत्रं तव राजन्महानृषिः ।
तं जटाजिनसंवीतं तपोवननिवासिनम् ।
अनुशास्ता यथान्यायं शमायास्य कुलस्य च ॥ ५ समाजग्मुर्महात्मानं द्रष्टुं मुनिगणाः प्रभो॥ ११
चूयाघदेप कौरव्य तत्कार्यमविशङ्कया। तत्राी महाराज पुत्राणां तव विनमम् ।
याक्रियायां तु कार्यस्य पुत्रं ते शप्स्यते रुपा ॥ ६ अनपं यूतरूपेण महाभयमुपस्थितम् ।।
वैशंपायन उवाच।
ततोहं त्यामनुप्राप्तः कौरवाणामवेक्षया।
एवमुक्त्वा ययौ व्यासो मैत्रेयः प्रत्यदृश्यत ।
सदा घभ्यधिकः हः प्रीतिश्च त्वयि मे प्रभा।
कृायितवती कृपा कृतवती पाठान्तरे कृपायित कृपैव
एवमिति। विनाशकाले साधूनपि मूटा अवज्ञानन्ती-
हन्यति हन्यमाने पुत्र एको हि हन्यते इति पाठे बहुषु ।
पुत्रेषु हि प्रसिद्ध एकः कश्चिद्धन्यत एवेत्यर्थः ॥ १५ ॥
त्यध्यायतात्पर्यम् ॥१॥ अन्विध्यः अवेक्ष्य मातन्पञ्चेति
उल्वणं उत्कटम् ॥१८॥ मन्दाः वपुत्रपरस्पटानभितः शेषः ॥ ४॥ अनुशास्ता अनुशामिप्यनि ॥ ५ ॥
॥ २१ ॥ इत्यारण्यके पर्वणि नैलकण्ठीये भारतभावदीपे याया अकरणे पार्यस्य सक्दयकर्तव्यस्य ME RINE
नवमोऽध्यायः ॥९॥
सकारः ॥ ८ ॥ यटरच्या दैवान् ।। ११ 11 विभ्रम द्यूता-
नर्थेप्यर्थबुद्धिम् ॥ १३ ॥

·महाभारते
[किमीखधपर्व
४५
४७
--
भीमसेनवधार्थ हि नित्यमभ्युद्यतायुधः ।
तदुदस्तमलातं तु भीमः प्रहरतां धरः ।।
चरामि पृथिवीं फलां नैनं चासादयाम्यहम् २९ | पदा सव्येन चिक्षेप तद्रक्षः पुनरावजत् ।
सोयमसादितो दिष्टया मातृहा काङ्कितश्चिरम् ।
किरिश्चापि सहसा वृक्षमुत्पाट्य पाण्डवम् ४६
अनेन हि मम भ्राता वको विनिहतः प्रियः ॥३० | दण्डपाणिरिव ऋद्धः समरे प्रत्यधावत ।
वैत्रकीयवने राजन्ब्राह्मणच्छद्मरूपिणा ।
तदृक्षयुद्धमभवन्महीरुहविनाशनम् ॥
विद्यावलमुपाश्रित्य न हस्त्यस्यौरसं बलम् ॥३१ / वालिसुग्रीवयोमा॑त्रोर्यथा स्त्रीकाङ्किणोःपुरा।
हिडिम्बश्च सखा मा दायितो वनगोचरः। शीर्पयोः पतिता वृक्षा विभिदुकधा तयोः॥ ४८
हतो दुरात्मनानेन स्वसा चास्य हृता पुरा ॥३२ यथैवोत्पलमालानि मत्तयोपियोस्तथा ।
सोयमभ्यागतो मूढो ममेदं गहनं वनम् ।
प्रचारसमयेस्माकमधराने स्थिते समे ॥
मुआवजर्जरीभूता बहवस्तत्र पादपाः॥
अद्यास्य पातयिष्यामि तद्वरं चिरसंभृतम् ।
३३ | चीराणीय व्युदस्तानि रेजुस्तत्र महावने ।
तर्पयिष्यामि च बकं रुधिरेणास्य भूरिणा ॥ ३४ राक्षसानां च मुख्यस्य नराणामुत्तमस्य च ॥ ५०
तदृक्षयुद्धमभवन्मूहुर्ते भरतर्षभ ।
अद्याहमनृणो भूत्वा भ्रातुः सख्युस्तथैव च ।
शान्ति लब्धास्मि परमां हत्वा राक्षसफण्टकम्३५ | प्राहिणोद्राक्षस. कुद्धो भीमश्च न चचाल ह ॥५१
ततः शिलां समुत्क्षिप्य ममिस्य युधि तिष्टतः ।
यदि तेन पुरा मुक्तो मिसनो बकेन वै ।
तं शिलाताडनजडं पर्यधावत राक्षसः ।
अद्यैनं भक्षयिष्यामि पश्यतस्ते युधिष्ठिर ॥ ३६ | वाहुविक्षिप्तकिरणः स्वर्भानुरिख भास्करम् ॥ ५२
एनं हि विपुलप्राणमद्य हत्वा वृकोदरम् ।
सभश्य जरयिष्यामि यथागस्त्यो महासुरम् ॥३७ / उभावपि चकाशेते प्रवृद्धौवृषभाविव ॥
तावन्योन्यं समाश्लिप्य प्रकर्षन्तौ परस्परम् ।
एवमुक्तस्तु धर्मात्मा सत्यसन्धों युधिष्ठिरः ।
नैतदस्तीति सक्रोधो भर्सयामास राक्षसम्॥३८
तयोरासीत्सुतुमुलः संप्रहारः सुदारुणः ॥
ततो भीमो महाबाहुरारुज्य तरसा द्रुमम् ।
नगदंष्ट्रायुधवतोाघ्योरिव दृप्तयोः॥
दशव्याममथोद्विद्धं निप्पत्रमफरोत्तदा ।
दुर्योधननिकारान्य बाहुपीर्याच दर्पितः।
चफार सज्यं गाण्डीवं वननिप्पेपगौरवम् ।
कृष्णानयनदृष्टश्च व्यवर्धत वृकोदरः ॥
निमेपान्तरमात्रेण तथैव विजयोर्जुनः॥
४० | अभिपद्य च वाहुम्यां प्रत्यगृह्मादमार्पितः
निवार्य भीमो जिष्णुं तं तद्रक्षो मेघनिःस्वनम्
मातहमिव मातङ्गः प्रभिन्नकरटामुखम् ॥
अभिद्रुत्यानबीद्वाक्यं तिष्ठ तिष्ठेति भारत ॥ ४१
स चाप्येनं ततो रक्षः प्रतिजग्राह वीर्यवान् ।
इत्युक्त्यैनमतिक्रुद्धः कक्ष्यामुत्पीड्य पाण्डवः ।
तमाक्षिपद्भीमसेनो बलेन बलिनां वरः॥
निप्पिष्य पाणिना पार्ण संदष्टौप्टपुटो वली ४२ | तयोर्भुजविनिप्पेपादुभयोईलिनोस्तदा ।
तमभ्यधावद्वेगेन भीमो वृक्षायुधस्तदा ।
शब्दः समभवोरो वेणुस्फोटसमो युधि ॥ ५८
यमदण्डप्रतीकाशं ततस्तं तस्य मूनि ॥ ४३ अथैनमाक्षिप्य वलाह्य मध्ये घृकोदरः ।
पातयामास वेगेन कुलिशं मघवानिव । धुनयामास वेगेन वायुश्चण्ड इव द्रुमम् ॥
असंम्रान्तं तु तद्रक्षः समरे प्रत्याश्यत ॥
स भीमेन परामृष्टो दुर्बलो वलिना रणे।
चिक्षेप चोल्मुकं दीप्तमशनि प्वलितामिव ।
व्यस्पन्दत यथाप्राणं विचकर्षच पाण्डवम् ॥६.
५४
४४
वैत्रकीयवने एकचक्रायाम् ॥ ३१॥ मद्यं मम आवजत् आगच्छत् ।। ४६ ॥ श्री तारा ॥४८॥ उत्पल
॥३२॥ लब्धास्मि लप्स्यामि ॥ ३५ ॥ महामुरं | मालानि पद्मक्षेत्राणि 'मालं क्षेत्रे जने माले'इति विश्वा पन-
वातापिम् ।। ३७ ॥ आरुज्य भक्त्वा दशब्यामं विस्ता- समूह इत्यर्थः ।। ४९ ॥ चीराणि वृक्षवल्कलानि ॥ ५."
स्तियोः करयोस्तियगन्तरं उद्विद्ध उत्पाटितम् ॥ ३९॥ | निकारात् परिभवात् । कृष्णानयन दृष्टं येन स तथा द्रौपद्या-
वज्रेण निष्पेषथीभावो यस्य पर्वतस्य तद्वत् गौवं गुरुत्वं ! कर्षणेन कुपित इत्यर्यः ॥ ५५ ॥ प्रभिन्नकरटामुखं प्रभिले
यस्य तत्तथा ॥४०॥ कक्ष्यामुत्पीय परिधानवघ्नं दृढीकृत्य | व्यक्तीभूते करटयोर्गण्डयोर्मुसे मदनिर्गममार्गी यस्य तम्
॥४२॥उदस्त उक्षिप्तं अलातं टल्मुकम्॥४५॥ रक्षः राक्षस ॥ ५६ ।। न्यस्सन्दत किंचिच्चलनं कृतवान् ॥६॥

·एवमधर्मरुचीनां दुर्योधनादर्दाना व्यासादिभिरीप्तरप-| ध्यायेन ॥ १ ॥ दु शासनश्चतुर्थो येषाम् ॥५॥ ૨૨ वनपर्व अध्यायः १२ तत एनं परिधान्तमुपलक्ष्य वृकोदरः। र्भामं प्रशस्याथ गुणैरनेकै योक्त्रयामास वातुभ्यां पशुं रानया यथा ॥ ६१ हेप्यास्ततो द्वैतवनाय जग्मुः ॥ ६८ विनदन्तं महानादं भिन्नभेरीस्वनं चली। विदुर उवाच । म्रामयामास सुचिरं विस्फुरन्तमचेतसम् ॥ ६२ एवं विनिहतः संख्ये किमा॑रो मनुजाधिप । तं विपीदन्तमाशाय राक्षसं पाण्डुनन्दनः । भीमेन वचनात्तस्य धर्मराजस्य कौरव॥ ६९ प्रगृद्य तरसा दोभ्यां पशुमारममारयत् ॥ ६३ ततो निष्कण्टकं कृत्वा वनं तदपराजितः। मात्रम्य च कटीदेशे जानुना राक्षसाघमम् । द्रौपण सह धर्मज्ञो वसति तामुवास है ॥ ७० पीडयामास पाणिभ्यां तस्य कण्ठं वृकोदरः ६४ समाश्वास्य च ते सर्वे द्रौपदी भरतर्षभाः। अथ जर्जरसर्वाइं व्याविद्धनयनाम्बरम् । प्रहृष्टमनसः प्रीत्या प्रशसंसुर्वृकोदरम् ॥ भूतले नामयामास वाक्यं चेदमुवाच ह ॥ ६५ भीमबाहुबलोरिपप्टे विनष्टे राक्षसे ततः । हिडिम्बबकयोः पाप न त्वमथुप्रमार्जनम् । विविशुस्ते वनं वीराः क्षेमं निहतकण्टकम् ॥ ७२ करिष्यसि गतश्चापि यमस्य सदनं प्रति ॥ ६६ स मया गच्छता मार्गे विनिकीर्णो भयावहः।. इत्येवमुक्त्वा पुरुषप्रवीर- वने महति दुशात्मा दृष्टो भीमबलाद्धतः ॥ ७३ स्तं राक्षसंशोधपरतिचताः तत्राधीपमहं चैतत्कर्म भीमस्य भारत । विनस्तवस्त्राभरणं स्फुरन्त- ब्राह्मणानां कथयतां ये तत्रासन्समागताः ॥ ७४ मुद्भान्तचित्तं व्यसमुत्ससर्ज ॥ ६७ वैशंपायन उवाच । तस्मिन्हते तोयदतुल्य रूपे एवं विनिहतं संख्ये किार रक्षसां वरम् । कृष्णां पुरस्कृत्य नगेन्द्रपुत्राः। श्रुत्या ध्यानपरो राजा निशश्वासार्तवत्तदा ॥७५ इति श्रीमहाभारते मारण्यके पर्वणि किौरवधपर्वणि विदुरवाक्ये एकादशोऽध्यायः ॥ ११ ॥ समान किरिवधपर्व। अर्जुनाभिगमनपर्व । १२ वैशंपायन उवाच। वासुदेव पुरस्कृत्य सर्व ते क्षत्रियर्पमाः। भोजाः प्रजिताछुत्वा वृष्णयश्चान्धकैः सह । परिवायांपावीर्वाधर्मराज युधिष्टिरम् ॥ पाण्डवान्दुःखसंतमान्समाजग्मुर्महावने ॥ १ अभिवाद्य कुरुश्रेष्ठ विषण्णः केशवोत्रवीत् ॥ ४ पाञ्चालस्य च दायादो धृष्टकेतुश्च चेदिपः । वासुदेव उवाच । केकायाश्च महावीर्या भ्रातरो लोकविश्रुताः॥२ वने द्रष्टुं ययुः पार्थान्क्रोधामर्षसमन्विताः । दुयोधनस्य कर्णस्य शकुनश्च दुरात्मनः। गर्हयन्तो धार्तराष्ट्रान्किं कुर्म इति चात्रुवन् ॥ ३ | दुःशासनचतुर्थानां भूमिः पास्यति शोणितम् ॥५ पशुमिव मारयित्वा कपादित्वादनुप्रयोगः समूलघातं न्यवधींद- स्थिते सति न धर्मे सचिरुत्पद्यत इत्युक्त। संप्रति धर्मरुचीना योक्त्रयामास पबन्ध रशनया पशुमिव ॥६१॥ पशुमारे देशे कृतेऽपि मैत्रेयशापेपि किसीरवधेन महाभयेपि प्रत्युप- रीश्चतिवत् ॥६॥ इत्यारण्यके पर्वणि नलकण्ठीये पाण्डवानामुपार परमेश्वरस्यैतरेषा चानुग्रहं पाण्डवाना मारतभावदीपे एकादशोऽध्यायः ॥ ११॥ कृष्णतत्त्वविज्ञानं च वर्णयति । भोजा प्रबजितानित्यादिना. । १२

·कमाणि पूतनावधादीनि ॥४३॥ एवं तत्पदार्थम्वा घरमठाशवदिति ॥७॥ ममावाये समूहे संन्धेषु
४०
साधकप्रय चिन रम् । यस्य कृतिरिदं सक्लै अमोनान्त्यः उपाधिपरामर्श विना भेदम्याविमाध्यमानत्वात् ।
लप्यायः १२]
चनपर्व
संप्राप्य दिवमाकाशमादित्यस्यन्दने स्थितः। ब्रह्मा चराचरगुरुपस्येदं सकलं जगत् ॥
३८
अत्यरोचश्च भूतात्मन्भास्कर स्वेन तेजसा ।। २७ । तं हन्तुमुद्यतो घोरौ दानवौ मधुकैटभो ।
प्रादुर्भावसहस्रेषु तेषु तेषु त्वया विभो । तयोर्व्यतिक्रमं दृष्टवा क्रुद्धस्य भवतो हरेः ॥ ३९
अधर्मरुचयः कृष्ण निहताः शतशोऽसुराः ॥ २८ / ललाटाजातबाभुःशूलपाणित्रिलोचनः ।
सादिता मौरयाः पाशा निसुन्दनरको हतौ । इत्यं तायपि देवेशी त्वच्छ रसमुद्भयौ ।
कृतः क्षेमः पुनः पन्याः पुरं प्राम्योति प्रति॥२९ त्यन्नियोगकरावेताविति मे नारदीग्रयात् ।
। जास्थ्यामाहुतिः क्रायः शिशुपालो जनैः सह । तथा नारायण पुरा क्रतुमिभूरिदक्षिणैः ॥
जरासन्धश्च शैब्यश्च शतधन्वा च निर्जितः॥३० इटवांस्त्वं महासत्रं कृष्णचैत्ररये घने ।
तथा पर्जन्यघोपेण रथेनादित्यवर्चसा । नै परे नापरे या करिष्यन्ति कृतानि या ॥ ४२
अवाप्सीमहिषी मोज्यां रणे निर्जित्य रुक्मिणम्॥ | यानि कर्माणि देव त्वं बाल एव महाबलः ।
'इन्द्रद्युम्नो हतः कोपाद्ययनश्च कसेरुमान् । कृतवान्पुण्डरीकाक्ष बलदेवसहायवान् ।
हतः सौभपतिः शाल्वस्त्वया सौभं च पातितम् कैलासमवने चापि ब्राह्मणैर्यसः सह ॥ ४३
परमेते युधि हता भूयश्चान्याश्णुप्य है।
वैशंपायन उवाच ।
इरावत्यां हतो भोजः कार्तवीर्यसमो युधि ॥ ३३ } एवमुक्त्या महात्मानमात्मा कृष्णस्य पाण्डवः ।
गोपतिस्तालकेतुश्च त्वया विनिहतावुभौ । तूष्णीमासीत्ततः पार्थमित्युवाच जनार्दनः ॥ ४४
तां च मोगवतीं पुण्यामृषिकान्तां जनार्दन ॥ ३४ ममेव त्वं तवैयाहं ये मदीयास्तथैव ते।
द्वारकामात्मसात्कृत्वा समुद्रं गमयिष्यसि । यस्त्वां द्वेष्टि स मां देष्टि यस्त्यामनु समामनु ४५
न क्रोधो न च मात्सर्य नानृतं मधुसूदन । नरस्त्वमसि दुर्धर्ष हरिनारायणो हाहम् ।
स्वयि तिष्ठति दाशार्ह न नृशंस्यं कुतोऽनृजु ॥ ३५ / काले लोकमिमं प्राप्ती नरनारायणावृषी ॥ ४६
। आसीनं चैत्यमध्ये त्यां दीप्यमानं स्वतेजसा । अनन्यः पार्थ मत्तस्त्वं त्वत्तश्चाहं तथैव च ।
आगम्य ऋषयः सर्वेऽयाचन्ताभयमव्युत ॥ ३६ नाययोरन्तरं शस्यं वैदित भरतर्षभ ।
युगान्ते सर्वभूतानि संक्षिप्य मधुसूदन ।
वैशंपायन उवाच।
आत्मनैवात्मसात्सत्या जगदासीः परंतप ।। ३७ एवमुक्ते तु यचने केशवेन महात्मना ।
युगादी तय वार्ष्णेय नाभिपद्मादजायत । तस्मिन्वारसमावाये संरब्धेष्यथ राजस ।।
संप्राप्य सम्यक् व्याप्य । आदित्यस्यन्दने सूर्यदेहे । त्वं ब्रह्मण एव स्वरूप जीवः तवैवाई जीवस्यैव शुदं रूप
भास्कर मण्डलाभिमानिनं जीवम् ॥ २७॥ सादिता. ब्रह्म न ततोन्यन् । ये मदीयास्तवैव ते प्रमगता औपाधिका
छिन्नाः मोरवा मान्यतन्तिमया मुरवेष्टने अस्मादाणादिके सर्वेश्वरत्वादयस्तेपि जीवस्यैव तम्मायो जीवं द्वेष्टि स ब्रह्म देष्टि
उक् प्रत्यये तद्धित मौर्वी शब्दोप्यत एव मध्यमस्वर- यो जीवं याति सब्रह्म याति अनोही सन्सर्वभूतेषु भगवद्भाव
सोपेन निष्पन्नः ॥ २९ ॥ जाहय्या नगर्याम् ॥ ३०॥ पश्येदित्यर्थ ॥४५॥ ननु मित्रयोर्ममान्मा त्वं तवारमाहमि.
अवाप्सीः अवाप्तवानसि भोज्यां भोजवंशजाम् ॥ ३१ ॥ लभेदोपचारो दृट न खभेद इत्याशस्याहानन्य इति ।
सौम सेचरं पुरम् ॥ ३२ ॥ नृशंस्य निर्दयत्वं दीर्घपाठे खाइ- मित्रयोहि अन्यन्वं प्रत्यक्षदर्भ तदिह निरस्यने । अर्थ-
पूर्वोय शब्दो शेयः ॥ ३५ ॥ मासानं घेत्यमध्ये त्वां चैवं ज्ञापच्चाद्वाक्यस्य अनन्यत्वमप्यौपचारिकमावत्याशयाह
आयतनं आध्यात्मिक हृदयपुण्डरीकं बाह्यं देवालम्यादि । नावयोरिनि। अन्तरं भैरः । वेदित विचारयितुं जोवेशयो.
चितमप्यस्यमिन्यपि पाठ । नित्यमध्यस्थमिति पाठपि मध्यं भेदो दुर्निम्प इत्यर्थः । तथा हि किं देहभेदादान्मभेद
हृदयाजमेव ॥३६॥ आत्मने निमित्तान्तरं विना । आत्म-त भारमभेदात् ।
नाय कायम्यूहस्तयोगिन्यम्याप्तेः
सात् मान्ममात्रम् ॥ ३७॥ युगादा तव वार्ष्णेयेत्यादि
मुहारमाना जीवेशी वा न स्वभावभिन्नो उत्तहेतोः
शोपे त्वनियोगकर इति विपरिणामेन योग्यम् ॥ १८ ॥
४७
गंच्य तस्य वरदायर्याभेदमाह एवमिति ॥४॥ ममेत कुपितेषु ॥ ४॥

·महाभारते
[अर्जुनाभिगमन
धृष्यन्नमुखैवारातृभिः परिवारिता । त्वं प्रभुस्त्वं विभुश्च त्वं भूतात्मा त्वं विचएमे ।
पाञ्चाली पुण्डरीकाक्षमासीनं म्रातृभिः सह । लोकपालाश्च लोकाश्य नक्षत्राणि दिशो दश।
अभिगम्यानचीकुद्धा शरण्यं शरणैपिणी ॥
द्रौपायाच।
नभश्चन्द्रश्च सूर्यश्च त्वयि सर्व प्रतिष्टितम् ॥ ५८
पूर्व प्रजाभिसर्गे त्वामाहुरेकं प्रजापतिम् ।
मयंता चैव भूतानाममरत्वं दिवौकसाम् ।
म्राटारं सर्वलोकानामसितो देवलोब्रवीत् ॥ ५० त्ययि सर्व महावाहो लोककार्य प्रतिष्टितम् ॥ ५९
विष्णुस्त्वमसि दुर्धर्ष त्वं यशो मधुसूदन ।
सा तेहं दुःखमाख्यास्ये प्रणयान्मधुसूदन ।
यष्टा त्वमसि यष्टयो जामदग्न्यो यथाप्रवीत् ५१ शस्त्वं सर्वभूतानां ये दिव्या ये च मानुपाः ६०
अपयस्त्यां क्षमामाहुः सत्यं च पुरुषोत्तम । कथं नु भार्या पार्थानां तब कृष्णसखी विमो।
सत्याद्यशोसि संभूतः कश्यपस्त्यां यथाब्रवीत् ५२ धृष्टद्युम्नस्य भगिनी समां कृप्येत मादशी ६१
साध्यानामपि देवानां शिवानामीश्वरेश्वर ।
स्त्रीधर्मिणी पेपमाना शोणितेन समुक्षिता।
भूतभावन भूतेश यथा त्यां नारदोग्रवीत् ॥ ५३
ब्रह्मशंकरशकायैर्दयवृन्दैः पुनः पुनः !
। एकवस्त्रा विकृष्टास्मि दुःखिता फुरसंसदि ॥ ६२
फ्रीडसे त्वं नरदयान वालः क्रीडनकरिव ॥ ५४ / रामां मध्ये समायां तु रजसातिपरिणुता ।
द्याश्च ते शिरमा व्याप्ता पद्भ्यां च पृथिवी प्रमो / दृष्ट्वा च मां धार्तराष्ट्राः प्राहसन्पापचेतसः ॥ ६३
जटरं ते इमे लोकाः पुरुपोसि सनातनः ॥ ५५, दार्खाभावेन मां भोक्तमापुस्ते मधुसूदन ।
विद्यातपोभितप्तानां तपसा भाषितात्मनाम् ।
जीवत्सु पाण्डुपुत्रेषु पाञ्चालेषु च वृष्णिा ॥ ६४
आत्मदर्शनतमानामृपीणामासे सत्तमः ॥
राजर्षीणां पुण्यकृतामाहवेवानिवर्तिनाम् ।
नन्वहं कृष्ण भीष्मस्य धृतराष्ट्रस्य चोमयोः ।
सर्वधर्मोपपन्नानां त्वं गतिः पुरुषर्पम ॥
स्नुपा भवामि धर्मेण साहं दासीरता पलात् ६५
.
--
एवंविषस्यात्मतत्वस्याधिगमाय ध्यानस्तवनसेवादिना ! सत्य म्वन्दजालादि प्रातिभासिक । सत्यतरो म्यवहार.सत्य-
कृष्ण एव शरणीकरणीय इन्याह द्रौपदी वाक्येन पूर्व तम मय इनरयोर्वाधावधिभूतवान् ॥ ५६ ॥ सर्वे धर्मा:
इत्यादिना । पूर्वे सृष्टे प्राकाले स्वां एकं आहुः 'सदेव सो- पापपुण्यादयस्तरपानामपि त्वमेव गतिः। दीनदयालुवा-
म्येदमन बासीन् ' इत्याद्याः श्रुतयः प्रजाभिमर्गे च | सापिष्टानामपि उस्तेति भावः । प्रभुनियन्ता रिभुपारशः
प्रजापतिं त्वामाहु. 'सर्वस्य वशी सर्वस्येशान.' इत्या- भूतात्मा जीव. युध्याद्याकारपरिणतानि भूतान्येवारमन्वेन
थाः ध्रुतयः । ईशत्वमपि न राजान् कि तूपादानत्वेनत्याह मन्यमानः । 'अम्ति राबन्योऽपये भूतात्मा यो यं सती
स्रष्टारमिति ॥ ५० ॥ विणुः विशनीति विष्णु 'अन्तः मितेः कर्मफलरभिभूयमान.सदस्योनिमापयत' इनि मचा-
प्रविष्ट. शास्ता जनाना' इति श्रुतेः । कारयिता नियावा ! यणीये भूनात्मादस्य औवे सतिदर्शनात विचेटगे । कर्माणि
कर्म च स्वमेवातीति पादचतुष्टयार्थः ॥५॥ क्षमा कुरुप ॥५७ ॥ त्वयि सर्व प्रनिति लोकपालादिपरस्य लमेर
दु.स्सहता सत्य मषियोजामि मद वाराणो दा. प्रापक इत्यर्थ ॥५॥अस्यैव म्याच्या मयता चेति । मर्या
स्मकं सम्माच मंभूतो यशोपि स्वमसि ॥ ५२ ॥ भूतभावन-
मंसारः भूतानां साधारण वाना अमृतवं मुसि दिवस
वियदाविष्टः मतेश भूननियन्त. य आग्रशमन्नरोयम-दिव्यदृष्टिमना सात्तिानाम् ॥ ९॥ एवं सर्गापा-
यति इत्यादिभुनेराकानादेपि नियन्यत्वादरमदादिवशनल मिमि. कृष्ण एव शरणीकरणीय इति शम्नुनिप्रामादुर ।
द्रष्टव्यं । तत्र चेतनानुपलम्भस्वरामस्थामरिवानभिन्यकति दृष्टफलामपि ५ एवानुगम्य इत्याद माई
त्यास स्वभावादिति भावः ॥ ५३ ॥ अनादिनियन्तृवं दु.समास्यास्ये इत्यादिना मना मनि हाणाम्य परणाराद-
वैवरायं चाह द्वाभ्यां प्रति ॥ ४॥ दिया दाधिामो ना दु मनिवेदन तडेन महामहिनामपि गंगारिणी
प्रचारिधनः । सस्तदर्भानुशानं दायधर्म । तपमा प
কিঃমিশনায় হয়ঃ জান
मान्द्रायणादिना वानप्रस्यधर्मंग र भाविनामा चोधित हेनुमाह शम्वमिति ॥ ६ ॥ प्रोमियो समय
चित्ताना अत एवात्मदर्शनवृताना यानां सत्तमः सत्यतम ॥ ६॥ एग्छन् ।1 (Yuमुपा र ॥६५॥

·महामारते
[ अर्जुनाभिगमनपर्द
अथ मीमोन्युवाचैनां सामिमानमिदं वचः ॥ एवं क्लेशः सुबहुमिः क्लिश्यमाना सुदुखिता।
नोद्विजेयमहं तस्मानिहनिष्येहमागतम् ॥ १०० नियसाम्यार्यया हीना कृष्ण धौम्यपुरासरा ॥१७
तयोः श्रुत्वा तु संजल्पमागच्छद्राक्षसाधमः । त इमे सिंहविक्रान्ता घायणाभ्याधिकाः परैः।
मिल्यो महानादान्विसृजन्भीमदर्शनः ॥ १॥ / विहीनः परिक्लिश्यन्ती समुपेक्षन्ति मां कथम् १८
राक्षस उवाच।
पतादृशानि दुम्मानि सहन्ती दुर्वलीयसाम् ।
केन सार्धे कथयसि भानयन ममान्तिकम् ।। दीर्घकालं प्रदीप्तास्मि पापानां पापकर्मणाम् ॥१९
हिडिम्बे भक्षयिप्यामो न चिरं कर्तुमर्हसि ॥ २ कुले महति जातास्मि दिव्येन विधिना किल ।
सा कृपासंगृहीतेन हृदयेन मनस्विनी ॥ पाण्डवानां प्रियाभार्या स्नुपा पाण्डोमहात्मनः ।
नैनमैच्छत्तदाख्यातुमनुक्रोशादनिन्दिता ॥३॥ कचग्रहमनुप्राप्ता सास्मि कृष्ण घरा सती।
स नादान्विनदन्योरान्यक्षसः पुरुषादकः। पञ्चानां पाण्डुपुत्राणां प्रेक्षतां मधुसूदन ।
२१
अभ्यद्रवत वेगेन भीमसेनं तदा फिल ॥
४ इत्युक्त्या प्रारुदत्कृष्णा मुखं प्रच्छाद्य पाणिना।
तमभिद्रुत्य संक्रुद्धो वेगेन महता बली ॥ पद्मकोशप्रकाशेन मृदुना मृदुभाषिणी ॥ २२
अगृहत्पाणिना पाणि भीमसेनस्य राक्षसः ॥५स्तनावपतितो पानी सुजातौ शुभलक्षणौ।
इन्द्राशनिसमस्पर्श धनसंहननं दृढम् ॥ अभ्यवर्पत पाञ्चाली दुःखजैरथुबिन्दुभिः॥ २३
•संहत्य भीमसेनाय व्याक्षिपत्सहसा करम् ॥ ६ | चक्षुषी परिमार्जन्ती निःश्वसन्ती पुनः पुनः ।
गृहतिं पाणिना पाणि मीमसेनस्य रक्षसा ॥ बाष्पपूर्णेन कण्डेन मुद्धा वचनमब्रवीत् ।
नामृप्यत महाबाहुस्तकाध्यदृकोदरः ॥ ७, नैव मे पतयः सन्ति न पुत्रा न च बान्धवाः ।
तदासीत्तुमुलं युद्धं भीमसेनहिडिम्बयोः । म भ्रातये न च पिता नैव त्वं मधुसूदन ॥ २५
सर्वास्त्रविदुषोोरं वृत्रवासवयोरिव ।। ८ | ये मां विप्रकृतां क्षुद्ररुपेक्षध्वं विशोकवत् ।
विडिय सचिरं भीमो राक्षसेन सहानघ। मच मे शाम्यते दुःखं कणों यत्माहसत्तदा ॥ २६
निजघान महावीर्यस्तं तदा निबलं बला ॥ ९ चतुर्भिः कारणैः कृष्ण त्वया रक्ष्यास्मि नित्यशः
हत्या हिडिम्ब भीमोथ प्रस्थितो म्रातृभिः सह ।
संबन्धाद्गौरवात्सख्यात्प्रभुत्वेनैव केशव ।।
वैशंपायन उवाच ।
'हिडिम्बामग्रतः कृत्वा यस्यां जातो घटोत्कचः॥
अथ तामब्रवीत्कृष्णस्तस्मिन्धीरसमागमे ।
ततः संप्राद्रवन्सर्व सह मात्रा परंतपाः।
बासुदेव उवाच।
एकचकामभिमुखाः संवृता ब्राह्मणवजैः ॥ ११
रोदिष्यन्ति खियो ह्येवं येषां कुद्धासि भाविनि
प्रस्थाने व्यास एषां च मन्त्री प्रियहिते रतः।
तत्तोऽगच्छमेकचका पाण्डवाः संशितव्रताः ॥१२
बीभत्सुशरसंच्छन्नाशछोणितोधपरिपतान् ॥ २८
तत्राप्यासादयामासुर्वकं नाम महाबलम् ।
निहतान्वल्लभान्वीक्ष्य शयानान्वसुधातले ।
पुरुषादं प्रातमयं हिडिम्वेनैव संमितम् ॥ १३ | यत्सपर्थं पाण्डवानां तत्करिष्यामि मा शुचः २९
तं चापि विनिहत्या भीमः प्रहरतां वरः।
सत्यं ते प्रतिजानामि राज्ञां राशी मविप्यसि।
सहितो भ्रातृभिः सर्वै→पदस्य पुरं ययौ ।
१४) पतेद्द्यौहिमवाछीयत्पृथिवी शकलोभवेत् ॥३०
लम्धाहमपि तत्रैव वसता सव्यसाचिना। पुण्यशोगनिधिः कृष्णेन मे मोघं पचो भयेत् ।
यथा त्वया जिता कृष्णरुक्मिणी भीष्मकात्मजा॥ तच्छुत्वा द्रौपदी बास्यं प्रतियाक्यमधाच्युतात् ॥
एवं सुयुद्धे पार्थेन जिताहं मधुसूदन । सावीस्तमक्षत्सा पाञ्चाली मायमं पतिम् ।
स्वयंवरे महत्कर्म कृत्वा न सुकरं परैः । १६ मावमापे महाराज द्रौपदीमर्जुनस्तदा । ३२
कपासंगृहीतेन नेहवशेन ॥ ३ ॥ सहत्य मुष्टीकृत्य ॥ ६॥ प्रतिवाक्यं च श्रुत्वाऽर्जुन भावभाषे इति म्याहितेन मगन्ध
दिम्येन अमानुषेण भग्निकुण्डोद्भवतात्॥२०॥मुजाता सलमा
॥३१॥ मन हेतुः यतः पामाली साचीनं बक्यभूतं
॥२३॥विशोमवविशोका ॥२६॥संबन्धात् पितृष्वतीय.
भार्यालात् गोरखादनिकुण्डोद्भवन्दात् सख्यात् भक्तिमत्वात् | यथा स्यात्तथा मध्यमं पति तमेवाशदिति यत इत्यध्या-
प्रभुत्वेन सामयवदेन लदीयेन ॥ २७ ॥ द्रौपदीवाश्यं । हरय योज्यम् ॥ ११ ॥

·घनपर्व भष्यायः १३] गा रोदीः गुमताम्राक्षि यदाह मधुसूदनः । रामप्णी व्यपाधित्य अजेयाः स्मरणे स्वसः। तथा तद्भयिता देवि नान्यथा घरपणिनि ॥ ३३ | अपि घृत्रणा युद्धे किं पुनधृतराष्ट्रजः ॥ ३५ घृष्णून उयाच। वैशंपायन उवाच। अहं द्रोणं हनिप्यामि शिखण्डी तु पितामहम् । इत्युक्तभिमुसा चीरा घासुदेवमुपास्थिताः । दुयाँधनं भीमसेनः कर्ण हन्ता धनंजयः ॥ ३४ तेरा मध्ये महाबाहुः केशवो पाश्यमप्रवीत् १३६ इति श्रीमहाभारते मारण्यके पणि भर्जुनाभिगमनपर्वणि द्रौपद्याभ्यासने द्वादशोऽध्यायः॥१२॥ ८ २ - ४ १३ पासुदेव उवाच । दुःसं चतुष्टयं प्रोक्तं येनरो नश्यते थियः॥ नेतामनुप्राप्तो भयान्स्यासुधाधिप । तत्र सर्वत्र यक्तव्यं मन्यन्ते शास्त्रकोयिदाः। पद्य द्वारकायां स्यां राजन्सनिहितः पुरा ॥ १ विशेषतय यक्तव्यं छूते पश्यन्ति तद्विदः ॥ यागच्छेयमहं तमनातोपि कौरयैः । एकाहाद्रव्यनाशोत्र धुचं व्यसनमेव च । आम्बिकेयेन दुर्धर्ष राशा दुर्योधनेन च । अभुक्तनाशयार्थानां यारपारुप्यं च फेपलम् ॥९ पारयेयमहं एवं बन्दोगन्मदर्शयन् ॥ पतथान्यच फोरव्य प्रसाङ्गिकटुफोदयम् । जूते यूयां महाबाहो समासाद्याम्विकासतम् १०. मीष्मद्रोणी समानाय्य पं बाहीकमेव च । वैचित्रार्य राजानमल छूतेन कीरय ॥ एवमुक्तो यदि मया गृहीयाद्वचनं मम । ३ अनामयं स्याधर्मध कुरूणां कुरुवर्धन ॥ ११ उधाणां तय राजेन्द्र त्यनिमित्तमिति प्रभो। मत्स मम राजेन्द्र गृहीयान्मधुरं यचः । नपाचनमहं दोपान्यर्मयान्व्यतिरोपितः ॥ पथ्यं च मरतयेष्ठ निगृहीयां चलेन तम् ।। १२ पीरसेनसतो येस्तु राज्यात्प्रनंशितः पुरा । मर्थनमपनीतेन सहृदो नाम दुईदः । मततिविनाशश्च देवनेन विशांपते । ५ समासदोनुवर्तेरस्तांच हन्यां दुरोदरान् ॥ १३ सातत्यं च प्रसङ्गस्य वर्णयेयं ययातयम् ॥ ६ असानिध्य तु कौरव्य ममानर्तेप्यभूत्तदा । स्त्रियोक्षा मृगया पानमेतकामसमुत्थितम् । येनेदं व्यसनं प्राप्ता मयन्तो छूतकारितम् ॥ १४ म्वसः हे भागनि ॥ १३५ ।। इति आरम्यकपर्वणि भाव ॥ १ ॥ अनाहतोपि स्वक्षेमार्थे अप्रार्थितोपि वारयेय नैलकष्ठीये भारतमावदीप प्रोपदीसान्त्वने द्वादशोऽध्यायः । द्यूतं अन्तर्यामित्वेन कयापक्षे रटजरेवार्थः ।।२॥ बहिर्यामि- त्वेनापि यूतवारणोपायमाह भीष्मेति द्वाभ्याम्।।३॥ राजेन्द्र । धृतराष्ट्र तव पुत्राणां यूतेन मलं इति वैचित्रवीर्यादीन्प्रति । खनिमित्त हे प्रभो युधिष्टिर महं तत्र धूते दोपान अचझं म्यक्तं कथितवान् स्यामिति संबन्ध. ॥४॥ बोरसेनमुतः निरूपिता सगाधना ब्रह्मविद्या संप्रति भगवस्मरणमेव | मल यैः अक्षरिति शेषः॥ ५॥ सातत्यं अविच्छेदं प्रस. नत्सान्निध्यहेतु. सानिध्यं च सर्वापत्तरणकृदिति भन्यंतरेण नस्य द्यूतकोडायाः हीयमानोपि जयाशया पुनः पुनर्दीम्य- प्रतिपाद्यते । नैतदित्यादिनाऽध्यायेन । यदहं द्वारकायां नव- त्येवेत्यर्थः ॥ ॥ काम रागः ॥ ॥ वतन्य अधि. द्वारवत्या देहनगर्यो तव मा चिन्तयतः संनिहित स्यां । गन्तव्यं ज्ञातयं गत्यर्थस्य बजेरिदं रूप वरैव वार्यान्तरम् तहि एतत् कृच्छ्रे वनवासगंकटं भवालानुप्राप्त. स्यात् यया Men तदेवाह एकाहादिति । न्यसनं राज्यभ्रंशादि अर्थाना दोपदी कृच्छ्रकाले मा स्मृतवती वनराशिप्रदानेन मया | धर्मार्थकामानां पुमर्यानाम् ॥ ९ ॥ अपनीतेन अन्यायेन ममायां फूछान्मोचिता तथा त्वमपि अक्षपातनकाले मा यदि दुरोदरन् द्यूतकायन् ॥१३॥ मानर्तेषु आसमन्ताशर्तयन्ति स्मरेम्नहि नैनवृष्ट्र प्राप्नुया' प्रत्युत तवैव जय. स्यादिति । तेषु धीविलासेषु पक्षे देशविशेषेषु ॥ - ·महाभारते [ अर्जुनाभिगमनपर्व ३० सोहमेत्य कुरुश्रेष्ठ द्वारकां पाण्डुनन्दन । तूर्णमभ्यागतोस्मि त्वां द्रष्टुकामो विशांपते ॥ १६ अनौपं त्यां व्यसनिनं युयुधानाद्यथातथम् ॥ १५ | अहो कृच्छूमनुप्राप्ताः सर्वे स्म भरतर्षभ । श्रुत्वैव चाहं राजेन्द्र परमोद्विग्नमानसः । सोहं त्वां व्यसने मग्नं पश्यामि सह सोदरैः ॥१७ इति श्रीमहाभारते आरण्यके पर्वणि अर्जुनाभिगमनपणि वासुदेवयास्ये त्रयोदशोऽध्यायः ॥१३॥ INK युधिष्ठिर उवाच । तस्य युद्धार्थिनी दर्प युद्धे नाशयितास्म्यहम् । असान्निध्यं कथं कृष्ण तवासीदृष्णिनन्दन । आनर्ताः सत्यमाख्यात तत्र गन्तास्मि यत्र स.९ क चासीद्विप्रवासस्ते किं चाकार्षीः प्रवासतः॥१ हत्या विनिवर्तिप्ये कंसकेशिनिपूदनम् । कृष्ण उवाच। अहत्या न नियर्निप्ये सत्येनायुधमालभे॥ शाल्यस्य नगरं सौभं गतोहं भरतर्षभ । कासौ कासाविति पुनस्तत्र तत्र प्रधावति । निहन्तुं कौरवश्रेष्ठ तत्र मे शृणु कारणम् ॥ २ | मया किल रणे योद्धं काङ्क्षमाणः स सीभराट् ११ महातेजा महाबाहुर्यः स राजा महायशाः । अद्य तं पापकर्माणं क्षुद्र विश्वासघातिनम् । दमघोगत्मजो धीरः शिशुपालो मया हतः ॥ ३ | शिशुपालवधामागमायध्ये यमक्षयम् ॥ १२ यशे ते भरतश्रेष्ठ राजसूयेर्हणां प्रति । मम पापस्वभावेन माता येन निपातितः। सरोपवशमापन्नो नामृष्यत दुरात्मवान् ॥ ४ शिशुपालो महीपालस्तं वधिप्ये महीपते॥ १३ श्रुत्वा त निहतं शाल्वस्तीबरोपसमन्वितः । भ्राता बालश्च राजा च न च सनाममूर्धनि । उपायाद्दारकां शून्यामिहस्थे मयि भारत ॥ ५ प्रमत्तश्च हतो पारस्तं हनिप्ये जनार्दनम् ॥ १४ स तत्र योधितो राजकुमारैदृष्णिपुङ्गवैः । एवमादि महाराज विलप्य दिवमास्थितः । मागतः कामगं सौममाहत्यैवं नृशंसवत् ॥ ६ | कामगेन स सीभेन क्षिप्त्या मां कुरुनन्दन ॥ १५ ततो वृष्णिप्रवीरांस्तान्बालान्हत्या बहूस्तदा । तमौषमहं गत्वा यथावृत्तः स दुर्मतिः। पुरोधानानि सर्वाणि भेदयामास दुर्मतिः ॥ ७ मयि कौरव्य दुष्टात्मा मार्तिकावतको नृपः ॥१६ उक्तवांश्च महाबाहो क्वासौ वृष्णिकुलाधमः । ततोहमपि कौरव्य रोपन्याकुलमानसः । वासुदेवः स मन्दात्मा वसुदेवसुतो गतः ॥ ८ निश्चित्य मनसा राजन्वधायास्य मनो दधे ॥१७ तत्पुरं च मनोरथसभिं पातितवानिति । एवमेव युद्धादिरूपकेण कथान्तरमवतारयितुं कथापक्षमेवानुसरति सोहमित्यादिना । एत्य आगत्य युयुधानात्सात्यक ॥ १५ ॥ इत्यारण्यके | सर्वत्राख्यायिकातात्पर्यमुन्नेयं तथा च ध्रुति 'दयाह प्राजापत्या पर्वणि नैलकण्ठीये भारतभावदीपे प्रयोदशोऽध्यायः ॥१३॥ देवाचासुराश्च'इत्यादिना देवासुरशब्द. शमकामादीन् विव- शिवा तयुद्धस्पकणाध्यात्मिकमर्थ निरुपयति तद्वदिहापि ज्ञेयं श्रुत्यनुमारिवागारतस्मृते ।। १॥ सरोषवश रोपेण सहित सामथ्या 'वशमिच्छाप्रभुत्वयो" प्रति विश्व । दुरात्मवान् दुष्ट- असानिध्यमिति। अत्र संक्षेपविस्ताराभ्या सौभवध उपा- | चित्त. यद्वा दु स्थित रोषवत्त्वात् आत्मवान् युद्धादौ धृति ख्यायते । तस्य तासये संसारसागरमध्ये द्वारकाख्ये स्थूल मान्सामर्थ्यवत्वात् दु स्थितधासावात्मवाचेति समास ॥४॥ सूक्ष्मदेहद्वयरूपे क्षेत्रे विस्मरणरूपाद्भगवदसंनिधानात् काम. गम मनोरथाख्यं सौभमारुह्यागतेन शावाख्येन महामोहेन | इहस्थे त्वत्समीपस्थे ॥ ५॥ सौमं मुष्टु भान्ति ते सुभाः शोकात्रैरुपद्रुते सति प्रद्युम्नादिस्वरूपा यज्ञादयो धर्मास्त काञ्चनादयो धातवस्तज्जम् ॥६॥ आना भी आनर्तदेश्या. बारयितुमक्षमा अभूवन् । ततोहं चित्तद्वारकामेत्य .चिदा आरयात कथयत ॥ ९॥ क्षिप्त्वा कुत्सयित्वा ॥ १५ ॥ स्मानं मामधिक्षिपन्त शाल्वमोहमहं ब्रह्मविद्यास्त्रेण हतवान् | मातिकावतक एतन्नामकदेशवासी ॥ १६ ॥ । ल ·४ ७ त्रोत्सर्जनभ्याणि हुडा इत्याहु. उदाहरन्ति च अन्ये करप्यन्ते साग्नि आग्नेयोपवसाहता मुडा गोलशागणिकास्तदुत्क्षेप- अध्याय १५] वनपर्व यानतेषु विमर्द च क्षेपं चात्मनि कौरव । तन्मुहूर्तमभूयुद्धं तत्र मे दानवैः सह । प्रवृद्धमवलेपं च तस्य दुष्टनकर्मणः। १८ वशीभूताश्च मे सर्वे भूतले च निपातिताः ॥ २१ तप्तः सौमयधायाहं प्रतस्थे पृथिवीपते । पतत्कार्य महावाहो येनाहं नागमं तदा । स मया सागरावत दृष्ट आसीत्परीप्सता ॥ १९ ततः प्रमाप्य जल पाञ्चजन्यमहं नृप। श्रुत्वैव हास्तिनपुरं द्यूतं चापिनयोत्थितम् । आहूय शाल्वं समरे युद्धाय समवस्थितः ॥ २० द्रुतमागतवान्युप्मान्द्रष्टकामः सुदुःखितान् ॥ २२ इति श्रीमहाभारतेयारण्यके पणि अर्जुनाभिगमनपर्वणि सौभवधोपाख्याने चतुर्दशोऽध्यायः ॥१४॥ युधिष्ठिर उवाच । | अभिसारेण सर्वेण तत्र युद्धमवर्तत ॥ पासुदेव महाबाहो विस्तरेण महामते । पुरी समन्ताद्विहिता सपताका सतोरणा । सोमस्य वधमाचक्ष्य न हि तृप्यामि कथ्यतः१ सचक्रा सहुडा चैव सयन्त्रखनकास्तथा । वासुदेव उवाच । सोपशल्यप्रतोलीका साहाहालकगापुरा। हतं श्रुत्वा महाबाहो मया धौतथवं नृप । सचक्रग्रणी चैव सोल्कालातावपोथिका ॥ ६ उपायाभरतश्रेष्ठ शाल्यो द्वारवती पुरीम् ॥ २. सोष्टिका मरतश्रेष्ठ सभेरीपणवानका। अरुन्धत्तां सुदुष्टात्मा सर्वतः पाण्डुनन्दन । सतोमराकुशा राजन्सशतानीकलाङ्गला || शाल्यो वैहायसं चापि तत्पुरं व्यूहा धिष्ठितः ॥ ३ सभुशुण्ड्यदमगुडका सायुधा सपरश्वधा । तत्रस्यीय महीपालो योधयामास तां पुरीम् । लोहचर्मवती चापि साग्निः सगुडङ्गिका ॥ ८ अवले गर्व ज्ञात्वेति शेषः ॥ १८॥ सायरस्य आसमन्ता क्षेपणानि महान्ति कमान संज्ञानिद्राणि सीसगुलिकोत्से- द्वौ वर्तनं यस्मिन्सागरी इत्यर्थः ॥ १९ ॥ जलजं शहम पणानि 'बंदूख'संहानि । खनकाः सुरतद्वारा गुप्तमार्गकर्तार. ॥२॥धूनं श्रुत्वव हास्तिनपुर आगतवान्॥२२॥इत्यारण्यके ॥५॥ उपशल्या लोहमुसा. कीलारतयुक्ता प्रतोल्यो पर्वणि नलकण्टीये भारतभावदीपे चतुर्दशोध्याय ॥१४॥ रप्यामार्गा यस्यो मा। खट्टालकाःउपरिगृहा । गोपुराणि पुरद्वाराणि साशनि अन भन्नेन सहितानि महालकादीनि यस्यां सा । साहति विशेपणं उपशल्यस्य मामान्तस्य रथ्या- अर्यानो धर्मकामी अर्थस्तु स्वराज्यरक्षापरराज्याव- | याश्चात्या संबध्यते। चक्रप्रहणी सैन्यनिग्राहिका' मोर्चा' इति मर्दाभ्या राज्ञा प्राप्यते इति तावेव शान्वप्रमशात् सम्यक् म्लेच्छामिद्धा सोल्कालातायपोथिका सोल्कमलातं ज्वाला- श्रोनुकाम. पृच्छति वामदेवेति । कथ्यत. कथयत कंड्वादि- सहितमुल्मुकं यस्यां सा सोल्कालाता अवबद्धा पोधिका-यन्त्र- यन्तात् शत्रतम्य रूपम् ॥ १॥ श्रुतश्रवा शिशुपालमाता यद्धा काष्ठपापाणादयो रिपूणामुपार पातनाय यस्यामिति सनं श्रौतय उपायात् उपगतः ॥ २ ॥ अरुन्धत् सेनया प्राय । उल्केवोल्का प्राणहत्वाद्यन्त्रोत्क्षिप्तो गोल. । मलात वैहायसं खेचर म्यूय स्वरक्षापरोपमर्दयोग्यरचनाविशेषेण सकाष्ठदण्ड लोहमयमाग्नेयं प्रहरण 'वाण' इति भाषायां प्रसिद्ध स्थापयित्वा घिष्ठित. सम्यक् स्थितः ॥ ३ ॥ अमितः परित । तयोरप्रत्याख्येयगत्योरपि पोधिका. पातयित्र्यः मन्त्रमय: सपरितश्चायुधाना सरण निसागमभिसारस्तेन सर्वेण अच्छिद्रेण शक्य कर्णायेन्द्रदत्तशक्तिमदृशास्तयुक्ताः सोल्कालातावपो- सर्वाभ्यो दिग्भ्यो युगपदविरलायुधममूहागमेनेत्यर्थ ।।पताका | यिका ॥६॥उधिका मृचर्ममयानि भाण्टानि। सटिकति पार घजाचल । तोरणानि बहिराणि । चकाणि योधगणा. ऋथ्य आयुधविशेषा.॥७॥अश्मगुटका. वर्नुलीकृता पाषाणाः हुदासदाश्रयस्थानानि भाषाया बुरुज संज्ञानि अन्ये तु। विभू- । लोहमयानि चर्माणि कमठदृष्टाकाराणि । महारवारका डशृङ्गाणि रथस्योपरि मुरिभि. विभूत्रसशुद्धर्य करा- कयन्त्राणि शत्रूणामुपरि पातनाय तप्तो गुडो द्रवीभूतो यन्त्र दिम्पर्श उद्यन' इति । यन्त्राणि आग्नेयौपधवलेन दृषत्पिण्डो- | शिखरे स्थाप्यते तत्महितेत्यन्ये ॥४॥ -

·वनपर्व
२२
अध्यायः १७]
यसहन्तोमियानं तच्छाल्वराजस्य कौरव ।
प्रविश्य महा सेनां योधयामास मे सुतः ॥२१
चारुदेष्णश्च साम्बश्व प्रद्युम्नश्च महारथः ॥
२ चारुदेष्णेन संसक्तो विविन्ध्यो नाम दानवः ।
ते रयैदशिताः सर्वे विचिनामरणध्वजाः। महारथः समाशातो महाराज महाधनुः ॥
संसक्ताः शाल्वराजस्य बहुभिर्योधपुङ्गवैः ॥ १० , ततः सुतुमुलं युद्धं चारुदेष्णविविन्ध्ययोः ।
गृहीत्या कार्मुकं साम्बः शाल्यस्य सचियं रणे। वृत्रवासवयो राजन्यथा पूर्व तयाभवत् ॥ २३
योधयामास संहएः क्षेमवृद्धिं चमूपतिम् ॥ ११ । अन्योन्यस्याभिसंद्धावन्योन्यं जन्मतुः शरैः।
तस्य धाणमयं घर्ष जाम्बवत्याः सुतो महन् । विनदन्ती महारावान्सिंहाविव महाबली ॥ २४
मुमोच भरतश्रेष्ठ यथा य सहस्रक्॥ १२ रोक्मिणेयस्ततो वाणमन्यर्कोपमवर्चसम् ।
तदाणवर्ष तुमुलं विषहे स चमपतिः । अभिमन्त्र्य महात्रेण संदधे शत्रुनाशनम् ॥ २५
क्षेमवृद्धिमहाराज हिमवानिय निश्चलः ॥
स विविन्ध्याय सक्रोधः समाहूय महारथः ।
ततः साम्बाय राजेन्द्र क्षेमवृद्धिरपि स्ययम् ।
चिक्षेप मे सुतो राजन्स गतांसुरथापतत् ॥ २६
मुमोच मायाविहितं शरजालं महत्तरम् ॥ १४ विविन्ध्यं निहतं दृष्ट्वा तां च विक्षोभितां चमूम
ततो मायामयं जालं माययय विर्य सः।
कामगन ससौभेन शाल्वः पुनरुपागमन् ॥
साम्बा कारसहस्त्रेण रथमस्याभ्यवर्पत ॥ १५ ततो व्याकुलितं सर्वे द्वारकावासि तलम् ।
नतः स विद्धः साम्बेन सेमवृद्धिश्चमूपतिः । दृप्या शाल्वं महाबाहो सौभस्थं नृपने तदा ॥ २८.
अपायाजवनरश्वैः साम्बवाणप्रपीडितः ।।
१६ ततो निर्याय कौरव्य अवस्थाप्य च तलम् ।
तस्मिन्विप्रद्रुते करे शाल्यस्याथ चमूक्तौ ।
आनर्तानां महाराज प्रद्युम्नो धाश्यमब्रवीत् ॥ २०,
वेगवान्नाम दैतेयः सुतं मेभ्यद्रवदली ।।
१७ मर्वे भवन्तस्तिष्ठन्तु सर्वे पश्यन्तु मां युधि ।
अभिपन्नस्तु राजेन्द्र साम्बो वृष्णिकुलोद्वहः ।
निवारयन्तं संग्रामे बलात्सौम सराजकम् ॥ ३०
वेग वेगवतो राजस्तस्थौ चीरो विधारयन्।। १८ अहं सौभपतेः सेनामायसै जगैरिव।
स वेगवनि कौन्तेय साम्बो पेगवती गदाम् । धनुर्भुजविनिर्मुक्तैर्नाशयाम्यद्य यादवाः॥ ३१
चिक्षेप तरसा वीरो व्याविष्य सत्यविक्रमः॥ आश्वसध्वं न भीः कार्या सौभराडद्य नश्यति ।
तया त्वभिहतो राजन्वेगवाध्यपतद्भुधि ।
मयाभिपनो दुशात्मा स सौभो विनशिप्यति॥३२
यातरुग्ण इव क्षुण्णो जीर्णमूलो वनस्पतिः ॥ २० एवं युवति संहृष्टे प्रद्युम्ने पाण्डुनन्दन ।
नस्मिन्विनिहते वीरे गदानुन्ने महासुरे ।
धिष्टितं तद्वलं वीर युयुधे च यथासुखम् ॥ ३३
। इति श्रीमहाभारते आरण्यक पर्वाण अर्जुनाभिगमनपर्वणि सौभवधोपाख्याने पोडशोऽध्यायः ॥१६॥
२
३
1
यासुदेव उवाच ।
उत्पतनिरिवाकाश तैहयैरन्वयात्परान् ।।
पवमुक्त्वा रीक्मिणेयो यादवान्भरतपम ।
दंशितैर्हरिभिर्युक्तं रथमास्थाय काञ्चनम् ॥
विक्षिपनादयंश्चापि धनुः श्रेष्ठ महाबलैः ।
उछित्य मकर केतुं व्यात्ताननमिवान्तकम् । तूणखङ्गधरः शूरोवद्धगोधाङ्गुलित्रयान् ।।
दशिता संनद्धा ॥१०॥ अपायात् फ्लायित । जवन । नश्यति आशु मरिष्यति । वर्तमानमामीप्ये वर्तमानवद्वेति
शीघ्रगः ॥१६॥ अभिपनः आमिमुख्येनासादितः ॥१८॥ लट् ॥ ३२ ॥ धिष्टितमधिष्ठितम् । धिषा वचनप्रागल्भ्येन
च्याविध्ध भ्रामयित्वा ॥ १९ ॥ रुग्णः शुष्णश्च गजादि- स्थितमिति वा ॥ ३३ ॥ इत्यारथके पर्वणि नलकण्ठीये
पदापात ॥२०॥ सौभेन खेचरेण पुरेण ॥ २७ ॥
भारतभावदीपे षोडशोऽध्यायः ॥ १६ ॥
निर्याय निर्गत्य अवस्थाप्य आवास्य आनांना द्वारकावा-
सिनाम् ॥२९॥ धनुर्भुजविनिर्मुक्कै धनुष- भुजेन कौटिल्येन
अत्याकषर्णजेन निर्मुक्तः । भुज कौटिल्ये तुदादि ॥ ३१॥
एवमुक्त्वेति । हरिभिरवे. ॥१॥ अन्वयादु-
पंगतः ॥ २ ॥ विक्षिपन् पगन् चिकुर्वन् महाबलेहये ॥३॥

·• वनपर्व
अव्यायः १८]
॥
सौते किं ते व्यवलितं कस्माद्यासि पराइमुखः। किं वक्ष्यति शिनेर्नता नरसिंहो महाधनुः ।
नैप वृष्णिप्रयोगणामाहय धर्म उच्यते ।। ५/ अपयातं रणात्सूतं साम्बश्च समिर्तिजयः ॥ १९
कश्चित्सौते न ते मोहः शाल्वं दृष्ट्वा महाहये । चारुदेष्णश्च दुर्धर्षस्तथैव गदसारणौ।
विपदो या रणं दृष्ट्वा ब्रूहि मे त्वं यथातथम् ॥ ६ अक्रूरश्च महाबाहुः किं मां वक्ष्यनि सारथे । २०
सोतिरुवाच।
शूरं संभावितं शान्तं नित्यं पुरुषमानिनम् ।
जनार्दने न मे मोहो नापि मां भयमाविशन् ।
। स्त्रियश्च वृष्णिवीराणां किं मां यश्यन्ति संहताः
अतिमारं तु ते मन्ये शाल्वं केशवनन्दन ।।
प्रद्युम्नीयमुपायाति भीतस्त्यात्वा महाहवम् ।
सोपयामि शनवार बलवानेष पापात् ।
धिगेनामिति वक्ष्यन्ति न तु वक्ष्यन्ति साविति ॥
मोहितश्च रणे शूरो रक्ष्यः सारयिता रयो॥ ८ घिग्याचा परिहासोपि मम वा मद्विधस्य वा।
आयुष्मंस्त्यं मया नित्यं रक्षितव्यस्त्वयाप्यहम् । मृत्युनाभ्यधिकः सौते स त्वं मा व्यपयाः पुनः
रक्षितव्यो रयी नियमिति कृत्वाऽपयाम्यहम्॥९
मारं हि मयि संन्यस्य यातो मधुनिहा हरिः।
एकश्चासि महाबाहो बबश्चापि दानवाः ।
यहं भारतसिंहस्य न हि शक्योद्य मर्षितुम् ॥ २४
न समं रोक्मिणेयाहं रणे मत्वाऽपयामि वै ॥ १० शाल्वं निवारयिप्येहं तिष्ठ त्वमिति सूतज ॥ २५.
कृतवर्मा मया पीरो निर्यास्यन्नेव वारितः।
। एवं युवति.सूते तु तदा मकरकेतुमान् ।
उवाच सूतं कौरव्य निवर्तय रथं पुनः॥
। स व संभावयन्मां वे निवृत्तो हृदिकात्मजः ।
२१ तं समेत्य रणं त्यक्त्वा किं वश्यामि महारयम् ।
दारुकात्मज मैवं त्वं पुनः कार्षीः कथंचन ।
उपयान्तं दुराधर्व शहाचक्रगदाधरम् ।
व्यपयानं रणात्सीते जीवतो मम कहिंचित्॥१२ | पुरुष पुण्डरीकाक्षं कि वक्ष्यामि महाभुजम ॥२७
न स वृष्णिकुले जातो यो वै त्यजति संगरम् । । सात्यकि बलदेव च ये चान्येन्धकवृष्णयः ।
यो वा निपतितं हन्ति तथास्मीति च वादिनम्॥ मया स्पर्धन्ति सततं किं नु वक्ष्यामि तानहम२८
तया स्त्रियं च यो हन्ति बालं वृद्धं तथैव च ।
त्यक्त्वा रणमिमं सौते पृष्ठतोभ्याहृतः शरैः।
विरथं विप्रकीर्ण च भातशत्रायुध नया ॥
१४ 'त्ययापनीतो विवशो नजीवेयं कथंचन ॥
त्वं च सूतकुले जातो चिनीतः सूतकर्मणि । स निवर्त रथेनाशु पुनरुकनन्दन ।
धर्मशश्वास वृष्णीनामाहवेष्वपि दाम्के ॥ १५ न चैतदेव कर्तव्यमथापत्सु कथंचन ।।
स जानेश्वरितं कृत्यं वृष्णीनां पृतनामुमे । न जीवितमहं सौते बहु मन्ये कयंचन ।
अपयानं पुनः सौते मैवं कार्षीः कयंचन ॥ १६ ' अपयातो रणागीतः पृष्ठतोभ्याहतः शरैः ॥ ३.
अपयातं हतं पृष्ठे म्रान्तं रणपलायितम् । । कदापि सूतपुत्र त्वं जानीपे मां भयादितम् । .
गदाग्रजो दुराधर्षः मां वक्ष्यति माधवः॥१७ । अपयातं रणं हित्वा यथा कापुरुष तथा ॥ ३३
केशवस्याग्रजी वापि नीलवासा मदोत्कटः। न युक्तं भवता त्यक्तुं संग्रामं दारुकात्मज ।
किं वयति महाबाहुलदेवः समागतः ॥ १८ मोय युद्धानि भृश स सं याहि यतो गणम३३
शते श्रीमहाभारते आरण्यके पणि अर्जुनामिगमनपर्वणि सौभवोपाख्याने
अष्टादशोऽध्यायः ॥१८॥
।
।
शिनेनप्ता मान्यकिः ॥ १९॥ इत्यारण्यके पर्वणि रेलकण्ठीये भारतभावदीपे अष्टादशोऽध्यायः ॥14॥

·अध्यायः १८]
वनपर्व
सौते कि ते व्यतित कम्पाद्यासि पराइमुखः।। किं वयात शिनर्नता नरसिंहो महाधनुः ।
नेर वृष्णिश्वीराणामाहये धर्म उच्यते ।। ५। माया रणात्स्तं साम्बश्च समितिजयः ॥ १९
कविासोते न ते मोहः शाल्यं ध्या महाहये। चारुदेष्णश्च दुर्धर्षस्तथैव गदसारणों ।
विदो या रणं दृष्ट्वा बेहि मे त्वं यथातथा ॥ ६ अरश्च महाबाहुः किं मां पश्यति सारये ॥ २०
सोतिरुवाच।
शूरं संभावित शान्तं नित्यं पुरुषमानिनम् ।
जनार्दने न मे माही नापि मां भयमाविशत् ।
खियश्च वृष्णिवीराणां कि मां यायन्ति संहताः
'अतिभारं तु ते मन्ये शाल्वं केशवनन्दन ।
प्रद्युम्नायमुपायाति मीतस्त्यान्या महाहयम् ।
सापयामि शनैवीर बलवाने पापात् ।
धिोनामेति वश्यन्ति न तु वक्ष्यन्ति साविति ॥
मोहितश्च रणे शूरो ख्यः सारथिना रयो । घिग्याचा परिहासोपि मम वा मद्विवस्य या !
आयुप्मस्य मया नित्य रसितम्यस्त्वयायहम् । मृत्युनाभ्यधिकः सौते स त्वं मा व्यपाः पुनः
रक्षितयो रथी नियमिति कृत्वाऽपयाम्यहम्॥९ । भारं हि मयि संन्यस्य यातो मधुनिहा हरिः ।
एकासि महावाही बवधापि दानवाः ।
यहं भारतसिंहस्य न हि शक्योध मचिम ॥ २४
न समं रौक्मिणेयाहं रणे मत्वाऽपयामि वै ॥३० : कृतधर्मा मया वीरा निर्यास्यनेय वारितः।
शाल्वं निधारयिध्येहं तिष्ठ त्यामेति सूतज ॥२५.
एवं पुति-स्ते तु तदा मकरकेतुमान ।
उवाच स्तं कौरव्य निवर्तय रथं पुनः ।
सच संभावयन्मां वै निवृत्तो हृदिकात्मजः ।
ते समेत्य रणं त्यक्त्या किवण्यामि महारयम ||
दायकारमज मैवं त्वं पुनः का कथनन ।
व्यपयानं रणात्सौत जीवतो मम कहिवित्॥१२ पुरुषं पुण्डरीकाक्षं कि वक्ष्यामि महाभुजम ॥२७
उपयान्तं दुराध शहनगाधरम् ।
न स वृदियकुठे जातो यो वै न्यजति संगरम् । 'सात्यकि बलदेव च ये चान्यन्धकवृष्णयः ।
यो वा निपतितं हन्ति तवास्मीति व वादिनम्॥ मयाम्पर्धन्ति सततं किं नु वश्यामि तानहम२८
तया स्त्रियं च यो हन्ति वालं वृद्धं तथैव न ।
त्यक्त्वा रणमिमं सौते पृष्ठताभ्याहतः शरैः।
विरय विपकीर्ण च भाशलायुध तया । १४ वयापनीतो विवशो न जीवयं कवन ।।
वं च सूतकुले जातो चिनीतः मूनकर्मणि । स निवर्त रोनाशु पुनरुकनन्दन ।
धर्मशश्वासि वृष्णीनामावेष्यपि दार ॥ १५ न चैतदेवं कर्तव्यमयापसु कथंचन ॥
स जानेश्वरितं कृत्वं वृष्णीनां पृतनामुम। न जीवितमहं सात बहु मन्ये कयंचन।
अपयानं पुनः सौते मैवं काः कथंचन ॥ १६ अपघातो रणदीतः पृष्ठतोम्पाहतः शरैः
अपयातं हतं पृष्ठ म्रान्तं रणपलायितम् । कापि सूतपुत्र त्यंानापे मां भयादितम् ।।
गदाग्रजो दुराधर्षः क मां यस्यति माधवः॥१७ अपातं रणे हित्वा यथा कापुरुष तथा
केशवस्यानो वापि नीलवासा मदोत्कटः । नयुक्तं मयता सर्ल संग्रामं दारुकात्मन ।
कि वष्यति महाबाहुलदेवः समागतः ॥ १८ मोय युदायिनि भृशं स याहि यतो रगम३३
शति श्रीमहाभारले भारण्य के पशि य नाभिगमनपर्वणि साभवापास्याने
अष्टादशोऽधायः ॥२८॥
.
दिनमा माया ॥ १९ ॥ इत्यार यो पनि दलीये भारभावदोष अश्रदशोऽध्याय. ॥१८॥

·अभ्यायः १.]
धनपर्व
A
थासुदेव उवाच।
सरांसि सरितश्चैव मानिकावतमासदम् ॥ १९५
मानर्तनगरं मुक्त ततोहमगमं तदा । तत्राीर नरव्याघ्र शाख्वं सागरमन्तिकात् ।
'महातौ राजसूय निवृत्तं नृपते तव ॥ . प्रयान्तं साममाम्ाय तमहं पृष्ठतोन्ययाम् ॥ १६
अपश्यं द्वारकांचाई महाराज हतत्विषम् । ततः सागरमासाथ कुक्षौ तस्य महोमिणः ।
निःस्वाध्याययषट्कारां निभूषणवरस्त्रियम् ॥ २ ममुनाभ्यां शाल्योभूत्सोममास्थाय शत्रुहन १७
अनभिशेयरूपाणि द्वारकोपवनानि च । स ममालोक्य दूरान्मां स्मयनिय युधिष्ठिर।
दृष्टा शवोपपतोहमपृच्छं हदिकात्मजम् ॥ ३ भादयामास दुष्टात्मा युद्धायैव मुहुर्मतुः ॥ १८
सम्बन्धनरनारीकमिदं वृष्णिकुल भृशम् । तस्य शाईविनिर्मुक्कै हुभिर्भमभेदिभिः ।
किमिदं मरशार्दूल श्रोतुमिच्छामि तयतः॥ ४ पुरं नासायत शरैस्ततो मां रोप आविशत् ।।
पवमुक्तः स तु मया विस्तरेणेदमत्रवीत् । स चापि पापमानिदैतयापसदो नृप ।
गेध मोक्षं च शाल्यन हार्दिक्यो राजसत्तम ॥५ मध्यवर्षन दुर्धर्षः शरधाराः सहस्रशः ॥
ततोहं भरतश्रेष्ट श्रुत्या सर्वमशेषतः । सनिकान्मम सूतं च हयांश्च स समाफिरन् ।
विनाशे शाल्वराजस्य तदवाकरयं मतिम् ॥ ६ अचिन्तयन्तस्तु शान्वयं गुण्याम भारत ॥२६
ततोहं भरतश्रेष्ट समाश्यास्य पुरे जनम् ।
ततःशतसहस्राणि शराणां नतपर्वणाम् ।
राजानमानुकं चैव तथैवानकदुन्दुभिम् ।। ७ चिक्षिपु: ममरे धीरा मयि शाल्वपदानुगाः ॥२२
सर्यान्वृतिप्रीसंश्व हर्षपश्यं तदा ।
ते हयांश्च रथं चैव तदा दारुकमेव च ।
अप्रमादः सदा कायों नगरे यावर्षमाः ॥ ८ छादयामासुरसरास्वर्णिमर्ममेदिभिः ।
साल्वराजविनाशाय प्रयातं मां निबोधत । न हया न रयो चीरन यन्ता मम दारुका
नाहत्या त नियर्तिये पुरी द्वारवतीं प्रति ।। .. अदृश्यन्त शीदछनास्तवाहं मनिकाश्च मे ॥ २१
सशाल्यं सौमनगरं हत्वा द्रशास्मि वापुनः ।
ततोहमपि कौन्तेय शगणामयुतान्बहून् ।
भिसामा हन्यतामेपा दुदुभिः शत्रुभीपणा १० आमन्त्रितानां धनुषा दिव्येन विधिनाऽक्षिपम् ।।
ते मयाश्वासिता वीरा यथावद्गग्तर्षभ ।
न तत्र विषमस्त्वासीन्मम सन्यम्य भारत ।
म मामधन्दृष्टाः प्रयाहि जहि शात्रवान् ॥११ ततस्ते मेक्षकाः सर्वे रङ्गबाट इव पिनाः ।
से विष हि तत्सोभं क्रोशमात्र इवाभवत् ॥२६
तेः प्रहयात्मभिधीरंगशामिरभिनन्दितः ।
याचयित्वा द्विजग्नेष्टान्प्रणम्य शिरसामयम् ॥ १२ मकराणधिनिर्मुक्ता दानवानां शगस्तथा। .
हर्षयामासुमधर्मा सिंहनादतलस्वनः । २७
शेभ्यसुग्रीवयुक्तेन रयेनानादयन्दिशः।
अङ्गेपु रुचिरापागा विविशुः शलमा इव । २८
प्रमाय शहाप्रवरं पाञ्चजन्यमहं नृप । १३ ततो हललाशन्दः मौममध्ये व्ययर्धत ।
प्रयातोस्मि नरव्याघ्र बलेन महता घृतः । घध्यतां विशिस्ती यौः पततां च महार्णवे ॥२२
फूमेन चतुरङ्गेण यत्तेन जिनकाशिना ।
१४ ने निरुत्तभुजस्कन्धाः कान्प्रारतिदर्शनाः।
समतीत्य सन्देशान्गिरांश्च बहुपादान् । नदन्तो भैग्यानादानिपतन्ति म्म दानवाः ॥ ३०
.
२.
11981 महोमिणः महामिमतः प्रीयादिलादिनिः नाभ्यो
आन्तति । इदिकात्म कृतवर्माणम् ॥ ३॥ | गर्ने गुण इत्यर्थ. ॥ १७॥ तस्य पुरं मदीये शरना-
वि.मामा त्रिस्वा मीचममतारभावन त्रि समा हन्यतामि-मायनेति संबन्धः ॥१॥ नतानि मित्रोक्तानि पर्वाणि
सपि पठन्ति ॥१॥ वाचयित्वा सालिवादानिति शेर अन्थयो ये गानामिन्यर्थ- ॥ २९॥ आमन्त्रितानां
१२. जिनकाशिना जयशोभिना । हिनाबाशयो अभिमन्त्रिताना दिल्येन विधिना अलौकिया अनविण्या
देशरिशेया येनेति वा तेदि गरलेनानिप्रमिशः २५॥ विषयः गोदाः तर हेतुःखे विषकं लगम् ॥२६॥
पायो चा वेदो या,
इति श्रुतिलिझात् तलवनःहनतलशब्दः ॥ २५॥ दानवाना अग्विनि
॥ १४ ॥ मातिावतं देशविशेष भामदं प्राप्त ॥ संबन्धः हरिरापाडावित्रपुराः ॥ २८ ॥ वध्यता वध्यमा-
सागरमन्तिात् गादरमम:ो श्वा अनुगवानम्मि नानाम ॥१॥

·३८
महाभारते
[अर्जुनाभिगमनपर्व
पतिताम्तेपि भक्ष्यन्ते समुद्राम्भोनिवासिमिः !' अहारपांगुवर्षे च शस्त्रवर्षे च भारत ।
ततो गोक्षीरकुन्देन्दुमृणालरजतप्रभम् ॥ ३१ एवं मायां प्रकुर्वाणो योधयामास मां रिपुः ॥३७
जलजं पाशजन्यं वै प्राणेनाहमपुरयम् । विज्ञाय नदहं सर्व माययैव व्यनाशयम् ।
तान्दृया पतितांस्तंत्र शाल्वः सौभपतिस्ततः॥३२ यथाकालं तु युद्धेन व्यधर्म सर्वतः शरैः॥ ३८'
मायायुद्धेन महता योधयामास मां युधि ।
ततो गदा हलाः प्रासाः शूलशक्तिपस्यधाः॥३३ शतचन्द्रं च कौन्तेय सहस्रायुततारकम् ॥
ततो व्योम महाराज शनसूर्यमिवांभवत् ।
असयः शक्तिकुलिशपाशटिंकनपाः शराः।
पहिशाश्व भुशुण्डरश्च प्रपतन्त्यनिशं मयि ॥ ३४ . ततो नाशायत तदा दिवारानं तथा दिशः
ततोहं मोहमापत्रः प्रशास्त्रं समयोजयम् ॥
तामहं मायबाट प्रतिगृहा त्यनाशयम् ।
तस्यां हतायां मायायां गिरिडरयोधयन् ॥१. ततस्तदरखं कौन्तेय धुतं तलमिवानिलः ।
ततोऽभवत्तम इव प्रकाश व चाभवत् । तथा तदभवद्युद्धं तुमुलं लोमहर्पणम् ।
दुर्दिनं सुदिनं चैत्र शीतमुष्णं च भारत ॥ ३६ लब्धा लोकस्तु राजेन्द्र पुनः शत्रुमयोधयम्॥ ४६
इति श्रीमहाभारते आरण्यके पर्वणि अर्जुनाभिगमनपर्याण सोमवधोपाण्याने विंशोऽध्यायः ॥२०॥
१०
.
वासुदेव उवाच ।
अयम्थातुं न शक्नोमि अहं में व्ययसीदति ॥
एवं स पुरुषव्यानः शात्यराजो महारिपुः ।
इति तस्य निशम्याहं सारथैः करुणं वचः।.
युध्यमानो मया संख्ये वियदभ्यगमत्पुनः ।। . अवेक्षमाणों यस्तारमपश्य शरपीडितम् ॥
तनःशतनीश्च महागदाश्च
न तस्योरसि नी मून्निं न पाये न भुजहये ।
दीप्तांश्च शूलान्मुसलानसींश्च । अन्तरं पाण्डवश्रेष्ठ पश्याम्यनिचितं शरी।।
चिक्षेप रोपान्मयि मन्दबुद्धिः
स तु वाणवरोत्पीडाद्विम्नवत्यसगुल्वणम् ।
शाल्यो महाराज जयाभिकाड्डी । २ . अभिवृष्टे यथा मेघे गिरिगरिकधातुमान् ॥
नानाशुगरापततोऽहमाशु
अमीपु हस्तं तं दृष्ट्वा सीदन्तं साराय रण।
निवार्य हन्तुं मगमानम एव ।
अस्तं मयं महाबाहो शाल्यवाणप्रपीडितम् ।।
द्विधा विधा चाच्छिनमाशु मुक्त अय मां पुरुषः कश्चिद्वारकानिलयोवधीत् ।
स्ततोन्तरिक्षे निनदो बभूव ।। ३ त्वरिती रयमारोप्य सीहदादिय भारत ॥ १०
ततः शतसहस्रेण शराणां नतपर्वणाम् ।
आहुकस्य वची यार तम्यैव परिचारक।
दारुकं वाजिनचव रथं च समवाकिरत् ।। ४ विषण्णः सनकण्टन तनिर्वाध युधिष्टिर ।।
ततो मामप्रयाद्वीर दारुको विहलग्निव द्वारकाधिपतिधार आहे त्यामाहुको यचः।
म्यातव्यमिति तिष्यामि शाल्यवाणप्रपीडितः ।
केशहि विज्ञानीप्य यंत्यां पितृमपोग्रयात् १२
प्राणेन बलेन ॥ ३॥ यः समाः शक्तिः ।
कीमारी रिशानि धप्राणि पाशा वारणा 2यो दण्डाः एवं म इति ॥ १॥ बाणवरोगांगन् मनाथानात् '
शक्त्यादीनां कनो दीप्तिमति योभा वा तो पान्ति ते शक्ति ! रवणं उत्कटम् ॥८॥ मस्तं भयं आश्वासितवान् ॥९॥
दलिरापाशकिनाः कातिकमेन्द्रवहणयमायुधतुल्या इत्यर्थः।
আয় না যুদ্ধ বাধাগ্রযাশ কাশৰ মানবি
पाधि प्रगति हुनाविति बोपदेवः ॥ ३४॥ सनं माया.
मयम् ।।४१॥ म्यारण्य पर्वणि नलवीये भाग्तभाव. भजनमायया मोहित निमुन अननो भगवन्माययति
दीप विशोऽध्यायः ॥१०॥
गुदचेतन्याश्रितमेवानमिति वा ॥१॥ पितृमामः
आहुः ॥ १९॥

·अध्याय. २१] वनपर्व . उपायायाध शाल्वेन द्वारकां वृष्णिनन्दन । सौभाच्छूरसुतं वीर ततो मां मोह माविंशत् २२ विषक्त त्वयि दुर्धर्व हतः शूरसुतो बलात् ॥ १३ तस्य रूपं प्रपतनः पितुर्मम नराधिप । तदलं साधु युद्धन निवर्तस्व जनार्दन । ययातः क्षीणपुण्यस्य स्वर्गादिव महीतलम्॥२३ द्वारकामेघ रक्षस्व कार्यमेतन्महत्तच ॥ विशीर्णमलिनोष्णीयाकीर्णाम्बरमूर्धजः। इत्यहं तस्य वचनं श्रुत्वा परमदुर्भनाः । निश्चयं नाधिगच्छामि कर्तध्यस्येतरस्य च॥१५ । प्रपतन्हदयते ह स्म ाणपुण्य इव ग्रहः ॥ २४ सात्यकि बलदेवं च प्रद्युम्नं च महारथम् । ततःशाईधनुः श्रेष्ठं करात्मपतितं मम । जंगहें मनसा वीर सन्छुत्या महदप्रियम् । मोहापनश्व कौन्लेय रथोपम्प उपाविशम् ॥ २५ ततो हाहातं सर्व संन्यं मे ग्रसचेतनम् । अहं हि द्वारकायाश्च पितुश्च कुरुनन्दन । २६ तेषु रक्षां समाधाय प्रयातः सौभपातने ।। मां दृष्ट्वा रथनीडस्थं गतासुमिव भारत । बलदेवो महाबाहुः कच्चिजीवति शत्रुहा । प्रसार्य बाहू पततः प्रसार्य चरणावपि । सात्यकी रोक्मिणेयश्च चास्टेष्णश्च वीर्यवान् १८ रूपं पितुर्मे विवभौ शकुनेः पततो यथा ।। .साम्बप्रभृतयश्चैवेत्यहमासं सुदुर्मनाः ! 'तं पतन्तं महाबाहो शुलपशिपाणयः । एतेषु हि नव्यान जीवत्सु न कथंचन । १९ अभिनन्तो भृशं वीर मम चेतो ह्यकम्पयन्।। २८ शक्यः शूरसुतो हन्नुमपि वनभृता स्वयम् । तनो मुहात्मतिलभ्य संत्रा- हतः शूरसुतो व्यक्तं व्यकं चैते परासवः । २० महं तदा वीर महाविमर्दै। बलदेवमुखाः सर्व इति मे निश्चिता मतिः । न तत्र सौझन रिपुं च शाल्वं सोहं सर्वविनाशं तं चिन्तयानो मुहुर्मुहुः । पश्यामि वृद्ध पितरं न चापि ॥ सुचिह्वलो महाराज पुनः शाल्वमयोधयम् ॥ २॥ ततो ममासीन्मनास मायेयमिति निश्चितम् । ततोपदयं महाराज प्रपतन्तमहं तदा । प्रबुद्धोस्मि ततो भूयः शतशोऽचाकिरच्छरान् ३० इति श्रीमहाभारते आरण्यके पणि अर्जुनाभिगमनपर्वणि सौभवधोपारयाने एकावंशोऽध्यायः ॥२१॥ ६ ७ वासुदेव उवाच । ततो शब्दसाहं ये त्वरमाणो महारणे । तताह भरतश्रेष्ट प्रगृह्य रुचिरं धनुः । अयोजयं तद्वधाय ततः शब्द उपारमन् ॥ गरेरणातयं सौभाच्छिरांसि विबुद्विषाम् ॥ १ हतास्ते दानवाः सर्वे यैः स शब्द उदीरितः ।। वारांश्चाशीविषाकारान गांस्निग्मतेजसः। शरैगदित्यसंकाशयलितः शब्दसाधनैः॥. प्रेषयं शाल्वराजाय शाहमुक्तान्याससः ॥ २ नतो नादृश्यत तदा सौभं कुरुकुलोदह । तस्मिनपरते शदे पुनरेवान्यतोऽभवत् । अन्तर्हित माययाभूत्तताहं विस्मितामवम् ॥ ३ शन्दोऽपरो महागज तत्रापि माह शरैः। अथ दानवसछास्ते विकृताननमूर्धजाः। दश दिशः मर्यास्तिर्यगूज़ च भारत । उदकोशन्महाराज घिष्ठिने मयि भारत । ४ नादयामासुरसुरासं चापि निहता मया ॥ पायाय उपगम्य विषक्ते अन्यत्र यासक्त शुरमुतो विकृताननमूर्धजा इति तेषा वरपकथनं न तु तदर्शन वसुदेवः ।। १३ ॥ अहं जगहे । वैचिसापारोश्ये लिट् , घिष्टिते मागाभ्येन स्थिते। विरित दनि पाठेपि स एवार्यः निन्दितवान् ॥ १६ ॥ इत्यारण्यक, पाणि नलकष्ठीये ॥ ॥ शब्द एव माहो लक्ष्यं यत्र तत्तथा शब्दवैधि शन्दे भाम्तभावदापे एकत्रिंशोऽध्यायः ॥ ११ ॥ अन्न पारमन् न्यपतदित्यर्थ । शब्दसाई शब्दवाधानिकारक चा॥५॥ शब्दसाधनः शन्द एवं साधन लक्ष्यसंबन्धे नाहमिनि ॥ १॥ भुवासम मुपलान् ॥ ॥ कारणं येषा तैः पुरम्यादृश्यत्वात् ॥ ६॥ ८ ·४० महामारते [अनाभिगमन. नतः प्राग्ज्योतिरं गत्या पुनरेव व्यहमत । जहि वृष्णिरुलश्रेष्ठ मा त्वां कालोत्यगात्पुनः । सीम कामगमं धीर मोहयन्मम भुरी। ९ नए मार्दयमानो ये मतो नापि संपा तय ॥२१ ततो लोकान्तकरणो दानयो दारुणातिः । येन त्यं योधितो चीर द्वारका चायमर्दिता। शिलायर्पण महता सहसा मोसमावृणोत् ॥ १० एयमादि तु कौन्तेय श्रुत्याएं सारचर्यचः ॥ २६ सोहं पर्वतयण वध्यमानः पुनः पुनः । तत्यमेतदिति शात्या युद्ध मतिमधाग्यम् । घल्मीक व राजेन्द्र पर्वतापचितोभयम् ॥ ११ पधाय माल्यराजस्य मीभम्य च निपानने ॥२७ ततोह पर्वतधितः सहयः सहसारथिः। दारुकंचा पीर मुनै म्यीयतामिति । अप्रष्यातिमियांगजन्सर्पतः पर्वतधिनः ॥ १२ ततो प्रतिहत दिव्यमभेद्यमतियोर्ययान् ॥ २८ ततो गिधीरा ये ममासन्सैनिकास्तदा । आग्नेयमर दयिनं सर्यसाहं महाप्रमम् । ते भयार्ता दिशः स. सहसा विप्रः ॥ १३ योजयं नत्र धनुपा दानयान्नकर गणे ॥ ततो हाहारतमभत्सर्य किल विशांपते । यक्षाणां पक्षमानां च दानवानां ममंयुगे । चौध भूमिध मं चैयारशमाने तथा मयि ॥ १४ गक्षां च प्रतिलोमानां भस्मान्तकरणं महान् ॥३० ततो चिरणमनसी मम राजमहनना। भुरान्तममलं चक्र कालान्तक्यमोपमम् । रुरुधुराधेय दुग्गशोफसमन्विताः । १५ अनुमन्त्र्याहमतुलं द्विपनां पिनियणम् ॥ ३१. টিনা ঘ এরাগ্রাণিসমষি। जहि मोभं रायिण ये मात्र रिफ्यो मम । एवं विजितयार पश्चादीचमच्युत । १६ इत्युक्त्या भुजायण तम्मै मारिणयं मम ॥ ३२ ततोहमिन्द्रदायितं मर्यपागणमेदनम् । रूपं सुदर्शनस्थासीदाकादो पततस्तदा । पत्र मुगम्य तान्सान्पर्वतान्समझातया ॥ १७ द्विनीयस्पेय सूर्यम्य युगान्ते प्रपतिप्यतः ॥ ३३ ततः पर्यनमाराता मन्दप्राणपिहिताः । तत्समासाच नगरं मामध्यपगतस्यियम् । हया मम महाराज पेपमाना घाभवन् ॥ १८ मध्येन पाटयामाल अफची दार्पियोनिमा मेयजाल हयाकाशे विदार्या युदिनं रधिम् । द्विधा एतं ननः मोमं सदनलाननम् । या मां धान्धयाः सयें हर्षमाहारयन्पुनः ॥ १९, महेयरसगंगनं पपान मिपुर यया ततः पर्वतमागाग्मन्दनाणविचेष्टिलान् । नस्मिमिपतिनं मीमे चकमागारफर मम । हयान्संहस्य मां सूतः माह तात्कालिक यचः२० । पुनधावाय चंगेन माल्यायल्या मायम् ॥ साधु संपश्य याप्णेय शाल्यं मीभपति भिनम् ।. ननः शाल्यं गदा गुर्थीमायिभ्यन्नं महात्य। अलं कृष्णायमन्येनं माधु यहां समाचर ॥ २२. विधा यकार मामा प्रजयाल नजमा मायं सभितां धय शाल्यावध व्यपाहा । तस्मिन्यिनिात योदानयारयनयेतमः। जहिशायं महावाही मनं जीयय फेराय ॥ २२ हाहाभूना दिशा अग्मुगमा मा गायकः ॥३८ सूर्यः पगमार भ्यः रागमित्रहन् । ततो समयम्गय सीमममापनः । न शरयमन्तव्यो दुलोपि पलीयमा " २३ प्रमायण मुरमा पर्पहर्षयम् । योपि स्याटर पशिथि पुनः मम पिता जन्मेशिका विपनालगोपुरम् । । म त्यं पुरुषमाईल सर्पपरिमं प्रभो। २५. दहामानममिय नियम्मा: मंदः ॥ । --

·अध्यायः २३]
चनपर्व
एवं निहत्य समरे सौभं शाल्वं निपात्य च। शैन्यसुग्रीवयुक्तन रथेनादित्यवर्चसा ।
आनतात्पुनरागम्य सुहृदां प्रीतिमायहम् ॥ ४१ द्वारका प्रययौ कृष्णः समाश्चास्य युधिष्टिरम५८
तदेतत्कारणं राजन्यदहं नागसाइयम् । ततः प्रयाते दाशार्ह प्रद्युम्नोपि पार्षनः ।
नागमं परवीण न हि जीवत्सुयोधनः ।। ४२ 'द्रौपदेयानुपादाय प्रययौ स्वपुरं तदा ॥
मन्यागतेथया वीर पुतं न भविता तथा ।
अद्याद किं करिष्यामि भिन्नसेतुरियोदकम् ॥ ४३
धृष्टकेतुः खसारंच समादायाथ चेदिगट ।
वैशंपायन उवाच ।
जगाम पाण्डवान्द्रष्टा रम्यां शुक्तिमती पुर्गम् १०
केकयोश्चाप्यनुज्ञानाः कौन्तेयेनामितौजसा ।
एवमुक्त्वा महाबाहुः कौरवं पुरुषोत्तमः ।
आमन्त्र्य पाण्डवान्सन्निययुस्लपि भारत ।। ५१
आमन्त्र्य प्रययौ श्रीमान्पाण्डवान्मधुसूदनः ॥ ४४
अभिवाद्य महबाहुर्धर्मराज युधिष्टिरम् ।
ब्राह्मणाश्च विनश्चैव तथा विषयवासिनः ।
राज्ञा मूर्धन्युपानानो भीमेन च महाभुजः । ४५५ विस्ज्यमानाः सुभृशं न त्यजन्ति स्म पाण्डवान।।
परिष्वक्तश्चानिन यमाभ्यां चाभिवादितः। समवायः स राजेन्द्र मुमहाद्भुतदर्शनः ।
संमानितश्च धौम्यन द्वौपद्या चार्चितोश्रुभिः ॥४६
आसीन्महात्मनां तेषां कास्यके भरतर्षभ ॥ ५३
सुभद्रामभिमन्युं च रथमारोप्य काशनम् । युधिष्ठिरस्तु विप्रस्तिाननुमान्य महामनाः ।
आरुगह रथं कृष्णः पाण्डवैरभिपूजितः ॥
शशास पुरुषान्काले रथान्योजयतेति वै ॥ ५४
इति श्रीमहाभारते आरण्यके पर्वणि अर्जुनाभिगमनपर्वणि मौभवधीपाख्याने द्वाविंशोऽध्यायः ॥२२॥
२३
वैशंपायन उवाच ।
तस्मिन्दशाहोधिपता प्रयाते
युधिष्ठिरो भीमसेनार्जुनौ च ।
यमौ च कृष्णा च पुरोहितश्च
रथान्महाहान्परमाश्वयुक्तान् ॥
आम्थाय धीराः सहिता बनाय
प्रतस्थिरे भूनपनिप्रकाशाः।
हिरण्यनिष्कायसनानि गाश्च
प्रादाय शिक्षाक्षरमन्त्रविभ्धः ॥
प्रेष्याः पुरो विंशतिरात्तशस्त्रा
धपि शस्त्राणि शरांश्च दीप्तान् ।
मौर्याश्च यत्राणि च सायकांच
सर्वे समादाय जयन्यमीयुः ॥
ततस्तु वासांसि च राजपु-या
धान्यश्च दास्यश्च विभूपणं च ।
तदिन्द्रसेनस्त्वरित: प्रगृहा
जधन्यमेवोपययौ रयेन ॥
३
.
-
२
यद्यागच्छेयं तर्हि न दि जीवेत् ॥ ४॥ किं करि-
ध्यामि अवाहमकिंचित्वर दत्यर्थ । उदक धारयिनुमिति
तस्मिन्निति ॥१॥ भूतपति शिवः निष्क अटो,
शेष ॥४३॥ यूटनु शिशुपालगुन म्बमार को मनी
नकुलभार्याम् ।। ५. ॥ केकया सहदेवश्वाला ॥५१॥ त्तरशतं सुवानि वोऽलंकारो वा । शिक्षति व्याकरणा-
समवाय मेलक 19931शशास आनापयामाप्त । एवमुक्त्वा शानामुपलक्षण 1 अक्षणाणि वेद । नित्यत्वाक्षरणशन्य.।
महाबाहुरित्याध्यायशेषम्यानमाध्यायमाईतस्य तात्पर्य
पाप्टवेष्विव साधुषु सर्वे निमर्गात् रज्यन्ने धार्तराष्ट्रवि- वाचा विरूपनित्यया'इति श्रुते । मन्त्र, प्रणवः तागाठतो-
साधुषु द्वेधवन्तो भवन्तीति ॥ ५४॥ इत्यारण्यके पर्वणि ऽर्थतच जानन्य शिक्षाक्षरमन्त्रवियः ॥ ॥ प्रेप्या-
लकण्ठीये भारतभावापे मौभवधोपाख्याने द्वाविंशोऽ- कराः पुरः प्रागेव जघन्यं पाश्चात्य द्वारकादेशम् ।। ३ ।।
राजपुत्र्या मुभद्रया सह ॥४॥
ध्याय:॥२२॥

·महाभारते
[ अर्जुनाभिगमनपर्व
.
.
।
॥
-
ततः कुरुश्रेष्ठमुपेत्य पांगः
स्वयं निवेश्याप्रतिमं महात्मा
प्रदक्षिणं चक्रुरदीनसत्त्वाः ।
पुरं महादेवपुरप्रकाशम् ।
तं ग्राह्मणाश्चाभ्यवदन्प्रसन्ना
शतक्रतुप्रस्थममेयकर्मा
मुख्याश्च सर्व कुरुजागलानाम् ॥
हित्या प्रयातःकनु धर्मराजः ॥ ११
स चापि तानभ्ययदत्प्रसन्नः
चकार यामप्रतिमा महात्मा
महब तैतभिधर्मराजः।
सभां मयो देवसभाप्रकाशाम् ।
तस्थौ च तत्राधिपतिर्महात्मा
तां देवगुप्तामिव देवमायां
जनीघं
कुरुजाहलानाम् ६.
हित्या प्रयातः कनु धर्मराजः ॥ १२
पितेव पुत्रेषु स तेषु भावं
तान्धर्मकामार्थविदुत्तमौजा
चके कुरूणामृपभो महात्मा ।
बीभत्सुरुः सहितानुवाच ।
ने चापि तरिमन्भरतप्रबहें
आदास्यते वासमिमं निरुप्य
तदा बभूवुः पित्तरीय पुत्राः ॥
वनेषु राजा द्विषतां यशांसि १३
ततस्तमासाद्य महाजनीघाः
द्विजातिमुख्याः सहिताः पृथक्क
कुरुप्रचीरं परिवार्य तस्थुः।
मयद्भिरासाद्य तपस्विनश्च ।
हा नाथ हा धर्म इति वाणा
प्रसाद्य धर्मार्थविदश्च पाच्या
होनाश्च सर्वेऽश्रुमुखाश्च राजन् ॥
यथार्थसिद्धिः परमा भवेन्नः ।
यरः कुरूणामधिपः प्रजानां
इत्येवमुक्त पचनेऽर्जुनेन
पितेव पुत्रानपहाय चास्मान् ।
ने ब्राह्मणाः सर्ववर्णाश्च राजन् ।
पौरानिमाक्षानपदांश्च सर्या-
मुदाऽभ्यनन्दनसहिताश्च चक्रुः
न्हित्या प्रयातःकनु धर्मराजः॥
प्रदक्षिणं धर्मभृतां वरिष्ठम् ।।
धिग्धार्तराष्ट्र सुनुशंसबुद्धि
आमन्य पार्थ च वृकोदरं च
धिक्सौबलं पापमति च कर्णम् ।
धनंजय याज्ञसेनी यमौ च ।
अनर्थमिच्छन्ति नरेन्द्र पापा
प्रतस्थिरे राष्ट्रमपेतहर्षा
ये धर्मनित्यस्य मतस्तचैत्रम् ॥
युधिष्ठिरेणानुमता यथा स्वम् ॥ १६
प्रति श्रीमहाभारते आरण्यके पर्याण अर्जुनाभिगमनपणि द्वैतपनप्रयेशे प्रयोविंशोऽध्यायः ॥ २३ ॥
.
८
.
१०।
.
२४
वैशंपायन उवाच । । यत्रेमाः शरदः सर्वाः सुखं प्रतियसंमहि ॥
ततस्तेषु प्रयातेषु कौन्लेयः सत्यसंगरः । एवमुक्त प्रत्युवाच धर्मराज धनंजयः ।
अभ्यभापत धर्मात्मा म्रातृसन्युधिष्ठिरः॥ १ गुरुवन्मानवगुरुं मानयित्वा मनस्विनम् ॥
द्वादशेमा: समास्माभिर्वस्तव्यं निर्जने घने ।
अर्जुन उवाच ।
समीक्षवं महारण्ये देशं बहुमृगद्विजम् ॥ २। भवानेव महपाणां वृद्धानां पर्युपासिता ।
बहुपुष्पफलं रम्यं शिवं पुण्यजनावृतम् ।
अज्ञातं मानुषे लोके भवतो नास्ति किंचन ॥ ..
प्रबह श्रेष्ठे ॥ ७॥ हीताः कुराज्ये तिष्ठाम इति प्रार्थ्याः ॥ १४ ॥ इत्यारण्यके पर्वणि नलाष्ठीये भारतभाव.
देतोः शया
लजिताः भीता इति पाठान्तरम् । दीपे त्रयोविंशोऽध्यायः ॥ २३॥
॥ ८ ॥ अनर्थे गत। एवं एवं प्रारम् ॥ १० ॥ भि-
सुरर्जुन. 1 आदास्यते आरिछय प्रहीष्यति ।यशासि यश तत इति । सत्यसंगर.सत्यप्रतिश ५.१ ॥ रामा वर्षाणि
स्राणि दिव्यसभादीनि ॥१३॥ भनाद्भिः पार. । वाच्या: संधिरार्ष ॥२॥ दारदो वत्सरान् ॥३॥

·दार वनपर्व अध्याय. २४ ] ६ ७ ८ २२ त्यया पासिता नित्यं ब्राह्मणा भरतर्षभ। करेणुयुधैः सह यथपानां द्वैपायनप्रभृतयो नारदश्च महातपाः ।।. मदोत्कटानामचलप्रमाणाम् । यः मर्यलोकद्वाराणि नित्यं संचरते वशी। महान्ति यूथानि महाद्विपानां देवलोकालोकं गन्धर्वाप्सरसामपि । तस्मिन्बने राष्ट्रपतिर्ददर्श अनुभायांश्च जानासि ब्राह्मणानां न संशयः । मनारमा भोगवर्तामुपेत्य प्रभावांश्चैव वेत्थ त्वं सर्वेषामेव पार्थिव ।। पूतात्मनां चीरजटाधराणाम् । त्वमेव राजानासि श्रेयःकारणमेव च । तस्मिन्वने धर्मभृतां निवासे यत्रेच्छसि महाराज निवास नत्र कुर्महे ।। २ ददर्श सिद्धर्षिगणाननेकान् ॥ इदं द्वैतवनं नाम सरः पुण्यजलोचितम् । ततः सयानादबरुह्य राजा बहुपुष्पफलं' रम्यं नानाद्विजनिषेवितम् ॥ सम्रातृकः सजनः काननं तत् । योमा द्वादशसमा विहरेमेति रोचये । विवेश धर्मात्मयतां वरिष्ट- यदि तेनुमतं राजन्किमन्यन्मन्यते भवान् ॥ ११ निविष्टपं शक इयामितीजाः। युधिष्ठिर उवाच । तं सत्यसन्धं सहितामिपेतु- ममाप्येतन्मतं पार्थ त्वया यत्समुदाहृतम् । दिदृक्षवश्चारणसिद्धसताः। गच्छामः पुण्यविल्यातं महतयनं मरः ॥ १२ घनौकसश्चापि नरेन्द्रसिंह पैशंपायन उवाच । मनखिनं तं परिवार्य तस्थुः ।। ततस्ते प्रययुः सर्वे पाण्डया धर्मचारिणः । स तत्र सिद्धानभिवाद्य मर्यान् प्राह्मणैर्वहुभिः सार्धं पुण्यं द्वैतवनं सरः ।। १३ प्रत्यचिंती राजवदेववध । विवेश सर्वः सहितो द्विजाध्यः ब्राह्मणाः साग्निहोत्राश्च तथैव च निरमयः । म्वाध्यायिनी भिक्षयश्च तथैव यनवासिनः ॥ १४ 'मृताञ्जलिर्धर्मभृतां यरिटः ।। बयो ब्राह्मणास्तत्र परियायुधिष्ठिरम् । स पुण्यशील.पितृवन्महात्मा तपःसिद्धा महात्मानः शतशः संशितयताः॥१५ तपस्विमिर्धर्मपरिरुपेत्य। ते यात्या पाण्डयास्तत्र ब्राह्मणहुभिः सह । प्रत्यचिंतः पुष्पधरस्य मूले पुण्यं दैतयनं रम्यं विविधर्भरतर्षभाः ॥ महाद्रुमस्योपयियेश राजा ॥ तमालतालाम्रमधफनीप- भीमथ कृष्णा च धनंजयच कदम्बसर्जार्जुनकर्णिकाः यमी च ते चानुचरा नरेन्द्रम् । तपात्यये पुणधररुपेतं विमुच्य याहानवशाश्च सर्वे महावलं राष्ट्रपतिर्ददर्श नत्रोपतस्थुर्भरतप्रवर्हाः॥ महादुमाणां शिखरेषु तस्थु- लतायतानावनतः मै पाण्डेय मनोरमां घावमुदीरयन्तः। महाद्रुमः पशभिग्य धन्यिामिः। मयूरदात्यहचकोरसहा- चमी नियासोपगतमहात्ममि- म्नम्मिन्यने बहिणकोकिलाच ॥ १८ महागिरिरणयूधपरिव ॥ इति श्रीमहाभारते आरण्यके पर्वणि अर्जुनाभिगमनपणि ईतवनप्रयो चतुर्दिशोऽध्यायः ॥२४॥ २५

·महाभारते
[अर्जुनाभिगमनपर्व
२५
वैशंपायन उवाच ।
तत्काननं प्राप्य नरेन्द्रपुत्राः
सुखोचिता घासभुपेत्य अच्छम् ।
विजहरिन्द्रप्रतिमाः शिवेषु
सरस्वतीशालयनेषु तेषु ॥
यतींश्च राजा समुनींश्च सा-
स्तस्मिन्वने मूलफलैरुदप्रैः।
द्विजातिमुख्यानृषभः कुरूणां
संतर्पयामास महानुभावः ॥
२
टीच पित्र्याणि तथा कियाश्च
महावने वसता पाण्डवानाम् ।
पुरोहितस्तत्र समृद्धतेजा.
श्वकार धौम्यः पितृवन्नृपाणाम् ॥
अपेत्य राष्ट्राद्वसतां तु तेषा-
मृषिः पुराणोऽतिधिराजगाम ।
तमाश्रमं तीवसमृद्धतेजा
मार्कण्डेयः श्रीमतां पाण्डवानाम् ॥ ४
मागतं ज्वलितहुताशनप्रभं
महामनाः कुरुकृपभो युधिष्ठिरः ।
अपूजयत्सुरऋषिमानवाचितं
महामुनि छनुपमसत्ववीर्यवान् ॥
स सर्वविद्रौपदी वीक्ष्य कृष्णां
युधिष्ठिर भीमसेनार्जुनौ च ।
संस्मृत्य रामं मनसा महात्मा
तपखिमध्येऽस्मयतामितौजाः॥
नं धर्मराजो विमना इयानवी-
त्सर्वे हिया सन्ति तपस्विनोऽमी।
भवानिदं किस्मयतीय हुए।
स्तपस्विनां पश्यतां मामुदीक्ष्य ।
मार्कण्डेय उवाच ।
न तात हप्यामि न च स्मयामि
प्रहर्पजो मां भजते न दर्पः ।
तवापदं स्वद्य समीक्ष्य राम
सत्ययतं दाशरार्थ स्मरामि ॥
स चापि राजा सह लक्ष्मणेन
चने निवासं पितुरेव शासनात् ।
धन्वी चम्पार्थ मयैव दृष्टो
गिरेः पुरा ऋष्यमूकस्य सानी ।
सहस्रनेत्रप्रतिमो महात्मा
यमस्य नेता नमुचेश्च हन्ता ।
पितुर्निदेशादनघः स्वधर्म
वासं वने दाशरथिश्चकार ।
स चापि शकस्य समप्रभावी
महानुभावः समरेप्यजेयः ।
विहाय भोगानचद्धनेषु
नेशे बलस्येति चरेदधर्मम् ॥
भूपाश्च नाभागभगीरथादयो
महीभिमां सागरान्तां विजित्य ।
सत्येन तेप्यजयंस्तात लोका-
नशे बलस्येति चरेदधर्मम् ।।
अलर्कमाहुर्नरपर्य सन्त
सत्ययतं काशिकरूपराजम् ।
विहाय राज्यानि वसूनि चैव
नेशे वलस्यति चरेदधर्मम् ॥ १३
धात्रा विधिों विहितः पुराणे-
स्तं पूजयन्तो नरवर्य सन्तः ।
सप्तर्षयः पार्थ दिवि प्रमान्ति
नेशे बलस्येति चरेदधर्मम् ।।
५
७
इत्युक्तत्वात् । अत एव यमस्य नियन्तुरपि नेता निर्वाहकः
तत्काननमित्याद्यध्यायद्वयेन पद्धतमान्या मार्कण्डेयदा- नमवेयं हन्ता इति सर्वमिन्द्रका तस्यैव कर्मेत्यर्थः ॥ १० ॥
स्भ्याभ्यां धर्मस्यात्यागो ब्राह्मणभक्तिश्च कर्तग्यत्युच्यते । तदेवाह स चेति । शंकस्य ममप्रभाव कुलप्रभावः समशब्दः
तत्कारणमिति पाठे तत् वनं कारणं चिकौडिपाहेतु कृच्छ्रे | 'सर्वपर्यायः सर्वनामा । प्रभावः शक्ति । अनुभावोभावसूचनं
पनवाससंकटम् ॥ १ ॥ दी दर्शपौर्णमामाया- पित्र्याणि | विद्याबलमित्यर्थः । शकस्य प्रभावादिकमयमेवातोसी समरे-
पिण्डपितृयज्ञदर्शश्राद्वादीनि ॥ ३ ॥ राष्ट्रात् अपेत्य निर्गत्य वजेयः । तस्मादिति सर्वत्रांच्याहारः । बलस्य बहुसाम-
वने वसता ती दुःसहं ममृद्ध पुक्ल च तेजो यस्य ॥ ४॥ यस्य ईशे प्रभवामीति हेतोरधर्म न चरेत् । शक्ती सत्या
भस्मयत विस्मितवान् ॥६॥ हिया प्रागल्भ्यांकोचेन ॥७॥ धर्ममेवाचरेन त्वधर्ममित्यर्थः ॥ ११ ॥ धात्रा ईशेन
महसनेत्रः प्रतिमा रूपान्तरं यस्य । 'देवानामस्मि वासव' 'पुरागैर्वेदवाक्यविहितो विधिरग्निहोत्रादिः ॥ १४ ॥

·यनपर्व अध्यायः १.] .महायलान्पर्वतकृटमात्रा. विमायसीमांस्करस्यय पार यिपाणिनः पश्य गजानरेन्द्र यथानानि च महानुमाय स्थितानिदेशे नरपर्य धातुः एं यने याममिमं निमप्य । नो दलस्यति चोधर्मम् ।। ततः श्रियं तेजमा तेन मीसा. मर्याणि भूतानि नरेन्द्र पश्य मादाम्यम पार्थिय काग्येभ्यः ॥ १८ तथा ययायद्विहितं विधात्रा। येशंपायन उयाचा स्थयोनितः कर्म सदाचगन्ति नेशे बलस्यति चरेदधर्मम् ॥ ममेवमुक्त्या पचनं माहनि मनपस्थिमध्ये साहितं सहनिः । मत्येन धर्मेण यथाईत्या दिया तया सर्यभूतान्यत्यि । आमन्ध्य धीम्यं महितांध पापी. यशथ नेजय नयापि दीनं म्नतः प्रताप दिशमुसरांमः॥ पनि श्रीमहाभारते मारण्यक पर्णणि अर्जुनाभिगमनपणि ईनयनप्रयेशे पश्चरिंशोऽध्यायः ॥ २५ ॥ . ३ ४ यशंपायन उयाच । इदं तु यचनं पार्य गुप्य गदता मम । यमत्सु नयने पाण्डयेषु महात्मसु । भ्रामिः म. कान्तय यस्यां ययामिकांग्य भनुकीर्ण महारण्यं ग्रामणेः समपद्यत । १ ग्रह्म क्षत्रण मंग, क्षघ ब्रह्मणा महा। र्यमाणेन सततं प्रत्यारेण सर्यशः । उदीण दाता सबून्यनानीयानिमामती ॥ प्राबलोकसमं पुण्यमासहिनयनं सरः॥ नाग्रामणानात निरं चुभूपे दिच्यामिमं लोकममुं च-तुम । यजुषामृनां सानां च गयानां चैप सर्यशः। यिनीतधर्मामोतो. भासीदुपार्यमाणानां निःस्थनी हदयंगमः ॥ ३ लच्या द्विजं नुदति नृप. सपवान् ॥१: ज्यायोगधय पार्यानां ब्रह्मयोपच धीमताम् । चरन्यमं धर्म प्रजापालनकारितम् । संगृहं प्राणा क्षत्रं भूय पथ प्यारोचत । नायगच्छालिलॉक नार्थमन्यत्र पदिजान्१२ भशाप्रतिको दाल्भ्यो धर्मराज युधिष्ठिरम् । अनूनमासादसाम्य काम सम्भ्यां कौन्तेयमासीनमुशिभिः परियारिनम् । पंगेचनः धीरपिचाक्षयामीम् । पश्यनयन पार्य प्रामणानां तपस्थिनाम् । लाया मही ग्राहणमंत्रयोगा. होमयेला कुरुश्रेष्ठ माध्यलिनयम संप्याचन्नुएमयो प्यनयन् ॥ घन्ति धर्म पुण्येऽम्मिम्त्यया गुमा धृतमताः । मामाह्मणं भूमिग्यिं सभूति भृगयोतिरामाय यासिष्टाः काश्यपः सह यण द्वितीयं भजते विगय । भागम्म्या महाभागा मात्रेयाधोत्तमप्रताः । ममुदनेमिनम तुसम्म सर्वम्य जगतः भेष्टा प्रामणा: मंगताम्यया ८ प्रामणगाम्नि मविनीतमा २५ ७ 1 परिवानग्मीति समाधम न बान्ताया। महानानिनि ।' दन्तायो । इतिः परियति अनुमं माम ॥ ॥ गाना मान- ॥ ॥ गाविपी पमिया मामीति। गारवाना पादानादिनियमदीनानाम्यामुगानि मोनित जन्मपम विभा प्रभा मेरो मदनी ना । युभूत ऐश बरिन सम्सदमे दौरस १८॥ सादी चिनमधीरे भी वो मिस परछोरि गो दुरभ या विना शि- भांपा देन ni साम गरमा रहे । १३ ·४७ वनपर्व अध्याय अध्यायः २५ १७ ग त्याहं कौशिकर्यस्त्रः शुभैरान्छादितं पुरा । दृष्ट्वा वनगतं पार्थमदुःखाह सम्बोचिंतम् । इश्वत्यस्मि राजेन्द्र सात्यां पश्यामिचारिणम्॥ न च ते वर्धते मन्युस्तेन मुहामि मारत । यञ्च तद्रुक्मपात्रीभिह्मणेभ्यः सहस्रशः। यो देयांश्च मनुष्यांश्च सश्चिकरयोजयत् ॥ २८ -हियते ते गृहादन सम्हतं सार्वकामिकम् ॥१५ । तं ते धनगतं दृष्ट्या फस्मान्मन्युन वर्धते । पानामगृहाणां ते तथैव गृहमेधिनाम् । यो यानपद्धताकारहयै गश्च संवृतः ॥ दीयते भोजनं राजन्नतीवगुणवन्धमा ।। १६ प्रसा वित्नान्यादत्त पार्थिवभ्यः परंतप । सत्कृतानि सहस्राणि सर्वकामः पुरा गृहे । क्षिपत्येकेन वेगेन पञ्चवाणशतानि यः॥ ३० सर्वकामः सुविहितर्यदपूजयथा द्विजान् ॥ १७ तं ते यनगतं दृष्ट्वा कस्मान्मन्युर्न वर्धते । तश राजन्नपश्यन्त्याः का शान्तिहृदयस्य मे । श्यामं यहन्तं तरुणं चर्मिणामुत्तमं रणे ॥ ३. 'यत्ते म्रातृन्महाराज युवाना मृष्टकुण्डलाः॥ १८ नफुलं ते यने दृष्टा कस्मान्मन्युन वर्धते । अभोजयन्त मृष्टानः सूदाः परमसंसतैः। दर्शनीयं च शूरं च माद्रीपुत्रं युधिष्ठिर ॥ सर्यास्तानय पश्यामि वने वन्यन जीविनः ॥ १९ सहदेवं यने दृष्ट्वा कस्मात्क्षमसि पार्थिव । यदुःखान्मिनुष्येन्द्र नोपशाम्यति मे मनः । नकुलं सहदेवं च दृष्ट्वा ते दुःखितावुभौ ॥ ३३ मीमसेनमिमं चापि दुःखितं वनवासिनम ॥ २० अदुःखाही मनुष्येन्द्र करमात्मन्युन वर्धते । ध्यायतः किं न मन्युस्तं प्राप्ने काले विवर्धते । द्रुपदस्य कुले जातां स्नुषां पाण्डोर्महात्मनः ३४ भीमसेनं हि कर्माणि म्वयं कुर्याणमच्युतम् ॥२३ । धृष्टद्युम्नस्य भगिनी वीरपत्नीमनुयताम् । मुखा दुःम्मितं दृष्टा कम्मान्मन्युन वर्धते । मां | वनगतां दृष्टा कस्मात्क्षमसि पार्थिव ॥ ३५ मत्यूनं विविधैर्यानयस्वरुपावचलया ।। २२ । नूनं च तब ये नास्ति मन्युर्भरतसत्तम । तं ते यनगतं हा फस्मान्मन्युन वर्धते । यत्ते भ्रातृ॑श्च मा चैव दृष्ट्वा न व्यथते मनः ॥ ३६ अयं कुरुरणे सर्वान्हन्तुमुत्सहते प्रभुः ॥ २३ न निर्मन्युः क्षत्रियोस्ति लोक निर्वचनं स्मृतम् .। त्वत्यतिनां प्रतीक्षन्तु सहतेयं तृकोदरः । तदद्य त्वयि पश्यामि क्षत्रिये विपरीतवतं ॥ ३७ योर्जुननाउँनम्तुल्यो द्विवाहुर्बहुबाहुना ०४ यो न दर्शयते तेजः क्षत्रियः काल आगते । शरायमर्दे शीनत्वाकालान्तकयमोपमः । सर्वभूतानि तं पार्थ सदा परिभवन्त्युत । यस्य शस्त्रप्रतापेन प्रणताः सर्वपार्थिवाः।। २५ तत्त्वया न क्षमा कार्या शप्रति कथंचन । यशे तब महाराज ब्राह्मगानुपतन्थिरे । तेजसैव हि ते शक्या निहन्तुं नात्र संशयः॥ ३९ तमिमं पुरुषव्यानं जिनं दवदानधैः ।। २६ । तथैव यःक्षमाकाले क्षत्रियो नोपशाम्यति। धायन्तमर्जुन दृष्टा कम्माद्राजन्न कुष्यमि। अप्रियः सर्वभूतानां सोमुह च नश्यति ॥ इति श्रीमहाभारते आरण्यके पर्वणि अर्जुनाभिगमनपर्वणि टोपदीपग्निापवाये समाविंशोऽध्यायः ॥ २७ ॥ ॥ ४० aker काशिक. काशज ॥४अगृहाणा द्रम कार्तवीर्येण ॥२॥शगवमर्दै बागपाते ॥ २५॥ आदत चारिणाम् ॥ १६॥ सहस्राणि महत्वमंज्ञानि मत्रपरिवेषण- आत्तवान् ॥ ३० ॥ चर्मिणा मामधणाम् ॥ ३१॥ पात्राणि । 'तपा यत्सहसं मत्रपरिवेषणं तत्ते स्वर्यन्तो दाम्यन्ति' । निर्वचनं यात्रियशब्दम्य क्षन्ते हिनस्तीति त्रिमिति ॥३७॥ इति चयब्राह्मणे दर्शनात् । मक्तानि प्रत्यमुपयोगा- हिंखलं निन्यमिति चेतवाह यो नैति । देवः बोध ॥३६॥ त्मभावितानि । सर्वकामै काम्यमानेरनै । यत् यै गहवः सर्वैः । इत्यारण्यके पर्वणि नलकण्ठीये भारतभावदोपे सा- काममनोरदिजान् अपूजयथा । वनेतु एकमेव मूर्यदतं परि-विंशोऽन्यायः ॥ २७ ॥ वषेणपात्रमित्यर्थ ॥१॥ मन्यु वः ॥१३॥ अनेन ·महाभारते [अर्जुनाभिगमनपर्व ७ २८ पद्युवाच । । तथा च नित्यमुदिता यदि नाल्पमपीश्वरात् ।' पत्राप्युदाहरमिमितिहासं पुरातनम् । दण्डमर्हन्ति दुप्यन्ति दुष्पाश्चाप्यपकुर्वते ।। हादस्य च संवादं बलेवैरोचनस्य च ॥ १। एते चान्ये च बहवो नित्यं दोषाः क्षमायताम् । ग्सुरेन्द्र महामाशं धर्माणामागतागमम् । अथ वैरोचने दोपानिमान्विध्यक्षमावताम् ॥ १६ लिः पप्रच्छ दैत्येन्द्र प्रहादं पितरं पितुः॥ २ अस्थाने यदि वा स्थाने सततं रजसा वृतः । वलिरुवाच। क्रुद्धो दण्डान्प्रणयति विविघान्स्वेन तेजसा ॥१७ चमा विच्छेयसी तात उताहो तेज इत्युत। मित्रैः सह विरोधं च प्रामुते तेजसा वृतः । तन्मे संशयं नात यथावहि पृछते ॥ ३ आमोति द्वेष्यतां चैव लोकात्स्वजनतस्तथा ॥१८ ग्यो यदत्र धर्मश हि मे तदसंशयम् । सोवमानादर्थहानिमुपालम्भमनादरम् । करिष्यामि हि तत्सर्वं यथावदनुशासनम् ॥ ४ संतापद्वेषमोहांश्च शत्रूश्च लभते नरः ।। स्मि प्रोवाच तत्सर्वमेवं पृष्टः पितामहः । क्रोधाद्दण्डान्मनुष्येषु विविधान्पुरुषोऽनयात् । पर्वनिश्चययित्प्राज्ञः संशयं परिपृच्छते ।। ५'भ्रश्यते शीयमश्वर्यात्मणेभ्यः स्वजनादपि । २० प्रहाद उवाच। योपकर्तश्च हश्च तेजसैवोपगच्छंति । । थेयः सततं तेजो न नित्यं श्रेयसी क्षमा । तस्मादुद्विजते लोकः द्वेश्मगतादिव ॥ २१ ति तात विजानीहि द्वयमेतदसंशयम् ॥ ६ यस्मादुद्धिजते लोकः कथं तस्य भवो भवेत् । मे नित्यं क्षमते तात बहून्दोपान्स विन्दति । अन्तरं तस्य दृऐच लोको विकुरुते ध्रुवम् ॥ २२ नृत्याः परिभवन्त्येनमुदासीनास्तथारयः ॥ तस्मान्नात्युत्सृजेत्तेजो न च नित्यं मृदुर्भवत् । पर्यभूतानि चाप्यस्य न नमन्ते कदाचन । स्मानित्यं क्षमा तान पण्डितैरपि वर्जिता ॥ ८ काले मृदुर्यो भवति काले भवति दारुणः । काले काले तु संप्राप्ते मृदुस्तीणोपि वा भवेत् ।। पवज्ञाय हितं भृत्या भजन्ते बहुदोषताम् । सवै सुखमयामोति लोकेऽमुप्मिन्निध च ॥ २४ नादातुं चास्य वित्तानि प्रार्थयन्तेऽल्पचेतसः॥९ क्षमाकालांस्तु पक्ष्यामिणु मे विस्तरेण तान् । पानं वस्त्राण्यलंकाराश्यनान्यासनानि च । ये ते नित्यमसंत्याज्या यथा प्रादुर्मनीषिणः ॥२५ पोजनान्यथ पानानि सौंपकरणानि च । पूर्वोपकारी यस्तै स्यादपराधे गरीयसि । गादीरनधिकृता यथाकाममचेतसः । दिष्टानि च देयानि न दधुर्भर्तुशासनात् ॥ १, उपकारेण तत्तस्य क्षन्तव्यमपराधिनः ।। । चैनं भर्तृपूजाभिः पूजयन्ति कयंचन । अबुद्धिमाश्रितानां तु क्षन्तव्यमपराधिनाम् । न हि सर्वत्र पाण्डित्यं सुलम पुरुषेण वै॥ विज्ञानं हि लोकेस्मिन्मरणादपि गर्हितम् ॥ १२ पमिणं तादृशं तात युवन्ति कटुकान्यपि । अथ चेद्वद्धिजं कृत्वा प्रस्ते तदबुद्धिजम् । प्याः पुत्राश्च भृत्याश्च तथोदासीनवृत्तयः ॥ १३ | पापान्स्वल्पेपि तान्हन्यादपराध तथाऽनुजून ॥२८ ग्यास्य दारानिच्छन्ति परिभूय क्षमावतः। सर्वस्यैकोपराधस्ते क्षन्तव्यः प्राणिनो भवेत् । पराश्चास्य प्रवर्तन्ते यथाकाममचेतसः॥ १४ द्वितीये सति वध्यस्तु स्वल्पेप्यपरते भवेत् ॥ २९ मनापीति ॥ १ ॥ आगतागमं प्राप्तरहस्यम् ॥२॥ ग्रंय कोशादिवृदिकरान् हन् चोरान् ॥ २१ ॥ भव ऐश्वर्य । धिकारम् ॥१९॥ टपकनिति छेदः संधिराषः । उपकर्तृन् शलतरं अत्र क्षमा तेजमोमध्ये ॥४॥ अस्य एनम् ॥८॥ अधिना.अन्नपानादिसंरक्षणे नियुक्ता प्रदियानि इदमम्म अन्तरं छिदं । विस्ते प्रथयनि॥२२॥ असंत्याच्या होना यमित्याज्ञापितानि ॥ ११ एन क्षमिण भर्तृपूजामि नतिक्रमणीया ॥ २५ ॥ पूर्वया पूर्वकाले वा उपकारी म्युचितमानेन ।॥ १२ ॥ नित्यमुदिताः नित्यं होलका- उपकर्ना ॥ २६ ॥ अवधि मीट्यम् ॥ २७ ॥ अपने भए- सापरा. ॥ १५॥ तेजमा ग्रोधेन ॥१॥ उपालम्मकारे ॥ ९ ॥ १० २८ ·घनपर्व मध्यायः २९] अज्ञानता मवेत्कश्चिदपराधः कृतो यदि। एत एवंविधाः कालाःक्षमायाः परिकीर्तिताः। क्षन्तव्यमेव तस्याहुः सुपरीक्ष्य परीक्षया ॥ ३० अतोऽन्ययानुवर्तत्सु तेजसः काल उच्यते ॥३३ मृदुना दारुणं हन्ति मृदुना हन्यदारुणम् । तदहं तेजसः कालं तव मन्ये नराधिप । नासाध्यं मृदुना किंचित्तस्मात्तीयतरं मृदु ॥३१ धार्तराष्ट्रेषु लुम्धेषु सततं चापकारिए । न हि फश्चित्क्षमाफालो विद्यतेऽध कुरूप्रति। देशकालौ तु संप्रेक्ष्य बलाबलमथात्मनः । तेजसथागते फाले तेज उमामहति । नादेशकाले फिचित्स्याद्देशकालो प्रतीक्षताम् । मृदुर्भयत्यनुज्ञातस्तीक्ष्णादुद्विजते जनः । तथा लोकमयाधय क्षन्तव्यमपराधिनः॥ ३२. काले प्राप्त द्वयं चैतद्यो घेद स महीपतिः॥ ३६ इति श्रीमहाभारते मारण्यके पर्वाणि अर्जुनाभिगमनपणि द्रौपदीपाक्ये अष्टायिंशोऽध्यायः ॥२८॥ ८ युधिष्ठिर उवाच। (तं क्रोधं पार्जितं धीरैः कथमस्मद्विधश्चरेत् । क्रोधो हन्ता मनुष्याणां क्रोधी भाषयिता पुनः।। एतद्रीपदि संधाय न मे मन्युः प्रवर्धते ॥ इति विद्धि महापाशे क्रोधमूलौ भयाभयौ ॥ १ आत्मानं च परांश्चैव पायते महतो भयात् । यो हि संहरते क्रोधं भवस्तस्य सुशोभने । क्रुभ्यन्तमप्रतिध्यायोरेप चिकित्सकः॥ यः पुनः पुरुषः क्रोधं नित्यं न सहते शुमे । मूढो यदि क्लिश्यमानः क्लिस्यतेऽशक्तिमानरः। तस्यामावाय भवति क्रोधः परमदारुणः ॥ २ बलीयसां मनुष्याणां त्यजत्यात्मानमात्मना॥ १. क्रोधमूलो विनाशो हि प्रजानामिह दृश्यते । तस्यात्मानं संत्यजतो लोका नस्यन्यनात्मनः । तत्कयं मादृशः क्रोधमुत्सृजेल्लोकनाशनम् ॥ ३. तस्माद्रौपदशक्तरय मन्योनियमनं स्मृतम् ॥ ११ शुद्धः पापं नरः कुर्यात्ऋद्धो हन्यागुरूनपि । विद्वांस्तथैव यः शक्तः क्लिश्यमानो न कुप्यति। शुद्धः परुपया घाचा श्रेयसोप्यवमन्यते ।। ४। अनाशयित्या क्लेप्टारं परलोके च नन्दति ॥ १२ याच्यावाच्ये हि कुपितोन प्रजानातिकाहचित्। तस्मादलयता चैव दुर्बलेन च नित्यदा। नाफार्यमस्ति ऋद्धस्य नावाच्यं विद्यते तया ॥५ | सन्तव्यं पुरुषेणाहुरापास्वपि विजानता ॥ हिंस्याकोधादयध्यांस्तु चध्यान्सपूजयीत च । मन्योहि विजयं कृष्णे प्रशंसन्तीह साधयः। आत्मानमपि च क्रुद्धःप्रेषयेद्यमसादनम् ॥ ६ क्षमावतो जयो नित्यं घोरिह सतां मतम्॥१४ एतान्दोपान्प्रपश्यद्भिर्जितः क्रोधो मनीषिभिः । सत्यं चानृततः यो नृशंसाद्यानृशंसता। इच्छद्भिः परमं धेय इह चामुत्र चोत्तमम् ॥ ७ तमेवं पदोपं तु क्रोधं साधुविधर्जितम् ॥ १५ मूदुना माना ॥ ३१ ॥ सामापि देशकाला- | वाह क्रुद्ध इति। श्रेयस श्रेष्ठान धेयोपि प्राप्येति वा स्यन्लोपे पंक्षयव कर्तम्यमित्याह देशेति ॥ ३२ ॥ उत्पष्टुं प्रयोक्तम् | पञ्चमीमाश्रित्य म्याख्येयम् ॥ ४॥ तं को विकर्म । धीरे- ॥ ३५ ॥ इत्यारण्यके पर्वणि नैरवण्ठीये भारतभावदीप | रिति पाठे विपरीत क्रमो येन तमित्यर्थः । चरेत् भाचरेत अष्टाविंशोऽध्याय ॥२८॥ ॥ ८॥ अप्रतिकुध्यन् प्रायते द्वयोरात्मपरयोः चिकित्सकः दोषापहर्ता ॥5॥ एतदेवाह मूढ इति । बलीयसामुपरि यदि अशक्तिमान् ग्लिस्यते बुध्यते । तर्हि आत्मानं देह क्रोध इति । परैरपकृता. आतथोद्दीपिता सामय॑वन्तोपि | स्यजति ॥ १० ॥ अनात्मनः अजितचित्तस्य । नियमन सन्तः क्षमामेव थ्रयन्तः इत्यध्यायतात्सर्य। भावयिता वर्ष- कर्तव्यमिति स्मृतं । अशक्त क्रोधं जिवा मात्मानमात्म- थिता जितः सन्निति शेषः ॥ १॥ तदेवाह योहोति | इत्यादोषात् । परं च परइत्यादोषाधायत इत्यर्थ ॥११॥ ॥२॥ लोक आत्मा स्वर्गो वा तन्नाशनम् ॥ ३ ॥ तदे- शसस्यापि कोधनये यात्मपरत्रातृत्वमाह विद्वामिता १२॥

·अध्यायः ३.] घनपर्व -- ४७ अन्य चै यजुषां लोकाः कर्मिगामपरे तथा । पितामहः शान्तनवः शमं संपूजायष्यते। समावस्ता ब्रह्मलोके लोकाः परमपूजिताः ॥ ३९ कृष्णश्च देवकीपुरः शमं संपूजायेप्यति । समा तेजस्विनां तेजः क्षमा ब्रह्म तपस्विनाम। आचार्यो विदुर क्षत्ता क्षममेय वदिष्यतः । क्षमा सत्यं सत्यवतां क्षमा यज्ञः क्षमा शमः॥४० कृपथ संजयश्चैव शममेव यदिप्यतः॥ तां क्षमा तादृशी कृष्णे कयमस्मद्विवस्त्यजेन् । सोमदत्तो युयुत्सुश्च द्रोणपुत्रस्तथैव च । यस्यां ब्रह्म सत्यं च या लोकाश्च धिष्ठिताः॥ पितामहश्च नो व्यामः शमं वदति नित्यशः 1४८ सन्तत्यमेव सततं पुरुषेण विज्ञानता। पतहि राजा नियतं चोद्यमानः शमं प्रति । यदा हि क्षमते सर्वे ग्रल संपद्यते तदा । ४२ राज्यं दातेति में दुद्धिन चेल्लोमानशिप्यात ॥४९ क्षमावतामयं लोकः परश्चैव क्षमावताम् । कालोयं दारुणः प्राप्तो भरतानामभूतये । इह सम्मानमृच्छन्ति परत्र च शुभां गतिम् १५३ निश्चितं मे सदैवतत्पुरस्तादाप भाविनि ।। येषां मन्युमनुष्याणां क्षमयामिहतः सदा । सुयोधनो नाहनीति क्षमामेचं न विन्दति। तेषां परतरे लोकास्तरमाक्षान्तिः परा मता॥ ४५ अस्तित्राहमित्य तस्मान्मा विन्दतं क्षमा ५१ इति गांता: काश्यपेन गाथा नित्यं क्षमावताम् । एतदाामवतां वृत्तमेष धर्मः सनातनः । श्रुत्वा गायाः क्षमायास्त्वं तुष्य द्रौपादे मा क्रुधः क्षमा चैवानृशंस्यं च तत्वतांम्पमासा ।। ५२ इति श्रीमहाभारते आर० पर्वणि अजुनामिगमनपर्वणि द्रौपदीयुधिष्ठिरसंवादे ऊनात्रिंशोऽध्यायः ॥२९॥ ५० ५ । २ दीपावाच । न हि तेऽभ्यगमातु तदानी माघ भारत । नमो धात्रे विधाने च यो मोहं चक्रतुस्लव । धर्माप्रियतरं किंचिदपि चेजावितादिह ।। पितृपैतामहे वृत्ते चोदव्ये तेन्यथा मतिः । धर्मार्थमेव ते रायं धर्मार्थ जीवितंचते। ६ फीमाश्चन्तितो लोको गत्यां गत्यां पृथग्विधः । ब्राहाणा गुरुयश्चैव जानन्त्यपि च देवनाः ।। तस्मात्काणि नित्यानि लोभामोक्षायेयासात मीमसेनार्जुनौ चोभा माद्रेया च मया सह । त्यजेस्त्वमिति मे बुद्धिन तु धर्म परित्यजेः ।। ७ मेह धर्मानुशंस्थाभ्यां न क्षान्त्या नार्जवेन च । राजानं धर्मगोतारं धमाँ रक्षति रक्षितः। पुरुषः श्रियमाप्नोति न घृणित्वेन फर्हिवित् ॥ ३ इति मे श्रुतमार्याणां त्वा तु मन्ये न रक्षति ॥ ८ स्वा च व्यसनमभ्यागादिदं भारत दुःसहम् । अनन्या हि नरव्याघ्र नित्यदा धर्ममेव ते । यत्वं नार्हसि नापीमे भ्रातरस्ते महौजसः ॥ ४ बुद्धिः सततमन्येति च्छायेव पुरुपं निजा। यजुषा तामिमाप्यकर्मवता कर्मिणा यापीकूपादिधर्म- वृत्त बलेन राज्यामणरूपे ॥१॥ ईश्वरम्यापि वर्माय. यताम 1 सर्व मन प्राणेन्द्रियाणा वेग क्षमते सोढुं क्षत्वाप्रथमं कर्मप्रावत्यमेवाह वर्मभिीिशिचिन्तित परिपती शनोति ॥ ४२ ॥ परतरे सत्यलोके लोकाः भौग्यपदार्या लोको भोगसाधनं गया गत्या अधिो मध्यभोतमाधम. ॥४॥ तुभ्य तुश भव ॥४५॥ राजा धृतराष्ट्रः तरपुत्रो । योनिषु। नित्यानि सपरिहार्यपलानि । लोभात मोहात मोक वा दाता दास्यात ॥ १९ ॥ अमृतये नाशाय ५०॥ कर्मफलेभ्यो दुखेभ्यो मुक्ति रियासति प्रातुमिच्छति नाईति राज्यामिति शेष तत्र हेतु इतीति । एवं धरीत्या ॥२॥ यमनित्यत्वमेवाह नेहेति । इह जन्मनि पुरुषः बा५१॥ AART तत्त्वत ॥ ५२ ॥ इत्यारण्यके पर्वणि नैल- पूर्वकर्मभिर्याध्यमानो धर्मादिना म भियमाप्नोति । भादृशंस्यं यीये भारतमावदीपे ऊनत्रिशोऽध्यायः ॥ २९॥ दया धृष्णा लोकापवाभयम् ॥ ३ ॥ तत्र त्वमेव शन्त इत्याह त्वामित्यादिना । ४॥ तदानी भज्यकाले अरा. राज्यच्युती जानु कदाचित धर्माप्रियतरं न हि ते अध्य- गमन् सातवन्तः किंतु जीवितादपि भियतरं धर्ममेवाध्य- नमो धारे इति । धात्रे ईश्वराय विधाने पूर्वकर्मणे । गमन् ॥५॥ । - ·महामारते [अर्जुनाभिगमनपर्व नाघमस्या हि सदृशानावराश्छ्रेयसः कुतः। निशाम्यते दुःखमिदमिमां चापदमीशीम् ॥ २० अवाप्य पृथिवीं कृत्वां न ते जमवर्धत ॥ १० अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । स्वाहाकारैः स्वधामिश्च पूजाभिरपि च द्विजान्। ईश्वरस्य चशे लोकास्तिष्ठन्ते नात्मनो यथा ॥२९ दैवतानि पिचैव सततं पार्य सेवसे ॥ धातव खलु भूतानां सुखदुःखे प्रियाप्रिये । ब्राह्मणाः सर्वकामैस्ते सततं पार्य तर्पिताः। यतयो मोक्षिणश्चैव गृहस्थाश्चैव भारत ॥ दधाति सर्वमीशानः पुरस्ताच्छुफमुचरन् । २२ यथा दारुमा योषा नरवीर समाहिता। भुञ्जते रुक्मपात्रीभिर्यत्राहं परिचारिका। यत्यङ्गमतानि तथा राजनिमाः प्रजाः २३. आरण्यकेभ्यो लौहानि माजनानि प्रयच्छसि। नादेयं ब्राह्मणेभ्यस्ते गृहे किंचन विद्यते॥ आकाश इव भूतानि व्याप्य सर्वाणि भारत । यदिदं वैश्वदेवं ते शान्तये क्रियते गृहे। विरो चिधातीह कल्याणं यध पापकम् ॥ २४ तद्दत्वातिथिभूतेभ्यो राजञ्चिलटेन जीयसि॥१४ | शकुनिस्तन्तुबद्धो या नियतोऽयमनीश्वरः । 'ईश्वरस्य वशे तिष्ठेन्नान्येषां नात्मनः प्रभुः॥ २५' इष्टयः पशुवधाच काम्यनैमित्तिकाश्च ये। घर्तन्ते पाकयज्ञाश्च यज्ञकर्म च नित्यदा ।। मणिः सूत्र इव प्रोतो नस्योत घ गोवृषः ।' अस्मिन्नपि महारण्ये विजने दस्युसेविते । स्रोतसो मध्यमापनः कूलादृक्ष इय च्युतः ॥ २६ राष्ट्रादपेत्य वसतो धर्मस्ते नाघसीदति ॥ १६ | धातुरादेशमन्वेति तन्मयो हि तदर्पणः । अश्वमेधो राजसूयः पुण्डरीकोथ गोसवः। | नात्माधीनो मनुष्योर्य फालं मजति कंचन ॥२७ पतैरपि महायज्ञैरिएं ते भूरिदक्षिणैः ॥ १७ अशो जन्तुरनीशोयमात्मनः सुखदुःखयो। राजन्परीतया बुभ्या विषमेऽक्षपराजये। ईश्वरप्रेरितो गच्छेत्स्वर्ग नरकमेव च ॥ राज्य घसून्यायुधानि भ्रातृमां चासि निर्जितः॥ यथा वायोस्तृणापाणि घशं यान्ति बलीयसः ।, ऋजोर्मुदोर्वदान्यस्य ह्रीमतः सत्यवादिनः । धातुरेवं घशं यान्ति सर्वभूतानि भारत । २९ कथमक्षव्यसनजा बुद्धिरापतिता तवा १९ माय कर्माणि युझानः पापे घा पुनरीश्वरः । अतीव मोहमायाति मनश्च परिभूयते । व्याप्य भूतानि चरते न चायमिति लक्ष्यते ॥ ३० . » प्रमुत्वाभिमानः ॥ १०॥ ते त्वया जरायुजार्दानि ॥ २४ ॥ बसो वा पर इव अन्येषा उपा. मोक्षिण- संन्यासिनःमोक्षाश्रमस्याः ॥१२॥भारण्यकेभ्यो ध्यायादीनाम् ॥ २५॥ नसि नासिकायो नस्यं नासासूत्र वानप्रस्थभ्यः । लोहानि सौवर्णादीनि । लोहाना कायनं वर- | तेन वा भोत प्रोतः ।। आकाशशनिस्त्रयन्ती मिति लिझात् ॥ १३ ॥ पाक्यज्ञाः गृह्यामिसाध्या इथ्यः | ईश्वरस्य ब्यापकत्यप्रेरकावयोः यो मणिवृषवृक्षरशन्ता ॥ १५॥ परीतया विपरीतया ।। १८ ॥ ऋजोः अवक्रस्य | जीवस्यास्वातन्त्र्ये ॥ २६ ॥ आदेशं आज्ञा अन्वेति मृदो.दयालोः ।। १९ ॥ निशाम्य आलोच्य मम मनः मोहं | मनुस्रति तत्र हेतुः तन्मयो हि तदर्पण इति । यया मृन्मयो मोट्य आयाति परिभूयते चेत्यन्वयः परिमव सातिः॥२०॥ | घटो मृयेव लीयतेऽतो मध्येपि मृदांनोनन्य एवं जीवो- • लोका भोग्यानि तिष्टन्ते प्रकाशन्ते । प्रकाशनस्यास्य- पावरस्यैव रूपभेदस्तन्मयस्तदर्पणश्चातो मध्यपि तस्य एवे. योधेति तद् ॥ २१ ॥ पाता ईश्वरः । शुकं प्राकर्मजि । त्यर्थः योक्तं भजनि च यन्मयं तदविमुच्य नियन्तृमवेत्' उच्चरन् उत्कर्षणानुसरन् ॥ २२ ॥ यथेति । हे नवीर | इति यन्मयं तत्तनियम्यमिति तस्यार्थ । अयं आत्माधीनोन सूत्रधारेण समाहिता • सम्यक् नियुका सती म ईरयति तु कंचन अनिदेश्यस्पं झालं कालयिता ईशं मनत्य- तथा इमाः प्रजाः मङ्गानि हस्तादीनि ईश्वरेण समाहिताः नुमराति ॥ २५ ॥ चरते भुरके कर्म न्यतिहारे तछ । फलप्रद सत्य ईस्यन्ति । चेष्टयन्त्याकर्मागोति पाठे हे अन कर्माणि | त्वेनोपकारक ईशं जीवो मुझे । कर्मवर्तृत्वेनोपकारकं जीव- रणि कर्मानुरोपी ईश्वर इत्यर्थः । इमाः प्राश्चेष्टयन्तीति | मोशी भूत इत्यर्थः । अयमिति। राजवत्तटस्थतया न च संबन्धः ॥२३॥ मन्तवहिन्याप्ती आकाशदृष्टान्तः । भूतानि सत्यते अन्तर्यामित्वात् ॥ ३०॥ - ।

·अध्यायः ३.] वनपर्व . हेतुमात्रमिदं धातु शीर क्षेत्रसंक्षितम् । की इते भगवान्भूतैर्वाल: क्रीडन कैरिव । येल कारयते कर्म शुमाशुमफलं विभुः । ३१/न मातापित्वदाजन्याता मुतेषु धर्तते। पश्य मायाप्रमाधोयाश्चरेण यथा कृतः । रोषादिव प्रवृत्तोयं यथायमितपे जना) ३८ यो हन्ति भूतैर्मुगनि मोहयित्वात्ममायया ॥ ३२. आर्याछीलवतो या होमतो धृनिकर्षिताम् । अन्यथा परिदृष्टानि मुनिभिस्तत्वदर्शिभिः । आनार्यान्सुखिनश्चैव विह्वलानिव चिन्तया १३९ अस्पथा परिवर्तन्ते चेगा इच नमस्पतः॥ ३३ तवेमामापदं दृष्टा समृद्धिं च सुयोधने । अन्यथैव हि मन्यन्ते पुरुषात्तानि तानि च । घातारं गईये पार्थ विषम योनुपश्यति ।। अन्यथैव प्रभुस्तानि फरोति विकरोति च ॥ ३४ आर्यशास्त्रातिगे करे लुधे धर्मापचायिनि । यया काप्टेन वा कामदमानं चारमना पुनः। धार्तराष्ट्र श्रियं दत्त्वा धाता किं फलमयुत॥ ४१ अयसा चाप्ययश्चिन्यानिषिचेष्टमचेतनम् ॥ ३५ कर्म चेत्कृतमन्येति कतीरं नान्यमृच्छति । एवं स भगवान्देवः स्वयंभू प्रपितामहः । कर्मणा तेन एपेन लिप्यते नूगरीश्वरः ३२ पहनस्ति भूतै नानि च्छद्म कृत्या युधिष्ठिर ॥ ३६ / अथ कर्मकृतं पापं न चकारमृच्छति । संप्रयोज्य वियोज्यायं कामकारकाप्रभुः कारणं चलमेवेह जनाश्लोचामि दुर्बलान् ॥ ४३ इति श्रीमहाभारते भारण्यके पर्वणि अर्जुनाभिगमनपर्वणि द्रौपदीयाक्ये त्रिंशोऽध्यायः ॥ ३०॥ मन्वीनरी जीवादन्योऽनन्यो दा। भाये सन्तो जलइदावभासन्वे ॥ ३३ ॥ अनित्याशुचिदुःखरू नचायमिति लक्ष्या इत्यनुसपनं । द्वितीये तयोः पाणपि तानि नित्यशुचिमुखस्वरूपाणि मन्यन्ते अन्यथा भास्तृशास्यभावानुपपतिरित्याशक्याह हेतुमानमिति । विभु- करोति गगनवदजातमपि अनुरादिक्रमेण जनयति । विक- बिदामा येन प्रयोज्येन कर्म कारयते तत इदं शरीरं रोति व जीर्णवादिभावं च नयति ॥ ३४ ॥ भोवत्ता मक्षामतान्यहकार इत्यादिना उचो स्थूलसूक्ष्मदेहदय । वा केवलं निश्चेष्टं कि स्ववेतनमपि ॥ ३५ ॥ छत्र मायास तदेव कर्तृ इत्यर्थः । ननु बडे कर्तृत्वासंभव इत्याशंक्याह धातुः ।। ३६ ॥ संप्रयोज्य संयोगं कृत्वा कामकार इच्छा तयव क्षेत्रक्षित क्षेत्रमिव क्षेत्रं चिदात्मनः आमासरूपदी निवा- करोतीति कामकारकरः । बाल: प्राकृतः वीडनकैः सारी- पस्याने विदरभास कई इत्सर्पः । नाश हेतुमा प्रतिमिः॥३॥ मानिदि । ईशो न दयानु प्रत्युत वृशेस इच्छाधात्मकत्वात हेतुरपि न मुगहेतुभूतं बिम्बप्रातिविम्ब- | इत्यर्थः ॥३८॥ किं च ईशस्य दुष्टेषु पक्षपातः साधुषु च दृष्टान्तेन चिदाभासस्य निदात्मनबाबात् । तथा चामास- देखो दृश्यतेऽतः स निन्द्य एवेत्साह आयनित्यादि निमिः । स्थान्यत्वमादाय शास्तुशास्यभावो म्यावहारिकः । परमा- चिन्तया धनादिध्यानेन ॥ ३९ ॥ धर्माभिशदिनीति पाठे थतास्तु क्षेत्रस्य सुप्तिसमाध्योरमावान चायमिति लक्ष्यत धर्मप्रदाशन्य। फलं यज्ञादिना तृप्तिं किं अवते अपि तु नैवे- इत्युक्तमिति भावः ॥ ३१ ॥ अयं पूर्वोचो मायाया अध- । त्यर्थः ॥ ४५ ॥ कमेति । कृतं वर्म यदि बारमेव गछति टितघटनापटी यस्या अनिर्वचनीयाशानाख्यायाः प्रभावः । न वन्यं तहि कारयितृत्वादविरोपि पापेन दिप्यतैवेत्यर्थः व ईश्वरो भूतः पृथक् पृथक् क्षेत्राभिमानिभिर्मोहयित्वा ॥ ४२ ॥ अयेति । कतार कारयितारमीश्वरं ऐयर्यादेत कर्म मनात्मनि देहादादारमत्रुदि जनार्यत्वा ॥ १२ ॥ मोहमेव न स्मृशति तहिं तत्प्रयोज्या जीका एवं कर्मभिर्हताः तथा विवृणोति द्वाभ्यां अन्ययेति । तत्वदार्शमिः सनमायेन्द्रजा- ईश्वगे बलादीनान् नरके पातयत्यित्यन्त निन्ध एवम लायन्यपि मूडानो सत्यवत्परिवर्तन्ते मासन्ते वेगाः | इति भावः ॥ १३ ॥ इत्यारण्यके पर्वणि नलकण्ठीये भारत- अमराः नमस्वनः आकाशगामिनः सूर्यस्य तेजोमयाः भावदीप त्रिोऽध्यायः ॥ ३०॥ ॥

·महामारते अर्जुनाभिगमनर्व युधिष्ठिर उवाच । स्थविरेषु स योक्तव्यो राजर्षिर्धर्मचारिभिः॥ ९ पला चित्रपदं लक्ष्णं याशसनि त्वया वचः। पापीयान्स हि शूद्रेभ्यस्तस्करेभ्यो विशिष्यते । उक्तं तच्छ्रुतमस्माभिनास्तिफ्यं तु प्रमापसे ॥ १ शास्त्रातिगो मन्दबुद्धिर्यो धर्मममिशङ्कते ॥ १० नाहं कर्मफलान्वेषी राजपुत्रि चराम्युत । प्रत्यक्षं हि त्या दृष्ट पिगच्छन्महातपाः। ददामि देयमित्येव यजे यष्टव्यमित्युत ॥ २ मार्कण्डेयोऽप्रमेयात्मा धर्मेण चिरजीविता ॥११ अस्तु पात्र फलं मा पा कर्तव्यं पुरुषेण यत् । च्यासो पसिष्ठो मैत्रेयो नारदो लोमशः शुकः । गृहे या घसता कृष्णे यथाशक्ति करोमि तत् ॥३ अन्ये च ऋपयः सर्वे धर्मणेष सुचेतसः॥ ૧૨ धर्म चरामि सुश्रोणि न धर्मफलकारणात् । प्रत्यक्षं पश्यसि ह्येतान्दिव्ययोगसमन्वितान् । आगमाननतिक्रम्य सतां वृत्तमवेक्ष्य च ॥ ४ शापानुग्रहणे शक्तान्देवेभ्योपि गरीयसः॥ धर्म एव मनः कृष्णे स्वभाषाश्चैव मे घृतम् एते हि धर्ममेवादी घर्णयन्ति सदानघे। धर्मवाणिज्यको होनो जघन्यो धर्मवादिनाम्॥५, कर्तव्यममरप्रख्याः प्रत्यक्षागमबुद्धयः । न धर्मफलमानोति यो धर्म दोग्धुमिच्छति । अतो नाहसि कल्याणि घातारं धर्ममेय च । यश्चैनं शङ्कत कृत्वा नास्तिफ्यापापचेतनः॥ ६/राशि मूढन मनसा क्षे शातितमेव च ॥ अतिवादाद्वदाम्येप मा धर्मममिशङ्किथाः। उन्मत्तान्मन्यते बालः सर्वानागतनिश्चयान् । 'धर्मामिशङ्की पुरुषस्तिर्यग्गतिपरायणः ॥ ७/ धर्माभिशही नान्यस्मात्प्रमाणमधिगच्छति ॥१६ धौं यस्याभिशक्यः स्यादा या दुर्घलात्मनः | आत्मप्रमाण उन्नः धंयसी धवमन्यकः । घेदाच्य इवापेयात्स लोकादजरामरात् ।। ८ इन्द्रियप्रीतिसंबद्धं यदिदं लोकसाक्षिकम् । घेदाध्यायी धर्मपर• कुल जातो मनस्विनि । एतायन्मन्यते वाली मोहमन्यत्र मच्छति। १७ . - एष जपन्यः नाचः ॥ ५ ॥ धर्मफलं । 'तमेतं वेदानुवचनेन एवं धर्मेश्वरयोराक्षेपे प्राप्ते प्रत्यक्षानुमानागमैस्तो समर्थ-ग्राह्मणा विविदिषन्ति यशेन दानेन तपसाऽनाशवनइति श्रुते यितुमध्याय आरभ्यते वल्गु चित्रेति । वल्गु शोभना लक्ष्य | विया विविदिषा वा धमपल मुख्यं तमामोति । यथेनं धर्म सुरुमारं । नास्तिक्यं वेदविद्विष्टम् ॥१॥ यदुकं त्वा चेयस-शते विश्वास न कुरुते सोपि धर्मपलं नाप्नोति । पापचेतनः निनमित्यादिना धर्मस्य नेष्फल्ये स्वदाभेमव एव दृष्टान्त पापबुद्धिः ॥ ६ ॥ अतिवादात् मानान्तरमातवान्तो पादो इति तत्राह नाहमिति । कर्म धर्म फलार्थिना कृतो धर्मों | वचनं तस्मात् वेदप्रामाण्यात् ॥ ७ ॥बा ऋषयो मन्त्रा यदि निष्फल: स्यात्तहि भवेदयमाक्षेपः न त्वहं तथा चरा- ! स्तद्रष्टारो मन्वादयो वा धर्ममूलभूत मन्त्रजातं वा मन्वादि- मात्पर्य । ननु फलेरछाया अभावे विमर्थ धर्म कर्तव्य | वाक्यं वेत्यर्थः । अर्थे घेति पाठे फले विषये इत्यर्थः। दुर्बला. इत्यत आह ददामोत्यादिना देयं कणं इत्येव ददामि । स्मनः विवेकासमचित्तस्य अपैयात् अपगच्छेत् । लोपात् सायमानी रे माणानिनिगा जपते प्रसारण आमलोकातू । स्वोदिति पोषि भानन्दरुपादास- काषिभ्यो यज्ञेन देवेभ्यः प्रजया पितृभ्यः' इति श्रुतेः। / लोकादित्यर्थ 1 अनात्मलोकेषु अजरामरत्वयोरसंभवात् अज- ऋणवा' ऋणवान् ॥ २ ॥ यथाशक्ति यकसम्म | रामरात् मोक्षरूपात् ॥८॥ बालोपि स्थविरपु योचम्यो रियो. तत्करीमीत्यन्वयः ॥ ३॥ धर्ममिति । पेदवाक्यात् | जम्यो गणनीयः॥९॥ एवं धर्मस्य वैदेवगम्यवादनतिसंवयत्व शिवाराच निष्काम व धर्म चरामि । 'अमिहोन ज्या- | बेदस्य च श्रेष्टप्रमाणत्वमुक्त्वा प्रत्यक्षवादपि धर्मपायान- स्वर्गकामः'इति स्वर्गादिपलश्रुतिस्तु धर्म प्ररोचनाति मावः । तिशंक्यत्वमाइ प्रत्यक्ष होत्यादिना । विरजाविता चिरजीवी ॥४॥ स्वभावात् 'शौर्य तेजो प्रतिक्ष्यिं युदे चाप्या- n"धर्म वर्तम्यं वर्णयन्ति प्रत्यक्षागमनुस्यः । अस्मार्क लायन । दानमीश्वरमावध क्षात्र कम स्वभावाम् ॥ इति । वैदेवगम्यमप्य प्रत्यक्षेण पश्यन्त इत्यर्थः॥१४ापो निन्दा गीतावचनोकधर्माचरणशील एव क्षत्रियो नान्य इति निय- | शङ्का फ्ले संशयः ॥१५॥ एतच मृदयामित्याह उन्मत्ता- मात् मे । मया धर्मे मनो घृतं यतः धर्मवाणिग्यको धर्मा- | नित्यादिना । आगनिमयान् प्राप्ततत्वनिश्चयान् ॥१६॥ स्वर्गादिफ्लमिछन् । होनः मुख्यालात् 'युत. बत उन्नयः इतः। यसो धर्मस्या अन्यत्रातीन्द्रिये धर्माच॥ १० ·षष्याय ३.] वनपर्व प्रायश्चित्तं न तस्यारित यो धर्मममिशडते । । तपश्च ब्रह्मचर्य च यशः स्वाध्याय १५ च । ध्यायन्स कृपणः पापो न लोकान्प्रतिपद्यते । १८ दाममार्जवमेवानि यदि स्युरफलानि घे ॥ २७ प्रमाणादि निवृतो हि वेदशास्त्रार्यनिन्दका। नाचरियापरे धर्म परे परतरे च ये । कामलोमातिगो मूढी माकं प्रतिपद्यते । विनसम्मोऽयमत्यन्तं यदि स्युरफलानिया:२८ यस्त नित्यं कृतमातिधर्ममेवाभिपाते। ऋपयथैव दयाश्च गन्धर्वासराक्षसाः। आशङ्कमानः कल्याणि सोऽनुमानमयते ॥६० ईश्वयः कस्य हतास्ते परेर धमादृताः ।। मार्य प्रमाणामुत्माम्य धर्मन प्रतिपालयन् । फलदं रिवह विज्ञाय धातारं यसि ध्रुवम् । सर्वशाखातिगो मृदा जन्मसु न विन्दति / धर्म ते व्यचरकृष्णे तद्धि या सनातनम ॥३० यस्य नार्य प्रमाण त्याधिचारश्च भाषिमि । स नायमफलोधमा नाघमाऽप.लवानवि। नये तरय परो लोको नायमस्तीति नियन्तैपि हि विद्यानां फलानि तपसा तथा ३१ शिरावरितं धर्म कृष्णे माऽस्मामितियाः। त्यमात्मनो विज्ञानाहि जन्मणे या श्रुतम् । पुराणपिभिः प्रोक सर्वः सर्वदर्शिभिः ।। २३ वेत्य चापि यथा जातो धृष्टद्यम प्रतापपान्॥३२ धर्म पर शुषो मान्यः खर्गपदि गम्छताम् । एतावदेव पर्यापमान सुधिमिते । सैव नौः सागरस्येच पणिजः पारमिय / कर्मणां फलमामाति धीरोपेनापि तुप्यति ॥ ३३ अफलो यदि धर्मः स्याचरितो धर्मचारिभिः। बहुना ह्यपि विद्वांसो नैव तुप्यन्यदुद्धयः । अप्रतिछे तमस्येत जगन्मदनिन्दिते। तेषां न धर्मज किविप्रेत्य शर्मास्तिवा पुनः॥३४ निर्वाण नाधिगच्छेयुजवियुः पशु जीविकाम् । कर्मणां श्रुतपुण्यानां पापानां च फलोदयः । विद्या से नैव युज्येयुर्न चा केविदाम्यः॥ २६ प्रभवश्वात्ययश्चैव देष गुहानि माविति ॥ ३५ यायन अर्शन चिन्तयापि लोकान् धर्मप्राप्यान् ॥ १८॥ गतः शिष्टाचारोपि धर्मास्तित्वे प्रमाणमित्याइ । तपश्चस्या- कामलोभी अति अत्यन्तं गच्छति प्राप्नोतीति चामलोभातिगः दिना ॥२॥ विलम्मी वयनं अयं यज्ञ दिधर्मः ॥२४॥ आनन्त्य महाभायम् ॥१०॥ शं कल्याण गु- | प्रेमवि योनिमित धर्म म्यवान् । तरि धर्मो दियः मानमपि धर्म प्रमाणमित्याह मफल इति । अयं मावा यदि श्रेय साधन मातनं मनायनान्तम् मामि धर्मो न स्यालाई कति कश्चिदपि मामात् । जायस्व ! धर्म प्रमाणमित्याह त्वमिनि । अयं भावः 'गौ भारताहुतिः प्रियेवेति मशादर्दाना पूर्वसंस्कारात्पुनः पुनस्वजातीय- | सम्पणादित्यमुपतिष्टते। आदित्याजापते पति - देहस्यैव प्रारिश्रुतरन्य तमः प्राप्तिरेव सर्वेषां स्यात् । ततश्च । इति स्मृतेः । पयामिविश्वायां च युमिषिकापुरपयोषात शाधानर्यक्यं । यदि तु धर्मास्ति तदि तपामपि विशिदेश- मनिषु दासोमबहिरेरमात्यो यन्त दतः शरीति नियामादिजीनतस्य पुष्पस्यापरिहार्यत्वात् अगतिः । क्रमश पञ्चम्यामा तावाफः पुरुषकचसेभवति इति च समदति॥२५॥ ननु यथा तृणात क्षीर सागत्वित्परिनाम सर्वेको प्राणिनामसामिरवता । तत्र गर्मशासतो. कमादेव तत्तद्विशिष्टदेहलामादूर्वगतिविध्यति । धर्मणेत्या । प्रत्यकपमन्याहुत्यवस्थाऽत्यन्त दुःखमयी पुयात द्रोपरय शक्याह निर्वाणमिति । दौपि गयोपमुक्तात् सीरमवादिनी । महेनुरमादुतिरपि नास्ति । साक्षादामिडोनपत्यान् । नासीतामोपदीयुयोरपतिपुस्यकशाहू तोकपाल्परिणा- च परिणामह तयुकं तथा व मोझासिद्धि तस्या च सत्या तदिदं धर्मपल तवानुभवसिदम्तो धर्म मावस्था इति ॥३२॥ गोधन्याः पशुजीविको जोर-शतमः प्रविशयुरवेदी उपमान निदर्शनं । र्मस्वादावशात् अस्पैन माछादन. ततश्च ते पशुनुन्याः विद्या विद्यया नैव युज्येरन् । सन्तु नहि मात्रेण तु भवति न तु कर्माच्युपेक्ष्य बहुरामार्थे यतते मानव मपि प्राणिनः 11 विद्यया कि वा मोशेगेल्या. प्रत्यर्थः ॥ ३३ ॥ श्रुतं वेदोदित पुण्य का पानामनि- शाक्या न चार्य केचिदा मुयुरिति । आर्य भाव । पटश- शवोदचनादिकार्यचियं प्रियादचियायतं यथा दृष्टं तथा अविद्येति यावत् । अन्ययो नाशः विद्युति यावत् । देवर ह्यानि- साधनाना च करोदयः स्वर्गनरकहेतुत्वं प्राव उत्पतिः ऐडिकयानामावपि मृघु पश्वादिषु ज्ञानेश्वर्यतातिन्यं दृश्यमानं । देदेवदेवत्वात् । तस्मादेषा तर प्रियं यदेत मनुष्या विशु इति जन्मान्तयक्रियानुमापकं । नदमादे जगचित्र्यस्याकरिम- श्रुतेदँदंगोप्यानि एतानि । स्वभादशवनाशक्त्यात इनिधिसभादेवासंभवः स्यादिति ॥ २६ ॥ अनादिकापरा-॥ ३५ ॥ -- ·५६ महाभारते [अर्जुनाभिगमनपर्व पतानि वेद यः कचिन्मुद्यन्तेन प्रजा इमाः । ग्रहा मोयाच पुत्राणां यद्यपिवेद कश्यपः ॥ ३९ 'अपि कल्पसहस्रेण न स धेयोधिगच्छति ॥ ३६ तस्मात्ते संशयः कृष्णे नीहार व नश्यतु । रक्ष्याण्येतानि देवानां गूढमाया हि देवताः। व्यवस्य सर्वमस्तीति नास्तिश्यंभावमुत्सृज ॥४० एताशाश्व प्रताशाश्च तपसा दग्धकिल्दिपाः । प्रसादैर्मानसैर्युक्ताः पश्यन्त्येतानि वै द्विजाः॥३७ ईश्वरं चापि भूतानां धातारं मा च वैक्षिप । न फलादर्शनाद्धर्मः शङ्कितव्यो न देवताः। शिक्षस्वैनं नमस्वैन मा ते भृशुद्धिरोदशी ॥ ४१ यएन्यं च प्रयत्नेन दातव्यं चानसूयता ॥ २८ यस्य प्रसादात्तद्भक्तो मत्यों गच्छत्यमयंताम् । कर्मणां फलमस्तीह तथैतद्धर्मशाभ्वतम् । उत्तमा देवतां कृष्णे मावसंस्थाः कथंचन ॥ ४२ इति श्रीमहामारते आरण्यके पर्वणि अर्जुनाभिगमनपर्वणि युधिष्ठिरवाश्ये एकत्रिंशोऽध्यायः॥ ३१ ॥ ." ३२ द्रौपद्युवाच । यावद्गोस्तनपानाच यायच्छायोपसेवनात् । नावमन्ये न गर्दै च धर्म पार्थ कथंचन । जन्तवः फर्मणा वृत्तिमामुवन्ति युधिष्ठिर ॥ ईश्वरं कुत पवाहमवमस्ये प्रजापतिम् ।। १ माहिं प्रलपामीदमिति मां विद्धि भारत । जङ्गमेषु विशेषेण मनुष्या भरतर्षभ । भूयश्च विलपिप्यामि सुमनास्त्वं निबोध मे ॥ २ इच्छन्ति फर्मणा वृत्तिमयातुं प्रेत्य चेह च ॥ ५ कर्म खल्विह कर्तव्यं जानता मित्रकर्शन । उत्थानमभिजानन्ति सर्वभूतानि भारत । । अकर्माणो हि जीवन्ति स्थायरा नेतरे जनाः ॥ ३ प्रत्यक्षं फलमश्नन्ति कर्मणां लोकसाक्षिकम् ॥६ एतानीति । अन्न एतेषु देवगुरेषु विषयेषु इमाः ३२ प्राकृताः प्रमाः मुह्यन्ते । अविद्यामाप विद्यालेन विद्या नावमय इति ॥१॥ स्थाचरा इतरेजना वाहि चाविद्यात्वेन गृह्णन्ति । एवं पुण्यपापविपर्पयोपि शेय. । अत एतानि यस्तत्त्वतो वेद सःश्रेयो देवानां हितता कर्म नापि यस्मात् अकर्माणों ने जीवन्ति अतः कर्म कम्यमिति मछति नानुप्सरति । कर्तृत्वादिमदन्तःकरणस्य विविकला. योजना । तथा चायं प्रयोगः । स्थावस्तीविका प्राधर्म- दिति भावः ॥३६॥ कृता नाशिता आशा यस्ते । कहि- पूर्विका जीविकातापाकादिक्रियापूर्वकामदादिजीविकाव- साया स्वादि मतं हितं मितं मेध्यं चाभान्ति ते कृताशीच दिनि ॥ ३ ॥ स्थावरेपूक्तं न्याय तिर्यसु योजयति याव- नताशाय | शान्ता दान्ता इत्ययं । तपसा श्रवणमननात्मकेन दिति । सद्यो जातस्य गोवत्सस्य स्खनपानादिप्रातिरपि भालोचनेन मन प्रसादानफलयुक्ताः द्विजाः योगिन • स्वजनकपत्कारहेतुप्राकनकर्मसत्त्वे प्रमाणमित्यर्थः । यावदो- एतानि देवगुद्यानि ॥ ३७॥ धर्मशाश्वतं धर्मस्य शश्वद्र- स्तनपानात् गौस्तनपानादेरित्यर्थः । यावच्छायोपसेवनात् चोयं कभावः ॥३९॥ म्यवस्य निश्चित्य । मावं अभिप्रायम् । प्रतिमाद्वारकभोगादित्यर्थः । अयं भाव. कोलिकशान. ॥ ४० ॥ एवं धर्मोठयं निश्चित्य ईश्वरश्रेष्ठयमध्याह ईश्वरः । प्रसिद्धपा शनिर्मितायां चैत्रप्रतिमासा शत्रुणा कष्टकादिना- मिति : पातारं दधाति कर्मफलानि यया स्वं विभजतीति । नुमायां चत्रो न्ययते । तत्र म्ययानिमित्त आन्तरं धातु. तं कर्मणामाशुतरविनाशित्वात! नष्टाना व कालान्तरीयफल वैषम्य बाहो वा कटकवेघादि न किंचिदृष्टमस्ति किंतु हेतुत्वायोगात् । अपूर्वकल्पनायाच सर्वस्य वशी सर्वस्ये केवलदृष्टमेव । भनेनैव न्यायेन जन्तवः कर्मणा प्राचीनेनैव शान" इति सर्वस्येश्वराधीनलप्रतिपादकशुन्या बाधात् । लोकिकराजमृत्ययान्ताच कर्मभिस्तु कटो वा ईश्वर एक वृति जीवनं मामुवन्ति ॥ ४॥ जामेथिति प्रेत्य मृत्वा सदसम्फनविभाजक इति भावः1 मा क्षिप मा निन्दा कुरु । ॥ ५॥ उत्थान उत्तिष्ठति प्रवर्ततेऽस्मादित्युत्थान प्राकर्म- शिशस्त्र शाक्षाचार्योपदेशादधीष्व ॥ ११॥ इत्यारण्यके | संस्कारः तं सपि प्राणिनः अभिजानन्ति अनुभवान्ति तत- पर्वणि नलकण्ठीये भारतभादाणे एकत्रिंशोऽध्यायः ॥ ३१॥ कर्ममु प्रवर्तन्ते तत्फलं चानुवन्ति। तस्माकर्म तत्संस्कार परंपरेयमनादिरित्यर्थः । ६ - ·अध्यायः ३२] घनपर्व . २४ सधैं हि स्वं समुत्थानमुपजीवन्ति जन्तवः। देवेन विधिना पार्य तदेवमिति निश्चितम् ॥, १७ अपि धाता विधाता च यथायमुदके वकः ॥ ७ यत्स्वयं कर्मणा किंचित्फलमानोति पूरुषः । अकर्मणां धै भूतानां धृत्तिः स्यान्न हि काचन । प्रत्यक्षमतल्लोकेषु सत्पौरुषमिति श्रुतम् ॥ तदेवाभिपयोत न विहन्यात्कदाचन ॥ स्वमायतः प्रवृत्तो यः प्रामोत्यर्थ न कारणात् । स धर्म कुरु मा ग्लासीः कर्मणा भव दंशितः। तत्स्वभावात्मक विद्धि फलं पुरुषसत्तम ॥ १२. कृतं हि योभिजानाति सहस्र सोस्ति नास्ति च एवं हठांश्च देवाच स्वभावात्कर्मणस्तया। . तस्य चापि भवेत्कार्य विवृद्धौ रक्षणे तथा । यानि मामोति पुरुषस्तत्फलं पूर्वकर्मणाम् ॥ २० भक्ष्यमाणो हानादानात्मीयत हिमवानपि ॥ १० धातापि हि स्वकर्मैव तेस्तैहेतुमिरीश्वरम्। उत्सादेरप्रजाः सर्वा न कुर्युः कर्म चेद्धपि । विदधाति धिमज्येह फलं पूर्वकृतं नृणाम् ॥ २१ तथा ह्येता न घन्फर्म चेदफलं भवेत् ।। ११ यध्यायं पुरुषः किंचित्कुरुते चै शुभाशुभम् । अपि चाप्यफलं कर्म पदयामः कुर्वतो जनान् । सद्धावृविहितं विद्धि पूर्वकर्मफलोदयम् ।। मान्यथा हापि गच्छन्ति वृत्ति लोकाः कथंचन । फारणं तस्य देहोयं धातुः कर्मणि वर्तते । यव दिएप लोके यश्चापि हव्यादिकः। स यथा प्रेरयत्येनं तथायं कुरुते वशः॥ २३ उमावपि शठावेतो कर्मबुद्धिः प्रशस्यते ॥ १३ तेषु तेषु हि कृत्येषु विनियोक्ता महेश्वरः । यो हि दिएमुपासीनो निर्विवेदः सुखं शयेत् । सर्वभूतानि कौन्तेय कारयत्यवशान्यपि ॥ अवतीदेस दुर्बुद्धिपमो घट इवोदके । १४ मनसायांन्विनिश्चित्य पश्चात्मामति कर्मणा । तथैव हरदुर्बुद्धिःशक्तः कर्मण्यकर्मत् । बुद्धिपूर्वं स्वयं वीर पुरुषस्तत्र कारणम् ॥ २५ आसीत न चिर जीवेदनाय इव दुर्बलः॥ १५/ संख्यातुं नैव शक्यानि फर्माणि पुरुषर्पम । अकस्मादिह यः कश्चिदर्थे प्राप्नोति पुरुषः। अगारनगराणां हि सिद्धिः पुरुषहेतुकी । २६ तं हटेनेति मन्यन्ते स हि यतो न कस्यचित्॥१६, तिले तैलं गवि क्षीरं काठे पायकमन्ततः । यद्यापि किंचित्पुरुरो दिएं नाम भजत्युत । थिया धीये विजानीयादुपायं चास्य सिद्धये ।। सो होति । यथायं बक. पूर्वसंहवागत् प्रत्यया | नमिति बुद्धिमान् ।।१३॥ निर्दिष्टः इष्टयलहीन । शयेत् ध्यायति एवं पाता ईश्वरोपि अनादिकारवशाद शेषात् श्रामः अपक ॥१४॥ हादीन् ज्याचष्टे अकस्मा- पूर्वपूर्वकल्पस्वरूपामेव सृष्टिं करोति । 'पाता यया पूर्व- दिति । अचिन्तितस्यातक्तिस्य च लामो हठः ॥ १६ ॥ माल्पयत् । इति श्रुते । तथा विधाता धर्मोपि पूर्व | देवं देवताराधनम् ॥ १७ ॥ पौरुष यथोक्तप्रतिग्रहादितिः संस्कारानुरोधिनेव फर्मणि प्रवर्तयति । अन्यथा संमारानादि ॥ १८॥ स्वभावो य प्राकमानुप्रहः यथा नष्टकपर्दिका- त्वानभ्युपगमे कृतहानास्ताभ्यागमादिदोष स्यादिति भाव | न्वेषणप्रवृतस्य रत्नलाभः ॥ १९ ॥ एतचतुष्टयजोपि लामः ॥॥ एवं प्राकनकर्मप्रवल्यमुपपराध ऐहिकानामपि तेषां | पूर्वकर्मफलमेव ॥२०॥ स्वकमैंद धर्माधान एव । विदधाति प्राबल्यमा भर्मणामिति । याचा मुखचालनादिदृष्टयत्न- यति । पूर्वरतं पूर्वधर्मजम् ॥ २१॥ एतदेव स्पष्टपति शन्या नजीविकास्ति । अतस्तदेर दृष्टफले कौवन विह न्यात् । देवपरो भूत्वा न त्योदित्यर्थः ॥ देशिताः। यदीति ॥ २२ ॥ कारणमिति । य. कर्मणि वर्तते सोय संनद्धः कृतं कर्म कर्तुमिति शेष ॥ ९॥ तस्य कर्मणः | मानुषदेह. प्राभायस्तस्य प्रवर्तकस्य धातुरपि कार कार्य प्रयोजनं रक्षणेऽर्थानामिति शेषः । अनादानात् असंप्र- प्रवर्तकः सु. पाता वं वर्तमानदेहं बोजाहरवत् धातृ- हात् । लब्धेनान न संतोष्टम्यं किंतु तद्विवृद्धयर्थ कर्म कर्तः | प्रेर्यो देहः देहर्यश्च धातेत्यर्थः। देहो देहसायं कर्म म्यमित्यर्थः ॥ १० ॥ अपि चेति कर्मणां क्वचिदपलवैपि ॥ २३ ॥ मनु पूर्वमैं। प्रवर्तक चर्तिक पुरुष- आवश्यकलं नित्यमित्यर्थः ॥ १२ ॥ यश्चेति ।दिष्टपरो कारणेलाशंक्याह मनसेति ॥ २५ ॥ एतदपि प्राकर्मज- मोषधायदद्वारंवार्यमाधनपरः कौलिकः । इटवादिकः । मेवेश्याशक्याह संख्यामिति । संख्या प्रारमैव कारण न प्रारजन्माभावात् मकृतमेवोपस्थास्यतीति वदन् चार्वाकः । पुरुषकार इति निश्वेतुं तत्र हेतु अगारति ॥ २६ ॥ तिले एको शौ प्राकमानहोकारात् । पाठान्तो अपसदी अधो, इति । पक्षबन्धन्यायेन प्राधमसिद्धमेव पुरुषअभियनको. कर्मबुद्धिःप्राक्तनं तात्कालिकं च कर्मसहिनं सत् इसाध- 'त्यर्थ. अस्य तैनादेः सिद्धये प्राप्त ॥ २५ ॥ -- ·अध्यायः ३३] पनपर्ष सिद्धिर्याप्ययघाऽसिधिरप्रवृत्तिरतया | उत्थानयुक्तः सततं परैषामन्तरपणे। पहनां समाये हि मायानां कर्मसिद्धयः ॥ ५१ माध्यमामोति नरः परश्यामन ९५ च ॥ गुणामार्य फलं न्यून मारप.लमेव च । न त्यामारमन्तायः पुरक पदारन। मनारम्भे हि न फल न गुणो दृश्यते इचिस्॥ ५२ नहात्मपरिमूतस्य भूनिर्मपति शामना । देशकालावुपायांच मगलं स्यस्तिद्धये । एवं संस्थितिका सिद्धिरियं लोकस्य मारत । युनात मेघया धोरो यथाशक्ति यथापलम् १५३ तत्र सिगितिः प्रोका कालापस्थापिमागता । अप्रमतेन तरकार्यमुपदेष्टा पराक्रमः । पाहणं मे पित्ता पूर्व पातयामास पद्धितम् । भूयिष्ठं फर्मयोगेषु दृश्यमेव पराक्रमः ॥ ५४ सोपि सर्वामिमा प्राह पित्रे में भरतम ६० यत्र धीमानक्षेत घेयांसंबहुमिर्गुणैः । नीति पृहस्पतिमोक्तां मातन्मेऽग्राहयत्पुरा। साषार्थ ततो लिप्सत्कर्म चारमे प्रयोजयेत् ५५ तेषां सफाशदीपमहमेता तदा गृहे ।। व्यसनं थास्य काहेत धिघासं पारधिष्टिर । समां राजन्तीमागतामाह सागययन् । मपि सिन्धोगिरपापि कि पुनर्मयधर्मिणः ॥ ५६ धूषमाणामातीनां पितर युधिष्टिर। ६२ इति थीमहामारते आरण्यके पर्वणि अर्जुनाभिगमनपणि द्रौपदीयापये द्वाशोऽध्यायः ॥ ३२ ॥ ३३ पैशंपायन उवाच। नैव धर्मेण तदापं नार्जेयेन न चौजसा । यासेन्या पाश्रुत्या भीमसेनो घमर्षणः । यक्षकूटमाथिष्टाय हतं दुर्योधनेन धै। ३ निश्वसनुपसंगम्य सोराजानमनधीत् ।। राज्यस्य पदों घाया घ्रज सापुरुषोचिताम्। गोमानेय सिंहानां दुर्घलेन बलीयसाम् । धर्मकामार्थहीनानां किं नो यस्तु तपोषने । २/ मामिपं विधसाशन तहमा हिनोहतम् ॥ ४ सिरिसिदिस्तक स्वप्रतिवमारित्वत्यर्थः । क्यमुत्यान पुर्याभिमाशाह न त्वेवेति ॥ ५८ ॥ एवं रहना सर्वेश समाये समुदाये। भावानो कारनाम् | संस्थितिका यात) ) सासि दिवाति पाऊँ सामा. ॥५१॥ गुणः मप्रधान तदभावे गुण शौर्यादिः॥५३॥ रियर्थ: । सिदि पसि.दि. । ति बालासपो- सपागः सामादयः स्वस्तिदये वाय, पये । ५३॥ | रावस्येन गतिरन्पो यः ॐव 16दि सिरिजम् तत् देशकालादियोगाश्यं कार्य ॥ ५९ ॥ धर्मवतीमागता चिकन तितिक भादरणीय परफमः पुरस्कार उपदेश कार्य- आगताम् ॥ ६२॥ इत्यारप्यक पनि साये मारत साप: । भूमिट करेगु कार्यघट- । मावदीरे द्वारिंशोऽस्यायः ॥ १२ ॥ मास पराममः । इसमव प्रस्मि एव घेटपैन । तस्मासरा- क्रमे पतितमामात भावः ॥५४॥ ननु भ्रातृपु धारा पचे पराक्रान्तुं शषयमित्याशंक्य सामासमवमा स्वेति । ३३ अशेत भादरं पुर्यात् यासं प्रशस्ततरं धर्म च भेदं याइसेन्या इति एवं पदार्माधान फलखि दानाम था ।५॥ दुपारी दुर्योधने तु न सामभवदानाना-मित्यापि स्वाभूतस्य पुष्पहारस्य प्रावस्ये प्रतिपादित मुगपाना संभवासि । मतस्तत्र ६ष एव यानिया राजानमुयोजन माम माद रामस्य पदकोमित्यादि। म्यसमिति म्यसनं राष्ट्र पश्यादि । पिवासनं देशाशि.सारणम् । पराप्रातिमा धन्यो दनवासालपारमादिता ॥५॥ सत्यानयुकः यत्नवान् । अन्तीपणे हिमनगा प्रयोजनमिति शेष. ॥ ३ ॥ यूटं वपटम् MATA मा निदायत । परस्यामात्वादे. १५७ ॥ नन्यशः ! भूतायियः यदावादियोम्यस्दप्रसादेन होनेत्यर्थ.

·६०
महामारते
[ अर्जुनाभिगमनपर्व
७
८
९
धर्मलेशप्रतिच्छन्नः प्रभवं धर्मकामयोः। सर्वथा कार्यमेतनः खधर्ममनुतिष्ठताम् ।
•अर्थमुन्सृज्य किं राजन्दुःखेषु परितप्यसे । ५ | कानां विपुलां कीर्ति वैरं प्रतिचिकीर्षताम् ॥
मवतोऽनवधानेन राज्यं नः पश्यतां हृतम् ।
आत्मायें युध्यमानानां विदिते कृत्यलक्षणे ।
अहार्यमपि शरण गुप्तं गाण्डीवधन्वना ॥ ६
अन्यैरपि हृते राज्ये प्रशंसव न गर्हणा । २०
कुणीनामिव बिल्यानि पशूनामिव धेनवः ।
कर्षणार्थो हि यो धर्मो मित्राणामात्मनस्तथा ।
हतमैश्वर्यमस्माकं जीवतां भवतः कृते ।
व्यसनं नाम तद्राजन्न धर्मः स कुधर्मतत् ॥ २१
भवतः प्रियमित्येवं महायसनमीदृशम् ।
सर्वथा धर्मनित्यं तु पुरुष धर्मदुर्बलम् ।
धर्मकामे प्रतीतस्य प्रतिपन्नाः स्म भारत ॥
त्यजतस्तात धर्मायौँ प्रेतं दुःखसुखे यथा ॥ २२
कर्षयामः स्वमित्राणि नन्दयामश्च शात्रवान् ।।
यस्य धर्मो हि धर्मार्थ क्लेशभाष स पण्डितः।
आत्मानं भवतां शास्त्रैनियम्य मरतर्षम ॥
न स धर्मस्य वेदार्थ सूर्यस्यान्धः प्रभामिव ॥ २३
यद्वयं न तदैवैतान्धार्तराष्ट्रानिहन्महि ।
यस्य चात्मार्थमेवार्यः स च नार्यस्थ कोविदः ।
भवतः शास्त्रमादाय तनस्तपति दुष्कृतम् ॥ १० रक्षेत भृतकोरण्ये यथा गास्तादगेव सः ॥ २४
'अथैनामन्यवेक्षस्व मृगचर्यामिवात्मनः।
अतिवेलं हि योर्यार्थी नेतरापनुतिष्ठति ।
दुर्बलावरितां राजनबलस्थैर्निवेषिताम् ॥
सध्यः सर्वभूतानां ब्रह्महेब जगुप्सितः ॥ २५
यां न कृष्णो न बीभत्सुनामिमन्युर्न संजयाः।
सततं यश्च कामार्थी नेतरावनुतिष्ठति ।
न चाहममिनन्दामि न च माद्रीसतावुभौ ॥ १२ / मित्राणि तस्य नश्यन्ति धर्मार्थाभ्यां च हीयते२६
भवान्धर्मो धर्म इति सततं प्रतकर्शितः ।
तस्य धर्मार्थहीनस्य कामान्ते निधनं धुषम् ।
कश्चिद्राजन्न निर्वेदादापना क्लीवाधिकाम् ॥ १३ | कामतो रममाणस्य मीनस्पेवाम्भसः क्षये ॥ २७
दुर्मनुष्या हि निवेदमफलं स्वार्यघातकम् ।
तस्माद्धर्मार्थयोनित्यं न प्रमाधन्ति पण्डिताः ।
अशक्ताः श्रियमाहर्तमात्मनः कुर्वते प्रियम् ॥ १४ / प्रकृतिः सा हि कामस्य पावकस्याणिर्यथा॥ २८
स मवान्दृष्टिमाश्क्तः पश्यनस्मासु पौरुषम् ।
सर्वथा धर्ममूलोों धर्मश्वार्थपरिप्रहः ।
आनुशंस्यपरो राजन्नानर्थमवबुध्यसे ॥
१५ इतरेतरयोतिौ विद्धि मेघोदधी यथा । २९
अस्मानमी धार्तराष्ट्राः क्षममाणानलं सतः।
द्रव्यार्थस्पर्शसंयोगे या प्रीतिरुपजायते ।
अशक्तानिव मन्यन्ते तदुःखं नाहवे वधः ॥ १६ | स कामचित्तसंकल्पः शरीरं नास्य दृश्यते ॥ ३०
तत्र चेयुध्यमानानामजिह्ममनिवर्तिनाम् ।
अर्थार्थी पुरुषो राजन्बृहन्तं धर्ममिच्छति।
सर्वशो हि षधः धेयान्प्रेत्य लोकान्लभेमहि ॥१७ | अर्थमिच्छति कामार्थी न कामादन्यमिच्छति॥३१
अथवा वयमेवैतानिहत्य भरतर्षभ।
नहि कामेन कामोन्यः साध्यते फलमेव तत् ।
माददीमहि गां सर्को तयापि श्रेय एव नः ॥ १८ उपयोगात्फलस्यैव काष्ठाद्भस्मेव पण्डितः ।। ३२
धर्मलेशः प्रतिज्ञापालनजस्तेन प्रतिच्छन भावृतः अर्थ | तत् कुधर्मवीजमित्यर्थः ॥ २१ ॥ धर्मार्थो बलसाध्यहेमन्त-
राग्याख्यम् ॥५॥ अनवधानेन प्रमादेन पश्यतामित्यनादरे प्रात मानघुजयभयो ।२९॥धर्म न वर्षकामा अर्थ
षष्ठी ॥ ६॥ कुणीनां हस्तविकलानां । पशूनां पाद- | प्रयोजनम् ॥२३ ॥ अतिवेलं अत्यन्तम्॥ २५ ॥ इत अर्थ-
विकलाना षष्ठी पूर्ववत् । भवत कृते भवन्निमित्तम् ।।७।।
कामा ॥ २६ ॥ कामतो रममाणस्य तस्य कामान्ते निधन
धर्मकामे धर्मेच्छायां। प्रतीतस्य विश्वखस्य । धर्मकाम्या | मिति संबन्धः ।। २७ ।। सा हि धर्मार्थरूपा हि ॥ २०॥
प्रतीतस्येति पाठेघर्मेच्छाया विश्वस्तस्य
॥ शानः ! अर्थपरिग्रहः अर्थार्थमेवालम्वनीयः इतरेतरयोनाती धर्माः
शमवचनैः भवता भासमानानां योगिनाम् ॥ ९॥ मृग- दर्थःप्रणोयतेऽयांच धर्म इत्यर्थः। मेघाधिपुष्टिदधेपपूर्ति.
चर्या मित्र एना वनवयों। अबलस्पैनियषितामित्येकं पदं । खि ॥ २९ ॥ दन्यस्य सचन्दनादेः । म्पर्शः अर्यस्य
बलगिरसेवितामित्यर्थः ॥ ११ ॥ न आपन इति सबन्ध, | स्वर्णदे। संयोगो लामः ॥ ३० ॥ उपयोगः साक्षाप्रीत्यु- .
॥ १३ ॥ अल समर्षान्मतः ॥१६॥ गां पृथिवीम् ॥१८| त्पादनेन कृतार्थतं । काष्टादस्मसाध्यं न तु भस्मतोपि
कृत्यलपणे करणीयस्वरूपे ॥२०॥ कुधर्म तनोतीति कुधर्म- ! भस्मान्तरं साध्यमस्ति तदत ॥३२॥

·वनपर्व नभ्यायः ३३] ५२. इमानछकुनकान्राजन्हन्ति घेतंसिको यया । दानं यज्ञाः सतां पूजा येद्धारणमार्जयम् । एसपमधर्मस्य भूतेप हि विहिंसता ॥ ३३ पप धर्मः परोराजवलवान्प्रत्य चेह च ॥ ४६ फामोल्लोमाञ्च धर्मस्य प्रकृति यो न पश्यति। पर नार्थविहीनेन शस्यो राजनिषेवितम् । सघध्यः सर्वभूतानां प्रेत्य चेह च दुर्मतिः ॥ ३४ अखिलाः पुरुषव्याघ्र गुणाः स्युर्यधपीतरे ॥ ४७ व्यक्तं ते विदितो राजनाओं द्रव्यपरिग्रहः । धर्ममूलं जगद्वाजन्नान्यद्धर्माद्विशिप्यते। प्रकृति चापि वेत्थास्य विकृतिं चापि भूयसीम् ॥ धर्मश्चार्थेन महता शश्यो राजनिषेवितुम् ॥ ४८ सस्य नाशे विनाशे पा जरया मरणेन वा। न चार्थो भैश्यचर्येण नापि क्कैप्येत कहिंचित् । अनर्थ इति मन्यन्ते सोयमस्मासु वर्तते ॥ ३६ येत्तुं शक्यः सदा राजन्केवलं धर्मबुद्धिना। ४९ इन्द्रियाणां च पञ्चानां मनसो हदयस्य च । प्रतिषिद्धा हि ते याचा यया सिध्यतिधे द्विजः। विपये वर्तमानानां या प्रीतिरुपजायते ॥ ३७ तेजसैयार्थलिप्सायां यतस्स पुरुषर्षम। स काम इति मे बुद्धिः कर्मणां फलमुत्तमम् । मैक्ष्यचर्या न विहिता न च विदाइजीविका। एवमेय पृथम्दृष्ट्वा धर्मार्थी काममेव च ॥ ३८ क्षत्रियस्य विशेषेण धर्मस्तु पलमारसम् ॥ न धर्मपर पर स्थान चार्थपरमो नरः। स्वधर्म प्रतिपद्यस्व जहि शत्रन्समागतान् । न कामपरमो या स्यात्सर्वान्सेवेत सर्वदा ॥ ३९ | धार्तराष्ट्रवनं पार्थ मया पायन नाशय ॥ धर्म पूर्व धनं मध्ये जघन्ये काममाचरेत् । उदारमेव विद्वांसो धर्म प्राहुर्मनीपिणः । हन्यनुचरेदेवमेष शास्त्रातो विधिः ॥ ४० । उदारं प्रतिपयस्व नावरे स्थातुमर्हसि ॥ कामं पूर्व धनं मध्ये जघन्ये धर्ममाचरेत् । अनुध्यस राजेन्द्र येत्य धर्मान्सनातनान् । पयस्यनुचरेदेघमेष शास्त्रश्तो विधिः ॥ ४१ / फरकर्माभिजातोसि यस्मादुद्धिजते जनः ॥ ५४ धर्म चाय च कामं च यथावद्वदतां पर । प्रजापालनसंभूतं फलं तय न गर्हितम् । विभज्य काले कालक्षः सर्यान्सेवेत पण्डितः॥४२ पप ते विहितो राजधागा धर्मः सनातनः ॥ ५५. मोक्षोपा परमं श्रेय पप राजन्सुखार्थिनाम् । तस्मादपचितः पार्थ लोफे हास्यं गमिप्यासे । प्राति या घुद्धिमाथाय सोपायां कुरुनन्दन ॥ ४३ सधर्माद्धि मनुष्याणां चलनं न प्रशस्यते । तद्वा क्रियतां राजन्प्राप्ति चाप्यधिगम्यताम् । स क्षात्र हदयं कृत्वा त्यक्त्वेदं शिथिलं मनः । जीवित हातुरस्येव दुःखमन्तरवर्तिनः ।। ४४ वीर्यमास्थाय कौरव्य धुरमुद्रह धुर्यवत् ॥ विदितश्चैव मे धर्मः सततं चरितश्च ते । न हि केवलधर्मात्मा पृथिया जातु कथन । जानन्तस्त्वयि शंसन्ति सुहृदः कर्मचोदनाम् ॥४५ | पार्थिवो व्यजयद्राजन्न भूर्ति न पुनः धियम् ॥५८. वैतसिकः वीतंसेन जीवतीति पक्षिहन्ता । 'वति ॥४१॥ प्राप्ति महोदयं या राज्यसामज । 'प्रातिमि संबन्धनोपाये मृगाणा पक्षिणामपि' इति विश्वः । महोदये • इति विश्व । ठत् मोक्षास्यं श्रेयः दुस विहिसता विशिष्टहिंसावत्वम् ॥ ३३ ॥ प्रकृति स्वरूपम् दु.सदम् ॥ ४॥ उर्मचोदना प्रसिजनकं वेदवाक्यं । ॥ ३४॥ म्यामिति । पर्यः प्रयोजनं कामाख्यं सदम्येण | शंसन्ति कथयन्ति । ४५ ॥ मासलाः सिल सोधनगाहस्त्यश्वात्मना परिगृह्यत इति दम्यपरिप्रहः । अस्य शन्यं ताहिताः ॥जाहन्येन कातर्येण येतुं लन्युम्॥४९॥ यस्य प्रकृति ध्यादिम्पा। विकृति त्यागमोगादिरूपाम् द्विजः ग्राह्मणः तेजमा पराभिमशक्या ॥५. ॥ बार ॥ ३५ ॥ तस्य धनादिस्पदम्यस्य नाशे अदर्शने उत्साहः ॥५१॥ उदार ईश्वरभावं सवरे मनायें ॥ ५३॥ अभावे । विनाशे लधस्य वियोगे । जरामरणे लोगो करं हिंसात्मक क्षात्रं कर्म यस्य ॥ ५४ ॥ अपचित होनः वादांना सोयमनर्य. पंपरामर्शराज्यनाशादिरूपः । अनर्षपरिहाराय घोषि रखनीय इति भावः ॥ ३६॥ ॥५६॥शिथिलं दुलम् ॥ ५५ ॥ न भूर्ति अनचर्य न पसना श्रीयादौना पिण्ये शन्दादौ । मनसो विषयः संकल्पः । पुन धियं नास्ति पुनः पीयेति न भूतेरेव विशेषण सदयस्य निधयः ॥ ३७॥ पृपा मिन्नानष्टा ३८॥ भर्म पूर्व महानि चरेत् ॥ ४०॥ कामं वसि चरेत् | ॥८॥ है या तिवान शन्देन समास । न्यत्रयन् परामूतवान्

·६३
धनपर्व
अध्यायः ३४]
८८
भ्वती क्षारमासक्तं ब्रह्म या वृषले यथा । अमित्रांस्तेजसा मृद्गन्नसुरानिव वृत्रहा।
सत्यं स्तेने वलं नार्यो गज्यं दुर्योधने तथा ॥८१ थियमादत्स्व फौन्तेय धार्तराष्ट्रान्महावल ।
इति लोके निर्वचनं पुरधरति भारत । न हि गाण्डविमुक्तानां शराणां गार्धवाससाम् ।
अपि चैता लियो पालाःखाध्यायमाथिकुर्वते ८२ स्पर्शमाशीविषाभानां मर्त्यः कश्चन संसहेत् ८७
इमामवस्यां च गते सहास्माभिररिंदम ।
न स धीरो न मातङ्गो न च सोऽश्वोस्ति भारत
हन्त नष्टाः स्म सर्वे घे भवतोपद्रवे सति ॥ ८३
यः सहेत गदावेगं मम क्रुद्धस्थ संयुगे ॥
स मवारयमास्याय सर्वोपकरणान्वितम् ।
त्वरमाणोभिनिर्यातु विप्रेम्योविभावकः ॥ ८४ संजयैः सह कैकेयैर्वृष्णीनां वृषभेण च ।
याचयित्या द्विजथेष्ठानचैव गजसाहयम् ।
कथं विद्युधि कौन्तेय न राज्यं प्रामयामहे ॥ ८९
अस्त्रायद्भिः परिवृतो म्रातृभिदधन्विभिः॥ ८५, शत्रुहस्तगतां राजन्कयविनाहरेमहीम् ।
माशीविषसमैीरमरुद्भिरिघ वृत्रहा। इह यनमुपाहत्य बलेन महतान्वितः॥
इति श्रीमहाभारते भारण्यके पक्षण अर्जुनाभिगमनपर्वणि मोमवाक्य यात्रंशोऽध्यायः ॥ ३३ ॥
९०
४
३४
पैशंपायन उवाच ।
तग्मां शठः कितवः प्रत्यदेवीत्
स एवमुक्तस्तु महानुभाव:
सुयोधनार्थ सुबलस्य पुत्रः॥ ३
सत्यवतो भीमसनेन राजा ।
महामायः शकुनिः पार्वतीयः
अजातशत्रुस्तदनन्तरं धै
सभामध्ये प्रवपन्नक्षपूगान् ।
धैर्यान्वितो पापयमिदं बमापे ॥ १ अमायिनं मायया प्रत्यजेपी-
युधिष्ठिर उवाच ।
त्ततोपश्यं चूजिनं भीमसेन ॥
असंशयं भारत सत्यमेत-
अक्षांश्च दृष्ट्वा शकुनर्यथाष
धन्मां तुदन्वाफ्यशल्यैः क्षिणोषि।
स्कामानुकूलानयुजो युजच ।
म त्यां विगहें प्रतिकूलमेव
शक्यं नियन्तुमभविष्यदात्मा
ममानयाद्धि व्यसनं व आगात् ॥२ मन्पुस्तु हन्यात्पुरुषस्य धैर्यम् ॥
अहं यक्षानन्वपद्य जिहीर्ष-
यन्तुं नात्मा शक्यते पौरुषण
राज्यं सराष्ट्र धृतराष्ट्रस्य पुत्रात् ।
मानेन धीर्येण च तात नद्धः ।
भावीपे त्रयस्त्रिंशोऽध्याय ॥३॥
परस्यापि राज्यान ईवादारोपणमुचितामित्याह श्व-
ताविति । वदती सारमेयचर्मकोश ब्रह्म वेद. सूपले शूद्धे
३४
स एवमिति ॥ १ ॥ एष मम ममैव व. युष्मान् ॥२॥
॥ ८१ ॥ स्वाध्यायमधिकुते श्वस्ताविति लोक
वेदवत् ज्यादयो नित्यं पठन्तीत्यर्थः ।। ८२ ॥ भवता अवाय अनुभूतान् । जिहर्षिन्हतुमिच्छन् शठ. कूटपाश-
ना उपद्रवे राज्यभ्रंश ॥ ८३ ॥ अर्थविभावक जया- कर्तृतगत् कितको यतकार ॥ ३ ॥ प्रवपन् पातयन् अक्षपू.
जितमर्थ प्रदातुं । तुमुन्ना कियायां कियार्थायामिति । गान् पाशसमूहान वृजिनं दुःखदं म्यसनम् ।।४ ॥ कामानु-
वुल ॥ ४ ॥ वाचयित्वा आशीर्वादान् ॥८॥
कूलान् इच्छानुकूलान् । अयुज. विषपान् । युनः समान् ।
धाराष्ट्रादिति छेदः ॥ ६ ॥ गावाससा गधाक्षमय- शत्यमिति । य पुरुषस्य धैर्य हन्यात् स मन्युर्यदि नाम-
पुण्खवता संसहेत सम्यक् सहेत ॥ ७ ॥ संजयादिमि | विश्पतहि भारमा मनः नियन्तुं शक्यमर्भावण्यादस्यध्या-
सहाय दिति विस्मयेन शिरश्चाने ।। ८९ ॥ उपाहस्य | इस योग्यं । परम्यानुकूनानहान् दृष्ट्वा मन्युक्शान्मम
भालन्य ॥ १० ॥ इत्यारण्यके पणि नैलहष्ठीये भारत | तोपरम दुर्नासोदियर्थः ॥ ५॥

·८ ९ महामारते [अर्जुनाभिगमन न ते घाचो भीमसेनाभ्यसूये वनानि कन्ट्राणि च राष्ट्ररूपाः ।। १३ मन्ये तथा तन्नवितव्यमासीत् ।' सुयोधनधापि न शान्तिमिच्छन् , स नो राजा धृतराष्ट्रस्य पुत्रो • भूयः स मन्योर्वशमन्यगच्छत् । न्यपातयद्यसने राज्यमिच्छन् । उद्योजयामास कुरूंश्च सर्वा- दास्यं च नोऽगमयन्द्रीमसेन न्ये चास्य फेचिशमन्वगन्छन् ॥ १४ यत्राभवच्छरणं द्रौपदीनः। तं संधिमास्थाय सतां सकाशे त्वं चापि तद्वेत्य धनंजयश्च को नाम जहादिह राज्यहेतोः। पुन तायागतांस्तां समां नः। आर्यस्य मन्ये मरणाद्रीयो यन्मां प्रवीद्धृतराष्ट्रस्य पुत्र यद्धर्ममुत्क्रम्य महीं प्रशासेत् ॥ एकलहाथै मरतानां समक्षम् । तदेष चेद्वीरकर्माकरियो घने समा द्वादश राजपुत्र. यदा घूते परिध पर्यमृक्षः। ययाकाम विदितमजातशत्रो। बाहू दिधक्षन्वारितः फाल्गुनेन अथापरं चाविदितश्चरेयाः कि दुष्कृतं भीम तदाऽभविष्यत् ॥ १६ सर्वः सह भ्रातृभिश्छद्मगूढः ॥ प्रागेच चैषं समयक्रियायाः त्यां चेछुत्वा तात तथा चान्त फिनावी पौरुपमाविदानः। मवभोत्स्यन्ते भारतानां चराश्च । प्राप्त तुकालं त्यमिपद्य पश्चात् अन्यांश्चरेयास्तावतोम्दांस्तथा त्वं किं मामिदानीमतिवेलमात्य ।। १७ निधित्य तत्प्रतिजानीहि पार्य॥ १० भूयोपि दुःखं मम भीमसेन चरेश्चन्नो विदितः कालमेतं दूये विपस्येय रसं हि पीत्या। युक्तो राजन्मोहयित्वा मर्दायान् । यद्याज्ञसेनी परिशिदयमानां प्रधामि सत्यं कुरुसंसदीह संदृश्य तत्क्षान्तमिति स्म मीम ॥ १८ तवैव ता भारत पञ्च नद्यः ॥ न त्वच शक्यं भरतप्रवीर. वयं चैतद्भारत सर्व एष कृत्या यदुक्तं कुरुवीरमध्ये। स्थया जिताः कालमपास्य मोगान् । कालं प्रर्ताक्षस्य सुखोदयस्य पक्तिं फलानामिव धीजवापः॥ घसेम इत्याह पुरा स राजा मध्ये फुरूणां समयोक्तस्तयेति ॥ १२ यदा हि पूर्व निस्तो निरन्ते- तत्र धूतमभयन्नो जघन्य द्वैरं सपुष्पं सफलं विदित्या। तस्मिलिता प्रनजिता सर्वे। महागुणं हरति हि पौरूषण इस्थं तु देशाननुसंचरामो सदा पीरोजीपति जीवलोके ।। समा वर्षाणि अथापरं वर्षम् ॥ ९॥ अक्मो- समयक्रियानःप्रागेव चेदिदम्यवास्तहि कि दुरतं अमवि- स्स्यन्ते शास्यन्ति ॥१०॥नो इति निपातः वितस्तादि- | प्यत् न किमीत्ययः । भाविदान. जानन् । प्राप्त काल परनयुपासतो देशः ॥ १॥ सर्वे शतमपि म्रातरः कानुल्या विपदं । मभिपीय पति पतिशयेन र राजा दुर्योधनः ॥ ११ ॥ न अस्माकं बभन्य ॥ १७ ॥ भूयोपि बपि दुये टपतये ॥ १८ ॥ यावं ना । कुस्मा भिटापाः ॥१३॥ शान्ति न इएन् | यो प्रतिमा कला । बीजवाप पौवलः ॥१९॥ अनिछन् । उद्योजयामास उत्कर्षण स्वेच्छया तेषु ते | निस्तो पमितः वर पेरिसमूहं । सपुष्पं सफल विदित्दा पुष्ट दुर्गदेशादिपालनकार्येषु इटान् योजितवान् ॥ ४॥तरं ज्ञात्वा । यदा यदि। निरन्तर चिन्दात् तदा पर्यमा परागृवानीस विधान् दशुमिन् ॥१६॥ प्रसिद्ध महागुणं महान्तं गुणं हरति आहरति ।। २० ॥ २० ·अध्यायः १५] घनपर्ष धियं च लोके लमते समयां मम प्रतिज्ञा च निबोध सत्यां मन्ये चास्मै शत्रयः संनमन्ते । वृणे धर्मममृतार्जीविताच । मित्राणि चैनमचिराद्भजन्ते राज्यं च पुत्राश्च यशो धनंच देवा इवेन्द्रमुपजीवन्ति चैनम् ।। २१ सर्व न सत्यस्य कलामुपैति ॥ इति श्रीमहाभारते आरण्यके पर्वणि अर्जुनाभिगमनपर्वणि युधिष्ठिरवाक्ये चतत्रिंशोऽध्यायः ॥३४॥ . भीमसेन उवाच। योन यातयते वैरमल्यसत्योद्यमः पुमान् । संधि कृत्वैध कालेन हन्तफेन पतत्रिणा। अफलं जन्म तस्याहं मन्ये दुर्जातजायिनः॥ ८ अनन्तेनारमैयण स्रोतसा सर्वहारिणा॥ | हेरण्या भवतो बाहू अतिर्मयति पार्थिवी । प्रत्यक्ष मन्यसे कालं मर्त्यः सन्कालबन्धनः । हत्या द्विषन्तं संग्रामे भुश्श्य पाहुजितं घर ॥ ९ फेनधर्मा महाराज फलधर्मा तथैव च ॥ हत्या वै पुरुषो राजनिफारमरिंदम । २ अह्राय नरकं गच्छेत्स्वर्गेणास्य स समितः ।। १०. निमेषादपि कौन्तेय यस्यायुरपचीयते । अमर्पजो हि संतापः पावकाद्दीप्तिमत्तरः । सूख्येवाअनचूर्णस्य किमिति प्रतिपालयेत् ॥ ३ येनाहमामिसंतप्तो न नक्तं न दिघा शये ॥ यो नूनममितायुः स्यादयवापि प्रमाणवित् । अयं च पार्थों बीमत्सर्वरिष्ठो ज्याविकर्षणे । स कालं घे प्रतीक्षेत सर्वप्रत्यक्षदर्शिवान् ।। मास्ने परमसंतप्तो नूनं सिंह इलाशये ॥ प्रतीक्ष्यमाणाः कालोनसमा राजंत्रयोदश । योऽयमेकोमिमनुते सर्वान्लोके धनुर्भूतः । आयुपोपचयं कृत्वा मरणायोपनेप्यति ॥ ५. सोयमात्मजमूप्माणं महाहस्तीव यच्छति ॥ १३ शरीरिणां हि मरणं शरीरे नियमाश्रितम् । नकुलः सहदेवश्च वृद्धा माता च धीरसूः । मागेव मरणात्तस्मादाज्यायव घटामहे ।। ६ तधैव नियामच्छन्त आसते जडमूकवत् ॥ यो न याति प्रसंख्यानमस्पष्टो भूमिवर्धनः । सर्वे ते प्रियमिच्छन्ति बान्धवाः सह संजयैः । अयातयित्वा घेराणि सोवसीदति गौरिव ।। ७. अहमेकच संतप्तो माता च प्रतिविध्यतः ॥ १५ अमृतात् देवभावात् । क्ला पोडशं भागम् ।।२२ ।। इत्या पूर्णस्येत्यपपाठ' ॥ ३ ॥ प्रमाणविन् आयुःप्रमाणश. ॥४॥ रम्य पर्वणि नलकण्ठीये भारतभावदीप चतुस्त्रिंशोऽयाति प्राप्नोति । प्रसंख्यानं प्रकृष्ट साधुकोति। यतः अस्पष्टः ध्यायः ॥ ३४ ॥ शौर्यायभावादितौरविदितः भूमिवर्धनः भूमिहिसकः । भूमे- रिभूत इत्यर्थ. अयातयित्वा अनिस्तार्य । गोर्बलीव इव । सोप्यशक्तश्चेत् गोषु संख्यान स्पश्ता वाप्यप्रामुवनभूमे- संविमिति । पतत्रिणा वाणवत् शीनगामिना प्राणहरेण भरभूतो भवति ॥जा दुर्जातजायिन, कुजन्मभाजः॥८॥ वा । स्रोतसा नित्यवाहिना।। १॥प्रत्यक्षं प्रत्यक्षेण ज्ञातं। काल- हेप्यो हिरण्यस्वामिनी । श्रुति.कीर्तिः । पार्थिवी पृयोः बन्धनः कालवश्यः फैनधर्मा निसार फलधर्मा पतनशील।२१ राज्ञ खेत्यर्थः ॥ ९॥ निस्तारं पञ्चक । अह्राय सधः । सूध्येवाजनचूर्णस्य यया कजलक्षोदम्यातिलक्षणस्य सूक्ष्माग्रया स नरकं आपदम् ॥१." आशये स्वस्थाने ।। १२ । सूच्यापि किंचिदपचीयते । एवं निमेषादपि यस्यायुरपची- अभिमनुते दिनास्ति । 'यदि वेममभिमस्यै पनीयोन्ने करिष्ये' यते स किमिति अवधि प्रतिपालयेल कथमपीत्यध्याहृत्य इति बृहदारण्यकादावभिपूर्वम्य मन्यतेहिसार्थत्वरः । मं योज्यं । चूर्णः क्षोद क्षारभेदे ' इति विश्व । शून्येवेति । प्रथम सूक्ष्म बीजभूतामिति प्रतिपदस्यार्थ.। आत्मचित्तज. पाठेपि स एवार्थः । वयते प्रविशतीति शूनः स्थूलसूची मध्माणं तापम् ।। १३ । प्रतिविन्ध्यतः प्रतिविन्यस्य माता सूवा' इति प्रसिद्ध । अपः शूनः शूनी तथेनि योगात् । ट्रैपदी ॥ १५ ॥ घ०५ ·महामारते [भर्जुनाभिगमनपर्व मियमेव तु सर्वेषां यद्धीम्युत किंचन । हस्ती श्वेत घाशातः कथं जिष्णुश्चरिष्यति । सर्वे हि.व्यसनं प्राप्ताः सर्वे युद्धाभिनन्दिनः।।१६ | इमौ च सिंहसंकाशौ भ्रातरौसहितौ शिशु ॥२६ नातः पापीयसी काचिदापद्राजन्भविष्यति । नकुलः सहदेवश्च कयं पार्थ चरिष्यतः। योनीचैरल्पनले राज्यमाच्छिद्य भुज्यते ॥ १७ | पुण्यकार्ती राजपुत्री द्रौपदी वीरसूरियम् ॥ २७ शीलदोपाद्धृणाविष्ट आनृशंस्यात्परंतप । विश्रुता कथमज्ञाता कृष्णा पार्थ चरिष्यति । क्लेशस्तितिक्षसे राजनान्यः कश्चित्प्रशंसति॥१८ | मां चापि राजञ्जानन्ति ह्याकुमारमिमाः प्रजाः२८ श्रोत्रियस्येव ते राजन्मन्दकस्याविपश्चितः। नाशातचयों पश्यामि मेरोरिय निगृहनम् । अनुवाकहता बुद्धि या तत्त्वार्थदर्शिनी ॥ तथैव वयोस्मामी राष्ट्रेभ्यो विप्रवासिताः ॥२९ राजानो राजपुत्राश्व धृतराष्ट्रमनुयताः। घृणी ब्राह्मणरूपोसि कथं क्षत्रेषु जायथाः। अस्यां हि योनी जायन्ते प्रायशः रखुद्धयः॥ २० ] अवश्यं तनिकर्तव्यमस्माकं तप्रियपिभिः । न हि तेप्युपशाम्यन्ति निस्ता या निरारताः३० अनौपीस्त्वं राजधर्मान्यथा वे मनुरब्रवीत् । तेप्यस्मासु प्रयुञ्जीरन्प्रच्छन्नान्सुबासुंश्वरान् । रानिकृतिसंपन्नान्विहितानशमात्मकान् ॥ २५ | आचक्षीरंथ नो ज्ञात्वा ततः स्यात्सुमहद्भयम् ३१ धार्तराष्ट्रान्महाराज क्षमसे कि दुरात्मनः । अस्माभिरुपिताः सम्यग्वने मासास्त्रयोदश। फर्तव्ये पुरुषव्याघ्र किमास्से पीठसर्वत् ॥ २२ / परिमाणेन तान्पश्य तावतः परिवत्सरान् ॥ ३२ बुध्धा वीर्येण संयुक्तः श्रुतेनाभिजनेन च । अस्ति मासः प्रतिनिधिर्यथा प्रादुर्मनीषिणः। तृणानां मुएिनकेन हिमवन्तं च पर्वतम् ॥ २३ पृतिकानिब सोमस्य तथेदं क्रियतामिति ।। ३३ छन्नमिच्छसि कौन्तेय योरमान्संपर्तुमिच्छसि । अथवाऽनडहे राजन्साधघे साधुवाहिने । अशातचर्या गूदेन पृथिव्यां विश्रुतेन च ॥ २४ | सौहित्यदानादेतस्मादेनसः प्रतिमुच्यते ॥ ३४ दिघीव पार्य सूर्येण न शक्याचरितुं स्वया। तस्माच्छत्रुवधे राजन्क्रियता निश्चयसषया। धृहच्छाल इयानूपे शाखापुप्पपलाशयान् ॥ २५. क्षत्रियस्य हि सर्वस्य नान्योधमास्ति संयुगात्३५ इति श्रीमहाभारते आरण्यके पर्वणि अर्जुनाभिगमनपर्वणि भीमघाश्ये पञ्चत्रिंशोऽध्यायः ॥ ३५ ॥ , वैशंपायन उवाच। श्रुता मे राजधर्माश्च वर्णानां च विनिश्चयाः। आयत्यां च तदात्ये च यः पश्यति स पश्यति २ भीमसेनवचः श्रुत्वा कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः। धर्मस्य जानमानोहं गतिमयां सुर्विदाम् । निःश्वस्य पुरुषम्याघ्रः संप्रदथ्यौ परंतपः॥ १. कथं बलात्करिष्यामि मेरोरिय विमर्दनम् ॥ ३ प्रणाविष्टः क्यं सत्यं त्यजेयमिति लज्जया न्याप्त. सोमस्य प्रतिनिधयः ।। ३३ ।। अनहे पूर्ण घाममुपाहत्या मादृशंस्यात् दयालुत्वात् ॥ १८॥ मन्दकस्य पुत्सितमन्दस्य | नृतान्मुश्यते'इति धर्मशागतं प्रायश्चित्तं वा वर्तम्यमित्या- भनुवाक. गुरूक्तिमनुवचनं तेन हता । अर्थशानशून्यस्य | हाथवेति । साहित्य मातृप्तिभोजनं तस्य दानात् एतम्मात् घेदाशरमात्राभ्यासिनः ॥ १९ ॥ पृणी दयालु आयचा. मिथ्यावादतात् एनस. पापात् ॥ ३४ ॥ इत्यारण्य जाटोसि ॥२०॥ आस्से तूष्णी भूतोसि । पाठसवत् भग- पणि • भारत पत्रिंशोऽध्यायः ॥ ३५॥ गरवत् ॥ २२ ॥ अज्ञातवासस्य दुरत्वमाह तृणानामिति ॥ २३ ॥ संपर्नु संवरीतुं छादिनम् ॥२४॥ अन्पे बहुमते देशे ॥ २५ ॥ निवर्तन्यं नीचं सूचनादि कर्म कर्तन्य॥३१॥ भीमसेनेति ।। १॥ आयत्यामुत्तरकाले तदावे वर्तमान 'यो मासः स संवतारः' इति ध्रुर्मास. प्रतिनिधिः संवत्मर-1 का य तापश्यति ।। १ ।। जानमानः जानन् । अम्विकर- स्याति । सोमाभावे पूतिकानभिपुण्यात्' इति युः प्रतिकाः ] नवमाधम् ॥३॥ - ३६ ·६७ घनपर्व भन्याय ३६] वैशंपायन उवाच। ८ स मुहुर्तमिव ध्यात्वा विनिश्चित्येतिकृत्यताम् । भीमसेनमिदं थापयमपदान्तरमचीन् । ४ एतद्वचनमाशाय भीमसेनोत्यमर्षणः । युधिष्ठिर उवाच । यभूव विमनालस्तो न चैवोयाच किंचन ॥ २१ पथमेतन्महावाहो यथा वदसि मारत । तयोः संबदतोरेवं तदा पाण्डययोईयो। इदमन्यत्समादत्स्य वाच्यं मे याच्यकोविद ॥ ५ माजगाम महायोगी व्यासः सत्यवर्तास्त ॥ २२ महापापानि कर्माणि यानि केवलसाहसात् । सोभिगम्य यथान्यायं पाण्डवैः प्रतिपूजितः. आरम्यन्ते भीमसेन ध्ययन्ते तानि भारत ॥ ६ युधिष्टिरमिदं धापयमुवाच यदतां घरः ॥ २३ सुमन्त्रिते सुविक्रान्ते सुकने सुविचारिते। व्यास उवाच। सिघ्यन्त्यर्या महाबाहो देवं चात्र प्रदक्षिणम् ॥७ युधिष्ठिर महाबाहो केमि ते हृदयस्थितम् । यन फेयलचापल्यालदर्पोत्थितः स्वयम् । मनीपया ततः क्षिप्रमागतोरिम नरम ॥ आरधन्यमिदं कार्य मन्यसे शृणु तत्र मे ॥ भीमाट्रोणारूपावर्णाद्रोणपुत्राय भारत । भूरिश्रयाः शलश्चैव जलसंधश्च वीर्यवान् । भोमो द्रोणय कर्णश्च द्रोणपुत्रश्च वीर्यवान् ॥९ गते भयममित्र हदि संपरिवर्तते । दुर्योधनापरता.या दुःशासनादपि ॥ धार्तराष्ट्रा दुराधर्षा दुर्योधनपुरोगमाः। तत्तेह नाशयिष्यामि विधिन पर्मणा ॥ २६ सर्व एघ कृतास्त्राश सततं चाततायिनः ॥ राजानः पार्थिवाश्चैव येऽस्माभिरुपतापिताः । तस्मृत्या प्रतिमास्याय पर्मणा प्रतिपादय । सांधताः कौरव पक्ष जातोहाश्च तं प्रति ॥ ११ । प्रतिपाय तु राजेन्द्र ततः क्षिप्रं या जहि ॥ २७ दुर्योधनहिते युक्ता न तथास्मास भारत । । तत एकान्तमु य पाराशयों युधिष्टिरम् । पूर्णकोशा बलोपेताः प्रयतिष्यन्ति संगरे । १२ अब्रवीदुपपनार्थमिदं पाययविशारदः ॥ २८ सर्वे कौरवसैन्यस्य सपुत्रामात्यसैनिकाः। श्रेयसस्ते परः कालः प्राप्तो भरतसत्तम। संविमक्ता हि मात्राभिोगेरपि च सर्वशः॥१३ येनाभिमाता शरणे पायों धनुर्धरः ॥ गृहाणेमां मया प्रोक्तां सिद्धि मूर्तिमतीमिय । दुर्योधनेन ते वीरा मानिताध विशेषतः । प्राणांस्त्यश्यन्ति संग्रामे इति मे निश्चिता मतिः१४ विद्या प्रतिस्मृति नाम प्रपन्नाप प्रवीमि ते ॥ २० समा यद्यपि मीप्मस्य वृत्तिरस्मासु तेषु च । । यामवाप्य महावाहुरर्जुनः साधयिष्यति । द्रोणस्य च महावाहो कृपस्य च महात्मनः ॥ १५ अनहेतोर्महेन्द्रं च रुद्रं चैयाभिगच्छत ॥ ३१ अवश्यं राजपिण्डस्तैनिश्य इति मे मतिः । घरुणं च फुघरं च धर्मराजं च पाण्डय । तस्मात्यस्यन्ति संप्रामे प्राणानपि सुदुस्त्यजान् ॥ शक्ती रोष सुरान्द्रष्टुं तपसा विक्रमेण च ॥ ३२ स दिव्यास्त्रविद्वांसः सर्वे धर्मपरायणाः। ऋषिरेष महातेजा नारायणसहायघान् । अजेयाश्चेति मे बुद्धिरपि देवैः सवासवः ॥ १७ पुराणः शाश्वनो देवस्त्यजेयो जिण रस्युतः॥ ३३ अमी नित्यसंरब्धस्तत्र कणों महारथः। । अस्त्राणीन्द्राय रुद्राय लोकपालेभ्य एव च । सर्यास्त्रधिदनाधृष्यो हामेधकवचावृतः। १८ ' समादाय महावाहुर्महत्यम करिष्यति ॥ अनिर्जित्य रणे सर्यानेतान्पुरुषसत्तमान् । यनादस्माध कीन्तय धनमन्यद्विचिन्त्यताम् । अशक्यो हासहायेन एनं दुयाँधनस्त्यया ॥ १९ निशसार्याय ययुक्त मदः पृथिवीपते । म निद्रामधिगच्छामि चिन्तयानो वृकोदर । एफत्र चिरवासो हि न प्रीतिजननो भवेत् । प्रतिसन्धिनुर्माहान्सूतपुत्रस्य लाघवम् ॥ २० तापसानां च सर्वेषां मयेदुद्वेगकारकः ॥ इतित्यता इतिळम्यतां अपदान्तरं अवि- दो गतः ताभ्यां सन्धिनः प्रवृत्तः ॥ ८॥ मन्यस्प मैन्द- लखितम् । समादस्व अङ्गारु ॥५॥ मयन्ते । मंपिनः सर्वे । मात्राभिः अंशपरिन्छ । राश- अपयन्ति ।। ६॥ मुमन्यिते शोभनमन्ने झियमाणे इति मुविज्ञान्त उत्सगोपस्थिते मुाने पुषकर्मगि मुविचारित | पिशः राजदतो प्रामः । निवेश्य आचार्य शोपनीयः निरिने सति । यारो य ।।७॥ वनं शारे सामप्यालापर्व शोधताम्॥१०॥ माधयिष्यति राज्यम्॥३१॥ - ·महाभारते { অনাসিমান मृगाणामुपयोगश्च वीरुदौषधिसंक्षयः। स व्यासवाक्यमुदितो बनाद्वैतवनात्ततः । बिमर्पि च वन्विमान्वेदवेदाङ्गपारगान् । ३७ / ययौ सरस्वतीकूले काम्यकं नाम काननम् ॥ ४१ वैशंपायन उवाच । तमन्वयुर्महाराज शिक्षाक्षरविशारदा। एवमुक्त्या प्रपन्नाय शुचये भगवान्प्रभुः। ब्राह्मणास्तपसा युक्ता देवेन्द्रमृपयो यथा ॥ ४२ प्रोवाच लोकतत्वशो योगी विद्यामनुत्तमाम् ॥३८ / ततः काम्यकमासाद्य पुनस्ते भरतर्षभ । भ्याविशन्त महात्मानः सामात्या:सपरिच्छदाः॥ धर्मराजाय धीमान्स व्यासः सत्यवतीसुतः । तत्र ते व्यवसनराजकिचित्कालं मनस्विनः । अनुशाय च कौन्तेयं तत्रैवान्तरधीयत । धनुर्वेदपरा राि शृण्वन्तो घेदमुत्तमम् ॥ युधिष्ठिरस्तु धर्मात्मा तहाा मनसा यतः । चरन्तो मृगयां नित्यं युद्ध र्वाणगार्थिनः । धारयामास मेधावी काले काले सदाऽभ्यसन् ॥ 'पितृदेवतविप्रेभ्यो निर्यपन्ती यथाविधि । इति श्रीमहाभारते आरण्यके पर्वणि अर्जुनाभिगमनपर्वणि काम्यकवनगमने पट प्रशोऽध्यायः ॥३६॥ ३७ ८ वैशंपायन उवाच। शक्ति न हापयिष्यन्ति ते काले प्रतिपूजिताः। कस्यचिस्वथ कालस्य धर्मराजो युधिष्ठिरः । अध चेयं मही करता दुर्योधनवशानुगा ॥ संस्मृत्य मुनिसंदेशमिदं वचनमब्रवीत् ॥ १] सग्रामनगर पार्थ ससागरवनाकरा । विविक्ते विदितप्रशमर्जुनं पुरुषर्षभ । भवानेव मियोऽस्माकं त्वयि मारः समाहितः॥९ सान्त्वपूर्व स्मितं छत्या पाणिना परिसंस्पृशन् २ अन कृत्यं प्रपश्यामि प्राप्तकालमरिंदम । समुहूर्तमिव ध्यात्या घनवासमरिंदमः। कृष्णद्वैपायनात्तात गृहीतोपनिषन्मया ॥ १० धनंजय धर्मराजो रहसीदमुवाच ह ३ तया प्रयुक्तया सम्यग्जगत्सर्व प्रकाशते । युधिष्ठिर उवाच । तेन त्वं ब्राह्मणा तात संयुक्तः सुसमाहितः ॥ ११ भीम द्रोणे कृपे कर्णे द्रोणपुत्रे च भारत । देवतानां यथाकालं प्रसाद प्रतिपालय । धनुर्चेदधातुप्पाद पतेपद्य प्रतिष्टितः॥ ४ | तपसा योजयात्मानमुग्रेण भरतर्षभ । ૧૨ देवं माझं मानुषं च सय सचिकित्सितम् । धनुष्मान्कयची खड्गी मुनिः साधुग्रते स्थितः । सर्यास्त्राणां प्रयोगं च अभिजानन्ति कृलाशः ॥५ न कस्यचिदन्मार्ग गच्छ तातोसरां विशम्॥१३ ते सर्वे घृतराष्ट्रस्य पुत्रेण परिसानियताः। इन्द्रे हस्त्राणि दिव्यानि समस्तानि धनंजय । संविमताच तुष्टाश्च गुरुवत्तेषु पर्तते । ६ | वृत्राद्रीतलं देवैस्तदा शके समर्पितम् ॥ १४ सर्वयोधेपु चैवास्य सदा प्रीतिरनुत्तमा । तान्येकस्थानि सर्वाणि ततस्त्वं प्रतिपरस्यसे । प्राचार्या मानितास्तुष्टाः शान्ति व्यवहरन्त्युत॥७] शकमेव प्रपद्यस्य स तेऽस्राणि प्रदास्यति ॥ १५ उपयोगः म्ययः वीरुधः प्रतानवत्यः भौषध्यः फलमाकान्ताः | वरुणाय वा प्रमानं मानुषं धनुर्माणादि यत्नः प्रण- ।। ३५ ।। अनुज्ञाय दृष्ट्वा ।। ३९ प्रन मन्त्रम् ।। ४० ॥धारणप्रयोगरूपः चिकित्सा परप्रयुनयनामेरा प्राकारः एवं ते इत्यारण्यके पर्पणि नै० भारत. षट्त्रिंशोऽध्यायः ॥ ३६॥ सास्त्राणां प्रयोग अमित साकन्येन जानन्ति॥५॥ गुरुवत् गुरु- विव॥६॥ शान्ति दोपपरिहारं कर्नु म्यवहन्ति यतन्त। शाकिं मामध्ये न हापयिष्यन्ति त्याजयिष्यन्ति अपितु सी. पस्यक्ति फम्मिश्चित् ॥१॥बनवार्म द्रौपदीदियोग । पयिष्यन्ति ॥८॥ उपनिषत् रहस्यविद्या ॥१०॥प्रतिराज्य 'गहिणी गृहमुच्यते' इति स्मृतः ॥३॥ चतुष्पाद आदान | प्रामुहि ॥१२॥ मागे न ददत् मददत् ॥१३॥बलं सत्र संपानविसर्गसंहायश्चत्वारः पादा सस्य ॥ ४ ॥ देवं इन्द्र रूपम् ॥ १४॥ ततः धकात् ॥१५॥ ।

·वनपर्व
अध्यायः ३७]
दीक्षितोद्यैव गच्छ त्वं द्रष्टुं दवं, पुरंदरम् । बलवद्भिावरुद्धं न कार्यमेतत्त्वयानघ ।
वैशंपायन उवाच ।
प्रयाह्यविनेनैवाच विजयाय महावल ।
एघमुक्त्या धर्मराजस्तमध्यापयत प्रभुः॥ १६ नमो धात्रे विधात्रे च स्वस्ति गच्छ हानामयम् ॥
दीक्षितं विधिनानेन धृतवाकापमानसम् । ही धीः कीर्तिर्युतिः पुष्टिरुमा लक्ष्मीः सरस्वती
अनुजशे तदा वीर माता भ्रातरमग्रजः ।। १७ / इमाचे तव पान्थस्य पालयन्तु धनंजय ॥ ३३
निदेशाद्धर्मराजस्य द्रष्टुकामः पुरंदरम् । ज्येष्ठापचायी ज्येष्टस्य भ्रातुर्वचनकारकः ।
धनुर्गाण्डीवमादाय तथाक्षय्ये महेषुधी॥ १८ प्रपद्येहं बसूरुद्रानादित्यान्समरुद्गणान् ॥ ३४
कपची सतलत्राणो बद्धगोधाङ्गुलित्रवान् । विश्वेदेवांस्तथा साध्याछान्त्यर्थ भरतर्षभ ।
हुत्वाग्निं ब्राह्मणानिक स्वास्ति वाच्य महाभुजः। स्वस्ति तेऽस्त्वान्तरिक्षेभ्यः पार्थिवेभ्यश्च भारत॥
प्रातिष्टत महाबाहुः प्रगृहीतशरासनः । दिव्येभ्यश्चैव भूतभ्यां ये चान्ये परिपन्थिनः ।
वधाय धार्तराष्ट्राणां निःश्वस्योर्ध्वमुवीक्ष्य च ॥२०
वैशंपायन उवाच।
तं दृष्ट्वा तत्र कौन्तेयं प्रगृहीतशरासनम् । एवमुक्त्वाशिषः कृष्णा विरराम यशस्विनी ॥३६
अनुवन्द्राह्मणाः सिद्धा भूतान्यन्तहितानि च २१ ततः प्रदक्षिणं कृत्वा मातृन्धौम्यं च पाण्डवः ।
क्षिप्रमामुहि कौन्तेय मनसा यद्यदिच्छसि। प्रातिष्ठत महाबाहुः प्रगृह्य रुचिरं धनुः ।।
३७
अब्रुवन्नालणाः पार्थामति कृत्वा जयाशिपः ॥२२ तस्य मार्गादपाक्रामन्सर्वभूतानि गच्छतः ।
संसाधयस्व कौन्तेय ध्रुवोस्तु विजयस्तव । युक्तस्यैन्द्रेण योगेन पराक्रान्तस्य शुष्मिणः ॥ ३८
तं तथा प्रस्थितं वरि शालस्कन्धोरुमह॒नम् ॥ २३ सोगच्छत्पर्वतांस्तात तपोधननिषेवितान् ।
मनांस्यादाय सर्वेषां कृष्णा वचनमब्रवीत् । दिव्यं हेमघतं पुण्यं देवजुष्टं परंतपः ॥
कृष्णोवाच।
अगच्छत्पर्वतं पुण्यमेकाद्वैव महामनाः।
यत्ते कुन्ती महाबाहो जातस्यैच्छद्धनंजय ॥ २४ मनोजवगतिर्भूत्वा योगयुक्तो यथानिलः ॥ ४० ॥
तत्तेस्तु सर्व कौन्तेय यथा च स्वयमिच्छसि । हिमवन्तमतिक्रम्य गन्धमादनमेव च ।
मास्माकं क्षत्रियकुले जन्म कश्चिद्वामुयात् ॥२५ अत्यकामत्स दुर्गाणि दिवारामतन्द्रितः ४१
ब्राह्मणेभ्यो नमो नित्यं येषां भैक्ष्येण जीविका । इन्द्रकीलं समासाद्य ततोऽतिद्धनंजयः।
इदं मे परमं दुःखं यः स पापः सुयोधनः ॥ २६ / अन्तरिक्षेतिशुश्राव तिष्ठति स वचस्तदा ॥ ४२
दृष्ट्वा मां गौरिति प्राह प्रहसनराजसंसदि । तच्छ्रुत्वा सर्वतो दृष्टिं चारयामास पाण्डवः ।
तस्माद्दःखादिदं दुःखं गरीय इति मे मतिः॥२७ अथापश्यत्सव्यसाची वृक्षमूले तपस्विनम ॥ ४३
यत्तत्परिषदो मध्ये बह्वयुक्तमभाषत। माया श्रिया दीप्यमानं पिगलं जटिलं कृशम् ।
नूनं ते म्रातरः सर्वे त्वकथाभिः प्रजागरे ॥ २८ सोदिजुन तप स्थितं दृष्ट्वा महातपाः ॥
रंस्यन्ते वीरकर्माणि कथयन्तः पुनः पुनः।
कस्वं तातेह संग्राप्तो धनुप्मान्कवची शरी।
नैव नः पार्थ भोगेषु न धने नोत जीविते ॥ २९ / निबद्धासितलत्राणःक्षत्रधर्ममनुवतः।।
तुर्बुिद्धिर्भवित्री वा त्वयि दीर्घप्रवासिनि ।
नेह शस्त्रेण कर्तत्यं शान्तानामेप ालयः।
त्वयि नः पार्थ सर्वेषां सुखदुःखेसमाहिते ॥३० विनीतक्रोधहर्षाणां ब्राह्मणानां तपस्विनाम् ॥ ४६
जीवितं मरणं चैव राज्यमैश्वर्यमेव च। नेहास्ति धनुपा कार्य न संग्रामात्र कर्हिचित्।
आपृष्टो मोस कौन्तेय खस्ति प्रामुहि भारत ३१ निक्षितद्धनस्तात प्राप्तासि परमां गतिम् ॥ ४७
दीक्षित स्वीकृतवत अध्यापयत विद्यया योजितवान् | मिति पूर्वेण संवन्ध. ॥ २८॥ तव त्वाम् ॥३३॥
॥ १६ ॥ अनुजले गमनाय अनुज्ञातवान् ॥ १७ ॥ ज्येष्ठापचायो ज्येष्टपूजनशील । ज्येष्टोपचार्याति पाठे ज्येष्ठ.
इति वक्ष्यमाणं अब्रुवन् ॥ २२ ॥ यत् महलं ते तव वृद्धिकरणशील. ॥ ३४ ॥ शुध्मिणः बलिनः। शुष्ममिति
॥ २४ ॥ गौरिति बहुपुरुषभोम्येत्युपहास ॥२७॥ बलनामेति यास्कः ॥ ३८ ॥ विनीती जिती क्रोधही यैः
सभाषत शत्रः यत्तस्मात् दुखान् इदं सदियोगज-
॥४६॥

·७० महामारते [ केरातपर्व ओजसा तेजसा वीर यथा नान्यः पुमान्कचित्। एवमुक्तः प्रत्युवाच सहस्राक्ष धनंजयः॥ तथा हसन्निवाभीक्ष्णं ब्राह्मणोर्जुनमब्रवीत् । न लोमान पुनः कामान देवत्वं पुनः सुखम् । न चैनं चालयामास धैर्यात्सुधृतनिश्चयम् ॥ ४८ । न च सर्वामरेश्वयं कामये त्रिदशाधिप ।। ५४ तमुवाच ततः प्रीतः स द्विजःप्रहसन्निव । | मातृस्तान्विपिने त्यक्त्या पैरमशतियात्य च । चरं वृणीष्व भद्रं ते शकोहमारिसूदन । 1 अकीर्ति सर्वलोकेषु गच्छेयं शाश्वतीः समाः॥५५ । एवमुक्तः प्रत्युवाच वृत्रहा पाण्डुनन्दनम् । एवमुक्तः सहस्राक्षं प्रत्युवाच धनंजयः। मालिः प्रणतो भूत्वा शूरः कुरुकुलोद्वहः ॥ ५० सान्त्वयञ्ष्णया वाचा सर्वलोकनमस्कृतः ५६ ईप्सितो ह्येष वै कामो चर चैनं प्रयच्छ मे। यदा द्रक्ष्यसि भूतेशं त्र्यक्षं शूलधरं शिवम् । त्वत्तोय मगवनस्त्रं कृत्स्नमिच्छामि वेदितुम् ॥५१ क्रियता दर्शने यत्नो देवस्य परमेष्टिनः । तदा दातास्मि ते सात दिव्यान्यस्त्राणि सर्वशः ।। प्रत्युवाच महेन्द्रस्तं प्रीतात्मा प्रहसनिय । दर्शनात्तस्य कौन्तेय संसिद्धः स्वर्गमेष्यसि ॥५८ इह प्राप्तस्य किं कार्यमस्रेस्तव धनंजय ॥ । इत्युक्त्वा फाल्गुन शको जगामादर्शने पुनः। कामान्वृणीष्व लोकांस्त्वं प्राप्तासि परमां गतिम् । अर्जुनोप्यथ तत्रैव तस्थौ योगसमन्वितः ॥ ५९ इति श्रीमहाभारते आरण्यके पर्वणि अर्जुनाभिगमनपर्वणि इन्द्रदर्शने सप्तत्रिंशोऽध्यायः ॥ ३७ ॥ समाप्तं अर्जुनाभिगमनपर्व। करातपर्व। ३८ ७ ८ २ - जनमेजय उवाच। शुराणामपि पार्थानां हृदयानि चकम्पिरे । भगवश्नोतुमिच्छामि पार्थस्याक्लिष्टकर्मणः । यद्यश्च कृतवानन्यत्पार्थस्तदखिलं धद ॥ विस्तरेण कयामेतां यथास्त्राण्युपलब्धवान् ॥ १ न हास्य निन्दितं जिष्णोः ससूक्ष्ममपि लक्षये । यथा च पुरुपच्याम्रो दीर्घबाहुर्धनंजयः। चरितं तस्य शूरस्य तन्मे सर्व प्रकर्तिय। धन प्रविष्टस्तेजस्वी निर्मनुष्यमातयत् ॥ वैशंपायन उवाच । कि च तेन कृतं तत्र यसता ब्रह्मवित्तम । कथयिष्यामि ते नात कयामेतां महात्मनः। कयं च भगवान्स्थाणुर्देवराजश्च तोपितः ।। ३ दिव्यां पौरयशार्दूल महतीमद्तोपमाम ॥ एतदिन्छाम्यहं श्रोतुं त्वत्प्रसादाविजोत्तम । गाप्रसंस्पर्शसंबद्धां यम्बकेण सहानघ । त्वं हि सर्व दिव्यं च मानुपं चैव वेत्यह । पार्थस्य देवदेवेन शृगु सम्पसमागमम् ॥ अत्यद्भुततम ब्रह्मन्रोमहर्षणमर्जुनः । युधिष्टिरनियोगात्स जगामामितविक्रमः । मवेन सह संग्राम चकाराप्रतिमं किल ॥ शक सुरेश्वरं द्रष्टुं देयदेवं च शंकरम् ॥ ११ पुरा प्रहरता श्रेष्ठः संग्रामप्वपराजितः। दिव्यं तद्धनुरादाय बच फनकत्सरुम् । यच्छ्रुत्वा नरसिंहानां दैन्य'तिविस्मयात् ॥ ६ 'महावलो महावाहुरर्जुनः कार्यसिद्धये ॥ कामान् काम्यन्त इति न्युत्पत्त्या इटान् लोकान् भारतमावदीपे सप्तत्रिंशोऽध्याय ॥ ३७ ॥ भोगान् ॥ ५॥ न लोभान पुन कामादिति न रादौ या ३८ शब्दार्थो । लोमाद्वा कामाद्वेत्यर्थ ॥५८ ।। अप्रतिपाल भगवमिति ॥ १॥ देन्यदाविस्मियात् दैन्यं नाश. । अनिस्तीर्य । एतन ज्येष्टभ्रायादिमेवनं ऐन्दादमाप्तावपि ! भयात् । हयों महादेवप्रतिभदत्वात् । विस्मय. सटामादना. नोपेक्षणीयमिन्युफम् ॥५५॥ इत्यारण्य के पर्वणि नैलकण्ठीये । लोरिकमामयेलामान ॥६कनरारं स्वर्गमुष्टिम् ।।१२॥ क

·७०
महामारते
[कैरातपर्व
पिनाकपाणिभंगवात्सर्वपापहरो हरः।
कैरात घेषमास्थाय काशनदुमसन्निभम् ॥
निष्पपात महावगो दहनो देहवानिव ।
देच्या सहोमया थीमान्समानवतघेपया ॥
-यनपर्व म०३९ .७१.

