·UNIVERSAL
LIBRARY
OU_184600
LIBRARY
UNIVERSAL

·OUP-67-11-1-68-5,000.
OSMANIA UNIVERSITY LIBRARY
S491-25
VISM
Accession No. SI525
Call No.
Author
कोचदेव
Title
This book should be returned on or before the date last marked below.
मुषोत्याकाम 1912
. .. .
--

·No text on this page.

·sis25 S4912 तत्युरुष समासः । V95M ४८१ व्यं पूर्वम् । (व्यं ११, पूवं १।)। परं व्यं पूर्व स्यात् से सति । राजानमतिक्रान्ता अतिराजी, अतिखी, अत्यङ्गः, अतिस्त्रिः । प्यन्तेन सह नित्यं षः स्यात् । निष्कान्तो वनात् निर्वणः, अपगतो ग्रामात् अपग्रामः, अन्तर्गतो मुखात् अन्तर्मुख इत्यादि । क्वचिदन्यत्रापि । एतैः सूत्रैर्यताप्राप्तः सस्तत्रापि सस्तत्रापि शिष्ट- प्रयोगदर्शनात् षः स्यात् । पुनाराजः पुनर्गवः भूतपूर्वः (१) पुनः- शिल्पी अविनाभूतम् अविनाभावः सहभावः अन्यथोपपत्तिः (२) अध्वगन्तव्य इत्यादि । अस्याद्यन्तेनापि कतोपपदस्य। स्याद्युत्पत्तेः प्रागपि कदन्तेन सहोपपदस्य नित्यं षः स्यात्। कुम्भं करोतीति कुम्भकारः, शति- ग्रहः, धनकोतीत्यादि । हरिभाविनीत्यादौ तु गिनोऽन्यार्थत्वात् ह एवोक्ताः । न ह्यादिनिमित्तस्य प्रत्यादेः । यादिनिमित्तस्य प्रत्यादेः कुप्रादेरित्यनेन प्राप्तः षो न स्यात् । वृक्षं प्रति विद्योतते विद्युत, अभिमन्युरर्जुनतः प्रति स्थित्वा परीत्यादि। व्यम्। व्यमिति सविधायकलक्षणे पीनिर्दिष्टस्योप- गतः, विगत्तेभ्यः (१) पुनाराज इत्यत्र सख्य होरात इत्यनेन, पुनर्गव इत्यत्र गोरतार्थे इत्यनेन षप्रत्ययविधानार्थ समास विधानम्। भूतपूर्व इति भूतः पूर्वमित्यर्थः। एवम् चध्वा गन्तव्यः अध्वगन्तव्य इति । (२) अन्यथोत्पत्तिरिति अन्यार्थोपपत्तिरिति च पाठान्तरम् । Checkod 1969 ·४८२ मुन्धबोधं व्याकरगाम् । च इति षः, इति षः। लक्षक, तेन पूर्वकाय: अईपिप्पलीत्यादौ पूर्वादीनां पूर्वनिपातो, न तु शाकं प्रति इत्यत्र प्रतेरिति। अतिराजीति-अतिक्रान्ता राजानमित्यादिरूपेणार्थकथनमित्यन्ये । सख्यहोराज्ञः षः षगे वित्त्वादो। अतिखीत्यत्र शुनोऽत्यप्राण्युपमानात् अत्यह इत्यत्र सख्य होरान इति षे सबैकदेशत्यादि- नाङ्गोऽह्लादेशः। पूर्वदार्थ प्राधान्येऽपि षविधानस्येत्यादि फलम् । एवम् अतिन दिः अतिभर्ता अतिधर्म इत्यादी कादयो न स्युः अहत्वात् । अतिस्त्रिरिति-परदार्थस्याप्राधान्याहौणत्वेन गवाबादे- रिति स्वः । राजदन्तादिषु परम् । प्राप्तपूर्वनिपातं दं राजदन्तादिषु पठितं चेत् परं स्यात् । दन्तानां राजा राजदन्त : लिप्तवासितं सिक्त संमृष्टं नग्नमुषितं भृष्टलुठितं (१) अवलिन पक्कं अर्पितोदस्तः उप्तगाढ़ः। सप्तसु पूर्वकालस्य लक्षणस्य विषयः । उदूखल- मुषलं तण्डुल क्लिन्नं चित्ररथवाहीकं विष्वक्सेनार्जुनी चित्रास्वाती भाउपतो पुत्त्रप्रस्वी केशश्मथू विशेषण विशेष्ये स्नातकराजानौ प्रतिष्ठालिसे शूट्राचार्यो मर्यादाभिविधी शिरोजानू पाण्डुस्त- राष्ट्री (२)। अलावूश्च कर्कन्धूश्च ते, ईदूतोर्वा परदे इति स्वः, ते च दृन्भूय ता अलावुकर्कन्धुटन्भ्वः । उदूखलादिभिर्मुषलादीनां चे परनिपातः । विशेष्यविशेषणे इत्यपि स्यादिति कश्चित् । (?) भ्रष्ट लचितमिति संक्षिप्तसारे, मृष्ट लुञ्चितमिति पाणिनीये । (२) हनोदाहरगोषु तु कस्यचित् बह्नचत्वात् कस्यचिदनभ्यस्तित्वात् कस्यचित् कनिष्ठादित्वात् परवर्तित्वप्रसक्तो तबिरास इति वृहन्मुग्धबोधम् ।

·तत्पुरुष समासः। ४८३ ३६८। संख्याव्याद्रात्राङ्गुलिभ्यामः । ( संख्या-व्यात् ५१, रात्रि अङ्गुलिभ्यां ५॥, अः १। )। संख्याया व्याञ्च पराभ्यां राङ्गुलिभ्या-मः स्यात् यादौ, न तु तार्थे । अतिरात्रः अत्यनुलः । हरिणा नातो हरित्रातः । विष्णवे दत्तं विष्णु दत्तम् । अच्युतात् जातम् अच्युतजातम् । कृष्णस्य सखा कृष्णसखः, । इति । एवं वनस्याग्रे अग्रेवनं, रात्रीणां गणो गणरात्रं, वाणस्य वारो वारवाणः, अन्तरं गृहं गृहान्तरम् (१) अन्तरशब्दोऽत्रान्यार्थः, खः परं परख इत्यादि। शेष शिष्ट प्रयोगानुमारेग नेयम् । ३६८ । संख्या। मण्डक गत्या यादावित्य नुवर्तत न च तत्र यो संख्यावाचिनी रात्रेः पाविधानात् षगयोरेवास्य विषय इत्यत आह यादाविति । तत्र षित्त्वात् स्त्रियामीब्विधानात् संख्याग्रहगणं कर्त्तव्यमिति वाच्यं, रात्रान्ताना- महोरात्रादित्वादेव पुंस्त्वात् । संख्याव्यादिति कनिर्देशान यथासंख्यमित्यत आह-अतिरात्रः अत्यअन्न इति । गे तु इयोः रानयोः समाहार: दिरात्रम् । एवं निर्गतमङ्गुलिभ्यो निरङ्गलं, हे अङ्गली परिमाणमस्य ग्रङ्गुलं क्षेत्रं, बङ्गला भूमि: । “भूमे- रप्यईमङ्गल" मिति तु यवमानार्थोऽङ्गलशब्दस्त थाच “अङ्गुलन्तु यवो मत” इत्यमरमाला । कृष्णसख इति-सख्यहरिति षः । महा- (१) ग्टहान्नरमित्यत्र विशेष्यत्वात् ग्टहशब्दस्य कर्मधारये परवर्तित्वनिरासः । एतत्सम्बं गणपाठसामर्थ्यादिति रहन्मुग्धबोधम् ।

·४८४ मुग्धबोधं व्याकरणम् । , महाघासः, ग्रामतक्षः, मृगसक्थं, जालसरसं, मण्डूकसरसं, राज- गवः, वर्षा रात्रः। ३६६। मुख्यार्थोरसः । ( मुख्यार्थोरसः ५।)। मुख्यार्थादुरसशब्दादः स्यात् यादौ । अखोरसं, मुख्योऽश्वः पुरुषेषु उत्तमः पुरुषोत्तमः, अवन्तिषु अवन्तिब्रह्मः । इति षः । इत्यर्थः । इति षः। कालस्य घास इति-महतो महत्या वा घास इति वाक्यं, घासशब्दे परे महतस्तत्योराः। ग्रामतक्ष इति -ग्रामस्य तक्षा इति वाक्यं, कौट- ग्रामादिति षः । मृगसकथमिति मृगस्य सक्थि इति वाक्यं, पूर्वोत्तरमृगादिति षः। जालसरसमित्यत्र सरोऽनोऽयोऽश्मन कालकूटाख्यगरलस्य सर: कालसरसं कालियद इति परे। राजगव इति-गोरतार्थ इति षः । वर्षारात्र इति--वर्षाणां रात्रिरिति वाक्यं, सबैकदेशेत्यादिना षः । मुख्या। मुख्योऽर्थो यस्य तत् मुख्यार्थ, तच्च तत् उरश्चेति तस्मात् । अखोरसमिति - अखस्य उर इति वाक्यम् । उरःशब्दो मुख्यवृत्त्या हृदयवाची, लक्षणया प्रधानार्थः, तथाहि यथा उरः शरीरावयवानां प्रधान तथा अश्वानां प्रधानमित्यर्थः । मुख्यार्थादिति किं ? मैत्रस्योरो मैत्रोरः। अवन्तिब्रह्म इति-- अवन्तिर्देशभेदः, तत्र ब्रह्मा ब्राह्मण: । एवं सुराष्ट्रब्रह्मः कान्य- कुन ब्रह्म इत्यादि। देशादिति किं ? देवबझा नारदः ।

·[ ४८५ ] हिगु-समासः, (गः)। तस्यार्थे विषये, वाच्य अपत्यार्थष्णिकादिकम् । प्रोमयाजादेः, समाहारे, गस्त्रिधोत्तरदे परे ॥ पञ्चभिर्गोभिः क्रोत: पञ्चगुः । इदानों गमाह तस्यार्थे इत्यादि। गस्त्रिधा त्रिप्रकारः, तत्र तस्यार्थे एकः, समाहारे एकः, उत्तरदे पर एक इति । तस्यार्थे कतगसात् तत्यस्य सत्त्वासत्त्वात्(१) तस्यार्थे इत्यत्र एकस्याः स्या एव विषयत्वं वाच्यत्वं चेत्यर्थ इत्यत प्राह विषय इत्यादि । अपत्यार्थ णिकादिकञ्च (२) विहाय अजादेस्तस्यार्थे वाच्ये, णिका- दिकस्य हसादेश्च तस्यार्थे विषयभूते ग इत्यर्थः (३) । यथा पञ्चसु (१) तखार्थे तक्षितस्यार्थे कृतगमात् कहिगुसमासात् तत्यस्य तद्धितप्रत्ययस्य अजादेहसादेर्वेति शेषः सत्वासत्त्वात् विद्यमानत्वाविद्यमानत्वेन इत्यर्थः । (२) ष्णिरेव ष्णिकः, छन्दोऽनुरोधात् खार्थे कः. हि प्रभतिकमित्यर्थ इति दुर्गादास-कार्तिकेय-गङ्गाधराः । (३) अपत्यार्थष्णिकादिकस्य हमादेव तद्वितस्यार्थे विषय एव हिगुर्न तु वाच्य दूत्यभिप्राय। अब दुर्गादामः-यत्र तस्यार्थविषये समासः क्रियते तब तशितप्रत्ययोत्पत्ते: पूर्वावस्थायां समासे कृते ततः प्रत्ययोत्पत्तौ वादि, तेन हयोर्मालोरपत्यमित्यत्र प्राप्तव्यस्य ष्णप्रत्ययस्थोत्पत्तेः पूर्वावस्थायां हिमाट एतयोरेकपदीभावे पश्चात् ष्ण- प्रत्यये कते हि इत्यस्यैव वृतौ संख्यासंभद्रादित्यादिना डुरि कते हैमातुर इति । एव पञ्चानां नापितानामपत्यं पाञ्चनापितिः। वाच्ये तु यथा पञ्चभिर्गोभिः क्रोतः पञ्चगुरित्यत्र कर्मणि वाच्ये करणकारकात ढकेकादित्यादिना प्राप्तव्यप्रत्ययस्यार्थे वाच्य समासेनैव तजितस्य उतार्थत्वे उतार्थानाम प्रयोग इति न्यायात् तद्धित- प्रत्ययस्थानुत्पत्तौ गवाबादेरिति हस्खः । . अजादेरिति किं ? हयोद्डोर्भवः हिमूर्धन्य इत्यादौ विषये एव समासः स्थान त वाच्ये इति। कार्तिकेय गङ्गाधरा- वयेवमाहतुः।

·४८६ मुग्धबोधं व्याकरणम् । कपालेषु संस्कृतः सूपः पञ्चकपाल: सूपः, ही वेदी वेत्त्य- धोते वा द्विवेदः द्वितन्त्र इत्यादौ संस्कृताद्यर्थस्य सेनोक्तत्वात् उक्तार्थानामप्रयोग इति न्यायात् न ष्णपादयः । पञ्चानां नापिता- नामपत्यं पाञ्चनापितिः, हाभ्यां शूर्पाभ्यां क्रीतं दिशौपिकं, हिखा- रोकः, अईखारोण:, पञ्चानां गर्गाणां भूतपूर्बो गौः पञ्चगर्गरूप्यः, पञ्चसु ब्राह्मणेषु साधुः पञ्चब्राह्मण्य इत्यादी अपत्याद्यर्थस्य विषयभूतलेनानुक्तत्वात् ष्णपादयः स्युरेव । णिकादि इत्यनेन अर्हति इत्यादी विहितो यः णिकम्तदाद्या, अर्हति इत्यादि- विहिता ये त्याः संज्ञायामेव तेषां, वेत्त्यादिभिनेष्वर्येषु येऽजादय- स्त्यास्तेषाञ्च ग्रहणं, तेन पञ्चगुरित्यत्र क्रीतार्थस्य अहंतीत्यादित्वेऽप्य- संज्ञायामष्णिकादित्वाहाच्ये गः। संज्ञायान्तु पञ्चभिर्लोहितः क्रोतं पाञ्चलोहितिकमित्यादौ विषय एव गः णिकादित्वात् । दाभ्यां सुवर्णाभ्यां क्रीतं हिसौवर्णिकं हिसुवर्ण, हिसाहस्रं हिसहस्र- मित्यादी संज्ञायामपि वा त्यस्य विधानात् विषये वाचेऽपि गः । एतत् सब तपादे विशिष्य वक्तव्यम् (१)। ( (१) तद्धितार्थोत्तरपदसमाहारे च इति पाणिनितम्। (२।११५१ । ) तल विषय द्विगुरेव दृश्यते न तु वाच्यहिगुः। वोपदेवमते यत्र वाच्यहिगुः पाणिनि- मते तत्रापि तजितप्रत्ययो भवति भूत्वा च “विगोर्चुगनपत्ये” ( ४।१।८८) इत्यनेन तस्यैव उत्पन्नस्य तद्धितप्रत्ययस्य लुग्भवति । "यदि त तद्धितार्थे वाच्य इति व्याख्यायेत तहि पौर्वशाल इत्यादौ तद्धितो न स्यात् । तदर्थस्य समासेनैवोक- त्वात् । हिगोल गनपत्य इति ज्ञाप काटुनोऽपि तद्धितार्थे तद्धितो भवतीति कल्पना- प्रतिपत्तिगौरवमिति भाव.” इति तत्त्वबोधिनी । संक्षिप्तमारेऽप्येवमेव। वोपदेवेन तु कातन्त्रमतमनुसृतमिति प्रतीयते। तथाच-"पाणिनिना तद्धितार्थविषय एव समासं कृत्वा पञ्चादुत्मनस्य तद्धितस्य लोपार्थं "लुगनपत्य” इत्यादि सूत्राणि ·दिगु-समासः । 8८७ ३७० । गैक्यादतोऽपात्रादेरीप् । ( गैक्यात् ५।, अतः ५१, अपात्रादेः ५।, ईप । १। )। गैक्यादकारान्तादीप् स्यात्, न तु पात्रादेः । त्रयाणां लोकानां समाहार: त्रिलोकी। पात्रादेस्तु--दिपात्रं त्रिभुवनं, चतुर्युगम् । ३७० । गैक्या । गस्यैक्यं गैक्यं तस्मात् । पात्रमादिर्यस्य स पात्रादिन पानादिरपात्रादिस्तस्मात् । निषेधो यज्जातीयस्य विधिरपि तज्जातीयस्य इति न्यायात् पानादिवर्जनेनैवात इत्यस्य लाभेऽपि अतो ग्रहणं कृतसान्तादन्तस्यापि प्रास्यथं, तेन षोड़श- राजी विधुरी पञ्चराजीत्यादि। पञ्चराजशब्दस्य पात्रादौ पाठात् पञ्चराजमिति भाष्यम् । त्रिलोकोति--ईपः पित्करणादेव चगैक्य- वमित्यनेन न क्लीवत्वमतो नित्यस्त्रीत्वमिति । एवं पञ्चपुली सप्तशतीत्यादि। ननु समाहारस्यान कत्तित्वात् कथमेका- पूपौति चेत् सत्यं, दानक्रियया सम्भ्रमेण (१) वा एकस्याप्यपूपस्य बहुत्वमध्यारोग्य समाहार इति (२)। पात्रादेस्त्वित्यादि-हिपात्रं विहितानि । यत्र यत्र परमते लगस्ति तत्रास्मन्मते अभिधेये, यत्व च नास्ति तत्र विषयभूते समासोऽयमिष्यते इति"-- इति चतुष्टयत्तौ २६४ सूत्र- टीकायां कविराजः। (१) सम्मेण आदरेण, तथाच-सम्नमः साहमेऽपि स्यात् सम्यगादरयो रपि-इति मेदिनी । सम्मेण त्वरया वा इत्यर्थः, विलम्बा दानस्थानुचितत्वात् - इति विद्यालङ्कारः। (२) दानक्रियाया बहुत्वेन एकापूपस्यापि बड़त्वं संगच्छते । तथाच एकम- पूपं ग्टहीत्वा सर्वेभ्यो ददातीति रूपेण एकस्याप्यपूपस्य बहुत्वमध्यारोप्य समाहार इति पाणिनीया व्यवस्थापयन्तीति कार्तिकेयः। * * * - ·४८८ मुग्धबोधं व्याकरणम् । वानापः । (वा !११, अन्-आपः ५।)। (१) अनन्तादापश्च ईप् स्याहा। पञ्चकर्मी पञ्चकम्म, त्रिखी विखटम् । ३७२ । तार्थे मानात् काण्डात्त्वक्षेत्र । (तार्थे ७), मानात् ५।, काण्डात् ५।, तु ११, अक्षेत्रे ७१) । बाढ़की, त्रिकाण्डी रज्जुः । क्षेत्रे तु त्रिकाण्डा भूमिः । त्रिभुवनं त्रिगुणं चतु:शतं चतुष्पथं चतुर्मुखं पञ्चनावं पञ्चगवं दिखारमित्यादि शिष्ट प्रयोगानुसारेण बोध्यम् । अत इति किं? त्रिजगत् पञ्चपटु। वा। मण्डूकगत्या संख्याव्यादित्यतोऽकारानुवृत्त्या, वा इत्यत्राऽप्रश्लेषाहा अ.इत्यस्य लाभ: (२)। वाशब्दोऽत्र समु- चयार्थः । तथाचानन्ताबन्ताभ्याम् अ ईए च स्यादित्यर्थः । तेन पञ्चकम्मं त्रितक्षमित्यादि स्यात् । अस्येपस्तसंज्ञकत्वेन पञ्चकम्मों त्रितक्षीत्यत्र नकाराकारयोर्लोपः । ३०२। तार्थे । इहाकारत्यो नानुवर्तते, परत्र वा ग्रह- णात् (३)। तार्थे गे मानार्थकादीप् स्यात्, काण्ड शब्दात्तु क्षेत्र- (१) ( वा ११, अ । ११, अन् आपः ।५।) इति वा पदच्छेदः । (२) केचित्तु मण्डूक गत्या संख्या व्यादिति सूत्रादतोऽनुवर्तन मङ्गीकुर्वन्ति, तन्त्र युक्त, सनिहितस्योपोऽनुत्तित्वेन निराकात्विात्, सूने अकारस्य लाभेऽपि तदु- व्याख्यानगौरवाच इति कार्तिकेयः (३) अब अप्रत्ययो नानुवर्ततेऽनिष्ट त्वात्, वापि नानुवर्तते परत वा पह- णात् । ईबेवानुवर्तते इष्टत्वात् । इष्टतोऽनुवृत्तीनां प्रतिनिहत्ती सातामिति न्यायात् । इति कार्तिकेयः ।

·दिगु-समासः । ४८८ ३७३ । पुरुषादा । (पुरुषात् ५१, वा ।।)। त्रिपुरुषी त्रिपुरुषा। त्रिसखं विगवं विनावं, त्रिखारं त्रिखारि, नाहः । कागडा: भिन्ने वाच्थे । बाढ़ की-त्रय आढ़का मानमस्या इति वाक्यम् । एवं द्वौ द्रोणी मानमस्या विद्रोणी गाढ़कीत्यादि। त्रिका- ण्डीति-त्रयः परिमाणमस्या इति वाक्यम् । एवं हिकाण्डीत्यादि । सर्वत्र परिमाणार्थविहितस्य मात्र-त्यस्य लुक । अक्षेत्रे इति किं ? त्रिकाण्डा भूमि: विकाण्डा क्षेत्रभक्तिः, क्षेत्र- भक्तिः क्षेत्रकदेशः । मानात् किं ? पञ्चभिरश्वैः क्रोता पञ्चावा । हिवर्षा त्रिशता इत्यत्रापि न स्यात्, सुपञ्चालादौ संख्यापूर्व- परिमाणार्थसंवत्सरसंख्यानां पृथगग्रहणेन कालसंख्ययोरपरि- माणार्थत्वात् । समाहारे तु दशशतीत्यादयः स्युरेव । न विस्ताचितकम्बल्यात् । तार्थे गे मानार्थेभ्य एभ्य ईए न स्यात् । हे विस्ते मानमस्या विविस्ता द्याचिता द्विकम्बल्या। ३७३। पुरु। तार्थे गे मानार्थात् पुरुषादीप स्याहा । त्रिपुरुषोति-त्रयः पुरुषा मानमस्या इति वाक्यम् । एवं हिपुरुषी हिपुरुषा परिखा । त्रिसखमित्यादि-त्रयाणां सखीनां समाहार इति वाक्यम्। क्रमेण सख्यहोराज्ञः, गोरतार्थे, नावोऽर्दाढ़े च, खाया वेति ष-प्रत्ययः । त्रिखारि-पाभावपक्षे चगैक्यवमिति लोवत्वात् क्लीवे वः। नाह इति-त्रयाणाम् अहां समाहार इति वाक्यं, सख्यहोराज इति षे सबैकदेश इत्यत्र ऐक्य निषेधात् ·४८. मुग्धबोधं व्याकरणम् । ३७४ । दिवाञ्चलेरः । ( हिने: ५।, वा ।११, अञ्जले: ५।, श्रः १।)। हाञ्जलं हाञ्जलि, हाङ्गलं विरात्रम् । पञ्च गावो धनं यस्यासौ पञ्चगवधनः हिनावधन: विखारधन: हाप्रियः। इति गः । अह्नो नाङ्गादेशः, अहोरानादित्वात् पुंस्त्वम् । एवं यहः। अनैक्ये तु इयोरङ्गोर्भवः हाहः नाङ्ग इत्यादि स्यादेव । ३७४ । दिनेः। वाग्रहणात् मानात् तार्थे इत्यस्य च निवृत्तिः । तथाच हित्रिभ्यां परादञ्जलेर: स्याहा अतार्थे गे (१)। हाञ्जल- मिति-इयोरञ्जल्यो: समाहार इति वाक्यम् । पक्षे हाञ्जलि। एवं त्राञ्जलं त्राञ्जलि, हावञ्जली अलमस्य हाञ्जलजल: हयञ्जलिजल इत्यादि। तार्थे तु हाभ्यामञ्जलिभ्यां क्रोत: बञ्जलि: । बङ्गल- मित्यादि-संख्याव्यादित्यः । उत्तरदगमाह पञ्चगवधन इति । आदौ त्रिभि ₹ हः, पश्चात् धनशब्दे पर पूर्वयो यो गः, गसे (१) तद्धितार्थे हिगौ न भवतीति तर्कवागीशमतम्। पाणिनिविलोचन- क्रमदीश्वरगङ्गाधराणामपि मतमेतत् । दुर्गादासकार्तिकेयौ तु “वित्रिभ्यां परा- दललेः अः स्याहा तद्धितार्थे विगौ। हायञ्जली परिमाणमस्स झालं जलं, पचे अप्रत्ययाभावे जलवाचित्वात् क्लोवत्वम्” इत्याहतः । पुरुषाहा इति पूर्व स्मृत्वादनु- इत्तावपि कथमत वा पहणमिति तौ माहतः।

·[ ४८१ ] अव्ययीभाव-समासः, (वः) । वः क सामीप्य-सादृश्य-साकल्यानुक्रमडिषु । वीसा-पर्यन्त-योग्यत्व पश्चादर्थानतिक्रमे । शब्दप्रादुर्भावाभाव-योगपद्येष्वनेकधा । गोरुत्तरदत्वात् गोरतार्थे इति षः (१) । एवं दिनावधन: हिखार- धनः दिखारीधनः हाह्नप्रिय इत्यत्र नावोऽर्थात् गे च, खाया वा, सख्यहोरात इति क्रमेण षः, षेऽहोऽहादेशः । हे अली जातस्य हाजात इत्यादौ त्रिभिः षः, पश्चात् पूर्वयो यो र्ग:। अभि- धानात् उत्तरदे गसो नित्य एव, तेन पञ्चगोधनम इति न स्यात् । अन्ये तु समाहारः संघः, तत्र तार्थे इत्यनेनैव गे सिद्धे समाहार इति कृतं संघरूप-तार्थे ग निराकरणार्थमित्याहुः (२)। परे तु दिग्वाचिपूर्वदानामपि गमुक्वा पूर्वस्यां शालायां भवः पौर्बशाल: पूर्वा शाला प्रिया अस्य पूर्खशालाप्रियः इत्युदाहरन्ति । इति गसः । इदानों वमाह । व: केत्यादि । वपूर्वदानां सो वस उक्तः । (१) तादृशार्थ प्रतिपत्तिकरे बहुव्रीहौ सत्यपि पदमध्ये समास विहितकार्यार्थ उत्तरपदे द्विगुरभिहित इति गङ्गाधरः । (२) "तद्धितार्थे समाहारे हिगुः संख्यायाः" इति सजिपसार सूत्रम् ( समास- पादे ११६)। ननु पञ्चानां गवां समाहार इति वाक्ये समासान्तप्रत्यये रुते, पुरस्तस्य लुकि, तद्धितार्थहिगो गोशब्दात् समासान्तनिषेषात्, पञ्चगुरित्यनेन भवि- नव्यम्, न तु पञ्चगव रत्याशङ्कयाह समाहार इति। तथाच समाहारस्थले व पुवस्तबितार्थे समाप इति भावः। गोयीचन्द्रस्य टीका द्रष्टव्या ।

