·॥ श्रीः॥ अथ न्यायप्रदीपः प्रारभ्यते। -- श्रीगणेशाय नमः ॥ श्रीपरमेश्वराय नमः ।। सतां सकारातो शिक्षाकणान्संगृह्य यत्नतः ॥ संवेशिनुश्चरणयोरुपदा काचिदमेने ॥१॥ मानैः प्रमेयमयने गुणकर्मजाति- द्रव्यादिभिविमजते निखिलान्सतोऽर्यान् ।। यो नियहस्थलमलं नयते विपक्षा- न्युन्दीवरः स भुवि राजति रामसिंहः ॥ २ ॥ बुन्दीशलम्धवानः कुर्वे गङ्गासहायशर्माहः ।।. निजसुतसहजसुताना हेवोन्यायपदीपमतिसुगमम् ॥ ३ ॥ तर्कशास्त्रं कणादेन छतं पैरोपिकाभिधम् ।। उदाहुरौलुक्यमपि न्यायाख्यं गौतमोदितम् ॥ ४ ॥ तत्र पदार्यनिरुकाबुद्देशो लक्षणम्परीक्षा से ॥ त्रिविधा प्रवृनिरस्योद्देशो नाम्नेव वस्तुकथन स्यात् ॥ ५॥ लक्ष्ये सर्वत्र यत्तिष्ठेदलस्यं वन गच्छति ।। स धर्मा लक्षणं ज्ञेयं साम्नावत्वादि गोर्यथा ॥ ६॥ परीक्षा लक्ष्मनिर्णीतिरय दोपास्तु लक्ष्मगाम् ।। अव्यानिबाप्पतिव्यानिरमंभव इति त्रयः ॥ ७ ॥ १ यु-दोभूपे तामित्व रपम् ।

·२) न्यायप्रदीपे- अभ्यातिलश्चैकदेरो वृत्तिोः कपिलत्वात् ।। अतिव्याप्तिरलश्येपि वृत्तिाः शृंगावरत् ॥ ८॥ असम्भवो लक्ष्यमात्रावृत्तिरेकराफत्ववत् ॥ अथात्र शास्त्रे विज्ञेयमनुबन्धचतुष्टयम् ।। ९ ।। पदार्था विषयास्स्युस्तदोषमोक्षी प्रयोजने ॥ अधिकारी तयोरथी सम्बन्यो विपयैः सह ॥ १० ॥ शास्त्रस्पास्य प्रतिपाद्यप्रतिपादकतामियः ॥ ईशनत्यादिकं शास्त्राचारंभे मङ्गलं विदुः ॥११॥ विनध्वंसेन ग्रंथादिसमानि तत्प्रयोजनम् ।। नव्या विनधसमेव समातिम्प्रतिमादिभिः ॥ १२ ॥ देहादिप्वात्मधीमिय्याज्ञानं शास्त्रेण नश्यति ॥ ततो मुक्तिर्भवेत्सा चात्यंतिक दुःखनाशनम् ॥ १३ ॥ पडिन्द्रियाणि पड्रागा विपयेपथ पडियः ॥ सुख दुःखं शरीरश्च स्युर्दुःखान्येकविंशतिः ॥ १४ ॥ द्रव्यं गुणश्च कर्म च सामान्यविशेपसमझायाः कणभुमते पदार्था अधिक इह स्यादभावोषि ॥ १५ ॥ द्रन्यादीश्चतुरस्रयां शक्ति सदृशता तथा ॥ समवायमिमानष्टो पदार्थान्गुरखो जगुः ॥ १६ ॥ स्वत्तसैशिष्टयकार्यत्वशुद्धयादीनधिकान्परे ॥ द्रव्यायाश्चत्वार एव तोतातिकमते मताः॥ १७ ।। द्रव्याणि कृष्णेजोऽनिलखानेहोदिगात्मचिनानि । अथ रूपरमो गन्धःपर्शःसंख्या च परिमितिपृथक्त्वे १८

·कारिकाः।
संयोगश्च विभागः परत्वमपरत्वगौरवद्रयताः ॥
स्नेहः शब्दो बुद्धिः सुखदुःखेच्छास्तथा देपः ॥ १९ ॥
यत्नो धर्माधर्मों संस्कारोऽमी गुणा अथो कर्म ॥
उत्क्षेपापक्षेपावाकुञ्चश्व प्रसारणं गमनम् ॥ २० ॥
गमनेऽन्तर्भविष्यन्ति कर्माणि सकलान्यपि ॥
प्रत्यक्षाप्रत्यक्षते तु कर्मणः स्याश्रयानुगे ॥ २३ ॥
त्वग्ग्ग्राह्य तु तज्जेयं मूर्तद्रव्येषु वर्तते ॥
पूर्व क्रिया भवेत्पश्चाविभागः पूर्वदेशतः ।। २२ ।।
प्राग्देशसंयोगनाराः परदेशेन संयुतिः ॥
विभागकर्मणो शे ततः कर्मान्तरोद्भवः ॥
एवं क्रमेण सर्वत्र ज्ञेया कर्मपरम्परा ॥ २३ ॥
नित्यमनेकानुगतं सामान्यन्तत्परापरन्देधा ॥
द्रव्यादित्रिकवृत्तिः सत्तापरमधिकदेशवृनित्वात् ॥ २४ ॥
घटत्यापपरं न्यूनदेशवर्तितया मतम् ।।
अपेक्षयोभयविध द्रव्यत्वादि परापरम् ॥ २५॥
व्यक्तेरभेदस्तुल्यत्वं सङ्करोऽथानवस्थितिः ॥
रूपहानिरसम्बन्धो जातिबाधकसंग्रहः ॥ २६ ॥
तस्मादिहाकाशत्वादिरुपाधिरिति कीर्त्यते ।
जात्युपाविभिदा मोक्ता केवलं न्यायदर्शने ।। २७ ।।
व्यावतका विशेषा नित्यद्रव्याश्रिता अनन्ताश्च ॥
काणादा एतत्स्वीकाराद्वैशेषिकाः प्रोक्ताः ॥ २८ ॥

·(४) न्यायमदीपे--
अवयविनोऽवषयेषु च विशेषगुणकर्मणान्द्रव्ये ॥
द्रव्यादित्रिपु जातरेकः संवन्ध एप समवायः ॥ २९ ॥
संसर्गान्योन्यभिदा द्विधास्त्यभावनिधात्रायः॥
ध्वंसप्रागत्यन्ताभावभिदाथाधिकोपि सामयिकः ॥ ३० ॥
घटादेर्मुद्रादियो ध्वंसाभावः प्रकीर्तितः ॥
प्रागनायो घटोत्सत्तेः पुरा यः स्यात्कपालगः ॥ ३३ ॥
वायौ रूपादेरभायोऽत्यन्ताभावः प्रकीर्यते ॥
भूतलादौ घटादेर्योऽभावः सामयिकस्तु सः ॥ ३२ ॥
अत्यन्ताभावमेवात्र नवीनाः प्रतिजानते ।।
घटोन पट इत्यादावन्योन्याभाव इप्यते ॥ ३३ ॥
मीमांसकमतेऽभावः स्वाधारान्नातिरिच्यते ।। ३४॥
इति पदार्थविभाग ।
द्रव्यत्वायाः सप्त धर्माः पदार्थानां विभाजकाः ॥
आयात्रयो जातयः स्युइँयाः शेषा उपाधयः १॥
जातयः पृथिवीलाया ज्ञेया द्रव्यविभाजकाः ।।
आकाशत्वञ्च कालत्वन्दियत्तश्चैतान्युपाधयः ॥ २॥
चत्वारः मादयो देवा तत्रायाः परमाणवः ।।
यणुकायाः कार्यरूपाः परे ते तु पुनविधा ।। ३ ।।
देहेन्द्रिये च विषय इति प्राहुरथ क्षितः ॥
योनिजायोनिजो देही योनिजस्तु द्विधा भोत् ॥ ४ ॥

·कारिकाः। जरायुजाण्डजश्चेति मनुष्यादेस आदिमः ।। पक्षिसादेवितीयस्त्रिविधः स्यादयोनिजः ॥५॥ उद्भिज्जः स्वेदजो दृष्टविशेषजनितोपि च ॥ स वृक्षदंशमन्वादेरंन्त्यः केवलशाखतः ॥ ६॥ गन्धयाहीन्द्रियं वाणं मृदादिषिपयोऽखिलः ॥ नोरेन्द्रियं तु रसनं सिन्ध्यादिविषयो मतः ॥ ७ ॥ अयोनिजः शास्त्रगम्यो देहो वरुणलोकगः ॥ इन्द्रियं तेजसो हा स्याच्छरीरं सूर्यलोकगम् ॥ ८ ॥ चतुर्दा विपयो भौमदिव्यौदर्याकरोद्भवः ॥ वहिविद्युजाठराग्रिसुवर्णादिरुदाहृतिः ॥ ९ ॥ न तैजसं सुवर्णादिरिति नव्यमतम्मतम् ॥ वग्यायोरिन्द्रियं देहो वायुलोकेऽस्ति शास्वतः ॥१०॥ प्राणादिपियो वायुर्न प्रत्यक्षो जरन्मते ॥ एकैकव्यक्तयो नित्या विभवः खादयस्नयः ॥ ११ ॥ इन्द्रियं खस्य तु श्रोत्रहटाकाशायुपाधितः ॥ परे शब्दाश्रयं वायु शुन्यमाकाशमूचिरे ॥ १२ ॥ काल एकोप्यतीतादिः क्षणादिश्चाप्युपाधितः ।। तस्योपाधिर्जन्यमानं प्राञ्च आहू रवेः क्रियाम् ॥ १३ ॥ एकाप्युपाधिभेदादिक प्राच्यादिव्यपदेशनाक् ।। तनुपाधिमूर्त्तमात्रन्दिकालौ जगदाश्रयो ॥ १४ ॥ कालाकारादिशामाशेऽन्तर्भावोऽस्ति शिरोमणेः ।। आत्मा ज्ञानाधिकरणमीशो जीव इति द्विधा ॥ १५॥ .

·-
न्यायप्रदीपे-
नित्यो विभ चेतनौ दावीशः सृष्ट्यादिकारकः ॥
एकोऽशरीरी च नित्यज्ञानेच्छाकतिमानपि ॥ १६ ॥
सुखादिरहितः क्वापि मते नित्यसुखान्वितः ॥
परमाणूंस्तस्य देहमाहुः केपि नमो जगुः ॥ १७ ॥
भूतावेरोन केप्याहुः केपि विष्णुशिवादिकान् ॥
स मुक्तः सर्ववित्सत्यकामः प्रत्यक्षसर्वदृक् ॥ १८ ॥
जीवो जन्यमतिर्मुक्ति बिना देहयुतः सदा ॥
प्रतिदेहं विभिन्नोऽसौ यथा कर्मसुखादिमान् ॥ ९॥
मनोमात्रस्य विषयः मुखदुःखादियोगतः ॥
स परम्परया देहादीनाञ्चैतन्यदायकः ॥ २०॥
प्रवृत्त्याद्यैरसावन्यदेहेपु वनुमीयते ॥
असदूपतया वं तु शून्यम्माध्यमिका विदुः ॥ २१ ॥
विज्ञान क्षणिक योगाचारास्तं वामनान्वितम् ।।
ज्ञानानुमेयं क्षणिकं वासं सौत्रान्तिकास्तु तम् ॥ २२॥
चार्वाकास्तं स्थूलदेहमिन्द्रियाणि तु केचन ।।
मनः परे प्राणमन्ये देहमानं च केचन ।। २३ ॥
त्यतं विस्तरनीत्यात्र सतभङ्गीनयादिकम् ।।
अकर्ता चैतन्यमात्मा की तु प्रतिजंडा ॥ २४ ॥
तयोगाच करोमीति मिथ्याधीरिति सांस्यगीः ।।
चैतन्यमेकं ब्रह्मैवाविद्यया जीव उच्यते ॥ २५ ॥
तत्राध्यस्तं जगन्मिथ्या भाति वेदान्तवागसौ ॥
मनः प्रत्यात्मनिपतमनेकम्परमाणु च ॥ २६ ॥

·कारिकाः।
वेदान्तिनो मध्यमानमामुक्ति स्थिरमूचिरे ।।
तमोऽधिकं द्रव्यमाहुस्तेजोभावे गतं हि तत् ॥ २७ ॥
द्रवान्ताः संस्कारयुक्ता भूमौ के गन्धवर्जिताः ॥
सम्नेहाचायौ तु गुरुरसस्नेहोनिता अमी ॥ २८ ॥
वायौ ते द्रुतिरूपोनाः शब्दः संख्यादिपञ्च खे ॥
विशब्दास्ते कालदिशोस्ते बुद्धयायाश्च देहिनि ॥ २९ ॥
संख्याद्याः पंच बुद्धीच्छायनाचेरोऽथ चेतसि ॥
संख्यायाः सप्त संस्कारश्चेति द्रव्यगुणाः क्रमात ॥ ३० ॥
इति द्रव्यम् ।
जाती रूपत्वादिशुक्रत्वायन्तद्व्याप्यमप्यथ ॥
संस्कारत्वं न जातिरस्यादिनि केचन मन्वते ॥ १ ॥
रूपं शुक्लादि बहुधा चित्रमय्यपरे जगुः ।।
भूमौ सर्वप्रकारन्तदभास्वरसिताले ॥२॥
भास्वरन्तनेजसि स्यादथो संपादिकं द्विधा ।
ग्रीष्मोप्मादायनुभूतमुद्भूतन्तहटादिषु ॥ ३॥
रसोम्लादिर्वहुविधः पृथिवीजलयोः स्थितः ॥
पृथिव्यां सर्वप्रकारो जले तु मधुरः परम् ॥ ४ ॥
अग्लो निम्धुरसादो य आश्रयात्स प्रतीयते ॥
प्राणग्राह्यो गुणो गन्धोऽसुरभिस्सुरभिश्च सः॥ ५॥
भवृनिर्जलवाय्वोस्तु भयोगादेव बुद्धयते ।।
स्पर्शस्त्वविपयघोष्णः शीतोऽनुष्णशीतलः ॥ ६ ॥

·न्यायप्रदीपे-
शीतोप्मु तेजस्युष्णोऽसौ तृतीयो भूमिवातयोः ।।
कठिनाकठिनी भेदी संयोगेऽन्तर्भविष्यतः ॥ ७ ॥
सन्ताः पाकजा भूमापन्यत्र स्युरपाकजाः ॥
पाकं काणादाः पराणावन्यत्रापि च गौतमाः॥ ८॥
गणनव्यहारे तु हेतुः संख्याभिधीयते ।।
एकत्वानेकत्वरूपा सर्वव्यगता च सा ॥ ९ ॥
संख्यास्थानं वामपथादेकं दश शतं तथा ॥
सहस्रमयुतं लक्षम्प्रयुत कोटिरर्बुदम् ॥ १० ॥
अजं वो निखर्वश्च महाजं शंकुसागरौ ।
अन्त्यम्पध्यारार्द्धश्च क्रमादशगुणोत्तरम् ॥ ११ ॥
द्वित्वाया नैकपर्याता एता व्यासज्यवृत्तयः ।।
अपेक्षाबुद्धिनाशाच तासान्नाशो निरूपितः ॥ १२ ॥
अनेककत्वबुद्धिर्या सापेक्षाबुद्धिरुच्यते ।।
वस्तुतो व्यावृत्तिरूपयल्यं सर्ववस्तुपु ॥ १३ ॥
तदेकत्वं तत्समूहो द्वित्वादिर्न गुणात्मकः ।।
अतः सर्वपदार्थेषु वृत्ति व विरुध्यते ॥ १४ ॥
मानव्यवहृतेईतः परिमाणश्चतुर्विधम् ॥
भणु दर्घिन्महद्रस्वम्परम्मध्यञ्च तष्टिधा ॥ १५ ॥
परे अणुसहस्वत्वे परमाणौ मनस्यपि ॥
मध्ये ते द्यणुके विद्यादथो दिग्गगनादिषु ॥ १६ ॥
परे महत्त्वदीर्घत्ये मध्ये ते स्तो घटादिषु ॥
अन्ये हस्वत्वदीर्घत्वे नोररीकुर्वतेऽधिके ॥ १७ ॥

·कारिकाः। (९) संस्थाजन्य व्यणुकादौ घटादौ परिमाणजम् ॥ परिमाणन्तुलकादौ प्रचयादपि जायते ॥ १८ ॥ तत्तुलायनविस्तारदैर्घ्यकालजभेदतः ॥ वस्तुतः पञ्चधा तत्र तुलामानन्तु गौरवम् ॥ १९ ॥ घनमानम्महत्त्वं स्याद्विस्तारः क्षेत्रजम्फलम् ॥ दिकालयोः परत्वे तु दैर्घ्यकालभवे मते ॥ २० ॥ अणुलादिमहत्वादेरभावन्तर्हितम्भवेत् ॥ संख्यावतु पृथर्क स्यात्पृथक्प्रत्ययकारणम् ॥ २१ ॥ अन्योन्यामाव एवासो वस्तुतो न गुणान्तरम् ।। संयोगोऽमातयोः प्राप्तिः सर्वद्रव्येषु वर्त्तते ।। २२ ॥ मू मूर्नस्समूर्तानां विभूनान्तु मिथो न सः ॥ विभूनामपि संयोमम्मामीमांसका इह ।। २३॥ स त्रिधा श्येनशैलादियोगोऽन्यतरकर्मजः ॥ यो मेपसन्निपातादियः सोभर्यकर्मजः ।। २४ ।। संयोगजस्तु हस्तद्योगायोगो हुकाययोः ।। अभिघातः शब्दहेतुः शब्दाहेतुस्तु नोदनम् ।। २५ ।। इति कर्मोद्भवो वैधाऽथो संयोगविनाशकः ।। विभागः संयोगवत्स विधान्यतरकर्मजः ।। २६ ॥ द्विकर्मजो विभागोत्थश्चेत्यथान्त्योपि स विधा ।। हेतुमात्रविभागोत्यो हेत्वहेतुविभागजः ॥ २७ ॥ १ सोचि लोपे चेदिति सूत्रेण सुलोप ।

·(१०)
न्यायप्रदीपे-
कपालयोविभागायो विभागः खकपालयोः ।।
स आयोऽन्त्यस्तु हस्तद्रुविभागाद्गुशरीरयोः ॥ २८ ॥
वस्तुतस्त्वेप संयोगध्वंस एवास्ति नापरः ॥
अतो बस इव स्पष्टमनन्तोप्येप दृश्यते ॥ २९ ॥
परापरव्यपहृतेरसाधारणकारणे ।।
परत्वं चापरत्वञ्च द्विधा ते अपि कीर्तिते ॥ ३० ॥
देशिके कालिके चापि मूर्च एव तु देशिके ॥
परत्वम्मूर्तसंयोगभूयस्त्वज्ञानतो भवेत् ॥ ३१ ॥
अपरत्वन्तदल्पत्वबुद्धितः स्यादितीरितम् ॥
दिवाकरपरिस्पन्दभूयस्त्वज्ञानतो भवेत् ॥ ३२ ॥
परत्वमारत्वन्तु तदल्पत्वप्रतीतितः ।।
अपेक्षाबुद्धिनाशाच नारास्तेपां निरूपितः ॥ ३३ ॥
वस्तुतस्विह संयुक्तमूर्तसूर्य क्रियागते ।।
बहुत्वाल्पत्वे अमूस्तस्तत्त्वन्तु प्रागुदीरितम् ।। ३४ ॥
गुरुत्वमाद्यपतनासमंवायि धराम्युगम् ॥
अतीन्द्रियम्मापकादिभेदतस्तदनेकधा ॥ ३५ ॥
वृन्ताम्रादी च घाणादी हस्वोद्भुतघटादिषु ।।
संयोगवेगप्रयत्नाः पतनप्रतिबन्धकाः ॥ ३६ ॥
स्पन्दनासमवापि स्याद्रवत्वं मादिकत्रये ॥
सांसिद्धिकन्तजले नैमित्तिकं क्षितितेजमोः ॥ ३७ ॥
नैमिनिकं वह्रियोगात्तपनीयघृतादिपु ॥
द्रसत्वं सहसहित हेतुश्शूर्णादिपिण्डने ॥ ३८॥

·कारकाः। (११) स्नेहः पिण्डीभावहेतुर्जलमात्रे स वर्तते ॥ तैलान्तरे तत्मकद्दहनस्यानुकूलता ।। ३२ ।। पिण्डने बता मुख्यो हेतुः खेहः शिवावपि ॥ त्वमागम्यः स्पर्शान्यः स्नेह इत्यस्ति वस्तुतः ।। ४० ।। ओग्राह्यो गुणः शब्दो ध्वनिवर्ण इति द्विधा ।। पुनस्त्रिधाद्यः संयोगात्स भेरीदण्डयोर्यथा ॥४१॥ विभागजो वेणुदलद्वयेऽयो शब्दजस्तु सः ।। वीचीतरंगवच्छब्दानन्तरं यः समुद्भवेत् ॥ ४२ ॥ . विवश्वात्मेरितस्वान्ताहताग्निचलितो मरुत् । व्यनक्ति याम्मूलदेशे सा वाणी कथ्यते परा ॥ ४३ ॥ नाभी व्यनक्ति पश्यन्तीम्मध्यमा हृदये व्रजन् ॥ मूघातान्मुखम्प्राप्तः स्पष्टवां स वैखरीम् ॥४४॥ बुद्धिः पश्चावर्णनीया सुखं जीवगतम्मतम् ॥ मनोगम्यञ्चतु तत्पूर्व विषयभोगजम् ॥ ४५ ॥ राज्यादिगर्बजम्भोग्यमनोरथसमुद्भवम् ।। आयासजं चापरे तु नित्यमीशे जगुः सुखम् ॥ ४६ ॥ दुःखं जीवे मनोगम्यमिच्छा देवेशजीवगा । आया तु सर्वविपया सर्वदा सफलापि च ॥४७॥ अन्त्या तु न तथाभूता पुनरिच्छा द्विधा भवेत् ॥ उपायेच्छा फलेच्छा च दुःखात्ययसुखे फले ॥ ४८ ॥ निःसत्वे मुसे चेच्छा तज्ज्ञानादेय जायते ॥ इच्छा तु तदुपाये स्यादिष्टोपायत्वधार्यदि ॥ ४९ ।।

·(१२) न्यायप्रदीपे- प्रवृत्तिहेतुरिच्छा स्याविकीपीऽत्र तु कारणम् ॥ रुतिसाध्यत्वधारिष्टसाधनलमविस्तथा ॥ ५० ॥ पलवद्दिष्टहेतुत्वमतिः स्यात्प्रतिबंधिका ॥ तदहेतुत्वबुद्देस्तु हेतुत्वं कस्यचिन्मते ॥ ५ ॥ देपो जीवगतो देधा दुःखे तत्कारणे च सः ॥ क्रोधः स एव विष्टार्थसाधनीभूतचेतने ॥ ५२ ।। प्रयल आत्मवृत्तिः स इच्छेवेश्वरजीवगः ॥ ईशगः सर्वविषयः सर्वदा सफलोपि च ॥ ५३ ।। जीवप्रयत्नो न तथा त्रिविधोऽसौ प्रकीर्तितः ।। प्रवृनिश्च निवृत्तिश्च तथा जीवनकारणम् ॥ ५४ ॥ चिकी रुतिसाध्येष्टसाधनत्वमतिस्तथा ॥ उपादानस्य चाव्यक्ष प्रवृत्ती जनकम्भवेत् ॥ ५५ ।। प्रयत्न एवोत्साहो यः मुखकारणकर्मणि ॥ प्रयत्नाभाव आलस्यमन्तर्भवति नाधिकम् ॥ ५६ ॥ निवृत्तिस्तु भवेद्देषाद्दिष्टसाधनताधियः ॥ तृतीयोजीन्द्रियो यत्नः प्राणसञ्चारकारणम् ॥ ५७ ॥ अष्टमाणक्रियात्याङ्गनार्थोयमितीतरे ॥ जानात्यथेच्छति ततो यतते ऋमतो जनः ॥ ५८॥ धर्माधर्मावदृष्टं स्याद्धर्मः स्वर्गादिसाधनम् ॥ यागादिगंगाग्नानादिव्यापारः स तु कीर्तितः ॥ ५९ ।। भोगपापादिनाश्योऽमावधर्मा नरकादिरुत् ।। प्रायश्चित्तादिनाश्योऽमौ जीववृत्ती इमो गुणो ।। ६० ॥

·कारिकाः। (१३)
इमौ तु वासनाजन्यौ ज्ञानादपि विनश्यतः ॥
संस्कारसिंविधो वेगः स्थितिस्थापकभावने ॥६१॥
मूर्तवृत्तिर्दिधा वेगः कर्मजः स शरादिषु ॥
वेगशालिकपालोत्थे वेगजः स घटादिके ॥६२॥
जन्यमूर्तपु द्विधापि कर्मजो हृत्पराणुपु ॥
त्यग्वाह्यश्थापि वेगोऽथ स्थितिस्थापकः क्षितौ ॥ ६३॥
चतुर्यु वातीन्द्रियश्च कचित्स्यन्देपि कारणम् ॥
स चारुष्टस्य शाखादेर्यथापूर्वनिवेशकः ॥ ६४ ॥
भावनातीन्द्रिया जीवे विशिष्टानुभवोद्भवा ॥
व्यापारोऽनुभवस्यासौ स्मरणपत्यभिज्ञयोः ।। ६५ ।।
असौ सदृशसंबन्धिदर्शनादृष्टचिन्तनैः ॥
उद्बुध्यतेऽथ रोगेण समयेन च नाश्यते ॥ ६६ ॥
इति गुगाः।
सृष्टश्चिकीर्पयेशस्य विश्लिप्टेपु मिथः पुरा ॥
परमाणुपु सर्वेपूद्भवत्यारम्भिका क्रिया ॥ १ ॥
तेपु द्वयोईयोयोगाज्जायन्ते द्यणुकास्ततः ॥
वित्रियो घणुकत्यस्तु व्यणुकानों समुद्भवः ॥२॥
एवं क्रमान्महाभूमिजलतेजोऽनिलोदवः ॥
प्रलये तु परेशस्य लोकानां सजिहीर्पया ॥ ३ ॥
पराणुष्वेव चारप्रतिद्वन्दिकिया भवेत् ॥
तेपान्दयोईयोर्योगनाशाद्यणुकनाशनम् ॥ ४॥

·(१४)
न्यायमदीपे-
क्रमेण व्यणुकादीनां नाशादेवं भवेल्लयः ।।
दोधूयमानास्तिष्ठन्ति नित्यास्ते परमाणवः ॥ ५॥
सर्वकार्यद्रव्यनाशरूपोऽसावान्तरो लयः ॥
अनित्यकार्यमात्रस्य नाशमाहुमहालयम् ॥ ६ ॥
नेपायिका अथान्ये तु चतुर्दा लयमूचिरे ॥
दैनं दिनोऽन्वहम्पाणिनाशो ब्राह्मो विधर्निशि ॥ ७ ॥
विधेम॒तौ प्राकृतिको मोक्ष आत्यन्तिको लयः ॥
मीमांसका अनादित्वान्नोचः सृष्टिलयाविह ॥८॥
परमाणुगणेरेप सिद्धम्भूमिघटादिकम् ॥
तदन्यकल्पनापार्थेत्यादिवौद्धमतं वचः ॥९॥
स्युनित्या एव खात्पंच सामान्यायास्त्रयोपि च ।।
अन्योन्यात्यन्वाभावी चाथानित्या एव वासना ॥ १० ॥
सुखदुःखदेपवेगास्संयोगादिचतुष्टयम् ॥
दिलाया दिपृथक्त्वाया गन्धनैमित्तिकद्रवाः ॥ ११ ॥
अदृष्टं शब्दकर्मप्रागभावा ध्वस एव च ॥
नित्यानित्याः परे तत्र नित्याः मायाः पराणवः ।।१२।।
तत्स्थं सिद्धद्रवस्नेहस्थितिस्थापकगौरवम् ।।
तथा रूपरसस्पर्शा भूम्यन्यपरमाणुगाः ॥ १३ ॥
पराणुविवेकत्वैकपृथक्त्वे परिमाणकम् ॥
ईशस्येच्याज्ञानयत्ना अनित्या इतरे मताः ॥ १४ ॥
अनन्ययासिद्धकार्यपूर्वव िच कारणम् ॥
वत्रिया समवाय्यत्रासमवायिनिमित्तकम् ॥ १५ ॥

·कारिकाः। . समवेतं यत्र कार्यआयते समवायि तत् ॥ घटादेस्तु कपालाय स्वगन्धादेर्घटादिकम् ।। १६ ।। सास्यवेदान्तयोः कार्यरजेदः समवायिनाम् ॥ कणादन्यायमत्तयोर्भेद एव समर्थितः ॥ १७ ॥ यत्कारणं तु कार्येण वा कार्यसमवायिना ॥ एकत्रार्थे सहासन्नम्भवेदसमवायि तत् ॥ १८ ॥ यथा कपालसंयोगोऽसमवायी घटम्प्रति ॥ कपालरूपादिकं तु घटरूपादिकम्प्रति ॥ १९ ॥ उक्तान्यो हेतुनिमित्तं यथा दण्डो घटम्पति ।। निमित्तानि द्विधा प्रोक्तान्यत्र साधारणानि तु ॥ २० ॥ निमित्तानीश्वरस्तस्य ज्ञानेच्छारुतयोपि च ॥ प्रतिबन्धकसंसर्गाभावोदृष्टश्च देहिनाम् ॥ २१ ॥ कार्यमायेप्यमी कालपागभावदिशोपि च ॥ असामान्यनिमित्तानि दंडादीनि घयादिषु ॥ २२॥ विधैतद्भावकार्यस्याभावस्य त्वन्त्यमेव तत् ॥ २३ ॥ नावश्यकत्वं केप्यादुर्भावप्यसमवायिनः ॥ अन्यथासिद्धस्त्ववश्यकृतप्राग्वर्तितोऽपरः ।। २४ ।। यथा घटम्प्रति व्योमकुलालजनकादिकः ।। एतेनेव गतार्थत्वान्नेतरे कथिता इह ॥ २५॥ व्यापारवदसामान्यकारणं करणम्मतम् ॥ यथा दण्डादिकं कुम्मे तुरीचैमादिकं पटे ।। २६ ।।

·(१६) न्यायप्रदीपे-
व्यापारस्वजस्य हेतुस्तजन्यो द्रव्यतोऽपरः ॥
यथा चक्रादेभ्रमणं वासनानुमवस्य च ॥ २७ ॥
स्वरूपयोग्यं च फलोपधायकमिति द्विधा ।।
कारणं स्याद्यथा दण्डोरण्ये गेहे च संस्थितः ॥२८॥
सर्वावयविनां स्वस्वावयवाः समवायिनः॥
स्वस्वावयबसंयोगास्तेपामसमवायिनः ।। २९ ॥
समवाव्याश्रयद्यार्याणाकुणकर्मणाम् ॥
स्पर्शान्ते पाकजे पाकोऽममवायी वेपि च ।। ३० ।।
अथापाकभवेप्येप गुरुत्वपरिमाणयोः।।
स्नेहस्थितिस्थापकयोरेकत्वैकपृथक्कयोः ॥ ३३ ॥
स्वाश्रयद्रव्यावयवगता निजसजातयः ।।
स्वहेतुगतमेकत्वं तादृशैकपृथक्ककम् ।। ३२ ।।
द्वित्वादौ दिपृथक्वादो प्रयांत्यसमवायिताम् ।।
परिमाणे तु मस्या स्याद्वयणुकञ्यणुकस्थिते ।। ३३ ।।
तूलादिसंस्थे प्रचयोथो परत्वापरत्वयोः ।।
संयोगः पिण्डेन कालदियोः कालदिगुत्थयोः ॥ ३४ ॥
वो संयोगे विभागे कर्मजे कर्म कीर्तितम् ।।
अन्यत्र वेगसंयोगविभागाः कारणस्थिताः ।। ३५॥
विभागसंयोगराब्देोते शब्दे क्रमेण ते ।।
वुद्ध्यादौ जीपगे जीवमनःसंयोग ईरितः ।। ३६ ॥
संयोगवेगद्रवतागुरुत्वानि तु कर्मणि ।।
अभिधातः कुठारादेर्यथा बंगादिकर्मसु ॥ ३७॥

·कारिकाः। (१७) ज्यानोदनास्यः संयोगो यथा वाणादिकमणि ॥ देहकर्मणि संयोगः प्रयत्नवत आत्मनः ॥ ३८॥ प्रयत्नवत ईशस्य संयोगस्त्वणुकर्मणि ।। गुरुत्वमायपतने स्यन्दने द्रवता मता ॥ ३९ ॥ द्वितीये पतने स्यन्दे वेग इत्यादि बुध्यताम् ।। निमित्तानीश्वरादीनि सर्वत्रायान्ति हेतुताम् ॥ ४० ॥ विशेषतस्तु द्वित्वादी द्विपृथक्त्वादिके तथा ॥ परत्वे चापरत्वे चापेक्षाबुद्धिरपीप्यते ॥४१॥ सुखे धर्मः सुविपया दुःखे त्वेवविपर्ययः ॥ भावनायामनुभयो द्वेष दुःखकरत्वधीः ॥ ४२ ॥ धर्मे यागादि पापे तु हिंसादिरथ तद्वये ।। मिथ्याधीजा वासनापि चिकीर्पाद्यम्प्रवर्त्तने ॥ ४३ ॥ निवृत्ती इंपादिरिच्छायत्नयोरिष्टहेतुधीः ।। द्रव्यनारो हेत्तुमाहुर्विनाशं समवायिनः ॥ ४४ ॥ द्यणुकस्य विनाशे चासमायिविनाशनम् ॥ नव्या हेतुन्ध्वंसमाहुस्सर्वत्रासमवायिनः ॥ ४५ ॥ आश्रयध्वंसतः सर्व नश्यन्त्यथ विशेषतः ॥ अत्यनियोगाग्नियोगनाशात्यां हैतुकवः ॥ ४६ ॥ विभागोन्यदेशयोगात्संयोगस्तु विभागतः ॥ स्पर्शान्त पाकतो नश्येत्परमाणु महीगतम् ॥ ४७ ॥ अपेक्षावुद्धिजास्तस्या नाशाद्वेगः स्वकर्मणः ॥ दिक्कालपिण्डसंयोगनाशादपि परापरे ।। ४८ ॥ २ ·(१८) न्यायमदीपे- प्रायश्चित्तादेरधो धर्मः स्वकथनादितः ॥ भोगातत्त्वज्ञानतो दो भावना चरमस्मृतेः ।। ४९ ॥ सा कालाद्रोगवश्चापि योग्या विभृगुणास्तु ये ॥ स्वानन्तरोत्पन्नगुणान्नश्यन्तीति व्यवस्थितिः ॥ ५० ॥ उपान्त्यशब्दादन्त्यस्य नाशः प्राचाम्मते मतः॥ नव्या उपान्त्यशब्दस्य ध्वंसाचन्नाशमूचिरे ५१ ॥ कर्म तूतरसंयोगानथा स्योत्पन्नवेगतः ॥ नश्यतीत्याद्यनुक्तं च ज्ञेयं विज्ञोपदेशतः ।। ५२ !! समवायः संयोगस्तथा स्वरूपादयश्च सम्बन्धाः ।। वृत्तिनिवामकसज्ञाविशिष्टयुद्धेर्नियामका ज्ञेयाः ।। ५३ ॥ स सम्बन्धस्यानुयोगी सम्बन्यो यत्र वस्तुनः ।। यस्य वस्तुनि सम्बन्धः प्रतियोगी स कीर्त्यते ॥ ५४ ॥ यथा कपाले सम्बन्धः समवायो घटस्य हि ।। अनुयोगी कपालोऽस्य प्रतियोगी घटः स्मृतः ।। ५५॥ समवायो यत्र येषाम्यागुत्तस्तत्र तेऽखिलाः ॥ समवायेन वर्तन्ते द्रव्येप्षित्र गुणादयः ॥ ५६ ॥ संयोगेन च वर्तन्ते भूतलादी घटादयः ॥ अन्ये स्वरूपसम्बन्धा गोणास्सम्बन्धिरूपिणः ।। ५७ ॥ दिविषः स्वरूपसंज्ञः केवलरूतस्तथा विशेषणता ॥ आयो भावाभावान्यतरप्रतियोगिको ज्ञेयः ॥ ५८॥ स्याविरोपणता त्रेधा देशिकी दिकृता तथा ॥ कालिश्यपादिमा तु स्यादमावनतियोगिका ॥ ५९ ।।

·कारिकाः।
(१९)
दिशानुयोगिका मध्याऽन्त्या तु कालानुयोगिका ।
उसे अमू जन्यमापतियोगिकताङ्गते ।। ६० ॥
इमावेव तु सम्बन्धी सर्वाधारत्वयोधको ।।
तान्याम्पदार्थास्तिष्ठन्ति कमेण दिगनेहसोः॥ ६१ ।।
विपयत्वं विपयिता प्रतियोग्यनुयोगिते ।।
निरूपकनिरूप्यत्वे तादात्म्यं च विरोधिता ॥६२।।
इत्यादयस्तु सम्बन्धा या वृत्त्यनियामकाः ।।
शेपः सम्बन्धविपयो ज्ञेयो विज्ञोपदेशतः ॥ ६३ ॥
लाघवं त्रिविधन्तत्र यथा सम्बन्धलाघवात् ।।
दण्ड एव घटे हेतुडत्वन्तु न गौरवात् ॥ ६४ ॥
अनेकद्रव्यसमवेतत्वं गौरवदूपितम् ॥
अतो महत्त्वं प्रत्यक्षे हेतुः शारीरलाघवात् ।। ६५॥
न रूपस्प पागभावो हेतुर्गन्धेऽनियोगजे ।।
किं तु गन्धप्रागभाव उपस्थिविजलाघवात् ॥ ६६ ।।
सप्तानामपि साधर्म्य ज्ञेयत्वादिकमुच्यते ॥
द्रव्यादयः पञ्चभाषा अनेके समवायिनः ॥ ६७ ॥
सत्तावन्तस्त्रयस्त्वाया गुणादिनिर्गुणक्रियः ॥
सामान्यपारीहीनास्तु सर्वे जात्यादयो मताः॥६८॥
पारिमाण्डल्यभिन्नानां कारणत्वमुदाहृतम्।। ६९ ।।
समवायिकारणत्वं द्रव्यस्यैवेति विज्ञेयम् ।।
गुणकर्ममात्रवृत्ति यमथाप्यसनवायिहेतुत्वम् ॥ ७० ॥

·(२०)
न्यायप्रदीपे-
अन्यत्र नित्यव्येय आश्रितत्वमिहोच्यते ।।
क्षित्यादीनां नवानां तु द्रव्यत्वं गुणयोगिता ।। ७१ ।।
क्षिति लन्तथा तेजः पवनो मन एव च ।।
परापरत्वमूर्त्तत्वक्रियायेगाभया अमी ॥ ७२ ॥
कालखात्मदिशां सर्वगतत्सम्परमम्महत् ।।
शित्यादिपञ्चभूतानि चत्वारि स्पर्शवन्ति हि ॥७३॥ ,
द्रव्यारम्भश्चतुर्पु स्यादथाऽकाशशरीरिणाम ॥
अव्याप्यवृत्तिःक्षणिको विशेषगुण इप्यते ॥ ॥७४ ॥
रूपद्रवत्वप्रत्यक्षयोगिनः प्रथमात्रयः ॥
गुरुणी द्वे रसवती द्वयौनैमित्तिको द्रवः ॥ ७५ ॥
आत्माना भूतवर्गाश्च विशेषगुणयोगिनः॥
यदुक्तं यस्य साधर्म्य वेधर्म्यमितरस्य तत् ॥ ७६ ॥
अथ द्रव्याश्रिता ज्ञेया निर्गुणा निष्क्रिया गुणाः ।।
संख्यादयो विभागान्ता मू मूर्तगुणाः स्मृताः ॥ ७७ ॥
अमूर्चानान्तु शब्दाद्या नवभावनया युताः।
शेपा मूर्त्तगुणा ज्ञेया अथानेकाश्रिता गुणाः ।। ७८ ।।
द्वित्वाया दिपृथक्त्वाद्याः संयोगश्च विभागयुक् ।।
अतः शेषगुणाः मर्व मता एकेकवृत्तयः ।। ७९ ॥
बुद्धयादिपवं स्पर्शाताः स्नेहः सांसिद्धिको द्रवः ।।
अदृष्टभावनाशब्दा मता वैशेपिका गुणाः ॥ ८० ।।
संरयादिरपरत्वांतो द्रवो नैमित्तिास्तथा ।।
गुरुत्ववेगी सामान्यगुणा एवं प्रकीर्तिताः ॥ ८१ ॥

·कारिकाः। (२१) संख्यादिरपरत्वांतो द्रवत्वं स्नेह एव च ।। एते तु दीन्द्रिययाह्या अथ स्पर्शान्तशब्दकाः ॥ ८२ ॥ चाहौकेन्द्रियग्राह्या. गुरुत्वादृष्टभावनाः ।। अतीन्द्रिया विभूनां तु ये स्युरोपिका गुणाः ॥ अकारणगुणोत्पन्ना एते तु.परिकीर्तिताः ॥ ८३ ॥ अपाकजास्तु स्पर्शावा द्रवत्वं च तथाविधम् ।। स्नेहवेगगुरुत्वेकपृथकपरिमाणकम् ॥ ८४ ॥ स्थितिस्थापक इत्येते स्युः कारणगुणोद्भवाः ॥ संयोगथ विभागश्च वेगश्चैते तु कर्मजाः॥८५॥ स्पर्शातपरिमाणैकपृथक्त्रं लेहशब्दके ।। भवेदसमवायित्वमथ वैशेपिके गुणे ॥ ८६ ॥ आत्मनः स्यानिमित्तत्वमुष्णस्पर्शगुरुत्वयोः।। वेगेपि च द्रवत्वे च संयोगादिद्वये तथा ।। ८७ ॥ द्विधैव कारणत्वं स्यादथ प्रादेशिको भवेत् ।। वैशेपिको विभुगुणः संयोगादिद्वयन्तथा ॥ ८८॥ इति सृश्यादिसाधारणप्रकरणम् । बुद्धिधेिशे जीवे च तत्रेशेऽध्यक्षरूपिणी ।। यथार्था सर्पविषया जीवे तु द्विविधा भवेत् ।। १ ।। अनुभूतिः स्मृतिश्च स्यादनुभूतिद्विधा भवेत् ।। यथार्था चायथार्था च चतुर्दाद्या प्रमाभिधा ।। २ ।। प्रत्यक्षमप्यनुमितिस्तथोपमितिशब्दजे ।। न्यायमार्गेऽनुमित्यादिः परोक्षैव निगयते ।। ३॥

·(२२) न्यायप्रदीपे- प्रमायाः करणम्प्रोक्तम्प्रमाणन्वस्तुर्विधम् ।। प्रत्यक्षमनुमानश्चोपमानं शब्द एव च ॥ ४ ॥ प्रत्यक्षारयप्रमायास्तु करणानीन्द्रियाणि पट् ।। प्राणजादिप्रभेदेन पट प्रत्यक्षममा अपि ॥५॥ प्रत्यक्षन्दिविधनिर्विकल्पकं सविकल्पम् ।। आयम्प्रकारताशून्यं संवन्धानवगाहि च ॥६॥ घटं घटत्वञ्च पृथग्विषयी कुरुते यतः॥ विशेषणज्ञानहेतोरनुमानेन कल्पितम् ।। ७ ॥ अयं घट इविनानं पटत्वप्रकारकम् ।। समिकल्पकमाहुस्तविशिष्टज्ञानमित्यपि ॥ ८॥ ततोऽनुव्यवसायाख्या घटं वेनीति या मतिः ॥ सविस्त्पन्तद्विपयो निर्विकल्पन्त्यतीन्द्रियम् ।। १ ॥ लौकिकालौकिकारयाश्यां व्यापाराज्यां भरेगनः ।। लौश्विञ्चालविवञ्च प्रत्यक्षं विविधन्ततः ॥ १०॥ सन्निर्पोऽध्यक्षहेतुयों भवेदिन्द्रियार्थयोः ।। व्यापागे लौकिकाल्यः स्यात्मयोगादिः स पडिधः।।११॥ अन्याहस्तु संयोगात्मयुनममनायतः ॥ द्रव्येषु ममतानां तथा तत्समययतः ॥ १२॥ तपापि समवेतानां गदम्य समपायनः ॥ तद्वनीनां ममरेतमममायेन तु ग्रहः ॥ १३ ॥ पिशपणतयाध्यक्षममारममपाययोः युन्ने मनसाल्मा भगिन्द्रियण मनातली

·कारिकाः।
(२३)
इन्द्रियं विपयेणातः परम्प्रत्यक्षसम्भवः ।।
इन्द्रियार्थावयविनौ तयोरवयवाश्च ये ।। १५ ॥
तेषां संयोगादधिकारपरिमाणग्रहो भवेत् ।।
तदभावादेव दूरवृक्षादेहस्वतामतिः ॥ १६ ।।
दूरत्वं दोपमेवात्र नवीनाः कारणं जगुः ॥
घाणस्य गोचरो गन्धो गन्धत्वादिरपि स्मृतः ।। १७ ॥
तथा रसो रसज्ञायास्तथा शब्दोपि च श्रुतेः ॥
यस्य धीर्यनेन्द्रियेण तेन तज्जात्यभावयोः ॥१८॥
उद्भूतरूपं नयनस्य गोचरो द्रव्याणि तदन्ति पृथक्कसंख्ये ।।
विभागसंयोगपरापरत्वं लेहो व्यत्वं परिमाणयुक्तम् ।।१३।।
क्रियाजातियोग्यवृत्तिः समवायच ताराः ।।
संबंधवाक्षुपे हेतुरालोकोद्धृतरूपयोः ।।२०।।
उद्भूतस्पर्शबद्दव्यं स्पर्शोप्युद्भुतसज्ञकः।।
चक्षुर्माह्यश्च रूपान्यत्सर्वं त्वग्गोचरः स्मृतः ॥ २३ ॥
वग्जे द्रव्यग्रहे प्रांचो रूपस्पशी प्रचक्षते ।।
महत्वं सर्वप्रत्यक्षे हेतुः सर्वमते स्थितः ॥ २२ ॥
त्वचा सह मनोयोगो ज्ञानसामान्यज्ञारणम् ।।
बुवादिपरमात्मा च मनोमात्रेण गृह्यते ॥ २३ ॥
उपनेत्रादिनी स्वच्छद्रव्येण नयनेद्रियम् ।।
न रुध्यते दर्पणे तु परावृत्यास्यमीक्षते ॥ २४ ॥
दूरान्तिकपृथुत्यादिवानन्दोपयशाभवेत् ॥
अभावग्रहणे योग्यानुपलब्धिरपेक्ष्यते ॥ २५ ॥

·.
(२४) न्यायपदी-
यदि स्यादुपलायवेत्येवं यत्र प्रयुज्यते ॥
व्यापारो लौकिकवेधात्रायः सामान्यलक्षणः ॥ २६ ॥
घरग्रहे घटत्वेन जायन्ते सकला घटाः ।।
शुक्तो रूप्यग्रहे सर्वरूप्पज्ञानञ्च जायते ॥ २७ ॥
निम्वेक्षणे तिक्तताया जाने स्याज्ञानलक्षणः ।।
तदीयो योगजो वेवा यु क्युञ्जानभेदतः ।।
युक्तस्य सर्वदा जानं चिन्तामहकतोपरः ॥ २८॥
इति प्रत्यक्षम् ।
महानमादी धूमाग्योन्याप्तिं यः प्राग्गृहीतवान् ।।
स गत्ता पर्वचन्तन दीर्घन्पूर्ण व्यलोकत ।। १ ॥
पत्र धूमस्तन पहिरिति व्याति ववोऽस्मरत् ।।
ततो यद्विव्याप्यमयुक्तोयं गिरीिरित्यमो ॥ २ ॥
परामों जायते यानुमितिगिरिरमिमान ।।
पतो यद्विमान्यूमान्महानमवदित्यमी ।।
पक्षः माध्यं च हेनुश्च दृष्टान्तः क्रमतो मताः ॥ ३॥
यापारोऽत्र परामर्शः करणं व्यानिधीभवेत् ।।
संवानुमानं फेचिनु परामर्गन्तदृचिरे ।। ४ ।।
व्याप्यस्य पसवृत्तित्वधीः परामर्श उच्यते ॥ ५॥
अन्वये हेतुगन्निष्टपिरहाप्रतियोगिना ॥
माध्येन नाकाधिकरण्यं यानिमच्यते ॥ ६ ॥
माध्याभारत योऽभावस्तरमतियोगिता ।।
व्यतिरीके व्यानिकता दृषितोदयनेन सा ॥ ७ ॥

·कारकाः।
-
(२५)
यत्र बहिर्नास्ति तत्र धूमो नास्तीत्युदाहृतिः ॥
व्याप्यव्यापकभावो हि भाषयोगिप्यते ॥
तयोरभावयोस्तस्माद्विपरीतः प्रतीयते ॥ ८ ॥
अन्वये साधनं व्याप्यं साध्यं व्यापकमिप्यते ॥
साध्याभावोऽन्यथा व्याप्यो व्यापकः साधनात्पयः ॥ ९॥
सिसाबविपया शून्या सिद्धिर्यत्र न तिष्ठति ।।
स पक्षवत्र वृत्तित्वज्ञानानुमितिर्भवेत् ॥ १० ॥
पक्षस्तु पक्षतावान्स्यायथा प्रोक्तस्थले गिरिः ॥
स पक्षो निर्णीतसाध्यो विपक्षस्तदभाववान् ॥ १३ ॥
आयो महानसादिः स्याहितीयस्तु हृदादिकः ॥
व्यभिचारस्याग्रहोथ सहचारग्रहस्तथा ॥
हेतुाप्तिमहे तर्कः क्वचिच्छंकानिवर्तकः ॥ १२ ॥
इति स्वार्थानुमानं स्यात्सरार्थ तु परं प्रति ।।
प्रविज्ञादि वचस्तत्र प्रविता पर्वतोऽनिमान् ॥ ३३ ॥
धृमवत्त्वादिति हेतुरथ योयोऽस्ति धूमपान् ॥
ससोऽमिमान यथा पाकस्थानमतदुदाहृतिः ॥ १४ ॥
उपनीतिस्तथा चाय पर्वतो धमवानिति ।।
तस्मादहिव्याप्यधूमवत्तादेपोपि वह्निमान् ॥ १५ ॥
इति प्रोन निगमनमेतानववान्विदुः ॥ १६॥
निधानुमानन्तत्रासद्विपक्षं केवलान्वयि ॥
ययात्र कंभोऽभिवेयः प्रमेयत्वासादिवत ॥ १७ ॥