·७२
महामारते
[रातपर्व
७
-
.
स संनिकर्षमागम्य पार्यस्याक्लिष्कर्मणः । इयं भूमिः सदास्माकमुचिता धसतां घने ॥ २
भूकं नाम दनोः पुत्रं ददर्शाटुतदर्शनम् ॥ त्यया तु दुष्करः करमादिह घास रोचितः।
धाराहं रुपमास्साय तर्फयन्तमियार्जुनम् । घयं तु बहुसत्वेऽस्मिन्निवसामस्तपोधन ॥
एन्तुं परं दीप्यमानं तमुपाचाय फाल्गुनः ॥ ८ भवांस्तु कृष्णयार्मामः रुकुमारः सुखाचितः।
गाण्डाय धनुरादाय शरांधाशीयिषोपमान् । कथं शून्यमिमं देशमेकाफी विचरिष्यति । २५
सज्यं धनुर्वरं एत्या व्याघोपेण निनादयन् ॥ ९
अर्जुन उवाच ।
यन्मां प्रार्थयसे हन्तुमनागसमिहागतम् ।
गाण्डीवमाश्रयं कृत्या नाराचांश्चाप्पिसंनिभान् ।
तस्मात्यां पूर्वमेयाई नेताऽध यमसादनम् ॥ १०/ निवसामि महारण्ये द्वितीय इप पायकिः ॥ २६
दृपा तं प्रहरिप्यन्तं फाल्गुनं हृदधन्विनम् ।
एष चापि मया जन्तुर्मंगरूपं समाथितः ।
किरातरूपी सहसा यारयामास शंकरः॥ ११ गतसो निहतो घोरो हन्तुं मामिह चागतः ॥२७
मयैष प्रार्थितः पूर्वमिन्द्रकीलसमप्रभः
किरात उघाच।
मनात्य च तद्वाक्यं प्रजहाराय फाल्गुनः॥ १२ / मयैप धन्यनिर्मुक्तस्ताडितः पूर्वमेय हि ।
किरात समं तस्मिन्नेकलक्ष्ये महाद्युतिः ।
वाणैरभिहतः शेते नीतश्च यमसादनम् ॥
प्रमुमोचाशनिप्रख्यं शरमाग्निशिपोपमम् ॥
ममैप लक्ष्यभूतो हि मम.पूर्वपरिग्रहः ।
१३
ती मुक्ती सायफी ताभ्यां समं तत्र निपेततः ।
ममेष च प्रहारेण जीविताद्यपरोपितः ॥
मूकस्य गात्रे विस्तीर्णे शैलसंहनने तदा ॥ १४ अपलितोसि मन्दात्मन मे जीयन्विमोक्षसे ॥ ३०
दोपान्स्वान्नाईसेऽन्यस्मै यतुं स्पवलदर्पितः।
यथाशनेबिनियोपो धमस्येप च पर्यते ।
तथा तयोः संनिपातः शरयोरभयत्तदा ॥ १५ स्थिरो भयस्य मोदयामि सायफानशानिव ।
स पिचो बहुभिर्वाणेप्तिास्यः पनगरिय ।
घटस्य परया शक्त्या मुश्च त्वमपि सायकान् ३१
ममार राक्षस रूपं भूपः एत्या विभीषणम् ॥ १६ रोपमाहारयामास ताडयामास चेपुभिः॥ ३२
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा किरातस्यार्जुनस्तदा।
स ददर्श ततो जिष्णुः पुरुष काञ्चनप्रभम् ।
किरातयेशसंच्छन्नं स्त्रीसहायममित्रहा।
ततो हुऐन मनसा प्रतिजग्राह सायफान् ।
तमनर्वात्प्रीतमनाः फौन्तेयः प्रहसभिव।
भूयो भूय इति प्राह मन्दमन्देत्युवाच ह॥
फो मवानटते शून्ये घने स्त्रीगणसंवृतः॥
प्रहरस्व शरानेतानाराचान्मर्ममेदिनः ।
न त्वमस्मिन्बने घोरे विभेपि कनकप्रभ ।
इत्युक्तो वाणव स मुमोच सहसार्जुनः॥
किमर्थं च त्वया विद्धो यराहो मत्परिग्रहः॥ १९ ततस्तो तत्र संरम्धी राजमानौ मुर्मुहुः ।
मयाभिपन्नः पूर्वं हि राक्षसोऽयमिहागतः।
शरेराशीविषाकारैस्ततक्षाते परस्परम् ।। ३५
कामात्परिमवादापि न मे जीवन्धिमोक्ष्यसे॥२० ततोर्जुनः शरय फिराते समयासृजत् ।
न होप मृगयाधर्मो यस्त्ययाद्य एतो माये ।
तत्प्रसन्नेन मनसा प्रतिजग्राह शंकरः ।।
तेन त्वां दंशयिष्यामि जीवितात्पर्वताश्रयम्॥२१ / मुहूर्त शरय तत्प्रतिगृह्य पिनाफवृक् ।
इत्युक्तः पाण्डवेयेन किरातः प्रहसन्निव । अक्षतेन शरीरेण तस्थौ गिरिरिवाचलः॥ ३७
उवाच लक्ष्णया पाचा पाण्डपं सत्यसाचिनम्२२ | सहा वाणवर्ष तु मोघीभूतं धनंजयः।
न मस्कृते त्यया धीर भीः कार्या वनमन्तिकात् । 'परमं विस्मयं चके साधुसाध्विति चानचीत्॥३८
१७
अर्जुनं हन्तुं तर्कयन्तं इच्छन्तं प्राधेन दीप्यमानमिव ममाभिभवाय ॥ २० ॥ मत्कृते मन्निमित्त । वनमन्तिकात्
॥८॥ नेता नेष्यामि ॥१०॥ इन्द्रकील: माहेन्द्रमणि- वनस्य समीपे ॥ २३ ॥ प्रचित स्वीकृतः ॥२४॥
मयः पर्वतः ॥ १२ ॥ समं एककालम् ॥१३॥ शैलसंहनन | पावकि स्वामी कार्तिकेय. ॥ २६ ॥ दोषान्मृगयाधर्माति-
शैलपढे ।। १४ ।। अशनिमेंघर्ज वनं । वनं इन्द्रप्रहरणं ।
संनिपातो योगः।। १५॥ स दानवः राक्षसमिव ।। १६॥ कमरूपान् ॥ ३० ॥ स्थिरः सन् भवस्व प्रामुहि ॥ ३१॥ .
अभिपः परिगृहीतः । कामात् यहच्छातः । परिभवात् ! नारायान् शरजातिभेदान् ॥ ३४ ॥

·अर्जुन उवाचं- एप चापि मया जंतर्मंगरूपं समाश्रितः। राक्षसो निहतो घोरो हन्तुं मामिह चागतः॥ किरात उवाच- मयैप धन्वनिर्मुक्तस्ताडितः पूर्वमेव हि । वारभिहतःशेदे नीतश्च यमसादनम् । -धनपर्व ० ३९ पृ. ७२

·अध्यायः ३९]
वनपर्व
• अहायं सुकुमापही हिमवच्छिखराश्रयः । ततः शक्राशनिसमर्मुष्टिमि तदारुणः।
गाण्डीवमुक्ताबागचायतिगृहात्यविहलः ॥ ३९ किरातरूपी भगवानर्दयामास फालानम् ॥ ५६
कोय देवो भवेत्साक्षादुद्रो यक्षा सुयेऽसुरः। ततवटचदाशः सुघोरः समपद्यत ।
विद्यते हिं गिरिश्रेष्ठ निशानां समागमः ॥ १० पाण्डवस्य च मुठीनां किरातस्य व युध्यतः ॥५७
न हि मदाणजालानामुना सहस्रशः । सुगुहूर्ते तु तयुद्धमभवल्लोमहर्षणम् ।
शक्तोन्यः सहितुं वेगमृते देवं पिनाकिनम् ॥ ४१ / भुजाहारसंयुक्त प्रयासक्योरिव ।
देवो वा यदि या यक्षो रुद्रादन्यो व्यवस्थितः ।
जधानाय ततो जिष्णुः किरातमुरसा बली।
महमेनं शरैस्तीपोर्नयामि यमसादनम् । ४२ पाण्डवं च विचे किरायोप्यहनाली॥ ५९
ततो दृश्मना जिष्णुाराचानमर्ममेदिनः।
तयोर्भुजविनिध्येयासंघकोरसोस्तथा ।
व्यस्जच्छतधा गजन्मयूखानिय भास्करः ॥ ४३ समजायत गात्रेषु पावकोशारधूमवान् ।।
तानासनेन मनसा भगवाँल्लोकभावनः । तत पनं महादेवः पीड्य गात्रैः सुपीडितम् ।
पालपाणिः प्रत्यगृहाच्छिलामियाचलः ॥ ४ तेजसा व्यक्रमोपातस्तस्य विमोयन् ॥ ६१
क्षणेन क्षीणाणोष संवृतः फागुनस्तदा । ततोमिपीडिततिः पिण्डीकृत इवावभी।
भीश्चनमाविशत्तीबा तं दृष्ट्वा शरसंक्षयम् ॥ ४५ / फागुनो गात्रसंरुद्धो देवदेवेन भारत ।
चिन्तयामास जिष्णुस्तु भगवन्तं हुताशनम् । নিষামন্ত মনিষী মামনা।
पुरस्तादक्षयौ दत्तो तूणी येनास्य पाण्डवे ॥४६ पपात भूम्यां निश्चयो गतसत्त्व इवाभवत ॥'
किं नु मोक्ष्यामि धनुण यन्मे वाणाक्षयं गता।
समुहूर्त तथा भूत्या सचेता पुनरुत्थितः ।
अयं च पुरुषः कोपि बाणान्प्रसति सर्वशः। ४७
रुधिरेपासतास्तु पाण्डवो भृशदुःखितः ।
हल्या चैनं धनुष्कोच्या शूलाग्रेणेव कुलरम् ।
शरप्यं शरणं गत्वा भगवन्त पिनाकिनम् ।
नयामि दण्डधारस्य यमस्य सदनं प्रति ॥
मृन्मयं स्थाण्डिलं कृत्वा माल्यनापूजयन्द्रयम
प्रगृह्याथ धनुष्कोट्या ज्यापाशेनावकृप्य च ।
तश्च माल्यं तदा पार्थः किरातशिरसि सि
मुष्ट्रिभिश्वापि हतवान्यजकल्पैर्महाद्युतिः ॥ ४९ | अपश्यत्पाण्डयश्रेष्ठो हर्षेण प्रकृतिं गतः ॥
संपयुद्धो धनुष्कोट्या कौन्तेयः परवीरहा।
पपात पादयोस्तस्य ततः प्रीतोमवद्भयः ।
तदप्यस्य धनुर्विव्यं जग्राह गिारेगोचरः॥ ५०
उवाच चैनं वचसा मेघगम्मरिगीहरः ।
ततार्जुनो ग्रस्तधनुः खड्गपाणिरतिटत । जातविस्मयमालोक्य ततः क्षीणासहितम्॥६७
युद्धस्यान्तमभीप्सन्यै धेगेनाभिजगाम तम् ॥ ५१
मव उवाच।
तस्य निशितं खङ्गमसक्त पर्वतेष्वपि । भो भो फागुन तृष्टोरिम कर्मणा प्रतिमेन ते।
मुमोच भुजार्येण विक्रम्य कुरुनन्दनः ।
५२ शौर्यणानेन धृत्या च क्षत्रियो नास्ति ते समा६८
सस्य सुर्धानमासाद्य एकालासिबरोहि सः ।
समं तेजश्च वीर्य च ममाद्य तव चानध।
ततो वृक्षः शिलाभिश्चयोधयामासफाल्गुनः ॥५३ मीतस्तेहं महाबाहो पश्य मां भरतर्षभ।
तदा वृक्षान्महाकाया प्रत्यक्षादयो शिलाः। ददामि ते विशालाक्ष चक्षुः पूर्वऋषिर्भवान् ।
किरातरूपी भगवास्ततः पार्थो महाबलः । ५४ विजेप्यास रणे शनपि सर्वान्दियौकसः॥ ७a
मुष्टिभिन्नसंकाशेधूमगुत्पादयन्मुखे । प्रीत्या च तेहं दास्यामि यदलमानिधारितम् ।
प्रजहार दुराधर्षे किरातसमरूपिणि ।। ५५ ख हि शक्ती मदीयं तदनं धारयितुं क्षणात् ॥ ७१
अहोयमिति संधिराध ॥ ३९ ॥ सहित सोढुं ले ॥५३॥धूमं बोधावेशना५५पीय निपीय ।।६१॥ गात्रेषु
विना ॥४१संप्रयुद्ध सम्यक् प्रशुद्ध प्रहृतं प्रहारो यस्य । सरुवश्चलमहीनः ॥६॥ प्रति स्वास्थ्यम् ॥६६॥ चा-
सः॥५०॥ असक्त अष्टिम् ॥५२)। पफाल विशीर्णः दिल्यज्ञानम् ॥ ७॥

·७४ महामारते [ कैरातपर्व ७८ ७९ है वैशंपायन उवाच । प्रसादये त्वां भगवन्सर्वभूतमहेश्वर ।। ततो देव महादेव गिरिशं शूलपाणिनम् । गणेशं जगतः शंभु लोफकारणकारणम् । ददर्श फागुनस्तत्र सह देव्या महायुतिम् ॥ ७२ प्रधानपुरुषातीतं परं सूक्ष्मतरं हरम् ॥ स जानुभ्यां महीं गत्वा शिरसा प्रणिपत्य च । त्यतिक्रमं मे भगवन्क्षन्तुमर्हसि शंकर। प्रसादयामास हरं पार्थः परपुरंजयः॥ ७३ भगवन्दर्शनाकाडी प्राप्तोस्मीम महागिरिम् ॥ ८० अर्जुन उवाच । दयितं तव देवेश तापसालयमुत्तमम् । फपर्दिन्सर्वदेवेश भगनेत्रनिपातन । प्रसादये त्वां भगवन्सर्वलोकनमस्कृतम् ॥ ८१ देवदेव महादेव नीलग्नीव जटाधर ॥ ७४ न मे स्यादपराधोयं महादेवातिसाहसात् । कारणानां च परमं जाने त्वां त्र्यम्बकं विभुम् । कृतो मयायमज्ञानाद्विमः यस्त्वया सह । देवानां च गति देवं त्वत्प्रसूतमिदं जगत् ।। ७५ | शरणं प्रतिपन्नाय तरक्षमस्वाध शंकरः ॥ अजेयस्त्वं विभिलों के सदेवासुरमानुपैः । वैशंपायन उवाच । शिवाय विष्णुरूपाय विष्णवे शिवरूपिणे ॥ ७६ तमुवाच महातेजाः प्रहस्य घृपमध्धतः । दक्षयज्ञविनाशाय हरिरुद्राय वै नमः। प्रगृह्य रुचिरं बाएं क्षान्तमित्येव फाल्गुनम् ॥ ८३ ललाटाक्षाय शर्वाय मीटुपे शूलपाणये ॥ ७७ ) परिप्यग्य च वाहुभ्यां प्रीतात्मा भगवान्हरः। पिनाकगोप्ने सूर्याय मार्जालीयाय वेधसे । पुनः पार्थे सान्त्वपूर्वमुवाच वृपमध्वजः । इति श्रीमहाभारते आरण्यके पर्वणि कैरातपर्वणि महादेवस्तव एकोनचत्वारिंशोऽध्यायः ॥ ३९ ॥ ८२ ८४ देवदेव उवाच । दिवि या वर्तते क्षत्रं स्वप्रधानमरिंदम ॥ स्वं पूर्वदेहे वै नारायणसहायवान् । अर्जुन उवाच । .दयों तप्तयानुग्रं तपो वर्षायुतान्यहन् । १ भगवन्ददासि चन्मय कामं प्रीत्या वृषध्वज । त्वयि वा परमं तेजो विष्णो या पुरुषोत्तम । कामये दिव्यमस्त्रं तद्धोरं पाशुपतं प्रमो ।। युवाभ्यां पुरुपायाभ्यां तेजसा धार्यते जगत् ॥२ यत्तद्ब्रह्मशिरा नाम रौद्रं भीमपराक्रमम् । शकाभिषेके सुमहद्धनुर्जलदनिःस्वनम् । युगान्ते दारुणे प्राप्ते कृत्स्नं संहरते जगत् ॥ ९ प्रगृह्य दानवाः शस्तास्त्वया कृष्णेन च प्रभो ॥३. कर्णभीमपद्रोणर्भविता तु महाह्यः । तदेतदेव गाण्डीवं तव पार्थ करोचितम् । त्वत्प्रसादान्महादेव जयेयं तान्यथा युधि ॥ १० मायामास्वाय यस्तं मया पुरुषसत्तम ।। ४ दहेय येन संग्रामे दानवानराक्षसांस्तथा । नणी चाप्यक्षयो भूयस्तव पार्थ याचिती। भूतानि च पिशावांश्च गन्धर्वानथ पन्नगान्॥११ भविष्यति शरारंचनारु कुरुनन्दन ॥ ५। यस्मिालसहस्राणि गायोग्रप्रदर्शनाः । प्रतिमामस्मि ते पार्य भयान्सत्यपराममः। शराधाशीविषाकाराः समयन्त्यनुमन्धिते ॥ १२ गृहाण घरमस्मत्तः काहिलं पुरुषोत्तम ॥ ६ युध्येयं येन मीप्मेण द्रोणन च रूपेण च । न त्वया पुरुषः कश्चित्पुमान्मत्यषु मानद । सूतपुत्रेण च रणे नित्यं फटुकमापिणा ।। ४० कपर्दिनियादि नामानि शिवमहस्रनामन्याख्यायां व्याख्यास्यन्ते ॥ ४॥ मोदु वर्षकाय ॥ ७ ॥ माजीलीयाय किरानाय शुद्धदेहाय वा । 'माजालाय स्मृत शविताले फायशोधने ' इति विश्वः ॥७८ ॥ इस्या नै. भारतभा. एकोनवारिंशोऽध्यायः ॥ ३९॥ नरस्त्वमिनि ॥१॥ शना: मारिता ॥३॥ त्वया पुरुष इति पाठे सन इत्यध्याहार. ॥ ४॥ स्वाधान त्वमेव धेटो याम्मन् क्षत्रे ॥५॥ कामं वरम् ॥"

·अध्यायः ४१] एष मे प्रथमः कामो भगवन्भगनेत्रहन् । ततश्चवाल पृथिवी सपर्वतवनद्रुमा । यत्मसादाद्विनिर्वृत्तः समर्थः स्यामहं यथा ॥१४ ससागरवनोदेशा सग्रामनगराकरा ॥ मन उवाच शहादुन्दुभिघोषाश्च मेरीणां च सहस्रशः । रक्षामि तेस्त्रं दयितमहं पाशुपनं चिमो । तस्मिन्मुहुने संग निर्धाताश्चापनन्मुः ॥ २३ थों धारणे मोक्षे संहारे चासे पाण्डव ॥ १५ / अथात्र जान्यलद्धोरं पाण्डवस्यामितौजसः । 'द महेन्द्रोपिन यमो न च यक्षराट् । मूर्तिमद्वै स्थितं पाये दाशुदेवदानवाः ।। २४ प्यथवा वायुः कुतो वेत्स्यन्ति मानवाः॥१६, स्पष्टस्य यम्बकेणाय फाल्गुनस्यामितीजसः । मत्सहसा पार्थ मोक्तव्यं पुरुष कचित् । यत्किचिदशुमं देहे नत्सर्वं नाशमीयिवत् ।। २५ नारयेत्सर्थमल्पतेजसि पातितम् ॥ १७ स्वर्ग गय्त्यनुशातत्यम्बकेण तदार्जुनः । नाम नास्त्या त्रैलोक्ये सचराचरे। प्रणम्य शिरसा राजप्रासलियमैक्षत ॥ चक्षुपा पाचा धनुषा च निपातयेत् ॥ १८ ततः प्रभुस्त्रिदिवनिवासिनां वशी वैशंपायन उवाच। महामतिगिरिश उमापतिः शिवः। त्या त्यरितः पार्थः शुचिर्भूत्वा समाहितः । धनुर्महद्दितिजपिशाचसूदनं उपसंगम्य विश्वेशमधीप्यत्यय सोयीत् ॥ १९ दो भयः पुरुपयराय गाण्डियम् ॥ २७ ततस्त्यध्यापयामास सरहस्यनिवर्तनम् । ततः शुभ गिरिवरमीश्वरस्तदा तदत्रं पाण्डवश्रेष्ठं मूर्तिमन्तमिवान्तकम् ।। २० सहोमया सिततटसानुकन्दरम् । उपनस्थे च तत्पार्थे यथा त्र्यक्षमुमापतिम् । विहाय तं पतगमहापसेवितं प्रतिजग्राह तथापि प्रीतिमाननिस्तदा ।। जगाम खं पुरुषधरस्य पश्यतः ।। इति श्रीमहाभारते आरण्यके पर्वणि फैरातपर्वणि शिवप्रस्याने चत्वारिंशोऽध्यायः ॥ ४० ॥ ५ वैशंपायन उवाच। ततो वैदूर्यवमो भासयन्सर्वतो दिशः । तस्य संपश्यतस्त्वेध पिनाकी वृषभध्वजः । यादीगणवृतः श्रीमानाजगाम जलेश्वरः ॥ जगामादर्शनं भानुलोकस्येवास्तमीयिवान् ॥ १ नागैर्नदैनंदीमिश्च दैत्यैः माध्यैश्च देवतः। ततोर्जुनः परं च विस्मयं परवीरहा। वरुणो यादसां भतां यश त देशमागमन् ॥ ६ मया साक्षान्महादेवो दृष्ट हत्येव भारत ॥ २ यथ जाम्बूनदवपुर्चिमानेन महार्चिा । धन्योस्यनुगृहीतोस्मि यन्मया त्र्यम्बको हरः । कुबेरः समनुप्राप्तो यक्षरनुगतः प्रभुः ।। पिनाकी घरदो रूपी दृष्टः स्पृष्टश्य पाणिना ॥ ३ । विद्योतामेयाकाशमद्धतीपमदर्शनः । हतार्थ चायगच्छामि परमात्मानमाहो । धनानामीश्वरः श्रीमानर्जुनं मागतः ॥ शबंध विजितान्सानिवृत्तं च प्रयोजनम् ॥ ४ तथा लोकान्तरच्छीमान्यमः साक्षात्मनापवान् । इत्ययं चिन्तयानस्य पार्यस्यामिततेजसः । मयमार्नेधः साधे पितृभिलॉकमायनैः ॥ ७ ८ विनित. विषेशेण कृतकृत्य ॥१४॥ सहारे निवर्तने | ने. भारतमाचत्वारिंशोऽध्यायः ॥ ४ ॥ ।। १५ ।। मनसा संकल्पमात्रण निपातयेत् आयु धनुति बागप्रयोगेश ॥ १८॥ अधीन अध्यापय १९९॥ उपतव्ये कर्मनिहारे तत् । पार्यः अनं प्रन्युपनत एवम पापं तो तत्येति अग्नं स्वस्थान अदर्शनं च 1111 परं अत्यन्त स्वयः ॥ २१॥ निर्याता उत्साताः ॥ १३ ॥ वशां कृतार्थ कृतकृत्यं निवत निष्पन्नम् ॥ ४॥ वदूर्य बनविशेष इटा तवान् तजयीलपः ॥ १५ ॥ इसारख्यक पर्वणि यादमि जरअन्ततस्तेषां गण ॥ ५॥ नाग सौः ॥६ ·७६ महाभारते [ कैरातपर्व दण्डपाणिरचिन्त्यात्मा सर्वभूतविनाशकृत् । समन्वं सोपचारं च समोक्षविनिवर्तनम् ॥ २६ वैवस्वतो धर्मराजो विमानेनावमासयन् ॥ १० ततो जलधरक्ष्यामो पक्षणो यादसांपतिः । श्रील्लोकान्गुहाकांश्चैव गन्धर्धाश्च सपनगान् । पश्चिमां दिशमास्थाय गिरमुधारयन्मभुः ॥ २७ । द्वितीय इव मार्तण्डो युगान्ते समुपस्थिते ॥ ११, पार्य क्षत्रियमुख्यस्त्वं क्षधधर्मे व्यवस्थितः। ते भानुमान्ति चित्राणि शिखराणि महागिरेः । पश्य मां पृथताम्राक्ष घणोमि जलेश्वर ॥ २८ समास्थायार्जुनं तत्र दस्तपसान्वितम् ॥ १२ | मया समुद्यतान्पाशान्धारुणाननिवारितान् । ततो मुहूर्ताद्भगवानरावतशिरोगतः । प्रतिगृह्णीष्व कौन्तेय सरहस्यनियर्तनम् ।। बाजगाम सहेन्द्राण्या शकः सुरगणैर्वृतः ॥ १३ / एभिस्तदा मया वीर संग्रामे तारकामये । पाण्डुरेणातपत्रेण प्रियमाणेन मूर्धनि । दैतेयानां सहस्राणि संयतानि महात्मनाम् ॥ ३० शुभ तारफाराजः सितमनमियास्थितः ॥ १४ | तस्मादिमान्महासत्त्व माप्रसादसमुत्थितान् । संस्तूयमानो गन्धर्वविभिश्च तपोधनः । गिरेः समासाद्य तस्या सूर्य इवोदितः ॥१५ अनेन त्वं यदात्रेण संग्रामे विचरिष्यसि । गृहाण न हि ते मुच्ये दन्तकोप्याततायिनः ॥ ३१ अथ मेघस्वनी धीमान्च्याजहार शुभां गिरम् । यमः परमधर्मशो दक्षिण दिशमास्थितः ॥ १६ तदा निःक्षत्रिया भूमिर्मविप्यति न संशयः ॥ ३२ वैशंपायन उवाच । अर्जनार्जुन पश्यास्माल्लोकपालान्समागतान् । ततः कैलासनिलयो धनाध्यक्षोभ्यभाषत । हाईते वितरामोद्य भयानईति दर्शनम् ॥ दत्तवस्त्रेषु दिव्येषु वरूपोन यमेन च । पूर्वपिरमितात्मा त्वं नरो नाम महाबलः । प्रीतोहमपि ते प्राज्ञ पाण्डवेय महाबल । नियोगाह्मणस्तात मयतां समुपागतः ॥ १८ त्वया सह समागम्य आजितेन तथैव च ।। त्वया च पसुसंभूतो महावीर्यः पितामहः । भीमः परमधर्मात्मा संसाभ्यश्च रणनघ। १९ सव्यसाचिन्महाबाहो पूर्वदेव सतातन । क्षत्रं चाग्निसमस्पर्श भारद्धाजेन रक्षितम् । सहास्माभिर्भयाट्रान्तः पुराफल्य नित्यशः॥३५ दानवाश्च महावीर्या ये मनुष्यत्वमागताःn २०/ दर्शनाते विदं दिव्यं प्रदिशामि नरम । अमनुप्यान्महाबाहो दुर्जयानपि जेप्यसि ॥ ३६ निवातफवचाश्चैव दानवाः कुरुनन्दन । माधैव भवानाशु गृहावस्त्रमनुत्तमम् । पितुर्ममांशो देवस्य सर्वलोकप्रतापिनः ॥ २१ अनेन त्वमनीकानि धार्तराष्ट्रस्य धक्ष्यासि ॥ ३७ कर्णश्च सुमहावीर्यस्त्वया वध्यो धनंजय । अंशाध क्षितिसंप्राप्ता देवदानयरक्षसाम् ॥ २२ तदिदं प्रतिगृहीप्य अन्तर्धान प्रियं मम । ओजस्तेजोधुतिकरं प्रस्थापनमरातिनुत् ॥ त्वया निपातिता युद्धे स्वकर्मफलनिर्जिताम् । गति प्राप्स्यन्ति कॉन्तेय यथा स्वामरिकणा२३ ) महात्मना शंकरेण त्रिपुरं निहतं यदा। तदेतदत्रं निमुक्तं येन दग्धा महासुरः। अक्षया तव कीर्तिश्च लोके स्थास्यति फाल्गुन । त्वया साक्षान्महादेवस्तापितो हि महामृधे ॥२४ त्वदर्थगुद्यतं चेदं मया सत्यपराक्रम । लवी यसमती चापि कर्तध्या विष्णुना सह । त्वमीं धारणे चास्य मेरुप्रतिमगौरव ॥ गृहाणास्त्रं महावाहो दण्डमप्रतिधारणम् । ततो नो महाबादुविधियत्कुरुनन्दनः । अनेनास्त्रेण सुमहत्त्वं हि कर्म करिप्यास ॥ २५ | कौवेरमधिजग्राह दिव्यमत्रं महाबलः ॥ धैशंपायन उवाच। ततोग्रवीदेघराजः पार्थमक्लिष्टकारिणम्। प्रतिजग्राह तत्पार्थो विधिवत्कुरुनन्दनः । सान्त्वपश्णया पाचा मेघदुन्दुभिनिःस्वनः॥४: १४ ३९ ४ भानुमन्ति दीतिमन्ति ॥ १२ ॥ वितरामः भन्छामः | काध्यताकम् ॥ २६ ॥ संयतानि बद्धानि ॥ ३० ॥ पनि ॥१७॥ संमाध्य.जेतव्यः।।१९।। मम पितु सूर्यस्य ॥२१॥ तेन कृष्णेन यथा तथैव प्रीतोम्मि ॥ ३४ ॥ पूर्वदेव नरनारा मृधे संप्रामे ॥२४॥ लवी भारशून्या॥२५॥ सोपचार सेति- 'यणसस ॥ ३५ ॥ उचनं उपस्थितम् ॥४०॥ क ·अध्यायः ४२] चनपर्व कुन्तीमावर्महाबाहो त्वमीशानः पुरातनः । जगाम विस्मयं धीमाकुन्तीपुत्री धनंजयः॥४६ परां सिद्धिमनुप्राप्तः साक्षाद्देयगनिं गतः । ४३ / ततोर्जुनो महातेजा लोकपालान्समागतान् । देवकार्य तु सुमहत्वया कार्यमरिंदम । पूजयामास विधिवहाभिन्नि फलैरपि। आरोढव्यस्त्वया स्वर्गः सजीमव महाधुते ॥ ४४ / ततः प्रतिययुर्देचाः प्रतिमान्य धनंजयम् । रयो मातलिसंयुक्त आगन्ता त्वत्कृते महीम् । यथागतेन विबुधाः सर्वे फाममनोजयाः । तम तेहं प्रदास्यामि दिव्यान्यस्त्राणि कौरव ४५ ततार्जुनी मुदं लेभे लधास्त्रः पुरुपर्पसः । वान्टमा लोकपालांस्तु समेतानिगरिमूर्धनि । कृतार्थमय चात्मानं स मेने पूर्णमानसम् ॥ ४९ এবি মীমা মাঘ সব ইমান যুদ্ধবিং ४६ कैरातपर्व समाप्तम् । इन्द्रलोकाभिगमनपर्व । वैशंपायन उवाच । दृष्टा पार्थो महाबाहुर्देवमेवान्यतयत् ॥ गतेषु लोकपालेषु पार्थः शत्रुनिवईपाः । तथा तर्कयतस्तस्य फाल्गुनस्याप मातलि। चिन्तयामास राजेन्द्र देवराजरयं प्रति । १. संनतःप्रस्थितो भूत्या वाक्यमर्जुनमब्रवीत् ॥ १० ततश्चिन्तयमानस्य गुडाकेशस्य धीमतः । मातलियावा रयो मातलिसंयुक्त थाजगाम महाप्रभः ।। २ भो भो शकालमज श्रीमास्त्वां द्रष्टुमिच्छति। नभो चितिमिरं कुर्वालदापाटयन्निव । आरोहतु भयाशी रयमिन्द्रस्य संमतम् ॥ ११ दिशः संपरयन्नादमहामेघरयोपमैः ।। ३ थाह माममरधेष्टः पिता तय शतकातुः। असयः शक्तयो भीमा गदायोग्रप्रदर्शनाः। कुन्तीसुतमिह प्राशं पश्यन्तु त्रिदशालयाः॥ १२ दिव्यप्रभाषा: प्रासाच विद्युतश्च महाप्रमाः ॥ ४ तथैवाशनपश्चैव चयुक्तास्तुटागुडाः । एए शमः परिवृतो देवैधियणैस्तथा। वायुस्फोटाः सनिर्धाना महामेघस्वनास्तया ॥५, गन्धर्वरप्सरोभिश्च त्या दिशु प्रतीयते ॥ १३ तब नागा महाकाया वलितास्याः सुदारुणः अस्मालीकाहेबलोकं पाकशासनशासनात् । आरोह त्वं मया साधैं ठन्धात्रः पुनरेप्यसि ॥१४ सिताभ्रकूटप्रतिमाः संहताश्च तथोपला ॥ अर्जुन उवाच। दावाजिसाहस्त्राणि हरीणां चातरंहसाम् । মানই হার্ম ব্যয় খানম। वहन्ति यं नेषमुपं दिव्यं मायामयं रयम् ॥ तत्रापश्यन्महानीले वैजयन्तं महाप्रमन । राजस्याश्वमेधानां गनेरपि सुदुलमम् ॥ ध्वजमिन्दीपरश्याम वंश कनकभूपणम् ।। 4 पार्थिवैः सुमहाभागयज्यामिभूरिदक्षियोः । तस्मिन्रये स्थितं सूतं तप्तहमविभूषितम् । देवतैर्वा समारोहुँ दाना रयोत्तमम् ।। १६ देवगति देवानो परायणस्वम् ।। ४३ ॥ भागन्ता म्लेच्छमापया प्रसिद्धानि सामयापपरलेन पायाणगोलका- मायास्यति ॥ ४५ ॥ इत्यारण्यके ५० ने. भा. एक दिनियात्राणि । वायुस्फोटाः वेगवशाहायं जनयन्तः चत्वारिशोऽध्यायः ४10 सनिर्माता अनिवनियुषाश्च महामेघस्दनाः ॥५॥ 'लदेशालोमाथि मुवीभागि यस्य तु । हरि. वर्णता श्वानु पीतकौशममीनमः' । वानदसा हरीणां बाजिना गतेविति ॥ १॥ पाटयन द्विधाकुर्वन् ॥ ३ ॥ इला- महागोत्येक देशान्वर । नेत्रमुत्रं रश्चिोरम् ॥ ७॥ गुगः भावगोलकाः भापनि । 'नालान्स' इत्यादि । यन्तं नाघा देवेन्द्रवतम् ॥ ८॥ ४२ ·महाभारते [इन्द्रलोकाभिगमनपर्व नातततपसा शस्य एष दिव्यो महारयः । एवमुक्त्यार्जनः शैलमामय परवीरता ।। द्रष्टुं याप्ययया स्मएमारोहूं कुत एव च ॥ १७ | आरुरोह रथं दिव्यं द्योतयनिय भास्करः । त्ययि प्रतिष्ठिते साधो रयस्थे स्थिरवाजिनि। स तेनादित्यरूपेण दिव्येनाद्भुतपर्मणा । पश्चादहमधारोत्ये सुरती सत्पथं यथा ॥ १८ ऊर्ध्वमाचक्रमे धीमान्प्रहः कुरुनन्दनः । पैशंपायन उवाच । सोऽदर्शनपथं यातो मानां धर्मचारिणाम् ॥ ३१ तस्य तद्वचनं श्रुत्वा मातालिःशसारथिः। ददर्शाद्धतरूपाणि विमानानि सहस्रशः। आरोह रथं शोध हयान्येमे च रश्मिभिः ।। १९ / न तत्र सूर्यः सोमो पा घोतते न च पायकः।।३२ ततोऽर्जुनो हटमना गमायामाप्तः शुचिः । स्वयैव प्रभया तत्र घोतन्ते पुण्यलाघया! जजाप जयं कौन्तेयो विधियाकुरुनन्दनः ॥ २० | तारारुपाणि यानीह दृश्यन्ते धुतिमन्ति पै ॥ ३३ ततः पितॄन्यथान्यायं सर्पयित्या यथाविधि । दीपयद्विप्रात्यात्तनूनि सुमहान्यपि। मन्दरं शैलराजं तमामटमुपचकमे ॥ तानि तत्र प्रभास्यन्ति रूपयन्ति च पाण्यः ३४ साधनां पुण्यशीलानां मुनीनां पुण्यफर्मणाम् । ददर्श स्वेषु धिष्ण्येषु दीप्तिमन्तः स्थयाचिंपा। त्वं सदा संश्रयः शैल स्वर्गमार्गाभिकाष्ट्रिणाम तत्र राजर्षयः सिदा पीराव निहता युधि ॥ ३५ त्वत्प्रसादासदा शैल ब्राह्मणाः क्षत्रिया विशः । तपसा च जितं स्वर्ग संपेतुःशातसड्यशः । स्वर्ग प्राप्ताश्चरन्ति स्म देवैः सह गतव्यथाः ॥२३ गन्धर्याणां सम्माणि सूर्यज्वलिततेजसाम् ॥ ३६ आद्रिराज महाशैल मुनिसंश्रय तीर्थयन् । गुह्यकानामृषीणां च तथैयाप्सरसां गणान् । गच्छाम्यामन्ययित्या त्वां सुसमस्म्युक्तिस्वाय लोकानात्मप्रभान्पश्यन्फाल्गुनो विस्मयान्यितः। पप्रच्छ मातलि प्रीत्या स चाप्येनमुवाच हा तय सानूनि कुञाच नः प्रस्रवणानि च । पते सरतिन' पार्थ स्येषु धिष्ण्येप्ययस्थिताः॥ ३८ तीर्थानि च सपुण्यानि मया दृष्टान्यनेकशः ॥२५ / तान्दष्टयानसि विभो तारारूपाणि भूतले । फलानि च सुगन्धीनि भक्षितानि ततस्ततः । ततोऽपश्यस्थितं द्वारि शुभं यजयिनं गजम् ॥३९ ससुगन्धा यार्याधास्वच्छरीरविनिःसृताः॥२६ पेरायत चतुर्दन्त फैलासमिप हिणम् । अमृतास्वादनीया मे पीताःप्रस्रवणोदकाः । स सिदमार्गमाक्रम्य कुरुपाण्डयसत्तमः ॥ शिशुर्यथा पितुर ससुखं घर्तते नग ॥ २७ / व्यरोचत यथापूर्व मांधाता पार्थियोत्तमः। तथा तथा ललितं शैलराज मया प्रभो । अभियफ्राम लीकान्स राज्ञां राजीवलोचनः ४१ अप्सरोगणसंकणेि ग्रह्मघोषानुनादिते ।। २८ एवं स संक्रमस्ता स्वर्गलोके महायशाः । सुखमसम्युषितः शैल तय सानु नित्यदा । ततो ददर्श शस्य पुरी ताममरायतीम् ॥ इति श्रीमहामारते मारण्यके पर्वणि इन्द्रलोकाभिगमनपर्वणि विच परिशोभ्यायः ॥ ४२ ॥ ४० ४२ ४३ वैशंपायन उवाच । दर्श स पुरीं रम्या सिद्धचारणसेषिताम् । सर्यफुसमैः पुण्यैः पादपैरुपशोमिताम् ॥ सत्र सौगन्धिकानां च पुष्पाणां पुण्यगन्धिनाम् । १/ उदीयमानो मिण यायुंना पुण्यगन्धिना ॥ २ मेमे नियमितवान् ॥ १९॥ आतुन. मातः बती नास ॥४१॥ यारण्य वणि मेलमष्टाये मान- ॥ २॥ सरितं कीरितम् ॥२८॥ विरवा | भावापे विचारिशोऽध्यायः ॥ १२॥ पूरत्वात् । मुम्हान्त्यषि तनूनि सम्माणि (सन्त ॥१४॥ विपु स्थानेषु ॥ १५॥ भारमनी सूर्यादिवराभान्नि ४३ तान् भारमप्रभा । ७॥ देवलि विजयिनमेव देश. ददाति मोगन्धिान पुषाणाम दिन स्वाय दिनः ॥ ३॥ संध्मन् गरम । अमग. मिग वायुननि संकायः ॥२॥ M ·वनपय अध्यायः ४३] . ६ ८. . नन्दनं च वनं दिव्यमप्सरोगणसेवितम् । नतोपश्यदेवराजं शतक्रतमरिन्दमः॥ ददर्श दिव्यकुसुमैरावयद्भिरिव द्रुमैः ।। ३ ततः पार्थो महाबाहुरयतीर्य रयोत्तमात् । नातप्ततपसा शस्यो द्रष्टुं नानाहितामिना । ददर्श साक्षादेवेशं पितरं पाकशासनम् ॥ स लोकः पुष्यफतॄणां नापि युद्धे पराङ्मुखैः॥ ४ पाण्डुरेणातपत्रेण हेमदण्डेन चारुणा । दिव्यगन्याधिवासेन व्यजनेन विध्यता ॥ नायज्यभि यतिकैर्न वेदश्रुतिवर्जितः। विश्वावसुप्रभृतिभिर्गन्धर्षस्तुतिवन्दिभिः। नानाप्ताहैस्तीप यज्ञदानवहिप्कृतैः । स्तूयमानं द्विजाण्यश्च ऋग्यजुःसामसंभवः ॥ १८ नापि याहनेः क्षुद्रष्टुं शक्यः कथंचन । ततोभिगम्य कौन्तेयः शिरसाभ्यगमदली। पानपैर्गुरुतल्पैश्च मांसा दुरात्मभिः । स चैनं वृत्तपीनाभ्यां वाहुभ्यां प्रत्यगृहन ॥ १९. स तद्दिव्यं वनं पश्यन्दिव्यगीतनिनादितम् । ततः शक्रासने पुण्ये देवर्षिगणसेविते । प्रविशेश महावाहुः शक्रस्य दयितां पुरीम् ॥ ७ शक्रः पाणी गृहीत्वैनमुपावेशयदन्तिके ॥ तत्र देवविमानानि कामगानि सहस्रशः । मूर्मि चैनमुपामाय देवेन्द्रः परवीरहा। संस्थितान्यभियातानि ददर्शायुतशस्तदा ॥ १ अमारोपयामास प्रथयायनतं तदा ॥ २१ संस्तूयमानो गन्धर्वैरप्सरामिश्च पाण्डवः । सहस्राक्षनियांगात्स पार्थः शक्रासनं गतः। पुष्पगन्धयः पुण्यायुभिधानुयोजितः ।। ९ अध्यकामदमेयात्मा द्वितीय व पासवः ॥ २२. ततो देवाः सगन्धर्वाः सिद्धाश्च परमर्पयः । दृष्टाः संपूजयामासुः पार्थमक्लिष्टकारिणम् ॥ १० ' ततः प्रेम्णा वृत्रशत्रुर्जुनस्य शुमं मुखम् । पस्पर्श पुण्यगन्धेन फरेण परिसान्त्ययन् ॥ २३ पाशीर्वादःस्तूयमानो दिव्यवादिननिःस्थनः । प्रतिपेदे महाबाहुः शहादुन्दुभिनादितम् ॥ ११ प्रमार्जमानः शनर्वाह चास्यायतौ शुभौ। नक्षत्रमार्ग विपुलं सुरवीति विश्रुतम् । स्याशरक्षेपकठिनौ स्तम्भाविव हिरण्मयौ ॥ २४ इन्द्राशया ययौ पार्थः स्तूयमानः समन्ततः ॥ १२ यज्रग्रहणचिहन करेण परिसान्त्वयन् । तत्र साध्यास्तथा विश्वे मरुतोयाश्विनी तथा । 'मुहुर्मुहुर्वग्नघरो बाहू चास्फोटयउनैः ॥ २५. मादित्या घसयो रुद्रास्तथा ब्रह्मर्पयोमलाः ॥ १३ स्मयन्निव गुडाकेशं प्रेक्षमाणः सहस्रक् । राजर्षयश्च बह्वो दिलीपप्रमुखा नृपाः । हणोत्फुल्लनयनो न चात'यत वृत्रहा ॥ २६ तुम्वुरु रदश्चैव गन्धयों च हाहाहुदः॥ १४ एकासनोपविष्टौ ती शोमयांवक्रतुः समाम् । तान्स सर्वान्समागम्य विधिवरकुरुनन्दनः । सूर्याचन्द्रमसौ व्योम चतुर्दश्यामियोदिती ॥ २७ नन्दनं नामतः ॥ ३ ॥ नातप्ततपस इति । तप । पानपै मद्यपै मोसादः वृथामांसभक्षकैः । अन्यत्र तु 'देवा-- आदीना निषेपमुखेन स्वर्गसाधनत्वं विधीयते ॥ ४॥ पितॄन् समभ्यर्थ्य खादन् मांस न दोषभाकू'इति स्मृतेनं यज्ञहने प्रन्यं देवता च यशस्वरूपं तत्र यो दक्षिणाहीनं दोषः । अत एव दुरान्ममि हिः ॥ ६॥ अभितः यान्ति देवतास्वरुपज्ञानहीनं च यज्ञं करोति स वृथापशुबीजपाती एतान् देशानित्यभियातानि आपानभूमयः ॥ ८॥ पाक- यज्ञहन इत्युच्यते । तया च धूयते शतपथै 'प्रन्ति शासनं पाक्शन्दः प्रशन्ने नीचे च वर्तते । 'योमापादेन वा एतदशं यदेनं तन्वते यत्त्वेव राजानमभियुष्यन्ति मनसा चरन्तं । योऽसात्याक्तर' इत्यादि प्रयोगात् ते तसं नन्ति यत्पशुं संज्ञपयन्ति विशासति ततं प्रन्युलूखल. देवादीनामधिरतिरिति वा दुयना दण्डयितेति वा पावशाम मुमलाभ्यां दृषदुपपलाभ्यां हविर्यत घ्नन्ति स एष यज्ञो हतो नपदम्यावयवार्थः पाकनामा दैत्य इत्यन्ये ॥ १६ ॥ स्तु न दक्षे तं देवा दक्षिणाभिरदायंसयेनं दक्षिणभिरदक्ष- वन्दिभिः स्तुत्या वन्दमान. ॥ १८॥ प्रणयावनतं विन संतशिणा नामेति'। राजानं सोमवारी अभिषुवन्ति कृष्ड प्रदीभूतम् ॥ २१ ॥ वनग्रहणात्य चिहं किणो यस्मि यन्ति। संज्ञायन्ति प्रन्ति । विशामति विशमनं करोति । ॥ २५ ॥चतुर्दश्यामिति । यद्यपि दरों एव सूर्येन्दोरेकाम न दो दक्षो न बभूव । अदक्षयन् दक्षमर्वन् । असंज्ञाया- गतत्व एकनक्षत्रस्थत्वादात न चतुर्दश्यां तथापि सामी मपि हन्तेर्षः । यजहरेरित्यपाठः । अत एव शुरैः लुब्धः। लक्षणया एकराशिस्यत्वमा प्राय। अन्यथाविनास्य पानशब्दो निरपपदो मश्वाची । गुस्तयसमधिन्याहारदा ! चतुर्दस्यां खेतीयोगे एकाशिस्थितत्वस्याप्यलाभात् ॥२ ·महामारते [इन्द्रलोकाभिगमन तत्र स्म गाया गायन्ति साना परमवल्गुना। चित्रसेना चित्रलेखा सहा च मघुरस्वरा ॥ ३० गन्धर्वास्तुम्बुरुश्रेष्ठाः कुशला गीतसामस ॥ २८ पताश्चान्याश्च ननृतस्तत्र तत्र सहस्रशः। घृताची मेनका रम्मा पूर्वचित्तिः स्वयंप्रभा । चित्तप्रसादने युक्ताः सिद्धानां पद्मलोचनाः ॥३१ उर्वशी मिश्रकशी च दण्डगौरी घरूथिनी ॥ २९ / महाफटितटोण्यः पम्पमानः पयोधरैः । गोपालो सहजन्या च कुम्भयोनिःप्रजागरा। फटाक्षहायमाधुर्यवेतोबुद्धिमनोहरैः॥ ३२ इति श्रीमहाभारते आरण्यके प० इन्द्रलोकाभिगमनपर्वणि इन्द्रसमादर्शने चिंचवारिंशोऽध्यायः॥४३॥ . ७ ९ घेशंपायन उवाच । धादिवं देवविहितं नृलोके यन्न विद्यते । ततो देवाः सगन्धर्वाः समादायायमुत्तमम् । तदर्जयस्य कौन्तेय |यो ये ते भाययति॥ शक्रस्य मतमाशाय पार्थमानचुरखसा ॥ १ | सखायं प्रददौ चास्य चित्रसेनं पुरंदरः । पाद्यमाचमनीयं च प्रतिमाहा नृपात्मजम् । स तेन सह संगम्य रेमे पार्यों निरामयः॥ प्रवेशयामासुरथो पुरंदरनिवेशनम् ॥ २ गीतवादिननृत्यानि भूय एवादिदेश ह । एवं संपूजितो जिष्णुरुयास भवने पितुः । तथापि नालमच्छर्म तपस्वी द्यूतकारितम् । उपशिक्षन्महास्त्राणि ससंहाराणि पाण्डयः॥ ३ ] दुःशासनयधामी शकुनेः सीवलस्य च । शक्रस्य हस्ताइयितं वसमस्त्रं च दुःसहम् । ततस्तेनाली नीतिमुपागम्य पचित् पचित् । अशनीय महानादा मेघवहिणलक्षणाः ॥ ४) गान्धर्वमतुलं नृत्यं पादित्रं चोपलम्धयान् ॥ १० गृहीतास्त्रस्तु कौन्तेयो भ्रातृन्सस्मार पाण्डयः । स शिक्षितो नृत्यगुणाननेकान् पुरंदरनियोगाय पञ्चान्दानयसत्सुखा ॥ यादित्रगीतार्थगुणांच सर्यान् । ततःशकोग्रवीत्पार्थ कृतास्त्रं काल आगते । न शर्म लेभे परपीरहन्ता नृत्य गीतं च कौन्तेय चित्रसेनादयामुहि ।। ६ म्रान्स्मरन्मातरं चैव कुन्तीम् ॥ ११ इति श्रीमहाभारते मारण्यके पर्षणि इन्द्रलोकाभिगमनपर्वणि चतुश्चत्वारिंशोऽध्यायः ॥ ४४ ॥ ४४ साना श्रीस्या । बल्गुना रम्येण । गीतानि अमन्योपरिगानं साममन्त्रीपरिगानम् ॥२८॥ चैतः भलोवनात्मिय विता तत इति ॥१॥ मेघरहिगलक्षणा मालेपि उमेय पातिः । युधिरथ्यवसायस्पा । मन संग्पकिनारमई । ग्यमानेय मयूर्यत् भगमनं देशान्तर प्रयुतनिनिमन। कटाशादिभिः पित्तव्य पूरयन्तरं हान्त त्यर्थः ॥ ३२ ॥ देशान्तरीयः ता अशनारंम्हीरित्यर्थ ॥ ४॥ प्रातुम्मरमार इत्यारपके पर्वमि नलकण्ठीये भारतभावदीचे निवावा. सर्गरिदु सिनमातृम्मरणेन दुनेगदित्ययं ॥५॥ रिशोऽध्यायः ॥४॥ स्मारपके पाणि नेमाष्टीये भारलभारदीप यनुत्ता- रोडप्यायः ॥ ४॥ .

·अध्यायः ४५] घनपर्व ८१ ४५ पैशंपायन उवाच। योधीते गुरुभूषा मेघा चारगुणाश्रयाम् । आदायेयाथ तं शक्रश्चित्रसेनं रहोब्रवीत् । ब्रह्मचर्येण दाक्ष्येण प्रसवैर्वयसापि च । ९ पार्थस्य चक्षुरुषश्यां सक्तं विशाय यासवः ॥ १/एको वै रक्षिता चैव विदिवं मघवानिय । गन्धर्वराज गच्छाध प्रहितोप्सरसां पराम् । अत्यनो मानयिता स्थूललक्ष्यः प्रियंवदः ॥ १० उर्वशी पुरुषव्याघ्र सोपातिष्टतु फागुनम् ।। २ सहश्वानपानेन विविप्रेनाभिवर्षति । यथाचितो गृहीतास्त्रो विधया मनियोगतः। सत्ययावपूजितो वक्ता रूपवाननहकृतः ॥ ११ तथा त्वया विधातव्यं स्त्रीषु संगविशारदः॥ ३ भक्तानुकापी कान्तश्च प्रियश्च स्थिरसंगरः । एवमुक्तस्तथेत्युषा सोनुशां प्राप्य पासवात् । प्रार्थनीयैर्गुणगणैर्महेन्द्रयरुणोपमः १२ गन्धर्थराजोप्सरसामन्यगादुर्वी पराम् ॥ विदितस्तेर्जुनी वीरः स स्वर्गफलमामयात् । तां दृष्ट्वा विदितो हरः स्वागतेनार्चितस्तया । तव शकाभ्यनुज्ञातः पादावध प्रपद्यताम् । सुखासीनः सुखासीना स्मितपूर्व वचोऽप्रात् ५ । तदेवं कुरु फल्याणि प्रपन्नस्त्वां धनंजयः ॥ १३ विदितं तेस्तु सुश्रोणि प्रहिताहमिहागतः। एवमुक्ता स्मितं कृत्या समानं बहुमन्य च । त्रिदिघस्यैकराजेन त्वत्प्रसादाभिनन्दिना । ६ प्रत्युवाचोर्वशी प्रीता चित्रसेनमनिन्दिता । १४ यस्तु देवमनुध्यषु प्रख्यातः सहजैर्गुणः । यस्त्वस्य कथितः सत्यो गुणोदेशस्त्वया ममें। श्रिया शीलेन रूपेण व्रतेन च दमेन च । श्रुत्वाऽव्यथयं पुंसो घृणुयां किमतोर्जुनम् ॥१५॥ भण्यातो बलवीर्येण संमतः प्रतिभानवान् ॥ ७ महेन्द्रस्य नियोगेन त्वत्तः संप्रणयेन च । वर्चस्वी तेजसा युक्तः क्षमावान्वीतमत्सरः । तस्य चाहं गुणोधेन फाल्गुने जातमन्मया। साङ्गोपीनपदावेदांश्चतुरारयानपञ्चमान् ॥ ८ गच्छ त्वं हि यथाकाममागमिष्याम्यहं सुखम्१६ इति श्रीमहाभा० मारप्यके प० इन्द्रलोकाभिगमनए० चित्रसेनोवंशीसंघादे पञ्चचत्वारिंशोऽध्यायः४५

·८२
महाभारते
[इन्द्रलोक/भिगमनपर्व
1
७
वैशंपायन उवाच
अर्जुनस्य नरश्रेष्ठ उर्घशी शुमलोचना ।।
ततो विसृज्य गन्धर्व कृतकृत्यं शुचिस्मिता।
उपातिष्ठत तद्देश्म निर्मलं सुमनोहरम् ।
उर्वशी चाकरोत्तानं पार्थदर्शनलालसा !! १ सशङ्कितमना राजन्मत्युद्गच्छत तां निशि ॥ १८
स्नानालंकरणार्गन्धमाल्यैश्च सुप्रभैः। हदेव चोर्वशी पार्थो लजासंवृतलोचनः ।
धनंजयस्य रूपेण शरैर्मन्मथचोदितैः ।। २ तदाभिवादनं कृत्वा गुरुपूजां प्रयुक्तवान् ॥ १९
अतिविद्धेन मनसा मन्मथेन प्रदीपिता।
अर्जुन उवाच।
दिव्यास्तरणसंस्तीणे विस्तीर्णे शयनोत्तमे ॥ ३ अभिवादये त्वां शिरसा प्रवराप्सरसां घरे ।
चित्तसंकल्पमावेन सुचित्तानन्यमानसा । किमाशापयसे देवि प्रेष्यस्तहमुपस्थितः ।।
मनोरथेन संप्राप्तं रमन्त्येनं हि फाल्गुनम् ।
फाल्गुनस्य वचः श्रुत्वा गतसंशा तदोवी ।
निर्गम्य चन्द्रोदयने विगाढे रजनीमुखे । गन्धर्ववचनं सर्व श्रावयामास तं तदा ॥
प्रस्थिता सा पृथुधोणी पार्थस्य भवनं प्रति ॥ ५
उर्वत्युवाच ।
मृदुकुञ्चितदीर्घण कुमुदोत्करधारिणा।
यथा मे चित्रसेनेन कथितं मनुजोत्तम।
केशहरुतेन ललना जगामाथ विराजती ॥
६
तत्ते संप्रवक्ष्यामि यथा चाहमिहागता। ૨૨
भूक्षेपालापमाधुर्यैः कान्त्या सौम्यतयापिच ।
शशिनं वचन्द्रेण साहयन्तीव गच्छती॥
उपस्थाने महेन्द्रस्य वर्तमाने मनोरमे ।
२३
दिव्याङ्गरागौ समुखौ दिव्यचन्दनरूपिती।
तवागमनतो वृत्ते स्वर्गस्य परमोत्सवे ॥
गच्छन्त्या हाररूचिरौ स्तनौ तस्या यवलातु he/ रुद्राणां चैव सांनिध्यमादित्यानां च सर्वशः।
स्तनोद्वहनसंक्षोभानम्यमाना पदे पदे ।
समागमेऽश्विनोधैव घसूनां च नरोत्तम ॥
त्रिवली दामचित्रेण मध्येनातविशोभिना ।।
महर्षीणां च संधेपु राजर्षिप्रघरेषु च ।
अधो भूधरविस्तीर्ण नितम्बोनतपविरम् ।
सिद्धचारणयक्षेषु महोरगगणेषु च ॥
मन्मथायतनं शुभ्र रसनादामभूषितम् ।।
१० उपविषु सर्वेषु स्थानमानप्रभायतः ।
प्रापीणामपि दिव्यानां मनोव्याघातकारणम् ।
ऋभ्या प्रज्वलमानेपु अग्निसोमार्कवर्मस ॥
सूक्ष्मवस्त्रधारेजे जघनं निरवद्यवत् ॥ ११ घीणासु घाधमानासु गन्धर्धेः शमनन्दन ।'
गूढगुल्फयरी पादौ ताम्रायततलाली। दिव्ये मनोरमे गेये प्रवृत्ते पृथुलोचन ॥
कूर्मपृष्ठोन्नती चापि शोभेते किङ्किणी किणौ ॥ १२ / सर्वाप्सरासु मुख्यासु प्रवृत्तासु कुम्हह ।
सीधुपानेन चाल्पेन तुष्टयाथ मदनेन च । त्वं किलानिमिपः पार्थ मामेकां तत्र एवान् ॥२८
विलासनैश्च विविधैः प्रेक्षणीयतराभवत् ॥ १३ / तत्र चावभृथे तस्मिन्नुपस्थाने दिवौकसाम् ।
सिद्धचारणगन्धर्षः सा प्रयाता विलासिनी तव पित्राभ्यनुज्ञाता गताः स्खं स्वं गृहं सुराः २९
बहाश्चर्येपि वै स्वर्ग दर्शनीयतमाकृतिः॥ १४ तथैवाप्सरसः सर्वा विशिष्टाः स्वगृहं गताः।
ससूक्ष्मेणोत्तरीवेण मेघवर्णन राजता। मपि धान्याश्च शत्रुम तव विधा विसर्जिताः ॥३०
तनुरम्रावृता व्योनि चन्द्रलेखेव गच्छती ॥ १५ ततः शक्रेण संदिष्टश्चित्रसेनो ममान्तिकम् ।
ततः प्रामा क्षणेनैव मनःपवनगामिनी । प्राप्तः कमलपत्राक्ष स च मामप्रवीदथ ॥ ३१
भवनं पाण्डुपुत्रस्य फाल्गुनस्य शुचिस्मिता ॥१६] त्याहतेहं सुरेशेन प्रेपितो घरपणिनि ।
तत्र द्वारमनुमाप्ता द्वारस्थैश्च निवेदिता । प्रियं कुरु महेन्द्रस्य मम चैवात्मनश्च ६ ॥ ३२.
२४
,
वदन्तीव ॥ ७॥ उन्नतः पीवरच नितम्ब एपेति विशेषणं
तत इति ॥१॥ रुपेण सौन्दर्येण ॥ २ ॥ रमन्ती विशेष्येण बहुलमिति बाहुलकात्समासः ॥ १० ॥ भक्त
रमयन्ती ॥ ४॥ देशहस्तेन हमाः शुण्डादवः तेनेव वेष्ये दोषवत् सदभावो निरवयवत् ॥ १५ ॥अवभृयो यान्तनानं
त्यर्थः ॥ ६॥ भावयन्ती सर्पया एहि युष्यावहे इति [ तटाप्ये ॥२९॥

·उर्वयुवाच- तव पित्राऽभ्यनुज्ञातो स्वयं च गृहमागताम् । यस्मान्मां नाभिनन्देथाः कामवाणयशानुगाम् । तस्मास्वं नर्तनः पार्थस्त्रीमध्ये मानयर्जितः॥ अपुमानिति विख्यातः पण्ढवाद्विचारप्यसि । .-पनपर्व प्र०४६ पृ.८३ ·अध्यायः ४६]] घनपर्व - शकतुल्यं रणे शूरं सदौदार्यगुणान्वितम् । वेपन्ती मुकुटीयका शशापाथ धनंजयम् ॥ ४८ गर्थ प्रार्थय सुश्रोणि त्यमित्येवं तदाब्रवीत् ॥३३ उर्घश्युवाच । ततोहं समनुज्ञाता तेन पिश च तेऽनघ । तव पित्राभ्यनुशातां स्वयं च गृहमागताम् । तवान्तिकमनुमाता गुलपितुमरिंदम ।। ३४ यस्मान्मां नाभिनन्देथाः कामवाणवशंगताम्॥४९ त्वगुणाकृष्टचित्ताहमनङ्गवशमागता। तस्मात्त्य नर्तनः पार्थ स्त्रीमध्ये मानवर्जितः। चिरामिलपितो वीर ममाप्येष मनोरथः ॥ ३५ अपुमानिति विख्यातः पण्डवविचारप्यासि ।। ५० पैशंपायन उवाच॥ एवं दत्वार्जुने शायं स्फुरदोष्ठी श्वसन्त्यथ । तां तथा सुवर्ती श्रुत्या भृशं लजावृनोर्जुनः । उवाच कौँ हस्ताभ्यां पिधाय त्रिदशालये ।।३६ / पुनः प्रत्यागता क्षिप्रमुशी गृहमात्मनः ॥ दुःश्रुतं मेस्नु सुभगे यामां वदसि भाचिनि । ततोर्जुनस्त्वरमाणश्चित्रसेनमरिंदमः । गुरुदारैः समाना मे निश्चयेन वरानने ॥ संप्राप्य रजनीवृत्तं तदुर्घश्या यथातथा॥ यथा कुन्ती महाभागा यथेन्द्राणी शची मम । निवेदयामास तदा चित्रसेनाय पाण्डवः । तथा त्वमपि कल्याणी नात्र कार्या विचारणा ३८ तत्र चैवं यथावृत्तं शापं चैव पुनःपुनः ।। ५३ यशेक्षितासि विस्पष्टं विशेषेण मया शुभे। अवेदयञ्च शक्रस्य चित्रसेनापि सर्वशः । तश्च कारणपूर्वं हि शृणु सत्यं शुचिस्मिते ॥ ३९ / तत आनाय्य तनयं विविक्त हरिवाहनः ॥ ५४ इयं पौरववंशस्य जननी मुदितेति ह । सान्त्वयित्वा शुभैक्यिः स्मयमानोभ्यभाषत । त्वामहं एवांस्तर विज्ञायोत्फुल्ललोचनः । ४० सुपुत्राय पृथा तात त्वया पुत्रेण सत्तम । ५५ न मामर्हसि कल्याणि अन्यथा ध्यातुमप्सरः। ऋपयोपि हि धैर्येण जिता 4 ते महाभुज । गुरोर्गुरुतरा मे त्वं मम स्वं वंशवर्धिनी । ४१ । यत्तु दत्तवतो शापमुर्वशी तव मानद ॥ उर्वयुवाच। स चापि तेर्थकक्षात साधका भविष्यति ॥५७ अनावृताश्च सर्वाः स्म देवराजाभिनन्दन । अज्ञातवासो वस्तव्यो भवद्भिर्भूतलेनय । गुरुस्थान न मां वीर नियोक्तुं त्वमिहार्हसि । ४२ वर्षे त्रयोदशे चीर तं तत्र क्षपयिष्यसि । पुरोर्वशे हि ये पुत्रा नलारो वा विहागताः। नेन नर्तनवपेण अपुंस्त्वेन तथैव च । तपसा रमयन्त्यस्मान च ते व्यतिक्रमः ॥ ४३ वर्षमेक विहृत्यैव ततः पुंस्त्वमवाप्स्यसि ॥ सत्प्रसीद न मामाती विसर्जयितुमर्हसि । एवमुक्तस्तु शक्रेण फाल्गुनः परवीरहा। छयेन च संतप्तां भक्तां च मज मानद ५ ५४ मुदं परमिको लेभे न च शाय व्यचिन्तयत् ॥६० अर्जुन उवाच । चित्रसेनेन साहितो गन्धर्वेण यशस्विना। शृणु सत्यं वरारोहे यवां वक्ष्याम्यनिन्दिते । रेमे स स्वाभवने पाण्डुपुत्रो धनंजयः ।। ६१ शृण्वन्तु में दिशश्चैव विदिशश्च सदेवताः ४५ इदं यः शृणुयावृत्तं नित्यं पाण्डुसुतस्य वै । यथा कुन्ती च माद्री चची चव ममानधे । न तस्य कामः कामेषु पापके प्रवर्तते ।। ६२ तथा च चंशजननी त्वं हि मेद्य गरीयसी । ४६ इदममरवरात्मजस्य धोरं गच्छ भूर्जा प्रपन्नोस्मि पादौ ते घरणिनि । त्वं हि मे माज्या रक्ष्योहं पुत्रयत्वका ४७ शुचि चरिनं विनिशम्य फाल्गुनस्य । वैशंपायन उवाच। व्यपगतमददम्मरागदोपा. एपमुका तु पार्थेन उर्वशी क्रोधमूञ्छिता । खिदिवगता विरमन्ति मानवेन्द्राः ॥६३ इति श्रीमहाभारते मारण्यके प० इन्द्रलोकाभिगमनप० उर्वशीशापो नाम पट्चत्वारिंशोऽध्यायः॥१६॥ । तेन चित्रमेनेन तब पित्रा व इन्द्रेण च शुषितुं कन्वं सार ॥ ४१ ॥ अमुटपा वका न न मनसा हिता- सेवितुम् ॥ ३४ ॥ दु श्रुतं मन्नु मम प्रवर्ण अर्थमन्नु यत्त्व थत्वाच्छापम्येति भावः ॥ ४८ ॥ इत्यारण्यके पर्वशिल एवंविधदुष्कर्मयोग्यता मयि संभावयीत्यर्थः ॥३७॥ अप्सर कण्ठीय भारतभावीपे पट्चत्वारिंशोऽध्यायः ॥ ४६॥ प्रत्येकत्वमा । यद्वास्यादेकवेडसरा अपोति शब्दार्शवादे.

·महाभारते
[इन्द्रलोकाभिगमन ।
७
धेशंपायन उवाच।
सर्पदयनिकाया हि नाले योधयितुं हितान् ॥१
कदाचिटमानस्तु महर्पिरुत लोमशः। योसौ ममिगतः धीमान्विष्णुर्मधुनिपूदनः ।
जगाम शक्रमयनं पुरंदरदिदृक्षया । १. कपिलो नाम देयोसौ भगवानजितो हरिः ॥ १.
स समेत्य नमस्टत्य देयराज महामुनिः । येन पूर्व महात्मानः सनमाना रसातलम् ।
ददर्शार्धासनगतं पाण्डयं पासयस्य हि ॥ २. दर्शनादेय निहताः सगरस्यात्मजा विमो ॥ १
ततः शक्राभ्यनुशात आसने विष्टरोत्तरे। तेन कार्य महकार्यमस्माकं द्विजसत्तम ।
निसाद द्विजश्रेष्ठः पूज्यमानो महर्षिभिः । ३. पार्थेन च महायुद्धे समेताभ्यां न संशयः ॥ २
तस्य दृष्ट्वाऽमपनुद्धिः पार्थमिन्द्रासने स्थितम् । सोऽसुरान्दर्शनादेव शक्ती एन्तुं सहानुगान् ।
कयं नु क्षत्रियः पार्थः शक्रासनमयाप्तवान् ॥ ४ | नियातकपचान्सर्यानागानिव महाहदे ॥ २'
कि त्यस्य सरत फर्म के लोका ये विनिर्जिता। किंतु नाल्पेन कार्येण प्रबोध्यो मधुसूदनः ।
स यमनुसंप्राप्तः स्थानं देयनमस्कृतम् ।। ५/ तेजसः सुमहाराशिः प्रबुद्धः प्रदहेजगत् ॥ २:
तस्य विशाय संकल्पं शको वृत्रनिदनः । अयं तेषां समस्तानां शक्तःप्रतिसमासने ।
लोमशं प्रसन्यास्यमिदमाह शचीपतिः ॥ ६ / तानिहत्य रणे शूरः पुनर्यास्यति मानुपान् ॥ २:
प्राय घयतां यने मनसेतद्विवक्षितम् ।
भवानस्मन्नियोगेन यातु तावन्महीतलम् ।
नायं केवलमयों वे मानुपत्यमुपागतः ॥
मयं मम पुत्रोयं फुन्त्या आतो महाभुजः।
काम्यफे द्रक्ष्यसे धीरं निवसन्त युधिष्टिरम् ॥२१
भनतोरिह प्राप्तः कस्माथित्कारणान्तरात् ॥ ८ नोकण्ठा कालने कार्या कृतास्त्रः शीघ्रमेष्यति ।
स याच्यो मम संदेशाद्धर्मात्मा सत्यसंगरः।
महो नैनं भयान्वेत्ति पुराणमृषिसत्तमम् ।
शृणु मे घदतो ब्राह्मन्योयं यथास्य कारणम् ॥ ९ माध्मद्रोणादयो युद्धे शक्याः प्रतिसमासितुम २६
नानुबाहुवीर्येण नाकृतास्त्रेण या रणे।
नरनारायणी यो ती पुराणावृषिसत्तमी।
गृहीतास्त्री गुडाकेशो महाबाहुर्महामनाः ।
ताविमायनुजानीहि हपोफेशधनजयो ।।
घिख्याती त्रिषु लोकेषु नरनारायणावृषी ।
नृत्ययादित्रगीतानां दिव्यानां पारायिवान् ॥२७
फार्थमवतीर्णा ती पृथ्वीं पुण्यप्रतिथयाम् ॥११ | भवानपि विविक्तानि तीर्यानि मनुजेश्वर ।
भ्रातृभिः सहितः स(ईष्टुमईत्यारिदम ॥ २८
.यान शक्यं सुरैर्दामृपिभिर्या महात्मभिः ।
तदाथमपदं पुण्यं बदरी नाम विश्रुतम् ॥ १२ | तीर्थेप्याप्लुत्य पुण्येषु विपाप्मा विगतज्वरः ।
सनिवासोऽभयद्विप विष्णोर्जियोस्तथैव ।। राज्यं भोक्ष्यसि राजेन्द्र सुखी विगतकल्मषः २९
यतःप्रववृते गहा सिद्धचारणसेविता १३ ! भघांचतं द्विजश्रेष्ठ पर्यटन्तं महीतलम् ।
ती मनियोगाइह्मर्षे क्षितौ जातो महायुती। प्रातुमर्हति विप्राग्य तपोबलसमन्वितः॥ ३०
भूमे रावतरणं महावीयाँ करिप्यतः ॥ १४ | गिरिदुर्गेषु च सदा देशेषु विपमेषु च ।
उदृत्ता ससुराः केचिनियातकवचा इति।
घसन्ति राक्षसा रौद्रास्तेभ्यो रक्षां विधास्यति
विप्रियेपु स्थिताम्मा घरदानेन मोहिताः॥ १५ एवमुक्त महेन्द्रेण वीभत्सुरपि लोमशम् ।
तर्फयन्ते सुरान्हन्तुं बलदर्पसमन्विताः। उपाच प्रयतो वाक्यं रक्षेथाः पाण्डुनन्दनम् ॥३२
देवान गणयन्स्येते तथा दत्तवरा हि ते ॥ १६ यथा गुप्तस्त्वया राजा चरेत्तीर्थानि सत्तम ।
पातालयासिनो सैद्रा दनोः पुत्रा महाबलाः।
दानं दद्याद्यथा चैव तथा कुरु महामुने ।।
४७
जायमानं पाचरात्रागमेऽनिरुद्धत्वेन वेदे सूत्रात्मत्वेन च
कदाचिदिति ॥ १॥ देवनिकायाः देवसमूहाः । नालं म्यवहृत नारायणम् ॥ १८ ॥ प्रबोध्यो विज्ञाप्यः ॥ २२ ॥
न समर्था ॥ १७ ॥ पिल.। 'कर्षि पुराणं कपिल यस्तम तेषां निवातकवचाना । प्रतिसमासने संक्षपणे ॥ २३ ॥
ज्ञानेबिभर्ति जायमानं च पश्येत् इति श्रुतिप्रसिद्धः । अप्रे | गुडाकेशोऽर्जुनः ॥ २७ ॥

·भन्यायः ४४] घनपर्व -- वैशंशयन उवाच। ददर्श तन कौन्तेयं धर्मराजमरिंदमम् । तयेति संपतिशाय लोमश सुमहातपाः । । काम्यकं वनमुद्दिश्य समुपायान्महीतलम् ॥ ३४ । तापसैनाभिश्चैव सर्वतः परिवारितम् ॥ ३५ इति श्रीमहाभारते मारण्यके १० इन्द्रलोकाभिगमनप० लोमशगमन सप्तचत्वारिंशोऽध्यायः ॥४७॥ जनमेजय उवाच। घृणी कर्णः प्रमादी च प्राचार्यः स्वविय गुरु अत्यागुतामेदं कर्म पार्थस्यामिततेजसः । अमर्षी वलयापार्थः संरम्मी प्रदविक्रमः ।। १० धृतराष्ट्रो महाप्राज्ञः श्रुत्वा विप्र किमब्रवीत् ॥ १ | संभवेत्तमुलं युद्धं सर्वशोप्यपराजितम् । चैशंपायन उवाच। सर्व शस्त्रविदः शूराः सर्वे प्राता महद्यशः ॥ ११ शकलोकगतं पार्थ शुत्या राजाम्बिकासुतः। अपि सर्वेश्वरत्वं हि ते वाचत्यपराजिताः । द्वैपायनाविनेष्ठात्संजय वाक्यमनवीत् ॥ २ वधे नूनं भवेच्छान्तिरेतेपां फाल्गुनस्य था ॥ १२ धृतराष्ट्र उवाच। श्रुतं मे सून कायन कर्म पार्यस्य धीमतः। न तु हन्तार्जुनस्यास्ति जेता धास्य न विद्यते। कश्चित्तवापि विदितं याथातथ्येन सारथ ।। ३/मन्युस्तस्य फयं शाम्येन्मां चैव प्रतिसंहितः ११३ प्रमत्तो प्राम्यधर्मेषु मन्दारमा परपनिधयः । विदशेशसमो यी खापवेग्मियतर्पयत् । मम पुत्रः सुदुर्बुद्धिः पृथिवी घातयिष्यनि । ४ जिगाय पार्थिवारसर्वानराजसूये महाकतो ॥ १४ यस्य नित्यमृता वाचः खैरेपि महात्मनः ।शेष कुर्यादिरेर्वनो निपतन्मूर्भिसंजय । त्रैलोक्यमपि तस्य स्याद्योद्धा यस्य धनंजयः ॥५न त कुर्युः शराः शेपं क्षिप्तालात किरीटिना १५ यस्यतः कर्णिनाराचास्तीयानांच शिलाशितान् यथा हि किरणा भानोस्तपन्तीह चराचरम् । कोर्जुनम्याग्रतस्तिष्ठेदपि मृत्युर्जरातिगः ॥ ६ तथा पार्थ भुजोत्स्टाः शरास्तप्यन्ति मत्सुतान् । मम पुत्रा दुरात्मानः सर्वे मृत्युक्शागुणाः । अपि तव्ययोषेण भयाताः सव्यसाचिनः । येपा युद्ध दुराधर्षेः पाण्डवैः प्रत्युपस्थितम् ॥ ७, प्रतिभाति विदीर्णव सर्वतो भारती चमूः ॥१७ तथैव च न पश्यामि युधि गाण्डीवधन्वनः । यदुद्धमन्प्रयपंश्चैव बाणान् अनिश चिन्तयानोपि य एनमुदियायी । स्थाताततायी समेरे किरीटी। दोणकर्णी प्रतीयातां यदि भीप्मोपि था रणे । सृष्टोन्तकः सर्वहरो चिघाना महास्यासंशयो लोके तर पश्यामि नो जयम्॥ मवेद्यथा तद्वदपारणीयः।। इति श्रीमहाभारते थारण्यके प० इन्द्रलोकाभिगमनप० धृतराष्ट्रविलाणे . चत्वारिंशोऽध्याय:NCR ८ प्रतिज्ञाय अङ्गीकृत्य ॥ ३४ ॥ इत्यारण्यके प० मैल सव्यसाचिनः स्वघोषणापि तत् तत्र रणे ॥ १७ ॥ यत् यता मा ससवलारिंशोऽध्यायः ।। उद्वमन् निषसादुदरन् । प्रवपन् प्रेरयन् । स्थाता स्थास्यति । साततायो शवपाणि- 1 ययोक्तं ' अनिदो गादश्चैव वालमाणिनापहः । क्षेत्रदारापहारी च षडेते आततायिन ।' अत्यद्भुतमिदं कर्मेल्यादेरध्यायद्वयस्य तात्पर्य परोकः | अपारणीयः अनुाहनीय: मैतुमशक्यः ॥ १८ ॥ इत्यारण्यक श्रुते स्वनाशशया मूदत्तप्यत इति !! : ता. सत्याः पर्वणि मैलकण्ठीये भारत. इलोकाभिगमनपर्वणि ५. प्रतायाता प्रतिगच्छेताम् ॥ ९॥ धृणी दयाल ! मश्चत्वारिंशोऽध्यायः ॥४८॥ मादी अनवहितः संरम्भी उद्यमी ॥१०॥ अपीति ।

·महामारते [ इन्द्रलोकाभिगमनपर्व '४९ संजय उवाच। सर्वे सर्वास्त्रविद्वांसो देवैरपि सुदुर्जयाः ॥ १२. यदेतत्कथितं राजस्वया दुयाँधनं प्रति । मन्ये मन्युसमुद्भूताः पुत्राणां तव संयुगे। सर्वमेतद्यथातत्त्वं नैतन्मिथ्या महीपते। अन्त पार्थाः करिप्यन्ति भार्यामर्षसमन्विताः१३ मन्युना हि समाविष्टाः पाण्डवास्ते महौजसः । धृतराष्ट्र उवाच। दृष्टा कृष्णां सभा नीतां धर्मपत्नी यशम्पिनीम् ॥२ / किं कृतं सूत कर्णेन वदता परुषं वचः । दुःशासनस्य तापाचः श्रुत्वा ते दारुणोदयाः । पर्याप्तवैरमेतावद्यकृष्णा सा सभां गता। १४. कर्णस्य च महाराज जुगुप्सन्तीति मे मतिः ॥ ३ / अपीवानी मम सुतास्तिप्ठेरज्मन्दचेतसः। श्रुतं हि मे महाराज यथा पार्थेन संयुगे। येषां माता गुरुज्येष्ठो विनयेनापतिप्यते ॥ एकादशतनुः स्थाणुधनुषा परितोपितः । ४ ममापि वचनं सूत न शुश्रपति मन्दभाक् । कैरातं वेपमास्थाय योधयामास.फाल्गुनम् । दृष्ट्वा मां चक्षुषा होनं निर्विचेष्टमचेतसम् ॥ १६ जिज्ञासुः सर्वदेवेशः कपर्दी भगवान्स्वयम् ॥ ५ | येचास्य सचिवा मन्दाः कर्णसौबलकादयः। तवैनं लोकपालास्ते दर्शयामासुरच्युतम् । ते तस्य भूयसो दोपान्वर्धयन्ति विचेतसः ॥१७, अनहेतोः पराकान्तं तपसा कौरवर्षमम् ।। ६ स्वैरमुक्ता ह्यपि शराः पार्थेनामिततेजसा । नैतदुत्सहते चान्यो लब्धुमन्यत्र फाल्गुनात् । निर्दहयुर्मम सुतान्कि पुनर्मन्युनेरिताः। साक्षादर्शनमेतेपामीश्वराणां नरो भुवि ॥ ७ पार्थबाहुबलोत्स्टा महाचापविनिःसृताः । महेश्वरेण यो राजन्न जीणों घटमूर्तिना। दिव्यास्त्रमन्त्रमुदिताः सादयेयुः सुरानपि ॥ १९ कस्तमुत्सहते धीरो युद्धे जरयितुं पुमान् ॥ यस्य मन्त्री च गोप्ता च सुहृञ्चैव जनार्दनः । आसादितमिदं घोरं तमुलं लोमहर्षणम् । हरिस्त्रैलोक्यनाथः स किं नु तस्य न निर्जितम् ।। दोपर्दा परिकद्भिः कोपयद्भिश्च पाण्डवान् ॥ ९ इदं हि सुमहश्चिधमर्जुनस्येह संजय | यतु प्रस्फुरमाणोष्ठो भीमः प्राह पचोर्थवत् । महादेवेन बाहुभ्यां यत्समेत इति श्रुतिः॥ २१ हा दुर्योधनेनोरू द्रौपद्या दर्शितावुभौ ॥ १० प्रत्यक्षं सर्वलोकस्य खाण्डवे यत्कृतं पुरां । उरू भेत्स्यामि ते पाप गदया भीमवेगया। फाल्गुनेन सहायार्ये घटेर्दामोदरेण च। प्रयोदशानां वर्षाणामन्ते दुर्घतदेविनः ।। ११ सर्वथा न हि मे पुत्राःसहामात्याः ससीपलाः। सर्व प्रहरतां श्रेष्ठाः सर्वे चामिततेजसः । प्रद्धे पाय च भीमे च वासुदेवे च सात्वते । २३ इति श्रीमहाभारते मारण्यके प० इन्द्रलोकाभिगमनप० धृतराष्ट्रखेदे एकोनपञ्चाशत्तमोऽध्यायः॥४९॥ ८ २२ जनमेजय उवाच। कथं च राजपुत्रं तमुपेक्षेताल्पचेतसम् ।। दुयाँधनं पाण्डुपुत्रान्कोपयानं महारथान् ॥ २ यदिदं शोचितं राज्ञा धृतराष्ट्रेण घे मुने । किमासीत्पाण्डुपुत्राणां धने भोजनमुच्यताम् । प्रयाज्य पाण्डयान्वारान्सर्वमेतभिरर्थकम् ॥ १ पानेयमपया हमेतदारयातु नो मवान् । ३ इत्या०प० मे. मा० एकोनपश्चाशत्तमोऽध्यायः॥५॥ यदेतदिति ॥१॥न जीणों न क्षीणः । अटो पर भूलानि सूर्यचन्द्रपुरुषाच मूर्तयो यस्य ॥ ८॥ नदेविनः यदिदं शोचितमिलादेरध्यायद्वयस्य तात्पर्य सत्यसंरक्षणे पूतन जेनुकामस्य ॥ ११॥ मन्तं नाशम् ॥ १३॥ कृते देवा मानुषाश्चानुगृहन्तीति ॥ १॥ पानेयं धनमवं दिनये नीती॥१५॥नहि सन्तीति शेष ॥ २३ ॥ नीवारादि कृष्ट कर्षणनं माम्पधान्यम् ॥३॥ 1 ·अध्यायः ५११ चनपर्व ५ वैशंपायन उवाच । पुपोप कौरवश्रेष्ठो धर्मराजो युधिष्ठिरः ॥ वानेयं च मृगांश्चैव शुद्धैणिनिपातितान् । पतींश्च द्रौपदी सर्वान्विजातींश्च यशस्विनी। प्रामणानां निवेद्याप्रमभुञ्जन्पुरुषर्षभाः ॥ ४ मात्वनोजयित्वाने शिष्टमाहारयत्नदा ॥ तांस्तु शूरामहेष्वासांस्तश निवसतो बने । प्राची राजा दक्षिणां भीमसेनो अन्वयु ह्मणा राजन्सामयोऽनग्नयस्तथा ॥ यमौ प्रतीचीमथवाप्युदीचीम् । ब्राह्मणानां सहस्राणि हातकानां महात्मनाम् । दशमोक्षविदों तत्र यान्विमति युधिष्ठिरः॥ ६ धनुर्धरा मोसहेतोमंगाणा क्षयं चनित्यमेवोपगम्य । रुरुन्द्राणमृगश्चैिव मेध्यांश्चान्यान्वनेवरान् । चाणैरुन्मध्य विविधामणेभ्यो न्यवेदयत् ॥ ७ नथा तेषां सतां काम्यके वै विहीनानामर्जुनेनोत्सुकानाम् । न तत्र फश्चिदुर्वर्णो व्याधितो वापि दृश्यते । कृशो पा दुर्वलो यापि दोनो भीतोपि वा पुनः॥ पञ्चैव वर्षाणि तथा व्यतीयु- पुत्रानिय प्रियान्मातम्शातीनिव सहोदरान् । रधीयतां अपनां जुह्वतां च । १२ इति धीमहाभारते आरण्यके प० इन्द्रलोकाभिगमनपर्वणि पार्थाहारकथने पञ्चाशत्तमोऽध्यायः॥५०॥ ५ वैशंपायन उवाच । द्रौपद्यास्तं परिक्वेशं न क्षस्यते त्वर्षिणौ । तेषां तवरितं श्रुत्वा मनुष्यातीतमद्भुतम् । वृष्णयोथ महेप्यासा पञ्चाला चा महौजसः ॥९ चिन्ताशोकपरीतात्मा मन्युनाभिपरिपुतः ॥ १ युधि सत्याभिसंधेन वासुदेवेन रक्षिताः । दीर्घमुष्णं च निःश्यस्य धृतराष्ट्रीम्बिकासुतः । प्रवक्ष्यन्ति रणे पार्थाः पुत्राणां मम पाहिनीम १० मनवात्संजय सूतमामन्त्र्य पुरुषर्पम ॥ २/ रामकृष्णप्रणीतानां वृष्णीनां सूतनन्दन । न रात्री न दिया सूत शान्ति प्रामोमि चै क्षणम्। न शक्यः सहित धेगः सर्वेस्तैरपि संयुगे । ११ संचिन्त्य दुयं घोरमतीतं घूतजं हि तत् ॥ ३ तेषां मध्ये महेप्यासी भीमो भीमपराक्रमः। तेपामसापीर्याणां शौर्य धैर्य धर्ति पराम् । शैक्यया धीरघातिम्या गदया विचरिष्यति॥ १२ अन्योन्यमनुरागं च म्रातृणामतिमानुपम् । ४ तथा गाण्डीवनि/पं विस्फूर्जितमिवाशनः । देवपुत्रौ महाभागौ देवराजसमद्युती। गदावेगं च भीमस्य नालं सोढुं नराधिपाः॥ १३ नकुलः सहदेवश्च पाण्डवी युद्धदुर्मदौ ।। ततोह मुहृदां घाचो दुर्योधनवशानुगः । दृढायुधो दूरपाती युद्धे च कृतनिश्चयो । स्मरर्णायाः स्मरिप्याभि मया या न कृताः पुरा॥ शीघहस्तो दृढक्रोधी नित्ययुक्तौ तरस्विनी ॥ ६ भीमार्जुनी पुरोधाय यदा तो रणमूर्धनि । च्यतिक्रमोयं सुमहास्त्वया राजनुपेक्षितः। स्थास्यते सिंहविक्रान्तायश्चिनाचिव दुःसहौ ॥ ७/ समथेनापि यन्मोहात्पुप्रस्ते न निवारितः ॥ १५ निम्शेपमिह पश्यामि मम सैन्यस्य संजय । श्रुत्वा हि निर्जितान्द्यूते पाण्डयान्मधुसूदनः । तो ह्यप्रतिरथी युद्धे देयपुत्रौ महारथौ ॥ ८ त्वरितः काम्यके पार्थान्सममावयदच्युतः ॥ १६ शुद्ध विधानितः ‘विपलिन बाणेन यौ हतौ मृग- पक्षिणी । तयोमाँस कलंज तदुक्त्वा चान्द्रायणं चरेत् ' इति स्मृते । अग्रं हन्तकारप्रदेयम् ॥ ४॥ अनग्नयः परिव्राजकाः तेषामिति । मन्युना दैन्येन ॥१॥न संत्येते क्षमा न ॥ ५॥ आहारयत् आहार कृत्तपती ॥ १० ॥ इत्यारण्यके । करिष्यतः ॥3॥ सहिंतुं सोढुम् ॥११॥ शैक्यमा पर्वणि नैलक ठीये भारतभावदीपे पञ्चाशत्तमोऽध्यायः॥५०॥ शिक्यस्यया । भूमि भित्ता पाताल प्रवेश्यतीति भयादन्त- रिक्ष एव धृतयेत्यर्थः ।। १२॥ पुत्रस्त त्वया ।। १५ ॥ संजय उवाच। -- ·महाभारते [इन्द्रलोकाभिगमनपर्व द्रुपदस्य तथा पुत्रा धृष्टद्युम्नपुरोगमाः। | घर्षाप्रयोदशादू सत्यं मां कुरु केशव ॥ ३३ विराटो धृष्टकेतुश्च केकयाश्च महारथाः ॥ १७ प्रतिज्ञातो घने चासो राजमध्ये मया हयम् । तैश्च यत्कथितं राजन्दृष्ट्वा पार्थान्पराजितान् । तद्धर्मराजवचनं प्रतिश्रुत्य सभासदः । चारेण विदितं सर्वे तन्मयावेदितं च ते॥ धृष्टद्युम्नपुरोगास्ते समयामासुरससा । समागम्य वृतस्तत्र पाण्डवैर्मधुसूदनः । केशव मधुरैर्वाक्यः कालयुक्तैरमर्षितम् ॥ ३५ सारथ्ये फाल्गुनस्याजौ तथेत्याह च तान्हरिः१९ | पाशाली प्राहुरक्लियां वासुदेवस्य शृण्वतः । अमार्पितो हि कृष्णोपि दृष्ट्वा पार्थीस्तदागतान् । दुर्योधनस्तय क्रोधादेवि त्यस्यति जीवितम् ॥३६ कृष्णाजिनोत्तरासंगानग्रवीच युधिष्ठिरम् ॥ २० प्रतिजानीमहे सत्यं मा शुवो वरवणिनि । या सा समृद्धिः पार्थानामिन्द्रप्रस्थे बभूव ह । ये स्म तेऽक्षजितां कृष्गे दृष्ट्वा त्वां प्राहसंस्तदा । ' राजसूये मया दृष्टा नृपैरन्यैः सुदुर्लमा । २१ | मांसानि तेगं खादन्तो हरिष्यन्ति वृकद्विजाः३७ यत्र सर्वान्महीपालाइछत्रतेजोभयार्दितान् । पास्यन्ति रुधिर तेषां गृध्रा गोमायवस्तथा । सबङ्गाङ्गासपौण्ड्रोड्रान्सचोलद्राविडान्ध्रकान२२ उत्तमाङ्गानि कर्पन्तो यैः कृष्टासि सभातले ॥३८ सागरानूपकांश्चैव ये च प्रान्ताभिवासिनः । सिंहलान्वर्बरान्म्लेच्छान्ये च लवानिवासिनः ॥ तेषां द्रक्ष्यसि पाञ्चालि गात्राणि पृथिवीतले। कल्यादैः कृष्यमाणानि भक्ष्यमाणानि चासकृत् ।। पश्चिमानि च राष्ट्राणि शतशः सागरान्तिकान् । पहवान्दरदासर्वान्किरातान्यवनाशछकान् ॥ २४ परिक्लिष्टासि यैस्तत्र यैश्वासि समुपेक्षिता। हारहूणांश्च चीनांश्च तुपारान्सैन्धवांस्तथा । | तेषामुकृत्तशिरसां भूमिः पास्थति शोणितम् ४० जागुडान्रामठान्मुण्डान्स्त्रीराज्यमथ तगणान् २५ | पवं बहुविधा पाचस्त ऊचर्भरतर्षभाः । केकयान्मालवांश्चैव तथा काश्मीरकानपि। सर्वे तेजस्विनः शूराः सर्वे चाहतलक्षणाः ॥ ४१ अद्राक्षमहमाहृतान्यज्ञे ते परिवेषकान् ॥ २६ ते धर्मराजेन वृता वर्षापूर्वं त्रयोदशात् । सा ते समृद्धिरात्ता चपला प्रतिसारिणी । पुरस्कृत्योपयास्यन्ति वासुदेवं महारथाः ॥ आदाय जीवितं तेषामाहरिष्यामि तामहम् ॥२७ रामश्च कृष्णश्च धनंजयश्च रामेण सह कौरव्य भीमार्जुनयमैस्तथा। प्रद्युम्नसाम्बौ युयुधानभीमौ । अकरगदसाम्बैश्च प्रद्युम्नेनाहुकेन च ॥ माद्रीसुतौ केकयराजपुत्राः धृष्टद्युम्नेन धीरेण शिशुपालात्मजेन च । पञ्चालपुत्राः सह मत्स्यराज्ञा ॥ ४३ दुर्योधनं रणे हत्वा सद्यः कर्ण च भारत ॥ २९ एतान्सर्वान्लोकवीरानजेया- दुःशासनं सौबलेयं यश्चान्यः प्रतियोत्स्यते । न्महात्मनः सानुबन्धान्ससैन्यान् । ततस्त्वं हास्तिनपुरे भ्रातृभिः सहितो वसन्॥३० को जीवितार्थी समरेभ्युदीया. धार्तराष्ट्रीं श्रियं प्राप्य प्रशाधि पृथिवीमिमाम् कुद्धान्सिहान्केसरिणो यथैव ॥ अथैनमब्रवीद्राजा तस्मिन्धीरसमागमे ।। धृतराष्ट्र उवाच। शृण्वत्स्वेतेषु वीरेषु घृष्टद्युम्नमुखेषु च । यन्माऽब्रवीहिदुरो छूतकाले युधिष्ठिर उयाच। त्वं पाण्डवा प्यसि चेन्नरेन्द्र । प्रतिगृह्णामि ते वाचमिमां सत्यां जनार्दन ॥ ३२ धुवं कुरूणामयमन्तकालो अमित्रान्मे महाबाहो सानुबन्धान्हनिष्यसि । महामयो मविता शोणितौघः॥ प्रतिसारिणी प्रतीपं सरतीति नीचानुमामिनीत्यर्थः । आह- रिति पाठे स्पष्टोऽर्थः ॥ ३५॥ महतलक्षणा:अखण्डित- रिष्यामि इदानीमेवेति शेष । अत एव प्रार्थना सत्यं मां | तकानि लक्षणानि सामुद्रिकचिह्नानि येषामित्यर्थः ॥ ४१॥ ध्वजाः । माहवलक्षणा इति पाठे आवयोग्यानि शौर्ययो. पुर्विति ॥ २७ ॥ समयामासुः सम युक्तमित्यावख्युः। युयुधानः सात्यकिः ॥ ४३ ॥ केसरिणः क्रोधेन उच्छ्रित- समशब्दातदाचष्ट इति णिच् लिटि आम् । शमयामासु- बटान् ॥ ४ ॥ કર २८ ४४ H ·अध्यायः ५२] पनपत्रं मन्ये तथा तद्भवितेति सूत असंशयं भविता युद्धमेत- यथा क्षत्ता प्राह पचः पुरा माम् । गते काले पाण्डवानां यथोक्तम् ॥ ४६ इति श्रीमहाभारते मारण्यके प० इन्द्रलोकाभिगमनप० धृतराष्ट्रविलापे एफपञ्चाशत्तमोऽध्यायः॥५१॥ समाप्तमिन्द्रलोकाभिगमनपर्व । नलोपाख्यानपर्व । । जनमेजय उवाच। ते ययं धानुबलिनः क्रोधमुत्थितमात्मनः । भानहेतोर्गते पाय शक्रलोकं महात्मनि । सहामहे भवन्मूलं वासुदेवेन पालिताः ॥ युधिष्टिरप्रभृतयः किमकुर्चत पाण्डवाः ॥ १ वयं हि सह कृष्णेन हत्या कर्णमुखाम्परान् । वैशंपायन उवाच । सवाहुविजितां कृत्स्ना प्रशासेम यसुंधराम ॥१३ असतोगते पार्ये शकलो महात्मनि । भवतो छूतदोपेण सर्वे चयमुपलताः आपसन्ष्णया सार्धे काम्यके भरतर्षभाः ॥२ अहीनपौरुण वाला बलिभिर्बलवत्तराः ॥ १३ ततः कदाचिदेकान्ते विविक्त व शाले। क्षानं धर्म महाराज त्वमवेक्षितुमर्हसि । दुःखार्ता भरतश्रेष्ठा निपेदुः सह कृष्णया । ३१ हि धर्मो महाराज क्षत्रियस्य धनाश्रयः ॥ १४ धनंजय शोचमानाः सार्थकण्ठाः सुदुःखिताः। राज्यमेव परं धर्म क्षत्रियस्य विदुर्युधाः । सद्धिपोगार्दितान्सविडोकः समभिवे ॥ ४ सक्षत्रधर्मविद्राजा मा धयात्रीनशः पयः ॥१५ धनंजयवियोगाश्च राज्यभ्रंशाच दुःखिताः। प्रारद्वादशसमा राजन्धार्तराष्ट्रानिहन्मदि। अय भीमो महायाहुयुधिष्टिरमभापत ॥ ५ निवयं च घनापार्यमानाय्य च जनार्दनम् ॥१६ निदेशाते महाराज गतोसी मरतर्षमः। प्यूदानीकान्महाराज जनैव महामते । अर्जुनः पाण्डुपुत्राणां यस्मिन्प्राणाः प्रतिष्टिताः॥६ धार्तराष्ट्रानमुं लोकं गमयामि विशारते ॥ १७ यस्मिम्बिनटे पाञ्चालाः सह पुत्रैस्तथा ययम् । सर्वानहं हनिप्यामि धार्तराष्ट्रान्ससाँवलान् । सात्यकिर्यासुदेवश्च विनश्ययुन संशयः ॥ ७ दुयाँधनं च कर्ण च यो धान्य प्रतियोत्स्यते॥१८ योसौ गच्छति धर्मात्मा पहम्लेशान्विचिन्तयन् । मया प्रशामेते पश्चात्त्यमेष्यसि यनं पुनः । भवनियोगादीमत्सुस्ततो दुःपतरं नु किम् ॥ ८ पयं कृते न ते दोषा भविष्यन्ति विशांपते ॥ १९ यस्प वाह समाबित्य वयं सर्वे महात्मनः । यसैव विविधस्तात कृतं पापमरिंदम । मन्यामहे जितानाजी परान्माप्तां च मेदिनीम्॥९/ अवधूय महाराज गच्छेम वगंमुत्तमम् ॥ २० यस्य प्रमायास मया सभामध्ये घनुप्मतः। एवमेतद्यद्राजन्यादे राजा न बालिशः। नीता लोकाभिम सर्वे धार्तराष्ट्राः ससोवलाः १० । अस्माकं दीर्घसूत्रः स्याद्यान्धर्मपरायणः ॥ २१ हत्यारण्यके पणि नलकण्ठीये भारतमारदीरे वे शक्तिवान् ॥ ४॥ निदेशात् माशातः ॥६॥ एकरमारात्तमोऽध्यायः ॥ ५ ॥ समुं लोकं परलोकम् ॥ १॥ महीनपोषा अपि वयं उपस्ताः कृता । ये बाला मूर्खा: दुर्योधनादयस्तै बलिभिः सामन्तरतनवलयतराः कृताः ॥१३॥ मा नीनशः मा नाशय ॥ १५ ॥ बालियाः बालबट्टयाइलो दोपयूब चिर- अग्रेति ॥१॥ भावसन भावायं कृतवन्तः ॥ २॥ कारी1390 ·महाभारते [नलोपाख्यान ४२ निरत्या निसातिप्रज्ञा हन्तव्याति निश्चयः । उवाच सान्ययनराजा मूर्युपामाय पाण्डपम् ३६ महिनेतिर्फ हत्या नित्या पापमुच्यते ॥ २२ असंशयं महाबाहो हनिप्यसि सुयोधनम् । तथा भारतधर्मषु धर्महरिह दृश्यते । पक्षप्रयोदशा सह गाण्डीयधन्यना ॥ ३७ अहोरात्र महाराज तुल्यं संयत्सरेण ह॥ २३ यत्त्यमामापसे पार्थ मातः काल इति प्रमो। तथैव येदवचनं धूयते नित्यदा विभो । संवत्सरो महाराज पूर्णो भवति मृतः ॥ २४ अन्तरेणापि कौन्तेय नियति पापनिश्चयम् । | अनृतं नोत्सहे पक्तं न घेतम्मम वियते ।। यदिवेदाः प्रमाणास्ते दियसार्धमच्युत । प्रयोदशतमा:फालो ज्ञापनां परिनिहितः॥ २९ हन्ता यमास दुर्धर्ष सानुबन्धं सपोधनम् ॥ ३९ कालो दुर्योधन हन्तुं सानुबन्धमरिंदम । एवं ग्रुयति भीमं धर्मराजे युधिधिरे। पकानं पृथिवीं सर्यो पुरा राजन्करोति सः ॥२६ माजगाम महाभागो ग्रहदश्यो महापिः ॥ ४० धूतप्रियेण राजेन्द्र तथा तद्भयता कृतम् । तमभिमेश्य धर्मात्मा संग्रात धर्मचारिणम् । प्रायेणाक्षातचर्यायां ययं स निपातिताः ॥ २७ शारत्रयमधुपण पूजयामास धर्मरार ॥ न तं देशं प्रपश्यामि यत्र सोस्मासुदुर्जनः। आभ्यस्त चैनमासीनमुपासीनो युधिष्ठिरः। न विज्ञास्यति दुष्टात्मा चारैरिति सुयोधनः॥२८ अभिमेश्य महावाहुः एपणं पहभाषत ।। अधिगम्य च सर्यानो पनयासमिमं ततः। भक्षछूते च भगवन्धनं राज्यं च में हतम् । प्रमाजयिप्यति पुनर्निरत्याधमपूरुषः॥ भाहूय निसिपः कितयरक्षकोविदः॥ ४३ यद्यस्मानभिगच्छत्त पापः स हि कथंचन । माशातचर्यामुत्तीर्णान्या च पुनराहयेत् ॥ ३० भार्या च मे सभा मीता प्राणेभ्योपि गरीयसी॥ अनक्षस्य हि सतो निरत्या पापनिश्चयः । तेन ते महाराज पुनतमयर्तत । भवांध पुनराहतो घूतेनेयापनेप्यति" ३१ पुनतिन मां जित्या पनयासं सुदारुणम् . स तपाक्षेपु फुलोनिधितो गतचेतनः। प्रामाजयन्महारण्यमनिमः परियास्तिम् ॥ चरिष्यसि महाराज यनेषु यसतीः पुनः ॥ ३२ अहं यने दुर्घसतीर्यसम्परमागितः । यस्मान्समहाराज कृपणाम्फर्तमईसि । अक्षयूताधिकारे च गिरायन्सारणाः ४६ यापडीयमक्षस येधर्माध कृत्याः॥ ३३ | भार्तानां सादां याची पूनप्रभृति सताम् । निरुत्या नितिप्रशोहन्तव्य इति निधयः । महं हदि धिताः स्मृत्या सर्परात्रीर्विचिन्तयन् । अनुभातस्त्यया गया यायच्यानि सुयोधनम्॥३४ मिव समस्तानां प्राणा गायिनि । यथैय कक्षमुत्यो ददनिलसारथिः। एनिप्यामि तया मन्दमनुज्ञानात मे भयान् ॥३५ / बिना महात्मना तेन गतसत्य पामयम् ॥ ४८ पैशंपायन उयाच। कदा द्रश्यामि धीमत्सं शास्त्रं पुनगगतम् । पयं वाणं मीमं तु धर्मराजो युधिष्टिरः । मिययादिनमभुई दयायुकमतन्द्रितः॥ ४९. ४५ ·अध्यायः ५३} यनपर्व अस्ति राजा मया फधिदल्यमान्यतरो भुवि । यस्त्वत्तो दुःखिततरो राजासीत्पृधियीपते ॥ ५४ भवता एपूर्वो था भुतपूवापि या चित् । निपधेषु महीपालो पारसन इति श्रुतः । नमत्तो दुखिनतरः पुमानस्लीति मे मतिः॥५० तस्य पुत्रोऽभवनामा नलोधर्मार्थकोविदः ॥५५. बृहदश्य उपाचा स निसत्या जितो राजा पुष्करोति नः श्रुतम् । यद्यापि महाराज न मत्ती विद्यते छचित् । वनवासं सुदुरपाती भार्यया न्ययससह ॥ ५६ अल्यमाग्यता कश्चित्पुमानस्तीति पाण्डव ।। ५१ न तस्य दासा न रथोन भ्रातानचयान्धया। अय ते वर्णयिप्यामि यदि पृथूपसेऽनघ। घने नियसती राजछिप्यन्ते स्म कदाचन। ५७ यस्त्वत्तो दुःखिततरो राजासीत्पृथिवीपते ।। ५२ भवान्हि संवृतो थोरै तिमिदयसमितः। धेशंपायन उवाच । ब्रह्मकल्यैदिजाध्यैश्च तस्मानाईसि शोचितुम्॥५८ अनमनाद्राजा प्रवीतु भगवानिति । इमामवस्था संप्राप्तं धोतमिच्छामि पार्थिवम् ॥५३ युधिष्ठिर उयाच। वृहदश्व उवाच। विस्तरेणाहमिच्छामि नलस्य सुमहात्मनः । zणु राजनयहितः सह मातृभिरच्युत । चरितं यदतां श्रेष्ठ तन्ममाख्यातुमर्हसि।। ५९ इति श्रीमहामारते मारण्यके पर्वणि नलोपाख्यानपर्वणि द्विपञ्चाशत्तमोऽध्यायः॥५२॥ ८ ५३ वृहदश्व उवाच। फन्यारनं कुमारांश्च भानुदारान्महायशाः आसीद्राजा नलो नाम पीरसेनसतो बली। दमयन्ती दम दान्तं दमनं च सुवर्चसम । उपपन्नो गुणैरिट रूपयानभ्यफोविदः ॥ ११ उपपनान्गुणैः सर्वमीमान्मीमपराक्रमान् ॥ अतिप्टन्मनुजेन्द्राणां मूर्ति देयपतियथा । दमयन्ती हुरूपेण तेजसा यशसा दिया। उपर्युपरि सापामादित्य च तेजसा २ ' सौभाग्येन च लोकेषु यशः माप समध्यमा १० ब्रह्मण्यो वेदविच्छूरो निषधेषु महीपतिः । अय तां पयसि मामे दासीनां समलं स्तम् । अक्षप्रियः सत्यवादी महानक्षौहिणीपतिः । ३ शतं शतं सखीनां च पर्युपासच्छामिव ॥ ११ इप्सितो परनारीणामुदार संयतेन्द्रियः। तत्र स्म राजते भैमी मर्याभरणभूषिता। रक्षिता घन्मिना भेष्ठः साक्षादिय मनुः स्वयम् सीमध्येऽनवधानी विधुत्सादामनी यया ॥ १२ तथैधासाद्विदर्भपु भीमो मीमपराक्रमः। अतीय रुपसंपन्ना धौरियायतलोचना। शूरः सर्वगुणैर्युक्तः प्रजाफामः स चारजः। स प्रजाथै पर यतमफरोत्सुसमाहितः। न देयेषु न यक्षेषु तादरूपवती बचिन् ॥ १३ तमभ्यगच्छदारमिनो नाम भारत । ६ मानुषेप्यपि चान्येषु दृएपूर्वाषया श्रुना। तंसमीमः प्रजाफामस्तोषयामास धर्मवित् । चित्तप्रसादनी पाला देवानामपि सुन्दरी १४ महिप्या सइ राजेन्द्र साकारेण सपर्चसम् । ७ नलश्च नरमाईलो लोकेप्यप्रतिमो मुषि सस्मै प्रसनो दमनः समार्याय परं ददी। कंदर्प घरेण मूर्तिमानमयत्स्वयम् ॥ ५ अवाय गत्यं सर्वमान स्थायमिति आख्यायिकाद्वारा मौमसेन रोपाय रामा मादयः प्रवत्यते । मस्ति राजा यासादिति । उपपत्रः पतियुध ॥१॥ोदामनी प्रायमेष्य. मया कविदित्याना॥५- पुनरेण राहा ॥५६॥ शिष्यन्ते भवशिक्षा, हारस्वविवक्षितः ॥ ५५ ॥ मेपन्धनी मुष्ट जगतो जीवन दक्षति ते सामानो इत्यारण्यके पर्वणि मोर मातभावी पिया- मेधामा समूहः सौदामन प्राट्कारम्नत्संगन्धिनी , शतमोऽधायः॥५२॥ हा हि अत्यन्तं धोतमाना भवतीति प्रसिद्धम् ॥ १२॥ मर्दिमान् शरीरी ॥ १५:

·महाभारते
[नलोपाख्यानपर्व
तस्याः समीप तु नलं प्रशशंसुः कुतूहलात् ।
अय हंसा विसस्पुः सर्वतःप्रमदावने ।
मैपघस्य समीपे तु दमयन्ती पुनः पुनः॥
१६ | पफैकशस्तदा कन्यास्तान्हसान्समुपाद्रयन् ॥२५
तयोरदृष्टः कामोभूपृण्वतोः सततं गुणान्। दमयन्ती तु यं हंसं समुपाधावदन्तिके।
अन्योन्यं प्रति कौन्तेय स व्यवर्धत हुच्छयः॥१७ समानुषी गिरं कृत्या दमयन्तीमयाब्रवीत् ।। २६
अशकुवनलः कामं तदा धारायितुं हृदा । दमयन्ति नलो नाम निपधेपु महीपतिः ।
अन्तःपुरसमीपस्थे घन आस्ते रहोगतः ॥ १८ | अश्विनोः सदृशो रूपे न समास्तस्य मानुपाः२७
स ददर्श ततो हंसाञ्जातरूपपरिकतान् ।
कंदर्प इव रूपेण मूर्तिमानभवत्स्वयम् ।
धने विचरतां तेषामेकं जग्राह पक्षिणम् ॥
तस्य वै यदि भार्या त्वं भवेथा घरवार्णनि ॥ २८
ततोन्तरिक्षगो याचं व्याजहार नलं तदा। सफलं ते भवेचन्म रूपं चेदं सुमध्यमे ।
हन्तव्योस्मि न ते राजन्कारप्यामि तय प्रियम् ॥ घयं हि देवगन्धर्वमनुप्योरगराक्षसान् ॥
२९
दमयन्तीसकाशे त्वां कथयिष्यामि नैपध ।
यया त्वदन्यं पुरुषं न सा मंस्यति कहिचित् २१ दृष्टवन्तो न चास्माभिर्दष्टपूर्वस्तथाविधः ।
एवमुक्तस्ततो हंसमुत्ससर्ज महीपतिः।
त्वं चापि रत्नं नारीणां नरेषु च नलो घरः॥ ३०
ते तु हंसाः समुत्पत्य विदर्भानगमस्ततः॥ २२ ! विशिष्टया विशिष्टेन संग्रामो गुणयान्मवेत् ।
विदर्भनगरी गत्या दमयन्त्यास्तदान्तिके। एवमुक्ता तु हंसेन दमयन्ती विशांपते ॥
३१
निपेतुस्ते गरुत्मन्तः सा ददर्श च तान्खगान् २३ । अत्रात्तत्र तं हंसं त्वमप्येवं नले घद ।
सा तानद्भुतरूपान्वै दृष्ट्वा सखिगणावृता । | तथेत्युपत्याण्डजः कन्यां विदर्भस्य विशांपते।
दृष्टा प्रहीतुं खगमांस्त्वरमाणोपचक्रमे ॥ २४ | पुनरागम्य निषधानले सर्व न्यवेदयत् ॥ ३२
इति श्रीमहामारते आरण्यके प० नलोपाख्यानपर्वणि हंसदमयन्तीसंबादे त्रिपञ्चाशत्तमोऽध्यायः॥५३॥
२
बृहदश्व उवाच।
ततो विदर्भपतये दमयन्त्याः सवीजनः॥ ५
दमयन्ती तु तच्छुत्या यचो हंसस्य भारत । न्यवेदयत्तामस्वस्थां दमयन्ती नरेश्वरे ।
ततः प्रभृति न स्वस्था नलं प्रति वभूय सा॥ १
तनृत्या नृपतिमीमो दमयन्ती सखीगणात् ॥६
ततश्चिन्तापरा दाना विवर्णयदना एशा ।
चिन्तयामास तत्कार्य सुमहत्वां सतां प्रति ।
बभूव दमयन्ती तु निःश्वासपरमा तदा ॥
ऊर्ध्यदृष्टिानपरा बभूवोन्मत्तदर्शना।
किमर्थ दुहिता मेद्य नातिस्वस्थेव लक्ष्यते ॥
पाण्डुवर्णा क्षणेनाथ हृच्छयाविष्टचेतना ॥
स समाश्य महीपालः खां सुनां प्राप्तयौवनाम् ।
न शय्यासनभोगेषु रति घिन्दति कहिंचित् ।
अपश्यदात्मना कार्य दमयन्त्याः स्वयंवरम् ॥ ८
न नक्तं न दिवा शेते हाहति रुदती पुनः । ४ स संनिमन्त्रयामास महीपालान्विशांपतिः।
तामस्वस्थां तदाकारां सख्यस्ता जारिद्गितः। अनुभूयतामयं धीराः स्ययंवर इति प्रभो ॥
७
३
९
प्रशमुः वार्ताहरा हाने शेषः ॥६॥ हरछ्यः कामः
॥ १७ ॥ जातरूपरिष्कृतान् मुवर्णपक्षान् ॥१९॥ अन्त. दमयन्तीति ॥१॥ जजुः सातवत्यः । इशितः अभिप्राय:
क्षियसग॥२. ॥ गरमन्तः पक्षवन्तः ॥ २३ ॥
संग्रामः कामयुदं मुरतमित्य संगम इति पाठपि स सूचकैथेग्निः ॥ ५ ॥ नरेश्वरे नलनिमित्तम् ॥ ६ ॥ संनि-
एवार्थः ॥३॥ इत्या. प. ने. मारत. त्रिपया- मन्त्रयामास बामन्त्रितवान् अनुभूपता प्रेक्ष्यता भवद्भिः
शत्तमोऽप्यायः ॥ ५३॥

·दमयन्ती तु. हंसं समुपायावदन्तिके ।
सशनुषी गिरं कृत्वा दमयन्तीमयावषीत् ।
-वनपर्व म. ५३ पृ.९२

·तामस्वस्थां तदाकारा सख्यस्ता जारिङ्गितः । -चनपर्व अ.५४ पृ.९२

·अभ्याय: ५५]
वनपर्व
श्रुत्वा तु पार्थिवाः सर्वे दमयन्त्याः स्वयंवरम् ।
नारद उवाच।
अभिजग्मुस्ततो भीमं राजानो भीमशासनात् १० शृणु मे मघवन्येन न दृश्यन्ते महीक्षितः॥ २०
ह्स्त्यश्वरयघोपेण पूरयन्तो वसुंधराम् ।
विदर्मराशो दुहिता दमयन्तीति विश्रुता ।
विचित्रमाल्यामरणैश्यैः स्वलंयतः॥ ११ रूपेण समतिक्रान्ता पृथिव्यां सर्वयोषितः ।। २१
तेषां मीमो महाबाहुः पार्थिवानां महात्मनाम् ।
तस्याः स्वयंवरः शक्र भविता न चिरादिय ।
यथाहमकरोत्पूजां तेऽवसंस्तत्र पूजिताः ॥ १२ तत्र गच्छन्ति गजानो राजपुत्राश्च सर्वशः ॥२२
पतस्मिन्नेव काले तु सुराणामृषिसत्तमौ । तां रनभूतां लोकस्य प्रार्थयन्तो महीक्षितः ।
मटमानौ महात्मानाविन्द्रलोकमितो गतौ ॥१३ कान्ति स्म विशेषेण बलवृत्रनिदन ॥ २३
नारदः पर्वतश्चैय महामाशी महानती।
एतस्मिकथ्यमाने तु लोकपालाश्च साग्निकाः ।
देवराजस्य भवनं विधिशाते सुपूजिती ॥
आजग्मुर्देवराजस्य समीपममरोत्तमाः।
तापर्चयित्वा मघवा ततः कुशलमव्ययम् ।
ततस्ते शुश्रुवुः सबै नारदस्य वचो महत् ।
पप्रच्छानामयं चापि तयोःसर्वगतं विभुः ॥ १५ श्रुत्यैप चावन्दृष्टा गच्छामो वयमप्युत ॥ २५
ततः सर्वे महाराज सगणाः सहवाहनाः ।
नारद उवाच।
आवयोः कुशलं देव सर्वत्र गतीश्वर ।
विदर्भानभिजग्मुस्से यतः सर्वे महीक्षितः ॥ २६
लोके च मघवन्द्वको नृपाः कुशलिनी विभो १६
नलोपि राजा कौन्तेय श्रुत्या रामा समागमम् ।
सभ्यगच्छददीनात्मा दमयन्तीमनुरतः॥
बृहदश्व उवाच 1
अथ देवाः पथि नलं ददृशुर्भूतले स्थितम् ।
नारदस्य वचः श्रुत्वा पप्रच्छ बलवृत्रहा।
साक्षादिव स्थितं मूत्या मन्मथं रूपसंपदा ॥ २८
धर्मशाः पृथिवीपालास्स्यक्तजीवितयोधिनः। १७ दृष्ट्वा लोकपालास्ते म्राजमानं यथा रधिम् ।
शस्त्रेण निधनं काले ये गच्छन्त्यपराड्युखाः । तस्थुर्धिगतसंकल्पा विस्मिता रूपसंपदा ॥ २९
अयं लोकोऽक्षयम्तेषां यथैव मम कामधक ॥ १८ ततान्तरिक्ष विटभ्य विमानानि दिवौकसः ।
क नु ते क्षत्रियाः शूरा न हि पश्यामि तानहम् । अत्रुवन्नैषधं राजमवर्यि नभस्तलात् ॥
भागती महीपालान्दयितानतिथीन्मम ॥ १९ / भो मो निपधराजेन्द्र नल सत्यवती भवान् ।
एवमुक्तस्तु शक्रेण नारदः प्रत्यभाषत। अस्माकं कुरु साहाय्यं दूतो भव नरोत्तम ॥३१
इति श्रीमहाभारते आरण्यके प० नलोपाख्यानपर्वणि इन्द्रनारसंघादे चतुःपञ्चाशत्तमोऽध्यायः॥५४
४
वृहदश्व उवाच।
अहमिन्द्रोऽयमभिश्च तथैवायमपां पतिः।
तेभ्यःप्रतिज्ञाय नलः करिष्य इति भारत । शरीरान्तकरो नृणां यमोऽयमपि पार्थिव ॥
अर्थताल्परिपप्रच्छ कृताञ्जलिरुपस्थितः ।
त्वं वै समागतानस्मान्दमयाय निवेदय ।
लोकपाला महेन्द्रायाः समायान्ति दिक्षवः॥५
के वै भवन्तः काश्चासो यस्याहं दूत ईप्सितः ।
मासुमिच्छन्ति देवास्त्वां शक्रोमिवरुणो यमः।
किच तद्वो मया कार्य कथयध्वं यथातथम् ॥ २ तेषामन्यतमं देवं पतित्वे घरयस्व ह ॥
एवमुक्ते नैपधेन मघवानभ्यभाषत। पचमुकासशक्रेण नलः प्राअलिखवीत् ।
अमरान्चै निबोधास्मान्दमयन्यर्थमागतान् ॥ ३ पकार्य समुपेतं मां न प्रेपयितुमर्हय ।
मदीक्षित पृथ्वीश्वराः ॥ २०॥ विगतो विनष्टः
दमयन्ती प्राप्स्याम इति संरल्यो येषाम् ॥२९॥ इत्या०प०
नै० भारत. चतु पञ्चाशत्तमोऽध्यायः ॥ ५४ ।।
तेभ्य इति ॥ १॥ एकार्थे एकप्रयोजनं । यूयमिवाहमपि
दमयन्ती प्रार्थयामीत्यर्थः ॥ ७॥

·९४ महामारते [नलोपाख्यानपर्व कय तु जातसंकल्पः त्रियमुत्रजते पुमान् । महोरुपमहोकान्तिरहो धैर्य महात्मनः । परार्थमीदृशं वक्तुं तत्क्षमन्तु महेश्वराः ॥ ८ कोऽयं देयोऽथया यक्षो गन्धयों या भविष्यति। देवा ऊचुः । न तास्तं शनुवन्ति स्म व्यार्तुमपि फिन । करिप्य इति संश्रुत्य पूर्वमस्मासु नैपध। तेजसा धर्पितास्तस्य लसावत्यो पराङ्गनाः १८ न फरिष्यसि कस्मात्यं ग्रज नेपध मा चिरम् अथैनं स्मयमानं त स्मितपूर्वाभिमाविणी। वृहदश्व उवाच। दमयन्ती नलं पीरमभ्यभापत विस्मिता ॥ १९ एयमुक्तः स वैस्तै पधः पुनर्यात् । फस्त्यं सर्यानयवान मम हृच्छयवर्धन । सुरक्षितानि धेश्मानि प्रवेष्टुं फयमुत्सहे ॥ १० प्रामोस्पमरपडीर शामिच्छामि तेऽनघ ॥ २० प्रयेक्ष्यसीति ते शकः पुनरेवाभ्यभाषत । कथमागमनं चेह कयं चासि न लक्षितः। जगाम स तथेत्युक्त्या दमयन्त्या निवेशनम् ॥११ सुरक्षितं हि मे पेक्ष्म राजा योप्रशासनः ॥ २१ ददर्श तत्र वैदर्भी ससीगणसमावृताम् । देदीप्यमानां यपुपा धिया च घरवानीम् ॥१२ । एवमुक्तस्तु पैदा नलस्तां मत्युयाच ह । अतीवसुकुमाराहीं तनुमध्यां सुलोचनाम् । नल उवाच। आक्षिपन्तीमिय प्रमां शशिनः स्वेन तेजसां ॥१३ नलं मां विदि फल्याणि देवदतमिहागतम् ॥२२ तस्य दृष्ट्रय यवृधे कामस्तां चारुहासिनीम् । देयास्त्वां प्रामुमिच्छन्ति शक्रोऽभिर्यरुणो यमः । सत्यं चिकीर्षमाणस्त धारयामास हच्छयम् ॥१४ तेषामन्यतमं देयं पति परय सोमने ॥ ततस्ता नेपधं दृष्ट्वा संभ्रान्ताः परमानाः । तेगमेव प्रमावेण प्रविष्टोऽहमलक्षितः । आसनेभ्यः समुत्पेततुम्तेजसा तस्य धर्षिताः १५, प्रयिरान्तं न मां कधिदपश्यनाप्ययारयत् ॥ २४ प्रशंसव सुनीता नलं ता विस्मयान्विताः। एतदर्थमहं म प्रेषितः सुरसत्तमः । न चैनमभ्यमापन्त मनाभिस्त्यभ्यपूजयन् ॥ १६ । पतस्कुत्या पुमे युधि प्रारुप्य यथेच्छसि ।। २५ इति श्रीमहामारते आरण्यके ५० नलोपाख्यानपर्यणि नलस्य देवदोत्ये यशपचासत्तमोऽध्यायः॥५५॥ sxye पृहदश्य उयाचा | तिष्टत्स लोकपालपु कथं मानुमिच्छसि ।। सा नमस्कृत्य पेयेभ्यः प्रहस्य नलमत्रवीत् । येामहं लोफरनामीश्वराणां महात्मनाम् । प्रणयस्य यथाश्रद्धं राजन्कि करपाणि ते॥ १/न पादराजमा तुल्यो मनस्ने तेषु धर्ततामा ६ अहं चेय हि यथान्यन्ममास्ति पसु किंचन । विपियं हायरन्मत्या देयानां मृत्युमृच्छति । तत्सर्प तय विप्राधं कुरु प्रणयमीभ्यर । २.वाहि मामनययाति पश्यप हरांत्तमान् ॥ इंसानां पवनं यत्त तन्मां दहति पार्थिव । स्परते हि मया धीर राजानः सनिपातिताः३३ / विरजांसियामामि दिव्याधियानाम्नया। यदि भजमानां मां प्रत्यान्यास्यसि मानद । भूषणानि मुल्यानि देयान्माय मुश्य ये ८ विरमान जलं रममाणस्ये तय कारणाम् ॥ ४ य इमां पृथियों परप्रां मंशिय प्रायले पुनः। पपमुक्तास्तु येदा नन्दलां प्रत्युवाच ह । गुनासमोर देपानां कातंग परपेटरनिम। ७ १ प्रोमानिननशिशु दी भावः | पर्षिक अभिभूताः ॥दया.प.ने. मा. परस्थ तमोरयाय ॥ ५५॥ मी पादोन्मो ममाप प्रगनिबन्ध । प्रकार परिवार मामिलर - शिम या माया प्रभाव परिश्यनं रिम् ॥

·अध्याय: ५५]
वनपर्व
स्य दण्डभयात्सर्वे भूतग्रामाः समागताः। घरयिध्ये नरव्याघ नैवं दापो भविष्यति ॥ २१
धर्ममेवानुरुध्यन्ति का तं न वरयेत्पतिम् ॥ १० पवमुक्तस्तु वैदा नलो राजा विशॉपने ।
मात्मानं महात्मानं दैत्यदानवमर्दनम् । माजयाम धुनस्तत्र यत्र देवाः समागताः ॥ २२
महेन्दं सर्वदेवानां का तं न वायत्पतिम् ॥ ११ / तमपश्यंस्तथा यान्तं लोकपाला महेश्वराः ।
(क्रयतामविशतेन मनसा यदि मन्यसे । दृश चैनं ततोऽन्छन्वृत्तान्त सर्वमेव तम् ॥ २३
कणं लोकपालानां सुहृवाक्यमिदं शृणु ॥ १२, कश्चिदृष्टा त्वया राजन्दमयन्तो शुचिस्मिता ।
। पधेनैवमुक्ता सा दमयन्ती वचोप्रवीत् । किमत्रांच नः सर्घान्यद् भूमिप तेऽनघ । २४
समानुनाभ्यां नेत्राभ्यां शोक नाथ वारिणा १३
नल उवाच।
येभ्योऽहं नमस्कृत्य सर्वेभ्यः पृथिवीपते । भवद्भिरहमादिष्टो दमयन्त्या निषेशनम् ।
पुणे त्यामेव भारं सत्यमेतद्रवीमि ते ॥ १४/प्रविष्टः सुमहाफ दाण्डभिः स्थपिरैवतम् ॥ २५
मुवाच ततो राजा वेपमानां तालिम् | प्रविशन्तं च मां तत्र न कश्चिदृष्टवानरः ।
होत्यनागत्य कल्याणि तथा भद्रे विधीयताम् । मते तां पार्थिवसुतां भवतामेव तेजसा ।। २६
कयं ह्यहं प्रतिभुत्य देवतानां विशेषतः ।
राणे यत्नमारभ्य कथं स्वार्थमिहोत्सहे ॥ १६ विस्मिताामवस्या दृष्ट्या मां विवधेश्वरः॥२७
सस्यश्चास्या मया धास्ताभिश्चाप्युपलक्षितः ।
एष धर्मों यदि स्वाथों ममापि भविता सतः।
एवं खायें करिष्यामि तथा मद्रे विधीयताम१७ वर्ण्यमानेषु च मया भवत्सु रुचिरानना ।
ती बाप्पाकुला वाचं दमयन्ती शुचिस्मिता ।
मामेव गतसंकल्पा वृणीते सा सुरोत्तमाः १२८
प्रत्यारन्ती शनकैनल राजानमब्रवीत् ॥ १८
अब्रवीचैव मांबाला आयान्तु सहिताः सुराः ।
उपायोऽयं मया इयो निरपायो नरेश्वरः । त्यया सह नरव्यान मम यत्र स्वयंचर।
येन दोपो न भविता तब राजन्कथंचन ॥ १९ तेपामह संनिधौ त्वां घरयिष्यामि नैपध ।
लं चैव हि नरश्रेष्ठ देवाश्चन्द्रपुरोगमाः । एवं तव महाबाहो दोषो न भवितेति ह ।। ३०
आयान्तु सहिताः सं मम यत्र स्वयंवरः ॥ २० एतावदेव विबुधा यथावृत्तमुपाहृतम् ।
ततोऽहं लोकपालानां संनिधौ त्वां नरेश्वर । मयाऽशेषे प्रमाणं तु भवन्तस्त्रिदशेश्वराः ॥ ३१
इति श्रीमहाभारते आरण्यक प० नलोपाख्यानपर्वणि मलकर्तृकदेवदृत्ये पट्पज्ञाशत्तमोऽध्यायः ॥५६॥
५
वृहदश्च उवाच
सुरभिरग्धरा सर्व प्रमृप्रमाणिकुण्डलाः ॥ ४
स्थ झाले मुझे मान लियो युगष्रे इस्लो तथा
तां राजसमिति युण्यां नागभागवती मिव ।
माजुहाय महीपालान्भीमो गजा स्वयंचरे ॥ १
तत्या पृथिवीपालाः सबै सयपीडिताः।
संपूर्णा पुरुषव्याङ्ग्रागिरिगुहामिय ॥
स्वरिताः समुपाजामुर्दमयामीप्सवः ॥
तर स्म पीना दृश्यन्ते बाबः परियोपमाः।
२
कनकास्तम्भरुचिर तोरणेन विगजितम् ।
आकारवर्णमुलणाः पञ्चशी हवीरगा।
विविशुस्ते नृपा रझं महासिंहा इवाचलम् ॥ ३ मुकेशान्तानि चारुणि सुनासाक्षिसुवाणि च ।
तमासनेषु विचिचेवासानाः पृथिवीक्षितः ।
मुखानि राशोमन्ते नक्षत्राणि यथा दिवि
महाकवं महान्तं राजद्भारप्रदेशम् ।। २५ ।। इत्या.
रम्पक पणिनष्ठीये मारनभावदीये पाचायतमी-
ऽध्यायः॥५६॥

·महाभारते [ नलोपाख्यानपर्व दमयन्ती ततो रङ्गं प्रविवेश शुमानना । भूमिष्ठो नैपधश्चैव निमेषण च सूचितः ॥ मुष्णन्ती प्रमया राज्ञां चधूपि च मनांसि च ॥८ सा समीक्ष्य तु तान्देवान्पुण्यश्लोकं च भारत । तस्या गात्रेषु पतिता तेषां दृष्टिमहात्मनाम् । नैपधं यरयामास मैमी धर्मेण पाण्डव ॥ २६ तत्र तत्रैव सक्ताऽभून चचाल च पश्यताम् ॥९ विलजमाना वस्त्रान्तं जग्राहायतलोचना। ततः संकीर्त्यमानेषु राज्ञां नामसु भारत । स्कन्धदेशेऽसृजत्तस्य स्रजं परमशोमनाम् ॥ २७ ददर्श भैमी पुरुषान्पञ्चतुल्याकृतीनि ह । १० घरयामास चैवैनं पतित्वे वरवर्णिनी। तान्समीक्ष्य ततः सर्वानिर्विशेषाकृतीस्थितान् । ततो हाहेति सहसा मुक्तः शन्दो नराधिपः ॥२८ संदेहादय वैदर्भी नाभ्यजानानलं नृपम् ॥ ११ । देवैर्महर्षिभिस्तत्र साधु साध्विति भारत । यं यं हि ददृशे तेषां तं तं मेने नलं नृपम् । विस्मितैरीरितः शब्दः प्रशंसद्भिनलं नृपम् ॥ २९ साचिन्तयन्ती बुध्याऽथ तर्कयामास भाविनी॥ | दमयन्ती तु कौरव्य वीरसेनसुतो नृपः । कथं हि देवानीयां कथं विद्यां नलं नृपम् । आश्वासयद्वरारोहां प्रहऐनान्तरात्मना || पवं संचिन्तयन्ती सा वैदर्भी भृशदुःपिता ॥ १३ यत्त्वं भजासि कल्याणि पुमांसं देवसंनिधौ । श्रुतानि देवलिङ्गानि तर्कयामास भारत। तस्मान्मां विद्धि मारमेतत्ते वचने रतम् ॥ ३१ देवानां यानि लिङ्गानि स्थविरेभ्यः श्रुतानि मे१४ यावच मे धरिप्यन्ति प्राणा देहे शुचिस्मिते । तानीह तिष्ठतां भूमावेकस्यापि न लक्षये । सा विनिश्चित्य बहुधा विचार्य च पुनः पुनः१५ दमयन्ती तथा वाग्भिरभिनन्द्य कृताञ्जलिः । तावत्त्वयि मविप्यामि सत्यमेतद्वीमि ते ॥ ३२ शरणं प्रति देवानां प्राप्तकालममन्यत । पाचा च मनसा चैव नमस्कारं प्रयुज्य सा॥ १६ तो परस्परतः पीतौ दृष्ट्वा त्यग्निपुरोगमान् ॥ ३३ तानेव शरणं देवाग्मतुर्मनसा तदा । देवेभ्यः प्राञ्जलिर्भूत्या वेपमानेदमब्रवीत् । वृते तु नैषधे भैम्या लोकपाला महौजसः ॥ ३४ हंसानां वचनं श्रुत्वा यथा मे नैपयो वृतः। पतित्वे तेन सत्येन देवास्तं प्रदिशन्तु मे ॥ १७ प्रहृष्टमनसः सर्वे नलायाप्टो परान्ददुः । मनसा वचसा चैव यथा नाभिचराम्यहम् । प्रत्यक्षदर्शनं यज्ञे गति चानुत्तमां शुभाम् ॥ ३५ तेन सत्येन विबुधास्तमेव प्रदिशन्तु मे ॥ नैषधाय दी शक्रः प्रीयमाणः शचीपतिः। अग्निरात्मभवं प्रादाद्यत्र धाश्छति नैपधः॥ ३६ यथा देवैः समे भर्ता विहितो निपधाधिपः। लोकानात्मप्रभांश्चैव ददौ तस्मै हुताशनः । तेन सत्येन मे देवास्तमेव प्रदिशन्तु मे ॥ यमस्त्वन्नरसं प्रादाद्धर्मे च परमां स्थितिम् ॥ ३७ यथेदं व्रतमारब्धं नलस्याराधने मया । अपां पतिरपां भावं यत्र वाश्छति नैपधः । तेन सत्येन मे देवास्तमेव प्रदिशन्तु मे ॥ २० स्रजश्चोत्तमगन्धाढ्याः सर्वे च मिथुनं ददुः॥ ३८ स्वं चैव रूपं कुर्वन्तु लोकपाला महेश्वराः। यथाऽहमभिजानीयां पुण्यश्लोक नराधिपम् ॥२१ वरानेवं प्रदायास्य देवास्ते त्रिदियं गताः। निशम्य दमयन्त्यास्तकरुणं प्रतिदेवितम् । पार्थिवाश्चानुभूयास्य विवाहं विस्मयान्विताः३९ निश्वयं परमं तथ्यमनुरागं च नैपधे । २२ दमयन्त्याश्च मुदिताः प्रतिजग्मुर्यथागतम् । मनोविद्धि बुद्धिं च भक्तिं रागं च नैषधे । गतेषु पार्थिवेन्द्रपु मीमः प्रीतो महामनाः ॥ ४० ययोक्तं चक्रिरे देवाः सामय लिङ्गधारणे ॥ २३ विवाहं कारयामास दमयन्त्या नलस्य च । साऽपश्यद्विबुधान्सर्वानस्वेदान्स्तन्धलोचनान् । उप्य तत्र यथाकामं नैपधो द्विपदां धरः ॥ ४१ पितञग्रजोहीनान्स्थितानस्पृशतः क्षितिम् ॥ भीमेन समनुशातो जगाम नगरं स्वकम् । छायाद्वितीयो म्लानस्रग्रजः स्वेदसमन्वितः। अवाप्य नारीरत्नं तु पुण्यश्लोकोऽपि पार्थिवः ४२ मुष्णन्ती हरन्ती ॥ ८॥ मनुष्याः सस्वेदाः सनिमे- भारमभवं भारमन आविर्भावम् ॥ ३६ ॥ अन्नरसं यारशे षाम्लायमानस्रजः सरजस्का भूमिस्पृशः देवास्तद्विपरीता । तादृशेप्यन्ने विशिष्टरमवत्ताम् ॥ ३७॥ भावं सत्ता मिथुन इषितसजश्वते रजोहीनाश्चेति समासः ॥२४॥ यद्यस्मान्मा एकैकेन द्वयं द्वयमपीत्यर्थ ॥ ३८ ॥ अनुभूय दृष्ट्वा भजामि तस्मात्ते तव वचने रतं इत्येतत् विद्धि ॥ ३१॥ ॥ ३९ ॥ उच्य वासं कृत्वा ॥ ४१ ।।

·महाभारते [नलोपाख्यानपर्व m वृहदश्व उवाच। तमक्षमदसंमत्तं सुहृदां न तु कश्चन । एवं स समयं कृत्वा द्वापरेण फालेः सह । निवारणेऽभयच्छतो दीयमानरिंदमम् ॥ १. थाजगाम ततस्तत्र यत्र राजा स नैषधः ॥ ततः पौरजनाः सर्वे मन्त्रिमिः सह मारत । स नित्यमन्तरप्रेप्सनिषधेप्वयसचिरम् । राजानं इष्टमागच्छनियारयितुमातरम् ।। अथास्य द्वादशे वर्षे ददर्श फलिरन्तरम् ॥ २ ततः मूत उपागम्य दमयन्ये न्यवेदयत् । छत्या मूत्रमुपस्पृश्य संध्यामन्यास्त नैषधः । एष पौरजनो देवि नारि तिष्ठति कार्यवान् ॥१२ अगत्या पादयोः शौचं तत्रैनं फलिराविशत् ॥ ३ : निवेद्यतां नेपधाय सर्याः प्रस्तयः स्थिताः। •स समाविश्य च नलं समीपं पुष्करस्य च । | अमृष्यमाणा व्यसनं गी धर्मार्थदर्शिनः ॥ १३ गत्वा पुष्करमाहेदमेहि दीव्य नलेन वै ।। ततः सा पाप्पफलया याचा दुःखेन कपिता । अक्षयूने नलं जेता भवान्हि सहितो मया । उवाच नैषधे भैमी शोकोपहतचेतना ॥ निपधान्प्रतिपयख जित्या राज्यं नलं नृपम् ।। ५ गजपरिजनो द्वारि त्यां दिक्षुरपम्पितः। पषमुक्तस्तु कलिना पुष्करी नलमभ्ययात्। मन्त्रिभिः सहितः सर्व राजभक्तिपुरस्मृतः ॥ १५ कलिश्चैव वृपो भूत्वा गयां पुष्करमभ्ययात् ॥ ६ तं द्रष्टुमर्हसीत्ययं पुनःपुनरभाषत । आसाय तु नलं धीरं पुष्करः परवीरहा। तां तथा रुचिरापाहीं पिलपन्ती तथाविधाम १६ दीव्यायेत्यवधीज्ञाता पृषेणेति मुहुर्मुहुः ।। ७ माविष्टः कलिना गजा नाम्यमापत किंचन । न चक्षमे ततो राजा समाहानं महामनाः । ततस्ते मन्त्रिणः स ते चेय पुग्यासिनः॥ १७ पैदाः प्रेक्षमाणाया: पणकालममन्यत । ८. नायमस्तीति दुःस्वार्ता पीडिता जम्मुरालपान् । हिरण्यस्य सुवर्णस्य यानयुग्यस्य याससाम् । तथा नदमयनं पुष्करम्य नलम्य च । आविष्टः कलिना.छूते जीयते स्म नलस्तदा ॥९ युधिष्ठिरवहन्मासान्पुण्यश्लोफस्त्यजीयत ।। १८ रति श्रीहामारते आरण्यके पर्वणि नलोपाख्यानपर्वणि मलधने एकोनपटिसमोऽध्यायः ॥ ५९॥ DARA . ३ ६० वृहदश्य उवाच। मलं शहनसंस्वमुपलभ्येदमनधीत् ॥ दमयन्ती ततो वा पुण्यश्लोफ नराधिपम् । वृहसनामतियां तां धात्री परिचारिकाम् । उन्मत्तयदनुस्मता देवने गतवेतसम् ।। हिनां सकुशलामनुरका समापिताम् । भयशोफसमायिश राजन्मीमस्ता ततः। चिन्तयामास तत्कार्य सुमहत्पार्थियं प्रति । वृहत्सेने मजामात्यानानाय्य नलशासनात् । सा शमाना तपापं चिकीर्षन्ती च ततिप्रयम् । माचाय यकृतं दिव्यमयशिएं च यहसा ४ २ ५ ॥॥ नायमलि नीयमित्यर्थः । श्यः पान गयो स्वमिति समयं सोनम् ॥ अन्यास्त स्पामितवान् । । यसो यम्य ! मदत मितः ॥ १८॥ प्यारो तीस्ते स्मेनि पाठेस रास्ते स्मेल्या संधिः ॥ १॥ पाणि साष्टीये भारतमावर एकानशि- स लि.नल समाविश्य स्पान्तरेण पुकरं चाप्रवीत् । दोश्य तमोऽध्यायः ॥ ५ ॥ कुरु ॥ साहायमेवार कालेगेति । गौ पः मन गोलदो लक्षितलाशयार पारेषु नः धेरः पाटो भूत्वा ॥६॥ग असमुहयेन ॥ ॥ पाकाले पूजालम् ३०॥ मानेषु पुर्य युगबर ग्यादि म्य दमयन्तीति

·तेनार्धं घाससरिछत्या निवास्य च परंतपः।
सुप्तामुत्सृज्य पैदा प्राद्रपद्तवेतनाम् ॥
-वनपर्व २०६२पृ.१०१

·मायः १६]
पनपर्व
नल उपाय।
.
एवं तम्य सदा बुद्धिदमयन्यां न्यपर्वत ।
यथा राज्यं नए पितस्तथा मम न संशयः । फलिना दुष्टमान दमयन्त्या विसर्जन ।।
न तु तर गमिष्यामि पिपमम्पः कथंचन ॥ १.सोऽघातामात्मनश्च सस्याधाप्ययात्रनाम् ।
फर्य मम्मों गत्याहं तय हवियर्धतः । चिन्तयित्याध्यमानाजा परार्धम्यायकर्ननम् १६
परिव्युनो गमिष्यामि तय गोवियर्धनः ॥२, फयं पासी विकायं न च दुध्येत मे पिया।
पदव उयाचा
विचिन्त्येवं नदो राजा समा पर्यचरसदा॥ १७
इति पुनलो राजा दमयन्ती पुनः पुनः ।
परिधावनय नल इतधेत भात ।
माल्ययामास कल्याणी यामसोधेन संवृताम्॥३ . आसमाद समोशे पिकासं यमुत्तमम् ॥ १८
तायशयनसंपर्यातायटमानापितस्ततः। तेनार्धे याससश्यित्या नियस्य च परतरः ।
क्षुत्पिपासापरिधान्ती समां कांचिपेयतः । ४ समामुल्मय येदी भाद्रपदतचेतनाम् ॥ १९
तां समामुपसमाप्य तदा स निरधाधियः । तनो निवृहदयः पुनरागम्य तां समाए ।
थैदा सदितो राजा निषसाद महीतले ॥ ५ दमयन्ती तदा दृष्टा गरोद निराधिपः ॥ २०
सप विपरमो विकटो मलिना यांसादितः । यांन यापुर्न चादित्यः पुरा पश्यति में प्रियाम् ।
दमयन्त्या सह प्रान्तः सुप्याप धरानले। ६ सेपमा समामध्ये शेते भूमायनाथयत् ।।
दमपन्त्यपि कल्याणी निद्रयापद्धता ततः । इयं यत्रायकर्तेन सीता चारहासिनी।
सदमा मासा सुकुमारी तपम्पिनी ॥ ७ उन्मत्तेव परापेक्षा वयं घुला भविष्यति ॥ २२
सुमायां दमयन्त्यो तमलो राजा पिशांपते । कमेका सती ममी मया विरहिता गुमा ।
शोकोन्मथितचितात्मा न स्म शेते यथा पुग८ चरिणति धने घोरे मृगव्यालनियिते ॥
स तदात्यापहरो सहल्यागं च सर्वशः। आदित्या यसयो रुदा अधिनी समरुदणी ।
यने चन परिध्या मेश्य चिन्तामुपेथियान् ॥ १ रक्षन्तु त्यां महामागे धर्मेणासि समाना ॥ २४
किन मे म्यादिदं हत्या किं नु मे स्यादपुर्पतः। एपमुस्त्या प्रियां मायाँ रुपेणाप्रतिमां मुपि ।
किनु मे मरणं प्रेयः परित्यागो जनस्य या १०, कालिनापाहतमानो नलः प्रातिष्टापतः ।।
मामियं हनुरक्तर्य दुपमामोति मरते । गन्या गाया नलो राजा पुनरति समां मुः।
मद्विदीना स्वियं गच्छेत्कदानित्सजन मति ॥११ , आराष्यमाण: कलिना सोहदेनायरप्यते ॥ २६
मयि निसराय युसमियं माम्यत्यनुयता। द्विधर दयं तस्य दु:मितस्यमयत्तदा ।
उन्मसंसः स्यातु पिन्देवापि सुगं पवित् ॥ दोलेय मुद्रायाति याति य समां प्रति ॥२७
मयिनिमित्य पाधा विचार्य च पुनः पुनः । मएम्त कलिना मोहिना प्रादयानलः ।
उत्मर्ग मन्यते प्रेयो मयन्त्या नगधिर ॥ १३ सुमागतमाय तो भाया विलय करणं बहु ॥ २८
मचा मनसा सस्या धिरपयितुं पथि। नामा कलिना गृष्टस्लत्तद्विगणयहरः ।
याम्पिनी मामागा महनीयं पतिमना । १४ जगामका यन गत्ये मार्यामुत्य सिनः॥२९
इनिधीमहान मारण पर्याण नलोपान्यानपर्वणि दमयन्तीपरित्याग टिपटिनमोऽध्यायः॥१२॥

·१०२ महाभारते [नलोपारम्यानपर्व ८ ६३ बृहदश्व उवाच । अपापचेतसं पापो य एवं कृतवानलम् । अपक्रान्ते नले राजन्दमयन्ती गतलमा। तस्माद्दुःखतरं प्राप्य जीवत्वसुखजीविकाम् ॥ १७ अर्बुध्यत वरारोहा संत्रस्ता विजने वने ॥ १ | एवं तु विलपन्ती सा राज्ञो भार्या महात्मनः। । अपश्यमाना भर्तारं शोकदुःखसमन्विता । अन्वेषमाणा भर्तारं वने श्वापदसेविते ॥ प्राक्रोशदुचैः संत्रस्ता महाराजेति नैषधम् ॥ २ उन्मत्तबद्भीमसुता विलपन्ती इतस्ततः । हा नाय हा महाराज हास्यामिन्कि जहासि माम्। हा हा राजनिति मुहुरितश्चेतश्च धावति ॥ १९ हा हतास्मि विनष्टास्मि भीतास्मि विजने वने ३ तां क्रन्दमानामत्यर्थ कुरीमिव वाशतीम् । ननुं नाम महाराज धर्मशः सत्यवागसि । करुणं बहु शोचन्तीं विलपन्ती मुहुर्महुः ॥ २० कयमुक्त्वा तथा सत्यं सुप्तामुत्सृज्य कानने ॥४ सहसाभ्यागतां भैमीमभ्यासपरिवर्तिनीम् । कथमुत्सृज्य गन्तासि दक्षां भार्यामनुव्रताम् । जग्राहाजगरो ग्राहो महाकायः क्षुधान्वितः॥२१ विशेपतोऽनपते परेणापरते सति ।। सा अस्थमाना ग्राहेण शोकेन च परिशता। शंक्यसे ता गिरः सम्यवर्तु मयि नरेश्वर । यास्तेषां लोकपालानां संनिधौ कथिताः पुरा६ नात्मानं शोचति तथा यथा शोचति नैपध्रम् २२ नाकाले विहितो मृत्युर्मानां पुरुषर्षभ । हा नाथ मामिह वने ग्रस्यमानामनाथवत् । ग्राहेणानेन विजने किमर्थ मानुधावसि ॥ २३ तत्र कान्ता त्वयोत्सृष्टा मुहूर्तमपि जीवति ॥ ७ क भविष्यसि पुनर्मामनुस्मृत्य नैषध । पर्याप्तः परिहासोयमेतावान्पुरुषर्षभ । कथं भवाअगामाद्य मामुत्सृज्य बने प्रमो॥ २४ भीताहमातिदुर्धर्ष दर्शयात्मानमीश्वर ॥ पापान्मुक्तःपुनर्लब्ध्वा बुद्धि चेतो धनानि च । दृश्यसे दृश्यसे राजन्नप दृष्टोसि नैषध । श्रान्तस्य ते शुधार्तस्य परिग्लामस्य नैषध । आवार्य गुल्मैरात्मानं किं मां न प्रतिभाषसे ॥९ का भ्रमं राजशार्दूल नाशयिष्यति तेनघ ॥ २५ नृशंसं बत राजेन्द्र यन्मामेवंगतामिह । ततः कश्चिन्मृगव्याधो विचरगहने वने । विलपन्ती समागम्य नाश्यासयसि पार्थिव ॥ १० आफन्दमानां संश्रुत्य जयेनाभिससार ह ॥ २६ न शोचाम्यहमात्मानं न चान्यदपि किंचन । कथं नु भवितास्येक इति त्वां नृप शोचिमि ॥१५ वरमाणो मृगव्याधः सममिक्रम्य येगतः ॥ ३७ तां तु दृष्टा तथा ग्रस्तामुरगणायतेक्षणाम् । कथं नु राजस्तृपितः क्षुधितः श्रमर्पितः। मुखतः पाटयामास शस्त्रेण निशितेन च । साया वृक्षमूलेषु मामपश्यन्भविष्यसि ॥ १२ निर्विचेष्टं भुजङ्गं तं विशस्य मृगजीवनः ।। ततः सा तीव्रशोकार्ता प्रदीप्तेव च मन्युना । मोक्षयित्वा स तां व्याधः प्रक्षाल्य सलिलेन ह । इतश्चैतश्च रुदती पर्यधावत दुःखिता॥ समाश्वास्य कृताहारामय पप्रच्छ भारत ॥ २९ मुहुरुत्पतते बाला मुहुः पतति विह्वला । कस्य त्वं मृगशावाक्षि कथं चाभ्यागता वनम् । मुहुरालीयते भीता मुहुःक्रोशतिरोदिति ॥ १४ कथं चेदं महत्कृष्ट्र प्राप्तवत्यसि भाविनि ॥ ३० अतीव शोकसंतप्ता मुहुनिःश्वस्य विह्वला। दमयन्ती तथा तेन पृच्छयमाना विशांपते । उयाच भैमी निःश्वस्य रुदत्यथ पतिव्रता ॥ १५ | सर्वमेतद्ययावृत्तमाचवक्षेस्य भारत ॥ यस्याभिशापाहुःखातों दुःखं विन्दति नैषधः। तामर्धवनसंवीतां पीनभोणिपयोधराम् । तस्य भूतस्य नो दुःखाद्दुःखमप्यधिकं भवेत्॥१६ सुकुमारानवद्यागी पूर्णचन्द्रनिभाननाम् ॥ अस्मत्संबन्धिटु खात् ॥ १६ ॥ वाशती क्रोशन्तीम् ॥२०॥ अपनि ॥१॥ तथा सत्यं यत्स्वयंवरे उक्तं लान सर्प अजगर द्विम्त्थूलः ॥ २१॥ घुद्धिलाभादून स्यश्यामांति ॥ ४ ॥ भनपने अपकाराभावे ॥५॥ शोधिमि शोवामि ॥ ११ ॥ मन्युना शोकेन ॥ १३ ॥ मा विना कयं भविष्यसि जीविष्यमि कथं ॥२४॥ विशस्य फलिं शपति यम्येति । अभिशापात् कृयाद्वेषात् नो दु सान् । विदार्य ॥ २८ ॥ . २८ ३२

·अध्यायः ६४]
चनपर्व
.
अरालपमनयनां तथा मधुरमाषिणीम् । दुर्धर्षा तयामास दीसामग्निशिखामिव । ३६
लक्षयित्वा मृगव्याधः कामस्य यशमीयिवान् । दमयन्ती तु दुःखार्ता पतिराज्यविनाकृता ।
तामेवं सत्याया वाचा लुन्धको मृदुपूर्वया । अतीतवाक्पथे काले शशायैनं रुपान्विता ॥ ३७
सान्त्वयामास कामातस्तदबुध्यत भाविनी ॥३४ यद्यहं नैषधादन्यं मनसापि न चिन्तये ।
दमयन्त्यपि तं दुमुपलभ्य पतिव्रता । तथायं पततां शुद्रो परासुमंगजीवनः ।
तीघरोपसमाविष्टा प्रजज्बालेय मन्युना ॥ ३५ उक्तमाने तु चचने तथा स मृगजीधनः ।
स तु पापमतिः क्षुदः प्रधयितुमातुरः । व्यसुः पपात मेदिन्यामशिदग्ध इव दुमः ॥३९
इति श्रीमहामारते आरण्यके प० नलोपास्यानप० अजगरप्रस्तदमयन्तीमोचने त्रिषष्टितमोभ्यायः॥१३॥
बृहदश्व उवाच।
दारुणामटधी प्राप्य मतव्यसनपीडिता।
सा निहत्य मृगव्याधं प्रतस्थे कमलेक्षणा । विदर्भतनया राजन्विललाप सुदु:खिता।
वन प्रतिभयं शून्यं शिलिकागणनादितम् ॥ १ भर्तृशोकपरीताङ्गी शिलातलमयाश्रिता ।।
सिंहद्वीपिरुरुव्याघ्रमहिपर्क्षगणैयुतम् ।
दमयन्त्युवाच ।
नानापक्षिगणाकीर्ण म्लेच्छतस्करसेवितम् ॥ २'व्यूदोरस्क महाबाहो नैषधानां जनाधिपः।
शालयेणुधवाश्वत्यतिन्दुकेशदाकिंशुकैः । 'कनु राजन्नतोस्यद्य विसृज्य विजने वने ॥ १३
अर्जुनारिटसंछन्नं स्पन्दनैश्च सशाल्मलैः ।। ३ अश्वमेधादिभिरि ऋतुभिर्भूरिदक्षिणः ।
जम्ब्यानलोधखदिरसालवेधसमाकुलम् । कथमिष्टता नरव्याघ मयि मिथ्या प्रवर्तसे ॥ १४
परकामलक्क्षकदम्बोदुम्बरावृतम् ॥ ४ यत्ययोक्तं नरअंष्ट मत्समक्षं महाधुते ।
बदरी बिल्वसंछन न्यग्रोधैश्च समाकुलम् । स्मर्तुमर्हसि कल्याण वचनं पार्थिवर्षम् ॥
प्रियालतालखजूरहरीतकिविर्भातफैः ॥ ५ यञ्चोक्तं विहगेहेसैः समीपे तय भूमिप ।
नानाधातशतैर्नाग्विविधानपि चाचलान् । मत्समक्षं यदुक्तं च तवेक्षितुमर्हसि ॥
निकुआयरिसंघुष्टान्दरीश्चाद्भुतदर्शनाः॥ ६ चत्वार एकतो वेदाः साङ्गोपाङ्गाः सविस्तराः।
नदीः सरांसि वापीश्च विविधांश्च मृगद्विजान् । स्वधीता मनुजव्यान सत्यमेकं किलैकतः ॥ १७
सा बहन्भीमरूपांश्च पिशाचोरगराक्षसान् ॥ ७ तस्मादर्हसि शत्रुन सत्यं कर्तुं नरेश्वर ।
पल्बलानि तडागानि गिरिकूटानि सर्वशः । उक्तवानसि यद्वीर मत्सकाशे पुरा वचः॥ १८
सरितो निराश्चैव ददर्शागुनदर्शनान् । हा धीर नल नामाहं नष्टा फिल सवानघ ।
यूयशो ददृशे चात्र विदर्भाधिपनन्दिनी । अस्यामटव्यां घोपयां किमान प्रतिभापस॥१९
महिषांश्च वराहांश्च कक्षांश्च घनपन्नगान् ।
९ कर्पयत्येष मां रोद्रो व्यात्तास्यो दारुणाकृतिः ।
तेजसा यशसा लम्या स्थित्या व परया युता। अरण्यराविरः किं मां न प्रातुमर्हसि ॥२०
चैदी विचरत्येका नलमन्वेपती तदा ॥ १० न मे त्वदन्या काचिद्धि प्रियास्तीत्यत्रवीः सदा।
नाविभ्यत्सा नृपसुता भैमी तत्राथ कस्यचित् । । तामृतां कुरु कल्याण पुरोक्तां भारती नृप ॥२१
-
भारालानि कुटिलानि शोभमानाने वा पक्ष्माणि नयन- पारतमोऽध्यायः ॥ १३ ॥
प्रान्तकेशा ययोस्तादृशे नयने यस्या इति तथा ॥३३॥
मन्युना क्रोधेन ॥ ३५ ॥ पतिराज्यविनाकृता पत्या
राज्येन च रहिता मतीतवामथे वाचाप्यनिवायें सति काले सेतिन प्रतिभयं भीषणं झिल्लिका तीक्ष्णयब्दःपतविशेषः
धूम्रवर्णे माधे ॥ ३ ॥ परामः गतागणः ॥ ३८ ॥ ॥ १॥ अरण्यराट् शार्दूल मा मम वित्तं कर्षयनि व्यययति
यसुविंगतप्राणः ॥ ३९ ॥ इत्यारण्यके ने. भा. त्रि. ॥२०॥

·२०४
महामारते
[नलोशख्यानपर्व
४०
उन्मत्तां विलपन्ती मां मार्यामिष्टां नराधिप । कर्णिकारधवलः सुपुप्पैरुपशोभितम् ॥
इप्सितामीप्सितोसि त्वं किं मां न प्रतिमापसे ॥ सरिद्भिः सविहङ्गाभिः शिखरैश्च समाकुलम् ।
वृशां दीनां विवर्णां च मलिनां वसुधाधिप। गिरिराजमिमं तावत्पृच्छामि नृपर्ति प्रति ॥ ४१
वस्त्रार्धप्रावृतामेकां विलपन्तीमनाथवत् ॥ २३ भगवन्नचलश्रेष्ठ दिव्यदर्शन विश्रुत ।
यूथम्रप्टामिवैकां मां हरिणीं पृथुलोचन । शरण्य बहुकल्या नमस्तेस्तु महधिर ॥
न मानयसि मामार्य रुदन्तीमरिकर्शन | २४ | प्रणमे त्वाभिगम्याहं राजपुत्री निबोध माम् ।
महाराज महारण्ये अहमेकाकिनी सती। राज्ञः स्तुपा राजमायाँ दमयन्तीति विश्रुताम् ।।
दमन्त्यभिभापे त्वां कि मां न प्रतिभाषसे ॥ २५ | राजा विदर्भाधिपतिः पिता मम महारथः ।
कुलशीलोपसंपन्न चारुसर्वाङ्ग शोभन । भीमो नाम क्षितिपतिश्चातुर्वर्ण्यस्य रक्षिता॥४४
नाद्य त्वां प्रतिपक्ष्यामि गिरावस्मिन्नरोत्तम ॥२६ राजस्याश्वमेधानां ऋतूनां दक्षिणायताम् ।
चने चास्मिन्महाघोरे सिंहव्याघ्रनिषेविते ।
आहर्ता पार्थिवश्रेष्ठः पृथु चार्वश्चितेक्षणः ॥ ४५
शयानमुपविष्टं वा स्थितं वा निषधाधिप ॥ २७ ब्रह्मण्यः साधुवृत्तश्च सत्यवागनसूयकः ।
प्रस्थितं वा नरश्रेष्ठ मम शोकविवर्धन ।
शीलवावीर्यसंपन्नः पृथुधीर्धर्मविच्छुचिः ॥ ४६
कं नु पृच्छामि दुःखार्ता त्वदर्थे शोककर्शिता॥२८ सम्यग्गोप्ता विदर्भाणा निर्जितारिगणः प्रभुः ।
कश्चिदृष्एस्त्वयारण्ये संगत्येह नलो नृपः ।
तस्य मां विद्धि तनयां भगवंस्त्वामुपस्थिताम् ॥
कोनु मे वाथ प्रव्यो वनेस्मिन्प्रस्थितं नलम् ॥२९ निषधेषु महाराजः श्वशुरो मे नरोत्तमः ।
अभिरूपं महात्मानं परत्यूहविनाशनम् ।
गृहीतनामा विख्यातो धीरसेन इति स्म ह ।। ४८
यमन्वेषसि राजानं नलं पद्मनिभेक्षणम् ॥
३० तस्य राज्ञः सुतो वीरः श्रीमान्सत्यपराक्रमः ।
अयं स इति कस्याद्य घोप्यामि मधुरां गिरम् ।
क्रमप्राप्तं पितुः स्वं यो राज्यं समनुशास्ति हा ४९
अरण्यराडयं श्रीमांश्चतुर्दष्ट्रो महानुः ।।
३१ नलो नामारिहा श्यामः पुण्यश्लोक इति श्रुतः।
शार्दूलोभिमुखोभ्येति प्रजाम्यनमशङ्किता ।
ब्रह्मण्यो वेदविद्वाग्मी पुण्यकृत्सोमपोग्निमान्॥ ५०
भवान्मृगाणामधिपस्त्वमस्मिन्कानने प्रभुः ॥ ३२ यष्टा दाता च योद्धा च सम्यक्वैव प्रशासिता।
विदर्भराजतनयां दमयन्तीति विद्धि माम् । तस्य मामबलां श्रेष्ठां विद्धि भार्यामिहागताम् ॥
निपधाधिपतेर्भार्या नलस्यामित्रघातिनः ॥ ३३ त्यक्तश्रियं भर्तृहीनामनायां व्यसनान्विताम् ।
पतिमन्वेषतीमेकां कृपणां शोककर्पिताम् ।
अन्वेपमाणां भर्तारं त्वं मां पर्वतसत्तम ॥
आभ्यासय मृगेन्द्रेह यदि दृष्टस्त्वया नलः ॥ ३४ समुल्लिखद्भिरेतैर्हि त्वया गृहशतैर्नृपः ।
अथवा त्वं वनपते नलं यदि न शंससि । कश्चिदृष्टोऽचलश्रेष्ठ घनेस्मिन्बा नलों नृपः ॥ ५३
मां खादय मृगश्रेष्ठ दुःखादस्माद्विमोचय ॥ ३५ | गजेन्द्रविक्रमो धीमान्दीर्घबाहुरमर्पणः ।
श्रुत्वारण्ये विलपितं न मामाश्वासयत्ययम् ।
विक्रान्तः सत्त्ववान्वीरो भर्ता मम महायशाः ५४
यामिमां स्वादुसलिलामापगां सागरंगमाम्॥३६ निपधानामधिपतिः कश्चिदृष्टस्त्यया नलः ।
इमं शिलोच्चयं पुण्यं शृङ्गेवहुभिरुच्छ्रितैः ।
कि मां विलपतीमेकां पर्वतश्रेष्ठ वितलाम । ५५
विराजद्भिरिधानकैनैकवर्णमनोरमैः ॥ ३७ गिरा नाश्वासयस्यद्य स्वां सतामिय दुःखिताम्।
नानाधातुसमाकीण विविधोपलभूषितम् ।
वीर विक्रान्तधर्मश सत्यसंध महीपते ॥
अस्यारण्यस्य महतः केतुभूतमियोत्थितम् ॥ ३८ यद्यस्यस्मिन्वने राजन्दर्शयात्मानमात्मना ।
सिंहशार्दूलमातङ्गवराहसंमृगायुतम् ।
कदा सुस्निग्धगम्भीरां जीमूतस्थमसंनिमाम्॥५७
पतविभिर्बहुविधैः समन्तादनुनादितम् ॥
३९ धोयामि नैषधस्याहं चाचं ताममृतोपमाम् ।
किंशुकाशोकबकुलपुन्नागैरुपशोभितम् । वैदर्भीत्येव विस्पष्टां शुमां रामो महात्मनः ॥५८
परव्यूहाः शत्रुसैन्यानि परस्यसनेति पाठे परेषा वेदे वैदिकवर्माण परमात्मनि वा साधुः ॥ ४६॥ अग्नि-
दु खस्य नाशनम् ॥ ३० ॥ ब्रह्मभ्यः ब्रह्मणि ब्राह्मणजातौ | मान्। नित्ययोगे मनुषु सर्वदेवाग्निविच्छेदशन्य इत्यर्थ ॥५०॥

·अध्यायः ६४]
धनपर्व
आसायसारिणीमृद्धां मम शोकविनाशिनीम् । विस्तरेणाभिधास्यामि तन्मे शांत सर्वशः।
भीतामाश्वासयत मां नृपते धर्मवत्सल ॥ ५९ विदर्भ' महीपालो भीमो नाम महीपतिः ॥ ७६
इति सा तं गिरिश्रेष्ठमुस्त्या पार्थिवनन्दिनी । तस्य मां तनयां सर्वं जानत द्विजसत्तमाः।
दमयन्ती ततो भूयो जगाम दिसमुत्तराम् ॥ ६० निपधाधिपतिर्धीमानलो नाम महायशाः ॥ ७७
सांगत्या प्रीनहोरात्रान्ददर्श परमानना । वीरः संग्रामजिद्विद्वान्मम भर्ता विशांपतिः।
तापसारण्यमतुलं दिव्यकाननशोभितम् ॥ ६१ / देवताभ्यर्चनपरो द्विजाविज्ञनवत्सलः ॥
वसिष्टभृग्यनिसमैस्तापसैरुपशोभितम् । गोसा निश्धवंशस्य महातेजा महाबलः।
नियतः संयताहारैर्दमशोचसमन्वितैः ।। ६२/ सत्यवान्धर्मवित्प्राशः सत्यसंधोरिमर्दनः ॥ ७९
अम्मायुभक्षैश्च पनाहारैस्तथैव च । ब्रह्मण्यो दैवतपरः श्रीमान्परपुरंजयः।
जितेन्द्रियमहाभागैः स्वर्गमार्गदिदृशुभिः ॥ ६३ नली नाम नृपश्रेष्ठो देवराजसमधुतिः ॥
घल्कलाजिनसंवीतैर्मुनिभिः संयतेन्द्रियैः। मम मा विशालाक्षः पूर्णेन्दुवदनोऽरिहा ।
नापसाध्युपितं रम्यं ददर्शाधममण्डलम् ॥ ६४ आहर्ता ऋतुमुख्यानां वेदवेदाङ्गपारगः ॥
नानामृगगणैर्जुएं शांखामृगगणायुतम् । सपनानां मृधे हन्ता रविसोमसमप्रभः ।
तापसैः समुपेतं च सा दृष्ट्रय समाश्वसत् ॥ ६५ स फैश्चिभिकतिप्रशैरनारकृतात्मभिः ॥
सुः सुकेशी सुश्रोणी सकुचा सुद्विजानना ।
आय पृथिवीपालः सत्यधर्मपरायणः ।
वर्चस्विनी सुप्रतिष्ठा स्वसितायतलोचना ॥ ६६ देवने कुशलर्जिौत राज्यं वसूनि च ।
सा विवेशाश्रमपदं वीरसेनसुतमिया ।
तस्य मामवगच्छध्वं मायाँ राजर्षमस्य वै।
योपिलं महाभागा दमयन्ती तपस्विनी ।। ६७ दमयन्ाति विख्यातां भर्तुर्दर्शनलालसाम ॥ ८४
साभिवाद्य तपोवृद्धान्विनयावनता स्थिता । सावनानि गिरींश्चैव सरांति सरितस्तथा ।
स्वागतं त इति प्रोक्ता तैः सर्वस्तापसोत्तमैः॥६८ पल्बलानि च सर्वाणि तथारण्यानि सर्वशः ॥८५
पूजां चास्या यथान्यायं कृत्वा तत्र तपोधनाः । अन्वेपमाणा भार नलं रणविशारदम् ।
आस्यतामित्यथोचुस्ते हि कि करवामहे ॥ ६९ महात्मानं कृतास्त्रं च विचरामीह दुःखिता॥ ८६
तानुधाव वरारोहा कश्चिद्भगवतामिह ।
कश्चिद्भगवतां रम्यं तपोवनमिदं नृपः ।
तपःस्वनिषु धर्मेषु मृगपक्षियु चानघाः । ७० भवेत्माप्तो नलो नाम निषधानां जनाधिपः॥ ८७
कुशलं घो महाभागाः स्वधर्माचरणेषु च । यकृतेहमिदं ब्रह्माप्रपन्ना भृशदारुणम् ।
तैरुक्ता कुशलं भद्रे सर्वप्रेति यशस्विनी ॥ ७१ प्रतिभयं घोरं शार्दूलमृगसेवितम् ॥
भूहि सानयाति का त्वं किं च चिकीर्षसि । यदि कैश्चिदहोरात्रैर्न द्रक्ष्यामि नलं नृपम् ।
दृष्ट्रय ते परं रूपं पति च परमामिह ॥ ७२/ आत्मानं श्रेयसा योध्ये देहस्यास्य विमोचनात्।।
विस्मयो नः समुत्पन्नः समाभ्वलिहि मा शुचः। को नु मे जीवितेनार्यस्तमृते पुरुपर्वमम् ।
अस्यारण्यस्य देवी त्यमुताहोस्य महीभृतः ॥७३ / कथं भविष्याम्यवाहं भर्तृशोकामिपीडिता ॥९०
अस्याश्च नद्याः कल्याणि वद सत्यमनिन्दिते । तथा विलपतीमेकामरण्ये भीमनन्दिनीम् ।
सानवीत्तानृपानाहमरण्यस्यास्य देवता ।। दमयन्तीमयोचुस्ते तापसा सत्यदर्शिनः ॥ १
न चाप्यस्य गिरविमा नैव नद्याश्च देवता। उदर्कस्तव कल्याणि कल्याणो भविता शुभे ।
मानुपी मां विजानीत यूयं सचे तपोधनाः ॥७५ वयं पश्याम तपसा शिमं द्रश्यसि नैषधम् ॥ ९२
८८
.
-
आनायसारिणी वेदानुगा सत्यामित्यर्थः । ऋद्धा प्रतिष्ठत्यस्मिनिति प्रतिष्ठशब्दो जघनवाची ।। ६६॥ वारसन-
दीनां आश्वासयतेति बहुत्वं वृत्तवरम्यान दोषावहम् ॥५१॥ मुतस्य नलम्य प्रिया ॥६॥ प्रेयसा मोशेण गोश्ये योग-
अम्भरिति सर्व वाक्यं सावधारणमिति न्यायेन अम्बुमान-विध्यै ! योगवलेन देह त्यक्त्वा मोक्ष प्राप्स्ये इत्ययः। अन्यथा
भरित्यर्थः ॥ १३ ॥ मुद्विजानना शोभनदन्तयुक्तमुखी | आत्महत्यादीपात् यो योगो न संभवेत् ।। ८९॥ उदकः
पर्चस्विनी धर्मजेन तेजसा युक्ता । मुप्रतिष्ठा मुजघना । उत्तरकालः ॥९॥

·महामारते
[नलोपाख्यानपर्व
*
निपधानामधिपति नलं रिपुनिपातिनम् । कंदरांध नितम्बांध नदीधाद्भुतदर्शनाः।
भैमि धर्मभृतां श्रेष्टं दृश्यसे विगतवरम् ॥ ९३ / ददर्श तान्मामसुता पतिमन्वेषती तदा ॥
चिमुक्तं सर्वपापेभ्यः सर्यरतसमन्वितम् ।
गत्या प्ररुष्टमध्यानं दमयन्ती शुचिस्मिता ।
तदेव नगरं श्रेष्ठं प्रशासतमरिंदमम् ॥ ९४ ददर्शाय महासाथै हस्त्यश्वरयसंकुलम् ।।
द्विषतां भयकतारं सुहृदां शोकनाशनम् । उत्तरन्तं नदी रम्यां प्रसप्तसलिलां शुभाम् ।
पतिं द्रक्ष्यसि फल्याणि कल्याणाभिजनं नृपम् ॥ सुशीततोयां विस्तीणों हदिनी घेतसैनाम् ॥१२
एवमुक्त्वा नलस्येष्टां महिषी पार्थिवात्मजाम् । प्रोद्धष्टां मौञ्चकुरधरयाकोपकाजिताम् ।
तापसान्तहिताः सर्वे साग्निहोत्राभमास्तथा ॥९६ कूर्मप्राहमपाकीणों विपुलद्वीपशोभिताम् ॥ १३
सा दृष्ट्या महदाश्चर्य विस्मिता ह्यभयत्तदा । सा दृष्य महासाथै नलपत्नी यशस्विनी ।
दमयन्त्यनवधानी, वीरसेननृपस्नु ।
२७. उपसर्प घरारोहा जनमभ्यं विवश ह ॥ १४
किं नु स्थानो मया दृष्टः कोयं विधिरिहामवत् । उन्मत्तरूपा शोकार्ता तथा यत्रार्धसंघृता ।
धनु ते तापसाः सर्वे के तदाश्रममण्डलम् ॥ ९८
कृशा पिवर्णा मलिना पासप्रस्तशिरोरुहा ॥ १५
कसा पुण्यजला रम्या नदी विजनिविता ।
तां या तत्र मनुजाः केचिद्गीताः प्रबुदुवुः ।
क. नु तेह नगा हद्याः फलपुष्पोपशोमिताः॥९९ चिचिन्तापरा जग्मुः केचित्तत्र विषुशुः ॥१६
ध्यात्या विरंभीमसुना दमयन्ती शुचिस्मिता । प्रहसन्ति स्म तां फेचिदन्यस्यन्ति चापरे ।
महशोकपरा दीना विवर्णयदनामयत् ॥ १०० भकुर्यत दयां केचित्पमछुवापि भारत ॥
सा गत्वाधापरा भूमि पाप्पसंदिग्धया गिरा। कासि कस्यासि कल्याणि किया मृगयसे यने
पिललापाश्रुपूर्णाशी दृष्टाऽशोकतरु ततः ।। १ त्या दृष्णा व्यथिताः स्मेह कश्चित्यमसि मानुषी१८
उपगम्य तरुश्रेष्टमशोकं पुपितं बने । यद सत्यं धनस्यास्य पर्वतस्यायया दिशः।
पलयापीडितं हय विहहरनुनादितम् ॥
२१ देयता त्वं हि कल्याणि त्यां ययं शरणं गताः१९
अहो बतायमगमः धीमानस्मिन्धनान्तरे । यक्षी या राक्षसी या त्यमुनाहोसि यराना ।
आपीड हुभिर्भात श्रीमान्पर्वतराडिय ॥ ३ सर्वथा कुरु नः स्वस्ति रक्ष पास्माननिन्दिते २०
विशोकां कुरु मां लिप्रमशोक प्रियदर्शन ।
यथायं सर्वथा सार्थः क्षमी शीप्रमिता मजेत् ।
यीतशोकमयावाचं फञ्चित्त्यं दृष्टयाभूपम् ॥
तया विधत्स्य फल्याणि पायो हि नो भयेम्
नलं नामारिदमनं दमयन्त्याः प्रियं पतिम् ।
तपोक्ता तेन साथैन दमयन्ती नृपात्मना।
निपधानामधिपतिं दृष्टयानसि मे प्रियम् ।
५ प्रत्युयाच ततः साधी भर्तृश्यसनपीडिता॥ २२
एकयस्त्रार्धसंपतिं सुकुमारतनुत्यचम् ।
सार्थयाई च सा च जना ये पात्र केचन ।
व्यसनेनार्दितं वीरमरण्यमिदमागतम् ।।
६ युपस्थविरवालाच सार्थस्य च पुरोगमाः
यथा विशोका गच्छेयमशोषनग तत्कुरु । मानुर्श मां विज्ञानीत मनुजाधिपतेः सुताम् ।
सत्यनामा भयाशोक अशोकः शोकनाशनः नृपस्नुप राजमार्यों मर्तदर्शनलालसाम् ॥ २४
एवं साऽशोकवृक्षं समाा ये परिगम्य ह।
विदर्मरामम पिना भनां राजा च मेधः ।
जगाम दारुणतरं देश भैमी परागना ।।
८ नलो नाम महामागस्नं मार्गाम्यपराजिनम् ॥ २५
सा ददर्श नगाकानकाध मरितस्तथा । यदि आनीत नृपति क्षि दशमन मे मिपम् ।
नेकांध पर्यताप्रम्यानकांध मृगपक्षिणः । ९ नलं पुस्पशार्दूलममित्रगणम्दनम् ।।
प्रशाम जशियादय वहिनि नुमभारः ॥ १४॥ो सर पाय तम् ॥ || अशोकनगो वा
सारमा न कर मंघिरा ॥१६॥ रायो वाया ! ७॥ महामाय महान्तं जनारम्॥19॥ उप-
दुष्प टम्यागायुम्न मंदिग्धपा अमुटावर ॥ 1.11 : समां मन्यागो भार वरारोहानि.गंजमा १४
पत्री भावीरित भूषितम् ॥२॥ माम. आर. पांमुगुणा:यानाःगुमधा सिदामा: यम्म
गुपकरणेदरकार मुमारा इमामला मान.
॥१॥ मगाम भन्देश्यामि ॥ १५ ॥

·अध्यायः ६५]
যন
१०७
तामुवाचानवद्याह्नीं सार्थस्य महतः प्रभुः तथा नो यक्षराडद्य मणिभद्रः प्रसीदतु ।।
सार्यवाहः शुचिर्नाम गृणु कल्याणि मद्वचः॥ २७ सारवीद्वणिजः सर्वासार्थवाहं च तं ततः।
अहं सार्थस्य नेता चै सार्थवाहः शुचिस्मिते ।
कनु यास्यति साॉयमेतदाख्यातुमर्हसि ॥ ३१
मनुष्य नलनामानं न पश्यामि यशस्विनि ॥ २८
कुअरीपिमहिनार्दूलामृगानपि ।
सार्थवाह उवाच।
पक्ष्याम्यस्मिन्यने कृतले हामनुष्यनिषेविते ॥ २९ सार्थाय चेदिगजस्य सुबाहोः सत्यदर्शिनः ।
ऋने त्वां मानुषी मत्यै न पश्यामि महावने । क्षिप्रं जनपदं गन्ता लामाय मनुजात्मजे ॥ १३२
इति श्रीमहाभारते आरण्यके ५० नलोपाख्यानप० दमयन्तीसार्थवाहसंगमे चतुःपरितमोऽध्यायः६४
गृहदश्व उवाच।
केचिद्दन्तैः करैः केचित्केचित्पझ्या हता गजैः ।।
सा तच्छुत्यानवद्याही सार्थवाहचस्तदा ।
निहतोष्ट्राश्वबहुलाः पदातिजनसंकुलाः ।
जगाम सह तेनैव सार्थेन पतिलालसा। १ भयादाधापमानाथ परस्परहतास्तदा ॥
अथ काले बहुतिये धने महति दारुणे । घोरानादान्विमुञ्चन्तो निपेतुर्धरणीतले ।
तडागं सर्वतो भद्रं पासौगन्धिकं महत् ।। २. वृक्षेप्यार संरब्धाः पतिता विषमेषु च ।। १४
दशुर्वेणिजो राम्यं प्रभूतयवसेन्धनम् । एवं प्रकाभिदैयनाक्रम्य हस्तिभिः ।
बहुपुष्पफलोपेतं नानापक्षिनिषेवितम् ॥ ३ राजन्विनिहतं सर्वे समृद्ध सार्थमण्डलम् ॥ १५
निर्मलस्वादुसलिलं मनोहारि सुशीतलम् । आरायः सुमहाश्वासीत्रैलोक्यमयकारकः ।
सुपरिधान्तवाहाते निवेशाय मनो दधुः ॥ ४ एपोग्निरुत्थितः कएलायध्वं धावताधुना ॥ १६
समते सार्थवाहस्य विविशुर्वनमुत्तमम् । रत्नराशिर्विशीर्णायं गृहीध्यं किं प्रधावत ।
उनास सार्थः सुमहान्बेलामासाद्य पश्चिमाम् ॥२ सामान्यमेतद्रविणं न मिथ्यावचनं मम ।।
अथाराघसमये निःशदस्तिमिते तदा। एवमेवाभिमापन्तो विद्रयन्ति भयात्तदा ।
सुमे सार्थे परिधान्ते हस्तियूथमुपागमत् ॥ ६ पुनरेवाभिधास्यामि चिन्तयध्वं सकातराः ॥१८
पानीयाथै गिरिनदी मदमत्रवणाविलाम् ।
तस्मिंस्तथा वर्तमाने दारुणे जनसंक्षये।
अथापश्यत सार्थ तं सार्थजान्सुवहन्गजान ॥ ७
दमयन्ती व सुबुधे भयसंत्रस्तमानसा ॥
से तान्याम्यगजान्दृष्ट्वा सर्वे वनगजास्तदा ।
अपश्यदेशसं तत्र सर्वलोकमयंकरम् ।
समादयन्त वेगेन जिघांसन्तो मदोत्कटाः ॥
तेपामापततां वंगः कैरिणां दुःसहोभवत् ।
अहःपूर्वं नया वाला पद्मनिभेक्षणा ।
नगामावि शीर्णानां शहाणां पततां क्षिती ॥२ संसक्तपदनाश्चासा उत्तस्यौ भयविहला।
स्पन्दतामपि नागानां मार्गा ना बनायाः ।
ये तु नेत्र विनिर्मुक्ताः सास्केचिदविक्षताः॥
मार्ग संमंध्य संसुप्तं पद्मिन्याः सार्थमुत्तमम् ॥१. तेऽवन्साहिताः सर्वे कस्येदं कर्मणः फलम् ।
ते तं ममर्दुः सहमा चेप्रमानं महीतले। नूनं न पूजितोस्माभिर्मणिभद्रो महायशाः ।। २२
हाहाकारं प्रमुञ्चन्तः साथिकाः शरणार्थिनः||११ तथा यक्षाधिपः श्रीमान वै वैश्रवणः प्रभुः ।
वनगुल्मांश्च धावन्तो निद्रान्धा बहयोभनन् । न पूजा वितकर्तृणामथवा प्रधम कृता ।
.
.
इत्यारण्य० नै० भा. चतु.पश्तिमोध्यायः ॥ ६४ ॥ नाम पर ॥२॥ यवम घाम. ॥3॥ श्रान्तबाहा.यान्त-
वाहना निवेशाय वासायपश्चिमा वेला मेव्यां सरस्तीर-
सेति पय मागन्धिश्व पद्मविशेषयुक्त वात् पद्मागन्धिकं । मुर्व वा ॥५॥ पद्मिन्या पद्मालाः मरस्या ॥ १० ॥

·१०८
महाभारते
[नलोपाख्यानपर्व
.
शकुनानां फलं वाथ विपरीतमिदं ध्रुवम् । मन्ये स्वयंवरकृते लोकपाला:समागताः॥ ४१
ग्रहा न विपरीतास्तु किमन्यदिदमागतम् ॥ २४ प्रत्याख्याता मया तत्र नलस्यार्थाय देवताः।
अपरे त्वब्रुवन्दीना शातिद्रव्यविनारताः । नूनं तेषां प्रमावेन वियोग प्राप्तवत्यहम् ॥
४२
यासावध महासाथै नारी छमत्तदर्शना ॥ २५ पवमादीनि दुःखार्ता सा विलप्य वराहना ।
प्रविष्टा विकृताकारा कृत्या रूपममानुपम् । प्रलापानि तदा तानि दमयन्ती पतिव्रता ॥ ४३
तयेयं विहिता पूर्व माया परमदारुणा ।। २६ | हतशेपैः सह तदा ब्राह्मणैर्वेदपारगैः।
राक्षसी वा ध्रुवं यक्षी पिशाची वा भयंकरी । अगच्छदाजशार्दुल चन्द्रलेखेव शारदी । ४४
तस्याः सर्वमिदं पापं नात्र कार्या विचारणा ।।
गच्छन्ती साचिराद्वाला पुरमासादयन्महत् ।
यदि पश्याम तो पापां सार्थना नैकदुःखदाम् । सायाढे चेदिराजस्य सुबाहोः सत्यदर्शिनः ॥ ४५
लोएभिः पांसुभिश्चैव तृणैः काप्दैश्च मुष्टिभिः ॥२८ अथ वस्त्रार्धसंघीता प्रविवेश पुरोत्तमम् ।
अवश्यमेव हत्यामा सार्थस्य किल कृत्यकाम् । तां बिह्वलां कृशां दानां मुक्तकेशीममार्जिताम् ॥
'दमयन्ती तु तच्मृत्वा वाक्यं तेषां सुदारुणम् ॥ उन्मत्तामिव गच्छन्ती दाशुः पुरवासिनः ।
होता भीता च संविग्ना प्रायद्यत्र काननम् ।
प्रविशन्ती तु तां दृष्ट्वा चेदिराजपुरी तदा ॥ ४७
आशामावर तापमात्मानं पर्यदेवयत् ॥ ३०/ अनुजग्मुस्तत्र वाला प्रामिपुत्राः कुतुहलात ।
अहो ममोपरि विधः संरम्भो दारुणो महान् ।
सा वैः परिवृतागच्छत्समीपं राजवेश्मनः ॥ ४८
नानुबधाति कुशलं कस्येदं कर्मणः फ्लम् ॥ ३६
तां प्रासादगतापश्यद्राजमाता जनैनाम् ।
न स्मराम्यशुभं किंचित्कृतं कस्यचिदण्वपि ।
धात्रीमुवाच गच्छैनामानयेह ममान्तिकम् ॥ ४९
कर्मणा मनसा वाचा कस्येदं कर्मणः फलम् ॥३२ तारूपं च पश्यामि विद्योतयति मे गृहम् ॥ ५०
जनेन क्लिश्यते बाला दुःखिता शरणार्थिनी ।
नूनं जन्मान्तरकृतं पापमापतितं महत् ।
अपश्चिमामिमा कप्टामापदं प्राप्तवत्यहम् ॥ ३३
उन्मत्तवेषा कल्याणी श्रीरियायतलोचमा ।
भर्तृराज्यापहरणं स्वजनाच पराजयः।
सा अनं वारयित्वा तं प्रासादतलमुत्तमम् ॥ ५१
भर्ना सह वियोगश्च तनयाभ्यां च विच्युतिः॥३४ , आरोग्य विस्मिता राजन्दमयन्तीमपृच्छत ।
५२
नि यता बने वासो बहुप्यालनिपेविते ।
एवमप्यसुखाविष्टा बिभर्षि परमं यपुः ॥
अयापरेधुः संप्राप्ते हतशिष्टा जनास्तदा ॥ . ३५ / भासि विद्युदिवाभ्रेषु शंस मे कासि कस्य या ।
देशात्तस्माद्विनिष्कम्य शोचन्ते वैशसं कृतम् । न हि ते मानुषं रूपं भूषणैरपि वर्जितम् ॥
भ्रातरं पितरं पुत्रं सखायं च नराधिप । असहाया नरेभ्यश्च नोद्विजस्यमरप्रभे ।
अशोचत्तत्र वैदर्भी किं नु मे दुष्कृतं कृतम् ।
तच्छुत्या पचनं तस्या भैमी यचनमब्रवीत् ॥ ५४
योपि मे निर्जनरण्ये संग्राप्तायं जनार्णवः ॥ ३७ | मानुषों मां विजा हि भर्तारं समनुयताम् ।
स हतो हस्तियूथेन मन्दभाग्यान्ममैव तत् । सैरन्ध्री जातिसंपन्नां भुजिप्यां कामयासिनीम् ।
प्राप्तव्यं सुचिरं दुःखं नूनमद्यापि वै मया ॥ ३८ | फलमूलाशनामेकां यत्रसायंप्रतिप्रयाम् ।
नामाप्तकालो म्रियते श्रुतं वृद्धानुशासनम् ।
असंख्ययगुणो भर्ता मां च नित्यमनुग्रतः ५६
या नाहमध मृदिता हस्तियूथेन दुःखिता ।। ३९ / भक्ताहमपि तं पीरं छायेवानुगता पधि ।
न घदेवकृतं किंचिन्नराणामिह विद्यते । तस्य देवातासङ्गोमूदतिमा सुदेवने ॥ ५७
न च मे बालमावेपि किंचित्पापकृतं कृतम् ॥ ४० ते स निर्जितश्चैव यनमेक उपेयिवान् ।
कर्मणा मनसा धाचा यदिदं दुःखमागतन् ।
तमेकयसनं चीरमुन्मत्तमिय विह्वलम् ॥
लोष्टभिरिति प्रयोगादेव लोष्टशम्शे नकारान्तोप्यस्तीति । प्रतियोगस्तासां समूह सरं धारयित्री नेपथ्यधारिणी अन्तः
शायते ॥ २८ • कृत्यैव कृत्यका पुत्सिता कृत्या कृत्यति पुरचरीमित्यर्थ. 1 भुजियां दागो । कामवासिनी यत्र काम
वा ताम् ॥२९॥ अपधिमा अपरावर्तिनीम् ॥३३॥ पापकृतं
पापं धर्म ॥ ४०॥ बमार्जिना धुमरवेणीम् ॥ ४६॥
६व्या पर वसन्तीम् ।। ५५ ।। यत्र मायंकालाव प्रति-
प्रासादतलं प्रासादोपरि ॥ ५१॥ सैरन्ध्री सांगः । प्रयो गई यम्याम्ताम् ॥ ५६ ॥

·याय ६१]
घनपर्व
वासयन्ती मारमहमध्यगम वनम् । उच्छिष्टं नैव मुत्रीयां न कुर्यो पाद्धावनम् ।
कदाचिद्वने धीरः कस्मिश्चिकारणान्तरे॥१९ न चाहं पुरुषानन्यायमाणं कथंचन ।।
परीतस्तु विमनास्तदप्येफ व्यसर्जपत् । प्रार्थयेयदि मां कश्चिद्दण्ड्यस्ते स पुमान्भवेत् ।
मेिकवसना नामुन्मत्तचेतसम् ॥ .
अध्यक्ष तेऽसम्मन्द इति मे बतमाहितम् ॥ ६९
गनुयजन्ती बहुला न पामि निशास्तदा । भर्तुल्वेपणाय तु पश्येय वाहाणानहम् ।
तो बहुतिये काले सुमामुत्सृज्य मां क्वचित॥६१ यधेयमिह पास्यामि त्वासकारो न संशयः ॥७०
पाससोध परिच्छिद्य त्यक्तवान्मामनागसम् । अतोन्यथा न मे बातो पर्तते दृश्ये छवित् ।
सं मार्गमण भतार दहामाना दिवानिशम् ॥६२ तां ग्रहटेन मनसा राजमातेदमत्रवीत् ।। ७१
साई कमलगर्भाभमपस्यन्ती हदि प्रियम् । सर्वमेकरिष्यामि दिष्ट्या ते व्रतमीदशम ।
नचिन्दाम्यमरप्रख्यं प्रियं प्राणेश्वरं मभुम् ॥ ६३ एवमुक्त्या ततो भैमी राजमाता विशॉपते ॥ ७२
नामशुपरिपूर्णाशी बिलपन्ती तथा बहु । उपाचेदं दुहितरं सुनन्दा नाम भारत ।
‘राजमाताप्रदिर्ता भैमीमार्तस्वर स्वयम्। ६४ सैरन्ध्रीममिजानीप्य सुनन्द देवरुपिणीम् ॥ ७३
घलस्य मयि कल्याणि प्रतिम परमा स्थाये। चयता तुल्यता प्रामा सखी तय भवत्वियम् ।
मृगयिष्यन्ति ते भद्रे मर्तारं पुरुषा मम ।। ६५ । पतया सह मोदस्य निरुद्विममनाः सदा । ७४
अपि वा स्वयमागच्छेत् परियायश्चितस्ततः । ततःपरमसदृश सुनन्दा गृहमागमत् ।
इहव घसती भद्रे मारमुपलप्स्यसे । ६६ दमयन्तीमुपादाय सखीमिः परिपारिता ॥ ७५
राजमातुर्वचः श्रुत्या दमयन्ती धचोद्रवीत्। सा तप पूज्यमाना वै दमयन्ती व्यनन्दत ।
समयनोत्सहे वस्तुं त्वयि वीरप्रजायिनि ॥ ६७ । सर्वकाम सुविहितैर्निरुद्वेगावसत्तदा ।
इति श्रीमहामारले यारण्यकप० नलोपास्यानप० दमयन्तीचेदिराजगृहवासे पञ्चपटितमोऽध्यायः॥६५
वृहदश्व उवाच।
इतो नेता हि तब त्वं शापामोश्यसि मत्ातात्।।
• उत्सृज्य दमयन्ती तुनलो राजा वियते। तस्य शापासशक्तोस्मि पदाद्विचलितुं पदम् ।
ददर्श दावं दह्यान्तं महान्तं गहने बने । १ । उपदेश्यामि ते श्रेयस्त्रातुमर्हति मां भवान् ॥ ७
तत्र शुधव शर्थ वै मध्ये भूतस्य कस्यचित् । सखा व ते भविष्यामि मत्समो नास्ति पन्नगः ।
अभिधाय नलत्युच्च पुण्यश्लोकेति चासकृत् ॥२
। लघुश्च ते भयिष्यामि शीध्रमादाय गच्छ माम 4
मा भैरिति नलचोक्त्या मध्यमग्नेः प्रविश्य तम् ।
ददर्श नागराजानं शयानं कुण्डलीकृतम् ।।
র।
এক বা নামাজ।
स नाग प्रालिर्भूत्वा वेपमानो नलं तदा ।
तं गृहीत्वा नलः शयादेशं दावधिवर्जितम् ॥ १
उवाच मा विधि राजन्नाग कारक नृप ।। ४ आकाशदेशमासाय विमुक्त कृष्णवर्मना ।
मया प्रलन्धो महर्षिनारदासुमहातपाः । उत्स्रष्टकामं सं नागा पुनः कोटकोग्रवीत् ॥ १०.
तेन मन्युपरीतेत सोस्मि मनुजाधिप । ५. पदानि गणयगच्छ स्वानि नैषध कानिचित् ।
सिष्ठ व स्थावर इय यावदेव नलः कवित् । तर तेहं यहाबाहो श्रेयो धास्थामि यत्परम्॥११
हे वारप्रनायिाने वाराने प्रभावत सूते सा पोरमजा-
दिनो १ ६७१ पश्येयं दृष्ट्वा च तान् पृच्छेयमपि ॥४७॥ उज्येति ॥ ५॥ मया प्रलम्धा मिनारद इति पादा-
इत्यारण्यके नै० भा० पचत्रितमोऽध्याय ॥६५ तरम् ॥ ५॥ तत्र काले लघुः गुरुलारहितः ॥el
दायविवक्षित पहिहीनम् ॥९॥

·महामारते [नलोपाख्यानपर्व २० ततः संख्यातुमारब्धमदशदशमे पदे। संग्रामेषु च राजेन्द्र शश्वजयमवाप्स्यसि ॥ १९ तस्य दष्टस्य तद्रूपं क्षिप्रमन्तरधीयत ॥ १२ गच्छ राजनितः सूतो बाहुकोहमिति ध्रुवन् । सदृशा विस्मितस्तम्थावात्मानं विकृतं नलः । समीपमृतुपर्णस्य सहि.चैवाक्षनैपुणः ॥ स्वरूपधारिणं नागं ददर्श स महीपतिः ॥ . १३ / अयोभ्यां नगरी रम्यामध चै निषधेश्वर । ततः ककॉटको नागः सान्त्वयनलमत्रवीत् । स तेऽक्षहृद्य दाता राजाश्वहृदयेन वै॥ मया तेन्तर्हित रूपं न त्वां विद्युर्जना इति ॥ १४ इक्ष्वाकुकुलजः श्रीमान्मित्रं चैव भविष्यति । यत्रने चासि नितो दुःखेन महता नल। भविष्यसि यदाऽसज्ञः श्रेयसा योश्यसे तदा २२ विषेण स मदीयेन त्वाय दुःखं निवत्स्यति ॥१५ सममेष्यसि दारैस्त्वं मास्म शोके मनः कयाः । विषेण संवृतैत्रिर्यावयां न विमोक्ष्यति । राज्येन तनयाभ्यां च सत्यमेतद्रवीमि ते ।। तावत्त्वयि महाराज दुःखं वैस निवत्स्यति ॥१६/ खं रूपं च यदा द्रुष्टुमिच्छेयास्त्वं नराधिप । अनागा येन निरन्तस्त्वमनहाँ जनाधिप । संस्मर्तव्यस्तदा तेहं वासश्चेदं निवासयः ।। क्रोधादसूययित्वा तं रक्षा में मयतः कृता ।। १७ । अनेन धाससा च्छतः स्वं रूपं प्रतिपरस्पसे । न ते भयं नरव्याघ्र दष्ट्रिभ्यः शत्रुतोपि वा। इत्युक्त्वा प्रददौ तस्मै दिव्यं वासोयुगं तदा ॥ २५ ब्रह्मविद्यश्च मविता मत्प्रसादानराधिप । १८ एवं नलंच संदिश्य घासी दत्वा च कौरव । राजन्विषनिमित्ता च न ते पीडा भविष्यति । नागराजस्ततो रास्तत्रैवान्तरधीयत॥ इति श्रीमहाभारते मारण्यके ५० नलोपाख्यानपर्वणि नलककोंटकसंबादे पदापितमोऽध्यायः ॥६६॥ २४ । ६७ बृहदश्व उवाच। भवेयुरभ्याध्यक्षीसि वेतनं ते शतंशता ॥ ६ तस्मिन्नन्तहिते नागे प्रययौ नैषधो नलः। ऋतुपर्णस्य नगरं प्राविशदशमेऽहनि । त्वामुपम्यास्यतश्चैव नित्यं वाणयजीवलौ । एताभ्यां रेस्यसे सार्धं घस वै माय बाहुक ॥ ७ स राजानमुपातिष्टदाहुकोहमिति बन् । बृहदश्व उवाच। अश्वानां वाहने युक्तः पृथिव्यां नास्ति मत्समा२। एवमुक्तो नलस्तेन न्यवसत्तत्र पूजितः। अर्थतन्त्रेषु चैवाहं प्रष्टव्यो नैपुणेषु च । ऋतुपर्णस्य नगरे सह वाणेयजीवलः ॥ अन्नसंस्कारमपि च जानाम्यन्यैर्विशेषतः ॥ ३ यानि शिल्पानि लोफेस्मिन्यवान्यासुदुष्करम सवै तत्रावसद्वाजा पैदर्भीमनुचिन्तयन् | सर्व यतिप्ये तत्कर्तुतुपर्ण भरस्व माम् ॥ सायं सायं सदा चेमं श्लोकमेकं जगाद ह ॥ ९ ऋतुपर्ण उवाच। क नु सा क्षुत्पिपासार्ता श्रान्ता शेते तपस्विनी । वस बाहुक भद्रं ते सर्वमेतत्करिष्यसि । स्मरन्ती तस्य मन्दस्य कंघासांधापतिष्ठति ॥१० शीप्रपाले सदा कुर्भिपते में विशेषतः । एवं युवन्तं राजानं निशायां जोवलोववीत् । सत्यमातिष्ठ योग तं येन शीघ्रा हया मम । कामेनां शोचसे नित्यं श्रोतुमिच्छामि पाहुक ।। ८ ६ . दशेन्युक्तेऽदशत् आज्ञा विना नागो न दशतीति भावः परिधेहि ॥ २४ ॥ इत्यारण्यके पर्वणि नेलकण्ठीये भार. ॥ १२ ॥ यत्कृते इति । म कलि । एतेन यो यच्छरीरे | तभा० षट्पटितमोऽध्यायः ॥ ६॥ प्रविशति स तेन शरीरेण मुखं दुरी पानातीति सूचितं । दृष्टं चैतद्रहावेशादी । इदं दमयन्त्या दत्तस्य शापस्य फलं कलिर्भु इति भाव. ॥१५॥ अनागाः निरपराध निकृत' तस्मिन्निति ॥ १॥ शतंशता शतानि मासिक तन पञ्चित. मे मया ॥ १७ ॥ अक्षहृदयं यूते जयावहं अश्वहृद- | दशसहस्र सुवर्णा इत्यर्थः ॥६॥ तस्य मन्दस्य तं मन्द येन विद्यया विद्या परिवर्तयेदित्यर्थः ॥ २१॥ निवासयेः उपतिष्टति ओवनायमिति शेषः ॥१०॥ . .

·अध्यायः ६८] चनपर्व - आयुष्मन्कस्य या नारी यामेवमनुशोचति। साह तं पुरुपं नाग पच्चोयनुगता पने ॥ १६ तमुवाच नलो राजा मन्दप्रज्ञस्य कस्यचित् ॥१२ थासीद्वहुमता नारी तस्यादृढतरं यः । त्यता तेनाल्पपुण्यन दुष्करं यदि जीवति । एका बालानभिज्ञाच मार्गाणामतयोचिता १७ सवै फेनचिदर्थेन तया मन्दो व्ययुध्यत ।। १३ विप्रयुक्तः स मन्दात्मा प्रमत्यसुखपीडितः। क्षुत्पिपासापरीताही दुष्करं यदि जीवति । दह्यमानः स शोकेन दियारामतन्द्रितः ।। ज्यापदाचरिते नित्यं बने महति दारुपो । निशाकाले मस्तिस्याः श्लोकमेकः स्म गायति। त्यक्ता तेनापमाग्येन मन्दप्रक्षेन मारिए । स विनमन्मही सर्या चिदासाद्य किंचन ॥ १५ / इत्येवं नेपो राजा दमयन्तीमनुस्मरन् ।। घसत्यनहस्तहःखं भूय एवानुसंस्मरन् । अज्ञातवासंन्यवसद्राशस्तस्य निवेशने ॥ इति श्रीमहाभारते आरण्यके धर्मणि नलोपाण्यानपर्वणि नलविलापे समपतिमोध्यायः॥ १७॥ - २ वृहदश्च उवाच 'निवां धूमजालेन प्रभामिव विभावसोः । हनराज्ये नले मामः समायें प्रेप्यतां गते । 'तां समीश्य विशालाक्षीमधिकं मलिना एशाम् । द्विजान्प्रस्थापयामास नलदर्शनकाया । १ तर्फयामास भैमीति कारणरुपपादपन् । संदिदेश च तान्भीमो वसु दत्या च पुष्कलम् । सुदेव उवाच। मृगयध्वं नलं चैव दमयन्ती च मे सुताम् ॥ २ ययेयं मे पुरा दृष्टा तयारुपेयमहना । यस्मिन्कमणि संपन्ने विशाते निश्वाधिये। कृतायोस्म्यच हप्तमा लोककान्तामिव श्रियम् । गयां सहनं दास्यामि यो यस्तावानयिष्यति ॥३ पूर्णचन्द्रनिमा श्यामां चारुवृत्तपयोधराम् । अग्रहासंघ दास्यामिग्राम नगरसंमितम् । कुर्यन्ता प्रमया देवी सर्वा पितिमिरा दिशः॥११ न चेन्छयाविहानेतुं दमयन्ती नलोपि या ॥४ हातमापि दास्यामि गवां दशशतं धनम् । चारुपप्रविशालाक्षी मन्मथस्य रतीमिव । ૨૨ इत्युक्तास्ते ययुईटा ब्राह्मणाः सर्वतो विशम् ॥ ५ इष्टां समस्तलोकस्य पूर्णचन्द्रप्रभामिव । पुरराष्ट्राविचिन्वन्तो नैषधं सह भार्यया । विदर्भसरसस्तस्माद्दयदोषादियोवृताम् । नेय कापि प्रपश्यन्ति नलं या भीमपुत्रिकाम् ॥ ६ । मलपट्टानुलिमाहीं मृणालीमिय चोवृताम् ॥१३ तनदिपुरी रम्यां सोयो नाम चै द्विजः । पौर्णमासीमिय निशां राहुप्रस्तनिशाफराम् । विचिन्यानाय घेदीमपश्यद्राजयेश्मनि । ७ | पतिशोकाकुलां दानां गुप्कस्रोतां नदीमित्र १९ पुण्याहवाचने रक्षा सुनन्दासाहता पिताम् । विष्यस्तपर्णकमलां चित्रासितविहंगमाम्। मन्दं प्रत्यायमानेन रूपेणाप्रतिमेन ताम् । ८ हस्तिहस्तपरामृष्टी व्याकुलामिव पमिनीम् ॥ १५ भदनां दमयन्या मिय्यानतिमात्वं स्वस्थानुसंधायेर- तस्य हियन्तै राजपनापक क्रियन्ते प्रदाय क्षेत्रा- मुक्ति न्ययुज्यत रियुक्तः ॥ १३ ॥ मारिय माय ॥१९॥ दयः ॥ ४॥ वारपिसादयन् इयमेव दमयन्तीति स्मारपके पर्वणिय.टीये भारतमा. मनपातमो- निचिन्नन् । सामा मुदा पोशापिका'शीत चोप्मला निन्यं प्राध्मे चाताव शांतता । मध्य क्षीनु मायारतु मा सामेत्यभिधीयते श्यन्ये ॥७॥ घोताटातत्वम्॥१॥पमिनी मरमी इलेनि। प्रेष्यतो दामनाम् ।। मामोअन १५ ·११२ महाभारते [ नलोपाख्यानपर सुकुमारी सुजातागो रत्नगर्भगृहोचिताम् । अहं मुद्देवो पैदर्भि भ्रातस्ते दयितः सप्ता। दयमानामियार्केण मृणालीमिव चोद्धृताम् ॥ १६ | भीमस्य पचनाशस्त्यामन्येष्टुमिहागतः ॥ २८ रूपौदार्यगुणोपेतां मण्डनार्हाममण्डिताम् । कुशली तें पिता राशि जननी म्रातस्य ते! चन्दलेखामिय नयां व्योनि नीलामसंवृताम् ॥१७ आयुष्मन्ती कुशलिनी तपस्या दारको च ती॥२९ कामभोगैः प्रियहीनां हीनां वन्धुजनेन च । त्वत्रते बन्धुवर्गाश्च गतसत्त्या इयासते। देहं धारयती दीनं मदर्शनकाया । १८) अन्वेष्टारो ग्राह्मणाश्च भ्रमन्ति शतशी महीम् ॥३. भर्ता नाम परं नार्या भूपणं भूषणैपिना। धृहदश्व उवाच । पपा हि रहिता तेन शोममाना न शोभते ॥ १९ अभिज्ञाय सुदेयं तं दमयन्ती युधिष्टिर। दुष्करं फुरुतेत्यन्तं होनो यदनया नलः। पर्यपृच्छ्त तान्सन्क्रिमेण सहदः स्यकान् ॥ ३१ धारयत्यात्मनो देहं न शोकेनापि सीदति ॥ २० रुरोद च भृशं राजन्यदी शोफर्शिता । इमामसितकेशान्तां शतपत्रायतेक्षणाम् । दृष्ट्या सुदेवं सहसा म्रातुरिएं द्विजोत्तमम् ॥ ३२ सुखाहाँ दुःखितां या ममापि व्यथते मनः।।२१. ततो रुदन्ती तां दृष्ट्या सुनन्दा शोककर्शिता। कदा नु खलु दुःखस्य पारं यास्यति वे शुभा। सुदेवेन सहकान्ते कथयन्ती च भारत ॥ ३३ भर्तुः समागमात्सायो रोहिणी शशिनो यथा ॥ | जनित्र्याः कथयामास सैरन्धी रुदते भृशम् । अस्या नूनं पुनर्लाभानपधः प्रीतिमेष्यति । ग्राह्मणेन सहागम्य तांधेद यदि मन्यसे । ३४ राजा राज्यपरिम्रष्टः पुनर्लध्या च मेदिनीम्॥२३ | अथ चेदिपतेर्माता रामश्चान्तःपुरात्तदा । तुल्यशीलययोयुक्तां तुल्याभिजनसंवृताम् । जगाम यत्र सा बाला ग्राह्मणेन सहाभयत् ॥३५ नैपयोहति पैदर्भी तं चेयमसितेक्षणा ॥ २४ ततः सुदेवमानाय्य राजमाता पिशांपते.। युक्तं तस्याप्रमेयस्य वीर्यसस्वयतो मया । पप्रच्छ भार्या कस्येयं सुता या कस्य भाविनी३६ समाश्वासयितुं मायाँ पतिदर्शनलालसाम् ॥ २५ कयं च नष्टा शातिभ्यो भर्तुर्या यामलोचना। अहमाभ्वासयाम्यनां पूर्णचन्द्रनिभाननाम् । त्यया च विदिता विन कथमेरंगता सती॥ ३७ अरपूर्या दुःखस्य दुःखार्ती ध्यानतत्पराम् ॥२६ | एतदिन्छाम्यहं श्रोतुं त्यस्तः सर्वमशेषतः । वृहदश्व उवाच। तत्त्वेन हि ममाचश्य पृच्छन्त्या देवरुपिणीम्॥३८ एवं विमृश्य विविधैः कारणैर्लक्षणेच ताम् । पयमुक्तस्तया राजन्सुदेवो द्विजसत्तमः । उपागम्य ततो भैमी सयो माह्मणोप्रवीत् ॥२७ मुखोपविष्ट आचट दमयन्त्या ययातयम् ॥ ३९ इति श्रीमहाभारते भारण्यक पणि नलोपाख्यानप० दमयन्तीसुदेवसंयादेभष्टषष्टितमोऽध्यायः॥८॥ . सुदेय उयाच दमयन्त्या गतः सार्धं न प्रानायत कम्यचिम् ॥३. विदर्भराजो धर्मात्मा मीमो नाम महायुतिः । ते पर्य दमयन्त्ययें चरामः पृथियामिमाम् । सतेयं तस्य कल्याणी दमयलीति यिश्रुता । १ सेयमासादिना वाला तय पुत्रनियेशने ॥ राजा त नेपयो नाम पोरसेनसतो मलः । मस्या रूपेण मास मानुन हिथितं । मायेंयं तस्य फल्याणी पुण्यलोकस्य धीमतः॥२ अस्या र मुयोर्मध्ये सहमः पितुगत्तमः ॥ सम्नेन जितो म्राश हतराग्यो महीपतिः। मुजाताी अन्यूनानविधीम् ॥ १६॥ कपा | अपाटमोऽध्यायः ॥ ८॥ म सा॥२३॥ मुनन्दा कथयामामेन मंबन्ध, ॥५॥विचारय बेश्वोरिप मितभार : विभगत पितरासिनं ॥३४॥शयारपरे पनि लागे भारतभवही 'महागार'मम 'इनिगमम् ॥ .

