·मंस्कृतसाहित्यपरिषद्ग्रन्थमाला-सं ११
प्रभाकरविजयः
नन्दीश्वरविरचितः
PUNAMum
कलिकाताविश्वविद्यालयाध्यापकेन
श्रीअनन्तकृष्णवेदान्तविशारदशास्त्रिणा
कोबुरसंस्कृतविद्यालयाध्यापकेन
श्रीरामनाथशास्विवेदविशारदेन च
सम्पादितः।
S
प्रकाशयिवौ-
संस्कृतसाहित्यपरिषत्
श्यामबाजार, कलिकाता।
मूल्यम्-

·संस्कृतसाहित्यपरिषद्ग्रन्थमाला-सं ११
प्रभाकरविजयः
नन्दीश्वरविरचितः
कलिकाताविश्वविद्यालयाध्यापकेन
স্মীভবনঘৰালৰিমল্লি
कोबुरसंस्कृतविद्यालयाध्यापकेन
श्रीरामनाथशास्विवेदविशारदेन च
सम्पादितः ।
Homen
प्रकाशयित्री-
संस्कृतसाहित्यपरिषत्
ध्यामबाजार, कलिकाता।
सदस्यानां रूप्यकमात्रम् ।
मूल्यम्
अपरषां सपादरूप्यकम्।

·No text on this page.

·FOREWORD Two schools of Purva Mimamsa are well known, viz., the school of Kumarila Bhatta, and the school of Prabhakara-guru. There is a tradition current in our country that Prabhakara was a pupil of Kumarila, and that, as the former evinced extraordinary independence of thought, the title 'guru' was conferred upon him by the latter. In the second session of the Oriental Conference, our revered preceptor, Prof. Kuppuswami Shastrigal, read a paper in which he tried to support the tradition mentioned above. But M. M. Dr. Ganganath Jha and Dr. Pashupatinath Shastri hold a contrary view. All of them, however, agree that the school of Prabhakara was founded by Bhartrimitra. As regards the founder of the other school there is again a difference of opinion. Some think that the founder of this school is not known, while others think that he is the same person as that Vartikakara who is referred to in Prakaranapanchika as Vartikakara-misra.. It appears to us that Bhartrmitra was not the original propounder of the Prabhakarą doctrines. He was, like Upavarsha, Sankara and others, the writer of a bhashya, and not a mere expounder of a bhashya. His name is mentioned along with some bhashyakaras of the Vedanta Sutras. Hence it is probable that he wrote his bhashya on the Vedanta Sutras. If it is thought that this bhashya was written upon the Sutras of Jaimini, then it must be admitted that it came into existence after the Sabara bhashya, ·[ 3 ) because no reference of the former is found in the latter; and when Prabhakara-guru expounded the Sabarabhasya in disregard of the Bhatrimitrabhasya, Bhartrimitra could not have been the original propounder of the Prabhakara doctrines. Prof. Sastrigal in his paper in the Second Oriental Conference tried to identify the aforesaid Vartikakara-misra with Bhartrimitra. In another paper read in the third conference, he asserted that the Vartikakaramisra was Kumarila himself. Dr. Pashupatinath Shastri, on the other hand, in his thesis entitled, ntroduction to Purva Mimamsa, shows that the Vartikakara-misra whose views are refuted in Prakaranapanchika is neither Bhar- Ermitra nor Kumarila, but some other Vartikakara whose Vartikas have been utilised by Kumarila in his Slokavartika. Now it is necessary for us to ascertain the identity of the Vartikakara whose views have been represented in Nayaviveka and such other works, as being rejected in Brihati. Dr. Pashupatinath Shastri is of opinion that this Vartikakara cannot be Kumarila, because the sixteen interpretations attributed to the Vartikakara are not found in the works of Kumarila, Only a set of six interpretations is found in the Slokavartika (* TIF 3716FT etc). How can then the above Vartikakara be Kumarila ? Prof. Shastrigal has cited a passage from the Mimamsanayakosa, which is a commentary on Nayaviveka, and tried to prove the identity of the authors of the ten and six interpretations. He has cited another passage from Sarvadarsana Kaumudi which tells us that Kumarila wrote two other works, viz ·[ 3 ] Brihattika and Madhyamatika which are now lost to us. On the basis of these two passages our revered Shastrigal asserts that the Vartikakara, who was the author of the sixteen interpretations, must be Kumarila himself, six of whose interpretations are found in the Slokavartika and the other ten must have existed in his Brihattika or Madhyamatika. Dr. Shastri raises a grave doubt against this conclusion, in as much as there is nothing to show clearly that the six or ten interpretations challenged in Nayaviveka came from the pen of Kumarila and not from the pen of any other Vartikakara. We ought, therefore, to judge the matter more cautiously, Four points are to be decided in this connection : (1) Did the six interpretations found in Slokavartika originate with Kumarila ? (2) Do the six interpretations refuted in Nayaviveka agree with the six interpretations of Slokayartika? (3) In case they agree, will that agreement justify us in identifying Kumarila with the Vartikakara referred to as being refuted in Nayaviveka? (4) Is the existence of the ten interpratations in Prihattika and Madhyamatika possible ? 1. We should answer the first point in the negative, for statements are made in the Sloka- Vartika in the third person, and not in the first person, and even the words spot, far, etc., (some, others, etc.) are used there (45412 Eigara, SeeT तथा परे, परिसंख्यास्तुती केचित्, etc.). Bhavadasa and others Camot be regarded as the Vartikakara referred to as being refuted in Nayaviveka, because their interprotations are refuted in the bhashya itself, and hence ·[ 4) same it must be admitted that they are cominentators on the Satras. Bhartrmitra, if he be regarded as the original propounder of the Prabhakara doctrines, according to which a seventeenth interpretation is to be accepted here, cannot be the author of the six and ten interpretations Hence we cannot but admit that there were many other commentators of the bhashya like Kumarila. So the six interpretations did not originate with Kumarila. 2. Even if we admit Kumarila to be the author of these six interpretations, still it is not proved that these six are the as those cited in Nayaviveka. In the abovementioned extract from Nayakosa, it is seen that the tenth of the ten inter pretations as well as the sixth of the six, are alfactie #T9UH ; but the sixth of the six interpretations in S’lokavartika is 3727216CFT AUTH. How can it be said then, that the two sets of six interpretations are the same ? 8. Again from Nayakosa we learn that औचित्यान्तु- H1901 is the only interpretation accepted by the said Vartikakara, while in Slokavartika, Kumarila prefers both 34921ECETUA and gfra tut. Hence it is perfectly clear that; the said Vartikakara is not Kumarila, and we are not justified in saying that the school of Prabhakara is an offshoot of that of Kurarila. After this it is not necessary to examine the ten interpretations. 4. We do not like to dispute the fact that Kumarila wrote the two commentaries, the Brihattika and the Madhy amatika. But we do nut exactly know where they began from. It is very probable that they began from the fourth chapter. The Brihattika ·[ 5 ] was written first, then the Mad hymatika was composed by abridging that ; and then came Tuptika, (briet tika) which was a still more abridged form of the former two. The very name, Tuptika, corroborates our suggestion. In that case, the existence of any ten or six interpretations of dia, etc., of the bhashya would be impossible. So unless and until the manuscripts of these two works are discovered, pre shall not be in a position to declare that the said Vartikakara is the same person as Kumarila. Our revered preceptor Prof, Shastrigal has in his command the Madras Oriental Manuscript Library which possesses the largest number of rare manuscripts of the Mimamsa literature, Hence we hope that it is he, who will be able, some time in future, to solve this problem. So, as Dr. Jha says, we cannot ascertain for certain, the time of Prabhakara-guru from internal evidence. The school of Kumarila Bhatta possesses a vast literature of which many important works have been published. The Prabhakara school is rather unfortunate in this respect. Prakaranapanchika of Shalikanath is the first Prabhakara work that was published from Benares a few years ago. The present work will go to form the second on the list. Its authorship is ascribed to Nandishvara. No other work of this author is known to us, and it is not possible to ascertain his time, etc. There are clear references in the book to Prakaranapanchika, Nyayaratnakara, etc, and so all that we can say of the author is that he flourished later than the authors of those works. The expositions of Nandishvara in this book are very lucid, and it is sure that they will remove many ·[ 6 ] on à doubt regarding the Prabhakara doctrines. We notice here four important points. It is generally believed that the Mimamsakas and specially the Prabhakaras are atheists. In Siddhantavindu, Madhusudana Sarasvati has stated that according to the Mimamsakas there is no God possessing omaiscience, etc. In Shlokavartika, Kumarila himself has devoted about one hundred verses to refuting the view that God is the creator and destroyer of the world. But a close study of Kumarila will lead us to make a different conclusion. In the chapter Sambandhaksepaparihara, Kumarila denies that God, whose existence is attempted to be established by inference, but not that God whom wo know from the Vedas. It is clear that Kumariliv refutes the view of the Naiyayikas. His followers, the authors of Shastradipika and Bhattachintamani, have also done the same thing. Hence so far as the Bhattas are concerned it cannot be said that they are atheists. The Prabhakaras do also hold the same view. In the Sambandhaksepaparihara chapter of Brihati, Prabhakara-guru does not deny God, but Shalikanath has denied God in the corresponding chapter of Prakaranapanchikt. It seems, therefore, that Shalikanath has beaten the track of Kumarilit. Dr. Pashupatinath Sastri in his Introduction to Purva Mimamsa has dealt prith this poiut at great length and has come to just the same conclusion ; but as he could not cite any passage from any Prabhakara work directly supporting it, its correctness has been doubtod in many quarters. Now, in this book it is stated in unequivocal terms that the inferential existence of God which is propounded by others is denied by the ·[ 7 ] Prabhakaras and that God is not denied-8577 परोक्तमनुमानं निरस्तम्, नेश्वरो निरस्तः। It is not of course improbable that there was some school of Purva Mimamsa, other than those mentioned above, that was atheistic in its tendency. Some believe that Murari Mishra was the founder of that school. We have coine to learn from Pandit Ramanath Shastri, that he has seen one manuscript bearing the name sincainer which belongs to this third school. We have not yet had any opportunity of looking over the said work, and so at present we are unable to pronounce any opinion regarding it. We hope that other works, too, of all the schools will be unearthed in time, which will throw light on many obscure corners. The greatest service which the present work renders is that it removes the charge of atheism which has constantly been imputed to the Prabhakaras. The second point which it makes clear is that the Prabhakaras are not opposed to the Advaitins. The Mimamsakas apparently condemn some views of the Advaitins, but really they are not opposed to them. All that they want to impress is that the Advaita doctrines are not suitable for those people who have not been able to subdue their senses. We have cited passages from Brihati itself which bear out the correctness of this conclusion, and it is now very gratifying to find that in Prabhakaravijaya the very same line of reconciliation is indicated. The third error that is removed by this work is that the Atomic Theory of Causation comes from the Naiyayikas, and is not compatible with Vedic doctrines. It goes further to elucidato that Aramhavada should not form the basis of Vivarta vada.

·[ 8 ] The fourth error which is despelled is that Indriyatmayada belongs to the Charvakas alone. It-is shewn that the doctrine is held by the Pauranikas also. This work serres to correct many such errors. Its discussions on the requisition of the Injunction for Learning, coroboration of Akhyativada. Paramanuvada and existence of a supersensible power, acceptance of Arthapatti as a seperate means of proof, distinction of body from soul, defence of Vyapti, refutation of Bhedavada, etc., are very significant. It is not a mere reproduction of Prakaranapanchika, and in many places its expositions are more lucid and impressive than those of the latter. In publishing this work we have had to depend upon only one manuscript supplied by Pandit Ramanath Shastri. There is another manuscript in the Madras Oriental Manuscript Library, from which we have taken the last three Prakaranas which were not found in Shastri's manuscript. We have not been able to collate the two manuscripts. We hope to do so in the second edition of this work. We regret to say that we have not been able to make this edition free from printing mistakes. Our learned readers will kindly pardon us for that. Our thanks are first due to Pandit Ramanath Shastri and the Curator of the Madras Oriental Library who have supplied the manuscripts. Thanks are also due to the authorities of the Sanskrit Sahitya Parishat who have made it their aim to publish unpublished Shastrio works. May they be successful in achieving this end. . Calente, por , 1926.) BOWBAZAR, Calcutta, 20th Feb., 1926. } ANANTA KRISHNA SHASTRI.

·॥ श्रीरस्तु॥ भूमिका विदितमिदं समेषाम् -यत् मीमांमादर्शनमेव बौद्धादिनास्तिकम- तनिरसनेन सर्वेषामास्तिकदर्शनानामुपजीव्यमिति । पाश्चात्यास्तु मोक्षर मूलरप्रभृतयो धर्ममात्रस्यानुष्ठेयस्यात्र विवेवनात् जीवेश्वरमोक्ष- तत्साधनानिरूपणाञ्च मन्यन्ते-न मीमांसा दर्शनतामहतीति । अयमेतेषामाशयः-जैमिनिहि महर्षिः स्वोयेषु सूत्रषु न जीवमी- श्वरं वा कुत्रापि सूत्रयति । भाष्यकारास्तु यत् देहातिरिक्तजीवस्वरूपा- दिकं भाष्ये भाषयन्ति, नेदं किमपि सूत्रारूढम् । व्यक्त चैतच्छाङ्कर- भाष्ये “एक आत्मनः शरोरे भावात्" इति सूत्रे विवेचितम्-यत् “ननु शास्त्रमुख एव प्रथमे पादे शास्त्रकलोपभोगयोग्यस्य देहातिरि- तस्यात्मनोऽस्तित्वमुक्तम् , सत्यमुक्त भगवता भाष्यकृता, नतु तत्रा. त्मास्तित्वे सूत्रमस्ति"- इति । शक्येतापि कथंचन “सूचनात्सूत्रमुच्यते" इति, “औत्पत्तिकस्तु शब्दस्यार्थेन संबन्धः” इति सूत्रयद्भिराचार्यैदेहा- तिरिक्तात्मवादस्यापि सूचनमिति कल्पनम् , ईश्वरसूवनं तु कुत्रापि कथमपि न शक्यते कल्पयितुम् ; यतो हि “चोदना पुनरारंभः" इति अपूर्वमेव कर्मणा फलजननेऽवान्तरव्यापारः, नेश्वरप्रसाद इति सूत्रणात् सूचयतीश्वरनिषेधमपि सूत्रकारः इति । इदमत्र वयं पश्यामः -यत् मीमांसाऽपि दर्शनतामहत्येव । सत्य- मीश्वरनिषेधः सूत्रकारेणोक्तरीत्या सूच्यत इव, परं तु इदमेवात्रालोच. नीयम् -यत् ईश्वरप्रसादस्य साधनतानिषेधः कथमीश्वरनिषेधं सूच- यतीति ? “चोदना पुनरारंभः” इति सूत्र तु सत्यपीश्वरे तत्प्रसादो न सुखानुभवकारणमिति कल्पनायामपि नास्वरसम् । :नहि अपूर्वावान्त- रव्यापारतासमर्थनपरं सूत्रमीश्वरनिषेधसमर्थमपि भवितुमर्हति । एवं च “चोदना पुनरारंभः" इति सूत्रमीश्वरसाधनतामात्रनिषेधपरम्, न तु तत्कर्तृतानिषेधपरम् । अत एव तृतीयाध्याय एव “धर्म जैमिनिरत ·4 , (.) एव" इति जैमिनिमतं निरस्यत्वेनोत्तरमीमांसायां बादरायणः सूत्रयति, न तु द्वितीयाध्याये, यत्र प्रधानाधचेतनकारणताया निरासः। असो मन्यामहे न जैमिनिमहर्षिनिरीश्वरवादपक्षपातीति कल्पनं समूलमिति । यावता च देहातिरिक्तजीवात्मस्वरूपमीश्वरश्च जैमिनिमहर्षेरपि सम्म- तः , तावतेदमपि सिद्धम्-यत् जैमिनीयाऽपि मीमांसा दर्शनतामर्हति इति। अत्र केचिदुत्तरमीमांसायां परामृष्टो जोमिनिः पूर्वमीमांसाकृतो जोमिनेर्भिन्न इति मन्यते, वयं तु पश्यामो न तयोरुंद इति । विस्तरश्चा. त्र श्रीपशुपतिनाथशास्त्रिसंपादितात् Introduction to the purv' meemamsa इत्यभिधानान्निबन्धादनुसन्धेयः । अत्र केचित्प्रत्यवतिष्ठन्ते-यत् बहवः खलु प्रामाणिकाः नास्ति मीमांसकमत ईश्वर इति वदन्तीति । यथा सिद्धान्तविन्दौ श्रीमशुसूदन- सरस्वत्यः-"नास्ति सर्वज्ञत्वायु पेतं ब्रह्मति मीमांसकाः” इति । प्रसिद्धिरप्येतदनुगुणव वर्तते-"निरीश्वरा मीमांसका:"-इति । द्विविध एव प्रसिद्धः प्रस्थानभेदो मीमांसकानाम्-कुमारिलपस्थानम्, प्रभाकरप्रस्थानमिति। तत्र कुमारिलपादाः स्पष्टमेव स्रष्टारमीश्वरं निषेधन्ति-"सर्वज्ञवनिषेध्या नः स्त्रष्टुस्सद्भावकल्पना"-इति । कि बहुना ? संबन्धाक्षेपपरिहारप्रकरणे प्रायेण शताधिक श्लोका ईश्व- रसृष्टिप्रलयादिनिरासपरा दृश्यन्ते। तत्र यदि कुमारिलपादा: सेश्वर- मीमांसापराः, तहि किमिति महान्तमायालमत्रावलंबन्त इति सर्व एव समालोचयन्तु। अतो वयं पश्याम: न कुमारिलपादा: सेश्वरमी- मांसापरा:-इति । वयं तु प्रतीम:- संबन्धाक्षेपपरिहारप्रकरणगतैश्श्लोकैस्सरपि कुमारिलपादा आनुमानिकेश्वरनिरासमेवाशेरते, नतु वैदिकेश्वरनिरा. सम् । “सर्वज्ञवनिषेध्या नः” इति श्लोके 'सर्वज्ञवत्' इति निदर्शनमत्र व स्वरसम्। अनेन हि निदर्शनेनेदमेव विवक्षितम्-यत् परस्पराश्रय- प्रसङ्गात् , बुद्धस्य सर्वज्ञत्वमनुमानेन बुद्धविरचितेनागमेन वा निर्णेतु. ।

·(2) मशक्यमिति तत्स्वारस्येन तु दार्शन्तिकभागेऽपीदमेव विवक्षणीयम् - यत्, ईश्वरोप्यनुमानेन, आनुमानिकेश्वरविरवितेनानायेन वान सेत्स्थ. तीति । इत्थं च सर्वोऽपि पूर्वतन: संदर्भो वेदपौरुषेयत्वनिरासपर एव, नत्वीश्वरनिरासपरः। अनेनेदमेव सूच्यते यत् आस्तिकदर्शनतायां वेदापौरषेयत्वमेव नियायकम्, न त्वीश्वराङ्गीकार इति । सति चैवं वेदवाक्यानामपि अनुमानविधयैव प्रामाण्यम् , न तु स्वतन्त्रतयेति वदतां वैशेषिकाना- मानुमानिकेश्वरपक्षपातिनामपि गगनकुसुमायमानेवाऽऽस्तिकता। अयमत्र वैशेषिकानां प्राभाकराणां च विशेषः - यत् प्राभाकरा: लौकिकवाक्यमेवानुमानविधया प्रमाण मन्यन्ते, वैदिक वाक्यं तु वाक्य- विधया, वैशेषिकास्तु द्विविधमपि वाक्यमनुमान विधयेति। व्यक्ततरं चेदं प्रभाकरविजयकाराः प्रभाकरविजये प्रकाशयन्तीति नात्र विस्तरी- तुम मिल पामः । कुमारिलपादास्तु नैयायिका इव लौकिकवाक्यानामपि वाक्यविधया प्रमाणतां मन्यन्त इति त्वन्यदेत् ॥ अयमेवात्र निष्कर्षोंऽनुसन्धयः-यत् कुमारिलपादाः प्राभाकरा- श्वानुमानिकेश्वरं निरस्यन्ति, न वैदिकं तमिति। वेदापौरुषेयत्वे तु अपौरुषेयस्य तस्य महिम्ना न केवलमीश्वरं, कि तु सृष्टिप्रलयादिक सर्वमेव कुमारिलपादा अनुमन्यन्ते-“एवं ये युक्तिभिः प्राहस्तेषां दुर्लभमुत्तरम्” इति । अयमेवाशयोऽस्य वार्तिकस्येति शास्त्रदीपिकादितोऽपि जानीमः। यथा शास्त्रदीपिकायाम्--"नित्यत्वे वेदस्यावसिते तबलेनेश्वर सिद्धिर्भवतु वा मा वा"-इति । भादृचिन्तर्माणकारोऽपि नैयायिकसम्म- तसृष्टिप्रलयप्रक्रियतः किचिदिव वैलक्षण्येन मीमांसकानामपि सृष्टिप्र- लयप्रक्रियां निरूपयन्नममुमेवाशयमवलम्बते । कि बहुना ? न्याय- प्रकाशकारोऽपि-"ईश्वरोगतकल्पीयं वेदं स्मृत्वोपदिशतीत्येतावतैवो- पपत्तौ प्रमाणान्तरेणार्थमुपलभ्य रवितत्वकल्पनानुपपत्तेरिति”वेदायो- रुषेयत्वमीश्वराङ्गीकारेणैव विवेवयति । एवंच भासंप्रदायो न ·(।) निरीश्वरसंप्रदाय इति तस्य निरीश्वरसंप्रदायत्वकथा न सनिबन्धनेति पश्यामः। A । एतेन-प्रभाकर संप्रदायोऽपि -व्याख्यातः । सत्यं कुमारिलपादा इव सम्बन्धाक्षेपपरिहारप्रकरणेऽपि वृहत्यां न प्रभाकरगुरव ईश्वर निरस्यन्ति, केवल शालिकनाथमिश्रा एव: तस्मिन्न व प्रकरणे प्रकर- णपश्चिकायां निरस्यन्ति । अत्र मूलन वृहती, किन्तु श्लोकवा- वार्तिकमेव । एवं च प्रकरणपश्चिकाकारा अपि कुमारिलपादा इवा- ऽऽनुमानिकेश्वरनिरालमेवाशेरते। व्यक्त च सर्वमिदं श्रीपशुपतिना- थशास्त्रिणः स्वीये निबन्धे न्यरूरुपन्निति तत एवाधिकमवगन्तव्यम् । श्रीयुतपशुपतिनाथशास्त्रिमहोदयाः स्वीरे निबन्धे न कुत्रापि प्रभाकरविजयमुलिलखन्तीति वयमनुमिनुमो यत् प्रभाकरविजयमिम ग्रन्थमदष्टवैव स्वीयं निबन्धं ते प्राचीकशन्निति । तत्रच प्रभाकरमतेऽ- पीश्वरोऽस्तीति व्यवस्थापनं तेषाम्, बहूनामेव विमतमासीत् । इदमस्माभिरवगतं तेषां मुखात् –यत महामहोपाध्यायश्रीगङ्गानाथ झामहोदया:-“कुमारिल प्रभाकरयोः सेश्वरमीमांसापरत्वव्यवस्था की. श्रीपशुपतिनाथशास्त्रिणां सत्यं भत्तयतिशयं गमयतीश्वरे, दार्शनि. कदृष्टिस्तत्वदृष्टिश्च यदि पर्शलोच्यो , तर्हि निरीश्वरमीमांसापर- त्वमेव तयोर्योग्यमिति श्रीपशुपतिनाथशास्त्रिणां कुमारिलप्रभाकर- योस्सेश्वरमीमांसापरत्वसिद्धान्ते विमति कदाचनाविरकार्युरिति । श्रीपशुपतिनाथशास्त्रिणो हि कुमारिलपादानां सेश्वरपक्षत्वे बहूने- वावष्ट भान् शास्त्रदीपिकादितो वार्तिकतश्च प्रादीद्वशन्निति नेदं परीक्षं तनिबन्धसमालोचकानाम् । सत्यपि चैवं तस्मिन्नशे विम. तिप्रकाशनं झामहोदयानां कित्रिवन्धनपिति न वयं जानीयः । प्रभाकरसेश्वरतायां तु न विशिष्टमुपष्टंभक स्वीये निबन्ध श्रीपशुपतिनाथशास्त्रिणः उपाक्षिपन्निति सत्यमासीत् बहूनां विमत्यवसरः, इदानीं तु प्रभाकरविजयेनाऽयमपि विमत्यवसरो नि. रवकाशीक्रियत इति सत्यं भाग्यवन्तः शास्त्रिमहोदयाः। स्पष्टमिद- मत्र प्रभाकरविजये विवेचितं सोपपत्तिकम्-वं चेश्वरे परोक्तमनु.

·(1) मानं निरस्तम्, नेश्वरो निरस्त इति । अन्तिममप्यत्रत्यमानुमानिकेश्वर- निरासप्रकरणमुपलभ्यमानं शास्त्रिमहोदयानां सिद्धान्तमुपवृहयति । तदिदं सिद्धम् यत् प्रभाकरसंप्रदायोऽपि न निरीश्वरसंप्रदाय इति । कस्तहि संप्रदायो मीमांसकानां निरीश्वरवादपरः? इति चेत् , न वयं जानीमः । सत्यमस्ति कश्चनापरोऽपि संप्रदायो मीमांसकानां मुरारिमिश्रसंप्रदायः । मन्यन्ते केचन-"मुरारेस्तृतीयः पन्थाः" इत्याभाणको मिश्रानेवैतान् गोचरयतीति। सूचितश्चायमर्थः कदावन हिन्दुस्थानरव्यूपत्रिकायां श्रीगोपीनाथकविराजमहोदयैरपि। परंतु सदु:खमिदमत्र निवेदयामः-यत् तत्संप्रदायानुसारिणं निबन्धक- मप्यद्य यावन्नोपलभामहे--इति । महता खलु भाग्येनेदं आनीमः-यत् तत्स प्रदायानुसार्यपि कश्चानाङ्गत्वनिरुक्तिविषयोऽस्मदाचार्यचरणानां मद्रपुरसस्कृतपुस्तकागाराध्यक्षाणां (श्रीकुप्पुस्वामि शास्त्रिपादानां) निदेशेन विरलविरलानां प्राचीनादर्शानां संग्रहणार्थं तत्र तत्र पर्यटित- वतामस्मत्प्रियमित्राणामत्रैव ग्रन्थे संपादकतया विनिवेशितानों श्रीरा- मनाथशास्त्रिणां दृष्टिपथमायात इति । मन्यामहेऽस्मदाचार्यचरणाना- मनुग्रहपूर्णः कटाक्षो यदि सस्कृतसाहित्यपरिषदि पतेत्, तर्हि नियत सा विरलविरलानां बहूनां प्रभाकरादिसप्रदायानुसारिणां ग्रन्थानां प्रकाशनेन महान्तमुपकार पण्डितवर्गस्य, आस्तिकवर्गस्य, किंबहुना ? सर्वस्य लोकस्याऽऽधास्यतीति। विदितचरमिदं समेषाम्-यत् अस्मदाचायचरणा यथा स्वायत्त • विरलविरलविविधादर्शाः, न तथाऽन्य इति । श्रीपशुपतिनाथशास्त्रि- णस्तु नूनमस्मदाचार्यचरणान् किंचिदिव स्वीये निबन्धे कटाक्षय- न्तीव । परंतु वयमत्र विश्वसिमः - यदस्मदाचार्यपादाः केचन तदन्ते- वासिनो वाऽपरेषामपि प्रमाणानां बहूनां प्रदर्शनेन स्वीयं मतं समर्थ- यिष्यन्तीत्यलमनेनाप्रकृतचिन्तनेन इइमेवात्रालोचनीयम्-यत् प्रभाकरसिद्धान्तानामन्यथाऽन्यथा समालोचने किं निदानमिति । करतलामलकतुल्यमिदं निमित्तम् - यत् ·अतः (1) प्रभाकरसंप्रदायानुसारिणां निबन्धानामप्रचार:-इति । सर्वेषामपीदमेवाधुना कर्तव्यम् - यत् प्रभाकरनिबन्धानां प्रकाशनम् । संस्कृतसाहित्यपरिषद्धि प्राभाकरनिबन्धानामपि प्रचारणार्थ कृत- दीक्षेति सत्यं सर्वोऽपि पण्डितवर्ग आस्तिकवर्गश्च तस्या अधमर्णः । अनया हीदानी प्रभाकरविजयस्य प्रकाशनेन ध्रुवं सर्वेषां कश्चनान्ध- तमसे महादीप एव प्रदत्तः । अनेन हि ग्रन्थेन बहुतरा भ्रमा अद्य यावद- नुवर्तमाना निवर्त्यन्ते। तत्र प्रथमो भ्रमः तनिवर्तनप्रकारश्चानुपद- मेवाविरकारि। यथा प्राभाकरा निरीश्वरा इति भ्रमः, तन्निरासश्च । द्वितीयस्तु भ्रमोऽयमेव, यत् प्रभाकरसंप्रदायोऽद्वतसंप्रदायस्य वि- रोधीति, अयं हि भ्रमः प्रकरणपश्चिकादिषु, किं बहुना ? प्रभाकर- विजयेऽपि च तत्र तत्राद्वैतमतनिरासस्यापि करणात्सर्वथा न निर्मूल:, इदमेवात्र तत्वम्-यत् अद्वैतमतनिरसनं न पारमार्थिकदृष्टया, किन्तु, न बुद्धिभेदं जनयेदज्ञानां कर्मसङ्गिनाम” ति न्यायेन कर्मप्रसङ्ग तदधिकारविरोधित्वादद्वैतप्रचारस्य, "नहि निन्दा निद्य निन्दितुं प्रवृत्ता,किन्तु स्तुत्यं स्तोतुमिति न्यायेनैव । स्पष्टमिदं बृहतीदर्शिनाम्- यत् प्रभाकरगुरवो न लेशतोप्यद्वैतसंप्रदायं विरुन्धत इति । तन्त्र प्रसङ्गसङ्गत्या बृहतीगतानि प्रभाकरगुरूणाम तसंप्रदाये परमादरसूचकानि त्रीणि वाक्यानि पाठकमहोदयानामुपहरामः । यथा-"(१) यत्तु अहंकारममकारौ अनात्मनि आत्मधर्माध्यास इति, मृदितकषायाणामेतत्कथनीयम्, न तु कर्मसङ्गिनाम् ; तदुक्त भगवता द्वैपायनेन-"न बुद्धिभेदं जनयेदज्ञानां कर्मसङ्गिनाम्” इति , (२) "यत्तु ब्रह्मविदामेष निश्चयः, यदुपलभ्यते तदतथ्यमिति , यनोप- लभ्यते तत्तथ्यमिति ; नमस्तेभ्यः, विदुषां नोत्तरं वाच्यम्” इति , (३) "विज्ञातृरूपता तु विज्ञानस्यानाशङ्कनीया, अनाशङ्कितत्वात्, युक्त चानाशङ्कितम्, कर्मप्रवणत्वात्" इति। प्रसङ्गेऽस्मिन्कुमारिल- पादानामपि अद्वैतसंप्रदाये परमादरसंसूचकमेकं तदीयं वचनमपि नानुल्लेखयोग्यम् । तदिदं तेषां वचनम् - ·Hema इत्याह नास्तिक्यनिराकरिष्णुरात्मास्तितां भाष्यकत्र युक्तया। दृढत्वमेतद्विषयः प्रबोधः प्रयाति वेदान्तनिषेवणेन ॥ इति ॥ इदं हि वचनमात्मवादान्ते-"ज्ञानशक्तिस्वभावोऽतो नित्यः सर्वगतः पुमान् ॥” इत्यात्मनो विभुत्वनिरूपणानन्तरं प्रवृत्तं वेदान्तपदेनात्मविभु- त्वसिद्धान्तपरवेदान्तदर्शनमेव गोचरयच्चाद्वैतदर्शनमेव तेन परामृशति । नहि द्वैतविशिष्टाद्वैतादिवेदान्तदर्शनेषु कुत्राप्यात्मविभुत्वं सिद्धान्त इति सिद्धमिदं यत् कुमारिलपादा अपि अद्वैतमतं विशेषत आद्रियन्त इति । कथमेवं सति “नास्ति सर्वज्ञत्वायु पेतं ब्रह्मोति मीमांसका इतिश्रीम- धुसूदनसरस्वतीववनमिति चेत्, आनुमानिकेश्वरनिराकरणपरमुक्तववन- मित्यवगम्यते । अत एव सगुणं निर्गुणं चोभयमपि ब्रह्म शास्त्रयोनीति वेदान्तसिद्धान्तः। कर्मण एवापूर्व प्रपंचोत्पत्तिश्चेति वैदिकोऽपीश्वरः कर्मप्रसङ्गानुपयुक्त इति तन्निराकरणमिति तु परे। सूचितश्चायमर्थः प्रभाकरविजयेनापि ईश्वरानुमानिकतानिरासावसरे आत्मवादान्तगतस्य मृदितकषायाणामेवैतत् कथनीयं नतु कर्मसङ्गिनामिति वाक्यस्योप- ष्टंभकतया ग्रहणेन । अनेन हीदं विशदीक्रियते यत् आत्मैकत्वं तस्य ब्रह्माभेद ईश्वरसत्त्वं प्रपञ्चमित्थ्यात्वमित्यादयोऽद्वैतसिद्धान्ताः सर्व एव मीमांसकसमता एव, एवमपि कर्मप्रसङ्गानुपयुक्ततया तत्र तत्र तन्निराक- रणमिति । इदश्च प्रभाकरविजये ऽस्मिन् मुद्रापिते तत्र तत्र टिप्प्णी मुखेन स्पष्टीकृतमेव । तदिदं सिद्धम् यत् प्रभाकरसंप्रदायः कुमारिलपादसंप्र- दायश्च द्वयमपि नाद्वैतसंप्रदायस्यात्यन्तविरोधीति । तृतीयस्तु भ्रमोऽयमेव-यत् परमाणुकारणतावादो नैयायिकानामेव, नान्येषां केषामपीति नायं वैदिकसिद्धान्तसंमत इति । प्रभाकरविजये परमाणुसमर्थनप्रकरणे प्रदर्श्यमानस्याभिनिवेशस्य दर्शने तु नियतमिदं गम्यते यत् परमाणुकारणतावादो वैदिकानामपि सम्मत इति । एतेने- यमपि शंका निरवकाशी क्रियते, यत् परिणामवाद इवारंभवादो न विव- तवादस्य भूमिकात्वमर्हति , नहि आरंभवादः केषामपि वैदिकानां सिद्धान्तगोचर इति । यथाचाऽऽरम्भवादो विवर्तवादस्य भूमिका तथा. ऽन्यत्र निरूपितम्।

·तुरीयस्तु भ्रमोऽयमेव-इन्द्रियात्मवादोऽयं चार्वाकैकदेशिनामेवेति । अयं हि प्रभाकरविजये आत्मनः शरीरादिभेदसमर्थनपरस्याष्टादशस्य प्रकरणस्य दर्शने सुदूरं गच्छति, यत्रायं वादः सात्यतपसोपाख्यानं श्रीदे- वीभागवतगतमनुसृत्य पौराणिकानामिति लक्ष्यते। अन्ये च भ्रमा वहवः एव प्रभाकरविजयेनानेन निरस्यन्त इत्यध्येतारः खयमेव जानीयुरिति नात्र वयमधिकं व्यापृणुमः । न केवलं भ्रमनिवृत्तिमात्रमनेन सम्पाद्यते , किन्तु प्रकरणपंचिका धपेक्षया सुविशदं प्रभाकरसिद्धान्तानां प्रकाशनमपि । निक्षिप्यतां किञ्चिदिव दृष्टिः-अध्ययनस्याध्यापनविधिप्रयुक्तत्व- प्रकरणे, अख्यातिसमर्थने, परमाणुसमर्थने, अतीन्द्रियशक्तिसमर्थने, अर्था- पत्त्यतिरिक्तप्रमाणताप्रकरणे, आत्मनः शरीरभेदसमर्थनप्रकरणे, व्याप्ति समर्थनप्रकरणे, भेदाभेदनिरासप्रकरणे च । प्रतिप्रकरणं विचारप्रणाल्या अपूर्वाया अत्राद्वतायाः समालोचने महान् विस्तरः स्यादिति आत्मनः शरोरादिभेदसमर्थनप्रकरणमख्यातिसमर्थनप्रकरणं च किञ्चिदिव समालो- चयामः। तत्र प्रथमे हि प्रकरणे दोषसाम्यप्रदर्शनमुखेन शरीरातिरेकपक्षखण्ड- नपूर्वकं शरीरात्मवादो यथा समर्थ्यते, यथाच तन्निरसनेन शरीरात्मवादे प्रसक्तदूषणानां सर्वेषामप्रसक्त्येन्द्रियात्मवादः समर्थ्यते, यथा वा तत्प- क्षप्रसकानां दूषणानामप्रसंगेन मनआत्मवादः,प्राणात्मवादः, विज्ञानात्म- वादः , सर्वातिरिक्तस्थिरविभुनानात्मवादश्च समर्थ्यते , तथा नान्यत्र कुत्रापि ग्रन्थे समर्थितमिति वस्तुतत्त्वप्रकाशनमिदम् , नेयमतिशयोक्तिः । एतेन-द्वितीयं प्रकरणमपि व्याख्यातम्। भामतीपठनकाले याव- न्ति दूषणान्यख्यातिवादेऽपरिहणीयानि सर्वे विजानन्ति, सर्वाणि तानि सर्व एव प्रभाकरविजयाध्ययनवेलायां सुपरिहरणीयानि ज्ञास्यन्तीति सुदृढोऽयमस्माकं विश्वासः। प्रकरणपञ्चिकादिनास्य गतार्थत्वशंकानिरा- सार्थमध्येतार एव स्वयं तारतम्यं परीक्षन्तामिति टिप्पणीमुखेन प्रकर- णपश्चिकादिकमपि तत्र तत्र समयोजि। अथेदानीं किं प्रभाकरसंप्रदायोऽतिपाचोन उत कुमारिलसंप्रदाय इति - ·21 - समालोचयामः। तत्र Professor श्रीकुप्पुस्खामिशास्त्रिपादा मन्यन्ते- कुमारिलसंप्रदायः पूर्वतनः, पाश्चात्यश्च प्रभाकरसंप्रदाय इति । महामहो- पाध्याय श्रीगङ्गानाथझामहोदयानां श्रीपशुपतिनाथशास्त्रिणां च मतं तद्विपरीतम्। संप्रदायद्वयमिदं तत्तदुपज्ञमुताचार्यान्तरोपज्ञमिति पर्या- लोचनायां तु प्रभाकरसंप्रदायो भर्तृ मित्राचार्याधु पज्ञ इति सर्वसंप्रति- पन्नम् । कुमारिल संप्रदायप्रवर्तकास्तु केऽप्यासन्निति नेदानीमपि ज्ञायते इति केचन मन्यन्ते। परंतु सोऽपि वार्तिककारान्तरोपज्ञ एव, ये खलु प्रकरणपञ्चिकायां वार्तिककारमिश्रपदेनोपक्षिप्यन्त इति मन्यते। ममतु प्रतिभाति भर्तृ मित्राचार्या इमे न प्रभाकरमतप्रवर्तका आचा- र्याः, इमे खलूपवर्षभर्तृप्रपञ्चभर्तृहरिब्रह्मदत्तश कारादिवत् भाष्यकर्तार एव, न भाष्यव्याख्यातार इत्यवश्यमूरीकर्तव्यम् । अत एव- “यद्यपि भगवता बादरायणेन इदमर्थान्येव सूत्राणि प्रणीतानि, विवृतानि च परिमितगम्भीरभाषिणा भाष्यकृता, विस्तृतानि च तानि गम्भीरन्यायसागरभाषिणा भगवता श्रीवत्साङ्कमिश्रेणापि, तथापि आचार्य-टङ्क-भर्तृ प्रपञ्च-भर्तृ मित्रभर्तृहरि-ब्रह्मदत्त-शङ्कर-श्रीवत्साङ्क-भा- स्करादि-विरचितसितासितविविधनिबन्धनश्रद्धाविप्रलब्धबुद्धयो न यथा- वत अन्यथा व प्रतिपद्यन्त-इति तत्प्रतिपत्तये युक्तः प्रकरणप्रक्रमः।" इति सिद्धित्रयोक्तिरुपपद्यते । अत्र चेमेवालोचनीयम् -यत् जैमिनिसू त्राणां भाष्यकर्तार उत बादरायणसूत्राणामिति । इदमत्र सर्वैरपि स्वोकर्त्तव्यमेव-यत् भर्तृप्रपञ्च. शंकरादिसाहचर्यादुक्ताचार्यर्बादरायणसूत्राणामेव भाष्यमारवितम् , न जैमिनिसूत्राणामिति । यत्तु “प्रायेणैव हि मीमांसा लोके लोकायतीकृते" त्यत्र व्याख्यायां नित्यकर्मणामफलत्वसिद्धान्तो भर्तृमित्राचार्यादिसम्मतो निरस्यत्वेन कुमारिलपादैरुपपाद्यते, तदिदं तेषामुत्तरमीमांसाभाष्यक- त्वेऽपि नानुपपन्नम् । अन्यथा जैमिनिसूत्राणामेव भाष्य तैर्विरचि- तमिति कल्पनायां शाबरभाष्यानन्तरं तस्य प्रवृत्तिरित्येवोरोकतव्यम्, नतु ततः पूर्वम् उपवर्षादिवत् मण्डनीयतया खण्डनीयतया वा तेषामपरा- परामर्शात् । एवंच सति भर्तृ मित्रभाष्य स्वमूलभूतं परित्यज्य शाबर- ·भाष्यस्यौव विवरणं प्रभाकरगुरुमिः क्रियमाणमवश्यमिदं गमयति -यत् सिद्धान्तैकदेशसाम्येऽपि भतृ मित्राचार्या न प्रभाकरसिद्धान्तमूलाचार्या इति। इदमेवात्रः मम सूचनीयम्-यत् यदि इयमपि सम्भावना योग्या मन्यते, तर्हि प्रभाकरसंप्रदायः तदुपज्ञः :इत्येव युक्तमभ्युपगन्तुम् । एवं च सति प्रभाकर संप्रदायेऽतीव विद्वषोऽपि भाट्टमतावलम्बिनामुपलभ्यमान उपपद्यते। तत्र प्राच्यविद्यासंमेलनस्य द्वितीयेऽधिवेशने कलकतानगरे Professo शास्त्रिपादा वार्तिककारमिश्रानिमान् भर्तृ मित्राचार्यान् प्रतिपादयन्तः,तत्त- तीयाधिवेशने कुमारिलपादानेव मन्वानाश्च प्रथमपक्षमेव परिपोषयन्ति श्रीपशुपतिनाथशास्त्रिणस्तु स्वीये मीमांसोपोद्धातनामनि प्रबन्धे अचिरेणैव प्रकाशनार्थं दत्ते प्रबन्धान्तरे च वार्तिककारमिश्रा इमे प्रकरण- पञ्चिकायां निरस्यमाना न प्राभाकरसंप्रदायप्रवर्तकभर्तृमित्राचार्याः , वार्तिककारमिश्रा इत्युपक्षिप्य संगृहीतानां बहूनां श्लोकानां श्लोकवा- तिकादिष्वनुपलभ्यमानतया न कुमारिलपादाः, किन्तु अन्य एव वार्तिक- काराः, येषां खलु वार्तिकान्यावापोद्वापाभ्यां संगृह्य श्लोकवार्तिकादिक कुमारिलपादैः संग्रथितमिति वार्तिकका रमिश्राः वार्तिककारपादा इत्या- धु लिख्य संगृहीतानां केषांचन वार्तिकानां श्लोकवार्तिकादिषूपलंभोऽपि न नोपपद्यते इति विवेचयन्ति । अत्र पक्षद्वयेऽपि नयविवेकादिषु बृहतीनिरस्यतया निर्दिश्यमानाः वार्तिककाराः के वेति विचार एवेदानी कर्तव्यः। तत्र श्रीपशुपतिनाथशास्त्रिणः मीमांसोपोद्धाते एवं विवेचयन्ति स्म- यत् नयविवेके निरस्यतया निर्दिष्टाः वार्तिककाराः न कुमारिलपादाः, यतः तत्र वार्तिककाराणां दशपक्ष्यपि खण्डनीयतयोपक्षिप्यते । तत्र षट्- पक्षी यद्यपि “लोक इत्यादिभाष्यस्ये" ति कावन श्लोकवार्तिके कुमारि- लपादानां दृश्यते, दशपक्षी तु कापि कुमारिलपादानां कुत्रापि न दृश्यत इति नयविवेके निरस्यतया निर्दिष्टा वार्तिककाराः कथं कुमारिलपादा भवितुमर्हन्तीति!