·४८२ मुग्धबोधं व्याकरणम् । ३७५ । वात् तोर्मोऽतोऽप्याः । ( वात् ५।, तेः ६।, मः ११, अत: ५।, अप्या: ६।। अकारान्तात् वात् परस्याः ते म: स्यात् नतु प्याः । कृष्णमधिकृत्य प्रवृत्ता कथा, अधिकृष्णम् । अप्या: किं ? कृष्णस्य समीपात् गतः, उपकृष्णात् गतः । स च क सामीप्याद्यर्थेषु (१) गम्यमानेषु व्यानां दानां स्याद्यन्तैः सहाभिधानप्रामाण्यान्नित्यं स्यात् । क-सामीप्याद्यर्थभेदादनकधा अनेक प्रकार इत्यर्थः । परसूत्रसापेक्षत्वादिह नोदाहृतम् । ३७५ । वात् । अप्या इति पृथग् दकरणं 'लुक् परा'दित्यना- ननुवर्तनार्थम् । कृष्णमधिकत्येत्यादि । यद्यपि क इति सामान्ये- नोक्तं तथाप्यभिधानात् होत्योरर्थ एव ज्ञेयः । एवं स्त्रीष्वधिकत्य कथा प्रवर्तते अधिस्त्रीत्यादि। अन्ये तु त्यर्थ एव वसं कुर्वन्ति । नित्यत्वादस्य होत्यन्तदेनार्थकथनम् । उपक्रष्णादिति-अप्या इत्यस्य प्रत्युदाहरणेनैव सामीप्योदाहरणं दर्शितम् । एवं कुम्भस्य समीपम् उपकुम्भमित्यादि । “दण्डकान् दक्षिणना सरितोऽद्रीन् वनानि च” इत्यत्र एनत्यान्तदक्षिणेनेति व्यस्य सामीप्याथवेऽपि न स: अनभिधानात् । रहस्योपरि तिष्ठति, उपरि शिरसो घट इत्यत्र सामीप्यार्थस्याविवक्षितत्वात्, अन्यथा उपरिशब्दस्य हित्वं स्यात् । (१) अत्र सामीप्य-सादृश्य-साकल्य योग्यत्वानां धर्मवाचकत्वेन निर्देशात् एवं वक्ष्यमाणोदाहरणस्थले धर्मिवाचकत्वेन निर्देशाच्च उभयत्रैव स्यात्, तेन उप- कृष्णं भूमिः, उपक्षणं भूम्या इत्यादि, अन्येषु विशेषो नास्तीति गङ्गाधरः ।

·अव्ययीभाव-समासः । ४८३ ३७६ । वीप्तयो । (त्री-स्या: ६॥, वा ।१।)। उपकणं उपक्वष्णेन कार्यम् । उपकृष्णं उपकृष्ण स्थितः । ३७७। लुक् परात् । ( लुक् ।११, परात् ५।)। अकारान्तादन्यस्मात् वात् परस्याः ते लुक् स्यात् । ३७८। सह: सोऽकाले ( सहः ६।, स: ११, अकाले ७) । सहस्य सः स्यात् नतु काले। हरेः सदृशं सहरि। काले तु सहपूर्वाह्नम्। ३७६ । त्री। अकारान्तात् वात् परयोस्त्रीत्योमः स्याहा। वाशब्दस्य व्यवस्थावाचित्वात् सुमद्रम् उन्मत्तगङ्गम् एकविंशति- भारद्वाजमित्यादौ समृद्धिनदीसंख्यावयवेभ्यः स्या न वा मादेशः । ३७७। लुक् । वैति नानुवर्तते, लीवाहेत्यत्र वाग्रहणात् । तोरित्यनुवर्तते इत्यत आह तरिति । ३७८ । सहः। वादित्यस्यार्थवशात् विपरिणामः, तेन वे इत्यर्थः । हरेः सदृश: इति सहरि गुरुरित्यत्र गुणभूतेऽपि सादृश्ये वः, सादृश्ये त्यनेन गुणागुणभूतसादृश्यग्रहणात् । एवं सदृश: किख्याः सकिखि, हरेः सादृश्यं सहरि गुरोः, सकिखि कुकुरस्येत्यादौ । किखिः खेखीति ख्यातः शृगालभेदः । तथाच- "किखिः शृगालमैदे स्या" दिति विख: ; वानरोति केचित् । सह- ·४८४ मुग्धबोधं व्याकरणम् । टणेन सह सकलमत्ति सटणम्। ज्येष्ठमनुक्रम्य अनुज्येष्ठम् । मद्राणां समृद्धिः सुमद्रम् । विष्णुं विष्णुं प्रति प्रतिविष्णु । अग्निग्रन्यपर्यन्तमधीते साग्नि । रूपस्य योग्यं अनुरूपम् । शिवस्य पथात् अनुशिवम्। शक्तिमनतिक्रम्य यथाशक्ति । हरेः शब्दः प्रादुर्भूतः इतिहरि। पापस्याभावः अपापम् । युगपद्धेहि सचक्रम् । श्लोकास्तावन्तोऽच्युतप्रणामाः यावच्छ्लोकम्। चक्रेण यावन्तः पूर्वाह्नमिति–पूर्वाह्नस्य सदृशमित्यर्थः । कालस्य निषेधान सहस्य सः। टणेन सहेति-यदर्थं यद्गृहीतं तत्र तस्याशेषत्वं साकल्यम् । सटणमत्ति तृणमपि न परित्यजतीत्यर्थः । ज्येष्ठमनु- क्रम्येति-अनुक्रम (१) आनुपूर्वाम्, अनुज्येष्ठं प्रविशति ज्येष्ठा- मुपूर्वाण प्रविशतीत्यर्थः । मद्राणां (२) समृद्धिरिति-सुमद्रं वर्तते सुभिक्षं वर्तते, मद्राणां भिक्षाणां वाधिक्येन ऋद्धिः प्रवर्त्तते इत्यर्थः । यदा समृद्धेः प्राधान्यं तदैव वसः। यदा समृद्धेरप्राधान्यं तदा प्रादि- त्वात् य एव, यथा समृद्धाः मद्रा सुमद्रा इति, समृद्या मद्राणां । (१) अनुक्रमचाव योगपद्यं, तेन ज्येष्ठ परिहाराभावविशिष्ट प्रवेशादिरिति विद्यालङ्कारः। “अनुक्रमे आह अनुज्छमिति-ज्येष्ठस्य हीनो भूत्वा गच्छतीत्यर्थः ज्योतमनुक्रम्य इत्यत्र होनार्थेन अनुना योगे हितीया, न तु कर्माणि, अन्यथा कार- फत्वादेव समासे सिके अनुक्रमस्य पृथग्पहणं विफलं स्यात् । अवाकर्मकोऽयं कमधात"रिति दुर्गादास-गङ्गाधरौ (२) देशभेदे तथानन्दे पुमान् मद्रः प्रकीर्तितः । यदा मदा नदीभेदे खियां तवेति शासनम् ॥ रति गङ्गाधरतकोषवचनम् ।

·अव्ययीभाव-समास:। ४८५ विशेष्यमाणत्वात् । विष्णुं विष्णुं प्रतीति-यद्यप्यस्य नित्यसत्त्वात् वाक्याभावः, तथापि धिक्समयेत्यनेन वीसायां प्रतिना हौविधा. नानर्थक्यात् वाक्य स्थितिः । वीप्सार्थस्य सेनोक्तात्वान्न हिः । अग्नि- ग्रन्थपर्यन्तमधीते इति यद्यप्यत्र साकल्यमस्ति, तथाप्यग्निग्रन्थ- पर्यन्तमधीते ततोऽन्यबाधीत इत्यस्यासाकल्यार्थं वचनम्, एवं सालोकमधीते, असकलेऽप्यध्ययने आलोकपर्यन्तं पठतीत्यर्थः । रूपस्य योग्य मिति-अनुरूपं ददाति, रूपस्य योग्यं ददातीत्यर्थः । शिवस्य पश्चादिति-अनुशिवं भताः । एवमनुरथं पादाताः, रथानां पश्चादित्यर्थः । मेघदूते-"तदनु जलद श्रोष्यसि श्रोत्रपेय”- मिति तु पौसात् । अत्र सिवर्जनमिति परे (१) । शक्तिमनति- क्रम्येति-यथाशक्ति ददाति, एवं यथाबलमधीते इत्यादि। हरेः शब्दस्य प्रादुर्भूतमिति--प्रादुर्भाव: प्रकाशः, हरिशब्दो लोके प्रका- शते इत्यर्थः (२) । एवम् इतिपाणिनि उद्विक्रमादित्यमित्यपि (३) । अमावस्योदाहरणमाह अपापमिति । अभावः संसर्गाभावः (४) स (१) छात्र सर्वनामशब्देन सह अव्ययीभावसमासो न भवतीति पाणिनीयानां मतमित्यर्थः । अतएव तदनु इत्यादौ नाव्ययीभावः । (२) खरूपपरेण षष्यन्तेन हरिशब्देन सह प्रकाशार्थस्य रतिशब्दस्य समास इति प्रौढमनोरमा तत्वबोधिनी च । शब्देति यहणात् हिमालयो नाम रत्यक, तथा दिलीप इति राजेन्दुरित्यादौ च न समासः, अर्थप्रकाशनार्थत्वात्-इति विद्यालङ्कारः। (३) उत्थब्दोऽपि प्रकाशनार्थकः, तथाच मेदिनी-“उत् प्रकाशे विभागे चे"त्यादि-इति विद्यालङ्कारः। (१) यद्यपि प्रागभावो ध्वंसोऽत्यन्ताभावश्च संसर्गाभावस्तथापि सामयिका- त्यन्ताभाव एवाल ग्टहीत रति विद्यालङ्कारः।

·४८६ मुग्धबोधं व्याकरणम् । च प्रतियोगिनिरूपणाधीननिरूपक एव, (१) तेन अर्थाभाव (२) ऋाभावप्रध्वंसाभावोपभोगाभावानां ग्रहणम् । अनार्थाभावो युत्तरदार्थाभावः, यथा अपापं, मक्षिकाया प्रभावो निर्मक्षिकम् इत्यादि। ब्राह्मणो न भवतीत्यत्र प्रसज्यप्रतिषेधनजा ब्राह्मणत्वधर्मों निषिध्यते, गौरखो न भवतीत्यत्र अन्योन्याभावेनार्थान्तरं निषिध्यते, अतो नास्त्युभयनार्थाभावः, अर्थशब्दस्यात्र वस्तुपरत्वात्। ऋद्धा- भावो यवनस्य दुर्यवनं, दुर्भिक्षमित्यत्र नोत्तरदार्थाभावः, किन्तु यवनादिसम्बन्धिन्या ऋडे रिति । अत्ययः शीतस्य प्रतिशोतम् (३) प्रत्ययो वसन्तस्यातिवसन्तमित्यादि । प्रत्ययोऽतिक्रमः, प्रध्वंसा- .. (१) यद्ययभावस्य निरूपणत्वेन नास्ति भेदः, तथापि यस्यासावभावः स सम्बन्धी भिद्यते। तद्भेदाच्चाभावस्थाथपकल्पितो भेद इति कातन्त्रटीका (२७२५)। (२) अर्थाभावः कचिद्देशे सर्वथैवाभावो वस्तूनां, न हृत्पन्नस्य पश्चादिति कातन्त्र टोका। अर्थविरोधी अभावः अर्थाभावः अत्यन्ताभाव एव, अन्योन्या- भावस्य तु सर्वत्र प्रतियोगितावच्छेद कनैव विरोधादित्याशयेन अर्थ पदमुपात्तम् । अयञ्च समास उत्तरपदार्थाभावद्योतका नजनसाधारणाव्ययेन भवति। नत्र- तत्पुरुषस्तु नजैव अन्योन्याभावबोधकः सर्वत्र, कचिदभावबोधकोऽपीत्यमयो- विशेषः । अतएव निर्मक्षिकम् अपापमित्यादिवत् अनुपलम्भ इत्यादीनामभाव- बोधकत्वेऽपि न चतिः । वस्तुतो नाशपायात्ययस्य प्रथग ग्रहणात् प्रागभाव- निवारणार्थ विद्यमान पदार्थप्रतियोगिताद्योतनार्थञ्चार्थग्रहणं, तेन प्रागभावाभि प्रायेण कपाले अधटमित्यादिर्न प्रयोगः, न वा अपदार्थस्य शशश्टङ्गादेरभावबोध- नाय निःशशश्टङ्गमित्यादिः, एषामलीकतयार्थत्वाभावेन तत्पतियोगिकाभावाप्र- सिझे इत्युक्त सिद्धान्तकौमुदीटीकायां तारानाथेन । (३) यद्यपि कस्य चिदतीतत्वे कस्यचिद्वर्तमानवेऽपि अतिशीतमिति भवति, तथापि शीत करतुप्रध्वंसेऽयं प्रयोग इति विद्यालङ्कारः। अतिशीतं शीतान्यतीतानि ध्वस्तानीत्यर्थ इति प्रयोगरत्नमाला। .

·अव्ययीभाव-समासः । ४६७ भावः (१) स च नात्यन्ताभावः किन्तु शीतादिप्रध्वंसः संसर्गा- भाव एव (२)। यौवनस्य नायमुपभोगकालोऽतियौवनम् अति- कम्बलमित्यादि । गतोपभोगस्तु (३) विद्यमानस्यैव योवनादेवत- मानकाले उपभोगाभावः अतो नार्थाभावोऽत्य यश्चेति। चक्रेण युगपडेहीति-योगपद्यम् एककालता, सचक्रं निहि, युगप- चक्रं निधेहीत्यर्थः (४)। सहः सोऽकाले इति सहस्य सः । योग- पद्येष्विति ब्वनिर्देशादन्येष्वर्थेष्वपि, तेनावधारणे गम्यमाने यावदिति यस्य नित्यं वस इत्यत आह यावन्त इत्यादि । अवधारणमिय- त्तापरिच्छेद, इयदेवेति निश्चय इत्यर्थः (५)। यावच्छोकम- च्युतप्रणामाः, (६) एवं यावभोजनपानं ब्राह्मणानामन्त्र- (१) च्यतिक्रम इति-अतीतत्वमित्यर्थ इति विद्यालङ्कारः। (२) अर्थाभावस्तु सर्वथैव कचित्प्रदेशे वस्तुनः संसर्गाभावः, न तु वस्तुनः प्रध्वंसः, अतः अत्ययोऽत्र अर्थाभावाभिद्यते इति गोयीचन्द्रः । (३) अन तु उपभोगस्य सामयिकात्यन्ताभाव इत्यर्थः । एवञ्च उपभुज्यते अस्मिनिति उपभोगः उपभोगवर्तमानकाल इत्यर्थः । गतश्चासावुपभोगश्चेति- कर्मधारयः, उपभोगवर्तमानकालाभाव इत्यर्थ इति विद्यालङ्कारः। सम्पति नोपभोगकालः, किन्तु गत आगमिष्यति वेति कालोपाध्वंसः प्रागभायो वेत्यर्थः। यहायसपभोमकालादन्य एवेत्यन्योन्याभाव इत्यर्थ इति प्रयोगरत्नमाला (८९.८ )। (४) युगपच्छन्दस्याव्ययत्वेऽपि अगमकत्वात् युगपञ्चक्रमिति वाक्ये न समासः, तेन चक्रं युगपविधेहि नत्वनेकवारमित्यर्थ इति विद्यालङ्कारः। हे विष्णो एकस्मिन् काले चक्रेण सह गदां धारय इत्यर्थ इति दुर्गादासः । (५) संख्यया परिमाणेन वा अन्यूनानतिरिकीकरणमित्यर्थ इति विद्या- (६)। लोकाणामिबत्तया प्रणामानामियत्ता विवक्षिता इत्यर्ष इति दुर्गादासः।

·४६८ मुग्धबोधं व्याकरणम् । यख (१) यावदृद्धं आनयख (२) इत्यादि। अवधारणे किं ? यावत् दत्तं तावद्भुक्तं, कियहत्तं कियअक्तमिति नावधारित- मित्यर्थ:(३)। एवमसादृश्यार्थे वर्तमानस्य यथति व्यस्य वसस्तेन ये ये तथाभूताः यथातथमिति, ये ये वृद्धा यथावृद्धं ब्राह्मणास्ति- ठन्ति । यथाशक्ति ददातीत्यत्रानुक्रमानतिक्रमयोः पूर्वेणैव इति । सादृश्ये तु यथावृद्धास्तथा युवानः (४)। दह गुणभूतसादृश्ये निषेधादन्यत्र स्यादेवेति ज्ञापितम् । अव्यस्य च प्रतिनाऽल्पत्ते । अल्पत्वे वर्तमानेन प्रतिना सह व्यस्याव्यस्य च वो नित्यं स्यात् । स्व:प्रति सायंप्रति सूपप्रति शाकप्रति, स्वर्गादेः स्तोकमित्यर्थः (५)। अल्पत्वे किं ? वृक्ष प्रति द्योतते विद्युत्, वृक्षं लक्ष्यीकृत्य विद्योतते इत्यर्थः । एकहित्रिचतुरक्षशलाकानां परिणा द्यूतपराजये। द्यूत- पराजये गम्यमाने परिणा सहैषां नित्यं व: स्यात् । एकेन परि एकपरि हिपरि त्रिपरि चतुष्परि। एकादिशब्दरक्ष एवाभि- धीयते, द्यूतपराजय इत्यस्य सम्बन्धात्तथाहि एकनाक्षेण हारि- तमित्यादिक्रमेणार्थः, तथाच पञ्चभिरक्षः शलाकाभिर्वा पञ्चिका . (१) यावन्ति भोजनपानाणि वर्तन्ते तावतो ब्राह्मणानित्यर्थः II (२) यावन्तो वृद्धाः पञ्च वा षड्वा सम्भवन्ति तावदेवानय इति गोयीचन्द्रः। (३) संख्यानिश्चयः परिमाणनिश्चयो वा न कृत इत्यर्थ इति विद्यार लङ्कारः (४) सहशा युवान इत्यर्थः । (५) न सुखप्रति दारिद्रे इति प्रयोगरत्नमाला। दारिद्रे अल्पमपि सुखं नास्तीत्यर्थः । एवम् अस्यत्र शाकाति-इति तट्टीका ।

·अव्ययीभाव-समासः । ४८८ नाम द्यूतं, तत्र यदि पञ्च उत्तानाः अवाची वा पतन्ति तदा पातयिता जयति, अन्यथापाते पातयिता हारयतीति । एवम् अक्षपरि, शलाकापरि अक्षेण शलाकया वा परिहारितमित्यर्थः । इहाक्षशलाकयोरेकवे (१) वर्तमानयोरेवायं सः स्वभावात्, हि स्वभावार्थो निमित्तान्तरमपेक्षते इति । अनोर्दैर्ध्यसमीपयोः । अनयोवर्तमानस्यानो: स्याद्यन्तेन सह वो नित्यं स्यात् । अमुयमुनं मथुरा, यमुनेव दीर्घत्यर्थः । अनुवृक्षं नदी, वृक्षस्य समीपा इत्यर्थः । धर्मिवचनस्यानोरनेन सामीप्यधम्मवाचिनस्तु पूर्वेणैव । यथा अनुवृक्ष, वृक्षस्य सामीप्यमित्यर्थः । अनयोः किं ? वृक्षमनु विद्योतते विद्युत्, वृक्ष लक्ष्यीकृत्य इत्यर्थः । नाम्नि नदीभिरन्यार्थे । नदीवाचिभिः शब्दैः सहान्यदार्थे वर्तमानस्य स्याद्यन्तस्य वो नित्यं स्यात् संज्ञायां विषये। उम्मत्त- गङ्ग, लोहितगङ्ग(२), शनैर्गङ्ग, तूष्णींगङ्ग- चत्वारि देशनामानि । सः, । (१) नतु हित्वबहुत्वयोरित्यर्थः। तथाच अक्षाभ्याम् अक्षः शलाकाभ्या- मित्यादि नोदाहर्त्तव्यम् अनयोहि त्वादिनिषेधादिति प्रयोगरत्नमाला (६०३ सू.). अक्षेण परिहारितमित्यर्थकथनेनैतत् सूचितं, अक्षादयः करणटतीयान्ताः सम- स्यन्ते इति-ति विद्यालङ्कारः। (२) अतिवेगवत्तया अनवरतं तीरभूमिभङ्गकारिणीति उन्मत्ता व गङ्गा यस्मिन्, मृत्तिकादिलोहितयोगात् लोहिनी गङ्गा यस्मिनिति विग्रह इति प्रयोग- रत्नमालाटीका । एतत्तु अर्थकथनमालं नतु बाक्यं ; तथाच-"नित्यसमासत्वात् वाकामेषां न विद्यते” इति गोयीचन्द्रः ।

·मुग्धबोधं व्याकरणम् । मामि किं ? शीघ्रा गङ्गा यस्मिन् शीघ्रगङ्गो देशः । अन्यार्थे कि ? कष्णा चासौ वेवा चेति कृष्णवेत्रा (१) । तिष्ठद्ग्वाद्याः। तिष्ठद्ग्वाद्या वसंज्ञका निपात्यन्ते । तिष्ठद्ग्वादिषु तिष्ठद्गु वहद्गु चायतीगवम् । खले-संहियमाणाभ्यां लूयमानाच्च संस्कृतात् । लूनादयववुषे पूत पूयमानात् यवस्तथा । आयतीपुण्यपापाघात् समा अथ समं समात् । भूमिः पदातिरित्येतौ सुनिर्दुरपरात् समम् । प्ररथं प्रमृगं प्राहमपसव्यं प्रदक्षिणम् । सम्प्रत्यसम्प्रत्येकान्तं तथापदिशमित्यपि । षट्त्रिंशत् कथिता ज्ञेयं शेषं शिष्टप्रयोगतः ॥ तिष्ठन्ति वहन्ति आयन्ति च गावो यस्मिन् काले स काल: तिष्ठदुगु वहद्गु आयतोगवञ्च (२)। खले यवा यस्मिन् काले म काल: खलेयवं, संह्रियमाणयवं लूयमानयवं संस्कृतयवं लूनयवं खलेवुषमित्यादि । पूता यवा यस्मिन् काले स कालः पूतयवं, पूय- मानयवम् । आयत्याः समाः संवत्सरा आयतीसमम् । एवं पुण्यसमं (१) वेना नदोविशेष इति सिद्धान्तकौमुद्यामुणादित्तिः। तत्त्वबोधिन्यां तारानाथकृत सिद्धान्तकौमुदीटीकायाञ्च कणवेणीति पाठो दृश्यते, काशिकायान्तु वष्णवेसा इति। तर्कवागीशटीकायाः पञ्चस हस्तलिखितेषु आदर्शपुस्तकेषु गूढ़- प्रकाशिकानामिकायां प्रयोगरत्नमालाटीकायाञ्च (६. सू । धेन्वा इति पाठो दृश्यते। मंक्षिप्तसारे तु धेन्वा इति । (२) तिष्ठहु प्रदोषो ‘रात्रि । वहहु प्रातःकालो दिवा पूर्वाह्नो वा। ग्रायतीगवं प्रदोषः। खलं धान्यादिमर्दनस्थानं, खले यवं वसन्तः। लूयमानयवं शिशिरः। खलेवुषं हेमन्तः-इति प्रयोगरत्नमाला तट्टीका च (२११ सू)। ..

·पव्ययीभाव-समासः । ५०१ पापसमम् अघसमम् । समत्वं भूमेः समभूमि समभूमि । एवं समं- पदाति समपदाति। पूर्वदार्थप्राधान्य एव वमः, परदार्थप्राधान्ये तु समभूमिः समपदातिरिति य एव । समाः पदातयो यस्मिन् समपदातीति पारायणम् । समशब्दस्य वा सममादेशो निपा- तनात्, समभूमि समंपदातीत्यन्ये । समार्थसममिति व्यस्य प्राभ्यां सह वस इति कश्चित् । शोभनत्वं समस्य सुषमं, नि:षमं दुःषमं अपरसमम् । एवं प्रगतत्वं रथस्य प्ररथं, प्रमृगं प्राहूमपसव्यं प्रदक्षिणमिति । परदार्थप्राधान्यात्तु कुप्राद्योनित्यमिति ष एव । सम्प्रतिशब्दं पठित्वा असम्प्रतीति पठितं वसे कृते सान्तराभावात् । एकत्वमन्तस्य एकान्तम् । दिशोमध्यमपदिशमिति । अस्याकति- गणत्वात् अप्रदक्षिणमित्यादि(१)। इह यद्यत् कायं लक्षणेन न सिध्यति तत्तत् सव्वं निपातनाजज्ञेयम्। तिष्ठद्वादीनां वादन्यः सो न स्यात्, यथा परमं तिष्ठद्गु इत्यादि । वसस्तु स्यादेव, तथाच- "आतिष्ठद्गु जपन् सन्ध्यां प्रक्रान्तामायतीगव” मिति भष्टिः (२)। अभिप्रत्योराभिमुख्य लक्षणह्या वा। आभिमुख्ये वर्तमान- .. (१) अवाप्रदक्षिणसम्पत्योः पृथकपाठस्वेतेषां समासान्तरनिषेधार्थ इति वृहन्मुग्धबोधम् । पञ्चसु हस्तलिखितेषु अादर्श पुस्तकेषु संक्षिप्तसारे च अप्रदक्षिण- मित्यत्र अपदक्षिणमिति, काशिकायां तारानाथकत सिद्धान्तकौमुदीटीकाया अपरदक्षिणमिति पाठो दृश्यते । (२) भट्टौ ४ । १४ ; तत्र भरतः- "तिष्ठन्ति स्थिरीभवन्ति गावो यमिन्स तिष्ठहु कालः, रातः प्रथमनाडिका, तब हि विश्रान्ता गावः पश्चात्याप्य दुह्यन्ते । पायन्ति गोष्ठं गावो यस्मिन् काले म बायतीगवं कालः अस्तिमितभास्करः, प्रायशस्तलेव गवानयनात्" इति ।

·मुग्धबोधं व्याकरणम् । योरभिप्रत्योर्लक्षणेऽर्थे विहिता या ही तदन्तेन सह वः स्याहा । अभ्यग्नि प्रत्यग्नि, पक्षे अभ्यग्निं प्रत्यग्निं शलभाः पतन्ति, अग्नि लक्ष्योकत्य शलभाः पतन्तीत्यर्थः । अत्राग्निलक्षणं, तेन पतङ्गानां पातो लक्ष्यते, तयोर्लक्ष्यलक्षणसम्बन्धी यथाऽभिप्रतिभ्यां धोत्यते तथा शब्दशक्तिस्त्राभाव्यादाभिमुख्यमपि द्योत्यते, अतएव अग्नेर- भिमुखमेव पतङ्गाः पतन्ति न पाखें न पृष्ठत इत्यर्थः (१)। भाभिमुख्ये किं ? गङ्गामभिवसति (२)। लक्षण प्रति किं ? श्रुघ्नं प्रतिगच्छति, श्रुघ्नान्मथुराञ्चलितो दिनोहात् श्रुघ्नमेव निवर्तत इत्यर्थः । नात्र लक्षणे ही किन्तु ढ इति । प्रापर्यपवहिरञ्चां प्या। एषां प्यन्तेन सह वः स्याहा । आपाटलिपुत्वं परित्रिगतम् अपत्रिगत्तै (३) वहिामं प्राग्ग्राम वृष्टो देवः । पक्षे आ पाटलिपुत्वात् परि त्रिगर्तेभ्य इत्यादि । वहिरादिसाहचर्यादाङादीनां योगे येष्वर्थेषु पी तेष्वर्थेषु (४) एवेह ग्रहणं, तेनापगत: शब्दात् अपशब्दः अपधर्मः अपचार इत्यादी क्रान्तादौ निरादेः प्या इति षः (५) । वहिरङ्गी गुण (१) तथाच अग्निज्ञाप्यं शलभकर्त्तकमग्न्यभिमुखं पतनमिति बोधः । (३) अब अभिना लच्यलक्षणसम्बन्धी द्योत्यते, न स्वाभिमुख्यमिति गोयीचन्द्रः। (३) अपपरी बजनार्थौ इति प्रयोगरत्नमाला । तेन विग न बज. यित्वा इत्यर्थः। विगतशब्दो लाहोरसनिहितदेशविशेषस्य संज्ञा । (४) तेन अपपरि इत्येतयोर्वजनाथै एव, आड इत्यस्य मर्यादाभिविध्यो रेवेति बोध्यव्यम् । (५) एतेनैतत्प्रतिपादितं क्रान्ताद्यर्थव्यतिरिक्तोऽस्य विषय इति गोयीचन्द्रः ।