·घनपर्व
अध्यायः ६९]
श्यामायाः पलसंकाशो लक्षितोन्तर्हितो मया। प्रास्थापयद्राजमातां धीमती नरवाहिना ।
मलेन संवृतो हस्याश्छन्नोभ्रेणेव चन्द्रमाः॥ ६ यानेन भरतश्रेष्ठ खन्नपानपरिच्छदाम् ॥
२३
चिट्ठभूतो विभूत्यर्यमयं धात्रा विनिर्मितः । ततः सा न चिरादेव विदर्भानगमत्पुनः ।
प्रतिपत्कलुपस्येन्दोर्लेखा नातिविराजते। ७ तां तु बन्धुजनः सर्वः प्रहएः समपूजयत् ॥ २४
न चास्या नश्यते रूपं घपुर्मलसमाचितम् । सर्वान्कुशलिनो दृष्ट्वा वान्धवान्दारको च तौ।
असंस्कृतमभिव्यक्त भाति काञ्चनसंनिमम् ॥ ८.मातरं पितरं चोभी सर्व चैव सखीजनम् ॥ २५
अनेन वपुषा चाला पिटुनानेन सूचिता।
देवताः पूजयामास ब्राह्मणांध यशखिनी।
लक्षितयं मया देवी निभृतोग्निरिवोप्मणा ॥ ९ परेण विधिना देवी दमयन्ती विशांपते ॥ २६
तच्छुत्वा वचनं तस्य सुदेवस्य विशांपते ।
अतर्पयत्सुदेवं च गोसहनेण पार्थिवः ।
सनन्दा शोधयामास पिटुप्रच्छादनं मलम् ॥ १० प्रीतो दृष्य तनयां प्रामेण दविणेन च ।।
२७
समलेनापटेन पिस्तस्या व्यरोचत । सा व्युष्टा रजनी तत्र पितुर्वेश्मनि भाविनी ।
दमयन्त्या यया व्यभ्र नमसीव निशाकरः ॥ ११ विश्वान्ता मातरं राजन्निदं वचनमब्रवीत् ॥ २८
पिष्टुं दृष्ट्वा सुनन्दा च राजमाता च भारत ।
दमयन्युवाच।
रुदत्यौ तां परिप्यज्य मुहूर्तमिव तस्पतुः ॥ १२ मां चेदिच्छसि जीवन्ती मातः सत्यं प्रवीमि ते ।
नरवीरस्य चैतस्य नलस्यानयने यत॥
उत्सृज्य वाप्पं शनकै राजमातेदमब्रवीत् ।
भगिन्या दुहिता मेऽसि पिप्लुनानेन सूचिता॥१३ दमयन्त्या तयोक्ता तु सा देवी भृशदुःखिता ।
बाप्पेणापिहिता राशी नोत्तरं किंचिदग्रर्वात् ।
अहं च तव माता च रास्तस्य महात्मनः ।
तदवस्यां तु तां दृष्ट्वा सर्वमन्तःपुरं तदा ।
सुते दशार्णाधिपतेः सुदानश्चारुदर्शने ॥
हाहाभूतमतीवासीदृशं च प्ररुपेद ह ।। ३
भीमस्य राशः सा दत्ता धीरवाहोरहं पुनः । ततो मीम महाराज मार्या धवनमप्रवीत् ।
त्वं तु जाता मया दृष्टा दशाणेपु पितुहे ॥ १५ । दमयन्ती तव सुता भर्तारमनुशोचति ॥
यथैव ते पितुर्गेहं तथैव मम भाविनि ।
अपकृप्य च लजां सा स्वयमुक्तवती नृप ।
यथैव च ममैश्वर्य दमयन्ति तथा तव ॥ १६. प्रयतन्तु तव प्रेप्याः पुण्यलोकस्य मार्गणे ॥
तां प्रहृष्टेन मनसा दमयन्ती विशांपते । तया प्रदेशितो राजा ब्राह्मणान्वशवर्तिनः ।
प्रणम्य मातुर्मगिनीमिदं वचनमब्रवीत् ॥ १७ प्रास्थापयादिशः सर्ग यतवं नलमार्गणे ॥
अज्ञायमानापि सती सुखमस्म्युपिता त्वयि । ततो विदर्भाधिपतर्नियोगाद्राह्मणास्तदा ।
सर्वकामैः सुविहिता रक्ष्यमाणा सदा त्वया॥१८ दमयन्तीमथो सूत्वा प्रस्थितास्ने तयावन् ।
सुखात्सुखतरो पासो भविष्यति न संशयः।
अय ताना मी सर्वराष्ट्रेप्विदं वचः।
चिरविप्रोपितां मातामनुज्ञातुमर्हसि ॥ १९. | घूयास्त जनसंसत्सु तत्र तत्र पुनः पुनः॥
दारकौ च हि मे नीती घसतस्तत्र बालको। कनु त्वं कितव च्छित्वा पत्रार्धं प्रस्थितो म
पित्रा विहीनी शोकातों मया चैव कयं नु तौ ॥ उत्सृज्य विपिने सुप्तामनुरक्तां मियां प्रिय ॥
यदि चापि प्रियं किंचिन्मयि पतमिहेच्छसि ।
साथै यथा त्यया दृष्टा तयास्ते त्वत्प्रतीक्षिण
विदर्भान्यातुमिच्छामि शीघ्र मे यानमादिशा२१ | दह्यमाना भृशं वाला वस्त्रार्धनामिसंवृता
बाढमित्येव तामुक्त्वा हृष्टा मातृष्वसा नृप । तस्या रुदत्याः सततं तेन शोफेन पार्थिवं।
गुप्तां पलेन महता पुत्रस्यानुमते ततः ॥ २२ प्रप्तादं कुरु वै चीर प्रतिवास्यं घदस्य च ॥ ३९
अपन दूरीकृतेन ॥ ११॥ दारको सुतः मुता च। प्रेरितः ॥ ३४॥ सत्वा गत्वा ते तथा प्रस्थिताः सन्तः
पालको अपवयस्को ॥२०॥ म्युध वास कृतवनी ॥२८॥अब्रुवनलान्वेषणाय प्रस्थिता- स्म इति शेष. ॥ ३५ ॥
मत यत्रं पुरु। अनुदारवलक्षणस्यात्मनेपदम्य बक्षितो यास्त वदत्त । दुवधमिति पाठे वापस्तत् ॥ ३६॥
हिरणेनानित्यवहापनात् ॥ २९ ॥ देशितः प्रवण वदस्य । भामनीपसमापेत्यादिनावदेस्तम् ॥ ३९ ॥

·११४ महामारते [नलोपाख्यान ४० एयमन्यश्च वक्तव्यं कृपां कुर्याघया मयि । तदादाय यवस्तस्य ममायेनं द्विजोत्तमाः ॥ ४५ घायुना धूयमानो हि धनं दहति पाचकः॥ यथा च यो न जानीयाद्रुयतो मम शासनात् । भर्तन्या रक्षणीया च पत्नी हि पतिना सदा । पुनरागमनं चैव तथा कार्यमतन्द्रितैः॥ ४६ तमयमुमयं फास्माधर्मस्य सतस्तव ।। ४१. यदि वासी समृद्धः स्याउदियाप्यधनो भवेत् । ख्यातः प्राज्ञः कुलीनश्च सानुक्रोशो मयान्सदा । यदि वाप्यसमर्थः स्याशेयमस्य चिर्कार्पितम् ।। संवृत्तो निरनुक्रोशाशले मद्भाग्यसंक्षयात् ॥ ४२ / एवमुक्तास्त्वगच्छंस्ते प्रालगाः सर्वतो दिशम् । । तत्कुरुष्व नरव्याघ्र दयों मयि नरमा नलं मृगयितुं राजंस्तदा त्यसनिनं तया ॥ भानुशंस्य परो धर्मस्त्यत्त एष हि मे श्रुतः ॥ ४३ ते पुराणि सराष्ट्राणि प्रामान्योपांस्तथाश्रमान् । । पपं घुयाणान्यदि यः प्रतियूयात्कथंचन । अन्येपन्तो नलं राजनाधिजग्मुर्द्विजातयः॥ ४९ स नरः सर्वया शेयः कयासी कनु वर्तते ॥ ४४ तथ पाक्यं तथा स तत्र तत्र विशांपते । यथैवं पचनं श्रुत्वा ग्रूयात्प्रतियचो नरः । धाययांवकिरे विप्रा दमयन्त्या ययेरितम् ॥ ५० इति धीमक मारण्यके० प० नलोपाख्यानपर्वणि नलाम्येपणे एकोनसप्ततितमोऽध्यायः॥ ६९ ॥ ४८ 1 ९ वृहदभ्य उवाच। रहिता भर्तृभिधेव न फुप्यन्ति कदाचन । अथ दीर्घस्य कालस्य पर्णादो नाम चै द्विजः। प्राणांधारित्रकवचान्धारयन्ति परखियः॥ प्रत्येत्य नगरं भैमीमिदं पचनमीत् ।। १. विषमस्थेन मूढेन परिम्रष्टसुखेन च । नेप, मृगयाणेन दमयन्ति मया नलम् । यत्सा तेन परित्यक्ता तत्र न कोदुमर्हति ॥ १० अयोध्या नगरी गत्या माहासरिमुपस्थितः ॥ २ प्राणयात्रां परिप्रेप्सोः शकुनै तयाससः। १ धावितश्च मया याश्यं त्वदीयं स महाजने। आधिमिर्दहामानस्य श्यामा न कोदुमर्हति ॥ ११ तुपर्णो महामागो यथोक्तं घरपणिनि ।। ३ सत्ताऽसत्रता यापि पति रमा तपागतम् । तच्छुत्या नाप्रवीत्किचिहतुपर्णो नराधिपः । म्रएराज्यं श्रियाहीनं भुधितं व्यसनायुतम् ॥ १२ न च पारिपदः कश्चिदाप्यमाणोमयाऽसरत् ॥४ तस्य तद्वचनं भुन्या त्यरितोमिहागतः। अनुसातं तु मां राशा विजने कधिनधीत् । श्रुत्या प्रमाण मयती रासधैय निवेदय ॥ सुपर्णस्य पुरुरो बाहुको नाम नामतः ॥ सूतस्तस्य मरेन्द्रस्य यिरूपो स्वशाहुकः। एतच्छुत्याश्रुपूर्णाक्षी पर्णादस्य विशांपते । शीघ्रयानेषु कुशलो मृष्टकर्ता च भोजने ॥ ६ दमयन्ती रहोम्यस्य मातरं प्रत्यभाषत । १४ स विनिःश्वस्य बहुसो कदित्या च पुनःपुन । भयमयों न संपेयो भीमे मातः कदाचन । कुशलं चैव मां पृष्णा पधादिदममाषत । स्वत्संनिधी नियोश्येदं सदेयं द्विजसत्तमम् ॥ १५ पम्यमपि संप्राप्ता गोपायन्ति फुलत्रियः। थपा न भूपतिर्भामा प्रतिपत मे मतम् । मात्मानमात्मना सत्यो जितः स्वगों न संशयः॥ तथा त्यया प्रकर्नश्यं मम प्रियमिच्छसि । १६ . ७ . वामुनेनि । शोकामिकालायुना दिने दिने मानः | यादिति योग्यम् ।। पारम्पनि मैल भारत. दमयन्ती शरीरवनं ती पशोकं । दानीति सद भाव. एनसमनितमोऽध्यायः ॥ १९ ॥ 'प्रयोगष्ट मानमामीये ॥४॥ भाभ्यामादिना । रक्षीया दम्युमतिभ्यः । पतिति पाया। अममारि पिशामा उभयं समाजामाम् ॥rn सन- सम॥१॥ मम शामरावतोयुष्मान् । अने। 11 मागुरी दरम् ॥३॥मेगानि इति पाठेपुरतो मामुपस्य को न जानी- पासवन्ति। मितः सम्माभिरिनि 144 ·महाभारते [मलोपाख्यानपर्व किमिदं प्रार्थितं कर्तुं प्रलब्धत्या न ते वयम् । घाणेयश्चिन्तयामास बाहुकस्य हयशताम ॥२५ कथमल्पवलमाणा घश्यन्तीमे हया मम ) किं नु स्यान्मातलिरयं देवराजस्य सारथिः। महदध्यानमपि च गन्तव्यं कथमीदृशैः।। १५ तथा तल्लक्षणं धीरे बाहुके दृश्यते महत् ॥ बाहुक उवाच। शालिहोत्रोथ किं नु स्याद्धयानां फुलतत्त्वयित् । एको ललाटे । मूर्धि द्वौ द्वौ पाश्चापपार्श्वयोः। मानुपं समनुप्रामो धपुः परमशोभनम् ।। २७ द्वी द्वौ यक्षसि विशेयो प्रयाणे चैक एव तु ॥१६ उताहीसिद्भवेद्वाजा नलः परपुरंजयः । पते हया गमिष्यन्ति विदर्भानात्र संशयः। सोपं नृपतिरायात इत्येवं समचिन्तयत् ॥ २८ यानन्यान्मन्यसे राजन्यूहि तान्योजयामि ते ॥१७ ऋतुपर्ण उवाच। अथ चेह नलो विद्यां वेत्ति तामेव वाहुकः। त्वमेव ह्यतत्त्वज्ञः कुशलो हासि बाहुक । तुल्यं हि लक्षये झानं बाहुकस्य नलस्य च ॥ २९ यामन्यसे समस्त्वं क्षिप्रं तानेव योजय ॥१८ अपि वेदं घयस्तुल्यं पादुकस्य नलस्य च । ततः सदश्यांश्चतुरः कुलशीलसमन्वितान् । नायं नलो महावीर्यस्तद्विद्यश्च भविष्यति योजयामास कुशलो जवयुक्तात्रये नलः ॥ १९ प्रच्छन्ना हि महात्मानश्चरन्ति पृथिवीमिमाम् । ततो युक्तं रयं गजा समारोहत्त्वरान्धितः । देवेन विधिना युक्ताः शास्त्रोक्तैध निरूपणैः॥३१ अथ पर्यपतन्भूमौ जानुभिस्त हयोत्तमाः ॥ २० भवेन मतिभेदो मे गात्रवैरुप्यतां प्रति। ततो नरवरः श्रीमानलो राजा चिशांपते । प्रमाणात्परिहीनस्तु भवेदिति मतिर्मम ॥ ३२ सान्त्वयामास तानश्वांस्तेजोवलसमन्वितान् ॥ वयाप्रमाणं तत्तुल्यं रूपेण तु विपर्ययः । रश्मिभिश्च समुद्यम्य नलो यातुमियेप सः) नलं सर्वगुणैर्युक्तं मन्ये बाहुफमन्ततः ॥ ३३ सूतमारोप्य वार्ष्णेयं जवमास्थाय ये परम् ॥ २२ । एवं विचार्य बहुशो वार्ष्णेयः पर्वचिन्तयत् । ते चोचमाना विधिवद्वाहुफेन हयोत्तमाः। हृदयेन महाराज पुण्यश्लोकस्य सारथिः ॥ समुत्पेतुरथाकाशं रथिनं मोहयन्निव ॥ २३ | ऋतुपर्णश्च राजेन्द्रो वाडकस्य हयक्षताम् । तथा तु दृष्णा तानश्यान्वहतो पातरंहसः । चिन्तयन्मुमुदे राजा सह्याणेयसारथिः॥ ३५ अयोध्याधिपतिः धीमान्विस्मयं परमं ययौ ॥२४ | ऐकायं च तयोत्साहं हयसंग्रहणं च तत् । रथयोपं तु तं श्रुत्वा हयसंग्रहणं च तत् । परं यत्नं च संप्रेक्ष्य पर मुदमवाप ह ।। इति श्रीमहाभारते आरण्यके पर्वणि नलोपाख्यानप० प्रस्तुपर्णविदर्भगमने एकसमातितमोऽध्यायः ॥७९॥. ३६ eGram ते त्वया न विलयन्याः न पचनीयाः । बलं भार- पयादिति प्रयाणे पृष्टमागे एवं द्वादश भावनपद मनुषग्य पहिष्णुता । प्राणो वेगवता । वक्ष्यन्ति वहनं करिष्यन्ति । योग्यम् ॥ १६॥ एते इति । एतेषु स्यलेणु भावर्तयन्त इति अधान नि.शन्दं महत् अतिरे दमयन्त्याः पुनर्भूबारणे शेषः ॥ १७ ॥ मनमिति । प्राप्य स्तम्थानादुपयुपवेश्य महतो लगा तथा च भक्ते महत्ता लग्जेति प्रमतयेव म्दयमेव स्तवं चकारेत्ययं ॥ २२ ॥ शालिदोरा अव- तर गनमपि वेगवशादगतमिव यया भवति तथा गन्तम्य शानप्रीता आचार्यः२७॥ मन्तत निर्णयेन ॥ ३३॥ मिनि भाषः ॥१५॥ एको ललाटे दो मूर्ति दो दो पायोप- | इत्यारण्यके पणि नलकष्टीये मारतभावीप एवमपति- पावदो, दो दौरासि विनेयो प्रयाणे चक एव' इति तमोऽध्यायः ॥m और विन हस्ते । सदयस्तु क्षमि दो पुरस्लामी ·अध्यायः ४२] घनपर्व ७२ बृहद्भव उवाच। तममधीपासूतं नायं कालो विलम्बितम् । स नदी पर्वतांश्रेय वनानि च सरांसिच। बाहुकस्त्वप्रधादेनं परं यत्तं समास्थितः ।। आचरेणातिचफ्राम खेचरःखे चरन्निव ।। १ प्रतीक्षस्थ मुहूर्त त्वमथवा त्यरते भवान् । तया प्रयाते तु रये तदा माझासुरिनुपः। एप याति शिवः पन्था याहि वाणयसारथिः । उत्तयमधोपश्यङ्गट परपुरंजयः॥ २/अवाहतुपर्णस्तु सान्त्वयन्कुरुनन्दन । ततः स त्वरमाणस्तु पटे निपतित तदा। त्वमेव यन्ता नान्योस्ति पृथिव्यामपि बाहुक १८ ग्रहीप्यामीति तं राजा नलमाह महामनाः ॥ ३) त्वत्कृते यातुमिच्छामि विदर्भान्हयकोविद । निगृहीप्य महाबुदे यानेतान्महाजवान् । शरणं त्वां प्रपोस्मिन वि कर्तुमर्हसि ॥ १९ वार्ष्णेयो यावदेनं मे परमानयतामिह !! ४ फार्म च ते फरिष्यामि यम्मा वक्ष्यसि बाहुक । नलस्तं प्रत्युषाचाय दूरे म्रष्टः पटस्तव । विदर्भान्यदि यात्वाध सूर्य दर्शयितासि मे ॥२० योजनं समतिक्रान्तो नाहतुं शक्यते पुनः ।। ५ अथाब्रवीद्वाहकस्तं संख्याय च विभीतकम् । पवमुक्त नलेनाप तदा माङ्गासुरिर्नुपः । ततो विदर्भान्यास्यामि कुरुष्वैवं धचो मम ॥ २१ माससाद घने राजन्फलवन्तं विमतिकम ।। ६. अकाम इव तं राजा गणयखेत्युवाच ह । तं दृशा बाहुकं राजा स्वरमाणोम्यभापत। एकदेशं च शाखायाः समादिष्टं मयानघ ॥ २२ ममापि सूत पक्ष्य त्वं संख्याने परमं बलम् ॥ ७ गणयवाश्वतत्वज्ञ ततस्त्वं प्रीतिमावह । सर्वः सर्वे न जानाति सर्वशो नास्ति कश्चन । सोवतीर्य रथातूर्ण शातयामास तं दुमम् ॥ २३ नैकत्र परिनिष्ठास्ति ज्ञानस्य पुरुष क्वचित् ॥ ८ ततः स विस्मयाविष्टो राजानमिदमब्रवीत् । वृक्षोस्मिन्यानि पर्णानि फलान्यपि च बाहुक । गणयित्वा यथोक्तानि तावन्त्येव फलानि तु २४ पतितान्यपि यान्यत्र तत्रैकमाधिक शतम ।। ९ अत्यद्भुतमिदं राजन्दृष्टवानस्मि ते बलम् । एकपत्राधिकं चात्र फलमेकं च बाहुक । श्रोतुमिच्छामि तां विद्या पर्यतज्ज्ञायते नृप ॥ २५ पञ्चकोट्योथ पत्राणां द्वयोरपि च शाखयोः ॥१० तमुवाच ततो राजा त्यरितो गमने नृप । अविनुहस्य शाखे द्वे याश्चाप्यन्याः प्रशाखिका: विध्यक्षहृदयझं मां संस्थाने व विशारदम् ॥ २६ आभ्यां फलसहस्र ई पश्चीनं शतमेव च ॥ ११ बाहुकस्तमुवाचाय देहि विद्यामिमां मम । ततो रयमवस्थाप्य गजानं वाहुकोब्रवीत् । मत्तोपि चावहुदयं गृहाण पुरुषर्षभ । परोक्षमिव में राजकत्यसे शत्रुकर्शन ॥ १२ ऋतुपर्णस्ततो राजा बाहुकं कार्यगौरवात् । प्रत्यक्षमेतत्कास्मि शातयित्वा विमीतकम् । हयज्ञानस्य लोभाच तं तत्पन्नवीद्वचः। अथान गणिते राजन्विद्यतेन परोक्षता ॥ १३ योक्तं त्वं गृहाणेदमक्षाणां हृदयं परम् । प्रत्यक्षं ते महाराज शातयिष्ये विभीतकम् । निक्षेपो मेश्वहृदयं त्वयि तिष्ठतु बाहुक । अहं हि नाभिजानामि मयेदेवं न वेति वा ॥ १४ पवमुक्त्या ददौ विद्यामृतुपर्णो नलाय वै ।। संख्यास्यामि फलान्यस्य पश्यतस्ते जनाधिप। तस्याशहृदयज्ञस्य शरीरानिःसृतः कलिः। मुहूर्तमपि वाष्र्णेयो रक्ष्मीन्यच्छतु पाजिनाम् ॥३५ ककॉटकाविषं तीक्ष्णं मुखासततमुलमन् ॥ ३० २७ ७२ च्छने देशान्तरमनेनेति पणे वाहनं यस्येति ऋतुपर्णनाम- स इति ॥१॥ अक्षहदयज्ञ अशाणा अक्षाभिमानि- निशक्तिः । अन्ये तु नानि सत्यानि गणितानि पनि देवताया हृदयवशीकरणार्यो मन्त्रः अक्षहृदयं येन ज्ञातेन । यस्येति पाठान्तरं विप्रकलय भ्याकुर्वते ॥ २९ ॥ तस्याभ- सूतेऽक्षा अनुकूला भवन्ति । संख्याने राशीकृतानां पत्रपुष्प- हृदयज्ञम्येति सुर्वेषा मन्त्राणां तत्त्वं मनोमयकोशाख्यः फलधान्यादीनां राश्यायामविस्तारोच्झायाद्यालोचन पाटी- सूत्रारमाऽत एव तं प्रकृत्य श्रूयने । 'तस्य यजुरेव शिरः गणितरीत्या अदिति तसंख्याक्यने ।। २६॥ अनयोमध्ये- } करदक्षिणः पक्षः सामोत्तरः पक्षः इत्यादि तमनानन्तंह क्षाणां हृदयं परं क्षेठे इतरतु स्वयापि ज्ञायत इति भावः । अत्यन्तं धर्मिष्टमपि कलिर्वाधते । न तु मन्त्रशमिति भावः ऋतुः कालः तरछीनगामि पणे प्रियते न्याप्रियते म्याय- --

·महामारते
[मलोपाख्यान
४०
कलेस्तस्य तदातस्य शापाग्निः स विनिःसृतः। एवमुक्तो नलो राजा न्ययच्छत्कोपमात्मनः ॥३७
स तेन कर्शितो राजा दीर्घकालमनात्मवान् ३१ ततो भीतः कलिः क्षिप्रं प्रविवेश बिमीतकम् ।
ततो विपविमुक्तात्मा स्वं रूपमकरोत्कलिः। कलिस्वन्यैस्तदाऽदृश्यः कथयनैषधेन वै ॥ ३८
तंशनुमैच्छरकुपितो निषधाधिपतिनलः ॥ ३२/ ततो गतज्वरो राजा नैषधः परवीरहा।
तमुवाच कलिर्भातो घेपमानः कृताञ्जलिः। संप्रनष्टे कली राजा संख्यायास्य फलान्युत ॥३९
कोपं संयच्छ नृपते कीर्ति दास्यामि ते पराम३३ | मुदा परमया युक्तस्तेजसाथ परेण वै ।
इन्द्रसेनस्य जननी कुपिता माऽशपत्पुरा। रथमारुह्य तेजस्वी प्रययौ जवनहयः ॥
यदा त्वया परित्यक्ता ततोहं भृशपीडितः॥ ३४ | बिभीतकश्चाप्रशस्तः संवृत्तः कलिसंथयात् ।
अवसं त्वयि राजेन्द्र सुदुःखमपराजित । हयोत्तमानुत्पततो द्विजानिव पुनःपुनः
विपेण नागराजस्य दहमानो दिवानिशम् ॥३५ / नलः संनोदयामास प्रहृष्टेनान्तरात्मना ।
शरणं त्वां प्रपन्नोस्मि शृणु चेदं वचो मम । विदर्माभिमुखो राजा प्रययौ स महायशाः॥ ४२
ये च त्वां मनुजा लोके कीर्तयिष्यन्त्यतन्द्रिताः। नले तु समतिकान्ते कलिरयगमगृहम् ।
मत्प्रसूतं मयं तेषां न कदाचिद्भविष्यति ॥ ३६ / ततो गतज्वरो राजा नलोभार्थिवीपतिः।
भयार्ते शरणं यातं यदि मां त्वं न शप्स्यसे । विमुक्तः कलिना राजरूपमात्रवियोजितः॥४३
इति श्रीमहाभारते मारण्यके पर्वाणि नलोपाख्यानपर्वणि कलिनिर्गमे
द्विसप्ततितमोऽध्यायः॥७२॥
॥
७
८
वृहदश्व उवाच।
| प्रणेदुरुन्मुखा राजन्मेघनाद इयोत्सकाः ॥
ततो विदर्भान्समाप्तं सायाहे सत्यविकमम् ।
दमयन्त्युधाच ।
अनुपर्ण जना राक्षे भीमाय प्रत्यवेदयन् ॥ १ यथासौ रथनिर्घोषः पूरयनिय मेदिनीम् ।
सभीमवचनाद्राजा कुण्डिनं प्राविशत्पुरम् । | ममाहादयते चेतो नल पप महीपतिः ॥
नादयनषधोपेण सर्वाः स विदिशो दिशः ॥ २
ततस्तं रयनिर्धाप नलाश्यास्तत्र गुश्रुवुः ।
अय चन्द्रामवकं तं न पश्यामि नलं यदि।
श्रुत्वा तु समहृप्यन्त पुरेव नलसंनिधौ ।
असंख्येयगुणं धरिं विनयामि न संशयः ॥ ९
३
दमयन्ती तुशुधाव रयघोष नलस्य तम् ।
यदि वै तस्य धीरस्य बाहो याहमन्तरम् ।
यथा मेघस्य नतो गम्भीरं जलदागमे ।
प्रविशमि मुखस्पर्श न मविप्याम्यसंशयम् ॥१०
पर विस्मयमापना श्रुत्वा नादं महास्वनम् ।
यदि मां मेघनिघाँपो नोपगच्छाति नेपथः।
नलेन संगृहीतेपु पुरेष नलपाजिषु ।
अद्य चामीकरप्रख्य प्रवेश्यामि हुताशनम् ॥ ११
सदशरथनिॉप मेने भैमी तथा हयाः॥ ५ | यदि मां सिंहविक्रान्तो मत्तवारणविक्रमः।
प्रासादस्थाश्च शिखिनःशालास्थाचैव धारणाः। नामिगच्छति राजेन्द्रो विनइम्यामि न संशयः
हयाध शुधुवुस्तस्य रथघोषं महीपतेः॥ ६ न स्मराम्यनृतं किंचिन्न स्मराम्यपकारताम् ।
तच्छुत्या
रथनियोप धारणाः शिखिनस्तथा।
न च पर्युषितं पाश्यं स्वैरेप्यपि कदाचन ॥ १३.
शापानिर्दमयन्तीनिमृष्टः स विषरूपः । अना- | द्विसप्ततितमोऽध्यायः ॥७२॥
त्मवान् हृदयशून्यौ मूत्र इत्यर्थः ॥३१॥ भक्ष्य इति सेदः।
७३
कथयन् को कुर्वन् ॥ ३८॥ फलानि संख्याय अक्षविद्या-
तत इति । नलावा विधर्मनगरे ये दमयन्त्या-
सामर्यात् राशेरायामादिकमनालोच्यवेति भावः ॥ ३९॥ पत्याभ्या सह प्रेषिताः ॥३॥ शिसिनो मयूरा.मेधयनित-
दिनानिद पक्षिण इव ॥४॥ इत्या. प.न. मा. भ्रमात् पुस पर्युषितं प्रतिज्ञातकालातिलहि ॥१५॥

·सध्यायः ४] वनपर्व प्रसुः क्षमावान्धीरश्च दाता चाप्यधिको नृपः। आगतोस्मीत्युवाचैनं भवन्तमभिवादका ॥ २५ रहोऽनाचानुवर्ती च क्लीदवन्मम नैषधः । १४ राजापि च स्मयन्मीमो मनसा समचिन्तयन् । गुणांस्तस्य स्मरन्च्या मे तत्पराया दिधानिशम्। अधिक योजनशतं तस्यागमनकारणम् ॥ हदयं दीर्यत इदं शोकात्मियविनाशतम् ॥ १५/प्रामान्वहूनतिक्रम्य नाभ्यगच्छथयातयम् । एवं विलपमाना सा नरसंझेव भारत । अल्पकार्य विनिर्दिए तस्यागमनकारणम् ॥ २७ भारोह महोम पुण्यश्लोकदिदृक्षणा, १६ पश्चादुदकै सास्यामि कारण यद्भविष्यति । ततो मध्यमकक्षायां ददर्श रथमास्थितम् । नैतदेयं स नृपतिस्तं सत्त्य ध्यसयत् ।। २८ ऋतुपर्णे महीपालं सहयाणेयंदाहुकम् ॥ १७ विधाम्यतामित्युवाच क्लान्तोसीति पुनःपुनः । ततोवतीर्य वाणेयो वाहुकश्च रयोत्तमात् । स सत्कृतः प्रहष्टात्मा प्रीतः प्रीतेन पार्थिय॥२९ हयास्तानवमुच्याय स्थापयामास धै रयम् ॥ १८ पजप्रेप्यैरनुगतो दिष्टं घेश्म समाविशत् । सोवार्य रथोपस्थाहतुपर्णो नराधिपः । ऋतुपणे गते राजन्याप्र्णेयसहिंते नृपे । उपतस्ये महाराज भीमं मीमपराक्रमम् ॥ १९ पाहुको रथमादाय रयशालामुपागमत् । तं मीमा प्रतिजग्राह पूजया परया ततः। समोचयित्वा तानभ्वानुपचर्य व शाखतः ॥ ३१ स तेन पूजितो राहा ऋतुपयों नराधिपः ॥ २० स्वयं चैतान्समाश्यास्य रयोपस्थ उपाविशत् । स तत्र फुण्डिने रम्ये घसमानो महीपतिः। दमयन्त्यपि शोकार्ता या माहारि नृपम्॥३२ नव किंचित्तदाऽपश्यत्प्रेक्षमाणो मुहुर्मा। सूतपुत्रं च घाणेय याहु च तथाविधम् । स तु राजा समागम्य विदर्मपतिना तदा ॥ २१ चिन्तयामास पैदर्भी कस्यैष रयनिःस्वनः ।। ३३ अकस्मात्सहसा प्राप्त स्त्रीमन्त्रं न स्म यिन्दति । नलस्येव महानासीन च पश्यामि नेपघम् । किं कार्य स्वागतं तेस्तु राखा पृटस भारत॥२२ वाणेयेन मवेतन विधा सैवोपशिक्षिता॥ ३४ नाभिज स नृपतिर्दुहित समागतम् । तेनाद्य स्थनियाँपो नलस्येच महानभूत् । ऋतुपर्णापि राजा स धीमान्सत्यपराक्रमः ॥ २३ आहोस्वितुपर्णोपि यथा राजा नलस्तया। राजानं राजपुष धान स्म पश्यति कंचन। ययाय रथनिधोपो नेपघस्य लक्ष्यते । नैव स्वयंवरकयां न च विप्रसमागमम् । २४ / एचं सा तर्कयित्या दमयन्ती पिशांपते । ततो विराणयद्राजा मनसा कोसलाधिपः । दूती प्रस्थापयामास नेपधान्यपणे शुभा ॥ ३६ इति श्रीमहाभारते मारण्यके पर्वणि नलोपाख्यानपर्वणि मीमपुरप्रवेशे त्रिसप्ततितमोऽध्यायः ॥७३॥ १ ७४ दमयन्युषाच। अत्र में महती शहा मदेव नलो नृपः । गच्छ केशिनि जानीहिक एप रयवाहकः । यथा च मनसम्हामिहदयस्य च नितिः ॥ ३ उपविटोरपोपस्थे विकृती इववाहुकः॥ सभ्यत्य कुशलं मन्ने मूदु समाहिता। पानं कथान्तं त्वं पर्णादेवधनं यया । पृच्छेपाः पुरुष होने ययातत्त्वमनिन्दिते ॥ २ प्रतियाक्यं व सश्रोणि धेयास्त्यमनिन्दिते ॥४ जितेन्दियत्वमेवाह ए इति । हसि कम्मे सुरत । तम् ॥ ३५ ॥ इत्या नलकण्ठीये भारतमावदीपे भिमाति- विषये नीरकम पारदार्यादि तदनुवर्तत इति तदन्य अनोतमोऽध्यायः ॥ ३ ॥ चानुवती पक्षी शेष इत्ययः ॥ १४॥ तदेवं एतन् एतस्मिन् काले एवं विचार्य न म्यमयत् किं तु विधाय. गछति ॥ 11 पददरनं नवं कितवाच्छता सामित्येपोवाचायुक्तरेणान्वयः ॥२८॥ दिनिम्॥ि३.1 मा प्रस्थितो मित्यादि श्रुत्वा । विस्पो हस्वगहुः माहोम्विदिस्याश्या वत एव समानार्थकं वाक्यमापति. 'वधिप्रत्युत्तरं दातान् ताण एवायमिति भावः |Jxm .

·१२० महाभारते [नलोपाख्यानपर्व ९ ततः समाहिता गत्वा दुती बाहुकमब्रवीत् । इमानि नारीवाक्यानि कथयानः पुनःपुनः ॥ १७ दमयन्त्यपि कल्याणी प्रासादस्था पैक्षत ॥ ५| क नु त्वं कितव च्छित्वा वस्त्रार्धे प्रस्थितो मम। केशिन्युवाच । उत्सृज्य विपिने सुप्तामनुरक्तां प्रियां प्रिय ॥ १८ स्वागतं ते मनुष्येन्द्र कुशलं ते प्रवीम्यहम् । सा वै यथा समादिष्टा तथास्ते त्वत्प्रतीक्षिणी । दमयन्त्या वचः साधु निवोध पुरुषर्षभ ।। ६ दह्यमाना दिवायत्री वस्त्रार्धनाभिसंवृता ॥ १९ कदा चै प्रस्थिता यूयं किमर्थमिह चागताः। तस्या रुदन्त्याः सततं तेन दुःखेन पार्थिव । तत्वं ब्रूहि यथान्यायं वैदर्भी श्रोतुमिच्छति ॥ ७ | प्रसादं कुरु मे धीर प्रतिवाक्यं पदस्व च ॥ २० बाहुक उवाच । तस्यास्तप्रियमाख्यानं प्रवदस्य महामते । श्रुतः स्वयंवरो राशा कोसलेन महात्मना । तदेव वाक्य वैदर्भी श्रोतुमिच्छत्यनिन्दिता ।। २१ द्वितीयो दमयन्त्या वै भविता श्व इति द्विजात्॥८ | एतच्छुत्वा प्रतिषचस्तस्य दत्तं त्यया किल। श्रुत्वैतत्प्रस्थितो राजा शतयोजनयायिभिः हयैर्वातजवैर्मुख्यैरहमस्य च सारथिः॥ यत्पुरा तत्पुनस्त्वत्तो वैदर्भी श्रोतुमिच्छति ॥ २२ वृहदश्य उवाच। केशिन्युवाच अथ योसौ तृतीयो वः स.कुतः कस्य वा पुनः। दृदयं व्यथितं चासीदश्रुपूर्णे च लोचने ॥ एयमुक्तस्य केशिन्या नलस्य कुरुनन्दन । २३ त्वं च कस्य कथं चेदं त्वयि कर्म समाहितम् १० बाहुक उघाच । स निगृह्यात्मनो दुःखं दह्यमानो महीपतिः। पुण्यश्लोकस्य चे सूतो पार्णेय इति विश्रुतः।- वाप्पसंदिग्धया घाचा पुनरेवेदमब्रवीत् ।। २४ सनले विद्रुते मद्रे भाङ्गारिमुपस्थितः ॥ ११ वैपस्यमपि संप्राता गोपायन्ति फुलस्त्रियः । वाहुक उवाच। अहमप्यश्यकुशलः सूतत्वे,च प्रतिष्टितः। ऋतुपर्णेन सारथ्ये भोजने च वृतः स्वयम् ॥ १२ | रहिता भर्तृभिश्चापि न कुष्यन्ति कदाचन। आत्मानमात्मना सत्यो जितः खगों न संशयः। केशिन्युवाच । २६ प्राणांश्चारित्रकवचान्धारयन्ति परस्त्रियः ॥ अथ जानाति घाणेयः क्कनु राजा नलो गतः। 'कथं च त्वयि वा तेन कथितं स्यातु बाहुका १३ विषमस्थेन मूढेन परिम्रष्टसखेन च । यत्सा तेन परित्यक्ता तत्र न कोसुमर्हति ॥ २७ बाहुक उवाच। इहैव पुत्री निक्षिप्य नलस्य शुभकर्मणः । प्राणयात्रां परिप्रेप्सोः शकुनैहतवाससः। गतस्ततो यथाकाम नैप जानाति नैषधम् ॥ १४ आधिभिर्दहामानस्य श्यामा न कोद्धर्महति ॥ २८ न चान्यः पुरुषः कश्चिनलं वेत्ति यशस्विनि । सत्कृताऽसत्ता पापि पति हया तयाविधम् । गूढश्वरति लोफेस्मिन्नष्टरूपे महीपतिः॥ राज्यभ्रष्टं श्रिया हीनं श्रुधितं ध्यसनाशुतम् ॥ २९ मात्मैव तु नलं घेद या चास्य तदनन्तरा । एवं ग्रुधाणस्तद्वाश्यं नलः परमदुर्मनाः । न हि वै स्वानि लिगानि नलः शंसति कहिचित् बाप्पमराकत्सोढुं प्ररुरोद च भारत॥ केशिन्युवाच । ततः सा केशिनी गत्या दमयन्त्यै न्ययेदयत् । योसावयोध्यां प्रथमं गतोसौ ग्राह्मणस्तदा । तत्सर्व कथितं चैव विकारं तस्य चैय तम् ॥ ३१ इति धीमहाभारते आरण्यके पर्वणि नलोपाख्यानपर्वणि नलफेशिनीसंघादे चतुःसप्ततितमोऽध्यायः । ७४ ॥ विकारं हृदयध्ययाऽनेत्रलादिकम् ॥ ३१ ॥ इत्यारण्य के पर्वणि नैलकृष्ठीये भारतभावीपे चतु सप्ततितमोऽध्यायः ॥ ४ ॥ --

·अध्यायः ७५]
वनपर्व
१२१
.
बृहदश्व उवाच।
अन्यच्च तस्मिन्सुमहदाश्चर्य लक्षितं मया ॥ १४
दमयन्ती तु तच्छुत्या भृशं शोकपरायणा । यदग्निमपि संस्पृश्य नैवासौ दह्यते शुमे।
शङ्कमाना नलं तं वै केशिनीमिदमत्रवीत् ॥ १ छन्देन चोदकं तस्य वह्त्यावर्जितं द्रुतम् ॥ १५
गच्छ केशिनि भूयस्त्वं परीक्षां कुरु बाहुके। अतीव चान्यत्सुमहदाश्चर्य दृष्टवत्यहम् ।
अब्रुवाणा समीपस्था चरितान्यस्य लक्षय ।। २ यत्स पुप्पाण्युपादाय हस्ताभ्यां ममृदे शनैः॥ १६
यदा च किंचिकुर्यात्ल कारणं तत्र भामिनि । मृधमानानि पाणिभ्यां तेन पुष्पाणि नान्यथा ।
तत्र संचेष्टमानस्य लक्षयन्ती विचेष्टितम् ॥ ३ | भूय एव सुगन्धानि हृपितानि भवन्ति हि ।
न चास्य प्रतिबन्धेन देयोग्निरपि केशिनि । पतान्यद्भुतलिङ्गानि दृष्ट्वाई द्रुतमागता ।।
याचते न जलं देयं सर्वथा त्वरमाणया ।
बृहदश्व उवाच।
पतत्सर्व समीक्ष्य त्वं चरितं मे निवेदय । दमयन्ती तु तच्छुत्या पुण्यश्लोकस्य चेष्टितम् ।
निमित्तं यत्वया दृटं वाहुके दैवमानुपम् ।। ५ अमन्यत नलं प्राप्तं कर्मष्टाभिसूचितम् ॥
यच्चान्यदपि पश्येथास्तवाख्येयं त्वया मम । सा शङ्कमाना भर्तारं वाहुकं पुनरितिः ।
दमयन्त्यैवमुक्ता सा जगामाय च शिनी ॥ ६ केशिनी लक्षणया वाचा रुदनी पुनरप्रवीत् ॥१९
निशम्याथ यज्ञस्य लिङ्गानि पुनरागमत् । पुनर्गच्छ प्रमत्तस्य बाहुकस्योपसंस्कृतम् ।
सा मत्सर्वं यथावृत्तं दमयन्त्यै न्यवेदयत् । महानसान्ट्रितं मांसमानयस्वेह भाविनि । २०
निमित्तं यत्तया दृष्टं वाहुके देवमानुपम् ।। सा गत्वा बाहुकस्याने तन्मांसमपकृप्य च ।
केशिन्युवाच ।
अत्युष्णमेव त्वरिता तत्क्षणास्त्रियकारिणी । २१
दृढं शुच्युपचारोसौ न मया मानुपः क्वचित् । दमयन्यै ततः प्रादात्केशिनी कुरुनन्दन ।
हएपूर्वः श्रुतो वापि दमयन्ति तथाविधः ।। ८ सा चितानलसिद्धस्य मांसस्य बहुशः पुरा ॥२२
हस्समासाद्य संचारं नासी विनमते क्वचित् । प्राश्य मत्वा नलं सूतं प्राक्रोशपृशदुःखिता।
तं तु दृष्ट्वा यथा संगमुत्सर्पति ययासुखम् ॥ ९ वैक्लव्यं परमं गत्या प्रक्षाल्य च मुखं ततः ॥ २३
संकटेप्यस्य सुमहाधिवरो जायतेधिकः। मिथुनं प्रेषयामास कैशिन्या सह भारत ।
ऋतुपर्णस्य चार्थाय भोजनीयमनेकशः॥ १० इन्द्रसेनां सह भ्रात्रा समाभेशाय बाहुफः ।। २४
प्रेषितं तत्र राक्षा तु मांसं बहुच पाशवम् । अभिद्रुत्य ततो राजा परिष्वज्याङ्कमानयत् ।
तस्य प्रक्षालनार्थाय कुम्भास्तत्रोपकाल्पता:॥ ११ बाहुकस्तु समासाद्य सुतौ सुरसुतोपमौ ॥
ते तेनावेक्षिता कुम्भाः पूर्णा पराभवंस्ततः। भृशं दुःखपरीतात्मा सुस्वरं प्ररुरीद है।
नतः प्रक्षालनं कृत्वा समधिश्रित्य बाहुकः॥ १२ नैषधो दयित्वा तु विकारमसात्तदा ।
तृणमुर्टि समादाय सवितुस्तं समादधत् । उत्एज्य सहसा पुषी केशिनीमिदमप्रवीत् ॥ २६
अथ प्रचलितस्तत्र सहसा हव्यवाहनः॥ १३ इदं च साशं भद्रे मिथुनं मम पुत्रयोः ।
तदद्भुततमं दृष्ट्वा विस्मिताहमिहागता। अतो दृप्रैव सहसा बाप्पमुत्स्वानहम् ॥
७
--
॥ १२ ॥ वहिजयमाह तृति निमिः । सविसकाशात्
दमयन्तीति ॥१॥ पाठान्तरे संलक्ष्य लक्षणीयं ते वया समादधन उद्दीपितवान् ॥ १३ ॥ वायुजयमाह अतीवेति
॥३॥ शुच्युपचार जलस्थलशुधादिपरः ॥ ८॥ संचार द्वाभ्यो । पुष्पेषु क्षीणोशो झटिति वायुना अपूर्यत इत्यर्थः
द्वार इस्वमपि उत्सति दोघे भवति ॥ ९ ॥ संस्टे संकु-॥ १६ ॥ कर्म पाकादि चैध भूतजयादि ॥ १८ ॥ बाहुकं
चिते एतेन भूमिजयो दर्शित. ॥१०॥ पागवं पशु- बाहुरूपिणमिति रूपभेदात्संशयोस्ति न तु क्यिात-
संबन्धि ॥ ११ ॥ कुम्मा. पूर्णा एवेति जलधातुजय उसः इत्यर्यः ॥ १९॥ मांसस्य मांस बहुश. बहुवारम् ॥ २२॥

·१२२
महामारते
[ नलोपाख्यानपर्व
बहुशः संपतन्ती त्वां जनःसंकेतदोपतः। |पमं च देशातिथयो गच्छ भने यथासुखम् ॥ २८
इति श्रीमहाभारते आरण्यके पणि नलोपाख्यानपर्वणि कन्यापुत्रदर्शने
पञ्चसातितमोऽध्यायः ॥ ७५ ।।
पृहदश्व उवाच।
अतीय कृष्णसाराभ्यां रकान्ताभ्यां जलं तु तत् ।
सर्व विकार दृष्टा तु पुण्यश्लोकस्य धीमतः। परिपत्रलो दृष्ट्वा शोकाामिद्मनीत् ॥ १६
आगत्य केशिनी सर्व दमयन्त्यै न्यवेदयत् ॥ १ मम पज्यं प्रनष्टं यमाई तत्कृतवान्खयम् ।
दमयन्ती ततो भूयः मेषयामास केशिनीम् । फलिना तत्कृत भीरु यच त्वामहमत्यजम् ॥ १७
मातुः सकाशं दुःखार्ता नलदर्शनकाड्या ॥ २ पत्त्यया धर्मरच्छे त शापेनामिहतः पुरा।
परीक्षितो मे बहुशो वाहुको नलशङ्कया। घनस्थया दुःखितया शोचन्त्या मांदिषानिशम् ॥
रूपे मे संशयस्त्वेका स्ययमिच्छामि वेदितुम्॥३स मच्छरीरे स्वच्छापाइलमानोऽयसत्कलिः।
सपा प्रवेश्यतां मातर्मा पानुशारामहसि। त्यच्छापदग्धः सततं सोमायतिरिवाहितः ॥ १९
विदितं पायया शातं पितुर्मे सविधीयताम् ॥ ४) मम च व्यवसायेन तपसा चैव निर्जितः।
एयमुक्ता त पैदा सा देवी भीमममधीत् । दुःलस्यान्तेन चानेन भवितव्यं हि नौ शुमे ॥२०
दुहितस्तमाभिमायमन्यज्ञानात्स पार्थिवः । ५/ चिमुच्य मां गतः पापस्ततोहमिह चागतः ।
साघे पित्राभ्यनुज्ञाता मात्रा च भरतर्षभ । त्वदर्य विपुलश्रोणि न हि मेन्यतायोजनम् ॥ २१
नल प्रवेशयामास या तस्याः प्रतिथयः। ६ कथं नु नारी भर्तारमनुरक्तमनुषतम् ।
तो मष्ट्रय सहसा दमयन्ती नलो नृपः। उत्यज्य परयेदन्यं यथा त्वं मीरु कहिचित्॥२२
माविष्टः शोकदुःखाभ्यां धभूपाशुपरिसुतः ॥ ७ | दूताधरन्ति पृथिवी कृत्नां नृपतिशासनात् ।
तं तु दृष्टा तथायुक्तं दमयन्ती नलं तदा । भैमी किल स्म मार द्वितीयं वरयिष्यति ॥ २३
तीवशोकसमाविया बभूव यरवर्णिनी ।। ८ खैरवृत्चा ययाकाममनुरूपमिधात्मनः ।
ततः कापायवसना जटिला मलपटिनी। श्रुत्वैव चैवं त्यरितो भाजासरिरुपस्थितः ॥ २४
दमयन्ती महाराज पाहुकं याफ्यमप्रवीत् ॥ ९ दमयन्ती तु तच्छुत्या नलस्य परिदेवितम् ।
पूर्व घटस्त्वया कश्चिद्धर्मको नाम पाहुक । भाञ्जलिर्धेपमानाच भीता वचनमब्रवीत् ॥ २५
सुप्तामुत्एज्य विपिने गतो यः पुरुषः स्त्रियम् १०
•दमयन्न्युवाच।
अनागसं प्रियां मार्यो विजने धममोहिताम् । ने मामहसि कल्याण दोपेण परिशतितम् ।
अपहाय तु को गच्छेत्पुण्यश्लोकमृते नलम् ॥ ११ / मया हि देवानुत्सृज्य पृतस्त्वं निपधाधिप ।। २६
किमु तस्य मया वाल्यादपराद्धं महीपतेः । तवाभिगमनार्थं तु सर्वतो ब्राह्मणा गताः ।
यो मामुत्सृज्य विपिने गतयाविन्द्रयार्दिताम्॥ १२ | याक्यानि मम गाथामिर्गायमाना दिशो दश २७
साक्षायानपाहाय वृतो यः स पुरा मया। ततस्त्वां ग्राह्मणो विद्वान्पर्णादो नाम पार्थिव ।
अनुयतां सामिकामा पुत्रिर्णी त्यक्तधान्कथम् १३ | अभ्यगच्छत्कोसलायामृतुपर्णनिवेशने ।।
अग्नी पाणि गृहीत्या तु देयानामग्रतस्तथा । तेन धाश्ये कृते सम्यकप्रतिवाक्ये तथाहते।
भविष्यामीति सत्य तु प्रतिश्रुत्य व तद्गतम् ॥ १४ उपायोयं मया दृष्टो नैषधानयने तव ॥
दमयन्त्या ग्रुपन्त्यास्तु सर्वमेतदरिंदम । त्वामृते न हि लोकेऽन्य एकाहा पृथिवीपते ।
शोकजं वारि नेत्राभ्यामसुखं प्रास्त्रवद्हु ॥ १५ समर्थी योजनशतं गन्तुमचैनराधिप । ३०
२८
७६
संपतन्ती श्रायान्ती दोपत. कामदोषेण ॥२७॥ इत्या-
सख्यके पर्वणि नेलकण्ठीये भारतमावदीपे पञ्चसप्तति-
तमोऽध्यायः ॥ ५॥
सर्वमिति ॥ १॥ प्रतिश्रय गृहम् ॥ ६॥

·'वनपर्व ४५ स्पृशेयं तेन सत्येन पादावेतो महस्पते । खरूपिणं तु भर्तारं दृष्टा मीमसुता तदा । यथा नासत्कृतं किंचिन्मनसापिचराम्यहम् ॥३६ | प्राक्रोशदुश्चैरालिङ्गय पुण्यश्लोकमानिन्दिता ।। ४३ अयं चरति लोकेस्मिन्भूतसाक्षी सदागतिः । भैमीमपि नलो राजा म्राजमानो यथा पुरा । एप मे मुञ्चत माणान्यदि पापंचराम्यहम् ॥ ३२ / सखजे स्वसुतौ चापि ययावत्मत्यनन्दत । ४४ न्यथा चरति तिग्मांशुः परेण भुवनं सदा । ततः स्वोरसि विन्यस्य धकं तस्य शुमानना। स मुञ्चतु मम प्राणान्यदि पापं चराम्यहम् ॥ ३३ { परीता तेन दुःखेन निशश्वासायतेक्षणा। चन्द्रमाः सर्वभूतानामन्तश्चरति साक्षिवत् । तथैव मलदिग्धाङ्गों परिष्वज्य शुचिस्मिताम् । स मुञ्चतु मम पाणन्यदि पापं घराम्यहम् ॥ ३४ सुचिरं पुरुषव्याघ्रस्तस्यौ शोकपतिः ॥ पते देवालयः कृत्स्नं त्रैलोक्यं धारयन्ति थे। ततः सर्व यथावृत्तं दमयन्त्या नलस्य च । विनुवन्तु यथा सत्यमेतद्देघास्त्यजन्तु माम् ॥ ३५ मीमायाकथयत्नीत्या पैदा जननी नृप ॥ ४७ एवमुक्तस्तथा वायुन्तरिक्षादभापत । ततोनवीन्महाराजः कृतशीचमहं नलम् । नेपा एतवती पापं नल सत्यं ब्रवीमि ते ॥ ३६, दमयन्त्या सहोपेतं कल्ये द्रष्टा सुखोपितम् ॥ ४८ राजञ्छीलनिधिः स्फीतो दमयन्त्या सुरक्षितः । ततस्तो सहितौ रात्रि कथयन्ती पुरातनम् । साक्षिणो रक्षिणश्चास्या वयं श्रीन्परिवत्सरान् । वने विचरितं सर्वमूपतुर्मुदितो नृप । उपायो विहितश्चायं त्वदर्यमतुलोऽनया। गृहे भीमस्य नृपतेः परस्परसुखैपिणी । नोकाहा शतं गन्ता त्वामृतेन्यः पुमानिह ॥ ३८ बसेतां हरसंकल्पी वैदर्मी च नलश्च ह ॥ उपपन्ना त्वया भैमी त्वं च भैम्या महीपते। स चतुर्थे ततो वर्षे संगम्य सह मार्यया । नात्र शङ्का त्वया कार्या संगच्छ सह भार्यया ॥ सर्वकामैः सिद्धार्यो लन्धवान्परमा मुदम् ॥५१ तया वति पायो तु पुष्पवृष्टिः पपान ह । दमयन्त्यपि भर्तारमासाधाप्यायिता भृशम् । देवदुंदुभयो नेदुर्यवौ व पवनः शिवः॥ ४० अर्धसंजातसस्यैव तोयं प्राप्य पसुंधरा ॥ तदद्भुतमयं दृष्टा नलो राजाय भारत । सैवं समेत्य ध्यपनीय तन्द्रां दमयन्त्यां विशङ्का तामुपाकर्पदरिंदमः ॥ ४१ शान्तज्वरा हर्षविवृद्धसत्त्वा। ततस्तद्वनमजरं प्रावृणोद्धसुधाधिपः । राज भैमी समवासकामा संस्मृत्य नागराजं तं ततो लेमे स्वकं वपुः ॥४२ शीतांशुना रात्रिरिवोदितेन ॥ . ५३ इति श्रीमहाभारते आरण्यके १० नलोपाख्यानप० नलदमयन्तीसमागमे पट्सप्ततितमोऽध्यायः ।। ७६ ॥ -- वृहदश्व उवाच। यथाह पूजयित्वा च समाश्वासयत प्रभुः ॥ ३ अथ तां व्युषितां रात्रि नलो राजा स्खलंकृतः । नलेन सहितां तत्र दमयन्तीं पतिव्रताम् । चैदा सहितः काले ददर्श वसुधाधिपम् ॥ १/तामहणां नलो राजा प्रतिगृह्य यथाविधि ॥ ४ ततोभिवादयामास प्रयतः श्वशुर नलः । ततोनु दमयन्ती च यवन्दे पितरं शुमा । परिचर्या स्वकां तस्मै यथावत्मत्यवेदयत् । २ तं भीमः प्रतिजग्राह पुत्रवत्यरया मुदा। ततो बभूव नगरे सुमहान्र्षजः स्वनः ।। सदागतिः दायुः ॥ ३२ ॥ चन्द्रमाः चिहाभिमा- तमोऽध्यायः।। ६ ।। निनी देवता ॥३४॥ कल्ये प्रभाते ॥४॥ इत्यारण्यके पनि नेलकष्ठीये भारतभावदीप षट्सप्तति- अद्यति ॥१॥ ५ ७७ ·अध्यायः८० वनपर्व १२७ ८ आक्षिप्तसूत्रा मणयश्छिन्नपक्षा इय द्विजाः। मौकताकेणी वृत्ती सहायुधधनुर्धरौ।। अप्रीतमनसः सा बभूवुरय पाण्डवाः ।। ५ निष्कादयतापोडी पञ्चशीवियोरगी। वन त तदभूत्वेन हीनमक्लिष्टकर्मणा । तमृते पुरुषव्याघ्र नपसूर्यमियाम्बरम् ।। कुवेरेण यया हीनं यन चैत्ररथं तथा । ६ यमाश्रित्य महाबाहुं पाञ्चालाः कुरवलया। तमृते ते नरव्याघ्राः पाण्डवा जनमेजय । सुराणामपि मत्तानां पृतनासुन विम्यति ॥ २० मुदमप्रामुघन्तो चै काम्यके न्यवसंस्तदा ।। प्रालणार्थ पराक्रान्ता युद्धांजैहारा: । यस्य बाह समाश्रित्य धयं सर्व महात्मनः । निनन्तो भरतश्रेष्ठ मेध्यान्वहुविधान्मृगान् ॥ मन्यामहे जितानाजी पपन्प्रातां च मेदिनीम् ।। तमृते फाल्गुन धीरं न लभे काम्यके धृतिम् । नित्यं हि पुरुषव्याघ्रा यन्याहारमरिंदमाः। पश्यामि च दिशः सत्तिमिरेणावृता इथ। उपारत्य उपाहत्य ब्राह्मणेभ्यो न्यवेदयन् ।। ततोग्रवीत्साश्रुकण्ठो नकुलः पाण्डुनन्दनः ॥ २२ सर्वे संन्यसंस्तत्र सीत्कण्ठाः पुरुषर्षमाः। नकुल उचाचा अहष्टमनसः सर्वे गते राजन्धनंजये। यस्मिन्दिव्यानि कर्माणि कथयन्ति रणाजिरे। विशेषतस्तु पाञ्चाली स्मरन्ती मध्यमं पतिम् । उदिसं पाण्डवश्रेष्ठमिदं वचनद्रवीत् ॥ देवा अपि युधां श्रेष्ठं तमृते का रतिर्वने । २३ योर्जुनेनार्जुनस्तुल्यो द्विवाहुर्बहुबाहुना। उदीची यो दिशं गत्या जित्या युधि महाशलान् तभूते पाण्यश्रेष्ठ धनं न प्रतिमाति में ॥ गन्धर्यमुख्याश्यतशी हयाँल्लेमे महायुतिः ॥ २४ शून्यामिव प्रपश्यामि तत्र तत्र महामिमाम् । राक्षे तित्तिरिकल्मापाट्रीमतोऽनिलरहसः । यहाधयमिदं चापि यनं कुसुमितदुमम् ॥ १३ प्रादाझा प्रियः प्रेम्णा राजसूये महाकती ॥ २५ न तया रमणीयं वै तमृते सव्यसाचिनम् । तमृते भीमधन्वान भीमावरजं बने। नीलाम्बुदसमप्रख्यं मत्तमातगामिनम् ॥ १४ कामये काम्यके यासं नेदानीममरोपमम् ॥ २६ तमृते पुण्डरीकाक्षं काम्यकं नातिभाति मे। सहदेव उवाच। यस्य या धनुषा घोपः श्रूयते चाशनिम्वनः। यो धनानि च कन्याश्च युधि जित्या महारयः। न लभे शर्म के राजन्स्मरन्ती सव्यसाचिनम्॥१५ | आजहार पुरा राजे राजसूये महाकती। २७ तथा लालप्यमानां तां निशम्य परपीरहा। यः समेतान्मृधे जित्या यादवानमितद्युतिः । भीमसेनो महाराज द्रौपदीमिदमप्रवीत् ।। १६ सुमद्रामाजहारको वासुदेवस्य संमते ।। २८ भीम उवाच। तस्य जिष्णोसी दृष्पा शून्यामिय निवेशने । मनप्रीतिकर भद्रे यदधीपि समभ्यम। हृदयं में महाराज न शाम्यति कदाचन ॥ तन्मे मीणाति हृदयममृतमाशनायमम् ।। १७ / धनादस्माद्विशसंह रोचपेहरिंदम । यस्य दीर्थी समी पानी भुजौ परियसंनिमौ । न हि नस्तमृते घोरं रमणीयमिदं वनम् ॥ इति श्रीमहामारते आरण्यके पयि तीर्थयात्रापणि अर्जुनानुशोचने अशीतितमोऽध्यायः १८०॥ भाशितम्लाः दिनप्रा. द्विाः पक्षिणः ॥ ५॥ नारदेन कुलमा १९ ॥ मी आमनम् ।।" मध्यान् यमाहान् ॥ ८ ॥ उपाय हिसिमा उपाइप स्यान्य पगि नेताहीये भा. भा. यज्ञाय समाहब ।। 50 मावतारिणी रिग बाघात- तमोऽध्यायः ॥ ४॥ रिम् men निनापोडी साशमः निमः

·महामारते
[ तीर्थयात्रापर्व
.
वैशंपायन उवाच ।
नारद उवाच ।
धनंजयोत्सुकानां तु भ्रातृणां कृष्णया सह । शृणु राजन्नवाहितो यथा भीष्मेण धीमता।
श्रुत्वा वाक्यानि घिमना धर्मराजोप्यजायत ॥१, पुलस्त्यस्य सकाशाद्वै सर्वमेतदुपश्रुतम् ॥ १२
अथापश्यन्महात्मानं देवर्षि तत्र नारदम् । पुरा भागीरथीतीरे भीष्मो धर्मभृतां घरः।
दीप्यमानं श्रिया बाया हुतार्चिषमिवानलम् । पित्र्यं प्रतं समास्थाय न्ययसन्मुनिभिः सह ॥ १३
तमागतमभिप्रेक्ष्य भ्रातृभिः सह धर्मराट् । शुभे देशे तथा राजन्पुण्ये देवर्षिसेविते।
प्रत्युत्थाय यथान्यायं पूजां चक्रे महात्मने ॥ ३ गङ्गाद्वारे महाभाग देवगन्धर्वसेविते ॥
स तैः परिवृतः श्रीमान्भ्रातृभिः कुरुसत्तमः। स पितॄस्तर्पयामास देवांश्च परमद्युतिः ।
विवभावतिदीप्तीजा देवैरिव शतक्रतुः । ४ऋश्चि तर्पयामास विधिदष्टेन कर्मणा ॥
यथा च वेदाम्सावित्री याज्ञसेनी तथा पतीन् । कस्यचित्त्वथ फालस्य जपन्नेव महायशाः ।
न जहाँ धर्मतः पार्थान्मेरुमर्कप्रभा यथा ॥ ५ | ददर्शाद्भुतसंकाशं पुलस्त्यमृपिसत्तमम् ।।
प्रतिगृह्य च तां पूजां नारदो भगवानृषिः । स तं दृष्ट्रोप्रतपसंदीप्यमानमिव श्रिया।
आभ्यासयद्धर्मसुतं युक्तरूपमियानघ । ६ | प्रहर्षमतुलं लेभे विस्मयं परमं ययौ ॥
उवाच च महात्मानं धर्मराज युधिष्ठिरम् ।
उपस्थितं महाभागं पूजयामास भारत ।
चूहि धर्मभृतां श्रेष्ठ केनार्थः किं ददानि ते॥७ भीमो धर्मभृतां श्रेष्ठो विधिदृष्टेन कर्मणा ॥ १८
अथ धर्मसुतो राजा प्रणम्य भ्रातृभिः सह । शिरसा चार्घमादाय शुचिः प्रयतमानसः ।
उपाच प्राञ्जलिर्भूत्वा नारदं देवसमितम् ॥ नाम संकीर्तयामास तस्मिन्ब्रह्मर्पिसत्तमे ॥ १९
त्वयि तुटे महाभाग सर्वलोकाभिपूजिते। भीष्मोहमस्मि भद्रं ते दासोस्मि तप सुव्रत ।
कृतमित्येव मन्यहं प्रसादात्तव सुव्रत ॥ ९ | तव संदर्शनादेव मुक्तोहं सर्वकिल्बिषैः । २०
यदि त्वमनुनायो भ्रातृभिः सहितोऽनघ ।
एवमुक्त्वा महाराज मीमो धर्मभृतां पर:
संदेहं मे मुनिश्रेष्ठ तत्वतश्छेत्तुमर्हसि ॥ १० | याम्यतः प्राञ्जलिर्भूत्वा तूष्णीमासाद्युधिष्ठिरः॥२१
प्रदक्षिणां यः कुरुते पृथिवीं तीर्थतत्परः। तं दृष्ट्वा नियमेनाथ स्वाध्यायामायकर्शितम् ।
किं फलं तस्य कात्यैन तद्भवान्वक्तुमर्हति ॥११ । भीष्मं कुरुकुलश्रेष्ठं मुनिः प्रीतमनामवत् ॥ २२
इति श्रीमहाभारते आरण्यके पर्वणि तीर्थयात्रापर्वणि पार्थनारदसंवादे
एकाशीतितमोऽध्यायः ॥ ८१॥
८
पुलस्त्य उवाच।
४
८२
मीम उवाच।
अनेन तव धर्मज्ञ प्रथयेण दमेन च।
प्रीते त्वयि महाभाग सर्वलोकाभिपूजिते ।
सत्येन च महाभाग तुष्टोस्मि तव सुव्रत ॥
१ | कृतमेतावता मन्ये यदहं दृष्टयान्प्रभुम् ॥
यस्येदृशस्ते धर्मायं पितृभक्याधितोनय। यदि त्यहमनुमाघस्तव धर्मभृतां पर।
तेन पश्यसि मां पुत्र प्रीतिश्च परमा त्ययि ॥ २ संदेहं ते प्रवक्ष्यामि तन्मे त्वं छेत्तुमर्हसि ॥
अमोघदर्शी भीमाहं हि किं करपाणि ते । अस्ति मे हृदये कश्चित्तीर्येभ्यो धर्मसंशयः ।
यद्वक्ष्यसि कुरुश्रेष्ठ तस्य दातास्मि तेनय !! ३ ! तमहं श्रोतुमिच्छामि तद्भवान्यक्तुमर्हति ॥
५
६
८२
धनंजयेति ॥१॥ इत्यारण्यके पर्वणि लकष्ठीये
भारतभावदीपे एकाशीतितमोऽध्यायः ॥८॥
अनेनेति ॥१॥

·भध्यायः ८२] वनपर्व १२९ २७ प्रदक्षिणां यः पृथिची करोत्यमरसंनिभ । आदित्या घसयो रुद्राः साध्याश्च समरुद्रणाः। किं फलं तस्य विप्रर्षे तन्मे चूहि सुनिश्चितम् ॥७ गन्धर्वाप्सरसश्चैव नित्यं संनिहिता विभो ॥ २२ पुलस्य उवाच। यत्र देवास्तपस्तत्वा दैत्या ब्रह्मर्पयस्तथा । हत ते कथयिष्यामि यदृषीणां परायणम् । दिव्ययोगा महाराज पुण्येन महतान्विताः ॥ २३ तदेकाममनाः पुत्र शृणु तीर्थेषु यत्फलम् ॥ ८ मनसाप्यभिकामस्य पुष्कराणि मनस्विनः। यस्य हस्तौ च पादौ च मनश्चैव सुसंयतम् । पूयन्ते सर्व पापानि नाकपृष्ठे च पूज्यते ॥ २४ विद्या तपश्व कीर्तिश्च स तीर्थफलमश्यते ॥ ९ तस्मिार्थे महाराज नित्यमेव पितामहः । प्रतिग्रहादपावृत्तः संतुष्टो येन केनचित्। उघास परमप्रीतो भगवान्कमलासनः।। २५ अहंकारनिवृत्तश्च स तीर्थफलम ते ॥ १० पुष्करेषु महाभाग देवाः सर्पिगणाः पुरा। अकल्कको निरारम्भो लघ्वाहारो जितेन्द्रियः। सिद्धिं समभिसंप्राप्ताः पुण्येन महतान्विताः॥२६ विमुक्तः सर्वपापेभ्यः स तीर्थफलमश्रुते ॥ ११ तत्राभिषेकं यः कुर्यारिपतृदेवार्चने रतः। अकोधनश्च राजेन्द्र सत्यशीलो हदवतः। अश्वमेधाइशगुणं फलं प्राहुर्मनीषिणः ॥ आत्मोपमश्च भूतेषु स तीर्थफलमश्रुते ॥ १२ / अप्येक भोजयेद्विनं पुष्करारप्यमाश्रितः । ऋषिभिःतयः प्रोक्ता देवेविह यथाक्रमम् । तेनाली कर्मणा भीष्म प्रेत्य चेह च मोदते १२८ फलं चैव यथातथ्यं प्रेत्य चेह च सर्वशः ॥ १३ शाकैर्मूलैः फलैर्वापि येन वर्तयते वयम् । न ते शक्या दरिदेण यज्ञाः पातुं महीपते । तद्वै दद्याद्राह्मणाय श्रद्धावाननसूयकः ॥ बहुपकरणा यशा नानासंभारबिस्तराः॥ १४ तेनैव प्रामुयात्प्राशो हयमेधफलं नरः । प्राप्यन्ते पार्थिवैरेतैः समृद्ध नरैः कचित् । ब्राह्मणाः क्षत्रिया पैश्याः शुद्धा या राजसत्तम । नार्थन्यून वगरेकात्मभिरसाधनैः ।। १५. न वै योनौ प्रजायन्ते स्मातास्तीर्थे महात्मनः । यो दरिदैरपि विधिः शक्यः प्राप्तुं नरेश्वर । कार्तिकी तु विशेषेण योभिगच्छति पुष्करम्॥३१ तुल्यो यशफलैः पुण्यस्तं निबोध युधां वर ॥ १६ प्राप्नुयात्स नरो लोकान्ब्रह्मणः सदनेऽक्षयान् । ऋषीणां परमं गुह्यमिदं भरतसत्तम । सायंप्रातः स्मरेद्यस्तु पुष्कराणि कृताञ्जलिः ॥३२ तीर्थाभिगमनं पुण्यं यज्ञैरपि विशिष्यते ॥ १७. उपस्पृष्टं भवेत्तेन सर्वतीर्थेषु भारत । अनुपोप्य त्रिरावाणि तार्यान्यनभिगम्य च । जन्मप्रभूति यत्पापं स्त्रिया या पुरुषेण धा । ३३ अदचा काञ्चनं गाश्च दरिद्रो नाम ज्ञायते ॥ १८ पुष्करे स्मातमात्रस्य सर्वमेव प्रणश्यति । अग्निष्टोमादिभिर्यौरिष्टा चिपुलदक्षिणैः । यया सुराणां सर्वेपामादिस्तु मधुसूदनः ॥ ३४ न तत्फलमयामोति तीर्थाभिगमनेन यत् ॥ १९ तथैव पुष्करं राजंस्तीर्थानामादिच्यते । नृलोके देवदेवस्य तीर्थ त्रैलोक्यविश्रुतम् । उष्ट्वा द्वादशवर्षाणि पुष्करे नियतः शुचिः ॥ ३५ पुष्करं नाम विख्यातं महामागः समाविशेत्॥२० / ऋतून्सर्यानवाप्नोति ब्रह्मलोक स गच्छति । दशकोटिसहस्राणि तीर्थानां वै महामते। यस्तु वर्षशतं पूर्णमग्निहोत्रमुपासते ॥ सांनिध्यं पुष्करे येषां त्रिसंध्यं कुरुनन्दन !! २१ कार्तिकी या घसेदेका पुष्करे सममेव तत्॥ ३७ यस्य हस्ती चेति । दुष्प्रतिप्रहपरपीडादिभ्यो च' इति विश्वः ॥ ११ ॥ आरमोपमःदयावान् ॥ १२॥ निवृत्तिहस्तसंयमः । दृष्टिपूते देशे पादन्यास अवगणैः असहायर्नीचसहायवा एकात्ममि.असहाय पादसंयमः । परानिष्टचिन्तनाभादो मनःसंयमा विद्यामंयमः असाधनैः पन्यादिरहितैः ॥ १५॥ उपस्पृष्ट स्नातं भवेत् अभिचारराहित्यं । तपासंयम दम्भरादित्यं । कीर्तिसंयमः ॥ ३३ ॥ उष्टा वासं कृत्वा ॥ ३५ ॥ क्तून्सर्वान्प्राप्नोति पापीर्तिराहित्यम् ॥ ९॥ अस्यैव कस्य न्याख्यान | संवत्सरात्मकप्रजापतिसायुज्यं प्राप्नोतीत्यर्थः । 'ऋतुर्भूला प्रतिपादित्यादि त्रितयं अपातो नित्तः मंतोपोऽलंयुक्षिः संवत्सरमप्येति संवत्सरः प्रजापतिः प्रजापतिर्वा वैषः' इति ॥ १० ॥ अकल्ककः दम्मादिहोनः । 'कल्काशाट्ये च दम्मे । श्रुतेः कनित्यपि पाठः ।। ३६ ॥ ५०९ ·महाभारते [ तीर्थयात्रापर्व १३० त्रीणि शृङ्गाणि शुम्राणि त्रीणि प्रस्रवणानि च । | समृद्धमसपत्नं च श्रिया युक्तं नरोत्तमः। पुष्कराण्यादिसिद्धानि न विद्मस्तत्र कारणम् ३८ नर्मदां स समासाद्य नदीं त्रैलोक्यविश्रुताम्॥ ५२ दुष्करं पुष्करे गन्तुं दुष्करं पुष्करे तपः । तर्पयित्वा पितृन्देवानग्निष्टोमफलं लभेत् । दुष्करं पुष्करे दानं वस्तुं चैव सुदुष्करम् ॥ ३९ | दक्षिणं सिन्धुमासाद्य ब्रह्मवारी जितेन्द्रियः॥१३ उप्य द्वादशरात्रं तु नियतो नियताशनः । अग्निष्टोममवाप्नोति विमानं चाधिरोहति । प्रदक्षिणमुपावृत्य जम्बूमार्ग समाविशेत् ॥ ४० | चर्मण्वः समासाद्य नियतो नियताशनः । जम्बूमार्ग समाविश्य देवर्षिपितृसेवितम् । रन्तिदेवाभ्यनुज्ञातमाग्नष्टोमफलं लभेत् ।। ५४ अश्वमेघमवानोति सर्वकामसमन्वितः ॥ ४१ | ततो गच्छेत धर्मश हिमवत्सुतमवुदम् । तत्रोष्य रजनीः पञ्च पूतात्मा जायते नरः । पृथिव्यां यत्र वै छिद्रं पूर्णमासीयुधिष्ठिर ॥ ५५ न दुर्गतिमवाप्नोति सिद्धि प्राप्नोति चोत्तमाम् ॥ तत्राश्रमो वसिष्ठस्य त्रिषु लोकेषु विश्रुतः । जम्वूमार्गादुपावृत्य गच्छेत्तन्दुलिकाश्रमम् । तत्रोप्य रजनीमेकां गोसहस्रफलं लभेत् ॥ ५६ न दुर्गतिमवामोति ब्रह्मलोकं च गच्छति ॥ ४३ | पिङ्गतीर्थमुपस्पृश्य ब्रह्मचारी जितेन्द्रियः । आगस्त्यं सर आसाद्य पितृदेवार्चने रतः। कपिलानां नरश्रेष्ठ शतस्य फलमश्रुते ॥ विरात्रोपोषितो राजन्नाग्निष्टोमफलं लभेत् ॥४४ ततो गच्छेत राजेन्द्र प्रमासं तीर्थमुत्तमम् । शाफवृत्तिः फलैर्वापि कौमारं विन्दते परम् । तत्र संनिहितो नित्यं स्वयमेव हुताशनः ॥ ५८ कण्वाश्रमं ततो गच्छेच्छ्रीजुष्टं लोकपूजितम्॥ ४५ देवतानां मुखं वीर ज्वलनोऽनिलसारथिः । धर्मारण्यं हि तत्पुण्यमाद्यं च भरतर्षभ। तस्मिंस्तीर्थे नरः स्नात्वा शुचिः प्रयतमानस:५९ यत्र प्रविष्टमात्रो धै सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ ४६। अग्निष्टोमातिरात्राभ्यां फलं प्राप्नोति मानवः । अर्चयित्वा पितृन्देवान्नियतो नियताशनः । ततो गत्वा सरस्वत्याः सागरस्य च संगमे ॥ ६० सर्वकामसमृद्धस्य यज्ञस्य फलमश्नते ॥ ४७ गोसहस्रफलं तस्य स्वर्गलोकं च विन्दति । प्रदक्षिणं ततः कृत्वा ययातिपतनं प्रजेत् । ६१ हयमेधस्य यज्ञस्य फलं प्रामोति तत्र घे॥ प्रभया दीप्यते नित्यमग्निवद्भरतर्पम ॥ ४८ तीर्थे सलिलराजस्य स्नात्वा प्रयतमानसः । महाकालं ततो गच्छेन्नियतो नियताशनः । त्रिरात्रमुपितः सातस्तर्पयेत्पितृदेवताः ॥ ६२ कोटितीर्थमुपस्पृश्य हयमेधफलं लभेत् ॥ ततो गच्छेत धर्मशः स्थाणोस्तीर्थमुमापतेः। प्रभासते यथा सोमः सोश्वमेधं च विन्दति । नाना भद्रवटं नाम त्रिषु लोकेषु विश्रुतम् ॥ ५० वरदानं ततो गच्छेत्तीर्थ भरतसत्तम ॥ तत्राभिगम्य चेशानं गोसहस्रफलं लभेत् । विष्णोर्दुर्वाससा यत्र घरो दत्तो युधिष्टिर। महादेवप्रसादाच गाणपत्यं च विन्दति ॥ ५१ वरदाने नरः नात्या गोसहस्रफलं लभेत् ॥ ६४ अन्न पुष्करम्तुतिप्रस्तावे विषमश्लोकम्याख्यायां क्षेत्रसमानि षटू' इत्यादिवदिह काशीसाम्येन पुष्करं स्तूयते । शृङ्गाणि शुभ्राणि प्रोणि प्रस्रवणानि च। तथा नायमर्थः पुराणान्तरेषु वाराणस्यात्रिकोणत्वस्मरणात् पुष्कराण्यादिसिद्धानि न विद्मस्तत्र कारणम् ' इति श्लोकः त्रयः कोणा एव त्रीणि आणि शुभ्राणि रजस्तमो मलहान- पठितो व्याख्यातश्च । इदानी मन्दबुद्धिभिर्दा- लेन शुद्धसत्त्वमयानि ज्ञानप्रदत्वात् । तया च श्रुतिरविमुकं ख्येयतया परित्यक इति न पुस्तकान्तरेषु दृश्यते । अत्र प्रकृत्याह । अत्र हि जन्तो प्राणेषुत्क्रममाणेषु रुद्रस्तारकं ब्रह्म प्राचां म्याख्या । प्रयते शृणातेर्वा लागि मुमुभिराय- म्याचष्टे येनासावमृतीभूत्वा मोक्षीभवतीतिात्रीणि प्रस्रवणानि णीयानि पापहिंसकानि वा । शुभ्राणि भ्राजिष्णूनि त्रीणि पुष्क- त्रय. प्रवाहाः असीवरणयोगशायाश्च । अथवानेन त्रिवेण्येव राणि तेषां मध्ये सरस्वती प्रत्रवतीति तान्येव त्रीणि प्रल प्राथा तथा त्रीणि पुष्कराणि एतानि त्रीणि काशीप्रयागपुष्क- घणानि भादिसिद्धानि तीर्यान्तरवदुत्पत्तिरहितानि । अत एव | राणि श्रादिसिद्धानीत्यादि प्राग्वत् तेन । कास्या तत्र तीर्थत्वापादकं कारण न विन इति । वस्तुतस्तु 'वेदारण्य | काशीप्रयागाभ्यां वा समानमिदं पुष्कर त्रिवसाम्यादिति पश्चनद गौरीमायूरमार्जुनम् । श्रोवान्छ कुम्भकोणं च काशी-पुरस्तुति कृता भवति ॥ ३८ ॥ ६३ प्रीणि ·१३१ वनपर्व अध्यायः ८२] ७० . ततो दारवती गच्छेनियतो नियताशनः । गवां शतसहस्रस्य फलं प्रामोति मानवः॥ ८५ पिण्डारके नरः सात्या लमेद्वहु सुवर्णकम् ॥ ६५ श्रीकुण्डं तु समासाध त्रिषु लोकेषु विश्रुतम् । तस्मिंस्तीय महामाग पद्मलक्षणलक्षिताः। पितामहं नमस्कृत्य गोसहस्त्रफलं लभेत् ॥ अद्यापि मुद्रा दृश्यन्ते तदद्भुतमरिंदम ॥ ततो गच्छेत धर्मश विमलं तीर्थ मुत्तमम् । त्रिशूलाङ्कानि.पानि दृश्यन्ते कुरुनन्दन । अद्यापि यत्र दृश्यन्ते मत्स्थाः सौवर्णराजताः ८७ महादेवस्य सांनिध्यं तत्र चै पुरुषर्षभ ।। ६७ । तत्र स्रात्या नरः क्षिप्रं वासवं लोकमामुयात् । सागरस्य च सिन्धोश्च संगमं प्राप्य भारत । सर्वपापविशुद्धात्मा गच्छेत परमां गतिम् ॥ ८८ तीर्थ सलिलराजस्य स्मात्या प्रयतमानसः॥ ६८ वितस्तां च समासाद्य संतर्घ्य पितृदेवताः। तर्पयित्वा पितृन्देवानुषीश्च भरतर्पम । नरः फलमवाप्नोति वाजपेयस्य भारत ॥ प्राप्नोति वारुण लोकं दीप्यमानं स्वतेजसा ॥ ६९ काश्मीरेष्वेव नागस्य भवन तक्षकस्य च । शडकर्णेश्वरं देवमर्चयित्वा युधिष्ठिर। वितस्ताख्यमिति ख्यातं सर्वपापप्रमोचनम् ॥ ९० अश्वमेघाद्दशगुणं प्रवदन्ति मनीषिणः॥ तत्र स्मात्या नरो नूनं वाजपेयमवाप्नुयात् । प्रदक्षिणमुपावृत्य गोत मरतर्षभ । सर्वपापविशुद्धात्मा गच्छेच परमां गतिम् ॥॥९१ तीर्थ कुरुवरश्रेष्ठ त्रिषु लोकेषु विश्रुतम् ॥ ७१ ततो गच्छेत वडयां त्रिषु लोकेषु विश्रुताम् । दमीति नाना विख्यातं सर्वपापप्रणाशनम् । पश्चिमायां तु संध्यायामुपस्पृश्य यथाविधि॥ ९२ तत्र ब्रह्मादयो देवा उपासन्ते महेश्वरम् ॥ ૭૨ चरं सप्ताचिपे राजन्यथाशक्ति निवेदयेत् । तत्र स्नात्वा च पीत्वा च रुद्रं देवगणैर्वृतम् । पितृणामक्षयं दानं प्रवदन्ति मनीषिणः ॥ ९३ जन्मप्रभृति यत्पापं तत्स्नातस्य प्रणश्यति ॥ ७३ ऋषयः पितरो देवा गन्धर्वाप्सरसांगणाः । दमी चात्र नरश्रेष्ठ सर्वदेवैरभिष्टुतः । गुह्यकाः किनरा यक्षाः सिद्धा विद्याधरानराः तत्र स्नात्वा नरव्याघ्न हयमेधमवामुयात् ॥ ७४ राक्षसा दितिजा रुद्रा ब्रह्मा च मनुजाधिप । गत्वा यत्र महाप्राज्ञ विष्णुना प्रभविष्णुना। नियतः परमां दीक्षामास्थायाम्दसहनिकम्॥ि९५ पुरा शौचं कृतं राजन्हत्या देतेयदानवान् ॥ ७. विष्णोः प्रसादनं कुर्वधरूं च अपयंस्तथा। ततो गच्छेत धर्मश यसोर्धारामभिष्टुताम् । सप्तभिः सप्तभिश्चैव ऋम्भिस्तुष्टाव केशवम्॥९६ गमनादेव तस्यां हि हयमेधफलं लभेत् ॥ ७६ ददायटगुणैश्वर्यं तेषां तुष्टस्तु केशवः। स्मात्वा कुरुवरश्रेष्ठ प्रयतात्मा समाहितः। यथामिलपितानन्यान्कामान्दत्त्वा महीपते ।।९७ तर्य देवात्पितॄश्चैव विष्णुलोके महीयते ॥ ७७ | तत्रैवान्तर्दधे देवो विद्युदनेषु वै यथा। तीर्थे चात्र सरः पुण्यं वसूनां भरतर्षभ । नाम्ना सप्तचरूं तेन ख्यातं लोकेषु भारत ॥ ९८ तत्र स्नात्वा च पीत्वा च वसूनां संमतो भवेत् | गवां शतसहस्रेण राजसूयशतेन च । ; सिन्धुत्तममिति ख्यातं सर्वपापप्रणाशनम् । अश्वमेधसहस्त्रेण श्रेयान्सप्ताचिये चरुः॥ तत्र स्नात्वा नरश्रेष्ठ लभेदहु सुवर्णकम् ॥ ततो निवृत्ती राजेन्द्र रुद्रं पदमथाविशेत् । मगतुझं समासाद्य शुचिः शीलसमन्धितः । अर्चयित्वा महादेवमश्वमेधफलं लभेत् ।। १०० ब्रह्मलोकमवाप्नोति गतिं च परमां व्रजेत् ॥ ८० मणिमन्तं समासाद्य ब्रह्मचारी समाहितः । कुमारिकाणां शक्रस्य तीर्थ सिद्धनिषेवितम् । एकरात्रोपितो राजनग्निष्टोमफलं लभेत् ॥ १०१ तत्र स्नात्वा नरः क्षिप्रं वर्गलोकमवाप्नुयात् ॥८१ अथ गच्छेत राजेन्द्र देविका लोकविश्रुताम् । रेणुकायाश्च तत्रैव तीर्थ सिद्धनिषेवितम् । प्रसतिर्यत्र विप्राणां धूयते भरतर्षभ । तत्र स्नात्वा भवेद्विप्रो निर्मलश्चन्द्रमा यथा ॥ ८२ निशूलपाणेः स्थानं च त्रिपु लोकेषु विश्रुतम् । । अथ पञ्चनदं गत्वा नियतो नियताशनः । देविकायां नरः सात्वा समभ्यर्च्य महेश्वरम्॥३ पञ्चयज्ञानवाप्नोति क्रमशो येनुकीर्तिताः ॥ ८३ यथाशक्ति चरंतन निवेद्य भरतर्षभ । ततो गच्छेत राजेन्द्र भीमायाः स्थानमुत्तमम् । सर्वकामसमृद्धस्य यज्ञस्य लमते फलम् ॥ तत्र स्नात्वा तु योन्यां वै नरो भरतसत्तम ॥ ८४ | कामाख्यं तत्र रुद्रस्य तीर्थ देवनिपेवितम् । देव्याः पुत्रो भवेद्वाजस्तप्तकुण्डलविग्रहः । तत्र स्नात्वा नरः क्षिप्रं सिद्धि प्राप्नोति भारत । २

·રૂર
महामारते
[नार्थयात्रापर्व
.
यजनं याजन चैव तथैव ब्रह्मवालुकम् ।
गयामयुतमामोति कुलं चैव समुद्धरेत् ।
पुष्पाम्भश्च उपस्पृश्य न शोचेन्मरणं गतः ॥ ६ ततो गच्छेत धर्मज्ञ रुद्रकोटिं समाहितः ॥ १८
अर्धयोजनविस्तारा पञ्चयोजनमायता। पुरा यत्र महाराज मुनिफोटिः समागता।
एतावती घेदिका तु पुण्या देवर्षिसेविता ॥ ७ हर्षेण महताविष्टा रुद्रदर्शनकाया॥
ततो गच्छेत धर्मह दीर्घसत्रं यथाक्रमम् । महं पूर्वमहं पूर्व द्रक्ष्यामि धृपमध्वजम् ।
तत्र ब्रह्मादयो देवाः सिद्धाश्च परमर्षयः॥ ८.एवं संस्थिता राजनृपयः किल भारत ॥ १२०
दीर्घसत्रमुपासन्ते दीक्षिता नियतव्रताः।। ९ ततो योगीश्वरेणापि योगमास्थाय भूपते।
गमनादेव राजेन्द्र दीर्घसत्रमारदम । तेषां मन्युप्रणाशार्थमृपीण मावितात्मनाम् ॥२१
राजसूयाश्वमेधाभ्यां फलं प्रामोति भारत ॥११० सृष्टा कोटीति रुद्राणामृषीणामग्रतः स्थिता ।
ततो विनशनं गच्छेनियतो नियताशनः। मया पूर्वतरं दृष्ट इति ते मेनिरे पृथक् ।। ૨૨
गच्छत्यन्तर्हिता यत्र मेरुपृष्ठे सरस्वती ।। १९ तेषां तुष्टो महादेवो मुनीनां भाषितात्मनाम् ।
चमसेथ शिवो दे नागोद्भेदे च दृश्यते । भक्त्या परमया राजन्वरं तेषां प्रदिष्टवान् ॥ २३
स्नात्वा तु चमसोद्भेदे आग्निष्टोमफलं लभेत्॥ १२ ) अद्य प्रभृति युष्माकं धर्मवृद्धिर्मविष्यति ।
शिवो दे नरः सात्वा गोसहस्रफलं लभेत् । तत्र स्मात्या नरव्याघ्र रुदकोट्यां नरस्यचिः॥२४
नागोद्देदे मरः स्मात्या नागलोकमवामुयात्॥ १३ / अश्वमेघमवाप्नोति कुलं चैव समुद्धरेत् ।
शशयानं च राजेन्द्र तीर्थमासाद्य दुर्लभम् । ततो गच्छेत राजेन्द्र संगम लोकविश्रुतम् ॥ २५.
शशरूपप्रतिच्छन्नाः पुष्करा यत्र भारत ॥ १४ सरस्वत्या महापुण्यं केशवं समुपासते ।
सरस्वत्या महाराज अनुसंवत्सरं चते। या ब्रह्मादयो देवा ऋषयश्च तपोधनाः॥
दृश्यन्ते भरतश्रेष्ठ वृत्तां वै कार्तिकी सदा ॥ १५ ] अभिगच्छन्ति राजेन्द्र चैत्र शुक्लचतुर्दशीम् ।
तत्र भात्या नरव्याघ्र धोतते शशिवत्सदा । तत्र स्मात्या नरव्याघ्र विन्देद्वष्णु सुवर्णकम् ।
गोसहस्रफलं वैव प्रामयाद्भरतर्षभ । .
१६ सर्वपापविशुद्धात्मा ब्रह्मलोकं च गच्छति ।। २७
कुमारकोटीमासाद्य नियतः कुरुनन्दन ।
ऋपाणां यत्र सत्राणि समाप्तानि नराधिप ।
तत्राभिषेकं कुर्वीत पितृदेवार्चने रतः ॥
१७ | तत्रावसानमासाद्य गोसहस्रफलं लभेत् ॥ १२८
इति श्रीमहाभारते आरण्यके पर्वणि तीर्थयात्रापर्वणि पुलस्त्यतीर्थयात्रायां
यशीतितमोध्यायः॥ ८२॥
३
पुलस्त्य उवाच ।
ततो गच्छेत राजेन्द्र कुरुक्षेत्रमभिष्टतम् ।
पापेभ्यो यत्र मुच्यन्ते दर्शनासर्वजन्तयः ॥
कुरुक्षेत्रं गमिष्यामि कुरुक्षेत्रे घसाम्यहम् ।
य एवं सततं घूयात्सर्वपापैः प्रमुय्यते ॥
पांसवोपि कुरुक्षेत्रे घायुना समुदीरिताः।
अपि दुष्पतकर्माण नयन्ति परमो गतिम् ।।
दक्षिणेन सरस्वत्या दृपद्धत्युत्तरेण च ।
१/ये घसन्ति कुरुक्षेत्रे ते वसन्ति निविष्टपे ।
तत्र मासं घसेद्धीः सरस्वत्यां युधिष्ठिर।
२ यत्र ग्रहाइयो देवा शपयः सिद्धचारणा
४
इत्यारण्यके पर्वणि नलकण्ठीये भारतभावदीपे घशीतितमोऽध्यायः ।। ८२ ॥
तत इति ॥ १॥

·अध्यायः ८३] वनपर्व १३३ गन्धर्वाप्सरसो यक्षाः पन्नगाश्च महीपते । ततो मुअवट नाम स्थाणोः स्थानं महात्मनः । ब्रह्मक्षेत्रं महापुण्यमाभिगच्छन्ति भारत । ६. उपोप्य रजनीमेकां गाणपत्यमवामुयात् ॥ २२ मनसायभिकामस्य कुरुक्षेत्र युधिष्ठिर। तत्रैव च महाराज यक्षिणी लोकविश्रुताम् । पापानि विप्रणश्यन्ति ब्रह्मलोकं च गछति ॥७ स्नात्वाभिगम्य राजेन्द्र सन्किामानवाप्नुयात्३ गत्वा हि श्रद्धया युक्तः कुरुक्षेत्र कुरूद्वह। कुरुक्षेत्रस्य तद्दारं विश्रुतं मरतर्षभ । फलं प्राप्नोति च तदा राजसूयाश्वमेधयोः॥ ८ प्रदक्षिणमुपावृत्य तीर्थसेवी समाहितः ॥ २४ ततो मचकुकं नाम द्वारपालं महाबलम् । समितं पुष्कराणां च मात्यायं पितृदेवताः । यक्षं समभिवाचैव गोसहस्रफलं लभेत् ॥ ९ जामदग्न्येन रामेण कृतं तत्सुमहात्मना ।। २५ ततो गच्छेत धर्मश विष्णो: स्थानमनुत्तमम् । कृतकृत्यो भयेदाजनश्वमेधं च विन्दति । सततं नाम राजेन्द्र यत्र संनिहितो हरिः ॥१० ततो रामहदान्गच्छेत्तीर्थसेवी समाहितः ॥ २६ वत्र स्मात्या च नत्वा च त्रिलोकप्रमय हरिम् । अश्वमेधमवाप्नोति विष्णुलोकं च गच्छति ॥११ नत्र रामेण राजेन्द्र वरसा दीप्ततेजसा। क्षत्रमुत्साद्य धीरेण ह्रदाः पञ्च निवेशिताः ॥ २७ ततः पारिसवं गच्छेत्तीर्थ त्रैलोक्यायेश्रुतम् । अग्निष्टोमातिरात्राभ्यां फलं प्रामोत भारत १२ | पूरयित्वा नरख्याघ्र रुधिरेणेति विश्रुतम् । पितरस्तर्पिताः सर्वे तथैव प्रपितामहाः ॥ पृथिवीतीर्थमासाध गोसहस्रफलं लभेत् । ततः शालूकिनी गत्या तीर्थसेवी नराधिप ।१३ / ततस्ते पितरः प्रीता राममूचुनराधिप । पितर ऊचुः। दशाश्वमेधे स्नात्वा च तदेव फलमामुयात् । सर्पदेवीं समासाद्य नागानां तीर्थमुत्तमम् ॥ १४ / राम राम महाभाग प्रीताः स्म तव भार्गव ॥२९ अग्निष्टोममवाप्नोति नागलोक च विन्दति। अनया पितृमात्या च विक्रमेण च ते विमो। ततो गच्छेत धर्मज्ञ द्वारपालं तरन्तुकम् ॥ घरं वृणीष्व भद्रं ते किमिच्छासि महायुते ।। ३० तत्रोप्य रजनीमेकां गोसहरूफलं लभेत् । एवमुक्तः स राजेन्द्र रामा प्रहरतां परः। ततः पञ्चनदं गत्या नियतो नियताशनः || १६ अप्रवीत्प्राञ्जलिर्वाक्यं पितृन्स गगने स्थितान्॥३१ कोटितीर्थमुपस्पृश्य हयमेधफलं लभेत् । भवन्तो यदि मे प्रीता यद्यनुग्राहता मयि । अश्विनोस्तीर्थमासाद्य रूपवानमिजायते । पितृप्रसादमिच्छेयं तप माप्यायनं पुनः । ततो गच्छेत धर्मश वाराहं तीर्थमुत्तमम् । यश्च रोपाभिभूतेन क्षत्रमुत्सादितं मया। विष्णुराहरूपेण पूर्व यत्र स्थितोऽभवत् ।। १८ ततश्च पापान्मुच्येयं युप्माकं तेजसाप्यहम् ॥ ३३ तत्र स्नात्वा नरश्रेष्ठ अग्निष्टोमफलं लमेन् । हदाश्च तीर्थमूता मे भवेयुर्मुवि विश्रुताः। ततो जयन्त्यां राजेन्द्र सोमतीय समाविशेत्॥१९ एतच्छ्रुत्वा शुभ वाश्यं रामस्य पितरस्तदा ॥३४ सात्वा फलमवाप्नोति राजसूयस्य मानयः । प्रत्यचुः परमप्रीता राम हर्पसमन्विताः। एकहंसे नरः सात्या गोसहस्रफलं लभेत् ॥ २० तपस्ते वर्धतां भूयः पितृभक्त्या विशेषतः ॥ ३५ कृतशौचं समासाद्य तीर्थसेवी नराधिप । यञ्च रोपामिभूतेन क्षत्रमुत्सादितं त्वया । पुण्डरीकमयरमोति कृतशौचो भयेच सः । २१ ततश्च पापान्मुक्तस्त्वं पतितास्ते स्वकर्मभिः ॥३६ ततो गच्छेत राजेन्द्र कुरुक्षेत्रमिति पुरो- लोकं च गच्छति' ब्रह्मैव लोकस्तं ब्रह्मविदूत्वा ब्रौत्र प्रस्तावे वृहस्पनिरुवाच याज्ञवल्पयं यदन कुरुक्षेत्र दे- भवतीत्यर्थ. ॥ ७ ॥ श्रौतस्य देवयजनपदस्थाथै संगृहाति वाना देवयजनं सर्वेषां भूताना ब्रह्मसदनम् इति जाबालो- राजसूयेति ॥ ८॥ कुरुक्षेत्रस्य प्रस्तुतस्य तत् यज्ञाभिवन्द- पनिषत्सु प्रसिद्धमनुरुक्षेत्रं स्ताति ब्रह्मक्षेत्रमिति ॥ ६ ॥ नादिकं द्वार प्रापकं तच्चेदं कुरुक्षेत्रमचिमुकाख्यं 'अविमुक्कं "कुत्सितं रोतीति कुरु पापं तस्य क्षेपणानायत' इति पुरुक्षेत्रं वै कुरक्षेत्रम् ' इति श्रुते. 1 स्मृतिश्च 'इमानि तु पवित्राणि पापनिवर्तक । ब्रह्मोपलब्धिस्थानत्वा सदनमिति श्रौत-१ काशीप्राप्तिकराणि च' इति । अत एवानुकुरुक्षेत्रमिति पदद्वयाय संगृहाति अर्धेन । 'पापानि च प्रणश्यन्ति ब्रह्म- 1 श्रुत्या निर्दिष्ट कुरुक्षेत्रादि सेवनप्राप्यत्वात् ।। २४ ।।

·१३४ महामारते [तीर्थयात्रापर्व हृदाश्च तथ तीर्थत्वं गमिष्यन्ति न संशयः। अश्वमेघमवाप्नोति पितृलोकं च गच्छति । हदेषु तेषु यः सात्वा पितासंतयिष्यति ॥ ३७ / ततोम्वुमत्यां धर्मज्ञ सुतार्थकमनुत्तमम् ॥ पितरस्तस्य वै प्रीता दास्यन्ति भुवि दुर्लभम् । काशीश्वरस्य तीर्थेषु सात्वा भरतसत्तम । इप्सितं च मनः काम स्वर्गलोकं च शाश्वतम् ३८ | सर्वव्याधिविनिमुक्तो ब्रह्मलोके महीयते ॥ एवं दत्त्वा परान्पजनरामस्य पितरस्तदा । मातृतीर्थं च तत्रैवं यत्र जातस्य भारत। आमन्त्र्य भार्गवं प्रत्यिा तत्रैवान्तहितास्ततः ॥३९ प्रजा विवर्धते राजतन्वी धियमभुते ॥ एवं रामहदाः पुण्या भार्गवस्य महात्मनः। ततः सीतवनं गच्छेनियतो नियताशनः । मात्वा हृदेषु रामस्य ब्रह्मचारी शुमनतः ।। ४० / तार्थ तत्र महाराज महदन्यत्र दुर्लभम् ॥ राममभ्यर्थ्य राजेन्द्र लभेद्हु सुवर्णकम् । पुनाति गमनादेव इष्टमेकं नराधिप । घंशमूलकमासाय तीर्थसेवी कुरूद्धह।. ४१ केशानभ्युश्य वै तस्मिन्पूतो भवति भारत ॥ ६० स्वयंशमुद्धरेद्राजन्स्नात्वा वै घंशमूलके। तीर्थे तत्र महाराज भ्याविलोमापहं स्मृतम् । कायशोधनमासाद्य तीर्थ भरतसत्तम । .४२ यत्र विप्रा नख्यान विद्वांसस्तीर्थतत्पराः॥ ६६ शरीरष्ठद्धिः स्नातस्य तस्मिस्तीर्थे न संशयः । प्रीति गच्छन्ति परमां कात्या भरतसत्तम् । शुद्धदेहश्च संयाति अभालोकाननुत्तमान् ॥ ४३ श्वाविल्लोमापनयने तीर्थे भरतसत्तम । ततो गच्छेत धर्मज्ञ तीर्थ त्रैलोक्यविश्रुतम् । प्राणायामैर्निर्हरन्ति स्वलोमानि द्विजोत्तमाः। लोका यत्रोद्धृताः पूर्वं विष्णुना प्रभविष्णुना ४४ | पूतात्मानश्च राजेन्द्र प्रयान्ति परमां गतिम् ॥ ६३ लोकोद्धारं समासाद्य तीर्थ त्रैलोक्यपूजितम् । दशाश्वमेधिकं चैव तस्मिस्तीफे महीपते । खात्या तीर्थवरे राजलोकानुधरते स्वकान् ॥४५ तत्र स्नात्वा नरव्याघ्न गच्छेत परमां गतिम् ॥६४ श्रीतीर्थ च समासाद्य सात्वा नियतमानसः। ततो गच्छेत राजेन्द्र मानुषं लोकविश्रुतम् । अर्चयित्वा पितृन्देवान्विन्दते श्रियमुत्तमाम् ॥ ४६ यत्र कृष्णमृगा राजन्टयाधेन शरपीडिताः ॥ ६५ कपिलातीर्थमासाद्य ब्रह्मचारी समाहितः। विगाह्य तस्मिन्सरसि मानुषत्वमुपागताः। तब मात्वार्चयित्वा च पितृन्स्वान्दैवतान्यपि ॥ तस्मिस्तीर्थे नरः सात्वा ब्रह्मचारी समाहितः। कपिलानां सहस्रस्य फलं बिन्दति मानवः। सर्वपापविशुद्धात्मा स्वर्गलोके महीयते । मूयर्थि समासाद्य स्नात्वा नियतमानसः ॥ ४८ | मानुषस्य तु पूर्वेण क्रोशमात्रे महीपते ॥ अर्चयित्वा पितॄन्देवानुपवासपरायणः। आपगा नाम विख्याता नदी सिद्धनिषेविता। अग्निष्टोममवाप्नोति सूर्यलोकं च गच्छति ॥ ४९ | श्यामाकं भोजने तब यः प्रयच्छति मानवः॥६८ गवां भवनमासाद्य तीर्थसेवी यथाक्रमम् । देवान्पितृन्समुद्दिश्य तस्य धर्मफलं महत् । तत्राभिपकं कुर्वाणो गोसहस्रफलं लभेत् ॥ ५० एकस्मिन्भोजिते विप्रे कोटिभवति भोजिता ६९ शालिनीतीर्थमासाद्य तीर्थसेवी कुरुद्रह । तत्र सात्वाऽर्चयित्वा च पितृन्य दैवतानि च । देव्यास्तार्थे नरा नात्या लमते रूपमुत्तमम् ॥ ५१, उपित्वा रजनीमेकामग्निष्टोमफलं लभेत् ॥ ततो गच्छेत राजेन्द्र द्वारपालमरन्तुकम् । ततो गच्छेत राजेन्द्र ग्रह्मणः स्थानमुत्तमम् । यच तार्य सरस्थत्यां यक्षेन्द्रस्य महात्मनः ॥ ५२ / ब्रह्मोदुम्बरामित्येव प्रकाशं भुवि भारत । तत्र स्त्रात्या नरो राजन्नग्निष्टोमफलं लभेत् । तत्र सप्तर्षिकुण्डेपु नातस्य नरपुंगव । ततो गच्छेत राजेन्द्र प्रहावर्त नरोत्तमः ॥ ५३ केदारे चैव राजेन्द्र कपिलस्य महात्मनः ॥ ७२ ब्रह्मावर्ते नर नात्या ब्रह्मलोकमवामुयात् । ब्रह्माणमधिगत्या च शुचिःप्रयतमानसः। ततो गच्छेत राजेन्द्र सुतीर्थकमनुत्तमम् ॥ ५४ | सर्वपापविशुद्धात्मा ब्रह्मलोक प्रपद्यते ।। तत्र संनिहिता नित्यं पितरो दैवतैः सह । कपिष्ठलस्य केदारं समासाद्य सुदुर्लभम् । तत्राभिषफें कुर्वात पितृदेवार्चने रतः॥ ५५ ' अन्तर्धानमवाप्नोति तपसा दग्धकिल्विषः ॥ ७४ काशीश्वरस्य तीषु मणिकर्णिकादिषु मानमानाइदालोके क्रममुक्तिस्थाने महीयते ॥५॥ ७० ·अध्यायः ८३] वनपर्व ततो गच्छेत राजेन्द्र सरकं लोकविश्रुतम् । स देव्या समनुज्ञातो गोसहस्रफलं लभेत् । कृष्णपक्षे चतुर्दश्यामभिगम्यं वृषध्वजम् । ७५ / कौशिक्याः संगमे यस्तु दृपढत्याश्च भारत १९५ लभेत सर्वकामान्हि स्वर्गलोकं च गच्छति । साति वै नियताहारा सर्वपापैः प्रमुच्यते। तिनः कोट्यस्तु तीर्थानां सरके कुरुनन्दन ॥७६ ततो व्यासस्थली नाम यत्र व्यासेन धीमता ९६ रुद्रकोट्यां तथा कूपे हृदेषु च महीपते । पुत्रशोकाभितसेन देहत्यागे कृता मतिः । इलास्पदं च तत्रैव तार्थ भरतसत्तम । ७७ | ततो देवस्तु राजेन्द्र पुनसत्यापितस्तदा । ९७ तत्र सात्यार्चयित्वा च देवतानि पितृनय । अभिगत्या स्थली तस्य गोसहरफलं लभेत् । न दुर्गतिमवामोति वाजपेयं च विन्दति ॥ ७८ किंदत्तं कूपमासाध तिलपस्थं प्रदाय च ॥ ९८ किंदानेच नरः सात्वा किंजप्ये च महीपते । गच्छेत परमां सिद्धिमृणैर्मुक्तः कुरूद्वह । अप्रमेयमवामोति दानं जप्यं च मारत ॥ ७९ वेदीथै नरः सात्वा गोसहस्रफलं लभेत् ॥ ९९ कलयां घार्युपस्पृश्य श्रद्दधानो जितेन्द्रियः। अहश्च सुदिनं चैव द्वे तीर्थे लोकविश्रुते । अमिष्टोमस्य यज्ञस्य फलं प्रामोति मानधः ॥ ८०तयोः स्नात्वा नरव्याघ्र सूर्यलोकमयानुयात् १०० सरकस्य तु पूर्वेण नारदस्य महात्मनः । गधूमं ततो गच्छेत्रिषु लोकेषु विश्रुतम् । तार्थ कुरुकुलथेष्ठ आवाजन्मेति विश्रुतम् ॥ ८१ तत्राभिषेक कुर्वीत गहायां नृपसत्तम । १ तत्र तीर्थ नरः सात्वा प्राणानुत्सृज्य भारत । मर्चयित्या महादेवमश्वमेधफलं लभेत्। नारदेनाभ्यनुज्ञातो लोकान्प्रामोत्यनुत्तमान् १८२ देव्यास्तीय नरः मात्वा गोसहस्रफलं लमेन्॥ २ शुक्रपक्षे दशम्यां च पुण्डरकिं समाविशेत् । ततो वामनकं गच्छत्रिषु लोकेषु विश्रुतम् । तत्र स्नात्वा नरो राजन्पुण्डरीकफलं लभेत् ॥८३ तत्र विष्णुपदे नात्वा अर्चयित्वा च वामनम् ॥३ ततत्रिविष्टपं गच्छत्रिषु लोकेषु विश्रुतम् । सर्वपापविशुद्धात्मा विष्णुलोक स गच्छति। तत्र धैतरणी पुण्या नदी पापप्रणाशिनी ॥ ८४ | कुलंपुने नरः स्नात्वा पुनाति स्वकुलं ततः ॥ ४ तत्र सात्वार्चयित्वा च शूलपाणं घृपध्वजम् । पवनस्य हदे नात्या मरुतां तीर्थमुत्तमम् । सर्वपापविशुद्धात्मा गच्छेत परमां गतिम् ।। ८५, तत्र सात्वा नरव्यान विष्णुलोके महीयते ॥ ततो गच्छेत राजेन्द्र फलकावनमुत्तमम् । अमराणां हृदे मात्वा समभ्यामराधिपम् । तत्र देवाः सदा राजन्फलकावनमाश्रिताः॥ ८६ , अमराणां प्रभावेन स्वर्गलोके महीयते ॥ तपश्चरन्ति विपुलं बहुवर्षसहस्रकम् । शालिहोत्रस्य तीर्थे च शालिसूर्ये ययाविधि । एपद्धत्यां नरः स्नात्वा तर्पयित्वा च देवताः॥८७ स्नात्वा नरवरश्रेष्ठ गोसहस्रफलं लभेत् ॥ अग्निष्टोमातिराधाम्यां फलं विन्दति भारत । श्रीकुझं च सरस्वत्यास्तीर्थ भरतसत्तम । त िच सर्वदेवानां मसात्वा भरतसत्तम । तत्र मात्वा नरश्रेष्ठ अग्निष्टोमफलं लभेत् ॥ गोसहस्रस्य राजेन्द्र फलं विन्दति मानवः । ततो नैमिषकुखं च समासाद्य कुरुखह । पाणिखाते नरः स्मात्या तर्पयित्वा च देवता.८९ ऋषयः किल राजेन्द्र नैमिपेयास्तपस्विनः।। १ अग्निष्टोमातिपत्राभ्यां फलं विन्दति भारत। तीर्थयात्रां पुरस्कृत्य कुरुक्षेत्रं गताः पुरा राजसूयमानाति ऋषिलोकं च विन्दति ॥ ९० ततः कुञ्जः सरस्वत्याः हतो भरतसत्तम ॥१९० ततो गच्छेत राजेन्द्र मिश्रक तीर्यमुत्तमम् । ऋषीणामवकाशः स्याधया तुरिकरो महान् । तत्र तीर्यानि राजेन्द्र मिश्रितानि महात्मना ९१ तस्मिन्कु नरः स्मास्या अग्निष्टोमफलं लभेत्११ व्यासेन नृपशाल द्विजार्थमिति नः श्रुतम् । ततो गच्छेत धर्मन कन्यातीर्थमनुत्तमम् । सर्वतीर्थेषु समाति मिनके नाति यो नरः॥ ९१ / कन्यातीय नरः सात्या गोसहस्रफलं लभेत्॥१२ ततो ध्यासवनं गच्छेन्नियतो नियताशनः। ततो गच्छेत राजेन्द्र ब्रह्मणस्तार्यमुत्तमम् । मनोजवे नरः सात्या गोसहस्रफलं लभेत् ॥ ९३ तत्र वर्णावर स्मात्या ब्राह्मण्यं लभते नरः ॥ १३ गत्या मधुघर्टी चैव देश्यास्तथि नरः शुचिः। घ्राह्मणश्च विशुद्धात्मा गच्छेत परमां गतिम् । तत्र नात्यायित्वा च पितृन्देषांध पूरुषः ॥ ९४ ततो गच्छेनरश्रेष्ठ सोमतीर्थमनुत्तमम् ॥ ७ ८ ८८ 1 -- १४ ·महामारते [तीर्थयात्रापर्व सत्र मात्वा नरो राजन्सोमलोकमवामुयात् । तपस्ते वर्धतां विन मत्प्रसादात्सहस्त्रधा। सप्तसारस्वतं तर्थि ततो गच्छेन्नराधिप ॥ ११५ आश्रमे चेह पत्स्यामि त्वया सह महामुने ॥ ३२ यत्र मङ्कणकः सिद्धो महर्पिलोकविश्रुतः। सप्तसारस्वते स्नात्वा अर्चयिष्यन्ति ये तु माम् । पुरा मतणको गजन्कुशाणेति नः श्रुतम्॥ १६ न तेषां दुर्लमें किंचिदिहं लोके पात्र च ॥ ३३ क्षतः किल करे राजंस्तस्य शाकरसोस्रवत् । सारस्वतंच ते लोकं गमिष्यन्ति न संशयः। स वै शाफरसं दृष्ट्वा हर्षाविष्टः प्रनृत्तवान् ॥ १७ एवमुक्त्वा महादेवस्तत्रैवान्तरघयित ॥ ततस्तस्मिन्प्रनृत्ते तु स्थावर जंगमं च यत् । ततस्त्वौशनसं गच्छेत्रिषु लोकेषु विश्रुतम् । अनृत्तमुमयं पीर तेजसा तस्य मोहितम् ॥ यत्र ब्रह्मादयो देवा ऋषयश्च तपोधनाः ॥ १३५ ब्रह्मादिभिः सुरै गजनृपिभिश्च तपोधनैः । कार्तिकेयश्च भगवांस्त्रिसंध्यं किल भारत। विज्ञप्ती वै महादेव ऋषेरथै नराधिप ॥ १९ सांनिध्यमकरोन्नित्यं भार्गवप्रियकाम्यया ॥ ३६ नायं नृत्येद्यथा देव तथा स्वं कर्तुमर्हसि । कपालमोचनं तीर्थ सर्वपापप्रमोचनम् । तं अनुत्तं समासाद्य हर्षाविष्टेन चेतसा । तत्र सात्वा नरव्याघ्र सर्वपापैःप्रमुच्यते ॥ ३७ सुराणां हितकामार्थमृर्षि देवोभ्यमापत ॥ १२० आग्नितार्य ततो गच्छेत्तत्र सात्या नरम । भो भो महर्षे धर्मक्ष किमर्थ नृत्यते भवान् । आग्नलोकमवाप्नोति फुलं चैव समुद्धरत् ।। ३८ हर्षस्थानं किमर्थं वा तवाद्य मुनिपुंगव । २१/ विश्वामित्रस्य तत्रैव तीर्थे भरतसत्तम । ऋषिरुवाच। तत्र मात्वा नरश्रेष्ठ ब्राह्मण्यमधिगच्छति ॥ ३९ तपस्विनो धर्मपये स्थितस्य द्विजसत्तम । ब्रह्मयोनि समासाद्य शुचिःप्रयतमानसः । किं न पश्यसि मे ब्रह्मन्कराच्छाकरसं छुतम्॥२२ / तत्र मात्वा नरव्याघ्र ब्रह्मलोकं प्रपद्यते ॥ १४० दृष्ट्या संप्रनृत्तोहं हर्पण महतान्वितः। पुनात्याससमं चैव कुलं नास्त्पत्र संशयः । तं प्रहस्यानवीदेव ऋपि रागेण मोहितम् ॥ २३ ततो गच्छेत राजेन्द्र तीर्थे त्रैलोक्यविश्रुतम् ४१ अहं तु विस्मयं विप्र न गच्छामीति पश्य माम् । पृथूदकमिति ख्यातं कार्तिकेयस्य पै नृप । पवमुक्त्वा नरश्रेष्ठ महादेवेन धीमता ॥ २४ | तत्राभिषेकं कुर्वीत पितृदेवार्चने रतः ॥ ૪૨ मङ्गल्यग्रेण राजेन्द्र स्थापृष्ठस्ताडितोनघ । अज्ञानाज्ञानतो वापि स्त्रिया वा पुरुषेण घा। ततो भस्मक्षताद्वाजनिर्गतं हिमसंनिमम् ॥ १२५ यत्किंचिदशुमं फर्म कृतं मानुपबुद्धिना ॥ तत्सर्वं नश्यते तत्र सातमात्रस्य भारत। तदृष्ट्या वीडितो राजन्स मुनिः पादयोर्गतः । नान्यद्देवात्परं मेने रुद्रात्परतरं महत् । अश्वमेधफलं चास्य स्वर्गलोकं च गच्छति ॥४४ सुरासुरस्य जगतो गतिस्त्वमसि शूलधृक् । पुण्यमाहुः कुरुक्षेत्रं कुरुक्षेत्रात्सरस्वती। त्वया सर्वमिदं सृष्टं त्रैलोक्यं सचराचरम् ॥ २७ | सरखत्याश्च तीर्थानि तीर्थेभ्यश्च पृथूदकम् ॥१४५ त्वमेव सर्वान्तससि पुनरेव युगक्षये। उत्तम सर्वतीर्थानां यस्त्यजेदात्मनस्तनुम् । देवैरपि न शक्यस्त्वं परिक्षातु कुतो मया ॥ २८ पृथूदके जन्यपरो नैव श्वो मरणं तपेत् ॥ ४६ त्वयि सर्वे प्रश्यन्ते सुरा ब्रह्मादयोनय । गीतं सनत्कुमारेण व्यासेन च महात्मना । सर्वस्त्वमसि लोकानां कर्ता कारयिता चह२९ एवं स नियतं राजन्नभिगच्छेत्पृथूदकम् ॥ त्वत्प्रसादात्सुराः सर्वे मोदन्तीहाकुतोभयाः। पृथूदफात्तीर्थतमं नान्यत्तीय कुरूद्धह । एवं स्तुत्या महादेवमृपिर्वचनमब्रवीत् ॥ १३० तन्मेभ्यं तत्पवित्रं च पावनं च न संशयः॥ ४८ त्वत्प्रसादान्महादेव तपो मे न क्षरेत धै। तत्र स्मात्या दिवं यान्ति येपि पापरतो नराः। ततो देघः प्रहृष्टात्मा ब्रह्मर्पिमिदमप्रवीत् ॥ ३१) पृथूदके नरश्रेष्ठ एवमाहुर्मनीषिणः॥ हिमसंनिभं भतिश्वतमि विकारं खण्डशर्कराख्यम् ॥ २५ ॥ पृथूदके जप्यारो यस्तनुं त्यजेत् तं यो मरणं पुनमरणं न तपेत् । यद्वा पूर्वथुरेव कृतजपं श्वोपि जीवितान्तं मरणं न • तपेत् । एकरावेव सर्वपापविमोको भवतीत्यर्थ ॥ ४६॥ ४३ ४७ ·मध्यायः ८३] चनपर्व ७४ मधुनवं च तत्रैव तीर्थे भरतसत्तम । सांनिध्यं तत्र राजेन्द्र रुद्रपल्या कुरुद्धह । तन्त्र स्नात्वा नरो राजन्गोसहस्रफलं लभेत् १५० अभिगम्य च तां देवीं न दुर्गतिमयामुयात् ॥ ७० ततो गच्छेत राजेन्द्र तीर्थ मेध्यं यथाक्रमम् । तत्रैव व महाराज विश्वेश्वरमुमापतिम् । सरखत्यारुणायाश्च संगम लोकविश्रुतम् ॥ ५१ . अभिगम्य महादेवं मुच्यते सर्वकिल्विषैः ।। ७१ त्रिरात्रोपोपितः सात्वा मुच्यते ब्रह्माहत्यया । नारायणं चाभिगम्य पद्मनाभमरिंदम । अग्निष्टोमातिरामाभ्यां फलं विन्दति मानवः ५२ / राजमानो महाराज विष्णुलोकं र गच्छति ॥७२ आसप्तमं कुलं चैव पुनाति भरतर्पम । तीर्थेषु सर्वदेवानां बातास पुरुषर्षभ । अर्धकीलं च तत्रैव तीर्थ कुरुकुलोदह ॥ ५३ / सर्वदुःखैः परित्यक्ती द्योतते शशियन्नरः॥ ७३ विप्राणामनुकम्पार्य दर्मिणा निर्मितं पुरा। ततः स्वस्तिपुरं गच्छेत्तीर्यसेवी नराधिप । व्रतोपनयनाभ्यां चाप्युपवासेन याप्युत ॥ ५४ प्रदक्षिणमुपावृत्य गोसहस्रफलं लभेत् ॥ क्रियामन्त्रैश्च संयुक्तो ब्राह्मणः स्थान संशयः। पावनं तीर्थमासाद्य तर्पयेपितृदेवताः । क्रियामन्त्रविहीनोपि तत्र स्नात्वा नरम । आग्नष्टोमस्य यज्ञस्य फलं प्रामोति भारत ॥ ७५ चीर्णवतो भवेद्विद्वान्दृष्टमेतत्पुरातनः । ५५ गङ्गाहदश्च तत्रैव कूपश्च भरतर्षभ। समुद्राश्चापि चत्वारः समानीवाश्च दर्मिणा। तिना कोट्यस्तु तीर्थानां तस्मिन्कूपे महीपते ७६ तेषु सातो नरश्रेष्ठ न दुर्गतिमवामुयात् ।। ५६ तब मात्वा नरो राजस्वर्गलोक प्रपद्यते । फलानि गोसहस्राणां चतुर्णा विन्दते च सः। आपगानां नरः स्नात्या अर्चयित्वा महेश्वरम् ७७ ततो गच्छेत धर्मज्ञ तीर्थे शतसहस्रकम् ॥ ५७ गाणपत्यमवाप्नोति कुलं चैव समुद्धरेत् । साहस्रकं च तत्रैव द्वे तीर्ये लोकविश्रुते । ततः स्थायवर्ट गच्छेत्रिपु लोकेषु विश्रुतम् ॥ ७८ उभयोहि नरः सात्वा गोसहस्रफलं लभेत् ॥५८ तत्र मात्वा स्थितो रात्रि रुद्रलोकमयामुयात् । दानं पाप्युपवासो या सहनगुणितं भवेत् । बदरीपाचनं गच्छेद्वसिष्ठस्याश्रमं गतः ।। ततो गच्छेत गजेन्द्र रेणुकातीर्थमुत्तमम् ॥ ५९ । बदरी भक्षयेत्तत्र त्रिरात्रोपोपितो नरः । तीर्थाभिषेकं कुर्वीत पितृदेवार्चने रतः। सर्वपापविशुद्धात्मा अग्निष्टोमफलं लभेत् ॥ १६० सम्याग्द्वादशवर्षाणि वदरों भक्षयेत्तु यः ॥ १८० विमोचनमुपस्पृश्य जितमन्युर्जितेन्द्रियः । विरानोपोषितस्तेन मवेत्तुल्यो नराधिप । प्रतिग्रहकतैदोपैः सर्वैः स परिमुच्यते । रुद्रमार्ग समासाद्य तीर्थसेवी नराधिप ।। ८१ ६१ ततः पञ्चवर्टी गत्या ब्रह्मचारी जितेन्द्रियः। अहोरात्रोपवासेन शक्रलोके महीयते । पुण्येन महता युक्तः सतां लोके महीयते ॥ ६२ / एकरात्रं समासाद्य एकरात्रोपितो नरः ॥ यत्र योगेश्वरः स्थाणुः स्वयमेव वृषध्वजः । नियतः सत्यवादी च ब्रह्मलोके महीयते । तमर्चयित्वा देवेश गमनादेव सिध्यति । ततो गच्छेत राजेन्द्र तीर्थ त्रैलोक्यविश्रुतम्।। ८३ तैजसंवारुणं तीर्थ दीप्यमानं स्वतेजसा । आदित्यस्याश्रमी यत्र तेजोरामिहात्मनः पत्र ब्रह्मादिभिर्देवैर्ऋपिभिश्च तपोधनः ।। ६४ / तस्मितार्थ नरः मावा पूजयित्वा विभावसुम् सेनापत्येन देवानामभिषिक्तो गुहस्तदा । आदित्यलोक व्रजति कुलं चैव समुद्धरेत् । तेजसस्य तु पूर्वेण कुरुतार्थ करूद्धह ।। ६५ सोमार्थे नरः स्नात्वा तीर्थसेवी नराधिप ।।८५ कुरुतीर्थे नस खात्या ब्रह्मचारी जितेन्द्रियः। सोमलोकमवामोति नरो नास्त्यत्र संशयः। सर्वपापविशुद्धात्मा ब्रह्मलोक प्रपद्यते । ६६ ततो गच्छेत धर्मक्ष दधीचस्य महात्मनः ॥ ८६ स्वर्गद्वारं ततो गच्छन्नियती नियताशनः। तार्थ पुण्यतमं राजन्पावनं लोकविश्रुतम् । स्वर्गलोकमवाप्नोति ब्रह्मलोके च गच्छति ।। ६७ यत्र सारस्वतो यातः सोगिगस्तपसो निधिः ८७ ततो गच्छेदनरकं तीर्थसेवी नपधिप । तस्मिस्तीर्ये नरः सात्वा वाजिमंधफलं लभेत् । तन मात्वा नरो राजन्न दुर्गतिमवामुयात् ॥ ६८ सारस्वतीं गतिं चैव लमत्ते नात्र संशयः ।। नत्र ब्रह्मा स्वयं नित्यं देवैः सह महीपते । ततः कन्याश्रमं गच्छनियतो ब्रह्मवर्यवान् । अन्धास्ने पुरुषव्याघ्र नारायणपुरोगमैः ।। ६९/ त्रिरात्रोपोपिती राजन्नियतो निथताशनः॥ ८९ ·अध्यायः ४]] यनपर्व अपि दुष्तकमर्माणं नयन्ति परमां गतिम् । ब्रह्मवेदी कुरुक्षेत्र पुण्यं प्रहर्पिसेधितम् ।। दक्षिणेन सरसत्या उत्तरेण उपद्वतीम् । ४ तस्मिन्वसन्ति ये मानते शोच्याः कथंचन तरन्तुकारन्तुकयोर्यदन्तरं ये घसन्ति कुरुक्षेत्रे ते घसन्ति त्रिविष्टपे । रामहदानां च मन्त्रकस्य च । कुरुक्षेत्रे गमिष्यामि कुरुक्षेत्रे घसाम्यहम् ॥ ५ एतत्कुरुक्षेत्रसमन्तपश अप्येकां पाचमुत्सृज्य सर्वपापैः प्रमुच्यते । पितामहस्योत्तरदिरुच्यते ॥ २०८ इति श्रीमहाभारते मारण्यके पर्वणि तीर्थयात्रापर्वणि पुलस्त्यतीर्थयात्रायां यशीतितमोऽध्यायः ॥ ८३॥ पुलस्त्य उवाच। तत्र सात्या नरध्यान दृष्टमेतत्पुरातने। ततो गच्छेन्महाराज धर्मतीर्थमनुत्तमम् । सुगन्यां शतकुम्मा च पञ्चयक्षां च भारत ॥१० यत्र धर्मो महाभागस्तप्तवानुत्तमं तपः ॥ १ अभिगम्य नरश्रेष्ठ स्वर्गलोके महीयते । तेन ती कृतं पुण्यं स्वेन नाना च विश्रुतम् । त्रिशूलखातं तत्रैव तीर्थमासाद्य मारत ॥ ११ तत्र मात्या नरो राजधर्मशीलः समाहितः ॥२ तत्राभिपेकं कुर्षीत पितृदेवार्चने रतः । आसप्तमं कुलं चैव पुनीते नात्र संशयः । गाणपत्यं च लमते देहं त्याचा न संशयः ॥ १२ ततो गच्छेत राजेन्द्र शानपावनमुत्तमम् ॥ ३ ततो गच्छेत राजेन्द्र देव्याः प्यानं सुदुर्लभम् । अग्निष्टोममयामोति मुनिलोर्फ च गच्छति । शाकंभरीति यिख्याता त्रिषु लोकेषु विश्रुता॥ १३ सौगन्धिकपनं राजंस्ततो गच्छेत मानवः ॥ ४ तत्र ब्रह्मादयो देया ऋश्यश्च तपोधनाः। दिव्यं पर्पसहस्रं हि शाकेन किल सुग्रता । सिद्धचारणगन्धर्वाः किंनराश्च महोरगाः॥ थाहारं सा कृतवती मासि मासि नराधिपा १४ तदनं प्रविशन्नेव सर्वपापैः प्रमुच्यते । ऋषयोभ्यागतास्तत्र देच्या भक्त्या तपोधनाः । आतिथ्यं च कृतं ते शाकेन किल मारत॥१५ ततश्चापि सरिच्छेष्ठा नदीनामुत्तमा नदी। ६ ततः शाकंभरीत्येव नाम तस्याः प्रतिष्टितम् । पक्षादेवी स्मृता राजन्पुण्यादेवी सरस्वती। तत्रामिषेक कुन पल्मीकानिःसते जलेशाकमरों समासाद्य ब्रह्मचारी समाहितः॥ १६ अर्चयित्वा पितृन्देवानभ्वमेधफलं लभेत्। त्रिरात्रमुपितः शाकं मक्षयित्वा नरः शुचिः। ईशानाध्युपितं नाम तय तीर्थ सदुर्लमम् । ८ शाकाहारस्य यत्किविद्वादशभिः कृतम् ॥१७ पदशम्यानिपातेपु पल्मीकादिति निश्चयः। तत्फलं तस्य मवति देव्यान्देन मारत। कपिलानां सहस्र व धाजिमेधं च विन्दति ॥९ ततो गच्छेत्सुरर्णायं त्रिषु लोकेषु विश्रुतम्॥१८ ५ ८४ धाशेपिनामिा पासोपि कुरुक्षेत्र इत्यर्यवादन मुक्तिपत । भारतमावदीपे यशीतितमोऽध्यायः ॥ ८३ ॥ शेषिनी अविमुकमंशस्य कुरुक्षेत्रस्य म्यवस्थापयन् सहेकवाक्यतो गला प्रसिद्धारक्षेत्रात्याविमुतशेषता गमयति । तथा चार्य पोसबोपीत्यादिश्रद्यार्थः । ये परमपतिप्रदा वाशों गन्तुः मितान्ति ते कुरुक्षेत्रे वम्युरिति । ते वमन्ति निविष्पे इति तान इति ॥ १॥ शम्या मुद्राकृतियशोषणविशेषः । तु ये गारफाहणवफलमिति प्रागुतं न विम्मनन् । बल्खता क्षिप्तो पावर पतेन तावान्देशः शम्यानिपातः तेषु तसिन देश तार्यानो कुरुक्षेत्रापकत्वं कुरक्षेत्रस्य तु वाशी- पत्नु । मेरेति पाठे संपनत्यनयति यष्टिः सं ॥ ९ ॥ प्रापकत्वमिति ।। २.३ ॥ इत्यारघरे ५० नेटवष्टीये । पुरातने भविष्यपुराणादौ ॥ १.५ इन्देन इण्या 10

·१४०
महाभारते
[ तीर्थयात्रापर्व
ܕܝ
४४
--
।
तत्र विष्णुः प्रसादार्थ रुद्रमायघयत्पुरा । नात्याश्वमेयं पामोति स्वर्गलोक च गच्छति ३८
परांश्च सुबहुँल्लेभे दैवतेपु सुदुर्लमान् ॥ १९] भद्रकणेश्वरं गत्वा देवमय॑ यथाविधि।
उक्तश्च त्रिपुरमेन परितुऐन भारत ।
न दुर्गतिमवामोति नाकपृष्ठे च पूज्यते ॥
अपि च त्वं प्रियतरो लोके कृष्ण भविष्यसि २० ततः कुन्जाम्रके गच्छेत्तीर्थसेवी नराधिप ।
त्वन्मुखं च जगत्सर्वे भविष्यति न संशयः । गोसहस्रमवाप्नोति स्वर्गलोकं च गच्छति ॥४०
तत्राभिगम्य राजेन्द्र पूजयित्वा वृषध्वजम् ॥ २१ | अरुंधतीवटं गच्छेत्तीर्थसेवी नराधिप ।
अश्वमेघमवामीति गाणपत्यं च विन्दति । सामुदकमुपस्पृश्य ब्रह्मचारी समाहितः ॥ ४१
धूमावती ततो गच्छेत्रिरात्रोपोपितो नरः ॥ २२ / अश्वमेधमवामोति त्रिरात्रोपोपितो नरः ।
मनसा प्रार्थिताकामालमते नात्र संशयः । गोसहस्रफले विद्याकुलं चैव समुद्धरेत् ॥ ४२
देव्यास्तु दक्षिणार्धन रथावर्ती नराधिप । २३ ब्रह्मावर्त ततो गच्छेब्रह्मचारी समाहितः ।
सत्रारोहेत धर्मज्ञ श्रद्दधानो जितेन्द्रियः। अश्वमेधमवानोति सोमलोकं च गच्छति ॥ ४३
महादेवप्रसादाद्धि गच्छेत परमां गतिम् ॥ २६ | यमुनाप्रभवं गत्वा समुपस्पृश्य यामुनम् ।
प्रदक्षिणमुपावृत्य गच्छेत भरतर्षभ ।
अश्वमेधफलं लश्या स्वर्गलोके महीयते ॥
धारां नाम महाप्राज्ञः सर्वपापप्रमोचनीम् ।। २५ / दर्वीसंक्रमणं प्राप्य तीर्थ त्रैलोक्यपूजितम् ।
तत्र स्नात्वा नरव्यानन शोचति नराधिप । अश्वमेधमवाप्नोति स्वर्गलोकं च गच्छति ॥ ४५
ततो गच्छेत धर्मह नमस्कृत्य महागिरिम् ॥ २६ सिन्धोध प्रभवं गत्वा सिद्धगन्धर्वसेवितम् ।
स्वर्गद्वारेण यत्तुल्यं गङ्गाद्वारं न संशयः। तत्रोष्य रजनीः पञ्च विन्देहु सुवर्णकम् ॥ ४६
सत्राभिषेकं कुर्वीत फोटिताथै समाहितः ॥ २७ अथ घेदी समासाद्य नरः परमदुर्गमाम् ।
पुण्डरीकमवामोति कुलं चैव समुद्धरेत् ।
अश्वमेघमवाप्नोति स्वर्गलोकं च गच्छति ॥ ४७
उध्यैका रजनी तत्र गोसहस्रफलं लभेत् ॥ २८ ऋषिकुल्यां समासाद्य यासिष्ठं चैव भारत ।
सप्तगङ्गे विगङ्गे च शक्रावर्ते च तर्पयन् । वासिष्ठी समतिकम्य सर्वे वर्णा द्विजातयः॥३८
देवान्पिढेच विधिवत्पुण्ये लोके महीयते ॥ २९ ऋषिकुल्यां समासाद्य नरः स्मात्या विकल्मषः ।
ततः कनखले स्नात्वा विरात्रोपोपितो नरः। देवान्पितॄश्चार्चयित्या प्रापिलोकं प्रपद्यते ॥ ५९
अश्वमेधमवाप्नोति स्वर्गलोकं च गच्छति ॥ ३० | यदि तत्र वसेन्मासं शाकाहारो नराधिप ।
कपिलापर्ट ततो गच्छेत्तीर्थसेवी नराधिप। भूगुतुह्म समासाद्य पाजिमेघफलं लभेत् ॥ ५०
उपोप्य रजनीं तत्र गोसहस्रफलं लभेत् ॥ ३१ गत्या वीरममोक्षं च सर्वपापैः प्रमुच्यते ।
नागराजस्य राजेन्द्र कपिलस्य महात्मनः।
कृत्तिकामघयोश्चैव तीर्थमासाद्य भारत ॥ ५१
तीर्थ कुरुवरश्रेष्ठ सर्वलोकेषु विश्रुतम् ॥ ३२ / अग्निष्टोमातिरानाभ्यां फलमाप्नोति मानवः ।
तत्राभिषेकं कुर्वीत नागतीथे नराधिप । तत्र संध्यां समासाद्य विधातीर्थमनुत्तमम् ॥ ५२
कपिलानां सहस्रस्य फलं विन्दति मानयः ॥ ३३ | उपस्पृश्य च विद्यां यत्र तत्रोपपद्यते ।
ततो ललितकं गच्छेच्छान्तनोस्तीर्थमुत्तमम् । महाश्रमे वसेदात्रि सर्वपापप्रमोचने ।।
तत्र सात्वा नरो राजन्न दुर्गतिमवामुयात् ॥ ३४ एककाल निराहारो लोकानायसते शुमान् ।
गङ्गायमुनयोर्मध्ये माति यः संगमे नरः। पष्ठकालोपवासेन मासमुप्य महालये ॥
दशाश्वमेधानामोति फुलं चैव समुद्धरेत् ॥ ३५ । सर्वपापविशुद्धात्मा विन्देद्वहुसुवर्णकम् ।
ततो गच्छेत राजेन्द सुगन्धं लोकविश्रुतम् । दशापरान्दशपूर्वाभरानुद्धरते फुलम् ॥
सर्वपापविशुद्धात्मा ब्रह्मलोके महीयते ॥
अथ घेतसिको गत्या पितामहनिषेविताम् ।
रुद्रावर्त ततो गच्छेत्तीर्यसेवी नराधिप ।
अश्वमेधमयामोति गच्छेदोशनसी गतिम् ॥ ५६
तत्र स्नात्वा नरो राजन्वर्गलोके च गच्छति॥३७ / अथ सुंदरिकार्थि प्राप्य सिद्धानपेचितम् ।
गङ्गायाश्च नरश्रेष्ठ सरस्वत्याश्च संगमे। रूपस्य भागी भवाते हष्टमेतत्पुरातनः ।। ५७
,
•.
स्वन्मुखं स्वप्रधानम् ॥ २१ ॥
ओशनी गति शुकत्वम् ॥ ५६ ॥

·अध्यायः ८४] .
घनपर्व
७७
ततो धै प्राह्मणीं गत्वा ब्रह्मचारी जितेन्द्रियः। गोसहस्रफलं विधांतेजस्वी च भवेन्नरः ॥
पनवणेन यानेन ब्रह्मलोक प्रपद्यते । ५८ ततो वाराणसी गत्वा अर्चयित्या वृषध्वजम् ।
ततस्तु नैमिषं गच्छेत्पुण्यं सिद्धनिषेवितम् । कपिलादे नरः सात्वा राजसूयमधामुयात् ॥७८
तत्र नित्यं निवसति ब्रह्मा देवगणैः सह ॥ ५९ / अविमुक्तं समासाध तीर्थ सेयी कुरुद्धह ।
नैमिषं मृगयानस्य पापस्याध प्रणश्यति । दर्शनाद्देवदेवस्य मुच्यते ब्रह्महत्यया ॥
प्रविष्टमात्रस्तु नरः सर्वपापैःप्रमुच्यते । ६० प्राणानुत्सृज्य तत्रैव मोझं प्राप्नोति मानवः ।
तत्र मासं बसेद्धारो नैमिषे तीर्थतत्परः। मार्कण्डेयस्य राजेन्द्र तीर्थमासाद्य दुर्लभम् ॥८०
पृथिव्यां यानि तीर्यानि तानि तीर्यानि नैमिषे६१ । गोमतीगङ्गयोश्चैव संगमे लोकविश्रुते ।
कृतामिपेकस्तत्रैव नियतो नियताशनः । अग्निष्टोममवाप्नोति कुलं चैव समुद्धरेत् ॥
गवां मेधस्य यशस्य फलं प्राप्नोति भारत ।। ६२ । ततो गयां समासाथ ब्रह्मचारी समाहितः ।
पुनात्यासप्तमं चैव कुलं भरतसत्तम ।
अश्वमेधमवाप्नोति कुलं चैव समुद्धरेत् ॥ ८२
यस्त्यजेनिमिपे प्राणानुपवासपरायणः ।
६३) तत्राक्षयवटो नाम त्रिषु लोकेषु विश्रुतः ।
स मोदेत्सर्वलोकेषु एवमाहुर्मनीषिणः । तत्र दत्तं पितृभ्यस्तु भवत्यक्षयमुच्यते ॥ ८३
नित्यं मेध्यं च पुण्यं च नैमिपं नृपसचम ॥ ६४ महानधामुपस्पृश्य तपयेत्पितृदेवताः।
गहोद्भेदं समासाद्य त्रिरात्रोपोपितो नरः।
अक्षयान्मामुयालोका-कुलं चैव समुहरेत् ॥ ८४
वाजपेयमवामोति ब्रह्मभूतो भवेत्सदा ॥ ६५ । ततो ब्रह्मसरो गत्वा धर्मारण्योपशोभितम् ।
सरखती समासाद्य तयेपितृदेवताः। ब्रह्मलोकमवाप्नोति प्रभातामेव शर्वरीम् ॥ ८५
सारस्यतेषु लोकेषु मोदते नात्र संशयः॥ ६६ ब्रह्मणा तत्र सरसि यूपश्रेष्ठः समुच्छ्रितः ।
ततश्च वाहुदां गच्छेद्राह्मचारी समाहितः। यूपं प्रदक्षिणी कृत्वा वाजयेयफलं लभेत् ॥ ८६
तत्रोप्य रजनीमेकां स्वर्गलोके महीयते । ६७ ततो गच्छेत राजेन्द्र धेनुकं लोकविश्रुतम् ।
देवसत्रस्य यज्ञस्य फलं प्राप्नोति कौरव । एकरात्रोपितो राजन्प्रयच्छेत्तिलधेनुकाम् ॥ ८७
ततः क्षीग्घर्ती गच्छेत्पुण्यां पुण्यत्तरवृताम् ॥६८ सर्वपापविशुद्धात्मा सोमलोकं मजेद्रुवम्
पितृदेवार्चनपरो वाजपेयमवामुयात् । तत्र चिहं महद्राजन्नद्यापि सुमहपृशम् ॥ ८८
चिमलाशोकमासाच ब्रह्मचारी समाहितः ॥ ६९ । कपिलायाः सवत्सायाश्चरन्त्याः पर्वते कृतम् ।
तत्रोप्य रजनीमेका स्वर्गलोके महीयते । सवत्सायाः पदानि स्म हश्यन्तेऽद्यापि मारत ८९
गोप्रतारं ततो गच्छेत्सरबातीर्थमुत्तमम् ॥ ७० तेपूपस्पृश्य राजेन्द्र पदेषु नृपसत्तम ।
यत्र रामो गतः स्वर्ग सभृत्यबलवाह्नः। यत्किंचिदशुमं कर्म तत्प्रणश्यति मारत ॥
देहं त्यस्त्वा महाराज तस्य तीर्थस्य तेजसा ७१ / ततो गृध्रवट गरछेरस्थानं देवस्य धीमतः।
रामस्य च प्रसादेन व्यवसायाच भारत । नायीत मस्मना तत्र अभिगम्य धृपध्वजम् ॥९१
तस्मिस्तीर्थे नरः सात्वा गोप्रतारे नराधिप ॥ ब्राह्मणेन भवेचीर्ण प्रतं द्वादशवार्षिकम् ।
सर्वपापविशुद्धात्मा स्वर्गलोके महीयते । इतरेषां तु घर्णानां सर्वपापं प्रणश्यति ।
रामतीर्थे नरः सात्वा गोमत्यां कुरुनन्दन ॥ ७३ | उद्यन्तं च ततो गच्छेत्पर्वतं गीतनादितम् ।
अश्वमेधमपामोति पुनाति च कुलं नरः।
साचित्र्यास्तु पदं तत्र दृश्यते भरतर्षम।।
शतसाहस्रक तीर्य तत्रैव मरतर्पम॥ ७४ तत्र संध्यामुपासीत ब्राह्मणः संशितमतः।
तत्रोपस्पर्शनं कृत्वा नियतो नियताशनः । तेन हुपास्ता मपति संध्या द्वादशवार्षिकी ॥९४
गोसहस्रफलं पुण्यं प्राप्नोति मरतर्षभ । ७५. योनिद्वारं च तत्रैव विभुतं मरतर्षभ ।
ततो गच्छेत राजेन्द्र मर्नुस्थानमनुत्तमम् । तत्राभिगम्य मुच्येत पुरुषो योनिसंकटात् ॥ ९५
अभ्वमेधस्य यशस्य फलं प्राप्नोति मानपः ॥ ७६ | कृष्णशुक्लाबुमो पक्षो गयायां यो वसन्नरः ।
कोरितार्थे नरः सात्या अर्चयित्वा गुहं नृप । पुनात्यासप्तमं राजन्फुलं नास्त्यत्र संशयः ॥९६
भ्यवसायात निश्चयात् ॥ ४२ ॥

·१४२
महामारते
[ तीर्थयात्रापर्व
पष्टव्या बहवः पुत्रा योकोपि गयां बजेत् । पुण्डरीफमवाप्नोति स्वर्गलोकं च गच्छति ॥ १६
यजेत घाश्वमेधेन नीलं पा घृषमुत्सृजेत् ॥ ९७ / अप माहेश्वरी धारां समासाद्य धराधिप ।
ततः फल्गुं प्रजेद्राजस्तीर्थसेवी नराधिप । अश्वमेधमयानोति कुलं चैव समुद्धरेत् ॥
अश्वमेधमयामोति सिद्धिं च महती मजेत् ॥ ९८ | दिवौकसां पुष्करिणी समासाद्य नराधिः।
ततो गच्छेत राजेन्द्र धर्मप्रस्थं समाहितः। न दुर्गतिमवामोति चाजिमेधं च विन्दति ॥ १८
तत्र धर्मो महाराज नित्यमास्ते युधिष्ठिर ॥ ९९ / अथ सोमपदं गच्छेदाह्मचारी समाहितः।
तत्र कूपोदकं कृत्वा तेन स्नातः शुविस्तथा । माहेश्वरपदे स्मात्या याजिमेधफलं लभेत् ।। २९
पितृन्देवांस्तु संतH मुक्तपापो दिवं प्रजेत्॥ १०० तत्र कोटी तु तीर्थानां विश्रुता मरतपम ।
मतस्याश्रमस्तत्र महर्मावितात्मनः।
कूर्मरूपेण राजेन्द्र सुरेण दुरात्मना । १२०
नं प्रविश्याश्रमं श्रीमच्छ्रमशोकविनाशनम् ॥ १ हियमाणा हता राजन्विष्णुना प्रमविष्णुना ।
गवामयनयज्ञस्य फलं प्राप्नोति मानवः।
तत्राभिषेकं कुर्वीत तीर्थकोट्यां युधिष्ठिर ॥ २१
धर्म तत्राभिसंस्पृश्य याजिमेधमवाप्नुयात् ॥ २ पुण्डरीकमवाप्नोति विष्णुलोकं च गच्छति ।
ततो गच्छेत राजेन्द्र ब्रह्मस्थानमन्चमम् ।
ततो गच्छेत राजेन्द्र स्थान नारायणस्य च ॥२२
तत्राभिगम्य राजेन्द्र ब्रह्माणं पुरुपर्षम ।। ३/ सदा संनिहितो यत्र विष्णुर्वसति भारत ।
राजसूयाध्यमेधाभ्यां फलं विन्दति मानवः । यर ब्रह्मादयो देया ऋषयश्च तपोधनाः। २३
ततो राजगृहं गच्छत्तीर्थसेवी नराधिप । ४ | आदित्या पसयो रुद्रा जनार्दनमुपासते ।
उपस्पृश्य ततस्तत्र कक्षीयानिव मोदते । शालग्राम इति ख्यातो विष्णुरद्भुतकर्मकः ॥२४
यक्षिण्या नैत्यकं तत्र प्राश्नीत पुरुषः शुचिः॥ ५, अभिगम्य त्रिलोकेशं धरदं विष्णुमव्ययम् ।
यक्षिण्यास्तु प्रसादेन मुच्यते ब्रह्महत्यया । अश्वमेधमयानोति विष्णुलोकं च गच्छति ॥ २५
मणिनागं ततो गत्वा गोसहस्रफलं लभेत् ॥ ६ तत्रोदपानं धर्मश सर्वपापप्रमोचनम् ।
तैर्थिक भुञ्जते यस्तु मणिनागस्य भारत । समुद्रास्तत्र चत्वारः कूपे संनिहिताः सदा ॥ २६
दष्टस्याशीविषेणापि न तस्य क्रमते विषम् ॥ ७ | तत्रोपस्पृश्य राजेन्द्र न दुर्गतिमयामुयात् ।
२७
तत्रोप्य रजनीमेकां गोसहस्रफलं लभेत् ।
अभिगम्य महादेयं घरद रुद्रमव्ययम् ॥
ततो गच्छेत ब्रह्मगौतमस्य धनं प्रियम् ॥ ८ विराजति यथा सोमो मेधैर्मुक्को नराधिप ।।
अहल्याया हदे स्मात्या प्रजेत परमां गतिम् । जातिस्मरमुपस्पृश्य शुचिः प्रयतमानसः ॥ २८
अभिगत्वाश्रम राजन्विन्दते श्रियमात्मनः। ९ जातिस्मरत्वमामोति मात्या नत्र न संशयः।
तनोदपानं धर्मश त्रिषु लोकेषु विश्रुतम् । माहेश्वरपुरं गत्या अर्थयित्या वृषध्वजम् ॥ २९
तत्राभिषेक कृत्वा तु पाजिमेधमयामुयात् ॥११० ईप्सिताल्भते कामानुपवासाप्न संशयः।
जनकस्य तु राजः कूपत्रिदशपूजितः। ततस्तु यामनं गत्या सर्वपापप्रमोचनम् ॥ १३०
तत्राभिषेक कृत्या तु विष्णुलोकमवामुयात् ॥ ११ | अभिगम्य हरिं देवं न दुर्गतिमयामुयात् ।
ततो विनशनं गच्छेत्सर्वपापप्रमोचनम् । कुशिकस्याभ्रमं गच्छेत्सर्वपापप्रमोचनम् ॥ ३१
याजपेयमामोति सोमलोकं च गच्छति ॥ १२ कोशिकी तत्र गच्छेन महापापप्रणाशिनीम् ।
गण्डकी तु समासाद्य सर्वतीर्थजलोद्भवाम् । राजस्यस्य यशस्य फलं प्राप्नोति मानयः॥ ३२
याजपेयमवामोति सूर्यलोकं च गच्छति ॥
१३ | ततो गच्छेन राजेन्द्र चम्पकारण्यमुत्तमम् ।
ततो विशल्यामासाच नदी त्रैलोक्यविश्रुताम् । तत्रोप्य रजनीमेकां गोसहस्रफलं लभेत् ॥ ३३
अग्निष्टोमममोति स्वर्गलोकच गच्छति ॥ १४ भय जेष्टिसमासाद्य तीर्थ परमदुर्लभम् ।
ततोचिव धर्मज्ञ समाविश्य ततो धनम् । तत्रोप्य रजनीमेकां गोसहस्रफलं लभेत् ॥ ३४
गुहाकेषु महाराज मोदते नात्र संशयः ॥ १५ | तब विश्वेश्वरं पा देव्या सह महायुनिम् ।
कम्पनां तु समासाद्य नदी सिद्धनिविताम् । मित्रावरुणयोलोकानामोति पुरुषर्पम ॥ ३५
नित्य नवे नेय व देव ॥५॥

·महामारते तीर्थयाभापर्व पुलस्त्य उवाच। तम सात्वा कुरुयेष्ठ गोसहस्रफलं लभेत् । अथ संध्यां समासाद्य संवेद्यं तीर्थमुत्तमम् । श्रीपर्वतं समासाद नदीतीरमुपस्पृशेत् ॥ उपस्पृश्य नरो विधां लमते नात्र संशयः॥ १ अश्वमेधमवामोति पूजयित्वा वृषध्वजम् । रामस्य च प्रमाण तीर्थ राजन्तं पुरा। धीपर्वते महादेवो देव्या सह महाद्युतिः ॥ . १९ तलीहित्यं समासाद्य विन्द्यावहु सुवर्णकम् ।। २. न्यघसत्परमप्रीतो ब्रह्मा च त्रिदशैः सह । करतोयां समासाथ त्रिरात्रोपोषितो नरः। तत्र देवदे नात्वा सुचिः प्रयतमानसः ॥ २० अश्वमेधमवामोति प्रजापतिस्तो विधिः॥ ३/ अश्वमेधमयानोति परां सिदिच गच्छति । गङ्गायास्तत्र राजेन्द्र सागरस्य च संगमे। ऋपमं पर्वतं गत्या पाण्इये देवतजितम् । अश्वमेधं दशगुणं प्रवदन्ति मनीषिणः ॥ ४ घाजपेयमवाप्नोति नाकपृष्ठे च मोदते ।। २१ गडायास्त्वपरं पारं प्राप्य यानाति मानवः । ततो गच्छत कावेरी घृतामप्सरसां गणैः। निरात्रमुपितो राजन्सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ ५ तर खात्या नरो राजनगोसहस्रफलं लभेत् ॥२२ ततो घेतरणों गच्छेत्सर्वपापप्रमोचनीम् । ततस्तीरे समुद्रस्य कन्यातीर्थमुपस्पृशेत् । विरजं तीर्घमासाद्य विराजति यथा शशी ॥ ६ तत्तोयं स्पृश्य राजेन्द्र सर्पपापैः प्रमुच्यते ॥ २३ प्रतरेच फुलं पुण्यं सर्वपापं व्यपोहति । अथ गोफर्णमासाच त्रिषु लोकेषु विश्रुतम् । गोसहस्रफलं लम्ध्या पुनाति स्वकुलं नः ॥ समुद्रमध्ये राजेन्द्र सर्वलोकनमस्टतम् ॥ २४ शोणस्य ज्योतिरथ्यायाः संगमे नियतः शुचिः। यत्र प्रसादयो देवा शप्रयश्च तपोधनाः । तर्पयित्वा पितृन्देवानग्निष्टोमफलं लभेत् ।। ८ भूतयक्षपिशाचाच किंनराः समहोरगाः॥ २५ शोणस्य नर्मदायाश्च प्रभेदे कुरुनन्दन । सिद्धचारणगन्धर्वमानुगः पनगास्तथा । घंशगुल्म उपस्पृश्य धाजिमेधफलं लभेत् ॥ ९| सरितः सागराः शैला उपासन्त उमापतिम् २६ पमं तीर्थमासाच कोशलायां नराधिप। तशानं समभ्यर्च्य त्रिरात्रोपोपितो नरा। पाजपेयमधामोति विरात्रोयोपितो नर॥ १० अश्वमेधमवामोति गाणपत्यं च विन्दति ॥ २७ गोसहस्रफलं विन्द्यात्कुलं चैय समुद्धरेत् । उप्य द्वादशपत्रं तु घृतात्मा च मयेन्नरः । कोशलां तु समासाद्य कालतीर्थमुपस्पृशेत् ॥११ / तत पप च गायत्र्याः स्थानं प्रैलोक्यपूजितम् ॥ वृपमैकादशफलं लभते नात्र संशयः । त्रिरात्रमुपितस्तत्र गोसहस्रफलं लभेत् ।। पुष्पवत्यामुपस्पृष्य निराधोपोपितो नरः ॥ १२ निदर्शनं च प्रत्यक्षं प्राह्मणानां नराधिप । गोसहस्रफलं लभ्या पुनाति स्वकुलं नृप। गायी पठते पस्तु योनिसंकरजस्नथा। ततो परिकाती नात्या भरतसत्तम । १३ / गाथा च गायिका चापि तस्य संपद्यते नृप ३० दीर्घमायुरवाप्नोति स्वर्गलोकं च गच्छति । अग्राह्मणस्य सावित्री पटतस्तु प्रणश्यति । तया चम्पा समासाद्य भागीरथ्यां कृतोदकः १४ | संवर्तस्य तु विप्रर्यापीमासा दुर्लभाम् ॥ ३१ दण्डाण्यमभिगम्यध गोसहरूपलं लभेत् । रूपस्य मागी भवति समगच प्रजापते। लपेटिकां ततो गच्छे.पुण्यां पुण्योपशोभिताम १५ ततो पेणां समासाध त्रिरात्रोपोपितो नरः ॥३२ याजपेयमयामोति देवैः सर्वच पूज्यते । मयूरईससंयुक्तं विमानं लमने नल। ततो महेन्द्रमासाद्य जामदग्न्यनिषेवितम् ॥ १६ ततो गोदायरी प्राप्य नित्यं सिद्धनिषेधिताम ३३ रामतीर्थे नरः सात्या भावमेधफलं समेत् । गयां मेघमयामोति यासकेलोंकमुत्तमम् । मनङ्गस्य तु केदारस्तत्रय फुरुनन्दन ॥ १७ / येणायाः संगमे स्मात्या याजिमेघपलं लभेत् ३४ . सम्यक् परनोवि सथिमहारभ्यासा गायत्री गापास्तानियम- होना गमवन्मुमानि सति: गायिका प्राध्यागीय स्वरवर्ण- अधेति ॥ १॥ निदर्शनमुदाहरणम् ॥ २९ ॥ तदेहविता गीतिति पाठेपिम वार्य. ॥३०॥ अवामस्य । गायत्रीमिति। यो मोनिसंकर. सपेत्तत्र गायत्री पदति तस्य र सिसावितवन राति भाव 1300 M ·महाभारते [तीर्थयात्रापर्द -- ८७ . . घेगेन समतिक्रान्ता सर्वतीर्थपुरस्कृता । चतुर्विद्ये च यत्पुण्यं सत्यवादिषु चैव यत् । तपनस्य सुता देवी त्रिषु लोकेषु विश्रुता । सात एव तदाप्नोति गङ्गायमुनसंगमे ॥ यमुना गङ्गया सार्धे संगता लोकपावनी। तत्र भोगवती नाम पासुकेस्तीर्थमुत्तमम् । गङ्गायमुनयोर्मध्यं पृथिव्या जयनं स्मृतम् ॥ ७५ | तत्राभिषेकं यः कुर्यात्सोश्वमेधफलं लभेत् ॥ ८६ .प्रयागंजघनस्यानमुपस्थमृपयो विदुः । तत्र हंसप्रपतनं तीर्यं त्रैलोक्यविश्रुतम् । 'प्रयागं सप्रतिष्ठान कम्बलाश्वतरो तथा ॥ ७६ दशाश्वमेधिकं चैव गङ्गायां कुरुनन्दन ॥ तार्थ भोगवती चैव घेदिरेषा प्रजापतेः। कुरुक्षेत्रसमा गङ्गा यत्र तत्रावगाहिता। तत्र वेदाश्च यज्ञाश्च मूर्तिमन्तो युधिष्ठिर ॥ ७७ | विशेषो चै कनखले प्रयागे परमं महत् ॥ प्रजापतिमुपासन्ते ऋषयश्च तपोधनाः। 'यद्यकार्यशतं कृत्वा कृतं गगावसेचनम् । .यजन्ते क्रतुभिर्देवास्तथा चक्रधरा नृपाः ॥ ७८ सर्व तत्तस्य गङ्गापो दहत्यनिरिवन्धनम् ॥ ८९ ततः पुण्यतमं नाम त्रिषु लोकेषु भारत । सर्वे कृतयुगे पुण्यं त्रेतायां पुष्करं स्मृतम् । प्रयागं सर्वतीर्थेभ्यः प्रवदन्त्यधिकं विभो ॥ ७९ | द्वापरेपि कुरुक्षेत्रं गङ्गा कलियुगे स्मृता॥ ९० गमनात्तस्य तीर्थस्य नामसंकीर्तनादपि । पुष्करे तु तपस्तप्येद्दानं दद्यान्महालये । मृत्युकालभयाच्चापि नरः पापात्प्रमुच्यते ॥ ८० । मलये त्वग्निमारोहेन्द्रगुतुझे त्वनाशनम् ॥ ९९ तत्राभिषेकं यः कुर्यात्संगमे लोकविश्रुते । पुष्करे तु कुरुक्षेत्रे गङ्गायां मगधेषु च । पुण्यं स फलमानोति राजसूयाश्वमेधयोः ॥ ८१ स्नात्वा तारयते जन्तुः समसप्तावरांस्तथा ॥ ९२ एपा यजनभूमिहि देवानामभिसंस्कृता। पुनाति कीर्तिता पापं दृष्टा भद्रं प्रयच्छति । तत्र दत्तं सूक्ष्ममपि महद्भवति भारत ॥ ८२ | अवगाढा च पीता च पुनात्यासप्तमं कुलम् ॥९३ न घेरचनात्तात न लोकवचनादपि । यावदस्थि मनुप्यस्य गद्गायाः स्पृशते जलम् । मतिरुत्क्रमणीया ते प्रयागमरणं प्रति । ८३ | तावत्स पुरुषो राजन्स्वर्गलोके महीयते ॥ 'दश तीर्थसहस्राणि पष्टिः कोट्यस्तथापराः। यया पुण्यानि तीर्थानि पुण्यान्यायतनानि च । येषां सांनिध्यमव कीर्तितं कुरुनन्दन ॥ . उपास्य पुण्यं लभ्वा च भवत्यमरलोकभाक् ९५ . ८४ . गङ्गायमुनयोरिति श्रीरूपाया. पृथिव्या मेरुपृष्ठ- भावेपि वाश्यस्य हठमरणपरत्वमपूर्वविध्यर्थत्व च कल्पयतो शीर्षायाः हरिद्वारादारभ्य जघनं नाभैरधोभागः ॥ ५॥ गौरवापत्ते । अभ्युपगमे वा ब्राह्मणम्यतिरिक्तविषय एवार्य जघनस्य स्थानमवस्थानं समाप्तिरन्त इति यावत् तदेवोपस्थम् । विधिः। भृग्वादिपतनेन मरणमन्यत्र ब्राह्मणादिति स्मृतेः। युक्तं तथा च पृथिव्या अपत्यभूतानि तीर्थानि तत्फलभूनाः नु शुद्धशबलब्रह्मज्ञानयोरिख काशीप्रयागमरणयो. सद्योमुक्ति- 'खर्गाश्च तानि सर्वाणि प्रयागादुत्पन्नानीति प्रयागस्य तीर्थराज- ममुक्तिपरत्वम् तथा हि तीर्थमाहात्म्योपसंहारे ' यत्र गला स्वमुक्तम् ॥६॥ न वेदवचनादिति। लोकवेदविरुदस्य हठ- महाराज स देशतत्तपोवनम् । सिद्धिक्षेत्रं च विज्ञेयं गङ्गातीरस. मरणम्यापवादोयम् अहिंसाविधेरिव पश्वालम्भविधिरिति प्रायः । वस्तुतस्तु वाराणसीमरणवद्याहाच्छिंकमरणविषय | माश्रितम् । इति गनायास्तदाश्रितस्य सिद्धिक्षेत्रस्य च विज्ञ एवायं प्रन्यो न हठमरणप्रतिपादक 'सितासिते सरित यत्र | खोक्त्या तयोरेव महत्तरवं दर्शितं तत्र यमुनया संगताया एवं संगते तत्रा गुनासो दिवमुत्पतन्ति । ये वै तन्वं विमृजन्ति धीरा-- गाया अत्र ग्रहणं प्रयागप्रशंसाधिकारात् । प्रतिष्टाने प्रति- खेजनासो अमृतत्वं भजन्ते । ब्रह्मज्ञानेन मुच्यन्ते प्रयागमर- टिता तीर्थयात्रेत्युपसंहाराचा प्रतिष्टाने प्रयाग सिद्विशत्रपदेन णेन च' इत्यादिश्रुतयः स्मृतयश्च तादृशा एव। हठमरणे जले | वाराणस्येव सिदिशब्दस्य निरूपपदस्य मुक्तिवाचित्वात् यापि स्थ वापि शख्नेगोवध्य वा पुन । नरकं ते प्रयान्त्याशु काश्याश्च मुक्तिक्षेत्रत्वप्रमिद्धे । तदेवमथ्यायचतुष्टयेपि आत्मानं घातयन्ति ये' इति दोपस्मरणात् । न चास्वा- भग्यंतरेण साक्षाद्वा काशीकीर्तनादुक्तविधोपसंहाराच पुष्कर- पवाद,प्रयागमरणविधिरिति वाच्यम्। तस्य हठमरणपरवा- गहाप्रयागादीनो सेवनं काशीप्राप्तिकरमिति । 'अन्यानि तु सिद्धः । सिद्धौ वा अचिकित्स्यरोगादिदोषवता भृगुपतनादि- | पवित्राणि काशीप्राप्तिकराणि हि। काशी प्राप्य विमुच्यन्ते नापि भरणे प्राप्तपि प्रयागमरगनियमविधिरयं भविष्यति नच नान्यथा कल्पकोटिभिः' इत्यादिपूर्वोदाइतपुराणान्तरसंवादेन काम्याय मरण विधिनित्यस्य मरणानिधविधैर्वाधक काम्य- सिद्धम् ॥ ३॥ चतुविद्य चतम्रो विद्याः वेदप्रयं भात्मविद्या त्वाच नायमुदहुने प्रत्यवायावह इति वाच्यम्। उक्तेथे याधका- ] चेति विद्यन्तस्मिन्स चतुर्विद्यस्तस्मिन् ॥ ८५ ॥ R

·अध्यायः ८५]
घनपर्य
-
.
.
न गगासह तीर्थ न देयः केशवात्परः। मीतः प्रीतेन मनसा तयान्तरधीयत ॥
प्राह्मणेभ्यः परं नास्ति एचमाह पितामहः। ९६ / भीष्मथ कुरुशाईल शास्त्रतत्यार्थदर्शिवान् ।
या गहा महाराज स देशस्तत्तपोवनम् । पुलस्त्यवचनाच पृथिवी परिचप्रमे।
सिद्धिनं च तज्ञेयं गहातीरसमाधितम् ॥ ९७ एपमेषा महाभागा प्रतिष्टाने प्रतिष्टिता।
इदं सत्यं द्विजातीनां साधनामात्मजस्य च । तीर्थयात्रा महापुण्या सर्वपापप्रमोचनी ।
सहद च जपेत्कणे शिष्यस्यानुगतस्य व ॥ ९८ अनेन विधिना यस्तु पृथियों संचरिष्यति ।
इदं धन्यमिदं मेध्यमिदं स्वर्ग्यमनुत्तमम् । मध्यमेधशतं सायं फलं प्रेत्य समोश्यति ॥ १५
इदं पुण्यमिदं रम्यं पायनं धर्यमुत्तमम् ॥ ९९ ततधाएगुणं पार्थ प्राप्स्यसे धर्ममुत्तमम् ।
महर्षाणामिदं गुहां सर्वपापप्रमोचनम् । भीमः कुरूणां प्रथरो यथापूर्वमयालयान् ॥ १६
अर्धात्य द्विजमध्ये च निर्मला स्वर्गमाप्नुयात्र१०० नेता च त्यमृपीन्यस्मात्तेन तेगुणं फलम् ।
धीमत्स्यय तथा पुण्यं सपत्तशमनं शियम् ।
रक्षीगणविकीर्णानि तीर्थान्येतानि भारत ।
मेधाजननमयं ये तीर्यवंशानुकीर्तनम् ॥ नगतानि मनुष्येन्द्रस्त्वामृते कुरुनन्दन ।
अपुरो लभते पुत्रमधनो धनमाभुयात् ।
इदं देवर्षिचरितं सर्वतीर्थाभिसंवृतम् ।
मही विजयते राजा पदयो धनमयामुयात् ॥ २
या पटेफल्यमुत्थाय सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥
शमा यथेप्सितान्कामान्याह्मणः पारगः पठन् ।
यदे गयानित्यं तीर्थपुण्यं नरः शुचिः। ३ आत्रेयः कुण्डजटरो विश्वामित्रोध गौतमः ॥ १९
ऋषिमुख्याः सदा यत्र पाल्मीकिस्त्वय कश्यपः ।
जातीः स स्मरते वही कपृष्ठे च मोदते ।
गम्यान्यपि च तीर्थानि कीर्तितान्यगमानि४ असितो दंपलथैव मार्कण्डेयोय गालयः ।
मनसा तानि गच्छेत सर्वतीर्थसाक्षया।
भरद्वाजो वसिष्ठश्च मुनिनहालयस्तथा ॥ १२०
एतानि पसुभिः साध्यैगदित्यमरुदश्चिमिः ॥ ५ शौनकः सह पुत्रेण यासथ तपतां घरः।
प्रापिभिदेयकल्पैध मातानि सुरतैषिभिः।
दुर्गासाथ मुनिश्रेष्ठो जावालिश्च महातपाः ॥२१
एवं त्यमपि कौरव्य विधिनानेन सुमत ।
६ पते ऋविधः स त्याप्रतीक्षास्तपोधनाः ।
मज तीर्थानि नियतः पुण्यं पुण्येन पर्धयन् । पभिः सह महाराज तीर्यान्येतान्यनुमा ॥ २२
भाषितः करणः पूर्धमास्तिक्याच्दतिदर्शनात्॥७
एप ते लोमशो नाम महर्पिमितद्युतिः।
प्राप्यन्ते तानि तीर्थानि सन्दिःशास्त्रानुदासभिः समप्यति महाराज तेन सार्धमनुग्रज ॥ २३
नापती नाकृतात्मा च नागचिर्न च तस्करः॥ ८ मयापि सह धर्मश तीर्यान्येतान्यनुप्रमात् ।
माति तीर्येषु कौरव्य न च धक्रमतिर्नरः। प्रास्यसे महती कीर्ति यया राजा महाभिरः२४
त्यया सम्पम्वृत्तेन नित्यं धर्मार्यदर्शिना ॥ ९ यथा ययातिधर्मात्मा यथा राजा पुरुरपाः ।
पिता पितामहथैव स च प्रपितामहाः। तथा त्वं राजशार्दूल स्पेन धर्मपा शोमसे ॥ २५
पितामहपुरोगाश्च देयाः सपिंगणा नृप । ११० यया भगीरयो राजा यथा रामश्च विधुतः ।
तय धर्मण धर्मश नित्यमेवाभितोषिताः। तया त्यं सर्यराजभ्यो नाजसे रहिमयानिय २६
अवाप्स्यसि त्यं लोकान्दै यस्ना यासपोपमा यथा मनुर्ययेश्याकुया महायशाः।
कीर्तिपमहती मीण प्राप्स्यसे मुविशावर्तामा , यथा येन्यो महाराज नया यमपि विश्रुतः ॥२७
मारद उपाय।
यथा च वृत्रहा सर्यान्सपक्षानिर्दहापुरा।
पपमुफ्त्याभ्यनुसाय पुलस्त्यो मगवानृषिः । त्रैलोक्य पालपामास देवरागिनायरः ।।
२८
सामानि भाम्यानि ॥४॥ समीक्षया दर्शने गमात्। सामान्यफलं ऐन्दरकाशित प्रगिरम् ॥१५॥
भावित कर दिया 1 भालामा बागीन- म भरिमाप धर्म धर्मालम् ॥
नि॥८॥ प्रतियाने प्रयागे प्रतिष्टिता समा १४|| माह नेता पनि गणकलेन नुपरस्त्रानुग्नन्तं फलमि.
मधमेति भायम् । पसंक्रममुहिम्शानं 'टा काममयः ॥१५॥ महानिरः शान्तनुरपेगावाः ॥ २४,
शि: 'पारियो सोपानम्यायमेव तारकमाव- रामान् सूर्यः ॥ १६ ॥

·महामारते [ तीर्थयात्रापर्व । वैशंपायन उवाच । ' तथा शत्रुक्षयं कृत्वा त्वं प्रजाः पालयिष्यसि । एवमाभ्यास्य राजानं नारदो भगवानृषिः । स्यधर्मविजितामुवी प्राप्य राजीवलोचन ॥ २९ मनुशाप्य महाराज तत्रैवान्तरधीयत युधिष्ठिरोपि धर्मात्मा तमेवार्थ विचिन्तयन् । ख्याति पास्यसि धर्मेण कार्तवीर्यार्जुनो यथा.३० । तीर्थयात्राश्रितं पुण्यमृषीणां प्रत्ययेदयत् ॥३२ इति श्रीमहाभा० आरण्यके पर्वणि तीर्थयात्राप० पुलस्त्यतीर्थयात्रायां नारदयाश्ये पञ्चाशीतितमोऽध्यायः ॥ ८५ ॥ ८६ .. वैशंपायन उवाच । धृतराष्ट्रस्य पुत्रेण वृता युधि महारथाः ॥ भ्रातृणां मतमाशाय नारदस्य च धीमतः । स वेदयिदः शूराः सनिविदुपस्तया । पितामहसमं धौम्यं प्राह राजा युधिष्टिरः॥ १, योद्भुफामाश्च पार्थेन सततं ये महाबलाः । मया स पुरुषव्याघो जिष्णुः सत्यपराक्रमः। सच दिव्यास्त्रविकर्णः सूतपुत्रो महारथः ॥ ९ । अनहेतोर्महावाहुरमितात्मा विद्यासितः॥ २. योस्त्रवेगानिलबलः शास्तिलनिःस्थनः । स हि पोरोनुरक्तश्च समर्थश्च तपोधनः । रजोधमोस्त्रसंपातो धार्तराष्ट्रानिलोखतः ॥ १० कृती च भृशमप्यत्रे धासुदेय इव प्रभुः। ३/निस्ट इव कालेन युगान्ते ज्यलनो महान् । अहं होतावुभौ ब्रह्मकृष्णावरिविधानिनौ । मम सैन्यमय कई प्रधश्यति न संशयः॥ अभिजानामि विकान्ती तथा व्यासःप्रतापवान्॥ तं स कृष्णानिलोद्भूतो दिव्यास्त्रज्यलनो महान् । त्रियुगी पुण्डरीकाक्षी वासुदेवधनंजयो। श्वेतवाजिबलाफाभदाण्डीपेन्द्रायुधोल्वणः ॥१२ नारदोपि तथा घेद योप्यशंसत्सदा मम ।। ५/संख्यः शरधाराभिः सदीप्तं कर्णपायकम् । तथाहमपि जानामि नरनारायणाषी। अर्जुनोदीरितो मेघः शमयिष्यति संयुगे । १३ शतोयमित्यतो मत्वा मया स प्रेषितार्जुनः ॥६स साक्षादेय सर्वाणि शक्रारपरपुरंजयः । इन्द्रादनयरःश सुरसूनुः सुराधिपम् । दिव्यांन्यत्राणि धीमत्सुस्ततश्च प्रतिपत्स्यते ।१४ द्रामवाणि चादातुमिन्द्रादिति थियासितः ॥७ / अलं सतेणं सर्वेषामिति मे धीयते मतिः । भौमत्रोणावतिरयौ छपो ट्रोणिय दुर्जपः। नास्ति त्यनिरतार्यानां रणेऽरीणां प्रतिक्रिया१५ इत्यारण्यके पर्वणि नेलकण्ठीये भरतभावदीपे पचाशीति-वोधः स्वतन्त्रता नित्यमनुपशक्ति भनन्तशकिच विभो. तमोऽध्यायः ।। ८५॥ विभुनाः पारमानि महेश्वरस्य' इति । अन्ये तु शनिश्चर्य पबिले देवःपराकमा चेति मीणि युगलानीत्याहुः तमशानं अनपरोध कालिकास्कुरणम् । ऐशय इयानभिपातः । भ्रातृणामिति ॥ ॥ अमितारमा भमितधैर्यः । बलमुपान्तनिहिः । वीर्य वाममन्त्रशक्ति तेजः पराभि- आरमा पुगे तो देहे 'इति कोशात् ॥ २॥ नियुगौ | घातः । पराक्रमो ययाकालमुग्यानमिति समायरलेस धर्मस्य भार्यायो मतिमंज्ञायां मृतयुगेऽवतीणी मरनारायणी। तमिले पुनरुदिपायुक्तं च ॥ ५ ॥ मनवर मन्यूनः 'तावेव सापान्तपि केशर्शनाविति पुरणपुरवावेतो नास्म ॥७॥ अवविदुषः मात्र विद्वारा ॥९॥ ज पति रजा दांदिवन्मानुयाविति भावः । पुनका सामादिम् । कार्योध.स एष धूमो यम्य । धातगानिलाव उस्त महा प्राणि युगानि युगलानि पश्चर्याणि भगमशानि वा आरित: १. कसं तृणवनम् ॥ ११ ॥ उमणः पानि पाययोलो त्रियुगा तानि च पुराणान्तरे मन्त। सहः॥२॥ मोरितोऽननामा मलं 'ऐशय समप्रस्य भानस्य याम नियरािम्यस्य च धर्मम्य पयांप्तः शम्मः शान्तरे प्रतिक्यिा जोराय भनि पमा मातोरना ना संहा। राता सृप्तिरनादि' दिनाऽरयों दुर्भया इत्यर्थः ॥ १५॥. .

·अध्यायः ४७] घनपर्व १४९ 4 ते वयं पाण्डवं सर्वे गृहीतास्त्रमरिंदमम् । यत्र कंचिद्वयं कालंघसन्तः सत्यविक्रमम् । । द्रधारो न हि वीभत्सुर्भारमुधम्य सीदति ॥ १६ / प्रतीक्षामोर्जुनं धीरं वृष्टिकामा इवाम्बुदम् ॥ १९ घयं तु तमृते वीरं वनेस्मिन्दिपदां पर । विविधानाश्रमान्कांश्चिद्विजातिभ्यः प्रतिश्रुतान् । अवधानं न गच्छामः काम्यके सह कृष्णया १७ / सरोसि सरितश्चैव रमणीयांश्च पर्वतान् ।। २० भयानन्यद्वनं साधु बग्नं फलवच्छाच । आचश्व न हि मे ग्रह्मन्रोचते तमृतेऽर्जुनम् । आख्यात रमणीयं च सेवितं पुण्यकर्मभिः॥ १८ धनेस्मिन्काम्यके वासी गच्छामोन्यां दिशंप्रति॥ इति श्रीमहाभारते आरण्यके पर्वणि तीर्थयात्रापर्वणि धीम्यतीर्थयात्रायां पडशीतितमोऽध्यायः॥८६॥ . वैशंपायन उवाच। यत्रासौ कीयंते विप्रेरक्षय्यकरणो घटः ॥ ११ तान्सर्वानुत्सुकान्हा पाण्डवान्दीनचेतसः । यत्र दत्तं पितृभ्योन्नमक्षय्यं भवति प्रभो । आश्वासयंस्तथा धौम्यो वृहस्पतिसमनिधीत् ॥१ सा च पुण्यजला तत्र फल्गु नाम महानदी १२ ग्राहणानुमतान्पुण्यानाश्रमान्भरतर्षभ । बहुमूलफला चापि कौशिकी भरतर्षभ। दिशस्तीर्थानि शैलांश्च शृणु मे वदतोनय ॥ २. विश्वामित्रोभ्यगायन प्राह्मणत्वं तपोधनः ॥ १३ याछुत्वा गदतो राजन्विशोको भवितासि ह । गगा यत्र नदी पुण्या यस्यास्तीरे भगीरथः। द्रौपद्या चानया साधं भ्रातृभिश्च नरेश्वर ।। ३ अयजत्तत्र बहुमिः क्रतुभिर्भूरिदक्षिणैः। श्रवणाचैव तेषां त्वं पुण्यमाप्स्यसि पाण्डव । पाञ्चालेषु च कौरव्य कथयन्न्युत्पलावनम् । गत्या शतगुणं चैव तेभ्य पय नरोत्तम ॥ ४ विश्वामित्रोयजयत्र पुत्रेण सह कौशिकः ५.१५ पूर्व प्राची दिशं राजनराजर्पिगणसेविताम् । रम्यां ने कथयिष्यामि युधिष्ठिर यथास्मृति ॥ ५ विश्वामित्रस्य तां दृष्ट्वा विभूतिमतिमानुपीम् १६ यवानुबंशं भगवाआमदग्न्यस्लथा जगी। तस्यां देवर्पिजुष्टायां नैमिषं नाम भारत। यत्र तीर्थानि देवानां पुण्यानि च पृथक्पृथक् ॥६ कान्यकुब्जेऽपिवत्सोममिन्द्रेण सह कौशिकः । यत्र सा गोमती पुण्या रम्या देवर्षिसेविता ततः क्षवादपाकामन्द्राह्मणोरमीति चाब्रवीत् १७ याभूमिश्च देवानां शामित्रं च विवस्वतः ॥ ७ पवित्रमृपिभिर्जुटं पुण्यं पावनमुत्तमम् । तस्यां गिरिवरः पुण्यो गयो राजर्पिसाकृतः। गङ्गायमुनयोवीर संगम लोकविश्रुतम् ॥ शियं ब्रह्मसरो यत्र सेवितं त्रिदशर्षिभिः ।। यत्रायजत भूतात्मा पूर्वमेय पितामहः । यदर्थे पुरुषस्यान कीर्तयन्ति पुरातनाः। प्रयागमिति विख्यातं तस्माद्भरतसत्तम । एटया बदः पुत्रा यशोपियां जेत् ।.. भारत्यस्य तु राजेन्द्र तमाश्रमवरोष। यजेत चाश्वमेधेन नीलं वा वृपमुत्सृजेत् । तत्तथा तापसारण्यं तापसैरुपशोभितम् ।। २०. उत्तारयति संतत्या दशपूर्वान्दशावगन् । १० हिरण्यबिन्दुः कथितो गिरी कालंजरे महान् । महानदी व नत्रैव तथा गयशिरो भए । आगस्त्यपर्वतो रम्यः पुण्यो गिरिवर: शिवः २१ । द्रधारा द्रक्ष्यामः ॥ १६ ॥ अवधान स्वास्थ्यम् ॥१७॥ स्वतः पुत्रम्य यमस्येति शेषः ॥ ७ ॥ तीर्थान्तरमाह तस्या. इन्यारण्यके प०लकण्ठीये भारतभावदीपे पडशीतितमो-मिति। तत्या प्राच्या दिशि राजर्षिरपि गयसंज्ञः।८१ पवित्र.. ऽध्याय ॥८६॥ मिति ! पवि वनं ततुल्यं जन्ममरणादिदुखं तस्मात् प्रायत इति पवित्रम् अत एव ऋषिभिर्जुटं सेवितं पुण्यं धर्मसिदेतुः तानिति॥९॥ शामित्रं शामितुः कर्म यज्ञे पशुमारणं विव- पावनं पापनाशनम् ॥ १८ ॥ ८७

·१५०
.महाभारते
[ तीर्थयात्रा
महेन्द्रो नाम कौरव्य भार्गवस्य महात्मनः । नैपधस्तृपितो यत्र जलं शर्म च लब्धवान् ।
अयजत्तत्र कौन्तेय पूर्वमेव पितामहः ।। २२) यत्र देवयनं पुण्यं तापसैरुपशोभितम् ॥
यत्र भागीरथी पुण्या सरस्यासीधुधिष्ठिर ।
बाहुदा च नदी यत्र नन्दा च गिरिमूर्धनि ।
यत्र सा ब्रह्मशालति पुण्या स्याता विशांपते ।
तीर्थानि सरितः शैलाः पुण्यान्यायतनानि च ॥
धूतपाप्ममिराकीर्णा पुण्यं तस्याश्च दर्शनम् ।
पवित्रो मगलीयश्च स्यातो लोके महात्मनः २४ माच्यां दिशि महाराज कीर्तितानि मया तव ।
केदारच मतङ्गस्य महानाधम उत्तमः।
तिसृप्यन्यानि पुण्यानि दिक्षु तीर्थानि मेणु ।
कुण्डोदः पर्वतो रम्यो बहुमूलफलोदकः ॥ २५ सरितः पर्वतांश्चैव पुण्यान्यायतनानि च ॥ २८
इति श्रीमहाभा० आरण्यके पर्वणि तीर्थयाश प. धौम्यतीर्थयात्रायां
सप्ताशीतितमोऽध्यायः ।। ८७ ॥
.
धौम्य उवाच ।
पयोगी चैकतः पुण्या तार्थेभ्यो हिमता मम ९
'दक्षिणस्यां तु पुण्यानि शृणु तीयानि भारत । माठरस्य धनं पुण्यं बहुमूलफलं शिधम् ।
विस्तरेण यथावद्धि फौय॑मानानि तानि वै ॥ १ | यूपश्च भरतश्रेष्ठ वरुणनोतसे गिरी ।।
यस्यामाख्यायते पुण्या.दिशि गोदावरी नदी। प्रवेण्युत्तरमार्गे तु पुण्ये कण्वाश्रमे तथा ।
वहारामा बहुजला तापसाचरिता शिवा ।। २ तापसानामरण्यानि कीर्तितानि यथाश्रुति ॥११
घेणा मीमरथी चैच नद्या पापमयापहे । घेदी शूर्पोरके तात जमदनमहात्मनः ।
मृगद्विजसमाकोण तापसालयभूपिते ॥
३ | रम्या पायाणतीर्था च पुनधन्दा च भारत ॥१२
राजस्तस्य च सारेमृगस्य भरतर्षभ ।
अशोकतीथै तत्रैव कौन्तेय बहुलाश्रमम् ।
रम्यतीर्था बहुजला पयोष्णी द्विजसेविता ॥ ४ | अगस्त्यतीर्य पाण्ड्येषु पारुणं च युधिष्ठिर ॥ १३
मपि चात्र महायोगी मार्कण्डेयो महायशाः। कुमार्यः कथिताः पुण्याः पाण्डयेप्येव नरर्षभ ।
अनुवंश्यां जगी गायां नृपस्य घरणीपतेः।। ५, ताम्रपणी तु कौन्तेय कीयिप्यामि ताटणु १४
नृगस्य यजमानस्य प्रत्यक्षमिति नः थुतम् । यत्र देयैस्तपस्तप्तं महादच्छद्भिराथमे ।
समाधदिन्दः सोमेन दक्षिणामिदिजातयः ॥ ६ | गोकर्ण इति विण्यातत्रिपु लोफेषु भारत ॥ १५
पयोण्यां यजमानस्य यापहे तीर्थ उत्तमे। शीततोयो बहुजल: पुण्यस्तात शियः शुमः ।
उद्धृतं भूतलस्थं या वायुना समुदीरितम् । हदः परमदुप्पापो मानुपैरएतात्मभिः॥
पोपण्या हरते तोयं पापमामरणान्तिकम् ॥ ७ तत्र वृक्षतृणाश्च संपनः फलमूलयान् ।
स्वर्गादत्तुगममलं विषाणं यत्र शूलिनः । आश्रमोगस्त्यशिष्यस्य पुण्यो देवसमा गिरिः ॥
स्थमात्मविहितं दृष्ट्या मर्त्यः शिवपुरं प्रजेत् ॥ ८/येयंपर्यतस्तत्र श्रीमान्मणिमयः शियः।
'एकतः सरितः सर्या गदाधाः सलिलोचयाः । अगस्त्यस्याश्रमश्चैव बहुमूलफलोदकः ॥
A
पत्र मागीरयोति । सरसि मणिकर्णिकास्ये प्रविध सप्ताशोनिनमोऽध्यायः॥७॥
मासीत् । प्रमशाला प्रोपलाधिसदृशं वाराणस्यास्यं
'भविमुवै पुरुक्षेत्रं देवानां देवयजनं सर्वेषां भूताना
८८
मसदनम् इति श्रुतिप्रविनम् ॥ २३ ॥ भाणां म्याप्ता
दक्षिणम्यामिति ॥ १॥ अनुस्या वंशानुपान दमग
मागानुपाम्॥५॥माय. कुमारी आपरन्तःवान्यामागा
मालीय. मालावदः ॥२४॥ केदारोपि काश्यामेव ॥२५॥ ] दिहीना भपिपामेव पति प्रार्थयन्तो भगवद्भक्ता इत्यर्थः ।
नेपधो नलः तत्रैव लोलाई दक्षिण मन्त्रामस्य दर्शनात् । अत एव श्रीभागाने द्रविडा भगवनभूयास्मयने ।
सायान्तरमाह यत्र देवानमिति ॥ २१॥ सा. ने. मा• पापे विविशेषु ॥ १४॥ महत् मौसफरम॥१५॥

·अध्यायः ८९]
घनपर्व,
सुराष्ट्रप्वपि पश्यामि पुण्यान्यायतनानि च। पुण्या द्वारपती तर यत्रासौ मधुसूदनः ।
थाथमान्सरितश्चैव सरांसि च नराधिप । १९ साक्षादेवः पुराणोसी स हि धर्मः सनातनः २४
'चमसोन्दनं विप्रास्तत्रापि कथयन्त्युत । ये च दविदो विश ये चाध्यात्मविदो जनाः।
प्रभासं चोदधौ तीर्य त्रिदशानां युधिष्ठिर ॥ २० ते वदन्ति महात्मानं कृष्णं धर्म सनातनम् ॥२५
तत्र पिण्डारकं नाम तापसाचरित शिवम् ।
उजयन्तश्च शिखरी क्षिप्रं सिद्धिकरो महान २१ / पवित्राणां हि गोविन्दः पवित्रं परमुच्यते ।
तत्र देवर्षिचीरेण नारदेनानुकीर्तितः ।
पुण्यानामपि पुण्यासी मङ्गलानां च मङ्गलम् ।
पुराण धूयते श्लोकस्तं निबोध युधिष्टिर ॥ २२ त्रैलोक्ये पुण्डरीकाक्षो देवदेवः सनातनः ॥ २६
पुण्ये गिरौ सुराष्ट्रपु मृगपक्षिनिविते । अव्ययात्मा व्ययात्मा च क्षेत्रमा परमेश्वरः।
उजंयन्ते स्म तप्ताङ्गो नाकपृष्ठे महीयते ॥ २३ / आस्ते हरिरचिन्त्यात्मा तत्रैव मधुसूदनः ॥ २७
इति श्रीमहाभा० आरण्यके पर्वणि तीर्थयात्रापर्वणि धौम्यतीर्थयात्रायां
अष्टाशीतितमोऽध्यायः॥ ८८॥
७
८
धौम्य उचाची
फुल्लप- महाराज देवगन्धर्वसेवितम् ।।
आनतेषु प्रतीच्यांचे कीर्तयिष्यामि ते दिशि । बदाश्चर्य महापज दृश्यते तत्र पर्वते।
यानि तर पवित्राणि पुण्यान्यायतनानि च ॥१ पुष्ये स्वगॉपमे चैव देवर्षिगणसेविते ॥
मियाडम्वाम्ररणोपेता यानीरफलमालिनी ।
हादेनी पुण्यतीर्था व राजस्ता घे सरित् ।
प्रत्यास्रोता नदी पुण्या नर्मदा तत्र भारत ॥ २
त्रैलोक्ये यानि तीर्थानि पुण्यान्यायतनानि च।
विश्वामित्रनदी राजपुण्या परपुरंजय ।।
सरिद्धनानि शैलेन्द्रा देवाध सपितामहा ३/ यस्यास्तीरे सतां मध्ये ययातिनहुपात्मजः ।
नर्मदायां कुरुश्रेष्ट सह सिषिचारणैः । पपात स पुनलोंकॉलेभे धर्मान्सनातनान् ॥ १०
रूगतमायान्ति पुण्योधैः सदा वारिषु भारत ॥४ तत्र पुण्यो हुदा ख्यातो मैनाफश्चैव पर्वतः ।
निकेतः श्रूयते पुण्यो यत्र विश्रवसो मुनेः । बहुमूलफलोपतस्त्वसितो नाम पर्वतः॥.
जशे धनपतिर्यत्र कुरो नरवाहने । आश्रमः कक्षसेनस्य पुण्यस्तम युधिष्ठिर ।
पैदूर्यशिखरो नाम पुण्यो गिरिवरः शिवः । च्यवनस्वाथमश्चैव विख्यातस्तत्र पाण्डप ॥ २२
नित्यपुप्पफलास्तत्र पादपा हरितछदाः ॥ ६ तत्राल्पेनैव सिध्यन्ति मानवास्तपसा विमो ।
तस्य शैलस्य शिखरे सरः पुण्यं महीपते । जम्बूमागों महाराज ऋषीणां भावितात्मनाम् ॥
५
अटा-
तमाः कृतपस्कः ॥ २३ ।। सनातनो धर्म । 'ज्याचा- सर्व प्रोक्तं त्रिविधं यक्ष वैतत् ' इति श्रुते. ॥ २५ ॥
रदमाहिसादानस्वाध्यायधर्मणाम् । भयं तु परमो धर्मों इत्यारण्यके पर्वणि नलकण्ठीये भारतमावदारे
यद्योगेनात्मदर्शनम् । इति याज्ञवल्पयोक्तः । तत्रात्मदर्श-शौतितमोऽध्यायः ॥ ८ ॥
नारूपस्य धर्मस्यात्मनोनन्यत्वात्स दिधर्म इति सामाना-
धिकरण्यम् ॥ २४ ॥ एतदेव स्टयति ये चेत्या-
अन्ययात्मा अक्षरस्वरूपी न्ययात्मा
क्षरस्वरूपा क्षेत्र जोर स एव परमेश्वरा क्षेत्र चापि मां आनतेषु पश्चिमाधिोपु । अवन्तिाम्वति पाठे अन्तिा
विद्धि' इति मगद्ववचनात् । क्षेत्र जीवः ईनश्च भयमप्य-प्रतीच्या चेति है शदश्वार्थः ॥ १॥ प्रत्ययोता
म्ययास्यं प्राहस्यर्थः ।' मौका भोग्यं प्रेरितारं च मन्दा पचिमवाहिनी ॥ २ ॥ बदाशय वेदधनिश्रवणादि ॥ ८ ॥

·१५२
महाभारते
[तीर्थयात्रापर्व
.
आथमः शाम्यतां श्रेष्ठ मृगद्विजनिपेषितः । वैखानसानां सिद्धानामृपीणामाथमा प्रियः १६
ततः पुण्यतमा राजन्सततं तापसैर्युता ॥ .१४ अप्यत्र संश्रयार्थाय प्रजापतिरयो जगी।
केतुमाला च मेध्या च गङ्गाद्वारं च भूमिप। पुष्करेषु कुरुश्रेष्ठ गाथा सुकृतिनां घर ॥
ख्यातं च सैन्धवारण्यं पुण्यं द्विजनिपेवितम् ॥१५ मनसाप्यभिकामरय पुष्कराणि मनस्विनः ।
पितामहसरः पुण्यं पुष्करं नाम नामतः । विप्रणश्यन्ति पापानि नाकपृष्ठे च मोदते ॥ १८
इति श्रीमहाभारते आरण्यके प० तीर्थयात्राप धौम्यतीर्थयात्रायां
ऊननवतितमोऽध्यायः ॥ ८९॥
धौम्य उवाच ।
।
-
| पालखिल्यैर्महाराज यत्रेएमृषिभिः पुरा ॥
उदीच्यां राजशार्दूल दिशि पुण्यानि यानि ये। दृपद्धती महापुण्या यत्र ख्याता युधिष्टिर ।
तानि ते कीर्तयिष्यामि पुण्यान्यायतनानि च १ न्यग्रोधाख्यस्तु पाञ्चाल्यः पाञ्चाल्यो द्विपदों पर
शृणुप्यावहितो भूत्वा मम मन्त्रयतः प्रभो। दाल्भ्यघोषश्च दाल्भ्यश्च धरणीस्थो महात्मनः ।
कथाप्रतिग्रहो वीर श्रद्धां जनयते सुमाम् ॥ २ कौन्तेयानन्तयशसः सुग्रतस्यामितौजसः ॥ १२
सरस्वती महापुण्या हदिनी तीर्थमालिनी ।
आश्रमः एयायते पुण्यस्त्रिषु लोकेषु विश्रुतः।
समुद्रगा महावेगा यमुना यन पाण्डव ॥ ३/ एतावववर्णी च विश्रुतौ मनुजाधिप ।
यत्र पुण्यतरं तीर्थ लक्षायतरणं शुभम् ।
यत्र सारस्वतैरिया गच्छन्त्यवमृथैतिजाः ।।
| वेदशी घेदविद्वांसी वेदविद्याविदावुभौ ।
पुण्यं चाख्यायते दिव्यं शिवमग्निशिरोऽनघ ।
ईजाते ऋतुभिर्मुख्यैः पुण्यभरतसत्तम ॥ १४
सहदेवोऽयजयत्र शम्याक्षेपेण भारत॥
समेत्य बहुशो देवाः सेन्द्राः सवरुणा पुरा ।
एतस्मिन्नेव चार्थेऽसौ इन्द्रगीता युधिष्ठिर ।
विशाखयूपेऽतप्यन्त तेन पुण्यतमश्च सः॥ १५
गाया चरति लोकेस्मिन्गीयमाना द्विजातिभिः६ ऋपिमहान्महाभागो जमदग्निमहायशाः ।
अग्नयः सह देवेन सेविता यमुनामनु ।
पलाशकेषु पुण्येपु रम्येप्ययजत प्रमुः॥
ते तस्य फुरुशाल सहनशतदक्षिणाः ॥ ७ | यत्र सर्वाः सरिच्छेप्टाः साक्षात्तमृषिसत्तमम् ।
तत्रैव भरतो राजा चक्रवर्ती महायशाः ।
स्वं स्वं तोयमुपादाय परिवार्योपतास्थरे ॥
विंशतिः सप्त चाटौ चं हयमेधानुपाहरत् ॥ ८ अपि चात्र महाराज स्वयं विश्वावसुर्जगी।
कामकृयो द्विजातीनां श्रुतस्तात यथा पुग।
इमं श्लोकं तदा धीर प्रेक्ष्य दीक्षा महात्मनः १८
अत्यन्तमानमः पुण्यः शरभङ्गस्य विश्रुतः ॥ ९ | यजमानस्य वै देयोञ्जमदग्नेर्महात्मनः ।
सरस्वती नदी सद्भिः सततं पार्थ पूजिता। मागम्य सरिलो विप्रान्मधुना समतपयन् ॥ १९
५.
.
--
--
1
•-
।
शाम्यता शमवताम् ॥ १४ ॥ वैखानसाना हैरण्यगर्भाणां प्रहः क्याया मनसि धारणम् ॥ २ ॥ सारस्वतः सरस्वत्यां
कर्ममार्गे स्यपत्वा ध्यानपराणामित्यर्थः ॥ १६ ॥ संश्रयार्थाय | प्राप्त ॥ ४॥ सहदेवः मंअयपुत्रः शम्याक्षेपेण बलवता
यासार्थम् ॥ १७ ॥ अमिकामस्य गन्तुमिच्छोः ॥ १८॥ | क्षिप्ता शन्या लगुडविशेषो यावर पतेत्तावान् यज्ञमण्डपो
इत्यारण्यके प० नेलकण्टीये भारतभावदोपे ऊननवति- यस्मिन्यते स शम्याक्षेपस्तेन ॥ ५॥ विंशतिः विशति-
तमोऽध्यायः ॥ ९ ॥
वारमावर्तिताः सप्त अष्टौ चेति अष्टाचत्वारिंशदधिकं शतम्।
प्रयनिंशच्छतं राजेति तु श्रुतिः। विसतिमिति पाटेत्यन्त-
होनसंख्यत्वात् पञ्चत्रिरत् ॥ ८ ॥ एता कृष्णमृगी तद्वर्णी
कृष्णी नरनारायणावित्यर्थ । वस्तुतस्त्ववर्णी वर्णा लोहित-
उदीच्यामिति ॥१॥ मन्यतः क्थयतः क्याप्रति- सणा- रम सत्यतमासि तदहिती॥ १३ ॥

·अध्यायः ९१]
घनपर्ष
गन्धर्वयक्षरक्षोभिरप्सरोभिश्च सेवितम् । यत्र नारायणो देयः परमात्मा सनातनः ।
किरातकिरायासं शैलं शिखरिणां परम् ॥ २०॥ तत्र इत्म जगत्सर्य तीर्थान्यायतनानि च ॥ २८
विभेद तरसा गङ्गा गहाद्वार युधिष्ठिर । तत्पुण्यं परमं ब्रह्म तत्तार्थ तत्तपोवनम् ।
पुण्यं तत्स्यायते राजन्ब्रह्मर्पिगणसवितम् ॥ २१ तत्परं परमं देवं भूनानां परमेश्वरम् ॥
सनकमारः कौरव्य पुण्यं कनखलं तथा
पर्वतश्च पुरु म यत्र यातः पुरूरवाः ।
शाश्वतं परमं चैव धातारं परमं पदम् ।
२२
यं विदित्या न शोचन्ति विद्वांसः शास्त्रश्यः ।।
भृगुर्यत्र तपस्तेपे महागणसविते ।
राजन्स प्राश्रमः स्यातो भूएतुडो महागिरि २३
तत्र देवर्षयः सिद्धाः सर्वे चैव तपोधनाः!
यः स भूतं मधिप्यश्च भवध भरतर्पमा
मादिदेयो महायोगी यप्रास्ते मधुसूदनः ॥ ३१
नारायणः प्रभुर्विष्णुः शाश्वतः पुरुषोत्तमः ।।२४ } पुण्यानामपि तत्पुण्यमत्र ते संशयोस्तु मा ।
तस्यातियशसः पुण्यां विशांलां बदरीमनु । पतानि राजन्युण्यानि पृथिव्यां पृथिवीपते ॥ ३२
आथमः पायते पुण्यत्रिषु लोकेषु विश्रुतः ॥२५ । कीर्तितानि नरश्रेष्ठ तीर्थान्यायतनानि च ।
उप्पातीयपहा गङ्गा शीततोयवहा पुरा) पतानि यसमिः साध्यैरादित्यमरूदश्चिमिः ३३
सुवर्णसिकंता राजन्धिशालांघदरीमंतु ॥ २६ अपिभिर्देवकल्पैश्च सेषितानि महात्ममिः ।
ऋषयो यत्र देयाश्च महाभागा महौजसः ।
चरनेतानि कौन्तेय सहितो ब्राह्मणः।
प्राप्य नित्यं नमस्यन्ति देयं नारायणं प्रभुम् ॥ २७ ' मातृभिश्च महामार्गरुत्कण्ठां विहरिष्यसि ॥ ३४
इति श्रीमहाभारते आरण्यके पर्वणि तीर्थयात्राप० धौम्यतीर्थयात्रायां
नयतितमोऽध्यायः ॥९॥
.
-
८
धेशंपायन उधावा
घासीत्पुरुषशार्दूल दृशा पार्य तथागतम् ।
पपं समापमाणे तु धौम्ये कोरवनन्दन । आह मां तत्र देशा गच्छ पाण्डसताप्रति ॥७
लोमशः स महातेजा ऋषिस्तत्राजगाम ह॥ १ सोहमभ्यागतः क्षिप्रं दिक्षुस्त्यां सहानुजम् ।
तं पाण्डयाप्रजो राजा सगणो ग्राह्मणाश्च ते। पचनात्पुरुहूतस्य पायरय घ महात्मनः ॥
उपातिष्ठन्महाभागं विधि शक्रमिवामराः॥ २ आस्यास्ये ते प्रियं तात महत्वाण्डयनन्दन
समभ्यर्थ्य यथान्यायं धर्मपुत्री युधिष्टिरः। ऋषिभिः सहितो राजप्पया चैय तदृणु ॥९
पप्रच्छागमने हेतुमटने च प्रयोजनम् ॥ ३
स पृष्टः पाण्डुपुषेण प्रीयमाणो महामनाः।
यत्वयोको महामारलार्य भरतपम ।
उयाच लक्ष्णया पाचा हर्पयात्रिय पाण्डयान् ॥ ४ | तदनमाप्त पार्थेन वादप्रतिमं विमो।।
संचरनस्मि कौन्तेय सर्यालीकान्यहराया।
यत्तहल्लशिरी नाम तपसा रुद्रमागमत् ।
गतः शशस्य मधनं तत्रापश्यं सुरेश्वरम् ॥ ५ अमृनायितं रीदं तलम् सव्यसाचिना ॥ १
तयच मातरं धीरमपश्यं सत्यसाचिनम् । तत्समन्वं ससंहारं सप्रायश्चित्तमालम् ।
शक्रस्यार्यासनगतं तत्र में विस्मयी महान् ॥ ६'पनमत्राणि चान्यानि दण्डादीनि युधिष्ठिर १२
विशाला नामतः पदोमन पदीयमापे ॥२५॥ विहरिष्यामि
परिहरिष्यसि ॥३४॥ इत्यारण्य पर्वणि नलाष्ट्रीय मारत-
मावदीप नवतितमोऽध्यायः ॥ ९॥
एवमिति ॥१॥ रामन्ट प्रयोगादी मन्त्रसहितम् । सदा-
रस्त्यत्तस्थावर्षणम् । प्रायनितंबप्रामिना निरपराधाना दाई
यो दोषस्तस्य शोधनम् । मतं दधानामेवारामारीना पुन-
विवसनम् । पत्रं पायांवरय रोद्रमे ॥ १२॥

·महाभारत [ तीर्थयात्रापर्व r यमात्कुबेरावरुणादिन्द्राथ कुरुनन्दन । अहं च कर्ण जानामि यथावद्भरतर्षभ । अस्त्राण्यधीतवान्पार्थो दिव्यान्यमितविक्रमः ! सत्यसंघ महोत्साहं महावीर्य महावलम् ॥ २० विश्वावसोस्तु तनयादीतं नृत्यं च साम च । महाहवेष्यप्रतिम महायुद्धविशारदम्,। धादिनं च यथान्यायं प्रत्यविन्दद्यथाविधि ॥ १४ । महाधनुर्धरं धीरं महात्रे वरवर्णिनम् ॥ एवं कृतास्त्रः कौन्तेयो गान्धर्व वेदमाप्तवान् । सुखं धसति बीभत्सुनुजस्यानुजस्तव ॥ महेश्वरसुतप्रख्यमादित्यतनयं प्रभुम् । १५ तयार्जुनमतिस्कन्धं सहजोल्वणपौरुपम् ।। २२ यदर्य मां सुरश्रेष्ठ इदं वचनमब्रवीत् । तच ते कथयिष्यामि युधिष्ठिर निबोध मे ॥ १६ न स पार्थस्य संग्रामे कलामहति पोडशीम् । भवान्मनुष्यलोकेपि गमिष्यति न संशयः। यश्चापि ते भयं कर्णान्मनसिस्थमरिंदम ।। ब्रूयाधुधिष्ठिरं तत्र वचनान्मे द्विजोत्तम ॥ १७ तचाप्यपहरिष्यामि सव्यसाचिन्युपागते । आगमिष्यति ते म्राता कृतास्त्रः क्षिप्रमर्जुनः। यञ्च ते मानसं वीर तीर्थयात्रामिमां प्रति । सुरकार्य महत्त्वा यदशस्यं दिवौकसैः ॥ १८ | स महपिलोमशस्ते कथायेप्यत्यसंशयम् ॥ २४ तपसायित्वमात्मानं योजय प्रातृभिः सह। यच किंचित्तपोयुक्तं फलं तीर्थेषु भारत । तपसो हि परं नास्ति तपसा विन्दते महत् ॥ १९ ब्रहर्षिरेष ध्यात्ते न तच्छूद्धेयमन्यथा ॥ इति धीमहाभारते आरण्यके पर्वणि तीर्थयात्रापर्वणि लोमशसंवादे पफनवतितमोऽध्यायः॥ ११॥ । । ९२ लोमश उवाच। तथा रक्षस्व कौन्तेयाराक्षसेभ्यो विजोत्तम ॥ ६ धनंजयेन चाप्युक्तं यत्तच्छृणु युधिष्ठिर ।। यातुधाना हि बह्यो राक्षसाः पर्वतोपमाः। युधिष्ठिरं म्रातरं मे योजयेर्धर्माया थिया ॥ १ त्वयामिगुप्तं कौन्तेयं न विद्यतेयुरन्तिकम् ॥ त्वं हि धर्मान्परान्वेत्थ तपांसि च तपोधन । सोहमिन्द्रस्य वचनानियोगादर्जुनस्य च । श्रीमतां चापि जानासि धर्म राज्ञां सनातनम्॥२ | रक्षमाणो भयेभ्यस्त्वां चरिष्यामि त्वया सहा ८ स भवान्परमं घेद पावनं पुरुषं प्रति । तेन संयोजयेयास्त्वं तीर्थपुण्येन पाण्डवान् ॥३, विस्तीर्थानि मया पूर्व दृष्टानि कुरुनन्दन । इदं तृतीय श्यामि तान्येय मयता सह ॥ यथा तीर्थानि गच्छेत गाश्च दद्यात्स पार्थिवः । तथा सर्वात्मना कार्यमिति मामर्जुनोग्रवीत् ॥ ४ इयं राजर्षिभिर्याता पुण्यद्भिर्युधिष्टिर। भवता चानुगुप्तोसौ चरेत्तीर्थानि सर्वशः । मन्वादिमिमहाराज तीर्थयात्रा भयापहा ॥ १० रक्षोभ्यो रक्षितव्यश्च दुर्गेपु चिपमेषु च ॥ ५ नानजुर्नाकृतात्मा च नाविद्यो न च पापयत् । धीच इव देवेन्द्रं यथा चाप्याड्राि रविम् । माति तीर्थेषु कौरव्य न च धक्रमतिर्नरः ।। ११ . ।

·अध्यायः ९३]
वनपर्व
rar
सं धर्ममतिनित्यं धर्मशः सत्यसंगरः । क्षुत्तृडभ्यभमायासीतार्तिमसहिष्णवः॥ . १९
विमुक्तः सर्वसंगेभ्यो भूय एव भविष्यासे ॥ १२ ते सर्व विनिवर्तन्तां ये च मिएमुजो द्विमाः ।
यथा मगीरथो राजा राजानश्च गयादयः। पकानलहापानानां मांसानां च विकल्पका ॥२०
यथा ययातिः कौन्तेय तथा त्वमपि पाण्डय॥१३ तेपि सर्च नियन्तिां ये च सूदानुयायिनः ।
युधिष्ठिर उयाचा
मया यथोचिताजीच्यैः संविमतात्तिभिः ।
न हर्षारसंप्रपश्यामि पास्यस्यास्योत्तर क्वचित् । ये चाप्यनुरताः पौरा राजभक्तिपुरःसराः।
स्मरेदि देवराजोयं को नामाभ्यधिकस्ततः॥ १४ धृतराष्ट्र महाराजमभिगच्छन्तु ते च ये ॥
२२
भवता संगमो यस्य भ्राता चैव धनंजयः।
स दास्यति ययाकालमुचिता यस्य या भूतिः ।
यासकः स्मरते यस्य को नामाभ्यधिकस्ततः॥१५
स चेयथोवितां पृति न दद्यान्मनुजश्यरः ॥ २३
यद्य मां भगयानाह तीर्यानां दर्शनं प्रति।
धौम्यस्य वचनादेषा युद्धिः पूर्व कृतव मे ॥ १६
अस्मप्रियहितार्थाय पश्चाल्यो यः प्रदास्यति २४
पेशंपायन उवाच ।
तद्यदा मन्यसे ब्रह्मन्गमनं तीर्थदर्शने ।
तदैच गन्तास्मि तीर्यानेप मे निश्चयः परः ॥१७ । ततो भूयिष्ठशः पौरा गुरुमारप्रपीडिताः ।
घेशंपायन उवाच।
विमाश्च यतयो मुख्या जग्मुर्मागपुरं प्रति ॥ २५
गमने रुतबुद्धिं तु पाण्डवं लोमशोग्रवीत् ।
तान्सर्यान्धर्मराजस्य प्रेम्णा राजाम्बिकासतः ।
लघुर्भय महाराज लघुः स्वैरं गमिष्यसि ।। १८ प्रतिजमाह विधिवद्धनैश्च समतर्पयत् ॥ ६
युधिष्ठिर उयाय।
ततः कुन्तीसुतो राजा लघुभिाह्मणः सह ।
भिक्षाभुजो निवर्तन्तां ब्राह्मणा यतयश्च ये। लोमशेन च सुप्रीतस्त्रिरात्र फाम्य केऽयसत् ॥२७
इति श्रीमहाभारते मारण्यके पर्वणि तीर्थयात्रापर्वणि लोमशतीर्थयात्रायां
द्विनवतितमोऽध्यायः॥१२॥
.
.
वैशंपायन उवाच।
भवद्भिः पालिताः शूरैर्गच्छामो षयमयुत ॥ ५
ततःप्रयान्तं कौन्तेयं ग्राह्मणा यनवासिनः ।
भाप्रसादादि ययं प्रामुयाम सुखं फलम् ।
यभिगम्य तदा राजभिदं वचनमयन् ।। १/तीर्थानां पृथिवीपाल धनानां च पिशांपते ॥ ६
राजस्तीयानि गन्तासि पुण्यानि मातृभिः सहा | तब वीर्यपरिखाता युद्धास्तीर्थपरिपुताः।
अपिणा चैव सरितो लोमशेन महात्मना । २. मम धूतपाप्मानस्तार्थसंदर्शनाप ।।
अस्मानपि महाराज नेतुमर्हसि पाण्डव ।
भवानपि नरेन्दस्य कार्तवीर्यस्य मारत ।
मस्माभिहि न शश्यानि त्यहते तानि कौरव ॥३
श्वापदैरुपस्यानि दुर्गाणि षिमाणि च ।
अष्टकस्य च राजलामपादस्य चैपह॥
दरगम्यानि नरैरल्यैस्तीर्थानि मनुजेश्वर ।
भरतस्य च धीरस्य सार्वभौमस्य पार्थिव ।
मयतो भ्रातरः शूरा धनुर्धरपराः सदा ।
धुयं प्राप्स्यसि दुधापालीकास्तीर्थपरियातः । ९
७
८
४
सत्यसंगरः सत्यश.। यान्येव संप्रापनामानि तानिलकण्ठीये भारतभावीपे दिनवतितमोऽध्यायः॥१२॥
यसनामानाति याप्तवचनात् ॥ १२॥ लगुः अल्पपरिवारः
100 विमा: मृटामटविभाप्रका.॥२॥आजादैः
भृत्यादिभिः वृत्तिभित्र वनहभिरमादिभिः ॥ २१॥ सत इति ॥ १॥ दुर्गाणि कष्टकायाकान्तला
पायाख्यो द्वारा वायुमभ्यम् ॥३४॥ इत्यारपके पणि विषमाशि हिसन्यानाशारदा ॥४॥

·महामारते [तोर्पयाभाव ममासादीनि तीयोनि महेन्द्रादींच पर्वतान् । रुपय उपः। गहाद्याः सरितश्चैव पक्षादीच घनस्पतीन् ॥ १० | युधिष्ठिर यमी भीम मनसा फुरुतार्जयम् । स्वया सह महीपाल द्रष्टुमिच्छामहे घयम् । मनसा कृतशीचा पैदास्तीर्यानि यास्यय २० यदि ते ग्राहणेप्यस्ति काचित्तीतिर्जनाधिप ११ शरीरनियमं प्रामिणा मानुषं मतम् । फुरु क्षिमं घोऽस्माकं ततः धेयामिपत्स्यसे। मनो विशुद्धां पुद्धिं च देवमाहुतं द्विजाः ॥२१. तीर्थानि हि महाबाहो तपोधिप्रकरः सदा ॥ १२ मनोहादुष्ट शौचाय पर्याप्तं घे नराधिप । अनुकीर्णानि रक्षोभिस्तेभ्यो नत्रातुमर्हसि । मैत्री घुद्धि समास्याय युद्धास्तीर्थानि द्रक्ष्यथ । तीर्यान्युक्तानि धौम्येन नारदेन च धीमता ॥१३ ते यूयं मानसैःक्षाः शरीरनियमयतैः । यान्युयाय च देवािमशः सुमहातपाः । यं धतं समास्याय यथोक्तं फलमाप्स्यथ ॥ २३ विधियत्तानि सर्वाणि पर्यटख नराधिप ॥ १४ ते तथेति प्रतिवाय कृष्णया सह पाया। धूतपाप्मा सहास्माभिलॉमशेनामिपालितः । एतस्वस्त्ययनाः सर्वे मुनिभिर्दिव्यमानुः ॥ २६ स राजा पूज्यमानस्तैहर्षादशुपरिशुतः । १५ ) लोमशस्योपसंगृह्य पादी द्वैपायनस्य । भीमसेनादिभिवारभिः परिवारितः । नारदस्य च राजेन्द्र देवः पर्यतस्य च ॥ पादमित्यग्नीत्सास्तानृपीन्पाण्डयमः ॥ १६ | धौम्येन सहिता पीरास्तथा तैर्यनयासिभिः। लोमशं समनुज्ञाप्य धौम्यं चैप पुरोहितम् । मार्गाप्यामतीतायां पुप्येण प्रययुस्ततः ॥ २६ ततः स पाण्डपथेष्ठो मातृभिः सहितो घशी १७ / कठिनानि समादाय चीराजिनजटाधराः। द्रौपद्या चानयद्याद्या गमनाय मनो दधे । मभेद्यः फययुक्तास्तीर्यान्यन्यचरंस्ततः ॥ अंथ व्यासो महाभागस्तथा पर्वतनारदी ॥ १८ इन्द्रसेनादिभि त्यै स्थैः परिचतुर्दशः। काम्यफे पाण्यं द्रष्टुं समाजग्मुर्मनीषिणः । महानसन्यातच तथान्यैः परिचारिकः ॥ २८ 'तेषां युधिष्ठिरो राजा पूजां चक्रे ययाविधि। .सायुधा पद्धनितिशास्तूपपन्तः समार्गणाः सत्तास्ते महाभागा युधिष्ठिरमयाग्रुयन् ॥ १९ ] प्राङखाः प्रययुगिः पाण्डमा जनमेजय ॥ २९ इति श्रीमहामा० मारण्यके प० तीर्थ लोमशतीर्थयात्रायां प्रिनयतितमोऽभ्यायः ॥ ९३ ॥ . युधिष्ठिर उवाच। लोमश उयाचा न ये निर्गुणमात्मानं मन्ये देयर्षिसत्तम । मात्र दुःखं त्यया राजकार्य पार्थ कांचन । तथास्मि दुःखसंततो यथा नान्यो महीपतिः १ यदधर्मेण वर्षेयुरधमंचयो अनाः ॥ परांध निर्गुणान्मन्ये न चधर्मगतानपि । पर्धत्यधर्मण नरलतो मद्राणि पश्यति। से च लोमश लोकेम्मिध्यन्ते केन हेतुना। २ ततः सपनाजयति समूलम्त विनश्यति ॥ ३ अनुहोणानि म्याने। न भस्मान् ॥ १३॥ मालकष्टीये भारतमावरे विनातितमोऽध्यायः ॥ ५॥ अभिमामिरः ॥ १०॥ टिनानि मी: 'बाटो' पति महारामिः । मन्ये मिश्याने करानि वेति म्यापरयुः ॥ २७ परिवाशःपयस्यनिः । चतुर्दगन्यः मदा तिम् उत्तमगुणहीनम् ॥1॥ पान परिणत भुगते। संख्ययाम्ययामति गमाग । पान् ॥ २॥ रामूलपुनशेत्रादिमिर मोदी परदेय रति re en प!ि

·अध्यायः ९४]
वनपर्व
७
मया हि दृष्टा देतेया दानधाश्च महीपते।. तपोभिः क्रतुभिर्दानैराविदिश्च पाण्डव ।। १४
वर्धमाना ह्यधर्मण क्षयं चोपगताः पुनः ॥ ५ प्रजः सर्वपापानि श्रेयश्च प्रतिपेदिरे ।
पुरा देवयुगे चैव दृष्टं सर्वे मया विभो।
एवमादानवन्तश्च निरादानाश्च सर्वशः ॥
अरोचयन्सुरा धर्म धर्म तत्यजिरेऽसुराः ॥ ६. तीर्थान्यगच्छन्विबुधास्तेनापुभूतिमुत्तमाम् ।
तीर्थानि देवा विविशु विशम्भारतासुराः। तथा त्वमपि राजेन्द्र स्नात्वा तीर्थधु सानुजः १६
तानधर्मकृतो दर्पः पूर्वमेव समाविशत् ॥
पुनर्वेत्स्यसि तां लक्ष्मीमेप पन्थाः सनातनः।
दन्मिानः समभवन्मानात्क्रोधो व्यजायत ।
क्रोधादहीस्ततोऽलजा वृत्तं तेषां ततोऽनशत् भगीरथो वसुमना गया पूरुः पुरुरवाः ।
यथैव हि नगो राजा शिबिरौशीनरो यथा ॥१७
तानलजान्गतहोकान्हीनवृत्तान्वृथामतान्।
चरमाणास्तपो नित्यं स्पर्शनादम्भसश्च ते ॥ १८.
क्षमा लक्ष्मीः स्वधर्मश्च न चिराप्रजहुस्ततः ॥ ९
लक्ष्मीस्तु देवानगंमदलक्ष्मीरसुरानृप ।
तीर्थाभिगमनात्पूता दर्शनाच महात्मनाम् ।
तानलक्ष्मीसमाविष्टान्दोपहतचेतसः ।। १० मलभन्त यशः पुण्यं धनानि च विशांपते ॥ १९
दैतेयान्दानवांश्चैव कलिरप्याविशत्ततः। तथा त्वमपि राजेन्द्र लन्ध्या सुविपुलां श्रियम् ।
तानलक्ष्मीसमाविष्टान्दानवान्कलिना हतान् ॥११ / यथा पेक्ष्वाकुरमवत्सपुत्रंजनबान्धवः ॥
दाभिभूतान्कौन्तेय क्रियाहीनानचेतसः। मुचुकुन्दोथ मांधाता मरुत्तश्च महीपतिः।
मानाभिभूतानचिराद्विनाशः समपद्यत । १२ | कीर्ति पुण्यामविन्दन्त यथा देवास्तपोबलात्॥२१
निर्यशस्कास्तथा दैत्याः कृत्यशो विलयं गताः। देवर्षयच कास्येन तथा त्वमपि पोस्यसि ।
देवास्तु सागरांश्चैव सरितश्च सरांसि च ॥ १३ धार्तराष्ट्रास्त्वधर्मेण मोहेन च वशीकृताः।
अभ्यगच्छधर्मशीलाः पुण्यान्यायतनानि च । न चिरा विनङ्ग्यान्ति दैत्या इव न संशयः॥२२ .
इति श्रीमहाभारते मारण्यके पर्वणि तीर्थयात्रापर्वणि लोमशतीर्थयात्रायां
चतुर्नवतितमोऽध्यायः ॥ १४ ॥
२०
वैशंपायन उवाच।
प्रयागे देवयजने देवानां पृथिवीपते ।
ते तथा साहिता चीरा वसन्तस्तत्र तत्र ह । अपुराास्य गात्राणि तपश्चातस्थुरुत्तमम् ।
क्रमेण पृथिवीपाल नैमिषारण्यमागताः ॥ १ गङ्गायमुनयोश्चैव संगमे सत्यसंगरा।
ततस्तीपु पुण्येषु गोमत्याः पाण्डया नृप । विपाप्मानो महात्मानो विप्रेभ्यः प्रददुर्चसु ।
कृताभिषेकाः प्रददुर्गाश्च वित्तं च भारत ।। २ तपस्विजनमुष्टां च ततो वेदी प्रजापतेः ।।
तत्र देवास्तिमिवांस्तयित्वा पुनः पुनः। जग्मुः पाण्डुसुता राजन्द्राह्मणैः सह भारत ।
कन्यातीर्थेऽतीर्थे च गयां तीर्थं च भारत । तत्र तेवयसबीरास्तपश्चातस्थुरुत्तमम् ।
कालकोट्यां विषप्रस्थे गिरावुष्य च कौरवाः ॥३ संतर्पयन्तः सततं धन्येन हविषा द्विजान् ।
बाहुदायां महीपाल चक्रः सर्वेभिषेवनम् । ततो महीधरं जग्मुर्धर्मोनामिसंस्कृतम् ॥
६
७
विविशुः नानार्थमिति शेषः । अधर्मस्तीर्थयात्रा- वादिनियमग्रहणवन्त. निरादाना:अप्रतिवद्धाः सर्वश देवादि.
प्रवेशजस्तरकर्तृन अधर्मकृतः । अधर्मेण कृत उत्पादितो वा भिरपि ॥१५॥ वेत्स्यसि लस्यसे । १७॥ इत्यारण्यके पणि
दर्पः गई. ततो मानः पूज्योस्मीति बुद्धिः ॥ ५॥ तत. नलकण्ठीये भारतभावशे चतुर्नवतितमोध्याय ॥४॥
पूजाया अलाभे प्रतिपाते वा बोध तत अहीः अायें
प्रवृति ततः अलजा लजानिन्यतादोपाद्भयं तस्य नाशः
८॥ न चिरात् शीघ्रमेव ॥ ९॥ आदानवन्तः भार्ज.
ते तथेति ॥१॥

·१५८
महाभारते
[तीर्थयात्रापर
राजर्पिणा पुण्यक्ता गयेनानुपमद्युते । यत्रानपर्वता राजशतशोय सहस्रशः॥
भगो गयशिरो यत्र पुण्या चैव महानदी ॥ १/ घृतकुल्याश्च दश्च नद्यो बहुशतास्तथा ।
:चानीरमालिनी रम्या नदी पुलिनशोभिता । व्यंजनानां प्रवाहाश्च महाहींणां सहस्रशः॥ २०
दिव्यं पवित्रकूटं च पवित्रं धरणीधरम् ॥ १० अहन्यहनि चाप्येयं याचतां संप्रदीयते ।
ऋपिजुष्टं सुपुण्यं तत्तीर्थ ब्रह्मसरोत्तमम् ।
अन्ये च ब्राह्मणा राजन्भातेऽनं सुसंस्कृतम्॥२१
अगस्त्यो भगवान्यत्र गतो वैवस्वतं प्रति ॥ ११
तत्र वै दक्षिणाकाले ब्रह्मयोपो दिवंगतः।
उवासच स्वयं तत्र धर्मराजः सनातनः।
न च प्रज्ञायते किंचिद्रह्मशब्देन भारत ॥ २२
सर्वासां सरितां चैव समुद्भेदो विशांपते ॥ १२
या संनिहितो नित्यं महादेवः पिनाकधूक ।
पुण्येन चरता राजन्भूर्दिशः खं नभस्तथा ।
तत्र ते पाण्डया वीराश्चातुर्मास्यैस्तदेजिरे ॥ १३ आपूर्णमासच्छिम्देन तदप्यासीन्महाद्भुतम् ॥ २३
ऋषियशेन महता यत्राक्षयवटो महान् । यत्र स्म गाथा गायन्ति मनुष्या भरतर्षभ।
अक्षये देवयजने अक्षयं यत्र चै फलम् ॥
अन्नपानैः शुभैस्तृप्ता देशे देशे सुवर्चसः ।
ये तुं तत्रोपवासांस्तु चकुनिश्चितमानसाः ।
गयस्य यज्ञे के त्वद्य माणिनो भोक्तुमीप्सवः ।
ब्राह्मणास्तत्र शतशः समाजग्मुस्तपोधनाः॥ १५ तत्र भोजनशिष्टस्य पर्वताः पञ्चविंशतिः ॥ २५
चातुर्मास्येनायजन्त आण विधिना तदा। न तत्पूर्वे जनाचक्रुर्न करिष्यन्ति चापरे ।
तत्र विद्यातपोवृद्धा ब्राह्मणा घेदपारगाः । गयो यदकरोद्यो राजर्षिरमितद्युतिः ।। २६
कथा प्रचक्रिरे पुण्यां सदसिस्था महात्मनाम् १६ | फथं तु देवा हविषा गयेन परितर्पिताः ।
तत्र विद्यावतस्रातः कौमारं व्रतमास्थितः ।
पुनः शश्यन्त्युपादातुमन्यैर्दचानि कानिचित् २७
समठोकययद्राजन्नामूर्तरयसं गयम् ॥ १७ सिकता पा यथा लोके यथाथा दिवि तारकाः
शमठ उवाच।
यया या घर्षतो धारा असंख्येयाः स्म फेनचित् ।
अमूर्तरयसः पुत्रो गयो राजर्षिसत्तमः । तथा गणयितुं शपया गययशेन दक्षिणाः॥ २८
पुण्यानि यस्य कर्माणि तानि मेणु भारत॥१८ घंविधाः सुबहवस्तस्य यज्ञा महीपतेः ।
यस्य यज्ञो बभूवेह बन्नो बहुदक्षिणः । बभूवुरस्य सरसः समीपे कुरुनन्दन । २९
इति श्रीमहामारते भारण्यके पर्वणि तीर्थयात्रापर्वणि लोमशतीर्थयात्रायो गययज्ञकथने
पञ्चनवतितमोऽध्यायः । ९५ ॥
चैशंपायन उवाच।
लोमश उवाच।
ततः संप्रस्थितो राजा कौन्तेयो भूरिदक्षिणः । इल्बलो नाम देतेय बासीकोरपनन्दन ।
अगस्त्याश्रममासाद्य दुर्जयायामुवास ह ॥
१ मणिमत्यां पुरि पुरा यातापिस्तस्य चानुजः ॥४
सत्रैव लोमशं राजा पप्रच्छ घदतां धरः । स माह्मणं तपोयुक्तमुवाच दिविनन्दनः।
अगस्त्येनेह पातापिः किमर्थमुपशामितः ।।
२ पुत्रं मे भगवानेकमिन्द्रतुल्यं प्रयच्छतु ॥
बासीहा कि प्रमावश्च स दैत्यो मानवान्तकः। तस्मै स ब्राह्मणो नादात्पु घासरसंमितम ।
किमयं चोदितो मन्युरगस्त्यस्य महात्मनः ॥ ३' कोष सोमरस्तस्य ब्राह्मणस्य ततो भृशम् ॥६
५
धानोरमालिनी वेपनियुना १० प्रशान्देन वेद-
ध्वनिना २२ सिकनादिवयाने दक्षिणा: न गणयितुं
शक्या इत्यन्वयः ॥ २८॥ इत्यारण्यो पर्वणि नेलकटोये
भारतभावदीप पचनशतितमोऽध्यायः॥ १५॥
तत इति। दुर्जयाया वातापिपुया मणिमनीसंज्ञायाम्
॥१॥ नादात्न दसवान् ॥ ६॥

·घनपर्व अध्यायः ९६] , तदाप्रभृति राजेन्द्र इल्वलो ब्रह्महाऽसुरः । ततः प्रसवसंतानं चिन्तयन्भगवानृषिः । मन्युमान्मातरं छागं मायावी हकरोत्ततः ॥ ७ आत्मनः प्रसवस्यार्थे नापश्यत्सदृशी स्त्रियम् १९ मेपरूपी च वातापिः कामरूप्यभवत्क्षणात् । स तस्य तस्य सत्त्वस्य तत्तदङ्गमनुत्तमम् । संस्कृत्य च भोजयति ततो विप्र जिघांसति ॥ ८ संगृह्य तत्समैरङ्गैनिममे स्त्रियमुत्तमाम् ॥ २० स चाह्वयति यं वाचा गतं वैवस्वतक्षयम् । स तां विदर्भराजस्य पुत्रार्थ तप्यतस्तपः । स पुनर्देहमास्थाय जीवन्स्म प्रत्यदृश्यत ।। ९ निर्मितामात्मनोर्थाय मुनिः प्रादान्महातपाः २१ ततो वातापिमसुरं छागं कृत्वा सुसंस्कृतम् । सा तत्र जझे सुभगा विद्युत्सौदामनी यथा । तं ब्राह्मणं भोजयित्वा पुनरेव समाह्वयत् ॥ १० विम्राजमाना वपुषा व्यवर्धत शुभानना ॥ २२ तामिल्बलेन महता स्वरेण वाचारिताम् । जातमात्रां च तां दृष्ट्वा वैदर्भः पृथिवीपतिः। श्रुत्वातिमायो बलवान्क्षिप्रं ब्राह्मणकण्टकः ॥११ प्रहर्षेण द्विजातिभ्यो न्यवेदयत भारत ॥ २३ तस्य पाव विनिर्मिद्य ब्राह्मणस्य महासुरः। अभ्यनन्दन्त तां सर्वे ब्राह्मणा वसुधाधिप । घातापिः प्रहसनराजनिश्चक्राम विशांपते ॥ १२ लोपामुद्रेति तस्याश्च चक्रिरे नाम ते द्विजाः२४ एवं स ब्राह्मणानराजन्मोजयित्वा पुनः पुनः । ववृधे सा महाराज बिम्रती रूपमुत्तमम् । हिंसयामास दैतेय इल्वलो दुष्टचेतनः ॥ १३ | अप्स्विवोत्पलिनी शीघ्रमग्नेरिव शिखा शुभा २५ अगस्त्यश्चापि मगवानेतस्मिन्काल एव तु । तां यौवनस्यां राजेन्द्र शतं कन्याः स्वलंरताः । पितृन्ददर्श गर्ने वे लम्बमानानधोमुखान् ॥ १४ | दास्यः शतं च कल्याणीमुपातस्थुवंशानुगाः २६ सोपच्छल्लम्बमानांस्तान्भवन्त इव कम्पिताः। सा रम दासीशतवृता मध्ये कन्याशतस्य च ।' संतानहेतोरिति ते प्रत्यूचुर्ब्रह्मवादिनः ॥ १५ / आस्ते तेजस्विनी कन्या रोहिणीय दिवि प्रभा । ते तस्मै कथयामासुर्वयं ते पितरः स्वकाः। यौवनस्थामपि च तां शीलाचारसमन्विताम् । ; ..गर्तमेतमनुप्राप्ता लम्बामः प्रसवार्थिनः ॥ १६ न वने पुरुषः कश्चिद्भयात्तस्य महात्मनः ॥ २८ यदि नो जनयेयास्त्वमगस्त्यापत्यमुत्तमम् । सा तु सत्यवती कन्या रूपेणाप्सरसोप्यति। स्यानोस्मानिरयान्मोक्षस्त्वं च पुत्रामुया गतिम् तोपयामास पितरं शीलेन स्वजनं तथा ॥ २९ स तानुवाच तेजस्वी सत्यधर्मपरायणः । वैदर्भी तु तथायुक्तां युवती प्रेक्ष्य वै पिता। करिप्ये पितरः कामं व्येतु वो मानसो ज्वरः॥१८ मनसा चिन्तयामास कस्मै दद्यामिमां सुताम् ३० इति श्रीमहाभारते आरण्यके पर्वणि तीर्थयात्रापर्वणि लोमशतीर्थयात्रायां अगस्त्योपाख्याने पण्णवतितमोऽध्यायः॥ ९६ ॥ कामरूपी यथाकाम रूपाणि कर्तुं समर्थः । इत्यादौ पिनाक्पाणिपदम् ऊर्जितचापवत्वद्योतनार्थमुपक्षीणः संस्कृत्य पात्वा ॥ ८ ॥ सच इल्वलश्च ॥९॥ सन्न विशेष्यसमर्पणायालमिति हरस्येति पृथक्प्रयुक्तं तददि- सोपृच्छदिति । तान् भवं लम्बमानेन रूपेण तेषामुद्भवम् हापि ध्येयम् ॥ २२ ॥ मुद्राणां तत्तन्मृगादिजातिगताना- अपृच्छन् । पृच्छतिर्द्विकर्मा । किमर्थं यूयं लम्बध्वमित्य- मसाधारणामा चिहाना कमनीयचक्षुष्टवादीना लोप इव लोप- पृच्छदित्यर्थः । ते ऋषयःकम्पिता इव सन्तस्ते तव संतान- स्तिरस्कारो यया सा लोपामुद्रा । आहिताग्न्यादिवत्पूर्व.. हेतोरयमस्माकं भव इति प्रत्यूचुरिति संबन्ध. ॥ १५ ॥ निपातः । अन्येप्वपि दृश्यत इति दीर्घ. | प्रकारान्तरण एतस्यैव विवरणं ते तस्मा इति ॥ १६ ॥ व युष्माकं कामं योगे तु वैदे पदपाठलोप भामुद्रेत्यवग्रहास्यात्स च न दृश्यते इप्सितं करिष्ये ॥ १८ ॥ प्रसवसंतानं संततेरविच्छेदम् | त उक्तविधैव घ्युत्पत्तियुक्ता ॥ २४ ॥ वशानुगाः इच्छानु- ॥ १९॥ तस्य तस्य सिंहमृगादेः सङ्ग कटिदृष्ट्यादि । सर्व- रूपाः ॥ २६ ॥ इत्यारण्यके पर्वणि नलकण्ठीये भारत. गुणवतीमित्यर्थः ॥ २० ॥ जज्ञे जाता । सौदामनीति भावदीपे षण्णवतितमोऽध्यायः ॥ ९६ ॥ विशेष्यम् । विशुदिति विशेषणं द्युतिविशेषोपपादनार्थम् । 'कुयों हरस्यापि पिनापाणेर्यच्युति के मम धन्विनोन्ये'

·महाभारते
[तीर्थयात्रापर्व
४
७
लोमश उवाच।
श्रिया रूपेण च प्रीतो मैथुनायाजुहाव ताम् ॥१४
यदा त्वमन्यतागस्त्यो गार्हस्थ्ये तां क्षमामिति । ततःसा प्राअलिर्भूत्या लज्जमानेव भाविनी ।
तदाभिगम्य प्रोवाच धैदर्भ पृथिवीपतिम् ॥ १ तदा सप्रणयं वाक्यं भगवन्तमथानवीत् ॥
राजनिवेशे धुद्धिर्मे वर्तते पुत्रकारणात् । असंशयं प्रजाहेतोर्मायाँ पतिरविन्दत ।
घरये त्यां महीपाल लोपामुद्रां प्रयच्छ मे ॥ २ यात त्वयि मम प्रीतिस्तामृपे फर्तमईसि ॥ १६
एवमुक्तः स मुनिना महीपालो विचेतनः ।
यया पितुहे विप्र प्रासादे शयने मम ।
प्रत्याख्यानाय चाशक्तः प्रदातुं चैव नैच्छत ॥ ३) तयाविधे त्वं शयने मामुपैतुमिहार्हसि ॥
ततः स भार्यामभ्येत्य प्रोवाच पृथिवीपतिः।
इच्छामि त्वां स्रग्विणं च भूषणेश्च विभूषितम् ।
महर्षिीर्यवानेप क्रुद्धः शापानिना दहेत् ॥ उपसतुं यथाकामं दिव्याभरणभूषिता ।।
तं तया दुःखितं पा सभार्य पृथिवीपतिम् ।
अन्यथा नोपतिष्टेयं चीरकापायवासिनी।।
लोपामुद्राभिगम्येदं काले वचनमययीत् ॥ ५ नैवापवित्रो विप्र भूषणोयं कथंचन ॥
न मलते महीपाल पीडामभ्येतुमर्हसि ।
अगस्त्य उवाच ।
प्रयच्छ मामगस्त्याय प्राधात्मानं मया पितः ॥६न ते धनानि विद्यन्ते लोपामुद्रे तथा मम ।
दुहितुर्वचनाद्राजा सोगस्त्याय महात्मने ।
यथाविधानि फल्याणि पितुस्तव सुमध्यमे ॥ २०
लोपामुद्रां ततः प्रादाद्विधिपूर्वं विशांपते ॥
लोपामुद्रोवाच ।
प्राप्य भार्यामगस्त्यस्तु लोपामुद्रामभापत । ईशोसि तपसा सर्व समाहर्तुं तपोधन ।
महार्हाण्युत्सृजैतानि यासांस्यामरणानि च ॥ ८क्षणेन जीवलोके यद्वस किंचन विद्यते ।
ततः सा दर्शनीयानि महार्हाणि तनूनि च ।
अगस्त्य उवाच।
समुत्ससर्ज रम्भोर्वसनान्यायतेक्षणा ॥ ९ एवमेलद्ययात्थ त्वं तपोव्ययकर ह तत् ।
ततश्वीराणि जग्राह घल्कलान्यजिनानि च।
यथा तु मे न नश्येत तपस्तन्मां प्रचोदय ॥ २२
समानयतचर्या च बभूयायतलोचना ॥
लोपामुद्रोवाच ।
गगाद्वारमथागम्य भगवानृपिसत्तमः। अल्पावशिष्टः कालोयमृतोर्मम तपोधन ।
उग्रमातिष्ठत तपः सह पत्यानुकूलया ॥ न चास्यथाहमिच्छामि त्वामुपेतं कथंचन ॥ २३
सा प्रीता बहुमानाच्च पर्ति पर्यचरत्तदा । न चापि धर्ममिच्छामि पिलो ते कथंचन ।
अगस्त्यश्च परां प्रीति भार्यायामचरत्प्रभुः ॥ १२ एवं त मे यथाकाम संपादयितुमर्हसि ॥ २५
ततो बहुतिये काले लोपामुद्रां विशांपते ।
अगस्त्य उयाचा
तपसा घोतितां मातां ददर्श भगवानृषिः ॥ १३ / यद्यप कामः सुभगे तव वुद्ध्या विनिश्चितः ।
स तस्याः परिचारेण शौचेन च दमेन च । हतुं गछाम्यहं भद्रेचर काममिह स्थिता ।। २५
इति श्रीमहाभारते आरण्यके प० तीर्थयात्राप लोमशतीर्थयात्रायां अगस्त्योपाख्याने
सप्तनयतितमोऽध्यायः॥ ९७ ॥
.
.
९७
भोगसंपणापवित्रो नैव भवस्विति शेषः ॥ १९ ॥ स्तोः
यदेति ॥ १॥ निवेशे विवाहे ॥ २ ॥ माताम् ऋता. कालः पोडशदिनानि तेषु अल्पोऽवशिष्टः ॥ २३ ॥
विति शेषः ॥ १३ ॥ परिचारेण सेवया ॥ १४ ॥ भूष- | इत्यारण्यके प० नेलकण्ठीये भारतभावदीपे सप्तनवतितमो-
गोर्य चौरकाषायादिस्तपस्विनाम् । साध्या सामग्रीकलापो | ऽध्यायः ॥९॥

·अध्यायः ९८] धनपर्व ५ लोमश उवाच। अतो ज्ञात्वा तु गृहीतं यदन्न व्यतिरिच्यते ॥ १० ततो जगाम कौरव्य सोऽगस्त्यो मिक्षितुं वतु। तत आयव्ययौ दृष्ट्या समौ सममतिर्द्विजः । श्रुतर्वाणं महीपालं यं वेदाभ्यधिकं नृपैः । १ सर्वथा प्राणिनां पांडामुपादानादमन्यत ॥ ११ . सविदित्वा तु नृपतिः कुम्भपोनिमुपागतम् । पौरुकुत्सं ततो जम्मुत्रसदस्युं महाधनम् । विषयान्ते सहामात्यः प्रत्यगृह्णात्सुसस्कृतम् ॥२ अगस्त्यश्च श्रुतर्वा च नश्वश्च महीपतिः ॥ १२ तस्मै चायं यथान्यायमानीय पृथिवीपतिः। सदस्युस्तु तान्या प्रत्यगृवाद्यथाविधि । प्राअलि प्रयतो भूत्वा पमच्छागमनेऽर्धिताम् ॥३ अभिगम्य महाराज विषयान्ते महामनाः ॥ १३ अगस्त्य उवाच। अर्चयित्वा यथान्यायमिक्ष्वाकू राजसत्तमः। वित्तार्थिनमनुप्राप्तं विद्धि मां पृथिवीपते । समस्तांश्च ततोऽपृच्छत्प्रयोजनमुपक्रमे ।। 'ययाशक्त्यविहिस्यान्यान्संविभागं प्रयच्छ मे ४ अगस्त्य उवाच। लोमश उवाच। वित्तकामानिह प्राप्ताधिद्धि नः पृथिवीपते । तत आयव्ययौ पूर्णौ तस्मै राजा न्यवेदयत् । यथाशक्त्यविहिंस्यान्यान्सविमागं प्रयच्छ न:१५ अतो विद्वनुपादत्स्व यदन पसु मन्यसे ।। लोमश उवाच । तत आयव्ययौ दृष्टा समौ सममतिर्द्विजः। तत आयव्ययौ पूर्णौ तेषां गजा न्यवेदयत् । सर्वथा प्राणिनां पीडामुपादानामन्यत । ६ पतज्ज्ञात्या ग्रंपादभ्ध यन्त्र व्यतिरिच्यते ॥ १६ स श्रुतर्चाणमादाय प्रधश्वमगमत्ततः । तत आयव्ययो दृष्ट्वा समौ सममतिर्द्विजः। सच तो विषयस्यान्ते प्रत्यक्षाद्यथाविधि ॥ ७/ सर्वथा प्राणिनां पीडामुपादानादमन्यत ॥ १७ तयोरयं च पाद्यं च प्रधश्वः प्रत्यवेदयत्। ततः सर्वे समेत्याय ते नृपास्तं महामुनिम् । अनुशाप्य च पप्रच्छ प्रयोजनमुपक्रमे । ८ इदमधुर्महाराज समवेश्य परस्परम् ॥ अगस्त्य उवाच। अयं वै दानवो ब्रह्मभिल्वलो घसमान्मुवि । वित्तकामाविह प्राप्ती विध्यावां पृथिवीपते । तमतिक्रम्य सर्वेऽध वयं चार्थामहे वसु ॥ यथाशक्त्यविहिस्यान्यान्संविभागं प्रयच्छ नौ ९ लोमश उवाच। लोमश उवाच । तेषां तदासीदुचितमिल्वलस्यैव भिक्षणम् । तत आयव्ययौ पूर्णी ताभ्यां राजा न्यवेदयत् । ततस्ते सहिता राजनिल्बलं समुपाद्रवन् । २० इति श्रीमहाभा० आरण्यके प० तीर्थयात्राप० लोमशतीर्थयात्रायां अगस्त्योपाख्याने अपनवतितमोऽध्यायः ॥ १८ ॥ . . NG YAHOO PAESAIN ॥ ९ ॥ वमुमान् धनवान् ॥ १९ ॥ अध्यायतात्पर्य तत इति । यं वेद वेत्ति ॥१॥ विषयान्ते देश- ब्राह्मणेनापि हिंसापूर्वक भिक्षा न कर्तव्येति ॥२०॥ सीमान्ते ॥२॥ आगमने निमितभूताम् मर्थिताम् । किमि- इत्यारण्यके पर्वणि नलकण्ठीये भारतभावदी अनिवति- च्छन्नागतोऽसीति पप्रच्छेत्यर्थः ॥ ३ ॥ उपादानात् धन- | तमोऽध्यायः ॥ ९८ ।।। ग्रहणात् ॥ ६ ॥ उपक्रमे भागमने ॥ ८॥ नौ आवाभ्याम् | घ० ११ ·. महामारते [तीर्थयात्रापर्व १६४ पितर ऊचुः पांसुवर्षेण महता मेघवर्षेश्च भूतलम् । भूमिकम्पैश्च निर्घातै दैश्च विपुलैरपि ॥ ६२ न थै सम्यगिदं पुत्र विष्णुमासाद्य वै कृतम् । स राम विह्वलं कृत्वा तेजश्वाक्षिप्य केवलम् । स हि पूज्यश्च मान्यश्च त्रिषु लोकेषु सर्वदा ६७ आगच्छचलितो बाणो रामबाहुप्रचोदितः॥६३ | गच्छ पुत्र नदी पुण्यां धूसरफ्तायाम् । तत्रोपस्पृश्य तीर्थेषु पुनर्वपुरवाप्स्यसि ॥ सतु विह्वलतां गत्वा प्रतिलभ्य च चेतनाम् । रामः प्रत्यागतप्राणः प्राणमद्विष्णुतेजसम् ॥ ६४ भृगुर्देवयुगे राम तप्तवानुत्तमं तपः ॥ दीप्तादं नाम तत्तीर्थ यत्र ते प्रपितामहः । विष्णुना सोऽभ्यनुज्ञातो महेन्द्रमगमत्पुनः । तत्तथा कृतवान्रामः कौन्तेयषचनापितुः । भीतस्तु तत्र न्यवसहीडितस्तु महातपाः॥ ६५ | प्राप्तवांश्च पुनस्तेजस्तीर्थेऽस्मिन्पाण्डुनन्दन ॥ ७० ततः संवत्सरेऽतीते हृतौजसमवस्थितम् । एतदीशकं तात रामेणाक्लिष्टकर्मणा। निर्मदं दुःखितं दृष्ट्वा पितरो राममयन् ॥ ६६ | प्राप्तमासीन्महाराज विष्णमासाथ पै पुरा ॥ ७१ इति श्रीमहामा० आरण्यके प० तीर्थयात्राप० लोमशतीर्थयात्रायां जामदग्न्यतेजोहानिकयने पकोनशततमोऽध्यायः ॥ ९९ ॥ . युधिष्ठिर उवाच । स घो दास्यति धर्मात्मा सुप्रीतेनान्तरात्मना ८ भूय एवाहमिच्छामि महस्तस्य धीमतः । स याच्यः साहितैः सर्वैर्भवद्भिर्जयकातिभिः । कर्मणां विस्तरं श्रोतुमगस्त्यस्य द्विजोत्तम ॥ १. स्वान्यस्थीनि प्रयच्छति त्रैलोक्यस्य हिताय चै ९ लोमश उवाच । स शरीरं समुत्यज्य स्वान्यस्थीनि प्रदास्यति । शृणु राजन्कयां दिव्यामद्भुतामतिमानुपीम् । तस्यास्थिभिर्महाघोरं घनं संस्क्रियतां दृढम् १० अगस्त्यस्य महाराज प्रभावममितौजसः॥ २] महच्छत्रुहणं घोरं पडत्रि भीमनिःस्वनम् । आसन्कृतयुगे घोरा दानवा युद्धदुर्मदाः । तेन धजेण वै वृत्रं घधिष्यति शतक्रतुः ॥ कालकेया इति ख्याता गणाः परमदारुणाः ॥३. एतद्वः सर्वमाख्यातं तस्माच्छीघ्रं विधीयताम् । ते तु वृत्रं समाश्रित्य नानाप्रहरणोद्यताः। एवमुक्तास्ततो देवा अनुज्ञाप्य पितामहम् ॥ १२' समन्तात्पर्यधावन्त महेन्द्रप्रमुखान्सुरान् ।। ४ नारायणं पुरस्कृत्य दधीचस्याश्रमं ययुः । ततो वृत्रवधे यत्तमकुर्वेस्त्रिदशाः पुरा। सरस्वत्याः परे पारे नानाद्रुमलतावृतम् ॥ पुरंदरं पुरस्कृत्य ब्रह्माणमुपतस्थिरे ॥ ५ पट्पदोद्गीतनिनदैर्विघुष्टं सामगैरिव । कृताञ्जलीस्तु तान्सर्यान्परमेष्ठीत्युवाच ह । पुस्कोकिलरवोन्मिथं जीवं जीयकनादितम् १४ विदितं मे सुराः सर्व यद्वः कार्य चिकीर्पितम्।।६ | महिपैश्च वराहेश्च समरैश्चमरैरपि । तमुपायं प्रवक्ष्यामि यथा वृत्रं वधिप्यय । तत्र तत्रानुचरितं शार्दूलभयवर्जितैः ॥ दधीच इति विख्यातो महानृपिरुदारधीः ।। ७ करेणभिर्वारणैश्च प्रभिन्नकरटामुखैः। तं गत्वा सहिताः सर्वे घरं वै संप्रयायत । सरोवगाः क्रीडद्भिः समन्तादनुनादितम् ॥ १६ . . -- इत्यारण्यके पर्वणि नलकण्ठीये भारतभावीपे एकोन- 11 ८॥ पडसि पटकोणम् ॥ ११ ॥ जीवं जावयदिवति शततमोऽध्यायः ॥ ९९ ॥ लप्तोपमा । यतो जीवकै क्षुद्रीवैः पश्वादिभिर्नादितमतश्चे- तनमिवेत्यर्थ: ।। १४ । रेणुभिहस्तिनीभिः । प्रभिनं १०० मदलाविवरटा मदोद्भेदस्थानं गण्डस्थलैक्देशस्तस्य मुखं भूय इति ॥ १॥ स वो दास्यति ईप्सितमिति शेषः । उपरिमागो येषां तैः ॥ १६ ॥ .