·(२६) न्यायप्रदीपे- असत्सपक्षन्तु तादृग्व्यतिरेक यथा शितिः॥ अन्यमिन्ना गन्यवत्वादन्यमिन्नं न यद्भवेत् ।। १८॥ न गन्धवन्ययाम्बु न चेयन्तु तथाविधा ।। वस्मानान्यजिन्नभिन्नेत्यादिरीत्यान्यदुन्नपेत् ॥ १९ ॥ सत्सपक्षविपक्ष यदन्वयम्भतिरेकि तत् ॥ यथादिवह्निमान्धूमादिति पूर्वोदितस्य ।। २० ॥ हेतुना साध्यससिदी न हेतुस्वदभावयोः ।। व्यातिरित्यन्वयव्यातिरेवेत्युदयनो जगौ ।। २३ ।। अनेकान्तो विरुद्धमाप्पमिदः प्रविशक्षितः ।। काटात्ययापदिष्टश्च हेत्वाभासस्तु पंचधा ॥ २२ ॥ आयः साधारणस्तु स्यादमाधारणकोपरः ॥ वथवानुपसंहारी विधानकान्तिको भवेत् ॥ २३ ॥ यः सपझे विपक्षे च भवेत्साधारणस्तु सः ।। यस्तूभयस्मादयावृत्तः स त्वसाधारणो मतः ॥ २४ ।। तथैवानुपसंहारी केवलान्यायपक्षकः ।। शेलोनिमान्त्रमेयत्वान्मनो नित्यम्मनस्वसः ।। सर्वन्नाशि प्रमेयत्वादित्युदाहरणं कमात् ॥ २५ ॥ यः साध्यवति न विष्टेम विरुद्धः स्यायथा हि कतकत्वात्।। नित्यः शब्दः सत्यतिपक्षःस्तविरुद्धमायकोन्यश्वेत्।।२६॥ नित्यः शब्दः भाषणवादनित्यः कतकलतः ।। आश्रयासिद्धादिदादसिद्धविविधो मतः ।। २७ ।।

·न्यायपदीपे-
शब्दः प्रमाणमानो वाक्यमातो यथार्थवार ।।
पाक्यन्तु योग्यताकांक्षासत्तियुक्तः पदोचयः ।। १ ।।
शनं पदन्दधि यथा प्रकृतिप्रत्ययाद्यपि ।।
अतोत्र क्लादेः पदत्वपचत्पादेव वाक्यता ॥ २॥
वैदिकं लोकं चेति वास्यं वैधाऽथ लौकिकम् ।।
आनोक्तमेव प्रमाणं वैदिकं सर्वमेव तत् ।। ३॥
सर्वज्ञ ईशो वेदस्य कर्ता न्यायविदाम्मते ।।
भीमासकैस्तु वेदस्य नेप्यते पौरुपेयता ॥ ४ ॥
स्मृत्यादीनां प्रमाणत्वं वेदमूलकतावशात् ।।
विधिमन्त्रोर्थवादश्च त्रिविधं वैदिकं वचः ॥ ५॥
लिड्तव्यादियुतन्तनु विधिः स्यात्रिविधश्च सः ।।
अपूर्वोऽत्यन्तमप्राप्तौ नियमः पाक्षिके सति ॥
तत्र चान्यत्र च प्राप्तो परिसख्याविधिर्मतः ॥ ६॥
स्वर्गामो यजेतेति वीहीनवहन्तीति च ॥
पञ्च पञ्चनखा भक्ष्या इत्युदाहरणं अमात् ॥ ७ ॥
स्तुतिनिन्दापरं वाक्यमर्थवादविधा च सः ॥ ८॥
विरोरे गुणवादः स्यादनुवादोऽवधारिते ॥
भृतार्थवादस्तदानादर्थवादस्त्रिथा मतः ॥ ९ ॥
आदित्यो यूप इत्यादिरमिहिमस्य भेपजम् ॥
जरायामप्ययं शूर इत्युटाहरणनिकम् ॥ १० ॥

·कारिकाः। (२९) शान्दप्रमायाः करणं वाक्यं प्राञ्चः प्रचक्षते ॥ मौनिश्लोकादिसन्त्यै नब्याः पदधिय विदुः ॥११॥ बत्त्या पदार्थस्मरणं द्वारं शाब्दमतिः फलम् ॥ स्मारकोऽर्थस्य सम्बन्धो वृत्तिः पदतदर्थयोः ॥ १२ ॥ वृत्तिबिधा स्मृता शक्तिर्लक्षणा चेत्यथादिमा ॥ एपोऽर्थोऽस्मात्पदादोध्य इतीशेच्छास्वरूपिणी ॥ १३ ।। इच्छामात्र सेति नव्यास्तेन साम्प्रतिकेप्यपि ॥ अपवेशेषु नो शक्तिस्तत्राप्याहुः परे तु ताम् ॥ १४ ॥ समुदाये तु सा रूदियोगस्त्ववयवे भवेत् ।। विभवत्कर्तृवज्ज्ञेया रूढियोगादलीयसी ।। १५ ।। पदं विधान प्रकृतिः प्रत्ययोऽव्ययमित्यपि ॥ प्रतिद्विविधा प्रातिपदिकन्धातुरित्यपि ।। १६ ॥ आयश्चतुर्विध रूढं यौगिक योगरुडकम् ॥ तथा यौगिकरूढञ्च तत्रायं रूढिसम्भवम् ।। १७ ।। सेव संज्ञा त्रिधा चैत्रटिभाद्या पारिभापिकी ।। औपाधिकी तु दूतादिनैमित्तिकी गवादिका ।। १८ ॥ योगेन यौगिक त्रेधा रुत्तद्धितसमासजम् ॥ स्यासाचको दाशरथी राजपूरुप इत्यपि ॥ १९ ॥ योगरुढन्तु योगेन रूढ्या चैकार्थवाधकम् ।। नायकः सागरो नीलकण्ठश्चेत्युक्तवत्रिधा ।। २० ॥ तुर्यान्तु रूढियोगाभ्यां स्वातन्त्र्येणार्थयोधकम् ।। प्रारंपत्रिधा मण्डपश्च मातुलः काननं यथा ।। २१ ।।

·न्यायप्रदीपे- धातुविधा पाठसौत्रसन्नाद्यन्तभिदा स्फुटः ।। परस्मैपयादिभेदात्पुनश्चैप त्रिधा मतः ॥ २२ ।। विभक्तिधात्वंशकतदितस्त्रीप्रत्यया इति ।। पञ्चवा प्रत्ययास्तत्र धात्वंशः सनस्यजादिकः ॥ २३ ॥ शक्ति जाती तथा व्यक्ती तत्संबपि मन्यते ॥ जात्यारुतिविशिष्टायां व्यक्तौ तां केचनोचिरे ॥ २४ ॥ जातिव्यत्तयोरेव केचियक्तावेवेति नूतनाः ॥ मीमांसकास्तु तां जातायाक्षेपाद्यक्तिबोधनम् ॥ २५ जातो ज्ञातैव सा शाब्दयोधे याति निमित्तताम् ।। व्यक्ती स्वरूपेणैवेति कुब्जशनपभिधायिनः ॥ २६ ॥ व्यासज्यवृत्तिधर्मेण युगपचन्द्रसूर्ययोः॥ पुष्पबन्तपदादोधो न नानाशक्तिकल्पनम् ॥ २५ ॥ बुद्धिस्थत्वेन धर्मण सर्वनामपदेष्वपि ।। वोधो भवेवसादीनान्नानार्थत्वं न कल्प्यते ॥ २८॥ युप्मदो निजसंबोध्ये शक्तिरुञ्चारकेऽस्मदः ।। उद्देश्यस्याशेपता तु सर्वशब्देन बोध्यते ।। २९ ॥ किमो जिज्ञासिते तस्याव्ययस्य तु वितर्कणे ॥ प्रत्यक्षबुद्धिविषये शक्तिः स्पादिदमेतदोः ॥ ३० ॥ तत्सोपस्थाप्यतया वक्तृषीविषये यदः ॥ शनिस्तदस्तु यच्छन्दप्रतिपाद्ये प्रकीर्तिता ॥ ३३ ॥ परोक्षघुद्धिविपयेऽदसोऽमो स्वपदस्य तु ॥ समभिव्याहृतपदोपस्थाप्ये शक्तिरिष्यते ।। ३२ ॥

·कारिकाः। (३१) केवले लेकराब्दस्य सजावीयान्यवर्जिते । अनेकार्थे तु हादौ स्यान्नानाशक्तिकल्पनम् ।। ३३ ।। इत्यादिः शक्तः प्रपंचो वोध्यो ग्रन्थान्तरादपि । च्यापारे शक्तिर्धातूनां नव्यानान्तु फलान्विते ॥ ३४ ।। प्रत्येकमर्थन्धातूनाजानीयादुपदेशतः ॥ अधिभषणफुत्कारादिन्यापारो यथा पचः ।। फलं विक्लित्चिरित्येवं सर्वधातुपु बुध्यताम् ॥ ३५ ॥ द्वितीयासाकांक्षतुमुन्नन्तो धातुः सकर्मकः ॥ फलव्यापारयोर्धर्मिभेदेऽसौ शाब्दिकस्थितौ ।। ३६ ॥ प्रथमार्थः सुप्तु संख्या संबोधनमपि कचित् ।। उभे अपि भवेतान्ते प्रत्यय विशेषणे ॥ ३७ ॥ अर्थः कर्म द्वितीयाया वृत्तित्वं प्राय इप्यते ।। धातूनां भेदतोऽप्यन विभक्त्यर्थो विभिद्यते ॥ ३८।। आधेयत्वं विषयत्वं विधेयत्वं च कर्तृता ।। प्रतियोगित्वमित्यादीनान्विद्यायथास्थलम् ॥ ३१ ।। कर्तृत्वं करणवश्च तृतीयार्थोऽस्ति कारके । हेतुत्तादिर्यथास्थानमन्योपि प्रविपयताम् ।। ४० ॥ सम्प्रदानञ्चतुर्यर्थः फलयोगितयेष्टता ॥ विपयत्याश्रितत्वोद्देश्यत्वायञ्च यथास्थलम् ॥ ११ ॥ पञ्चम्याआदानत्वं तत्स्याविभागजनकत्वम् ॥ एवं प्रयोजकलप्रयोज्यतादि च यथास्थानम् ॥ ४२ ॥ - ·कारिकाः। (३३) व्यवच्छिनत्यन्ययोममेवकारो विशेष्यगः ॥ क्रियया युक्त आयत्तेऽत्यन्तायोगव्यवच्छिदाम् ।। ५३ ॥ व्यवच्छेदमयोगस्य विशेषणयुतधरेत ॥ व्यवच्छिनत्त्यन्ययोगं सर्वत्रेति शिरोमणिः ॥ ५४॥ शक्तिमहं व्याकरणोपमानकोशाप्तवाक्याद्यवहारतश्च ॥ वाक्यस्य शेषाद्विवृतेर्वदन्ति सान्निध्यतः सिद्धपदस्य वृद्धाः५ लक्षणा शस्यसम्बन्धस्तात्पर्यानुपपत्तितः ॥ अन्वयानुपपत्तेः सा प्राचीनानाम्मते स्थिता ॥ ५६ ॥ गङ्गायां घोप इत्यादी सम्बन्धस्तटगङ्गयोः ॥ लक्षणा स्यात्तटं लक्ष्य सा बिया लक्ष्योदतः ॥ ५७ ॥ स्वार्थत्यागानु जहती पूर्वोदाहरणे यथा ॥ स्वार्थाऽत्यागादजहती छत्रिणो यान्त्यमी इति ॥ ५८ ॥ शक्यैकदेशत्यागे तु कथ्यते भागलक्षणा ॥ सोऽयम्मनुष्य इत्यादौ नागीचक्रुः परे तु ताम् ॥ ५९ ॥ परंपराख्य सम्बन्धे भवेल्लक्षितलक्षणा ।। यथा दिरेफादिपदे जहत्येवेयमुच्यते ॥ ६ ॥ निरूढा च स्वारक्षिकी लक्षणा स्यात्पुनर्दिया ।। आया त्वनादितात्पर्य्यात्सा नीलादिपदे भवेत् ॥६१ ॥ अधुनातनतात्पर्यादन्त्या पूर्वमुदाहृता ॥ सिंहोयमितिवत्सादृश्यात्मा गौण्यपि लक्षणा ॥ ६२ ॥ वाश्ये तु शक्तेरभावात्तन्मूला लक्षणापि न ॥ समासस्यापि वास्यत्वान्न शक्तिस्तार्किके मते ॥ ६३ ॥ ३

·(३४) न्यायमदीपे-
राजावादो राजपदे तत्सबन्धिनि लक्षणा ॥
उपकुम्भादपिप्पल्यादिपूचरपदे तथा ।। ६४ ॥
अत्रान्वयः पूर्वपदप्राधान्न विधीयते ॥
चित्रम्यादौ गोपदादेोमदादिषु लक्षणा ॥ ६५ ॥
पितरावित्यादिकस्य मातापिनादिके भवेत् ॥
दधि संपश्यतीत्यादौ विभक्तिरहितस्थले ॥
दध्यादेर्दधिकर्मत्वादिकेऽर्थे लक्षणोयताम् ॥ ६६ ॥
रियादघट इत्यादावुत्तरस्य पदस्य तु ॥
लक्षणा घटभिन्नत्वेऽथान्यत्तात्पर्यवोपकम् ॥ ६७ ।।
धातोःप्रजयतीत्यादौ सा प्रष्टजये भवेत् ॥
तात्पर्यग्राहको नेय उपसर्ग इति स्थितिः॥ ६८ ॥
न कर्मधारये इन्दे लक्षणापेक्ष्यते कचित ॥ ६९ ॥
गद्गातस्थले गङ्गापदं रीत्यादिबुद्धये ॥
तदोधिका व्यञ्जनेति मत साहित्यवेदिनाम् ॥ ७० ॥
यत्पदेन विना यस्य नानुभावक्रता भरेत् ॥
समभिव्याहृतिस्तस्य तवाकाक्षेत्युदीर्यते ॥ ७१ ॥
यथा नाममुपोतुितिडोधीतुस्तोरपि ॥
समामे तु नीलपदोनर चम्पादि च ॥ ७२ ॥
आसत्तिरव्यवहितोपस्थितिर्घटमानय ।।
तात्पर्य वत्तरिच्छा स्यानन्तानं काप्यपेक्ष्यते ॥
प्रस्तावायरिदं वेद्य यथा सैन्धमानय ॥ ७३ ॥

·कारिकाः।
(३५)
योग्यता वन्वयावाधो यथा नीरेण सिञ्चति ।।
यहिना सिञ्चतीत्येतद्वाधाद्वाक्यं न युज्यते ॥ ७४ ॥
आये सर्वमते हेतू कचित्तात्पर्यधारपि ॥
योग्यता कथिताप्यन्येन शाब्दे हेतुरिप्यते ॥ ७५ ॥
शाब्दे संसर्गमर्यादावशादेकपदार्थक ॥
संसर्गान्यपदार्थस्यापदार्थाप्यवभासते ॥ ७६ ।।
निरन्तरमाग्गतेन तथा तुल्यविभक्तिना ॥
बोधितस्य पदार्थस्याभेदः संसर्ग इप्यते ॥ ७७॥
नीलो घटो नीलघटमानयेत्यादिके यथा ॥
अभेदो भाति नीलस्य घट इत्यादिके तु न ।। ७८ ।।
यदि द्यविभत्तयन्या संख्या नै विवक्षिता ।।
भेदकेपि तदा यसमानं वचनम्भवेत् ॥ ७९ ॥
मयुज्यतेऽन्यथा पत्र भेदोऽपि वचने तयोः ॥
देवदत्तः सुखी वेदाः प्रमाणं विपया मृतिः ॥ ८० ।।
क्रियाविशेषणन्धात्वर्थेप्पभेदान्वयं व्रजेत् ।।
स्तो पचत्य सौ स्तोकं पाक इत्यादि बुद्ध्यताम् ॥ ८१॥
अमेदार्था निरर्था वा विभक्तिः स्यादिशेपणे ॥ ८२॥
नामार्थधातर्थयोस्तु भेदेनान्वयबोधनम् ॥
निपातप्रत्ययान्यां समं स्थान्नेतरेण तु !! ८३ ॥
भूमौ न घट इत्यन निपातसहितस्थले ॥
अभान ननन भोटेव घटान्वयः ॥ ८४ ॥

·न्यायप्रदीपे- नावात्कलजमित्यत्राप्यनुयोगितयान्वय ॥ विश्र्थत्वाभावरूपनत्रथैनादनस्य यत् ॥ ८५॥ राजा पुरुष इत्यन योग्यतादौ च सत्यपि ॥ स्वत्रसम्बन्धेन राज्ञ पुरुषे नान्ययो भवेत ॥ ८६ ॥ तण्डुलः पचतीत्यन रियानामार्थयोरपि । कर्मत्वसरन्याशान पाके तण्डुलान्ययः ।। शाब्दबोधस्वरूपन्तु जानीयादुपदेरात. ॥ ८७ ॥ अर्थापत्त्यादिकान्यन्ये प्रमाणानि प्रचक्षते ॥ वान्यतेप्यन्तर्भवन्ति पृथइनार्हन्ति वर्णनम् ॥ ८८ ॥ विपर्ययः सशयश्च तथेत्यममा विधा ॥ मिथ्यामतिर्भमार याया शुको रज्तीर्यथा ॥ ८९ ॥ सामान्यतो धर्मिनुद्धिविशेषादर्शनन्तथा ॥ एककोटिस्मृतिर्दापा हेतवस्स्युपियये ।। ९० ॥ दोपा अनियताः पित्तदूरत्वसमतादयः ॥ स सशयो मविर्या स्याटेकवाभावभासो ॥११॥ रिशेपादर्शनहोदिद्वयस्मृतिरिदन्द्वयम् ॥ हेतुः सरायमाने स्यायथा स्थाणुरय न वा ॥ ९ ॥ किंस्विन्नरो वा स्थाणुवत्यादिसुद्धिश्च सराय ॥ ९ ॥ तर्वस्तु व्याप्यारोपण व्यापारोप इप्यते ।। यवन न भवेददिस्तहि धूमोपि नोभोत ॥ १४ ॥ प्रमाणानुबाहक्स्प समाप्युपयोगिन ॥ मस्य वर्वस्याप्रमात पालोहं बोदशमः ।। ९५।।

·कारिकाः।
.
आत्माश्रयोऽन्योन्याश्रयश्चक्रिका चानवस्थया ।
बाधितार्थप्रसंगश्च कैश्चिदूचे स पञ्चधा ॥ १६ ॥
कैश्चिनु व्याघात आत्माश्रयादीनाश्चतुष्टयम् ॥
प्रतिबन्दीकल्पनायां लाघवं गौरवं तथा ॥ १७ ॥
उत्साँऽथापवादश्च वैयात्यञ्च सलम्पति ।।
इत्येकादशधा तर्कः कथितः सूक्ष्मदगिभिः ॥९८॥
आपायस्यापादकस्योभयोश्चता असिद्धयः ।।
मिथस्तकविरोधश्च तथा शिथिलमूलता ॥ १९ ॥
विपर्ययापर्यवसानेष्टापत्ती च कीर्तिते ॥
तर्केषु दोपाः सनैते तान्बुधो नावकाशयेत् ॥ १०॥
सुनिश्चित्ते पुरीतत्स्थे बहिस्थे जागरो भवेत् ॥
सन्धिस्थे स्वमोत्र मतिरस्यान्मानप्तविपर्ययः १०१ ॥
जायचिन्तादृष्टवातादिदोपैः । स्वमसम्भवः॥
शुक्तिरुप्यादितमेपु मानार्थाः ख्यातयो मताः ।।१०२॥
समान्याख्यातिमाहुः काणादा गीतमा अपि ॥
आत्मख्यातिरमत्रन्यातिरस्पातिः स्यातिरन्यथा ॥१०३॥
क्या निर्वचनम्पातिरित्येवत्स्यातिपञ्चकम् ॥
विज्ञानशून्यमीमांसान्यायरेदान्तमम्मतम् ॥ १०४॥
बुदिरात्मा मा च सपदार्याकारवारणी ।।
सारूप्यायात्मेति चात्मस्वातिर्विज्ञानादिनाम् ॥१०५॥
शुनचादिदेगे रूप्यादेरगतो भामनं यतः ॥
अतोऽमत्र गतिमा पान्ति गुन्यवादपगएगा ॥१०६॥

·(३८) न्यायप्रदीपे- अलीक एवात्र भाति सम्बन्धः शुक्तिरूप्ययोः॥ इत्यसतव्यातिमाख्यान्ति केचिदन्यमतानुगाः ॥ १०७ ॥ मीमांसका धर्म नाङ्गीकुर्वन्त्यख्यातिवादिनः ।। उपस्थितेष्टभेदस्याग्रहादेव प्रवर्तनम् ॥ १०८ ॥ तत्रानिर्वचनीयस्य रजतादेः समुद्भवः ॥ ततो निर्वचनीयास्यां ख्याति ॥वेदान्तिनो जगुः ॥३०९॥ तत्र रूपयादिकांशानां शुक्ल्यादावपि सत्त्वतः ।। रामानुजीयाः मत्स्याति प्रवदन्ति विलक्षणाम् ॥११०॥ स्मृतिदिधा यथार्था चायथार्था चेति कीर्तिता ॥ आया तु स्यात्माजन्या द्वितीया त्वप्रमोद्भवा ॥११॥ ज्ञाननिष्ठम्प्रमात्वञ्च दोपाभावविशिष्टया ॥ यावन्निजाश्रययाहिसामग्र्या गृह्यते न वा ।। एवमेव प्रमात्वन्तदोपाभावविशिष्टया ॥ १२ ॥ ज्ञानसामान्यजनसामग्र्या जन्यते न वा ॥ ११३ ॥ एती द्वौ संशयो ज्ञमायुत्पत्तौ च मती कमात् ।। आयौ कोटी स्वतस्त्वस्य परतत्त्वस्य चान्तिमौ ॥११४॥ मीमांमायेदान्तविधिः २ः स्ववस्त्यमुररीरुतम् ॥ परतस्त्वं न्यायविद्भिः संशयोत्पत्तितो मतम् ॥ ११५॥ तस्मात्संवादिप्रनिलिंगवादनुमानतः ॥ प्रमात्यग्रहणं शेयम्परतस्त्वमतः स्फुटम् ॥ तस्पोप नापि गुणो मुम्यो हेतुर्मतोऽधिकः ॥ ११६ ॥ .

·कारिकाः ।
(३९)
प्रत्यक्षे तु विशेष्येण विशेषणववा समम् ॥
सन्निकर्षों गुणस्तु स्यादथ स्वनुमितौ पुनः ॥११७॥
पक्षे साध्यविशिष्टेन परामर्श गुणो भवेत् ।।.
शक्ये सादृश्यबुद्धिस्तु भवेदुपमिती गुणः ॥ ११८॥
शाब्दबोधे योग्यतायास्तात्पर्यस्याथ वा प्रमा ॥१९॥
अप्रमात्वमपि बाह्यअन्यञ्च परतो मतम् ।।
तत्रोत्पत्तो मुख्यहेतुर्दापो बहुविधश्च सः ॥ १२० ॥
इति शादमारणम् ।
अथोन्यन्ते गोवमोक्ताः पदार्थाः पोडश क्रमात् ॥
अन्तर्भावस्तु द्रव्यादिकेपु यो यथायथम् ॥१॥
ते च प्रमाणप्रमेयसंशयाच प्रयोजनम् ॥
दृष्टान्तोप्यथ सिद्धान्तोक्यवास्तनिर्णयो ॥ २ ॥
यादो जल्पो वितंडा च हेत्वानासाश्टलन्तथा ।
जातयो निग्रहस्थानान्येपाञ्ज्ञानं विमुक्त्ये ॥ ३ ॥
प्रत्यक्षादि प्रमाणं स्यात्प्रमेया दादश स्मृताः ।।
आत्मदेहेन्द्रियार्याच बुद्धिचेतःप्रवृत्तयः ॥ ४ ॥
दोपश्च प्रेत्यभावच फलदासक्तियः ।।
स्पर्शान्तशब्दा अर्थाः स्युरारम्भास्तनमाग्थियाम् ॥५॥
प्रवृत्तिः प्रेत्यभावस्तु भूयोभूयो जनितिः ॥
दोपा रागद्वेपमोहा रागः सप्तविधः स्मृतः ॥ ६॥

·(४०) न्यायप्रदीपे-
कामस्तृष्णा स्पृक्षा लोनो माया दम्मश्च मत्सरः ।।
द्वेषाः पडू द्रोहाभिमानेासूयामर्परुभिदा ॥ ७ ॥
मोहाः सप्त प्रमादः शुम्भीमाना अपमा त्रयम् ।।
मुख्यम्फलं सुखन्दुःखगौणमन्यदनेकधा ॥ ८ ॥
प्रामाणिकवयाऽर्थः स्वीलतः सिद्धान्त उच्यते ॥
सर्वतंत्रस्य सिद्धान्तो दृगादेरिन्द्रियत्ववत् ॥ ९ ॥
स प्रतितंत्रसिद्धान्त एकेनांगीरुतस्तु यः ॥
मीमांसकैरेव शब्दनित्यत्वं स्वीकृतं यथा ॥ १० ॥
परसिदिन्यसिद्धौ कथितः शास्नेऽधिकरणसिद्धान्तः ।।
कार्येऽखिलज्ञजत्ये सिद्ध त्वीशाखिलज्ञतातिदिः ॥ ११ ॥
स्वसूत्रेऽनुदितस्पांगीकारोजगमालयः ।।
सिद्धान्तः स्याद्ययाचित्तस्येन्द्रियत्यमुदीरितम् ॥ १२॥
कथातत्त्वबुभुत्सूनां चादो जल्पो जिगीपया ।।
वितण्डा सैर स्वपक्षस्थापनारहिता तु या ॥ १३॥
छठं पतुरतात्पर्यविपये दृपणार्पणम् ॥
यया पीता सुरेत्यत्र न पीता फिन्तु सा सिता ॥ १४ ॥
चतुर्विगतिधा जातिः सत्यानातकमुत्तरम् ।।
साधर्म्यधर्योचापपारीपर्यः ।।१५।।
किल्लमारमाप्त्यत्रातिप्रसंगनमंशयः ।।
प्रतिदृष्टान्तानुत्पनिहेतुप्रकरणेः समा ॥ १६ ॥
अर्थापत्पपिरोपोपपनिमियोपलभितः ।।
नित्यानित्यानुपलब्धिकार्यवापि समाः क्रमात् ॥ १७ ॥

·कारिकाः।
(४१)
वादिपराजयहेतुर्निरूपितं नियहस्थानम् ।।
हान्यन्यताविरोधाः सन्न्यासच प्रतिज्ञायाः ॥ १८॥
हेत्वन्तरमर्थान्तरनिरर्थकापार्थकान्यधिकम् ।।
न्यूनमविज्ञातानिनुभापणपौनरुक्क्यानि ॥ १९॥
अप्राप्तकालमज्ञानाप्रतिभाथो मतानुज्ञा ॥
विक्षेपनिरनुयोज्यानुयोजने चापसिद्धान्तः ॥ २० ॥
पर्यनुयोज्योपेक्षणहेत्वाभासा इतीमानि ॥
अथ च शिरोमणिरीत्या न्यूनाधिकता पदार्थानाम्।।२१।।
ईशे कालाकाशदिशोन्योन्याभावे पृथक्त्वकम् ।।
चेनश्च व्यणुके भूतेऽन्तर्भवन्तीति निश्चयः ॥ २२॥
त्र्यणुकेष्वेव विभामः पराणुयणुकौ तु न ।
ईशे परिमितिर्नास्ति विशेपो नेप्यतेऽधिकः ।। २३ ॥
नानुद्भूतञ्च रूपादि चित्रं रूपञ्च नाधिकम् ।।
परापरत्वे कालोत्थे मते ज्येष्ठकनिष्ठते ।। २४ ।।
देशिके ते विप्रकर्षसन्निकी परम्मतौ ॥
अव्याप्यवृत्तित्वमपि रूपादिपु च कर्मसु ॥ २५ ॥
न सर्वभावकार्येषु नियमोऽसमवायिनः ॥
अतो नासमवापि स्यादेकत्वस्य च कारणम् ॥ २६ ॥
हेतुईन्यविनाशस्य विनाशोऽसमवायिनः ।।
द्व्यादिवृत्तो मचायाम्मान किंचन नेक्ष्यते ॥ २७ ॥
गुणत्वानुभवत्वे च न जाती केचनोचित्ते ।।
न घटात्मा घटाभावाभावः किन्त्यतिरिच्यते ॥ २८ ॥

·४२) न्यायमदीपे- तृतीयः प्रथमाभावश्चतुर्थस्तु द्वितीयकः ॥ न ध्वसस्य प्रागभावः प्रतियोग्यात्मतां ब्रजेत् ॥ २९ ॥ शक्तिः संख्याकारणलं सत्त्वं कार्यत्वमिन्यपि ॥ पदार्थान्तरता यान्ति समवायोप्यनेकथा ॥ ३०॥ सप्रसंग उपादातो हेतुतावसरस्तथा ॥ निर्वाहफैक्यकार्यस्ये पोदा सङ्गतिरिप्यते ॥ ३१ ॥ अनया कारिकारल्या प्राक् पदार्थान्समासतः ।। चिने रत्वा ततो गद्यगुम्फः मम्यगीयताम् ॥ ३२॥ लक्ष्मायनावायोर्थोत्र सम्यग्नोद्धन्न शक्यते ॥ स गद्यगुम्फे स्फुटतां यास्यतीति प्रतीक्ष्यताम् ॥ ३३ ॥ इति न्यायप्रदापनारका । श्रीविश्वनाथ जगदीरा गदार श्रीनारायणान भवतः सुकरां सुवर्णाम् ॥ गाडामपि पविलसन्मतिशनिदोहाम्मृद्ध नतेन शिशुसूनु- हिताय भिक्षे ॥३॥ भय॑मानः सलजनैहस्यमानो युरापे । उपेक्ष्यमाण. सुजनः स्तूयमानश्च बालिशेः ॥ २ ॥ सक्षिप्य वाकिमत कारिकाभिर्यथामति ।। लिसामि मुतरागान्यो गद्यैरनतिविस्तरात् ॥ ३ ॥ १-विश्वनाथादयस्ता प्राणिश्चात प्रायन ।

·प्रथमपरिच्छेदः। (४३) तर्कशास्त्रं कणादाक्षपादप्रणीतत्वाद्विविधम्।वत्राय वैशेपिकमौलू- क्यं चेति व्यवह्रियतेऽन्त्यन्तु न्यायशास्त्रमित्तिाउभयस्यापि पदार्थ- निर्वचनोपयोगे उद्देशो लक्षणं परीक्षा चेति त्रिधा प्रवृत्तिः। तत्रनाम- मात्रेण वस्तुसंकीर्तनम् उद्देशायथा-द्रव्यगुणत्पादि।असाधारणधर्मों लक्षणम् । यथा-गन्धवत्त्वं पृथिव्याः असाधारणत्वं च लक्ष्य- तावच्छदेकसमनियतत्वम् । समनियतत्वं च तचाप्यत्वे सति तव्यापकत्वम् । यस्य यत्समानाधिकरणात्यन्ताभावाप्रतियो- गित्वन्वस्य चम्प्रति व्यापकत्वम् । यस्य यदत्यन्ताभाषाधिकरणावृ: चित्वं तस्य तम्प्रति च्याप्यत्वम् । अवच्छेदकत्वं स्वरूपसंबन्ध- विशेषः । अन्यूनानतिरिक्तवृत्तिधर्मो वा । लक्षितस्यैतल्लक्षणं सम्भवति न वेति विचारः परीक्षा । अत्र उद्देशस्य पक्षज्ञानं फल- मालक्षणस्य व्यावृत्तियवहारो वा । यथा-पृथिवी इतरेत्यो भिद्यते गन्धयत्वात् । यत्नैवं वन्नैवं यथा जलम् । एवं व्यवहारोपि,परीक्षाया लक्षणे दोपपरिहारः फलम् । लक्षणदोपाश्चाव्यात्यादयः । लक्ष्ये- कदेशवृतित्वे सत्ति लक्ष्यैकदेशावृत्तित्वम् अव्याप्तिः यथा-गोः कपिलत्वे॥लक्ष्यवृत्तित्वे सत्यलक्ष्यवृतित्वम अतिव्याप्तिः यथा-गो: शृङ्गन्त्वे ॥ लक्ष्यमात्रावृत्तित्वम् असम्भवः यथा-पोरेकशफत्वे ॥ अभिधेयप्रयोजनाधिकारिसंबंधाख्या अनुबन्धास्तज्ज्ञानं चाध्य- यनादिप्रवृत्तिहेतुः । शास्त्रजपमानित्याज्ञानगोचरः अभिधेयः । यथाऽत्र पदार्थाः ॥यमर्थमधिकृत्य पुरुषः प्रवर्तते तत्प्रयोजनम् । नच्च मुख्यं गौणं चेति द्विधा।इतरेच्छाऽनधीनेच्छाविषयः मुख्यम् । यथाऽत्रमोक्षःमुख्यप्रयोजनेच्छाधीनेच्छाविषयःगौणम्।यथा-पदार्थ- ·(१६) न्यायपटीपे- स्वापकर्पबोधानुकूलः स्वीपव्यापारविशेषः-नमस्कारः । नमस्का- रादिमंतरेण परमेश्वरस्य संकीर्तनम् वस्तुनिर्देशः ॥ मंगललक्षणञ्च विघ्नभिन्नत्वे सति विनवंसप्रतिबन्यकाभावाभिन्नत्वे च सति प्रारि- मितविन्नध्वंसासाधारणकारणत्वम् ॥ इति मङ्गटवाद । "तमेव विदित्वाति मृत्युमेति नान्यः पन्था विद्यतेऽयनाय" इति अन्यात्मज्ञानस्यैव साक्षान्मोक्षसाधनतोच्यते अन्यत्रोक्तानां काशी- मरणादीनान्तु परंपरयातित्र आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्त- व्यो निदिध्यासितव्यः" इति श्रुतिः अप्रणादीनामात्मतत्त्वज्ञान- सामनतां वक्ति । तत्र श्रेत्रियनानिष्टगुरुमुखात् श्रुतिवाश्यार्थविज्ञा- नम् श्रवणम् । साधकमा रकममाणोपन्यासरूपयुक्तिभिस्तदर्था- नृचिन्तनम्, मननम् । श्रुतार्थस्य नेरतण दीर्वकालमनुसं- गतम् निदिध्यासनम् ॥ तत्र क्रमः-प्रथम निष्कामकर्म- मिरात्मशुदि. । तया विपयेषु चैराग्यम् । ततः श्रवगादौ प्रवृत्तिः।तन मननोपयोगिपदार्थनिरूपणद्वारा शास्त्रस्यापि मोक्षोपयो- गित्वमाततो निदिध्यासनमानेन देहादिरिलक्षणात्मसाक्षात्कारे देहा- दावात्माभिमानरूपमिथ्याज्ञाननिवृनिः।वतो रागदेपरूपदोपनिवृत्तिः। ततो धर्मा पर्मरूपप्रवृनिनिवृतिः । ततः प्रारम्भकर्मफलभूतशरीरसंबंध रूपजन्मामाः । तत एकविंशतिदुःख वसरूपात्यन्तिकदुःखनिवृति- रूपो मोक्षो जायते।क्या च सूत्रम्-"दुःखजन्मवृत्तिमिथ्यानानाना- मुनगेत्तरापाये तदनंतरापायादपपर्ग:"पूर्वमञ्चितानां कर्मणां तत्त्वज्ञा- ·प्रथमपरिच्छेदः। (४७) नान्नाशः प्रारब्धस्य तु भोगादेव नाशः तद्विपयकमेव नामुक्त क्षीयते कर्म"इति वाक्यम्।अत्र दाखानि च शरीरं पइविषयाः पहिन्छिया- णि पह बुद्धयः सुख दुःसं चेत्येकविंशतिः।दुःखत्त्वजाविशून्ये शरी- रादौ दुःखसंबन्धिवया गौणं दुःखत्वम् । श्रोत्रमनसोनित्यत्वेपि कर्णशप्कुलीविशिष्टस्यैव श्रवणस्य आत्ममंयोगरूपन्यापारविशिष्टत्य- व मनसश्च ज्ञानद्वारा दुःखरूपतया तविशिष्टयोस्तयो शसंभवः । विपयशब्देन तत्र रागो विवक्षितः शब्दादिविषयाणां नाशस्य तत्त्वज्ञानकार्यत्यासंभवात् ॥ तथा च मुक्तिलक्षणम्-स्यसमाना- धिकरणदुःखभागभावासमानकालीनदुःखध्वंसः मुक्तिः ॥ नव्या- स्तु-आत्यन्तिको दुरितध्वंसो मुक्तिरित्यङ्गीहत्य लक्षणे दुःखस्थाने दुरितशब्दं पठन्ति । स्वर्गादेरेव - मुक्तिरि- विमीमांसका ज्ञानकर्मसमुच्चयान्नित्यसुखाभिव्यक्तिरिति भट्ट- पादाः॥दुःखात्यन्ताभाव इति केचित्तदनुयायिनः ॥ आत्म- ज्ञानपूर्वकवैदिककर्मानुष्ठानाधर्माधर्मयोः क्षये देहेन्द्रियायत्यन्तोच्छेद इति प्राभाकराः । प्रकृतिपुरुषविवेकेनाविवेकनिवृत्ती त्रिविधदुः- खनिरोधे औदासीन्यमिति सांख्या। अविवास्मितारागढपाभिनि- वेशरूपक्लेशपञ्चकस्य जात्याधु(गरुपयन्धस्य च निवृत्तौ स्वातन्त्र्य- ' पानिरिति पातञ्जलाः || पशुपतिपूजनादिभिजींवरूपपशोर्बन्धन- रुपपाशनिवृत्ती नित्यं पशुपतिसमीपस्थितिरिति पाशुपताः॥ पञ्चरात्रादिशावरीस्या पैष्णवधर्मानुष्ठानलब्धविष्णुप्रसादस्प विष्णु- लोकस्थितिरिति वैष्णवाः ॥ पञ्चानिविद्याद्युपासनयाचिंरादिमार्गेण ·(४८) न्यायपदीपे- ब्रह्मलोकपानिरिति हरण्यगर्भाः ॥ अहं ब्रह्मास्मीति जीवब्रह्मा- भेद साक्षात्कारणाविद्यानिवृत्ती सर्वोपाधिरहितस्पात्मनः स्वरूपेण स्थितिरित्येकदंडियेदान्तिनः ॥ जीवस्य ब्रह्मणा सह भेदाभेदी श्रुत्योच्यते दत्र ज्ञानकर्मसमुच्चयात्यासेन कर्मवासनासहितमेदाशनि- वृत्ती कारणब्रह्मणि लय इति त्रिदण्डिवेदान्तिनः॥समुद्रस्य निस्तर- गत्वसतरंगत्वे टव ब्रह्मणो निर्विकारत्वमविकारत्वे अवस्थे श्रुविसिद्धे एव । तत्र जानकर्मसमुच्चयात्यासात्मविकारावस्थापरित्यागाजीवस्य निर्विकारावस्थाप्राप्तिरिति केचित् ॥ श्रीभगवद्वासुदेवैकनिष्ठ जगत्कर्तृत्वादिधर्मान विना सर्ववत्यादिकल्याणगुणावाप्निपूर्वकम्भग- वत्स्वरूपानुभव इति रामानुजीयाः ।। जगत्कर्तृवं लक्ष्मी श्रीर सञ्च विहाय निरतिशयानन्दादिभगवद्धर्ममदृशधर्मप्रातिः सालोक्य- सामीप्यसाखप्यमायुज्यान्यतमरूपा मुक्तिरिति माध्वाः ॥ गोलोके श्रीकृष्णेन सह रासलीलाद्यनुभव इति वालभाः ॥ परा पश्यन्ती मध्यमा वैखरीति चतुर्विधयाचि ब्रह्मरूपपरादर्शनमिति शाब्दिका पारटमेवनेन जरादिराहित्यमिति रसेश्वरवादिनः ॥ सर्वजगच्छु- न्यरूपं चान्त्यैव सदिति प्रतीयते तत्य शुन्यताभावनया शून्यात्म- तातत्त्वज्ञानमिति शून्यवादिनः ॥ स्वातन्त्र्पेण स्थितिमरणं वा मुनिरिति चार्वाकाः ॥ अयं घट इत्यादिविपयाकारं- प्रवृनिविता- नम्, तत्कारणीभूतमहमिति निर्विपयमालयविज्ञानम्, प्रनिवितान- उपेनालपविज्ञानधारा मुक्तिरिति विज्ञानवादिनः ॥ आईवणा- स्रोतन्तपमा आत्मैकाकारममाधिना चाटविध धम्बसे सतवमूर्द्धगम- V ·प्रथमपरिच्छेदः। (४९) नमलोकिकाकाशगमनं वेत्याहतानाइत्युननानामवाभिमतमुक्तिख- ण्डनप्रकारो ग्रन्थान्तराज्ज्ञेयः ॥ देहेन्द्रियायनात्मपदार्थमेदवत्तया- स्मशानन्तत्त्वज्ञानम्, ततो मुक्तिः ॥ भेदवान्योन्याभावस्तज्ज्ञानं च प्रतियोगिज्ञानाशनम् । प्रति- योनिरूपदेहेन्द्रियादिज्ञानं द्रव्यादिक्षानाधीनम् । अवो द्रव्या- दिपदार्थनिरूपणमावश्यकम् । तत्र ज्ञेयत्वं प्रमेयत्वममिछ- यत्वमस्तित्वं वा पदार्थसामान्यलक्षणम्, पदार्थाश्च भावाख्याः। द्रव्यगुणकर्मसामान्यविशेपसमवायाः षट् कणादसूत्रमोकाः।अभाव- श्व सप्तमः । तत्र द्रव्यत्वादयः सप्तपदार्थविभाजका धर्माः। था- याम्नयो जावयः शेपा उपाधयः । तत्र व्याणि-पृथिन्यजीवावा- काशकालदिगात्ममनांसि नबैच रूपरसगन्धस्पर्शसंख्यापारमाणपृथ- क्त्वसंयोगविभागपरत्यापरत्वगुरुत्वद्रबत्यस्नेहशब्दयधिसुखदुःखेच्छा- द्वेषप्रयत्नधर्माधर्मसंस्काराश्चतुर्विंशतिर्गुणाः । कचिद्धर्माधर्मावदृष्ट- शब्देनादाय त्रयोविंशतिरुत्ताः ॥ उत्क्षेपणापक्षेपणाकुंचनप्रसारण; गमनानि पंच कर्माणि ॥ परमपरं चेति विविध सामान्यम् ॥ नित्यद्रव्यवृत्तयो विशेपास्त्वनंता एव ॥ समवायरत्येक एप ।। अभावो द्विधा-संसर्गान्योन्याभायभेदात् । संसर्गाभावनिया।प्रा- गमावः प्रभंसामावोऽत्यन्ताभावश्चेति । चतुर्थ सामयिकामावपि- केचिदाहुः॥इति न्यायमदीपे उद्देशान्तः प्रथमः परिच्छेदः ॥ १॥ तब समवायि कारणं द्रव्यम् । गुणाभयो वा द्रव्यत्यजाति- महा । जातिमतां जातिरूपं लक्षणं सिद्धमेति लक्षणान्तरलाभेन ·(५०) न्यायमदीपे- लेख्यम् ॥ समवायिकारणादिलक्षणानि वक्ष्यन्ते । ननु आयक्षगे स्ववर्तिकार्यगुणकारणस्य द्रव्यस्य पूर्वक्षणवर्तित्वार्थ निर्गुणत्वा- गीकारागुणाश्रयत्वं लक्षणमव्याप्तम् इति चेत-गुणसमाना- धिकरणसन्नाभिन्नजातिमत्वन्तदर्थः । गुणद्रव्ययोर्मधर्मिभाव एव ओद एव वा न कार्यकारणभाव इति तु-न नैयायिक मतम् ॥ नन्वेवमपि एक रूपं रसात्पृथगिति प्रतीतेः रूपे गुणे एक- त्वपृथरत्ययोगुणपोः सत्त्वादतिव्याप्तिरिति चेत्-इह एकस्मिन रूपा- श्रये द्रव्ये एव एकत्वपृथस्त्ययोः स्थितावपि रूपे प्रतीतिः सामाना- पिकरण्याव भान्तिरेवेत्याहुः । द्रव्यत्वजातौ मानन्तु विलक्षणेषु घटादिषु इदं द्रव्यमिति प्रत्यक्षमेव । यत्र समवायेन कार्य तत्र तादात्म्येन द्रव्यमिति कार्यकारणभावः । समवायसंबन्धावच्छि- नाकार्यत्वावच्छिन्नकार्यतानिरूपिता द्रव्प्रवृत्तिर्या कार्यसमपायिका- रणता संयोगस्य विभागस्य वा समवाधिकारणता सा किचिदर्गा- पच्छिन्ना कारणतात्वात् । तन्तुवृत्तिकारणतावत् इत्यनुमान था । स च धो द्रव्यत्यमेव कारणतायाः कार्यतायाः प्रतिबन्धक- तायाः प्रतिबन्ध्यतायाः पदशक्यतायाश्चावच्छेदकलेन यो धर्मः सिद्धयति मोऽजति बाधके जातिरैवेति नैयायिकसिद्धान्तात्तस्य जातित्वम्।।आकाशवादीनि श्रीणि उपाधयः। पृथिवीत्यादीनि रो- पाणि जातयः॥ गन्धवती पृथिवीगन्धयत्त्वञ्च गन्धसमानाधिक- रणद्रव्यत्यसाक्षाघाप्यजातिमत्त्वम् । तेन सुररायमुरभिकपालाररूरत्वे- न परस्परगन्यप्रतिबन्धानिर्गन्धे उसनविनष्टे आयक्षणावच्छिन्ने ·द्वितीयपरिच्छेदः। (५१) च घंटे नाव्याप्तिः। विलक्षणेषु इयं पृथिवीति प्रत्यक्षमेव पृथिवीत्वजावो मानम् । गन्धसमवायिकारणतावच्छेदकतानुमानं वा । जले तु पृथिवीगन्धस्येव स्वाश्रयसंयोगसंबंधेन भानम् । एवं वायावपि तदानींतनकस्तूर्यायशसंबधात् । कस्तूर्यादिन्यूनता स्वत्यल्पत्वान्न भासते,भोकदृष्टवशेन तत्राधिकोत्पत्तिमपि कल्पयन्ति, पापाणादावप्यनुत्कटो गंधोस्त्येव । पापाणादयः गन्धवन्तः पृथिवी- त्वात् । प्रसिद्धपृथिवीवदित्यनुमानादपि तत्सिद्देः । अत एव तदस्मनि गन्धोपलम्भायहव्यं यहव्यवसजन्य तत्तदुपादानोपादेय- मिति न्यायेन भस्मनः पापाणोपादानोपादेयतासिद्धेः।दृष्टं चैतत्संडपटे महापटध्वंसजन्यौपृथ्वीजलवेजोवायवः प्रत्येक द्विधा नित्या अनित्या- थापरमाणुरूपा निन्याःदयणुकादयःसर्व कार्यरूपा अनित्याः,पागना- आपतियोगित्वे सति ध्वंसाप्रतियोगि नित्यम्। प्रागभावप्रतियोगित्वध्वं- सप्रतियोगित्वान्यतरवदनित्यम्।पुन:पृथिव्यादयश्चत्वारविधा,शरीरे- न्द्रियविषयभेदात्।अन्त्यावयवित्वे सति चेष्टाश्रयः शरीरम्।।हिताहि- तप्रातिपरिहारार्था क्रिया चेष्टा । अवयवजन्यत्वे सति अवयव्यजन- कद्रव्यम् अन्त्यावयविदिव्यसमवायिकारणमवयवः॥ जन्यद्रव्य- मवयवी ।। शब्देतरोद्भूतविशेपगुणानाश्रयत्वे सति ज्ञानकारणमनः- संयोगाभय इन्द्रियम् । आत्मा मनप्ता संयुज्यते मन इन्द्रियेण इन्द्रियं विषयेण ततः प्रत्यक्षमिति नमः ॥ शरीरेन्द्रियभिन्नत्वे सति भोगोपयोगी विपयः ।। सुखदुःखान्यतरसाक्षात्कारो भोगः।। यत्कार्य यददृष्टाधीनं तनदुपभोगं साक्षात्परंपरया वा जनयत्येवान हि ·(५२) न्यायमदीपे- नीजप्रयोजनान्यां बिना कस्पचिंदुत्पचिरस्ति । शरीन्द्रिययो- विपरत्वेपि पृथगुतिः शिप्यनुद्धिवेशद्यार्था इति सामान्यलक्षणानि॥ विशेपतस्तु- पृथिव्यादिलक्षणेषु शरीरेन्द्रियविपयशब्दनिदेशे तत्तच्छरीरादिलक्षणानि सम्पयन्ते, पृथिव्यादिलक्षणनिर्वचनयतानि- नरनं जेयम्।यथा-गन्धाच्छरीरं पार्थिव शरीरम् । एउमेव पार्थिवे- न्द्रियविपययोः । अनापि सर्वन गंधममानाधिकरणेत्यादिपूर्वव- निर्वचनम् । अत्र पार्थिवशरीरं मनुप्यादेः, इन्द्रियं प्राणम् गंधगन्यत्वगंधाभावानां बाहकम् । येनेन्द्रियेण यो गुणो गृह्यते तेनैव तन्निष्ठा जातिस्तदभावश्च गृह्यत इति नियमात ॥ विपयः पापाणा- दिः॥ शरीरं द्विवा-योनिजमयोनिजं च । शुक्रशोणितयोः परस्पर मेलनजन्यं योनिजम् । योनिजभिन्नमयोनिजम् । योनिजं द्विधा- जरायुजमंडजं चाजरायुजं मनुप्यादेः।अंडज पक्ष्यादेः। अयोनिज विधा-स्वेदजमुद्भिज्जञ्चास्वेदजं लिक्षादेः उद्भिनं वृक्षादेशाम्नैकम- माणकमदृष्टाविरोपजन्यं तृतीयमप्याहुः। तच स्वर्गिनारकिमन्वादी- गाम् । वृक्षः शरीरम् आध्यात्मिकवायुसंबंधवत्त्वात् । मनुष्या- दिगरीरवत् इत्यनुमानं वृक्षादेः गरीरत्वे मानम् । आध्यात्मिस्वा- युसंबंधे च वृक्षः आध्यात्मिकवायुमंबंधवार वृद्धिमत्त्वात, भमक्षतावपरमरोहणपत्वाद्वा, मनुप्यादिरारीरवदित्यनुमानम्मानम् ।। मनुप्यादिशरीरम्पार्थिरम, गन्यवत्त्वाद नीलादिसपपत्त्वादा, प्रमिद्ध- पृथिवीपत, इत्यनुमानम्मनुप्यादिशरीराणाम्पार्थिवत्वे मानम् ॥ पार्थिगरीरे जलादिभागस्यापि सत्त्वात्पाश्चमतिकत्वं पृथिवीभागा 4 ·द्वितीयपरिच्छेदः। (५३) विश्यापार्थिवत्वमुच्यते । यदिन्द्रियं रूपादिपु पञ्चमु मध्ये यं गुणं गृह्णाति तत्तद्गुणयुक्तमिति नियमोद्भावितेन घाणेन्द्रियं गन्धयत् गन्धमाकेन्द्रियत्वात, इत्यनुमानेन गन्धवत्त्वसिद्धी प्राणस्य पार्थि- वत्वसिद्धिः । यद्वा घाणेन्द्रियमार्थिवम्, द्रव्यत्वे सति रूपादिपु पञ्चतु गन्धस्यैवानिव्यञ्जकत्यात कुंकुमगन्धाभिव्यजकवृतवत, वायू-' पनीतसुरभिपार्थिवभागक्दा इत्यनुगानेन । इन्द्रियेषु मानन्तु-रूपा- ग्रुपलब्धिः करणजन्याजन्यत्वात, इत्यनुमानम् । परमाणौ मानन्तु- गवाक्षरन् प्रकाशे यत सूक्ष्म रजो दृश्यते स सरेणुः पणुकञ्चो- ध्यातम्यणुकमवयवजन्यम्, चाक्षुपद्रव्यत्वात, घटवत् इति हया- के सिद्धे घणुकः अवयवजन्यः महदारम्भकत्वात् इति तदवयवः परमाणुः सिद्धयति । अनवस्थाभयान्नाययवधारांगीकारः, तदनित्यत्वे समवायिकारणं विना कार्योत्पचित्रसंगः । यदि सूक्ष्मदर्शनयन्त्रण तस्यापि सावयवता सम्भाव्यते तहि यस्ततोपि सूक्ष्मः स एव पर- माणुरस्तु उक्तदूपणद्वयमिया तत्परित्याग एव तु कर्तुमशक्यः,महत्व- तारतम्यत्य विभुष्विवाणुत्वतारतम्पस्यावश्यं कापि विश्रामो वाच्यः । स एव परमाणुः शीतस्पर्शवजलम् । चन्दनादावपि तदन्तर्वर्तिजल- शैत्यस्यैव परम्परया भानमाशीतस्पर्शवत्वं च शीतस्पर्शसमानाधिक- रणद्रव्यत्वव्याप्यजातिमत्त्वम् । नात उत्पन्नविनष्टजलादावव्याप्तिः॥ स्नेहसमवायिकारणतावच्छेदकतया जलवजातिसिद्धिः ॥ यद्यपि स्नेहत्वं नित्यानित्यवृत्तितया न कार्यतावच्छेदकन्तथापिजन्यलेहत्व तथा बोध्यम् । अथ परमाणौ जलत्वन्न स्यात् तत्र जन्योहा- ·(५२) न्यायमदीपे- बीजप्रयोजनान्यां विना कस्यचिंदुत्पत्तिरस्ति । शरीरेन्द्रिययो- विषयत्वेपि पृथगुक्तिः शिप्यबुद्धिवेशद्यार्था इति सामान्यलक्षणानि।। विशेषतस्तु- पृथिव्यादिलक्षणेषु शरीरेन्द्रियविपपशब्दनिवेशे वत्तच्छरीरादिलक्षणानि सम्पयन्ते, पृथिव्यादिलक्षणनिर्वचनवनानि- वचनं ज्ञेयमायथा-गन्धवच्छरीरं पार्थिव शरीरम् । एवमेव पार्थिवे- न्द्रियविपययोः । अत्रापि सर्वत्र गंधसमानाधिकरणेत्यादिपूर्वव- निर्वचनम् । अत्र पार्थिवशरीरं मनुप्यादेः, इन्द्रियं घाणम् गंधगन्धत्वगंधाभावानां ग्राहकम् । येनेन्द्रियेण यो गुणो गृह्यते वेनैव तन्निष्ठा जातिस्तदभावश्च गृह्यत इति नियमात् ॥ विपयः पापाणा- दिः॥ शरीरं द्विधा-योनिजमयोनिजं च । शुक्रशोणितयोः परस्पर मेटगजन्यं योनिजम् । योनिजमिन्नमयोनिजम् । योनिजं विधा- जरायुजमंडजं चाजरायुज मनुप्यादे अंडज पक्ष्यादेः। अयोनिज विधा-स्वेदजमुगिजश्चास्वेदजं लिक्षादेः उद्भिज्ज वृक्षादेः शास्त्रैकर- माणकमदृष्टविशेषजन्यं तृतीयमप्याहुः । वच्च स्वर्गिनारक्रिमन्यादी- नाम् । वृक्षः शरीरम् आध्यात्मिकवायुसंबंधवत्वात् । मनुष्या- दिशरीरवत इत्यनुमानं वृक्षादेः शरीरत्वे मानम् । आध्यात्मिकवा- युसंबंधे च वृक्षः आध्यात्मिस्वायुसंबंयवान् वृद्धिमत्त्वात, जमशवायपरगरोहणवत्त्वावा, मनुष्पादिशरीरवदित्यनुमानम्मानम् ॥ मनुष्पादिशरीरम्पार्थिवम्, गन्धात्वात् नीलादिरूपयत्वाहा, प्रसिद्ध- पृथिवीचत, इत्यनुमानम्मनुष्यादिशरीराणाम्पार्थिवत्वे मानम् ॥ पार्थिगीरे जलादिमागत्यापि सत्त्वात्पाञ्चभौतिकवं पृथिवीभागा;