·n प्राच्यविद्यासंमेलनस्य तृतीयेऽधिवेशने तु Professor शास्त्रिपादाः - नयविवेकव्याख्याननयकोशादितो बहूनां वाक्यानां प्रमाणतया संग्रहण- पूर्वकमेवं प्रतिपादयन्ति-यत् नयविवेके निरस्यतया निर्दिष्टा वार्तिक- कारा: कुमारिलपादा एव, नान्ये केऽपि। यद्यपि दशपक्षी श्लोकवार्तिके नोपलभ्यते, एवमपि वृहट्टीकायां मध्यमटीकायां वा कुमारिलपादकता. यामिदानीमनुपलभ्यमानायामपि संभाव्यत एव सेति न कोऽपि दोष इति । अत्र प्रमाणतया नयकोशादितः संगृहीतानि वाक्यानीमान्येव । तानि यथा- “लोके येष्वर्थेषु- इत्यादेराद्यस्य भाष्यस्य वार्तिककारैरेकत्र दशार्थाः संभावितत्वेनोक्ताः । तत्र दशमोऽर्थ औचित्यानुभाषणम् । तथा अन्यत्र पडाः ; तत्रापि षष्ठमौवित्यानुभाषणम् । ततश्च औचित्यानुभाषणरू- पोऽर्थ उभयत्रानुवर्तमान एक एवेति संकलने पञ्चदशैवार्थाः । पृथग्गणने तु षोडशत्वव्यवहारयोग्यता । तदभिप्रायो 'गुरुः सप्तदशमर्थमाह ' इति विवेकग्रन्थः । तत्र पञ्चदशस्वप्यर्थेषु औचित्यानुभाषणमेव स्वोकृतं वार्ति- ककारैः । तदप्यनुवादमात्रपरत्वात् वाक्शन्तरार्थत्वात् अथपद्मात्रदोष. परत्वात् मन्दमिति परव्याख्यानमयुक्तम्-इति मत्वा 'लोक इत्यादिभा- ष्यस्य अथात इत्येतस्मिन् पवये अलौकिकार्थशङ्कानिवृत्तिः प्रयोजनम्' इति गुरुणा व्याख्यातम् ।" इति । page 10 मीमांसानयकोश manuscript in the Government MSS. Library, Madras. तथा-"तत्र सहस्राधिकरणद्वादशलक्षण्या मीमांसायाश्चतुर्विंशति- सहस्र शबरस्वामिकृतं भाष्यम् । तदुपरि प्रस्थानद्वयम् -भाट्ट प्राभाकर- मिति । तत्र भट्टाचार्याणां पञ्च व्याख्यानानि भाष्यस्य ; एका बृहट्टीका, द्वितीया मध्यमटीका, तृतीया टुप्टीका, चतुर्थी कारिका, पञ्चमं तन्त्र- वार्तिकमुक्तानुक्तदुरुक्तचिन्तकम्। तत्र वृहन्मध्यमटीके संप्रति न वर्तते"-इति । Page 121 of the Ms. of the Sarvadarsana Kaumudi in the Governinent Oriental MS. Library, Madras. .

·अत्र पशुपतिनाथशास्त्रिणों मन्यन्ते-एतैर्हि ववनैः सत्यं एकैरेव वार्तिककारैर्दशपक्षी षट्पक्षी च प्रदर्शितेति जानीमः, परंतु इदमेवालोचीन- यम्-यत् नयविवेकनिरस्या षट्पक्षी दशपक्षी वा कुमारिलपादानां वोता- न्येषामिति । अत्र दशपक्षी अनुपलभ्यमानग्रन्थे संभाव्यमाना केषामिति निर्णयः केनापि कर्तुं न शक्यत इति पटपक्षीकारा वार्तिककाराः के नयविवेकनिर्दिष्टा इत्येव विचारोऽस्माभिः क्रियते तदर्थं चेदमत्रालोचनीयम्-(२) यत् लोक इत्यादि भाष्यस्येति वार्ति- कोपक्षिप्ता षट्पक्षी कुमारिलपादानामुतान्येषाम् । (२)यदा कुमारिलपादा- नामेव, तदापि नयविवेकनिरस्या षट्पक्षी लोक इत्यादिभाष्यस्येति- वार्तिकोपक्षिप्ता षट्पक्षी चैका, उतान्या, (३) यदाचैका, तदा किं कुमा- रिलपादा एव निरस्यमानवार्तिककाराः; आहो अपरे, (४) एवं वृहट्टीका- मध्यमटीकयोरुक्तदशपक्षी संभाव्यते वा न वेति । अत्रेदमेव प्रतिभाति-यत् “लोक इत्यादि भाष्यस्येति वार्तिकोपक्षिप्ता षट्पक्षी न कुमारिलपादानाम्, किन्त्वन्येषामेव वार्तिककाराणाम् । यतः खलु अत्र “ षडान् संप्रचक्षते” इति प्रथमपुरुषप्रयोगः , अनेन हीदं सूच्यते-'लोक' इत्यादिभाष्यं कैश्चनान्यैरेवं व्याख्यातमिति । अत्र च- “प्रत्याख्यानं तथापरे ।” “परिसंख्यास्तुती केचित्” इति परे केवित्पद- प्रयोगोऽप्युपष्टभक एव। भवदासादयस्तु अथातःपदसमुदायवादिनो भाष्यकानिरस्यमाना न भाष्यव्याख्यातारः, किन्तु सूत्रव्याख्यातार इत्येव स्वोकर्तव्यम्। भर्तृ मित्राचार्यास्तु यद सप्तदशार्थवादिप्रभाकर- सिद्धान्तप्रवर्तकाः, तर्हि कथममुक्तषटपक्षीकारा भवितुमर्हन्तीति नियतमिदमूरीकर्तव्यम्-यत् कुमारिलपादा इवान्येऽपि भाष्यव्याख्यातारः आसन्निति । तथाच कुमारिलपादानामेव नेयं षट्पक्षी। अस्तुवा कथमपीयं कुमारिलपादानामेव षट्पक्षी, एवमपि नयविवे- कोद्धृता षट्पक्षी नेयं भवितुमर्हति । नयकोशत उद्धतेन हि वाक्यजातेने- दमवगम्यते यत् दशपक्ष्यां दशमं षट्पक्ष्यां षष्ठं चौचित्यानुभाषण- मिति । लोक इत्यादिभाष्यस्येति वर्तिकोपक्षिप्तषट्पक्ष्यां तु षष्ठमथशब्द- स्य दूषणमेव । तदुक्तम्- ।

·लोक इत्यादिभाप्यस्य षडान् संप्रचक्षते । भाष्यकारानुसारेण प्रयुक्तस्यादितः पृथक् ॥ सर्वव्याख्यामुपालभं प्रत्याख्यानं तथाऽपरे । परिसंख्यास्तुती केविदथशब्दस्य दूषणम्-इति । तथाव कथमियं षट्पक्षो नयविवेकनिरस्या भवेदिति सर्व एव समालोचयन्तु। ननु अथशब्दूषणार्थमौचित्यानुभाषणपरत्वमिति खलु नयकोश- विवरणम् । अनेन हि विवरणेनेदमेवावगम्यते-यत् अथशब्ददूषणं “तत्र लोकेऽथशब्द” इत्यादि भाष्येण क्रियते, “यत्न गौरवं प्रसज्यते” त्यन्तेन त्वौचित्यानुभाषणपरत्वमिति। तथाच यत्नगौरव प्रसज्येतेत्यन्तस्यौ. चित्यानुभाषणपरत्वमेव कुमारिलपादानामपि सम्मतम् । अत एव--“अत्र पञ्चतु पक्षेषु यत्नगौरवपर्यन्त” पृथक् वाक्यम् , “तत्र लोक इत्यादिवा- वाक्यान्तरमथशब्ददूषणार्थमिति न्यायरत्नाकरविवरणमुपपद्यते । तथा- चाथशब्दस्य दूषणमिति वार्तिकेनापि षष्ठमौचित्यानुभाषणमेव विवक्षि. तमिति को विरोध इति चेत्, न कोऽपि विरोधः । कथमेवं सति नयविवेकनिरस्या वार्तिककारा न कुमारिलपादा इति चेत्, इदमत्रानुसन्धेयम्-यत् नयकोशे हि खण्डनीयवार्तिककारैरौचि- त्यानुभाषणपरत्वमेव स्वीकृतमिति यदुक्तं तदिदं वार्तिककारपदेन कुमा- रिलपादानां ग्रहणं निराकरोति । कुमारिलपादा हि अथशब्ददूषणपक्षमिव परिसंख्यापक्षमपि समाद्रियन्ते, नाथशब्दूषणमात्रपरत्वम् । तदुक्तम्- "अस्य दृष्टविरुद्धत्वात् फल्गुत्वाञ्चापि पूर्वयोः । मध्यमे चातिदौर्जन्यात् परिसंख्यैवात्र युज्यते ॥ इति । सर्वथा तु नयविवेकनिरस्यषट्पक्षीकारा न कुमारिलपादा इति कुमारिलसंप्रदाय एव पूर्वतनः, तत एव प्रभाकरसंप्रदाय इति मतं पूर्वोक्तकारणनिबन्धनं चिन्त्योपपत्तिकम् । एतेन दशपक्ष्यपि ब्याख्याता। सत्यं कुमारिलपादैः बृहट्टीकामध्य- मटोके अपरे अपि टीके विरच्येते स्म । इदमत्रालोचनीयम्-कुत आर- भ्य वृहट्टीकामध्यमटीकयोः प्रवृत्तिः-किं चतुर्थाध्यायमारभ्य,उत आदित आरभ्येति।

·तत्र केविन मन्यन्ते - आदित आरभ्यैवेति । अन्यथा हि प्रथमाध्या. यादौ वृहट्टीकाया अवलम्बनं न्यायसुधायां क्रियमाणं कथमुपपद्यते इति ? वयंतु पश्यामः-चतुर्थाध्यायमारभ्यैव ते इत्येव युक्तमभ्युपगन्तुम् ; टुप्टीकापदस्य हि संग्रहटीकेति प्रसिद्ध ऽर्थः। एवंच बृहट्टीकातो मध्य- मटीका ततः संग्रहेण टुप्टोकेति कल्पनमेव समुचितं भवति। प्रथमा- ध्यायादौ तदुल्लेखस्तु चतुर्थाध्यायगतत्वेऽपि तेषामंशानां नानुपपन्नः । एवंच वृहट्टोकामध्यमटीकयोरुक्तदशपक्ष्याः षट्पक्ष्या वा लोक इत्यादि- भाष्यसम्बन्धिन्याः सम्भावनापि नास्तीति कथं तत्र तस्याः संभावनो- पपद्यत ?-इति । एवमुपपादयतां श्रीपशुपतिनाथशास्त्रिणामयमेवाशयः यत् यावत् बृहट्टीकामध्यमटोकोपलम्भं नयविवेकनिरस्या वार्तिककाराः कुमारिल- पादा एवेति निर्णेतुन पार्यत इति । एतादृशे चातिगभीरे विषये स्वायत्तविरलविरलविविधादर्शा Professor शास्त्रिपादादय एव प्रमाणमिति विचारमिममसंपूर्णावस्थं तेषामेव सविधे पुनर्विचारार्थमुपहरामः । यस्तु पुनः Professor शास्त्रि पादैः-"अविवेकः परमापदां पदम्" इति भारविवाक्यस्य "ऋषीणामपि यत् ज्ञानं तदप्यागमपूर्वकम्” इति भर्तृहरिवाक्यस्य च वृहत्यामुपलभोऽपि प्रभाकरसंप्रदायस्य कुमारिल- संप्रदायानन्तरत्वे उपष्टम्भकतयोपक्षिप्तः , तत्र श्रीपशुपतिनाथशास्त्रि णां पर्यनुयोगोऽयमेव, यत्-भारव्यनन्तरत्वं भर्तृहर्यनन्तरत्वं वा प्रभा- करगुरूणां कथं कुमारिलानन्तरत्वसिद्धान्तोपयोगीति । अयमेतेषा. माशयः-यत् शंकरभगवत्पादपूर्वतनत्वेऽपि प्रभाकरगुरूणां भारवि. वाक्यसंग्रहणं संभवतीति । अत्रच सर्वतन्त्रस्वतन्त्रा अस्मदाचार्यचरणा एव प्रमाणमिति औदासीन्यमेवात्र व्यमल्पज्ञाः समाश्रयामः । अस्तु वा कथमपि कुमारिलपादानन्तरत्वं ततः पूर्वतनत्वं वा प्रभा- करगुरूणाम् । इदन्तु सर्वसम्मतम्, यत् प्रभरकरसंप्रदायोऽयं श्रीपार्थ- सारथिमिश्ररेव विशेषतो निरस्थतयोपक्रान्तः । अस्मिन् प्रकरणाश्चिकैकैव पूर्व मुद्रापिताऽसीत्-इति । अयमेव बहूनां परमो खलु सम्प्रदाये ·विश्वास आसीत् , यत् धिना प्रकरणपञ्चिका प्रभाकरसंप्रदायपरिज्ञान- मन्येन केनापि संपादयितु न पार्यते इति। अधुना तु महता खलु भाग्येनेदं जानोमः-यत् प्रभाकरसंप्रदायपरिपोषका बहव एव ग्रन्थाः शास्त्रिपादानां प्रयत्नेन समधिगता इति । एतावत्र वयं जानीम:-यत् प्रभाकरकृतिवृहतो, तद्वयाख्या जुविमला शालिकनाथकृतिः , भवनाथकृतिर्नयविवेकः , तद्वयाख्याः काश्चन नयकोशादयः, प्रभाकरविजयोऽयं नन्दीश्वरकृतिश्च दानीमुप- लभ्यन्ते इति। अत्र नयविवेकनयकोशादीनामपि यथावसरं संस्कृत- साहित्यपरिषद् संपादयिष्यन्ती इदानीं श्रीमतां सर्वेषां पुतः प्रभाकरवि- जमिमं प्रथममुपहरति प्रभाकर सिद्धान्तानां तत्तादृशानां सम्यक् परीक्षणार्थम् । प्रभाकरविजयोऽयं संपूर्ण नोपलब्ध इति दैर्भाग्यमिदं कथं वा परिहृतं भविष्यतीति न वयं नानीमः । उपलभ्यमानेनाप्यनेन भागेन सत्यं बहव उपकाराः सम्पद्यन्त इति नेयमतिशयोक्तिः । अत्र हीदानी एकविंशतिप्रकरणान्युपलब्धानि । पुट संख्या १ ६ २४ २६ (१) प्रयुक्ति निर्णय प्रकरणम् (२) वक्तज्ञानानुमानता प्रकरणम् (३) अख्याति समर्थन प्रकरणम् (४)प्रमाणलक्षण प्रकरणम् (५)प्रत्यक्षलक्षण प्रकरणम् (६) संवित्स्वप्रकाशता प्रकरणम्, (७) मनः सद्भावतद्णुत्व प्रकरणम् (4) ज्ञाननानुमेयता प्रकरणम्, (8) क्रियानुमेयता प्रकरणम्, (१०) अतीन्द्रियशक्तिसमर्थनप्रकरणम् (११) परमाणु समर्थन प्रकरणम् (१२) कार्ययुत्पत्ति समर्थन प्रकरणम् ३७ ·meman १) (१३) अर्थापत्त्यनुमानवैषम्यप्रकरणम् (१४) अभाव प्रमाण निरास प्रकरणम् (१५) सत्तासामान्यनिराकरणम् ६२ (१६) अपौरुषेयत्व प्रकरणम् ६६ (१७) स्वरूपभेदसमर्थन प्रकरणम् (१८) ईश्वरानुमानिकतानिरासप्रकरणम् ७६ (१६) आत्मनः शारोरादिभेदसमर्थनम् ८३ (२०) व्याप्तिसमर्थनप्रकरणम् । (२१) भेदाभेदनिरासप्रकरणम् । एषु हि प्रकरणेषु अधोरे खाङ्कितानि प्रकरणानि कुमारिलासमतानि, अपराणि तत्संमतानि । अत्रेश्वरानुमानिकतानिरासप्रकरणं प्रभाकर- विजय एव दृश्यते, नतु प्रकरणपंचिकादिषु । तत्र हि स्पष्टमेवेश्वर निरास एव क्रियते, कुमारिल संप्रदायेऽप्यानुमानिक निरास एवाभिमतः, नतु वैदिकेश्वरनिरास इत्यनुपदमेव विवेचितम् । प्रभाकरविजय- कारा हि प्रकरणपंचिकाविरुद्धमपि प्रभाकरसिद्धान्तं निरूपयन्तीत्यत्र न केवलमिदमेकं प्रकरणं निदर्शनम् , किन्तु ज्ञानाननुमेयताप्रकरणमपि । प्रभाकरविजयेऽत्र प्रकरणपंचिकानयविवेकयोः परामर्शात्, न्याय- रत्नमालासिद्धान्तानां बहूनां निरासाच्च तेभ्योऽर्वाचीनोऽयं प्रभाकर विजय इत्यवगच्छामः। स्पष्टमेव प्रभाकरविजय एवायमर्थ उपक्रमे विवेचितः। तदुक्तम्-नाथद्वयात्तसारेऽस्मिन् शास्त्रे मम :परिश्रमः । इति । अत्र नाथद्वयपदेन शालिकनाथा: भवनाथाश्च विवक्षताः । एवं श्रुतप्रकाशिकाकारैः श्रीभाष्यव्याख्यावसरे बहूनामेवैतद्ग्रन्थोक्ताना- मंशानामध्यापनविधिप्रयुक्तत्वस्याध्ययने निरासावसरेऽनूध निरसनात्ततः पूर्वतना इत्यवगच्छामः। एतादृशे च कालनिणयादौ चरितविमर्शका एव प्रमाणमिति नात्राधिकं व्याप्रियते इदमेवात्रास्माकं वक्तव्यम्-यत् एवमध्ययनाध्यापनपरंपरायां चर्वितचर्वितस्य प्रभाकरसंप्रदायस्य मात्रयापीदानामपालोचनं सत्यं सर्वेषां लाजास्पदमिति ।

·१) इदमस्माभिः श्रीरामनाथशास्त्रिणां मुखावगतम्-यत् कोच्चिन् राजधान्यां भाट्टसंभावना प्रभाकरसंभावना चेति धनमुष्टिद्वयमिदानीमपि नम्बूदिरि ब्राह्मण कुटुम्बाभ्यां द्वाभ्यां दीयते, यत्रकत्र नन्दीश्वरस्य प्रादु- र्भावः इति । . - न केवलमनेनेदं जानीमः-यत् नन्दीश्वरोऽयं केरलब्राह्मण एवा- सीदिति, किन्तु केरलदेशे एव प्रभाकरसिद्धान्तानां विशेषतः प्रचार आसीदिति, अत्रच सिद्धान्ते मुख्योऽवलम्बोऽयमेव-यत् सर्वेषां म द्रपुरराजकीयपुस्तकालयध्यक्षरद्य यावदुपलब्धानां प्रभाकारसिद्धान्ता. नुसारिणां ग्रन्थानां केरलदेशादेवोपलंभः । प्रभाकरविजयस्यास्य श्रीरामनाथशास्त्रिणां सकाशादष्टादश प्रकरण पर्यन्तमेक आदर्शः, मद्रपुरपुस्तकालयाध्याक्षाणां कृपयाऽवशिष्टप्रक- रणानामत्र मुद्रापितातनामादर्शश्चाधिगत इति संस्कृतसाहित्यपरि पत्पक्षणाहं तेषां कृतज्ञता प्रकाशयन्निदमेवान्ते पुनः पुनः प्रार्थयामि- यत् द्वितीयसंस्करणे संशोधनार्थं मुद्रापितेऽस्मिन् ग्रन्थे मुद्रापकानामस्मा कं वा प्रमादानां सर्वेषामपि ससौहादसूचननेनोपकारः कर्तव्य इति अत्र मुद्रायन्त्रदोषेण केषुचन स्थानेषु उपरितनरेफचिन्हानां ताद- शैकारादिचिन्हानामुकारादीनां व भग्नानां पण्डितसुविज्ञयानां शोध- नम्, एवं शरीरात्मवादनिरासावसरे “ना प्रत्यक्ष न प्रमाणमिति” ना - पदस्याधिकस्य संशोधनम्, तथा भूमिकायां "प्राचीकशन्” इत्यस्य “प्रावकाशन्” इति शोधनं व गुणैकपक्षपातिनः पण्डिताः स्वयमेव संपा- दयिष्यन्तीति नात्र शुद्धाशुद्धिपत्रिका समयोजि । यज्ञपुस्तके व्याप्तिसमथनाख्यं प्रकरणं विशंतितमतया योजितम्, तदिदं श्रीरामनाथशास्त्रिणामादर्श नोपलभ्यते, मद्रपुरसंस्कृतपुस्तका- यादशेतु संवित्स्वप्रकाशताप्रकरणानन्तरमेवोपलभ्यमानमपि गत्यन्तरा- भावात् विशतितमतया समयोजि। यतः खल्वष्टादशप्रकरणानामपि मुद्रापणानन्तरमेव तदुपलब्धम् । द्वितीयसंस्करणे तु यथास्थानं तद्यो- जयिष्यत इति सविनयं निवेदयामः । अस्मिन् प्रसङ्ग सप्रश्रयमिदमपि सूच्यते यत् देशान्तरेऽवस्थाय मद्र- ·पुरपुस्तकालयादर्शन साकमस्मल्लन्धादर्शस्य परीक्षणं कर्तुं न पारयामः स्मेति यथाऽवसरं तत्परीक्षणेन द्वितीयसंस्करणं संपादयिष्यामः, इनानों तु स्वल्पसन्तोषिणो विप्रा इति न्यायेन वयमुपलब्धांशमात्र सर्वेषां पुरत उपहरामः। सवथा तु प्राभाकरग्रन्थांनां बहूनां संकलनेन मद्रपुरपुस्तकालया- ध्यक्षा एव सर्वोत्तम इति सिद्धसाधनमिदमिति शम् ।

·श्रीरस्तु प्रभाकरविजयः (१) प्रयुक्तिनिर्णयप्रकरणम्। यदाराधनतामेत्य कृतं कर्माधिकारिभिः । सफलं जायते काले तं वन्दे विष्णुमव्ययम् ॥ १॥ विविधं वेदसिद्धान्ते विमन्यन्ते विपश्चितः। अतः प्रभाकरगुरोविजयः प्रतिपाद्यते ॥२॥ नाथद्वयात्तसारेऽस्मिञ्छास्त्रे मम परिश्रमः । शुक्तिश्रमायते सिंधौ हरिणोद्धृतकौस्तुभे ॥३॥ * आवार्यकरणविधिप्रयुक्तमध्ययनमिति प्रतिपाद्यते, स्खविधेर्नियो- ज्याभावात्, अध्यापनविधिप्रयुक्त श्चोपपत्तेः । कः पुनराचार्यकरण- विधिः? “उपनीय तु यशिशिष्यं वेदमध्यापयेत् द्विजः । सकल्पं सरहस्यञ्च तमाचार्य प्रचक्षते ।" * विदितमिदं सर्वेषां यत् न्यायरत्नमालायां पार्थसारथिभिर्ना- ध्या ग्नविधियुक्तमध्ययनमिति बहुशो निरूपितमिति । ध्यापयोतेति वाक्यस्य न विधायकत्वमिति प्रथमं दूषणं आचार्यक क्रियायोगनिमित्तं लौकिकम्, तदुद्देशेन च लोकसिद्धत्वान्न विधे- रपेक्षेति;-"नाध्यापनमिदं वाक्यं विधातु क्षमते यतः। द्रव्या. जनार्थ प्राप्तत्वात् यच्छब्देन च योगतः ॥” इत्यनेन प्रदर्शितम् । अत्र यच्छब्दयोगात् न विधित्वम्, कथ' चिद्विधित्वेऽपि आचार्यकस्य लौकिकत्वात् तदुद्दे शेनाध्यापनविधिवैयर्थ्यम्, इति यदंशद्वयं गम्यते - ·२ प्रभाकर विजयः इति स्वृत्यतुमितविधिः। ननु-स्मृतेः प्रसिद्धान्वाख्यानरूपत्वा- द्यच्छब्दयोगाच्च न विध्यनुभानमिति-चेत्, न, विधियोग्येन वाक्यांशेन विध्यनुमानात्,इसरस्य च विधिसिद्धानुवादात्; यच्छब्दयोगोऽनुवाद- भाग एव, न विधिमागे; अतो विधिवरसेन पदेन विध्यनुमानम्, इतर स्वनुवादकम् । नच लोकसिद्धार्थतयाऽऽचार्यकस्य तदुपायस्य न विधेयत्वम्, यूपाहवनीयादिवदुपपत्तेः। नव-क्रियायोग एवाचार्य कमिति-वाच्यम्, तूष्णीमुपनीय वेदाध्यापके तत्पदप्रयोगाभावात् । विशिष्टक्रियायोगो वाच्य इति चेत्, तर्हि बलादद्गुष्टमापतितम् प्राङ्मुख- त्वादिनियमस्यालौकिकक्रियासंबन्धोऽदृष्टोत्पादकत्वेनैव भवति । प्राङ्मुखभोजनादिविहतानेकनियमयुक्ताध्यापक आचार्यपदप्रयोगाद- लौकिकमाचार्यकमिति । उपाध्यायपदमप्येवं चेदेवम्, नो चेन्नैवमिति त तत्राऽऽस्था॥ किञ्च “आचार्याय वरो देयः' इत्यतीतेऽपि क्रियायोगे वैदिक- प्रयोगदर्शनात्तदानीमप्यनुवर्तमानस्यादृष्टस्यैवाचार्यपदवाच्यत्वं युक्तम्, इतरथा लक्षणाप्रसङ्गात् ।। नव-"आचार्याधीनो वेदमधीष्त्र” इति प्रयोगदर्शनात् क्रियायोग एव मुख्य इति-त्राच्यम्, क्रियायोगातेऽपि तदानीं भावात्मतान्तरेपि तुल्यत्वात् । तर्हि मुख्पार्थत्वायार्थान्तरकल्पनायां सर्वत्र लक्षणोच्छे. दप्रसङ्ग हिति चेत् न; अत्रापि पूर्वोक्तन न्यायेनार्थस्य सिद्धत्वात् । अयंव वाच्यत्वे हेतुः, नादृष्टकल्पनायाम् अतोऽलोकिकत्वादाचार्यकस्य तंदुपायतयाऽध्यापन विधियुक्तः ॥ तस्यांशद्वयस्थाप्यत्र निरासः-आवार्यकरणविधिप्रयुक्तपित्यारभ्य -अतोऽलौकिकत्वादावार्यकस्य तदुपायतयाऽध्यापनविधियुक्त इत्य. नेन क्रियते। अत्रहि प्रकरणे प्रभाकरविजये आचार्यकस्यालौ- किकत्वमादाय विधिसमर्थनकरणावसरे द्रव्यार्जनवत् लौकिकत्वेऽपि नियमविधित्वेनाप्युपयोगः साध्यते इति अर्थ ज्ञानार्थत्वेनाध्ययनस्य स्वविधिप्रयुक्तत्वपक्षे यथा विध्युपपत्तिरेवमत्रापि विध्युपपत्तिरिति सूच्यते इति प्रथमदूषणस्य नावसरः ॥

·प्रयुक्ति निणयप्रकरणम् ननु-अत्रापि नियोज्यो न श्रूयते ? आभार्यकफलश्रवणात् कल्प्यत इति चेत्, तर्हि तत्राप्यर्थज्ञानदर्शनात् किमिति न कल्प्यते ? नैवम्, अध्यापनविधे रर्थलभ्याधिकारत्वात् । आचार्यकस्य लौकिकत्वेऽपि दक्षिणादिसाधनत्वेन स्मृतिविहितत्वात् काम्यमानत्वं द्रव्यार्जन- नियमवत्, अर्थज्ञानस्य तु ज्ञातेऽज्ञाते च काम्यमानत्वं न सम्भवती. त्यर्थवादाधिकरणे वक्ष्यामः ॥ अध्यापनस्याध्ययनमात्रलाध्यत्वाद्विशिष्टाध्ययनप्रयुक्तिन संभवतीति चेत्, न; उपनयनं तावत् कवाप्रत्ययेनाध्यापनाङ्गमवगम्यते, अध्य. यनं चोपन यनं प्रक्रम्य विहितम्, तेनोपनयनप्रयुक्तिनान्तरीयकतया विशिष्वाध्ययन प्रयुक्तिः । आरादुपकारकं तु नास्त्येव ।। ननु द्वितीयाश्रुतेर्माणवकाङ्गत्वमवसीयते; द्वितीयाश्रुतेः प्राबल्यं “यूपं परिवीयोपाकरोति” इत्यत्रोक्तम्, नैवम्, अध्यापनाङ्गभूतोपनयनस्य द्वारतया माणवकाङ्गत्वोपपत्तेः, अपूर्वाङ्गभूतस्यावघातस्य द्वारतया बीहिसंबन्धवत् । स्मृत्यन्तरंच व्यक्तम् “उपनीय गुरुश्शिष्यम्" इत्यादि। * किञ्च अध्यापनविध्यभावेऽपि स्वविधिप्रयुक्तिर्न संभवति, • ऋतुविधिप्रयुक्त युपपत्तेः। तथाच सति स्वर्गका तस्य शूद्रस्याप्यधि- * एवं स्वमते दृषणानवसरमुपपाय परमते स्वविधिप्रयुक्तत्वे. ऽध्ययनस्य स्वाध्यायोऽध्येतव्य इत्यस्यैव विधित्वं न सम्भवतीति निरूपणार्थ "किंव अध्यापनविध्यभावे इत्यारभ्य-"विलम्बिता"।" इत्यन्तं वाक्यजातं प्रवृतम्। अत्रहि स्वाध्यायोऽतव्य इत्यत्रार्थ:- ज्ञानकामस्य नियोज्यत्वमर्थज्ञानस्य स्वतोऽपुरुषार्थत्वेन न संभवतीति ऋतूपयोगेनैव पुरुषार्थत्वं कल्पनीयमिति क्रत्वनङ्गस्यापि अर्थ ज्ञानस्य क्रतुपयुक्तत्वमगत्योरोकर्तव्यं भादृप्रतावलम्बिभिरपोति अध्यापन- स्यापि स्वानङ्गाध्ययनप्रयोजकत्वं कथ विरुद्धम् ? अन्यथाऽध्यापन. विधिप्रयुक्तत्वाभावे स्वर्गकामस्य शूद्रादेरप्यधिकार आपद्यतेत्यपशूद्रा- धिकरणविरोधो भामत एव भवति, न प्रभाकरमते, यत्रालौकि- काचार्यकप्रयोजनकाध्यापनं न लौकिकं नोपनयनरूपाङ्ग विनोक्त ५ ·प्रभाकर विजयः कारः स्यात्। अनुपनी तनिषेधोऽपि प्रत्यासन्नत्रैवर्णिकानुपनीत- विषय एव। शूद्रोले खेन निषेधोऽपि रागप्रवृत्तविषयः; न वैधविषयः, "न हिंस्थात्” इतिवत्, अस्मन्नतेतु प्रयोज्यापेक्षयाङ्गकार्यार्थतया चाध्यापनविधः प्रयुक्तिः शीव्रतरा, कनुविधस्तु प्रयोज्यफलविद्यापेक्ष. याऽङ्गोपायापेक्षयाच विलम्बिता ।। श्रौतो वाऽऽवार्यकरणविधिः-"अष्टवर्षं ब्राह्मण मुपनयीत", "तमध्यापयेत्” इति । * अत्राचार्यकरण प्रयोजने नयतेरात्मनेपद. विवेरावार्यकरणार्यमुपनयनमवगम्यते; तच्च तदुत्पत्तिविधेनिर्वह- तीत्युत्पत्तिविषपेक्षायां "तमध्यापयेत्” "तमध्यापयेत्” इत्ययमाचार्यकरणवि. धिः। नव-" अध्यापयेत् इति परस्मैपदं नोपपद्यते, कत्र भि- प्राये "णिचश्च"इत्यात्मनेपदापत्तेरिति-वाच्यम्; "बुधयुध” इत्या. फलाय कल्पत इति उपनेयासत्तिद्वाराऽध्यापनविधिप्रयुज्यमानमध्ययन त्रैवर्णिकमात्राधिकारिक प्रासाकरमत एव भवतीति प्रतिपाद्यते । यथा चात्र "न स्त्रीशूद्रो वेदमधीयातामि त्यस्यापि न विरोधस्तथा मूल एव व्यक्तम्॥ एतेन- ज्ञानं कर्मणामङ्ग ज्ञानस्याध्ययनं मतम्। अङ्ग नाध्यापन स्यै न तेतारः प्रयुज्यते ॥” इति न्यायरत्नमालावचनम् परास्तम्॥ * यत्तु न्यायरत्नमालायाम् - "उपनयनमध्ययनाङ्गमेव, नाध्या. पनाङ्गम्, अध्येत संस्कारत्वात्। ननु तत्रोपनयनस्यात्मनेपदश्रवणाद् आचार्यकार्थत्वमवगम्यते ? न; अभिप्रायत्वादात्मनेपदविधानस्य; अन्यथा "स्वरित जित" इत्यनेनैवावार्यकसाधनेऽप्यर्थं वर्तमाना- नयरात्मनेपदं सिद्धमिति सम्माननेति सूत्रमनर्थकं स्यादिति ।" वर्णितम्, तदिदमर्थतोऽनूय तदिदमर्थतोऽनूय खण्डयति-अत्राचार्यकरणप्रयोजने- इत्यारभ्य,-"सूत्र द्वग्यपि समञ्जसं भवतीत्यन्तेन । अयं भावः--स्वरित मित इति सूत्राहि कर्तृमात्रान्वयित्वं फलस्य गायति आत्मनेपदस्थले तथाचोपनयीतेति विधौ यत्र फलस्योभयान्व. MAIN ·प्रयुक्ति निर्णयप्रकरणम् दिना विशेषतः परस्मैपदविधः । परस्मैपदविधः।। नच अवित्तवत्कर्तृकार्थोंs- यमारम्भः” इति वृत्तिग्रन्थविरोधः, "अणावकर्मकाञ्चित्तवत्कर्तृकात्" इत्यकर्मकेषु वित्तवकर्तृकाणां प्राप्तत्वादकर्मके एव चित्तवत्कर्तृकार्थ.. तामाह, अस्प सकपकत्वादिङो न विरोधः । नचास्मिन् सूत्र “इण् गतौ” इतिधातुः पठितः,"माणवकमध्यापयति” इत्युदाहरणात्; "निगरणचल. नार्थेभ्यश्च” इति गत्यर्थस्येणः प्राप्तत्वात्; अतो न परस्मैपदविरोधः ।। ननु --उपयोत इत्यात्मनेपदं नोपपद्यते, कत्रभिप्रायेण स्वरितजि त्सूत्रण प्राप्त सम्माननसूत्र वैयर्थं स्यात्; तथाच वृत्तिकार:-"अकत्र- भिप्रायार्थोऽयमारंभः” इति, नैवम्, क्रियाफलस्य कर्बभिप्रायत्वे स्वरित. जित्सूत्र प्रवर्तते; अत्रतु कारकावस्थायां क्रियाफलमुपनेयगतमेव, आवार्यकं तु प्रयोजनमिति तस्य कभिप्रायत्वेऽपि स्वरितजित्सूत्रण न प्राप्तिः; एवंच संमाननसूत्र आचार्यकरणे सार्थकं स्यात्; इतरथा "स्वरितजितः कत्र भिप्राये कियाफले” इति सूत्रेणेव गतार्थत्वदाचार्य करण आत्मनेपदविधानं व्यर्थं स्यात् । क्रियाफलतत्प्रयोजन विभागे तु सूत्रद्वयमपि समञ्जसं भवति ॥ ननु -"अग्नीनाद्धीत,” “ओदनं पचते” इत्यात्मनेपदं में यस्त्र तस्य न प्रवृत्तिरिति आचार्यकप्रयोजनत्वेऽप्युपनयनस्य सम्मान नसूत्र सार्थकमेव; अग्नीनाधीतेत्यादी अग्न्यादीनामचेतनत्वादुभया. न्वय इत्यनेन चेतनद्वयानन्वयस्यैव विवक्षणात् न स्वरितभित इति सूत्रेणात्मनेपदविरोधः॥ अथवा-अव्यवहितफलस्य कर्तृगामित्व एव स्वरित भित् सूत्र प्रवर्तते, व्यवहितं तु प्रयोजनं यत्र कर्तृगामि तत्र न तस्य प्रवृत्तिरिति जित्सूत्र णोपनयीतेत्यत्रात्मनेपदाप्रसङ्गात् सम्माननसूत्रं सार्थकम् । 'अग्नीनादधीते त्यत्र तु संस्कृताग्निसिद्धि. रेव फलं कर्तृगामीति नात्मनेपदविरोधः। ब्राह्मणमुपनयीतेत्यत्र तु संस्कृतमाणवकसिद्धिर्नाव्यवहितं फलं कर्तृगामि । अग्निमत्तायाः यथा कात्वधिकारसंपादकतयोदृष्टोपकारत्वमेवं माणवकवत्ताया अधिकारि. तावच्छेदककोटावप्रवेशात् स्वर्गाद्यनुपकारकत्वाञ्च न पुरुषार्थत्वम् ।। -- -- ·६ प्रभाकर विजयः स्यात्, कियाफलस्य विक्दनस्य कर्मगतत्वात्, नैवम्। कर्म- गतत्वेऽपि क्रियाफलस्य प्रयोजनस्य कमिप्रेतत्वात् । नन्वत्रोपने. यासत्तिरूपं क्रियाफलं कर्षभिप्रेतम्; तस्य कर्मणोऽध्ययनेऽस्त्युपयोगः, कतुरध्यापने, मैवम्; आसत्तिरूपस क्रियाफलत्वाभावात्; साङ्गोप- नयने कृते यन्माणवकगतं तत् संस्काराख्यं फलम् नासत्तिरूपम्, तस लौकि कोपनयनेनापि समानत्वात्। एवं च क्रियाफलमकत्र भिप्रेत- मेवेति स्वरितजित्सूत्रसाविषयत्वान् सम्माननसूत्रारंभः सार्थक इति सिद्धमात्मनेपदादप्युपनयनस्याध्यापनाङ्गत्वम् ॥ इति नन्दीशवरस्य प्रभाकर विजये प्रयुक्तिनिर्णयाख्यं प्रकरणम् समाप्तम् ·. वक्तज्ञानानुमानताप्रकरणम् .... AAAAAAAAAAA" g युक्तम्। तत्र च (२) वक्तृज्ञानानुमानताप्रकरणम् । * सम्प्रति पौरुषेयवाक्यानां वक्त ज्ञानानुमानव्यवधानेनैवार्थप्रति. पादकत्वमिति प्रतिपाद्यते । पुत्पन्नशब्दश्रवणमात्रादर्थप्रतीतिः किमिति * अध्ययनस्याध्यापन विधिप्रयुक्तत्वव्यवस्थापनेनाथातो धर्म जिज्ञासेति सूत्रार्थः संगृहीतो भवति। अयं भाव:--अध्यापनविधि. प्रयुक्तमध्ययनं अर्थज्ञान फलमुत स्वर्गफलकमिति संशये स्वर्गफलकमि. स्येव अर्थज्ञान फलकस्यर्थज्ञान प्रयुक्तत्वेनाध्यापनविधिप्रयु- तत्वायोगात् इति पूर्वपक्षः। सिद्धान्तस्तु-यद्यपि लोकतः प्रवृत्ति. रथ ज्ञानार्थाध्ययने संभवति; परन्तु न नियमेन वेदाध्ययन एव प्रवृत्तिः- संभवति । भाषान्तराध्ययनादावपि प्रवृत्तिसंभवात् । पौरुषेयत्वेन वाक्यस्य तस्यानुमानविधयैव प्रामाण्यात् न धर्मनिर्णयः स्यादिति वेदाध्ययन एव प्रवृत्ति नियमयितुमथातो धर्मजिज्ञासेति सूत्रमिति । तदुक्त प्रकरणपश्चिकायाम्-ननु स्वाध्यायोऽध्येतव्य इति नियोग- सिद्धेश्वगमात्तनिष्पत्त्यर्थत्वाध्यापनस्यान्यपरत्वादर्थविवक्षा दुर्भणैव, मैवम् , यदि केवलं नियोगनिष्पत्त्यर्थतैवाध्ययनस्य स्यात् , स्यादेत- देवम् , यदा त्वर्थावबोधोऽपि प्रयोजनतया स्वीक्रियते, तदार्थपरताऽप्य- स्तीति नाविवक्षितार्थता, कथ' पुनरेकस्मिन् वाक्ये प्रयोजनद्वयम् ? उच्यते, शाब्दं नियोगनिष्पत्तिरेव प्रयोजनम्, आर्थ त्वर्थावबोधनमिति न विरोधः। यच्च तदर्थावबोधाख्यं प्रयोजनं तन्न केवलाध्ययनसाध्य. मिति अध्ययनविधिरेव स्वप्रयोजनसिद्धये विचारमाक्षिपति, विचारस्य च न्यायनिबन्धनत्वान्न्यायानां मीमांसाज्ञानगम्यत्वान्मीमांसाज्ञानस्य गुर्वायत्तत्वान वेदाध्ययनानन्तरं गुरुकुलानिवर्तितव्यमिति मन्यमानो भगवान्सूत्रकारः पूर्वपक्षनयमूलतां स्मृतेर्दर्शयितुं धर्मजिज्ञासोपदेशमुखे. नाध्ययनानन्तरभाविनी गुरुकुलनिवृत्ति प्रतिषेधनिदमाह-'अथातो धर्मजिज्ञासा” इति । वेदवाक्यार्थ विचारविरोधिनी च गुरुकुलनिवृत्तिः ·८ प्रभाकर विजयः । जायत इति चेन्न; व्युत्पन्नशंक्वेच्यारणेऽपि वक्त रभिप्रायानिश्चयेऽर्थाभि- धानादर्शनात्तात्पर्यज्ञानमपि सामग्रीत्वेन कल्प्यते । * तात्पर्यज्ञानं चे. मार्थमवगम्यैतत्प्रतिपादनायेदं वाक्यमुच्चारितम् इत्यनुसन्धानम् । अतश्च प्रामणान्तरान्तर्भावः । रेव केवला निवार्यते, न सकलेतरभिक्षाचरणब्रह्मवर्यादिधर्मनिवृत्तिः, असमाप्तसकलब्रह्मवारिनियमश्च न स्नातक इति न दाराधिगमनेऽधि- क्रियते; स्नातकस्य दाराधिगमस्मरणात् "स्नातकः सदृशीं भार्या विन्देदिति । तस्माद् गुरुकुले स्थित्वा सकलेतरब्रह्मचारिधर्मान् परि- त्यज्य वेदार्थो विचारयितव्यः, अविचारितस्यानिर्णीयमानत्वात्, अनि. पीतवेदार्थश्चेद् गुरुकुलान्निवतेत, ततः कृतदारसंग्रहः श्रौताग्निहोत्रादि. नित्यनैमित्तिकधर्माधिकारापातात्तदनुष्ठानं कर्तुमसमर्थः प्रत्ययात्, तस्मादध्ययनस्थानन्तरमेव वेदार्थों विचारयितव्य इति विचारोपायभू. तन्यायनिबन्धनं मीमांसाशास्त्रमारब्धव्यमिति सिद्धम् । अत्र भाट्टमतेऽपि अर्थज्ञानार्थमध्ययनमिति सिद्धान्तः समान एव; इयान् विशेषः-भाट्टमते लौकिकवाक्यानामपि वेदवाक्यानामिवानु- मानविधया प्रामाण्यस्यास्वीकरणात् स्वरूपेणैव प्रामाण्यस्वीकारात् भाषान्तरादिभिरधिगतधर्मतत्त्वस्यापि क्रतुष्वधिकारापत्तिरित्यपशूद्रा.. धिकरणविरोधः, प्रभाकरमते तु लौकिकवाक्यानामनुमानविधयैव प्रा. माण्यात् वेदानधिकारिणां च धर्मतत्त्वनिर्णस्य वेदमूलकस्यासंभवात् नाधिकार इति फलविशेषो वर्तत एवेति सूचयन्ननुमानवियैव लौकिक- वाक्यानां प्रामाण्यमित्याह-संप्रतीति । * अनुविधया प्रामाण्य नाम वक्तृज्ञानरूपतात्पर्यानुसन्धानद्वारा प्रामाण्यमेवेति स्पष्ट मूल एव विवेचितम्। एवं च वेदवाक्यप्रा. माण्यमपि तात्पर्यानुमानद्वारेति कल्पनं यद्यप्यपेक्षितम् , तथाऽपि वेदतात्पर्यस्य वक्तृज्ञानरूपत्वाभावात् न वक्तृशानानुमानाधीन प्रामाण्यमिति तु विशेषः । एवं च चैदनैव धर्मे प्रमाणमिति नियमोऽत्र ·Aur वक्त ज्ञानानुमानताप्रकरणम् ननु अस्तु वाक्यमात्रादनभिधानम्, आप्तनाक्यस्य दोषरहितस्यार्थाः 'वबोधकत्वं किमिति नाश्रीयते ? नेवम् ; आशयादिदोषराहित्यमेवा- तत्वम् तथा भूतस्याप्यन्यपरप्रयोगो दृश्यते, यथा-विषं भुक्ष्व इत्यादी भोजननिवृत्तिपरे वाक्ये; अतः प्रमाणन्तरेणावगते तात्पर्येऽर्थनिश्चयः तात्पर्यनिश्चयादर्थनिश्चयः; तात्पर्यनिश्चयश्च वक्त ज्ञानानुमानद्वारेणैव भवतीति आप्तवाक्यस्यैव लिङ्गत्वमुपपन्नम्। विषभक्षणवाक्येऽपि योग्यार्थज्ञानपूर्वकत्वाव्यभिचारात् । ननु कथं ज्ञानमनुमीयते ? न तावद् ज्ञानमात्रस्यानुमानम्: ज्ञानमा- त्रविशेषनिश्चयाभावादेवानुमानवैयर्थं स्यात्, न तावद्विशिष्टज्ञानानु- मानम् ; अर्थेनैव ज्ञानस्य विशेषः, नान्येन; अतोऽर्थ निश्चयेन विशिष्ट- ज्ञानानुमानम्, निश्चये चानुमानवैयर्थ्यमेवेति कथं वक्त ज्ञानानुमानम् ? नैवम्; वाक्यश्रवणे सत्यभिधानात् प्रागेव पदैः पदार्थाः स्मयन्ते; स्मृतानां च पदार्थानाम् एवमन्वेतु योग्यम् नैवम् इति विमर्शः संजायते; अतो न्यायसंपादितेन विमर्शेन विशिष्टोऽर्थी बुद्धिस्थः, तेनैव विशिष्टज्ञानानुमानम् । ननु विमों नाम कीदृशः ? स च प्रमाण- मप्रमाणं वेत्यपि न विद्मः, उच्यते-विमर्शस्तावद्भिधानात् प्रागेव भवद्भिरप्यङ्गीकृतः, इतरथा अभिहितैः पदार्थं विशिष्टोऽर्थो ज्ञातुन श- क्यते; पदार्थानामनेकार्थसाधरणत्वात् कस्य विशिष्टार्थस्य गमका भ- वेयुः ? आकांक्षासन्निधियोग्यतायुक्तार्थस्य गमका इति चेत्, तर्हि स एव विमर्शशब्दार्थो युष्माभिरप्यङ्गीकृतः। सच प्रमाणेतिकतव्यारूपः; न प्रमाणमात्रम्, नच स्मृतिमात्र वा; विमर्शानङ्गीकारे व प्रत्यधिकरणं पूर्वपक्षसिद्धान्तवचनव्यत्तिाविमर्शो न स्यात् । * केचित्तु–विसंवादशङ्कया तिरोहितत्वादनिश्चयो न जायते, '"पुवाक्ये तु विसवादशङ्कया सा तिरोहिता” इत्युक्तत्वादिन्याहुः, व्यवस्थापितो भवति। यत्र हि वक्तृज्ञानानुमानद्वारा प्रामाण्यं तत्रंव हि प्रमाणताऽप्रमाणता व दृश्यते, नान्यत्रोति न दोषः । * इदमेव मतं प्रकरणपञ्चिकायां नीतिपथ निरूपितम् । तद्यथा:- . . २ ·प्रभाकर विजयः . तदयुक्तम्, अभिधानसामसंभवे सति संशयस्याप्रतिबन्धकत्वात् । इतरथा काकनिलयन ? (फलनिर्णय ) सद्भावेऽपि प्रतिबन्धकत्वप्रसङ्गः, अनुमाननिश्चये व प्रसङ्गस्तुल्यः; अतः सामप्रयभावादेवानभिधानम् । नन्वेवं व्यवहारावलितशक्तिबाधः; पौरुषेयवाक्येभ्यो हि व्युत्पत्तिः, वाक्यं च नाभिधायकम्, लिङ्गमेवेत्युक्तम्, नेवम् * शक्ति- पदानां तत्पदार्थेषु शक्तिः स्वाभाविकी स्थिता। पुंवाक्येषु विसवाद शङ्कया सा तिरोहिता ॥ वेदेषु त्वस्मर्यमाणकर्तृकेषु स्वरूपनः । प्रमाणान्तरस शरहितार्थावबोधिषु॥ न कर्तुरनुमानं स्याद्वाक्यत्वादिति लिङ्गतः ॥ इति ॥ * अयं भावः-शब्दश्रवणसमनन्तरभाविनी प्रयोज्यवृद्धस्य चेष्टा- मुपलभ्य विशिष्टार्थविषया प्रतीतिस्तस्य कल्प्यते। सा च शब्दान- न्तर्यात्तत्कारणिकैवेति शब्दस्य तद्वाचकताशक्तिः कल्प्यते । पश्चात्तु कस्य विदयथार्थ पदरचनामुपलभ्य कथं व्यभिचारिणो वाक्यात्प्रयो- ज्यवृद्धस्या निश्चयः संजात इति विचिकित्स्यैवमवधारयति। नून- मनेनैवायं वक्तैवमवधारितः नायमनन्वितार्थानि पदानि प्रयुक्त । तेन नूनमेतेनैषामन्वयो ज्ञात इति ज्ञानानुमानपुरःसरमर्थ निश्चितवानिति कल्पयति। पूर्वावगतन्तु वाचकत्वं न मिथ्या मन्यते । तस्मादस्ति वावकत्वमिति। एतेन-न हि प्रयोज्यवृद्धस्य शब्दानन्तरभाविनी प्रतिपत्तिः शब्द- जन्या,यत्तस्य शक्ति कल्पयेत् । शब्दानुमितवास्तुज्ञानलिंगजन्यत्वात् । न चान्यतो निष्पन्न कार्यमन्यस्य शक्ति कल्पयति;अतिप्रसंगात् । यद्यपि तस्यामवस्थायामजन्यत्वानवधारणाच्छब्दानन्तर्याच्छब्दजन्यत्वं भ्रान्त्या ऽवगम्य शब्दस्य शक्तिन्त्यिा ऽवगम्यते; तथाऽपि पश्चाद- तजन्यत्वमवगत्य तजन्यत्वभ्रान्तौ निवृत्तायां शक्तिभ्रान्तिरपि निवर्ति- ष्यतएव । धूमायमानबाष्पनितधूमध्वजविज्ञानवत् । तद्धि स्वरूपेणाबा- धितमपि लिंगबाधादेव निवर्तते, तथा शब्दस्यापि वाचकत्वकल्पना!