·अव्ययीभाव-समासः ।
५०३
इत्यत्र वन्यदार्थप्राधान्यात् हः । वहिरङ्गं प्राग्ग्राम (१) इति तु
विशेषणविशेष्यत्वेन यसात् ।
पार मध्ये था। पार मध्ये इत्येतयोः ष्यन्तेन सह वः
स्याहा। पारगङ्ग, मध्येकाशि । सूत्रनिद्देशात् त्या अलुक् । पक्षे
पार गङ्गायाः, मध्ये काश्याः । गङ्गापारं, काशीमध्यम् इति तु
घोषात् । एके तु अग्रेऽन्तरोग्रहणं कृत्वा अग्रे रामस्थ अग्रे-
रामम्, अन्तःप्रयागस्य अन्तःप्रयागमित्यप्याहुः ।
संख्याया विद्याजन्मैकयोगः । विद्यया जन्मना वा एको
योगो यत्र, तहाचिभिः सह संख्यावाचिनो व: स्याहा। हौ मुनी
व्याकरणस्य, हिमुनि व्याकरणस्य, विद्यया पाणिनिकात्यायनयो.
मुंन्योरको योगः (२)। पूर्वदार्थप्राधान्य एव वसस्तेन हिमुनि-
रागम इत्यवान्यदार्थप्राधान्यात् हः । एके तु वा त्वन्यार्थे इति सूत्रं
विधाय दिमुनि शब्दानुशिष्टेः, हिमुनिरागम इत्याहुः (३) । दौ
गाग्यौं लोकानां हिगाग्यं दशभारद्वाज (४) इयोर्गाययोर्दशानां
भारहाजानाञ्च जन्मनैकयोगः । एके
तु
अनेकसंख्याया एव वसं
विधाय एकमुनिर्भाष्यस्येत्यादि प्रत्युदाहरन्ति ।
समाहारे नदीभिश्च । समाहारेऽर्थे नदीवाचिभिः सह
(१) पहिच तदङ्ग-चेति, प्राक् चासौ यामश्चेति वाक्यम् ।
(२) जनकतासम्बन्धे इत्यर्थः, उभयोरेव
व्याकरणजनकत्वात् इति
विद्यालङ्कारः।
(३) चन्दानुशिष्टाकरणस्येत्यर्थः ।
(४) भरद्वाजवंशोगवानां दशसंख्येत्यर्थः

·मुग्धबोधं व्याकरणम् । ३७८ । शरदृविपाड़यश्चेतोमनोविडुपानदिमव- हिद्दिवनडुद्दिक् चतुर्यत्तदोऽः । (शरद-तदः ५, अः ११)। एभ्यः अः स्यात् वे । उपशरदम् । संख्यावाचिनो वः स्यात् । हयोगङ्गयोः समाहार: दिगङ्ग, सप्त- गोदावरम् (१)। समाहार किम् ? एकनदी। ३७८ । शरत् । शरच्च विपाट् च अयश्च चेतश्च मनश्च विट च उपानच्च हिमवांश्च विच्च द्योश्च अनडांश्च दिक् च चत्वारश्च यच्च तच्च तत् तस्मात् । उपशरदमिति-शरदः समीपमिति वाक्यम् । एवम् उपविपाशम् उपायसम् उपचेतसं प्रतिमनसं प्रतिविशम् उपोपा- नहम् उपहिमवतम् उपविदं प्रतिदिवं प्रत्यनडुहं प्रतिदिशम् उप- चतुरम् उपयदम् उपतदम् इति । वे किं ? चतसृणां दिशां समा- हारः चतुर्दिक, तथाच-"चतुर्दिगोशानवमन्य मानिनी"ति कालिदासः । अन्ये तु पथि-दृश्-उपसत् कियदनस: शरदादी पठन्ति, अयश्चतोमनोविडिदस्तु नाहुः । (१) यद्यपि गोदावरी एकैव, तथापि सप्तपदस मभिव्याहारात् तत्मदेन तीर्थावाहनमन्त्ररतसप्तनद्यो ग्टह्यन्ते, तीर्थत्वेनाविशेषात्, तेन गङ्गा यमुना गोदावरी सरखती नर्मदा सिन्धुः कावेरी च इत्यर्थः। अयमव्ययीभावो हिंगो- र्बाधकः विशेषत्वात् । ननु पञ्चनद मित्याल हिगुसमासकरणे कोदोषः ? उच्यते- समाहारहिगौ क्लोवत्वात् स्य मोरेव अम्भावः स्यात्, अव्ययीभावे तु पञ्चमीभित्रमर्च- विभक्त रम्भाव इति । अतएव सप्तगोदावरं नाता रति सप्तम्यन्तादिप्रयोगाभाव एव दोष इत्यर्थ:- इति प्रयोगरत्नमालाटीका (६.६) ·अव्ययीभाव-समास:। ५०५ ३८० । जराया जरस च। (जरायाः ६', जरम् ।१।, च ।१।)। उपजरसम् । ३८१। सरजसोपशुने । (सरजस-उपशुने १॥) । नियात्ये। ३८२ । सम्परःप्रत्यनुभ्योऽक्षाः । (सम्-परस्-प्रति-अनुभ्यः ५॥, अक्षण: ५।)। समक्षम्। सर । ३८०। जरायाः अः स्याहे तस्मिन् जरसादेशश्च । उपजर- समिति-जरायाः समीपमिति वाक्यम् । १८१ । सरजसञ्च उपशुनञ्च ते। रजसा सह सकलमत्ति सरजम, साकल्ये वः, सहः सोऽकाले इति सहस्य सः । हे तु सरजसं पद्ममित्यसाधु । सरजसतामवनेरपां निपातः इति किराते चिन्त्यम् । शुन: समीपम् उपशुनं, श्वयुवमघोना- मिति ते निषेधऽपि वस्योत्वं निपातनात्। सहोपाभ्यामेव निय- मात् उपरज: प्रतिश्व इत्यत्र अन इत्यनेन सूत्रेण अत्योऽपि न स्यात् । ३८२ । सम्परः। सञ्च परश्च प्रतिश्च अनुश्च ते तेभ्यः । एभ्यः परादनः अः स्याहे । समक्षमिति-अनोः समीपमिति वाक्यम् । पर इति कृतसान्ताक्षशब्दे परे मनीषादित्वात् परिशब्दसा- ।

·मुग्धबोधं व्याकरणम् । ३८३ । अनः । (अन: ५।)। अनन्तात् अः स्यात् वे। अध्यात्मम्। ३८४ । लीवाहा। (कौवात् ५।, वा ।१।)। उपचम्म उपचम्म । दिष्टस्य परम् इत्यस्य ग्रहणम् । अक्षः परि परोक्षम्, आङ् पर्याप- वहिरञ्चामित्यादिना व: (१)। अन्ये तु अक्षि अक्षि परि परोक्ष- मिति वीप्सायां व इत्याहुः । एके तु अक्षोः परः परोक्षं, पार- स्करादित्वात् सुम् इत्याहुः । अक्षिणी प्रति प्रत्यक्षम्, अभि प्रत्योराभिमुख्ये इत्यादिना वः। वीप्सायामित्यन्यः । प्रत्यक्षो घट इति तु इन्द्रियार्थेनाक्षशब्देन प्रादिसात् । अक्षोः समीपमन्वक्षं, सामीप्ये वः । ३८३ । अनः । अध्यात्ममिति-आत्मानमात्मनि वा अधि. कृत्य अध्यात्म, कार्थे वः। अत्ये न्वोर्लोपौताविति नलोपे ययो- रित्यादिना अलीपः। ३८४ । लीवात् । क्लीवलिङ्गादनन्तादः स्याहा वे। उपच- मित्यादि-चम्मण: समीपमिति वाक्यं, सामीप्ये वः । एवं प्रत्यहं प्रत्यहः, वीप्सायां वः। (१) अनः परमिति वियहे • निपातनात् परयोकारादेशः, परोक्षम् । परोक्षा क्रियेत्यादि तु अर्थ आद्यचि-इति सिद्धान्तको मुदी। अचः परमिति- चविषय इत्यर्थः, वृत्तिविषये अधिशब्द रन्द्रियमालपर इति तत्त्वबोधिनी।

·षट् समासाः। ३८५ । झपनदीपौर्णमास्याग्रहायणीगिरे वा॑ । (झप-गिरी: ५।, वा ।१३)। उपसमिधं उपसमित, उपनदं उपनदि । इति वः । षट् समासाः । ३८६ । पथ्यप्पुरः से। (पथिन्-अय-पुरः ५।, से ७.)। एभ्यः अः स्यात् से सति । सखिपथौ, रम्यपथो देशः, महापथः, दक्षिणापथः, चतुष्पथं, उपपथे, विमलापं सरः, विष्णुपुरम् । । ३८५। झप् । झप् प्रत्याहारः । झप च नदी च पौर्ण- मासी च आग्रहायणी च गिरिश्च तत्तस्मात् । झबन्तानद्यादेव अः स्याहा वे। पुनवाग्रहणं परत्र निवृत्त्यर्थम् । उपसमिध- मित्यादि-समिधः समीपमिति वाक्यम् । एवम् उपदृशदम् उप- तड़ितम्, पक्षे उपसमित् इत्यादि। उपनदमित्यादि-नद्यादीनां खरूपस्य ग्रहणं, नद्याः समीपमिति वाक्यम् । एवम् उपपौर्णमा- सम् उपपौर्णमासि उपाग्रहायणम् उपाग्रहायणि उपगिरम् उपगिरि, “अनुगिरमृतुभिर्वितायमानामिति माघः (१) । इत्य- व्ययीभावः । ३८६ । पथ्यप। पन्याश्च आपश्च पूश्च तत् तस्मात् । स (१) शिशुपाल वधे 912, गिरौ तभिर्वितन्यमानामित्यर्थः ।

·मुग्धबोधं व्याकरणम् । ३८७। छन्तर्गर्योऽपोऽनात् । (दि-अन्तर्गैः ५।, ई ।११, अ: १।, अपः ६।, अनात् ५।)। एभ्योऽनवर्णान्तेभ्योऽपोऽकार ई: स्यात् । हीपं अन्तरीपं समीपम् । अनात् किं ? प्रापम् । ३८८। समापानूपौ। ( समाप-अनूपी १॥ )। निपात्यो । समापो देवयजनं, अनूपी देशः । हान्त। इति सामान्यार्थम्, अतः षट्सूदाहरति सखिपथावित्यादि । सखा च पन्थाश्च तो, रम्यः पन्था यत्र, महांथासौ पन्थाश्चेति, दक्षिणस्यां पन्था इत्यर्थे दक्षिणोत्तरादाही इति त्या आकारादेशः । चतुर्णां पथां समाहारः, पथः समीपे, विमला आपो यस्मिन् । विष्णुपुरमिति-विष्णोः पूरिति वाक्यम् । यद्यपि अदन्तः पुर- शब्दोऽस्ति तथापि पुरशब्देनानिष्टनिवारणार्थमिदम् । ३८७। हौ च अन्तश्च गिश्च तत् तस्मात्, न अ: अनस्तस्मात्, ई इति लुप्तप्रोकं दम्। हिशब्दान्तःशब्दो अनदन्ता- वेव । अनवर्णान्तेभ्य इति विशेषणम्। एभ्य इति-दिशब्दा- दन्तःशब्दादनवन्ताहे रित्यर्थः । होपमित्यादि-हिर्गता आपो यत्र इति वाक्यम् । एवम् अन्तर्गता आपो यत्र, सम्यगापो यत्रेति । एषां रूढ़शब्दत्वादेतडात्पत्तिमात्रम् । एवमन्वीपं प्रतीपमित्यादि । प्रापमिति-प्रगता आपो यत्र इति वाक्यम् । एवं परापमिति। ३८८। समा। निपातो ह्यर्थविशेष अत आह समापो देवयजनमित्यादि । समीचीना आपो यन, अनुगता आपो यत्रेति ·षट समासाः। ५०६ पाक- ३८८ । सम् तुम् मनः-कामे, ऽवश्यं ल्ये, ऽन्त्यलोपं, सम्-मांसौ तु हित तते पाक पचने वा। (सम् तुम् ।१॥, मन:-कामे ७१, अवश्यं ।१।, ल्ये ७१, अन्त्यलोपं २१, सम्-मांसौ १॥, तु ।१।, हित-तते ७ पचने ७, वा ।१।)। सम् तुम्च मन: कामयोः, अवश्यं ल्ये, अन्त्यलोपं याति ; सम् हित-ततयोः, मांसः पाक-पचनयो । समनाः सकाम:, रन्तुमना: रन्तु कामः, अवश्य से व्यः, सहितः संहितः, सतत: सन्ततः, मांस्पाक: मांसपाक: मांस्पचनं मांस- पचनम् । वाक्यम् । अन्यत्र समोपमन्वीपमिति । अन्ये तु समाङ् पूर्वादपः समापमिति साधयन्ति । ३८८ । सम्। सम् तुम् इति लुप्तप्रोई, (१) सम् च तुम् च तौ, सौत्रत्वादोलुक् । मनश्च कामश्च तत्तस्मिन् । अन्त्यस्य लोपः अन्त्यलोपस्तम् । सम् च मांसश्च तौ। हितञ्च ततञ्च तत्तस्मिन् । पाकश्च पचनञ्च तत्तस्मिन् । स इत्यनुवर्तते। ल्ये तव्यादौ । हित-तते मांस: पाक-पचने इति पदद्दयकरणात् सम्मांसा- वित्यनेन यथाक्रमं दर्शयति सम् हित-ततयोमांसः हित-ततयोमांसः पाकपचन- योरिति । सकाम इत्यादि -- सम्यक् कामो यस्य, सम्यङ् मनो (१) सम् इति तुम् इति च लुप्तप्रथमैकवचनं मन:कामाभ्यां यथासंख्य- निरासार्थमिति दुर्गादास-कार्तिकेय-गङ्गाधराः ।

·५१० मुग्धबोधं व्याकरणम् । ३६० । धुरोऽनक्षस्याः। (धुरः ५१, अनक्षस्य ६, अ: १)। राजधुरा । अक्षस्य तु अक्षधूः । यस्य, रन्तुं मनो यस्य, रन्तुं कामो यस्य इत्यादि वाक्यम् । अवश्य- सेव्य इति -अवश्यं शब्दस्य मयूरयंसकादित्वात् ल्यान्तेन सह वा यसः । असे त अवश्यं सेव्य इति । तथाच भवार्तिकं-"सम्ब- धानुभवोऽवश्यमेषणीयश्च लिङ्गिन" इति । सहित इत्यादि- सम्यक् हितं प्राप्तं येन इति वाक्यम् । सततमित्यादि-सम्यक् ततमिति प्रादिस: (१)। वाशब्दस्य व्यवस्थावाचित्वात् सातत्य. मित्यत्र नित्यम् । मांसपाक (२) इत्यादि - मांसस्य पाकः, मांसस्य पचनम् इति वाक्यम् । सम्मांसौ त्विति -तुशब्दो भिन्त्रकमार्थ- स्तेन वाशब्दस्य पूर्वोक्तस्त्रिभिन सम्बन्धः । अवश्यं गिप्रादुरादि- व्यवधानेऽपि (३) । अवश्यप्रसेव्यः अवश्यप्रादुःसेव्यः अवश्याङ्गोकर- णीय इत्यादि। ३८० । धुरो। धुरः अः स्यात् से, न तु अक्षसम्बन्धिन्याः । राजधुरीति-राजी धूरिति वाक्यं, स्त्रीत्वादाप। अक्षधूरिति- अक्षस्य धूरिति वाक्यम् । अक्षो रथावयवचक्रसम्बन्धिकाष्ठवि- शेषस्तस्य धूर्भारः । एवं दृढ़धूरक्ष इत्यादि। (१) अवापि सम्यक् सतमस्येति बहुव्रीहिरिति दुर्गादास कार्तिकेय- गजाधराः। (२) मांसाक इत्यत्र अकारलोपस्य स्थानिवत्वाच विसर्ग इति दुर्गादासः। (३) अन्त्यलोपं यातीति शेषः ।

·षट् समासाः।
५११
३६१ । ऋचः । ऋच: ५।)।
ऋचः परः अः स्यात्
से अईर्चम् ।
३६२। नञ्बहोर्माणवक-चरणे ।
( नञ्-बहोः ५१, माणवक-चरणे ७)।
अनुचो माणवकः, बढचः चरणः । अन्यत्र अतृक साम,
बढक सूताम् ।
३६३। प्रत्यन्ववात् सामलोम्नः ।
( प्रति-अनु-अवात् ५।, साम-लोन: ५।)।
प्रतिसामं प्रतिलोमम् ।
३८१ । ऋचः । अर्चमिति-अईम् ऋच इति वाक्यम् ।
सप्त ऋचो यस्मिन् सप्त: मन्त्रः ।
३८२। नञ्। नञ् च बहुश्च तत्तस्मात्, पुंस्त्वं सौत्रत्वात् ।
माणवकश्च चरणश्च तत्तस्मिन् । नञबहुभ्यां परस्या ऋचः अः
स्यात् क्रमात् माणवकचरणयोर्वाच्ययोः (१) । अऋक् सामेति (२)
-अकृतसान्तत्वात् वा के अनुकं बढक्कमित्यपि ।
३८३ । प्रत्य। प्रतिश्च अनुश्च अवश्च तत्तस्मात्। एभ्यः
पराभ्यामाभ्यामः स्यात् से। प्रतिसाममिति-प्रतिगतं साम इति
प्रादिसः, प्रतिगतं साम यस्येति वा हः, साम साम प्रति इति
वीप्सायां वा वः। एवं प्रतिलोममिति। एवम् अनुसामम् अनु-
लोमम् अवसामम् अवलोमम् ।
(१) माणवको वटः, चरणं वेदशाखा ।
(२) साम सूतञ्च वेदांशविशेषौ।

·५१२ मुग्धबोधं व्याकरणम् । ३६४ । अक्षणोऽचक्षुषि । ( अक्षण: ५१, अचक्षुषि ७) । गवामक्षीव गवाक्षं। चक्षुषि तु विप्राक्षि । ब्रह्महस्तिराजपल्यात् (१) वर्चसः । (ब्रह्म-पल्यात् ५१, वर्चस: ५।)। ब्रह्मवर्चसं हस्तिवर्चसं राजवर्चसं पल्यवर्चसम् । ३८४ । अक्षो। अनेकार्थादनः अः स्यात् से। गवामक्षीव इति (२)-गावो जलानि तेषामक्षीव गवाक्षं पद्मादि, वातायने रूढ़म्तु पुंलिङ्गः (३)। एवं पुष्करमक्षीव पुष्कराक्षं, लवणमक्षीव लवणाक्ष, सर्वत्र उपमेयस्य व्याघ्राद्यैरिति यसः। विशालाक्ष: पद्माक्ष इति तु हसात् । विप्राक्षौति-विप्रस्य अक्षीति षोषात् । ३८५। ब्रह्म। ब्रह्मा च हस्ती च राजा च पल्यञ्च तत्त- स्मात् । एभ्यः परात् वर्चस: अः स्यात् से। ब्रह्मवर्चसमिति- ब्रह्मणो वर्च इति वाक्यम् । एवं हस्तिवञ्चसं राजवर्चसं पल्यवर्च- (१) “श्रत्व पण्येत्यपपाठः । भाष्ये काशिकावृत्तौ कौमुद्याञ्च पल्येत्येव पठितत्वात् । कौमुदीटीकायां तत्त्वबोधिन्या पलं मांसमहतीति पल्यो मांस भोजीति व्याख्यातत्वाच्च। रामत वागीशेनापि पल्येत्येव पठितं व्याख्यातञ्च" इति वृहन्मुग्धबोधम् । संक्षिप्तमारेऽपि पल्येत्येव पाठः। कातन्त्रे तु पण्ये- त्येव (१८५सू।। (२) सादृश्य विशिष्ट लक्षणाज्ञापनार्थमेव दूशब्दः, न तु समासघटकत्वं तस्य-इति गङ्गाधरः । (३) गावः किरणाः। अक्षि शब्दो रन्धवाची। पठीसमासः-इति तत्त्व- वोधिनी।

·षट् समासाः। ५१३ ३६६ । समवान्धात् तमसः । (सम्-अव-अन्धात् ५५, तमस: ५।)। सन्तमसम् । ३६७। श्वोवसीयस-श्वःश्रेयस-निःश्रेयसम् । (श्वोवमीयस-निःश्रेयसम् ११) । एते निपात्याः । समिति । वर्चस्तेजस्तथाच-"तेज:पुरीषयोवच” इत्यमरः । "पलमुन्मानमांसयो"रिति रुद्रः । पलमुम्मानमहतीति पल्यम्, उन्मानप्रकारेण रक्ष्यं द्रव्यमित्यर्थः । सर्वस्वे तु पलालरज्ज्वा वेष्टयित्वा ब्रीहेरवस्थापनं पल्यमित्युक्तम् । यत्र पलालरज्ज्वा ब्रौहिं वेष्टयित्वास्थापयन्ति तत् पल्यमिति धातुपारायणम् । ३८६। सम । एभ्यः परात् तमस: अः स्यात् से । सन्तमस- मिति --सन्ततं व्याप्तं तम इति प्रादिसः । एवम् अवहीनं तमः अवतमसम् । अन्धयतीति अन्धम्, अन्धल्क दृक्क्षये-अस्मात् पचादित्वादन्, अन्धञ्च तत् तमश्चेति अन्धतमसमिति यः (१) । ३८७। खो। निपातो ह्यर्थविशेषे, तेन वोनिभ्यां श्रेयसः खसी वसीयश्च शुभ वाच्ये यसे अदन्ता निपात्यन्ते। वसुमत्- शब्दादीयसु, लुङ्मइहिनामिति मतोलुंक, जीमंश्चति डित्त्वादुकार- लोप वसीयःशब्दः शत्या श्रेय आह। खोऽनागतेऽनि वसीयः (१) यत् तमः अन्वं करोति तदुच्यते। * * ** अदन्त तमसशब्देन सन्तम- मादिसिद्धी लक्षणमिदं सन्तम इत्यादिरूपनिवृत्त्यर्थम् -- इति गोयीचन्द्रः (३३१सू)। ध्वान्ने गान्धतमसं क्षीणेवतमसन्तमः । विष्वक सन्तमसम्---इत्यमरः ।

·५१४ मुग्धबोधं व्याकरणम् । ३६८। तप्तान्ववाद्रहसः। (तप्त-अनु-अवात् ५, रहस: ५१)। तप्तरहसम् । ३६६ । प्रत्यरसानुगवे। (प्रत्युरस-अनुगवे १॥) । एते निपात्ये। खोवसीयसम् (१)। एवं प्रशस्यशब्दादीयसुः श्रेयः, श्वःश्रेयस निःश्रेयसम् (२) उभयत्र मयूरव्यंसकादित्वात् सः । यद्यपि श्वः- शब्दोऽनागतदिनार्थः वसीयःश्रेयशब्दो श्रेयोऽर्थों तथाप्युज्झितावय- वार्थेन समुदायेन शुभमाह निपातनात् । निश्चितं श्रेयो नि:- श्रेयसमिति प्रादिसः । ३८८। तप्ता । एभ्यः परात् रहस: अः स्यात् से । तप्तरहस- मिति–तप्तमिव तप्तं, तप्तञ्च तत् रहश्चेति वाक्यम् । अकथं यद्भवेत् वाक्यं तत् तप्तरहसं विदुः इति (३)। एवम् अनुगतं रहः अनुरहसम् । अवकलितं रहः अवरहसमिति प्रादिसः )। ३८८ । प्रत्यु । उरसि प्रतिवर्त्तते प्रत्युरसं, (५) त्यर्थे वः । (१) श्वोवसीयसम् कल्याणमित्यर्थ इति कातन्त्रे । २८७ सू) तन्मते अवसीयस शब्दः । (२) श्वश्रेयसं कल्याणम् । निःश्रेयसं निर्वाणमिति कातन्त्रे ( ३८८ सू)। (३) काथवा-"परेणानधिगम्यं हि यद्रहो वह्नितप्तवत् । तप्तञ्च तद्रहशेति तत्तप्तरहसं विदुः ॥” इति प्रौढ़मनोरमा। (४) अवहीनं रह दूति प्रादिसमासः, अथवा अवहीनं निन्दितं रहोऽस्मि- निति वहुव्रीहिः -- दूति गोयीचन्द्रः। तत्त्ववोधिन्यामप्येवमेव । अवगतं रह इति दुर्गादास-कार्तिकेयौ (५) प्रत्यरस लोम इति कातन्त्रे ( ३६० सू।।

·षट समासाः। ५१५ ४०० । गरध्वनः । (गैः ५१, अध्वन: ५।)। प्राध्वो रथः । ४०१ । पाण्डूदककृष्टात् भूमेः । पाण्डु-उदक्-कष्टात् ५, भूमेः ५.)। पाण्डुभूमो देशः। गवामनुदीर्घम् अनुगवं शकटम्(१) अनोयसामीप्ययोरित्यादिना वः । अन्यत्र उर: उरः प्रति प्रत्युरः, वोप्सायां वः । गवां पश्चात् अनुगु, पथादर्थे वः । ४०० । गे: परादध्वनः अ: स्यात् से । प्राध्व इति-प्रगतो- ऽध्वानमिति वाक्यं, कुप्राद्योनित्यमिति सः । प्रगतोऽध्वा येन इति वा हः। पाण्ड। एभ्यः परस्या भूमेरः स्यात् से। पाण्ड भूम इति–पाण्डु मिर्यस्मिन् देशे इति वाक्यम् । एवं पाण्डुश्चासौ भूमिश्चेति पाण्डुभूमा। उदीची भूमिरस्यां नगयाम, उदीची चासो भूमिश्चेति वा उदग्भूमा। कृष्टा भूमियस्यां नगयां कष्टा चासो भूमिश्चेति वा कष्टभूमेति। क्लष्ट स्थाने कृष्ण इति वदन्ति केचित् (२)। ४०१ । (१) गौरिव शकटमपि होघमित्यर्थ इति गोयीचन्द्रः । (२) पाणिनीयवार्ति के काशिकायां संक्षिप्तसारे वृहन्मुग्धबोधे च कृष्ण इति पाठो दृश्यते । तथाच- कृष्णोदकपाण्डपूर्बाया भूमेरच प्रत्ययः स्मृतः । गोदावाश्च नद्याश्च संख्याया उत्तरे यदि ॥ इति काशिका | कातन्वे तु कृष्टेति पाठः । ३६३ ।।

·५१६
मुग्धबोधं व्याकरणम् ।
४०२ । सङ्ख्याया नदीगोदावरीभ्याञ्च ।
(सट्यायाः ५१, नदी-गोदावरीभ्याम् ५॥, च ।१।) ।
पञ्चनदं सप्तगोदावरं, विभूमः प्रासादः ।
४०३।
निसः शतो डः।
( निस: ५।, शतः ५१, ड: १।) ॥
निस्त्रिंशः नित्त्वारिंशः ।
४०२। संख्याया। संख्याया: पराभ्यां नदीगोदावरीभ्यां
भूमेश्च अ: स्यात् से। पञ्चनदमित्यादि-पञ्चानां नदीनां समा-
हारः पञ्चनदं, सप्तानां गोदावरीणां समाहारः सप्तगोदावरम् ।
चकारात् हे भूमी यवेति ।
४०३ । निसः ।
निस: । निस: परात् शदन्ताडड:
निस्त्रिंश इति -निर्गता त्रिंशत इति वाक्यं (१), क्रान्तादौ निरादेः
प्या इति षः। अस्य ष एव विषय इति परे। एके तु सामान्य
एवेत्याहुः । एवं निश्चत्वारिंश: निष्पञ्चाशः। शत इति किं?
निःषष्टिः नि:सप्ततिः इत्यादि ।
गोष्टखाद्या । गोष्ठखाद्या निपात्यन्ते । गोष्ठे खेव गोष्ठश्व: (२)
पुरुषस्यायुः पुरुषायुषं, पोषः (३)। हे आयुषी समाहृते घायुषं,
(१) निर्गतानि विंगतो निस्त्रिंशानि वर्षाणि चैत्रस्य, निर्गतस्विंशतोऽङ्गुलिभ्यो
निस्त्रिंशः खङ्ग इति सिद्धान्तकौमुदो।
(७) एतेन सप्तमातत्पुरुष एवेति नियमो दर्शितस्तेन षष्ठीतत्पुरुषे गोठवा
इत्येव इति तत्त्वबोधिनी।
(३) इन्हे न भवति, पुरुषच आयुश्च पुरुषायुषी इति काशिका (५।४।७७)
समासान्तरे न भवतीति गोयीचन्द्रः ( २७५ सू)।