·द्वितीयपरिच्छेदः। विस्पात्यार्थिवत्वमुच्यते । यदिन्द्रियं रूपादिपु पश्चतु मध्ये यं गुण गृह्णाति तत्तद्गुणयुक्तमिति नियमोद्भावितेन नाणेन्द्रियं गन्धवत् गन्धवाहकेन्द्रियवात, इत्यनुमानेन गन्धवत्त्वसिद्धौ घाणस्य पार्थि- वत्वसिद्धिः । यदा-याणेन्द्रियम्मार्थिवम्, द्रव्यत्वे सति रुपादिषु पञ्चनु गन्धस्यैवानियाकत्वात,कुंकुमगन्धाभिव्यक्तवत, वायू.' पनीतसुरभिपार्थिवभागवद्रा इत्यनुमानेन । इन्द्रियेषु मानन्तु-रूपा- युपलब्धिः करणजन्याजन्यत्वात, इत्यनुमानम् । परमाणौ मानन्तु- गवाक्षरन्ऽकप्रकाशे यत सूक्ष्म रजो दृश्यते स त्रसरेणुः व्यणुकचो- च्यते।तयशुक्रमवयवजन्यम्, चाक्षुपद्रव्यत्वात्, घटवत् इति घणु- के सिचे वयणकः अवयवजन्यः महदारम्भकत्वात् इति तदवयवः परमाणुः सिद्धयति । अनवस्थाभयान्नावयवधारांगीकारः, तदनित्यत्वे समवायिकारण बिना कार्पोत्पनिप्रसंगः । यदि सूक्ष्मदर्शनपन्त्रण तस्यापि सावयवता सम्भाव्यते तर्हि यस्ततोपि सूक्ष्मः स एव पर- गाणुरस्तु उक्तदूपणपभिया वत्तरित्याग एव तु कर्तुमशक्यः,महत्व- तारतम्यस्य विभुष्विवाणुत्वतारतम्यस्यावश्यं वापि विश्रामो वाच्यः । स एव परमाणुः शीतस्पर्शवजलम् । चन्दनादावपि तदन्तर्वविजल- शैत्यस्यैव परम्परया भानमाशीतस्पर्शवत्वं च शीतस्पर्शसमानाधिक- रणद्रव्यत्वव्याप्यजातिमत्त्वम् । नात उत्पन्नविनष्टजलादावव्याप्तिः॥ नेहसमयायिकारणतावच्छेदकतया जलत्वमाविसिद्धिः ॥ यद्यपि लेहत्त्वे नित्यानित्यवृत्तिया न कार्यतावच्छेदकन्तथापिजन्यानेहत्वं तथा बोध्यम् । अथ परमाणौ जलवन्न स्यात् तत्र जन्पलेहा- - - ·. (५४) न्यायप्रदीपे- भावात् । तस्य च नित्यस्य स्वरूपयोग्यस्य फलोपधायकत्वावश्य- म्भावनियमादिति चेन्न । जन्यस्नेहजनस्तावच्छेदिकाया जन्यजल- त्वजाते सिद्धी तदवच्छिन्नजनकतावच्छेदकतया जलवजाति- मिद्धेः । जलीयं शरीरमयोनिजमेव वरुणलोके शानेक- प्रामाण्यात् । पार्थिवादितागयोगाद्वनीभावेन कार्यक्षमत्वमाहुः ।। एवं वायुतेजसोरपि जलीयशरीरेन्द्रियविषयलक्षणानि -नि- वचनं च प्राग्वत् । इन्द्रियं रसनम्, रसरसत्वरसानावयाहकम् । तत्र मानन्तु-रसनेन्द्रियं जलीयम्, गन्यायव्यभकत्वे सति रसव्या- कत्वात्, सत्तुरसानियाकोदकवत् इत्यनुमानम् ॥ विषयो हिमनयादिः । न च, हिमकरकयोः कठिनत्वात्पार्थिवत्तमिति याच्यम, ऊप्मणा विलीनयोस्तयोर्जलत्वस्य प्रत्यक्षसिद्धत्वात् । यद्रव्यं यद्दव्यध्वंसजन्यमिति व्यावलोपादानोपादेयत्वसिद्धेः मोत्या विशयन प्राग्व्यत्वस्य निरोधात्काठिन्यप्रत्ययः ॥ उष्णस्पर्शवत तेजः । उप्णस्तरोंत्यत्र जलयन्निर्वचनादव्याप्तिनिवृत्तिः । जला- दामुष्णम्पर्शः परम्परया पूर्वमहामते । जन्योष्णसर्शनमाविकार- पतावच्छेदकन्तेजस्त्वं जानिविशेषः । तस्य परमाणुवृनिवन्तु जल. त्वस्येपानमधेयम् । शरीरादिलक्षणानि तन्निर्वचनञ्च प्राग्रीत्या । इन्द्रिय ः रूपस्य ग्राहकम् । महत्त्वोद्भूतरूपाहपतवृ- निर्ममामान्यममापसंख्यापरिमाणपृक्तसं पोगविभागपरवापरत्व- इवत्यानामपि अहमपि चाक्षुपमाहुः । चक्षुपस्तै जसरचे मानन्तु चरिन्दियन्तैजमम, परकीयस्पायव्यजकत्वे सति परसीयतर्य- ·- द्वितीयपरिच्छेदः । जकत्वात, प्रदीपयत् । इत्यनुमानम् ॥ उच्छृङ्खलास्तु-चक्षुगोलका- तिरिक्तमिन्द्रियन्नाङ्गीकुर्वन्ति,स्वस्थानस्थितमेव तद्विपयङ्ग्रहात्यतः अप्राप्यप्रकाशकारीति वदन्ति । शालिकाचायास्तु प्रसिद्धचक्षु- रिन्द्रियं वाह्यालोका चक्षुरिन्द्रियान्तरमारभते, वेन शाखाचन्द्रम- सोयुगपद्वहः इत्याद्याहुः ॥ परे तु दर्पणे इय चक्षुपि वस्तु मतिथि- बति ततः प्रत्यक्षमित्याहुः ॥ तैजसो विषयश्चतुर्थिधः--ौम- दिव्योदर्याकरजभेदात । पार्थियमात्रेन्धनं तेजः भौमम्, यथा-अमिः । अविन्धनन्तेजः दिव्यम्, यथा-विद्युत् । अषि- न्धनत्वे तु मानं मृग्यम् । पार्थिवजलोभयेन्धनम्तेजः उदर्यम्, जाठरोगिः । अनुभयेन्धनन्तेजः आकरजम्, सुवर्णरजतमण्यादि । तस्य तैजसत्वे मानन्तु सुवर्णन्तैजसम्, असति प्रतिबन्धके अत्यन्ता मिसंयोगे सत्पपि अनुच्छियमानदवत्याधिकरणत्वात् । यन्नैवं तन्नै यथा-घृतादिपृथिवी,इति।अत्यन्तामिसंयोगिपीविमगुरुत्याश्रयः विजा- तोपरूपप्रतिवन्धकद्रवत्रव्य संयुक्तः। अत्पन्वामिसंयोग सत्यपि पूर्वरू- पविजातीयरूपानधिकरणले सति पृथिवालात, जलमध्यस्थपीतप- ट्वत् इति वानुमानम् ॥ अनेरपत्यम्प्रथमं हिरण्यम्" इति श्रुतिश्च । पार्थिवांशेनाभिनवादास्वररूपोष्णस्पर्शयोरग्रहः। वलयत्म- जातीयसंघरुतमग्रहणमभिभवः, संबन्धस्थाने ग्रहणेति वा । यदि तु स्वर्णादौ वह्निसंयोगेन द्रवत्वनाशविलंबे तैजस- खं न हेतुः अपि तु काठिन्यमेवेति स्वर्णादि पार्थिवमेव । अत एव वैद्यके स्वर्णादिभस्मीकरणासिद्धिः, अनुमानन्त्यायो- - " ·न्यायमदीपे- जकम् । श्रुती तु स्वच्छत्वसाधानजसोक्तिपरत्युद्भाव्यते तर्हि समाधानान्तरमन्वेप्पम् । केचित्तु उद्रूत्तरूपस्पर्शमग्न्यादि, अनुव- रुपस्पर्श बाप्पचक्षुरादि, उर्दूतस्पर्शानुडूतरुपन्तमजलादिस्थ तेजः उद्भूतरूपानुडूनस्पर्शम् दीपप्रभादि, इति चतुर्भेदतामाहुः । नेपा सुपर्णस्य प्रथमे प्रकारेन्तर्भावः समायः । इति संक्षेपः ॥ सप- रहितत्वे सति स्पर्शचान अपारुजानुष्णशीतस्पर्शवान् वा वायुः । आयस्य निर्वचनं च रूपरहितम्पर्शववृत्तिदव्यत्वमाक्षाद्याप्पजाति- मान वायुःमनात उत्पन्नविनादावच्यातिः । द्वितीयस्य तु अपाक- ज्ञानु गाशीतस्पर्शजन्मात्रवृत्तिद्रव्यत्वमाशाव्याप्यजातिमान वायुः । वयाप्याव्याप्यत्वे मति वयाप्य तत्माक्षायाप्यत्वम्।उनस्पर्शम- माायिकारणतापच्छेदकतया वायुत्जाविमिद्धिः । परमाणुनित्वं पूविह्यम्।शरीरादिलक्षणानि निर्वचनं च पूर्वरीत्या।इन्द्रियं वक्स- शरीरवृत्तिः।तत्तुस्पर्शमहत्त्वोमृतरूपम्पशवव्यतवृत्तिकमसामान्यम- मायसङ्ग्यापरिमाणपृथक्त्वगंयोगविभागपरत्वापरत्वात्मनेहानाम- पियाहरूम् । तस्य वापरीयत्वे त्वगिन्द्रियं वायरीय, द्रव्यत्ये मति रूपादिशु पंचसु मध्ये साम्पैचाभित्यक्षरूयात, अद सझिन्म- लिगेन्याभिव्यकव्यजनानात् इत्यनुमानम्मानम्॥ शरीरान्तः सधागे वायुः पाणः रिपयेन्तर्भरति । स चैकोप्युपाथिभेदारमाणा- पानाश्मितां लभते । रिपयतामयन्येन यहिश्यमत्यक्षाप्रति ममराय- नंगेन महत्त्वविशिष्टोतरूपमुटूनसर्गय कारणम् इति मते यापुर्न प्रत्यक्षः रिन्तु पोयं वृक्षादिषु कम्ममानेपु प्रतीयते स सर्गःनिश्चि- ·.. द्वितीयपरिच्छेदः। (५७) दाश्रितः गुणत्वात्, रूपवत्, इत्यनुमानेन तदाश्रयो वायुः सिद्धयति इति प्राञ्चः ॥ नव्यास्तु पहिव्यचाक्षुपम्मति महत्त्वविशिष्टमुद्भूतरूपन्त्वाचम्पतिताहरा उडूतस्पर्शः कारण- मिति वायुः प्रत्यक्ष इत्याहुः । उद्भूतत्वञ्च प्रत्यक्षयोग्यरू- परसायन्यतमत्वम् ॥ अथ कार्यद्रव्योत्पत्तिकमः ॥ ईश्वरस्य सृष्टिचिकीर्पया परमाणुप कर्म तवस्तयोर्दयोः संयोगः ततो घणुकोत्य- निः। तत्र परमाणू समवापि कारणम्।तव्यसंयोगोऽसमवायी ईश्वरः । तज्ज्ञानेच्छारुतयोदृष्टं प्रागावप्रतिबन्धकाभावी च निमिचानि कार्य- मात्म्प्रति निमित्तत्वाताकालदिशावपि कार्यमात्रप्रति निमिने आहुः तव उत्तरीत्या त्रियो घणुकश्यत्यणुकम् । एवञ्चतुरणुकादिकमेण महान्तो मूजलतेजोवायव उत्पयन्ते । न्यायमते समयापिकरणा- कार्य भिन्नमेव । एवमीश्वरस्य सञ्जिहीर्पया परमाणुपु कर्म । ततस्तद्वयविभागः। ततस्तत्संयोगनाशः । ततो इयणुकनाशः। तत- रूपणुकनाशः । एवं क्रमेण महापृथिव्यादीनानाशः । परमाणव एव नित्या दोधूयमानास्तिष्ठन्ति । अयं सर्वकार्यदव्यध्यमरूपो- वान्तरप्रलयः।महाप्रलयवाऽनित्यानान्द्रव्यगुणकर्मणान्नाश इत्याहुः। अवान्तरप्रलयसमयश्च सर्वजीयानाम्फलानुन्मुखाइटकावस्था । अत्रैव पौराणिकापुक्तयोबाह्ममारुतिकलययोरन्तर्भावः । महाप्रलयश्च वेदान्तादिमते आत्यंतिकापरपर्यापो मोक्षावस्था। प्रलयाश्च "दैन- न्दिनोवहम्प्राणिनाशो बालो विधेनिशि । विधेर्मती प्राकृतिको मोक्ष आत्यन्तिको ख्यः॥"मीमांसकास्तु संसारस्यानादित्वात्सृष्टिमलयौ ·(५८) न्यायमदीपे- नागकुर्वन्ति । द्रव्यनाशे समवायिनाशं ड्यणुकनाशे चासमवायिना- नाशं कारणमाहुः प्राञ्चः । सर्वत्रासवायिनाशं नव्याः । अत्रवौद्धाः परमाणुपुञ्जरेवोपपत्तेरवयविकल्पना व्यर्था दूरस्थकेशवत्परमाणोरप्र- त्यक्षत्वेपि तत्समूहस्य प्रत्यक्षत्यात, एको धान्यराशिरितिपदेको- घट इति प्रतीतेरप्युपपत्चिरित्याहुः । तन्न । परमाणोरतीन्द्रिय- वेन तत्समूहस्याप्यतीन्द्रियत्वात् । दूरस्थकेशस्तु नातीन्द्रियः । अस्माकन्तु अदृश्येन बघणुकेन जनितस्त्रसरेणुमहत्वात्मन्यक्षः त्वन्मते परमाणोर्महत्वाभावान्नैतत्सम्भवति ॥ शब्दसमयायिकारणमाकाशः। स च विभुनित्यथ । सर्वमूर्नद्रव्यसंपोगित्वं परममहत्परिमाणवत्त्व वा विभुत्वम् । परिच्छिन्नपारमाणयत्वे कियाऽऽअयत्वं वा मूर्त्तत्वम् । आकाशवन्तु न जातिः, एकम्यनिवृत्तित्वात्॥जातिवाधका वश्य- न्ते । एवं कालत्वदिकवे अपि।चक्षुग्रहणायोग्यचहिरिन्द्रिययाप- जातिमत्त्वेन शब्दस्य गुणत्वे तेन च द्रव्याश्रितले श्रोत्रग्राह्यत्वेना- टद्रव्यानाभित्वे च सिद्धेऽटातिरिक्तं द्रव्धमाकाशः सिक्ष्यति । नच वायोरवयवेषु सूक्ष्मशब्दक्रमेण वायो कारणगुणपूर्वकः शब्द उत्प- द्यवामिति वाच्यम्, अयायव्यभावित्वेन यायुगुणत्वाभावात् । अया- वद्रव्यभावित्वञ्चस्वाभयनाशजन्यनाशप्रतियोगियन दिन्नत्वमाअ जास्तु यन्त्रेण घटायुदराबायो निष्काशिते शब्दो न भवत्येवेति श- ब्दोयायव्यभाव्येवेति। वायुरपि न स्वतःक्रियः। किन्तु शैन्यौप्यव- शादाघातादा तत्र क्रियोत्पद्यते इति प्राहुः। आकाश एक एव घटा- कारापाकाशादिरून्तु पायपाधिदात्। उपाविभावच्छेदकः। आ- ·द्वितीयपरिच्छेदः ।। (५९) काशस्य शरीरादि नास्ति। किन्तु शब्दग्राहकमिन्द्रियं श्रोत्रम् । तच कर्णशकुल्पवच्छिन्नो नभःप्रदेशः॥परे तु आवरणाचावादति- रिक्तमाकाशमांगीकुर्वन्ति॥ अतीतादिव्यवहारहेतुः कालः । व्यव- हारः शब्दप्रयोगः । अयमस्माज्ज्येष्ठोयमस्मात्कनिष्ठ इति ज्येष्ठकनि- पशरीरनिष्टे परत्यापरखे असमवायिकारणजन्ये,जन्यगुणत्वात, रूप- वत, इत्यनुमानयोधितकालशरीरसंयोगरूपासमवाधिकारणाश्रयतया काला सिद्धयति । यद्वा-परत्वजनकं बहुतररविक्रियाविशिष्टशरी- स्नानम्-परम्परासंबन्धघटकसापेक्षम्, साक्षासंबंधाभावे सति विशिष्टज्ञानत्वात्, लोहितः स्फदिक इति ज्ञानरत, इत्यनुमानं काले मानम्॥ परम्परासंवन्धश्च स्वसमवायिसंयुक्तरांयोगःकालश्च कालिकसंबंधेन सर्वाधारः नित्यः कार्यमात्रेनिमित्तकारणञ्चेत्याहुः। काल एकोप्युपाधिवशादतीतादि क्षणादि च व्यपदेशं लभते ।, तत्र रविक्रिया उपाधिरिति प्राञ्चः ॥ जन्यमानं कालोपाधिरिति नव्याः॥ तत्र वर्तमानध्वंसप्रतियोगित्वम् अतीतत्वम् । स्वध्वं- समागभावानधिकरणकालवृत्तित्वं वर्तमानत्वम् । वर्तमानप्रागभा- वमनियोगित्वं भविष्यत्त्वम्॥क्षणोपाधिश्च-स्वजन्यविभागप्रागभावा- पच्छिन्नं कर्म, प्रथमक्षणोपाधिः । स्वजन्यविभागनाश्यपूर्वसंयोग- विशिष्टस्वजन्यविभागः, द्वितीयक्षणोपाधिः । पूर्वसंयोगनाशा- वच्छिन्नोनरसंयोगमागभावः, तृतीयक्षणोपाधिः उत्तरदेशसयो गावच्छिन्नं कर्म, चतुर्थक्षणोपाधिः । বন क्रियाक्रि- यातो विभागः पूर्वसंयोगनाशः उत्तरदेशसंयोगः । বগ ·. (६०) न्यायप्रदीपे- कमीन्वरोसत्त्या क्षणादिव्यवहारः । महाप्रलये क्षणादिव्यव- हारोऽस्ति चद्धमेनोपपायः॥ प्राध्यादिव्यवहारहेतुः दिक् । अप- मस्माइरेयमस्मान्निकटे इति परत्वापरत्वे असमवाधिकारणजन्ये ज- न्यगुणत्वात, घटनिष्टरूपवत, इत्यनुमानबोधितदिक्टरीरसंपोगरूपा- समवायिकारणाश्रयतया दिक् सिध्यति। यदा-देशिकपरले यबहुतर- मृतसंयोगविशिष्टशरीरज्ञानम् तत्संबन्धघटकतया पूर्ववदिक सिध्यति। सापि देशिकसंबंधेन जगदाधारः नित्या सर्वकार्यनिमित्तकारणं चेत्याहुः । उदयादिसन्निकष्टे मृत्त प्राची, तद्विपकृष्ट प्रतीची, मेरु- सन्निकटे उदीची, तद्विपकटेवाची । एवमुदयादिमेरुसन्निहित ऐशा- नीत्यादिविदिशोपि नेपाः। दीधितिकृता तु आकाराकालदिश ईश्वरेन्वर्भादिताः।पतीवेरन्यथापि तिः कैश्चिनिरस्ता अपि । ज्ञानायविकरणमात्मा । स दिशा-जीवात्मा परमात्मा च । जीव एव क्षेत्रज्ञ उच्यते । परमात्मैव ईश्वरो बल चोच्यते । नत्र परमत्वं सृष्ट्यादिकर्तृत्यरूप उत्कर्षः । तत्र सुखदुःखादिसमवायिकारणं जीवात्मा जन्यज्ञानायधिकरणं वा नित्यज्ञानायधिकरणमीश्वरः । मुसादिकारणतावच्छेदकतया आत्मत्वातिः सिद्धयति । सा चेवरेप्यस्ति । धर्माधर्मशरीरादिकारणान्तराभावान्न सुखादे- रुत्पत्तिः । नित्यस्य स्वरूपयोग्यत्वे फलावश्यंभावनियमस्याप्रयो- जकत्वात इत्याहुः ॥ केचित्त ईश्वरे सा जातिनास्ति ज्ञानवले न च दन्यविभाग इत्यातुः। आत्मपदशस्यताव- छेदकतया या तस्याः सिद्धिः । जीवात्मनि प्रमाणन्तु अहं मुसी- ·दिवीयपरिच्छेदः। (६१) त्यादि मानसप्रत्यक्षम् । 'आत्मा तावन्न प्रत्यक्षः' इति भाप्यन्तु अन्यात्मपरम् । यहा-बुढ्यादयः पृथिव्याधष्टद्रव्यातिरिक्तद्रव्या- श्रिताः पृथिव्यायष्टद्रव्यानाश्रितत्वे सति गुणत्वात् । यो यदनानितो गुणः स तदतिरितद्रव्याश्रितः । यथा पृथिव्यायनाभितः शब्दस्त- दतिरिनद्रव्याश्रितः । इत्यनुमानम्मानम् । अष्टद्रव्पानाश्रितत्वे च बुद्ध्यादयः न भूतगुणाः मानसप्रत्यक्षविषयत्वात् । यत्ने तन्नैवम् । यथा-रूपादिः, बुद्ध्यादयः न दिकालमनसां गुणाः, विशेषगुण- स्वात, रूपवत् । इति माने बुद्ध्यादेविशेषगुणत्वे च बुद्ध्यादयः विशेषगुणाः । गुणत्वे सति एकेन्द्रियग्राह्यत्वात, रुपवत् इति मानन्तेषां गुणत्वे च बुद्ध्यादयः गुणाः, अनित्यत्वे राति एफेन्द्रि- यग्राह्यत्वात, गन्धवत् । इत्यनुमानम्मानम् । यहा-चक्षुरादी. न्द्रियं सकर्तृकं करणत्वात,कुठारवत् । इत्यनुमानजीवे मानम् । नन्वीश्वरे किम्मानम्प्रत्यक्षन्तु नास्त्येव, वेदस्य प्रामाण्यन्तु ईश्वरा- नंगीकारम्पति यतमशक्यमिति चेत, अंकुरादिकं कजन्य कार्य- वादित्यनुमानेनेवरसिद्धः कर्तारमन्तरेण तदुत्पत्त्यंगीकारे घयदा- वपि तथात्यापनः । स्वेदजादीनामपीधरः कर्ता । कर्तृत्वञ्च कति- मत्त्वम् । अनुमानान्तराणि च विस्तरभयान लिखितानि ॥ ईश्वरच शरीररहित एवं कार्योत्पादकः । ईश्चरस्य परमाणव एव शरीरमिति केचित् । आकाश इत्यपरे।भूतावेगन्यायेनेत्यन्य। ब्रह्मरियादी- नान्तच्छरीरत्वम्पौराणिकाः । स चेवरः कार्यमात्रम्प्रति निमिन- कारणम् । सर्गादौ परमाणुना व्यणुकं कारप्यामीति ज्ञानस्यावश्य.

·. (६२) न्यायपदीपे- कत्येन तत्र शरीरादेनिकारणत्याभावात्तज्ज्ञानस्य नित्यत्वमाहुः। एवमिच्छाकृत्योरपि । केपि तत्र नित्यं सुखमाहुः । स चेश्वरो विभुरेकः । तस्य सर्वदा अपरोक्षमेव ज्ञानम् । तस्येच्छादिकं वापि निष्फलन भवति । स च नित्यं मुक्त एव । जीवन संसारदशायां शरीररहितो न भवति । यथा-कर्मसुखादिकं नानायोनिषु भुक्ते तत्त्वज्ञानसाध्यमोक्षदशायान्तु शरीररहितस्तिष्ठति सुखादिवचिच्यात। प्रतिशरीरम्भिन्नो विभुनित्यश्च । अणुले सर्वशरीरव्यापिसुखायनुलम्भ- मंगः। मध्यमत्वेऽनित्यत्वापत्त्याकतनाशाऽक्वात्यागमप्रसंगः।अपञ्चे- न्द्रियादीनाम्परम्परया चैतन्यसम्पादकः ज्ञानसुखादिविशेषगुणसंपन्धे मनोमानप्रत्यक्षश्च । अस्य परशरीरे स्थितस्य इदं शरीरश्चेतना- विष्टितचेटावत्त्वात्, रथवत् इत्यनुमानेन बोधः।।अत्र शून्यवादिनी माध्यमिकाः मुप्तोस्थितस्य सुपुमावहन्नासमित्यनुभवाच्छून्यमेवा- मा । तन्न । तादृशानुभवस्य ज्ञानाभारपरत्वात् । क्षणिकविज्ञान- वादिनो योगाचारास्तु क्षणिकविज्ञानमात्मा, तत्र अयं घट इत्यादिप्रवृतिविज्ञानम् । सुपुतारहमित्यालयविज्ञानम् । ज्ञानघट- नुखादिकं तस्यैवाकारविशेषः । तदन्यवस्तुन एवामसिचेः इत्याहुः। तत्रातरय क्षणिकरचे द्वितीपक्षणे चाधारे पूर्वानुभूतपदार्थस्मरणा- नुपपत्तेः, अनुभवस्मरणयोः सामानाधिकरण्यनियमात ॥ सौत्रा- न्तिकास्तु ज्ञानाकारानुमेपक्षणिकबाह्यार्थ एवात्मेत्याहुः । तदपि नायटादेस्वथात्वे मानाभावात् ॥ चार्वाकास्तु स्थूलोहं जानाम्य- हमित्यादिनानसामानाधिकरण्यादेह एवात्मा केदलपार्थिवस्याचेतन- - ·द्वितीयपरिच्छेदः । खेऽपि भूतचतुश्यसंयोगवशेन चैतन्यम् । किण्वादियो मदशक्तिवत्,' • इत्याहुः।तन्नामृतशरीरेपि ज्ञानापचे अवयवोपचयापचयैः शरीरस्य नानात्वेन पूर्ववदोपाच, धनित्वरङ्कत्यादिनानाविध्यकारणस्यादृष्टस्या- वश्यकत्वेन तदाश्रयस्पानिरिकस्यायश्यकतरत्वात् ॥ एकदेशिन इन्द्रियाणामात्मत्वमाहुः । तन्न । योहं घटमद्राक्षं सोहं स्पृशामीत्यने- प्रवीत्यनुपपने मन आत्मेत्यन्ये । तदपि न, तस्याणुत्वेन सुखा- धनुपलम्भापत्तेः ॥ प्राण आत्मेत्यन्ये । तदपि न, अनित्यत्वेन पूर्ववहोपात् । एतेन देहातिरिको देहपरिमाणो दीपप्रभावत्संकोच- विकासशालीति दिगम्बरमतमपि प्रत्युक्तम् ॥ वैभापिकजैनादि- मतस्थस्कन्धपञ्चकसप्तभङ्गीनयादिप्रदर्शनन्तरखण्डनञ्च पिस्तरभया- 'नोक्तम् ॥ सांख्यास्तु आत्मा कर्तृत्वरहितश्चैतन्यरूपः । प्रकृतिः की, नित्या ज़द्या चापकतेमहत्तत्वन्तदेवं बुद्धितत्त्वम्।ततोहंकारः। ततः शब्दस्पर्शरूपरसगन्धास्तन्मात्राणि द्रव्यरूपाणि । ततः श्रोत्रादीनि वागादीनि चेन्द्रियाणि मनः पञ्चभूतानि च । तैः शरीर- मुत्पद्यते । तत्सम्बन्धात्मरूतिरेव करोति, सद्भेदायहाबात्मनोऽहं करो- भापभिमानो जायते इत्यूचुः। तन्न। अहं करोमि जानामीति कति- ज्ञानयोः सामानाधिकरण्यानुभवविरोधात्मरुतो मानाभावात, तस्या जडत्येन कर्तृत्वासम्भवाश्चेत्यन्यत्र विस्तरः ॥ वेदांतिनस्तु, एकं ब्रह्मैवात्मास्ति जानरूपं च तदेव चाविद्यावशाजीव उच्यते,तत्रैव ब्रह्म- णि रज्जो सर्पदश्यस्तो मिथ्यापि संसारो भासते । वन्न । जगतो मिथ्यात्वासम्भवात् । मिथ्यात्वश्रुतिस्त्वनित्पत्वपरा दृष्टान्ने मसिह- , ·(६४) न्यायपदीपे- 'स्पेव सादेर्भानम् । स्वमेपि प्रसिद्धस्यैव वस्तुनो विपर्ययेण भानपात्र- म् । अद्वैतश्रुतिरप्यनुपमेयत्वपरा जमतो ब्रह्मत्वोक्तिस्तव्यानत्वपरा । नापि ज्ञानस्वरूप आत्मा निर्विपयज्ञाने मानाभावेन सविपयत्वे वाच्ये सर्वविषयत्वे सार्वघ्यापत्तिः । यत्किञ्चिदिपयले विनिगमनाविरहः । विनिगमना चैकवरपक्षपाविनी युक्तिः । नापि जीवब्रह्मणोरैश्यम्, सुखादिवचित्र्येण जीयस्यात्यन्तविलक्षणत्वात् । ब्रह्मत्वश्रुतिः साम्यपरामवान्तरलेसस्तत्सण्डनञ्च विस्तरभयान रुतम् ॥ सुसायुपलब्धिसाधनमिन्द्रियम्मनः ॥ सर्शरहितले सति किया ॥ मानसरत्यक्षकरणतावच्छेदकतया मनस्वजा- तिसिद्धिः।सुखादिप्रत्यक्षं सकरणकम्, जन्यप्रत्यक्षवादूपप्रत्यक्षवदि- त्यनुमानेन मनःसिद्धिः । मनश्च प्रत्यात्मनियतत्वादनन्तम् । अणु- रूपन्तत एव नित्यं च । मध्यमत्वेऽनित्यत्वप्रसक्तिः, विभुत्वे चात्म- संयोगस्य नित्यत्वापत्त्या सुपुत्त्यभावप्रभावप्रमंगः । मम तु मनसः पुरीतत्प्रवेशे सुपमिः । ननु मनमोऽणुले युगपत्स्पार्श- नचाक्षुपादिकमनुभूयमानं विरुध्यतेति चेव, उत्पलपत्रश- तोदयोगपद्यान्मनमो वेगवशायुगपत्प्रत्ययस्य चमत्वात् । अष्टावधान- स्थलेप्पेवम् । वेदान्तिनस्तु मनसो मध्यमपरिमाणत्वं मोक्षपर्यन्त स्थायित्वञ्चाङ्गीकुन्ति ॥ प्रौदप्रकाशकतेजःसामान्याभावे तमो- न्तर्भवतिातर गुणक्रियादिप्रतीविनंम एव, उष्णस्पर्शस्यापलापासं- भवानेज आवश्यकम् । पृथिव्यादीनां गुणाः पूर्वमुक्ताः ॥ इति न्यायप्रदीपे न्यनिरूपणन्दितीयः परिच्छेदः ॥ २॥ .

·तृतीयपरिच्छेदः। (६५) व्यकर्मजिन्नते सति सामान्यवान् गुणगुणत्वजातिसिद्धिश्च गुण- निष्टकारणवायच्छेदकवया गुणनिष्ठगुणपदशक्यतावच्छेदकाया वा। गुणविभाजकानि रूपत्यादीनि जातयः। केचित्संस्कारत्वन्न जाति- रित्याहुः । त्वगग्राह्यचक्षुधिगुणविभाजकोपाधिमत् रूपम् । तच शुक्लनीलपीतरक्तहारतकपिशचित्रभेदात्सप्तधा । यस्तुतो वर्णा इतोप्यधिकाः सिदाः ॥ अङ्ग्रेजास्तु नीलपीवरक्ता- ख्यानय एव मुख्या वर्णा अन्ये सर्वपि तद्योगजा इत्याहुः । तेषु च शुद्धत्वादयो जातयः । अग्रेपि रसत्वगन्धत्वादिव्याप्याः मधुरत्वसौरभलादयोपि जातयो योध्याः । एकैका एय नीलादिगुणव्यकयो यावनीलादिव्यन्यक्तिगता नित्या इति केचित् । नीलो नष्ट इत्यादिमतीतेनैतत् । रूपञ्च भूम्पतेजोवृति । भूम्यां सर्वप्रकारम् । अनास्वरं शुक्रं जले, भास्वरं शुमन्तेजसि । यमुनाजलादौ नीलस्य बनिसुवर्णादौ पीतस्य च प्रवीतिः स्वसमवायिर्सयोगसंबन्धेन पृथिव्यंशसंबन्धादेव । अत . एव जलस्य वियति विक्षेपे धवलिमोपलब्धिः । न च वत्र तपस्य चाक्षुप्त्वाभावे वहिसुवर्णदेरप्यचाशुपत्यापतिः । अन्यरूपेणापि द्रव्यचाक्षुपसम्भवात् । शंखस्यैर पित्तपीतिम्ना, शुलनीलरताने- मिस्तन्तुभिरारम्बे पटे चित्रं रुपम् । तस्य नीरुपये पटाप्रत्यक्षत्याप- नेः । एवं च रूपस्य व्याप्यवृतितापि न विरुध्यते । एवं चित्रस- शॉपीति प्राञ्चः। अन्ये तु अव्याप्यवृत्तीनि अव्यवस्पाण्येव तन भान्ति न चित्रमतिरिक्तमित्याहुः । एवं सशपि, उद्धृतानुद्भुतभेदा- ·(६६) न्यायप्रदीपे- दपि रूपादिकं द्विषा-भर्जनकपालस्यवह्नयादी ग्रीप्मोष्मचक्षुरादो चानुसृत घमदाबुहूतम्।।रसनेन्द्रियग्रावृत्तिगुणत्वव्याप्यजा तिमान् रसः । स च मधुराम्ललवणकटुकपापतित्तभेदात्योडा, पृथि- वीजलवृत्तिः। पृथिव्यां सर्वप्रकारः। जले तु मधुर एवाजंबीररसादा- वम्लत्यादिकमाश्रयोपाधिजम् । जले तु माधुर्यस्यानुत्कटत्वान्न गुडादिवानम् ॥ केचितु हरीतक्यादिभक्षणं जलमाधुर्यपा- कमित्याहुः ॥ घाणयावृत्तिगुणत्वव्याप्यजाविमान गंधः । पृथि- वीमात्रवृत्तिः । स विधा सुरभिरसुरभिश्च । जलबायोस्तु तत्सती- हेतुः प्रामुक्तः । एवमयेप्यन्यस्थस्यान्यत्र प्रतीतिस्तत्रतत्रानुसं- धेया। चक्षुरबाह्यत्वग्यावृत्तिगुणत्वव्याप्पजातिमान स्पर्शः । सच शीचोप्गानुप्माशीतभेदाविधा,पृथिव्यादिचतुष्कवृत्तिः । तत्र शीवो जले । उगत्तेजसि । अनुष्णाशीतः पृथवीपायोः । भूतचतुष्के स्व- स्वारापारिमाणमुष्गत्वं तदसाय एव शीतत्वं, नानिरिक्तः स्पर्श इति 'वडेजाः॥ काठिन्धमृदुत्वमेदादपि स्पर्शा द्विधा,तदुभयं संयोगपि- शेप एवेति तत्त्वम् । न चांगुलियसंयोगस्येव काठिन्यस्यापि चाक्षु स्वापत्तिः, अनतिश्लिष्टस्यैर संयोगस्य चाक्षपत्वात् । न हि कपालदयसंयोगः सन्नपि चक्षुपा गृह्यते । उक्त रूपादिचतुष्टयम्मृथि- व्यामाकजं नित्यञ्च अन्यत्र पाकजन्नित्यमनित्यञ्च । पाश्च तेजःसंयोगः । पृयिभाममिसंयोगाद्रूपादिपरावृत्तिरूपलायते । तत्र परमाणावेव पाक इति पीलुपाकवादिनो वैशेपिकाः । अपदिमत्तानेवायपेषु पाको न समयीन परन्तु बहि- ·तृतीयपरिच्छेदः । (६७) संयोगेनावयविनारो परमाणुपु पाकः । पुनर्पणुकादिक्रमाइटो- पत्तिः। तत्र वह्निसंयोगात्परमाणो कर्म । ततः कमेण प- रमाण्वन्तरेण विभागः संयोगनाशः, दयणुकनाशः १ परमाणी श्यामादिनाशः २ रक्तायुसत्तिः ३ आरम्भानुगुणा क्रिया ४ वि- भागः ५ पूर्वसंयोगनाशः ६ आरम्भकसंयोगः ७ घणुकोत्सतिःच रुपायुत्पत्तिः९ इति पदन्तिाइयणुकनारामारय गणनादियन्नवक्षणा- दशक्षणादिप्रक्रिया विस्वरभयानोक्ता ॥ पिठरपाकवादिनो नैया- यिकास्तु । अवयविनां सच्छिद्रत्वादन्तःप्रविष्टैरग्न्यस्यवः परमाण्या- दिघटान्तानामपि पाकः सम्भवत्पेवेति वदन्ति ॥ एकादिव्यवहार- विपयो गुणः संख्या । एकादिशब्दप्रवृत्तिनिमित्तं वा । व्यवहारो ज्ञानं शब्दप्रयोगो या । सा च नवव्यवृत्तिः । संख्या च एकत्वाने- कत्वभेदाद्विधा । तत्र द्वित्वादिरनेकत्वरूपा, एकत्वादिः पराईपर्य- न्ता, व्यवहारे संख्यानवे तावत्येव मानाभावात् । ग्रहगणितादी वतोप्यधिकसंख्यादर्शनात् । एकत्वन्नित्यगतं नित्यमनित्यगतम- नित्यम् । द्वित्वादिकन्तु अपेक्षावुद्धिजन्यत्वात् सर्वत्रानित्यमेव । यत्र नियमेनानेकान्येकत्वानि विषयीभवन्ति । तत्र द्विवनित्व- सहस्रत्वादिसंख्घोत्ययते । यत्र सेनादिषु नियमं बिना अनेका- न्येकत्वानि विषयीभवन्ति, तत्र बहुत्वसङ्घयोत्पद्यत इति केचि- त । त्रित्वादिरूपैय बहुत्वसंख्या नातिरिकेत्यन्ये । एको द्वाविति प्रतीत्यभावादेको न दायिति प्रतीतेश्च द्वित्वादिसंख्यानां द्रव्ये पर्याप्तिलक्षणः संबन्धः स्वीक्रियते, वेन संवन्धेन द्वित्वं योरेव - ·(६८) न्यायप्रदीपे- घट्योस्तिष्ठति । एवं त्रित्वादिकं न्यादिप्वेवेति । कारणगतमेकत्व- दित्वादेरसमयायि कारणम् । घटव्यत्रयादितनिकांदयमेकोपमेक इति अनेकेकत्वज्ञानमेवापेक्षाबुद्धिः । ततो घटद्वये द्वित्योत्पत्तिः । ततो द्वित्वत्वनिर्विकल्पकम् । तत इमो दाविति द्वित्वप्रत्यक्षम् । तत्क्षण एवापेक्षायुदेर्नाशः । ततो द्वित्वनाशः । तत्रापेक्षाबुद्धिनाशः कारणम् । एवं नित्वादावपि । अतीन्द्रिये द्वित्वादिकन्तु योगीश्वरापेक्षाबुद्धया जन्यते तन्नाशोपि तमाशादेव । योग्य- विभुविशेषगुणानां शिक्षणावस्थायित्वनियमेपि द्वित्वप्रत्यक्ष- निर्वाहार्थमपेक्षापद्धतिक्षणावस्थायित्वं कल्प्यते । द्वित्वत्रित्वादिक च्यासज्यवृत्ति इत्युच्यते । अनेकवृत्नितयैवात्मानं लभमानो धर्मो व्यासज्यवृत्तिः । एवं संयोगादिरपि । संख्याया गुणत्वेन द्रव्य- मात्राश्रयत्वेपि एकं रूपम् इत्यादिप्रतातिरेकार्थसमवायादित्याहुः।। वस्तुतरतु सनपदार्थाश्चतुर्विशतिगुणा इत्यादिनियाधमत्ययात्म- पदार्थवर्ति इतरल्यावृत्नत्वरूपं कैवल्यमेवैकत्वम् । अनेकान्येकत्वान्य- पेक्षाघुद्धीनां विषयास्तत्समूह एव,दित्वादिकं वज्ञानं च समूहायलं- बनरूपमिति नातिरिक्ता संख्या कल्प्या॥मानव्यवहारविषयवृत्तिगुण- खव्याप्यजातिमत्परिमाणम्।सर्वव्यवृत्तिा तच्चतुर्दा-अणुत्वमहत्त्व- हस्पत्वदीर्घत्वभेदात् । तच्च नित्यगतं नित्यमनित्यगतमनित्यम् । आश्रयनाशात्तन्नाशः । अवयवापचयोपचयैरपि पूर्वद्रव्यन्नश्यत्येव । त्यभिज्ञा तु सादृश्यमयुक्ता । अतस्तत्रापि परिमाणनाश आश्रयना- प्रादेप चतुर्विधमपि परममध्यमादेन द्विधा, परमे अणुत्वहस्वत्वे ·तृतीयपरिच्छेदः । परमाणुमनसोः। मध्यमे घणुके, परमे महत्त्वदीर्घत्वे गगनादौमध्य- मेघटादौ दीर्घत्त्वहस्वखे पृथक् परैर्नाङ्गमौक्रियते । अस्मान्मौक्तिकादिर्द मौक्तिकमणु इत्पादिव्यवहारस्पापकष्टमहत्त्वादिविपयत्वाणत्वम् । परिमाणं घटादौ कपालादिपरिमाणजम् । तूलादौ तूलाग्यवाना- म्भचयाख्यशिथिलसंयोगजमाधणुकन्यणुकयोः कारणसंख्याजन्य- म्, अन्यथा परिमाणस्य स्वसजातीयोत्कृष्टपरिमाणजनकत्वनियम- नाणुजन्यस्याणतरत्वप्रसङ्गगत् इत्याहुः वस्तुतस्तु व्यवहारमानवला यदि परिमाणपदार्थों व्यस्वरूपादतिरिच्यते नहि स एवतुलाधन- विस्तारदैर्व्यकालजभेदात्पंचधा । तत्र तुलामानं गुरुत्वम्,घनमान म- हत्त्वम्, विस्तारमानं क्षेत्रफलन्निवर्तनादि, दैर्व्यमानं दैशिकप- रत्वम्, कालमान कालिकपरत्वम् । अणुत्वहस्वत्वापरत्वानि तु अपकष्टमहत्त्वापर्थतया गुरुत्वाभावादी लचुखादीनि इव महत्त्वाय- भावेऽन्तर्भवन्ति । इदमस्मादणु इत्यादिगौणविषयो व्यवहारस्तु अपे- क्षाबुद्धिजन्यो द्रव्यपारमाणादिव्यवस्थापनाय न प्रभुः । एवं च यणुकादौ परिमाणमायबसंरच्याजन्यमित्यादि: क्लेशोपि निवर्तते । 'मानन्तुलाइलिपस्थेः' इत्यादिशात्रवृद्धव्यवहारोपि च सङ्गच्छते । पृथग्व्यवहारविपयवृचिगुणत्वव्याप्यजातिमत पृथक्त्वम् ॥ सर्वव्यवृत्ति । तच्च संख्यावविधा-एकपृथक्त्वमनेकपृथक्त्वञ्च । अनेकपृथक्त्वञ्च दिपृथक्त्वादिकम् । घटः पटात् पृथक् इत्येक- पृथक्त्वम् । घटी पटावृथगिवि द्विपृथक्त्वम् । अत्राप्यपेक्षावृद्धिम्- किया संख्यावझया नित्यत्वादिकमपि तस्य संरस्यावदेय । वस्तु- ·न्यायप्रदीपे- तस्तु पृथक्त्वमन्योन्याभार एव, पञ्चमीप्रथमादिप्रयोगमात्रप्रयुक्त- प्रतीतिवेलक्षण्यमात्रेण पदार्थान्तरकल्पनाया अन्याय्यत्वात् ॥ संयुक्तव्यवहारविषयवृत्तिगुणत्वव्याप्यजाविमान् संयोगः । सर्व- द्रव्यवृचिरनित्यश्च, तन्नाशश्च काप्याश्रयनाशात् । यथा-कपाल- नाशाचत्संयोगनाशः । कापि स्वसमानाधिकरणविभागात, यथा- पक्षिवृक्षविभागानसंयोगनाशः । अयं च त्रिश-पक्षिपर्वतादिसं- योगोन्यतरकर्मजः। पदयसयोग उभयकर्मजः । हस्तवृक्षसंयो- गात्कायवृक्षसंयोगः संयोगजः । कर्मजः पुनगि-तत्राभिघात: शब्दकारणम्, नोदनन्तदकारणम् । स्पर्शवेगोभययद्रव्यसंयोगः अभिघातास्यसयोगः । स्पर्शवव्यसयोगः नोदनाख्यसंयोगः॥ संयोगश्च मूर्चाना मूर्विभुभिश्च भवति, विभूना विभुभिस्तु न भव- ति नियाभावात् ॥ मीमांसकास्तु विभुव्यसयोगमपि मन्यन्ते । संयोगनाशकत्वे सवि सयोगजन्यः विभागः । व्यासज्यवृनिमा- नवृत्तिसपोगाइनिगुणत्वसाक्षायाप्पजातिमान विभागः सर्वव्य- वृत्तिरनित्यश्च । तन्नाशय काप्याश्रयनाशात्, काप्यत्तरदेशसंयो- गात् । यथा-पक्षिवृक्षविभागस्य ययोरेव संयोगस्तयोरेव विभागः। मेरुकैलासी विनताविति व्याहारो भानः। विभागोपि अन्यतर- नर्मजा, उभयकर्मज. विभागजमेति विधा, उदाहरणमपि पूर्व- वत् । विभागनभिागो दिपा-कपालद्वयविभागाकपालाकाश- विभागः कारणमानविभागज, हस्तक्षविभागात् । कायवृक्ष- विभाग कारणासारणविभागजः । वस्तुतः संयोगध्वस एय - ..