·वक्तज्ञानानुमानताप्रकरणम्
११
विषये (न) व्यभिचाराशङ्का, लिङ्ग न चोत्तरकालेऽर्थ निश्चयश्च । अतो
वक्तृज्ञानानुमानद्वारेणैवार्थ निश्चय इति सिद्धम् ॥
इति नन्दीश्वरकृत प्रभाकरविजये वक्तृज्ञानानुमानाख्यं
प्रकरणं समाप्तम् ।*
।
कार्यस्यातजन्यत्वावधारणात् निवर्तितुमर्हति । नन्वनुमितमप्यर्थं
पश्चादनुवदद्वाक्यं वाचकं शक्त स्यात्, तन्न; अनुवादकत्वे प्रमाणा-
भावात् । न ह्यनुवादकत्वमन्तरेण किञ्चिदनुपपन्न यतस्तत्कल्प्येत ।
शकत्वादनुवादकत्वमिति चेत् तदितरेतराश्रयं शक्तेरनुबादस्ततश्च
शक्तिरिति । तस्मान्न वाचकत्वं सिध्यति। यदि परमर्थ विशेषविषय-
ज्ञानानुमान सिद्धयर्थं पुनर्वावकत्वमावस्थाप्येत तच्चान्तरेणापि वाच- .
कत्वं शब्दविशेषस्य ज्ञानविशेषेणैव व्याप्तिग्रहणसम्भवादनुपपन्नम् ।
तस्माल्लोकवचसामनुमानत्वेन प्रामाण्यांगीकरणे पदानां वचकत्वा-
योगादनुपादत्वेनाप्रामाण्य वेदस्य स्यादिति तत्प्रामाण्यसिद्धयर्थं
लोकेऽपि शब्दानां शब्दतयैव प्रामाण्यमभ्युपगन्तव्यमिति-न्यायर-
नमालोक्त परास्तम् । व्यभिवारशंका हि अनुमान एवं भवति, न प्रत्यक्षे,
शक्तिस्तु प्रत्यक्षैत्र । वाक्यार्थज्ञानं हि अनुमानाधीनन शक्तिज्ञानमिति
भावात्।
* इयमत्र प्रकरणपञ्चिकाः-
अथासंस्पर्शिताशङ्का यथा शब्दस्य वार्यते ।
प्रभाकरगुरोः शिष्यैस्तथा यत्नो विधीयते ॥१॥
अत्र लौकिककवाक्यानां व्यभिचाराभिमानतः ।
अर्थासंस्पर्शितां केविदाहुः शब्दस्य वादिनः ।। २॥
निश्वयोऽर्थस्य संस्पर्शः स चार्थाव्यभिचारिणः।
प्रत्यक्षादेरेव भवेच्छब्दस्तु व्यभिचारवान् ॥३॥
विनाप्यर्थं हि शब्देन प्रतीतिरुपजायते।
अंगुल्योऽस्ति करिणां यूथमित्येवमादिनां ॥४॥

·१२ प्रभाकर विजयः rnd नवात्र शक्यते वक्तुं शुक्तौ रजतबोधवत् । अग्रहाद् भ्रान्तिरेषेति कारणस्याविशेष :॥५॥ दुष्टा हि हेतवः कार्य सम्पूर्ण कर्तुमक्षमाः । तेन भेदाऽग्रहो युक्तः शुक्तिकारजतामिषु ॥ ६ ॥ इह तु ज्ञानहेतुर्यः शब्दः स न विशिष्यते । विशिष्यते यस्तु वक्ता स ज्ञानस्य न काणम् ॥ ७॥ वक्तापि यदि विज्ञानहेतुः स्यादिन्द्रियादिवत् । ततस्तस्याऽपि दोषेण भवेदग्रहणं तदा ॥ ८॥ वक्ता तु केवलं शब्दव्यक्तावेवोपयुज्यते । ज्ञानं तु शब्दमात्रण निरपेक्षेण जन्यते ॥६॥ न च तस्येह दुष्टत्वं किंचिदप्युपलभ्यते । दोषश्चाग्रहणे हेतुस्तदभावे स्फुटो ग्रहः ॥१०॥ तेन शब्दोपजनितं ज्ञान मेवेदमीदृशम् । अर्थ व्यतिक्रामतीति कुतस्तेनार्थ निश्चयः ॥ ११॥ येनापि हि विना यस्य सद्भाव उ.पद्यते। निश्चयस्तत्र तेनेति सुभाषितमिदं वचः ॥ १२ ॥ नन्वेवमाप्तवाक्येभ्यः कथं व्यवहनिर्भवेत् । व्यवहारो हि लोकस्य कथ स्यान्निश्चय विना॥ ३॥ उच्यते व्यवहारो हि संदेहादपि लोककः। प्रायशो दृश्यते तेन न किंनिदिह दुष्यति ॥ १४॥ अपि चाप्तत्वमालोच्य वक्तुस्तत्रार्थ निश्चयः । मानान्तरवशेनापि कथं चिदुधपद्यते ॥ १५ ॥ वेदस्त्वलौकिकार्थत्वादभावाद्वक्तुरेव च। अहो बत दशां कष्टामुपनीतोऽपि पण्डितैः ॥ १६ ॥ अत्र प्रतिविधानाय यतन्ते मतिशालिनः ज्ञानस्य व्यभिचारित्वं नयवीथ्यां निवारितम्॥१७॥ श्रु यतामषधानेन गतिर्नरगिरामपि

·..
वकृज्ञानानुमानताप्रकरणम्
अनुमानात्पृथग्भावं तासां नेच्छन्ति सूरयः ॥ १८ ॥
वाक्यं हि पुरुषाधीनरचनं लौकिकं सदा ।
शंक्यमानायथार्थत्वं नार्थ निश्चायकं यतः ॥१६॥
अन्योन्यानन्वितार्थानि पदान्यपि हिमानवाः ।
रचयन्तो विलोक्यन्ते तेन नान्वयनिश्चयः ॥ २० ॥
केचित्तावद् भ्रमेणैव केचिदाशयदोषतः ।
प्रमादात्के ऽप्यशत श्च के ऽप्यनन्वितवादिनः ॥२१॥
तदुक्तानां पदार्थानां यद्यप्यन्वययोग्यता।
तथाप्यनन्वितस्यापि दृष्टेर्नान्वयनिश्चयः ॥ २२ ॥
तत्र निश्चयशब्देन ज्ञानमेवाभिधीयते।
अन्वयानिश्चये तेन ज्ञानमेवास्ति नान्वये ॥ २३ ॥
शङ्कयमानायथाथत्वरचनं
तेन वचः।
श्रुतमात्रकमेवार्थे न तावन्निश्चयावहम् ॥ २४ ॥
यावद्वक्त रविज्ञातं पूर्वभावि प्रमान्तरम् ।
विवक्षितार्थविषयमिन्द्रियार्थनिबन्धनम् ॥ २५ ॥
तस्य ज्ञानं च वाक्येन लिङ्गभूतेन गम्यते ।
ज्ञात्वैवार्थं ब्रवीतीति य एवमवधारितः॥ २६ ॥
तस्य ज्ञानेन नियतं वाक्यं ज्ञानानुमापकम् ।
ज्ञानं चार्थाविनामावि तेनार्थे ऽपि विनिश्चयः ॥२७॥
ततोऽर्थे निश्चिते पश्चात्सोऽर्थो वाक्येन गम्यते ।
तस्यां दशायां वाक्यस्य तस्य स्यादनुवादता ॥२८॥
पूर्वं च लिङ्गभूतत्वं वक्त र्शानावधारणे ।
वक्त ऑनप्रसूतं हि वाक्यं तत्कार्यमिष्यते ॥ २६ ॥
कार्यात्कारणसिद्धिश्च सर्वेषामनुवादतः।
पौरुषेयमतो वाक्यं न शास्त्रमभिधीयते ॥३०॥
एवञ्च सति लिङ्गस्य व्यभिचारो ऽयमीक्ष्यते।
न शास्त्रस्येति तस्य स्यादर्थासंस्पर्शिता कुतः ॥३१॥

·१ प्रभाकर विजयः -ANHAMAA लिङ्गस्यापि न चैवायं व्यभिचारोऽस्ति किन्तु यः। लिङ्गालिङ्ग न शक्नोति विवेक्त मूढचेतनः ॥ ३२ ॥ तस्यालिङ्ग लिङ्गरूपसाधारण्यनिबन्धनः । लिङ्गसंव्यवहारोऽयं विपरीतः प्रवर्तते ॥ ३३ ॥ श्रुतिलिङ्गाधिकरणे विस्तरेणैवमीरितम् । तेन न व्यभिचारोऽस्ति द्वयोलैंङ्गिकशास्त्रयोः ॥३४॥ नन्वर्थ एव प्रथम पुवाक्येभ्योऽवगम्यते । अन्यथा हि कथं :वक्त /विशिष्टाऽनुमीयते ॥ ३५ ॥ अर्थ नैव विशेषो हि निराकारतया धियाम् । नचाप्रतीतेनार्थेन विशेषश्चावऽकल्पते ॥ ३६ ॥ अत्र ब्रूमो ऽयथार्थत्वशङ्कया ऽर्थो न निश्चितः । अनिश्चितश्च न ज्ञात इति तावढू यवस्थितम् ॥३७॥ किंत्वज्ञाते ऽपि शब्दार्थ पदजाते श्रुते सति । विमर्शो जायते श्रोतुरीदृशो मतिशालिनः ॥ ३८॥ अन्योन्यान्वययोग्यार्थ पदजातं ब्रवीत्ययम् । आप्तस्तेनामुना नूनं ज्ञातस्तेषां समन्वयः ॥ ३९ ॥ न कदाचिदसंबद्धानर्थानेष विवक्षति । न वा ऽप्रतीतसम्बन्धानिति दोषो न कश्चन ॥४०॥ नन्वेवं तुरगारुढस्तुरङ्ग विस्मृतो भवान् । वेदप्रामाण्यसिद्धयर्थमुत्थितस्तत्प्रहीणवान् ॥४१॥ लोकावगतशक्तिर्हि वेदे शब्दो ऽवबोधकः । लोके च लिङ्गभावेन प्रतीतिर्भवताश्रिता ॥ ४२ ॥ स्वयं त्विह समाधानमाचार्येणैव दर्शितम् । शब्दस्यार्थेन सम्बन्ध इति दर्शयता सता ॥४३॥ अन्वितार्थाभिधायित्वे पदानां हि स्थिते सति । विशिष्टा वक्त धीओतु शक्यते नान्यथा यतः ॥४४॥ ज्ञातेषु हि पदार्थेषु श्रोता वक्तरि कल्पयेत् । द ·वक्तृज्ञानानुमानताप्रकरणम् अन्योन्यान्वयविज्ञानं नान्यथेत्युपवर्शितम् ॥ ४५ ॥ पदानां तत्पदार्थेषु शक्तिः स्वाभाविकी स्थिता। पुंवाक्येषु विसम्वादशङ्कया सा. तिरोहिता ॥४६॥ वेदेषु त्वस्मर्यमाणकर्तृकेषु स्वरूपतः । प्रमाणान्तरसंस्पर्शरहितार्थावबोधिषु ॥४७॥ न कर्तुरनुमानं स्याद्वाक्यत्वादिति लिङ्गतः। न कर्ता शक्नुयाद्वाक्यं कर्तुं कार्य हि लौकिके ॥४८|| तेन.वेदे विसम्वादशङ्का नास्ति कथं चन । अर्थ निश्चयहेतुत्वादर्थसंदर्शितास्थिता ॥४६॥ इति ·(३) अख्यातिसमर्थनप्रकरणम् । * सम्प्रति सर्व विज्ञानानां यथार्थत्वं प्रतिपाद्यते । सर्वेषां यथा- र्थत्वे भ्रान्ताभ्रान्त व्यवस्था न सिद्धयतीति चेन्न,यथा भवतां ज्ञानत्वा. विशेषेऽपि किञ्चिद्यथार्थम्, किञ्चिदयथार्थ तथा यथार्थत्वेऽपि भ्रान्ताभ्रान्तव्यवस्थोपपत्तिः ॥ कारणदोषबाधकवशाद् व्यवस्थासिद्धिरिति चेत्, तर्हि तेव भ्रान्ताभ्रान्तव्यवस्थास्तु।। भवतां यथार्थत्वे ज्ञानस्य बाधो नास्तीति चेत्, भवतां वा ज्ञानत्वाविशेषे कथ बाधोपपत्तिः ? ज्ञानत्वाविशेषेऽपि 'नेदं रजतम्' इति ज्ञानोदयदर्शनात् कल्प्यत इति चेत् , यथार्थत्वेऽपि तर्हि दर्शनबलादेव कल्प्यताम् ॥ अयं तु विशेषः-भवतां ज्ञानस्वरूपबाधयाऽयथार्थत्वम्, अस्माकं तु व्यवहारबाधया ; अतो येनैव कारणेन यथार्थांयथार्थविवेकः, तेनैव कारणेन भ्रान्ताभ्रान्तविवेक इति समानम् ।। ननु-यदि शुक्तिकायां रजतज्ञानं न जायते,तर्हि शुक्तिकायां रजत- प्रवृत्तिः कथमुपपद्यते ? नावश्य शुक्तिकायामेव रजतज्ञानमास्थे. यम्, रजते रजतज्ञानमात्रादेव शुक्तिकायां रजतप्रवृत्युपपत्तः । अन्य विषयज्ञानादन्यत्र प्रवृत्तिन दृष्टेति चेत्, सत्यम्; अन्यावभासिनो ज्ञानस्यान्यत्र जननमपि न दृष्टम् ॥ किञ्चायथार्थ ज्ञानादपि प्रवृत्तिरन्यत्र न दृष्टा। शुक्तौ रजतप्र. वृत्त्यन्यथानुपपत्त्या कल्प्यत इति चेत्, तर्हि तथैवानुपपत्यान्यविषय- * चोदनालक्षणोऽर्थों धर्म इति सूत्र चोदनैव प्रमाणमिति नियमो यो विवक्षितस्तद्वयावर्त्यतां लौकिकवाक्यप्रामाण्यस्य निरूप्य चोदना प्रमाणमेवेति नियमान्तरप्रतिपादनार्थं सर्वज्ञानयाथार्थ्यवादमुपपाद. यति--संप्रतीति।

·अख्यातिसमर्थनप्रकरणम् ज्ञानस्यान्यत्र प्रवृत्तिहेतुत्वमात्रं कल्प्यताम् ; किमयथार्थत्वव्यसनेन ? यथार्थ ज्ञानस्यान्यत्र प्रवृत्तिहेतुत्वेऽव्यवस्थेति चेत्, भवतामप्य- ज्यावभासिनो ज्ञानस्यान्यत्रोत्पादेऽव्यवस्था समैव ।। कारणदोषधाधकप्रत्ययवशेन व्यवस्थासिद्धिरिति चेत्, अस्मा. कमपि तथैव व्यवस्थाऽस्तु । अतः सर्वं समानमन्यत्राभिनिवेशात् ॥ वस्तुतः सामानाधिकरण्यादेव प्रवृत्युपपत्तिः । सामानाधिकरण्य च धर्मधर्मिणोनिरन्तरभानम् । सम्यज्ञानेऽपि रजतजातिरूपित- व्यक्तिग्रहणात्, 'इदं रजतम्' इति प्रवृत्तिः, न सम्बन्धग्रहणात् अतोऽन्यत्र सम्वन्धाभावेऽपि रजतजातिरूपितव्यक्तिपरिग्रहादसंबन्धा- ग्रहसहितात् प्रवृत्युपपत्तिः ॥ अतएव-विवेकाग्रहणात् प्रवृत्तौ युगपत् प्रवृत्तिनिवृत्ती स्याताम्- इति चोद्यस्यानवकाशः, निरन्तरभानात् प्रवृत्तेः । अतः प्रसज्यमा- नरजतव्यवहारनिवारणाद् बाधकप्रत्ययस्याप्युपपत्तिः।। शुक्तिकायामिन्द्रियसंप्रयोगानन्तरभावित्वेन शुक्तिकाविषयमिति चेन्न, * रजतस्मृतित्वेऽप्युद्वोधापेक्षया चक्षुरपेक्षोपपत्तेः॥ लोटादावप्युद्बोधप्रसङ्ग इति चेन्न; भवतां लोष्टादौ रजतज्ञानं किमिति न जायते ? सादृश्याभावादिति चेत्, उद्बोधकत्वमपि सादृश्याभावादेव नाश्रीयताम् ।। स्मृतित्वे 'तद्रजतम्' इति स्यादिति चेत्, शुक्तिकाविषयत्वे वा 'शुक्तिकाविषयम्' इति किन्नानुसन्धीयते ? कारण दोषादेव तदनुसन्धानं न जायते इति चेत्, अस्माकमपि कारणदोषादेव तत् इति नानुसन्धानमिति सममेव सर्वमनुपपत्ति- जातम्॥ विषयव्यवस्था भासमानतया वाच्या, न व्यवहारयोग्यतापत्ति. * यद्यपि स्मृतेरपि न प्रामाण्यम्: इत्यनन्तर प्रकरणे निरूप- यिष्यते; तथापि पूर्वबुद्धयनपेक्षत्वलक्षणमेवप्रामाण्यं तत्र निरस्यने, नतु अबधितत्वलक्षणमिति न विरोधः। एतेन- ३ ·प्रभाकर विजयः । Romeon विषयत्वम्, निर्विकल्पस्य निर्विषयत्वप्रसङ्गात् । नव प्राकट्ययोग्यत्वम्, तस्यैवाभावात् । भासमानत्वं चेत् इदमेव ज्ञानं तावदाधीननिरूपणम्, यदाधीन निरूपणं यद्ज्ञानं सोऽर्थस्तस्य विषयः । निर्विकल्पकद- शायामप्यर्थेनैव ज्ञानस्य विशेष इति सिद्धम्। अत्रतु रजतज्ञानमिति रजतप्रतियोगित्वेन ज्ञानोदयः । इतरथा रजतज्ञानं शुक्तिकाविषयं न स्यात् । ततो ययथार्थम् भ्रान्तत्वात् प्रवृत्तिहेतुत्वादित्येतत्सर्व धर्मिग्राहक प्रमाणविरोधादेवापास्तम्, रजतज्ञानमिति निर्देशादेव रजतविषयत्वाङ्गोकारात्, 'शुक्तिविषयत्वप्रतिज्ञायास्तेनैव बाधात् ॥ यथार्थ त्वे च ज्ञानत्वाद्वयवहारहेतुत्वादर्थप्रकाशकत्वादित्यनुमानं *निर्दूषणम् । एवमर्थापत्त्युपन्यासेऽपि यथार्थत्वेऽपि सर्वमुपपद्यता इति पूर्वोक्तन्यायेनैवान्यथोपपत्तिर्वक्तव्या॥ * इयमत्र प्रकरणपञ्चिकाः- यथार्थं सर्वमेवेह विज्ञानमिति सिद्धये । प्रभाकरगुरोर्भावः समीचीनः प्रकाश्यते ॥ १॥ तत्र तावदिदं केचिदूचिरे चारुचेतसः । भ्रमसन्देहविज्ञाने अयथार्थे उभे इति ॥२॥ इदं रजतमित्येषा या शुक्तिशकले मतिः। साचेद्यथार्था भ्रान्तित्वं तदा तस्यास्तु कीदृशम् ।।३॥ यथावस्थितवस्त्वाभमपि ज्ञान यदा भ्रमः। प्रमाणेषु तदाऽऽपन्ना सर्वेषु भ्रमरूपता ॥४॥ विवेकाग्रहणं भ्रान्तिरिति चेन्न तदीदृशम् । सुषुप्ते ऽपि भ्रमापत्तेः सर्वभेदापरिग्रहात् ॥५॥ भेदाग्रहे गृहीते च यदि स्याद् भ्रमरूपता। दूरात् सामान्यमात्रस्य दर्शनं स्यात् भ्रमस्तदा ॥६। यथार्थ दर्शनत्वे च बाधको ऽपि न युज्यते। अज्ञातभेदग्रहशो न बाधकमतिर्भवेत् ॥ ७॥ यथार्थतापि चैतस्याः कथमित्यपि चिन्त्यताम्।

·अख्यातिसमर्थनप्रकरणम्
विच न कारणाभावादेवान्यथा ज्ञानम् । कारणदोषादेव जायत इति
चेन्न; दोषाणां कार्यविधातहेतुत्वमेव, नतु कार्यान्तरजननम् ।
एषा ऽपि रजतत्वेन शुक्तिकामध्यवस्यति ।। ८॥
रजतत्वं न शुक्तश्च रजतस्य न शुक्तिता।
तयोरन्योन्यभिन्नत्वं प्रत्यक्षेणावधारितम् ॥६॥
अथेयं रजतत्वेन न शुक्तिमवलम्बते ।
सामानाधिकरण्येन प्रतिपत्तिविरुध्यते ॥१०॥
रूप्यार्थिनः प्रवृत्तिश्च शुक्तौ स्यान्निर्निबन्धना ।
अग्रहो ऽपि न भेदस्य प्रवृत्तौ कारणं यतः॥ ११ ॥
रजतप्रतिपत्तिश्च नेयमन्धस्य जायते ।
तेनेयमिन्द्रियाधीना संयुक्ते चेन्द्रियं धियम् ॥ १२ ॥
समर्थ मुत्पादयितु शुक्तिसंयोगि चेन्द्रियम् ।
तेन सैवेन्द्रियेणेह रजतत्वेन गृह्यते ॥ १३ ॥
स्यान्मतं शुक्तिकामात्रमिन्द्रियेणावसीयते ।
तदेव सदृशत्वेन रजतस्मृतिकारणम् ॥ १४ ॥
सदृशप्रत्ययेनेह संस्कारोबोधहेतुना।
तदित्युल्लेखरहिता रजते भवति स्मृतिः ॥ १५ ॥
स्मृतावस्यां मनोदोषात् तदित्यंशोऽवखण्डितः।
तेनेन्द्रियानुकारित्वमन्यथासिद्धमित्यसत् ।। १६ ।।
अनुभूतेऽपि विषये तत्परामर्शवर्जितम् ।
न बोधं स्मृतिमिच्छन्ति धारावाहिकबोधवत् ॥१७॥
अपरोक्षपुरोवर्तिसामानाधिकरण्यतः।
नेयं स्मृतिः किन्तु शुकौ भ्रान्तोऽयं रजतग्रहः ॥१८॥
स्मृत्युबोधनिमित्तं च स्वप्ने किञ्चिन्न विद्यते।
पीतशङ्खावबाधे च द्विचन्द्रग्रहणे तथा ॥ १६ ॥
दिङ्मोहालातचक्रादिभ्रान्तयश्च कथं पुनः
स्मृतित्वाश्रयणेनंता वर्णनीथा यथार्थतः ॥२०॥

·प्रभाकर विजयः
.
:
दग्धावेत्रबीजात् कदल्यङ्करोत्पत्तरिति चेन्न, दाहस्य तत्र साम-
तेनेन्द्रियादिदोषेण जायन्ते भ्रान्तिबुद्धयः ।
बुध्यमाना वस्तुरूपमन्यथास्थितमन्यथा ॥ २१ ॥
स्थाणुर्वा पुरुषो वेति सन्देहो योऽपि जायते ।
अभावात्तादृशोऽर्थस्य स यथार्थः कथं भवेत् ॥२२॥
अत्र ब्रूमो य एवार्थों यस्यां संविदि भासते।
वेद्यः स एव नान्यद्धि वेद्यावेद्यस्य लक्षणम् ॥ २३ ॥
इदं रजतमित्यत्र रजतञ्चाऽवभासते।
तदेव तेन वेद्यस्यान्न तु शुक्तिरवेदनात् ॥२४ ।।
तेनान्यस्यान्यथा भान प्रतीत्यैव पराहतम् ।
परस्मिन् भासमाने हि न परं भासते यतः ॥ २५ ॥
नन्वेवं रजताभासः कथमेष धरिष्यति
उच्यते शुक्तिशकलं गृहीतं भेदवर्जितम् ॥ २६ ॥
शुक्तिकाया विशेषा ये रजतादिहेतवः।
ते न ज्ञाता अभिभवाद् ज्ञाता सामान्यरूपता ॥२७॥
अनन्तरञ्च रजते स्मृतिर्जाता तयापि च ।
मनोदोषात् तदित्यंशपरामर्शविवर्जितम् ॥ २८ ॥
रजतं विषयीकृत्य नै व शुते विवेचितम् ।
स्मृत्याऽतो रजताभास उपपन्नो भविष्यति ॥ २६ ॥
धारावाहिकवन्न यं स्मृतिरित्युदितञ्च यत् ।
उच्यते ऽनन्यगतितः स्मृतिरत्राऽ वगम्यते ॥३०॥
न ह्यसन्निहितं तावत् प्रत्यक्ष रजत भवेत् ।
लिङ्गाद्यभावाच्चान्यस्य प्रमाणस्य न गोचरः ॥ ३१ ॥
परिशेषात् स्मृतिरिति निश्चयो जायते पुनः।
तस्मात् कारणसद्भावधारावाहिकधीषु तु ॥३२॥
प्रत्युत्पन्नेन्द्रियग्रामसामग्रीग्रहकारणम् ।
ग्रहणे स्मरणे चमे विवेकानवभासिनी ॥ ३३ ॥

·अख्यातिसमर्थनप्रकरणम्
प्रीत्वात् । दोषस्यापि समाग्रीत्वे दोष एव न स्यात् । कार्य चायथार्थ
न स्यात् ॥
सम्यग्रजतबोधात्तु भिन्न यद्यपि तत्वतः ।
तथापि भिन्न नाभातो भेदाग्रहसमत्वतः ॥ ३४॥
सम्यग्रजतबोधश्च समक्षैकार्थ गोचरः ।
ततो भिन्ने अबुध्वा तु स्मरणग्रहणे इमे ॥ ३५ ॥
समानेन व रूपेण केवलं मन्यते जनः ।
अपरोक्षार्थ बोधेन समानार्थ ग्रहेण च ॥ ३६ ॥
अवैलक्षण्यसंवित्तिरिति तावत् समर्थितम् ।
व्यवहारोऽपि तत्तुल्यस्तत एव प्रवर्तते ॥ ३७ ॥
समत्वेन व संवित्तेर्भेदस्याग्रहणेन च ।
मिथ्याभावोऽपि तत्तुल्यव्यवहारप्रवर्तनात् ॥ ३८ ॥
रजतव्यवहारांशे विसम्वादयतो नरात् ।
बाधकप्रत्ययस्यापि बाधकत्वमतो मतम् ॥ ३९ ॥
प्रसज्यमानरजतव्यवहारनिवारणात ॥४॥
सन्निहितरजतशकले रजतमतिर्भवति यादृशी सत्या।
भेदानध्यवप्लयादियमपि ताक परिस्फुरति ॥ ४१ ॥
साधारणं हि रूपं तस्या अस्याश्च विद्यते तेन
तन्मात्रप्रतिभानात् समानतामेव मन्यन्ते ॥ ४२ ॥
तत्तुल्यव्यवहारप्रसक्तिरपि युज्यते चातः ।
तद्विनिवारणकरणाद् बाधकता बाधकस्यापि ॥४३॥
एवं स्वप्नेऽपि वस्तूनि स्मर्यमाणानि सन्त्यपि ।
अनुभूतांशमोषेण भासन्ते गृह्यमाणवत् ॥४४ ।।
ग्रहणस्य विशेषो हि गृहीतग्रहणं स्मृतिः।
सा गृहीतांशमोषेण गृहीतिरिति तिष्ठति ॥ ४५ ॥
संस्कारोबोधहेतुश्च तत्रादृष्ट प्रकरुप्यते।
विपरीतख्यातिपक्षेऽप्येषा तुल्या हि कल्पना ॥ ४६॥

·२२
प्रभाकर विजयः
किञ्च अयथार्थत्व सर्वत्रानाश्वास एव स्यात्; असख्याति.
अदृष्टस्य तु हेतुत्वाजाग्रतस्तादृशी न धीः ।
अवस्थापि ह्यगृष्टस्य सामग्रो फल सम्भवे ॥४७॥
पीतशङ्खावबोधे च पित्तस्येन्द्रियवर्तिनः ।
पीतिमा गृह्यते द्रव्यरहितोऽश्विव ? तिग्मता ॥४८॥
शङ्खस्येन्द्रियदोषेण शुक्लिमा च न गृह्यते ।
केवल द्रव्यमात्रन्तु
प्रथते रूपवर्जितम् ॥ ४६॥
गुणे द्रव्यव्यपेक्षे व द्रव्ये च गुणकाङ्क्षिणि ।
भासमाने तयोर्बुद्धिरसम्बन्धं न बुध्यते ॥ ५० ॥
सत्यपीतावभासन समे भातो मती इमे।
व्यवहारोऽपि तत्तुल्य एवमत्रापि युज ते ॥५१॥
यत्तु
नेत्रगतस्यापि कजलस्य न कालिमा।
गृह्यते कारणं तत्र तेनेन्द्रियनिरोधनम् ॥ ५२ ॥
अतसीपुष्यसंकाशं यत् तावन्ने त्रमण्डलम् ।
तत्रस्थमञ्जनं यत्तत् तेजोवृत्तिनिरोधकम् ॥५३॥
मण्डलान्तरसंस्थं तु यन्नाम नयनेऽञ्जनम् ।
तस्यानार्जवदोषेण नीलिमा नावगम्यते ॥५४॥
इन्द्रियोपरिभागेऽपि लिप्तत स्वच्छभावतः ।
पित्तन नायनं तेजः काचेनेव न रुध्यते ॥ ५५ ॥
प्रसरन्नायन तेजो ग्राहक नाश्रयस्थितम् ।
पित्तस्याऽग्रहणं सौक्ष्म्यात् प्रभायामिव तेजसः ॥५६
मधुरे तितधोरेवं व्याख्याता पित्तवर्तिनः।
तैक्तयस्य रसहीनस्य गुडस्य च परिग्रहात् ॥ ५७ ॥
तथा द्विचन्द्रबोधेऽपि भिन्नमेवैन्द्रियं महः ।
भिन्न जनयति प्रख्ये एकस्मिन्नव शीतगौ ॥५८ ॥
सम्वित्ती ते न भिद्यते तद्वित्वे सति मन्यते।
भिन्नार्थ बुद्धितुल्यत्वमत्रापि खलु पूर्ववत् ॥ ५६ ॥

·अख्यातिसमर्थनप्रकरणम् प्रसङ्गश्च, रजतस्य शुक्तिरूपेणासत्त्वात, संशयज्ञानस्यापि यथार्थत्वम्, स्मृतिद्वयरूपत्गत्। अतः सर्वमेवेदं ज्ञानं यथार्थ मिति स्थितम् ॥ इति नन्दीश्वरस्य प्रभाकर विजये अख्याति समर्थन- प्रकरणं समाप्तम् । स्मरतोऽप्येकतां तेन भ्रमोऽयमुपपद्यते। न हि स्मृतिप्रमोषेण सर्वत्र व भ्रमो मतः ॥ ६० ॥ दिङ्मोहे दृष्टसामर्थ्यांद् दिक्स्वरूपानवग्रहात्। दिगन्तरस्वरूपस्य स्मरणाच्च भ्रमो मतः ॥६१ ॥ अलातचक्रऽलातस्य भ्रमतः सर्वतो ऽद्भुतम् । निरन्तरं धियो जाताश्चक्रबुद्धिसमा मताः ॥ ६२ ॥ कालभेदस्तु शीघ्रत्वाद्धियां तालां न लक्ष्यते। चक्रधीव्यवहारश्च तेनास्मिन्नपि युज्यते ॥ ६३ ॥ एतेनैव प्रकारेण सर्वभ्रान्तिषु पण्डितैः । ऊहनीया हेतुभेदा यथार्थ ज्ञानसिद्धये ॥६४॥ स्थाणुर्वा पुरुषो वेति सन्देहेऽपि यदा द्वयम् । स्मर्यते ऽन्योन्यनिर्मुक्त तदार्थविरहः कुतः ॥ ६५ ॥ अयथार्थत्वपक्षे व ज्ञान साकारमापतेत् । आकारो भासते यो हि ज्ञान एवावतिष्ठते॥७२॥ अयथार्थस्य बोधस्य नोत्पत्तावस्ति कारणम् । दोषाच्च न्न हि दोषाणां कार्यशक्तिविघातिका ॥७३॥ भस्मकादिषु कार्यस्य विधातादेव दोषता । अग्नहि रसनिष्पत्तिः कार्य जठरवर्तिनः ॥ ७४ ॥ विद्यमानवस्तुरूपग्रहणे प्रतिबन्धृता। दोषाणामुपपन्नेति भ्रान्तिर्ग्रहनिबन्धता॥७५ ॥ इति” mewwews ·(४) प्रमाणलक्षण प्रकरणम् । *अनुभूतिः प्रमाणम् । काचानुभूतिः ? स्वतन्त्रपरिच्छित्तिः । किमिदं स्वातन्त्र्यं नाम ? परिच्छेदे पूर्ववुध्यनपेक्षत्वम्, स्मृतिस्तु परिच्छेदे पूर्वबुध्यपेक्षैवेति न प्रमाणम् । अनुमानं तर्हि न प्रमाणम्, तस्य पूर्वबुध्यपेक्षत्वादिति चेन्न; तस्य न परिच्छेदे पूर्वबुध्यपेक्षत्वम्, किंतूत्पत्तावेव ॥ * अत्रानुभूतिशब्देन वृत्त्यवच्छिन्नसंविदवत्यभिमता या सा कि विवक्ष्यते, उत केवलसंविद् इति विचारे यदि केवलसंविदेव विवक्ष्येन, तर्हि तस्याः प्रकरणपश्चिकायामनुमानादिष्वपि स्वांशे प्रत्यक्षत्वमेव संविद इति निरूप्यानन्तरमनु मेयज्ञान कि मिति प्रश्ने यदुत्तरं दत्तं "कितदिति न विद्मः; संविदुत्पत्तिकारणमात्मननःसंकिर्षाख्यं तदित्य. वगम्य परितुष्यतामायुष्मते ति, तत्रापरस्यापि ज्ञानस्यानु मेयस्य सूचनात् तद्नु पपत्तिः स्यात् । अतो वृत्तिविशिष्टसंविदेव विवक्ष्यते । तत्रव वृत्तिरनुमेया संवित् प्रत्यक्षेति विषयविवेकः सिद्धो भवति । एवंच सति “संवित् न संवेद्या, किन्तु प्रमेये"ति वृहती वाक्यस्यापि “फलव्या- प्यत्वमेबास्य शास्त्रकृद्भिनिराकृतम्। ब्रह्मण्यज्ञाननाशार्थं वृत्तिव्याप्य- त्वमिष्यते” इति पंचपादिका सिद्धान्त एव सूक्ष्मदृष्टया पर्यालोचने पर्यवसान भवति । एवं प्रभाकरसंप्रदायस्याद्वतमते पर्यवसानकल्प- नहि बृहत्यादीनामपि संमतम् । यतो वृहत्यामद्वैतमतेऽत्यन्तमेवादाः, कर्मप्रवणत्वेन प्रकृते तदुपपादनानक्सरश्च प्रतिपाद्यते। ततश्च तत्र- तत्रात्मनो ज्ञानातिरिक्तत्वं यत्प्रभाकरमतावसरे प्रतिपाद्यते,तदपि वृत्ति रूपज्ञानातिरिक्तत्वाभिप्रायमेव, न संविदतिरिक्तत्वाभिप्रायमेव । तदुक्तं बृहत्यां विज्ञातृरूपता तु विज्ञानस्यानाशंकनीया, अनाशंकितत्वात् । युक्त चानाशंकितं कर्मप्रवणत्वादिति । एवंवादमाखप्रकाशतावादोऽपि व्यवहारदृष्टयैव न परमार्थदृष्टयेति बृहत्याशय इति गम्यते। अंहकार.