·महामारते [ तीर्थयात्रापर्व 4 .. ज्ञात्वा बलस्यं त्रिदशाधिपं तु समुद्रमेवाविविशुभयार्ताः। ननाद वृत्रो महतो निनादान् । प्रविश्य चैवोदधिमप्रमेयं तस्य प्रणादेन धरा दिशश्च झपाकुलं नसमाकुलं च ॥ खं धौर्नगाश्चापि चचाल सर्वम् ॥ १३ तदा स्म मन्त्रं सहिताः प्रचकु-' ततो महेन्द्रः परमाभितप्तः त्रैलोक्यनाशार्थमभिस्मयन्तः । श्रुत्वा रबं घोररूपं महान्तम् तत्र स्म केचिन्मतिनिश्चयशा- मये निमग्नस्त्वरितो मुमोच स्तांस्तानुपायानुपयर्णयन्ति ॥ यचं महत्तस्य यधाय राजन् ॥ तेषां तु तन्त्र क्रमफालयोगा- स शायनाभिहतः पपात खोरा भतिश्चिन्तयतां बभूव । महासुरः काञ्चनमाल्यधारी । ये सन्ति विद्यातपसोपपन्ना. यथा महाशैलयरः पुरस्ता- स्तेषां विनाशः प्रथमं तु कार्यः ॥ २० समन्दरो विष्णुकराद्विमुक्तः ।। १५ लोका हि सर्वे तपसा ध्रियन्ते तस्मिन्हते दैत्यवरे मयार्तः तस्मात्त्वरध्यं तपसः क्षयाय । शक्रः प्रदुद्राव सरः प्रवेष्टुम् । . ये सन्ति फेचिञ्च घसुंधरायां घनं स मेने न कराद्विमुक्त तपस्विनो धर्मविदश्च तज्ञाः ।। २१ वृत्रं भयाचापि हतं न मेने ॥ 'तेषां पधः क्रियतां क्षिप्रमेव सर्वे च देवा मुदिताः प्रहश तेषु प्रनष्टेषु जगत्प्रनष्टम्। महर्पयश्चेन्द्रमभिष्टुवन्तः । एवं हि सर्वे गतबुद्धिभावा सर्वांश्च दैत्यांस्त्वरिताः समेत्य जगद्विनाशे परमप्रहृष्टाः जानुः सुरा वृनवधामितप्तान् ॥ दुर्ग समाश्रित्य महोर्मिमन्तं तैस्त्रास्यमानास्त्रिदशैः समेतैः रत्नाकरं धरुणस्यालयं स्म ॥ इति श्रीमहाभारते आरण्यके पर्वणि तीर्थयात्रापर्वणि लोमशतीर्थयात्रायां वृत्रवधोपाख्याने एकाधिकशततमोऽध्यायः ॥ १०१ ॥ २२ - •~ २ 4 लोमश उवाच। च्यवनस्याश्रमे गत्वा पुण्यं द्विजनिषेवितम् । समुद्रं ते समाश्रित्य धरुणं निथिमम्भसः । फलमूलाशनानां हि मुनीनां भक्षितं शतम् ॥ ४ कालेयाः संप्रवर्तन्त भैलोक्यस्य विनाशने ॥ १९ एवं रात्रौ स्म कुर्वन्ति विविशुश्वार्णवं दिया। ते रात्री समभिद्धा भक्षयन्ति सदा मुनीन् । भरद्वाजाश्रमे चैव नियता ब्रह्मचारिणः ॥ आश्रमेषु च ये सन्ति पुण्येवायतनेषु च ॥ घसिष्ठस्याश्रमे विमा भासतास्तैर्दुरात्मभिः। घाय्याहाराम्बुभक्षाश्च विंशतिः सनिपूदिताः। अशीतिः शतमौ च नान्ये तपस्विनः ॥ ३ एवं क्रमेण सर्वास्तानानमान्दानवास्तदा ॥ बलस्थं बलवन्तम् ॥ १३॥ माल्यधारी मालाधारी | पणि 'मैलकण्ठीये भारतभावीपे एकाधिकशततमो- ॥ १५ ॥ हतमपि बत्र भयात् न हतमिव मेने ॥ १६ ॥ ऽध्यायः॥१०॥ ध्रियन्त जावन्ति ।। २ ।। गतबुद्धिभावाः प्रावधानिश्चया. ॥ २२ ॥ वक्षणस्यालये समुदम् ॥ २३ ॥ इत्यारण्यके | समुद्रामिति । कालेयाः कालायाः कश्यपभार्यायाः पुत्रा .६ અરું

·अभ्यायः १.१]
घनपर्य
निशायां परिवाधन्ते मत्ता भुजवलाथयात् । जगत्युपशमं या नष्टयशोत्सकिये।
• कालोपरष्टाः कालेया प्रन्तो द्विज गणान्यान् ७ माजग्मुः परमामाति त्रिदशा मनुजेश्वर ॥ १७
। न चैनानन्ययुध्यन्त मनुजा मनुजोत्तम । समेत्य समहेन्द्राश्च भयान्मन्नं प्रचक्रिरे।
प्रवृत्तान्दैत्यांस्तांस्तापसेषु तपस्विषु । ८{शरण्यं शरणं देवं नारायणमजं विभुम् ॥
समाते समदृश्यन्त नियताहारकर्शिताः। तेऽभिगम्य नमस्कृत्य बैकुण्ठमपराजितम् ।
महीतलस्था मुनयः शरैर्गतजीवितः ॥ ९ ततो देवाः समस्तास्ते तदोपुर्मधुसूदनम् ॥ १९
क्षीणमांसर्विरुधिरैविमजार्विसंधिभिः। त्वं नानश च भर्ता च हाच जगतः प्रमो
आकीर्णरावभी भूमिः शशानामिय राशिमिः १० त्वया समिदं विभ्यं यचं यश नेति ॥ २०
फलदीप्रिविधि सुवर्मोस्तथैव च । त्यया भूमिः पुरा ना समुद्रात्पुष्करेक्षण ।
विकीर्णरमिहोत्रच भूवभूय समावृता ॥
११ धाराएं घपुराभित्य जगदर्थे समुमृता । २१
निःस्वाध्याययपदकार नष्टयशोत्सपक्रियम् । मादिदैत्यो महापीयों हिरण्यकशिपुः पुरा ।
जगदासीनिरुत्साहं कालेयभयपीडितम् ॥ १२ / नारसिंह पपुः कृत्या सूदितः पुरुषोचम ॥ २२
पघं संक्षीयमाणाध मानवा मनुजेश्वरः ।
अपभ्यः सर्वभूतानां पलिश्चापि महासरः
धात्मत्राणपरामीताः भाद्रयन्त दिशो मयात्॥१३ धामन घपुराश्रित्य पैलोक्याशितस्त्वया ॥२३
केविदा प्रयिविनिराधापरे तया।
असुरश्च महेष्वासो जम्भ इत्यभिविश्रुतः।
२४
अपरे मरणोद्विता मयात्माणान्समुत्यजन् ॥ १४ । यसक्षोमकर रस्त्यय चिनिपातितः ॥
फेचिदय महेप्यासा शराः परमहर्षिताः।
पवमादीनि फर्माणि ये संख्या न विद्यते ।
मार्गमाणाः परं यतं दानयानां प्रचक्रिरे ॥ १५ अस्माकं मयमीतानां त्वं गतिमधुसूदन ॥
न चैतानधिजग्मुस्ते समुद्रं समुपाश्रितान् । तस्मात्यां देघदेयेश लोकार्यशापयामहे ।
थमं जग्मुध परममाजग्मुः क्षयमेव च। १६ 'रक्ष लोकांश्च देयांश्च श च महतो भयात् २६
इति धीमहामारते पारण्यके पर्वणि तीर्थयात्रापणि लोमशतीर्थयात्रायां विष्णुस्तये
प्रधिकशततमोऽध्यायः॥ १०२॥
१०३
देया ऊचुः।
क्षीणेषु च ग्राह्मणेषु पृथियो क्षयमेष्यति।
तप प्रसादावर्धन्ते प्रजाः सर्यातर्विधाः। ततः पृथिव्यां क्षीणायां चिदिपं क्षयमेष्यति
सा भाषिता भावयन्ति हव्यकव्यर्दियौकसः ॥१, त्यत्प्रसादान्महाबाहो लोकाः सय जगत्पते ।
लोका होयं वियर्धन्ते धन्योन्यं समुचिताः। विनाश नाधिगच्छेयुम्त्यया चै परिरक्षिताः ५
इत्यत्प्रसादाग्निदिमास्त्ययैव परिरक्षिताः ॥
विष्णुरुयाच।
एं च समनुमाम लोकानां मयमुत्तमम् ।
यिदिन मे सरासर्य प्रजानां क्षयकारणम् ।
न पानीम फेनमे रात्री पायन्ति ब्राह्मणा३ भयतां चापि पश्यामि णुभ्यं विगतयRE
-
कालोपराः मृत्युना प्रस्ता: - ॥ ॥ तापो बस्तीति र पचायण वगन नाति स्थावरम् ॥ २०॥
प्रातान् दैत्यास्तापमा एव ताणा कुतो न दारयन्ति इत्या. इम्पारण्यके पर्वभि नैलहटी मारतभावदो HAI
संपाद । तपसिषु इति । तपगेर धनवम्मु । देहनाशेऽपि समोऽध्यायः ॥ १.२॥
सरोनासो, माभूदिति भाव. ॥ ॥ शरिमासादिक्षहि
समादलमारिया एवं पराशिनुस्
लमीः सिरोयटैः॥11॥ पानरानो या-
तवति । चतुर्विधाः मुनरदियस्थाय: दिवोग्राः
..ऐति शेषः ॥ १५॥ नार्स वा ॥१६॥ति' देशान् ॥१॥

·२६
महामारते
[ तीर्थयात्रापक
८
कालेय इति विख्यातो गणः परमदारुणः।
उपास्यमानमृषिभिर्देवैरिव पितामहम् ।।
तेश्च वृत्रं समाश्रित्य जगत्सर्व प्रमाथितम् ॥ ७ तेभिगम्य महात्मानं मैत्रावरुणिमच्युतम् ।
ते वृत्रं निहतं दृष्ट्या सहस्राक्षेण धीमता ।
आश्रमस्यं तपोराशि कर्मभिः स्वैरभिवन् ॥ १४
जीवितं परिरक्षन्तः प्रविष्टा वरुणालयम् ॥
देवा ऊधुः।
ते प्रविश्योदार्थ घोरं नक्रप्राहसमाकुलम् ।
उत्सादनार्थ लोकानां रात्री प्रन्ति ऋषीनिह॥ ९. भ्रशितश्च सुरैश्वर्यात्स्वलॉकालोककण्टकः ॥ १५
नाहुपेणाभितप्तानां त्वं लोकानां गातेः पुरा।
न तु शक्याः क्षयं नेतुं समुद्राश्रयगा हिते।
समुद्रस्य क्षये बुद्धिर्मवद्भिः संप्रधार्यताम् ॥ १० क्रोधात्प्रवृधः सहसा भास्करस्य नगोत्तमः ।
अगस्त्येन विना को हि शक्तोऽन्योर्णवशोपणे।
घवस्तवानतिकामन्विन्ध्यः शैलोन घर्धते ॥१६
अन्यथा हि न शश्यास्ते विना सागरशोपणम्११ | तमसा चावृते लोके मृत्युमाभ्यर्दिताः प्रजाः ।
पतन्दुत्वा तदा देवा विष्णुना समुदाहतम् । त्यामेव नाथमासाद्य निर्वृति परमां गताः ॥ १७
परमेष्टिनमाशाप्य अगस्त्यस्याश्रमं ययुः ॥ १२ अस्माकं भयमीतानां नित्यशो भगवान्गतिः।
तत्रापश्यन्महात्मानं पारुणि दीप्ततेजसम् । । ततस्त्वार्ता प्रयाचामो घरं त्वां घरदोधासि १८
इति श्रीमहाभारते आरण्यके पर्वणि तीर्थयात्रापर्वणि लोमशतीर्थयात्रायां अगस्त्यमाहाल्यकयने
ध्यधिकशततमोऽध्यायः ॥ १०३ ।।
७
१
२
युधिष्ठिर उवाच।
निवारयामासुरुपायतस्तं
किमयं सहसा विन्भ्यः प्रवृद्धः क्रोधमूच्छितः। न च स्म तेषां वचनं चकार ।
पतदिच्छाम्यहं श्रोतुं विस्तरेण महामुने।
अयाभिजग्मुर्मुनिमाधम ।
लोमश उवाच।
तपस्विनं धर्मभृतां वरिष्ठम् ।
अद्विराज महाशैलं मेलं कनकपर्वतम् ।
अगस्त्यमत्यद्भुतवीर्यपन्तं
उदयास्तमने भानुः प्रदक्षिणमवर्तत ॥
तंचार्यमूचुः सहिताः सुरास्ते ॥
तं तु हपा तथा विन्ध्यः शैलः सूर्यमथाब्रवीत् ।
देवा ऊचुः।
यथां हि मेरुभवता नित्यशः परिगम्यते ॥
३ सूर्याचन्द्रमसोर्मार्ग नक्षत्राणां गति तथा।
प्रदक्षिणश्च क्रियते मामेवं कुरु भास्कर। शैलराजो घृणोत्येप विन्ध्यः क्रोधवशानुगः॥९
एयमुक्तस्ततः सर्यः शैलेन्द्र प्रत्यभाषत।
ते निवारयितुं शक्तो नान्यः कश्चिद्विजोत्तम ।
नाहह्मात्मध्छ्या शैलं फरोम्येनं प्रदक्षिणम् ।
ऋते त्वां हि महाभाग तस्मादेनं निवारय ॥ १०
एप मार्गः प्रदिष्टो मे यैरिदं निर्मितं जगत् ॥ ५
पषमुक्तस्ततः शोधात्प्रवृद्धः सहसाचलः ।
तन्मृत्वा पचनं विमः सुराणां शैलमम्यगात् ।
सूर्याचन्द्रमंसोर्मार्ग रोद्धमिच्छन्परंतप ।
६ | सोऽभिगम्यायाद्विन्ध्यं सदाम्समुपस्थितम् ११
ततो देवाः सहिताः सर्व एव
मार्गमिच्छाम्यहं दत्तं भवता पर्वतोनम ।
विन्ध्यं समागम्य महाद्रिराजम् ! दक्षिणामभिगन्तास्मि दिशं कार्यण केनचित् १२
.
भारतभावदीपे त्र्यधिकशततमोऽध्यायः॥१.३ ॥
वारुणि मैत्रावरुणपुत्रम् ॥ १३॥ अभिवन् वस्तुवन ।
भडभाव भार्थः ॥ १४ ॥ नगोत्तम.पर्वतेषु श्रेष्ठः विन्ध्यो
गाना ॥ १६ ॥ तमसा विन्ध्याच्या आयुते प्रस्तालोके
लोके जगति सति ॥ १७ ॥ इत्यारण्यके पर्वणि नलकण्ठीये
किमर्थमिति ॥१॥

·अध्यायः १०५] वनपर्व यापदागमनं मह्यं तावत्त्वं प्रतिपालय । कालेयसंकान्सुरविद्विपस्तान् ॥ निवृत्ते मयि शैलेन्द्र ततो वर्धस्व कामतः ॥ १३ त्रिदशानां धचः श्रुन्चा तथेति मुनिरब्रवीत् । एयं स समयं कृत्वा विन्ध्येनामित्रकर्शन। करिष्ये भवतां कामं लोकानां च महत्सुखम् १९ अद्यापि दक्षिणाद्देशाद्वारुणिर्न निवर्तते ।। १४ एवमुक्त्वा ततोऽगच्छत्समुद्र सरितां पतिम् । पतत्ते सर्वमाख्यातं यथा विन्ध्यो न वर्धते। ऋषिभिश्च तपःसिद्धैः सार्धं देवैश्च सुव्रत ॥ २० अगस्त्यस्य प्रमावेण यन्मां त्वं परिपृच्छसि ॥१५ मनुप्योरगगन्धर्वयक्षकिंपुरुषास्तथा। कालेयास्तु यया राजन्सुरैः सर्वनिपूदिताः। अनुजग्मुर्महात्मानं एकामास्तदद्धतम् ॥ अगस्त्याद्वरमासाद्य तन्मे निगदतःणु ॥ १६ ततोऽभ्यगच्छन्सहिताः समुदं भीमनिस्वनम् । विदशानां वचः श्रुत्वा मैत्रावरूणिरवीत् । किमर्थममियाताः स्थ पर मत्तः कमिच्छय। नृत्यन्तभिव चोर्मामिलान्तमिव वायुना ॥ २२ एवमुक्तास्ततस्तेन देवता मुनिमनुवन् । १७ हसन्तमिव फेनौधैः स्खलन्त कन्दरेषु च । एवं त्वयेच्छामकृतं हि कार्य नानामाइसमाकीर्ण नानाद्विजगणान्वितम् ॥ २३ महार्णवं पीयमानं महात्मन् । अगस्त्यसहिता देवाः सगन्धर्वमहोरगाः। ततो वृधिप्याम सहानुबन्धान ऋषयश्च महामागाः समासेदुर्महोदधिम् ॥ २६ इति श्रीमहाभारते यारण्यके पर्वणि तीर्थयात्रापर्वणि लोमशतीर्थयात्रायां अगस्त्योदधिगमने चतुरधिकशततमोऽध्यायः ॥ १०४ ॥ . ९ लोमश उवाच । प्रगृह्य दिव्यानि घरायुधानि . समुद्रं स समासाद्य धारुणिर्भगवानृषिः । तान्दानवाजमुरदीनसत्त्वाः ॥ उपाच सहितान्देयानृपींश्चैव समागतान् ।। १ ते वध्यमानास्त्रिदशर्महात्माभ अहं लोकहितायें बै पिबामि धरणालयम् । महाबलैगिभिरुनदद्भिः। भयद्भिर्यदनुष्ठेयं तन्छीघ्र सविधीयताम् । २ न सेहिरे वेगवतां महात्मना एतावदुक्त्वा पचनं मैत्रावरुणिरच्युतः । घेगं तदा धारयितुं दिवौकसाम् ॥ ८ समुद्रमपिबत्क्रुद्धः सर्वलोकस्य पश्यतः॥ ३ ते वध्यमानादिशै नवा भीमनिःस्वनाः। पीयमानं समुद्र तं दृष्ट्वा सेन्द्रास्तदामगा। चक्रुः सुतमुलं युद्ध मुहूर्तामेव भारत ॥ विस्मयं परमं जग्मुः स्तुतिमिश्चाप्यपूजयन् ॥ ४ त्वं नखाता विधाता च लोकानां लोकभावन। ते पूर्व तपसा दग्या मुनिमिर्मावितात्मभिः। त्वत्प्रसादात्समुच्छेदं न गच्छेत्सामरं जगत् ॥ ५ यतमानाः परं शस्त्या विदशैर्विनिपूदिताः ॥१० ते हेमनियाभरणाः कुण्डलागधारिणः । स पूज्यमानस्त्रिदशैर्महात्मा गन्धर्वतूर्येषु नदास सर्वशः। निहता बहशोमन्त पुणिता इव किंशुकाः ११ दिव्यश्च पुष्पैरवकीर्यमाणो हतशेपास्ततः केचित्कालेया मनुजोत्तम । महार्णवं निःसलिलं चकार ॥ ६ विदार्य घसुयां देवीं पातालतलमास्थिताः ॥१२ हया एतं निःसलिलं महार्णवं निहतान्दानरान्दृष्टा त्रिदशा मुनिपुङ्गवम् । सुराः समस्ताः परममहष्टाः। तुष्टुवुर्विविधैर्यायरिदं वचनमब्रुवन् । इत्यारण्यके पर्वणि नैलाष्टीये भारतमावदीप चतुर. विकराततमोऽध्यायः ॥१.४।। समुदामिति ॥१॥ ते ॥

·महाभारते [सौर्षयात्रा . त्यत्सादान्महाबाहो लोफैः प्राप्तं महत्सुखम् । पतष्कृत्या तु यचन महमोयितात्मनः । त्यत्तेजसा च निहताः फालेयाः रविक्रमाः १४ विस्मिताच विषण्णांध घम्पुः सहिताः सुराः। पूरयस्व महाबाहो समुद्रलोकभावन । यत्वया सलिलं पीतं तदस्मिन्पुनरुत्सूज ॥ १५ प्रजाः सर्वा महापज विप्रजामुर्यपागतम् । परस्परमनुज्ञाप्य प्रणम्य मुनिपुङ्गवम् । पपमुक्तः प्रत्युवाच भगवान्मुनिपुङ्गवः। त्रिदशा विष्णुना सार्यमुपजामः पितामहम् १५ जीर्ण तद्धि मया तोयमुपायोऽन्यः प्रचिन्त्यतामा पूरणार्थ समुद्रस्य मन्त्रयित्वा पुनः पुनः । पूरणार्य समुद्रस्य भवद्भिर्यतमास्थितः। ऊयुः माजलयः स सागरस्यामिपूरणम् ॥ २॥ इति श्रीमहाभा० आरण्यके पर्वणि तीर्थयात्राप० लोमशतीर्थयात्रायां अगस्त्योपाख्याने पञ्चाधिकशततमोऽध्यायः ॥ १०५॥ . लोमश उवाच । स तप्यमानः समहत्तपो योगसमान्वितः । सानुयाच समेतांस्तु ग्रहा लोकपितामहः । आससाद महात्मानं घ्यक्ष त्रिपुरमर्दनम् ॥ ११ गच्छचं विवुधाः सर्वे यथाकाम ययेप्सितम् शंकरं भयमीशान पिनार्फि शूलपाणिनम् । महता कालयोगेन प्रति यास्यतेऽर्णयः। श्यम्बकं शियमुप्रेशं धरूपमुमापतिम् ॥ १२ शातीय कारणं त्या महाराझो भगीरथात् ॥२ पितामहयचः श्रुत्वा सर्ये पिनुसत्तमाः। स तं दृष्य परदं पनीभ्यां सहितो भूपा। फालयोगं प्रतीक्षन्तो जग्मुथापि यथागतम् ॥३ प्रणिपत्य महायातुः पुत्रायें समयाचत । युधिष्ठिर उवाच । त मोतिमान्हरः प्राह समायें नृपसत्तमम् । कथं धेशातयो ग्राहकारणं चार किं मुने । यस्मिन्यूनो मुहतें हत्यपेह नृपते परम् ॥ फर्य समुद्रः पूर्णश्च मगीरयप्रतिथयात् ।। ४ / पटिः पुत्रसहस्राणि शूराः परमपिता। पतदिच्छाम्यई यो यिस्तरेण तपोधन । एफस्यां संभाषिप्यन्ति पल्यां मरपरोत्तम ॥ १५ कप्यमानं स्यया विम राज्ञां चरितमुत्तमम् ॥ ५ ते चैव सर्ये सहिताः सयं यास्पन्ति पार्थिय । वैशंपायन उयाच । एको यंशधरःशूर एकस्यां संभविष्यति ॥ १६ एयमुक्तस्त पिमेन्द्रो धर्मपता महात्मना । एपमुक्त्या गतं रुद्रलयातरधीयत । कथयामास माहात्म्य सगरस्य महात्मनः ॥ ६ स चापि सारो पजा जगाम में निवेशनम् १७ लोमश उपाचा पतीभ्यां महिनस्तत्र सोऽतिहएमनानदा । श्यापूणां पुले जातः सगरो माम पार्थिपः। रूपसत्त्ययलोपेतःस चापुत्रः प्रतापवान् ॥ तसा से मनुजयेष्ठ मार्ये कमललोचने। सहयान्समुन्साच तालमा मारत । देवमी धैप शेया घगर्मियी संत्रमूगा । पोच रत्या राजन्यान्स्यराज्यमन्यशासत ॥ ८ रातः कालेन येदभी गर्मालाई ध्यायत ॥ ११ तस्य मायें त्यभयतां रूपयोधनदापित। शेष्याच रुपये पुत्र कुमार यरूपिणम् । धेदी मरतातीपा च मरतमा ९ सदालावु समुत्यु मनधर स पार्थियः । २० सपुरकामो नृपतिस्तयते स्म महत्तपः । मपान्तरिक्षावाप पाचं गम्मानिाम्यनाम् । पतीभ्यां सह गजेन्द्र कैलासं गिरिमाधितः १. राजामा साद कापी पुत्रान स्पनुमईसि २१ ७ দাম দশার মাপসা থায়, तमोप्यायः॥१.५॥ -1

·. अध्यायः १.७]
धनपर्व
अलावुमध्यानिष्कृय बीजं यत्नेन गोप्यताम् ।
महादेवेन दिष्टं ते पुत्रजन्म नराधिप ।
सोपखेदेषु पात्रेषु घृतपूर्णेषु मागशः ॥ २२
ततः पुत्रसहस्राणि पष्टिं प्राप्स्यसि मारत ।
अनेन क्रमयोगेन मा ते धुद्धिरंतोऽन्यथा ॥ २३
इति श्रीमहाभारते आरण्यके पर्वणि तीर्थयात्राप० लोमशतीर्थयात्रायां सगरसंततिकयने
पडधिकशततमोऽध्यायः ॥१०६॥
.
लोमश उवाच।
आगम्य पितुरावस्युरदृश्यं तुरगं हृतम् ।
पतच्छुत्वान्तारेक्षाश स राजा राजसत्तमः । तेनोका दिक्षु सर्वास सर्वे मार्गत वाजिनम् १४
यथोक्तं सकाराय श्रद्दधद्भरतर्षभ १ ततस्ते पितुराशाय दिक्षु सर्वात हयम् ।
.एकैकशस्ततः हत्या बीजं वीज नराधिपः। अमार्गन्त महाराज सर्वच पृथिवीतलम् ॥ १५
धृतपूर्णेषु कुम्भेषु तान्मागान्धिदधे ततः ।। २ ततस्ते सागराः सर्वे समुपेत्य परस्परम् ।
धात्रीश्चकैकशःप्रादात्पुत्ररक्षणतत्परः। नाध्यगच्छन्त तुरगमवहारमेव च ।
ततः कालेन महता समुत्तस्थुर्महाबलाः॥ ३ आगम्य पितर चोवुस्ततः प्राअलयोऽग्नतः।
पष्टिः पुत्रसहस्राणि तस्याप्रतिमतेजसः।
ससमुद्रवनदीपा सनदीनदकन्दरा॥
रुद्रप्रसादादाजः समजायन्त पार्थिव ॥
ते घोराः फरफर्माण आकाशपरिसर्पिणः ।
४ सपर्वतवनोदेशा निखिलेन मही नृप ।
अस्माभिर्विचिता राजासनात्तय पार्थिव १०
बहुत्याचावजानन्तः साल्लोकान्सहामरान् ॥ ५
चाभ्वमधिगच्छामो नाश्वहारमेव च ।
निदशांश्चाप्यदाधन्त तथा गन्धर्वराक्षसान् ।
सर्वाणि चैव भूतानि शूराः ममरशालिनः ॥ ६ ज्याच वचनं सास्तदा दैववशनृप।
श्रुत्वा तु पचनं तेयां स राजा क्रोधमूच्छितः १९.
वध्यमानास्ततो लोकाः सागरैर्मन्दबुद्धिभिः ।
अनागमाय गच्छध्वं भूयो मार्गत वाजिनम् ॥२०
ब्रह्माणं शरणं जग्मुः साहिताः सर्वदेवतैः ।
७. यझियं तं विना वश्वं नागन्तव्यं हि पुत्रकाः।
तानुवाच महामागः सर्वलोकपितामहः ।
प्रतिगृह्य तु संदेश पितुस्ते सगरात्मजाः ।।
गच्छध्वं त्रिदशाः सर्वे लोकैः सार्धं यथागतम ८
नातिदाघण कालेन सागराणां क्षयो महान् ।
भूय एव महीं रुत्स्ना विचेतुमुपचक्रमुः।
भविष्यति महाघोरः स्वकृतैः कर्मभिः सुराः ॥९/ अयापश्यन्त ते बोराः पृथिवीमवदारिताम् ॥ २२
पवमुक्तास्तु ते देवा लोकाश्च मनुजेश्वर ।
समासाद्य विलं तचाप्यखनन्सगरारमजाः ।
पितामहमुनुज्ञाप्य विप्रजग्मुर्यथागतम् ॥ १०। कुद्दालैंपकैश्चैव समुद्रं यत्नमास्थिताः ॥ २३
ततः काले बहुतिथे व्यतीते भरतपम । स सन्यमानः सहितैः सागरैर्वरुणालयः।
दीक्षितः सगरो राजा हयमेधेन वीर्यवान् ॥ १५ अगच्छत्परमामाति दीर्यमाणः समन्ततः ॥ २४
तस्याभ्यो व्यचरमि पुत्रैः स परिरक्षितः। असुरोरगरक्षांसि सत्यानि विविधानि च ।
समुद्रं स समासाद्य निस्तोयं भीमदर्शनम् ॥ १२ आर्तनादमयन्त वध्यमानानि सागरैः ॥
२५
रक्ष्यमाणः प्रयलेन तत्रैवान्तरधीयत। छिन्नशी विदेहाश्च भिन्नत्वगस्थिसंधयः ।
ततस्ते सागरास्तात हतं मत्वा हयोत्तमम् ॥ १३. प्राणिनः समदृश्यन्त शतशोऽथ सहनशः ॥ २६
इत्यारण्यके पर्वणि नलवण्ठीये मारतभावापे पडधिक-
शततमोऽध्यायः ॥ १.६॥
१०७
एतच्छुत्वेति ॥ १ ॥ हेषुकैः हेषयत्ति सर्पयत्येभिरिति
मृतिकारक्षेपणैः सदण्डेर्लोहपत्र हे प्रमर्पणेऽस्य रूपम्॥२३॥
सागरः सगरमहः ॥ १४॥

·१७२ महामारते [ तीर्थयात्रापर्व . V एवं हि खनतां तेषां समुद्रं वरुणालयम् । यदि वो मत्वियं कार्यमेतच्छीघ्रं विर्घायताम् । व्यतीतः सुमहान्कालो न चाश्वः समदृश्यत २७ एवमुक्ता नरेन्द्रेण सचिवास्तै नराधिप ४४ ततः पूर्वोत्तरे देशे समुद्रस्य महीपते । यथोक्तं त्वरिताश्चर्ययाशापितवानृपः । विदार्य पातालमय संऋद्धाः सगरामजाः ॥२८ एतत्ते सर्वमाख्यातं यथा पुत्रो महात्मना ॥ ४५ अपश्यन्त हयं तत्र विचरन्तं महीतले । पौराणां हितकामेन सगरेण विवासितः। कपिलं च महात्मानं तेजोराशिमनुत्तमम् । अंशुमास्तु महेष्वासो यदुक्तः सगरेण हि तेजसा दीप्यमानं तु ज्यालाभिरिव पावकम् ॥२९ तत्ते सर्व प्रवक्ष्यामि कीयमानं निबोध मे ॥ ४६ ते तं दृया हयं राजन्संप्रहएतनूरुहाः। सगर उवाच । अनादृत्य महात्मानं कपिल कालचोदिताः ॥ ३०, पितुश्च तेऽहं त्यागेन पुत्राणां निधनेन च । संक्रुद्धाः संप्रधावन्त अश्वग्रहणकालिगः । अलाभेन तथाश्वस्य परितप्यामि पुत्रक । ततः युद्धो महाराज कपिलो मुनिसत्तमः ॥ ३१ तस्मादुःखाभिसंतप्तं यज्ञविनाथ मोहितम् ! यासुदेवेति यं प्राहुः कपिलं मुनिपुङ्गवम् । . यस्यानयनात्पौत्र नरकान्मां समुधर ॥ स चक्षुर्विरतं कृत्वा तेजस्तेषु समुत्सृजन् ॥ ३२ अंशुमानेवमुक्तस्तु सगरेण महात्मना । ददाह सुमहातेजा मन्दबुद्धीन्स सागरान् । जगाम दुःखात्तं देशं यत्र धै दारिता मही॥ ४९ तान्हमा भस्मसाद्भूतानारदः सुमहातपाः॥ ३३ स तु तेनैव मागंण समुद्रं प्रविवेश ह । सगरान्तिकमागच्छत्तश्च तस्मै न्यवेदयत् । अपश्यच महात्मानं कपिलं तुरगं च तम् ॥. स तच्छुत्या पचो घोरं राजा मुनिमुखोद्गतम्३४ स दृष्ट्या तेजसो राशि पुराणमूषिसत्तमम् ।। मुहूर्त विमना भूत्वा स्थाणोक्यमचिन्तयत् । प्रणम्य शिरसा भूमौ कार्यमस्मै न्यवेदयत् ॥ ५१ अंशुमन्तं समाहूय असमझःसुतं तदा ॥ ३५ ततः प्रीतो महाराज कपिलोमतोऽभवन् । पौत्रं भरतशार्दुल इदं वचनमब्रवीत् । उयाच चैनं धर्मात्मा परदोऽस्मीति भारत ३५२ पटिस्तांनि सहस्राणि पुत्राणाममितीजसाम् ३६ | स यये तुरगं तत्र प्रयमं यशकारणात् । कापिलं तेज आसाथ मत्कृते निधनं गताः। द्वितीयं घरकं धये पितृणां पायनेच्छया । तय चापि पिता तात परित्यक्तो मयानघ। तमुवाच महातेजाः कपिलो मुनिपुङ्गवः । धर्म संरक्षमाणेन पौराणां हितमिच्छता ॥ ३७ ददानि तव भद्रं ते यवत्प्रार्थयसेऽनघ । युधिष्टिर उवाच: त्वयि क्षमा च धर्मश्च सत्यं चापि प्रतिष्ठितम् । किमर्ये राजशार्दूलः सगरः पुत्रमात्मजम् । स्वया कृतार्थः सगरा पुत्रपांच त्वया पिता ५५५ स्यक्तवान्दुस्त्यजे धीरं तन्मे हि तपोधन ॥ ३८ तव चैव प्रभायेण स्वर्ग यास्यन्ति सागराः । लोमश उवाच। पौत्रच ते त्रिपथगां विदियादानयिप्यति ॥ ५६ असमझा इति ख्यातः सगरस्य सुतो ह्यभूत् । पापनार्थ सागराणां तोषयित्वा महेश्वरम् । यं शभ्या जनयामास पौराणां स हिं दारकान् ॥ यं नयस्य मद्रं ते यक्षियं नरपुद्गय ।। गलेषु कोशतो गृह्य नयां चिक्षेप दुर्घलान् । यशः समाप्यतां तात सगरस्य महात्मनः। ततः पौपः समाजग्मुर्मयशोकपरिणताः ॥ ४० अंशुमानेयमुक्तस्तु कपिलेन महात्मना । सगर चाभ्यभाषन्त सर्व प्राञ्जलयः स्थिताः। आजगाम हयं गृहा यसपाट महात्मनः। त्यं नरनाता महाराज परचकादिमिर्मयात् ॥४१ सोऽभियाच ततः पादो सगरस्य महात्मनः॥५९ असमझो मयाखोरात्ततो नस्त्रातुमर्हसि। मू ितेनाप्युपाघ्रातस्तस्मै सर्प न्यवेदयन् । पौराणां यचनं श्रुत्या धोरं नृपतिसत्तमः । ४२ यया दृष्टं थुनं चापि सागराणां क्षयं तया ॥ ६० मुदत विमना भूत्या सचियानिदमत्रयीत् । तं चास्मै हयमाचष्ट यज्ञयाटमुपागतम् । असमजाः पुरादध सतो मै विप्रयास्यताम् ॥ ४३ ' तम्त्या सगये राजा पुत्रजं दुःखमत्यजत् ॥६१ पूर्वोत्तरे ऐशान्याम् ॥ २८॥ ५४

·१७४
महाभारते
[तीर्थयात्रापर्व
लोमश उवाच ।
h
सं तु मां प्रच्युतां देवः शिरसा धारयिप्यति २४
एतच्छुत्या यचो राशो गङ्गा लोकनमस्कृता ।
स फरिप्यति ते कामं पितृणां हितकाम्यया ।
भगीरथमिदं याक्यं सुप्रीता समभाषत। २१
एतच्छुत्या ततो राजन्महाराजो भगीरथः ॥ २५.
करिष्यामि महाराज पचस्ते नात्र संशयः।
कैलास पर्वतं गत्वा तोपयामास शंफरम् ।
धगंतु मम दुर्धार्य पतन्त्या गगनाद्भुवम् ॥ २२
तपस्तीममुपागम्य कालयोगेन केनचित् ॥
न शक्तस्त्रिषु लोफेषु कश्चिद्धारयितुं नृप ।
अन्यत्र विबुधश्रेष्ठान्नीलकण्ठान्महेश्वरात् ॥ २३ भगृहाच घरं तस्माद्गाया धारणे नृप।
त तोपय महाबाहो तपसा घरदं हरम् । स्वर्ग वासं समुद्दिश्य पितृणां स नरोत्तमः ॥२७
इति श्रीमहाभारते आरण्यके पर्वणि तीर्थयात्रापर्वणि लोमशतीर्थयात्रायां अगस्त्योपाख्याने
अष्टाधिकशततमोऽध्यायः ॥१०॥
१
लोमश उवाच ।
क्वचिदाभोगकुटिला प्रस्खलन्ती कचित् कवित्
मगीरययचः श्रुत्वा प्रियायै च दिवौकसाम् ।
सा फेनपटसंघीता मत्तेघ प्रमदायजत् ।
एवमस्त्यिति राजानं भगवान्प्रत्यभापत ॥
कचित्सा तोयनिनदैर्नदन्ती नादमुत्तमम् ॥ १२
धारयिप्ये महाभाग गगनात्मच्युतां शिवाम् । एवंप्रकारान्सुवदन्कुर्वती गगनाच्युता।
दिव्यां देवनदी पुण्यां त्वत्कृते नृपसत्तम । '२ | पृथिवीतलमासाद्य भगीरयमयाब्रवीत् ॥
एवमुस्त्या महाबाहो हिमवन्तमुपागमत् ।
दर्शयस्य महाराज मार्गे केन प्रजाम्यहम् ।
वृतः पारिषदैर्घोरै नापहरणोद्यतैः ॥
३
त्वदर्थमवतीर्णास्मि पृथिवीं पृथिवीपते ॥
तंत्र स्थित्या नरश्रेष्ठं भगीरथमुवाच ह ।
पतच्छुत्वा
घची राजा प्रातिष्ठत भगीरथः।
प्रयाचस्व महाबाहो शैलराजसुतां नदीम् ॥
यत्र तानि शरीराणि सागराणां महात्मनाम्॥१५
पतमानां सरिन्ट्रेष्ठां धारयिप्ये त्रिविष्टपात् ।
एतच्छुत्या पचो राजा शर्वेण समुदाहृतम् ॥ ५ प्लावनार्थ नरश्रेष्ठ पुण्येन सलिलेन च ।
गगाया धारणं कृत्वा हरो लोकनमस्कृतः ॥ १६
प्रयतः प्रणतो भूत्वा गङ्गां समनुचिन्तयत् ।
कैलास पर्वतश्रेष्ठं जगाम त्रिदशैः सह ।
ततः पुण्यजला रम्या राज्ञा समनुचिन्तिता ॥६
समासाद्य समुद्रं च गङ्गया सहितो नृपः॥ १७
ईशानं च स्थितं दृष्ट्या गगनात्सहसा च्युता।
पूरयामास घेगेन समुद्रं परुणालयम् ।
तां प्रच्युतामयो दृष्टा देवाः सार्धं महर्षिभिः॥७
गन्धवॉरंगयक्षाथ समाजग्मुर्दिदृक्षवः।
दुहितृत्वे च नृपतिर्गङ्गां समनुकल्पयत् ॥
ततः पपात गगनाद्गगा हिमवतः सुता। पितृणां चोदकं तत्र ददौ पूर्णमनोरथः ।
पतत्ते सर्वमाख्यातं गहा त्रिपथगा यथा ॥ १९
समुद्धृतमहावर्ता मीनग्राहसमाकुला ।
तां दधार हरो राजनानां गगनमेखलाम् ॥ ९ पूरणार्थे समुद्रस्य पृथिवीमयतारिता।
ललाटदेशे पतितां मालां मुक्तामयीमिव ।
समुद्रश्च यथा पीतः कारणार्थ महात्मना ॥ २०
सा बभूव विसर्पन्ती विधा राजन्समुद्रगा ॥ १० | घातापिश्च यथा नीतः क्षयं स ब्रह्महा प्रभो।
फेनपुझाकुलजला हंसानामिव पडयः ।
अगस्त्येन महाराज यन्मा त्वं परिपृच्छसि ॥२१
इति श्रीम० आर० तार्थ लोमशतीर्थयात्रायां अगस्त्यमाहात्म्यकथने नवाधिकशततमोऽध्यायः१०९
इत्यारण्यके पर्वणि नेलकष्ठीये भारतभावदीपे भष्टाधिकशततमोऽध्यायः ॥ १०८ ॥
१०९
भगीरथवच इति ॥ १ ॥ इत्यारण्यके पर्वणि नलकण्ठीये मारतभावदीपे नवाधिकशततमोऽध्यायः ॥१.९॥

·१७७ अध्यायः १११] वनपर्व तः शक्ष्याम्यानयितुमृश्यशृङ्गमपेः सुतम् । धनं च प्रददौ भूरि रत्नानि विविधानि च । ततो रूपेण संपन्ना वयसा च महीपते। स्थाः सर्वममिप्रेतमन्वज्ञानात्स पार्थिवः ॥ ५७ स्त्रिय आदाय काश्चित्सा जगाम धनमञ्जसा ॥५८ इति श्रीमहामा० आरण्यके पर्वणि तीर्थयात्राप० लोमशतीर्थयात्रायां ऋश्यगोपाख्याने दशाधिकशततमोऽध्यायः ॥ ११० ॥ ९ ४ लोमश उवाच। यथाधर्म फलमूलोोन चैव ॥ सा तु नाव्याश्रमं चक्रे राजकार्यार्थसिद्धये । कौश्यां वृस्यामास्स्व यथापजाप संदेशाचैव नृपतेः स्वबुद्ध्या चैव मारत ॥ कृष्णाजिनेनावृतायां सुखायाम् । नानापुप्पफलैर्वृक्षः कृत्रिमैरुपशोमितेः । क चाथमस्तव किं नाम चेदं नानागुल्मलतोपेतैः स्वादुकामफलप्रदैः ॥ २ व्रतं ब्रह्मश्वरासे हि देववत्त्वम् ।। अतीव रमणीयं तदतीय च मनोहरम् । वेश्योवाच । चक्रे नाव्याश्रमं रम्यमद्भुतोपमदर्शनम् ॥ ३ ममाश्रमः काश्यपपुत्र रम्य- ततो निबध्य तां नावमदूरे काश्यपाश्रमात् । त्रियोजन शैलमिमं परेण । चारयामास पुरुपैर्विहारं तस्य वै मुनेः ॥ तत्र स्वधर्मो नामिवादनं मे ततो दुहितरं वेश्यां समाधायेतिकार्यताम् । न चोदकं पाद्यमुपस्पृशामि ॥ दृष्ट्वान्तरं काश्यपस्य प्राहिणोदुद्धिसंमताम् ॥ ५ भवता नाभिवाद्योऽहममिवाद्यो भवान्मया । सा तत्र गत्वा कुशला तपोनित्यस्य संनिधौ। व्रतमेतादृशं ब्रह्मन्परिप्वज्यो भवान्मया ॥ आश्रमं तं समासाद्य ददर्श तमृपेः सुतम् ॥ ६ ऋश्यक उवाच। वेश्योवाच। फलानि पक्वानि ददानि तेऽहं कञ्चिन्मुने कुशलं तापसानां भल्लातकान्यामलकानि चैव । कञ्चिच्च यो मूलफलं प्रभूतम् । फरूपकानीदधन्वनानि कचिद्भवानरमते चाश्रमेऽस्मि- पिप्पलानों कामकारं कुरुष्व ॥ स्त्यां वै द्रष्टुं सांप्रतमागतोऽस्मि ।। लोमश उवाच । कच्चित्तपोवर्धते तापसानां सा तानि सर्वाणि विवर्जयित्वा पिता च ते कञ्चिदहीनतेजाः। भक्ष्याण्यनोणि ददौ ततोऽस्य । कश्चित्त्वया प्रीयते चैव विप्र तान्पृश्यशृङ्गस्य महारसानि कञ्चित्स्वाध्यायः क्रियते चयशृङ्ग॥८ भृशं सुरूपाणि रुचिं ददुर्हि ॥ ऋदयङ्ग उवाच। ददी च माल्यानि सुगन्धवन्ति ऋद्ध्या भवाड्योतिरिव प्रकाशते चित्राणि वासांसि च भानुमन्ति । मन्ये चाहं त्वामभिवादन यम् । पेयानि चान्याणि ततो मुमोद पाधं घे ते संपदास्यामि कामा- चिक्रीड चैव प्रजहास चैव ।। अन्वज्ञानात् अनुज्ञातवान् ॥ ५५ ॥ इत्यारण्यके पनि | विभाण्डकस्य विहारं बहिर्गमनम् । चारयामास चारैधिगत नलकण्ठीये भारतभावदीपे दशाधिकशततमोऽध्यायः | वती॥ ४॥ समाधाय बोधयित्वा । इतिकार्यताम् इति- कर्तव्यताम् । अन्तरम् असांनिध्यम्॥५॥कोश्या वृस्यामास्व कुमासने उपविश । यथोपजोष यथासुखम् । सुसाया सुख- सा लिति । नाव्याश्रम नावा तार्यमाश्रमम् ॥११॥ मुने- 'काम् ॥ १०॥ अनर्हाणि मत्युत्तमत्वादमूल्यानि ॥ १४॥ घ०१२ ७ - ॥ ११०॥ - -- ·महामारते [ तीर्थयात्रापर्व सा कन्दुकेनारमतास्य मूले ततो मुहूर्ताद्धरिपिङ्गलाक्षः विभज्यमाना फलिता लतेव । प्रवेष्टितो रोममिरानखानात् । गात्रैश्च गात्राणि निषेवमाणा स्वाध्यायवान्वृत्तसमाधियुक्तो समाश्लिपञ्चासदृश्यशृङ्गम् ॥ विमाण्डकः काश्यपःप्रादुरासीत् ॥२० सर्जानशोकांस्तिलकांश्च वृक्षा सोऽपश्यदासीनमुपेत्य पुत्र न्सुपुष्पितानवनाम्यावभज्य । ध्यायन्तमेकं विपरीतचित्तम् । विलजमानेव मदाभिभूता विनिःश्वसन्तं मुहुरूटिं प्रलोभयामास सुतं महर्षेः ॥ विभाण्डकः पुत्रमुवाच दीनम् ॥ २१ अयर्यशृङ्गं विकृतं समीक्ष्य न कल्प्यन्ते समिधः किं नु तात पुनः पुनः पीड्य च कायमस्य । कश्चिद्भुतं चाग्निहोत्रं त्वयाध । अवेक्ष्यमाणा शनकैर्जगाम सुनिर्णित घुसुवं होमयेनुः । कृत्वाग्निहोत्रस्य तदापदेशम् ॥ कञ्चित्सवत्साद्य कृता त्वया च ॥ २२ तस्यां गतायां मदनेन मत्तो न वै यथापूर्वमिवासि पुत्र विचेतनश्चाभवदृश्ययः । चिन्तापरश्चासि विचेतनश्च । तामेव भावेन गतेन शून्ये दीनोऽतिमात्रं त्वमिहाद्य किंतु विनिःश्वसनार्तरूपो बभूव ॥ पृच्छामि त्वां क इहाचागतोऽभूत् ॥२३ इति श्रीमहाभारते आरण्यके प० तीर्थयात्राप० लोमशतीर्थयात्रायां ऋश्यङ्गोपाख्याने एकादशाधिकशततमोऽध्यायः ॥ १११ ॥ ४ +PSC ११२ ऋश्यङ्ग उवाच । द्वौ चास्य पिण्डायघरेण कण्ठा- इहागतो जटिलो ब्रह्मचारी दजातरोमौ सुमनोहरौ च ॥ ३ न घे ह्रस्वो नातिदीर्घा मनस्वी । बिलग्नमध्यश्च स नाभिदेशे सुवर्णवर्णः कमलायताक्षः कटिश्च तस्यातिकृतप्रमाणा । स्वतः सुराणामिव शोभमानः॥ तथास्य चीरान्तरतःप्रभाति समृद्धरूपः सवितेय दीप्तः हिरण्मयी मेखला मे यथेयम् ॥ सुश्लगकृष्णाक्षिरतीव गौरः । नीलाः प्रसन्नाश्च जटा: सुगन्धा अन्यश्च तस्याद्भुतदर्शनीयं हिरण्यरजुग्रथिताः सुदीर्घाः॥ २ विकूजितं पादयोः संप्रमाति । आधाररुपा पुनरस्य कण्ठे पाण्योश्च तद्वत्स्वनयन्निवदी विम्राजते विद्युदेिवान्तरिक्षे। फलापकावक्षमाला यथेयम् ॥ मूले समीपे । विमग्यमाना अनमोटनादीनि फुर्वाणा । निषे- ११२ षमाणा सूचीवदभ्यन्तरं प्रविशन्ती। पित्रु तंतुसंताने ' इति इहागत इति । स्वत एव नालंकारादिना ॥१॥ श्राधा- धातुः ॥१६॥ कार्य देहं पीडय बालिगनेन निपडिया अप रस्पा आलवालमाशी कण्ठाभरणविशेषः । 'भाधारथापित देशं छलम् ॥ १८॥ भावेन अभिप्रायेण ॥ १९॥ प्रवे: करणेऽप्यालवालेऽम्बुधारणे ' इति विश्वः ॥३॥ विलग्न इवेति ठितः म्याप्त. ॥२०॥ कल्प्यन्ते सिद्धाः क्रियन्ते । निर्णिक प्रक्षालितम् । सवत्सा कृता दोहनायेति शेषः ॥२२॥ इत्या- | कृशत्वं लक्ष्यते । भतिकृतप्रमाणा अतिकृशा ॥ ४॥ कला- रण्यके पर्वणि नलकण्ठीये भारतभावदीपे एकादशाधिकशत-] पफी भूषणविशेषौ । स्वार्थे 'क' 'कलाप. संहते बहे तूणीर तमोऽध्यायः ॥ १११॥ भूषणे हरे' इति विश्वः । करणावित्यर्थः ॥ ५ ॥ - .

·अध्यायः ११३] वनपर्व १७९ ६ विचेयमानस्य च तस्य तानि चकार तन्मेऽजनयत्महर्यम् । कूजन्ति हंसा सरसीव मत्ताः । न चापि पाचं बहु मन्यतेऽसौ चीराणि तस्याद्भुतदर्शनानि फलानि चेमानि मयाऽऽहतानि । नेमानि तद्वन्मम रूपवन्ति ॥ एवंवतोऽस्मीति चमामवोचत् व च तस्याद्भुतदर्शनीयं फलानि चान्यानि समाददन्मे ॥ १३ प्रव्याहृतं हादयतीव चेतः। मयोपयुक्तानि फलानि यानि पुस्कोकिलस्येव च तस्य वाणी नेमानि तुल्यानि रसेन तेषाम् । तां शृण्वतो मे व्यथितोऽन्तरात्मा ॥ ७ न चापि तेषां त्वगियं यथैपां यया धनं माधवमासि मध्ये साराणि नेपामिव सन्ति तेषाम् ॥ १४ समीरितं श्वसनेनेव भाति । तोयानि चैवातिरसानि महां तथा स भात्युत्तमपुण्यगन्धी प्रादास वै पातुमुदाररूपः । निघेव्यमाण: पवनेन तात ॥ ८ पीत्वैव यान्यभ्यधिक ग्रहों 'सुसंयताश्चापि जरा विपक्ता ममाभवद्भश्चलिवेव चासीत् ॥ द्वैधीकता नातिसमा ललाटे । इमानि चित्राणि च गन्धवन्ति कर्णी च चित्ररिव चक्रवाकैः माल्यानि तस्योद्थितानि पहै। समावृतौ तस्य सुरुपवद्भिः॥ ९ यानि प्रकीर्यह गतः स्वमेव तथा फलं वृत्तमयो विचित्रं स आथमं तपसा धोतमानः॥ समाहरत्पाणिना दक्षिणेन । गतेन तेनाऽस्मि कृतो चिचेता तद्भूमिमासाद्य पुनः पुनश्च गात्रं च मे संपरिदद्यतीय । समुत्पतत्यद्भुतरूपमुच्चैः ।। इच्छामि तस्यान्तिकमाशु गन्तुं तश्चाभिहत्या परिवर्ततेऽसौ तं चेह नित्यं परिवर्तमानम् ॥ यातरितो वृक्ष इवावपूर्णन् । गच्छामि तस्यान्तिकमेव तात तं प्रेक्षतः पुत्रमिवामराणां का नाम सा ब्रह्मचर्या च तस्य । प्रीतिः परा तात रतिश्च जाता॥ ११ इच्छाम्यहं चरितुं तेन साथै समे समालिप्य पुनः शरीरं यथा तपः स चरत्यार्यधर्मा । जटासुगृह्याभ्यवनाम्य वस्त्रम् । चर्तुं तथेच्छा हृदये ममास्ति वस्त्रंण धानं प्रणिधाय शब्द दुनोति चित्तं यदि तं न पश्ये ॥ १९ इति श्रीमहाभारने आरण्यके ५० तीर्थयात्राप० लोमशतीर्थयात्रायां प्रायद्वीपाप्याने द्वादशाधिकशततमोऽध्यायः॥ ११२॥ १७ विभाण्डक उवाच। रक्षांसि चैतानि चरन्ति पुत्र रूपेण तेनाद्भुतदर्शनेन । अतुल्यवीर्याण्यभिरूपयन्ति विनं सदा तपसचिन्तयन्ति । १ तथा फलं फलसदृशं कन्दुरम् ॥१०॥ प्रीतिराहादः । रति- द्वादशाधिकशततमोऽध्यायः ॥ ११२ ।। रासक्तिः ॥११॥ भूषलितवेति मपानना भ्रान्ति सूचिता ११३ ॥ १५॥ इत्यारण्यके पर्वणि मैलकण्ठीये भारतभावदीये रशासति ॥१॥ ।

·महामारते [तीर्थयात्रापर्व २ ४ ...' सुरूपरूपाणि च तानि तात सुतां ददावृश्यलाय शान्ताम् । प्रलोभयन्ते विविधैरुपायैः। क्रोधप्रतीकारकरच चक्रे सुखाच लोकाश्च निपातयन्ति गाश्चैव मार्गेषु च फर्षणानि ॥ तान्युग्ररूपाणि मुनीन्यनेषु । विभाण्डकस्याग्रजतः स राजा न तानि सेवेत मुनिर्यतात्मा पशून्प्रभूतान्पशुपांच पोरान् । सतां लोकान्प्रार्थयानः कथंचित् । समादिशपुत्रगृद्धी महर्षि- कृत्वा विनं तापसानां रमन्ते विभाण्डकः परिपृच्छेद्यदा यः॥ १२ पापाचारास्तापसस्तान्न पश्येत् ॥ ३ स घक्तव्यः प्रालिमिर्मवद्भिः असजनेनाचरितानि पुष पुत्रस्य ते पशयः कर्षणं च । पापान्यपेयानि मधूनि तानि । किंते प्रियं धै क्रियतां महर्षे माल्यानि चैतानि नवे मुनीनां दासाः स्म सर्वे तव धाचि बद्धाः॥१३ स्मृतानि चित्रोज्यलगन्धवन्ति ॥ । रक्षांसि तानीति निवार्य पुत्रं अथोपायात्स मुनिश्चण्डकोपः विभाण्डकस्तां मृगयांबभूव । स्वमाश्रमं मूलफलं गृहीत्वा । अन्वेषमाणश्च न तत्र पुत्रं नासादयामास यदा म्यहण तदा स पर्याववृते श्रमाय ॥ ददर्श चुक्रोध ततो भृशं सः । यदा पुनः काश्यपो घे जगाम ततः स कोपेन विदर्यमाण फलान्याहत विधिनाथावणेन। आशङ्कमानो नृपतेर्विधानम् । तदा पुनर्लोभायितुं जगाम जगाम चम्प प्रति धक्ष्यमाण- सा वेशयोपा मुनिमृश्ययनम् ॥ स्तमगराजं सपुर सराष्ट्रम् ॥ दृष्दैव तामृश्याः प्रहृष्टः स घे धान्तःक्षुधितः काश्यपस्ता. संम्रान्तरूपोऽभ्यपतत्तदानाम् । घोषान्समासादितयान्समृद्धान् । प्रोवाच चैनां भवतः श्रमाय गोपैश्च तैर्विधियत्पूज्यमानी गच्छाव यावन्न पिता ममैति ॥ राजेव तां रात्रिमुपास तत्र । ततो राजन्काश्यपस्यैकपुत्रं अवाप्य सत्कारमतीय तेभ्यः मवेश्य योगेन विमुच्य नावम् । प्रोवाच कस्य प्रथिताः स्थ गोपाः। प्रमोदयन्त्यो विविधैरुपायै- अचुस्ततस्तेऽभ्युपगम्य सर्वे राजग्मुरगाधिपतेः सर्मापम् ॥ धनं तयेदं विहितं सुतस्य ।। संस्थाप्य तामाश्रमदर्शने तु देशेषु देशेषु स पूज्यमान- संतारितां नावमयातिशुम्राम् । स्तांश्चैव शृण्वन्मधुराप्रलापान् । नीरादुपादाय तथैव चक्रे प्रशान्तभूयिष्ठरजाः प्रहृष्टः नाव्याश्रमं नाम धनं विचित्रम् ॥ समाससादाङ्गपति पुरस्यम् ॥ मन्तःपुरे तं तु निवेश्य राजा विमाण्डफस्यात्मजमेकपुत्रम् । स पूजितस्तेन नरर्पण ददर्श देवं सहसा प्रविष्ट- ददर्श पुत्रं दिवि देवं ययेन्द्रम् । मापूर्यमाणं च जगजलेन ॥ शान्तां रापणं चैव ददर्श तत्र स लोमपादः परिपूर्णकामः सौदामनीमुचरन्ती ययेव ।। श्रमाय आश्रमाय ॥ ५॥ अधावणेन पाखण्डेन वैदिकेन । 'श्रावणो मामि पाखण्डे' इति विश्वः । भाना- वणेनेति प्रये तु इटपाद्यर्यम् तत्राश्रयावयेलादिशब्दप्रयोगात् । देशयोषा वेश्या ॥ ६ ॥ आभयो यत्रस्यते तापति देशे माश्रमदर्शने ॥९॥ ७

·अध्यायः ११४]
धनपर्व
८१
-
ग्रामांश्च घोपांच सुनस्य दृष्ट्वा
अरुंधती या सुमगा वसिष्टं
शान्तां च शान्तोऽस्य परः स कोपः। लोपामुद्रा चा यथा धगस्त्यम् ।
चकार तस्यैव पर प्रसाद
नलस्य ये दमयन्ती यथाभूः
विभाण्डको भूमिपत्तेनरेन्द्र ॥
२०
द्यथा शची घनधरस्य चैव ॥ २३
स तत्र निक्षिप्य सुतं महर्षि
नारायणी चेन्द्रसेना बमूव
रुवाच सूर्याग्निसमप्रभावः।
वक्ष्या नित्यं मुगलस्याजमीद ।
जाते च पुत्रे वनमेवावजेया
तथा शान्ता ऋश्यानं वनस्थं
राक्षः प्रियाण्यस्य सर्वाणि कृत्या ॥ २१ । प्रात्या युक्ता पर्यचरनरेन्द्र ।। २४
स तद्वचः कृतवानृश्यटको
तस्याश्रमः पुण्य एपोऽवमाति
ययौ च यत्रास्य पिता बभूव ।
महाहदं शोभयन्पुण्यकीर्तिः ।
शान्ता चैनं पर्यचरनरेन्द्र
अत्र स्नातः कृतकृत्यो विशुद्ध-
खे रोहिणी सोममियानुकूला ॥
स्तीर्थान्यन्यान्यनुसंयाहि राजन् ॥२५
इति श्रीमहाभारते मारण्यके पर्वणि तीर्थयात्रापर्वणि लोमशतीर्थयात्रायां ऋश्यङ्गो०
त्रयोदशाधिकशततमोऽध्यायः ॥ ११३ ॥
.
११४
वैशंपायन उवाच।
मा परस्वमभिद्रोग्घा मा धर्मान्सकलान्यशीः॥८
ततः प्रयातः कौशिक्याः पाण्डयो जनमेजय। ततः कल्याणरूपामिर्याग्भिस्ते रुद्रमस्तुवन् ।
आनुपयेण सर्वाणि जगामायतनान्यथ ॥ १ इएया चैनं तर्पयित्वा मानयांचक्रिरे तदा ॥ ९
स सागरं समासाथ गङ्गायाः संगमे नृप । ततः स पटमुत्मज्य देवयानेन जग्मिवान्
नदीशतानां पञ्चानांमध्ये चके समाप्लवम् ॥ २ तत्रानुवंशो रुद्रस्य तं निबोध युधिष्ठिर १०
ततः समुद्रतीरेण जगाम वसुधाधिपः ।
अयातयामं सर्वेभ्यो मागेभ्यो मागमुत्तमम् ।
भ्रातृभिः सहितो धीरः कलिङ्गान्प्रति भारत ॥३ | देवाः संकल्पयामासुमैयादुद्रस्य शाश्वतम् ॥११
लोमश उवाच।
इमां गाथामत्र गायनपःस्पृशति यो नरः।
देवयानोऽस्य पन्थाश्च चक्षुपामिप्रकाशते ॥ १२
एते कलिङ्गाः फौन्तेय तत्र चैतरणी नदी।
वैशंपायन उवाच ।
यत्रायजत घोऽपि देवाञ्छरणमेत्य चै।
ततो वैतरणी सर्वे पाण्डवा द्रौपदी तथा।
ऋषिभिः समुपायुक्त यज्ञेियं गिरिशोभितम् ।
उत्तरंतरिमेतद्धि सततं द्विजसेवितम् ॥
अवतीर्य महामागास्तर्पयांचक्रिरे पितॄन् ॥
समानं देवयानेन पया स्वर्गमुपेयुपः ।
युधिष्ठिर उवाच ।
पत्र धै ऋषयोऽन्येऽपि पुरा ऋतामगोजिरे ॥ ६ उपस्पृश्येह विधिवदस्यां नद्यां तपोबलान् ।
यत्रैव रुद्रो राजेन्द्र पशुमादत्तवान्मखे । मानुपादस्मि विषयादपेतः पत्य लोमश १४
परमादाय राजेन्द्र मागोऽयमिति चारवीत्॥ ७ सर्वाल्लोकान्यपश्यामि प्रसादात्तय सुनत।
हते पशौ तदा देवास्तमूचुर्भरतर्षभ ।
वैखानसानां जपतामेष शान्दो महात्मनाम् ॥ ९५
४
इस्यारण्यके पर्वणि नलकण्ठोये भारतभावदोपे प्रयोदशाधिक
शततमोऽध्यायः॥ ११ ॥
११४
तत इति ॥ १॥ उत्तरं तार वैतरण्याः॥५॥ मा पर-
स्वमभिद्रोग्धा परभागस्य नाशं मा कुर्वित्यर्थः। धर्मान्मा
पशी धर्ममाघनान्यज्ञमाणसदन्किामयेथाः । 'श' कान्ती'
थत्य मुनि रूपम् ॥८॥ अयातयाम तात्कालिकम् ॥११॥

·महामारते
[ तीर्थयात्रापर्व
३
लोमश उवाच।
यया त्वमेनामधिरोहसेऽध।
त्रिशतं वै सहस्राणि योजनानां युधिष्ठिर । स्पृष्टा हि मत्येन ततः समुद्र
यत्र ध्वनि शृणोप्येनं तूष्णीमाख विशांपते ॥१६ मेपा घेदी प्रविशत्याजमीढ ।
पतत्स्वयंभुवों राजन्वनं दिव्यं प्रकाशते। ॐ नमो विश्वगुप्ताय नमो विश्वपराय ते ।
यघायजत राजेन्द्र विश्वकर्मा प्रतापवान् ॥ १७ सांनिध्यं कुरु देवेश सागरे लवणाम्भसि ॥ २६
यस्मिन्यते हि भूर्दत्ता कश्यपाय महात्मने ।
अग्निमित्रो योनिरापोऽथ देव्यो
सपर्वतवनोद्देशा दक्षिणार्थे स्वयंभुवा ॥ १८ विष्णोरेतस्त्वममृतस्य नामिः।
अघासीदश्च कौन्तेय दत्तमात्रा मही तदा ।
एवं वन्पाण्डव सत्यवाक्यं
उवाच चापि कुपिता लोकेश्वरमिदं प्रभुम् ॥ १९ घेदीमिमां त्वं तरसाधिरोह ॥ ०२७
न मां माय भगवन्फस्मैचिदातुमर्हसि ।
अग्निश्च ते योनिरिडा च देहो
प्रदानं मोघमेतत्ते यास्याम्येपा रसातलम् ॥ २० रेतोधा विष्णोरमृतस्य नाभिः ।
विषीदन्ती तु तां दृष्ट्वा कश्यपो भगवानृषिः । एवं जपन्पाण्डव सत्यवाक्यं
प्रसादयांबभूवाय ततो भूमि विशांपते ।। २१ ततोऽघगाहेत पति नदीनाम् ॥ २८
ततःप्रसन्ना पृथिवी तपसा तस्य पापडव । अन्यथा हि कुरुश्रेष्ठ देवयोनिरपां पतिः ।
पुनरुनहा सलिलाद्वेदीरूपा स्थिता बभौ ॥ २२ / कुशाग्रेणापि कौन्तेय न स्पष्टव्यो महोदधिः॥२९
सैपा प्रकाशते राजन्वेदीसंस्थानलक्षणा ।
वैशंपायन उवाच ।
आरुह्यात्र महाराज वीर्यवान्वै भविष्यसि ॥ २३ ततः कृतस्वस्त्ययनो महात्मा
सैपा सागरमासाद्य राजन्वेदी समाधिता।
युधिष्ठिरः सागरमभ्यगच्छत् ।
पतामारुह्य भद्रं ते त्वमेकस्तर सागरम् ।। २४ कृत्वा च तच्छासनमस्य सर्वे
अहं च ते वस्त्ययनं प्रयोक्ष्ये
महेन्द्रमासाद्य निशामुवास ॥
इति श्रीमहाभारते आरण्यके पर्वाणि तीर्थयात्रापर्वणि लोमशतीर्थयात्रायां महेन्द्राचलगमने
चतुर्दशाधिकशततमोऽध्यायः ॥ ११४ ॥
-
.
a
.
वैशंपायन उवाच ।
रामस्यानुवरं पीरमपृच्छदतवणम् ॥
स तत्र तामुपित्यैकां रजनीं पृथिवीपतिः । कदा तु रामो भगवांस्ताफ्सान्दर्शयिष्यति ।
तापसानां परं चक्रे सत्कारं म्रातृभिः सह ॥ १ तेनैवाहं प्रसंगेन द्रष्टुमिच्छामि भार्गवम् ॥
लोमशस्तस्य तान्सर्वानाचख्यौ तत्र तापसान् ।
अकृतम्रण उपाचा
भृगूनद्गिरसश्चैव वसिष्ठानय काश्यपान् ॥ २] आयानेवासि विदितो रामस्य विदितात्मनः।
तानसमेत्य स राजर्पिरभिवाद्य कृताअलिः। प्रीतिस्त्वयि च रामस्य क्षिप्रं त्वां दर्शयिष्यति
'भूमिह जगावित्युदाहरन्ति न मा मर्त्य. कश्चन दातुमर्हति समुद्र अमृतस्य नाभिः सुधाया गर्भस्थानम् ॥ २७ ॥ इडा
विश्वकर्मन् मौवनमादिदासिय निमध्येहं सलिलस्य मध्य मोघ यज्ञः विष्णोः रेतोधाः विष्णो रेतः जीवः स धीयतेऽस्मिन
स्त एष कश्यपायाससंगर.' इति श्रुतेरय संगृहाति । यत्रायजत । अमृतस्य नाभिः मोसस्य साधनम् ॥ २८॥ देव
राजेन्द्रेत्यादिना ॥ १७ ॥ नानादर्थ समुद्रमार्थनामन्त्रमाह | योनि. देवस्थानम् ॥ २९ ॥ इत्यारण्यके ५० नलकण्ठीये
ॐ नम इति । "विश्वं गुप्तं लीनमस्मिन् प्रलये' इति विश्व.
भारतभावदीपे चतुर्दशाधिकशततमोऽध्यायः ।। ११४ ॥
गुप्तः । विश्वस्मात्पराय श्रेष्ठाय विष्णवे इत्यर्थः । लवणा-
म्मसि क्षारोके ।। २६ ॥ भनिर्मित्रश्च तेजस्वादग्निवत्सू.
योऽपि अपां योनि. अपामिति शेषः । विष्णोर्ध्यापकस्या-
स्मनी रेतः शरीराकारपरिणतं भभिव्यफिस्थानं वं हे म इति ॥१॥ मायान् मागच्छन् ।॥ ५॥

·षष्यायः ११५]
यनपर्व
चतुर्दशीमष्टमी च रामं पश्यन्ति तापसाः। उचितं नः कुले किंचित्पूर्यसंप्रवर्तितम् ॥ २२
अस्यां राज्यां व्यतीतायां मवि श्वश्चतुर्दशी॥६ / एकतः श्यामकर्णानां पाण्डुराणां तरखिनाम् ।
युधिष्ठिर उवाच।
सहवं धाजिनां मुल्कमिति विद्धि द्विजोत्तम २३
भवाननुगतो रामं जामदग्न्यं महाबलम् । न चापि भगवान्याच्या दीयतामिति मार्गय।
प्रत्यक्षदर्शी सर्वस्य पूर्ववृत्तस्य कर्मणः ॥ ७ देया मे दुहिता चैव त्यद्विधाय महात्मने ॥ २४
स भवान्कथयत्यय यथा रामेण निर्जिताः।
ऋचीक उवाच।
भाहये क्षत्रियाः सर्वे कथं केन च हेतुना ॥ ८
एकतः श्यामकर्णानां पाण्डुराणां तरसिनाम् ।
अकृतमण उवाच।
दास्याम्यश्वसहस्रं ते मम मार्या सुतास्तु ते॥२५
हन्त ते कथयिष्यामि महदाख्यानमुत्तमम् ।
अकृतयण उवाच।
भृगुणां राजशार्दूल वंशे जातस्य भारत।
स तयेति प्रतिज्ञाय राजन्वरुपामप्रवीत् ।
रामस्य जामदग्न्यस्य चरितं देवसंमितम् ।
हैहयाधिपतेश्चैव कार्तवीर्यस्य मारत ॥
एकतः श्मामकर्णानां पाण्डुराणां तरस्थिनाम्॥२६
सहस्रं घाजिनामेकं शुल्कार्य प्रतिदीयताम् ।
रामेण चार्जुनो नाम हैहयाधिपतिहतः।
तस्मै प्रादात्सहस्त्रं चै घाजिनां वरुणस्तदा ॥ २७
तस्य बाहुशतान्यासंत्रीणि सन च पाण्डय ॥११ तदश्यतीर्थ विख्यातमुत्थिता यत्र ते हयाः ।
दत्तात्रेयप्रसादेन विमानं काञ्चनं तया।
गलायां कान्यकुब्जे वै ददी सत्यवती तदा ॥२८
ऐश्वर्यं सर्वभूतेषु पृथिव्यां पृथिवीपते ।। ततोगाधिः सुतां चास्मै जन्याश्चासन्मुरास्तदा।
अव्याहतगतिश्चैव रथस्तस्य महात्मनः ।
लचा हयसहस्रं तु तांश्च दृष्टा दियौकसः ॥२९
रथेन तेन तु सदा घरदानेन पार्यवान् ।।
२३ धर्मेण लमध्वा तां भार्यामचीको द्विजसत्तमः।
ममर्द देवान्यक्षांश्च ऋषीश्चैव समन्ततः। यथाकामं यथाजोपं तया रेमे सुमध्यया ॥ ३०
भूतांश्चैव स साँस्तु पीडयामास सर्वतः ॥ १४ तं विवाहे कृते राजन्समार्यमवलोककः ।
ततो देवाः समेत्याहुपयश्च महायताः । आजगाम भूगुश्रेष्ठः पुत्रं दृष्ट्वा ननद ह ॥
देवदेवं मुरारि विष्णुं सत्यपराक्रमम् ।। १५ मार्यापती तमासीनं गुरुं सरगणार्चितम् ।
भगवन्भूतरक्षार्थमर्जुन जहि चै प्रभो। अर्चित्वा पर्युपासीनी प्राञ्जली तम्थतस्तदा ॥ ३२
विमानेन च दिव्येन हैहयाधिपतिः प्रभुः॥ १६/ ततः अपां स भगवान्यष्टो भृगुरवीत् ।
शचीसहायं फ्रीडन्तं धर्पयामास वासवम् ।
वरं वृणीष्व सुमगे दाता हस्मि तरेप्सितम्॥३३
ततस्तु भगवान्दवः शक्रेण सहितस्तदा ।
सावै प्रसादयामास तं गुरुं पुत्रकारणात् ।
कार्तीविनाशाथै मन्त्रयामास भारत ॥ १७/ आत्मनश्चैव मातुश्च प्रसादं च चकार सः॥ ३४
यत्तद्भूतहितं कार्य सुरेन्द्रेण निवेदितम् ।
भृगुरुवाच।
संप्रतिश्रुत्य तत्सर्व भगवॉल्लोकपूजितः ॥ १८ ऋतौ त्वं चैव माता च नाते पुंसवनाय थे।
जगाम बदरीं रम्यां स्वमेवाश्रममण्डलम् । आलिङ्गतां पृथग्वृक्षी सावत्यं त्वमुदुम्बरम ॥३५
पतम्मिन्नेव काले तु पृथिव्यां पृथिवीपतिः॥ १९ वरूद्वयमिदं मद्रे जनन्याश्च तथैव च ।
कान्यकुब्जे महानासीत्पार्थिवः सुमहावलः। विश्वमावर्तयित्वा तु मया यत्नेन साधितम् ॥३६
माधोति विश्रुतो लोके वनवासं जगाम ह ॥२०/प्राशितव्यं प्रयत्नेन तेत्युक्त्वादर्शनं गतः।
घने तु तस्य वसतः कन्या जक्षेऽप्सरसमा । आलिङ्गने चरी चैव चतुस्ते विपर्ययम् ॥ ३७
ऋचीको मार्गधस्तां च घरयामास मारत ॥ २१ ततः पुनः स भगवान्काले बहुतिथे गते।
समुवाच ततो गाधिराह्मणं संशितमतम् ।
दिव्यज्ञानाद्विदित्वा तु भगवानागतः पुनः॥ ३८
एकत इति। बहिः स्यामाः अन्तरा रतयःवर्णा येषा ते एकतः । मुहुर्मुहुरनुसंधाय एतयोश्चवार्मक्षणेन विश्वनष्टतुल्यौ पुत्री
स्यामकर्णास्तेषाम् ।।२५।। जन्याः वरपक्षीयाः॥२९॥अवलो- भविष्यत इति भावः ॥३६॥ ते उभे प्रति इत्युक्त्वेतीकारलोपः
पकः अवलोकनार्या ॥३॥ विसं विराटपुरष भावर्तयित्वा । संधि प्रापः । मालिने अश्वत्योदुम्बरयोः ॥ ३५ ॥

·महाभारते [ तीर्थयात्रापर्व ४० अयोवाच महातेजा भृगुः सत्यवती स्तुपाम् । एवमास्त्विति सा तेन पाण्डव प्रतिनन्दिता । उपयुक्तश्चरुर्भद्रे वृक्षे चालिङ्गनं कृतम् ।। ३९ | जमदग्नि नतः पुत्रं जशे सा काल आगते ॥ ४३ विपरीवेन ते सुर्मात्रा चैवासि वञ्चिता । ब्राह्मणः क्षत्रवृत्ति तव पुत्रो भविष्यति ॥ तेजसा वर्चसा चैव युक्तं भार्गवनन्दनम् । 'क्षत्रियो ब्राह्मणावापेमातुस्तव सुतो महान् । स वर्धमानस्तेजवी घेदस्याध्ययनेन च ॥ भविष्यति महावीर्यः साधूनां मार्गमास्थितः ४१ बर्षीन्महातेजाः पाण्डवेयात्यवर्तत । ततः प्रसादयामास श्वशुरं सा पुनः पुनः । तं तु कृत्लो धनुर्वेदः प्रत्यभाद्भरतर्पम । न मे पुत्रो भवेदीकामं पौत्रो भवेदिति ।। ४२ चतुर्विधानि चास्त्राणि मास्करोपमवर्चसम् ॥ ४५ इति श्रीमहाभारते आरण्यके पर्वणि तीर्थयात्रापर्वणि लोमशतीर्थयात्रायां कार्तवीर्योपाख्याने पञ्चदशाधिकशततमोऽध्यायः॥ ११५ ॥ - ॥ . अकृतमण उवाच। तानानुपूर्व्याद्भगवान्वधे मातुरचोदयत् । स घेदाध्ययने युक्तो जमदग्निर्महातपाः। न च ते जातसंहाः किंचिदूचुर्विचेतसः ॥ ११ तपस्तेपे ततो वेदानियमावशमानयत् ॥ ततः शशाप तान्क्रोधात्ते शप्ताश्चेतना जहुः स प्रसेनजितं राजन्नधिगम्य नराधिपम् । मृगपंक्षिसधर्माणः क्षिप्रमासञ्जडोपमाः ॥ रेणुकां परयामास स च तस्मै ददौ नृपः ॥ २ | ततो रामोऽभ्ययात्पश्चादाश्रमं परवीरहा। रेणुकां त्वथ संप्राप्य भार्या भार्गवनन्दनः। तमुवाच महाबाहुर्जमदग्निर्महातपाः ॥ आश्रमस्थस्तया सार्धं तपस्तेपेऽनुकूलया ।। ३ जहीमा मातरं पापां मा च पुत्र व्यथां कृथाः । तस्याः कुमाराश्चत्वारो जज्ञिरे रामपञ्चमा। तत आदाय परघुरामा मातुः शिरोऽहरत् ॥१४ सर्वेपामजघन्यस्तु राम आसीज्जधन्यजः।- ४ फलाहारेषु सर्वेषु गतेष्यथ सुतेषु वै । ततस्तस्य महाराज जमदग्नेर्महात्मनः । कोपोऽभ्यगच्छत्सहसा प्रसन्नश्चात्योदिदम् ॥१५ रेणुका मातमगमत्कदाचिनियतव्रता ॥ ममेदं यचनात्तात कृतं ते फर्म दुष्करम् । सा तु चित्ररथं नाम मार्तिकायतकं नृपम् । वृणीय कामान्धर्मश यावतो वान्छसे हृदा १६ ददर्श रेणुका राजन्नागच्छन्ती यहच्छया ॥ सपने मातुरुत्थानमस्मृति च वधस्य धै। क्रीडन्तं सलिले दृष्ट्या सभार्य पद्ममालिनम् । ऋद्धिमन्तं ततस्तस्य स्पृहयामास रेणुका । | पापेन तेन चास्पर्श भ्रातॄणां प्रकृति तथा ॥ व्यभिचाराय तस्मात्सा क्लिन्नाम्मसि विचेतना | अप्रतिद्वंद्वतां युद्धे दीर्घमायुश्च भारत । प्रविवेशाश्रम तत्र तां चै भन्विबुध्यत । ददौ च सर्वान्कामांस्ताञ्जमदग्निर्महातपाः ॥ १८ सतां दृष्ट्वा च्युतांधैर्याद्राहया लक्ष्म्या विवर्जिताम् कदावित तथैवास्य विनिष्कान्ताः सुता प्रमो। धिक्शन्देन महातेजा गर्हयामास वीर्यवान् ॥ ९ अयानूपपतिवारः कार्तवीर्योऽभ्यपर्तत ॥ १९ संती ज्यष्टो जामदग्यो रुमण्वान्नाम नामतः । तमाश्रमपदं प्राप्तमुर्भार्या समाचर्यत् । 'माजगाम सुपेणश्च वसुर्विश्वावसुस्तथा ॥ स युद्धमदसंमत्तो नाभ्यनन्दत्तथार्चनम् ॥ २० ५ - ८ 3 इत्यारण्यके पर्वणि नलकण्ठीये भारतमावदीपे। पञ्चदशाधिकशततमोऽध्यायः ॥ ११५ ॥ स वेदेति ॥ १ ॥ ततस्तस्य स्पृहयामास तमैच्छत् ॥ ७ ॥ आभसि सरस्येव लिष्टा दुता । तया चौकम् । 'सुन्दरं पुरुषं दृष्ट्वा भ्रातरं पितरं मुतम् । योनिद्रवति नारोगा सत्यं सत्यं जनार्दन इति ॥ ८॥ E

·अध्यायः ११७]
वनपर्व
२८
प्रमथ्य चाश्रमात्तस्माद्धोमधेनोस्तथा बलात् । आश्रमस्थं विना रामं जमदग्निमुपाद्रयन् ।
जहार वत्सं क्रोशन्त्या बमा च महाद्रुमान् ॥२१ ते तं जमर्महावीर्यमयुध्यन्तं तपस्विनम् ।।
२६
बागताय च रामाय तदाचष्ट पिता स्वयम् । असदामरामेति विक्रोशन्तमनाथवत् ।
गां च रोरुदती दृष्या कोपो रामं समाविशत् २२ कार्तवीर्यस्य पुत्रास्तु जमदग्निं युधिष्ठिर ॥
२७
स मृत्युपशमापन्नं कार्तवीर्यमुपाद्रवन् ।
तस्याथ युधि विक्रम्य भार्गवः परवीरहा ॥ २३ अपक्रान्तेषु वै तेषु जमदग्नौ तथा गते ।।
पीडयित्वा शरैर्जग्मुर्यथागतमरिंदमा।
चिच्छेद निशितैर्मलैाहून्परिघसंनिमान् ।
सहस्रसंमितान्राजन्प्रगृह्य रुचिरं धनुः॥ २४
समित्पाणिरुपागच्छदाश्रमं भृगुनन्दनः।
अभिभूतः स रामेण संयुक्तः कालधर्मणा । स दृष्ट्वा पितरं वीरस्तथा मृत्युवशं गतम् ।
अर्जुनस्याथ दायादा रामेण कृतमन्यवः ।। २५ । अनहन्तं तयाभूतं विललाप सुदुःखितः। २९
इति श्रीमहामा० आरण्यके पर्वणि तीर्थयात्रापर्वणि लोमशतीर्थयात्रायां कार्तवीर्योपाख्याने
जमदग्नियधे पोडशाधिकशततमोऽध्यायः ।। ११६ ॥
REKK
२
राम उवाच।
त्रिसप्तकृत्वः पृथिवीं कृत्वा निःक्षत्रियां प्रभुः।
ममापराधातः क्षुद्रर्हतस्त्वं तात बालिशैः । समन्तपञ्चके पञ्च चकार रुधिरहदान् ।।
कार्तवीर्यस्य दायादैर्वने मृग इवेषुभिः ।। १ । स तेषु तर्पयामास भृगूभृगुकुलोद्वहः ।
धर्मशस्य कथं तात धर्तमानस्य सत्पथे। साक्षाहदर्श चर्चीकं स च राम न्यवारयत् ॥ १०
मृत्युरेवंविधो युक्तः सर्वभूतेष्वनागसः ॥ २ ततो यज्ञेन महता जामदग्न्यःप्रतापवान् ।
किं नु तैर्न कृतं पापं यैर्भवांस्तपसि स्थितः। तर्पयामास देवेन्द्रमृत्विाभ्यः प्रददौ महीम् ॥ ११
अयुध्यमानो वृद्धः सन्हतः शरशतैः शितैः॥ ३ वेदी चाप्यदद?मी कश्यपाय महात्मने ।
किं नु ते तत्र वक्ष्यन्ति सचिवेषु सुहृत्सु च । दशव्यामायतां कृत्वा नवोत्सेधां विशांपते ॥१२
अयुध्यमानं धर्मशमेकं हत्वाऽनपत्रपाः ॥ ४
तां कश्यपस्यानुमते घ्राह्मणाः खण्डशस्तदा ।
लालप्य सकरुणं बहु नानाविध नृप । व्यभस्त तदा राजप्रख्याताः खाण्डवायना:१३
प्रेतकार्याणि सर्वाणि पितुश्चके महातपाः। ५ | स प्रदाय महीं तस्मै कश्यपाय महात्मने ।
ददाह पितरं चानी रामः परपुरंजयः। अस्मिन्महेन्द्र शैलेन्दे वसत्यमितविक्रमः ॥ १४
प्रतिज वधं चापि सर्वक्षत्रस्य भारत। ६ पर्व वैरमभूत्तस्य क्षत्रियैर्लोकवासिभिः।
संकुद्धोऽतिबल: संख्ये शस्त्रमादाय वीर्यवान् । पृथिवी चापि विजिता रामेणामिततेजसा ॥१५
जभियान्कार्तवीर्यस्य सुतानेकोऽन्तकोपमः ॥ ७
वैशंपायन उवाच ।
तेषां चानुगता ये च क्षत्रियाः क्षत्रियर्षभ । ततश्चतुर्दशी रामः समयेन महामनाः।
तांश्च सर्वानवामृदादामः प्रहरतां वरः॥ ८. दर्शयामास तान्विप्रान्धर्मराजं च सानुजम् ॥१६
कालधर्मणा मृत्युना ॥ २५ ॥ भार्यावधदोपात्स्वयमपि
११७
तादृशमेव मरण प्रापेन्याशयः ॥ २९॥ इत्यारण्यके पर्वणि
ममेति ॥ ११ दशम्यामायतां व्यामो हस्तचतुष्टयम् ।
नैलकण्ठीये भारतभावदीप षोडशाधिकशततमोऽध्यायः । चत्वारिंशद्धम्तायामविस्ताराम् । नवोत्सा पदनिशद्धस्तो-
छायां चेत्यर्थः । न्यायामेति प्रमादपाठ ॥ १२ ॥ खण्डशः
खग्डानि खण्डानि कृत्वा म्यभजन् ॥ १३ ॥

·अध्यायः ११९]
पनपर्व
१४
तेपूपयासान्विधुधानुपोप्य
घृष्णयः पाण्डुसुतान्समीक्ष्य
दत्या चरखानि महान्ति राजा
भूमी शयानान्मलदिग्धगावान् ।
तार्थेषु सर्वेषु परिप्लुताः
अनहती द्रौपदी चापि दृष्ट्वा
पुनः स रकमाजगाम ॥
सुदुःसितारार्तनादम् ॥
स तेन तीर्थेन तु सागरस्य
ततः स रामंध जनाईनंच
पुनः प्रयातः सह सोदरीयः।
काणि च साम्ब व शिनेश पोत्रम् ।
द्विजः पृथिव्यां प्रथितं महाद्रि-
अन्यांश्च वृष्णीनुपगम्य पूजा
स्तीर्य प्रभासं समुपाजगाम ॥
१५
चक्रे यथाधर्ममहीनसत्यः । २०
तत्रामिपिता पृथुलोहिताक्षः
ते चापि सन्नितिपूज्य पार्थी-
सहानुजैर्देवगणान्पितध ।
स्तैः सत्ताः पाण्डुसतैस्तथैव ।
संतर्पयामास तथैव कृष्णा
युधिष्ठिर संपरियार्य राज-
ते चापि विमासह लोमशेन ।
शुपाविशन्देवगणा ययेन्द्रम् ॥
समादशाह युभक्षः
तेषां स सर्व चरितं परेषां
फुर्वन्यपाहास तदाभिषेकम् ।
यने च यासं परमप्रतीतः।
समन्ततोऽमीनुपदीपयित्या
अनार्यमिन्द्रस्य गतं च पार्य
तेपे तपो धर्मभृतां परिठः॥
नियेशनं हरमना शरांस ॥ २२
तमुग्रमास्थाय तपश्चरन्त
श्रुत्वा तु ते तस्य पचः प्रतीता.
शुभाय रामय जनार्दनन्छ ।
स्तांचापि पा समानतीय ।
तो सर्पवृष्णिप्रवरी ससैन्यौ
नेत्रोद्भय संमुमुधुर्महा:
युधिष्ठिरं जग्मतुराजमीढम् ॥
१८ दुःसार्तिजं यारि महानुभाषाः ।। २३
इतिधीमहामारते मारण्यकेपणि तीर्थयात्रापर्वणि लोमशतीर्थयात्रायां प्रमासे यादयपाण्डयसमागमे
अष्टादशाधिकशततमोऽध्यायः ॥१९८॥
४
जनमेजय उपाचा
प्रभासतीर्थमासाप पाण्डया पृष्णयस्तथा।
फिमपुर्यन्वयाधैर्ग कास्तत्रासंस्तपोधन ॥
ते हि सर्षे महात्मानः सर्यशालपिशारदाः।
पृष्णयः पाण्डवावेष सहदध परस्परम् ॥ २
पेशंपायन उयाचा
ममासतीर्थ समाप्य पुण्यं ती महोदधेः ।
वृष्णयः पाण्डपान्योपः परिपायॉपतस्पिरे॥ ३
ततो गोसीरफुन्देन्दुमृणालरजतप्रभः ।
पनमाली हली रामो धमारे पुष्करेक्षणम् ।।
बलदेय उयाच।
न कृष्ण धर्मधरितो मयाय
अन्तारधर्मध परामयाय ।
युधिष्टिगे यत्र जी महात्मा
बनाया क्लिश्यति चौरवासाः ।।
ते तीस रपवासान् समीरवासिनः । वियुधान् ॥
पमितान् टोप्प रखास्य रमानि व तेभ्य एव दला
॥१॥ तेन तीन मिन्धुतारमार्गेण ॥१५॥ भिम प्रधु-
मम् । पोत्रं सालरिम् ॥ १०॥ इमारपके पनि प्रमामेति ॥ हाति। हलधरवारमत्यापि निन्दा
लाठीये भावभावदीपे मचादयापिकाततमोऽधायः 'रिप्पतीवि पानिलम् ४॥ मवाय अभ्युदयाय ॥५॥

·महामारते [ तीर्थयात्रापन ६ ९ दुर्योधनश्चापि महीं प्रशास्ति प्रास्थापयद्यत्स धनं सशष्टको न चास्य भूमिर्षिवरं ददाति । युधिष्ठिरं सानुजमात्तशस्त्रम् ॥ धर्मादधर्मश्चरितो वरीया- योध्यं परेषां पृतनां समृद्धां नितीय मन्येत नरोऽल्पबुद्धिः। निरायुधो दीर्घभुजो निहन्यात् । दुर्योधने चापि विवर्धमाने श्रुत्वैध शन्दं हि वृकोदरस्य युधिष्ठिरे चासुखमात्तराज्ये । मुश्चन्ति सैन्यानि शकृत्समूत्रम् ॥ १४ किं त्वत्र कर्तव्यमिति प्रजाभिः स क्षुत्पिपासाध्यकशस्तरस्वी शङ्का मिथः संजनिता नराणाम् ॥ ७ समेत्य नानायुधबाणपाणिः। अयं स धर्मप्रभवो नरेन्द्रो वने स्मरन्चासमिमं सुघोरं धर्मे धृतः सत्यधृतिः प्रदाता। शेपं न कुर्यादिति निधितं मे ।। चलेद्धि राज्याच सुखाश्च पार्थों न हास्य वीर्येण घलेन कश्चि. धर्मादपेतस्तु कथं विवर्धेत् ।। समः पृथिव्यामपि विद्यतेऽन्यः । कथं नु भीष्मश्च कृपश्च विप्रो द्रोणश्च राजा च कुलस्य वृद्धः। स शीतवातातपफर्शिताको म शेषमाजावसहत्स कुर्यात् ॥ प्रव्राज्य पार्यान्सुखमामुवन्ति प्राच्यां नृपानेकरथेन जित्वा धिक्पापबुद्धीन्मरतप्रधानान् ।। वृकोदरः सानुचरारणेषु। कि नाम यक्ष्यत्यवनिप्रधानः स्वस्त्यागमद्योऽतिरयस्तरस्वी पितृसमागम्य परब पापः। सोऽयं चने क्लिश्यति चीरवासाः॥ १७ पुत्रेषु सम्यक्वरितं मयेति यः सिन्धुकूले व्यजयतृदेवा- पुरानपापान्थ्यपरोप्य राज्यात् ॥ १० न्समागतान्दाक्षिणात्यान्महीपान् । नासी धिया संप्रति पश्यति स्म तं पश्यतेमं सहदेषमध किं नाम कृत्वाहमचक्षुरेवम् । तरस्विनं तापसवेषरूपम् । जातः पृथिव्यामिति पार्थिवेषु यः पार्थिवानेकरयेन जिग्ये प्रव्राज्य कौन्तेयमिति स्म राज्यात् ॥११ दिशं प्रतीची प्रति युद्धशीण्डः। नूनं समृद्धान्पितृलोकभूमी सोऽयं घने मूलफलेन जीव- चामीकरामाक्षितिजान्प्रफुल्लान् । अटी चरत्यद्य मलाचितान। विचित्रवीर्यस्य सुतः सपुत्रः सो समृद्धेऽतिरयस्य राशी छत्या नृशंसं धत पश्यति स्म ॥ दीतलादुत्पतिता सुता या । व्यूढोत्तरांसान्पृथुलोहिताक्षा- सेयं पने यासमिमं सुदुःख निमान्स्म पृच्छन्स शृणाति नूनम् । कर्य सहत्यच सती सुखाहीं॥ २० विवरं शरीरगृहनाय न ददातीत्यर्थः ॥६॥ मियः शन निन्य धर्म।। १२॥ इमान्भीष्मादीन् गणाति हिनस्ति धर्माधर्मयोः बिलीय इति शास्त्रानुभक्योर्विरोधारसंशयः । गणोतीति लेखप्रमाः । न शृणोनीति गोपाठे नु'मय. ॥७॥राज्याच मुसाच चले न तु धर्मादिति शेषः । मविश्वानरो योऽयमन्त पुरुषे येनेदमन्नं पच्यते यदिदमयने तत्र हेतुः धर्मादिति । कथमित्युपहासार्थम् ॥ ८॥ तस्यैष घोषो भवति । यमेतत्कर्णवविधाय भयोति स यदों, अवनिप्रधानो धृतराष्ट्रः ॥ १०॥ नासाविति । किं नाम लमियन्भवति नैनं घोपं गोति'इतिश्रुत्यानुसंधेयः। पापं कृत्वाऽहमपातः कौन्तेयं प्राज्य कीटशो भविशेषं न कुर्यात् नि शेयमेव नाशयदिग्यर्थः ॥ १५॥ सारस प्यामीति चिया नासो पश्यतीत्ययाल्य योग्यम् ॥ १॥ क्षेमेग बागमत् पागतः ॥१७॥ सोऽयं नाल । १९॥ चामीकाभान कनप्रभान । एतन्मरदिएम् । नराधम् राम द्रुपदस्य ॥ २०॥ 4 - ·महाभारते [ तीर्थयात्रापर्व २४ जानामि घीर्यच जयात्मजस्य द्यूते यथोक्तं कुरुसत्तमेन ॥ २१ काणिर्मवत्येव यथा रणस्था। अस्मात्प्रमुक्तैर्विशिखैर्जितारि- साम्बः ससूतं सरयं भुजाम्यां स्ततो महीं मोक्ष्यति धर्मराजः। दुःशासनं शास्तु बलात्ममथ्य ॥ १२ निर्धार्तराष्ट्रां हतसूतपुत्रा- न विद्यते जाम्बवतीसुतस्य मेतद्धि नः कृत्यतमं यशस्यम् ॥ २२ रणे विपां हिरणोत्कटस्य । वासुदेव उवाच । पतेन वालेन हि शंवरस्य असंशयं माधव सत्यमेत- दैत्यस्य सैन्यं सहसा प्रणुन्नम् ॥ दहीम ते वाक्यमदीनसत्य। घृत्तोरुरत्यायतपीनबाहु. स्वाभ्यां भुजाभ्यामजितां ठभूमि रेतेन संख्ये निहतोऽश्वचक्रः। नेच्छेत्कुरूणामृपमः कथंचित् ॥ को नाम साम्बस्य महारयस्य न होप कामान भयान्न लोभा- रणे समक्षं रथमभ्युदयात् ॥ १४ द्युधिष्ठिरो जातु जह्यात्स्वधर्मम् । यथा प्रविश्यान्तरमन्तकस्य भीमार्जुनौ चातिरथी यमौ च काले मनुष्यो न विनिष्कमेत । तथैव कृष्णा द्रुपदात्मजेयम् ॥ तथा प्रविश्यान्तरमस्य संख्ये उभौ हि युद्धेऽप्रतिमौ पृथिव्यां को नाम जीवन्पुनरावजेच ॥ १५ वृकोदरश्चैव धनंजयश्च । द्रोणं च भीमं च महारथौ तो फरमान कृत्स्नां पृथिवीं प्रशासे- सुतैर्युतं चाप्यय सोमदत्तम् । न्माद्रीसुताभ्यां च पुरस्कृतोऽयम् ॥२५ सर्वाणि सैन्यानि च वासुदेवः यदा तु पञ्चालपतिर्महात्मा प्रधश्यते सायकवाद्विजालैः॥ सकेकयचेदिपतिर्वयं च । किं नाम लोकेषु विपद्यमस्ति युध्यम विक्रम्य रणे समेता- कृष्णस्य सर्वेषु सदेवकेषु । स्तदेव सर्वे रिपथो हि न स्युः। २६ यात्तायुधस्योत्तमबाणपाणे- युधिष्ठिर उवाच। श्चक्रायुधस्याप्रतिमस्य युद्धे ॥ नेदं चित्रं माधव यद्वीपि ततो निरुद्धोऽप्यसिचर्मपाणि- सत्यं तु मे रक्ष्यतमं न राज्यम् । महीमिमां धार्तराष्ट्रर्विसः। कृष्णस्तु मां घेद ययावदेकः हृतोत्तमागनिहतैः करोतु कृष्णं च घेदाहमयो यथावत् ॥ २७ कीर्णो कुशैर्वेदिमिवाध्वरेषु ॥ यदेव कालं पुरुषप्रवीये गदोल्मुको बाहुकभानुनीथाः घेत्स्यत्ययं माधष विक्रमस्य । शूरश्य संस्ये निशठः कुमारः। तदा रणे त्वं च शिनिप्रवीर • रणोत्कटौ सारणचारुदेप्णी सुयोधनं जेप्यसि केशवधा २८ फुलोचितं विप्रथयन्तु कर्म । प्रतिप्रयान्त्यय दशार्दधीरा सवृष्णिभोजान्धकयोधमुख्या होऽस्मि नायरलोकनाधः। समागता सात्वतशूरसेना। धर्मेऽप्रमादं कुरुताप्रमेया हत्या रणे तान्धृतराष्ट्र पुत्रां- द्रष्टास्मि मूयः सुखिनःसमेतान् ॥ २९ लोफे यशः स्फीतमुपाकरोतु ॥ २० तेऽन्योऽन्यमामन्त्र्य तथाभियाद्य ततोऽभिमन्युः पृथिवीं प्रशास्तु वृद्धापरिप्यग्य शिशंध सर्यान् । यावतं धर्मभृतां परिष्टः। यदुवीराः स्वगृहाणि जम्मु- युधिष्ठिर पारयते महात्मा स्ते चापि तीर्यान्यनुसंयिचेरुः । ३० जयात्मजस्याभिमन्योः ॥ १२ ॥ माया ममुरेशो मयुगप्रदेशस्तत्र जात ॥२३॥ १९ -- ·अध्यायः १११] धनपर्य यिएम्य कृष्णं त्यय धर्मराजो सुतेन सोमन थिमिग्रतीयां विदर्भराजोपचितां सुतार्याम् । पयः पयोष्णी प्रति सोऽप्युयास । जगाम पुण्यां सरितं पयोष्णी द्विजातिमुख्यमुदितमहात्मा सम्रातभृत्यःसह लोमशेन ॥ ३१ संस्तूयमानः स्तुतिभियंगभिः। इति श्रीमहाभारते आरण्यके पर्वणि तीर्थयात्राप० लोमशतीर्थयात्रायां यादयगमने विशत्यधिकशततमोऽध्यायः॥ १२० ।। શર . . लोमश उयाच। | हिरण्मयीभिगॉमिध एनाभिर्यिभ्यकर्मणा। मृगण यजमानेन सोमेनेत पुरंदरः । ग्राह्मणांस्तर्पयामास नानादिग्भ्यः समागतान १२ सर्पितः सूयते राजन्स तृमो मुदमभ्यगात् ॥ १. अल्पायशेग पृथिया चैत्यरासीन्महात्मनः । इद देवैः सहेन्द्र प्रशापतिभिरेय च । गयस्य यजमानस्य तत्र तत्र पिशांपते । १३ दष्टं यायिधैर्यममहानिरिदक्षिणः॥ २ स लोकान्मामयानन्द्राकर्मणा तेन मारत । मामूर्तरयसभेड राजा परधरं प्रमुः। सलोकतां तस्य गच्छेरपयोण्यां य उपस्पृशेन्१४ तर्पयामास सोमेन हयमेधेतु सप्तम् ॥ तस्मात्यमत्र राजेन्द्र मामिः सहिनोऽध्युन। तस्य सासु यहेतु सर्यमासीदिरण्मयम् । यानस्पत्यं च भीमं च यद्रध्यं नियतं मये । उपस्पृश्य महीपाल धूतपामा मविप्यसि ॥ १५ ४ वैशंपायन उयाच। घपालयूपचमसाः स्याल्या पाध्यायःघुगः । तेप्येप चास्य यो प्रयोगाः सप्त यिभुताः॥५ स पयोष्ण्यां नरश्रेष्ठः सात्या ये मादभिः सह । सरकस्य यूपस्य बगलाधोपरि स्थिताः । येदूपर्वतं चैय नर्मदां च महानदीम् ॥ तस्य स्म यूपान्य पु म्राजमानान्दिरण्मयान् ॥ ६ समागमत तेजस्वी भ्रातृभिः सहितोऽनय । स्सयमुत्यापयामामुर्देयाः सेन्द्रा युधिष्टिर। तपास्य सर्याण्याचल्यो लोमो भगयानृषिः१७ तेगु तस्य मयाध्यपु गपस्य पृधियर्यापतेः ॥ तीर्यानि रमणीयानि पुण्याग्यायतनानि च। ममापदिन्द्रः सोमेन दक्षिणाभिर्विजातयः । यथायोग पधानीति प्रयपी मादभिः सह । प्रसंख्यानानसंल्येयाप्रत्यगृहन्दिजातयः ।। तत्र तत्रादादित्तं प्रासंगम्यः सहस्रशः। सिकता या यथा लोके यथा पा दियि तारकाः। यया या यतो धारा मसंप्येयाः स्म फेनचित्र राधेय तदसत्येयं धनं यत्तददी गयः । देवानामेति कौन्तेय तया राम सलोकताम् । सदस्येम्पो महाराम तेपु पोपु समम् ॥ १. पेदर्यपयंत या नर्मदामयतार्य च ॥ मत्संख्येयमेतद्धि पदेतत्परिकीर्तितम् । संघिल नरयष्ट तायामापरस्य । म तम्य दास्याः संन्यातूदक्षिणा दक्षिणायतः११ एनमासाच कोन्तेय सयंपापः प्रमुच्यते । २० लोमश उयाचा R मुन भनि । यस मानपुर दमकबानमा पर भामं गन्मय म्यायादि । पानमिव पोदीन पोला पोमात्र भारपाने पूछा। पूरः परनामः । बयाः मोमगन माविका पर न लाम पलागि । पशः वि.म्यापनापनि मन्मयानि भारतभर विधि: ॥.॥ गरपाः । म निदानापां ॥५॥ ॥ भगदगः गनमः ॥३॥पनारसव मन्नामा गारोमादीन ।

·[ तीर्थयात्रापर्व
महाभारते
रप शर्यातियक्षस्य देशस्तात प्रकाशते ।
युधिष्ठिर उवाच।
साक्षाशापियत्सोममश्विभ्यां सह कौशिकः२१ कयं विष्टम्भितस्तेन भगवान्पाकशासनः ।
थुकोप भार्गवश्यापि महेन्द्रस्य महातपाः ।
किमर्थ मार्गपश्चापि कोपं चक्रे महातपाः ॥ २३
संस्तम्मयामास च तं पासयं च्यवनः प्रभु । नासत्यौ च कथं ब्रह्मन्कृतवान्सोमपीथिनौ ।
सकन्यां चापि मार्या स राजपुत्रीमवाप्तवान् २२ एतत्सर्वं यथावृत्तमाख्यात भगयान्मम ॥
इति श्रीमहामारते आरण्यके पर्वणि तीर्थयात्रापर्वणि लोमशतीर्थयात्रायां सीकन्ये
एकविंशाधिकशततमोऽध्यायः ॥ १२१ ॥
४
१२२
लोमश उवाच।
तामाबमाणे कल्याणी साचास्य न शृणोति थे।
भृगोमहर्षेः पुत्रोऽभूश्ययनो नाम भारत। ततः सुकन्या पल्मीके दृष्ट्वा भार्गवचक्षुपी ॥ १२
समीपे सरसस्तस्य तपस्तेपे महायुतिः॥ १ कौतूहलात्कष्टकेन घुद्धिमोहबलात्कृता ।
स्थाणुभूतो महातेजा धीरस्थानेन पाण्डय । किं नु खल्विदमित्युक्त्या निर्विभदास्य लोचने॥
अतिष्ठत चिरं कालमेकदेशे विशांपते ॥ २ अध्यत्स तया विद्ध नेने परममन्युमान् ।
सघल्मीकोऽभवदपिलताभिरिष संवृतः। ततः शर्यातिसैन्यस्य शकृन्मूत्रे समावृणोत् १४
कालेन महता राजन्समाकीर्णः पिपीलिकैः ॥ ततो रुद्ध शमन्मूत्रे सैन्यमानाहदुःखितम् ।
तथा स संवृतो धीमान्मृत्पिण्ड इच सर्वशः।
तथागतमभिप्रेक्ष्य पर्यपृच्छत्स पार्थिवः॥
तप्यते स्म तपो घोरं घमीकेन समावृतः॥
तपोनित्यस्य वृद्धस्य रोपणस्य विशेषतः।
अथ दीर्घस्य कालस्य शर्यातिनाम पार्थिवः।
फेनापरतमोह भार्गवस्य महात्मनः ॥
माजगाम सरो रम्यं विहर्तुमिदमुत्तमम् ॥
ज्ञातं पा यदि याज्ञातं तद्रत दूत माचिरम् ।
तस्य स्त्रीणां सहस्राणि चत्वार्यासन्परिग्रहः ।
एफैय च सुता समूः सुकन्या नाम भारत ॥ ६ / तमुचुः सैनिकाः सर्वे न विनोऽपरतं वयम् १७
सोंपायर्ययाकामं भवांस्तदधिगच्छतु ।
सा सखीमिः परिवृता दिव्याभरणभूपिता।
चंक्राम्यमाणा घल्मीकं मार्गवस्य समासदत् ।।७
ततःस पृथिवीपालः साना चोग्रेण च स्वयम् ॥
पर्यपृच्छत्सहवर्ग पर्यजानन चैव ते ।
साथै यसमती तत्र पश्यन्ती सुमनोरमाम् ।
घनस्पतीन्विचिन्वन्ती विजहार सखीयता ॥ ८ आनाहात ततो दृशा तत्सैन्यमसुखादितम् ॥ १९
रूपेण ययसा चैव मदनेन मदेन च ।
पितरं दुखितं दृष्ट्या सुकन्येदमथाब्रवीत् ।
बमा वनवृक्षाणां शाखाः परमपुष्पिताः।
९ मयाटन्त्येह वल्माके दृष्टं सत्त्वमभिज्वलत् ॥ २९
तां सखीरहितामेकामेकवस्त्रामलंकृताम् । सद्योतवदभिशातं तन्मया विद्धमन्तिकात् ।
ददर्श भार्गवो धीमांश्चरन्तीमिव विद्युतम् ॥ १० एतच्छुत्वा तु पल्मीकं शर्यातिस्तूर्णमभ्ययात् २
तां पश्यमानो विजनेस रेमे परमद्युतिः। तत्रापश्यत्तपोवृद्धं वयोवृद्धं च मार्गवम् ।
क्षामकण्ठश्च विप्रर्षिस्तपोबलसमन्वितः ११ । अयाचदय सैन्याथै प्राञ्जलिः पृथिवीपतिः ।। २
॥८॥ सोमस्य पीयः पानं तद्वन्ती सोमपीथिनी ॥२४॥
इत्यारण्यके पर्वणि नलकण्ठीये भारतभावदीपे एकविंशाधि-
काततमोऽध्यायः ।। १२१ ।।
१२२
मृगोरिति ॥ १॥ चीरस्थानेन वीरासनेन ॥२
क्षामकण्ठः क्षीणध्वनिः ॥ ११॥ अत एव मा तदा
गणोति ॥ १२॥ आनाहो मलविरम्भः ॥ १५ ॥

·महामारते तीर्थयात्रापर्व - हृष्टोऽब्रवीन्महातेजास्ती नासत्याविदं वचः । मिपतो देघराजस्य सत्यमेतद्वयामि वाम् ॥ २३ यथाहं रूपसंपन्नो घयसा च समन्वितः २२ कृतो मयन्यां वृद्धः सन्मायाँ च प्राप्तवानिमाम । तच्छुत्या दृष्टमनसो दियं ती प्रतिजग्मतुः । तस्माश्यां करिष्यामि प्रीत्याहं सोमपीथिनी । च्यवनश्च सुकन्या च सुराविव विजहतः ।। २४, इति श्रीमहाभा० आरण्यके प० तीर्थयात्राप० लोमशतीर्थयात्रायां सौकन्ये प्रयोविंशाधिकशततमोऽध्यायः ॥ १२३ ॥ -- १२४ लोमश उवाच। ऋते त्वां विबुधांश्चान्यान्कयं चै नाईतः सघम् ।। ततःगुथाव शर्यातियस्थं च्यवनं कृतम् । अश्विनावपि देवेन्द्र देवौ विद्धि पुरंदर ॥ सुहृष्टः सेनया सार्धमुपायाभार्गवाधमम् ॥ १ इन्द्र उवाच। च्ययनं च सुफन्यां च दृष्टा देवसुताविय । चिकित्सको कर्मकरी कामरूपसमन्विती । में समायः शातिः कृत्नां प्राप्य महोमिय ॥२ | लोके चरन्ती मानां फयं सोममिहार्हतः ॥१२ ऋपिणा सत्कृतस्तेन समार्यः पृथिवीपतिः । उपोपविष्टः कल्याणी कथाधके मनोरमाः॥३ लोमश उवाच । अथैनं भार्गयो राजमुवाच परिसान्त्ययन् । एतदेव यदा पाक्यमानेडयति देवराट् । याजयिष्यामि राजस्वां संभारानवकल्पय ॥४/ अनाहत्य ततः शक्र ग्रहं जग्राह भार्गव: ॥ सतः परमसंहष्टः शातिरवनीपतिः । प्रहीप्यन्तं तु तं सोममश्विनोरुत्तमं तदा। च्यवनस्य महाराज तद्वाक्यं प्रत्यपूजयत् ॥ ५] समीक्ष्य बलमिद्देव इदं वचनमब्रवीत् ॥ प्रशस्तेऽहनि यीये सर्वकामसमृद्धिमत् । आभ्यामर्याय सोमं त्वं ग्रहीयसि यदि स्वयम् । कारयामास शर्यातिर्यज्ञायतनमुत्तमम् ॥ ६ वनं ते प्रहरिष्यामि घोररूपमनुत्तमम ।। तनं च्यवनो राजन्याजयामास भार्गयः। पवमुक्तः स्मयन्निन्द्रमाभिधीक्ष्य स भागयः। अद्भुतानि च तत्रासन्यानि तानि निबोध मे ॥७ जग्राह विधिवत्सोममश्विभ्यामुत्तमं ग्रहम् ॥ १६ ततोऽस्मै प्राहरद्वजं घोररूपं शचीपतिः। अगृहाच्यवनः सोममश्विनोदेवयोस्तदा । तमिन्द्रो वारयामास गृवानं स तयोर्महम् । तस्य प्रहरतो बाहुं स्तम्भयामास भार्गवः ॥ १७ इन्द्र उवाच। तं स्तम्भयित्या च्यवनो जुहुवे मन्त्रतोऽनलम् । उभायेती न सोमाही नासत्यापिति मे मतिः। कृत्यार्थी सुमहातेजा देवं हिंसितमुद्यतः । भिषजी दिवि देवानां कर्मणा तेन नार्हतः ॥ ९ | ततः कृत्याय संजक्षे मुनेस्तस्य तपोबलात् । च्यवन उवाच। मदो नाम महाधीयों हत्कायो महासुरः ॥ १९ महोत्साही महात्मानौ रूपद्रविणवत्तरौ। शरीरं यस्य निर्देष्टुमशक्यं तु सुरासुरैः । यो चातुर्मी मघचन्वृन्दारफमिवाजरम् ॥ १० तस्यास्यमभयद्धोरं तीक्ष्णाग्रदशनं महत् ।। २ २० , अश्विनी व देवानाममिपावास्ताम्' इति श्रुतं १२४ तस्येतदुपहणम् 1, तस्मायुवामिति । युवयोरसोमपत्वं तत इति । वयस्य युवानम् । 'युवं च्यवानमाश्चिना जान्त •मिषतः पश्यतः दूरीकरियामीत्यर्थः ॥ २३ ॥ इत्यारण्यके | पुनर्युवानं चरथाय चक्रथुः इति मन्नलिशात् । च्यवान पर्वणि नलकण्ठीये भारतभावदीपे प्रयोविंशाधिक- च्यवनम् । चरथाय धर्माचरणार्थम् ॥१॥ संभारान् यशो- शततमोऽपाय. ॥ १२३ ॥ पकरणानि ॥४॥ प्रहं सोमस्य गृहानं तयोरर्थे । ८॥ सर्व सोमम् ॥ ११ ॥ आधेडयति पुन.पुनरावर्तयति। गोल ।

·घनपर्व
अध्यायः १२५]
हनुरेका स्थिता त्वस्य भूमावेका दिवं गता। नेत्रे रविशशिप्रख्य वकं कालाग्निसंनिभम् ॥ २३
चतश्चायता दंष्ट्रा योजनानां शतं शतम् ॥ २१ लैलिखितया वक्रं विधुच्चपललोलया।
इतरे तस्य दशना बभूवुर्दशयोजनाः। व्यानाननो घोरदृष्टिसन्निव जगद्बलात् ॥ २४
प्रासादशिखराकाराः शूलाग्रसमदर्शनाः॥ २२ स भक्षयिष्यन्संकद्धः शतक्रतुमुपाद्रवन् ।
बाहू पर्वतसंकाशावायताषयुतं समौ । महता घोररूपेण लोकान्छब्देन नाद्यन् ॥ २५
इति श्रीमहाभा० आरण्यके पर्वणि तीर्थयात्राप० लोमशतीर्थयात्रायां सौकन्ये
चतुर्विशत्यधिकशततमोऽध्यायः ॥ १२४ ॥
लोमश उवाच।
अश्विभ्यां सहितान्देवान्याजयित्वा च तं नृपम् ।
तं दृष्ट्वा धोरवदनं मदं देवः शतक्रतुः। विख्याप्य वीर्य लोकेषु सर्वेषु घदतां वरः॥ १०
आयान्तं भक्षयिष्यन्तं व्यात्ताननमिवान्तकम् ॥१ सुकन्यया सहारण्ये विजहारानुकूलया।
मयात्संस्तम्भितभुजः सूक्विणी लेलिहन्मुहुः । तस्यैतविजसंघुष्टं सरो राजन्प्रकाशते ॥
ततोऽब्रवीद्देवराजच्यवनं भयपीडितः। २ अत्र त्वं सह सोदयः पितृन्देवांश्व तर्पय ।
सोमाविश्विनावेतावद्यप्रभृति भार्गव ।
एतदृष्ट्वा महीपाल सिकताक्षं च भारत ॥
मविप्यतः सत्यमेतद्वचो विप्र प्रसीद मे ॥
३ सैन्धवारण्यमासाद्य कुल्यानां कुरु दर्शनम् ।
न ते मिथ्या समारम्भो भवत्वेप परो विधिः। पुष्करेषु महाराज सर्वेषु च जलं स्पृश ॥ १३
जानामि चाहं विप्रर्षे न मिथ्या त्वं फरिप्यसि॥ स्थाणोर्मन्त्राणि च जपन्सिद्धि प्राप्स्यसि भारत ।
सोमाविश्विनावेतौ यथा वाद्य कृती त्वया । संधियोर्नरश्रेष्ठ त्रेताया द्वापरस्य च ॥
भूय पर तु ते वीर्य प्रकाशदिति भार्गव ॥
५
अयं हि दृश्यते पार्य सर्वपापप्रणाशनः ।
सुकन्यायाः पितुश्चास्य लोके कीर्तिः प्रथेदिति । अत्रोपस्पृश्य चैव त्वं सर्वपापप्रणाशने ॥
अतो मयैतद्विहितं तव वीर्यप्रकाशनम् ॥ ६. आर्चीकपर्वतश्चैव निवासो वे मनीपिणाम् ।
तस्मात्प्रसादं कुरु मे भवत्वेवं यथेच्छसि ।
सदाफलः सदास्रोतो मरुतां स्थानमुत्तमम् ॥१६
पवमुक्तस्य शक्रेण भार्गवस्य महात्मनः ॥
७ चैत्याश्चैते बहुविधास्त्रिदशानां युधिष्टिर ।
स मन्युयंगमच्छीघ्रं मुमोच च पुरंदरम् । एतच्चन्द्रमसस्तीर्थमृषयः पर्युपासते ।
मदं च व्यभजद्राजन्पाने स्त्रीषु च धीर्यवान् ॥ ८ वैखानसा वालखिल्याः पावका वायुभोजनाः॥
अक्षेपु मृगयायां च पूर्वसृष्टं पुनः पुनः । शृङ्गाणि त्रीणि पुण्यानि त्रीणि प्रस्रवणानि च ।
तदा मदं विनिक्षिप्य शक्रं संतर्य चेन्दुना॥
९ सर्वाण्यनुपरिक्रम्य यथाकाममुपस्पृश ॥
इत्यारण्यके पर्वणि नलकण्ठीये भारतमावदीप चतुर्विंशत्य- | त्रीणि गहाणीति । प्राण्याख्यातरीत्या त्रिकोणं वाराणसी-
धिकशततमोऽध्याय ॥ १२४ ॥
क्षेत्रम् । प्रीणि प्रवणानीति च प्रयागम् । एतानि सर्वाणि
अनुपरिक्रम्य प्रदक्षिणीकृत्य यथाकामामिह माहि । यथा.
तं दृष्ट्वेति ॥ १ ॥ सक्षिणी गल्लगीं ॥२॥ मदं चेति ।
काममित्यस्य काशीप्रयागसेविना चन्द्रार्थसेवनमैच्छिकम्
सुरापाननीयूतमृगयाभ्यमनानि मदकरत्वात्त्याज्यानीति इतरेषामत्यावश्यकमिति भावः । गोडास्तु 'त्रीणि माणि
भावः ॥८॥ संधियोरिति । संप्रति कलिद्वापरसंधादपि शुभ्राणि प्रीणि प्रसवणानि च । पुष्कराव्यादिसिद्धानि ने
अन ती त्रेताद्वापारसंचितुल्यः कालोऽस्ति अत्र माताना विद्मस्तन कारणम् इति श्लोकमत्रापि पठन्ति स च प्रागेव
कलिस्पर्शो नास्तीति भावः ॥ १४ ॥ सदास्रोतः सदा- व्याख्यातः 1 अत्र पाठस्तु काश्यादिस्तुत्या पूर्वोक्तार्थस्य
प्रवायुक्तम् ॥१६॥ पावका इव दीप्यमानाः पावकाः ॥१७॥ दृढीकारार्थः ॥ १८॥

·महामारते
[तीर्थयात्रापर्व
शान्तनुश्चात्र राजेन्द्र शुनकश्च नराधिपः। पतत्प्रस्रवणं पुण्यमिन्द्रस्य मनुजेश्वर ।
नरनारायणौ चोभी स्थान प्राप्ताः सनातनम् १९ यत्र धाता विधाता च वरुणश्चोर्धमागताः ॥२३
इह नित्यशया देवाः पितरश्च महर्षिभिः । इह तेऽप्यवसन्यजन्क्षान्ताः परमधर्मिणः।
आर्चीकपर्वते तेपुस्तान्यजस्व युधिष्टिर ॥ २० मैत्राणामृजुबुद्धीनामयं गिरिवरः शुभः ॥
इह ते वै चरून्प्राश्नमृषयश्च विशांपते ।
एषा सा यमुना राजन्महर्षिगणसेविता ।
यमुना चाक्षयस्रोता कृष्णश्चेह तपोरतः ॥ २१ नानायज्ञचिता राजन्पुण्या पापभयापहा ।। २५
यमौ च भीमसेनश्च कृष्णा चामित्रकर्शन । अत्र राजा महेष्वासो मांधातायजत स्वयम् ।
सर्वे चात्र गमिष्यामस्त्वयैव सह पाण्डव ॥ २२ | साहदेविश्व कौन्तेय सोमको ददतां घरः ॥ २६
इति श्रीमहाभारते आरण्यके पर्वणि तीर्थयात्रापर्वणि लोमशतीर्थयात्रायां सौकन्ये
पञ्चविंशत्यधिकशततमोऽध्यायः ॥ १२५ ॥
NE
९
१२६
युधिष्ठिर उवाच।
पिपासाशुष्कहृदयः प्रविवेशाधम भृगोः।
मांधाता राजशार्दूलस्त्रिषु लोकेषु विश्रुतः। तामेव रात्रि राजेन्द्र महात्मा भृगुनन्दनः ॥
काय जातो महाब्रह्मन्यौवनाश्वो नृपोत्तमः ॥ १ | इष्टि चकार सौद्युम्नेमहर्षिः पुत्रकारणात् ।
कथं चैनां परां काष्ठां प्राप्तवानमितद्युतिः।
यस्य लोकास्त्रयो वश्या विष्णोरिव महात्मनः२ | तत्रातिष्ठत राजेन्द्र पूर्वमेव समाहितः ।
संभृतो मन्त्रपूतेन धारिणा फलशो महान् ॥ १०
एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं चरितं तस्य धीमतः ।
यत्प्राश्य प्रसवेत्तस्य पती शक्रसमं सुतम् ॥ ११
यथा मांधातृशन्दश्च तस्य शक्रसमद्युतेः।
जन्म चाप्रतिवीर्यस्य कुशलो ह्यसि भापितुम्॥ ३
तं न्यस्य घेद्यां कलशं सुषुपुस्ते महर्षयः।
लोमश उवाच।
रात्रिजागरणाच्ट्रान्तान्सौद्यग्निः समतीत्य तान्॥
शुष्ककण्ठः पिपासातः पानीयार्थी भृशं नृपः।
गृणुष्वावहितो राजनराशस्तस्य महात्मनः।
तं प्रविश्याश्रमं शान्तः पानीयं सोऽभ्ययाचत १३
यथा मांधातृशम्दो वै लोकेषु परिगीयते ॥
इत्याकुवंशप्रभयो युवनाश्वो महीपतिः ।
तस्य श्रान्तस्य शुष्केण फण्ठेन कोशतस्तदा ।
सोऽयजत्पृथियौपालः क्रतुभिभूरिदक्षिणैः ॥ ५. नाभीपीत्कश्चन तदा शकुनेरिय पाशतः॥ १४
अश्वमेघसहस्रं च प्राप्य धर्मभृतां घरः। ततस्तं फलशं दृष्ट्वा जलपूर्ण स पार्थिवः ।
अन्यैश्च ऋतुभिर्मुख्यैरयजत्वाप्तदक्षिणैः ।। ६ अभ्यद्रवत धेगेन पीत्या चाम्भो व्यवासृजत् १५
अनपत्यस्तु राजर्षिः स महात्मा महायतः । स पीत्वा शीतलं तोयं पिपासातों महीपतिः।
मन्त्रिप्वाधाय तदाज्यं धननित्यो बभूव ह॥ ७ निर्वाणमगमद्धीमान्ससुखी चामयत्तदा ॥
शास्त्रहऐन विधिना संयोज्यात्मानमात्मवान् । ततस्ते प्रत्यबुध्यन्त मुनयः सतपोधनाः।
स कदाचिगे राजनुश्वासेन दुःखितः। ८] निस्तोयं तं च कलशं ददृशुः सर्व एप ते ॥ १७
४
नित्यशयाः नित्यं शयानाः संनिहिता इत्यर्थः । पुस्त-
१२६
पथकुः ॥ २०॥ साइदेदि. संजयपुत्रस्य पुत्रः ॥२६॥ यौवनावः युवनाश्वपुत्रः॥१॥ पराकाष्ठा स्वनिक्षेत्र
इत्यारण्यके पर्वणि नलकण्ठीये भारतभावीपे पलविंशत्य-ठं स्थानम् ॥ २॥ मारमानं चित्तम् । बारमवान् जित.
धिकशततमोऽध्यायः ॥२५॥
चित्त । संयोग्य इष्टदेवतया ऐक्यं नीत्वा ॥ ८॥ मौथुनेः
युवनाश्वस्य ॥१॥ वाशतः शदं कुर्वतः ॥१४॥
निर्वाग तपःफ्लम् ॥१६॥

·मध्यायः १२६ } धनपर्व फस्य कर्मेदमिति ते पर्यपृच्छन्समागताः। उपतस्थुमहाराज ध्यातमात्रस्य सर्वशः ॥ ३३ । युवनाश्वो ममेत्येवं सत्यं समभिपद्यत ।। १८ आजग नाम धनुः शराः शृङ्गोद्भवाश्च ये। न युक्तमिति तं प्राह भगवान्मार्गप्रस्तदा । अभेद्य कवचं चैव सबस्तमुपशिथियुः ॥ ३४ सुनार्थ स्थापिता हापस्तपसा चैव संभृताः १९ सोऽभिषिक्तो मययता स्वयं शक्रेण भारत । मया हवाहितं ब्रह्म तप आस्थाय दारुणम् । धर्मण व्यजयलोकांस्त्रीविष्णुरिव विक्रमैः ॥ ३५ पुभार्थ तव राज महावलपराक्रम । २० तस्थामतिहतं च प्रापतत महात्मनः। महाबलो महावीर्यस्तपोचलसमन्धितः । रतानि चैव राजपि स्वयमेवोपतस्थिरे ।। यः शकमपि वीर्येण गमयेद्यमसादनम् ।। २१ तस्येवं यसुसंपूर्णा पसुधा यसुधाधिप । अनेन विधिना राजन्मयैतदुपपादितम् । तेने विविधैर्यवहुभिः स्वातदक्षिणैः॥ ३७ अमक्षण त्वया राजन्न युक्तं कृतमय ये २२ चितचैत्यो महातेजा धान्याप्य च पुष्कलान् । न त्या शक्यमस्माभिरेतत्कर्तुमतोऽन्यथा । शकस्यार्धासन राजलन्धवानमितद्युतिः ॥ ३८ नूनं देवरतं खतघदेयं एतयानसि ।। २३ / एकाहात्पृथिवी तेन धर्मनित्यन धीमता। पिपासितेन याः पीता विधिमन्त्रपुरस्कृताः। विजिता शासनादेव सरत्नाकरपत्तना ।। यापस्त्वया महाराज मत्तपोवीर्यसंभृताः ॥ २४ तस्य चैत्यमहाराज ऋतूनां दक्षिणायताम् । ताभ्यस्त्वमात्मना पुश्मीशं जनयिष्यसि । चतुरन्ता मही व्याप्ता नासीस्किचिदनावृतम् ४० विधास्थामो ययं तव तवेष्टि परमाद्भुताम् ॥ २५ तेन पमसहस्राणि गां दश महात्मना । यया शक्रसमं पुत्रं जनयिष्यसि धीर्यवान् । ब्राह्मणानां महाराज दत्तानीति प्रचक्षते ॥ ४१ गर्मधारण चापि न खेदं समवाप्स्यसि ॥ २६ तेन द्वादशवार्षिश्यामनावृष्टयां महात्मना । ततो घर्षशते पूर्ण तस्य राशो महात्मनः । वृष्टं सस्यविपृश्यर्थ मिपतो धनपाणिनः ॥ ४२ या पार्श्व विनिर्मिद्य सुतः सूर्य उपस्थितः २७ तेन सोमकुलोत्पन्नो गान्धाराधिपतिर्महान् । निश्चमाम महातेजा न च तं मृत्युराविशत् । गर्जेनिव महामेघः प्रमथ्य निहतः शरैः।। युवनाश्वं नरपति तदद्भुतमिवाभवत् । २८ प्रजाश्चतुर्विधास्तेन त्राता राजन्तात्मना । ततःशको महातेजास्तं दिक्षुरुपागमत् । तेनात्मनपसा लोकास्तापिताशातितेजसा ॥४४ ततो देवा महेन्द्रं तमपुरउन्धास्थतीति किम २९ / तस्यैतदेवयजनं स्थानमादित्यवर्चसः । प्रदेशिनी ततोऽस्यास्ये शक्रःसमभिसंधे। यस्य पुण्यतमे देशे कुरुक्षेत्रस्य मध्यतः॥ ४५ मामयं धास्यतीत्येवं भाषिते चैव पनिणा ॥ ३० पतत्ते सर्वमाख्यातं मांधातुश्चरितं महत् । मांधातेति च नामास्य चक्रुः सेन्द्रा दिवौकसःजन्म चायं महीपाल पन्मां त्वं परिपृच्छसि ४६ प्रदेशिनी शरदत्तामास्थाद्य स शिशुत्तदा । वैशंपायन उवाच अपर्धत महातेजाः किकून्यजत्रयोदश ॥ ३२ एपमुक्तः स कौन्तेयो लोमोन महर्षिणा। वेदास्तं स धनुर्वेदा दिध्यान्यस्त्राणि घेश्वरम् । पमच्छानन्तरं भूयः सोमकं प्रति भारत। इति श्रीमहाभारते आरण्यके पर्वणि तीर्थयात्राप लोमशतीर्थयात्रायां मांधातोपाख्याने पड्रिंशत्यधिकशततमोऽध्यायः ॥ १२६ ॥ . इटिम् इच्छितम्॥२५॥कि धास्यति पास्यति स्तन्यामा-मीनविशेषयोः' इति विश्वः । दिन्या इत्यर्थः ॥३४॥ चत्रम् वात्॥२९॥मां धारयति मांधाता धातेति लुइन्तस्य व्याख्यानं साध ॥ १६ ॥ चितचैत्यः कृतचयनातुः ॥ ३८ ॥ मनं | धास्यतीति । प्रदेशिनी तर्जनीम् ॥३०] किकून् हस्तान् ! शतकोटय. तेषामपि सहस्राणि दश ॥ ११॥ चतुर्विधा- वितस्तान्बा किकुहस्ते वितस्तो चइत्यमर ॥३२॥ ध्यात- | मुरनरतिस्थावराः ॥ ४४ ॥ इत्यारण्यके प० ने मा. मात्रस्य इन्द्रेण अयमेवंविधो भात्विति संकल्पिताय ॥३३॥ द्विशत्यधिकशततमोऽध्यायः ॥ ११६ ॥ मोद्भवाः स्वर्गजा-1 'प्रभुत्वे शिखरे' इत्यादि । 'स्वर्ग- - ·सच्यायः १९८] घनपर्व १२८ सोमक उवाच । त्वं मया याजितो राजस्तस्यै फर्मणः फलम्१२ ब्रह्मन्यद्यद्यथा कार्य तत्कुरुष्व तया तथा । एतष्ट्रत्वा स राजर्षिर्धर्मराजानमन्वयीत् । पुत्रकामतया सर्व करिष्यामि पवस्तव ॥ १ महमा प्रवेश्यामि मुच्यतां मम याजकः ।। १३ लोमश उवाच। मत्कृते हि महामागः पच्यते नरकामिना। ततः सयाजयामास सोमकं तेन जन्तुना। धर्म उवाच। मातरस्तु बलात्पुषमपाकर्पः कृपान्विताः ॥ २ नान्यः कर्नुः फलं राजनुपमुळे कदाचन । हा हताः स्मेति वाशन्त्यस्तीग्रशोकसमाहताः। इमानि तव दृश्यन्ते फलानि घदतां पर । रुदन्त्यः करुणं चापि गृहीत्वा दक्षिणे करे ॥ ३ सोमक उवाच सध्ये पाणी गृहीत्वा तु याजकोऽपि स्मकर्षति। कुररीणामिवार्तानां समाप्य तु तं सुतम् ॥ पुण्यान कामये लोकानृतेऽहं ब्रह्मवादिनम् । विशस्य चैनं विधिवद्वपामस्य जुहाव सः। इच्छाम्यहमननय सह वस्तुं सुगलये ।। चपायां हूयमानायां गन्धमाघ्राय मातरः ॥ नरके या धर्मराज कर्मणास्य समोहहम् । ५ आर्ता निपेतुः सहसा पृथिव्यां कुरुनन्दन । पुण्यापुण्यफलं देव सममस्त्वावयोरिदम् ॥ १६ सर्वाश्च गर्मानलमस्ततस्ताः परमागनाः॥ धर्मराज उवाच । ततो दशसु मासपु सोमकस्य विशांपते । यद्येवमीप्सितं राजन्भुश्श्यास्य सहितः फलम् । जज्ञे पुत्रशतं पूर्णे तासु सर्वासु मारत ।। ७. तुल्यकालं सहानेन पश्चात्माप्स्यसि सदतिम् १७ जन्तुर्येष्ठः सममवजनिन्यामेव पार्थिय । लोमश उवाच । स तासामिष्ट एवासीन्न तथा ते निजाः सुताः ८ स चकार तथा सर्व राजा राजीवलोचनः । तच लक्षणमस्यासीत्सौवर्ण पार्श्व उत्तरे। क्षीणपापश्च तस्मात्स विमुक्तो गुरुणा सह ॥१८ तस्मिन्पुत्रशते चायः स बभूव गुणैरपि । ९/ लेमे कामाशुभानराजन्कर्मणा निर्जितास्वयम्। ततः स लोकमगमत्सोमकस्य गुरुः परम् । सह तेनैव विप्रेण गुरुणा स गुरुशियः॥ अथ काले व्यतीते तु सोमकोऽप्यगमत्परम्॥१०/ एप तस्याश्रमः पुण्यो य एषोऽने विराजते । अथ तं नरके धोरे पच्यमानं ददर्श सः । क्षान्त उष्यात्र पड़ान प्रामोति मगति नरः ॥२० समपृच्छत्किमर्थं त्वं नरके पच्यसे द्विज ॥ ११ । एतस्मिन्नपि राजेन्द्र वत्स्यामो विगतज्वराः । तमनवीद्गुरुः सोऽथ पच्यमानोऽग्निना भृशम् । पात्रं नियतात्मानः सजीभव कुरुद्धह ॥ इति श्रीमहाभारते आरण्यके पर्वणि तीर्थयात्रापर्वणि लोमशतीर्थयात्रायां जन्तूपाख्याने अष्टाविंशाधिकशततमोऽध्यायः ॥ १२८॥ १२८ याजकेप्वेद । याज्यस्य निपातस्तु मुरी करुणा प्रयुक्तः स्वयं अन्यनिति ॥ १॥ वाशन्त्यः क्रोशन्त्यः ॥ ३ ॥ वो कृतो न तु न्याय्य इति अध्यायतात्पर्यम् ॥ २१ ॥ इत्या. देहान्तर्गतमपूपाकारं मासम् ॥ ५॥ लक्षणं चिह्नम् ॥ ९॥ रण्यके पर्वणि नलकण्ठीये भारतभावदीपे अधापिंशाधिक- सोमकस्य ,ऋत्विगिति शेषः ॥ १०॥ क्षान्तः क्षमावान् । शततमोऽध्यायः ॥ १२८॥ उभ्य उपित्वा ॥ २० ॥ भभिचारपापं कुमार्गोपदेष्ट्यु ·२०० महामारते [ तीर्थयात्राप 44 १२९ लोमश उवाच। मजन्तीमिव वाकान्तां ययातेर्यज्ञकर्मभिः ॥ ५ अस्मिन्किल स्वयं राजनिष्टवान्दै प्रजापतिः। एपा शम्येकपत्रा या सरकं चैतदुत्तमम् । सनमिष्टीरतं नाम पुरा वर्षसहस्रिकम् ॥ पश्य रामहदानेतान्पश्य नारायणाश्रमम् ।। ६ अम्बरीपश्च नाभाग इटवान्यमुनामनु । एतश्चर्चीकपुत्रस्य योगैर्विचरतो महीम् । यत्रेष्मा दक्ष पनानि सदस्येभ्योऽभिएष्टवान् ॥२ प्रसर्पणं महीपाल रौप्यायाममितौजसः ।। ७ यह तपसा चैव परां सिद्धिमवाप सः। देशश्च नाहुपस्यायं यज्चनः पुण्यकर्मणः । अत्रानुवंशं पठतः शृणु मे फुरुनन्दन । ३ सार्वमौमस्य कौन्तेय ययातेरमितौजसः। उलूखलैराभरणैः पिशाची यदभापत ॥ स्पर्धमानस्य शक्रेण तस्येदं यज्ञयारिवह॥ ४ युगन्धरे दधि प्रादय उपित्वा चाच्युतस्पले । पत्य नानाविधाकारैरमिभिर्निचितां महीम् । तद्वद्भुतलये मात्वा सपुत्रा घस्तुमर्हसि । ८ . । १२९ वाक्यं पुत्वापि सामााणी तर मानादिकं कृतवती । सत- अस्मिन्निति ॥१॥ दश पनानि । गवामिति शेषः । म्तया राक्षस्या तम्याः घटपिठरादिकं नाशितम् । उक्तं च । तस्य द्वादशशतं दक्षिणा इति यागीयदक्षिणादी सर्वत्र एतसद दिवार रात्री वृत्तं तु यखि इति पतंभातम् । गोपदस्यैवाच्याहारदर्शनात् । अभिमुष्टवान् दत्तवान् ॥ २॥ रात्री तु तव पुत्रमपि नाशयिप्यामीति भावः । अथाकि यसपास्तु यज्ञभूमिः । इह अस्मिन् वास्तुनि । इदमुत्सरान्वयि | द्वितीया रात्रि वस्तुमिच्छसि चेत्तव भूयासमपकारं कारप्या- ॥४॥ यानिभिः श्रमिस्थापनारियकारचितः स्थण्डिलैः मीति युनगपादिदेशत्रनिन्दापरत्वेन म्याचल्युअर्याप्यन्तु ॥५॥ शमी मामिक्षार्थ दयुत्पादनार्थमानीता शमी- | युगधरादी दधिप्राशनादिकं त्रयं अधिकारकारणं कृत्वा शाखा । एकपत्रा शातितपत्रा र अन्तर्वेदिशाखायाःपलाशा- एकरानं इह यदि वस्तृभियसि चैदस । भन्न पिशाची- न्यसर्वाणि प्रशात्य मूलतः शाखा पस्विास्योपवेषं करोतीति | वचनम्याजेनैकराभवासो नियम्यते । मदित द्वितीय दिवा स्वात् । या पूर्व एकपत्रशाखाभूसैपा उपवेषस्मेणावशिष्ट रात्रं वरस्यमि तर्हि एतत्तव दिवाकाले वृत्तं भविष्यति । हस्यते अपभागस्य रहो प्रदृतलात् । परिवास्य छित्त्वा एतदिति यात्रामाहारतादनादिकमभिनीय दर्शयति । राम्रो साकं मुराप्रपात्रम् । 'सरकोऽत्री साधुपात्रे' इति मेदिनी व इतोऽन्यथा शहारान्तमित्यर्थ इति । मातानिशा. ॥६॥ सर्पणं संचारभूमिः रोप्यायो रूप्यवत् श्वेतवर्णाया वतंसलक्ष्मणानुचरास्त । दारमतत्तुरक्षेत्रस्येत्युपसुहारात्वस्य स्पल्या नद्या था । सामाध्ये सप्तमी । प्रसर्पणं तोमित्यन्ये | क्षेत्रस्य विविधलक्षेत्रप्रापकत्वमवगतम् । पुष्पर्य च। ॥७॥ अनुवंश परंपरागतमाख्यान श्लोकम् । उल्सलेरिति । एक साता प्रबर्याण्डे तेषां कुरक्षेत्रं देवयानमास तरमा. उसलमशानि वीणा वर्णाभरणानि भवन्तीति खयम्- | पाहुः कुरक्षेत्रं देवानां देवयजनमिति कर्मा उरदेशान्तर्गत सूमलेरेवाभरणैर्युता सतीति शेषः । एतेन विकृतवेष प्रसिद्धम् । अपरं च अविमुक वे कुरक्षेत्रमित्यादिना साना पिशाच्याः 1120 उर्फ भाषणमेवाह द्वाभ्या युगन्धर इति । जमविमुपास्यं नारालरामतापनीयोपनिषदोः प्रमिदम् । पर प्राय.. भाभस्ती स्पुत्रा प्राणी प्रातुमागता ) ततश्चास्य क्षेत्रस्य कममुची सद्यो मुची परंपरया ऐलान प्रति पिशाची यति । त्वया युगन्धरे पर्वते देशे वादधिः पासे देदा विग्रमावरन्ति । मुसो हि देवपशुवाधिवत प्राशनं कृतम्। तत्र उशीक्षीरं गर्दभ्यादिसौरव वीक्रियते । इन। तया वृहदारण्यके 'भारमन्येवोरासोतस्यैबारम्प शेयम्। तया अायुतस्पलाल्ये संघरजानां प्रामे वासघ कृतः । तथा इत्युक्त्वाय योऽन्या देवनामुपानेऽन्योमावन्योऽमिति ने भूतिलयाथ्ये दस्युमामेऽनिदधाना मतानी क्षेपणं यस्या सवेद या पशुरेव देवानामिनि भेददशिनो देवपशुन्यमाला मया क्रियते तस्यां मातासि । तो दोषप्रयवती लम् । तस्मादेवा तन प्रियं यदेवन्मनुष्या विद्युरियाम्यमान एनस्करणे हि प्रायमितं धर्मशारे प्रसिद्धम् । 'भोरमेश देवानामप्रिय पशुनाश इस परित्युवमाशातघरम्यस्य । सीर मुरावष्यम् 'ति ।" संग्य संकरः साधे प्राजापत्यं को देवा अप्रिय कमयमांस्तथा च तत्रैव श्रूयते । 'दम्य हम चल इति । 'गोप्य तिलये विप्रः प्राजापत्यं चरेतातिदेवाच नाभाया व भाग्मा मा म भठि' इति । देवास चतिष त्वया मलम मतः स्यमन्त्र पदमियति । म देवा अनि अभाये अनश्वर्याय । एवं सति यदि मनि- दोषामिद ताय वामो दुर्मम हत्य। एवं पिशाची शामि तच चिरखालं नस्लमहमोति रिसाची चिन्मयो - .

·२०१
धनपर्व
अध्यायः १२९]
पफरात्रमुपित्वेह द्वितीयं यदि यत्स्यसि । प्राप चैवर्षिमुख्येन संवर्तेनामिपालितः।
पसढे ते दिवावृत्तं रात्री घृत्तमितोऽन्यया ॥ १० | अत्रोपस्पृश्य राजेन्द्र सल्लिोकान्मपश्यति ।
अद्य चात्र नियत्स्यामः सपां भरतसत्तम । पूर्यते दुष्टताचैव अत्रापि समुपस्पृश ॥
द्वारमेतत्तु कौन्तेय कुरुक्षेत्रस्य भारत ॥
वैशंपायन उवाच।
भय नाहुपो राजा राजन्तुभिरिटयान् । तत्र सम्राटकः नात्या स्तूयमानो महर्षिभिः ।
ययातिहुरनोधैर्यवेन्द्रो मुदमभ्यगात् ॥ १२. लोमशं पाण्डवश्रेष्ठ इदं वचनमब्रवीत् ॥
पतलाक्षायतरणं यमुनातीर्थमुत्तमम् । सर्वाल्लोकान्प्रपश्यामि तपसा सत्यविक्रम ।
पतद्वै नाफपृष्ठस्य द्वारमाहुर्मनीषिणः ॥ १३. इहस्थः पाण्डपयेष्ठं पश्यामि श्वेतवाहनम् ॥ १९
पत्र सारस्वतैर्यशेरीजानाः परमर्पयः ।
लोमश उवाच ।
यूपोलूखलिफास्तात गच्छन्त्यवभृयष्टयम् ॥ १४ | एवमेतन्महाबाहो पश्यन्ति परमर्पयः।
अध घे भरतो राजा राजन्तुभिरिष्टयान् ।
सरस्वतीमिमां पुण्यां पुण्य कशरणावृताम् ॥ २०
यमेधेन यक्षेन मेध्यमश्वमवासृजत् ॥ १५ ] यत्र स्मात्या नरश्रेष्ठ धूतपाप्मा भविष्यसि ।
असत्कृष्णसार धर्मेणाप्य च मेदिनीम् । इह सारस्वतैर्यतैरिट्यन्तः सरर्पयः।
सय पुरुपव्याघ्र मरुत्तः सत्रमुत्तमम् ॥
१६ | प्रापयश्चैव कौन्तेय तथा राजर्षयोऽपि च ॥ २१
नियं इह वस्तुमिच्छन्ती प्रति प्रवीति युगन्धर इति । प्रजावान् एततीर्थ सेवितुमईतीति पूर्वपादार्यः । अच्युन.
युगानि कृतप्रेताद्वापरकलिसंज्ञानि धारयतीति युगन्धरः स्यले च्युतियोग्यस्थूलशरीरापेक्षया अच्युतं स्थलं लिशरीर
स्थूल शरीराभिमानी जीव । तया हि ध्रुतिः । 'कलि शयानो | तत्र उपित्वा सूधारमानं उपास्येत्यर्थः । भूतानि वियदादीनि
भवति संजिहानस्तु द्वापर । उत्तिष्टनेता भवति कृतं संपद्यते लीयन्तेऽस्मिमिति कारणं ब्रह्मभूतलयः । भतिलय इति पाठे
परन्' इति। शयानो धर्ममाचार्यादिमुखादानन्पुरुष काला भूतिरेश्वर्यम्। तस्यापि च लयोऽस्मिनिति शुद्ध ममा तयो-
स एव संजिहानस्तं जानन् द्वापरो भवति । उत्तिष्टन् हास्य सर्वे पाप्मानः प्रदूयन्ते' इति तशानफलथवणान् ।
रन्यतरत्र मास्वा मलं त्यक्त्वा यथेषीकातूलमनी प्रोतं प्रदूयेते
धर्मानुष्टानायें यतमानौता भवति । धर्म चरन् अनुतिष्टस्तु तदिति तरउन्देन पूर्वाधति कोपास्ती उच्यते । ताभ्या
तं भवतीति पुंस एव युगन्धरत्वमाह । दधिप्राशनशब्देन युकं यथास्यात्तथा भूतलये नानम् । तेन दैनंदिनमूषुमै-
धर्मप्रजासंपत्ययों दारसंयोग उच्यते । तया हि गृयस्प्रे निति । तत्रापि प्रत्यहं प्राप्राप्ति. धूयते । यतत्पुरुषः
'समंजन्तु विश्वेदेवा इति दनः प्राय प्रतिप्रयच्छन् ' इति | स्वपिति नाम सता सोम्य तदा संसो भवति इति। सता ममणा
विवाहान्ते दंपत्यौईदयसंधानार्थ दधिग्राशन विधीयते। तत्र
तथा र कर्मोपास्तिपूर्वक यो ब्रह्म जानाति सोऽत्र वस्तु-
'समापो हृदयानिनी संमातरिश्वा सं धाता समुदेधी दयानु मईति इति । तस्य पिशाचादिवराधा नास्तीत्यर्थः ॥९॥त्वं तु
नौ इति मन्त्रशेषः । मन्त्रार्यस्तु विश्वेदेवाः नौ भावयौईद | मनमवित् एकरात्रमेवात्र यस्तुं योग्या । यदि द्वितीयाँ
यानि । पत्तिबहुत्वात् बहुवचनं समंजन्तु मिधानि कुर्वन्तु। वस्तुमिच्छसि तहिं ते तव एतत् मदीयं कृतं भविष्यति ।
संशन्दारया समंजन्विायस्याप्यारतिज्ञेया । भापो नो | मदत पिशाची भूत्वान मानं न लप्स्यमे। एतदिति स्वयत्त-
हृदयानि समंजनित्वत्यर्थ । सिन्धयोहि दयो संघानं भव- स्याभिनीय प्रदर्शनम् । द्वितीयदिनवास येवेतसलं द्वितीय-
तांति । मातरिश्वा प्राणवायुः नो हृदयानि संदधातु । एवं | विरासे तुइतोऽन्यथा भहस्यादिवन्मोहप्राप्त्या शिलाभायो
भाता संदधातु । उनिधितं देवी अन्तर्यामिणी देवता च भविष्यति सेन तर्थिदर्शनमपि न सस्य इति ॥१०॥
संदधानु । म्यहिताति एन्दसि म्यवहितोपमर्गेगापि अतोऽत्र पा रात्रिमेव एका वस्याम. प्रातरेव प्रस्थाम्याम
रियाया संबन्धः। पूर्वदुपसर्गानुस्या क्रियापदत्याप्तिरिति।। इति भावः । द्वारमित्यर्थं न उार्थमति ॥ ११॥ भव
तथा व क्षोमे बसानो जायापती सहोमो चरतां धर्म प्रा | कुरुक्षेत्रशारे ॥१२॥ सारस्वबारणेः विग्मिीरीजानाः
प्रजनयावहा' इति थतिलिताभ्यां धर्मत्रोत्सादने सहाधि | यूरोलसालिकाः यूपान् उलपलानि च यश्माधनान्याददते
पारा । 'जायमानो वे मारणानिमिणवा जापने यूरोट्सलियः । पशुभिः पुरोडाशैश्च इष्टवन्त इत्यर्थः
पण कवियो बहन देवेभ्यः प्रजया पितृन्यः' इति व धुता ॥१४॥ कृष्णसार कृष्णारिगसदृशं एकदेशे कृष्णवर्ण
मामूणानामाकरण दारमयोग विना न भवतीति दधिप्राशन- सामणमित्यर्षः ॥ ॥ हस्य यमुनान्तर्गतरक्षावत-
शाम्देन मशितलक्षणया मातृभ प्राताम् । टेन सपर्मनिटः | रम्यः ॥ १९ ॥ तीर्यान्तरमाह साम्वतीमिति ॥ २०॥

·२०२
महाभारते
[तीर्थयात्रापर्व
२२
वेदी प्रजापतेरेपा समन्तात्पञ्चयोजना । कुरो यज्ञशीलस्य क्षेत्रमेतन्महात्मनः ॥
इति श्रीमहामा० आरण्यके पर्वणि तीर्थयात्राप० लोमशतीर्थयात्रायां
एकोनत्रिंशाधिकशततमोऽध्यायः ॥ १२९ ॥
लोमश उवाच ।
यत्रौत्तपणां सर्वपामृपीणां नापस्य च ।
इह मास्तनूस्त्यक्त्वा स्वर्ग गच्छन्ति मारत । अग्नेश्चैवात्र संवादः काश्यपस्य च भारत ॥ ११
मर्तुकामा नरा राजनिहायान्ति सहस्रशः॥ १ एतबारं महाराज मानसस्य प्रकाशते ।
पवमाशीः प्रयुक्ता हि दक्षेण यजता पुरा । वर्षमस्य गिरमध्ये रामेण धीमता कृतम् ॥ १२
इह ये वै मरिष्यन्ति ते स्वर्गजितो नपः॥ २ एष चातिकपण्डो वै प्रख्यातः सत्यविक्रमः ।
एषा सरस्वती रम्या दिव्या चौघवती नदी। नात्यवर्तत यहारं विदेहादुचरं च यः॥ १३
पतद्विनशनं नाम सरस्वत्या विशांपते ।। ३ इदमाश्चर्यमपरं देशेऽस्मिन्पुरुषर्षभ ।
द्वारं निपादराष्ट्रस्य येषां दोपात्सरस्वती । क्षीणे युगे तु कौन्तेय शर्यस्य सह पार्षदैः॥ १४
प्रविष्टा पृथि: धीरमा निपादा हि मां विदुः॥४] सहोमया च भवति दर्शनं कामरूपिणः ।
पप वै चमसो दो यत्र दृश्या सरस्वती । अस्मिन्सरसि सत्रै चैने मासि पिनाकिनम् १५
यौनामध्यवर्तन्त सर्वाः पुण्याः समुद्गाः ॥ ५/यजन्ते याजकाः सम्यक्परिपारं शुभार्धिनः ।
पतत्सिन्धोमहत्तीर्थ यंत्रागस्त्यमरिंदम । अवोपस्पृश्य सरसि श्रद्दधानो जितेन्द्रियः ॥१६
लोपामुद्रा समागम्य भारमवृणीत थे । ६/क्षीणपापः शुमालीकामामते नात्र संशयः।
पतत्प्रकाशते तीर्थ प्रभासं भास्कराते।
एप उजानको नाम पावकिर्यत्र शान्तवान् ।
इन्द्रस्य दयितं पुण्यं पवित्रं पापनाशनम् ॥ ७ | अरुंधतीसहायश्च वसिष्टो भगवानृषिः ।
एतद्विष्णुपदं नाम दृश्यते तीर्थमुत्तमम् । हदश्व कुशवानेप यत्र पमं कुशेशयम् ।
एपा रम्या विपाशा च नदी परमपावनी॥ ८ | आश्रमश्चैव रुक्मिण्या यत्राशाम्यदकोपना ॥ १८
अन्न वै पुत्रशोकेन वसिष्ठी भगवानृषिः । समाधीनां समासस्तु पाण्डवेय श्रुतस्त्वया ।
बद्वात्मानं निपतितो विपाशा पुनरुत्थितः ॥ ९ तं द्रक्ष्यसि महाराज भूगुतङ्गं महागिरिम् ॥ १९
काश्मीरमण्डलं चैतत्सर्वपुण्यमरिंदम । वितस्तां पश्य राजेन्द्र सर्वपापपमोचनीम् ।
महर्षिभिश्चाध्युपितं पश्येदं भ्रातृभिः सह ॥ १० महर्षिभिश्चाध्युपितां शीततोयां सुनिर्मलाम २०
इत्यारण्यके पर्वणि नैलकण्ठीये भारतभावदीपे एकोनत्रिंशद- पद्मादेवातानीतात्यात्राप्रवेशाद्रामसामय प्रत्यक्षमाश्चर्यमि-
धिकशततमोऽध्यायः ॥ १२९ ॥
त्यर्थः ॥ १३ ॥ युग पक्षसंवत्सरारमकं तस्मिन्क्षीणे समाप्त
सति यदा सौरसावनबार्हस्पत्यनाक्षत्रचान्द्रा संवत्सरा एक-
कार्य समाप्यन्ते स युगक्षयकालस्तस्मिनित्यर्थः । युगे क्षीणे
इहेति ॥ १॥ बड़ा पाशैरिति शेषः । विपाश पाश• इत्यस्य संवत्सरान्त इति वार्थ । त्रप्रतिपन युगादिरिति
होन. । अत एव विपाशा नाम १९॥ ौत्तरीणाम् औदी- ) म्यवहारात् ॥ १४ ॥ अत एव पूर्वदिने शिवं दृष्ट्वा प्रतिपद-
च्यानाम् ॥११॥ वर्षे वसतिस्थानम् ॥१२॥ एष इति । मारभ्य मासमानं पिनाकिनं यजन्त इति संगच्छते ॥१५॥
यो रामः प्रख्यातः सत्यविकमश्च विदेहादुत्तरं च यदारं पाकिः स्कन्दः शान्तवान् शमं प्राप। वसिष्टोऽपि शान्त-
सर्पस्य द्वार एषोऽनुभूयमानो वातिपण्डो वातानीतः वान् ॥१७॥ कुशवान् जलवान् । शरं वनं शं नीरम्'इति
पमादिसमूहो नात्यवर्तत तैन रामेण कृतमिति पूर्वगान्वयः। धनंजयः । अकोपना जितक्रोधा ||१|| समास संक्षेपः ।
अनेन वायोरप्यस्मिन्वर्षे प्रवेशो नास्ति किमुतेतरस्येति ' यस्मिन्दृष्टे समाधिफलं भवतीत्यर्थः ॥१९॥

·२०४
महामारते
{ तीर्थयात्रापर्व
श्येन उवाच।
क्ष्येन उवाच।
उशीनर कपोते ते यदि स्नेहो नराधिप । इन्द्रोऽहमस्मि धर्म कपांतो हव्यवाडयम् ।
आत्मनो मांसमुत्कृत्य कपोततुलया धृतम् ॥२३ जिज्ञासमानौ धर्म त्वां यशवाटमुपागतौ ॥ २९
यदा समं कपोतेन तव मांसं शत्तम।
यत्ते मांसानि गात्रेभ्य उत्कृत्तानि विशांपते ।
तदा देयं तु तन्महा सा मे तुप्टिभविष्यति ॥ २४
एषा ते भास्वती कीर्तिलोकानभिभविष्यति ३०
राजोवाच ।
अनुग्रहमिमं मन्ये येन यन्माभियाचसे।
यावल्लोके मनुष्यास्त्वां कथायेप्यन्ति पार्थिव ।
तस्मात्तेऽद्य प्रदास्यामि स्यमांसं तुलया धृतम्॥
तावत्कीर्तिश्च लोकाश्च स्थास्यन्ति तव शाश्वताः
लोमश उवाच।
इत्येवमुफ्त्वा राजानमारुरोह दियं पुनः ।
उत्कृत्य स स्वयं मांसं राजा परमधर्मवित् ।
उशीनरोऽपि धर्मात्मा धर्मेणावृत्य रोदसी ॥३२
तुलयामास कौन्तेय कपोतेन समं विभो ।। २६ / विम्राजमानो घपुषाप्यारोह विविएपम् ।
भ्रियमाणः कपोतस्तु मांसनात्यतिरिच्यते । तदेतत्सदनं राजनराशस्तस्य महात्मनः ।।
पुनश्चोत्कृत्य मांसानि राजा प्रादादुशीनरः २७ / पश्यस्वतन्मया सार्धं पुण्यं पापमोचनम् ।
न विद्यते यदा मांसं कयोतेन समं घृतम् । तत्र सततं देवा मुनयश्च सनातना।
तत उत्कृत्तमांसोऽसावारुरोह स्वयं तुलाम् ॥२८ । दृश्यन्ते ब्राह्मणे राजन्पुण्यवद्भिर्महात्मभिः॥ ३४
इति श्रीमहाभा० मारण्यके प० तीर्थयात्राप० लोमशतीर्थयात्रायां श्येनकपोतीये
एकत्रिंशदधिकशततमोऽध्यायः ॥ १३१ ॥
४
१३२
लोमश उवाच।
विभावुभौ मातुलभागिनेयौ।
यः कथ्यते मन्त्रविदग्धबुद्धि-
प्रविश्य यज्ञायतनं घियादे
रौद्दालकिः श्वेतकेतुः पृथिव्याम् ।
धन्दि निजवाहतुरप्रमेयौ ।।
तस्याश्रमं पश्य नरेन्द्र पुण्यं .
उपास्स्व कौन्तेय सहानुजस्त्वं
सदाफलैरुपपन्नं महाजैः ॥
तस्याश्रमं पुण्यतमं प्रविश्य ।
साक्षादत्र श्वेतकेतुर्ददर्श
अष्टावकं यस्य दौहित्रमाहु-
सरस्वती मानुषदेहरूपाम् ।
योऽसौ धन्दि जनकस्याथ यज्ञे ॥ ५
घेत्स्यामि वाणीमिति संभवृत्तां
घादी विप्राम्यो धाल एवाभिगम्य
सरस्वती श्वेतकेतर्वमापे ।
वादे भाया मजयामास नद्याम् ५६
अस्मिन्युगें ब्रह्महतां परिष्ठा-
युधिष्ठिर उवाच।
पास्तां मुनी मातुलभागिनेयो।
कथं प्रभाषः स बभूय विप्र-
अष्टावक्रश्चैव कहोडमनु-
स्तयाभूतं यो निजग्राह बन्दिम् ।
रोहालकिः श्वेतकेतुः पृथिव्याम् ॥ ३
बायकः केन चासो बभूय
विदेहराजस्य महीपतेस्तो
तत्सर्य में लोमश शंस तत्वम् ॥
२
७
वदेहत्यागेनापि शरणागतो सांय इति अध्यायतात्पर्यम्
1 ३४ ॥ इत्यारण्यके पर्वणि नलकष्ठीये भारतभावदीपे य. पथ्यते इति ॥ १॥न्दिबन्दिनम् । निजग्राहतुः
कात्रिंशदधिकशततमोऽध्यायः ॥ ११ ॥
निजगृहतः । संप्रमारणामावायार्षम्। नितरां प्राइवत्वाच.
बनुरिति वा ॥ ४ ॥

·'अध्यायः ११२]
पनपर्य
२०५
८
१०
लोमश उवाच।
निमजितो बन्दिनेहाप्सु विमः ॥
उहालकस्य नियतः शिष्य एको
उद्दालकस्तं तु तदा निशम्य
नाना कहोड इति विश्रुतोऽभूत्।
सूनेन यादेऽसु निमजितं तया।
रायपुराचार्यपशानुयर्ती
उपाच तां तत्र ततः सुजाता.
दीर्घ कालं सोऽध्ययनं चकार ।
मायके गहिनव्योऽयमः॥
त ये विप्रः पर्यचरसशिष्य.
ररक्ष सा चापि तमस्य मनं
स्तां चहात्या परिचयाँ गुरुः सः।
जातोऽप्यसो नैव सुश्राप विप्रः ।
तस्मै प्रादात्सद्य एष श्रुतं च
उद्दालकं पितृयथापि मेने
मायाँच ये दुहितरं स्वां सुजाताम् ॥९ तथाप्यायको म्रात्परतफेतुम् ॥
तस्या गर्भः समभयदमिकल्पः
ततो य द्वादशे वेतकेतु.
सोऽधीयानं पितरं चाप्युयाय ।
राय पितुर निषण्णम् ।
साँ रात्रिमध्ययन फरोपि
मपाकर्षदा पाणी रुदन्तं
नेदं पितः सम्यगियोपपर्तते ।।
नायं तयाङ्कः पितुरित्युक्तयांचा
उपालम्घः शिष्यमध्ये महर्षिः
यत्तेनोक्त दुरुक्तं तत्तदानीं
सतं कोपादुदरस्थं शशाप ।
हदि स्थितं तस्य सुदुःखमासीत् ।
यस्मात्कुक्षी पर्तमानो प्रयापि
गृहं गत्या मातरं सोऽभिगम्य
तस्मातको मपितास्यरत्यः॥
पप्रच्छेदं क नु तातो ममेति ॥ १९
सधै तथा पर पधाभ्पजाय-
ततः सुजाता परमार्तरुपा
दायकः प्रथिता ये महर्षिः।
शापानीता सर्वमेयाचचक्षे।
अस्यासी माहुल: श्वेतकेतुः
तद्वैतत्यं सर्वमाशाय रावा.
स तेन तुल्यो ययसा बभूय ॥
૧૨
चित्यनधीच्छेतकेतुं स थिमः ॥ २०
संपीयमाना तु तदा सुजाता
सापर्धमानेन सुतेन कुक्षी।
गच्छाव य जनकस्य राशी
उपाच भर्तारमिदं रदीगता
महापर्यः सूयते तस्य यमः।
घोप्यायोऽत्र ग्राह्मणानां विधाद-
मसाथ हीनं यमुना धनार्थिनी । १३
मर्थ चाय तर मोश्यायहे च।
फर्य फरिप्याभ्यधुना महर्षे
૨૨
मासधायं दशमो पर्तते मे।
विचक्षणत्यं च भविप्यते मी
नयास्ति ते पसु फिचित्प्रजाता
शियद्य सौम्यश्च हि प्रत्मघोषः । ૨૨
येनामेतामापदं निस्तरेयम् ।
नौ जग्मतुर्मातुलभागियो
उक्तस्त्येषं भार्पया काहोडी
यज्ञ समृद्ध जनकस्य रामः।
पित्तस्यायें जनकमयाभ्यगच्छम् ।
अष्टावक्रः पथि रामा समेत्य
सवै सदा यादविदा निश
प्रोत्सार्यमाणो यास्यमिदं जगाद ॥ २३
इति श्रीमहामारने मारण्यके ५० तीर्थयाशप लोमशतीर्थयात्रायां मायाये
द्वारिंशदधिकशततमोऽध्यायः ॥ १३२ ॥
मास: भरगु स्थाथिल्पः । प्रादा यता ॥ १४ ॥ इमारपके पणि लकीरे
भारतभरतपेद्वानिमितमोऽपयः॥३॥

·२०६ महामारते [ तीर्थयात्रापर्द ७ मटाव उवाच। नवाल इत्येव मन्तव्यमाहु. अन्धस्य पन्था बधिरस्य पन्या: लोऽप्यनिर्दहति स्पृश्यमानः ।। स्त्रियः पन्था भारवाहस्य पन्थाः। द्वारपाल उवाच । राक्षः पन्था ब्राह्मणेनासमेत्य सरस्वतीमीरय घेदजुष्या- समेत्य तु ब्राह्मणस्यैव पन्थाः ॥ १ मेकाक्षरां बहुरूपां विराजम् । राजोवाच। अङ्गात्मानं समवेक्षस्व बालं पन्या अयं तेऽद्य मयातिदिष्टो किं श्लाघसे दुर्लमो धै मनापी । येनेच्छासे तेन कामं यजस्व । अष्टावक उवाच। न पायको विद्यते बै लघीया. निन्द्रोऽपि नित्यं नमते प्राह्मणानाम् ॥ २ न ज्ञायते कायवृद्ध्या विवृद्धि- यथाप्टीला शाल्मलेः संप्रवृद्धा । अष्टावक्र उवाच। प्राप्ती स्वयशं नृप संदिदृशू हस्योऽल्पकायः फलितो विक्षो कौतूहलं नौ वलयन्नरेन्द्र। यश्चाफलस्तस्य न घृद्धभावः ॥ प्राप्ताविहावामतिथी प्रवेश द्वारपाल उवाच। काड्डायहे द्वारपनेस्तयाझाम् ॥ वृद्धभ्य पपेह मति स्म घाला ३ गृह्णन्ति कालेन भयन्ति वृक्षाः। पेन्द्रद्युम्ने यज्ञशाविहायां विवधु चै जनफेन्द्रं दिक्षु । न हि शानमल्पकालेन शक्य तो चै मोधव्याधिना दद्यमाना- कम्माद्वाला स्थविर य प्रमापसे॥१० घयं च नौ द्वारपालो रुणद्धि ॥ अष्टावक्र उवाच । द्वारपाल उवाच। न तेन स्थविरो मयति येनास्य पलितंशिर वन्दे समादेशकरा घयं स्म वालोऽपि यः प्रजानाति तं देवाः स्थविरं विदुः । निबोध यास्यं च मयेर्यमाणम् । न हायनेर्ने पलितेने वित्तेन न बन्धुभिः । नचे वालाः प्रविशन्त्यत्र विप्रा अपयश्चक्रिरे धर्म योऽनूचानः स नो महान् ॥१२ वृद्धा विदग्धाः प्रविशन्त्यत्र विप्राः ॥५, दिक्षुरस्मि संप्राप्तो बन्दिनं राजसंसदि। अष्टावक्र उवाच। निवेदयस्य मां द्वारस्य राक्षे पुष्करमालिने ॥ १३ पघा वृद्धेपु फतः मयेशो दष्टास्यद्य पदतोऽस्मान्द्वारपाल मनीषिभिः। युक्त प्रष्टुं मम द्वारपाल। सह यादे यिवृद्ध तु मन्दिनं चापि निर्जितम् १४ ययं हि वृद्धाश्चरितग्रताच पश्यन्तु विप्राः परिपूर्णयिद्याः चेप्रमावेन समन्विताच सहय राभा सपुरोधमुख्याः। शुधूपयश्चापि जितेन्द्रियाच उताहो याप्युभतां नीचतां घा ज्ञानागमे चापि गताः स्म निष्टाम् । नूष्णी भूतेप्येय संप्ययाच॥ ६ वादादिस्पाम् । विराज विशेषण कर्मकाण्डाधिक्येन अन्त्येति मन्यादीनामसमन्दान्मार्गा देय इत्यर्थः । राजमानाम् । भनि संबोधने ॥4॥ शाल्मलेरष्टीला असमेन्य ममीर अप्राप्य ॥ १॥ ऐन्द्रधुने हे जनक ॥४॥ चामलिफ्लान्तर्गतप्रन्थि । महिवलतूलमयन्वानि मासा शानागमे ज्ञानशाने पेदान्तधियर्थः । निष्टा निश्चयम्॥५॥ मनो देहादिया । अन्याय कृशः ॥९॥ अनूरानः वेद मानीते यदि तहि स्य। जुर्श मुनिमविताम् । एकमेव | सावेदाध्यायो ॥ १२॥ पुष्परमालित वर्णमालाधारण मक्ष प्रा प्रतिराई यायो त एभराम् मा मन्त्रा ·अध्यायः १३३] वनपर्व २०७ . द्वारपाल उवाच। विज्ञातवीर्यः शस्यमेवं प्रवक्तुं कथं यज्ञं दशवर्षों विशेस्त्वं चासो ब्राह्मणैर्वेदशीलैः॥ बिनीतानां विदुपां संप्रवेशम् । आशंसले त्वं वन्दिनं चै विजेत- उपायतःप्रयतिप्ये तवा मविज्ञात्वा तु वलं बन्दिनोऽस्य । प्रवेशने कुरु यत्नं यथावत् ॥ समागवा ब्राह्मणास्तेन पूर्व अष्टावक्र उवाच। नशामन्ते भास्करेणेव ताराः॥ २१ भो भो गजानकानां घरिष्ठ आशंसन्तो बन्दिनं जेतुकामा- वं सम्राट् त्वयि सर्व समृद्धम् । स्तस्यान्तिक प्राप्य विलुप्सशोभाः। त्वं वा कर्ता कर्मणां यशियानां विज्ञानमत्ता निःसृताश्चैव तात ययातिरेको नृपतिर्वा पुरस्तात् ॥ १७ कथं सदस्यैर्वचनं विस्तरेयुः। वृद्धान्वन्दी वादविदो निगृह्य श्रष्टावक्र उवाच । वादे भग्नानमतिङ्कमानः। विवादितोऽसौ न हि माहौर्हि त्वयाभिसृष्टः पुरुपैरामकृद्धि सिंहीकृतस्तन धदत्यभीतः। जेले सर्वान्मजयतीति नः श्रुतम् ॥ १८ समेत्य मां निहतः शेष्यतेच सोऽहं श्रुत्वा ब्राह्मणानां सकाशे मार्गे भग्नं शकटमिवाचलाक्षम् ॥ २३ ब्रह्माद्वैतं कथयितुमागतोऽस्मि । राजोवाचा कासी बन्दी यावदेन समेत्य त्रिंशकद्वादशांशस्य चतुर्विशतिपर्वणः । नक्षत्राणीव सविता नाशयामि ॥ १९ । यत्रिपटिशतारस्य वेदार्य स परः कविः ॥ २४. राजोवाच । अष्टावक्र उवाच। आशंससे चन्दिनं धै विजेतुः चतुर्विशतिपर्व त्वां पण्नामि द्वादशप्रधि । मविज्ञाय त्वं वाक्यवलं परस्य तत्रिपरिशतारं वै चक्रं पातु सदागति ॥ २५ उपायत. प्रयतिष्ये इत्युक्त्वा यज्ञवादादन्यत्र तस्य शत्या पर्वभिः चतुःपञ्चादशदधिकेनाहा शतत्रयेण चान्द्रः राजदर्शनं कारयित्वा भाइ प्रशने पुरु यनमिति । राज्ञः संवसरायं पृच्छति प्रयाणामपि पृथकर्मम विनियोगात् । पुरस्तास्किचित् ज्ञानं प्रकाशयेत्यर्थ ॥ १६ ॥ सम्राट , तया चोक्तं माधवे 'अब्दः पश्यविप्रश्चान्दो व्रतादौ तिलका- सार्वभौम.११जास- अहं अद्वैतं ब्रह्म कथयितुं भागतोऽस्मिादिके । सुजन्मादिवते सोरो गोसत्रादिषु सावनः' इति । एतेन कृत्वस्यास्य प्रबन्धस्य तात्पर्यमुपन्यलम् ॥ १९॥ त्रिंशद्वादशांशस्य त्रिंशतो गणस्त्रिंशक. ते एव द्वादशसं. विज्ञानमत्ता अपि पराजयं प्राप्य सभात निःमृता ॥२२॥ ख्याका अंशा यस्येति सौरसंवत्सरप्रश्नः । चतुर्विंशतिपर्वण मिहतः निर्मित शेष्यते प्रसुप्तपुरुषवडो भविष्यति ॥२३॥ इति चान्द्रस्य । त्रीणि पष्टया सहितानि शतान्यरा यस्येति ब्रह्मादेतं कथयितुमागनोऽस्मीति प्रतिजानानमष्टावक्र प्रति सावनस्य । त्रिविधस्यास्य कालचक्रस्य योऽय प्रयोजन वेद पृच्छति राजा त्रिंशति । उभयतस्तीक्ष्णामाभिः पतिः। स परः कवि. उत्कृष्टः क्रान्तदशी ॥ २४ ॥ इति पृष्टोऽपर शलाकाभिरेकस्मिन् वाटी प्रोतमध्याभिः पृथगन्ताभिादशारं आह उत्तर पनामानि । विशेषार्थोक्त्या विद्वत्ताप्रकाशः पनाभिचक्रं जायते । तत्र द्वादशराशयः अरा. राशिद्वया- शेषोऽनुवाद । प्रध्यो मासाः राशयो वा । तेषु हि त्रिंशद- रमानः षड्कतवो नाभयः एकैकस्मिन् राशी त्रिंशत्रिंगदंशाः । होरात्रा अंशा वा प्रत्येक प्रत्येकं प्रधीयन्ते । चक्रं पातु तदेतद्भच पश्या नाडीभिः परिवर्तते । अभ्य षष्ट्यधिक- । अस्मिन् काले यथाकालं विहितो धर्मसवा पावित्यर्थः । शतत्रयपरिवर्त. सावनः संवत्सरो भवति । गम्मिश्च । एतेन धर्मस्य श्रेय साधनवं विधीयते । केवलकालज्ञानस्या- दुलालनकात् प्रदक्षिणमावर्तमाने पिपीलिकापलिवन् प्रतीपं पुरुषार्थत्वात् । मानान्तरानवगत प्रयोजनवदर्थे प्रतिपादयदि सूर्यादयः परिभ्रमन्ति । तत्र चन्द्रस्य सप्तविंशत्यहोरात्रैम-शानं भवति । अन्यया शानचन्याघात । एवमन्यापि गपभोगः । सूर्यस्य सपादपयषध्यधिकनाहा शतत्रयेण स ' विधानं द्रष्टव्यम्। शिविंशलवस्तान् द्विपउनुपततार्केण सौरो- एवं सौरः संवत्माः । अस्मिन् के स्वत्वगत्या दइष्टः मोमेष्विा तु चान्द्री शरदपि च चतुर्विशवासर्वशी ; गच्छनोः सूर्यचन्द्रयोदात्यन्त विप्रकर्षस्ता पौर्णमासो। स्यात् । गोसत्रे सावनोऽब्दो गगनरहाणे रात्र्य राशियुग्मा- यदात्यन्त सनिवर्षस्तदा दर्शः ते द्वे पर्वणी । एवं चतुर्विदृत्वाख्यानुयाजो स्वसमयविहिता नेपसे स्युर्मखाम्या १२५.

·२०८
महाभारते
[ तीर्थयात्रापर्व
राजोवाच ।
अष्टावक्र उवाच।
घडवे इव संयुक्त श्येनपाते दिवौकसाम् ।
मत्स्यः सुतो न निमिपत्यण्डं जातं न चोपति ।
कस्तयोर्गर्ममाधत्ते गर्म सुपुयतुश्च फम् ॥ २६ | अश्मनो हदयं नास्ति नदी धेगेन धर्धते ।
अष्टावक्र उवाच ।
मा स्म ते ते गृहे राजन्छात्रवाणामपि ध्रुवम् ।
राजोवाच ।
वाप्तसारथिरागन्ता गर्ने सुषुवतुश्च तम् ॥ २७ न त्यां मन्ये मानुषं देवसत्वं
राजोवाचा
न त्वं बालः स्यविरः संमतो मे।
किं स्वित्स्वम न निमिपति किं स्विजातनचीपति न ते तुल्यो विद्यते याप्रलापे
कस्य विद्धृदयं नास्ति किं विद्वेगेन यर्धते ॥ २८ तस्माद्वारं वितराम्येप घन्दी ।
इति श्रीमहाभारते मारण्यके पर्वणि तीर्थयात्रापर्वणि लोमशतीर्थयात्रायां भष्टायक्रीये
त्रयस्त्रिंशदधिकशततमोऽध्यायः ॥१३३ ॥
३०
MISS
-
-
रथसंयुक्ते अश्वे इव सहचारिण्यौ श्येनपाते इयेनवदकस्मात् वाडिति स्वपितृपोर्नजिकिति । जकरान्तस्य स्वप्नजान्दस्य
पतनशीले ये उभे वर्तेते । दिवौकसा देवाना मध्ये तयोः | स्वप्नावस्थावद्वाचित्वम् । सुषुप्त्यवस्था प्राप्त किन निमिषति
संबान्धनं गर्भ को धत्ते । कास्य गर्ने ते उत्पयेते कं च जन-
लुप्त न भवतीति प्रश्नार्थः ॥ २८ ॥ तद्यथा महान्मत्स्य
यत इत्यर्थः ।। २६ ॥ उत्तर तयोनामाप्यमालमिति मत्वा-
उभे कूले अनुसंवरतीत्यादिश्रुया मत्स्योपमितश्चिदूर. पुरुषो
'परोक्षेण निर्दिशति । ते उभे अधिदेवं विशुदशनी । अध्या-
जामत्स्वायोरिह परलोकयोश्च संचरणेन धान्तः मत्स्य इस
मं दु खमृत्यू । विद्युदचिरशनिरझारा इति पञ्चानिविद्यायो | कूलद्वयसंचारेण सुप्तिप्रलययो. कार्यकारणसंघातस्य निरीिलपा-
तयोर्भेदेन म्यपदेशात् । क्रमादाकाशेन देहन व रयेन वडवे
णनादिशक्युपरमेऽनुपरतवशफिरेक एवास्ते।
इव नित्यसंयुक्ते श्येनपाते च ते तव गृहे मा म स्याता टेविपरिलोपो विद्यते विनाशित्वादिति श्रुतेः । तदुपरमा-
भ्युपगमे कृतहानादिदोषप्राप्तिः सुखमहमेतावन्तं कालमस्ता-
राजन् तव शानवाणामपि गृहे मा स्म स्यातामित्यत्यन्ता-
मगलत्वं तयोर्दशितम् । वातसारधिमधो मनश्च भागन्ता-
प्समिति परामर्शानुपपत्तिय अस्य अविनाशिस्वादशातत्वम्।
आकाशादृष्यथै सुषुप्याख्याकारणात् कर्मफलभोगार्थ उद. । यत्तु जातमण्डं ब्रह्माण्ड भूतभौतिकात्मकं तत् न चोपात
व्यन् ते उभे पूर्वोक्त विद्युदशनी दुःसमृत्यू च गर्ने धत्त | धुपमन्दायां गनी । न ने कित्ययमेव तथेष्टयते इत्यर्थः ।
इस्येकमुत्तरम् । ते च तमेव घातसारधि वैद्युतमभिमनश्च सुषु- | अमनोऽभारीरस्य हाय शोकायतनं नास्ति । मशरीरमिति
वरित्यपरम्। यथा धूमज्योतिरादिसनिपातरूपस्वादग्निरूपो | यास्कः अशरीरं वा वसन्तं न प्रियाप्रिये स्पृशत । 'तीणों व
मेघोऽमिमेव विशुदादिद्वारा सूते । एवं मनःप्रभवो दुस- तदा सर्वान् शोकान् हृदयस्य भवति इति श्रुत्योस्तदृष्टदेहायसंगे
मृत्यू स्ववासनारूपेण मनसः कारणे भवतः । तया च वीजा- योगी निर्मनरको जीवन्मुक्तो भवतीत्यर्थः । नदी
दुरवन्मनसः दुःखादेश हेतुहेनुमद्रायान्मनसो लयो दुःसायोगिष्टया सामन्यावहारिकोऽपि प्रायो दृष्टिममसमयो.
योगिनो म्युस्थितस्य वेगेन सयः कृत्यप्रपचरूपेण वर्धते ।
भावार्थमभ्यसनीय इत्यर्थः । एतेन 'अन्ना पिनई मधुपर्यप- इत्यर्थ । एवं दृगलोपो दृश्यस्य माध्य देहासंगिनी
श्यन्मत्स्यं न दीन उदनिक्षियन्तम् इति मन्यवर्ग उपबृंहितः ।
अन्ना अशनवता जल शोषयता मेघेन विषयान् भुनानेन मुक्ति संसारम्य मनोमात्रतं चात्र दर्शितम् । 'घुमीनो निमि-
मेष स्वपिति भवनदीचारसिन्न स्वरू। जानं प्रमाण्डपिण
मनसा वा मधुमाललं सददेकरस ब्रह्मवापिनमाच्छादितम्।
मनसो दु सहेतुत्वं दृष्टान्तमुसेनाह मन्स्यमिति । नेन्युपमा- | अडमपि जनते येन लोहात्मनोरया । यस्याकायस्य नास्ति
यो निशतः । दीनेऽस्पे उदनि उदके शियन्तं निवमन्तं
वचिदपि हृदयं शोकनी समाधो। यस्या मायानीय
मरस्य न मीनमिवालमित्यर्थः । शियन्तमित्यस्येव वा | महमिदमाचारमनौदेति सोऽस्मि ॥२९॥ वाकाला वाचा
हित्यमानमित्यर्थः। 'हन्मेपो दुःसमृत्यू तरिक्शनिममे सेन- प्रकृटे संलापे एप बन्दो प्यतामिति नः ||
वच्छीघ्रपाते नित्योददे रपेश्वे देवकरणमुराधीवर सो- स्वास्थ्य के पर्वणि लष्ठीये भारतभावदो प्रतिवादधिक
त्यः । ले गर्ने घn एनं मुगुवारतरे वास्नातुजन्यां चेतः शतमोऽध्याय ॥ १३ ॥
पाटी निरन्थ्यादमुपवनवा विश्वचित्रा मुमुधुः ॥ २७ ॥

·२०९ वनपर्व ध्यायः १३४] ७ १३४ अष्टावक्र उवाच। अत्रोग्रसेनसमितेषु राज. न्समागतेष्वप्रतिमेषु राजसु।। नामि बन्दि घरमत्र वादिनां महाजले हंसमियाददामि ॥ न मेऽद्य वक्ष्यस्यतिवादिमानिन् ग्लहं प्रपन्नः सरितामिवागमः। हुताशनस्येव समिद्धतेजसः स्थिरो भवस्वेह ममाद्य बन्दिन् ॥ २ च्यानं शयानं प्रति मा प्रबोध आशीविष सकिणी संलिहानम् । पदाहतस्येह शिरोऽभिहत्य नादप्टो चै मोक्ष्यसे तन्निबोध ॥ ३ यो चै दत्सिंहननोपपन्नः सुदुर्बलः पर्वतमाविहन्ति । तस्यैव पाणिः सनखो विदीर्यते न चैव शैलस्य हि दृश्यते व्रणः ॥ सर्वे राज्ञो मैथिलस्य मैनाकस्येव पर्वताः। निकृष्टभूता राजानो वत्सा एनडुहो यथा ॥ ५ यथा महेन्द्रःप्रवरः सुराणां नदीपु गद्गा प्रवरा यथैव । तथा नृपाणां प्रधरस्वमेको वन्दि समभ्यानय मत्सकाशम् ॥ लोमश उवाच ! एवमष्टावक्रः समिती हि गर्ज- आतक्रोधो बन्दिनमाह राजन् । उक्त वाक्ये चोत्तरं में ब्रवीहि वाक्यस्य चाप्युत्तरं ते ब्रवीमि ।। बन्धुवाच। एक एवाग्निर्बहुधा समिध्यते एकः सूर्यः सर्वमिदं विभाति । एको वीरो देवराजोऽरिहन्ता यमः पितृणाश्विरश्चैक एव ॥ अष्टावक्र उवाच। द्वाविन्द्राग्नी चरतो वै सखायौ द्वौ देवर्षी नारदपर्वतौ च । द्वावश्विनी द्वे रथस्यापि चक्र भार्यापती हौ विहिती विधात्रा ॥ बन्धवाच । त्रिः सूयते कर्मणा वै प्रजेयं प्रयो युक्ता वाजपेयं वहन्ति । अध्धर्यवस्त्रिसवनानि तन्यते त्रयो लोकास्त्रीणि ज्योतींषि चाहुः॥१० ९ - - अत्रेति ॥ १ ॥ ग्लह पराजितस्य जले निपातनरूपं ' एव नान्यत्तत्त्वं पृथगस्ति । स्वप्ने सर्वेषा क्रियाकारकादीना । पणम् । प्रपन्न स्वीकृतवान् । मे मम पुरत न वक्ष्यसि | बुद्धिमात्रत्वोपलम्भादित्यर्थः । 'धोदेवेन्द्राग्निवरसा तदिदमह- प्रत्युत्तरमिति शेष । समिद्धतेजस प्रलयकालेऽत्यन्तं प्रदीप्त- । मिति व्यक्तनानास्वरूपा स्वं चान्यं च स्वयं सा प्रथयति स्याने. पुरो यथा नदीवेग. शुष्यति तथा शुको भविष्यसी रविवत्सा रिपु सा च मृत्यु ॥ सा श्रोत्रादेः प्रयोत्री सकल- त्यर्थः ॥ २ ॥ मा मा प्रबोध जानीहि । भौवादिरस्य । मिमिह स्वनवदीमयं स्यात्।' इत्येवं ताकेिण प्रथममुपगतो बुधेलोटि रूपम्। असंदिराप.। पदाहतस्य मस्पितुर्निग्रहणादहं । वन्दिना बौद्धपक्ष ॥१॥८॥अष्टावक्रो द्वासुपर्णेति मन्त्रे तयो. । पूर्वमेव त्वया पदाहृतम्तस्य मे शिरोऽभिहत्य त्वं न मुच्यसे । रन्यः पिपल स्थाद्वत्तीति सत्यमनश्नन्नन्योऽभिपश्यति ज्ञ इति अदर सन् ॥ ३ ॥ संहननेन देहेन दृढकायत्वेन उपपन्न वैझिरहस्यव्याख्यातेन प्रकारेण युद्धिचैतन्ययो. सखायाचित्युक्त- ॥४॥ बन्दि बन्दिनम् । विभक्त्यलोपे नकारलोप आर्प. | रिन्द्राग्न्यादिवत्ता सहैव चरतः । न हि दृश्याया बुद्धेर्दष्ट्रत्वं ॥६॥ पूर्व प्रतिज्ञातं ब्रह्माद्वैतमेव वादक्थामुखेन प्रपञ्चयन् | संभवति प्रकाश्यस्येव प्रकाशकरवमिति परिहरति। द्वाविन्द्राग्नी बन्दिमुसेन बौद्धपक्षमुत्यापयति एक एवेति । यथा एकोऽग्नि. । इति । स्वोऽपि बाधिनाद्बोद्धव्यादबाधितो बोद्धान्योऽस्तीति 'सूर्यो वा इतराप्रकाइयोऽन्यप्रकाशवश्च । एवं देवाना | भाव । 'स्वातन्यादिन्द्र आत्मा नलवदिह पराधीनसिद्धिय इन्द्रियाणां राजा प्रधानभुतो धानुरहमिदमाद्याकारेण बुद्धिग्दृश्यते जमत्त्वे इति खलु विवृते पशिना देति मन्त्रे। प्रकाशमानो वीरोऽम्हिन्तेऽतिपराभिमततत्त्वान्तराभिभावको मिन्ने देवर्षियप्रतिवदपि ते सूर्यचित्राशुकाभे । अन्योऽन्या- यम. सर्वेन्द्रियाणा नियन्ता पितृणां विषयोपदारद्वारा पाल- पेक्षया च व्यवहृतिपयगे चक्रवदपतीवत् ॥२॥ ९॥ बन्दी 'यितृणामिन्द्रियाणां ईश्वरो भोका वर्ता च प्रधानभूतः एक ' बोद्धः कर्माधीनत्वमिति मीमाक्मतमाह प०१४ - त्रिरिति ।

·. अध्यायः १३४] वनपर्य । अष्टावक्र उवाच। अटी शाणाः शतमान वहन्ति तथाप्टपादः शरभः सिंह्याती। अष्टी वसूशुश्रुम देवतासु यूपश्चाष्टानिविहितः सर्वयो । वन्धवाच। नवैधोक्ताः सामिधेन्यः पितृणां तया माहुर्नवयोग विसर्गम् । नवासग वृहती संप्रदिया नवैव योगी गणनामति शयन् ।। अष्टावक उचाचा दिशो दशोक्ताः पुरुषस्य लोके सहस्रमाहुर्दशपूर्ण शतानि। दशैष मासान्बिभ्रतिगर्भवत्यो दशैरका दश दासा दशाहीः॥ १५ १७ - । चन्या आमुमिका विषयाम्तेनासक्ततया प्रत्येक सप्त सक्ष गोप्योऽय तेऽर्या शतमथ शरमः प्रत्यगानन्द एतैः पूर्वोक्तः पुरुषपशव सप्त छन्दासि छादयन्ति स्वस्वरूपागजातमुख- साहमजति स विषयानखानितान्यंघ्रयोऽस्या सिनो हित लेशन परमामानं गूयन्तीति तान्सविषयान् । एक भेदहिडिति वमुपदं भेदसंस्कारजातं लिहस्ये देवतीघे वसति ऋतुं कर्तारमात्मानं वहन्ति प्रापयन्ति । के सतर्पय । प्राणा स नृपशोबन्धने मोहयूपे ॥ ८ ॥ १५॥ तत्र द्वैनपातित्वं वा कृपय इति श्रुतेः । मोवोला मन श्रादयस्तदुपनीतानि । घरमस्यानुनपर्न सर्वेषो युगपत्समारोरछेदापतेरित्याशङ्कते सप्त चैवाईणानि अहणीयानि सुसानि 1 यथा सप्तभिस्त बन्दी नयवेति । यथा पितृणाभिटी एकैच उशशस्त्वानि न्त्रीमिवाद्यमाना एका वीणा शब्द निर्वतयति । एवं एतं । धीमहीति ऋक् निरभ्यस्ता प्रत्येक त्रिसमिका नवसामिधे. सप्तभिरारमा मुखमनुभवति। अन्यथाऽकरणात्वात्सुतौ जड ' न्योऽमिसमिन्धनार्या च संपद्यन्ते तथा एका प्रकृतिरेव प्रयो एव न्यस्तवास्यतक्षवत् अवादितवीणावच तिष्ठति। न । गुणा. स्वरवेतरप्रधानगुणभावेन प्रत्येक विविधाः सन्तो तावनास्य धर्तृत्वापगम इत्यर्थ , भौमेवपु दिव्येष्वपि नवैध संयुज्यमाना शाना बहुताल्पत्वतारतम्येन विविध नरपशव सप्त सप्तैववद्धा भोक्तारं प्रापयन्ति ऋतुपदविदितं वर्ग कुर्वन्ति । यथा नवाझवतुमि पादेहतीसंज्ञकं छन्दो सप्त तान्सप्त सानि । सप्तपा सुखानि प्रतिविषयभवान्याची, भवति । यथा चा नवावा. क्रमभेदेन स्थिना यथेट संख्या- शव देही भोग तन्त्रीन्द्रियान्या वमिव कुरुते योऽत्र दर्तास वाचिनो भवन्येवं गुणा नववोकविधया सन्तोनकधाभाव भोक्ता ॥७॥१४॥ उक्तानेव सात अनुवादिवर्मक्ताहकारेण भजनों तस्मात् प्रधाननिस्यताया अवश्याभ्युपगन्तव्यत्वादेतं सार्धं भी विवक्षनष्टावक्रोऽटौ ग्रहा अष्टावतिग्रहा इति श्रुते- , सत्यमवेनि भाव : 'त्रि पाटेनानुपाट त्रिसमिदिति यया न्द्रियविषयरूपमहातिग्रहस्पं बन्धनमुपन्यम्य तदन्यमामा । सामिधेन्यूक नवत्वं प्राप्नोत्येवं प्रधानं त्रिगुणमनुगुणं विप्रवे. पृथकरोति अटी पाणा इति । दाणा शणमुत्रेण नित्ता शानजत्वम्। गत्वानन्तं नवाीगणितमिव महन्मुख्यमतरसपूते । गोव्य आवपनविशेषा. ता इव इन्द्रियप्रदेशयोग्याः विषया । तम्मानितरप्रधानाधिकामिह वृहनी वाक्षोभ्यो भवभ्यः ॥९॥ अटी ते शतमानम् अनन्तं प्रमाणं धारयन्ति । संक्षेपेणाया- ॥ १६ ॥ तदेतदिन्द्रो मायाभि पुरुरूप ईयते युक्ता बस्य वयन्न्ता विषया इत्यर्थ । अटी पादाः विपयदेशं प्रति ' हरयः शता दशेति प्रत्यनुमाराडेनम्यानिर्वचनीयमायासदाये गतिमाधनानि इन्द्रियाणि यस्य इ. शभः शं लभन्तेऽस्मात् । ] ब्रह्मण्येव मानोपपत्तो न सन्या प्रतिरभ्युपेयेत्याशयवानटा. "एतरयवानन्दस्यान्यानि भूतानि मात्रामुपजीवन्ति इति श्रने क परिहामाद दिश इति । ता वा एता दर्शव भूतमात्रा परमानन्दरूप परमात्मा सोऽयं ज्ञातः सन् सिंहघाती हिनम्ति । अधिकं दश नामात्रा अधिभूनामति तम्य वाया मुट दु.सं ददातांति सिंहो द्वैतम्। द्वितीया भय भवतीति ध्रुने।। पृथिवी चाग्निश्चेति च कौषीतवीर्यनश्यकयोदर्शनादशैव तम्य देनस्य घातक । मुगुती जडवे मुसमहमावासमिति । वागाया. प्रज्ञामावा अन्यादाना भूनमात्राणां च । युधिषस्य स्वरूपमुखपरामर्शानुपपत्ति । न च दुखाभावस्य- दिन्ति विश्यम्वरूपानग्रजान्त ताः दिश. वागाया बैंच परामर्श । तत्प्राशरस्य साक्षिण. सखे तस्य तदानी । दर्शव पुरुषम्य दाल्ये पुरे वमनो जीवस्य पूर्ण ने जस्तोत्ययोगात् । अन एवाधी वसून्वासना । देवताम्वेद । दश शनानि सहयं च विभूतिभेदैन मायया बटुम्पं भून्या. तत्तदिन्दियाधिष्ठात्री लिहामनाति यावत् । न देन , स्तोत्याहुवेदशः । एतेनायं वे हायोयं व दश च सहवाग स्वात्मनी यूपश्च योनिमोहयोनि यूशे मावोबन्धन- प्रयुनात्ययुदानोति युवा खम्य हस्य. शताशेयकमन्त्य- स्थानम्नान तव अशाविरोण अध्यारं सत् मायनेषु पादस्य धात न्यारया दर्शिता । तया च उजूरगन्माया. महातिप्रहसंतविषयेन्दिरसबोरेयुक्त इति है. 'शा | बुद्धम्य बाधितापतरस्यातीति वक्तं शक्यम् । परमने तु । - -

·२१३
घनपर्व
ध्यायः १३४]
वन्धवाच ।
वादे जित्वा सलिले मजिताःप्राक् ।
प्रयोदशी तिथिरुक्ता प्रशस्ता
तानेव धर्मानयमद्य बन्दी
प्रयोदशद्वीपवती मही च।
प्रामोतु गृह्माशु निमजयैनम् ॥
लोमश उवाच।
वन्युवाच।
एतावदुक्त्वा विरराम बन्दी
श्लोकस्याध व्याजहाराष्टवक्रः।
अहं पुत्रो वरुणस्योत राश-
स्तत्रास सत्रं द्वादशवार्पिक थे।
अष्टावक्र उवाच।
प्रयोदशाहानि ससार केशी
सत्रेण ते जनक तुल्यकालं
२४
तदर्थ ते प्रहिता मे द्विजाम्याः॥
प्रयोदशादीन्यतिच्छन्दांसि चाहुः ॥२०
ततो महानुदतिष्टनिनाद-
ते तु सर्वे वरुणस्योत यज्ञ
स्तृणीभूतं सूतपुत्रं निशम्य ।
द्रष्टुं गता इम आयान्ति भूयः ।
अधोमुखं ध्यानपरं तदानी-
अष्टावक्र पूजये पूजनीयं
मष्टावक्र चाप्युदीर्यन्तमेव ॥ २१
यस्य हेतोर्जनितारं समेष्ये ॥ २५
तस्मिस्तया संकुले वर्तमाने
अष्टायन उवाच।
स्फीते यशे जनकस्योत राक्षः।
विप्राः समुद्राम्मसि मजिता ये
अशाच पूजयन्तोन्युपेयु-
याचा जिता मेधया या विदानाः।
विप्राः सर्वे प्राञ्जलयः प्रतीताः॥ २२
तां मेधया पाचमथोजहार
अष्टावक्र उवाच।
अनेनैव ब्राह्मणाः शुश्रुवांसो
यथा वाचमवचिन्वन्ति सन्तः ॥ २६
ह्मलोक गतानामेव ज्ञान भवतीति केषाचिनिर्बन्ध कृत- | एतत्रैव देवा इव मुनिमनुजा यान्ति सार्वात्म्यमित्यायुक्तेः
गादावेव ज्ञान भवति न कलाविन्यपि केचित्तानिराचष्टे | साहं मनोधीखदशकमनुयनाग्निवाश्वतुल्यः । संगी वासंग्यपि
योदशीति । देशकालापेक्षा चित्तशुद्धिर्न पुरुषयन्नसाध्ये- स्यात्रिदशगणमदन्येव धर्मादयते। येतिच्छन्दोऽभिधा-
'याक्षेपो बन्दिप्रोक्तपूर्वाधन ॥ न घेतादी सधर्म सक्लुपमम- नास्तिमिरमतिगता एवमद्वैतमिद्धिः। तदयं संग्रहः॥ तत्त्वन्धीः
येनापि भूरादिषट्के नो पातालेषु सप्तस्वपिनु कृतयुगे सत्यलोके साक्षिसाक्ष्ये श्रुतिषु कृतिपरोऽस्त्यत्र कर्तापि सोत्ता पचाना
च सोऽस्ति । तस्माद्या ससिद्धा तिधिनियमपि न स्वाप्तयेतीव । पष्टभेत समय समतिकैम्त. करोत्यष्टमोऽन्यः । सोऽहं साक्षी
ततोऽन्ये गुणमयमसिलं चिन्मयास्ते सदुःखा चित्स्यात् दुःखी-
शस्ता नो वा लोकास्तपोन्ता इति मसतपसी श्रेयमे नारम-
तरा सा शमयुगिह चिदद्वैतभागश्वकः ॥१५॥' प्रन्यविस्त-
चर्चा उत्तरार्धे तु फेशी अग्निर्वायु सूर्यच केशिन इति
पैदिवप्रसिद्धरम्न्यादिवदमंग आत्मा । त्रयोदशसंख्यानि दशे. रभयादुदाहृतोपकमाननुगुण्यात् क्लिष्टत्वात् प्रयोजनवदापर्य-
वसायित्वाच रीकान्तरोक्ता अर्था नेह प्रदर्शिताः ॥ २०॥
न्द्रियाणि बुद्धिमनोऽइंकाराल्यानि । ह शब्दोऽत्र अनुवा-
सूतपुत्र शोभन. ऊत' पटस्तद्वत्प्रकृतिविरत्यारमैक्रतन्तु-
च्यपि लक्षणया विषयेन्द्रियमंबन्धरूपभोगाख्ये यो वर्तते ।
| मिरोनुभिश्च प्रोतत्वात् ऊत ऋतुरपि सूत- शोभनयज्ञो
असंगस्याप्यात्मनो बुधादिमंगात् घ्यायतीव लेलायतीवे-
| वरुणस्तस्य पुत्रम् । स इत्तन्तु स विजानात्योमिति मन्त्रवर्णा.
त्यादिश्रुत संगित्वमिव माति । अतो बुध्यादयः शोधनीया
एव न तूदासीत । न तस्य प्राणा उत्सामन्त्यत्रैव समवनी- माणं स्तूयमानमित्यर्थः ॥ २१ ॥ शुभ्रवासः पण्डिताः
तन्त्वाचारमक्स्य ऋतोस्तशब्दवाच्यत्वम् । उदीर्यन्तं उदीर्य-
यन्ते तदिदमप्येतहि य एवं वेदाई यास्मीति श्रुत्यवष्टम्भेन ॥ २३ ॥ जनितारं वरुणम् ॥ २५ ॥ विप्रा इति । याचा
इहैव देशे काले च मुक्तिरस्तीति भाव । यत. तिच्छन्दासि । उच्चैः पाठेनैव । उत मेधया ऊहापोहकौशलेन । विप्राः
यादवमानमतिकान्तानि धर्मादीनि द्वादश । त्रयोदशा- विदानाः पण्डिता अपि जिताः मजिताच ता प्रसिद्धा वाचं
दीनि त्रयोदशाना बुध्द्यादीना आदीनि अदनशीलानि। वेदमयी मेधया सहिता बन्दिना कुतार्णवे मजिता अहं
धर्मादिवलादुःसन्ने ज्ञाने युध्यादयो निवर्तन्त इत्यर्थः । तेषु यथा उजहार उद्धृतवानस्मि तथा सन्तः सदराद्वचन विवेक-
वुध्यादिषु निवृत्तेषु ब्रह्माद्वैतं कथयितुमागतोऽस्मीति प्राक्य- | कुशलाः अवचिन्वन्ति परीक्षयन्ति । लोडर्थे लट् । परीक्ष-
तिनातं तदिह स्वयमेव प्रकाशत इस्युक्तमिति मावः । 'यन्वित्यर्थ. ॥ २६॥

·२१४
महाभारते
[ तीर्थयात्रापर्व
अग्निदहातवेदाः सतां गृहान्
यदहं नाशकं कर्तुं तत्पुत्रः मृतवान्मम ॥
विसर्जयस्तेजसा न स्म धाक्षीत् ।
उत्ताबलस्य बलयानुत वालस्य पण्डितः ।
: बालेषु पुत्रेषु रुपणं वदत्त
उत याचिदुपा विद्वान्पुत्रो जनक जायते ॥ ३४
तथा धाचमवचिन्वन्ति सन्तः । २७ शितेन ते पशुना स्वयमेवान्तको नृप ।
श्लेप्मातकी क्षीणवर्चाः शृणोपि शिरांस्यपाहरभाजी रिपूर्ण मदमस्तु ते ॥ ३५
उताही त्यां स्तुतयो मादयन्ति ।
महदोक्थ्यं गीयते साम चाग्न्यं
हस्तीव त्वं जनक विनुद्यमानो
सम्यक्सोमः पीयते चात्र सत्रे ।'
। न मामिकां वाचमिमांशृणोपि॥ २८
शुचीमार्गान्प्रतिजगृहुश्च हष्टाः
जनक उवाच।
साक्षाद्देवा जनकस्योत राज्ञः ॥ ३६
शृणोमि चाचं तव दिव्यरूपा.
लोमश उवाच ।
ममानुषी दिव्यरूपोऽसि साक्षात् ।
समुत्थितेप्थ सर्वेषु राज-
अजैपीयद्वन्दिनं स्वं विवादे
विप्रेपु नेष्वधिक सुप्रभेषु ।
निसृष्ट एप तव कामोऽध बन्दी ॥२९
अनुज्ञातो जनकनाथ राशा
अष्टावक्र उवाच।
विवेश तोयं सागरस्योत बन्दी॥ ३७
नानेन जीवता कश्चिदों मे बन्दिना नृप ।
अष्टावक्र: पितरं पूजयित्वा
पिता यद्यस्य वरुणो मजयन जलाशये ॥ ३०
संपूजितो ब्राह्मणैस्तैर्यथावत् ।
प्रत्याजगामाधममेव चाग्य
अहं पुत्रो वरुणस्योत राशो
जित्वा सौति साहितो मातुलेन ॥ ३८
न मे भयं विद्यते मजितस्य ।
ततोऽष्टावक्रं मातुरथान्तिके पिता
इमं मुहूर्तं पितरं द्रक्ष्यतेऽय-
नदीं समङ्गां शीघ्रमिमा विशस्त्र ।
मष्टावक्रश्चिरनष्टं कहोडम् ।। ३१
पोवाच चैनं स तथा विवेश
लोमश उवाच।
समैरङ्गैश्चापि वभूव सद्यः॥
ततस्ते पूजिता विप्रा वरुणेन महात्मना ।
नदी समझाच बभूव पुण्या
उदतिष्ठस्ततः सर्वे जनकस्य समीपतः। ३२ यस्यां मातो मुच्यते किल्विषाद्धि ।
फहोड उवाच ।
त्वमप्येनां नानपानावगाहैः
इत्यर्थमिच्छन्ति सुताञ्जना जननकर्मणा।
सम्रातृकः सहभायों विशस्व ॥
बन्धुवाच।
.
४०
ननु बन्दिनोइता चाचं त्वमेव युतकर्णिवे ॥ २७ ॥ श्लेष्मातकीशब्दितस्तरुविशेषस्तस्य पत्रंयु भोजन
मजितवानमि तत्र सद्भिः परीक्षणीयमित्या- | तत्फलभक्षणं च बुद्धिनं दोषकर चैति प्रसिद्धम् ॥ २८ ॥
शवयाह अग्निदहनिति । अमि. दहन स्वभावेन दाहकोऽपि
अद्य तव कामो निमृष्टः एष बन्दी दृश्यतामिति शेष:
जातवेदा. जातानि सताममता र वृत्तानि वेद जानातीति
जातवेदाः। सता सत्याभिमंधाना गहान शशिणि विनय ॥ २९ ॥ इत्यथै एतदर्थम् ॥३३॥ शितेन तोशेन ते तव
वर्जयन् तेजसा यया अधाशीम अदिताभिसधिगृहान् । रिपूणामित्यन्वयः । यमादपि तव शत्रुसंडरणशक्तिाधिकेति
मशब्द उपमार्थे । आपो न नावादुरितातरमत्यादिवत् । यथा
भावः ॥ ३५॥ आपथ्यं उक्थ्याख्यऋतुविशेष गेयम् ।
तप्तपरसुप्रहणे वतिः सत्याभिमा नदहति सत्यपक्षपाती न साक्षादिव्यपरोक्षं देवतासांनिध्यमुच्यते ॥ ३६॥ मोति
तु जातिवयोविद्यादिपक्षपाती एवं सन्तोऽपि बालादिषु ।। सूतम्य वरुणस्य पुत्रम् ॥ ३८॥ समानि शानि करोतीति
अतो बालवचनमिति महास्यं नावमन्तम्यमिति भावः 1 समहति योगो दतितः शर्कप्यादित्वात् पररूपम् ॥ ३९ ॥

·२१५ वनपर्व पध्यायः १३४] अत्र कौन्तेय सहितो भ्रातृभिस्त्वं पुण्यान्यन्यानि शुचिकमकभक्ति- सुखोपितः सह विप्रैः प्रतीतः। मया साध चरितास्याजमीढ॥ इति श्रीमहाभारते आरण्यके पर्वणि तीर्थयात्रापर्वणि लोमशतीर्थयात्रायां भावीये चतुस्त्रिंशदधिकशततमोऽध्यायः ॥ १३४ ॥ LATER - १३५ लोमश उवाच। लोमश उवाच । पपा मधुविला राजन्समगा संप्रकाशते । भरद्वाजश्च रेभ्यश्च सखायौ संबभूवतुः । एतत्कर्दमिलं नाम भरतस्यामिषेचनम् ॥ १ तावूपतुरिहात्यन्तं प्रीयमाणावनन्तरम् ॥ अलक्ष्म्या फिल संयुक्तो वृत्रं हत्वा शचीपतिः । रैभ्यस्य तु सुतावास्तामर्वावसुपरावसू । आप्लुतः सर्वपापेभ्यः समद्गायां यमुच्यत ॥ २ आसीद्यवक्रीः पुत्रस्तु भरद्वाजस्य भारत ।। १३ रैभ्यो विद्वान्सहापत्यस्तपस्वी चेतरोऽभवत् । एतद्विनशनं कुक्षी मैनाकस्य नरर्षभ । अदितिर्यत्र पुत्रार्थ तदनमपचत्पुरा॥ ३ तयोश्चाप्यतुला कीर्तिर्वाल्यात्प्रभृति भारत॥ १४ पनं पर्वतराजानमारुह्य भरतर्षभाः। यवक्रीः पितरं दृष्ट्वा तपखिनमसत्कृतम् । अयशस्यामसंशन्धामलक्ष्मी व्यपनोत्स्यथ ॥ ४ दृष्ट्वा च सत्कृतं विप्रै रैभ्यं पुत्रैः सहानधः ॥ १५ | पर्यंतप्यत तेजस्वी मन्युनाभिपरिशुतः । पते कनखला राजकृषीणां दयिता नगाः । पण प्रकाशते गङ्गा युधिष्टिर महानदी । ५ । तपस्तेपे ततो घोरं वेदज्ञानाय पाण्डव ॥ स समिद्धे महत्यग्नो शरीरमुपतापयन् । सनत्कुमारो भगवानत्र सिद्धिमगात्पुरा । । जनयामास संतापमिन्द्रस्य सुमहातपाः॥ १७ आजमीढावगाबैनां सर्वपापैः प्रमोध्यसे । ६ । तत इन्द्रो यवक्रीतमुपगम्य युधिष्ठिर । मपां हृदं च पुण्याख्यं भृगुतुङ्गं च पर्वतम् । अब्रवीत्कस्य हेतोस्त्वमास्थितस्तप उत्तमम् ॥१८ उप्णीगङ्गे च कौन्तेय सामात्यः समुपस्पृश ॥ ७ यवक्रीत उवाच। आश्रमः स्थूलशिरसो रमणीयः प्रकाशते । द्विजानामनीता वै वेदाः सुरगणार्चित । अत्र मानं च कौन्तेय क्रोधं चैव विवर्जय ॥ प्रतिभान्त्यिति तप्येऽहमिदं परमकं तपः ॥ १९ एप भ्याश्रमः श्रीमान्पाण्डवेय प्रकाशते । स्वाध्यायार्थ समारम्भो ममायं पाकशासन । भारद्वाजो यत्र कविर्यवक्रीतो व्यनश्यत ।। ९ तपसा ज्ञातुमिच्छामि सर्वज्ञानानि कौशिक॥२० युधिष्ठिर उवाच। कालेन महता वेदाः शक्या गुरुमुखाद्विभो । कथं युक्तोऽभवदृपिर्भरद्वाजः प्रतापवान् । प्राप्तुं तस्मादयं यत्नः परमो मे समास्थितः ॥ २१ किमर्थं च यवक्रीतः पुत्रोऽनश्यत वै मुनेः ॥ १० इन्द्र उवाच। एतत्सर्वं यथावृत्तं श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः। अमार्ग एप विप्र येन त्वं यातुमिच्छसि ।। कर्मभिर्देवकल्पानां कीर्त्यमानै शं रमे ।। ११ 'कि विघातेन ते विप्र गच्छाधीहि गुरोर्मुखात्र२ ८ प्रतीतो विश्रब्धः ॥ ११ ॥ इत्यारण्यके पर्वणि नलकण्ठीये | एव नाम ॥ १ ॥ अन्नं ब्रह्मादनम् । भादति : पुत्रकामा। । भारतभावदीपे चतुस्त्रिंशदधिकशततमोऽध्यायः ॥ १३४ ॥ साध्येभ्यो देवेभ्यो ब्रह्मादनमपचदिति श्रुतं ॥ ३ ॥ अय- शस्या अयशस्कीम् असंशब्द्यो अकीर्तनीयाम् ॥४॥ इतरो भरद्वाजस्तपस्न्येव न तु शिष्यादिमपन्नः ॥१४॥ सर्वज्ञानानि एषेति । मधुविलति अष्टावकाङ्गसमीकरणाहपूर्व समझाया | सर्वशास्त्राणि ॥ २० ॥ विघातेन आत्मनाशनेन । २२॥

·महाभारते
[तीर्थयात्रा
लोमश उवाच।
इन्द्र उवाच ।
पयमुफ्त्वा गतः शक्रो यवफ्रीरपि भारत । यथैव भवता चेदं तपो वेदार्थमुद्यतम् |
भूय एवाकरोद्यनं तपस्यमितविक्रमः ॥ २३ अशक्यं तद्वदस्माभिरयं भारः समाहितः ॥ ३८
घोरण तपसा राजंस्तप्यमानो महत्तपः।
यवकीत उवाच ।
संतापयामास भृशं देवेन्द्रमिति नः श्रुतम् ॥२४ यया तव निरयोऽयमारम्भस्त्रिदशेश्वर ।
तं तथा तप्यमानं तु तपस्तीयं महामुनिम् । तथा यदि ममापीदं मन्यसे पाकशासन ।
उपेत्य बलभिद्देवो धारयामास वै पुनः॥ २५ क्रियतां यद्भवेच्छपयं त्वया सुरगणेश्वर ।
अशक्योऽर्थः समारब्धो नैतदृद्धिकृतं तय । वरांश्च मे प्रयच्छान्यान्यैरन्यान्भवितास्यति ५०
प्रतिमास्यन्ति वै वेदास्तव चैव पितुश्च ते ॥ २६
लोमश उवाच।
यवक्रीत उवाच।
तस्मै प्रादाद्वरानिन्द्र उक्तवान्यान्महातपाः।
न चैतदेवं क्रियते देवराज ममेप्सितम् । प्रतिमास्यन्ति ते घेदाः पित्रा सह यथेप्सिता.४१
महता नियमेनाहं तस्ये घोरतरं तपः॥
२७ यथान्यत्काइसे काम यवीर्गम्यतामिति ।
समिद्धेऽग्नावुपकृत्यागमदं
स सन्धकामः पितरं समेत्यायेदमनात् ॥ ४२
होप्यामिधा मघयंस्तनिवांध ।
यवक्रीत उवाच ।
यद्येतदेयं न करोपि काम
प्रतिमास्यन्ति ये घेदा मम तातस्य चौभयो ।
ममेप्सितं देवराजेह सर्वम् ॥ २८ । अति चान्यान्मायेप्यायो घरा लम्धास्तथा मया।
लोमश उवाच ।
भरद्वाज उवाच।
निश्चयं तमभिशाय मुनेस्तस्य महात्मनः । दर्पस्ते भावता तात यरॉल्लम्ध्या यपेप्सितान् ।
प्रतिवारणहेत्वर्थ बुझ्या संचिन्त्य बुद्धिमान् ॥२९ स दर्पपूर्णः कृपणः क्षिप्रमेव विनइत्यासि ॥
तत इन्दोऽकरोद्यं ब्राह्मणस्य तपखिनः
अवाप्युदाहरन्तीमा गाया देरुदाहताः ।
अनेकशतवर्षस्य दुर्बलस्य सयक्षमणः ॥
३० मुनिरासीत्पुरा पुत्र बालधिर्नाम पीर्ययान् ॥ १५
यवक्रीतस्य यत्तीर्थमुचितं शौचकमणि । स पुत्रशोकादुद्विग्नस्तपस्तेपे मुदुष्करम् ।
भागीरथ्यां तन सेतुं वालुकाभिश्चकार सः॥३१ । भयेन्मम सुतोऽमयं इति तं स्टम्धयांध स. ॥ ४६
यदास्य घदतो धापर्य न स चके द्विजोत्तमः। तस्य प्रसादो ये देधैः कृतो न त्वमः समः ।
वालुकाभिस्ततः शक्रो गह्नां समभिपूरयन्॥३२ नामयों विद्यते मत्या निमित्तायुभविष्यति ॥
घालुकामुष्टिमनिशं भागीरथ्यां व्यसर्जयन् ।
बालधिरुयाच।
सेतुमभ्यारमच्छको यवक्रीतं निदर्शयन् ॥ ३३ ययमे पर्यताः शश्यत्तिष्ठन्ति सुरमत्तमाः।
ददर्श यवक्रीतो पत्नयन्तं निवन्धने । अक्षयास्तनिमित्तं मे सतस्यायुभविष्यति॥ ४८
भरद्धाज उपाच ।
महसंधाबपीहास्यमिदं समुनिपुङ्गवः।
किमिदं वर्तते ग्रह्माय च तेह चिकीर्पितम् ।
'तस्य पुनस्तदा जशे मेधायी क्रोधनम्तदा ।
अतीव हि महान्यनः क्रियतेऽयं निरर्यशः ॥ ३५ स तच्छत्याकरोद्दपंमृशियमन्यत ।
पियुषाणो मुनीनां च व्यचरस महामिमाम् ।
इन्द्र उवाच।
बन्धिप्ये संतुना गहां सुखः पन्या मविप्यति । भामसाद महावीर्य धनुगक्षं मनीषिणम् ॥ ५०
हिश्यते हि जनस्तात तरमाणः पुनः पुनः॥ ३६ तस्यापच मेधायी तं शशाप स पार्यवान् ।
ययकोत उयाचा
भव मम्मति चोक्तः स न भस्म समपात || ५५
नायं पम्त्वया पद्ध महानोधस्तपोधन । धनुगसम्तु तं हवा मेधायिनमनामयम् ।
अशक्याविनियर्नम्व शक्यमर्थ समारभ । ३७ निामेनमस्य महिमदयामास पीयेयान् ॥ ५१
न प्रतिभारयन्तीनि मधारया योग्यम् ॥ २९ ॥ अमायं इति रोप अमर इत्ययः ॥ ४॥ निमित्तं पनान् मेरमा.
माम मायामाम ॥ ५० ॥

·अध्यायः १३६ वनपर्व . स निमित्त विनऐ तु ममार सहसा शिशुः। तं यथा पुत्र नाभ्येषि तथा पुर्यास्त्वतन्द्रितः ५७ तं मृतं पुत्रमादाय विललाप ततः पिता ॥ ५३ स हि ऋद्धः समर्थश्च पुर्व पीडयितुं रुपा । लालप्यमानं तं दृा मुनयः परमार्नवत् । रेभ्यश्चापि तपस्वी च कोफ्नश्च महानृषिः ॥ ५८ ऊचुर्वेदविदः सर्वे गायां यां तां निवाध मे ॥ ५४ यवक्रीत उवाच। न दिष्टमर्थमत्येतुमाशो मर्त्यः कथंचन । एवं करिष्ये यातायं तात काः कथंचन । महिषैर्भेदयामास धनुषाक्षी महीधपन् । ५५ । यथा हि मे भवान्मान्यस्तथा रेभ्यः पिता मम॥ एवं लब्ध्वा वरान्वाला दर्पपूर्णास्तपस्विनः । लोमश उवाच। क्षिप्रमेय विनश्यन्ति यथा न स्यात्तथा भवान् || उक्त्वा स पितरं लक्षणं यचकीरकुतोभयः । एप रेभ्यो महावीर्यः पुत्रों चास्य तथाविधौ। विप्रकुर्वनृपानन्यानतुप्यत्परया मुदा । इति श्रीमहाभारते श्रारण्यके पर्वणि लोमशतीर्थयात्रायां यवक्रीतोपाख्याने पञ्चत्रिंशदधिकशततमोऽध्यायः ॥ १३५ ॥ ९ our १३६ लोमश उवाच अवलुच्य जटामेकां जुहायानी सुसंस्कृतैः ॥ चंक्रम्यमाः स तदा यवक्रीरकुतोमयः। ततः समभवनारी तस्या रूपेण संमिता। जगाम माघरे मासि भ्याश्चमपदं प्रति । यापरां चापि जुहायानी जटा पुनः ॥ १० स ददर्शाश्रमे रम्ये पुप्पितमभृपिते । ततः समभवद्रक्षो घोगक्षं भीमदर्शनम् । विचरन्ती स्तुपा तस्य किन्नरीमिव भारत ॥ २ अयूतां तौ तदा रैभ्यं किं कार्य करवामहे ॥ ११ यवक्रीस्तामुवाचेदमुपातिष्टस्य मामिति । तावावीदधिः द्धो यवक्रीभ्यतामिति । निर्लजो लजया युक्तां कामन हतचेतनः ।। ३ जग्मतुस्तौ तथेत्युकवा यवक्रीतजिघांसया ॥१२ सा तस्य शीलमाशाय तस्माच्छापाद्य विभ्यती। ततस्तं समुपास्थाय कृत्या सृष्टा महात्मना । तेजस्वितां च रैभ्यस्य तथत्युक्त्वा जगाम है॥४कमण्डलुं जहारास्य मोहयित्येव भारत ॥ १३ तत एकान्तमुन्नीय मजयामास भारत । थाजगाम तदा रैभ्यः स्वमाश्रमरिंदम ॥ उच्छिष्टं तु यवतमपटटकमण्डलुम् । ५ रुदती च स्नुषां या भार्यामाती परावसोः । तत उधतशूल: स राक्षसः समुपाद्रवत् ॥ सान्त्वयलक्ष्णया वाचा पर्यपृच्छयुधिष्ठिर ॥ ६ / तमाद्रवन्तं संप्रेक्ष्य शूलहस्तं जिघांसया। सा तस्मै समाचष्ट यवक्रीभापितं शुभा। यवक्रीः सहसोत्थाय पाद्रपद्येन चै सरः ।। प्रत्युक्तं च यवक्रीतं प्रेक्षापूर्व तथान्मना । ७ जलहीनं सरो दृष्ट्वा यवक्रीस्वरितः पुनः। शृण्वानस्यैव रेभ्यस्य यवक्रेस्तद्विचेष्टनम् । जगाम सरितः सर्वास्ताश्चाप्यासम्बिशोषिता:१६ दहनिय तदा चेतः क्रोधः समभवन्महान् ॥ पास काल्यमानो घोरेण शूलहस्तेन रक्षसा। स तदा मन्युनाविष्टत्तपस्वी कोपनो भृशम् । अग्निहोत्रे पितुर्भात्तः सहसा प्रविवेश ह॥ दिष्टं दैवविहितम् ॥५५॥ इत्यारण्यके पर्वणि नलकण्ठीये रतं समाप्य । मजयामास शोरसमुः इति शेष । सजया- भारतमाचदीपे पञ्चत्रिंशदधिकशततमोऽध्यायः ॥ १३५॥ मासेति पाठे वदात्रुमपर्नु रेभ्यं संनदं चकार । तदेवाह आजश मेत्यादिना ॥ ५॥ प्रत्युक्तं प्रत्याख्यातम् । मदुपरि बलात्कार कृतवानित्युत्तवनीत्यर्थः ॥ ७॥ मुसंस्कृतः स्वरवर्णादिसंस्कारयुनमन्ध ॥९॥ नारी कृत्या ॥ १० ॥ चंम्यमाण भूशं पर्यटन् । माधये वशासे ॥१॥ काल्यमानः मर्वनो निषिध्यमान । अमिहोत्रे अग्निहोत्र- हृतवेतन वशीकृतचित्तः ॥३॥ एकान्तं उन्नीय एकान्ने कार्य शालायाम् ॥ १७ ॥ ।

·महामारते [तीधयानापर्व सप प्रविशमानस्तु शूदेणान्धेन राक्षणा । ताडयामास शूलेन स भिन्नहृदयोऽपतत् ॥ १९ निगृहीतो बलाहारि सोऽधातिष्टत पार्थिव ॥१८ यवकीतं स हत्वा तु राक्षसो रेभ्यमागमत् । निगृहीतं तु शूदेण यवक्रीतं स राक्षसः । अनुज्ञातस्तु रेभ्येण तया नायर्या सहावसत् ।। २० इति श्रीमहाभारते आरण्यके पर्वाण तीर्थयात्रापर्वणि लोमशतीर्थयात्रायां यवक्रांतोपाण्याने पशिदधिकशततमोऽध्यायः ॥ १३६ ॥ १३७ लोमश उवाच । द्विज्ञानामनीता वै येदाः संप्रति भान्त्यिति १० भरद्वाजस्तु कौन्तेय कृत्वा स्वाध्यायमाह्निकम् । 1 तथा कल्याणशीलम्त्वं ग्राह्मणेषु महात्मस। समित्कलापमादाय प्रविवेश स्वमाश्रमम् ॥ १ अनागाः सर्वभूतेषु फर्फ शत्यमुपेयिवान् ॥ वं स्म दृष्टा पुरा सवे प्रत्युत्तिष्टन्ति पावकाः। न स्तमुपतिष्ठन्ति हतपुत्रं तदानयः॥ प्रतिपिद्धो मया तात रेभ्यावसथदर्शनात् । पैरतं त्वग्निहोत्रे स लक्षयित्वा महातपाः। गतवानेव तं द्रष्टुं कालान्तकयमोपमम् ॥ ૧૨ तमन्धं शुदमासनिं गृहपालमथानवीत् ।। यः स जानन्महातेजा वृद्धस्यैकं ममात्मजम् । ३ किं नु मे माग्नयः शूद्र प्रतिनन्दन्ति दर्शनम् । । गतवानेय कोपस्य यशं परमदुर्मतिः ॥ १३ त्वं चापि न यथापूर्व कश्चित्क्षेमामिहाश्रमे ।। ४ पुवंशोकमनुप्राप्त एप रभ्यस्य कर्मणा । कश्चिन्न रेभ्यं पुत्रो मे गतवानल्पचेतनः । त्यक्ष्यामि त्वामृते पुत्र प्राणानिएनमान्मुचि ॥ १४ पतदाचक्ष्य मे शीघ्रं न हि शुद्धयति मे मनः ॥ ५: यथाहं पुप्रोफेन देहं त्यक्ष्यामि फिल्धिपी । शूद उवाच। तया त्येष्ठः सतोरेभ्यं हिंस्याच्छीघ्रमनागसम् १५ रेभ्यं यातो नूनमयं पुत्रस्त मन्दचेतनः । सुखिनो पे नरा येपां जात्या पुत्रो न विद्यते । तथा हि निहतः शेते राक्षसेन बलीयसा ॥ ६ प्रकाल्यमानस्तेनायं शूलहस्तेन रक्षसा । ये पुत्रशोकमप्राप्य विचरन्ति यपासपम् ॥ १६ अन्यगारं प्रति द्वारि मया दोया निवारितः।७। ये तु पुत्रशनाच्छोकादृशं प्याकुलचेतसः । ततः स विहतासोऽत्र जलकामोऽशुचिर्भुयम् । । शपन्तीष्टान्सपीनास्तेिभ्यः पापतरोनु कः॥१७ निहतः सोऽतिवेगेन शुलहस्तेन रक्षसा ॥ ८परासुध सती दृष्टः शतधेटः ससा मया। भरद्वाजस्तु तच्छुत्या शूद्रस्य विप्रियं महत् । ईदीमापदं कोऽत्र द्वितीयोनुऽभविष्यत्ति ॥ १८ गतासं पुत्रमादाय विलाप सुदुःखितः ॥ लोमश उवाच। भरद्वाज उवाच। पिलप्य बहुविधं भरद्वाजोऽदहमुतम् । ब्राह्मणानां किलार्याय ननु त्वं तप्तयांस्तपः। सुसमिद्धं ततः पश्चात्प्रवियेश हुताशनम् ॥ १९ इति धीम आरण्यके ५० तीर्थयात्रापणि लोमशतीर्थयात्रायां ययीतोपाख्याने सतत्रिंशदधिकशततमोऽध्यायः ।। १३७ ॥ अवातिशत बहिरेष ॥ १८ ॥ इत्यारण्य १० • मा. भवति ॥५॥ अग्रगारं प्रविष्टम्य रक्षोभयं न भवेदिति पत्रिंशदधिकशततमोऽध्यायः ॥ १३ ॥ भावः॥ ७ ॥ अदम्य शतं विप्रियं पुत्रनिरापन कृतम् विधी शोभाकान्तः ॥ १५॥ स्यारम्प पर्वणि नलाष्ट्रीय भारतभावदोष सप्तत्रिशदयिमान- भरद्वार प्रति बाहिकं माध्यायं प्रत्यहं का प्रयास तमोऽप्याय. 1101 एनन्वेन भावयुएवात्म॥रपति निसाई