·तृतीयरिच्छेदः। ' (७१) वैभागः । न च चैपरीत्यं युक्तिसहम्, विभागस्य मिन्नत्यमङ्गीकुर्ष- गोपि तन्नाश्पसंयोगस्यावश्यकत्वात् । न च घटरूपाश्रयनाशेन त- संयोगनाशस्थले घटो विभक्त इति प्रतीत्यापतिः, ध्वंसस्य स्व- प्रतियोग्पधिकरणवृत्तिवयाधिकरणस्य नारो तत्मत्ययासंभवाताव एवं विभागोपि धंस इवानन्तः स्फुट, प्रतीयते तनाश- कथनं च ध्वंसनाशकथनसमानयोगक्षेमम् इति संक्षेपः ।। परव्यवहारविषयवृत्तिगुणत्वव्याप्यजातिमत् परत्वम्। अपरव्यवहार विषयवृत्तिगुणत्वव्याप्यजातिमत् अपरत्वम् । एते मूर्तद्रष्यवृत्तिनी, अनित्ये एव च, ते विविधे-दिफ्ते कालकते च । दूरस्थे दिकृतं परत्व,समीपस्थे अपरत्वम् । ज्येष्ठे कालरुतं परत्वं कनिष्ठे अपरत्वम् दिकसंयोगासमवायिकारणकं परत्वं देशिकपरत्वम् । दिसंयोगा- समयायिकारणकमपरत्वं दैशिकापरत्वम् । कालसंयोगासमवापिका- रणकं परत्वं कालिकपरत्वम् । कालसंयोगासमवाधिकारणकमपरत्वं कालिकापरत्वम् । देशिवायोबहुतराल्पतरमूर्नसंयोगविशिष्टशरी- कालिकयोश्च ताहरारविक्रियाविशिष्टशरीरज्ञाना- दुत्पनिः ।देशिकपोदिपिंडसंयोगः, कालिकयोः कालपिण्डसंयोगः असमाविकारणमाविमलष्टसनिकशनानरूपापेक्षायुद्धिनाचान्नाशः।। वस्तुतस्तु संख्याउत् परत्वापरत्वे अपि न गुणो। अपि तु संगु- नमूनरविक्रियागते बहुतस्त्वाल्पनरत्वे एवावत्तं तु प्रागुनम्।।आय- पतनासमवापिकारणवृत्तिगुणत्यव्याप्यजातिमत् गुरुत्वम् । दितीय- -रजानात, ·(७२) न्यायप्रदीपे- स्प तु वेगोऽसपनायी। ये तु द्वितीयपतनस्यापि वेगमसमवायिकारण- न स्वीचकुस्तन्मवे आयादन्न देयम् । तच रक्तिकामापकादिभेदा- दनेकधा । पृथिवीजलवृचि॥अजास्तु यायुतेजमोरपि गुरुत्वमाहुः। तत्र संयोगवेगप्रयत्नाः पतनप्रतिवन्धकाः। आम्रादौ वृन्तदृढसंयोगः, याणादौ वेगः, हस्तधृतवस्त्यादी प्रयत्नः । इदं चातीन्दियम् । आयपतनं सासमाथिकारणम्, कर्मत्वात्, बाणादिकर्मवत । इत्यनुमानेन तसिद्धिः ॥ यद्यपि जइतमा अनुमानबहिर्मुखा अप्येतद्दिछुरत एव केचनैतदतीन्द्रियन्नाइीकुर्वन्ति तथापि दंडो- यमननेत्ररक्तत्वादिना बालाः परकोपमिव बहुतमाभ्यासपशाज्जडा अप्पूहन्ते, नैतावतातीन्द्रियवं हीयते, व्याप्तिग्रहादिकं च सदपि. अस्यासपाटवजनितशेयान वुध्यते ॥ आयस्यंदनासमवायिकारण- वृत्तिगुणत्वव्याप्पजातिमत् द्रवत्वम् । पृथिव्यप्तेजोवृत्ति । तदिया- सांसिद्धिक नैमित्तिक चाआयं जले, करकापि सासिद्धिकद्ररत्ववतो जलस्य शैत्येन तत्प्रतिबंधमात्रात्पश्चाद्भवति। द्वितीयं पृथिवीतेजमोः। तत्र पृथिव्यां धृतादी,तेजसि सुवर्णादौ,अभिसंयोगजन्दात्यम्। सासि- दिकम्मरमाणों नित्यमन्यत्रानित्यम् । नैमित्तिकन्वनित्यमेव । वत्वं स्पन्दने निमिनकारणम्।चूर्गादिपिण्डीभावे तु स्नेहसहितन्निमित्तमिति न द्रुतमुपगारदादिना पिण्डीभाषः ॥ सासिद्धिकद्रवत्वभिन्नखे सति चूर्णादिपिण्डीजावहेतुर्गुगः नेहः । स च जलमात्रमुनिः । यदि तु पिण्डीभावे विजातीयन्द्रवत्वमेर मुख्यो हेतुः, स्नेहस्तु न तथा नापिग्नहो जलमानवृत्तिः किन्तु पृथिवीवृत्तिरपि । ए च तैला- " ·. तृतीयपरिच्छेदः। दावपि जलस्येव स्नेहः । स्नेहप्रकर्षाच्च वढेरानुकूल्यमित्याद्यपि न कल्प्यम् । न्यूनजलभागके घृतादौ स्नेहपकनिौचित्यापातात् विजा- तीयग्रहणात्यारदादिगतब्युदासः । वैजात्यं चानाकरजगतत्वम् । इत्युद्धाच्यते तदा सजिन्नत्ये सति खङ्मात्रमाह्यो गुणस्नेह इति लक्षणं प्रणेयम् । स च परमाणौ नित्योऽन्यत्राऽनित्यः । चक्षुरपा- ह्यश्व, श्रोत्रयाह्य मुणत्वव्याप्यजातिमान् शब्दः । आकाशमात्र- बृत्तिः । वेदान्तिसाइख्यौ तु पृथिव्यादिपञ्चमु शब्दमिच्छतः । स दिवा-ध्वन्यात्मको वर्णात्मकच । आयो भेर्यादौ, द्वितीयः संस्कृतभापारूपः । पुनः रादनिविधः-भेरीदंडसंयोगादी संयोगजः, वंशयविभागादौ विभागजः, द्वितीयशब्दाद चरमशब्दपर्यन्तं शब्दजः सर्वात्राकाशः समवायी, संयोगो विभागः शब्दो वा असमवायी, शेपनिमित्तम् । भेया- यवच्छेदेनोसन्नशब्दादनन्तरं यीचीतरङ्गान्यायेन कदम्पमुकुल- न्यायेन बोत्तरोत्तरदेशे उत्पन्नशब्दानां मध्ये भोत्रदेश उत्पन्नशब्दस्य श्रोत्रेण ग्रहः । शब्दनाराथोनरोजरंशब्देन योग्यविभुविशेषगुणानां स्वोनसर्विगुणनाश्यत्वात, अन्त्यस्तूपान्त्यशब्दध्य सेन । जैमि- नीयादयस्तु सोयं ग इति प्रत्यमितावलाच्छन्दनित्यमाहुः ॥ उसनो गो विनष्टो ग इति निधिपत्ययात्सायं ग इति प्रत्ययस्य साजात्यायगाहित्वादनित्यत्वमेव नैयायिकाः॥वत्पत्तिकमस्तु "विश्वात्मेरितस्यान्ताहवामिचलितो मरुत ॥ व्यक्ति या मूल- देशे सा वाणी कथ्यते परा॥१॥नानी व्यक्ति पश्यन्तीम्मध्यमा हृदये - ·. (७४) न्यायप्रदीपे- बजन॥मूर्दापातान्मुसम्प्रातः स्पष्टवीस पैखरीम्॥२॥इति रीत्या- ज्ञेयः वैयाकरणास्तु प्रत्येकवर्णादर्थमत्ययाभावः युगपन्मेलस्याप्यस- म्भवोऽतस्तैण पडल्यः स्फोटारख्यः शब्दोव्यज्यते स नित्य इत्याहुः।। केचितु शब्दाघातेन गृहादिकम्पदर्शनाच्छन्दं द्रव्यमाहुः ॥ जाना; मीत्यनुव्यवसायवृत्तिगुणत्वव्याप्यजाविमती बुद्धिः । सैव ज्ञानम् । एतस्याः प्रपञ्चोप्रे वक्ष्यते ॥ सर्वेपामनुकूलतया वेदनीयं सुखम, इष्टसाधनताज्ञानाजन्यजन्येच्छाविषयगुणो वा । जीवमात्रवृत्ति । अनित्यं च । तत्र जीवः समवायी, जीवमनःसयोगोऽसमवायी,धर्मा: दि निमित्तम् । तच्च मानसप्रत्यक्षविपयः । सुखं चतुर्विधम्-विषयः साक्षात्कारज पविकम्, राज्यादिगजमाभिमानिकम, विषया- दिध्यानजं मनोरथिकम्, उपायादिजमाभ्यासिकम् । नव्यास्तु ईश्वरे नित्यं सुखमस्वीत्याहुः ॥ सपाम्प्रतिकूलतया वेदनीयं दु:- खम् । विष्टसाधनताविषयकजन्यज्ञानाजन्यद्वेषविषयगुणः दुःखम, जीवृनित्यादि सुखवत ॥ इच्छामीत्यऽनुभवविपपवृत्तिगुणत्वव्या- प्यजातिमती इच्छा। आत्मवृत्तिः । ईश्वरेच्छा नित्या सर्वविषय-- का न । जीवेच्छा अनित्या यत्किञ्चिदिपया च । समवाप्यस- मवायिकारणे सुखवत् । इष्टसाधनताज्ञानं निमित्तम् । सा च विधा- फलेन्छा उपायेच्छा चाफलं सुखन्दुःखाभावश्च ! उत्कटेच्छा रागः प्रवृनिहेतुरिच्छा चिकीपातत्र कतिसाध्यताज्ञानम् इष्टसाधनताज्ञा- नम, चटवदिष्टसाधनदाज्ञानाभावति कारणानिमीत्यनुभवाव- ·तृतीयपरिच्छेदः। (७५) पयवृत्तिगुणत्वव्याप्यजातिमान द्वेपः । जीववृचिरनित्यश्च । दुः- खसाधनताज्ञानादि निमित्तम, शेपकारणे सुखवत् । तच द्विधा-दुःख- पिः दुःखोपायवेपश्च । द्विपार्थसाधनीभूतचेतनविपयकद्वेषः क्रोधः।। करोमीत्यनुभवविषयवृत्तिगुणत्यव्याप्यजातिमान् प्रयत्नः । आत्म- वृत्तिः स एव कृतिरुच्यते,नित्यत्यादिकमिच्छावताजीवप्रयत्नविधा- प्रवृनिनिवृत्तिर्जीवनयोनिधारागजन्यो गुणःप्रवृत्तिः। पजन्यो इपा- विपयकगुणः निवृत्तिः। जीयनादृष्टजन्यो गुणः जीवनयोनिः । स च।शरीरे प्राणसंचारे हेतुः, अतीन्द्रियश्च । तत्र मानन्तु प्राणसंचारः प्रयत्नसाध्यः प्राणसंचारत्वात धावतः पुरुषस्य प्राणसंचारवत्॥इत्य- नुमानमानव्यास्तु जीवनयोन्याख्यं यत्नं नांगीकुर्वन्ति,अदृष्टविशेपो- पगृहीतप्राणक्रिययैव गतार्थत्वाता चिकीर्पा, फतिसाध्यताज्ञानम इष्ट- साधनवाज्ञानम्, उपादानमत्यक्षञ्चेति प्रवृत्तिकारणानि ॥ बलवदनि- धाजनकताज्ञानमपि केचिपाहुः, विस्तरोऽन्यत्र ज्ञेयः ॥ मुखविरोप- जनकीभूतकर्मविषयक प्रयत्न उत्साह आलस्यं कृत्यभावेन्तर्भ- वति ।। मुखासाधारणकारणं धर्म यागजन्यस्वर्गजनकवृनिमुणत्व- व्याप्यजातिमान् वा।जीववृत्तिः,अनित्यः अतीन्द्रियश्चातस्य यागादि- निमित्तं, शेपकारणे सुसवतास च यागादीनां व्यापाररूपः, विनाशिनो यागादेः फलपर्यन्तमस्थायित्वात् । भोगादिना धर्मस्य नाशः ॥ दुःखासाधारणकारणमधर्मः ।, निपिदकर्मजन्पनरकजनस्मृत्ति- गुणत्वव्याप्यजातिमान् वा । जीवनित्वादिकं धर्मवत् । निपिद्ध- ·(७६) न्यायप्रदीपे- कर्मानुष्ठानादि निमित्तकारणम् । दस्य प्रायश्चित्तादिना नाशः । धर्मा ग्मयोर्मानन्तु-देवदत्तस्य शरीरादिक देवदत्तस्य विशेषगुणज- न्यम, कार्यत्वे सति देवदत्तस्य भोगहेतुत्वात्, देवदत्तप्रयत्नजन्यकु- सुमपर्यकादिवत् । उभौ वासनाख्यपक्ष्यमाणसंस्कारजन्यौ, ज्ञाने- नापि नाश्यौ च । एतावेवाहटायौ । आत्मविरोपगुणवृत्तिमून- वृनिगुणत्वन्याप्पजातिमान संस्कारः । मूर्ने वात्मनि च वर्त्तते । स विधा-वेगः स्थिविस्थापको भावना च । तत्र वेगो मर्नेषु। स्थिति- स्थापको भूमौ । भूम्पादिचतुर्विति केचित् । भावना जीवे तिष्ठति । तत्र मनोवृत्तिवृनिमस्कारवयाप्यजातिमान् वेगः । स द्विधा-कर्म जो पेगजन्य । आयो नोदनोत्पादककर्मजः शरादौ । द्वितीयो वेगव- कपालजन्यो घटे । जन्यमूर्नपु उभयरियः ।परमाणुमनसोस्तु कर्मज एर । उभयविधोप्यनित्यः, चभुत्त्वग्याह्यश्च पृथिवीवृत्तिवृत्तिमनो- वृत्तवृत्तिसंस्कारवयाप्यजातिमान स्थितिस्थापकास चाम्दशा- सादेर्पयापूर्वमयोगजनकः । आश्टशाखादी वेगस्तु उत्तरसंयोग- मानजनको न तु ययापूर्वमयोगजनकः । अयं चातीन्द्रियः। येप्येन भूमिमानिनमानुस्तैपि न सर्वत्र भूमौ किन्तु शासाचन क्मदि- रूपायामेन चा ये च भूम्यादिचतुर्पाहस्तेपाम्मले परमाणुपु नित्यः, अन्यत्रानिल्पः ॥ अनुभवजन्या स्मृतिहेतुः भावना । अनानुभाश्च उपेक्षानात्मक नियः स्मृतिप्रत्यभिनयोत्सनयेऽनुभयस्य व्यापार- रपन्येनेपा कल्प्यते । अनुभास्य क्षणिस्ताव । वन माननु चैत्र- गरीगाटर चेतपिशेषगुणजन्य, रार्यये मति तटोगहेतृत्वात, ·चतुर्थपारच्छेदः ! (७७) तत्प्रयत्नजन्यशम्यादिवत् इत्यनुमानम् । भावनेव वासनेति व्यव ह्रियते ॥ उपेक्षाभिन्नो विशिष्टाऽनुभवो भावनाजनकः सदृशादृष्ट- चिन्तासाहचर्येरुद्धः संस्कारः स्मृतिहेतुः । कालो रोगश्च संस्कार- नाशकः । सा वासना जीववृत्तिरनित्या अतीन्द्रिया च । तत्कारणद्वयं सुखवत । पूर्वानुमवादि निमित्तम् । स्मृतिश्च पूर्वभावनां विनाश्य द्वितीयां भावनामुत्पादयति सा च पुनः स्मृतिमित्यादि । इति न्यायप्रदीपे गुणनिरूपणन्तृवीयः परिच्छेदः ॥ ३॥ .संयोगविभागासमवायिकारणं कर्म, संयोगभिन्नत्वे सवि संयोगा- समवायिकारणं वा । मूर्त्तवृत्ति । तच्च उत्क्षेपणापक्षेपणाकुचना- सारणगमनभेदात् पञ्चधा तत्र ऊर्चदेशसंयोगास- भवायिकारणं कर्म उत्क्षेपणम् , अधःसंयोगासमवायिकारणं कर्म, अपक्षेपणम् अभिमुसदेशसंयोगासमवायिकारणं कर्म आकुञ्चनम, तिर्यक्सम्योगासमयायिकारणं कर्म प्रसारणम् । अनियतोचर- देशरांपोगासमयायिकारणं कर्म गमनम् ॥ कर्मत्वजातिः प्रत्यक्ष- सिद्धा । कर्मविभाजकान्युत्क्षेपणत्यादीनि जातयः । भ्रमणरे चन- स्पन्दनो ज्वलनतिर्यग्गमनादिकं गमनेन्तर्भवति । न चोत्क्षेपणा- दिकमपि गमनेनैव कुतो नं गृहीतमिति वाच्यम् । स्वतन्त्रेच्छस्प मुनेनियोगपर्यनुयोगानहत्यात् । कर्माण्यनिन्यान्येव । प्रत्यक्षवृनोनि प्रत्यक्षाणि । अतीन्द्रियवृत्तीन्यतीन्द्रियाणि । संयोगेन नोदना- स्येनायं कर्म जन्यते, द्वितीयादि वेगजन्यम् । प्रथम क्रियाक्रियातो विभागः,विज्ञागात्पूर्व देशसंयोगनाशः । तत उतरदेशसंयोगोत्पतिः।

·(७८) न्यायप्रदीपे- ततः कर्मविभागयोनाशः । सर्वत्र कर्मणि मूर्त्तद्रव्यं समवायि । अ- समवायि तु कचिन्मूनयोरभिघातास्पो नोदनाख्यो वा संपोगः, क्वापि मूर्तस्यामूर्नसंयोगः । यथा-शरीरेण प्रयत्नवदात्मसँय्योगः, शरीरदमणि छापि गुरुत्वम् । एवं यथास्थलं दाववे- गावपि । आश्रयनाशादुनरसंयोगादेगादा कर्मनाशः। तच्च चक्षु- स्त्वाग्राह्यम्, इति कर्म । नित्यत्वे सत्यनेकसमवेत सामान्य, निःसामान्यत्वे सति विशेपान्यत्वे च सति समवेतं था। द्रव्यगुणकर्मसु सदाकारा प्रतीति- नुगतमेकं धर्म विनानुपना, तं धर्म सत्ताख्यं कल्पयति । एवं द्रव्यत्यादिकमप्यूह्यम् । स एव धर्मः सामान्य जातियोच्यते । तच द्विधा-परमपरं च । अधिकदेशवृत्तित्यं परसामान्यत्वम् । अल्पदेशवृत्तित्वम् अपरसामान्यत्वम्।तत्र परं व्यापकमपरं व्याप्यम्। परापरं व्यापकव्याप्यम् । तथा च सत्तापरमेव सामान्यम् । घटत्वादिकमपरमेव । द्रव्यत्वादिकन्तु परापरम् । व्याप्यव्या- पकभारश्यकाधिकरणवृत्तिजातीनामेव । यथा-घटे घटत्वपृथिवी- त्वद्रव्यत्रततानाम् । न तु भिन्नाधिकरणवृत्तीनां व्यत्वगुणवादी- नाम् । सामान्य प्रत्यक्षवृत्ति प्रत्यक्षमन्यत्राप्रत्यक्षम् । नन्वनु- गतप्रतीत्या जातिकल्पने भूतत्यमूर्तत्वादीनामपि जातिवं स्यात इति चेत् । तत्र सङ्करादेोतित्यबाधकत्वात् जातिवाचकानि च-"व्यत्रोदस्तुल्यत्वं संकरोयानवस्थितिः ॥ रूपहानिरसंबंधो धकसंग्रहः ॥” नत्र स्याश्रयनिष्ठस्याश्रयप्रतियोगिकरे- ·८ .. चतुर्थपरिच्छेदः। . (७९) दानायः, व्यक्त्यभेदः । स आकाशत्वकालत्वदिक्त्वानां जातित्वे बाधकः॥स्वभिन्नजातिसमनियतत्वं तुल्यत्वम् ।। घटत्वकलशत्या- देभिन्नजातित्वे परस्परात्यंतानावसमानाधिकरणयोधर्मयोरेकत्र समावेशः संकरः । भूतत्यमूर्तत्वादेवित्वे, आकाशे मूर्त्तत्वा- त्यन्ताभावसमानाधिकरणम्भूतत्त्वम्, मनसि च भूतत्वात्यन्तामाव- समानाधिकरणम्मूर्त्तत्वम्, तयोः पृथिव्यादिचतुष्टये समावेशात ॥ नवीनास्तु संकरस्य जावियाधकत्वं नाशीचक्रुः । अनवस्थिति- रनवस्था च सामान्यत्वादेतित्वे,रूपस्य लक्षणस्य निस्सामान्यले सतीत्यादेः स्वतो व्यावर्तकत्वस्य स्वरूपस्य या हानिर्विशेपत्वस्य जावित्वे, प्रतियोगितान्यतरसंबन्धेन समवायाभावः असम्बन्धः, समवायत्वासावत्वादेर्जावित्वे, यथा पृथिव्यादो गुणकर्मणोः स मवायेन वृत्तिस्तत्र गुणकर्मणी समवायस्य प्रतियोगिनी, पृथिव्या- दिरनुयोगी । तथा च समवायप्रतियोगितया गुणकर्मणोः अनुयोगि- तया च पृथिव्यादौ तिष्ठति । एवं समवायाभावी तु वापि समयायेन न निष्ठतो नापि तत्र कश्चित्पदार्थः समवायेन तिष्ठन्यतः समयायस्य वो प्रतियोगिनायनुयोगिनी पान स्तः । इति प्रतियोगितानुयोगितान्यत- रेण समयावाभावास्योऽसम्बन्धसमवायत्वाभावत्वयोर्जातित्वे बाधकः । अत आकारात्यादिकमुपाघिरेव । स विधा सखण्डोख- पद्यश्च । बहुपदार्थपटितो धर्मः सखण्डोपाधिः।यथा-आकाशवंश- ब्दसमपायिकारणत्यमिति बहुपदार्थघंटितम् । अनिर्वचनीयो धर्मः अखण्डोपाधिः । यथा-प्रतियोगितानुयोगित्वादि । जापाधि- ·(८०) न्यायपदीपे- परिभाषा वैशेपिकमत एंव अन्यत्र धर्ममात्रम् ॥ नव्यास्तु सदा- कारानुगतप्रतीतेस्सत्ता न विपयः । किन्तु भावत्वमेवर, अत एव' सामान्यं सदिति प्रतीतिरित्याहुः । वौदास्तु अयं घटोयंघट इत्य- नुगतमतीतिर्न घटत्वरूपा जाति विपकिरोति किन्त्यतयावृत्तिम् । सा च घटभिन्नानां पटादीनां घटनिष्ठो भेदः । स चाभावरूपस्तुच्छो नातिरिक्त इत्याहुः ।। इति सामान्यम् । निःसामान्यत्वे सत्येकमात्रसमवेतः विशेषः,जन्यवृत्त्यवृत्तिपदार्थ- विभाजकोपाधिमान वा । घटादिद्वयणुकान्तानां तत्तदवययोदात परस्परं भेदः । सजातीयपरमाणूनाम् आकाशादीनाञ्च परस्परम्भे- दको विशेप एवाङ्गीकार्यः। स तु स्वत एव व्यावृत्तस्तत्र विशेषांवरा- पेक्षानास्ति । अयं परमाणुः एतत्परमाणोमिन्नः, एतद्विशेषात् । एवं विशेपो द्रव्यादिपदार्थादिशेपान्तराम स्वस्यापि स्वत एव व्याव- "कः । विशेषः द्रव्यादिभिन्नः, विशेषात् । एतद्विशेषः तदिशेपा- दियने, एतद्विशेषात् । स चानन्तो नित्यद्रव्येषु समयायेन तिष्ठति। नित्यः अतीन्द्रियश्च । तत्सिदिश्च परमाणुभेदः । किश्चिशिक्षा- प्यः, भेदत्वात्, कपालभेदज्ञाप्यपटभेदवत् इत्यनुमानम् ॥ आका- शनिष्ठा या शब्दममवायिकारणता सा किश्चिदविच्छिन्ना कारण- वात्वात, दण्डनिष्ठकारणतावत् इत्पनुमानादा । नित्यद्रव्याणा- मेर स्वतो व्यावकत्वानीकारेण विशेषपदार्थान्यदर्शनकारनाङ्गी- कृतः । अत एव एतदङ्गोकर्नृणां वैशेपिफसज्ञा ॥ इति विशेष ।

·चतुर्थपरिच्छेदः। (८१) : नित्यः सम्बन्धः समवायः,न चात्यन्ताभावस्वरूपसंबन्धेन भूत- लादौ तिष्ठति नित्यश्च स्वरूपसम्बन्धश्चात्यन्ताभावरूप इति तत्राति- व्याप्तिरिति वाच्यम,मुख्यसम्बन्धस्यैव महणावासम्बन्धिभिन्नत्वे सति सम्बन्ध्याश्रितः सम्बन्धः इति तल्लक्षणात् । वाहशसम्बन्धश्च संयोगः समवायो वा । अन्ये तु कालिकदैशिकविशेषणचायिशेप्चताप्रतियो- गितानुयोगिताधारताधेयताविषयतादयः स्वरूपसम्बन्धाः सम्ब- धियो भिन्ना न भवन्ति । केचित्सम्बन्धाः प्रतियोगिरूपाः, केप्य- नुयोगिरूपाः । तत्र सन्बन्धशब्दो गौणः । यस्य वस्तुनो यस्मिन्नधि- करणे सम्बन्धः, तद्वस्तु तस्य सम्बन्धस्य प्रतियोगि, अधिकरण- ञ्चानुयोगि । एवञ्च घटात्यन्ताभावः विशेपणताख्यस्वरूपसम्ब- न्येन भूतले तिष्ठतीति तस्य सम्बन्धस्य भूतलमनुयोगि, अत्यन्ताभावः प्रतियोगी, सम्बन्धोप्यत्यन्ताभावरूप एवेति नातिव्याप्तिः । अयुतसिद्धयोः सम्बन्धः समवायः । ययोईयोर्मध्ये एकमविनश्यदपराश्रितमेवावतिष्ठते तावयुतसिद्धौ। तो अवयवावयविनौ,गुणगुणिनी,क्रियाक्रियावन्ती, जातिव्यनी, नित्य- द्रव्यविशेपौ चेतिासमवायश्च विशेपणताख्यस्वरूपसम्बन्धेन द्रव्यादि- पञ्चसु तिष्ठति एकच, प्राचाम्मते समवायत्यैकत्वेपि रूपाभावान- वायौ रूपवचाबुद्धिः। स च नित्यः। तत्र इह कपाले घटसमवाय इति प्रत्यक्षम्प्रमाणम्प्राञ्च आहुः ॥ नव्यास्तु स न प्रत्यक्षः किन्त्वनुमे- यः । तथाहि विशिष्टज्ञाने प्रकारविशेष्यसंसर्गा अवश्यं भवन्ति । प्रकारत्वम्भासमानवैशिष्ट्यप्रतियोगित्वम्, विशेष्यत्वन्तदनुयोगि- ·" (८२) न्यायप्रदीप- लमेते विषयताविशेपो वैशिष्टयञ्च सम्बन्धः। प्रकारो विशेषणमिति पर्यायौं । एवञ्च रुपी घट इति विशिष्टबुद्धिः, विशेषणविशेष्यसम्ब- न्धविषया, विशिष्टयुचित्ताव, दण्डी पुरुष इति विशिष्ट दिवत् इन्यनुमानम् समवाये प्रमाणाम् इत्याहुः । तत्र द्रव्ययोरेव संयोग इति नियमेन संयोगवाधात् समवायसिदिः॥ मीमांसकास्तु अयुतसिद्धयोरपि स्वरूपसम्बन्धमेवाङ्गीचकुः । अविशिष्टव्यावृनबि- शिष्टशीनियामको वृत्तिनियामक सम्बन्धः, यथा घटवद्धृतलमित्या- दौ घटभूतलयोः संयोगः । वृत्तिनियामकसन्यन्धाश्य-संयोगसमवाय- सरूपकालिकदेशिकविशेषणतादयः,एतदतिरिक्तास्तु वृत्त्यनियामका बोध्याःगते च गगनादिसंयोगाइलिद्रयसंयोगविषयत्वविपयित्वानुयो- गित्वप्रतियोगित्वनिरूपकत्यनिरूप्यत्वतादाम्यादयोऽनन्ता एव ।स्वर- पसंबन्धः सम्बन्धान्तरेण विशिष्टप्रतीतिजननायोग्यत्वम्, यथा- भूतले घटो नास्तीत्यादौ पटाभावादेर्भूनलेन सम्बन्धः । से द्विविधा-केवलरूपः विशेषणता चेति । तत्रायो भाषाभावान्य- तहतियोगिकः द्वितीयग्निविधः-दैशिकविशेषणता,दिवृतविशेषणता काठिकविरोपणता चेवितित्रायश्वाभावनाप्रतियोगिकः। द्वितीय- तृतीयौ तु दिकालानुयोगिकी जन्यमात्रप्रतियोगिको च, इमावेष सर्वाधारताप्रयोजकसम्बन्धी गीयते ॥ इति समवायः। निपेयमुसप्रतीतिविपयः अभावः । सम्बन्धसादृश्यादिभिन्नत्वे सति प्रतियोगिज्ञानाधीनतानविपयो वा । अभावत्वमसण्डोपाधि- रिति केचित् । एवं धंसत्यादिकमपि । अभावो विधा-संसर्गाभावः ·चतुर्थपरिच्छेदः। (८३) अन्योन्याभावश्च । संसर्गाभावविधा-पागनावः, प्रध्वंसामावः,अत्य- न्ताभावः । प्राचाम्मते सामयिकाभावश्चतुर्थोपि । अन्यो- न्याभाव एकविध एव । अन्योन्याभावभिन्नोऽभावः सं- सर्गाभावः। विनाश्यभावः प्रागभावः प्रतियोगिजनकाभावो या। स्वप्रतियोगिसमवायिकारणवृत्तिः, कारणसामग्रीसमवधानम्मा- गभावनाशहेतुः । कार्योत्पत्तिममय एव भागभावनाशः । सामग्री- सत्त्वे उत्पन्नस्य पुनरुत्पत्तिभयात्मागभावांगीकारः । इह कपाले घटो भविष्यतीति प्रतीतिरपि मानम् । नव्यास्तु घटो भविष्यतीति प्रवीतिन प्रागभा विषयीकरोत्यपि तु घटस्योत्तरकालवृत्चित्वम् । नाप्युत्पन्नस्य पुनरुत्पत्तिः शंझ्या, अवययेषु समवायेन वर्चमानो घटो घटान्तरोत्सत्तिप्रतिबन्धक इत्यंगीकारात् इत्याहुः ॥ उत्प- तिमान् अभावः प्रध्वंसाभावः । उत्पत्तिमान् अनन्तश्च । प्रध्वंसा- भावे मानन्तु घटादिनाशानन्तरं कपालादौ इह घटो ध्वस्त इति प्रतीतिरेवाननु प्रागभावस्थानादित्वम्,ध्वंसस्य चानन्तत्वन्न स्वीकि- येत चेत्को दोप इति चेत्, तर्हि प्रागभावस्य प्रागभावान्तरं ध्वं- सस्य च धंसान्तरमङ्गीकार्य स्यात्।तथा च प्रागभावप्रागभावकाले ध्वंसध्वंसकाले च प्रतियोग्युन्मजनापत्तिः स्यात् । धसमागभावान- धिकरणकालस्य प्रतियोग्यधिकरणत्वनियमात् ॥ नित्यः संसर्गा- भावोऽत्यन्तभावः । यथा-पायौ रूपाभावः, स च नित्यः प्रति- योगिपागभावभंसाधिकरणे न तिष्ठति, श्यामघटे रक्तो नास्ति रने श्यामो नास्तीति प्रतीतिः प्रागभावं ध्वस चावगाहते न ·(८४) न्यायपदीपे- तु तदत्यन्ताभावं, तेन सह तयोविरोधात् । नव्यास्तु विरोधे माना भावात्तत्रात्यन्ताभावोऽस्तीत्याहुः ॥ उत्पत्निविनाशवानभावः साम- यिकाभावः । यथा-भूतले घटायभावः, स च मूर्तीनामेव भाति । नव्यास्तु तनाप्यत्यन्ताभाव एवास्तीति सामयिकाभावो नाङ्गी- कार्यः। यत्र घटादिकमपसारित पुनरानीतं च तत्र घटकालस्य संबन्धाघटकत्वान्न तदत्यन्ताभावबुद्धिः । तत्तत्कालीनन्तत्तद्भूतला- दिकमेव तत्तदभावाना सम्बन्धः ॥ तादात्म्यसम्बन्धावच्छिन्नपति- योगिताकोऽभावः अन्योन्याभावः । अयमेव भेद उच्यते। यथा- घट. पटो न, स च नित्यः ॥ अत्यन्ताभावान्योन्याभावी विशेषा- भावसामान्याभावभेदात्मत्येकन्दिविधौ।तत्र भूतले सत्यपि पीतघटे नील घटो नास्तीति विशेषात्यन्ताभाव.पीतघटो नीलपटो नेवि विशेपान्योन्याभावः । घटशून्यदेशे च भूतले घटो नास्तीति सामान्यात्यन्ताभाव-भूवल घटोनेति मामान्यान्योन्याभावः। सामान्याभावविशेषाभावौ च मिथो भिन्नावेव, अन्यथा पीतघटवति भूतले घटो नास्तीति प्रतीत्यापनिः। उनी अभापी व्यासज्य- तिधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्ववदन्यभेदात्प्रत्येकन्दिविधौ । आधः भूतले घटपटौ न इत्यत्र अत्यन्ताभावः । घगेन घटपटी इत्यनान्योन्याभावश्च, द्वित्वधर्मारच्छिन्नप्रतियोगिताका, अयमेवोभयाभावः उच्यते । अन्त्यः भृतले घो नास्ति भूतलन्न घटः इति घटत्वावच्छिन्नप्रतियोगितामः । एवम्प्र- तियोगितारच्छेदकारोप्यसंसर्गभेदादेकपतियोगियोरप्यत्यन्ताभावा- ·, तुर्थपरिच्छेदः । (८५) न्योन्याभावयोर्वहुत्वम् । केवलदेवदत्ताभावाद्दण्ड्यभाव इति प्रतीत्या विशिष्टाभावोऽतिरिक्तः । एवम् एकसत्वेपि द्वौ न स्त इति प्रतीत्या द्वित्वावच्छिन्नाभावः, संयोगेन घटवति समवायेन घटा- भावः, सम्बन्धावच्छिन्नाभावः, घटत्वेन पटो नास्तीति व्यधिकरण- धर्मावच्छिन्नाभावः ॥ अनावोधिकरणात्मक इति मीमांसकास्वन्न जले गन्धाभावस्य जलरूपवया प्रत्यक्षानुपपत्तेः, घाणस्य जलायाह- कत्वात् । यदि तु तब इन्द्रियान्तरेणाधिकरणत्वाभिमते ज्ञावे गन्धादिप्रत्यक्षानुसत्तिरेव भवति न त्वायत्वाशिमवगन्धाभावा- दिविपकम्भिन्नज्ञानम्, इत्यनुभवान्नामावस्यातिरिक्तत्वम्, शब्दप्रयोगमात्रकल्पिताधेयत्वादिमात्रेण पदार्थान्तरकल्पनाया अन्याम्पत्वात्, यथा साधर्म्यवेधर्म्यनिरूपणादौ पदार्थविभाजक- सामान्यत्वादिभिर्व्यवहरन्त आधाराधेयभावादि कल्पयन्तश्च तार्किका भपि तेपामतिरिक्तत्वनाङ्गीकुर्वन्ति, तथा अभावोप्यतिरिक्तो नाङ्गी- कार्य, वैशेषिकसूत्रप्वप्यभावगणना नास्तीति उद्भाव्यते तर्हि समाधानान्तरमन्येप्यम् । अभावाभावो भाव एव, वंस- पागमावस्वसश्य प्रतियोग्येवेवि प्राञ्चः । अभावाभावोऽतिरिक्तः, सदभावश्च प्रथमाभावरूप इति तु नव्याः । इति सर्वेऽपि पदार्था व्याख्याताः । अन्येपाम्मतान्तरमसिद्धानामप्येतेष्वेवान्तर्भावात् । तुवातभहमतानुयायिनस्तोतातिकास्तु बन्यादयश्चत्वार एव पदार्था इत्याहुः । गुरवस्तु संख्यासमवायसादृश्यशनयो द्रव्यादिचतुष्कञ्च इत्यहावाहुः ॥ वयादिसत्त्वेपि मण्यादिना दाहप्रतिबन्धादुत्तेजके ·न्यायपदीपे- मण्यपसारणे वा दाहोत्पादात्तदनुकूलां वह्नयादो शक्ति कल्पयन्ति उत्तेजकानावविशिष्टप्रतिबन्धकामावस्यापि कार्यम्प्रति हेतुत्वेन प्रति- बन्धकसमवधानस्थले कारणाभावादेव न कार्योत्पादस्तस्मादति- रिक्ता शक्तिर्न कल्प्या, कारणत्वस्यैव शक्तिपदार्थत्वात् । प्रति- बन्धकत्वं न कार्यानुकुलधर्मविघटकत्वमपि तु कारणीभूताभावप्रतियो- गित्वम् । प्रतिवन्धककोटिप्रविष्टाभावप्रतियोगित्यमुत्तेजकत्वम् ॥ सादृश्यमपि न पदार्थान्तरम, तच्च तदिन्नत्वे सति तद्गतभूयोधर्मवत्त्व- म् ,वस्य च धर्मस्य द्रव्यादिप्ववान्तावात् ।एवं शुद्धिस्वत्ववैशिष्टय- कारणत्वकार्यत्वादिकमपि न पदार्थान्तरम् । विस्तरभयाच न मपञ्चः लतः ॥ इति न्यायप्रदीपे कर्मसामान्यविशेपसमायानावनि- रूपणं चतुर्थः परिच्छेदः ॥ ४॥ अथ साधर्म्यवैवर्गामकिया। तत्र समानो धर्मः माधर्म्यम्, विरुद्धो धमा वैधर्म्यम् । ययेषां साधये तनदन्येषां चैधर्म्यम् । सर्वेपाम्पदा- नामओयत्वप्रमेयत्वाभिधेयत्वाऽस्वित्यानि,एतानि कस्यापि वैधा- णि न सन्तिाव्यादिपण्णाम्भावत्वं, तच समवायेकार्थममयायान्य- तरमम्बन्धेन सत्तावत्त्वम्, एतचाभावम्य वैधर्म्यमेवमपि धर्मे बोध्यम् । व्यादिपञ्चानामनेकत्वविशिष्टभावत्वं समवायेन सम्बन्धि- त्वचाम्पादिचतुर्णी समोतसमयेतवृनिपदार्यविभाजकताधिमत्वम् । द्रव्यादित्रयाणांसनावावमागुणादिपण्णांनिर्गुणत्यनिष्क्रियत्वञ्चतच गुणानिधर्मरत्वं कर्मवदनिपदार्यविभाजकोपापितध,मामान्या- दिचतुर्णा मामान्पहीनत्वम् । गुणकर्मणोः अममायित्यन्तच ·पञ्चमपरिच्छेदः। (८७), असमवाधिकारणवृचिसत्ताभिन्नजातिमत्त्वम्। द्रव्यगुणयोः नित्यानि- त्योपयवृत्तिसनाभिन्नजातिमत्वम् । नित्यद्रव्यभिन्नानामाभितत्यम् । 'तच्च समवायादिना वृत्तिमत्त्वम् ।। अथ व्याणां साधर्म्यम् ॥ पृथिव्यादिनवानां द्रव्यसं, गुणवत्त्वं समयायिकारणत्यञ्चानित्य- व्याणामवृत्तित्वम् । पृथिव्यादिचतुर्णाम्मनसश्च मूर्नत्वम्, तच परि- च्छिन्नपारमाणयत्त्वम क्रियायत्त्वं वेगवत्त्वम्परत्वर- त्वमपरत्ववत्वञ्च । सादिचतुर्णा विभुत्वम, तच्च सर्वमूर्त्तव्यसं- योगित्वम्परममहत्पारमाणवत्वञ्च । पृथिव्यादिपञ्चानाम्भूतत्वम्, तब बहिरिन्द्रयग्राह्यविशेषगुणवत्तम् । आत्मावृत्तिविशेषगुणवत्वं वा । पृथिव्यादिपञ्चानामात्मनाञ्च विशेषगुणवत्वम् । पृथिव्यादि- चतुर्णा स्पर्शवत्वं द्रव्यममवायिकारणत्वञ्च, तच्च द्रव्यसमवायि- कारणवृत्चिद्रव्यत्वव्याप्यजातिमत्त्वम् । पृथिव्यादित्रयाणां रूपयत्त्व- न्द्रवत्ववत्वं बहिरिन्द्रियजन्यप्रत्यक्षविपयद्रव्यत्वञ्च पृथवीजलयोर्गुरु- त्वयत्त्वं रसवत्त्वञ्च, पृथिवीतेजसोः नैमित्तकद्रवत्यवत्त्वम् । अकाशजोपयोः अन्याप्यवृनिविशेषगुणवत्वं क्षणिकविशेषगुणव- त्वञ्च । स्वात्यन्ताभावनमानाधिकरणत्वमव्याप्यवृत्तित्वम्।तृतीय- क्षणवृत्तिध्वंसप्रतियोगित्वं क्षणिकत्वम् । योग्यविभुविशेषगुणानां 'स्वोत्तरवृत्तिस्वममानाधिकरणयोग्यविभुविशेषगुणनाश्यत्वात् ।। अथ गुणानां साधर्म्यम्। सर्वेषां गुणानां द्रव्याश्रितत्वनिर्गुणत्वनिष्क्रियत्वं गुणत्यजातिमत्त्वञ्च। रुपादिचतुर्णाम्परत्वादिपश्चानां वेगस्थितिस्थापकयोश्च मूर्तवृनिगुण-

·(८८.) न्यायमदीपे-
सं, शब्दादिनवानां भावनायाश्च अमूर्तवृत्तिगुणत्वम् । संन्यादि-
पश्चानाम्मू मूर्तोनियवृत्तिगुणत्वम् । संयोगविभागवित्वादिसंख्यादि-
पृथक्त्वादिपृथक्त्यानामनेकवृत्तिगुणत्वमन्षेपामेकवृत्तिगुणात्वम् ।रू-
पादिचतुर्णा सांसिद्धिकद्रवत्वस्य स्नेहादिदशानां भावनायाश्च विशे-
पगुणत्वम् । शेषाणां सामान्यगुणत्वम् । रूपादिचतुर्णी शब्दस्य च
पायैकैकेत्रियग्राह्यगुणत्वम् । संस्पादिसमानान्द्रवत्वलेहवेगानां च
दीन्द्रियग्राह्यत्वम् । वृद्धयादिपण्णाम्मनोग्राह्यगुणत्वम् । अनुहवानां
रूपादिचतुर्णा गुरुत्वजीवनयोनियत्ननिर्विकल्पकमत्यक्षधर्माधर्मस्थि-
तिस्थापकभावनानां च अतीन्द्रियत्वम् । अपाकजरूपादिचतुष्का-
ध्यमपरिमाणैकत्वेकपृथक्त्यगुरुत्वसासिदिकद्रवत्वन्नेहवेगस्थितिस्था-
पकानां कारणगुणोलनत्वम् । तच्च स्वाभयनमवायिमात्रसम-
येतस्वमजातीयगुणजन्यत्वम्, शब्दादिनवानाम्भावनायाश्चाऽकारणगु-
गोलन्नत्वम् । पाकजरूपादिचाकममित्तिकद्रवत्वदित्वादिसंन्यादि-
पृथक्त्वादिपृथक्वसंयोगादिचतुष्काणामनुभयगुणत्वम्। संयोगविना-
गवेगानांकमजत्यम्।रूपादिधतष्ककत्वपरिमाणेकपृथक्त्वसिद्धिक-
द्रदत्वन्नेहरादस्थितिस्थापकानामममयायित्वम्।बुद्धयादीनामात्मवि-
रोपगुणानां निमित्त कारगत्वम् । उष्णस्पर्शमयोगविभागगुरुत्व-
द्रवत्यवेगानामुभयविषकारणत्वम् । संयोगविभागशब्दादीनाम-
व्याप्यवृतिगृणत्वम् । बुद्धीच्छाप्रयत्नदेपभावनानां सवि-
पयत्वम् । गन्धसंयोगादिचतुष्कराब्दसुखदुःखदेपधर्मादित्रयाणामनि-
त्यत्वम्, शेपाणां नित्यानित्यवृत्तिगुणविभाजकोपाधिमत्त्वमिति ॥
इति न्यायमदीपे साधववनिरूपणं पञ्चमपरिच्छेदः ॥५॥

·पष्ठपरिच्छेदः। बुद्धिद्धिवा-नित्यानित्या चातत्र नित्या ईश्वरस्य,अनित्या जीवस्या जीवबुद्धिराप विधा-अनुभवः स्मृतिश्चा स्मृतिभिन्नज्ञानमनुभवः। स द्विधा-यथायिथार्थश्चातद्वति वत्प्रकारकानुभवः यथार्थानुभवः। तविशेष्पकत्तत्मकारक इत्यर्थः । अयमेव प्रमोच्यते । यथा अयं घट इति अनुभवः घटत्ववटविशेष्यको घटत्वप्रकारकश्या तदभावयति तत्तकारकानुनयः अयथार्थानुभवः । यथा शुक्तापिद रजतम् । यथार्थानुवश्चतुर्विधः । प्रत्यक्षोपमित्युपमिविशाम्दभेदात्- प्रथमस्य प्रत्यक्षत्यकथनादनुमित्यादीनां परोक्षत्यमुक्त भवति । न च पर्वतो वल्लिमानित्यनुमितेः पर्वतांश, उपमिते- ययायंशे, दशमस्त्वमसीत्यादी शाब्दस्य पुरुषांश च सन्नि- रुष्टविषयेपि परोक्षसं स्यादिति वाच्यम् । इष्टापत्तेः । तत्र हि पर्वतादिप्रत्यक्षं चक्षुरादिजन्याम्मन्नमे। अनुमित्यादौ तु पर्वतायरोषि परोक्षत्वमेवेति ।। प्रमाकरणम्प्रमाणम्, तदपि चतुषिधम्-प्रत्यक्षा- नुमानोपमानशब्दोदात् । व्यापारवदसाधारणं कारणं करणम् । यथा-परस्य दण्डादि । अरण्यस्थदण्डेपि स्वरूपयोग्यत्वसत्तात्मा- मान्यषटकारणत्यनिर्वाहः । वजन्यत्वे सति तजन्यजनको व्याया- यं जनपिलेर यत्य यजनकत्वं स तस्य व्यापारः । यथा- दण्डादेमणादिः । अनन्पयासिद्धकार्यनियतपूर्वमृत्ति कारणम् । अपश्यानानिपतपूर्तिन एवं कार्यममाये तदिन्नमन्यथासिद्धम् एतेनैव दण्डपदण्हरूषाकाराकुटालपितृरासमादीनां संग्रहाद् ग्रंथान्तरे ।