·प्रमाणलक्षण प्रकरणम्। २५ कथमिदमवगम्यते-स्मृतेः परिच्छेदे पूर्वबुध्यपेक्षत्वम्, अनुमानस तूत्पत्ताविति ? ज्ञानस्वभावादेव सुखमवगन्तुं शक्यते । [तदाह ]- स्मृतिर्हि 'तत्' इत्युपजायमाना प्राची प्रतीतिमनुरुध्यमाना न खात- येणार्थं परिच्छिनत्तीति न प्रमाणं स्मृतिरिति, अनुमाने तु तत्' इति वेषाभावादुत्पत्तौ पूर्वबुध्द्यपेक्षेति निश्चीयते ॥ स्मृतिप्रमोषस्तर्हिप्रमाणम् ? 'तत्' इतिवेषाभावात्, मैवम्, नावश्यं वेषत एव स्मृतित्वनिर्णयः, अपितु कारणतोऽपि, स्मृतिप्रमोघेऽपित्व- ग्रहणकारणसम्भवात् स्मृतित्वमित्यख्यातिसमर्थने व्यक्तमुक्तम् । स्मृतेः पूर्वबुध्यपेक्षा चेत्थम्-पूर्वबुद्धिविशिष्टार्थ परिच्छेदाद्वा, पूर्व- बुध्धु पलक्षितार्थ परिच्छेदाद्वा । ननु स्मृतेरपि स्वस्मिन् मातरि च प्रमाणत्वमिष्टम्, सत्यम्, स्मृतेः स्वापेक्षयाऽऽत्मापेक्षया च स्वातन्त्र्यमस्त्येव, अर्थापेक्षया च स्मृति- त्वमस्वातन्त्र्यं च अतो नातिव्याप्तमव्या वा लक्षणम् । अतः सिद्धं निरपेक्षत्वं प्रमाणस॥ इति नन्दीश्वरकृत प्रभाकर विजये प्रमाणलक्षण प्रकरणं समाप्तम्। ममकारादिकमपि अन्तःकरणप्रत्यगात्मनोः परस्परतदात्स्याध्यास निबन्धनमित्येव परमार्थगतिः, एवमपि कर्मप्रसङ्ग तथा निरूपणमनव- सरमिति बृहत्यां निरूपितम्। तद्यथाः-अहंकारममकारौ अनात्मनि- आत्म धर्माध्यास इति मृदितकषायाणामेतत्कथनीयम्, नतु कर्मसङ्गि- नाम्, तदुक्त भगक्ता द्वैपायनेन-"न बुद्धिभेदं जनयेदज्ञानां कर्म- सङ्गिनाम्” इति।" इत्यादिकं श्रीयुक्तपशुपतिनाथशास्त्रिणां मीमांसोपो द्घात नामके ग्रन्थे प० म० म गङ्गानाथ झा महाशयानां मतपरीक्षण पूर्वकं सम्यग्विवेचितमिति तत एव द्रष्टव्यम् ।

·(५) अथ प्रत्यक्षलक्षण प्रकरणम् । * साक्षात् प्रतीतिः प्रत्यक्षम्। साक्षात्प्रतीतिः स्वरूपप्रतीतिः । स्वस्यैव रूपं स्वरूपं असाधारणरूपमित्यर्थः, यस वस्तुनो यदसा- धारणं स्वरूपं, तेनैव रूपेण या व्यवहारयति, सा साक्षात्प्रतीतिः। जात्यादिविशिष्टस सविकल्पकज्ञानस साधारणाकारविषयत्वात् प्रत्यक्षत्वं न सादिति चेत्, न असाधारणाकारेणापि विषयीकारात्; असाधारणाकारसान्वयात्र लक्षणम्, न साधारणाकारव्यावृत्तिरपि, अनुमाने तु साधारणभूतव्यापकाकारेणैव सम्बन्धप्रतीतेन साक्षा- च्वम्। यद्वा अव्यवहितप्रतीतिस्साक्षात्प्रतीतिः। विशिष्टज्ञानस्य विशेष- णज्ञानव्यवहितत्वात् प्रत्यभिज्ञानस्य पूर्वज्ञानव्यवहितत्वात्तयोः प्रत्य- क्षत्वं न स्यादिति चेन्न; अव्यवहितत्वं नाम स्वविषयानन्तर्गतज्ञाना- न्तराव्यवहितत्वमभिप्रेतम्. तेन समञ्जसं लक्षणम् । एवं वा-साक्षात्वं स्वकालाकलितवस्तुसत्त्वावबोधकत्वम्; यत्कालीनं ज्ञानं तत्कालसम्बन्धिवस्तुविषयमित्यर्थः । प्रत्यभिज्ञायां तु स्वकालसंम्बन्धिवस्तुविषयत्वमप्यस्तीति न दोषः । वर्तमानाग्न्यनु- मानस्य प्रत्यक्षत्वं स्यादिति चेत्, न तस्यापि स्वकालाकलितत्वम्, किन्तु व्याप्तिकालाकलितत्वमेव, अनुमानस्य तु व्याप्तिकालाकलिते शक्तिः कृता; इतरथा भूतानुमाने भविष्यदनुमाने वा शक्तयन्तरकल्पना स्यादिति न दोषः । अतः सिद्धं साक्षात् प्रतीतिः प्रत्यक्षमिति । इति प्रसक्षलक्षण प्रकरणम् । * चोदना प्रामाणमेवेति नियमसमर्थनोपयोगितया लौकिकवाक्या प्रामाण्यं सर्वज्ञानयथार्थतावादं चोपपाद्य चोदनैव धर्म प्रमाणमिति नियमसमर्थनार्थं प्रत्यक्षस्य भाविनि ध न प्रमाणत्वमिति सूचयन्नाह- साक्षादिति।

·(६) संवित्स्वप्रकाशता प्रकरणम् । स्वप्रकाशशत्वं नाम स्व (संबद्ध) 'व्यवहारे संविदन्तरनिरपे क्षत्वम् । ननु संविदो व्यवहारः शब्दप्रयोगरूपः, तस्य संविच्छब्देन सह वाच्यवाचकसम्बन्धज्ञानसापेक्षत्वादसंभवि लक्षणम्, नैवम्; स्वसंबद्धव्यवहारे ग्रहणान्तरनिरपेक्षत्वमित्यर्थः । संविद्व्यवहारस्तु वाच्यवाचकसम्बन्धस्मरणमेवापेक्षते । ग्रहणापेक्षा च स्मरणार्था, गृहीतेऽपि सम्बन्धेऽस्मृते शब्दप्रयोगाभावात् । अतः प्रमातृप्रमेययोः स्वव्यवहारे संविदपेक्षत्वादस्वप्रकाशत्वमिति* नातिव्याप्तिः । माणं चानुमानमर्थापत्तिर्वा । अनुमानंतु-घटादिसंविदूव्यवहारो घटादिसविनिबन्धनः तदनन्तरमुपजायमानत्वात्, घटव्यवहारवदि- त्यादि । अर्थापत्तिस्तु-घटसंविद्व्यवहारो घटज्ञानहेतुतां विना नोपपद्यत इति घटसंविद्विषयसंविद एव सिद्धः । न चान्योपपत्तिर्वक्तुं शक्यते । ननु सर्वत्र व्यवहार्यातिरिक्तसंविद्ध तुक एव व्यवहारो दृष्टः; कथ- मत्र संविद्वयवहारे संविधतुकत्वं व्यवहारस्य साध्यते ? नैवम् ; व्यवहार्यातिरिक्तहेतुकत्व यदि दर्शनादेवाङ्गीक्रियते, तर्हि व्यवहार्यवि- सजातीयहेतुकत्वं व्यवहारस्य दूरमिति तदप्यङ्गीक्रियताम् ; तत- श्व संविद्व्यवहारस्य संविधतुकत्वमपि न स्यात् । व्यवहार्यविसजा. तीयहेतुकत्वमत्र त्यजतां कः पक्षपातहेतुः ? कृप्तन कारणेनोपपत्ती संविद्वितयकल्पनमनुचितम् । एवं वानुमानम् -संवित् स्व प्रतिबद्धव्यवहाररूपकार्ये सजातीयप- रानपेक्षा, तथाभूतपरगतकार्यकारित्वात्, यद्यथाभूतपरगतकार्यकारि * यत्तु-श्रीयुक्तपशुपतिनाथ शास्त्रिभिः प्रभाकरमतेऽप्यात्मनः स्वप्र- काशत्वमेवेतिमाध्वतात्पर्यचन्द्रिकादिपरीक्षण पूर्वकमुपपादितम् तदाऽऽ. पाततः उक्तग्रन्थ विरुद्धमिति प्रतिभाति, तत्त्वगवेषणा यांतु न विरुद्धम्। तदुक्त बृहत्यामः-प्रमातृरूपतातु विज्ञानस्यानाशङ्कनीया, अनाशङ्कि- तत्वात; युक्त चानाशङ्कितम्, कर्मप्रवणत्वादिति न दोष:-इति ।

·२८ प्रभाकर विजयः . तत् स्वगततथाभूते कार्ये सजातीयपरानपेक्ष यथा रूपं रूपान्तरा- नपेक्षम् , परिमाणं वा परिमाणान्तरानपेक्षम् । ननु लिङ्गलिङ्गितेन लिङ्गनानैकान्तिकः; यथा धूमेनाग्निरनुमीयते, अग्निना चौष्ण्यम् , तत्राग्निः परत्रानुमानज्ञानकायं करोति स्वानुमाने व धूममपेक्षते, नैवम्, तत्रापि विजातीयलिङ्गापेक्षत्वात् । नहि सजातीय- शब्देनात्यन्तापरजातिरभिप्रत्तः, एवं तर्हि घटज्ञानस्य घटज्ञानान्तरा- पेक्षाऽस्मन्मतेऽपि नास्ति, ज्ञानविषयज्ञानमेवापेक्षते; अतश्च सिद्धसाध. नमिति चेत्, नैवम् ; ज्ञानं सर्वमेकजातीयम्; घटज्ञानं पटज्ञानमित्यु- पाधिभेदाभेदः, यत्रतूपाधिमन्तरेण स्वत एव भेदो निरूपयितुं शक्यते, तत्र भेदाभ्युपगमः; अतश्च न सिद्धसाधनता ।। नन्वॉल्यग्रेऽनैकान्तिकत्वम् ; यथाचाङ्गुलि: परगत स्पर्शकार्य करोति, अथ स्वगते स्पर्शेऽङ्गुल्यन्तरमपेक्षते । तथाचोक्तम्- अङ्गुल्यन यथात्मानं नात्मना स्प्रष्टुमर्ह ति। खांशेन ज्ञानमप्येवं नात्मानं ज्ञातुमर्हति ॥” इति नैवम्: यस्य पदार्थस्य यदसाधारणं कार्य तस्य कार्यस्य स्वस्मि- न्नुत्पत्तौ सजातीयपरानपेक्षत्वं साध्यम्; इहतु स्पश कार्यमंगुल्या नैवा- साधारणम्, अवयवान्तरेणापि स्प्रष्टुं शक्यत्वात् । व्यवहाराख्यन्तु कार्य ज्ञानस्यैव, रूपव्यवच्छेदोऽपि रूपस्यैव, मानव्यवहारोऽपि परिमाणस्यैव; अतो न कश्चिद्दोषः । परप्रकाश्यत्वे यदनुमानम्-परापेक्षत्वाद्ग णत्वाद् व्यवहार्यत्वादा- त्मगुणत्वादित्यादि, तत् सर्वं धर्मिग्राहक प्रमाणविरुद्धत्वादु बाधि- तविषयम्: ज्ञानस्य खत एव सिद्धिः, न ज्ञानान्तरेणेत्युक्तत्वात् । तदुक्तम्-"स्वत एव यदुत्पद्यते न तत्र परापेक्षेति,"धीकर्मणः सिद्धिम- भ्युऽपगच्छता ऽवश्यं धीत्वेनापि सिद्धिरुपेया" इति । परप्रकाश्यत्वनि- राकरणेऽप्यनुमानं व्यतिरेकिरूपमस्ति, अनुभूतित्वात् प्रकाशत्वात- ज्ञानत्वात्-व्यवहारहेतुत्वादित्यादि, एतच नासाधारणम्, सपक्षाभा- वाद्विपक्षाभावाच्च।

·.
संवित्स्वप्रकाशता प्रकरणम्
यच्चोक्तम् -किं स्वस्य प्रकाशः स्वरकाशः, किंवा स्वश्चासौ
प्रकाशश्च इत्यादि, तदतिमन्दम्, प्रकाशर्शब्देन व्यवहारहेतुत्वमुच्यते;
घटप्रकाश इति घटव्यवहारहेतुरित्यर्थः । स्वप्रकाश इति स्वयमेव
स्वव्यवहारहे तुरित्यर्थः। अतः स्वयंप्रकाशा संविदिति सिद्धम् ॥
इति नन्दीश्वरस्य प्रभाकरविजये संवित्स्व
प्रकाशाख्यं प्रकरणम् ।

·। (७) मनःसद्भावतदणुत्व प्रकरणम् । नयविवेकाख्यो ग्रन्थोऽभ्यसनीयः सम्यक्ज्ञानोत्पत्त्यर्थम् । इदानीं मनस्सद्भावोऽणुपरिमितत्वंच साध्यते । बुध्यादिकं तावत् कार्यम्: तस्या- त्मसमवायित्वेऽसमवायिकारणत्वेन द्रव्यान्तरसंयोग एवास्थेयः । तथाहि-बुद्धादिकार्य खसमवायिकारणद्रव्यान्तरसंयोगासमवायि कारण कम्, नित्यद्रव्यगतानित्यविशेषगुणत्वात् पार्थिवपरमाणुगतरू. पादिवत् तद्रव्यं मनः शब्दाभिधेयम् तच्च नित्यमित्यास्थेयम् । इनरथा तस्यापि कार [ण ] कल्पना प्रसंगात् । नित्यं च द्रव्यमणुरूपं विभुरूपं वा भवति। तस्यव विभुत्वमयुक्तम्, संयोगाभवप्रसंगात्; संयोगस्य साक्षाद्वा परम्परया वा क्रियैव कारणम्, संप्रतिपन्न संयोगे तथा दर्शनात्। नच नैरन्तर्यमात्र संयोगः, गुणगुणिनोरपि संयोगप्रसंगात् । नव द्रव्यनरन्तर्यम्, अवयवावयविनोर्व्यभिचारात् । अप्राप्तयोद्रव्ययो- रेव प्राप्तिः संयोगः; सब विभुनोर्न संभवति । ननु विभुनोरपि संयोगः संभवति। तथाहि-विभुनी, मिथः संयु- ते, द्रव्यत्वे सति निरन्तरत्वाद्रज घटवत् । तथाहि-आकाशमात्मसंयोगि, तत्संयुक्तद्रव्यान्तरसंयोगि(त्वात्) आत्मसंयुक्तघटसंयुक्ताटवदित्यादि , नवम्, प्रमाणान्तरबाधितविष- यत्वात्; अन्यत्र संयोगमनुगम्य विभुनोः साधयितु युक्तए। इतरथा अप्रसिद्धविशेषणत्वाच्छशविषाणवानयमितिवत् संयोगः क्रियाजन्यत्वेन दृष्टः, विभुद्रये तु संयोगे साध्ये कारणाभावात् कार्याभावानु मानवाधाद् बाधितविषयत्वम् । अतो न विभुनोः संयोगः * उक्त हि कन्दल्याम् :-विभूनां परस्परतः संयोगे का प्रति- क्रिया ? न ह्यसावन्यतरकर्मजः, नाप्युभयकर्मजस्तेषां निष्क्रिय- त्वात् । नापि संयोगजः, कार्यस्य हि कारणसंयोगिना अकारणेन संयोगजः संयोगो भवति । न चायं विभूनामुपपद्यते नित्यत्वात् । ततश्चान्यत्र ·मनः सद्भावतदणुत्व प्रकरणम् ३१ यञ्च विभुत्वसाधकमनुमानम्-मनो विभुं ज्ञानासमवायिकारण- संयोगाश्रयत्वादात्मवत्, द्रव्यत्वे सति स्पर्श स्पर्शशून्यत्वादाकाशवत्, निर. वयवत्वे सति द्रव्यानारंकद्रव्यत्वादाकाशवत्, द्रव्यत्वे सति भूतत्वादा काशवत्,स्पर्शशून्यत्वे सतीन्द्रियत्वाच्छोत्रवदित्यादि-तत् सर्व धर्मिग्रा. हक प्रमाणविरोधादेवापास्तम्, संयोगार्थत्वान्मनःकल्पनायाः । अतः पारिशेष्यादणुत्वमेव निश्वीयते । तर्हि पार्थिवाद्यणुरेवास्तु, न द्रव्या- अस्ति च तेषां संयोगः आकाशममूर्तेनापि द्रव्येण समं संयुज्यते, मूर्त- द्रव्यसंयोगित्वात् पटवदित्यनुमानात् प्रतीतः, स चाकारणवानित्यः । तस्मादनुपपन्नमिदम् अजः संयोगो नास्तीति, तत्राह-विभूनामिति । यत्र युतसिद्धिस्तत्रैव संयोगो दृष्टः। युतसिद्धिश्चाकाशादिषु नास्ति । अतो व्यापकाभावात् संयोगोऽपि तेषु न भवति । यच्च संयोगप्रतिपादकमनु मानमुक्त तदसाधनम्:उभयपक्षसमत्वात् । यथेदं विभूनां संयोगं शास्ति तथा ताभ्यामेव हेतुद्ष्टान्ताभ्यां विभागमपि। अस्तु द्वयोरप्युप- पत्तिः,प्रमाणेन तथाभावप्रतीतेरिति चेन्न; संयोगविभागयोरेकस्य नित्य- त्वेऽन्यतरस्यासम्भवादिति द्वयोरप्यसिद्धिः परस्परप्रतिबन्धात् । अथ केयं युतसिद्धिर्यस्या अभावाद्विभूनां संयोगो न सिद्धयति, अत्राह सा- पुनरिति । द्वयोरन्यतरस्य वा पृथग्गमनं युतसिद्धिनित्यानाम् , द्वयो- रन्यतरस्य वा परस्परपरिहारेण पृथगाश्रयाश्रयित्वं युतसिद्धिरनि- त्यानाम्--इति। * उक्त हि कन्दल्याम्:-विभुत्वे ह्यात्ममनलोः परस्परसंयोगाभावे सत्यात्मगुणानां ज्ञानसुखादीनामनुत्पत्तिः, असमवायिकारणा- भावात् । आत्मार्थसंयोगस्य बलमवायिकारणत्वे ऽर्थदेशे ज्ञानोत्पत्तिः स्यात्, असमवायिकारणाव्यवधानेन प्रदेशवृत्तीनां गुणानामुत्पादात् । आत्मेन्द्रियसंयोगस्यासमवायिकारणत्वे शब्दज्ञानानुत्पत्तिः; आकाशा- . त्मकेन श्रोत्र णात्मनः संयोगाभावात् । न च बहिर्देशे प्रत्ययो नापि शब्दज्ञानानुत्पादः । तस्मादात्मार्थसंयोगस्यात्मेन्द्रियसंयोगस्य चासम- वायिकारणत्वे प्रतिषिद्ध परिशेषादात्ममनः संयोगस्यासमवायिकार- ·प्रभाकर विजयः न्तरं मन इति चेन्न, पार्थिवाद्यणूनां द्रव्यारंभक वनियमात्, मनसश्च न द्रव्यारम्भकत्वम्, स्पर्शशून्यत्वादिति व्योमटीकायां प्रपञ्चितम् । किञ्च विवादाध्यासितत्वात् पार्थिवादिद्रव्ययोगो न ज्ञानासमवा- यिकारणम्, पार्थिवादिद्रव्यसंयोगादितरपार्थिवादिद्रव्यसंयोगवत्, द्रव्यान्तरसंयोगवद्वा। विभुत्वपक्षे दिगात्मसंयोगो वा भवतु, कालात्म- संयोगो वा, किंद्रव्यान्तरेण मनसेति तुल्योऽयमनुयोगः । अतो मनसोऽ. स्तित्वमणुत्वं च सिद्धम् ॥ इति नन्दीश्वरस्य प्रभाकर विजये मनःसद्भातदणुत्व प्रकरण समाप्तम् । णत्वं व्यवतिष्ठते। तच्च मनसो व्यापकत्वे न सम्भवतीत्यनुत्पत्तिरेव ज्ञानसुखादीनाम्। अस्ति च तेषामुत्पादः । अतोऽणुपरिणाममेव मन इति ।

·(८) ज्ञानाननुमेयता प्रकरणम् । * अत्र के वित् ज्ञानमनुमेयमिच्छन्ति तेषां मते ज्ञानस्यैवाभावः प्रस- ते तथाहिः -ज्ञानानुमानं हि नार्थ सत्तामात्रेण भवितुमर्हति; तस्य तदविनाभावनियमाभावात्,युधिष्ठिराद्यर्थाभावेऽपि ज्ञानं परं वर्तत एव । अथार्थज्ञानं लिङ्गमित्युच्यते,तदपि नोत्पत्तिमात्रण लिङ्गम्, अनवभास- * भाट्टमतानुयायिनः । व्यक्तश्चायं पक्षो न्यायरत्नाकरे श्लोक वार्तिक व्याख्याने। तद्यथा : - ज्ञानजन्योऽर्थगतः कश्चिदतिशयः प्राकट्यमासनादिपर्यायपदवाच्यः, स व पाकजन्यौदनादिगताऽतिशयवदनवगतेऽपि ज्ञाने शक्यते ऽवग. न्तुम्ः अतः ज्ञानस्य कल्पक इति; सत्यमस्त्यतिशयः, स च प्रत्यक्षे ऽर्थे प्रत्यक्षाऽवगतः कल्पयेदपि ज्ञानम्, अनुमानादिषु तु तस्याप्रत्य- क्षत्वात् प्राग्व्यहारात्तव्यातलिङ्गाऽभावादप्रमितस्य चाऽकल्पकत्वान ज्ञानं कल्पयेत्, अनुमिते ऽपि चार्थे ज्ञातो मयाऽग्निरिति अग्निं ज्ञात- मनुसंधत्ते, अतस्तत्वं वक्तव्यं, ज्ञाने प्रमाणमुच्यने ज्ञानक्रियाजनितो ज्ञातुझें येन सहाऽऽप्तत्वसंबन्धः, स मानसप्रत्यक्षाऽवगतो ज्ञानं कल्प- यति सत्यां जिज्ञासायां, यत्रापि च कश्चिदर्थ मनुभूय तद्विषयं ज्ञानम- कल्पयित्वैव कालान्तरे तमर्थं स्मरति, तत्रापि स्मृतिज्ञानेनैवात्मनो. ऽर्थस्य च दृश्यद्रष्टुत्वसम्बन्धे निष्पन्ने मानसप्रत्यक्षेण चाऽवगते तद्- बलेन च ज्ञाने कल्पिते तस्य ज्ञानस्येन्द्रियादिप्रत्युत्पन्नकारणाऽसम्भ- वेन स्मृतित्वं निश्वित्य तदनुपपत्या पूर्वाऽनुभवः कल्प्यते; यथोक्त 'तदैव ह्यस्य संवित्तिापत्योपजायते' इति । स एवाऽऽत्मनोऽर्थन संबन्धो दृष्टत्वज्ञातत्वादिपदैरभिधीयत इति । कः पुनरसौ संबन्धः, उक्त प्राप्तिरिति । येऽपि च स्वप्रकाशां सविदं मन्यन्ते तेषामपि स्वो- त्पत्तिसमये संवित्तिः स्वात्मानं कर्तारं वेद्य च भासयति न तु स्वस्थ वेत्तुर्वा संवेद्यसंबन्धम्, तस्य तदाऽनिष्पन्नत्वेनाऽसत्त्वा। त् ततो निष्प- ·प्रभाकर विजयः मानेऽप्युत्पन्नानुत्पन्नयोरविशेषात्, नानवभासमानं लिङ्गमनुमापर्क भवति। न । न चार्थ ज्ञानस्य ज्ञानान्तराधीनमवमानम, ज्ञानान्तरानव- गमादुक्तरीत्यानवस्थापातात् । तस्मादर्थ ज्ञान स्वयं प्रकाशमेवाभ्यु- पगन्तव्यम्। इति ज्ञानाननुमेयताप्रकरणम् । नायां संवित्तौ तस्याः कर्तुश्च तद्वारा विषयसंबन्धे जाते ततो मानसे- नैव प्रत्यक्षेणाऽर्थेन सह संवित्तः संवेत्तुश्च संबन्धोऽवभासत इति अङ्गीकर्तव्यम्, संविदन्तरोत्पत्तिसमये व पूर्वसंविदो नष्टत्वान्न तद्धर्म- त्वेन संवेद्य संबन्धः शक्यते प्रत्यक्षेण ग्रहीतुमिति सवेत्तृधर्मभूत एव संवेद्यलम्बन्धः कोपि नाम सर्वजनीनः प्राप्तिपर्यायो गृह्यत इति तत एव संवित्तिरूपक्रियाकल्पनासिद्धरल स्वप्रकाशतया-इति । अनेनेदं ज्ञायते यस्याः संविदः स्वप्रकाशत्वं प्राभाकरमानुयायि- भिरू क्रियते, तस्या एवानुमेयत्वं भारूरीक्रियत इति । परन्तु प्रक- रणपश्चिकालिद्धन्तात् स्वप्रकाशसंवित् अनुमेयं ज्ञानं च विलक्षणमव- गम्यते । तद्यथा- ज्ञानमनुमेयमिष्यते । तदनुमाने च नार्थसत्तामात्र लिङ्गम् तस्य तद्विनामावनियमाभावात् । अथार्थज्ञानमित्युच्यते, तदपि नोत्पत्ति- मात्रण लिंगम्, अनवभासमाने उत्पन्नानुत्पन्नयोरविशेषात् । न ह्यन- वमालपानमेव लिङ्ग लिङ्गिनपनुमापयति । न चार्थ ज्ञानस्य ज्ञानान्त- राधीनमवमालन म्; ज्ञानान्तरानवगमात् । तस्मादर्थ ज्ञानं स्वयंप्रका- शमेवाभ्युपगन्तव्यम। एतेन ये सुखादिवन्मानसप्रत्यक्षं ज्ञानान्तरमेव ज्ञान सदावे प्रमाण माहुस्ते निराकृताः । स्वयम्प्रकांशत्वेनाप्युपपत्ती पराधीनप्रकाश रानाऽनुपपन्नत्युक्तमेव । किन्तह्य नुमीयते ज्ञानम् ? ननु न तत्संविदः स्वयंप्रकाशाया भिन्न मुपलभ्यते। सत्यमत एवानु- मीयते । ननु किं तदिति ? न तद्विद्मः । संविदुत्पत्तिकारणमात्ममनः . सन्निकर्षाख्यं तदित्यवगम्य परितुष्यतामायुष्मता-इति ।

·- (९) क्रियानुमेयता प्रकरणम् । संप्रति क्रियाया अनुमेयत्वं प्रसाध्यते। तत्र तावद्गच्छति देवदत्ते संयोगविभागातिरिक्त गमनाख्यं वस्तु नेन्द्रियेणोपलभ्यते । ननु प्रत्यक्षैव क्रिया; विवादाध्यासितं गमनादिज्ञानमिन्द्रियजम्, इन्द्रियभाव- भावित्वात्, रूपादिप्रतीतिवत् , मैवम्, लैङ्गिकत्वेनापि प्रतीतेरुपपत्तेः । कथम् ? ऐन्द्रियिकत्वलैङ्गिकत्वयोः केन विशेषेण लैङ्गिकत्वस्वी- कार इति चेत्, अस्त्येव विशेषः, ऐन्द्रियकत्वे इन्द्रियस्य क्रियाग्रहणे शक्तिरकृता कल्प्यते। लैङ्गिकत्वेऽपि शक्तिकल्पनमविशिष्टमिति चेन्न, सामान्येन व्याप्यस्य व्यापके कप्तशक्तित्वात्; इन्द्रिस्यतु सामान्ये न शक्तिः, कचित्संयुक्तस्य घटादेर्ग्रहणम्, क्वचि [च] संयुक्तस्यैव गोलकादेः, परमाण्यादेश्चाग्रहणम् , संयुक्तसमवायाञ्चक्षुषा रूपादि ग्रहणम् , न रसादीनाम् । अतो यत्र प्रतीतिस्तत्र न्द्रियस्य शक्तिरिति प्रतिविषयमिन्द्रियस्य शक्ति कल्पनया लैङ्गिकत्वेनाप्युपपत्तेरैन्द्रियिकत्व- कल्पनमन्याय्यम्। किंच विवादाध्यासितं गमनादिकमनुमेयम् , क्रियात्वात् आदित्या- दिक्रियावत् ; अतोऽनुमेयैव क्रिया। किं तर्हि क्रियानुमाने लिङ्गम् ? विभागपूर्वकः संयोगः। तथाहि-यद्यत्कादाचित्कं तत्तदागन्तुकाजा यमानं दृष्ट यथा तन्तुसंयोगेभ्यः पटः, अयमप्यागन्तु (क) कारणवा- निति। आगन्तुकशब्देनासमवायिकारणमुच्यते । ननु समवायेनानैकान्तिकः, तस्य समवायिकारणासमवायिका- रणयोरभावात्। कार्य यत्र समवैति तत्समवायिकारणम् ; असम- *"प्रत्यक्षेणैव हि दृष्ट कर्मस्वरूपं, तदनन्तरं च देशान्तरप्राप्ति देव. दत्तादेरुपलभामहे, न हि नित्याऽनुमेयं कर्मस्वरूपम् , अपरोक्षेणैवाऽव- भासात् , नित्याऽनुमेयत्वे च देवदत्ते ऽप्यनुमेयत्वाद् देवदत्तस्य गति- पूर्विका देशान्तरमाप्तिमुपलभ्यादित्ये ऽपि गतिस्मरण” * मिति भाष्य- ·प्रभाकर विजयः an वायिकारणं च कार्यैकार्थ समवाय, कारणैकार्थ समवाय वा; समवा- यस्य समवायान्तराभावादुयमपि नास्ति , नैवम् , तस्यापि पिण्ड- समवायिकारणादिनोपपत्तेः । तथाचोक्त प्रकरणपञ्चिकायाम्- "यत एव हि पिण्डस्योदयः समवायिकारणात्तत एव तस्य जातिसत- वायोऽपि सम्पद्यते" इति। समवायिकारणासमवायिकारणलक्ष- णं च समवायव्यतिरिक्तविषयम् , अतो नानकान्तिकत्वम् । ननु विभागपूर्वक संयोगस्य स्थाण्वादावपि दृष्टत्वात् तत्रापि कर्मानुमानं स्यात्, नैवम् , एकत्र कर्मानुमानेनोभयत्रापि विभाग सं. योगोपपत्तेः। यत्कार्यं तत्कारणवदिति व्याप्ति: ; न पुनर्यत्र (कार्य तत्र) कारणमिति । किंव स्वदेशविभागपूर्वकप्तंयोगस्यैव लिङ्गत्वम् , स्थाणौ तु तदभावात् न कर्मानुमानमिति। क 'च पूर्वकर्मवशादेव विभागसंयोगयोरुप (पत्तौ ) कर्मान्तरानुदयाच न बलतीति प्रत्ययप्रसङ्गः। ननु कर्मकारणाभिमतात् प्रयत्नवदात्मनः शरीर संयोगादेव विभागसंयोगयोरुपपत्तौ किमन्तर्गडुना कर्मणा ? प्रत्यक्षत्वे तु यथा- दर्शनं कर्माङ्गीकारेऽपि न दोषः , नैवम् ; संयोगो हि स्वाश्रये खाश्र- यसमवेते वा कार्यमारभत इति नियतम्। यथा तन्तुसंयोगाः खाश्र- येषु तन्तुषु पटम् , प्रवयावयसंयोगास्तु स्वाश्रयसमवेतेऽवयविनि महत्त्वम् , तन्तुतुरीसंयोगस्तु स्वाश्रये तुम् , स्वाश्रयसमवेतेच पटे पटतुरी संयोगम् ; अतः स्वाश्रयास्वाश्रययोः शरीरदेशयोविभाग संयोगौ संयोगहेतुको न भवतः ; अत आत्मशरीरसंयोगात् स्वाश्रये शरीरे कर्मोत्पद्यते, ततो विभागलंयोगाविति न कर्मविच्छेदः ॥ ननु यथा स्वाश्रये कार्यकरस्य संयोगस्य स्वाश्रयसमवेतेऽपि मनुपपन्न स्यात् । न च देशान्तरप्राप्त्याऽतीन्द्रियस्यापि कर्मणोऽनुमानं सम्भवति, दृष्ट रेव प्रयत्नवदात्मसंयोगादिभिः कर्मकारणत्वाभिमतैस्त- दुपपत्तेरि" ति शास्त्रदीपिकादौ प्र पञ्चितमित्यास्तां तावत्।" इति न्यायरत्नाकरे यत् उक्त तदिदं यथाप्रकरणप्रञ्चिकं निरस्यति-संप्रतीति ।

·? क्रियानुमेयता प्रकरणम् कार्यकरत्वमङ्गीकृतम् , तथैवास्वाश्रयेऽपि कार्यकरत्वमङ्गीक्रियताम; स्वाश्रयसमवेतेऽपि हेत्वन्तरं वा कल्प्यता तार; किमर्धवैशसेन ? नैवम्: अन्वयव्यतिरेकाभ्यां हि स्वाश्रये स्वाश्रयसमवेते च हेतुत्वम् ; तत्रा- न्यदर्शनापेक्षान्यतरस्य नास्ति। आत्मशरीरसंयोगस्य विभागसंयोग. हेतुत्वे नास्त्यन्वयव्यतिरेकाभ्यां हेतुत्वम् , व्यतिरेकाभावात् । आत्म- शरीरेसंयोगे सत्येवकार्यस्योदयाद्यद्यपि सिद्धोऽन्वयः, तथाप्यात्मशरीर- संयोगस्य सर्वदा सद्भावानास्ति तद्भावे कार्याभावः। अतश्च बुद्ध्या- दोनामात्मकारणत्ववदन्वयव्यतिरेकावसितकार्यकारणभावदृष्टान्तेन त. त्समवेतकार्यत्वादित्यादिहेतुनाऽनुमानेन कार्यकारणभावः इति प्रति- वक्तव्यम् । अतोऽन्वयव्यतिरेकापेक्षत्वादनुमानस्यान्वयव्यतिरेकाभ्यां च स्वाश्रये स्वाश्रयसमवेते वा कार्यारम्भस्यावगतत्वात् तदनुसारेणा- नुमातव्यम्, नास्वाश्रय इति। स्वाश्रयस्वाश्रयसमवेतोदाहरणयोर- न्योन्यापेक्षा नास्ति, तुल्यप्रमाणगम्यत्वात; अतः संयोगस्य स्वाश्रये स्वाश्रयसमवेते वा कार्यारम्भकत्वम्, नास्वाश्रय इति कमैंवानुमेयम्। अर्थेन्द्रियसंयोगस्यात्मनि ज्ञानजनकत्वात् स्वाश्रय इति नियमो ना- स्तीति चेन्न, अप्तमवायिकारणप्रयुक्त त्वात् अस्य नियमस्य; अर्थेन्द्रिय- संयोगस्तु निमित्तकारणम् । असमवायिकारणस्यापि तर्हि व्यभिचारः, वेणुदन्तविभागसमवायिकारणे नखदलविभागोत्पत्त: १) एकत्वेनच खादेः क्रियायाश्च देशविभागसंयोगोत्पत्तश्चेतिचेदेवं ह्यसमवाथिकारण संयोग प्रयुक्त इत्यवगम्य शाम्यतु भवान् । तर्हि तन्तुद्वयसंयोगस्यासम- वायिकारणभूतस्य बहुतन्तुव्यापिपटहेतुत्वाद् व्यभिचार इति चेन्न, तत्रापि विभागद्वारेणोत्पादकत्वात् ॥ तथाहि-तन्तुद्वयसंयोगः प्रथम स्वाश्रये तन्तुद्वये पटभागमुत्पाद- यति, उत्पन्नेन पटभागेन तन्त्वन्तरस्य संयोगात् स्वाश्रये पटभागान्तर- मित्येवमुत्तरत्राप्यूह्यम्; अतो न व्यभिचार इति। एवं व्यणुकाद्य - त्पत्तावपि द्रष्टव्यम् ॥ अथवा यावतां संयोगानामेकस्मिन् कार्येऽसमवायिकारणत्वं ·प्रभाकर विजयः तावन्तमपेक्ष्य स्वाश्रयादिव्याप्तिः, अत एककार्यत्वेऽपि महापटस्य न व्यभिचारः। अथवा यत्रका मन् कार्ये एकस्यैवासमवायिकारणत्वम् , तत्रैवेयं व्याप्तिः; प्रयत्नवदात्मशरीरसंयोगस्त्वेक एवेति न कश्चिद्दोषः ॥ ननु यदा प्रयत्नवदात्मशरीरसंयोगाच्छरीरे विभागसंयोगोत्पत्तिः, तदा प्रयत्नवदात्मदेशसंयोगाद्देशेपीति न तदतिरिक्त कर्मानुमानम्, नैवम् ; देशशरीरविभागसंयोगस्त्वेकं कार्यम्। अत एकस्मिन्नेव कार्ये प्रयत्नवदात्मशरीरसंयोगस्य प्रयत्नवदात्मदेशसंयोगस्य च हेतुत्वात् ना- त्मशरीरसंयोगस्यावाश्रये देशे कार्यकरत्वं आत्मदेशसंयोगस्य वाऽस्वा. श्रये शरीर इति । किचात्मदेशलंयोगस्यापि हेतुत्वं न क्लसम्, कल्पनीयम्; तद्वरं कर्मकल्पनम् । अतः कमैंव शरीरेऽनुमेयं ततो विभागसंयोगा- विति सर्वमुपपन्नम् ॥ इति नन्दीश्वरस्य प्रभाकरविजये क्रियानुमान- प्रकरण-समाप्तम् ·अभावप्र- (१०) अतीन्द्रियशक्तिसमर्थनप्रकरणम् । *सम्प्रत्यतीन्द्रियशक्तिलमर्थनमनुमानेन क्रियते । अग्न्यादिकम- जनकदशातो जनकदशायामतिशयवत्, कार्यकरत्वात् कुठारादिवत् । सर्व कार्याणामदृष्टस्यापि हेतुत्वात्सिद्धलाधनमिति चेन्न, अग्न्यादेर दृष्टातिशयवत्त्वाभावात्। नचा चाप्यौष्ण्यातिशयेन सिद्धसाधनता, औ- एण्यस्यापि कादाचित्कत्वेन तज्जननेऽप्यतिशयान्तरानुमान प्रसङ्गात् ॥ नच प्रतिबन्धकाभावेन सिद्धसाधनता, अभावस्यापि भावान्तर- त्वस्य स्थितत्वात् ; [भा] वत्वे स्वरूपादीनां वाजनकदशायाम (पि) सम्भवान्न तेषां कारणत्वम् । अजनकदशाविलक्षणस्यैव भावस्य प्रति- बन्धकाभारत्वे नामान्तरेण शक्तिरेवाङ्गीकृता। मावान्तराभावपक्षेऽपि नाभावादावोत्पत्तिः संभवति । मेयस्य नास्तिज्ञानजनकत्वात् संभवतीति चेन्न, विषयस्याकारण- त्वात्। इतरथातीतानागतयोरपि विषयत्वेन कारणत्वप्रसङ्गात् ॥ विहिताकारणात् प्रत्यवायोत्पत्तिरिति चेत् , नाकरणात् प्रत्यवा- योत्पत्तिः, किन्तु अन्यकारणात् । तदुक्तम्- "स्वकाले यदकुर्वस्तु करोत्यन्यदचेतनः । प्रत्यवायोऽपि तेनैव नाभावेन स जन्यते ॥” इति ॥ अनुपलब्धर्नास्तिज्ञान जनकत्वमिति चेन्न, अनुपलब्ध्यभावेऽपि नास्तिज्ञानोत्पत्तिदर्शनात् ; दृश्यमानस्यैवार्थस्य 'प्रागयमिह नासीत्' *सर्वभावानां च शक्तिरदृष्टस्वलक्षणापि कार्येणानुमीयते । अग्ने - र्यथाभूतादेव दाहो दृष्टस्तथाभूतादेव मन्त्रौषधिप्रणिधाने कार्य न दृश्य- ते। न तत्र दृष्टमेव रूपं कारणम्। तस्याजनकावस्थातो विलक्षण- त्वाभावात्कार्यानुदयप्रसङ्गात्। यञ्च खलु अजनकदशातो निरतिशयं ततः कार्य नोत्पद्यते कुण्ठादिव कुठारात्। यंदा तु तत एव कार्य दृश्यते तदा तद्वस्थातोऽस्त्येव वैलक्षण्यं तीक्ष्णत्वमिव । अग्नौ च ·प्रभाकर विजयः एतच्चा- इति प्रतिपत्ति श्यते। इदानीमुपलम्भदेवानुपलम्भोऽस्ति; प्रातरनु- पलम्भोऽनुवर्तत इति चेन, प्रातर्भानादेव तस्य गतत्वात् । भावनिराकरणे प्रपञ्चयिष्यामः । भाववदन्वयव्यतिरेकयोस्तुल्यत्वात् ॥ प्रतिबन्धकाभावस्य कारणत्वमिति चेन्न,अन्यथा सिद्धत्वाद् व्यति- रेकस्य॥ तथाहि-मुद्राभिघाते घटानुत्पत्तिर्न प्रतिबन्धकाभावाभावात्, किंतु मुद्गरपाते सति प्रतिपन्नकारणभूतावयवसंयोगविशेषाभावात् ; अ ( न ) न्यथा सिद्धान्वयव्यतिरेकौ हि कार्यकारणभावं कल्पयतः, अन्यथाऽनवस्थाप्रसङ्गात् ॥ किंच कार्यविघातकरः प्रतिबन्धक इति सर्ववादिभिरभ्युपेयम् । प्रतिबन्धकाभावस्यापि कारणत्वमभ्युपगच्छताऽवश्यं प्रतिबन्धको ऽभ्युपगन्तव्यः; तथाच सति प्रतिबन्धकसद्भावादेव कार्यविधातोपपत्तौ न तदभावस्य कारणत्वमुचितम्। अन्यथासिद्धत्वात्कल्पनायाः॥ प्रतिबन्धकाभावस्य कारणत्वेऽपि कचित्प्रध्वंस: क्वचित्तु प्रागभावः कचिदुत्तेजकासहभाव इत्यनेककारणकल्पनं स्यात् , तद्वरं शक्तिकल्प- नम् ॥ कार्यानुदयदशातो विलक्षणं न कार्योदयसमये प्रत्यक्षदृश्यं रूपमुपल- क्ष्यते । भवितव्यञ्च वैलक्षण्येन, अन्यथा कार्यानुत्पत्तिप्रसङ्गादिति का- र्योदये ऽतीन्द्रियं किञ्चिद्रूपं वरनुमीयते। तस्य मन्त्रौषधिप्रयोगेण विनाशात् कार्य नोत्पद्यते। नच वाच्यं मन्त्रौषधादिभिरतीन्द्रियं रूपं न किञ्चिद्विनाश्यते, किन्तु मन्त्रौषधादिसन्निधाने नैव कार्यान्वय इति; कारणावैगुण्ये कार्योदयविधातासम्भवात् । अथोच्यते मन्त्राद्यप्रयोगो ऽपि कार्योत्पत्तिनिमित्तं सम्प्रयोगे चाप्रयोगो निवर्तत इत्यस्ति कारण- वैगुण्यमिति, तन्न, अप्रयोगस्य प्रयोगाभावरूपत्वात् । सर्वभावानाञ्च भावकारणनियतत्वदर्शनात्। अभावस्य क्वचिदपि कार्य जनकत्वा- श्रयणानुपपत्तः । यच्च तदतीन्द्रियमग्ने रूपं तच्छक्तिसामर्थ्यादिवाच्य- तया लोके प्रतीतम्, तस्य च कार्यानुत्पत्तौ द्वयी गतिरभिभवो वा विना- ·.-- : - वरोधः। संवित्स्वप्रकाशता प्रकरणम् ४१ ननु शक्तिवादिनामपि प्रतिवन्धावस्थायां शतोविनाशादिकं कल्प- नीयम् न; शक्त विनाशोत्पादौ नाभ्युपेयेते, कारणकल्पनाप्रसङ्गात्, शक्त रपि शक्तिकल्पनाप्रसङ्गाच्च । अतो यावद्र्व्यभाविनी शक्तिरिति स्थितम् । एवंच सति विद्यमानाया एव शक्तः प्रतिबन्धकसावादेव कार्याकरणम् , तदभावे करणमित्यास्थेयम् ॥ एवंच सति स्वरूपस्यैव प्रतिबन्धकामावे कार्यकरणम् , तद्भावे. चाकरणमस्तु; किमनया शक्तया ? मैवम्, उपलभ्यमानस्यैव स्वरूपस्य प्रतिबन्धा (नु) पपत्तः, अनु. पलभ्यमानस्य हि घटस्य कुड्यादिना प्रतिबन्धो दृष्टः । अतः स्वरूपस्यैव प्रतिबन्धकत्वकल्पनायां प्रमाणविरोधः, शक्तस्तु कार्यकल्प्यत्वादेव कार्यादर्शने प्रतिबन्धात्वकल्पनाया यत्तूक्तम् -कोऽयं शक्तः प्रतिबन्धः ; किं प्रागभावः, किंवा प्रध्वं. साभावः, आहोस्वित्लहकारिवैकल्यमिति-तस्यैषां पक्षाणामनभ्युप- गम एव परिहारः; किंतु कार्यविधात एव; मणिमन्त्रादिसन्निधाने कार्य नोत्पद्यते तद्भावे चोत्पद्यत इति सर्वं सिद्धम् । ननु कार्धाभावः कारणाभावादेव, नव भवतां कारणाभावः; अस्स- न्मतेतु प्रतिबन्धका भाव ( रूप ) कारणाभावः, नैवम् , प्रतिबन्धकस्यैवाभावप्रसङ्गात् । तथाच सति प्रतिबन्ध- शो वा। यत्र कदाचिदपि पुनः कार्य न दृश्यते, तत्र विनाश एव वस्तु- यत्र पुनः प्रतीकारवशेन कार्योदयस्तत्राभिभवमात्रम्। तस्य. चैवं वन्ह्यादिप्रसिद्धस्य सर्वभावेषु कार्योदयानुकूल्यं कार्योत्पादकानु- मानेन परिकल्पनीयम्। तस्यव नित्याश्रयाश्रितस्य नित्यत्वमनित्या श्रयाश्रितस्य तदुत्पत्तिकारणादेवोत्पत्तिः । संस्काराचास्यायमेव विशेष:- संस्कारो हि नाम नित्येष्वनित्यो ऽनित्येषु च कारणान्त- रायत्त इति । इति प्रकरणपविका। अतः प्रतिबन्धकामावकारणा. शंकादिकं स्पष्ट न निरस्तम् अत्र तदपि स्पष्टट निरस्तमिति विशेषः । तः।

·प्रभाकरविजया प्रकरणम् - के तदभावस्य कारणत्वमपि न स्यात् ; नहि कारणाभावमात्रस्य प्रति. बन्धकत्वम् ; मुद्गराभिघातो घटस्य प्रतिबन्धकः, न मृदाद्यभाव इति व्यवस्थानुपपत्तेः ॥ अतोऽनुमानसिद्धस्यातिशयस्येन्द्रियविषयत्वाभा- वादतीन्द्रियत्वम्॥ नन्वजनकदशायामपि शक्तरेभ्युपगमात् जनकदशायामतिशयत्वं शक्तर्न स्यात् , नैवम् ; प्रतिबन्धावस्थायां शक्तयवगमो नानुमाना. यत्तः , किंतु जनकदशातो विलक्षणरूपेपौवानुमानसिद्धस्यैव पश्चादेवं विमर्शी जायते-प्रतिबन्धावस्थायां किं नाश एव युक्तः,उत कार्याकर- त्वमेव-इति; ततश्व कार्याकरत्वमेवेति निर्णयो जायते ॥ ततः कल्प- नालाघवात्कार्याकरत्वमात्रम् , न नाशोत्पादाविति । तेनानुमान- मूलत्वादस्य निर्णयस्य न तेनानुमानबाधनम् । अतः सिद्धमतीन्द्रिया शक्तिरनुमेयेति । इति नन्दीश्वरस्य प्रभाकर विजये शक्तिसगाव- प्रकरणं समाप्तम् ।

