·(O)
नारायणपण्डितेन संगृहीतः
TV
हितोपदेशः।
नल्यं १३ आणकाः।

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·THE
HITOPADESA
OF
NĀRĀYAN PANDIT.
A PROTÉGÉ OF KING DHAVALACHANDRA.
EDITED
BY
KĀSINĀTH PANDURANG PARAB.
Thirteenth Edition.
HIVISED BY
WASUDEV LAXMAN SĀSTRĪ PANSIKAR.
PUBLISHED
LY
PÄNDCRANG JĀNIJI,
PROPRIETOR OF TILE NIEYAYA-SAGAR' PRESS,
BOMBAY.
1935.

·[.211 its reserved by the publisher.]
Publisher:-Pardung Jawaji, Nirnaya Sagar Press,
Printer :-Ramchandra Yesu Sheave. 26-28. Kol Wat Lane, Bombay.

·धवलचन्द्राश्रितेन श्रीनारायणपण्डितेन संगृहीतो
हितोपदेशः।
काशीनाथ पाण्डुरङ्ग परव
इत्यनेन संस्कृतः।
त्रयोदशावृत्तिः।
पणशीकरोपाह्वविद्वद्वरलक्ष्मणशर्मतनुजनुषा
वासुदेवशर्मणा संस्कृता।
स च
मुम्बय्या
पाण्डुरङ्ग जावजी
इत्येतैः स्वीये निर्णयसागराख्यमुद्रणयन्त्रालयेऽङ्कयित्वा
प्राकाश्यं नीतः ।
शाके १८५७,
सन १९३५.

·No text on this page.

·॥ श्रीः॥ हितोपदेशः। 10 प्रस्ताविका। सिद्धिः साध्ये सतामस्तु प्रसादात्तस्य धूर्जटेः । जाह्नवीफेनलेखेव यन्मूर्ध्नि शशिनः कला ॥ १ ॥ श्रुतो हितोपदेशोऽयं पाटवं संस्कृतोक्तिषु । वाचां सर्वत्र वैचित्र्यं नीतिविद्यां ददाति च ॥ २ ॥ अजरामरवत्प्राज्ञो विद्यामर्थं च चिन्तयेत् । गृहीत इव केशेषु मृत्युना धर्ममाचरेत् ॥ ३ ॥ सर्वद्रव्येषु विद्यैव द्रव्यमाहुरनुत्तमम् । अहार्यत्वादनर्घत्वादक्षयत्वाञ्च सर्वदा ॥ ४ ॥ संयोजयति विद्यैव नीचगापि नरं सरित् । समुद्रमिव दुर्धर्ष नृपं भाग्यमतः परम् ॥ ५ ॥ विद्या ददाति विनयं विनयाद्याति पात्रताम् । पात्रत्वाद्धनमामोति धनाद्धर्मं ततः सुखम् ॥ ६ ॥ विद्या शस्त्रस्य शास्त्रस्य द्वे विद्ये प्रतिपत्तये । आद्या हास्यायवृद्धत्वे द्वितीयाद्रियते सदा ॥ ७ ॥ यन्नवे भाजने लग्नः संस्कारो नान्यथा भवेत् । कथाच्छलेन बालानां नीतिस्तदिह कथ्यते ॥ ८ ॥ मित्रलाभः सुहृद्भेदो विग्रहः संधिरेव च । पञ्चतन्त्रात्तथान्यस्मादन्थादाकृष्य लिख्यते ॥९॥ 15 ·२ हितोपदेशे 5 अस्ति भागीरथीतीरे पाटलिपुत्रनामधेयं नगरम् । तत्र सर्वेखा- मिगुणोपेतः सुदर्शनो नाम नरपतिरासीत् । स भूपतिरेकदा केनापि पठ्यमानं श्लोकद्वयं शुश्राव- 'अनेकसंशयोच्छेदि परोक्षार्थस्य दर्शकम् । सर्वस्य लोचनं शास्त्रं यस्य नास्त्यन्ध एव सः ॥ १० ॥ यौवनं धनसंपत्तिः प्रभुत्वमविवेकिता । एकैकमप्यनर्थाय किमु यत्र चतुष्टयम्'.॥ ११ ॥ इत्याकात्मनः पुत्राणामनधिगतशास्त्राणां नित्यमुन्मार्गगामिनां शास्त्राननुष्ठानेनोद्विग्नमनाः स राजा चिन्तयामास- 'कोऽर्थः पुत्रेण जातेन यो न विद्वान्न धार्मिकः । काणेन चक्षुषा किं वा चक्षुःपीडैव केवलम् ॥ १२ ॥ अजातमृतमूर्खाणां वरमाद्यौ न चान्तिमः । सकृदुःखकरावाद्यावन्तिमस्तु पदे पदे ॥ १३ ।। 10 किं च। 15 स जातो येन जातेन याति वंशः समुन्नतिम् । परिवर्तिनि संसारे मृतः को वा न जायते ॥ १४ ॥ गुणिगणगणनारम्भे न पतति कठिनी सुसम्भ्रमाद्यस्य । तेनाम्बा यदि सुतिनी वद वन्ध्या कीदृशी नाम ॥ १५ ॥ अपि च । दाने तपसि शौर्ये च यस्य न प्रथितं मनः । विद्यायामर्थलाभे च मातुरुच्चार एव सः ।। १६ ।। 20 अपरं च। वरमेको गुणी पुत्रो न च मूर्खशतान्यपि । एकश्चन्द्रस्तमो हन्ति न च तारागणा अपि ॥ १७ ॥ पुण्यतीर्थे कृतं येन तपः क्वाप्यतिदुष्करम् । तस्य पुत्रों भवेद्वश्यः समृद्धो धार्मिकः सुधीः ॥ १८ ॥ 25 ·प्रस्ताविका। 5 अर्थागमो नित्यमरोगिता च प्रियश्च भार्या प्रियवादिनी च । वश्यश्च पुत्रोऽर्थकरी च विद्या षड् जीवलोकस्य सुखानि राजन् ॥ १९ ॥ को धन्यो बहुभिः पुत्रैः कुशूलापूरणाढकैः । वरमेकः कुलालम्बी यत्र विश्रूयते पिता ॥ २० ॥ ऋणकर्ता पिता शत्रुर्माता च व्यभिचारिणी । भायी रूपवती शत्रुः पुत्रः शत्रुरपण्डितः ॥ २१ ॥ 'अनभ्यासे विष विद्या अजीणे भोजनं विषम् । विषं सभा दरिद्रस्य वृद्धस्य तरुणी विषम् ॥ २२ ॥ यस्य कस्य प्रसूतोऽपि गुणवान्पूज्यते नरः । धनुवंशविशुद्धोऽपि निर्गुणः किं करिप्यति ॥ २३ ॥ हा हा पुत्रक नाधीतं सुगतैतासु रात्रिषु । तेन त्वं विदुषां मध्ये पके गौरिव सीदसि ॥ २४ ॥ तत्कथमिदानीमेते मम पुत्रा गुणवन्तः क्रियन्ताम् । आहारनिद्राभयमैथुनं च सामान्यमेतत्पशुभिर्नराणाम् । धर्मो हि तेषामधिको विशेषो धर्मेण हीनाः पशुभिः समानाः ॥ २५ ॥ 10 15 यतः 20 धर्मार्थकाममोक्षाणां यस्यैकोऽपि न विद्यते । अजागलस्तनस्येव तस्य जन्म निरर्थकम् ॥ २६ ॥ यच्चोच्यते- आयुः कर्म च वित्तं च विद्या निधनमेव च । पञ्चैतान्यपि सृज्यन्ते गर्भस्थस्यैव देहिनः ॥ २७ ॥ - ·20 हितोपदेशे 5 किं च। अवश्यं भाविनो भावा भवन्ति महतामपि । नग्नत्वं नीलकण्ठस्य महाहिशयनं हरेः ॥ २८ ॥ अपि च । यदभावि न तद्भावि भावि चेन्न तदन्यथा । इति चिन्ताविषघ्नोऽयमगदः किं न पीयते ॥ २९ ॥ एतत्कार्याक्षमाणां केषांचिदालस्यवचनम् । न दैवमपि सञ्चिन्त्य त्यजेदुद्योगमात्मनः । अनुद्योगेन तैलानि तिलेभ्यो नाप्तुमर्हति ॥ ३० ॥ 10 अन्यच्च । उद्योगिनं पुरुषसिंहमुपैति लक्ष्मी- देवेन देयमिति कापुरुषा वदन्ति । दैवं निहत्य कुरु पौरुषमात्मशक्त्या यत्ने कृते यदि न सिध्यति कोऽत्र दोषः ॥ ३१ ॥ यथा टेकेन चक्रेण न रथस्य गतिर्भवेत् । एवं पुरुषकारेण विना दैवं न सिध्यति ॥ ३२ ॥ तथा च। पूर्वजन्मकृतं कर्म तदैवमिति कथ्यते । तस्मात्पुरुषकारेण यत्नं कुर्यादतन्द्रितः ॥ ३३ ॥ यथा मृत्पिण्डतः कर्ता कुरुते यद्यदिच्छति । एवमात्मकृतं कर्म मानवः प्रतिपद्यते ॥ ३४ ॥ काकतालीयवत्प्राप्तं दृष्ट्वापि निधिमग्रतः । न स्वयं दैवमादत्ते पुरुषार्थमपेक्षते ॥ ३५ ॥ उद्यमेन हि सिध्यन्ति कार्याणि न मनोरथैः । न हि सुप्तस्य सिंहस्य प्रविशन्ति मुखे मृपाः ॥ ३६ ॥ मातृपितृकृताभ्यासो गुणितामेति बालकः । 15 20 25 ·प्रस्ताविका। न गर्भच्युतिमात्रेण पुत्रो भवति पण्डितः ॥ ३७ ।। माता शत्रुः पिता वैरी येन बालो न पाठितः । न शोभते सभामध्ये हंसमध्ये बको यथा ॥ ३८ ॥ रूपयौवनसंपन्ना विशालकुलसंभवाः । विद्याहीना न शोभन्ते निर्गन्धा इव किंशुकाः ॥ ३९॥5 मूल्ऽपि शोभते तावत्सभायां वस्त्रवेष्टितः । तावच्च शोभते मूों यावत्किंचिन्न भाषते ॥ ४० ॥ एतच्चिन्तयित्वा स राजा पण्डितसभा कारितवान् । राजोवाच- 'भो भोः पण्डिताः, श्रूयताम् । अस्ति कश्चिदेवंभूतो विद्वान्यो मम पुत्राणां नित्यमुन्मार्गगामिनामनधिगतशास्त्राणामिदानी नीतिशास्त्रोप-10 देशेन पुनर्जन्म कारयितुं समर्थः । यतः- काचः काञ्चनसंसर्गाद्धत्ते मारकती द्युतिम् । तथा सत्संनिधानेन मूखों याति प्रवीणताम् ॥ ४१ ॥ उक्तं च- हीयते हि मतिस्तात हीनैः सह समागमात् । समैश्च समतामेति विशिष्टैश्च विशिष्टताम्' ॥ ४२ ॥ अत्रान्तरे विष्णुशर्मनामा महापण्डितः सकलनीतिशास्त्रतत्त्वज्ञो बृहस्पतिरिवाब्रवीत्-'देव, महाकुलसंभूता एते राजपुत्राः । तन्मया नीतिं प्राहयितुं शक्यन्ते । यतः- नाद्रव्ये निहिता काचिक्रिया फलवती भवेत् । न व्यापारशतेनापि शुकवत्साठ्यते बकः ॥ ४३ ॥ 15 - 20 अन्यच्च। अस्मिंस्तु निर्गुणं गोत्रे नापत्यमुपजायते । आकरे पद्मरागाणां जन्म काचमणेः कुतः ॥ ४४ ।। अतोऽहं षण्मासाभ्यन्तरे तव पुत्रान्नीतिशास्त्राभिज्ञान्करिष्यामि ।' 25 राजा सविनयं पुनरुवाच- ·६ हितोपदेशे 5 'कीटोऽपि सुमनःसङ्गादारोहति सतां शिरः । अश्मापि याति देवत्वं महद्भिः सुप्रतिष्ठितः ॥ ४५ ॥ अन्यच्च। यथोदयगिरेद्रव्यं संनिकर्षेण दीप्यते । तथा सत्संनिधानेन हीनवर्णोऽपि दीप्यते ॥ ४६ ॥ गुणा गुणज्ञेषु गुणा भवन्ति ते निर्गुणं प्राप्य भवन्ति दोषाः । आखाद्यतोयाः प्रभवन्ति नद्यः समुद्रमासाद्य भवन्त्यपेयाः ॥ ४७ ॥ 10 तदेतेषामस्मत्पुत्राणां नीतिशास्त्रोपदेशाय भवन्तः प्रमाणम्' इ- त्युक्त्वा तस्य विष्णुशर्मणो बहुमानपुरःसरं पुत्रान्समर्पितवान् ॥ इति प्रस्ताविका ।