·(९०) न्यायपदीपे- विन्यान्प्रितिपादनं शिष्य पीवैशयार्थम् । न च दण्डत्वादेःकारणवं दण्डादेश्वान्यथासिद्धखमस्त लायेन दण्डादेरेवावश्यक्लमत्वात । लाइव त्रिरा शरीरोपस्थितिसमन्धमतभेदात् । आद्यम्प्रत्यक्षेऽनेक- दन्यसमवेतत्वापेक्षया महत्वे, द्वितीयम्माकजगन्ये, सूपमागभावापेक्षया गरमागभावेतृतीय घरे, दण्डत्यापेक्षा दण्डे। एवमेव गौरवमपि त्रि- विषम, लापमविपरीतश्चोदाहरणम् इत्यलम्।।प्रागभापप्रतियोगिकार्य कारणन्निपा-समनाम्यसमवायिनिमित्तभेदात् । यत्समवेत कार्यमु- स्पयते तत्समवायिकारणम् । यथा-तन्तवः परस्य पश्च स्वर- पादेः । समवायस्वममगायिसमवायान्यतरसम्बन्धेन समवायिकारणे प्रत्यासन्नत्वे सति ज्ञानादिभिन्नत्वे सति कारणमसमवायिकारणम् । यथा-तन्तुमंयोगः परस्य, तन्तुरूपं पररूपस्याविशेषलक्षणश्च-पटमम- वायिकारणे समवायमम्मन्येन प्रत्यामन्नत्वे सति तुरीतमयोगादि- भिन्नत्वे सति परकारण पासमवायिकारणम् ॥ तदुभयभिन्न कारण. निमित्तकारणम् । यथा-दण्डादि घरस्य । इदश्च कारणत्रयम्भा- वकार्यस्यैव । अभावस्य निमिनमानम् ॥ पुनः कारणन्दिधा-। साधारणममा गरगञ्च । कार्यत्वावन्छिन्नकार्यतानिरूपितकारणता- शालि साधारणकारणम् । यथा-कार्यमात्रे ईरादयः। ते च- ईश्वरस्तज्ज्ञानेच्छाम्तयः अदृष्टप्रतिवन्यजानी चेति । दिवाल- भागभानाअपि । कार्यत्वाविरिनविच्छिनकार्यतानिरूपितारण- वाशालि असाधारणकारणम् ॥ पुनरपि कारणन्दिशा सा-फलोपा- गक स्वरुपयोग्यच । अयवहितपूर्ववृत्तिमम्मन्न फलविगिर- ·पष्ठपरिच्छेदः। मायम् । कारणतावच्छेदकधर्मवद्वितीयम् । प्रत्यक्षप्रमाकरणम्प्र- त्यक्षप्रमाणम्, तत्चेन्द्रियमेव । तच्चान्तरम्बाह्यं चेति द्विधा--मन आन्तरम्,चक्षुरादि वाह्यम्।पुनरपि विधा । तव चक्षुस्त्वमनोरूपं द्रव्यग्राइक, प्राणादि द्रव्याग्राहकम् ॥ इन्द्रियार्थसन्निकर्पजन्य- ज्ञानम्प्रत्यक्षम्, ईश्वरनिष्ठात्यक्षस्याजन्यत्वात्तत्साधारणलक्षणन्तु ज्ञानाकरणकज्ञानत्वम् । प्रत्यक्षज्ञानमपि द्विधा-नित्यमनित्यं च । ईश्वरस्य नित्यं, जीवस्यानित्यम् । तदपि पड्विवमू-याणजरासनचा- क्षुपस्पार्शनोत्रमानसभेदात् । पुनः प्रत्यक्षं विविधम्-निर्विकल्प- कसविकल्पकोदात् । प्रकारतायनिरूपकज्ञानं निर्विकल्पकम् । प्रकारवानिरूपकज्ञानं सविकल्पकम् । अयं घट इति विशिष्ट- ज्ञानं विशेषणज्ञानपूर्वकम्, विशिष्टज्ञानवाद्दण्डीति ज्ञानयत, इति निर्विकल्प मानम्। तस्यापि सविकल्पकत्वेऽनवस्था । तच्च निर्विकल्प- कन्न प्रत्यक्षम् । तथाहि-वैशिष्टयानवगाहिज्ञानस्य प्रत्यक्षन सम्भ- वति, घटमहं जानामीति प्रत्यये आत्मनि ज्ञान प्रकारः, ज्ञाने घटा, घटे घटत्वम्, प्रकार एप विशेषणमुच्यते घटघटत्वे इति निर्विकल्पे- घटत्यादिकं न भकारस्तेन तद्विशिष्टघटादिवैशिष्ट्यभानन्तत्र न सम्भ- यति । एकस्मिन्नेव घटे अयं घटा इयं पृथवी, इदन्द्रव्यम् इति विल- क्षणतायां घटत्वपृथिवीवद्रव्यत्वरूपविशेषणज्ञानानामेव कारण- ताऽतो विशिष्टज्ञाने विशेषणज्ञानस्य कारणता तदेव निर्विकल्पम् ॥ पुनः प्रत्यक्ष विधा-लौकिकमलौकिक च । लौकिकसन्निकर्पजन्य प्रत्पर्श लौकिकम्।अलौकिकसन्निकर्षजन्यम्प्रत्यक्षम् अलौकिकम् . - ·(९२) न्यायप्रदीपे- प्रत्यक्षहेतुरिन्द्रियार्थपोलौकिकसन्निकर्षः पहिधः-संपोगः १, संयु- क्समवायः २, संयुक्तसमवेतसमवायः ३, समवायः ४, समवेत- समवायः ५, विशेपणता च ६। तत्र द्रव्यग्रहे विपयेन्द्रिययोः संयोगः । व्यसमक्वे द्रव्यत्वगुणादेर्यहे संयुक्तसमवायः । इन्द्रियसंयुक्त द्रव्यं द्रव्यत्वादेः समवायात् । द्रव्यसमवेत- समवेतगुणत्वकर्मत्वादेहे संयुक्तसमवेतसमवायः । शब्दाहे समवायः । श्रोत्रस्याकाशरूपत्वात्, तत्र च शब्दस्य समवायात् । शब्दत्वादेर्महे समवेतसमवायः । समवायस्याभावस्य च रहे विशेषणता, चक्षुःसंयुक्त भूतले घटाभावस्य विशेषणतया वृत्तेः । एवञ्चक्षुःसंयुक्ते घटे रूपसमवायस्य विशेषणतया वृत्तिः । भूतले घटाभायः संयुक्तविशेपणतया, संख्यादो रूपायभावः संयुक्तसम- वैतविशेषणतया, शब्दाभावः श्रोत्रावच्छिन्नविशेषणतया गृह्यते इत्याया विशेषणता नानाविधापि विशेषणतात्वेनेकविधैव गण्यते । नन्येवं संयुक्तसमवायादिचतुस्कस्थानेपि समवाय एवोच्यताम् । इष्टत्वात्माचामनुरोधात्पृथगुक्तिः केचित्तु दूरवृक्षादेह स्वत्वप्रतीतेपार माणग्रहे इन्द्रियावयव्यर्थावयविनोरिन्द्रियाक्यवार्थावयवयोरिन्द्रियाव यपवियवयोरिन्द्रियावयवार्थावपविनोश्च संयोग इति सन्निकर्पच- तुष्टयमाधिक कारणमाहुः दूरत्वदोपादेव द्वस्वत्वातीतिरिति नव्या जीवात्मनो महत्त्वमेकत्वञ्च न प्रत्यक्षविपय इति केचित्, अस्ती- त्येके । चाक्षुपप्रत्यक्षे चालोकसंयोगोपि हेतुः । चक्षुपस्तैजसत्यने दीपप्रभाया इवातिशयवेगवशाबस्तुना संयोगस्वतः प्रत्यक्षम् ।

·पष्टपरिच्छेदः । " शासाचन्द्रयोरपि क्रमेणेन ग्रहः । युगपद्गृहस्तु धम एप, स्वच्छ- व्यस्य तेजो प्रतिपन्यकत्वादपनेत्रादिव्यवपानेपि वस्तुग्रहः । उपनेत्रादिशक्त्या च वस्तुनो महत्त्वनिकटगत्वादिमानम्, दर्पणादौ मुखादिक्षानं च, दर्पणगतचापः परावृत्त्या स्वमुखस्येद ग्रहात । दर्पगगतत्वेन सम्मुखत्वेन सूक्ष्मत्वेन महत्त्वेन च दोपवशान्दानम् । अभावप्रत्यक्षे च अत्र यदि प्रतियोगी स्याद तदा उपलत्येत इत्याकारकतर्कसहकतपातयोग्युपलम्भाभावः योग्यानुपलब्धिः, सापि कारणम् । तत्सहस्तेनेन्द्रियेणैवाभा- वज्ञानोपपनौ भट्टाभिमतानुपलब्धेः करणत्वन्नापेक्षणीयम् । अधि- करणज्ञानार्थमिन्द्रियं त्यावश्यकमेव इति॥प्रत्यासत्तिसज्ञोऽलौकिक- सन्निकर्पस्तु आद्यः सामान्यलक्षणः । स च इन्द्रियस पद्धविशेष्य- कज्ञाने प्रकारीभृतः । अयं घट इत्यादिलौकिकप्रत्यक्षे घटत्वादिः, - इदं रजवमित्यादावपीन्द्रियसंपदास्यादिविशेप्यके ज्ञाने रजतत्वा- दिः। तदनन्तरन्तेन सन्निकण सर्वचटविषयक सरजतविपयक- श्व प्रत्यक्षमापते। द्वितीयश्च ज्ञानलक्षणः । स च सुरभिनदन- मित्यन सौरभाशे सौरभस्मरणरूपः, तत्र प्राणसन्निकर्पाभावात् । यत्र युक्तयोगिनो योगज पर्मेण प्रथमप्रत्यासत्त्या युजानस्य चि- न्ताविशेषसहस्तद्वितीयप्रत्यासत्याखिलपदार्थज्ञान जायवे, स शास्त्रप्रामाण्यागीकार्यों योगजस्तृतीयोप्युच्यते ॥ इति प्रपनम् । अनृमितिकरणमनुमानम् । पपतो यह्निमानित्यनुमिती मो य- हिन्याप्य इति व्यानिज्ञानं करणम् । तदेवानुमानम् । परामर्श- ·। (९४) न्यायपदीपे- जन्यज्ञानमनुमितिः । व्याप्तिविषयकपक्षधर्मताज्ञानं । परामर्शः । यथा-वहिव्याप्पधुमवान्पर्वतः। व्यामिविशिष्पक्षधर्मनाविशिष्टहेतुः लिंगम् । यथा--धूमः अयमेव हेतुः साधनं चोच्यते । अत्रायं क- मः-देव महानसादो धूमे वह्नतिर्गहीवा पश्चात्स कापि पर्वतादी धूमं दृष्ट्वा धूमो वह्निव्याप्य इति व्याप्तिं स्मरति, ततो वह्निव्याय- धूमयानयं पर्वत इति परामख्यिज्ञानम्भवति । तदनन्तरम्पर्यतो चह्निमानित्यनुमितिरुत्पद्यते ॥ प्राचां लिङ्गपरामर्श एवानुमितिकर- णम् ॥ नव्यानां व्याविज्ञानं करणम्परामर्शो व्यापारः । हेतुसमा- माधिकरणात्यंताभावापतियोगिसाध्यसामानाधिकरण्यमन्वयव्या- प्तिः । यया-यत्र धूमस्तत्रामिः ॥ साध्याभावव्यापकीभूतामाव- प्रतियोगित्वं व्यतिरेकव्याप्तिः। यथा-यत्र वह्नयभावस्वत्र धूमाभावः "व्याप्यव्यापकभावो हि भावयोर्यादगिम्यते।तयोरभावयोस्तस्माद्विप- रीतःप्रतीयते॥अन्वये साधनं व्याप्यं साध्यं व्यापकमिप्यते।साध्याभा- योन्यथाव्याप्यो व्यापकःसाधनात्ययः॥"सन्दिग्धसाध्यवत्त्वं पक्षता अत्र मते पक्षे साध्यनिश्चयेऽनुमित्सासत्वेपि नानुमितिःसिपाधयिषा- विरहविशिष्टसियभावः पक्षता इति मते तु सिद्धेः प्रतिबन्धक- वेपि उत्तेजकसिपाधयिपासन्मातद्विरहविशिष्टसिध्यभावेन विशिष्टा- भावात्तत्राप्यनुमितिर्भवत्येव । परन्तु पक्षतावच्छेदकसामामाना- धिकरण्येन साध्यसिद्धावपि तदवच्छेदनानुमितिदर्शनात् पक्षतावच्छेकापच्छेदेन सिदिरेव प्रतिबन्धिका पक्षतावच्छे- दकसामानाधिकरण्येनानुमितिम्प्रति तु सिदिमात्र विरोधि, पक्षता ·पप्पपरिच्छेदः। श्रयः पक्षः । यथा-पर्वतः । निश्चितसाध्यवान् सपक्षः । यथा-महानसः । निश्चित्साध्याभाक्यान् विपक्षः । यथा-हृदः । यस्य महानसादौ बहुशः, यत्र धूमस्तत्र वह्निरिति साहचर्यदर्शन- म्भवति तस्य धूमो वह्निव्याप्य इति व्याप्तियहो भवति । साहचर्य- दर्शनं च व्यभिचारज्ञानविरहसहकृतं बोध्यम् । तेन पार्थिवत्वलोह- लेख्यत्यादी न पानिमहाबजे व्यभिचारात । व्यभिचारज्ञानं दिविधम्-निश्चयः शंका च । तदभावश्च क्वचिद्भूमामिव्याप्तिग्रहे कार्यकारणभावसंगप्रसंगरूपात्तात्, कचिरस्वत एव । पर्वतादौ तु धमत्ववाहित्वरूपसामान्यलक्षणप्रत्यासत्या सकलधुमानिज्ञाने तया- प्तिग्रहः ॥अनुमानं विवा-स्वार्थ परार्थश्च । तत्र न्यायाप्रयोज्यानुमानं स्वार्थानुमानम् । यथा-प्रागुक्तम् । परम्बोधयितुं तु न्यायप्रयो- भ्यानुमानम्परार्थानुमानम् । प्रतिज्ञादिवाक्यपञ्चकसमुदायो न्यायः। प्रतिज्ञादीनि च प्रविजाहेतूदाहरणोपनयनिगमनानि । साध्यविशिष्टपक्षयोधजनक वचनं प्रतिज्ञावाक्यम् पञ्चम्यन्तन्तृतीयान्तं वा लिंगप्रतिपादकं वचनम् हेतुवाक्यम् । च्यातिप्रतिपादकन्दृष्टान्तवचनमुदाहरणवाक्यम् । उदाहृतव्याति- विशिष्टत्येन हेतोः पक्षधर्मताप्रतिपादकवचनमुपनयवाक्यम् । पर्छ साध्यस्पायाधितत्वमतिपादकं वचनम् निगमनवाक्यम् । पर्वतो व- हिमानिति प्रतिज्ञा। धूमवत्त्वादिति हेतुः।योयो धूमवान् ससोनिमान, यथा महानमः इत्युदाहरणम् । क्था चायम् इत्युपनयः । अयं पर्वतोपि बतिव्याप्यचमवानित्यर्थः। तस्मात्नथा इति निगमनम् । बहिव्याप्यधूमवत्त्वादयं पर्वतोपि वहिमानित्यर्थः । अनुमानवाक्य- ·(९६) न्यायप्रदीपे- कदेशत्योपचारादेतानि वाक्यान्यवयवा इत्युच्यन्ते । लिंगं त्रिवि- धम्-अन्वयव्यतिरेकि, केवलान्वयि, केवलव्पतिरेकि चेति । अन्वयेन व्यतिरेकेण च व्यानिमदन्वयव्यतिरेकि । यथा-वली साध्ये धृमवत्त्वम् । यत्र धूमस्वत्रागिरित्यन्वयव्याप्तिः । यत्र वह्नि- नास्ति न तत्र धूम इति व्यतिरेकच्याप्तिः। हृदमहानसो दृष्टान्ती अन्वयमाच्यानिक केवलान्वयि। यथा-घटोभिधेयः प्रमेयत्वात, पटवत्।अत्र प्रमेयत्याभिधेयत्वयोर्व्यतिरेकव्यानि स्ति, सर्वस्य प्र- मेयत्वादभिधेयत्वाच्च । व्यतिरेकमात्र यातिकं केवलव्यतिरोक य- था-पृथिवीनरेन्यो भिद्यते, गंधवत्त्वात् । यदितरेश्यो न भिद्यते न तदन्धवद्यथा जटम, न चेयन्तथा वस्मान्न तथेति।अत्र यट् गन्धवत वदितरभिन्नमित्यन्वयदृष्टान्तो नास्ति, पृथिवीमात्रस्य पक्षत्वात् । कोचित्त अनुमानं त्रिविधमित्युक्ता असद्विपक्षं केवलान्ययि असत्सपर्श केरलव्यतिरेक्सित्सपक्षविपक्षमयन्यन्विरेकि इत्यूचुः, पूर्ववदुदाहरणानि । साध्यसाधनयोः साहचर्यमन्वयः। तदभाषयोः साहचर्य व्यतिरेकः । तत्रान्वयन्यतिरेकि पञ्चरूपोपपन्नम् । वानि च-पक्षधर्मत्वम्, सपक्षे सत्त्वं, विपक्षाघ्यावृत्तिः, अबाधितत्वम्, अविद्यमानसत्प्रतिपक्षकत्वञ्चाकेवले अन्वयिव्यतिरेकिणीतु चनूरूपो- पपन्ने एव एकत्र विपक्षाभावेनपरत्रमपशाभावेन तवृत्त्यभावाताउदय नाचार्यमतेतुःसाध्यमिद्धये साध्यमाधनव्यानरेवापेक्षितत्वाचदभावब्या स्या तासिद्धरमामअस्याचानुकूलतानुगृहीवान्यपन्यातिकमेकमेर लिङ्गमान हितायत्त्वेन बहो गुरुत्वअन्यज्ञानाश्रयत्वेन जीवेवाऽगुत्वं ·पष्टपरिच्छेदः । (९७) अनुकूलतामावेपि कथिदनुमिमीते पूर्ववत् । शेपवत्सामान्यतो दृष्टमिति त्रिविधमनुमानं सूत्रकाराः प्राहुः । आय, कारणेन- कार्यानुमानम्, यथा-मेघेन भविष्यदृष्टेः। द्वितीयं, कार्येण कारणा- नुमानम्, यथा-धूमेन बढेः । तृतीयन्तु उभयभिन्नं, यथा-पृथवीत्येन दव्यत्वानुमानम् । अन्ये तु अन्वयव्यातिकं पूर्ववत, व्यतिरेक- व्याप्तिकं शेपवत्, उभयविधव्याप्तिकं सामान्यतो दृष्टम् इत्याहुः । वीतावीतादिभेदा ग्रन्थान्तराज्ञयाः ॥ अथ हेत्वाभासाः, तत्त्वञ्च अनुमितितत्करणान्यतरप्रतिबन्धकयथार्थज्ञानविषयत्वम् । अत्र बाधस्य ग्राह्याभावनिश्चयत्वेन सत्पतिपक्षस्य विरोधिसामग्री- पेन साक्षात्प्रतिबन्धकत्वम् । इतरेपां परामर्शप्रतिबन्धकत्वम् । तत्रापि साधारणस्य व्यभिचारवत्तया, विरुद्धस्य सामानाधिकरण्या- भाववत्तया, व्याप्यत्वासिद्धस्य व्यायभाववत्तया, असाधारणानुपसं- हारिणोाप्तिसंशयाधायकतया व्याविज्ञानप्रतिवन्धकत्वम् । आ- श्रयासिद्धस्वरूपासिद्धयोः पक्षधर्मताज्ञानप्रतिबन्धकत्वम् । उपाधिस्तु व्यभिचारज्ञानद्वारा व्याभिज्ञानप्रतिवन्धकः । ते च सव्यभि- चारविरुद्धसत्प्रतिपक्षासियाधिताः पंच हेत्वाभासाः। सव्यभिचा- रोनैकान्तिकः । स त्रिविधः-साधारणासाधारणानुपसंहारिभेदात् । तत्र साध्याभाववत्तिः साधारणोऽनैकांतिकः, यथा-पर्वतोनिमान, प्रमेयत्वादिति । अत्र प्रमेयत्वस्य वह्नयभाववति हृदे विद्यमानत्वा- साधारणत्वम् । सर्वसपक्षविपक्षव्यावृत्तः पक्षमात्रवृचिरसाधारणः । यथा-शब्दो नित्यः शब्दत्वादिति । शब्दत्वं सर्वेभ्यो नित्यानित्येन्यों ·(९८) न्यायप्रदीपे- व्यावृत्त, शब्दमात्रवृत्ति। अन्वयव्यतिरेकदृष्टातरहितोऽनुपसंहारी । यथा-सनमनित्यं प्रमेयत्वात् । अब सर्वस्यापि पक्षवादृष्टान्तो नास्ति । साध्याभावव्यातो हेतुविरुद्धः । यथा शब्दो नित्यः कार्य- त्वादिति । कार्यत्वन्नित्यत्वाजावेनाऽनित्यत्वेन व्याप्तम् । यस्य साध्याभावसाधकं हेत्वन्तरं विद्यते स सत्प्रतिपक्षः । यथा-शब्दो नित्यः श्रावणलात्, शब्दत्ववत । शब्दोऽनित्यः कार्यत्वात, घटवत्। ईदृशस्थले यत्रानुकूलस्तर्कस्तेन द्वितीयं पाध्यते, यथात्र द्विवीयानु- मानेन प्रथमं वाध्यते ॥ असिद्धधिविधः आश्रयासिद्धः, स्वरूपा सिद्धो व्याप्यत्वासिद्धयेति । पक्षतावच्छेदकाभाववत्पक्षको हेतुः आश्रयासिद्धः । यथा-गगनारविंदं सुरभि, अरविन्दत्वात, सरोजारविदयत् । अत्र पक्षभूतेऽरविन्दे गगने पक्षतावच्छेदकं गगनी- यत्पन्नास्ति ॥ पक्षावृत्तिहेतुः स्वरूपासिद्धः । यथा-शब्दः गुणः चाक्षुपत्वात, रूपवत् । अत्र चाक्षुपतं हेतुः पक्षे न वर्तते ॥ स्वरूपासिद्धोऽनेकधा । तत्र शुद्धासिद्धो दर्शित एव । पृथिव्या- दपश्चत्वारः परमाणः नित्याः गन्धवत्चात्, इत्यत्र हेतोः पौकदे- शावृत्तित्वेन भागासिद्धः। वायुः प्रत्यक्षः, रूपवत्वे सति स्पर्शव- त्वात् । अत्र विशेषणासिद्धः । अत्रैव विशेष्यविरोपणवैपरीत्य- न्यासे विशेष्यासिद्ध सोपाधिको हेतुः व्याप्यत्वासिद्धः । यथा- पतिः धमान, वह्निमत्त्वात्, महानसात् । वहिमत्त्वे हेतो आāन्धन- संयोग उपाधिः । साध्य-यापकले सति साधना-याप उपाधिः स चतुर्विधः-निरवच्छिन्नस्य, पक्षधर्मावच्छिन्नस्य, साधनायच्छि ·पष्टपरिच्छेदः। (९९) नस्योदासीनधर्मावच्छिन्नस्य च साध्यस्य व्यापकत्वात् । आय: आईन्धनसंयोगः, द्वितीयः वायुः प्रत्यक्षः प्रत्यक्षस्पर्शाश्रय- त्वादित्यत्र उद्भूतरूपवत्त्वम् बहिर्द्रव्यत्वावच्छिन्नप्रत्यक्षवव्यापक- स्वात, तृतीयः ध्वंसाभावो विनाशी जन्यत्वादित्यत्र भावत्वं जन्यत्वावच्छिन्नविनाशित्वव्यापकत्वात, चतुर्थः प्रागभावो विनाशी प्रमेयत्वादित्यत्र भावत्वं जन्यत्वावच्छिन्नविनाशित्वव्यापकत्वात् । तथा चोक्तमकारान्यतमसाध्यव्यापकले साधनान्याप्यकत्व- मुपाधित्वमिति लक्षणं बोध्यम् । उपाधेः प्रयोजनन्तु व्यभिचारस्यानुमानम् । यथा-वह्निघूमन्यभिचारी, धूमया- पकार्दधनसंयोगव्यभिचारित्वाद, यो यद्व्यापकव्यभिचारी स तद्दय- भिचारी, यथा-पृथ्वीत्वव्यापकमूर्तत्वव्यभिचारिद्रव्यत्वं पृथ्वीत्वव्य- भिचारि । यस्य हेतोः साध्याभावः प्रमाणांतरेण निश्चितः स बाधितः । यथा-वह्निः अनुप्णः द्रव्पत्वात, जलवत् । अत्रानुष्ण- त्वस्य साध्यस्याभावः प्रत्यक्षेणावगम्यते, बाधित एव कालात्यया- पदिष्ट उच्यते। दुष्टलक्षणमपि हेत्वाभासः । तन लक्षणेनेवरभेदसाध- कानुमानेऽतिव्यानं लक्षणं व्याप्यत्वासिदम् । असाधारणधर्मस्यो- पाधिवात् । अव्यानं भागासिद्धम् । असम्भवयस्तं तु स्वरूपासि- मिति संक्षेपः ॥ इत्यनुमानम् । उपमितिकरणमुपमानम् । संज्ञासंशिसम्बन्धज्ञानमुपमितिः।क- श्चिन्नागरो गायशब्दार्थमजाननारण्यकपुरुपाद्रोसहशो गवय इत्यति- ·(१००) न्यायमदीपे- देशवाक्यं श्रुत्वा तदर्थ निश्चित्य वनं गतस्तत्र गवयं पश्यति । ततः अयं गोसदृशः इति तस्य प्रत्यक्षं ज्ञानमुत्पद्यते, तदेवोपमितो कर- णम् । ततस्तस्यातिदेशवाक्यार्थस्मरणं जायते, तनस्य करणस्य व्यापारः । ततस्तस्य गवयो गवयपदवाच्य इति शत्तिज्ञानमुत्पयते, तदेवोपमितिः फलम् । केचित् सादृश्यप्रत्यक्षं, न करणम् अपि तु अतिदेशवाक्यार्थः करणं, शेपम्पूर्ववदित्याहुः । वेदान्तिनस्तु गवय- निगोसादृश्यप्रत्यक्ष करणम्, मम गौरनेन सदृशीति ज्ञानम्फलमि- त्याहुः। तचोपमानं त्रिधा-तत्र सादृश्यविशिष्टपिण्डज्ञानादुपमितिः। प्रकृतोदाहरणे, एवं नासिकालसचङ्गरूपासाधारणधर्मविशिष्टपिड- जानात्खनः खड्गपदवाच्यः । लम्बग्रीवोऽसमानपृष्ठश्वेत्यादिवैध- म्मविशिष्टपिण्डज्ञानादुष्ट्र उष्ट्रपदवाच्य इत्युपमितिः । वैशेपिका उपमानं नांगीकुर्वते ॥ इत्युपमानम् । आमोक्तवाक्यं शब्दप्रमाणम् । यथा-जलेन सिञ्चति । प्रयोगहेतु- भुवयथार्थज्ञानवान् आप्तः। आकांक्षादिमत्पदसमूहो वाक्यम् । शतम्पदम् । यथा-घटादिपदम् । तेन आख्यातादिमत्ययानामपि न्यायराने पदत्वेन पचतीत्यादेश्च वाक्यत्वेन व्यवहारः । वाक्यं विधा-लौकिकं वैदिकं च । लौकिकमातोतं प्रमाणमन्यदप्रमाणम् । बौदिकं तु सर्वज्ञेश्वरप्रणीतत्वात्सर्वमेव प्रमाणम् । चमप्रमादविप्रलि- प्साकरणापाटवानां दोपाणामल्पज्ञे जीव एव संभवाव । न च वेदः अपोम्पेय इति वाच्यम् । वेदः पौरुषेयः पाश्यत्वात, भारतादिवत् ·पष्टपरिच्छेदः । (१०१) इत्यनुमानेन पौरुषेयत्वसिद्धेः । न च स्मर्यमाणकर्तृत्वमुपाधिः, वेदेपि सत्त्वेन साधनव्यापकत्वात् । स्मृत्यादीनां वेदमूलभूता काचि- च्छाखा उच्छिन्नेति कल्प्यते । केचित्तु मूलादर्शने स्मृतेरप्रामाण्यमे- वाहुः॥ तद्वैदिकं वाक्यं विधा-विधिमंत्रार्थवादोदात् । इष्टसाधनता- बोधकप्रत्ययसमभिव्याहृतवाक्यं विधिः। यथा-ज्योतिष्टोमेन स्वर्ग- कामो यजतेति । विधिस्त्रिया-अपूर्वनियमपरिसंख्याभेदात् । प्रमाणा- तरेणाप्राप्तस्य प्रापको विधिः अपूर्वविधिः । यथा-ज्योतिष्टोमेन यजेनेतिपक्षे मामस्य प्रापको विधिनियमविधिः । यथा-वीहीन- वहन्ति, अत्र वितुपीकरणाथै नसविदलनपक्षे प्रवृत्तौ अप्रानमवह- ननं नियम्यते । उभयोश्च युगपत्मामाविवरव्यानिपरो विधिः परिसंख्याविधिः । यथा-पञ्च पञ्चनखा मक्ष्याः, अत्र शशादीनां वानरादीनाञ्च पञ्चनखानाम्भक्षणे रागतः प्राते वानरादीनां निवृत्तिरनेन क्रियते, नतु शशादिभक्षणं विधीयते, रागप्राप्तत्वात् । प्रयोगसमवेतार्थस्मारको वास्यविशेपो मन्त्रः । इपेत्वा इत्यादि- प्राशस्त्यनिन्दान्यतरपरं वाक्यमर्थवादः। स त्रिधा-गुणवादानुवाद- भतार्थवादभेदात । प्रमाणान्तरविरुद्धार्थज्ञापकः शब्दो गुणवादः । यथा-आदित्यो यूपः । अत्र काष्ठमयस्य यूपस्यादित्याभेदः।प्रत्यक्ष- विरुद्धोत एप गुणवादः। प्रमाणान्तरेण निर्णीतार्थतापकः शब्दः अनुवादः । यथा-अमिहिमस्य भेषजम् । तत्काले तद्गुणज्ञापकः राब्दो भूतार्थवादः । यथा-जरायामप्ययं शूरः । एवमुक्तानं चा क्यमेव शान्दप्रमायाः करणं प्राञ्च आहुः। नव्यास्तु पदज्ञान ·* (१०२) न्यायप्रदीपे-- रणन्न तु पदम्, मीनिलिसितश्लोकादी पदाभावादित्याहुः।वृत्त्या पद- जन्यपदार्थस्मरणं व्यापारः । आकाक्षादिसहकारिशाब्दबोधः फलम् । एकपदर्थेऽपरपदार्थसंसर्गविपयकज्ञानं शाब्दबोधः । यथा-नीलो घट इत्यत्र घटे नीलाभेदज्ञानम् । एकसम्बन्धिज्ञानम- परसम्बन्धिस्मारकमिति रीत्या पदज्ञानास्पदार्थस्मरणआयते ।शाब्द- बोधहेतुपदार्थोपस्थित्यनुकूलः पदपदार्थयोः सम्बन्धो वृत्तिः।ता च विधा-शक्तिलक्षणा च । अस्मात्पदादयमों बोदव्यः इतीवरेच्छा शक्तिः । सा च पदार्थान्तरमिति मीमांसकाः । वैयाकरणाः पातञ्जलाश्च वाच्यवाचकभावमूलभूतपदतदर्थयोरध्यासरूपन्ता- दात्म्यमेव शक्तिरित्याहुः । वेदान्तिनस्तु स्वस्वकार्यकरणसामर्थ्य- म्पदार्थमाने भिन्नन्तद्वत्पदेपि अर्थवोधकता शक्तिरित्याहुः परन्तु अन्यशक्तिः स्वरूपसती कार्यकरी, पदे शक्तिविवेति । नव्यास्तु इच्छैव शक्तिस्तेनाधुनिकसंकेतितेपि शक्तिरस्त्येव ।. गगरीत्याद्य- पशेषु तु शक्तिमाच्छाब्दबोध इति केचित् । वत्रापि शक्तिर- स्तीवि परेराशक्तिईिपा-योगो रुविच । प्रकृविनत्ययरूपाक्यवशचि- योगः । यथा-कर्वादिपदे । समुदायशक्तिः रूढिः । यथा-विषा- दिपदे । धातुप्रत्ययनिपावेषु च शक्तं पदन्त्रिधा-प्रकृतिः, प्रत्ययोऽ- व्ययश्च । प्रतिबिधा-प्रातिपदिकं धातुश्च । तत्र प्रातिपदिकं चतु- विध-रुदं, योगिक, योगरूद, यौगिकरुढं च। समृदायमात्रशनिक रूढम्। यथा-विमादिपदमारूढमेव सज्ञासा च त्रिधा-तत्र जात्या सङ्केत्तपती गादिनैमित्तिकी । वार्ताहरत्वायुपाधिना मना दूतादिः ·पष्टपरिच्छेदः। (१०३) . औपाधिको।आधुनिकी संज्ञा चैत्रादिष्टिधुनादिश्च पारिभापिकी। अवययमात्रशनिक यौगिकम्, कर्यादि । उभयशक्त्पैकार्थबो- धकं, योगरूढम्, पंकजादि । एतदि, आकांक्षावशायोगेनापि रूदिलायमेव, रूब्यापि च योगलायमेवार्थ बोधयति, न तु तद्वि- रुद्धम्। पंकज कुमुदमित्यादौ तु लक्षणयैव कुमुदस्य बोधः । मीमां- सकास्तु रुढचर्थभिन्नयोगार्थम्पनि रुढिधियः प्रतिवन्धकत्वं, तेन रूटेरस्मरणे योगेनैव पंकजपदेन कुमुदवोधः। एवं योगास्मरणे रूढ्यै- व स्थलकमलयोधः, न तु लक्षणयेति माहुः । चिंतामणिकृतस्तु योगार्थरूढयर्थयोयुगपटुपस्थिती यत्र मिलियान्वयबोधस्तत्रैव रूढिभिन्नार्थान्ययो न भवति, अन्यत्र योगेन कुमुदस्य रूड्या च स्थलकमलस्य बोधो भवत्येवेत्याहुः । रूढियोगात्यां स्यातव्येणार्थ- बोधक यौगिकरूढम् , उद्भिदादियोगेन वृक्षादिकं सन्या यज्ञवि- शेपं बोधयति। यौगिकादित्रयंकृत्तद्धितसमासभेदात्मत्येकं त्रिधा। तत्र यौगिकम्, पाचकदाशरथिराजपुरुषादि। योगरूढम्, नायकसागर- नीलकंठादियौगिकरूढम्,मंडपमातुलकाननादिषाक्यरूपेषु यौगि- कादिषु पदव्यपदेशोभाक्तः॥ धातुम्बिधा-गणपठितः, सौत्रः सन्नादि- त्ययान्तश्चापुननिधा-परस्मैपद्यात्मनेपदी उभयपदी चामत्ययः पञ्चधा- विभक्तिधात्वंशरुत्तद्धितन्त्रीप्रत्ययमेदाता विभक्तिस्सुप्तिभेदाद्विधा। धात्वंशः सन्न्यजादिः । शेपं स्पष्टम् । सा च शक्तिघटादिपदानां जात्याकतिविशिष्टव्यक्ती, आकृतिरवयवानां संस्थान संयोगविशेषः, जाविविशिष्टव्यक्तावेवेति केचित् । नव्यास्तु लक्ष्यतावच्छेदके ·(१०४) न्यायप्रदीपे- लक्षणां विनर शक्यतावच्छेदके शक्ति विनय तत्लकारकबाधस- म्मवायक्तावेव शक्तिरित्याहुः । जातिव्यक्तितत्संपन्धेषु शक्तितर- त्यन्ये । जातादेव शक्तिः, व्यक्तियोधस्त्वाक्षेपादिति मीमांसकाः। वत्राक्षेपपदेन केचित घटत्वं व्यत्त्याश्रितं, जातित्वात, पटत्वात इत्पनुमानम्, भाट्टास्त्यर्थापनिम, गुरवस्तु समानवित्तिवेद्यतामाहुः। मण्डनमिश्रास्तु जावौ शक्ति व्यक्ती लक्षणामाहुः।कुब्जशक्तिवा- दिनस्तु जातिव्यक्त्योः शक्तिरस्ति परं तु जातौ घटत्वविशिष्टव्यक्ति- स्मरणे शाब्दबोधे च ज्ञातव हेतुः, व्यक्तौ तु स्वरूपसती हेतुरित्याहुः। नीलो घट इत्यादी अभेदस्यापि भानासंसर्गपि शक्तिस्तथा च इतरा- न्वितघटादी शक्तिरिति भाडाः । गवादिशब्दानामानयनादिकार्या- विवे गवादी शक्तिरिति प्राभाकराः । एते एवान्विताभिधानवादि- नः, भतले घट इत्यादिसिद्धपि बोधानतयुक्तम्, अन्वयस्य च पदार्थसंसर्गस्याकांक्षालायत्वाना शक्तिकल्पनं व्यर्थमेव, धेन्यादि- पदं च धानकर्मत्वगोत्वोमयादिविशिष्टार्थकम् । यथा-नानाधर्मवि- शिटैकधर्मिवाचकपदाच्छक्तिप्रमातो नैकं धर्म परित्यज्यापरधर्म- बोधस्तथा सूर्यवचन्द्रवरूपनानाधर्मविशिष्ट नानाधर्मिवाचकपुष्पव- न्तादिपदाचन्दत्वादिकं परित्यज्य न सूर्यत्यादिप्रकारकबोधः । अत्र शक्रैक्पान्न नानार्थता । एवं सर्वनामपदानामपि बुद्धिविषयतावच्छे- दकत्वेन शक्तरेक्यान नानार्थता, परन्तु, घटत्यादिपु तत्पदजन्यबो- धविपरत्वम्भामते । तानि विशेपणान्युच्यन्ते । बुदिविपयतावच्छे- दावं तु मंकेतेन नायगाह्यत इति तदुपलक्षणमित्युच्यते। युष्मदः ·। पष्ठपरिच्छेदः। (१०५) स्वसंबोध्थे । अस्मदः, उच्चारणकरि । सर्वपदस्याशेपे । किमो, जिवासिते । अव्ययकिमस्तु वितर्के । यत्पदस्य, तत्सदप्रतिपाद्यतया वक्तृवुद्धिविषयतावच्छेदकत्वोपलक्षितधर्मावच्छिन्ने । तदो, यत्पदोप- स्थाप्ये । इदमेतदोः, प्रत्यक्षबुद्धिविषये । अदसः, परोक्षबुद्धि- विषये । स्वनिजादिपदानां, समभिव्याहृतपदोपस्थाप्ये । सम- भिव्याहारश्चात्रैकवाक्यघटकत्वम् । एकशब्दस्य कैवल्यादि- विशिष्टे शक्तिः। कैवल्यं च सजातीयद्वितीयरहितत्वम् । हर्यादावने- कार्थे तु विनिगमनाभावान्नानाशक्तिकल्पनम्, इत्यादिः शक्तः प्रपञ्चो ग्रन्थान्तराज्ज्ञेयः ॥ धातवो द्विधा-अकर्मकाः सकर्मकाश्य, तत्रायाः स्पन्दादयस्तेषां केवटव्यापारे शक्तिः । अन्त्या गम्या- दयस्वेषां फलावच्छिन्नव्यापारे, फलश्च व्यापारजन्यं गमिपच्यादी संयोगविक्लित्त्यादि, व्यापारश्च चलनाधिश्रयणादिरूपः । फले व्यापारे च धातोः पृथक् शक्तिस्तयोरसम्बन्धः संसर्गमर्यादालत्यः इत्यपि मतम् । पृथक् शक्तिरेव खण्डशक्तिर्विशकलितशक्तिश्यो- च्यते । ज्ञाप्रभृती सकर्मकम्पवहारो भाक्त इत्याहुनव्याः । प्रांच- स्तु धातोर्यापारमात्रे शक्तिः फछन्तु कर्मार्थपत्ययगम्यम्, सकर्म कत्वन्तु न फलावच्छिन्नव्यापारयोधकत्सम, अपि तु फलान्वित- व्यापारबोधकत्यम, द्वितीयासाकांक्षतुमन्तधातुत्वं या इत्याहुः । मीमांसकास्तु फलमात्रे धातूनां शुक्तिव्यापारस्तु तिमोध्य इत्याहुः । वेयाकारणास्तु भू-सनापामित्यादिना गणपाठे मयंत्र फलस्पर निर्देशादकर्मकाणामपि फलयाचित्यमाहुस्तेपाम्मने - ·न्यायमदीपे- सकर्मकत्वं फलम्पधिकरणब्यापारवाचित्वम् । ज्ञादिधात्वर्थभूवं ज्ञानादि, केचित् फलत्येन केचिद्यापारत्वेन व्ययहरन्ति । एवं सामान्यतो धात्वों निरूपितः ॥ अथ विशेषतः केपांचि- छातूनामाः प्रायः शब्दार्थरत्नादुद्धत्य लिन्यन्ते । यक्ष्यमाणास्वत्र नोच्यन्ते । तत्र भवत्यस्त्यादीनां सत्ता आत्मधारणं चार्थः । उत्य. त्यनुकुलो व्यापारो भवेतरर्थः । नश्यतेरुत्पत्निमदभावः । जानाते- निम, इदमेव लौकिकज्ञानम् । हकूश्रोत्रयाणरसनत्वङ्मनःकरण- कत्वेन विरक्षिनन्दशिशुपारसस्पृशमनूनामर्थः । लिङ्गादिनानजन्य जानमनुमिनोतेः । शब्दजन्यं शृणोतेः । भावनात्यसंस्कारजन्य स्मरतेः। संस्कारेन्द्रियसन्निकर्पजन्यम्प्रत्यभिजानातेः । एवन्तन- समानार्थकमातोश्वार्थः । विरुव्यप्रकारकविशेष्य ज्ञान संशतः। संशयान्यज्ञानं निश्चिनोते अवाधिवधिपयकम्प्रमिणोतेः बाधित- विषयकं ज्ञानम्भ्राम्यतेः । गौरवहेतुकं ज्ञानं सम्मन्यतेः। अारूप- हेतुकं ज्ञानमवजानातेः। मोहभयादेरपि ज्ञानेऽन्तर्भावः । इच्छतेः इच्छा । इयश्वेच्छा नानाविधा भोज्यविपयिणी रुचिरूपा भक्ष्यत्वप्र- कारिकेच्छ। । योपिदादिविपपिणी, कामानुरागादिरूपा । सामान्य- भोग्यविषयिणी, अभिलापरूपा । औत्सुक्यहेतुका मोठ्यादिविष- पिणी लालसारूपा । तत्तहाचक्रधातरस्तु रोचत्यादय एपमन्पे- अप। यततेः समायेन यलः । एवं प्रवर्ततेनिवत्तंतेश्च योध्यम् । करोतेरपि यल पार्थः । वईमानस्तु करोतेस्तूसन्पनुलो यलोथरदेन न मकमालहानिः इत्याह । देपो द्विपरथः ।