·षट् समासाः। ५१० ४०४। सूत्सुरभिपूते गन्दादिर्वातूपमानात् । ( सु-उत्-सुरभि-पूर्त: ५१, गन्धात् ५, इ. ११, वा । ११, तु।।, उपमानात् ५।)। सुगन्धिः, पद्मगन्धिः पद्मगन्धः । त्रीणि आयूंषि समाहृतानि वायुषं, समाहारे गः (१)। दिस्तावा त्रिस्तावा वेदिः, प्रकृते यज्ञे यावती वेदि: करणीयेति कथिता ततो द्विगुणा त्रिगुणा वा अन्यस्मिन् यज्ञे इत्यर्थः । क्रियया सह सामानाधिकरण्यात् हित्रिशब्दात् सुच, तयोस्तावतौशब्देन मयूरव्यंसकादित्वात् स: (२) । एषां विशेषार्थविशेषयोनिपातनात् गोष्ठस्य खा गोष्ठश्वा, पुरुषश्च आयुश्च पुरुषायुषी, हयोस्त्रयाणां वा आयुः द्यायुस्त्रायुर्दिस्तावती रज्जुरित्यत्र न स्यात् । ४०४ । सूत् । सुश्च उच्च सुरभिश्च पूतिश्च तत्तस्मात् । एभ्यः पराहन्धात् इ: स्यादुपमानात्तु वा । सुगन्धिरिति-शोभनो गन्धो- ऽस्येति वाक्यम् । एवम् उहतो गन्धोऽस्य उहन्धिः, सुरभिर्गधो- ऽस्य सुरभिगन्धिः, पूतिर्गन्धोऽस्य पूतिगन्धिः । यद्यपि सामान्ये- नीतं तथापि ह एवास्य विषयः । अत्र यदा समवायसम्बन्धेन (३) (2) अहिगौ त हयोरायुः घायु:- इति गोयीचन्द्रः । २८२ सू)। (२) तावतीशब्देन तु यावत्य मेक्षेण द्रव्यत्तिना संख्याशब्दम्य सामानाधि- करण्याभावात् विशेषणसमामो न भवतीत्यत आह-मयूर व्यंस कादित्वादिति-- इति गोयीचन्द्रः। (३) नतु संयोगसम्बन्धन इत्यर्थः । अतएव परगन्धेन गन्धवांशेन स्यादिति कार्तिकेयः । “गन्धस्यत्वे तदेकान्तग्रहणं कर्तव्यम्” इति पाणिनीयवार्त्तिकम ·५१८ मुग्धबोधं व्याकरणम् । नेत्याहुः । (५।४।१३५ ) । “एकान्त एकदेश दूब अविभागेन लच्छमाण इत्यर्थः । पुष्पं सलिलं च। सुगन्धिर्वायुः। नेह-शोभना गन्धा गन्धद्रव्याण्यस्य सुगन्ध आपणिक" इति सिद्धान्तकौमुदी। “एवञ्च गुणवाचिन एवेह पहणं नतु द्रव्यवाचिन इति फलितोऽर्थः । अस्ति च गन्धगब्दो द्रव्यवचनः। वहति जलमियं पिनष्टि गन्धान इयमियमुद्ग्रथते स्रजो विचित्रा इति दर्शनात् । गन्धस्तु सौरभेटत्ये गन्धके गर्वलेशयोः स एव द्रव्यवचनो बङ्गत्वे मि च स्मृतः ॥ इति कोषाञ्च। एतेन 'महीभृतः पुष्पसुगन्धिराद', 'भग्नबालसहकारसुगन्धौ' इत्यादि व्याख्यातम । केचित्तु तदेकान्तशब्देन खाभाविकत्वं विवक्षित्वा आगन्तुकस्य तथाच भट्टिः-'अाधायिवान् गन्धवहः सुगन्ध' इति । व्याख्यातञ्च जयमङ्गलायां-गन्धस्येति ईकारः समासान्नो न, गन्धस्यत्वे तदेकान्त ग्रहणमिति वचनात् सुगन्ध आपणिक इति यथा-इति । अतएव 'भग्नबालमहकारसुगन्धौं इत्यादीनां प्रामादिकत्वं दुर्घटं वृत्तिकतोक्नम" इति प्रौढ़मनोरमा। संक्षिप्त सारमतेऽपि गुणवाचिनो गन्धादेव दू प्रत्ययः नतु ट्रव्यवाचिनः । तन्मते प्रावधायी- त्यादि भट्टिप्रयोगे गन्धशब्दस्य द्रव्यवाचित्वात् न दूः । तथाच - पृथिव्या एव गन्धवतीत्वात् न गन्धवहो गन्धवान् भवति, किन्वरविन्दव्यतिषणवत्त्वात् संयुक्त- समवायेन सुगन्ध इति विशेषणं, तस्मादयं गन्धशब्दोऽरविन्दमाचष्टे । माघे तु 'भग्नबालसहकारसुगन्धौ मधुनि' इति गुणवाच्येव गन्धशब्दः, सहकारद्रवसंक्र- मणात् मधु गुणवत् । तथा च भट्टवार्तिकं --'तिलाश्चम्पकसम्पर्कात् प्राप्नुवन्त्यधि- वासताम् । रसालगन्धास्तगन्धं मर्चे सांक्रामिका गुणाः'। पवने तु गन्धसंक्रान्ति- र्नास्ति तस्यापार्थिवत्वात् । ये तु वैशेषिकादयो गुणसंक्रान्तिं न मन्यन्ने, तन्मते भग्नबालसहकारसुगन्ध दूति भवति ; अतएव गन्धाहेति चान्द्रा:-इति गोयी- चन्द्र : ( ४६६ सू)। आघ्रायोति भट्टौ २१०; अत्र भरतः-सूत्मरभीत्यादौ समवेतस्यैव गन्धस्य पहणम्, अब तु परम्परया गन्धसम्बन्धान इ प्रत्ययः। सुगन्धिरिति पाठे विकारसंघेत्यादिना सुगन्धशब्दात् स्वार्थे णिः। कचित्तु समवायाध्याहारात् सुगन्धिः समोरण दूति प्रयोग इति पाणिनीयाः न्धादेर्वा इति कालापा” इति। मल्लिनाथमते गजदानसुगन्धिना, धरयुक- छदगुच्छ सुगन्धयः ( माघे ६५०), अपां हि हप्ताय न वारिधारा खादः सुगन्धिः खदते तुषारा ( नैषधे ) इत्यादयः प्रयोगाः कवीनां निरङ्कशत्वात् सोप्या इति । ( रघौ ४।७५ श्लोकस्य टीका द्रष्टव्या )। २ . काग- - ·षट् समासाः। ५१८ ४.५। नार्चायां खतेः सख्यादरः । (न ।१।, अर्चायां 1, सु-अते: ५।, सख्यादेः ५।, अः ११)। खतिभ्यां परात् सख्यादेरो न स्यात् पूजायाम् । शोभनो राजा सुराजा, अतिशयेन राजा अतिराजा । अर्चायां किं ? गामतिक्रान्तः अतिगवः । गन्धो वर्त्तते तदेकारस्तथाच---"आघ्रायि वान् गन्धवहः सुगन्ध" इति भट्टिः । कस्त रिकामृगविमई सुगन्धिरिति माघे उपमान- विवक्षयेति । पद्मगन्धिरिति-पद्मगन्ध इव गन्धो यस्येति वाक्यम् । एभ्यः किं ? दुर्गन्धः । भृतित्यादेर्मासादिकः । भृतिवेतनं, तत्र विहितो यस्त्यस्तद- न्तादेर्मासादिकः स्यात् से। पञ्चास्य भृतय इत्यर्थे कः, पञ्चको मासोऽस्य पञ्चकमासिकः । एवं दशकमासिक इत्यादि । अस्यापि ह एव विषयः । ४०५ । नार्चायाम् । सुश्च अतिश्च तत्तस्मात् । सखा पादिर्यस्य स तस्मात् । सख्यादेरिति-सख्य होराज्ञ इत्याद्यारभ्य (८) सूत्रे येभ्योऽकारो विहित स्तेभ्यः पूजार्थस्वतिभ्यां परेभ्यो न अः स्यात् । सुराजा, अतिराजा-कुप्राद्योर्नित्यमिति षः। सख्यादेः किं ? शोभनं सक्थि यस्य सुसक्थः, अत्यक्षो विप्रः । स्वतेः किं ? परमराजः। अन्ये तु पूजार्थस्वतिभ्यां परस्याः संख्याया डोऽपि न स्यात् ; सुदशा अतिदशा ब्राह्मण इत्याहुः । (८) गेरध्वन इति पर्यन्तेषु - इति दुर्गादास-गङ्गाधरौ।

·५२० मुग्धबोधं व्याकरणम् । ४०६ । किमः क्षेपे। (किमः ५१, क्षेपे ७) । किंराजा। ४०७। नञोऽहवे। (नञः ५।, अ-ह-वे ।। नञः परात् सख्यादेरो न स्यात्, न तु ह-वयोः । असखा। ह-वे तु अनपं सरः, अधुरम् । ४०८। पथो वा । ( पथ: ५५, वा ।१३) । अपथं अपन्थाः । ह-वे तु अपथो देशः, अपथम् । ५०६। किमः । क्षेपो निन्दा, तस्यां वर्तमानात् किमः सख्यादेरो न स्यात् । किंराजा, कुत्सितो राजेत्यर्थः । एवं निन्दिता धूः यस्य तत् किंधूः शकटम् । क्षेपे किं ? केषां राजा किंराजः । ४०७। नञो। हश्च वश्च तत्, न तत् तस्मिन् । हवभिन्ने से नञः परात् सख्यादेरो न स्यात् । असखेति- न सखा इति वाक्यम् । "नः” इत्यनेन षसः । यद्यपि नब इत्यनेनैव सिध्यति, तथापि नञः स्याद्यन्तेन सह ह-वस-ज्ञापनार्थमहव इत्युक्तम् । अनपं सर इति -~~न सन्त्यापो यस्मिन् सरसोति वाक्यम् । अधुरमिति-धुरोऽभाव इति वाक्यम् । ४०८। पथो । हवभिन्ने से नञः परात् पथ: अ: न स्याहा । अपथमिति -न पन्या इति वाक्यम् । व्यसंख्याभ्यां पथ इति क्लोव- त्वम् । पक्षे अपन्या इति । अपथो देश इत्यादि-नास्ति पन्या यस्मिन् देशे, पथोऽभाव इति वाक्यम् ।

·षट् समासाः। ४०६। कत् क्वविरथवदे। ( कत् ।१।, कु ।१।, अच्-त्रि-रथ-वदे )। कोः स्थाने कत् स्यात् से अजादौ परे । कदनं कत्त्रयः। ४१० । काऽचे। का ।१।, अक्षे ७।)। काक्षम् । ४०८ । कत् । अच्च त्रिश्च रथश्च वदश्च तत्तस्मिन् । कदव- मिति-कुत्सितमन्त्रमिति वाक्यं, कुप्राद्योनित्यमिति षः । एवं कुत्सितास्त्रयः कवयः, कुत्सितो रथः कद्रथः । कहद इति- वदतीति वदः, पचाद्यन् । एग्विति किं ? कुब्राह्मणः । अस्य सूत्रस्य यस एवाभिधानात् कुत्सिती रथो यस्येत्यादौ न स्यात्(१)। जाती टणे। तृणशब्दे परे जातौ वाच्यायां कोः कत् स्यात् । कत्तृणं नाम जातिः । अजातौ कुत्सितानि रणानि । ४१०। का। अक्षशब्दे परे कोः काः स्यात् । काक्ष- मिति -अक्षमिन्द्रियं, कुत्सितमक्षमिति वाक्यं, कुप्राद्योनित्यमिति षः। अक्ष इत्यस्य सामान्यतो ग्रहणात् कुत्सिते अक्षिणी यस्य काक्षो विप्र इत्यत्राक्षिशब्दात् षे कृतेऽपि स्यात् । (१) पापकत्सेषदर्थे कु इत्यमरोक्तस्य अव्ययकुशब्दस्यैवाल पहणं नत पृथ्वी- वाचकस्य, तेन कोः पृथिव्या उस्थितः कूस्थित इत्यादौ न स्यादिति दुर्गादास कार्ति- केय-गङ्गाधराः। .. 411 ·१२२ मुग्धबोधं व्याकरणम् । ४११ । पथिपुरुषे वा। ( पथि-पुरुषे ७, वा ।१।। कापथं कुपथं, कापुरुषः कुपुरुषः । पथि। ४११ । पन्थाश्च पुरुषश्च तत्तस्मिन् । को: काः स्यात् वा पथिपुरुषयोः परयोः । कापथमिति-कुत्सितः पन्था इत्यर्थः, व्यसंख्याभ्यां पथ इति लीवत्वम् (१)। एवं कुपथमिति । दृश्यते। (१) अन सर्वेषु प्रचलितेषु मुद्रितमुग्ध बोधपुस्तकेषु मूले कापथ ति पुंलिङ्ग पाठो दृश्यते । स च न तर्कवागीशसम्मतः "व्यसंख्याभ्यां पथ दूति लीयत्वम् इत्युक्त्वात् । कार्तिकेयोऽपि तर्क वागीशमतमनुसृतवान् । दुर्गादास गङ्गाधर- मते तु पुंलिङ्गपाठः। अत्र पुंस्व न पाणिनीयवार्तिकसम्मतम्, “पथः संख्या- व्ययादेः” इति वार्तिके लीवत्वस्योकत्वात् । सिद्धान्तकोमुद्यामपि क्लोलिङ्गपाठो पथः संख्याव्ययादेरिति नपुंसकत्वमिति तत्र तत्त्वबोधिनी। संक्षिप्त- सारेऽपि “कुत्सितः पन्थाः कापथम् । कुपथमित्यमाधुः” इत्यतं ( २४६ स्तू)। संख्याव्ययात् पथ इति नपुंसकत्वम् । कुपथमित्य साधुरिति-पथिशब्देन समासे नित्यं कादेशः। पथिशब्दसमानार्थेन पथशब्देनापि क्लीयत्वाभाव इत्यभिप्राय इति गोयीचन्द्रः। 'व्यध्वो दुरध्वो विपथः कदध्वा कापथः समाः' इत्यमरः, 'व्यध्वो विपथ कापथा विति रभसच, इत्य भयत्रापि पुंलिङ्गपाठो दृश्यते। “पथिन् शब्देन समासे संख्यादीत्यनेन नपुंसकत्वमित्यतः अदन्नपथशब्दन समासः। गतिः पथश्च मार्गश्चेति विकाण्डशेषः"-इत्यमरटीका रघुनाथः। प्रौढ़मनोरमापि अमरवचने लोवत्वापत्तिनिरासाय अन्नपथशब्देन समासमुक्त्वा न चैवं विपथ- सिद्धावपि कापथो न स्यात्, कादेशस्य दुर्लभत्वादिति वाच्यम्। ईषदर्थे च तत्- सम्भवात्, कुत्मायामर्थतः पर्यवमानात्" इत्यप्याह। भरतस्तु-कुत्सितः पन्थाः कापथः पथ्य पपुर इति । यद्यपि पथः संख्याव्ययात् पर दूति क्लीवत्वम तथापि लिङ्गस्य लोकाश्रयत्वात् विपथ कापथौ पुंस्यपि" इत्याह। प्रौढ़मनोरमा टोकायां हरिहोक्षितोऽयेवमाह। अवैवं समाधीयते-भरतमते विपथकापथौ पुंस्य पीत्यपिकारात् क्लीवत्वमप्यायाति। अमरे यत् कापथ इति निशस्त ददन्न पथशब्दे नापि सिध्यति । तर्कवागीशे नापि तदङ्गीकृतम्। एवं सति पाणिनीय - ·षट् समासाः । ५२३ ४१२ । कोरीषदर्थे । (कोः ।, ईषदर्थे ७।) । ईषज्जलं काजलम् । कत्कवी चाग्न्युषो । ४१३। (कत्-कवौ १॥, च ।१।, अग्नि-उष्णे ७) । कदग्निः कवाग्निः काग्निः, कटुषणं कवोणं कोणम् । कापथ इति तु ईषदर्थे अकारान्तेन पथशब्देन । पर तु कापथ- मिति नित्यमाहुः । कापुरुष इति -कुत्सितः पुरुष इत्यर्थः । ईषदर्थे कोः पुरुषशब्दे परे वा कादेश इति भागवत्तिः, तन्मते ईषत् पुरुषः कापुरुषः कुपुरुष इति । ४१२। कोः। पुनः कुग्रहणं पथिपुरुषयोरननुवर्तनार्थम्, प्रत आह काजल मिति । एवम् ईषलवणं कालवणम्, ईषदादो यत्र कावाद इत्यादि। ईषदन्नं कानम्, ईषदा- कारो यस्य स काकार इत्यादौ तु अनेनाचि कदादेशो बाध्यते, अपेक्षितविधित्वात् परत्वाच्च(१) । तथाच भारवि:-देवाकानिनि कावादे वाहिकास्वस्वकाहि वा। काकारभभरे काका निस्व- भव्यव्यभवनि (२)। ४१३ । कत् । ईषदर्थे कोः कत्-कव-काः स्युरग्न्युष्णयोः ईषदम्लं काम्लम्, कार्तिक सिद्धान्तकौमुदी संक्षिप्तसाराणाममन्दिग्धमतमनुस्हत्य तर्कवागीशटीकानु- यायिन्यस्मिन् मुग्धबोधे कापथमिति क्लीवलिङ्गनिर्देश मेव युक्तमुत्पश्याम इति । (१) कोरीषदर्थे इत्यनेन यत् कादेशविधानं तदषश्यमीषदर्थमपेक्षते, सभिवर्ष एव तद्दिधानादित्यपेक्षितविधित्वम् । परत्वादिति-विप्रतिषेधे पर कार्यमिति न्यायेन कोरीषदर्थे इत्यस्य परवर्तिवादित्यर्थः (२) किराते १५/२५ ·५२४ मुग्धबोधं व्याकरणम् । ४१४॥ ज्योति जनपद रात्रि नाभि बन्धु गन्ध पिण्ड लोहित कुक्षि वेणी ब्रह्मचारि तीर्थ्य पत्नी पचे समानः सः। (ज्योति:-पक्षे ७१, समान: ११, स: १)। समानं ज्योति यस्यासौ-सज्योतिः । परयोः । कदग्निरिति -परे तु अग्निशब्दे परे का कवादेशी नाहुः। कदुष्णमिति-अनीषदर्थेऽपि उष्णशब्द परे कोः कत्- कव-कादेशा इत्यन्ये । ११४ । ज्योतिः । एषु चतुर्दशसु परेषु समानस्य स: स्यात् । सज्योतिरिति - समानञ्च तत् ज्योतिश्चेति वाक्यम्, एकादीनाञ्च इति यसः । एवं सजनपदः सरात्रि: सनाभिः सबन्धुः सगन्धः सपिण्ड: सलोहितः सकुक्षिः सवेणी। ब्रह्म वेदः, तदध्ययनार्थ यहतं तदपि ब्रह्म, तच्चरतीति ब्रह्मचारी, समानो ब्रह्मचारी सब्रह्मचारी, तस्यैव वेदाख्यस्य ब्रह्मणः सदृशं व्रतं चरतीत्यर्थः। (१) समान तीर्थे गुरौ वसतीति सतीर्थ एकगुरुः, समानतीर्थशब्दात् तत्र वासिनीत्यर्थे ष्णेय त्ये समानस्य सः (२)। समानः पतिरस्याः सपत्नी, ईपि पतिशब्दस्य पत्नादेश समानस्य सः । समानः पक्षः (१) एकब्रह्मव्रताचारा मिथः सब्रह्मचारिण इत्यमरः । (१) निर्यकारे तीर्थे न स्यात्, तेन समानं तीर्थ गङ्गातीरादि येषां ते समान- तीर्था दूति-- दूति दुर्गादास-कार्तिकेय गङ्गाधराः ।

·षट् समासाः ।
५२५
४१५ । रूप नाम गोत्र स्थान वर्ण वयो वचन
धर्मा जातोयीदवें वा।
रूप-उदये ७), वा ।१।)।
सरूपः समानरूपः।
इति स-पादः।
सहायः सपक्षः। परे तु गन्ध पिण्ड लोहित कुक्षि वेणीति पञ्च
नाहुः । अन्ये तु पिण्डभिन्नाबाहुः (२) सेतुशब्दचाहुः ।
सरूप
३१५।
एषु दशसु समानस्य सः स्याहा।
इति-समानं रूपं यस्येति वाक्यम् । एवं सनामा सगोत्र:
सस्थान: सवर्णः सवयाः सवचन: सधम्मा. समानः प्रकार: सजा-
तीयः, समान उदरे शयिता इत्यर्थे यः सोदयः । पक्षे समानरूप
इत्यादि। परी तु उदर्य भिन्नेष्वपि नित्यमाहुः। धर्मोदय॑भिनेषु
वेति
चान्द्राः ।
अरिष्टादिचिह्नार्थस्य कर्णे घः। रिष्टादिभिन्नस्य चिह्नार्थस्य
घं: स्यात् कर्णशब्दे पर।
कर्णशब्दे परे। दानमिव चिन्हं कर्णे यस्य स दात्रा-
कर्णः । हौ गुणौ यस्य स हिगुणः, तदाकारं चिहं कर्णे यस्य स
हिगुणाकर्णः, गुणशब्दोऽत्रावयवार्थः । हयोरमुल्योः समाहार:
यङ्गुलं, तदाकारं चिद्रं कर्णे यस्य स ाङ्गुलाकर्णः ।
इह चिन्-
शब्देन पशूनां स्वामिविशेषसम्बन्धज्ञापनार्थं कर्णे दानाकारादि
।
(२) पिण्ड व्यतिरिक्तान् अपरान् गन्धादीन् चतरो नाङ्गः । (४८० सू)।

·५२६ मुग्धबोधं व्याकरणम् । यत् क्रियते तस्यैव ग्रहणं, तेन शोभनकर्ण: महाकर्ण इत्यादौ न स्थात् । रिष्टादेस्तु रिष्टकर्णः । रिष्टादिर्यथा रिष्ट-स्वस्तिक-पञ्चाष्ट च्छिन्न-च्छिद्राणि च सुवः । भिवतीह रिष्टादावष्ट शब्दाः प्रकीर्तिताः ॥ विश्वस्य वसुनि। विश्वस्य घः स्यात् वसुशब्दे परे । विखं वस्वस्य विश्वावसुः । अपोल्वादेरिको वहे। पोल्वादिभिवस्यगन्तस्य घ: स्यात् वह शब्दे परे। वहतीति वहः, पचाद्यन्, कपि वहतीति कपीवहं मुनीवहं शमीवहम् (१) । पोल्वादेस्तु पौलुवहं चारुवहमित्यादि । इकः किं ? गन्धवहः । गेः काशे। इगन्तस्य गैः काशशब्दे पर र्घः स्यात् । निकाशते इति पचाद्यन्. नीकाश: अनूकाश: । इकः किं ? प्रकाश: । गर्घजामनुष्ये बहुलम् । गर्घः स्यात् घजन्ते परे, न तु मनुष्ये बाहुल्यात् क्वचिबिल्यं, क्वचिदिकल्पः, क्वचिविषेधः, कचिदन्यत्रापि । यथा अपामार्गः वीमार्गः नौक्लेदः नौहारः नोशार: नौवारः, वृतौ प्राकारः, गृहभेदे प्रासाद इत्यादी नित्यम् । अन्यत्र प्रकार: प्रसादः। प्रतीवेश: प्रतीहारः प्रतीकारः प्रतीरोधः नीकारः अतीसारः परीहासः, पक्षे प्रतिवेश इत्यादी विकल्पः । प्रवेशः प्रहारः विसारः परिवेशः इत्यादौ निषेधः (२) । वाये। (१) एषदाहरणेषु “लोकाश्रयत्वात् क्लीवत्वं वाच्यम्" इति गोयीचन्द्रः । (२) नीलेदः-निक्लिद्यतीति कर्तरि घज। अपामार्गः-अपमजन्त्यनेन रति करणे धज्, बापाड इति ख्यात अोषधिविशेषः। नीहारो हिमः। .

·षट् समासाः। ५२७ पूर्व मुखमस्य पूामुखः पश्चिमामुख उत्तरामुखः दक्षिणामुखः इत्यादौ गिभित्र स्याप्यघजन्तेऽपि । अमनुष्ये किं ? निषाद- चाण्डालः। - किबन्तरुचादौ कस्य च । गेः कस्य (१) च किवन्तरुचादौ परे घः स्यात् । अभीरुक नौवत् प्राट् परीतत् उपानत् । कस्य- मम्मावित् मृगावित् (२) । गिकयोः किं ? तिग्मा रुग् यस्य स तिग्मरुक (३)। तुरादेः सहि वा तु वेरुद्धयोः। तुरादे र्घः स्यात् सहि, नीशारः प्रावरणम् । नीवारो धान्यविशेषः। प्राकारो ताविति-वेष्टने बाच्य। ग्टहभेदे प्रासाद इति-देवानां भूभुजाच ग्टहविशेषः । प्रक्रियते इति कर्मणि घज, प्रसीदन्ति अन इत्यधिकरणे घञ्। अन्यत्र प्रकारः प्रसाद इति- प्रकारो विशेष., प्रसाद स्तुश्या दानम् । प्रतीवेशः-प्रतिविशतीति कर्तरि घञ । प्रतीकारः-प्रतिकरणमिति भावे घञ्, अथवा प्रतिकुर्वन्त्यनेन इति करणे । प्रतीहारः--प्रतिहरन्ति ज्ञापयन्ति तेनेति प्रतीहारो हास्थः। नीकारः-- निकरणमिति कृश विक्षेपे इत्यस्मात् भावे घञ्। अतीसारः-असिसरणमिति सृ गतौ इत्यस्मात् भावे घञ्। परिहसनं परिहासो, भावे घञ्। विसरतीति विसारो मत्स्यः-इति गोयीचन्द्रः ( २१३ सू) (१) कस्य कारकस्य । (२) अभिरोचते रति अभिपूर्वात् रुच ङ स्मृ दीप्तापित्य स्मात् कर्तरि किप, नित्यं कुप्राद्योरिति समासः। निवर्तते इति नीत्, निपूर्ध्वात् त ड वर्तने इत्यस्मात् कर्त्तरि किप । प्रवर्षतीति प्राट् प्रपूर्ध्वात् वृषु मेचने इत्यस्मात् कर्त्तरि किप। परितनोतीति परोतत्, यम मन तन इत्यादिना नकारलोपः, स्वस्थ तन- पितीति तन् । उपानत् नह्यौ ञ बन्धे किप, नहोघङ भौ रति घङ । मर्मावित् - मर्म विध्यतीति व्यध्यौ ताड़े इत्यस्मात् कारकपूर्वात् किप, पहखपाद्योरिति जिः। एवं गावित व्याधः । (३) नाल उ.सर्गपूर्वस्य कारकपूर्वस्य वा रुचेः किबन्नता। ।

·५२८
मुग्धबोधं व्याकरणम् ।
वेस्तु रुद्दधयोर्वा । तुरः वेगस्तं सहते, ढाद्भजवहसह इति विण,
तुराबाट । एवम् ऋतीषाट् जलाषाट् इत्यादि । विरोहति क्वि,
वीरुहो धङ् क्वौ, वीरुत् विरुत् । रुधधोः क्विपीत्यन्ये । विवधतीति
पचाद्यन्, वौवधः विवध इति ।
शुनो दन्तादौ। दन्तादौ परे शुनो घः स्यात् । शुनो दन्तः
खादन्तः खादंष्ट्रा।
दन्तादिर्यथा-
दन्त दंष्ट्रा कर्ण कुन (१) पद पुच्छाः षड़ीरिताः ।
वराहशब्दोऽम्यत्र, एतेन खावराहाविति कश्चित् ।
पदपुच्छयोर्वेति चान्द्राः, तन्मते खपदः खपुच्छ इत्यपि।
चिते: के। अक्तसान्तादेत्यनेन विहिते के परे चित्यन्तस्य घः
स्यात् । एका चितिर्यस्य एकचितीकः ।
कोटरकिंशुलुकाद्यो वनगिर्यो नि। कोटरादेवनशब्दे
पर, किंशुलुकादेगिरिशव्दे परे घः स्यानाम्नि । कोटराणां वनं
कोटरावणम्।
कोटरादियथा-कोटर शारिक सिध्रक पुरगा मिश्र इति
पञ्चेह प्रोक्ताः। किंशुलुकानां गिरिः किंशुलुकागिरिः। किंशु-
लुकाञ्जनभञ्जनलोहितकुक्कुटमिति पञ्चह प्रोक्ताः। नाम्नि किं ?
कोटरवनं भञ्जनगिरिः।
विखस्य मित्रनरयोः । विखस्यानयोर्घः स्यानानि ।
(१) कुअ इत्यत्र संक्षिप्तसारे कूई इति ( २१० सू) काशिकायां कुन्द इति
( ६।३।३७) पाठभेदो दृश्यते ।