·महाभारते
{ तीर्ययायापर्व
आश्रमस्तस्य पुण्योऽयं सदा पुष्पफलनमः। | अनोप्य राजशार्दूल सर्व पापं प्रमोश्यसि ।।
इति श्रीमहाभारते आरण्यके पर्वणि तीर्थयात्रापर्वणि लोमशतीर्थयात्रायां यवक्रीतोपाख्याने
अष्टत्रिंशदधिकशततमोऽध्यायः ॥ १३८ ।
५
लोमश उवाच ।
स्वस्ति ते वरुणो राजा यमश्च समितिजयः।
उशीरवीज मैनाकं गिरि श्वेतं च भारत। गङ्गा च यमुना चैव पर्वतश्च दधातु ते ॥
समतीतोऽसि कौन्तेय कालशैलं च पार्थिव ॥ १
मरुतश्व सहाश्विभ्यां सरितश्च सरांसि च।
एपा गङ्गा सप्तविधा राजते भरतर्षभ ।
स्वस्ति देवासरेभ्यश्च वसुभ्यश्च महाद्युते ॥
स्थानं विरजसं पुण्यं यत्राग्निर्नित्यमिध्यते ॥ २
एतद्वै मानुषेणाद्य न शक्यं द्रष्टुमद्भुतम् ।
इन्द्रस्य जाम्बूनदपर्वताद्वै
शृणोमि घोपं तव देवि गरे ।
समाधि कुरुताव्यप्रास्तीर्यान्येतानि द्रक्ष्यथ ॥ ३
गोपाययेम सुभगे गिरिभ्यः
पतद्रक्ष्यसि देवानामाक्रीडं चरणादितम् ।
सर्वाजमीढोपचितं नरेन्द्रम् ॥ १६
अतिक्रान्तोऽसि कौन्तेय फालशैलं च पर्वतम्॥४
श्वेतं गिरि प्रवेक्ष्यामो मन्दरं चैव पर्वतम् ।
ददस्त शर्मप्रविविक्षतोऽस्य
यन्त्र माणिवरो यक्षः कुरश्चैव यक्षराट् ॥
शैलानिमाञ्छैलसुते नृपस्य।
अष्टाशीतिसहस्राणि गन्धर्याः शीघ्रगामिनः।
उक्त्वा तथा सागरगांस विप्रो
यतो मवस्वेति शशास पार्थम् ॥
तथा किंपुरुषा राजन्यक्षाश्चैव चतुर्गणाः॥ ६
अनेकरूपसंस्थाना नानाप्रहरणाथ ते ।
युधिष्ठिर उवाच।
यक्षेन्द्रं मनुजश्रेष्ठ माणिभद्रमुपासते ॥
थपूर्वोऽयं संभ्रमो लोमास्य
तेपामृद्धिरतीवात्र गती वायुसमाश्च ते ।
कृष्णां च सर्वे रक्षत मा प्रमादम् ।
स्थानात्प्रच्यावयेयुर्थे देघराजमपि धुवम् ॥
देशो हायं दुर्गतमो मतोऽस्य
तैस्तातलिभिगुप्ता यातुधानेश्च रक्षिताः ।
तस्मात्परं शौचमिहाचरम्यम् ॥
दुर्गमाः पर्वताः पार्थ समाधि परमं कुरु ॥
वैशंपायन उवाच ।
कुबेरसचिवाश्चान्ये रौद्रामैत्राश्च राक्षसाः। तनोऽयोद्भीममुदारवाय
तैः समेष्याम कौन्तेय संयतो विक्रमेण च ॥१० कृष्णां यत्तः पालय भीमसेन ।
कैलास पर्वतो राजन्पड्योजनसमुच्छितः।
शुन्येऽर्जुनेऽसंनिहितेच तात
यत्र देवाः समायान्ति विशाला यत्र भारत ॥११ त्यामेय कृष्णा भजते भयेपु॥
असंख्येयास्तु कौन्तेय यक्षराक्षसकिन्नराः।। तली महात्मा स यमी समेत्य
नागाः सुपर्णा गन्धर्याः कुबेरसदनं प्रति ॥ १२ मुर्धन्युपाघ्राय विमृज्य गाये।
ताम्विगाहस्व पार्थाद्य तपसा च दमेन च ।
उवाच नी धाप्पकर्ष स राजा
रक्ष्यमाणो मया राजाभीमसेनवलेन च ॥
मा भेष्ट मा-गच्छतमप्रमत्ती ।। २.
इति श्रीमहाभारते भारण्यके पर्याण तीर्थयात्रापर्वणि लोमतीर्थयात्रायां फैलासादिगिरिप्रवेशे
ऊनचत्वारिंशदधिकशततमोऽध्यायः ॥१३९ ॥
९
इत्यारण्यके पर्वणि नलकण्ठोये भारतभावीपे अत्रि- मुव तन्मयात्सर्वतान्मेरोः । गोपाययति णिजन्तम्य स्पम्,
शदधिकशततमोऽध्याय. ।। १३८॥
देवेरिति शेषः । स्वार्थे वा मिच् । आजमीढयो अपवितं
१३९
पूजितं घेमित्यर्थ ॥ १६ ॥ ददम्ब देहि ॥ १५ ॥शीचं
उशीरति ॥ १॥ यमानिनियमिष्यत इति । त्रियोगि-j वाधन कायशुद्धिम् ॥ १८ ॥ ममिति च्छेदः ॥..॥
नारायणान्यं हरिद्वारात् परत म्यानमन्ति ॥ २ ॥ इत्यारण्यके पाण नेलकष्ठीये भारतभावदोपे उत्तरम्बारिश-
विशाला बदरी ॥ ११॥ इन्दम्य इन्दसंबन्धिनः जाम्बून | दधिरशततमोऽध्यायः ॥१३॥

·घनपर्व
अध्यायः १४०]
८
१४०
युधिष्ठिर उवाच ।
इति मे वर्तते वुद्धिर्मा राजान्वमना भय ।
अन्तर्हितानि भूतानि वलयन्ति महान्ति च । सुकुमारौ तथा बारी माद्रीनन्दिकरावुभौ।.
अग्निना तपसा चैव शम्यं गन्ते वृकोदर ॥ १ दुर्गे संतारयिष्यामि यथाशक्ती भविष्यतः ॥ १७
संनिवर्तय कौन्तेय क्षुत्पिपासे बलाश्रयात् ।
युधिष्ठिर उवाच।
ततो बलं च दाक्ष्यं च संश्रयस्य धृकोदर ॥ २. एवं ते भाषमाणस्य वलं मीमाभिवर्धताम्।
प्रापेस्त्वया श्रुतं वाक्यं फैलास पर्वतं प्रति । यत्त्वमुत्सहसे वोटु पाञ्चाली च यशस्विनीम्॥१८
बुभ्यां प्रपश्य कौन्तेय कथं कृष्णा गमिप्यति ॥ ३ | यमजी चापि भद्रं ते नैतदन्यत्र विद्यते ।
अथवा सहदेवेन धीम्येन च समं विमी। वलं तव यशधैय धर्मः कीर्तिश्च पर्धताम् ॥ १९
सूतैः पौरोगवैश्चैव सर्वश्व परिचारकैः ॥ ४] यत्त्वमुत्सहसे नेतुं भ्रातरी सह कृष्णया।
स्थैरभ्यश्च ये चान्ये विप्राः क्लेशासहाः पथि।
मा ते ग्लानिर्महाबाहो मा च तेऽस्तु पराभवः ।
सर्वस्त्वं सहितो भीम निवर्तस्यायतेक्षण ।
पैशंपायन उवाच ।
प्रयो ययं गमिप्यामो लयाहारा यतव्रताः। ततः कृष्णाप्रवीद्वाक्यं प्रहसन्ती मनोरमा।
अहं च नकुलश्चैव लोमशश्च महातपाः ॥
६ गमिष्यामि न संतापः कार्यों मां प्रति मारता२१
ममागमनमाकानाहाद्वारे समाहितः।
लोमश उवाच ।
पसेह द्रौपदी रक्षन्यायदागमनं मम ।। तपसा शक्यते गन्तुं पर्वतं गन्धमादनम् ।
भीम उवाच।
तपसा चैव कौन्तेय सर्ये योश्यामहे ययम् ॥ २२
राजपुत्री श्रमेणार्ता दुःखार्ता चैव भारत ।
मजत्येव हि कल्याणी श्वेतवाहदिदृक्षया ।।
नकुलः सहदेवश्च भीमसेनश्च पार्थिव ।
अहं च त्वं च कौन्तेय द्रक्ष्यामः येतवाहनम् ॥२३
तव चाप्यरतिस्तीया घर्तते तमपश्यतः।
पैशंपायन उवाच ।
गुडाफेशं महात्मानं संग्रामेप्वपलायिनम् ॥
एवं संभाषमाणास्ते सुबाहुविषयं महत् ।
कि पुनः सहदेवं च मां च कृष्णां च भारत ।
विजाः कामं निवर्तन्तां सर्वच परिचारकाः॥
ददृशुर्मुदिता राजन्प्रभूतगजवा जिमत् ॥
सूताः पौरोगवाश्चैव यं च मन्येत नो भवान् ।
किराततङ्गणाकीर्ण पुलिन्दशतसंकुलम् ।
न ह्याँ हातमिच्छामि भवन्तमिह कहिचित्॥ ११ हिमवत्यमरैर्जुएं घद्वाश्चर्यसमाकुलम् ।
शैलेऽस्मिराक्षसाकीणे दुर्गेपु विषमेषु च ।
सुबाहुश्चापि तान्दा पूजया प्रत्यगृहत ।।
इयं चापि महाभागा राजपुत्री पतिव्रता ॥ १२ विषयान्ते कुलिन्दानामीश्वरः प्रीतिपूर्वकम् ।
ततस्ते पूजितास्तेन सर्व एव सुसोषिताः॥ २६
त्यामृते पुरुषव्याघ नोत्सहेद्विनियर्तितम् ।
तथैव सहदेयोऽयं सततं त्यामनुयतः ।।
१३ प्रतार्यमले सूर्ये हिमयन्तं गिरि प्रति ।
न जात विनिवर्तत मनोज्ञो हमरय घे । इन्द्रसेनमुखांधापि भृत्यान्पोरोगवांस्तथा ॥ २७
अपि चात्र महाराज सव्यसाचिदिदृक्षया ॥ १४ सूदांध पारेयहाँध द्रौपद्याः सर्वशी नृप ।
सर्ये लालसभूताः स्म तस्मादास्यामहे सह । रामः कुलिन्दाधिपतेः परिदाय महारथाः ॥ २८
यद्यशफ्यो रथैर्गन्तुं शैलोऽयं वहुकंदरः ॥
पारय महायाया ययुः कौरवनन्दन
पद्भिरेय गमिप्यामोमा राजन्विमना भय ।
ते शनैः प्रायन्सय कृष्णया सह पाण्ड्याः।
अहं पहिये पाचाली यत्र यत्र न शश्यति ॥ १६ : तस्मादेशात्मसंहृष्टा कामा धनंजयम् ॥
इति श्रीमहाभारते आरण्यके पर्वणि तीर्थयात्रापर्वणि लोमशतीर्थयात्रायां गन्धमादन प्रवेश
चत्वारिंशदधिकशततमोऽध्यायः ॥ १४०॥
९
-
1
इत्यारण्य के पर्वणि नरकन्टीवे मारतभावदीपे चत्वारिंशदधि-
इमानतमोऽध्यायः १४.॥
१४०
Traffaनाति ॥१॥परिदाय राय मम ॥२८॥

·२२३
वनपर्य
अध्यायः १४२]
सर्वत्रगः प्रभुः
८
.लोमश उवाच।
पर्वतप्रतिम भाति पर्वतप्रस्तराश्रितम् ॥
मन्ताहेतानि भूतानि वलबारकाननाः । पुरातनेन देयेन विष्णुना परमात्मना ।
अग्निना त्यमा नैव शक्यं गन् सलिलं करैः॥१ दैत्यो चिनिहतस्तेन सुरराजहितषिणा ॥
पर्वतं मन्दरं दिव्यमेव पन्थाः प्रयास्यति । दशवर्षसहस्राणि तपस्तप्यन्महामनाः ।
समाहिता निरुद्विग्नाः सर्वे भवत पाण्डवाः ॥ २ ऐन्दं प्रार्थयते स्थानं तपास्वाध्यायविक्रमात्॥ १८
अयं देवनियासो वै गन्तव्यो वो भविष्यति । तपोबलेन महता बाहुवेगवलेन च ।
ऋषीणां चैव दिच्यानां निवासः पुण्यकर्मणाम् ३ नित्यमेव दुराधर्षो धर्षयन्स दितः सुतः ॥
पपा शिवजला पुण्या याति सौम्य महानदी।
स तु तस्य बलं ज्ञात्वा धर्मे च चरितव्रतम् ।
बदरीप्रभवा राजन्देवर्षिगणसेविता ॥
४ भयाभिभूतः संविग्नः शक्र आसीत्तदानघ ॥ २०
तेन संचिन्तितो देवो मनसा विष्णुरव्ययः।
एषा वैहायसैनित्यं वालखिल्यैर्महात्माभिः।
श्रीमानागतश्च स्थितो बभौ ॥ २१
अर्चिता चोपयाता च गन्धर्वश्च महात्मभिः॥ ५
अत्र साम स्म गायन्ति सामगाः पुण्यनिःस्वनाः ऋषयश्चापि तं सर्वे तुष्टवुश्च दिवौकसः ।
तं
६
मरीचिः पुलहश्चैव भृगुश्चैवागिरास्तथा ॥ दृष्ट्वा ज्वलमानश्रीभगवान्हव्यवाहनः ॥
२२
अवाहिकं मुरश्रेष्ठो जपते समरुद्गणः ।
नटतेजाः समभवत्तस्य तेजोभिभतिः ।
तं दृष्ट्वा वरदं देवं विष्णुं देवगणेश्वरम् ॥
૨૨
साध्याश्चैवाश्विनी चैव परिधावन्ति तं तदा॥ ७
प्राञ्जलिः प्रणतो भूत्वा नमस्कृत्य च वज्रभृत् ।
चन्द्रमाः सह सूर्येण ज्योतीपि च ग्रहैः सह ।
प्राह वाक्यं ततस्तत्वं यतस्तस्य भयं भवेत्॥ २४
अहोरात्रविभागेन नदीमेनामनुव्रजन् ।
विष्णुरुवाच ।
एतस्याः सलिलं मूर्ध्नि वृषाङ्कः पर्यधारयत् ।
जानामि ते भयं शक दैत्येन्द्रानरकात्ततः।
गगाद्वारे महाभाग येन लोकस्थितिर्भवेत् ॥
ऐन्द्रं प्रार्थयते स्थानं तपःसिद्धेन कर्मणा ॥
एतां भगवती देवी भवन्तः सर्व एव हि ।
सोऽहमेनं तब प्रीत्या तपःसिद्धमपि ध्रुवम् ।
प्रयतेनात्मना तात प्रतिगम्याभिवादत ॥ १० वियुनज्मि देहाद्देवेन्द्र मुहूर्त प्रतिपालय ॥ २६
तस्य तद्वचनं श्रुत्या लोमशस्य महात्मनः । तस्य विष्णुमहातेजाः पाणिना चेतनां हरत् ।
आकाशगङ्गां प्रयताः पाण्डवास्तेऽभ्यवादयन् ॥ स पपात ततो भूमौ गिरिराज इवाहतः ॥ २७
अभिवाद्य च ते सर्वे पाण्डवा धर्मचारिणः।
तस्यैतदस्थिसंघातं मायाविनिहतस्य वै ।
पुनः प्रयाताः संहृशाः सर्वैपिगणैः सह ॥ १२ इदं द्वितीयमपरं विष्णोः कर्म प्रकाशते ।
२८
ततो दूरात्प्रकाशन्तं पाण्डुर मेरुसंनिमम् । नष्टा वसुमती कृत्स्ना पाताले चैव मजिता ।
ददृशुस्ते नरश्रेष्ठा विकीर्णे सर्वतो दिशम् ॥ १३ पुनरुद्धरिता तेन धाराहेणैकङ्गिणा ॥
तान्प्रटकामान्विज्ञाय पाण्डवान्स तु लोमशः
युधिष्ठिर उवाच ।
उवाच वाक्यं वाक्यज्ञः शृणुध्वं पाण्डुनन्दनाः१४ भगवन्विस्तरेणेमा कथां कथय तत्त्वतः ।
एतद्विकीर्ण सुश्रीमत्कैलासशिखरोपमम् ।
कथं तेन सुरेशेन नष्टा वसुमती तदा ॥
। यत्पश्यसि नरश्रेष्ठ पर्वतप्रतिमं स्थितम् ॥
१५ योजनानां शतं ब्रह्मन्पुनरुद्धरिता तदा ।
एतान्यस्थीनि दैत्यस्य नरकस्य महात्मनः ।
केन चैव प्रकारेण जगतो धरणी ध्रुवा ॥ ३१
३०
--
गायतीत्यर्थ ॥६॥ आह्निक नयमिकं जपम् । परिधावन्ति
भी द्रष्टार सर्वे मन्दरादन्ये पर्वताः दृष्टा इति शेष ॥१॥ परिचरन्ति । तं इन्दम् ॥ ७ ॥ वादन वादयत । अक्षरलोप
महानदी गझा अलकन्दा वा ॥ ४ ॥ उपयाना इष्टसिद्धयर्थ आप ॥ १० ॥ पाष्टुरं श्वेतम् । अध्ना राशिमिति शेषः
प्रार्थिता ॥ ५॥ सामगा. तैत्तिर्गयके ब्रह्मवयं साम ॥ १३ ॥ नरक्स्य भै मा मुरम्य ॥ १६ ॥ पाणिना चपे.
श्रूयते । एतत्सम गायन्नास्ते हा ३ बुहा ३ बुहा ३ वुअह टाघातेन चेतना हरत्प्राणाजहार ॥ २७ ॥ वेन च प्रका-
मनम्'दन्यादि । मरीच्यादयोऽत्र सार्वात्म्यं स्वस्य पश्यन्तो । रेण उद्धरिता पुनः उद्धृनति शेषः ॥ ३१॥

·२२४ •महाभारते [ तीर्थयात्रापर्व 1 शिवा देवी महाभागा सर्वसस्यमरोहिणी । स गृहीत्या वसुमती शृगणैकेन भास्वता । कस्य चैव प्रमावाद्धि योजनानां शतं गता। ३२ योजनानां शतं योर समुद्धरति सोऽक्षरः ॥ ४७ केन तवीर्यसर्वस्वं दर्शितं परमात्मनः । तस्यां चौद्धार्यमाणायां संक्षोमः समजायत । पतत्सर्वं यथातत्त्वमिच्छामि द्विजसत्तम । देवाः संक्षुभिता सर्वे ऋग्यश्च तपोधनाः॥ ४८ श्रोतुं विस्तरशः सर्वं त्वं हि तस्य प्रतिश्रयः॥३३ | हाहाभूतमभूत्सवै त्रिदिवं व्योम भूस्तथा । लोमश उवाच। न पर्यवस्थितः कश्चिद्देवो या मानुषोऽपि था ४९ यत्तेऽहं परिपृष्टोऽस्मि फयामेतां युधिष्टिर। ततो ब्रह्माणमासीनं ज्वलमानमिव श्रिया। तत्सर्वमखिलेनेह थूयतां मम भापतः ॥ ३४ देयाः सपिंगणाश्चैव उपतस्थरनेक्शः। पुरा सतयुगे तात वर्तमाने भयंकरे। उपसर्थ च देवेशं ब्रह्माणं लोकसाक्षिकम् । यमत्वं फारयामास आदिदेवः पुरातनः ॥ ३५ | भूत्वा प्राञ्जलयः सर्वे याक्यमुशारयंस्तदा ॥ ५१ यमत्वं कुर्वतस्तस्य देवदेवस्य धीमतः। लोकाः संचभिताः सर्वे व्याकुलं च चराचरम्। न तत्र म्रियते कश्चित्रायते या तथान्युत ॥ ३६ समुद्राणां च संक्षोभस्त्रिदशेश प्रकाशते ।। घर्धन्ते पक्षिसंघाच तथा पशुगयेडफम् । सैपायसुमती रुमा योजनानां शतं गता। गवाश्यं च मृगाथैव सर्वे ते पिशिताशनाः ॥ ३७ किमेतति प्रभावेण येनेदं व्याकुलं जगत् । तथा पुरुषशार्दुल मानुपाश्च परंतप । आख्यातुनोभवाशी विसंशाः स्मेह सर्वशः ५३ सहनशो ह्ययुतशो धर्धन्ते सलिलं यथा । ब्रह्मोवाच । पतस्मिन्सकुले तात पर्तमाने भयंकरे । अतिभाराद्वसुमती योजनानां शतं गता ॥ ३९ ध्यतां यत्कृतेप्येष संक्षोभो जायतेऽमगः ॥ ५४ असुरेभ्यो भयं नास्ति युप्माकं कुत्रचित्कचित् । साथै व्यथितसर्यादी मारेणाकान्तचेतना। योऽसौ सर्वगः श्रीमानक्षरात्मा व्यवस्थितः । नारायणं वरं देवं प्रपना शरणं गता ॥ तस्य प्रमावात्संक्षोभस्त्रिदिवस्य प्रकाशते ॥ ५५ पृथिव्युवाच । यैषा वसुमती कृत्स्ना योजनानां शतं गता। भगवंस्त्वत्प्रसादाद्धि तिष्टेयं सुचिरं विह। भारेणाम्मि समानान्ता न शमोमि स्म वर्तितम् समुद्धृता पुनस्तेन विष्णुना परमात्मना ॥ ममे भगवन्भारं व्यपनेतुं त्वमर्हसि । तस्यामुद्धार्यमाणायां संक्षोभः समजायत । शरणागतास्मि ते देव प्रसादं कुरु मे विभो॥४२ / एवं भवन्तो जानन्तु उिचतां संशयच यः तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा भगवानक्षरः प्रभुः। देवा ऊचुः। प्रोवाच धचनं दृष्टः श्रन्याक्षरसारितम् ॥ ४३ क वैद्भूतं वसुमती समुद्धरति हृष्टपत् । विष्णुरुवाव। तं देश भगवहि तत्र यास्यामहे वयम् ॥ न ते महि भयं कार्य भाराते वसुधारिणि । ब्रह्मोवाच । अयमेयं तथा कुर्मि यथा लध्वी भविष्यति ॥ ४४ हन्त गच्छत भद्रं वो नन्दने पश्यत स्थितम् । लोमश उवाच । पपोऽत्र भगवास्नीमान्सुपर्णः संप्रकाशते ॥ ५९ स तां विसर्जयित्वा तु घसुधां शैलकुण्डलाम् । वाराहेणैव रूपेण भगवाल्लोकभावनः । ततो यराहः संवृत्त एकङ्गो महाद्युतिः ॥ ४५ | कालानल इवाभाति पृथिवीतलमुद्धरम् ॥ रक्ताभ्यां नयनाभ्यां तु भयमुत्पादयन्निव । एतस्योरसि सुव्यक्तं श्रीवत्समभिराजते । धूमं च ज्वलयलम्या तत्र देशे व्यवर्धत ॥ ४६ / पश्यध्वं विबुधाः सर्वे भूतमेतदनामयम् ।। ६१ । ४० -- । . गता अचम्तादिति शेष. ॥३२॥पशवश्च मावश्व एडका प्रत्ययः । यथायथा धूमो ज्वलति तथातथा अवर्धत इत्यर्थ मेषाच पशुगवेडकम् ॥३७ ॥ न ते त्वया । हे महि । युर्मि ॥४१॥ अक्षरः वेदात्मा ॥ ४७ वाक्यं उच्चारयन् उच्चा- करोमि ॥ ४४ ॥ धूमम् धूरम् । ज्वलयन्निति हेतौ शन. स्तिवन्तः ॥५१॥ नन्दनै इन्द्रयने । अत्र एतत्समी ॥९॥ -- ·૨૨૫ वनपर्व अध्यायः १४३] लोमश उवाच । वैशंपायन उवाच । ततो दृष्ट्या महात्मानं श्रुत्वा चामन्त्र्य चामराः । श्रुत्वा तु तां का सर्वे पाण्डवा जनमेजय । पितामह पुरस्कृत्य जग्मुर्देवा ययागतम् ॥ ६२ | लोमशादेशितेनाशु पथा जग्मुः प्रहृष्टयत् ॥ ६३ इति श्रीमहाभारते आरण्यके पर्वणि तीर्थयात्रापर्वणि लोमशतीर्थयात्रायां गन्धमादनप्रवेशे , द्विचत्वारिंशदधिकशततमोऽध्यायः ॥ १४२ ॥ २ १४३ वैशंपायन उवाच। इति ते मेनिरे सर्वे पवनेनापि मोहिताः ॥ १२ ते शूरास्ततधन्वानस्तूणवन्तः समार्गणाः । ते पथानन्तरान्वृक्षान्वल्मीकान्विषमाणि च । बद्धगोधाइगुलिनाणाः खगवन्तोऽमितौजसः॥१ | पाणिमिः परिमार्गन्तोभीता यायोर्निलिलियरे १३ परिगृह्य द्विजश्रेष्ठाइयेष्ठाः सर्वधनुष्मताम् । ततः कार्मुकमादाय भीमसेनो महाबलः। पाञ्चालीसहिता राजन्प्रययुर्गन्धमादनम् ॥ कृष्णामादाय संगम्य तस्थावाश्रित्य पादपम् १४ .सरांसि सरितश्चैव पर्वतांश्च धनानि च। धर्मराजश्च धौम्यश्च निलिल्याते महावने । वृक्षांश्च बहुलच्छायान्ददृशुगिरिमूर्धनि । ३ आग्निहोत्राण्युपादाय सहदेवस्तु पर्वते ॥ नित्यपुष्पफलान्देशान्देवर्पिगणसेवितान् । नकुलो ब्राह्मणाश्चान्ये लोमशश्च महातपाः। आत्मन्यात्मानमाधाय वीरा मूलफलाशिनः ॥ ४ वृक्षानासाद्य संत्रस्तास्तत्र तत्र निलिलियरे॥१६ चेरुरुद्यायचाकारान्देशान्विषमसंकटान् । पश्यन्तो मृगजातानि बहूनि विविधानि च ॥ ५ मन्दीभूते तु पवने तस्मिन्रजसि शाम्यति । महद्भिर्जलधारीधैमभ्याजगाम ह ॥ फ्रापिसिद्धामरयुतं गन्धर्वाप्सरसां प्रियम् । विविशुस्ते महात्मानः किन्नराचरितं गिरिम् ॥ ६ भृशं चटचटाशब्दो बज्राणां क्षिप्यतामिव । प्रविशत्स्वथ धीरेषु पर्वतं गन्धमादनम् । ततस्ताश्चञ्चलाभासश्चेकरनेषु विद्युतः ॥ ततोऽश्मसहिता धाराःसंवृण्वन्त्यः समन्ततः। चण्डवातं महवर्षे प्रादुरासीद्विशांपते ॥ ततो रेणुः समुद्भूतः सपत्रबहुलो महान् । प्रपेतुरनिशं तत्र शीघ्रवातसारिताः॥ पृथिवीं चान्तरिक्षं च द्यां चैव सहसावृणोत् ॥ ८ तत्र सागरगा ह्यापः कीर्यमाणाः समन्ततः । न स्म प्रज्ञायते किंचिदावृते व्योनि रेणुना । प्रादुरासन्सकलुपाः फेनवन्त्यो विशांपते ॥ २० न चापि शेकुस्तत्कर्तुमन्योन्यस्याभिभापणम् ॥ ९ यहन्त्यो वारि बहुलं फेनोडपपरिप्लुतम् । न चापश्यंस्ततोऽन्योन्यं तमसावृतचक्षुपः । परिसहमहाशब्दाः प्रकर्षन्त्यो महीरुहान् ॥ २१ आकृप्यमाणा घातेन साश्मचूर्णेन भारत ॥ १० तस्मिनुपरते शन्दे पाते च समतां गते । द्रुमाणां यातमन्नानां पततां भूतलेऽनिशम् । गते हम्मसि निम्नानि प्रादुर्भूते दियाफरे ॥ २२ अन्येषां च महीजानां शब्दः समभवन्महान् ॥११ | निर्जग्मुस्ते शनैः सर्वे समाजग्मुश्च मारतः। पौः स्वित्पतति किं भूमिर्दीयते पर्वतो नु किम् । प्रतस्थिरे पुनर्वीराः पर्वतं गन्धमादनम् ॥ इति श्रीमहाभारते आरण्यके पर्वणि तीर्थयात्रापर्वणि लोमशतीर्थयात्रायां गन्धमादनप्रवेशे त्रिचत्वारिंशदधिकशततमोऽध्यायः ॥ १४३ ॥ 1 २३ इत्यारण्यके पर्वणि नलकण्ठीये भारतभावदीपे द्विचत्वा- तान् । निलिलियरे निलीनाः ॥ १३ ॥ संगम्यादायेत्य- न्वयः। गत्वा गृहीत्वेत्यर्थः ॥१४॥ अदमसहिताः करका- रिशदधिकशततमोऽध्यायः ॥ १४२॥ सहिताः ॥ १९ ॥ वारि वहन्त्यो नद्य. ।। २१॥ इत्या- १४३ रण्यके पर्वणि नेलकण्ठीये भारतभावदीपे निचत्वारिंशदधि- ते शा इति ॥१॥ पथा मार्गेण । अनन्तरान् संनिहि. | कशततमोऽध्यायः ।। १४३ ॥

·महामारते [सौर्षयात्रापर्व ४ ५ १४४ धेशंपायन उवाच । वैशंपायन उयाच। फ्रोशमा प्रयातेपु पाण्डयेषु महात्मस । तथा लालयमाने तु धर्मराजे युधिष्टिरे । पद्भ्यामनुचिता गन्तुं द्रोपदी समुपाविशत् ॥ १ धौम्पप्रभृतयः संवें ताजग्मुर्द्विजोत्तमाः ॥ १५ थान्ता दुःखपरीता च यातयण तेन च । ते समाभ्यासयामासुराशीभिधायपूजयन् । सौकुमार्याच पाञ्चाली संमुमोह तपस्विनी ॥ २ रक्षोमांश्च तथा मन्त्राओपुश्चधुप ते त्रियाः ॥ १६ सा कम्पमाना मोहेन बाहुभ्यामसितेक्षणा। पठ्यमानेषु मन्नधु शान्त्यर्य परमर्षिभिः । वृत्ताभ्यामनुरूपाभ्यामूरू समवलम्वत ॥ ३ स्पृश्यमाना करैः शीतः पाण्डवेश्च मुहुर्मुहुः १७ वालम्बमाना सहितायुरू गजकरोपमो सेव्यमाना च शीतेन जलमिटेण धायुना। पपात सहसा भूमी वेपन्ती कदली यथा ॥ पाञ्चालीमुखमासाच लेभे चेतःशनैः शनैः१८ तां पतन्ती यरारोहा मज्यमानां लतामिय। परिगृहा च तां दीनां कृष्णामजिनसंस्तरे । नकुलः समभिद्रुत्य परिजग्राह धीर्यवान् ॥ पार्या विधामयामासुलम्धसंशांतपस्विनीम् ॥१. नकुल उवाच। तस्या यमौ रक्ततली पादौ पूजितलदरणी । राजन्पश्चालराजस्य सुतेयमसितेक्षणा फराभ्यां फिजाताम्यां शनकै संवयादतः ॥२ धान्ता निपतिता भूमौ तामवेक्षस्थ भारत ॥ ६ पर्याभ्यासपदप्येनां धर्मराजो युधिष्ठिरः । अदुःसाही परं दुःखं प्राप्तेयं मृदुगामिनी । उवाच च कुरुथेष्टो भीमसेनमिदं यः ॥ २ आश्वासय महाराज तामिमांथमर्शिताम् ७ घयः पर्वता भीम विषमा हिमदुर्गमाः। वैशंपायन उवाच । सेषु कृष्णा महाबाहो फयं नु विचरिष्यति ॥२ राजा तु पचनात्तस्य भृशं दुःखसमन्धितः । मीमसेन उपाच । भीमश्च सहदेवश्च सहसा समुपद्रपन् । तामवेश्य तु कौन्तेयो चिवर्णवदनां प्रशाम् । त्वां राजन्यजपुत्री च यमौ ध पुरुर्गम । स्वयं नेप्यामि राजेन्द्र मा विषादे मनः पया:२१ अमानीय धर्मात्मा पर्यदेयपदातरः ॥ हैडिवच महायीयों विहगो मदलोपमः । युधिष्ठिर उवाच । पहेदनघ सर्वानी यवनात घटोत्कचः । कथं येदमस गुमेपु स्थास्तीर्णशयनौचिता। धेशंपायन उवाच। भूमी निपतिता शेते सुपाती परपणिनी ॥ १० सकुमारी कयं पादौ मुखं च कमलप्रमम् । अनुसातो धर्मराशा पुर्घ सस्मार राक्षापम् । मरतेऽध घराहायाः श्यामतां समुपागतम् ॥११ घटोत्कचस्तु धर्मात्मा स्मृतमात्रः पितुम्तमा २० किमिदं पूतकामेन मया छतमवुदिना । एनालिकातिष्ठदामियाधाय पाण्यान् । थादाय फष्णां चरता यने मृगगमायुते । १२ प्रामणांध महायाः सय रमिनन्दितः ॥२॥ सुशं प्राप्स्यसि फल्याणि पाण्डयाशय ये पतीन् । उयाच भीमसेनं स पितरं मीमविक्रमम् । इति दुपदराजेन पित्रा दत्तायतक्षणा। २३/स्मृतोऽस्मि सपना का शुभारदमागतः ॥ २५ तत्सर्वमनयाप्येयं धमशोकाध्यकर्शिता । माशापय महावाही सर्य कतारम्पसंशयम् । येते निपतिता भूमो पापस्य मम कर्मभिः । १५ तहत्या भीमसेनस्तु रादास परिषस्यने । इति श्रीमहामारते मारण्यके पर्वणि सीर्थयाशापर्यमि लोमशतीर्थयात्रापां गन्धमादनप्रवेशे चायत्यारितादधिरताततमोऽध्यायः॥१४॥ ८ कोम मिति Raरिक्षण और मा. ल. भार. पनुपातिपय

·२२७
बनपर्व
अध्यायः १४५]
.
युधिष्ठिर उवाच।
घराहैवियैश्चैव महिपैच समावृतान् ॥
धर्मशो बलवारः सत्यो राक्षसपुङ्गवः । नदीजालसमाकीर्णान्नानापक्षियुतान्वहुन् ।
भक्तोऽस्मानौरसः पुत्री भीम गृहातु माचिरम् १ नानाविधमृगैर्जुष्टान्वानरैश्चोपशोमितान् ॥ १६
तव बाहुबलेनाहमतिमीमपराक्रम ।
समदैश्चापि विहगैः पादपैरन्वितास्तथा ।
अक्षतः सह पाञ्चाल्या गच्छेयं गन्धमादनम् ॥२ तेऽवतीर्य दहून्देशानुत्तरांश्च कुरूनपि ॥
वैशंपायन उवाच ।
ददृशुर्विविधाश्चर्य कैलास पर्वतोत्तमम् ।
मातुर्वचनमाज्ञाय भीमसेनो घटोत्कचम् ।
तस्याभ्याशे तु ददृशुर्नरनारायणाथमम् ॥ १८
आदिदेश नरव्याघस्तनयं शत्रुकर्शनम् ॥ ३. उपेतं पादपैर्दिव्यैः सदापुष्पफलोपगैः ।
भीमसेन उवाच ।
ददृशुस्तां च बदरी वृत्तस्कन्यां मनोरमाम् १९
हैडिम्बेय परिश्रान्ता तव मातापराजिता ।
स्निग्धामविरलच्छायां धिया परमया युताम् ।
त्वं च कामगमस्तात बलवान्वह तां खग ॥ ४ पत्रैः स्निग्धैरविरलैरुपेतां मृदुभिः शृभाम् ॥ २०
स्कन्धमारोप्य भद्रं ते मध्येऽस्माकं विहायसा। विशालशाखा विस्तीर्णामतिद्युतिसमन्विताम् ।
गच्छ नीचिकया गत्या यथा चैनां न पीडयेः५ फलैरुपचितैर्दिव्यैराचितां स्वादुभिर्भृशम् ॥ २१
घटोत्कच उवाच।
मधुनवैः सदा दिव्यां महर्षिगणसेविताम् ।
धर्मराजं च धौम्यं च कृष्णां च यमजी तथा । मदप्रमुदितैर्नित्यं नानाद्विजगणैर्युताम् ॥
२२
एकोऽप्यमलं वोढुं किमुताद्य सहायवान् ॥ ६ अर्दशमशके देशे बहुमूलफलोदके
अन्ये च शतशः शूरा विहङ्गाः कामरूपिणः । नीलशाद्वलसंच्छन्ने देवगन्धर्वसेविते ॥
सर्यान्यो ब्राह्मणैः सार्धं वक्ष्यन्ति सहितानघ १७ / सुसमीकृतभूमागे स्वभावविहिते शुभे ।
पयमुक्त्वा ततः कृष्णामुवाह स घटोत्कचः।
जातां मिमदुस्पर्श देशेऽपहतकण्टके ॥
पाण्डूनां मध्यगो वीरः पाण्डवानपि चापरे ॥ ८
तामुपेत्य महात्मानः सह तेाह्मणपभैः ।
लोमशः सिद्धमार्गेण जगामानुपमयुतिः अवतेरुस्ततः सर्वे राक्षसस्कन्धतः शनैः ॥ २५
स्वेनैव स प्रभावेण द्वितीय इव भास्करः॥ ततस्तमाश्रमं रम्यं नरनारायणानितम् ।
ग्राह्मणांश्चापि तान्सर्वान्समुपादाय राक्षसाः । ददृशुः पाण्डवा राजन्साहिता द्विजपुंगवैः ॥ २६
नियोगादाक्षसेन्द्रस्य जग्मुर्मीमपराक्रमाः॥ १० तमसा रहितं पुण्यमनामृष्टं रवः करः ।
पवं सुरमणीयानि बनान्युपवनानि च । क्षुत्तशीतोष्णदोपैश्च वर्जितं शोकनाशनम् ॥२७
आलोकयन्तस्ते जग्मुर्विशाला बदरी प्रति ॥११ महापंगणसंवाधं ब्राहया लक्ष्म्या समन्वितम् ।
ते त्याशुगतिभिवारा राक्षसत्तैर्महाजवैः । दुधवेशं महाराज नरैर्धर्मबहिष्कृतः ॥
उहामाना ययुः शीघ्रं महदध्वानमल्पवत् ॥ १२ बलिहोमार्चितं दिव्यं सुसंमृष्टानुलेपनम् ।
देशान्म्लेच्छजनाकीर्णान्नानारत्नाकरायुतान् । दिव्यपुष्पोपहारैश्च सर्वतोऽमिविराजितम् ॥ २९
दशुर्गिरिपादांश्च नानाधातुसमाचितान् ॥ १३ विशालैरग्निशरणैः स्रग्माण्डैराचितं गुभैः ।
विद्याधरसमाकीर्णान्युतान्यानरकिन्नरैः। महद्भिस्तोयफलशैः कठिनैश्योपशोभितम् ॥ ३०
तया किंपुरुधैव गन्धर्वच समन्ततः ॥ १४ शरण्यं सर्वभूतानां ब्रह्मयोपनिनादितम् ।
मयूरेश्धमरैश्चैव पानरै रुरुभिस्तथा ।
दिव्यमाश्रयणीयं तमामं श्रमनाशनम् ॥ ३१
९
बाह्या लक्ष्या ग्यजुः सामात्मिक्या । 'ऋचः सामानि
धर्मज्ञ इति ॥ १॥ वक्ष्यन्ति वहन करिष्यन्ति ॥ ७३ | यजूषि सा हि श्रीरमृता सताम्' इति श्रुतः॥२८॥सुष्ठु संमृष्टं
रलाकरेः आसमन्तात् युतान् ॥ १३॥ अभ्यासे समीपे | संमार्जनं अनुलेपनं च यत्र तत् ॥ २९ ॥ अमिशरणः
॥१८॥ स्वभावत एव विशेषेण हिते स्वमावविहिते। अग्न्यगार. आवितम् च्याप्तम् । कठिनै शिक्यः करण्डी
जाता बदाम् ॥ २४ ॥ महािणसंशधम् अपिगणम्याप्तम् ॥३॥

·२२८ महामारते [तीर्थयात्रापर्व श्रिया युतमनिर्देश्यं देवचर्योपशोभितम् । आलोकयन्तो मैनाकं नानाद्विजगणायुतम् ॥ फलमूलाशनैर्दान्तश्चारुकृष्णाजिनाम्वरैः ॥ ३२. हिरण्यशिखरं चैव तश्च विन्दुसरः शिवम् Hya सूर्यवैश्वानरसमस्तपसा भाषितात्मभिः । तस्मिन्विहरमाणाश्च पाण्डवाः सह कृष्णया । महर्षिभिमोक्षपरैर्यतिभिर्नियतेन्द्रियः ॥ ३३ ) मनोशे काननवरे सर्वतकुसुमोज्ज्वले ॥ ४५ प्रमभूतैर्महामार्गरुपेतं ब्रह्मयादिभिः । सोऽभ्यगच्छन्महातेजास्तानृपीन्प्रयतः शुचिः ३४ शोभिते सर्वतो रम्यैः पुंस्कोकिलगणायुतैः ५४६ पादपैः पुष्पविकचैः फलमारावामिभिः । भ्रातृभिः सहितो धीमान्धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः। स्निग्धपरविरलैः शतिच्छायैमनोरमैः । दिव्यज्ञानोपपन्नास्ते दृष्ट्या प्राप्त युधिष्टिरम् ॥ ३५ | सरांसि च विचित्राणि प्रसन्नसलिलानि च ४७ अभ्यगच्छन्त सुप्रीताः सर्व एव महर्षयः । कमलैः सोत्पलैश्चैव म्राजमानानि सर्वशः । आशीर्यादाप्रयुझानाःस्वाध्यायनिरता भृशम्३६ प्रीतास्ते तस्य सत्कारं विधिना पावकोपमाः । पश्यन्तश्चारुरूपाणि रेमिरे तत्र पाण्डवाः ॥ ४८ उपाजहुश्च सलिलं पुष्पमूलफलं शुधि । ३७ पुण्यगन्धसुखस्पर्टी घवी तत्र समीरणः ॥ स तैः प्रीत्याथ साकारमुपनीत महर्षिभिः । हादयन्पाण्डवान्सन्द्रिौपद्या सहितान्प्रमो ।। ४९ 'भयतः प्रतिगृहाथ धर्मराजो युधिष्ठिरः ॥ ३८ ! भागीरथी सुतीर्थी च सीतां विमलपङ्कजाम् । तं शक्रसदनप्रख्यं दिव्यगन्ध मनोरमम् । मणिप्रयालप्रस्तारां पादपैरुपशोभिताम् ॥ ५० प्रीतः स्वर्गापमं पुण्यं पाण्डवः सह कृष्णया ॥३९ दिव्यपुष्पसमाफी) मनःप्रीतिविवर्धनीम् । 'विवेश शोमया युक्त भ्रातृभिश्च सहानघ । पीक्षमाणा महात्मानो विशाला बदरीमतु ॥ ५१ ब्राह्मणैवेदवेदाङ्गपारगश्च सहस्रशः ॥ ४० तस्मिन्देवर्षिचरिते देशे परमदुर्गमे । तभापश्यत धर्मात्मा देवदेवर्विपूजितम् । मागीरथीपुण्यजले तर्पयांचक्रिरे तदा। नरनारायणस्थानं भागीरथ्योपशोभितम् ॥ ४१ . देवानृपाश्च कौन्तेयाः परमं शौवमास्थिताः । 'पश्यन्तस्ते नरव्याघ्रा रेमिरे तत्र पाण्डवाः । तत्र ते तर्पयन्तश्च जपन्तश्च कुरुद्धहाः ।। ५३ मधुम्रवफलं दिव्यं ग्रह्मर्पिगणसेवितम् ॥ ४२ / ब्राह्मणैः साहिता वीरा वसन्पुरुपर्षमाः। तदुपेत्य महात्मानस्तेऽवसन्माणैः सह । कृष्णायास्तत्र पक्ष्यन्तः क्रीडितान्यमरप्रभाः। मुदा युक्ता महात्मानो रेमिरे तत्र ते तदा ॥ ४३ / विचित्राणि नरव्याघ्रा रेमिरे तत्र पाण्डवाः । इति श्रीमहाभारते मारण्यके पर्वणि तीर्थयात्रापर्वणि लोमशतीर्थयात्रायां गन्धमादनप्रवेशे पञ्चचत्वारिंशदधिकशततमोऽध्यायः ॥ १४५ ।। वैशंपायन उवाच। ततः पूर्णत्तरे वायुः प्रचमानो यहच्छया । तत्र ते पुरुषव्यात्राः परमं शौचमास्थिताः । पात्रमवसन्वारा धनंजयदिक्षयः ॥ १ सहस्रपत्रमर्कामं दिव्यं पापमुपाहरत् ॥ देवचयां सत्यसंकल्पत्यादिका तया उपशोभितम् पर्वणि नलकण्ठीय भारतभावपि पचवत्वारिंशदधिकशा ॥ ३२ ॥ बाभूतैः प्रावित्वेन ब्रह्मभावंगते । तथा च तमोऽध्यायः ।। १४५ ।। श्रुतिः। ब्रह्मविद्वव भवनि'इति ॥३४॥ सत्कार कुरिति शेषः ॥ ३७॥ तदुपेत्य स्थान प्राप्य ॥४॥ पुष्पवि. कचः विकसितकुमुमैः । ४६ ॥ सीता नामतः अस्वार: १४६ सोपानपादगणादिरूप. घट इत्यर्थः ।। ५. 1 इस्पारण्यके तत्रेति ॥ १॥ पूर्वोत्तरे ऐशानकोणे ॥२॥ -- F

·घनपर्व
अध्यायः १४.]
२०
.
तवैक्षत पाञ्चाली दिव्यगन्धं मनोरमम् । पुस्कोकिलनिनादेषु षट्पदाचरितेषु च.॥ १७
अनिलेनाहृतं भूमौ पतितं जलजं शुचि॥ ३ वद्धश्रोत्रमनश्चक्षुर्जगामामितविक्रमः ।
तन्छुमा शुभमासाद्य सौगन्धिकमनुत्तमम् । आजिघ्रन्स महातेजाः सर्वत्कुसुमोद्भयम् ॥ १८
अतीव मुदिता राजन्भीमसेनमथाब्रवीत् ॥ ४| गन्यमुद्धतमुद्दामो बने मत्त इव द्विपः।
प्रश्य दिव्यं सुरुविरं भीम पुष्पमनुत्तमम् । घीज्यमानः सुपुण्येन नानाकुसुमगन्धिना ॥ १९
गन्धसंस्थानसंपन्नं मनसो मम नन्दनम् ॥ ५ पितुःसंस्पर्शशीतेन गन्धमादनवायुना ।
इदं च धर्मराजाय प्रदास्यामि परंतप । क्रियमाणश्रमः पित्रा संप्रहृष्टतनूरुहः ।
हरेदं मम कामाय काम्यके पुनराथमे ॥ ६. स यक्षगन्धर्वसुरब्रह्मर्पिगणसवितम् ।
यदि तेऽहं प्रिया पार्थ वहून मान्युपाहर । विलोकयामास तदा पुष्पहेतोररिंदमः ॥
तान्यहं नेतुमिच्छामि काम्यकं पुनराश्रमम् ॥ ७ विषमच्छदैरचितैरनुलिप्त इबाजुलैः ।
एवमुक्त्वा शुभापाङ्गी भीमसेनमनिन्दिता ।
वलिभिर्धातुविच्छेदैः काञ्चनाञ्जनराजतैः ।
जगाम पुष्पमादाय धर्मराजाय तत्तदा ।
८ सपक्षमिय मृत्यन्तं पायलनैः पयोधरैः ॥ २२
अभिप्रायं तु विज्ञाय महिप्याः पुरुपर्पभः ।
मुक्ताहारैरिव चितं व्युतैः प्रस्रवणोदकैः ।
प्रियायाः प्रियकामः स प्रायाद्भीमो महाबलः ॥९
अभिरामदरीकुञ्जनिईरोदककन्दरम् ॥ २३
घातं तमेवाभिमुखो यतस्तत्पुष्पमागतम् ।
अप्सरो नूपुररवैः प्रनृतवरबर्हिणम् ।
आजिहीर्घजगामाशु स पुष्पाण्यपराण्यपि ॥ १०
दिवारणविषाणाटोपलशिलातलम् ॥
रुक्मपृष्टं धनुह्य शरांचाशीविपोपमान् ।
मृगपडिव संक्रुद्धः प्रभिन्न इव कुञ्जरः ॥
स्रस्तांशुकमिवाक्षोभ्यनिम्नगानिःसृतै लैः
सशप्पकवलैः स्वस्थैरदूरपरिवर्तिमिः ॥
ददृशुः सर्वभूतानि महाबाणधनुर्धरम् ।
न ग्लानि च वैक्लव्यं न मयं न च संभ्रमः।
भयानभिज्ञहरिणैः कौतूहलनिरीक्षितः ।
कदाचिरजुपते पार्थमात्मजं मातरिश्वनः ॥ १२ चालयानः स्ववेगेन लताजालान्यनेकशः॥ २६
द्रौपद्याः प्रियमन्विच्छन्स वाहुबलमाश्रितः॥१३ माक्रीडमानो दृष्टात्मा धीमान्वायुसतो ययौ ।
व्यपेतभयसंमोहः शैलमभ्यपतली । प्रियामनोरयं कर्तमुद्यतश्चारुलोचनः ॥ २७
स ते द्रुमलतागुमच्छन्नं नीलशिलावलम् ॥ १४ प्रांशुः कनकवर्णामः सिंहसंहननो युवा ।
गिरि चचारारिहरः किन्नराचरितं शुभम् । मत्तवारणविक्रान्तो मत्तवारणधेगवान् ॥
नानावर्णधरैचित्रं धातुद्रुममृगाण्डजैः ॥ १५ मत्तवारणताम्राक्षो मत्तवारणवारणः ।
सर्वभूषणसंपूर्ण भूमे जमिवोच्छूितम् । प्रियपाोपविष्टामिळवृत्ताभिर्विचेष्टितैः ॥ २९
सर्वत्र रमणीयेषु गन्धमादनसानुषु ॥ १६ यक्षगन्धर्षयोपामिरदृदयाभिर्निरीक्षितः
सक्तचक्षुरभिप्रायान्वदयेनानुचिन्तयन् । नवावतारं रूपस्य विक्रीडनिय पाण्डवः ॥ ३०
२४
-
शुमा कल्याणी । शुभं शोभायुतम् । सौगन्धिकं पनजातिभेदः । रचितः । वलिमि त्रिपुण्डाकारैरनुलिप्त इवेत्यर्थः । आज-
॥४॥ गन्धेति । संस्थानं आकार ॥ ५॥ हर आहर। नेति कृष्णधातुग्रहणम् । पीतकृष्णाश्वेतधातुमिरित्यर्थः ।
इदं एतजातीयम् ॥ ६ ॥ प्रभिन्न मत्तः ॥ ११॥ पयोधरैर्मेधै ॥ २२ ॥ दरी विलगृहम् कन्दरं महाप्रपातः
ग्लानिवलम्ये देहचित्तयोरखसादौ । भयं तत्कारणं स्वोच्छेद- अभिरामाः दाप्रमृतयो यस्मिन् ॥ २३ ॥ विषाणाम्रर्द-
बुद्धिः । भयाभावादेव मया यल्लेन गन्तव्यमित्यादर. न्ताप्रैः । 'विषाणं कुष्ठके क्लीवं त्रिषु भवेभदन्तयोः 'इति
संभ्रमः सोऽपि तं न जुषते सेवते तत्र हेतुः आत्मज- मेदिनी । शिलाः समपाषाणा. शयनासनयोग्या 1 उपला-
मिति । मातरिश्वन वायो सार्धः ॥ १२ ॥ आभिप्रायान् । स्तदन्ये ॥ २४ ॥ शष्पं बालतृणम् । क्वलो प्रास. तयुक्तः
देवऋपिगन्धर्वादिलीलोन्चयनहेतून पुष्पशादिमस्तरान् ॥ २५ ॥ कनववर्णाम. पोतदीप्तिः । सिंहसंहननः सिंहवत्
॥१७॥ पितुर्यया पुत्रस्पर्श. शीतस्तारवस्पर्शवता वायु- दृशः ॥२८॥ दारणानामपि वारणः निवारकः संग्रामादौ ।
नेत्यर्थः । पित्रा वायुना ॥ २०॥ धानुविच्छेदै धातुभेदैः। विचेष्टितात्ताभिः निश्चेष्टाभिरेकाग्राभिरित्ययः ॥२९॥
अङ्गुलेरिख विषमच्छदैः सप्तपर्णादिभिर्नानाधातुरञ्जितपत्रै ' रूपस्य सौन्दर्यस्य । म स्वभावे सौंदर्ये' इति मेदिनी॥३०॥

·अध्यायः १४६
वनपर्व
२३१
८०
सिंहनादमयत्रस्तैः कुरैरपि भारत । बदनाभ्यन्तरगतः शुल्दन्तरलंकृतम् ॥
मुक्तो विरायः सुमहान्पर्वतो येन पूरितः ॥ ६४ केसरोत्करसंमिश्रमशोकानामिवोत्करम् ।
तं तु नाद ततः श्रुत्वा मुक्तं धारणपुङ्गवः । हिरण्मयीनां मध्यस्थं कदलीनां महाधुतिम् ॥८१
मातरं भीमसेनं तु विज्ञाय हनुमान्कपिः ॥ ६५ दीप्यमानेन वपुषा स्वप्मिन्तमिवानलम् ।
दिवंगम रुरोधाय मार्ग भीमस्य कारणात् ।
निरीक्षन्तममित्रघ्नं लोचनैर्मधुपिङ्गलैः ।।
अनेन हि पथा मा वैगच्छेदिति विचार्य सः॥६६ तं वानरवरं धीमानतिकायं महाबलम् ।
आस्त एकायने मार्ग कदलीपण्डमण्डिते।
स्वर्गपन्यानमावृत्य हिमवन्तमिव स्थितम् ॥ ८३
म्रातुर्रमस्य रक्षार्थ तं मार्गमयरुध्य वै । ६७ | दृष्ट्या चैनं महाबाहुरेकं तस्मिन्महायने ।
मात्र प्राप्स्यति शापं वा धर्पणां येति पाण्डवः। अथोपसृत्य तरसा विभी मस्ततो बली ॥ ८४
कदलीपण्डमध्यस्थो होवं संचिन्त्य वानरः ॥ ६८/ सिंहनादं चकारो बज्राशनिसमं बली।
प्राजृम्भत महाकायो हनूमानाम वानरः।
तेन शब्देन भीमस्य वित्रेसुर्मगपक्षिणः ।।
कदलीपषडमध्यस्थो निद्राक्शगतस्तदा ॥ ६९ हनूमांश्च महासत्त्व ईपदुन्मील्य लोचने।
जृम्ममाणः सुविपुलं शक्रध्वजामियाच्छ्रितम् । दृष्ट्वा तमथ साय लोचनैर्मधुपिङ्गलैः।
आस्फोदयश्च लालमिन्द्राशनिसमखनम् ॥७० स्मितेन चैनमासाद्य हनूमानिदमनात् ॥ ८६
तस्य लालनिनदं पर्वतः मुगुहामुखैः ।
हनूमानुवाच।
उद्गारमिवं गौर्नर्दभुत्ससर्ज समन्ततः ।
७१ किमर्थ सरुजस्तेऽहं सुखसुप्तः प्रबोधितः।
लालास्फोटशब्दाच चलितः स महागिरिः । ननु नाम त्वया कार्या या भूतेषु जानता ॥८७
विपूर्णमानशिखरः समन्तात्पर्यशीर्यत ॥ ७२ वयं धर्म न जानामस्तिर्यग्योनिमुपाश्रिताः ।
स लालरवस्तस्य मत्तवारयनिस्वनम् । नरास्तु बुद्धिसंपन्ना दयां कुर्वन्ति जन्तुषु ।
अन्तर्धाय विचित्रेषु चचार गिरिसानुषु ॥ ७३ रेषु कर्मसु कथं देहयाक्तित्तदूषिषु ।
सभीमसेनस्तच्छृत्या संपत्तनुरुहः । धर्मघातिषु सजन्ते बुद्धिमन्तो मद्विधाः ।। ८९
शब्दप्रभवमन्विच्छंश्चचार कदलीवनम् ॥ ७४/नत्वं धर्मे विजानासि बुधा नोपासितास्त्वया ।
कदलीवनमध्यस्थमथ पीने शिलातले। अल्पबुद्धितया बाल्यादुत्सादयसि यन्मृगान् ९०
ददर्श सुमहाबाहुर्वानराधिपति तदा ॥ ७५ हि करत्वं किमर्थ वा किमिदं धनमागतः।
विद्युत्संपातदुप्रेक्षं विद्युत्संपानपिङ्गलम् । वर्जितं मानुषैर्भावस्तथैव पुरुषैरपि ।
विद्युत्संपातनिनदं विद्युत्संपातयञ्चलम् ॥ ७६ क च त्वयाद्य गन्तव्यं प्रहि पुरुपर्पभ।
धास्वस्तिकविन्यस्तपीनहस्वशिरोधरम् ।
अतः परमगम्योऽयं पर्यतः सुदुरारुहः ।। ९२
स्कन्धभूयिष्ठकायत्वात्तनुमध्यकटीतटम् ॥ ७७ विना सिद्धगति वीर गतिरत्र न विद्यते ।।
किंचियाभुग्नशीपेण दीर्घरोमाञ्चितन च। देवलोकस्य मार्गोऽयमगम्यो मानुपैः सदा ॥९३
लाङ्गलेनोयगतिना ध्यजेनेव विराजितम् ॥ ७८ कारुण्यात्वामहं वीर वारयामि निवोध मे।
हस्यौठं ताम्रजिहास्यं रक्तवर्ण चल अवम् । नातापरं त्वया शम्यं गन्तुमाश्वसिहि प्रमो ॥९४
विवृत्तदंष्टादशन शुक्लतीक्ष्णाप्रशोभितम् ॥ ७९ स्वागतं सर्वथैवेह तबाद्य मनुजर्षभ।
अपश्यद्वदनं तस्य रहिमवन्तमिवोडुपम् ।
इमान्यमृतकल्पानि मूलानि च फलानि च ॥९५
दिवंगम मार्ग स्वर्गमार्गम् ॥ ६६॥ एकायने तत्र हेतुः स्कन्धेति विपुलांसवादित्यर्थः ॥ ७ ॥ प्रभुनं
अतिसंकुचित ॥ ३५ ॥ वानरः कपिः वानानि शुक- द्विगुणीकृतम् ।। ७८ । उडुपं चन्द्रम् ॥ ८॥ अशो-
फलानि राति आदते इति वानरः । अहिंध इत्यर्थः ।।६८॥
उदारं प्रतिशब्द गारिव उत्समन ॥ ७१ बाहोः स्वस्तिक / कानां अशोकपुष्पागाम् ।। ८१ ॥ सरुजः सपांडः ते त्वया
चतुरस मूनं अंस इति यावत् । तत्र न्यस्तकन्धरमित्यर्थः । ।। ८७ ॥आश्वसिहि विश्वासं कुरु ॥१४॥

·२३२ महामारते [ तीर्थयात्रापर्व मक्षयित्वा निवर्तस्व मा वृथा प्राप्स्यसे वधम् । [ग्राह्य यदि बचो मां हितं मनुजपुङ्गव । इति श्रीमहाभा० मारण्यके प० तीर्थयात्राप० लोमशतीर्थयात्रायां भीमकदलीखण्डप्रवेश पट्चत्वारिंशदधिकशततमोऽध्यायः ॥१४६॥ ४ १४७ वैशंपायन उवाच क्रमेयं त्वां गिरि चैय हनूमानिव सागरम् ॥ ९ एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्य घानरेन्द्रस्य धीमतः। हनूमानुवाच । भीमसेनस्तदा वीरः प्रोवाचामित्रकर्षणः। १ क एप हनुमानाम सागरी येन लचितः। भीम उवाच। पृच्छामि त्वां नरश्रेष्ठ कथ्यतां यदि शक्यते १० को भवान्कि निमित्तं घा घानरं पुरास्थितः। भीम उवाच। ब्राह्मणानन्तरो वर्णः क्षत्रियस्त्वां तु पृच्छति ॥२ माता मम गुणश्लाघ्यो बुद्धिसत्त्वबलान्वितः । कौरवः सोमवंशीयः कुन्त्या गर्भेण धारितः। रामायणेऽतिविख्यातः श्रीमान्वानरपुङ्गवः ॥ ११ पाण्डवो यायुतनयो भीमसेन इति श्रुतः॥ ३ | रामपत्नीकृते येन शतयोजनविस्तृतः। स पाश्यं कुरुचीरस्य स्मितेन प्रतिगृह्य तत् । सागरः प्रवर्गन्द्रेण ऋमेणैकेन लचितः । १२ हनूमान्धायुतनयो वायुपुत्रमभापत ॥ स मे भ्राता महावीर्यस्तुल्योऽहं तस्य तेजसा । हनूमानुवाच। वले पराक्रमे युद्धे शक्तोऽहं तव निरहे। १३ धानरोऽहं न ते मार्ग प्रदास्यामि यथेप्सितम् । उत्तिष्ठ देहि मे मार्ग पश्य मे चाय पौरुषम् । साधु गच्छ निवर्तस्य मा त्वं प्राप्स्यसि वैशसम्म मच्छासनमकुर्वाणं त्वां या नेप्ये यमक्षयम् ।। १४ भीमसेन उघाचा वैशंपायन उवाच। घेशसं वास्तु यद्वान्या त्वां पृच्छामि धानर । प्रयच्छ मार्गमुत्तिष्ठ मा मत्तः प्राप्स्यसे व्ययाम् ६ / विज्ञाय तं यलोन्मत्तं बाहुवीर्येण दर्पितम् । हृदयनायहस्यैनं हनूमान्याफ्यमब्रवीत् ।। हनुमानुघाच । 'नास्ति शक्तिर्ममोत्यातुं व्याधिना क्लेशितो घहम् हनूमानुवाच। यद्यवश्यं प्रयातव्यं लवयित्या प्रयाहि माम् ॥ ७ / प्रसीद नास्ति मे शक्तिरुत्यातुं जरयानघ । भीम उवाच। ममानुकम्पया त्वेतत्पुच्छमुत्सार्य गम्यताम् ॥१६ निर्गुणः परमात्मा तु देहं व्याप्यावतिष्ठते । धेशंपायन उवाच। तमहं शानविज्ञेय नावमन्ये न लाये । ८ एवमुक्त हनुमता हीनवीर्यपराक्रमम् । यद्यागमैन विद्यां च तमहं भूतभावनम् । मनसाचिन्तयनीमः स्ववाहुबलदर्पितः॥ १७ मयं मम॥१६॥ इत्यारण्यके पर्वणि नलकृष्ठीये , ज्ञातविनेयमिति पाठे सर्वप्रकाश भइकारादि माक्षिण- भारतभावदीपे षट्चत्वारिंशदधिकशततमोऽध्यायः ||१४६॥ | मिरयर्थः । तम्यावमानना शालनामादिवतनुपाधिभूनस्य १४७ शरीरस्य लदनेन भवति अतस्तस्यं न कुर्वे इत्यर्थः ॥ ८॥ एतदिति ॥१॥ वैशसं विरोधम् ॥५ ॥ निर्गुण इति । | भूतमाक्नं भूताना वियदादीनां जरायुजादीनां च भावनं गुणाः सत्त्वादयो रूपादयश्च तवर्जितः । अत एव परमः । रचनं यस्मात्तम् । 'भारमन भाकाश. संभूतः पथात्मनः कोशपचके हि मनात्मन्यात्मवं अमुख्यं माध्यामिकत्वा | सब एड आत्मानो म्युचरन्ति' इत्यादिश्रतिभ्यः । एतेन तप- तस्य । ततोऽन्यस्तु निकाधिचिन्मात्री मुख्य धारमा प्रत्यः दार्य उक्त । तयोः मामानाधिकरण्यादमे वादेत ग्भूतः भाशशो घटामिन देई म्याप्य स्थितः । एतेन | दर्शितम् ॥ ९॥ क्रमंग पादविग ॥ ११ ॥ एवमुलं पुलस्त्वं पदार्थ उच. अस्य निगवेऽनुमवं प्रमापयति । | सति । तमियध्याहारः। तं होनवीयपराकमम् मनमा. ज्ञानवियमिति । ज्ञानं दानायंप्यानजनमा तेन ज्ञेयम् ।। चिन्तयन्मने ।।१७॥ .

·अध्यायः १४८]
धनपर्व
२३३
२८
पुच्छे प्रगृहा तरसा हीनयीर्यपराक्रमम् । तत्सर्वमखिलेन त्वं शृणु पाण्डवनन्दन ।।
सालोक्यमन्तफस्यैनं नयायधह वानरम् ॥ १८ अहं केसरिणः क्षेत्र वायुना जगदायुना ।
सायज्ञमथ वामन स्मयअग्राह् पाणिना। जातः कमलपत्राक्ष हनूमान्नाम घानरः ॥
न चाशकच्चालयितुं मीमः पुच्छं महाकपेः ॥ १९ सूर्यपुत्रं च सुग्रीवं शपुत्रं च वालिनम् ।
उचिक्षेप पुनदीयामिन्द्रायुधमिवोच्छ्रितम् । सव वानरराजानस्तथा वानरयूथपाः ॥
नांदतुमशकड्रीमो दोामपि महाबलः ॥ २०
उपतस्थुमहावीयर्या मम चामिवकर्षण ।
उरिक्षप्तर्षिवृत्ताक्षः संहतमुकुटीमुखः ।
स्विनगात्रोऽभवद्भीमो न चोद शशाक तम्२१
सुग्रीयणाभवत्प्रीतिरनिलस्याग्निना यथा ॥ २९
यतयानपि तु श्रीमालालोद्धरणोद्धरः ।
निकृन्तः स ततो भ्रात्रा कस्मिश्चित्कारणान्तरे ।
कपेः पार्श्वगतो मीमस्तस्यौ बीडानताननः ॥२२ ऋभ्यमूके मया साधं सुग्रीवो न्यबसचिरम् ॥३०
प्रणिपत्य च कौन्तेयः प्रालियर्याक्यमनधीत् ।
अथ दाशरथारो रामो नाम महाबलः।
३१
प्रसीद कपिशाईल दुरुक्तं क्षम्यतां मम ॥
विष्णुर्मानुषरूपेण चचार वसुधातलम् ॥
२३
सिद्धोधा यदि चा देवो गन्धयों चाथ गुह्यकः।
स पितुः प्रियमन्विच्छन्सहमार्यः सहानुजः ।
पृष्टः सन्फामया बुहि कस्त्यं यानररूपधृक् ॥ २४ सधनुर्धन्विना श्रेष्ठो दण्डकारण्यमाश्रितः ॥ ३२
न चेगुह्यं महाबाहो श्रोतव्यं चद्भवेन्मम ।
तस्य मार्या जनस्पानाच्छलेनापहता बलात् ।
शिष्यवत्वा तु पृच्छामि उपपोऽस्मि तेऽनघ१५ / राक्षसेन्द्रेण बलिना रावणेन दुरात्मना । ३३
हनूमानुवाच।
सुवर्णरतचित्रेण मृगरूपेण रक्षसा ।
यत्ते मम परिज्ञाने कौतूहलमरिंदम । पञ्चयित्वा नरख्यानं मारीचेन तदानघ ।
इति श्रीमहाभारते मारण्यके पर्वणि तीर्थयात्रापर्वणि लोमशतीर्थयात्रायां हनुमद्भीमसंघादे
सप्तचत्वारिंशदधिकशततमोऽध्यायः ॥ १५७ ॥
१४८
हनूमानुवाचा
संपतिना समाख्याता रावणस्य निकेशने ॥ ५
हतदार सह माया पत्नी मार्गन्स राधयः। ततोऽहं कार्यसिद्ध्यर्थं समस्याक्लिष्टकर्मणा ।
दृष्टया शैलशिखरे सुग्रीवं वानरर्षभम् ।।
१ शतयोजन विस्तारमर्णय सहसालुतः ।।
६
सेन तस्याभवत्सख्यं राघवस्य महात्मनः ।
अहं स्ववीर्यादुत्तीर्य सागरं मकरालयम् ।
स हत्या पालिनं राज्ये सुग्रीवमभिषिक्तवान् ॥२
स राज्य माय सुश्रीका सीलया परिमार्गो।
सुतां जनकराजस्य सीतां सुरसुतोपमाम् ॥ ७॥ .
चानरान्वेषयामास शतशोऽथ सहयशः॥ ३, दृष्टवान्भरतश्रेष्ठ रावणस्य निवेशने ।
ततो वानरकोटीभिः सहितोऽहं नरम । समेत्य तामहं देवीं वैदेही राघवनियाम् ॥ ८
सीतां मार्गन्महाबाहो प्रयातो दक्षिणां दिशम् ४ दग्या लङ्कामशेषेण साहप्राकारतोरणाम् ।
ततः प्रवृत्तिः सीताया गुर्गेण सुमहात्मना। प्रत्यागतश्चास्य पुनर्नाम तत्र प्रकाश्य वै ।।
--
-
-
उपतस्थुर्वा लिनम् । मम च मुपादेश प्रीतिरभवत्
॥ २९ ॥ निकृतः निरस्त. ॥ ३० ॥ इत्यारम्पके पर्वणि
नेलकण्ठीये भारतभावदीप समचत्वारिंशदधिकशत-
तमोऽध्याय:41 १४७॥
इतदार इति !! १॥ समेत्य विदित्वा संभाषणादिना
निधियेत्यर्थः ।। ८ !! अस्य रामस्य । तत्र लङ्कायाम् ॥९॥

·--
२३४
महाभारते
[ तीर्थयात्रापर्व
.
मद्वाक्यं चापधार्याशु रामो राजीवलोचनः । यावद्रामकथेयं ते भवेल्लोकेषु शत्रुहन् ।
स धुद्धिपूर्व सैन्यस्य बचा सेतुं महोदधौ ॥१० | तापीयमित्येवं तथास्त्विति च सोऽनवीत् ॥
वृतो यानरकोटीभिः समुत्तीणों महार्णवम् । सीताप्रसादाच सदा मामिहस्थमरिंदम ।
ततो रामेण धीर्येण हत्वा तान्सर्वराक्षसान् ।।११, उपतिष्ठन्ति दिव्या हि भोगा भीम यथेप्सिता.१८
रणे तु राक्षसगणं रावणं लोकरावणम् ।
दशवर्षसहस्राणि दशवर्षशतानि च ।
निशाचरेन्द्रं हत्वा तु सभ्रातृसुतवान्धयम् ॥ १२ राज्यं कारितवानरामस्ततः स्वभवनं गतः ॥ १९
राज्येऽभिपिच्य लङ्कायां राक्षसेन्द्रं विभीषणम् ।
तदिहाप्सरसस्तात गन्धर्वाश्च सदानघ ।
धार्मिकं भक्तिमन्तं च भक्तानुगतवत्सलम् ॥ १३ / तस्य धीरस्य चरितं गायन्तो रमयन्ति माम २०
ततः प्रत्याहृता भार्या नष्टा घेदश्रुतिर्यथा ।
अयं च मागी मानामगम्यः कुरुनन्दन ।
तयैव सहितः साध्या पल्या रामी महायशाना
गत्वा ततोऽतित्वरितः स्वां पुरी रघुनन्दनः ।
ततोऽहं रुद्धधान्मार्ग तमं देवसेवितम् ।। २१
अध्यायसत्ततोऽयोध्यामयोध्या द्विषतां प्रभुः१५ धर्षयेद्वा शपेद्वापि मा फश्चिदिति भारत ।
ततः प्रतिष्टितो राज्ये रामो नृपतिसत्तमः । दिव्यो देवपथो हप नात्र गच्छन्ति मानुपाः।
वरं मया याचितोऽसी रामो राजीवलोचनः१६ / यदर्थमागतश्चासि अत एव सरश्च तत् ॥ २२
इति श्रीमहामा० आरण्यके १० तीर्थयात्राप० लोमशतीर्थयात्रायां हनुमद्भौमसंवादे
अपृचत्वारिंशदधिकशततमोऽध्यायः ॥ १४८ ॥
८
९
वैशंपायन उवाच।
अन्यः कृतयुगे फालत्रेतायां द्वापरे परः।
एवमुक्तो महावाहुभीमसेनः प्रतापवान् । अयं प्रध्यसनः काला नाद्य तद्रूपमस्ति म॥ ७
प्रणिपत्य ततःप्रीत्या भ्रातरं दृएमानसः ॥
१/ भूमिर्नधो नगाः शैला: सिद्धा देवा महर्षयः ।
उवाच श्लक्ष्णया वाचा हनूमन्तं कपीश्वरम् । कालं समनुवर्तन्ते यथा भाया युगे युगे।
मया धन्यतरो नास्ति यदायें दृष्टयानहम् ।। २ बलवर्मप्रभावा हि प्रहीयन्युद्भवन्ति च ।
अनुग्रहो मे सुमहांस्तृप्तिश्च तव दर्शनात् । तदलं चत तद्रूपं द्रष्टुं कुरुकुलोहह ।
एवं तु कृतमिच्छामि त्वयाध नियमात्मनः ॥ ३ युगं समनुपामि कालो हि दुरतिक्रमः ॥
यत्त्वेतदासीलवतः सागरं मकरालयम् ।
भीम उचाचा
रूपमप्रतिमं घोर तदिच्छामि निरीक्षितुम् ।। ४ युगसंख्यां समाचश्य आचारं च युगे युगे।
पषं तो भविष्यामि श्रद्धास्यामि च ते वचः । धर्मकामार्यभाषांश्च फर्मवीर्ये मवाभवौ ॥ १०
पवमुक्तः स तेजस्वी प्रहस्य हरिव्रवीत् ॥ ५
हनूमानुवाच ।
न तच्छश्यं त्वया द्रष्टुं रूपं नान्येन केनचित् । कृतं नाम युगं तात यत्र धर्मः सनातनः।
फालावस्था तदा धन्या न सा वर्तति सांप्रतम एतमेव न कर्तव्यं तस्मिन्काले युगोनमे ॥
अवधार्य निचित्य 11. लोकरावणं लोक्पीडाकरम्
१४९
।। १२ ।। अयोध्या योद्धमशक्याम् ।। १५ ॥ कारितवान्
एवमिति ॥ १॥ हािनरः ॥ ५॥ वर्षे शरीरम्
कृतवान् । स्वार्थे णिच् । स्वभवनं वैकुष्ठम् ॥ १९॥ इत्या ॥ ९॥ मावान् तत्वानि । कर्म शुभाशुभम् । वाय फलो-
रण्यके पर्वणि नलकण्ठीये मारतभावदीपे अध्यत्वारिंशद- / दयपर्यन्तं शक्ति । मवाभवा उससिविनाशी ऐश्वर्यानेश्वर्ये
धिकशततमोऽध्यायः ॥१४॥
वा ॥१०॥ कृतमेव सर्वे कृतात्या एवेत्यर्थः । तत एव .
हेतोः कृतयुग नाम ॥११॥

·२३५ घनपर्व अध्यायः १४९] २८ . न तत्र धर्माः सीदन्ति क्षीयन्ते न च वै प्रजाः अकाम फलसंयोगात्माभिवन्ति परां गतिम् ॥ २१ ततः कृतयुगं नाम फालेन गुणतां गतम् ॥ १२ | आत्मयोगसमायुक्तो धर्मोऽयं कृतलक्षणः । देवदानवगन्धर्वयक्षराक्षसपनगाः। कृते युगे चतुष्पादचातुर्वर्ण्यस्य शाश्वतः॥ २२ नासन्कृतयुगे तात तदा न ऋयविक्रयः ॥ १३ } पतरकृतयुगं नाम त्रैगुण्यपरिवर्जितम् । न सामऋग्यजुर्वर्णाः क्रिया नासोच मानवी। वेतामपि निबोध त्वं यस्मिन्स प्रवर्तते ॥ २३ मभिध्याय फलं तत्र धर्मः संन्यास एव च ॥१४ पादेन हसते धमों रफतां याति चाव्युतः। न तस्मिन्युगसंसर्गे व्याधयो नेन्द्रियक्षयः । सत्यप्रवृत्ताच नराः क्रियाधर्मपरायणाः॥ नासूया नापि रुदित न दपों नापि वैकृतम् १५ ततो यज्ञाः प्रवर्तन्ते धर्माश्च विविधाः क्रियाः। न विग्रहः कुतस्तन्द्री न द्वेपो न च पैशुनम् । प्रेतायां भावसंकल्पाः क्रियादानफलोपमाः २५ न भयं नापि संतापो न चेा नाच मत्सरः॥ प्रचलन्ति न वै धर्मात्सपोदानपरायणाः। ततः परमकं ब्रह्म सा गतियोगिनां परा। स्वधर्मस्थाः क्रियावन्तो नरास्त्रेतायुगेऽभवन्२६ आत्मा च सर्वभूतानां शुक्लो नारायणस्तदा ॥१७ ) द्वापरे च युगे धर्मो द्विभागोनः प्रवर्तते । ग्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राश्च कृतलक्षणाः। विष्णु पीततां याति चतुर्धा वेद एव च ॥ २७ कृते युगे सममवन्स्वकर्मनिरताः प्रजाः॥ १८ ततोऽन्ये च चतुर्वेदास्त्रिवेदाश्च तथापरे । समाश्रयं समाचारं समझानं च केवलम् । द्विवेदाश्चैकवेदाश्चाप्यनृचश्च तथापरे ॥ तदा हि समकर्माणो वर्णा धर्मानयामुवन् ॥ १९ एवं शास्त्रेपु मिन्नेषु बहुधा नीयते क्रिया। एकदेवसदायुक्ता एकमन्यविधिक्रियाः । तपोदानप्रवृत्ता च राजसी भवति प्रजा ॥ २९ पृथग्धर्मास्त्वेकवेदा धर्ममेकमनुव्रताः॥ २० एकदेवस्य चाज्ञानाद्वेदास्ते वयः कृताः। चातुराश्रम्ययुक्तेन कर्मणा कालयोगिना । सत्वस्य चेह विनंशात्सत्ये कश्चिदवस्थितः ३० गुणता मुख्यमपि अमुख्यता गतम् ॥१२॥ न सामेति । कामफलेन इच्छितफलेन स्यादिना स्वर्गादिना वा संयोग- अयोधर्मस्य चितशुद्धधर्थत्वात्तस्याश्च तदानी स्वभाव स्तदभावात् ।। २१॥ आत्मनि ब्रह्मणि योग ऐक्यं तेन सिद्धत्वान्न सामादीन्यासन् । मानवी क्रिया कृप्याद्यारम्भ- समायुक्तोऽयं धा योगाख्या वृत्तलक्षणः कृतयुगसूचकः । रूपा। किंतु अभिध्याय फलं संकल्पादेव सर्व संपद्यत । यदैव यत्रैव पुंसि ईहाघों वर्धते तदेव मृतयुगमित्यर्थः । इत्यर्थ ॥१४ ॥ वैकृतं कपटम् ॥ १५ ॥ विग्रहो चतुष्पादः अविकल. ॥ २२ ॥ त्रगुप्यं प्रतिप्रकाशमोहा- औरम् । तन्द्री आलस्यम् । देषः परानिधचिन्तनम् । स्मकरज सत्वतमा समाहारस्तेन वर्जितम् । सत्रं यशक्रिया पैशुनं तद्भाषणम् । ईर्ष्या अक्षमा । मत्सरः परोवर्षा- रजोमियत्वात् ॥ २३ ॥ सत्येनैव प्रत्ता. ॥ २४ ॥ भाव. । सहिष्णुत्वम् ॥ १६ ॥ असूयादित्यागात् । संकल्पा- भावो भावना क्यिा अहमनेन कर्मणा इदं फलं परमकं परमानन्दात्मकं ब्रह्म प्राप्यत इति शेष । गतिः अनेन प्रकारेण करिघ्यामीस्येवरूपा तद्विषय एव संकल्पी प्राप्यम् । आत्मेति श्वेतरकपीतकृष्णरूपाणि क्रमेण कृतादिषु येषाम् । अत एव क्रियादिभिः फलोपगाः फलभुनी न तु भवन्तीति कृते नारायणः शुक इत्युक्तम् ॥१७॥ पृतल- कृतवत्संकल्पासिद्धाः॥ २५॥ द्विभागोनः पादद्वयहीनः । क्षणा. कृतानि स्वत.सिद्धानि लक्षणानि शमो दमस्तप इत्या- | चतुर्धा वेदः कृतः । कृमस्यैकेन घारायनुमशक्यत्वात् दीनि येषां ते ॥ १८ ॥ समं ब्रह्म तदेव पाश्रयादियस्य ॥ २० ॥ अनृचः मात्रेणापि हीना अतिमान्द्यात् । तत्तथा । प्रमेव फलप्राप्तये भ्रयेत् । तत्प्राप्त्यर्थ एव भाचारो यद्वा चतुर्वेदा इति वेदनयोक्तं कर्म ज्योतिष्टोमादिकम्। । यस्म । तस्यैव च ज्ञानं केवलं नियाधिविषयम् । ब्रह्मैव | अथर्वगोपनिषदुक्तं ध्यानं च सहैव वानुतिष्ठन्तीति कर्मो- कर्माणि गस्यागत्यादीनि येषां ते । अहममिरहं हुतम्'इत्या- | पास्तिसमुच्चय रक्तः । त्रिवेदा इति केवलकर्मठाः। द्विवेदी दिवचनात् ॥१५॥एको देवः प्रत्यगात्मा तत्रैव सदा इति स्वशासी संघ्यावन्दनादिर्म प्यानं चानुतिष्टन्ति । + युक्ता योगवन्तः । एको मन्त्रः प्रमव । एको विधिवेदान्त- श्रवणादिः । एका किया ध्यानादिः । एक एव तत्त्वप्रति ! एकवेदा ध्यान कनिष्टाः । अनुरः कृतकृत्याः । विपर्यस्तो पादको वेदो येषाम् । सर्वेऽपि ज्ञाननिष्ठा एव ननु ठेवलकर्मठा | निदिध्यासेकि ध्यानमविपर्यये इत्युचानादपि विरताः म्यनिनो वा ॥२. || कालो दादिः तयुचेन कर्मणा | ॥ २८ ॥ सत्त्वस्य युद्धेः । विनंशात् क्षयात् ।। ३०॥ तत ·२३६ महाभारते [ तीर्थयात्रा सन्यापच्ययमानानां व्याधयों पहयोऽभवन् । "युगेप्यायर्तमानेषु धर्मों व्यायर्तते पुनः। कामाश्योपद्रवाथैव तदा धे देवकारिताः॥ ३१ धर्म च्यापर्तमाने तु लोफो प्यापर्तते पुनः॥ ३६ यैरर्धमानाः सभृशं तपलप्यन्ति मानवाः। लोकेसीणे क्षयं यान्ति भाषा लोकप्रवर्तकाः। कामकामाः स्वर्गकामा यशास्तन्यन्ति चापरे ॥ युगक्षयरता धर्माः प्रार्थनानि विकुर्धते ।। पयं द्वापरमासाद्य प्रजाः क्षीयम्त्यधर्मतः। एतत्कलियुगं नाम अधिराधाप्रवर्तते । पदिनैफेन फौन्तेय धर्मः कलियुगे स्थितः ॥ ३३ युगानुयर्तने त्येतत्कुर्वन्ति चिरजीविनः ।। तामसं युगमासाच कृष्णो मपति केशयः । यश ते मत्परिशाने कौतूहलमरिंदम । पदाचाराः प्रशाम्यन्ति धर्मयशक्रियास्तथा ॥३४ अनर्यकेषु को भायः पुरुषस्य विजानतः ॥ ३९ ईतयो व्याधयस्तन्द्री दोषाः क्रोधादयस्तया। एत्तते सर्यमाख्यातं यन्मां त्वं परिपृच्छसि । उपद्याः प्रवर्तन्ते आधयः शुद्भयं तथा ॥ ३५ युगसंख्यां महावाहो स्यस्ति प्रामुहि गम्यताम् । इति श्रीमहामारते आरण्यके पर्वणि तीर्थयात्रापर्यणि लोमतीर्थयात्रायां फदलीप हनुमद्भीमसंवादे ऊनपञ्चाशदधिकशततमोऽध्यायः ॥ १४९ ॥ +PACHA १५० भीमसेन उवाच मायभाये च हनुमान्मीमसेनं स्मयनिय । पूर्वरूपमदृष्ट्वा ते न यास्यामि कथंचन । एतायदिह शकस्त्वं द्रष्टुं कर ममानय । यदि सेऽहमनुप्राहो दर्शयात्मानमात्मना । १पर्धेऽहं चाप्यतो भूयो यायन्मे मनसि स्थितम् । धैशंपायन उवाच । भीमरानुपु चात्यर्य वर्धमूर्तिपेजसा । पघमुक्तस्त भीमेन स्मितं एत्या प्राधंगमः । पैशंपायन उयाच। तर्प दर्शयामास यदै सागरलरने । २/तदद्भुतं महारी वियपर्यतसंनिभम् । मातुः प्रियमभीप्सन्यै चकार सुमहदपुः । हश हनूमतो यर्म संम्रान्तः पवनात्मनः। १० देहस्तस्य ततोऽतीय पत्यायामविस्तरैः। ३ मत्युयाच ततो मीमा संग्रहएतनूरहः । सटुमं कदलीपण्डं छादयनामिततिः । एतालिरदीनात्मा हनुमन्तमपस्थितम् ।। गिरिधोरायमाक्रम्य तस्थौ तत्र च पानः ॥ ४ र प्रमाणे विपुलं शारीरस्यास्प ते विमो। समुस्लिमहाकायो द्वितीय इप पर्यतः। संहरस्य महावीर्य सयरात्मानमात्मना । ताप्रेक्षणस्तीणर्दष्ट्रो भृकुटीकुदिलाननः। ५/नहि राममि त्यांएं दियाकमियादिना । दीर्घलालमायिभ्य दिशी व्याप्य स्थितः फपि। अप्रमेयमनाप्यं मैनाकमिय पर्यनम् । तापं महालक्ष्य प्रातः फोरपनन्दनः । चिम्मरधेय में पीर समहान्मनतोऽये। पिसिप्पिये तामीमा जहरे च पुनः पुनः । यद्रामस्त्ययि पायम्य म्पर्य रायणमभ्यगात् ॥ १४ तममिय तेजोभिः सीयर्णप्रिय पर्यतम् । ७त्यमेय शकम्नां सहां सुपोषांसहयानाम् । प्रदानमिप चाफा या मीमो म्यमौलयत् । पशानुपलमाश्रित्य बिमारायितुमनमा । १५ २. मानिमिः काम। ॥ ताम तमोगुनप्रधान मनरे नि मानिनिय muRPr वालिम् ।। ३४. मतिपादयः॥३५॥ मादस्याणम् (11. ॥ मारपरे पनि नमाने भारत ले पनि ॥ १६॥ मावाः धर्मज्ञानादयः । प्रार्थनानि | माय मामियायः ॥ १४ ॥ गते । अन्यायमाधिमार गं. पिशमीन भावः ॥ रिपिनो मा भरि पुणनुनि मामो भनि ३ मिनिनिधि दिन --

·मप्यायः १५.]
पानपर्य
-
नहि ते फिचिप्राप्यं मारतात्मज विद्यते । पण्याकरणियाभिः एप्पागोजाविपोषणः ।
तय नैकस्य पर्याप्तो रावणा सगणो युधि ॥ १६ पातया धार्यते स धर्मरेतैर्द्विजातिमिः॥
घेशंपायन उयाच।
प्रयी वार्ता दण्डनीतिस्तिस्रो विद्या विजानताम्।
यमुक्तस्तु मोमेन हनूमानायगोत्तमः । ताभिःसम्यक्पयुक्तामिलोकयात्रा विधीयते॥३१
प्रत्युवाच ततो थाक्यं स्निग्धगरिया गिरा१७ / सा चेद्धर्ममता न स्याप्रयोधर्ममृते भुवि ।
हनूमानुयार।
दण्डनीतिमृते चापि निर्यादमिदं मन् ॥ ३२
पपमेतन्महाबाहो यथा पदसि भारत । पार्ताधर्म हायतिन्यो विनश्येयुरिमाः प्रजाः ।
भीमसेन न पर्याप्तो ममासी राक्षसाधमः ॥ १८ सप्रवृत्तरित्रमितेधर्म मुयन्ति ये प्रजाः॥ ३३
मेया निहते तस्मिन्रायणे लोककष्टफे। द्विजातीनामृतं धमा होकपैकवर्णिकः ।
फीतिनस्यद्राघवस्य तत एतदुपेक्षितम् ॥ १९ / यज्ञाध्ययनदानानि चयः साधारणाः स्मृताः॥३४
सेन धीरेण तं हत्या सगणं राक्षसाधमम् ।
याजनाध्यापनं विने धर्मधेप प्रतिग्रहः।
आनीता स्वपुरं सीता फीतियाख्यापिता नृपु२० पालन क्षत्रियाणां थे पैश्यधर्मध पोषणम् ॥ ३५
तद्गच्छ पिपुलमा मातुः मियहिते रतः । शुशुश च द्विजातीनां शूद्राणां धर्म उच्यते ।
गरिएं क्षेममध्यानं घायुना परिरक्षितः॥ २१ मध्यहोममतहानास्तथैय गुरुवासिताः ॥
एप पन्याः कुरुश्रेष्ठ सौगन्धिकवनाय ते । सधमात्र कौन्तेय तय धर्मोऽध रक्षणम् ।
दयसे धनदोधानं रक्षितं यक्षराससैः । २२ स्वधर्म प्रतिपद्यस्व विनीतो नियतेन्द्रियः ॥ ३७
न च ते तरसा कार्यः कुसमायचयः स्वयम् । पृद्धः संमन्त्र्य साना बुद्धिमद्भिः श्रुतान्वितैः ।
देवतानि हि मान्यानि पुरुषेण विशेषतः ॥ २३ मास्थितः शास्ति दण्डेन व्यसनी परिभ्यते॥ ३८
पलिोमनमस्कारमन्ध मरतर्पम । निग्रहानुप्रहः सम्यग्यदा राजा प्रवर्तते ।
देयतानि प्रसादं हि भक्त्या फुपन्ति भारत ॥२४ तदा भवन्ति लोफस्य मर्यादा सम्पपस्थिताः३९
मा तात साहस का सधर्म परिपालय । तस्मादेशे च दुर्गच शमिश्यलेषु च।
स्वधर्मसः परं धर्म युध्यस्व गमय च।
२५ नित्यं चारणा बोरस्यं स्थानं वृद्धिः यस्तथा४०
महि धर्ममविज्ञाय वृद्धाननुपसेव्य च । रामामुपायधारच बुद्धिमत्रपराक्रमाः।
धर्माय घेदित शायौ पृहस्पतिसमैरपि । २६ निममप्रही चैय दाक्ष्यं ये कार्यसाधकम् ॥ ४१
अधो यत्र धर्माल्यो धर्मधाधर्मसंशितः। साना दानेन मेदेन दण्डेनोपेरणेन च ।
स विशेयो विभागेन यत्र मुह्यन्त्यधुद्धयः॥ २७ साधनीयानि कर्माणि समासल्यासयोगत: ४२
भाचारसंभयो धौ धौ घेदाः प्रतिष्टिता। मन्त्रमूला नया: सय चाराय मरतम।
दर्यशाः समुत्पना मादेयाः प्रतिष्ठिताः ॥ २८ सुमन्त्रितेन या सिद्धिस्तां द्विजः सह मन्त्रयेत् ॥
पेदाचारपिधानोक्तीर्धायन्ति देवताः। खिया मूढेन थालेन लुग्धेन लघुनापि था।
एहस्पत्युशनाप्रोकर्नयैर्धायन्ति मानयाः ॥ २९ न मन्प्रर्यात गुहानियेषु चोन्मादलक्षणम् ॥ ४४
पयो: समर्थः ॥ १६॥ बार निधिम् ॥ २१॥ कार्याक्तिः ॥ ३०॥ सा र कमेण वारणस्य यो भाग-
एपेग मयेन ॥१॥ गमयस्व गोषपूर्वकमनुतिशत नाध्यापनादिः । वयम्य बातापमादि । सत्रियस्य
स्वार्थ णिच् ॥ ३५॥ नवोऽधनोऽपि धर्म एव । परोयादिः ॥२१ सामेच्या २२॥
पार सन्यं धोऽपि अधर्म एव ॥ २७ ॥ भाचार: सामानास्यम् । एग्रे वर्णः सवलशास्तिक धों
पादितन धर्मः प्राप्यते ततो देशाधिगममततो यशनु.
योगाय: || मपति रो प्रिपणे नमी
धाने ततो देवा . . २८ ॥ देत । तमाः । भैयादिमिहीनाः भवति
समस्त्र प्रहरणे रच्यो । तर मेरे
दाना नीत्या मनुष्याला य स्थितिरित्यर्थः ॥ १९॥
॥३॥आम्पिन अनुरीत पानं पिर.
पणो मटिम्मामलाति पयागे। पनो बारमाने स्थान मरक्षणम् ॥४. ममाम गामादिना
स्यमय ममी भने ति मेदिनी विमान मास: सालगिदि ॥४॥

·२३८ महाभारते [सीयात्रा मन्त्रयेत्सह विद्वद्भिःशक्तैः फर्माणि फारयेत् । तदा भयति लोफस्य मर्यादा सम्ययस्थिता ॥ निग्धेध नीतियिन्यासान्मूर्यान्सर्वत्र पर्जयेत्४५ / एष तेऽभिहितः पार्थ घोरो धर्मो दुरन्ययः । धार्मिकान्धर्मकार्येषु अर्थकार्येषु पण्डितान् । सं स्वधर्मयिभागेन विनयस्योऽनुपालय ॥ . स्त्रीपु क्लीवानियुबीत राक्ररेषु कर्मसु । ४६ तपोधर्मदमेज्याभिर्यिप्रा यान्ति यया दियम् । स्वेभ्यधेय परेभ्यश्व कार्याकार्यसमुद्भया । बुद्धिः कर्मस विशेया रिपूणां च बलावलम् ४७ / दानातिथ्यक्रियाधान्ति पैश्याच सहतिम ५१ मुख्या स्यप्रतिपन्नेषु कुर्यात्साघुप्यनुग्रहम् । सत्रं याति तथा स्वर्ग भुयि निप्रहपालनैः । निप्रहं चाप्यशिऐपु निर्मर्यादेपु कारयेत् ॥ ४८ सम्यप्रणीतदण्डा हि कामपयियर्जिताः। निग्रहे प्रग्नहे सम्यग्यदा राजा प्रवर्तते। अलुन्धा विगतकोधाः सतां यान्ति सलोकताम्। इति श्रीमहाभारते मारण्यक पर्वणि तीर्थयात्रापर्यणि लोमशतीर्थयात्रायां हनूमझीमसेनसंपादे पञ्चाशदधिकशततमोऽध्यायः ॥ १५० ॥ DAREKA.९९ - पैशंपायन उवाच। धार्तराष्ट्रा निहन्तव्या यापदेतत्फरोम्यादम् । ततः संहत्य विपुलं तहपुः कामतः कृतम् । शिलया नगरं यापि मर्दितथ्यं मया यदि ॥ १. भीमसेनं पुनर्योया पर्यप्यजत यानरः॥ १ या दुर्योधनं घाध मानयामि तयान्तिकम् । परिप्यक्तस्य तस्याशुभ्रात्रा भीमस्य मारन । यायदेतत्करोम्यच काम तय महावल ।। थमो नाशमुपागच्छत्सर्ये चासत्यदक्षिणम् ॥२ यशंपायन उपाय। बलं चातिवलो मेने न भेऽस्ति साशो महान् । 'भीमसेनस्तु सदाक्यं श्रुत्या तस्य महात्मनः । ततः पुनरयोयाच पर्यधुनयनो हरिः। ३ मत्युपाच दनूमन्तं मनातगामना ॥ भीममाभाप्य सौहादतापगद्गदया गिरा। एतमेय त्यया म मम पानरपुरय। गच्छ पीर स्पमायासं स्मर्तयोऽस्मि फयान्तरे ४ स्यस्ति सेऽस्तु महापादोवामपे त्या प्रसार मे॥ रहस्पश्च कुरुयेष्ठ न नियेोऽस्मि फर्टिचिम् । मनायाः पाण्डवाःमरे त्यया नायन धीर्यपन् । धनदस्यालयाचापि विएटानां महायल। ५ तय तेजमा मन्यिजेयामो पर परान:१४ देशकाल इशाया देयगन्धर्ययोषिताम् । पषमुक्कत हनुमान्मीममेनममापत। ममापि सरलं चक्षुः स्मारितधारिम गययम् ६ मारयारसहिदाय फरिप्यामि मिपं तया १५ रामाभिधानं पिष्णुं हि जगदयनन्दनम् । चमू यिग मां पदाफिगमाकुलाम् । सीतायकारबिन्दा दशास्यायालभास्करमा यदा सिंहस्य धीर फरिणसिमा मानुरं गावसंस्पर्मगत्या भीम त्यया सर। तपाई पदपियामि स्परपेण पं तय । तपम्मदर्शन पीर कीन्लेयामोपमस्तु से। ८पिनयस्य यजम्पा नादाम्मापयामि पारुगान्। माययं स्यं पुरएत्य यो परय भारत। भावना ये माणहरासुर्ण पेन हनिमय। पदि तायग्मया भुना गत्या धारणसाहयम् ॥१/ पपमामाप्यानुर्मानका पादयनन्दनम् । १८ ---------- विगुभिःन प्रारम्मिा: नये भागनपती माNers स्वरमानि बारम्य लोपारिनाम्यनि-मोपाय ॥१५॥ रेय पुष्पा मारा-मामा re|| min. Urमामी

·२३९
वनपर्व
पध्यायः १५३ ]
मार्गमाख्याय मीमाय तत्रैवान्तरधीयत ॥
इति श्रीमहाभारते आरण्यके प० तीर्थयात्राप० लोमशतीर्थयात्रायां गन्धमा० हनूमद्भीमसंवादे
एकपञ्चाशदधिकशततमोऽध्यायः ॥ १५१ ॥
१५२
वैशंपायन उवाच।
कुसुमानन्तगन्धैश्च ताम्रपल्लवकोमलैः।
गते तस्मिन्हरिवरे भीमोऽपि बलिनां घरः । याव्यमान इवारण्ये द्रुमैर्मारुतकम्पितैः॥
तेन मार्गेण विपुलं व्यचरद्वन्धमादनम् । .१ कृतपद्माञ्जलिपुटा मत्तपटपदसेविताः ।
अनुस्मरन्यपुस्तस्य श्रियं चाप्रतिमां भुवि ।
प्रियतीर्थवना मार्गे पद्मिनीः समतिफमन् ॥
माहात्म्यमनुभावं च स्मरन्दाशरथेर्ययौ ॥
२ मजमानमनोदृष्टिः फुलेषु गिरिसानुषु ।
स तानि रमणीयानि बनान्युपवनानि च । द्रौपदीयाक्यपाथेयो भीमः शीघ्रतरं ययौ ॥ १०
विलोकयामास तदा सौगन्धिकवनेप्सया ॥ ३ परिवृत्तेऽहनि ततः प्रकीर्णहरिणे बने ।
फुल्लद्गुमविचित्राणि सरांसि सरितस्तथा ।
काश्चनैर्विमलैः पौर्ददर्श विपुलां नदीम् ॥ ११
मानाकुसुमचित्राणि पुप्पितानि वनानि च ॥ ४
हंसकारण्डवयुतां चक्रवाकोपशोभिताम् ।
मत्तधारणयूथानि पङ्कक्लिन्नानि भारत ।
रचितामिव तस्याद्रेर्मालां विमलपङ्कजाम् ॥ १२
वर्पतामिव मेघानां वृन्दानि ददृशे तदा ॥
तस्यां नद्यां महासत्त्वः सौगन्धिकवनं महत् ।
हरिणैश्चपलापा हरिणीसहितैर्वनम् ।
सशष्पकवलैः श्रीमान्पथि दृष्टा द्रुतं ययौ ॥
६ अपश्यत्प्रीतिजननं वालार्कसदृशद्युति ॥
महिपैश्च वराहेश्च शार्दूलैश्च निपचितम् । तदृष्टा लन्धकामः स मनसा पाण्डुनन्दनः ।
व्यपेतभीनिरिं शौर्यान्द्रीमसेनो व्यगाहत ॥ ७ / घनवासपरिक्लिष्टां जगाम मनसा प्रियाम् ॥ १४
इति श्रीमहामा० आरण्यके पर्वणि तीर्थयात्राप० लोमशतीर्थयात्रायां सौगन्धिकाहरणे
द्विपञ्चाशदधिकशततमोऽध्यायः ॥ १५२ ॥
१५३
वैशंपायन उवाच ।
नानापक्षिजनाकीणों सूपतीर्थामकर्दमाम् ।। ३
स गत्वा नलिनी रम्या राक्षसैरभिरक्षिताम् ।
अतीव रम्यां सुजलां जातां पर्वतसानुषु ।
कैलासशिखराभ्याशे ददर्श शुमकाननाम् ॥ १
विचित्रभूतां लोकस्य शुमामद्भुतदर्शनाम् ॥ ४
कुबेरभुवनाभ्याशे जातां पर्वतनिहरैः।
सुरम्यां विपुलच्छायां नानाद्रुमलताकुलाम् ॥ २ तत्रामृतरसं शीतं लघु कुन्तीसुतः शुभम् ।
ददर्श विमलं तोयं पिबंश्च बहु पाण्डवः ॥
हरिताम्बुजसंच्छन्नां दिव्यां कनकपुष्कराम् ।
भावदीपे द्विपञ्चाशदधिकशततमोऽध्यायः ।। १५२ ॥
इत्यारण्यके पर्वणि नलकण्ठीये भारतभावदीपे एकपचा-
शदधिकशततमोऽध्यायः ॥ १५१॥
स गत्वेति ||१सूपतीयों शोभनानि उपतीर्थानि
गते इति ॥ १ ॥ इत्यारण्यके पर्वणि नलकण्ठीये भारत- ! तीराणि यस्यां सा ॥ ३ ॥ ल्यु आरोग्यकरम् ॥५॥

·२४० महामारते - तां तु पुष्करिणी रम्यां दिव्यसौगन्धिकातामा रक्षन्ति शतसाहनाविशयुधपरिच्छदाः । ३१ जातरूपमयैः पीपउनां परमगन्धिभिः॥ ६ ते तुइग्रेय कौन्तेयमजिनः मनियासितम् । घेर्ययरनालेश्च बहुचिमनोरमः। रुपमादधरं योरं मीम भीमपराकमम् ॥ १३ हंसकारण्डयोसः सजद्भिरमलं रजः ॥ सायुध पचनिनिरामशद्वितमरिदमम् । आक्री राजराजस्य कुबेरस्य महात्मनः। पुस्फरप्समुपायान्तमन्योन्यमभिः ॥ १॥ गन्धधैरप्सरोभिध देध परमार्चिताम् ।। ८ मयं पुरुषशार्दूल: मायुधोऽजिनसंपृतः । सेषितामृपिभिर्दिव्यैर्यः किंपुरुषस्तथा । यधिकीपरिह प्राप्तत्तत्संप्रष्टुमिझाईप । राससैः किनरचापि गुभां धैथयणेन च । ९. ततः स महावाणु समासा फोदरम्। तां च ष कौन्तेयो मीमसेनो महाबलः। तेजोयुक्तमपृच्छन्त कस्त्यमाल्यातुमर्हसि ॥ १५ पम्प परमप्रीतो दिव्यं संप्रेश्य तत्सरः॥ १० मुनिग्याय सायुधधेय लक्ष्यसे । तथ क्रोधपशा नाम राक्षसा राजशासनात् । यदर्थमभिसंमातस्तदायस्य महामते । इति श्रीमहामारते आरण्यके पर्यणि तीर्थयात्रापर्वणि लोमशतीर्थयात्रायां सौगन्धिकाहरणे निपक्षाशदधिकशततमोऽध्यायः ॥ १५३ ॥ .. १५४ भीम उयाचा भीमसेन उयाचा पादयो भीमसेनोऽहंधर्मराजातन्तरः। राक्षसास्तंम पश्यामि धनेगरमिशान्तिक । पिशाला पदरी प्राप्तो मातृभिः सह रासायापि च महाराज मा पाठिगुन्सदे। अपश्यत्तर पाशाली सौगन्धिकमनुत्तमम । म दिपायन्ति राजान पर धर्म: समातनः । मनिलोदमितो नूनं सा यहूनि परीप्सति॥ २ न चादं दातमिच्छामि क्षारपर्म कपंधन ॥ १. तस्या मामनरावादण्या धर्मपल्या प्रिये स्थितम् । | इयं च मलिमी रम्या जाता पनिरेि। पुपादारमिद प्राप्त निशोधत निशाचराः ॥ ३ नेयं मयनमामाघ कुवेरस्य महात्मनः । राक्षमा ऊपुः। तुल्या हि सर्वभूतानामियं यमभ्य ! १२ भाकोऽयं कुवरस्य दयितः पुरुषर्षभ । एवं गतेषु द्रव्यपु कायाधिश्मनि । शंपायन उपाय मेहसं मनुष्येण यिद मर्यधर्मणा ॥ देपरपस्तपा यक्षा देवाधात्र पृकोदर। इत्युक्या रामसान्सम्मिाममेनीमा पगाहन महापालिनीता महाबलः । ५ आमन्ध्य पक्षप्रवर पिवन्ति रमपन्ति ! ततः सरासर्याचा मतिपिशमनापपान् । गभर्यापपरसधैय विहरम्पर पाणय । मा मेवामिति समितिमन १५ मम्यायेनेद यः कधिदयमन्य धनेश्वरम्। कापौरपसागसमामामपिशमः। विदर्तमिपुतः स विनरोन संशयः । ६TER माझाग पपारयन १५ तमनारय पानि निदरमि पलापता गृहात पात विषम धर्मराज परमानं प्रीषिमान कथम् । एचाम सादामन भीमनम् । भामध्य परारा ततः पिच दाम्य । पुला पन्नाऽमिपपुन मानोऽपापपास पिचिरपुषरमाक्षिणम् । सानि पोपय पिनं १ ४ ५ an-am---- ·२४१ वनपर्व। ध्याय १५५) १७ . ततः स गुर्वी यमदण्डकल्पां कैलासङ्गाण्यभिदुद्रुवुस्ते महागदां काञ्चनपट्टनद्धाम् । भीमार्दिताः क्रोधवशाः प्रमग्नाः ॥ २२ प्रगृह्य तानभ्यपतत्तरस्वी स शक्रवदानवदैत्यसद्वान् ततोऽब्रवीत्तिष्ठत तिष्ठतेति ॥ विक्रम्य जित्वा च रणेऽरिसद्वान् । ते तं तदा तोमरपटिशायै- विगाह्य तां पुष्करिणी जितारिः ाविद्धशस्त्रैः सहसा निपेतुः । • कामाय जग्राह ततोऽधुजानि ॥ २३ जिघांसवः क्रोधवशाः सुमीमा ततः स पीत्वाऽमृतकल्पमम्भो भीमं समन्तात् परिवत्रुरुग्राः ॥ भूयो बभूवोत्तमवीर्यतेजाः। वातेन कुन्त्यां बलवान् सुजातः उत्पाट्य जग्राह च सोऽम्बु जानि शूरस्तरस्वी द्विषतां निहन्ता । सौगन्धिकान्युत्तमगन्धवन्ति ।। २४ सत्ये च धर्म च रतः सदैव ततस्तु ते क्रोधवशाः समेत्य पराक्रमे शत्रुभिरप्रधृष्यः॥ धनेश्वरं भीमबलप्रणुन्नाः। तेणं स मार्गान् विविधान् महात्मा भीमस्य वीर्य च बलं च सवये विहन्य शस्त्राणि च शात्रयाणाम् । यथायदाचण्युरतीच भीताः ॥ २५ यथा प्रवीरान्निजघान भीमः तेषां वचस्तत्तु निशम्य देवः परं शतं पुष्करिणीसमीपे । २० प्रहस्य रक्षासि ततोऽभ्युवाच । ते तस्य वीर्य च बलं च दृष्टा गृह्णातु भीमो जलजानि कामात् विद्याबलं बाहुबलं तथैव । कृष्णानिमित्तं विदितं ममैतत् ॥ २६ अशक्नुवन्तः सहितं समन्ता- ततोऽभ्यनुज्ञाप्य धनेश्वरं ते द्रुतं प्रवीराः सहसा निवृत्ताः ॥ २१ जग्मुः कुरूणां प्रवरं विरोपाः। विदीर्यमाणास्तत एव हन्तु- भीमं च तस्यां ददृशुर्नलिन्यां माकाशमास्याय विमूढसंज्ञाः । यथोपजोपं विहरन्तमेकम् ॥ इति श्रीमहाभारते आरण्यके पर्वणि तीर्थयात्रापर्वणि लोमशतीर्थयात्रायां सौगन्धिकाहरणे चतुप्पञ्चाशदधिकशततमोऽध्यायः ॥ १५४ ॥ २७ वैशम्पायन उवाच। निष्पमश्यामवत् सूर्यश्छन्नरश्मिस्तमोवृतः॥ ३ ततस्तानि महाहाणि दिव्यानि भरतर्षभ । निर्घातयाभवद्भीमो भीमे विक्रममास्थिते । पनि बहुरूपाणि विरजांसि समाददे ॥ चचाल पृथिवी चापि पांसुवर्षे पपात च ॥ ततो वायुर्महाशीघ्रो नीचैः शर्करकर्षणः। प्रादुरासीत् खरस्पर्शः संग्राममभिचोदयन् ॥ २ सलोहिता दिशश्वासन् सरवाचो मृगद्विजाः। पपात महती चोल्का सनिर्धाता महाभया । तमोवृतमभूत् सर्वं न प्राज्ञायत किंचन ॥ ५ । विहन्य विनाश्य । 'वाल्यपि ' इत्यनुनासिकालोपपक्ष | कशततमोऽध्यायः ॥ १५४ ॥ इदं रूपम् ॥ २० ॥ सहितमेकीभूयायशवन्तः । ॥२१॥ विक्रम्य जित्वा च अभिभूय वशीकृत्य चेत्यर्य. ॥२३॥ कामान् कामाय स्वेटमिध्यर्थम् ॥२६॥ इत्यारप्यके पर्वणि नलकष्ठीये भारतभावदीपे चतुष्पधाशदधि तत इति ॥१॥ . " ·महाभारते- [ तीर्थयात्राप अन्ये च पहयो भीमा उत्पातास्तत्र जज्ञिरे। तमन्धियाम भवतां प्रभाधाद्रजनीचराः। तद्भुतमभिप्रेक्ष्य धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः ।। ६. पुरा स नापराधोति सिद्धानां ब्रह्मयादिनाम् २० उधाच धदतां श्रेष्ठः कोऽस्मानभिमविध्यति । तथेत्युक्त्वा तु ते सर्वे हैडिम्वप्रमुखास्तदा । सनीमवत भद्रं घः पाण्डवा युदुर्मदाः ।। ७ / उद्देशशाः कुवेरस्य नलिन्या भरतर्षभ ।। यथारूपाणि पश्यामि स्वभ्यम्रो नः पराक्रमः। 'आदाय पाण्डवाश्चैव तांध विमाननेकशः। एवमुफ्त्वा ततो राजा वीक्षांचके समन्ततः लोमशेनैव सहिताः प्रययुः प्रीतमानसा ॥ २२ अपक्ष्यमानो भीमं तु धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः। ते सर्प त्वरिता गत्वा ददृशुःशुभकाननाम् । ततः कृष्णां यमौ चापि समीपस्थावरिंदमः ॥९ पासौगन्धिकी नलिनी समनोरमाम् ॥ २३ पमल्छ मातरं मीम भीमफर्माणमाहवे। तं च भीमं महात्मानं तस्यास्तीरे मनस्थिनम् । फाथिक भीमः पाञ्चालि किचित्कृत्यं चिकीर्षति । ददृशुनिहतांचैव यक्षांच विपुलेक्षणान् ।। २४ कृतघानपि था धीरः साहसं साहसप्रियः। भिमकायाक्षिबाहुरून् संचूर्णितशिरोधगन् । इमे हाकस्मादुत्पाता महासमरदर्शनाः ॥ तं च मीमं महात्मानं तस्यास्तव्ययस्थितम् २५ दर्शपन्तो भयं तायं प्रादुर्भूताः समन्ततः। सक्रोधं स्तम्धनयनं संदरदशनच्छदम् । तं तयावादिनं कृष्णा प्रत्युयाच मनस्विनी । उद्यम्य च गदा दोयों नदीतीरेययस्थितम् २६ प्रिया प्रियं चिकीर्षन्ती महिपी चारुहासिनी १२ प्रजासंक्षेपसमये दण्डहस्तमिषान्तकम् । द्रौपधुवाच। तमा धर्मराजस्त परिप्यज्य पुनः पुनः ॥ २७ यत्तत् सौगन्धिर्फ राजभाहतं मातरिश्वना । उयाच सपणया याचा फौन्तेय किमिदं एतम् । तन्मया भीमसेनस्य भीतयाघोपपादितम् ॥ १३ साहसं यत भर ते देवानामय चामियम ॥ २८ अपि चोक्तो मया धीरो यदि पश्येन्यपि। पुनरेषं न पर्तव्यं मम दिच्छासे प्रियम् । तानि सर्पाण्युपादाय शीघमागम्यतामिति ॥१४ अनुशिष्य त फौन्तेयं पानि परिगृह्य च ॥ २९ सतु नूनं महाबाहुः प्रियार्थ मम पाण्यः । तस्यामेव नलिन्यां विजहरमरोपमाः। मागुदीची दिश राजस्तान्याहमितो गतः १५ / पतस्मिन्नेव काले तुप्रगृहीतशिलायुधाः ॥ उक्तस्त्वयं तया राजा यमाथिदमथानयीत् । मादुरासन् महाकायास्तस्योपामस्य रक्षिणः । गन्छाम सहितास्मै येन यातो कोदरः ॥१६/ ते या धर्मराजाने मदर्षि चापि लोमशम् ॥ ३१ पहन्त राक्षसा विप्रान् यथाथान्तान् यथाशान् नकुल सहदेवं घ तथान्यान् प्रामणर्षमान् । त्यमप्यमरसंकार यह कृष्णां घटोत्कच ॥ १७ विनयेन नतास प्रणिपत्य च भारत ॥ ३२ ध्यक्तं दुरमितो मीमः प्रविष्ट इति मे मतिः। सानियता धर्मराजेन प्रसेदुः क्षणदायराः । चिां च तस्य फालेोऽयं स च यायुसमो जये ॥ विदिताय फुपरस्य तत्र ते फुरुपुयाः ॥ तरस्पी बैनतेयस्य सदृशो भुवि लाने । ऊपातिचिरं कालं रममाणाः कुरुतता। उत्पनेदपि चाकाशं निपतेय यछम् । १९ प्रतीक्षमाणा पीमासं गन्धमादनसानु, ३४ इति धीमहाभारते भारण्यके पर्यणि तीर्थयात्राप० लोमशार्थयात्रायां मांगन्धिकाहरण पञ्चपञ्चाशदधिकशततमोऽस्यायः ॥ १५५ । reGyAyD CAR वन्यम.गुतरामामा । पराकम पराममा ८॥ उगना: पना. मेलाको मागमारा पदधिरामोऽपाय ॥ १५॥ ... ल्यारपरे

·घनपर्व।
अध्यायः १५.]
वैशम्पायन उवाच ।
दर्शितानि द्विजश्रेष्टा लोमशेन महात्मना ॥ ११
तस्मिनिवसमानोऽथ धर्मराजो युधिष्ठिरः। इमं वैश्रवणावासं पुण्यं सिद्धनिषेवितम् ।
कृष्णया सहितान् मातृनित्युवाच सहद्विजान् ॥१, कयं भीम गमिष्यामो गतिरन्तरीयताम् ॥ १२
दृष्टानि तीर्थान्यस्माभिः पुण्यानि च शिवानि च
वैशम्पायन उवाच।
मनसो हादनीयानि वनानि च पृथक्पृथक् ॥ २ | एवं ध्रुवति राजेन्द्रे घागुवाचाशरीरिणी ।
देवैः पूर्व विचीर्णानि मुनिमिश्च महात्मभिः।
न शक्यो दुर्गमो गन्तुमितो वैश्रवणाश्रमात् १३
यथाक्रमविशेषेण द्विजैः संपूजितानि च ॥ ३ अनेनैव पथा राजन् प्रतिगच्छ यथागतम् ।
ऋषीणां पूर्वचरितं तथा कर्म विचौष्टितम् ।
नरनारायणस्थानं बदरीत्यमिविश्रुतम् ।।
राजर्षीणां च चरितं कथाश्च विविधाः शुभाः ४ | तस्माद्यास्यसि कौन्तेय सिद्धचारणसेवितम् ।
शृण्वानास्तत्र तत्र स्म आश्रमेषु शिवेषु च ।
बहुपुष्पफलं रम्यमाश्रमं वृषपर्वणः ॥
अभिषेकं द्विजैः सार्धं कृतवन्तो विशेषतः ॥ ५ / अतिकम्य च तं पार्थ त्यापिणाश्रमे घसेः।
अर्चिताः सततं देवाः पुष्पैरद्भिः सदा च कः ।
ततो द्रक्ष्यसि कौन्तेय निवेशं धनदस्य च ॥ १६
यथालधर्मूलफलः पितरश्चापि तर्पिताः ॥
६ एतस्मिन्नन्तरे वायुर्दिव्यगन्धवहः शुचिः।
पर्वतेषु च रम्येषु सर्वेषु च सरस्सु च ।
सुखप्रहादनः शीतः पुण्यवर्षे घवर्ष च ॥
उदधौ च महापुण्ये सूपस्पृष्टं महात्मभिः॥
श्रुत्वा तु दिव्यामाकाशाद्वाचं सर्वे विसिस्मियुः।
इला सरस्वती सिन्धुर्यमुना नर्मदा तथा ।
ऋषीणां ब्राह्मणानां च पार्थिवानां विशेषतः॥१८
नानातीधेपु रम्येषु सूपस्पृष्ट सह द्विजैः ।। ८) श्रुत्या तन्महदाश्चर्यं द्विजो धौम्योऽब्रवीत्तदा ।
गङ्गाद्वारमतिकम्य बहवः पर्वताःशुमाः।
न शक्यमुत्तरं वक्तमेवं भवतु भारत ॥
हिमवान् पर्वतश्चैव नानाद्विजगणायुतः ॥
ततो युधिष्ठिरो राजा प्रतिजग्राह तद्वचः।
विशाला बदरी दृष्टा नरनारायणाश्रमः । प्रत्यागम्य पुनस्तं तु नरनारायणाश्रमम् ।
दिव्या पुष्करिणी हटा सिद्धदेवर्षिपूजिता ॥१० भीमसेनादिभिः सर्वैतृभिः परिवारितः ।
यथाक्रमविशेषेण सर्वाण्यायतनानि च ।
पाञ्चाल्या ब्राह्मणाश्चैव न्यवसन्त सुखं तदा ॥२१
इति श्रीमहाभारते आरण्यके पर्वणि तीर्थयात्रापर्वणि लोमशतीर्थयात्रायां पुनर्नारायणाधमागमने
षट्पञ्चाशदधिकशततमोऽध्यायः ॥१५६॥
समाप्तं तीर्थयात्रापर्व।
२०
॥ जटासुरवधपर्व ॥
वैशम्पायन उवाच।
गतेषु तेषु रक्षासु भीमसेनात्मजेऽपि च ।
ततस्तान् परिविश्वस्तान् वसतस्तत्र पाण्डवान् ।
पर्वतेन्द्रे द्विजैः सार्धं पार्थाऽऽगमनकावया ॥ १ रहितान् भीमसेनेन कदाचित्तान् यदृच्छया॥ २
दीपे षट्रपञ्चाशदधिकशततमोऽध्यायः॥ १५६ ॥
तस्मिन्निति ॥१॥ गतिरन्तरधीयताम् अन्तर्गतिः
कुबेरभवने प्रवेश. कयं भवेदित्यधीयता विचार्यताम्
॥ १२ ॥ इतो हेतोश्रवणाश्रमात् । प्रतिगच्छ परा-
यतस्व ॥ १३ ॥ इत्यारण्यके पर्वणि नलकण्ठीये मारतभाव-
१५७
ततस्तानिति ॥१॥

·२४४
महामारते-
[ जटामुखधपर्व
७
२८
जहार धर्मराजानं यमौ कृष्णां च गक्षसः। गुरूंध ब्राह्मणांश्चैव प्रमाणप्रवणाः सदा ।
ब्राह्मणो मन्त्रकुशलः सर्वशास्त्रविदुत्तमः ॥ ३ | द्रोग्धव्यं न च मित्रेषु न विश्वस्ते काहीवत् २१
इति ब्रुवन्पाण्डवेयान् पर्युपास्ते स्म नित्यदा । येषां चान्नानि भुञ्जीत यत्र च स्यात् प्रतिश्रयः।
परीप्समानः पार्थानां फलापानि धपि च ॥ ४ | स त्वं प्रतिश्रयेऽस्माकं पूज्यमानः सुखोपितः २२
अन्तरं संपरिप्सुयॊपद्या हरणं प्रति । मुक्त्वा चान्नानि दुष्पज्ञ कथमस्मान् जिहीर्षसि ।
दुष्टात्मा पापबुद्धिः स नाम्ना ख्यातो जटासुरः५ | एवमेव वृथाचारो वृथावृद्धो घृयामतिः॥ २३
पोषणं तस्य राजेन्द्र चके पाण्डवनन्दनः । वृथामरणमहश्च वृथाऽद्य न भविष्यसि ।
बुबुधे न च तं पापं मस्मच्छन्नमिवानलम् ॥ ६॥ अथ चहुएबुद्धिस्त्वं सर्वैधर्विवर्जितः ॥
स भीमसेने निष्क्रान्ते मृगयार्थमरिन्दम । प्रदाय शस्त्राण्यस्माकं युद्धेन द्रौपदी हर।
घटोत्कचं सानुचरं दृष्ट्वा विप्रदुतं दिशः ॥ अथ चेत्त्वमविज्ञानादिदं कर्म फरिप्यासि ॥ २५
लोमशप्रभृतीस्तांस्तु महपश्चि समाहितान् । अधर्म चाप्यकीर्ति च लोके प्राप्स्यसि केवलम् । .
मातुं विनिर्गतान् दृष्टा पुष्पार्थे च तपोधनान् एतामद्य परामृश्य स्त्रियं राक्षस मानुपीम् ।। २६
रूपमन्यत् समास्याय विकृतं भैरवं महत् । विषमेतत् समालोड्य कुम्भेन प्राशितं त्वया ।
गृहीत्वा सर्वशस्त्राणि द्रौपदी परिगृह्य च ॥ ९ ततो युधिष्ठिरस्तस्य गुरुकः समपद्यत ।।
२७
प्रातिष्ठत स दुष्टात्मा नीन् गृहीत्या च पाण्डवान् | स तु भाराभिभूतात्मा न तथा शीघ्रगोऽभवत् ।
सहदेवस्तु यतेन ततोऽपक्रम्य पाण्डवः ॥ १० अथाब्रवीद्रौपदी च नकुलं च युधिष्ठिरः ॥
विक्रम्य कौशिक खड़ मोक्षयित्या ग्रहं रिपोमा भैप्ट राक्षसान्मूढादतिरस्य मया हता।
आफन्दनीमसेनं घे 'येन यातो महाबलः ॥ ११ नातिदूरे महाबाहुर्भविता पवनात्मजः ॥ २९
तमब्रवीद्धर्मराजो ह्रियमाणो युधिष्ठिरः। अस्मिन् मुहूर्ते संमाते न भविष्यति राक्षसः।
धर्मस्ते हीयते मूढ न तत्त्वं समवेक्षसे ॥ १२ सहदेवस्तु तं दृष्ट्या राक्षसं मूढचेतनम् ॥
येऽन्ये कचिन्मनुष्येषु तिर्यग्योनिगताश्च ये । उवाच यचनं राजन् कुन्तीपुत्रं युधिष्ठिरम् ।
धर्म ते समवेक्षन्ते रक्षांसि च विशेषतः ॥ १३ ) राजन्फि नाम सत्कृत्य क्षत्रियस्यास्त्यतोऽधिकम्
धर्मस्य राक्षसा मूलं धर्म ते विदुरुत्तमम् ।
यद्युद्धेऽभिमुखः प्राणांस्त्यजेच्छश्रृं जयेत था।
एतत् परीक्ष्य सर्व त्वं समीपे स्थातुमर्हसि ॥१४ एप चास्मान् वयं चैनं युद्ध्यमानाः परन्तप ॥३२
देवाश्य ऋषयः सिद्धाः पितरश्चापि राक्षस । सूदयेम महाबाहो देशकालो ह्ययं नृप।
गन्धोरंगरक्षांसि वयांसि पशवस्तथा ॥ १५ | क्षधर्मस्य संप्राप्तः कालः सत्यपराकमः ॥ ३३
तिर्यग्योनिगताश्चैव अपि कीटपिपीलिकाः । जयन्तो हन्यमाना या प्राप्तुमर्हाम सद्गतिम् ।
मनुष्यानुपजीवन्ति ततस्त्वमपिजीवसि ॥ १६ राक्षसे जीयमानेऽद्य रविरस्तामियाद्यदि ॥
समृझ्या यस्य लोकस्य लोको युष्माकमृध्यति। नाहं घूयां पुनर्जात क्षत्रियोऽस्मीति भारत ।
इमं च लोकं शोचन्तमनुशोचन्ति देवताः ।। १७ मोमो राक्षस तिष्ठस्स सहदेवोऽस्मि पाण्डयः॥
पूज्यमानाथ वर्धन्ते हव्यकव्यैर्ययाविधि। हत्या वा मां नपस्दैनां हतो पायेऽह स्वास्यसि ।
वयं राष्ट्रस्य गोतारोक्षितारश्च राक्षस । १८ तदा ध्रुवाति माद्रये मामलेनो यदृच्छया ॥ ३६
राष्ट्रस्पारक्ष्यमाणस्य कुतो भूतिः कुतः सुखम् । प्रत्यदृश्यगदाहस्तः सवन व पासवः ।
न च राजाऽवमन्तव्यो रक्षसा जात्वनागास १९ / सोऽपश्यद्भातरी तत्र द्रौपदी च यशस्विनीम् ३७
अणुरप्यपचारश्च नास्त्यस्माकं नराशन । क्षितिस्पं सहदेयं च क्षिपन्तं राक्षसं तदा।
विघसाशान् यथाशक्त्या कुर्महे देवतादिषु ॥ २० मार्गाय राक्षसं मूढ़ कालोपहतचेतसम् ।।
३४
.
जहार धमादीनो मनो हृतवान् । उत्तमोऽस्मीति ध्रुवन् देवासुरनानणादिशेरा विपन तम्य आशो भोजनं ये तान्
॥३॥ कलापानि निपशादीनि ॥ कोशिकं पोशादा-/॥२०॥ प्रतित्रयो गृहम् ॥२२॥ न भविष्यामि मरिष्यसि
गतम् । प्रहं ग्रहणम् ॥१०॥ युष्माकं देवामुरादीनाम् । ॥३४॥ मलत्यं साधुकार्यम् ॥३१॥ राक्षसे इति सूर्यास्या-
भ्यतिकयानि' इति पाठे वृद्धिं गच्छति॥१७॥विघमाशान् । याक् अयं मरिष्यतीत्यर्थः ॥३४॥ निष्टव स्थिरो भर॥३५॥

·२४६ महाभारते- [जटासुरवधर्व संदष्टौठं विवृत्ताक्षं फलं वृक्षादिव च्युतम् । तं निहत्य महेष्वासोयुधिष्ठिरमुपागमत् । जदासुरस्य तु शिरो भीमसेनबलाद्धतम् ॥ ७१ स्तूयमानो द्विजाम्यैस्तु मरुद्भिरिव पासवः ॥७२ पपात रुधिरादिग्धं संदष्टदशनच्छदम् । इति श्रीमहाभारते आरण्यके पर्वाण जटासुरवधपणि सतपश्चाशदधिकशततमोऽध्यायः ॥ १५७ ॥ ॥ समाप्तं जटासुरवधपर्व ॥ पक्षयुद्धपर्व। ४ वैशम्पायन उवाच। क्षत्रधर्मेण धर्मश तीर्खा गां पालयिष्यसि । निहते राक्षसे तस्मिन् पुनारायणाश्रमम् । . तत्तु राजा घचस्तेषां प्रतिगृह्य तपस्विनाम् ॥ १३ अभ्येत्य राजा कौन्तेयो निवासमकरोत् प्रभुः॥१) प्रतस्थे सह विगैस्तैमा॑भिश्च परन्तपः । स समानीय तान् सर्वान् मातृनित्यवधीद्वचः । राक्षसैरनुयातो वै लोमशेनाभिरक्षितः ॥ द्रौपद्या साहितान् काले संस्मरन् भ्रातरं जयम्॥२) चित्पद्भ्यां ततोऽगच्छद्राक्षस रुह्यते कचित् । । समाश्चतस्रोऽभिगताः शिवेन चरतां धने । तत्र तत्र महातेजा भ्रातृभिः सह सुप्रतः । १५ कृतोद्देशः स बीभत्सुः पञ्चमीमभितः समाम ॥३/ ततो युधिष्ठिरो राजा वहून क्लेशान् विचिन्तयन् प्राप्य पर्वतराजानं श्वेतं शिखरिणां धरम् । सिंहव्यानगजाकीर्णामुदीची प्रययो दिशम् ॥१६ पुपितैर्दुमपण्डैश्च मत्तकोकिलषट्पदैः॥ अवेक्षमाणः कैलासं मैनाकं चैव पर्वतम् । मयूरैश्चातफैश्चापि नित्योत्सपविभूपितम् । गन्धमादनपादांश्च ध्येतं चापि शिलोचयम् ॥१७ व्याघ्रराहमहिर्गवयेहरिणैस्तथा ॥ ५ उपर्युपरि शैलस्य वहींश्च सरितः शिवाः। ज्वापदैालरूपैश्च रुरुभिश्च निपेवितम् । पृष्ठं हिमवतः पुण्यं ययौ सप्तदशेऽहनि ॥ १८ फुलैः सहनपध शतपत्रैस्तथोत्पलैः।। ददृशुः पाण्डवा राजन् गन्धमादनमन्तिफात् । अपुले कमलैश्चैव तथा नीलोत्पलैरपि । पृष्ठे हिमवतः पुण्ये नानादुमलतावृते ॥ महापुण्यं पवित्रं च सुरासुरनिषेषितम् ॥ सलिलावर्तसंजातैः पुष्पितैश्च महीरहः। तापि च कृतोद्देशः समागमदिक्षुभिः। समावृतं पुण्यतममाश्रमं वृषपर्वणः॥ कृतश्च समयस्तेन पार्थेनामिततेजसा । तमुपागम्य राजर्षि धर्मात्मानमरिन्दमाः। पञ्चवर्षाणि वत्स्यामि विद्यार्थीति पुरा मयि । पाण्डषा वृषपर्वाणमपदन्त गतल्लमाः॥ अत्र गाण्डीवधन्यानमयाप्तास्त्रमरिन्दमम् ॥ अभ्यनन्दत् स राजर्षिः पुण्यद्भरतर्षमान् । देवलोकादिमं लोकं द्रक्ष्यामः पुनरागतम् । इत्युक्त्या प्राह्मणान् सर्वानामन्यत शण्डयः १०, पूजिताधावसंस्तत्र सप्तरात्रमरिन्दमाः ॥ कारणं चैव तत्तेपामाचचक्षे तपस्विनाम । अष्टमेऽहनि संप्राप्त तमृपि लोकविश्रुतम् । तानुप्रतपसः प्रीतान् कृत्या पार्थाः प्रदक्षिणाम् ।। मध्य पृषपर्वाणं प्रस्थानं प्रत्यरोचयन् ॥ ब्राह्मणास्तेऽन्यमोदन्त शिवेन कुशलेन च । एकैकशश्च तान्विप्राग्निवेद्य वृषपर्वणि । सुखोदकमिमं क्लेशमचिरागरतर्षभ ।। १२ न्यासभूतान् यथाकालं वन्थनिय सुसहतान २४ इत्यारपके पर्वणि नलकण्ठीये भारतभावदो सप्तपश्चा. परमे वर्षे मयाऽवश्यमागन्तम्यमिति कृतसंकेत. ॥ ३ ॥ शदधिधातनमोऽध्यायः ॥ १५ ॥ वैनं केलासम् ॥४॥ तत्रापि देशे अम्माभिरिति शेषः । उद्देशः नः संघिरापः ॥ मुखोदक मुसोदयम् ॥१२॥ निहते इति ॥१॥ अयमना' . नौदेवः वितं हिमाचलम् ॥१७॥ ७ २० ८ ९ .

·घनपर्व।
अध्याय. १५८]
.
.
,
पारिबह च तं शेष परिदाय महात्मने। सर्वतफलभाराढ्यान् सर्वतकुसुमोज्ज्वलान् ॥ ४३
ततस्ते यशपात्राणि रतान्यामरणानि च ॥ २५ पश्यन्तः पादपांश्चापि फलमारावनामितान् ।
न्यदधुः पाण्डवा राजन्नाश्रमे वृषपर्वणः । आम्रानाम्रातकान् मव्यानारिकेलान्सतिन्दुकान्
अतीतानागते विद्वान् कुशलः सर्वधर्मवित् ॥ २६ मुजातकांस्तथाझीरान् दाडिमान् वीजपूरकान् ।
अन्वशासत् स धर्मशः पुत्रवद्भरतर्षमान् । पनसॉल्लकुवान् मोचान् खजूरानालयेतसान्॥४५
तेऽनुशाता महात्मानः प्रययुर्दिशमुत्तराम् ॥ २७ परावतांस्तथा क्षौद्रानीपांश्चापि मनोरमान् ।
तान् प्रस्थितानभ्यगच्छद्वषपर्वा महीपतिः । विल्वान् कपित्याअम्बूध काश्मरीबंदरीस्तथा ॥
उपन्यस्य महातेजा विप्रेभ्यः पाण्डवांस्तदा ॥ २८ | लक्षानुदुम्बरवटानश्वत्थान् क्षारिकांस्तथा ।
अनुसंसार्य कौन्तेयानाशीभिरभिनन्ध च । भल्लातकानामलकोर्हरीतकविभीतकान् ।।
वृषपर्वा निववृते पन्यानमुपदिश्य च ॥ २९ हजुदान करमर्दाश्च तिन्दुकांश्च महाबलान् ।
नानामृगगणैर्जुष्टं कौन्तेयः सत्यविक्रमः । पतानन्यांश्च विविधान् गन्धमादनसानुषु ॥ ४८
पदातिभिः सार्ध प्रातिष्ठत युधिष्ठिरः ॥ ३० । फलैरमृतकल्पैस्तानाचितान् स्वादुमिस्तरून् ।
नानागुमनिरोधेषु वसन्तः शैलसानुषु ।
तथैव चम्पकाशोकान् केतकान बकुलांस्तथा ॥
पर्यंत विविशुस्ते तं चतुर्थेऽहनि पाण्डवाः ॥ ३१ पुन्नागान् सप्तपर्णाश्च कार्णकारान् सकेतकान् ।
महाम्रघनसंकाशं सलिलोपहितं शुभम् ।
पाटलान् कुटजान् रम्यान् मन्दारेन्दीपरांस्तथा।
मणिकाञ्चनरूपस्य शिलानां च समुच्चयान्॥३२ पारिजातान् कोविदारान् देवदारुदुमांस्तथा।
ते समासाद्य पन्थानं यथोक्तं वृषपर्वणा।
शालास्तालांस्तमालांच पिप्पलान्हिकांस्तथा।
अनुसर्ययोद्देशं पश्यन्तो विविधानगान् ॥ ३३ थोरैः शतपत्रैश्च भृङ्गराजैस्तथा शुकैः ॥ ५२
शाल्मलीः किंशुकाशोकाञ्छिशपाः सरलांस्तया
उपर्युपारे शैलस्य गुहाः परमदुर्गमाः ।
सुदुर्गमांस्ते सुबहून सुखेनैवाभिचक्रमुः ॥
कोकिलैः फलविद्वेश्य हारितैर्जीवाविकः ।
'यौम्या कृष्णा च पार्थाध लोमशश्च महानृषिः । प्रियकैश्चातकैश्चैव तथान्यैर्विविधैः खगैः॥ ५३
अगच्छन् सहितास्तत्र न कश्चिदवहीयते ॥ ३५ श्रोत्ररम्यं सुमधुरं कूजद्भिश्चाप्यधिष्ठितान् ।
ते मृगद्विजसंघुटं नानागुमलतायुतम् ।
सरांसि च मनोज्ञानि समन्तानलयारिभिः॥५४
शाखामृगगणैश्चैव सेवितं सुमनोरमम् ॥ ३६ कुमुदैः पुण्डरीफैश्च तथा कोकनदोत्पलैः ।
पुण्यं पद्मसरोयुक्तं सपल्बलमहावनम् ।
कहारैः कमलैश्चैव आचितानि समन्ततः॥ ५५
उपतस्थुर्महाभागा माल्यवन्तं महागिरिम् ॥ ३७, कादम्बैधकयाकैश्च कुररैर्जलकुछुटैः ।
कारण्डवैः प्लवैर्हसैर्वकैर्मगुभिरेव च ॥
ततः किंपुरुषावासं सिद्धचारणसेवितम् ।
एतैश्चान्यैश्च कीर्णानि समन्ताजलचारिभिः।
दहशुष्टरोमाणः पर्वतं गन्धमादनम् ।।
हदैस्तथा तामरसरसासवमदालसैः ।।
विद्याधरानुचरितं किन्नरोभिस्तथैव च ।
गजससमावासं सिंहव्याघ्रगणायुतम् ॥
पद्मोदरच्युतरजाकिंजल्कारुणरञ्जितैः ।
शरभोनादसंधुएं नानामृगनिषेवितम् । मजुस्वरैर्मधुकरैर्षिरुतान् कमलाकरान् ॥
ते गन्धमादनवन तनन्दनवनोपमम् ॥
४० अपश्यंस्ते नरव्याघ्रा गन्धमादनसानुषु ।
मुदिताः पाण्डुतनया मनोहृदयनन्दनम् ।
तथैव पापण्डेश्च मण्डितांश्च समन्ततः ।
विविशुः क्रमशो धीराः शरण्यं शुभकाननम् ४१ शिखण्डिनीमिः सहितालतामण्डलकेषु च ।
द्रौपदीसहिता चौरास्तैश्च विप्रैमहात्माः।
मेघतूर्यरवोद्दाममदनाकुलितान् भृशम् ।।
मृण्वन्तः प्रतिजननान् पल्गून मदकलाछुमान्॥ कृत्वैव केकामधुरं संगीतं मधुरस्वरम् ।
श्रोत्ररम्यान समधुराश्छन्दान् खगमुखोरेतान् । चित्राकलापान्विस्तीर्य सावलासान्मदालसान्॥
उपन्यस्य निवेथ ॥ २८ ॥ अनुमंमार्य-अनुगम्य ॥ २९ ॥ तामरसानां रकोसलाना रस एवं आसवो मद्ये तजेन मदेन
काश्मरी गम्भारी ॥ ४६॥ क्षोरिका राजादना ॥४॥ अलसाः ॥ ५५ ॥ विस्तान् विशिशब्दयुतान् ॥ ५९॥

·૨૪૮ महाभारते- [यक्षयुद्धपर्व । मयूरान् दहशुष्यामृत्यतो वनलालसान् । नात्र कण्टकिनः केचिन्न च विद्यन्त्यपुष्पिताः ।। कांश्चित्प्रियाभिः सहितान् रममाणान्कलापिनः स्निग्धपत्रफला वृक्षा गन्धमादनसानुपु । वल्लीलतासंकटेपु कुटजेधु स्थितांस्तथा। म्रमरारावमधुरा नलिनीः फुलपङ्कजाः ॥ कांश्चिच कुटजानां तु विटपेपत्कटानिव ॥ ६३ | पिलोडयमानाः पश्येमाः करिभिः सफरेणुमिः । कलापरुचिराटोपनिचितान मुकुटानिय । पश्यमा नलिनी चान्यां कमलोत्पलमालिनीम् । विवरेषु तरूणां च रुचिगन् ददृशुश्च ते ॥ ६४ स्नग्धरां विग्रहवती साक्षाटियमिधापराम् । सिन्धुवारांस्तथोदारान् मन्मथस्येव तोमरान् । नानाकुसुमगन्धाव्यास्तस्येमाः काननोत्तमे ॥ ८२ सुवर्णवर्णकुसुमान् गिरीणां शिखरेषु च ॥ ६५ उपगीयमाना भ्रमरै राजन्ते वनराजयः । कर्णिकारान् विकसितान् कर्णपूरानिवोत्तमान् । पश्य भीम शुभान्देशान्दयाक्रीडान्समन्ततः॥८३. तथापश्यन् कुरबकान् धनराजिपु पुष्पितान् ॥६६ अमानुपगति प्राप्ताः संसिद्धाः स्म वृकोदर । कामवश्यौत्सुक्यकरान् कामस्येव शरोरकरान् । लताभिः पुष्पिताग्राभिः पुष्पिताः पादपोत्तमाः। तथैव धनराजीनामुदारान् रचितानिय ।। ६७ संलियाः पार्थ शोभन्ः गन्धमादनसानुषु विराजमानांस्तेऽपश्यंस्तिलकांस्तिलकानिव । शिखण्डिनीभिश्वरतां सहितानां शिखण्डिनाम्॥ तथानहशराकारान् सहकारान् मनोरमान् ॥ ६८ अपश्यन् भ्रमरारावान् मझरीभिर्विराजितान् । नदतां शृणु नि? भीम पर्वतसानुषु । हिरण्यसदृशैः पुष्पैर्दावाग्निसदृशैरपि ॥ चकोराः शतपत्राथ मत्तकोकिलसारिकाः ॥८६ लोहितैरजनाभैश्च वैदूर्यसदृशैरपि । पत्रिणः पुष्पितानेतान् संपतन्ति महादुमान् । अतीव वृक्षा राजन्ते पुष्पिताः शैलसानुपु ॥७० | रक्तपीतारुणाः पार्थ पादपागताः खगाः ॥ ८७ तथा शालांस्तमालांश्च पाटलान् बकुलामपि । परस्परमुदीक्षन्ते पयो जीवजीवकाः। माला इव समासक्ताः शैलानां शिखरेषु च ७१ हरितारुणवर्णानां शालानां समीपतः॥ विमलस्फाटेकामानि पाण्डुरच्छदनैद्विजः। सारसाः प्रतिदृश्यन्ते शैलप्रनयणेयपि ।. कलहंसैरुपेतानि सारसाभिरुतानि च। ७२ वदन्ति मधुरा वाचः सर्वभूनमनोरमाः॥ सरांसि बहुशः पार्थाः पश्यन्तः शैलसानुषु । भृगराजोपचक्राश्च लोहपृष्टाः पतत्रिणः। पोत्पलविमिश्राणि सुखशीतजलानि च । ७३ चतुर्विपाणाः पद्माभाः कुञ्जराः सकरेणयः ॥ ९० एवं क्रमेण ते चीरा धीक्षमाणाः समन्ततः । एते धैर्यवर्णामं क्षोभयन्ति महत्सरः । गन्धयन्त्यय माल्यानि रसवन्ति फलानि च॥७४ | बहुतालसमुत्सेधाः शैलङ्गपरिव्युताः ॥ ९१ सरांसि च मनोज्ञानि वृक्षांश्चातिमनोरमान् । नानाप्रनवणेभ्यश्च वारिधाराः पतन्ति च । विविशुः पाण्डवाः सर्वे विस्मयोकुललोचनाः॥ भास्करामप्रभा भीमाः शारदाम्रघनोपमाः ॥९२ कमलोत्पलकहारपुण्डरीकसुगन्धिना । सेव्यमाना यने तस्मिन् सुखस्पेशल घायुना ॥७६ | शोमयन्ति महाशैलं नानारजतधातयः । कचिदअनवर्णामाः धचित्काञ्चनसंनिभाः ॥ ९३ ततो युधिष्ठिरो मीममाहेदं प्रतिमद्वचः । अहो धीमदिदं भीम गन्धमादनकाननम् ॥ ७७ धातपो हरितालस्य क्षचिद्धिलकस्य च । यने यस्मिन् मनोरम्ये दिव्याः काननजा दुमाः। मनःशिलागुहाथैव संध्याम्रनिकरोपमाः ॥ ९४ लताश्च विविधाकाराः पत्रपुष्पफलोपगाः ॥ ७८ शशलोहितवर्णामाः क्वचिद्वैरिफधातवः । मान्त्यते पुष्पविकचाः पुंस्फोकिलकुलाकुलाः । सितासिताम्रप्रतिमा यालसूर्यसमप्रमाः ॥ ९५ कुटजेषु वृक्षविशेषेषु । वडीनो लतानानानि तैः ॥ ७ ॥ नलिनी सरसीम् क्मलोरल्योखान्तरजातिभेदः संकटेषु कुधीकृतेषु ॥ ६३ ॥ सिन्धुवारान् पन ॥८॥ विप्रहाती शरीरवतीम् । तस्य शेलस्य ।। ८३ ।। विशेषान् ॥६५॥ कामवश्यानां नराणामौत्सुक्यक्रान् मृजराजादयः पक्षिविशेषाः । चनुर्विषाणाश्चतुर्दन्ताः । ॥६५॥ स्फाटिकाभानि निर्मलानि । सारसानामभिस्तंच पनामाः येता॥९॥ धु तानि सरांसि इत्युत्तरेणान्वयः ॥७२॥ हे भीम

·अध्यायः १५९]
पनपर्ध।
एते बहुविधाः शैलं शोभयन्ति महाप्रमाः!
व्यालेच विविधाकारः शतशाः समन्ततः॥१००
गन्धर्याः सह कान्ताभियोक्तं वृषपर्वणा ॥९६ / उपेतं पश्य कान्तये दौलराजमरिन्दम !
दृश्यन्ते शैलपु पार्थ किंपुरुरीः सह ।
पैशंपायन उवाच।
गीतानां समतालानां तथा सानां च निःस्वनः ते प्रीतमनसः शूपः प्राप्त गतिमनुन्तमाम्॥१०१
भूयते वाधा भीम सर्वभूतमनोहरः। मातृप्यन पतेन्द्रस्य दर्शनेन रत्तयः ।
महागामुदीक्षस्य पुण्या देवनदी शुमाम् ॥ ९८ / उपेतमय माल्यैश्च फलपशि पाटपैः
कलहंसगणेर्नुशापिफिरसेयिताम् । प्राष्ट्रियणस्य राजरायम दस्तदा।
धातुभिध सरिद्भिश्य किन्नरैगपक्षिमिः ॥ ९९ ततस्ले तिग्मतपत शं धमनिसंततम् ।
गन्धर्वरप्सऐभिश्च काननेध मनोरमैः। पारगं सर्वधर्माणामाणिमुपगमन् ॥
इति श्रीमहाभारते मारण्यके पर्वणि यक्षयुद्धपर्वणि गन्धमादनप्रयेशे
अटपश्चाशदधिकशततमोऽध्यायः ॥ १५८ ॥
१०२
।
.
पैशम्पायन उवाच।
यथार्ह मानिताः फनित्यया नन्दन्ति साधयः
युधिष्ठिरस्तमासा तपसा दग्धकिल्विपम् । यनेष्यपि यसत्यधिद्धर्ममेपानुवर्तसे ॥
अभ्यपादयत प्रीतः शिरसा नाम कीर्तयन् ॥ १। कधिद्धीम्यस्त्यदाचार्न पार्थ परितप्यते।
ततः कृष्णा च भीमश्च यमौ च सुनपसिनी।
दानधर्मपाशीचैरार्जवेन तितिक्षया । १.
शिरोमिः प्राप्य राजर्षि परिवार्योंपतस्थिरे ॥ २
तय धीम्यो धर्मशः पाण्यानां पुरोहितः।
पितृपैतामहं वृत्तं कचित्यानुषतसे ।
ययान्यायमुपासान्तस्तमपि सांशतयतम् ॥ ३१ फधिद्वाजर्षियातेन पया गच्छसि पाण्डप ॥ ११
अन्यमानात स धर्मको मुनिर्दिव्येन चक्षुष्ण । स्वे स्ये फिल कुले जाने पुरे नप्तरि या पुनः ।
पाण्डोः पुत्रान् कुरुश्रेष्ठानास्यतामिति चाप्रवीत् । पितरः पिल्लोपस्थाः शोचन्ति च इसन्ति ।
कुरुणामृपमं पार्थ पूजयित्या महातपाः । फि तस्य दुफ्तेऽस्माभिः संभातम्यं भविष्यति।
सह भ्रातृमिरासीनं पर्यपृच्छपनामयम् ॥ ५ किंचास्य सस्तेऽम्माभिःप्राध्यमिति शोमनम् ।
नानृते कुरुषे भायं कधिर प्रतिसे ।
पिता माता तथैवामिप्यरात्मा चपनमः ।
माता पित्रोय ते पृत्तिः कषिपार्थ नसीदति ६ पस्ते जिनाः पार्य तभ्य लोकावुमा जितो।
कधित्ते गुरपः सर्षे शायद्याय पूजिताः।
फपिन्न कुरुप भायं पार्थ पापेषु फर्म ॥
युधिष्ठिर उवाच।
सुरतं प्रतिकच कविता च दुरतम् ।
মহানা মাথমিশ্রয়।
यथान्यायं कुरुश्रेष्ठ जानासिन विकत्यसे ।। ८ पयाशक्ति यथान्यायं कियत विधियन्मया १५
।
यो पणा निमिनभूलेनो मयामुरेण । तथाहि
सभापणि मयेन संध्या युधिष्टि पनि गभारण युधिष्टिर इनि। माम कॉर्नयर युधिटिरोऽहं वामन
प्रसंगादुन्युपम् ।। देिवरणि साता विज्ञापते। बाद इति वदन् ॥ १॥ मुनि लागि ॥ ४॥ त्ति-
सयामाग देतेयः पातु भारत इनि रामः दिवोड-प्यायोम्पमालाराणादि या विषया
शुरः ९६॥ स्यारपके पाणि मेमसाये मान-विदिता ॥ ४ ॥ मुगु स्तमम्प तं पारिणम् । दुई
मारपे अपवादधिमलामोश्यायः॥१५॥ मारिन हालुन विश्त्यो 'शतम इनिन शायरी
॥८॥पावन माह का मामाह ॥१५॥

·महाभारत- [शपुर २५० २६ मार्टिषेण उवाच। गतिः परमसिद्धानां देवर्शणां प्रकाशते । अम्ममा घायुभक्षाथ यमाना विहायसा । चापलादिह गच्छन्तं पार्थ यानमितः परम् । जुपन्ते पर्वतश्रेष्टमृपयः पर्वसंधियु !! १६ अयाशूलादिमिर्जन्ति राक्षसाः शत्रुपदन । २९ कामिनः सह कान्ताभिः परस्परमनुग्रताः। अप्सरोभिः परिवृतः समृद्ध्या नरवाहनः । दृश्यन्ते शैलङ्गस्था यथा किंपुरुषा नृप ॥ १७ । इह वैधयणतात पर्वसंचित दृश्यते ॥ अरजांसि च यासांसि घसानाः कौशिकानि च। शिखरस्यं समासीनमाधेपं यक्षरक्षसाम् । दृश्यन्ते बयः पार्य गन्धर्याप्सरसां गणाः ॥ १८ प्रेक्षन्ते सर्वभूतानि मानुमन्तमिवोदितम् ॥ २७ विद्याधरगणाश्चैव भ्रग्विणः प्रियदर्शनाः। देवदानवसिद्धानां तथा वैश्रवणस्य च । महोरगगणाचैव सुपर्णाधोरणादयः॥ १९ गिरेः शिखरमुद्यानमिदं भरतसत्तम ।। २८ अस्य चोपारे शैलस्य धुयते पर्वसंधिषु। उपासीनस्य धन तुम्बुगेः पर्यसंधिषु ॥ भेरीपणशहानां मृदङ्गानां च निस्सनः ॥ २० गीतसामस्वनस्तात ध्यते गन्धमादने ॥ इहस्थैरेव तत्सर्व थोतन्यं मरतर्पमाः। पतदेयविध चिनमिह तात युधिष्ठिर । न कार्या घः कथंचित्स्यात्तमाभिगमने मतिः २१ प्रेक्षन्ते सर्यभूतानि धनुशः पर्वसंधेिषु ॥ नचाप्यतः परं शक्यं गन्तुं भरतसत्तमाः। भुझाना मुनिभोज्यानि रसयन्ति फलानि च । विहारो घर देवानाममानुपगतिस्तु सा॥ २२ घसधं पाण्ययेष्ठा यायदर्जुनदर्शनाम् ॥ ३१ पचपलकर्माणां मनुष्यमिह मारत । न तात चपलाय्यमिह प्रातः कथंचन । द्विपन्ति सर्वभूतानि तादयन्ति च राक्षसाः २३ उपित्येह ययाफामं ययाथ विहत्य च । मस्यातिकम्य शिखरं फैलासस्य युधिष्ठिर । ततः शस्त्रजितां तात पृथियों पालयिष्यसि ३२ इति श्रीमहाभारते मारण्यके पर्वणि यक्षयुद्धपणि आर्टिषेणयुधिष्ठिरसंयादे जनपष्ट यधिकशततमोऽध्यायः॥१५९ ॥ - ७ १६० अनमेजय उयाव। तत्र याति घनद मारिणो ययामयीन् । मापिणासमे तस्मिन् मम पूर्वपितामहाः। एतदिच्छाम्यहं यो विस्तरेण तपोधन । पाण्डोः पुत्रा महात्मानः म दिथ्यपराक्रमा१महि मे गण्यतम्यूमिनि ने विष्टितम् ॥६ कियन्तं कालमयमन् पर्यते गन्धमादने । वैशम्पायन उवाच । किंघ चतुर्महायीर्याः सर्वेऽतिवलपीरुगः ॥ २ पनदात्मदिन धुत्या तस्याप्रतिमनेजसः । कानि चाभ्ययहार्याणि तत्र ने महात्मनाम् । पसतां लोकाराणामासंस्तहि सत्तम । शासन मततं चाम्नधेय भरतर्षमाः॥ ३ यिस्तरेण च मे दस भीमसनपराक्रमम् । मुसामा गुनिमोग्यानिम्मपन्ति फलानि च। पपयके महावास्तस्मिन् हेमयते गिरी। गुदवाणहतानां च मृगाणी पिशितान्यपि मगल्यामीत् पुनयुदं तस्य यदिजोत्तम । मप्यानि हिमवत्पृष्ठे मनि विविधानि । फपित् समागमलेगमासीत्रयणम्य ॥ ५ म्ययमम्ना पाण्या मार्गमा पांग प्रतियारला॥ नंमोऽधायः॥ १५ ॥ मागम् ॥ ५ ॥ नानाम् ॥ २८॥ पा. रपो पानि सामोरे मारभारी नाhिe.

·नव्यायः १६.]
पनपर्व।
तथा निवसतां तेषां पञ्चमं यमभ्यगात् । ततः क्षिप्तमिवात्मानं द्रौपया स परंतपः ।
शृण्वतो लोमशोक्तानि वाक्यानि विविधान्युत नामृप्यत महाबाहुः प्रहारमिव सद्यः ।।
त्यकाल उपस्थास्य इति चोक्त्वा घटोत्कचः।। सिंदर्षमगतिः श्रीमानदारः कनकमभः ।
राक्षसैः सह सर्वेश्च पूर्वमेव गतः प्रभो ॥ ११ मनस्वी बलपान् दृप्ती मानी शूरच पाण्डवः॥२८
आरिणाश्रमे तेषां पसतां ये महात्मनाम् । लोहिताः पृथुव्यंसो मत्तवारणविक्रमः ।
अगन्छन् यहयो मासाः पश्यतां महद्भुतम् ॥१२ सिंहदंष्ट्रो वृहत्स्कन्धः शालपोत वोद्गतः ।। २९
तैस्तत्र विहरद्भिश्च रममाणैश्च पाण्डवैः । महात्मा चारुसङ्ग कम्युनीयो महाभुजः ।
प्रीतिमन्तो महाभागा मुनयधारणास्तथा ॥ १३ रुमपृष्ठं धनुः खङ्गं तूणाश्चापि परामशत् ॥ ३०
जग्मुः पाण्डयान द्रष्टुं शुद्धात्मानो यतप्रताः। स फेसरीव चोत्सित प्रभिन्न इय वारणः ।
ते तैः सह फयां चर्दिव्यां भरतसत्तमाः ॥ १४ व्यपेतमयसंमोहः शैलमभ्यपतली ॥ ३१
ततः फतिपयाहस्य महान्हदनियासिनम् तं मृगेन्द्रमिषायान्तं मभिन्नामिव धारणम् ।
ऋद्धिमन्तं महानागं सुपर्णः सहसाऽऽहरत् ॥ १५ दहः सर्वभूतानि वाणकार्मुकधारिणम् ॥ ३२
शाम्पत महाशैला प्रामृधन्त महाद्रुमाः।
द्रौपद्या ययन हर्षे गदामादाय पाण्डवः ।
दशः सर्वभूतानि पाण्याथ तदद्भुतम् ।। १६ व्यपेतमयसमोहः शैलराज समाश्रितः ॥
ततः शैलोत्तमस्याग्नात् पाण्डवान् प्रति मारुतः।
नग्लानिनं च कातर्य न वैक्लव्यं न मत्सरः ।
अपहत् सर्वमाल्यानि गन्धवन्ति शुमानि च ॥१७ / कदाचिग्नुपते पार्थमात्मज मातरिश्वनः ॥ ३४
तर पुष्पाणि दिव्यानि सहद्भिः सह पाण्डवाः। तदेफायनमासाद्य विपर्म भीमदर्शनम् ।
दः पञ्चवर्णानि द्रौपदी च यशसिनी ॥ १८ बहुतालोट्यं शृङ्गमारुरोह महावलः ॥
भीमसेनं ततः कृष्णा काले बचनमग्रवीत् । सकिन्नरमहानागमुनिगन्धपक्षसान् ।
विविक्त पर्वतोद्देशे सुखासीनं महाभुजम् ॥ १९ हर्षयन पर्वतस्यानमारुहा स महाबलः ॥ ३६
सुपणांनिलवेगेन श्वसनेन महाबलात् ।
ततो चैश्रवणावासं ददर्श मातभः।
पञ्चवर्णा निपात्यले पुणाणि भरतम ॥ २० काश्चनैः स्फाटिकैश्चैव घेदमभिः समलंकृतम्॥३७
प्रत्यक्षं सर्वभूतानां नदीमश्वरयां प्रति ।
प्राकारेण परिक्षितं सौवर्णेन समन्ततः ।
पाण्डये सत्यसंधेन मात्रा तय महात्मना । २१ सर्वरतधुतिमता सयाद्यानयता तथा ॥
गन्धारगरक्षांसि पासवध निवारितः । शैलादम्युच्छ्यवता चाहालकशोभिना ।
हता मायास्नियोगा धनुः प्राप्तं च गाण्डिवम् ॥ द्वारनोरणनि!हचजसंवाहशोभिना ॥
तथापि समहत्तेजो महद्वाहुबलं च ते । विलासिनीमिरत्यर्थ नृत्यन्तीभिः समन्ततः।
अविषह्यमनाप्यं शक्रतुल्यपराक्रम । २३ / वायुना धूयमानाभिः पताकाभिरलंकृतम् ॥ ४०
त्ववाहुबलवेगेन शासिताः सर्पराक्षसाः। धनुष्कोटिमषष्टभ्य वक्रमाबेन बाहुना।
रहत्या शैलं प्रपद्यन्ता भीमसेन दिशो दश ॥ २४ पश्यमानः स खेदेन द्रविणाधिपतेः पुरम ॥ ४१
ततःौलोत्तमस्याग्नं चित्रमाल्यधरं शियम् । मोदयन सर्वभूतानि गन्धमादनसंभवः ।
व्यपेलमयसंमोहाः पश्यन्तु सुहृदस्तय।।
२५ सर्वगन्धवहस्तत्र मारुतः सुसुखो वा । ४२
एवं प्रणिहितं भीम चिरात्मभृति मे मनः । चित्रा विविधवर्णाभाचित्रमरिधारिणः ।
मधुमिच्छामि शैलाग्रं त्वदाहुबलपालिता ॥ २६, अचिन्त्या विविधास्तत्र द्रुमाः परमशोभितः ५३
पृथु विशिष्टी अनौ यस्य स पृयुष्यंगः ॥२९॥ ग्लानिः । तोरण वाहिद्वार नियूँहो नागदन्नाख्यं गृहानिर्गत दार।
प्रमः कातय भयम् । वसन्यमनुत्साहः । मन्सरः पो- | "नि!हो नागदन्ते स्यात्' इति विश्व. ॥ ३९॥ भावन
वर्षासहिष्णुत्वम् ॥ ३४॥ एकायनं वामदक्षिणमंचारमन्यम्
॥ ३५ ॥ परिक्षितं परिन आवृतम् ॥ १८ ॥ चयाालक- बकेण बाहुना उपलक्षितः । एनेऽस्मात्र प्रत्युद्रच्छन्तीति वा
घोभिना । थय प्राकारस्य मूलबन्ध, अहालक उपरिष्दम्। वक्युद्धया सदैन तदर्शनात् स्वपस्मरण तेन । दक्षिणा
'वयः मनूहे नाकारमूलबन्धे समाहिते' इति मेदिनी । । धिपते'-धनाधिपतेः ॥४१॥

·२५२
महामारते-
[यक्षयुदाई
रखजालपरिक्षितं चित्रमाल्यविभूषितम् । अदर्शयदर्धाकारं पौरुषं च महाबलः ।
राक्षसाधिपतेः स्थानं दहशे भरतर्षमः स तान् दृष्ट्या पगवृत्तास्मयमान वागवीत् ६०
गदाखगधनष्पाणिः सममित्यक्तजीवितः । एकेन बहवः सवये मानुषेण पराजिताः ।
भीमसेनो महाबाहुस्तस्थौ गिरिरिघाचलः ॥ ४५ प्राप्य वैश्रवणावासं किं यक्ष्यथ धनेश्वरम् ॥ ६५
ततः शङ्खमुपाध्मासीहिपता लोमहर्षणम् ।
एवमामाभ्य तान् सर्वानभ्यवर्तत राक्षसः।
ज्यायोपतलशब्दं च कृत्वा भूतान्यमोहयत् ॥४६ शक्तिशूलगदापाणिरभ्यधावत्स पाण्डयम् ॥ ६२
ततः प्रहृष्टरोमाणस्तंभाप्दमभिदुद्रुवुः ।
तमापतन्तं येगेन प्रभिन्नमिव वारणम् ।
यक्षराक्षसगन्धर्याः पाण्डवस्य समीपतः॥ ४७ घत्सदन्तैत्रिमिः पार्चे भीमसेनः समादयत् ॥६३
गदापरिघनिस्त्रिंशशूलशक्तिपरश्वधाः ।
मणिमानपि संश्रुद्धःप्रगृहा महनी गदाम् ।
प्रगृहीता व्यरोचन्त यक्षराक्षसबाहुमिः ॥
४८ | प्राहिणोद्भीमसेनाय परिगृह्य महाबलः ॥
६४
ततः प्रववृते युद्ध तेषां तस्य च भारतं । विशुपां महाघोरामाकाशे महत्ती गदाम् ।
तैः प्रयुतान् महामायैः शूलशक्तिपरश्वधान् ४९ / शरैर्बहुभिरान भीमसेनः शिलाशितैः ॥
भल्लीमः प्रविच्छेद भीमवेगतरैस्ततः।
प्रत्यहन्यन्त ते सर्वे गदामासाद्य सायफाः।
अन्तरिक्षगतानां च भूमिष्ठानां च गर्जताम् ५० न घेगं धारयामासुर्गदावेगस्य घेगिताः ॥ ६६
शरैर्विव्याध गात्राणि राक्षसानां महाबलः। गदायुद्धसमाचारं घुग्धमानः स धीर्यवान् ।
सा लोहितमहावृष्टिरम्यवर्षमहाबलम् ॥ ५१ / व्यंसयामास तं तस्य प्रहारं भीमविक्रमः॥ ६७
गदापरिघपाणीनां रक्षसां कायसंभवाः। ततः शक्ति महाधोरां रुक्मदण्डामयस्मयीम् ।
कायेभ्यः प्रच्युता धारा राक्षसानां समन्ततः५२ / तस्मिन्नेवान्तरे धीमान प्रजहाराय राक्षसः ॥ ६८
भीमबाहुबलोत्स्टैरायुधैर्यक्षरक्षसाम् । सा भुज भीमनिहादा भित्त्या भीमस्य दाक्षणम् ।
विनिकत्तानि दृश्यन्ते शरीगणि शिरांसि च ५३ / सानिज्वाला महारौद्रा पपात सहसा भुवि।। ६९
प्रच्छायमानं रक्षोभिः पाण्डधं प्रियदर्शनम् । सोऽतिविद्धो महेष्वासः शक्त्यामितपराक्रमः ।
ददृशुः सर्वभूतानि सूर्यमम्रगणैरिव ।। ५४ | गदां जग्राह कौन्तेयः क्रोधपर्याकुलेक्षणः ॥ ७०
स रश्मिभिरिवादित्यः शरैररिनिघातिमिः । रुक्मपट्टपिनद्धां तां शत्रूणां भयवर्धिनीम् ।
सर्वानार्छन्महाबाहुर्बलवान् सत्यावक्रमः ॥ ५५ | प्रगृह्याथ नदन भीमः शैश्यां सर्वायसी गदाम् ॥
ममितर्जयमानाश्च रुवन्तश्च महारवान् ।
तरसा चामिदुद्राय मणिमन्तं महाबलम् ।
न मोहं भीमसेनस्य ददृशुः सर्वराक्षसाः ॥ ५६ | दीप्यमानं महाशूलं प्रगृह्य मणिमानपि ।
यक्षा विकृतसङ्गिा भीमसेनभयार्दिताः । माहिणोद्भीमसेनाय घेगेन महता नदन् ।
भीममार्तस्वरं चर्विप्रकीर्णमहायुधाः॥ ५७ | मध्यत्वा शूलं गदाग्रेण गदायुद्धविशारदः ॥ ७३
उत्सृज्य ते गदाशूलानसिशक्तिपरश्वधान् । अभिदुद्राय तं हन्तुं गरुत्मानिय पनगम् ।
दक्षिण दिशमाजग्मुखासिता ढधन्वना ॥ ५८ । सोऽन्तरिक्षमात्य विधूय सहसा गदाम् ।। ७४
तत्र शूलगदापाणियूंढोरस्को महाभुजः । मचिक्षेप महाबाहुनिध रणमूर्धनि ।
सखा पैश्रवणस्यासीन्मणिमानाम राक्षसः ॥ ५९ | सेन्द्राशनिरिवेन्द्रेण विस्टा घातरंहसा ॥
।
ददृशे ददर्श ॥ ४४ ॥ अदर्शयत् अधीकारं साम्यं प्रारद-
यस्य तस्य । ६६ सः भीमः व्यायामारा भ्यर्थीचकार
शितवान् यः स मणिमानिति यत्तदोरयाहारेण योग्यम् | ॥६७ ॥ अपस्मयो छांदर्स भत्वम् अयोमयीम् ॥ १८॥
॥ ६ ॥ संख्ये संग्रामे ॥ ६१॥ त्यहन्यन्त प्रतिहताः। शेषया भावयति मन पराभवतीति शेषयाशीक्यते 'ऋर
देगिता. पेगवन्तोऽपि । गदावेगस्य गदाया वेगोऽत्यभ्यासो | लोर्ण्यत्' इति 'प्यत्' । ततः स्वार्थिकोऽम् ॥ ७ ॥

·२५४ महामारते- ४२ २९ ३० -- धुक्रोध यक्षाधिपतियुज्यतामिति चानचीत् । पाशगङ्गधनुष्पाणिरुदैक्षत धनाधिपम् ॥ अथाम्रघनसंकाशं गिरिनमियोट्रितम् ॥ २३ भीमसेनस्य न ग्लानिर्विक्षतस्यापि राक्षसः। रयं संयोजयामासर्गन्धहममालिमिः। बासीत्तस्यामवस्थायां फुयरमपि पश्यतः ॥ ४॥ तस्य सर्वगुणोपेता विमलाक्षा हयोत्तमाः ॥ २४ भादानं शितान्याणान् योमुकाममपस्थितम् । तेजोवलगुणोपेता नानारतयिभूषिताः। दृष्टा मीम धर्मसुतमन्नरयात्नः ॥ शोममाना रये युक्तास्तरिप्यन्त हषाशुगाः ॥ २५ विदुस्त्वां सर्वभूतानि पार्थ भूतहिते रतम् । म्हेषयामासुरन्योन्यं हेपितर्विजयावहः । निर्भयथापि शैलाने घस त्यं भ्रातृभिः सह ४३ स तमास्थाय भगवान् राजराजो महारयम् ॥ २६ न च मन्युस्त्यया कार्यों भीमसेनस्य पाण्डय । प्रययौ देवगन्धः स्तूयमानो महाद्युतिः । कालेनैते हताः पूर्व निमित्तमनुजस्तय ॥ तं प्रयान्तं महात्मानं सर्वे यक्षा धनाधिपम् ॥२७ बीडा चात्र न कर्तव्या साहसं यदिदं एतम् । रक्तामा हेमसंकाशा महाकाया महावलाः। यापि सुरैः पूर्य विनाशो यक्षरक्षसाम् ॥ ४५ सायुधा वदनिनिशा यक्षा दशशतायराः॥ २८ न भीमसेने फोपो में प्रांतोऽस्मि भरतर्षभ । तेजवेन महावेगाःप्लवमाना विहायसा । कर्मणा भीमसेनस्य मम तुधिरभूत्पुरा । गन्धमादनमाजग्मुः प्रकर्षन्त वाम्बरम् ॥ धशम्पायन उयाच। तत् फेसरिमहाजालं धनाधिपतिपालितम् । फुयरं च महात्मानं यक्षरक्षोगणावृतम् ॥ एयमुफ्त्या राजानं मीमसेनमभाषत। नेतन्मनसि मे तात वर्तते कुरुसत्तम । दएरोमाणः पाण्डवाः प्रियदर्शनम् । यदिदं साहसं मीम रणायें एसयामसि । फुघरस्तु महासत्वान् पाण्डोः पुत्रान्महारथान् ।। मामनाहत्य देयांध विनाशं यक्षरतसाम् ॥ ४८ मात्तका फनिरिंशान् दृष्टा प्रीतोऽभवत्तदा। देवकार्य चिकीर्षन् स हदयेन तुतोष है ॥ सवालुपलमाथित्य सेना भीतिमांस्यपि । ३२ शापादध विनिर्मुको घोरादस्मि पृफोदर ४९ ते पक्षिण यापेवर्गिरिटई महाजयाः। अहं पूर्वमगस्त्येन कपन परमर्विगा। तस्थुस्तेषां समभ्याशे धनेश्वरपुरम्सराः॥ ३३ / शोऽपराधे कस्मिचित्तस्यैषा नितिः कृता। ततस्तं हुएमनसं पाण्यान् प्रति भारत । दृष्टो हिमम सहशः पुरा पाण्पनन्दन । समीत्य यक्षगन्धर्या निर्षिकारमयस्थिताः॥ ३४ नयात्रापराधोऽस्ति कचिदपि पाण्डप ॥५॥ पापहवाय महात्मानः मणम्य घनदं प्रभुम् । युधिष्ठिर उयाय। नकुलः सहदेयश्च धर्मपुत्रश्च धर्मवित् ॥ कशाप्तोऽसि मगयनगस्त्येन महात्मना । मारादमियात्मानं मन्यमाना महारथाः। तस्थः प्राञ्जलयः स परियार्य पनेश्वरम् ॥ ३६ श्रोतमिच्छाम्यहं देय तवैतच्यापारणम ॥ ५२ चार्यमूतं मे यकीपातम्य धीमतः । सहासनवरं धीमत्पुष्पर्क विश्वकर्मणा। तदेय त्यं न निर्दग्धः सरलः सपदानुगः ॥ विहितं चित्रपर्यन्तमातिप्टत धनाधिपः । तमाप्तीनं महाफायाः कर्णा महामयाः । धनेश्या उपाय। ज्योपविपिशुपक्षा का सदन ३४. देवनानामन्मतः पुायन्य नायर शतशयापि गन्धर्यास्तधैयाप्सरमा गणाः। पृतस्तवाहमग महापदरातरिश्रमिः ।। परियायॊपतिष्ठन्त यथा देयाः शतम् ॥ ३९ यहाणां घोररूपाणां विविधायुधधारिणाम । फायनी शिरसा विधीमसेनःशुभाम् । यायम्यहमयापश्यमगम्पधिमत्तमम - --- युग्दा पनि । अपन. गोपाः ॥ २४ ॥ गारमदानाबाना मल कम् 'अघ्रं मे गगने भानुमेरे सामने' पति ॥३.हा: ॥ ४५ ॥ मग मपा। शो मेदिनीपोत्सरनपगंगामि वा ॥ २१॥ माग गम् ॥५॥ माया में देगरिदेने पोरग्यामापु । क्षारतिष मिटाश दा.

·वनपर्व ।
अध्याय. १६२]
६०
उग्रं तपस्तप्यमानं यमुनातीरमाश्रितम् ।
धर्षणां कृतवानेतां पश्यतस्ते धनेश्वर ॥
नानापक्षिगणाकीर्ण पुष्पितद्रुमशोभितम् ॥ ५६ तस्मात्सहैभिः सैन्यैस्ते घधं प्राप्स्यति मानुपात्
तमूर्ध्वबाहुं दृष्ट्वैव सूर्यस्याभिमुखे स्थितम् ।
त्वं चाप्यभिहतेः सैन्यैः क्लेशं प्राप्येह दुर्मतिः।
तेजोराशि दीप्यमान हुताशनमिवैधितम् ।। ५७ तमेव मानुषं दृष्टा किल्विषाद्विप्रमोश्यसे॥ ६१
राक्षसाधिपतिः श्रीमान् मणिमान्नाम मे सखा ।
सैन्यानां तु तवैतेषां पुत्रपौत्रबलान्वितम् ।
भौदिज्ञानमावाञ्च दर्पान्मोहाच पार्थिव ॥ ५८
न शापं प्राप्यते घोरं तत्तवाशां करिष्यति ॥ ६२
न्यष्ठीवदाफाशगतो महस्तस्य मूर्धनि ।
स कोपान्मामुवाचेदं दिशः सर्वा दहन्निव ॥ ५९
एप शापो मया प्राप्तः प्राक्तस्मादृपिसत्तमात् ।
मामवज्ञाय दुरात्मा यस्मादेव सखा तव । स भीमेन महाराज मात्रा तय विमोक्षितः।६३
इति श्रीमहाभारते आरण्यके पर्वणि यक्षयुद्धपर्वणि कुवेरदर्शने
एकपटयधिकशततमोऽध्यायः ॥ १६१ ॥
६
२
१६२
धनद उवाच।
यस्तु केवलसंरम्भात्प्रपातं न निरीक्षते ।
विष्ठिर धृतिर्दाश्य देशकालपराक्रमाः। पापात्मा पापबुद्धिर्यः पापमेवानुवर्तते ।
होकतन्त्रविधानानामेष पञ्चविधो विधिः॥ १ कर्मणामविभागशः प्रेत्य चेह विनश्यति ।
मृतिमन्नश्च दक्षाश्च स्खे स्वे कर्मणि मारत । अकालज्ञः सुदुर्मेधाः कार्याणामविशेषवित् ॥ ७
ग्रामविधानशा नरा कृतयुगेऽभवन् ॥
वृथाचारसमारम्भः प्रेत्य चेह विनश्यति ।
वृतिमान् देशकालज्ञः सर्वधर्मविधानवित् ।
साहसे वर्तमानानां निकृतीनां दुरात्मनाम् ॥ ८
क्षत्रियः क्षत्रियश्रेष्ठ प्रशास्ति पृथिवी चिरम् ॥ ३
सर्वसामर्थ्यलिप्सूनां पापो भवति निश्चयः ।
य एवं वर्तते पार्थ पुरुषः सर्वकर्मसु ।
स लोके लभते वीर यशः प्रेत्य च सद्गतिम् ॥ ४ अधर्मशोऽवलिप्तश्च बालबुद्धिरमर्पणः ॥
देशकालान्तरप्रेप्सुः कृत्वा शक्रः पराक्रमम् ।
निर्भयो भीमसेनोऽयं तं शाधि पुरुषर्षभ ।
संप्राप्तस्त्रिदिवे राज्यं वृत्रहा वसुभिः सह ॥
५ आर्टिषेणस्य राजर्षेः प्राप्य भूयस्त्वमाश्रमम् ॥१०
१६२
एधितं समिद्धम् ॥ ५५ ॥ मौात् विचारा एवं शापकीर्तनन्याजेन महनामवज्ञा न कर्तव्येति स्वित-
समत्वात् । अत एव अगस्त्योऽयमित्यज्ञानभावात् । मौर्खा- | मर्थे कण्ठोऽपि वक्तुं प्राह युधिष्ठिरेत्यादिना । पतिः
मपि दर्पात् संपत्तिगर्वात् सोऽपि मोहात् संपत्तनश्वरत्वा- | संकटेष्वविक्लवता । दाश्यं यत्नशीलता । पराक्रमः शत्र-
झानात् ॥ ५८ ॥ न्यावत् यूटलवान् ॥ ५९ ॥ सैन्याना- णामभिभवनहेतुः क्रिया । देशकालयोरानुकूल्यं चेति
मिति । तव सैन्याना मध्ये यत्तत्र आज्ञा करिष्यति तत् घोरं विधानाना कार्याणा विविरभ्युदयतु. । अदेशेऽकाते
शाप मानुषात् मरणरूमं न प्राप्स्यते । घोरले हेतु । पुत्रेति। च कृतं धृत्यादिकमभिभवहेवरित्यर्थः ॥१॥ धृतिमन्त
पुत्रपौत्राः, बलानि-सैन्यानि च तेषु अन्वितम् । 'राक्षमाः | इति । कृतयुगे हि ज्ञानप्राधान्यात् ज्ञानस्य च सस्मिन् देशे
सवें पुत्रादियुक्ता मानुषवध्या भवन्तु' इत्येक्स्यापराधे बहूना | काले चाभ्युदयहेतुत्वान तत्र देशकालप्रतीक्षासीदित्यर्थः
दण्डरूप इति घोरत्वं शापस्येत्यर्थः ॥ ६२ ॥ इत्यारण्यके | ॥२॥ क्षत्रियाणां तु सर्वदेवतत्पञ्चक्मावत्यकमित्याह
पर्वणि नलकण्ठीये भारतभावदोघे एकपट्यधिकशत- | धृतिमानिति ॥ ३ ॥ नहेति पराक्रम निर्दिशति ॥
तमोऽध्यायः॥ १६१।।
संरम्भात् कोपात् ॥ ६ ॥ नितीनां वचनापराणाम्
॥८॥ इममुपदेशं ते योजयति अधर्मज्ञ इति ।
अवलिसो गर्वितः ॥९॥

·२५६ महाभारते- २७ तामित्रं प्रथमं पक्ष वीतशोकभयो घस। स शान्तनुमहातेजाः पितुस्तव पितामहः ॥ २३ अलकाः सह गन्धर्यक्षाश्च सह किमरैः ॥ ११ प्रीयते पार्थ पार्थेन दियि गाण्डीवधन्वना । मन्नियुक्ता मनुष्येन्द्र सर्वे च गिरिवासिनः । सम्यवासी महावीर्यः कुलधुर्येण पार्थिवः ॥ २४ रक्षिप्यन्ति महाबाहो सहितं द्विजसत्तमैः ।। १२ पितन देवानृपविमान पूजयित्वा महातपाः। साहसादनुसंप्राप्तः प्रतिवुध्य वृकोदरः। सप्त मुख्यान महामेधानाहरयमुनां प्रति ।। २५ यार्यतां साध्वयं राजंस्त्वया धर्मभृतां वर ॥ १३ / अधिराजः स राजंस्त्यां शान्तनुः प्रपितामहः । अतः परं च यो राजन् द्रक्ष्यन्ति धनगोचराः। स्वर्गजिच्छकलोकस्थः कुशलं परिपृच्छति ॥ २६ उपस्थास्यन्ति यो राजन् रक्षिप्यन्ते च यः सदा॥ वैशम्पायन उवाच । तथैव चानपानानि स्वादूनि च बहनि च । आहरिष्यन्ति मत्प्रेष्याः सदा वः पुरुषर्षभा॥१५ एतच्छुत्वा तु यचनं धनदेन प्रभाषितम् । पाण्डवाथ ततस्तेन बभूवुः संप्रहर्षिताः ॥ यया जिष्णुमहेन्द्रस्य यया यायोवृकोदरः। धर्मस्य त्वं यथा तात योगोत्पन्नो निजः सुतः १६ प्राध्य कृत्या नमश्चके कुबेराय वृकोदरः ॥ २८. ततः शक्ति गदां खङ्गं धनुश्च भरतर्षभः। आत्मजावात्मसंपलौ यमौ चौमी यथाश्विनोः। एक्ष्यास्तद्वन्ममापीद यूयं सर्वे युधिष्ठिर । ततोऽब्रवीद्धनाध्यक्षः शरण्यः शरणागतम् । अर्यतत्त्वविधानशः सर्यधर्मविधानवित् । मानहा भव शत्रणां सुहृदां नन्दिवर्धनः ॥ २९ भीमसेनादवरजः फाल्गुनः कुशली दिवि ॥ १८ स्पेषु श्मसु रम्येषु यसतामित्रतापनाः। याः काश्चन मता लोके स्वाः परमसंपदः। फामान परिहास्यन्ति यक्षा पो भरतर्षभाः ॥३० जन्ममभृति ताः सर्वाः स्थितास्तात धनंजये॥१९ / शीघ्रमेव गुडाकेशः कृतास्त्र पुनरेष्यति । दमो दानं वलं वुद्धिहीं तिस्तेज उत्तमम् । साक्षान्मघवता सृष्टः संप्राप्स्यति धनंजयः॥३१ पतान्यपि महासत्त्वे स्थितान्यमिततेजसि ॥ २० पयमुत्तमफर्माणमनुशिष्य युधिष्ठिरम् । न मोहात् कुरुते जिष्णुः कर्म पाण्डव गर्हितम् । अस्तं गिरियरष्ठं प्रययौ गुह्यकाधिपः ॥ न पार्थस्य मृपोक्तानि कथयन्ति नरा नूपु ॥ २१ तं परिस्तोमसंकीर्णन नारतविभूषितः । स देवपितृगन्धः कुरूणां कीर्तिवर्धनः । यानैरनुययुर्यक्षा राक्षसाच सहस्राः ॥ ३३ मानितः कुरुतेऽस्त्राणि शक्रसमनि भारत ॥ २२ पक्षिणामिय निर्धोपः फुबेरसदन मसि । योऽसौ सर्वान्महीपालान्धर्मेण यशमानयत् । घभूय परमाश्वानामैरायतपये यथा । प्रथमं प्रथमोत्पन्नानि रक्षासि तत्संबन्धित्वातपक्षी-प्राप्त्युपरायम् ॥ १८ ॥ स्वाः म्वगाय हिताः संपदा ऽपि प्रथमः । रक्षोभयहेनापपि तामिसपो त्वं तत्र निर्भयो | ॥ १९ ॥ ता एवाह । दम इति । तेजः चाय पराभि- यसेत्यर्थः । केचित्तु इन एवं प्रथमशन्दान्मासारम्भे | भासामर्थ्यम् ॥ २० ॥ फुरते अभ्यस्यते ॥ २२॥ महा. कृष्णपक्षस्य प्राथम्यमिच्छन्ति तदसत् । पूर्वपक्षापरपस. | मेघान् अश्वमेधान् ॥ २५ ॥ प्राणं पुत्ला यवा उप- शब्दयोः क्रमेण शुष्णयोरी रूढत्वात् । श्रोतेऽपि संहत्येत्यर्थः । प्राधं धन्धने' इतिगतिमंशायो 'कुगतिप्रादयः' पौर्णमासत एवेश्यारम्भात् । न च ' पूर्णो मारोऽस्यामिति इति प्राप्तोऽपि गमासो महाविमापयाऽनान. नमम स. योगात् पौर्णमास्यन्तो मास' इति वाच्यम् । तत्र दोपार्जनगुणाग भूचा लक्षित. साराध क्षमापयितु. मासंशब्दस्य चन्दवाचित्वात् । ' सूर्यामासा विचरन्ता | मियर्थः । 'प्राग्यं हवा' इत्यपि पाठः । प्राग अर्थ दिविनिमन्तात् । सूर्यामागा मूर्याचन्द्रमामाविन्यर्थः । प्राय ज्यारहितमिन्ययः ॥२८॥ नन्दि. ममृद्धिः ॥ २९ ॥ निपुणतरमुपादितमेतदम्माभिः 'कापशनायभाये एक- स्वेषु वरमा मम्मदीये वः युग्मगंनिधनः सामान् साम्प. पादीकाण्डे । अलकाः अलमवासिनः ॥11॥ मनियुकाः मानान् अर्यान् न परिहास्यन्नि लिनु गाषिपन्यो रभिष्यन्नि सहितं त्वामिति शेष. ॥ १२ ॥ गाइमाइनु- त्यर्थ ॥ ३० ॥निर्मित प्रारयनि पुमान संग्राम इनि प्रतियुष्य वार्यताम् ॥ १३ ॥ ययेति । इन्दा. ॥३१॥ अम्नंगलम् । अग: गोममानमिन्द प्रसाहिति दीनामारमाप्रवायया यूयं रक्ष्यामा ममापनि ओख मन्त्रागात् ॥ ३३ ॥ परिम्नोमाधिकरता हण्यादीनां गापः ॥ १६ ॥ अति । तत्प यायात्म्यम् । निधानं पल्मागभूताः ॥ ३३॥ ऐरावताये ॥४॥ ३२ - ·वनपर्व। २५७ अन्यायः १६३] ते जग्मुस्तूर्णमाकाशं धनाधिपतिवाजिनः । तेशं हि शापकालः स कृतोऽगस्त्येन धीमता । प्रकपन्त इवाम्राणि पिबन्त इव मारुतम् ॥ २५ । समरे निहतास्तस्माच्छापस्यान्तोऽभवत्तदा ॥३७ ततस्तानि शरीराणि गतसत्वानि रक्षसाम् । पाण्डवाश्च महात्मानस्तेषु वेश्मसु ताः क्षपाः। अपारुप्यन्त शेलापाद्धनाधिपतिशासनात् ॥ ३६ | सुसम्पुर्णतोदेगाः पूजिताः सर्वराक्षसः ।। इति श्रीमहाभारते आरण्यके पर्वणि यक्षयुद्धपर्वणि कवेरवाश्ये द्विपष्ट्यधिकशततमोऽध्यायः ॥ १६२ ।। AARAK ६ १६३ वैशम्पायन उवाच। पतं पर्वतराजानं समुद्रं च महोदधिम् । ततः सूर्योदये धौम्यः कृत्वाऽऽहिकमरिन्दम । वसन वरुणो राजा भूतानि परिरक्षति ॥ ११ आणेिन सहितः पाण्डवानभ्यवर्तत ।। १/ उदीची दीपयनेप दिशं तिष्ठति घीर्यवान् । तेऽभिवाद्यारिणम्य पादौ धौम्यस्य चैव ह । महामेरुर्महाभाग शिवो ब्रह्मविदां गतिः ॥ १२ ततः प्राजलयः सर्वे ग्रामणांस्तानपजयन् ॥ २ यस्मिन् ब्रह्मसदश्चैव भूतात्मा चावतिष्ठते । ततो युधिष्ठिरं धौम्यो गृहीत्या दक्षिणे करे। प्रजापतिः सृजन सर्व यत्किञ्चिजङ्गमागमम् १३ माची दिशमभिप्रेक्ष्य महर्षिरिदमब्रवीत् ॥ ३ यानाहुब्रह्मणः पुत्रान् मानसान् दक्षसामान् । असौ सागरपर्यन्तां भूमिमावृत्य तिष्ठति । तेषामपि महामेरुः शिवं स्थानमनामयम् ॥ १४ शैलराजो महाराज मन्दरोऽतिविराजते ॥ ४ | अत्रैव प्रतितिष्ठन्ति पुनरेवोदयन्ति च । इन्द्रवैधवणावेतां दिशं पाण्डव रक्षतः। सप्त देवर्षयस्तात वसिष्टप्रमुखास्तदा ॥ पर्वतैश्च बनान्तैश्च काननैश्चैव शोभिताम् ॥ देशं विरजसं पश्य मेरोः शिखरमुत्तमम् । एतदाहुमहेन्द्रस्य राज्ञो वैश्रवणस्य च । यत्रात्मतृप्तरध्यास्ते देवैः सह पितामहः ॥ ऋपयः सर्वधर्मज्ञाः सम तात मनीषिणः ॥ यमाहुः सर्वभूतानां प्रकृतेः प्रति ध्रुवम् । अतश्वोद्यन्तमादित्यमुपतिष्ठन्ति वै प्रजाः । ऋषयश्चापि धर्मशाः सिद्धाः साध्याश्च देवता॥७ | अनादिनिधनं देवं प्रभुं नारायणं परम् ॥ यमस्तु राजा धर्मशः सर्वप्राणभृतां प्रभुः। ब्रह्मणः सदनात्तस्य परं स्थानं प्रकाशते । । प्रेतसत्त्वगति होना दक्षिणामाश्रितो दिशम् ॥ ८ देवाऽपि यं न पश्यन्ति सर्वनेजोमयं शुभम् ॥१८ अत्यानलदीप्तं तन् स्थानं विष्णोर्महात्मनः । । एतत् संयमनं पुण्यमतीवाद्भुतदर्शनम् । प्रेतराजस्य भवनमृद्ध्या परमया युतम् ॥ स्वयेव प्रभया राजन् दुष्प्रेक्ष्यं देवदानवैः ॥ १९ तं प्राप्य सचिता राजन् सत्येन प्रतितिष्ठति । प्राच्यां नारायणस्थानं मेरावतिविराजते । अस्तं पर्वतराजानमेतमाहुर्मनीषिणः । १० यत्र भूतेश्वरस्तात सर्वप्रकृतिरात्मभूः॥ २० ॥१॥प्रेतसत्त्वगतिं मृताना प्राणिना गम्याम् ॥८॥ अपाकृष्यन्त अपानानि ॥३६॥ इत्यारण्यके पर्वाण नलकण्ठाये मारतभावदीप द्विषप्ठ्यधिकशततमोऽध्याय संयमनं नामत ॥९॥ आवमन् अधिति टन् ॥११॥ ॥ १६२ ॥ भूतात्मा सर्वेषा भूतानामात्मा । सम्पूर्णब्रह्माण्डपिण्यामि- मानित्वात् ॥ १३ ॥ अव प्रजापता ॥ १५ ॥ यमिति १६३ प्रकृने पञ्चभूतात्मिकाया. प्रतिमुपादानम् ॥ १७ ॥ अर्जुनन तपोवलाद्देवेभ्योऽत्राणि लब्धानीति विस्मयो ब्रह्मणः-चतुर्मुसस्य ॥ १८ ॥ ननु सर्व सोपाधिककार्य न कर्तव्य एतदथै कर्मफ्लोनिति विष्णुलोक्याप्त्यन्ता वर्ग- ब्रह्मणोन्त पातीति वदिशामिद्धान्तस्तत्वयं विष्णो स्थानं यत्ययायेन धाम्यो युधिष्टिरगर्वपरिहारार्थ तत इत्यादिना | ततः परमिन्युच्यते अत आह प्राच्यामिति। मेरानेवाय .. ९ १७ ·महाभारते- [यमयुद्धपर्द भासयन सर्वभूतानि मुश्रियाऽभिविराजते । समासान् विमजन् काले बाधा पर्वसन्धिषु । नात्र प्रहार्पयस्तात कुत पय महर्षयः ।। २१ / तथैव भगवान् सोमो नक्षप्रैः सह गच्छति ॥ ३२ प्रामुयन्ति गतिं ह्येतां यतीनां कुरुसत्तम । एवमेतं त्वतिक्रम्य महामेरुमतन्द्रितः । न त ज्योतीपि सर्वाणि प्राप्य भासन्ति पाण्डया माधयन् सर्वभूतानि पुनर्गच्छति मन्दरम् ॥ ३३ स्वयं प्रभुरचिन्यात्मा तत्र ह्यतिविराजते । तथा तमिस्रहा देवो मयूखेर्भावयञ्जगत् । यतयस्तत्र गच्छन्ति भया नारायणं हरिम् ॥२३ मार्गमेतदसम्बाधमादित्या परिवर्तते । ३४ परेण तपसा युक्ता भाषिताः कर्मभिः शुभैः । सियूक्षुः शिशिराप्येव दक्षिणां भजते दिशम् । योगसिद्धा महात्मानस्तमोमोरविजिताः ॥ २४ ततः सर्वाणि भूतानि कालोऽभ्यच्छति शशिरः तय गत्या पुनने लोकमायान्ति भारत । स्थावराणां च भूतानां जगमानां च तेजप्सा। स्वयम्भुवं महात्मानं देवदेवं सनातनम् । २५ तेजांसि समुपादत्ते निवृत्तः स विभावसुः ॥३६ स्थानमेतन्महाभाग धुवमक्षयमव्ययम् । ततः स्वेदशामा तन्द्री ग्लानिश्च मजते नरान् । श्वरस्य सदा ह्येतत् प्रणमात्र युधिष्ठिर ॥ २६ प्राणिभिः सततं स्वप्नो घमीरणं च नित्यते ३७ पनं त्वहरहरु सूर्याचन्द्रमसी ध्रुवम् । एवमेतदनिर्देश्य मार्गमावृत्य भानुमान् । प्रदक्षिणमुपावृत्य कुरुतः कुरुनन्दन ॥ पुनः यजति वर्षाणि भगवान् भावयन प्रजा:३८ ज्योतीपि चाप्यशेषेण सवाण्यनघ सर्वतः । वृष्टिमारुतसन्तापैः सुखैः स्थावरजङ्गमान् । . परियान्ति महाराज गिरिराजं प्रदक्षिणम् ॥ २८ वर्धयन् सुमहातेजाः पुनः प्रतिनिवर्तते ॥ ३९ पतंज्योतीपि सर्वाणि प्रकर्पन भगवानपि । एवमेप चरन् पार्थ कालचक्रमतन्द्रितः। कुरुते वितमस्कर्मा आदित्योऽभिप्रदक्षिणम् ॥२९ प्रकर्षन् सर्वभूतानि सविता परिवर्तते ।। अस्तं प्राप्य ततः सन्यामतिक्रम्य दिवाकरः । सन्तता गतिरेतस्य नैप तिष्ठति पाण्डव । उदीची भजते काष्ठां दिशमेष विभावसुः ॥ ३० | आदायैव तु भूतानां तेजो विसृजते पुनः ॥ ४१ स मेरुमनुवृत्तः स पुनर्गध्वनि पाण्ड्य । विमजन् सर्वभूतानामायुः कर्म च भारत । प्रास्त्रः सविता देवः सर्वभूतहिते रतः ॥ ३१ । अहोरात्र पलाः काष्ठाः मृजत्येष सदा विभुः ४२ इति श्रीमहाभारते आरण्यके पर्वणि यक्षयुद्धपर्वणि मेरुदर्शने त्रिपश्यधिकशततमोऽध्यायः ॥ १६३ ।। तारतम्येन देशविशेषविभागो न तु गोपाधिकमपि विधि- मत्र्योत्तमुदङ्मुराः ॥ ३० ॥ तत उदीच्याः परा काष्टां दजातमस्ति । इममेव स्थानभेदमाश्रित्य 'ब्रह्मलोकादावर्तन प्राप्य प्रामुख इति वदता मेरोचतुष्कोणत्रं सूचितं भवति । नतु विष्णुलोकात् ' इति पौराणिकी व्यवस्था शेया ॥२०॥ एतदेव तत्त्वमित्यास्थिनाः पाखण्टिनो 'दी सूर्या' इति क्लए- धुवमक्षयमन्ययमिति। उत्सतिहासनागशून्यमित्यर्थ । । यन्तिा वस्तुतोऽत्र परभ्रान्तिरन्यते। आकारे तात्पर्याभावा- एतच यथा घटाकाशयोनियावाविशेषेपि व्यवहार- : दिति शेयम् ॥३१॥ स सोमो मासान् विभजन्निति सम्बन्ध । माश्रित्य घटोऽनित्यः, आकाशोऽनित्य दति विभाग । एवं तत्र मासविभागप्रकारोऽष्टावक्रीय उत. ॥ ३२ ॥ शिक्षित ब्रह्मलोकान्तमनित्यं वैकुण्ठं नित्यमिति । परमार्थनम्नु कम- | राणि शीतानि ॥ ३५ ॥ तेजासि समुपादत्ते प्रीष्मे ॥३६॥ मुक्तिस्थानत्वादौपचारिक हुक्त्यादि शेयम् । नगम नमस्कुरु । अनिदेश्य मार्गमन्तरिक्षम् ॥ ३८ ॥ बहिवायू परस्पर ॥२६॥ उपाय-अप्राक्षिणं गवैव। भचश्वेगात् फुलालचके , वर्धयन्ती जलमुक्षिपत इति प्रसिद्धम् । मजलस्थाल्यो वायू प्रतीपं मन्नी पिपलिव प्राक्षिणं कुरत इत्यर्थः ॥ २५ ॥ पितोऽभियांपवायुं वर्धयति । वायुभ स्थालीजलमुनि प्रपन् अभिभवन् । प्रदक्षिणं कुरुल इत्यनुवाद उत्तरार्धार्थः पतीति वृष्टिमारतसन्तापान प्रतिसूर्यस्यैव हेतुलं युक्तमिति ॥ २९ ॥ अस्तमदर्शनम् । अथर्व-मे प्रदक्षिणं भाव ॥ ३९ ॥ इत्यारण्यके पर्वणि नेलरण्ठीये भारत- युर्वनादित्यो यत्रस्थो न दृश्यते तत्राग्नस्यानम् । तत | भावदीप त्रिपश्यधिकशततमोऽध्यायः ॥ १६३ ।। उदीची काष्ठा-दिशा मध्ये तिश्रेय दिश-मनने । अत्र ४ एवम् इति पाठ। - ·घनपर्व। २५९ अध्यायः १६४] २ . ४ वैशम्पायन उवाच । स्वतेजसा तस्य नगोत्तमस्य तस्मिन्नगेन्द्रे वसतां तु तेषां महापधीनां च तथा प्रभावात् । महात्मनां सद्रतमास्थितानाम् । विभक्तभावो न बभूव कश्चि- रतिः प्रमोदश्च बभूव तेषा. दहोनिशानां पुरुषप्रधीर । माकाटुतां दर्शनमर्जुनस्य ॥ यमास्थितः स्थावरजङ्गमानि तान् वीर्ययुक्तान सुविशुद्धकामां- विभावसुर्भावयतेऽमितीजाः। स्तेजस्विनः सत्यधृतिप्रधानान् । तस्योदयं चास्तमनं च वीरा- सम्प्रीयमाणा बहवोऽभिजग्मु- स्तत्र स्थितास्ते ददृशुर्नृसिंहाः ॥ गन्धर्वसद्धाश्च महर्षयश्च ॥ वेस्तमिनागमनिर्गमांस्ते तं पादपैः पुष्पधरैरुपेतं तथोदयं चास्तमनं च वीराः। नगोत्तमं प्राप्य महारथानाम् । समावृताः प्रेक्ष्य तमोनुदस्य मनःप्रसादः परमो बभूव गभस्तिजालैः प्रदिशो दिशश्च ॥ १० यथा दिवं प्राप्य मरुद्गणानाम् ।। ३ स्वाध्यायवन्तः सततक्रियाध मयूरहंसस्वननादितानि धर्मप्रधानाश्च शुचिनताश्च । पुप्पोपकीर्णानि महाचलस्य ।। सत्ये स्थितास्तस्य महारयस्य गाणि सानूनि च पश्यमाना सत्यव्रतस्यागमनप्रतीक्षाः ॥ गिरेः परं हर्षमवाप्य तस्थुः ॥ इहैव हर्षोऽस्तु समागतानां साक्षात् कुर्वरेण कृताश्च तस्मिन् क्षिप्रं कृतास्त्रेण धनञ्जयेन । मगोत्तमे संवृतकूलरोधसः। इति ब्रुवन्तः परमाशिपस्ते कादम्बकारण्डवहंसमुष्टाः पास्तपोयोगपरा बभूवुः॥ पद्माकुलाः पुष्करिणीरपश्यन् ।। दृष्णा विचित्राणि गिगै वनानि क्रीडाप्रदेशांश्च समृद्धरूपान् "किरीटिनं चिन्तयताममीक्ष्णम् । सुचित्रमाल्यावृतजातशोभान् । मणिप्रकीर्णाश्च मनोरमांश्च संवत्सरेणैव समानरूपः ॥ यथा भवेयुर्धनदस्य राज्ञः ॥ अनेकवर्णश्च सुगन्धिभिश्च यदेव धौम्यानुमते महात्मा महाद्रुमैः सन्ततमम्रजालैः। कृत्वा जटां प्रवजितः स जिष्णुः । नदेव तेषां न बभूव हर्षः तपःप्रधानाः सततं चरन्तः कुतो रतिस्तद्गतमानसानाम् ॥ गृहं गिरेश्चिन्तयितुं न शेकुः ।। ॥ ९॥ तमिनागमनिर्गमा अस्तोदयस्थानानि । बहुत्वं तस्मिन्निति ॥१॥ महनी चला लक्ष्मीः शोभा यस्य लोकान्तराभिप्रायम् । तथा हि । यत् दाक्षिणात्यानामुदयः महाचलस्य । 'चला लम्या पुमान् क्म्मे' इति मेदिनी। स्थानं तदुदीच्यानामस्तस्थानम् । पाश्चात्त्याना निशीथस्थान मानून्येव • तीक्ष्णाप्राणि पुंमंचारायोग्यानि धृहाणीत्यु- च्यन्ते ॥ ४ ॥रोधमः-रोधस्वत्यः । नवशैवालादिनाऽऽ- शादितनारा इत्यर्थः ॥५॥ विभक्तभावो न यभूव-अहोरात्र. बहुलं गम्यते । उदयमुदयाचलम् । असमिति मान्त विभागो नामात् । नित्यमोपधिप्रभोपेतचात् । अहो इति न्ययमदर्शनवाचि । तदर्यमनिनि चेष्टतेऽस्मिनित्यसमा मम्तमयस्थानम् । अमाचलमिन्यादी वस्तपदं गृहवानि। "आदित्यो वा अस्तं यजमिमनुप्रविशति' इति श्रोः । यम्य प्रदिशो दिशामन्तरालानि ॥ १० ॥ मृततकिया था सूर्यम्याश्रयेणेव रात्री वर्जिगद्दीपयति तम्योदयमिन्यन्वय. 'च्छिन्नधर्माचरणा ॥११॥ बभूव रात्रिदिवसश्च तेषां १३ ६ मध्याहस्थानमिति रमेणोदयादिस्थानाना प्राच्याना

·महाभारते-
[निवातकवचयुद्धपर्व
२६०
म्रानियोगात्तु युधिष्ठिरस्य
उपित्वा पञ्चवर्षाणि सहस्राक्षनिवेशने ।
यनादसी धारणमत्तगामी॥ अवाप्य दिव्यान्यस्त्राणि सर्वाणि विबुधेश्वरात् ॥
यत्काम्यकात् प्रवजितः स जिष्णु आग्नेयं वारुणं सौम्यं वायव्यमथ वैष्णवम् ।
स्तदैव ते शोकहता बभूवुः ॥ १५ | ऐन्द्रं पाशुपतं ब्रालं पारमेष्ठधं प्रजापतेः ॥ १८
तथैव तं चिन्तयतां सिताश्व-
यमस्य धातुः सवितुस्त्वष्टुवैधयणस्य च ।
मनार्थिनं पासवमभ्युपेतम् ॥ तानि प्राप्य सहस्राक्षादभिवाद्य शतक्रतुम् ॥ १९
मासोऽथ कृच्छ्रेण तदा व्यतीत अनुज्ञातस्तदा तेन शत्या चापि प्रदक्षिणम् ।
स्तस्मिन्नगे भारत भारतानाम् ॥ १६ आगच्छदर्जुनः प्रीतः प्रहृष्ट गन्धमादनम् ॥ २०
इति श्रीमहाभारते आरण्यके पर्वाणि यक्षयुद्धपर्वण्यर्जुनामिगमने .
चतुःषष्टयधिकशततमोऽध्यायः ॥ १६४ ॥
॥ समाप्तं यक्षयुद्धपर्व
बह-
॥
निवातकवचयुद्धपर्व ।
५
१
-
२
वैशम्पायन उवाच ।
ततः कदाचिद्धरिसम्प्रयुक्तं
महेन्द्रवाहं सहसोपयातम् ।
विद्युत्प्रभं प्रेक्ष्य महारथानां
हषोऽर्जुनं चिन्तयतां बभूव ॥
स दीप्यमानः सहसाऽन्तरिक्ष
प्रकाशयन् मातलिसहीतः।
बभौ महोल्केव धनान्तरस्था
शिखेव चाग्नेलिता विधूमा ।
तमास्थितः सन्ददृशे किरीटी
स्रग्वी नवान्याभरणानि बिभ्रत् ।
धनसयो बज्रधरप्रभाव:
थिया ज्वलन् पर्वतमाजगाम ॥
स शैलमासाद्य किरीटमाली
महेन्द्रवाहादवरुह्य तस्मात् ।
धौम्यस्य पादायभिवाद्य धीमा-
नजातशत्रोस्तदनन्तरं च ।।
वृकोदरस्यापि च वन्य पादौ
माद्रीसताभ्यामभिवादितश्च ।
समेत्य कृष्णां परिसान्च्य चैनां
प्रहोऽभयातुरुपहरे सः॥
बभूव तेषां परमः प्रहर्ष
स्तनाप्रमेयेण समागतानाम् ।
स चापि तान् मेश्य किरीटमाली
ननन्द राजानमभिप्रशंसन् ॥
यमास्थितः सप्त जघान पूगान्
दितेः सुतानां नमुचोर्नेहन्ता ।
तमिन्द्रवाहं समुपेत्य पार्थाः
प्रदक्षिणं चफुरदीनसत्वाः ॥
ते मातलेश्वगुरतीव सृष्टाः
सत्कारमन्यं सुरराजतुल्यम् ।
सर्वान् यथावञ्च दिवौकसस्ते ,
पप्रच्छुरेनं कुरुराजपुत्राः॥
-
३
यत्काम्यकात् यदा वाम्यवाख्यवनात् ॥ १५ ॥
इत्यारण्यके पर्वणि नलकण्ठीये भारतभावदीपे चतु पथ्य-
विवशततमोऽध्याय ॥ १६४ ॥
तत इति । हरिभिरवैः सम्प्रयुक्तम् । महेन्दम्य वाह र
॥१॥प्रदो नम्र । उपदरे समापे॥५॥ पूगान्यूय।
॥७॥ एनं मातलिम् ॥ ८ ॥

·अध्यायः १६६]
वनपर्व।
तानन्यसौ मातलिरभ्यनन्दत्
तेषां च सूर्याग्निसमप्रमाणाम् ॥
पितेव पुत्राननुशिष्य पार्थान् ।
विपर्षमाणामुपविश्य मध्ये
ययौ रयेनाप्रतिमप्रमेण
सर्प यथावत् कथयांबभूव ।
पुनः सकाशं त्रिदिवेश्वरस्य ।
एवं मयानाप्युपशिक्षितानि
गते तु तस्मिन् नरदेववर्यः
शक्राच वाताच शिवाय साक्षात् ।। १२
राकात्मजः शक्ररिपुप्रमार्थी।
तयैव शीलेन समाधिनाऽथ
शक्रेण दत्तानि ददौ महात्मा
प्रीताः सुरा मे सहिताः सहेन्दाः ।
महाधनान्युत्तमरूपवन्ति ।
सोपतो 4 स विशुद्धकर्मा
दिवाकरामाणि विभूषणानि
तेभ्यः समाख्याय दिवि प्रवासम् ॥ १३
प्रियः प्रियायै सुतसोममात्रे ।
माद्रीसुताभ्यां सहितः किरीटी
ततः स तेषां कुरुपुङ्गवानां
सुष्याप तामायसति प्रतीतः ॥ १४
इति श्रीमहाभारते आरण्यके पर्वणि निवातकवचयुद्धपर्यप्यर्जुनसमागमे
पञ्चषष्टयधिकशततमोऽध्यायः ॥१६५॥
१०
-
८
.
वैशम्पायन उवाच
यथाममितात्मानं विधि ऐन कर्मणा ॥
ततो रजन्यां ध्युष्टायां धर्मराज युधिष्ठिरम् । धनञ्जयश्च तेजस्वी प्रणिपत्य पुरन्दरम् । .
मामिः सहितः सर्वैरवन्दत धनञ्जयः ।। १ भृत्यवत् प्रणतस्तस्यों देवराजसमीपतः ।।
एतस्मिन्नेव काले तु सर्ववादित्रनिःस्वनः । यामाय तं महातेजाः कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः।
बभूव तुमुलः शब्दस्वन्तरिक्षे दिवौकसाम् ॥ २ धनअयमभिप्रेक्ष्य विनीत स्थितमन्तिके ।
स्थतेमिस्वनश्चैव घण्टाशदश्च मारत।
जटिलं देवराजस्य तपोयुक्तमफल्मपम् ।
पृयटयालमृगायां च पक्षिणामिव सर्वशः ॥ ३ हर्षण महताऽऽपिएः फागुनस्याय दर्शनात् ११
ते समन्तादनुययुर्गन्धर्वाप्सरसां गणाः । बभूव परमप्रीतो देवराज च पूजयन् ।
विमानः सूर्यसङ्काशैर्देवराजमरिन्दमम् ॥ ४ तथाऽदीनमनसं राजानं हर्षसम्प्लुतम् ॥
ततः स हरिभिर्युक्त जाम्बूनदपरिष्कृतम् । उवाच वचनं धीमान देवराजः पुरन्दरः ।
मेघनादिनमाहा श्रिया परमया ज्वलन् ॥ ५ त्वमिमां पृथिर्थी राजन प्रशासिष्यसि पाण्डब]
पार्थानभ्याजगामाथ देवराजः पुरन्दरः । स्वस्ति प्रामुहि कौन्तेय काम्यकं पुनराश्रमम्॥१३
आगत्य च सहस्राक्षो रथादचारोह वै ॥
अस्त्राणि लब्धानि च पाण्डवेन
वि महात्मानं धर्मराजो युधिष्ठिरः।
सर्वाणि मत्तः प्रयतन राजन् ।
प्रातृभिः सहितः श्रीमान् देघराजमुपागमत् ॥७ कृतप्रियश्चास्मि धनञ्जयेन
बजयामास चैवाऽथ विधिवद्भरिदक्षिणः ।
जेतुं न शक्यस्त्रिमिरेप लोकैः ।।
पुतसोमो भीमात् द्रौपयां जात. ॥११॥ आवसति
पत्रिम्। प्रतीतो हुष्ट ॥ १४ ॥ इत्यारण्यके पर्वणि
लकण्ठीये भारतभावीपे पचपथ्यधिकशततमोऽध्यायः
.१६५ ॥
तत इति ॥ १ ॥ हारीभयुक्तं रथम् ॥ ५॥ अमि-
तात्मा-अमितवृद्धिः ॥ ८ ॥ अदीनेति च्छेदः ॥ १२॥
कृनप्रिय शत्रुवर्धन ॥ १४॥

·રદર महाभारते- [निवातकवचयुद्धप पवमुक्त्या सहस्राक्षः कुन्तीपुत्रं युधिष्टिरम् । शक्रेण य इदं विद्वानीयात समाहितः ॥ १६ जगाम त्रिदिवं हृष्टः स्तूयमानो महर्षिभिः ॥ १५ । संवत्सरं ब्रह्मचारी नियतः संशितव्रतः। धनेश्वरगृहस्थानां पाण्डवानां समागमम् । सजीवेद्धि निराबायः ससुखी शरदां शतम्१७ इति श्रीमहाभारते आरण्यके पर्वणि निवातकवचयुद्धपर्वणि इन्द्रागमने पट्पष्टयधिकशततमोऽध्यायः ॥ १६६ ॥ १ १६७ वैशम्पायन उवाच । समामपृच्छत् कौन्तेय कासि गन्ता प्रीहि में यथागतं गते शके भ्रातृभिः सह सङ्गतः । तस्मा अवितयं सर्वमनुषं कुरुनन्दन ॥ कृष्णया चैव वीभत्सुर्धर्मपुत्रमपूजयत् ॥ १ स तथ्यं मम तच्छुत्या ब्राह्मणो राजसत्तम । अमियादयमानं तं मूर्धन्युपामाय पाण्डवम् । अपूजयत मां राजन् प्रीतिमांचाऽभवन्मयि ॥१ हर्षगद्दया वाचा प्रदृष्टोऽर्जुनमप्रवीत् ।। २ ततो मामग्रवीत् प्रीतस्तप मातिष्ठ भारत । कथमर्जुन कालोऽयं स्वर्गे व्यतिगतस्तय । तपसी न चिरेण त्यं द्रश्यसे पिघुधाधिपम् ॥११ करं चास्त्राण्ययाप्तानि देवराजश्व तोरितः॥ ३ ततोऽहं यवनात्तस्य गिरिमारुख शशिरम् । सम्यग्वा ते गृहीतानि कश्चिदत्राणि पाण्डव । तपोऽतप्यं महाराज मासं मूलफलाशनः ॥ १ कचित् सुराधिपः प्रीतो रुद्रो याऽखाण्यदात्तव द्वितीयश्चापि मे मासो जलं भक्षयतो गतः । यथा दृष्टय ते शक्री भगवान् या पिनाकधृक् । निराहारस्कृतीयेऽथ मासे पाण्डयनन्दन । १५ यथैवाखाप्यवासानि यथैवाराधितश्च ते॥ ५ऊर्ध्यबाहुचतुर्थे तु मासमस्मि स्थितस्तदा । ययोक्तांस्त्वां मगवान् शतऋतुररिन्दम । न च मे हीयते माणस्तदद्भुतमियाभवत् ॥ १५ कृतप्रियस्त्वयाऽस्मीति तस्य ते किं प्रियं कृतम् ६ पञ्चमे त्यप सम्प्राप्त प्रथमे दिपसे गते । पतदिच्छाम्यहं श्रो विस्तरेण महायुते । पराहसंस्थितं भूतं मासमीपं समागमात् ॥ १ यथा तुष्टो महादेवो देवराजस्तयाऽनघ। निनन् मोथेन पृथिवीं बिलिखंघरगैरपि। यद्यापि धापास्त प्रियं शतमरिन्दम । सम्माअठरणार्या पियर्तध मुहुर्मः। एतदाख्याहि मे सर्वमखिलेन धनञ्जय ।। अनु तस्यापर भूतं महत् फैरातसंस्पितम् । अर्जुन उवाच । धनुर्वाणासिमत् प्राप्त स्त्रीगणानुगतं तदा ॥ २० भरणु हन्त महाराज विधिना येन एषान् । ततोऽहं धनुरादाय तथाऽक्षय्ये महेपुर्थी। शतक्रतुमहं देवं भगवन्तं च शङ्करम् ॥ १ मताध्यं शरणाय तदतं लोमहर्षणम् । •विद्यामधीत्य तां राजंस्त्वयोक्तामरिमर्दन । युगपत किरात विद्याप्य वलयरनुः । भपता च समाविष्टस्तपसे प्रस्थितो धनम् ॥ १. अभ्याजम्ने दृढतर कम्पयनिय मे मनः ।। भूगुतहमयो गत्या काम्यकावास्थितस्तपः। स तु मामयीशाजन मा पूर्वपरिग्रहः । एकरानौषितः कश्चिदपश्यं ब्राह्मणं पथि ॥ ११ । मृगयाधर्ममुत्रज्य किमय ताडितम्त्यया २३ हत्यारण्यके पर्वणि नलकप्पोये भारलभावीपे पलटप-याश्यारम्भ हो वा । 'हन्ताश्यारम्भहपशिदे सेर धिनतमोऽध्यायः ॥१९॥ गम्भ्रम पनि मेदिनी ॥ ॥ शशिरं हिममयम् ॥१५॥ प्रागो चन्नम् ॥ ७ ॥ वराहपत् गस्थितमाघारीब ॥ १८ ॥ प्रोधेन मुगाप्रेग पोत्राम्येन । सिन् नि, यति ॥ 1 धर्मपुत्रः ॥ २ ॥ हन्लेव्न्यन्ययभान यतमान स्तिगतः पर्यटन वा ॥ १९॥ ७ --

·धनपर्व।
अप्यायः १६.]
२८
पप ते निशितैर्वाणैर्दपै हन्मि स्थिरो भव । ततः प्रहस्य तद्भुतं तत्रैवान्तरधीयत ।
स धनुष्मान् महाकायस्ततो मामभ्यमापत ॥२४ , सह स्त्रीभिर्महाराज पश्यतो मेऽद्भुतोपमम् ॥ ४१
ततो गिरिमिवात्यर्थमावृणोन्मां महाशरैः। एवं कृत्वा स भगवांस्ततोऽन्यद्रामास्थितः ।
तं चाहं शरवर्षेण महता समवाकिरम् ॥ २५ दिव्यमेव महाराज घसानोऽद्धतमम्बरम् ॥ ४२
ततः शरैर्दीसमुखैर्यन्त्रितैग्नुमन्त्रितैः।
हित्वा किरातरूपं च भगवांत्रिदशेश्वरः ।
प्रत्यविध्यमहं तं तु परिव शिलोचयम् ॥ २६ वरूपं दिव्यमास्थाय तस्थौ तत्र महेश्वरः॥ ५३
तस्य तच्छतधा रूपममवञ्च सहस्रधा।
तानि चास्य शरीराणि शरैरहमताडयम् ॥ २७ उमासहायो व्यालधृम्बहुरूपः पिनाकधृक् ॥ ४॥
अदृश्यत ततः साक्षाद्भगवान् गोवृपध्वजः।
पुनस्तानि शरीराणि एकीभूतानि भारत । स मामभ्येत्य समरे तयवाभिमुखं स्थितम् ।
माश्यन्त महाराज तान्यहं व्यधर्म पुनः॥
शूलपाणिरथोवाच तुष्टोऽस्मीति परन्तप ॥ ४५
अणुहच्छिरा भूत्वा गृहशाणुशिराः पुनः ।
एकीमूतस्तदा राजन् सोऽभ्यवर्तत मां युधि २९ प्रादान्ममेव भगवान् वरयस्खेति चाप्रवीत् ॥ ४६
ततस्तदनुरादाय तूणी चाक्षय्यसायको ।
यदाऽभिमवितुं वाणेन च शक्नोमित रणे ।
तुष्टोऽस्मि तय फौन्तेय हि किं करवाणि ते।
ततो महास्नमातिष्ठं चायव्यं भरतर्षभ ।
३०
मनोगतं वीर यत्ते तद्रूहि वितराम्यहम् ॥
न चैनमशकं हन्तुं तदद्भुतमिवाऽभवत् ।
तस्मिन् प्रतिहते चास्ने विस्मयो मे महानभूत् ३१ | अमरत्वमपाहाय हि यत्ते मनोगतम् ।
भूय एव महाराज सविशेषमहं ततः।
ततः प्राञ्जलिरेवाहमनेषु गतमानसः ॥
अनपूगेन महता रणे भूतमवाकिरम् ॥ ३२ प्रणम्य मनसा शर्वं ततो धचनमाददे ।
स्थूणाकर्णमयो जालं शरवर्षमयोल्वणम् ।
भगवान् मे प्रसन्नम्वेदीप्सितोऽयं वरो मम ॥ ४९
शलमास्त्रमझमवर्ष समास्थायामभ्ययाम् ॥ ३३ अनाणीच्छाम्यहं पातुं यानि देवेषु कानिचित् ।
जनास प्रसमं तानि सर्वाण्यत्राणि मे नृप ।
ददानीत्येव भगवानप्रवीत् त्र्यम्बकच माम् ॥५.
तेषु सर्वेषु जग्धेषु ब्रह्मास्त्रं महदादिशम् ॥ ३४ रौद्रमा मदीयं त्वामुपस्थास्यति पाण्डय ।
ततः प्रज्वलितैर्वाणः सर्वतः सोपचीयते ।
प्रददी च मम प्रीतः सोऽत्रं पाशुपतं महत् ॥५१
उपायमानन्ध मया महात्रेण व्यवर्धत॥ ३५ उवाच च महादेवो दत्वा मेऽस्त्रं सनातनम् ।
ततः सन्तापिता लोका मतस्तेन तेजसा ।
न प्रयोज्यं भवेदेतन्मानुषेषु कयञ्चन ॥
५२
क्षणेन हि दिशःखं च सर्वतो हि विदीपितम्३६ / जगद्विनिर्दहेदेवमल्पतेजसि पातितम् ।
तदप्यत्रं महातेजाः क्षणेनैव व्यशातयत् ।
पीड्यमानन बलवत् प्रयोज्यं स्याद्धनञ्जय ॥ ५३
ब्रह्मास्त्रे तु हते राजन् मयं मां महदाविशत् ॥३७ । अस्त्राणां प्रतिधाते च सर्वथैव प्रयोजयेत् ।
ततोऽहं धनुरादाय तथाऽक्षय्ये महेषुधी । तदप्रतिहतं दिव्यं सर्वास्त्रप्रतिषेधनम् ॥
। सहसाऽभ्यहनं भूतं तान्यप्यखाण्यभक्षयत् ॥ ३८ | मूर्तिमन्मे स्थितं पार्श्व प्रसन्ने गोवृषध्वजे ।
। हते वस्त्रेषु सर्वेषु भक्षितेष्वायुधेषु च । उत्सादनममित्राणां परसेनानिकर्तनम् ॥
मम तस्य च मतस्य वाहुयुद्धमवर्तत ॥ ३९ दुरासदं दुष्पसहं सुरदानवराक्षसैः।
व्यायाम मुष्टिभिः कृत्या तलैरपि समागतः। अनुज्ञातस्त्यहं तेन तत्रैव समुपाविशम् ॥
अपारयंश्च तद्भूतं निश्चेष्टमगमं महीम् ॥
४० प्रेक्षतश्चैव मे देवस्तत्रैवान्तरधीयत ॥
इति श्रीमहाभारते आरण्यके पर्वणि निवातकवल्गन्धमादनवासे युधिष्टिरार्जुनसंवादे
सप्तपष्टयधिकशततमोऽध्यायः ॥ १६७ ॥
५७
अनु पश्चात् । यन्त्रित दृढाकृष्टः ॥ २६ ॥ स्थूणाकर्ण ! अशटवन् ॥४०॥ गोपो बलीवर्दश्रेष्टः ॥४४॥ इत्यारण्य
इति शव्युवर्णाख्यो रुद्रावतारभेदस्तदेवत्यमन्त्रम् । जालं! पर्वणि नलकण्ठीये भारतभावदीपे सप्तषष्ट्यधिकशततमा
जलमयं वारुणम् ॥ ३३ ॥ व्यायाम सधानम् । अपारयन् ! ऽध्यायः ॥ १६ ॥

·महामारते- [ निवातवववयुर्व १६८ अर्जुन उवाच। गृहीतात्रस्ततो देयरनुज्ञातोऽस्मि भारत । ततस्तामवसं प्रीतो रजनी तत्र भारत । अथ देवा ययुः सर्वे यथागतमरिन्दम ॥ प्रसादाद्देवदेवस्य त्र्यम्यकस्य महात्मनः ।। १ मध्यानपि देवेशो रथमारुध सुममम् । प्युपितो रजर्नी चाहं कृत्या पौर्वानिकी क्रियाः उयाच भगवान स्वर्ग गन्तव्यं फालान त्वया १९ अपश्यं तं द्विजष्ठं दृष्टयानस्मियं पुरा॥ २ पुरैयागमनादस्मावदाहं त्यां धनञ्जय । तस्मै चाऽहं ययावृत्तं सर्वमेय न्यवेदयम् । मतः परं वह ये त्वां दर्शये भरतर्षम ॥ भगवन्तं महादेवं समेतोऽस्मीति मारत ॥ ३त्वया हि तीयेंषु पुरा समालाचा मृतोऽसत् । स मामुवाच राजेन्द्र प्रीयमाणो द्विजोत्तमः । । तपश्चेदं महत्ततं स्वर्ग गन्तासि पाण्डय ।। एस्त्वया महादेवो यथा नान्येन केनचित् ॥ ४ भूयश्चैव च तप्तत्यं तपश्चरणमुत्तमम् । समेत्य लोकपालैस्तु संवैवस्वतादिभिः । द्रदास्यनघ देवेन्द्रं सच तेऽस्त्राणि दास्यति ॥५ मातलिमनियोगात्वां त्रिदिवं प्रापयिष्यति । स्वर्ग त्त्वपश्यं गन्तव्यं त्वया शत्रुनिषूदन ॥ २२ एवमुक्त्या स मांगजन्नालिष्य च पुनः पुनः। विदितस्त्वं हि देवानां मुनीनां च महात्मनाम२३ अगच्छत् स यथाकामं ब्राह्मणः सूर्यसनिमः ॥ ६ ततोऽहमहुवं शर्क प्रसीद भगवन् मम | 'अंधापराह्ने तस्याः भावात् पुण्या समीरणः । आचार्य वरयेयं त्यामस्त्रार्थ त्रिदशेश्वर ॥ पुनर्नयमिमं लोकं कुर्वनिय सपतहन् ।। दिव्यानि चैव माल्यानि सुगन्धीनि नयानि च। इन्द्र उवाच । शैशिरस्य गिरेः पादे प्रादुरासन समीपतः टरफर्मास्त्रवित्तात भविष्यसि परन्तप । यादित्राणि च दिव्यानि सुघोराणि समन्ततः । यदर्थमस्त्राणीप्सुस्वं तं कामं पाण्डवाऽऽमुहि२५ स्तुतयश्चेन्द्रसंयुक्ता अश्रूयन्त मनोहराः । ततोऽहमग्रुवं नाऽहं दिव्यान्यस्त्राणि शत्रुहन् । 'गणाध्याप्सरसां तत्र गन्धर्वाणां तथैव च । मानुषेषु प्रयोश्यामि विनास्त्रप्रतियातनात् ॥ २६ तानि दिव्यानि मेऽस्त्राणि प्रयच्छ विबुधाधिप। पुरस्ताद्देवदेवस्य जगुर्गीतानि सर्यशः ॥ लोकांश्चास्त्रजितान् पश्चालभेयं सुरपुङ्गव ।। २७ मरुतां च गणास्तत्र देवयानरुपागमन् । महेन्द्रानुचरा ये च ये च समनिवासिनः॥ ११ इन्द्र उवाच। ततो मरुत्वान् हरिभिर्युक्तैर्वाहैः स्वलमृतैः । परीक्षार्थ मयैतत्ते वाक्यमुक्तं धनञ्जय । शचीसहायस्ताऽऽयात् सह सर्वैस्तदोमरेगा१२ ममात्मजस्य वचनं सूपपन्नमिदं तय ॥ शिक्ष मे भवनं गत्या सर्वाण्यत्राणि भारत । पतस्मिन्नेव फाले तु कुबेरो नरवाहनः । यायोरमेर्वसुभ्योऽपि वरुणात समरुद्गणात् ॥ २९ दर्शयामास मां राजल्लरम्या परमया युतः ॥ १३ साध्यं पैतामहं चैव गन्धर्वोरगरक्षमाम् । दक्षिपस्यां दिशियम प्रत्यपदयं व्यवस्थितम् । वैष्णवानि च सर्वाणि नेतानि तथैव च ॥ ३० वरुण देवगजं च यथास्थानमवस्थितम् ॥ १४ मद्तानि च जानीहि सर्वास्त्राणि कुरुद्धह । ते मामूधुर्महाराज सान्ययित्वा नरर्षभ । एपमुफ्त्या कमास्तफास्तपित्त ॥ ३५ सव्यसाचिनिरीक्षास्मालीकपालानपस्थितान् । सुरकार्यार्थसिद्धयर्थ एवानसि शङ्करम् । अथाऽपश्यं हरियुजं रथमैन्द्रमुपस्थितम् । अस्मत्तोऽपि गृहाण त्वमस्राणीति समन्ततः१६ दिव्यं मायामयं पुण्यं यत्तं मातलिना नृप ।। ३२ ततोऽहं प्रयतो भूत्वा प्रणिपत्य सुरर्षमान् । लोकपालेषु यातंयु मामुषाचाय मातलिः। प्रत्यगृहं तदाऽस्त्राणि महान्ति विधिपद्विभो १७ | द्रष्टुमिच्छति शफरत्वां देवराजो महायुते । ३ प्राच्यामिन्द, प्रतीच्या वरुणमित्यादि ११४॥ लंदरकम तत इति ॥ १॥ देवयानैर्विमानैः । सीनिवासिनः । भविष्यसीति संबन्धः ॥ २५ ॥ अवस्यैव प्रतिघातार्यमा नाबालादयः शचीजयन्नादय इत्यर्थः ॥ ११॥ यथास्थानं | मोक्ष्ये न लन्या मानुषे॥२६॥ मायामयमिवात्यतम् ३ ·वनपर्व । अभ्यायः १६८] संसिद्धयस्व महाबाहो कुरु कार्यमनन्तरम् । सर्वरत्नविचित्रा च भूमिः पुष्पविभूपिता। पश्य पुण्यकृताल्लोकान् सशरीरो दिवं ब्रज ॥३४ मृगद्विजाश्व वयो रुचिरा मधुरस्वतः॥ ५१ देवराजः सहस्राक्षम्त्यां दिदृक्षति भारत। विमानगामिनश्चान दृश्यन्ते वहाऽम्बरे । इत्युक्तोऽहं मातलिना गिरिमामन्य शैशिरम३५ ततोऽपश्यं वसून रुद्रान् साध्यांश्च समरुद्गणान् ॥ प्रदक्षिणमुपावृत्य समारोहं रथोत्तमम् । आदित्यानश्विनी चैव तान् सर्वान् प्रत्यपूजयम् । चोदयामास स हयान् मनोमारुतरंहसः॥ ३६ ते मां वीर्येण यशसा तेजसा च बलेन च ॥ ५३ मातलिहयतत्त्वज्ञो यथावद्भरिदक्षिणः । अस्त्रैश्चाप्यन्यजानन्त समामे विजयेन च । अर्पक्षत च मे व स्थितस्याऽथ स सारथिः ३७ प्रविश्य तां पुरीं दिव्यां देवगन्धर्वपूजिताम् ५४ तया भ्रान्ते रथे राजन् विस्मितश्चेदमनवीत् । देवराज सहस्रासमुपातिष्ठं कृताञ्जलिः। अत्यद्भुतमिदं त्वद्य विचित्रं प्रतिभाति मे ॥ ३८ | ददावर्धासनं प्रीतः शक्रो मे ददतां वरः॥ ५५ यदास्थितो रयं दिव्यं पदान्न चलितः पदम् । बहुमानाच गात्राणि पस्पर्श मम पासवः । देवराजोऽपि हि मया नित्यमत्रोपलक्षितः ॥ ३९ तत्राहं देवगन्धर्वः सहितो भूरिदक्षिणैः ।। विचलन प्रथमोत्पाते हयानां भरतर्षभ । अस्त्रार्थमवसं स्वर्गे शिक्षाणोऽस्त्राणि मारत । त्वं पुनः स्थित एवात्र रये भ्रान्ते कुरूदह ॥ ४० विश्वावसोश्च वै पुत्रश्चित्रसेनोऽभवत् सवा ५७ सच गान्धर्वमखिलं ग्राहयामास मां नृप। अतिशक्रमिदं सर्वे तवेति प्रतिभाति मे । इत्युक्त्याऽऽकाशमाविश्य मातलिविबुधालयान् सुखं शकस्य भवने सर्वकामसमन्वितः । तत्राहमवसं राजन् गृहीतास्त्रः सुपूजितः ॥ ५८ दर्शयामास मे राजन् विमानानि च भारत । स रयो हरिभिर्युक्तो ह्ययमाचक्रमे ततः ॥ ४२ पृण्वन् वै गीतशब्दं च तूर्यशब्दं च पुष्कलम् । पश्यंश्वाप्सरसा श्रेष्ठा नृत्यन्तर्भिरतर्षभ । ऋपयो देवताश्चैव पूजयन्ति नरोत्तम । तत् सर्वमनवज्ञाय तथ्यं विज्ञाय मारत । ततः कामगाँलोकानपश्यं वै सुरर्षिगाम् ॥ ४३ अत्यर्थ प्रतिगृह्याहमनेष्येव व्यवस्थितः ॥ ६० गन्धर्याप्सरसां चैव प्रमावममितौजसाम् । ततोऽतुप्यन् सहस्राक्षस्तेन कामेन मे विभुः। नन्दनादीनि देवानां बनान्युपवनानि च ॥ ४४ | एवं में घसतो राजनेष कालोऽत्य गादिवि ॥ ६१ दर्शयामास मे शीघ्रं मातलिः शक्रसारथिः। कृतास्त्रमतिविश्वस्तमय मां हरिवाहनः । ततः शक्रस्य भवनमपश्यममरावतीम् ॥ संस्पृश्य मूर्ध्नि पाणिभ्यामिदं वचनमब्रवीत् ॥६२ दिव्यैः कामफलैर्येक्ष रत्नश्च समलकृताम् । न स्वमद्य युधा जेतुं शक्यः सुरगणैरपि । न तत्र सूर्यस्तपति न शीतोष्णे न च क्लमः ॥ ४६ किं पुनर्मानुषे लोके मानुपैरकृतात्मभिः ।। न बाधते तत्र रजस्तत्रास्ति न जरा नृप। अप्रमेयोऽप्रधृष्यश्व युद्धे प्वप्रतिमस्तथा। न तत्र शोको दैन्यं वा दौर्बल्यं चोपलक्ष्यते ४७ अथाऽब्रवीत् पुनयः सम्प्रष्टतनूरुहः ॥ दिवौकसा महाराज न ग्लानिररिमर्दन । भनयुद्धे समो वीर न ते फधिद्भविष्यति । न क्रोघलोमौ तवास्तां सुरादीनां विशाम्पते ४८ अप्रमत्तः सदा दक्षः सत्यवादी जितेन्द्रियः ६५ नित्यतुष्टाश्च ते राजन् प्राणिनः सुरवश्मनि । ब्रह्मण्यश्चास्त्रविद्यासि शूरवासि कुरुवह । नित्यपुष्पफलास्तत्र पादपा हरितच्छदाः ॥ ४९ । अस्त्राणि समयाप्तानि त्वया दश च पञ्चEE पुष्करिण्यश्च विविधाः पद्मसौगन्धिकायुताः । पञ्चभिर्विधिभिः पार्य विद्यते न त्वया समः । शीतस्तत्र यवौ वायुः सुगन्धी जीवनः शुचिः५० } प्रयोगमुपसंहारमावृत्तिं च धनञ्जय ।। चलितः । रथस्य भ्रमणेऽपि पूर्वकं तथ्य यथावदत्यर्थं पुरुषार्थ इति विसाय पदात् स्थानात् न दृढासन इत्यर्थः ॥ ३९ ॥ सुर्षिणामिति दयाभाव प्रतिष्ट्य रागशून्येन मनमा अनीत्याप्यहमनवेव या आपः । समाहारबहुलं वा बहुरामुदायाभिप्रायेण | स्थितोऽभवं न गीतादिषु ॥ ६ ॥ तेन कामे अन्जामन्त वीर्यादिमान् भव' इत्याशीर्वादान् । यट्या न तु भोगेच्छ्या ॥ ६ ॥ पञ्चाम प्रयोगादिभिः । दुरित्यर्थः॥५४॥ तत्सर्वमिति । अनवशाय आदृत्य आदर- | आवृतिः-पुनः पुनः प्रयोगोपसंहारी ॥ ७ ॥ प्रायशित ५ ६७ ·महामारते- [निवातम्यचयुद्धा ८० प्रायश्चित्तं च येत्थ त्वं प्रतीयातं च सर्वशः। ततो देवाः सर्व एव तेन घोषण बोधिताः ॥७७ संतो गुर्थकालोऽयं समुत्पन्नः परन्तप ।। ६८ मन्याना देवराज मां समाजामार्वेशाम्पते। प्रतिजानीप्य तं कर्तुं ततो वेत्स्याम्यहं परम् । दृष्ट्वा च मामपृच्छन्त किं करिष्यसि फाल्गुन ७८ ततोऽहमयुवं राजन् देवराजमिदं यचः॥ ६९ तानब्रुवं यथाभूतमिदं फर्ताऽस्मि संयुगे। विपहां यन्मया कर्तु एतमेव निवोध तत् । निवातकवचानां तु प्रस्थितं मां बधैषिणम् ॥ ७९ ततो मामब्रवीद्राजन् प्रहसन बलवृत्रहा। ७० निवोधत महाभागाः शिवं चाशास्त मेऽनघाः । नाविपद्यं तवाद्यास्ति त्रिषु लोकेषु किंचन । | सतुर्मा प्रसप्लास्ते यथा देवं पुरन्दरम् ॥ निवातकवचा नाम दानवा मम शत्रपः॥ ७१ रयेनानेन मघवा जितवान् शम्बरं युधि । समुद्रकुक्षिमाश्रित्य दुर्गे प्रतिवसन्त्युत । नमुचिं बलवृत्रौ च प्रहादनरकावपि । तिसः कोट्यः समाख्यातास्तुल्यरूपबलप्रमा:७२ बहूनि च सहस्राणि प्रयुतान्यर्बुदान्यपि । तांस्तत्र जहि कौन्तेय गुर्षयेस्ते भविष्यति । स्थेनानेन दैत्यानां जितवान् मघवा युधि ॥ ८२ ततो मातलिसंयुक्तं मयूरसमरोमभिः ॥ ७३ / त्वमप्यनेन कौन्तेय निघातकवचान रणे । हयैरुपेतं भवान्मे रथं दिव्यं महाप्रभम् । बिजेता युधि विक्रम्य पुरेव मघवा यशी ॥ ८३ बबन्ध चैव मे मूनि किरीटमिदगुत्तमम् ॥ ७४ | अयं च शहप्रयये येन जेताऽसि दानवान् । स्वरूपसदृशं चैव प्रादादविभूपणम् । भनेन विजिता लोकाः शक्रेणापि महात्मना ८४ अभेद्यं कवचं चेदं स्पर्शरूपवदुत्तमम् ॥ ७५ | प्रदीयमानं देयैस्तं देवदत्तं जलोद्भवम् । अजरां ज्यामिमां चापि गाण्डीवे समयोजयत् । । प्रत्यगृहं जयायैनं स्तूयमानस्तदामरैः । तंतःप्रायामहं तेन स्यन्दनेन विराजता ॥ ७६ | सशडी कवची बाणी प्रगृहीतशरासनः। येनाऽजयदेवपतिर्बलि रोचनि पुरा । दानवालयमत्युनं प्रयातोऽस्मि युयुत्सया ॥ ८६ इति श्रीमहामारते आरण्यके पर्वणि निवातकवचयुद्धपर्वण्यर्जुनवाक्ये अषष्टयधिकशततमोऽध्यायः ।। १६८ ।। . अर्जुन उवाच । मकराश्चात्र दृश्यन्ते जले ममा इवाऽद्रयः।) ततोऽहं स्तूयमानस्तु तत्र तत्र महर्षिभिः। शानां च सहस्राणि मतान्यप्सु समन्ततः। ॥४ दृश्यन्ते स्म यथा रात्री तारास्तन्यम्रसंवत ।। अपश्यमुदाधं भीममपां पतिमथाव्ययम् ।। १ तथा सहस्रशस्तत्र रत्नसका प्रवन्त्युलम: ५ फेनवत्यः प्रकीर्णाश्च संहताच समुत्थिताः। पायुश्च घूर्णते भीमस्तदद्भुतमिवामवीय ऊर्मयचान दृश्यन्ते पलान्त व पर्वताः ॥ तमुदीक्ष्य महायगं सर्वाम्भोनिधिमुत्ता नावः सहस्रशस्तत्र रत्नपूर्णाः समन्ततः। अपश्यं दानवाकीर्ण तद्दत्यपुरमन्तिकात् । तिमिङ्गिलाः कच्छपाश्च तथा तिमितिमिङ्गिलाः | तत्रैव मातलिस्तूर्ग निपत्य पृथिचीतले ॥ २ ६ ७ मनामिना दग्धानामनागसा पुनरुज्जीवनम् । प्रतीपातं परानेणाभिभूतस्य खात्योहपिनम् 1 गुर्दों दक्षिणा ॥ ६८॥ वेत्स्यामि वेदयिष्यामि परं कामिति शेष. ततोऽहमिति ॥ १॥ तिमिर्मत्स्यस्त गिलति महा- ॥ ६॥ विषयं शक्यम् ॥ ४० ॥ प्राया प्रयाणं कृतवान् । मत्स्यस्तिमिशिल । तमपि गिलतीति तिमितिमिहिलः । ॥७६ ॥ आशास्त आशाध्यम् ॥ ८. ॥ इत्यारण्यके | तिमिरिख गिलनीयस्तिमिशिलो यस्येति विग्रहः ॥३॥ पर्वणि नलकण्ठीये भारलभावदीपे • पश्यधिकशततमोऽ पूर्णते भ्रमात ॥ ६ ॥ निपत्य गत्वा पृथिवीतले पाताले ध्याय ॥१६॥ 11 ७॥