·पष्ठपरिच्छेदः। (१०७) संयोगस्तदनुकूलव्यापारब्ध वद्विशिटो वा गम्यादरर्थः । संयोगच नानाहेतुकत्वेन नानाधिकरणकत्वेन च नानाविधः । ततश्च तचत्संयोगफलयोधकानां सर्वपामेव धातूनां गत्यर्थ- चावया । तथाहि-पूर्वदशसंयोगनाशानन्तरोत्तरदेशसंयोगो गमेः फलम् । वहित्यिभागजन्यायिन्तरसंयोगः प्रविशेः । यद्रव्य- करणकसंयोगः सिचेः, जलं सिञ्चतीत्यादौ तु विजातीयसंयोगाव- च्छिन्ने लक्षणा । एवं सुरस्यादिव्यकरणकसंयोगो लिपेः, स्नेहव्यकरणकसंयोगो मईयतेः, सर्वशरीरसंयोगो मजते, फलं बोध्यम् । एवमन्येपामपि भ्रम्यादीनां गत्यर्थत्वमवसेयम् । विनागजन्यसंयोगः क्रिया च पतरर्थः, अधःसंयोगावच्छिन्नक्रिया च। क्रियामात्रन्त्वपरे तदर्थमाहुः । विभागजनकक्रिया त्यज्यादे- रर्थः । अवयवविभागावच्छिन्ना तु भिद्यादेरर्थः। दुहादी-विभागपू- प्रकादानं चित्रार्थः । विक्लित्त्यनुकूलव्यापारपूर्षकोत्पत्त्पनुकूलव्या- पारः पचेरर्थः । शासनानुकूलस्वसम्पदानकदानानुकूलव्यापारो दण्डयतेः,अभिभवपूर्वकमहणनयतेः, विलोडनपूर्वकोत्थापनम्म- न्यतेः, वञ्चनापूर्वकमहणं मुपेः, गत्यनुकूलच्यापरविशेषः कर्पतेः, बलाद्ब्रह्मपूर्वकस्थानान्तरमापणं हरतेः, अन्येपांदुहादीनामा अमे उताः ॥ विपयतया प्रीत्यनुकूलस्तत्समानाधिकरणव्यापारो रुचे, बोधपिपय इवरादर्शनयोग्यदेशस्थापन इतेः, स्वाभिप्राययोधानुकूल- स्थिति स्तिष्ठतेः, स्वाभिमायबोधानुकूलशपथकरणं शपतेः, इच्छा स्पृहयते । प्राविस्थिकरूपेण सर्वेषां धातूनामर्थनिरूपणस्य बाहु- ·(१०८) न्यायप्रदीपे- ल्याकर्तुमशक्यतयाधुना कतिचिदर्था एवं निरूप्यन्ते । पराभिम- येच्छा स्पर्धाऽकमिका, भभिभयेच्छामात्रविक्षायां रुकमिका । परदुःखाहरणेच्छा दयाकर्मिका ॥ निर्दोपत्वेनाभिमानो विश्वासः। मेध्यानाडीसंयोगः शय्यासंयोश्च स्वापः, निद्रा शयनमपि तथा । स्वापाभावो जागरणम् । मुखविकासो हासः। क्रियामानं स्पन्दनं, चलनं कम्पनञ्च । एते अकर्मकाः। आस्वादनं रसानुभयो रुचिश्च । यथाक्रम सकर्मकोऽकर्मकश्च । जिह्वाकरणको रसानुभवो लेहनम् । आकर्षणपूर्वकः स एव चोपणम् दन्तकरणकः स एष चर्बणमिति विवेकः । मोदादयः आनन्दविशेपाः । अविद्यमानात्मगुणज्ञापन श्लाघा। अभिमानहेतुकं शब्दद्वारा तज्ज्ञापन विकत्यनम् । भेदना- नुकूलव्यापारो लेखनम् । संस्थानविशेपरचनमपि । हिंसाहेनुको दन्तकरणकः संयोगानुकूलो व्यापारो देशनम् । रागहेतुकोऽधरक- रणकः स एष चुम्बनम् । निवृविविरामः । पराजयस्तु युद्धनि- वृनिः,कत्यसाध्यत्वधीमयुक्तयुद्धप्रवृत्त्यभावः, अभिनवहेतुव्यापारश्च। गर्हापूर्वकनिवृत्तिर्जुगुप्सा । स्वाधिकरणसमयध्वंसानधिकरणसम- 'यसम्बन्धः उत्पादः, प्रागभावप्रतियोगित्वञ्च । द्रव्यांतरग्रहणपूर्वक- न्दानम्प्रतिदानम् । देवनिरूपणं राधनमीक्षणं चेति 'राधीक्ष्योरि' ति सूनविषये । देयत्वेनान्युपगमः प्रतिश्रवः, आवश्च । हर्षानु कुलो व्यापारः प्रतिगिरणम् । उत्कटद्वेपः क्रोधः । अनिष्टानुपे- क्षणमपीW | आरंभकर्मयोगविरोधिविभागावच्छिन्नक्रिया छेद- नम् । गौरवमयुकीत्यवच्छिन्नक्रिया भजनमाराधनमृपासनं पूजा- ·पष्ठपरिच्छेदः । (१०९) च । बह्वयधिकरणकपतनावच्छिन्नमन्त्रकरणकक्रिया होमः । मूल्यदानजन्यस्वत्वस्य जनकः स्वीकारः क्रयः । मूल्य- ग्रहणजन्यपरस्वत्वस्यानुकूलस्त्यागः परस्वत्वजनकमूल्यग्रहणं या विक्रयः । भोगावच्छिन्नम्पातित्यमेव .पतनम् । स्वत्वा- वच्छिन्नो व्यापारो लाभः प्रामिः । गलविलाधःसंयोगानुकूलो द्रवद्रव्यकर्मकव्यापारः पानम् । गलविलावधिकोर्द्धसंयोगजनको व्यापारो वमनमुदिरणश्च। दोपायिष्करणं निन्दा । गुणाविष्करण- म्प्रशंसनम् । एतौ व्यापारी प्रायशः शब्दरुपी, कथनेनैव हि मई दोपादिकम्प्रकटीकुर्वन्तिाएते च सर्वे सकर्मकाःदोपत्यागः शुद्धिः, अकर्मिका, तत्करणविवक्षायां सकर्मिका । शोभाविशेपोत्पत्तिर्म- ण्डनम् । अकर्मकं, तत्करणविवक्षायां सकर्मकम् । गर्वहेतुका- भिमानोऽहङ्कारः, अकर्मकः । इतरभेदज्ञापनं विशेपणं लक्षणञ्च । याथातथ्येन ज्ञापनं निरूपणम् । साकल्येन सम्बन्धः व्याप्तिः। साध्यविशिष्टतया धम्मिनिर्देशः प्रतिज्ञा, एते सकर्मकाः पीत्यवच्छि- नसमंत्रकद्रव्यत्यागो यागः स्वस्वत्वध्वंसानुकूलो व्यापारस्त्यागः। द्रवद्रव्यकरणकारम्भकरयोगशैथिल्यापादनं विक्केदनम् । दवदव्या- निस्सरणपूर्वकतत्काठिन्यापादनं शोपणम् । रजदिकरणकगत्या- दिरोधहेतुसंयोगानुकूल व्यापारो बन्धनम् । विषयविशेपे व्यवस्था- पनं नियमनम् । पाणवियोगानुकूलव्यापारो हननम् । विभाग- जनकव्यापारो मोचनम्, विभजनश्चाएतानि सकर्मकाणि । अत्य- न्तानलसंयोगजन्यनाशो दाहः, अकर्मकः, तत्करणविवक्षायां सक- , ' ·1 विपयामिलापो (११०) न्यायप्रदीपे- मकः । मादकद्रव्यादिहेतुकाश्चित्तविक्षेपभेदा मादोन्मादप्रभृतयः । गतिनिवृत्तिः स्थितिः । वृदिरुपचयः।हानिरपचयः । आत्मनि निन्दितत्वज्ञानाधीनो ज्ञानविशेषो लज्जा । हर्षजनकः हस्वादि- विक्षेपः क्रीडा । विषयत्वापत्तिः प्रकाशः । रागः । तदनभिलापो विरागो विरतिश्च । द्रवहेतुकक्रिया- विशेषः स्यन्दनम् । एतान्यकर्मकाणि । उत्तेवर्थेषु धातूना शक्तिरर्थान्तरेषु लक्षणा । शक्तिमहश्चासति बाधके व्याकरणा- दिभिः । उक्तञ्च-शक्तियह व्याकरणोपमानकोशातयाक्यावय- वहारतश्च । वाक्यस्य शेषाद्विवृतेर्वदन्ति सान्निध्यतः सिद्धपदस्य वृद्धाः " धातुप्रत्ययादीना शक्तिमहो व्याकरणात् । उपमाना- उक्तियह उक्तः । व्यवहारतः-प्रयोजकेन घटमानयेत्युक्ते तच्छुखा प्रयोज्येन घट आनीते व्यत्पित्सुतानयनं घटमानयेति शब्दप्रयोज्यमधारयति । ततश्च घटन्नय गामानयेत्यादिवाक्यादा- चापोहापायां घटादिशब्दस्य घटादौ शनि गृह्णाति । व्यवहार एवं परानपेक्षत्याच्छत्तिग्रहे मुख्य कारणम् । 'यवमयश्चरुर्भवती'- त्यन · सर्वसस्यपत्रशातनेप्येते मोदमानास्तिष्ठन्ती 'ति वाक्यशे- पायवशब्दस्य दीर्घशूके । सहकारतरो पिको रौतीति सहकारसा- निध्यापिकशब्दस्य कोकिले शतिग्रहः । शेष सुगमम् । शक्ति- वि लक्षणापि वृत्तिः। सा च शक्यसंवधः । तेन गगाया घोपः इत्यन गङ्गापदरास्यपाहमम्बन्पत्तीरे लक्षणा । सैन्धमादी गङ्गा- तीरयोरिव लपणाश्चयोः सम्बन्गाभावान्नानाशक्तिकल्पनम्, विनिग- ·पष्टपारच्छेदः । (१११) मनामावाच । तदीजं चान्वयानुपपत्तिरिति प्राञ्चः । यष्टीः प्रवेश- येत्यादावनुगमाय तात्पर्यानुपपविजिमिति नव्या तात्पर्य वक्तु- रिच्छा । सा च-जहल्लक्षणा, अजहल्लक्षणा, जहदजहल्लक्षणा, लक्षि- तलक्षणा चेति चतुर्दा । लक्ष्यतावच्छेदकरूपेण लक्ष्यमात्रबोधन- योजिका लक्षणा जहल्लाणा । यथोक्तोदाहरणे । लक्ष्यतावच्छे- दकरूपेण लक्ष्यशक्योभयबोधप्रयोजिका लक्षणा अजहल्लक्षणा । यथा-छत्रिणो यान्तीत्यत्रैकसार्थवाहित्वेन छत्रिणान्तदितरेपाश्च वोधः । शक्यतावच्छेदकपरित्यागेन व्यक्तिमात्रबोधप्रयोजिका लक्षणा जहदजहल्लक्षणा, सैव भागलक्षणा । यथा-सोयं घट इत्यत्र तद्देशकालवाधः । अनित्यो घट इत्यादौ घटत्वस्येव तत्तां- शस्योपलक्षणतया भानसंभवेऽत्र न लक्षणांगीकार इत्यन्ये । शस्यार्थपरंपरासम्बन्धख्या लक्षणा लक्षितलक्षणा यथा-द्विरेका- | दिपदे । तत्र स्ववाच्यरेफदयघटितवमरशब्दवाच्यत्वसम्बन्धेन नम- 'खोधः । जहल्लक्षणायामेवास्या अन्तर्भावमाहुः । केचित्तु केवल- लक्षणा लक्षितलक्षणा चेति भेट्वयमुवा केवलाया आयं भेदत्रय- माहुः। परे तु शुद्धा गौणी चेति भेदद्वयमुक्ता शुद्धाया आय भेद- त्रयमाहुः । पुनर्लक्षणा विधा-निरूढलक्षणा स्वारसिकलक्षणा च । तत्र अनादितात्पर्यविषयोभूतार्थनिष्ठा लक्षणा निरूढलक्षणा । यश-नीको इट इत्यादी नीलादिपदानां नीलगुणविशिष्टद्रव्यादौ । अधुनातनतात्पर्य विषयीभूतार्थनिष्ठा .लक्षणा स्वारसिकलक्षणा, इयमेव काव्यविनिः प्रयोजनबत्युपते । शक्यार्थसादृश्यरूपेणा- ·(११२ न्यायमदीपे- शक्यार्थबोधप्रयोजिका वृत्तिः गौणी वृत्तिः । यथा-सिंहो देव- दत्त इत्पादौ सिंहशब्दस्य शूरत्वादिविशिष्टे । सा तु स्ववृत्निशूरत्वा- दिरूपपरम्परासम्बन्धरूपत्वाल्लक्षितलक्षणैवं । वाक्ये तु शक्तर- भावाच्छापसम्बन्धरूपा लक्षणापिन। समासेपि वाक्यत्वादेयाकर- णाशिमता शक्ति स्त्पेव । तत्पुरुपे पूर्वपदे लक्षणा । तथाहि-रा- जपुरुष इत्यादौ राजपदार्थस्य पुरुषपदार्थे साक्षादेन नान्वयः, निपा- तातिरिक्तनामार्थयोः साक्षा देनान्वयबोधस्यान्युत्पन्नत्वावालुमविभः क्तिस्मरणकल्पनन्तु कल्पितप्रक्रियामात्रमूलकत्वेन, अस्मृतविभक्ते- रपि ततो वोशेदयेन च न वास्तवम् । तस्मादाजपदादो राजसंबंधिनि लंक्षणा, तस्य पुरुपेणाभेदान्ययः। बहुव्रीही गोपदस्य गोमति लक्षणा, गंवि चित्राभेदान्वयः। एकदेशान्वयास्वीकारे तु गोपदस्य चित्रगोमति लक्षणा, चित्रपदन्तात्पर्यग्राहकम् । धवखदिरावित्यादिद्वन्द्वे तु धवः खदिरश्च विभक्त्यर्थदित्वप्रकारेण बुद्धयते, तत्र न लक्षणा । अहिन- कुलमित्यादी समाहारस्यानुभवे परपदेऽहिनकुलसमाहारे लक्षणा, पूर्वपदं तात्पर्यग्राहकम् । समाहागननुभये तु न लक्षणा, तत्राऽहिर्न- कुलच बुद्धयते, प्रत्येकमेकत्वान्ययः । कर्मधारये तु नीलपदार्थो:- भेदसम्बन्धेनोत्पलपदार्थ प्रकारस्तत्र न लक्षणा। उपकुंभमर्द्धपिप्पली- त्यादी परपदे तत्सनन्विनि लक्षणा, पूर्वपदार्थप्राधान्येन चान्ययः । पितरावित्यायेकशेपे पितृपदे जनकदंपत्योटक्षणा। घटा इत्यादी तु न रक्षणा, घटत्वेन रूपेण नानाघोपस्थितिमम्भवात्। दधि पश्यती- त्यादी द्वितीपायभाषस्थले दधिपदस्य दपिकमले लक्षणा, अघटः पट ·पाठपारच्छेदः। (३१३) इत्यत्र घटपदस्य पटभिन्नले लक्षणाामजयतीत्यादौ जिंधातोः प्रकृष्ट- जये लक्षणा।उपसर्गस्तात्पर्यग्राहक इति। व्यंजनास्यां तृतीयां वृत्ति- मालंकारिकाः प्रतिपादयन्ति । सा च विधा-शब्दशक्तिमूला अर्थरा- क्तिमूला च।आद्यापि शक्तिलक्षणामूलत्याद्विधा । तत्रानकार्थशब्दस्य प्रकरणायरेकत्रार्थ नियंत्रणे सति वाच्यभिन्नार्थवाधिकाशक्तिमूला। यथा-स्फुरन्मंडलो राजायमुदेति इत्यत्र चंद्ररूपोर्थस्तत्सादृश्यं या व्यङ्गन्यं, द्वितीयार्थस्य शक्त्यैव भानसंभवाच्छनावेवास्या अन्तर्भाव- माहुः । द्वितीया च-पस्य प्रयोजनस्य प्रतिपत्तये लाक्षणिकश- ब्दप्रयोगस्वरोधको व्यापारः । यथा-गंगायां पोप इत्यत्र तीरे घोष इति वक्तव्ये लाक्षणिकशब्दप्रयोगस्तीरे गंगाभेदवोधनेन शैत्यपावन- त्यादिबोधार्यः, तहोधिका च पअनैव । एतन्मते एतादृशल - णायाः शस्यतावच्छेदकप्रकारक एव बोधः। शैत्यपावनत्वविशिष्ट एव तीरे लक्षणांगीकाराडक्षणायामेवास्या अन्वभावमाहुः। अर्थ- शक्तिमूला च-वक्तृभस्वावादिवशिष्टयेन वाच्यभिन्नार्थबोधिका । यथा-"गच्छ गच्छसि चेत्कान्त पंथानस्सन्तु . ते शिवाः । ममापि जन्म तत्रैव भूयायत्र गतो भवान् ॥" अत्र वक्तृतस्ताववैशि- ध्येन सहमनोत्तरम्मम प्राणवियोगो भविष्यतीति व्यज्यते। इयं म- द्वियोगे प्रागवियोगाभिप्रापवती, तादृशाश्यप्रयोक्तत्वात् इत्पाद्य- नुमानेन गवार्थमाहुः । यदि तु शक्तिमूलायां दितीयार्थे शक्तिरा- स्तानाम, चंद्रसादृश्यादेस्तु व्यंजनयैव मानम्, लक्षणामूलायामपि मानान्तरेणाज्ञातस्य रीत्यादेविरोपणत्वासम्भवान्न विशिष्टे लक्षणा ८ ·(११२ न्यायमदीपे- शश्यार्थबोधप्रयोजिका वृत्तिः गौणी वृत्तिः । यथा--सिंहो देव- दत्त इत्यादौ सिंहशब्दस्य शूरत्वादिविशिष्टे । सा तु स्ववृत्तिशूरत्वा- दिरूपपरम्परासम्बन्धरूपत्वालक्षितलक्षणैवं । वाक्ये तु शक्तेर- भावाच्छश्यसम्बन्धरूपा लक्षणापिन। समासेपि वाक्यत्वाद्वयाकर- णाभिमवा शक्तिर्नास्त्येव । तत्पुरुपे पूर्वपदे लक्षणा । तथाहि-रा. जपुरुष इत्पादौ राजपदार्थस्य पुरुपपदार्थे साक्षाभेदेन नान्वयः, निपा- वानिरिक्तनामार्थयोः साक्षा देनान्वययोधस्याव्युत्पन्नत्वातालमविभ- किस्मरणकल्पनन्तु कल्पितप्रक्रियामात्रमूलकत्वेन, अस्मृतविभने- रपि ततो वोशेदयेन च न वास्तवम् । तस्माद्राजपदादो राजसंबंधिनि लक्षणा, तस्य पुरुषेणाभेदान्वयः। बहुचीही गोपदस्य गोमति लक्षणा, मंधि चित्राभेदान्यपः। एकदेशान्वयास्वीकारे तु गोपदस्प चित्रगोमति लक्षणा, चित्रपदन्तात्पर्यवाहकम् । धवखदिरावित्यादिद्वन्द्वे तु धयः सदिस्थ विभत्त्यर्थद्वित्यप्रकारेण युद्धयते, तत्र न लक्षणा ! अहिन- कुलमित्यादी समाहारस्यानुभवे परपदेऽहिनकुलसमाहारे लक्षणा, पूर्वपदं तात्पर्यग्राहकम् । ममाहाराननुभो तु न लक्षणा, तनाऽहिर्न- कुलच बुद्धयते, प्रत्येकमेकत्वान्ययः । कर्मधारये तु नीलपदार्थोऽ- भेदमम्बन्धनोत्रलपदार्थ प्रकारस्तत्र न लक्षणा। उपकुंभमर्द्धपिप्पली- त्यादी परपदे तत्संनन्धिनि लक्षणा, पूर्वपदार्थप्राधान्येन चान्वयः । पितरादित्यायेकशेपे पितृपदे जनकदंपत्योटक्षणा। घटा इत्यादी तु न रक्षणा, घटत्वेन रूपेण नानायटोपस्थितिमम्भात। दधि पश्यी- स्याटी द्वितीयापभावस्यले दधिपदस्य दधिकमवे लक्षणा, अघटः पर ·पष्टपारच्छेदः। इत्यत्र घटपदस्य चदभिन्नत्वे लक्षणा।प्रजयतीत्यादौ ज़िधातोः प्रकष्ट- जये लक्षणा।उपसर्गस्तात्तर्यग्राहक इतिा व्यंजनारपां तृतीयाँ वृत्ति- मालंकारिकाः प्रतिपादयन्ति । सा च द्विधा-शब्दशक्तिमूला अर्थश- तिमूला चाआद्यापि शक्तिलक्षणामूलत्वाद्दिधा । तत्रानेकार्थशब्दस्य प्रकरणायरेकवार्थे नियंत्रणे सति याच्यभिन्नार्थवाधिका शक्तिमला। यथा-स्फुरन्मंडलो राजायमुदेति इत्यत्र चंद्ररूपोर्थस्तत्सादृश्यं या व्यङ्ग, द्वितीयार्थस्य शक्त्यैव भानसंभवाच्छनावेवास्या अन्तर्भाव- माहुः । द्वितीया च-यस्य प्रयोजनस्य प्रतिपत्तये लाक्षणिकश- ब्दप्रयोगस्तद्वोधको व्यापारः। यथा--गंगायां घोप इत्यत्र तीरे घोप इति वक्तव्ये लासणिकशब्दप्रयोगस्तीरे गंगाभेदयोधनेन शैत्यपावन- त्वादिबोधार्थः, तद्बोधिका च व्यसनैव । एतन्मते एतादृशलक्षं- णायाः शक्यतावच्छेदकप्रकारक एव बोधः। शैत्यपावनत्वविशिष्ट एव वीरे लक्षणांगीकाराहक्षणायामेवास्या अन्तर्विमाहुः। अर्थ- शक्तिमूला च-वक्तृमस्तावादिवैशिष्ट्येन वाच्यभिन्नार्थबोधिका । यथा-"गच्छ गच्छसि चेत्कान्त पंथानस्सन्तु ते शिवाः । ममापि जन्म तत्रैव भूयायत्र गतो भवान् ॥" अत्र वक्तृपस्ताववैशि- ट्येन त्वद्गमनोत्तरम्मम प्राणवियोगो भविष्यतीति व्यज्यते । इयं म- हियोगे प्राणवियोगाभिप्रायवती, तादशवाक्यप्रयोक्तृत्यात् इत्याद्य- नुमानेन गतार्थमाहुः । यदि तु शक्तिमूलायां द्वितीयार्थे शक्तिरा- स्तानाम, चंद्रसादृश्यादेस्तु व्यंजनयैव भानम्, लक्षणामूलायामपि मानान्तरेणाज्ञातस्य शैत्यादेविशेषणत्वासम्भवान्न विशिष्टे लक्षणा - ८ ·(११४) न्यायमदीपे- योग्या, नापि अर्थव्यंग्योऽर्थानुमेयः, व्याप्तिग्रहपरामर्शायननुसंघा- नात, अनैकान्तिकहेत्वाभासग्रस्तत्त्वाच, किम्बहुना, द्योतकत्वता- पर्यशाहकत्यादिशग्दैर्व्यवहरदिरनिउद्भिरपि नैयायिकअनाख्यं वृत्त्यन्तरमङ्गीकार्यमेव, विस्तरः काव्यप्रकाशादो ज्ञेयः, इत्याव्य- ते तहि समाधानान्तरमन्येप्यम् ॥ आकांक्षाऽसत्तियोग्यतावात्सर्य- ज्ञानान्यपि शाब्दबोधे कारणानि । तत्र येन पदेन बिना यत्पदस्या- न्वयाननुभावकत्वं तत्सदे तत्पदसमभिव्याहारः आकांक्षा । यथा- घटमानयेत्यत्र द्वितीयां विना घटपदं घटकर्मतां न बोधयतीति घटपदोत्नराम्पदत्वमाकांक्षा । एवं धातुपदाख्यातयो तुरुतोषोंध्या । स्तोकं पचतीत्पादायभेदान्यपयोघे द्वितीयान्वपदधातुसमभिव्या- हार आकांक्षेत्यादिरनेकविधाकांक्षा ॥ यत्पदार्थन सह यत्पदा- र्थस्यान्वयोपेक्षितस्तयोः पदयोरव्यवधानेनोपस्थितिरासत्तिः । यथा-घटमानयेत्यत्र, तदभावाच्च गिरि त पविमान्देवदत्तेने- त्यन नान्वयबोधः । काव्यन्लोकादो तु श्रवणानन्तरम अभ्यासपाटवाच्छीघमन्वयबोधादव्ययभानेनोपस्थितिमति । यद्यपि वर्णानान्तज्ज्ञानस्य चाशुतरविनाशिवेनाव्यरधानेनोत्तरपदस्मरणास- म्भवस्तथापि तनद्वर्गानुभव जनित संस्कारकूटादेव समूहालंबनात्मरु- पदस्मरणमविरुद्धम् । एतेन वैयाकारणाभिमतः स्फोटोपि प्रत्युक्तः ।। एकादार्थ परसदार्थसम्बन्धः योग्यता । यया-जलेन मिश्चति,अन जलस्य करणतया सेचनेऽन्ययः । पदिना सिञ्चतीत्ययोग्यतोदा- हम्णम् । परे तु शाब्दयोधे योग्यता न हेतुः, दिना सिञ्चती- .

·पष्टपरिच्छेदः । (११५) त्यादौ श्रोतुर्भापान्तरादिव बोशनापरिष्टापनी व मृपा जल्मसीति प्रत्युत्तरानुपपत्तिरित्यूचुः । न च प्रमाकरणभूतमेव वास्यमत्र वर्ण- नीचं योग्यतारहितं वाश्यं च न प्रमाकरणमतस्ताहशवाक्यवार- गाय योग्यतापाच्येति वाच्यम्, विप्रलिप्तादिना कथितस्प जलेन सिंचतीत्यादिवाक्यस्य तथाप्ययारणात् । तत्र प्रयोक्तरनाप्तत्वादेव वारणमिति चेदत्रापि किन्न स्यावा तस्माद्यथा आसत्याकाइसायां विना वाक्पार्थस्य बोध एव न सम्भवति तथा योग्यता नापेक्षणीया, वक्तुरातत्यानातत्वमयुक्त प्रामाण्याप्रामाण्ये तु मिन्नसामग्रीमार इत्पलम् ॥ परिच्छा तात्पर्यम् । यथा-सैन्धवमानयेत्यत्र भोजनप्रकरणे लवणान्वयः । इदश्चानेकार्थादिस्थल उपयुज्यते, तत्र प्रकरणं सिद्धार्थशब्दसन्निाधिश्च प्रायो नियामके । द्वारमित्यादौ विधेहीति शब्दाध्याहारादेव बोधः,द्वितीयाथै शब्दस्यैवावश्यकत्वात् । अर्याध्याहारमेवापरे पाहुः॥ अथ प्रत्ययार्थ निरूपणीये शाब्दबोधनकारः प्रायो व्युसचिवा- दादुद्धृत्य लिख्यते । तत्र चैकपदार्थेपरसदार्थस्य संसर्गः अपदार्थोपि संसर्गमर्यादया भासते। संच क्वचिदभेदः,कचिच्च वदतिरिक्त एवाधा- राधेयप्रतियोग्पनुयोगिविषयविपरिभाषादिः । अभेदश्च प्रातिपदि- कार्थे स्पसमानविभक्तिकेन स्वाव्यवहितपूर्वयानना च पदेनोपस्थापि- वत्यैव संसर्गमर्यादया भासते । यथा-नौलो घटो, नीलघटमानये- त्यादी घटनादौ नीलादेः, न तु विरुद्धविभक्तिमतदार्थस्य, नौलस्यं घट इत्यादौ नीलपयोदान्वयवोपत्य सानुभवविरुदत्यात् ।

·(११६) न्यायप्रदीपे- यत्र विशेष्यवाचकपदोत्तरविभक्ति तात्पर्यविषयसंख्याविरुद्धसंख्याया अविवक्षितत्वं, तत्र विशेष्यविशेषणपदयोः समानरचनकत्व- नियमः । यथा--प्रत्यक्षानुमानोपमानशब्दाः प्रमाणानि । वेदाः प्रमाणमित्यत्र तु विशेषणपदोचरविनत्तपा बहुत्वविरुद्ध- मेक्तं विवक्षितं, तच्च प्रत्यर्थतावच्छेदके पमितिकरणत्वेऽन्वेति । दधि सुन्दरमित्यादी विशेप्यानन्तरम्, इदं दधीत्यादौ विशेषणा नंतरं विभनेरसत्तेपि विभनेरनुसन्धानाच्छादयोधः । नीलं घट- मानयेत्यादौ नीलायुत्तरविवस्तु नेरर्थक्यमेव, अभेदो वार्थः । संमर्गपर्यादया अभेदभानं तु समास एव । अस्मिन्पो समासन्या- सयोः पर्यायता न पटते, ज्यासे अभेदस्य प्रकारत्वात्समासे संसर्ग- त्वात् । स्वोकं पचति, मृदु पचतीत्यो स्तोकमृद्वादेर्धात्वर्थपाकादा- वभेदान्वयोपि ब्युनिसिद्धः । भेदान्वययोधन प्रातिपदिकार्थधा- त्वर्ययोः प्रत्ययार्थेन कचिन्निपावार्थेन च सममेव जायते,न त्वन्येन । सत्पपिपदार्थोपस्थितियोग्यताज्ञानादिरूपकारणकलापे राजा पुरुपः भूतलं घट इत्यादौ राजभूतलादेः स्वत्वायतादिसम्मन्येन पुरुपय- टायरो, तण्डुलः पचति इत्यादी तण्डुलादेः सर्मकत्वसम्बन्धेन पाकायरोन्वयानोधान्निपावातिरिनपातिपदिरार्ययोः नियातादरा- प्रातिपदिकार्थयोच भेदेन साक्षादन्वयनोपस्याच्युतानसात, विभ. पर्यवरास्त्य तयोरप्पन्नयसो गत्माक्षादिति निपातातिरिनत्या- दिविरोपणाताभूतले नघः, पटोन पट इत्यादी घाटेअर्थाभान मुसं चन्द्र इत्यादी मुसचंद्रादीनामिनार्थमादृश्याटिना, 'न क्लंज ·पप्ठपरिच्छेदः। (११७) भक्षयेदित्यादौ न पस्थाप्येन वलवदनिष्टाननुवन्वित्वविशिष्टेष्टसा- धनत्वादिरुपविध्यर्थत्वाभावेन धात्वर्थभक्षणादेरनुयोगितयाऽन्वये- पि न क्षतिः । नञ्पदं बिना यत्र धर्मिणि यस्य विशेषणतया भानं यादृशसममिहाराद्भवति, तादृशसमनिहारस्थले नासत्वे तत्र धर्मिणि वदभावः प्रतीयते । एवं च नर्थाभावेऽनुयोगितया घटाय- न्वयवोधोपपत्नये निपातातिरिक्तत्वविशेषणमावश्यकम् । एवं च न पचति चैत्रः, चैत्रस्य न धनम् इत्यादौ पालरुविचैत्रस्वत्वाघमावस्य नत्रयस्य चैत्रधनादायन्वयबोधोपपत्तये घटोन पट इत्यादौ ननर्थ- रादिभेदस्यान्वयबोधोपपत्तये च तदावश्यकम् । राजपुरुप इत्यादि- समासस्थले तु पुरुपादिपदार्थन समं राजादिपदार्थस्य न भेदान्वय- बोधः । किन्तु तेन समं विभक्त्यन्तार्थविशिष्टलाक्षणिकराजादि- पदोपस्थाप्यराजसम्बन्ध्यादेरभेदान्वयबोध एवेति न दोपः।एवं मुख- श्चन्द्र इत्यादिरूपकस्थलेपि चन्द्रादिपदस्य चन्द्रादिसदृशलक्षणया च- न्द्रादिसदृशाभेदान्वयबोध एव, न तु सादृश्यादिसंबंधन चन्द्रादेर्मुसा- दावन्वय इति न वत्र व्यभिचारः ॥ सुनिझेदेन दिया विभनय उत्ता- स्तन सुपः प्रथमायाः सप्त, संख्यासम्बोधनातिरिक्तमुबर्थः प्रकृत्यर्थ- विरोप्यतयैव भासते । संख्या सम्बोधनं च प्रकृत्यर्थे विशेषणवि- ध्यान्वयिनी । यत्र विशेष्यवाचकसमानविभक्तिकपदं निपातपदं वा नास्ति, तत्र प्रथमान्तस्य विरोप्यभासकसामग्र्यभावादसौ मुख्यविशे- प्यतयैव भासते । सम्यावाचकानामेकवचनादीनामेकवायवच्छिन्ना- यां शक्तिः, शरता च मुत्व,औत्वजश्त्यादिना बोधकत्वं तु सर्वत्र विस- ·(११८) न्यायमदीपे- .यादेशानामेव । संख्यायाच प्रकृत्यर्थे पर्यानिसम्बन्धेनैव विशेषण- लम्। संख्याच प्रत्यर्थतावच्छेदकगताः क्वचित्लवीयन्ते ।यथा-स- म्पन्नौ चाहियदावित्यादौविरुद्धसंख्यावच्छिन्नवाचकशवादिपदोतर- विभत्त्युपास्थाप्या च संख्या प्रत्यर्थतावच्छेदकसंख्यायामेवान्ये- ति। यथा--शतमेकंदे शते, त्रीणि शवानीत्यत्र शतत्वादो एकत्ल द्वित्व- बहुत्वानामन्वयः । अत एव च एकशवद्विशततात्पर्येण न शतानीति प्रयोगः । दशादिशब्दा इव शतादिशब्दा अपि संख्यावच्छिन्नवा- चका एव, न तु धर्मिविशेपणतानापन्नसंख्यावाचकाः, तदुत्तरप्रथमा विभाः साधुतामात्राय, नित्यवहुवचनान्ताबादिशब्दपरं बहुवचन- मपि कचिन्निरर्थकमेष, एकव्यक्तिमातात्पर्येण प्रयोगे बहुत्वान्वये योग्यताविरहात, एकवचनप्रयोगे चासाधुत्वात् ॥ आख्यातेक- वचनस्यापि संख्यार्थकत्वन्नास्ति, घटोस्तीत्यादी सुकवचनादेव संख्याबोधसम्भवाव, चैत्रण दृष्टो घट इत्यादिस्थलानुरोधेन तस्य तबोधकताया आवश्यकत्वात् । आस्यावद्विवचनबहुवचनयोस्तु संख्याबोधकत्वमावश्यक, चेत्रो मैत्रश्च गच्छतः, चैत्रो मैत्रो देवदत्तय गच्छन्तीत्यादिद्वित्वबहुत्यत्रोधकमुपोऽभावात् । चैत्र बजेत्यादौ एकत्यादिसंख्यावत् सम्बोध्यत्वमपि प्रथमार्थः । तच क्रियाकरणाय वस्त्रभिप्रेतत्वं वक्तृनिष्टविलक्षणबोधविशेष्यत्वं वा । तथा च-ताशसम्बोध्यत्वांश्चैत्रोऽनुमतवजनवानित्याकारस्तत्र बोधः ॥ द्वितीयायाः कारकविभक्तयत्तदितरविभक्तयति विधा- यासामर्थो पात्वर्थे प्रकारीभूय भासवे, वाः कारकवितयः ।

·पाएपरिच्छेदः। (११९) यथा-ग्राम गच्छतीत्यत्र द्वितीयार्थः संयोगो वृत्तित्वं वा गमधात्वर्थे प्रकारीभूय भासते इति द्वितीया कारकविभक्तिः । कारकविभक्तिपु मुख्पभाक्तमाधारणकर्तृत्वकर्मत्ययोः कर्तृकर्मवाचकपदसमत्तिव्या- हृतलकत्तद्धितसमासैरनभिधानमेव तृतीयाद्वितीयादिनियामकं, लादी- नां वदनभिधायकत्यन्तु तत्तात्पर्यशून्यत्वमेवातथा च-चत्रण पक्ष्यत इत्यादावाख्यातस्य कर्तृतात्पर्यकतृतीया असाधुरैवेति संक्षेपः । तत्र कर्मत्वं द्वितीयार्थः। तच क्रियाजन्यफलशालित्यम् । तत्र क्रिया धातुत एव लायते, जन्यजनकभावस्य च 'अनन्यलत्यो हि शब्दार्थ' इति न्यायाविनैव पदार्थत्वं संसर्गमर्यादया भानं संभतीति प्राची- नमते फलमात्रं कर्मप्रत्ययार्थः । नव्यमते तु फलस्यापि धात्वर्थ- खात्फलान्वयिनी वृत्तिरेव द्वितीयार्थः । वृत्तिरांधेयता चेत्यनर्था- न्तरम् । कर्माण्यातस्यात्मनेपदस्यापि कर्मत्यमेवार्थः । तच्च फलमेव। तत्र कर्नाख्याते फलं व्यापारे विशेषणम्, फले च द्वितीयार्थवृत्ति- त्वान्वयः । कर्माख्याते फले व्यापारो विशेषणम्, फलमाख्यानार्थे आश्रयत्वे, तच्चाश्रये कर्मणीति, मामं गच्छति चैत्र इत्यादौ ग्रामनि- ठसंयोगजनिका या क्रिया तदाश्रयतावाश्चैत्र इति योधः । चत्रेण गम्यते ग्राम इत्यत्र तृतीयार्थस्तत्कर्तृत्वम् । तस्य धात्वर्थे स्पन्दलक्षणे व्यापारे, शेपमुक्तयत् । जन्यत्वादिः संसर्गः, तथा च-चैत्रवृचिकति- जन्यो यः संदस्तजन्यसंयोगाश्रयतावान् ग्राम इति योधः । चैत्रेण त्यज्यते ग्राम इत्यत्र सयोगस्थाने विभागपदं देयम्।चत्रो न गच्छती- त्यादी मागुक्तननियमानुसारेण नत्रर्थाभावे क्रियान्वयः । तस्य ·- . (१२०) न्यायपदीपे- च चैत्रे, तथा च-ग्रामवृत्तिसंयोगजनकक्रियाभाषाश्रयतावांश्चैत्र इति सर्वत्र प्रथमान्तमुख्यविशेप्यकः शाब्दबोधः । वैयाकरणास्तु ग्राम गच्छतीत्यादौ मामनिष्ठसंयोगानुकूलं चैत्रकर्तृकं वर्तमानं गम- नम्, इति फियामुख्याविशेष्यक बोधमाहुः । चैत्रेण सुप्यते इत्यादी फलस्याभावादात्मनेपदार्थों न भासते, तथा च चैत्रवृत्तिरुविजन्यः स्वाप इत्येव बोधः । ब्राह्मणाय धनन्ददातीत्यादौ स्वस्वत्वध्वंसवि- शिष्टपरस्वत्वानुक्ला इच्छा थावर्षः, धनम्पतिगृहातीत्यादी स्वस्वत्वध्वंसजनकेच्छारूपस्वीकारो धावोरर्थः, उभयत्र स्वस्वत्वे द्वितीयार्थाधेयत्वान्वयः । तण्डुलम्पचतीत्यादौ रूपपरावृत्तिज- नकतेजःसंयोगो धात्वर्थः। ओदनम्पचतीत्यादी ओदनादिपदस्य तन्निप्पादकतण्डुलादी लक्षणा । ओदन भुक्ते इत्पादो गलाधः- योगावच्छिन्नक्रियानुकूलव्यापारो धात्वर्थः । उभयत्र फल एवं वृत्तित्वान्दपः । गान्दोग्धि पय इत्यादौ द्विकर्मकधातुसमभिव्या- हतगवादिपदोत्तरद्वितीया क्रियाजन्यफल यालित्वादन्यदेव कर्मत्वं योधयति । 'अकथितञ्चेति सूत्रेण धातुप्रतिपायान्वयिधर्मान्तरा- वच्छिन्नस्यापि कर्मसंज्ञाविधानात् । तथा हि-तत्र विभा- गावच्छिन्नक्षरणानुकूलव्यापारो दुहेरर्थः, द्वितीयार्थश्च विना- गान्वयिनी वृत्तिरेव, क्षरणरूपफले च प्रधानकर्मक्षाराय- विवदितीपार्थवृश्यन्वयः । तथा च-गोवृनिविभागावउिन्नपयो- निष्पक्षरणानुकूलब्यापारकर्ता मैत्र इति बोधः । दुह्यते गौः क्षीरमित्यादी क्षरणजन्यविभागाश्रयत्वं गवादिनिधमप्रधानकर्म- ·(१२१) पष्ठपरिच्छेदः। त्वमाख्यावार्थः, 'अबधाने दुहादीनामि ल्पनुशासनात् । क्षीरवृत्ति- वस्य धात्वर्थशरण एवान्वयः । आख्यातार्थक्षरणे च धात्वर्थव्यापा- रान्वयः । तथा च-विभागावच्छिन्नक्षीरनिष्ठरणाकूलव्यापारज- न्पक्षरणजन्यविभागाश्रयो गोरित्याकारको घोषः। पौरवं गां याचते भिक्षते वा इत्यादी स्त्रोद्देश्यकदानेच्छा याचपर्यः । गवान्वित- द्वितीयार्थी विषयत्वं दानेऽन्वेति । पौरवपदोत्तरद्वितीयायास्तु वृत्तिरे- वार्थः । तस्या दानेन्वयः । चैत्रेण पौरखो गां याच्यते इत्या- दाबप्युक्तकमेण चैत्रवृत्तीच्छाविपयगोकर्मकदानानय इत्यन्पयो बोध्यः । गां बज रुगद्धीत्यादौ देशांतरसंचारानुसादप्रयो- जकव्यापारो धात्वर्थः । अनुत्सादे गोवृत्तिान्वयः । देशविशे- पणभेदे ब्रजभिति द्वितीयान्तार्थवजपतियोगित्वान्वयः । गुरुं धर्म पृच्छति, शियं धर्म ब्रूते इत्यादौ च जिज्ञासाज्ञानोद्देश्यर- प्रवृत्यधीनशब्दः पृच्छतेरर्थः, ज्ञाने गुरुवृत्तित्वस्यान्वयः । जय ज्ञानोदेश्पकपवृत्त्पधीनशब्दोः ज्ञाने शिष्यवृत्तित्वस्यान्वयः। अपत्र शब्दे च धर्मविषयकत्वस्यान्वयः । अजां ग्रामन्नयतीत्यादौ, याम भारंवहतीत्यादौ च उत्तरदेशसंयोगावच्छिन्नक्रियानुकलब्यापाररूपं पापणं धातोरर्थः । तत्र क्रियारूपे फले अजाभारादिवृत्तिवान्वयः । संयोगरूपफले च सामादिवृतित्वस्यान्वयः । तथा च-यामवृचिसयो- गजनकानादिवृचिक्रियानुकूलपारानुकूलकतिमानित्यन्वयबोधः । नायवे अजा माममुह्यवे मारो ग्रामं चैत्रेण इत्यादावृत्तरसंयोगावच्छि- नमियारूपं फलं कर्मापावार्थः, तत्र च धात्वर्थस्य ताहराब्यापारस्त्य ·(१२४) न्यायप्रदीपे- प्रत्यक्षत्वं शक्यतावच्छेदकं तत्समभिव्याहृतद्वितीयायाश्चाधेयत्वमे- वार्थस्तस्य च व्युत्पत्तिवैचित्र्येण गन्धादिरूपधात्वर्थकदेशेनान्वयः । एवं च पुष्पवृत्तिगन्धलौकिकपत्यक्षाश्रयतावानित्याकारकः शाब्दबो- पः । अनुमित्यर्थधातुयोगे विधेयत्वं विधेयित्वं वा वि- पयवाविशेपो द्वितीयार्थः । इच्छार्थकधातुस्थले मुख्यविशेष्यत्व- रूपं कर्मत्वं द्वितीयायर्थः। स एव च सुखमिच्छतीत्यादौ द्वितीया- पायाममिच्छतीत्यादी ग्रामादिपदं घामस्वत्वादिपरमापाकं चिकी- पंतीत्यादौ सनो धात्वर्थविशेष्यकेच्छावाचित्वात्कृतिविशेष्यकेच्छा चिकीर्षापदार्थः । सा च पाकरुतिर्भववितीच्छैव, पाकादेश्व रुतिकर्मत्वमेव द्वितीयया प्रत्याय्यते, न विच्छाया विषयत्वरूपं कर्मत्वं, गृहस्थितीच्छामादाय गृहं तिठासतीवि प्रयोगापत्तेः। कर्म- प्रत्ययस्थलेपि धात्वर्थविशेपितैवेच्छा सन्प्रत्ययेन प्रत्याय्यते । तत्क- मत्वमेव कर्माख्यातार्थः । तच्चधात्वर्थकर्मतया तद्विपयत्वम्,सुबन्तो- तरेच्छार्थस्यचकाम्पजंतस्य धातोः सन्नन्तधातुबन्न सकर्म- कता,तदन्तर्गतप्रातिपदिकस्यैव कर्मबोधकतयेच्छायाः कर्माकांक्षावि- रहात । भृत्यं पुत्रीयतीत्यादौ तु पुत्रमिवाचरतीत्यस्य, पुत्रं यथा व्यवहरति तथा व्यवहरवीत्येवार्थः । व्यवहारश्च प्रति पालनादिरूपः । एवं च पुत्रीयतीत्यत्र पुत्रकर्मकव्यवहा- स्तुल्यव्यवहारकर्तेत्यर्थः । आचारसदृशाचार एव क्सचोऽर्थः।। प्रथमाचारे कर्मतासम्बन्धेन पुत्रादेरन्ययः । द्वितीये चाचारे भृत्यस्य विया क्यजन्तस्य सकर्मकता । कुटयां प्रासादीयतीत्यादी ·. एवं कर्मत्वं पष्ठपरिच्छेदः। (१२५) प्रासादाधिकरणकाचारतुल्याचारः क्यजन्तार्थः । स चावस्थानरू- प एवेत्यकर्मकः । ईसायते, हंसतीत्यादौ क्यान्तक्विवन्तधातुर- प्यकर्मकः । तत्र इंसादिकर्तृकाचारतुल्याचारस्य गमनादिरूपस्य क्यङन्तार्थत्वेपि गम्यादिप्रतिपाद्यतावच्छेदकसंयोगादिरूपत्वानव- च्छिन्नस्यैव तदर्थत्योपगमात् । कृत्यर्थकधातुयोग इष्टसाधनत्वा- दिज्ञानविशेष्यताप्रयोज्यसाध्यताल्पविषयवाविशेष द्वितीयादेरर्थः, न तु विपयतामात्रम् । तण्डुलपाकं करोतीत्यत्र चिकीजिन्यतावच्छेदकः क्रियायामुद्देश्यताख्यो विपयताविशेष एवं द्वितीयार्थः कृतौ भासते । तेन तण्डुलपाकत्व- प्रकारककतेस्तण्डुलविषयत्वेपि पाकदशायां तण्डुलं करोती- त्यादिको न प्रयोगः । पाकदशायामोदनं करोतीत्यादौ द्विती- यायामनुकूलवे लक्षणा । वर्द्धमानस्तु उक्तस्थले धातुना उत्पत्त्य- नुकूला रुतिरुच्यते, इति तत्रौदनस्य मुख्यमेव कर्मत्वम् । अत एवं यत्र कतिमात्रं धात्वर्थः तत्र न द्वितीया।यथा-घटाय यतते इत्यादा- वित्याह । कर्म विधा-निर्वत्यै, विकार्य प्राप्यं चावत्र प्रकृतिवाचक- पदसमभिव्याहारानावे क्रियानिष्पाचमाद्यम् । यथा-घटाकरोति, तण्डुलं पचति ॥ विकायै च प्रकृतिविकृतिवाचकपदसमभिन्याहारे सति भवति, तहिधा-प्रतिनाशपूर्वकं तदनाशपूर्वकं च । काष्टं भस्म करोति, तण्डुलानोदनं करोति इत्याद्यमेकम् । सुवर्णं कुण्डलं- करोवीत्यादि द्वितीयम् ॥ क्रियास्तविशेषाभावशालि प्राप्यम् । यथा-यामङ्गच्छति इति । एवं च तण्डलानोदनम्पचवीत्यादी .

·(१२४) न्यायपदीपे- प्रत्यक्षत्वं शक्यतावच्छेदक, तत्सममिव्याहृतद्वितीयायाश्चाधेपत्त्वमे- वार्थस्तस्य च व्युत्पत्निवैचित्र्येण गन्धादिरूपधात्वर्थकदेशेनान्वयः । एवं च पुष्पवृत्तिगन्धलौकिकपत्यक्षाश्रयतावानित्याकारकःशाब्दबो- धः । अनुमित्यर्थकधातुयोगे विधेयत्वं वियित्वं वा वि- पयनाविशेपो द्वितीयार्थः । इच्छार्थकधातुस्थले मुरूपविशेष्यत्व- रूपं कर्मत्वं द्वितीयाद्यर्थः। स एव च सुखमिच्छत्तीत्यादौ द्वितीया- यर्थः नाममिच्छतीत्यादी ग्रामादिपदं ग्रामस्वत्वादिपरम्।पार्क चिकी- पतीत्यादौ सनो धात्वर्थविशेष्यकेच्छायाचित्वात्कृतिविशेष्यकेच्छा चिकीर्षापदार्थः । सा च पाकसतिर्भववितीच्छैव, पाकादेश्व ऋतिकर्मत्वमेव द्वितीयया प्रत्याय्यते, न बिच्छाया विषयत्वरूपं कर्मत्वं, गृहस्थितीच्छामादाय गृहं तिष्ठासतीति प्रयोगापत्तेः। कर्म- प्रत्ययस्थलेपि धात्वर्थविशेषितैवेच्छा सन्प्रत्ययेन प्रत्याप्यते । तत्क- मत्वमेव कर्माख्यातार्थः । तच्चधात्वर्थकर्मतया वद्विपयत्वम् ,सुबन्तो- तरेच्छार्थश्यचूकाम्पजतस्य धातोः सन्नन्तधातुवन्न सकर्म- कता,बदन्तर्गतप्रातिपदिकत्येव कर्मबोधकतयेच्छायाः कर्माकांक्षावि- रहाद । भृत्यं पुत्रीयतीत्यादौ तु पुत्रमिवाचरतीत्यस्य, पुत्रं यथा व्यवहरति तथा व्यवहरतीत्येवार्थः । व्यवहारश्च प्रति पालनादिरूपः । एवं च पुत्रीयतीत्यत्र पुत्रकर्मकन्यवहा- रतुल्यव्यवहारकर्तेत्यर्थः । आचारसहशाचार एव पचोऽर्थः । प्रथमाचारे कर्मतासम्बन्धेन पुत्रादेरन्वयः । द्वितीये चाचारे भृत्यस्य कर्मतया क्यजन्तस्य सकर्मकता । कुटयां प्रासादीयवीत्यादी ·- " पष्टपरिच्छेदः । (१२५) मासादाधिकरणकाचारतुल्याचारः क्यजन्तार्थः । स चावस्थानुरू- प एवेत्यकर्मकः । हंसायते, हंसतीत्यादौ क्पडन्तक्चिन्तधातुर- प्यकर्मकः । तत्र हंसादिकर्तृकाचारतुल्याचारस्य गमनादिरूपस्य क्यान्तार्थत्वेपि गम्पादिपतिपायतावच्छेदकसंयोगादिरूपलानव- च्छिन्नस्यैव तदर्थत्वोपगमात् । कृत्यर्थकधातुयोग इष्टसाधनत्वा- दिज्ञानविशेप्यताप्रयोज्यसाध्यताख्यविषयताविशेष एवं कर्मत्वं द्वितीयादेरर्थः, न तु विपयतामात्रम् । तण्डुलपाकं करोतीत्यन चिकीर्षामन्यतावच्छेदकः क्रियायामुद्देश्यताम्यो विपयताविशेष एव द्वितीयार्थः कतौ भासते । वेन तण्डुलपाकत्व- प्रकारककतेस्तण्डुलविपयत्वेपि पाकदशायर्या तण्डुलं करोती- त्यादिको न प्रयोगः । पाकदशायामोदनं करोतीत्यादौ द्विती- यायामनुकूलत्वे लक्षणा । वईमानस्तु उक्तस्थले धातुना उत्पत्त्य- नुकूला कृतिरुच्यते, इति वौदनस्य मुख्यमेव कर्मत्वम् । अत एवं यत्र कृतिमात्रं धात्वर्थः तत्र न द्वितीयायथा-घटाय यतते इत्यादा- वित्याह । कर्म विधा-निर्वत्यै, विकार्य प्राप्यं चातत्र प्रकृविवाचक- पदसमलिच्याहारामा क्रियानिष्पापमाद्यम् । यथा-घटङ्करोति, तण्डुलं पचति । विकाय च प्रकृविविक्रतिवाचकपदसमभिव्याहारे सति भवति, तद्विधा-प्रतिनाशपूर्वकं तदनाशपूर्वकं च । काठं भस्म करोति, तण्डुलानौदनं करोति इत्याद्यमेकम् । सुपर्ण कुण्डलं-. करोतीत्यादि द्वितीयम् ॥ क्रियास्तविरोपाभावशालि यथा-यामङ्गच्छति इति । एवं च . १.ना . . .