·षट् समासाः। ५२६ विश्वामित्रो नाम ऋषिः, विश्वानरो नाम कश्चित् । नाम्नि किं ? विखं मित्रं यस्य विखमित्री विप्रः, विखे नरा यस्य विश्वनरो राजा। अष्टनो वक्रादी। अष्टनो घं: स्यात् वक्रादो नाम्नि । वक्राणि यस्य अष्टावक्रो नाम ऋषिः, अष्टापदं सुवर्णमित्यादि। नाम्नि किम् ? अष्टवक्रो वृक्ष: । गोकपालयोर्युक्त हविषोः। गोशब्दे परे युक्ते वाच्थे, कपाल- शब्दे परे हविषि वाच्ये अष्टनो घः स्यात् । अष्टभिर्गोभिर्युक्तम् अष्टागवं शकटम, अष्टसु कपालेषु संस्कृतं अष्टाकपालं हविः, उभयत्र तार्थे गः। युक्त हविषोः किम् ? अष्टकपालं विप्रस्य, समाहारे गः । इष्टकादेश्चितादौ स्वः। इष्टकादेः स्वः स्यात् चितादौ परे । इष्टकाभिश्चितम् इष्टकचितम्, इषोकायास्तलं इषोकतूलं, मालां भर्तुं शोलमस्य मालभारीत्यादि । तदन्तस्यापि (१) । पक्केष्टकचितं मुञ्जषौकतूलं, मल्लिकामालभारिण्य इति दण्डी। आबोपोर्नाम्नि बहुलम् । अाबीपोर्बहुलं स्वः स्यात् नानि । बहुलञ्च क्वचित् नित्यं, क्वचिद्दिकल्पः, क्वचिनिषेधः, क्वचिद- पूर्वविधिः । यदुक्तं- प्रहत्तिश्च निवृत्तिश्च विभाषोतविधि: क्वचित् । अपूर्वस्य विधानञ्च बहुलं स्याश्चतुर्विधम् ॥ (१) पदान्तरपूर्व केष्टकादिशब्दस्यापीत्यथैः ।

·५३० मुग्धबोधं व्याकरणम् । कन्या कुजा यस्मिन् देशे कन्यकुजो देश:, शिलां वहतीति शिलवहं, शिला प्रस्थोऽस्येति शिलप्रस्थं नगरं, मन्दुरायां जातो मन्दुरजोऽश्व:, रेवती मित्रमस्य रेवतिमित्रः, रोहिण्या: पुत्लो रोहिणिपुत्र इत्यादी नित्यम् । शिंशपस्थली शिंशपास्थली, प्रमद- वनं प्रमदावनं, रेवतीपुत्र: रेवतिपुत्त्रः, कालीदासः कालिदास इत्यादौ विकल्पः। लोमकाग्राहं लोमकाषण्डं नान्दीकरः नान्दी- घोषः नान्दीविशाल इत्यादी निषेधः। कलज्ञः सुसूक्ष्मजटकेश इत्यादौ असंज्ञायामपि, बाहुल्यात् । अनोबियुवव्यस्य यूतो वा परदे । ईप इयुव-ईदूतो व्यसंज्ञ- कादन्यस्य ईदूतः ख: स्याहा परदे। ग्रामणीपुत्त्र: ग्रामणिपुत्रः, धौबन्धूपुत्वः धौबन्धुपुत्रः। अलावूकर्कन्धून्भुफलमित्यत्र दृन्म्वा एव स्वः न तु पूर्वयोः, से तु सर्वान्तदस्योत्तरदत्वात्। यदा अलावूश्च कर्कन्धूश्च अलावुकर्कन्धी, ते च दृन्भूश्च अलावुकर्कन्धु- दृन्भ्वः, तासां फलम् अलावुकर्कन्धुदृन्भुफलमिति तु स्यादेव १) । ईबादेस्तु गार्गीपुत्त्रः श्रीकुलं भ्रूकुलं शुक्लीभूतम् । भ्रवः कुंसादादतौ च । ध्रुवः कुंसादौ परे ऋत् अत् स्वच एते बहुलं स्युः । भुव: कुंसो भासनमस्य भृकुंसश्च भ्रकुंसश्च भ्रुकुंसश्च भूकंसश्च इति शब्दाणवः । एवं भ्रुवोः कुटिः भृकुटिः चकुटिः भृकुटिः भृकुटिश्चेति । अन्ये तु स्वाभाव इत्याहुः । (१) सर्मवैवोत्तरपदानां समवादित्यर्थः ।

·षट समासाः। ५३१ यड । गन्ध्यायाः । तथाच-तन्द्री प्रमोला भ्रकुटि भ्रुकुटि भृकुटि: स्त्रियामित्य- मरः । कुंसः स्याद्भासने पुंसि । ई: पुत्रपत्योः षे । ष्णष्णपोरनार्षयोरित्यादिना विहितस्य यङ (१) ई: स्यात् पुत्र पत्योः परयोः षे सति । कारीष- पुत्रः कारोषगन्धीपुत्त्रः, कारीषगध्यायाः पतिः कारोषगन्धीपतिः, एवं वाराहीपुत्वः वाराहीपतिरित्यादि । पे किं ? कारोषगन्ध्या पतिर्यस्य स कारीषगन्ध्यापतिमः । बन्धी हे वा तु मातामाटमाटकेषु । यङ ई: स्यात् बन्धी हे सति, वा तु मातादिषु । कारीषगन्ध्या बन्धुरस्य कारोष- गन्धीबन्धुः, कारीषगन्ध्या माताऽस्य कारीषगन्धीमातः कारीष- गख्यामातः, कारोषगन्धीमाता कारोषगध्यामाता, मान्तविधे- रनित्यत्वाहा कः, कारोषगन्धीमाटक: कारोषगण्यामाटक माटकशब्दस्य आकारान्तमातादेशो वचनसामर्थ्यात् मनीषादित्वाहा । सब सुस्थमिति (२) । इति । इति श्रीश्रीरामतर्कवागीशभट्टाचार्यविरचिता सपादस्य टिप्पनी सम्पूर्णा । (१) २७७ सूत्रस्य टीकायाम अजादिगणो द्रष्टव्यः । (१) समासविधिः साकल्येनोक्त इत्यर्थः ।

·[ ५३२ ] तद्धितः (त)। ४१६। बाहाद्यतोऽत्रयाबादेगदिनडादः पित्त- ध्वस्रादेरेवत्यादेः शेषशिवादः पिण-पोय-षणा-षणायन- गीय-पिाक-षा अपत्ये । ( बावाद्यत: ५', अत्रयाबादेः ५।, गर्गादेः ५।, नड़ादेः ५१, पिष्वस्रादेः ५५, रेवत्याद: ५।, शेषशिवाद: ५।. णि शि-षणा: १॥ अपत्ये ७।)। एभ्यः परा एते क्रमात् स्युरपत्यार्थे । बाह्वा। बाहुरादिर्यग्य म: बाह्वादिः, म च अञ्च तत्तम्मात । अत्रिश्च श्राप च तो अनवापी, तावादी यस्य म: अत्रमाबादिः तस्मात् । गर्ग आदियस्य स तस्मात् । रेवती भाटियस्य म तस्मात् । शिव आदियस्य मा. शेषश्च शिवादिश्च तत्तस्मात । पुंस्त्वं मौत्रत्वात् । पिाश्च षोयश्च षणाश्च पाायनश्च णीयश्च णिकश्च षणश्च ते । एते सप्त दभिन्त्रेभ्यः (१) सप्तभ्यः क्रमात स्युरित्यर्थः। अपत्य इति-अपतनादपत्यं, यो व्यवहितेन जनित: सोऽप्यपत्यं भवत्येवेति । तस्मिन् वाच्ये यस्य सम्बन्धोऽवगम्यते तस्मात् ष्यन्तात् भवतीत्यर्थः । यद्यपि अपत्ये इति सामान्येनोक्तं । (१) बाहाद्यतः अवधाबादेरित्यादिभिन्नपदेभ्य इत्यर्थः ।

·तद्धितः । ५३३ तत्र किं तथाप्यभिधानात् गर्गनडादिभ्यां गोलापत्य एव । गोत्रमिति चेत्, अनोयते पौत्रादि गोत्रमेकस्त्यस्तत्र, लुङ् न भवाद्यचि (१) । तस्मादेवास्त्रियां यूनि, तत्र लुङ्, णायनस्तु वा ॥ वंश्ये जीवत्यपत्यं तु स्यात् पौत्रप्रभृतेर्युवा । जीवति भातरि ज्येष्ठे कनीयांस्तु स उच्यते ॥ वृहतरे स वान्यस्मिन् सपिण्डे सति जीवति । पूज्ये वृद्धं युवा वा स्यात् कुत्सायां वा युवाऽयुवा (२) । .. .. (१) भवाद्यर्थ विहिते अजादितड्वित प्रत्यये विषये इत्यर्थः । भवादिः परत्र स्फटीभविष्यति । (२) छात्राणां बोधमौकर्यार्थ तर्क बागीश-न्यायपञ्चाननटीकातः समुद्धृत्य सुस्पष्ट मे कब व्याख्यायतेऽयं सन्दर्भः । “पौत्वादि गोत्रम्"-पौत्रादि पौवाद्यपत्यं गोलं गोमंतकम् । “ए कस्यस्तब". तत्र तस्मिन् गोवापत्यार्थे एक एव त्यः अपत्य प्रत्ययः स्यात्, न तु तत्तदपत्य- भेदेन प्रत्ययान्तरोत्पत्तिरित्यर्थः । “लङ न भवाद्यांच"..-भवाद्यर्थविहिते अजादि- तद्धितप्रत्यये विषये सति तस्य अपत्यप्रत्ययस्य लुक् न भवतीत्यर्थः । “तस्मादेवा- स्त्रियां यूनि" - यूनि वाच्ये सति तस्मादपत्यप्रत्ययान्तादेव प्रत्ययान्तरं स्थादिति शेषः। स्त्रियां प्रपौत्रयां वाच्यायां प्रत्ययान्तरोत्पत्तिर्न भवति । तत्र लुक"... तत्र तम्मिन् भवाद्यचि विषये युवार्थ प्रत्ययस्य लक भवतीति शेषः । “णायनस्तु वा"-भवाद्यचि विषये युवार्थ प्रत्यययोः षणायन-णा अन्योलृक् वा स्यात् । “वंश्ये जीवत्य पत्यं तु स्यात् पौत्रप्रभतेर्यवा" --- वंश्ये पित्रादौ जीवति सति पौत्रप्रभतेर पत्यं प्रपौत्रप्रभृत्य पत्यं युवा युवसंज्ञकं स्यात् । "जीवति भातरि ज्येष्ठे कनीयांस्तु स उच्यते'-यत्र हौ प्रपौत्रौ जातौ तत्र ज्येष्ठे वातरि जीवति सति कनीयान् स युवा उच्यते । “वृद्धतरे स वान्यस्मिन् सपिण्डे सति जीवति"-पिवादौ ज्येष्ठे धातरि चाविद्यमाने किं स्यात् तबाह हडतरे दूति । अन्यस्मिन् शुद्धतरे सम्बन्ध वयोभ्यां ज्येष्ठे सपिगडे पिटव्यादौ पितामहवातरि वा जोवति सति स प्रपौवः वा ..

·५३४ मुग्धबोधं व्याकरणम् । आदैजचां यस्य भवेत् तदादिः प्राग्देश एडिथमथ त्यदादि । वृद्धं तथा गोत्रपरोत्तरं दं वा नामधेयं प्रणयन्ति वृद्धा: (१) ॥ अस्थायमर्थ:--- यत् पौत्वाद्यपत्यं सहोत्रं परिभाष्यते (२) । तस्मिन् विवक्षित भेदेन (३) अपत्य-त्योत्पत्तिप्रसङ्गे नियमः क्रियते एकस्त्य इति। तत्र गोत्रे एक एव त्य इत्यर्थः । तथाच एकस्य त्यस्य तत्तद- पत्यार्थबोधकत्वमिति । यथा - गर्गस्यानन्तरापत्यं गाय॑स्तत्पुत्रो- ऽपि गाय॑स्तत्पुत्रोऽपि गार्य इति । . विकल्पेन युवसंज्ञो भवतीति शेषः । “पूज्ये वृद्धं युवा वा स्यात्”-पूर्वोक्तलक्षणेन यस्य युवसंज्ञा न भवति, तदपि प्रपौवाद्यपत्यं पूज्ये पूजायां वा युवा स्यात्। वृद्धं हवसंज्ञकं यत, तदपि विकल्पेन युवसं स्यात् । वृद्धसंज्ञान्तु वच्यति। "कुत्मायां वा युवाऽयुवा"- कत्मायां गम्यमानायां युवा वा विकल्पेन अयुवा भवति । (१) सर्कवागीशटोकायाः समुद्धत्य सुस्पष्टमे कब व्याख्यायते वृद्धलक्षणम् । अचां मध्ये चात् ऐच यस्य शब्दस्य आदिः भवेत तत्, तथा प्रागदेशे प्राच्यदेशाभि- धाने एङ इत्यम्, यस्य शब्दस्य अादिर्भवेदित्यर्थः । अथ त्यदादि त्यदादिगणं, तथा गोलपरोत्तरं गोलम अपत्यप्रत्ययः परं येषां, ताहशानि पदानि उत्तराणि उत्तर- पदानि यस्य, तादृशं दं पदं डाः वृद्धं वृद्धसंसकं प्रणयन्ति कथयन्ति। नामधेयं संज्ञाशब्दं वा विकल्येन रडं प्रणयन्तीति शेषः । (२) यद्यपि अपत्यं पुत्र एव रूढं तथापि अपतनापत्यमिति व्यवस्थया ध्यवहितेन जनितेऽपि पौवादौ परिभाष्यते। अब गङ्गाधरः-यद्ययभिधानात् अपत्यशब्दः केवलकन्यापुत्रवाची तथापि न पतति वंशो येन तदपत्यमिति अन्वर्थनिर्देशस्तेन अपत्यापत्यमपि अपत्यमुच्यते, अतोऽत्र तात्पर्य्यात् पुलपौल- प्रपौवादौ वाच्ये कन्यायाञ्च वाच्यायां एभ्य एते क्रमात् स्यरित्यर्थः । (३) प्रतिव्यक्तिभेदेन । .

·तद्धितः । ५३५ तस्य गोत्र त्यस्य भवाद्यचि गर्गयस्क इत्यादिना प्राप्तो लुग्न भवतीत्यर्थः । यथा गर्गस्थानन्तरापत्यानां छात्राः गार्गीया छात्राः, एवं यास्कीया वैदीया इत्यादि। भवादौति किं ? गर्येभ्यो हितं ग¥यम् । अचि किं ? गायेभ्य आगतः गर्गरूप्य इति । गोत्रापत्यस्य ब्वे लोपिनो यूनि ब्वान्तस्य क्कायोरलुक् । विदानामपत्यं युवा वैदः, विदानामपत्ये युवानी वैदौ, वैदशब्दात् यूनि वाच्ये प्णी कृते ण्यट क्षत्रियेत्यादिना एणेनुक ! काहान्तस्य गोत्रस्य तु यूनि ब्वे लुग्भवत्येव । यथा वैदस्य वैदयोर्वा अपत्यानि युवान: विदाः, एवम् उर्वा इत्यादि। ननु यून्यपत्ये विवक्षिते कस्याः प्रकृतस्त्यो भवतीत्यत आह तस्मादित्यादि । तस्मादेव गोत्रादेव युवत्यो भवतीति नियम्यते, स्त्रियां न भवति । यथा-गर्गस्यानन्तरापत्यं गायः, गार्यस्यानन्तगपत्यं युवा गाायणः, एवं वात्स्यायनः । दक्षस्यानन्तरापत्यं दाक्षि:, तस्यापत्यं युवा दाक्षायणः, एवं लाक्षायणः। उपगोरनन्तरापत्यम् औपगवः, तस्यापत्यं युवा प्रोपगविः, एवं कापटविः । नड़स्या- नन्तरापत्यं नाड़ायनः, तस्यापत्यं युवा नाड़ायनि:, एवं चारा- यणिः । स्त्रियां दाक्षी गार्गीत्यादि । तवेत्यादि-तत्र भवाद्यचि विषये युव-त्यस्य लुगभवति । यथा फाण्टाहतस्यानन्तरापत्यं फाण्टाहृतिस्तस्यापत्यं युवा फाण्टा- हृतः, सौवीरगोत्रत्वात् फाण्याहृतिमिमताविति णः, फाण्टा- हृतस्य छात्रा इति विवक्षिते णस्य लुकि गोवत्यान्तात् णः प्राप्तः, फाण्याहृताश्छात्राः । एवं भागवित्तस्यानन्तरापत्यं भागवित्तिः, ·५३६ मुग्धबोधं व्याकरणम् । युवा, भागवित्तरपत्यं युवा भागवित्तिकः, भागवित्तिकः, रेवत्यादित्वात् णिकः :, तस्य छात्रा भागवित्ता इत्यादि । णायनस्तु वेति-णायबिति नान्तनिर्देशात् ष्णायनणायन्यो- ग्रहणम् । तथाच भवाद्यचि विषये युव-त्यस्यायनो लुग्वा भवति । यथा गाायणानां छात्राः गाायणीयाः गार्गीयाः, तथा वास्यायनीयाः वात्सीयाः, यस्कस्यानन्तरापत्यं यास्कस्तस्यापत्यं इति तिकादित्वात् णायनि: यास्कायनिः, तस्य छात्रा यास्कायनीया यास्कीया इत्यादि। भवाद्यचि किं ? फाण्टाहृत- रूप्य इत्यादि। प्रसङ्गादाह वंश्ये जीवतीति-वंशे भवो वंश्यः पित्रादिः, तस्मिन् जीवति सति पौत्रप्रभृतेरपत्यं युवोच्यते, गर्गे गाये गायें च जीवति सति गाय॑स्यापत्यं युवा गाायणः, नड़ादित्वात् ष्णायनः । तुशब्दोऽत्रावधारणार्थः । युवैव न गोत्रमिति । असति वंश्येऽपि ज्येष्ठे भ्रातरि जीवति सति कनीयान् भ्राता स युवोचते। गाय॑स्य हौ पुत्री जातो, तयोः कनीयान् युवा, ज्येष्ठा गाय एव । ज्येष्ठे अविद्यमाने कनीयानपि गाये एव । वृद्धतरे इत्यादि-सप्तपुरुषावधयो ज्ञातयः सपिण्डाः, तत्र भ्रातुरन्यस्मिबपि सपिण्डे पिटव्ये पितामहमातरि वा वयोधिके जीवति पौचादरपत्यं वा युवा भवति । पितृव्ये पितामह- भातरि वा वयोऽधिके गाय॑स्यापत्यं गाायणो गार्यो वा । वृद्धतराभाव मृत वा गार्य एव । पूज्य इत्यादि--शास्त्रान्तरे परिभाषणादगोत्रं वृद्धं पूजायां वा ·तद्धितः । ५३७ युवोच्यते । स भवान् गाायणो गार्यो वा । पूजायामिति किं ? गाय एव । - कुत्मायामिति-ये ये युवान उक्तास्ते निन्दायाम् अयुवानो वा भवन्ति । गाायणो गार्यो वा जाल्म इत्यादि । इदानों वृद्धलक्षणमाह, प्रादेजित्यादि-अचां मध्ये यस्य आत् ऐच आदि तदृद्ध वृद्धाः प्रणयन्ति । यथा मालाया इदं मालीयम् । शिवस्य विषयो देश: शैवः, तत्र भवः शैवीयः, औप- गवीय इत्यादि। प्राग्देशाभिधानेऽचां मध्ये एकादि यत् तदृद्धम् । यथा - एनीपचनो दंशस्तत्र भव एनीपचनीयः । एवं गोनदीयः भोजक- टीयः, गोमतौया मत्स्याः । एडिति किम् ? अहिच्छत्रे भव: आहिच्छत्रः, कान्यकुन्नः । प्राग्देश इति किं ? देवदत्तो नाम वाहीक ग्रामः, तत्र भव: देवदत्तः, गोमतामिदं गौमतम् (१)। प्राग्देशस्तु - प्रागुदीयौ विभजते हंसः क्षीरमिवोदकम् । विदुषां शब्दसिद्धार्थ सा न: पातु शरावती (२) । त्यदादिरपि वृद्धमुच्यते । त्यत्र भवस्त्यदीयः, अस्मदीय इत्यादि । तथेति-एवं गोत्रं षणयादि परं येषां तानि गोत्र पराणि (३) उत्तराणि यस्य तहोत्रपरोत्तरं, दमित्यस्य विशेषणम् (४)। यथा (१) अत्र गोमच्छब्दस्य तद्देशवासिवाचकत्वात् न संचाः । (२) शरावती नदीविशेषः । (३) पदामीतिशेषः। (४) पदं जकमित्यर्थः

·५३८
मुग्धबोधं व्याकरणम् ।
४१७। णित्ते विराद्यचः सुभग-सुपच्चालायोस्तु
हान्त्यदानाम् ।
( णित्ते ७, विः ११, आद्यचः ६।, सुभग सुपच्चालाद्योः
६॥, तु ।११, हान्त्यदानां ६)।
अचां मध्ये आद्यचो वि: स्यात् णिति ते परे, सुभगादेस्तु
हयोर्दयोः, सुपञ्चालादस्तु अन्त्यस्य दस्य ।
शुद्धगाय॑स्यायं शुद्धगार्गीयछात्रः । एवं वृद्धकाश्यपीय इत्यादि ।
परे तु जिह्वाकात्य हरितकात्ययोवृद्धत्वं नेच्छन्ति, तेन जैह्वाकात:
हारितकात इति ।
नामधेयं वा वृद्धमुच्यते । यथा--यज्ञदत्तीयः याजदत्त
इत्यादि। एतास्तिस्रः संज्ञा (१) यथायथं विशिष्य तत्तलक्षणेषु
वक्तव्या इति।
ण इदयस्य स णित्, णिच्चासौ तश्चेति
णित्तस्तस्मिन्, आदिवासी अञ्चति आद्यच् तस्थ, सुभगश्च सुपञ्चा-
लश्च ती, तावादी ययोः तो सुभगसुपञ्चालादी तयोः, हे च अन्त्यञ्च
तानि, तानि च तानि दानि चेति यन्तदानि तेषाम् । आद्यच
इति अजपेक्षया बोद्धव्यम् । अन्यथा आग्निशर्मिः औपगविः
इत्यादिष्वेव स्यात् न तु कार्णिरित्यादी, अच आदिवाभावात्
इत्याह अचां मध्ये प्राद्यच इति। औडुलोमिः औडुलोमी
उडुलोमाः । एवं शवललोमिः शवललोमी शवललोमाः । ब्वे तु
शेषादित्वात् अनित् ष्णः ।
४१७। णित्ते।
,
(१) गोल युव-वरूपाः ।

·तद्धितः । ५३९ (३३८) न्वोर्लोपोतो तेऽथे। बाहोरपत्यं बाहविः, उप- विन्दोरपत्यम् औपविन्दविः, उडुलोम्रोऽपत्यम् पौडुलोमिः, अग्निशमणोऽपत्यम् भाग्निशर्मिः । कृष्णस्यापत्यं कार्णिः । बाह्वादियथा- बाहुः कुनामोपचाकु शिवाकन्त रहन्मतम् (१) । भद्रशम्माग्निशम्माणो देवशम्मा च कश्यपः ॥ युधिष्ठिरार्जुनौ रामः कृष्ण-प्रद्युम्न केशवाः । शाल्वो दशरथोऽनडान् पञ्च-सप्ताष्ट-लक्षण: ॥ क्षेमधूर्तेन्द्रशम्भाणी गद-माय-शराविणौ । शलभेदि-सुनामानी सेन-लोम-शिरोऽन्तदा: (२) । एणी शोषःशिरस(३ थाथ चटाकु-खरनहिनौ । पुष्करसदजीगत (४)द्रोण जीवन्त-पर्वताः ॥ अजधेनुश्च मण्डक उदङ् नगरनहिनौ। चूड़ा सुमित्रा दुर्मित्रा भगन्ला छगला तथा ॥ धुवका ध्रुवका जङ्घा हिडिम्बा चैव मूषिका। सवर्णा शकला चैव नगनः कारवाचिन: ॥ उदर श्वशुरौ नानि, वेद-प्राकारनहिनौ । सस्य लोपो भवेत् ष्णौ च सद्भूयोऽम्भोऽमितीजसाम् (५) । (१) कुनामन् उपचाकु शिवाक अन्तरहत् । (२) सेनान्त लोमान्त-शिरोऽन्तानि पदानीत्यर्थः । (३) ष्णौ परे शिरसः स्थाने आदिष्टशीर्षान्तशब्द इत्यर्थः । (४) पुष्करसद् अजीगत इति हयम् । (५) सद्भयम् अम्भम् अमितौजम-एषां ष्णौ परे सलोपो वक्तव्य इत्यर्थः ।

·५४० मुग्धबोधं व्याकरणम् । अकौशिके शलमुच लोप: ष्णौ णायनेऽप्युतः । उपविन्दुास-विखौ निषाद-वरुड़ो तथा । षट् सुधाता च चण्डालो व्यासादौ परिकीर्तिताः ॥ इह केषाञ्चिदप्राप्ते पाठः, अदन्तानां णिबाधकबाधनार्थः । अन्तरहतोऽपत्यम् आन्तरहाति:, सुभगादित्वात् दद्दयोत्रिः । कश्यपस्य त्रिषु (१) पाठात् काश्यपिः काश्यपेयः काश्यपः । युधिष्ठिरादिहयोः कुरुवंशत्वात्, रामादिपञ्चानां वृष्णिवंशत्वात् शिवादिष्णबाधनार्थः। दश दशरथस्योभयत्र (२) पाठात् दाशरथिः दाशरथः, तथा च “प्रदीयतां दाशरथाय मैथिली"ति । उभयत्र(३) अनडुहः पाठात् आनुडुहिः प्रानुडुयः । लक्षणशब्दस्य इह कुादी (४) च पाठात् लाक्षणि: लाक्षण्यश्च । एवं सेनान्तानां (५) हारिषेणि: हारिषण्यः । सहस्रशिरमोऽपत्यं साहस्रशोर्षिः ; षणी शिरसः शौर्षादेशः, एवं हास्तिशीर्षिरित्यादि। पुष्करसदोऽपत्यं पौष्करसादिः, सुभगादित्वाहयोदयोतिः । द्रोणादित्रयाणाम् उभ- यत्र(६) पाठात् द्रौणि: द्रौणायनः, जैवन्ति: जैवन्तायन:, पार्वतिः पातायन: । मण्डूकशब्दस्य त्रिषु पाठात् माण्डूकि: माण्डूकेयः माण्डूकः । उदीचोऽपत्यम् औदञ्चिः, मनीषादित्वात् उदञ्चादेशः । मूषिकाशब्दस्य इह गोधादौ च पाठात् मौषिकिः मौषिकारः । सवर्णाया उभयत्र (७) पाठात् मावर्णि: सावर्णिकः । कारुवाचि- (१) बाह्वाद्ययादिशिवादिषु । (२) बाहादौ शिवादौ च । (३) बाह्लादौ गर्गादौ च । (8) वच्यमाण कुर्वादिगणे। (५) उभयव पाठादिति शेषः । (६) बाहादौ नडादौ च । (७) बाहादौ रेवत्यादौ च ।