·(११) परमाणु समर्थन प्रकरणम्। सम्प्रति परमाणुसद्धावः साध्यते । अल्पपरिमाणतारतम्यं, क्वचि. दवधिमत् , परिमाणतारतम्यत्वात् , महत्परिमाणतारतम्यवत् । नित्य- श्वासाववधियुक्तः,अनित्यत्वे तस्यापि कारणवत्त्वेनानवधित्वप्रसङ्गात् । यश्चासाववधिः स परमाणुरिति ॥ तथा ज्यणुकं प्रत्यक्षस्वपरिमाणादल्पतरपरिमाणकार्यद्रव्यारब्धम् , कार्यद्रव्यत्वात् , घटादिवत् । तथा व्यणुकम्, स्वावयवारब्धम् , साव, यवत्वात् , घटादिवत्-इति। ननु व्यणुकमपि कार्यद्रव्यारब्ध स्यात् , कार्यद्रव्यत्वात् , घटा- दिवत् ; अतो न नित्यरूपपरमाणुसिद्धिः नैवम् ; महतः कार्यद्रव्यस्य कार्यद्रव्यारब्धत्वम्। तर्हि तदेव द्रव्यं कारणवद् दृष्ट मति न द्वयणु कस्य कारणवत्त्वमपि सिध्यति, तथापि यदि कार्यत्वादेव कारणवत्त्वमनुमीयेत, तर्हि कार्य- त्वादेव कार्यद्रव्यारब्धत्वमप्यनुमीयताम् ; कः पक्षपातहेतुः १ नैवम् ; द्वयणुकस्यापि कार्यद्रव्यारब्धत्वे तस्यापि कार्यद्रव्यारब्धत्वप्रसङ्गना- नवस्था प्रसज्येत ॥अथ क्वचित् कार्यद्रव्यारब्धत्वं नाश्रीयेत, तर्हि प्रथ- मस्य तथाभावे कः प्रद्वषः ? इति स एव परमाणुः॥ अनवस्थायामपि को दोष इति चेत् , अयमेव दोषः-सर्वेषामवय- विनां स्ववयावपरम्परायाः क्वचिद परिनिष्ठितत्वादनन्तावयवप्रसङ्गः । भवत्विति चेत् , तर्हि सर्षपमहीधरयोरपि तुल्यपरिमाणत्वप्रसङ्गः; अवयवाहप्त्वावयवमहत्त्वाभ्यां हि सर्वत्रावयविनां परिमाणाल्पत्वमह- अनन्तावयववत्त्वेतु सर्षपोऽप्यनन्तावयवः , पर्वतोऽपि तथैवेति तुल्यपरिमाणत्वमपरिहार्यमेव ; अतोऽनवस्थादिदोषप्रसङ्गेन द्वयणुकस्य न कार्यद्रव्यारभ्यत्वं शक्यानुमानम् ॥ . त्वव्यवस्था 3 ·परमाणु समर्थन प्रकरणम् अथ धूमजातीयस्याग्निसम्बन्धस्यावगतत्वात् क्लुप्तहानिप्रसङ्ग इति चेत् , तह त्रापि द्रव्यस्य सावयवानित्यत्वस्वभावस्य क्लप्तत्वात् तत्परित्यागे क्लतहानिः समैव । एवं क्रियाशक्तीन्द्रियादिष्वपि लाघवा. दनुमानं न स्यात् । अत एवोक्तम्-"प्रमाणवलकल्प्यानि सुबहूनि" इति। अतः कार्यद्रव्यं समवायिकारणवदित्येतावदेवानुमातव्यम् । न महत्कार्यद्रव्यं कारणवत् , नापि कार्यद्रव्यारब्धमिति ॥ किंच कार्यद्रव्यं कारणवदिति सामान्यव्याा पजीवनेन-महत्का. यद्रव्यं कारणवत् , कारणमपि कार्यद्रव्यमेव दृष्टम् - इत्यादि निक्षेप्त. व्यम् । तथाच सति महत्त्वादेर्व्यतिरेकाभावात्प्रयोजकत्वं न सम्भ- वति। तथाहि-इतरसामग्रीसंभवेऽपि यस्य व्यतिरेकात्कार्यानुत्पादो दृष्टः तस्यैव धर्मस्य प्रयोजकत्वम् ; अत्रतु कार्यत्वे सत्यपि महत्त्वादि- धर्माभावात् कारणवत्त्वाभावः क्वचिदपि न दृष्टः ; अतः कारणवदि- त्येतदेव प्रयोजकम्। किंच कार्यद्रव्यं कार्यद्रव्यारब्धमितीयं व्याप्तरुभयोरपि वादिनो. यभिचारिणी; तवतु आद्यप्रत्यक्षे उत्तरकार्यारम्भके व्यभिचारः, मम तु परममहत: कार्यात् ज्यणुकात् द्वयणुकसिद्धिः, व्यणुककार्यात्परमाणु- सिद्धिः॥ ननु परमाणवस्त्र्यणुकमेवारभन्ताम् , किमन्तर्गडुना द्वयणुकारम्भे- ण ? नैवम् ; महतः कार्यद्रव्यस्याल्पपरिमाणकार्यद्रव्यान्तरारभ्यत्वं दृष्टमिति तदनुसारेण ध्यणुकस्य कार्यद्रव्यमेव कारणमनुमेयम् , विशे- षव्याप्तः परित्यागायोगात् ; परमाणत्रश्च नित्या इति न तैरन्यणुका- रम्भः॥ ननु-अनित्याः, परमाणवः, मूर्तत्वात् , घटादिवत् ; तथा साव: यवाः, परमाणवः, मूर्तत्वात्, घटादिवत् ; तथा अनित्याः सावयवाः, परमाणवः, सर्वदिक्संबन्धत्वात्, घटादिवत् इत्यभिनिराकृताः परमाण- वः कथं सिध्यन्ति ? सिध्यन्त्येव तैरेव हेतुभिः ।

·४६ प्रभाकर विजयः anamannmarathavanit- एतेषां हेतूनां पक्षधर्मत्वं विनाहि न हेतुत्वमिति एतेषां पक्षवृत्तिता- दिसाधकप्रमाणैरेव परमाणवोऽपि सिद्धा भवन्ति, अन्यथैतेषां हेतुत्व- मेव न स्यादिति भावः ॥ तथाहि-तत्र पक्षीकृताः परमाणवः सिद्धा असिद्धा वा? यदि सिद्धाः, तदा धर्मिग्राहकप्रमाणबाधात् बाधितविषया हेतवः ; अथा- सिद्धाः, ताश्रयासिद्धत्वादेव न साध्यसाधकाः ॥ अथ प्रसङ्गापादनमुखेन हेतवः साध्यं साधयन्ति; तर्हि पक्षभूतपर- माण्वङ्गीकारेणचेत्प्रसङ्गस्तथापि धर्मिग्राहकबाध एव; अनङ्गीकारेणेति चेत्, तदापि पूर्वोक्ताश्रयासिद्धिस्तरस्थैव। प्रसङ्गापादनमपि नानु- मानविलक्षणं प्रमाणम् , किंतु अनुमानस्यैव प्रयोगभेद मात्रम् ; साधन दूषणलक्षणान्यपि तान्येवेति न विधान्तरं प्रसङ्गापादमिति सर्वमुपप- नम् । अयंतु नित्यकारणवादः ब्राकारणत्वपक्षे प्रकृतिकारणत्वपक्षे च तुल्यः अतः परमाणुकारणवादे ये दोषास्ते सर्वेषामपि समाना इत्युप- रम्यते । इति नन्दीश्वरस्य मभाकरविजये परमाणुसगाव प्रति- पादनप्रकरणं समाप्तम् HomemamaMHAVINODetween ·an ar (११) कार्यव्युत्पत्ति समर्थनम्। इदानीमाद्या व्युत्पत्तिः कार्य एवेति प्रतिपाद्यते। प्रवृत्तावेवाद्या व्युत्पत्तिः ; प्रवृत्तिश्च कार्यज्ञानादेव भवति ॥ ननु-न तावदवश्यं प्रवृत्त्यधीनैव व्युत्पत्तिः ; पुत्रस्त जात इति वाक्यश्रवणसमनन्तरं श्रोतुर्मुखविकास व्युत्पित्सुः पश्यति । तदा मुख- विकासस्य हर्षहेतुकत्वेन तस्य खस्मिन्नवगतत्वात् हाँऽस्तीति निश्चि. नोति ; हर्षस्य च प्रियार्थावगमपूर्वकत्वेनावगमात् प्रियार्थज्ञानमनुमि. नोति ; प्रियार्थज्ञानं च शब्दानन्तर्यात् शब्दहेतुकमेवेत्यवधारयति; तत्र कः प्रियार्थ इति पर्यालोचनायां प्रत्यक्षेण पुत्रजननं दृष्ट्वा हेत्वन्तराद. र्शनाच्च पुत्रजन्मैवानेन शब्देन प्रतिपादितमिति समाकलयति ; तत्र प्रतिपदमावापोद्धाराभ्यां पदार्थविशेषोऽपि निश्चीयत इति सुकरैव सिद्धेऽप्याद्या व्युत्पत्तिः। अथोच्येत पुत्रजन्मैवास्य प्रियमितिपारिशे. प्यावधारणं न शक्यते, अतीतानागतहर्षहेतूनामपि तदैव संभवादिति। तन्न, दृष्ट हेतौ हेत्वन्तरसंभावनामात्रेण तत्र हेतुत्वत्यागो न युक्तः । अतिप्रसङ्गात् , “हेतुदर्शनाच्च” इत्यधिकरणविरोधाश्च । अतः पुत्रज. न्मैव हर्षहेतुरिति शक्यः पारिशेष्यनिश्चयः । किंच पुत्रजनने सत्येव बहुशः प्रयोगदर्शनात् हर्षहेत्वन्तरेष्वप्रयो- गात्पुत्रजननरूपो हर्षहेतुविशेषोऽर्थ इति निश्चीयते। विंच यद्यपि न शक्यः पारिशेष्यनिश्चयः, तथापि हर्षहेतुमात्रनिश्चयात् सिद्धस्यापि शब्दार्थतावगमात्सिद्धः कार्यव्यभिचारः॥ किंच यद्यपि प्रवृत्त्यधीनैवाद्या व्युत्पत्तिः , तथापि न कार्यविषय- वेति नियमः ; यदा वृद्धमातुरं वा प्रति विनोदार्थ- नद्यास्तीरे फलानि सन्ति इति वाक्यं प्रयुङ्क्ते, तदा अन्यः कश्चिदेतद्वाक्यमर्थाच्छुत्वा तत्र गत्वा फलमाहरति ; तत्राऽन्योऽव्युत्पन्नस्तदृष्ट्वा तत्प्रतिपादने तस्य वाक्यस्य सामर्थ्य कल्पयति ; अतो न कार्य एव व्युत्पत्तिरिति , नियमः॥

·प्रभाकर विजयः ---"" , , कल्पयतः .. किंच-कोऽयं राजा? पाञ्चालराज:-इत्यादिषु प्रश्नप्रतिवचनादिषु दृष्टः कार्यव्यभिचारः। किंच यद्यपि कार्य एवाद्या व्युत्पत्तिः, तथा- प्युत्तरकालं बहुशः सिद्धार्थे लौकिकवैदिकप्रयोगदर्शनात्सिद्धार्थकार्य- विशेष परित्यज्यार्थमात्रे शक्तिनिश्चयो युक्तः ; यथा गोशब्दस्यैकस्यां व्यक्तौ चेष्टां दृष्ट्वा तत्र व शक्तिकल्पने सति तेन व्यक्तिमात्रानिश्चय. प्रसङ्गो पश्चाद्वयक्तयन्तरेऽपि बहुशः प्रयोगदर्शनानुगतं सामान्यमेव गोशब्दार्थ इति कल्प्यते, एवमत्रापि सिद्धकार्यविशेष परित्यज्यार्थ- मात्रे शब्दस्य शक्तिकल्पनमुचितम् ॥ किंच कार्यज्ञानात्प्रवृत्तिरितीदमेव दुर्घटम् , सर्वत्र टोपायज्ञानादेव प्रवृत्तिदर्शनात् ; यत्र टोपायत्वमवगतं तत्र लौकिकाः प्रवर्तन्ते, यत्र तन्नास्ति न तत्र प्रवर्तन्त इत्यन्वयव्यतिरेकाभ्यामिष्टसाधनज्ञानमेव प्रवर्तकम्। अथोच्येत-अनन्यथासिद्धावन्वयव्यतिरेकौ हि कार्यकारणभावं अत्र चेष्टोपायज्ञानात् 'ममेदं कार्यम्' इति ज्ञानमुत्पद्यते, तज्ज्ञानात्स्वतन्त्रः प्रवर्तत इति, तन्न; इष्टोपायज्ञानादेव प्रवृत्त्युपपत्तौ किमर्थमन्तर्गडूयमानं कार्यज्ञानं मध्ये निक्षिप्यते ? नन्विष्टोपायज्ञानमात्र प्रवृत्तो व्यभिचरति , अतीतेऽनागते चेष्टो- पायज्ञानं न प्रवर्तयति ; अतः कार्यज्ञानं निक्षिप्यते; कार्यंच कृतिसा- ध्यम् ; अतीतमनागतं च कार्यमेव न भवति, कृतत्वात्करिष्यमाणत्वा- च ; अतोऽतीतानागतकार्यज्ञानेषु न व्यभिचारः शङ्कनीयः ; अतोऽव्य- भिचारित्वात्कार्यज्ञाननिक्षेपः , एवं तीष्टोपायज्ञानं कार्यज्ञानोत्पादक- मित्यङ्गीकृतम् ; तत्र चातीतानागतयोरिष्टोपायज्ञानं कार्यज्ञानं नोत्पाद- यतीति कार्यज्ञानं कारणं न स्यादिति तुल्यचर्चम् ॥ अथ कृत्यhष्टोपायज्ञानात् कार्यज्ञानमुत्पद्यत इति विशेषयाम इति चेत् , तर्हि तत एव प्रवृत्तिरिति किं कार्यज्ञानव्यसनेन ? किंच कृत्यर्हेष्टोपायातिरिक्ते कृत्युद्देश्ये न तन्निरूप्यते ; अतः कार्य ज्ञानं प्रवर्तकमिति वदतां नामान्तरेणेष्टोपायज्ञानविशेषात्प्रवृत्तिरित्युक्त भवति-इति, ·कार्यव्युत्पत्तिः समर्थनम् अत्रोच्यते-कार्यधीत एव प्रवृत्तिः : दन्वयव्यतिरेकित्वात्प्रवृत्ते, इष्टोपायज्ञानस्याप्यन्वयव्यतिरेको स्त इति चेन्न; कार्यज्ञानोत्पादकत्वे. नान्यथासिद्धत्वात् ॥ तथाहि-यत्र कार्यज्ञानं नास्ति, केवलमिष्टोपायज्ञानमेव, तंत्राती- तानागतवर्तमानोपायज्ञानेऽपि प्रवृत्तिर्न दृश्यते ॥ नन्वयं व्यभिचार इष्टोपायतायाः कार्यधीजननेऽपि समः, नैवम् ; कृत्युद्देश्यस्येष्टोपायस्य कार्यधीहेतुत्वम् , अतोऽतीतादिव्यावृत्तिसि- द्धिः ; द्विधा (घु ) पायताधी:- अतीताद्याकारा कार्याकारा च। तत्र कार्याकारातः प्रवृत्तेः कार्यधीतः प्रवृत्तिरुच्यते ॥ ननु पूर्वापरविरुद्धमुच्यते-पूर्वमिष्टोपायज्ञानात्कार्यज्ञानमुत्पद्यते, कार्यज्ञानात्प्रवृत्तिरित्युक्तम् ; इदानीमिष्टोपायधीवेद्यमेव कार्यमित्यु- कम् , नैवम् ; इष्टोपायताऽऽकारोले खादेव कार्यपर्यन्तं वेद्यामिति- कृत्वा इष्टोपायताज्ञाप्यत्वमुक्तम् , नतु भिन्नज्ञानाङ्गीकारेण ; यथा आकृतिव्यक्तयोरेकज्ञानविषयत्वेऽप्याकृतिज्ञाप्यत्वं व्यक्त रुक्त भाष्यका- रेण, शब्दादाकृतिः आकृतितो व्यक्तिः इति । अतः कृत्युद्द श्यत्वं नाम धर्मः कृत्यर्हेष्टोपायपर्यवसानसिद्धोऽङ्गीकर्तव्यः । तदेव च कार्यमित्यु- . च्यते॥ ननु कृत्य]ष्टोपायज्ञानात् प्रवृत्तिरस्तु, किं कृत्युद्द श्यत्वाख्येन धर्म- णाङ्गीकृतेन ? नैवम् ; यदि तथाविधस्य कृत्यहता कृतिप्रयोजनत्वं विना- पि सिध्यति, ततः कृत्युद्दश्यत्वधानङ्गीकारो.युक्तः, नच तथा संभ- वति; तथाविधेषु कृतिसंबन्धः कृत्युद्दे श्यतयैव संभवति, नान्यथा ; अतो मानसानुमानाभ्यां कृतीप्सितधर्मत्वाख्यो धर्मोऽवश्याङ्गीकार्यः । इष्टोपायत्व [मे] व कार्यत्वमिति न शक्यते वक्त म्, कार्यत्वेष्टोपायत्व- योरत्यन्तभेदस्य स्फुटत्वात् । कार्यत्वंच इष्टे च वर्तते इष्टसाधने च, तथाऽनिष्टपरिहारेऽपि वर्तते, इष्टोपायत्वं तु न तथेति तयोर्भेदः स्फु- टतर एव; इष्टसाधनत्वं तु फलप्रतियोगिकम् , का (यत्वं) च कृतिप्रतियोगिकम् । नचैकाधिष्ठानतया तयोरभेदः पितृपुत्र ·'प्रभाकर विजयः . 3 त्वयोरिव; यथैक एव देवदत्तः खपित्रपक्षया पुत्रः, स्वपुत्रापेक्षया पिता; पितृत्वप्रयुक्त च कार्यमन्यदेव, पुत्रत्वप्रयुक्त चान्यत् ; नच तत्रकाधि- ठानतया तयोरभेदः । किञ्च रूपभेदादपि तयोर्भेदः, एकस्य फलसाध- नत्वं रूपमितरस्य कृतिप्रयोजनकत्वम् कथं विभिन्नरूपयोरभेदः ? विलक्षणाकारबुद्धिबोध्यं वस्तु विलक्षणमिति हि प्रसिद्धिः । किंच अन्योन्यव्यभिवारादपि भेदः-कार्यत्वं सुखेऽपि विद्यते, तोष्टोपायत्वं नास्ति; इष्टोपायत्वं भूतभोजनादावपि वर्तते, तत्र कार्यत्वं नास्ति ; अतोऽन्योन्यव्यभिचारादपि भेदः । किंच इष्टसाधन ( तै) व कार्यतेति यो वदति [ सः ] प्रष्टव्यः, किं कार्यशब्दानुविद्धबोध्ये कृतिजन्यतातिरेकेण कश्चिद्धर्मः स्फुरति, नवा ? यदि न स्फुरति, तय पुरुषार्थेऽपि कृतिजन्ये कार्यधीः स्यात् ; स्फुरति चेत्स कृतिप्रतियोगी धर्मः कार्यबुद्धिशब्दयोरर्थोऽङ्गीकृतः । किंच कार्यशब्दस्तावत्लभागशब्दः-कृतिस्तु प्रकृत्यर्थः, तत्प्रयो- जनं प्रत्ययार्थः ; अतः प्रकृत्यर्थसंव () एव प्रत्ययेन सोऽ. र्थोऽभिधातव्यः; इतरथा सामीभावात्प्रकृतिप्रत्ययसमभिव्याहारो न स्यात् । अतएव “समर्थः पविधिः” इति। अतः कृतिसंब (द्ध) रूपमेव कार्यशब्देनाभि वातव्यम्। अत: कार्यशब्द एवेष्टसाधन- कार्ययोभँदे प्रमाणम् । अथेष्टसाधनतापि कृतिजन्याधिष्ठानतया कृति- निरूप्या; तस्मात्तदभिधानेऽपि कृतिसंबन्ध उपपद्यत इति , तन्न, कृति- संबन्धाभिधानेऽङ्गीकृते साक्षात्कृतिसंबन्धाभिधायित्वमेवाश्रयणीयम् , व्यवधाने प्रमाणाभावात् ; नच कृतिनिरूप्यधर्माभिधानं युक्तम् ; अत इष्टसाधनकार्ययोः स्फुटतर एव भेदः । एतत्सर्वमभिप्रेत्योक्त प्रकरण- पञ्चि (कायाम् )- "फलसाधनता नाम ( परा)[५] रा [च कार्यता।" इति । तत्सिद्धम्-कार्यता कृतिसाध्यत्वम् , फलसाधनता पुनः । कारणत्वं फलोत्पादे ते भिद्य ते परस्परम् ॥ इति । यत्तूक्तम्-आद्या व्युत्पत्तिः सिद्धेऽपि युक्ता 'पुत्रस्ते जातः' इत्या- r ·an कायव्युत्पत्तिःसमर्थ नम् दाविति, तद्युक्तम् ; यद्यपि 'पुत्रस्ते जातः' इति वाक्यश्रवणसमनन्तरं श्रोतुर्मुखविकासो दृश्यताम्, मुखविकासश्च हर्षकार्य इति निश्चीयताम्, हर्षश्च प्रियार्थ ज्ञानकार्य इति; तथापि हर्ष हेतुविशेषनिश्चयो न घटते न भवतु विशेषनिश्चयः, एतावतैव शब्दार्थत्वनिश्चयः कार्यव्य- भिवारश्च सिद्धः ; नैवम् । इदंच हर्ष हेत्वनुमानमात्रम् ; हर्ष हेतुमात्र चन 'पुत्रस्ते जातः' इति वाक्यास्थार्थः, किंतु पुत्रजननरूपहर्षविशेष एव ; यावद्विशेषनिश्चय (श्च) न शक्यते, हर्ष हेतूनां बहूनां संभवात् । नच पारिशेष्याद्विशेषधीः; नहि कस्यचिजन्तोरेकमेव प्रियम्। अथ यद्यपि बहूनां प्रियार्थानां संभावनास्ति, तथापि पुत्रजननविशे- षस्य दृष्टत्वात्पारिशेष्यनिश्चय इति नैवम्, तत्रव बहूनां हर्ष हेतूनां दृष्ट- त्वात् ; यथा पुत्रजननं हर्ष हेतुस्तथा सुखप्रसवः प्रियायाः , पितामहा दीन्प्रति ऋणापाकरणम्, तथा पुन्नारनो नरकात् त्रायत इति पुत्रः, अतो नरकात्त्राणम् , अव (ध्या ) त्वं चेत्येवमादीनां बहूनां हृष्ट- त्वान्न विशेषावधारणम्। किंच वर्तमान एव हर्ष हेतुः हर्षोत्पादक इति नियमो नास्ति,अतीतादीनामपि स्मृतिद्वारेण हर्ष हेतुत्वेन स्वस्मिन् दृष्टत्वात्, परहर्षेऽपि तथैव संभवात्: किंच विरक्तश्च कश्चित्सुवर्णादि- लाभे सत्यपि खवैराग्यनिमित्तं सर्वसन्न्यासं स्मृत्वा हसति विकसित. मुखश्च दृश्यते, तत्र वर्तमानोऽपि सुवर्णादिलाभो न हर्ष हेतुः । यदुक्तम्-बहुशः पुत्रजनने स [ति ए] वं विधवाक्यप्रयोगात्पुत्र- जन्मविशेषावगतिरिति, तदतिमन्दम् ; बहूनां हर्ष हेतूनां संभवा- [त् यदाऽनि ] श्चयः, तदा प्रयोगान्तरेऽपि ( तत्सं) भवाद-निश्चय एव। यदि प्रयोगान्तरे निश्चयहेतुरस्ति, सच प्रथममेव वक्तव्यः । यत्तूक्तम्-यद्यपि प्रथ (में) कार्य एव व्युत्पत्तिः, तथाप्युत्तर- कालं बहुशः सिद्धेऽपि प्रयोगदर्शनादुभयानुगतेऽर्थमात्र शक्तियु क्त ति ; तदयुक्तम् ; गङ्गाशब्दस्य नदीविशेषवाचकत्वे निश्चिते उत्तर कालं तीरादिषु बहुशः प्रयोगदर्शनादुभयानुगतेऽर्थान्तरे शक्तिकल्पना प्रसङ्गात् । तीरादिषु लक्षणादिवृत्त्या प्रयोगोपपत्तेने शक्तिकल्पनेति चेत् B ·प्रभाकर विजयः - . अत्रापि तर्हि लक्षणया सिद्धार्थप्रयोगोपपत्तेन कल्प्यतामिति तुल्प- चर्चः। गोपदे तु आनन्यव्यभिचाराभ्यां व्यक्तौ कल्पनानुपपत्तेः सामान्ये कल्पनमिति विशेषः। यदुक्त यद्यपि प्रवृत्तावेव व्युत्पत्तिः, तथापि कार्यज्ञाननियमो नास्ति, यथा वृद्धादीन् प्रति विनोदार्थ-नद्यास्तीरे फलानि सन्ति- इति कार्यपदरहित वाक्य प्रयोगे यादृच्छिकः कश्चित्प्रवर्तत इति; तञ्च नैवम्, तत्रापि कार्यज्ञानादेव यादृच्छिकस्य प्रवृत्तिः, प्रत्यक्षाधवगतो- दकादौ यथा पिपासोः कार्यबुद्धिरुत्पद्यते, तथाापीति। तत्र शब्दा- स्कार्यबुद्धिर्नास्ति, तथापि व्युत्पित्लोः शब्दहेतुकत्वभ्रमः ; सोऽपि पश्चानिवर्तते ; अतो न कार्यव्यभिचार: प्रवृत्तेः । यत्तूक्तम्-अर्था- न्तरान्वितपरत्वकल्पनयापि कार्यपरत्वसिद्धः वृथैव कार्यरूपविशेपे शक्तिगौरवमिति, तदपि न; प्रवृत्तेः कार्यनियतत्वेन कार्यान्वित एव कल्पनं युक्तम् , नत्वर्थान्तरान्विते ; कल्पनागौरवमपि विपरीतमेव, अस्माकं तु कार्यमा शक्तिरेकविषया, तव त्वर्थान्तरान्विते महा- विषये शक्तिरिति, यथा वह्निरिति नियते दाहकायें, न द्रव्यमात्र शक्तिः । एवं कार्यपरत्वद्वारेण पस्परान्वयोऽपि व्युत्पन्न इति न प्रति- पदाधिकरणविरोधः । नच लोक वाक्यवत्परस्परान्वयपरत्वं वेदा- न्तानामभ्युपगन्तुमुचितम्, विवक्षाभावात् ; अतः कार्यपरत्वमेव घेदान्तानाम् । ननु सिद्धार्थ व्यपदेशेषु लौकिकेषु मुख्यार्थाभावा- दन्विताभिधानं न स्यात् , सत्यम् । तत्र वक्तभिप्रायादेवार्थनिश्चयः, नान्विताभिधानात् ; संकेतपदेभ्य इव सिद्धार्थेऽपि व्युत्यत्तेरितरविभ- तयर्थानां व्युत्पत्तिरस्त्येव, तथास्य शब्दस्यायमर्थ इत्यप्यस्ति, तथा प्रश्नप्रतिवचनादिष्वपि । तत्र पदीया व्युत्पत्तिः, आद्या कार्यविपर्यवेति सिद्ध कार्य एव व्युत्पत्तिरिति ॥ इति नन्दीश्वरस्य प्रभाकरविजये कार्यव्युत्पत्ति- समर्थनप्रकरणं समाप्तम् ।

·(१२) अर्थापत्त्यनुमानवैषम्यसमर्थनम् । इदानीमर्थापत्तेरनुमानाद् भेदः समर्थ्यते। एषा चार्थापत्तिः -दृष्टः श्रु तो वार्थोऽन्यथा नोपपद्यत इत्यर्थकल्पना, यथा जीवतो देवदत्तस्य गृहाभावदर्शनेन बहिर्भावस्यादृष्टस्य कल्पनेति । केचिदियमनुमानान्न भिद्यत इति वदन्ति। तथाहि-प्रमेयाधि. क्यात्सामग्रोभेदाद्वा प्रमाणान्तरत्वमुपपद्यते प्रत्यक्षादीनामन्योन्यम्; इहतु उभयमपि न दृश्यते । यद् बहिर्भावादि लक्षणं प्रमेयं तदनुमानेना- प्यवगन्तुं शक्यते । तथाहि-देवदत्तो बहिर्देशसंयोगी, गृहाभावे सति विद्यमानत्वात्; यो यो गृहाभावे सति विद्यमानः स स बहिर्देशसंयोगी,यथाऽहम् ।तथा जीवतो गृहाभाववान् कालः, क्वचित् भाववान्, जीवंद्गृहाभाववत्त्वात्, यो यः कालो जीवद्गृहामाववान्, स स क्वचिद्भाववान्, यथा ममैव कालः । अतोऽनुमानगम्यत्वादापत्तः प्रमेयान्तरं नावशिष्यते। पक्षधर्मताद्यङ्गप्रदर्शनेन सामग्रीभेदोऽपि न निरूपयितुं शक्यते । किं च अर्थापत्तेरनुमानत्वमप्यनुमानेन साध्यते । विवादाध्यासिता- पत्तिरनुमानम्, अविनाभावबलेनोपजायमानत्वात्, धूमादग्निज्ञानवत् नन्वन्यथा नोपपद्यत इति कल्पनाऽर्थापत्तिः, अतोऽविनाभावेनोप- जायमानत्वमसिद्धम् । नैवम्; बहिर्भावं विना गृहाभावोऽन्यथा नोपपद्यत इति कथमव. गम्यते ? जीवतो गृहाभावस्य बहिर्भावेन नियमदर्शनादिति चेत्, तय विनाभाव एवान्यथानुपपत्तिशब्देनाप्युक्तो भवतीति नासिद्धत्वम् । अथ यत्र सामान्यतो विशेषतो वाऽन्वयग्रहणं तत्रानुमानम्, यत्र तु तदुभयं नास्ति शक्त्यादौ, तत्रार्थापत्तिरिति, तन्न, तत्रापि केवल. व्यतिरेकिरूपानुमानस्य सामग्री (त्व) संभवात् । अन्वयाभावेन तन्नानुमानमिति चेत्, तर्हि केवलान्वयिनो व्यति- ·प्रभाकर विजयः रेकाभावेन प्रमाणान्तरत्वं स्यात् । भवत्विति चेन्न, स्पर्शनप्रत्यक्षस्य रूपवत्त्वाभावात् प्रत्यक्षात्प्रमाणान्तरत्वप्रसङ्गः-इति । अत्रोच्यते यदर्थान्तरेणापादितसन्देहं कल्पयति, साऽर्थापत्तिः अनुमाने तु न सन्दिग्धं सन्देहापादकं वा गमकम्; अतः सामग्रीभेदादेव भेदः। अत्र चानुपपत्तिशब्देन सन्देह एवोच्यते। अनुपपद्यमानमपि सन्दिग्धं सन्दिग्धविशेषणं वोच्यते। अत्र कः सन्देहहेतुः ? जीवनं च गणितागमादिसिद्धमपि प्रायशो गृहाधिकरणतया दृष्टमिति--गृह एव नियतमिति भ्रमो जातो यस्य, तस्य गृहाभावदर्शने पूर्वनिरूपितधर्मविर- हात्लन्दिग्धं जीवनम् । किंच आगमसिद्धस्यैव जीवनस्य गृहाभावनिश्च- ये गृहाबहिर्देशोऽपि देशत्वाच्चैत्राभाववानिति व्याप्ति भ्रमाद् बहिर्दै- शाभावस्तावदवगतः । एवं सकलदेशीयजीवनाभावभ्रमाद्भवति जीवन- भावाभावविषयः संशयः; एवं संशयरूपानुपपत्तिव्युदासाय जीवनमेव बहिर्देशसंबन्धितया कल्प्यते यञ्चोक्तन सन्दिग्धं कल्पकं दृष्टमिति, व्याप्त वा गमकं कुत्र दृष्टम् ? धूमादौ इष्टमिति चेत् , तमुत्रापि जीवनादौ दृष्टमेव । अनुपपद्य- मानादन्यत्र सर्वत्र न इष्टमिति चेत्,तर्हि तत्रापि लिङ्गादन्यत्र न दृष्टमेव । अथान्यत्राष्टमपि व्याप्याव्यापके प्रतीतिदर्शनवलेन व्याप्तगमकमित्य. ङ्गीक्रियत इति चेत्, तमुत्रानुपपद्यमानादुपपादके प्रतीतिदर्शनवला- दभ्युपगम्यत इति समानचर्चम् । यत्पुनरेतदभिहितम्-सन्देहस्य कारणनिरसाद्वा, अन्यतरपक्षावधा- रणाद्वा निरास इति; तत्राप्यस्त्येव । तथाहि-नात्र जीवनस्य भावा- भावौ सन्दिह्य ते, जीवनमेव बहिः स्थि (त) तया निश्चीयत इत्यन्यतरप- क्षावधारणमस्त्येव । यस्तु संशयहेतोरेव निश्चय हेतुत्वं नोपपद्यत इति; तदप्यत्र नास्ति, भिन्नहेतुकत्वादुभयोः पूर्वनिरूपितधर्मवैधुर्य ह्यत्र सन्देह हेतुः, बहिर्भावकल्पनं निर्णयहेतुरिति । यत्पुनरेतदुक्तम्--अनुमानेऽपि सन्दिग्धमेव गमकम् धूमस्याप्यग्न्य. कल्पने सन्दिग्वत्वादिति, नैष दोषः; धूमस्तु कल्प्याकल्पनात्सन्दिग्धः, , ·। - . । अर्थापत्त्यनुमानवैषम्यसमर्थनम् जीवनं तु कल्प्याकल्पनमन्तरेणापि गृहाभावदर्शनात्सन्दिग्धमिति विशेषः। एवमेव सन्देहोत्पादस्तनिर्णयोत्पादश्च लोकप्रसिद्ध एव । अन्तर्भाववादी चैवंविधं ज्ञानं न नास्तीति वक्तुं शक्नोति, प्रामाण्यं च नापाकरोति; केवलमन्तर्भावस्यैव प्रतिपाद्यमानत्वात् । अतोऽनुमाने- ऽनिश्चितं गमकम्, अर्थापत्तौ तु सन्दिग्धमिति विशेषः । किंच यत्सन्दिग्धं गमक जीवनम्, तदेव गम्यं बहिः संबन्धितयाऽ. पित्तौ; अनुमाने त्वन्यदेव गमकम्, अन्यदेव गम्यम्:अतोऽत्यन्तं भेदः। यदपीदमुद्भावितम्-बहिर्भावो गृहाभावेनानुमीयत इति, तदतिमन्दम् । नहि गृहाभावमात्रं लिङ्गम् , मृतेष्वपि दृष्टत्वात् । नव जीवनविशिष्टम्, जीवनस्य प्रथममवगमप्रसङ्गात् ; विशेषणभूतं व गृहेऽविद्यमानत्वा- दु बहिः संबन्ध्येव सद्गम्यम्; अतो लिङ्गावगमसमय एव बहिर्भावस्या- वगमान गम्यमवशिष्यते। यद्यपत्तिगम्यस्यानुमानेनाप्यवगन्तुं शक्य- त्वात्तदन्तर्भावः, तहि दृष्टवलक्षणस्यानुमानस्य प्रत्यक्षेणाप्यवगन्तु शक्यत्वादतिप्रसङ्गः, अतः सामग्रीभेदाभ द इति सर्वं समञ्जसम् । अत्र केचित्-पीनो देवदत्तः, दिवा न भुङ्क्त-इति श्रुतार्थापत्तौ-- रात्रौ भुङ्क्त इति शब्द एव कल्प्यत इति-वदन्ति । तथाहि-पीनत्वा नुमितं भोजनं दिवा निषिद्ध रात्रिभोजनकल्पनया शब्दसंजल्पितया सविकल्पिकया शाम्यतीति शब्द एव प्राथम्यलाघवाभ्यां कल्प्यते, कल्पितेन तेनोपस्थापितादादनुपपत्तिशान्तेः; नन्वेवमैन्द्रियकसवि. कल्पकज्ञानेऽपि प्राथम्यलाघवाभ्यां शब्दस्यैव कल्पनयाऽनैन्द्रियक- त्वप्रसङ्गः, नैवम्; तिर्यगादिषु शब्दशून्येष्विन्द्रियस्यार्थ एव शक्तयवधा- रणान्न शब्दे ऽपि सामथ्यकल्पनं युक्तम् । अथ दृष्टार्थापत्तावर्थ एव शक्तिः क्लप्तति नात्रापि शब्दः कल्पनीयः, नैवम् ; तत्राप्युपपादकेऽर्थे शक्ति- कल्पनम्, नार्थमात्रे अत्र शब्द एवोपपादक इति शब्द एव श्रु तार्थापत्तौ कल्प्यः। अत एव विश्वजिदादौ वर्गकामपदाध्याहारः, द्वारम् इत्यादौ संवियताम् इति पदाध्याहारः; ऊहेऽपि 'सूर्याय जुष्टं निर्बपामि' इति शब्द एव कल्प्यते, तथाऽनुषङ्गऽपि । अपि च पचत इति प्रयुक्त ओदनादिपूरकपदाश्रवणे प्रत्यक्षौदनेनानुपपत्तिशान्तिः स्यात् ·प्रभाकर बिजयः Auram- AMA.. Marwww. - नच तथा दृश्यते, तस्माद्वाक्यगतानुपपत्तेत्तत्पूरकशब्द एव कल्पनीय इति । एतदेवाभिप्रेत्य भाष्यकारेण “दृष्टः श्रुतो वा” इति श्रुतपदं प्रयुक्तमिति । तदिदमनुपपन्नम् ; श्रुतार्थापत्तावप्यर्थ एव कल्पनीयः, न शब्दः; शब्दविशिष्टसविकल्पके तद्विशिष्टोऽर्थ एव वेद्यः। ननु न शब्द- स्यापि वेद्यत्वम् ; तस्य स्मृतिसमारूढत्वात् , अतोऽत्र शब्दवि- शिष्टकल्प्याभिनिवेशेऽप्यर्थस्यैव कल्प्यत्वम्, न शब्दस्यापि; अतो न शब्देन कल्पितेनानुपपत्तिशान्तिः । अथ बोधकावस्थशब्दस्य कल्प्यत्वादनुपपत्तिः शाम्यतीति चेत्, नैवम्, तत्रापि प्राप्ताप्राप्तविवेकेना. र्थस्यैवानुपपत्तिशमकत्वम्, न शब्दस्य । किंच अर्थपरावस्थस्य कल्प- नेऽर्थे शब्दे व शक्तिकल्पनमिति गौरवप्रसंगात् वरमर्थ मात्रस्यैव कल्पनम् । अपिच दृष्टार्थापत्तेरुपपादकार्थमात्र शक्ति द्वष्टा, श्रु तार्थाप- तौ तूपपादकबोधकशब्दे शक्तिकल्पनमिति वैरूप्यमप्यसांप्रतम् । किच अन्यत्र सविकल्पके स्मृत्यारूढ़शब्दो दृष्ट इत्यत्रापि तथाविध- स्यैव कल्पनाप्रसङ्गः, न मितिस्थस्य; एवं च विश्वजिदादावप्यर्था- सदावाद्वाक्यर्थापरिपूर्तिरित्यर्थ एव तत्रापि कल्प्यः । यत्तू क्तमूहादौ शब्दकल्पना दृष्टेति, सत्यं दृष्टा; तत्र साक्षाच्छ- ब्द एवोपपादकः, नतु शब्दस्योपपादकबोधकत्वम् । तथाहि-आभि- धानिक प्रकाशक प्रकृतौ मन्त्राणां कार्यतया क्लप्तम्। अतो विकृताव- पि तत्काल्पपत्तये सूर्यायेति शब्दप्रक्षेपो युक्तः। एवमनुषङ्गऽपि । यत्पुनरेतदभिहितं पचतीत्युक्त प्रत्यक्षसिद्धस्यौदनस्यान्वयेनानुपपत्ति- शान्तिप्रसङ्ग इति, तच्च नैवम्, तत्र विवक्षावधारणाभावादनन्वयः, न शब्दाभावात्। अतोऽवधारितायामन्वयोऽस्त्येवेति सर्वमुपपन्नम् ॥ इति नन्दीश्वरस्य प्रभाकरविजये अर्थापत्यनुमान- AR वैषम्यसमर्थनम् ·(१३) अभावप्रमाणनिससप्रकरणम् ॥ इदानीमभावाख्यं प्रमाणं निराक्रियते । 'नास्ति' इति व्याहारव्यव- हारौ प्रमाणान्तरमन्तरेण नोपपद्यते इति चेन्न, भूतलादिविशेषादेवोप- पत्तः। ननु च 'नास्ति' व्यवहारस्य 'अस्ति' व्यवहारविषयभूतं भूतलं नावलम्बनम्, 'अस्ति नास्ति' व्यवहारयोरेकविषयताप्रसङ्गात्, नैवम् अभावाख्यं प्रमेयमस्तीति वादिनाऽपि तदभावस्य 'अस्ति' व्यवहार- विषयत्वमङ्गीकृतम् : इतरथाऽभावाभावस्य नास्तित्वप्रसङ्गात्: ततश्चा. भावोऽपि नास्तिव्यवहारे विषयो न स्यात् । अथ यधप्यभावस्य स्वापेक्षया 'अस्ति' व्यवहारविषयत्वम् तथापि घटापेक्षया 'नास्ति' व्यवहारविषय इति, एवं तर्हि भूतलमपि स्वापेक्षया 'अस्ति' व्यवहारविषयः, घटापेक्षया 'नास्ति' व्यवहारविषय इति कि तत्त्वान्तराभ्युपगमेन ? भूतलमात्रस्य विषयत्वात् । ननु नहि कः केवल. पदार्थः ? यदि भूतलमेव, तर्हि घटवत्यपि प्रसङ्गः अथ ततोऽन्यत्, अङ्गीकृतं नहि तत्त्वान्तरम् । अथैकाकि भूतलमिति चेत्, ऐकाकि चा. सहायमिति सहायाभावाङ्गीकार प्रसङ्गः । अथ स्मर्यमाणेऽपि प्रतियोगिनि भूतलमेवाऽऽलम्बनम्: गृह्यमाणे तु स्मरणाभावादेव न 'नास्ति' व्यव- हारः, एवं तर्हि देशान्तरस्थे गृह्यमाणे देशान्तरे तदभाव्यवहारो न स्यात् । अथ तत्रापि देशान्तरसम्बन्धिरूपस्य प्रतियोगित्वात्तत्संबन्धि- तया स्मरणासंभवान्नास्ति व्यवहारो न स्यात् । अथ जिज्ञासिते प्रतियो. गिनि भूतलमालम्बनम् ; सघटेतु प्रतियोगिनो ज्ञातत्वान्न जिज्ञासेति, नैवम् पिये पुत्रादौ ज्ञातेऽपि पुनर्शानेच्छासंभवात् व्यवहार प्रसङ्गात् । जिज्ञासायाश्च विलक्षणव्यवहारहेतुत्वं विलक्षणार्थज्ञानहेतुतया। दृष्टम्, अतो घटजिज्ञासायां जास्ति' व्यवहारहेतुत्वं भूतलातिरिक्त- घटाभावपरिच्छेदेनैव भवतीत्यङ्गीकृतं तत्त्वान्तरम् । अथ तदतिरिक्तसामग्रीविशिष्ट भूतलमालम्बनम् । सघटतु ·प्रभाकरविजयः an तदभावान प्रसङ्ग इति, किमिदं तदतिरिक्तत्वम् ? यदि ततोऽन्यत्वम्, तहि संसृष्टावस्थायामपि तत्संभवात् नास्ति' व्यवहार- प्रसङ्गः, यदि तदभावः, स्वीकृतमेव तर्हि तत्वान्तरत्वम् । अतोऽप्ये- तद् तलमात्रविज्ञानं न कारणम्, अपि तु भूतलबुद्धिविशेषः । संसृष्टबुद्ध विलक्षण एव; नचाप्यभावज्ञानम्, अभाव- वादिभिरभावशानकारणत्वेन विलणबुद्धरङ्गीकारात् ; अतो यस्या. भावज्ञानोत्पादकत्वमङ्गीकृतम्, तेनैव व्यवहारोऽस्त्विति, नैवम् ; अभावज्ञानोत्पादकस्य ज्ञानस्य न भूतलातिरिक्तविषयत्वम् ; भूतल- मात्रविषयत्वेऽपि न संसृष्टावस्थायाममावज्ञानजनकत्वम्, सहकारि वैकल्यात्, घटानुपलब्धिास्तु सहकारिणी, तेनानुपलब्धिविशिष्ट भूतलमात्रज्ञानमभावज्ञानोत्पादकम् । एवं तर्हि तदेव व्यवहार- कारणमस्त्विति चेत्, नैवम्, विषयलक्षण्याभावात् । तथाहि-भूतलमात्रस्यैवानुपलब्धिसहकारिसमवधानाज्ञानान्त- रोत्पादकत्वमुपपद्यते, यौकस्यैव घटस्य चक्षुस्पर्शनभेदाज्ज्ञानभेदः ; अतः संसृष्टबुद्धिविलक्षणबुद्ध्युत्पादादभावज्ञानहेतुत्वमुपपद्यते ; तव तु भूतलमात्रज्ञानादनुपलब्धिासहकताद्विलक्ष व्यवहारो नोपपद्यते, विल- क्षणव्यवहारस्य विलक्षणविषयकृतत्वेन दृष्टत्वात्, यथा घटपटव्यव- हारयोः। अतोऽभावज्ञानकारणेनेवाभावव्यवहार इति न प्रतिबन्दि- सिद्धिः । अत्रोच्यते-नास्तिव्यवहारस्य नास्ति-ज्ञानकारणकत्वेऽपि-नास्ति- ज्ञानस्य कारणत्वेन तन्मात्रबुद्धिरभाववादिनाप्यङ्गीकृता; सा च संस- ष्टज्ञानाभावविशिष्टज्ञानाञ्च विलक्षणत्वेनाङ्गोकता ; तदुक्तम्- "गृहीत्वा वस्तुसद्धावं स्मृत्वा च प्रतियोगि नम्। मानसं नास्तिताशानं जायतेऽक्षानपेक्षया॥” इति अतो वस्तुसद्भावग्रहणरूपतन्मात्रबुद्धिस्वसंवेदनादेव विलक्षण- व्यवहारोपपत्तिः, अतो न घटवत्यपि प्रसङ्गः, तत्र विलक्षणतन्मात्र- बुद्ध रभावात्।