·अध्यायः १५०]
धनपः।
रपं तं तु समालक्ष्य प्राप्रवद्रययोगवित् । प्रगृहीतर्दितेः पुत्राः प्रादुरासन सहनशः ॥ १९
प्रासयन रयघोपेण तत् पुरं समुगदधत् ।। ८ ततो विवार्य बहुशो रथमार्गेषु तान हयान् ।
रययोष तु तं श्रुत्या स्तनायनोरिवाम्बरे । प्राचोदयत् समे देशे मानलिभरतर्षभ ।
मन्वाना देवराज मामाविग्ना दानवाऽभवन् ॥ ९ तेन तेषां प्रणुनानामाशुत्वाच्छीघ्रगामिनाम् ।
सर्व संम्रान्तमनसः कारवापधराः खिताः। नान्वपश्यं तदा किंचित्तामेऽद्भुतमिवाऽमवत् १८
तथाऽसि-शुल-परशु-गदा-मुसल पाणयः ।। १० ततस्ते दानवास्तत्र यादित्राणे सहस्रशः।
ततो द्वाराणि पिदधुर्दानवास्त्रस्तचेतसः । विकृतस्वररूपाणि भृशं सर्वाण्यनादयन् ।।
संविधाय पुरे रक्षा न स्म कश्चन दृश्यते । तेन शम्देन सहसा समुद्रे पर्वतोपमाः।
ततः शह उपादाय देवदत्त महासनम् । आप्लवन्त गतः सत्वैर्मत्स्याः शतसहस्रशः ॥ २०
परमां मुदमाश्रित्य माधम तं शनैरहम् । १२ ततो धेगेन महता दानया मामुपाद्रवन् ।
सतु शन्दो दिवं स्तध्या प्रतिशदमीजनन् । विमुश्चन्तः शितान् वाणान् शतशोऽथ सहस्रशः
वित्रेसुश्च निलिल्युश्च भूतानि सुमहान्यपि ॥ १३ स सम्प्रहारस्तुमुलस्तेषां च मम भारत ।
ततो निचातकाचा सर्व एव वलंशताः। अवतंत महायोरो निवातकयवान्तकः ।
देशिता शिविधेशर्विचिशयुधwww. १४/ ततो देवयश्चैव दानवर्णिगणाथ थे।
आयसैश्च महाशूलैशभिर्मुसलैरपि । ब्रह्मपश्च सिवाय समाजग्मुर्महामृधे । २३
पटिशैः फरवालैश्च रथचक्रेश्च भारत । १५ ते वै मामनुरूपामिर्मधुरामिर्जयैषिणः ।
शतप्रीमि शुण्डीमिः सद्गधि खलंशतः । अस्तुवन् मुनयो चाम्भिर्यथेन्द्र तारकामये ॥२४
इति श्रीमहाभारते आरण्यके पर्वणि निवातकवचयुद्धपर्वणि युद्यारम्मे
ऊनसायनिकशततमोऽध्यायः ॥१६॥
१७०
अर्जुन उवाच।
जितशस्त्रायुधा रौद्राः कालरूपाः प्रहारिणः ॥५
ततो निवातकववाः सर्वे वेगेन भारत ।
तानहं विविधैर्वाणवेगवद्भिरजिह्मगैः।
अभ्यद्रयम् मां सहिताः प्रगृहीतायुधा रणे॥ १
गाण्डीवमुक्तैरभ्यानमेकैकं दशभिधे ॥ ६
मान्छाध रयपन्यानमुत्कोशन्तो महारयाः।
आवृत्य सर्वतस्त मां शरवरवाकिरन् । ते कृता विमुखाः सर्वे ममयुक्तः शिलाशितैः ।
ततोऽपरे महावीर्याः शूलपट्टिशपाणयः ।
ततो मातलिना सूर्णे ह्यास्ते सम्प्रचोदिताः॥७
शूलानि च मुशुण्डीय मुगुयुनवा मयि ॥ ३ / मार्गान् बहुधियांस्तवावेहतरंहसः।
तएलय सुमहददाशक्तिसमाकुलम् । सुसंयता मातलिना प्रामनन्त दितेः सुतान् ॥८
अनिशं सृज्यमानं तैरपतन्मयोपरि। ४ शतं शतास्ते हरयस्तस्मिन् युक्ता महारये।
अन्ये मामभ्यधावन्त निवातकवचा युधि । शान्ता मातलिना यत्ता व्यचरनल्पका इव ॥ ९
२
आलक्ष्य सर्वसम्पदुतामिाते शेषः । आलिप्येति पाठे भूमा- | मय तारा सङ्मामे ॥२४॥ इत्यारप्यके वणि नलकण्ठीये
वीर्य निम्नस्य स्खचक्र ढमान्टिय उनीतवानित्ययः । भारतभावदीपे जनमतत्यधिकशततमोऽध्यायः ॥ १६९ ।।
प्रात् प्राण वेगदानभूत् ॥ ८ ॥ दिवं स्तम्या
आकाशं व्याप ॥ १३ ॥ दमिताः सनदाः । नारे
कवचः ॥१४॥ भारमन्त पायनं कृतवन्तः । गतः सत्वे.
तत इति ॥१॥ ताः शतानि अयुनमित्यर्थः ।हयोऽ
विगतामिद्धिमिरपलासिता प्रान्ता इयर्थः ॥२०॥ तारा.
श्वाः शान्ताः परीक्षिताः मेरालोचनानिया ॥९॥

·२६८
महामारते-
[निवातकरचयुद्धपर्व
तेषां चरणपातेन रयनेमिस्यनेन च।
ततोऽहमस्त्रमातिष्ठं परमं तिग्मतेजसम् ।
मम वाणनिपातैश्च हतास्ते शतशोऽसुराः॥१० दयितं देघराजस्य माधवं नाम भारत । २०
गतासवस्तथैवाऽन्ये प्रगृहीतशरासनाः । ततः खङ्गनिशूलेन तोमरांश्च सहस्रशः।
हतसारथयस्ता व्यकृप्यन्त तुरंगमैः ॥ ११ अस्त्रायण शतधा तेर्मुक्तानहमच्छिदम ॥ २१
दिशो विदिशः सर्वे शतिरुध्य प्रहारिणः । छिया प्रहरणान्येषां ततस्तानपि सर्वशः।
अभ्यनन् विविधैः शस्त्रस्ततो मे व्यथितं मनः१२ प्रत्यविध्यमहं रोपाद्दशामिर्दशमिः शरैः॥ २२
ततोऽहं मातलेवार्यमपदयं परमाद्भुतम् ।
गाण्डीवाद्धि तदा संख्ये यथा भ्रमरपक्ष्यः ।
अश्वांस्तथा वेगवतो यदयत्नादधारयत् । १३ निष्पतन्ति महायाणास्तन्मातलिरपूजयत् ॥ २३
ततोऽहं लघुमिश्चिरौस्तानसुरान रणे । तेषामपि तु वाणास्ते तन्मातलिरपूजयत् ।
चिच्छेद सायुधान राजन् शतशोऽय सहस्रशः॥ अवाफिरन् मां घलयत्तानहं ध्यधम शरः॥ २४
एवं मे चरतस्तत्र सर्वयलेन शत्रुहन् । वध्यमानास्ततस्ते तु निघातकयचाः पुनः ।
प्रीतिमानभवीरो मातलिः शकसारथिः ॥ १५ / शरमहद्भिः समन्तात् पर्यधारयन् ।।
वध्यमानास्ततस्तैस्तु हयैस्तेन रथेन च । शरयेगानिहत्याहमरस्त्रविधातिभिः ।
अगमन् प्रक्षयं केचिभ्यवर्तन्त तया परे॥ १६ / ज्वलन्दिः परमशीनस्तानयिष्यं सहस्रशः ॥२॥
स्पर्धमाना इवास्माभिर्निधातफवचारणे । तेषां छिन्नानि गावाणि विरजान्त स्मशोणितम्
शरयः शरात मां महद्भिः प्रत्यवारयन् ।। १७ माषीयामिवृक्षनि शहाण्यय धराभृताम् ॥ २५
ततोऽहं लघुभिथिह्मास्त्रपरिमन्नितैः । दाशनिसमस्पर्शयेंगधद्भिरजिह्मगैः ।
व्यधर्म सायगा शतशोऽध सहस्रशः ॥
१८ माध्यमानास्ते समुद्विग्नाः स्म दानवाः॥२८
ततः सम्पीडयमानास्ते क्रोधाविष्टा महारथाः। शतधा मिनदहास्तै क्षीणप्रहरणाजसः।
अपीडयन् मां सहिताः शक्तिशूलासिवृष्टिभिः १९ / ततो निवातफयचा मामयुध्यन्त मायया । २०
इति श्रीमहाभारते बारण्यके पणि नियातकवयुद्धपणि
सप्तत्यधिकशततमोऽध्यायः ॥१७॥
३
अर्जुन उयाच।
घूर्ण्यमानेऽमय तु पायकः समजायत ।
तत्रारमचूर्णान्यपतन पायकमकराय।
ततोऽश्मय सुमदत् मादुरासीत् समन्ततः । ततोऽमय पिहले जलय महत्तरम् ।
नगमात्रैः शिलाखण्डस्तन्मां दृढमपीडयत् ॥ १ धाराभिरक्षमात्रामिः मादुरासौम्ममान्तिके ॥ ४
तदएं यमसदाशर्महेन्दानप्रबोदितः । नमसः प्रयुता धाराम्तिामयीर्याः सहमशः।
अचूर्णय घेगयाद्भिःशरजालैमहाहये । २) मारण्यन् सर्वतो व्योम दिशधापदिरास्तथा ॥५
दियोद अहमिति बोरः । परोक्षायलिदायोगेण भगान-मोकादपक नीयम् ॥ २॥ तेवत राणा माम् अपा.
नेत्र मया एतत् एतमिति शशामन्यन्तारमः सूचितः । रिनिति संबन्धः । तख मातलिरएनयन् ॥ १४ ॥
॥ १४ ॥ अम्मानिः पूषायां लम् । अश्वास- इत्यारपके पति नेष्टीये भारतभापती गमयभित्र
क्षया पा॥१७॥ सयुभिः शीघ्रगेः॥१८॥ तिम्मीजगपातमोऽध्यायः ॥१..॥
तीक्ष्णदायम् । माधां नाम
मधोदत्यस्य क्या
निर्मिनत्वात् ॥२०॥ ततो माधरात्रात् रसन सा. ततोऽस्मेति। नगमात्रः शमांगे :
महिन वियन माग गलानि पाठे रैरियर- परिरामः॥३॥

·वनपर्व। अध्यायः १७२] धाराणां च निपातेन पायोर्विस्फूर्जितेन च । सारथ्यं देवराजस्य तत्रापि कृतवानहम् ॥ १८ गार्जितेन च दैत्यानां न प्राज्ञायत किशन ॥ ६ तथैव वृत्रस्य वधे सगृहीता हया मया । धारा दिवि च संवद्धा वसुधायां च सर्वशः। वैरोचनेर्महायुद्धं दृष्टं चापि सुदारुणम् ॥ व्यामोहयन्त मां तत्र नियतन्त्योऽनिशं भुवि ७ / एते मया महाघोराः सङ्ग्रामाः पर्यासिताः । तत्रोपदिष्टमिन्द्रेण दिल्यमा विशोषणम् । न चापि विगतशानी भूतपूर्वोऽस्मि पाण्डव २० दीप्तं प्राहिणवं धोरमशुप्यत्तेन तजलम् ।। पितामहेन संहारः प्रजानां विहितो ध्रुवम् । हतेऽश्मवर्षे च मया जलव च शोपिते । न हि युद्धमिदं युक्तमन्यत्र जगतः क्षयात् ॥ २१ मुमुचुनवा मायामन्निं पायुं च भारत ॥ ९ तस्य तद्वचनं श्रुत्वा संस्तभ्यात्मानमात्मना । ततोऽहमाग्नि व्यधर्म सलिलारण सर्वशः। मोहयिष्यन् दानवानामहं मायाबलं महत् ॥ २२ शैलेन च महात्रेण वायोगमधारयम् ।। १० अनुवं मातलि भीतं पश्य मे भुजयोबलम् । तस्यां प्रतिहतायां ते दानया युद्धदुर्मदाः । अस्त्राणां च प्रभाव पै धनुषो गाण्डिवस्य च २३ प्राकुर्वन् विविधां मायां योगपद्येन मारत ॥ २१ भद्यास्त्रमाययैतेषां मायामेतां सुदारुणाम् । ततो व प्रादुरभूत् सुमहल्लोमहर्षणम् । विनिहन्मि तमश्चोनं मा भैःसूत स्थिरो भया२४ अत्राणां घोररूपाणामनायोस्तथाऽश्मनाम् १२ एवमुक्त्वाऽहमराजमस्त्रमायां नराधिप । सा तु मायामयी वृष्टिः पीडयामास मां युधि । मोहनी सर्वभूतानां हिताय त्रिदिपीकसाम् ॥२५ अथ धोरं तमस्तीव्र प्रादुरासीत् समन्ततः ॥ १३ | पीज्यमानासु मायासु तासु तासमुरोत्तमाः। तमसा संवृते लोके घोरेण परुपेण च । पुनर्बहुविधा मायाःप्राकुनमिताजसः ॥ २६ हरयो विमुखाश्चासन् प्रास्खलच्यापि मातलि:१४ । पुनः प्रकाशमभवत्तमसा प्रस्यते पुनः । हस्ताद्धि रश्मयश्चास्य प्रतोदः प्रापतद्भुवि । भवत्यदर्शनो लोकः पुनरप्सु निमक्षति ॥ २७ असचाह मां भीतः कासीति भरतर्षभ ॥ १५ सुसइगृहीतहरिभिः प्रकाशे सति मातलिः। मांच मीराविशत्तीबा तस्मिन् विगतवेतसि । व्यचरत् स्यन्दनाम्येण समामे लोमहर्षणे ॥२८ सच मां विगतशानः सन्त्रस्तमिदमत्रवीत् ॥ १६ | ततः पर्यपतनपा निवातकवचा मयि । सुराणामसुराणां च सझामः सुमहानभूत् । तानहं विवरं दृष्ट्वा प्राहिण्यं यमसादनम् ॥ २९ अमृतार्थे पुरा पार्थ स च दृष्टो मयाऽनय ॥१७ वर्तमाने तथा युद्ध नियातकयचान्तके । शम्बरस्य वधे घोरः सनामः सुमहानभूत्। नापश्यं सहसा सर्यान दानयान माययाऽऽवृतान् इति श्रीमहाभारते आरण्यके पर्वणि निवातकवचयुद्धपर्वणि मायायुद्ध एकसप्तत्यधिकशततमोऽध्यायः ॥ १७१ ॥ अर्जुन उवाच। अदृश्यमानास्ते देत्या योधयन्ति स्म मायया । अच्छिन्दवत्तमाझानि यत्र यत्र स्म तेभियन् ॥२ अदृश्यनास्त्रायेण तानप्यहमयोधयम् । १ ततो निवातकयचा यध्यमाना मया युधि । गाण्डीवमुक्ता विशिखाः सम्यगस्त्रप्रचोदिताः। संहृत्य मायां सहसा प्राविशन पुरमात्मनः ॥ ३ वैरोचने, बन्ले. ॥ १९ ॥ मोहनारण पाड्यमानासु नश्य- १७२ मानासु ॥१६॥ इत्यारण्यके पर्वणि नेटवष्ठीये भारत- अदृश्यमाना इति ॥१॥ भावीपे एक्सप्तत्यधिकशततमोऽध्यायः ।। १७१ ॥

·२७० महामारते- [निवातकवचयुद्द . २७ ध्यपयातेषु दैत्येषु प्रादुर्भूते च दर्शने । नैतदर्जुन देवेषु स्वयि वीर्य यदीप्यते ॥ अपश्यं दानवांस्तत्र हतान शतसहरुशः॥ ४ तेप्यस्साघेषु दागस्तेषां तु सर्वशः। विनिप्पिष्टानि तपां हाप्यामरणानि च । प्राक्रोशनगरे तस्मिन् यथा शरदि सारसाः २१ शतशः स्म अदृश्यन्त गात्राणि क्वचानि च ॥५ ततो मातलिना सार्धमहं तत् पुरमभ्ययाम् । हयानां नान्तरं ह्यासीत् पदाद्विचालितुं पदम् । त्रासयन् रयघोदेण निवातवघचारियः॥ २२ उत्पत्य सहसा तस्थुरन्तरिक्षगमास्ततः । ६ तान् दृष्या दशसाहस्रान् मयूरसदृशान् हयान् । ततो निवानववचा न्योम सभ्याध केवलम् । रथं च रविसङ्काशं प्रादयन् गणशः खियः॥ २३ महरया ह्यत्यवतम्त सिजन्तः शिलांच्चयान् ७ | तामिराभरणः शब्दलासितामिः समीरितः । अन्तर्भूमिगताश्चान्ये त्यानां चरणान्यय । शिलानामिव शैलेषु पतन्तीनामभूत्तदा ॥ २४ व्यगृान् दानवा घोरा रथचक्रे च भारत ॥ ८ चित्ररता दैत्यनार्यस्ता स्वानि वेदमान्यथाविशन् । चिनिगृहा हीनश्वान् रथं च मम युध्यतः। वहुरत्नविचित्राणि शातकुम्भमयानि च ॥ सघतो मामविध्यन्त सरथं धरणीधरः॥ १. तदद्भुताकारमहं दृष्ट्वा नगरगुत्तमम् । पर्वतरुपचीयद्भिः पतमानस्तथाऽपरैः। विशिष्टं देवनगरादपृच्छं मातलि ततः ॥ २६ स देशो यत्र वर्ताम गुहय समपद्यत ॥ १० इदमेवंविधं कस्माद्देवा नावासयन्त्युत । पर्वतरछाद्यमानोऽहं निगृहीतश्च वाजिभिः। पुरन्दरपुराीदं विशिष्मिति लक्षये । अगच्छं परमामाति मातलिस्तदलक्षयत् ॥ मातलिरुवाच । लक्षायित्वा च मां भीतमिदं वचनमब्रवीत् । आसीदिदं पुरा पार्थ देवराजस्य नः पुरम् । अर्जुनार्जुन मा मस्त्वं वनमनगुदीरय । १२ ततो निवातक्वरितः प्रच्याविताः स्राः॥२८ ततोऽहं तस्य तद्वाक्यं श्रुत्वा वज्रमुदीरयम् । तपस्तत्वा महत्तीयं प्रसाद्य च पितामहम् । देवराजस्य दयितं मीममत्रं नराधिप ॥ १३ | इदं वृतं निवासाय देवेभ्यश्चाभयं रधि ॥ मचलं स्थानमासाद्य गाण्डीवमनुमन्य च । ततः शक्रेण भगवान् स्वयंभूरिति चोदितः । अगुञ्च धज्रसंस्पर्शानागसानिशितान् शगन्॥१४ | विधत्तां भगवानन्तमात्मनो हितकाम्यया ॥ ३० तती मायाश्च ताः सर्धा निवातकवचाच तान् । तत उक्तो भगवता दिष्टमत्रेति भारत । ते यज्रचोदिता बाणा वज्रभूताः समाविशन् १५ | भविताऽन्तस्त्वमप्येषां देहेनान्येन शत्रुहन् ॥ ३१ ते पनवेगविहता दानवाः पर्वतोपमाः। तत एषां वधार्थाय शक्रोऽस्राणि ददौ तव । इतरेनरमाश्लिप्य न्यपतन् पृथिवीतले ॥ १६ न हि शक्याः संरहन्तुं य एते निहतास्त्वया ३२ अन्तर्भमो च येऽगृहन् दानवा रयवाजिनः कालस्य परिणामेन ततस्वमिह मारत । अनुप्रविश्य तान् वाणाः प्राहिप्पन यमसादनम् ।। एषामन्तकरः प्रसस्तत्त्वया च कृतं तथा ॥ ३३ हर्निवातकनिरस्तः पर्वतोपमैः । दानवानां विनाशाय अत्राणां परमं बलम् । समाच्छाधत देशः स विकीर्णैरिव पर्वतैः॥ १८ ग्राहितस्त्वं महेन्द्रण पुरुपेन्द्र तदुत्तमम् ॥ ३४ न हयानां क्षतिः काचिन्न रथस्य न मातलेः। अर्जुन उवाच। मम चाह-यत तदा तदद्भुतमिवाभवत् ॥ ततः प्रशाम्य नगरं दानवांश्च निहत्य तान् । ततो मां प्रहसन् राजन् मातोलः प्रत्यभाषत । पुनर्मातलिना सार्धमगच्छं देवसम्म तत् ।। ३५ इति श्रीमहाभारते आरण्यके पर्वाणि निवातकवचयुद्ध पर्वणि निवातकवचयुद्धे द्विसप्तत्यधिकशततमोऽध्यायः ॥ १७२ ॥ हरीन् अत्यन्तं हरणीलान् । अविध्यन्त व्याप्तवन्तः । शेषः ॥ ३० ॥ प्रशाम्य प्रकर्षण आलोच्य ॥ ३५॥ अचिन्वन्तेति पाठेऽपि स एवार्थः॥ ९॥ सारसा. हमाः । इत्यारपके पर्वणि नलकष्ठीये भारतभावदीप सितल. लक्ष्मणा इति पाठे सारस्य ॥ २१ ॥ न आवासयान्त | विदाततमोऽध्यायः ॥१२॥ नाध्यासन्ते ॥ २७॥ अन्तं नाशं निवातक्वचानामिति १ उदरयम् इति पाठः।

·वनपर्व।
२७१
अध्यायः १५३]
४
१७३
अर्जुन उवाच ।
अग्रुवं मातलिं दृष्टो याहतत् पुरमअसा ॥ १६
निवर्तमानेन मया महदृष्टं ततोऽपरम् । त्रिदशेशद्विषो यावत् क्षयमस्नयाम्यहम् ।
पुरं कामचरं दिव्यं पावकार्कसमप्रभम् ॥ न कथञ्चिद्धि मे पापा न घध्या ये सुरद्विषः॥१७
रतद्रुममयैधित्रैः सुस्वरैश्च पतनिभिः । उवाह मां ततः शीघ्रं हिरण्यपुरमन्तिकात् ।
पौलोमः कालकबैश्च नित्यदृष्टैरधिष्ठितम् ॥ २ रथेन तेन दिव्येन हरियुक्तेन मातलिः ॥
गोपुराहालकोपेतं चतुरिं दुरासदम् । ते मामालक्ष्य दैतेया विचित्राभरणाम्बराः।
सर्वरत्नमयं दिव्यमद्भुतोपमदर्शनम् ॥ ३ समुत्पेतुर्महावंगा रथानास्थाय दंशिताः ॥ १९
द्रुमैः पुष्पफलोपेतैः सर्वरत्नमयैर्वृतम् । ततो नालीकनाराचैर्भलैः शक्त्यष्टितामरः ।
तथा पतत्रिभिर्दिव्यैरुपेतं समनोहरैः ॥
प्रत्यन्नन् दानवेन्द्रा मां कुद्धास्तीवपराक्रमाः ॥२०
असुरैनित्यमुदितैः शूमुिसलायुधैः । तदहं शरवण महता प्रत्यधारयम् ।
चापमुद्गरहस्तैश्च प्रग्विभिः सर्वतो वृतम् ॥ ५ शस्त्रवर्षे महद्राजन् विद्यावलमुपाश्रितः॥ २१
पदहं प्रेक्ष्य दैत्यानां पुरमद्भुतदर्शनम् ।
व्यामोहयं च तान् सर्वान् रथमार्गश्चरन् रणे ।
मपृच्छं मातर्लिं राजन् किमिदं वर्ततेऽद्भुतम् ॥६
तेऽन्योन्यमभिसामूढाः पातयन्ति स्म दानवान्।
मातलिरुवाच।
पुलोमा नाम दैतेयी कालका च महामुरी।
तेषामेव विमूढानामन्योन्यमभिधावताम् ।
दिव्यं वर्षसहस्त्रं ते चेरतुः परमं तपः॥
| शिरांसि विशिखैदप्तिन्यहनं शतसङ्घशः ॥ २३
तपसोऽन्ते ततस्ताभ्यां स्वयम्भूरददद्वरम् ।
ते वध्यमाना देतेयाः पुरमास्थाय तत्पुनः।
अगृहीतां घरं ते तु सुतानामपदुःखताम् ॥
८ खमुत्पनुः सनगरा मायामास्थाय दानवीम् ॥२४
अवध्यतां च राजेन्द्र सुरराक्षसपनगैः। ततोऽहं शरवण महता कुरुनन्दन ।
पुरं सुरमणीयं च खचरं सुमहाप्रभम् ॥ ९ मार्गमावृत्य दैत्यानां गति चैपामवारयम् ॥ २५
सर्वरत्नैः समुदितं दुर्धर्षममरैरपि ।
तत्पुरं खचरं दिव्यं कामगं सूर्यसप्रमम ।
महर्षि-यक्ष-गन्धर्व-पन्नगासुरराक्षसः॥ १० दैतेयैर्यरदानेन धार्यते स्म यथासुखम् ॥ २६
सर्वकामगुणोपेतं धीतशोकमनामयम् ।
अन्तर्भूमौ निपतति पुनरूयं प्रतिष्टते ।
ब्रह्मणा भरतश्रेष्ठ कालकेयकृते कृतम् ॥
पुनस्तिर्यक् प्रयात्याशु पुनरप्सु निमन्चति ।। २७
तदनन् खपुरं दिव्यं चरत्यमरवर्जितम् ।
पौलोमाध्युषितं धार कालकोंश्च दानवः ॥ १२ | महमबहुविधैः प्रत्यगृहं परन्तप ।
अमरावतिसङ्काशं तत् पुरं कामगं महत् ।
हिरण्यपुरमित्यवं ख्यायते नगरं महत् ।
ततोऽहं शरजालेन दिव्यास्त्रनुदितेन च ।
रक्षितं कालकेयश्च पौलोमैश्च महासुरैः ।
व्यगृहं सह दैतेयैस्तत्पुरं पुरुषर्षभ ।
त पते मुदिता राजन्नवध्याः सर्वदेवतः ।
नियसन्त्य राजेन्द्र गतोद्वेगा निरुत्सुकाः॥ १४ विक्षतं चायसैर्वाणैर्मत्प्रयुक्तैरजिह्मगैः।
महीमध्यपतद्राजन् प्रभग्नं पुरमासुरम् ॥
मानुपान्मृत्युरेतेषां निर्दिष्टो ब्रह्मणा पुरा ।
३०
पतानपि रणे पार्थ कालवान् दुरासदान् ।
ते वध्यमाना माद्वाणवंजोगैरयस्मयैः ।
यत्रास्त्रेण नयस्वाशु यिनाशं सुमहाबलान् ॥ १५ पर्यनमन्त वै राजग्नसुराः कालचोदिताः ॥ ३१
अर्जुन उवाच ।
ततो मातालेरारुह्य पुरस्तानिपतभिव ।
सुरासुरैरवध्यं तदहं झात्वा विशाम्पते ।
महीमवातरत् क्षिप्रं रथेनाऽऽदित्यपर्चसा ॥ ३२
-
-
आस्य गगनमुत्सत्य । आतरत्-अवतीर्ण । पाठान्तरें
नया इति न आप तु वध्या एव ॥ १७॥ व्यगृह विशे- | मानलिमाश्य-आरम्य । महीमवानरमानार्णोऽभामा
शेष ॥ १२ ॥
निवर्तमानेनेति ॥१॥खपुरं सचरत्वात् ॥ १२॥
पेण गृहीतवान् । बाणारया ददानित्यर्थः ॥ २९ ॥

·२७२
महामारते-
[ निरातवरपर
४०
ततो रयसहस्त्राणि पष्टिस्तेगममाणाम् । गुह्यकानां च समामे नैतानां तथैव च ।
युयुत्सनां मया साध पर्यवर्तन्त मारन। झपाणां गजयकाणामुन्टूफानां तथैव च ॥ ५०
तान्यो निशितैयाणैर्यधमं गागाजतैः ॥ ३३ तथैव यादधानानां गदामुद्रधारिणाम ॥
मीनयाजिसरूपाणां नानाशाम्रासिपाणिनाम् ।
ते युद्ध सन्यपर्तन्त समुदस्य यथामयः ।
नेमे शक्या मानुषेण युद्धनाते प्रचिन्त्य तत् ॥३४ एनधान्योश्च बहुामानारूपधरस्तया ।
ततोऽहमानुपूयंण दिव्यान्यस्त्राण्ययोजयम् । सर्यमासीजगध्याप्त तस्मिन्न विसर्जिते ।। ५२
ततस्तानि सहस्राणि राधेनां चित्रणधिनाम ३५ विशिरोभिचतुर्दष्ट्रेचतुरास्यैधतुर्भुजैः।
यत्राणि मम दिव्यानि प्रत्यनम् शनकरिय । अनेकरूपसंयुक्तमासमेदोयसास्थिमिः॥
रथमार्गान् विचित्रांस्ले पिचान्तो महाबलाः३६ अमीर्ण अभ्यमानास्ते दानवा नारामागताः।
प्रत्यादयन्त सहग्रामे शतशोऽथ सहस्रशः। अर्कयलनतेजोभिनाशनिसमप्रभः।।
विचित्रमुकुटापीसा विचित्रकयचमजाः ॥ ३७ आहिसारमयेधान्यगिरपि निवणः ।
विचित्रामरणाधेय नन्दयन्तीय में मनः । म्यहनं दानयान सर्शन मुहनेय भारत ॥
अहं तु शरयस्तानमदिनै रणे ॥ ३८ गाण्डीयारत्रमगुन्नांस्तान् गतासुनमसपुतान् ।
नाशाय पीडयितुं ते तु मां प्रत्यपीडयन् । हाऽहं प्राणमं भूयत्रिपुरणाय पेधसे ।
तैः पांड्यमानो बहुभिः शतानः कुशलेयुधेि ३९ तथा रोमानिप्पिटान दिश्यामरणभूषिता
व्यथितोऽस्मि महायुद्धे भयं चागान्महात्मम । निशम्य परमहर्षमगमद्देषसारथिः॥
ततोऽहं देवदेवाय रुद्राय प्रयतो रणे ।
तदसय एतं फर्म देधैरपि दुरासदम् ।
स्वस्ति भूतेभ्य इत्युपत्त्या महानं समचोदयम् । दृष्ट्या मां पूजयामास मातलिः शकसारथिः ।
यत्तद्रौमिति ख्यातं सर्वामित्रपिनाशनम् ॥ ४१
उपाच पचन चेद प्रीयमाणः पूनाबलिः।
ततोऽपश्यं निशिरसं पुरुष नवलोचनम् । सरासरसा हि फर्म यत् साधित स्यया ।।
विमुख पड्भुज दीप्तमर्कज्यलनमूर्धनम् ॥ ४२
लेलिहानमहामार्गः कृतचीरममित्रहन् ।
न होतत् संयुगे कमपि शक्तः सरेयरः ।
सुरासुररयम्य हि पुरमेतन् मग महम् ॥
विर्मास्ततस्तदा तु पोरं रौद्रं सनातनम् ॥ ४३ / त्वया विमयितं धीर स्योर्यतपसो बलान् ।
दृष्या गाण्डीयसंयोगमानीय भरतम।
विध्यस्लेखपुरे तस्मिन् दानवेषु हलेषु च ।।
नमस्कृत्या त्रिनेत्राय शर्यायामिततेजसे ।
दिनदन्त्यः खियः सपर्या निष्णेतुर्नगगनहिः।
मुक्तपान दानयेन्द्राणां परामायाय भारत।
प्रकर्णिकदया प्यापिताः पुरस्य दुःक्षिताः
मुक्तमात्रे ततस्तस्मिन् रूपाण्यासन् महश पुत्रान पितर भ्रातृ शोचमाना मीत
'मृगाणामय सिंहानां ध्यानाणां च विशाम्पते ।
प्रामाणां महिपाणां च पनगानां तथा गयाम् ४६ / रुदत्यो दीनकण्टरस्तु निनदन्त्योदतेश्वराः
उरांसि परिनियो वितस्तस्रग्धिभूपगाः ।
दशरमाणां गजानां च धानराणां च मयशः।
प्रापमाणां राहाणां माताराणां तथैव च ॥४७ तच्छोकयुगमधीक दुःप्तदन्यसमागम ।
शालाएकाणां प्रेतानां भुरुण्डानां च सर्गतः । नवमी दानापुर हत्यिक मायरम् ।
राधाणां गाजानां पचमपणां तथैव च १८ गग्घर्धनगराकार हुलनागमियादम् ।
देवानां च प्राणां च गम्मर्याणां च मांशः। शुपसमियारण्यमादयममय पुरम।
पिशाचानां सपदामा सधैश च मुगदगम् ४९. , मां तु मंहष्टमनाम शिमं मातलिंगमय ।
शान्त परिव आन । गा पाप नियही पर तं न ॥ ४५
समी निमित गणी गापाल ने पनागर अपनानाय || .॥ मग
मnिitr मुन मिति दोर ॥
Arry प्रसिंग राय ने सर
भान मीर
भामा भारे नि तिम् ॥१८॥

·.२७३ घनपर्व। अध्यायः १७४] ७२ देघराजस्य भवनं कृतकर्माणमाहयात् । ततो मां देवगजो ये समाश्यास्य पुनः पुनः ७१ हिरण्यपुरमुत्सृज्य निहत्य च महासुरान् ॥ ६७ अनवोद्विवुधः सार्थमिदं स मधुरं वचः। निवातकपचांश्चैव ततोऽहं शक्रमागमम् । अतिदेयासरं कर्म कृतमेव त्वया रणे ॥ मम कर्म च देवेन्द्रं मातलिविस्तरेण तत् ॥ ६८ | गुर्थश्च कृतः पार्थ महाशयन् मता मम । पचमेव सदा भाज्यं स्थिरेगाजी धनञ्जय ॥ ७३ सर्व विधाययामास यथाभूतं महाद्युने । हिरण्यपुरघातं च मायानां च निवारणम् ॥ ६९ अविरह्यो रणे हि त्वं देवदानवराक्षसः ॥ असम्मूढेन चास्त्राणां कर्तव्यं प्रतिपादनम् । निवातकवचानां च वध संख्ये महौजसाम् । सयक्षासुरगन्धर्वैः सपक्षिागपनगैः। तत्क्षुत्वा भगवानप्रीतः सहस्राक्षः पुरन्दरः ७० पसुधां चापि कौन्तेय त्वद्वाहुबलनिर्जेिताम् । । महाद्भिः सहितः श्रीमान् साबुसावित्यथाप्रवीत्। पालयिष्यति धर्मात्मा कुन्ती गुत्रो युधिष्ठिरः इति श्रीमहाभारते आरण्यके पर्वणि निघातकवचयुद्धपर्वणि हिरण्यपुरदैत्यक्धे त्रिसप्तत्यधिकशततमोऽध्यायः॥ १७३ ॥ १७४ अर्जुन उवाच । | उपिनानि मया राजन् स्मरता धनजं कलिम् ॥९ ततो मामातविश्वस्तं संरूढशरविक्षतम् । ततो भवन्तमद्राक्षं भ्रातृभिः परियारितम् देवराजो विगृहोदं काले वचनमब्रवीत् । १ गन्धमादनपादस्य पर्वतस्यास्य मूनि ॥ दिव्यान्यस्त्राणि सर्वाणि त्वयि तिष्ठन्नि भारत । युधिष्ठिर उवाच । न त्याऽभिमयितुं शक्तो मानुपो भुवि कश्चन ॥२ दिष्टया धनञ्जयात्राणि त्वया प्राप्तानि भारत । भीमा द्रोण: कपः कर्णः शानः सह गजाभः। दिष्ट्या चाराधितो राजा देवानामीश्वाः प्रभुः समामस्थस्य ते पुत्र फलां नार्हन्ति पोडशीम् ॥३ दिया च भगवान् स्याण न्या सह परन्तप । इदं च मे तनुत्राणं प्रायच्छन्मययान् प्रभुः । साक्षादृष्टः स्वर्द्धन तोपितथ त्वयाऽनघ ॥ १२ अभेद्य कवचं दिव्यं सूज चैव हिरण्मयीम् ॥ ४ दिएकाच लोपालस्वं समेतो भरतर्षभ । देवदत्तं च मे शहं पुनः प्रादान्महारयम् । दिण्या वर्धा महे पार्थ दिष्टयाऽसि पुनरागतः१३ दियं चेदं किरीट मे स्वयामिन्द्रो युयोज ह ॥ ५ अद्य कृत्स्नां महीं देवी विजितां पुग्मालनीम् । ततो दिव्यानि यस्त्रागिदिन्यान्यामरणानि च । मन्ये च धृतराष्ट्रस्य पुत्रानपि पशीलान् ॥ १४ पादाच्छको ममैतानि निराणे यहन्ति च ॥ ६ इच्छामि तानि चास्त्राणि द्रष्टुं दिव्यानि भारत। एवं सम्पूजितस्तत्र सुखमसमुषितो नृप । चैस्तथा धार्यवन्तस्तै नियातक.यचा हताः ॥ १५ इन्द्रस्य भरने पुण्ये गन्धशिभिः सह ।। ततो मामग्रवीच्छका प्रीतिमानमःमह । अर्जुन उयाच। ध्यः प्रभाते भयान् द्रटा दिव्यान्यस्त्राणि सर्वशः। समयोऽर्जुन गन्तुं ते म्रातरीहि स्मरन्ति ते ॥ ८ नियातफयचा घोरा येमया विनिपातिताः॥१६ , पयामेन्द्रस्य मयने पश्च वर्णगि भारत । इत्यारप्पके पर्वणि नेलकटोये भारतमावदीपे विसप्तत्यधिर- | अप्यताति विश्वासो यम्मिन्नम्। संस्दाः देहे निममा शारास्तविकतम् । विश्व विशेषग रहीवा स्वायत्तेन शततमोऽप्यायः॥ १३ ॥ भक्त्यिर्थ. ॥ सा लाम् ॥२॥ सचिरामि दौति- १७५ सन इति । अतिविश्वस्तमति-अन्यन्तं विश्वस्त सन् ! २ः ॥ ११ ॥ ते लपा हताः ॥ प०१८ मन्ति । अत एव बृहनि बहुमुन्यानि ॥६॥ देवाना राजा 41 ·२७४. महामारते- [निवातस्वचयुसर्व वैशम्पायन उवाच। एवमागमनं तत्र कयायित्वा धनञ्जयः। मामिः सहितः सर्वं रजनी तामुवास ह ॥१७ इति श्रीमहाभारते आरण्यके पर्वणि नियातकवचयुद्धपणि अस्नदर्शनसङ्केते चतुःसप्तत्यधिकशततमोऽध्यायः ॥ १७४॥ ५ ७ वैशम्पायन उवाच । पमानाः प्रालयस्ते सर्वे विकृताननाः॥ ११ तस्यां राभ्यां व्यतीतायां धर्मराजो युधिष्ठिरः।। दह्यमानास्तदाऽसस्ते याचन्ति स्म धनअयम् । उत्थायावश्यकार्याणि कृतवान् मामिः सह ततो प्रहायचैव सिद्धा ये च महर्षयः । नतः सञ्चोदयामास सोर्जुनं मातृनन्दनम् । जनमानि भूतानि सर्याण्येयायतस्थिरे । दर्शयास्त्राणि कौन्तेय यर्जिना दानयास्त्वया २ देवर्षयश्च प्रघरास्तथैव च दियौफसः॥ ततो धनञ्जयो राजन् देवदत्तानि पाण्डवः । यक्षराक्षसगन्धर्यास्तथैव च पश्रिणः । अत्राणि तानि दिव्यानि दर्शयामास भारत ॥३) पेचराणि च भूतानि सर्याप्येपावतस्थिरे ॥ १ यथान्यायं महातेजाः शौचं परममास्थितः । ततः पितामहश्चैव लोकपालाच सर्वशः। गिरिकूवरपादाक्षं शुमयेणु त्रिवेणुमत् ।। ४ भगवांथ महादेवः सगणोऽभ्यापयो सदा ।। १५ पाधियं रथमास्थाय शोममानो धनञ्जयः। दिव्येन संवृतस्तेन फवचेन सुवर्चसा ॥ ततो घायुमहाराज दिव्यमन्यैिः समन्धितः । अमितः पाण्डचं चिरयचके समन्ततः॥ धनुरादाय गाण्डीय देयदत्तं सवारिजम् । शोधुभ्यमानः कौन्तय आनुपुर्यान्महाभुजः॥६ अगुध गाथा विविधा गन्धर्याः सरचोदिताः। मनृतः साशश्व राजनप्सरसां गणाः॥ अस्त्राणि तानि दिव्यानि दशनार्यापचक्रमे । तस्मिंध तादृशे काले नारदचोदितः सः। अथ प्रयोदयमाणेपु दिव्येप्यास्त्रेषु तेषु च ॥ समाकान्ता मही पद्यां समकम्पत सद्रुमा। मागम्याह पचः पार्थ धवणीयमिदं नृप ॥ १८ क्षुमिता सस्तिथैव तथैव च महोदधिः ॥ अर्जनार्जुन मा युइस दिव्यान्यस्त्राणि भारत । शैलाश्चाविध्यदीर्यन्त न यवीच समीरणः। मैतानि निरधिष्टाने प्रयुज्यन्ते कथचन ॥ न धमासे महनांपुर्न जग्याल च पायकः॥ ९/ यधिष्टाने नयाऽनातः प्रयुशीत कदाचन । न येदाः प्रतिभान्ति स्म द्विजातीनां कयञ्चन । अयोगेषु महान् दोषोत्राणां युरुनन्दन । २० अन्तभूमिगता ये च प्राणिनी जनमेजय ॥ १० एतानि रक्ष्यमाणानि धनत्रय यथागमम् । पीयमानाः समुत्थाय पाण्डवं पर्यवारयन् । बलयन्ति सुवाणि भविष्यन्ति न संशयः॥२१ इत्यारण्यो पर्वणि नलकष्टीये भारतभावदी भनु ममन्यः सन्धाना त्रिशिरी दाद नदन्तम् । 'गुगु-पति धिमालनमोऽध्यायः॥१urn द्वितीयादा आपा टा। रपादे या मायनं पम् ॥४॥ भियोमेर पार्थि मान भूमि क्यम् । राक्षसरायमाहि २७५ दत् सा तदिआम्याय प्यानबलेन आयानि नम्यामिति ॥ ९ ॥ मातृनन्दन मातुः मुसहरम् ॥ इनदोन ॥ ५ ॥ पारिज गार देवदतं नामा अाणि स्तुिमिचोर नस्य भावनामाह मिति । दर्शनाय दर्शयितुम् ॥ ॥ अनेन भनेरमा गर्भव गिग्य एवं दूसराश्यम्बदन्नम् । कूरी याम्मिन युगं प्रियते महादसाय साम्य भावनाम्नादन गमासाना पूर्षिकी तरा । पाशे चो । यस तयो गन्धानदार गुमाः गमरम्पत ॥८॥ निरविष्टाने सध्यामारे गी॥१९॥ पास गो याग्मिन् सत् गुमरेश त्रिगु-यायोः । अधिष्टानेऽरिया अनानों न शुजीत ॥ २० ॥ ८ 41 ·। २७५ घनपर्व। ३ मध्यायः १७६] ..- -- २४ मरक्ष्यमाणान्येतानि त्रैलोक्यस्यापि पाण्डव । वैशम्पायन उवाच। मवन्ति स्म विनाशाय मैवं भूयः कृथाः कचित्॥ | निवार्याय ततः पार्थ सर्वे देवा यथागतम् । जग्गुरन्ये च ये तत्र समाजग्मुर्नरर्षभ ।। अजातशत्रो त्वं चैव द्रक्ष्यसे तानि संयुगे। तेषु सर्वेषु कौरव्य प्रतियातेपु पाण्डयाः । योज्यमानानि पार्थेन द्विषतामवमर्दने । २३ | तस्मिन्नेव बने हटास्त ऊपुः सह कृष्णया ॥ २५ इति श्रीमहाभारते आरण्यके पणि निवातकवचयुद्धपर्वणि प्रदर्शने पञ्चसप्तत्यधिकशततमोऽध्यायः ॥ १७५ ॥ ॥ समाप्तं निवातफवचयुद्धपर्व । ६ आनगरपर्व । १७६ मूपुः समास्तन तदा चतनः। पूर्वाश्च पद ता दश पाण्डवानां शिया बभूवुर्घसता धनेषु॥ ततोऽनवीडायुरुतस्तरखी जिष्णुश्च राजानगुपोपविश्य । यमौ च पीरी सुरराजकल्पा येकान्तमाथाय हितं प्रियं च ॥ तव प्रतिक्षां कुरुराज सत्यां चिर्षिमाणास्तमनु प्रियं च । ततो न गच्छाम पनान्यपास्य सुयोधनं सानुचरं निहन्तुम् ।। एकादशं यर्पमिदं यसामः सुयोधनेनात्तमुखाः सुखार्हाः। ३ तं पञ्चयित्याऽधमवुद्धिशील- मशातयासं सुखमाध्याम ॥ तयाक्षया पार्थिय निर्विशंवा विहाय मानं विचरन् यनानि । समीपयासेन विलोमितास्ते झास्यन्ति नास्मानपाएदेशान् ॥ जनमेजय उवाच। तस्मिन् कृतास्त्रे रथिनां प्रवीरे प्रत्यागते भवनाद्ववहन्तुः। अतः परं किमकुर्वन्त पार्थाः समेत्य शूरेण धनखयेन ॥ वैशम्पायन उवाच। घनेषु तेष्वेव तु ते नरेन्द्राः सहार्जुनेनेन्द्रसमेन धीराः। तस्मिंश्च शैलस्वरे सुरम्ये धनेश्वराकीडगता विजहुः। घेश्मानि तात्यप्रतिमानि पश्यन् श्रीडाथ नानादुमसग्निबद्धाः। चचार धन्वी बहुधा नरेन्द्रः सोऽस्त्रेषु यत्तः सततं किरीटी। अवाप्य यामं नरदेयपुत्राः प्रसादजं वैश्रवणस्य रामः। न प्राणिनां ते स्पृहयन्ति राजन् शिवश्च फालः स बभूय तेशम् ॥ समेत्य पार्यन यथैकरात्र- ७ ८ ४ ९ इत्यारण्यके पाणि नलाष्ठीये भारतभावदीपे परमतत्य- धिकशततमोऽप्याय.॥१५॥ मम् ॥ २॥ वामं म्यानम् । प्रापिनो भूमिम्यानामश्चर्य- मिति रोषः ॥४॥ पूर्वाण पट् मनाः ॥५॥ विचरन् विचरत्नः । माघदेशान् दूरम्यान् न शायन्ति अपि तु समीपस्थानेर एन इति शम्पन्नीत्यर्य। भाम्पन्यनाथानिति पाठे अनायानिनि देशपिंगपणम् । अप्रनितान् देवान् १७६ तस्मिनिति । प्रदन्दरिन्दस्य ॥ १ ॥ भाकोरमशः । संपन्गरं गई विडत्याने गन्दा

·-
२७६
महाभारते-
[आजमरपर्व
वैशम्पायन उवाच ।
१०
संवत्सरं तत्र विहृत्य गुढं
शमं कारप्याम परान् ममेत्य ।
नराधमं तं सुखमुद्धरेम।
निर्यात्य वैरं सफलं सपुष्पं
सतस्तदाज्ञाय मतं महात्मा
तस्मै नरेन्द्राधमपूरुषाय ॥
तेषां च धर्मस्य सुता वरिष्ठः॥
सुयोधनायानुचरैर्वृताप
पदक्षिणं वैश्रवणाधिवास
ततो महामावत धर्मराज
चफार धर्मार्थविदुस्तमौजाः।
स्वर्गापमं देशमिमं चराद्भिः
आमन्त्र्य चेश्मानि नदीः सरसे
शस्यो विहन्तुं नरदेव शोकः॥
सर्वाणि रक्षांसि च धर्मराजः ॥
कीर्तिस्तु ते भारत पुण्यगन्या
यथागतं मार्गमयेक्षमाणः
नश्येद्धि लोकेषु चराचरे'।
तत् प्राप्य राज्यं कुरुपुलवानां
पुगिरि चैव निरीक्षमाणः।
शक्यं महत् प्रातमध क्रियाश्च ॥
ततो महात्मा स विशृद्धबुद्धिः
इदं तु शक्यं सततं नरेन्द्र
सम्प्रार्थयामास नगेन्द्रपर्यम् ॥
प्रातुं त्वया यल्लमसे फुवेरात् ।
समाप्तकर्मा सहितः सहद्भि-
कुरुप्प बुद्धि द्विषतां धाय
जिंत्या सपनान् प्रतिलभ्य राज्यम् ।
कृतागसां मारत निग्रहे च ॥ १३
शैलेन्द्र भूयस्तपसे जितात्मा
तेजस्लवीनं न सहेत राजन्
द्रष्टा तवास्मीति मतिं चकार ।।
समेत्य साक्षादपि वज्रपाणिः ।
वृतश्च सरनुनौजैश
न हि व्यथां जातु करिष्यतस्ती
तेनैव मार्गण पतिः कुरूणाम् ।
समेत्य देवैरपि धर्मराज।
उवाह चैतान् गणशस्तथैव
तवार्थसिद्ध्यर्थमपि प्रवृत्ती
घटोत्कचः पर्वतनिहरेषु ॥ ૨
सुपर्णकंतुश्च शिनेश्च नप्ता।
तान् मास्वतान् प्रीतमना महर्षि
तथैव कष्णोऽप्रतिमो वलेन
पितेर पुत्राननुशिष्य सर्वान् ।
तथैव चाहं नरदेववर्य ।
स लोमशः प्रीतमना जगाम
तवार्थसिद्ध्यर्थमभिमपन्नो
दिवौकसां पुण्यतमं नियासमा ૨૨
यथैव कृष्णः सह यादवैस्तैः।
तेनापि गेन तथानुशिष्टा-
तथैव चाहं नरदेववर्य
स्लीयर्यानि रम्याणि तपोवनानि ।
यमौ च पीरी कातेनी भयोगे। १६ महान्ति चान्याने सरांनि पार्थाः
त्वदर्थोगनभवप्रधानाः
सम्पश्यमानाः प्रययुनराध्याः॥ २३
इति श्रीमहाभारते आरण्यके पर्वणि आजगरपणि गन्धमादन प्रस्थाने
षट्सप्तत्यधिकशततमोऽध्यायः ॥ १७६ ॥
।
सर युद्ध उद्धरेम कष्टात् दूरीकरवामानिर्यात्य प्रत्यय । - भीमसेनः ॥ १५ ॥ प्रयोगेऽप्रयोगे । कृतिनो कुशन्ने
कारिणेऽपकार कृत्वेत्यर्थः । फलं राज्यप्राप्तिः । पुष्पं शवध । १६ ताशेगमप्रयानाः तर योगो धनसमः !
निर्यात्य उरेमेत्यन्वयः ॥१०॥ ततो हेतोमहीमाक्स प्रभव ऐवयोकर्ष. 1 तत् वयं प्रधानं येषा ते तया।
अधितिष्ठ । मनु हेर मुलं महादस्ति कि महौवासेनेत्यास | शमं साम शत्रुनाशेन क्षेमं वा समेत्य साना युद्धेन या
क्याह म्वर्गेति ॥ ११॥ निग्रहे च बन्धने या । भ्रातृत्वा-॥ १७ ॥ इति प्रार्थयामासति पूर्वण राम्बयः । म
दधे प्रवृत्तिवेदिति भावः ॥१३॥ समेत्य युद्धं प्राप्य चकार। गमने इति शेषः ॥२०॥ इत्यारप्यके पर
॥ १४ ॥ सुपर्णोतुः कृष्णः : शिनेमा सात्यकिः । एत- नैलाष्टीये भारतमावदोपे पात्यधिशननमोऽध्यायः
योवीय हितधारिलं चाह तथैवेति । कृष्णोऽर्जुन थिई । ॥ १६ ॥

·॥२॥ समुच्छ्यान उच्चस्त्वानि । सविरोधान् संसोर्ण-'पुरोगामीभिः पटगृहादिसामग्रीचाहैः ।। १४ ॥ धनपर्व। अध्यायः १७७] ८ १ २ ३ ४ १७७ वैशम्पायन उवाच । सुखोपिताम्तस्य त एकरानं नगोत्तमं प्रवणैरुपतं पुण्याश्रमे देवमहर्षिजुटे। दिशां गजैः किन्नरपक्षिमिश्च । अभ्याययुस्ते बदरीं विशाला सुखं नियासं जहतां हि तेषां सुखेन वीराः पुनरेव चासम् ॥ न प्रतिगसागरतर्पमाणाम् ॥ ऊपस्ततस्तत्र महानुभावा ततस्तु तेषां पुनरेव हर्षः नारायणस्थानगता:समग्राः। कैलासमालोक्य महान् बभूव । कुबेरकान्ता नलिनी विशोकाः कुबेरफान्तं भरतर्षभाणां सम्पश्यमानाः सुरसिद्धजुटाम् ॥ २ महीधरं वारिधरप्रकाशम् ॥ तां चाथ हप्ता नलिनी विशोकाः समुच्छ्यान् पर्वतसन्निरोधान् पाण्डोः सुताः सर्वनरप्रधानाः । गोष्टान् हरीणां गिरिस्तुमालाः। ते मिरे नन्दनयासमेत्य - बहून् प्रपातांश्च समीक्ष्य वीयः द्विजपयो घीतमला यथैव ।। १० स्थलानि निम्नानि च तत्र तत्र। तथैव चान्यानि महावनानि ततः क्रमेणोपययुवीरा यथागतेनैव पथा समग्राः। मृगद्विजानेकपसवितानि। आलोकयन्तोऽभिययुः प्रतीता- विहत्य मासं सुखिनो बदयाँ स्ते घन्धिनः खगघरा नराम्याः॥ किरातराको विपयं सुबाहो। बनानि रम्याणि नदी: सरांसि चीनांस्तुपारान् दरदांश्च सर्वान् देशान् कुलिन्दस्य च भूमिरत्नान् । गुहा गिरीणां गिरिगह्वराणि । एते निवासाः सततं बभूवु- अतीत्य दुगै हिमवत्प्रदेश १२ पुरं सुबाहोर्ददृशुर्गवीराः॥ निशानिशं प्राप्य नरर्षमाणाम् ॥ ते दुर्गवासं बहुधा निरुप्य श्रुत्वा च तान् पार्थिव पुत्रपौत्रान् व्यतीत्य कैलासमचिन्यरूपम् । प्राप्तान सुबाहुर्विषये समग्रान् । आसेदुरत्यर्थमनोरम ते प्रत्युधयो प्रीतियुतः स राजा तं चाभ्यनन्दन वृषभाः कुरूणाम् ॥१३ ६ तमाश्रमायं वृषपर्वणस्तु ॥ समेत्य राज्ञा वृषपर्वणा ते समेत्य राज्ञा तु सुवाना प्रत्यार्चितास्तेन च वीतमोहाः । सूतर्विशोकप्रमुखश्च सर्वे । शशंसिरे विस्तरश: प्रवास सहेन्द्रसेनेः परिचारकैश्च पौरांगवेर्ये च महानसस्थाः ॥ गिरौ यथावदृपपर्वणस्ते ॥ त्वानि । गोष्टान् स्थानानि हरीणा सिंहानाम्। गिरिषु नधु- एवं तीर्थयात्रादिप्रमवेन देवताप्रपादादुनम्तोकप्राप्ति- तारणार्याः, सेतवो मालाथ । महासु प्रवाहेषु तत्रैव द्भुतसामर्थ्यप्राप्तिश्चेति दर्शितम् । प्राप्तमपि चतह देवप्रयागादौ साझा इति प्रस्सिाः। प्रपातान् मृगून् ॥१ वतामनकर भवतीति दर्पजयाथै नहुषमाममेनयोर्दुरवस्था अनेकपाः द्विपाः ॥ ४ ॥ गुहा अल्पप्रमाण दरी । वर्णयति नगोत्तम प्रवणस्येतामत्यादिना । नगोत्तम गन्धः महती दरी । निशानेश रात्रिदिनम् ॥५॥ नलिनी मादनं जहता त्यजताम् ॥ १ ॥ फुबेरस्य वान्तं प्रियम् समीम् ॥ ९॥ नन्दनामेन्द्रदनम् ॥ १० ॥ पौरोगः १७७

·२७८
महाभारते-
[आजगरपाई
सुखोपितास्तत्र त एकरात्रं
ते द्वादश वर्षमुगोपयातं
सूतान् समादाय रथांश्च सर्वान् ।
वने विहाँ फुरवः प्रतीताः।
घटोत्कचं सानुचरं विसृज्य
तस्मादनावरयप्रकाशात्
ततोऽभ्ययुमुनमदिराजम् ॥
श्रिया ज्वलन्तस्तपमा च युक्ताः। २०
तस्मिन् गिरी प्रस्रवणोपपत्र-
ततश्च यात्वा मरुयन्धपार्ध
हिमोत्तरीयारुणपाण्डुसानौ ।
सदा धनुर्वेदरतिप्रधानाः।
विशाखयूपं समुपेत्य च
सरस्वतीमेत्य निवासकामाः
स्तदा निवासं पुरुषाराः॥
सरस्सतो द्वैतवनं प्रतीयुः ।। २१
वराहनानामृगपक्षिजुष्टं
समीक्ष्य तान् द्वैतवने निविष्टान्
महावन चैत्ररथप्रकाशम् ।
निवासिनस्तत्र ततोऽभिजग्मुः ।
शिवेन पार्थी मृगयाप्रधानाः
सपोदमाचारसमाधियुक्ता
संवत्सरं तत्र वने विजद्दुः ॥
स्मृणोदपात्रावरणाश्मकुहाः । २२
तपाससादातिवलं भुजङ्गं
प्लक्षाक्षरोहीतकवेतसाथ
क्षुधादित मृत्युमिवोग्ररूपम् ।
तथा बदर्यः खदिराः शिरोपाः ।
वृकोदरः पर्वतकन्दरागं
विल्वेङ्गदाः पील्लुशमीफरीराः
विपादमोहन्याधितान्तरात्मा ॥
सरस्पतीतीररुहा बभूवुः। २३
द्वीपोऽभवद्यत्र वृफोदरस्य
तां यक्षगन्धर्वमहर्षिकान्ता-
युधिष्ठिरो धर्मभृतां वरिष्ठः।
मागारभूतामिव देवतानाम ।
अमोक्षयद्यस्तमनन्ततेजा
सरसती प्रीतियुनायरन्तः
ग्राहेण संहितसर्वगात्रम् ॥
सुखं विज नरदेघपुत्राः॥
इति श्रीमहाभारते आरण्यके पर्वणि माजगरपर्वणि पुन:तवनप्रवेशे
सतसतत्यधिकशततमोऽध्यायः॥ १७७ ।।
२४
४
१७८
जनमेजय उवाच ।
पतदिच्छाम्यहं श्रोतुं परं कौतूहलं हि मे। ३
फर्य नागायुतमाणो भीमो भीमपराक्रमः !
पैशम्पायन उवाच।
भयमाहारयत्तीय तस्मादजगरान्गुने ॥
१ | बहाये घने तेषां पसतागुप्रधन्विनाम् ।
पौलस्त्यं धनदं युद्धे य आह्वयति दर्पितः। प्राप्तानामाश्रमाद्राजन् राजपपर्वणः ॥
नलिन्यां कदनं कृत्वा निहन्ता यक्षरक्षसाम् ॥ २ याच्या धनुष्पाणि सुखदो फोदरः ।
तं शंससि मयाविष्टमापनमारेसूदनम् । ददर्श तदनं रम्यं दयगन्धसवितम् ॥
यामुनं यमुनोद्रमम् ॥१५॥ पुंसि यया श्वेतमुतरीयं श्वेतारुण- भूनाः । अरमाश वानप्रस्थाः । दन्तोलसलिका एष सन्तो
मुष्णीषं च तात् गिरी प्रस्तपणानि अरुणपाण्डसानूनि च जरया नन्ता अश्माा भवान्त ॥२२॥बभूवु. शोभावन्त
मान्तीत्युतोशा । विशासयूपं स्थानविशेषः ॥ १६ ॥ इति शेष ॥ १३ ॥ इत्यारण्य पण नलकण्ठीये मास्त.
विषादस्तेज प्रातिपातम. क्षोभः। मोहो वैचित्यम् ॥ १८॥ भावपे सतसप्तत्याधिसततमोऽध्यायः ॥ १७७ ॥
द्वीपो द्वीपादाभ्यो प्राहेण रोग ॥ १९॥ गोदापा.
परणा:-आरानार्थे तृगेन पाचार्यमुस्कपात्रेण च आयन्ति।
पाठान्तरे आहरन्ति । प्रत्येम्मानीतेन वरयन्ति ते तथा-
कथामिति ॥ १॥

·अन्याय. १५९]
चनपर्व।
२७९
सददर्श शुभान् देशान् गिरेमियतस्तदा । मृगधेसमहारौद्रे बने चरति निर्मयः ।
देवर्षिसिद्धचरितानप्सरांगगसेवितान् ॥ ६ स तत्र मनुनध्याघ्रो यने वनचरोपमः ।। २०
चकोररुपचन पक्षिभिर्जीवजीवकः। पझ्यामभिसमायेदे भीमसेनो महाबलः ।
कोकिलै तयश्च तत्र तत्र निनादिताम् ॥ ७ स प्रविष्टी महारण्ये नादान नदति चाद्भुतान् २१
नित्यपुष्पफलेसहिमसंसर्शकोमलैः ।
प्रासयन् सर्वभूतानि महासत्वपराक्रमः ।
उपेतान् बहुलच्छावैमनोनयननन्दनः ।। ततो भीमस्य शब्देन भीताः सर्प
गुहाशया:२२
स सम्पश्यन् गिरिनदीपैदूर्यमणिसन्निभैः । अनिकान्तास्तु वेगेन जगामानुसृतः शनैः ।
सालेलैहिमसङ्काशेहंसकारण्डवायुतः ।। ९ ततोऽमरवरप्रख्यो भीमसेनो महाबलः ॥
चनानि देवदारुणां मेघानामिव वागुराः। स ददर्श महाकायं भुजङ्ग लोमहर्पणम् ।
हरिवन्दनामिश्राणि तुहकालीयकान्यपि ॥ १० गिरिदुगे समापन्नं कायेनावृत्य कन्दरम् ॥ २४
मृगयां परिधावन स समेषु मरुधन्यसु । पर्वतामगियर्माणमतिकार्य महाबलम् ।
विध्यन् मृगान् शः शुद्भश्चवार स महाबलः५१ | निशङ्गमङ्गचित्रैर्हरिदासरशच्छविम् ॥ २५
भीमसेनस्तु विख्यातो महान्तं दष्ट्रिण बलान् । गुहाकारेण पत्रेण चतुर्दष्ट्रेण राजवा।
निनन् नागशतप्राणो धने तस्मिन् महाबलः॥१२ / दीसाक्षणातिताम्रेण लिहानं सृक्षिणी मुहुः २६
मृगाणां स घराक्षणां महिषाणां महाभुजः। प्रासनं सर्वभूतानां कालान्तक्यमोपमम् ।
चिनिस्तत्र तत्रैव भीमो मीमपराक्रमः। १३ निःश्वासक्ष्वेडनादन मत्सयन्तभिव स्थितम् ॥२७
समातङ्गशतप्राणो मनुष्यशतयारणः । स भीम सहलाऽभ्येत्य पदाकु: कुपिनो भृशम् ।
सिंहशार्दूलविक्रान्तो बने तस्मिन् महाबलः॥ १४ जग्राहाजगरी ग्राहो मुजयोरुभयोर्दलात् । २८
वृक्षानुत्पाटयामास तरसा वे बमलव। तेन संस्पृष्टगानस्य भीमसेनस्य वै तदा।
पृथिव्याश्च प्रदेशान् वै नादयस्तु वनानि च।१५ | संज्ञा मुमोह सहसा वरदानेन तस्य हि ॥ २९
पर्वतामाणिवै मृनन् नादयानश्च विवरः । दशनागसहस्राणि धारयन्ति हि यलम् ।
भक्षिपन पादपांश्चापि नानापूरयन् महीम १६ | तदलं भीमसेनस्य भुजयोरसमं परैः ॥
वेगेन न्यपतद्रीमो निर्मयश्च पुनः पुनः । स तेजस्वी तथा तेन भुजगेन यशीलतः।
आस्फोटयन धेडयंश्च तलतालांश्च वादयन् १७ बिस्फुरन शनकै मो न शशाक विचेटिनम ३५
विरसम्बद्धदर्पस्तु भीमसेनो धने तदा। नागायुतसमप्राणः सिंहस्कन्धो महाभुजः ।
गजेन्द्राश्च महासत्त्वा मृगेन्द्राश्च महाबलाः ॥१८ गृहीतो व्यजहा सत्त्वं वरदानविमाहितः ॥ ३२
भीमसेनस्थ नादेन व्यगुश्चन्त गुहा भयात् । स हि प्रयत्नमकरोत्तीवमात्माविमोक्षणे ।
वचित् प्रधावस्तिश्च कचिचोपविशंस्तथा ॥१९ चैनमश कथञ्चिव प्रतिवाधितुम् ॥ ३३
इति श्रीमहाभारते आरपयके पर्वणि अजयरपर्वणि अजगरग्रहणे
अष्टसप्तत्यधिकशततमोऽध्यायः ॥ १७८॥
वैशम्पायन उवाच।
उयाच च महासर्प कामया नाहे पनग।
स भीमसेनस्तेजस्वी तथा सर्पदशं गतः।
चिन्तयामास सर्पस्य वीर्यमत्यद्भुतं महत् ॥
१ फरवं भो भुजगश्रेष्ठ किं मया च करिष्यति ॥२
हा कालीयकं च साविशेषौ ॥१०॥ मध्धन्वयु सत्व बुद्धिम् ॥ ३२ ॥ इत्यारण्यके पर्वणि नलकण्ठीये
गिोल्पिदेशेषु । ' मा मिरपन्दनो 'दति मेदिनी । भारतमारदीपे अध्मतत्यधिकशततमोऽध्यायः ॥ १८ ॥
}}११॥ तस्यामोगो विलोणता तत् परिमाणं पर्भ
शरी यस्य तम् ॥ २५ ॥ दृशः सर्गः ॥२८॥ स भीमसेन इति । कामया इच्छतिः ॥ २॥

·२८१ घनपर्व। अध्याय. १८.] मातरं चैव शोचामि कृपणां पुत्रगृद्धिनीम् । सत्यस्यारणो विकारश्चाप्यनिष्टः समपद्यत ॥४५ याऽस्माकं नित्यमाशास्ते महत्त्वमधिकं परैः ३५ | धर्मराजोऽपि मेधावी मन्यमानो महद्भयम् । तस्याः कथं बनायाया मद्विनाशाद्भुजङ्गम । द्रौपदी पारेपप्रच्छ क मीम इति भारत ॥ ४६ अफलास्ते भविष्यन्ति मयि सर्वे मनोरथाः॥३६ शशंस तस्मै पाञ्चाली चिरयातं वृकोदरम् । नकुलः सहदेवश्च यमौ च गुरुवर्तिनौ । स प्रतस्थे महावाहुधौम्येन सहितो नृपः ॥ ४७ मराहुबलसातौ नित्यं पुरुषमानिनौ । ३७ । द्रौपद्या रक्षणं कार्यमित्युवाच धनञ्जयम् । भविष्यतो निरुत्साही भ्रएवीर्यपराक्रमौ । नकुलं सहदेवं च व्यादिदेश द्विजान प्रति ॥ ४८ मद्विनाशात् परियूनाविति मे वर्तते मतिः॥ ३८ | स तस्य पदमुन्नीय तस्मादेवाश्रमात् प्रभुः । एवंविधं बहु तदा विललाप वृकोदरः । मृगयामास कौन्तेयो भीमसेनं महावने ॥ ४९ मुजङ्गभोगसंरुद्धो नाशकच्च विचेष्टितुम् ॥ ३९ स प्राची दिशमास्थाय महतो गजयूथपान् । युधिष्ठिरस्तु कौन्तेयो बभूवास्वस्थचेतनः । अनिष्टदर्शनान घोरानुत्पातान परिचिन्तयन्॥४० । ततो मृगसहस्राणि मृगेन्द्राणां शतानि च । ददर्श पृथिवी चिहर्रमस्य परिचिह्निताम् ॥ ५० दारुणं ह्यशिवं नाई शिवा दक्षिणतः स्थिता। पतितानि यने दृष्ट्वा मार्ग तस्याविशपः ॥ ५१ दीप्तायां दिशि वित्रस्ता रीति तस्याश्रमस्य ह ॥ पकपक्षाक्षिचरणा वर्तिका घोरदर्शना । धावतस्तस्य वीरस्य मृगार्थ घातरंहसः। रक्तं वमन्ती ददृशे प्रत्यादित्यमभारुरा॥ ४२ / ऊरुवातविनिर्भग्ना गुमा व्यावर्जिताः पथि ॥ ५२ प्रववी चानिलो रूक्षश्चण्डः शर्करकर्पणः। स गत्या तैस्तदा चिरैर्ददर्श गिरिगहरे । | अपसव्यानि सर्वाणि मृगपक्षिरुनानि च ॥ ४३ रुक्षमारुतभूयिष्ठे निप्पत्रदुमसहकुले ॥ पृष्ठतो घायसः कृष्णो याहि याहीति शंसति । इरिणे निर्जले देशे फण्टपिदुमसंडकुले । मुहुः स्फुरति च दक्षिणोऽस्य भुजस्तथा ४४ | अश्मस्थाणक्षुपाकीण सुदुर्गे विषमोत्कटे हृदयं चरणश्चापि चामोऽस्य परितप्यति । गृहीतं भुजगेन्द्रेण निश्चेष्टमनुजं तदा ॥ इति श्रीमहाभारते आरण्यके पर्वणि आजगरपणि युधिष्ठिरमीमदर्शने ऊनाशीत्यधिकशततमोऽध्यायः ॥ १७९ ॥ २ - वैशम्पायन उवाच। भीम उवाच । युधिष्टिरस्तमासाद्य सर्पभोगेन येष्टितम् । अयमार्य महासत्वो भक्षार्थ मां गृहीतवान् । दषितं मातरं धीमानिदं वचनम्नात् ॥ नहुपो नाम राजर्पिः प्राणवानिव संस्थितः ॥ कुन्तीमातः कथमिमामापदं त्वमवाहयान् । कवायं पर्वताभोगप्रतिमः पन्नगोत्तमः॥ युधिष्ठिर उवाच । स धर्मराजमालय माता भ्रातरमग्रजम् । मुच्यतामयमायुप्मन् माता मेऽमितविक्रमः। कथयामास तत् सर्वं ग्रहणादि विचेष्टितम् ॥ ३ घयमाहारमन्यं ते दास्यामः क्षुग्निधारणम् ॥ ५ चर्तिका पक्षिविशेष ॥४२॥ दक्षिणो मुज स्फुरताति भवि. | धिक्शनतमोऽध्यायः ॥ १७९ ॥ प्यतोऽनिप्रशमनम्य लिङ्गम्॥४॥ विकार स्मरणम् ॥४५॥ यूथपान् पतितान् ददर्शत्यन्वयः ॥५०॥ हरणे उपरे । दुपा हखवृशाः । 'हवशाखा शिफ शुषः' इत्यमरः ॥ ५४ ॥ । इत्यारण्यके पर्वाण नलकण्ठीये भारतभावदीपे उनाशोत्य- 'तु सर्प ॥४॥ - युधिष्ठिर इति ॥१॥ प्राणदान् वायुभतः मर्प इव न - ·૨૮૨ महामारत- { আসার सर्प उवाच । तस्यैवानुप्रहाद्राजन्नगस्त्यस्य महात्मनः ॥ आहारो राजपुतोऽयं मया मातो मुसागतः । पष्ठे काले मयाऽऽहारः प्राप्तोऽयमनुजस्तव । गम्यतां नेह स्थातव्यं वो भवानपि मे मवेत् ६ नाहमेनं विमोक्ष्यामि न चान्यदपि कामये १६ व्रतमेतन्महावाहो विषयं मम यो प्रजेत् । प्रश्नानुशारितानय व्याहरिष्यसि चेन्मम । स मे भक्षो भवेत् तात त्वं चापि विषये मम॥७ अय पश्चाविमोक्ष्यामि मातरं ते पृकोदरम् ॥ १७ चिरेणाध मयाऽऽहारः प्राप्तोऽयमनुजस्त । युधिष्ठिर उपाय। नाहमेनं विमोक्ष्यामि न चान्यमभिकाहये ।। ८] हि सर्प यथाफार्म प्रतियश्यामि ते पचः। युधिष्ठिर उपाव । अपि चेच्छयां प्रीतिमाहत ते भुजङ्गम ॥ १८, देवो था यदि या दैत्य उरगो या भवान् यदि। सत्यं सर्प यचो हि पृच्छति त्वां युधिष्ठिरः। घेधं च प्राह्मणेनेह तद्यान् पेत्ति केयलम् । किमर्थं च त्वया प्रस्तो भीमसेनो भुजङ्गम ॥ ९ सर्पराज ततः श्रुत्वा प्रतियक्ष्यामि ते पचः ॥१९ किमाहत्य विदित्या या प्रीतिस्ते स्याद्भुजङ्गम । सर्व उयाच। किमाहारं प्रयच्छामि कथं मुञ्चेद्भवानिमम् ॥१० प्रतिमति त्यां हि याफ्यैरनुमिमीमहे ॥ २० ग्रामणः को मद्राजन् घेचं किं च युधिष्ठिर। सर्प उयाच। नहुषो नाम राजाऽहमासं पूर्वस्तयानघ । युधिष्ठिर उयाच । प्रथितः पञ्चमः सोमादायोः पुत्रो नराधिप ॥११ | सत्यं दानं क्षमा कालमानृशंस्यं तपो घृणा । ऋतुभिस्तपसा चैव स्वाध्यायन दमेन च। दृश्यन्ते यत्र नागेन्द्र स ब्राह्मण इति स्मृतः ॥२१ प्रैलोक्यध्वर्यमःयग्रं प्राप्तोऽहं विक्रमेण च । १२ घेचं सर्प परं ब्रह्म निःखमपं च यत् । तश्वर्य समासाद्य दर्षों मामगमत्तदा । यत्र गत्या न शोचन्ति भयतः किंपियसितम्र२ सरयं हि द्विजातीनामुयाह शिविका मम ॥१३ सर्प उपाच । ऐश्वर्यमदमत्तोऽहमवमन्य ततो द्विजान् । चातुर्ययं प्रमाणं च सत्यं च ब्रह्म वैयहि। इमामगस्त्येन दशामानीतः पृथिवीपते । १४ | शुष्यपि च सत्यं च दानमत्रोध एप च । मतु मामजहात् प्रज्ञा यायदधेति पाण्ड्य । आनृशंस्यमाईसा च घृणा चेष युधिष्ठिर । २३ किमावत्य विदित्या पोत स्वस्य सर्वशक्तिमत्त्वं रापमान त्रिविधारिचोदयं पतु । सब परमने परमागोनि- शत्वं च सूचयति ॥ १०॥ नहुपातु शानमेव पुरषार्थ स्यत्वात् बाला' परिच्छेदाभावेऽपि देतो पखलप इति मन्या 'न चान्यदपि कामये' इति स्वस्य सानादन्यत्र परिचोदोऽस्लिा तथाऽऽकास्य निन्यन्याडिमुवाय कालो वैराग्यप्रदर्शनगम प्रभा गोति प्रमानिति ॥10॥ देशाध तदभावेऽपि यस्तुनः परिच्छेदोऽन्यो । ययमनि मारणेनेति घटं करोतातिनाविनी वृत्तिमानिन्य अा. विविधः । 'वृक्षस्य म्यगतो मेरः पराभलादितः। दणेऽपि मुमुक्षी प्रमविद्वाचिद्राह्मणानयोगः । श्री शान्तगन् राजातीयो विजातीय विवादित सक्षणः । स एव परमने ईश्वरस्य नित्यहानारिभ्य भात्मा- 'अमानं च मौनं च निस्शिाप प्रामणः' इति भाणमनना-शादिभ्यतालि तम्याप्यभावो मानिन । मिरमान निर्दियामनात्म मौनं च निधि निभाय माणो प्रभाविद्रवतीति दानात् । या निशि वेत्ति | नोति शोमायतनम्य दशाभारात् । पुन. गंगा भा एव मुगादिधर्मान भरनियमन गमा पुरुषार्थलेन जानाति देता तश्यामि मनिरांगराय न प्रानोनीत्यर्पः । समगुट परम् विशागो भात ॥७॥ सन यान्या मनाविणानि हानि प्रय-शिक्षितमिति ॥ २२ ॥ ननु मामीन मालि माधमनीति मन्यानो प्रभाविदो मागं प्रमद मावासिला देत निवारयति । पार पृशति । प्राणी ॥ २०॥ सन्यं यथार्थनहि पमित गान । घगी यांना हितम् । गत्यं प्रमाणे व वचनम । माग्यमनम् । सः स्वयमांवरणम् । धमन्याम्या हो । हामी येशु yn . नियम् । मसिम वामनगगोलगप्पाचाग परिभाल्या. चराय स्यालो ।' दन्ननगा न मनुने सेनादुनो मितिमा पनि नाई सो मासिक माम्। तर प्रासंसिर में परिदमुन त्यादिना । । मनि ॥ २१ ॥ - ·२८३ पनपर्व। अध्यायः १८. ] पं यचार निःखमसुरां च नराधिप । वृथा जातिस्तदाऽऽयुप्मन् कृतिर्यावन्न विद्यते॥३० ताम्यां हीनं पदं चान्यन्न तदस्तीति लक्षये ॥ २४ युधिष्ठिर उवाच। युधिष्टिर उचाव। जातिरत्र महासर्प मनुष्यत्वे महामते । दे तु यद्भ'लक्ष्म द्विजे तय न विद्यते । नचे शूद्रो भवेनो ब्राह्मणो न च ब्राह्मणः२५ सर्वे सर्यासपत्यानि जनयन्ति सदा नराः। सङ्करान् सर्ववर्णानां दुष्परीश्योते मे मतिः ॥३१ यौतलक्ष्यते सर्प वृत्तं स ब्राह्मणः स्मृतः । यतन्न भयेत् सर्प तं शदमिति निर्दिशेत् ॥ २६ दमा प्रमाणं च ये यजामह इत्यपि । पाडौयुनमयो जन्म मरणं च समं नृणाम् ॥ ३२ यत् पुनर्भवता प्रोक्तं न घेद्यं विद्यतीति च । ताम्या हीनमतोऽन्यत्र पदं नास्तीति चेदपि॥२७ / तस्माच्छीलं प्रधानेष्टं विदुर्ये तत्वदाशनः ॥ ३३ एवमेतम्मतं ा ताभ्यां होनं न विद्यते । प्राइनाभिवर्धनात् पुंसो जातकर्म विधीयते । यथा शीतोप्णयोर्मध्ये भवेन्नोष्णं न शीतता ॥२८ | तबास्य माता सावित्री पिता त्याचार्य उच्यते एवं ये सखदुःपाम्यां हीनं नास्ति पदं चित् । तावासमो होप यायदेदे न जायते । ए मम मातेः सर्प यया या मन्यते भवान् २९ तस्मिन्नेव मतिधे मनुः स्वायम्भुयोऽप्रवीत् ॥३५ सर्प उवाच। कृतकृत्याः पुनर्वा यदि वृत्तं न विद्यते । दि ते वृत्ततो राजन् ब्राह्मणः प्रसमीक्षितः। सङ्करस्त्यत्र नागेन्द्र बलपान प्रसमीक्षितः ॥ ३६ । उम्वदुःखातीतं पदमेव नास्तीयुक्तरूपं ब्रह्माप्याक्षिपति । नास्ति । यत्तु शेय वस्तु नित्यप्राप्त प्रमाणसामर्थ्यात् कण्ठगत- द्यमिति । पदं पदनीयं प्राप्यस्थानम् ॥ २४ ॥ विस्मृतचामीकरखत् तब कण्ठे चामीकर त्वमेव ब्रह्मेति च तरस्तु याह्मणपदेन ब्रह्मविदं विवक्षित्वा शूद्भादेरपि वाक्यकसिद्धमज्ञानापनयनमात्रमझते। न तत्र मुखदुःख. बाह्मणत्वमभ्युपगम्य पहिरति टेलिति । शूदलक्ष्म सम्बन्धोऽस्ति।अर्मजत्वात्तप्रातः । अत एव च तस्यानि- कामादिकं न ब्राह्मणेऽस्ति, नापि ग्राह्मणलक्ष्म शमा- । त्यत्वमपि न अजन्यत्वादिति ॥ २९ ॥ प्रथमप्रश्नत्यो- दिकं शूऽस्नीत्यर्थः । शूद्रोऽपि शमायुपेनो ब्राह्मण एव ! त्तरमाशिपति यदीति ॥ ३०॥ उक्तरमाह । जातिरिति माह्मणोऽपि कामा पेत. शूद्र एवेन्यर्थ ॥ २५ ॥ यदप्युक्तं ॥ ३१ ॥ वागादीनाभित्र भैथुनस्यापि साधारण्याग्जाति- मुखद् खातीनं पदं नास्ति तदपि अनुवादपूर्वकमभ्युपगमे | दुईया । तथा च ध्रुति - 'न चैतहियो ब्राह्मणाः स्मो वयम- नेव परिहरति मार्थेन यत्पुनरति । पदं पदनीयं प्रागप्राप्त ब्राह्मणा वा' इति ब्राह्मध्ये संशयमुग्न्यस्यति ॥ ३२ ॥ ननु सत्कर्मणा प्राप्यं म्यानं तत् समदुःखान्या हीनं नास्ति। ब्रा-प्रान्याशङ्क्याह। इदमार्पमिति । अा 'ये यजामह आत्यनिश्चये क्य ब्राह्मणोऽहमिन्याद्यमिमानपुरःसरं यागादौ लोकस्थानामध्यश्वर्यतारतम्यन्तं दुःसमस्त्येव कि पुनर्लोकान्त- इत्यनेन च ये वयं रमो ग्राह्मणा अन्ये वा ते वयं यजामहे रस्यानाम् ॥२७॥ एतदेव दृष्टान्तेनापवदति । यथेति । यया । इति ब्राह्मण्ये नवधारणं दर्शितम् । मन्त्रलिपि - य गीतरन्य जलस्य मध्येऽभ्यन्तरे उष्णमन्निनास्ति । नाप्यु. एवास्मि स सन्यजे' इति । नन्वे स्वत्यानामग्त्रपक्षे यक्ष- णेऽमौशीततायुक्तं जलं तयो. परस्परविरोधेन संयो- स्यानिटकरत्वमापनात्याशक्य तपरिहाराय यागे यज- गायोगात् ॥ २८ ॥ एवं पदं पदनीयं ज्ञेयं वस्तु क्वचिद्देशे मानस्य प्रखरणं क्रियते यानि । तचामिहोनेतिमन्त्रे काले वा मुखदु खाभ्या होनं प्राप्तं नास्ति। आध्यासिकयो. गौतमवदयास्यवदशिरोपामगवदिति कुर्वन्ति । तस्य च सम्बदु खयोरधिष्टानेन ज्ञेयास्तुना सह सर्पस्य रम्ग्वेद । प्रयोजनमतामणस्यापि यजमानत्य नाह्मणवसम्पादनं तस्मा- कालत्रयेऽपि संबन्धो नास्तीत्यर्थः । 'ओहाल गती ' अस्य दाचार एव ब्राह्मण्यनिश्चये हेतुप्रामाण्यादिषुपसंहरति । 'औदितश्च'इति निष्ठातस्य नः । धुमास्या-' इति सूत्रेण आत तस्मादिति । प्रमानं च तदिई चेति कर्म पारय -॥ १३ ॥ ईत्वम् । हाइ. पाय गत्यर्थत्वात् ज्ञानार्थत्वाच हीनं भव प्रामाण्य हेरित्याह प्रागिति । नातिनात् नाल- प्राप्तमिति पदं शेयमिति च याख्यातम् । अन्यथा तु | च्छेदनात् ॥ ३० ॥ जायते संयुज्यते । वेदसंयोगानन्तरमेह प्रश्नोत्तरयोरेकस्मत्वादेपा मम मतिरिति वाक्यशेषे स्वमते । ग्रामन्यमुदेति । तत्प्रवरणेनापीति भाव । द्वैव जाती प्रयकरणं नौषपाने । अन्ये नु सिद्धान्त ताभ्या हीनं पदं | संशये सति ॥ ३५ ॥ वृतं वैदिसंधारो यदि न विद्यते किं नास्ति ? अपितु अस्योति काका म्याचक्षते । अयं | तर्हि सा. प्रजाः कृतकृत्याः शुदगुल्या.। तथा च स्मृति.- ' • भाव -रत कर्ममाप्यं स्थानं तत् सुखदुःखवर्जितं कदाचिदपि ] १ तपोपनयनं प्राकं द्विजातीनां यथाकमम्। इत्यधिकः पाठः, .

·महामारते- [आजगरपा ३८ यत्रेदानी महासर्प संस्कृतं वृत्तमिप्यते । सर्प उवाच। तं ब्राह्मणमहं पूर्वमुक्तवान मुजगोत्तम ॥ श्रुतं विदितवेद्यस्य तब पाक्यं युधिष्टिर । भक्षयेयमहं कस्माद्भातरं ते कादरम् ।। इति श्रीमहाभारते आरण्यके पणि आजगरपर्वणि युधिष्ठिरसंघादे अशोत्यधिकशततमोऽध्यायः॥ १८०॥ AKARE ७ युधिष्टिर उवाच । सत्यवाक्याच राजेन्द्र किंचिदानं विशिप्यते ॥५ भधानेतादृशो लोके घेदवेदाङ्गपारगः। परमेव महप्यास प्रियचायणन्महीपते। भूहि किं कुर्वतः फर्म भवेद्गतिरनुत्तमा ॥ १ | अहिंसा दृश्यते गुपी ततश्च नियमिप्यते । ६ सर्प उवाच । एवमेतद्भधेहाजन् कार्यापेक्षमनन्तरम् । पात्रे दावा प्रिया का सत्यमुक्ता च भारत । यदभिप्रतमन्यत्ते हि याववीम्यहम् ॥ अहिंसानिरतः स्वर्ग गच्छेदिति मतिर्मम ॥ २ युधिष्ठिर उवाच । युधिष्ठिर उवाच । कथं स्वर्ग गतिः सर्पकर्मणां च फलं ध्रुषम् । दानादा सर्प सत्याद्वा किमतो गुरु दृश्यते । शरीरस्य दृश्येत प्राह विषयांश्च मे ।। अहिंसाप्रियांश्चैव गुरुलायमुच्यताम् ॥ ३ सपं उधाच। सर्प उवाच। तिम्रो घे गतयो राजन् परिदृशाः स्वकर्मभिः । दानं च सत्यं तत्त्वं पा आहंसा प्रियमेव च। मानुपं स्वर्गवासश्च नियंग्यौनियतत्रिधा ॥ ९ एषां कार्यगरीयस्त्वादृश्यते गुरुलाधयम् ॥ तत्र 2 मानुषालोकादानादिमिरनान्द्रतः । कस्माच्चिदानयोगादि सत्यमेव विशिष्यते । यहिंसार्थसमायुक्तः कारणः स्वर्गमते ॥ ८ ४ 'न शूदे तक किंचिन्न च संस्कारमहति इति तेषां संस्काग- अहिंमातोऽपि प्रियं गुस्तरमित्यर्थ ॥ ६ ॥ देहातिरिक्त नहलान पित्वोभधानात् कृतकृत्यत्वं दर्शयति । तद्वत् | मात्मानं साधयितुं प्राधर्ममनावं दयिष्यन् कर्मणां त्रैवर्णिका अपि स्युरित्यर्थः । अत्र वृत्ताभावे ॥ ३६ ॥ | निष्फलत्वं तावदाशते क्यामिति । अशरीरम्य नष्टदेहस्य उपसंहरति यति ॥ ३७॥ इत्यारण्यके पर्वणि नैलकण्ठीये कयं स्वर्गति क्थं वा तत्र विषयोपभोगः कथं वा धर्मपरस्य भारतभावदीप अशीत्यधिकशतलमोऽध्यायः ॥ १८॥ ध्रुवत्वमप्रन्याख्येयत्वमित्ययः । सदेहस्य होतयं युज्यने न तु दैदहीनस्येति भावः ॥८॥ अनोत्तरमाह । तिस इति । यथा मृद्विकारेष्वपि घटशरावोदचनादिपु फुलालगती एवं युधिष्टिरमुसेन ब्रह्मविरक्षणानि ब्रह्म च निरूप्य | गंवल्पनियाभेदी घेपम्यहेतू. मरतः । एवं भौतिकवपि सगुन, विशुद्विद्वारा आत्मविविदियोत्पादनारा वा मुनानिवशरेषु বয়স मायुपायान् दानादीन् विधातुमयमध्याय आरभ्यते 1 वैषम्यहेतु भवत इति भावः । तथा च श्रुश्य' । 'तं विद्या- भवानेतादश इति । अनुत्तमा गति स्वर्गावाप्ति: ॥१॥ क्मणी समन्वारभेने पूर्वप्रज्ञा च'। योनिमन्ये प्रायन्ते गुरुलाघवं गावं लाघवं चेत्यर्थः ॥ ४ ॥ कार्यगरीयस्त्वमेव | शरीरलाय देहिनः । स्थाणुमन्येऽनुमयन्ति ययार्म था. सामान्यतो वितृणोति सम्माचिदिति । अयमत्र निर्णयः भ्राम्' इत्याग. संत्यसदेहम् विग उपासना, कर्म यज्ञादि, 'पिशुनायाभयं दातुं न सत्यं मतिमांन्त्यजेत् साधूनामभयायेद | पूर्वमा नाग्मवीयसंस्कार, समन्चारभेने अनुगन्छन इति स्यजेत् सन्यमपि एवम् म्तनेषु च प्रियाख्यानादहिंगा प्रेयसी धृतिपदानामर्य' । स्थाणु स्याशुत्वम् । योनि मुरनरतिम्- मता । अहिमात परात्माख्यप्रिशाख्यानं विशिष्यते । एतच पाम् । ततित्रयं विधा प्रत्येरमुत्तममप्यमाधमभावन पुस्तित्वोपदेशेन माय पितरं दु रायता नारदेन मदाल त्रिप्रारम् ॥ ९ ॥ एतदेव विकृणोति तयेत्यादिना । कारण सया च कृतम् ॥५॥ तदेतदाह । ततय नियमिप्यते।'कमभिः ॥१॥ 1

·अध्यायः १८१]
.
-
--
-
परीतैश्च राजेन्द्र फारणैर्मानुषो भवेत् । तस्याधिष्टानमत्यग्रो डूहि सर्प यथातथम् ॥ १६
तेर्ययोनिस्तथा तात विशेषश्चात्र घश्यते ॥ ११ किन गृहासि विषयान् युगपत् त्वं महामते ।
कामक्रोधसमायुक्तो हिंसालोभसमान्यतः ।
एतावदुच्यतां चोक्तं सर्व पनगसत्तम ॥
मनुष्यत्वात् परिम्रष्टस्तियंग्यांनी प्रसूयते । .१२
तिर्यम्योन्याः पृथग्भायो मनुप्याथै विधीयते ।
सर्प उवाच।
गवादिभ्यस्तयाऽश्वभ्यो देवत्वमपि दृश्यते ॥ १३ यदात्मद्रव्यमायुप्मन् देहसंभ्रयणान्वितम् ।
सोऽयमेता गतीस्तात जन्तश्चरति कार्यवान् । करणाधिष्ठितं भोगापमुझे यथाविधि ॥
नित्ये महति चात्मानमवस्थापयतं द्विजः ॥ १४
जातो जातश्च वलवान् भुई चात्मा स देहयान्। शानं चैवात्र वुद्धिश्च मनश्च भरतर्षभ ।
तस्य भोगाधिकरणे करणानि निबोध मे ॥ १९
फलार्यस्तात निष्पक्तः प्रजालक्षणभावनः ॥ १५
युधिष्ठिर उवाच ।
मनसा तात पयति क्रमशो विषयानिमान् ।
स्पर्श च रूपे च तथैव रसगन्धयोः। विषयायतनस्थेन भूतात्मा क्षेत्रनिःसृतः ॥ २०
योगो यस्मात् स फलाराशीत्यर्थ । स प्रजाना लक्षणं ज्ञापक वरणत्ववचनेन तदितरक्त्रात्मकमधिष्टानं विवेचितम ॥१९॥
'यद्वा । प्रजाना कार्यमात्रस्य लक्षणमनिर्वचनीयत्वं भावयतीति क्षेत्रात् तेन तेन द्वारण नि सतः क्रमश इमान् पादीन्
तया । असत्र-पुमान् आधिष्टानज्ञानेन तत्राध्यस्तस्य संसारस्य पर्येति । अनेन अन्यत्रमना अभूवं नाोषमन्यत्रमना
मिथ्यात्वं शुचिरजतम्येव पश्यतीत्यर्थः ॥ १५॥ इदमा- अभूवं नापश्यमित्यादनुभवस्य शुस्यैव प्रदर्शितत्वान्मनो
वनपर्व।
विपरीतरिति ।
तनं स्थानमिन्द्रियं तस्थेन मनमा करणेन भूतात्मा जीवः
-
अयमयः-पुण्यपापयोः
साम्येन । यस्य अहमर्थप्रसिद्धप्रजारूपकार्यस्य रिमधिष्ठानम् । तद.
मानुषत्वं प्राप्य पुष्पाधिक्ये स्वर्ग गच्छति पापाधिक्ये इदमर्यप्रसिद्ध शब्दादौ विषये ग्राह्ये सति किं तस्याविष्ठानम् ।
नरकम् । तत्र च तदधिकाशयोर्मोगेन क्षये जाते सति । यथा प्रकास्यप्रकाशक्योर्घटसूर्ययोरधिष्ठाने भूनभसी मिनेट
पुम्यपापयो. साम्ये वर्गादधस्तनं तिर्यग्योनेपरितनं च तद्वदहमिदमर्थयोरप्यधिष्टाने पृथक् वाच्ये इति भावः ॥१६॥
पुनर्मानुषत्वं गच्छतीति ॥ ११॥ तत्रापि तिर्यग्योनौ | यदि तु तर्कमते इव प्रकाश्यप्रकाशक्यो. मुखज्ञानयोरेकामा-
विशेषमाह । तिर्यग्योन्या इति। पृथामावलतो मुचिर्मन्- | धिष्ठानत्वमिष्टं तर्हि तद्वदेव युगपज्ज्ञानानुपलब्धिलिशन
प्याथै मनुष्यजन्मलाभाय विधीयते चेदेन योध्यते । यतो सिद्ध मनोनामकमात्मातिरिक्तं द्रव्यान्तरमभ्युपेयम् । तेन
गदादिभ्यो गोजानित एव यज्ञे उपयुक्तादेवत्वमपि दृश्यते । विना आत्मनि तत्संयोगवैजात्यस्तिस्य कार्यवैज्ञात्यस्यो-
प्रत्यक्षमुगलभ्यते बहुचत्राह्मणे-'पौ नीयमानः स मृत्यु दयासम्भवादिति शङ्कते। किं नेति ॥ १७ ॥ उत्तरमाह ।
प्रापश्यत् । स देवामान्यकामयतेतुं तं देवा अनुवनेहि म्वर्ग वै यदिति । यत् परमनप्रसिद्धमात्मरूपं द्रव्य मुखदुःखादि
खालोके गमयिष्याम 'इति। १३ ॥सोयमिति । यथा लोके । गुणानामाश्रयभूतम् । तत् देहसंश्रयणेन रथूलसूक्ष्मशरीर
कार्यवाश्चरनि इतस्ततः पर्यटनं करोनि । तदहिनस्तु स्वस्थाने रूपोपाध्यालम्बनेन हेतुना अन्वितं बुध्यादियुक्तं भवति
मुखमास्ते । एवमिहापि संसारमोशापिति भाव । महति । आत्मनि मुखादिभानमवस्थात्रयोपाधिकम् । न स्वाभा.
अमणि आत्मानं जीवमवस्थापयने उपाधित्यागेन महाकाशे विक्मवस्यान्तरगतस्य मुखादेवस्थान्तरे दर्शनाभावात् ।
घटाकाशमित्र प्रलीन ररोति ॥ १४ ॥ एतदकरणे दोषः । तत उपाधिविशिष्टमात्मद्रव्यं करणैर्वक्ष्यमाणराधोधित सत्
माह । जात इति । म च देवान् देहाभिमानी । आत्मा। भोगान् ले । तया च धुति.-'आत्मेन्द्रियमनोयुषं
जीवः। बलवान् अदृष्टीपगृहीत.। जातो जात पुनः पुनर्लब्धः भोक्तेत्याधुर्मनीषिण 'इति । यथाविधि वर्मानुरूपम् ॥om
जन्मा । फलार्थ. सुखकाम । मुझे देहयोगजं फलमिति ज्ञानं रूपादाकारा भीवृत्तिस्तेन। तत्माधनानन्द्रियाण
शेष । एनेन फलार्थिन प्रवृत्तिम्तत कर्म. ततो जन्मा तत
गृयन्ते । बुद्धि वादिधर्मकं विज्ञानम् । विज्ञानं यज्ञ
फलभोगस्ततो रागः। अमुक्ते रागानुयात् ततः फलायितेति तनुते' इति श्रुतेः । मन सर्वबाह्यवरणानुप्राहब मन्तःकर
जन्ममरणादिकममाधारणं धर्म भावयतीति तथा निष्ठामकर्मः | द्वितीयप्रश्नोत्तरमाइ । मनसेति । विषयस्य ग्राहकलना
कर्ता चित्तशुन्यतिशयाजन्ममरणादीन दोषान् पश्यतीत्यर्थ-
-
क्षिपनि । शब्दे इति । तस्य प्रजालक्षणलक्ष्यस्यानिर्वचनी. ' नाम व्यापकं करणं सिद्धम् ॥३०॥

·महामारते- [आजगरपर्व २८६ २४ तन चापि नरव्याघ्र मनो जन्तोर्विधीयते । एतदध्यात्मविदुषां पर कार्य विधीयते ॥ २१ तरमाधुगपदधारय ग्रहणं नोपपद्यते ॥ सर्प उवाच । स आत्मा पुरुषव्याघ्र मुचोरन्तरमाश्रितः। बुद्धिरात्मानुगातीव उत्पातेन विधीयते। बुद्धि द्रव्येषु संजति विविधेषु परावराम् ॥ २२ | तदाधिता हि सा शेया बुद्धिस्तस्यैषिणी भवेत् बुद्धरुत्तरकाला च घेदना दृश्यते धुयैः। वुद्धिरुत्पद्यते कार्यान्मनस्तृत्पन्नमेव हि । पंप वै राजशार्दूल विधिः क्षेत्रज्ञभावनः ॥ २३ मुर्गुणविधानेन मनस्तद्गुणवद्भधेत् ॥ २६ युधिष्ठिर उवाच। एतहिशेषणं तात मनोबुद्धयोर्यदन्तरम् । मनसश्चापि बुद्धश्च दूहि मे लक्षणं परम् । स्वमप्यत्राभिसाबुद्धः कथं वा मन्यते भवान् ॥२७ तत्रेति। तच्च मनस्तत्र विषयग्रहणे कर्तव्ये सति विधीयते। दर्शनात् । ननु अत्रान्योऽन्यस्मिन्नन्योऽन्यधर्मयोखाध्याम मुद्या का व्यापाराविष्टं क्रियतेऽतो व्यापारकालभेदान्मनो ! उत धर्मिणोरपि । आये धर्मिणो. समसत्वेन द्वतापात्त । युगपद्विषयान्न गृह्मातीत्यर्थः ॥ २१ ॥ बुद्धरपि परप्रेयत्वमाह अन्त्ये द्वयोरपि मिथ्यात्वापत्त्या शून्यशेषतापत्तिारित्याश- स इति । यो बुद्धिमनइन्द्रियैः करणैरुपेतः सन् भोक्ता । क्याह युद्धिस्तस्यैषिणी भवेदिनि । युद्धि स्वरूपसिध्यर्थ- म्वतस्त्वभोक्तेत्युक्तः स आत्मा भुवोरन्तरमाश्रित इति गुरू: । मात्मानमाधिष्टानमिच्छति । रज्जूरग इव रज्जुम् । तथा रुत्युक्त्या तदुपासकस्य तदुपलब्धिस्थानमुक्तम् । वुद्धिं | च धर्माणामेवान्योन्याध्यामो न तु धर्मिणोः शुकी द्रव्येषु स्पादिमत्सु प्रायेषु मुजति प्रेरयति । अयस्वान्त | रजतस्यैव रजते शुकेरघ्यासाभावात् । अतो नोक्तदोषा- इव लोहम् । परावरामात्मानात्मविषयत्वेनोत्तमाघमाम् । द्वयप्रमशः ॥ २५ ॥ ननु आपद्यता द्वतं न तु सर्वप्रमाण- फुलालधक्रमिव बुद्धिापाराविष्टैव मनो ब्यापारयति । सिद्धाया बुद्धेमिथ्यावं वक्तुं शक्यामन्याशययाह घुद्धि- आत्मा तु न तथेत्यर्थः ॥ २२ ॥ ननु बुद्धरेव कर्तृत्वेन सर्व रुत्पद्यते कार्यादिति । विषयन्द्रियमंयोगादेः कार्यात् व्यवहारनिर्वाहे सति कि होवसदृशेनात्मान्तरेणेत्याशं धुद्धिरुत्पद्यते तन्निवृत्ती निवर्तत इति युद्धनित्यत्वं प्रसि- क्याह । युद्धोरनि । वुद्धितदभावयोर्या वेदना ज्ञानं साझि द्धम् । नित्यानित्ययोद्यात्मबुध्योर्न धर्मधर्मिभावः सिध्य- रूमं युधैयोगिभिर्युद्ध. सकाशाद्विवित्ततया दृश्यते युक्त्याऽनु | नि । घटे याव पाभावस्यादर्शनेनात्मनि यावदुःसाभाव- भवेन च गृधते ।एप तदेव जानं क्षेत्रजभावन आत्म लक्षणस्य मोक्षस्यासिद्धः। नापि संयोगः। स हि उभयकर्मजो प्रकाशको विधिरनातज्ञापनं स्वप्रशशमित्यर्थः । न हि वाऽन्यतरर्मजो वा मश्योः पक्षिपक्षयो; दृष्टो न च विभुना- लयोदयवत्या बुद्धरात्मत्वं सम्भवति । कृतनाशाकृताभ्यागमः ऽऽत्मना तादृशः सयोगो बुद्धरस्ति। आकाशेनेव घटस्य । यतु ग्रमादित्यन्यत्र विस्तर. ॥ २३ ॥ मनम इति । युद्धि तयोरपि संयोगमभ्युपगच्छन्ति तारिशून्यं परिभाषामात्रम्। मनसोरन्यतरस्य वर्तृलं वरणत्वं वाऽस्तु विमुमयकल्पनये | तस्मादग्ग्गयोरिवानिर्वचनीयस्तयोः संबन्ध इति रज्जु ॥ २४ ॥ कार्यभेदात् द्वयं कल्प्यत इत्याह । दात्मा नित्यो रज्जूगवदाविर्मावतिरोभावत्रती बुद्धिमिध्येति युद्धिरिति । बुद्धिरतीवात्मानुगा अत्यन्तमात्मना युतमुत्पत्यामः। नन्वे युद्धेराकस्मिकत्वे तद्धर्माणां दुसादी- मह तादात्म्यं प्राप्ता लोहपिण्ड इवामिना । अत. सा | नामप्याकस्मिक्त्वापातात् पृतनाशाकृताभ्यागमन्तदवम्ब आत्मचैतन्यानुविधा । उत्पातेन उत्तान्त्यादिना । विधी- एवेत्याशट्क्याह मनस्तून्पन्नमेव हीनि । बुद्धनांशेऽपि तन- यते वशीक्रियते । तया चोत्सातवत्या अनुगत आत्माऽपि न्यवासनातन्नुमन्तानात्मकं मनोऽस्त्येव । ततध पूर्ववामनया उत्पातवान् जलचन्द्रवान्यन्यायेन भवति । एतेन युन्या | बुद्धिस्त्पद्यते बुद्धया च वासना विवर्धन इनि अनादि. मनोरन्योन्याच्यासो दर्शिनः । इममेवात्रित्य तारिका. रनन्ता चैया बुद्धिवामनयोबाजाग्वत् सन्तति । तदेताह म्तयोर्धमधर्मिभावमुफ्यन्ति। ननु अध्यस्यन्तामुपहितेषूपाधि- | बुद्धेरिति । गुणविधानेन मुखाद्यावारपरिणामधारणेन । धर्माः घटाकाशे इव घटगतिन तु विपरीतमपि घटे | गुणविधि स्नोति पाठे गुणविधिपादानले नाम्नि डि आकाशगतस्यास्पर्शन्वादेरदर्शनादिन्याराच्याह । तदागिना तूपादेयत्वमेव । मनस्तूपादानम् । पटतन्नुवदनयो । हि सा ज्ञेयेति । प्रमित हि आत्मचैतन्यं वुध्याभित- इत्यय. । सगुणवत् तद्वासनायुक्तम् ॥ २६ ॥ विगेश्य मन एव बौद्धा बुद्धिव चेतनति वदन्ति । घटशनोऽय- न्यावर्तवम्। रमात्वार्यभेदान्मनोबुद्धयो#दस्तेन च वार मिति दृष्टान्नेऽपि शनवत्वस्यावाशधर्मम्य घटेऽप्याम- । नायीजनाशात् संसाराघुरोन जायत इति मिझम् ॥२०॥ - त्याशय ·२८७ वनपर्व। अध्यायः १८२] सर्प उवाच । युधिष्ठिर उवाच। अहो बुद्धिमतां श्रेष्ठ शुमा बुद्धिरियं तव । प्रमादात् सम्पमूहस्य भगवन् क्षन्तुमर्हसि । विदितं घेदितव्यं ते कस्मा र समनुपच्छास॥२८ | ततः स मागुवाचेदं प्रपतन्तं कृपान्वितः॥ ३९ सर्वज्ञ त्वां कथं मोह माविशत् स्वर्गवासिनम्। युधिष्ठिरो धर्मराजः शापात्त्वां मोक्षयिष्यति । पवमद्भुतकर्माणमिति मे संशयो महान् ॥ २९ | अभिमानस्य घोरस्य पापस्य च नराधिप ॥ ४० सर्प उवाच। फले क्षीणे महाराज फलं पुण्यमवाप्स्यासि । सुप्रशमपि चेच्टरमृद्धिमाहयते नरम् । ततो मे विस्मयो जातस्तदृपा तपसो बलम् ४१ वर्तमानः सुखे सो मुह्यति मतिर्मम ॥ ३० ब्रह्म च ब्राह्मणत्वं च येन त्वाहमचुचुदम् । सोऽहमैश्वर्यमोहेन मदाविष्टो युधिष्ठिर । सत्यं दमस्तपो दानमाहंसा धर्मनित्यता॥ ४२ पतितः प्रतिसाबुद्धस्त्वां तु सम्बोधयाम्यहम्॥३१ साधकानि सदा पुंसां न जातिर्न कुलं नृप। कृतं कार्य महाराज त्वया मम परन्तप । अरिष्ट एप ते म्राता भीमसेनो महाबलः। क्षीणः शापः सुरुच्छो मे त्वया सम्भाप्य साधुना स्वस्ति तेऽस्तु महाराज गमिष्यामि दिवं पुनः॥ अहं हि दिवि दिव्येन विमानेन चान् पुरा । वैशम्पायन उवाच ।. अभिमानेन मत्तः सन् कञ्चिन्नान्यमचिन्तयम् ॥३३ / इत्युक्त्वाऽऽजगरं देहं मुश्त्या स नहुपो नृपः। ब्रह्मर्षि-देव-गन्धर्व-यक्ष-राक्षस-पन्नगाः । दिव्यं वपुः समास्थाय गतस्त्रिदिवमेव ह॥ करान् मम प्रयच्छन्ति सर्वे त्रैलोक्यवासिनः ॥ युधिष्ठिरोऽपि धर्मात्मा मात्रा भीमेन सङ्गतः। चक्षुषा यं प्रपश्यामि प्राणिनं पृथिवीपते । धौम्येन सहितः धीमानाश्रमं पुनरागमत् ॥ ४५ तस्य तेजो हराम्याशु ताद्ध दृष्टवलं मम ॥ ३५ ततो द्विजेभ्यः सर्वेभ्यः समेतेभ्यो यथातथम् । ब्रह्मर्षीणां सहस्रं हि उवाह शिविकां मम । कथयामास तत् सर्व धर्मराजो युधिष्ठिरः ॥ ४६ स मामपनयो राजन् दंशयामास वैश्रियः ॥३६. तच्छ्रुत्वा ते द्विजाः सर्वे म्रातरश्चास्य ते त्रयः। तत्र हगस्त्यः पादेन वहन् स्पृष्टो मया मुनिः । आसन सर्वाडिता राजन् द्रौपदी च यशम्बिनी अगस्येन ततोऽस्यको ध्वंस सपंति वै रुपा ३७ ते तु सर्वे द्विजश्रेष्टाः पाण्डवानां हितेप्सया। ततस्तस्माद्विमानाम्यात् प्रव्युतश्युतलक्षणः । मैवमित्यवन भीमं गर्हयन्तोऽस्य साहसम्॥४८ प्रपतन् वुचुधेऽऽत्मानं व्यालीभूतमधोमुखम् । पाण्डवास्तु भयानमुक्तं प्रेक्ष्य मिं महाबलम् । आयाचन्तमहं विप्रं शापस्यान्तो भवेदिति ॥ ३८ | हर्षमाहारयांचकुर्विजद्दुश्च मुदा युताः । इति श्रीमहाभारते आरण्यके पर्वणि आजगरपर्वणि भीममोचने एकाशीत्यधिकशततमोऽध्यायः ॥ १८१ ॥ । आजगरपर्व समाप्तम् ॥ ४९ मार्कण्डेय-समास्यापर्व । १८२ चैशम्पायन उवाच। [ तत्रैव वसतां तेषां प्रावृट् समभिपद्यत ॥ १ निदाघान्त करः कालः सर्वभूतसुखावहः । उक्तामेव ब्रह्मविद्या मार्कण्टेयमुखेन नानाऽऽख्यानपूर्वक जातमपि जानमैश्वर्यजाहान्नस्थतांति शाततत्वोऽपि शमा. दीनाश्रयेदिति शेषग्रन्यतात्पर्यम् ॥ ३१ ॥ ब्राह्मणवं ब्रह्मत्रि लक्षणम्। स्पष्टयाथमन्यत्॥४२॥ इत्यारण्यके पर्वणि नलकण्ठीये प्रपञ्चयिष्यन् तदुपोद्धातवेन काम्यक्प्रवेशं तावदाह - भारतभावदीप एकाशीत्यधिकशततमोऽध्यायः ॥ १८१ ॥ पान्तवर काल इत्यादिना ॥१॥ * 'मुक्त' इत्यस्याहार ।

·२८८ महाभारते- [मार्कण्डेयसमास्यापर्व छादयन्तो महाघोपाः खं दिशश्च बलाहकाः। सहकक्षवनग्रस्था प्रसन्नजलाननगा ॥ प्रयवथुर्दिवाराप्रमसिताः सततं तदा । २ विमलाकाशनक्षया शरत्तेपां शिवाऽभवत् । सपात्ययनिताश्च शतशोऽथ सहस्रशः। मृगद्विजसमाकीर्णा पाण्डवानां महात्मनाम् ॥११ अपेतार्कभाजालाः सविधुद्विमलप्रमाः ॥ ३ | दृश्यले शान्तरजसः क्षपा जलदतिलाः। 'विरूदशप्पा धरणी मत्तदंशसरीसृपा। प्रहनक्षत्रसदश्च सोमेन च विराजिताः ।। चभूय पयसा सिक्ता शान्ता सर्वमनोरमा ॥ ४ कुमुदैः पुण्डरीकैश्च शीतवारिधराः शिवाः। न स्म प्रज्ञायते किञ्चिदम्भसा समवस्तृते । नदी पुष्परिणाश्चैव दहशुः समलङ्मताः ॥ १३ समं या विषमं वाऽपि नद्यो पा स्थावराणि च ५। आकाशनीकाशतटां तीरवानीरसदकुलाम् । शुन्धतोया महावेगाः भ्यसमाना इवाशुगाः। बभूव चरता हर्षः पुण्यतीर्थी सरस्वतीम् ॥ १४ सिन्धयः शोभगांचक्रुः काननानि तपात्यये ॥ ६ ते चै गुमुदिरे वीराः प्रसनसालेला शिवाम् । नदतां काननान्नेषुध्यन्ते विविधाः स्वनाः । पश्यन्तो दृढधन्धानः परिपूर्णा सरस्वतीम् ॥ १५ वृष्टिमिश्छाधमानानां चराहमृगपक्षिणाम् ॥ ७ तेषां पुण्यतमा रात्रि पर्वसन्धौ स्म शारदी। स्तोककाः शिखिनश्चैव पुंस्वोकिलगणैः सह । तत्रैव वसतामासीत् कार्तिकी जनमेजय ॥ १६ मत्ताः परिपतन्ति स्म दुर्दुराश्चैव दर्पिताः ।। ८ | पुण्यद्भिर्महासत्वस्तापसैः सह पाण्डयाः । तथा बहुविधाकारा प्रावृण्मेघानुनादिता । तत् सर्वे भरतश्रेष्ठाः समूहुर्योगगुत्तमम् ॥ १७ अभ्यतीता शिवा तेषां चरता मरुधन्वसु॥ ९/ तमिनाभ्युदये तस्मिन् धौम्येन सह पाण्डवाः । क्रौञ्चहंससमाकर्णाि शरत् प्रगुदिताऽभवत् । । सूतैः पौरोगवैश्चैव काम्पकं प्रययुर्वनम् ॥ इति श्रीमहाभारते यारण्यके पर्वाणे मार्कण्डेय-समास्यापर्वाण काम्यकवनप्रवेशे यशीत्यधिकशततमोऽध्यायः ॥ १८२ ॥ धैशम्पायन उवाच । विदिता हि हरेयमिहायाताः कुरूद्वहा । काम्यकं प्राप्य कारल्य युधिष्ठिरपुरोगमाः। सदा हि दर्शनाका श्रेयोऽन्येपी च थो हरिः४ कृतातिथ्या गुनिगगेनिवेदुः सह कृष्णया ॥ १ बहुवत्सरजीवी च मार्कण्डेयो महातपाः । ततस्तान् परिविश्वत्तान, वसतः पाण्डुनन्दनान् । स्वाध्यायतपसा युक्तः क्षिप्रं युष्मान समेष्यति ५ ब्राह्मणा बहबस्तत्र समन्तात् पर्यवारयन् ॥ यथाऽप्रवाहिजः कश्चिदर्जुनस्य प्रियः सखा । तथैव यतस्तस्य प्रयदृश्यत केशवः । स एष्यति महाबाहुर्वशी शौरिरुदारधीः ॥ ३. शैन्यसुग्रीवयुकेनं रथेन रथिनां वरः ॥ ६ २ असिताः कृष्णवर्णाः ॥ २ ॥ तपात्यये वर्षासु निकेता इव | कार्तिकी कृत्तिमायुक्ता पौर्णमासी ॥ १६ ॥ योग युग्यते मण्डपीभूता इत्यर्य ॥३॥ समवस्तृते आच्छादिते । स्थावे | रथादाविति मुत्पत्या वाहनादिक समूहुरारोमितभारं राणि भूतलादीनि॥५॥ आशुगाः वाणवत्तीनवेगा.। सिन्धवो सान्तः ॥ १७ ॥ इत्यारण्य पाणि नलकण्ठीये भारत- नद्य. शोणघराधाः ॥६॥ स्तोका एव स्तोकरायातकाः। भावर यशीत्यधिकशतमोऽध्याय ॥ १८२ ॥ 'स्तोनिचल्ये चातके पुमान्'इति मेदिनी । दर्दुरा | मण्डूका ॥८॥ मरुधन्तमु गिरः शुषस्थानेषु ॥ ९ ॥ रूढकक्षाणि बहुतानि वनानि प्रयशब्दोदितानि सानूनि च ययां सा तथा 'प्रस्थो त्रियां मानने सानावयुध- काम्पकामिनि ॥ १ ॥ शौरि कृष्णः ॥ ३ ॥ भायाता वस्तुनि' इति मेदिनी ॥ १०॥ नकाशः सदृशः ॥ १४॥ विदिता इत्यन्वय । वः युमा योजनेगी ॥४॥ -- ·२८२ वनपर्व । अध्यायः १८३] ९ मघवानिव पौलोम्या सहितः सत्यमामया। दानं च सत्यं च तपश्च राजन् उपायाद्देवकीपुत्रो दिक्षुः कुरुसत्तमान् ।। श्रद्धा च बुद्धिश्च क्षमा धृतिश्च । अवतीर्य रयात् कृष्णो धर्मराज यथाविधि। अवाप्य राष्ट्राणि वसाने मोगा- ववन्दे मुदितो धीमान् मीमं च बलिनां घरम्॥८ नेग परा पार्थ सदा रतिस्ते॥ १९ पूजयामास घौम्यं च यमाभ्यामभिवादितः । यदा जनीघः कुरुजाङ्गलानां 'परिप्वज्य गुहाफेशं द्रौपदी पर्यसान्त्वयत् ॥ कृष्णां समायामयशामपश्यत् । सदृश फाल्गुनं घीरं चिरस्य नियमागतम् । अपेतधर्मव्यवहारवृत्तं पर्यप्वजत दाशार्हः पुनः पुनररिन्दमः॥ १० सहेत तत् पाण्डव कस्त्वदन्यः। २० तथैव सत्यभामाऽपि द्रौपदी परिपस्वजे । असंशयं सर्वसमृद्धकामः पाण्डवानां प्रियां मा-कृष्णस्य महिषी प्रिया११ क्षिप्रं प्रजाः पालयिताऽसि सम्यक् । सतस्ते पाण्डवाः सर्वे समार्याः सपुरोहिताः इमे वयं निग्रहणे कुरूणां 'मानचुः पुण्डरीकाक्षं परियन्नुश्च सर्वशः ॥ १२ यदि प्रतिज्ञा भवतः समाप्ता कृष्णस्तु पार्थेन समेत्य विद्वान् धौम्यं च भीमं च युधिष्ठिरं च धनअयेनासुरतर्जनेन। यमौ च कृष्णां च दशाहसिंहः । बमौ यथा भूतपतिर्महात्मा उवाच दिष्टया भवतां शिवेन समेत्य साक्षात् भगवान् गुहेन । १३ प्राप्तः किरीटी मुदितः कृतास्त्रः ॥ २२ ततः समस्तानि किरीटमाली प्रोवाच कृष्णामपि याक्षसेनी घनेषु वृत्तानि गदाग्रजाय । दशाहमर्ता सहितः सहद्भिः। उपत्वा यथावत् पुनरन्यपृच्छत् दिष्टया समग्राऽसि धनंजयेन फयं सुमद्रा च स चाभिमन्युः॥ १४ समागतेत्येवमुवाच कृष्णः ॥ २३ स पूजयित्वा मधुहा यथावत् कृष्णे धनुदरतिप्रधाना- पार्य च कृष्णां च पुरोहितं च । स्तवात्मजास्ते शिशवःसुशीला। उवाच राजानभिप्रशंसन् सद्भिः सदैवाचरितं सहद्भि- १५ युधिष्टिर तब सहोपविश्य ॥ श्चरन्ति पुत्रास्तव याज्ञसैनि। २४ धर्मः परः पाण्डवराज्यलामात् राज्येन राष्ट्रेश्च निमन्त्र्यमाणाः तस्यार्थमाहुस्तप एवं राजन् । पित्रा च कृष्णे तय सोदरैश्च । सत्यार्जवाभ्यां चरता खधर्म न यज्ञसेनस्य न मातुलानां जितस्त्वयाऽयं च परश्च लोकः ॥ १६ गृहेषु बाला रतिमामुवन्ति । बधीतमग्नेचरता व्रतानि मानर्तमेवाभिमुखाः शिवेन सम्यग्धनुर्वेदमवाप्य कृत्स्नम् । गत्वा धनुर्वेदरतिप्रधानाः। सारेण धर्मेण वसूनि लब्ध्वा तवात्मजा वृष्णिपुरं प्रविश्य सर्वे हावाप्ता:तयः पुराणाः। न देवतेभ्यः स्पृहयन्ति कृपणे ॥ न ग्राम्यधर्मेषु रतिस्तवास्ति यथा त्वमेवार्हसि तेषु वृत्तं कामान्न किञ्चित् कुरुपे नरेन्द्र। प्रयोकुमार्या च यथैव कुन्ती । न चार्थलोभात् प्रजहासि धर्म तेप्वप्रमादेन तथा करोति तथैव भूयश्च तथा सुभद्रा । तस्मात् प्रभावादसि धर्मराजः॥ भूतपती रुदः । गुहेन कार्तिकेयेन ॥ १३ ॥ मधुहा मधु- दिन्ध्यादयः ॥ २४ ॥ आनत द्वारकादेशम् ॥२६॥ या स्दनः ॥ १५ ॥ तस्यार्थ धर्मस्य वृद्धपर्यम् ॥ १६ ॥ त्वमसि तथा सुभद्राऽईति । यथा कुन्ती प्रयोचमाहीत तया मुभद्राऽप्यइति । यथा चाहति तथैन करोति चेति एषा दानादिरूपा सदा रतिः नित्यं प्रीतिवियय. ॥१९॥ सम्बन्धः॥ २७ ॥ निग्रहणे यत्ता. स्म इति शेषः ॥ ११॥ तवात्मना प्रति- घ०१९ २६ २७

·२९०
महाभारते-
[मार्कण्डेयसमास्या
यथाऽनिरुद्धस्य ययाऽभिमन्यो.
ततस्तदाज्ञाय मतं महात्मा
र्यथा सुनीयस्य यथैव मानो।
यथावदुक्तं पुरुषोत्तमेन ।
तथा विनेता च गतिश्च कृष्णे
प्रशस्य विप्रेक्ष्य च धर्मराजः
तवात्मजानामपि रश्मिणेयः ॥ २८ कृताअलिः केशवामित्युवाच ।
गदासिचर्मग्रहणेषु शूरा-
असंशयं केशव पाण्डवानां
नत्रेषु शिक्षासु रथाश्वयाने ।
भवान् गतिस्त्वच्छरणा हि पार्याः ।
सम्यग्विनेता धिनयेदतन्द्री-
कालोदये तश्च ततश्च भूयः
स्तश्चिाभिमन्युः सततं कुमारः ॥ २९
फर्ता भवान् कर्म न संशयोऽस्ति ॥३८
स चापि सम्यक् प्रणिधाय शिक्षा
यथाप्रतिझ विहतश्च काल:
शस्त्राणे चैषां विधिवत् प्रदाय ।
सर्वाः समा द्वादश निर्जनेषु ।
तवात्मजानां च तथाऽमिमन्योः
हातचयाँ विधिवत् समाप्य
पराक्रमैस्तुष्यति रौक्मिणेयः ।। ३०
भवद्गताः केशव पाण्डवेया।
यथा विहारं प्रसमीक्षमाणाः
एषैव बुद्धिर्जुपतां सदा त्यां
प्रयान्ति पुत्रास्तव याशसेनि।
सत्ये स्थिताः केशव पाण्डवेयाः।
पकैकमेषामनुयान्ति तत्र
सदानधर्माःसजनाः सदाय:
रयाध यानानि च दन्तिनश्च ।। ३१
साधवास्त्वच्छरणा हि पार्याः॥ ४०.
अयानचौधर्मराजंतु कृष्णा
वैशम्पायन उवाच।
दशाहयोधाः कुकुराधकाच ।
तथा पदति घाणेये धर्मराजे च भारत ।
पते निदेशं तय पालयन्त-
| अथ पश्चात् तपोवृद्धो बहुवर्षसहस्रधृक् ॥
स्तिष्ठन्त यत्रेच्छसि तब राजन् ॥ ३२ प्रत्यटश्यत धर्मात्मा मार्कण्डेयो महातपाः।
आयर्ततां कार्मुकयेगयाता
अजरचामरचैव रूपौदार्यगुणान्वितः॥ ૪૨
हलायुधप्रग्रहणा मधूनाम् ।
व्यदृश्यत तथा युक्तो यथा स्यात् पञ्चविंशका
सेना तवायेंषु नरेन्द्र यत्ता
तमागतमृपि वृद्धं बहुवर्षसहस्रिणम् ॥ ४३
| मानर्चुह्मिणाः सर्वे कप्पश्च सह पाण्डवैः ।
ससादिपत्यश्वरया सनागा ॥
प्रस्थाप्यतां पाण्डव धार्तराष्ट्रः
तमार्चित सुविश्वस्तमासीनमृपिसत्तमम् ।
मुयोधनः पापकृतां वरिष्ठः।
ब्राह्मणानां मतेनाह पाण्डवानां च केशयः ॥ ४४.
स सानुबन्घा समुहद्णश्च
कृष्ण उवाच।
भौमस्य सोमाधिपतेय माम् ॥ ३४ शुभूपयः पाण्डवास्ते ब्राह्मणाश्च समागताः।
कामं तथा तिष्ठ नरेन्द्र तस्मिन् द्रौपदी सत्यभामा च तथाऽहं परमं घचः ॥ ४५
यया कृतस्ते समयः सभायाम् । पुरावृत्ताः कथा पुण्याः सदाचारान् सनातनान्।
दाशाहयोधस्तु हतारिया
राज्ञा स्त्रीणामृषीणां च मार्कण्डेय विचश्च ना४६
प्रतीक्षतां नागपुरं भवन्तम् ॥ ३५
वैशम्पायन उवाच।
व्यपेतमन्युयपनीतपामा
। तेषु तत्रोपविशेषु देघरिपि नारदः ।
विहत्य योग्छसि तत्र कामम् । आजगाम विशुद्धात्मा पाण्डवानवलोककः ४७
ततः प्रसिदं प्रथम विशोकः
तमन्यथ महात्मानं सर्वे ते पुरुषर्षमाः!
प्रपत्स्यसे नागपुरं सराष्ट्रम् ॥
३६ पाद्यार्थ्याभ्यां यथान्यायमुपतस्थुर्मनीषिणः ॥४८
३३
दिनता शिक्षयिता। रोक्मिणेयः प्रद्युम्नः ॥ २८ ॥ मधूना धिपते. शाल्वस्य पशक्शिकः वरिति शेषः ॥४३॥
मायरामाम् । हलायुधः प्रग्रहगो नियन्ता यस्याः सा मुविश्वस्तं भगयन्मायादी दृढनिश्चयम् ॥४४॥ अवलोकन
सेना । यता समदा ॥ ३३ ॥ भीमस्य नरकासुरस्य सौभा-! अवलोकनार्या ॥ १७ ॥

·॥ ५० ॥ शुभाशुभैः कर्मभिः सद्यो विनाशिभिरिह तस्योत्तरवार्थात् कर्मणामाशुविनाशित्वदोषो निरस्तो २९१ वनपर्व। अध्यायः १८३] . . नारदस्त्वथ देवपिर्शात्वा तांस्तु कृतक्षणान् । यथेहामुत्र च नरः सुखदुःखमुपायते ॥ मार्कण्डेयस्य बदतस्तां कथामन्वमोदत ॥ ४९ निर्मलानि शरीराणि विशुद्धानि शरीरिणाम् । उवाच चैनं कालशः स्मयनिय सनातनः। ससर्ज धर्मतन्त्राणि पूर्वोत्पन्नः प्रजापतिः॥ ६३ ब्रह्म कथ्यतां यत् ते पाण्डवेषु विवक्षितम् ॥५० अमोघफलसङ्कल्पाः सुग्रताः सत्यवादिनः । पयमुक्तः प्रत्युवाच मार्कण्डेयो महातपाः । ब्रह्मभूता नराः पुण्याः पुराणाः कुरुसत्तम । ६४ क्षणं कुरुध्वं विपुलमाख्यातन्यं भविष्यति ॥ ५१ सर्वे देवैः समायान्ति स्वच्छन्देन नभस्तलम् । एवमुक्ताः क्षणं चक्रः पाण्डवाः सह तैद्विजैः। ततश्च पुनरायान्ति सर्वे स्वच्छन्दचारिणः ॥६५ मध्यन्दिने यथाऽऽदित्यं प्रेक्षन्तस्ते महामुनिम्५२ स्वच्छन्दमरणाशासन् नराः स्वच्छन्दचारिणः । वैशम्पायन उवाच। अल्पबाधा निरातङ्काः सिद्धार्या निरुपद्रवाः॥६६ तं विवक्षन्तमालक्ष्य कुरुराजो महामुनिम् । द्रष्टारो देवसवानामृषीणां च महात्मनाम् । कथासजननार्थाय चोदयामास पाण्डवः ॥ ५३ प्रत्यक्षाः सर्वधर्माणां दान्ता विगतमत्सराः॥६७ मवान् दैवतदैत्यानामृषीणां च महात्मनाम् । मासन् वर्षसहस्रीयास्तथा पुत्रसहस्रिणः । राजर्षीणां च सपां चरितज्ञः पुरातनः ॥ ५४ ततः कालान्तरेऽन्यस्मिन् पृथिवीतलचारिणः६८ सेप्यचोपासितव्यच मतो नः काशितश्चिरम् । कामक्रोधाभिभूतास्ते मायाच्याजोपजीयिनः । अयं च देवकीपुत्रः प्राप्तोऽस्मानयलोककः ॥ ५५ लोभमोहाभिभूताच त्यक्ता देहस्ततो नराः ॥६९ भवत्येव हि मे शुद्धियाऽऽत्मानं सुखाच्युतम् । अशुभैः कर्मभिः पाणस्तियहिनरयगामिनः । धार्तराष्ट्रांच दुर्वृत्तानुभ्यतः प्रेक्ष्य सर्वशः ॥ ५६ संसारेषु विचित्रेषु पच्यमानाः पुनः पुनः॥ ७० कर्मणः पुरुषः कर्ता शुभस्याप्यशुमस्य पा। मोघेता मोघसङ्कल्पा मोघज्ञाना विचतसः । स फलं तदुपाभाति कयं कर्ता खिदीश्वरः ॥५७ सर्वाभिशविनश्चैव संवृत्ताः क्लेशदायिनः ॥ ७१ कुतो या सुखदुःखेषु नृणां ब्रह्मविदां घर । अशुभैः कर्मभिश्चापि प्रायशः परिचिहिताः। इह वा कृतमन्वेति परदेहेऽथ या पुनः ।। ५८ दीकुल्या व्याधिबहुला दुरात्मानोऽप्रतापिन:७२ देही घ देहं सन्त्यज्य मृम्यमाणः शुभाशुभैः। भवन्त्यल्पायुषः पापा रौद्रकर्मफलोदया। कथं संयुज्यते प्रेत्य इह वा द्विजसत्तम । नायन्तः सर्वकामानां नास्तिका भिन्नचेतसः७३ जन्तोः प्रेतस्य कौन्तेय गतिः स्वैरिह कर्मभिः। पेहलौकिकमेवेह उताहो पारलौकिकम् । कच कर्माणि तिष्ठन्ति जन्तोः प्रेतस्य भार्गव ६० प्राशस्य हीनबुद्धेश्च कर्मकोशः क्व तिष्ठति ॥ ७४ मार्कण्डेय उवाच। वस्थस्तत् समुपाश्वाति सुकृतं यदि वेतरत् । त्वद्युक्तोऽयमनुप्रश्नो ययावद्वदतां वर। इति ते दर्शनं यश तत्राप्यनुनयं शृणु ॥ विदितं वेदितव्यं ते स्थित्यय त्व तु पृच्छसि॥६१ / अयमादिशरीरेण देवस्टेन मानवः । अत्र ते कथयिष्यामि तदिहकमनाः शृणु । गुभानामशुभानां च कुरुते सञ्चयं महत् ॥ ७६ - सनातनः कृष्णः ॥ ५० ॥ भवत्येव हीति । धर्माधर्म-तत्र धर्माधर्मफलयोस्तावदव्याभिचारं दर्शयन् प्रथमं दोष फलयोपियं दृष्ट्वा पुरुषः कर्मणः फलं कथंखिदनाति । निरस्यति निर्मलानीस्यादिना ॥६४॥ माया कूटकार्षा. ईश्वरो वा कथंखित् क्ताऽस्तीति धर्मेश्वरयोराक्षेप । द्धयतः पणादिः । ब्याज दम्भः तदेवोपजीवन्ति न तु धर्मम् ।। ममृदियुतान् ॥५६॥ कयखिदित्यस्योभयत्र सम्बन्धः | मायाण्याजोपजीविन ॥ ६९ ॥ नाथन्त प्रार्थयमान ॥ ५७ ॥ फुनो वेति । स्वभावात् कर्मणो वा । अन्त्ये इहैव कामानां कामान् ॥ ७३ ॥ अन्त्य प्रश्नमनुवदति जन्ती परत्रापि वा । कृतं कर्मणा साधितं गुसमन्येतीत्यर्थः । प्रेतस्येति द्वाभ्याम् ॥ ५४ ॥ अनुनय सिद्धान्तम् ॥ कारीयर्यादिभिवृष्याद्ययं विहितैः परत्र वा देहत्यागे भवतीत्यभिसन्धायाह अयमादीति । आदिशरीरेण लिभदेहेन मानि कथं संयुज्यते किमाश्रित्य च कर्माणि तिष्ठन्तीति फलस्य | यावन्माक्षं स्थायिना देवसृष्टैन धर्माधर्मसंसृष्टना या व्यभिचारादाशुविनाशित्वादाश्रयाभावाचेति श्रेधा प्राइम- पनरोधिना इश्वरेण वा सृष्टेन आविष्कृतेन सर्वासना सद्भावाक्षेपः ॥ ५९ ॥ स्थित्यर्थं लोकरशार्थम् ॥ ६१ ॥' लिङ्गमैव वर्मणामाश्य इत्यर्थः OEM - चा ·२९२ महामारते- [-माई यसमास्मी आयुपोऽन्ते प्रहायेदं क्षीणभायं क्लेपरम् । किश्चिदेवाद्धठात् फिञ्चित् किचिदेव स्वकर्मभिः सम्भवत्येव युगपद्योनौ नास्त्यन्तराऽभवः ॥ ७७ मामुपन्ति नरामजन्मातेऽस्त्वन्या विचारणा। तपास्य स्वातं कर्म छायेवानुगतं सदा । इमामत्रोपमां चापि निवोध पदतां घर । फलत्यथ सुखाों या दुःखा) पाऽथ जायते७८ मनुष्यलोके यच्छ्रेयः परं मन्ये युधिष्ठिर ॥ ८० कृतान्तविधिसंयुक्तः स जन्तुर्लक्षणैः शुभैः । इह बैकस्य नामुष अमुकस्य नो इह । अशुभैया निरादानो लक्ष्यते झानदृभिः ॥ ७९ इह घाऽमुत्र चैकस्य नामुत्रेफस्य नोह ॥ ८८ पपा तावदबुद्धीनां गतिरुक्ता युधिष्टिर। धनानि येषां पिपुलानि सन्ति अतः परं शानयतां निधोध गतिमुत्तमाम् ॥ ८० नित्यं रमन्ते सचिभूपिताहाः। मनुष्यास्तप्ततपसः सर्वागमपरायणाः । तेपामयं शत्रुवरालोको सिरयताः सत्यपरा गुरुशुधूपणे रताः।। ८१ नासो सदा देहसुखे रतानाम् । सुशीलाः शुक्लजातीया क्षान्तादान्ताः सुतेजसः। ये योगयुक्तास्तपसि प्रसक्ताः शुचियोन्यन्तरगताः प्रायशः शुभलक्षणाः ॥ ८२ स्वाध्यायीला जरयन्ति देहान् । जितेन्द्रियत्वाद्वाशिनःशुलत्यान्मन्दरोगिणः। जितेन्द्रियाःप्राणिषधे निवृत्ता- सल्पाबाधपरित्रासाद्यन्ति निरुपद्रयाः ॥ ८३ स्तेषामसी नायमसिलोकः। च्यवन्तं जायमानं च गर्मस्यं चैव सर्वशः। ये धर्ममेव प्रथमं चरन्ति स्वमात्मानं परं चैव बुध्यन्ते ज्ञानचक्षुषा । ८४ धर्मेण लम्च्या च धनानि काले। ऋपयस्ते महात्मानः प्रत्यक्षागमबुद्धयः। दारानवाप्य ऋतुभिर्यजन्ते कर्मभूमिमिमा प्राप्य पुनन्ति सरालयम् ॥ ८५ तेपामयं चैव परश्य लोपः। ९१ कलेपर स्यूलदेहम् । युगपत् देहदयेन । सम्भवति संयुज्यते । आगधो दुःसं तमासात् निभा उप समोर स्थिरया पूर्वत्यागात् प्रागेव तृणजलौकान्यायेनापरमादत्ते न तु तदन-दवाते सायं धर्ममासिवनीयुयोऽन्तःकरणम्। ताहिला.. स्तरम् । अत एव अन्तरा मध्ये क्षणमात्रमपि अमवोऽसंसाये एतेन प्रारब्धस्यापि प्रतिपातायन: समाधि प्रभार- मास्ति ॥७॥ सत्र स्थूलदेहान्तरे । यत्तु मरणानन्तरं सीति दर्शिनम् ॥ ८ ॥ ननु तारोऽप्यन्तरतमा नाम मध्ये यावदर्भवासमातिवाहिकशरीरालो दिवि मुन्यन्तरिक्ष | वेशाचार्यः कलितापरयोः सन्धी सत्यात्या म्यासतया मम- परके या भवतीति तत् स्थूलदायव शेयम् । उभयत्र भोग- जनि इति मात्रधर्मे मनः गुस्तीयानामरि उकान्ति. साम्येन स्यूलाविवाहित्यौभदाभावात् । योउं वसिष्ठेन- गत्या गतयोऽपरिहार्या प्रत्याशस्याह प्यान्तमिति अधि. 'भातिवाहिक एवार्य लारशैधितहकः । आधिभौतिम्या | कारिना तेषां लोगानुप्रदार्थ सेवाया गृहाहान्तपोश. पुष्पा ग्रहीतशिरभावनात्' इति ॥ ७० ॥ कृतान्तो यमस्त-ददिह परम प समारो न कर्माधीनयान्मा.मिर दुखाय सम्बन्धी विधिः पुष्पपापफलभोने नियोगस्तेन संयुक्त. भातापाशर । तया निर्मात याधिकारमास्थितियषि- मदतिष्ठन् निरादानः प्रासं मुखं दु सं या मराः । कारिधागानिरयन ॥४॥ देवात् मूदोन्मत्ताम्भरता- दोऽवरोग्ने . इत्यस्य स्मम् ॥७९॥ भदुसानो । दिनियरम्पले तराशा हटात् योगारदेशिामिदिम- पानहीनाना गतिः सर्गनरकरूपा । बत्तमा पुनराशति- | तिरैः स्वार्मभिः । मन्या तेषामन्यतमा एकय शक्ति बजिताम् ॥ ४॥ पालातीयाः मो योगजो धर्मस्व-स्थितिरस्तीति विचारणा ते सा माऽस्तु ॥४६॥ धारावदेार्जनपराः 'प्रपाखवने जातीय' । योन्यन्तर. एखमारमविद स्वानन्यगना इतरेषा स्थितिचाप्यमान मातिराहियोन्याश्याऽन्यामाधिभौतिकी योनिम् ॥२॥ इमामिति ॥ ७ ॥ ६ वेनि। परं प्रेम इत्यनायो । पचिन विराः। मन्दोमियो नागाः 'न तर शोधन यापन एसा दिसतोएकम्य हो योऽखि बरा न मृत्यु प्रशसम्म योगामिम शरम् ' इति श्री नामुर परी एम्याऽपाल मलिदा मात्र प्रारधर्मप्रारदात् कदाचित् प्राप्ता चारकोगिनो एकस योऽस्ति ! एम नभयत्रापि नास्तीति ॥ ८ ॥ रोगादिक राह अन्य। भन देतासनम् 'भय इममेरे भो माय? धनानीरमादिना ॥ ४९ दे इति । आन्दर पसत्यागोनि तरल इनिधो । तम्मात् देपामयो स्मेक एव नायरम् ॥ ९. ॥ .

·वनपर्व। अध्यायः १८४] ये नैव विद्यां न तपो न दानं कृत्वैव कर्माणि महान्ति शूरा- न चापि मूढाः प्रजने यतन्ति । स्तपोदमाचारविहारशीलाः। न चानुगच्छन्ति सुखानमोगां- देवानृपीन् प्रेतगणांश्च सर्वान् स्तेषामयं चैव परश्च लोकः ॥ ९२ सन्तर्पयित्या विधिना परेण ॥ सर्वे भवन्तस्त्वतिवीर्यसत्या स्वर्ग परं पुण्यस्तो नियासं दिव्यौजसः संहननोपपन्नाः। क्रमेण सम्प्राप्स्यथ कर्मभिः स्वः। लोकादमुष्मादपनि प्रपन्नाः माभूद्विशङ्का तव कौरवेन्द्र स्वधीतविद्याः सुरकार्यहेतोः॥ दृष्याऽऽमनः क्लेशमिमं सुखाहम् ॥ ९५ इति श्रीमहाभारते आरण्यके पर्वणि मार्कण्डयसमास्यापर्वणि यशीत्यधिकशततमोऽध्यायः॥ १८३ ॥ ८ । ४ १८४ वैशम्पायन उवाच । कस्यायामिति ते सर्वे मार्गमाणास्ततस्ततः । मार्कण्डेयं महात्मानमूचुः पाण्डुसुतास्तदा । जग्मुधारिएनम्नोऽथ तार्यस्याश्रममञ्जसा । माहात्म्यं द्विजगुख्यानां धोतमिच्छाम कथ्यताम् । तेऽभिवाद्य महात्मानं तं मुनि नियतयतम् । एवमुक्तः स भगवान् मार्कण्डेयो महातपाः । तस्थः सर्वे स तु मुनिस्तेषां पूजामथाहरत् ॥९ उवाच सुमहातेजाः सर्वशास्त्रविशारदः॥ २ ते तमूचुर्महात्मानं न वयं सकियां मुने । मार्कण्डेय उवाच। त्यत्तोऽर्हाः कर्मदोषेण ग्राह्मणो हिसितो हि नः। हैहयानां कुलकरो राजा परपुरञ्जयः । तानप्रवीत् स विप्रर्षिः कयं यो घालणो हतः । कुमारी रूपसम्पन्नो मृगयां व्यचरद्धली । ३ क चासौ ग्रूत सहिताः पश्यावं मे तपोबलम् ११ चरमाणस्तु सोऽरण्ये तृणवीरुत्समावृते । ते तु तत् सर्वमखिलमारयायास्मै यथातथम् । कृष्णाजिनोत्तरासरं ददर्श मुनिमन्तिके नापश्यंस्तमृपि तत्र गतासं ते समागताः ॥ १२ स तेन निहतोऽरण्ये मन्यमानेन धै मृगम् । - व्यथितः कर्म तत् त्या शोकोपहतचेतनः ॥ ५ अन्वेषमाणाः सग्रीडाः स्वमयगतचेतनाः। तानप्रवीत्तत्र मुनिस्तार्यः परपुरचयः। १३ जगाम हैहयानां ये सकाशं प्रथितात्मनाम् । राशा राजीवनेत्रोऽसौ कुमारः पृथिवीपतिः। स्यादयं ग्राह्मणः सोऽथ युष्माभियों विनाशितः। तेषां च तद्यथावृत्तं कथयामास घे तदा । ६ | पुत्रो ह्ययं मम नृपास्तपोयलसमन्वितः ।। संचापि हिसितं तात मुनि मूलफलाशिनम् । तेच हव तमपि विस्मयं परमं गताः। ७ महदाश्चयमिति घे ते वाणा महीपते ॥ श्रुत्या हा च ते तत्र यमनमानसाः॥ १८४ प्रस्ने पुत्रोत्पादने ॥ १२॥ मवन्तस्तु लोरदयेऽपि श्रेयांस इत्याह सर्वे भवन्त इति । ९३ ॥ तस्मात् धर्माधर्मफलयो- माविश गुमनातीयाना खन्दमरणं तेषामित्या. परीत्यं यत्वया प्रागुतं तत्या न मन्तभ्यमित्युपरांहति दिना प्रोक्तं महामाग्यं प्रश्नपूर्वकं विपरीतुमयमध्याय माभूदिति ॥ ९५ ॥ मार्कण्डेयसमास्यायो सहारने इत्यर्थः आरभ्यते मार्कण्डेयमिति । कथ्यतां त्वया कुमार आपनेऽस्मात् 'व्यत् । इत्यारण्यके पर्वणि लादविवेतृत्वं मूचितम् ॥ ३ ॥ SHION प्रावरणम नैलाठीये भारतमावदीपे त्यधिकशततमोऽध्यायः mein आरएनोमिशन्द इकारान्तोऽप्यत्र मनन्तोऽपि यः मित्यया निर्दिशाने ॥ १४ ॥ १४ in तार्य तृशम्य सस्थापत्यम् ॥ १३ ॥ स्यादय- 1१८३" ·महामारते- [मार्कण्डेयसमास्याम मृतो ह्ययमुपानीतः कथं जीवितमाप्तवान् । अतिथीननपानेन भृत्यानत्यशनेन च । किमेतत्तपतो घार्य येनायं जीवितः पुनः ॥ १६ सम्मोज्य शेषमभीमस्तस्मान्मृत्युभयं न नः १२० श्रोतुमिच्छामहे विम यदि श्रोतव्यमित्युत। क्षान्ता दान्ताः क्षमाशीलास्तीर्यदानपरायणाः। स तानुयाच नास्माकं मृत्युः प्रभवते नृपाः ॥१७ / पुण्यदेशनिवासाय तस्मान्मृत्युभयं न नः । कारणं वः प्रवक्ष्यामि हेतुयोगसमासतः। तेजस्विदेशवासाथ तस्मान्मृत्युभयं न नः ॥ २१ सत्यमेवाभिजानीमो मानृते कुर्महे मनः । पतद्वै लेशमात्रं यः समाख्यातं यिमत्सराः। स्वधर्ममनुतिष्ठामस्तस्मान्मृत्युभयं न नः ॥ १८ गच्छध्यं सहिताः सर्वे न पाणद्भयमलि यः॥२२ यद्राह्मणानां कुशलं तदेषां कथयामहे । पवमस्त्विति ते सर्व प्रतिपूज्य महामुनिम् । नैषां दुश्चरितं घूमस्तस्मान्मृत्युभयं न नः ॥ १९ 'स्वदेशमगमन् दृष्टा राजानी भरतर्षम ॥ इति श्रीमहाभारते आरण्यके पणि मार्कण्डेयसमास्यापर्वणि ग्राह्मणमाहात्म्यकयने चतुरशीत्यधिकशततमोऽध्यायः ॥ १८४ ॥ AAR .. ६ ७ ८ मार्कण्डेय उवाच । तं भार्या प्रत्युवाचाथ धर्ममेयानुतन्यसी । भूय एव महामाम्यं ब्राहाणानां नियोध में । धैन्यं गत्या महात्मानमर्ययस्व धनं बहु। धन्यो नामेह राजर्षिरश्वमेधाय दीक्षितः । सते दाम्यति राजर्षिर्यजमानोऽर्थितो धनम् । तमनिर्गन्तुमारभे यित्तार्थमिति नः श्रुतम् । तत आदाय विम प्रतिगृह्य धनं वः ।। भूयोऽर्थ नानुरुध्यत् स धर्मव्यक्तिनिदर्शनात् ॥२ भृत्यान् सुतान् संयिमज्य ततो मज ययेप्सितम् । स विचिन्त्य महातेमा यनमेयान्वरोचयत् । प्प परमो धो धर्मविद्भिदाहता। धर्मपती समाहूय पुत्रांधेदमुवाच ह । अत्रिरुयाच। प्राप्स्यामः फलमत्यन्तं बहुलं निरुपद्रयम् । कथिती में महाभागे गौतमेन महात्मना। परण्यगमनं क्षिप्रं रोचतां यो गुणाधिकम् ॥ ४ ' घेन्यो धर्मार्थसंयुक्तः सत्यमतसमन्वितः ॥ देखयोगो मुधिसम्बन्ध समासः सपः। ताभ्यामिति पंचम्या | दोपप्रतया ताशधर्मगम्भादित्याशयवानभ्यायमारझो. च तसित सत्यमेकाभिजानीम इत्यादिना सत्यादीनि म्युजय. भूय ति॥१॥ सोऽनिरय भूयो नानुहप्पत् अरयन्नमांच गाधनान्युच्यन्ते॥१८॥यदिति भागनिन्दाशून्याः स्तुति- न बभूव । पुनः धर्मभ्यकिधर्मस्य पालद्वाराऽभिम्पतिः राध म इल्यर्थः॥१९॥ मृत्यान् भार्यादीन् अस्यशनेन भरा फलम्यतया हि धमों नस्पनि अनम्ताक्षणार्थ नादिरयर्य: भादधिोन दानमानादिना ॥२०॥ पुष्पदेशो गातीरादि। ॥२॥ वनं गन्नुमिति शेष ॥1॥ नियम सेजस्विना योगसिमाना देशः सामीप्यम् । तत्मज्ञादित्यर्थः | मोशाल्पम् ॥ ४॥ धर्म यज्ञादिश्मनुतन्वती विम्वारयन्ती ॥ २१॥ एतदै इति । योप्माणि हत्यादीपमपि संलाए- हेलो शत्प्रत्यय । धर्मायें परमेशययुगाचा ॥५॥ मात्राश्यं हन्तुं समर्पाः स्म इत्यर्थः ॥ २१॥ इत्यारण्यो भूत्यानित्यतिथिदेवतादीनां मुनानिति भार्यादीना चोर पाणे नेलकटोये मारतभावदीपे चरीत्यधिदालतमोऽ- लक्षणम् । धर्मरिद्भिमन्वादिभिः । 'भरपीत्य दिगदा- ननुयाय मुताना । अनिष्ठा विधिारहनामियान् न. स्यधः इति वद्भिः॥७॥'दत सूनागपाणि नि वहति मोनिका सेन तुल्य मतो राजा पोरनाम्य प्ररिप मृत्युमबहेतः पोट सत्यादिधमा वनस्थानामेव इति मनुषयादेर रामनिग्रहे दो जानाशिव पुग्ने नदलस्थानाम । नेरा दुनिअविषादिना दिसत्यम्यति सपित पलादिना ॥ ८ ॥ . - ·अत्रिः परपक्षं दूपयति-अमेति ॥ १६॥ दर्शने हषिये गमयिता। सहाजित्सयो जयशील । बभ्रुर्विष्णु विना नकुले ॥१९॥नी आवयोः ॥२३॥वाहोण बलेन राहो बलं विष्णो विपुले पिछले त्रिपुइति बलामा॥२८॥अधमोदिति। वनपर्व। "अध्यायः १८५] २४ राजा किन्त्वस्ति तत्र द्वेष्टारो विवसन्ति हि मे द्विजाः। ततः परमधर्मात्मा काश्यपः सर्वधर्मवित् । यथा मे गौतमः प्राह ततो न व्यवसाम्यहम् ॥ ९ विवादिनापनुप्राप्तौ तावुभौ प्रत्यवेदयत् ॥ २१ तत्र स्म बाचं कल्याणी धर्मकामार्थसंहिताम् । अथाब्रवीत् सदस्यांस्तु गौतमो मुनिसत्तमान् । मयोक्तामन्यथा घूयुस्ततस्ते वै निरर्थकाम् ॥१० आवयोर्याहृतं प्रश्नं शृणुत द्विजसत्तमाः ॥ २२ गमिष्यामि महाप्राज्ञ रोवते मे वचस्तव । वैन्यं विधातेत्याहानिरत्र नौ संशयो महान् । गाश्च मे दास्यते चैन्यः प्रभूतं चार्यसञ्चयम् ॥११ श्रुत्वैव तु महात्मानो मुनयोऽभ्यद्वन् द्रुतम् २३ एवमुक्ता जगामाशु वैन्ययझं महातपाः। सनत्कुमारं धझं संशयच्छेदनाय यै। गत्वा च यज्ञायतनमत्रिस्तुष्टाव ते नृपम् ।। १२ सच तेषां वचः श्रुत्वा यथातत्त्वं महातपाः। वाक्यैर्मङ्गलसंयुक्तः पूजयानोऽब्रवीद्वयः । प्रत्युवाचाय तानेवं धर्मार्थसहितं वचः॥ अत्रिरुवाच। सनत्कुमार उवाच। राजन् धन्यस्त्वमीशश्च भुयि त्वं प्रथमो नृपः॥१३ ब्रह्म क्षत्रेण सहितं क्षत्रं च ब्रहाणा सह । स्तुवन्ति त्यां मुनिगणास्त्वदन्यो नास्ति धर्मवित् संयुक्तो दहतः शत्रून् धनानीवानिमारुतौ ॥ २५ तमब्रवीपिः क्रुद्धो वचनं वै महातपाः ॥ १४ वै प्रषितो धर्मः प्रजानां पतिरेव च । गौतम उवाच। मैवमत्रे पुन या न ते प्रमा समाहिता ! स एव शक्रा शुभश्च स धाता च वृहस्पतिः ॥२६ प्रजापतिविराट् सम्राट् क्षत्रियो भूपतिर्नुपः । 'यत्र नः प्रयम स्माता महेन्द्रो वै प्रजापतिः॥१५ भयानिरपि राजेन्द्र गौतमं प्रत्यभापत । य एभिः स्तूयते शब्दैः कस्तं नाचितुमर्हति ॥२७ 'अयमेय विधाता हि ययैवेन्द्रः प्रजापतिः । पुरायोनियुधाजिच्च अमिया मुदितो भवः । स्वर्णेता सहजिमुरिति राजाऽभिधीयते । २८ त्वमेव मुह्यसे मोहान्न प्रज्ञानं तवास्ति ह ॥ १६ सत्ययोनिः पुराविश्व सत्यधर्मप्रवर्तकः । गौतम उवाच । अधर्मादृषयो मीता बलं क्षत्रे समादधन् ॥ २९ जानामि नाहं मुह्यामि त्वमेवात विमुझसे। स्तौषि त्वं दर्शनप्रेप्सू राजानं जनसंसदि ॥ १७ मादित्यो दिवि देवेषु तमो नुदति तेजसा । ३० तथैव नृपतिर्भूमावधर्मानुइते भृशम् ॥ नत्य परमं धर्मन चापि प्रयोजनम् । पालस्त्वमसि मूदच वृद्धः केनापि हेतुना ॥ १८ ततो राज्ञः प्रधानत्वं शास्त्रप्रामाण्यदर्शनात् । वियदन्तौ तथा तौ तु मुनीनां दर्शने स्थिती । उत्तरः सिधते पक्षो येन राजति माषितम् ॥३१ ये तस्य यज्ञे संवृत्तास्तेऽपृच्छन्त कयं त्विमौ १९ मार्कण्डेय उवाच। प्रवेशः केन दत्तोऽयमुभयोन्यसंसदि । ततः स राजा संहष्टः सिद्ध पक्षे महामनाः। उः समभिभाषन्ती फेन कार्येण घिष्ठितौ ॥ २० तमत्रिमप्रवीत् प्रीतः पूर्व येनामिसंस्तुतः ।। ३२ व्यवसामि उद्यमं करोमि॥९॥निरर्थिकामपि वाचं वदता परा- | निन्दाऽपिम्पा । नाप्यत्रिपाका स्तुतिरपि निलेति शेयम् । जयोऽपि पापावह इति भावः। तथा च स्मृतिः-'गुरुत्वंकृत्य यधपि लोमलकर स्तुतिपक्षे स्परमप्रामाष्यकारणं हुंकृत्य विप्रं निर्जित्य वादतः । अरण्यै निले देशे भवति । तयाऽप्यविद्यमानैरपि विशेषणर्धनार्थिना राजा तोतय अमराक्षमः' इति ॥१०॥ एवं जानापि मेहदोषाक्तत् कर्तुं । इति सनसुमाराशयः ॥ २५ ॥ प्रथितः प्रपा गतः अतिजानीते-गमिप्यामति॥ ११॥ पूजयान इति । तस्कर्ष: धर्मस्थापकः । शको रक्षिता । शुको नीतिवित् । पाता गामित्यात स्तुतिफलस्य युक्तः । धन्यो धनाई । ईश इशिता एव जनकः । बृहस्पतिः हितोपदेशा ॥ २६ पुरावामिल नियन्ता प्रथमः हिरण्यगर्भ इव अप्रजो नृपो मनुष्याणां रक्षक धर्मप्रवर्तकत्वेन प्रथमं कारणम् । युधाजित - सध्यामे ज्यान ॥१३॥ अत्र परलोक्मेव बहु मन्वानो गौतम आह: | त्वेनोपदवनाशकः । अभिया- अमितो यानि यामिश्वाश मैवमिति ॥१५॥ तन्द्र इवान राजैव महेन्द्र इति दित्तायी गामित्यभिया। मुदितो भाः-ईवर । स्वर्णेना-वर्ग प्रति - गौतमोत्या सर्व प्राज्ञवलं सत्रेऽस्तीत्यर्यः ॥ २९॥ नतु स्वकीयमिति समाधानप्रन्यायतेन

·२९६
महामारते-
[मार्कण्डेय समास्यास
३५
यस्मात पूर्व मनुष्येषु ज्यायांसं मामिहाप्रधीः । एतद्ददामि विप्र सर्वशस्त्वं मतो हि मे ॥
सर्वदेवेश्च विप्र सम्मितं घेष्ठमेव च ॥ ३३ / तदप्रियायतः सर्व प्रतिगृह्याभिसत्रुतः।
तस्मात्तेऽहं प्रदास्यामि विविधं यस मनि च । प्रत्युञ्जगाम तेजस्वी गृहानेय महातपाःn
दासीसाध श्यामानां सुवस्त्राणामलकृतम्॥ ३४ | प्रदाय च धनं प्रीतः पुत्रेभ्यः प्रयतात्मवान् ।
दशकोटीहिरण्यस्य रुपममारांस्तथा दश। तपः समभिसन्याय घनमेवान्वपद्यत । ३७
इति श्रीमहाभारते आरण्यके पर्वणि मार्कण्डेयसमास्यापर्वाण ब्राह्मणमाहात्म्ये
पञ्चाशीत्यधिकशततमोऽध्यायः ॥ १८ ॥
६
मार्कण्डेय उवाच।
यात्रैव च सरस्वत्या गीतं परपुरलय ।
पृष्टया मुनिना चीर शृणु तार्येण धीमता ॥ १
ताऱ्या उपाच ।
फिनु धेयः पुरुषस्येह मद्रे
कयं कुर्वन च्ययते स्यधर्मात् ।
आचश्य मे चारसर्वाङ्गि फुर्यात्
त्यया शिदोन ध्यधेयं स्वधर्मात् ॥ २
कय पाशानं जुहुयां पूजये था
फस्मिन् काले केन धर्मो न नश्येत् ।
पतत् स समगे प्रनीहि
यथा लोकान् विरजाः सञ्चरैयम् ॥३
माकण्डेय उवाच।
एवं पृष्टा प्रीतियुक्तेन तेन
शुपामीरयोत्तमयुद्धियुक्तम् ।
नार्य विप्रं धर्मयुक्तं हितं च
सरस्थती चाफ्यमिदं षभाये।
सरस्यत्युवाचा
यो ग्रह्म जानाति यथा प्रदेश
स्वाभ्यायनित्यः शुचिरप्रमत्तः ।
सधै पारं देवलोकस्य गन्ता
सहामरैः प्रामयात् प्रीतियोगम् ॥ ५
तत्र स्म रम्या विपुला पिशोका:
सुपुप्पिताः पुष्परिण्यः सुपुण्याः
अकर्दमा मीनपत्यः समीर्या
हिरण्मयैरावृताः पुण्डरीकैः ।।
तासां तीरेप्यासते पुण्यमाजो
न हीयमानाः पृथगप्सरोभिः ।
सुपुण्यगन्धाभिग्लमृताभि-
हिरण्यवर्णामिरतीय हाः॥
परं लोकं गोमदास्स्यामुयन्ति
दत्याऽनडुहं सूर्य लोकं ग्रजन्ति ।
यासोदत्या चान्द्रमसंतु लोकं
दत्या हिरण्यममरायमेति ॥
धेर्नु दत्या सप्रमा रुप्रदोहों
कल्याणयत्सामपलापिनी च।
यायन्ति रोमाणि भयन्ति सस्या-
स्तावद्वर्गप्यासते देयटोके ।
७.
८
४
२
सत्यादिधर्मफलं बने एव सिध्यतीत्याख्यायिकावमानमुखेनो- | चरेयमुपलभेयम्। तेषां सर्वेपुवामगारो भवतीति थुनिप्रति
पहाति-प्रदाय चेति ॥३॥इत्यारप्यके पर्वणि नेलकटोये सर्वग्रामभातम्पं फलं नारायन प्रादयादित्यर्थः ॥३॥
भारतभावदीपे पचाशत्यधिकशततमोऽध्यायः ॥ १८५॥ प्रद स्गुणं हादकावास्यम् । स्थानदेशं देशभेदमननि
फ्रान्तमचिरादिमार्गेण लभ्यमित्यर्थः । निर्गुणविदो न सम्य
प्रामा उत्सामन्ति इति गतिनिपात् । स्वाध्यायः
• ने सत्यादिधर्मवता यत् कम्यं यत् प्राप्यं पर शेयं | | देवोग्य पार हायरलोकम् ॥५॥ नमेर
तदाहाप्पायन-अत्रय च सरस्थत्यत्यादिना । सरस्वती सोति दाभ्यो सनि ॥ ६॥ देवलोरम्य पारमावर रे
स्मोपत्रा यरुपलदाना व देवता । अमिदोवादहमभ्याग-1 ऽ । स एष तुकार्य प्राप्या इयतमाह-परमिग्यादिना
ताऽम्मान वावरतोगत् ॥1॥ यं पुर्यात् इत्या अनइमनलाई शवहनगम चोपदम् ॥ ८ ॥ धेर्नु
बली ॥२॥ कान सामान्। विरमा आगमिहानः ।। दोनी गाम् ॥९॥

·२९७ घनपर्व। अभ्यायः १८६] १४ अनडाहं सुवतं यो ददाति सतावरान् साल पूर्वान् पुनाति हलस्य चोदारमनन्तवार्यम् । पितामहानात्मना कर्ममिः स्वैः॥ धुण्यरं वलयन्तं युवानं तार्य उवाच । प्राप्नोति लोकान् दश धेनुइस्य ॥ १० किमग्निहोत्रस्य व्रतं पुराण- ददाति यो चै कपिलां सचला माचश्य मे पृच्छतवानुरूपे । कांस्योपदोहां द्रविणैरुत्तरीयैः । त्वयाऽनुशिष्टोऽहमिहाद्य विद्या तैस्तैगुगैः कामदुहाऽथ भूत्वा यदग्निहोमस्य व्रतं पुराणम् । १७ नरं प्रदातारमुपैति सा गौः॥ सरस्वत्युवाच। यावन्ति रोमाणि भवन्ति धेन्वा- नया शुचिर्नाप्यनिर्णिक्तपाणि- स्तावत् फलं भवति गोप्रदाने । ब्रह्मविज्जुहुयानाविपश्चित् । पुत्रांश्च पात्रांश्च कुलं च सर्व- मासप्तमं तारयते परत्र ॥ १२ बुभुत्सवः शुचिकामा हि देवा नाश्रयानाद्धि हविर्जुपन्ति !! सदक्षिणां काञ्चनचारुह्नीं कांस्योपदोहां द्रविणरुत्तरीयैः। नाथोत्रियं देवह ये नियुज्या- धेनुं तिलानां ददतो द्विजाय मोघं पुरा सिञ्चति तादृशो हि । लोका वसूनां सुलभा भवन्ति । अपूर्वमश्रोत्रियमाह तार्य १३ न 0 तादृक् जुहुयादग्निहोत्रम् ॥ स्वकर्मभिर्दानवसनिरुद्ध तीबान्धकारे नरके सम्पतन्तम् । कृशाश्च ये जुह्वति श्रद्दधानाः महार्णवे नौरिव वातयुक्ता सत्यनता हुतशिष्टाशिनश्च । दानं गयां तारयते परत्र । गयां लोकं प्राप्य ते पुण्यगन्ध पश्यन्ति देवं परमं चापि सत्यम् ॥ २० यो ग्राह्मदेयां तु ददाति कन्यां तार्य उवाच । भूमिप्रदानं च करोति विने । ददाति दानं विधिना च यश्च क्षेत्राभूतां परलोकभावे स लोकमाप्नोति पुरन्दरस्य । कर्मोदये बुद्धिमतिप्रविष्टाम् । यः सप्तयाणि जुहोति तार्थ्य प्रज्ञां च देवीं सुभगे विमृश्य हव्यं त्वग्नी नियतः साधुशीलः । पृच्छामि त्वां का हासि चारुरूपे ॥ २१ उत्तरीय पश्चाद्भवैर्दशिणादिभिन्यैः सहिताम् ॥ ११॥ शुचिकामा जुपन्ति सेवन्ते ॥ १८ ॥ ऋत्विगप्येवंविध एव निलधेनुर्दानकाण्डे प्रसिद्धा ॥ १३ ॥ दानवः कामक्रो- कर्तव्य इत्याह-नाश्रोत्रियमिति । देवहध्ये देवाना हव्यदानादौ धादिभिः सनिरुद्ध व्याप्ते तीबान्धकारेऽन्धे तमाम मोघं निष्फलम्। पुरोति शीलगोत्रादिज्ञानात् प्राक् । अपूर्वम- देहाभिनिवेशाख्ये तारयते योगवितानाशयति ॥ १४॥ | ज्ञातकुलशीलमाह वेद इति शेषः ॥ १९ ॥ वृशाः धनादि- माहोण - अलंकृत्य कन्यामुदकपूर्वा प्रभवेण दर्पण होना. ऋत्विजो यजमाना वा गवा लोक दद्यादेप ब्राह्मो विवाह ' इति गृयोकेन विधिना देयाम् कार्यबहालोक्समापस्थं परमं च देवं ब्रह्माणं ततः मेण ॥ १५ ॥ यः सप्तेति । श्रौतं धर्ममनुतिष्टनात्मना सह सत्यं च परमं ब्रह्माख्यं पश्यन्ति । एतेन सर्वगुणयुत्तस्यानि- पूर्वानपराश्च तारयतीत्यर्थः ॥ १६ ॥ अभिहोत्रं जुद्वानो होनस्य परम्परया कैवल्यजनकत्वमुचम् ॥ २०॥ क्षेत्र कोमजालं मिनत्यतः सम्मोहं छित्त्वेत्यादिना मैत्रायणी- भूता परमात्मरुमा त्वा प्रज्ञा पृच्छामि । त्वंच कासीत. योपनिषद्यमिहोत्रस्य ज्ञानान्तरजन्यमुक्तमतस्तदानितमेव पृष्ठामि । प्रज्ञा विशिष्टि परो लोक आत्मा तस्य भार विशेष प्रतादिकं पृच्छति-किमिति । पुराण वेदोदितम्॥१४॥ खस्ने विषये क्मोदये कर्मफले ब्रह्मलोकान्ते च विषय 'वे पाठतोऽर्थतश्चाविद्वान् । अविपश्चित्-वेदादधिगतस्या- विटामित्यर्थः । किं कृत्वा त्या देवी उभयतत्त्वं यातयन्ता स्यानुभवहीनः । वुमुत्सवः परचित्तं मातुमिच्छर यस्मात् विपृश्य ज्ञात्वा ॥ २१ ॥ नामदेया ·1 २९८ महामारते- [मार्कण्डेयसमास्यापर्व सरस्वत्युवाच । तार्क्ष्य उवाच। अग्निहोत्रादहमम्यागताऽस्मि इदं श्रेयः परमं मन्यमाना विप्रर्पमाणां संशयच्छेदनाय । व्यायच्छन्ते मुनयः सम्प्रसीताः। त्वत्संयोगादहमेतममुवं आचश्व में तं परमं विशोक भाये स्थिता तथ्यमर्थे यथावत् । २२ मोक्षं परं यं प्रविशन्ति धीराः। तार्य उवाच। सास्या योगाः परमं यं विदन्ति न हि त्वया सदृशी काचिदस्ति पर पुराणं तमहं न मि॥ विम्राजसे हातिमात्रं यथा श्रीः। सरस्वत्युवाच । रूपं च ते दिग्यमनन्तकान्ति तं वै परं वेदविदः प्रपनाः प्रज्ञां च देवीं सुभगे विमर्षि । २३ परंपरभ्यः प्रथितं पुराणम् । सरस्वत्युवाच। श्रेष्ठानि यानि द्विपदां परिष्ठ स्वाध्यायवन्तो प्रतपुण्ययोग- स्तपोधना धीतशोका विमुक्ताः॥ २७ यशेषु विद्वभुपादयन्ति । तैरेव चाहं सम्प्रवृद्धामवामि तस्याथ मध्ये घेतसः पुण्यगन्धः चाप्यायिता रूपवती च विप्र। २४ सहस्रशाखो विपुलो विमाते । यथापि द्रव्यमुपयुज्यते ह तस्य मूलात् सरिता प्रस्रवान्त ૧૮ घानस्पत्यमायसं पार्थिव था। मधूदकमनवणाः सुपुण्याः॥ दिव्येन रूपेण च प्रक्षया च शाखांशाखांमहानद्यः संयान्ति सिफताशयाः। तवैव सिद्धिरिति विद्धि विद्वन् ॥ २५ | धानापूपा मांसशाकाः सदा पायसकर्दमाः २९ अमिहोत्रात् सवर्मणः सकाशादहं परापरविद्यास्मा सर- | आयं प्रयं प्रामस्म जगदूपं ततोऽद्वयम् ' इति । पुराण स्वत्यभ्यागता माविभूताऽस्मि । त्वत्संयोगात् वत्सानिधि | पुराऽपि नवम् ।तेन सोपाधिकानामुत्पत्ति सूचिता । प्रतम प्राप्य एतमर्थ कर्मणां पारम्पर्येण कैवत्यहेनुलं सगुणवदाविद्या | हिंसादि । पुष्यं जपादि योगचित्तत्तिनिरोधस्तै. । तप चालुवम् । यतोऽहं भावे स्थिता दावानग्निहोत्रादिना देव- स्वधर्माचरणमेव धनं येषां ते प्रामुान्तीति शेषः ॥ २७ । ताप्रमादं प्राप्य कोपास्तिज्ञानफलानि विन्दात्यर्पः॥२२॥ | अस्य प्रत्यवस्तुनोऽद्वयत्वमिभ्यर्यमित एवान्तर्याम्यादिन न हि त्वयेतिश्लोकानयतात्पर्य सोपासनेन कर्मणा विद्या | समुत्थानमाह तस्येति । तस्य चिदात्मनः । मध्ये येतसं समुहसतीति ॥ २३ ॥ यशेषु श्रेष्ठानि कर्मात्रावोपास- यनुल्तरखि सवीजाहुरो ब्रह्माण्डाधिता परिचय नानि । उपासनास्वस्मं च 'महं ऋतुरहं यशः स्वधाहमहमो-लात् तन्मप्यस्थः । पुग्यो रमणीयो गन्ध व गन्धादि पधम्। मन्त्रोऽहमहमेवाग्यमहमनिरहं हुतम्' इति भगवदुप- | विषयो धर्मशानवैराग्यश्वर्यवति यस्मिन्नस्तीति पुण्यगन्धः दिदं सर्वेषु यज्ञानेषु ब्रह्माधिकरणम् ॥ २४ ॥ वानस्पत्यं सहरम्मनन्तं शासाइव भोगस्थानानि यस्मिन् विपुलोऽपरि समिनुवादि । आयर्स सौवर्णादि। पारिवं प्रीशादि। चिनो विमाति। तस्य मूलादवियालगत् रारित वसन्तत दिम्येन दिवे स्वार्गाय हितेन स्पेण । प्रज्ञया 'अहं ऋतुः--प्रवाहवत्यो भोगवासनाः भवन्ति उत्तिरन्ति । मधुवन्न इत्यादिना उतविधप्रशात्मकेन तव प्रत्यगात्मनः सिदिः मुदकपदाप्यायनकर भोग मुत प्रवन्ति ताः मधून प्रातिर्मुतिर्वा न त्वनात्मभूतम्थानान्तरसिद्धिरिति विसि प्रणाः । 'भोगवामना हि उत्तरकालीनं भोगपुर ॥ २५ ॥ इदं तवैव सिद्धिरित्यनेनोपक्षिप्तं प्रत्य प्रत्तिजननादिक्षरा प्रपति' इति प्रसिद्धम् ॥ १८ न्यायग्छन्ते निगृहन्ति । इन्द्रियादीनीति शेषः। सम्प्रतीता. शासामिति । महानद्यो वारानाः। पुरा शास शास तर साम्यविश्वामयुधाः ॥ २६ ॥ वेदविद एव प्राना न ब्रोगस्थान संयान्ति । स्ववाहपतितं पुरुष नयन्तीत्यर्प. स्वेदिकाः । ' नावेदविन्मनुने तं वृहन्तम् । इति श्रुतेः। पुण्यासनया पुष्यमाचरन् स्वर्ग गाति । एमन्यत्रापि परं पद परेभ्यो विरादसूत्रान्तामिभ्यः साधिकेभ्यः परं सिम्ता इस परस्परममंपियाः पुत्राश्चादयस्तामु शेरले । निष्पाधिकत्वात् ग्रेट ग्रथितं सचिदानन्दम्पेग सर्वत्र प्रयाग-सिम्ताशयाः पुत्रादिविण्या इत्पर्य । धानाः भरम नम्। पोखम्-'अस्ति मावि प्रिय नाम स्वायम् । अपूपाः मच्चि मायम् ।ग्रेसमाधानादिकं मधुरत - -- ·राजा मार्को यमुवाचेत्याह ततःस इति। मनोः मनुते इति शाद्यज्ञानात् बन्धे प्रसक्के तपमस्तनिवृत्त्युपायलमाह उई. २९९ घनपर्व। अध्यायः १८७] ३० यस्मिन्ननिमुखा देवाः सेन्दाः सहमरुद्गणाः। {इंजिरे ऋतामः घेष्ठैस्तत्पदं परमं मम ॥ इति श्रीमहामारते आरण्यके पर्वाण मार्कण्डेयसमास्यापवाणे सरस्वतीतार्यसंवादे पडशोत्यधिकशततमोऽध्यायः ॥ १८६ ॥ ९ वैशम्पायन उवाच। तं कदाचित्तपस्यन्तमा चारजटाधरम् । ततः स पाण्डवो विप्र मार्कण्डेयमुवाच ह । चौरिणीतीरमागम्य मत्स्यो यचनमब्रवीत् ॥ ६ कथयस्वेति चरितं मनोवैवस्वतस्य च ॥ १ | भगवन् क्षुद्रमत्स्योऽस्मि बलवन्द्यो भयं मम । मार्कण्डेय उवाच। मत्स्येभ्यो हि ततो मां त्वं त्रातुमर्हसि सुव्रत ॥७ 'विवस्वतः मुनी राजन् महर्षिः सुप्रतापवान् । दुर्बलं बलवन्तो हि मत्स्या मत्स्य विशेषतः। बभूव नरशार्दूल प्रजापतिसमद्युतिः ॥ २ | आस्वदन्ति सदा वृत्तिर्विहिता नः सनातनी ॥८ ओजसा तेजमा लम्या तपसा च विशेषतः । तस्माद्भयौयान्महतो मजन्तं मां विशेषतः। आनेवाम पितरं मनुः स्वं च पितामहम् ॥ ३ | त्रातुमर्हसि फर्ताऽस्मि कृते प्रतिटतं तव । ऊर्ध्वबाहुर्विशालायां बदाँ स नराधिप । स मत्स्यवचनं श्रुत्वा कृपयाऽभिपरितः । पकपादस्थितस्तीवंचकार सुमहत्तपः ॥ ४ | मनुवैवस्वतो गृहात्तं मत्स्य पागिना स्वयम्॥१० अवाशिरास्तथाचापि नेत्रैरनिमिपैदृढम् । उदकान्तमुणनीय मत्स्यं वैवस्वतो मनुः । सोऽतप्यत तपो घोरं वर्णणामयुतं तदा ॥ ५ | अलिअरे प्राक्षिपत्तं चन्द्रांशुसटशप्रभे ॥ स्थानीयस्य सुखस्य विशेषणम् । विषयमुखं हिधानावन स्वस- मायावी ईश्वरः । 'मायिनं तु महेश्वरम् ' इतिधुनेः । स जातीयं प्रसूत अपूपवदनेकच्छिद्रयुक्तम् मासक्त् हिंसालभ्यम्। एव वैवस्वत । तस्य वैवस्वतस्य चरितं सवरणमविद्यानाशे 'नानुपहत्य भूतानि भोग सम्भवति' इति प्रसिद्ध शाक्यद- | सत्याविद्यकोऽहकारः कथं सचराते न हि तन्तुदाहे पटति- -ल्पसारं पायमान्मुसमधुरं पाके गुरुतरं च । कर्दमवत् चित्त- छतात्याक्षेपः ॥१॥ अपरस्त्वाख्यायिकामनुमृत्यैव उत्तरमाह. फ्टस्य मलिनीकरणं चेति परचैतन्यभूमौ अनाद्यविद्यामूलादु-विवखत इत्यादिना । अत्र परब्रह्मण एव रूपान्तरं मत्स्यायो स्थितोऽयं संसासृशोऽतिविरसफलोविद्ययाऽविद्यानाशात् जीव. सोऽहकारेण मनुना उत्तरोत्तरघेठेषु अलिअजरादिरूपेषु ममूलमुन्मूलनीय इत्यर्थ । तथाच चिद्वैतमम्याहतम् ॥२९॥ स्थूलदेहेषु तपोबलानिपात्यते । सच समुद्राख्ये वैराजे दहान- पतितश्च कल्पान्तेऽविद्यानाशही सत्यपि दग्धपटन्यायेनानुव- यस्मिन् यत्प्राप्तिनिमित्तं श्रे? तुभिर्योगयरम्यादयो यत् गच्छन्ति तत् मम विद्यास्पायाः सरस्वत्याः पदं पदनीयं तमानमहार सप्तर्षिसंशकैः प्राणादिभिजिमझे प्रारब्धकर्म प्रापणीयं स्थानं परमं सर्वोत्कृष्टं ज्ञातृज्ञानशेयभानशून्यं भिश्च सहितं चरमदेहनान्यारूढ वासनावरत्रयाजीवमत्स्येन अह्माद्वैतम् ३० ॥ इत्यारण्यके पर्वाण नलकण्ठाये भारतमा- लयकालेऽप्यूधमान मेरुशृङ्गसमेऽचले भगवतो मे सहासनया लब्धास्पदं विलीनमनुलक्ष्य जीवमत्स्योऽदर्शनं प्राप्नोति। बदीपे पडशीत्यधिक्शतनमोऽध्याय ॥ १८६॥ विलीने बहारे जीवत्वं नश्यति । स पुनर्निरस्तजीवभावोऽ हबारो ब्रह्मास्यतामापनो यथा वासनया जगत् सृजति । पर्वत्र चिदूर्मा अविद्यामूलो जगदृक्ष उत्थितः । सोऽ नोऽप्यविद्याख्ये पारणे संसारमानलक्षणं कार्य च विद्याशये भूमावेव लीयत इति दर्शितम्। तत्र सष्टदविश्वाशये । यत् कथित्कालमनुवर्तत • इत्यध्यायतात्पर्यम् ॥ समारभानं न स्यात्। दृश्यते च क्षीणाविद्यानामपि मार्कण्डे. अशरार्यस्तु पितरमीश्वरं पितामहं शुद्ध ब्रह्मातिचकाम यादीना संसारमानमस्मदादिवादितिजीवन्मुक्तौ सन्दिहानो देहादावावेशवलात् न मन्त इत्यर्थः ॥ ३ ॥ एवमहारस्य आभिमानात्मकोऽहंकारो मनुः । विशेषेण वले आच्छाद- बाहुरित्यादिना ॥ ४ ॥ चीरिणी नदीविशेष ॥ यति चिटाकाशमिति विवोऽनानं तद्वान् विवस्वान् । अलिअरे माणिकाल्याने ॥ ११॥ ।

·३०० महामारते- [ मार्कण्डेयसमास्यापर्व पुरा। 1 स तत्र धवृधे राजन मत्स्यः परमसत्कृतः। सर्वमेव महाभाग प्रलयं वै गमिप्यति ॥ पुत्रवत् स्वीकरोत् तस्मै मनुर्भाव विशेषतः॥ १२ सम्भक्षालनफालोऽयं लोकानां समुपस्थितः । अथ कालेन महता स मत्स्यः सुमहानभूत् । अलिअरे यथा चैव नासौ समभवत् किल १३ | सानां स्थायरणां च यचङ्गं यश्च नेहति । तस्मात् त्या बोधयाम्यद्य यत्ते हितमनुत्तमम् २९ अथ मत्स्यो मनुं दृष्ट्वा पुनरेवाऽभ्यभाषत । भगवन् साधु मेऽधात्यत् स्थानं सम्प्रतिपादय १४ नौ कारयितव्या ते दृढा युक्तपटारका। तस्य सर्वस्य सम्प्राप्तः कालः परमदारुणः ॥ ३० उद्धृत्यालिअगत्तस्मात् ततः स भगवान् मनुः । त मत्स्यमनयद्वापी महती स मनुस्तदा । तत्र सप्तर्षिभिः सार्धमारहेथा महामुने ॥ तत्र तं प्राक्षिपचापि मनुः परपुरजय। बीजानि चैव सर्याणि यथोक्तानि द्विजैः अथावर्धत मत्स्यः स पुनर्वगणान् बहून् ॥ १६ तस्यामारोहयेनापि सुसङ्गतानि मागशः ॥ ३२ द्वियोजनायता यापी विस्तृता चापि योजनम् । नौस्पश्च मां प्रतीक्षेथास्ततो मुनिजनप्रिय । तस्यां नासी समभवन्मास्यो राजीवलोचन॥१७ । आगमिप्यामहं शृङ्गी विशेयस्तेन तापस ॥ ३३ विचंति च कौन्तेय मत्स्यो पाप्यां विशाम्पते । एयमेतत् त्यया कार्यमापृष्टोऽसि मजाम्यहम् । मर्नु मत्स्यस्ततो दृष्ट्वा पुनरेवाभ्यमायत । १८ / तान शपया महत्यो आपस्त मया पिना। नय मां भगवन् साधो समुद्रमहिषी प्रियाम् । नाभिशनयमिदं चापि यचनं मे घया विभो । गंडां तम निवत्स्यामि यथा या तात मन्यसे १९ एवं फरिप्य इति तं स मत्स्य प्रत्यभाषत ॥ ३० निदेशे हि मया तुभ्यं स्थातव्यमनस्यता जग्मतुश्च यथाफाममनुज्ञाप्य परस्परम् । वृद्धिपिरमा प्राप्ता यत्कृते हि मयाऽनघ । २० | ततो मनुमहाराज यथोक्तं मत्स्यकेन ह ॥ ३६ पयमुक्तो मनुमत्स्यमनयद्भगवान् यशी । बीजान्यादाय सर्याणि सागरं पुरचे तदा । नदी गगां तत्र चैनं स्वयं प्राक्षिपदच्युतः ॥ २१ नौकया शुभया पीर महोमिणमरिन्दम ॥ ३७ स तत्र षवृधे मत्स्यः किश्चित्कालमरिन्दम । ततः पुनमनुं दृष्टा मास्यो वचनमब्रवीत् ।। २२ चिन्तयामास च मनुस्तं मत्स्यं पृथियीपते । महायो हिन शलोमि यहत्वाचेष्टितं प्रमो। सच तचिन्तितं झात्या मास्या परपुरसय ॥ ३८ समुद्रं नय मामाशु मसीद भगवनिति ॥ २३ गृही तत्राजगामाशु तदा भरतसत्तम । उदृत्य गहासलिलात् ततो मास्यं मनुः स्ययम्। | तं दृष्ट्या मनुजव्याघ्र मनुमत्स्यं जलार्पवे ॥ ३९ समुद्रमनयत् पार्थ तत्र चैनमवायजत् ॥ २४/क्षिणं तं यथोक्तेन रूपेणाद्रिमियोट्रितम् । सुमहानपि मत्स्यस्तु समनोर्नयतस्तदा। यटारकमयं पाशमय मत्स्यस्य मूर्धनि ।। यासीचयेष्टहार्यच स्पर्शगन्धमुखस्य घे ॥ २५ | मनुर्मनुजशार्दुल तस्मिन् शुढे म्यवेशयत् । यदा समुप्रक्षिप्तः स मत्स्यो मनुना तदा । संयतस्तेन पाशेन मास्यः परपुरञ्जय ।। ४१ तत पनमिदं पाक्यं स्मयमान इयार्थात् ॥ ९६ धेगेन महता नायं प्राफर्षलपणाम्मासि । भगवन् हि रुता रक्षा त्यया सर्वा विशेषतः। सच तांस्तारयमाया समुद्रं मनुजेश्वर ॥ प्राप्तकालं त यत् कार्य त्वया तष्ट्रयतां मम ॥२७ / नृत्यमानमियोमीभिर्गमानमियाम्मसा! अचिराद्भगवन् मौमामिदं स्थायरजङ्गमम् । क्षोभ्ययाणा महापातःसानोस्तस्मिन् महोदधौर न समभवत् स्थूलदेन न ममावियर्य: ॥१३॥ स मम्योड-स्मरूपम् । सप्तर्षिभिः प्राणेन्द्रिये ॥३१॥ बीजानि कर्माणि च्युत इति सम्यन्धः ॥ २९ ॥ मत्स्यस्पर्शगन्ध चिदाभा- मुगष्यमानि दर्शनायोम्यान्यायानीत्यर्थः ॥ १२ ॥ मसम्पर्क मु यस्यास्तीति तस्य मनोः ॥२५॥ सम्रक्षा- मामन्तरात्मानं प्रायाः प्रताप जहातादिशातिवल्येन समीभावेन शुक्टिजनम्येव प्रावमलन्य दूरीकरणम्॥२९॥ की प्रगति शेषाः मालोचय। भागमियाम्यापिपिचामि। हिनम्ति जीवोपापान को प्रधानाचामानामा चलनशास प्रभादिनिजात पापापादि।। इति मतिमद्वान् । मापने मुगममेव ॥ ३५ ॥ बालोऽन्त....॥ बटारका र । 'ने' भाप चार मया विना मदीयं शान बिना ॥१४ ४० ४२ -- ·कमेण प्राप्यत इति दर्शितम् । मत्स्यस्पेम ज्ञातेन यूयं प्रलये स्थूलप्रपवस्य लये सति । प्रमाणे सूत्रात्मानं सूक्ष्मभूत- मयान्मोशिता इति । भयमधारादेव धर्म इत्युक्तम् । शेषं। मयहिरण्यगर्भम् ॥४॥ इद हृदयपुण्डरीके ॥५॥ चतु- ३०१ वनपर्व। अध्यायः १८८] घूर्णते चपलेय स्त्री मत्ता परपुरखय। अहं प्रजापतिर्ब्रह्मा मत्परं नाधिगम्यते । नैव भूमिर्न च दिशः प्रदिशो वा चकाशिरे ॥४४ | मत्स्यरूपेण यूपं चमयाऽस्मान्मोक्षिता भयात्५२ सर्वमाम्मसमेवासीत् सं द्योश्च नरपुङ्गव । मनुना च प्रजाः सर्वाः सदेवासुरमानुपाः। एवंभूते तदा लोके सक्कुले भरतर्षभ। ४५ नष्टन्याः सर्वलोकाश्च यचे यश्च नेहाते । ५३ अदृशन्त सप्तर्पयो मनुमत्स्यस्तथैव च । तपसा चापि तीण प्रतिमाऽस्य भविष्यति । एवं वहून वर्षगणांस्तां नावं सोऽथ मत्स्यकः४६ मत्प्रसादात् प्रजासतें न च मोहं गमिष्यति ॥५४ चकर्षातन्द्रितो राजस्तस्मिन् साललसञ्चये। ततो हिमवतः मुझं यत्परं भरतर्षम ॥ इत्युका वचनं मत्स्या क्षणेनादर्शनं गतः। तत्राकर्षततो नावं स मत्स्यः कुरुनन्दन । स्रष्टुकामः प्रजाश्चापि मनुर्वैवस्वतः स्वयम् ॥ ५५ अयाप्रवीत्तदा मत्स्यस्तापीन पहसन शनैः॥४८ प्रमूढोऽभूत् प्रजासतें तपस्तेपे महन् ततः । अस्मिन् हिमवतः शृङ्गे नावं वनीत मा चिरम् । तपसा महता युक्तः सोऽथ स्रष्टुं प्रचक्रमे ॥ ५६ सा बद्धा तत्र तैस्तूर्णमृपिभिर्भरतर्पम ।। ४९ सर्वाः प्रजा मनुः साक्षाद्ययावद्भरतर्पम । जौमत्स्यस्य पचः श्रुत्या शृङ्गे हिमवतस्तदा । । इत्येतन्मात्स्यकं नाम पुराणं परिकीर्तितम् ॥ ५७ तश्च नौबन्धनं नाम शृङ्गं हिमवतः परम् ॥ ५० आख्यानमिदमाख्यातं सर्वपापहरं मया । ख्यातमद्यापि कौन्तेय तद्विद्धि भरतर्षभ । य इदं शृणुयाग्नित्यं मनोश्चरितमादितः। अयानवीदनिमिपस्तानृपीन साहितस्तदा ॥ ५१ | स सुखी सर्वपूर्णार्थः सर्वलोकमियानरः ॥ ५८ इति धीमहामारते आरण्यके पर्वणि मार्कण्डेयसमास्यापर्वणि मत्स्योपाख्याने सप्ताशीत्यधिकशततमोऽध्यायः ॥ १८७ ।। १ १८८ वैशम्पायन उवाच । न तेऽस्ति सदृशः कश्चिदायुषा ब्रह्मवित्तम ॥ ३ ततः स पुनरेवाथ माकण्डेयं यशस्विनम् । अनन्तरिक्ष लोकेऽस्मिन् देवदानववर्जिते । पमच्छ विनयोपेतो धर्मराजो युधिष्ठिरः। त्वमेव प्रलये विप्र ब्रह्माणमुपतिष्ठसे ।। नेके युगसहस्रान्तास्त्वया दृष्टा महामुने । न चापीह समः कश्चिदायुष्मान् दृश्यते तव ॥ २ प्रलये चापि निर्वृत्ते प्रबुद्धे च पितामहे । वर्जयित्वा महात्मानं ब्रह्माणं परमेष्टिनम् । त्वमेकः सृज्यमानानि भूतानीह प्रपश्यसि ॥ ५ अहमिति । अचले मूर्ते कारणात्मनि गो बन्धनस्य फल- स्पम् ॥५२॥ इत्यारण्यके पर्वणि नलकण्ठीये भास- मीश्वरानुप्रहादहं ब्रह्माऽस्मीति ज्ञानमित्यर्थः । तथा चान्यत्र भावदीपे सप्ताशीत्यधिकशततमोऽध्यायः ॥ १४॥ पूर्व मूर्ती धृतं चित्तं मूतरेकैकावयवत्यागेनैक्देशे स्थितमात्रे एवं जीवन्मुक्ति प्रसाध्य तस्यायमध्ये वेतसः पुष्यगन्धा च धारयेदित्युक्ता। तत्र लब्धपदं चित्तमाकृष्य योनि धारयेत् । तञ्च त्यता मदारीहे न किचिदपि चिन्तयेत्' | इत्यादिना निर्गुणे ब्रह्मप्येव सगुणस्य मायियो भावाभावा- इति योमाख्यामूर्तद्वारा मूर्तान्ततरे शुद्ध आरोह उक्त । पुतौर तत्प्रपञ्चायं ततः स पुनरेपाथेत्यादिना HAIR हिमवतः श्रुटे नावं बीतेत्यई प्रजापतिर्ब्रह्मेति च यथाविधीत्यन्तमघ्यायदयमारभ्यतेऽद्वैतसिध्ययें - लोकाभ्यां गूगधनादेव कारण ब्रह्म निर्विशेष च ब्रह्म | न्तरिक्षे स्थूलवियदाद्यभाववन्यस्मिन् लोके प्रत्यगात्मान - ·३०२ महाभारत- मा.ना.11 चतुर्विधानि विप्र यथावत् परमेष्टिना। त्वमेकः सर्वभूतेशं ब्रह्मागमुपतिष्टसि ॥ वायुभूता दिशा त्या विक्षिप्यापस्ततस्ततः॥६, एतत् प्रत्यक्षतः सर्व पूर्व धृत्तं द्विजोत्तम त्वया लोकगुरुः साक्षात् सर्वलोकपितामहः । तस्मादिच्छाम्यहंश्रोतुं सर्वहेत्वात्मिकांक्याम्१९ याराधितो द्विजग्रेष्ठ तत्परेण समाधिना॥ अनुभूनं हि वहुशस्वपैकेन द्विजोत्तम । स्वप्रमाणमयो विप्र त्वया कृतमनेकशः । नतेऽस्त्यविदितं किश्चित् सर्वलोकेषु नित्यदा १६ घोरेणाविश्य तपसा वेधसो निर्मितास्त्वया।८ मार्कण्डेय उवाच। नारायणाहुप्रख्यस्त्वं साम्परायेऽतिपठ्यसे । भगवाननेक्शः कृत्वा त्यया विष्णोश्च विश्वकृत् हन्त ते वर्तायेष्यामि नमस्कृत्वा स्वयम्भुये । कार्गकोद्धरणं दिव्यं ब्रह्मणः कामरूपिणः । पुरुषाय पुराणाय शाश्वतायाव्ययाय च ॥ १७ रत्नालङ्कारयोगाभ्यां दृग्भ्यां दृष्टस्त्वया पुरा॥१० अव्यक्ताय ससम्माय निर्गुणाय गुणात्मने। तस्मात् तवान्तको मृत्युर्जरा या देहनाशिनी । स एष पुरुषव्याघ्र पीतवासा जनार्दनः ॥ १८ न त्यां विशति विप्र प्रसादात् परमेष्टिनः ॥ १९ पुष कर्ता विकर्ता च भूतात्मा भूतन प्रभुः । यदा नैव रविनाग्निर्न यायुर्न च चन्द्रमाः। अचिन्त्यं महदाश्चर्ये पवित्रमिति चोच्यते ॥ १९ नैवान्तरिक्ष नैवोर्वी शेष मयति किञ्चन ॥ १२ / अनादिनिधनं भूतं विश्वमव्ययमक्षयम् । तस्मिन्नेकार्णवे लोके नष्टे स्थावरजङ्गमे। एप कर्ता नक्रियते कारणं चापि पौरुषे ॥ २० नष्टे देवासुरगणे समुत्सनमहोरगे ॥ १३ यद्येव पुरुषो वेद घेदा अपि न तं विदुः। शयामममितात्मानं पद्मोत्पलनिकेतनम् । सर्वमाश्चर्यमेवैतानिवृत्तं राजसत्तम । २१ - . विधान वासनामयानि जरायुजाण्डजखेदजोनिमानि वस्य धर्मसंस्कृतया म्यवहितादिदर्शिन्या कृत्स्ननमापहरूमी करत प्रलयस्य पुरषयलसाप्यतामाह वायुभूता इति । दिशःलामलकरदृष्ट इत्यभिप्रायेण ॥९॥ तप बोन दिशती- स्थूलं जगत् प्राणनिरोधेन वायुमानतामापाद्य ततस्ततसेन- त्यपहप्यने ॥११॥ शेषमाशिष्टं पचमहाभूतप्रन्ये राती- तेनोपायनापो देहाकारपरिणता विक्षिप्य परित्यज्य त्यर्थः ॥ १२ ॥ एकार्यवसदृशे एकरसे लोके आत्मनि प्रमाण्डं स्थूलदेहे तं च लि प्रविलाप्येत्यर्थः ॥ ६ ॥ 'सलिल एको दृष्टाऽतो भरति ' 'आरमानमा लोकमुपा- लोक गुरुः सूत्रात्मा। समाधिना मन प्रणिधानेन ॥७॥ सीत' इत्यादौ निर्विशेषे आत्माने सलिललोरशब्दयोः अनेक्शोऽनशिराय कृतं कार्य सर्व ब्रह्माष्टं स्वप्रमाणमात्म-प्रयोगदर्शनात् । स्थावरादी नष्टे वाषिते मति ॥ १३॥ सम्मितं कृत्वा सात्म्यिं प्राप्येत्यर्थः। यद्वाास्वंशत्यक्कितिरेव / स्वयमपि तत्र शयानं समुझे वीचिवल्लीनं पोत्पलानियतन प्रमाणं यस्मिन् स्वसंवेद्यं कृत्वा सावश्यं प्राप्येत्यर्थः । घोरेण | इत्पभवीपुष्पस्थमात्मानं मायाविनं ब्रह्माणं मा। अनुवाधा- तौद्रिण तपसा ऐकाम्येण । मनसन्द्रियाणा च ऐकाम्यं | पेक्षया पुंस्त्वम्॥ १४ ॥ एतत् सर्व वया दृष्टमिति शेषः परमं तप 'इतिस्मृते. । बेधसो विराजो मरीच्यादयो वा ॥ १५ ॥ स्वयम्भुवे अजन्मने । अस्यापि जन्यत्वे तस्य निर्षिता स्वात्मसातताः॥८॥ नारायणस्थान 'स्थानं तस्यापीत्यनवस्थापातः। पुरुषाय पूर्णाय । पुराणाय नित्यक- ममीपं वा। अः स्थानेऽन्तिके इति विश्वः ।तर प्रत्य. रूपाय । शाश्वतायानादयेऽन्ययाय निन्याय प्रख्यातो भगवनपूतमः साम्पराये परलोके स्थूलदेहत्यागे अव्यक्ताय स्यादीहीनाय । मुसूक्ष्माय दुर्लक्ष्याय । गुणात्मने वा कर्तव्ये सत्यतिपयमेऽत्यन्तं स्तूयमे लोकैरितिशेषः । मायोपाध्ये । स एष इत्यल्या निर्दिशति ॥१८॥ विर्ता भगवानित्यादिसा । राधिक्यमार्षम् । विष्णोरण विषिषस्यत्वकर्ता । महत् ब्रह्म ॥१९॥ विश्व विश्वात्मकम- उपलब्धिस्थानत्वेन तत्सम्बन्धिकाणकोद्धरणं कृत्वा योगकल्या, प्यन्ययमपरिणामि। अत एवाशपमविनाशि। एपपलियामा. उदयपुण्डरीक्मुराव्येपर्यः । ल्या हाभ्यों भापाननेक्शोऽ) करीब न कियते । एतेन वृष्णभूतम्र्यवहारापेक्षया नित्य- कसारं दृष्ट इत्यन्वयः। रत्नानि तातम्यात्युत्कृष्टवस्तूनि । शेषालमनादिलं च दर्शिनम् । तच्च न्युसादितमादिसभाप- मलद्वारा निवारण किया। परं वैराम्यमिति यावत् । योगोड | श्योः । पोरे कारणं चायमेव । तस्मात् प्रार्थनीय इति भियोगोऽभ्यासः वैराग्याभ्यासाभ्यामित्ययः । हाभ्या- मावः ॥ २०॥ य एनमिति वक्तव्ये मोष इत्युक्ति- मिति द्वितमन्तःपा हादरायटोमदिष्टयाऽपि यसमा 'वेदिवोत्पन्नाभेदर्शनार्या तया च श्रुति:-' या - - -- ·युगचतुश्यात्मा भरतिसपार थान-पतिः शयानो सदवादोउत्पन्तमप इस्पषः॥१॥ पादमवाभावात् पर्म शास्त्राचार्यादिजनन् दारः। सम्मुष्टामिना तातमात् ॥.. मस्त्य इनि।'ममनं शिवो ३०३ धनपर्व। अन्यायः १८८] भादितो मनुजव्यात कृसत्रस्य जगतः क्षये। ग्राहणाः सर्वभक्षाश भविष्यन्ति कलौ युगे। चत्वार्याहुः सहस्राणि यर्पाणां तत् कृतं युगम २२ मजपा ब्राह्मणास्तात शुदा जपपरायणाः॥ ३३ तस्य तावच्छत्ती सन्ध्या सन्ध्यांशश्च तथाविधः। विपरीते तदा लोके पूर्वरूपं यस्य तत् । पाणि वर्षसहस्राणि त्रेतायुगमिहोच्यते ॥ २३ वहयो म्लेच्छराजानः पृथिव्यां मनुजाधिप १३४ नस्य तावच्छती सन्ध्या सन्ध्यांशश्च ततः परम्। मृषानुशासिनः पापा गृपायादपरायणः । नया वर्षसहस्र द्वे द्वापरं परिमाणतः ॥ २४ अन्ध्राः शकाः पुलिन्दाश्च यवनाथ नराधिपः३५ तस्यापि द्विशता सम्या सन्ध्यांशध तथाविधः काम्बोजा वाहिकाः शूरास्तथाऽऽमीरा नरोत्तम । महस्रमेकं यर्याणां ततः कलियुगं स्मृतम् ॥ २५ तस्य वर्षशतं सन्धिःसन्ध्यांशध ततः परम् । न तदा प्राह्मणः कश्चित् स्यधर्ममुपजीयति ॥३६ सन्धिसन्ध्यांशयोस्तुल्यं प्रमाणमुपधारय ॥ २६ क्षत्रियाथापि पैश्याथ यिफर्मस्या नराधिप। सोणे कलियुगे चैव प्रवर्त्तति शतं युगम् । अल्पायुषः स्वल्पपलाः स्वल्पवीर्यपराक्रमाः ॥३७. एपा द्वादशसाहस्री युगाख्या परिकीर्तिता॥ २७ / अल्पसाराल्पदेशच तथा सत्याल्पमापिणः । पतत् सहस्रपर्यन्तमहो ब्राह्मगुदाहृतम् । बहुशन्या जनपदा मृगव्यालावृप्ता दिशः॥ ३८ विश्व हिना मयने सर्वतः परिवर्तते ॥ २८ युगान्ते समनुप्राने पृथा च ग्रहायादिनः । लोकानां मुनजध्याघ्र प्रलयं तं विदुर्युधाः। मोगादिनस्तया शब्दा प्रालणाधार्यपादिनः १३९ अल्पावशिष्टे तु तदा युगान्ते भरतर्षभ ।। २९ युगान्त मनुजय्याम भयन्ति यजन्तयः । सहस्रान्ते नराः सर्वे प्रायशोऽनृतयादिनः। न तथा प्राणयुक्ताय सर्वगन्धा विशाम्पते।४. यसप्रतिनिधिः पार्थ दानप्रतिनिधिस्तथा ॥ ३० रसाथ मनुजव्याघ्र न तथा स्यादुर्योगिनः । प्रतप्रतिनिधिधैय तस्मिन् काले प्रवर्तते । बहुमजा इस्वदेहाः शीलाचारविर्जिताः। मालगाः शूदकर्माणस्तया शुदा धनार्जकाः॥ ३१ मुभगाः रिमयो राजन् मयिष्यन्ति युगक्षये ४१ सत्रधर्मण पाप्यत्र धर्तयन्ति गते युगे। महसूला जनपदाः शियमूलाधतुपयाः। निवृत्तयक्षस्याध्याया दण्डाजिनयियर्जिताः ॥ ३२ | केशशूलाः रियो गजन् मयिष्यन्ति युगक्षयेवर इदमप्र आमौतदात्मानमेवावेदहं ब्रह्मास्मीति तदिदं सर्व: । कलेबीभत्सत्वप्रदर्शनार्थ-चवा हुरित्यादिना ॥ २१ ॥ मभवत् ' इति । 'प्रदेव पश्यति ग्राम नाना पश्यति' तापाती चतुःशाती। सन्ध्या- पूर्वस्मिन् युगे उत्तरयुगधर्मा. इतिस्मृतिय । वेदा भपि म तं विदुरवाव्यनगगोचरत्वात् । णामुग्मजनतया संक्रमः । सन्ध्यांशस्तृतरास्मिन् पूर्वयुग- ममिति । आदितः परमात्मनो निति निष्पक्षमेतत्प्रत्य- ' धर्माणाम्। तथाविध उत्तरप्रकारपिातीमितोऽयमेव पूर्वयुगा- क्षादिगम्यं सर्व जगदाचर्यमेव । स्वरमायेन्द्रनालबदमः । पेक्षया सन्प्यांश उत्तरयुगापेक्षया सन्ध्यतिचोच्यते । तया चलतयोः सन्ध्यासन्धाची सनसनी । प्रेतासापरयोः म्भावनीयोत्पतिस्थितिकमेव । कदा। जगतः क्षये स्टे सनि । अधिष्टानसाक्षात्कारात् मागेव वादिभिः प्रधानपरमाप्पा. पथराती । द्वापारयोभिवती । लिएनयोस्तु LATHE दिकं अगत्कारणमनुमायने । तस्मिन् सति तु प्रधानाः । विलेयम् । एवं घनस्यादी बनु शती कल्पोझया सपा- रमावावधारणात् कथमेग्म्मादपरिणामिनोऽसहायानिचित्र-शोऽपि स्लापेश्या सन्ध्या एवं गात्र । तेन सन्ध्यामा रचनामा जगवान ज्याः सर्ग क्षेत्पन्यन्दाधमिति : योस्तुभ्यं प्रमाण माति ॥ २३ ॥ पनि मान भाताचा रामरनि नदेव च जगदात्मना निर्गः प्राणाय सगसेन मोशमानें प्रीतिजननाय च सहमत HTRA जगत् पत्यंमत्र रागादिमान भता सधर्मम् यात्रन्प्रति हारि ॥ १६ ॥ सत्यस्य सन्यायम् । न पनि भोरमतात्पर्पम् ॥ २१ ॥ भरमा पुरयः इति । सहरम्य चनुपर्मानस्वान्नेऽन्तिमगदे ॥३॥ मशन समिहान भारः । उनि भावि एन . १९ " मुझेमगाः किलो यो प्रकिया। प्रथमम् मुस- सम्पया इति भात् परामराः पुरुष र निः। नर भगद्यम् वा पुरक सत्यभान अनुतन भाति । नेवा गुबग बालमनामा | असे माना पाया पो म मा - . - ·३०५ चनपर्व। अध्यायः १८८] ७९ ८४ . ७४ - यच काष्ठं तृणं चापि शुष्कं चार्दै च भारत । ततो जलधराः सर्व व्यामुवन्ति नभस्तलम् ॥ ७८ सर्व तद्भस्मसाद्भूतं दृश्यते भरतपम ॥ ६८ तैरियं पृधियी सर्वा सपर्वतयनाफरा। ततः संवर्तको पहिर्यायुना सह भारत । आपूर्यते महाराज सलिलौघपरिणुता ॥ लोकमाविशते पूर्वमादित्यैरुपशोषितम् ॥ ६९ ततस्ते जलदा घोरा गविणः पुरुषर्षभ । ततः स पृथियाँ भित्या प्रविश्य च रसातलम् । सर्वतःलावयन्त्याशु चोदिताः परमेष्टिना ॥ ८० देव-दानव-यक्षाणां भयं जनयते महत् ॥ ७० वर्षमाणा महत् तोयं पूरयन्तो यसुन्धराम् । निर्दहन्नागलोकं च यद्य किञ्चित् क्षिताविह ! सुघोरमशिवं रोद्रं नाशयन्ति च पायकम् ॥ ८१ अधस्तात् पृथिवीपाल सर्व नाशयते क्षणात् ७१ | ततो द्वादशवर्णणि पयोदास्त उपायुधे । ततो योजनविंशानां सहस्राणि शतानि च। धाराभिः पूरयन्तो घे चोद्यमाना महात्मना ॥८२ निर्दहत्यशिवो यायुः स च संवर्तकोऽनलः ॥७२ ततः समुद्रः स्यां घेलामतिकामति भारत । सदेयासरगन्धर्व सयक्षोरगराक्षसम् । पर्वताश्च विदीयन्ते मही चाप्सु निमन्चति ॥ ८३ ततो दहति दीप्तः स सर्वमेव जगद्विभुः॥ ७३ सर्वतः सहसा भ्रान्तास्ते पयोदा नमस्तलम् । ततो गजकुलप्रख्यात्तडिन्मालाविभूषिताः। उत्तिष्ठन्ति महामेघा नमस्यद्भुतदर्शनाः ॥ संपेष्टयित्या नश्यन्ति वायुवेगपराहताः ।। केचिनीलोत्पलश्यामाः फेचित् कुमुदसप्तिमाः। ततस्तं मारुतं घोरं स्वयम्भूर्मनुजाधिप । केचित्किाल्कसहाशाः केचित् पीताः पयोधराः आदिः पद्मालयो देवः पीत्या स्यपिति मारत ॥ तस्मिन्नेकार्णवे घोरे नष्टे स्यावरजङ्गमे । फेचिद्धारिदसङ्काशाः काकाण्डकनिभास्तथा। नष्टे देयासुरगणे यक्षराक्षसर्जिते ॥ फेचिन् कमलपनामाः फेचिद्धिालसप्रमाः ॥७६ केचित् पुरवराकाराः केचिद्गजकुलोपमाः। निर्मनुप्ये महीपाल निःश्वापदमहीरुदे। फेचिदअनसङ्काशाः फेचिन्मकरसन्निमाः ॥ ७७, अनन्तरिक्षे लोकेऽस्मिन् ममाम्येकोऽहमाहतः ।। विद्युन्मालापिनशागाः समुत्तिष्ठन्ति घे घनाः । एकार्णधे जले घोरे विचरन् पार्थियोत्तम । घोररूपा महाराज घोरस्वननिनादिताः। अपश्यन् सर्वभूतानि येवल्यमगर्म ततः।। करेद्वादशादित्यैः पीयते सप्तभिदीप्तिः सप्तम्चालाभिः कल्पा- ! जलधातुमालंख्य भूधातुं सर्वात्मना त्यजतीत्याह 'ततो गज- नामिना च भम्मसात् इत्यत इति द्वयोः सम्बन्ध फुल्पख्याः इत्यादिना 'मही चाप्मु निमग्जातिइत्यनोना ततः ६. ॥ तस्येव विवरणं ततः संवर्तक इति ॥ ६९ ॥ समुद्र इति । समुद्रो देहविषयः काम । खाँ येताम् देहानु:- नव. रा यदिः ॥ ॥ गजालप्रख्या गजरामुदाया इव ! धनमतिकामनि । स काम सर्पया निवर्तत इत्यर्थः ॥m कृष्णाः ॥ ४ ॥राविण शब्दवन्तः ॥ ८. ॥ योग- ! धाग्यम्न्योः साहचर्यात् भमिग्रहितं घायुमालस्य जलधातु- पले तु दिनकरः सूर्यनाराहातया। महुवचनं तदीयावया। मपि त्यतीन्याह सर्वत इति । पर्यादा इनि तमाशेन त भिप्रायेण । सलिल चैतन्यगर्भिता चितात्तिः । समुषु सम्य जत्म्यापि नाशो लक्ष्यते । तत्र वायुवेगपराहताः कामेषु । 'काम समुद्रमाविध ' इति मन्त्रात् सरित्म- पयोदा नत्यन्ति स्वयंभूनभम्नलं संवेष्टयिचाऽऽ हत्य नारोष प्रगता पीयते संदीयते । सपभिः प्राणदीपितया माग्नं पावाऽऽकाशनाशेने रामार्यम्य मारतम्य ना कृत्वा स्वपिति वं प्रत्यगात्मानमपिनि गच्छति। तपाच नाम्या वायुमारय वित्तत्तिनियन इत्ययः । तदा राष्टादितुभ्यं शरीरं मम्मगामूतमर्शनं गतं दृश्यते अनुभ- म्वपिति शन्दनिवरनं भने- 'यत्रतत्पुरुषः स्वपिनि नाम ले समानी जाटरिपि शेरच्या स्थितं दे न मना मोम्य तदा सम्पनी भाति तम्मादेनं मानिन्यान पापा गायुना तस्यापि लोकमि म्यानं भूधाणमन्धिम्म भने 'वं सीतो भातिम्वयम्भः सूत्रामा महा पुन प्रति मोतवादित्याहसत इति । पूर्वमादित्यरिहानातीपैटया मगले ऐक्यं गतः सम्यगाना MM भौतिधाममाह नम्मिनिनि ॥ ८६॥ अनन्तरिते गोशिामित्येतदेव प्राययति चतुम्निाः स त्यादिभिः । पापुरनल नान्तर्गतो ददति । ततश्यामभिमानल्याण- इति पयमास्तम्भ रत. एकोऽहं स्यूलमायनीतुम्नेजगं दगड कोनीत्यर्थः । अत्र उपाचाराध्य दिना पो: । मुभ प्रामाभः गन् प्रमालीति in on प्रमतमाह मिनिमोकन ENTIRE तदानीभेर रैनाभ्यामा- एगी। एकाने निम्न ८८ - - .