·तद्धितः । ५४१ ४१८। वोर्युम् दान्तेऽखग-व्यङ्ग-व्यड़-व्यवहार- व्यायाम-खागत-खध्वर-णनः । (योः ६॥, युम् ।१।, दान्ते ७, अस्वग-णनः ६।)। आद्यचः स्थाने जातयोर्दान्ते स्थितयोर्यवयोः स्थाने क्रमादि- मुमौ स्तो णिति ते परे, न तु स्वङ्गादेः । नाम् इह कुादौ च पाठात् तान्त्रवायिः तान्त्रवाय्यः, नापितिः नापित्यः । उदको नाम कश्चित्, तस्यापत्यम् औदतिः, अदन्तत्वात् प्राप्त यौगिकशब्दाविषेधार्थः पाठः। एवं खाश रिः। नामीति किम् ? औदङ्गः श्वशुर्यः (१), तथाच -“श्व शौँ देवरश्यालौ" इति। सद्भूयसोऽपत्यं साभूयिः, णी सलोपः। एवम् प्राग्भिः, आमितौजिः । इहाकौशिक शलङ्घः पठ्यते, कौशिके तु नडादौ । तथाच ष्णो ष्णायने च उतो लोपो भवति। तेनाकोशिके शाल शि:, कौशिक शालकायनः । ४१८ । योर्युम् । य च व च तो तयोः, इश्व उथ यू, ताभ्यां ममितं करोति, युम्। दस्यान्तो दान्तस्तस्मिन् । स्वङ्गथ व्यङ्गश्च व्यड़श्च व्यवहारश्च व्यायामथ स्वागतश्च स्वध्वरश्च णन् च तत्, न तत् अवङ्गव्यङ्गव्यड़व्यवहारव्यायामस्वागतवध्वरणस्तस्य । पूर्वसूत्रादाद्यच इत्यनुवर्तयन्नाह प्राद्यच इति। णित्ते आदी इमुमि कृते पश्चादतिः । उदाहरणानि वैयखिरित्यादीनि वक्ष्यति । पाद्यच इति किं ? दधिप्रियोऽखः मघुप्रियोऽश्वः शाकपार्थिवादि- (?) कुर्बादेरपिदित्यादि वच्यमाण वार्तिकसूण यः ।

·५४२ मुग्धबोधं व्याकरणम् । ४१६ । हार खर खः खस्ति खादुमृदु व्यल्कस श्वः श्वन् स्फाकृत ख स्वाध्याय खग्रामैकन्यग्रोधानां श्वापदन्यकोस्तु वा न विति श्वादः । ( हार-न्यग्रोधानां ६॥, खापद-न्योः ६, तु ।१।, वा 1१1, न ११, तु ।११, इति ७, खादेः ६।)। हारादेरद्वितीयस्य न्यग्रोधस्य च योयुम् स्यात्, खापदन्यतोस्तु वा, न तु खादे-रिकारादौ ते। वैयश्वि: सौवखिः । स्वङ्गादेस्त स्वाङ्गिः व्याङ्गिः व्याडिः । त्वामध्यपदलोपे दध्यखः मध्वखः, तस्यापत्यं दाध्यश्विः, एवं माध्वखिः । दान्ते इति किम् ? इन ल गतौ शट यत्, तस्येदं ष्णे यातमित्यादि। ननु कथं झाशीतिक इति चेन्न, (१) सुपच्चाला. दिपाठेन पूर्वदस्यानिमित्तत्वात् (२) । ४१८ । हार । एकचासो न्यग्रोधश्चेति एकन्यग्रोधः, दान्तरा- नुपलक्षित इत्यर्थः (३) । हारश्च स्वरश्च स्वश्च स्वस्ति च स्वादुमृदुश्च व्यल्कमच खश्च खा च स्फाकतश्च खश्व खाध्यायश्व खग्रामय एकन्यग्रोधश्च ते तेषाम् । खापदश्च न्यश्च तत्तस्य, पुंस्त्वं सौत्र- (१) प्रशीतिशब्दात् कणि यकारस्य कथम् रम् न स्यादित्याशङ्कयाह सुपचालादीति। (२) पूर्वपदस्य अनिमित्तत्वात् वृद्धिनिमित्तीभूतयुनिषेधादित्यर्थः । अत्र णनिति "व्यतीहारे गन् स्त्री"ति विहितो गन्, तदन्तस्य न स्यात्, तदन्तस्य च खार्थे षण इति वच्यति । तेन व्यावहारी व्याक्रोशीत्यादि । (३) पदान्तरेणालतसमास इत्यर्थः।

·तद्धितः । ५४३ ४२० । व्यासादेर्डक् ष्णौ (१) । ( व्यासादेः ६।, डक ।१।, णौ ।)। वैयासकिः सौधातकिः । आत्रेयः शौनेयः। त्वात् । खा आदिर्यस्य सः खादिस्तस्य, प्रादिः पूर्व: (२) । एतेषां यवयोरदान्तत्वात् पाद्यच: स्थानेऽजातत्वाञ्च पूर्वेणाप्राप्ते वचन- मिदम् । पूर्वसूत्रोदाहरणमाह वैयविरिति--विगतोऽखो यस्य स व्यखः, तस्यापत्य मित्यर्थेऽदन्तत्वात् णिः, यस्यादाविम् पथात् विः। एवं शोभनोऽखो यस्य स स्वश्वः, तस्यापत्यं सौवखिः । प्रत्युदाहरति-स्वाङ्गिरिति, शोभनमङ्गं यस्य स स्वङ्गः, तस्यापत्यम् इत्यादि वाक्यम् । व्यास आदिर्यस्य सः तस्य । देडक् स्यात् ष्णौ परे । वैयासकिरित्यादि-व्यासस्यापत्यं, सुधातु- रपत्यम् इत्यादि वाक्यम्। ङित्त्वादन्त्यस्याक् । एवं वैखकिः नषादकिः वारुड़कि: चाण्डालकिरिति । एषामृष्यन्धक-वृष्णि- कुरुभ्यश्चेति ष्णे प्राप्ते बाह्रादौ पाठः। येऽत्र (३) गोत्रवाचित्वेन प्रसिद्धास्तेभ्यो गोत्रवाचित्वे णिः, तेन बाहुर्नाम कथित, तस्या- पत्यं वाहव इत्यादि। ४२० । व्यासा। व्यासा- (१) व्यासादि वाद्यन्तर्गतः, व्यासादिचण्डालान्ताः षट् । (२) पदान्तरेण समासे पूर्वावयवीभूतः, वदंष्ट्रः श्वगणादिरित्यर्थः । सूत्रोक्त- श्वन्प्रभतिशब्दानां प्राप्तिधमनिरासार्थमिदं यचनम् । (३) बाह्नादौ।

·५४४ मुग्धबोधं व्याकरणम् । एव- ण्य-ट्र-क्षत्रियाषेभ्यो युव-षणेलृक् । ण्यात् ट्रात् क्षत्रियात् आर्षाच्च यून्यर्थे ष्णेलृक् स्यात् । कुरोर्बाह्मणस्यापत्यं कौरव्यः (१) तस्यापत्यं युवा कौरव्यो (२) ब्राह्मणः । क्षत्रिये तु कौरव्या- यणिः । ट्रात्-विदस्थापत्यं वैदः तस्यापत्यं युवा वैदः । मौत्सः । क्षत्रियात्-वफल्कस्यापत्यं खाफल्क : तस्यापत्यं युवा खाफल्कः । एवं वासुदेवः आनिरुद्ध इत्यादि। पार्षात्-वशिष्ठ- स्यापत्यं वाशिष्ठः तस्यापत्यं युवा वाशिष्ठः । एवं वैश्वामित्रः । भर्ग- शब्दो नड़ादिः, गत्ते (३) भगस्यापत्यं भाईयणः, वैग तिरिक्त भगस्यापत्य भागिः तस्यापत्यं युवा भार्गायण इति । आत्रेय इति-अवेरपत्यं पणेयः, ते कि ययोर्लोपः, विः । शौभ्रय इति-शुभ्रस्यापत्यमिति वाक्यम् । अनादिर्यथा- अनिः शुन-सुनाम-दत्त-शवलाः शालूक-जिह्माशिनौ (४)। शाकम्बान्यतराजवस्ति-शकलाः कर्पूर वीजाखिनः (५) ॥ विश्वकन्दि शलाखला-परिधयः कद्रुः खड़रोऽजिरः । खाणीवी भरतो मृकण्णु-ककलासी भारताखौ दिश: (६) ॥ - : (१) अल कुरुशब्दात् कुर्बादित्वात् ण्यप्रत्ययः । (३) अब कौरव्यशब्दात् ष्णिप्रत्यये तस्थानेन लुक । (३) अब वैगस्त्रिगत्तस्य मुनेर पत्यमिति । (४) सुनामन् जिहागिन् । (५) शाकम्वि अन्यतर अजवस्ति वीज अश्विन् । (६) बन अपीवभारत अश्व दिश् ।

·तद्धितः।
५४५
गङ्गा विमाता विधवा शलाका
किशोरिका विष्टपुरो मयूरः ।
प्रवाहणालीढ़-सुदत्तमश्म-(१)
कुमारिकाशोक-सुदक्ष-गोधाः (२) ॥
वायुदत्त-शलाकाभू-लेखाभू-गन्धपिङ्गलाः (३)।
अन्तर्दृष्टौ बलीवर्दी हरिती (४) विश्वचित्तथा ॥
शतहार: शताहारः खरोन्मत्ता कुवेरिका (५) ।
रुक्मिणी रोहिणी ब्रह्मकताकाशायनी (६) हर: ॥
विश्रो, भ्रुवो भुवः ष्णये, वाशिष्ठे श्यामलक्षणौ (७) ।
अष्णयो जिकारान्ता (८) वड़वा शुक्रले मता (e) ॥
विकर्ण: काश्यपे प्रोक्तस्तत्रैव हि कुषोतकः (१०) ।
अम्बिका च चतुष्यादः पाण्डु-मण्डूक-दुष्कुलाः ।
मातापिटष्वसुः षणयो डकारददितिर्दितिः ॥
अत्रिशब्दस्य ऋषिवाचकत्वात् णे प्राप्ते पाठः। अनादन्तानां
(१) प्रवाहण आलीढ़ सुदत्त अश्मन् ।
(२) कुमारिका अशोक ।
(३) अब गन्धपिङ्गला अन्यत्र गुपिङ्गला इत्यपि पाठः ।
(४) एते वय इनन्नाः | अन्न टिन इत्यत्र अनुष्टिन् इत्यपि पाठः ।
(५) खड़ोन्मत्ता इति कुवेणिक इति च पाठः ।
(६) ब्रह्मकत आकाशायन ।
(७) वाशिष्ठे वाच्ये श्यामलक्षणशब्दावलाादी।
(८) ष्णिप्रत्ययान्तभित्रा हिस्सरविशिष्टा इकारान्ता हरिप्रभृतय इत्यर्थः ।
(e) शुक्रमाचर्यविशिष्टार्थे वड़वाशब्दोऽवयादिर्नान्यत्र ।
(१०) विकर्णशब्दः कुधीतकशब्दच काश्यपे वाच्येऽवधादिः ।
.
..

·५४६ मुग्धबोधं व्याकरणम् । शलाखला प्रवाहगा- पाठोऽत: णिवाधनार्थः । शलाखलादिशब्दानां आबीबन्तानाम् अवृद्धानां (१) नदीमानुषीसंज्ञकानां शिवादित्वात् ष्णे प्राप्ते पाठः । इत्यत्र नामनि शलाथलशब्दोऽपीति कश्चित् । इह कद्रुशब्द: पिङ्गलवार्थकः । तथाच मेदिनि:- “कद्रूस्त्रिषु वर्ण-पिङ्गे नागानां मातरि स्त्रियाम्” इति । कलास-रोहिणी- अजवस्तिप्रभृतयो येऽत्र चतुष्पाज्जातिवाचिनस्तेषाम् अचतुष्पा- जातिवाचकत्वेऽपि ष्णेयार्थः पाठः । विधवाशब्दस्याबादित्वात् ष्णेये सिद्धे पाठः यदा दुःशीलाभिधायी तदैव बाधनार्थः । शब्दस्य सुभग-सुपञ्चालाद्योः पाठात् प्रावाहणेय: प्रवाहणयः । गोधाशब्दस्य पाठो गोधाशदादेरारस्यानित्यत्वज्ञापनार्थ: । भ्रुवो- ऽपत्यं भ्रौवेयः, ष्णेये भुवादेशः । ध्रुव इति किं ? शालाकाभ्रेयः लैखाभ्रेयः, ष्णेये ओर्लोपः। श्याम यो वाशिष्ठः, लाक्षणेयो वाशिष्ठः ; अन्यत्र श्यामायनः लाक्षणायणि: लाक्षण्यः । प्रणय इत्यादि- हरेरपत्यं हारेयः, एवं वैधेयः शालेय इत्यादि। अष्णय इति किं ? दाक्षरपत्यं दाक्षायणः, प्लाक्षायणः । हाच इति कि? मारीच: सौरुचः । वड़वाया अपत्यं वाड़वेयः शुक्रल:, अन्यत्र वाड़वः । वैकर्णयः काश्यपः, कौषीतकेयः काश्यपः ; अन्यत्र वैकर्णि: कौषीतकिः । चतुष्पाद इति-कमण्डलुश्चतुष्पदजाति- विशेषः, तस्यापत्यमिति ष्णेये उल्लोपार्थ सूत्रमाह । ? (१) पारिभाषिकद्धमाकभित्रानाम् ।

·तद्धितः । ५४७ पिटस्वस्त्रा- ४२१। पोर्लोपोऽकटुपाण्डोरेये । ( ओः ६।, लोपः ११, अकद्रु-पाण्डोः ६, एये ७)। उवर्गस्य एये पर लोप: स्यात् न त्वनयोः । कामण्ड लेयः । तयोस्तु काद्रवेयः पाण्डवेयः । गाङ्गेयः (१) । माहेयः यौवतेयः । ४२१ । भोर्लो। कद्रुश्च पाण्डश्च तत् कद्रुपाण्ड तस्य । पुंस्त्वं सौत्रत्वात्। अनेन उकारलोपे कामण्डलेयः, एवं शिति- बाहोरपत्यं शैतिबाहेयः। काट्वेय इति नागमारवाचकस्य नेह (२) ग्रहणं, तस्योबन्तत्वात् षणयप्राप्ते:(३)। पाण्डवेय इति । शिवादित्वात् णे पाण्डवः । दौष्कुलेयः दौष्कुलीनः । माटष्वस. पिटष्वमृभ्यां ष्णेयो डित्, माटष्वसेय: पैटष्वसेयः, दित्वात् माटष्वसीयः पैतृष्वसीयः । अदितेरपत्यम् आदितेयः, कुर्बादित्वात् आदित्यः, एवं दैतेयः दैत्यः । प्राकृतिगणोऽयम् । आबाद्युदाहरति माहेय इति–मह्या अपत्यम् इति वाक्यम् । एवं यौवतेयः (४) सौपर्णेयः कौम्भकारयः। अनिताका ो ग्राह्यते, तेन जम्बा अपत्यम् जाम्वेयः (५) । (१) मूले गाङ्गेय इत्यत्र तर्कवागीशमते अत्वमादित्वात् ष्णेयः । दूह अववादो। (३) २८० सू बस्य टीका द्रष्टव्या । (४) युवतेर पत्यं यौवतेयः । अत्र युवत्यनड़ाहीति निपातम्रोण युवन्- शब्दात् सतस्य तिप्रत्ययस्यापि अाबादित्वात् ष्णेयः। पाच्छोणाटीत्यनेन पो ईपि कृते तु युवत्या अपत्यं यौवतेयः। अत्र ईबन्तत्वात् सुतरां होय इति दुर्गादास कार्तिकेयौ। (५) ह जबन्तोदाहरणे कामण्डलेय इत्यपि बोध्यम । तत्र कमण्डल म काचित, तस्या अपत्यमिति षणेयः । (२) ..

·५४८ मुग्धबोधं व्याकरणम् । ४२२। कल्याणी सुभगा दुर्भगा बन्धकी रजकी बलौवीं ज्येष्ठा कनिष्ठा मध्यमा परस्त्रानुसृष्टयनुदृष्टि कुलटाभ्य इनेयः । ( कल्याणी-कुलटाभ्यः ५।।। इनेयः ११)। सौभागिनेयः दौर्भागिनेयः । हाचोऽनद्याः। नदीवर्जितात् स्त्रीत्यान्तात् हाच: ष्णेयः स्यात् । दात्तेयः गौपयः । अनद्या इति किम् ? गोणा गोदावरी गौण:(१) । अवताभ्यो नदीमानुषीसंज्ञाभ्य इति ष्णे प्राप्ते (२) ष्णेय- विधानम् । एतत् (३) ग्रन्थ कृता माहेय इत्युदाहरणेन ज्ञापितम् । ४२२ । कल्याणी। कल्याणी च सुभगा च दुर्भगा च बन्धको च रजकी च बलौवर्दी च ज्येष्ठा च कनिष्ठा च मध्यमा च परस्त्री च अनुसृष्टिश्च अनुदृष्टिश्च कुलटा च ता: ताभ्यः । जरतीस्थाने रजकीति लिपिकरप्रमादः, जिनेन्द्रबुहिपादेन जुधोरटत्येन साधितत्वात्। एभ्यश्चतुर्दशभ्यः पूर्वस्थितत्यन्तनिर्दिष्टस्य पण यस्य तिविपरिणामात् इनेयः स्यात्, षकारणकारं विनवादेश: (४)। अतएव षित्त्वादीप् णित्त्वादिः, (५) तेन काल्याणिनेयोत्यादि । .. (१) अतएव मूले गाङ्गेय इति श्राबन्तोदाहरणं न सङ्गच्छते, गङ्गाशब्दस्य नदीवाचकत्वात् । (२) शिवादौ “अद्धा मानुषीसंज्ञा नदीसंज्ञा मता रह" इत्युक्त शिवादित्वात् पणे प्राप्ने इत्यर्थः। (३) एतत् हाचोऽनद्या इति वार्तिकसूबोतविधानमित्यर्थः (४) एयस्य इनेयः स्यादित्यर्थः । (५) स्थानिवत्वादेवदित्कार्य सिद्धातीति कार्तिकेयः। :

·तद्धितः ।
५४८
इतो लगिनेयस्य परस्त्रियाः। परस्त्रीशब्दात् परस्य इनेयस्य
इतो लुक् स्यात् । पारस्त्रैणेयः, सुभगादित्वात् दहयोनिः (१)। इह
सत्यर्थकुलटाया ग्रहणं, तेन सत्याः कुलटाया अपत्यं कौलटिनेयः,
अत्रमादेराकृतिगणत्वात् ष्णेयः । असत्यास्त कौलटेरः कौलटेयः ।
सौभागिनेय इति। सुभगादिर्यथा-
भग जङ्गल हत् सिन्धु धेनु वलजदोत्तरा: (२) ।
वध्योगोऽगारवेणुश्च (३) शतकुम्भ-परस्त्रियौ ॥
इह-सर्व-परादिस्तु लोकः (४) प्रयोग इत्यपि ।
असिहत्या चतुर्विद्या कुरुपञ्चाल एव च ॥
अधिदेवाधिभूतो च, पण्ये राजपुरुषो मतः ।
सात् पुरुषभूमी च तथानान्तरहत् स्मृतः (५) ॥
अन्वादिशतिकोऽपि (६) स्यादनुसंवत्सरो मतः ।
अस्य हेत्यस्यहत्यौ (७) च तथा कुरुकतो मत: ॥
स्यात् पुष्करसदित्येव सूत्रपूर्वनड़ः स्मृतः (८)।
अभिगमोऽनुहोड़च प्राग्देशनगरान्तदा: (c) ॥
(१) दुर्गादामस्तु परस्त्रोशब्दादिनेये कृते सुभगादिपाठसामर्थ्यात् ययोर्लोप
तीकारस्य लोपाभावे सन्धौ तस्यैव द्धिरित्याह ।
(२) भगान्त, जङ्गलान्त, हृदन्न, सिन्धुन्त धेन्वन्त, वलजान्त शब्दा इत्यर्थः ।
(३) अङ्गारवणरिति पाणिनीये ।
(8) रहलोकः सर्वलोकः परलोकच इत्यर्थः
(५) सबपुरुषः, सर्वभूमिः, अन्तरहत् इत्यर्थः ।
(६) अनुशतिक इत्यर्थः ।
(७) अस्य हेति, अस्यहत्य इत्यर्थः ।
(८) सूखनड़ इत्यर्थः। (e) प्राच्ये देशे वाच्ये नगरान्तगन्दा इत्यर्थः ।
-
:

·५५०
मुग्धबोधं व्याकरणम् ।
नेन्द्रान्तर्धादिवरुणास्तच्चे चेद्देवता अपि ।
अथ प्रवाहण: ष्णेये, ष्णेयान्तश्च स इत्यपि (१) ॥
अदादिपरिमाणञ्च भवेदाद्यजनदयदि ।
अनीखरोऽशुचिचेवाक्षेत्रज्ञाकुशलौ मतो।
सुभगादिरिति ख्यातोऽसंख्यस्तन्वेषु तान्त्रिकैः ॥
भगादीनि दान्युत्तरदानि येषां ते ।
सुभगाया अपत्यं
सौभागिनेयः । हयोर्दयोनिः । एवं सौभाग्यं दौर्भाग्यम् । महते
सौभगाय दीयते, उद्गात्रादिषु छान्दसः । कुरुजङ्गले भव: कौरु-
जागल:। कैश्चित् जङ्गलधेनुवलजान्ताः सुभगादौ न पठ्यन्ते,
तन्मते कोरजङ्गलः वैखधेनवः सौवर्णवलज इति। सुहृदो भाव:
सौहार्द दौद्दिम्, इह मुख्यस्य (२) ग्रहणात् । प्राटिष्टस्य (३) तु
मौहृद्यं सौहृदमिति । सुहृद इदं सौहार्द । शक्तप्रधान: सिन्धुः,
मध्यपदलोपात् शक्तसिन्धुः, तत्र भव: शाक्तुसैन्धवः । सिन्धुशब्दः
कच्छादिषु पठ्यते, तेन तदन्तविधिरपि ष्णः। वैखधैनवं समूहे,
प्राधेनवम् । सौवर्णवालजम् । वध्योगशब्दो विदादिस्तस्यापत्यं टः
वाध्योगः, अनन्तरापत्ये वाध्यौगिः। अगारवेणुनामा कश्चित् तस्या-
पत्यम् श्रागारवैणवः, एवं शातकौम्भम् । परस्त्रिया अपत्यं पारस्त्रैणयः,
ठणेयस्य इनेयः । इहलोके भव ऐहलौकिक:, लोकोत्तरादिति
।
।
..
(१) धणेये परे प्रवाहणशब्दः, सुभगादिः, ष्णेयान्तः स प्रावाहणेयशब्दोऽपि
इति एवं, सभगादिरित्यर्थः । प्रावाहणेयशब्दस्य सुभगादिपाठफलं परत्व स्फुटी-
भविष्यति।
(२) अनादिष्टस्य हच्छब्दस्वेत्यर्थः ।
(३) हृदयशब्दस्थामजातस्येत्यर्थः ।

·तद्धितः। ५५१ णिकः । सर्वलोके विदितः सावलौकिकः, परलोके भव: पार- लौकिकः । प्रयोगे भव: प्रायोगिकः, अध्यात्मादित्वात् णिकः । असिहत्यायां भवः आसिहात्यः । चतस्रो विद्याः चतुर्विद्याः चतुर्विद्या एव चातुर्वेद्यं, चतुर्वर्णादित्वात् ण्यः । पर तु विद्या- स्थाने वेदमाहुः। कुरुपञ्चाले भवः कौरुपाञ्चालः । अधिदेवे अधिभूते भवम् आधिदैविकम् आधिभौतिकम्, अध्यात्मादित्वात् ष्णिकः । राजपुरुषस्य भावः, ब्राह्मणादित्वात् ष्णाः, राजपौरुष्यम् । रे किं ? राजपुरुषस्यापत्यं राजपुरुषायणिः। सर्वपुरुषस्येदं सार्बपौरुषं, सर्वभूमेनिमित्तम् ईखरः संयोग उत्पातो विदितो वा सार्वभौमः। अन्तरहतोऽपत्यम् आन्तरहातिः । अनुशतिक- स्येदम् भानुशातिकम् । अनुसंवत्सरेगा दीयते आनुसांवत्सरिकम् । अस्य हेतिः प्रयोजनमस्य आस्यहैतिकः, गणपाठात् ष्यलुक् । अस्य हत्येऽभियुक्तः प्रास्यहात्यः ष्णः। अत्र परैकदेशिनः अस्यहति- अस्य हत्यौ शब्दौ न पठन्ति । अस्यहत्यशब्दोऽध्याये वर्त्तते । कुरुकतस्यापत्यं कौरुकात्यः, गर्गादित्वात् षणः । पुष्कर- सदोऽपत्यं पौष्करसादिः, बाह्वादित्वात् णिः । मूत्रपूर्वेति- सूत्रं पूवं यस्य, स चासौ नड़श्चेति सूत्वनड़ः, तस्यापत्यं सौवनाडिः। अभिगममृच्छति आभिगामिको गुण: । होड़ेन पठति आमुहौड़िकः। प्रागदेशति-नगररूपमन्तदं येषां ते प्राग्देशे वर्तमानाश्चेत् सुभगादयः (१)। पुण्डनगरे भवः भनु- (१) येषां शब्दानामन्ने नगरशन्दोऽस्ति ताहराब्दा यदि प्रार्चा देशनामानि भवन्ति, तदा ते सुभगादय इत्यर्थः ।

·५५२ मुग्धबोधं व्याकरणम् । र्घ पौण्ड्रनागरः मौझनागरः। प्राग्देश इति किं ? महनगरे भवः माहनगरः । नेन्द्रान्त इति -इन्द्रोऽन्तो यस्य स इन्द्रान्तः, प्रादिर्यस्य स र्धादिः, र्धादिश्चामौ वरुणश्चेति र्धादिवरुणः, इन्द्रान्तश्च र्धादिवरुणश्च, तौ न विद्यते यास ताः, तच्चे इति-तच्छ- ब्देन देवतोयते, तासाञ्चः इन्दः तस्मिन् । तथाच देवतानां चे सति उक्तलक्षणदेवतावाचकशब्दाः सुभगादौ पठ्यन्ते । तेन अग्निश्च मरुच्च, तो देवते अस्य, आग्निमारुतं कम्म क्रियते । यो देवताहन्दः सूक्तसम्बन्धी हवि:सम्बन्धी वा तत्रैवायं विधिः । इह तु न भवति-स्कान्दविशाखः, ब्राह्मप्रजापत्यम् । नेन्द्रान्तर्घादिवरुणा इति किं ? सौमेन्द्रम्, ऐन्द्रावरुणं (१) हविः । इह तु स्यादेव-ऐन्द्राग्नम् प्राग्नीवारुणम् (२)। अथ प्रवाहण इति-अथानन्तरं प्रवाहणशब्दोऽत्रादिषु पठ्यते, ष्णेय एव तस्य ग्रहणं, तेन प्रवाहणस्यापत्यं प्रावाहणेयः, तस्यापत्यं युवा प्रावा- हणयिः । एतदादिसवें (३) सुपच्चालादावपि पठ्यन्ते । तेन पूर्वदस्य वि-विकल्पः, प्रवाहणेयः प्रवाहणेयिः । अादीति- पादिश्वासी अञ्चेति प्राद्यच, न अत् अनत्, पाद्यच् अनत् यस्य तत्, परिमाणविशेषणम् । तथाच प्रकारभिन्नाद्यच् अादि परि- माणं सुभगादौ पठ्यते । अबद्रोणेन क्रोतम् आईद्रौणिकम्, आई- कौड़विकम् । अनदिति किम् ? अईप्रस्थेन क्रीतम् आईप्रस्थिकम् । ? ? (१) अब अवायुदेवतार्थस्येति इन्द्रशब्दस्य ङन, तेनैव दीर्धादिस्यम् । (२) व्यत्व अग्नेडों मोमवरुणयोरिति डी (२) प्रवाहणाद्यकुशलान्ताः शब्दाः।