·मित्रलाभः। - - 10 मित्रलाभः। अथ प्रासादपृष्ठे सुखोपविष्टानां राजपुत्राणां पुरस्तात्प्रस्तावक्रमेण स पण्डितोऽब्रवीत्- 'काव्यशास्त्रविनोदेन कालो गच्छति धीमताम् । व्यसनेन च मूर्खाणां निद्रया कलहेन वा ॥ १ ॥ तद्भवतां विनोदाय काफकूर्मादीनां विचित्रां कथां कथयामि ।' राज- पुत्रैरुक्तम्-'आर्य, कथ्यताम् ।' विष्णुशर्मोवाच-'शृणुंत । संप्रति मित्रलाभः प्रस्तूयते यस्यायमाद्यः श्लोकः- असाधना वित्तहीना बुद्धिमन्तः सुहृत्तमाः । साधयन्त्याशु कार्याणि काककूर्ममृगाखुवत् ॥ २ ॥ राजपुत्रा ऊचुः—'कथमेतत् ।' विष्णुशर्मा कथयति- अस्ति मोदावरीतीरे विशाल: शाल्मलीतरुः । तत्र नानादिग्दे- शादागत्य रात्रौ पक्षिणो निवसन्ति । अथ कदाचिदवसन्नायां रात्रावस्ताचलचूडावलम्बिनि भगवति कुमुदिनीनायके चन्द्रमसि लघु- पतनकनामा वायसः प्रबुद्धः कृतान्तमिव द्वितीयमायान्तं व्याधम-15 पश्यत् । तमवलोक्याचिन्तयत्-'अद्य प्रातरेवानिष्टदर्शनं जातम् । न जाने किमनभिमतं दर्शयिष्यति । इत्युक्त्वा तदनुसरणक्रमेण व्याकुलश्चलितः । यतः- शोकस्थानसहस्राणि भयस्थानशतानि च । दिवसे दिवसे मूढमाविशन्ति न पण्डितम् ॥ ३ ॥ अन्यच्च । विषयिणामिदमवश्यं कर्तव्यम् । उत्थायोत्थाय बोद्धव्यं महद्भयमुपस्थितम् । मरणव्याधिशोकानां किमद्य निपतिष्यति ॥ ४ ॥ अथ तेन व्याधेन तण्डुलकणान्विकीर्य जालं विस्तीर्णम् । स च प्रच्छन्नो भूत्वा स्थितः । तस्मिन्नेव काले चित्रग्रीवनामा कपो-25 तराजः सपरिवारो वियति विसर्पस्तांस्तण्डुलकणामवलोकयामास । - 20 ·हितोपदेशे - ततः कपोतराजस्तण्डुलकणलुब्धान्कपोतान्प्रत्याह–'कुतोऽत्र नि- र्जने वने तण्डुलकणानां संभवः । तन्निरूप्यतां तावत् । भद्रमिदं न पश्यामि । प्रायेणानेन तण्डुलकणलोभेनास्माभिरपि तथा भवितव्यम् । कङ्कणस्य तु लोभेन ममः पक्के सुदुस्तरे । वृद्धव्याघेण सम्प्राप्तः पथिकः स मृतो यथा' ॥ ५॥ कपोता ऊचुः-- 'कथमेतत् ।' सोऽब्रवीत्- कथा १॥ 'अहमेकदा दक्षिणारण्ये चरन्नपश्यम् । एको वृद्धव्याघ्रः सातः कुशहस्तः सरस्तीरे ब्रूते—'भो भोः पान्थाः, इदं सुवर्णकङ्कणं गृह्य- 10 ताम् ।' ततो लोभाकृष्टेन केनचित्पान्थेनालोचितम्- 'भाग्येनैत- संभवति । किंत्वस्मिन्नात्मसन्देहे प्रवृत्तिन विधेया । यतः- अनिष्टादिष्टलाभेऽपि न गतिर्जायते शुभा । यत्रास्ते विषसंसर्गोऽमृतं तदपि मृत्यवे ॥ ६ ॥ किंतु सर्वत्रार्थार्जने प्रवृत्तिः संदेह एव । तथा चोक्तम्- न संशयमनारुह्य नरो भद्राणि पश्यति । संशयं पुनरारुह्य यदि पश्यन्न पश्यति ॥ ७ ॥ तन्निरूपयामि तावत् ।' प्रकाशं ब्रूते-'कुत्र तव कङ्कणम् ।' व्याघ्रो हस्तं प्रसार्य दर्शयति । पान्थोऽवदत्—'कथं मारात्मके त्वयि विश्वासः ।' व्याघ्र उवाच-'शृणु रे पान्थ, प्रागेव यौवन- 20 दशायामतिदुर्वृत्त आसम् । अनेकगोमानुषाणां वधान्मे पुत्रा मृता दाराश्च । वंशहीनश्चाहम् । ततः केनचिद्धार्मिकेणाहमादिष्टः-'दान- धर्मादिकं चरतु भवान् ।' तदुपदेशादिदानीमहं स्नानशीलो दाता वृद्धो गलितनखदन्तो न कथं विश्वासभूमिः । यतः- इज्याध्ययनदानानि तपः सत्यं धृतिः क्षमा । अलोभ इति मार्गोऽयं धर्मस्याष्टविधः स्मृतः ॥ ८ ॥ तत्र पूर्वश्चतुर्वर्गो दम्भार्थमपि सेव्यते । उत्तरस्तु चतुर्वर्गो महात्मन्येव तिष्ठति ॥ ९॥ - 15 25 ·मित्रलामः। ९ 5 - मम चैतावांल्लोभविरहो येन स्वहस्तस्थमपि सुवर्णकङ्कणं यस्मै क- स्मैचिदातुमिच्छामि । तथापि व्याघ्रो मानुषं खादतीति लोकप्रवादो दुर्निवारः । यतः- मतानुगतिको लोकः कुट्टनीमुपदेशिनीम् । प्रमाणयति नो धर्मे यथा गोनमपि द्विजम् ॥ १० ॥ मया च धर्मशास्त्राण्यधीतानि । शृणु- मरुस्थल्यां यथां वृष्टिः क्षुधार्ते भोजनं तथा । दरिद्रे दीयते दानं सफलं पाण्डुनन्दन ॥ ११ ॥ प्राणा यथात्मनोऽभीष्टा भूतानामपि ते तथा । आत्मौपम्येन भूतेषु दयां कुर्वन्ति साधवः ॥ १२ ॥ अपरं च। प्रत्याख्याने च दाने च सुखदुःखे प्रियाप्रिये । आत्मौपम्येन पुरुषः प्रमाणमधिगच्छति ॥ १३ ॥ अन्यच्च । मातृवत्परदारेषु परद्रव्येषु लोष्टवत् । आत्मवत्सर्वभूतेषु यः पश्यति स पण्डितः ॥ १४ ॥ त्वं चातीव दुर्गतस्तेन तत्तुभ्यं दातुं सयनोऽहम् । तथा चोक्तम्- दरिद्रान्भर कौन्तेय मा प्रयच्छेश्वरे धनम् । व्याधितस्यौषधं पथ्यं नीरुजस्य किमौषधैः ॥ १५ 1.) - अन्यच्च। :20 दातव्यमिति यद्दानं दीयतेऽनुपकारिणे । देशे काले च पात्रे च तदानं सात्विकं स्मृतम् ।। १६ ॥ तदत्र सरसि स्नात्वा सुवर्णकङ्कणं गृहाण ।' ततो यावदसौ तद्वचः- प्रतीतो लोभात्सरः स्नातुं प्रविशति तावन्महापके निममः पलायितुम- क्षमः । पङ्के पतितं दृष्ट्वा व्याघ्रोऽवदत्- 'अहह, महापङ्के पतितो-25 ऽसि । अतस्त्वामहमुत्थापयामि । इत्युक्त्वा शनैःशनैरुपगम्य तेन व्याघ्रण धृतः पान्थोऽचिन्तयत्- २ हितो.

·१० हितोपदेशे 10 'न धर्मशास्त्रं पठतीति कारणं न चापि वेदाध्ययनं दुरात्मनः । खभाव एवात्र तथातिरिच्यते यथा प्रकृत्या मधुरं गवां पयः ।। १७ । 5किं च। अवशेन्द्रियचित्तानां हस्तिवानमिव क्रिया । दुर्भगाभरणप्रायो ज्ञानं भारः क्रियां विना ॥ १८ ॥ तन्मया भद्रं न कृतं यदत्र मारात्मके विश्वासः कृतः । तथा युक्तम्- नदीनां नखिनां चैव शृङ्गिणां शस्त्रपाणिनाम् । विश्वासो नैव कर्तव्यः स्त्रीषु राजकुलेषु च ॥ १९॥ अपरं च । सर्वस्य हि परीक्ष्यन्ते खभावा नेतरे गुणाः । अतीत्य हि गुणान्सर्वान्खभावो मूर्ध्नि वर्तते ॥ २० ॥ अन्यच । स हि गगनविहारी कल्मषध्वंसकारी दशशतकरधारी ज्योतिषां मध्यचारी । विधुरपि विधियोगाद्स्यते राहुणासौ लिखितमपि ललाटे प्रोज्झितुं कः समर्थः ॥ २१ ॥ इति चिन्तयन्नेवासौ व्याघेण व्यापादितः खादितश्च । अतोऽहं 20ब्रवीमि—'कङ्कणस्य तु लोभेन' इत्यादि । अतः सर्वथाऽविचारितं कर्म न कर्तव्यम् । यतः- सुजीर्णमन्नं सुविचक्षणः सुतः सुशासिता स्त्री नृपतिः सुसेवितः । सुचिन्त्य चोक्तं सुविचार्य यत्कृतं सुदीर्घकालेऽपि न याति विक्रियाम्' ॥ २२ ॥ एतद्वचनं श्रुत्वा कश्चित्कपोतः सदर्पमाह-'आः, किमेवमुच्यते । वृद्धानां वचनं ग्राह्यमापत्काले ह्युपस्थिते । सर्वत्रैवं विचारेण भोजनेऽप्यप्रवर्तनम् ॥ २३ ॥ 15 25 ·मित्रलामः। ११ यतः- 5 10 शङ्काभिः सर्वमाकान्तमन्नं पानं च भूतले । प्रवृत्तिः कुत्र कर्तव्या जीवितव्यं कथं नु वा ॥ २४ ॥ ईयी घृणी त्वसंतुष्टः क्रोधनो नित्यशङ्कितः । परभाग्योपजीवी च षडेते दुःखभागिनः' ॥२५॥ एतच्छ्रुत्वा सर्वे कपोतास्तत्रोपविष्टाः । यतः- सुमहान्त्यपि शास्त्राणि धारयन्तो बहुश्रुताः । छेत्तारः संशयानां च क्लिश्यन्ते लोभमोहिताः ।। २६ ॥ अन्यच्च । लोभात्क्रोधः प्रभवति लोभात्कामः प्रजायते । लोभान्मोहश्च नाशश्च लोभः पापस्य कारणम् ॥ २७ ॥ अन्यच्च । असंभवं हेममृगस्य जन्म तथापि रामो लुलुभे मृगाय । प्रायः समापन्नविपत्तिकाले धियोऽपि पुंसां मलिना भवन्ति ॥ २८ ॥ अनन्तरं सर्वे जालेन बद्धा बभूवुः । ततो यस्य वचनात्तत्रावलम्बि- तास्तं सर्वे तिरस्कुर्वन्ति । यतः- न गणस्याग्रतो गच्छेत्सिद्धे कार्ये समं फलम् । यदि कार्यविपत्तिः स्यान्मुखरस्तत्र हन्यते ॥ २९ ॥ तस्य तिरस्कारं कृत्वा चित्रग्रीव उवाच-'नायमस्य दोषः । यतः- आपदामापतन्तीनां हितोऽप्यायाति हेतुताम् । मातृजङ्घा हि वत्सस्य स्तम्भीभवति बन्धने ॥ ३० ॥ अन्यच्च। स बन्धुयों विपन्नानामापदुद्धरणक्षमः । न तु भीतपरित्राणवस्तूपालम्भपण्डितः ॥ ३१ ॥ विपत्काले विस्मय एव कापुरुषलक्षणम् । तदत्र धैर्यमवलम्ब्य प्रतीकारश्चिन्त्यताम् । यतः- 15 20 25 - ·१२ हितोपदेशे विपदि धैर्यमथाभ्युदये क्षमा सदसि वाक्पटुता युधि विक्रमः । यशसि चाभिरुचिर्व्यसनं श्रुतौ प्रकृतिसिद्धमिदं हि महात्मनाम् ॥ ३२ ॥ . है। संपदि यस्य न हों विपदि विषादो, रणे च धीरत्वम् । तं भुवनत्रयतिलकं जनयति जननी सुतं विरलम् ॥ ३३ ॥ अन्यच्च। षड् दोषाः पुरुषेणेह हातव्या भूतिमिच्छता । निद्रा तन्द्रा भयं क्रोध आलस्यं दीर्घसूत्रता ॥ ३४ ॥ 10 इदानीमप्येवं क्रियताम् । सर्वैरेकचित्तीभूय जालमादायोड्डीयताम् । यतः- 15 अल्पानामपि वस्तूनां संहतिः कार्यसाधिका । तृणैर्गुणत्वमापन्नैर्बध्यन्ते मत्तदन्तिनः ॥ ३५ ॥ संहतिः श्रेयसी पुंसां स्वकुलैरल्पकैरपि । तुषेणापि परित्यक्ता न प्ररोहन्ति तण्डुलाः ॥ ३६ ॥ इति विचिन्त्य पक्षिणः सर्वे जालमादायोत्पतिताः । अनन्तरं स व्याधः सुदूराज्जालापहारकांस्तानवलोक्य पश्चाद्धावन्नचिन्तयत्- 'संहतास्तु हरन्त्येते मम जालं विहंगमाः । यदा तु निपतिष्यन्ति वशमेप्यन्ति मे तदा ॥ ३७ ।। १० ततस्तेषु चक्षुर्विषयातिक्रान्तेषु पक्षिषु स व्याधो निवृत्तः । अथ लुब्धकं निवृत्तं दृष्ट्वा कपोता ऊचुः—'किमिदानी कर्तुमु. चितम् ।' चित्रग्रीव उवाच- 'माता मित्रं पिता चेति खभावात्रितयं हितम् । कार्यकारणतश्चान्ये भवन्ति हितबुद्धयः ॥ ३८ ॥ 25 तदस्माकं मित्रं हिरण्यको नाम मूषिकराजो गण्डकीतीरे चित्र- वने निवसति । सोऽस्माकं पाशांश्छेत्स्यति ।' इत्यालोच्य सर्वे हिरण्यकविवरसमीपं गताः । हिरण्यकश्च सर्वदाऽपायशङ्कया शतद्वारं विवरं कृत्वा निवसति । ततो हिरण्यकः कपोतावपातभयाचकित- - ·मित्रलामः। १३ 10 स्तूष्णीं स्थितः । चित्रग्रीव उवाच-सखे हिरण्यक, किमस्मान्न संभाषसे ।' ततो हिरण्यकस्तद्वचनं प्रत्यभिज्ञाय ससंभ्रमं बहिनिःस- त्याब्रवीत्-'आः, पुण्यवानस्मि । प्रियसुहृन्मे चित्रग्रीवः समायातः । यस्य मित्रेण संभाषा यस्य मित्रेण संस्थितिः । यस्य मित्रेण संलापस्ततो नास्तीह पुण्यवान् ॥ ३९ ॥ पाशबद्धांश्चैतान्दृष्ट्वा सविस्मयः क्षणं स्थित्वोवाच- 'सखे, किमेतत् ।' चित्रग्रीवोऽवदत्-'सखे, अस्माकं प्राक्तनजन्मकर्मणः फलमेतत् । यस्माच्च येन च यथा च यदा च यच्च यावच्च यत्र च शुभाशुभमात्मकर्म । तस्माच्च तेन च तथा च तदा च तच्च ताबच्च तत्र च विधातृवशादुपैति ॥ ४० ॥ रोगशोकपरीतापबन्धनव्यसनानि च । आत्मापराधवृक्षाणां फलान्येतानि देहिनाम् ॥ ४१ ॥ एतच्छ्रुत्वा हिरण्यकश्चित्रग्रीवस्य बन्धनं छेत्तुं सत्वरमुपसर्पति । चित्रग्रीव उवाच-'मित्र, मा मैवम् । अस्मदाश्रितानामेषां तावत्पा-15 शांश्छिन्धि, तदा मम पाशं पश्चाच्छेत्स्यसि ।' हिरण्यकोऽप्याह- 'अहमल्पशक्तिः । दन्ताश्च मे कोमलाः । तदेतेषां पाशांश्छेत्तुं कथं समर्थः । तद्यावन्मे दन्ता न त्रुट्यन्ति तावत्तव पाशं छिनद्मि । त- दनन्तरमेषामपि बन्धनं यावच्छक्यं छेत्स्यामि ।' चित्रग्रीव उवा- च-'अस्त्वेवम् । तथापि यथाशक्त्येतेषां बन्धनं खण्डय ।' हिरण्य- 20 केनोक्तम्-'आत्मपरित्यागेन यदाश्रितानां परिरक्षणं तन्न नीति- विदां संमतम् । यतः- आपदर्थे धनं रक्षेदारान्रक्षेद्धनैरपि । आत्मानं सततं रक्षेदारैरपि धनैरपि ॥ ४२ ॥ अन्यच्च । धर्मार्थकाममोक्षाणां प्राणाः संस्थितिहेतवः । तानिन्नता किं न हतं रक्षता किं न रक्षितम् ॥ १३ ॥ 25 ·हितोपदेशे . चित्रग्रीव उवाच-सखे, नीतिस्तावदीदृश्येव । किं त्वमस्मदा- श्रितानां दुःखं सोढुं सर्वथाऽसमर्थः । तेनेदं ब्रवीमि । यतः- धनानि जीवितं चैव परार्थे प्राज्ञ उत्सृजेत् । सन्निमित्ते वरं त्यागो विनाशे नियते सति ॥ १४॥ 5 अयमपरश्वासाधारणो हेतुः । जातिद्रव्यगुणानां च साम्यमेषां मया सह । मस्प्रभुत्वफलं ब्रूहि कदा किं तद्भविष्यति ॥ ४५ ॥ अन्यच्च । विना वर्तनमेवैते न त्यजन्ति ममान्तिकम् । तन्मे प्राणव्ययेनापि जीवयैतान्ममाश्रितान् ॥ ४६ ॥ किं च। मांसमूत्रपुरीषास्थिनिर्मितेऽस्मिन्कलेवरे । विनश्वरे विहायास्थां यशः पालय मित्र मे ॥ ४७ ॥ अपरं च पश्य- यदि नित्यमनित्येन निर्मलं मलवाहिना । यशः कायेन लभ्येत तन्न लब्धं भवेन्नु किम् ॥ ४८ ॥ 10 15 यतः- शरीरस्य गुणानां च दूरमत्यन्तमन्तरम् । शरीरं क्षणविध्वंसि कल्पान्तस्थायिनो गुणाः' ॥ १९ ॥ 20 इत्याकर्ण्य हिरण्यकः प्रहृष्टमनाः पुलकितः सन्नब्रवीत्-'साधु मित्र, साधु । अनेनाश्रितवात्सल्येन त्रैलोक्यस्यापि प्रभुत्वं त्वयि युज्यते । एवमुक्त्वा तेन सर्वेषां बन्धनानि छिन्नानिः । ततो हिर- ण्यकः सर्वान्सादरं संपूज्याह-'सखे चित्रग्रीव, सर्वथात्र जालब- न्धनविधौ दोषमाशङ्कयात्मन्यवज्ञा न कर्तव्या । यतः- योऽधिकाद्योजनशतात्पश्यतीहामिषं खगः । ।। स एव प्राप्तकालस्तु पाशबन्धं न पश्यति ॥५०॥ 25 ·मित्रलाभः अपरं च। शशिदिवाकरयोग्रहपीडनं गजभुजंगमयोरपि बन्धनम् । मतिमतां च विलोक्य दरिद्रता विधिरहो बलवानिति मे मतिः ॥ ५१ ॥ अन्यच्च । .. 10 व्योमैकान्तविहारिणोऽपि विहगाः संप्राप्नुवन्त्यापदं वध्यन्ते निपुणैरगाधसलिलान्मत्स्याः समुद्रादपि । दुतिं किमिहास्ति किं सुचरितं कः स्थानलामे गुणः कालो हि व्यसनप्रसारितकरो गृह्णाति दूरादपि' ॥ ५२ ॥ इति प्रबोध्यातिथ्यं कृत्वालिङ्गय च चित्रग्रीवस्तेन संप्रेषितो यथेष्ट- देशान्सपरिवारो ययौ । हिरण्यकोऽपि स्वविवरं प्रविष्टः । यानि कानि च मित्राणि कर्तव्यानि शतानि च । पश्य मूषिकमित्रेण कपोता मुक्तबन्धनाः ।। ५३ ॥ अथ लघुपतनकनामा काकः सर्ववृत्तान्तदर्शी साश्चर्यमिदमाह-15 'अहो हिरण्यक, श्लाघ्योऽसि । अतोऽहमपि त्वया सह मैत्रीमि- च्छामि । अतो मां मैत्र्येणानुग्रहीतुमर्हसि । एतच्छ्रुत्वा हिरण्यको- ऽपि विवराभ्यन्तरादाह-'कस्त्वम् ।' स ब्रूते—'लघुपतनकनामा वायसोऽहम् ।' हिरण्यको विहस्याह-'का त्वया सह मैत्री । यतः- यत्नेन युज्यते लोके बुधस्तत्तेन योजयेत् । अहमन्नं भवान्भोक्ता कथं प्रीतिर्भविष्यति ॥ ५४ 20 अपरं च। भक्ष्यभक्षकयोः प्रीतिर्विपत्तेरेव कारणम् । शृगालात्पाशबद्धोऽसौ मृगः काकेन रक्षितः ॥ ५५ ॥ वायसोऽब्रवीत्'कथमेतत् । हिरण्यकः कथयति-- ·हितोपदेशे कथा २। अस्ति मगधदेशे चम्पकवती नामारण्यानी । तस्यां चिरान्महता स्नेहेन मृगकाको निवसतः। स च मृगः खेच्छया भ्राम्यन्हृष्टपुष्टा- ङ्गः केनचिच्छृगालेनावलोकितः । तं दृष्ट्वा शृगालोऽचिन्तयत्- 5 'आः, कथमेतन्मांसं सुललितं भक्षयामि । भवतु । विश्वासं ताव- दुत्पादयामि ।' इत्यालोच्योपसृत्याब्रवीत्-:मित्र, कुशलं ते ।' मृगेणोक्तम्- 'कस्त्वम् ।' स ब्रूते-'क्षुद्रबुद्धिनामा जम्बुकोऽहम् । अत्रारण्ये बन्धुहीनो मृतवन्निवसामि । इदानीं त्वां मित्रमासाद्य पुनः सबन्धुर्जीवलोकं प्रविष्टोऽस्मि । अधुना तवानुचरेण मया स- 10वथा भवितव्यम् ।' मृगेणोक्तम्- 'एवमस्तु ।' ततः पश्चादस्तंगते सवितरि भगवति मरीचिमालिनि तौ मृगस्य वासभूमि गतौ । तत्र चम्पकवृक्षशाखायां सुबुद्धिनामा काको मृगस्य चिरमित्रं निवसति । तौ दृष्ट्वा काकोऽवदत्-'सखे चित्राङ्ग, कोऽयं द्वितीयः । मृगो ब्रूते—'जम्बुकोऽयम् । अस्मत्सख्यमिच्छन्नागतः ।' काको ब्रूते- 15 'मित्र, अकस्मादागन्तुना सह मैत्री न युक्ता । तथा चोक्तम्- 'अज्ञातकुलशीलस्य वासो देयो न कस्यचित् । मार्जारस्य हि दोषेण हतो गृध्रो जरद्गवः ॥ ५६ ॥ तावाहतुः-'कथमेतत् ।' काकः कथयति- - 20 कथा ३। अस्ति भागीरथीतीरे गृध्रकूटनानि पर्वते महापर्कटीवृक्षः । तस्य कोटरे दैवदुर्विपाकाद्गलितनखनयनो जरद्वनामा गृध्रः प्रति- वसति । अथ कृपया तज्जीवनाय तदृक्षवासिनः पक्षिणः खाहा- रात्किंचित्किंचिदुद्धृत्य ददति । तेनासौ जीवति । अथ कदाचिद्दी- र्घकर्णनामा मार्जारः पक्षिशावकान्भक्षितुं तत्रागतः । ततस्तमायान्तं 25 दृष्ट्वा पक्षिशावकैर्भयातः कोलाहलः कृतः । तच्छ्रुत्वा जरगवेनो- ·मित्रलामः - - 10 कम्-'कोऽयमायाति ।' दीर्घकों गृध्रमवलोक्य समयमाह- 'हा, हतोऽस्मि । यतः- तावद्भयस्य भेतव्यं यावद्भयमनागतम् । आगतं तु भयं वीक्ष्य नरः कुर्याद्यथोचितम् ॥ ५७ ॥ अधुनास्य संनिधाने पलायितुमक्षमः । तद्यथा भवितव्यं तद्भवतु । तावद्विश्वासमुत्पाद्यास्य .समीपमुपगच्छामि ।' इत्यालोच्योपसृत्या- ब्रवीत्-'आर्य, त्वामभिवन्दे ।' गृध्रोऽवदत्-'कस्त्वम् ।' सो- ऽवदत्—'मार्जारोऽहम् ।' गृध्रो ब्रूते- 'दूरमपसर । नो चेद्ध- न्तव्योऽसि मया ।' मार्जारोऽवदत्-'श्रूयतां तावदस्मद्वचनम् । ततो यद्यहं वध्यस्तदा हन्तव्यः । यतः- जातिमात्रेण किं कश्चिद्धन्यते पूज्यते कचित् । व्यवहारं परिज्ञाय वध्यः पूज्योऽथवा भवेत् ॥ ५८ ॥ गृध्रो ब्रूते-‘ब्रूहि किमर्थमागतोऽसि ।' सोऽवदत्- 'अहमत्र गङ्गातीरे नित्यवायी ब्रह्मचारी चान्द्रायणव्रतमाचरंस्तिष्ठामि । यूयं धर्मज्ञानरता विश्वासभूमय इति पक्षिणः सर्वे सर्वदा ममाग्रे 15 प्रस्तुवन्ति । अतो भवद्भ्यो विद्यावयोवृद्धेभ्यो धर्म श्रोतुमिहागतः । भवन्तश्चैतादृशा धर्मज्ञा यन्मामतिथिं हन्तुमुद्यताः। गृहस्थधर्मश्चैषः । अरावप्युचितं कार्यमातिथ्यं गृहमागते । छेत्तुः पार्श्वगतां छायां नोपसंहरते द्रुमः ॥ ५९॥ यदि वा धनं नास्ति तदा प्रीतिवचसाप्यतिथिः पूज्य एव । यतः-20 तृणानि भूमिरुदकं वाक्वतुर्थी च सूनृता । एतान्यपि सतां गेहे नोच्छिद्यन्ते कदाचन ॥ ६०॥ अपरं च । निर्गुणेष्वपि सत्त्वेषु दयां कुर्वन्ति साधवः । नहि संहरते ज्योत्स्नां चन्द्रश्चाण्डालवेश्मनः ॥ ६१ ॥ .