·३०६
महामारते-
[मार्कण्डेयममास्यापद
ततः सुदीधै गत्वाऽहं लवमानो नराधिप । परिक्रामन् प्रपश्यामि तस्य कुक्षी महात्मनः ।।
श्रान्तः क्वचिन्न शरणं लमाम्यमतन्द्रितः ॥ ८९ / ततः समुद्रं पश्यामि यादोगणनिषेवितम् ।
ततः कदाचिन् पश्यामि तस्मिन् सलिलसञ्चये। रक्षाकरममित्रन्न पयसो निधिमुत्तमम् ।
न्यग्रोधं सुमहान्तं वै विशालं पृथिवीपते ॥ ९० / तत्र पश्यामि गगनं चन्द्रसूर्य विराजितम् ।
शाखायां सस्य वृक्षस्य विस्तीर्णायां नराधिप ।
जाज्वल्यमानं तेजोमिः पावकार्कसमप्रभम् ॥ .
पर्यडके पृथिवीपाल दिव्यास्तरणसंस्तुते ॥ ९९ पयामि व मह राजन् काननैरुपशोभिताम् ।
उपविष्टं महाराज पोन्दुसदृशाननम् । यजन्ते हि तदा राजन् ब्राह्मणा बहुमिर्मः॥ ९
पुलपद्मविशालाक्षं वालं पश्यामि भारत ॥ ९२ क्षत्रियाच प्रवर्तन्ते सर्ववर्णानुरञ्जनः ।
ततो मे पृथिवीपाल विस्मयः सुमहानभूत् । पैश्याः कृर्षि यथान्यायं कारयन्ति नराधिप ॥१०
फयं त्वयं शिशु शेते लोके नाशमुपागते ॥ ९३ ! शुथपायां च निरता द्विजानां धृपलास्तदा ।
तपसा चिन्तयंश्चापि तं शिशु नोपलक्षये।
ततः परिपतन राजस्तस्य कुक्षौ महात्मनः ॥ ११
भूतं भव्यं भविष्य व जाननपि नराधिप ॥ ९४ हिमवन्तं च पश्यामि हेमकूटं च पर्वतम् ।
अतसीपुष्पवर्णाभः श्रीवत्सलभूषणः ।
निपधं चापि पश्यामि श्वेतं च रजतान्वितम्॥१२
सासालच्या इवावासः स तदा प्रतिभाति मे ॥ पक्ष्यामि च महीपाल पर्वतं गन्धमादनम् ।
ततो मामव्रवादाला स पनिभलोचनः।
मन्दरं मनुजव्याघ्र नीलं चापि महागिरिम् ।।१३
श्रीवत्सधारी तिमान् घाययं श्रुतिसुखायहम् ॥ पश्यामि च महाराज मेरुं कनकपर्वतम् ।
जानामि त्या परिश्रान्तं ततो विधामफाक्षिणम् । महेन्द्रं चैव पश्यामि विन्यं च गिरिमुत्तमम् १४
माण्डेय रहास यावदिच्छसि भार्गध ॥९७ / मलयं चापि पश्यामि पारिया च पर्वतम् ।
अभ्यन्तरं शरीरे में प्रविश्य मुनिसत्तम ।
पते चान्ये च बहवो यायन्तः पृथिवीधराः॥१५
आस भो विहितो यासः प्रसादस्ते कृतो मया ॥ तस्योदरे मया दृष्टाः सर्वे रत्नविभूषिताः ।
ततो बालेन तेनैवमुक्तस्थासीत् तदा मम । सिंहान् व्याधान वराहांश्च पश्यामि मनुजाधिप
निदो जीविते दीर्धे मनुष्यत्वे च भारत ॥ ९९ / पृथिव्यां यानि चान्यानि सत्त्वानि जगतीपते ।
ततो चालेन तेनास्यं सहसा विवृतं कृतम् । तानि सर्वाण्य हे वत्र पश्यन् पर्यचरं तदा ॥ १७
तस्याहमयशो यधे दैवयोगात् प्रवेशितः ॥१०० / कुशी तस्य नरव्याघ्र प्रविष्टः सचरन् दिशः।
ततः प्रविष्टस्तत्कुक्षि सहसा मनुजाधिप । शादींश्चापि पश्यामि मान् देवगणानहम् ॥
सराष्ट्रनगराकीर्णो कलां पश्यामि मेदिनीम् ॥ साभ्यारुद्रस्तिथाऽऽदित्यान् गुह्यकान्पितरस्तथा ।
गहां शतद्वं सीतां च यमुनामय कौशिकीम् । सर्पान् नागान सुपर्णाश्च बसूनप्यविनायपि ॥१॥
'चर्मण्वती वेत्रवती चन्द्रमागां सरस्वतीम् ॥ २] गन्धर्वाप्सरसो यक्षानृषधैिव महीपते ।
सिन्धुं चैव विपाशां च नौं गोदावरीमपि। दैत्यदानवसहाथ नागांश्च मनुजाधिप ।
घस्योकसारां नलिनी नर्मदां चैव मारत ।। ३ | सिंहिकातनयांश्चापि ये चान्ये सरशत्रवः ।
नदी तानां च वेणां च पुण्यतोयां शुभावहाम् । यञ्च किञ्चिन्मया लोके दृष्ट्र स्थावरजङ्गमम् ॥२१
सुवेषां कृष्णवेणां व इरामां च महानदीम ॥ ४ सर्व पक्ष्याम्यहं राजस्तस्य कुक्षौ महात्मनः ।
वितस्तां च महाराज कावेरी च महानदीन् । स्वरमाणः फलाहारः कृत्स्नं जगदिदं विभो ॥२१
शोणं च पुरुषव्याघ्न विशल्यां किम्पुनामपि ॥ ५ अन्तःशरीरे तस्याहं धर्षाणामधिकं शतम् ।
पताश्चान्याच नद्योऽहं पृथिव्यां या नरोत्तम । न च पश्यामि तस्याहं देहस्यान्तं कदाचन ।
सति पारावारशून्यजलात्मना विवर्तमाने मति शुक्षाविव मादिनभयो । अनेबोजगर्भकतुल्यस्यानेब्राह्माण्डार
रूप्यात्मना तस्माचजलभ्रमाद्वैग्सम्यं मूर्धामगर्म प्राप्तवानस्मि । वारणावं कृष्णस्य युज्यते इति ॥ ८९ ॥ ततो बालेनेति ।
॥ ८ ॥ ततः सुदी गवाऽहम्' इत्यादिना स एष | निवेश वैराग्यम्। भिड्नम दीर्घजीवित्वं मानुषाव चा यन्मां
पुरुषव्याघ्र सम्बन्धी ते जनार्दन. ' इत्यन्तेन प्रन्येन कृष्ण- | बालोऽपि प्रसादस्ने तो मया' इति वदतांति स्वाज्ञान-
तरेव सार्वात्म्यं सर्वकर्तृत्व चोक्तम् । तदेतदुपपादित. प्रकाशन भगवन्मायायाः प्राबल्यख्यापनार्थम् ॥ १९ ॥

·३०७ घनपर्व। अध्यायः १८९] . सततं धावमानश्च चिन्तयानो विशाम्पते । दृष्टो मया स भूतात्मा देवः कमललोचनः । ३४ मासादयामि नैवान्तं तस्य राजन् महात्मनः।।२४ ! तमहं प्राञ्जलिर्भूत्वा नमस्कृत्येदमयम् । ततस्तमेव शरणं गतोऽस्मि विधिवत् तदा । ज्ञातुमिच्छामि देव त्वां मायां चैतां तवोत्तमाम् घरेण्यं वरदं देवं मनसा कर्मणैव च ॥ २५/ आस्थेनानुप्रविष्टोऽहं शरीरे भगवस्तय । ततोऽहं सहसा राजन् वायुवेगेन निःसृतः । दृष्टवानखिलान् सर्वान् समस्तान् जठरे हि ते॥३६ महात्मनो मुखात् तस्य विवृतात् पुरुषोत्तम।।२६ तय देव शरीरस्या देव-दानव-राक्षसाः । ततस्तस्यैव शाखायां न्यग्रोधस्य विशाम्पते । यक्ष-गन्धर्व-नागाश्च जगत् स्थावरजङ्गमम्॥ ३७ भास्ते मनुजशार्दुल कृत्स्नमादाय वै जगत् ।। २७ त्वत्प्रसादाच मे देव स्मृतिन परिहीयते । तेनैव वालपेण श्रीवत्सस्तलक्षणम् । ३८ द्रुतमन्तःशरीरे ते सततं परिवर्तीनः ॥ यासीनं तं नरव्याघ्र पक्ष्याम्यमिततेजसम् ॥ २८ निर्गतोऽहमकामस्तु इच्छया ते महामभो । ततो मामन्त्रीद्वालः स प्रीतः प्रहसन्निव । धीवत्सधारी द्युतिमान् पतियासा महाद्युतिः॥२९ इच्छामि पुण्डरीकाक्ष शाहुं त्याऽहमनिन्दितम् । अपादानी शरीरेऽस्मिन् मामके मुनिसत्तम । इह भूत्वा शिशुः साक्षात् कि भयानवतिष्ठते । राषितस्त्वं परिश्रान्तो मार्फण्डेय प्रवीमि ते ॥३० पीत्या जगदिदं सर्वमतदाख्यातुमर्हसि ॥ मुहूर्तादय मे दृष्टिः प्रादुर्भूता पुनर्नवा । किमर्थं च जगत् सर्व शरीरस्थं तवानघ । यया निर्मुक्तमात्मानमपश्यं लब्धचेतसम् ॥ ३१ / कियन्तं च त्वया फाल मिह स्थेयमरिन्दम ॥ ४१ । तस्य ताम्रतलौ तात चरणो सुप्रतिष्ठिती। पतदिच्छामि देवेश श्रोतुं ब्राह्मणकाम्यया । सुजाती मृदुरकाभिरॉलीभिर्विराजितौ ॥ ३२ त्यत्तः कमलपत्राक्ष विस्तरेण यथातथम् ॥ ४२ मयत्नेन मया मृा गृहीत्वा हभिवन्दितौ । महध्येतदचिन्त्यं च यदहं दृष्ट्वान् प्रभो । दृष्टाऽरिमितं तस्य प्रभावममितौजसः ॥ ३३ | इत्युक्तः स मया श्रीमान् देवदेयो महाद्युतिः। विनयेनालिं कृत्या प्रयत्नेनोपगम्य है। सान्त्वयन् मामिदं वाश्यगुवाच पदतां यरः १४३ इति श्रीमहाभारते आरण्यके पर्वणि मार्कण्डेयसमास्यापर्वणि अष्टाशीत्यधिकशततमोऽध्यायः॥ १८८ ॥ -- ४ ५ देव उवाच । तेन नारायणोऽप्युक्तो मम तत् त्वयनं सदा ॥ ३ कामं देषाऽपि मां विन न हि जानन्ति तत्त्वतः। अहं नारायणो नाम प्रमयः शाश्वतोऽव्ययः । न्यप्रात्यात प्रवक्ष्यामि यथेदं विसृजाम्यहम्॥ १ विधाता सर्पभूतानां संहर्ता च द्विजोत्तम ॥ पितृभक्तोऽसि विप्र मां चैध शरणं गतः। ततो टोऽस्मि ते साक्षासवर्ष च ते महत् ॥२ | मह विष्णुरहं प्राला शक्रयाहं सुराधिपः । महं वैधयणो राजा यमः प्रेनाधिपस्तया। भपा नारा इति पुरा संशाकर्म एतं मया । इन्यारथ के पूर्वणि नलकण्ठीये भारतभावदीपे भयाधिक- वे नरमन्वः 'इनि प्रदेशान्तर विवरणात् । नरेण अविवार निकम्मेशानादिना जीवेनानुपायो हगि शुभे रजतामित सनतमोऽध्याय ॥१८॥ बल्पिकवात्। मम तत्वयनामिनि 'तन्यष्ट्रातदेवानुपाविशन्' इति शेरहमेव महात्म्य पटा तदभिमानी चेति जीवेयर- मोरो दर्शित ॥३॥ अई विपरहं प्रसन्यादिना सत्यार्य- फाममिति॥१॥ अपां नारा इति । अपमधुपतिम् | मनूश तम्य मादिनीवामितवं मानेजवाभिमान पातिकस्य साम्प नारा इति यौगिक नाम : 'गे' चेतनाचेतनस्थितिान र प्रतिपाने ।

·३०८ महामारते- [मार्कण्डेयसमास्यापर्व यह शिवश्च सोमश्च कश्यपोऽय प्रजापतिः । सातुं न शक्यो यो विद्वमर्दुष्कृतकर्ममिः। अहं धाता विधाता च यशश्चाहं द्विजोसम ॥ ६ | लोभाभिभूतैः कृपणैरनार्यरफतात्मभिः ॥ २५ अग्नेिरास्वं क्षितिः पादौ चन्द्रादित्यौच लोचने । तस्मान्महाफलं विद्धि नराणां भावितात्मनाम् । धौर्मू,खं दिशः श्रोत्रे तयाऽऽपर स्वेदसम्भवाः सुदुष्पापं विमदानां मार्ग योगनिषेवितम् ॥ २६ सदिशं च नमः कायो वायुमनसि मे स्थितः। यदा यदा च धर्मस्य ग्लानिर्भवति सत्तम । मया ऋतुशतौरेष्ट बहुभिः स्वातदक्षिणैः ॥ अभ्युत्थानमधर्मस्य तदाऽऽत्मानं सृजाम्यहम् २७ यजन्ते घेदविदुषो मा देवयजने स्थितम् । दैत्या हिंसानुरकाश्च मवध्याः सुरसत्तमैः । पृथिव्यां क्षत्रियेन्द्राश्च पार्थिवाः स्वर्गकाठिणः॥९ राक्षसाश्चापि लोकस्मिन्यदोत्पत्स्यन्ति दारुणा यजन्ते मां तथा धेश्या: स्वर्गलोकांजगीपया। तदाऽहं सम्पयामि गृहेषु शुभकर्मणाम् । चतुःसमुद्रपर्यन्तां मेरुमन्दरमपणाम ॥ १० प्रविशे मानुपं देहं सर्व प्रशमयाम्यहम् ।। शेषो भूत्वाऽहमेवैतां धारयामि वसुन्धराम् । स्णा देवमनुष्यांस्तु गन्धवारगराक्षसान् । धाराह रूपमास्थाय मयेयं जगती पुरा २१ सायराणि च भूतानि संहराम्यात्ममायया ॥ ३० मनमाना जले विम पीयेंणासीत् समुद्धृता। कर्मकाले पुनंदेहम विचिन्त्यं सृजाम्यहम् । अग्निश बडवावको भूत्वाऽहं द्विजसत्तम ।। १२ आविश्य मानुषं देहं मर्यादाबन्धकारणात् ॥ ३१ पिवाम्यपः सदा विद्वस्ताचवं विसृजाम्यहम् । ब्रह्म चक्रं भुजी क्षत्रमूरू मे संस्थिता विशः ॥ १३ | रक्को द्वापरमासाद्य कृष्णः कलियुगे तथा ॥३ श्वेतः कृतयुगे वर्ण: शेतस्त्रेतायुगे मम । पादौ शूद्रा भवन्त मे विक्रमेण क्रमेण च । यो भागा ह्यधर्मस्य तस्मिन् काले भवन्ति र ऋग्वेदः सामवेदध यजुर्वेदोऽप्यपर्वणः ॥ १४ / अन्तकाले च सम्माहेकालो भूत्वाऽतिदारुणः३ मत्तः मादुर्भवन्त्येते मामेव प्रावेशन्ति च । त्रैलोक्य नाशयाम्येक कृत्वं स्थायरजामम् । यतयः शान्तिपरमा यतात्मानो बुभुत्सवः ॥१५ | अहं त्रिवर्मा विश्वात्मा सर्वलोफखायहः ॥३१ काम-क्रोध-द्वेषमुक्ता नि:संशा पीतकल्मपाल सत्वस्था निरहद्वारा नित्यमध्यात्मकोपिदाः१६ | कालचक्र नयाम्येको प्रामानहमरूपकम् ।। आविर्भूः सर्वगोऽनन्तोषीकेश उरुक्रमः । ३ मामेव सततं विप्राचिन्तयन्त उपासते। अहं संवर्तको पहिरहं संवर्तकोऽनलः॥ शमनं सर्वभूतानां सर्यलोककृतोद्यमम् । एवं प्रणिहितः सम्यड्यमात्मा मुनिसत्तम । अहं संवर्तकः सूर्यस्त्वहं संवर्तकोऽनिलः । तारामपाणि दृश्यन्ते यान्येतानि नभस्तले ॥ १८ सर्वलोके च मां भक्ताः पूजयन्ति च सर्वशः। सर्वभूतेषु विप्रेन्द्र न च मां चेत्ति कश्चन ॥ ३॥ मम वै रोमकूपाणि विद्धि त्वं द्विजसत्तम । रत्नाकराः समुद्राय सर्व एव चतुर्दिशन ॥ १९ सुखोदयाय तत् सर्व श्रेयसे च तवानघ । यचकिञ्चित् त्वया प्रामं मयि लेशात्मकं द्विज३९ घसनं शयनं चैव विलयं चैव विद्धि में । यश किश्चित् त्वया लोके इष्ट स्थावरजङ्गमम् ३. मयैव सुविमक्तास्ते देयफार्थिसिद्धये ॥ कामं कोधं च हर्षेच मयं मोहं तथैव च । विहितः सर्वथवासी ममात्मा भूतभावनः । ममैव विद्धि रोमाणि सर्वाण्येतानि सत्तम ॥२१ अहं नारायणो नाम शचक्रगदाधरः। अर्ध मम शरीरस्य सर्वलोकपितामहः । मामुयन्ति नरा विप्र यत् हत्या कर्म शोमनम् । सत्यं दानं तपश्योनमाहिसा चैव जन्तुषु ॥ २२ यायगानां विमर्षे सहस्रपरिधर्तनात् ॥ मद्विधानेन विहिता मम देहविहारिणः । तावत् स्थपिमि विश्वात्मा सर्वभूतानि मोहयन् । ४१ मयाभिभूनविशामा यिचेष्टन्ते न कामतः ॥२३ / एवं सर्वमहं कालमिहासे मुनिसत्तम । सम्यग्वेदमधीयाना यजन्ते विविधर्मखैः । यशिशुः शिशुरूपेण यावदला न युभ्यते । शान्तात्मानो जितक्रोधाः प्रापयन्ति द्विजातयः मया च दत्तो विप्राम्य घरस्ते ब्रह्मरूपिणा ॥ ४२ तदात्मानं कृष्णादिविनई सृजाम सूर्यवदाविभावयामि । ब्राह्मण्डात्मा। अर्ध ममेति सम्वरूप विकारान्तनि तदवर्ति यया सूर्य आविर्भवस्तिरोभवश्वास्तोदयाभ्यां न स्पृश्यते किं नु | चेते दर्शितम् । यथा मत् घटादिकाममध्यवर्तिनी तद्वहिता अस्माभिरेव तत्रती कल्पिती। एवं नन्दनन्दनेऽपि जन्मनाशी च तद्वत् । अत एव सूत्र विकारावर्तिच तथा स्थितिमाह मूढदृष्टयव कल्पिनावित्यर्य.॥२॥ अध ममेति । पितामहो । इति । 'जगद्यापारवन प्रारणादगनिहिनलाच । 'भोगमा ४०

·महामारते-
[मार्कण्डेयसमास्यापर्क
मार्कण्डेय उवाच।
श्राद्ध दैवे च पुरुषा येऽपि नित्यं धृतग्रताः।
शृण राजन् मया दृष्टं यत् पुरा श्रुतमेव च । | तेऽपि लोमसमायुक्ता भोश्यन्तीह परस्परमा२४
अनुभूतं च राजेन्द्र देवदेवप्रसादजम् ।। ७ पिता पुत्रस्य भोक्ता च पितुः पुत्रस्तथैव च ।
भविष्यं सर्वलोक्स्य वृत्तान्तं भरतर्पम । अतिकान्तानि मोज्यानि भविष्यन्ति युगक्षये २५
कलुपं कालमासाद्य कथ्यमानं निवांध मे ॥ न व्रतानि चरिष्यन्ति ब्राह्मणा वेदनिन्दकाः।
कृते चतुष्पात सक्लो निर्याजीपाधिवर्जितः। न यक्ष्यन्ति न होप्यन्ति हेतवादविमोहिताः।
वृषः प्रतिष्टितो धर्मो मनुष्ये भरतर्षभ ॥ ९ | निम्रप्वाहां कारिपन्ति हेतुवादविमोहिताः ॥ २६
अधर्मपादविद्धस्तु तिमिरंशः प्रतिष्ठितः । निने कृर्षि करिष्यन्ति योश्यन्ति धुरि धेनुकाः।
त्रेतायां द्वापरेऽर्धन व्यामिश्री धर्म उच्यते ॥ १० | एकहायनवत्सांश्च योजयिष्यन्ति मानवाः ॥ २७
त्रिभिरंशरधर्मस्तु लोकानाक्रम्य तिष्ठति । पुत्रः पिठ्यधं कृत्वा पिता पुत्रवधं तथा ।
तामसं युगमासाद्य तदा भरतसत्तम । ' ११ | निरुद्धगां बृहद्वादी न निन्दामुपलप्स्यते ॥ २८
चतुर्थाशेन धर्मस्तु मनुष्यानुपतिष्ठति । म्लेच्छभूतं जगत् सर्व निष्क्रिय यज्ञयर्जितम् ।
आयुर्यिमयो बुद्धिलं तेजश्च पाण्डव ॥ १२ / भविष्यति निरानन्दमनुत्सवमयी तथा ॥
मनुष्याणामनुयुगं हसति निबोध में। प्रायशः कृपणानां हि तथा बन्दुमतामपि ।
राजानो वाहापा वैश्याः शूद्राश्चैव युधिष्ठिर १३ विधवानां च वित्तानि हरिप्यन्तीह मानवाः ३०
व्याजैम चरिपयन्ति धर्मवतंसिका नराः। स्वल्पवीर्यबलाः स्तब्धा लोभमोहपरायणाः।
सत्यं सक्षेप्स्यते लोके नरैः पण्डितमानिभिः॥ तत्कथादानसन्तुष्टा दुष्टानामपि मानवाः ॥ ३१
सत्यहान्या ततस्तेषामायुरल्पं भविष्यति। परिग्रहं करिष्यन्ति मायाचारपरिग्रहाः।
आयुषः प्रक्षयाद्विद्यां न शक्ष्यन्त्युपजीवितुम् ॥१५ / समाह्वयन्तः कौन्तेय राजानः पापबुद्धयः॥ ३२
विद्याहीनानविज्ञानालोमोऽप्यभिमविष्यति । परस्परवधोयुक्ता मुखाः पण्डितमानिनः ।
लोमक्रोधपरा मूढाः कामासक्ताश्च मानवाः १६ भविष्यन्ति युगस्यान्ते क्षत्रिया लोककण्टकाः॥
वैरवद्धा भविष्यन्ति परस्परवपिणः ।
अरक्षितागे लुन्धाश्व मानाहङ्कारदर्पिताः।
ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याःसङ्कीर्यन्तः परस्परम१७ | केवलं दण्डरुचयो भविष्यन्ति युगक्षये ॥
शूदतुल्या मविष्यन्ति तपःसत्यविवर्जिता। आझम्याक्रम्य साधूनां दारांश्चापि धनानि च ।
अम्त्या मध्या भविप्यन्ति मध्याश्चान्त्या न संशयः मोक्ष्यन्ते निरनुक्रोशा रुदतामपि भारत ॥ ३५
ईशो भाविता लोको युगान्ते पर्युपस्थिते ।
न कन्यां याचते कश्चिन्नापि कन्या प्रदीयते ।
पत्राणां प्रयरा शाणी धान्यानां कोरदूषकाः१९ स्वयंग्राहा भविष्यन्ति युगान्ते समुपस्थिते ॥३६
मार्यामित्राश्च पुरुषा भविष्यन्ति युगक्षये।
राजानश्चाप्यसन्तुष्टाः परार्थान् मूढचेतसः।
मत्स्यामिषेण जीवन्तो दुहन्तश्वायजैडकम् ॥२० सापायहरिष्यन्ति युगान्ते पर्युपस्थिते ॥ ३७
गोपु नटास पुरुपा येऽपि नित्यं धृतग्रताः।
म्लेच्छीभूतं जगत सर्व मविप्यति न संशयः।
तेऽपि लोभसमायुक्ता भविष्यन्ति युगक्षये ॥ २१ | हस्ती हस्तं परिमुपेयुगान्ते समुपस्थिते ॥
अन्योन्यं परिमुष्णन्तो हिंसयन्तश्च मानपाः । सत्यं साष्ट्रियते लोके नरैः पतितमानिभिः ।
मजपा नास्तिकाः स्तेना भविष्यन्ति युगक्षये २२ स्थविरा वालमतयो पालाः स्थविरबुद्धयः ॥ ३९
सरित्तीरेषु कुद्दालैर्यापयिष्यन्ति चौपधीः । भीरुस्तया शूरमानी शूरा भीरुषिपादिनः।
ताचाप्यल्पफलास्तेषां भविष्यन्ति युगक्षये ॥ २३ ! न विश्वसन्ति चान्यान्यं युगान्ते पर्युपस्थिते ४०
कलयं कालम् ॥ ८॥ निर्व्याजश्लाहीनः । उपाधि जितो | क्षत्रियादयवाण्डालकम करिष्यन्तीत्यर्थः ॥ १८ ॥ शाणी
लोभादिहीन. । वृष इस चतुष्पात् ।९॥ अर्धेनाधर्मेण ॥ शणसूत्रजा ॥ १९ ॥ निम्नेषु होनेयु कर्ममु ॥ २६ ॥ भूद
धर्मवतंसिकाः धर्मजालिया। बीतमो धनोपाये पशूना | दादी मा ब्रह्माऽहमिति वदनशोल. ॥ २८ ॥ पराया
पक्षिणामपि' इति मेदिनी। धर्मजाल विस्तार्य लोकान् वध- | परधनानि ॥३७॥ हस्तो हस्तं परिमुषेद्धम्तवदेकोदरजोऽपि
यन्तीत्यर्य ।।१४।। अन्त्या इति । चाण्डाला. क्षत्रियादिकर्म ! भ्राता भ्रातरं वचयेदेव ॥ ३८॥

·११. 1 मागनाशनात् ॥ ४२ ॥ प्रजास्यन्ति प्रजाः जनयिष्यन्ति देवाः विधिकाराः मृतिमदन्या कार्यकारयन्ति ते॥ ३॥ अध्यायः १९.] घनपर्व। एकाहार्य युगं सर्व लोभमोहव्यवस्थितम् । ब्राह्मणांय हनिप्यन्ति ब्राह्मणखोपभोगिनः॥५८ अधर्मो पर्द्धते तत्र न तु धर्मः प्रवर्तते ॥ ४१ हाहाकता द्विजाश्चैव भयार्ता पलार्दिताः। ब्राह्मणाः क्षत्रिया पैश्या न शिप्यन्ति जनाधिप। धातारम्लमन्तो वै म्रमिप्यन्ति महामिमाम्॥५९ एकवर्णस्तदा लोको भविष्यति युगक्षये ॥ ४२ जीवितान्तकराः क्रूरा रौद्राः प्राणिविासिषाः । नक्षस्यति पिता पुत्रं पुत्रश्च पितर तथा। यदा भविष्यन्ति नरास्तदा सस्यते युगम्॥६० भार्याथ पतिनुश्रुषां न करिप्यन्ति सतये ॥ ४३ आश्रयिष्यन्ति च नदीः पर्वतान् विषमाणि च । ये यचाना जनपदा गोधूमानास्तथैव च । प्रधायमाना वित्रस्ता द्विजाः कुरुकुलोद्वह ॥ ६१ तान् देशान् संश्रयिष्यन्ति युगान्ते पर्युपस्थिते दस्युभिः पीडिता राजन् काका य द्विजोत्तमाः स्वैराचाराश्च पुरुषा योपित विशाम्पते । कुराजभिश्च सततं करमारपीडिताः॥ દર अन्योन्यं न सहिष्यन्ति युगान्ते पर्युपस्थिते ॥४५ धैर्य त्यक्त्वा महीपाल दारुणे युगर हो । म्लेच्छभूतं जगत् सर्वे भावप्यति युधिष्ठिर । विकर्माणि करिष्यन्ति शूद्राणां परिचारकाः॥६३ न था?स्तर्पयिष्यन्ति देवतानीह मानवाः ॥ ४६ | शुद्रा धर्म प्रवक्ष्यन्ति ब्राह्मणाः पर्युपासकाः। नकश्चित् कस्यचिच्छ्रोता न कश्चित् कस्यचिद्गुरुः। श्रोतारश्च भविष्यन्ति प्रामाण्येन व्यवस्थिताः ६४ तमोग्रस्तस्तदा लोको भविष्यति जनाधिपट विपरीतश्च लोकोऽयं भविष्यत्यधरोत्तरः । परमायुश्च भविता तदा वर्षाणि पोडश । पडूकान पूजयिष्यन्ति वर्जयिष्यन्ति देवताः॥६५ ततः प्राणान् विमोस्यन्ति युगान्ते समुपस्थिते४८ शुद्राः परिचरिष्यन्ति न द्विजान् युगस्थ्ये । पञ्चमे वाऽय पष्ठे चा वर्षे कन्या प्रसूयते । आश्रमेषु महर्षीणां ब्राह्मणावसथेषु च ॥ सप्तवावर्याश्च प्रजास्यन्ति नरास्तदा । ४९ / देवस्थानेषु चैत्येपु नागानामालयेषु च । पत्यो स्त्री तु तदा गजन् पुरुषो वा स्त्रियं प्रति । एकचिहा पृथियो न देवगृहभाषिता । ६७ युगान्ते राजशार्दुल न तोपमुपयास्यति ॥ भविप्यति युगे क्षीणे तयुगान्तस्य लक्षणम् । अल्पद्रव्या वृथालिङ्गा हिंसा च प्रभविष्यति । यदा रौद्रा धर्महीना मांसादाः पानपास्तथा॥६८ न कश्चित् कस्यचिद्दाता मविप्यति युगक्षये ॥५१ मविष्यन्ति नरा नित्यं तदा ससस्यते युगम् । अदृशूला जनपदाः शिवशूलाचतुप्पयाः। पुष्पं पुप्पे यदा राजन फले या फलमाश्रितम् ॥ केशशूलाः स्त्रियथापि भविश्यन्ति युगक्षये ॥५२ प्रजास्यति महाराज तदा रयते युगम् । म्लेच्छाचाराः सर्पमक्षा दारुणाः सर्वकर्मसु । अफालवर्षी पर्जन्यो भविष्यति गंते युग । माविनः पश्चिमे काले मनुष्या नात्र संशयः॥ अफ्रमेण मनुष्याणां भविष्यन्ति तदा क्रियाः। ऋयविक्रयकाले च सर्वः सर्वस्य पञ्चनम् । विरोधमय यास्यन्ति वृपला ब्राह्मणैः सह ॥७१ युगान्ते भरतश्रेष्ठ वित्तलोभात् करिष्यति ॥ ५४ मही म्लेच्छजनाकीर्णा भविष्यति ततोऽचिरात् शानानि चाप्यविज्ञाय करिप्यन्ति क्रियास्तया। करभारमयाद्विमा भजिष्यन्ति दिशो दश ॥७२ आत्मच्छन्दन घर्तन्ते युगान्ते समुपस्थिते ॥ ५५ निर्विशेषा जनपदास्तया विधिफरार्दिताः। खभायात् रफर्माणश्चान्योन्यमभिशंसिनः। आश्रमानुपलप्स्यन्ति फलमूलोपजीविनः ॥ ७३ भवितारो जनाः सर्वे सम्प्राप्ते तु युगक्षये ॥ ५६ एवं पर्याकुले लोफे मर्यादा न भविष्यति । मारामांचैव वृक्षांश्च नाशयिष्यन्ति निर्यथाः। न स्थास्यन्त्युपदेशे च शिप्या विप्रियकारिणः७४ भविता संशयो लोके जोयितस्य हि देहिनाम् ॥ आचार्योपनिधिश्चैय मत्स्यते तदनन्तरम् । तया लोमाभिभूताध मयिष्यन्ति नरा नृप । अर्थयुक्त्या प्रयत्स्यन्ति मित्रसम्बन्धिवान्धवा७५ काका व सर्वत शाहिना नयिमत्युपजीदिनो वा ॥१॥ एकाहायमेकविधमेव मांसशाकादिवमाहारमईतीति तथा। भक्ष्यामध्यविभागो नास्तीत्यर्थः ॥ ४५ ॥ एववर्गः वर्णवि- एइवान्-वम्यानानि पुयाना भात या दुरि ! यदन्तन्यस्तकी कसम' इत्यमर ॥६५॥ निर्विशेषा. तुभ्याचारniनानि शेयस्वरूमाणि ॥ ५५ ॥ पलार्दिताः । आचार्योऽपि अनिधिः नियनः मत्स्यते विविण्यतय. सपीडिताः॥ ५९ ॥ सहेप्स्यते नाशं गमिष्यति ॥ ६ ॥ । युपा धनयोगेन न न मन धनंग वा । पान ७० - ·३१२ महामारते- [मार्कण्डेयसमास्यावं समायः सर्वभूतानां युगान्ते सम्भविष्यति । हा तात हा सुतेत्येवं तदा पाच सदारुणाः ८७ दिशः प्रज्वलिताः सर्या नक्षत्राण्यप्रमाणि च ७६ विक्रोशमानधान्योन्यं जनो गां पर्यटिष्यति । ज्योतीपि प्रतिकूलानि याताः पर्याकुलास्तथा । | ततस्तुमुलसमाते वर्तमान युगक्षये। उल्कापाताश्च बहवो महामयनिदर्शकाः ॥ ७७ | द्विजातिपूर्वको लोकः क्रमेण प्रभविष्यति । पहिरन्यध सहितो भास्करः प्रतपिप्यति । ततः कालान्तरेऽन्यस्मिन् पुनलोकविश्रय तमुलाचापि निर्झदा दिग्दाहाश्चापि सर्वशः॥ | भयिष्यति पुनयमनुकूलं यदृच्छया। कवन्धान्तर्हितो भानुरुदयास्तमने तदा । यदा सूर्यश्व चन्द्रश्य तथा तिष्यवृहस्पती ॥ ९. अकालवी भगवान् मयिप्यति सहस्रक ॥७९ एकराशी समेप्यन्ति प्रपत्स्यति तदा छतम् । सस्यानि च न रोक्ष्यन्ति युगान्ते पर्युपस्थिते । कालवर्षी च पर्जन्यो नक्षत्राणि शुभानि चा९१ समीक्ष्णं फूरवादिन्यः परुपा रुदितप्रियाः॥ ८० भर्तृणां घचने चैव न स्थास्यन्ति ततः स्त्रियः। प्रदक्षिणा ग्रहाचापि भविप्यन्त्यनुलोमगा। पुषाश्च मातापितरी हनिप्यन्ति युगक्षये ॥ क्षेमं सुभिसमारोग्यं भविष्यति निरामयम् ॥ ९२ सूदयिप्यन्ति च पतीन् स्त्रियः पुत्रानपाश्रिताः। उत्स्यते महाचीयों महायुद्धिपराक्रमः । कल्की विष्णुयशा नाम द्विजः कालप्रचोदितः। अपर्वणि महाराज सूर्य राहुरुपैयति ॥ युगान्ते हुतभुक्कापि सर्वतः प्रज्वलिप्यति । सम्भूतः सम्मलप्रामे माहणायस शुभे। पानीयं भोजनं चापियाचमानास्तदाऽभ्यगा:८३ मनसा तस्य सर्याणि पाहनान्यायुधानि च॥९४ न लप्स्यन्त निवासं च निरस्ताः पथि शेरते। उपस्थास्यन्ति योघाध शस्त्राणि कपयानि च। निर्यातयायसा नागाः शकुनाः समृगद्विजाः ८४ स धर्मविजयी राजा चक्रवर्ती भविष्यति ॥९५ रुझा पाचो विमोक्ष्यन्ति युगान्ते पर्युपस्थिते । स चेमं सहलं लोकं प्रसादमुपनेप्यति । मित्रसम्बन्धिनधापि सन्त्यक्ष्यन्ति नरास्तदा ५ उत्थितो प्राह्मणो दीप्तः सयान्तादुदारपी९६ जनं परिजनं चापि युगान्ते पर्युपम्पिते । सझेपको हि सर्पस्य युगस्य परिवर्तकः । भय देशान् दिशधापि पत्तनानि पुराणि च८६ / स सर्वत्र गतान् क्षुदान मामणः परिपारितः । क्रमशः संभ्रयिष्यन्ति युगान्ते पर्युपस्थिते । उत्सादयिष्यति तदा सर्वम्लेच्छगणान् द्विजः९७ इति श्रीमहाभारते आरण्यके पर्याण मार्कण्डेय-समास्यापर्वणि भविष्यकयने नयत्यधिकशततमोऽध्यायः॥१९॥ । ८२ मार्कण्डेय उवाच। विप्रेधारसयधेयर एनेक्षेमं मविप्यति । ३ ततधोरक्षयं एत्या द्विजेभ्यः पृधियीमिमाम् । पाजिमेधे महायसे विधिया कल्पयिष्यति । १ | कृष्णाजिनानि शकीय विशलान्यायुधानि च । पापयित्या च मर्यादाः स्वयम्भुविहिताः शुमाः। म्यापयन शिजशार्दुलो देशेषु भिजितेषु च। पनं पुण्ययःकर्मा रमणीयं प्रवेश्यति । २संस्न्यमानो विमेन्द्रमानयानो द्विजोत्तमान । तळालमनुययन्ति मनुष्या लोकवासिनः । फरकी चरिष्यति महीं सदा दस्युराधे रतः ॥५ ४ सामान्नहित पदन्तहितः ॥ १॥ यदेति । गुस्सूर्य. चन्दाः यदा युगात पुष्पना पनि हालसम्माति. तततिरपयिनि दारयति ॥ रिभि रिप ॥९॥मारपके पागि नेलासीये भासमा.ले युगे ॥३॥ पदारे नामितमोऽपाय ॥१९॥ 'बारणानि इति म पाठः।१'चोर और.

·कृमाजिनानि प्रमचारिपरिधेयानि । तेन सहाणि प्राणक-संस्काराःरोप्यमाणानि भियनाः कमिसम्पायमाना- माणि लक्ष्यन्ते । शकीरित्यादिना राजधमाःस्थापयन् मान्यपिज्ञानबलानत्यन्तीत्यय 1 स्यार के पर्वणि नेला- क्षत्रयोधनम्यवस्था परति भाव अधर्मविनाश इतिछाये भारतमावदार एकाधिकालोऽप्यायः ॥९॥ ३१३ वनपर्व। अन्यायः १९.] ९ हा मातस्तात पुत्रेति तास्ता वाचः सुदारुणाः। उवाच वचनं घीमान् परमं परमद्युतिः । विक्रोशमानान सुभृशं दस्यून्नेष्यति सत्यम् ॥ ६ कस्मिन् धर्म मया स्यं प्रजाः संरक्षता मुने । ततोऽधर्मविनाशो चै धर्मवृद्धिश्च मारत । कयं च धर्तमानो चै न च्यवेयं स्वधर्मतः। भाविष्यति कृते प्राप्त क्रियायांश्च जनस्तया ॥ ७ मार्कण्डेय उवाच । आरामाश्चैव चैत्याश्च तटाकायसथास्तथा । दयावान् सर्वभूतेषु हितो रक्तोऽनसूयकः ।। २३ पुष्करिण्यश्च विविधा देवतायतनानि च ॥ ८ सत्यवादी मृदुर्दान्तः प्रजानां रक्षणे रतः। यशक्रियाश्च विविधा भविष्यन्ति कृते युगे। चर धर्म त्यजाधर्म पितृन देवांध पूजय ॥ ब्राह्मणाः साघवधेव मुनयश्च तपखिनः ॥ प्रमादाद्यत् कृतं तेऽभूत् सम्यग्दानेन तजय । आश्रमाः सहपापण्डाः स्थिताःसत्यजनाः प्रजाः अलं ते मानमाधित्य सततं परवान् भव ॥ २५ प्रयन्ति सर्वबीजानि रोप्यमाणानि चैव ह॥१० विजित्य पृथिवीं सर्वो मोदमानः सुखी भव । सर्वेष्वृतुपु राजेन्द्र सर्व सस्यं भविष्यति । नरा दानेपु निरता व्रतेपु नियमेषु च ॥ पप भूतो भविष्यश्च धर्मस्ते समुदीरितः॥ २६ जप्ययझपय विप्रा धर्मकामा मुदा युताः न तेऽस्त्यविदितं किञ्चिदातानागतं युधि । पालयिष्यन्ति राजानो धर्मेणेमा बसुन्धराम्॥१२ | तस्मादिमं परिक्लेशं त्वं तात हदि मा कृथाः॥ २७ व्ययहाररता पेश्या भविष्यन्ति कृते युगे। प्राशास्तात न मुह्यन्ति कालेनापि प्रपीडिताः। पदकर्मनिरता विप्राः क्षत्रिया विक्रमे रताः॥१३ एप कालो महावाहो अपि सदिवौकसाम्॥२८ गुथशयां रताः शदास्तया वर्णत्रयस्य च । मुह्यन्ति हि प्रजास्तात कालेनापि प्रचोदिताः। एष धर्मः कृतयुगे प्रेतायां द्वापरे तथा । १४ मा च तत्र विशङ्काऽभूयन्मयोक्तं तवानघ । २९ पश्चिमे युगकाले च यःस ते सम्प्रकीर्तितः। अशङ्कयं मद्वचो ह्येतद्धर्मलोपो भवेत् तय । सर्वलोकस्य विदिता युगसङ्ख्या च पाण्डव१५ जातोऽसि प्रथिते यंशे कुरूणां भरतर्षभ ॥ ३० पतत्ते सर्वमाख्यातमतीतानागतं तथा। कर्मणा मनसा याचा सर्वमेतत् समाचर । पायुप्रोक्तमनुस्मृत्य पुराणमृपिसंस्तुतम् ।। युधिष्ठिर उवाच। एवं संसारमार्गा मे बहुशश्चिरजीविना । यत् त्वयोक्तं द्विजश्रेष्ठ पाक्यं श्रुतिमनोहरम्॥३१ दृष्टाधैवानुभूताश्च तांस्ते कथितवानहम् ॥ १७ तथा फरिप्ये यनेन भयतः शासनं विभो। दं चैवापरं भूयः सह नामिरव्युत । नमे लोभोऽस्ति विप्रेन्द्र न मयं नचमत्सरः२२ धर्मसंशयमोक्षायें निबोध वचनं मम ॥ १८ करिष्यामि हि तत् सर्वमुक्तं यत् ते मयि प्रमो। धर्म त्ययाऽऽत्मा संयोज्यो नित्यं धर्मभृतां घर । धर्मात्मा हि सुखं राजन् प्रेत्य चेह च नन्दति ॥ निबोध च शुमा याणी यां प्रवक्ष्यामि तेऽनय । श्रुत्या त यचनं तस्य मार्कण्डेयस्य धीमतः ॥ २१ न घालणे परिमवः कर्तव्यस्ते कदावन। २० संदृष्टाः पाण्डया राजन् सहिताः शाईधन्वना । विर्षमाच ते सर्वे ये तमासन समागताः॥ ३४ प्राह्मणः कुपितो हन्यादपि लोकान् प्रतिक्षया । वैशम्पायन उवाच । तथा कयां मां श्रुत्या मार्कण्डेयस्य धीमतः । मार्कण्डेयवचः श्रुत्या कुरूणां प्रयगे नृपः ॥ २१ विस्मिताः समपयन्त पुराणस्य निवेदनात् ॥३५ इति श्रीमहाभारते मारण्यके पर्यणि मार्कण्डेयसमास्यापर्वणि युधिष्ठियनुशासने एकनयत्यधिकशततमोऽध्यायः ॥१९॥ .. वैशम्पायन उयाच । 'अद्विगत सपाः । छेदः ॥ आश्माः सहपावष्टाः प्राइस्पितासे प्रजास खस्यजना भविश्यन्तीतिसम्बन्ध प्रयन्ति नस्यन्ति ।जानि ·३१४ महामारते- [मार्कडेयमनासा वैशम्पायन उवाच। ५ १९२ तत्राभ्याशस्थोऽपिकाधिनापश्यदय प्रधानामा- भूय पर ब्राह्मणमहामाग्यं यातुमर्हसीत्यनचीत् त्योऽभ्याराचरास्तस्य स्त्रियोऽपृच्छत् ॥ पाण्डधेयो मार्कण्डेयम् ॥ १ किमत्र प्रयोजनं धर्तते इत्ययामुयस्ताः स्त्रियः॥१६ अथाचष्ट मार्कण्डेयोऽपूर्वमिदं धूयतां प्राल. अपूर्णमिव पश्याम उदकं नात्र नीयत इत्य. णानां चरितम् ॥ २ यामात्योऽनुदकं पनं कारयेत्योदारवृक्षं बहु अयोध्यायामिश्याफुकुलोदहः पार्थियः परि- क्षिनाम मृगयामगमत् ।। पुषफलमूलं तस्य मध्ये मुक्काजालमयी पावं तमफाश्येनमृगम मुसरन्तं मृगो दरमपाहरत्४ राजानमप्रवीत् ॥ ३/पापी गूढा सुधासलिलालप्तां स रहस्युपगम्य अध्यान जातभ्रमः क्षुत्तृष्णाभिभूतथैकरिमन पनामदमुदारकं साध्य रम्यतामिति ॥ देशे नीलं गहनं धनपण्डमपश्यत् ॥ तय विवेश ततस्तस्य वनखण्डस्य मध्येऽतीय स तस्स यचनात्तयय सह देत्या तदनं प्रापि रमणीयं सरो दृण साभ्व एव व्यगाहत॥ शत् । स कदाचित तास्मन् फानन रम्ये तयेय ६ अथाश्वस्थः स घिसमृणालमन्यायाप्रतो निक्षि सह व्ययाहरदय वतृष्णार्दितः धान्तोऽतिमुना फागारमपश्यत् ॥ प्य पुष्करिणीतारे संविषेश। ततः शयानो मधुरं गीतमटणोत् ॥ तत् प्रविश्य राजा सह मियया सुधारता २० विमलां सलिलपूर्णी यापीमपश्यत् ॥ स श्रुत्याऽचिन्तयनह मनुप्यगतिं पश्यामि फस्य पल्ययं गीतशम्दति । दृष्ट्रय चतां तस्याध तीरे सदप तया देव्या- २१ यातिष्टत् ॥ अपापश्यत् कन्यां परमरूपदर्शनीयां पुप्पाण्य पचिन्यती गायन्ती च । अथ सा राक्षः समीपे अपतां देयोंसराजाऽप्रयीत्साध्ययतरपापी- पर्यकामत् ॥ सलिलामिति । सा सदचः भुत्याइयत्तीर्य पापी न्यमय पुनरुसमजत् ॥ २२ तामयाद्वाजा फरयासि भने का या त्य- मिति।सा प्रत्युषाच कन्याऽस्मीति तां राजोया. तां स मृगयमाणों रामा नापश्यनापीमय चा स्पयामिति निःस्राव्य मण्डपं ध्यभ्रमुछे हटा धुन्ध माज्ञापया. अोवाच फन्या समयेनाहं या त्वया मास स राजा ॥ लम् नान्यति राजा तां समयमपृच्छन्। कन्यो- सर्वर मण्दकपधः प्रियतामिति यो मयाऽधी पाच नोद मे दर्शयितव्यमिति । ११ स मां मृतमपट्यांपायनमादायोपतिदिति॥२४ स राजा तां यादमित्यु तामुपयमे एताना भय मटकपधे धोरे प्रियमाणे दिशुमास हय राजा परीक्षित् कीडमानो मुदा परमया मण्द्रपान भयमापियत । त माता मटकरा युक्तस्तूष्णी सद्गम्य तया सहाले ॥ १२ यथावृत्तं म्यवेदयन् । सतस्तपासाने गजनि सेनाऽस्यगछन् । १३ ततो माफगट तापमयेधारी गजानमम्य- सा सेनोपविष्टं राजानं परियातिष्टम्। पर्या- | गाउपत्य पंन गुणाय । श्यालय राजा सयप सह शिपिश्या प्रायादप मा राजन् प्रोपर गमः प्रसार पुर नागि घाटितया स म्यं नगरमगुप्राप्य रहसि तया मटकानामनपराधिनां पधं पतमिति । लोगो १४ 'चार भवन:- ८ ९ सहारते। - पापोटिला PRT 1 पोरी मारनामनामान्तर मागि मानविराटलंड टस्पोरिमा मानमिति ०५६ facts सामादिशा भूप इति ॥१॥ मोरन बममात्रामा ·घनोद्रेक श्रीतपसौरवर्षः ॥ २८ ॥ प्रतिजानीहि निश्चयं ब्राह्मणहितं तेन रहितानि अब्रह्मष्यानि ॥ ३५॥ वाम्या ३१५ वनपर्व। अध्यायः १९२] पोवाच ॥ मा मण्डूकान् जिघांस त्वं सूतो राजानमन्त्रीत् ॥ कोपं सन्धारयाच्युत। न क्रियतामनुबन्या नैप शक्यस्त्वयामृगोऽयं प्रक्षीयते धनाद्रेको ग्रहातुं यद्यपि ते रथे युक्ती वाम्यो स्यातामिति । जनानामविजानताम् ॥ २८ ततोऽयचोदाजा सूतमाचक्ष्य मे वाम्यौ हान्म प्रतिजानीहि नैतांस्त्वं च त्वामिति । स एवमुक्तो राजभयभीतः प्राप्य क्रोधं विमोक्ष्यसि। सूतो यामदेवशापभीतश्च सन्नाचस्यौराक्षे । ततः मलं कृत्वा तवाधर्म पुनः स राजा बहुमुद्यम्य शीघ्रं कथयस्वेति मण्डूकैः किं हताह ते॥ २९] तमाह हनिप्य त्वाामाने। स तदाऽऽह राजमय- तमेवंयादिनमिष्टजनशोफपरीतात्मा राजाs | भीतः स्तो वामदेवस्याश्वौ वाम्यौ मनोजवा- ३० विति ॥ ४१ नहि क्षम्यते तन्मया हनिप्याम्यतानेतैर्दुरात्म अयनमयं हुयाणमधीद्राजा वामदेवाश्रमं प्रया. मिः प्रिया मे माता सर्वथैव मे वघ्या मण्डू- होति स गत्वा घामदेवाश्रमं तमृषिमनवीत्॥४२ का नार्हसि विद्वन् मामुपद्धिमिति ॥ भगवन् मृगो मे विद्धः पलायते सम्भावयितु- स तद्वाफ्यमुपलभ्य व्यथितेन्द्रियमनाःप्रोवाच मर्हसि याम्यो दातामेति । तमब्रवीदृषिदंदानि प्रसीद गजनहमायुर्नाम मण्डूकराजो मम सा ते वाम्यौ कृतकार्येण भवता ममेव वाम्यौ • दुहिता सुशोमना नाम । त.या हि दौःशील्यमे | नियात्या क्षिप्रामति । स च तावश्यौ प्रतिगृ. तद्वहवस्तया राजानो विप्रलन्धाः पूर्वा इति॥३२ ह्यानुशाप्य ऋषि प्रायाद्वामीप्रयुक्तेन रथेन मृगं तमब्रवीद्राजा तया समर्थी सा मे दियता- प्रतिगच्छंश्चाग्रवीत् सुतमभ्यरत्नाविमावांग्यौ ३३ | ब्राह्मणानां नेता प्रतिदेयौ वामदयायेत्रक्का मृग- अथैनां राक्षे पिताऽदादग्रवीचनामेनं राजानं मवाप्य स्वनगरमेत्याश्वावन्तःपुरेऽस्थापयत्॥ ४३ सूरस्वति ॥ ३४ अपिंचिन्तयामास तरुणीराजपत्रः क्त्याण स एवमुक्ता दुहितरंक्रुद्धःशशापयस्मात्त्वया पत्रमासाद्य रमते न प्रतिनिर्यातयत्यही कार- राजानो विप्रलम्धा बह्वस्तस्मादब्रह्मण्यानि मिति ॥ तवापत्यानि भविष्यन्त्यानृतिकत्वात् तवेति॥३५ स मनसा विचिन्त्य मासि पूर्णे शिष्यमनीत४५ स च राजा तामुपलभ्य तस्यां सरतगुणनि गन्छात्रय राजानंदूहि यदि पर्याप्त निर्यातयो- पद्धहृदयो लोकत्रयैश्वर्यमिवोपलभ्य हर्पण बाप्प पाध्यायवाम्यावति। स गत्वैवं तं राजानम- फलया वाचा प्रणिपत्याभिपूज्य मण्डूकराजम- प्रवीत् तं राजा प्रत्युवाच राज्ञामेतद्वाहनमनहा अचीवनुगृहीतोऽस्मीति ॥ ३६ | ब्राह्मणा रत्नानामेवंविधानां कि ब्राह्मणानामश्वैः सच मण्डूकराजो दुहितरमनुज्ञाप्य यथाग काय साधु गम्यताम् ॥ तमगच्छत् ॥ सगत्वैतदुपाध्यायायाचष्ट तच्छुत्वा पचनांप्रेयं अथ कस्यचित् कालस्य तस्यां कुमारास्नय- यामदेवः कोधपरीतात्मा स्वयमेव राजानमभि- स्तस्य राज्ञः सम्बभूवुः शलोदलो बलश्चेति । तत- | गम्याश्वार्थमचोदयन्न चाददद्राजा॥ स्तेषां ज्येष्ठं शलं समये पिता राज्येऽभिपिच्य बामदेव उवाच । ३८ तपासे धृतात्मा वनं जगाम ।। प्रयच्छ वाम्यौ मम पार्थिव त्वं थथ कदाचिच्छलो मृगयामनुचरन् मृगमा- कृतं हि ते कार्यमाभ्यामशक्यम् । ३९ साथ रथेनान्वधावत् ॥ मा त्वा वधीद्वरुणो घोरपाशै- सूतं चोवाच शीघ्र मां वहखेति स तयांक्तः मिति॥ . ४४ ब्रह्मक्षत्रस्यान्तरे वर्तमानम् ॥ - पुरु । प्राप्य प्रापस्य मृत्यु क्रोधंत्रीशोकजम अल शल्या मा वामदेवीयौ रथे युक्तौ अश्वौ अश्वतरौ । वामावुकमन्स कुरु ॥ २९ ॥ विप्रलब्धाः वाचनाः ॥ ३२ ॥ ब्रह्मयं । वाक्यशेषात्॥४१॥ पत्रं वाहनम्॥४४॥ अन्तरे भेद vain ·म जहि तर सायवरत्वममेड हिसिष्यति नमामित्यर्य इत्यारयो पशी नेसाया- ॥३॥ एवमुक्त्या वामदेवन सम्भिनन्दपादोराजोवाच शततमोऽप्याय ३१७ घनपर्व। अध्यायः १९१] ७० वामदेव उवाच । वामदेव उवाच। जानामि पुत्रं दशवर्षे तवाहं संस्पृश्यना महिषी सायकेन जातं महिन्यां श्येनजितं नरेन्द्र। ततस्तस्मादेनसो मोत्यसे त्वम् । तं जहि त्वं मद्वचनात् प्रणुन- ततस्तथा कृतवान् पार्थिवस्तु स्तूर्णं प्रियं सायकैोररुपैः ।। ६३ ततो मुनि राजपुत्री यमापे ॥ मार्कण्डेय उवाच। राजपुत्र्युवाच। एवमुक्तो घामदेवेन राज- यया युक्ता वामदेवाहमेनं मन्तःपुरे राजपुत्रं जघान । दिने दिने सन्दिशन्ती नृशंसम् । स सायकस्तिग्मतेजा विसृष्टः ब्राह्मणेभ्यो मृगयती सूनृतानि श्रुत्वा दलस्तत्र याक्यं वभापे । तया ब्रह्मन् पुण्यलोकं लभेयम् ॥ ६९ राजोयाच। घामदेव उयाच। इक्ष्वाकवो हन्त चरामि वः प्रियं त्यया भातं राजकुलं शुभेक्षणे निहन्मीमं विप्रमद्य प्रमथ्य । वरं घृणीप्याप्रतिमं ददानि ते। थानीयतामपरस्तिग्मतेजाः प्रशाधीमं स्वजनं गजपुषि पक्ष्यध्वं मे घीर्यमद्य क्षितीशाः॥ स्याङ्कराज्यं सुमहथाप्यनिन्छ । घामदेय उवाच। राजपुत्र्युयाच। यत् त्यमेनं सायकं घोररूपं वरं वृणे भगयंस्पेयमेष विषेण दिग्धं मम सन्दधासि । विमुच्यतां किल्धिपादद्य भर्ता। न त्येतं त्वं शरय विमोक्तुं शिवेन चाध्याहि सपुत्रवान्धयं सन्धातु या शक्यसे मानवेन्द्र । वरो वृतो होर मया द्विजाभ्य ॥ राजोवाच। मार्कण्डेय उयाच। श्रुत्वा यः स मुनीराजपुण्या- इक्ष्याकयः पश्यत मां गृहीत नवेशकोम्वेष शरं विमोक्तम् । स्तयाऽस्त्यिति प्राह कुरुमधार । ततः स राजा मुदितो बभूय न चास्य कर्तुं नाशमगुत्साहामि आयुप्मान् पै जीयत धामदेयः॥ ६७ याम्यो चास्मै प्रददी सम्प्रणम्य ॥ ७२ इति श्रीमहाभारते आरण्यके पर्वणि मार्कण्डेयसमास्यापर्वणि मण्डकोपाण्याने दिनपत्यधिकशततमोऽध्यायः ॥ १९२ ॥ १९३ पैशम्पायन उपाय। सर्षानुयाच ॥ मार्कण्डेयमृपयो ब्राह्मणा युधिष्ठिरय पर्यपृच्छ- महातपा दीर्घायुध वा कार्या पिः फेन दीर्घायुरासादको मार्कण्डेयस्तु तान् विचारणा। २ मार्कण्डेग्मृन्तान चिरजीविहिन स्वाक्व इति ॥७॥ संस्पृस हवा एनमो बाहत्या. पवगायनात् पापात् ॥६॥ एनं नांग भतारं दिने दिने गल्तानि हत्यागराणि वाश्यानि मन्दिन्तीति गमा। मारपेभ्यो मृगपती प्राणान् विवामियन्ती ·३२२ महाभारते- [मार्कण्डेयसमास्यान -- उक्षाणं पक्त्वा सह ओदनेन याऽऽधारयत् । गुरुतर एव कपोत आसीत् ॥२१ अस्मात् कपोतात् प्रति ते नयन्तु । पुनरन्यमुश्चकर्त गुरुतर पर कपोतः । एवं यस्मिन् देशे रमसेऽतीव श्येन सर्व समधिकृत्य शरीरं तुलायामारोपयामास ! तत्र मांसं शिवयस्ते पहन्तु ॥ १५ तत् तथापि गुरुतर एव कपोत आसीत् ॥ २९ श्येन उवाच। अथ राजा स्वयमेव तुलामाहरोह । नच नोक्षाणो राजन् प्रार्ययेयं न चान्य- व्यलोकमासीद्वान एतदृत्तान्तं दृष्ट्वा त्रात इत्यु दम्मान्मांसमधिकं वा कपोताद । क्त्या प्रालीयत स्येनोऽय राजा अत्रवीत् ॥ २३ देवैर्दत्तः सोऽद्य ममैप भक्ष- कपोतं विद्युः शिवयस्त्वां कपोत स्तन्मे ददस्व शकुनानामभावात् ॥ १६ पृच्छामि ते शकुने को नु श्येनः । राजोवाच । नानीश्वर ईशं जातु कुया. उझाणं बेहतमनूनं नयन्तु देतं प्रश्नं भगवन् मे विचक्ष्य । २४ ते पश्यन्तु पुरुपा ममैव। कपोत उवाच। भयाहितस्य दायं ममान्तिकात् त्वां वैश्वानरोऽहं ज्वलनो धूमकेतु- प्रत्यानाय तु त्वं ह्येनं मा हिंसीः ।। १७ स्यैव श्येनो पजहस्तः शचीपतिः । त्यजे प्राणान्नैव दद्यांकपोतं सौम्यो ह्ययं किं न जानासि श्येन । साधु शातुं त्यामृपमं सौरथेय नौ जिज्ञासया त्यत्सकाशं प्रपन्नी ॥ २५ यथा क्लेशं मा कुरुष्वेह सौम्य माहं कपोतमयिध्ये कथञ्चित् ॥ यामेतां पेशी मम निष्फयाय यथा मां वै साधुवादैः प्रसन्नाः प्रादागवानसिनोत्कृत्य राजन् । प्रशंसेयुः शिवयः कर्मणा तु । एतद्वो लक्ष्म शियं फरोमि हिरण्यवर्ण रुचिरं पुण्यगन्धम् ॥ २६ यथा श्येन प्रियमेव कुर्या प्रशाधि मां यद्वदेस्तत् करोमि ॥ १९ पतासां प्रजानां पालयिता यशस्वी श्येन उवाच। सुरीणामय संमतो भृशम् । अरोर्दक्षिणादुत्कृत्य स्यपिशितं सापद्राजन् एतस्मात् पार्थात् पुरुषो जनियति पावन्मांसं कपोतन समम् । तथा नस्मात् साधु कपोतरीमेति च तस्य नाम ॥ प्रातः कपोतः प्रशंमेयुश्च शिवयः पृतं च प्रियं कपोतरोमाणं शिविनोद्भिदं पुत्रं प्राप्स्यसि स्यान्ममेति ॥ २०/नृपवृपसंहननं यशोदीप्यमानं द्रष्टाति रमृण्म अथ सदक्षिणादूरोरुकृत्य समांसपेशी तुल• 'सौरथानाम् ॥ २८ इति श्रीमहाभारते आरण्यके पर्वणि मार्कण्डेयसमास्यापर्वणि शिबिचरिते सप्तनवत्यधिकशततमोऽध्यायः ॥१९७॥ अस्मात् पौतात् एनं कपोतं मोचक्विा ते तुभ्यं प्रतिनयन्तु अधित्य डिला ॥ २२ ॥ आयाप्ती म्यमे दुलामा. प्रतिनिधित्वेन समयन्तु ॥१५॥ ददल 'दद दाने ' इत्यस्य , विवश व्यालीकमात्र प्रानया फोन इत्युक्या ॥२३॥ रूपम्। शनानामेस्मिन्नेव बहुत्सममावात नाशेन ॥१६| हे सारयेय सुरपायाः पुत्र नो आवां विद्यौनिशेर ५२५ ॥ उडाणं घटीवर बेहत पन्ध्या गांवा मनूनं साजसम्पूर्ण यशर मासेना राशन एजन्मासं २ः पाणां लक्ष्म विहं करोमि स्पात् तथा मयाहितस्य भीमस्तस्य क्योवस्य दार प्रतिघन ॥ २६ ॥ शिबिना शियितशीर आलमौद्रिदमुरेदन प्रध्यानाय नयन्तु प्रापयन्तु पश्यन्तु मालोचयन्तु च । सन्तः जानं यग्रमा दीप्यमानम् ॥ । বাঘ एनं कपोतं मा हिंगोरिति सोम्यो स्वयं सोममयुक्तातुर- पणि नैलाठीये भारतमावदी मापनात्याधिकतमोऽ नित्यं परिसाल्यो स्वयं हे सौम्य सोमवत् विपदर्शन utch प्याय' ॥१९७"

·३२३
घनपर्व।
अध्यायः १९८]
२
४
चैशम्पायन उवाच ।
स्तमनदितियातो दास्यामि त्वरितमेव मे
भूय एव महामाग्यं कथ्यतामित्यत्रवीत् पाण्डयो दीयतामित्यत्रवीद्राह्मणस्तस्मै दत्वाऽश्व रथधुर
पर्कण्डेयम् । अथाचष्ट मार्कण्डेयः । अप्टफस्य गृह्णता व्याहृतं ब्राह्मणानां साम्प्रतं नास्ति किञ्चि-
श्वामित्ररश्वमेधे सर्व राजानः प्रागच्छन् ॥ १ दिति ॥
मातरश्चास्य प्रतर्दनो वसुमनाः शिबिरी य पप ददाति चास्यति च तेन व्याहृतेन
शीनर इति । स च समातयो मातृभिः सह तयाऽयतरेत् । अथ द्वाभ्यां यातव्यमिति कोऽव.
रयेन प्रायात् ते च नारदमागच्छन्तमभिवाद्या- तरेत् ॥
रोहतु भवान् स्थमित्यनुवन् ।
वसुमना अवतरेदित्यवधीपिः ।।
तांस्तथेत्युक्त्या रथमारोह । अथ तेपामेका किं कारणमित्यपृच्छदथाचष्ट नारदः । अहं
सुरपि नारदमब्रवीत् । प्रसाद्य भगवन्तं किञ्चि- परिम्रमन् वसुमनसो गृहमुपस्थितः ॥
दिच्छेयं प्रष्टुमिति ॥
३
स्वस्तिवचनमासीत् पुष्परथस्य प्रयोजनेन
पृच्छेत्यवापिः । सोऽनवीदायुष्मन्तः सर्वः | तमहमन्वगच्छ स्वस्तिवाचितेषु ब्राह्मणेषु रथो
१३
गुणप्रमुदिताः । अथायुप्मन्तं स्वर्गस्यानं चतुर्भिः । ब्राह्मणानां दर्शितः ॥
तिव्यं स्यात् कोऽवतरेत् । अयमष्टकोऽयतरे. तमहं रथं प्राशंसमथ राजाऽनवीद्भगवता रथः
दित्यप्रवीदपिः॥
प्रशस्तः । पप भगवतो भगवतो रय इति ॥ १४
किं कारणमित्यपृच्छत् । अथावाटकस्य
मथ कदाचित् पुनरम्यहमुपस्थितः पुनरेव च
गृहे मया उपितं स मां रथेनानुभावहदयापश्य- रथप्रयोजनमासीत् । सम्यगयमेष भगवत इत्येवं-
मनेफानि गोसहस्राणि पर्णशो विविक्तानि | राजाऽनवीदिति पुनरेव तृतीयं स्वस्तिवाचन
तमहमपृच्छं कस्येमा गाय इति सोऽवत्। समभावयमय राजा ब्राह्मणानां दर्शयन् मामाभ-
मया निसृष्टा इत्येतास्तेनैव स्वयं श्लाघति कथि- प्रेक्ष्याग्रवीत् । अथो भगवता पुष्परयस्य स्वस्ति-
तेन । एषोऽवतरेदय विभिर्यातव्यं साम्प्रतं वाचनानि सृष्ट सम्मावितानि एतेन द्रोहवचने-
५/नावतरेत् ॥
। प्रतर्दन इत्यत्रापिः । तत्र कि कारणं प्रत अयैकेन यातव्यं स्यात् कोऽयतरेत् पुनर्नारद
। ईनस्यापि गृहे मयोषितं स मां रथेनानुप्रावहत्६ आह । शिविर्यायादहमयतरेयमत्र कि कारण-
अथैनं ब्राह्मणोऽभिक्षेताश्वं मे ददातु भवान्नि- मित्यव्रवीत् । असावहं शिविना समो नास्मि
वृत्तादास्यामीत्यब्रवीद्राह्मणं त्वरितमेव दीयता- | यतो ब्राह्मणः कश्चिदेनमत्रवीत् ॥
मित्यत्रीद्राह्मणस्त्वरितमेव स ब्राह्मणस्यैवमुक्ता
शिवे अनार्यस्मीति तमप्रवीच्छिविः कि
'दक्षिणं पायमददत्॥
७ / क्रियतामाशापयतु भवानिति ॥
अथान्योऽप्यश्वार्थी ब्राह्मण आगच्छन् । तथैव अथैनं ब्राह्मणोऽनधीत् य एष ते पुत्रो वृहद्गर्मों
चैनमुक्ता चामपार्णिमभ्यदादथ प्रायात् पुनरपि नाम एप प्रमातय्य इति तमेनं संस्कुरु अन्नं चोप-
चान्योऽप्यभ्वार्थी ब्राह्मण आगच्छत् त्वरितोऽथ- पादय ततोऽहं प्रतीक्ष्य इति । ततः पुत्रं प्रमाथ्य
तस्मै अपनह्य वाम धुर्यमददत् ॥
८ संस्कृत्य विधिना साधयित्वा पान्यामयित्वा
अथ प्रायात् पुनरन्य मागच्छदभ्यार्थी ब्राह्मण- शिरसा प्रतिगृह्य ब्राह्मगममृगयत् ॥
१८
कोऽवतरेत् ॥
साम्प्रतं युक्तायुविचारः ॥ ९ ॥ पुष्परयस्य गिरिगगन-
भूय इति॥॥ आयुष्मन्तं चिरकालभोम्यं स्वर्गस्थानम् । सागरेष्पप्रतिपदमार्गस्य प्रयोजनेन तदर्थमित्यर्थः ॥ १३ ॥
स्वमार्यम् । अवतरेत् स्वर्गात् भूमी प्रथममिति शेष स्थ स्तुत एव न तु याचित. । राजाऽपि ममारायं बुदापि
॥४॥ पार्धरयचयदेशस्यमयम् ॥ ७ ॥ अतियानोऽतिवे- रथं न दत्तवान् रपम्नुर्ति चानुमोदितवानिति प्रघलार्यः
मान् । अवचनुथ्यस्यापि दानात् धुरं स्वहस्तेनैव गृहना
॥ १४ ॥ द्रोहदबनेन अदत्वा वृयास्तवने ॥ १५॥

·३२४
महामारते-
[ मार्कण्डेयसमास्यापा
कुद्ध इति ॥
२०
अथास्य मृगयमाणस्य कश्चिदाचष्ट एष ते स एतीक्षमाणः पुत्रमपश्यदग्ने तिष्टन्तं देव-
ब्राह्मणो नगरं प्रविश्य दहति ते गृई पोशागार- | कुमारमिव पुण्यगन्धान्वितमलङ्कृतं सर्वच तमर्थ
मायुधागारं स्त्र्यगारमश्यशाला हस्तिशालां च विधाय ब्राह्मणोऽन्तरधीयत ।।
तस्य राजबिधाता तेनैव पेण परीक्षार्थमा.
अथ शिविस्तथैवाविरुतमुखवर्णों नगरं गत इति तस्मिन्नन्तहित अमात्या राजानमूयुः ।।
प्रविश्य ब्राह्मणं तमद्रवीत् सिद्ध भगवन्ननमिति कि प्रेप्सुना भवता इदमेव जानता कृतमिति॥२५.
ब्राह्मणो न किञ्चिद्व्याजहार विस्मयादधोमुख-
शिविरुषाच।
श्वासीत् ॥
नैवाहमेतयशसे ददानि
ततः प्रासादयद्राह्मणं भगवन् भुज्यतामिति । नचाहतार्न च मांगतृष्णया।
मुहुर्तादुद्वीक्ष्य शिविमनचीत् ॥
२१ पापैरनासेवित एप मार्ग
त्वमेतदशानेति तत्राह तथेति शिबिस्तथैवा इत्येवमेतत् सकलं करोमि ।
विमना महित्वा कपालमभ्युद्धार्य भोक्तुमैच्छत्र२ सद्भिः सदाऽभ्यासितं तु प्रशस्तं
अथास्य ब्राह्मणो हस्तमगृह्वात् । अमवीनं तस्मात् प्रशस्तं यते मतिमें।
जितमोधोऽसि न ते विश्चिदपरित्यात्यं ब्राह्म पतामहामाग्यवरं शिवस्तु
णार्थे प्राह्मणोऽपि ते महामार्ग समाजयत् ॥ २३ तस्मादहं वेद ययावदेतत् ॥
इति श्रीमहाभारते आरण्यके पर्वणि मार्कण्डेयसमास्यापर्वणि राजन्यमहामान्य शिबिचरित
अष्टनयत्यधिकशततमोऽध्यायः ॥१९८॥
१९९
वैशम्पायन उवाच ।
प्यात्मनोऽथानामनुष्ठान न शरीरोपतापेनात्मनः
मार्कण्डेयमृपयः पाण्डवाः पर्यपृच्छन्नस्ति | समारभामोऽर्थानामनुष्ठानम् ॥
३
कश्चिद्भवतधिरजाततर इति ॥
१ अस्ति खलु हिमपति प्रापारफणों नामोऽलूक:
स तानुवाचास्ति खलु राजारिन्द्रानो नाम प्रतिवसति । स मत्तधिरजातो भयन्तं यदि
क्षीणपुण्यरित्रदिवार प्रच्युतः कीर्तिमें प्युच्छि- जानीयादितः मराटे चाध्यनि हिमघांस्तवासी
प्रेति स मामुपातिष्टदयप्रत्यभिजानाति मां प्रतियसतीति ।
मवानिति॥
२ ततः स मामञ्चो भूत्वा तनापयत्र बभूयोऽ.
तमहमनुवं कार्यचेष्टाकुलत्याग्न वयं यासाय- लूकः । अयनं स राजा पप्रच्छ प्रतिज्ञानाति मां
निका ग्रामैकरात्रवासिनो न प्रत्यभिज्ञानीमोऽ- मघानिति ॥
४
महित्वा पूजयित्वा। कपालं शीस्थिपात्रम् ॥ २२॥ तुत्यन्यायलाशावदकीर्तिम्नावभरकेऽप्यतः वायवीयोनारी
यो दया अस्ते यथासूत् ययार्थिनी लिभितमिहिने- कर्मानुसं मानण्यदिशशर नीचयोनि वा उमावरि भूमी
झालाऽपि स्तुतिमात्रेणेव सम्मावयति न लन । यथ शमन इत्यस्यास्तापर्यम् ॥१॥ प्रत्यभिगनाति परिचि.
ब्राह्मणेनानिः श्यामापूर्वरमदेयमपि ददाति अनमोति ॥ २ ॥ कार्य पुस्यं तदर्यावष्टा जपादयनाभिरा
न्यमपि करोति ते उत्तरोत्तर प्रष्टाः। तत्राऽप्यन्त्यो नाग्दा- स्वात् । वामायनिवाः वासो विटागारं तदेव अयनं वापरायने
दरि श्रे प्रति दानणदोपविधानपरोऽयमप्यायः ॥२७॥
इन्यारयो पर्वणि नलकष्ठीये भातमा अनायाधिः तत्र भवाः भामेरामवासिनम्तीर्याटनान्यः दारोवा
जमानतमोऽध्यायः ॥ १९८ ॥
पेन कृतोपासादिनन्मना देहेतापेन । तीन बदमती
तानागतविः स इति भावः ॥ रानु प्रमिदम्
माण्डेयमश्य इति । शरीनिम्तावन्दमें विधति ॥ ४॥ मन्दधुनोऽयो मन्या मामाहत ॥५॥

·अध्यायः १९९] घनपर्य। ७ समुहूर्तमिव श्यात्वाऽब्रवीदेनं नाभिजानामि अथैतत् सकलं कच्छपेनोदाहृतं श्रुत्वा तद्न भयन्तमिति स एवमुक्त इन्द्रद्युम्नः पुनस्तमुलूक- न्तरं देवलोफाइबरयः प्रादुरासीद्वाचवायमन्ते. ·मत्रवादाजर्दिः॥ ६/न्द्रधुनं प्रति प्रस्तुनस्ने स्थगों यथोचित पानं अयास्ति फश्चिद्भवतः सकाशाचिरजात प्रतिपद्यस्य कीर्तिमानस्यव्यमो याहीति । 'इति स एवमुक्तोऽप्रवीदस्ति पल्यिन्द्रयानं नाम भवन्ति चात्र श्लोकाः- सरस्वस्मिनाडीजङ्को नाम बकः प्रतिवसति सोऽस्मत्तश्चिरजाततरस्तं पृच्छति तत इन्द्रद्युम्नी दिवं स्पृशति मूर्मि च मां चोलुकमादाय तत्सरोऽगच्छयवासी नाडी- शब्दःपुण्यस्य फर्मणः। यावत् स शन्दो भवति जोनाम वको बभूव ।। तावत् पुरुय उच्यते। ૨૨ सोऽस्मामिः पृष्ठो भवानिममिन्द्रद्युम्नं राजानमा अकीर्तिः कीर्यते लोके भिजानातीति स एवं मुहूर्त च्यात्याऽवीना- 'भिजानाम्यहमिन्द्रधुम्नं राजानमिति । ततः यस्य भूतस्य कस्यचित् । सोऽस्मामिः पृष्टः काश्चिद्भवतोऽन्यश्चिरजातत- स पनत्यधमाल्लोकान् रोऽस्तीति स नोऽध्रवादस्ति खल्वस्मिन्नेव सर यावच्छन्दः प्रकीर्त्यते। स्यकूपागे नाम कच्छपः प्रतिवसति । स मत्तधि तस्मात् कल्याणवृत्तः स्या- रजाततरः स यदि कथञ्चिदभिजानीयादिमं दनन्ताय भरः सदा। राजानं तमकूपारं पृच्छध्यमिति ॥ विहाय चित्तं पापिष्ट धर्ममेय समाधयेत्।। ततः सबकस्तमकृपारं कच्छपं विज्ञापया- मास । अस्माकमभिप्रेतं भवन्तं किञ्चिदर्थममि- इत्येतत्या स राजाऽप्रीत तिष्ठ तायद्याय भष्टुं साध्यागम्यतां तावदिति तच्छुत्या कच्छप-दिमी पृद्धी यथास्थानं प्रतिपादयामीति ॥ १६ स्तस्मात् सरस उत्यायाभ्यगच्छयत्र तिष्ठामो समां प्राचारकर्ण चोलूकं यथोचित स्थाने यय तस्य सरसस्तारे थागतं चैनं वयमपृच्छाम प्रतिपाच तेनैव यानेन संस्थितो यथोचित स्थान मवानिन्द्रद्युम्नं राजानमभिजानातीति । ९ प्रतिपेदे । तन्मयाऽनुभूतं चिरजीविनेशमिति समुदत ध्यात्या धाप्पसम्पूर्णनयन उद्विग्न-पाण्डवानुवाच मार्कण्डेयः ।। हृदयो चेपमानो विसंकल्पः प्राअलिखवीत् । पाण्डवाश्चोचुः साधु शोमनं भवता कृतं किमहमेनं न प्रत्यभिज्ञास्यामीह हानेन सहन राजानमिन्द्रद्यन्नं स्वर्गलोकायुनं स्वे स्थाने + सत्यश्चितिषु यरा बाहिताः॥ १० प्रतिपादयतत्ययेताननीदसौ ननु देवकीपुत्रे- सरश्चेदमस्य दक्षिणाभिर्दतामिगॉभिरति- णापि कृष्णेन नरके मज़मानो राजगिस्त- क्रममाणामिः तम् । अम चाहं प्रतियसा- स्मात् सन्मात् पुनः समुत्सृत्य म्बर्ग प्रापित ११ इति॥ इति धीमहागारते आरण्यके पर्वणि मार्फण्डयसमास्यापर्वणि इन्द्रधुनोपास्याने अनशताधिकशततमोऽध्यायः ॥ १९९ ॥ ८ - मीति ॥ चामः ॥ १९॥ 'चितिर अभिवप्नेषु वर्तन्येषु सन्म ॥• पुषः साग्य इति शेषः सामाईकः ॥ १० ॥ इत्यारपके पनि मैलकण्टी भारतभावदारे अनशताधिकशततमोड चिमिति 'म' पाठः।

·३२७ वनपर्व अध्यायः २०.] . एवंविधेषु दातव्या न समृद्धेषु भारत । यमलोकस्य चाध्याममन्तरं मानुषस्य च । को गुणो भरतश्रेष्ठ समृद्धेष्वभिवर्जितम् ॥ २८ कीदृशं फिममाणं वा कयं घा तन्महामुने । एकस्यैका प्रदातव्या न बहूनां कदाचन । तरन्ति पुरुपाश्चैव येनोपायन शंस मे॥ सा गौर्विक्रयमापना हन्यात मिपुरुष कुलम् २९ मार्कण्डेय उवाच। न तारयति दातारं ब्राह्मणं नैव नैव तु। सर्वगुह्यतमं प्रश्नं पवित्रमृपिसंस्तुतम् । सुवर्णस्य विशुद्धस्य सुवर्ण यः प्रयच्छति ॥ ३० कथयिष्यामि ते राजन् धर्म धर्मभृतां वर ॥ ४५ सुवर्णानां शतं तेन दत्तं मवति शाश्वतम् । पडशीतिसहस्राणि योजनानां नराधिप। अनड्डाहं तु यो दद्याद्वलवन्तं धुरन्धरम् ॥ ३१ / यमलोकस्य चाध्वानमन्तरं मानुपस्य च ॥ ४६ स निस्तरति दुर्गाणि स्वर्गलोकं च गच्छति । आकाशं तदपानीयं घोरं कान्तारदर्शनम् । वसुन्धरां तु यो दद्याहिजाय विदुपात्मने । ३२ न तत्र वृक्षच्छाया वा पानीयं केतनानि च॥१७ दातारं हनुगच्छन्ति सर्वे कामाभिवान्छिताः। विश्रमेद्यत्र वै श्रान्तः पुरुषोऽध्वनि कर्शितः। पृच्छन्ति चात्र दातारं वदन्ति पुरुषा भुवि ॥३३ नीयते यमदूतैस्तु यमस्याशाफरैर्वलात् ॥ अध्वनि क्षीणगावाश्च पांसुपादावगुण्ठिताः । नरास्त्रियस्तथैवाऽन्ये पृथिव्यां जीवसंशिताः। तेषामेव श्रमार्तानां यो ह्यनं कययदुधः ॥ ३४ ब्राह्मणेभ्यः प्रदानानि नानारूपाणि पार्थिव॥ ४९ अन्नदातृसमः सोऽपि कीर्त्यते नात्र संशयः। ह्यादीनां प्रकृष्टानि तेऽध्वानं यान्ति वै नराः। तस्मात् त्वं सर्वदानानि हित्वाऽग्नं सम्प्रयच्छ ह सनिवार्यातपं यान्ति छत्रेणैव हि छत्रदाः ॥ ५० ने हडिशं पुण्यफलं विचित्रमिह विद्यते । यथाशक्ति च यो दद्यादन्नं विप्रेषु संस्कृतम् ॥३६ वत्रिणी वस्त्रदा यान्ति अवस्ना यान्त्यवस्नदाः ॥ तृप्ताश्चैवानदातारो घतृप्ताश्चाप्यनन्नदाः। स तेन कर्मणाऽऽनोति प्रजापतिसलोकताम् । हिरण्यदाः सुखं यान्ति पुरुषास्त्वभ्यलकृताः । अन्नमेव विशिष्टं हि तस्मात परतरं न च ॥ ३७ भूमिदास्तु सुखं यान्ति सर्वेः कामैः सुतर्पिताः॥ अन्न प्रजापतिश्योक्तः स च संवत्सरो मतः। यान्ति चैवापरिक्तिया नराः सस्यप्रदायकाः। संवत्सरस्तु यज्ञोऽसौ सर्व यज्ञे प्रतिष्ठितम् ॥३८ नराः सुखतरं यान्ति विमानेषु गृहप्रदाः ॥ तस्मात् सर्वाणि भूतानि स्थावराणि चराणिच। तस्मादनं विशिष्टं हि सर्वेभ्य इति विश्रुतम् ॥ ३९ पानीयदा तृपिताः प्रहृष्टमनसो नराः । पन्यानं द्योतयन्तश्च यान्ति दीपप्रदाः सुखम्॥५४ येषां तटाकानि महोदकानि गोप्रदास्तु सुखं यान्ति निर्मुक्ताः सर्वपातकैः। वाप्यश्च कृपाश्च प्रतिश्रयाश्च । विमानेहेससंयुक्तैर्यान्ति मासोपवासिनः ॥ ५५ अन्नस्य दानं मधुरा च वाणी यमस्य ते निर्वचनामचन्ति। तया बर्हिप्रयुक्तश्च पष्ठरात्रोपवासिनः । त्रिरात्रं क्षपते यस्तु एकमतन पाण्डव ।। धान्यं श्रमणार्जितवित्तसञ्चितं अन्तरा चैव नानाति तस्य लोका हनामयाः। विमे सुशीले च प्रयच्छते यः। पानीयस्य गुणा दिव्याः प्रेतलोकसुखावहाः॥५७ वसुन्धरा तस्य भवेत् सुतुष्टा ४१ तत्र पुष्पोदका नाम नदी तेषां विधीयते । धारां वसूनां प्रतिमुश्वतीय ॥ शीतलं सलिलं तत्र पिबन्ति मृतोपमम् ॥ ५८ अन्नदाः प्रथमं यान्ति सत्यवाक्तदनन्तरम् । अयाचितप्रदाता च समं यान्ति प्रयो जनाः ४२ ये च दुष्कतकर्माणः पूर्व तेषां विधीयते । एवं नदी महाराज सर्वकामप्रदा हि सा ॥ ५९ वैशम्पायन उवाच। तस्मात् त्वमपि राजेन्द्र पूजयनान् यथाविधि । कौतूहलसमुत्पन्नः पर्यपृच्छाधिष्ठिरः। ४३ अध्वनि क्षीणगात्रश्च पथि पांसुसमन्वितः ।। ६० मार्कण्डेयं महात्मानं पुनरेव सहानुजः ॥ अभिवतिं दत्तम् ॥ २८ ॥ सा बहुभ्यो दत्ता ॥११॥ गृहाः येषाम् । ये. उत्सृष्टा इति शेष । निर्वचनाः यमवार्ता- प्रजापनि विराट् भने विराट' इति ध्रुनेः॥३८॥ प्रतियाः । मपि न शृचन्तीत्यर्थ ॥ ४० ॥ बसूनां धनानाम् TAM

·पृच्छते हलदातारं गृहमायाति चाशया। निहन्युमन्युना विप्रा वज्रपाणिरियासुरान् ॥ ७८
तं पूजयाथ यत्नेन सोऽतिथिाह्मणश्च सः ॥ ६१ धर्माश्रितेयं तु कथा कथितेयं तवानघ ।
तं यान्तमनुगच्छन्ति देवाः सा सवासवाः। यां श्रुत्वा मुनयः प्रीता नैमिषारण्यवासिनः ७२
तस्मिन् सम्पूजिते प्रीता निराशा यान्त्यपूजिते ॥ | वीतशोकमयक्रोधा विपाप्मानस्तथैव च।
तस्मात् त्वमपि राजेन्द्र पूजयैनं यथाविधि। श्रुत्वेमां तु कयां राजन न भवन्तीह मानवा०८०
एतत् ते शतशः प्रोक्तं किंभूयः धोतुमिच्छसि ॥
युधिष्ठिर उवाच ।
युधिष्ठिर उवाच।
कि तच्छौचं भवेयेन विप्रः शुद्धः सदा भवेत् ।
पुनः पुनरहं श्रोतुं कथां धर्मसमाश्रयाम् । तदिच्छामि महामाश भोतुं धर्मभृतां घर ॥ ८१
पुण्यामिच्छामि धर्मज्ञ कथ्यमानां त्वया विमो ॥
मार्कण्डेय उवाच ।
मार्कण्डेय उवाच।
वाकशीचं कर्मशीचं च यच्च शौचं जलात्मकम् ।
धर्मान्तरं प्रति कां कथ्यमानां मया नृप ।
त्रिभिः शौचैरुपेतो यः स स्वर्गी नात्र संशयः॥
सर्वपापहरां नित्यं शृणुष्वावहितो मम ॥ ६५ / सायं प्रातश्च सन्ध्यां यो ब्राह्मणोऽभ्युपसेवते ।
कपिलायां तु दत्तायां यत् फलं ज्येष्टपुष्करे ।
प्रजपन् पावनी देवी गायत्री वेदमातरम् ॥ ८३
तत् फलं मरतश्रेष्ठ विप्राणां पादधावने ॥ ६६ स तया पाविनो देश्या ब्राह्मणो भष्टकिल्बिषः ।
द्विजपादोदकक्लिना यावत् तिष्ठति मेदिनी ।
न सौदेत् प्रतिगृह्णानो महीमपि ससागराम्।। ८४
तावत् पुष्करपणेन पिबन्ति पितरो जलम् ॥ ६७ ये चास्य दारुणाः केचिट्ठाः सूर्यादयो दिवि ।
खागतेनानियस्तृप्ता आसनेन शतक्रतुः ।
ते चास्य सौम्या जायन्ते शिया शिवतरा:सदा
पितरः पादशौचन अन्नाद्येन प्रजापतिः ॥ ६८ / सर्वे नानुगतं चैनं दारुणाः पिशिताशनाः ।
यावद्वत्सस्य पादौ शिरश्चैव प्रदृश्यते । घोररूपा महाकाया घर्षयन्ति द्विजोत्तमम्॥ ८६
तस्मिन् काले प्रदातव्या प्रयत्नेनान्तरात्मना॥ ६९ | नाध्यापनाद्याजनाद्वा अन्यस्माद्वा प्रतिग्रहात् ।
अन्तरिक्षगतो यत्सो यावद्योन्यां प्रदृश्यते ।
दोपो भवति विप्राणां ज्वलिताग्निसमा द्विजाः ॥
तापगौः पृथिवी शेया यायद्गर्भ न मुञ्चति ॥ ७० | दुर्येदा वा सुवेदा था प्राकृताः संस्कृतास्तथा ।
यायन्ति तस्या रोमाणि यत्सस्य च युधिष्ठिर ।। ब्राह्मणा नावमन्तव्या भस्मच्छन्ना इयाग्नयः॥ ८८
तायधुगसहस्राणि स्वर्गलोके महीयते ॥ ७१ | यथा श्मशाने दीप्तीजाः पायको नैव दुष्यति ।
सुवर्णनासां यः कृत्वा सखुरां कृष्णधेनुकाम् । एवं विद्वानविद्वान् पा ब्राह्मणो दैवतं महत् ॥८९
तिले प्रच्छादितां दद्यात् सर्वरतैरलताम्७२ | प्राकारेच पुरद्वारैः प्रासादैश्च पृथग्विधैः ।
प्रतिग्रहं गृहीत्वा यः पुनर्ददति साधये ।
नगराणि न शोमन्ते हीनानि ब्राह्मणोत्तमः।। ९०
फलानां फलमनाति तदा दत्वा च भारत ॥ ७३ | बेदाट्या वृत्तसम्पन्ना ज्ञानवन्तस्तपस्विनः।
ससमुद्रगुहा तेन सशैलबनकानना ।
यत्र तिष्टान्त वै विप्रास्तन्नाम नगरं नृप।
चतुरन्ता महत्ता पृथिवी नात्र संशयः॥ ७४ बजे घाऽप्यथवाऽरण्ये यत्र सन्ति वाचनाः।
अन्तर्जानुशयो यस्तु भुसते सक्तमाजनः । तत् तन्नगमित्याहुः पार्य तीर्थं च तद्भवेत् ॥ ९२
यो द्विजः शब्दरहितं स क्षमस्तारणाय च ॥ ७५ / रक्षितारं च राजानं ब्राह्मणं च तपस्थिनम् ।
अपानपानगदितास्तयाऽन्ये ये द्विजातयः। अभिगम्यामिपूज्याथ सद्यः पापात्प्रमुच्यते॥९३
जपन्ति संहितां सम्यक् तेनित्यं तारणक्षमाः७६ पुण्यतीर्थाभिपेकं च पवित्राणां च फोर्तनम् ।
एव्यं फयं च यत् किञ्चित् सर्वं तन्ट्रोत्रियोऽहति सन्निः सम्माषणं चैव प्रशस्तं कीर्त्यते बुधः ।
दत्तं हि थोत्रिये साधौ ज्वलितेऽग्नी यया हुतम् साधुसद्मपूतेन यासमापितधारिणा ।
मन्युपहरणा पिप्रान विमा शनयोधिनः । पवित्रीरुतमात्मानं सन्तो मन्यन्ति नित्यशः।
खानपाः अमयमाः न गदिता' न केनाच होपात्तया पर्युपरिगच्छन्नो मुकिमा प्रानुबन्तीत्यर्थः ॥ ८ ॥ परि
कीर्तिता. ॥ ६॥ न भवन्तीह मानवाः स्वर्ग प्राप्यो-प्राणा विमुरादिमत्राणाम् ॥ १४ ॥

·गादिवत् । यत. काष्टादिरामानि जडानि दृश्यानीत्यर्यः | दशल्यं वस्तु तत्सम्बदश्रुतिस्मृतितत्व हेनुभिः श्रौतयुकिभि. अध्याय. २००] वनपर्व। त्रिदण्डधारणं मौनं जटाभारोऽथ मुण्डनम् । न जटाधारणाद्वापि न तु स्थण्डिलशय्यया १५ वल्कलाजिनसंवेष्टं व्रतचर्याऽभिपेचनम् ॥ ९६ नित्यं हनशनादापि नानिशुश्रूषणादपि । अग्निहोत्रं वने वासःशरीरपरिशोषणम् । न चोदकप्रवेशेन न च माशयनादपि ॥ ६ सर्वाण्येतानि मिथ्या स्युर्यदि भावो न निर्मलः ॥ ज्ञानेन कर्मणा वाऽपि जरामरणमेव च । न दुष्करमनाशित्वं सुकरं ह्यशनं विना। व्याधयश्च प्रहीयन्ते प्राप्यते चोत्तमं पदम् ॥ ७ विशुद्धिं चक्षुरादीनां षण्णामिन्द्रियगामिनाम्॥ बीजानि ह्यग्निदग्धानि न रोहन्ति पुनर्यथा । विकारि तेषां राजेन्द्र सुदुष्करतरं मनः॥ ९८ शानदग्धैस्तया क्लेशैर्नामा संयुज्यते पुनः ॥ ८ ये पापानि न कुर्वन्ति मनोवाकर्मबुद्धिमिः। आत्मना विप्रहीणानि काप्टकुड्योपमानि च । ते तपन्ति महात्मानो न शरीरस्य शोपणम्९९ / विनश्यन्ति न सन्देहः फेनानीव महार्णवे ॥ ९ न ज्ञातिभ्यो दया यस्य शुक्लदेहोऽविकल्मषः। आत्मानं विन्दते येन सर्वभूतगुहाशयम् । हिंसा सा तपसस्तस्य नानाशिवं तपः स्मृतम् श्लोकेन यदि वाऽर्धन क्षीणं तस्य प्रयोजनम् १० तिष्ठन् गृहे चैव मुनिनित्यं शुचिरलकृतः । घ्यक्षरादभिसन्धाय फेचिच्छलोकपदाङ्कितैः । यावजीवं दयायांश्च सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ १०१ । शतैरन्यैः सहस्रैश्च प्रत्ययो मोक्षलक्षणम् ॥ ११ न हि पापानि कर्माणि शुध्यन्त्यनशनादिमिः। नायं लोकोऽस्ति न परो न सुखं संशयात्मनः। सीदत्यनशनादेव मांसशोणितलेपनः ॥ २ ' ऊचुनिविदो वृद्धाः प्रत्ययो मोझलक्षणम् ॥१२ अज्ञातं कर्म कृत्वा च क्लेशो नान्यत् महीयते । विदितार्थस्तु वेदानां परिवेद प्रयोजनम् । नाग्निर्दहति कर्माणि भावशून्यस्य देहिनः ॥ ३ | उद्विजेत् स तु घेदेभ्यो दायाप्नेरिव मानवः ॥१३ पुण्यादेव प्रवजन्ति शुध्यन्त्पनशनानि च । शुष्कं तर्क परित्यज्य आश्रयस्व श्रुति स्मृतिम् । न मूलफलभक्षित्वान्न मौनान्नानिलाशनात् ॥ ४ एकाक्षराभिसम्बद्धं तत्त्वं हेतुभिरिच्छसि। शिरसो मुण्डनाद्वापि न स्थानकुटिकासनात् । बुद्धिर्न तस्य सिद्ध्येत साधनस्य विपर्ययात् ॥१४ अभिषेचनं तीर्थेषु यज्ञान्तेऽवमृषे वा स्नानम् ॥५६॥ भाव- नियमान्तरमाह विनश्यन्तीति । यदृश्यं तदिनाशि अतो श्चित्तम् ॥ ९७ ॥न दुष्परमिति । इन्द्रियगामिना विषयाणा वियदादिकमहङ्कारश्च साविभास्यत्वात् घटवद्विनायवेत्यर्थः विशुद्धि बिना अशन भोग मुकरं भोगो विषयशुद्धिं नापेक्षते ॥९॥ नास्मि देहादिदृश्यरूप इति वा । नाहमहाराख्यद- पप्याशनासज्ञादिनापि तसिद्ध । किं तु अनाशिवं अमृतत्वंटरूपो वाान मे मत्सम्बन्धिदेहाहकारादिकमिति वाऽऽन्मानं भोगवर्जनं वा ता विना न मुकरम् । यतो दुष्परं स्वभावतो विन्दते ॥ १० ॥ यक्षरात् तत्त्वमिति वाक्यात् । अभिम दुःसम्पादमिति योजना । दुष्करत्वे हेतुमाहार्थेन विशरीति। न्धाय शास्त्राशयं प्रन्यगात्मनः केवलीमावं ज्ञाला श्लोक सुदुष्करतरं दुर्जयम् ॥ ९८ ॥ ज्ञातिभ्य पुत्राद्यर्थे शुनदेह. | पदै. 'सत्यं ज्ञानमनन्तम्' इत्यादिभिर्मन्त्रादै आवतानि शुश्वत्त्युपजीवी अविकल्मष शुक्लत्या य कुटुम्बं पीडयति चिहिनानि ब्राह्मणानि ‘ब्रह्मविदाग्नीति परम्'इन्यादीनि है स निष्कल्मपो न भवतीत्यर्थः । तम्योपपादनमुत्तरार्धेन | उपनिषदा शने सहरन्यय 1 प्रत्ययोऽह ब्रह्मास्मीत्यनुभाः हिंसेति। अनाशित्वमशनत्याग ॥१०॥ मासशोणितलेपनः । स्वसाक्षिक अद्वेष्टत्वादिश्व लोकमाक्षिक । मोल देह ॥ २ ॥ अज्ञात शास्त्रात् किं तु स्वयमेव कल्पितं । ज्ञापकम् ॥११॥ परिवेद साकत्येन वेद विदितार्थो जाता ताशिलारोहणादि तेन देश एव न तु अन्यत् पापं ग्रहीयते। त्मतत्त्वः वेदेभ्य वेदोक्तमभ्य ॥ १३ ॥शुष्कता प्राव भावशत्यस्येति । तदपि भाववेत् शुद्धिहेतुरिति भावः ॥३॥ सत्योऽवाध्यत्वात् आत्मत् व्यतिरेषेण शुक्तिरजतवद्वेत्यादि- : पुण्या देवदयारूपात् वामन कायशुद्धिरूपाच वैराम्यद्धि रूपम् । श्रुतिम्-'नेह नानास्ति किचन' इति । स्मृनिम्- गोश स्युन तु फलायशनादिनत्यर्थः ॥ ४॥ स्थानटिका- 'अज्ञानप्रभवा लोका वेदाश्चाज्ञानसम्भवाः । विदितममा सनात् स्थावरगृहत्यागात् ॥ ५ ॥ विधिमितमाह शानेनेति स्वस्य नेह नानाम्नि किञ्चन ' इत्यादिका जगायप्रदर्शिता ॥ आत्लनेति शरी- आश्यस 'नेपा तर्केण मतिरापनेया । नावेदविन्मनुने तं ॥७॥लेशः अविद्यादिभिः ॥८ आमना विप्रोणानि निरात्मकानि रज्जूर | बृहन्तम्' इति श्रुतिभ्यामेकं च तत् अक्षरं व्यापक विविध तामिप्यति नियमो दर्शिनः । मूढदृष्टयाऽपि ! 'अनेन मोन्य शुनाको मूल्यमान्वच्छ आदि साम्य 1 ·महाभारते- त [मार्कण्डेयसमास्यापर्व ३३० वैशम्पायन उवाच । वेदपूर्व घेदितव्यं प्रयत्नात् शृणु दानरहस्यानि श्रुतिस्मृत्युदितानि च । तद्वै घेदस्तस्य घेदः शरीरम् । छायायां करिणः श्राद्धं तत् कर्णपरियोजिते। वेदस्तत्त्वं तत् समासोपलधौ- क्लीबस्त्यात्मा तत् स वेद्यस्य वेद्यम्॥१५/जीयनाय समाक्लिन्नं वसु दत्वा महीयते। दश कल्पायुतानीह न झीयेत युधिष्ठिर ॥ २१ वेदोक्तमायुदेवानामाशिषश्चैव कर्मणाम् । वैश्यं तु वासयेद्यस्तु सर्वयज्ञैः स इष्टवान् ॥ २२ फलत्यनुयुगं लोके प्रभावश्च शरीरिणाम् ॥ १६ प्रतिस्रोऽतचित्रवाहाः पर्जन्योनानुसञ्चरन् । इन्द्रियाणां प्रसादेन तदेतत् परिवर्जयेत् । तस्मादनशनं दिव्यं निरुद्धन्द्रियगोचरम् ॥ १७ महाधुरि यथा नावा महापापैः प्रमुच्यते ॥ २३ तपसा स्वर्गगमनं भोगो दानेन जायते। विप्लवे विप्रदत्तानि दधिमस्त्वक्षयाणि च । २४ झानेन मोक्षो विशेयस्तीर्थस्नानादघक्षयः ॥ १८ ! पर्वसु द्विगुणं दानमृतौ दशगुणं भवेत् ॥ अयने विपुवे चैव पडशीतिमुखेषु च । एवमुक्तस्तु राजेन्द्र प्रत्युवाच महायशाः। चन्द्रसूयॉपरागे च दत्तमक्षयमुच्यते ॥ भगवन् श्रोतुमिच्छामि प्रधानविधिमुत्तमम्॥१९ ऋतुपु दशगुणं वदन्ति दत्तं मार्कण्डेय उवाच। शतगुणमृत्वयनादिषु ध्रुवम् । यत् त्वमिच्छसि राजेन्द्र दानधर्म युधिष्टिर। भवति सहस्रगुणं दिनस्य राहो- इष्टं चेदं सदा मह्यं राजन् गौरवतस्तथा ॥ २० विषुवति चाक्षयमचते फलम् ॥ २६ जेन तेजो मूलमन्विच्छ तेजसा सोम शुक्रेन सन्मूलमन्विच्छ भयादिति ॥ १५ ॥ प्रमादेन नैर्मत्येन अनशनं नाम चिो. सन्मूलाः सोम्येमा. प्रजाः 'इत्यादिभिः कार्यविनानुमा- | न्दियनिरोधो न त्वाहारत्याग इत्याह सम्मादिति ॥ १७ ॥ नेन परमकारणं दर्शयन्तीभिः शुझेन कार्येण मूलं कारणं | उत्तमर्थ पिण्डीकृत्याह तपमेति । तपसा स्वधर्माचरणेन इच्छसि यदीति शेषः । बुद्धिस्तत्त्वज्ञानं साधनस्य शमादेः ॥१८॥ छायायां करिणः गुर्वमायोगेऽश्वत्यच्छायागज- मात्रादेविपर्ययात् अभावात् अवैदिकत्वाद्वा ॥१४॥ च्छायाख्य पर्व देशवालयोग कर्णा इत्र वर्णा अयत्यान वेदेति । तत् अक्षरं तत्त्वं वेदः प्रणवः वाच्यवावक्योरेभेदात् वास्तजित देशे जलोपान्ते ॥ २१ ॥ समातिनं आई शरीरं प्रति प्रमाप्रणवद्वारेख तदधिगमस्य सर्वत्र दर्शनात्। वसु अमादिद्रव्यं वैत्य वित्यस्मिानिति वेशो धर्मगृह तया च श्रुतिः- एतद्वै सत्यकाम परं चापरं ब्रह्म यदोहार- तदधिकारिणं वैश्यम् ' वृद्ध अधारम्यानधने नियु स्तस्माद्विद्वानतेनेवायतनेनैक्तरमन्वेति' इत्यादिका वेदतत्त्वं | धमु स्मृतम्' इति । वेशोभायोलो नेपथ्ये गृहमा- तत्त्वाधिगमहेतुः तत्समासोपलब्धौ तस्य वेदस्य समासः समः | के ' इति च विश्वः ॥ २२ ॥ ब्राह्मखत्रवाहा इति प्रलयो यत्र स तत्समास आत्मा । 'यत्र वेदा अवेदा ' इति । साधः श्लोकः । प्रति प्रतीपं पूर्ववाहितपसिधाः पश्चिमा- श्रो । तस्योपलब्धौ आत्मा लीव. स्वप्रकाश आत्मा न भिमुर्त स्रोतः प्रयाहो यत्र तत् तीय नृपोत । तत्र घटवत् स्वात्मानं प्रकाशयति स्वात्मनिवृत्तिविरोधात् । क्यं ] पाऽपिताधित्रवाहा उत्तमाया। विपार भुक्षया इन्य- तहि तज्ज्ञानस्य साध्यत्वमुच्यत इत्याशयाह तत्मवेद्यस्य | पकृप्यते अक्षयफला इत्यर्थः । पर्जन्योऽमानुदिवेद-अनार्य- घेद्यमिति । तत्तस्मात् सः आत्मा वेद्यस्य घुद्धिमत्त्वस्य वेयं सेयम् 'दृश्यते त्वम्यया बुद्ध्या-"मनसैवानुद्रष्टव्यम्' इत्यादि-प्यायस्वर्गद् इत्यर्थः। 'पर्जन्यो मघवा वृषा'इभियालायुधः। मनुसघरन् पर्जन्य इन्द्रोऽप्यक्षयः । अतिथिल नम्भ इन्द्रो- श्रुतिभ्यः । कथं तहिं 'यन्मनमा न मनुत' इत्यादिश्वणम् । चित्तात्या तथा म्याप्तं चिदात्मैव प्रकाशयेत् । खका नि विप्रेभ्यो दत्तानि । दधि मस्तु दनो मण्डम् 'मण्ड दधि- उच्यते । चनु सन्निहितं कुम्भ यया सूर्योऽवभासयेत् । महाधुरि महति धू: रादृशे प्रवाहे दिवे राडपरागे प्रदत्ता- चिदात्मानं वृत्तियत्मान्तरं विना। भासयेद्भास्करामेव चक्षुः | भवं मस्तु' इत्यमरः । चकारात् पूर्वोच्ानि नापुरुषो वा सूर्यान्तरं विना । कृत्तिव्याप्तिमपश्यैव वेद्यत्वं ग्राहुरात्मनः । यया महाधुरि योगमारे यथा सर्वपापैः प्रमुच्यते तथा चिदन्तयनपेक्षत्वादवेयर्व तयागमाः' आगमा:-'यन्म- गजच्छायावादादिकारोऽपि मुच्यन्त इत्यर्थः ॥ २३ ॥ ससा न मनुने मनसवानुद्रष्टव्यम्' इत्याद्याः । 'विशातारमरे | पर्वसु दर्शादिषु ॥ २४ ॥ विपुषे तुलामेषसत्यान्त्यो । वन विजानीयात् इति श्रुति । निराकरोति पेयत्वमनवस्था- | पडतिमुसे मिनकन्यामीनगरकान्तिषु ॥२५॥ ३

·अध्यायः २०१]
चनपर्व।
नाभूमिदो भूमिमश्नाति राजन
लोकात्रयस्ते न मयन्ति दत्ता
नाथानदी यानमारुह्य याति।
यः काशनं गाय महीं व दयात् ॥ २८
यान् या कामान् ब्राह्मणेभ्यो ददाति परं हि दानान बभूव शाश्वत
तांस्तान् कामान् जायमानः स २७
भव्यं त्रिलोके मयते कुतः पुनः ।
अग्रपत्यं प्रथम सुवर्ण
तस्मात् प्रथानं परमं हि दान
भूर्वप्णयी सूर्यसुनाच गावः ।
बदन्ति लोकेषु विशिष्टरुपः॥
इति श्रीमहाभारते आरण्यके पर्वणि मार्कण्डयसमास्यापर्वणि दानमाहाम्ये
द्विशततमोऽध्यायः ॥ २००॥
२०१
वैशम्पायन उवाच ।
मरुधन्वसु रम्येषु भाथमस्तस्य कौरव ।।
श्रुत्वा तु राजा राजपरिन्द्रद्युम्नस्य तत् तथा । उत्तहस्तु महाराज तपोऽतप्यत सुदुचरम ।
मार्कण्डेयान्महामागात् स्वर्गस्य प्रतिपादनम् ॥१/ आरिराधयिषर्विष्णु बाहुन वर्षगणान विभुः ॥१२.
युधिष्ठिरो महाराज प्ररछ भरतर्षभ । तस्य प्रीतः स भगवान् साक्षादर्शनमेयिवान् ।
मार्कण्डेयं तपोवृद्धं दीर्घायुषमकल्मषम् ॥ २ दृष्य चर्यिः प्रहस्तं दृष्टाय विविधः स्तवः ॥ १३
विदितास्तव धर्मश देवदानवराक्षसाः।
उत्तम उवाच।।
गजवंशाच विविधा ऋषिवंशाश्च शाश्वताः ॥३/ त्वया देव प्रजाः सर्वाः ससुरासुरमानयाः ।
न तेऽस्यविदितं किञ्चिदस्मिल्लोके द्विजोत्तम । स्थायराणि च भूतानि जङ्गमानि तथैव च ॥ १४
कयां पेरिस मुने दिव्यां मनुष्योरगरक्षसामा ४ | ब्रह्म येदाश्च येधं च त्यया सृष्टं महायते ।
देवगन्धर्षयक्षाणां किन्नराप्सरसां तथा । शिरस्ते गगनं देव ने शशिदियाकरी॥ १५
इदमिच्छाम्यहं थोतुं ताधेन द्विजसत्तम । ५ निवासः पवनश्यापि तेजोऽमिथ तवाच्युत ।
कुरलाश्व इति ख्यात स्वाकुरपराजितः। । वाहस्ते दिशः सर्वाः कुक्षिश्चापि महार्णवः॥ १६
कयं नाम विपर्यासामुन्धुमारत्यमागतः॥ ६ अरूते पर्वता देघ सं जो मधुसूदन ।
एतदिच्छामि तत्वेन ज्ञातुं मार्गधसत्तम । पाते चिधी देघी गेमाग्योषधयस्तथा ॥ १७
विपर्यस्तं यथा नाम कुयलावस्य धीमतः ॥ ७ इन्द्रसोमालियरुणा देवासमहौरणः ।
वैशम्पायन उवाच।
प्रहास्त्वामुपतिष्ठन्ति स्तुरन्तो विविधस्तयः। १८
युधिष्ठिरणधमुक्तो मार्कण्डेयो महामुनिः । त्वया व्याप्तानि सर्याणि भूतानि मुवनेश्वर ।
धौन्धुमारमुपाख्यानं फपयामास मारत ॥ ८ योगिनः सुमहावीर्याः स्तुवन्ति या महर्षयः ।
मार्कण्डेय उवाच।
। त्ययितुष्रे जगत्सास्थ्य त्ययि श्रन्दे महद्भयम् ।
हन्त ते कथयिष्यामि Zणु राजन युधिष्ठिर । मयानामपनेताऽसि त्यमेकः पुरुगत्तम " २०
धमिधामिदमाण्यानं धुन्धुमारस्य तणु । ९ | देवानां मानुपाणां च सर्वभूतसुखावहः ।
यया स राजा याकुः कुघलाभ्यो महीपतिः । विभिर्विक्रमणेष प्रयो लोकास्यथा हताः बार
धन्युमारत्यमगमन् हारगुप्त महीपते ! १० मसुराणां सम्मानो विनाशच त्ययातः।
महािर्यश्रुतम्लात उत्ता इति भारत। तय धिक्रमणदया निर्माणमगमन् परम् ॥ ૨૨
समान काम्यमानान् विषयान् ॥ १७ ॥ इत्यारप्चर पर्दगि
करीये भारतभावदीप द्विशततमोऽध्याय २..
२०१
शुन्येति । शाणा गांव लौरोदरण परमेश्वर-
प्रीतिसमिति धुमागेराम्यानतादम्यम् । पदार्यः सः
॥१॥

·३३२
महाभारते-
[मार्कण्डेयसमास्यापर्व
'पराभूताश्च दैत्येन्द्रास्त्वयि क्रुद्ध महायुते ।
धर्म सत्ये दमे चैव बुद्धिर्भवतु मे सदा ।
त्यं हि कर्ता विकर्ता च भूतानामिह सर्वशः॥२३ अभ्यासश्च भवेद्भक्त्या त्ययि नित्यं ममेश्वर ॥२९
आराधयित्वा त्वां देवाः सुखमेधन्ति सवशः।
भगवानुवाच ।
एवं स्तुती हषीकेश उत्तडून महात्मना । २४ सर्वमेतद्धि भविता मत्प्रसादात् तय द्विज ।
"उत्तङ्कमचीद्विष्णुः प्रीतस्तेऽहं घरं घृणु। प्रतिभास्यति योगथ येन युक्तो दियौकसाम३०
उत्तङ्क उवाच ।
प्रयाणामपि लोकानां मह र कार्य करिष्यसि ।
पर्याप्ती मे घरो होप यदहं दृष्टवान् हरिम् ॥ २५ / उत्सादनार्थे लोकानां धुन्धुम महासुरः ॥ ३१
पुरुष शाश्वतं दिव्यं स्रष्टारं जगतः प्रभुम् । तपस्यति तपो घोरं गु यस्तं हनिष्यति ।
विष्णुरुवाच ।
राजा हि धीर्यवांस्तात याकुरपराजितः ॥ ३२
प्रीतस्तेऽहमलौल्येन मफ्त्या तव च सत्तम (२६ / वृहदश्व इति ख्यातो भविष्यति महीपतिः।
अवश्यं हि त्वया ग्रह्मन् मत्तो माहो घरो द्विज । तस्य पुत्रःशुचिन्तिः कुवलाश्य इति शुनः॥३३
एवं स छन्धमानस्तु वरेण हरिणा तदा ॥ २७ स योगवलमास्थाय माम पावोत्तमः।
उत्ताः प्रालिर्व घरं भरतसत्तम । शासनात् तय वि धुन्धुमारी भविष्यति ।
यदि मे भगवन् प्रीतः पुण्डरीकनिभेक्षण ॥ २८ ' पत्रमुका तु तं विमं विष्णुरन्तरधीयत ।
इति श्रीमहाभारते आरण्यके पर्वणि मार्कण्डेयसमास्यापर्वणि धुन्धुमारोपाख्याने
एकाधिकद्विशततमोऽध्यायः ॥२०१॥
२०२
मार्कण्डेय उवाच ।
मार्कण्डेय उवाच ।
इक्ष्वाको संस्थिते गजन शशादः पृथिचोमिमाम् । अथ शुश्राव राजर्पि तमुत्तको नराधिप ।
प्राप्तः परमधर्मात्मा सोऽयोध्यायां नृपोऽमयत् १ / धनं सम्मस्थितं राजन् वृहदश्य द्विजोत्तमः॥
शशादस्य तु दायादः ककुत्स्यो नाम वीर्यवान्। तमुत्तको महातेजाः सर्यास्त्रायेदुषां परम् ।
अनेनाश्चापि काकुत्स्थः पृथुश्चानेनसः सुतः ॥२ पवारयदमेयात्मा समासाद्य नरोत्तमम् ॥ १०
विष्यगश्वः पृथाः पुषस्तस्मादीद्रश्च जशिवान् ।
उत्तर उवाच।
अद्रेश्च युवनाश्वस्तु प्रायस्तस्यात्मजोऽभवत् ॥३। मयता रक्षण कार्य तन् तामन् कर्तुमर्हसि ।
तस्प थावस्तको शेयः श्रावस्ती येन निर्मिता।
निरुद्विमा वयं राजस्वायतादाद्यमहि ॥ ११
श्रावस्तकस्य दायादो वृहदश्वो महावलः ॥ ४
त्वया हि पृथिवी राजन् रस्यमाणा महात्मना।
भविष्यति निरुद्विमा नारण्यं गन्तुमहीस ॥ १२
वृहदश्वस्य दायादः कुवलाश्य इति स्मृतः।
पालने हि महान धर्मः प्रजानामिह दृश्यते ।
कुवलाश्वस्य पुत्राणां सहस्राण्येकविंशतिः॥ ५
संबै विद्यासु निष्णाता पलयन्तो दुरासदाः।
न तथा दृश्यतेऽरण्ये मामून् ते धुद्धिरीशी॥१३
ईशो महि राजेन्द्र धर्मः कचन दृश्पते ।
कुपलावध पित्तो गुणैरम्यधिकोऽभवत् ॥ ६
प्रजानां पालने यो ये पुरा राजामिः कृतः ॥१४
समये तं पिता राज्ये हरभ्योऽभ्यपेचयत् ।
रक्षितन्याः प्रजा रामा ताम्त्यं शिनुमहासे ।
मुयलाध्य महाराज गुरमुत्तमधार्मिकम् ॥ निरुद्धिमत्तपश्चन हि शमोमि पार्थिय॥ १५
पुषसशामिनास्तु वृहदश्यो महीपतिः । ममाधमसमापे ममेपु मरुधन्यम् ।
जगाम तपसे घीमांतपोवनममियहा। ८/ समुदोषालुकापूर्ण उमालक ति स्मृतः । १६
--
स्यारपके पर्वणि नेलाण्डीये भारतमारदापे एकाधिकद्धि-
शक्तमोऽध्यायः ॥ २१॥
te
૨૦૨
इत्याकाचिति ॥७॥

·३३४
महाभारते-
[ मार्कण्डेयसमास्यापर्व
३१
स्वप्रभाषादुराधर्षों महाबलपराक्रमः । युवां हि वीर्यसम्पनौ न वामस्ति समः पुमान् ॥
कस्यचिन् त्वय कालस्य दानवी धीर्यवत्तमौ॥१६/ धध्यत्यमुपगच्छेतां मम सत्यपराक्रमी ।
कैंटमश्चैव दृष्टयन्ती हरि प्रभुम् ।
पतदिच्छाम्यहं कामं प्रामुं लोकहिताय ।। २७
शयानं शयने दिव्ये नागमोगे महाद्युतिम् ॥ १७
मधुफैटमावूचतुः।
बहुयोजनविस्तीर्णे बहुयोजनमायते । अनृतं नोक्तपूर्ण नौ स्वरेप्यपि कुतोऽन्यया ।
किरीटकौस्तुमधरं पीतकौशेययाससम् ॥ १८ सत्ये धर्मे च निरतौ विध्यावां पुरुगोत्तम ॥ २८
दीप्यमानं श्रिया राजेस्तेजसा वषुपा तथा ।
बले रूपेच शीय चशमेन च समोऽस्ति नौ ।
सहस्रसूर्यप्रतिममद्भुतोपमदर्शनम् ॥ १९ | धर्मे तपसि दाने च शीलसत्त्वदमेषु च ॥ २९
विस्मयः सुमहानासीन्मधुकैटभयास्तथा । उपप्लयो महानस्मानुपावर्तत केशव ।
दृष्ट्वा पितामहं चापि पने पद्मनिभेक्षणम् ॥ २० / उक्तं प्रतिकुरुष्व त्वं कालो हि दुरतिकमः ॥ ३०
विधासयेतामय तौ ब्रह्माणममितौजसम् ।
आवामिच्छावहे देव एतमेकंत्यया यिभी।
वित्रस्यमानो बहुशो ब्रह्मा ताभ्यां महायशाः२१ ) अनावृतेऽस्मिन्नाकाशे यधं सुरयत्तम ।
अफम्पयत् पमनालं ततोऽबुध्यत केशयः । पुरत्यमधिगच्छाप तय चापि सलोचन ।
अद्यापश्यत गोविन्दो दानवी पार्यवत्तरौ ॥ २२ घर पप घृतो देव तद्विद्धि सुरसत्तम ॥ ३२
दृपा तापवीदेवः स्वागतं यां महाबलौ। अनृतं मा भयेद्देय यद्धि नी संश्रुतं तदा ।
ददामि यां घरं श्रेष्ठं प्रीतिर्हि मम जायते ॥ २३
भगवानुवाच ।
तौ प्रहस्य हपीकेशं महादपों महाबली । बाढमेयं करिष्यामि सर्यमेतदपिप्यति ।।
प्रत्यागतां महाराज सहिती मधुसूदनम् ॥ २४ । स विचिन्त्याय गोविन्दो नापश्यबदनामृतम् ।
आवां घरय देव त्वं घरदी स्वः सुरोत्तम । अधकाशं पृथिव्यां चा दिवि था मधुसूदनः ॥ ३४
दातारी सो घरं तम्यं तद्रयीहविचारयन्॥ २५ स्वफायनावृतापूरू दृष्टा देययरस्तदा ।
भगवानुवाच ।
मधुकैटभयो राजन् शिरसी मधुसूदनः ।
प्रतिगृहे वरं धीरावारिसतश्च धरो मम ।
चक्रेण शितधारेण न्यरन्तत महायशाः ।। ३५
इति श्रीमहाभारते आरण्यके पणि मार्कण्डेयसमास्यापर्वणि धुन्धुमारोपाख्याने
यधिकदिशततमोऽध्यायः ॥ २०३ ॥
२०४
मार्कण्डेय उवाच।
मनुस्मरन् पिढ्यधं दुतं विष्णुमुपागमत् ।।
धुन्धुर्नाम महाराज तयोः पुत्रो महाएतिः।
सतु देयान सगन्ययन जित्वा धुन्धुरमणः ।
स तपोऽत्तायत महन्महार्यपराक्रमः । १ पवाघ सर्यानसद्विष्णु देवांध घे भृशम् ॥
६
अतिष्ठदेवपादेन यशो धमनिसन्ततः ।
तस्मै ब्रह्मा ददौ प्रीतो घरं घने स च प्रभुम् ॥ २ . समुद्र पालुकापूर्ण उमालक इति स्मृते ।
देवदानययक्षाणां सर्पगन्धर्वरक्षसाम् ।
' आगम्य च स दुष्टात्मा तं देशं भरतपम ।।
अवभ्योऽहं मवेयं ये घर एष वृतो मया !! ३
वायति स्म परं शम्त्या तमुत्तद्वायम थिमी।
पयं भवतु गच्छेनि तमुवाच पितामहः ।
अन्तर्भूमिगतम्नत्र यालुपान्तस्तिस्तथा ॥
स एवमुक्तम्तत्पादी मां स्पृश्य जगाम ह ॥ ४ । मधुकैटमयोः पुत्रो धुन्धुमीमपराक्रमः ।
सतु धुन्धर लग्भ्या महायीर्यपराक्रमः। शेते लोकविनाशाय तपोशलमुपाश्रितः ।
७
८
२
--
इत्यारोपनि मेलम्हारे मारतभारदारे व्यक्षिकाद-
पलामोऽध्यायः ॥२०॥
२०४
शुन्धुरिति ॥१॥

·अध्यायः २०४] . 1 दशामक्षयत् तेषां शत्राणि विविधानि च २५ 'नाना च गुणसंयुक्तम्तदाप्रभृति सोऽमवन् । तान् सर्वान् नृपतेः पुत्रानदहत् स्येन तेजसा २६ धौल्धुमारमुपाख्यानं प्रथितं यस्य कर्मणा । घनपर्व। २७ २८ ર पतत् ते सर्वमाख्यातं यन्मां त्वं परिपृच्छसि।४३ इदं तु पुण्यमारपानं वियोः समनुकीर्तनम् ॥ ४४ उत्तवस्याश्रमाभ्याशे निःश्वसन पावकार्चिपः। क्षणेन राजशार्दूल पुरेव कपिलः प्रभुः ॥ एतस्मिन्नेव काले तु राजा सबलवाहनः ॥ १० सगरस्यात्मजान कुद्धस्तदद्भुतमिवामवत् । उत्तङ्कविप्रसहितः कुपलायो महीपतिः । तेषु क्रोधामिदग्धेषु तदा भरतसत्तम ॥ पुत्रैः सह महीपालः प्रययौ भरतर्षम ॥ तं प्रबुद्ध महान्मानं कुम्भकर्णमिवापरम् । सहस्रैरेकविंशत्या पुत्राणामरिमर्दनः। | आससाद महातेजाः कुवलाथ्यो महीपतिः ॥ २९ कुचलाभ्यो नरपतिरन्वितो बलशालिनाम् ॥ १२ | तस्य पारि महाराज सुनाव बहु देहतः । तमाविशत् ततो विष्णुभंगवांस्तेजसा प्रभुः। तदापीय ततस्तेजो राजा पारिमयं नृप ॥ ३० उत्तवस्य नियोगेन लोकानां हितकाम्यया ॥१३ योगी योगेन यहि च शमयामास पारिणा । तस्मिन् प्रयाते दुर्धर्षे दिवि शम्दो महानभूत् । ब्रह्मास्त्रेण व राजेन्द्र दैत्यं क्रूरपराक्रमम् ॥ ३१ एप धीमानयध्योऽद्य धुन्धुमारो भविष्यति॥ १४ । ददाह भरतश्रेष्ठ सर्वलोकमयाय । दिव्यैश्च पुष्पैस्तं देवाः समन्तात् पर्यवारयन् । । सोऽस्नेगदग्ध्या राजाः कुवलाश्वो महासरम्३२ देवदुन्दुभयश्चापि नेदुः स्वयमनीरिताः ॥ १५ ' सुरशनुममित्रानं त्रैलोक्येश इयापरः। शीतश्च वायुः प्रययौ प्रयाणे तस्य धीमतः । धुन्धोर्वधात् तदा राजा फुयलाभ्यो महामनाः३३ विपांसुलां महीं कुर्यन् ववर्ष च सरेश्वरः ॥ १६ । धुन्धुमार इति ख्यातो नाम्नाऽप्रतिरथोऽभवत् । अन्तरिक्षे विमानादि देवतानां युधिष्ठिर। प्रीतैश्च मिदशैः समहर्षिसहितैस्तदा । ३४ सत्रैच समदृश्यन्त धुन्धुर्यत्र महासुरः॥ १७ । यरं वृणीषेत्युक्तः स प्रालि प्रणतस्तदा । कुचलाश्वस्य धुन्धोश्च युद्धकौतूहलान्विताः । । अतीव मुदितो राजन्निदं वचनमप्रवीत् ।। देवगन्धर्वसहिताः समवेक्षन् महर्षयः ।। १८ दद्यां वित्तं द्विजाम्येभ्यः शत्रुणां चापि दुर्जयः । नारायणेन कौरव्य तेजप्ताऽऽप्यायितस्तदा । सख्यं च विष्णुना मे स्याद्भूतेप्यद्रोह एव च॥३६ स गतो नृपतिः क्षिप्रं पुस्तैः सर्वतो दिशम् १९ धर्म रतिश्च सततं स्वर्ग पासस्तथाऽक्षयः । तथाऽसिवति ततोदेवैःप्रीतैरुक्तः स पार्थिय:३७ अर्णवं खानयामास कुवलाश्वो महीपतिः । कुघलाश्वस्य पुत्रैश्च तस्मिन् वै वालुकार्णवे ॥२० ऋविभिश्च सगन्धरुत्तरेन च धीमता। सम्माप्य चैन विविधैराशीवर्यादैस्ततो नृप ॥ ३८ सप्तभिर्दिवसः खात्वा दृष्टो धुन्धुर्महाबलः । आसीद्धोरं यपुस्तस्य यालुफान्तहितं महत् ॥२१ देया महर्षयश्चापि स्वानि स्थानानि मेरे। तस्य पुप्रास्त्रपः शिष्टा युधिष्ठिर तदाऽभवन् ३९ दीयमानं यथा सूर्यस्तेजसा भरतर्षभ। ततो धुन्धुर्महाराज विशमावृत्य पश्चिमाम् ॥ २२ हदायः कपिलाश्यश्च चन्द्राश्यय भारत तेभ्यः परम्परा राजनिश्याणां महात्मनाम्॥४० सुमोऽभूदाजशार्दूल कालानलसमद्युतिः । कुधलाश्वस्य पुप्रैस्तु सर्वतः परिवारितः ॥ २३ ' पंशस्य समहाभाग राशाममिततेजसाम् । एवं स निहतस्तेन कुपलाश्वेन सत्तम । अभिद्रुतः शरैस्तारणैर्गदाभिर्मुसलैरपि । ४१ पशि परिधः प्रासैः राय विमलैः शिनैः॥ २४ , धुन्धुनीम महादैत्यो मधुकैटमयोः सुतः । कुरलाग्यश्च नृपतिधुन्धुमार इति स्मृतः ॥ स यग्यमानः समः समुत्तस्थौ महाबलः । 1 . भास्याहमन् पायकं स संवर्तकसम तदा। मुसजेनाग्निना ऋदो लोकानुनयनिव।

·३३६ महाभारते- [ माईण्डेयममात्यापर्व ५ शृणुयाद्यः स धर्मात्मा पुत्रावांश्च भवेन्नरः । आयुष्मान भूतिमांश्चैव श्रुत्या भवति पर्वम् । न च व्याधिभयं किञ्चित् प्राप्नोति विगतज्यरः । इति श्रीमहाभारते आरण्यके पर्वणि मार्कण्डयसमास्यापर्वणि धुन्धुमारोपास्याने चतुरधिकद्विशततमोऽध्यायः ॥ २०४ ॥ २०५ वैशम्पायन उवाच। येच भूरेषु सर्वेषु वर्तमाना जुगुप्सिताः। ततो युधिष्ठिरो राजा मार्कण्डेयं महाद्युतिम् । स्वकर्म कुर्वन्ति सदा दुष्करं तश्च मे मतम् ॥ १३ पप्रच्छ भरतश्रेष्ठ धर्मप्रश्नं मुर्विदम् ॥ १/क्षत्रधर्मसमाचारतावं व्याण्याहि मे द्विज । श्रोतुमिच्छामि भगवन् खीणा माहात्म्यमुत्तमम् धर्मः सुदुर्लभो विष नृशंसेन महात्मनाम् ॥ १४ कथ्यमानं त्वया विप्र सूक्ष्मं धार्य च तावतः ॥२ पतदिच्छामि भगवन् प्रश्नं प्रश्नविदां वर । प्रत्यक्षमिह विप्र देवा दृश्यन्ति खत्तम । श्रोतुं भृगुकुलश्रेष्ठ भूपे तव सुव्रत ।। सूर्याचन्द्रमसौ वायुः पृथिवी वहिरेव च ॥ ३ मार्कण्डेय उवाच । पिता माता च भगवान गुरुरेव च सत्तम । हन्त तेऽहं समाख्यास्ये प्रश्नमत सुदुर्घवम् । यथान्यदेव विहितं तचापि भृगुनन्दन ॥ तत्त्वेन भरतश्रेष्ठ गदतस्तनिबोध मे।। मान्या हि गुरवः सर्वे एकपल्यस्तथा स्त्रियः। पतिवतानां शुश्रुपा दुष्करा प्रतिमाति मे ॥ ५ मातस्तु गौरवादन्ये पितृनन्ये तु मेनिरे। दुष्करं कुरुते माता विवर्धयति या प्रजाः ॥ १७ पतिव्रतानां माहात्म्यं वनमर्हसि नः प्रभो । निरुद्ध्य चेन्द्रियग्राम मनः संरुध्य चानय ।। ६ तपसा देवतेज्याभिर्वन्दनेन तितिक्षया। पति देवतवच्चापि चिन्तयन्त्यःस्थिता हि याः। अभिचारैरुपायैश्चापीहन्ते पितरः सुतान् ॥ १८ भगवन् दुष्करं त्येतत् प्रतिभाति मम प्रभो ॥ ७ एवं कृच्छ्रेण महता पुत्र प्राप्य सदुर्लभम् । मातापित्रोध शुश्रूपा स्त्रीणां भर्तरि च द्विज । चिन्तयन्ति सदा पीर कीदृशोऽयं मविप्यति१९ स्त्रीणा धर्मात् सुघोराधिनान्यं पश्यामि दुप्करम् | आशंसते हि पुत्रेषु पिता माता च भारत। साध्वाचाराःत्रियो ब्रह्मन् यत् फुर्वन्ति सदाहताः यशः कीर्तिमथेश्यय प्रजा धर्म तथैव च ।। दुष्करं खलु कुर्वन्ति पितरं मातरंच वै॥ ९ । तयोराशा तु सफलां यः करोति स धर्मचित् । एकपन्यश्च या नार्यों याच सत्यं वदन्त्युत । पिता माता च राजेन्द्र तुप्यतो यस्य नित्यशः२१ कुक्षिणा दशमासांश्च गर्भ सन्धारयन्ति याः१० / इह प्रेत्य च तस्याथ कीर्तिर्धर्मश्च शाश्वतः। नार्यः फाटेन सम्भूय किमद्भुततरं ततः । नैव यज्ञक्रियाः काचिन श्राद्ध नोपवासकाम्॥२२ संशयं परमं प्राप्य वेदनामतुलामपि । ११ या तु भर्तरि शुश्रूषा तया स्वर्ग जयत्युत । प्रजायन्ते सुतान् नार्यो दुःखेन महता विमो। एतत् प्रकरणं गजन्मधिकृत्य युधिष्ठिर। २३ पुष्णन्ति चापि महता मेहेन द्विजपुङ्गव । १२ पतियतानां नियतं धर्म चावहितः शृण । २४ इति श्रीमहाभारते श्रारण्यके पर्वणि मार्कण्डेय-समास्यापर्वणि पतियतोपाख्याने 'पञ्चाधिकद्विशततमोऽध्यायः ॥ २०५ ॥ इत्यारण्यके पर्वणि नलकण्ठीये भारतभावदीप चतुरधिकहि-पृष्टाना निर्णयार्थ तत्रापि नाहं बन्दाका विप्र इत्यनः प्राचनो शनतमोऽध्यायः॥ २४ ॥ अन्यः स्पर्धः ॥ इत्यारण्यके पर्वणि नलकण्ठीये भार- २०५ तभारदीप पशाधिकद्धिमतमोऽध्याय । २०५॥ तत इति। पतिस्त्रास्त्यानमितः श्रीमाहात्म्यादीनां ·वनपर्व। ३३७ अध्यायः २०६] मार्कण्डेय उवाच। भिक्षामादाय विप्राय निर्जगाम यशस्विनी।। १७ कश्चिद्दिजातिप्रवरो घेदाध्यायी तपोधनः । ब्राह्मण उवाच। तपस्वी धर्मशीलश्च कौशिको नाम भारत ॥ १ | किमिदं भवति त्वं मां तिष्ठेत्युक्ता बराइने । साहोपनिषदो वेदानर्धाते द्विजसत्तमः । उपरोधं कृतवती न विसर्जितवत्यसि ॥ स वृक्षमूले कस्मिंश्चिद्वेदानुशारयन् स्थितः ॥ २ मार्कण्डेय उवाच। उपरिशच वृक्षस्य बलाका सध्यलीयत । ब्राह्मणं क्रोधसन्तप्तं ज्वलन्तमिव तेजसा । तया पुरीपमुत्सृष्टं ब्राह्मणस्य तदोपरि ॥ ३ दृष्ट्या साध्वीमनुष्येन्द्र सान्त्वपूर्व वचोऽब्रवीत् १९ तामवेक्ष्य ततः ऋद्धः समपच्यायत द्विजः। ख्युवाच। भृशं क्रोधामिभूतेन बलाफा सा निरीक्षिता ॥ ४ क्षन्तुमर्हसि मे विछन् भर्ता मे दैवतं महत् । अपध्याता च विप्रेण न्यपतद्धरणीतले । स चापि क्षुधितः श्रान्तः प्राप्तः शुपितो मया बलाको पतितां दृष्ट्वा गतसत्त्यामचेतनाम् ॥ ५ घ्राह्मण उवाच। कारुण्यादभिसन्ततः पर्यशोचत तां द्विजः। ब्राह्मणा न गरीयांसो गरीयांस्ते पतिः कृतः। मकार्य कृतवानस्मि रोपरागबलात्कृतः । ६ गृहस्थधर्म वर्तन्ती ब्राह्मणानवमन्यसे ॥ मार्कण्डेय उवाच । इन्द्रोऽप्येषां प्रणमते किं पुनर्मानयो भुवि । इत्युक्ता बहुशो विद्वान् ग्राम भैक्ष्याय संश्रितः । अवालिशेन जानीये वृद्धानां न श्रुतं त्वया ॥ २२ प्रामे शु_नि प्रचरन् कुलानि भरतर्षभ । प्रविष्टस्तत् कुलं यत्र पूर्व चरितवांस्तु सः । ब्राह्मणा ह्यग्निसदृशा दहेयुः पृथिवीमपि । देहीति याचमानोऽसौ तिष्ठेत्युक्तः स्त्रिया ततः८ ख्युवाच। शौचं तु यावत् कुरुते भाजनस्य कुटुम्बिनी। नाहं बलाको विप्रर्षे त्यज क्रोधं तपोधन ॥ २३ एतस्मिन्नन्तरे राजन् क्षुधासम्पीडितो भृशम् ॥९ अनया क्रुद्धया दृपया ऋद्धः किं मां करिष्यसि। मर्ता प्रविष्टः सहसा तस्या भरतसत्तम । नावजानाम्यहं विप्रान् देवैस्तुल्यान् मनस्विनः २४ सा तु दृष्ट्वा पर्ति साध्वी ब्राह्मणं व्यवहाय तम्१० | अपराधामिमं विप्र क्षन्तुमर्हसि मेऽनघ । । पाद्यमाचमनीयं वै ददौ मर्तुस्तथाऽऽसनम् । जानामि तेजो विप्राणां महाभाग्यं च धीमताम् । प्रज्ञा पर्यचरश्चापि भरिमसितेक्षणा । ११ । अपेयः सागरः क्रोधात् कृतो हि लवणोदकः । आहारेणाय भक्ष्यश्च भोज्यैः सुमधुरैस्तथा । तथैव दीप्ततपसां मुनीनां भावितात्मनाम् ॥ २६ उच्छिष्ट माविता मत नित्यं युधिष्ठिर ॥ १२ येषां क्रोधाग्निरद्यापि दण्डकेनोपशाम्यति । दैवतं च पति मेने भर्तृश्चित्तानुसारिणी। ग्राह्मणानां परिभवाद्वातापिः सुदुरात्मवान्॥ २७ कर्मणा मनसाघाचा नान्यचित्ताऽभ्यगात् पतिम् अगस्त्यमृपिमासाद्य जीर्णः क्रूरो महासुरः । तं सर्वभावोपगता पतिशुश्रपणे रता। साध्वाचारा शुचिर्दक्षा कुटुम्बस्य हितैपिणी१४ बहुप्रभायाः श्रूयन्ते ब्राह्मणानां महात्मनामा २९ क्रोधः सुविपलो ब्रह्मन् प्रसादश्च महात्मनाम् । मर्तुचापि हितं यत् तत् सततं साऽनुवर्तते । अस्मिस्त्वतिक्रमे ब्रह्मन् क्षन्तुमर्हति मेऽनय ॥२९ देवतातिथिमृत्यानां श्वश्वशुरयोस्तथा ॥ पतिशुपया धमों यः स मे रोचते द्विज । यूषणपरा नित्यं सततं संयतेन्द्रिया। सा ग्रामणं तदा दृष्टा संस्थित भैश्यकाक्षिणम्॥ दैवतेष्वपि सर्वेषु मा मे दैवतं परम् । अविशेषेण तस्याहं कुर्या धम द्विजोत्तम । चोडिता साऽभवत् साध्वी तदा भरतसत्तम । सुधपाया फलं पदय पत्ाह्मण यादृशम् ।। ३१ 1 २०६ ॥ २७ ॥ गुगया इति । भर्तृगुरूपया सार्वत्यप्रातिदर्शिता ॥३१॥ कश्चिदिति ॥१॥ दण्डके दण्डकारप्ये 4 घ०२२ ·महामारते- [मार्कण्डेयसमास्यापर्व बलाका हि त्वया दग्धा रोपात्तद्विदितं मया। श्रुतिप्रमाणो धर्मः स्यादिति वृद्धानुशासनम् ४१ क्रोधः शत्रुः शरीरस्थो मनुष्याणां द्विजोत्तम ३२ | बहुधा दृश्यते धर्मः सूक्ष्म एव द्विजोत्तम । यः क्रोधमोही त्यजति तं देवा ब्राह्मणं विदुः । भगवानापे धर्मशः स्वाध्यायनिरतः शुविः ॥ ४२ यो घदेदिह सत्यानि गुरु सन्तोषयेत च ॥ ३३ | न तु तत्धेन भगवन् धर्म वेत्सीति मै मतिः । हिंसितश्च न हिंसेत तं देवा ब्राह्मणं विदुः । यदि विप्रन जानीपे धर्म परमकं द्विज ॥ ४३ जितेन्द्रियो धर्मपरः स्वाध्यायनिरतः शुचिः॥३४ ! धर्मत्याचं ततः पृच्छ गत्वा तु मिथिला पुरीम् । कामक्रोधी वशी यस्य तं देवा ब्राह्मणं विदुः। यस्य चात्मसमो लोको धर्मशस्य मनस्विनः ३५ मिथिलायां वसेद्याधः स ते धर्मान् प्रवक्ष्यति। | मातापितृभ्यां शुश्शुः सत्यवादी जितेन्द्रियः॥४४ सर्वधर्मषु च रतस्तं देवा ब्राह्मणं विदुः । योऽध्यापयेधीयीत यजेद्वा याजर्यात या ॥ ३६ तत्र गच्छस्व भद्रं ते यथाकामं द्विजोत्तम ॥ ४९ दद्यादापि यथाशक्ति तं देवा ब्राह्मणं विदुः । अत्युक्तमपि मे सर्व क्षन्तुमर्हस्यानिन्दित । ब्रह्मचारी घदान्यो योऽप्यर्धायाद्विजपुङ्गवः ॥३७ स्त्रियो ह्यवध्याः सर्वेषां ये धर्ममभिविन्दते ॥ ४६ स्वाध्यायवानमत्तो चै तं देवा ग्राह्मणं विदुः । ब्राह्मण उवाच। यदाह्मणानां कुशलं तदेयां परिकीर्तयेत् ।। ३८ प्रीतोऽस्मि तव मदं ते गतः क्रोधश्च शोभने । सत्यं तथा व्याहरतां नानृते रमते मनः। उपालम्भस्त्वाऽत्युको मम निःश्रेयसं परम् । धर्म तु ब्राह्मणस्याहुः स्वाध्यायं दममार्जवम् ३९ / स्वस्ति तेऽस्तु गमिष्यामि साधयिष्यामि शोमने इन्द्रियाणां निग्रहं च शाश्वतं द्विजसत्तम । मार्कण्डेय उवाच। सत्यार्जवे धर्ममाहुः परं धर्मविदो जनाः ।। ४० तया विसृष्टो निर्गम्य स्वमेव मवनं ययौ। दुर्शयः शाश्वतो धर्मः स च सत्ये प्रतिष्ठितः। विनिन्दनसस्वमात्मानं कौशिको द्विजसत्तमः४८ इति धीमहाभारते मारण्यके पर्वणि मार्कण्डेयसमास्यापर्वणि पतिव्रतोपाख्याने पडधिकद्विशततमोऽध्यायः ॥२०६ ॥ २०७ मार्कण्डेय उवाच। इति सञ्चित्य मनसा श्रद्दधानः स्त्रिया पचः। चिन्तयित्वा तदाश्चर्य स्त्रिया प्रोक्तमशेषतः। बलाकाप्रत्ययेनासौ धय॑श्च पवनैः शुभैः विनिन्दन स स्वमात्मानमागस्कृत इचावभौ ॥ १ सम्प्रतस्ये स मिथिला कौतुहलसमन्धितः । चिन्तयानः स्वधर्मस्य सूक्ष्मां गतिमथानवीत् । अतिक्रामभरण्यानि नामांश्च नगराणि ॥ श्रद्दधानेन वै भाध्यं गच्छामि मिथिलामहम् ॥२ कृतात्मा धर्मवित् तस्यां व्याधो निवसते किल! | ततो जगाम मिथिलां जनकैन सुरक्षिताम् । तं गच्छाम्यमद्यैव धर्म प्रष्टुं तपोधनम् ॥ ३ धर्मसेतुसमाकीर्णा यज्ञोत्सवयीं शुमाम् ॥ ६ सा च ब्राह्मणाना ब्रह्मविदामेवास्तीति तलक्षणान्याह क्रोध | घशून्य वस्तुनि प्रतिष्ठित पर्यवसिनः । अन्यो धर्मस्वसत्ये इति ॥ ३२ ॥ अत्र लक्षणकयनं निष्प्रयोजनमिति यान्येव | प्रतिचिन इत्यर्थात् सिद्धम् ॥ ४५ ॥ साधयिष्यामि खका- विद्वलक्षणानि तानि विद्यासाधनानीति न्यायेन ब्राह्मण्यमा-मिति शेष ॥ १७॥ इत्यारण्यके पर्वणि लमण्डीये मस्य क्रोयादित्यागो गुराधनादि च वतन्यत्वेन विधी- भारतभावापे पडधिकदिशनतमोऽध्यायः ॥ २०६॥ रते । य इति । सत्यवाक् गुरुमक्तः क्षमावांश्च भवेदित्यर्थः ॥ ३३ ॥ शाश्वतो धर्म आत्मदर्शनम् । यदाह याज्ञवल्क्य. २०७ इज्याचारदमाहिंसादानस्वाध्यायकर्मणाम् । अयं चिन्तयित्येति । आगोऽपराध कृतमनेनेत्यागकृतः परमो धर्मों यद्योगैनात्मदर्शनम् ' इति । सत्ये धैकालिका- ॥१॥ .

·७
হত
मातापितरी॥२॥नाभ्यमूर्य पागुणेनु दारं नाविनरे। मरानकाः ॥३६॥ मारिणतन मागुना ये गंयुमन्ति
जीरामि॥ २२ ॥ युल्या विधमानदोषमशीतनम् । गहा: सम्यम्योग सेनानि कुर्वन्दित एवं पाशि। अन्य चोरा:
अध्यायः २०७]
वनपर्व।
गोपुराहालकवी हयंप्राकारशोभनाम् । देवतातिथिभृत्यानामयाशिऐन धर्तये ॥ २२
प्रविश्य नगरी रम्यां विमानबहुभिर्युताम् ॥ न कुत्सयाम्यहं किञ्चिन्न गहें वलयत्तरम् ।
पण्यैश्च बहुभिर्युक्तां सुविभक्तमहापयाम् ।
| कृतमन्येति कर्तारं पुराकर्म द्विजोत्तम ॥ २३
अश्वै स्यैस्तथा नागैयाँधैश्च बहुभिर्युताम् ॥ ८ कृषिगोरक्ष्यवाणिज्यमिह लोकस्य जीवनम् ।
हएपुरजनाकीर्णा नित्योत्सवसमाकुलाम् ।
दण्डनीतिप्रयी विद्या तेन लोको भवत्युत ॥२४
सोऽपश्यद्वृत्तान्तां ब्राह्मणः समतिक्रमन् ॥ ९ ! फर्म शुद्ध कृपिश्ये सलामः क्षत्रिये स्मृतः ।
धर्मव्याधमपृच्छच्च स चास्य कथितो द्विजैः । ब्रह्मचर्य तपो मन्त्राः सत्यं च ब्राह्मणे सदा ॥२५
अपश्यत् तत्र गत्वा तं सूनामध्ये व्यवस्थितम् १०
राजा प्रशास्ति धर्मेण स्वकर्मनिरताःप्रजाः।
मार्गमाहिपमांसानि विक्रीणन्तं तपस्थिनम् ।
विकर्माणश्च ये फेचित् तान् युनक्ति स्यकर्मसु२६
आफुलत्याच तृणामेकान्ते संस्थितो द्विजः।।११ | भेतव्यं हि सदा राज्ञां प्रजानामधिपा हि ते ।
सत झात्या द्विजं प्राप्त सहसा सम्भ्रमोत्थितः। धारयन्ति विकर्मस्य नृपा मृगमियेषुभिः ।।
याजगाम यतो विप्रः स्थित एकान्तदर्शने ॥ १२ जमकस्येह विप्रर्षे विकर्मस्थो न विद्यते ।
स्वकर्मनिरता यर्णाश्चत्वारोऽपि द्विजोत्तम ॥ २८
व्याध उवाच।
अभिवादये त्यां भगवन् स्वागतं ते द्विजोत्तम ।
स एप जनको राजा दुर्वृत्तमपिचेत् सुतम् ।
अहं घ्याधी हि भद्रं ते किंफरोमि प्रशाधि माम् | दण्ड्यं दण्डे निक्षिपति तथा न म्लाति धार्मिकम्
एफपत्न्या यदुक्तोऽसि गच्छ त्वं मिथिलामिति । सुयुक्तचारो नृपतिः सर्वे धर्मेण पश्यति ।
जानाम्येतदहं सर्वं यदर्थे त्यामेहागतः ॥ १४ श्रीध राज्यं च दण्डश्च क्षत्रियाणां द्विजोत्तम ३०
श्रुत्वा च तस्य तद्वाक्यं सविमो भृशयिस्मितः। राजानो हि स्वधर्मेण नियमिच्छन्ति भूयसीम् ।
१५ संबंपामेव वर्णानां पाता राजा भवत्युत ॥ ३१
द्वितीयमिधमाश्चर्यमित्यचिन्तयत द्विजः॥
अदेशस्य हि ते स्थानमिति व्याधोऽब्रवीदिदम् । परेण हि हतान् ब्रह्मन् वराहमाहिपानहम् ।
गृहं गच्छाव भगवन् यदि ते रोचतेऽनघ ॥ १६ न स्वयं हन्मि यिम विकोणामि सदा त्यहम्३२
नमसयामि मांसानि सनुगामी तथा हाहम् ।
मार्कण्डेय उवाच।
सदोपयासी च तथा नक्तमोजी सदा द्विजा३३
बाहमित्येव तं विप्रो दृष्टो यचनमब्रवीत् ।
अग्रतस्तु द्विजं कृत्वा स जगाम गृहं प्रति ॥ १७ । अशीलथापि पुरुषो भूत्वा भवनि शीलवान् ।
प्राणिहिसारतिश्चापि भरने धार्मिकः पुनः ॥ ३४
प्रविश्य च गृह रम्यमासनेनाभिपूजितः।
१८ अभिचारानरेन्द्राणां धर्मः सवीर्यते महान् ।
पाचमाचमनीयं च प्रतिगृह्य द्विजोत्तमः ॥
अधमा वर्तते चापि सङ्कीर्पन्ते ततःप्रजाः ॥ ३५
सुखोपविष्टस्तं व्याधं पचनमवयीत् ।
भेण्डा यामनाः कुम्जाः स्थूलशीपस्तधय च ।
कर्मत न सदृशं भवतःप्रतिमाति मे ।
१९ ग्लोवाधान्धाध वाधेरा जायन्तेऽत्युचलोचनाः
अनुतप्ये भृशं तात तय घोरेण कर्मणा ॥
पाधियानामधर्मस्वात् प्रजानाममयः सदा ।
स पप राजा जनकः प्रजा धर्मेण पश्यति ॥ ३७
कुलोचितमिदं फार्म पितृपैतामहं परम् ।
पर्तमानस्य में धर्म स्ये मन्यु मा कृथा द्विज॥ २० अनुगृहन् प्रजाः सर्वाः स्यधर्मनिरताः सदा।
दे चैय मां प्रशंसन्ति ये च निन्दन्ति मानवाः ॥
विधामा विहितं पूर्व कर्म स्वमनुपालयन् ।
२१ सर्वान् सुपरिणीतेन कर्मणा तोरयाम्यहम् ।
'प्रयताय गुरु वृद्धी शुभूपेऽहं द्विजोत्तम ॥
ये जीयन्ति म्ययाण संयुअन्ति च पार्थिवाः ३९
सत्यं पदे नाभ्यसूये यथाशक्ति ददानि च ।
विमानः साप्तभौमिकाकैः ॥ ७ ॥ सूना पथस्थाने लोक. परलोक ॥ २४ ॥ न अनि न मगनि नयान
॥ २९ ॥ अभिवागत् रगते. ॥३५॥ भण्डाः
सन्मध्ये ॥१॥ देशम्बनयोम्परेशम्यम् ॥११॥ गुरू
1
ततः
व्याघउवाच।
-
। अविधमानदोषारोप । पुरानं कौते सम्पन्ध. ॥ २३ ॥ । इस्पः ॥ १९॥

·३४० महामारते- [माईण्डेश्चमात्यापन न किश्चिदुपजीयन्ति दान्ता उत्थानशीलिनः। पापान्यो पुरा कृतानि शपत्याऽनदानं सततं तितिक्षा धर्मनित्यता॥४० प्रारधर्मशालोऽपि विहन्ति पश्चात् । यथाई प्रति पूजा च सर्वभूतेषु सदा। धमा राजनदते पुरुगणां त्यागानान्यत्र मयानां गुणास्तिष्ठन्ति पूरे ॥ ४१ यत् कुर्वते पापमिह प्रमादात् ॥ मृा पादं परिहरेत् कुर्यात् मियमयाचितः। पापं कृत्या हि मन्येत नाहमस्मीति पूरुषः । न च कामान संरम्मान वेदमुत्यजेत् ॥ ४२ तं तु देवाः प्रपश्यन्ति स्यस्यैपान्तरपूरुषः ॥ ५४ प्रिये नातिभृशं हथ्येदप्रिये न च सम्वरेत् । चिकी देयकल्याणं धबधानोऽनसूयकः । न मुहोदयंशन्ट्रेषु न च धर्म परित्यजेत् । ४३ यसनस्येय छिद्राणि साधनां विवृणोति यः ॥५५. कर्म चेकिश्चिदन्यत् स्यादितरम तदाचरेत् । पापञ्चेव पुरुषः कृत्या कल्याणामभिपद्यते । यत् कल्याणममिध्यायेत् तात्मानं नियोजयेत् । मुच्यते सर्वपापेभ्यो महामेणेय चन्द्रमाः॥ ५६. न पापे प्रतिपापः स्यात् साधुरेप सदा मधेत् । ययाऽऽदिस्या समुद्यन् धै तमः पूर्वं व्यपोहति।, आत्मनेय हतः पापो या पापं पतमिच्छति॥ ४२ एवं कल्याणमातिष्ठन् सर्वपापैः समुच्यते ॥ ५७. कर्म चैतदसाधूनां जिनानामसाघुपत् । पापानां विद्धपधिष्टानं लोममेय विजोत्तम । न धर्मोऽस्तीति मन्यानाः चीनयहसन्ति ये४६ लुम्धाः पापं व्ययस्यन्ति नरा नातियतुश्रुताः ५८ अधां धर्मरूपेण सृणैः कृपा यावृताः। अभ्रद्दधाना धर्मस्य ते नश्यन्ति न संशयः। तेषां दमः पवित्राणि प्रलापा धर्मसंधिताः। महारतिरियामातः पापो भयति नित्यदा ॥४७ सर्प हि विद्यते तेषु शिष्टाचार सूदुर्समः ॥ ५९ मूदानामपलिप्तानामसारं मावितं भवेत् । मार्कण्डेय उवाच । दर्शयत्यन्तरात्मा तं दिया रूपमियांशुमान् ॥४८ स त चिसो महामाको धर्मध्याधमपृच्छत । न लोके राजते मूर्खः केपलात्मप्रशंसया। शिष्टाचारं फथमहं विद्यामिति नरोत्तम ॥ ६. वापि चेह मजा हीनः एतविधः प्रकाशते । ४९ पतदिच्छामि भद्रं ते थोतुं धर्मभृतां घर। अग्रुपन् कस्यचिनिन्दामात्मपूजामयर्णयन् । त्यस्तो महामते व्याध तद्योहि यथातयम् ॥६९ न कधिगुणसम्पन्नः प्रकाशो भुपि दृश्यते ॥ ५० व्याध उवाच। विकर्मणा तप्यमानः पापाद्विपरिमुच्यते । यज्ञो दानं तपो घेदाः सत्यं च द्विजसत्तम । न त कुर्या पुनरिति द्वितीयात् परिमुच्यते॥५१ | पञ्चैतानि पवित्राणि शिष्टाचारेषु सर्वदा ॥ ६२ कर्मणा येन तेनेह पापाहिजपरोत्तम । कामक्रोधी यशे मृत्वा दम्भ लोभमनाघम् । एवं श्रुतिरियं ब्रह्मन् धर्मेषु प्रतिदृश्यते ॥ ५२ धर्ममित्येष सन्तुशास्ते शिष्टाः शिष्टसम्मताः ॥६३ संरम्भाद्रयात् ॥ ४२ ॥ अन्यत् विपरीतं स्यात् इतरत् | दश एवं स्यात् इति श्रुतिहि धर्मेषु धर्मोत्पत्तिविषया। ज्ञानी- ताशं द्वितीय कल्याणमेवात्मनः परस्य चाभिप्यायेत् त्पत्ती लेक एवं श्रवणादिमागों 'नान्यः पन्या विद्यतेऽयनाय' जानीयात् ॥४४॥ पापे पापिनि प्रतिपापः प्रतिपापी । इति श्रूयते ॥ ५२ ॥ पार कृतानीति सम्बन्ध ॥ ५ ॥ न स्यात् ॥४५॥ वृजिनाना म्यसनक्ताम् । असाचोद विकोपदिति यः। साधूना छिमाणि धनादानता स्तद्वत् ॥ ४६ ॥ इतिश्ना आमातः सभसारोऽपि पुष्टो ! श्रासादीनि य. विवृणोति धनादिदानेन विष्णोति विशेषतः भवेत् ॥ १७ ॥ तद्वन्मूढाना भावितं चिन्तितम् । अन्तः । साधुसेवनजात् पुष्यान्मुमुक्षा उदेतीत्यर्थः ॥५६॥ यथेति । पिदधाति ॥५५॥ सः कल्याण मोक्षोपाय पर्तुमिच्छेदेव । रात्मैव तं मूढ़ दर्शयति मूढस्य मौन्यमेव सरूपमापकम् । मुमुक्षा पापनाशपूर्विस्वोदेतीति भावः ।। ५७ ॥ अधर्मा ४८॥ मजा हीन मलिनदेहः श्रियेति पाठान्तरे स्पष्टोऽर्थः । इति या धर्मशन्या अपि धर्मस्य स्यमिवरूपं यस्य तेन ॥४९॥ मूढमतमाह भवनिति ॥५०॥ पापात् दम्भेन आता तेषा दन्भिनामम् । अत एव दम्भिना साधून प्राक् कृतात द्वितीयात् करिष्यमाणात् ।। ५१ ॥ कर्मणेति । च विशेषानवगमात् तेषु दाम्भ शिष्टाचारः मुदुर्लभः येन तेनेति जपतपस्तीर्थाद्यन्यतमेन येन केनचिदपि पापात् दुर्बोध इत्यर्थः ।। ५७ ॥ शिष्टाचारमाह यज्ञ इतिः १६२॥ परिमुच्यत इत्यनुषज्यने । 'सघ्राह्मणः बेन स्यायेन स्यात्तेने- । शिष्टलक्षणमाह कामेति ॥३॥ महाप्राज्ञ ख, ·३४१ -er म तेगं विद्यते वृत्तं यशस्थामायशीलिनाम् । यो यथा प्रकृतिजन्तुः स स्वां प्रकृतिमरते । आचारपालनं चैव द्वितीय शिष्टलक्षणम् ॥ ६४ पापात्मा क्रोधकामादीन् दोपानामोत्यनात्मवान् गुरुयुसरणं सत्यमशोधां दानमेव च । आरम्मो न्याययुक्तो यः स हि धर्म इति स्मृतः। एतचतुष्टयं प्रान् शिष्टाचारेणु नित्यदा ॥ ६५ अनावारस्त्यति पतच्छिष्टानुशासनम् ॥ ७७ शिष्टाचारे मनः कृत्या प्रतिष्ठाप्य च सर्वशः। अवयन्तोऽनस्यन्तो निरहङ्कारमत्सराः । यामयं लभते वृत्तिं सा न शक्या हतोऽन्यथा ॥ ऋजयः शमसम्पन्नाः शिष्टाचारा भवन्ति ते ७८ वेदस्योपनिषत् सत्यं सत्यस्योपनिषदमः । ऋषिधवृद्धाः शुचयो वृत्तयन्ता मनस्सिनः । दमस्योपनिषद त्यागः शिष्टाचार नित्यदा॥६७ गुरुशुश्रुग्यो दान्ताः शिष्टाचारा भवन्युत ॥७९ ये तु धर्मानम्पन्ने बुद्धिमोहान्विता नराः। तेषामहीनसत्त्वानां दुष्कराचारकर्मणाम् । अपया गच्छतां तेषामनुयाता र पीप्यते ॥ ६८ स्यैः कर्मभिः सत्रुताना घोरत्वं सम्प्रणश्यति८० ये तु शिष्टाः सनियताः श्रुतित्यागपरायणाः । ते सदाचारमाधर्य पुराणं शाश्वतं धुयम् । धर्मपन्यानमारूताः सत्यधर्मपरायणाः ॥ ६९ धर्म धर्मण पश्यन्तः स्वर्ग यान्ति मनीषिणः॥८१ नियच्छन्ति परां बुद्धि शिष्टाचारान्यिता जनाः आस्तिका मानहीनाश्च द्विजातिजनपूजकाः । उपाध्यायमते युकाः स्थित्या धर्मार्थदर्शिनः ७० श्रुतवृत्तीपसम्पन्नाः सन्तः स्वर्गनिवासिनः ॥ ८२ नास्तिकान भिन्नमर्यादान कूराम्पापमतौस्थितान् घेदोक्तः परमो धर्मो धर्मशास्त्रेषु चापरः। त्यज तान् भानमाथित्य धार्मिकानुपसेन्य च७१ / शिष्टाचारच शिष्टानां त्रिविधं धर्मलक्षणम् । कामलोमप्रहाफोर्णी पञ्चेन्द्रियजला नदीम् । पारणं चापि विद्यानां तीर्यानामयगानम् ॥८३ नायं धृतिमयीं एत्या जन्मदुर्गाणि सन्तर ॥ ७२ क्षमा सत्यायं शौचं सतामायारदर्शनम् । कमेण सञ्चितो धर्मो बुद्धियोगमयो महान् । सर्वभूतदयायन्तो आहिंसानिरताः सदा ॥ शिष्टाचार मये साधु रागः शुल्य याससि ७३ परुरं च न भाषन्ते सदा सन्तो द्विजप्रियाः । सार्हसा सत्यवचनं सर्वभूतहितं परम् । शुमानामशुमानां च कर्मणां फलसञ्चये ॥ ८५ यहिंसा परमो धर्मः स च सत्ये प्रतिष्ठितः । विपाकममिजानन्ति ते शिष्टाः शिष्टसम्मताः। सत्ये हत्या प्रतिष्ठां तु प्रवर्तन्ते प्रवृत्तयः ॥ ७४ | न्यायोपेता गुणोपेताः सर्वलोकहितषिणः ॥ ६ सत्यमेष गरीयस्तु शिष्टाचारनिषेवितम् । सन्तः स्वर्गजितः शुक्लाः सन्निविष्टाश्च सत्पथे । आचारच सतां धर्मः सन्तधाचारलक्षणाः ॥७५ | दातारः संविभक्तारो दीनानुग्रहकारिणः ॥ २७ वृत्तपत सेछोपात्तमिति यावत् । 'वृत्तोऽधीतेऽप्यतीतेति वर्तु विद्या ऋग्यजु सामात्मिका यत्र स त्रिवियो यज्ञस्तत्र साध- वनविद्या याशिका । वृत्तं शील तद्वन्तः । मनखिन.जित. लेऽपि मृते यते इति मेदिनी ॥६॥ अतोऽन्यया गुशुधूप- गाद्यमावे॥६६॥ वेदस्पेति। उपनिषदहस्य सत्यं ब्रह्म तदज्ञाने चित्ता. ॥ ७९ ॥ दुफाचारकर्मणामन्यैर्दुष्करः आचार: वेदो निष्पल इत्यर्थ. एवं दमाभावे सत्यं नास्ति। त्यागाभावे शीलं कर्म यज्ञादि येषां तेषाम् । घोरत्वं हिंसादिदोषत्वमा ॥ ८ ॥ आश्चर्यमसता दुस्नुष्यत्वात् । मदाचार मद्भिरा- दमोऽपि नास्तीत्यय. ।। ६७ ॥ अश्या अमार्गेण अनुयाता अनुगन्ता।६८॥ श्रुतिश्च त्यागच तेदेपरमयनं स्थानं येषा ते मीण पुराणमनादि शाश्वतमनवछिन्नं भूवं नित्यमत्याच्या श्रुतित्यागपरायणाः ॥६॥ परा युद्धिमात्माकार वृत्तिमा अटकाथाद्धादि। शिष्टाचारः होलवादिः । शिष्टाना तुष्टि- नियच्छन्ति निगृहन्ति परं वैराग्यवन्त इत्यर्थ ७०॥ शिया- रिति शेषः । तदुक्तमाभियुक्त--'सता हि सन्देहपदेषु वस्तुपु दवायें।' वा यथा तथवरम् इत्यमर.॥७३॥ अहिंसां सत्यं । एवान्तर्भावात् त्रिविधमित्युक्तम् । पारणं समापनम् ॥८३॥ च स्तीति अहिंसेति । प्रतिष्ठां स्थयम् ।।४11 यो यथेत्यद्ध । विपार्क क्रमेण पुण्यपापयोः क्षयम् । तेन पुष्यहासहेतुः सुखं न्याचष्टे पापात्मेत्यादिना। अनात्मवान् अजिताचित ।।७६1 नेटव्यं पापहासहेतुर्दु सं सोढव्यमिति भाव । न्यायो अहवारी दुप. मत्सर, परदोषासाहिष्णुत्वं तदार्जिताः ।शिष्ट युक्तिः। गुणाः शमादयस्तदुपता ॥८६॥ शुका. हिंमा. गुरुशानोसमाचरन्तः शिष्टाचारा 16|| विद्याद्धा. तिस्रो शून्यधर्मवन्त सत्पथे ब्रह्ममार्ग संविभक्तार. कुटुम्वेषु ॥४७॥ यनपर्व। सप्यायः २०७] ८४ प्रमाणमन्त-करणस्य वृत्तयः' इति । अस्यापि शिष्टाचार । चारवति शुनपटोपमे योगधर्म रागन साधुर्भवेत् शुक्रवा वेति ·३४२ महामारते- [मार्कप्टेयसमास्यापर्व सर्वपूज्याः श्रुतधनास्तथैव च तपस्विनः । सर्वत्र च दयावन्तः सन्तः करुणदिनः ॥ ९४ सर्वभूतदयावन्तस्ते शिष्टाः शिष्टसम्मताः ॥ ८८ | गच्छन्तीह सुसन्तुश धर्मपन्थानमुत्तमम् । दीनशिपः सुखाँल्लोकानाप्नुवन्तीह च श्रियम् । शिष्टाचारा महात्मानो येषां धर्मः सुनिश्चितः९५ पीडया च फलमस्य भृत्यानां च समाहिताः८९ अतिशयत्या प्रयच्छन्ति सन्तः सद्भिः समागताः। अनसूया क्षमा शान्तिः सन्तोषः प्रियवादिता। लोकयात्रां च पश्यन्तो धर्ममात्महितानि च ९० कामक्रोधपरित्यागः शिष्टाचारनिपेवणम् ॥ ९६ एवं सन्तो वर्तमानारत्येधन्ते शाश्वतीः समाः। फर्म च श्रुतसम्पन्न सतां मार्गमनुत्तमम् । अहिंसा सत्यवचनमानृशंस्यमथार्जवम् ॥ शिष्टाचार नियन्ते नित्यं धर्ममनुव्रताः अद्रोहो नाभिमानश्च ह्रीस्तितिक्षा दमः शमः। प्रज्ञाप्रासादमारुह्य मुच्यन्ते महतो भयात् । धीमन्तो धृतिमन्तश्च भूतानामनुकम्पकाः ॥ ९२ | प्रेक्षन्तो लोकवृत्तानि विविधानि द्विजोत्तम ९८ अकामद्वेषसंयुक्तास्ते सन्तो लोकसाक्षिणः । अतिपुण्यानि पापानि तानि द्विजवरोत्तम । श्रीण्येव तु सतामाः सन्तः पदमनुत्तमम् ॥ ९३ / पतत् ते सर्वमाख्यातं यथाप्रशं यथाश्रुतम् । न चैव दुधेद्याच सत्यं चैव सदा वदेत् । शिष्टाचारगुणं ब्रह्मन् पुरस्टत्य द्विजर्षभ ॥ ९९ इति श्रीमहाभारते आरण्यके पर्वणि मार्कण्डेयसमास्यापर्वणि ब्राह्मणव्याधसंवाद सप्ताधिकद्विशततमोऽध्यायः ॥२०७॥ ६ २ ८ मार्कण्डेय उवाच । अन्नाद्यभूता लोकस्य इत्यपि श्रूयते श्रुतिः॥ स तु विप्रमोवाच धर्मव्याधो युधिष्टिर। भारममांसप्रसादेन शिबिरौशीनरो नृपः । यदहमाचरे की घोरमेतदसंशयम् ॥ १ | स्वर्ग सुदुर्गमं प्राप्तः क्षमावान् द्विजसत्तम ॥ ७ विधिस्तु बलवान् ब्रह्मन् दुस्तर हि पुरा कृतम् । राज्ञो महानसे पूर्व रन्तिदेवस्य वै द्विज । पुरा कृतस्य पापस्य कर्मदीपो भवत्ययम् ॥ द्व सहने तु यध्येते पशूनामन्वहं तदा ॥ दोपस्यैतस्य च ब्रह्मन् विघाते यत्नवानहम् । विधिना हि हते पूर्व निमित्तं घातको भवेत्॥ ३ अन्यहनि घध्येते द्वे सहने गवां तथा । निमित्तभूता हि वयं कर्मणोऽस्य द्विजोत्तम । समांसं ददतो घर्भ रन्तिदेवस्य नित्यशः ॥ येषां हतानां मांसानि विफ्रीणामीह वै द्विज ॥४ अतुला कीर्तिरभवकृपस्य द्विजसत्तम । तेपामपि भवेद्धर्म उपयोगेन मक्षणे । चातुर्मास्ये च पशवो यध्यन्त इति नित्यशः॥ १० देवतातिथिभूत्यानां पितॄणां चापि पूजनम् ॥ ५/ अग्नयो मांसकामाश्च इत्यपि यूयते श्रुतिः। ओषध्यो वीरुधश्चैव पशयो मृगपक्षिणः । यशेषु पशचा ब्रह्मन् वध्यन्ते सततं द्विजः॥ ११ श्रुतधना विद्याधनाः ॥ ८८ ॥ एधन्ते वर्धन्ते ।। ९१॥ २०८ नाभिमानः निरभिमानः ॥ १२॥ सता पदं पदनीयं स रिवति । एतन्मांसविस्यात्मकम् ॥१॥ दोषस्यैति प्रार्थनीयम् ॥ ९३ ॥ रणाः करुणावन्तश्च ते वेदनशी-! यन्नवानपि न परिहतुं शक्नोमि विधे प्राबल्यादित्ययः ॥३॥ लाश्च मवयोऽम् ॥ १४ ॥ वर्म च कमैंव । कर्मणेति | निमित्तेति । शरवानिमित्तभूता क्यम् । सन्धातृवत् कर्ता तु गौडपाठे कर्मणा श्रुनेन च सम्पन्नमित्यर्थः ॥ ९७ ॥ प्रज्ञा | विधिवेत्यर्थः ॥४॥ अन्नाधभूता अन्नं च तदद्यं च भोग्यम् ऋतम्भराख्या वस्तुयाथात्म्यविषयं ज्ञानं तदेव उच्चन्दात् । भक्ष्यं चैत्यर्थः । सर्वमयानं भवति ' इति सेः॥६॥ प्रामादं भयात् संगारात् लोकाना वृत्तानि अतीतानागता 'येऽस्यानयो जुहतो मासामा इति मन्त्रलिसमाधि दीनि ॥ ९८ ॥ इत्यारण्यके पर्वणि नलकण्ठीये भारतभाव. | श्रुतिखे ॥११॥ दीपे सदाधिकाशिततमोऽध्यायः ॥ २० ॥ है यह खाचरे कर्म ख.

·घनपर्व।
अध्यायः २०८]
संस्कृताः फिल मन्त्रैश्च तेऽपि स्वर्गमवामुयन् । अध्याफ्राम्य पशंश्चापि मन्ति चै भक्षयन्ति च २५
यदि नैवाग्मयो ब्रह्मन् मांसकामाऽभवन् पुरा १२ वृक्षांस्तथोपर्धाश्थापि छिन्दन्ति पुरुषा द्विज ।
मध्यं नयाभवन्मांसं कस्यचिद्दिजसत्तम ॥ १३ जीया हि वहयो ब्रह्मन् वृक्षेषु च फलेषु च ॥२६
अत्रापि विधिरुक्तश्च मुनिभिर्मासमक्षणे । उदके बयश्चापि तत्र कि प्रतिभाति में।
देवतानां पितृणां च मुले दत्वाऽपि यः सदा । सर्व व्याप्तमिदं ब्रह्मन् प्राणिभिः प्राणिजीवनैः२७
यथाविधि यथाश्राद्धं न प्रदुष्यति भक्षणात॥ १४ | मत्स्यान् असन्ते मत्स्याश्च तत्र किं प्रतिभाति मे।
अमांसाशी भवत्येवमित्यपि यते श्रुतिः। सत्त्वैः सत्वानि जीयन्ति बहुधा द्विजसत्तम॥२८
मायाँ गच्छन् ब्रह्मचारी ऋतौ भवति ब्राह्मणः१५ प्राणिनोऽन्योन्यभक्षाश्च तत्र किं प्रतिभाति में।
सत्यानृते विनिश्चित्य अत्रापि विधिरुच्यते । चक्रम्यमाणा जीवांश्च धरणीसंश्रितान् बदन् ।।
सौदासेन तदा राशा मानुषा भक्षिता द्विज ।
पन्यां मन्ति नरा विप्र तत्र किं.प्रतिभाति मे।
शापाभिभूतेन भृशमत्र किं प्रतिभाति मे ॥ १६ उपविष्टा शयाना मन्ति जीवाननेकशः ॥ ३०
स्वधर्म इति कृत्वा तु न त्यजामि द्विजोत्तम ।
पुरा कृतमिति शात्या जीवाम्यतेन कर्मणा ॥ १७ । ज्ञानविज्ञानवन्तश्च तत्र किं प्रतिभाति में।
स्वफर्म त्यजतो ब्रह्मनधर्म इह दृश्यते ।
जीवैस्तमिदं सर्वमाकाशं पृथिवी तथा ॥ ३१
स्यफर्मनिरतो यस्तु धर्मः स इति नियः॥ १८ अविज्ञानाञ्च हिंसन्ति तत्र कि प्रतिभाति मे ।
अहिंसेति यदुक्तं हि पुरुषैर्विस्मितैः पुरा ॥ ३२
पूर्व हि विहितं कर्म देहिन न विमुञ्चति ।
धात्रा विधिरयं दृष्टो बहुधा फर्मनिर्णये ।
के नहिंसन्तिजीवान् वै लोकेऽस्मिन् द्विजसत्तम
बहु सञ्चित्य इति पै नास्ति कश्चिदहिंसकः॥३३
द्रपन्या तु मयेव प्रज्ञा क्रूरे कर्मणि वर्तता।
कयं फर्म शुभं कुर्या कथं मुच्ये पराभवात् ॥ २० अहिंसायां तु निरता यतो द्विजसत्तम ।
कर्मणस्तस्य घोरस्य बहुधा निर्णयो मषेत् ।
कुर्यन्त्येव हि हिंसां ते यतादल्पतरा भयेत् ॥३४
दाने च सत्यवाक्ये च गुरुशुश्रपणे तथा ॥ २१ / आलक्ष्याचैव पुरुषाः कुले जाता महागुणाः ।
द्विजातिपूजने चाहं धर्म च निरतः तदा । महाघोराणि कर्माणि कृत्या लजन्ति वे न च३५
अभिमानातिवादाभ्यां निवृत्तोऽस्मि द्विजोत्तम सुहृदः सुहृदोऽन्यांश्च दुईदश्चापि दुईदः ।
कृर्षि साध्वीति मन्यन्ते तत्र हिंसा परा स्मृता। सम्यक्प्रवृत्तान् पुरुपयसम्यगनुपश्यतः॥ ३६
कर्पन्तो लाहुलैः पुंसो प्रन्ति भूमिशयान् बहून्॥ समृद्धश्च न नन्दति वान्धया वान्धवैरपि ।
जीवानन्यांश्च बहुशस्तत्र कि प्रतिभाति मे । गुरूंश्चैव विनिन्दन्ति मूदाः पण्डितमानिनः ॥ ३७
धान्यबीजानि यान्याहुीहार्दानि द्विजोत्तम २४ लोके विपर्यस्तं दृश्यते द्विजसत्तम।
। साण्येतानि जीवानि तत्र कि प्रतिभाति मे । धर्मयुक्तमधम च तत्र कि प्रतिमाति मे ॥
३८
भत्रापीत्यादिसाः श्लोक' । कलो तु मांमैन पैतृक्स्य मे। शिन्द कुमायाम् । अत्र मामे भरणीये मम निन्दा
निषेपाद्देवताशेषायशियमासादन्या मागभक्षणं दुष्पत्ये प्रतिभाति । अत एव न हन्मि न भक्षयामीति प्रागगोळं
वेति भावः ॥ १३ ॥ अमासाशीति । यशियमा मयेन्यर्थ ॥ १६ ॥ सुनहि वं मागविस्यं करोपि।
समुजोऽपि ऋतुगामिनो ब्रह्मचर्यमित्र औपचारिकमनासा-
शित्वमिति भावः ॥ १५ सन्याने मानर्ममाः। तत्रपि प्रयोववादिगादोषोऽनान्याशयाह ।
अत्रापि यझियमासभक्षणे विधिविशेष । तमेवाह परकृति- वर्म इत्यस व्याख्या-पुरा नमिन्यादि MINS
मुसेन सौदासेनेति । कर्तृवाभिमानवता मूडेन कर्मठेन | हिंगानिधं कर्म नायोग्यामिन्यादाक्य मात्र हिंगाया
यशियमपि मांस भागीयं न शानमार्गम्यनति मा । अपरिहार्यचमा पिं गायोतीत्यादिना के नगजीन
रन्तिदेवानिदर्शनं न युगान्तराभिप्रायम् । अत्र कि प्रतिमानि | हिंमन्सरि तु मोऽपि दिमन्योत्यर्थः ॥ १३ ॥

·३४४ महाभारते- [माईण्ठेयस्मात्यापन वक्तुं बहुविध शक्यं धर्माधषु कर्मसु । स्वकर्मनिरतो यो हि स यशः प्रामुयान्महन्॥ ३९ इति श्रीमहाभारते आरण्यके पर्वणि मार्कण्डेयसमास्यापोण पतियतोपाख्याने ब्राह्मगव्याघसंवादे अष्टाधिकद्विशततमोऽध्यायः ॥ २०८ ॥ २०९ मार्कण्डेय उवाच । कश्चित् कर्माणि कुर्वन् हि न प्राप्यमधिगच्छति। धर्मव्याधस्तु निपुणं पुनरेव युधिष्ठिर । देवानिष्ठा तपस्तप्त्वा कृपणः पुत्रगृद्धिभिः ॥ १२ विप्रर्पभमुवाचेदं सर्वधर्मभृतां घरः॥ दशमासधृता गर्भ जायन्ते कुलपांसनाः । ध्याध उवाच। अपरे धनधान्यैश्च भोगैश्च पितृसञ्चितः ।। १३ श्रुतिप्रमाणो धर्मोऽयमिति वृद्धानुशासनम् । विपुलैरभिजायन्ते लब्धास्तरेव मङ्गलैः। सूक्ष्मा गतिहि धर्मस्य बहुशाखा हनन्तिका ॥२ कर्मजा हि मनुष्याणां रोगा नात्यत्र संशयः१४ प्राणान्तिके विधाहे च वक्तव्यमनृतं भवेत् । व्याधयो विनिवार्यन्ते व्याधः शुद्मृगा इव । अनृतेन भवेत् सत्यं सत्येनैवानृतं भवेत् ॥ ते चापि कुशलैयद्यानपुणः संभृतौषधैः ॥ 'यद्भूतहितमत्यन्तं तत्सत्यमिति धारणा। विपर्ययकृतोऽधर्मः पश्य धर्मस्य सूक्ष्मताम् ॥ ४ व्याधयो विनिवार्यन्ते मृगा व्याधैरिव द्विज । येपामस्ति च भोक्तव्य ग्रहणीदोपपीडिताः ॥१६ यत् करोत्यशुभं कर्म गुमं या यदि सत्तम । अवश्यं तत् समामोति पुरुषो नात्र संशयः॥ ५ न शक्नुवन्ति ते भोक्तुं पश्य धर्मभृतां वर । विषमां च दशां प्राप्तो देवान् गर्हति चै भृशम् ! अपरे बाहुबलिनः क्लिश्यन्ति बहवो जनाः १७ आत्मनः फर्मदोषाणि न विज्ञानात्यपण्डितः॥६ दुःखेन चाधिगच्छन्ति भोजनं द्विजसत्तम । मूढो नेकृतिकश्चापि चपलश्च द्विजोत्तम । इति लोकमनाक्रन्दं मोहशोकपरिप्लुतम् ॥ १८ सुख दुःखविपर्यासान् सदा समुपपद्यते ॥ स्रोतसाऽसदाक्षिप्त हियमाणं बलीयसा। नैनं प्रशा सुनीतं चा त्रायते नैव पौरुषम् । न म्रियेयुर्न जीयेयुः सर्वे स्युः सर्वकामिकाः १९ योऽयमिच्छेद्यथा कामं तं तं कामं स आयात् नाप्रियं प्रतिपश्येयुशत्यं यदि वे भवेत् । यदि स्यादपराधीनं पौरुपस्य क्रियाफलम् । उपर्युपरि लोकस्य सर्वो गन्तुं समीहते। संयताश्चापि दक्षाश्च मतिमन्तश्च मानवाः ॥ ९ यतते च यथाशक्ति न च तद्वर्तते तथा । दृश्यन्ते निष्फलाः सन्तः प्रहोणाः सर्वकर्मभिः। वहयः सम्प्रदृश्यन्ते तुल्यनक्षत्रमगलाः। २१ भूतानामपरः कश्चिद्धिसायां सततोत्थितः ॥१० / महत् तु फलवैषम्यं दृश्यते कर्मसन्धिषु ॥ वञ्चनायां च लोकस्य स सुखी जीवते सदा । न केचिदीशते ब्रह्मन् स्वयंग्राह्यस्य सत्तम । अचेष्टमपि चासीनं श्रीः कश्चिदुपतिष्ठति ॥ ११ कर्मणा प्रास्तानां वै इह सिद्धिः प्रदृश्यते ॥ २२ इत्यारण्यके पणि नलकण्ठीये भारतभावदीपे अद्ययाधिकद्विश ॥१६॥अनाकन्दममहायम् । 'आफन्दाक्रन्दनेऽऽद्धाने मित्र. ततमोऽध्याय ॥२०८ ॥ दारुणयुद्धयोः' इति मेदिनी ॥१८॥ स्रोतसा कर्मचाहेगा। असकृत् आशिप्तं आधिव्याधिभिस्ताडित। हियमाणमवशम् २०९ ॥ १९ ॥ ननु सर्वेऽपि स्ववशा एव दृश्यन्ते नेत्याह नेति शान्त्याइयो ज्ञानागभूना धर्मा प्रोक्ता । सम्प्रति ज्ञान 1॥ २० ॥ वहव इति देवज्ञशानमपि न्यभिचारिफलमित्या- विना नात्यता नास्तीति वर्ष धर्मतत्त्वस्य दुखगाहवं शयः ॥ २१ ॥ नैति स्वीयमपि वस्तु स्वस्थानधीन प्राकर्म- प्रपञ्चस्य नि सारत्वं चोच्यते धर्मन्याधस्त्वित्यादिना, वशाद्भवात्यर्थः । तापि सामग्रीवैकन्यामति लोकाय ॥ १॥ धारणावधारणं निश्चय इत्यर्थः ॥ ४॥ भुनीतं तमतमाशझ्याह कर्मणेति । प्राकृताना देहात्मवादिना गुरुशिक्षा ॥ ८ ॥ महीणाः श्रान्ता अत्यिर्थः ॥ १० ॥ कृतहानास्ताभ्यागमादिदोषदर्शिता तु प्राकमैं प्रधानमिति पुनगृद्धिभि पुनकाम ॥ १२॥ ग्रहणा विटम्मरोग. भाव ॥ २२॥ कर्मदोषेण इति स्व. २० ·मात्मनःशाप्य शिरीरादपि व्यनिरकं साधयितुं बरा., मुममिति मंशानदुममारे मुगमिसया चाहुः मोसर अन्मादीनां दुरापसमाह गर्भयादिना।गर्मा- मारेपनीत मुनिन सोना-म्मतिदिन अनुग मुमा. धानेन पिगत्पतिधारान ग्रन्थेन । एता मा ममायु दामात् अनिमित द॥३७॥ निशानान्धो बौन- यनपर्व । अध्यायः २०९] ध्याध उवाच। यथाश्रुतिरियं प्रलान् जीवः किल सनातनः । शरीरमधुवं लोके सर्वेषां प्राणिनामिह ॥ २३ | गर्भाधानसमायुक्तं कर्मेदं सम्प्रदृश्यते । यध्यमाने शरीरे तु देहनाशो भवत्युत । समासेन तु ते क्षिप्रं प्रवश्यामि द्विजोत्तम ॥ ३० जीयः सडकमतेऽन्यत्र कर्मन्धनिबन्धनः ॥ २४ यया सम्भृतसंमारः पुनरेय प्रजायते । ब्राह्मण उवाच। शुमकृच्छुभयोनीपु पापरन् पापयोनिषु । कर्य फर्मविदां श्रेष्ठ जीवो भवति शाश्वतः। शुभैः प्रयोगैर्देवत्वं व्यामिर्मानुपणे भवेत् । एतदिच्छाम्यहं झा तत्त्वेन वदतां घर ॥ २५ मोहनीयैर्वियोनीपु त्वधोगामी च किल्बिपी॥३२ व्याघउवाच। जातिमृत्युजरादुरीः सततं समभिद्रुतः। न जीवनाशोऽस्ति हि देहभेद xसञ्चरे पच्यमानश्च दोपरात्महतैनरः । मिथ्यैतदाहुप्रिंयतीति मूढाः । तियंग्योनिसहस्राणि गत्या नरकमेय च । जीवस्तु देहान्तरितः प्रयाति जीयाः सम्परिवर्तन्ते फर्मबन्धनिधन्धनाः ॥ ३४ दशार्धवास्य शरीरमेदः॥ २६ जन्तुस्त कर्मभिस्तैस्तैः स्यरतैः प्रेत्य दुःखितः । अन्यो हि नानाति कृतं हि कर्म तदुःखप्रतिघातार्यमपुण्यां योनिमाम्ने । ३५ मनुष्यलोफे मनुजस्य कश्चित् । ततः कर्म समादत्ते पुनरन्यं नयं बहु । न्यत् तेन किञ्चिद्धि कृतं हि कर्म पच्यते तु पुनस्तेन भुसाऽपथ्यमियातुरः ॥ तदने नास्ति कृतस्य नाशः ॥ २७ / अजनमेय दुःखातोऽदुःखितः सुम्पसंज्ञकः । सुपुण्यशीला हि भवन्ति पुण्या ततो निवृत्तवन्धत्यात् कर्मणामुदयादपि ॥ ३७ नराधमाः पापरतो भयन्ति । परिकामति संसारे चवदावेदनः । नरोऽनुयातासयह कर्मभिः स्वै- स चेन्निवृत्तबन्धस्तु विशुद्धश्चापि कर्मामः॥ ३८ स्ततः समुत्पति भावितस्तैः ॥ २८ तपोयोगसमारामं कुरुते द्विजसत्तम । ब्राह्मण उवाच। कर्मभियंामियापि लोकानमाति मानयः ॥ ३९ कय सम्भयते योनी कथं या पुण्यपापयो। स चेनिवृत्तवन्धस्तु यिगुरश्चापि कर्ममिः। जातीः पुण्यास्त्वपुण्याच कथं गच्छति सत्तम२९ प्रामोति मुस्तौलोकान् यत्र गत्यान शोयतिका एतदेव य जीवस्य नित्यत्पमाह यति ॥ २३ ॥ । जन्नुर्विधार्मपूर्वप्रशाभि पथप्राणमनोवृद्धिदोन्द्रियरूप दशाधता पयत्वम् ॥ २६ ॥ ननु पृतनाशोऽपि कृप्यादि- सप्तदशकारमान लिन न उक्रम्य यथार्ग सरका फलेषु इत्यतेऽतः कृतं धर्म न देहान्तरेऽनुवर्तियते। गत्वा तत्र भोगान भुमर कोषेण पृद्विारेण पुनवाजभावं देहादन्यस्यात्मनोऽभावादित्याशब्याह अन्यो होति । प्राप्य शुकशोणितपेण परिणमले । बीजे पुनालायरेणा- भोजनफ्लात् कृतस्य कर्मणः फलमपरिहार्यम्। यत्र तु सय विश्य र विगादिसंस्कारयुतो जायते । तीन कर्ममा फलन र तथापि जन्मान्तरे भविष्यतीत्यनुमेयम् । यत्र पुत्र जायत इत्येतत् प्रवस्यामात्यर्थः ॥ ३०॥ मम्भूताः चालमापे पलं निधिलाभादि उपति तत्र जन्मान्तरीय सम्भाराः कर्मबीजानि येन ॥1॥ मोहनीयतामः मापन कम्प्यमित्यर्थः ॥ २७ ॥ उसति जन्मान्तरं लभते भध नरनियंY ॥३॥ जातिजन्न मगरे योनिगरे सतानः प्राचीन वर्ममि स्तिो रमित धन एवं क्रममा उपान्त्यादिशु न ॥ ३३ ॥ प्रेय मला दुःनात्मक मात्य धरने 'त विद्याकर्मणी समन्वारने निकाय 'इति । तस्मात् स्वातमेर स्वयं भो न त्वन्यातमन्योनो नाम्नि भोपान दुर्ग भोगामियर्थ ॥ ३५ ॥ अमर गाय नाश दयुम् ॥ २८ ॥ एवं स्थन्दारादत्यय द ॥ १६ ॥ भनु सित पनि छेदः। दयामायन xममारे-म. ममादितम् । तदेव राशियाइ सं यत् समारने न राग ता हेतु निगुर्भते ॥३८॥ तम्प फ गोमा वादिष्टान्त का सो कमी । भरमर्प-शिरमायो । आल्प्रेवनध्यानयोः गरम MRI ·३४६ महामारते- [मार्कण्डेयसमास्यापर्व पापं कुर्वन् पापवृत्तः पापस्यान्तं न गछति । धर्मस्य च फलं लब्ध्या न तुप्यति महाद्विज ॥ ४९ तस्मात् पुण्यं यतेत् कर्तुं वर्जयीत च पायकम्४१ / मतृप्यमाणो निर्वेदमापेदे शानचक्षुषा । अनसूयुः कृतज्ञश्च करयाणानि च सेचते । प्रज्ञाचक्षुर्नर इह दोष नयानुरुभ्यते ॥ ५० सुखानि धर्ममर्थं च स्वर्गच लभते नरः॥ ४२ / विरज्यते यथावामन च धर्म विमुञ्चति । संस्कृतस्य च दान्तस्य नियतस्य यतात्मनः । सर्वत्यागे च यतते दृष्ट्वा लोकं क्षयात्मकम् ॥५१ प्राशस्यानन्तरा वृत्तिरिह लोके परघ्र च । ४३ | तत्तो मोक्षे प्रयतते नानुपायादुपायतः । सतां घमण पतेत क्रियां शिष्टयदाचरेत् । एवं निवेदमादत्ते पापं कर्म जहाति च ॥ असंकेशेन लोकस्य वृत्ति लिप्सत वै द्विजः॥ ४४ धार्मिक्श्चापि भवति मोक्षं च लभते परम् । स्वधर्मेण क्रिया लोके कर्मणा सोऽप्यसङ्करः। तपो निःश्रेयसं जन्तोस्तस्य मूलं शमो दमः ॥ ५३ सन्ति ह्यागमविज्ञानाः शिष्टाः शास्त्रे विचक्षणाः | तेन सर्वानवामोति कामान् यान् मनसेच्छति । प्राशोधण रमते धर्म चैवोपजीवति । इन्द्रियाणां निरोधेन सत्येन च दमेन च । तस्माद्धर्मादवाप्तेन धनेन द्विजसत्तम । ४६ | ब्रह्मणः पदमामोति यत्परं द्विजसत्तम ॥ ५४ तस्यैव सिञ्चते मूलं गुणान् पश्यति यत्र थे। ब्राह्मण उपाचा धर्मात्मा भवति हो चित्तं चास्य प्रसीदति॥१७ इन्द्रियाणि तु यान् याहुः फानि तानि यतग्रत । स मित्रजनसन्तुष्ट इह प्रेत्य च नन्दति । निग्रहश्श कथं कायों निग्रहस्य च किं फलम् ॥५५ शब्द स्पर्श तथा रूपं गन्धानिश सत्तम ॥ ४८ कथं च फलमानोति तेषां धर्मभृतां घर । प्रभुत्वं लभते चापि धर्मस्यैतत् फलं विदुः । पतदिच्छामि तत्वेन धर्म शातुं निबोध मे ॥५६ इति धीमहाभारते आरण्यके पणि मार्कण्डेयसमास्यापर्वणि ब्राह्मणव्याधसंघादे नवाधिकद्विशततमोऽध्यायः॥२०९॥ मार्कण्डेय उवाच। एवमुक्तस्तु विप्रेण धर्मध्याधी युधिष्ठिर । प्रत्युवाच यथा विप्र ताप्य नराधिप॥ २१० व्याध उवाच । धिक्षानार्थ मनुष्याणां मनः पूर्व प्रवर्तते । १] तत् प्राप्य कामं भजते क्रोधं च द्विजसत्तम ॥२ यतेत् यतेत ॥४१॥ पुण्यफलमाह अनम्युरिति ॥ ४२ ॥ तेन तपसा ॥५४ ॥ तेषां निग्रहस्य फलं च किं पथं च संस्कृतस्य अष्टाचत्वारिंशत्संस्कारयुक्तस्य दान्तस्य जितबाये- फलमानोतीति सम्बन्ध. ॥ ५५ ॥ इत्यारण्यके पर्वणि न्द्रियस्य नियतस्य शौचादिपरस्य यतात्मन जितचित्तस्य | नेलकण्ठीये भारतभावदीपे नवाधिकाद्विशततमोड- अनन्तरा सुलभा वृत्तिर्जीवनं विषयमुखमिति यावत् ॥४३॥ ध्याय ॥ २०९॥ खधर्मेणेति । यतः शिष्टा उपदेयार सन्ति अत । पर्मणः कर्मणि षष्ठी । धर्म स्वधर्मेण स्वोचितैनाचारण किया पुरुष। आशीलिङमध्यमैक्वचनम् । सोऽपि असङ्कर धर्मा- णामिति शेषः ॥४५॥ यत्र धर्मे ॥ ४० ॥ प्रभुत्वमप्रति- पयामिति ॥१॥ सूदमशरीरादप्यात्मानं विवचितु- हतेच्छत्वं धर्मस्येति चित्तशुज्या भोगेच्छाया क्षीणाया मिन्द्रियाणामजये दोषमाह विज्ञानार्थमित्यादिना । महा- म्वर्गेऽपि वैराग्यं जायते इत्यर्थ । अतृप्यमाणः प्रीतिमलभ-न्धकारे विद्यमानानां घटादीनां विज्ञानार्थं घछिद्राद्र- मान । निर्वेदं पैराम्यम्। आपेदे आप्नोति स्यारव्यत्यय आर्य | हिर्गतदीपप्रमेव ब्रह्मणि विद्यमानरूपादीनां विज्ञामार्थमिन्द्रि- दोषं रागद्वेषादिकं नानुरुध्यने तडशो न भवतीत्यर्थः ॥५०॥ यच्छिद्रद्वारा पहिर्गतं तेजमं मन प्रथमं प्रतिते । तत् उपायत एव मोक्षे प्रयतते न त्वनुपायादेवमामाश्यादिति स्मादिविज्ञानं प्राप्य ज्ञातेऽथै काम गर्ग क्रोधं द्वेषं च भजते योजना ॥५२॥ तप ज्ञानं नि.प्रेयसं मोक्षमाधनम्॥५॥ पलस्याने स.

·३४८ महामारत- { मार्कटेक्समास्यापर्व तेषामपि गुणाः सर्वे गुगवृत्तिः परस्परम् । इत्येष सप्तदशको शिरव्यक्तसंक्षक। पूर्वपूर्वगुणाः सर्वे क्रमशो गुणिपु प्रिषु ॥ सारेहेन्दियास्तु व्यक्ताव्यक्तः सुसंकृतैः । स्तु चेतना नाम मन इत्यभिधीयते । सप्तमी तु मनुद्धिरहवारस्ततः परम् ॥ १९ चतुर्विशक इत्येष ध्यताम्यक्तमयो गुणः । इन्द्रियाणि च पञ्चात्मा रजासत्वं तमस्तथा । एतत् ते सर्यमाख्यातं कि भूयः श्रोतुमिच्छसिस इति श्रीमहाभारते आरण्यके पर्याण मार्कण्डेयसमास्यापयोण प्रामणमाहात्म्य दशाधिकद्विशततमोऽध्यायः ॥ २१॥ सम्प्रदायविदः "देहात्मप्रत्ययो यद्वत् प्रमाणवेन कल्पितः । अखण्डेकरमे माणि सथिदानन्दा. स्वरानतिरिका अपि साकि तद्वदेवेदं प्रमाण वारमनिश्चयात् ' इति । आ आ. | भताडदुराप्रतियोगिलेन कल्प्यन्ते न तु रसादिवस मनिश्चयादिति छेद । तस्मायुकमुकं सादयस्तगुगा पिता रान्ति । अतः कल्तिानो पो काऽनातिनानु. इति ॥ १५ ॥ अन तार्किकाः सादयः शादिगुगान्तो | पाना 1 ये तु ईशादो भकाल्पता ईशनवादयो न ते था- आत्मा च गुणवानन्यो न तु तेषां परस्परं गुगगुगिमाओs | दिवनवर्तन्ते कि तु कर्तृत्वसस्वादय एव । तस्मात् कल्पित म्तीत्याहुस्तनिरस्पति तेशमगति । तेषामधयानात् । धाभिप्रायेण सर्वेः पूर्वस्य धर्मा उत्तरस्मिन् रान्तीत्युधम् । शब्दादीनां सादिगुणानामपि सता गुगास्तारत्वमन्दतादयः । तेन दृश्यं स भौतिक तय नमयदेनापश्चमिति पूदी- गन्ति म दृश्यमानाः। अनेन राक्षात् परम्परया वा प्राथमा यिः । तत्रापि स्यूल शुगरनुगत पूर्ण शुभ्या- पावभीतिकमियुक्तम् । फलितमाह गुगति परस्सरमिति । मीश. शुस्न शुरंतु न केनचिदनुगतमिति उत्तराऽधार. अपमि पगलं पन्ही चतुष्कोगस्वमित्यन्योन्यमकमो 2.1 | शितम् । मोनार्यस्तु तस्य र एलि निष्करः । तमाम मदारमानात्मधर्माणामरि आत्मन्यपि आनन्दो विष. | मदम्याणां प्रत्ययस्य पात् पृथक् सिदिरस्तोनि ततिरुवं तर्क- यानुभको निन्याई चैति सन्ति धर्माले चाप्यस्वेऽपि | मतं निरम्यम् ॥१८॥ मत्रानुभवमेव प्रमाणपति षटसी। चतन्यात् पृथागेवावभासमाना अन्तःकरणे दृश्यन्ते । चेतना धारतिस्तया कामगरम्पादयोऽयुरश्यन्ते । पर्ट समन्तःकरण वर्मा दुःसिवादयोऽपीतरप्रेति तयो. पर- सदाशियकापेक्षया । अयं भायः मनो पियं कल्पयति म्पराजिलमाविया युज्यतेऽतो नात्मन प्यम्भूना. 'सोसपा दनात् । क्षिप्राशपनि रोऽभिम. खादया कि रग्जूरगवत् पाध्यस्ता इति भावः । न्यले मयायं ज्ञात इति । तस्मात् मनोमानं जगत् मनमोऽ त्रिशु श विराटन। गः इति । एनेपा उपर्युगरे परस्परा- भारे तमरखे प्रमागाभारादिति ।। १९ ॥ ननु अत्यामेर थामेऽपि पूर्वम्य गर्ने गुगा उत्तरस्मिन् भरन्ति । उत्तरम्य तु तत्र प्रमाणमित्याशक्याह इन्द्रियाणोनि । आस्मा चोरः । ऋषिदेव पूर्वस्मिन् भान्तायुक्तम् । अघमर्ष.-या शुद्ध ! अम्य माया । तसंशा. प्रमाता प्रमाण प्र व म्फटिके जागुममानियादकपाधापम्तव स्फटिकघी मष्टान्न मायामायामियागतम्यामिति माः ॥३॥ प्रमोषे मनि परागलाभ्यासलर चन्द्रिकायामिन्टनील इन्द्रियाणि मनोयुनिभ्या मह गमा सेरामाः मन्तासमोर स्वाध्याग इनि चतुको सटेके गुगाम सोपापि भ्याभ्यां गह शन्दात्यः गुम । म्यताम्यतः यात्रिय प्रिय पूतंगास्य गस्यायुनरोतानाध्यासो हो । प्रायाः व्यय. अन्येऽम्यमतः सह गुगांतरित दुनिया नया हिसारिकमा गमाऽनिर्वाचनीय साहित्येऽप्यना नहायां लीनेरिसुतम् । ने बरस आवास पर । मान्म तुम्माटिक साहित्यधर्मोऽनिवनीयसमध्यानम् । अहधारी गुगत्रयं भी शितगंग भगमा प्रमना मशिदानन्दा स्थगी कार्य स्पन । यसो. गुग भोम्पा ।लेल्यो निरिक यता गा सन्म सम्-'अमित भाति प्रिय नाम चेत्सबरम् । आये सात् गरामाभिधेयं भोण प्रग्नेयर्थ ॥२॥ ल्या प्रयं जग ततोऽयम् पनि । एवं ग युगा- 'यो पनि गाये भारतमा गायिका धने भारावास एवं गांधना mामप्यायलेन : तमोऽधायः ॥ २१॥ मिप्यास्यास्यात् । ननु गोपि थनिगम्यवादयो । xमामास्ने हति ममें इयुटिपाल वायम् । - ·सन्तोऽपि॥११॥ सुज्यते । संमृज्यते । यद्वारा प्राणेभ्यो देवा- ज्ञान विद्या । तम्या. मूलं माया प्रमाकारान्त करणवत्तरपि 7 ४ मार्कण्डेय उवाच । वर्तन्ते सर्वभूतेषु येषु लोकाः प्रतिष्टिताः ॥ पचमुक्तः स विप्रस्तु धर्मव्याधेन भारत । अन्योन्यं नातिवर्तन्ते सम्यक् भवति हिज । कथामक्रययद्भूयो मनसःप्रीतिवर्धनीम ॥ १/ यदा तु विषयीभावमाचरन्ति चराचराः ।। ब्राह्मण उवाच। तदा देही देहमन्यं च्यतिरोहति कालतः । महाभूनानि यान्याहुः पञ्च धर्मभृतां वर । मानुपूर्ध्या विनश्यन्ति जायन्ते चानुपूर्वशः ।।१० पकैकस्य गुणान् सम्यक् पश्चानामपि मे वद ॥२ तत्र तत्र हि दृश्यन्ते धातयः पाञ्चभौतिकाः।। व्याध उवाच। यैरावृतमिदं सर्वं जगत् स्थावरजङ्गमम् ॥ ११ भूमिरापस्तथा ज्योतिर्वायुराकाशमेव च । इन्द्रियैः सृज्यते यद्यत् तत् तयक्तमिति स्मृतम् । गुणोत्तरीणि सर्वाणि तेषां वक्ष्यामि ते गुणान् ३ तव्यक्तमिति क्षेयं लिङ्गप्राामतीन्द्रियम् ॥ १२ मूमिः पञ्चगुणा ग्रहनुदकं च चतुर्गुणम् । गुणास्त्रयस्तेजसि च त्रयश्चाकाशवातयोः। यथास्वं ग्राहकान्येषां शब्दादीनामिमानि तु । शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसो गन्धश्व पञ्चमः। इन्द्रियाणि यदा देही धारयन्निव तप्यते ।। १३ एने गुणाः पञ्च भूमेः सर्वेभ्यो गुणवत्तराः॥ ५ लोके विततमात्मानं लोक चात्मनि पश्यति । शब्द: स्पर्शश्च रूपं च रसश्चापि द्विजोत्तम । परापरक्षः सक्तः सन् स तु भूतानि पश्यति १४ अपामेते गुणा ब्रह्मन् कीर्तितास्तव सुव्रत ॥ ६ । पश्यतः सर्वभूतानि सर्वावस्थासु सर्वदा । शब्दः स्पर्शश्च रूपं च तेजसोऽथ गुणास्त्रयः। ब्रह्मभूतस्य संयोगो नाशुभेनोपपद्यते ॥ शब्दः स्पर्शश्च वायौ तु शब्दश्चाकाश एव तु ॥७' ज्ञानमूलात्मकं क्लेशमतिवृत्तस्य पौरुपम् । पते पञ्चदश ग्रह्मन् गुणा भूतेषु पञ्चसु । लोकवृत्तिप्रकाशेन ज्ञानमार्गेण गम्यते ॥ २११ देवेभ्यो लोका इति श्रूयमाणास्टियभिप्रायेण चक्षुरादिभिः एवं पूर्वत्र इदं जगन्महाभूतात्मकं ब्रह्मेत्युक्तं तयाख्यातुं सूर्यादिधिद्वारा लोकः सृज्या इति यथाश्रुतमेव व्य भूतगुणान् विभजते । सर्वात्मकत्वं ब्रह्मणो न्याचष्टे एवमुक्तः घटादि । अध्यक्तमिन्द्रियादि। लिंग स्मादिप्रकाशस्तन प्रा- म इत्यादिनाऽध्यायेन ॥१॥ गुणोत्तराणि उत्तरोत्तरगुणा मनुमेयम् ॥ १२ ॥ यथाखं स्वविषयानतिक्रमेण मानि पूर्वपूस्मिन् वर्तन्त इत्यर्थः ॥ ३ ॥ एतदेवाह भूमिरिति ।। इन्द्रियाणि धारयन् निगृह्णन् तप्यत इव आत्मानमविषयम- त्रय इति । आवाशे एक बाते द्वावित्यर्थः ॥४॥ सर्वभूतेषु प्यालोचयत इव । मन आदीना निग्रह एव भामा लोचन मित्यर्थः ॥ १३ ॥ आत्मन सोपाधिकं रूपमपक्ष्याह लोके करायुजादिषु लोकाश्चिदात्मोपाधिभूतानि पञ्चभूतानि ॥८॥ नातिवर्तन्ते पयस्वैकेन विना इतराणि भूतानि न तिष्ठन्ती- इति । विततं पुण्डले कनकमिव उपादानत्वेन व्यापक निरूपाविक रुपमपेक्ष्याह लोकमिति । लोकं च सैन्धव- त्यर्थः । सम्यक् च भवति एकीभावेन प्रकाशन्ते । एक्ल. मार्षम् सम्पूर्वादन्न गतिपूजनयोरित्यस्माद्धातो ऋत्विगा- सित्यवदात्मनि चिदेकरमे विलीनं पश्यति । तथाच भीमा विदा द्वै अवस्थे निरुपयतः-'य एवं वेदाहं ब्रह्मास्मीति सइद दिना किनि समः समिरादेशः । 'समित्येकोभावे ' इति सर्व भवति । यत्र त्वस्य सर्वमात्मेवाभूक्तत्वेन कं पश्येत् । तत्सख्यातो हि चेतन आत्मेति लोकायतमतमाशब्क्याह च्यते । सोपाधिका स्थात् सर्वात्मा निरुपारयोऽनुपाधिक यदेनि अविषय विषयमिव यत्र भावयति स सकायो । इति परापरज्ञ-1 परं निरपाधिः अपरं सोपाधि। सतः प्रार तदभिमानदान पूर्वदेहस्यात्यन्तपिस्मृती सत्या मृता मनुभवति न तु विदेहकैवन्येऽपीत्यर्थः ॥ १४ ॥ विद्याफल इत्युच्यन्ते ननु मृतदेहेऽपि भूतानां मिथो वियोगोऽस्ता- यास्कः । ननु भूताना परस्परमवियोगे मरणं न स्यात् इति। उक्त चाभियुक्त - "सोपाधिनिस्पाधिश्च द्वैधा ब्रह्मविदु- विषयीभावः। ते जीवास्तोत्रमझल्पादेशाद्यं देहं भावयन्ति । कर्मणा बद्ध' सन् यावद्देहपातमेव समाधी सोपाधिकावस्था- त्यर्थः । पाठान्तरे भावं सुचल्य विषम खदेहविलक्षणं देहा- भूतस्य उपाधित्यागादित्यर्थः । अशुभेन पुण्यपापयो. फलेन वनपर्व। मच्यायः २११] २. माह पश्यत इति । मम वेद प्रदेव भवति ' इति भुता- सम्प्रज्ञातसमाधाविवेकात्म्यधीदायजामत्स्वप्नयोरपि तदेव पश्यन् वर्मणा न लिप्यत इत्यर्थः ॥ १५॥ ज्ञानमूलेति। न्तरविषयम्॥९॥ विनश्यन्ति तिरोभवन्तिाजायन्ते आवि- भवन्ति ॥१०॥ धातो ते आदयः । प्रलोकं पाधभौतिकाः ·महाभारते- [ मार्कण्डेयसमास्यापर्व अनादिनिधन जन्तुमात्मयोनि सदात्ययम् । रथः शरीरं पुरुषस्य दृष्ट- अनौपम्यममूर्तं च भगवानाह बुद्धिमान् ॥ १७ मात्मा नियन्तेन्द्रियाण्याहुरभ्वान् । तपोमूलमिदं सर्वं यन्मां विप्रानुपृच्छसि । तैरप्रमत्तः कुशली सदश्वैः इन्द्रियाप्येव संयम्य तपो भवति नान्यथा ॥ १८ दन्तिः सुखं याति रथीय धीर: २३ इन्द्रियाण्येव तत् सर्व यत् स्वर्गनरकावुभौ । पण्णामात्मनियुक्तानामिन्द्रियाणां प्रमाथि गम् । निगृहीतविसृष्टानि स्वर्गाय नरकाय च ॥ १९ / यो धीये धारयेद्रश्मीन् स स्यात् परमसारथिः एप योगविधिः कृत्स्नो यावदिन्द्रियधारणम् । इन्द्रियाणां प्रसृष्टानां हयानामिय पर्मसु । एतन्मूलं हि तपसः कृत्स्नस्य नरकस्य च ॥ २० | धृति फुति सारथ्ये धृत्या तानि जयेत् ध्रुवम् ।। इन्द्रियाणां प्रसङ्गेन दोपमाच्छन्त्यसंशयम् । इन्द्रियाणां विचरतां यन्मनोऽनुविधीयते । सन्नियम्य तु तान्येव ततः सिद्धिं समामुयात् ॥ तदस्य हरते बुद्धि नावं घायुरिवाम्भसि ॥ २६ पणामात्मनि नित्यानामैश्वर्य योऽधिगच्छति । येषु विप्रतिपद्यन्ते पदस मोहात् फलागमम् । न स पापैः कुतोऽनधैर्युज्यते विजितेन्द्रियः ॥२२ तेष्वध्यवसिताध्यायी विन्दते ध्यानजं फलम २७ इति श्रीमहाभारते आरण्यके पर्वणि मार्कण्डेयसमास्यापर्वणि ब्राह्मणट्याधसंवादे एकादशाधिकद्विशततमोऽध्यायः ॥ २११ ।। मायाकार्यलात् । मायात्मकं मिथ्यारूपं प्लेशभविद्यादिरूपम् । योजनया पूर्वार्धस्यैव व्याख्या ॥ १९ ॥ एतन्मूलमित्येत अतिवृत्तस्य अनिकम्य गतस्य योगिनः लोकसम्बन्धिन्यायाचटे इन्द्रियाणामिति। दोषं रागविद्वेषादिरूपं पार्छन्ति वृत्तवर्तनजीवनात्मिकायाः प्रकाशो येन तादृशेन ज्ञानरूपेण प्राप्नुवन्ति ॥२१॥ षण्णा मन पटानामिन्द्रियाणा नित्याना- ज्ञानमार्गेण पौरुषं परमपुरुषार्थस्पो मोझो गम्यते प्रकाशते । मारमनि कल्पितत्वेन रज्जुभुजशवदायन्तशून्यानाम् । मायिक्येवाविद्या मायिक्यैव विषया नया चेन्मुच्यते इत्यर्थः। । ऐश्वर्यै नियन्तृत्वमन): प्रमातृत्वादिकर्तव्यभौ कृत्वरूप यथोक्तं श्रीभागवते-'वियाविये मम तन् वियुद्धव शरीरि- | ॥२२॥ उक्तेऽर्थे प्रमायसूचनार्थम्-' आत्मानं रथिनं विद्धि गाम्। मोक्षबन्धकरी आये मायया मे विनिर्मिते 'इति ज्ञान- शरीरं रथमेव च' इत्यादिकठवटीनामर्थ सदाति रथ इत्या- पूर्वात्मकमिति पाठेऽपि स एवार्थ ॥ १६ ॥ मुक्तजीवस्य दिना ॥ २३ ॥ आत्मा बुद्धिः ॥ २४ ॥ इन्द्रियाणाम. खरूपमाह अनादीति । आयविशेषणेन लोकायतसम्मतं देह- जये शास्त्रजापि प्रज्ञा नस्यतीत्याह इन्द्रियाणामिति ॥२५॥ स्यात्मत्वं निरस्तम् । जन्तुं पुत्तिकादिब्रह्मान्तं जीवमात्मयोनि अनुविधीयत इति कर्मकर्तरि लकार । यस्येन्द्रियस्साधीन जीवस्थात्मयोनिलं वदता जीवत्वहेतोरविद्यादे. पृथक्सत्ता । मनो भवति तदेव प्रज्ञा नाशयतीत्यर्थः ॥ २६ ॥ पम् साख्यायभिमता निरस्ता । अन्ययमिति । ताकिाभिमत सङ्कल्पेषु शब्दादिषु फलागमे तजन्ये सुखायुपलम्भे मुखदुःखादिविशवत्वं निरस्तं सदेति आगन्तुकविकारात विषये विघ्नतिपद्यन्ते रागिण । सुखमुपादेयामित्याहुतिरागा शित्वमुचम् । एतेनैव क्षणिक्शून्यवादावपि निरस्ती । अमूर्त | हेयमित्यादिरूपा विप्रतिपत्ति । तत्र यस्ते अध्यवसि वस्तु- मिति । अत एवात्मवादी देहसम्मितात्मवादश्च परास्त । दृश्या निश्चितं यद्धेयत्वं तदेवाध्यातुं शीलं यस्य स विष- अनौपम्यं तर्वागम्यमित्यर्थः । भगवानाह स्वनि श्वासितरूपेण ! यदोषदर्शनेन वीतराग इत्ययः ॥२७॥ इत्यारण्य के वेदेन हेतुदृष्टान्तवर्जितम्-'नित्यं विभुं सर्वगतं मुमुक्ष्मं यद्भूत- पर्वाणे नलकण्टीये भारतभावदीपे एकादशाविदिशनतमोऽ योनि परिपश्यन्ति धीराः' इत्यादिना । बुद्धिमान् बुद्धि / ध्यायः ॥ २११ ।। नियम्यत्वेनास्यास्तीति सत्तथा ॥१७॥ तमो ध्यानम् ॥१८॥ इन्द्रियाणि निगृहीतानि स्वर्गाय विसथानि नरमायेति -- ·कर्तृ सद्गुणवन्तं वैश्यत्वादयः खयमायान्तीति गुणकृत एव नाडीमागभेदेन वर्तयते शरीरं चेश्यते ॥१॥ ८ निन्दति ॥८॥विरागस्य रागहीनस्य मां लक्षणं मृदुः । पार्थिवं पृथिवीबाहुल्यात् धातु त्वगादिमयं देहमासाद्य अध्यायः-११३] वनपर्व। २१२ मार्कण्डेय उवाच। | विधिसमानो विप्रस्तन्धो मानी स राजसः६ 'एवं तु सूक्ष्मे कथिते धर्मव्याधेन भारत । प्रकाशबहुलो धोरो निर्विधित्सोऽनसूयकः । ब्राह्मणः स पुनः सूक्ष्म पमच्छ सुसमाहितः ॥ १ , यशोधनो नरो धीमान् दान्तथैव स सात्त्विका ब्राह्मण उवाच। सात्विकस्त्वय सम्बुद्धो लोकवृत्तेन क्लिश्यते । सत्त्वस्य रजसञ्चैव तमसश्च यथातथम् । यदा बुध्यति बोन्यं लोकवृत्तं जुगुप्सते ॥ गुणांस्तत्त्वेन मे हि यथावादेह पृच्छतः । २ विरागस्य च रूपं तु पूर्वमेव प्रवर्तते । व्याघउवाच। ९ मृदुर्भवत्यहड्वारा प्रसीदत्यार्जवं च यत् ॥ हन्त ते कथयिप्यामि यन्मां त्वं परिपृच्छसि। एषां गुणान् पृथक्त्येन निबोध गदतो मम ॥ ३ ततोऽस्य सर्वद्वन्द्वानि प्रशाम्यन्ति परस्परम् । मोहात्मकं तमस्तेषां रज एषां प्रवर्तकम् । न चास्य संशयो नाम कचिद्भवति कश्चन ॥१० प्रकाशबहुलत्याच स त्वं ज्याय इहोच्यते ॥ ४ शुदयोनी हि जातस्य सद्गुणानुपतिष्ठतः । अपियाबहुलो मूढः स्वमशीलो विचेतनः। वैश्यत्वं लभते ग्रह्मन् क्षत्रियत्वं तथैव च ॥ ११ दुई पीकस्तमोध्यस्तः सोधस्तामसोऽलसः॥५ मार्जये वर्तमानस्य ब्राह्मण्यमाभिजायते । प्रवृत्तवाक्यो मन्त्री च यो नराम्योऽनसूयकः । गुणास्ते कीर्तिताः सर्वे किं भूयः श्रोतुमिच्छसि॥ इति श्रीमहाभारते आरण्यके पर्वणि मार्कण्डेयसमास्यापर्वणि ब्राह्मणव्याधसंवादे द्वादशाधिकद्विशततमोऽध्यायः ॥ २१२ ॥ २१३ मार्कण्डेय उवाच। ब्राह्मण उवाच। पार्थिवं धातुमासाद्य शारीरोऽग्निः कथं मवेत् । प्रश्नमेतं समुद्दिष्टं वाहणेन युधिष्ठिर । अवकाशविशेषेण कथं धर्तयतेऽनिलः ॥ १ व्याधस्तु कथयामास ब्राह्मणाय महात्मने ॥ २ वर्णविभागो न जातिकन इति भाव. ॥ ११ ॥ ब्राह्मण २१२ पूर्वाध्यायान्तोक्कविप्रतिपनिकारणं गुणत्रयं सकार्य वक्त- । ब्रह्मवित्त्वम् ॥ १२ ॥ इत्यारण्यके पर्वणि नैलकण्ठीम मारभने एयमिति। सूश्मे ब्रह्मणि सूक्ष्मं तत्प्राप्तिकारणं गुण- | भारतभावदीपे द्वादशाधिकद्विशतनमोऽध्यायः ॥ २१ ॥ यविमागं तेनार्याद्गणेभ्यो मदाविविक्तमित्युक्तं भवति । ॥१॥ दुर्दपीकः दुस्थेन्द्रियः ॥५॥ विधिन्सा विशेपतृष्णा । २१३ घेट पाने अस्य रूपम् । प्रत्तवाक्य. प्रवृत्तिवाक् । अन- सूयकः परदौपादर्शी तत्र हेतुः विधिसमान इति । स्तम्भो ज्ञानक्रियाशक्तिमतो/प्राणयोरात्मान्यत्वम् नमस्काराधारण मानस्तोतुमहत्त्वाभिमानस्तदुभयवान् । मूर्धा दिवः ककुत्पतिः पृथिव्या अयम् । अपा रेतासि ॥ ६ ॥ लोकवृत्ते रजस्तमः कार्य यदा यत तजुगुप्पते । जिन्वति' इति मन्त्रप्रकाशित यामारभते पार्थियमिति। स्तम्भादिहीनः । आजसमकौटिल्यम् ॥९॥ द्वन्द्वानि माना- प्राप्य प्रकाशप्रवृत्तिमोहाद्याश्रयोऽग्निर्विज्ञानाख्यस्तेजोधातुः पमानादीन जातस्येति कर्मणि षष्टी वैश्यत्वं । शारीर- शरीराभिमानी कथं भवेत्। अका अग्नि-

·३५२
महामारते-
[मार्कण्डेयसमास्यापर्व
व्याध उवाच।
घातुप्वग्निम्तु वित्ततः स ह घायुसमीरितः ।
मूर्धानमाधितो चह्निः शरीरं परिपालयन् । रसान् धातूंश्च दोषांश्च वर्तयन् परिचायति ॥१०
प्राणो मूर्धनि चासो च वर्तमानो विचेते ।। ३ प्राणानां सन्निपातात् तु समिपातः प्रजायते ।
भूतं भव्यं भविष्यं च सर्प प्राणे प्रतिष्टितम् । ऊप्मा चानिरिति शेयो योऽयं पचति देहिनाम
श्रेष्ठं तदेव भूतानां ब्रहयोनिमुपास्महे ।। ४ | समानोदानयोर्मध्ये प्राणापानौ समाहिती।
स जन्तुः सर्वभूतारमा पुरुषः स सनातनः ।
समर्थितस्त्यधिष्टानं सम्यक् पचति पायकः ॥ १२
महान् बुद्धिराद्वारोभूतानां विषयश्च सः॥ ५
पर्व त्विह स सर्वत्र प्राणेन परिपाल्यते।
अस्यापि पायुपर्यन्तस्तथा स्यानुदसंशितः ।
पृष्टतस्तु समानेन स्वां स्यां गतिमुपाश्रितः॥ ६ स्रोतांसि तस्माजायन्ते सर्वप्राणेषु देहिनामा १३
चात्तिमूलं गुदं चैव पाधक समुपाश्रितः ।
अग्निवेगवहः प्राणो गुदान्ते प्रतिहन्यते ।
पहन मूध पुरीपं पाऽप्यपानः परिवर्तते ।।
स अर्ध्वमागम्य पुनः समुक्षिपति पायकम् ॥ १४
प्रयते कर्मणि घले स एप त्रिषु यतते ।
पफाशयस्त्वधो नाभ्यामूर्धमामाशयः स्थितः ।
उदानमिति तं प्राहुरध्यात्मविदुषो जनाः ॥
नाभिमध्ये शरीरस्य प्राणाः सर्य प्रतिष्टिताः॥१५
सन्धी सन्धी समिपिष्टः सम्यपि तथाऽनिल प्रवृत्ता हृदयात् सचे तिर्यग्रुपमधस्तथा ।
शरीरेप मनुष्याणां व्यान इत्युपदिश्यते । ९ / यहन्त्यानरसान नाड्यो दश प्राणप्रचोदिताः ॥१६
७
८
मूर्धनि सहस्त्रारे स्थितत्वाच्छेप्टत्वाद्वा मूर्धानं चिदात्मानममि. | भूत्वा स्वं स्वं स्थानं नयतीत्यर्थः । शेकद्धयम् ॥
विज्ञानात्मा श्रितस्तदुपारिता प्राप्तः सन् दासरं परिपालयन् | वर्म गमनादि । प्रयास्तदनुएला थापाले भारोधमनादी
चित्प्रतिविम्यं प्राप्य धीधातु. शरीरं चेतयतीत्यर्थः। एतेना- सामर्थ्यम् । विदुषः सकाशात् मृत्येति शेषः ॥ ८॥ धातु
मिति पदद्वयं न्यास्यातम् । प्राणस्तु तयोमियोरप्युपा- लगादिया अभि ठर विततो व्याप्तः। सादान परिवर्तयन्
धिरित्साह प्राण इति। एतेन चिद्विज्ञानं यं वायुशदितं तस्य | परिणामयन्। रणान् अन्नादीन् धातूंरत्वगादीन् । दोपान्
पुदिव पुत् चालवतया श्रेष्ठः प्राण इत्युतम् ॥३॥ अस्य | पित्तादीन् ॥ १॥ यं वर्ततेऽनिल इति टं साह
नयुश्यं प्याचष्टे भूतमिति । प्राणे चिद्विशानाभ्यां युक्ने प्राणानामिति। सनिपातः सहज समामिर्जाठरो भवति
मूत्रात्मस्मे प्रहावार्यरूपं योनि विराडादेः ॥ ४ ॥
॥१५॥ समिपातं व्याकरोति समानेति। नाभिस्थ रामानं
सः विद्विज्ञानप्राणाना राज्यातो जन्नुः समटिमीवः सर्वेषां इदिस्य प्राण एति । गुदस्योऽपान कृष्ठस्थगुदानमेति। तेने
प्राणापानसमानानां मानिदेशे गब्ण समर्पितो निया-
भूतानां कार्यकारणस्पाणामारमा चैतयिना सनातनः
पुरुष परं ब्रह्म च स एव निरस्तोपाधि मन् स एवोपराधि- परिणाम नयति ॥ १३ ॥ अस्य पावकस्य पायुपर्यन्तो
दितः अधिष्टानं सप्तधातुमयं शरीरं सम्यक् पचति धादि-
पक्षपाती सन् महदाचारमा भवति । विषय सन्दादिः स गुदप्रवेशो गुरितोऽपानो मानि atfa नाम:
एव । एतेन पतिः पृषिच्या अयमिति द्वितीय पादो । तस्मादपानात् प्राणेषु प्राणादिषु पया प्राणादिभ्यः पावको-
याख्यातः। अयं चिद्विमानप्राणराहात. पृथियाः क्षेत्रस्येति स्पतिः पावाचापानद्वारा प्राणा उत्पतिर्मनीति अपहकार्य
अतिपदयोरर्यः ॥ ५ ॥ एवमिति सर्वत्र अन्तहिश्च विनं
॥ १३॥ एतदेवोपपादयति ममाति अग्विगात् कन्तु-
सर्व प्राणेन देहलोदीपवन्मभ्यय्येन भान्तरं विशानं वावं कमुष्टता प्राणो गुदान्त प्रतिहत पुनरममाप्रिय
देहेन्द्रियादिकं च पाल्यन इत्यर्थ । अपा तासि जिन्वतीत्य- | प्युक्षिपतीत्यर्थः । इस्यते चालिगात् मायायुर्वाियुर-
तपाई ब्यावर पृष्टत इत्यादिना । 'मयं हि सोम्य मन ! गाथामिति । तया च प्राणरो गति नारं भयं निर्ग
आपोम्प प्राणजोमयी वाक्पतिः मासात् परम्परया तेऽसः प्राणो ऐसय इति भावः ॥१४॥ जाटरनिरो
पा प्राणमनन्दियामा तासि जिन्वनि तर्पयति मचा- शामिन्द्रियाणां निरोधो भातीन्यातनाह पति।
तानि ध्रुतिपदानाम: । पृष्टतः उपाप्पावशा पलाशय भयानमामातयः । स्थान मानिमध्ये
प्राप्त्यनन्तरम् । समानेन इत्यं भावे तृतीया । म्या पृथक् इति तात्प्याबाटरः प्राणा इन्द्रियाणि प्रनिनिः नाना
गदा मति आधिो भवनि पमानायु प्राप्तः पायक मान्तीत्यर्थः ॥ १५॥ सर्व मा. या हर प्राप्त
माटरमाधमः गन् अम्निमून भूपारार्य गुरं पुरोगाम्य | दशभिः प्रायः प्रेरिता. तेष मागादय पर मागर्म-
५ जादरस्य समानी रिताकि पाररिया पानम्मी पुलदेवाधिनस्याप ॥ १६॥

·महाभारते- [मार्कण्डेयसमास्यापर्व चित्तस्य हि प्रसादेन हन्ति फर्म शुभाशुभम् । त्यागे यस्य हुतं सर्व सत्यागी सच बुद्धिमान्। प्रसन्नात्माऽऽत्मनि स्थित्या सुखमानन्त्यमभुने२४ यतो न गुरुरप्येनं श्रावयेदुपपादयेत् । लक्षणं तु प्रसादस्य यथा तृप्तः सुखं स्वपेत् । तं विद्याब्रह्मणो योग वियोगं योगसंक्षितम् ॥३३ निवाते वा यथा दीपो दीप्येत् कुशलदीपितः२५ न हिस्यात् सर्वभूतानि मैत्रायणगतश्वरेत्। पूर्वराने परे चैव युआनः सततं मनः । नेदं जीवितमासाच येरं कुर्वीत केनचित् ॥ ३४ लघ्याहारो विशुद्धात्मा पश्यन्नात्मानमात्मनि२६ | पाकिञ्चन्यं सुसन्तोपो निराशियमचापलम् । प्रदीसेनेव दीपेन मनोपिन पश्यति । एतदेव परं ज्ञानं सदात्मज्ञानमुत्तमम् ॥ ३५ हमाऽऽत्मानं निरास्मानं स तदा विप्रमुच्यते॥२७ परिग्रहं परित्यज्य मवेनुभ्या यतव्रतः। सर्वोपायैस्तु लोमस्य क्रोधस्य च विनिग्रहः । अशोक स्थानमाश्रित्य निश्चलं प्रेत्य चेह च॥ ३६ पतत् पवित्रं लोकानां तपो वै सङ्कमो मतः २८ सपोनित्येन दान्तेन मुनिना संयतात्मना । नित्यं क्रोधात तपो रक्षेद्धम रकेश्च मत्सरात् । अजितं जेतुफामेन भाव्यं सङ्गेबसाङ्गिना ॥ ३७ विद्यां मानापमानाभ्यामात्मानं तु प्रमादतः ॥ २९ गुणागुणमनासद्गमेककार्यमनन्तरम् । आनृशंस्यं परो धर्मः क्षमा परमं बलम् । पतत् तद्ब्रह्मणो वृत्तमाहुरेकपदं सुखम् ॥ आत्मज्ञानं परं झानं सत्यं प्रतपरं प्रतम् ॥ ३०/ परित्यजति यो दुःखं सुखं चाप्युभयं नरः । सत्यस्य वचनं श्रेयः सत्यं ज्ञानं हितं भवेत् । ब्रह्म प्राप्नोति सोऽत्यन्तमसलेन च गच्छति ॥३९ यद्भूतहितमत्यन्तं त सत्यं परं मतम् ॥ ३१ यथाश्रुतमिदं सर्व समासेन द्विजोत्तम । यस्य सर्वे समारम्भा निराशीबन्धनाः सदा । एतत् ते सर्वमाख्यातं किंभूयः धोतुमिच्छसि४० इति श्रीमहाभारते आरण्यके पर्वणि मार्कण्डेयसमास्यापर्वणि ब्राह्मणव्याधसंचादे त्रयोदशाधिकद्विशततमोऽध्यायः ॥ २१३ ॥ प्रमन्नारमा वृत्तिजनितकालुप्यत्यागाद्विशुद्धचित्त. । आत्मनि पाहुः । 'तं विद्याद्दु खसंयोग वियोग योगसंज्ञितम् ।' स्थिला चित्तसारूप्यमपि त्यता । सुखमनायासैन | इत्याद्यागमा इत्यर्थ ॥ ३३ ॥ मैत्री मित्रभावस्तदेवायनं मानन्त्यं मोक्षम् ॥ २४ ॥ यया जलादुत्तीर्णस्य शरीरे मार्गस्ततश्चरेत् ॥ ३४ ॥ ज्ञानं ज्ञानसे धनम् । ज्ञानमपि संश्लिष्ट. सूक्ष्मतमः पटः सनप्यसानिव भाति । एवं समाधौ | स्तौति साधने प्रत्यर्थ सदात्मज्ञानमुत्तमिति ॥ ३५ ॥ विकल्पाभावात् सदपि चित्तं न भातांति मुक्षितुल्यता | अशोक स्थानं वैराग्यम् । प्रेत्य मृत्वा स्वर्गादौ । इह च प्रमादस्याह लक्षणमिति ॥ २५ ॥ विशुद्धात्मा शुद्धचित्तः । राज्यादा आश्रित्य यततो भवेत् ॥ ३६॥ गुणाः लोक- आत्मानं ब्रह्म । आत्मनि हृदये ॥ २६ ॥ निरात्मानं निर्गुणं | वेदादयः अगुणा यस्मिन् तं गुणागुणम्। : अत्र लोका निलनि चित्तं यास्मन् मनम् । 'तावन्मनो निरोद्धव्यं हदि । अलोका वेदा अवेदाः ' इत्यादिचोः । अनासन स्यादि यावत् क्षयं गतम् । एतज्ज्ञानं च ध्यानं च शेषोऽन्यो समहीनम् । अत एव एकरायम् । एकैन प्रत्यगात्मनेर अन्धविस्तरः । ' इति श्रुतिः 1 चित्तलय एवात्मदर्शन- निष्पाथम् । अनन्तरमज्ञानमायापनयागम्यं न तु क्रिया- मित्यर्थः ॥ २७ ॥ सामः सेतुः पारप्रापरी मार्ग व्यवहितं स्वर्गादिमुखवत् । वृत्तं प्राक् सिद्धम् । एकमेव पद्यते ॥ १८ ॥ भूनहितमन्तमपि सत्यमेव । भूतानामहितरगम्यने न तु शानशेयविभागो यस्मिन् तत् एकपदम् ॥१८॥ सत्यमप्यनृतमेवेत्यय. ॥ ३१ ॥ त्यागे फलम्यागे । हुतं | इत्यारण्यके पर्वणि नैलाठीये भारतभावदो माह्मणन्याध- होमयदानादि । त्यागी सन्यासी ॥ ३२॥ एनं ब्रह्मणो | संवादे त्रयोदशाधिकद्विशततमोऽध्यायः ॥ २१३ ।। योग न भावयेत् । पदार्थत्वात् किं तु उपपादयेक्षणया- उपपेत् । तं चित्तवियोगमैव विरुद्धलक्षणया योगसंस्तिं - - ·वनपर्व। अध्यायः २१४] ४ - मार्कण्डेय उवाच । प्रतिपूज्य च तां पूजां द्विजः पप्रच्छ तावुभौ । एवं सङ्कथिते करने मोक्षधर्म युधिष्ठिर । सुपुत्राभ्यां सभृत्याभ्यां कश्चिद्वां कुशलं गृहे १५ दृढीतमना विप्रो धर्मव्याधमुवाच ह ॥ १ अनामयं च यां कच्चि सदेह शरीरयोः । न्याययुक्तमिदं सर्व भवता परिकीर्तितम् । वृद्धावूचतुः। न तेऽस्यविदितं किश्चिद्धविह हि दृश्यते ॥२| कुशलं नौ गृहे विप्र भृत्यवगे च सर्वशः । व्याध उवाच। काचेत् त्वमप्यविनन सम्प्राप्तो भगवान्निति ॥१६ प्रत्यक्ष मम यो धर्मस्तं च पश्य द्विजोत्तम । मार्कण्डेय उवाच। येन सिद्धिरियं प्राप्ता मया ब्राह्मणपुङ्गव ।। ३ वाढमित्येव तौ विप्रःप्रत्युवाच मुदाऽन्वितः । उत्तिष्ठ भगवन् क्षिप्रं प्रविश्याभ्यन्तरं गृहम् । धर्मव्याधो निरीत्याथ ततस्तं वाक्यमब्रवीत् १७ द्रष्टुमर्हसि धर्म मातरं पितरं च मे ॥ व्याध उवाच। मार्कण्डेय उवाच। पिता माता च भगवनेती मदेवतं परम् । इत्युक्तः स प्रविश्याथ ददर्श परमार्चितम् । यदैवतेभ्यः कर्तव्यं तदेताभ्यां करोम्यहम् ॥ १८ सौधं हृद्यं चतुःशालमतीव च मनोरमम् ॥ ५) त्रयस्त्रिंशद्यथा देवाः सर्वे शक्रपुरोगमाः। देवतागृहसङ्काशं दैवतैश्च सुपूजितम् । सम्पूज्याः सर्वलोकस्य तया वृद्धाविमौ मम १९ शयनासनसम्बाधं गन्धैश्च परमर्युनम् ॥ ६ उपाहारानाहरन्तो देवतानां यथा रिजाः। तत्र शुक्लाम्बरधरौ पितरावस्य पूजिनौ । कुर्वन्ति तद्वदेताभ्यां करोम्यहमतन्द्रितः॥ २० कृताहारो तु सन्तुष्टावुपविष्टौ वरासने । पतौ मे परमं ब्रह्मन् पिता माता च देवतम् । धर्मव्याधस्तु तो दृष्या पादेषु शिरसाऽपतत् ॥ ७ | एतौ पुप्पैः फलै रत्नस्तोपयामि सदा द्विज ॥२१ वृद्धावूचतुः। पतावेवाग्नयो मां यान् वदन्ति मनीषिणः । उत्तिष्ठोत्तिष्ठ धर्मज्ञ धर्मस्त्यामभिरक्षतु । यशा वेदाश्च चत्वारः सर्वमेती मम द्विज ॥ २२ प्रीती स्वस्तव शौचन दीर्घमासुरवामुहि ॥ ८. एतदर्थं मम प्राणा भार्या पुत्रः सुहृजनः । गतिमिष्टां तपो ज्ञानं मेघां च परमा गतः। सपुत्रदारः शुश्रूषां नित्यमेव करोम्यहम् ॥ ૨૨ सत्पुत्रेण त्वया पुत्र नित्यं काले सुपूजितौ ॥९ स्वयं च मापयाम्येतो तथा पादौ प्रधायये । न तेऽन्यदैवतं किञ्चिदैवतेष्यपि धर्तते । माहारं च प्रयच्छामि स्वयं च द्विजसत्तम ॥२४ प्रयतत्वाविजातीनां दमेनासि समन्वितः ॥ १० अनुकूलं तया यमि विप्रियं परिवर्जये पितुः पितामहा ये च तवैव प्रपितामहाः। अधर्मणापि संयुक्तं नियमाभ्यां करोम्यहम् ॥२५ भीतास्ते सततं पुत्र दमेनावां च पूजया ॥ ११ इधर्ममेयं गुरुं ज्ञात्या करोमि द्विजसत्तम । मनसा कर्मणा याचा शुभा नेव हीयते । अतन्द्रितः सदा विप्र शुभगं वे करोम्यहम् २६ न चान्या हि तथा बुद्धिदृश्यते साम्प्रतं तव १२ पञ्चैव गुरवो ब्रह्मन् पुरुषस्य वुभूपतः । जामदग्न्येन रामेण यथा वृद्धौ सुपूजितौ। पिता माताऽनिरात्मा च गुरुश्च द्विजसत्तम २८ तथा त्वया कृतं सर्वं तद्विशिष्टं च पुत्रक॥ १३ । एतेषु यस्तु वर्तत सम्यगेव द्विजोत्तम । ततस्तं ब्राह्मणं ताभ्यां धर्मव्याधी न्यवेदयत् । भवेयुरग्नयस्तस्य परिचीर्णास्तु नित्यशः। तो स्वागतेन तं विप्रमर्चयामासनुस्तदा । १४ ' गाहस्थ्ये वर्तमानस्य पप धर्मः सनातनः ॥ २९ इति श्रीमहाभारते आरण्यके पर्वणि मार्कण्डेयसमास्यापर्वाण द्विजन्याधसंवादे चतुर्दशाधिकद्विशततमोऽध्यायः ॥ २१४ ॥ इत्यारण्यके पणि नलकण्ठीये भारतमावदीये चतुर्दशाधिक- एवमिति ॥१॥ शयनासनसम्बाधं शयनादिसाणम् द्विशततमोऽध्यायः ॥२१४ ॥ धर्ममेव क. स. ॥ ६ ॥ वा युवयोः ॥ १५ ॥ नौ आइयोः ॥ १६ ॥ २१४

·३५६
महामारते-
[मार्कण्डेयसमास्या
4
२१५
मार्कण्डेय उवाच।
ब्राह्मण उवाच ।
गुरू निवेद्य विप्राय तो मातापितरावुमौ। दहाहमागतो दिष्टया दिष्टया मे सङ्गतं त्वया!
पुनरेव स धमांत्मा व्याधी ब्राह्मणमब्रवीत् ॥ १ . ईशा दुर्लभा लोके नरा धर्मप्रदर्शफाः ॥ १४
प्रवृत्तचक्षुजांतोऽस्मि सम्पश्य तपसो बलम् । एको नरसहस्रेषु धर्मविद्विद्यते न पा ।
यदर्थमुक्कोऽसि तया गच्छ त्वं मिथिलामिति॥२ | प्रीतोऽस्मि तव सत्येन भद्रं ते पुरुषर्षभ ॥ १५
पतिथूपपरया दान्तया सत्यशीलया।
पतमानोऽध नरके भवताऽस्मि सगुदतः।
मिथिलायां वसयाधः स ते धर्मान् प्रवक्ष्यति ३ | भवितव्यमथैवं च यदृष्टोऽसि मयाऽनघ ॥ १६
ब्राह्मण उवाच।
राजा ययातिदाहिः पतितस्तारितो यया ।
पतियतायाः सत्यायाः शीलाढयाया यतवत। सद्भिः पुरुषशार्दूल तथाऽहं भवता द्विजः ॥१७
संस्मृत्य याक्यं धर्मज्ञ गुणवानसि मे मतः॥ ४ | मातापितृभ्यां शुश्रूषां करिष्ये वचनात् तव ।
व्याध उवाच।
नाकृतामा वेदयति धर्माधर्मविनिश्चयम् ॥ १८
यत् तदा त्वं द्विजधेष्ठ तयोक्तो मां प्रति प्रभो।
दुईयः शाश्वतो धर्मः शूद्रयोनौ हि वर्तते ।
दृष्टमेव तया सम्यगेकपल्या न संशयः॥ न त्यां शूद्रमहं मन्ये भवितव्यं हि कारणम् १९
येन फर्मविशेषेण प्राप्तेयं शुद्धता त्वया।
त्वदनुग्रहयुद्ध्या तु वित्रैतदर्शितं मया ।
पाक्यं च शृणु मे तात यत् ते वय हितं द्विज ६, एतदिच्छामि विज्ञातुं तत्त्येन हि महामते ।
त्वया विनिकृता माता पिता व द्विजसत्तम ।
कामया यूहि मे सर्व सत्येन प्रयतात्मना । २०
अनिष्टोऽसि निष्कान्तो गृहात्ताभ्यामनिन्दित
व्याध उपाय।
अनतिक्रमणीया चै ब्राह्मणा मे द्विजोत्तम ।
वेदोधारणकार्यमयुक्तं तत् त्वया कृतम् ।
शृणु सर्वमिदं वृत्तं पूर्वदेहे ममानघ ॥
तव शोकेन वृद्धौ सायन्धीभूती तपखिनौ ॥
अहं हि ब्राह्मणः पूर्वमासं द्विजवरात्मजः ।
तौ प्रसादयितुं गच्छ मा त्यां धर्मोऽत्यगादयम् । घेदाध्यायी सुकुशलो घेदागानां च पारगः ॥२२
तपस्वी त्यं महात्मा च धर्मे च निरतः सदा॥ ९ आमदोपहान्नवस्थामाप्तयानिमाम् ।
सर्वमेतदपार्थ ते क्षिप्रं ती सम्प्रसादय । फधिद्वाजा मम सखा धनुदपरायणः ॥
श्रद्दधस्व मम ग्रहान् नान्यथा वर्तुमर्हसि ।
संसर्गाड नुपि श्रेष्ठस्ततोऽहममचं द्विज ।
गम्यतामद्य विप्रधेयस्ते कथयाम्यहम् ॥ १० एतस्मिमेव काले तु मृगयां निर्गतो नृपः ॥ २४
सहिता योधमुप्यैश्च मन्त्रिभिश्च सुसंवृतः।
ब्राह्मण उवाच।
ततोऽभ्यहन् मृगांस्तत्र सुबहुनाश्रमं प्रति ॥ २५
यदेतदुक्तं भवता सर्व सत्यमसंशयम् ।
अथ क्षिप्तः शरो घोरो मयाऽपि द्विजसत्तम ।
प्रीतोऽस्मि तव मद्रं ते धर्माचारगुणान्वित । ११
ताडितश्च ऋषिस्तेन शरणानतपर्वणा।
व्याध उवाच।
भूमी निपतितो ग्रहवाच प्रतिनादयन् ।
देवतप्रतिमो हि त्वं यस्त्वं धर्मानुयतः। नापराध्याम्यहं किश्चित् फेन पापमिदं शतम् २७
पुराणं शाश्वतं दिव्यं दुष्प्राप्यमरतात्मभिः ॥२२ । मन्यानस्तं मृगं चाहं सम्पाप्तः सहसा प्रभो ।
मातापित्रोः सकाशं हि गत्या त्वं द्विजसत्तम । अपश्यन्तमृषि विदं शरेणानतपर्वणा ॥ २८
मतन्द्रितः कुरु क्षिप्रं मातापित्रोहिं पूजनम् । अकार्यकरणाशापि भृशं मे व्यथितं मनः।
अतः परमहं धर्म नान्यं पश्यामि कश्चन ॥ १३ | तमुग्रतपसं वि निटनन्तं महीतले ॥
ध्यात्मवस्य ॥ २॥ कामया इन्च्या ॥२॥
निए-
गुरु इति ॥१॥ प्रत्तचक्षुदिन्याष्टिःतपसः पित्रीः | मन्तं शब्दं पूर्वन्तम् ॥ २९ ॥

·३५७ वनपर्व। अध्यायः २१६ ] अजानता कृतामिदं मयत्यहमयात्रुधम् । ततः प्रत्यत्रबीद्वास्यमृषिमा क्रोधमूञ्छितः। सन्तुमर्हसि मे सर्वमिति चोक्तो मया मुनिः॥ ३० व्याधस्त्वं भविता कर शूद्वयोनाविति द्विज ॥३१ इति श्रीमहाभारते आरण्यके पर्वणि मार्कण्डेयसमास्यापर्वणि ब्राह्मगन्याधसंवादे पञ्चदशाधिकद्विशततमोऽध्यायः ॥ २१५ ॥ २१६ व्याध उवाच। ब्राह्मणः पतनीयेषु वर्तमानो विकर्मसु॥ एवं शप्तोऽहमृपिणा तदा द्विजयरोत्तम । दाम्भिको दुष्कृतः प्राज्ञः शूद्वेण सदृशो मवेत् । प्रमिप्रसादयमृर्षि गिरा त्राहीति मां तदा ॥ १ यस्तु शूदो दमे सत्ये धर्म च सतनोस्थितः॥१४ यजानता मयाऽकार्यमिदमद्य कृतं मुने । तं ब्राह्मणमहं मन्ये वृत्तेन हि भवेद्दिजः । क्षन्तुमर्हसि तत् सर्व प्रप्तीद भगवनिति ॥ २ फर्मदोपेण विषमां गतिमामोति दारुगाम् ॥ १५ ऋषिरुवाच। क्षीणदोपमहं मन्ये चाभितस्त्वां नरोत्तम । नान्यथा भविता शाप एवमेतदसंशयम् । कर्तुमर्हसि नोत्कण्ठां त्वद्विधा हाविपादिनः । यानृशंस्यात् त्यहं किञ्चिा काऽनुग्रहमद्य ते ॥३] लोकवृत्तानुवृत्तज्ञा नित्यं धर्मपरायणाः ॥ १६ शुदयोन्यां वर्तमानो धर्मशो हि भविष्यसि । व्याध उवाच। मातापियोश्च पृथ्गं फरिष्यसि न मंशयः ॥ ४ प्रक्षया मानसं दुःखं हस्याच्छारीरमौषधैः। तया शुश्रूषया सिद्धि महत्त्वं समवाप्स्यसि । पतद्विज्ञानसामर्थ्य न बालैः समतामियात्।। १७ जातिस्मरश्च भविता स्वर्ग चैव गमिष्यसि ॥ ५ अनिष्टसम्प्रयोगाञ्च वियोगात् प्रियस्य च । शापक्षये तु नि ते भविताऽसि पुनर्द्विजः। मनुष्या मानसैर्दुःखयुज्यन्ते चाल्पयुद्धयः॥ १८ एवं शप्तः पुरा तेन ऋषिणाऽस्म्युग्रनेजसा ॥ ६ गुणैर्भूनानि युज्यन्ते वियुज्यन्ते तथैव च । प्रसादश्च कृतस्तेन ममैव द्विपदों पर। सर्वाणि नैतदेकस्य शोकस्थानं हि विद्यते ॥ १९ शरं चौद्धृतवानस्मि तस्य चे द्विजसत्तम । ७ अनिष्टं चान्वितं पश्यंस्तथा क्षिप्रं विरज्यते । आश्रमं च मया नीतो न च प्रागैर्ययुज्यत । ततश्च प्रतिकुर्वन्ति यदि पश्यन्युपक्रमा ॥ २० एतत् ते सर्वमाख्यातं यथा मम पुराऽभवत् ॥ ८/शोचतो न भवेत् किञ्चिर केवलं परितप्यते । अमितश्चापि गन्तव्यं मया स्वर्ग द्विजोत्तम ॥ ९/ परित्यजन्ति ये दुःखं सुखं वाऽप्युभयं नराः॥२१ ब्राह्मण उवाच। त एव सुखमेधन्ते ज्ञानवृप्ता मनीषिणः । एवमेतानि पुरुपा दुःखानि च सुखानि च । असन्तोपपरा मूढाः सन्तो यान्ति पण्डिताः२२ आमुगन्ति महाबुद्धे नोत्कण्ठां कर्तुमर्हसि ॥ १० असन्तोषस्य नास्त्यन्तस्तुष्टिस्तु परमं सुखम् । दुष्करं हि कृतं कर्म जानता जातिमात्मनः । न शोचन्ति गताध्वानः पश्यन्तः परमां गतिम२३ , लोकवृत्तान्ततत्त्वज्ञ नित्यं धर्मपरायण ॥ न विषादे मनः कार्य विषादो विषणुत्तमम् । फर्मदोपश्च वै विद्वन्नात्मजातिकृतेन वै। मारयत्यकृतप्रज्ञं बालं युद्ध इघोरगः ।। कञ्चित् कालमुष्यतां वै ततोऽसिमविता द्विजः | यं विषादोऽभिमवति विक्रमे समुपस्यिते । साम्प्रतं च मतो मेऽसि ब्राह्मणो नात्र संशयः । } तेजसा तस्य हीनस्य पुरुषार्थो न विद्यते ॥ २५ इत्यारण्यके पर्वणि नलकण्ठीये भारतभावदीपे पञ्चदशाधिक- द्विशततमोऽध्यायः ॥२१५॥ २४ २१६ एवामिनि । अभिप्रसादयमडभाव आपः ॥ १॥ गुगे. गुणकार्य सुखदु समोईः ॥ १९ ॥ गताधानः प्राप्तज्ञानमार्गाः ॥ १३॥ +ऋष्यताम् स.