·तडितः । ५५३ आईप्रास्थिकम् इति कश्चित् सुपञ्चालादित्वात् अईद्रौणि कम्, प्रई कौड़ विकम् । एवम् आनेवयम् अनैश्वर्यम्, आशौचम् अगोचम्, आक्षेत्रनम् अक्षेत्रज्ञम्, आकौशलम् अकौशलम, पान- पुणम् अनैपुणम् इत्यादि । असंख्यः सुभगादिः तन्त्रे तान्त्रिकैरुक्तः, सेन उदक शुद्ध स्यापत्यम् औदकशोधिरित्यादि। प्रसङ्ग सङ्गत्या (१) साहित्येन (२) सुपञ्चालादिरिह निरूप्यते । सुसह्य जनपदा, अथामद्रा दिशश्च (३) ते। प्राग्ग्रामनगरा दिग्भयोऽवयवाहतुवाचिन: ॥ संवत्सरस्तु संख्यादिः, मंख्या संख्यादिरेव च । प्रशानपरिमाणच संख्यादि चेदनामनि ॥ अभविष्यति संख्यादि वर्ष, प्रोष्ठपदास्तु जे । अथ प्रवाहणः षणेये षणेयान्तश्च स इत्यपि ॥ अादि परिमाणञ्च भवेदाद्यजनद्यदि । अनीखरोऽशचिश्चैवाक्षेत्र जाऽकुशली मतौ ॥ अनिपुणश्च, केऽप्यत्रायथातथा-यथापुरौ। सुपञ्चालादयश्चैते कथ्यन्ते कोविदोत्तमैः ॥ सु सर्व अई इत्येतेभ्यो जनपदा: सुपञ्चालादौ पठिताः, तेन मुपञ्चाले भवः सुपाञ्चालकः, एवं सवपाञ्चालकः। अथानन्तरं ते जनपदा मद्रभिन्ना दिक्पूवाथेद्भवन्ति तदा सुपञ्चालादी (१) सुभगादिगणव्याख्याने सुपञ्चालादिगणोल्लेखेनेत्यर्थः (२) सूले सुभग सुपञ्चालाद्योरित्येकात्र पाठेनेत्यर्थः (३) दिश इति पञ्चम्यन्तं, तेन दिग्वाचकशब्देभ्यः परवर्तिन इत्यर्थः ।

·५५४ मुग्धबोधं व्याकरणम् । पठ्यन्ते । यथा पूर्वपाञ्चालक उत्तरपाञ्चालक: दक्षिणपाञ्चालकः । अमट्रा इति किं ? पौर्वमद्रः, आपरमद्रः । दिग्वाचकेभ्यः प्राग्देश- वर्त्तिग्रामनगरवाचकाः सुपञ्चालादौ । यथा पूर्वी चासौ इषुका- मशमी चेति, तत्र भव: पूर्वेषुकामशमः पूर्वकार्ण मृत्तिकः । नगराणां तावत् - पूर्वस्मिन् पाटलिपुत्रे भवः पूर्वपाटलिपुत्रक: पूर्वकान्यकुब्जः । नगराणां ग्रामग्रहणे नैव सिद्धे भेदेन यत् उभयोरुपादानं तत् सम्बन्धभेदप्रतिपत्त्यर्थम् (१)। तथाच दिकपूर्व- समुदायं पूर्वेषुकामशम्यादि ग्रामनामधेयम्, इह तु दिग्वाचकं विनैव पाटलिपुत्त्रादिशब्दो नगरमाह। पूर्वत्र ग्रामवाचकसमु- दायस्य दिक्पूावयवादुत्तरस्य विः । इह तु दिग्वाचका- नगरस्योत्तरस्य विरिति । अवयवादिति-ऋतुशब्दस्य समभिव्या- हारात् ऋत्ववयववाचिनः पूर्वदात् ऋतव: सुपञ्चालादौ पठ्यन्ते। यथा-पूर्व वर्षाणां (२) पूर्ववर्षास्तत्र भव: पूर्ववार्षिक:, पूर्व- हैमन्तः । अवयवादिति किं ? पूर्बासु (३) वर्षासु भव: पौर्च- वार्षिकः। संख्यापूर्वसंवत्सरः सुपञ्चालादौ पठ्यते । यथा हौ संवत्सरी व्याप्याधीष्टो भृतो भूतो भावी (४) वा हिसांवत्सरिकः । (१) दिगवाचकशब्दैः सह सम्बन्धेन यो भेदस्तस्य प्रतिपत्तिनिमित्तमित्यर्थः । (२) वर्षाणां पूर्वोभाग इत्यर्थः (३) अतीतास्वित्यर्थः । (४) अधीष्टः सत्कृत्य व्यापारितः | भतो वेतनेन क्रीतः। भूतः स्वसत्तया व्याप्नकालः। भावी तादृश एवानागतकाल रति सिद्धान्तकौमुदी। मासमधीष्टो- अध्यापक इत्यदाहरणे काशिका च ( ५ । १ । ८० ) “ननु अध्येषणं भरणं च महतं क्रियते, तेन कथं मामो व्याप्यते ? अथेषणभरणे क्रियार्थे। तत्र फल- भूतया क्रियया मासो व्याप्यमानस्ताभ्यामेव व्याप्त इत्युच्यते” ।

·तद्धितः। ५५५ यथा पूर्वसंख्यापि सुपञ्चालादी, यथा-है षष्टी व्यायाधीष्टो भृती | भावी वा हिषाष्टिकः, हिसाप्ततिकः। विषष्ट्यादिशब्दाः सु वर्तमाना: कालाधिकारीय-त्यमुत्यादयन्ति (१)। संख्यादि वजितं परिमाणमसंज्ञायां सुपञ्चालादौ पठ्यते । हौ वो मानमस्य हिकौड़ विकः, हाभ्यां सुवर्णाभ्यां क्रीतं हिसौ- कम् । अनामनि इति किं ? पाञ्चलोहितिकः पाञ्चकपालिकः। नि इति किं ? हाभ्यां शानाभ्यां क्रीतं देशानम् । अत्र केचित् लिजस्य ग्रहणं, तेन हिकोलिजिक है कुलिजिकमित्याहुः । विष्यति संख्यादि वर्ष सुपञ्चालादौ पठ्यते । हे वर्षे व्याप्या- । भृतो भूतो वा दिवार्षिक: विवार्षिक: कः। भविष्यति तु । वर्षाणि व्याप्य भावी, त्रैवर्षिकः । तथाच --- यस्य त्रैवर्षिकं (२) धान्यं निहितं भृत्यवृत्तये । अधिकं वापि विद्येत स सोमं पातुमर्हति ॥ इति महावृत्तिः । .. ) कालाधिकारे यः प्रत्ययो विहित एभ्यः स एव स्यात् । अतएव ढघेकादि- टीकायां "कालेभ्य" इति वच्यमाणवात्तिकेन ष्णिकः । ) वर्षस्थाभविष्यति ७।३।१६। इति पाणिनिः। संख्याया उत्तरस्य दस्थाचामादरचो वृद्धिर्भवति । हिवर्षे यधीष्टो भृतो भूतो या विवार्षिकः । र्षकः । अभविष्यतीति किम ? यस्य वैवार्षिकं धान्यं निहितं भूत्यत्तये । वापि विद्येत स सोमं पातुमर्हति । त्रीणि वर्षाणि भावीति वर्षिमिति .. का। ड्वान्न कौमुद्यां तद्धितेघु कालाधिकारे पूर्वोक्तमूलस्पेषा पृत्तिः “उत्तरपदस्ख या"दिति । द्विवार्षिकः । भविष्यति तु वर्षिक इत्युदाहृतम् । स्थाभविष्यति इति संक्षिप्तसारे मन्विपादे ४३ सूत्तम । हे वर्षे अधीतो द्विवार्षिक: :। भविष्यति तु हे वर्षे भावि हैवर्षिकम इति यत्तिः। अब चन्द्रः-संख्यावाचकात् परस्य वर्षशब्दस्य तद्धिते णिति परे उत्तरपदस्यादौ ·मुग्धबोधं व्याकरणम् । .. जे इति जातार्थो निश्यिते, तत्र यो विहितस्तस्मिन् प्रोष्ठ- पदाशब्दः सुपञ्चालादौ पठ्यते। यथा-प्रोछपदा नाम नक्षत्र, ताभिर्युक्त: काल इत्यर्थे ष्णः, तस्याविशेषे लुप (१) प्रोष्ठपदा, तत्र जात इत्यर्थे ऋतुनक्षत्रात् ष्णः, प्रोष्ठपादः। ज इति किं ? प्रोष्ठपदासु भवः कुशलो वा इत्यर्थे षणे प्रौष्ठपदः । प्रोष्ठपदा इति निर्देशात् तत्पर्य्याय-भाद्रपदाशब्दस्यापि ग्रहणं, तेन भाद्रपादः, अजे तु भाद्रपद इति । अथ प्रवाहण: ष्णेय इत्यादिप्रयोगा: प्रदर्शिताः । के पोत्यादि आहुरिति शेषः, तेन अयाथातथ्यं अया- थापुर्य, परमते तु प्रायथातथ्यम् आयथापुर्यमित्यपि । वृद्धिर्भवति. अभविष्यदर्थे चेत्तड़ितो विहितः। हिवार्षिक इति तु पूर्ववत् टिकण * यस वर्षिकं धान्यं स सोमं पातुमर्हतीति भाव्यर्थेऽत्र तद्धितः । मुद्रितस्य कस्यचित् सुपद्मव्याकरण पुस्तकस्य डिप्रकरणे "दिशः परस्यामद्रा- णा"मिति १० सूत्रस्य वृत्तौ वार्षिक भां, वैयार्षिकं धान्यमिति, तथाविषय कस्यचित् कलाप-व्याकरण-पुस्तकस्य च चतुष्टयत्तौ "द्धिरादौ सणे” इति ४३३ सूत्रस्य टोकायां भाविन्यर्थे तु हे वर्षे भावि हैवार्षिकमिति लिपिकरप्रभादः, अन्यथा अभविष्यदर्थे मख्यादिवर्षशब्दस्योत्तरपद दृति नियम्य भविष्यदर्थक प्रत्युटाहरणे पुनस्तस्यैवोत्तरपदस्य वृद्धेः सर्वथैवास गन्तेः, काशिका सिद्धान्तकौमुदी संक्षिप्तसार- मुग्धबोधटीकाकार-कण नाथन्याय पञ्चानन कृतकृहन्मग्धबोधमतविरुदत्वाच्च । यस्य वर्षिकं धान्यमिति श्लोकस्तु ब्रह्मवैवर्तपुराणे षष्टितमाध्याये श्रीकृष्ण- जन्मखण्डे नारदं प्रति नारायण वाक्ये यस्य वार्षिक धान्यं निहितं भूतिसिद्धये इति कृत्वा पठितः, विद्यासागरेण च उत्तरचरितस्य प्रथमाझे सोमपीतीत्यस्य व्याख्यायां तथैवोतः पाठः। एवं मनुसंहिताया एकादशाध्याये ७म लोके “यस्य वार्षिक भने पर्याप्तं भृत्यत्तये” दूति पाठो दृश्यते। अतोऽत्र यदरहस्यं तत्- सुधीभिश्चिन्त्यमिति। (१) टधे कादित्यस्य टीकायां "अविशेष लुबि"ति वार्तिकसूलं द्रष्टव्यम् ।

·तद्धितः। ४२३ । क्षुट्रागोधाभ्यो वैरारौ ( क्षुद्रा-गोधाभ्यः ५॥, वा ।१।, एरारौ १॥)। नाटेर: नाटेयः, गौधारः गोधर: गौधयः । गायः वात्स्यः जामदग्न्यः पाराशयः । गणार्थः । ४२३ । क्षुद्रा। तुद्राश्च गोधाश्च तास्ताभ्यः । ब्वनिर्देशो- एयस्य एरविधानसामर्थात् वा एण यस्य स्थितिः । क्षुद्रादिभ्य एयस्य एरो वा स्यात् । क्षुद्रादयस्त्वङ्गहीना: शील- हीनाः सह गोधया। गोधादिभ्य एयस्य आरो नित्यं स्यात्, वा शब्दस्य व्यवस्थया । गोधादयस्तु----गोधा जड़ो मृगी चैव पण्डः काकी च मूषिका। नाटेर इति-नव्या अपत्यम् इति वाक्यं, पक्षे नाटेयः । एवं यदा कुलटाशब्दोऽसतीवाचकस्तदा कोलटेर: कोलटेयः, शीलहीनत्वात् । अङ्ग होनायास्तु काणाया अपत्यं अपत्यं कारः काणयः । एवं कोरः कौलेय इत्यादि । गौधार इति- गोधाया अपत्यम् इति वाक्यं, क्षुद्रादिपाठात् गौधेरः, पृथक् पाठात् गोधेय इति। जड़स्यापत्यं जाड़ारः, मृग्या अपत्यं मार्गारः, पण्डस्यापत्यं पाण्डारः, काक्या अपत्यं काकारः, मूषिकाया अपत्यं मौषिकारः, बातादित्वात् मौषिकिः । चटकाभ्यामैरो, लुक् तु स्त्रियाम् । चटकाच्च चटकायाथ परस्य ष्णेयस्य ऐरः स्यात् । स्त्र्यपत्ये ऐरस्य लुक् । अतएव

·५५८
मुग्धबोधं व्याकरणम् ।
चटकात् ष्णेयः (१)। चटकस्य चटकाया वा अपत्यं चाटकरः ।
स्त्रियान्तु चटकस्य चटकाया वा अपत्यं स्त्री चटका ।
गायं इत्यादि-ननु गर्गादि-नड़ादिभ्यां गोव एव षणा-
णायनी, तत् कथमपत्यसामान्ये विहित (२) इति चेत् सत्यं,
जामदग्नाः पाराशर्य्य इत्युभाभ्याम् अनन्तरे ष्णास्य, द्रोणायन
इत्यत्र णायनस्य च दर्शनात् सामान्येनोक्तम्, अन्यत्रान्तर एवैति
भावः (३)। गर्गस्य गोत्रापत्यं गाय:, अनन्तरे तु अत: णिः
गागिरित्यादि।
गर्गादियथा-
गर्गो वत्साकृती (४) रेभो व्याघ्रपादवटः (५) शठः ।
अजो विलस्त्यग्निवेशौ (६) जरमाणो धनञ्जयः ॥
वृक्षो विश्वावसुः शङ्खो वम्म-धूम-पुलस्तयः (७) ।
संस्कृतिवेदभृद्दीनयोगोवाजस्त्वसे (८) मधुः ॥
विप्रेऽथ लोहितो मण्डु जिगीषुर्गुहलुलतुः
कपि-बोध-वतण्डास्त्वाङ्गिरसेऽप्यथ कौशिके ॥
(१) सूत्रे चटका च चटकश्च ताभ्यामित्ये कशेषः । अत्यादिगणे नट कशब्दस्या-
तुकत्येऽपि रह सूत्रकरणादव तस्मात् ष्णेय इत्यर्थः ।
(२) ष्णारति शेषः।
(३) अन्नरे व्यवहिते पौत्रादौ गोले वाच्ये इत्यर्थः ।
(४) वत्स, प्राकृति।
(६) विलस्ति, अग्निवेश ।
(५) व्याघ्रपाद्, अवट ।
(७) वर्मन्, पुलस्ति ।
(८) संस्कृति, वेदमस् बीनयोग, असमासे वाजशब्दः ।

·तद्धितः । ५५८ वच-शंसित-सून्विन्द्र(१)-मनायो-मनु-कच्छपाः । मन्तुः शङ्खः कतस्तण्डस्तरुक्षो (२) रुक्ष-मङ्ख च । तनुः कुरुकतश्चेव तलुक्ष-शकलेन्द्रहः (३) ॥ कखोऽगस्ति-विरोहितौ वृषरहपूर्बो गणः (४) पिप्पल: कृष्णो भण्डिल-शण्डिलौ च चिकितो दल्भस्तितिक्षो(५) भिषक् । गोकक्षाररकावुलूक मुषलो स्थूरा सुलाभ्येकलू लू (६) र्जातो मन्त्रित भिष्णुजाऽश्मरथ गोलुन्दं तथा कुण्डिनी ॥ अनडुयज्ञवल्को च पर्णवल्कः पराशरः । जतूकर्ण: शर्कराक्ष: पूतिमाषश्च पिङ्गलः । मुहलो वृहदग्निश्च कुटीभृज्जमदग्नि च । लोहितादिश्च कवादिगर्गादौ परिकीर्तितः ॥ गर्गस्याऽन्तरापत्यमिति वाक्यं, धणे ययोर्लोप इति अकारलीप विः। स्त्रियां षित्त्वादीपि गार्गी, ष्णायनपक्षे गाायणी। एवं सर्वत्रोहनीयम् । इह पुलस्तिशब्दपाठात् ब्वे पुलस्तयः । पुलस्त्य- शब्दस्य तु ब्वे पौलस्त्या इति । यद्यपि वेदभृच्छब्दाहषिषणे कृते पश्चात् स्वार्थे षणेर वैदभृत्य इति सिध्यति, तथापि ब्वे लुकि वेदभृत इति सिद्ध्यर्थः पाठः, तत्र तु वैदभृत्या इति । वाजशब्दोऽसे गर्गादिः, तेन वाजस्यापत्यं वाज्यः ; से तु (१) सूनु, इन्द्र। (४) हषगण, रहगण । (२) कत, तगड, तरुन। (५) दलम, तितिक्ष। (३) शकल, इन्द्रह। (६). मोकक्ष, अररक, उसक, सुषल, स्थूरा, सुलाभिन्, एकलू।

·५६० मुग्धबोधं व्याकरणम् । ४२४ । ओदौतोऽज्वत् तकृय-क्ययाः । ( प्रोत्-श्रोत: ५।, अच्वत् । १।, तक्य-क्य-डया:-१॥)। ओदौद्भयां परस्तसंज्ञः कृत्संज्ञकश्च यः क्यङयौ च अज्वत् स्यात् । बाभ्रव्यः । नाडायन: गाायण: दाक्षायणी। पैतृष्वतीयः माष्वतीयः । रैवतिकः आखपालिकः । यादव: आङ्गिरसः । सौवाजिः । एतेनान्येषां सेऽपि सौगाय इत्यादि। माधव्यो विप्रः, । अन्यत्र माधवः । शकलान्ताल्लोहितादेः (१) ष्णास्य स्त्रियां ण्यायनित्यम् । तेन लौहित्यायनीत्यादि । कपरन्तरापत्यं काप्यः, स्त्रियां काप्यायनी। एवं बौध्यः बौध्यायनी, वातण्ड्यः वातण्डयायनी। अनाङ्गिरसे तु कापयः बोधि:, वातण्ड: शिवादित्वात् ष्णः । अनाङ्गिरसेऽपि गर्गादिखात् ष्णाः, वातण्डयः, स्त्रियां वातण्ड्यायनी वातण्डीति कश्चित् । ४२४ । ओदी। श्रोच्च औच्च तत्तस्मात्, अजिव अज्वत्, तश्च कच तो तकतो, त-कतोर्यः तक़दयः, तकदयश्च क्यच ड्यश्च ते। बाभ्रव्य इति-बमोरपत्यं षणाः, न्वोर्लोपौताविति उवणं- स्यौकारः, यस्याज्यद्भावात् यलायवायाव इत्यवादेशः। कौशिक एवाभिधानम्, अन्यत्र बाभ्रवः । तनुस्थाने तन्तुरिति पठत्यपरः । कतो मुनिविशेषः, तस्यान्तरापत्यं कात्यः, स्त्रियां कात्यायनी । (१) गर्गादौ लोहितशब्दादारभ्य शकलशब्दपर्यन्तेभ्यः शन्दे भ्य इत्यर्थः ·सद्धितः। कखादः प्रयोजनमग्रे वक्ष्यते। गर्गादेराकतिगणत्वात् वामरथ- शब्द: कखादौ ज्ञातव्यः । वामरथस्थापत्यं वामरथ्यः, ब्वे तु वाम- रथाः, स्त्रियां वामरथ्यायनी वामरथी, वामरथ्यस्यापत्यं युवा वाम- रथ्यायनः, वामरथ्यस्य छात्रा वामरथाः । साङ्गघोषलक्षणानि वामरथानि, (१) वामरथशब्दादग्रोत्रेऽप्युपचारात् (२) । कुादेरषिहीराजखशरात्त्वनिमनोस्तु संस। कुव्वादेर्गोत्रे- ऽगोत्रे च ष्णोऽषित् स्यात्, ण्य इत्यर्थः, गोराजखशुरेभ्यस्तु अनित् इत्शून्यो, य इत्यर्थः, मनोस्तु ययोगे संश्च, न इत् । कुरोरपत्यं कौरव्यः कौरव्यौ कौरव्या इत्यादि, स्त्रियां कौरव्यायणी कौरव्या । केचित् कौरव्यायणीति नित्यमाहुः । एवं लाक्षण्यः लाक्षण्यो लाक्षण्याः । स्त्रियां लाक्षण्या इत्यादि । कुर्बादिर्यथा- कुरु कवि गर्गर-गणिका-कूट, शकल शलाका सत्यंकारम् । शाकः शुभ्रो मति-मङ्गषं, तक्षा लक्षण-वड़भौकारम् । एरका-मुर-कैशोरि रथकारश्च पट्टिका । पिण्डौमूलेन्द्रजाली वाक् शकम्भूरविमारकः (३) । (१) वामरथस्थापत्यं वामरथ्यस्तस्येमानि ( संधाधोषलक्षणानि ) इति वाम- रथानि । अत्र वामरथ्य शब्दात् संघादिष वाच्येषु "ष्षिण ष्णा-टात् संघाघोष- लक्षणे" इति वच्यमाणवार्सिकेन इदमर्थ ष्णः, तस्मिन् अपत्यष्णप्रस्य खोपे वाम- रघानीति । वार्तिकन्तु विनारसंघेति सूत्वस्य टोकाशेधे द्रष्टव्यम् । (२) ननु वामरथगन्दस्य गर्गादित्वात् कथमंपत्यसामान्ये षण इत्यत ग्राह पामरथशब्दादिति । उपचारात्-गोत्लत्वारोपाहित्यर्थः । (३) पिण्डोमूल, इन्द्रजालि, वाच, शकमभू. अविमारक।

·५६२ मुग्धबोधं व्याकरणम् । । - एकजित् श्यावनायश्च पिटमत्-पथिकारिणी। हन्ता भर्ता शूर्पणायो दामोणी षिरिनस्तथा (१)। भव: श्यावरथ: श्यावपुत्त्र: सेनान्तदा मताः । कारवः, क्षचिये सम्राट, के शिन्याः केशिनो भवेत् । ये भ्रातुर्वम् च तस्यैव (२) वेण: केनचिदीरितः । यमादित्यादितिश्चैवाऽपखाद्यादिपतिदितिः (३) । पखादिर्य था- पखश्व-कुल-राष्ट्राथ-गण-वास्तु-धनं वसु । विद्या-शत-नर-क्षेत्रं प्राण-धान्य-सभा-जगत् ॥ रथकारशब्दोऽत्र जातिवचन:, शिल्पिवचनस्तु कारुत्वेनैव प्राप्तः । शके भवतीति शकम्भूरिह पाठबलान्मकारागमः । हारिषेण्यः वैष्व- क्सेन्यः, बाह्वादित्वात् हारिषणिः वैष्वक्से निः । एवं तान्त्रवाय्यः तान्त्रवायिरित्यादि । मनाजोऽपत्यं साम्राज्य:, क्षत्रियः । अन्यत्र बाह्वाटेराकतिगणत्वात् साम्राजि:। केशिन्या अपत्यं कशिन्यः, ण्ये केशिनादेशः, अन्यथा पुंवद्भावे (४) के श्य: स्यात् । भ्रातुरपत्यं भाटव्यः (५) ण्यस्य वम्, पिटष्वस्रादित्वात् भ्रात्रीयः। कस्य- । (१) दामोणीषि, इन। (२) भाटशब्दात् ण्ये सति तस्य ण्यस्यैव वम् भवति, म इत् | (३) यम, आदित्य, अदिति, पश्वादिगण-भिवशब्दपूर्वक पतिशब्द, दिति । (४) बद्भाववार्तिकसूत्रं ३२८ सूत्वस्य टीकायां द्रष्टव्यम् । (५) माहव्यौ भ्राटज-हिषौ इत्यमरः । चातुः शत्रुरपत्यञ्च चाटव्यौ। अब बिटपले कढि कल्पनं, तेन सामान्य हिडेव न तु चारहिट। भाटपुनः शववच चाटव्याविति महेश्वरः। तन्मते भादशब्देन चाता शत्रुश्चेति मन्व्यम्- इति प्रयोगरत्नमालाटीका ।

·तद्धितः । ५६३ चिन्मते वेणशब्दस्य कुर्बादित्वात् वैश्यः, तथा च - वैण्यं पृथं हैहय- मर्जुनञ्च इति । वेणाच्छन्दसीति पाणिनि सूत्राच्छान्दसमिदम् । यमस्यापत्यं याम्यः । श्रादित्य स्थापत्यम् आदित्यः, ण्ये ण्यलोप:(१) अदितेरपत्यम् आदित्यः । प्रजापतेरपत्यं प्राजापत्यः, एवं वैश्वपत्यः । दितरपत्यं दैत्यः । पखाद्यादिपतेस्तु ---पाशुपत: जागत्पत इति कुर्बादि । गोरपत्यं गव्यः । रानोऽपत्यं राजन्यः, क्षत्रियेऽभिधा- नम्, अन्यत्र राजनः.मन्वर्जेत्यादिना नियमेन न नलोपः, हनषन् इति नियमान उडलोपः । श्वशुरस्यापत्यं श्वशुर्य:, संज्ञायां बाह्वा- दित्वात् खाशुरिः। मनोरपत्यं मनुष्यः, ये सन्, न इत् । नाड़ायन इति-नड़स्यान्तरापत्यम् इति वाक्यम् । नड़ादिर्यथा- नड़ भण्डित रोहिण शङ्ख पुट पद (२) काण चरं गिरि चक्र कुटम् । बिद काश वनं कुल धूम जलं किर चित्र सुरं खड़ लोह नरम् ॥ भडिलो भड़लो भड़ित: प्रकृति-(३) चपलो नमकः खदिरो मिमतः । चरकः शकट: शलभी बदर: स्थिरकः खरपः सुमनोऽज-जना: ॥ (१) अदितिशब्दस्य कुर्बादौ पाठात् ण्ये आदित्यः, आदित्यशब्दस्यापि सत्र पाठात् पुनर्ये ययोर्लोप इत्यकारयकारयोर्लोपः। (२) पाद इति पाणिनीये (३) प्रकृतिरित्यत्न प्रकत इति संचितसारे, प्रहृत इति पाणिनीये। -

·मुग्धबोधं व्याकरणम् ।
सायक दासक किङ्कर दुर्ग
कातर काखल (१) पिङ्गल धूम्रम् ।
भण्डिल कोशल
मुपक
विशालम्
आतप चूप(२)मख विशम्पम् ॥
प्रोज: खरप पञ्चाल वामोदक्ष धरित्रिणा: ।
अश्मा गोमो च गोलाक्ष (३) जलन्धर युगन्धराः ॥
कुमारः शिंशपा काव्यो वीक्षार्थीवितिशेतिको (४)।
आनडुह्यार्जुनौ दण्डी श्यामो वाग्मी च सप्त च ॥
इन्द्रामुष्यौ निगुः (५) काश्यो राजव्य तिक पिञ्जराः ।
हीपः प्राणो दास मित्र मुञ्जार्क टण शूद्रका: ॥
अनुग्रीवः अविष्ठा च विखानरश्च हंसकः ।
मण्डपाकश्मल(६)स्तम्भ-खर्जर-चमसञ्च ऋक् ।
ग्रोमो हस्ती देण्य(७)वाप्यौ सुकत्यः शोण-कामुको।
ब्राह्मणोडुम्बरालोह द्रोण जीवन्त पर्वताः ॥
खनाऽखलाग्रदण्डं (८) स्यात् शलङ्ग स्तु धकौशिके ।
वाशिष्ठे तु वणो विप्रे कृष्णो जातस्तु पूरुषे ॥
(१) कातल ति पाणिनीये।
१२) पाणिनीये मंसिप्पसारेच चूप इत्यत्व हस्खउकारो दृश्यते ।
(२) गोलाङ्क रति पाणिनीये ।
(8) वीन, अई, इतिश, इतिक ।
(५) लिगु रति पाणिनीये ।
(६) अकरमलशब्दः
पाणिनीये संक्षिपसारेच न दृश्यते ।
(७) बैल्य रति पाणिनीये संक्षिप्तमारे च ।
(८) खम, अबल, अप, दण्ड ।