·अभावप्रमाणनिरीसप्रकरणम यद्यपि कारणभेदाद् भेदः; तथापि विषयकृत एव भेदो व्यवहारहेतु- रिति चेत्, सत्यम्; विलक्षणतन्मात्रबुद्ध्यङ्गीकारादेव तद्विषयस्यापि वैलक्षण्यमवश्याङ्गीकार्यम्, विषयविषयिभावस्य भेदात्। अतो विल- क्षणव्यवहार उपपद्यते । यथा विलक्षणतन्मात्रबोधाद्विलक्षणाभाव- ज्ञानोत्पत्तिः, तथा विलक्षणव्यवहारोऽस्माकमिति न दोषः । यत्तू क्तम्-कारणभेदमाशेण ज्ञानभेदे न विलक्षणव्यवहारो दृष्टः, यथाचाक्षुषस्पार्शनयोरेकविषययोः-इति, तदतिमन्दम्, चाक्षुष. पटज्ञानात्-शुक्ल: पटः इत्यपि व्यवहतु शक्यते, स्पार्शनात्तु -मृदुः पट:-- इति, अतस्तत्रापि विलक्षणव्यवहार इति । किञ्च विलक्षण- व्यवहारो विलक्षणार्थपरिच्छेदादित्यपि मन्दम् ;-घटाभावो नास्ति, घटो नास्ति---इति विलक्षणव्यवहारयोरभावमात्रपरिच्छेदानिबन्ध- नत्वेनानैकान्तिकत्वात् । अथ तत्रार्थ क्याद् व्यवहारवैलक्षण्यमेव नास्तीत्युच्यते; एवं तर्हि---भूतलमस्ति, घटो नास्ति---इति व्यव- हारयोरप्यर्थ क्याद् वैलक्षण्यं न स्यात् । नन्वस्माक प्रतियोगिजिज्ञालायां तन्मात्रधियो विशेषः, जिज्ञासा- याश्च विक्षणव्यवहारहेतुत्वं विलक्षणार्थपरिच्छेदादेव, अतो विलक्ष- णाभावज्ञानाङ्गीकारप्रसङ्गः ? नैवं जिज्ञासायाश्व व्यवहार हेतुत्वम्, किंतु तन्मात्रबुद्धि विशेष' एव व्यवहार हेतुः। केचित्तन्मात्रबुद्धि- विशेषाः प्रतियोगिजिज्ञासानन्तरमाविनः, केचिञ्च नेति, येव प्रतियोगि- जिज्ञासानन्तरभाविनो विशेषाः, ते व्यवहार हेतवः । प्रतियोगिजिज्ञासा चात्रोपलक्षणकोटिनिविष्ठा,न व्यवहारकारणम् , भवतामपि प्रतियोगि. जिज्ञासाया अभावज्ञानहेतुत्वं नास्ति, किन्तु तत्कारणभूनतन्मा- त्रबुद्धावुपलक्षणत्वमेव, वस्तुसद्भावग्रहणं प्रतियोगिस्मरणं च कारण- मित्युक्तत्वात् । यत्त क्तम्-प्रिये ज्ञातेऽपि पुनर्शानेच्छा संभवति, अत उपलक्ष- णत्वेऽपि व्यभिचार इति, तद्भवतामपि समानम् । तथाप्युच्यते---न प्रतियोगिजिज्ञासामात्रमुपलक्षणम्, कितु अन्यत्र ज्ञायमाने प्रतियोगिनि जिज्ञासेति विशेषतव्यम्, अतो न कश्चिद्दोष इति । - ·प्रभाकर विजयः wr 4 ननु भवतां तन्मात्रबुद्धः किं कारणम् ? नचैक नियतमुपलभ्यते, क्वचिन्मुद्गरप्रहारः, क्वचिद्विभक्तो घट:, क्वचित्कपालमाला,क्वचिचूर्णीभूतोऽ वयवः, क्वचिच देशान्तरस्थितिः; अतोऽनियतहेतुकत्वादहेतुकमेव तन्मात्रज्ञानम् ; अस्मन्मते त्वभावोऽभावज्ञानकारणमिति , मैवम् , भवतामप्येकत्र प्रांगभावः, अन्यत्र प्रध्वंसाभावः, अपरत्र - तरेतराभावोऽभावज्ञानहेतुरित्यनियतहेतुत्वमपि सममेव । अथ घटप्रति- योगिकाभावत्वेनैकत्वेऽप्यवान्तरभेदं कल्पयित्वा कारणभेदः समर्थ्यते, तास्माकमपि घटतन्मात्रबुद्धिरूपेणकत्वेऽप्यवान्तरभेदः कल्प्यताम् । अथ न जातिभेद:-अभावानामेव कारणभूतानां भावविरोधि- त्वेनैकत्वमेव, तर्हि भावाना मप्यनेकेवामभावविरोधित्वेनैकत्वेनाभा- वविज्ञानं न संभवति । योग्यानुपलब्धिर्हि कारणत्वेनाभिमता ; तस्याश्च सत्तया कारण- त्वम्, ज्ञायमानतया वा । न तावज्ज्ञायमानतया, तस्या अप्यमावत्वे- नानुपलब्ध्यन्तरग्रहणप्रसङ्ग नावनवस्था प्रसङ्गात् ; नच सत्तया हेतु- त्वम्, तदभावेऽप्यभावज्ञानदर्शनात् । उपलभ्यमानेऽपि देवदत्ते .. प्राङ् नासीदयमिह-इति दर्शनानुपलम्भादेवानुपलम्भो निरस्तः ननु प्रत्यक्षोपलम्भात्प्रत्यक्षानुपलब्धिमात्रस्यैव निरासः, नानुप- लब्धिमात्रस्य, अतस्तत्र तत्स्मृत्यनुपलम्भस्य संभवादभावज्ञानमिनि, नैवम्; तस्याप्यभावेऽप्यभावज्ञानदर्शनात् । तथाहि-मध्यन्दिने दृष्टो देवदत्तः-प्रातर्नास्त्येवायमिह-इति सायंबुध्या तत्र तदा मध्यन्दिन- स्मृत्या स्मृत्यनुपलम्भो निरस्तः, सायं ग्रहणेनैव ग्रहणानुपलम्भोऽपि निरस्त एव; अतोऽनुपलब्धिमात्रस्यैव व्यभिचारान्न सत्तया हेतुत्वम् । अथोपलम्भात्तत्कालीनानुपलम्भबाधः, न प्रातरनुपलम्भस्य ; अतः प्रातरनुपलब्ध्या प्राङ् नासीदिति नास्तित्वं गृह्यते, तन्न त्वेन तत्प्रागभावरूपानुपलम्भोऽप्येक एव ; अत उपलम्भे जातेऽनुप- लम्भमात्रस्य नाशः ; प्रातर्वर्तित्वोपाधिरपि प्रात शादेव (नष्टः); अतो यावदुपलम्भक्षणं प्रसतः प्रागभाव उपलम्भादेव नश्यति - उपलम्भक- .. इत- ·अभावप्रमाणनिरासप्रकरणम् रथा प्रध्वंसेऽपि मुद्गरप्रहारकालीनः एव घटो नष्ट इति पूर्वकालीनो घटोऽनुवर्तत; नचैतदृष्टमिष्ट वा। ननु यद्यप्युपलम्भोदयादनु लम्भनिरासः; तथापि प्रातरुत्पत्तियो- ग्योपलम्भस्याप्यनुत्पनत्वात्तनुपलम्भो वर्तते ; ततोऽभावग्रहण- मस्त्विति , नैवम् ; नित्यतुच्छत्वात्तस्योपलम्भस्य तत्प्रतियोगिको- ऽप्यनुपलम्भो नास्ति। तथाहि -जच तस्य प्रातरुत्पत्तिः,नच पूर्वम्, नच पश्चादित्युपल- म्भजातीयत्वमेव तस्य नास्ति; अतोऽनुपलम्भस्य सत्तया कारणत्वमपि दूरोत्सारितमेव । अतोऽभावास्यं प्रमाणान्तरं नास्तीति सिद्धम् । इति नन्दीश्वरस्य प्रभाकरविजये अभावनिराकरण- प्रकरणम् ।

·गोशब्दस्य एकत्र (१४) अथ सत्तासामान्यनिराकरणप्रकरणम् । इदानीं सत्तासामान्यं निराक्रियते । नहि द्रव्यगुणकर्मसामान्येषु द्रव्यगुणकर्मसु वा-सत्--इत्यनुवृत्ताकारप्रतिपत्तिः । नन्वनु- वृत्तिप्रत्ययमन्तरेणैकशब्दप्रयोगो नोपपद्यते तथाहि-जानाभूतेषु वृक्षघटलोष्टादिषु-सत् सत्-इत्येकशब्दप्रयोगो दृश्यते; एकश. ब्दप्रयोगस्त्वेकनिबन्धनमन्तरेण नोपपद्यत इत्यर्थापत्त्याऽनुपानेन वा एकनिबन्धनत्वे सिद्ध तत्प्रतीतिपूर्वकत्वमेकशब्दप्रयोगस्य, नैवम्: व्यभिचारित्वात्, एको हि गोशब्दः सास्नादिमति भूमौ रश्म्यादौ च । भित्रशब्दशक्त्यैव वृत्तिः, गृहीत- संबन्धस्यान्यत्र प्रयोगाभावात् ; सच्छब्दस्यतु न प्रतिविषयं व्युत्पत्य- पेक्षा गवादिशब्दानामिव, तन्न, तथाप्यन्यथोपपनत्वात् ; उपाधि- रप्येक्शब्दप्रयोगस्य कारणं भवत्येव, यथा पाचकः, वाचकः, मीमां- सक इत्यादि। एवं तह्य पाधि विशेषो वक्तव्यः। श्रूयताम् -क्वचिद्- गुणयोगः शुक्लादिशब्देषु, कचिच्च क्रियायोगः पाचकादिशब्देषु अत्र तु प्रमितिक्रियायोग एवोपाधिः । अतश्च सर्वपमहीधरादिषु प्रयोगः; * सत्तासामान्यानभ्युपगमे ब्राह्मणादिजातिव्यवस्था कथमुप- पद्यते इति प्रश्नस्तु प्रकरणपञ्चिकायामेवं समाहितः । यथा-"अन- यैव व दिशा ब्राह्मणत्वादिजातिरपि निवारिता । नहि नानापुरुषव्यक्ति पुरुषत्वार्थान्तरभूतमेकमाकारमात्मसात्कुर्वन्ती मतिराविर्भवति । नहि क्षत्रियादिभ्यो व्यावर्तमानं सकलब्राह्मणेष्वनुवर्तमानमेकपाकारमति चिरमनुसन्धतोऽपि बुध्यन्ते । यदप्याहुः, यद्यप्यागतसंजातया धिया ब्राह्मण्यं नावसीयते; तथापि ब्राह्मणमातापितृसम्बन्धानुसन्धानप्रम- वायां बुद्धौ तच्चकास्तीति , तदपि च स्वमानसविसंवादि। अनुसन्द. धानोऽपि मातापितृसम्बन्ध को जात्वेकमाकार पवबोद्ध प्रभवति ? यच्चोपदर्शितम् यथा विलीनमाज्यं तैलाव्यतिरिच्यमानं गन्धग्रहणसह- . जा ·an अतः , अथ सत्तासामान्यनिराकरणप्रकरणम् शशविषाणादिष्वप्रयोगश्चेति नाप्राप्तिः । नन्वेवं भूतभविष्यतो- रपि सत्त्वप्रसङ्गः, तयोरपि प्रमाणसंबन्धस्य विद्यमानत्वात् ।-स त्-इत्यत्र प्रकृतिमात्रस्योपाधिः, न प्रत्ययपर्यन्तस्य ; भूतभविष्य नोरपि प्रकृत्यर्थो विद्यत एव, न वर्तमानप्रत्ययार्थः; अतो यस्य स्वरूपं वर्तमान तत् वर्तते-इत्युच्यो, यस्य स्वरूपं विनष्टं तत् भूतम्-इत्युच्यते, यस्य स्वरूपमुत्पत्स्यते तत् भविष्यत्-इति त्रिधा व्यपदेशोपपत्तिः । यत्त निध्यादिषु प्रमाणाभावात्सदसलन्देहो न स्यादिति, तत्रापि यस्य कस्यचित्प्रमाणबन्धोऽस्ति नास्तीति सन्देह इत्युपेक्षणीयम् । ननु प्रमितिक्रियायोगः संविदि नास्ति; स्वयंप्रकाशत्वादेव ; संविदोऽसत्त्वप्रलङ्ग इति , नैवम् ; यद्यपि संवित्वयंप्रकाश', तथापि स्ययंप्रकाशत्वग्राहकप्रमाणसंबन्धोऽस्तीति नासत्त्वम् ; परेण पर- संविदनुमानाच्च । ननु प्रमितिनानात्वेन ने निवन्धनमस्ति ; तद्वरं भिनानामेव स्वरूपाणामुपाधित्वम् नैवम् ; यद्यपि प्रमितीनां स्वरूपतो नानात्वम्, तथापि प्रमितिसामान्यमे कमस्तीति तदेव निबन्धन- मस्तु। प्रमितिसामान्यं नास्तीति येषां पक्षः, तेषामपि प्रमाक्य- निबन्धनमेकत्वम् । प्रमातॄणामपि नानात्वादुपाधित्वं नोपपद्यत इति कारिणा चक्षु षैव भिनवगम्यत इति, तदपि न सुदरम् ; नहि तदानीं चाक्षुषस्य संवेदनस्य विषयातिरेकः, किं त्वनुमानमेव तत्र सर्पिषः यस्तु निपुणदर्शी सूक्ष्ममपि रूपमीक्षितु क्षमः, स चक्षु षैवाज्यमपि प्रत्येति, न गन्धग्रहणमपेक्षते। नन्वेवं बह्ववहीनम्, किंनिबन्धनो हि तदानीमाहवनीयादिसाध्यकर्मसु केषां चिदधिकारो नान्येषाम् ? किं निबन्धना च ब्राह्मणशब्दप्रवृत्तिव्य- वस्था ? अत्रोच्यो ; अनादौ संसारे जन्यजनकभावेन व्यवस्थि- तास्तावत् काश्चिदेव पुरुषलन्ततयः सन्ति । तासामन्योन्य- व्यतिरेकजाताः स्त्रीपुसव्यक्तयो ब्राह्मणशब्दवाच्याः। अनिदम्प्रथमतया , ·प्रभाकर बिजयः चेत्, नैवम् ; प्रमातृत्वं हि जातित उपाधितो वा एकप्रिति निश्चितं स. म्प्रतिपन्नं च; अतस्तेनैवैकत्वेन प्रमितीनामेकत्वमिति न दोषः। सत्ता- सामान्याभ्युपगमे स्वरूपसत्ती हि स्वीकतव्या । वैशेषिकास्तु द्रव्यगुण- कर्मसु सत्तांसामान्यमिच्छन्ति, सामान्यविशेषसमवायेषु स्वरूपसत्त्व मेव; वार्तिककारीयाश्च द्रव्यगुणकर्मसामान्येषु सत्तासामान्यमिच्छन्ति, सत्तासामान्यस्य स्वरूग्सत्त्वमेव ; अतः सर्वत्र स्वरूपसत्त्वमेवास्तु, किमर्धजरतीयेन ? किंचं सत्तासामान्यं कुत्र वर्तते ?-इति पर्यनुयोगें स्वरूपेषु वर्तते-इति वक्तव्यम् ; स्वरूपाणां किं सत्तम, असत्त्वं वा ?-इति विकल्पिते-सत्त्वमेव-इति वक्तव्यम् ; अन्यथा शशवि- पाणादिष्वपि सत्तासमवायप्रसङ्गात् । अतः सत्तासामान्ययोगव्य- तिरेकेणापि स्वरूपसत्त्वमङ्गीकर्तव्यम् । एवं च सति स्वरूपसत्त्वमेव च सन्ततः सर्वेषां तत्सन्ततिपतितत्वात् सिद्धा ब्राह्मणशब्दवाच्यता, तेन सन्ततिविशेषप्रभवत्वमेव ब्राह्मणशब्दप्रवृत्तावुपाधिः, तत्प्रम- वानामेव कर्मवधिकार इति न किञ्चिदवहीनम् । के पुनस्ते सन्तति- विशेषाः ? न ते परिगणप्य निर्देष्टुं शस्यन्ते, किन्तु लोकत एव प्रसिद्धाः प्रत्येतव्याः। तथाच तजन्यत्वेऽवगते ब्राह्मणशब्दं प्रयुञ्जते लोकाः । कथंपुनस्तजन्यत्वमेव शक्यमवगन्तुम् , स्त्रीणामपराधसम्भवात् ? सभवन्ति हि पुंश्चल्योऽपि स्त्रियः परिणेतारं व्यभिचरन्त्यः , उच्यते ; उक्तमेतत् दृश्यादर्शनमेवाभाव इति । यत्र यावदुपलब्धिसामग्री तावत्यां सत्यामपि यासां व्यभिचारो न दृश्यते, तासां नास्त्येव व्यभिचार इति लोकप्रमाणकमेतत् । अपिच अप्रमत्तैः स्त्रियो रक्षणीयाः,तासु च नास्त्येव व्यभिचारसम्भावनावकाशः; यासु त्वस्ति, मा भूत् तदपत्येषु तत्सन्त- तिप्रभवत्वनिश्चयः। नचैतावता यत्रापि निश्चयः शक्यः, तत्राप्यनिश्चय इति युक्तमिति । यश्च बहीषु ज्वालास्वेकवर्तिवर्तिषु ज्वालात्वं सामान्य प्रत्यभिज्ञागोचरः कैश्चिदिष्यते, तदपि गुरुरस्मा न मृष्यति । स खल्वेवं निरीक्षांचक्र, अन्यथासिद्धा बुद्धिः सामान्यकल्पनाबीजम् । इयं तु ·अथ सत्तासामान्यनिराकरणप्रकरणम् कृताकृतप्रसङ्गित्वादास्थेयम् । अतोऽनुवृत्तिात्ययाभावादेव सत्तासा- मान्य नास्तीति स्थितम् ।। इति नन्दीश्वरकृते प्रभाकरविजये सत्तासामान्य निराकण- प्रकरणम्। भेदाग्रहणेन शुक्तिकारजतप्रत्ययवदुपपद्यत इति नालं सामान्यमुपस्था- पयितुम् । तेन भेदाग्रहणपुरस्सरमभेदज्ञानं भिन्नषु जात्यभ्युपगमे शरण; मिति निरवद्यम्-इति । है ·। । (१५) अपौरुषेयत्वप्रकरणम् । सम्प्रति वेदवाक्यानामपौरुषेयत्वं साध्यते । प्रमाणं चार्थापत्तिनु. मानं घा। अतीन्द्रियार्थप्रतिपादकत्वमपौरुषेयत्वं विना नोपपद्यत इत्य- पत्तिः । अनुमान तु वेदवाक्यान्यपौरुषेशाणि, अतीन्द्रियार्थप्रतिपाद- कत्वात्, यदित्थं न भवति तत्तथा न भवति;यथा भारतादि-इति । नच सुरभि गगनकुसुममिति वचनेऽनैकान्तिकत्वम्; अपसिद्धान्तप्रसङ्गात्, प्रतिवादिनापि तादृशस्य प्रतिपादकत्वानभ्युपगमात् प्रसङ्गापादनमपि न भवति, स्वपक्षसाधनत्वपरप झालाधनत्वपरपक्षषणत्वाभावात् । अत्र च न स्वपक्षलाधनत्वम् ; नाप्यसिद्धत्वायु द्धावनम् । नव योगीश्व- रेन्द्रियविषयतयाऽन्यतरासिद्धत्वम् ; अस्मदादीन्द्रियाभिप्रायेणाती- न्द्रियार्थत्वम्, तद्व्यतिरिक्तस्यै न्द्रियत्वासिद्धः। रूपादिनियतविषयं ही- न्द्रियम् ; तयोरपि तथाविधेन्द्रियेण नामिद्धत्वम्। नव मन्वादि- ध्वनैकान्तिकत्वम् ; तेषामतीन्द्रियार्थप्रतिपादकत्वाभावात् , श्रुति- मूलत्वेन तदनुवादकत्वात् । अतएव परमाण्वादिप्रतिपादकं वाक्यं न प्रतिपादकम् , अनुमानसिद्धार्थानुवादकत्वात् । न सिद्धताऽनुवादिषु, वेदवाक्यस्यैव पक्षीकृतत्वात् । हुमादीनामार्थाभावेन न पदत्वं वाक्यत्वं च । न चानध्यवसितत्वम्, पक्ष एव वर्तमानत्वे. ऽपि केवलव्यतिरेकित्वात्, व्यतिरेकित्वे सपक्षाभावात् । नच गगनादिः सपक्षः, नित्यत्वापौरुषेयत्वयोर्भेदात्, उच्चारणपूर्वकोच्चारणं ह्यपौरुषेय. त्वम्, नच भारताद्यद्यतनवाक्यस्यापौरुषेयत्वम्, साक्षाद्वा परंपरया वा तस्योच्चारणपूर्वकत्वाभावात् । नव वाक्यत्वादिति हेतुना कालात्ययापदिष्टत्वम् , तस्य सामान्य- विषयत्वेन विलम्बितत्वादस्प व वेदेकविषयत्वात् । नव व्यतिरेकित्वेन विलम्बः, अन्वयव्यतिरेकिपपति व्यतिरेकस्य विद्यमानत्वात् । नापि पौरुषेयत्वमपि साधयितुं शक्यम्, विकल्पासहत्वात् । किम- स्वादादिपुरुषकतत्वम्, आहोस्विद्विलक्षणकृत्वम् ? अस्मदादिकृतत्वेऽ- , च भागा- ·। अपौरुषेयत्वप्रकरणम् पसिद्धान्तः, विलक्षणकृतत्वे दृष्टान्तः साध्यविकलः। नचोभयानुगमेन पुरुषमात्रकृतत्वं साध्यम् , उभयाभावात्। नाप्येतेनैवानुमानेन विल. क्षणसिद्धरनुगतत्वसिद्धिः, इतरेतराश्रयत्वात् ; विलक्षणपुरुषसिद्धौ तदनुगतपुरुषकतत्वं माध्यं तत्सिद्धौ विलक्षणपुरुषसिद्धिरिति । नचे- श्वरानुमानेन विलक्षणसिद्धिः, तत्रापि विकल्पस्य समानत्वात् ; अस्म- दादिकर्तृकत्वे साध्येऽपसिद्धान्तः, विलक्षणकर्तृकत्वे साध्यविकल:, उभयानुगतकर्तृकत्वमात्रत्वे साध्येऽन्योन्याश्रयत्वमिति । ननु सर्वत्रादृष्टस्वलक्षणमनुमानमुच्छिद्यत, तत्राप्येवं विकल्पस्य संभवात् । उच्छिद्यतां काममिति वार्तिककारीयाः। नव प्राभाकाराणां क्रियाशक्तयादिष्वेवं विकल्पप्रसंगः, लोकवप्तलकारणजातीयस्वभावा- नतिक्रमेण कारणत्वाभ्युपगमात् । अतीन्द्रियस्य कारणत्वं न दृष्टमिति चेन्न; अद्दष्टादीनां कारणत्वाभ्युपगमात्। अत्र तु कुलालादयः शरीर. द्वारेण कर्तारः, अदृष्टाधीनाश्च, अनित्येच्छाज्ञानादियुक्ताश्च; विलक्षण- स्त्वशरीर्येव कर्ता, नाप्यदृष्टाधीनः, नित्येच्छाज्ञानादियुक्तश्च; अतो- ऽत्यन्तापरिदृष्टस्वरूपत्वान्न विलक्षणस्य क्रियाशक्त्यादिसाम्यम् । किं च पौरुषेयत्वं नाम ? यदि वर्णोत्पादकत्वम्, तर्हि साध्यविक- लता;नित्यत्वाल्लोके वेदे च वर्णानाम् ; अथवा वाक्यक्रमोऽनुवादकत्वम् तर्हि सिद्ध साधनत्वम्, अध्येतृणामप्युक्तत्वात् । उच्चारणमेव हि पदा- दीनामुत्पादनम्, नान्यत् । अथ खतन्त्रपुरुषकृतत्वम् , तर्हि वेदभारतयोरन्यतरवाक्यस्य पौरुषे- यत्वं न स्यात् । अथ स्वतन्त्रपुरुषपूर्वकत्वम्। किमिदं स्वातन्त्र्यं नाम ? अथ यदि प्रमाणान्तरेणार्थं ज्ञात्वा तत्प्रतिपादकवाक्यरचनम् , तर्हि अनाप्तवाक्यस्यापौरुषेयत्वं स्यात् । अथ प्रतीतिमात्रपूर्वकत्वम् , तर्हि विप्रलिप्सोर्वचनस्य न स्यात् । अथोच्चारणान्तरनिरपेक्षत्वं पौरुषेयत्वम्, तर्हि पुनरपि भारताद्यद्यतनवाक्यस्य न स्यात्। अथ साक्षात्परंपरया वोच्चारणनिरपेक्षत्वम्, तर्हि वेदविषयोच्चारणस्य भवत्पक्षे उच्चारणान्तर- पूर्वकत्वाभावात् प्रत्यक्षादिमूलत्वं वाच्यम् । एवं च सति वेदार्थविषये ·प्रभाकरविजयः प्रत्यक्षाद्यभावात् कारणाभावे कार्याभ वानुमानबाधाद् बाधितविष- यत्वम् । योगीश्वरज्ञानपूर्वकत्वस्य संभवान्न कारणाभाव इति चेन्न, तथाविधप्रमाणासिद्धः । अथानेनैवानुमानेन तदपि सिद्धयतीति चेन, इतरेतराश्रयप्रसङ्गात् । किंच पौरुषेयत्वानुमानस्य प्रवृत्तिरेव न सिध्य- ति। सिध्यति चेत्सन्दिग्भ्यो वर्थभ्यः प्रवर्तेत ; नव वेदकर्तरि सन्देहोऽस्ति, अनुपलब्धेरभावनिश्चयात् , शशमस्तके विषा- 'णाभावनिश्चयवत् । अथायोग्यानुपलब्धित्वेन वेदकर्तर्यनुमान प्रवर्तेत; तर्हि-शशादिमस्तकं विषाणवत, चतुष्पादात्मकत्वात्, गोमस्तक- वत्-इत्यप्यनुमानं स्यात् । अथ वेदकर्तुरनुमानसिद्धत्वेऽपि परमाणुवदुपलब्धियोग्यत्वं नास्ति, तर्हि शशमस्तकेऽप्यनुमानसिद्धं विषाणं परमाणुवयोग्यं स्यात् । अथ विषाणजातीयस्य रूपवत्त्व- महमत्तवादिदर्शनाच्छशमस्तकेऽपि प्रत्यक्षत्वम्, तर्हि वाक्यकर्तुरप्यस्म- दादेः प्रत्यक्षत्वयोग्यत्वाद् वेदकर्तर्यपि प्रत्यक्षत्वमिति तुल्यचर्चः । एवं वाऽनुमानम्-अपौरुषेयो वेदः, पौरुषेयविवादास्पदत्वात् , यदित्थं न भवति न तत्तथा, यथा भारतादि । न च प्रकरणसमत्वम् ; पौरुषेयत्वसाधनदशायां सपक्षासद्भावेनायमेव हेतुरनध्यवलित इति । न च वाक्यत्वादित्यादिना कालात्ययापदिष्टत्वम्, पूर्वोक्तदोप- प्रसङ्गात् । न च वादिविप्रतिपन्नत्वेन संशयहेतुत्वम्, अनुमानसामग्रीत्वेन हेतुत्वात्। न च विप्रतिपत्तिमात्रेऽतिप्रसङ्गः; पौरुषेयापौरुषेय- विवादास्पदत्वेनेतिविशेषणात् । न साध्याव्यावृत्तिशंका; गगना. दिषु विपक्षेष्वपौरुषेयत्वस्य व्यावृत्तत्वात्। नच नित्यत्वमात्र- मपौरुषेयत्वमित्युक्तमेव । नचाप्रयोजकत्वशङ्का ; केवलव्यतिरेकि- लक्षणोपेतत्वे सोऽपि प्रयोजको भवतु । नचोभये प्रयोजकत्वे चान्यत- रस्याप्रयोजकत्वम् । नचाप्रयोजकत्वस्य दूषणत्वमपि सम्मतम् । एवं वानुमानम्-विवदाध्यासितं वेदाध्ययनम्, गुर्वध्ययनपूर्वकम्, वेदाध्ययनत्वात, अधुनाध्ययनवदिति । भारतेऽप्येवं प्रसज्यत इति चेन्न, ·। १ H अपौरुषेयत्वप्रकरणम् तत्र पौरुषेयत्वस्य भवतामपि सिद्धत्वादपसिद्धान्तप्रसङ्गात् । प्रसङ्गापा- दनमपि न भवति, स्वपक्षसाधनत्वाभावात् परक्षदूषणत्वाभावाच । ननु किमस्मद्ध्ययनस्य गुर्वध्ययनपूर्वकत्वं साध्यते, तद्व्यतिरि- तस्य वा? प्रथमपक्षे सिद्धसाधनत्वम्. द्वितीये चाश्रयासिद्धत्वम् ; अतो नात्र संप्रतिपन्नो धर्मी विद्यते , नैवम् ; सिद्धस्यैवाध्ययनविशेष- स्यास्मत्कर्तृकत्वेन विलक्षणकर्तृकत्वेन च विप्रतिपन्नस्य धर्मित्व- मित्यदोषः । याच पौरुषेयत्वानुपपत्तिरुक्ता , साच नैयायिकस्येश्वर- सिद्धौ, बौद्धस्य सर्वज्ञत्वसिद्धौ, वेदान्तिनो ब्रह्मसिद्धौ च समैव ; अन्यत्र परिकल्पनायास्तुल्यत्वात् । तदुक्तम् :- सर्वज्ञकल्पनान्यै (द्य) स्तु वेदे या पौरुषेयता। तुल्यवत्कल्पिता येन तेनेदं संप्रधार्यताम् ॥” इति । किच अपौरुषेयत्वानङ्गीकारे ईश्वरसिद्धिर्न स्यात्। तथाहि- न तावत्प्रत्यक्षेण गृह्यते; अयोग्यत्वात् , नाप्यनुमानेन; तस्य कर्तृमात्र- विषयत्वात्, नापि पक्षधर्मतयाविशेष सिद्धिः; लोकस्वभावानतिक्रमेण विशेषमात्रापेक्षत्वात्, पर्वतगताग्निविशेषवत् । अत्रापि दृष्टस्वभावानु. गुणकर्तृ विशेषस्य सिद्धिः पक्षधर्मतया, नतु दृष्टस्वभावविपरीतस्य । नाप्यागमेन कृतकेन, अन्योन्याश्रयप्रसङ्गात् तद्वचनत्वे सिद्धे तदीया- म्नानम्, तदीयानाने तस्य प्रामाण्यम् , तस्य प्रामाण्ये तत्सिद्धिरिति । नव परं नियोगमेकानभ्युपगमात् (?) किच ईश्वरस्य वेदकरणात् प्रागप्रमाणकत्वप्रसङ्गः । अपौरुषेय. त्वे सिद्ध स्वर्गादि सिद्धिवदुपपद्यतापि। तदुक्तम्-"एवं चेश्वरे परोक्तमनुमानं निरस्तम् ; नेश्वरो निरस्तः" इति । अतः सिद्धमपौरु यत्वं वेदस्य ॥ इति नन्दीश्वरस्य प्रभाकरविजये अपौरुषेयत्व- प्रकरणम् समाप्तम् । -- ·(१५) अथ स्वरूपभेदसमर्थनं नाम प्रकरणम् । संप्रति स्वरूपभेदः समर्थ्यते। यदिदं द्रव्यगुणादीनामसाधारण रूपं तद्व्यतिरेकेण भेदो नाम धर्मों नास्ति; स्वरूपमात्र व भेदव्य- वहारयोरुपपत्तेः। ननु यदि स्वरूपमात्रमेव भेदः, तर्हि स्वरूपमात्र- दर्शनानन्तरमेव भेदव्यवहार: स्यात्, न च तथा दृश्यते , सत्यं स्वरू- पसमकाल भेव्यवहारो नास्ति, तथापि स्वरूपातिरिक्तो भेदो नास्त्येव. किंतु प्रतियोगिसापेक्षो भेदद्व्यवहारः; स्वरूपमात्रदर्शने तदभावान्न भेद- व्यवहारप्रसङ्गः । ननु तहिं प्रनियोगिसव्यपेक्षो भेदः, स्वरूपंतु प्रति- योगिनिरपेक्षमेव; कथमनयोरेकत्वम् ? नैवम् भेदस्तु न प्रतियोगिसव्यपे- क्षः, किन्तु भेदव्यवहार एव; अत एव निर्विकल्पके प्रतियोगिज्ञाना- भवादेव भेदव्यवहाराभावः। तर्हि को भेदव्यवहा विषयः ? स्वरूप- मात्रमेवेत्युक्तम् । नवैतावता स्वरूपदर्शनमात्रेण भेद्व्यवहारप्रसंगः, भेदस्तु स्वरूपतन्त्रमेव; नहि स्वरूपमात्रं भेदः । यथा देवदत्तः पित्रपेक्षया पुत्रः, न नु देवदत्तमात्र पुत्रः; अथ देवदत्तव्यतिरिक्तोऽपि न भवति पुत्रः। ननु किमनया :क्लिष्टकल्पनया ? भेदस्तावयमस्मादिनः- -इति प्रत्यक्षेण प्रतीयत एव , सत्यं प्रतीतिरस्ति । नव स्वरूपादिवत् द्रव्यधर्मत्वमुपपद्यते, द्रव्यगुणादिष्वनन्तर्भावात् , गुणादिवृत्तित्वात् । न च पदार्थान्तरत्वकल्पनमुचितम्। भेदप्रतीतिव्यवहारयोः स्वरूप मात्रालम्बनत्वेनोपपद्यमानत्वात् ननु तहिं स्वरूपाणामानन्त्यादिशब्दवाच्यमेक न भवेत् , नैवम्, प्रतियोगिसव्यपेक्षं स्वरूपमित्यौपाधिकत्वेनैकत्वोपपत्तः। ननु प्रतियोगिसव्यपेक्षं स्वरूपं भेद इत्युक्तम् ; केयं प्रतियोगि- सव्यपेक्षता नाम ? यदि स्वरूपमात्रमेव, तर्हि पूर्वोक्तो दोषः, अथ धर्मान्तरं प्रतियोगिसव्यपेक्षत्वम्, तर्हि स एव भेद इति,अङ्गीकृतः स्वरू- पातिरिक्तो भेदः, नैवम्, धर्मभेदवादिनां मिथ्याभेदवादिनां च भेदयति- ·B ar अथ स्वरूपभेदसमर्थनं नाम प्रकरणम् रिक्तमेव प्रतियोगिव्यपेक्षत्वं नाम धर्मान्तरमङ्गो कतव्यम्, इतरथा घट- स्वरूपमाशेण तद्गतभेददर्शनादेकस्मिन्नेव भेदव्यवहारप्रसङ्गात् ; अथ संयोगादिवद्विशिष्टत्वाद्धदस्य द्वयोर्दर्शन एव भेदप्रतीतिः , नैवम् ; घटादिनः पट:-इति भेदव्यवहारः, न संयोगवद्विशिष्टतया; तत्राय- मस्मात्संयोगः-इति न कदाचिदपि प्रतीतिः । एवं संप्रतियोगिकत्वेन प्रतिपन्नस्य भेदस्य पश्चाद् व्यवहारमात्रमनयोर्भेद इति ; तस्माद- व्यतिरेकेण प्रतियोगिसव्यपेक्षत्वं नाम सर्वभेदवादिभिरङ्गीकर्तव्यम् ; तपेक्षा स्वरूपं भेदव्यवहारकारणमस्तु, किमन्तर्गडुना भेदधर्मेण ? ननु धर्मवादिना प्रतियोगिसव्यपेक्षस्वभावत्वं धर्मस्याङ्गीकर्तु. मुचितम्. सर्वत्र तदपेक्षादर्शनात् , स्वरूपं तु न, प्रतियोगिनिरपेक्ष- स्यापि स्वरूपस्य कदाचिद्दर्शनात् ; अतो न प्रतिबन्दिसिद्धिरिति , नैवम्, अत्रापि प्रतियोगिसव्यपेक्षत्वं न स्वरूपस्य स्वभावः, किंतु भेद- व्यवहारस्य। ननु विलक्षणव्यवहारो विलक्षणव्यवहार्यनिबन्धिनोऽपि दृष्टः, यथा घटव्यवहारादोदिनो भिन्नो-भेदः इति व्यवहारः ; तत्र विलक्षणो व्यवहारोऽस्ति, नतु विलक्षणं व्यवहार्यम् ; अतोऽनै कान्तिको हेतुः , अभिन्नो भेदिनो भेद इत्यङ्गीकारे नामान्तरेण स्वरूपभेदवाद एव स्वी- कृतः स्यात्। अथ तत्राथै क्याद्विलक्षणव्यवहारत्वमेव नास्ति, तर्हि- भिन्नो घटः-इत्यत्रास्मन्मतेऽथै क्याद्विलक्षणव्यवहारवलक्षण्यमेव न भवेत् ; अतः स्वरूपातिरेकेण भेदाङ्गीकारो न युक्तः । ननु स्वरूपस्य प्रतियोग्यपेक्षा वक्तव्या तत्र विकल्पनीयम्-कि स्वरूपादिनः प्रतियोगी, कि वा अभिन्नः ? इति: न तावद्भिन्नः, स्वयमेव स्वस्य प्रतियोगित्वप्रसङ्गात, न च भिन्नः ; भेदे सति प्रतियो- गित्वसिद्धिः, प्रतियोगित्वसिद्धौ च भेदसिद्धिरितीतरेतराश्रयत्वम् । अथ भेदान्तरेण भिन्नः प्रतियोगी, ता नवस्थाप्रसङ्ग इति, नैवम् धर्म- भेदवादिनोऽपि प्रतियोगिसव्यपेक्षत्वमस्त्येव ; तत्राप्येवं विकल्पो दोषश्च समानः; यस्तत्र परिहारः, स एवात्रापि । an an ar ·प्रभाकर दिजयः ननु स्वरूप भेदवादः प्रतीतिविरुद्धः। तथाहि-पटादिन्नो घट:.. इति विशेषणत्वेन भेदः प्रतीयते ; भवतस्तु स्वरूपव्यतिरेकेण भेदाभा- वाद्विशेषणभूतोऽर्थों नास्त्येव ; अत:-भेदो घटः --इत्येव व्यवहारः स्यातू, न-भिन्नो घट:-इति , -इति , नैवम् ;-भेदिनो भिन्नो भेदः-इत्यत्र भेदव्यतिरेकेण विशेषणभूतो भेदो नास्त्येव, तथापि-भिनो भेदः- इति । अथ भेदस्य भेदान्तराभावेऽपि प्रतियोगितव्यपेक्षं स्वरूपं विशे- षणम्,भेदमात्र विशेष्यमिति, तर्हि -भिन्नो घटः -इत्यत्रापि प्रतियोगि- सव्यपेक्षस्वरूपस्यैव विशेषणत्वम् स्वरूपमात्रस्य विशेष्यत्वमिति तुल्य- चर्च: पाचकादिशब्दवत्। यथा-पाचको देवदत्तः-इत्यत्र पाचक- व्यक्तिष्वनुगतमेक सामान्यं गुणो वा नास्त्येष, तथापि तटस्थभूत- पचनक्रियोपलक्षितपावकव्यक्तिपु पाचकशब्दो वर्तते ; नहि पाचक- शब्दस्य पचनक्रियार्थः। एवं प्रतियोग्युपलक्षितस्य विशेषणत्वाङ्गी- कारादेव प्रतीतिविरोधोऽपि नास्त्येव । यत्तू क्तम् -भेदपटशब्दयोः पर्यायत्वप्रलङ्ग इति, तदपि-भिन्नो भेदः-इत्यत्रापि समानम् , तथाप्युच्यते-प्रतियोगिसव्यपेक्षरूपस्य भे दशब्द प्रवृत्तिनिमित्तत्वान्न पर्यायतेति । अथोच्येत-भेदस्य विदारणात्मकत्वात्स्वरूपस्यैव विदारणात्म- कत्वात्तदंशांशस्यापि तथैव प्रसङ्गाच्छ्न्यं जगदभविष्यदिति, नैवम् । भेदस्य विदारणात्मकत्वेऽपि यस्माद्यस्य भेव्यवहारः,तस्मात् तस्यैव विदारणात्मकत्वम् ; नहि सर्वस्मात्स्वस्य भेदव्यवहार इति न तत्र विदारणात्मकत्वम् ; अत उपेक्षणीयोऽयं पक्षः । यदप्येतदुक्तम्-~-भेदस्य भेदान्तराभ्युपगमेऽपि नानवस्थादोषः, मूलभेव्यवहारस्य भेदान्तरापरिज्ञानेऽपि विरोधाभाव दिति ; तश्च नैवम्, भेदस्य ज्ञायमानतया व्यवहारहेतुत्वात् । यत्र सत्तया हेतुत्वं बोजाङ्कुरादौ, तत्र नानवस्थादोषः, अत्रत्वाश्रयप्रतियोगिभ्यां भिन्नत्वेन ज्ञातो भेदो भेदव्यवहार हेतुः; अन्यथा ताभ्यां भेदस्य च भेदान्तरापरि- an ·अथ स्वरूपभेदसमर्थनं नाम प्रकरणम् ७३ . . ६ , ज्ञाने वस्तुदर्शनमात्र ण सकलभेदव्यवहारप्रसङ्गः, भेदिनो भेदस्य भेदज्ञाने आश्रयधयोर्भेदज्ञानस्यावश्यं भावित्वात् ; तस्याप्येवमित्य- नवस्था दुर्निवारैव। यत्तु कैश्चिदुक्तम्-भेदस्य भेदातारापेक्षा नास्त्येव, परगतभिन्न- व्यवहारहेतुत्वात् ; यत् परगतकार्यकारि तत्ततथाभूते कार्ये न परम- पेक्षते, यथा रूपं रूपयवहारे परिमाण वा मानव्यवहारे ; अतो भेदस्य भेदान्तरापेक्षा नास्त्येवेति, तर्हि सिद्धो नः पक्षः भिन्न व्यवहारा: सर्वत्र भेदधर्मयोगिन इति त्वत्पक्ष परित्यज्य भेदस्वरूपमेव स्वस्मिन् भिन्न- व्यवहारहेतुरित्युक्त भवताऽपि ; तदेवास्माभिरपि साध्यम् ; सर्वत्र स्वरूपं स्वस्मिन् व्यवहारहेतुरित्यास्थेयम् ; लाघवात्। अथ रूपस्य व्यवच्छेदे रूपान्तरनिरपेक्षत्ववद्घटादयोऽपि स्वव्य- वच्छेदं स्वयमेव कुर्वन्त्विति रूपापलापप्रसंग इति, नैवम् ; यदि रूप- व्यतिरेकेण रूपिबुद्धिः स्यात्, तदा रूपापलापोऽपि भवेत् , नहि कदा. चिद् पमन्तरेण रूपिबुद्धिरस्ति; अत्र तु भेद मन्तरेणापि वरूपस्य कदा- चिद् ग्रहणमस्तीति भवतैवोक्तम्; अतो यो धर्मभदवादिभिराश्रयोऽङ्गी- प्रतियोगी वा,तस्मिन्नेवाऽऽश्रये तस्माद्भद व्यवहारः प्रवर्तत इति किं प्रमाणशून्येन भेदधर्मेण ? यत्तूक्तम्-स्वरूपभेद वादिभिरुकनेन दूषणेन धर्मभेदवादो दूषितः ; धर्मभदवादिभिरुक्तेन दूषणेन स्वरूप दवादो दूषितः ; अतो भेदस्य प्रमाणासहिष्णुत्वाद् भ्रान्त एव । किंच विवादाध्यासितो भेदो मिथ्या, भेदत्वात् , द्विचन्द्रादि दवत् ; विवादाध्यासितो भेदो मिथ्या, दृश्यत्वात्, रज्जुसर्पवत् ; “नेह नानास्ति किंचन" इत्या- गमाञ्च प्रतीयमानस्य भेदस्य भ्रान्तत्वमवगम्यते नहि प्रत्यक्षं भेदग्राहि, सन्मात्रविषयत्वात्तस्य ; तन्मूलत्वादेव नानु. मानादिकमपि भेदे प्रमाणम् -इति, अत्रोच्यते-घटादिन्नः पटः-इति प्रतीतिव्यवहारौ सर्ववादिभिर- ङ्गीकर्तव्यौ ; अतः प्रतीतिबलसिद्धो भेदः कथमपह्रोतुं शक्यते ? सत्यं कृतः, 5 प्रमाणाभावाच्च , ·प्रभाकर विजयः in प्रतीतिरस्ति, तथापि कारणाभावाद् भ्रान्तत्वमिति चेत् ; नैवम् ; प्रतीतिरेव हि कार्यभूता यथायोग्य कारणमुपस्थापयति; नहि कारणा- दर्शनमात्रेण प्रतीतेरपलापो युज्यते, शून्यवादप्रसंगात्। तदुक्त प्रकरणपश्चिकायाम्--“कार्य हि प्रतीयमानं कारणकल्पानायां प्रमाणम्, न पुनः स्फुटावधारितकार्यकारणानिरूपणयाऽपन्यायमर्हति" इति किच एवमनङ्गीकारे सति सकलानुमानोच्छेदप्रसङ्गः पर्वते धूम- दर्शनमात्रेऽन्यदर्शनमात्रेण धूमप्रतीतेन्तत्वं न लाघवाद्विद्यते; अतोऽनु- मानोच्छेद एव । अथ धूमस्याग्निव्याप्त्यवगतेग्न्यभावे सति क्तृप्तहानि- रेव स्यात्, अतः क्लप्तकल्पनमेव वरमिति पर्वतेऽग्निरस्तीति कल्प्येत तहि कार्यमपि योग्येन कारणेन व्याप्तमिति भेदप्रतीतिकार्यदर्शनाद्योग्य- मेव कारणमनुमास्यामहे । ननु शुक्तिकारजतज्ञानेऽपि रजतज्ञानदर्शनात्तदनुगुणं कारणमपि कल्प्यत इति सर्वत्र भ्रान्तिनं स्यात् , नैवम् ; तत्रापि कार्यदर्शना. द्योग्यमेव कारणमनुमीयत एव , कित्वबाधितकार्यदर्शनात्वचित्पु- कलमेव कारणमनुमीयते, क्वचित्तु वाधितकार्यदर्शनात् तद्योग्यस्य कारणदोषादेः परिकल्पनमिति सर्वत्र योग्यकरणानुमानमस्त्येव ; अतो भ्रान्ताभ्रान्तव्यवस्थाऽप्युपपद्यत एव । तदुक्तम्-“यस्य च दुष्ट करणं यत्र च मिथ्येति प्रत्ययः, स एवासमीचीनः प्रत्ययो नान्यः"- इति । भेदव्यवहारस्य तु न साक्षाद् बाधकमस्ति-जायं भेदः-इति ; यौक्तिकमपि बाधक नास्त्येव, कार्यत एव कारणस्य कल्प्यमानत्वात् । यत्तु पश्चादद्वैतज्ञानेन बाधो भविष्यतीत्युक्तम्, तदपि नास्ति ; उपनिषदां कार्यशेषतया प्रामाण्यवर्णनात् ,* तासामद्वैतज्ञानजनक- 28 यद्यप्यत्रत्यग्रन्थस्वारस्येनाद्वैतमतविरोध्येव प्रभाकरसंप्रदाय इति गम्यते, कार्यविधिसम्बन्ध म्युक्तमेव वेदान्तानां प्रामाण्यमिति वर्णनेन हि स्पष्टमिदं सूच्यते यत् सिद्धब्रह्मस्वरूपमात्रबोधने न वेदा- न्तानां तात्पर्यमिति, तथापि भूमिकायां निरूपितरीत्या कर्मप्रसङ्गोऽद्वैत- मतनिरसनं कर्मठानां बुद्धिभेदाजननार्थमित्येवोरीकर्तव्यम्, नतु वस्तु- ar ·अथ स्वरूपभेदसमर्थन प्रकरणम् wrArmw-- त्वासिद्धः तथाविधवाधा न संभाव्यते; प्रमाणप्रमेयव्यवहारिणां ताव- Tदस्य बाधादर्शनेन तात्त्विकत्वमुपपद्यत एव । यत्तु प्रत्यक्ष सन्मात्रग्राहि, न भेदनाहीति ; नैतदुपपद्यते ; यदि सन्मात्रमेव गृह्यते, तर्हि-सन् घट:-इति प्रतीतिर्न स्यात् ; अथ सत्ता- व्यतिरेकेण घटोऽपि नास्त्येव, तर्हि-सन् इति तत्प्रत्ययः स्यात्, न-सन् घट:-इति ; सन् घट इति पर्यायत्वप्रसङ्गश्च । अथ घटादावनुवर्तमानं सत्त्वमेव, अतश्चानुवृत्तमेव प्रत्यक्षम् ; व्यावर्तमानत्वात् घटादिरप्रत्यक्ष एवेति ; केयं राजाज्ञा-अनुवर्तमान- मेव प्रत्यक्षमिति ? यदिन्द्रियेण गृह्यते, अनुवर्तमानं व्यावर्त्तमानं वा तत्प्रत्यक्षमिति सर्वजनसिद्धम् । यत्तु भेदो मिथ्येत्यनुमानम्, तत्र वक्तव्यम्-यद्यन्यत्रामिथ्याभूतस्य द्वित्वस्य चन्द्र मिथ्यात्वम्, तदा यत्रामिथ्याभूतो भेदः तेनानैकान्तिको भेदत्वादिति हेतुः ; यदिवा सर्वत्र मिथ्याभूतत्वमभिप्रेत्य चन्द्र मिथ्या- त्वम् ; तर्हि साध्यविकलो दृष्टान्तः, अन्यत्र घटादावमिथ्याभूतस्यैव चन्द्रमाने मिथ्यात्वाभ्युपगमात् ; अनुमानान्तरेऽपि तथैव दोषः । अतो भ्रान्तिभेदवादोऽपि न युक्त इत्यलमतिप्रसंगेन । इति नन्दीश्वरस्य प्रभाकरविजये स्वरूपभेदसमर्थन नाम प्रकरणं समाप्तम् । । गत्या भेदमिथ्यात्वादिनिरसने तात्पर्यमिति। अतएव बृहतीगतम्- यत्तु ब्रह्मविदामेष निश्चयः, यत्तूपलभ्यते तदतथ्यमिति, यन्नोपलभ्यते, तत्तमिति, नमस्तेभ्यः, विदुषां नोत्तरं वाच्यमिति वाक्यमुपपद्यते। यथा चेदं नोपहासपरं तथा वाक्यान्ताराणामपि पर्यालोचने नियतं सिद्ध भवति। वाक्यान्तरं चात्रानुसन्धेयं भूमिकायामुल्लिखितमेव । सर्वथातु नाद्वैतसंप्रदायविरोधी प्रभाकरसंप्रदायः। व्यक्तमिदमग्र- एव भविष्यति-यत्र 'न बुद्धिभेदं जनये दिति न्यायमनुसत्यवाद्वैत- मतनिरासः प्राभाकरैः क्रियते। अधिकं च भूमिकातोऽनुसन्धेयम् ।