·महाभारते- [मार्कण्डेयसमास्यापर्व अवश्यं त्रियमाणस्य कर्मणो दृश्यते फलम् । मार्कण्डेय उवाच। नहि निवेदमागम्य किञ्चित् प्रामातिशोभनम२६ वाढमित्येय तं स्याधः कृताञ्जलिरुवाच ह । मथाप्युपायं पश्येत दुःखस्य परिमांकणे । प्रदक्षिणमां कृत्वा प्रस्थितो द्विजसत्तमः ।। ३२ मशौचनारमेतवं मुक्तश्चाप्यसनी मवेद ॥ २७ / स तु गत्या द्विजः सर्वा सुगं एतवांस्तदा। भूतप्यमा सचिमय ये तु बुद्धः परंगताः। मातापितृभ्यां वृद्धाभ्यां यथान्यायं सुसंशितः३३ न शोचन्ति कृतप्रशाः पश्यन्तः परमां गतिम् २८ एतव ते सर्वमाख्यातं निसिलेन युधिष्ठिर । नशोचामि च वै विद्धन् कालाकाटोस्थितो ह्यहम् पतियताया माहात्म्यं ब्राह्मणस्य च सत्तम । पृष्टयानास यंतात धर्म धर्मभृतां घर ॥ एतेनिदर्शनम्रह्ममयसादामि सत्तम ।। २९ मातापित्रोच यूपा धर्मव्याधेन कीर्तिता ॥ ३५ प्राह्मण उवाच। युधिष्ठिर उवाच। कृतप्रशोऽसि मेधावी बुद्धिहि विपुला तय। अत्यद्भुतमिदं ब्रह्मन् धर्माख्यानमनुत्तमम् । नाहं भवन्तं शोचामिझानतृप्तोऽसि धर्मवित्३० सर्वधर्मविदांथेष्ठ कथितं मुनिसत्तम । आपृच्छे त्वां स्वस्ति तेऽस्तु धर्मस्या परिरक्षतु। मुखश्नम्यतया विद्धन मुहूर्त इय मे गतः। अप्रमादस्तु कर्तव्यो धर्म धर्मभृतां घर ॥ ३१ न हि तृप्तोऽस्मि भगवन् शृण्वानो धर्ममुत्तमम्। इति श्रीमहामारते आरण्यके पर्वणि मार्कण्डेयसमास्यापर्वणि ब्राह्मणदयाघसंवादे पोडशाधिकद्विशततमोऽध्यायः॥ २१६ ।। . २१७ वैशम्पायन उवाच। नsी हस्यमयहदमिया महाद्युतिः॥ २ भुत्वेमां धर्मसंयुक्तां धर्मराजः कयां शुभाम् । अग्निर्यदा त्वैक पप बहुत्यं चास्य कर्म। पुनः पप्रच्छ तमूपि मार्य.ण्डेयमिदं तदा ॥ १ दृश्यते भगयन् समेतदिच्छामि घेदितम् । ३ युधिष्ठिर उयाच । कुमारध ययोरपनो यथा चाग्नेः सतोऽभवत् । कपमानिर्वनं यातः कथं चाप्यहिरा:पुरा। यथा रुद्राय सम्भूतो गायां छत्तिकासु च ॥४ उदेस्तत्त्वज्ञानात् परं ब्रह्म गताः प्रातः ॥ २८ ॥ प्रदक्षिणं तु अतिरसो पहिलं कयं पृच्छति । सत्यम् । उभयोरभेदन मुत्या उपदेश गुरिति वृष्या ॥ ३२ ॥ इत्यारण्य पर्वणि बीजाभवत् परम्परजनरलेन वादोष.। तया च 'अम्मि नलकष्ठीये भारतमावदीप पौड्यापिद्विशततमोऽध्यायः माझगः' इति 'अईस्वदसि मदसि त्वमेतन्ममासि योनिस्तय ॥ २१६॥ योनिरस्मि' इति च भुमी भरतः। पनं सलिलं यातः प्रविध 'प्रविधिपापः इति मन्यात् । 'जीवनं भुनं वनम् न्य- २१७ मरः ॥ २॥ अमिरिति । एकस्याप्यमेः कर्मम हत्यमान- धर्मभ्याधोकधर्मेषु'माता पितामिरात्माच गुस्य द्विज | मनेकलम् । वपमुस । न हि आमेयोऽपाल दर्श. सप्तम ' इति मुमपूर्णा पर सेन्यत्वेन प्रोषस्तत्र पतिव्रतो. पूर्णमासचातुर्मास्यादिषु एक एष इति व सस्यम् । पास्याने धर्मपाधनिदर्शनेन मातापित्रोः पतिवतानिदर्शनेन अन्याययान्वायोगात् । अन्यस्य च गुणम्य म्यम्य या गुरोष श्यायाः पलं दर्शितम् । तत्रैव मोक्षधर्मप्रतावे यागभेदकस्याभागदेवताभेद व यागभेदोरिति भास यात्मसेरनं फळ चौतम् । पगिस्याम्मेिवनस्य मोहे. याम्यम् । स चामेरेर पं सम्भातीपर्यः ॥ ३ ॥ अप मत्वायर ब.मागिरसमारभते ध्रुवमा धर्ममंयु- एकम्य सन्ततो अनेरेनिामानः पन्तीति तहि धामपाय कामित्यादिना ॥१॥ यामिति । नु विमग्ने | स्मन्दस्य वयं शावित्रतमपि स्माइल्याद पुमारपति प्रपमो भरिय कविरिति देवहिरवं श्यो। मत्र ॥४॥ स्थितोऽस्म्यहम्-रा, ·३५९ बनपर्व । अध्यायः २१७] . पतदिच्छाम्यहं त्वत्तः श्रोतुं मार्गघसत्तम । त्वमग्निः प्रथमं सृष्टो ब्रह्मणा तिमिगपहः । कौतूहलसमाविष्टो यायातय्यं महामुने । ५ स्वस्थानं प्रतिपद्यस्व शीघ्रमेव तमांनुद १४ मार्कण्डेय उवाच। अग्निरुवाच। अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । नष्टकोतिरहं लोके भवान् जातो हुताशनः । यथा कुद्धी हुतयहस्तपस्ततुं वनं गतः॥ ६ भवन्तमेव ज्ञास्यन्ति पावकं न तु मां जनाः ॥ यया च भगवानग्निः स्वयमेवाङ्गिराऽभवत् । सन्तापयंश्व प्रमया नाशयस्तिमिराणि च॥ निक्षिपाम्यहमप्नित्वं त्वमग्निः प्रथमो भव । पुराऽगिरा महावाही चचार तप उत्तमम् । भविष्यामि द्वितीयोऽहं प्राजापत्यक एव च १६ याश्रमस्थो महामागो हत्यवाहं विशेषयन् । अङ्गिरा उवाच। तया स भूत्वा तु तदा जगत् सर्व त्यकाशय८ | कुछ पुण्यं प्रजास्वयं भवाग्निस्तिमिरापहः । तपश्चरंस्तु हुतभुक सन्तप्तस्तस्य तेजसा । मांच देव कुरुष्वाग्ने प्रथमं पुत्रमञ्जसा । मार्कण्डेय उवाचा भृशं ग्लानश्च तेजस्वी न च किश्चित् प्रजाझियान् अय सञ्चिन्तयामास भगवान् हव्यवाहनः। तच्छ्रुत्वाऽगिरसो वाक्यं जातवेदास्तदाऽकरोत् अन्योऽनिरिह लोकानां ब्रह्मणा सम्प्रकल्पितः ॥राजन् बृहस्पति म तस्याप्यनिरसः सुतः ॥१८ याग्नित्वं विप्रनष्ट हि तप्यमानस्य मे तपः। शात्या प्रथमजं तं तु पढेगगिरसं स्तम् । फयमग्निः पुनरहं भवेयमिति चिन्य सः॥ ११ उपेत्य देवाः परः कारणं तत्र भारत ॥ अपश्यदग्निवल्लोकांस्तापयन्तं महामुनिम् । स तु पृष्टस्तदा देवस्ततः कारणमब्रवीत् । सोपासर्पच्छनैतिस्तमुवाच तदाऽङ्गिराः ॥ १२ प्रत्यगृहंस्तु देवाश्च तद्वोऽहिरसस्तदा ॥ २० शीवमेव मवस्वाग्निस्त्वं पुनर्लोकभावनः। तत्र नानाविधाननीन् प्रवक्ष्यामि महामभान् । विभातश्चासि लोकेषु त्रिपु संस्थानचारिषु ॥ १३ । कर्मभिर्वभिः ख्यातान्नानार्थान् ब्राह्मणेष्विह । इति श्रीमहाभारते आरण्यके पर्वणि मार्कण्डेयसमास्यापर्वणि आगिरसे सप्तदशाधिकद्विशततमोऽध्यायः॥ २१७ ॥ अहिराऽभवत् सन्धिरडभावो वा आर्षः ॥ ७॥ रोहकमेणाह-'ते ये शतं बृहस्पतेरानन्दाः । स एकः प्रजा- तथैति । अनेरप्यधिको भूत्वा सूर्यवत् जगत् प्रकाशितवान् पतेरानन्दः । ते ये शतं प्रजापतेरानन्दाः । स एको ब्रह्मण ' इति । तत्रापि बीजाहरन्यायेनामेरगिराः । ॥८॥ तपश्चरनिति । 'महत्तदुत्वं स्थविरं तदासीयेनावि- आनन्दः ष्टितः प्रविवेशिवापः ' इति श्रुतिप्रसिद्धन केनचिनिमित्तेन अङ्गिरसो बृहस्पत्याख्योऽमिरिति बोध्यम् । 'तादिदमाहु- जले प्रविश्य तपश्चरन्नग्निराशिरसेन तेजसा सन्तप्तोऽभूदि- सुं यजामं यजेत्येतस्यैव सा विसृष्टिः । 'सुपर्णे विप्राः त्यर्थः । उत्वमुन्धणम् । स्थविरं प्राचीनम् । आपिस्य कवयो वचोभिरे मन्तं बहुधा कल्पयन्ति ' इत्यादिश्रुति- तिठतीत्यादिष्टं भयं सातमस्य स आविधित. ॥९॥ प्रसिद्ध सूत्रात्मन. सर्वदेवतारूपत्वमानिररातात्पर्यम् । तदिदं संस्थानचारिषु स्थावरजङ्गमेषु । सम्यक् स्थानं गतिनिऋत्ति ज्ञात्वा यजमानस्यामिरपि मोक्षद्वारं भवतीत्यर्थः ॥१७॥ येषु चरणशीलेषु चेति योगात् । त्रिषु अन्तर्बहिदिवि च तच्छुत्वेति । अकरोत् अशीचकार। जातवेदाः स्वयं कारण उत्तमाधममध्यमेषु वा ॥ १३ ॥ निक्षिपामीति । अत्रानि गत्वा स्वपुत्रमनिरममकरोत् । तस्यापि पुनः स्वयं वृहस्पति- सब्देन दिग्देशकालवाद्यात्मा सूत्रसंतो हिरण्यगर्भ उच्यते। नामाऽभवदिति ॥ १८ ॥ तत्र वृहस्पते. कारण कारण प्रथमः | ज्ञानादेव युज्यते 'ब्रह्मविहीन भवति इति श्रुतेरतस्तत्परीक्षार्थ तस्य अग्निवत्यागः कारणात्मनाऽवस्थानम् । श्यमज. सूत्रात्मेत्यर्थः । हे प्राजापत्य प्रजापतिपुत्र हे देवा बृहस्पर्ति प्रति कारणं ब्रह्म पाच्छु ॥ १९ ॥ तस्मिन्च अनिरः । अहं द्वितीय क कसंज्ञो विराडात्मा भविष्यामि | तेनो के सति प्रत्यगृहन् अङ्गिरमो वय अयं भवता गुरु- ॥ १६ ॥ कुर्विति । पुष्य हविर्वहन प्रजाना स्वयं स्वर्गाय रिति अशोकृतवन्तः ॥ २० ॥ नानार्थान् पृथक् प्रयो- हितम् । प्रथम पुत्र वृहस्पतिसंज्ञम् । अयं भावः-ईशसूत्र-जनान् । ब्राह्मणेषु कर्मविधिवाक्येषु ॥२१॥ इत्यारण्यके विराडपासनाभि सिद्धा. क्रमेण प्रजापतिगृहस्पतिसंज्ञाः । पणि नैलकष्ठीये मारतभावदीपे सप्तदशाधिकद्विशततमोऽ पूर्वपूर्वस्य दत्ताउत्तरः शताशगमितैश्वर्यः । तथाच श्रुतिरा- ] घ्यायः ॥ २१७ ॥ : प्रत्यगृहन्त-च. - ·३६० महामारते- [मार्कण्डेयसमास्यापन २१८ मार्कण्डेय उवाच । यां कपर्दिसनामाईश्याश्यति देहिनः । ग्रह्मणो यस्तृतीयस्तु पुत्रः कुरुकुलोद्रह । तनुत्वात् सा सिनीवाली तृतीयाऽगिरसः सुता तस्याभवत् सुभा मार्या प्रजास्तस्यां च मे पश्यत्यामती भामिहयिभिच हविष्मती । गृहत्कीर्तिहज्ज्योतिपुंहब्रह्मा बृहन्मनाः। पष्ठीमाङ्गरसः कन्यां पुण्यामाहुर्महिप्मतीम । ६ गृहन्मन्नो वृहदासस्तथा राजन् वृहस्पतिः ॥ २ महामनेयागिरसी दीप्तिमत्सु महामते । प्रजासु तास सर्यास रूपेणाप्रतिमाऽभवत् । देयी भानुमती नाम मयमाऽगिरसा सता || ३ | महामतीति विख्याता सप्तमी कथ्यते सता ॥ भूतानामेव सर्वेषां यस्यां रागस्तदाऽभवत् । यां तु दृष्ट्वा भगवती जनः कुहुकुहायते । रागादागेति यामाहुद्वितीयाऽहिरसः सुता ॥ ४' एकाऽनशोते तामाहुः कुमङ्गिरसः सताम् ॥ ८ इति श्रीमहाभारते आरण्यके पर्वणि मार्कण्डेयसमास्यापणि आङ्गिरसोपाख्याने अष्टादशाधिकद्विशततमोऽध्यायः ॥ २१८ ॥ २१९ मार्कण्डेय उवाच गृहस्पतेश्याग्दमसी भार्याऽऽसीधा यशस्विनी । अग्नीन्साऽजनयत् पुण्यान पडेकां चापि पुत्रिकाम २१८ पगुका पौर्णमासी राका नाम-पथमी । पुण्यामनाही.महि. कालाभिमानिन्यो देवता अपि अरि संशात् सूत्रा. | प्मती नाम चतुर्दशी को पूर्ण पौर्णमासीमनुमनी नाम 'या स्मन एव सकाशाजाता इति वक्तुमध्यायमारझते नह्मण पौर्णमासी सानुमतियोता सा राको 'इति धोः ।। इति । प्राणः कारणात् सूत्रं ततस्तदुपास्तिसिसोऽशिरा | शुममानापामाइ महामसेधिति । सोमयागादिषु इति तस्य तृतीयत्वम् । मुभा कालाभिमानिनी देवता । | दीपिमती । अमाशयाय कि दीक्षा वतुधिमानधन्नोऽग्रे मुटु संवत्सराद्यामनाऽहोराग्राममना धा भातीति दयते । पौर्णमास्या नु क्षीयमाण. । तो दीप्तिमन्यु दिने सुभा । शुमा इति पाटेऽपि सैर प्राखा ॥ १ ॥ एषा महामनीत्युच्यते । यतोऽत्र महत् महस्वान या अन्त- वृहत्तीतिलादीनि बृहस्पतेरेव विशेषणानि । मोतियशः1 हितो विद्यने योगात् । पंजस्याचारोन्ता देश ज्योतिः शारीरं तेजः । प्रम वेदाध्ययनं मनः सहपादि- | आई. ॥ ७ ॥ युहुाहायते विस्मितो भवति । एका क्ला रूपम् । मन्त्रो विचारः । भाः प्रतिमा विचार्यतत्वस्पूतिः । अनंशा अल्पाशनी । अलपणा ययातिपदपायें नन् । एतानि यहन्ति यस्य स तया त्या पादः पादपूरणाय: योत्तरा सा पुहः 'इति श्रुः । प्रतियता अमावास्या ॥२॥ तासु वक्ष्यमाणत्वेन युद्धिस्याम् । भानुमती स्र्ययुका | पधारति प्रसिद्धम् ॥ ८ ॥ इत्यार के पर्वणि नेलाष्ट्रीय विशानिमानिमायः ॥ ३ ॥ भिमाह यूनानातिन भारतमावदीपे भादसापिततिशततमोऽप्यायः ॥१८॥ मुगुप्ति कालवेन श्रमनाशरवातल्या रागोऽभात् । रागात् २१९ गगहेतुत्वात् सन्ध्याय रागोमतवादा ॥४॥ कादिनी तत्र विभून यात प्रामुक्तः । अय प्रत्याभूता रस्य गुगामिन गुतो चन्दाला सलाटे पुतत्वात् स्यात्स- देवनाः प्रामायितुं विरामगस्तिफावस्थाय मृहस्पति माम् । तर हेतु: तनुयादिति । सेन सम्मवन्द्रयुक्त तिच्या रान्तनि वामने पृहस्पतेरिति । चान्द्रमी लक्ष्यने । चतुर्दशीयुमागास्या सिनावाली 1 'या पूर्वा चन्दममा थानान्ता सारा नाम । परमीन संयुअमृतान मावास्या सा निनोवाली योतरा सा पुE 'इति औ वक्ष्यमाणान् एक पत्रिका साहास्याम् ॥ १॥ ॥५॥ अधिपती पूजयन्द्रो मामी । यस्या xयो तुरा मावनी जनः पुढारायने । एनिधि मामिको रामावपि पश्यति सकिमिशेष । सा) सामानुपतिम गुहा पयस्मिनी नाम्ना कि चतुपी । पाया हविभिदताम्यन्ते । सा हविमाप्रति हम । पयोमावरम. कन्या-दनि गाठः । ।

·३६१ वनपर्व। अध्यायः ११९] आहुतिष्वेव यस्यानेहविषाद्यं विधीयते । भरद्वाजस्य भार्या तु वीरा धीरस्य पिण्डदा । सोऽग्निर्वृहस्पतेः पुत्रः शंयुर्नाम महाव्रतः ॥ २ प्राहुराज्येन तस्येज्यां सोमस्येव द्विजाः शनैनार चातुर्मास्येषु यस्येश्यामश्च मेऽप्रजः पशुः । हविग यो द्वितीयेन सोमेन सह युज्यते । दीप्तो ज्यालेरनेकाभैरग्निरेकोऽथ वीर्यवान् ॥ ३ रथप्रभू रयाभ्यानकुम्भरेताः स उच्यते ॥ १० शंयोरप्रतिमा भार्या सत्या सत्याऽथ धर्मजा। शरयां जनयत् सिद्धि मार्नु भाभिः समावृणोदा अग्निस्तस्य सुतो दीशस्तिस्रः कन्याश्च सुव्रताः ४ | आग्नेयमानयन्नित्यमाहाने घप सूयते।। प्रयमेनाज्यभागेन पूज्यते योऽग्निरवरे । यस्तु न च्यवते नित्यं यशसा पर्चसा दिया। अग्निस्तस्य भरद्वाजः प्रथमः पुत्र उच्यते ॥ ५ अग्निर्निध्यवनो नाम पृथिवीं स्तीति केवलम् १२ पौर्णमासेषु सर्वेषु हविषाज्यं सुमोद्यतम् । विपाप्मा फलुपैर्मुक्तो विशुद्धश्चार्चिपा ज्वलन् । मरतो नामतः सोऽनिद्वितीयः शंयुतः सुतः ॥ ६ विपापोऽग्निः सुतस्तस्य सत्यः समयधर्मरुत्।। १३ तिनः कन्या भवन्त्यन्या यासांस भरतः पतिः। आक्रोशतां हि भूतानां यः करोति हि निष्कृतिम्। मस्तस्तु* सुतस्तस्य भरत्येका च पुत्रिका ॥ ७ | अग्निः स निफतिर्नाम शोभयायभिसेविते ॥१४ भरतो मरतस्याग्नेः पावकन्तु प्रजापतेः। अनुकूजन्ति येनेह वेदनार्ताः स्वयं जनाः । महानत्यर्थमहितस्तथा भरतसत्तम ८ तस्य पुत्रः खनो नाम पावकः स रुजस्करः ॥१५ - . आहुतिषु प्रधानाहुतिपु दर्शे पौर्णमासे च यस्य हविः । सुतः । स अत्यर्थ महितत्वात् महान् । माहितस्वं महाफल- आय हविधैति तृतीया प्रयमार्ये प्रथम हविविधीयते यदा- | प्रदातृवं यत्र वर्मणि आप्रयणादा प्रथमोऽमिर्नास्ति तत्रापि मेयोऽष्टाकपालोऽमावास्याया च पौर्णमास्या चाच्युतो भव- | अयं महत्त्वात् वर्तव्य एवेत्यर्थः । पावक इत्यभिपर्यायमा निइत्यादिश्रुत्या चोद्यते स शंयुनीमा२॥ चातुर्मास्येषु चतुर्यु | न गुणः । थाग्निमंशोऽपिरित्यर्थः । तथा च येन यज्ञेनेसेत् मासेषु कर्तव्येषु वैश्वदेववरुणप्रयाससाकमेधशुनासोरीयाख्य- | कुर्यादेत तत्राप्नेयमधाकपालम्' इति आपस्तम्योक्ति सङ्गच्छतो पर्वचतुथ्येषु । आमेयमाकपालं निर्वगति सौम्यं चाम्'इति । इर्सेत् वर्धितुमिच्छेत् ॥ ८ ॥ शंयोः कनिष्ठपुत्रसन्तति- प्रतिपर्वतुल्यवदभिराम्नायते । तथाऽश्वमेवे च यस्य इ.यामि- | मुक्का ज्येष्ठसन्तातिमाह भरद्वाजस्यति । वोरा नामतः वीरत थिसमीपे अजः प्रथम. पशुर्भवति तत्र या पशाविष्टिरु- | वहे. पिण्डदा शरीरकनी मातेत्यर्थः । भरद्वाजात् वीराया भयनोऽन्यतरो वा यौवामावैष्णवी च'इति आश्वलायनायुका | वीरो जात इत्यर्थः । तस्य भाज्येन इग्या ग्राहुः । शनैः तथा च दर्शपूर्णमासचातुर्मास्यपश्वश्वमेवाः यत्पूर्वकाः सोऽग्नि- | उपांशु सोमत्येवेति तत्साहित्यमुच्यते । तथापीयोमाबुपां- चाईस्पत्यः शंथुर्नामेत्यर्थः। शंयुसन्ततिमाह शयोरिति । अ. | शुयटन्यावजामित्वाय' इति श्रुतयोरोपोमयोर्मध्यस्थोऽग्निः तिमा अतिमुन्दरी पर्मना धर्मकन्या सत्या नाम दीप्तो दीप्ति- | इत्यर्थः ॥९॥ एतदेवाह हविषेति । द्वितीयेन भामेयान्त- मान्॥ ४॥ तस्य नामाह प्रयमेनेति । अध्वरे दर्शादौ । प्रथमा- | रेण अस्यैव नामान्तराणि रथेत्यादीनि ॥१०॥ ऽज्यभागदेवता योऽग्नि स भरद्वाज इत्यर्थ । तस्य शंयो. स रयप्रभ्यादिनामा शरवां भार्याया सिद्धि नाम पुत्र ॥ ५ ॥ पौर्णमासेधिति सुवोद्यतं हविः प्रश्माधारस्तस्य ! जनयत् । य भानुं सूर्य माभिदीप्तिभिः पावृणोत् सूर्य देवता भरतो नाम शंयो. पुत्रः । पूर्णमासपदं सर्वतद्विकार- | आवृते आग्नेयं अग्निदेवत्यं यागमानयन्। 'अनिमम आहे. पर तेन दर्शोऽपि गृद्यते। पौर्णमासनेष्टिपशुप्रोमा उपदिष्टाः' इत्यत्र मन्त्रेऽग्नियुचसम्बुध्या एष सूयते सुन अयते कीत्यते। इत्याश्वलायनवचनात् । यद्यपि सोवाधारः प्राजापत्यस्त- 'अल् शब्दे' इति धातु ॥ ११ ॥ बृहस्पतेदितीय. पुत्रो थापि स भरतसंज्ञ एवं प्रजापतिरिति शेयम् ॥ ६ ॥ निश्चयवन । पृथिवीस्तोतीति पृथिवीसाहचर्यमुच्यते । भवन्ति शंयुत इत्यनु कृष्यते । पतियेष्ठ । यत्र कन्यानां | तेन वागभिमानिदेवतारूपः स इत्यर्थः । तस्य वाचा राष्टी नामधेयानि सन्ततिथानुवापि अवाशप्रत्याशितालेन पृथिवो चाभिध'इति श्रोः ॥ १२ ॥ निश्चयवनपुत्रः सत्यः ता शेध्याः । विस्तरभयात् तु मुनिना न प्रदाताः। तस्य | समयधर्मो वाच्यवाचकसम्बन्धस्तत्कर्ता ॥ १३ ॥ सत्यस्य भरतस्योर्जसंज्ञस्य पुत्रो भरतः। 'ऊर्जः पुत्र भात सुप्रदा- नामान्तरं निष्कृतिः । अभिसेविते रहारामादौ । शोभ नुम् इति मन्त्रवर्णात् ॥ ७ ॥ भतः भरणं कुर्वतः तेन याते शोमां करोति ॥ १४ ॥ जस्कर. पीडाकर मरतशब्दस्य निर्वचनं दर्शितम् । भरतस्य प्रजापतेः पावकः - - नाम सत्यपुत्रः ॥१५॥ * मानस्तु-स. रयधान--स.

·महामारते- [ मारपडेपरमात्मन + यस्तु विश्वस्य जगतो ऽद्धिमाक्रम्य तिष्ठति । ततः स्पिष्टं मयंदाज्यं विरन् परमः स्मृतः २१ तं माहुण्यात्मविदो विश्वजिनाम पायकम॥१६ यः प्रशान्तेषु भूतेषु मरमयति पायकः । अन्तरामिः स्मृतो यस्तु भुक्त पचति देहिनाम् । मुस्प तु रसा जशे मन्येतां चाय पत्रिकाम२२ स यो विश्वभुनाम सर्वलोकप भारत ।। प्राचारी यतात्मा च सततं पिपुलयतः। स्थाहेति दारुणा भूगर्वभूतेषु तिष्ठति । ब्राह्मणाः पूजयन्त्येनं पायज्ञेषु पायकम् ॥ १८ त्रिदिवे यस्य सरसो नास्ति रुपण पचन । पवित्रा गोमती नाम नदी यस्यामयत प्रिया। अतुलस्यात् एतो देनामा कामस्तु पायकः ॥२॥ तस्मिन् फर्माणि सर्याणि प्रियन्ते धर्मकर्तभिः॥ संहांधारयन् क्रोधं धानन्धी र स्थितः। यस्याप्तिः पिश्त्यम्भो योऽसी परमदारुणः । समरे नाशयेशनमोघो नाम पायफः ॥ अर्यभाग्यमानाम कविः प्राणाधितस्तु या२० उपयों नाम महाभागविमिरमिएता। उदग्द्वारं विर्यस्य गृहे नित्यं प्रदीयते। | महायाचं त्यजनयत् समाश्वासं हिय विदुःn६५ इति श्रीमहाभारते यारण्यके पणि मार्कण्डयसमास्यापनि बाहिरसीपास्याने एकोनविंशत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः ॥ २१९ ॥ २४ २२० माण्डेय उवाच। अचरत् स तपती धाय बायार्षिकम् । काय पोय याति: प्राण प्राणपुषकः। अमिराहिरसय च्ययनखिपु पर्चकः॥ १ पुत्र रमेयं धर्मिष्ठं दासा प्रणा समम् ॥ २ संयोपहिस्सत्ययो पम पमेन्द्रियव्यापिलमुधम् ।मृतीयस्य भ्येपेत्युत्गादः मंदर. ॥ २४ ॥ गालियाः स्थायाः परिम्यापम्त्यमाई मस्त्विति ॥१६॥ चतुर्षमाद अन्तारति / गन्दतिमाद उप लि। मोजा नपाए । ॥१७॥ एन विश्वभु पास्योपु स्मातरममा समातिविभिप. उसिटत्यग्मात् मगरमिनापं पर . रमाणि ॥ १९ ॥ परमं पास्पदमाद ययामिरिन गति मैति शमुगलम् । पासा प्रण य एषापात्मपूर्णमागूयगतिपदानमः । या बोध उत्पम् । मानोत्पलया परमात्मा उपपम्। राजमोsमि. मानाम दिया मागामिनः प्राणवाभिमानी लिमिरधिभि नादामना स्थित महापायं मला ॥ ॥ पर बाइसम्पमा उदगारमिति उत्तरार्धात् । पात्र पस्यो तुलनामाना भारि-पिन् । योरिघातम्रो. सदमागमन से प्रारम्परामम् पुराणानां समाधारी एमाली विधान ममणि । तनानेन । रिटमपुर मानि । मामायनेति नमो विदायी in बारमादिन्यं पायोगार पृपय मामि॥२५५ मा पनि मनाये भागमापार विमानामा | सानो पयामाद यानविनयापनमोऽध्यायः ॥ १॥ पारणे दस मन्युः पम्मी भातितमा मोडम्य सोपसमयः प्रायद । बाल । ताव दाभा अनि मन्ये मामला शाप पुसिल पा राणा २२० पुधिराममन देशोकिन रूपिनुमानती २१॥ पारसी समय: | MATTER दिशासन यानिमाया सम्परागत् भारतीयो। को गन्तभिनर रिलिन पाला अनामिारा पूरा नाम AIRTE सा काममा पnिun arrer पुराना रितम् । अनि Aaiपाreferमर गतिमा मुभान 10 ·बेनोऽनुदात्ता 'उदात्तमनुदातमनन्त्यम इति माषिरम्-नाम्य तम भूमिमुरामिा पनि दम्या पधियाभिमानिद. पगन् मन्यनामवभागारमोबदोश्यता बाहुम्मामिोपेमा धेटः तस्मै ददायमा निरिन्दा महाररानी- धनपर्ध। अध्यायः २१.] ४ महाव्यातिमिया॑तः पञ्चभिस्तैस्तदा त्वथ । एतान् यज्ञगुषः पञ्चदेवानां घराजन् तपः॥ ११ जझे तेजो महाधिमान् पञ्चवर्णः प्रभावनः ॥ ३] समित्रं मिययनं च मित्र मित्रवर्धनम् । सामियोऽनि:शिरस्तस्य वाद सूर्यनिभी तया । मित्रधर्माणमित्येतान् देवानभ्यसृजत् तपः ॥ १२ त्व नेत्रे च सुवर्णाभे कृष्णे जरेच मारत ॥ सुरप्रारं पोरं च सुजश च सुवर्चसम् । पञ्चवर्णः स तपसा कृतस्तैः पञ्चभिर्जनैः । सुराणामपि हन्तारं पञ्चैतानसृजत् तपः॥ १३ पाञ्चजन्यः श्रुतो देवः पञ्चवंशकरस्तु सः॥ ५. विविधं संस्थिता होते पञ्च पञ्च पृथक पृथक् । दशवर्षसहस्राणि तपस्तपया महातपाः । मुष्णन्त्यत्र स्थिता होते स्वर्गतो यज्ञयाजिनः २४ जनयत् पावकं घोरं पितृणां स प्रजाः सृजन् ६ तेषामिष्टं हरन्त्येते निघ्नन्ति च महाविः । वृहद्रयातरं मिधा घपत्राद्वा तरसाहरी । स्पर्धा हव्ययाहानां निघ्नन्त्येते हरन्ति च ॥ १५ शिवं नाभ्यां बलादिन्द्रं वाय्यानी प्राणतोऽएजत् बहियां तदादानं फुशलैः सम्भयर्तितम् । बाहुभ्यामनुदात्तौ च विश्व भूतानि चैव ह। तदेतेनोपसर्पन्ति यत्र चाग्निःस्थितो भवेत् ॥१६ एतान् सृष्णा ततः पञ्च पितृणामसृजत् सुतान् ८ | चितामेरुद्वहनाज्यं पक्षाभ्यां तत् प्रवर्तिते । वृदयस्य प्रणिधिः काश्यपस्य महत्तरः। मन्त्रैः प्रशमिता घेते नेष्टं गुणन्ति यशियम् १७ मानुरगिरसो धीरः पुत्रो पर्चस्य सौमरः ॥ ९ गृहदुषयतपस्यैव पुत्री भूमिमुपाश्रितः । भाणस्य चानुदात्तस्तु व्याख्याताः पञ्चविंशतिः। अग्निहोत्रे हुयमाने पृथिव्यां सद्भिरिज्यते ॥ देषान् यज्ञमुपश्चान्यान सृजन पञ्चदशोत्तरान्१० रणन्तर तपसः पुत्रोऽग्निः परिपठ्यते । सुमीममतिमीमं च भीमं भीमवलावलम् । मित्रविन्दाय तस्मै पिरयर्यवो विदुः ॥ १९ दुिषो यज्ञस्यात्मा यजमानः'. महान्यातिभिः भूरनममये पृयिन्यै स्वाहेत्यादिभिः वेदान्तराणामप्युपलक्षणम् । विश्व रामनस्केन्द्रियदेवताः । भूत स्वमहोऽभिवायुसूर्यचन्द्रपृयिन्यन्तरिक्षयदिगुपलाशतेन । भूतानि पच । एतान् चितिमलयाकान् ॥ ८ ॥ युदर- सर्वात्मकेन रूपेण तं यावन्त इत्यर्थः । तस्यैव- । थस्य वासिष्टस्य प्राणिधिरंशत इति शेषः अग्गिरसथानस्य 'पीतरागविषयं । वर्वस्य सुवर्चकस्य॥९॥ अमुरमुष्टिमाह देवानिति । उत्तान. वा चित्तम् ' इति श्रुतिस्मृत्योर्विदुषोऽपि ध्येयत्वदर्शनात् । पाश्चात्यान्॥ १० ॥ भीमवलमवलं चैति समाहार । तपः तपः- बजे प्रदीप य पुत्रस्पेणाविर्भूतः । अत एव अधि- संशः पायजन्य 10 यशयाजिनः एटमित्युत्तरलोधादप- मानमिरिवेति सप्तोपमा प्रभावनः जगत्पष्टिकर्ता ॥३॥ पचवर्णत्वमेवाह सभिल इति । ज्वालावर्ण शिरस्तस्येत्यर्थ । । कृप्यते ॥ ४ ॥ तदादानं तेशमादेयो भागः पहियामु- नया लगिति त्वचोऽपि सूर्यनिमत्वमुक्तम् ॥ ४ ॥ तपमा तरे देशे . मुपैफिलीकरणैर्देवा हविशेभ्यो रक्षास कृत इति तपो नामेत्यर्थः । स एव पायजन्यप यौगि- निरभाना महापात् ' इति । अन्ना लोहितन सम्प नामद्वयम् ॥ ५ ॥ पितॄणां पावकं दक्षिणाभिं प्रजाः । तत् तस्मादेतो स्त्र चामिरन्तोशम् ॥१६॥ सुजन् जाएगा ॥४॥ बृहत् नः रयन्तरं वक्त्रात् वा श• भ्यामिव याभ्यामुग्लक्षित तम चयने प्रानि हरिधान दमाः। एते अहोरात्रदेवते रायन्तरीवैराश्यहवाईतम्' इति सारे प्रति सति । वितामेशयन ः यजमानम्य। यो ।भा एव तरसा वेगेन एतः भायुयादति तरसा. आग्यं तदुपलशि हविः।ले टाहन रसहन्ति टापाह- ये। शिवमदायभिमानिनं पम् । नाभ्यां नामितः रन्तीत्यर्थः । मन्त्र रोनै प्रामिटा. पन्त , माणाः प्राण साष्टा वायर्मा असजदिति राव रामरते मुन्ति ॥ १७ ॥ एवममुराणा नामानि भागधेयं नाल n. अनुदातो भन्ने प्राप्तोऽनुदार तयार पार्य चोला पुनः पायजन्यशनमारते वृदय इति । हस्तस्वरेण सोतदातोः प्रागनीदव सूचितम् । लय पावरानावनादिदरनीयम् ॥ १९॥ ना.सु.

·३६४ महामारते- [मार्कण्डेयसमास्यापर्व २० मुमदे परमप्रीतः सह पुत्रैर्महायशाः ॥ इति श्रीमहामारते मारण्यके पणि मार्कण्डेयसमास्यापर्वणि आशिरसोपाख्याने विंशत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः ॥ २२० ।। HARK ८ 4 २२१ मार्कण्डेय उवाच। प्रशान्तेऽग्निर्महामाग परिधान्तो गवां पतिः। गुरुमिनियमर्जातो भरतो नाम पायकः । असुरान् जनयन् घोरान् मयचिव पृथविधान् । अनिःपुरिमतिर्मम तुष्टः पुष्टि प्रयच्छति । तपसश्च मनुं पुत्रं भानु चाप्याङ्गिराः सृजत् । भरत्येष प्रजाः सस्तिती भरत उच्यते । १ | यहगार्नु तु तं मार्गाह्मणा घेदपारगः॥ अग्निर्यश्च शियो नाम शक्तिपूजापरश्य सः । भानोर्भार्या समजा तु वृहदासा तु सूर्यजा। दुःखातानां च सर्वेषां शिवछत् सततं शियः ॥२ असृजेतां तु पद पुत्रान् गु तासां प्रजाविधिम् तपसस्तु फलं दृष्टा सम्प्रवृत्तं तपो महत् । दुर्बलानां तु भूतानामसून यः सम्प्रयच्छति । उद्धकामो मतिमान् पुत्रो जशे पुरन्दरः॥ ३, तमलि बलदं प्रातुः प्रथम भानुतः सुतम् ॥ १ ऊपमा योमणो जझे सोऽनिर्भूतस्य लक्ष्यते । यः प्रशान्तेषु भूतेषु मन्धर्भवति दारुणः । अप्तिश्चापि मनु म प्राजापत्यमकारयत् ॥ ४ | अग्निः समन्युमानाम द्वितीयो भानुतःसुतः १ शम्भुमनिमय प्राहुबहिणा घेदपारगाः । दर्श च पौर्णमासे च यस्येह हविरुच्यते । आवसय्यं द्विजाः प्रादहमा महाप्रभम् ॥ ५ विष्णुनर्नामेह योऽनिस्तु धृतिमानाम सोऽहिरा ऊर्जस्करान हव्यवाहान सुवर्णसदृशप्रभान् । इन्द्रेण सहितं यस्य हविराग्रयणं स्मृतम् । सतस्तपो धजनयत् पञ्च यमसुतानिह । ६ भाग्नराग्रयणो नाम मानोरेवान्ययस्तु सः॥ १ इत्यारण्य पर्वणि नलकण्ठीये भारतभावदीपे विंशत्यधिक- | यसमिमनुप्रविशति इति श्री। यश्च पोरानमुरान् जनयः द्विशततमोऽध्यायः ॥ २२० ।। भवति तं तपो जनयदिति पूर्वेणान्वयः ॥ ७॥ तपस इति मनुमिति प्राजपत्यकर्तृत्वमुच्यते । भानुं नामतः अभिराः २२१ सृजदिति सम्बन्धः । तप.पुत्रस्याप्यशिरःसज्यत्वोक्ति सिंहावलोकनन्यायेन योः पौत्रमूर्जपुत्र भरते स्तौति र्भानुं प्रति कुलालपितृपदनिरसोऽन्यथासिद्धत्वं मा भूदिति सार्थेन । गुरुभिरिति । पुष्टिमतिरित्येकं नाम ॥१॥ तेन मूलकारणनेवान्त्यात् कार्यानट च तत्तद्वेषेण स्फुर तथैव तपस्तृतीयं सौति अप्रिनश्चेति । शक्तिश्चिच्छछि-तीति सिद्धम् । अत एव आकाशाद्वायुरित्यादी आकाश स्तस्याः पूजा निर्विकल्पसमाविरूपा ॥२॥ तपस एवं भावमापन भात्मैव वायुमसृजन फेवल आकाश इदि पूर्वोक्तचलारिंशतोऽन्ये पुरन्दर ऊष्मा मनु, शम्भु. आव. व्याख्यातं सम्प्रदायविद्भिः ॥८॥ एवं बृहदादीन् भान्व सथ्य इति पञ्च पुत्रानाह चतुर्मि तपस इति । तपसोऽमे न्तान तपसः पुत्रान् उका तत्पोत्रानाह भानोशिते फलं ऐश्वर्य संप्रवृखं दृष्ट्वा तत् उद्धतु पिश्यं दायं पुत्र एष ॥ ॥बलदो मन्जुमान् । विष्णुरिति त्रय सुप्रजायाः लमते इति दर्शनात् तदीयमै धय प्रापुरन्दोऽस्य पुत्रो जात मुताः ॥ ११ तर उपाशुपाजदेवता विष्णुरुभय र मर्यमाग ॥३॥ ऊष्मा च तपस. सकाशात् जज्ञे यो भूतेषु ऊष्मणो | त्रयोदशामावास्यायामाहुतयो हुयन्ते। चतुर्दश पर्णिमास्या- हेठोलस्यते । अवारयत् अकरोत् स्वार्थे णिच् ॥ ४॥ उपसं- | मिाते लिपर्शनमन्यथयति दर्शऽपि विष्णोः मणेन चतु- हरति ऊर्जस्करानिति । यज्ञसुतान् यज्ञे अभिषुतान् ।आदि- र्दशाहुतियोगात् । अत एवान्तरेण हविधी विष्णुसुपाश्चैरे- कर्मणि कः । सोमभागिन इत्यर्थ । यहा। यज्ञ मोम सुतो यिण इत्याग्वलायनः स प्रमाणमु यत्रोपांशुमानमरगमशाति येभ्यस्ने इति योगः ॥ ६ ॥ प्रशान्ते अस्ताले पारिशान्तो ॥ १२ ॥ भानुभाया बृहद्भासायाः सन्ततियप्रयण- गवा रस्मानां पति सूर्योऽग्निर्भवति। 'आदित्यो वा अस्तं स्यैन्द्रामाघयवोऽमिरेक ॥ १३ ॥ - . ।

·। चातुर्मास्येषु नित्यानां हविषां यो निरग्रहः । इमानन्यान् समसृजत् पाचकान् प्रथितान भुवि। चतुर्मिः सहितः पुत्रैर्मानोरेवान्वयः स्तुमः ॥१४ अग्निहोत्रस्य दुष्टस्य प्रायश्चित्तार्थमुत्बणान् । २३ निशा त्यजनयत् कन्यामग्नीपोमावुभौ तथा । संस्पृशेर्यदाऽन्योन्यं कथञ्चिद्वायुनाऽग्नयः । मनोरयामवदार्या स्पुये पञ्च पावकान् ॥ १५ / इपिरष्टाफपालेन कार्या वै शुचयेऽग्नये ॥ पूज्यते हविगग्येण चातुर्मास्येषु पावकः। दक्षिणाग्निर्यदा द्वाभ्यां संस्जेत तदा फिल । पर्जन्यसहितः श्रीमान निश्वानरस्तु सः॥ १६ इटिरष्टायपालेन कार्या वै वीतयेऽग्नये ॥ अस्य लोकस्य सर्वस्य यः प्रभुः परिपच्यते। सोऽग्निर्विभ्वपतिर्नाम द्विर्तायो चै मनो सुतः॥१७ इटिरापालेन कार्या तु शुधयेऽग्नये ॥ यद्यग्नयो हि स्पृश्ये युनिवेशस्था दयाग्मिना । ततः स्विष्टं मयेदाज्यं विष्टात्परमस्तु सः। कन्या सारोहिणी नाम हिरण्यकशिपोः सुता॥ आग्नं रजस्वला चे स्त्री संस्पृशेदग्निहोत्रिकम् । कर्मणाऽसी वमी मार्या स घहिःस प्रजापतिः । इटिराकपालेन कार्या घसमतेऽग्नये ॥ प्राणानाश्रित्य यो देहं प्रवर्तयति देहिनाम् । मृतः थ्येत यो जीयः परेयुः पशवो यदा। । तस्य सन्निहितो नाम शब्दरूपस्य साधनः ॥ १९ इप्टिरप्पाकालेन कार्या सुरभिमतेऽग्नये ॥ शाकणगतिर्देवो यो बिमर्ति हुतार नम्। आता न जुहुयादग्निं त्रिरात्रं यस्तु ब्राह्मणः । अकल्मपः फल्माणां कर्ता क्रोधाथितस्तु सः॥ इष्टिरमाकपालेन कार्याऽस्यादुत्तरातये ॥ कपिलं परमपि च यं प्राहुर्यतयः सदा ! दर्श च पौर्णमासं च यस्य सिष्टेत प्रतिष्टितम् । अग्निः स कपिलो नाम सांख्ययोगप्रवर्तकः २१ / इपिरणापालेन कार्या पथिकृतेऽग्नये ॥ अग्रं यच्छन्ति भूतानां येन भूतानि नित्यदा। सूतिकाग्निर्यदा चा संस्पृशेदग्निहोमिकम् । कर्मसिह यिचित्रषु सोऽमणीय हिरुच्यते ॥ २२ } इष्टिरशकपालेन कार्या चाग्निमतेऽग्नये ।। ३१ इति श्रीमहाभारते मारण्यके पर्वणि मार्कण्डेयसमास्यापर्वणि आशिरसोपाख्याने एकविंशत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः ॥ २२१ ॥ MATKAR २२२ मार्कण्डेय उवाच । मापस्य मुदिता भार्या सहस्य परमा प्रिया। {भूपतिर्भुवभर्ता च जनयत् पायक परम् ॥ इविपामामेयादीनामष्टाना योनिस्वयस्थानं वैश्वदेवे पर्वाण साधन' प्रवर्तकः ॥ १९॥ चतुर्थमाह द्वाभ्यो शुक्रति । मुख्यो विश्वदेवमंजकोऽमिर्दितीयः । स्तुभ स्तूयते भातीति यस्मात् उपास्या कर्मणा आराधितात् क्रमेण शुकृष्ण गती स्तुमातृतीय १४॥निशानाम्नी भान्वपरनान्नो मनोपरा तृती- अचिरादिघूमादिमार्गी अपुनरावृत्तिफ्लौ प्राप्यते स - या भार्याऽभवत्। पन्या वक्ष्यमाणा रोहिणीममि सोममन्यान् । कृष्णगति। अकल्मप. शुरुवात् । कल्मषाणा काम्यर्मणाम् पवेत्यष्टावपत्यानि सुपुत्रे॥१५॥ शेषान् पञ्च क्रमेणाह पूज्यत ॥ २० ॥ अत एव कपिल. साख्यं निरीश्वरशास्त्रं तद्पो इत्यादिना । चातुर्मास्यानामारम्झात् पूर्व वैश्वानरपार्जन्यष्टि योगस्तस्य प्रवर्तक ॥ २१ ॥ पञ्चममाह अपमिति । क्रियते । तत्र वैश्वानर, प्रथमो मनपुत्र ॥ १६ ॥ परिपच्य- देवान्ते मनुष्ययज्ञार्थ यत् प्रयच्छन्ति तदग्रम् ॥ २२॥ ऽनं येनेति शेषः । स विश्वपतिद्वितीयः ॥ १७॥ विष्टः इमानन्यानित्यादिना पोका अष्टानयो मनोरेव सन्तात. दोषनं भार्यात्वम् । वस्तुतस्तु स बहि प्रजापतिर्मनुसंव। कर्मणा मैयुनतः प्रजाजननाख्येन निमित्तेन। तथा च श्रुति.- 'स इममेवात्मानं ट्रेधा पातयत्ततः पतिश्च पत्नी चाभवताम् कृदेव कन्या रोहिणी पञ्चभ्योऽधिका॥१८॥ तस्याथ किदि-॥२३॥ इत्यारण्यके पर्वणि नैलकण्ठीये भारतभावदीपे एक- इति । सनिहितो नाम तृतीय शब्दस्मस्य शब्दरूपाहणस्य ' आपस्यति । आपस्य अप्सु विदितस्य सहस्य सहसंशस्या- घनपर्व। अध्यायः २२२] २६ २८ २९ विंशत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः ॥ २१ ॥ भूतभर्ता-ख. २२२ क्थमामिर्वनं यात इति पृटमनेर्जल वेशप्रकारं वतुमारभते १ ·३६६ महाभारते- [मार्कण्डेयसमास्याप - ८ - - भूतानां साऽपि सर्वेषां यं प्रातुः पायक पतिम् । देवास्तत्रापि गच्छन्ति मार्गमाणा ययादिशम् । मारमा भुयनमतति सान्ययेषु द्विजातिपु॥ २ हा त्यग्निरथर्धाणं ततो पचनमब्रवीत् ॥ महतां चैय भूतानां सपामिह यः पतिः । देवानां यह हव्यं त्वमहं धीर सुदुर्घलः। भगवान् स महातेजा नित्यं चरति पायकः ।। ३ / अय त्वं गच्छ मध्यक्ष प्रियमेतत् कुरुप्य मे ॥ ९ मग्निहपतिनाम नित्यं यज्ञेषु पूज्यते । प्रेष्य चाग्निरयर्वाणमन्यं देशं ततोऽगमत् । हुतं यहति यो हव्यमस्य लोकस्य पावकः॥ ४ मत्स्यास्तस्य समाचल्युः युद्धस्ताननिर प्रवीत् । अपांगी महामागः सत्त्वभुम्यो महामृतः। मया ये विविधेविर्भविष्यथ शारीरिणाम ॥१० भूपतिर्भुवभर्ता च महतः पतिरच्यते ॥ ५ | अपर्याणं तथा चापि हव्यवाहोऽब्रवीद्वचः॥ ११ दहन मृतानि मुतानि तस्यामिभरतोऽभवत् । अनुनीयमानो हि भृशं देवघाफ्याद्धि तेन सः । अग्निष्टोमे च नियतः ऋतुश्रेष्ठो मरस्य तु । ६ मैच्छतोढुं हविः सोढुं शरीरंचापिसोऽत्यजत्१२ स पतिः प्रथमो नित्यं देवैरयिष्यते प्रमुः। स तच्छरीरं सन्त्यज्य प्रविवेश घरां तदा। आयान्तं नियतं दृष्ट्वा भवियेशार्णय भयात् ॥ ७ ' भूमि स्पृष्ट्वाऽराजद्धातून पृथक् पृपगतीय हि १३ मेदिता नाम परमा प्रिया भार्या। दुहितति पाठेऽपि संशा- | तम् । भरस्य भरतस्य । तकारलीपापः। मनु म अध्यात्म शब्द एवायं भूपति वभर्ता च सहसंश एव । भर्मुवलोकयोः | ऋतु संकल्पात्मकं मन अमिटोमशब्देन 'तस्यैवं विदुषो यश- स्वामी न तु स्वर्लोकस्य अनात्तिशानस्य विधवान लोक- स्यात्मा यतमानः सा पत्नी शरीरमिनमुरो वेदिलोमानि विभागोऽभिप्रेतः। तेन प्रगलोकादवाचीनस्य कृत्नस्य बहि: ' इत्यादिना तैत्तिरीयके समानातो देहतत्सदन्धि- स्वामीत्यर्थः । स परमद्धताख्यं पावकमजनयत् । क्रियाकलापात्मको मरणरूपावभृथान्तः संसार उच्यते सहसपुत्रो अहुत इति मन्त्रात् । सहशब्दोऽय अका- नियतो नित्यः ॥ ६ ॥ स इति । सह उच्यते प्रथम इति रान्तोऽपि वेदै सकारान्तो ज्ञेयः ॥ १ ॥ अमृतमेव स्तौति विशेषणात् देव. मुन्द्रियैवान्विष्यते भोगाधिभिः। परो भूतानामिति चतुभिः । यं पावकं पतिमभिप्रेत्य भुवनभर्ता | हि सर्गः कारणामिति संसारकतुफलमनिवार्य दृष्ट्वा सहोऽपि भूतानां चतुर्विधानामात्मेति प्राहुः सान्वयेपूपदेशपरम्परा. | शुद्ध प्रनाविवेशेन्युत्तरार्धार्थः । कारणात्मता प्राप्तस्यापि वत्सु ॥ २ ॥ न केवलं जरायुजादीनामात्मा अपि तु महतां | तत्सम्बन्धानपायात् 'अन्यथा सुप्टिमूर्छादी मुच्येतायत्नतो भूताना दियदादीनां पतिः सत्यादिना । अत एव भगवान् | जन' इत्यापयेत । पक्षान्तरेशवामि यो नियताख्यमायान्तं 'ऐश्वर्यस्य समरस्य ज्ञानस्य यशसः श्रिय । वैराग्यस्य च | दृष्ट्वा स्पर्शभयात् खस्योऽयं दुष्ट इति लजयाऽर्ण धर्मस्य पणां भग इतीइना' इति स्मृत्युक्तगुणवान् ॥ ३ ॥ विवेश । मृगुशापाद्धि सर्वभक्षत्वं प्राप्तोऽमिरात्मानं यहुधा गृहपतिः अधियज्ञ प्रेताप्तिः अध्यात्म जाठरः उभावपि कृत्वाऽमिहोत्रादिषु श्मशानादिषु च स्थित इत्युपाख्यायते उभयत्र स्थित्वा पिण्डब्रह्माण्डस्थान देवाननेन हविषा च ॥७॥ देवा इति। अथर्वाणमनिरसं तीव्रतपसं दृष्ट्वा तर्पयत इति हन्यवाही॥ ४ ॥ अपामिति । अपमम्बन्धा-८॥ मवशं पिशाशमग्निं भावप्रधानो निर्देशः। दापापरनामा मह एवात्र अपशब्दार्थः । तस्य गर्भ- पुत्रः। 'येकयोद्विवचनेकवचने ' इतिवत् । अन्यथा अधिति सलभुक् अध्यात्म धुद्धिसंहर्ता अधिभूत लोकत्रयसंहर्ता । स्यात्। द्वित्वकत्वयोगितभ्याख्यानानुपपतिथ तेनैकस्त्वमे- महाशासी अद्भुत महत इति नामकदेशेन तस्यैव ग्रहणं | वामित्वं गच्छेत्यर्थः। तथा च निक्षिपाम्यहममित्वं खममि. मामा सत्यभामैतियत् । महनो महामृतम्य पति. पिता प्रयमो भव' इत्युपकमस्योपसंहारेण सह स्वाक्यता भवति॥९॥ भूपतिर्भुवनभनी चेत्यर्थः । अत्र महच्छब्देन अध्यात्म मह- | प्रेष्य आदिश्य । साधः श्लोकः ॥ १०॥ तथा चापि तथैव तवं सूक्ष्मबुद्ध्याख्यं प्राह्यम् । सहशब्देन कारणमन्यताख्यम्। मत्स्यराख्यातोऽपि वचः त्वं मध्वो भवेति पूर्वोक्तमेर अपशब्देन सलिल एको दाऽवतो भवतीत्यादिश्रुतौ मलि ॥ ११ ॥ शरीरमामेयं देहं पक्षे मायां त्यका निर्वि- लेनोपमित शुद्धं ब्रह्म माह्यम् ॥ ५ ॥ अस्य सहन्य अया | कल्पोऽभूदित्यर्थः ॥ १९ ॥ देहत्यागारमाह स इति । प्रवेशे कारणमाह दहनिति । अविभूतं भरतथिताग्नि. सहस्य | तत् स्थूलं शरीरं सन्त्यज्य धग धारणात् धरालयस्थानं पात्र अद्भुतपुत्रः । अध्यारम महतः पुत्रोऽहकार । भरति लिङ्गशरीरं प्रविश्य तत्रापि सङ्कल्पोपननान् भूम्यादीनसू- विभाति मृतानि अचेतनानि सार्दानि देहाफाराणि धार जत् । भूमि स्पृष्ट्वा उपाधी आवेशं कृत्वा । अत्र धातून यतीति भरतो नाम। तस्यैव भूतसंहारस्थानत्ल दहन्निति दर्शि- नीलपीतादीन तानिव चामनामयानि नाडीपाणि हस्यन्ते --- ·૬૭ यनपर्व। अध्यायः २१२] पूयात् स गन्धं तेजश्च अस्थिभ्यो देवदारु च। ताम्रपती वेत्रवती नद्यस्तिस्रोऽय कौशिकी २३ श्लेष्मणः स्फाटिक तस्य पिनान्मारकतंतथा१४ | तमसा नर्मदा चैव नदी गोदावरी तथा। यकृत कृष्णायसं तस्य विभिरेव वभुः प्रजाः । घेणोपवेगा भीमा च घड्या चैत्र भारत ॥ २४ नखास्तस्याम्रपटलं शिराजालानि विद्रुमम्।।१५ भारती सरयोगा च कावेरी मुर्तुरा तथा । शरीराद्विविधाश्चान्ये धातवोऽस्याभवनृप । तुङ्गवेणा कृष्गवेगा कपिला शोग एव च ॥ २५ एवं त्यक्ता शरीरं च परमे तपसि स्थितः ॥ १६ पता नद्यस्तु धिष्ण्यानां मातरो याः प्रकीर्तिताः भृग्वतिरादिमिर्भूयस्तपसोत्थापितस्तदा। मृशं जज्याल तेजस्वी तपसाऽऽप्यायितः शिखी॥ अद्भुतस्य प्रिया मार्या तस्य पुयो विमरसिः । यावन्तः पावकाः प्रोक्ताः सोमास्तावन्त पव तु दृष्टा ऋर्षि मयाच्यापि प्रविवेश महार्णवम् । तस्मिन्नष्टे जगगीतमथर्वाणमथाश्रितम् । अत्रेधाप्यन्वये जाता ब्रह्मगो मानसाः प्रजाः। अर्चयामासुरेवैनमथर्वाणं सुरादयः॥ अधिः पुत्रान् स्रष्टुकामस्तानेवात्मन्यधारयत् २८ अथर्या वसृजल्लोकानात्मनाऽऽलोक्य पावकम् । तस्य तद्ब्रह्मणः कायामिहरन्ति हुताशनाः । मिएतां सर्वभूतानामुन्ममाय महार्णवम् ॥ एवमेते महात्मानः कीर्तितास्तेऽग्नयो मया ॥ २९ एवमनिर्भगवता नः पूर्वमथर्वणा । अप्रमेया यथोत्पनाः थीमन्तस्तिमिरापहाः । आहूतः सर्वभूतानां हव्यं वहति सर्वदा ।। २० भद्भुतस्य तु माहात्म्यं यथा वेदेषु कीर्तितम् ३० एवं त्वजनयद्धिप्ण्यान् वेदोक्तान् विवुधान् बहुन् | तादृशं विद्धि सर्वेषामेको हो' हुताशनः । विचरन् विविधान् देशान् भ्रममाणस्तु तत्र वै । एक पवैप भगवान् विज्ञेयः प्रथमोऽङ्गिराः ॥३१ सिन्धु नदं पञ्चनदं देविकाऽथ सरस्वती। बहुधा निःसृतः कायाज्योतिष्टोमः ऋतुर्यथा । गङ्गा च शतकुम्मा च शरयू गण्डसाहया ॥ २२ | इत्येप वंशः सुमहानग्नीनां कीर्तितो मया। चर्मण्वती मही बंध मेघ्या मेधातिथिस्तदा। योऽचितो विविधैर्मन्नर्हव्यं वहति देहिनाम् ३२ इति श्रीमहाभारते आरण्यके पर्वणि मार्कण्डेयसमास्यापर्वाण आद्गिरसोपारयानेऽग्निसमुद्भये द्वाविंशत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः ॥ २२२ ।। योगमार्गे। तथा च श्रुति तास्मन् शुस्मुत नीलमाहुः । तितेनुकरणं तेन विभूरसि प्रवाहणो वहिरमि हन्यवाहन पिझलं हरित लोहितं च । एष पन्या व्रणा हानुवित्तस्ते- इत्यनुवाकोका । अन्ये च धिष्ण्या अमयो दर्शितास्तेषा नैनि ब्रह्मवित् पुण्यकृत्तजसप'इति तैजसो लिन देहाभिमानी । ज्येष्ठो विभूरित्यर्थः । यावन्त पावरा विण्याः सन्ति पक्षान्तरे तु धातून मन-शोलादीन् ॥ १३ ॥ यत् शरी- तावन्तः सोमा. सोमयागा । एतच यानिकेष्वेव प्रसिद्धम् रान्तर्वी भवयाविशेष । त्रिभिः काष्ठपाषाणलोहै. ॥२७॥ तानेवाग्नीनेवात्मनि चित्तेऽधारयन् । अमिं ध्याय- ॥ १५ ॥ अन्ये स्वर्णपारदादय । शरीर लिकं परमे निम्- | तोऽभिरेव प्रजापणाविबभूवेन्यर्थ : एवं च ऋष्यन्तराणा- पाधी तपसि आलोचनात्मके प्याने ॥ १६ ॥ तपसा । प्युपलक्षणम् । तथा च सर्व कर्मामिदैवत्यं स ब्राह्मणा सामर्थेन उत्थापितः समाधेश्चयावित ॥ १७ ॥ ऋषि- अमिनन्ततिरित्युर्ण भवति ॥ २८ ॥ तस्यावाणी माहिरसम् । भयं पूर्वोक्तमेव ।सार्ध भोक.॥१८॥ अथ- ब्राझणस्य कायादेहात् हुताशना. निहन्ति निश्वरन्ति । वान्विति । अवार्णवमुन्ममाथ तेन पावकमालोक्य लोका-सार्ध ॥ २९ ॥ कायात् कम्य प्रजापते. पुत्रोस: नसृजदिति क्रमेणान्ययो भय पूर्वोत्तरार्धयोय॑त्यासेन॥१९॥ कायस्तस्मत् । वशब्दादण्प्रत्यये कम्येदिति इशारोन्नादेश एवं स्विति । अमेरनिराखतो वृहस्पतिस्तत. शवादिक्रमेण णित्वादाविद्धि । ज्योतिटोमो यथा रविवादिसण वेदोक्तान् पिण्यान् नाना स्थानानि अजनयत् । अध्यात्म- बहुधा निर्गतस्तद्वत् ॥ ३२ ॥ इत्यारण्य पक्षे नु रामाधेः सकाशाद्वगुत्थितोऽहजार पुरस्कृत्य वृत्तिः । कष्टीये भारतभावीपे द्वाविंगत्यधिकद्विशतनमाया नदीषु चिदात्मा सबरतीति ॥ २१ ॥ पक्षान्तरे स्पर एवार्यः सिन्धुमिति ॥ २१ ॥ अद्भुतस्येति । विभसिरि- ·महामारते- [ मार्कण्डेयसमास्यापर्व २२३ मार्कण्डेय उवाच । किरीटिनं गदापाण धातुमन्तमिवावलम् । अनीनां विविधा बंशाः कीर्तितास्ते मयाऽनघ । हस्ते गृहीत्वा कन्यां तामथैनं वासवोऽत्रवीत् ९ शृणु जन्म तु कौरव्य कार्तिकेयस्य धीमतः ॥ १ अनार्यकर्मन् कस्मात् त्वमिमां कन्या जिहीर्षसि मद्भुतस्याद्भुतं पुत्रं प्रवक्ष्याम्यमितौजसम् । वत्रिणं मां विजानीहि विरमास्याः प्रवाधनात् । जातं ब्रह्मर्षिभार्याभिब्रह्मण्यं कीर्तिवर्धनम् ॥ २ देवासुराः पुरा यत्ता विनिनन्तः पररपरम् । केश्युवाच। विसृजस्व त्यमेवैनां सपा प्रार्थिता मया । तपाजयन् सदा देवान दानवा घोररूपिणः ॥ ३ क्षमते जावतो गन्तुं स्वपुरं पाकशासन ॥ ११ वध्यमानं वलं दृष्ट्वा बहुशस्तैः पुरन्दरः । स सैन्यनायकाय चिन्तामाप भृशं तदा । एवमुक्का गदां के चिपेन्द्रवधाय । देवसेनां दानवैर्हि भन्नां दृष्ट्वा महावलः । तामापतन्ती चिच्छेद मध्ये वजेण वासवः ॥ १२ पालयद्वीर्यमाश्रित्य स शेयः पुरुषो मया ॥ अथास्य शैलशिखरं कशी ऋद्धी व्यवाएजत् । स शैलं मानसं गत्वा ध्यायनर्थमिदं भृशम् । तदा पतन्तं सम्प्रेक्ष्य शैल शतक्रतुः ॥ शुभावार्तस्वरं घोरमय मुक्त स्त्रिया नदा । ६ विभेद राजन् वक्रेण भवि तन्निपपात है। अभिधावतु मां कश्चित् पुरुपत्रातु चैव ह । पतता तु तदा देशी तेन शृङ्गेण ताडितः ॥ १४ पति च मे प्रदिशतु स्वयं वा पतिरस्तु मे ॥ ७ | हित्या कन्या महामागां प्राद्रवशपीडितः । पुरन्दररतु तामाह मा भर्नास्ति भयं तव। अपयातेऽसुरे तस्मिस्तां कन्यां पासवोऽत्रवीत् । एवमुक्ता ततोऽपश्यत् फेशिनं स्थितमप्रतः ॥ ८ काऽसि कस्यासि विश्वेह कुरुपे त्वं शुमानने१५ इति श्रीमहाभारते मारण्यके पणि मार्कण्डेयसमास्यापर्वणि आङ्गि स्कन्दोत्पत्ती केशिरामधे त्रयोविंशत्यधिकाद्विशततमोऽध्यायः ॥ २२३ ॥ २२४ कन्योवाच । कन्योवाच अहं प्रजापतेः कन्या देवसेनेति विश्रुता। अबलाऽहं महाबाहो पतिस्तु बलवान् मम । मागिनी में दैत्यसेना सा पूर्व केशिना हुता ॥ १ | वरदानात् पितुर्मावी सुरासुरनमस्कृतः ॥ ६ सवायां भगिन्यौ तु सखिभिः सह मानसम् । इन्द्र उवाच। आगच्छावेह रत्यर्थमनुज्ञाप्य प्रजापनिम् ॥. २ नित्यं चावां प्रार्थयते हाँ केशी महासुरः । कीदृशं तु वलं देवि पत्युस्तव भविष्यति ।। इच्छत्येनं दैत्यसेना न चाहं पाकशासन ! एतदिच्छाम्यहं धातुं तय बारयमनिन्दिते ॥ ७ ३ सा हताऽनेन भगवन् मुक्ताऽहं विलेन तु । कन्योवाच । स्वया देवेन्द्र निर्दिष्ट पतिमिच्छामि दुर्जयम् ॥ ४ देवदानवयक्षाणां किन्नरोरगरक्षसाम् । इन्द्र उवाच। जेता यो दुष्टदैत्यानां महावायों महाबलः । मम मातृप्यसेयी त्यं मातादाक्षायणी मम । यन्तु सवाणि भूतामिया सह बिजेष्यति । आख्यातुं वहमिच्छामि स्वयमात्मवलं त्वया ॥५ स हि मे भविता भर्ता ब्रह्मण्यः कीर्तिवर्धनः ॥१ ८ -- -- २२३ भिमानिदेवतया ॥ ६॥ इत्यारण्यके पर्वणि मैलकण्ठीये क्रमप्राप्त कुमारश्च ययोत्पनो यथा चामेः सुतोऽभवदि.] मारतभावदीपे प्रयोविंशत्यधिकद्विशततमोऽप्यायः ॥२३॥ स्यस्योत्तरमाइ अग्नीनां विचिधा घंशा इत्यादिना ॥ अहुतस्या रद्भुतमभिनवम् ॥ २॥ निया देवसेना अहमिति ॥ १ ॥ ...

·૨૭૨
महामारते-
[मार्कण्डेयसमास्यापर्व
अशक्योऽयं विचिन्त्यैवं तमेव शरणं ययुः। परिवार्य महासेनं रक्षमाणः स्थितः शिवः ॥ २६
ऊधुश्चैनं त्वमस्माकं पुत्रो भव महावल ॥ २३ , सर्यासां या तु मातृणां मार्ग क्रोधसमुद्भवा ।
मामिनन्दस्व नः सर्वाः प्रस्तुताः स्नेहविक्लपाः। धात्री स्वपुत्रवत् स्कन्दं शूलहस्ताऽभ्यरक्षत २२.
तासां तद्वचनं श्रुत्वा पातुकामा स्तनान् प्रमुः २४ लोहितस्योदधेः कन्या कुरा लोहितमोजना ।
ता:सम्पूज्य महासेनः कामांश्वासांप्रदाय सः। परिप्वज्य महासेनं पुत्रवत् पर्यरक्षत ॥ २८
अपश्यदग्निमायान्तं पितरं बलिनां बली ॥ २५ | अग्निभूत्या नैगमेयश्छागवको बहुप्रजः ।
स तु सम्पूजितस्तेन सह मातृगणेन है। रमयामास शैलस्यं बालं क्रीडनकरिव ।।
इति श्रीमहाभारते मारण्यके पर्वणि मार्कण्डेयसमास्यापर्वणि आङ्गिरसे स्कन्दोत्पत्ती
पदिशाधिकद्विशततमोऽध्यायः ॥ २२६ ॥
२२७
मार्कण्डेय उवाच ।
तस्य शब्देन महता समुद्रतोदाधिप्रमम् ।
प्रहा: सोपनहाथैव ऋषयो मातरस्तया। बनाम तत्र तत्रैव देवसैन्यमचेतनम् ॥
हुताशनमुखाश्चैव दृप्ताः पारिपदां गणाः ॥ १ जिघांस्नुपातम्प्राप्तान देयान् दृष्ट्वा स पायकिः।
पते चान्ये च बहवो घोरास्त्रिदिवघासिनः । विसत मुखान् कदा प्रधाः पावकार्चिषः११
परिवार्य महासेनं स्थिता मातृगणैः सह ॥ १२ भदहदेवसैन्यानि पेपमानानि भूतले ।
सन्दिग्धं विजयं दृष्टा विजयेप्सः सुरेश्वरः। ते प्रदीप्तशिरोदहा-मदीलायुध्याहनाः॥ १२
भारुह्येरावतस्कन्धं प्रययौ देवतैः सह ॥ ३ प्रच्युताः सहसा भान्ति व्यस्तास्तारागणाय।
मादाय घनं बलवान् सर्वैर्देवगणैर्वृतः ।
दह्यमानाः प्रपत्रास्ते शरणं पावकात्मजम् ॥ १३
विजिघांसमहासेनमिन्द्रस्तूर्णतरं ययौ । ४ | देवा यन्त्रधरं त्यक्त्वा ततः शान्तिमुपागताः।
उग्रं तं च महानाद देवानीकं महाममम् ।
त्यको देवैस्ततः स्कन्द पत्रं शक्रोन्यपातयत् ।।
विचित्रध्वजसप्ताहं नानाचाहनकार्मुफम् ॥ ५ तद्विस्एं जघानाशु पार्श्व स्कन्दस्य दक्षिणम् ।
प्रवराम्बरसंवीतं श्रिया जुष्टमलङ्कृतम् ।
विभेद च महाराज पाय तस्य महात्मनः ।। १५
विजियांसं तमायान्तं कुमारः समन्वयात् ॥६ घनप्रहापर स्कन्दस्य सातः पुरुषोऽपरः।
विनइन् पार्थदेवेशो द्रुतं याति महाबलः । युवा काचनसमाहा शक्तिधुग्दिन्धकुण्डल:१६
संहर्षयन् देवसेनां जिघांसुः पापकात्मजम् ॥ ७ यद्वमविशनाक्षातो विशाखस्तन सोऽमय ।
सम्पूज्यमानस्त्रिदशैस्तथैव परमापभिः । सबातमपरं दृष्टा कालानलसम पुतिम् ।।
समीपमय सम्प्राप्तः कार्तिकेयस्य पासवः ॥ ८ भयादिन्द्रस्तुतं स्कन्दं प्राञ्जलिः शरणं गतः ।
सिंहनादं ततश्चके देवेशः सहितः सुरैः। तस्यामयं ददी स्कन्दः सह सैन्यस्य सत्तमः।
गुहोऽपि शदं तं श्रुत्वा व्यनदत् सागरो यथा ९ ततः प्रहृष्टास्त्रिदशा यादिवाण्यम्यवादयन् ॥ १८
पति थीमहाभारते आरण्यके पर्वणि मार्कण्डेयसमास्यापर्वगि आरिसे इन्दस्कन्दसमागमे
साविशाधिकद्विशततमोऽध्यायः ॥ २२७ ॥
इत्यारण्यके पर्वणि लकष्ठीये भारतमावदी पदिशाधिक- | विशनात् बाहोरखननाच विशाख इत्ययः ॥ १५
दिशतवमोऽप्यायः ।। २२६ ॥
इरसारभ्य पामि नैलाठीये भारतभावहरे सपष्टि
२२७
विदिशततमोऽध्यायः ॥ ११७ ॥

·। मारतमावदीपे मशर्विशाधिकाशिततमोऽधायः॥ २२॥। सूत्रात्ममूर्तिनां दर्शयति ॥६11* कुमार संत्रादम्-स, अध्यायः २२९] यन ।। २२८ मार्कण्डेय उवाच। प्रसादात् तव पूज्याश्च प्रियमेतत् कुरुप्यनः । स्कन्दपारिपदान् घोरान् शृणुप्याद्भुतदर्शनान् । सोऽब्रवीद्वादमित्येवं भविष्यध्वं पृथाम्यधाः ॥ ८ घनप्रहारात स्कन्दस्य जास्तत्र कुमारकाः ॥ १ शिवाश्चैवाशिवाश्चैव पुनः पुनरुदारधीः । ये हरन्ति शिशून जातान गर्मस्वांश्चैव दारुणाः। ततः सङ्कल्प्य पुत्रत्वे स्कन्दं मातृगणोऽगमत् ॥९ घजमहारात् कन्याश्च जज्ञिरेऽस्य महाबलाः ॥२ काकी च हलिमा चैय मालिनी हता तथा। कुमारास्ते विशाखं च पितृत्व समयल्पयन् । आर्या पलाला वैमित्रा सप्तैताः शिशुमातरः १० स भूत्या भगवान् सङ्नये रक्षछागमुखस्तदा ३ एतासां घीर्यसम्पनः शिशर्नामातिदारुणः । वृतः कन्यागणैः सर्वैरात्मीयैः सह पुत्रकैः । स्कन्दप्रसादजः पुत्रो लोहिताक्षो भयङ्करः॥ ११ मातृणां प्रेक्षतानां च मद्रशाखश्च कौसलः ॥ ४ एष धीराष्टकः प्रोक्तः स्कन्दमातृगणोद्भवः । ततः *कुमारपितरं स्कन्दमाहुर्जना भुवि । छागवरण सहितो नवकः परिकीर्यते ॥ रुद्रमग्निमुखां स्वाहां प्रदेशेषु महाबलम् ॥ ५ पष्ठं छागमयं य स्कन्दस्यैवेति विद्धि तत् । यजन्ति पुत्रकामाश्च पुत्रिणश्च सदा जनाः। पशिरोभ्यन्तरं राजनित्यं मातृगणार्चितम् ॥१३ यास्तास्त्वजनयत् कन्यास्तपो नाम हुताशनः ॥६ पण्णां तु प्रवरं तस्य शीर्षाणामिह शन्यते । किंफरोमीति ताः स्कन्दं सम्प्राप्ताः समभाग्यन् । शक्तिं येनारजद्दिव्यां भद्रशाख इति स्म ह १४ कुमार्य ऊचुः। इत्येतहिविधाकारं वृत्तं शुहस्य पञ्चमीम् । भयेम सर्यलोकस्य मातरो घयमुत्तमाः॥ ७ तत्र युद्धं महाघोरं वृत्तं पष्ठयां जनाधिप ॥ १५ इति श्रीमहाभारते आरण्यके पर्वणि मार्कण्डेयसमास्यापणि आङ्गिरसे फुमारोत्पत्ती अष्टविंशाधिकदिशततमोऽध्यायः ॥ २२८ ॥ -- मार्कण्डेय उवाच । त्वया पड्राग्रजातेन स लोका यशीयताः॥६ उपविष्टं तु तं स्कन्द हिरण्यकवचम्रजम् । अभयं च पुनर्दत्तं त्वयैवेषां सुरोत्तम । हिरण्यचूडमुकुटं हिरण्याक्ष महाप्रभम् ॥ १ तस्मादिन्द्रो भवानस्त त्रैलोक्यस्याभयङ्करः ॥७ लोहिताम्बरसंयोतं तीरणदंष्ट्र मनोरमम् । स्कन्द उपाचा सर्वलक्षणसम्पन्नं त्रैलोक्यस्यापि सप्रियम् ॥ २ किमिन्द्रः सर्वलोकानां करोतीह तपोधनाः । सतस्तं घरदसूर युयानं मृष्फुण्डलम् । कयं देवगणांधैय पाति नित्यं सुरेभ्यरः ।। अपय ऊचुः. अमजद पद्मरूपा श्री स्वयमय शरीरिणी॥ ३ थिया जुष्टः पृयुयशाः स कुमारपरस्तदा । इन्द्रो दधाति भूतानां पलं तेजः प्रजा सुखम् । निषण्णो दृश्यते भूतैः पौर्णमास्यां यथा शशी ४ तुष्टः प्रयच्छति तथा सर्यान् कामान् सरेश्वरः ९ अपूजयन्महात्मानो ग्राह्मणास्तं महाबलम् । दुर्घत्तानां संहरति व्रतस्थानां प्रयच्छति । ५ अनुशास्ति च भूतानि कार्येषु बलसूदनः । १० चय स्कन्दं तत्र महर्षयः॥ इदमाहुस्तदा अस्य च मयेत् सूर्यस्तयाऽचन्द्रे च चन्द्रमाः। ऋपय ऊचुः। हिरण्यगर्भ मते लोकानां शहरो भय । मवत्याग्निच पायुध पृथिव्यापच कारणः॥ ११ २२८ २२९ उपपिएमिति हिरण्यगर्भति सम्बोधनेन स्कन्दस्य स्कन्वेति॥ इत्यारपके पाणि नैलाहीये २२९ ८

·३७६
महामारते-
[मार्कण्डेयसमास्यापर्व
स्कन्द उवाचा
अपतत् सहसा भुमी विसंशोऽय क्षुधादितः ।
एषमस्तु नमस्तेऽस्तु पुत्रस्नेहात् प्रशाधेि माम् । स्कन्देन सोऽभ्यनुज्ञातो रौद्ररूपोऽमवग्रहः ॥ २५
स्नुपया पूज्यमाना ये देवि धास्यसि नित्यदा१३ । स्कन्दापस्मारमित्याग्रहं तं द्विजसचमा।
मार्कण्डेय उवाच।
विनता तु महारौद्रा कम्यते शकुनिग्रहः ॥ २६
अथ मातृगणः सर्वः स्कन्द वचनमब्रवीत् । पूतनां राक्षसी प्राहस्तं विद्यात् पूतनाग्रहम् ।
वयं सर्वस्य लोकस्य मातरः कषिभिः सुताःका दारुणरूपेण घोररूपा निशाचरी। २७
इच्छामो मातरस्तुभ्यं भवितुं पूजयस्व नः ॥ १४ } पिशाची दारुणाकारा कथ्यते शीतपूतना ।
स्कन्द उवाच
गर्मान् सामानुपीणां तु हरते घोरदर्शना २८
मातरो हिमवत्यो मे भवनामहं सतः। अदिति रंवतीं प्राहुहस्तस्यास्त रेवतः।
उज्यतां यन्मया कार्य भवतीनामप्सितम् १५ सोऽपि बालान महायोरा वाघते घे महामहः२९
मातर ऊचः।
दैत्यानां या दितिर्माता तामाहुर्मुखमण्डिफाम् ।
यास्तु ता मातरः पूर्वं लोकस्यास्य प्रकल्पिताः अत्यय शिशुमांसेन सम्प्रहटा दुरासदा ।।
अस्माकं तु भवेत् स्थानं तासां चैयन तनयेत् ॥ कुमाराच कुमार्यश्च ये प्राक्ताः स्कन्दसम्भवाः ।
मवेम पूज्या लोकस्य न ताः पृया सुरक्षम । तेऽपि गर्भभुजः सर्वे कौरव्य समहाग्रहाः ॥ ३५
प्रजाऽस्माकं हृतास्तामिस्त्वत्कृते ताः प्रयच्छ नः | तासामेव तु पनीनां पतयस्तै प्रकीर्तिताः ।
स्कन्द उधाच।
वृत्ताः प्रजा न ता शक्या भवतीमिनिवितुम् । गवां माता तु या प्राः कथ्यते सुरभिर्नूप ।
आजायमानान् गृहन्ति बालकान् रोद्रकर्मिणः ।
अन्यां यः का प्रयच्छामि प्रजा यां मनसेच्छथ ॥ शकुनिस्तामथारुह्य सह मुझे शिशून भूधि ॥३३
मातर ऊचुः
इच्छाम तासां मातृणां प्रजा भोकुं प्रयच्छ नः ।
सरमा नाम या माता चुना देयी जनाधिप ।
त्वया सद्द पृथग्भूतो ये च तासामयेश्वराः १९ पादपानां च या माता करअनिलया हि सा!
साऽपि गर्भान समादत्ते मानुपीणां सदेव ४ि
स्कन्द उवाच।
प्रजा पो दान कष्टं तु भवतीभिरुदाहृतम् ।
घरदा सा हि सौम्या च नित्यं भूतानुकम्पिनी
परिरक्षत भद्रं यः प्रजाः साधु नमस्कृताः ॥ २० । इमे त्वष्टादशान्ये धे प्रहा मांसमधुप्रियाः ॥ ३६
फरले तां नमस्यन्ति तस्मात् पुधार्थिनी नरा।
माता ऊचुः।
परिरक्षाम भद्रं ते प्रजाः स्कन्द यथेच्छास ।
द्विपञ्चग तिष्ठन्ति सततं सूतिकागृहे।
त्वया नो रोचते स्कन्द सहयासाधरं प्रभो ॥२१ कः सूक्ष्मवपुर्भूत्या गर्मिणी प्रयिमात्यय : ३६
स्कन्द उपाचा
मते सातत्र तं गर्भ सा तु नागं प्रसूयते ।
.यापत् पोडश धर्माणि भवन्ति तरुणाः प्रजाः। गन्धर्वाणां तु या माता सा गर्भ गृध गच्छति।
प्रसाधत मनुष्याणां तापद्रुपैः पृथग्विधः ॥ २२) ततो चिलीनगर्भो सा मानुषी मुयि श्यते ।
अहं च यः प्रदास्यामि रौद्रमात्मानमव्ययम् ।
या जनित्री त्यासरसां गर्ममास्ते प्रगृह्य सा ॥३९
परमं तेन सहिता सुखं यत्स्यथ पूजिताः ॥ १३, उपनष्ट ततो गर्भ कथयन्ति मनापिणः।
मार्कण्डेय उवाच।
लोहितस्योदयः फन्याधात्री स्कन्दस्य सा स्मृता
ततः शरीरात् स्फन्दस्य पुरुषः पाषकममः । लोहितायनिरित्ययं कदम्बे सा हि पूज्यते ।
मोक्तुं प्रजाः स मानां निप्पपात महाप्रमः॥ २४ पुरुषेषु यथा रुद्रस्तथाऽऽयो प्रमदासपि ।
नुषया देवसेनया ॥ १३ ॥ मातृगण. विनतादिसमूहः ] मणामनुकूलनेनेत्यर्थः ॥ १० ॥ प्रताः मया दत्ता भनि
॥४॥ साः प्रसिद्धाः मातरो प्राशीमाहेश्वरी- मया प्रार्थिता अपि मुनयो युप्मान् नामाकरिष्यन्तीति
अमृतयः ॥ १६॥ त्वकृते त्वदर्य ताभिहयादिभिर- मावः ॥ १८ ॥ मातृणां प्राइ यादीनो ठासा प्रजाना
स्मन् मिथ्याभिशापदोषण कोपयन्तीभिः प्रजा हताः । श्वराः पित्रादयः ॥ १९ ॥ प्रजाः अस्मदाया, नमा
सामावादित्यर्थः । सन्धियर्थः । नः आमभ्यं प्रयच्छ।। यूर्य मोति शेषः ॥ २० ॥

·घनपर्व।
अध्यायः २३.]
--
मार्या माता कुमारस्य पृथक्कामार्थमिज्यते । गन्धर्वाश्चापि यं दिव्याः संधिशन्ति नरं अधि।
एवमेत कुमाराणां मया प्रोक्ता महाग्रहाः ॥ ४२ उन्माद्यति स तु क्षिप्रं ग्रहो गान्धर्व एव सः ५१
यावत् पोडश वर्षाणि शिशूनां हशियास्ततः। आधिरोहन्ति यं नित्यं पिशाचाः पुरुपं प्रति ।
ये च मातृगणाः प्रोक्ताः पुरुषाश्चैव ये ग्रहाः ४३ उमाद्यति स तु क्षिप्रं ग्रहः पैशाच एव सः ॥५२
सबै स्कन्दग्रहा नाम शेया नित्यं शरीरिभिः ।
तेषां प्रशमनं कार्य स्नानं धूपमयाजनम् ।
आविशन्ति च यं यक्षाः पुरुष कालपर्यये ।
उन्माद्यति स तु क्षिप्रं शेयो यक्षग्रहस्तु सः ॥५३
वलिकोपहायश्च स्कन्दस्यज्याविशेषतः ॥ ४४
पवमभ्यर्चिताः सर्वे प्रयच्छन्ति शुभं नृणाम् ।
यस्य दोषैः प्रकुपितं चित्तं मुहाति देहिनः ।
आयुर्याय च राजेन्द्र सम्यक्पूजानमस्कृताः ४५ उन्माद्यति स तु क्षिप्रं साधनं तस्य शास्त्रतः ५४.
ऊर्ध्वं तु पोडशाद्वर्षाये भवन्ति ग्रहा नृणाम् ।
वैक्लच्याच भयाचैव घोराणां चापि दर्शनात् ।
तानहं सम्प्रवक्ष्यामि नमस्कृत्य महेश्वरम् ॥ ४६ / उन्माद्यति स तु क्षिप्रं सान्त्वं तस्य तु साधनम्५५
यः पश्यति नरो देवान् जाग्रद्वा शयितोऽपि या कश्चित् क्रीडितुकामो वै मोक्तकामस्तथाऽपरः ।
उन्माद्यति स तु क्षिप्रं तं तु देवग्रहं विदुः ॥ ४७ / अभिकामस्तथैवान्य इत्येप त्रिवियो ग्रहः ॥ ५६
आसीनश्च शयानश्च यः पश्यति नरः पितॄन् ।
यावत् सप्ततिवर्षाणि भवन्त्येते ग्रहा नृणाम् ।
उन्माद्यति स तु क्षिप्रं स शेयस्तु पितृग्रहः ॥ ४८ | अतः परं देहिनां तु ग्रहतुल्यो भवेज्ज्वरः ॥
अवमन्यति यः सिद्धान् ऋद्धाश्चापि शपन्ति यम् अप्रकीर्णेन्द्रियं दान्तं चिं नित्यमतन्द्रितम् ।
उन्माद्यति स तु क्षिप्रं शेयः सिद्धग्रहस्तु सः॥४९ आस्तिकं श्रद्दधानं च धर्जयन्ति सदा ग्रहाः ५८
उपाघ्राति च यो गन्धान रसांश्चापि पृथग्विधान् इत्येप ते ग्रहाद्देशो मानुपाणां प्रकीर्तितः ।
उन्माद्यति स तु क्षिप्रं स शेयो राक्षसो ग्रहः ५० न स्पृशान्ति प्रहा भक्तान् नरान् देयं महेश्वरम् ५९
इति श्रीमहाभारते आरण्यके पणि मार्कण्डेयसमास्यापर्वणि आङ्गिरसे मनुष्यग्रहकयने
त्रिंशदधिकद्विशततमोऽध्यायः ॥ २३०॥
५७
मार्कण्डेय उवाच ।
२३१
मार्कण्डेय उवाच।
स्कन्द उपाचा
यदा स्कन्देन मातृणामेवमेतत् प्रियं कृतम् ।
हव्यं कव्यं च यत्किञ्चिहिजानां मन्त्रसंस्तुतम् ।
अथैनमब्रवीत् स्वाहा मम पुत्रस्त्वमौरसः ।।
१ होप्यन्त्यग्नौ सदा देवि स्वाहेत्युक्त्वा समुदृतम्५
इच्छाम्यहं त्वया दत्तां प्रीति परमदुर्लमाम् । अद्यप्रभृति दास्यन्ति सुवृत्ताः सत्पथे स्थिताः
तामप्रवीत् ततः स्कन्दः प्रीतिमिच्छसि कीदृशीम् एवमग्निस्त्वया साधु सदा पत्स्यति शोमने ॥६.
स्वाहोवाच ।
दक्षस्याहं प्रिया कन्या स्वाहा नाम महाभुज । एवमुक्ता ततः स्वाहा तुष्टा स्कन्दन पूजिता ।
पाल्यात्प्रभृति नित्यं च जातकामा हुताशने ३ पावकेन समायुक्ता म स्कन्दमपूजयत् ॥ ७
न समां कामिनी पुत्र सम्यक जानाति पावकः ततो ब्रह्मा महासेनं प्रजापतिरथायर्यात् ।
इच्छामि शाश्वतं यासं वस्तुं पुत्र सहाग्निना ॥४ ! अभिगच्छ महादेयं पितरं त्रिपुरार्दनम् ॥
मिप्याभिशापप्रस्तानामपि स्कन्दमातृणां बालप्रहत्वादिना त्रिंशदधिकद्विशनतमोऽध्यायः ॥ २३ ॥
चाधिकारप्राप्तिः क्सित साक्षारोपणामतः सर्वदोषपरि-
हाराय महेश्वरः पूज्य इत्युपसंहति अकीर्णेन्द्रियमिति
॥५८॥ इत्यारण्यके पर्वणि नैलालीये भारतभावदीप
८.
२३१
यदेति ॥१॥

·३७८ महाभारते- [मार्कण्डेयसमास्यापर्व रुद्रेणाग्निं समाविश्य स्वाहामाविश्य चामया । एवं सेन्दं जगत् सर्वं श्वेतपर्वतसंस्थितम् । हितार्थ सर्वलोकानां जातस्त्वमपराजितः ॥९ प्रहष्ट प्रेक्षते स्कन्दं न च ग्लायति दर्शनात् ॥ २७ उमायोन्यां च रुद्रेण शुक्रं सिक्तं महात्मना । मार्कण्डेय उवाच । अस्मिन् गिरी निपातेत मिञ्जिकामिालेकं यतः१० | यदाऽभिषिक्तो भगवान् सेनापत्येन पावकिः। सम्भूतं लोहितोदे त गुमशेषमवापतत् । तदा सम्प्रस्थितः श्रीमान् दृष्टो मद्रघट हरः ॥२८ सूर्यरश्मिपु चाप्यन्यदन्यश्चैवापतद्धीव ॥ ११. रयेनादित्यवर्णेन पार्वत्या सहितः प्रमुः।। आसक्तमन्यवृक्षेषु तदेवं पञ्चधाऽपतत् । सहस्रं तस्य सिंहानां तस्मिन् युक्तं रथोत्तम॥२९ तत्र ते विविधाकारा गणा शेया मनीषिभिः । उत्पपात दिवं शुभं फालेनाभिप्रचोदितम् । तय पारिषदा घोरा य पते पिशिताशिनः ॥ १२ ते पिबन्त इवाकाशं त्रासयन्तधराचरान् ॥ ३० एवमस्त्यिति चाप्युक्त्वा महासेनो महेश्वरम् । सिंहा नभस्यगच्छन्त नदन्तश्चारुकेसराः। अपूजयदमेयात्मा पितरं पितृवत्सलः॥ तस्मिन् रये पशुपतिः स्थितो भात्युमया सहा॥३१ मार्कण्डेय उवाच । विद्युता सहितः सूर्यः सेन्द्रचापे घने यथा । अर्कपुप्पैस्तु ते पञ्च गणाः पूज्या धनार्थिभिः । अग्रतस्तस्य भगवान् धनेशो गुह्यकैः सह । ३२ आस्थाय तु चिरं याति पुष्पर्क नरवाहनः । व्याधिशमनार्थं च तेषां पूजां समाचरेत् ॥ १४ | ऐरावतं समास्थाय शक्रश्चापि सुरैः सह ॥ ३३ मिञ्जिकामिक्षिकं चैय मिथुनं रुद्रसम्भवम् । नमस्कार्य सदैवेह बालानां हितमिच्छता १५ पृष्टतोऽनुययौ यान्तं घरदं वृषभध्वजम् । स्त्रियो मानुपमांसादा वृद्धिका नाम नामतः । जृम्भकर्यक्षरक्षोभिः स्रग्विभिः समलकृतः १३४ वृक्षेषु जातास्ता देव्यो नमस्कार्याः प्रजाधिभिः। यात्यमोघो महायक्षा दक्षिणं पक्षमास्थितः । एवमेते पिशाचानामसङ्ख्येया गणाः स्मृताः । तस्य दक्षिणतो देवा बह्यश्चित्रयोधिनः ॥ ३५ घण्टायाः सपताकायायु मे सम्म नप ॥१७ | गच्छन्ति पसभिः सार्धं रुदैध सह सङ्गताः। ऐरावतस्य घण्टे द्वे वैजयन्त्याविति श्रुते । यमय मृत्युना सार्धं सर्वतः परिवारितः ॥ ३६ घोरेयाधिशतैर्याति घोररूपवपुस्तया। गुहस्य ते स्वयं दत्ते क्रमेणानाय्य धीमता ॥ १८ एका तत्र विशाखस्य घण्टा स्कन्दस्य चापरा । विजयो नाम रुद्रस्य याति शूलः स्वलतः। यमस्य पृष्ठतश्चैव घोरस्त्रिशिखर शितः ॥ पताका कार्तिकेयस्य विशाखस्य च लोहिता ॥ तमुग्रपाशो यरुणो भगवान् सलिलेश्वरः ॥ ३८ यानि क्रीडनकान्यस्य देवैर्दत्तानि वै तदा । परिवार्य शनैर्याति यादोभिर्विविधैर्वृतः । तैरव रमते देवो महालेनो महाबलः ॥ २० पृष्ठतो विजयस्यापि याति रुद्रस्य पटिशः ।। ३९ स संवृतः पिशाचानां गणैर्देवगणैस्तथा। गदामुसलशक्त्याद्यवृतः प्रहरणोत्तमैः । शुभ काञ्चने शैले दीप्यमानः श्रिया वृतः ॥२१ पट्टि त्वन्यगादाजच्छनं रौद्रं महाप्रभम् ॥ ४० तेन वीरेण शुशुभे स शैलः शुभकाननः । कमण्डलुश्चाप्यनुतं महर्पिगणसेवितः। मादित्येनेवांशुमता मन्दरश्चारुकन्दरः ।। २२ तस्य दक्षिणतो भाति दण्डो गच्छन् प्रिया धृतः सन्तानकवनैः फुल्लैः करवीरवनैरपि । भृम्वशिरोभिः सहितो दैवतैश्चानुपूजितः । पारिजातवनैश्चैव जपाशोकयनैस्तथा ॥ २३ एषां तु पृष्ठतो रुद्रो विमले स्यन्दने स्थितः ॥ ४२ कदम्बतरुपण्डैश्च दिव्यैर्मुगगणैरपि । याति संहर्पयन् सस्तेिजसा त्रिदिवौकसः। दिव्यैः पक्षिगणेश्चैव शुशुभे श्वेतपर्वतः ।। २४: ऋषयश्चापि देवाश्च गन्धर्वा भुजगास्तथा ॥ ४३ तत्र देवगणाः सर्वे सर्वे देवर्षयस्तया ॥ नयो हदा: समुदाश्च तथैयाप्सरसां गणाः। मेघयरवाश्चैव क्षुब्धोदधिसमस्वनाः॥ २५ नक्षत्राणि प्रहाश्चैव देवानां शिशवश्च ये॥ ४४ तत्र दिव्याश्च गन्धर्या नृत्यन्तेऽप्सरसस्तथा । स्त्रियश्च विविधाकाग यान्ति रुद्रस्य पृष्ठतः। हृष्टानां तत्र भूतानां पते निनदो महान् ॥ २६ | सृजन्त्यः पुष्पवर्षाणि चारुरूपा घराङ्गनाः ॥४९ जुम्भमहावशेष. ॥ ३४ ॥ ॥ अनुयात. सुरैः सर्वैः सहस्राक्षपुरोगमैः । इत्यधिकं-ख, ३७ .

·धनपर्व। अध्यायः २३१] । पर्जन्यश्चाप्यनुययौ नमस्कृत्य पिनाकिनम् । अभ्यद्रपणे देवान भगवन्तं च शङ्करम् । छत्रं च पाण्डुरं सोमस्तस्य मूर्धन्यधारयत् ॥ ४६ तैर्विसधान्यनीकेषु वाणजालान्यनेकशः॥ ६३ चामरे चापिघायुश्च गृहीत्वाऽग्निश्च धिष्ठितौ । पर्वताश्च शतभ्यश्च प्रासासिपरिधागदाः। शक्रश्च पृष्ठतस्तस्य याति राजस्ट्रिया वृतः । ४७ निपतद्भिश तै|रैर्देवानीकं महायुधैः ॥ सह राजामिः सर्वैः स्तुवानो वृषकेतनम् । गौरी विद्याऽथ गान्धारी केशिनी मित्रसादया। निकृत्तयांधनागाश्वं कृत्तायुधमहारथम् । क्षणेन व्यद्रवत् सर्वे विमुखं चाप्यदृश्यत । सावित्र्या सह सर्यास्ताः पार्वत्या यान्ति पृष्ठतः दानवेदितं सैन्यं देवानां विमुखं वभौ । तत्र विद्यागणाः सर्वे ये केचित् कविमिः कृताः अनुष्यमानं तर पावकैरिव काननम् ॥ ६६ तस्य कुर्वन्ति वचनं सेन्द्रा देवाश्चमूमुखे । गृहीत्वा तु पताकां वै यात्यने राक्षसो ग्रहः ॥५० ते विभिनशिगदेहाः प्राद्रवन्तो दिवौकसः ॥६७ अपतद्दग्धभूयिष्ठं महाद्रुमवनं यथा । व्यापूतस्तु श्मशाने यो नित्यं रुद्रस्य वै सखा । न नाथमधिगच्छन्ति वध्यमाना महारणे । पिङ्गलो नाम यक्षेन्द्रो लोकस्यानन्ददायकः॥५१ | अथ तद्विद्रुतं सैन्यं दृष्टा देवः पुरन्दरः ॥ ६८ एभिश्च सहितो देवत्तत्र याति यथासुखम् । अग्रतः पृष्ठतश्चैव न हि तस्य गतिधुंवा । आश्वासयनुवाचेदं बलभिद्दानवादितम् । ५२ भयं त्यजत भद्रं वः शूराः शस्त्राणि गृह्नत ॥ ६९ रुद्रं सत्कर्ममिर्माः पूजयन्तीह दैवतम् । कुरुध्वं विक्रमे बुद्धि मा यः काचिद्यथा मवेत् । शिघमित्येव यं प्राहुरीशं रुद्रं पितामहम् ॥ ५३ जयतैनान् सुर्वृत्तान् दानवान् घोरदर्शनान ७० भावस्तु विविधाकारैः पूजयन्ति महेश्वरम् । माभिद्रवत भद्रं वो मया सह महासुरान् । देवसेनापतिस्त्वेवं देवसेनाभिरावृतः। शक्रस्य वचनं श्रुत्वा समाश्वत्ता दिवौकसः॥७१ अनुगच्छति देवेशं ब्रह्मण्यः कृत्तिकासुतः ॥ ५४ दानवान् प्रत्ययुध्यन्त शर्क कृत्या व्यपाथयम् । अथाब्रवीन्महासेनं महादेवो बृहदचः। ततस्ते त्रिदशाः सर्वे मरुतश्च महाबलाः॥ ७२ सममं मारुतस्कन्धं रक्ष नित्यमतन्द्रितः ॥ ५५ प्रत्युद्ययुमहाभागाः साध्याश्च वसुभिः सह । स्कन्द उवाच। तैर्वेिसृष्टान्यनीकेषु क्रुद्धः शस्त्राणि संयुगे । ७३ सप्तम मारुतस्कन्धं पालयिष्याम्यहं प्रभो । शराश्च दैत्यकायेषु पिवन्ति रुधिरं बहु । यदन्यदपि मे कार्य देव तद्वद माचिरम् ॥ ५६ तेषां देहान् विनिर्मिद्य शरास्ते निशितास्तदा। रुद्र उवाच। निपतन्तोऽभ्यदृश्यन्त नगेभ्य इव पन्नगाः। कार्येप्वहं त्वया पुत्र सन्द्रष्टव्यः सदैव हि । तानि दैत्यशरीराागे निर्मेिनानि स्म सायकैः दर्शनान्मम भक्त्या च धेयः परमवाप्स्यसि ॥१७ अपतन् भूतले राजछिनाम्राव सर्वशः। मार्कण्डेय उवाच । ततस्तद्दानवं सैन्यं सर्वैर्देवगगे चि ॥ ७६ इत्युक्ता विससर्जन परिप्वज्य महेश्वरः। त्रासितं विविधैर्धाणैः कृतं चैव पराड्युखम् । विसर्जिते ततः स्कन्दे बभूवौत्पातिकं महत् ॥५८ अथोत्कुष्टं तदा दृष्टः सर्वैदेवदायुधैः ।। सहसैव महाराज देवान् सर्वान् प्रमोहयत् । संहतानि च तूर्याणि प्रावाद्यन्त हानेकशः। । जज्वाल खं सनक्षत्रं प्रमूढ भुवनं भृशम् ॥ ५९ एवमन्योन्यसंयुक्तं युद्धमासीव सुदारुणम् ७८ चचाल व्यनदचोर्यो तमोभूतं जगभौ। देवानां दानवानां च मांसशोणितकर्दमम् । ततस्तद्दारुणं दृष्ट्वा क्षुभितः शङ्करस्तदा ॥ ६० अनयो देवलोकस्य सहसैवाभ्यदृश्यत ॥ उमा चैव महाभागा देवाश्च समहर्षयः। तयाहि दानवा घोरा विनिम्नन्ति दिवौकसः। ततस्तेषु प्रमूढेषु पर्वताम्बुदसन्निभम् ॥ ६१ ततस्तूर्यप्रणादाय भेरीणां च महास्वनः ॥ नानाप्रहरणं घोरमदृश्यत महदलम् । बभूवुर्दानवेन्द्राणां सिंहनादाश्च दारुणाः। तद्वै धोरमसख्येयं गर्जश्च विविधा गिरः ॥ ६२ | अथ दैत्यवलारोगनिप्पपात महाबलः । वियागणाः स्तुतिपयसमूहा ॥ ४९ ॥ वचनं पठनं सरहस्यव्याख्यानं वा ॥ ५० ॥ अनयो दारहरणादि. ॥५ - ८० ·३८० महामारते- [ मार्क ४ ५ दानयो महिपो नाम प्रगृह्य विपुलं गिरिम् । उत्तराः कुरवस्तेन गच्छन्त्यय ययासुखम् । ते तं घनैरिवादित्यं दृष्टा सम्परिवारितम् ॥ ८२ क्षिप्ताक्षिप्ता तु सा शक्तिर्हत्वा शत्रून सहस्रशः९८ तमुद्यतगिरि राजन् व्यद्रवन्त दिवौकसः। स्कन्दहस्तमनुप्राप्ता दृश्यते देवदानवैः। अयाभिद्रुत्य महिषो देवांश्चिक्षेप तं गिरिम्॥ ८३ | प्रायः शरैविनिहता महासेनेन धीमता ॥ पतता तेन गिरिणा देवसैन्यस्य पार्थिव । शेपा दैत्यगणा घोरा भीतास्त्रस्ता दुरासदैः। भीमरूपेण निहतमयुतं प्रापतद्भुवि । ८४ | स्कन्दपारिषदेह त्वा भक्षिताश्च सहरूशः ॥ १०० अथ तैनधैः सार्धे महिपत्रासयन् सुरान् । दानवान् भक्षयन्तस्ते प्रपिबन्तश्च शोणितम् । अभ्यद्रवद्रणे तूर्ण सिंहः क्षुद्रमृगानिव ॥ ८५ | क्षणानिनवं सर्वमका शहर्षिताः ।। १०१ तमापतन्तं महिषं दृष्टा सेन्द्रा दिवौकसः । तमासीच यथा सूर्यो वृक्षानग्निर्धनान् खगः। व्यद्रवन्त रणे भीता विकीर्णायुधकेतनाः ॥ ८६ | तथा स्कन्दोऽजयच्छन् स्वेन वीर्येण कीर्तिमान ततः स महिपः क्रुद्धस्तूर्ण रुद्ररथं ययौ । सम्पूज्यमानस्त्रिदशैरभिवाद्य महेश्वरम् । अभिद्रुत्य च जग्राह रुद्रस्य स्थकूबरम् ॥ ८७ शुभे कृत्तिकापुत्रः प्रकीरिधांशुमान् ॥ ३ यदा रुद्ररथं युद्धो महिपः सहसा गतः। नशर्यदा स्कन्दः प्रयातस्तु महेश्वरम् । रेसतू रोदसी गाढं मुमुहुश्च महर्षयः॥ ८८ तदाऽनवीन्महासेनं परिप्याय पुरन्दरः॥ अनदंश्च महाकाया देत्या जलधरोपमाः। ब्रह्मदत्तवरः स्कन्द त्वयाऽयं महिको हतः। आसीच निश्चितं तेषां जितमस्माभिरित्युत॥८९ | देवास्तुणसमा यस्य बभूवुर्जयतां यर ॥ तथाभूते तु भगवानहनन्महिष रणे । सोऽयं त्वया महावाशे शामितो देवकण्टकः । सस्मार च तदा स्कन्दं मृत्यु तस्य दुरात्मनः ९० | शतं महिपतुल्यानां दानवाना त्वया रणे ॥ ६ महिषोऽपि रथं दृष्टा रौद्रो रुद्रस्य चानदत् । निहतं देघशत्रूणां यैर्वयं पूर्वतापिताः । देवान् सन्त्रासयंश्चापि दैत्यांश्चापि प्रहर्पयन्॥९१ तावकारिताधान्ये दानवाः शतसमशः॥ ७ ततस्तस्मिन् भये घोरे देवानां समुपस्थिते । अजेयस्त्वं रणऽरीणामुमापतिरिय प्रभुः। आजगाम महासेनः क्रोधात सूर्य इय ज्वलन् ९२ | पतत् ते प्रथम देव ख्यातं कर्म भविष्यति । लोहिताम्बरसंवीतो लोहितनम्भूिपणः । त्रिषु लोकेषु कीर्तिश्च तवाक्षय्या भविष्यति । लोहिताभ्यो महाबाहुहिरण्यकवचः प्रभुः॥ ९३ वशगाश्च भविष्यन्ति सुरास्तथ महाभुज ॥ ९ रथमादित्यसङ्काशमास्थितः कनकप्रभम् । महासेनमेवमुक्ता निवृत्तः सह दैवतैः । तं दृष्ट्या दैत्यसेना सा व्ययत् सहसा रणे ॥ ९४ अनुज्ञातो भगवता त्र्यम्बकेण शचीपतिः॥ १० स चापि तां प्रज्वलितां महिपस्य विदारिणीम् । गतो मद्रवटं रुद्रो निवृत्ताश्च दिवौष सः । मुमोच शक्ति राजेन्द्र महासेमो महाबलः ॥९५/ उक्ताश्च देवा रुद्रेण स्फन्दं पश्यत मामिव । ११ सा मुक्ताऽभ्यहरत् तस्य महिपस्य शिरोमहत् । स हत्वा दानवगणान् पूज्यमानो महर्षिभिः । पपात भिन्ने शिरसि महिषस्त्यक्तजीवितः॥ ९६ | एकावाजयत् सर्वं त्रैलोक्यं वहिनन्दनः॥ १२ पतता शिरसा तेन द्वारं पोडशयोजनम् । स्कन्दस्य य इदं विप्रः पठेजाम समाहितः । पर्वताभेन पिहितं तदाऽगम्यं ततोऽभवत् ॥ ९७ स पुष्टिमिह सम्प्राप्य स्फन्दसालोपयमामुयात्। इति श्रीमहाभारते आरण्यके पर्वणि मार्कण्डेयसमास्यापर्वणि आशिरसे स्कन्दोत्पत्ती महिषासुरवधे एकत्रिंशदधिकद्विशततमोऽध्यायः ॥ २३१ ॥ ८ बरं धूप्रदेशम् ॥ ८७ ॥ रेसनुः शब्दं चक्रतुः । रोदसी | तेन द्वारेण॥९८॥ इत्यारण्यके पर्वणि नेलकष्ठीये भारतमा- द्यावाभूमी ॥४८॥ अहनत् हतवान् ॥९॥ द्वार- | दीपे एकत्रिंशदधिकद्विशततमोऽध्यायः॥ २३१॥ मुत्तरपुरूणामिति शेषः । अगम्यमिति छेदः ॥९॥ + ·सर्वेषां प्रहाणां स्कन्धाधीनत्वात् तच्चान्तये स्कन्दं प्रार्थ. कर्मवन्द्ररूपे ने इति बशयः । मनमा । यिनुकामस्तदीयं नामादिकं पृच्छति मगन्निात ॥१॥ कर्मनमानिष्टागनित्यर्थः । प्रमानां कर्मोगाnि कामाजित् पूर्णमनोरय. ॥४॥ फूट कर बालग्रहादि वारटोझानीय वरिष्ने हेतुमाधवामा तेन मोहयतीति फूटमोहनः ॥५॥ कन्याभर्ता अग्नि-वाभगो प्रहावनेन सह समान प्रामारिस पुत्रवेनामिस्पत्तात् तृतीयोऽपिटातिरिति मन्त्रांच साझामना । अन एवं वन मारिए। अमनो वेदोकन गर्भाधानादिरुमगर: । अत एव । सात पान ११॥ ३८१ धनपर्व। अध्यायः २३२] २३२ युधिष्ठिर उवाच । ब्रह्मप्रियो ब्राह्मणसमती त्वं ब्रह्मज्ञो ये ब्राह्मणानां च नेता। ११ भगवन् श्रोतुमिच्छामि नामान्यस्य महात्मनः । त्रिषु लोकेषु यान्यस्य विख्यातानि द्विजोत्तम ॥१ खाहा स्वधा त्वं परमं पवित्रं वैशम्पायन उवाच। मन्त्रस्तुतस्त्वं प्रथितः पडर्चिः। संवत्सरस्त्वमृतवश्च पड़े इत्युक्तः पाण्डवेयेन महात्मा ऋषिसन्निधौ । मासार्धमासावयनं दिशश्च ॥ १२ २ उवाच भगवांस्तत्र मार्कण्डेयो महातपाः॥ त्वं पुष्कराक्षस्त्वरविन्दवत्रः मार्कण्डेय उवाच । सहस्रयक्रोऽसि सहस्रबाहुः। माग्नेयथैव स्कन्दश्च दीप्तकीर्तिरनामयः। त्वं लोकपालः परमं हविश्व ३ मयूरकेतुर्धर्मात्मा भूतेशो महिपार्दनः ॥ त्वं मावनः सर्वसुरासुराणाम् ।। १३ कामजित् कामदः कान्तः सत्यवाग्भुवनेश्वरः। त्वमेव सेनाधिपतिः प्रचण्ड शिशुः शीघ्रः शुचिश्चण्डो दीप्तवर्णः शुमाननः ४ प्रभुर्विभुश्चाप्यथ शत्रुजेता। अमोघस्त्यनयो रौद्रः रियश्चन्द्राननस्तथा । सहस्रभूस्त्वं धरणी त्वमेव दीप्तशक्तिः प्रशान्तात्मा भद्रकट कूट मोहनः ॥५ सहस्रतुष्टिश्च सहस्त्रभुक॥ पष्ठीप्रियश्च धर्मात्मा पवित्रो मातृवत्सलः। सहस्रशीर्षस्त्वमनन्तरूपः कन्याभर्ता विभक्तश्च स्वाहयो रेवतीसुतः॥ सहस्रपात् त्वं गुदशक्तिधारी । प्रभुनेता विशाखश्च नैगमेयः सुदुश्चरः। गलासुतस्त्वं स्वमतेन देव सवतो ललितश्चैव बालक्रीडनकप्रियः॥ स्वाहामहीरुत्तिकानां तथैव ॥ खचारी ब्रह्मचारी च शूरः शरवणोद्भवः। त्वं क्रीडसे पण्मुख कुछटेन विश्वामित्रप्रियश्चैव देवसेनाप्रियस्तथा ॥ ययेष्टनानाविधकामरूपी। दीक्षाऽसि सोमो मरुतः सदैव पासुदेवप्रियश्चैव प्रियः प्रियकृदेव तु । धर्मोऽसि वायुरचलेन्द्र इन्द्रः ॥ मामान्येतानि दिव्यानि कार्तिकेयस्य यः पठेत् । स्वर्ग कीर्ति धनं चैव स लभेन्नात्र संशयः ॥ ९ सनातनानामपि शाश्वतस्त्वं मार्कण्डेय उवाच। प्रभुः प्रभूणामपि चोग्रवन्या। स्तोच्यामि देवैरिमिश्च जुष्टं ऋतस्य कर्ता दितिजान्तकस्त्वं जेता रिपूर्णां प्रवरः सुराणाम् ॥ शक्त्या गुहं नामभिरप्रमेयम् । पडाननं शक्तिधरं सुवीरं सूक्ष्मं तपस्तत्परमं त्वमेव परावरशोऽसि परावरस्त्यम् । निधोध चैतानि कुरुपवीर ॥ धर्मस्य कामस्य परस्य चैव ब्रह्मण्यो वै ब्रह्मजो ब्रह्मविश त्यत्तेजसा कलामिदं महात्मन् ॥ १८ ब्रह्मेशयो प्रह्मवतां वरिष्ठः । हेतुद्यात् ब्रह्मावत् वेदाज्ञाता । तत एप मोरे पानां नेता प्रसारक | बार एस. ८ २३२ ॥६॥ जुष्टं सरितम् ॥ .. ॥ अमायो मामगेषु साधु.

·૨૮૨ महामारते- [ द्रौपदीसत्यभामासंवादपर्व व्याप्त जगत् सर्व सुरप्रवीर स्कन्दस्य य इदं विप्रः पठेजन्म समाहितः । शक्त्या मया संस्तुत लोकनाय । श्रावयेगाह्मणभ्यो यः शृणुयाद्वा द्विजेरितम् ॥२० नमोऽस्तु ते द्वादशनेत्रबाहो धनमायुर्यशो दीप्तं पुत्रान् शत्रुजयं तथा । अतः परं घेद्मिगति न तेऽहम् ॥ १९ ! स पुष्टितुष्टी सम्प्राप्य स्कन्दसालोक्यमामुयात्। इति श्रीमहाभारते आरण्यके पर्वणि मार्कण्डेयसमास्यापर्वणि आङ्गिरसे कार्तिकेयस्तावे द्वात्रिंशदधिकद्विशततमोऽध्यायः ॥२३२ ॥ समाप्तं च मार्कण्डेयसमास्यापर्व। । । द्रौपदीसत्यभामासंवादपर्व । २३३ वैशम्पायन उवाच। एवमुक्त्वा सत्यभामा विरराम यशस्विनी। उपासीनेषु विप्रेषु पाण्डवेषु महात्मसु । पतिव्रता महाभागा द्रौपदी प्रत्युवाच ताम् ॥ ९ द्रौपदीसत्यभामा च विविशाते तदा समम् ॥ १ | असत्स्त्रीणां समाचार सत्ये मामनुपृच्छसि । जाहस्यमाने सुप्रीते सुखं तत्र निषीदतुः । असदाचरिते मार्गे कयं स्यादनुकीर्तनम् ॥ १० विरस्य दृष्ट्वा राजेन्द्र तेऽन्योन्यस्य प्रियंवदे ॥ २ अनुप्रश्नः संशयो पा नैतत त्वय्युपपद्यते । कथयामासश्चित्राः कथाः कुरुयत्थिताः। तथा हुपेता बुध्धा त्वं कृष्णस्य माहिषी प्रिया११ अथाब्रवीत् सत्यभामा कृष्णस्य महिषी प्रिया ३ सामाजिती याज्ञसेनी रहसीदं समभ्यमा । यदैव मर्ता जानीयान्मन्त्रमूलपरां स्त्रियम् । फेन द्रौपदि वृत्तेन पाण्डवानाधितिष्ठसि ॥ उद्विजेत तदेवास्याः सर्पाद्वेश्मगतादिव ॥ १२ लोकपालोपमान् घोरान् पुनः परमसंहतान् । उद्विग्नस्य कुतः शान्तिरशान्तस्य कुतः सुखम् । कथं च यशगास्तुभ्यं न कुप्यन्ति च ते शुभे ॥५ न जातु चशगो भर्ता स्त्रियाः स्यान्मन्त्रकर्मणा ॥ तव वश्या हि सततं पाण्डवाः प्रियदर्शने । अमित्रप्रहितांश्चापि गदान परमदारुणान् । मुखप्रक्षाश्च ते सर्वे तत्वमेतदवीहि मे ॥ ६ मूलमचारैर्हि विषं प्रयच्छन्ति जिघांसवः ॥ १४. बतचर्या तपो घाऽपि स्नानमन्त्रौपधानि चा। जिहया यानि पुरुषस्त्वचा पाऽप्युपसेवते । विद्या वीर्य मूलवीर्य जपहोमागदास्तथा ॥ तत्र चूर्णानि दत्तानि हन्युः क्षिप्रमसंशयम् ॥१५ ममाद्याचक्ष्व पाश्चालि यशस्य भगदैवतम् । जलोदरसमायुक्ताः श्वित्रिणः पलितास्तथा । येन कृष्णे भवेनित्यं मम कृष्णो घशानुगः॥ ८ अपुमांसः कृताः स्त्रीमिर्जडान्धवधिरास्तथा १६ ७ -- इत्यारण्यके पर्वणि नलकण्ठीये मारतभावदीपे द्वात्रिंशदधिक | भर्तृलिझमुपस्पृशेत् । यावजीवं पतिस्तस्था गर्भदासो भवेत्। द्विशततमोऽध्यायः ॥ २३२।। ध्रुवम् ' इत्यादिका । तद्वीय मूलवीर्य मूलं अच्युतं तारु- २३३ प्यादि तीर्यम् । जाहोमागदाः विशकलिता. समुदिता वा पतिवतोपात्याने चितान् स्त्रीधर्मान् विवरोतुं द्रौपदी- अगदोऽञ्जनादिरौषधम् ॥ ७ ॥ भगदैवतं सौभाग्यवर्धक सत्यमामासंवादमारभते उपासीनेषु विप्रेषित्यादिना। | सौरमनादिकम् । भगवेदनमिति पाठे सौभाग्यसूचकम् । सममेकन ॥१॥ जाहस्यमाने परस्परमतिशयेन हसन्त्यौ | वशानुग इच्छानुसारी ॥८॥ हे सत्ये अनुवर्तिनमु- ॥ २ ॥ फुयत्थिता. कुरुषु यदषु च उत्पन्नाः ॥ ३॥ त्तरम् ॥१०॥ औषधादिप्रयोगेऽनिष्टमाह अमिति । संहतान् हवामान् ॥५॥ तं सोमवाखतादि । तप | गदान रोगान् ॥ १४॥ जलोदरः उदररोगः वृकोदर उपवासादि । मानं सलमादौ । मन्त्रोपेनमौषधं वशी- इति पाठे पक्षिन्याधिस्मकनामा। वित्रिणः कुश्यन्तः करणार्यम् । विश कामशानो-'तान्ते वामपादेन | ॥ १६ ॥ N ·. २२ अध्यायः २३३] वनपर्व। ३८३ पापानुगास्तु पापास्ताः पतीनुपसृजन्त्युत । यच्च नानाति मे भर्ता सर्वे तद्वर्जयाम्यहम् । न जातु विप्रियं भर्तुः स्त्रिया कार्य कथञ्चन ॥१७ / यथोपदेशं नियता वर्तमाना वराङ्गने ॥ ३२ वर्ताम्यहं तु यावृत्ति पाण्डवेषु महात्मसु । स्वलता सुप्रयता भर्तुः प्रियहिते रता। तां सर्वो शृणु मे सत्यां सत्यभामे यशस्विनि १८ | ये च धर्माः कुटुम्बेषु श्वश्या मे कथिताः पुरा॥ महङ्कारं विहायाहं कामक्रोधी च सर्वदा । भिक्षावलिश्राद्धमिति स्थालीपाकाश्च पर्वसु । सदारान् पाण्डवान् नित्यं प्रयतोपचराम्यहम् ॥ मान्यानां मानसत्कारा ये चान्ये विदिता मम प्रणयं प्रतिसंहत्य निधायात्मानमात्मनि । तान् सर्वाननुवामि दियारात्रमतन्द्रिता । शुमनिरमीमाना पतीनां वित्तरक्षिणी ॥ २० | विनयानियमांश्चैव सदा सर्वात्मना श्रिता ॥३५. दुर्योहताच्छङ्कमाना दु:स्थितादुरयोक्षतात् । मृदून सतः सत्यशीलान् सत्यधर्मानुपालिनः । दुरासितादुर्वजितादिगिताध्यासितादपि ॥ २१ । आशीविशानिय ऋद्धान् पतीन् परिचराम्यहम् ॥ सूर्यवैश्वानरसमान सोमकल्यान महारथान् । पत्याश्रयो हि मे धर्मो मतः स्त्रीणां सनातनः । सेवे चक्षुहणः पार्थनुप्रवीर्यप्रतापिनः ॥ देवः सा गतिर्नान्या तस्य का विप्रियं चरेत् देवो मनुष्यो गन्धर्वो युवा चापि स्खलतः । अहं पतीनातिशये नात्यने नातिभूपये। द्रव्यवानमिरूपो या न मेऽन्यः पुरुषो मतः ॥ २३ नापि परिवदे श्वयूं सर्वदा परियन्त्रिता ॥ ३८ नाभुक्तवति नास्माते नासंविष्टे च भर्तरि । अवधानेन सुभगे नित्योत्थिततयैव च । न संविशामि नानामि सदा कर्मकरेप्वपि ॥२४ भर्ताये यशगा मह्यं गुरुशुशूपयैव च ॥ क्षेत्राद्धनाद्वा मामाद्वा भतारं गृहमागतम् । नित्यमार्यामहं कुन्ती वीरतूं सत्यवादिनीम् । अभ्युत्थायाभिनन्दामि आसनेनोदकेन च ॥ २५ स्वयं परिचराम्येतां पानाच्छादनमोजनैः ॥ ४० प्रमृष्टभाण्डा मृष्टान्ना काले भोजनदायिनी। नैतामतिशये जातु वस्त्रभूषणमोजनैः। संयता गुप्तधान्या च सुसंमृष्टनिवेशना । २६ नापि परिवदे चाहं तां पृथां पृथिवीसमाम ॥४१ अतिरस्कृतसम्भाषा दुःस्त्रियो नानुसेवती। अटायगे नाह्मणानां सहस्राणि स्म नित्यदा। अनुकूलवती नित्यं भवाम्यनलसा सदा ॥ २७ भअते रुक्मपात्रीपु युधिष्ठिरनिवेशने ॥ ४२ अनर्मचापि हसितं द्वारिस्थानममणिशः। अष्टाशीतिसहस्राणि मातका गृहमेधिनः। अवस्कर चिरस्थानं निष्कुटेषु च वर्जये ॥ २८ त्रिंशदासीक एकैको यान् बिमर्ति युधिष्ठिरः॥ अतिहासातिरोषौ च क्रोधस्यानं च वर्जये। दशान्यानि सहस्राणि येपामन्नं सुसंस्कृतम् । निरताऽहं सदा सत्ये भर्तृणामुपसेवने ॥ हियते रुक्मपा भियतनामूर्ध्वरेतसाम् ॥ ४ष्ट सर्वथा भर्दरहितं न ममंट कथञ्चन । तान् सनिग्रहारेण ब्राह्मणान् वेदयादिनः। यदा प्रवसते भर्ता कुटुम्बार्थेन केनचित् ॥ ३० यथार्ह पूजयामि स्म पानाच्छादनभौजनैः ।।४५५ समनीषर्णकापेता भवामि व्रतचारिणी। शतं दासीसहस्राणि कौन्तेयस्य महात्मनः । यश्च मर्ता न पिबति यश्च भर्ता न सेवते ॥ ३१ | कम्युकेयूरधारिण्यो निष्ककण्ठ्यः खलता:४६ उपसृजन्ति दोपर्योजयन्ति ॥ १७ ॥ सदारानिति | नान्नामीति च विपरिणामापकर्षणेन योज्यम् ॥ २४॥ सपनानामपि सेवन पतिप्रीत्यर्थ वर्तव्यमित्यर्थः ॥१९॥ प्रमृष्टभाण्डा सम्मार्जितगृहोपकरणा ॥ २६ ॥ अतिरस्कृत- प्रणयमाम्। आत्मानं चित्तम्। आत्मनि स्वस्मिन् निरभि- सम्भाषा तिरस्कारयन्यवचना ॥ २७ ॥ अनर्म परिहासही- माना दहाना ॥ २० ॥ हातिमाभिप्रायः अध्यासितः किरतरिद रूपम् । उत्करे इति वा । निष्टेषु रहारामेषु नम् । हसितं हास' । स्थानं स्थितिम् । अवस्कर तिरस्करोमि क्षिप्तो यस्मिन् कटाक्षे तस्मात् इशिताच्यासितात् ॥ २१ ॥ । चहणः दृष्टव रिपून मन्ति तादृशान् ॥ २२ ॥ अभिस्मः कापता पुरैरनुलेशनैश्च वर्जिता ॥ ३१॥ मानः पूना, सुन्दर नामुक्तवतीति । भर्तरि अभुत्वति | सत्कार सादर. ॥ ३४ ॥ नातिशय नातिकमामिनि पार नानामीत्यपकृप्यते । तथा अन्नाते न नामीति शेषः । तथा वदे न निन्दामि ॥ ३५ ॥ अधानेन अप्रमादेन ममम कामवरण मृत्येष्वपि असंविष न संविशामि। अनाशितेषु । ॥ ३९ ॥ अहारेण वैश्वदेवान्ने प्रथमदेयेनानेन HD - ·महाभारते- [प्रौपदासस्यमामासंवादपर्व महार्हमाल्याभरणाः सुवर्णाश्चन्दनोक्षिताः। तमह भारमासक्तमनाधृष्यं दुरात्माभिः। मीन हेम व विनत्यो नृत्यगीतविशारदाः॥४७ सुखं सर्व परित्यज्य राज्यहानि घटामिये । ५५ तासां नाम च रूपं च भोजनाच्छादनानि च । अधृष्यं धरुणस्येव निधिपूर्णमियोदधिम् । सर्यासामेय घेदाहं कर्म चैव कृतारतम् ॥ ४८ | एकाऽहं पनि कोशं पे पतीनां धर्मचारिण म५६ शतं दासीसहस्राणि फुन्तीपुत्रस्य धीमतः । अनिशायां निशायां च सहाया क्षुत्पिपासयोः पाहिस्ता दिवाराप्रमतिथीन भोजयत्युत ॥४९ आराधयन्त्याः कौरव्यांतल्या गायिरहन्ध मे । शतमश्वसहस्राणि दशनागायुतानि च । प्रयमं प्रतिबुद्ध्यामि चरम संविशामि च । युधिष्ठिरस्यानुयामिन्द्रप्रस्थनियासिनः ॥ ५० | नित्यकालमहं सत्ये पतत् संवननं मम ॥ ५८ पतादासीत् तदा राशो यन्महीं पर्यपालयत् । 'येषां सत्याधिधि चैव प्रदिशामिणोमि च ॥ असत्राणां समाचार नाहं कुर्या न कामये ५९ पतञानाम्यहं कर्तुं मर्तृसंवननं महत् । अन्तःपुराणां सर्वेषां भृत्यानां चैव सर्वशः। आगोपालाविपालेभ्यः सर्व वेद फ़्तारतम् ५२ वैशम्पायन उवाच । सर्प राहा समुदयमाय च व्ययमेव च । तच्छुत्या धर्मसहितं ध्याहृतं कृष्णया तदा । पफाऽहं वेनि फल्याणि पाण्डवानां यशस्विनि ॥ उवाच सत्या साहत्य पाञ्चाली धर्मचारिणीम्। मयि सर्व समासज्य कुटुम्बं भरतर्गमाः। अमिपन्नाऽस्मि पाञ्चालि यासेनि क्षमस्य मे । उपासनरताः सर्वे घटयन्ति परानने ॥ ५४ / कामकारसखीनां हि सोपहासं प्रमापितम् ६१ इति श्रीमहाभारते आरण्यके पर्वणि द्रौपदीसत्यमामासंवादपर्वणि प्रयस्त्रिंशदधिकद्विशततमोऽध्यायः ॥ २३३ ॥ ४ २३४ द्रौपधुवाच । इमं तु ते मार्गमपेतमोहं पश्यामि चित्तमहणाय भर्तुः। अस्मिन् यथावत् ससि धर्तमाना भारमारछेत्स्यसि कामिनी म्यः ॥ १ मैतादृशं देवतमास्ति सत्ये सर्वेषु लोकेषु सदेवोपु। यथा पतिस्तस्य तु सर्यपामा लम्याः प्रसादात् कुपित हन्यात् ॥२ तस्मादपत्यं वियिधाश्च मोगा: शय्यासनान्युत्तमदर्शनानि। यत्राणि माल्यानि तय गन्धाः स्वर्गच लोको विपुला च फीतिः ॥ ३ सुखं सोनेह न जात लभ्यं दुम्न साप्पी लभते सुपानि । सा कृष्णमाराधय सौहदेन प्रेणा च नित्यं प्रतिकर्मणा च ॥ तथासनधारुमिरप्रमाल्य- दाक्षिण्ययोगविपिधेच गन्धः। अस्याः प्रियोऽस्मीति यया विदित्या त्यामेय संश्लिष्यति तद्विधरस्य । श्रुत्या स्वरं द्वारगतस्य मतः प्रत्युरियता तिष्ठ गृहस्य मध्ये। दृष्टा प्रविष्टं त्यरिताऽऽसनेन पाचन चैने प्रतिपूजयस्व ॥ सम्प्रेपितापामय चेष दास्या- मुत्थाय सर्य स्वयमेय कार्यम् । जानातु कृष्णस्तय भाषमेत सर्वात्मना मां मजाति सत्ये॥ ६ ७ अनुपात्र मरयात्रायामपि परिवारभूतम् ॥ ५.।। बेर बेपि ॥५२॥ संगनने वसीम ॥५८ ॥ अनिपमा प्रायाना" यापपरणे नेलाडी मारत. भावारे श्यनिराधिप्रतिशतमोऽध्यायः ॥२३॥ २३४ इममिति। आरम्यशि बलात् हरिपालिकामिनाम रत्नाभ्यः॥१॥प्रविधर्मगा कान TE +40% ·धनपर्छ । ३८५ अध्यायः २३५] - ८ त्वत्सग्निधौ यत् कथयेत् पतिस्ते प्रधुनसाम्बायपि ते कुमारी यद्यप्यगुहा परिरक्षितम्यम् । नोपासितग्यौ रहिते कदाचित् ।। १० काचिद सपनी तब घासुदेवं महाकुलीनाभिरपापिकाभिः प्रत्यादिशेत् तेन मवेद्विरागः॥ स्रोभिः सतीभिस्तय सस्यमस्तु । प्रियांध रक्ताच हितांश्च मर्तु- নুত্তা হীৰায় মায়নায় स्तान् भोजयेया विविधरुपायैः । चौराथ दुष्प्राधपलाश्च याः । द्वेष्यरूपेश्यरहितैश्च तस्य पतयशस्यं भगदैवतं च मिद्यस्य नित्यं अहमोद्यतेश ।। स्वार्थ तथा शत्रुनिवर्हणं च। मदं प्रमादं पुरुषेषु हित्या मदाहमाल्यामरणाङ्गरागा संयच्छ भावं प्रतिगृह्य मौनम् मारमाराधय पुण्यगन्धा ॥ १२ इति श्रीमहाभारते आरण्यके पर्वणि द्रौपदीसत्यभामासंघादपर्वणि द्रौपदीकर्तव्यकथने चतुस्त्रिंशदधिकदिशततमोऽध्यायः ॥ २३४॥ २३५ ५ पैशम्पायन उवाच। विद्धि सम्प्रस्थितान् सर्वास्तान कृष्णे यमसादनम् मार्कण्डेयादिभिर्विप्रैः पाण्डवैश्च महात्मभिः । पुत्रस्ते प्रनिविन्ध्यक्ष सुतसोमस्तथाविधः । कथामिरनुकूलामिः सह स्थित्वा जनार्दनः ॥१ श्रुतकर्माऽर्जुनिथैव शतानीकश्च नाकुलिः । १० ततस्तैः संविदं कृत्वा यथायन्मधुसूदनः । सहदेवाश्च यो जातः श्रुतसेनस्तवात्मजः । आरुशरयं सत्यामायामास केशवः ।। २| सर्वे कुशलिनो धीराः कृतास्त्राश्च सुतास्तव॥११ सत्यमामा ततस्तत्र स्वजित्वा दुपदात्मजाम् । मभिमन्युरिव प्रीता द्वारवत्या रता भृशम् । उयाच यचनं चं ययामा समाहितम् ॥ ३ त्वमिवेषां सुभद्रा च प्रीत्या सर्वात्मना स्थिता१२ कृष्ण मा भूत् तवोत्कण्ठामा व्यथा मा प्रजागर श्रीयते तव निर्द्वन्द्वा तेभ्यश्च विगतज्वरा । मर्तमिदेवसवाशर्जितां प्राप्स्यसि मेदिनीम् ॥४ | दुखिता तेन दुःखेन रुखेन सुखिता तथा ॥१३ नोवं शीलसम्पन्ना नैवं पूजितलक्षणाः । मजेत् सर्वात्मना चैव प्रद्युम्नजननी तथा । प्रामुयन्ति चिरं क्लेश यथा त्वमसितेक्षणे । मानुनभृतिमिर्धनान् विशिनष्टि च केशवः ॥ १४ अवश्यं च त्वया भूमिरियं निहतकण्टका । भोजनाच्छादने चैषां नित्यं मे श्वशुरः स्थितः । मर्तृभिः सह मोक्तच्या निन्द्वति श्रुतं मया ॥६ रामप्रभृतयः सर्वे भजन्त्यन्धकवृष्णयः॥ १५ धार्तराष्ट्रयधं कृत्वा धैगणि प्रतियात्य च । युधिष्ठिरस्थां पृथिवी द्रक्ष्यसे दुपदात्मजे ॥ ७ तुल्यो हि प्रणयस्तेषां प्रद्युम्नस्य च माविनि । यास्ताः प्रवाजमानां त्वां प्राहसन् दर्पमोहिताः । एयमादि प्रियं सत्यं हृद्यगुका मनोनुगम् ॥ १६ ताः क्षिप्रं हतसङ्कल्पा द्रश्यसि त्वं कुरुस्त्रियः १८ / गमनाय मनश्चके वासुदेवरथं प्रति । तर दुःखोपपन्नाया यैराचरितमप्रियम् । तां कृष्णां कृष्णमहिषी चकाराभिप्रदक्षिणम् १७ रहित विजने ॥१०॥ चण्डा रा. । शोण्डा पराभिभवस- मा. । महाशना बहुभुज. । दुधा द्वेषाद्याक्रान्ताः । त्रियो या इति शेषः ॥ ११॥ भगदेवतं भाग्यकरम् ॥१२॥ इत्यारण्यके पर्वणि नलकण्ठीये भारतभापदीपे बतुविशदधिकद्विशततमोऽध्यायः ॥ २३४ ॥ व०२५ मार्कण्डेयादिमिरिति ॥१॥ संविदं सम्भाषाम् ॥ २ ॥ खजित्वा आश्लिष्य ॥ ३ ॥ कृष्णे है दौपदि ॥ ४ ॥ निन्द्रा निष्प्रतिपक्षा ॥ ६ ॥ पुण्यगन्धः-यू.

·है महाभारते- [पोफ्यानापर्व . मारोह रयं शौरः सत्यभामाऽय माविनी । स्मयित्वा तु यदुश्रेष्ठा द्रौपदी परिसान्त्य च। उपावर्त्य ततः शीघेयः प्रायात् पुरं स्थकम् ॥ १८ इति श्रीमहाभारते आरण्यके पर्वणि द्रौपदीसत्यमामासंवादपर्वणि कृष्णगमने पञ्चत्रिंशदधिकद्विशततमोऽध्यायः ॥ २३५ ।। समाप्तमिदं द्रौपदीसत्यभामासंवादपर्व । योपयात्रापर्व । or ६. . ७ २ ८ २३६ जनमेजय उवाच । धर्मानिलेन्द्रप्रभवान् यमी च ॥ एवं चने वर्तमाना नराम्या: शशांध घातातपकर्शिताहान् शीतोष्णवातातपर्शितागाः। दुःस्वस्य धोनस्य मुखे प्रपलान् । सरस्तदासाद्य धनं च पुण्यं तां चाप्यनायामिव चीरनाथां ततः परं किमकुर्वन्त पार्थाः । कृष्णां परिक्लेशगुणेन युनाम् ॥ वैशम्पायन उवाच। ततः कयास्तस्य निशम्य राजा सरस्तदासाद्य तु पाण्डुपुत्रा धचित्रवीर्यः कृपयाऽमितप्तः । 'जनं समुत्यज्य विधाय वशम् । बने तया पार्थिव पुत्रपौवान् धनानि रम्याण्यध पर्वतांच श्रुत्या तथा दुःखमदी प्रपनान् । नदीप्रदेशांध तदा पिचेरुः॥ प्रोवाच दैन्याभिएतान्तरात्मा नथा बने तान् यसतःप्रवीरान् निःभ्यासयातोपहतस्तदानीम् । स्वाध्यायवन्तश्च तपोधनांध । वाचं कश्चित् स्थिरतामुपेत्य अभ्याययुर्वेदविदः पुराणा- तत् सर्वमात्मप्रमयं विचित्य ॥ स्तान् पूजयामासुरयो नराम्याः ॥ कथं नु सत्यः शुचिरार्यवृत्ती ततः कदाचित् कुशलः कथास ज्येष्ठः सुतानां मम धर्मराजः। विनोऽभ्यगच्छद्धाय कारयेयान् । अजातरानुः पृथिर्यातले स्म मतः समेत्याय यहच्छयय शेते पुरा रायटशायी चैचिवीय नृपमभ्यगच्छन् । प्रयोज्यते मागधसूतपूर्ण भयोपविष्टः प्रतिसत्तम नित्यं स्तुरद्भिः स्थयामिन्द्रकपः । वृद्धन रामा कुरुसत्तमैन । पतनिसाम अघन्यरात्र प्रचोदितः सथयांगमय प्राध्यते नूनमिडातलस्थः प्रवर. हा टपावर्य पाण्डवानिति शेष ॥१८॥ इत्यारयो | बच्छघूनप्युसराताति सापर्यम् । सो देवानस्थम् ॥3॥ पनि यहीये भारलभाषदीपे पशिदपिरहिमत- जनं पमुदायम् । पदम् । नदीप्रवान् सामीपस्थाने र टमोऽप्यायः ॥३५॥ ॥ ३॥ यने देताने ॥३॥ परराष्ट्रम् ॥४॥ ररोगविशेषस नोमराशिमयी सुलिस परास्टम ॥ ९ ॥ हास्य. मतमः । उपोरिति । एवं पने वर्तमानाश्यादेः सधुरं विरिशुमदत्यन्तस्य | गारमेव्यां च पउने गुमायामपि नियाम' इति मेदिना प्रन्पम्यानमारमा प्राति साप युधिnिt.* मागपसलपुर:-रा. ३ ९ H ·- ॥१६॥ शुभेति । फलं खगनरकस्मम् । तेन मूढस्य प्रवास्पति वात इति श्रेषः प्रजास्यति मपत्वं जनस्थिति। उस्मान्न मोनोऽस्तोत्ययः ॥ २२॥ रसामग्या सत्यामपि क्षपादी रात्र्यादी । एतस्य पापस्य फलं अपरिहार्यमिति देवपातिकूल्यात् फलं न जायत इत्याह क्षत्रे इति । उपिते | भावः ॥ २५ ॥ यं तर्हि प्रागेवेवन विन्द्रितमित्याराए अध्यायः २३६] घनपर्व। कथं नु वातातपकर्शिताको स तेन कोपेन विदह्यमानः वृकोदरः कोपपरिप्लुताङ्गः। करं करेणामिनिपीड्य वीरः। शेते पृथिव्यामतयोचिताङ्गः विनिःश्वसत्युप्णमतीव धोरं कृष्णासमक्षं वसुधातलस्थः ।। दहनिवेमान् मम पुत्रपौत्रान् ॥ तयाऽर्जुनः सुकुमारो मनस्वी गाण्डीयधन्या च वृकोदरश्च वशे स्थितो धर्मसुतस्य राज्ञः। संरम्भिणावन्तककालकल्पी। न शेषयेतां युधि शत्रुसेमां विद्यमानैरिय सर्वगात्र- धुवं न शेते वसतीरमात् ॥ १२ शरान् किरन्तावशनिप्रकाशान् ॥' २० यमौ च कृष्णां च युधिष्ठिरं च दुर्योधनः शकुनिः सूतपुत्रो दुःशासनश्चापि समन्दचेताः। भीमं च दृष्टा सुखविप्रयुक्तम् । मधु प्रपश्यन्ति न तु प्रपात विनिःश्वसन सर्प योग्रतेजा यद्यूतमालम्थ्य हरन्ति राज्यम् ।। २१ धुवं न शेते वसतीरमात् । शुभाशुभ कर्म नरो हि कृत्वा यथा यमौ चाप्यसुखी सुखाहौँ प्रतीक्षते तस्य फलं स्म कर्ता । समृद्धरूपावमरौ दिपीव। स तेन मुह्यत्यवशः फलेन प्रजागरस्थो धुवमप्रशान्ती मोक्षः कथं स्यात् पुरुषस्य तस्माद२२ धर्मेण सत्येन च चार्यमाणौ। क्षेने सकृष्टे गुपिते च वीजे समीरणेनाप समो बलेन देवेच चर्पत्तकालयुक्तम् । समारणस्यैव सुतो बलीयान् । न स्याव फलं तस्य कुतः प्रसिद्धि- स धर्मपाशेन सितोऽग्रजेन रन्यत्रं देवादिति चिन्तयामि ।। २३ धुयं विनिःश्वस्य सहत्यमर्षम् । कृतं मताक्षेण यथा न साधु स चापि भूमौ परिवर्तमानो साधुप्रवृत्तेन च पाण्डवेन । वधं सतानां मम काइमाणः। मया च दुप्पुत्रवशानुगेन सत्येन धर्मेण च वार्यमाणः यथा कुरूणामयमन्तकालः॥ कालं प्रतीक्षत्यधिको रणेऽन्यैः॥ १६ अजातशत्रौ तु जिते निकृत्या ध्रुवं प्रवास्यत्यसमीरितोऽपि ध्रुवं प्रजास्यत्युत गर्भिणी या। दुःशासनो यत परुपाण्यवोचत् । ध्रुवं दिनादौ रजनीप्रणाश- तानि प्रविष्टानि वृकोदराङ्गं स्तथा क्षपादौ च दिनप्रणाशः॥ २५ दहन्ति कक्षाग्निरिवेन्धनानि । क्रियेत कस्मादपरे च कुर्युः न पापकं यास्पति धर्मपुत्री धनञ्जयश्चाप्यनुयस्य॑ते तम् । वित्तं न दधुः पुरुगः कथञ्चित् । प्राप्यार्यकालं च मवेदन: अरण्यवासेन विवर्धते तु कयं नु तन् स्यादिति तत् कुतः स्यात् ।। भीमस्य कोपोऽग्निरियानिलेन । उतेजा अर्जुनः ॥ १३ ॥ प्रजागरस्यौ भूचि | अशुभ स्यात् तथा मताशेण शनिना कृतम् । पाण्डवेन च श्याते इति शेषHY भन्यः भन्येभ्योऽधिकः तदानीमेत तान् अनिमा साधु कृतम् । मया या लट् कृतं पाऽयमन्तकाल उपस्थित इति शेषः ॥ २४॥ प्रतीशतीत्यप्युपपदाभावेऽपि छान्दसो गर्दायाँ क्याह क्रियतेति । यदेवं विवेको नमो भवेत् तर्हि वित न्युते । एवं मथिते दुर्योधनादीनां व वि सहितो. घरमारतोरस्मदादिरन्यायेनापि कियेत साधयेत् । त्वं पदेशो या भवतीति भावः ॥ २३॥ सपा न साधु १४ ·महामारते- [घोषयात्रापर्व ." कथं नु भिद्यत न च वेत अन्यत्र कालोपहताननेकान् न च प्रसिच्येदिति रक्षितव्यम् । समीक्षमाणस्तु कुरुन् मुमूर्षु ॥ २९ अरक्ष्यमाणं शतधा प्रकीर्येत् धनुाह्यार्जुनः सव्यसाची धुधं न नाशोऽस्ति कृतस्य लोके ॥२७ धनुध तदाण्डियं भीमवेगा। गतो हरण्यादपि शकलोक अत्राणि दिव्यानि च तानि तस्य धनञ्जयः पश्यत धीर्यमस्य त्रयस्य तेजः प्रसहेत कोऽत्रा ३० अस्त्राणि दिव्यानि तुर्विधानि निशम्य तद्वचनं पार्थिवस्य ज्ञात्वा पुनलौकमिमं प्रपन्नः। २८ दुर्योधनं रहिते सौबलोऽथ। स्वर्ग हि गत्वा सशरीर पर मबोधयत् कर्णमुपेत्य सर्च को मानुषः पुनरागन्तुमिच्छन् । स चाप्यदृष्टोऽमयदल्पचेताः । इति श्रीमहाभारते मारण्यके पर्वणि घोपयात्रापर्वणि धृतराष्ट्र खेदवाक्ये पत्रिंशदधिकद्विशततमोऽध्यायः ।। २३६ ।। KAR २३७ वैशम्पायन उवाच । प्राध्याश्च दाक्षिणात्याच प्रतीच्योदीच्यवासीनः। धृतराष्ट्रस्य तवास्यं निशम्य शकुनिस्तदा । कृताः करमदाः सय राजानते नराधिप। ३ दुर्योधनमिदं काले फर्णेन सहितोऽब्रवीत् ॥ १ प्रधाज्य पाण्डवान् वीरान स्वेन वीर्येण मारत। या हि सा दीप्यमानेर पाण्डयानभजत् पुरा । भुइमां पृथिवीमेको दियि शम्बरहा यथा ॥२/ साऽच लक्ष्मीस्त्वया राजनवासा भ्रातृभिः सह ४ मूखोऽसीति चेत् अपरेऽपि पूर्व राजानः कस्मात् वित्त, प्रमिच्येत् पात्रधारया या न बहिर्गच्छेत्तेनार्धराज्यदानं सुतरा कुर्युरजयेयुः । भर्जितं वा वितं पुरुषाः साधवोऽपि | न देयमित्युक्तम् । इति हेतो रक्षितम्यमेव न स्तोकम) कथधित् धर्मकामाद्यर्थे या कस्मान दयुः न परित्यजेयुः । वा तेभ्यः प्रदेयमिति भावः। तत्र हेनुः भरक्ष्यमाणं शतधा तस्मात् प्राणिनो वित्तस्थार्जने अर्जितस्य पालने च खाभा- प्रकीर्येदिति । अर्थनाश एव महाननर्थ इत्यर्थः । नन्वर्थ- विकी बुद्धिरपरिहायति भावः। वितेनेति गौडपाठे तु वित्तेन ! नापि पुत्रनाशः सम्भाव्यत इत्याशक्याह ध्रुवमिति । तेषा हेतुना वितार्थ कस्मात् क्रियेत यल इति यन्नं कुर्युरिति व मरणं दुर्गतिर्वा देवस्ता दुनिवार्या किमर्थदानेन प्रत्य- मध्याहृय योग्यम् । कथविदुरिति दुस्त्यनत्वं च तस्यैवो | क्षदुःखेनेति भावः ॥ २७ ॥ किय तुल्यांशभागिनो दाया- कम् । नन्वर्जनाभावे एव को दोष इत्यत आह प्राप्येति । दस्योलपोऽपि दु:सह इत्याशयेनाह गत इत्यादिना ॥२८॥ अकाल अर्थसाध्यदाकयादिकालं यौवनादिकं प्राप्य अन्यत्र खर्गे स्थानविशेषमहिमा दिग्यज्ञानसम्पोऽर्जुनः भनः भ्याकुलवं भवेत् तदेवाह तत् धनसाध्यं कार्य कुरून मधून समीक्षमाणः कोऽपि मानुषो नास्तीत्यर्थः कथं नु केन प्रकारेण वा मम निर्धनस्य स्यात् । कुतो वा ॥ २९ ॥ अटो मृत्युभयात् स चाय इष्ट इति पाठे हट. उपायात् तत् धनं मम निर्देवस्य स्यात् सम्पयेततिचिन्ता- पाण्डवेभ्योऽल्पमापि न देयमिति धृतराष्ट्रप्रतिज्ञाभरणात् रूपोऽनयं. स्यादेवेत्यर्थः ॥ २६ ॥ नन्वेवमर्थस्य इदानी- | ॥ ३१ ॥ इत्यारण्यके पर्वणि नैलकण्ठीये भारतभावदीपे मप्यनरत्वं जानता लया पाण्डवानामंशः सुत्यजस्ततश्च पत्रिंशदधिकशततमोऽध्यायः ॥ २३६ ॥ म नाशशाऽस्ति इत्याशङ्मयाह कथं नु इनि। पुत्रवत् पशु पच पिण्डीभूतः प्रियतमधार्थः कथं नु भिद्येन द्विधा भवेत् वेरिख करपत्रेण न कयं चिनेत्तुं शक्य इति भावः । २३७ न च सात आमपात्रानलमिव स्तोमं स्तोकमपि न बहि धृतराष्ट्रस्येति ॥१॥ प्रतीच्या उदीच्याच देशा- र्गच्छेत् प्रार्थनाया लिइ । एवमहं प्रार्थयामि । तेन पराम- स्तद्वासिनः ते लया ॥ ३ ॥ साद्या. सादयितुं नाशयितुं पञ्चकमपि याचितं चैन्न दास्यामीति दर्शितम् । न च योग्या शरवस्लेषां लक्ष्मीः साधलक्ष्मीः ॥ ४ ॥ ANm

·वनपर्व ।
अध्यायः २३०]
इन्द्रप्रस्थगते यां तां दीप्यमानां युधिष्टिरे। स्थितोराज्ये च्युतानाज्याट्रिया हीनाभिठ्ठया वृतः
अपश्याम श्रियं राजन् दृश्यते सा तवाद्य वै १५ | असमृद्धान् समृद्धार्थः पश्य पाण्डुसुतान नृप १५
विस्तष राजेन्द्र न चिरंशांककर्शिताः। महामिजनसम्पन्नं भद्रे महति संस्थितम् ।
ना तु युद्धिवलेनेयं राशस्तस्माधिष्टिगत् ॥ ६ पाण्डधास्त्वाऽभिधीक्षन्तु ययातिमिव नाहुपम् ।
यया क्षिप्ता महाबाहो दीप्यमानेव दृश्यते । यां धियं सहदश्चैव दुईदश्च विशाम्पते ।
तथैव तव राजेन्द्र राजानः परवीरहन् । ७, पश्यन्ति पुरुपे दीप्तां सा समर्था मघत्युत ॥ १७
शासनेऽधिष्ठिताः स विङ्कर्म इति वादिनः । समस्यो विषमस्थान् हि दुहवी योऽमिवीक्षते।
तवेयं पृथिवी राजनिखिला सागराम्बरा । ८ जगतीस्थानिवाद्रिस्यः किमतः परमं सुखम् ॥ १८
सपर्वतवना देवी सग्रामनगराफरा। न पुत्रधनलाभेन न गज्यनापि विन्दति ।
नानावनोदशवती पर्वतरुपशामिता॥ ९ प्रीति नृपतिशार्दूल याममित्राधदर्शनात् ।।
वन्धमानी द्विजै राजन् पयमानश्च राजभिः। किं नु तस्य रुखं न स्यादाश्रमे या धनञ्जयम् ।
पौरुषाद्दिपि देयेषु माजसे रहिमवानिव ॥ १० / अभिवात सिद्धायों वल्कलाजिनवाससम् २०
रुदैरिव यमो राजा मन्दिरिय वासवः।
सुबाससो हि ते मार्या वल्कलाजिनसंवृताम् ।
कुरुमिस्त्वं वृतो राजन् भासि नक्षनराडिय॥११ पश्यन्तु दुःखितां कृष्णां सा च निर्विद्यतां पुनः
यैः स्म ते नाद्रियेताशा न च ये शासने पिताः। विनिन्दतां तथाऽऽस्मानं जीवितं च धन-युतम्।
पश्यामस्तान् धिया होनान् पाण्डवान् वनवासिनः न तथा हि सभामध्ये तस्या भवितुमर्हति ।
धूयते हि महाराज सरो द्वैतधनं प्रति । चैमनस्यं यथा दृष्टा तव भार्याः स्वलकृताः॥२२
घसन्तः पाण्डयाः सार्ध ब्राह्मणेनवासिमिः १३
पैशम्पायन उवाच ।
स प्रयाहि महाराज थिया परमया युतः। पषगुका तु राजानं कर्णः शकुनिना सह ।
तापयन् माण्डुपुत्रांस्त्वं रमिवानिय तेजसा १४ । तूणी धभूवतरुमौ घाफ्यान्ते जनमेजय ॥ २३
इति धीमहाभारले मारण्यके पर्वणि घोषयात्रापणि कर्णशकुनिवाक्ये
सप्तत्रिंशदधिकद्विशततमोऽध्यायः ॥ २३७ ॥
४
१
२३८
वैशम्पायन उवाच । अथवाऽप्यनुवुध्येत नृपोऽस्माकं चिकीर्पितम्।
कर्णस्य पचनं श्रुत्या राजा दुर्योधनस्ततः । एवमप्यायति रक्षन्नाभ्यनुज्ञातुमर्हति ॥
हटो भूत्वा पुनदीन इदं वचनमबर्वात् ।
न हि द्वैतवने किञ्चिद्विद्यतेऽन्यत् प्रयोजनम् ।
प्रवीपि यदिदं कर्ण सर्व मनास मे स्थितम् ।
न त्यभ्यनुज्ञा लप्स्यामि गमने यत्र पाण्डवा ॥२ उत्सादनमृते तेषां धनस्थानां महाद्युते ॥
परिदेवति तान् वीरान धृतराष्ट्री महीपतिः। जानासि हि यथा क्षत्ता नकाल उपस्थिते ।
मन्यतेऽभ्यधिकांथापितपोयांगन पाण्डवान्॥३' मन्त्राद्यश्च मां त्वां च सांबलं पचनं तदा ।। ६
न चिरमलपकालं शोककर्शिताः अतस्त्वत्प्रतिज्ञातोऽस्माकं | मेदिनी ॥ १९ ॥ निर्विद्या जीवितादपि विरता भवतु
मुखकालो भूयानस्तीति भाव । सा तु श्री.॥६॥ वन्धमानः ॥ २१॥ इत्यारण्यके पर्वणि नलकण्ठीये भारतभावदीप
स्तूयमानः द्विजलवार्णिकः ॥१०॥ नाहियेत नाहता
सप्तत्रिंशदधिकद्विशततमोऽध्यायः ॥ २३ ॥
॥१२॥ वा त्वाम ॥ १६ ॥ समर्था सुहृदां हर्ष शर्मा
च शोकं दानुमिति शेषः ॥ १७ ॥ अमित्रेवदर्शनात्
२३८
अचं दुःखम् । 'अषं तु न्यसने दुःखे दुरित च नपुंसदम्' इति कर्णस्येति ॥ १ ॥ आयतिमुत्तरकालम् ॥४॥

·'३९० महामारते- { घोषयामाई तानि सर्वाणि याक्यानि यश्चान्यत् परिदेवितम् वचो भीष्मस्य गश्च निशम्य गमनं प्रति । 'विचिन्त्य नाधिगच्छामि गमनायेतराय या ।। ७ व्यवसायं करिष्येऽहमननीय पितामहम् ॥ १६ ममापि हि महान हों यदहं भीमफाल्गुनी । तयेत्युक्त्वा तु ते सर्वे जग्मुरायसथान् प्रति । 'क्लिष्टावरण्ये पश्येयं कृष्णया सहिताविति ॥ ८ न्युपितायां रजन्यां तु फर्णो राजानमभ्ययात् १७ न तथा ह्यामुयां भीतिमवाप्य यसुधामिमाम् । ततो दुर्योधनं कर्णः प्रहसैनिदमनधीत् । दृष्ट्वा यया पाण्डुसुतान् वल्कलाजिनवाससः ९ उपायः परिदृष्टोऽयं तं निबोध जनेश्वर ॥ १८ किं नु स्यादधिकं तस्माधदहं द्रुपदात्मजाम् । घोपा द्वैतवने सर्वे त्वत्प्रतीक्षा नराधिप । द्रौपदी कर्ण पश्येयं कापायवसनां घने ॥ १० घोषयात्रापदेशेन गमिष्यामो न संशयः ॥ १९ यदि मां धर्मराजश्व भीमसेनश्च पाण्डवः । उचितं हि सदा गन्तुं घोषयात्रां विशाम्पते । 'युक्तं परमया लक्ष्म्या पश्येतां जीवितं भवेत् ११ एवं च त्वां पिता राजन् समनुज्ञातुमर्हति ॥ २० उपायं न तु पश्यामि येन गच्छेम तद्वनम् । तथा कथयमानौ तु घोषयात्राविनिश्चयम् । यथा चाभ्यनुजानीयाद्गच्छन्तं मां महीपतिः॥१२ / गान्धारगजः शकुनिः प्रत्युवाच हसनिय ॥ २१ स सौबलेन सहितस्तथा दुःशासनेन च । उपायोऽयं मया दृष्टो गमनाय निरामयः। 'उपायं पश्य निपुणं येन गच्छेम तद्वनम् ॥ १३ | अनुशास्यति नो राजा बोधयिष्यति चाप्युत २२ अहमप्यध निश्चित्य गमनायेतराय च । 'घोपा द्वैतवने सर्वं त्वत्प्रतीक्षा नराधिप । कल्यमेव गमिप्यामि समीपं पार्थिवस्य ह ॥ १४ घोषयात्रापदेशेन गमिष्यामो न संशयः ॥ २३ ‘मयि तत्रोपविष्टे तु भीष्मे च कुरुसत्तमे। ततःप्रहसिताः सर्वे तेऽन्योन्यस्य तलान् ददुः । उपायो यो भवेदृष्टस्तं स्याः सहसौबलः ॥ १५ तदेव च विनिचित्य दाशुः कुरुसत्तमम् ॥ २४ इति श्रीमहाभारते आरण्यके पर्वणि घोपयात्रापर्वणि धोषयात्रामन्त्रणे अष्टत्रिंशदधिकद्विशततमोऽध्यायः ॥ २३८ ॥ २३९ वैशम्पायन उवाच। मृगया चोचिता राजन्नस्मिन् काले सुतस्य ते। धृतराष्ट्र ततः सर्वे ददृशुर्जनमेजय । दुर्योधनस्य गमनं समनुशातुमर्हसि ॥ पृष्ट्वा सुखमयो राज्ञः पृष्टा राक्षा च भारत ॥ १ धृतराष्ट्र उवाच । सतस्तैर्विहितः पूर्व समझो नाम बल्लयः । मृगयां शोभना तात गयां हि समवेक्षणम् । समीपस्यास्तदा गायो धृतराष्ट्र न्यवेदयत् ॥२ विनम्भस्तु न गन्तव्यो बल्लवानामिति स्मरे ॥६ अनन्तरं च राधेयः शकुनिश्च विशाम्पते । ते तु तत्र नरव्याघ्राः समीप इति नः श्रुतम् । आहतुः पार्थिवश्रेष्ठं धृतराष्ट्रं जनाधिपम् ॥ ३ | अतो नाभ्यनुजानामि गमनं तत्र कः स्वयम् ।। ७ रमणीयेषु देशेषु घोपाः सम्पति कौरव । छमना निर्जितास्ते तु कार्शताध महावने । स्मारणे समयः प्राप्तो पत्तानामपि चाङ्कनम्॥ ४ | तपोनित्याच राधेय समाध महारथाः॥ ८ इसराय अवस्यानायनाधिगच्छामिभधिगम निश्चयं न प्रानी. २३९ मिजालदम्या उपेतं पश्येताचबीवितं युकमिति सम्बन्धः धृतराष्ट्रमिति ॥ स्मारणे स्मरणहेती कर्मणि गदा ॥११॥ कल्यं प्रात ॥१४॥ ॥१९॥ सख्या वयोवर्णजातिनाना लेखने स्मारणासमय इति अयमुरायो घोषयात्रैव ॥२२. नि गौमः। ४ ॥ विनम्भः विश्वासो न गन्तव्यो न पणि কালঃ कदाचियुप्मस्तित्पुरतो निन्युश्वेत. निटं ॥ तदेवाह ते लिति ॥७॥ ॥२. । .

·वनपर्व । अध्यायः २४०] धर्मराजो न समुद्धयेगीमसेनस्त्वमर्पणः । युधिष्टिरस्तु कौन्तेयो न नः कोपं करिष्यति१९ यसेनस्य दुहिता तेज एव तु केवलम् ॥ ९ मृगयां चैव नो गन्तुमिच्छा संवर्तते भृशम् । यूयं चाप्यपराध्येयुर्दमोहसमन्विताः । स्मारणं तु विकीमो न तु पाण्डवदर्शनम् ॥२० ततो विनिर्दहयुस्ते तपसा हि समन्विताः ॥ १० न चानार्यसमाचारः कश्चिन् तन भविष्यति । सवा सायुधा वीरा मन्युनाऽभिपरिपाताः । न च तत्र गमिष्यामो यत्र तेषां प्रतिश्रयः ।। २१ हिता बनिलिंशा दहेयुः शत्रतेजसा ॥ ११ वैशम्पायन उवाच। ५ यूयं बहुत्यात्तानभियात कयञ्चन । एवमुक्तः शकुनिना धृतराष्ट्रो जनेश्वरः। नार्य परमं तत् स्यादशम्यं तच चै मतम् ॥१२ दुर्योधनं सहामात्यमनुजशे न कामतः ॥ पितो हि महाबाहुरिन्द्रलोके धनञ्जयः । अनुज्ञातस्तु गान्धारिः कर्णन सहितस्तदा । देव्यान्यखाण्यवाप्याथ ततः प्रत्यागतो वनम् ॥ निर्ययो भरतश्रेष्ठो बलेन महता वृतः॥ रहतास्त्रेण पृथिवी जिता वीभत्सुना पुरा। दुःशासनेन च तथा सौबलेन च धीमता । के पुनः स कृतास्त्रोऽद्य न हन्यात महारयः ॥ संवृतो भ्रातृभिश्चान्यैः स्त्रीभिश्चापि सहस्रशः२४ प्रथया मदचः श्रुत्वा तत्र यत्ता भविष्यय । । तं निर्यान्तं महावाहुं द्रष्टुं द्वैतवनं सरः। उद्विग्नयासो विशम्मादःखं तत्र भविष्यति ॥ १५ , पौराधानुययुः सर्वे सहदारा धनं च तत् ॥ २५ अयवा सैनिकाः केचिदपकुर्युर्युधिष्ठिरम् । अष्टौ रथसहस्राणि त्रीणि नागायुतानि च । तद्धिशतं कर्म दोषमुत्पादयेच वः॥ पत्तयो बहुसाहना याश्च नवतिः शताः॥ २६ तस्मादच्छन्तु पुरुषाः स्मारणायाप्तकारिणः । शकटापणवेशाश्च वणिजो बन्दिनस्तथा । न स्वयं तत्र गमनं रोचये तय भारत ॥ १७ । नराश्च मृगयाशीला शतशोऽथ सहस्रशः ॥२७ शकुनिरुवाच । ततः प्रयाणे नृपतेः सुमहानभवत् स्वनः। धर्मशः पाण्डवो ज्येष्ठः प्रतिक्षातं च संसदि। प्रावृषीव महावायोरुद्धतस्य विशाम्पते ।। तेन द्वादश घर्षाणि वस्तव्यानीति भारत : १८ गम्यूतिमाये न्यवसद्राजा दुर्योधनस्तदा । अनुवृत्ताच ते सर्वे पाण्डवा धर्मचारिणः। प्रयातो वाहनैः सर्वैस्ततो द्वैतवनं सरः॥ इति श्रीमहाभारते आरण्यके पर्वणि घोषयात्रापर्वणि दुर्योधनप्रस्याने ऊनचत्वारिंशदधिकद्विशततमोऽध्यायः ॥ २३९ ।। २८ २९ २४० - 1 वैशम्पायन उवाच । तथैव तत्समीपस्थान् पृथगावसथान् बहन् । अथ दुर्योधनो राजा तत्र तत्र घने वसन् । कर्णस्य शकुनेश्चैव भ्रातॄणां चैव सर्वशः ।। ३ • जगाम घोपानभितस्तत्र चक्रे निवेशनम् ॥ ददर्श स तदा गावः शतशोऽथ सहस्रशः। रमणीये समाक्षाते सोदके समहीरहे। देशे सर्वगुणोपेते चकुरावसयानराः॥ २ अङ्कलेश्च ताः सर्वा लक्षयामास पार्थिवः॥४ तेजोऽग्निरेव ॥९॥ अशक्यचमेवाह उफ्तिो होति ॥१३॥ गन्यूतिः क्रोशद्वयम् ॥२९॥ इत्यारण्यक पर्वणि सद्विमवास इति वनवासेनोद्विमेष पाण्डवेषु विश्भात् सत्य- | नलकण्ठीये भारतभावदीपे उनचत्वारिंशदधिकद्विशततमो. प्रता एते नास्मान् बाधिष्यन्त इति विद्यासाद्यो भवतां वासः स दुःखं दुःखदो भविष्यति । पूर्वापकृते विश्वासो न कर्तव्य इत्यर्थः ॥ १५ ॥ पक्षान्तरमाह अथवेति ॥ १६॥ द्वयमपि दूषयति धर्मज्ञ इत्यादिना ॥ १८॥ शक्टाः भारवाहान्य- अधेति। चके कृतवान् ॥१॥ अ. चिन्हैः लोः ri आपणाः पथ्यानि । वैशो देत्याजनाभ्यः॥ २७ ॥ । सल्यानै 'लक्षा न पुंसि संख्यायाम् ' इति मेदिनी । घ्यायः ॥ २३९ ॥ २४० ·३९२ महाभारते- [ घोषयात्राफ्ट ४ २० सहयामास वत्सांश्च जझे चोपस्तांस्त्वपि। आक्रीडावसथाः क्षिप्रं क्रियन्तामिति भारत १८ घालवत्साश्च या गावः कालयामास ता अपि॥५ ते तथेत्येव कोरव्यमुक्त्वा वचनकारिणः । अय स स्मारणं कृत्वा लक्षयित्वा निहायनान् । चिकीर्षन्तस्तदाऽऽफ्रीडान् जग्मुद्वैतवनं सरः॥१९ वृतो गोपालकैः प्रीतो याहरत कुरुनन्दनः ॥ ६ प्रविशन्तं वनद्वारि गन्धवाः समवारयन् । सच परिजनः सर्वः सैनिकाच सहस्रशः। सेनानं धार्तराष्ट्रस्य प्राप्त द्वैतवनं सरः ॥ ययोपजोपं चिक्रीडुर्वने तस्मिन् यथाऽमराः ॥ ७ तत्र गन्धर्वराजो वै पूर्वमेव विशाम्पते । ततो गांपा गातारः धुशला नृत्यबादने। कुबेरमवनाद्राजन्नाजगाम गणावृतः॥ धार्तराष्ट्रमुपातिष्ठन् कन्याश्चैव स्वलकृताः॥ ८ गणरप्सरसां चैव त्रिदशानां तथाऽऽत्मजः। स स्त्रांगणावृती गजा प्रहृष्टः प्रददौ वसु । विहारशीलः क्रीडार्थ तन तत् संवृतं सरः ॥२२ तेभ्यो यथार्हमनानि पानानि विविधानि च॥ ९ तेन तत् संवृतं दृष्टा ते राजपरिचारकाः । ततस्ते सहिताः सर्व तरक्षन महिषान् मृगान् । | प्रतिजग्मुस्ततो राजन् यत्र दुर्योधनो नृपः ॥ २३ गवय वराहांश्च समन्तात् पर्यकालयन् ॥ १० स तु तेषां वचः श्रुत्वा सैनिकान् युद्धदुर्भदान् । स ताञ्छरविनिर्भिद्य गजांश्च सुबहून् वने । प्रेषयामास कौरव्य उत्सारयत तानिति ॥ २४ रमणीयेषु देशेषु ग्राहयामास वै मृगान् ।। ११ तम्य तद्वचनं श्रुत्वा राशः सेनानयायिनः गोरसानुगयुआन उपभोगांश्च भारत । सरो द्वैतवनं गत्या गन्धर्वानिदमनुरुन् । २५ पश्यन् स रमणीयानि वनान्युपवनानि च ॥ १२ | राजा दुर्योधनो नाम धृतराष्ट्रसतो बली। मत्तनमरजुष्टानि वहिणामिरुतानि च । विजिहीपुरिहायाति तदर्यमुपसर्पत ॥ अगच्छदानुपयेण पुण्यं द्वैतयनं सरः॥ १३ | पयमुक्तास्तु गन्धर्वाः प्रहसन्ती विशाम्पते । मत्तम्रमरसजुष्टं नीलकण्ठरवाकुलम् । प्रत्यावंस्तान पुरुषानिदं हि परुपं वचः ॥ २७ सप्तच्छदसमाकीर्ण पुन्नागवकुलैर्युतम् ॥ न चतयति घो राजा मन्दबुद्धिः सुयोधनः । ऋष्या परमया युक्तो महेन्द्र इय यजभृत् । योऽस्मानाज्ञापयत्येवं वैश्यानिव दियाफ.स. २८ यदृच्छया च तत्रस्यो धर्मपुत्रो गुधिष्टिरः ॥ १५ यूयं मुमूर्षवश्चापि मन्दप्रज्ञा न संशयः । इंजे राजपियझेन सादस्वेन विशाम्पते । ये तस्य वचनादेवमम्मान दूत विचेतसः ॥ २९ दिव्येन विधिना चैव धन्येन फुरुसत्तम ॥ १६ | गच्छध्यं त्वरिताः सर्वे यत्र राजा स कौरवः । कृत्वा निवेशममितः सरसस्तस्य कौरव । न चदयैव गच्छध्वं धर्मराजनिवेशनम् ॥ द्रौपद्या सहितो धीमान् धर्मपत्न्या नराधिपः१७ | एघमुक्तास्तु गन्धर्थं राज्ञः सेनानयायिनः । ततो दुर्योधनः प्रेप्यानादिदेश सहस्रशः। सम्प्राद्रयन् यतो गजा धृतराष्ट्रसतोऽभवत् ॥३१ इति श्रीमहाभारते आरण्यके पर्वणि घोषयात्रापर्वणि गन्धर्वदुर्योधनसेनासंवादे चत्वारिंशदधिकद्विशततमोऽध्यायः॥ २४० ॥ जले शातवान् । उपस्तान् दमनाहान् वत्सतरान् समीपाग- | उपसर्पत तत्समीपं गच्छत ॥ २६ ॥ इत्यारण्यके पनि वान् या काल्यामास संख्यातवान् ॥५॥ त्रिहायनांत्रिवान् | नेलकष्ठीये भारतभावदीपे चत्वारिंशदपिद्विशततमोऽ- वृषान् ब्याहरत् विजदार ॥६॥ यथोपजोषं यपारचि घ्यायः॥ २४.n म. ॥ सारस्वन एवाहसाध्येन ॥१६॥ आत्मजय न्तादिभिः । सहेति शेषः ॥२२॥ विजिहाविहर्तुमिच्छुः ।

·धनपर्व। अध्यायः २४१] ततःप्रम २४ २४१ वैशम्पायन उवाच। गन्धर्वभूता पृथिवी क्षणेन समपद्यत । ततस्ते सहिताः सर्वे दुर्योधनमुपागमन् । आपतद्भिर्महायेगश्चित्रसेनस्य सैनिकैः । अनुबंश्च महाराज यदूचुः कौरवं प्रति ।। १ अथ दुर्योधनो राजा शकुनिश्चापि सौबलः १७ गन्धारिते सैन्ये धार्तराष्ट्रः प्रतापवान् । अमर्षपूर्णः सैन्यानि प्रत्यमापत भारत ॥ दुःशासनो विकर्णश्च ये चान्ये धृतराष्ट्रजाः । २ न्यहनस्तत् तदा सैन्यं स्थैर्गरुडनिम्खनैः ॥ १८ शासनानधर्मशान मम विप्रियकारिणः । भूयश्च योधयामासः कृत्वा कर्णमथाग्रतः । यदि प्रक्रीडते सर्वदधैः सह शतक्रतुः । महता रथसङ्गेन रथचारण चाप्युत । दुर्योधनवचः श्रुत्वा धार्तराष्ट्रा महाबलाः। वैकर्तन परीप्सन्तो गन्धर्यान् समवाकिरन् । सर्व पवामिसनद्धा योधाश्चापि सहस्रशः ॥ ४ ततः सध्यपतन सर्वे गन्धर्वाः कौरयैः सह ॥२० सर्वांस्तांस्तद्वनं विविशुबलात् । तदा'सतमुलं युद्धममवल्लोमहर्पणम् । सिंहनादेन महता पूरयन्तो दिशो दश ॥ ५ ततस्ते मृदवोऽभूवन गन्धर्वाः शरपीडिताः २१ ततोऽपरैरवार्यन्त गन्धः कुरुसैनिकाः । उशुशुश्च कौरव्या गन्धर्वान् प्रेक्ष्य पीडितान् । ते वार्यमाणा गन्धः साघ बघाधिप । ६ गन्धर्वास्त्रासितान् दृष्ट्वा चित्रसेनो धमर्पणः २२ ताननादृत्य गन्धर्यास्तद्वनं विविधमहत् । उत्पपानासनात् अन्धो षधे तेषां समाहितः। यदा वाचा न तिष्ठन्ति धार्तराष्ट्राः सराजफा७ ततो मायास्त्रमास्थाय युयुधे चित्रमार्गवित् । ततस्ते खेचराः सर्वे चित्रसेने न्यवेदयन् । तयाऽमुह्यन्त कौरव्याचित्रसेनस्य मायया ॥ २३ गन्धर्वराजस्तान् सर्वानप्रवीत् कौरवान् प्रति ८ पकैकस्य तदा योधा धार्तराष्ट्रस्य भारत । पर्यवर्तन्त गन्धर्वदेशभिर्दशाभः सह ।। अनार्यान् शासतेत्येतांश्चित्रसेनोऽत्यमर्षणः । ९ ततः सम्पीयमानास्ते चलेन महता तदा। अनुशाताश्च गन्धर्वाचित्रसेनेन भारत । प्रगृहीतायुधाः सर्वे धार्तराष्ट्रानाभद्रवन् । प्राद्रवन्त रणे भीता ये च राजन जिजीपवः २५ तान् दृष्ट्वा पततः शीघ्रान् गन्धर्वानुद्यतायुधान् ॥ | भज्यमानेष्वनीकेषु धार्तराष्ट्रेषु सर्वशः। कर्णो वैकर्तनी राजस्तस्थौ गिरिरिवाचलः ॥२६ प्राद्धस्ते दिशः सर्वं धार्तराष्ट्रस्य पश्यतः । तान् दृष्ट्वा दयतःसर्वान् धार्तराष्ट्रान् पराङ्मुखान् दुर्योधनश्च कर्णश्च शकुनिश्चापि सौबलः। गन्धर्वान् योधयामासुः समरे भृशविक्षताः ॥२७ राधेयस्तु तदा वीर्ग नासीत् तत्र पराखः । आपतन्ती तु सम्प्रेश्य गन्धर्वाणां महाचमूम् १२ / सर्व एव तु गन्धर्याः शतशोऽथ सहस्रशः। जिघांसमानाः सहिताः कर्णमभ्यद्वन् रणे ॥२८ महता शरयपण राधेयः प्रत्यवारयत् । क्षुरप्रैर्विशिखै लयंत्सदन्तैस्तथाऽऽयसैः॥ १३ असिमिः पादृशैः शूलैर्गदामिश्च महाबलाः। सूतपुत्रं जिघांसन्तः समन्तात् पर्यवाकिरन् ।।२९ गन्धर्वान् शतशोऽमिलघुत्वात् स्तनन्दनः । १४ / अन्येऽस्य युगमच्छिन्दन् यजमन्ये न्यपातयन् । पातयत्तमाङ्गानि गन्धर्वाणां महारयः॥ ईषामन्ये ह्यानन्ये सृतमन्ये न्यपातयन् ।। सणेन व्यधमत् सर्वां चित्रसेनस्य पाहिनीम् । ते घध्यमाना गन्धर्वाः सूतपुत्रेण धीमता ॥ १५ । अन्ये छत्रं करूयं च बन्धुरं च तथाऽपरे। भूय एवाभ्ययन्ति शतशोऽय सहस्रशः । गन्धर्वा बहुसाहस्रास्तिलशोव्यधमन रथम्॥३१ 'लोपो न्योईलि' इति लोप । जिजीविषव ॥२५॥ राजन् हे ततस्ते सहिता इति ॥ १ ॥ एकैकस्य योघा. एकै जनमेजय ॥ २६ ॥ वम्यं स्यगृप्तिम् । बन्धुरं रथबन्धनान योधाः पर्यवर्तन्त परीतवन्तः ॥२४॥ जिजोषवः । अवार्यों ॥३१॥तेजस्वी-ख ३० ।

·३९४ महाभारते- [घोपयात्रा ततो रथादवप्लुत्य सूतपुत्रोऽसिचर्मभृत् । विकर्णरयमास्थाय मोक्षायाश्वानचोदयत् ॥ ३२ इति श्रीमहाभारते आरण्यके पणि घोषयात्रापर्वाण फर्णपरामवे एकचत्वारिंशदधिकद्विशततमोऽध्यायः ।। २४१ ॥ वैशम्पायन उवाच । २४२ गन्धयहियते राजा पार्थास्तमनुधावत ॥ गन्धस्तु महाराज मग्ने कर्ण महारथे । दुःशासनो दुर्विमहो दुर्मुखो दुर्जयस्तथा। सम्प्राद्यचमूः सर्वा धार्तराष्ट्रस्य पश्यतः ॥ १ बघा हियन्ते गन्धर्व राजदाराच सर्वशः ॥ १२ तान् दृष्टा द्रयतः सर्वान् धार्तराष्ट्रान् पराङ्मुखान् इति दुर्योधनामात्याः क्रोशन्तो राजगृद्धिनः। दुर्योधनो महाराजो नासीत् तत्र परासः ॥२ | आर्ता दीनास्ततः सर्वे युधिष्ठिरमुपागमन् ॥१३ तामापतन्ती सम्प्रेक्ष्य गन्धर्वाणां महाचमूम् । तांस्तया व्याधतान् दानाभिक्षमागान्युधिष्ठिरम् महता शरवर्षेण सोऽभ्यवर्षदरिन्दमः ॥ ३ | धुदान दुर्योधनामात्यान् भीमसेनोऽभ्यभापत ॥ अचिन्त्य शरवर्षे तु गन्धर्शस्तस्य तं रयम्। । महता हि प्रयत्नेन सन्ना गजवाजिभिः। दुर्योधनं जिघांसन्तः समन्तात् पर्यवारयन् ॥ ४ | अस्माभिरनुष्ठेयं गन्धर्वतष्ठितम् ॥ युगमीयां धरूयं च तवैव ध्यजसारथी । अन्यया धर्तमानानामयों जातोऽयमन्यया । अभ्यात्रिवेणं तल्पं च तिलशो ध्यधमन्छौः ॥ ५, दुर्मन्नितमिदं तायदाशो दु नदेयिनः ।। दुर्योधनं चित्रसेनो विरथं पतितं भुवि । देवारमन्ये लावस्थ पातयन्तीति नः श्रुतम् । अभिद्रुत्य महबादुर्जीवग्राहमयाग्रहीत् ॥ ६] इदं कृतं नः प्रत्यक्षं गन्यरतिमानुगम् । तस्मिन् गृहीते राजेन्द्र स्थितं दुःशासनं रथे। दिया, लोके पुमानस्ति कविदस्मप्रिये स्थितः पर्यगृहन्त गन्धर्वाः परिवार्य समन्ततः। ७ येनास्माकं हनो मार मासीनानां सुखावहः॥१८ विविंशति पवित्रसेनावादायान्ये विदुद्रुवुः । शीतपातातपसहांस्तपसा चैव कर्शितान् । विन्दानुविन्दायपरे राजदारांश्च सर्वशः ॥ ८ समस्यो विषमस्थान हि द्रष्टुमिच्छति दुर्मतिः१९ सैन्यं तद्धार्तराष्ट्रस्य गन्धर्वः समभिद्रुतम् । अधर्मवारिणस्तस्य कौरव्यस्य दुरात्मनः । पूर्व प्रभमाः सहिताः पाण्डयानभ्ययुस्तदा ॥ ९ ये शीलमनुवर्तन्ति ते पश्यन्ति परामयम् ॥ २० शकटा पणवेशाध यानयुग्यं च सर्वशः1, अधर्मो हि कृतस्तेन येनेतदुपशिक्षितम् । शरणं पाण्डवान् जग्मुहिषमाणे महीपतौ ॥ १०/ अनुशंसास्तु कौन्तेयास्तत्प्रत्यक्षं ब्रवीमि यः॥ २१ सैनिका ऊचुः। एवं घुयाणं कान्तयं मीमसेनमपस्वरम् । प्रियदर्शी महावाहो धार्तराष्ट्रो महाबलः । न कालः परुषस्यायमिति राजाऽभ्यमापत ॥२२ इति श्रीमहामारते भारण्यके पर्वणि घोपयात्रापर्वाण दुर्योधनादिहरणे द्विचत्वारिंशदधिकद्विशततमोऽध्यायः ॥ २४२ ॥ । इत्यारण्यके पर्वणि नलकण्ठीये भारतभावदीपे एकचत्वा. शिंदाधिकद्विशततमोऽध्यायः ॥ २४१ ॥ २५२ गंधर्वरिति॥१॥ जीवप्राहं जीवन्तमेव गृहीत्वेति गमुरून्तं कपादिलादग्रहीदित्यनुप्रयोगः ॥ ६॥ रामो युधिष्टिरस्य ॥ १६ ॥ लीवस्य अशकत्वात् ॥ १७ ॥ अपखरं क्रोधेन विकलवणे यया स्यात् तथा युवाणम् ॥ २२ ॥ इत्यारण्य पर्वणि नेलकीय भारतमानदीपे द्विचत्वाशिदधिमशिन- तमोऽध्यायः ॥२४॥ तिम्-स. चित्रसेनमा-स.

·अमेधानि ततः सर्व समनान्त मारत । । बस्मानिति ॥१॥ आभधाव याहीति चोदित आयः शदधिद्विशततमोऽध्यायः॥ २४३ ॥ * रणे-स्व. *अध्याय. २४३] वनपर्व। ३९५ २४३ युधिष्ठिर उवाच । प्रालिं शरणापन्नं दृष्ट्वा शत्रुमपि ध्रुवम् ॥ यस्मानमिगतांस्तात भयाञ्छिरणैषिणः। वरप्रदानं राज्यं च पुत्रजन्म च पाण्डवाः। कौरवान् विषमप्राप्तान् कथं ब्रूयास्त्वमीदृशम्॥१ शत्रोश्च मोक्षणं क्लेशात्रीणि चैकं च तत्समम् ॥ भवन्ति मेदा ज्ञातीनां कलहाश्च वृकोदर । कि चाप्यधिकमेतस्माद्यदापनः सुयोधनः । प्रसतानि च वैराणि कुलधर्मो न नश्यति ॥ २ त्वद्वाहुबलमाश्रित्य जीवितं परिमार्गते ॥ १४ यदा तु कश्चिन्शातीनां बाह्यः प्रार्थयते कुलम् । स्वयमेव प्रधावेयं यदि न स्यादृकोदर । न मर्पयन्ति तत् सन्तो बाहनाभिप्रधर्पणम् ॥ ३ विततो मे ऋतुरि न हि मेऽत्र विचारणा ॥ १५ जानात्येप हि दुर्बुद्धिरस्मानिह विरोपितान् । सानैव तु यथा भीम मोक्षयेथाः सुयोधनम् । स एवं परिभूयास्मानकादिदमाप्रियम् ॥ ४ तथा सरुपायैस्त्वं यतेथाः कुरुनन्दन । दुर्योधनस्य ग्रहणाद्गन्धर्वेण बलात् 'प्रभो। न साम्ना प्रतिपद्येत यदि गन्धर्वराडसौ। स्त्रीणां बाहाभिमर्शाय हतं भवति नः कुलम्॥५ पराक्रमेण मृदुना मोक्षयेथाः सुयोधनम् ॥ १७ शरणं च प्रपन्नानां त्राणार्थ च कुलस्य च। अथासौ मृदुयुद्धेन न मुञ्चेन्द्रीम कौरवान् । उत्तिष्ठ, नरव्याघ्राः सजीभवत मा चिरम् ॥ ६ सर्वोपायैविमोच्यास्ते निगृह्य परिपन्थिनः ॥ १८ अर्जुनश्च यमौ चैव त्वं च धीरापराजितः । एतावद्धि मया शक्यं सन्देष्टुं यै वृकोदर । मोक्षयध्वं नरव्याघा हियमाणं सुयोधनम् ॥ ७ । चैताने कर्मणि तते वर्तमाने च भारत ॥ पते रया मरव्याघाः सर्वशस्त्रसमन्विताः । वैशम्पायन उवाच। धृतराष्ट्रस्य पुत्राणां विमलाः काञ्चनध्वजाः ॥ ८ अजातशत्रोर्वचनं तच्छुत्वा तु धनञ्जयः । सखनानधिरोहवं नित्यसनानिमान रथान् । प्रतिजसे गुरोर्वाक्यं कौरवाणां विमोक्षणम् ॥२० इन्द्रसेनादिभिः सूतैः कृतशस्त्रैरधिष्ठितान् ॥ ९ अर्जुन उवाच । पतानाथाय चै यत्ता गन्धर्वान् योगुमाये ॥ सुयोधनस्य मोक्षाय प्रयतध्वमतन्द्रिताः ॥ १० । यदि साम्ना न मोक्ष्यन्ति गन्धर्वा धृतराष्ट्रजान् । य एव कश्चिद्राजन्यः शरणार्थमिहागतम् । । अद्य गन्धर्वराजस्य भूमिः पास्यति शोर्णितम्२१ परं शक्त्याऽभिरक्षेत किम्पुनस्त्वं वृकोदर ॥११ । अर्जुनस्य तु तां श्रुत्वा प्रतिज्ञा सत्यवादिनः । कौरवाणां तदा राजन् पुनः प्रत्यागतं मनः ॥२२ के इहायों भवेत् प्राणमभिधावेति चोदितः । इति श्रीमहाभारते आरण्यक पर्वणि घोप-यात्रापणि दुर्योधनमोचनानुशायां त्रिचत्वारिंशदधिकाहिशततमोऽध्यायः ॥ २४३ ॥ वैशम्पायन उवाच । आयुधानि च दिव्यानि विविधानि समादधुः । ते दंशिता रथैः सर्वे ध्वजिनः सशरासनाः ॥ ३ 'युधिष्ठिरवचः श्रुत्वा भीमसेनपुरोगमाः। पाण्डवाः प्रत्यदृश्यन्त ज्वलिता व पायकाः १ प्रहरवदनाः सर्वे समुनस्युनरर्पमाः॥ तान् रयान् साधुसम्पन्नान् संयुक्तान जवनईयैः आस्थाय रथशार्दूलाः शीघ्रमेव ययुस्ततः जाम्बूनदविचित्राणि कवचानि महारथाः॥ २ ततः फौरवसैन्यानां प्रादुरासीन्महास्वनः ॥ ५ इत्यारण्यके पर्वणि नलकण्ठोये भारतभावदीप त्रिचलारि- माणे रक्षकः शरणागतस्य कः भवेत् । य भार्यो महान् र २४२ युधिष्ठिरति ॥ १ ॥ दंशिता. सन्नदाः ।। ३॥ एव भवेत् । शरणागतरक्षणसमर्थो दुर्लभ इति मान ॥११॥ २४४ 1 २४३ ·३९६ महाभारते- [पोषयात्रा प्रयातान् सहितान् दृष्टा पाण्डुपुत्रान् महारथान् । यस्य शासनमाझाय चरामो विगतज्वराः १५ जितकाशिनश्च सचरास्त्वरिताश्च महारथाः ॥६ | तेनफेन यथार्दिष्टं तया पर्ताम भारत । क्षणेनैय धने तस्मिन् समाजग्मुरमीतवत् । नशास्ता विधतेऽस्माफमन्यस्तस्मात सरेश्वराद न्यपर्तन्त ततः सधै गन्धर्या जितकाशिनः ॥ ७ एयमुक्तः स गन्धर्वः कुन्तीपुत्रो धनअयः । दृष्टा रथगतान् वीरान् पाण्डवांधतपरणे । गन्धर्षान् पुनरेवदं षचनं प्रत्यभाषत । वास्तु पिम्राजितान हा लोकपालानिर्याधतान् न सम्धर्षराजस्य युक्त कर्म जप्सितम् । व्यूढानीका व्यतिष्टन्त गन्धमादनवासिनः । परदाराभिमपंच मानुषेध समागमः ।। राक्षस्तु पचनं श्रुत्या धर्मपुनस्य धीमतः॥ ९| उत्सृज्यध्वं महापीर्यान धृतराष्ट्र सतानिमान् । क्रमेण मृदुना युरमुपक्रान्तं च मारत । दारांश्चयां घिमुशध्यं धर्मराजस्य शासनात् १८ न त गन्धर्वराजस्य सैनिका मन्दचंतसः ॥१० यदा साना न मुञ्चभ्यं गन्धर्या धृतराष्ट्रजान् । शस्यन्ते मृदुना श्रेयः प्रतिपादयितुं तदा । मोक्षयिप्यामि पिक्रम्य स्वयमेर सपोधनम् । १५ ततस्तान युधि दुर्घर्षान सत्यसाची परन्तपः १९ पयमुश्त्या ततः पार्थः सायसाची धनञ्जयः। सान्त्वपूर्णमिदं धाक्यमुयाच खचगन् रणे । ससर्जनिशितान् पाणान् सवरान रावरान् प्रति विसर्जयत राजानं म्रातरं मे सुयोधनम् ॥ १२ तथैय शरवण गन्धपस्ति पलोयटाः । त पपमुक्ता गन्धर्चा: पाचन यशस्विना। पाण्डयानभ्ययर्तन्त पाण्डयाय दिपावसः ॥ २१ उत्स्मयन्तस्तदा पार्थमिदं वचनमब्रुवन् । १३ | ततः सतमुले युद्धं गन्धर्वाणांतरविनाम् । एकस्यैय ययं तात फुर्याम पचनं मुवि । घभूय भीमयेगानां पास्टवानां च भारत ॥ २२ इति धीमहामारते आरण्यके पर्वणि घोषयात्रापण पाण्यगन्धर्ययुगे चतुथत्वारिंशदधिकाद्विशततमोऽध्यायः ॥ २४४ ॥ २४५ धेशम्पायन उयाच । सदमाणां सहस्राणि माहिणीचमसारनम् । ततो दिग्यारसम्पन्ना गन्धर्वा ममालिनः । बामेयेनार्जुनः सस्ये गम्घर्षाणां पलोत्परः१७ विएजन्तः शरान दीप्तान समन्तात् पर्यपारयन् ! तया मीमो महेप्यासः संयुगे बलिनां परः । चत्वारः पाण्टया पारा गन्धर्याध सहस्रशः। गन्धर्यान् शतशो राजन् जधान निशितः शरैः रणे सध्यपतन् गजस्तदद्धतामपामयत् । माद्रीपुत्रापति तथा युध्यमानी पलावटी। यथा कर्णस्य चरणो धातंगष्ट्रस्य चोमयोः। परिणयाप्रतो गजन् अमातुः पातशा पगन् माघः शतशरिरात्री तथा तेषां प्रचदिरे ३ ते यभ्यमाना गर्या दियररप्रेमदारयः। तान् समापततो राजन् गन्धर्यायतशोरणे। । उत्पेतुः समुपादाय धृतराष्ट्रसनांस्मता प्रत्यगृहन् नरण्यामा: शरानेकशः। ४ ते कार्यमाणानगमाः वारपर्यः समन्ततः । स तानुत्पतितान या कुन्तीपुत्री धनाया। नशेषः पाणुपुत्राणां समीपे परिवर्तितम् । ५, महता रजालेन समन्तात् पर्यपारपत् । ११ मभिवन्दानभितो गन्धर्यामर्जुनम्तदा । ते पक्षाशाजालेन शाकुन्ता (प पर। सक्षपित्याऽय दिव्यानि महानाण्युपचामे ॥ ६ पयरर्जुन क्रोधादामपिसिमित बारपा प्रतिपादितम् ॥सवान् गगनगमनान्। गरान् गपसन् ॥१॥ इदार पने माये मारगमारदारे पनुभवावारिनिराळमोड. सत इति ॥१॥ या देवा पांमार रसा न पार ६ सय । प्रति 10 -- ·१७ नराका॥ २२ ॥ प्रत्यारण्यः परणि लष्ये अध्यायः २४६] घनपर्व। गदाशयपिवृष्टीस्ता निहत्य परमानवित् । संपृत्य विद्ययाऽऽत्मानं योधयामास पाण्डयमरर गावाणे वाहन लगन्धर्वाणां धनञ्जयः॥ १३ अत्राणि तस्य दिव्यानि सम्प्रयुक्तानि सर्वशः। शिरोभिः प्रपतनिश्च चरणैर्बादुभिस्तथा । दिन्यैरस्वैस्तदा वीरः पर्यवारयदर्जुनः ।। २३ अमवृशिरेवाभाति परेगमभवद्यम् ॥ १४ | सचार्यमाणस्तैरखैरर्जुनेन महात्मना । ते वध्यमाना गन्धर्वाः पाण्डवेन महात्मना । गन्धर्वराजो बलवान् माययाऽन्तर्हितस्तदा ॥२४ भूमिष्ठमन्तरिक्षस्थाः शरवरवाकिरन् । अन्तहितं तमालक्ष्य प्रहरन्तमया नः । तेषां तु शरवर्षाणि सव्यसाची परन्तपः। अनः संवार्य तेजस्वी गन्धर्वान् प्रत्यविध्यत १६ अन्तर्धानयधं चास्य चक्रे क्रुद्धोऽर्जुनस्तदा । ताडयामास खौर्दिव्यास्त्रप्रतिमन्त्रितैः ॥ २५ स्थूणाकर्णेन्द्रजालं च सीरं चापि तथाऽर्जुनः। शन्दवेवं समाश्रित्य बहुरूपो धनञ्जयः ।। माग्नेयं चापि सौम्यं च ससर्ज कुरुनन्दनः ॥१७ स वध्यमानस्तैरनरर्जुनेन महात्मना । ते दद्यमाना गन्धर्वाः कुन्तीपुत्रस्य सायकैः । ततोऽत्य दर्शयामास तदाऽऽत्मानं प्रियःसखा। देतेया इय शक्रेण विषादमगमन् परम् । ऊर्यमाक्रममाणाश्च शरजालेन वारिताः। चित्रसेनस्तथोवाच सखायं युधि विद्धि माम् । विसर्पमाणा मलैश्च यार्यन्ते सन्यसाचिना ॥ १९ चित्रसेनमयालश्य सखायं युधि दुर्घलम् ॥ २८ गन्धर्यास्त्रासितान दृष्ट्वा कुन्तीपुत्रेण भारत। सबहारास्त्रमय तत् प्रसृष्टं पाण्डवः। चित्रसेनो गदां गृह्य सव्यसाचिनमाद्रवत् ॥ २० दृष्टा तु पाण्डवाः सर्वे संहतास्त्रं धनञ्जयम् ॥ २९ तस्याभिपततस्तूर्ण गदाहस्तस्य संयुगे। सजन्हुः प्रदुतानभ्यान शरवेगान् धपि च । गदा सर्वायसी पार्थः शरैश्विग्छेद सप्तथा ॥ २१ चित्रसेनश्च भीमश्च सव्यसाची यमायपि । ३० पृष्ट्वा कौशलमन्योन्यं रयेयेवायतस्पिरे । अगदां बहुधा दृष्या कृत्तां यागस्तरविना । इति श्रीमहाभारते आरण्यके पर्वणि घोषयात्रापणि गन्धर्वपरामये पञ्चचत्वारिंशदधिकद्विशततमोऽध्यायः ॥ २४५ ॥ २४६ पैशम्पायन उवाच। ज्ञात्वा चिफीपितं चैषां मामुयाच सरेश्वरः ॥ ५ ततोऽर्जुनश्चित्रसेनं प्रहसन्निदमब्रवीत् । गच्छ दुर्योधनं बद्धा सहामात्यमिहानय । मध्ये गन्धर्वसैन्यानां महेप्यासो महाद्युतिः ॥ १ धनजयश्च ते रत्यः सह मामिराहये । ६ किते ध्यपसितं धीर कौरवाणां विनिप्रहे । सच प्रियः सा तुभ्यं शिष्यश तय पाण्डव । किमर्थं च सदारोऽयं निगृहीतः सुयोधनः ॥ २ पचनाद्देवराजस्य ततोऽस्मीहागतो दुतम् । चित्रसेन उवाच । अयं दुरात्मा वरध गमिष्यामि सरालयम् । विदितोऽयमभिप्रायस्तन दुरात्मनः । नेप्याम्येनं दुरात्मानं पाकशासनशासनात् ॥ ८ ३ दुर्योधनस्य पापस्य कर्णस्य च धनञ्जय ।। ठगर्जुन उवाच । पनम्यान् भवतो ज्ञात्या क्लिश्यमानाननाययद। समस्यो विषमस्यांस्तान द्रश्यामीत्यनपस्थितान्॥ ४ उत्पूज्यतां चित्रसेन नाताऽस्माकं सयोधनः। धर्माजस्य सन्देशान्मा चेदिन्छसि नियम् ॥९ २४६ ततोऽर्जुन इति ॥१॥ तबाहोन मति शेषः॥ ३॥ নামাই इमेऽपहसित प्रासा द्रौपदी च यशखिनीम् । अप गृहीता ॥ २॥ पाच पाच्छार रिभ्या प्रदर्श- पनवसारिशविकसितमोऽधायः ·३९९ वनपर्व। अध्यायः १४८] ९ विमुच्य पाये यानानि देशे सयपसोदके। नाशनुवं स्थापयितुं दीर्यमाणां च वाहिनीम॥१२ सनिविष्टः गुमे रम्य भूमिभागे यथेप्सितम् ॥ ७ हस्त्यश्वरथपादातं यथास्थानं न्यवेशयत् । शरमताद्गश्च भृशं व्यपयातोऽमिपीडितः। अयोपविष्टं राजानं पर्यवे ज्वलनप्रभे ॥ इदं त्वत्यद्भुतं मन्ये याप्मानिह भारत ॥ अरिटानक्षतांश्चापि सदारबलवाहनान् । उपप्लुतं यया सोमं राहुणा रात्रिसद्धये । विमुक्तान् सम्प्रपश्यामि युद्धात् तस्मादमानुपात् उपागम्यावीत् को दुर्योधनमिदं तदा ॥ दिया जावसि गान्धारे दिष्टपानासनमः पुनः नैतस्य कर्ता लांकऽस्मिन् पुमान् विद्यतिमारता दिष्टया त्यया जिताव गन्धर्वाः कामरूपिणः। यत् कृतं ते महाराज सह भ्रातृमिराहये॥ १५ दिष्टया समग्रान् परयामि मास्ते युरुनन्दन । वैशम्पायन उवाच। विजिर्गापून रणे रक्तान निर्जितारीन् महारयान् एवमुक्तस्तु कर्णेन राजा दुर्योधनस्तदा। महं त्वमिदुतः सर्वैर्गन्धः पश्यतस्तव । उवाच चाङ्गराजानं बाष्पगद्गदया गिरा ॥ १६ इति श्रीमहाभारते आरण्यके पर्वणि घोषयात्रापर्वणि कर्णदुयाँधनसंवादे सप्तचत्वारिंशदधिकद्विशततमोऽध्यायः ॥ २४७ ॥ +88hd8862 २४८ दुयाँधन उवाच । प्रसाद पाण्डवान् सर्वानाशापयत मोक्षणे । अजानतस्ते राधेय नाम्यसूयाम्यहं वचः। अथागम्य तमुद्देशं पाण्डवाः पुरुषर्षभाः ।। जानासि त्वं जितान शान गन्धर्धास्तेजसा मया सान्त्वपूर्वमयाचन्त शक्ताः सन्तो महारथाः। थायोधितास्तु गन्धर्वाः सुचिरं सोदरर्मम । यदा चास्मान् न मुमुचुर्गन्धर्वाः सान्विता अपि मया सह महाबाही कृतयोमयतः क्षयः॥ २॥ ततोऽर्जुनश्च भीमश्च यमजौ च बलोत्कटौ। मायाधिकास्त्वयुध्यन्त यदा पूरा वियद्गताः। मुमुचुः शरवर्षाणि गन्धर्वान् प्रत्यनेकशः ॥ ११ तदा नो न समं युद्धममवत् खेचरैः सह ॥ अथ सर्वे रणं मुक्का प्रयाताः खेचरा दिवम् । अस्मानवाभिकर्षन्तो दीनान मुदितमानसाः १२ पराजयं च प्राप्ताः स्मो रणे बन्धनमेव च। ततः समन्ताव पश्यामः शरजालेन येष्टितम् । समस्यामात्य पुत्राश्च सदारबलवाहनाः। उचैराफाशमार्गेण दियामस्तैः सुदुःखिताः। अमानुपाणि चात्राणि प्रमुञ्चन्तं धनञ्जयम् ॥१३ अथ ना सैनिकाः केचिदमात्याश्च महारथाः॥५/ समावृता दिशो दृष्ट्वा पाण्डवेन शितैः शरैः। उपगम्यावन् दीनाः पाण्डवांध+रणप्रदान् । धनञ्जयसवाऽऽत्मानं दर्शयामास थै तदा ॥ १४ एप दुर्योधनो राजा धार्तराष्ट्रः सहानुजः॥ ६ चित्रसेनः पाण्डयेन समाश्लिप्य परस्परम् । सामात्यदारोहियते गन्धर्वेदिवमाश्रितः । कुशलं परिपप्रच्छ तैः पृश्याप्यनामयम् ॥ तं मोदायत भद्रं वः सहदारं नराधिपम् ॥ तसमेत्य तथाऽन्योन्यं सन्नाहान् विप्रमुच्य च ॥ परामशी मा भविष्यत् कुरुदारेषु सर्वशः। एकीभूतास्ततो धीरा गन्धर्वाः सह पाण्डवैः । पवमुक्के तु धर्मात्मा ज्येष्ठः पाण्डुसुतस्तदा । ८। अपूजयेतामन्योन्यं चित्रसेनधनायो । इति श्रीमहाभारते आरण्यके पणि घोपयात्रापर्वणि दुर्योधनवाक्ये, अटचत्वारिंशदधिकदिशततमोऽध्यायः ॥ २४८ ॥ ३ . इत्यारण्यक पर्वणि नैलबष्ठीये भारतमावदीपे सतववार- सदाधिकाशिततमोऽध्यायः ॥ २४७ ॥+ पाण्डवान् धरण २४८ अजानतस्ते इति ।नाभ्यस्यामि दोषादिति न मन्ये ॥१॥ इत्यारण्यके पर्वणि नेलाष्टीये भारतभावदीप अपचत्वारिंशदधिकद्विशततमोऽप्यायः ॥ २४८ ॥ प्रदान्-स.

·४०० महामारते- [ घोषयात्रा ॥ ४ २४९ दुर्योधन उघाच! दुर्विनीताः श्रियं प्राप्य विद्यामैश्वर्यमेव च । चित्रसेनं समागम्य प्रहसमनस्तदा। तिष्ठन्ति न चिरं भद्रे ययाहं मदगर्वितः ॥ १८ इदं वचनमक्लीवमप्रवीत् परवीरहा । १ (अहो नाहमिदं फर्म कर्ट दुधरितं एतम् । भ्रातूनर्हसि मे वीर मोक्तं गन्धर्वसत्तम । स्वयं दुर्बुद्धिना मोहान प्राप्तोऽस्मि संशयम १९ अनहेर्पणा हीमे जीयमानेषु पाण्डुपु ॥ २ तस्मात् मायमुपासिप्येन हि शक्ष्यामिजाषितम्। पवमुक्तस्तु गन्धर्वः पाण्डवेन महात्मना । चेतयानो हि को जीयेत् फन्ट्रान्छनुभिरुद्धृतः। उयाच यत् कर्ण घयं मन्त्रयन्तो विनिर्गताः ॥३/शभिश्वायहसितो मानी पारुपयतिः। द्रधारः स्मसुखादीनान् सदारान पाण्डवानिति पाण्डवैविक्रमायैश्य सायमानमयेक्षितः ॥ ૨૨ तस्मिनधार्यमाणे तु गन्धर्षण घचस्तथा । वैशम्पायन उवाच । भूमेवियरमन्वैच्छं प्रवेष्टुं पीडयाऽस्वितः। पवं चिन्तापरिगतो दुःशासनमानचीत् । युधिष्ठिरमयागम्य गन्धर्वाः सह पाण्डवैः । ५) दुःशासन निवांधेदं वचनं मम भारत ॥ २२ अस्मदुर्मन्त्रितं तस्मै धद्धांचास्मान्यवेदयन् । प्रतीच्छ त्वं मया दत्तमभिकं नृपो भव । स्त्रीसमक्षमहं दोनो वक्षःशवशं गतः ॥ ६ प्रशाधि पृधि स्फीता कर्णसौबलपालिताम२३ युधिष्ठिरस्योपहृतः किं नु दुःखमतः परम् । भ्राहन पालय यिनन्धं मरुतो प्रहा यथा । ये में निराकृता नित्यं रिपुर्यपामहं सदा ॥ वान्धवाधोपजीवन्तु देया इय रातकम् ॥ २४ सैमोशितोऽहं दुर्बुद्धिदतं तेरेव जीवितम् । | माह्मणेषु सदा ति फुर्सयाश्याप्रमादतः । प्राप्तः स्यां यद्यहं धीर धधं तस्मिन् महारणे ॥ ८ घन्धुना सुहृदां चैव भवेयास्त्वं गतिः सदा ॥ २५ श्रेयस्तदविता मह्यं नैवंभूतस्य जीवितम् । शातींश्चाप्यनुपश्येथा विष्णुदेवगणान् यथा । मभूधशः पृथिव्यां मे ख्यातं गन्धर्षतो यधात् ॥ | गुरयः पालनीयास्ते गच्छ पालय मेदिनीमा २६ माताश्च पुण्यलोकाः स्युमहेन्दसदनेऽक्षयाः। नन्दयन् सहृदः सर्यान् शामयांवावभसयन् । यत्वद्य मे व्यवसितं तच्छृणुध्वं नरर्षभाः। १०) कण्ठे चैनं परिवज्य गम्यतामित्युपाय ह ॥ २७ इह प्रायमुपासिप्ये यूयं घजत गृहान् । तस्य तवचनं श्रुत्या दीनो दुःशासनोऽप्रवीत् । म्रातरधेय मे सयें यान्त्वद्य स्वपुरं प्रति ॥ ११ अशुकण्ठः सुदुःपातः प्रालिः प्रणिपत्य १३८ कर्णप्रभृतयश्चैय सहदो बान्धयाश्च ये। सगद्गदमिदं याफ्यं मातरं ज्येष्टमात्मनः । दुःशासनं पुरस्कृत्य प्रयान्त्यध पुरं प्रति ॥ १२ प्रसीदत्यपतद्मा दूधमानेन चेतसा ॥२९ नाहं सम्प्रयास्यामि पुरं शनुनिराकृतः। दुःसितः पादयोस्तस्य मेग्रज जलमुत्पजन् । शत्रुमानापहो भूत्या सहृदां मानरत् तथा ॥ १३ | उक्तयांश्च नरव्याघ्रो नैतदेयं भयिष्यति ॥ स सहच्छोकदो जातः शत्रूणां हर्षवर्धनः । विदीयेंत सकला भूमि धापि शकली मषेत् । धारणायमासाय किं पक्ष्यामिजनाधिपम्॥ १४ रयिरात्मरमा जाहात् सोमः शीतांशुतो त्यजेत मीरमधोको रूपोणी चिदुर सअयस्तया। पायुः शेष्यमयो जहाधिमयांय परिप्रजेत् । वाहीफा सौमदनिश्च ये चान्ये वृद्धसम्मताः॥१५ गुप्येत् तोयं सारेषु वहिरप्युप्णतां त्यजेत् ॥ ३२ प्रालणाः थेणिमुयाय तथोदासीनवृत्तयः। न चाहं त्यहते राजन् प्रशासयं पन्धराम् । फिमा यस्यन्ति कियापि प्रतियश्यामितानहम्॥ पुनः पुनः प्रसीदेति पास्यं चेदगुणाच ॥ ३३ रिपूणां शिरसि स्थित्वा तया विक्रम्य चोरसि। त्वमेय नः कुले राजा मयिष्यसि शतं समा। मात्मोपात् परिम्रष्टः फथं घश्यामि तानहम्९७ पयगुका स राजानं सुम्परं प्ररुरोदर ३४ २४१ इति सम्बन्धः (अभूत् अमरिष्यत् ॥९॥ निमुखाः शिस्थिसहातमुख्याः प्रालर इत्पर्य (रिसा चियसनामिति ॥ एवंभूतस्य जीवितं न प्रेयः । सरियागं . यथा स्यात् तथा ॥ ३४ ग्र ·४०१ घनपर्व। बप्यायः २५.] पादौ संस्पृश्य मानाही माहज्य तस्य भारत । धृति गृहीतं मा शत्रून् शोचन्तौ नन्दयिष्यथः ३८ तया ती दु:खिती या दुःशासनसुयोधनौ॥ ३५, कर्तव्यं हि कृतं राजन् पाण्डवैस्तव मोक्षणम् । अधिगम्य व्यथायिटकार्णस्तो प्रत्यभापत । नित्यमेव प्रियं कार्य राज्ञो विपयवासिभिः॥३९ विषादयः किं कौरव्यौ वालिदयात् प्राकृताविय पाल्यमानास्त्वया ते हि निवसन्ति गतज्वराः। न शोकः शोचमानस्य विनियतत कहिंचित् । । नार्हस्येयंगते मन्युं कर्तुं प्राकृतवद्यया ।। यदा च शोचतः शोको व्यसनं नापकर्षति॥ ३७ विषण्णास्तव सोदर्यास्त्वयि प्रायं समास्थिते । सामर्थ्य किं ततः शोके शोचमानी प्रपत्ययः । उत्तिष्ठ व्रज भद्रं ते समाभ्यासय सोदयन् ॥४१ इति श्रीमहामारते मारण्यके पर्वणि घोषयात्रापर्वणि दुर्योधनप्रायोपवेशे ऊनपञ्चाशदधिकद्विशततमोऽध्यायः ॥ २४९ ॥ . २५० -- ८ ९ कर्ण उवाच। शूराम्ध बलवन्तश्च संयुगेप्वपलायिनः ॥ राजन्नाधावगच्छामि तपेह लघुसत्यताम् । भवतस्ते सहाया धै प्रेप्यतां पूर्वमागताः । किमत्र चित्रं यद्वीर मोक्षितः पाण्डवैरसि । १ ! पाण्डवैयानि रत्नानि त्वमद्याप्युपभुअसे ॥ सद्यो वशं समापनः शत्रूणां शत्रुफर्शन। सत्त्वस्थान् पाण्डघान् पश्य न ते प्रायमुपाविशन् । सेनाजायैश्च कौरव्य तयो विषयवासिभिः॥ २ | उत्तिष्ठ राजन् भद्रं ते न चिरं कर्तुमर्हसि ॥ मसात दिया ज्ञातः कर्तव्यं नृपतेः प्रियम् । अवश्यमेव नृपते राक्षो विषयवासिमिः। मायः प्रधानाः पुरुषाः होमयन्त्यरिवाहिनीम्॥३ प्रियाण्याचरितव्यानि तत्र का परिदेवना ॥ १० निगृह्यन्ते च युद्धेषु मोश्यन्ते चैव सैनिकैः । मद्वाक्यमेतद्राजेन्द्र यद्येवं न करिष्यसि । सेनाजीयाश्च ये राज्ञां विषये सन्ति मानवाः ॥४ स्थास्यामीह भवत्पादौ शुभूपनरिमर्दन । ते सगम्य नृपार्याय यतितत्यं यथातथम् । नोत्सहे जीवितुमहं त्वविहीनो नरर्षभ । यद्येयं पाण्डवै राजन् भवद्विषयवासिभिः ॥ ५ प्रायोपविष्टस्तु नृप राज्ञां हास्यो भविष्यसि १२ वैशम्पायन उवाच। यहठया मोक्षितोऽसि तत्र का परिदेवना । न चैतत् साधु यद्राजन् पाण्डवास्त्वां नृपोत्तमम् एवमुक्तस्तु कर्णेन राजा दुर्योधनस्तदा । खसेनया सम्पयान्तं नानुयान्ति स्म पृष्ठतः। नैवोत्यातुं मनश्चके स्वर्गाय कृतनिश्चयः॥ इति श्रीमहामारते आरण्यके पर्वणि घोपयात्रापणि दुर्योधनप्रायोपवेशे कर्णधाक्ये पञ्चाशदधिकद्विशततमोऽध्यायः ॥२५०॥ २५० राजनिति। स्पार्थोऽध्यायः ॥१॥ इत्यारण्यके यदा चेति । यदि शोकेन म्यसनं नश्येत् तर्हि स तम्य न न तत् तयाऽस्ति । अतः शोको न कर्तव्य इत्यर्थ ॥३॥ इत्यारण्यक पर्वणि नलकण्ठीये भारतभावदीपे ऊनपश्चाशदः । पर्वणि नैलकण्ठीये भारतभावदीपे पञ्चाशदधिकदिश धिकाद्विशततमोऽध्यायः ॥ २४९ ॥ ध्यायः॥ २५० ॥ प०२६

·सम्यावर्तयन् देतेयशनवा इति पूर्वण सम्बन्ध ॥ २४ ॥ दानवरेव ॥ १३ ॥ अविनानं कायोकाविज्ञानाभावस्तेन
1
४०३
घनपर्व ।
अध्याय २५२]
समादाय च राजानं प्रविवेश रसातलम् । प्रहृष्टमनसः सर्वे किञ्चिदुत्फुललोचनाः ।
दानवानां मुहूर्ताच तमानीतं न्यवेदयत् ।
। तमानीतं नृपं दृष्ट्वा रात्री सहत्य दानवाः ॥ २९ साभिमानमिदं वाक्यं दुर्योधनमथानुवन् ॥ ३०
इति श्रीमहाभारते आरण्यके पर्वणि घोषयात्रापर्वणि दुर्योधनप्रायोपवेशे
एकपञ्चाशदधिकद्विशततमोऽध्यायः॥ २५१ ॥
३
४
२५२
सहायार्थं च ते वीराः सम्भूता भुवि दानवाः१०
दानवा ऊचुः।
मोः सुयोधन राजेन्द्र भरताना कुलोद्वह ।
भीष्मद्रोणपाश्चि प्रवेश्यन्त्यपरेऽसुराः ।
शूरैः परिवृतो नित्यं तथैव च महात्मभिः॥ १ यैराविष्टा घृगां त्यका योत्स्यन्ते तव वैरिभिः११
अकार्षीः साहसमिदं कस्मात् प्रायोपवेशनम् ।
नैव पुत्रान च भ्रातृन पितृन च बान्धवान् ।
आत्मत्यागी ह्यधोयाति वाच्यतां चायशस्करीम् | नैव शिष्यान्न च ज्ञातीन बालान स्थविरान च॥
न हि कार्यविरुद्धषु बहुपापेषु कर्मसु ।
युधि सम्प्रहरिप्यन्तो मोक्ष्यन्ति कुरुसत्तम ।
निःस्नेहा दानवाविष्टाः समानान्तेऽन्तरात्मनि ॥
मूलघातिपु सजन्ते बुद्धिमन्तो भवद्विधाः ॥
नियच्छैनां माति राजन् धर्मार्थसुखनाशिनीम् ।
प्रहरिष्यन्ति विवशाः स्नेहमुत्सृज्य दूरतः।
यशःप्रतापयिनी शत्रूणां हर्षवर्धनीम् ।
हप्ताः पुरुषशार्दूलाः कलुपीकनमानसाः ।
थूयतां तु प्रभो तत्त्वं दिव्यतां चात्मनो नृप । विज्ञानविमूढाश्च देवाच विधिनिर्मितात् ॥१४
निर्माणं च शरीरस्य ततो धैर्यमवामुहि ॥
५ व्याभाषमाणाश्चान्योन्यं न मे जीवन् विमोक्ष्यसे
पुरा त्वं तपसाऽस्माभिर्लब्धो राजन् महेश्वरात्। सर्वे शस्त्रास्त्रमोक्षेण पौरुपे समयस्थिताः॥ १५
'पूर्वकायश्च पूर्वस्ते निर्मितो यजसञ्चयैः ।।
६ श्लाघमानाः कुरुश्रेष्ठ करिष्यन्ति जनक्षयम् ।
अौरभेद्यः शस्त्रश्चाप्यधाकायश्च तेऽनघ ।
तेऽपि पञ्च महात्मानः प्रतियोत्स्यन्ति पाण्डवाः
वधं चैषां करिष्यन्ति देवयुक्ता महाबलाः ।
इन्तः पुष्पमयो देव्या रूपतः स्त्रीमनोहरः॥
एवमीश्वरसंयुक्तस्तव देहो नृपोत्तम ।
दैत्याक्षोगणाश्चैव सम्भूताः त्रयोनिपु ॥
देय्या च राजशार्दूल दिव्यस्त्वं हि न मानुषः॥८ योत्स्यन्ति युधि विक्रम्य शत्रुभिस्तव पार्थिव ।
। क्षत्रियाच महावीर्या भगदत्तपुरोगमाः।
गदाभिर्मुसले शूलैः शस्त्रैरुच्चावचैस्तथा ॥ १८
दिव्यास्त्रविदुषः शूराः क्षपयिष्यन्ति ते रिपून ९ यञ्च तेऽन्तर्गतं वीर भयमर्जुनसम्भवम् ।
तदलं ते विपादेन भयं तव न विद्यते ।
तत्रापि विहितोऽस्माभिर्वधोपायोऽर्जुनस्य वै१९
२५२
भोः सुयोधनेति ॥ १॥ कार्यविरुदेषु शत्रुजय-
॥४॥ पूर्वराय. नामेारि ॥ ६ ॥ अमुरा इति छेद
वाग्यतो मौनी। स्वर्गगतिमरणं तत्काम्यया तदिच्छया | ध्यायः॥२५१॥
॥२०॥ मनसा उप समीपे चिति दाहार्य काष्ठसञ्चय
कला सङ्कल्प्य अवश्यं मर्तव्यमिति निश्चित्येत्यर्थः । वहि -
क्रियाः नानपानाद्याः ॥ २१॥ वैतानसम्भवमाग्निविस्तार-
' साध्यं नयतुष्ट्यादिविधानमायणिकं न तु प्रयोपम्
॥ २३ ॥ उपनिषदि आरण्यके प्रोक्ताः किया. सर्व प्रविष्य | विरुदेषु पापेषु आत्महत्यादिषु ॥ ३ ॥ नियच्छ त्यजेत्या
हृदयं प्रविष्य शिरोभिवृज धमनी प्राज इत्यादि मन्त्रा-
शिता शत्रुमारणार्या एतन्मन्त्रजपदोमादिरूपः समवर्तयन् घृणां कृपाम् ॥ ११ ॥ अन्तयत्मनि चित्त समाकान्त
फुत्या आज्ञास देवता ॥ २६ ॥ इत्यारम्पके पर्वणि मूडा । देवा इष्टात् विधिनिर्मितात् पूर्वकर्मस्तात् ॥
मैलकण्ठीये भारतभावदीपे एकाधाशदधिकद्विशततमाऽ- । न्याभाषमाणाः विश्वमाभायन्तः ॥1॥

·४०४
महाभारते-
(घोषयात्रापर्व,
.
हतस्य नरकस्यात्मा कर्णमूर्तिमुपाश्रितः । रजस्तमोभ्यामाकान्ताः फागुनस्य वधैषिणः ।
तरं संस्मरन् वीर योत्स्यते केशवार्जुनौ ।। २० | भीष्मद्रोणरुपायाश्च दानवाकान्तचेतसः ॥ ३६
सते विक्रमशीटौरी रणे पाय विजेष्यति।
न तथा पाण्डुपुत्राणां नेह्यन्तो विशाम्पते।
कर्णः प्रहरता श्रेष्ठः साश्वारीन् महारथः ॥२१ । न चाचचक्षे कस्मैचिदेतद्राजा सुयोधनः॥ ३७
ज्ञात्वतच्छद्मना यमी रक्षार्थ संन्यसाचिनः ।
| दुर्योधनं निशान्ते च कणों वैयर्तनोऽब्रवीत् ।
कुण्डले कवचं चैव कर्णस्यापहरिप्यति ।। २२ । स्मयन्निवालि कृत्वा पार्थिचं हेतुमद्वचः ॥ ३८
तस्मादस्माभिरप्यत्र दैत्याः शतसहस्रशः।
न मृतो जयते शत्रून् जीवन् भद्राणि पश्यति ।
नियुक्ता राक्षसाश्चैव ये ते संशप्तका इति ॥ २३ मृतस्य भद्राणि कुतः कौरवेय कुतो जयः ॥ ३९
प्ररयातास्तेऽर्जुनवीरं हनिप्यन्ति च मा शुचः । न कालोऽध विपादस्य भयस्य मरणस्य घा।
सपना त्वया हीयं भोक्तव्या यसुधा नृप ॥२४ / परिप्वज्याप्रवीचनं भुजाभ्यां स महाभुजः ५४०.
मा विषादं गमस्तस्मातत्वयुपपद्यते ।
विन त्वयि चास्माकं पक्षो हीयेत फौग्य ॥२५ शवून प्रताप्य वीर्येण स कथं मृत्युमिच्छसि ॥४१,
उत्तिष्ठ राजन् किं शेषे कस्माच्छोचसि शत्रुधन्।
गच्छ धीर न ते बुद्धिरन्या कार्या कथञ्चन ।
बमस्माकं गतिनित्यं देवतानां च पाण्डवाः २६ / सत्यं ते प्रतिजानामि यधिप्यामि रणेऽर्जुनम्।।४२.
अथवा ते मयं जातं दृष्ट्राऽर्जुनपराक्रमम् ।
वैशम्पायन उवाच ।
एवमुक्ता परिप्वज्य दैत्यास्तं गजकुआरम् ।
गते प्रयोदशे वर्षे सत्येनायुधमालभे ।
थानयिष्याम्यहं पार्थान् घशं तव जनाधिप । ४३.
समाश्वास्य च दुर्धर्व पुत्रबद्दानवर्षभाः ॥
२७
स्थिरां कृत्वा धुद्धिमस्य प्रियायुका च भारत । एवमुक्तस्तु कर्णेन दैत्यानां घचनात् तथा।
गम्यतामित्यनुशाय जयमामुहि चेत्यय ॥
प्रणिपातेन चाप्येपामुदतिष्ठव सुयोधनः ॥ ४४.
तसिष्टं महाबाहुं कृत्या सैवानयत् पुनः ।
दैत्यानां तद्वचः श्रुत्वा दि फूत्वा स्थिरां मतिम् ।
तमेव देशं यप्रासौ तदा प्रायमुपाविशत् ॥ २९ ततो मनुजशार्दूलो योजयामास पाहिनीम् ४५
रथनागाश्वकलिलां पदातिजनसङ्खलाम् ।
प्रतिनिक्षिप्य तं वीरं त्या समभिपूज्य च ।
अनुशाता च राक्षा सा तथैवान्तरधीयत ॥ ३० | गङ्गौघप्रतिमा राजन् सा प्रयाता महाचमू ४६.
गतायामय तस्यां तु राजा दुर्योधनस्तदा ।
वेतच्छत्रैः पताकाभिश्चामरैश्च सुपाण्डुरैः।
स्वप्नभूतमिदं सर्वमचिन्तयत भारत ॥
३१ स्थैर्नागः पदातच शुभेऽतीय सला ॥
विजेप्यामि रणे पाण्ड्रनिति चास्याऽभवन्मतिः। व्यपेताभ्रघने काले घोरिवाव्यक्तशारदी ।
कर्ण संशप्तकांचव पार्थस्यामित्रघातिनः ३२ / जयाशीमिद्विजेन्द्रः स स्तूयमानोऽधिराजयत् ४८
अमन्यत पंधे युक्तान समर्थाश्च सयोधनः । गृह्यनजालिमालाच धार्तराष्ट्रो जनाधिपः।
पर्वमाशा दृढा तस्य धार्तराष्ट्रस्य दुमतेः । ३३ / सुयोधनो ययाय धिया परमया ज्वलन् ॥ ४९,
विनिर्जये पाण्डयानाममघद्भरतर्षम।
कर्णेन सार्ध राजेन्द्र सौबलेन च देविना ।
कर्णोऽप्याविधचित्तात्मा नरफस्यान्तरात्मना३४ दुःशासनादयश्चास्य भ्रातरःसर्व एव ते ॥ ५०
अर्जुनस्य यधे रां करोति स्म तदा मतिम् । भूरिश्रवाः सोमदत्तो महाराजश्च वाल्हिकः ।
संशतकाच ते धीग राक्षसापिएचेरासः ॥ ३५ / रथैर्नानाविधाकारैर्हयैर्गजबरस्तथा ॥
विक्रमे शत्रुजय शोटीरः समर्थः ॥ २१॥ त्वया अन्या • विस्तारे लोहमुद्रे' इति मैदिनी । शरदोत्ययः । अन्यका
मरणार्या वरशान्त्यर्या वा घुद्धिन कार्या ॥२६॥ जयमामुहि ईपम्यक्षा शारदी शरजातपुण्डरीककाशामुमायाकारसत्र
चौगुरुमिति शेष । अथ तेविसमिति सम्बन्ध ॥ २८ ॥ चामरादिमा शोमा यस्यां साऽन्यवशारदी । अधिराजा
अन्तरात्मना मनसा ॥ ३४ ॥ पादुपुत्राणामपरीति शेषः । सार्वमीमो युधिष्टिरस्तद्वत् ॥ ४८ ।। गृहन् दृषप्रसारादिना
॥ ३७ ॥ एषां दु शासनादीनाम् ।।४॥ पदातः पदा-
तिभिः सा चोरिख शुशने इति दयौः सम्बन्ध IIron / अनुगृहन् । अलिमाला नमस्काराअलिपी माली
व्यपेतः अध्यनः मेघविस्तारो यसिन् 'पनं सातत्युपकम्य । नित्यर्थ ॥४९॥ देविना एतरतेन ॥ ५ ॥