·तद्धितः । ५६५ दर्भ प्राग्रायणे भर्गस्वैगर्ते शुनकस्तथा । वात्स्ये ऋषावग्निशम्मा स्थाच्छरहांस्तु भार्गवे ॥ भारद्वाजे तु पात्रेयो भरहाज: शपस्तथा । आत्रेयेऽथ ष्णायने च क्रोष्टोरुल्लुक सदा मतः । ष्णपाता णान्ताच गोत्रार्था ट्रान्ताच हरितादयः ॥ शिंशपाया अपत्यमित्यर्थे-पादाद्यचो णित्ते शिंशपा-दित्य- पाट्-श्रेयो-दीर्घसत्र-देविकानाम् । शिंशपादीनां णित्ते परे पाद्यचः स्थाने वि-प्रसङ्गे पात् स्वात्। शांशपायन: (१)। प्रानडुध इति- गर्गादिणान्तः । अर्जुनस्यान्तरापत्यम् पार्जुनायनः । बाह्रादि- वादार्जुनिः। एवं साप्तायन: साप्तिः, पञ्चानामपत्यं पाञ्चायनः, बाहादित्वात् पाञ्चिः । वेण्य इति-वेणो नाम राजर्षिस्तस्थापत्यं वृडेकोशलाजादेरिति (२) ण्यङ्, वैण्यस्तस्थापत्यं युवा वैण्यायनः । अतएव एय-ट्-क्षत्रियार्षेभ्य इति न लुक्। द्रोणायणोऽखत्थामा इति तु पुत्चे पौत्चत्वोपचारात् । शलङ्कोरन्तरापत्यं शालकायनः षणायने उतो लोपः । इदमकौशिक, कौशिके तु बाहादिः । वाणायनो वाशिष्ठः, अन्यत्र वाणि: । कार्णायनो विप्रः, अन्यत्र कार्णिः। जातस्यान्तरापत्यं जातायन: पुमान् । पुरुष इति (१) शिंशपाया विकारः शांथपो दण्ड इत्यपि। दित्यो लागलं, तं वहतीति दित्ववाट वृषभः तस्यायं दात्यौहः। दात्यह इति कात्यायमः । दितिं वहतीति दितिवाट कश्यपस्त माज्जात रत्यर्थे दायूह रति कश्चित् । डाउक रति ख्यातो जलचरपतिविशेषः । श्रेयसि भवं वायसम्। दोघसवे भवं दार्थसत्रम्। देविका नदी, तल भवं दाविकमुदकं ( प्रयोगरत्नमाला १५६६ सू)। (२) कुमादेरिति १२८ स्लख टीका द्रष्टव्या।

·२६५ मुग्धबोधं व्याकरणम् । अन्यत्र किं ? जाताया अन्तरापत्यं जातयः। प्रातिपदिकग्रहणे लिङ्गविशिष्ट- स्थापि ग्रहणमित्या ज्ञापकमिदम् । दार्भायण: प्राग्रायणः (१) अन्यत्र दार्भि: । भायणस्वगतः (२), अन्यत्र भागिः । शौनका- यनो वात्स्यः, अन्यत्र शौनकः, विदादित्वात् टः । श्राग्निशम्मायण: ऋषिः, अन्यत्र बाह्वादित्वात् आग्निशर्मिः । शारहतायनो भार्गवः, शारहतः, विदादित्वात् टः । आत्रेयायणो भारद्वाजः, अन्यत्रात्रेयिः । भारद्वाजायनः शापायनश्चात्रेयः, अन्यत्र भारहाज:- ऋषि-ष्णः, शापि: --अतः णिः । क्रोष्टोरपत्वं क्रौष्टायनः, उतो लुक् णायने । इदमकौशिक इति कश्चित् । गोत्रविहितष्णान्ता गोत्रविहितष्णान्ताच नडादौ पठ्यन्ते, तस्मादेव नियमात् यूनि प्रत्ययः । मूले गाायण इति गर्गस्यान्तरापत्यं गायः, तस्या- पत्यं युवा इत्यर्थे ष्णायन:,आति न ष्णास्य लोप:(३)। एवं वात्यायन इत्यादि । मूले दाक्षायण इति दक्षस्यान्तरापत्यम् इति दाक्षि- स्तस्यापत्यं युवा दाक्षायणः, एवं प्लाक्षायण इत्यादि । स्त्रियां गर्गस्यापत्यं यूनी गाायणो दाक्षीति स्त्रियां युव त्यनिषेधात् । दाक्षायणी तु दक्षस्यापत्यं दाक्षायणः, स्त्रियां षित्त्वादीप् । गोत्रार्थ इति किं ? सोमो देवता अस्य सौम्यस्तस्यापत्यं सौम्यिः । सुतङ्गमस्य निवास: सौतङ्गमिस्तस्यापत्यं सौतङ्गमः, शेष-ष्णः । एवं टान्ता हरितादयः । हरितस्यान्तरापत्यं हारितः, विदाान्तर्गण- .. (१) प्रापायणो मुनिभेदः । (२) : त्रिगर्तस्य मुनेः पुत्लाद्यपत्यं वैगर्तः । (३) क्यङयचौचेत्यत्व आकारवळनात् ।

·तद्धितः । ५६७ त्वात् टः, तस्यापत्यं युवा हारितायन: । परस्त्रिया प्रपत्यं (१) पार- शवस्त स्थापत्यं युवा पारशवायन इत्यादि। पैलादेः (२) ष्णायनस्य लुक। पैलादेः परस्य ष्णायनस्य यूनि विहितस्य लुक् स्यात् । पोलाया अपत्यं पैलस्तस्यापत्यं युवा पैलः । एवमुदीचीऽपत्यम् औदञ्चिस्तस्यापत्यं युवा औदश्चिरि- त्यादि। पैलादिर्यथा पैल श्रौदञ्चि-भौलिङ्गि सात्यकामिश्च सात्यकिः । औदव्रज्यौदमज्जयोदशुद्धि(३)शालजयस्तथा । गोपामयोदमेघी च देवस्थान्यौदगायनी। खाफल्कयौदक्षिती राहक्षतिश्चैवौज्जिहायनिः । पैङ्गलायनि वाल्कायनि पेङ्गायनि वारुणि । षणान्साना- मेषां "प्राचां ष्णेचावेशयादे"रित्यनेन लुकि सिद्धे अप्राच्याथ पृथगुपादानम् । प्राचां ष्णेचावयादेः । प्राची गोत्रे यः णिस्तदन्तात् यूनि विहितस्य ष्णायनस्य लुक स्यात्, न तु वैशयादेः । न्सरापत्यं पानागारिस्तस्यापत्यं युवा पानागारिः। वैङ्कवादेस्तु पवागारस्या- (१) परस्त्रीशब्दस्य परश्वादेशः । अत्र गीयोचन्द्र : - अल परस्त्रीशब्देन भित्र- जातीया स्त्रो वाच्या, रूदचायं शब्दः । ब्राह्मणेनोढ़ायाः शूलाया अपत्यं पार शवः, अन्यत्र तु पारस्वै सोयः । (२) अत्र वाल्यादेरित्यपि पाठः। बालस्यान्तरापत्यं वालि तस्यापत्यं युवा वालिरित्युदाहरणञ्च । () काशिकायां वृहन्मुग्धबोधे च उबुद्धिरिति पाठो रयते सिद्धान्तकौम- द्यान्तु उदशुद्धिरिति ।

·५६८
मुग्धबोधं व्याकरणम् ।
विस्यान्तरापत्यं वैद्भिः तस्यापत्यं युवा वैवायनः । धारणस्या-
न्तरापत्यं धारणिः तस्यापत्यं युवा धारणायन इत्यादि ।
वैयादिर्यथा-
वैदि धारणि वाल्मीकि प्राणाहतिय दैवतिः ।
तौल्वख्यासुरि-दैवोहि पौष्पि-वैल्यकि-वैरकि ॥
कारणपालि-वैकर्णी कालियाहिंसको तथा ।
चापेटक्यासिबन्धी पौष्करसादिश्च नैयमिः ।
देवमत्यान्तरहती तथा देवयजिम्मतः ॥
न भरत गोत्राच। प्राच्यात् भरतगोत्राक्ष यूनि विहितस्य लुक्
स्यात् । अर्जुनस्यान्तरापत्यम् पा निस्तस्थापत्यं युवा प्रार्जुना-
यनः । पूर्वस्य बाधकोऽयम् ।
पैतृष्वतीय इत्यादि। पितृष्वसुरपत्यमिति वाक्ये णीयः,
णित्त्वादिः, स्त्रियां पैटवस्रीया, पैटखस्रीयामार्य (१) इत्यादि ।
पितृष्वसादिर्यथा-
पितुःखसा तथा मातुः, खसा, भ्रातरणिद भवेत् ।
कुत्सायां णायनिश्चैव सौवीरगोत्रसम्भवः ॥
भाटशब्दात् णीयोऽणित्, तेन चानीयभार्य इति (२) ॥
सौवीरगोत्रसम्भवो णायनि: (३) कुत्मायां पितृष्वस्रादौ पठ्यते,
तस्मादपि अणिमीयः । यमुन्दस्यापत्यं यामुन्दायनिः तस्यापत्यं
(१) अब युभक्तविकारार्थवज्जणित्तान्तवान बनावः ।
(२) पाणिसान्त स्वाभावात् बजावः।
(३) सौवीरगोलापलेऽर्थे सम्भूतो वो पानिप्रत्ययस्तदन्ताः शन्दा
इत्यर्थः

·तद्धितः । ५६८ युवाऽणि त्त्यः, यामुन्दायनीयो जालमः, रेवत्यादित्वात् यामुन्दाय- निकः। एवं सौयामायनीयः सौयामायनिकः, वार्णायणीयः वार्णायनिकः । तथाच- यमुन्दश्च सुयामा च वार्णस्तेभ्य: फिञः (१) स्मृताः । सौवीरेषु च कुत्सायां ही योगी शब्दवित् स्मरेत् ॥ इति महात्तिः। हौ णीयष्णिको। णित्त्वाभावे पूर्ववत् प्रयोजनम् (२) । : : रैवतिक इति-रेवत्या अपत्यम् इति वाक्यं, ययोरित्यादिना ईकारलोपः विश्व, स्त्रियां रैवतिकी। आखपालिक इति अखं पालयतौति प्रखपालः षण्, सस्यापत्यमिति वाक्यम् । रेवत्यादियथा- रेवत्यख-मणि-हारपूर्वपालोऽथ कुत्सने (३) । गोत्रस्त्रियश्च (४) बाहुल्यादृडाः सौवीरगोत्रजा: ॥ कर्णग्राह-वृकग्राही कुक्कुटाक्षस्तथैव च । वृकवची सवर्णा च परे शिष्ट प्रयोगतः ॥ प्रख-मणि-हारेभ्यः पालो रेवत्यादौ पठ्यते । जयादित्यस्तु प्रखपाली मणिपाली हारपालोति स्त्रीलिङ्गमङ्गीकरोति । न्यासे तु हारपालादीनामदन्तनिर्देशः । अथानन्तरं गोत्रविहितत्यान्ताः (१) पाणिनीये फिजप्रत्ययः, तर्कवागीथमते णावनिः। (२) पुंबद्भावसिद्धिरित्यर्थः । (३) पितरविज्ञाने मात्रा व्यपदेशोऽपत्यस्य कुत्सेति काशिका | (४) पौलप्रमत्यपत्यं गोलं, तथाभूता याः स्त्रियः गोलस्त्रियः। ७२ ·मुग्धबोधं व्याकरणम् । ? स्त्रीलिङ्गाः कुत्सायां रेवत्यादौ पठ्यन्ते । यथा-गार्या अपत्यं युवा गार्गिको जाल्मः, ग्लुचुकायन्या अपत्यं युवा ग्लौचुकायनिको जालमः, मिमतादित्वात् गार्ग: ग्लोचुकायनश्च जाल्मः । गोत्रेति किम् ? कारिकेयो जाल्मः । स्त्रियः इति किम् ? औपगविः । कुत्मायामिति किम् ? गार्गेयो माणवक: (१)। कुत्मन इत्येव, तेन सौवीरगोत्रे ये वृवास्तेऽपि कुत्सायां बाहुल्याट्रेवत्यादी पठ्यन्ते । भगवित्तस्यापत्यं भागवित्तिस्तस्यापत्यं युवा भागवित्तिको जालमः, बाहुल्यात् पक्षे यथाप्राप्तं भागवित्तायनो (२) जाल्मः । ढणविन्दोरन्तरापत्यं तार्णविन्दवः तस्यापत्यं युवा तार्णविन्द- विकः । प्राकशापस्यान्तरापत्यम् अत्रादेराकतिगणत्वात् पाक- शापयः, तस्यापत्यं युवा आकशापेयिकः। अन्ये तु अनादि- पठितत्वात् पाकशायनशब्दस्यैव पाकमायनेयिको जाल्मः इति वदन्ति, तव। तथाचातु:- भागपूर्वपदो वित्तिद्वितीयस्तार्णविन्दवः । तृतीयस्वाकशापयो गोत्रात् (३) ठगबहुलं ततः (४) ॥ इति परे। (१) अवापि गार्या अपत्यं युवेति वाक्यम् । “मातामहादेपलक्षणार्थों ऽयं प्रयोग रति नास्ति कुमा" रति काधिका। (२) गोवष्णान्नानां नडादौ पाठादव प्णायनः । (३) गोवात् गोलविहितप्रत्ययान्मात् । (४) सतस्तमात् भामवित्यादिशब्दलयात् ।

·तरितः । ४२५ । मन्वर्जान्वर्मोक्षस्यैनोऽनोऽध्वात्मनो- पत्यष्णोऽविकारण्णाभावकर्मय ईने न न-लोपः । (मन्वर्जान्वर्मोक्षस्येन: ६, अन: ६, प्रध्वात्मनः ६, प्रपत्यणे ७I, अविकारणाभावकमये ७, ईने ७, न ।।, न-लोपः ११)। ठक् णिकः । वग्रहणमिह स्त्रौनिहत्त्यर्थम् (१) । सौवीर- गोत्रजा इति किम् ? प्रोपगविर्जाल्मः । कुत्सायामिति किम् ? भागवित्तायनो माणवकः । शेषानुदाहरति यादव इति-यदुर्नाम कथित्, तस्यान्तरा- पत्यार्थे ष्णः । प्राङ्गिरस इति -अङ्गिरसोऽपत्यम् इति वाक्यम् (२) । मुनौ तु शिवादित्वात् (३) । एवम् प्रौपगवः माधवः मारीच इत्यादि। ४२५ । मन् । मनं वज्जयतीति मन्वजः, स चासौ पन् चेति मन्वर्जान्, स्यादिन् स्येन्, मन्वर्जान् च वम्मा च उक्षा च स्येन् च तत्, मन्वर्जान्वर्मोक्षस्येन् तस्य । अध्वा च प्रात्मा च तत्तय। न विकारोऽविकारस्त स्मिन् एणः अविकारणः, भावश्च कम्मं च ते भावकमणी, न भावकम्र्मणी प्रभावकम्मणी, (१) सौबीरगोवजा इत्युक्तेर पत्यप्रत्ययान्नाः सौवीरगोलोत्पत्रवाचकाः शब्दा ग्टह्यन्ते । ते चापत्यप्रत्ययान्तवादादिस्वरवौ वृद्धसंघका भवन्ति, तथापि घर पहणं, तथाविध-स्त्रीलिङ्गशब्द- नित्यमिति भावः । (२) अब अङ्गिरा नाम कश्चित् । (३) शिवादौ कुर्सयन्धककृष्णय इत्युकः ।

·५७२ मुग्धबोधं व्याकरणम् । मन्वजस्यानो वमणः उक्षण: स्यात् परस्येनच अपत्यार्थ- णे, प्रनो विकारार्थवर्जे णे भावकमार्थवर्जे ये च, अध्वात्मनो- रीने, न-लोपो न स्यात् । याज्वनः भाद्रवम्मणः औक्षणः चाक्रिणः । शैवः वाशिष्ठः । तयोर्यः अभावकम्मयः, पश्चात् अविकारष्णश्च अभावकम्यथ तत्तस्मिन् । याज्वनः इति यज्वनोऽपत्यम् इत्यर्थे ष्ण: वोर्लोपौती तेऽये इति प्राप्तनलोपोऽनेन निषिध्यते। मन्वज्ज इति किं ? भाद्रसामः सौसामः । अपत्यष्ण इति किं ? चम्मणा परिवृतो रथः चाम्मणो रथः (१)। मन्वर्जानित्युक्तः वम्मणो वजने प्राप्ते वग्रहणादाह भाद्रवर्मणः इति--भद्रवमणोऽपत्यम् इति वाक्यम्। एवं शाववम्मण इत्यादि। औक्षण इत्यादि--यद्यपि मन्वर्जे त्यनेन नलोपप्रतिषेधादुक्षणोऽपि प्रतिषेधः सिध्यति, तथा- प्युक्षण: पृथग्ग्रहणमेवं जापति, अपत्यष्णातिरिक्ते नलोप- निषेधो न भवति, तेन औक्षं पदमित्यत्रानोऽविकारणे (२) निषेधो न स्यात् । चाक्रिण इति-चक्रिणोऽपत्यम् इति वाक्यं, स्येनो न नलोपः। अस्य सूत्रस्य योगविभाग: कर्तव्यः, तेन क्वचिद- न्यत्रापि (३)। तथाहि-- -- .0 (१) छात्र मनन्तत्वान्चलोपे प्राप्ने अपत्यार्थषणाभावान नलोपः। (२) औक्षमित्यल इदमर्थविहितपणे इत्यर्थः । (३) अप्रतिषिद्ध-नलोपोऽपि न स्यादिति शेषः।

·तचितः। ब्रह्मणो जातावपत्यष्णे। ब्रह्मणोऽपत्यष्ण मलोपो न स्यात् जाती। ब्रह्मणोऽपत्यं ब्राह्मणो जाति: (१)। प्रपत्यष्ण इति किं ? ब्राह्मी नामौषधिजातिः । जाती किं ? ब्रह्मणोऽपत्यं बाघ इति । पणि गणि गाथि केशि विदथिमो वा तु हितनामः । एषामपत्यष्णे नलोपो न स्यात् हितनाम्नस्तु वा । पणिनो- ऽपत्यं पाणिनः, एवं गाणिन: गाथिन: कैशिन: वैदथिन:। हित- नानोऽपत्यं हैतनाम्न: हैतनामः । इनोऽकलाप्यादेरनपत्ये । इमो नस्य लोपो न स्यात्, न त कलाप्यादेः अनपत्यष्णे परे। साग्विणः मैधाविनः । अपत्ये तु मैधाव इत्यादि। कलाप्यादेस्तु कलापिन इदं कालापम् । कलाप्यादिर्यथा- कलापी पौठसी च कुथुमो तैतिली तथा । आजली लागली स्यात् सब्रह्मचारिशिखण्डिनौ। कलाप्यादौ शिलाली च नव शब्दाः प्रकीर्तिताः ॥ कम्मचमणोरताच्छील्यकोषयोः । ताच्छील्यभिने कम्मण: कोषभिवे चम्मणो नलोपो न स्यादनपत्यणे। कामपणं चाम्म- णम् । अताच्छील्यकोषयोरिति किम् ? काम्मः कम्मशीलः, चाम्मः कोषः। दण्डिहस्तिन: ष्णायने, जिह्माशि-वासिनोस्तु प्णेयणायन्योः । नलोपो न स्यात् । दण्डिनोऽपत्यं दाण्डिनायनः, एवं हास्ति- मायनः। जैयाशिनेयः वासिनायनिः । (1) मात्र मनन्तस्यापि अपत्यष्णे न नलोपः ।

·मुग्धबोधं व्याकरणम् ।
प्रथर्वण: णिके। अथर्वणा कतो अन्यः प्रथवी, तमधीते
वेत्ति वा प्राथर्वणिकः ।
शैव इत्यादि। शिवस्थापत्य मिति वाक्यम् ।
शिवादियथा-शिव तक्ष गङ्गा ककुभो मयूरो
वतण्ड भूमी मुनि सन्धि यस्काः ।
पृथा विपाशा तृण कर्ण कुम्भा
मण्डूक वोधानभिमान चण्डाः ॥
वृक्षाक खजारक रेख कर्णाः
खनालको लक्ष सुपिष्ट पौलाः ।
खदूरको भूरि नभाक पिष्टाः
पञ्जारको हष्णिक कोकिलेला: (१) ॥
पटको वर्तनः शोको विरूपाक्षः कलन्धनः ।
मनोरको जरत्कारू कहोड़ालेख (२) पौवराः ॥
अयस्थूणो वधिरक उत्केया प्रोष्ठ-वर्तुलौ ।
क्रुच्चा जटिलको गोफिलिकोत्कुऱ्या भलन्दनः ॥
खजूरकोऽनभिन्लानः ककुत्स्थः पौष्णिकस्तथा ।
ऋष्टिषेण कुठारायखेता लोहितिकापि च ॥
अर्णनाभश्चिपिटकः सपत्नी प्रोष्ठिकस्तथा ।
त्वक्ष: साल्वा जलदः कुष्यन्धकवृष्णयः ॥
प्रहदा मानुषी संज्ञा नदीसंज्ञा मता इह ।
भारहाजे तु शुङ्गः स्यादात्रेये छगलो मतः ॥
(१) कोकिला,ला।
(२) कहोड़, बालेख।

·तषितः । गाङ्गः, वात्स्ये विकर्णोऽथ क्षीरदः परिषिकोऽपि च । दशरथः कमीनस कन्यायाः णे भवेत्तथा ॥ त्रिवेण्यास्त्रिवणो विश्रवसस्त रवणोऽपि च । विश्रवणो मनोर्खा सन् गणसूत्रप्रमाणतः ॥ बहादन्तानां पाठः णिवाधनार्थः । हाजिकारान्तानां स्त्रीत्या- तानाच ष्णेयबाधनार्थः । तक्षन्-शब्दस्य कारवाचकत्वात् णिबाघनार्थः । तक्ष्णोऽपत्यं ताक्षणः, मनवर्जान् इति अनन्तत्वात् नलोपो न स्यात्, कुर्बादित्वात् ताक्षण्यः । गङ्गाया अपत्य प्रधादित्वात् गाङ्गेयः, तिकादित्वात् गाङ्गायनिः । पौलाया अपत्यं पैलः, प्रमादेराकतिगणत्वात् पैलेयः। परे तु क्वचित् अपवादविषये उत्सर्गोऽभिनिविशत इति न्यायात इत्याहुः । एवं साल्वाशब्दस्याप्युदाहरणीयम् । जरत्कारूशब्द जबन्तस्तन्वादिपाठात् । ऋष्टिषेणशब्दस्य सेनान्तत्वात् यषिण- बाधनार्थः । कुरुवंशोत्पत्रा ऋषिवाचका अन्धकवंशोपना हष्णि- वंशोत्पनाच सर्वे शिवादौ पठ्यन्ते। कुरो:-नाकुलः, साहदेवः । ऋषः -मूले वाशिष्ठ इति-वशिष्ठस्थापत्यम् इति वाक्यम्, एवं वैखामित्रः । अन्धकस्य श्वाफल्कः, तौर्वसः। वृष्णे:--वासुदेवः, पानिरुद इत्यादि। ननु सर्वेषां व्याकरणानां माहेशमूलक- त्वेनाधुनिककुर्वथन्धककृष्णिवंशवाचकानां कथं भिवादौ पाठ इति चेत् सत्य, शिवस्य सर्वज्ञत्वात् तत्र तेषां सङ्कलनम् । यहा ऋषेरनादित्वात् कुथन्धकहणिवंशा एवानादयः, अतएव तेभ्यस्त्यविधानमित्यदोषः । अनुदानां मानुषीसंज्ञानां तावत्- - ·::: 1 0 1 1 2 2. ^ “A 4 4, 6 - 14 0 12 ::::::::::::::: 3 3 0 1 3 2 10) 12 ( 8 1 2 1 2 1 9 8 ... 0 8 13 3 "Nirukta end Edition) Vol. I. Farc. 1 @ Rs. 1-4 *y&yavā, ka, Fasc. 2-6 @ /10! each Nityācārapalliatih, Fasc. 1.-7 @ /10/ each Nityăcărapraci Vel. 1. Fasc. 1..8; Vol. 11, Fasc. 1.4. @ /10/ caeh Nyayabindutik Fase 1 @110, each *Nyaya Kusuma Wi Prakaravi Vyt. II, Fanc. 1--3 ( /10/ ench Nyaya Vartika T:2 'ryit l'arisudhi, Fase. 1-2 @ /10/ each Nyayasarah Padumawati, Fasc. @ 2/ each Prākrita-Paingalam, k. 1.- 7 à /10/ eaclı Parāçara Smrti, Vol. I, 480. 2-8; Vol. II, Fanc, 1--6; 4 Vol II, Fasc. 1.-6 @ /10/ each Parāçara, Institutes of (E.) @ 1/- each 11 Pariksammukha Sutram 1 Prabandhacintămani (English Vasc. J--3 @ 1/4/ each Raxarnavam, Fasc. 1-3 Ravisiddhanti Manjari, Fasc. 1 Saddarsana-Samucaya, Fasc. 1-2 10/ vach Samaraicea Kaha Fasc. 1-5, @ Sankhya Sūtra Vrtti, Fasc. 1-4 @ each Ditto English lane Six Buddhist Nyayıl Tracts. @1/- each Srāddha Kriya Kaimui, Fasc. 1-6 @1 Suçruta Sailitü, Eng.) Fasc. 1 @ 17-ench 3 Suddhikauudi, Fasc. 1-4 @/10/ each Sundaranandam Kavyam Suryya Siddhanta Fasc. 1-2 @ 1.4 each Syainiki Sastra *Taittreya Brahmana, Fasc. 11-25 @/10/ each “Taitteriya Sarihita, Fase. 27-45 /10/ each ]] Tandya Brahmana, Fasc. 10-19 @ 710/ each Tantra Vārteka (Euglish) Fiasc. 1-10 @ 1/4/ each * l'attva Cintămani, Vol. I, Fase 1-9, Vol II, Fare 12 Vol. IV, Fase. 1, Vol. V. l'anc. 1--5, Part IV, Vol. 11, Volg III, Farc. 1-2, Tattva Cintamani Didhiti Vivriti, Vol. I, Fasc, 1-6; Vol. 1-12 @ 110/ rach 23 Tattva Cintamani Dilliti Prakas, Farc. '1.5, @/10/cache, 1, @ /10/ each Tattvārtbadhigama Sutram, fase. 1-3 @ /10/ each Tirthacintalinoni, Fisc, 1-3, @, /10/ cachi 1 Trikända-Mandapam, fasc. 1-3 @ /10/ each Tulsi Satsai, Fase. 1--5 (ū) /10/ each * Upamita-blava-prapanca-kitha, Fasc. 1-2, 5-13 (& /10/ exact Uvāsagatasio, (Text and English) Fase. 1-6 @ 1)- each Vallāla Carita, Fasc 1 @/10/ Varşi Kriyă Kaumudi, Faso 1 --6 @ /10/ each *Väyu Purāna, Vol. I, Fasc. 3--6 ; Vol. 11, Kas 1--7, @ 110/ cach Vidhăra Pārijata, Fasc. 1-8 Vol. Il. Fase. I @ /10/ cach Ditto Vol. II, Fasc. 2.5 @ 1/4/ Vivẫratulkara, Fisc. 17 @ /10) (cach Vrhat Svayambhū Purăpa, Fanc. 1-6 @ /10/ each Yogasāstra Fasc. 1-3 T'ibctan Series. Amarkosha Baudhastotrasangraha, Vol. I A Lower Larlakhi version of Kesarsaga, Fasc. 1--4 @ 1/- eachi Nyayabindır of Dharmakirti, Fase. I Pag-San S'hi Țin, Fasc. 1.-4 @ 1/- cach Rtogs brjod dpag hkhri S'in lib. & Sans. A vadăña Kalpalată Vo Fasc. 1--10 ; Vol. 11. Fasc. 1-10 @ 1/- eache Sher-Phyin, Vol. I, Fasc. 1-5; Vol. II, Finc. 1-3 ; Vol. II1, Fasc 1.' Arabic and Persian Series. Amal-i-Salih, or Shan Jahan Namah 11- Muqaddasi (English) Vol. I, Farc. 1.-4 @ 1/- cach Āin-i-Akbarī, Fasc. 1-22 @ 1/8/ each Ditto (English) Vol. II, Fasc. 1-5 Vol. III, Fa: Index to Vol. II, @ 2/- each Akbarnámah, with Index, Fasc. 1.-37 @ 1/8/ each... Akbarnāmali, English Vol. I, Fasc. 1--8; Vol. II, Fasc. 1.-7, VI. Fasc. 1-2 @ 1/4) each Arabic Bibliography, by Dr. A. Sprenger, @/10/... Conquest of Syria, Fasc. 1-9 @/10; each Catalognie of Arabic Books and Manuscripts, 1-2 @ 17. each The other Fasciculi of these works are out of stock avec be supplied. 1 1 3 11 10 12 3 5 () 1 1 2 (

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.