·(१२४) न्यायमदीपे-- प्रत्यक्षत्वं शक्यतावच्छेदकं, तत्समभिव्याहतद्वितीयायाश्चाधेयत्वमे- चार्थस्तस्य च व्युत्पत्निवैचित्र्येण गपारिरूपधात्वर्थेकदेशेनान्वयः । एवं च पुष्पवृत्तिगन्धलौकिकपत्यक्षाभयताबानित्याकारकः शाब्दयो- पः । अनुमित्यर्थक पातुयोगे विधेयत्वं विधेयित्वं वा वि- पयवाविशेपो द्वितीयार्थः । इच्छार्थक रातुस्थले मुख्य विशेष्यत्व- रूपं कर्मत्वं द्वितीयाद्यर्थः। स एव च सुखमिच्छतीत्यादौ द्वितीया- यर्थः।माममिच्छतीत्यादी यामादिपदं ग्रामस्वत्वादिपरम्।पाकं चिकी- पतीत्यादौ सनो धात्वर्थविशेप्यकेच्टाबाचित्वातिविशेष्यकेच्छा चिकीर्षापदार्थः । सा च पाकरतिर्भववितीच्छैव, पाकादेश्व ऋतिकर्मत्वमेव द्वितीयया प्रत्याय्यते, न विच्छाया विषयत्वरूपं कर्मत्वं, गृहस्थितीच्छामादाय गृहं विठामतीति प्रयोगापत्तेः। कर्म- प्रत्ययस्थलेपि धात्वर्थविशेपितैवेच्छा सन्प्रत्ययेन प्रत्याय्यते । तत्क- मत्वमेव कर्मारपावार्थः । तच्च धात्वर्थकर्मतया तद्विपयत्वम्,मुनन्दो- चरेच्छार्थक्यचक्राम्यजतस्य धातोः सन्नन्तरातुवन्न सर्म- क्वा,तदन्तर्गतप्रातिपदिकस्येव कर्ममोरकतयेच्छायाः कर्माकाक्षावि- रहाद । भृत्यू पीपवीत्पादौ तु पुधमिताचरतीत्यस्य, पुर्व यथा व्यवहरति तथा व्याहरवीत्येवार्थः । व्यपहारश्च प्रति पालनादिरूपः । एवं च पुत्रीयतीत्यत्र पुनर्मकव्यवहा- रतुल्यन्यवहारकत्यर्थः । आचारसदृशाचार एव क्यचोऽर्थः । अयमाचारे कर्मतासम्बन्येन पुत्रादेरन्वयः। द्वितीये चाचारे भृत्यस्य कर्मवया क्यजन्तस्य सकर्मकता । कुटयां प्रासादीयतीत्यादी ·एवं कर्मत्वं पष्ठपरिच्छेदः। (१२५) प्रासादाधिकरणकाचारतुल्याचारः क्यजन्तार्थः । स चावस्थाना- प एवेत्यकर्मकः । हंसायते, हंसवीत्यादौ क्यङन्तक्विबन्तधातुर- प्यकर्मकः । तत्र हंसादिकर्तृकाचारतुल्याचारस्य गमनादिरूपस्य क्यङन्तापर्यत्वेपि गम्यादिप्रतिपाद्यतावच्छेदकसंयोगादिरूपत्वानव- च्छिन्नस्यैव वदर्थत्वोपगमात् । झत्पर्थकधातुयोग इष्टसाधनला- दिज्ञानविशेष्यताप्रयोज्यसाध्यताख्यविषयताविशेष द्वितीयादेरर्थः, न तु विषयतामात्रम् । तण्डुलपाकं करोतीपत्र चिकीजन्यतावच्छेदकः क्रियायामुद्देश्यताख्यो विपयताविशेष एव द्वितीयार्थः कवौ भासते । तेन तण्डुलपाकत्व- प्रकारककृतेस्तण्डुलविपयत्वेपि पाकदशायां तण्डलं करोती-. त्यादिको न प्रयोगः । पाकदशायामोदनं करोतीत्यादौ द्विवी- यायामनुकूलत्वे लक्षणा । वर्धमानस्तु उक्तस्थले धातुना उत्पत्त्य- नुकूला तिरुच्यते, इति तत्रोदनस्य मुख्यमेव कर्मत्वम् । अत एवं पत्र कृतिमात्रं धात्वर्थः वत्र न द्वितीया।यथा-घटाय यतते इत्यादा- वित्याह । कर्म निधा-निर्वत्यै, विकार्य प्राप्यं चातत्र प्रतिवाचक- पदसमनिट्याहारानावे क्रियानिष्पाचमाद्यम् । यथा-घटङ्करोति, चण्डलं पचति ॥ विकायै च प्रकृतिविकतिवाचकपदसमभिव्याहारे सति भवति, तहिया-प्रकृतिनारापूर्वकं तदनाशपूर्वकं च । काठं भस्म करोति, तण्डुलानोदनं करोति इत्यायमेकम् । सुवर्ण कुण्डलं- करोवीत्यादि द्वितीयम् ॥ क्रियास्वविशेषाभावशाठि प्राप्यम् । यथा-यामङ्गच्छति इति । एवं च वण्डुलानोदनम्पचतीत्यादो प्रक- . - ·(१२६) न्यायमदीपे- तिकोत्तरद्वितीयाया नाशकत्वमर्थस्तण्डुलायन्वितं नाशकत्वं च पाके चेति । विकृतिकर्मोत्तरद्वितीयायाश्च उत्सादकत्वमर्थः, ओदनायन्वि- वस्य तस्य नाशक्त्वविशिष्टे पाकेऽन्वयः। नाशे चोत्पत्तेः प्रयोजकत्व- मुद्देश्यविधेयभावमहिम्ना नियमतो भासते । काशान्कटं करोतीत्यादी काशादिपदोचरद्वितीया कतौ उपादानीयविषपवाविशेपमेव बोध- यति, काशायुच्छेदकनायास्तत्र बाधात्। "अधिशाइस्थामा कौ". त्यादिना यत्राधारस्य कर्मसंज्ञा तनावारत्वमाधेयत्वं वा द्विती- यार्थः । कालाधनोरत्यन्तसंयोगे व्यापकत्वमधिकरणतेच वा द्विती- यार्थः । मासादिपदप्रवृत्तिनिमित्तधर्म चैत्राध्ययनावारताया व्याप्य- त्वस्य शब्दादलाभेप्यर्थतस्तल्लाभः । दण्डं विना न घट इत्यादौ विनापदार्थोऽभावस्तरपदसमभिव्याहतद्वितीयाया अभावान्वयिप्रति- योगित्वमनुयोगित्यं पार्थः । पिनार्थस्याभावस्य नजथे पटायभावे प्रयोज्यतासम्बन्धनान्वयः । तथा च-दण्डप्रतियोगिकाभाषप्रयोज्यो वटाभावः, दण्डं पिना न घट उत्तयते इत्यत्र दण्डाभावप्रयोज्यो- स्पत्त्यभाववान् घर इति बोधः, विना वातं वृक्षः पतित इत्यादौ विनापदार्थस्याभावस्याश्रयतासम्बन्धेन वृक्षेन्ययादाताभावविशिष्टो वृक्षः पतित इति शब्दतो ठम्यते । पतनेनुभवसिद्धो वातजन्यत्या- भावलाशयार्थः । पुत्रं विना गत इत्यादौ पुत्रादिपदं लक्षणया पुगमनादिपर, विनापदनोध्यवदभावभ समानकालीनस्वादिसंबन्धन गमनेन्वेति, विनासमानार्थकयोन्वन्तरेणेतिनिपातयोरपि दर्शितव रीतिः । एवं विनायुक्ततृतीयापञ्चमीस्थले मर्यादाभिविध्यर्थकयाव- -- ·पष्ठपरिच्छेदः। (३२७) च्छब्दयोगपि द्वितीया दृश्यते । तत्र मर्यादार्थको यावच्छन्दः- दशमी यावत्पूजेत्यादौ । मर्यादा सीमा--कालरूपा देशरुपा च । अत्र च प्रागभायो यावत्सदार्थः, द्वितीयार्थः प्रतियोगित्वमनुर्योगि- खं वा, तत्र तत्रुत्यर्थदशम्या अन्वयः । तावता दशमीप्रतियोगि- कमागभायलाभः । तस्य स्वप्रतियोग्यवृत्तित्वविशिष्टव्यापकतासम्र- न्धेन पूजारूपक्रिपापामन्ययः । देशरूपा सीमा च-काशीवः कौशिकी याषयातीत्यादी, तत्र कौशिक्याः गमनसीमात्र प्रतीयते । तच काशीपूर्वकौशिकीपश्चिमदेशव्यापकगमनानाधिकरणत्वम् । यावसदेन च कौशिक्पनधिकरणकत्वे सति काशीपूर्वकोशिकी- पश्चिमदेशव्यापकत्वं गमने प्रत्याय्यते । तर द्वितीयार्थोऽवधित्वमव- धिमत्त्वं वा प्रतीचीत्वाद्यन्वपि, निष्कर्षः पूर्ववत्स्वयमूहनीयः । अभि- विध्यर्थों यापच्छन्दः कार्तिकमारण्य चैत्र यावच्छीतं भवतीत्या- दौ, काशीतः पाटलिपुत्रं यावद्दष्टो देव इत्यादापभिविधिस्तत्पर्य- न्ताभिव्यातिः । एवं च प्रथमे कार्तिकपूर्वकालो- नरोत्तरकालपूर्वकालव्यापकत चैत्रोत्तरकालाऽनृनित्वसहित शतिधयने, हितीये च काशीपश्चिमदेशपूर्वपाटलिपुत्रपूर्वदेश- पंश्चिमदेशव्यापकत्वं पाटलिपुत्रपूर्वदेशायनित्वसहित पृष्टी, पापवा प्रत्याप्यते । यावच्छन्दसमानार्थकाइदस्थलेपि दर्शितेव रीति- स्पोपा, तयोग पञ्चमी साधुः । यज्ञमनुभावपंदित्यादी जन्यत्वम- नुरावार्थः । तत्र निरूपितत्परूपद्वितीयार्थस्य पवान्वितस्यान्वयः । जन्पवायायामपसमम्पन्धेन शायन्वयः । अन्वर्जुनं योग ·(१२८) न्यायप्रदीपे- इत्यत्रापकर्परूपहीनत्वमनुशब्दार्थः । अर्जुनावधिकत्वं द्वितीयान्तार्थ- स्तस्य चापकरेंन्वयः । वृक्षम्प्रति वियोतते विद्यत्, मातरम्पति साधुः, यो मा प्रति स्यात्, वृशंवृक्षं प्रति सिंचतीत्यादी "लक्षणे- त्यंभूते"त्यादिसूत्रानुशिष्टकर्ममवचनीयसंज्ञकपत्यादिशब्देषु-प्रथम, परिचायकत्वरूपं लक्षणवं परिचेयलरूपं लक्ष्यलं वा कर्मप्रवचनी- यार्थः । वृक्षप्रकाशेन विद्युतियोतनज्ञानादृशस्य परिचायकता । द्वितीयार्थवाधेयत्वं निरुपितत्वं वा । द्वितीये,साधुत्वं प्रियकारित्वं, साधुत्वपटकक्रियान्वयी सम्बन्धः कर्मप्रवचनीयार्थः, सम्बन्धा- न्वयि प्रतियोगित्वं तन्निरूपकत्वं वा द्वितीयार्थः । तृतीये, भागः स्वलाश्रयः प्रत्ययार्थः, तदन्वयी संबंधो द्वितीयार्थः । इत्थं चास्म- सम्बन्धी यो भागः स्यादिति बोधः । चतुर्थे, कर्मण्येव द्वितीया, पत्वमाधएव संज्ञाफलं, प्रतिश्च निरर्थकः । द्विरुक्तान्वये तात्पर्यव- लाच सेचनकर्मले वृक्षादेापकत्वं संसर्गतयेव भासते। त्वां च मां चान्तरेत्यादी द्विर्तायाया निरूपितत्वमर्थः । तस्यान्तरापदार्थ- तावच्छेदकमध्यत्वेन्वयः ॥ इति द्वितीया विभक्त्य । कारकविभक्तृितीयायाः क्रियान्वयि कर्तृलं करणात्वं चार्थः । कर्तृत्वं च मुरन्यं क्रियानुकूलकतिरेव, सा च क स्याते चैत्रः पचतीत्यादो क्रियाविशेप्यतयाख्यातेन प्रतिपायते । चैत्रेण पच्च- ते, शय्यत इत्यादिकर्मभावास्यावस्थले च क्रियायां विशेषण- तृतीपया सा प्रत्याप्यते । अचेतनकाष्टस्याल्यादरपि कर्तृलविवक्षया - ·पष्टपरिच्छेदः। (३२९). काठ पचतीत्यादिवत्काप्टेन पच्यत इति प्रयोगात् । तत्र व्यापा- ररुपे कर्तृत्वे तजन्यावरूने सकर्तृकत्वे वा तृतीपाया. लक्षणा। एवं चैत्रेण ज्ञायत, इप्यत इत्यादावाश्रयत्वरूपे कर्तृत्व आधेय- त्वरूपे कर्तृमत्त्वे वा, नश्यते घटेनेत्यादौ प्रतियोगित्वरूपे कर्तृत्वे- नुयोगित्वरूपे कर्तृमत्त्वे वा लक्षणा । कर्तृपदमपि व्यापारादिम- त्वचेवनादौ स्वारस्यामावाझातमेव । अव एव च छत्रो यत्नवाच- कत्वम् । तथा चैत्रेण पच्यत इत्योदावपि कृतिविपयत्वमेव तृती-- यार्थः । स्वनिरूपकजन्यत्वं विषयतायाः सम्बन्धमध्येन्तर्भावनीयम् । काष्ठेन पचतीत्यादौ करणत्वं तृतीयार्थः, तच्च कर्तृव्यापाराधी- नव्यापारवत्कारणत्वम् । तत्र तृतीयायाः शक्तिद्वयम्, कसम- . भिव्याहारस्यले व्यापारवत्कारणत्वमा प्रतीयते, कर्तृसमभिव्या- हारस्थले च व्यापारे तव्यापाराधीनत्वमपीति सामजस्यात् । लिङ्ग- ज्ञानस्यानुमितिकरणाचामते धूमेन वह्निमनुमिनोतीत्यादौ धूमादिपर्द तन्नानपरम्, पर्वतो धूमेन वह्निमानित्यादौ क्रियायोगाभावावेतु- तृतीयेव, तत्र ज्ञापकज्ञानविषयत्वं हेतुत्यै ज्ञानज्ञाप्यत्वरूपं या हेतुम- त्वं तृतीयार्थः । जाध्यादो जाड्येन येत्यत्र जाड्यहेतृवायभावह्नि- मान् धूमेन येत्यादी धूमादेवयादिवानहेतुता प्रतीयते । हेतुत्वं च पूर्वोक्नम्नयोजकत्वमेव । केन हेतुना कस्मै हेतय इत्यादौ तु हेतुशब्दस्य स्वरूपातपय विमः फलोपामगारपाल पौनयम् । सहार्थपोगेपि साहित्यप्रतियोगिवाचकपदातृतीया । पुत्रेण सहागत इत्यादी आगमनसमानकालीनागमनादिकमेव सहशब्दार्थः । तस्य ·(१३०) न्यायमदीपे- कर्तृत्वादिसम्बन्धेन पुरुपादावन्वयः । 'इत्यंभूतलक्षण' इत्यनेन लक्ष- णयाचिपदानृतीयाऽनुशिप्यते । लक्षणत्वं वातव्यावृत्तत्वम् । तथा च जयभिस्वापस इत्यादी अजटव्यावृत्तिमांस्तापत इति बोधः । अतव्यावृत्तश्च धर्मो द्विविधः-विशेषणमुपलक्षणं च, विद्यमानं सया- वर्नमें विशेषणम्, अविद्यमानं व्यावर्तकमुपलक्षणम् । एवं चात- दयावृनं यदि वर्तमानतया प्रत्याय्यते, तदा विशेपणत्वेन व्यपदिश्य- ते। यद्यवर्तमानत्वेन तदोपलक्षणत्वेन, यथा शिखया परिवाजको वर्तते, यथा वा गुरुणा टीका, कुरुणा क्षेत्रम् । कचिच्च विद्यमा- नमप्यतद्यावृत्तं न्यूनाधिकवृत्नितयोपलक्षणमेवोच्यते । यथा- विद्यमानापि जटा तापस उपलक्षणम् । न तूपलक्ष्यतावच्छेदकशम- दमादिवविशेषणमित्यलम् ॥ इति तृतीया विमक्तयः । ब्राह्मणाय गान्ददातीत्यादौ सम्प्रदाने चतुर्थी । तच क्रियाजन्य- फलभागितया कर्तुरिच्छाविषयत्वम् । एवं च ब्राह्मणायेत्यादी ब्राह्मणनिरूपितत्वेनेच्छाविषयगोनिष्ठस्यत्वजनकत्यागकर्तेति बोधः । निरूपितत्वेन कर्तुरिच्छाविपयत्वं द्वितीयान्तार्थगोवृत्तित्वान्वयि- धालर्थतावच्छेदकस्वत्वान्नपिचतुर्यर्थः । सत्तजनकत्यागश्च ददा- त्यर्थः । शपये भयन्ददातीत्यादी जनयतीति भाक्तोर्थः । एवं चोत्सादकव्यापारसे धात्वर्थ भयरूपं कर्म, तयोगितयोद्देश्यत्वात्- सम्पादेसम्प्रदानत्वम् । युद्धाय मनात इत्यादी न सम्प्रदानच- नृथीं, अपि वैधानाहर्तुं बजतीत्यर्थे एश्यो बजतीत्यत्रेव युद्ध ·पष्ठपरिच्छेदः । (१३१) कर्तुं सो९ वा सन्नयत इत्यर्थविवक्षया 'क्रियार्थोपपदेति सूत्रेण चतुर्थी । तथा चाहरणकरणसहनायद्देश्यकत्वं तादृशचतुर्थ्यर्थ इत्य- वोयम् । रजकस्य ववन्ददातीत्यत्र ददातिर्न त्यागार्थकोऽपि तु प्रमते रजककर्तृकनिर्णजनेच्छाप्रकाशको व्यापारः। तदेकदेशे कर्तृवे रजकस्य सम्बन्धविवक्षायां शैपिकी पष्ठी । हन्तुः पृष्ठन्ददातीत्यत्र तत्कर्तृकताउनानुमविप्रकाशकव्यापार एवं ददात्यर्थः । तदेकदेशे कर्तृत्वे हन्तुस्सम्बन्धविपक्षायां पष्ठी। एवं संवाहकस्य चरणन्ददाती- त्पादावृहनीयम् । नारदाय रोचते कलह इत्यादौ पीविजनकता रुच्यर्थः। तत्र चतुर्यर्थ आश्रितत्वं प्रीतावन्वेतिवादशक्रियाश्यतया कलहादेः कर्तृता।पुप्पेत्यः स्पृहयति, पुत्राय क्रुध्यात्यत्र चतुर्यों विपयित्वं वस्येच्छाकोपरूपकियायामन्चयः,कोषस्य सविपयकत्वाव। एवं शत्रवे द्रुह्मतीत्यादौ द्रोहः अहितेच्छा, अहितभागितयेच्छाविष- यता,तनिरूपकत्वं चतुर्थ्यर्थ इच्छान्वयी अहितान्बध्याधेयत्वं वा । ई परोत्कर्पगोचरो दे॒पः । असूया गुणिनि दोपाविष्करणम् । पिपयताविशेपस्तत्र चतुर्यर्थः । विभाय शतं धारयतीत्यादी द्रव्पान्तरदानायुपगमपूर्वपरदत्तद्रव्यादानजन्यादृष्टपिरोपपत्त्वमेव धारयतेरर्थः, तटकदानान्वपिफर्तृत्वं तत्र चतुर्थ्यर्थः । यूपाय दार इत्यादी तादयं चतुर्थी । इच्छाधीनेच्छाविपयन्या- पाराश्रयतं चतुर्थः । प्रथमेच्छायां यूपादेः प्ररुत्यर्थस्य विषयतयान्वयः । एवं पनाय स्यालरियादाबूह्यम् । एधानाहर्तु बजतीत्यर्थे पोयो बजतीत्यत्र चतुर्या एसकर्मकाहरणम्यो- ·- . (१३२) न्यायप्रदीपे- जनकत्वम् । अवाय घास इत्यादावश्चपदस्याश्वभोजनपरतया तादर्थ्यचतुर्ये । नमःस्वस्त्यादियोगैपि चतुर्थी । नमःशब्दा- थस्त्यागो नमस्कारश्च । एपोर्षः शिवाय नम इत्यादी त्यागा- र्थकः । चतुर्थ्यां च प्रत्यर्थस्य शिवादेरुद्देश्यत्वं प्रत्याय्यते, स विपयिताविशेष एवं चतुर्यर्थः, वत्र च निरूपित- त्वसम्बन्पेन शिवादेरन्वयः । नमःपदार्थत्यागस्य च विपयिता- विशेपसम्बन्धेन द्रव्येन्वयः । द्रव्यस्यैव वा विशेष्यतया भासमानत्यागे विषयिताविशेषसम्बन्धेनान्वयः । न च पथमा- न्तपदार्थस्य मुख्यविशेप्यतानियमः, भूतले न घट इत्यादी निपातार्थस्यापि तथात्वात्, इंद्राय स्वाहा, तुल्यं स्वधेत्यादौ अमिमक्षेपोपहितदेवोद्देश्यकत्यागनोधरस्वाहापदपित्रुद्देश्यकत्यामनो- धकस्वधापदयोरपि नम-पदवदेशनादेशितोचारणार्तृत्वोपलक्षित- पुरुपीयत्यागयाचकता । नतिरूपो नम पदार्थश्च सापर्पयोधनानु कुलः स्वीयव्यापारः, चतुर्या चापकान्यव्यवधित्वमवधिमत्त्व वा प्रत्याप्यते । स्वः, समृञ्चारयिता। तथा च चैनायुचारितान्नमो हरय इत्यादिश दादर्ययधिकचेनापर्पयोधानुकूलवीयव्यापार इत्यारा- रको योगः, नारायणं नमस्सगेतीत्यादी ग्यातुनेर व्यापारसी- धात् । भत्र च स्परपावधित्वकारमोधपिपयतामात्र निपा- तार्थः अत्र स्वं,समभिव्याहृतः कः । तथा च ताहरामोधविषयवा- प्रयोजा यापारानुकुट रतिमानिति समुदायाधीनो योधः, द्वादश- पिपयताश्रयतया नारायणादेः कर्मत्वम् । नारायणो नमस्त्रियन ·पष्टपरिच्छेदः। इत्यादौ निपातायफळं धात्वर्थव्यापारे विशेष्पतयैव भासते, तदन्धि- तमाश्रयत्वं कर्माख्यातादिना प्रत्याय्यते । स्वस्ति भवत इत्यादावा- शीः स्वस्त्यर्थः । सा च परहितविषयकस्वेच्छा, स्वं, समुचारयिता। हितान्वयी सम्बन्धश्चतुयथः । एवं च भवदीयहितविपरिणी मदी- येच्छेति बोधः । कल्याणार्थकोपि स्वस्तिशब्दः, स्वस्त्यस्तु मह- मित्यादी, तत्रापि चतुयर्थः सम्बन्धः स्वस्त्यर्थान्वयीत्यलम् ।। इति चतुर्थीविमक्तयः । वृक्षापर्ण पतवीत्यादौ पंचम्या अपादानत्वं च स्वनिष्ठभेद- प्रतियोगितावच्छेददीभूतक्रियाजन्यविभागाश्रयत्वम् । पर्णादेर्वा- रणाय भूतान्तं क्रियाविशेषणं, भेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वे विभा- गजनकत्वे च पञ्चम्याः शक्तिद्वयम्।भेदे विभागे च वृक्षादेः प्रकृत्य- थस्याधेयतासम्बन्धेनान्वयः । प्रतियोगितावच्छेदकत्वं विभागजन- कत्वं चाश्रयत्वसम्बन्धेन क्रियायामन्वेति । एवञ्च वृक्षनिष्ठभेदप्रति- योगितावच्छेदकतन्निधविभागजनकपतनाश्रयः पर्णमित्यायाकारक उत्तस्थले बोधः । वृक्षादिभजत इत्यादावपि वृक्षावधिकत्वं विभागे प्रतीयते, तत्रापादानवायाः अवधितारूपत्वात,. अवधिपत्यादिकं च स्वरूपसम्बन्धविशेषः । व्यामाद्विभेति, दस्युग्यो रक्षतीत्यादौ भयञ्च परवोऽनिष्टसम्भावना, त्राणं चानिष्टनिवृत्त्यनुकूलो व्यापारः। पंचम्यर्थस्तत्र प्रयोज्यत्वम्, तब निरुतधात्वर्थघटकानिष्टेन्वेति । यायो गो वारयति,कूपादन्थं वारयतीत्यादौ वारण कियाप्रतिपेयः । तस्याः प्रतिषेधः कर्तृत्वाभायानुकूलव्यापारः । ययादिपदोत्तरपं- ·(१३४) न्यायप्रदीपे-- चम्या यवादिगतत्वेनेच्छाविपयफलकत्वं भक्षणादौ प्रत्याय्यते । इच्छा च मक्षणादिक्रिया कर्तृनिष्ठा तदर्थेन्तर्भावनीया। एवं चोक्तस्थले यव- कूपादिनिष्ठत्वेन गवान्धादीच्छाविपयो यो गलाधःसंयोगोचरदेशसं- योगादिर्गबान्धादिनिष्ठतचत्फलकव्यापारविशेपकर्तृत्वाभावानुकूल- व्यापारानुकूलरुतिमानित्याकारको बोधः पण्डितात्पुराणं शृणोति उपाध्यायादधीते, अत्र प्रत्यर्थपण्डितादिकर्तृकोच्चारणाधीनत्वं पञ्चम्यर्थः। तस्य च श्रवणोच्चारणार्थविशेषज्ञानादिक्रियायाम- न्वयः । मृपिण्डाहटो जायत इत्यादौ 'जनिकर्तुरे' त्यनेनापादान- त्वम् । तत्र कारणत्वमेव प्रतित्त्वं, न विकारित्वमात्रम्, दण्डा- (टो जायत इत्यादिप्रयोगाणामपीष्टत्वात । हिमवतो गङ्गा प्रभवतीत्यादौ प्रथमप्रकाश एव प्रभवत्यर्थः, पंचम्पर्थः सम्बन्धाधीनत्वं तादशक्रियायामन्वेति । सम्बन्धे च हिमवदादि- प्रत्यर्थः । उपाध्यायादन्तदत्ते छात्र इत्पादौ अन्तर्दिन्तर्दानम् स्वनिष्ठान्यकर्तृकदर्शनविपयताविरहोद्देश्यको व्यापारः । पञ्चम्याः अन्तर्दिघटकदर्शनान्वयिकर्तृतानिरूपकत्वमेवार्थः इत्युपाध्यायक- तूकदर्शनविषयतायाः स्वनिष्ठो यो भावस्तदुद्देश्यकव्यापारकर्चा छात्र इति तत्रान्वयबोधः । गुणो द्रव्यादिन्न इत्यादौ 'अन्यारादिति सूत्रेणैव पञ्चमी । अन्यपदस्यान्यार्थकपरत्वादिति बहवः । वस्तु- तस्त्वन्योन्याभावीयप्रतियोगित्वरूपार्थविवक्षायां पञ्चमी । अर्जुनः कोशासक्ष्यं विध्यति, अघ भुक्त्वायं यहादोक्का इत्यादौ स्वांधिष्ठित- देशानन्तरकोशात्मकायभागानन्तरदेशस्थं विध्यत्यर्जुन इत्यादि- ·पाठपरिच्छेदः। (१३५) प्रथमस्थले बोषः, अनन्तरदेशस्थत्वं पंचम्यर्थः । भोजनसत्यधिक- रणेतदिवसानन्तरमहानन्तरदिनवृत्तिभोजनकतिमानयमित्याकारको बोपश्वरमस्थले ॥ इति पञ्चमौविभत्तयः। सम्बन्धविवक्षायां कारकवितत्यप्रसक्तः शेपे षष्ठी'त्यनेन चैत्रस्येदमित्यादौ पाटी । चैत्रस्य अन्यमित्यादी स्वत्वं घटस्य कार- णम, चैत्रस्य हस्त इत्यादौ निरूपितत्वावयवत्वादीनां सम्बन्यत्वेनेव पष्ठ्यर्थता, न तु विशिष्यशक्त्यानन्त्यप्रसंगात् । विशेषस्य स्वेतरसान मान्यव्यावृत्तधर्मवत्वं निर्धारणम् । तव समुदितन पष्ठवर्थः सामा- न्यतन्निष्ठधर्मयोः स्वपदोपात्तत्वात, किन्तु विरोपान्यत्वं व्यावृत्तं च विशेपस्वत्समभिव्याहवक्षधियादिविरोप्पग्राह्यः। व्यावृत्तत्वं च और प्रतियोगित्वम् । तथा च नराणां क्षत्रियः शूरतम इत्पत्र क्षत्रियस्य नरविशेषतया पष्टयर्थेन क्षत्रियान्यत्वेन विशिष्टस्य तत्परुत्यर्थस्य नरस्य ताहशनरत्वावच्छिन्नाधयत्वसंसर्गेण भेदेऽन्वयलन्यस्य क्षधि- यान्यनरत्वायच्छिन्नवृत्तिकभेदप्रतियोगित्वस्प शूरतमे, शुरतमस्य च क्षत्रिये तादात्म्येनान्वय इति क्षत्रियान्यनरत्वावच्छिन्न- वृत्तिकभेदप्रतियोगित्ववच्छूरवमामिन्नः क्षत्रिय इत्याकारकस्तत्र बोधः । इदन्तु बोध्यं-पत्रोद्देश्यविधेययोस्तादात्म्येनान्वयबोध- सामग्री तत्रैव निद्धारणषष्ठया भेदप्रतियोगित्वमर्थः । यत्र तु सम्बन्धान्तरेग .. नराणां क्षत्रिये शौर्यमित्यादो पत्रि . ५नारयन्ता ·(१३६) न्यायमदीपे- भावस्यैव प्रतियोगित्वं शौर्यादी प्रतीयते, न तु वाहशभेदस्य, नरा- णां क्षत्रिय रूपमित्यपि प्रयोगापत्तेः । नराणां मम्मै क्षत्रियः शूर इत्यादौ तु निरिणयाचिनो मध्ये इत्यव्ययस्य तदर्थकपट्या सह संभे- दे हे क्षेत्रे त्यादाविव नान्यतरवैपर्यम् ॥ इति पष्टीविमनत्यः। नरेषु क्षत्रियः शूर इत्यादौ निर्धारणसप्तमीस्थलेऽप्युक्तदिशैवा- न्ययो द्रष्टव्यः आधारसतम्या आधेयत्वमर्थः। तस्य क्रियायामन्वयः। धारपेयभावच न संयोगादिपस रन्धात्मकः । अपि तु पदार्थ- न्तरमेवाभूतले पनवे घट इत्यादी निरूपमत्वस्यवाधारशारूपत्वेन नि- रुप्यत्तस्यैव सतम्पर्थत्वमाअथवा वृद्धातोरपि आधारसमेवार्थः तन्नि- रूपकत्वमेव घटादेस्तकर्तृत्वम् ,यद्यपि भुवि गच्छतीत्यादी चैत्रक्रिया- या भुवि वाधस्तथापि तत्र कर्तृयटितपरंपरासम्बन्धावच्छिन्नाशरता- या एष समम्पर्यत्वम्।अपच्छेद्यताविशेपोप्याधारसप्तम्यर्थः यथा-वी- णायां शन्दः, कर्ण शब्दः, वृक्षाये कपिसंयोग इत्यादी, एष कार- कतानिहाय भवतीत्यध्याहारः, कियां विनर वा सामी व्यवहार मिद्धा । चर्मणि दीपिनमित्यादी "निमित्ताकर्मयोग" इत्यनेन सतमी। निमित्तत्वं च मियाजनिका या शिनियोज्यत्वेनेच्छा तद्विपस्त्वम् । स्वविषयकताइरोच्छाधीनत्वमेव । ता कियान्वयी मनम्यर्थः । तदेकदेशविपयतायां निरूपरत्वेन प्रकृत्यर्यान्वयः । चर्मादेोत्पन्यायादेस्सम्बन्यत्र न सबम्पर्यः, अपितु मनम्या: साइवे समपनमोक्षितः । गोपु दह्यमानासु गन इत्यादी 'पम्य च - ·पष्टपरिच्छेदः। (१३७) भावने'त्यनेन गवादिपदासतमी, दुह्यमानासु इति तु तविशेष- 'णत्वात्सप्तमी। तत्र समभिव्याहतदोहनादिक्रियेव सप्तम्यर्थः। तस्याश्च समानकालीनत्वादिकं क्रियान्तरे सम्बन्धः । तत्र वर्तमानार्थकक- समभिन्याहारस्थले समानकालीनत्वम् । दोग्धव्यासु गत इत्यादि- भविष्यदर्थकत्स्थले प्राकालीनत्वं, दुग्धासु गत इत्यादावतीवार्थ- कृत्स्थले उत्तरकालीनत्वं सम्बन्धतया भासते । पाथसि पीते तृपा शाम्पतीत्यादाववीतार्थककत्समभिव्याहारात्कार्यकारणभावोपि सम्ब- म्यतया भासते इत्यादिकमूहनीयम् । गुणान्पत्ये सति सत्त्वादित्यादी सतीत्यनन्तरं सत इत्यध्याहार्यम् । अन्यथा लक्षणीयक्रियामावे- नोक्तसूत्राविपयतया सप्तम्यनुपपत्तेः । तत्र चास्धातोरर्थः आधारवा गुणान्यत्वायाधारवायाश्च सत्ताधारतायां वदन्निष्ठत्वं सन्वन्धतया भासत इति ॥ इति सप्तमीविभक्तपः। धातुमरुतिकाश्च लकारकत्सन्यपिच्प्रभृतयः प्रत्ययाः केचि- द्धात्वान्वितसाधकतमत्वं ब्रुवते । अर्थान्तरमनभिदधानाच कोचदाकांक्षानिवाहकवया प्रतिभिः स्वीयार्थबोधन एवोपकुर्वते । तत्र लडादिदशलकाराणां कर्तृत्वसामान्यमर्थः। तच्च प्रथमान्तप- दोपस्थाप्पे विशेपणतयान्वेति । कर्तृत्वं च पचतीत्यादौ किया- नुकूला कतिरेव आख्याववाच्या । रथो गच्छति, काष्ठम्पचतीत्यादी च क्रियानुकूलव्यापारपे, जानातीत्यादी सविपयकार्थधातुपक- विकलकाराणामायने रूपे कर्तृत्वे निरूढलक्षणा, कृतित्वजावः ·(३३८) न्यायप्रदीपे- प्रवृत्तिनिमित्तत्वे लायवात् । मीमांसकास्तु व्यापरलेनैव शक्तिः, पचतीत्यादावपि तेनेव रूपेण कति बोधोपगमात, एवं चाचेवनेपि प्रयोगो मुख्य एवेत्याहुः । नश्यतीत्यादी प्रतियोगित्वरूपकर्तृत्वमा- ख्यातार्थः । कर्तृकर्मवत्कालविशेपेनुशिष्टा लडादयः कालविशेपमपि बोधयन्ति । तत्र लट्प्रत्ययस्य वर्तमानकाले शक्तिः, वर्तमान- कालश्च तत्तन्छब्दप्रयोगाधिकरणकालरूपस्तत्तच्छब्दार्थः । लडा- दिप्रत्ययेन कृत्यादिरूपे व्यापारे एव वर्तमानत्वाद्यन्वयो बोध्यते । जानातीत्यादौ व्यापारावोधकेन तेन क्रियायामेव, न तु लडार्थाश्रयत्वादौ । लुटो भविष्यत्त्वमर्थः । तच्च वर्तमानमाग- भावप्रतियोगित्वं, वर्तमानप्रागभवो लुडर्थः । प्रतियोगितासम्बन्धे- नान्वयः । लुटोऽनयतनभविष्यत्त्वमर्थः। तच शब्दप्रयोगाधि- करणदिवसावृत्तित्वे सति शब्दप्रयोगकालीनप्रागभावप्रतियो- गित्वम् । लुङोतीतत्वम् । तच्च वर्नमानध्यप्तप्रतियोगित्वं, वस्तुवो वर्चमानध्वंस एष लुङगयर्थः । तस्य प्रतियोगिवासम्बन्धेन- कृत्यादावन्वयः। लडोतीतबदनयतनत्वमप्यर्थः । अतीतत्यमनुयतन- त्वम् परोक्षत्वं च लिटोर्थः। परोक्षत्वं वक्तुः साक्षात्काराविपय- । केचितु स्वभिन्नकर्तृकत्वमेव परोक्षत्वमाहुः । बोपदेवाद्यास्तु लिटः परोक्षवं लइलुइलिटामनयनत्वं च नानियन्ते । लक्षलाभस्त्वविशेषेण प्राय उपलायते । व्यातेने किरणाबालीमुदयनः 'चके सुबन्धुस्सुजनकबन्धुः इत्यादि । तथा च गच्छत्तीत्यत्र गमनानुकूला शब्दप्रयोगाविकरणकालवर्तिनी या त्वम् ·पष्ठपरिच्छेदः। कृतिस्तदाभय इति बोधः । एवं गमिष्यतीत्यत्र वर्तमानस्वरूपस्थाने भविष्पत्स्यरूपम्, गन्ते त्यत्रानयतनत्यसहितमपि निवेश्यमाअगमदि- त्यत्रातीवस्वरूपम्, अगच्छदित्यवानयतनत्वसहितम्, जगामेत्यत्र परोक्षत्वेनापि सहितन्निवेश्यम् । लिङ् विधा-विधिलिङ, आशी- लिङ् च । आद्यस्य रुतिसाध्यत्वमिटसाधनत्वं बलवदनिष्टाननुबंधित्वं च । एवं च यजेतेत्यत्र यागः कतिमाध्यः, इष्टसाधनम्, बलवद- निष्टाननुबंधी चेति । श्राद्धे भुञ्जीत भवानित्यादौ निमंत्रणं लिङथः । आइभोजनधर्मिकस्वकर्तव्यत्वधीजनकवाक्यप्रतिपायो भवान् इति । धेनुं दद्यास्त्वमस्मत्यम् इत्यत्र प्रार्थना लिङथः । धेनुकर्मकचैत्र- संप्रदानकदानलावच्छिन्नधर्मिका या युप्मत्कव्यत्वप्रकारिका चैत्रे- च्छा तद्विशेपीभूतदानस्यानुकूलकत्तिमांस्त्वमिति । भिक्षां देहि त्वम- थिय इत्यादौ लोटोपि क्वचित् प्रार्थनार्थः।हृदो यदि धूमवान् स्यात् इत्यादी धावोनिरूढलक्षणया भेदोऽर्थः, तेन धूमपट्टेदाश्रयतावान् हृद इति । ह्रदो यदि धूमवान्स्यात, वह्निमान्स्यात, धूमवद्भिन्नो ह्रदो धूमव्यापकवह्निमझेदवान, इति । अन्ये तु धूमवत्तापादकताकव- ह्निमत्तापत्तिविशेष्यो हद इत्याहुः । यो ब्राह्मणायावगुरेनं शतेन यातयेत, यः शतयातनाहेतुब्राह्मणावगोरणवान्, तदीयशतयातनं ब्राह्मणावगोरणजन्यमिति । ऋतौ स्वदारानुपेयान, ऋतुकालाव- च्छेदत्वविशिष्टस्वप्रत्यवायजनकीभूताभावस्प प्रतियोगिस्वदारगम- नमिति । पंच पंचनखान् भुंजीत, शशादिपंचभिन्नानां पंचन- खानां भोजनं प्रत्यवायहेतुः । एवं याननाध्यापनप्रतिहेदिजो ·(१४०) न्यायप्रदीपे- धनमर्जयेत्, याजनादिभिन्नालणस्य धनार्जनं प्रत्यवाय- हेतुरिति सर्वत्र परिसंख्याविधी द्रष्टव्यम् । पत्नी पचतु इत्यादी लोटोऽनुज्ञार्थः । सा च कर्तुरिष्टत्वे सति वक्रनुमतत्वम । तथा च चैत्रानुमतस्वेटस्य पाकस्य पत्नी की इति । शूल विश, विपं मुंश्वेत्यादौ राजवाक्ये, त्याज्ञा, राजानुमतस्यानिष्टहेतुशलप्रवेश- कर्तृतावांस्त्वमिति । पर्वतमप्युत्पाट्यानीत्यादौ समर्थना । सा च पराशक्यधर्मिकस्वशक्यत्वाध्यवसायः, स्वेतराशक्य यत्सर्वतोपाट- नं तर्मिकस्पराक्यत्वाध्यवसायवान् इति । कापि यक्काशंमनमपि, जीवतु भवान, चैत्राशंसाविपयवर्तमानजीवनवांस्त्वम् इति । घटो नीलो भवतु, आशंसाविषयवर्तमाननीलोत्पत्तिमान् घट इति । आशीलिङो वकाशंसनमेय लोकत् । लुङो व्याप्यक्रियया व्यापकक्रियापादनम्, तण्डुलं चेत्याप्स्पत, ओदनमपक्ष्यत इत्यत्र तंडुलप्राप्त्यभावप्रयुक्तौ ओदनप्राप्त्यभाववान इति बोधः। क्यच्काम्य- चोः इच्छार्थः, पुत्रीयति, पुत्रकाम्यतीत्यत्र पुत्रत्वेन पुत्रगोचरे- च्छाया आश्रयत्वांश्चैत्र इति । आचारक्यच्क्यतिपां तु आचार- सदृशाचारोथः प्रागुक्तः । हेतुणिचः अनुकूलव्यापारो व्यापारमात्र वाऽर्थः । चैत्रं भावयति,चैत्रोत्पत्यनुकूलव्यापारवान्, कापि ज्ञाना- नुकूलच्यापारोपि, कथकः कंसं घावयति इत्यादावभिनयादिरूपः। सनः कर्तुरिच्छार्थः । तदुत्तरास्यातस्याश्रयत्वे लक्षणा। सविपयार्थ- कमरुतिकारयातस्याश्रय लक्षणाया घटं जानामीत्यादी क्लमत्वात्। न्या च-पिपठिपतीत्यत्र पाठेच्छाश्रयश्चैत्र इति बोधः ॥ पोनःपुन्य ·पष्ठपरिच्छेदः । (१४१) यतः तत्त्वं च तदानींतनमकत्यर्थसजातीयक्रियान्तर यसकाठीनत्व- म् । तथा च-पापच्यते इत्यत्र पाकवंसकालीनवर्तमानपाकानुकूल- कृत्तिमानिवि बोधः॥पूर्वकालीनत्वं कर्ता च कार्थः । भुक्ता बजती- त्यत्र गमनागभायापच्छिन्नकालयतिमोजनकभिन्नो बजवीत्यर्थः । इच्छापांस्तुमुनोर्थः । भोक्तुं बजतीत्यत्र भोजनेच्छावान् व्रजती- त्यर्थः । भोक्तुमिच्छत्तीत्यत्र कतरि लक्षणा, भोजनकर्चारमात्मानमि- छत्तीत्यर्थः । सचिरोपणे हि प्रयुज्यमानौ विधिनिषेशै विशेषणमुपसं- कामवः, सति विशेष्ये वाधे इतिन्यायात, विशेषणे कताविच्छान्व- या धात्वर्थका कर्तृकतोऽर्थः । धात्वर्थजन्यफलवान् कर्मकतोऽर्थः । तथाच पचन पश्यतीत्यत्र पाककर्ता पश्यतीत्यर्थः । पच्यमानं पश्यती- त्यत्र पाकजन्यविक्लित्याभयं पश्यतीति बोधः । सविपयप्रतिकानां त्वाभये लक्षणा । जानन् गच्छत्तीत्यत्र ज्ञानाश्रयो गच्छतीत्यर्थः । भावकतान्तु ल्युपत्रादीनाम्प्रयोगसाधुत्वमात्रम् । धात्वर्थातिरि- पस्य भावकतानुपत्यानात् ।। तद्धितप्रत्यया अपि नामप्रकृतिकाः । कचित्मरुत्यर्थन स्वार्थ- कदेशस्य कचिच्च तेन त्वार्थस्य अन्वयबोध जनयन्ति । तत्र गागिरित्यपत्यार्थविहिततद्धितार्थत्य अपत्यस्यैकदेशे जन्यत्वे निरू- पकतया प्रत्यर्थगर्गाद्यन्वयः । माये इत्यादौ तद्धितार्थस्य गोत्रापत्यैकदेशपुत्रत्वघटकजन्यत्वे तथा तदन्ययः । गाायण इत्यादो तद्धितार्थस्य युगापत्यस्यैकदेशे जन्यत्वे गार्मास्य, "जीवति तु पश्ये युये"वि परिभापितयुपार्थवटानीपने च गर्गादेरन्वयः । तेन गर्गादिजीवनकालीनो गर्गगोवापत्यस्यापत्यम- . .

·(१४२) न्यायपदीपे- यमिति बोधः। मांजिष्ठं वास इत्यत्र तेन रक्तमित्यर्थ वदितो विहितः । वत्सम्बन्धाधीनतदीयरूपारोपविषयत्वं तेन रक्तत्वम् । अत्र च रागकरणस्य मंजिष्ठादेः प्रकृत्यर्थस्य तद्धितार्थकदेरासम्ब- न्धे प्रतियोगितया, रूपे चाश्रयतयाचयः । पौपी रात्रिरित्यादौ नक्षत्रयुक्तकालार्थे तद्धितः । कालस्य नक्षत्रयुक्तत्वं च-तन्नक्षत्रश- शिभोगाश्रयत्वं, तदेकदेशे शशिभोगे च कर्मतया तन्नक्षत्रान्वयः । पोपो मासः, पोपो वर्ष इत्यादौ 'सास्मिन्नित्यनेन विहितस्य तद्धि- तस्यापोर्णमासीघटितत्वावच्छिन्नोऽर्थः । पौर्णमास्यां प्रकृत्यर्थपौया- देरभेदेनान्वयः । पौपादिपदं च न केवलं यौगिकं, पोपः पक्ष इत्या- दिव्यवहारविरहात, अतो रूटमपि । वैष्णवी ऋक्, 'ऐंद्रं हविरि'- त्यादौ देवतार्थविहिततद्धितस्य तदेवताकत्वमर्थः । मंत्रस्य तदेव- ताकत्वं च तदुद्देश्यकत्यागांगोचारणकत्वम, हविपस्तद्देवताकत्वं च तटुद्देश्यकत्यागकर्मत्वं, तत्यागोद्देश्यताया एव तदेवतापदार्थत्वात । 'काशवं राजतं जनते'त्यादी समूहार्थविहितस्य पप्तिसमुदायत्वाब- छिन्नोर्थः । पर्याते प्रत्यर्थकंपोतत्वायवच्छिन्नस्यान्वयः । कपोतशुकप्तारिकादिपर्याप्तसमुदायत्वस्य पर्यानिश्च न न्यूनवृत्ति- कपोतत्वादिनावच्छियते, अतो न तादृशसमुदाये कापोवादिव्य- पहारः । मतुवावर्नमानसम्बन्धोर्थः, क्या च गोमानित्यत्र गोनिरूपितवर्तमानसम्बन्धवानिति बोधः । निरूपितत्वं संसर्गः। स्वतलादेः प्रकृत्यर्थ प्रकारत्वेन भासमानो थमोऽर्थः । तथा च द्रव्यगुणादिशब्देश्यो जातेः, शुक्रमहदगृहस्वादियो गुणस्या .