·" ( १७ ) ईश्वराऽनुमानिकतानिरासप्रकरणम् । इदानीमीश्वरस्यानुमानिकत्वं निराक्रियते। केचिदेवमनुमानं वदन्ति-विवादाध्यासितम्, सकर्तृ कम, कार्यत्वात्, यत्कार्य तत् सक- र्तृक यथा घटः, तथेदम, तस्मात्तथा। अत्र सन्दिग्धकर्तृक भूधरां- कुरादिक पक्षः, प्रसिद्धकर्तृको घटादिः सपक्षः, असिद्धकर्तृकमाका- शादि विपक्षः। न च कार्यत्वमसिद्धमिति वाच्यम्; सावयवत्वेन कार्यत्वस्य सिद्धत्वात् । ननु विरुद्धो हेतुः, यत्कार्यं तच्छरीरिकर्तृकदृष्टम्, यथा घटादिक विग्रहवत्कुलालादिकर्तृकम् ; एवं च कार्यत्वं शरीरिकर्तृकत्वमेव साधयति, भवतां चाशरीरिकर्तृकत्वं सिषाधयिषितम्; अशरीरिकर्तृक- त्वविपरीतं शरीरिकर्तृक घटादिक विपक्षः । तत्र कार्यत्वस्य पक्षवि. पक्षयोरेव वर्तमानत्वाद्विरुद्धत्वम् , नैवम् ; यद्यशरीरिकर्तृकत्वमेव साध्यम्, तदा विरुद्धत्वम् । अस्माकं तु सशरीरकर्तृकत्वाशरीरिकर्तृ. कत्वविशेष परित्यज्य सकर्तृकत्वमात्रमेव साध्यम् ; इतरथाऽग्निमस्त्रे साध्ये कि प्रत्यक्षाग्निमत्त्वमुताप्रत्यक्षाग्निमत्त्वमिति, विकल्पे, प्रत्य- क्षाग्निमत्त्वे बाधितविषयत्वम् , अप्रत्यक्षाग्निमत्त्वे साध्यविकलतैवेति सकलानुमानोच्छेप्रसङ्गः । अतः प्रत्यक्षाप्रत्यक्षविशेषपरिहारेणाग्नि- सत्तामात्रमेव साध्यमिति वक्तव्यम्, तथाऽत्रापि । अथास्माकमपि धर्माधर्मद्वारेण क्षेत्रज्ञस्यैव कर्तृत्वात्सकर्तृकत्व- मस्त्येवेति सिद्धसाधनता ; नैवम् ; क्षेत्रज्ञस्य धर्माधर्माद्यधिष्ठ यज्ञाना- संभवात् कर्तृत्वमेव न संभवतीति तद्विलक्षणो धर्मादिसाक्षात्करण- निपुणः (कर्ताधिकरण सिद्धान्त न्यायापर पर्यायतया) प्रक्षधर्मयया वि- चित्रजगन्निर्माणचतुरः कर्ता सिद्धो भवति । ननु विलक्षणस्यापि कर्तृत्वं नोपपद्यते, तस्यापि धर्माधर्मसाक्षा- रकरणाशक्त; तदशक्तिश्व चेतनत्वात् क्षेत्रज्ञवत् । नच तस्य प्रत्यक्षस्य धर्माधर्मविषयत्वम्, प्रत्यक्षत्वात् संप्रतिपन्नप्रत्यक्षवत्। नच तस्य an ·- ईस्वराऽनुमानिकतानिरासप्रकरणम् बाह्यन्द्रियाणि धनाधर्मगोचराणि, इन्द्रियत्वात्, अस्मदादोन्द्रियवत् । आन्तरमपि मनः करणं बहिरर्थे स्वतन्त्र न भवति, अन्तःकरणत्वात् , अहमदाद्यन्तःकरणत्रत, नव तस्ये व्याज्ञानयोरपि नित्यत्वम् ; इच्छा- ज्ञानत्वात्, अस्मदादीच्छाज्ञानवत् , नच तस्य विग्रहस्यापि नित्यत्वम् भौतिकत्वात्, अस्मदादिविग्रहवत् , न तस्याभौतिको दिव्यो विग्रहः संभवति; विग्रहत्वात् , अस्मदादिविग्रहवत् , प्रयोजनरहितत्वात् नव तस्य कर्तृत्वम् ; जगत्सृष्ट्यादिकमपि न तस्य संभवति, चेतन- त्वात्, क्षेत्रज्ञवत्, इत्यादिभिर्हे तु शनैर्विलक्षणाङ्गोकारो निष्प्रमाणकः, अङ्गीकारेऽपि न तस्य जगन्निर्माणलामर्थ्यम्-इति । ननु तदेतदश्रुतन्यायशास्त्राणां छान्दसानां वेदापौरुषेयत्वश्रद्धा- विजं भितम् । तथाहि-तदेतत्सर्वमनुमानजातं विलक्षणमेव परमङ्गीकृत्य उच्येत, अनङ्गीकृत्य वा ? अङ्गीकृत्य चेत्. धमिग्राहकप्रमाणविरोधः सर्वेषाम्, अनङ्गीकृत्य चेत्, आश्रयासिद्धिः । अथ प्रसंगापादनमु- खेनोक्तानां हेतूनामवकाशः, नैवम् प्रसङ्गापादनमप्यनुमानमेव, किंत्वनु- मानस्यैवोक्तिप्रकारभेदमात्रम् ; अतत्तदङ्गोकारे तद्ग्राहकप्रमाणविरोधः, अनङ्गीकारे चाश्रयासिद्धिरिति तदवस्थमेव पूर्वोक्त दूषणम् । किंव अन्त्यावयविप्रभृत्याऽऽद्वयणुकमचेतनं कार्यं चेतनाधिष्ठित- मेवोत्पद्यत इति निर्विवादम् । द्यणुकोत्पत्तिस्तु परमाणुक्रियातः; सा चादृष्टवदात्मलंयोगात् भवति;अदृष्टच चेतनाधिष्ठितमेव सत् कार्यकरम् । तथाहि-विमतिपतितमेवं चेतनाधिष्ठितं सत्कार्यकरम्, अचे- तनत्वात, यद्यदचेतनं तत्तचनाधिष्ठितं कार्यकरं दृष्टम्, यथा वास्यादि, तथाचेदम, तस्मात्तथा। अधिष्ठे यस्वरूपशक्तिकार्यवानवा- नधिष्ठाता भवतीति क्षेत्रज्ञादन्यो नित्येच्छाज्ञानादिमानधिष्ठाता पक्षधर्मताबलासिद्धो भवति पर्वतगताज्ञाताग्निविशेषवत् । अतो न ज्ञानोत्पत्त्यर्थं शरीरेन्द्रियाद्यपेक्षा। न च ज्ञानस्य क्षेत्रज्ञज्ञानवदनित्यत्व- प्रसङ्गः; पार्थिवाणुरूपादिकमनित्यं दृष्टमित्याऽऽप्यपरमाणुषु न रूपाद्य- - ·प्रभाकर विजयः " A नित्यत्वप्रसंगः। न च क्षेत्रज्ञगतादृष्टेन विलक्षणस्य संबन्धाभावः, विलक्षणसंयुक्तपरमाणु संयुक्तक्षेत्रज्ञसमवेतत्वाददृश्स्य संयुक्तयोगि समवायः संबन्धः संभवत्येव । अतः क्षेत्रज्ञविलक्षणोऽधिष्ठाता सिद्धः । एवं वाऽनुमानम्-विवादाध्यासितमुपादानोपकरणसंप्रदानप्रयो. जनाभिज्ञबुद्धिमत्कर्तृकम्, कार्यत्वात्, घटादिवदिति ; अत: सिद्धो- ऽनुमानेनैव क्षेत्रज्ञविलक्षणो भगवानीश्वरः इति--चेत् अत्रोच्यते-नानुमानिकत्वमीईश्वरस्य संभवति, अनुमानस्य कत मात्रगोचरत्वात् ; तेन न विलक्षणसिद्धिः । यदुक्तम् –क्षित्यादिकं सकर्तृकं कार्यत्वात्,घंटादिवदिति, तत्सिद्ध- साधनम्, क्षेत्रज्ञस्यापि धर्माधर्मद्वारेण कर्तृत्वाभ्युपगमात् । तदुक्तम्--- "कर्मभिः सर्वसिद्धानां तत्सिद्धः सिद्धसाधनम् ।" इति। अथ बुद्धिमत्कर्तृमात्रत्वं साध्यमिति चेन्न ; बुद्धिमत्त्वमपि क्षेत्र- ज्ञस्य विद्यत इति पुनरपि सिद्धसाधनमेव । अथ न बुद्धिमत्कर्तृकता- मात्रं साध्यम्, · किंतु उपादानोपकरणादिस्वरूपक्तिकार्यबुद्धिमत्क- तृत्वम् , तर्हि साध्यविकलो दृष्टान्तः ; सर्वोत्पत्तिमतामगृष्टस्याप्युप- करणत्वात् घटस्यापि तदुपकरणम् ; परमाण्वादिकमुपादानम्, न च कुलालस्य तद्विषयं ज्ञानमस्तीति साध्यविकलत्वमेव । किंच किमत्र साध्यत्वेनेलितम् , किमस्मदादिकर्तृकत्वम्, उत विलक्षण- कर्तृकत्वम्, यद्यस्मदादिकर्तृकत्वम्, तर्हि सिद्धसाधनमपसिद्धा- न्तश्च; अथ विलक्षणकर्तृकत्वम्, तर्हि साध्यविकलो दृष्टान्तः । अथोभयानुगतकर्तृत्वमात्र साध्यमिति चेन्न, उभयाभावात् । अथ कर्तृत्वसामान्येऽपि पक्षधर्मतया विलक्षणसिद्धिः , नैवम् ; इतरे- तराश्रयप्रसंगात् उभयानुगतसामान्यवदसिद्धिरिति । ननु सर्वत्रादृष्टस्वलक्षणानुमानोच्छेदप्रसंगः । तथाहि-कादा- चित्कं कारणवदिति कर्मसाधने द्रव्यगुणादिव्यतिरिक्तमेव कर्म सि. षाधयिषतम् । तत्रापि-कि द्रव्यादि कारणम् विलक्षणं वा इति १ ·- ईस्वराऽनुमानिकतानिरासप्रकरणम् विकल्पे द्रव्यादौ सिद्धसाधनम्, विलक्षणे साध्यविकलता, उभयानु- गतकारणमात्र साध्येऽन्योन्याश्रयत्वमिति सपानत्वात् , नैवम् , तत्र विलक्षणधर्माशेषः पक्षधर्मतया युक्तः, कारणजातीयस्वभावा- नतिक्रमेण विलक्षण धर्मिमात्राोपात् ; अत्रतु कर्तृजातीयस्वभावाति- लंघनेन विशेषाक्षेपो भवताम् । तथाहि-संप्रतिपन्नः कर्ता कुलालादिः सशरीरः पुण्यापाधी. नोऽनित्येच्छाज्ञानादियुक्तः, भवदभिलषितस्त्वशरीरः पुण्यपापादि- रहितो नित्येच्छाज्ञानादियुक्तश्चेति न विलक्षणस्य क्रियाशक्त्यादि- साम्यम्, पक्षधर्मतया सर्वज्ञत्वसर्वशक्तित्वसर्वेश्वरत्वादिकर्तृजातीय- विलक्षणगुणानामाक्षेप इति घटते। किंच कार्यत्वादित्ययमसिद्धो हेतुः, क्षित्यादीनामुत्पत्त्यसिद्धः। तदुक्तम्- "इदानीमिव सर्वत्र दृष्टान्ताधिक्यामिष्यते ।" इति । अथ मावयवत्वात्कार्यत्वं साध्यत इति तन्न नहि सावयवत्वं प्रयोजक कार्यत्वस्य, सावयवत्वाभावेऽपि बुद्ध्यादौ कार्यत्वदर्शनात् अतः प्रागभाववत्त्वमेव प्रयोजक कार्यत्वस्य । अथ तदेव हेतुर्भवतु, तर्हि असिद्धो हेतुः, क्षित्यादीनां प्रागभाववत्त्वासिद्ध। ननु सावयवत्वं प्रागभाववत्वं चोभयं प्रयोजक भवतु; अतः सावयवत्वेन कार्यत्वं प्रसाध्यते, सपक्षकदेशवृत्तेरपि साधकत्वाभ्युप- गमात् , नैवम् ; शक्यक्रिये हि सावयवत्वेन कार्यत्वं दृष्टं घटादौ ; अशक्यक्रिये हि सावयवत्वेन विशेषहेतुना कार्यात्वे प्रतिषिद्ध सावयवत्व- सामान्य हेतुना कार्यत्वं न शक्यते साधयितुम्, बाधितविषयत्वात् ; यथा मूतत्वमनिप्यत्वेन घटादौ व्याप्तमप्यशक्यनाशेषु परमाणुष्वनित्य- त्वं न साधयितुं शक्नोति। किच विरुद्धश्चायां हेतुः। तथाहि-यत्र कार्यत्वं सकर्तृकत्वेन विशेषहेतुना व्याप्त दृष्ट' घटादौ, तत्र सर्वत्र विग्रहवत्कर्तृकत्वेन व्याप्त दृष्टं कुलालादौ; अत: सकर्तृकत्वं साधयत् कार्यत्वं विग्रहव- .. - ·प्रभाकर विजयः rer त्त्वविशिष्टमेव साधयति । ननु अशरीरणोऽपि कर्तृत्व दृष्ट स्वशरीर- प्रेरणायाम्. नैवम् ; नत्रापि सशरीरस्यैव प्रेरणायां कर्तृत्वम्, प्रेर्ण मपि स्वशरीरमेव ; प्रयत्न निमित्त हि प्रेरणम्: तत्त्वशरीरिणो न संभ- ति, मुलान्यात्मन्यसंभवात् । अथ पूर्वशरीर परित्यागेनैव शरीरा- न्तग्ग्रहादशरीरस्य शरीरपरिग्रहे कर्तृत्वं दृष्टम् ; नहि युगपच्छरीरद्वय- परिग्रहः संभवति, नैवम् ; तत्रापि सूक्ष्मशरीरस्य संभवात्, पूर्वशरीर- परित्यागे सर्वत्र शरीरिण एव कर्तृत्वम् । नचैतावता सकलानुमानोच्छेहप्रसंगः, सपक्षदृष्टस्याव्यभिचारिण एव धर्मस्य परिग्रहात् ; यथा धूमस्याग्निव्याप्तावुष्णत्वदाहकत्व. प्रकाशकत्वाद्यव्यभिवारि धर्मविशिष्टस्याग्नेर्गम्यत्वमङ्गीक्रियते। अपर्व- तस्थत्वमपि व्याप्तमिति चेन, पर्वतेऽपि क्वचित्प्रत्यक्षदर्शनात्। अनु- मित्सितदेशव्यतिरिक्तदेशस्थत्वमप्यव्यभिचारादुपाधिरिति चेन्न, व्याप्ति- ग्रहणदशायामकस्मादेवाननुमित्सितदेशस्य स्मरणाभावात्; अतः सक- र्तृकत्वं साध्यमानं सशरीरकर्तृकत्वमेव ; सशरीरकर्तृकत्वेऽपसि- द्धान्तः। अशरीरकर्तृकत्वे सशरीरकर्तृक सर्वं विपक्षः; अत: पक्षविप. क्षयोरेव कार्यत्वस्य हेतोर्वर्तमानत्वात् विरुद्धार्थसाधकत्वाद्वा विरुद्धो हेतुः। किंच अशरीरकर्तृकत्वं साध्यधर्मत्वेनेप्सितम्: तत्र कार्यत्वं सशरीरकर्तृकत्वव्याप्तमिति तदेव साधयतीति धर्मविशेषविपरीत- साधनो हेतुः। तथा धर्मिविशेषविपरीतसाधनश्च । अशक्यक्रियस्य हि भूभूधरादेर्धमित्वम्, कार्यत्वं च शक्यक्रियेण घटादिना व्याप्तमिति तदपि साधयति । तथा कार्यत्वं क्षेत्रज्ञकर्तृकत्वेन व्याप्तमिति तदपि साधयति । तथा कार्यत्वमदृष्टवत्कर्तृत्वेन व्याप्तमिति तदपि साधयति । तथा अनित्येच्छाज्ञानादिमत्कर्तृकत्वेन व्याप्तमिति तदपि साधयति । अथ अशेषविशेषपरिहारेण सकर्तृकत्वसामान्यं साध्यम्, तर्हि सामा- न्यमात्रकर्तृकत्वाभावात्साध्यविकलतैव । पक्षधर्मतया विशेषाऽऽक्षेपो ·ईस्वराऽनुमानिकतानिर कर्तृजातीयस्वभावानुगुणमेव क्षेत्रज्ञत्वातिविशेषमेवाक्षिपति, न विपरीतस्वभावम्, यथाग्निमस्त्रे साध्ये पक्षधर्मतयोष्णत्वदाहकत्वादि- धर्मयुक्तस्याग्निविशेषस्वाक्षेपः, न विपरीतस्यानुष्णत्वादियुक्तस्य । किंव अनेकान्तिकश्वायं हेतुः, चेतनकतृकत्वं हि साध्यत्वेनाभिस- तम् तत्रभूभूधरादिक पक्षः, चेतनकत को घटादिः सपक्षः,चेतनकर्तृक- व्यतिरिक्तः सर्वो विपक्षः, तत्र कार्यत्वं पक्षत्रयेऽपि वर्तते भूभूधरादौ शाखाभङ्गादौव। (१) अतोऽनेकान्तिकत्वमपरिहार्यम् । किच अनध्यवभितश्चायं हेतुः। तथाहि किमिदं कार्यत्वमभिप्रतं भूभूधरादेः, किं भूभूधराद्यवयविन एवाभूत्वा भवनलक्षणकार्यत्वम्, अहोस्विदविनाशिन्येवावयविनि क्रमेण कतिपयावयवोत्पत्तिलक्षणं वा ? अभूत्वा भवनलक्षणस्य कार्यत्वस्यास्माभिरनभ्युपगमादसिद्धो हेतुः, क्रमेण कतिपयावयवोत्पत्तिलक्षणे कार्यत्वेऽनध्ययलितत्वम्, एवंविध- स्य कार्यत्वस्य भूभूधरादिष्ववसंभवादन्यत्राभावाच्च, पक्ष एव वर्तमान- त्वात्, सपक्षसद्भावेन केवलव्यतिरेकित्वाभावाच्च । किंच कालात्ययापदिष्टो हेतुः । तथाहि अनुपलब्ध्या तावत् क्षित्या- दीनामकर्तृकत्वमेव निश्चीयते; अतोऽनुपलब्धिवाधितमिदमनुमानम्, यथा शशमस्तकं विषाणवत्, चतुष्पान्मस्तकत्वात् , गोमस्तकवदि- त्यनुमानमनुपलब्ध्या बाध्यते । अथव जगत्कर्तुरनुमानसिद्धत्वादश- रीरत्वाञ्चास्मदाधु पलभयोग्यता नास्तीति योग्यानुपलम्भाभावान्नानु. मानबाधः; एवं तर्हि शशविषाणस्याप्यनुमानसिद्धत्वात्परमाणुवद- योग्यानुपलंभ इति न तत्राप्यनुमानबाधः । (यदि विषाणजातीयस्य रूपव. स्वमहत्त्वादिदर्शनात्तत्र प्रत्यक्षयोग्यता; अत्रापि तर्हि कर्तृजातीयस्य विग्रहवत्वेन प्रत्यक्षयोग्यत्वेनास्प्रदायु पलम्भयोग्यत्वादुपलभ्येत, नचोपलभ्यते; अनोऽनुपलब्धिविरोधो दुविरहः । किंच अनुमानविरुद्धमिदमनुमानम् । तथाहि क्षित्यादिकमकर्तृ. कम्, शरीर्यजन्यत्वात्. आकाशवत्; अकार्यत्वप्रयुक्तेयं व्याप्तिरिति- चेन्न, उभयोरपि प्रयोजकत्वे विरोधाभावात्। तथा विवादाध्यासितं ११ ·ईश्वरानुमानिकतानिरासः मीमांसायां क्रियत इत्यभिप्रेतम् । अत एवाहुरात्मवादान्ते मृदितक- पन्याणामेवैतत्कथनीयं न कर्मसङ्गिनामिति सर्वमुपपन्नम् । इति नन्दीश्वरस्य प्रभाकरीवजये आनुमानिकेश्वर- निराकरणप्रकरणम् ॥

·१८ अत्मनः शरीरादिभेदसमर्थनम् । * सम्प्रति शरीरेन्द्रियमनःप्राणबुद्धिभ्यो भिन्नत्वं नानात्वं ग्राहकतया सिद्धत्वं चात्मनः प्रतिपाद्यते। तत्र तावत् बार्हस्पत्याः शरीरमेवात्मानमाचक्षते । तथाहि-प्रत्यक्षत एव देहात्मत्वमवगम्यते ज्ञाता त्वात्मा भवतीति निर्विवादं सर्ववादिनाम् । तत्र शरीरस्यैव ज्ञातृत्वं प्रतीयते अहं जानामीति । अहङ्कारगोचरश्चाभेदः, स्थूलोऽहम् कृशोऽहं गच्छाम्यहं तिष्ठाम्यहमिति स्थौल्यादियुक्त न देहेनाहङ्कारस्य सामानाधिकरण्यस्य प्रतीतेः। अथायं प्रयोगो लाक्षणिकः, अतो न शरीरालम्बनत्वमिति चेन्न । मुख्यपूर्वको हि सवत्र लाक्षणिकप्रयोगः। न चात्र देहातिरेकेणान्यो मुख्यार्थ उपलभ्यते। ननु करचरणाद्यनेकावयवरूपाद्यन्वितं शरीरम्, तदालम्बनत्वे अहमिति शात्रवभासस्य तदीयानेकावयवरूपादिप्रतिभासान्वयोऽपि स्यात्, शरीरप्रतिभासवत् न च तथा दृश्यते। अतः शरीरादिनिमित्ता- थेऽहम्प्रत्ययः। सत्यमवयवरूपादिप्रतिभासानन्वयः, बाह्य न्द्रियप्रत्यक्ष- घटादौ [त] नियमदर्शन [ना त् ] । अयं च मानसः प्रत्ययः । मन- इन्द्रियस्य त्वान्तरगुणग्रहण एव सामर्थ्य नियमात्तथा नावमासः। अव्यवहितपूर्वप्रकरणो-मात्मवादान्ते मृदितकषायाणामेवैतत् कथनीयं न कम- सङ्गिनामिति उपरहारेण वेदान्तमीमांसार्या तदुपयोगितया निरूपणीयमात्मस्वरूप- मन्यत्, कर्मप्रसंगे निरूपणीयमात्मस्वरूपमन्यदिति यत् सूचितम्, तदनुसारेण कर्मप्रसङ्गोपयुक्तमात्मस्वरूपं निरूपयितुमुपक्रमते-प्रतीति । शरीरात्मत्ववि- ज्ञानं पारलौकिकालककमनुष्टाविरोधोति सर्वसंप्रतिपन्नम्। अतः प्रथमतः शरीरात्म- वादनिरासः क्रियते । एतेनेन्द्रियात्मवादोऽपि व्याख्यातः;तस्य गोलकान्येबेन्द्रिया- गीति मते शरीरस्येवेन्द्रियाणामपि भस्मत्साद्भावान्न परलोकगमनमिति स वादः कर्मानुष्ठानविरोधीति निगदव्याख्यातमिदम् । शक्तिरेवेन्द्रियम् इति मते निराश्रयस्य- तस्य लोकान्तरगमनमसंभव्येव । एतेन प्राणात्मवादोऽपि व्याख्यातः। आत्मैकत्व- वादस्तु व्यावहारिकः जातिवर्णाश्रमभेदेन विधीनां प्रवृत्तिविरोधीति नानात्मवा- दोऽपि कर्मप्रसङ्गोपयुक्तः । अस्मिन्म सङ्गऽव तवादनिरासोऽपि क्रियमाणो नाद्वत- निरसायोऽपि तु कर्माण प्रवृत्तिविशेषसंपादनार्थ इति रहस्य न कैरपि विस्मर्तव्य मिति शम् ॥

·सान्वयःसमान एव। । अत्मनः शरीरादिभेदसमर्थनम् किञ्च बाह्य न्द्रियप्रत्यक्षेऽप्येवं नियमो नास्ति, अनेकावयवयोगिन- स्त्र्यणुकस्य ग्रहणेऽवयवग्रहणाभावात्, तथा त्वगिन्द्रियेण वा वायुप्रतीतो स्पर्शाधिष्ठानमालतयैव प्रतीतिः, नत्ववयवतिभासान्चयः । भवतामपि देहव्यतिरिक्तालम्झनत्वेऽप्यहंप्रत्ययस्य तदीयगुणसुखादिगुणप्रतिभा- किञ्च शरीर एव चैतन्योपलम्भादन्यत्रानुप लम्भाच्च शरीरगुण एव चैतन्यम् । ननु शरीरगुणत्वे चैतन्यस्यासाधारणत्वाद्विशेषगुणत्वं प्राप्त भवतीति चेत्, तर्हि कारणगुणपूर्वकत्वमपि स्यात् । तदपि भवत्विति चेन्न, प्रत्येकं शरीरारम्भकेष्ववयवेषु चैतन्यप्रसङ्गादेकस्मिन् शरीरे- नेकसहस्रचैतन्यप्रसङ्गः । नचैतद्दष्टमिष्ट वा। अतो न शरीरगुणत्वं चैतन्यस्य, नैंवम् ; शरीरगुण एव चैतन्यम्, तत्रैवोपलम्भात् । यद्यपि कारणगुणपूर्व कविशेषगुणत्वं न संभवति; तथापि शरीरगुणत्वं न निराकर्तुं शक्यते। न चायावच्छरीरभावित्वादित्यादिभिरनुमानैः शरीरगुणत्वप्रतिषेधः, प्रत्यक्षबाधितविषयत्वात्तेषाम् । विशेषगुणत्वप्र- तिषेधेच देहगुणत्वाभ्युपगमप्रसङ्गश्च । यद्यप्यारम्भकावयवेषु चैतन्यं नास्ति; तथापि क्रमुकफलताम्बूलीदलावयवादिष्वविद्यमानोऽपि कार्ये परिदृश्यमानो राग इवारम्भकावयवसंयोगविशेषाच्छरीरे तदुपलम्भो नानुपपन्नः। किञ्च विशेषगुणस्यापि क्ववदकारणपूर्वकत्वं दृष्टम्, यथा शुक्लकृष्णादिनानातन्तुभिरारब्ध पटे वित्रत्वमारम्भकेषु प्रत्येकमविद्य- मानमपि दृश्यते । यद्यवयविनि वित्रत्व रूपं नाङ्गीक्रियते, तदा नोरूप- त्वादवयविनोऽप्रत्यक्षत्वप्रसङ्गः। विशेषगुणस्यापि करकाठिन्यस्याका. रणगुणपूर्वकत्वदर्शनादनकान्तिकत्वं च। अपिचेच्छानुविधायिक्रिय- त्वमिन्द्रिाश्रयत्वं च देहे दृश्यमानमचेतनात् घटादेावर्तमान देहस्यैव चेतनत्वमवगमयति । अथेतरभूतसङ्घातेष्वचैतन्याच्छरीरेऽपि नोपपद्यत इति मतम्, भवतामपि पृथिव्यादिद्रव्येषु चैतन्यानु पलम्भात् द्रव्यत्वादेव व्यतिरि- तात्मन्यपि न संभवेदिति समानोऽयमनुयोगः । मम शरीरमित्यादिव्यति- ·, .७ ८६ प्रभाकर विजयः रेकदर्शनमपि ममात्मेति व्यतिरेकवदौपचारिकत्वेन समाधेयम् । अथोच्येत दृश्यस्य देहस्य द्रष्टु त्वं न घटते, एकस्य कर्मकर्तृभाव- विरोधादिति, नैवम् ; व्यतिरिक्तात्मवादे वा कथमहंप्रत्ययदृश्यस्य द्रष्टुत्वम् ? रूपभेदादिति चेत्, तदस्माकमपि समानम् । किञ्च परसमवायिक्रियाफलयोगित्वं हि कर्मत्वम् । तच्च शरीरे व्यतिरिक्तात्मनि च न संभवति ; खसमवायिज्ञानफलयोगित्वात् । अत उभयवादिसंमतस्य देहस्यैव चेतनत्वोपपत्तौ न तत्त्वान्तरकल्पनायां प्रमाणमस्ति । तथाच सूत्रम्-"पृथिव्यापस्तेजोवायुरिति तत्त्वानि, तेभ्यश्चैतन्यं किण्वादिभ्यो मदशक्तिवत्-इति । अत्र प्रतिविधीयते-न तावद्द हस्यात्मत्वं संभवति, प्रत्यक्षेणैव व्यतिरेकस्य प्रतीयमानत्वात् । तथाहि-इदमाकारंगोच शरीरं पराक्तया प्रतीपते, अहमिति व प्रत्यक्तयाऽऽत्मा ।अत इदङ्कारगोचराद्देहात् घटादि- वत् व्यतिरिक्तगोवरोऽहम्प्रत्ययः । इतरथा परस्पराविभागापत्तिः। नन्वे- कन्यव रूपभेदोपत्तिः, न; चैत्रः कुण्डलिन्यात्मनि रूपभेदेन प्रतिपद्यमा. नोऽयं कुण्डलोति प्रतिपद्यते, न कुण्डलमहमिति । अतो मिश्रितेइम्प्रत्य- यादहम्प्रत्ययादसिद्धिः । किञ्चोपरतवाह्य न्द्रियस्याप्यप्रत्ययो जायते । तत्र शरीरावयव्या- लम्सनत्वेऽवयवप्रतिभासोऽवश्यंभावी स्यात्। नचावयवग्रहणमन्तरे- णावयविनइणं संभवति । बाह्य न्द्रियप्रत्यक्ष एव तन्नियम इति चेत्, तय वयवपि बाह्य न्द्रियप्रत्यक्ष एव, न मानसप्रत्यक्षोऽवयवी दृष्टः । अथ वाह्य न्द्रियप्रत्यक्षेऽपि व्यणुके ब्यभिचार इति चेत्, यत्रावयवग्रहणाधीनो- ऽवयविग्रहः, तत्रयं व्याप्तिः। अतः शरीरावयविग्रहणेऽवयवग्रहो दुर्निवार एव । वायोः स्पर्शाधिष्ठानतया ग्रहणे रूपप्रतीतिमात्रमेव नास्ति, अवय- वग्रहण तु विद्यत एव; स्पृश्यमानघटवत् यत्तु शरीर एवाहंअत्ययो दृश्यते-स्थूलोऽहं कृशोऽहमिति स्थौल्यादि- सामानाधिकरण्यादिति, तच्च नैवम्; नियमितबहिरिन्द्रियवृत्तेरहमिति- प्रतिभासे स्थौल्यादिप्रतीतिरेव न दृश्यते। अतश्चाक्षुषदेहप्रत्ययवदहम्प्र- त्ययस्य न स्थौल्यादिसंबन्धनियमः। एवं सति यत्र स्थूलोऽहमिति ·. यथा अत्मनः शरीरादिभेदसमर्थम् प्रतीनिस्तात्राहंशब्दः शरीरे लक्षणया वर्तत इत्यङ्गीकर्तव्यम्: मुख्यस्या- हमर्थस्य शरीरव्यतिरेकेण प्रतिपन्नत्वात् । ननु मम शरीरमिति व्यतिरेकप्रतोतेः साक्षाशदप्रतीतेः शिलापुत्रकस्य शरीरमिव नोपचारिकत्वमाश्रयितुमुचितम् । ममात्मेत्यत्र तु व्यतिरेक- स्पोभयवादिसिद्धत्वादविवादाच्च युक्तमौपचारिकत्वम्; अतः शरीरव्यति- रिक्तत्वमात्मनः प्रत्यक्षम् । अनुमानाच्च व्यतिरेकः। तथाहि-विवादास्पदोऽहम्प्रत्ययो न शरीरालम्बनः, तदद्वयवप्रतिभासरहितत्वात्, यथा घटोऽयमिति प्रतिभासः; तथा शरीरमहम्प्रत्ययगोचरो न भवति , इदमिति गृह्यमाणत्वात्, बह्य न्द्रियग्राह्यत्वाद्वा, घटादिवदिति; तथा शरीरम, परार्थम्, सङ्घातत्वात्, शयनासनादिवत्, तथा शरीरम्, प्रयत्नव- ताऽधिष्ठितम्, हिताहितप्राप्तिपरिहारयोग्यचेष्टायोगित्वात्, रथादि; तथा शरीरं धर्मि प्रयत्नवताऽधिष्टितमिति साध्यो धर्मः, इच्छायत्तविकृतकर्मवायुयुक्तत्वात्, यदेवं यथा भना; तथा शरीरं प्रयत्नवताऽधिष्ठितं निमेषोन्मेषयुक्तावयवयोगित्वाद्दारुयन्त्रवत्, तथा शरीरस्य वृद्धिक्षतभग्नसंरोहणं व्यतिरिक्तचेतननिमित्त वृद्धिक्षतभग्नसं- रोहणत्वात्, गृहपतिनिमित्तगृहवृद्धिक्षतभग्नसंरोहणवत्, तथा देहो नात्मा भवितुमर्हति, उत्पत्तिमत्त्वात्, परार्थत्वात्सन्निवेशविशि- प्रत्वादूपादिमत्त्वात्,भूतत्वात,घटादिवत्, तथा देहो नात्मा,सच्छिद्रत्वात्, अदेहित्वाद्द हत्वान्, मृतदेहवत्: तथा देहः, स्वव्यतिरिक्तद्रष्ट्र कः, दृश्य- त्वात्, घटादिवदित्यादिसाधनशतैर्बाधितविषयत्वादिन्द्रियाश्रयत्वादित्या- दिव्यतिरेकहेतवो न साध्यं साधयितुमीशते । अथानुमानं न प्रमाणम् ; एकस्यैव प्रत्यक्षस्य प्रामाण्याभ्युपगमात्, तन्न, किमा प्रमाणमनुमानमप्रमाणमिति ? प्रत्यक्षमनुमानं वा ? न तावत्प्रत्यक्षमनुमानाप्रामाण्यं गोचरयत् किमप्युदीयते। अनुमानं चेत्- अङ्गीकृतमनुमानस्य प्रामाण्यम् । नाप्रत्यक्षनप्रमाणं प्रत्यक्षान्यत्वात्, तदाभासवदित्येतदेव भवद्भिरुच्यते। वादानधिकारश्चानुमानानभ्युपगमे। किञ्च भवद्भिरनुमानप्रामाण्यमङ्गीकृत्यान्तर्भाव एव कथ्यते; इतरथा ·८८ प्रभाकर. विजयः लोकविरोधात् । किञ्च ज्ञानसुखादेविशेषगुणत्वात्तेषां च कार्यद्रव्ये कारण गुणपूर्वकत्वात् न शरीरविशेषगुणत्वम् । यत्तु मदशक्तिवञ्चतन्यस्यापि शरीरविशेषगुणत्वमुक्तम्, तदनुपपन्नम्, शक्त रविशेषगुणत्वान्न तत्साम्य ज्ञानसुखादीनाम् ।शरीरगुणत्वे तस्यासाधारणत्वाद्विशेषगुणत्वं ज्ञानादेः। किञ्च ज्ञानादिकम्,विशेषगुणः,कार्यत्वे सत्येकेन्द्रियप्रत्यक्षत्वात्, रूपादिवत्; अतो विशेषगुणत्वादकारणगुणपूर्वकत्वाञ्च नशरीरगुणत्वम्, ताम्बूलरागस्तु चर्वणजनितपूर्वद्रव्यावयवविभागानन्तरसंयोगेन कारण- भूतपरमाणुप्रभृति जन्यत इत्यदोषः; अवयवेष्ववयविरागस्योपलभ्यमा- नत्वात् । न चात्र शरीरावयवेषु चैतन्यमुपलभ्यत इति वैषम्यम् । यत्तु चित्रत्वमकारणपूर्वकं दृष्टमिति, तन्न, नानारूपतैव चित्रता। नानारूपं तु तन्तुभिरारभ्यत इति न किञ्चिदप्यनुपपन्न पश्यामः। अस्तु- वा चित्रत्वं नाम रूपविशेषः,सतु कारणगतैर्नानाविधरूपैरेवारभ्यत इति युक्तम् । न चैवमत्र, शरीरावयवेषु चैतन्यं नोपलभ्यत इत्यसक- दुक्तत्वात् । न च करकाठिन्यस्य विशेषगुणत्वम, संयोगविशेषत्वात्; काठिन्यस्य द्विष्ठत्वमप्यन्योन्यसंश्लिष्टापेक्षयाऽस्त्येव । अपि च स्थिर एव शरीरे गुणान्तरोत्पादाभावेऽपि स्त्रग्विलेपनगन्ध- वद्विनिवर्त्यन्ते ज्ञानोदयादयः, न च शरीरगुणत्वेन सम्प्रतिपन्ना रूपादयस्तथा निवर्त्यन्ते । तदुक्तम् - तस्मिन्गुढेऽप्यसद्भावात्स्स्रग्विलेपनगन्धवत् । इति किञ्च ये शरीरगुणरूपादयस्ते स्वस्य च प्रत्यक्षा बाह्य न्द्रियग्राह्याश्च, ज्ञानसुखादयस्तु न तथेति न शरीरगुणः । अतः शरीरव्यतिरिक्त आत्मा । सिद्धः । नन्वस्तु शरीरव्यतिरेकः; शरीरस्येदंतया भानादहम्प्रत्ययवेद्यत्वानु. पपत्तः, इन्द्रियाण्येवात्मा भवतु, न च तेषामिदन्तया प्रतीतिरस्ति । नापि तेषामहम्प्रत्ययवेद्यत्वेऽवयवरूपादिप्रतीतिप्रसङ्गः, तेषां सूक्ष्मत्वावयव- प्रतिभालानुपपत्तः। किञ्चन्द्रियव्यापारफलं हि ज्ञानम् । अतस्तान्येव ज्ञातृणीति युक्तम् ; तद्वयापारफलस्य तद्गामित्वस्य स्वतः प्राप्तत्वात्, यथा स्नानाध्ययनादिफलं तत्कर्तृगामि; अत इन्द्रियाण्येवात्मेति ar ·८६ । अत्मनः शरीरादिभेदसमर्थम् पौराणिकाः । अत एव ववनं सत्यतपसः “द्रष्टु श्चक्षुषो नास्ति जिह्व"ति। एतदपि न. साधु। तथाहि-इन्द्रियान्तरदृष्टस्येन्द्रियान्तरेण प्रतिसन्धानं दृश्यते-यमहमद्राक्ष तमह स्पृशामीति, तदिन्द्रयात्मवादे नोपपद्यते । न हि देवदत्तानुभूते यज्ञदत्तस्य प्रत्यभिज्ञानं संभवति । अथ संहत्येन्द्रियाणामात्मत्वमिति मतम् ,तदप्यनुपपन्नम् ; न हीन्द्रियाणि संहत्यार्थज्ञातृणि । ज्ञाता ह्यात्मा भवतीत्यविवादम् । किञ्चकस्मिन्निन्द्रियेऽपि गते आत्मनः प्रायणमपि प्रसज्येत । न चैतदिष्टं दृष्ट च । अपि चैकेन्द्रियवैकल्येऽपि तदनुभूतार्थविषयिणी स्मृतिर्दृश्यते, सापीन्द्रियात्मवादे न च घटते । यत्पुनरिदमुक्त यद्यद्वयापारफलं तत्तत्कर्तृगामि युक्तमिति, तदप्य- नैकान्तिकम् । यतः परशूरातननिपतनव्यापारजन्यं द्वैधीभावाख्य फलं न च परशुगामि दृष्टम् । यत्तु सात्यतपलं वचनम् तच्छरणागतपरत्राणस्यावश्यकर्तव्यता- मन्यथा च व्याधस्य प्राणयात्र पत्तिं चालोच्योक्तमिति न दोषः । तर्हि मन एवात्मा भवतु ! तथा सतीन्द्रियान्तरदृष्टस्येन्द्रियान्तरेण प्रतिसन्धानं न न घटते ; एकत्वात्मसर्वेन्द्रियाध्यक्षत्वाञ्च । मनसो नित्यत्वादेवेन्द्रियाभावेऽपि तद्विषयस्मरणप्युपपद्यते । एतदपि न चतुरश्रम् : मनसः करणत्वात् । यत्करणं तन्न चेतनम्, यथा चक्षुरादि; बाह्याभ्यन्तरज्ञानकरणत्वेन व बादिभिर्मनसोऽवक्ल,प्तिः अतः करणरुपस्यैव ज्ञानकतृत्वं कथमिव संभवति ? स्वातन्त्र्यलक्षणं हि कर्तृत्वम् करणत्वंतु पराधीनाधिष्ठानाधीनपारतन्त्र्यवत्वम् । अतः कथमिदमन्योन्यविरुद्ध रूपद्वयमेकस्मिन् संभवेत् ? अथ तस्य कारणा- न्तरं कर्तृ, तर्हि नामान्तरेणात्मैवाङ्गीकृतः । अतो न मनसश्चेतनत्वम् । एवं तर्हि प्राण आत्माऽस्तु, तथाच सति जीवच्छरीरे सात्मकत्व- प्रतीतिः लोकान्तरगमनं देहादुत्क्रमणं देहान्तरसञ्चरणं च सुतरामुपव- पद्यते ; गत्वरस्वाभाव्यात्प्राणस्य । अन्यथात्मनः परममहत्वे चाभ्युप- गम्यमाने स्पशशून्यत्वादेव परिस्पन्दानुगमनादयो न मुख्याः स्युः । एतदप्यसारम् । वाय्वात्मकत्वात्प्राणस्य ज्ञानसुखाद्यनुपपत्तेः। ।