·हितोपदेशे 5 अन्यच्च। अतिथिर्यस्य भमाशो गृहात्प्रतिनिवर्तते । स तस्मै दुष्कृतं दत्त्वा पुण्यमादाय गच्छति ॥ ६२ ।। अन्यच्च । उत्तमस्यापि वर्णस्य नीचोऽपि गृहमागतः । पूजनीयो यथायोग्यं सर्वदेवमयोऽतिथिः ॥ ६३ ॥ गृध्रोऽवदत्-मार्जारो हि मांसरुचिः । पक्षिशावकाश्चात्र निव- सन्ति । तेनाहमेवं ब्रवीमि ।' तच्छ्रुत्वा मार्जारो भूमिं स्पृष्ट्वा कर्णी स्पृशति । ब्रूते च—'मया धर्मशास्त्रं श्रुत्वा वीतरागेणेदं दुष्करं 10 व्रतं चान्द्रायणमध्यवसितम् । परस्परं विवदमानानामपि धर्मशास्त्रा- णाम् 'अहिंसा परमो धर्मः' इत्यत्रैकमत्यम् । यतः- सर्वहिंसानिवृत्ता ये नराः सर्वसहाश्च ये। सर्वस्याश्रयभूताश्च ते नराः स्वर्गगामिनः ॥ ६४ ॥ एक एव सुहृद्धों निधनेऽप्यनुयाति यः । शरीरेण समं नाशं सर्वमन्यत्तु गच्छति ॥ ६५ ॥ योऽत्ति यस्य यदा मांसमुभयोः पश्यतान्तरम् । एकस्य क्षणिका प्रीतिरन्यः प्राणैर्विमुच्यते ॥ ६६ ॥ मर्तव्यमिति यहुःखं पुरुषस्योपजायते । शक्यते नानुमानेन परेण परिवर्णितुम् ॥ ६७ ॥ 20 शृणु पुनः। खच्छन्दवनजातेन शाकेनापि प्रपूर्यते । अस्य दग्धोदरस्याथै कः कुर्यात्पातकं महत् ॥ ६८ ।। एवं विश्वास्य स मार्जारस्तरुकोटरे स्थितः । ततो दिनेषु गच्छत्सु पक्षिशावकानाक्रम्य कोटरमानीय प्रत्यहं 25 खादति । येषामपत्यानि खादितानि तैः शोकातैर्विलपद्भिरितस्ततो 15 .

·मित्रलाभः। १९ जिज्ञासा समारब्धा । तत्परिज्ञाय मार्जारः कोटरान्निःसृत्य बहिः पलायितः । पश्चात्पक्षिभिरितस्ततो निरूपयद्भिस्तत्र तरुकोटरे शा- वकास्थीनि प्राप्तानि । अनन्तरं त. ऊचुः अनेनैव जरगवेनास्माकं शावकाः खादिताः' इति सर्वैः पक्षिभिनिश्चित्य गृध्रो व्यापादितः । अतोऽहं ब्रवीमि—'अज्ञातकुलशीलस्य' इत्यादि ॥ इत्याकर्ण्य । स जम्बुकः सकोपमाह-'मृगस्य प्रथमदर्शनदिने भवानप्यज्ञातकु- लशील एव । तत्कथं भवता सहैतस्य स्नेहानुवृत्तिरुत्तरोत्तर वर्धते । यत्र विद्वजनो नास्ति श्लाध्यस्तत्राल्पधीरपि । निरस्तपादपे देशे एरण्डोऽपि द्रुमायते ॥ ६९ ॥ 10 । - 15 . अन्यच्च। अयं निजः परो वेति गणना लघुचेतसाम् । उदारचरितानां तु वसुधैव कुटुम्बकम् ॥ ७० ॥ यथायं मृगो मम बन्धुस्तथा भवानपि ।' मृगोऽब्रवीत्—'किमनेनो- चरेण । सर्वैरेकत्र विश्रम्भालापैः सुखिभिः स्थीयताम् । यतः- न कश्चित्कस्यचिन्मित्रं न कश्चित्कस्यचिद्विपुः । व्यवहारेण मित्राणि जायन्ते रिपवस्तथा ॥ ७१ ॥ काकेनोक्तम् --- 'एवमस्तु ।' अथ प्रातः सर्वे यथाभिमतदेशं गताः । एकदा निभृतं शृगालो ब्रूते-'सखे, अस्मिन्वनैकदेशे सस्यपूर्णक्षे- त्रमस्ति । तदहं त्वां नीत्वा दर्शयामि ।' तथा कृते सति मृगः प्रत्यहं तत्र गत्वा सस्यं खादति । अथ क्षेत्रपतिना तदृष्ट्वा पाशो: योजितः । अनन्तरं पुनरागतो मृगः पाशैर्बद्धोऽचिन्तयत्-'को मामितः कालपाशादिव व्याधपाशात्रातुं मित्रादन्यः समर्थः ।' अत्रान्तरे जम्बुकस्तत्रागत्योपस्थितोऽचिन्तयत् -'फलिता तावद- स्माकं कपटप्रबन्धेन मनोरथसिद्धिः । एतस्योत्कृत्यमानस्य मांसा- सृग्लिप्तान्यस्थीनि मयावश्यं प्राप्तव्यानि । तानि बाहुल्येन भोज-25 ।

·२० हितोपदेशे - , नानि भविष्यन्ति ।' मृगस्तं दृष्ट्वोल्लासितो ब्रूते—'सखे, छिन्धि तावन्मम बन्धनम् । सत्वरं त्रायख माम् । यतः- आपत्सु मित्रं जानीयायुद्धे शूरमणे शुचिम् । भार्यां क्षीणेषु वित्तेषु व्यसनेषु च बान्धवान् ॥ ७२ ॥ 5 अपरं च । उत्सवे व्यसने चैव दुर्भिक्षे राष्ट्रविप्लवे ! राजद्वारे श्मशाने च यस्तिष्ठति स बान्धवः' ।। ७३ ॥ जम्बुको मुहुर्मुहुः पाशं विलोक्याचिन्तयत्-'दृढस्तावदयं बन्धः । ब्रूते च–'सखे, स्नायुनिर्मिता एते पाशाः । तदद्य भट्टारकवारे 10 कथमेतान्दन्तैः स्पृशामि । मित्र, यदि चित्ते नान्यथा मन्यसे तदा प्रभाते यत्त्वया वक्तव्यं तत्कर्तव्यम् ।' इत्युक्त्वा तत्समीप आत्मान- माच्छाद्य स्थितः सः । अनन्तरं स काकः प्रदोषकाले मृगमनाग- तमवलोक्येतस्ततोऽन्विप्य तथाविधं दृष्ट्वोवाच-'सखे, किमेतत् ।' मृगेणोक्तम् - 'अवधीरितसुहृद्वाक्यस्य फलमेतत् । तथा चोक्तम्- सुहृदां हितकामानां यः शृणोति न भाषितम् । विपत्संनिहिता तस्य स नरः शत्रुनन्दनः ॥ ७४ ॥ काको ब्रूते-‘स वञ्चकः वास्ते ।' मृगेणोक्तम्-'मन्मांसार्थी तिष्ठत्यत्रैव । काको बृते-'उक्तमेव मया पूर्वम् । अपराधो न मेऽस्तीति नैतद्विश्वासकारणम् । विद्यते हि नृशंसेभ्यो भयं गुणवतामपि ॥ ७५ ॥ दीपनिर्वाणगन्धं च सुहृद्वाक्यमरुन्धतीम् । न जिघ्रन्ति न शण्वति न पश्यन्ति गतायुषः ॥ ७६ ।। परोक्षे कार्यहन्तारं प्रत्यक्षे प्रियवादिनम् । वर्जयेत्तादृशं मित्रं विषकुम्भं पयोमुखम्' ॥ ७७ ॥ 25 ततः काको दीर्घ निःश्वस्य 'अरे वञ्चक, किं त्वया पापकर्मणा कृतम् । यतः- 15 20 ·मित्रलाभः। २१ 5 10 संलापितानां मधुरैर्वचोभि- मिथ्योपचारैश्च वशीकृतानाम् । आशावतां श्रदधतां च लोके किमर्थिनां वञ्चयितव्यमस्ति ।। ७८ ॥ उपकारिणि विश्रब्धे शुद्धमतौ यः समाचरति पापम् । तं जनमसत्यसंधं भगवति वसुधे कथं वहसि ॥ ७९ ॥ दुर्जनेन समं सम्यं प्रीतिं चापि न कारयेत् । उष्णो दहति चाङ्गारः शीतः कृष्णायते करम् ॥ ८० ॥ अथवा स्थितिरियं दुर्जनानाम् । प्राक्पादयोः पतति खादति पृष्ठमांसं 'कणे कलं किमपि रौति शनैर्विचित्रम् । छिद्रं निरूप्य सहसा प्रविशत्यशङ्कः सर्व खलस्य चरितं मशकः करोति ॥ ८१ ।। दुर्जनः प्रियवादी च नैतद्विश्वासकारणम् । मधु तिष्ठति जिह्वाने हृदि हालाहलं विषम् ॥ ८२ ।। अथ प्रभाते क्षेत्रपतिर्लगुडहस्तस्तं प्रदेशमागच्छन्काकेनावलो- कितः । तमालोक्य काकेनोक्तम्-'सखे मृग, त्वमात्मानं मृतवत्सं- दर्य वातेनोदरं पूरयित्वा पादास्तब्धीकृत्य तिष्ठ । यदाहं शब्द करोमि तदा त्वमुत्थाय सत्वरं पलायिष्यसि ।' मृगस्तथैव काकव- चनेन स्थितः । ततः क्षेत्रपतिना हर्षोत्फुल्ललोचनेन तथाविधो मृग 20 आलोकितः । 'आः, खयं मृतोऽसि' इत्युक्त्वा मृगं बन्धनान्मोच- यित्वा पाशान्ग्रहीतुं सयलो बभूव । ततः काकशब्दं श्रुत्वा मृगः सत्वरमुत्थाय पलायितः । तमुद्दिश्य तेन क्षेत्रपतिना क्षिप्तेन लगुडेन शृगालो हतः । तथा चोक्तम्- त्रिभिर्वसिभिर्मासैस्त्रिभिः पति॑स्त्रिभिर्दिनैः । अत्युत्कटैः पापपुण्यैरिहैव फलमश्नुते ।। ८३ ॥ ३ हितो. 15 - 25 ·२२ हितोपदेशे 10 अतोऽहं ब्रवीमि -'भक्ष्यभक्षकयोः प्रीतिः' इत्यादि ॥ काकः पुनराह:- 'भक्षितेनापि भवता नाहारो मम पुष्कलः । त्वयि जीवति जीवामि चित्रग्रीव इवानघ ॥ ८४ ॥ 5 अन्यच्च। तिरश्चामपि विश्वासो दृष्टः पुण्यैककर्मणाम् । सतां हि साधुशीलत्वात्स्वभावो न निवर्तते ॥ ८५ ॥ किं च। साधोः प्रकोपितस्यापि मनो नायाति विक्रियाम् । नहि तापयितुं शक्यं सागराम्भस्तृणोल्कया' ।। ८६ ।। हिरण्यको ब्रूते-'चपलस्त्वम् । चपलेन सह स्नेहः सर्वथा न कर्तव्यः । तथा चोक्तम्- मार्जारो महिषो मेषः काकः कापुरुषस्तथा । विश्वासात्प्रभवन्त्येते विश्वासस्तत्र नोचितः ॥ ८७ ।। 15 किं चान्यत् शत्रुपक्षो भवानस्माकम् । उक्तं चैतत्- शत्रुणा नहि संदध्यात्सुश्लिष्टेनापि संधिना । सुतप्तमपि पानीयं शमयत्येव पावकम् ॥ ८८ ॥ दुर्जनः परिहर्तव्यो विद्ययालंकृतोऽपि सन् । मणिना भूषितः सर्पः किमसौ न भयंकरः ॥ ८९ ॥ यदशक्यं न तच्छक्यं यच्छक्यं शक्यमेव तत् । नोदके शकटं याति न च नौगच्छति स्थले ॥ ९० ॥ अपरं च । महताप्यर्थसारेण यो विश्वसिति शत्रुषु । भार्यासु च विरक्तासु तदन्तं तस्य जीवनम्' ॥ ९१ ॥ 25 लघुपतनको ब्रूते-'श्रुतं मया सर्वम् । तथापि मम चैतावान्सं- कल्पस्त्वया सह सौहृद्यमवश्यं करणीयमिति । नो चेदनाहारेणा- स्मानं व्यापादयिष्यामि । तथा हि । 20 ·मित्रलाभः। २३ मृद्धटवत्सुखभेद्यो दुःसंधानश्च दुर्जनो भवति । सुजनस्तु कनकघटवदुर्भेद्यश्चाशु संधेयः ।। ९२ ॥ किं च। 'द्रवत्वात्सर्वलोहानां निमित्तान्मृगपक्षिणाम् । भयालोभाच्च मूर्खाणां संगतं दर्शनात्सताम् ॥ ९३ ॥ किं च । नारिकेलसमाकारा दृश्यन्ते हि सुहृज्जनाः । अन्ये बदरिकाकारा बहिरेव मनोहराः ॥ ९४ ॥ स्नेहच्छेदेऽपि साधूनां गुणा नायान्ति विक्रियाम् । भङ्गेऽपि हि मृणालानामनुबध्नन्ति तन्तवः ॥ ९५ ।। 10 अन्यच्च । शुचित्वं त्यागिता शौर्य सामान्यं सुखदुःखयोः । दाक्षिण्यं चानुरक्तिश्च सत्यता च सुहृद्गुणाः ॥ ९६ ॥ एतगुणैरुपेतो भवदन्यो मया कः सुहृत्प्राप्तव्यः ।' इत्यादि तद्वच- नमाकर्ण्य हिरण्यको बहिनिःसृत्याह-'आप्यायितोऽहं भवतामनेन 15 वचनामृतेन । तथा चोक्तम्- धर्मात न तथा सुशीतलजलैः स्नानं न मुक्तवाली न श्रीखण्डविलेपनं सुखयति प्रत्यङ्गमप्यर्पितम् । प्रीत्या सज्जनभाषितं प्रभवति प्रायो यथा चेतसः सद्युक्त्या च पुरस्कृतं सुकृतिनामाकृष्टिमत्रोपमम् ॥ ९७ ॥ 20 अन्यच्च । रहस्यभेदो याच्या च नैष्ठुर्य चलचित्तता । क्रोधो निःसत्यता द्यूतमेतन्मित्रस्य दूषणम् ॥ ९८ ॥ अनेन वचनक्रमेण तदेकदूषणमपि त्वयि न लक्ष्यते । यतः- पटुत्वं सत्यवादित्वं कथायोगेन बुध्यते । अस्तब्धत्वमचापल्यं प्रत्यक्षेणावगम्यते ॥ ९९ ।। 25 ·हितोपदेशे 10 अपरं च। अन्यथैव हि सौहार्दै भवेत्स्वच्छान्तरात्मनः । प्रवर्ततेऽन्यथा वाणी शाठ्योपहतचेतसः ॥ १० ॥ मनस्यन्यद्वचस्यन्यत्कायमन्यदुरात्मनाम् । मनस्येकं वचस्येकं कर्मण्येकं महात्मनाम् ॥ १०१॥ तद्भवतु भवतोऽभिमतमेव ।' इत्युक्त्वा हिरण्यको मैव्यं विधाय भोजनविशेषैर्वायसं संतोप्य विवरं प्रविष्टः । वायसोऽपि स्वस्थानं गतः । ततः प्रभृति तयोरन्योन्याहारप्रदानेन कुशलपश्नैर्विश्रम्भा- लापैश्च कालोऽतिवर्तते । एकदा लघुपतनको हिरण्यकमाह - 'सखे, कष्टतरलभ्याहार- मिदं स्थानं परित्यज्य स्थानान्तरं गन्तुमिच्छामि .।' हिरण्यको ब्रूते-'मित्र, क गन्तव्यम् । तथा चोक्तम्- चलत्येकेन पादेन तिष्ठत्येकेन बुद्धिमान् । नाऽसमीक्ष्य परं स्थानं पूर्वमायतनं त्यजेत् ॥ १ १०२ ॥ 15 वायसो ब्रूते- 'अस्ति सुनिरूपितस्थानम् ।' हिरण्यकोऽवदत् 'किं तत् ।' वायसो ब्रूते – 'अस्ति दण्डकारण्ये कर्पूरगौराभि- धानं सरः । तत्र चिरकालोपार्जितः प्रियमुहृन्मे मन्थराभिधानः कच्छपो धार्मिकः प्रतिवसति । यतः.. परोपदेशे पाण्डित्यं सर्वेषां सुकरं नृणाम् । धर्मे वीयमनुष्ठानं कस्यचित्तु महात्मनः ॥ १०३ ॥ स च भोजनविशेषैर्मी संवर्धयिष्यति ।' हिरण्यकोऽप्याह-तत्कि- मत्रावस्थाय मया कर्तव्यम् । यतः- यस्मिन्देशे न संमानो न वृत्तिर्न च बान्धवः । न च विद्यागमः कश्चित्तं देशं परिवर्जयेत् ॥ १०४ ॥ 25 अपरं च। लोकयात्राऽभयं लज्जा दाक्षिण्यं त्यागशीलता। पञ्च यत्र 'न विद्यन्ते न कुर्यात्चत्र संस्थितिम् ॥ १०५ ॥ ॥

·मित्रलामा। २५ है 10 तत्र मित्र न वस्तव्यं यत्र नास्ति चतुष्टयम् । ऋणदाता च वैद्यश्च श्रोत्रियः सजला नदी ॥ १०६ ।। ततो मामपि तत्र नय।' अथ वायसस्तत्र तेन मित्रेण सह विचि- त्रालापैः सुखेन तस्य सरसः समीपं ययौ। ततो मन्थरो दूरादव- लोक्य लघुपतनकस्य यथोचितमातिथ्यं विधाय मूषिकस्यातिथिसत्कार चकार । यतः- बालो वा यदि वा वृद्धो युवा वा गृहमागतः । तस्य पूजा विधातव्या सर्वस्याभ्यागतो गुरुः ॥ १०७ ।। गुरुरनिर्द्विजातीनां वर्णानां ब्राह्मणो गुरुः । पतिरेको गुरुः स्त्रीणां सर्वस्याभ्यागतो गुरुः ॥ १०८ ॥ वायसोऽवदत्-'सखे मन्थर, सविशेषपूजामस्मै विधेहि । यतोऽयं पुण्यकर्मणां धुरीणः कारुण्यरत्नाकरो हिरण्यकनामा मूषिकराजः । एतस्य गुणस्तुति जिह्वासहस्रद्वयेनापि सर्पराजो न कदाचित्कथयितुं समर्थः स्यात् ।' इत्युक्त्वा चित्रग्रीवोपाख्यानं वर्णितवान् । मन्थरः सादरं हिरण्यकं संपूज्याह-'भद्र, आत्मनो निर्जनवनागमनकारण-15 माख्यातुमर्हसि ।' हिरण्यकोऽवदत्- 'कथयामि । श्रूयताम् । कथा ४॥ अस्ति चम्पकाभिधानायां नगयों परिव्राजकावसथः। तत्र चूडा- कर्णो नाम परिवाद प्रतिवसति । स च भोजनावशिष्टभिक्षान्न- सहितं भिक्षापात्रं नागदन्तकेऽवस्थाप्य खपिति । अहं च तद-20 नमुत्लुत्य प्रत्यहं भक्षयामि । अनन्तरं तस्य प्रियसुहृद्वीणाकों नाम परिव्राजकः समायातः । तेन सह कथाप्रसङ्गावस्थितो मम त्रासार्थ जर्जरवंशखण्डेन चूडाकर्णो भूमिमताडयत् । वीणाकर्ण उवाच-'सखे, किमिति मम कथाविरक्तोऽन्यासक्तो भवान् ।' चूडाकर्णेनोक्तम्-'मित्र, नाहं विरक्तः । किंतु पश्यायं मूषिको 25 ममापकारी सदा पात्रसं भिक्षानमुत्लुत्य भक्षयति ।' वीणाकर्णो नागदन्तकं . विलोक्याह-'कथं मूषिकः खल्लवलोऽप्येतावडूर- ·हितोपदेशे मुत्पतति । तदत्र केनापि कारणेन भवितव्यम् । तथा चोक्तम्- अकस्माद्युवती वृद्धं केशेष्वाकृष्य चुम्बति । पतिं निर्दयमालिङ्गय हेतुरत्र भविष्यति ॥ १०९ ॥ चूडाकर्णः पृच्छति-'कथमेतत् ।' वीणाकर्णः कथयति कथा ५। अस्ति गौडीये कौशाम्बी नाम नगरी । तस्यां चन्दनदासनामा वणिग्महाधनो निवसति । तेन पश्चिमे वयसि वर्तमानेन कामाधिष्टि- तचेतसा धनदपाल्लीलावती नाम वणिक्पुत्री परिणीता । सा च मकर- केतोर्विजयवैजयन्तीव यौवनवती बभूव । म च वृद्धपतिम्तस्याः 10 संतोषाय नाभवत् । यतः- शशिनीव हिमाानां धर्मार्तानां रवाविव । मनो न रमते स्त्रीणां जराजीर्णेन्द्रिये पती ॥ ११० ॥ - अन्यच्च । 15 .20 पलितेषु हि दृष्टेषु पुंसः का नाम कामिता । भैषज्यमिव मन्यन्ते यदन्यमनसः त्रियः ॥ १११ ॥ स च वृद्धपतिस्तस्यामतीवानुरागवान् । यतः-- धनाशा जीविताशा च गुर्वी प्राणभृतां सदा । वृद्धस्य तरुणी भार्या प्राणेभ्योऽपि गरीयसी ॥ ११२ ॥ नोपभोक्तुं न च त्यक्तुं शक्नोति विषयाञ्जरी अस्थि निर्दशनः श्वेव जिहया लेढि केवलम् ॥ ११३ ॥ अथ सा लीलावती यौवनदर्पादतिक्रान्तकुलमर्यादा केनापि वणि- क्पुत्रेण. सहानुरागवती बभूव । यतः- खातन्त्र्यं पितृमन्दिरे निवसतिर्यात्रोत्सवे संगति- गोष्ठी पूरुषसंनिधावनियमो वासो विदेशे तथा । संसर्गः सह पुंश्चलीभिरसकृद्वृत्तर्निजायाः क्षतिः पत्युर्वार्धकमीर्षितं प्रवसनं नाशस्य हेतुः स्त्रियः ॥. ११४ ॥ - 25 ·मित्रलाभः। २७ क -- अपरं च । पानं दुर्जनसंसर्गः पत्या च विरहोऽटनम् । खप्नश्चान्यगृहे वासो नारीणां दूषणानि षट् ॥ ११५ ।। स्थानं नास्ति क्षणं नास्ति नास्ति प्रार्थयिता नरः । तेन नारद नारीणां सतीत्वमुपजायते ॥ ११६ ॥ न स्त्रीणामप्रियः कश्चित्प्रियो वापि न विद्यते । गावस्तृणमिवारप्ये प्रार्थयन्ति नवं नवम् ॥ ११७ ।। अपरं च । घृतकुम्भसमा नारी तप्ताङ्गारसमः पुमान् । तस्माद्धृतं च वहिं च नैकत्र स्थापयेद्बुधः ॥ ११८ ॥ मात्रा खस्रा दुहित्रा वा न विविक्तासनो भवेत् । बलवानिन्द्रियग्रामो विद्वांसमपि कर्षति ॥ ११९ ।। न लज़ा न विनीतत्वं न दाक्षिण्यं न भीरुता । प्रार्थनाभाव एवैकं सतीत्वे कारणं स्त्रियः ॥ १२० ॥ पिता रक्षति कौमारे भर्ता रक्षति यौवने । पुत्रश्च स्थाविरे भावे न स्त्री स्वातन्त्र्यमर्हति ॥ १२१ ॥ एकदा सा लीलावती रत्नावलीकिरणकबुरे पर्यङ्के तेन वणि- क्पुत्रेण सह विश्रम्भालापैः सुखासीना तमलक्षितोपस्थितं पतिमव- लोक्य सहसोत्थाय केशेष्वाकृष्य गाढमालिङ्गय चुम्बितवती । तेना- वसरेण जारश्च पलायितः । उक्तं च- उशना वेद यच्छास्त्रं यच्च वेद बृहस्पतिः । खभावेनैव तच्छास्त्रं स्त्रीबुद्धौ सुप्रतिष्ठितम् ॥ १२२ ॥ दालिङ्गनमवलोक्य समीपवर्तिनी कुट्टन्यचिन्तयत्— 'अकस्मादियमेन- मुपगूढवती' इति । ततस्तया कुट्टन्या तत्कारणं परिज्ञाय सा लीलावती गुप्तेन दण्डिता । अतोऽहं ब्रवीमि-'अकस्माद्युवती वृद्धम्' इत्यादि ॥2 मूषिकबलोपस्तम्भेन केनापि कारणेनात्र भवितव्यम् ।' क्षणं विचिन्त्य परिव्राजकेनोक्तम्- 'कारणं चात्र धनबाहुल्यमेव भविष्यति । यतः- ·२८ हितोपदेशे धनवान्बलवांल्लोके सर्वः सर्वत्र सर्वदा । प्रभुत्वं धनमूलं हि राज्ञामप्युपजायते' ॥ १२३ ।। ततः खनित्रमादाय तेन विवरं खनित्वा चिरसंचितं मम धनं गृहीतम् । ततः प्रभृति निजशक्तिहीनः सत्त्वोत्साहरहितः खाहारमप्युत्पाद- यितुमक्षमः सत्रासं मन्दं मन्दमुपसर्पश्चूडाकर्णनावलोकितः । ततस्ते- नोक्तम्- 'धनेन बलवांल्लोके धनाद्भवति पण्डितः । पश्यैनं मूषिकं पापं स्वजातिसमतां गतम् ॥ १२४ ॥ किं च। 10 अर्थेन तु विहीनस्य पुरुषस्याल्पमेधसः । क्रियाः सर्वा विनश्यन्ति ग्रीष्मे कुसरितो यथा ॥ १२५ ॥ अपरं च। यस्यार्थास्तस्य मित्राणि यस्यास्तस्य बान्धवाः । यस्यार्थाः स पुमाल्लोके यस्यार्थाः स हि पण्डितः ॥ १२६ ॥ 15 अन्यच्च । अपुत्रस्य गृहं शून्यं सन्मित्ररहितस्य च । मूर्खस्य च दिशः शून्याः सर्वशून्या दरिद्रता ॥ १२७ ॥ अपिच दारिद्यान्मरणाद्वापि दारिद्यमवरं स्मृतम् । अल्पक्लेशेन मरणं दारिद्यमतिदुःसहम् ॥ १२८ ॥ अपरं च । तानीन्द्रियाण्य विकलानि तदेव नाम सा बुद्धिरप्रतिहता वचनं तदेव । अर्थोप्मणा विरहितः पुरुषः स एव अन्यः क्षणेन भवतीति विचित्रमेतत् ॥ १२९ ॥ एतत्सर्वमाकर्ण्य मयालोचितम्-'ममात्रावस्थानमयुक्तमिदानीम् । यचान्यमा एतदृत्तान्तकथनं तदप्यनुचितम् । यतः- 20 ·मित्रलाभः । २९ अर्थनाशं मनस्तापं गृहे दुश्चरितानि च । वञ्चनं चापमानं च मतिमान्न प्रकाशयेत् ॥ १३० ॥ अपि च । आयुर्वित्तं गृहच्छिद्रं मन्त्रमैथुनभेषजम् । तपो दानापमानं च नव गोप्यानि यत्नतः ॥ १३१ ॥ तथा चोक्तम् । अत्यन्तविमुखे देवे व्यर्थे यत्ने च पौरुषे । मनखिनो दरिद्रस्य वनादन्यत्कुतः सुखम् ॥ १३२ ।। . अन्यच्च । 10 15 मनस्वी म्रियते काम कार्पण्यं न तु गच्छति । अपि निर्वाणमायाति नानलो याति शीतताम् ॥ १३३ ॥ किं च । कुसुमस्तबकस्येव द्वे वृत्ती तु मनस्विनः । सर्वेषां मूर्ध्नि वा तिष्ठेद्विशीर्येत वनेऽथवा ॥ १३४ ॥ यच्चात्रैव याच्या जीवनं तदतीव गर्हितम् । यतः- वरं विभवहीनेन प्राणैः संतर्पितोऽनलः । नोपचारपरिभ्रष्टः कृपणः प्रार्थितो जनः ॥ १३५ ॥ दारिद्याद्भियमेति हीपरिगतः सत्त्वात्परिभ्रश्यते निःसत्त्वः परिभूयते परिभवान्निर्वेदमापद्यते । निर्विष्णः शुचमेति शोकनिहतो बुद्ध्या परित्यज्यते निर्बुद्धिः क्षयमेत्यहो निधनता सर्वापदामास्पदम् ॥ १३६ ॥ 20 किं च । वरं मौनं कार्यं न च वचनमुक्तं यदनृतं वरं क्लैब्यं पुंसां न च परकलत्राभिगमनम् । वरं प्राणत्यागो न च पिशुनवाक्येष्वभिरुचि- वरं भिक्षाशित्वं न च परधनाखादनसुखम् ॥ १३७ ॥ 26 ·३० हितोपदेशे वरं शून्या शाला न च खलु वरो दुष्टवृषभो वरं वेश्या पत्नी न पुनरविनीता कुलवधूः । वरं वासोऽरण्ये न पुनरविवेकाधिपपुरे वरं प्राणत्यागो न पुनरधमानामुपगमः ॥ १३८ । 5 अपि च । सेवेव मानमखिलं ज्योत्स्नेव तमो जरेव लावण्यम् । हरिहरकथेव दुरितं गुणशतमप्यर्थिता हरति' ॥ १३९ ॥ इति विमृश्य 'तत्किमहं परपिण्डेनात्मानं पोषयामि । कष्टं भोः । तदपि द्वितीयं मृत्युद्वारम् । यतः- पल्लवग्राहि पाण्डित्यं क्रयक्रीतं च मैथुनम् । भोजनं च पराधीनं तिस्रः पुंसां विडम्बनाः ॥ १४० ॥ रोगी चिरप्रवासी परान्नभोजी परावसथशायी । यजीवति तन्मरणं यन्मरणं सोऽस्य विश्रामः ॥ १४१ ॥ इत्यालोच्यापि लोभात्पुनरप्यर्थं ग्रहीतुं ग्रहमकरवम् । तथा चोक्तम्- 'लोभेन बुद्धिश्चलति लोभो जनयते तृपाम् । तृषार्तो दुःखमाप्नोति परत्रेह च मानवः' ॥ १४२ ॥ ततोऽहं मन्दं मन्दमुपसर्पस्तेन वीणाकर्णेन जर्जरवंशखण्डेन ताडि- तश्चाचिन्तयम्- 'धनलुब्धो ह्यसंतुष्टोऽनियतात्माऽजितेन्द्रियः । सर्वा एवापदस्तस्य यस्य तुष्टं न मानसम् ॥ १४३ ॥ तथा च । सर्वाः संपत्तयस्तस्य संतुष्टं यस्य मानसम् । उपानद्गुढपादस्य ननु चर्मावृतेव भूः ॥ १४४ ।। अपरं च । संतोपामृततृप्तानां यत्सुखं शान्तचेतसाम् । कुतस्तद्धनलुब्धानामितश्चेतश्च धावताम् ॥ १४५ ॥ - 20 किं च । तेनाधीतं श्रुतं तेन तेन सर्वमनुष्ठितम् ।

·मित्रलाभः। येनाशाः पृष्ठतः कृत्वा नैराश्यमवलम्बितम् ॥ १४६ ॥ अपि च । असेवितेश्वरद्वारमदृष्टविरहव्यथम् । अनुक्तक्लीबवचनं धन्यं कस्यापि जीवनम् ॥ १४७ ॥ यतः । न योजनशतं दूरं बाध्यमानस्य तृष्णया । संतुष्टस्य करप्राप्तेऽप्यर्थे भवति नादरः ॥ १४८ ।। । तदत्रावस्थोचितकार्यपरिच्छेदः श्रेयान् । को धर्मो भूतदया किं सौख्यमरोगिता जगति जन्तोः । कः स्नेहः सद्भावः किं पाण्डित्यं परिच्छेदः ॥ १४९ ॥ तथा च। परिच्छेदो हि पाण्डित्यं यदापन्ना विपत्तयः । अपरिच्छेदकर्तृणां विपदः स्युः पदे पदे ॥ १५० ॥ त्यजेदेकं कुलस्यार्थे ग्रामस्यार्थे कुलं त्यजेत् । ग्रामं जनपदस्यार्थे खात्मार्थे पृथिवीं त्यजेत् ॥ १५१ ॥ अपरं च । पानीयं वा निरायासं खाद्वन्नं वा भयोत्तरम् । विचार्य खलु पश्यामि तत्सुखं यत्र निर्वृतिः ॥ १५२ ।। इत्यालोच्याहं निर्जनवनमागतः । यतः- वरं वनं व्याघ्रगजेन्द्रसेवितं द्रुमालयं पक्कफलाम्बुभोजनम् । तृणानि शय्या परिधानवल्कलं न बन्धुमध्ये धनहीनजीवनम् ॥ १५३ ।। ततोऽस्मत्पुण्योदयादनेन मित्रेणारं स्नेहानुवृत्त्यानुगृहीतः । अधुना च पुण्यपरम्परया भवदाश्रयः खर्ग एव मया प्राप्तः । यतः संसारविषवृक्षस्य द्वे एव रसवत्फले । काव्यामृतरसाखादः संगमः सुजनैः सह ॥ १५४ ॥ 20 ·३२ हितोपदेशे 10 मन्थर उवाच- अर्थाः पादरजोपमा गिरिनदीवेगोपमं यौवनं आयुष्यं जललोलबिन्दुचपलं फेनोपमं जीवितम् । धर्म यो न करोति निन्दितमतिः स्वर्गार्गलोद्घाटन पश्चात्तापयुतो जरापरिगतः शोकामिना दह्यते ॥ १५५ ।। युष्माभिरतिसंचयः कृतस्तस्यायं दोषः । शृणु- उपार्जितानां वित्तानां त्याग एव हि रक्षणम् । तडागोदरसंस्थानां परीवाह इवाम्भसाम् ॥ १५६ ।। अन्यच्च। यदधोऽधः क्षितौ वित्तं निचखान मितंपचः । तदधोनिलयं गन्तुं चक्रे पन्थानमग्रतः ॥ १५७ ।। अन्यच्च । निजसौख्यं निरुन्धानो यो धनार्जनमिच्छति । परार्थभारवाहीव क्लेशस्यैव हि भाजनम् ।। १५८ ।। 15 अपरं च । दानोपभोगहीनेन धनेन धनिनो यदि । भवामः किं न तेनैव धनेन धनिनो वयम् ॥ १५९ ॥ अन्यच्च । न देवाय न विप्राय न बन्धुभ्यो न चात्मने । कृपणस्य धनं याति वह्नितस्करपार्थिवैः ॥ १६० ॥ अपि च । दानं भोगो नाशस्तिस्रो गतयो भवन्ति वित्तस्य । यो न ददाति न भुङ्क्ते तस्य तृतीया गतिर्भवति ॥ १६१ ।। अन्यच्च । असंभोगेन सामान्यं कृपणस्य धनं परैः । अस्येदमिति संबन्धो हानौ दुःखेन गम्यते ॥ १६२ ॥ दानं प्रियवाक्सहितं ज्ञानमगर्व क्षमान्वितं शौर्यम् । वित्तं त्यागनियुक्तं दुर्लभमेतञ्चतुष्टयं लोके ॥ १६३ ॥ 20 25 ·मित्रन्यामः । ३३ उक्तं च। कर्तव्यः संचयो नित्यं कर्तव्यो नातिसंचयः । पश्य संचयशीलोऽसौ धनुषा जम्बुको हतः' ॥ १६४ ।। तावाहतुः-'कथमेतत् ।' मन्थर : कथयति- - 10 आसीत्कल्याणकटकवास्तव्यों भैयो नाम व्याधः । स चैकदा मृगमन्विप्यमाणो विन्ध्याटवीं गनबान । ततस्तेन व्यापादितं मृग- मादाय गच्छता घोराकृतिः शकग दृष्टः । तेन व्याधेन मृगं भूमी निधाय शूकरः शरेणाहतः । शुकरणापि घनघोरगर्जनं कृत्वा स व्याधो मुष्कदेशे हतः संश्छिन्नद्रुम इव भूमौ निपपात । यतः- जलमग्निर्विषं शस्त्रं क्षाधि: पतनं गिरेः । निमित्तं किंचिदासाम दही प्राणर्विमुच्यते ॥ १६५ ॥ अथ तयोः पादास्फालनेन मपाऽपि मृतः । अथानन्तरं दीर्घरावो नाम जम्बुकः परिभ्रमन्नाहार थी तान्मनान्मृगव्याधसर्पशूकरानपश्यत् । अचिन्तयच्च–'अहो, अद्य महद्रोऽयं मे समुपस्थितम् । अथवा- अचिन्तितानि दुःखानि यथैवायान्ति देहिनाम् । सुखान्यपि तथा मन्री देवमत्रातिरिच्यते ॥ १६६ ॥ तद्भवतु । एषां मांसासत्रयं में सुग्चन गमिप्यति । मासमेकं नरो याति ही मामी मृगशूकरौ । अहिरेक दिनं याति अद्य भक्ष्यो धनुर्गुणः ॥ १६७ ॥ ततः प्रथमबुभुक्षायामिदं निःस्वादु कोदण्डलमं सायुबन्धनं खादामि' इत्युक्त्वा तथा कृते सति छिन्ने मायुबन्धन उत्पतितेन धनुषा हृदि निर्भिन्नः स दीर्घरावः पञ्चत्वं गतः । अतोऽहं ब्रवीमि-'कर्तव्यः संचयो नित्यम्' इत्यादि । तथा च---- यद्ददाति यदभाति तदेव धनिनो धनम् । अन्ये मृतस्य क्रीडन्ति दारैरपि धनैरपि ॥ १६८ ॥ ४. हितो. 25 ·हितोपदेशे 5 - किंच। यद्ददासि विशिष्टेभ्यो यच्चानासि दिने दिने । तत्ते वित्तमहं मन्ये शेषं कस्यापि रक्षसि ॥ १६९ ।। यातु । किमिदानीमतिक्रान्तोपवर्णनेन । यतः । नाप्राप्यमभिवाञ्छन्ति नष्टं नेच्छन्ति शोचितुम् आपत्खपि न मुह्यन्ति नराः पण्डितबुद्धयः ।। १७० ।। तत्सखे, सर्पदा त्वया सोत्साहेन भवितव्यम् । यतः- शास्त्राण्यधीत्यापि भवन्ति मूर्खा यस्तु क्रियावान्पुरुषः स विद्वान् । मुचिन्तितं चौषधमातुराणां न नाममात्रेण करोत्यरोगम् ॥ १७१ ।। अन्यच्च । न खल्पमप्यध्यवसायभीरोः करोति विज्ञानविधिर्गुणं हि । अन्धस्य किं हस्ततलस्थितोऽपि प्रकाशयत्यर्थमिह प्रदीपः ॥ १७२ ॥ तदत्र सखे, दशाविशेषे शान्तिः करणीया । एतदप्यतिकष्टं त्वया न मन्तव्यम् । यतः- राजा कुलवधूर्विप्रा मत्रिणश्च पयोधराः । स्थानभ्रष्टा न शोभन्ते दन्ताः केशा नखा नराः ॥ १७३ ॥ इति विज्ञाय मतिमान्स्वस्थानं न परित्यजेत् । कापुरुषवचनमेतत् यतः- स्थानमुत्सृज्य गच्छन्ति सिंहाः सत्पुरुषा गजाः । तत्रैव निधनं यान्ति काकाः कापुरुषा मृगाः ॥ १७४ ।। को वीरस्य मनस्विनः खविषयः को वा विदेशस्तथा यं देशं श्रयते तमेव कुरुते बाहुप्रतापार्जितम् । 15 20 -

·मित्रलामः।
यइंष्ट्रानखलाङ्गलपहरणः सिंहो वनं गाहते
तस्मिन्नेव हतद्विपेन्द्ररुधिरैस्तृष्णां छिनस्यात्मनः ॥ १७५ ॥
अपरं च।
निपानमिव मण्डूकाः सरः पूर्णमिवाण्डजाः ।
सोद्योगं नरमायान्ति विवशाः सर्वसंपदः ॥ १७६ ।।
अन्यच्च।
सुखमापतितं सेन्यं दुःखमापतितं तथा ।
चक्रवत्परिवर्तन्ते दुःखानि च सुखानि च ॥ १७७ ॥
अन्यच्च।
10
11
उत्साहसंपन्नमदीर्घसूत्रं
क्रियाविधिज्ञं व्यसनेष्वसक्तम् ।
शूरं कृतज्ञं दृढसौहृदं च
लक्ष्मीः खयं याति निवासहेतोः ॥ १७८ ॥
विशेषतश्च ।
विनाप्यर्थैर्वीरः स्पृशति बहुमानोन्नतिपदं
समायुक्तोऽप्यर्थैः परिभवपदं याति कृपणः ।
खभावादुद्भूतां गुणसमुदयावाप्तिविषयां
द्युतिं सैंहीं किं श्वा धृतकनकमालोऽपि लभते ॥ १७९ ।।
धनवानिति हि मदो मे किं गतविभवो विषादमुपयामि ।
करनिहतकन्दुकसमाः पातोत्पाता मनुष्याणाम् ॥ १८० ॥ 20
अपरं च।
अभ्रच्छाया खलप्रीतिर्नवसस्यानि योषितः ।
किंचित्कालोपभोग्यानि यौवनानि धनानि च ॥ १८१ ।।
वृत्त्यर्थ नातिचेष्टेत सा हि धात्रैव निर्मिता।
गर्भादुत्पतिते जन्तौ मातुः प्रस्रवतः स्तनौ ॥ १८२ ॥

·हितोपदेश 5 अपि च सखे, येन शुक्लीकृता हंसाः शुकाश्व हरितीकृताः । मयूराश्चित्रिता येन स तं नि विधास्यति ॥ १८३ ।। अपरं च । सतां रहस्यं शृणु मित्र. जनयन्त्यर्जने दुःखं तापन्नि विपत्तिषु । मोहयन्ति च संपत्तौ कथमाः सुखावहाः ॥ १८४ ।। अपरं च धर्मार्थ यस्य वित्तेहा व तभ्य निरीहता। प्रक्षालनाद्धि पकस्य दुरादम्पर्शनं वरम् ॥ १८५ ।। 10 यतः यथा ह्यामिषमाकाशे पनि प्रापदैर्भुवि । भक्ष्यते सलिले नम्तथा सर्वत्र वित्तवान् ॥ १८६ ।। राजतः सलिलादनेश्चाग्नः वजनादपि । भयमर्थवतां नित्यं मृत्योः प्राणभृतामिव ॥ १८७ ॥ 15 तथा हि। जन्मनि क्लेशबहुले किं नु दुःखमतः परम् । इच्छा संपद्यतो नाम्ति यचन्छा न निवर्तते ॥ १८८ ।। अन्यच्च भ्रातः, शृणु। धनं तावदसुलभं लब्धं कृरण रक्ष्यते । लब्धनाशो यथा मृत्युम्तम्मादेतन्न चिन्तयेत् ॥ १८९ ।। तृष्णां चेह परित्यज्य का दरिद्रः क ईश्वरः । तस्याश्चेत्प्रसरो दत्तो दान्यं व मिरसि स्थितम् ॥ १९० ॥ अपरं च । यद्यदेव हि वान्छेत तनां वाञ्छा प्रवर्तते । प्राप्त एवार्थतः सोऽर्थी यतो वान्छा निवर्तते ॥ १९१ ।। किं बहुना मम पक्षपातेन । मयेव सदात्र कालो नीयताम् । यतः ·मित्रलाभः। ३७ 10 आमरणान्ताः प्रणयाः कोपाम्तन्क्षणभङ्गुराः । परित्यागाश्च निःसङ्गा भवन्ति हि महात्मनाम् ॥ १९२ ॥ इति श्रुत्वा लघुपतनको ब्रूते--- 'धन्योऽसि मन्थर, सर्वथा श्लाघ्य- गुणोऽसि । यतः- सन्त एव सतां नित्यमापदुद्भरणक्षमाः । गजानां पङ्कममानां गजा एव पुग्धराः ॥ १९.३ ॥ श्लाध्यः स एको भुवि मानवानां स उत्तमः सत्पुरुषः स धन्यः । यस्यार्थिनो वा शरणागता वा नाशाभिभङ्गादि मुखाः प्रयान्ति ॥ ॥ १९४ ॥ तदेवं ते खेच्छाहारविहारं कुर्वाणाः संतुष्टाः सुखं निवसन्ति । अथ कदाचिच्चित्राङ्गनामा मृगः कनापि त्रासितस्तत्रागत्य मि- लितः । ततः पश्चादायान्तं मृगमवलोक्य भयं संचिन्त्य मन्थरो जलं प्रविष्टः । मूषिकश्च विवरं गतः । काकोऽप्युड्डीय वृक्षमारूढः । ततो लघुपतनकेन सुदूरं निरु य भयहेतुर्न कोऽप्यायातीत्यालोचि-15 तम् । पश्चात्तद्वचनादागत्य पुनः सर्व मिलित्वा तत्रैवोपविष्टाः । म- न्थरेणोक्तम्-'भद्रम् । मृग. म्वागतम् । खेच्छयोदकाद्याहारोऽनु- भूयताम् । अत्रावस्थानेन वनमिदं सनार्थीक्रियताम् ।' चित्राङ्गो ब्रूते-'लुब्धकत्रासितोऽहं भवतां शरणमागतः । भवद्भिः सह स- ख्यमिच्छामि । हिरण्यकोऽवदान ---- 'मित्रत्वं तावदस्माभिः सह 20 मवताऽयनेन मिलितम् । यतः --~-- औरसं कृतसंबन्धं तथा वंशक्रमागतम् । रक्षितं व्यसनेभ्यश्च मित्रं जयं चतुर्विधम् ॥ १९५ ॥ तदत्र भवता खगृहनिर्विशेषं यायनाम ।' तच्छ्रुत्वा मृगः सानन्दो मूत्वा खेच्छाहारं कृत्वा पानीयं पीत्वा जलासन्नतरुच्छायायामुप-25 विष्टः । अथ मन्थरेणोक्तम्- -- सम्व मृग, एतस्मिन्निर्जने वने केन ·३८ हितोपदेशे - त्रासितोऽसि । कदाचित्किं व्याधाः संचरन्ति ।' मृगेणोक्तम्- 'अस्ति कलिङ्गविषये रुक्माङ्गदो नाम नरपतिः। स च दिग्विजय- व्यापारक्रमेणागत्य चन्द्रभागानदीतीरे समावासितकटको वर्तते । प्रातश्च तेनात्रागत्य कर्पूरसरःसमीपे भवितव्यमिति व्याधानां मुखा- किंवदन्ती श्रूयते । तदत्रापि प्रातरवस्थानं भयहेतुकमित्यालोच्य यथावसरकार्यमारभ्यताम् ।' तच्छ्रुत्वा कूर्मः सभयमाह-'जलाश- यान्तरं गच्छामि ।' काकमृगावप्युक्तवन्तौ-एवमस्तु ।' ततो हि- रण्यको विहस्याह-'जलाशयान्तरे प्राप्ते मन्थरस्य कुशलम् । म्थले गच्छतः कः प्रतीकारः । यतः- अम्मांसि जलजन्तूनां दुर्ग दुर्गनिवासिनाम् । खभूमिः श्वापदादीनां राज्ञां मन्त्री परं बलम् ॥ १९६ ॥ सखे लघुपतनक, अनेनोपदेशेन तथा भवितव्यम् । खयं वीक्ष्य यथा वध्वाः पीडितं कुचकुडालम् । वणिवपुत्रोऽभवदुःखी त्वं तथैव भविष्यसि' ॥ १९७ ।। 