·पष्ठपरिच्छेदः। (१४३) पाचकादियः क्रियायाः, पीताम्बरादियः सम्बन्धस्य त्वतला- दिभिर्बोध इत्यादि बोध्यम् ॥ प्रातिपदिकपकविकाः स्त्रियामि 'त्यनेन विहिताटाबादयः कचित् स्त्रीवं प्रकृत्यविशेषणतया बोधयन्ति । अजा, अन्धा, शूदा, श्यामा, चपला, ब्राह्मणी, गौरी, सुकेशी, गर्भिणीत्यादौ स्त्रीत्वं च योनिमत्त्वं, कचित्तीप्रत्ययः त्रियं भार्यात्वेन प्रकृत्यर्थविशष्य- तया बोधयति । आचार्याणी, मनावी, शूद्रीत्पादौ भार्यात्वं सम्बन्धविशेषः । तत्रैव च निरूपकत्वेन प्ररुत्यर्थान्धयः । खट्वा- स्वीदेवतापदे च स्त्रीप्रत्यया न बोधकाः, अयोग्यत्वात् । 'यूस्या- ख्यावि'त्यत्र रूपाख्यपदं स्त्रीलिंगशब्दपरं, न तु स्त्रीत्वविशिष्ठार्थ- कशब्दपरं, तेनाटव्यादिशब्दानां स्त्रीत्वविशिष्टाबोधकत्वेपि न नदीस- ज्ञानुपपत्तिः ॥ अव्ययेवूपसीणां योतकत्वमेव, तच्च तात्पर्यग्राहकत्वम् । अभिभवतीत्यादौ धातोरेव तिरस्काराद्यर्थकत्वमन्यथा कर्मणि प्रत्यया- ऽसम्भवः । नितानान्तु तत्तदर्थवाचकत्वम् । तत्र सादृश्यमि- वार्थः। चंद्र इव मुखभिन्यत्र चन्द्रनिरूपित सादृश्ययन्मुखमिति बोधः।ननोऽभावत्वेन भेदेऽत्यन्वाभावे च शक्तिरन्यत्र लक्षणा।तत्रापि नियमविशेषाभयणानातिप्रसङ्गः । तथाहि-अनुयोगिप्रतियोगियोध- कपदयोः सामानाधिकरण्ये भेदबोधकता, वैयधिकरण्येऽत्पन्वाभीव- बोधकए गथ-पये नेति, भूतले यो गातीति । एक्कारस्य तु अन्पयोगायोगात्यन्तायोगव्यवच्छेदा अर्थास्तविशेषकश्च सम- ·। (१४१) न्यायप्रदीपे- भिव्याहारविशेषः।तथा च समानाधिकरणविशेप्यपदसंगतस्य व्यधि- करणविशेषणसंगवस्य च एवकारस्यान्ययोगमपच्छेदार्थकवा।यथा- पार्थ एव धनुर्धर इत्यादी,विशेप्यसंगतस्य बोधस्तु पार्थान्यतादात्म्या- भाववत्सरास्वधनुर्द्धराभिन्नः पार्थ इति । धनुर्द्धरपदस्य तत्या- शस्त्ये लक्षणास्वीकाराच्च तथा बोधः । एवं पृथिव्यामेव गन्ध इत्यादी विरोपणसङ्गवस्य घोषस्तु पृथिव्यन्यसमदेवत्वाभाववान गन्धः पृथिवीवृनिरिति।समानाधिकरणविशेषणसङ्गन्तस्प तुअयोगव्य- बच्छेदार्थकता । यथा-शंसः पाण्डर एबेत्यादी, अत्र च व्युत्पत्ति- वैचित्र्यादवच्छेदावच्छेदेनैवान्वयः । तेन शंसत्वावच्छेदेन पाण्डरता- दात्म्याभावस्य व्यवच्छेदः । बोधस्तु शंखत्वव्यापकस्वरूपसम्बन्धेन पाण्डरतादात्म्याभावाभाववान् शंसः पाण्डराभिन्न इति । क्रियास- गतस्य तस्य तु अत्यन्तायोगप्यवच्छेदार्थकता, यथा-नीलं सरोज भवत्येवेत्यत्र सवनाश्रयसरोजं नीलत्वात्यन्ताभावाभाववत् इति बोधः। शिरोमणिमते सर्वत्रान्ययोगव्यवच्छेद एवार्थः । वैयाकरणास्तु सर्वत्र निपातानामुपसर्गाणां च तातर्यग्राहकत्वमेव । तथा च-च- न्द्र इव मुखमित्यादावपि चन्द्रादिपदस्यैव तत्सदृशादी लक्षणा।एवं च नामार्थयोः अभेदान्वये निपावाविरिक्तलमपि नापेक्ष्यम् इत्याहुः । केपांचिन्ननादीनां वाचकत्वमपि नव्यवैयाकरणाः स्वीचक्रुः। चार्वाकाः प्रत्यक्षमेव प्रमाणं मन्यते, ते मादिभिर्दयाह्यायनुमा- नमपटपितृमशक्यम् । गवयपदं गव्यत्वप्रवृत्तिनिमित्तकम, अमति, वृत्त्यन्तरे वृद्धस्तत्र प्रयुज्यमानत्वात, यथा गोपदं गोत्वप्रवृत्ति- ·" - पष्ठपरिच्छेदः। (१४५) निमित्त तथा एतानि पदानि स्मारितार्थसंसर्गज्ञानपूर्वकाणि, आकांक्षादिमत्पदकदम्यकत्वात, गामागय इति मद्वाक्यवत्, इत्यनु- मानायां गतार्थत्वादुपमानशब्दयोर्न प्रमाणान्तरतेति वैशेषिकाः, तन्न, उपमिनोमि,शब्दात्मत्येमीत्यनुभवसिद्धयोरनुमितिविलक्षणयोरुप- मितिशाब्दयोरपलपितुमशक्यत्वात्। एतेनोपमानापलापिसांख्यमतम- पि प्रत्युक्तम् । प्राभाकरायाः उपपादककल्पनाहेतुभूतोपपायज्ञानम्- अर्थापत्तिप्रमाणम् । यथा-पीनो देवदत्तो दिवा नभुंक्ते इति दृष्टे श्रुते वा दिवा अ जानस्य पीनत्वमुपपाद्यमनुपपन्नं सत् स्वस्पोपपादक रात्रिभोजनं कल्पयति इत्याहुः । तन्न, देवदत्तः रात्रिभोजी दिवाऽ- भुंजानत्वे सति पीनत्वात्, यन्नैवं तन्नैवं, यथा-दिवाराज्यमोजी इति केवलव्यतिरेकिणा गतार्थत्वात् । अनुपलब्धेः प्रमाणान्तरत्वं प्राङ निरस्तम् । पौराणिकाः संभवेतिले अप्याहुः । तत्र, अविनामावि- नोर्थस्य सत्तामणादन्यत्य सनामंहणं संभवः । स द्विधा-बाल- णेपु चतुर्दश विद्याः संभवतीति संभावनात्मकः । शते पंचाश- संभवन्ति इति निर्णयात्मकः । सोपि न प्रमाणान्तरम्, आपस्य प्रमाकरणत्वाभावादेव, द्वितीयस्य तु शतस्य पञ्चाशद्याप्य- वादनुमानेन्तर्भावात् ॥ विशिप्यानितिमथमवक्तृकः शब्दवि- शेपः ऐतिह्यम् । यथा-इह घटे यक्षस्तिष्ठति, तत्त्वप्रमाण- मेव । यथार्थतानजनकत्वे तु शब्देन्तर्भवति । तांधिकाभिमवा चेष्टा तु अनुमानप्रयोजिकय स्वसंकेतपाइके शब्देन्तर्भूता ॥ अयथार्थानुभवविधा-संशयविपर्ययतर १० ·(१४६) न्यायमदीपे- भावाभावप्रकारकज्ञानम् संशयः । यथा स्थाणुर्वा पुरुषो वा । विशेषादर्शनं कोटिव्यस्मरणं संरायमात्रहेतुः । वककोटरादि- विरोपादर्शनं स्थाणुत्वपुरुषत्वे च कोटिद्वयम् । संशयन्निविधः- साधारणधर्मजोऽसाधारणधर्मजो विमतिपत्तिजश्च । आयो दर्शिनः । वत्रोच्चत्वं साधारणो धर्मः । द्वितीयस्तु शब्दे शब्द- त्वेन नित्यत्वानुमाने शब्दत्वमसाधारणो धर्मस्तेन शब्दो नित्यो नवेति संशयः । तृतीयः प्रमात्वं स्वतो ग्राह्यम्परतो वेति संशयः ।। पुनः संशयो द्विविधः-बहिर्विपयोन्तविषयश्चाआयोपि विधा-दृश्य- मानधर्मिकः अदृश्यमानधम्भिकश्च । आद्य उदाहृतः। द्वितीयस्तु वृक्षायावृते धर्मिणि शृङ्गन्मात्रदर्शने अयं गोर्गयो पेवि संशयः।अन्त- विपयकस्तृ स्वज्ञानादो सम्यगम यावेवि संशयः । मिथ्यानानापर- पायोऽयथार्थनिश्चयः विपर्ययः । निश्चयत्वं च संरापभिन्न- जानत्यम् । यथा-शुक्ताविदं रजतमिति, अनात्मनि देहे गौरोहमि- त्यादि, अयमेव चमोप्युच्यते । विपर्यये च मामान्यतो धर्मितानं, विशेषादर्शनम, एककोटिस्मरणं, दोपश्चेति कारणानि । दोपास्तु- मादृश्यदृरत्वपिनकाचादयो न नियताः ॥ व्याप्यारोपेण व्यापका- रोपन्तकः । स विधा-विषयपरिशोधको व्यानिमाहरूमा आयो पया-पतो यदि वह्नयमावशन्स्यानहि धमामाररानपिस्यात् ।द्विती- यो पया-मोइद्रिव्यभिचारी स्पानहिं यदिजन्यो न स्पात । अर वयभारम्सन्याप्यारोपेण धूमाभावरूप-यापकारोपः रुतः । न तु वा बचभावमाभानो बनेते इत्यभिप्रायेणास्पायथार्थतानसमु- ते । अप्रमात्यागीकारेस्य विपपेन्तमांगेपि अनुमानानुमाहरनया ·पष्ठपारच्छेदः। (१४७) पृथङ् निर्देशः । परन्तु यदि वह्नयभाववानस्यात्ताह धूमाभाववानपि स्यात् इति ज्ञानं कथम, अप्रमापक्षपातं विहाय चिन्त्यमानस्यास्य :- मावस्येवानुभवात् । अप्रमात्वे च कुतो नियमेनानुमानानुयाहकता। अन्यथा, धर्ममनुतिष्ठेच्चत्सुसं यायाव इत्यादेरप्ययथार्थवापत्यैतद्वा- क्यप्रयोक्तृणां मिथ्याभापित्वापत्तिः । न चात्र वयभावधूमा- भाषयोधितयोपियवादप्रमासमिति वाच्यम, वह्नयभाववझेदा- श्रयः पर्वतस्वद्यापकीभूतधूमाभाषपदेदवानिति योधस्वारस्येन वह्नि- धूमसत्त्वस्यैव विषयत्वात्, तस्य चाबाधितत्वात् । अव एव हृदो यदि धूमवान्स्पावह्निमान्स्यात, इत्यत्र धूमवद्भिन्नो हृदो धूमन्या- पकवह्निमदेदवानिति बोधोगीकतो जगदीशैः । अतादृशबोधा- गीकारे,विषयपरिशोधन व्याप्तिग्रहणं च न स्यात । अत एवाय- थार्थानुभवलक्षणाकान्तत्वमप्यत्र न शंश्यम्, तस्मात्प्रमाणानु- याहकस्तका युक्तिविचारवियेचनादिपदामिलाप्यः प्रमायामेव गण्या, अमुन्तर्कमादायैव न्यायविदः स्वीयान्तार्किकपदवों सभ्याचं स्वीकु- वते । “ आपन्धर्मोपदेशं च वेदशास्त्राविरोविना । यस्तणाऽनुस- न्धने स धर्म वेद नेतरः ॥” इत्यादिना मन्वादयोपि तं प्रशंसन्ति । तत्र तर्कशब्देनानुमानं मामांसा वा गृह्यत इत्यपि मतम् । तस्मादस्य तस्यायथार्थत्वे मानाभावः । असत्कल्पनारूपस्तु दुस्तकंपदा- भिलाप्यः आपायासिद्धयादिदोपवान्, जात्युत्तरोदरान्तनिक्षे- प्यश्च, कविजनोदाक्तिसंभावनवदममैवेत्यलम् ॥ केचित्तु वकी पञ्चवा-आत्माश्रयः, अन्योन्याश्रया, चक्रिका, अनवस्था, प्रमाणयाधितार्थमसंगश्च इवि प्राहुः । व्यातियाहकतर्क एवं - ·- (१४८) न्यायप्रदीपे- प्रमाणवाधिवार्थमसंग इत्युच्यते । अन्ये तु, व्यापातः, आत्माश्र- यादिचतुष्कम, प्रतिवन्दी, कल्पनालाघवम्, कल्पनागौरवम, उत्सर्गः, अपवादः, वैयापम, इत्येकादशभेदानाहुः । विरु- दसमुच्चयः व्यावातः। यथा-विवादाध्यासितं जगत्, प्रयत्नजन्यं, कार्यत्वाव, घटवत् । अत्र हेतुरस्तु, साध्यम्मा भूदिति यदि वादी चूयात, तदा घटतद्वंसयौरिख कार्यत्वप्रयत्लाजन्यत्वयोर्विरु- इयोरेकन समुचये व्याघातः स्यात् इति परिहरणीयम् ॥ अन्यव- धानेन त्वापेक्षणमात्माश्रयः । यथा-पूर्योदाहरणे यदि वादी ब्रूया- व घटतर्सयोरेका समुचयो न भवति, कार्यत्वप्रयत्नाजन्यत्वयोस्तु भवति इति, तत्र प्रष्टव्यम्-अनयोर्विशेषोऽस्ति न वा । अस्ति चेत, तन सविगेप एव मानमन्यद्वा स एव चेदात्माश्रयः स्यात, स्वसिद्धी स्वापेक्षणात । एवं स्वाधिकरणतास्वत्रानस्योत्पत्तिस्वस्वामित्वस्वोप- मादावात्मापेक्षणेपि आत्माश्रयेत्तरेतराश्रयाया वोध्याः ॥ योरन्यो- न्यापेक्षणमितरेतराश्रयः। यथोनस्थले, यदि यादी घूयात तन विगेपे पिगेपान्तरं मानम इति, तदा इतरेतराश्रयः स्यात् । प्रथम- रिगेपमिद्धा द्वितीयापेक्षणात, द्वितीयविरोपसिद्धौ प्रथमापेक्षणात् ॥ पूर्वस्य पूपेिक्षितमध्यमापेक्षिवोत्तरापेक्षितत्वं चक्रकम् । यथोक्त- स्थले वादी याद द्वितीयपिरोपे तृवीयरिगेपो मानमिति । तदा तृतीये किं मानम् । तृतीयो द्वितीयः प्रथमो या । तर तृतीयद्विती- ययोरात्माश्रयान्योन्याश्रयो । तृतीये नु चरम् । प्रथमेन स्वमिद्धो द्विीपस्यापेक्षणात, द्वितीयेन तृतीयस्यापेक्षणात, तृतीयेन प्रथम- स्यापेक्षणात || पूर्वस्यपूर्वस्पोनरोनरापेक्षिकत्वमनवस्था । यथो- , ·पष्ठपरिच्छेदः । (१४९) कस्थले वादी ब्रूयात, तृतीयविशेपे चतुर्थविशेपो मानम् । वत्र च पञ्चम इत्यादि, तदा अनवस्थादोपः स्यात् । प्रथमेन द्वितीयस्य वेन तृतीयस्य । एवं तृतीयादिभिरुत्तरोत्तरञ्चतुर्थादीनामपेक्षणात्॥ नोद्य- परिहारसाम्यं प्रतिबंदी । यथोक्तस्थले वादी बूयात, पञ्चमः स्वतो मानन्तत्र न मानापेक्षेति, एवं चेत् पञ्चमवत्प्रथम एव स्वतो मान किन स्यादुभयत्र नोद्यपरिहारयोः साम्यात् ॥ समर्थाल्पकल्पना क- ल्पनालाघवमायथा--जगतः कर्तृजन्यत्वानुमाने वादी वयात,अति महतो जगतः एकः कर्त्ता न संभवतीति बहर ईश्वराः सिद्धचेयुस्तत्र समर्थस्य एकस्यैवेश्वरस्य कल्पनायां लाघयमतो न बहब ईश्वराः ॥ समर्थानल्पकल्पना कल्पनागौरवम् । यथोक्तानुमानेन एकस्पेश्वर- सिद्धि न स्वीकुर्याद्वादी तर्हि समर्थानामनल्पानां कल्पनारूपं गौरवं स्यात् ॥भूयोदर्शनमुत्सर्गः। यथा-यत्रयत्र चेतनत्वं तत्रतत्र कर्तृत्वं कुलालादौ दृष्टं तथा ईश्वरपि चेतनत्वाकर्तृत्व सम्भवति ॥ तस्योत्सर्गस्यैकदेरो बाधः अपवादः । यथोक्तस्थले वादी ब्रूयात, कुलालादिपु चेतनेषु कर्तृत्वनिश्चितमेव तथेश्वरेपि निश्चितमेव कर्तृवं स्यात्, तत्र कर्तृसम्भावनायाः प्रयोजनाभावादिति चेत्, यथा मुक्तेषु चेतनेषु अपि कर्तृत्वस्यापवादः तथेवरेषि कर्तृत्व न निश्चितं प्रमेयत्वेन नित्यत्वमिव । यदा यथोक्तस्थले वादी ब्रूयात्, यथा चेतनेषु सशरीरत्वं दृष्टं तथेश्वरेपि स्यादिति चेत्, यथा चेतनेष्वपि मुक्तेषु सशरीरत्वस्यापवादः, तथेश्वरे सशरीरत्वस्या- पवादः ॥ अप्रतिसमाधेयप्रश्नपरंपरायां मौन वैयात्यम् । यथोक्त- स्थले वादी बयात, ईश्वरसाधके प्रमाणे कि प्रमाण, तत्सायक- ·. (१५०) न्यायमदीपे- प्रमाणे च किं प्रमाणमित्यादि , तत्र समाधानानहायाम्मनपर- म्परायां वादिना क्रियमाणायान्तदेवनारूपम्मीनं घेयात्यम् । अत्र तर्क सम दूषणानि। आपाद्यासिदिः,आपादकासिदिः, उभयासिदिः, प्रशिथिलिमूटचा, मिथस्तविरोधः, इष्टापत्तिः, विपर्ययापर्ववत्तानं चेति । एपामुदाहरणानि ग्रन्थान्तरादबसेयानि । स्वमज्ञानम्मान- सविपर्ययेन्तर्भवावे । मनसि पुरीतति स्थिते समिः, तदहिःस्थे जायत, मंधिस्थे स्वमः । अष्टविशेपेण जाग्रच्चिन्तया वातादिदो- पेण च स्वमो नवति । केचित्तु अयथार्थानुमबसंशयविपर्यय- स्वमानध्पयमापभेदाचतुत्पाहुः । तत्र किचिदिदमित्याकारकं ज्ञान- मनध्यवसायः । अत्र मते तर्को विपर्ययेन्तवति । अन्ये तु मंशयो विपर्ययश्चेति द्विधा पाहुस्तेषां स्वमादयो विपर्ययेन्तर्भवति । विपर्यय एवान्ययायातिरित्युच्यते । म्यातिनिमिति पर्यायो । तत्रात्मग्यातिर्विज्ञानवादिनाम् । ते ह्यातुः, रज्जुदेशे अन्यदेशे च सो नाम बुदेवहिन छाप्यस्ति, मर्वेषां पदार्थानां युद्धरभिन्नत्वात् । बुद्धिरेय हि सर्वपां पदार्थानामाकारं धारयति । सा च क्षणिक- विज्ञानरूपा क्षणेक्षणे उत्पयते नश्यति च । विज्ञानमेवात्मा स एव सर्वरूपेण प्रतीयतेऽत आत्मन एवं मर्यादिरूपण भानादात्मत्याति- रिति । शून्यवादिनाममतम्यातिः, रज्ज्वादिदेशेऽन्यदेशे च सादि- रस्यन्तममन, अमतो घर वात्य रज्ज्यादिदेशे भानादमतन्यातिः। आग्यातिः सांख्यप्राभाकरयोः । वी होवं वदतः, यदि असतोपि भानं स्यात, तदा वध्यामुतगरा गादीनामपि भाना- सझोतोऽमरन्यातिन मंभवति, नाप्यात्मान्यातिः । आरमा हिं विज्ञानवादिनां क्षणिरूपस्तत्म्याविभेत्मादिभानमपि क्षण- ·- - पष्ठपरिच्छेदः। (१५१.) मात्रमेव स्यान्नाधिककालम्, अतो रज्ज्वादौ सर्पादिभाने ज्ञानद्वयं तत्र रज्ज्वादीनाञ्चक्षुःसम्बन्धे तेपामिदंरूपतया सामान्यज्ञानम् । सर्पज्ञानं स्मृतिरूपं, तथापि दोपवशाज्ज्ञानदयमेकज्ञानमेव भासते, ज्ञानदयविवेकायह एव श्रमस्थले भवति इयमवाख्यातिः ॥ नैया- यिका वैशेपिकाश्चान्यथाख्यातिमाहुः । तथा हि-वल्मीकादि- स्थोपि सर्पो नेत्रगततिमिरदोपाद्रज्जुदेशे दृश्यतेऽतोन्यथाभानाद- न्यथाख्यातिरुच्यते । चिन्तामणिकारस्तु वल्मीकादिस्थः सर्पो रज्ज्यादिदेशे न दृश्यतेऽपि तु दोपवता चक्षुपा रज्जोः स्वरूपेण भनिन्न भवति किन्तु सर्परुपेणेत्यन्यथाख्यातिमाह ॥ वेदान्तिनस्तु अनि- वचनीयरच्यातिमाहुः । तथा हि-शुक्तिरजतादिनान्तिज्ञाने प्रातिभा- सिकरजतोसादिका सामयी विलक्षणैव । तथाहि-काचकामला- दिदोपपितलोचनस्य पुरोवर्तिद्रव्यसंयोगादिदमाकारा शकचक्या- कारा च काचिदन्तःकरणवृचिरुदेति, तस्याञ्च वृत्ताविदमवच्छिन्नं. चैतन्यं प्रतिबिम्बत्ति, वत्र वृत्तर्गमने नेदमवच्छिन्न चैतन्यं वृत्त्यवछिन्न- चैतन्यं प्रमातृचैतन्यं चाभिन्नं भवति । ततश्च प्रमातृचैतन्यानिन्नवि- पयचैतन्यनिष्ठा शुक्तित्वकारिकाविद्याचाकचक्यादिसादृश्यसन्दर्शन नसमुद्दोधितरजतसंस्कारसधीचीना काचादिदोपसमवाहिता रजतरू- पार्थाकारेण रजतज्ञानानासाकारेण च परिणमते । अविद्या कार्यश्च रजतं न सत्, उत्तरत्र बाधाभावप्रसंगात् । नापि शशभंग- बदत्यन्तासत्, इदं रजतमिति प्रतीत्यनापत्तेः, अव एवानिर्वचनीयमे- वेत्यनिर्वचनीयख्यातिः ॥ रामानुजीयास्तु पञ्चीकरणप्रक्रियया सर्वेषां भूतानां सर्वत्र संमेलनाच्छुतो रजतांशानां वियमा- ·(१५२) न्यायमदीपे- नत्वातज्ज्ञानं यथार्थमेवेति यथार्थस्यातिमाहुः । इयमेव स- तपातिरप्युच्यते ॥ संस्कारमात्रजन्यं ज्ञानं स्मृतिः । सा विधा-प्रमाजन्या यथार्था, अप्रमाजन्यायथार्था । शेपं संस्कार- निरूपणे लिखितम् । तद्वति तत्लकारकत्वरूपप्रमावस्य उत्पत्ती जनौ च स्वतस्त्वपरवस्त्वयोर्विप्रतिपत्तिः । तत्र, दोपानावसहरूत- ज्ञानसामान्यमामग्रीप्रयोज्यत्वम् उत्पत्तिस्वतस्त्वम् । दोपामावस- हसतयावत्स्वाभयमाहकज्ञानसामग्रीयाह्यत्वम् ज्ञाप्तिस्त्रतस्त्वम् । इदमेव सतोयाह्यत्वम् । अयं पक्षो मीमांसकानाम् । तत्र, गुरुमतेऽयं घट इति ज्ञानमेव स्वमकाशत्वाद्विपयमात्मानं ज्ञान- प्रमात्वञ्च गृह्णाति । मुरारिमिश्रमतेऽयं घट इति ज्ञानानंतर घटमहं जानामीत्यनुव्यवमायस्तेनैव प्रमात्वग्रहः । भट्टमते ज्ञान- स्यातीन्द्रियत्वेन ज्ञानमनुमेयम् । तथा हि-अयं घट इति ज्ञानान- न्तरं घटे जातता उत्स्यते । ततो ज्ञातो घट इति ज्ञातताप्रत्यक्षम्, ततो ज्ञानानुमानम् । यथा-घटः घटत्ववद्विशेष्यकघटत्वप्रकारक- ज्ञानविषयः, घटत्वप्रकारकनावतावत्वाद, यन्नैवन्तन्नेवम्, यथा पटः, तादतैव तस्य धर्मधर्मिविषयकत्वेन प्रमावानुमानम् । वेदान्तिनाम्मते अयं घट इति वृत्तिज्ञानम्पमात्याश्रयः, सदा- हकं च साक्षितानं, तश्च वृत्तिज्ञानं गृहत् तत्पमात्वमपि गृह्णाति, इदमेव प्रमायां स्वतोपाह्यत्वम् । नैयायिकास्तु स्वतस्त्वन्न स्वीक- ते । तथाहि-आदाविन्द्रियार्थमन्निकाजलजलवे, इति निर्वि- शल्पकम, ततः इदालमिवि विगिटज्ञानम् व्यवसायः, वतो जलमहं जानामीत्यनुव्यवसायः, ततः प्रमात्वारमाले इति कोटिद्वयस्मरणम्, वतः इदन्तानम्ममा न वा इति प्रमावसंशयः, तवो विशेपदर्शनान- ·सप्तमपरिच्छेदः । (१५३) न्तरजलेच्छा, ततः प्रवृत्तिः, ततो जलप्राप्तिः, ततः प्रमावग्रहः । पूर्वोत्पन्नालज्ञानं प्रमा, सफलप्रवृत्तिजनकत्वात, यत्नैवन्तनैवम्, यथा अप्रमा । इदमेव च प्रमावे परतोग्राह्यत्वम्, तल्लक्षणश्च । ज्ञान- मात्रग्राहकसामग्रीभिन्नसाममीग्राह्यत्वम् ज्ञाप्तिपरतस्त्वम् । ज्ञान- मारजनकमामध्यतिरिककारणप्रयोज्यत्वम् उत्पत्तिपरतस्त्वम् । अत्र ज्ञानसामान्यसामग्रीतो निन्नं कारणं गुणः । एवमप्रमात्वमपि परत एव गृह्यते जायते च { पूर्वोत्पन्न रजतज्ञानम् अप्रमा, निष्फल- प्रवृत्तिजनकत्वात्, यन्नैवं तन्वम्, यथा प्रमा । मीमांसकमतं तु संशयानुपपत्तेर्न समीचीनम् । अस्मिन् विपये प्रमावस्थामे बहुषु अन्थेषु प्रामाण्यशब्दोल्लेखः प्रमाशब्दसमानार्थनावल्युडन्तममाणशब्द- जन्यतया प्रमात्वाभिप्रायेण योज्यः । तत्र अप्रमाया दोपो जनकः, प्रमायास्तु गुणः चाकचक्यपित्तदूरत्वादयो दोपास्त्वनियताः, गुणास्तु प्रत्यक्षादिषु सन्निकर्पपरामर्शसादृश्ययोग्यताः ॥ इति न्यायप्रदोष प्रत्यक्षादिप्रमाणानां संशयादेश्य निरूपणं पष्ठः परिच्छेदः ॥ ६ ॥ अथ गौतमोक्तन्यायशास्त्रस्य पोडशपदार्थास्यूत्रमात्रोकास्तरे- दास्तेषां ततस्वेव पदार्थप्वन्तविश्वोच्यते । यः पदार्थः पूर्वमु- कस्तन्निरूपणनावश्यकम् । तत्र प्रमाणप्रमेयसंशयप्रयोजनदृष्टांतसि- द्धांतावयवतर्कनिर्णयवादजल्पवितंडाहेत्वाभासच्छलजातिनिग्रहस्था- नात्याः पोडश पदार्थाः। तत्र प्रत्यक्षादीनि प्रमाणानि चत्वार्य- तानि । तत्र प्रत्यक्षस्येन्द्रियरूपतया द्रव्येन्तर्भावः । अनुमानं च पूर्ववदादिभेदात्रिधा । व्यामिज्ञानरूपस्यास्य गुणे, उपमानमपि साह- स्पादिीचीशष्टीपण्डज्ञानरूप, तस्यापि गुणाशब्दप्रमाणन्दृष्टार्थकमदृष्टा- र्थकमिति विधा-आयम् ओदनार्थी पवेदित्यादिकम् । द्विती- ·- (१५४) न्यायप्रदीपे- यम् स्वर्गकामो यजेतेत्यादिकम् । पदज्ञानं शब्दप्रमाणमिति मते ज्ञाने, वाक्यरूपन्तदिति मते शब्दे ॥ आत्मशरीरेन्द्रियार्थबुद्धिमनःप्रवृत्तिदोपप्रत्यभावफलदुःखापवर्गाः प्रमेयाणि द्वादश । तत्रात्मशरीरोन्द्रियाणान्द्रव्ये, एकैकेन्द्रियमात्र- ग्राह्यविशेषगुणाः, अर्थाथ, रूपादिचतुष्कम्, शब्दश्य, तेषां गुणे, बुद्धे- र्गुणे, मनसो द्रव्ये । प्रवृत्तिखिधा-वागारमः, शरीरारम्भो, बुद्धया- रम्भश्च । वचनानुकुलो यलः वागारम्भः । चेटानुरुलो यलः शरीरारम्भः । एतद्दयभिन्नो यत्नः बुद्ध्यारम्भः । तस्याः प्रवृत्तेः गुणे। दोपा रागडेपमोहाः । ता रागः कामः । मोहो मिथ्याना- नम् । एतेषाम्भेदाः कारिकासृद्दिष्टाः, तेषां गुणे । प्रेत्यभायो मरणो- चरं जन्म, वर भूयोभूयो मरणं जन्म चैत्यर्थः । तन चरमः शरी- रमाणसंयोगधंसो मरणम, तस्याभावे । आयः प्राणशरीरसंयोगो जन्म, तस्य गुणे । फलं सुखदुःखसाक्षात्कारः, तस्य गुणे । दुःरास्य गुणे । दुःखध्यसरुपापा स्यामारे अन्तर्भावः ॥ इति प्रमेपाणि ॥ संशयस्य गुणे, प्रयोजनं सुख दुःसाधारश्च मुरये, तयोगुणेभाये चान्तर्भारः । गौणप्रयोजनस्य यथायथं प्रत्यादिपु, दृष्टान्तस्य च पथायथं इन्यादिपु । प्रामाणिकत्वेनात्युपगतोऽर्थः सिद्धान्तः । स चतुर्दा-सर्वतन्प्रसिदान्तपतिवचसिद्धान्ताधिकरणसिद्धान्तायु- पगममिद्धान्तोदात् । मागाम्नागिरदत्लेन समतेद्रीरुत आया, यया-माणादीनामिन्द्रियत्वादि ।, यादिप्रतिवादिनोरेक्तरेगेर स्वीस्तो द्वितीयः, यथा-मीमांसमानां गुम्दानित्यत्वम् । परपा.

·सप्तमपरिच्छेदः । , " र्थस्य सिद्धो सत्यामेव प्रकृतार्थसिद्धिस्स तृतीयः, यथा-यणुकं प्रऊन्य उपादानगोचरापरोक्षज्ञानादिमजन्यत्वे सिद्ध एवेश्वरस्य सर्वज्ञत्वं सिद्धयतीति । साक्षात्स्यसूत्रेष्वकथितस्यायुपगमश्चतुर्थः,. यथा-मनस इन्दियत्वम् । अस्य यथायथं द्रव्यादो । अ- वयवाः प्रतिज्ञादयः । तत्र हेत्ववयकः अज्ञातव्यतिरेकव्या- तिकहेतुबोधकः, अप्रतीतान्वयव्याप्तिकहेतुबोधकः, प्रतीतान्वयव्य- तिरेकव्याप्तिकहेतुबोधक इति विधा । उदाहरणमपि अन्वयव्या- नियोधकं व्यतिरेकच्यामिबोधकं चेति द्विधा । उपनयोऽ- न्ययी व्यतिरेकी चेति द्विधाप्रतिज्ञादीनां वाक्यरूपत्वा णे । तर्कस्य गुणे, मारूपस्य निर्णयस्य गुणे ॥ तत्त्वबुभुत्सोः कथा वादः, तस्य गुणे।उसयपक्षस्थापनवती विजिगीपुकथा जल्पा, तस्य गुणोस्वपक्ष- स्थापनहींना विजिगीपुकथा वितंडा, तस्या गुणे। हेत्वाभासाः पंच, वेप यथायथं द्रव्यादी । वकृवात्पर्याविषयार्थकल्पनेन दूपणाभि- धान छलम् । तबिधा-वाक्छलम्, सामान्यच्छलम्, उपचारच्छलं च।अनभिप्रेतशल्यार्थकल्पनेन दूषणाभिधानं वाक्छलम्, अयम्पु- रुपः नेपालादागतः, नक्कंबलवत्त्वात् इत्युक्ते, कुतोऽस्य नवसंख्या- काः कम्बला इति । अतिसामान्ययोगादसंभवदर्थकल्पनया दूषणा- भिधानं सामान्यच्छलम्, अयं ब्राह्मणो विद्याचरणसम्पन्न इत्युक्ते परों वदति-कुतो ब्राह्मणत्वेन विद्याचरणसम्पद्, बाल्ये व्यभिचारात् । एकवरवृत्त्या प्रयुक्त शब्दे तदपरवृत्त्यां प्रतिपेध उपचारच्छलम्, यथा मंचाः कोशन्ति, नौलो घट इत्युक्त मंचस्था एव कोशन्ति, न तु मंचा घटस्य कथं नीलरूपाभेदः इति छलस्य ·(१५६) न्यायपदीपे- - गुणे ॥ असदुत्तरं जातिः । स्वाव्याघातकमुत्तरमिति यावत । ताश्चतुर्विशतिः, साधर्म्यसमादिभेदात् । साधर्म्यण स्थापनाहेतु- -टूपकमुत्तरं साधर्म्यसमा, यथा-आत्मा सक्रियः, क्रियाहेतृगुणय- त्त्वात, लोप्टवत् । क्रियाहेतुगुणश्चात्र क्रियाजनकवायुसंयोगादिरे- घेति स्थापनायामुत्तरं, यदि सक्रित्यमाधात्सक्रियः, तदा विभु- वरूपनिष्क्रियसाधान्निष्क्रिय एव किं न स्यात्। न चात्र किंचि- विनिगमकमस्ति इति १॥ वेधर्पण दूपकमुत्तरं वेधर्म्यसमा, यथा- तत्रैव क्रियावतो लोप्टस्प साधाद्यदि क्रियावानात्मा, तदा विभु- त्वरूपतवैधानिष्क्रिय एवं कि न स्यात् । न हि तत्मापारिक- यावना भवितव्यं, तवैधानिष्क्रियेण न भवितव्यमित्यत्र किंचिन्नि- यामकस्तीति २। परोक्नसाधनादेव तदव्यापकधर्मस्य पक्षे आपादन- मुत्कर्पसमा, यथा-शब्दोऽनित्यः, काकत्वात, घटवत, इत्यादो, कश्चिदेवमाह-यदि कृतकत्वेन हेतुना शब्दो घटबदनित्यः स्यात्तर्हि तेने हेतुना शब्दो घटवत्सायययः स्यादिति ३ । परोनदृष्टांतसाधण पक्षे पराभिमतधर्मातरस्यानापमायनमपकपसमा, यया-तस्मिन्नेवा- नुमाने यदि रुतकत्वेन शब्दो घटवदनित्यः स्यात्तहि तने शब्दो घटपदभारणः स्यादिति ४ । वर्ण्यस्य स्थापनीयस्य दृष्टान्तधर्मस्प पक्षे नाधनं वर्ण्यसमा, यथा-याचानुमाने क्रियाजनकनोदना- स्पर्मयोगरत्त्वाहोष्ठोदर्भपतु नियात्म, आत्मनस्तु कियारत्त्वे तनन- क्नोदनात्यमयोगात्वमपि स्यादिति ५ । साध्यहेलोधर्मयोरपि पो तुल्यवामाधनमवर्ण्यसमा,पथा-नानुमाने लोटादिगतनोदनादि- रुपफियादेतृगणपन्चमात्मन्पमिदम् । तथा च तुल्यतया यथा- ·. सतमपरिच्छेदः। (१५७) सिद्धन क्रियाहेतुगुणेनात्मनि क्रियायत्त्वं साध्यते, तथा तादृशेः क्रियापचन तज्जनगुणवत्त्वममि किमिति न साध्यते, नियामका भावादिति ६ । दृशान्तविकल्पम्प्रदर्य दार्टीतिकविकल्पकथन विकल्पसमा, यथा-तनेवानुमाने क्रियाहेतुगुणयुक्त किंचिद्गुरु यथा लोप्टादि, किंचिल्लघु, यथा वायुः । एवं क्रियाहेतुंगुणयुत्तं किंचित क्रियावत् स्यात्, यथा-लोप्यादि । किञ्चदक्रियं स्यात, यथा-आत्मा पूर्वविकल्पो भवत्ययन्तु न भवतीत्यत्र किं नियाम- कं स्यादिति ७ । दृष्टान्तस्य पक्षतुल्यताकथनं साध्यसमा, साध्य- शब्दोऽत्र पक्षवाची । यथा-तत्रैय यदि, यथा लोप्टस्तथा आत्मेति त्वयोच्यते तदा, यथा आत्मा तथा लोष्ट इत्यप्यागतम्, तथा च यद्यात्मनि क्रियावत्त्वं साध्यते तर्हि लोटेपि तत्साधनीयं ते नो चेतहि यथा लोष्टस्तथा आत्मेति न वाच्यम्, लोप्टसदृश आत्मा, आत्मसदृशो लोप्टो न इत्यत्र नियामकाभावादिति ८ । प्राप्त्या प्रत्यवस्थानम्प्राप्तिसमा । प्राप्तिरत्र साध्यहेत्वोः सामानाधिकरण्यम, यथा-तत्रैव कियाहेतगुणवत्त्वेनैव किमिति क्रियावत्वं साध्यते, किमिति क्रियायत्त्वेन तादृशगुणवत्त्वं न, उभयोरविशेषादिति ९ । अप्राप्त्या प्रत्यास्थानमप्राप्तिसमा, यथा तत्रैव पूर्वोक्तदोपादमा- तस्य हेतोः साध्यसाधकत्वं वाच्यम्, तथा प्राप्तत्वाविशेपासवः सर्व साधयेदिति अयमेव हेतुः साध्याभावं किमिति न साधयेदि- त्यत्र विनिगमकाभावादिति १० । सावनपरंपराममः प्रसंगसमा, यथा-क्रियायत्त्वे क्रियाहेतगुणवत्त्वं साधनम्, तत्र किं साधनम्, न हि साधनं विनां कस्यचित्सिद्धिरस्ति, एवं तत्रापि कि साधनमित्यादि N ·- , (१५८) न्यायमदीपे- ११॥ दृष्टान्तान्तरेण साध्याभावसाधनं प्रतिष्टान्तसमा,यथा-त- त्रैव लोष्टदृष्टांतेन कियायचे साधिते निष्क्रियानधान्तेन आत्मनो निष्क्रियत्वमेव किं न स्यात्,लोटवान्तेन कियावत्त्वमाकाशदृष्टान्तेन निष्क्रियत्वन्नेत्यत्र नियामकामावादिति १२।अनुत्पत्या प्रत्यवस्थान- मनुत्पत्तिसमा, यथा-पटो न नित्यः, जन्यैकत्यादित्यादो, कश्चि- दाह-यदि जन्यैकत्वमनित्यत्वे प्रमाणम्, तदा घटे एकत्वोत्पत्तेः पूर्वन्तदभावान्नित्यत्वं, नित्यश्चेत्तदाऽनुत्पन्न एवेति १३ । साधारण- धर्मम्प्रदर्श संशयोत्यापन संशयसमा, यथा-शब्दोनित्यः, कार्य- खादित्यादी शब्दस्यानित्येन घटेन सह कार्यत्वरूपं साधम्र्प यथा- स्ति, तथा नित्येन शब्दत्वेन सह श्रायणपन्यक्षविपयत्वं साधर्म्यमस्ती- त्युभयसाधHदर्शनासंशयः स्यात, एकपरिशेपे नियामका- भावादिति १४ । वायुक्तहेतोः साध्यविपरीतसाधकहेत्तरोदावनम् प्रकरणममा, सत्यतिपक्षोदाहरणमेपानोदाहरणं योध्यम् १५ । काठयेति हेतुत्वामम्भवनाहेतृत्वाचनमहेतुममा । यथा-कार्य- त्खादिरूपमायनम् साध्यादनिन्यत्वात्पूर्वकालवृत्ति चेनदाऽनित्य- त्वरूपसाध्यस्य तदानीमभावात्कस्प साधकम, अय पचात्का- वृनि तदा पूर्वकाले माधनाभागकस्य साध्यमनित्यत्वं, यदि वोभयमेककालवृत्ति, किं कस्य साधनं किं कस्य साध्यं,रिनिगमकाभारादिति । हेतृममेति पाठे बकालप्रपेपि हेतुत्य- स्पामम्भव रुपनं हेतुममेत्यर्थः १६ । अर्यापनिपुरस्कारेण माध्या- भाटापनम अर्यापत्तिसमा, पया-पूनानुमाने गन्दस्यानि- स्पत्यमाधम्पादनित्यन्वं यदि नदापित्यामिदं नित्यत्वमाधा- ·" सतमपरिच्छेदः। (१५९) नित्यत्वमपि, एकतरावधारणे नियामकाभावादिति १७ । सर्वा- विशेपप्रसंगोदावनम् अविशेपसमा,यथा-तत्रैव यदि कतत्वादिना- अनित्यघटादिसाधम्र्पण शब्दस्यानित्यत्वन्तदा प्रमेयत्वादिरूपेण तत्साधर्मेण सर्वस्येवानित्यत्यं स्यात, मदुक्तसाधाण वसिध्यति, न तु त्वदुत्तेनेत्यत्र नियामकाभावादिति १८ । उभयपक्षसाधम्र्पण साधनोपपत्तिकथनमुपपत्तिसमा। यदि चानित्यत्वसाधनं कार्य- त्वमुपपद्यत इति शब्दस्यानित्यत्वं, तदा नित्यत्वसाधनमापे किंचि- दुपपद्यत इति नित्यत्वं किं न स्यादिति १९ । वाद्युपदर्शि- तसाधनाभावपि साध्यस्योपलब्धिकथनमुपलब्धिसमा, यथा- शब्दोऽनित्यः प्रयत्नानुविधायित्वाइटवादित्यत्र प्रयत्नं विनापि वायु- नोदनवशाव वृक्षशाखामंगजन्यस्पोपलब्धेर्ने प्रयत्नानुविधायित्वं शब्दे नीति२०। बादिनाऽनुपलब्धिवशात्कस्यचित्पदार्थस्पानंगीकारेऽनुप- लब्धियशादेव वायभिमतस्यापियत्किंचितदार्थस्याभायसाधनमनुपल बिलसमा, यथा-जलादेविद्यमानस्याप्यावरणवशादनुपलब्धिः, तव- दुचारणात्पूर्व शब्दस्य विद्यमानस्याप्यावरणयशादनुपलब्धिरित्ये- तन्मत्तं वादिना दूप्यते-पयावरणवशाच्छन्दो नोपल यते,तदा जला- यावरणमिवं शब्दाद्यावरणमप्युपलायेवेति।अत्रोत्तर-पदि भवगिरनु- पलब्धित आवरणानावरसाध्यते तदा अनुपलब्धेरप्यनुपलब्धेर- नुपलब्ध्यमारे सिद्धे तदभावादावरणामानासिद्धावावरणसिद्धि- रिति २१ । धर्मस्य नित्यत्वानित्यत्वविकल्पादर्मिणो नित्यत्वसा- धनं नित्यसमा यथा-शब्दस्य यदनित्यत्वं भरद्रिकच्यते, वनि- त्यमनिषं या, यदि नित्यं वदा शब्दवृत्तरेख तस्य सदातनत्वाच्छ- ब्दस्यापि तथात्वमागतम्, अथानित्यं वदा गन्दे कदाचिदनित्य- ·(१६०) न्यायप्रदीपे- वाभावोरतीति नित्य एव शब्द इत्युभयथापि शब्दस्य नित्यत्वमिति २२ । अनित्यदृष्टांतसाधम्पत्सियानित्यत्वप्रसंगोद्भावनमनित्य- समा । यथा-यद्यनिन्येन घटेन सादृश्याच्छन्दोऽनित्य इत्युच्यते- तदा येन केनचिधर्मेण सर्वस्यैव तत्सदृशता तत्सर्वस्यानियत्व- प्रसंग इति २३ । वायुक्तहेतोरन्यकार्यणापि संभवाभिधानम् कार्यसमा, यथा-तवैव प्रयत्नानुविधायित्वमुभपयापि संभवति । घटादिवच्छन्दस्वरूपोत्पत्ती जलादिवदायरकनिवृत्ति च, उभयत्रापि प्रयत्नानुविधा दर्शनात् । तथा च-तस्प रकनिवृत्तिरूपकार्योन- रस्प सम्भवान्नानित्यत्यनियतत्वमिति २४ । कचित्कारणसमेति पाठः । तस्यापि कारणस्य प्रयत्नानुविधायित्वस्योभयत्र शब्दस्यो- सत्ती तदावरकनिवृनी च समत्वाऽभिधानमिति रीत्या उन एवार्थ पर्यवसानमयसेयम् । आसां शब्दरुपत्याद्गुणेन्तर्भावः ।। वादिनः पराजयहेतुनिग्रहस्थानम् ।तानि च प्रतिज्ञाहान्यादिभे- दादेकविंशतिः । तर प्रतिज्ञाताविरुद्धायुपगमः प्रतिक्षातार्थपरि- त्यागो या प्रतिज्ञाहानिः, यथा-शब्दोऽनित्यः, प्रत्यक्षगुणत्यादि- स्वत्र तो गकार इत्यादिप्रत्यभिज्ञापलात्सरेण याधे उदापिते, अस्तु तहि नित्यः शब्द इति नित्यत्यमंगीपुर्वन यादी शब्दस्यानित्यत्रम- तितां जहाति ३ । परोनदोपोदिधीर्पया पूर्वानुन विशेषणविशिष्ट- क्या प्रतिसातार्थकयनं प्रतिज्ञातरम् । यथा-क्षित्यादिकं गुगजन्य कार्यत्यादित्यवाहटजन्यत्वेन मिद्धमापनोहारने मविपयफेनि गुणवि- शेपणदानम् २ । मोषमाध्यविन्दहेनुमयनं प्रतिज्ञाविरोधा, यथा-द्रव्यं गुणभिन्नं, रम्पादिशः पृथक्त्वेनानुपलायनादिति ३ ।

·सप्तमपरिच्छेदः। (१६) स्वोक्तथै परेण पिते तदपलापः प्रतिज्ञासंन्यासः, यथा-शब्दो:- नित्य ऐन्द्रियकवादित्युक्ते परेण सामान्ये व्यभिचारमुद्राव्य पिते स्वोक्तमपलपति-केनोच्यते शब्दोऽनित्य इति । परोक्नदू- पणोदिधीर्पया पूर्वोक्तहेतुकोटी विशेषणान्तरोपादान हेत्वंतरम् । यथा-शब्दोऽनित्यः प्रत्यक्षतादित्यत्र सामान्ये व्यभिचारोद्भावने जातिमत्त्वे सतीति विशेपणदानम् ५। प्रकृतानुपयुक्तार्थकथन मर्थान्तरम् । यथा-नित्यः शब्दः, अपवित्वादिति हेतुः, हेतृपदं च हिनोनेस्तुनि प्रत्यये निष्पन्नम्,पदश्च सुतिकन्तमित्यादि। अवाचकशब्दप्रयोगो निरर्थकम् । यथा-शब्दोऽनित्यः जबगडद- शत्वाव इत्यादि ७ । परिषत्पतिवायबोधप्रयोजकपदप्रयोगः अविज्ञातार्थम् । तच्च क्लिष्टान्वयमप्रसिद्धार्थकन्त्वरिवोच्चारितमि- त्पादिरूपम् ८ा परस्परानन्वितार्थकपदसमूहोऽयथार्थकम् । यथा- शब्द, घटः, पटः, नित्यमनित्यश्च प्रमेयत्वादित्यादि ९ । अवयवानां व्युत्क्रमेण कथनमप्राप्तकालम् । यथा-शब्दत्वाच्छब्दो नित्य- मित्यादि १० । यत्किञ्चिदवयवशून्यावयवाभिधाने न्यूनम्, स्पष्टम् ११ । अधिकहेत्वादिकथनम् अधिकम् । यथा- शब्दोऽनित्यः शब्दत्वात् श्रावणत्वाचेत्यादि १२ । अनुवाद पिना कथितस्य पुनः कथनं पुनरुक्तम्।यथा-शब्दोऽनित्यः शब्दो नित्य इत्यादि १३ । परिपदा निरभिहितस्याप्यननुवादः अननु- भाषणम् १४ । परिपदा विज्ञातस्य वादिना निरभिहितस्यापि वाक्यार्थस्याबोधः अज्ञानम् १५ । उत्तरार्ह परोक्तं युद्धवापि उत्तरस्पास्फूविशातूष्णीभावः अप्रतिभा १६ । असम्भवत्का- लान्तरककार्यन्यासङ्गमुद्भाव्य कथाविच्छेदो विक्षेपः १७ । स्वपक्षे ·- (१६२) न्यायप्रदीपे- दोपमनुद्धृत्य परपक्षे दोपाभिधानम्मतानुज्ञा १८ । उद्भावनाहपर- कीयनिग्रहस्थानानुद्भावन पर्यनुयोज्योपेक्षणम् १९ । निग्रह- स्थानरहिते निग्रहस्थानोदावनम् निरनुयोज्यानुयोगः २० । एफसिद्धान्तमतमाश्रित्य कथाप्रवृतो तद्विरुद्ध सिद्धान्तमतमालंयो- तरदानम् अपसिद्धांतः २१ ॥ प्रतिज्ञाहान्यननुभापणाज्ञानाप्र- तिभाविक्षेपपर्ण्यनुयोज्योपेक्षणानाममावे, अन्येषां हेत्वाभासव्यति- रिक्तनिरहस्यानानां गुणे, हेत्यानासानां च द्रव्यादिप्यन्त वो यथायथं बोध्यः। दीधितिकारेण शिरोमणिना द्रव्यादिपु केपि संहिताः, केप्पधिकाः स्वीलतास्ते संक्षेपेण लिख्यन्ते । आकाशकालदि- मामीश्वरेन्तर्भावः । मनोपि त्र्यणुकात्मकं भूतमेव । परमाणुइचणुकी नांगीकार्यो । अवयवधारायाम्पणुके एव विश्रामः । ईश्वरे किमपि परिमाणनास्ति । रूपादिचतुष्टयमनुद्वतन्न भवति । पृथक्त्वमन्योन्या- भावेन्वर्भवति । विप्रकृष्टत्वमेय देशिकं परत्वम, सन्निकृष्टत्यमेवापर- त्वम् । एवं ज्येष्ठत्वमेव कालिकम्परत्यम्, कनिष्टत्यमेवोपरत्वम् । विशेषपदार्थो न स्वीकार्यः । नित्यव्याण्येव स्वतो व्यावृत्तानि रूपादीन्यपाप्यवृत्तीन्यपि भवन्ति,वहीरते घटेऽन्तः श्यामतामतीतः। चित्रं रुपं भिन्नं नास्ति । कर्माप्यव्याप्यवृत्त्येव । एकत्वसंख्याया- अमपयायिकारणं किमपि नास्ति, सर्पभावकार्येप्यममवायिकारणस- चनियमायामामाणिकत्वात् । व्यनाराम्प्रत्यसमवापिनारा पर हेतुः। द्रव्यस्य त्याचपन्यो स्पर्शवत्वमेव, चाक्षुपे च रुपपत्त्यमेव हेतुः, ननु मिलितन्दपम् । व्यादित्रिकपत्नी प्रत्यक्षायां सत्तामामपि न मानम् । धादिप्रतीन्द्रियेषु प्रत्यक्षत्यासम्भवात । सत् इति ·सप्तमपरिच्छेदः। (१६३) व्यवहारस्य सामान्यादिप्वपि सत्वात्स व्यवहारो वर्तमानतामेव विषयीकरोति । रूपादिवृत्तिः प्रत्यक्षसिद्धा । गुणत्वजा- विरापि नांगीकार्या, धर्मादिपु प्रत्यक्षत्वासम्भवात, द्वेषाभावादि- पुगुणत्यव्यवहारदर्शनाताएवमनुभवत्वं जाविरपि नास्ति,अनुमित्या- दिप्वनुभवत्वव्यवहारः स्मृत्यन्यज्ञानत्वमादायैव । घटाभावाभावो न घटरूपः किन्तु भिन्नः।तृतीयोऽभावःप्रथमाजावरूपः।ध्वंसप्रागमायोपि प्रतियोगिरूपः, प्रतियोगिमागभावरूपश्च न भवति। स्वत्वमपि पदार्था- न्तरम् प्रतिघहक्रियादिभिर्जन्यते । एवं मृदादिपु घटाद्युत्पादकशक्ति- मिन्नैव । संख्यापि पदार्थान्तरम्, न गुणरूपम्, एकं रूपमिति गुणेपि सत्त्वात् । समवायोपि नाना, अन्यथा जलादिपुगन्धादिमत्त्वं प्रतीयेत, समवायवद्वैशिष्टयमपि अभाववनाप्रतीतये पदार्थान्तरम् । कारणत्वम- व्यतिरिक्तम् । धूमादिकारणत्वं वह्नयादौ प्रत्यक्षेण सिद्धयति । एवं कार्यत्वमप्यतिरिक्तम् । सर्वत्र युक्तयो विस्तरभयान्न लिखिताः। पदार्थतत्त्वनिरूपणाख्ये शिरोमणिकतयेथे द्रष्टव्याः ॥ नासङ्गन्त- म्भयुलीने त्यभियुक्तवचनात्कस्यचित्पदार्थस्य निरूपणे सकते- रुपयोगः। अनन्तराभिधानप्रयोजकजिज्ञासाजनकज्ञानविषयानुकूल- संबन्धः॥निरूपणीयनिष्ठा सङ्गतिः।उक्ता सङ्गतिः पोढा-प्रसंगसंग- विः१, उपोद्धावसंगतिः २, उपजीव्योपजीवकमावसंगतिः ३, अब- सरसंगतिः४,निर्वाहकैक्यसंगतिः५,कार्येक्यसंगतिश्चेतिदाउपोद्घाता- दिभिन्नस्मरणप्रयोजकसम्बन्धःप्रसंगसंगतिः यथा-प्रमायाः प्रत्य- क्षादिविभागानन्तरम्प्रत्यक्षादिप्रमाणविभागनिरूपणे ॥ प्रकतोपसाध- कत्वम् उपोद्धातसंगतिः । यथा-प्रमाकरणरूपममाणनिरूपणे यत् करणनिरूपणं वनोपोद्वातसंगतिः ॥ प्रत्यक्षानन्तरमनुमान- ·(१६४) न्यायप्रदीपः। निरूपणे उपजीव्योपजीवकभावसंगतिः । प्रत्यक्षस्पानुमानोप- जीन्यत्वात् ॥ प्रतिबन्धकीभूतशिप्पजिज्ञासानिवृत्त्या अनंतरवक्तव्य- त्वम् अवसरसंगतिः यथा-अनुमानानन्तरमुपमानीनरूपण। एक- प्रयोजकप्रयोज्यत्वनिर्वाहकैक्यसंगतिः। यथा-प्रत्यक्षानन्तरं पराम- गानुमित्योर्निरूपणे ॥ एककार्यानुकूटर कार्यक्यसंगतिः । यथा-व्यात्पनन्तरम्पक्षधर्मतानिरूपणे, इति शिवम् ॥ इति 'श्री- न्यायप्रदीपे.सप्तमः परिच्छेदः ॥ ७ ॥ प्राचां विचिन्यतो वाचो हित्वा काठिन्यविस्तरौ ।। न्यायप्रदीपानुपूर्वीलतमात्रे मम श्रमः ॥ ३ ॥ पदकत्यम्पूर्वपक्षं तदायुक्तञ्च लक्षणम् ॥ प्रमाणमादिशब्दोक्तमनुत्ते दर्शयेद्गुरुः ॥ २ ॥ अनेन तृणकूर्चेन बुद्धिवह्निः प्रदीपितः ॥ प्रवेष्टुं कठिनेप्यर्थे प्रभृयाररूपयेगितुः ।। ३ || पञ्चवेटनरक्षोणी१९४५मिते विक्रमयत्मरे ।। आश्विन शुक्के दशम्याम्पूर्णतामेप गाहते ॥ ४ ॥ अनेकशासगृहांशयाहकैकमहामतिः ॥ श्रीरामसिंहो बुन्दीगो जीयादाचन्दतारकम् ॥ ५॥ ममात्मजाः सौदरजाच रामप्रतापगोविन्दसहायमुग्याः ।। याचारविद्याविनपैरुपेताः कुर्वन्नु वः शिशिरं मदीयम ६॥ इति श्रीमन्महाराजाधिराजमहाराराजेत्यादिपदवीविराजमान- बुन्दीश्वरश्रीराममिहाप्रभुप्रमादलंभाजीविकेन गंगामहाय- गर्मणा तो न्यायप्रदीपः समाः || सेमगज श्रीकृष्णदाग "यश्वर"-स्टीम्-प्रेम, मम्मई.

·१ अथ न्यायप्रदीपशुद्धिपत्रम् । अत्रानुस्वारस्यापदान्तेपि परसवर्णः प्रायो न कृतः स स्वयमूद्यः । पं० अशुद्धम् शुद्धम्, ८ करोमि १ यत्ति यस्ति १ यन्न. योन नाशे ततः नाशस्ततः १ अवयविनोऽवययेषु च योऽवययेषऽवयविनो विशेषगुणकर्मणान्द्रव्ये द्रव्येषु गुणक्रियाविशेषाणाम् ९ दिव्योदया दिव्योदर्या ५ मतम्मतम् विदाम्मतम् ५ २. तपाधिमूर्त तदुपाभिर्मूत ६ १ विम विभू ८ मध्य संयोग संयोग २१ नाशाद्वषणुक नाशाहयगुरु १५ २. करणम्मतम्।। करणम्मतम् ।। फलायोगव्यर- छिन्नं तनवीनमते स्मृतम् ।। २० दयोन २० युयादिष मुदधादिपटक २१ प्यातं स्नेह पृथक्त्वप्नेह ૨૨ बुद्धधादिषट्य २३ नयनेद्रियम् नयनेन्द्रियन् २४ ६ ततीयो नृतीयो २५ सपशो सपशे २५ मेत मैन पाहश्या छातम्या ३ पत्या सध्या सनस्पनादिकः गायनादिष्ट १ मास १२ मनं . युत्पादिष. १ ४ ·न्यायप्रदीप- पृ. १० अशुद्धम् गुद्धमू १२ ३२ ३२ क्तत्व नाथा खारशिकी नशाब्दे हरिष्यते मानार्थी तनान्या निर्वत्या दण्डादिसौ दण्डाद्यमावे तृत्व मार्यो स्वारसिकी न मचित्तऽतियते भानार्थी वनाउयपा निवर्या दण्सचे दण्डामा १९ ४३ ४४ ४४ २५ २१ २ ३ ४९ ८e ५ कारणस ये सादमतरण भाषामन मास्तव प्रतारन्तभार असनि विरुभ्यतति अन्यत्र एक रूप धनितिगुणा घर ६८ १८ MC कारणासाये रादिकमतरण भावामन मस्तीतिप्रतीविविषयल प्रकारे कथविरतभार अगट्न पिरुच्यत इनि जन्यना एक रगत् शव धनुर्मितिर्गुणा घर चातीद्रियम् तविघा स्पदने पियगुणो वा द्विष्ट येन्येन मेव प्रतिय गिताऽनुस गिता यार चावीदियन १२ तदिया ૭૨ ७२ . ३ विषयगुण दि येप्यन प्रतियागितायतर ·शुद्धिपत्रम् । पृ ० प. अशुद्धम, गुद्धम्. ८० २० समवाय पदार्या याच्यम् न्तामाय. ८१ २ ८७ अकाश H ८९ दण्डादि ९२ २० २ स्तैजसत्यन निश्वित्था केचित्त मयव्यन्वि ९६ २० . समवायः पदार्थों याच्यम्,अत्र न्तामावध आकाश दण्डादि नव्यास्तु पलायोगव्य. यच्छिन्नं कारण करणमित्याहु: तेजसत्वेन निश्चित केचिए मन्वयव्यति एय तस्सिदे पूर्ववत् अवसर दृष्टान्त न्धन येवि भूतार्थ आकाइयादिसरकारिशान्द. बोध एकपदार्थ लक्षणा दिनेव भूतले पूर्वदेश सयोगश्च निवृत्ति च्छिन्ना गतार्थता मीरस्य ९८ १ १०० N २ तासिद्ध वित् । शेषात्मा दृष्टात न्धन मर्मवि मतार्थ आकांशादिसहकाति- शान्बोधः एक्पदर्थे रूचणा निव भतले पूर्वदश संयोग :-निवृति कित गतार्थ नीलस्प है ३ १०४ १२ ४ ११३