·प्रभाकर विजयः -- अपिव सुषुप्तावात्मा वृत्तिहीन इति निर्विवादम् । प्राणस्य तु तदानीमपि श्वासप्रश्वासलक्षणा वृत्तिरुपपद्यते । अतः स्पर्शेन्द्रियग्राह्यघटादिवत्स्फुटमनात्मत्वं प्राणस्य । प्राणव्यतिरिक्त एवात्मा। अस्तु तर्हि बुद्धिरेवात्मा, अजडत्वात्,जड़त्वव्याप्तं शरीरादिषु दृष्ट- मनात्मत्वम् । जडत्वं च संविदि निवर्तमानमनात्मत्वमपि निवर्तयति। अजडत्वं च बुद्धः प्रभाकरैरभ्युपगतमेव । किञ्च यैस्तु संविद्वयतिरिक्त एवात्माभ्युपेतः, तैः संवेदनमत्यङ्गी- क्रियत एव। तदधीनत्वात् तत्सिद्ध। अत उभयवादिसिद्धसंविदैव सकलव्यवहारोपपत्तौ कि तत्त्वान्तराभ्युपगमेन ? नन्वहं जानामीति ज्ञाता व्यतिरिक्त आत्मा प्रत्यक्षतः प्रकाशते , नैवम् तस्य विकल्परूपत्वात् । तदुक्तम्- "अविभागे हि बुद्ध्यात्मा विपर्यासितदर्शनः । ग्राह्यग्राहकसंवित्तिभेदवानिव लक्ष्यते” इति ॥ एतदप्यनुपपन्नम् । क्षणभङ्गिन्याः संविद आत्मत्वे प्रतिविषयमन्यथा भावेन परेछु र्शातस्य परेछु : प्रत्यभिज्ञानानुपपत्तिः । भवति ह्यन्येा ष्ट परेशु रिदमहमदर्शमिति प्रत्ययः । नचास्य निरालम्बनत्वमुचितम्, प्रमाण- विरोधात् । निरालम्बनत्वसाधनानां निरालम्बनत्वे निरालम्बनत्वमेव न- सिध्येत् सालम्बनत्वेनानै कान्तिकत्वम् । अथ विज्ञानलक्षणसन्तानस्थायितया प्रत्यभिज्ञोपपत्तिः, नैवम् ; तस्य स्थायित्वे क्षणिकत्वप्रतिज्ञाविरोधादपसिद्धान्तप्रसङ्गाञ्च । अथ विज्ञानक्ष- णानां भेदेऽपि सौसादृश्यात्प्रत्यभिज्ञोपपत्तिः, लूनपुनर्जातनखकेशादि- जातिविवेकवदिति चेन्न, तत्र तद्वयतिरिक्तः पूर्वापरव्यक्तिदर्शी सादृश्या- नुसन्धाताचैकः समस्ति; अत्रतु विज्ञानव्यक्तीनां क्षणिकत्वेन परस्परा- नुसन्धानं वन संभवतोति न सादृश्यनिबन्धनं प्रत्यभिज्ञानम् । किञ्च सादृश्यमपि क्षणिक स्थायि वा ? क्षणिकत्वे ज्ञानतुल्यत्वान्न तन्निबन्धनं प्रत्यभिज्ञानम् । स्थायित्वे च क्षणिकत्वहानिरपसिद्धान्तश्च । अतः प्रत्यभिज्ञानसमर्श: संविदाश्रयः स्थायी चेतनोऽभ्युपगन्तव्यः ।

·नभवति, आत्मनः शरीरादिभेदसमर्थनम्। ६१ सब विभुः सर्वत्र कार्योपलम्भात् । तथाहि नानादेशेषु सर्वत्र बुद्धि- सुखादीनामुपलम्भात्तत्र सर्वत्रात्मनः सन्निधिरभ्युपगन्तव्यः ; गुणिनम- न्तरेण गुणस्थावस्थानासंभवात्। तत्र गत्का सन्निधौ कल्प्यमाने गति- कल्पनं तत्कारणकल्पनं चेति गौरवं प्रसज्यते: अगच्छतोऽपि सन्नि- धानदर्शनात्। आकाशादौ इमेव विभुत्वं यद्गच्छतोऽपि युगपन्नाना- देशेषु सन्निधानम्। किश्चात्मा, सर्वमूर्तिमद्भिः संयुज्यते, अणुपरिमा- णरहितत्वे सति नित्यद्रव्यत्वात्, यदित्थं तदित्थम्, यथाऽऽकाशादि । अथाणुपरिमाणो भवत्वात्मा, को दोषः ? अयमेव दोषः, अणुपरि- माणत्वे युगपदेव शिरःपावेदना नोपपद्यते । किश्चात्माणुपरिमाणाधारो इन्द्रियग्राह्य गुणाधिकरणत्वात्, घटादिवदिति । ननु भवतु तहिं शरीरपरिमाणः१ तथाहि-आत्मा, यत्रोपलभ्यते तत्प रिमाणः, तत्रैव सर्वत्रोपलभ्यमानगुणत्वात्, यदित्थं तत्तथा, यथाऽन्त- वर्तितयोपलभ्यमानप्रभानुगुणः प्रदोपो गृहपरिमाण इति दिगम्बराः, तत् नोपपन्नम् ; आत्मनः सर्वमूर्तिमद्भिः सह संयोगस्य साधितत्वात् तत्रैवो- पलभ्यमानगुणत्वं विरुद्धम् । दृष्टान्तश्च साध्यविकलः । नहि गृहोदरव- तिनी प्रदीपप्रभा गृहसमानपरिमाणा; तदन्तर्वर्तित्वेन न्यूनपरिमाणत्वात् । नहि समानपरिमाणं गृहान्तरं गृहान्तर्वतिं दृष्टम् । तथा साधनविकलश्च । नहि गृहान्तर्वर्तिनी प्रभा गृहे सर्वत्रोपलभ्यते । किञ्च शरीरपरिमाणत्वे सावयवत्वप्रसङ्गः । यन्निरवयवद्रव्यं तदणु- वा विभु वा दृष्टम् । अत उभयपरिमाणरहितस्य सावयवत्वमेव । किञ्च मशकहस्तिदेहयोरात्मनो विषमपरिमाणत्वप्रसङ्गश्च । तदपि सवयव- स्यैव युज्यते, न निरवयवस्य। तथाच श्रुतिः-"अनन्तमपारं" " सर्व- व्यापी सर्वभूतान्तरात्मा” इति च । भगवद्गीताच-"नित्यः सर्वगतः स्थाणुरिति । एवं चाणुत्वाङ्गुष्ठपरिमितत्ववादाश्च सूक्ष्मत्वाभिप्राया वेदि. तव्याः। अतो विभुरेवात्मा। तथा नित्यश्च आत्मा । उपनिषदश्च कार्यपरा अपि नित्यत्वमसकृद. नुवदन्ति । तस्मादनित्यत्वानुमानान्यपि आगमविरुद्धत्वान्न साध्यसा- धनानि । अतः सिद्ध नित्यत्वम् ।

·१२ प्रभाकर विजयः - तथा प्रतिशरीरं नानाभूतश्च । तथाहि-आत्मभेदप्रतीतिः सर्ववादि- सम्मता। एकात्मवादिनोऽपि भेदप्रतीतिमङ्गीकृत्य काल्पनिकत्वमाहुः । अतोऽयं भेदः पारमार्थिकः काल्पनिको वेति वादिनां विप्रतिपत्तिः। तत्र पारमार्थिकत्वमेव भेदस्य युक्तम्; प्रमाणसिद्धत्वात् । तथाहि- प्रत्यक्षानुमानार्थापत्त्यागमैरात्मभेदोऽवसीयते। प्रत्यक्षेण तावदहमिति भोक्त तया स्वात्मा परात्मनो भिन्नः प्रतीयते । परात्मा चानुमानेनायमिति गृह्यते, नाहमिति । अतो विलक्षणाकारबुद्धिबोध्यतया घटपटयोरिव स्वात्मपरात्मनोः भेदः स्फुटतरः। अथ य एवाहमिति प्रतीयते, स एव परशरीरस्थोऽयमिति प्रतीयत इति, मैवम् ; यदि परशरीरेऽपि स एवात्मा, तर्हि करणभेदेऽपि प्रत्यभिज्ञायेत तथा। यथा कर्तुरेकत्वे करणभेदेऽपि चक्षुषा दृष्टम्यार्थस्य त्वगिन्द्र- येण प्रत्यभिज्ञाय अहमद्राक्षमहं स्पृशामीति, तथा परशरीरस्थ आत्मा परानुभूतमपि प्रत्यभिजानीयात् ; एकत्वादात्मनोऽनुभवितुः। नव-म- नोभेदादप्रत्यभिज्ञ ति-वाच्यम्; मनसोऽपि करणत्वात् । तथानुमानेनाप्यात्मभेदोऽवगम्यते । विवादाध्यसिनोऽयमात्मा, द्रव्यत्वातिरिक्तपरजात्याधारभेदेन नाना ; अश्रावणविशेषगुणाधिकरण- त्वात्, यदित्थं तत्तथा, यथा घटादि, तथाऽऽत्मा,नाना भवितुमर्हति, ज्ञानासमवायिकारणाश्रयत्वात्, मनोवत् ; तथात्मा, नाना विशेषगुणा- धारत्वाद्धटादिवत् । नन्वेकत्वमप्यनुमानेन साधयितुं शक्यते। विवादाध्यासितानि शरी- राणि, एकेनाऽऽत्मनाऽऽत्मवन्ति, शरीरत्वात्, प्रतिवादिशरीरवत् ; तन्न ; सर्वात्मानः सर्वगता इत्यस्मन्मतम् । तत एकस्याप्यात्मनः सर्व- शरीरेषु विद्यमानत्वात् सिद्धसाधनम् । अथैकेनैवात्मनात्मवत्त्वं साध्येत, तर्हि प्रतिवादिशरीरे सर्वेषामात्मनां सद्भावात्साध्यविकलता दृष्टान्तस्य। अथैकस्यात्मनो भोगसाधनानोति साध्यते, ताँ कमेव शरीरं यथा- खस्य भोगसाधनं तथा स्वस्य च भार्यादीनां शरीराण्यपि भोगसाध- नान्येवेति पुनरपि साध्यविकलता। अथ न भोगसाधनत्वमात्र साध्यम्, किन्तु भोगायतनत्वम्, अतश्च न साध्यविकलतेति, n ·। आत्मनः शरीरादिभेदसमर्थनम् किमिदं भोगायतनत्वं नाम ? यदि भोगसाधनत्वम् ; तर्हि पूर्वोक्तमेव दूषणम् । अथ भोगः सुखम्, तदायतनत्वं नाम लुखसमवायित्वमभिप्रेतम्, तदा शरीरेषु सुखसमवायाभावात् बाधितविषयत्वमपसिद्धान्तश्च । सप्रतिसाधनश्च हेतुः। तथाहि-विवादाध्यासितान्येककालवर्तिशरीराणि, खसङ्ख्ययात्म- वन्ति,शरीरत्वात्, प्रतिवादिशरीरवत् । नव जन्मान्तरशरीरेष्वनैकान्त्यम्; एककालवर्तिनां पक्षीकृतत्वात्। नव सौभर्यादिशरीरेषु व्यभिचारः; तेषां युगपदेव बहुशरीरपरिग्रहे प्रमाणाभावात्, पुराणवादानां चान्यत्वात् । यदि तेषामनेकशरीराणि सन्तीत्यभिनिवेशः,तदाऽस्मदाद्य ककालवर्तीनि शरीराणीति पक्ष विशेष एव कर्तव्यः । तथापत्त्यापि भेदोऽवसीयते । तथाहि-सुखदुःखव्यवस्था तावत् प्रतीयते, एकः सुखमनुभवति यदा, तदेवापरो दुःखी दृष्टः ; इयं सुखदुःखादिव्यवस्थाऽऽत्मभेदं विनाऽनुप. पद्यमाना भेदं कल्पयति। नन्वियं व्यवस्था एकात्मकत्वेऽप्युपपद्यते,यथैकशरीरे पादे मे वेदना शिरसि मे सुखमिति व्यवस्था, तथा शरीरान्तरेऽपि व्यवस्थोपपत्तेरन्य- थोपपत्तेरिति, मैवम्, यत्रेकात्मत्वं सम्प्रतिपन्नम्, तत्र सम्बन्ध्यनुसन्ध. नमप्यस्ति, यत्र सम्बन्ध्यनुसन्धानं नास्ति तत्रैकात्मकत्वमपि नास्त्येव । शरीरभेदप्रयुक्तमननुसन्धानं नात्मभेदप्रयुक्तमिति चेन्न:आत्मन एकत्वेपि शरीरभेदे जातिस्मरस्यानुसन्धानदर्शनात् । तथा बालस्य स्तन्याभिला. षादेर्जन्मान्तरानुभूतहर्षहेतुत्वस्मरणनिबन्धनत्वाच । एतच्च सर्ववादि- भिरभ्युपगतमेव । अन्यथाऽस्मादेव स्तन्याभिलाषानुपपत्तः । जन्मा- न्तरश रीरानुभूते सर्वेषां सर्वविषयमनुसन्धानं किमिति नास्तीति चेन्न; वर्तमानशरीरानुभूतेऽपि अनुभूतस्य सर्वस्यानुसन्धाननियमाभावात् । अतोऽत्यन्ताननुसन्धानमात्मभेदे सत्येवोपपद्यते न शरीरमात्रभेदे। एतेन-मनोभेदादननुसन्धानमित्यपि-प्रत्युक्तम् । अतोऽर्थापत्त्या. प्यात्मनानात्वसिद्धिः । तथागमादपि-"द्वे:ब्रह्मणी वेदितव्ये परं चापरंच” “द्वा सुपर्णा सयुजा सखाया समान वृक्ष परिषस्वजाते। तयोरन्यः पिप्पन्न स्वाद्वत्ति ·प्रभाकर विजयः ANNA । - अनश्नन्नन्यो अभिचाकशोति” । “पृथगात्मानं प्रेरितारं च मत्वा” “सर्व एतेऽ प्यात्मनोऽभ्युञ्चरन्ति” “सोऽश्नुते सर्वान्कामान्सह ब्रह्मणा” “एको वहूनां विद्धाति कामान्” “निरञ्जनः परमं साम्यमुपैति" "मम साधर्म्य- मागताः” “उत्तमः पुरुषस्त्वन्य” इत्यादि श्रुतिः स्मृतिरपि, तथा "ब्राह्मणो बृहस्पतिसवेन यजेत” “राजा राजसूयेन" “वैश्यो वैश्यस्तोमेने" त्यादिकर्मविधयोऽधिकारिभेदार्थमात्मभेदमाक्षिपन्ति । ननु भवतां कृत्स्नस्यागमस्य कार्यपरत्वेन प्रामाण्यान्न सिद्धार्थभूता- त्मभेदप्रामाण्यमुपपद्यते, नैवम् ; एकात्मवादनां भवतां सिद्धेऽपि प्रामाण्यादात्मभेदे प्रमाणमेवागमः । अस्माकं तु कार्यपरत्वेऽपि भेदानु- वादकत्वादेवागमसिद्धो भेदः । एवं नानात्वग्राहकप्रमाणविरोधादेकत्व- श्रुतयोऽप्यन्यथा व्यावर्णनीयाः। नच प्रत्यक्षादिविरोध आगमस्यैव बलोयस्त्वम्, तथा सत्युपनिषद्वाक्यानां क्वचिद्गौण्या व्यावर्णन स्वशास्त्र क्रियमाणमसङ्ग तं स्यात्। अतो नाम्नायस्य बलोयस्त्वम् । अतः प्रत्यक्षाद्यविरोधेन तवादा निर्वर्णनीयाः तत्रैकमेवाद्वितीयमित्याद्य फत्वश्रुतय एकस्मिञ्छरीरे एक एव स्वामीत्येवंपराः। “नेह नानास्ति किञ्चने” त्यादिनानात्वनिषेधश्रु- तयोऽनेकशरीरग्रहणेऽप्येक एवात्मान नाना इति, एवं"एप नेति नेती"त्या- यस्तु देहेन्द्रियादिभ्यो भेदपराः। तस्मादागमादप्यात्मनानात्वं सि- ध्यति । एवंच सति नानात्मवाद एव बद्धमुक्तव्यवस्थोपपत्तिः। एकत्वेतु काल्पनिकी बद्धमुक्तव्यवस्थेति चेत्, तर्हि बन्धमोक्षयोमिथ्यात्वात्साधु समर्थितोऽद्वैतवादिभिर्मोक्षः । तथा विषयग्रहणे ग्राहकत्वेनैवात्मनः सिद्धिः; न ग्राह्यत्वेन, एकस्य- कर्मकर्तृत्वविरोधात् । यदि विषयग्रहणे कर्तृतयात्मा न प्रकाशते, तदा स्वपरवेद्ययोरनतिशयः स्यात् । अथोच्यते ग्राहकतयाऽनवभासेऽपि आत्मपरवेद्ययोरतिशयः सिध्यत्येव । तथाहि-स्वसमवेतज्ञानजननमेव स्ववेद्यस्यातिशयः, परसमवेतज्ञानजननमेव परवेद्यस्य। यथा यस्यैव गमनं तक्षणं स्पन्दनं तस्यैव देशान्तरप्राप्तिः, नास्पन्दनवतः ; अथ स्वपरसंबन्धिज्ञानजननव्य- ·६५ -------- आत्मनः शरीरादिभेदेनसमर्थनम् वस्थैव कथमवगम्पत इति चेत्,स्वकीयपरकीयेन्द्रियार्थसन्निकर्षादिक्षा- नहेतुसामग्रीभेदेन सुखमवगन्तु शक्यते । ननु ग्राहकस्यापि तत्सामग्र्यन्तर्भूतत्वेनावगमप्रलङ्गः: नैवम्, इन्द्रिया- दिवदनवगतस्यापि सत्तयापि कारणत्वसंभवात् । विषयबोध एवात्मबोध इति च भ्रान्तभाषितम्, नान्यस्य बोधेनान्यस्य सिद्धिः, अतिप्रसङ्गात् । किञ्च संविदधीना च सकलभावव्यवस्थासिद्धिः, सा विषय- प्रकाशकाले न प्रकाशते, किमुत पुनस्तदाश्रयस्यात्मनः प्रकाशे। यत्तु घटमहं जानामीति विषयप्रकाशकाले सर्वत्र नियमेन त्रितयं प्रकाशत इत्युच्यते, तदपि सर्वलोकविरुद्धम्, घटोऽयं पटोऽयमिति विष- यमात्रस्यैव प्रकाशनं सार्वत्रिकम्, यत्तु क्वचित् ज्ञानव्यवहारः, स प्राक- ट्याद्यनुमितज्ञाननिवन्धनः प्रकाशः । ज्ञातृव्यवहारस्तु मानलप्रत्य- क्षहेतुक इति न विषयबोधादात्मसिद्धिः । अपिच यदि घटमहं जानामीति व्यवहारादात्मसिद्धविषयज्ञाननिब- न्धनत्यम्, तर्हि वाक्षुषं रूपं श्रावणः शब्द इत्यादीन्द्रियविशिष्टव्यव- हाराच्चक्षुरादिसिद्धिरपि रूपादिज्ञानात् स्यात् । अथ तत्रानुमानसिद्धचक्षुगदिनिबन्धनचाक्षुषादिव्यवहारः, तमुत्रापि ज्ञानान्तरनिबन्धन इति तुल्यचर्चः । न चैकस्य कर्मकर्तृभावविरोधः, रूपभेदादपि तदुपपत्तः, चेतनत्वादिरूपे ग ग्राह्यत्वं ज्ञातृरूपेण ग्राहकत्व- मिति। अत्रोच्यते-सवेविषयबोधे आत्मनोऽहमिति प्रतीतिरास्थेया,अन्यथा मयेदं विदितमिति प्रतिभासाभावप्रसङ्गात् । भवतिच विषयवित्तौ मयेदं विदितमिति सर्वेषां सर्वत्र प्रतिभासः। तदनवभासे स्वपरवेद्ययोरनतिशयो न स्यात् । अस्तिव वैलक्षण्यं स्वरूपतः कार्यतश्च । स्ववेद्य तु स्वप्रतियो- गितया प्रकाशते,परवेद्यं तु परप्रतियोगितया। यथा स्ववेद्यः स्वव्यवहारः कार्यम् , परवेद्यः परव्यवहारः, योऽयं स्ववेद्यस्य परवेद्यादतिशयः सो- ऽसति स्वभावे नोपपद्यत इत्यर्धापत्तिः ग्राहकसिद्धौ प्रमाणम् । नन्वतिशयोऽन्यथाप्युपपद्यते। स्वसमवेतज्ञानोत्पत्तिरेव स्ववेद्यस्य परवेद्यादतिशयः, यथा यस्यैव गमनं तस्यैव देशान्तरप्राप्तिरिति, तन्न; यदि ·६ ६ प्रभाकर विजयः Param - स्वसमवेतज्ञानाद्वेद्यमानमेव ज्ञानम् तदा ज्ञाताद्विषयादज्ञातस्य सोऽतिशयो भवतु, न परज्ञानात् स्वज्ञानस्य, यदा पुनः स्वसमवेतज्ञान आत्मनोऽपि- प्रतीतिरस्ति, तदा स्ववेद्यस्य परवेद्याद्रूपवैलक्षण्यं कार्यवैलक्षण्यं चोपप- द्यते ; अभातस्य व्यवहारानुपपत्तेः । नव वास्तवज्ञानसमवायमात्रादसा- धारण्या; [ण्यम् ) व्यभिचारात्, नहि स्वकीयेन दीपेन स्वस्येव प्रकाशो न परस्येति नियमः। यत्तु विषयमात्रमेव प्रथते, व्यवहारोऽपि तस्यैव, आत्मव्यवहारस्तु न विषयग्रहणनियत इति, तन्न, यत्र घटमहं जानामीति आत्मव्यवहारः सम्प्रतिपन्नः, तत्रापि नात्मविषयज्ञानादह व्यवहारस्योपपत्तिः, आत्म- विषयज्ञानस्य शशविषाणायमानत्वात् । नचासिद्धनान्यथोपपत्तिर्वक्तु शक्यते । अतस्तत्रापि विपयबोधादेवाहं व्यवहार इति वक्तव्यम् । एवंच सति यत्र विषयमात्रव्यवहारः घटोऽयमिति, तत्रापि विषयज्ञानादेव कर्तृतया आत्मा मे ज्ञात इति,यदि परं व्यवजिहीर्घाभावादात्मनि संविदि व्यवहारो न जातः । नच ज्ञातस्य सर्वस्य व्यवहारनियमः, निर्विकल्पादौ- व्यभिचारात् । अतो विषयबोधादेवात्मा च साभासोऽङ्गीकर्तव्यः । किञ्च यद्यर्थमात्रस्यैव ज्ञानम्, न ज्ञानशात्रोः, तदेवं प्रतीतिः स्यात् । घटस्तावदयं ज्ञायते, न वेति न विद्मः, मम वा प्रतिभासते परस्यवेत्यपि नविदुम इति । नच तथा दृश्यते । यत्तु चाक्षुषं रूपमित्यादिप्रतीतिव्यवहाराभ्यां चक्षुषोऽपि विषयज्ञानेन प्रतीतिप्रसङ्ग इनि, तदयुक्तम्, तथाविधप्रतीतिनियमाभावाच्चक्षुराधनु- मानज्ञानपूर्वकत्वमेव निश्चीयते ।अतु ज्ञानान्तरमेव न संभवति, व्यवहा- रोऽपि नियत इत्युक्तम् । नच मानसप्रत्यक्षेणात्मविषयज्ञानं भवति, एकस्यैव कर्तृकर्ममावविरोधात्। नच रूपभेदात्कर्तृकर्मभावोपपत्तिः, निरंशत्वात् ग्राहकैकरूपत्वाञ्चात्मनः । द्रव्यादिपत्वं तु नात्मन एव । ननु क्रियाजन्यफलभागित्वं हि कर्मत्वम्, यथा गमनजन्यफलभा. गिनो ग्रामस्य, अत्रापि संवेदनक्रियाजन्यफलं भासन व्यवहारो वा, तदुभयमप्यात्मन्यभ्युपगतमेव, अतो न कर्तृत्वम् ; नचैकस्य कर्मकर्तृ- भावः क्वचिदपि दृष्टः। तस्मादात्मविषयमात्मकतृ कमेव किमपि शान- शशविथाणतुल्यमेव ।

·६७ " आत्मनः शरीरादिभेदेनसमर्थनम् किञ्च घटमहं जानामीति वर्तमानप्रतीतिव्यवहारौ दृश्येते; तत्रभवतां ज्ञानस्य क्षणिकत्वेन स्वानुमानकालेऽतीतत्वात् अज्ञासिषमिति भूतप्रती. तिव्यवहारावेव स्याताम्, न वर्तमानप्रतीतिव्यवहारौ। किश्चानुमानादप्यात्मनो ग्राहकतया सिद्धिः; घटमहं वेद्मीत्यात्मनो ग्राहकतया भानं सर्वेषां संमतमेव। तदिदं ग्राहकतया भानम् : विषय- वित्त्यधीनम् , भानत्वाद्वित्तिवेद्यभानवत् ; वित्तेश्च विषयवित्त्यधीनत्वं साधितमेव। अपिचात्मसाधिका संवित्,स्वाश्रयव्यतिरिक्तकर्मिका,सकर्मकक्रिया. स्वात्, पाकादिवत् घटमहं जानामोत्यात्मनो व्यवहारः, घटज्ञाननिबन्धनः, तदनन्तरमुपजायमानत्वात्, घटव्यवहारत्वात्, आत्मविषयज्ञानानन्तरमु- पजायमानत्वात् । तदनन्तरमुपजायमानत्वमसिद्धमिति चेन्न, आत्मावि. षयज्ञानस्यैव शशविषाणतुल्यत्वादसिद्धिरन्यथासिद्धिर्वा वक्त न शक्यते। किञ्च विवादाध्यासितात्मस्वरूपसिद्धिर्विषयानुभवनिबन्धना, आत्म- स्वरूपसिद्धित्वात् ; जाग्रत आत्मस्वरूपवत् ; यथा सुषुप्तिकान्ते आत्म- स्वरूपसिद्धिर्नास्ति, प्रबोधदशायां विषयानुभवदर्शनादात्मस्वरूपसिद्धिनि- श्चीयते तद्वदित्यर्थः । अतस्सिद्धम्- “बुद्धीन्द्रियशरीरेभ्यो भिन्न आत्मा विभुभ्रवः। नानाभूतः प्रतिक्षेत्रमर्थवित्तिषु भासते ॥” इति ॥ इति नन्दीश्वरश्वरस्य प्रभाकरविजये आत्मनिरूपणप्रकरणम् ।

·1 (२०) व्याप्तिसमर्थनम् ॥ इदानीं सकृदर्शनगम्या व्याप्तिरिति प्रतिपाद्यते । संयुक्ताविमावग्नि- धूमाििक्त प्रतिपत्तिरस्तीति निर्विवादम्। अत्रच देशकालाभ्यां संयोगेन व विशिष्टावग्निधूमौ प्रतीयेते ; गुणानां द्रव्यपरतन्त्रस्वभावत्वात् । तदु- क्तम्-गुणानां च परार्थत्वादिति। तच्च शब्दानामेव पदार्थान्वयविष- यमिति चेन्न, तस्यापि प्रत्यक्षमूलत्वात्। लोके तु येन प्रकारेण पदार्थानां परस्परान्वयः प्रत्यक्षादिभिर्निश्चितः, तथैव शब्दो ब्रवीति, इतरथा वेद- वाक्येषु यथाश्रु तार्थपरित्यागेन लक्षणया गौण्या वा वृत्याऽन्यथावर्णन क्रियमाणमयुक्त स्यात् । अतोऽन्वयमात्रविषयो न्यायः, न शाब्दविषयः । संयोगस्य च देशकालयोश्च द्रव्यविशेषणत्वेन प्रतीतौ स्थितायां संयु- कावग्निधूमौ इदानीमग्निधूमावित्यन्वयो भवति, नेदानोमग्निधूमयोः संयोग इति; इतरथा संयोगस्य देशकालविशेषणत्वं किमिति नाश्रीयते ? ततश्च यावद्दव्यभावितथा संयोगस्य प्रतीतत्वात् यत्र धूमस्ताग्निसंयोग इत्यनौपाधिक एव धूमस्याग्निसंबन्धः सकद्दर्शन एव सिद्धः। संयोगस्य च देशकालावच्छेदे इदानीमग्निधूमयोः संयोग इत्यन्वयो भवति । ततश्च देशान्तरे कालान्तरे वा संयोगस्यागृहीतत्वाद् योदर्शनमपेक्षणीयम् । नव तथाऽन्वय इत्युक्तम्। ननु संयुक्ताविमाविति प्रतिपत्तावेवं स्यात्, अयमनयोः संयोग इति प्रतिपत्तौ विपरीतं स्यात् ? नैवम्, अस्तु तावदयमनयोः संयोग इत्यपि प्रतीतिः, तत्र न व्याप्तिग्रहणमस्माभिरुच्यते; देशकालावच्छेदेन संयोगस्य ग्रहणात्, किन्तु संयुक्ताविमाविति हि प्रतिपत्तावेवानौपाधिकत्वग्रहणम् । एतदेवाभिप्रेत्योक्त प्रकरणपश्चिकायाम्- “संयुक्ताविमाविति हि प्रति- पत्तिः, न पुनरयमनयो संयोगः" इति । ननु धूमव्यक्तिविशेषेण संयोगस्यान्वयात् व्यक्त्यन्तरस्य च व्याप्त्य- नुपगमः, नैवम् धूमजात्युपलक्षितस्य विशेषस्यान्वयोपगमात् । व्यक्तिभेद उपाधिरिति शङ्कायां व्यक्त्यन्तरेऽपि संयोगदर्शनेनैव शङ्कानिवृत्तिः । .

·- व्याप्तिसमर्थनम् ननु धूमजातेरपि ब्यक्तिमात्रेणैवान्वयः, नैवम् ; यदि सामान्यमन्तरे- 'णापि व्यक्तग्रहणमस्ति, तदा स्यात्सामान्यस्य गुणभावः, न च सामान्य- मन्तरेण कदाचिदपि व्यक्तः प्रतीतिः । नहि रूपशून्या काचिदपि रूपिबुद्धि- रस्तीत्युक्तत्वात् । अतो जातिविशिष्टस्यैव प्राधान्यात्, तेन संयोगस्या- न्वयात् सर्वधूमवता सकृदेवाग्निसत्ता गृहीता भवति। तदुक्तम्-तथा च सति धूमसत्तैव देशान्तरे कालान्तरे वा प्रमाणमपेक्षते, न च तस्यां सत्या- मग्निसंयोग इति । एवं गृहीतेऽप्यनौपाधिकत्वे या पाधिशङ्का कस्यचि- त्स्यात्, तदा भूयोदर्शनादेव शङ्कानिरासमानं क्रियते, न व्याप्तिग्रहणम् । ननूपाध्यद (श) नेऽपि शङ्कोदयादेव दर्शनमपि शङ्कितमेव स्यात्, एवं तय तिप्रसङ्गः, घटादिग्रहणेऽपि बाधकशङ्कया घटादिग्रहणस्याप्यनिश्चय- प्रसङ्गः। नन्वग्निना संयोगस्य सकदर्शनेऽन्वयात् सकृद्दर्शनेनाग्निना धूमानुमान प्रसज्यते, जैवम्, सकृद्दर्शनेनैवाग्ने मसंयोगोऽप्यनौपाधिक इति प्राप्तम्, उत्तरकालं तु आर्टेन्धनाथु पाधिदर्शनादौपाधिकत्वनिश्चयः । न चोपाधि- दर्शनादौपाधिकत्वनिश्चये उपाध्यदर्शनेऽपि तत्प्रसङ्गः; अतः सद्दर्शना- देव व्याप्तिग्रहः, न च सकद्दर्शनस्याशक्तौ भूयोदर्शनस्यापि शक्तिः, भूयो- दर्शनानामपि प्रत्येकं सकृद्दर्शनत्वात् । न च दर्शनानां भूयस्त्वं ग्राहकम् । रत्नतत्त्वग्रहणे तथा इष्टमिति चेत्, नैवम्, न तत्रापि भूयोदर्शनस्य ग्राह- कत्वम्, किन्तु विवेचकाकारग्रहणे प्रवृत्तस्तस्य चातिसौक्षम्यान्मनस्त- मवधानाद्यभावाञ्च न तत्त्वं ग्रहीतु प्रभवति, केवलं रत्नमात्रमेव गृह्णाति, एवमनेकदर्शने जाते मनस्लमवधानादिसामग्रीसंभवात् अर्थादेकदा तत्त्वं गृह्णाति । अतो न भूयोदर्शनस्य तत्त्वग्रहण उपयोगः । भूयोदर्शनस्य कार- णत्वाभ्युपगमे इन्द्रियसंबन्धादिवत्सर्वेषां भूयोदर्शननियमोऽपि स्यात् । न च तथा दृश्यते, एकस्त दर्शनादेव तत्त्वं गृह्णाति, अपरस्तु शतदर्शनात् । अतो न भूयोदर्शनाद्नतत्त्वग्रहणम्। यत्तूक्त सद्दर्शनस्यासामर्थेऽप्येकस्य दर्शनजातीयस्यैव सामर्थ्य संभवति, तथा एकस्य वृश्चिकदंशस्य मरणहेतुत्वं एकस्य (?) खजूरस्य पिण्डवत्त्वमित्यादि, तदप्ययुक्तम् तत्रापि भ्रान्तिभेदेन देशभेदेन वा सा- ·प्रभाकर विजयः mahese मर्थं कल्पनीयम् , नत्वेकविधस्यैव शक्तिद्वयम् । अतः मदर्शनगम्या व्याप्तिरिति । amawe इति व्याप्तिसमर्थन समाप्तम् diwak (२१) अथ भेदाभेदनिरासप्रकरणम् ।। सम्प्रति भेदाभेदी निराक्रियेते । केचिजातिव्यक्ति गुणगुण्यवयवाव- यव्यादीनां भेदाभेदौ वर्णयन्ति । तथाहि--जातिव्यक्तयो दस्तावत्सर्वज- नसिद्धः । अभेदोऽपि तयोः प्रतीयते। खण्डो गौरित्यत्र प्रतीतौ तावत्ख- ण्डतादात्म्येन गोत्वं प्रतीयते; अन्यथा खण्डश्च गौश्चेति प्रतीतिः स्यात्, खण्डस्य गोत्वमिति वा। न कदाचिदपि तथा प्रतिपत्तिः। अतः चण्डतादा ल्येन गोत्वस्य प्रतीतित्वात्खण्ड एव गौरित्यभेदः प्रतीतः। तथाऽत्रव प्रतीतौ खण्ड एव गौः, न मुण्ड इति व्यवहारात्, खण्डतादात्म्येन प्रति- पन्नस्यैव मुण्डागदोऽवसीयते। तथा मुण्डो गौरित्यत्र मुण्डतादात्म्येन प्रतिपन्नस्य सामान्यस्य न खण्ड इति व्यावृत्तिदर्शनासोदोऽप्यवसीयते । एतदुक्त भवति-यस्यां ध्यक्तौ तादात्म्येन सामान्यस्य प्रतीतिः, तस्यां व्यक्ती तया प्रतीत्या तभेद एव प्रतीतः । अथास्यामेव प्रतीतौ भेदस्य विषयीकर्तुमशक्यत्वम्, किन्तु व्यक्त्य- न्तराट् दः प्रतीयते, अतो जातिव्यक्त्योः प्रत्यक्षेणैव भेदोऽभेदश्च प्रतीतः। नव भेदाभेदावेकन संभवतः, विरुद्वत्वात् , सदसत्त्ववदिति वाच्यम् विरोधाभावात्, ययोरेकत्र प्रतीतिर्नास्ति, तयोरेव विरुद्ध त्वम् , यथा सदसतोः। तदुक्तम्- 'प्रतीयते चेदुभयं विरोधः कोऽर्येमुच्यते।” इति । प्रतीतयोरपि विरो- धेऽङ्गीक्रियमाण एकस्यैव सामान्यस्य नानाभूनासु व्यक्तिषु युगपत्परि- समाप्य वृत्तिर्नाङ्गीक्रियेत । यदि प्रतीतिबलादङ्गो क्रियते, तर्हि भेदाभेदयो- रपि समानमिति तुल्यवर्चः। किञ्च प्रथमव्यक्तिदर्शने तावदेव प्रतीयते, तदानीमनुवृत्ताकारस्य न प्रतीतिरेवाङ्गीकृता सर्ववादिभिः । किंचाभेदप्रतीतिर्नास्तीति यो वदति, Heman ·अथ भेदाभेद निरासप्रकरणम् तस्य सर्वलोकविरोधः । सर्वेषामेव विस्फारिताक्षाणां पुरतः स्थितेषु वस्तु पु प्रथममेकाकारेणैव प्रतीतिः। अतः सर्वेषु वस्तुषु सर्वेषां प्रथम- मभेदप्रतीतिरेव समुत्पद्यते, पश्चाट्दप्रतीतिः । अतोऽबाधितविषयप्रतीति- सिद्धौ भेदाभेदौ नापह्नवमर्हतः। किञ्चायं गौरिति सामानाधिकरण्येन प्रतीतिरस्तीति निर्विवादम् । तत्रात्यन्तभिन्नयोर्गवाश्वयोः यथा सामानाधिकरण्यं न दृश्यते, तथाऽत्य. न्ताभिन्नजात्यादिस्वरूपप्रतिपत्तौ न च दृश्यते। अतोऽत्यन्तभिन्नादत्यन्ता- भिन्नाञ्च व्यवृत्तं सामानाधिकरण्यं भेदाभेदौ कल्पयति । न च वाच्यमत्य- न्तभिन्नयोरपि प्रकारप्रकारितया प्रतीतत्वेन सामानाधिकरण्योपपत्तिरिति'; प्रकारप्रकारित्वस्यैवात्यन्तभिन्नयोरत्यन्ताभिन्नयोश्चादर्शनातदपि भेदा- भेदमेव कल्पयति । नात्यन्तभिन्नयोर्दण्डपुरुषयोः प्रकारप्रकारित्वं सा- मानाधिकरव्यं वा दृश्यते। न च समवायनिवन्धनं सामानाधिकरण्यम्; समवायसंबन्धस्यैव प्रमाणाभावेनानभ्युपगमात् । अतो येन पिण्डेना- भिन्न सामान्यं प्रतीयते, तदपेक्षया भिन्नमेव पिण्डान्तरापेक्षयाऽभिन्नम् । यथा एक एव देवदत्तः पुरुषान्तर पेक्षया दीर्घः प्रतीयते, स एवान्या- पेक्षया ह्रस्वो भवति; तथा भेदाभेदावप्येकप्रतीतिवलसिद्धत्वान्नापह्नव- , महतः । तदुक्तम्- सर्ववस्तुपु वुद्धिर्या व्यावृत्त्यनुगमात्मिका । जायते द्वयात्मकत्वेन विना सा च न सिद्धयति ॥ इति ॥ अत्रोच्यते-ययोर्जातिव्यक्तयोर्भेदः प्रतीतः,तयोरेवाभेदः प्रतीयत इति दुघटं वका तथाहि-अनुवृत्ताकारस्वभावा जातिः प्रतीता, व्यावृत्ताका- रस्वभावा च व्यक्तिः । अत आकारद्वयव्यतिरेकेण तयोरभेदकं नामाका- रान्तरं न पश्यामः । आकारान्तरभासेऽपि सोऽपि तृतीय एवाकारः स्यात्, नतु जातिजातिमतोरभेदावभासः सः , यथायमनयोः संयोग इति प्रतीतौ संयोगिद्वयाकारव्यतिरेकेण संयोगाकारस्तृतीयः। ननु यथा संयोगिनोराकारः संयोगाकारः, एवं जातिव्यक्त्योरभेद इति प्रतीतावभेदाकारे जात्याद्याकारो न स्यात् । अथोच्येत न वयं जातिव्य- क्त्योरभेद् इत्यभेदप्रत्तिपत्तिमभ्युपगच्छामः, किन्तु भिन्नाकारेण प्रतिप- ,

·No text on this page.