15 त ऊचुः—'कथमेतत्' । हिरण्यकः कथयति- 10 : - कथा ७। अस्ति कान्यकुलविषये वीरसेनो नाम राजा। तेन वीरपुरना- नि नगरे तुङ्गबलो नाम राजपुत्रो भोगपतिः कृतः । स च महाधन- स्तरुण एकदा खनगरे भ्राम्यन्नतिप्रौढयौवनां लावण्यवतीं नाम 20वणिक्पुत्रवधूमालोकयामास । ततः वहयं गत्वा स्मराकुलमतिस्त- स्याः कृते दूतीं प्रेषितवान् । यतः- सन्मार्गे तावदास्ते प्रभवति पुरुषस्तावदेवेन्द्रियाणां लज्जां तावद्विधत्ते विनयमपि समालम्बते तावदेव । भ्रूचापाकृष्टमुक्ताः श्रवणपथगता नीलपक्ष्माण एते यावल्लीलावतीनां न हृदि धृतिमुषो दृष्टिबाणाः पतन्ति ।। १९८ ।। - 25 ·मित्रलाभः। 10 सापि लावण्यवती तदवलोकनक्षणात्प्रभृति सरशरप्रहारजर्जरितह- दया तदेकचित्ताभवत् । तथा युक्तम्- असत्यं साहसं माया मात्सर्य चातिलब्धता । निर्गुणत्वमशौचत्वं स्त्रीणां दोषाः खभावजाः ॥ १९९ ॥ अथ दूतीवचनं श्रुत्वा लावण्यवत्युवाच-'अहं पतिव्रता कथ- 5 मेतस्मिन्नधर्म पतिलङ्घने प्रवर्ते । यतः- सा भार्या या गृहे दक्षा सा भार्या या प्रजावती । सा भार्या या पतिप्राणा सा भार्या या पतिव्रता ॥ २० ॥ न सा भार्येति वक्तव्या यस्या भर्ता न तुष्यति । तुष्टे भर्तरि नारीणां संतुष्टाः सर्वदेवताः ॥ २०१ ॥ ततो यद्यदादिशति मे प्राणेश्वरस्तदेवाहमविचारितं . करोमि ।' दू- त्योक्तम्- 'सत्यतममेतत् ।' लावण्यवत्युवाच–'ध्रुवं सत्यमेतत् ।' ततो दूतिकया गत्वा तत्तत्सर्वं तुङ्गबलस्याने निवेदितम् । तच्छ्रुत्वा तुङ्गबलोऽब्रवीत्- 'स्वामिनानीय समर्पयितव्येति कथमेतच्छक्यम् ।' कुट्टन्याह-'उपायः क्रियताम् । तथा चोक्तम्- उपायेन हि यच्छक्यं न तच्छक्यं पराक्रमैः । शृगालेन हतो हस्ती गच्छता पङ्कवर्मना' ॥ २०२ ॥ राजपुत्रः पृच्छति-कथमेतत् ।' सा कथयति- कथा ८॥ अस्ति ब्रह्मारण्ये कर्पूरतिलको नाम हस्ती। तमवलोक्य सर्वे 20 शृगालाश्चिन्तयन्ति स्म-'यद्ययं केनाप्युपायेन म्रियते तदास्मा- कमेतद्देहेन मासाचतुष्टयस्य भोजनं भविष्यति ।' तत्रैकेन वृद्धशृगा- लेन प्रतिज्ञातम्-'मया बुद्धिप्रभावादस्य मरणं साधयितव्यम् ।' अनन्तरं स वञ्चकः कर्पूरतिलकसमीपं गत्वा साष्टाङ्गपातं प्रणम्यो- वाच-'देव, दृष्टिप्रसादं कुरु ।' हस्ती ब्रूते-'कस्त्वम् । कुतः 25 समायातः ।' सोऽवदत्-'जम्बुकोऽहम् । सर्वैर्वनवासिभिः पशुमि- 15 - ·हितोपदेशे मिलित्वा भवत्सकाशं प्रस्थापितः। यद्विना राज्ञावस्थातुं न युक्तं तदत्राटवीराज्येऽभिषेक्तुं भवान्सर्वस्वामिगुणोपेतो निरूपितः । यतः- यः कुलाभिजनाचारैरतिशुद्धः प्रतापवान् । धार्मिको नीतिकुशलः स खामी युज्यते भुवि ।। २०३ ॥ अपरं च पश्य । राजानं प्रथमं विन्देत्ततो भार्यां ततो धनम् । राजन्यसति लोकेऽस्मिन्कुतो भार्या कुतो धनम् ॥ २०४ ।। अन्यच्च। 10) 15 पर्जन्य इव भूतानामाधारः पृथिवीपतिः । विकलेऽपि हि पर्जन्ये जीव्यते न तु भूपतौ ॥ २०५ ।। नियतविषयवर्ती प्रायशो दण्डयोगा- जगति परवशेऽस्मिन्दुर्लभः साधुवृत्तः । कृशमपि विकलं वा व्याधितं वाऽधनं वा पतिमपि कुलनारी दण्डभीत्याभ्युपैति ॥ २०६ ॥ तद्यथा लमवेला न विचलति तथा कृत्वा सत्वरमागम्यतां देवेन ।' इत्युक्त्वोत्थाय चलितः । ततोऽसौ राज्यलोभाकृष्टः कर्पूरतिलकः शृगालवर्मना धावन्महापङ्के निमनः । ततस्तेन हस्तिनोक्तम्- 'सखे शृगाल, किमधुना विधेयम् । पङ्के निपतितोऽहं म्रिये । परावृत्य 20 पश्य ।' शृगालेन विहस्योक्तम् -'देव, मम पुच्छकावलम्बनं कृत्वोत्तिष्ठ । यन्मद्विधस्य वचसि त्वया प्रत्ययः कृतस्तदनुभूयता- मशरणं दुःखम् । तथा चोक्तम्- यदाऽसत्सङ्गरहितो भविष्यसि भविष्यसि । तदाऽसज्जनगोष्ठीपु पतिप्यसि पतिप्यसि ॥ २०७ ॥ 25 ततो महापङ्के निममो हस्ती शृगालैभक्षितः । अतोऽहं ब्रवीमि- 'उपायेन हि यच्छक्यम्' इत्यादि ॥ ततः कुट्टन्युपदेशेन तं चारुदत्त- , - ·मित्रलाभः। ४२ नामानं वणिक्पुत्रं स राजपुत्रः सेवकं चकार । ततोऽसौ तेन सर्व- विश्वासकार्येषु नियोजितः। एकदा तेन राजपुत्रेण स्नातानुलिप्तेन कनकरत्नालंकारधारिणा प्रोक्तम्-'अद्यारभ्य मासमेकं गौरीव्रतं कर्तव्यम् । तदत्र प्रति- रात्रमेकां कुलीनां युवतीमानीय समर्पय । सा मया यथोचितेन : विधिना पूजयितव्या )' ततः स चारुदत्तस्तथाविधां नवयुवती- मानीय समर्पयति । पश्चात्प्रच्छन्नः सन्किमयं करोतीति निरूप- यति । स च तुङ्गबलस्तां युवतीमस्पृशन्नेव दूराद्वस्त्रालंकारगन्धच- न्दनैः संपूज्य रक्षकं दत्त्वा प्रस्थापयति । अथ वणिक्पुत्रेण तट्ट- ष्ट्वोपजातविश्वासेन लोभाकृष्टमनसा खवधूलावण्यवतीं समा-10 नीय समर्पिता । स च तुझबलस्तां हृदयप्रियां लावण्यवती विज्ञाय ससंभ्रममुत्थाय निर्भरमालिङ्गय निमीलिताक्षः पर्य के तया सह वि. ललास । तदालोक्य वणिक्पुत्रश्चित्रलिखित इवेतिकर्तव्यतामूढः परं विषादमुपगतः । अतोऽहं ब्रवीमि-स्वयं वीक्ष्य' इत्यादि । तथा त्वयापि भवितव्यम्' इति । तद्धितवचनमवधीर्य महता भयेन 15 विमुग्ध इव तं जलाशयमुत्सृज्य मन्थरश्चलितः । तेऽपि हिरण्यका- दयः महादनिष्टं शङ्कमाना मन्थरमनुगच्छन्ति । ततः स्थले गच्छ- न्केनापि व्याधेन काननं पर्यटता मन्थरः प्राप्तः । प्राप्य तं गृहीत्वोत्थाप्य धनुषि बवा भ्रमन्क्लेशात्क्षुत्पिपासाकुलः स्वगृहाभि- मुखं चलितः । अथ मृगवायसमूषिकाः परं विषादं गच्छन्तस्तमनु- जग्मुः । ततो हिरण्यको विलपति- एकस्य दुःखस्य न यावदन्तं गच्छाम्यहं पारमिवार्णवस्य । तावद्वितीयं समुपस्थितं मे छिद्रेष्वना बहुलीभवन्ति ॥ २०८ ॥ खाभाविकं तु यन्मित्रं भाग्येनैवाभिजायते। 27 ·- - 10 - ४२ हितोपदेशे तदकृत्रिमसौहार्दमापरवपि न मुञ्चति ॥ २०९ ॥ न मातरि न दारेषु न सोदये न चात्मजे । विश्वासस्तादशः पुंसां यादृअित्रे खभावजे' ॥ २१० ॥ इति मुहुर्विचिन्त्य 'महो दुर्दैवम् । यतः- खकर्मसंतानविचेष्टितानि कालान्तरावर्तिशुभाशुभानि । रहेव दृष्टानि मयैव तानि जन्मान्तराणीव दशान्तराणि ॥ २११ ॥ अथवेत्थमेवैतत्- कायः संनिहितापायः संपदः पदमापदाम् । समागमाः सापगमाः सर्वमुत्पादि भङ्गुरम्' ।। २१२ ।। पुनर्विमृश्याह- 'शोकारातिभयत्राणं प्रीतिविश्रम्भभाजनम् । केन रनमिदं सृष्टं मित्रमित्यक्षरद्वयम् ॥ २१३ ॥ 15 किं च। मित्रं प्रीतिरसायनं नयनयोरानन्दनं चेतसः पात्रं यत्सुखदुःखयोः : सह भवेन्मित्रेण तहुर्लभम् । ये चान्ये सुहृदः समृद्धिसमये द्रव्याभिलाषाकुला- स्ते सर्वत्र मिलन्ति तत्त्वनिकपणावा तु तेषां विपत् ॥२१४॥ 20 इति बहु विलप्य हिरण्यकश्चित्राङ्गलघुपतनकावाह—'यावदयं व्याधो वनान्न निःसरति तावन्मन्थरं मोचयितुं यत्नः क्रियताम् ।' तावूचतुः—'सत्वरं कार्यमुच्यताम् ।' हिरण्यको ब्रूते-'चित्राङ्गो जलसमीपं गत्वा मृतमिवात्मानं दर्शयतु । काकश्च तस्योपरि स्थित्वा चञ्चचा किमपि विलिखतु । नूनमनेन लुब्धकेन तत्र कच्छपं 25 परित्यज्य मृगमांसार्थिना सत्वरं गन्तव्यम् । ततोऽहं मन्थरस्य बन्धनं छेत्स्यामि । संनिहिते लुब्धके भवन्या पलायितव्यम् ।' --- ·मित्रलामः। ४३ चित्राङ्गलघुपतनकाभ्यां शीघ्रं गत्वा तथानुष्ठिते सति स व्याधः श्रान्तः पानीयं पीत्वा तरोरधस्तादुपविष्टस्तथाविधं मृगमपश्यत् । ततः कतरिकामादाय प्रहृष्टमना मृगान्तिकं चलितः । तत्रान्तरे हि- रण्यकेनागत्य मन्थरस्य बन्धनं छिन्नम् । स कूर्मः सत्वरं जलाशयं प्रविवेश । स मृग आसन्नं तं व्याधं विलोक्योत्थाय पलायितः । प्रत्यावृत्य लुब्धको यावत्तरुतलमायाति तावत्कूर्ममपश्यन्नचिन्त- यत्-'उचितमेवैतन्ममासमीक्ष्यकारिणः । यतः- यो ध्रुवाणि परित्यज्य अध्रुवाणि निषेवते । ध्रुवाणि तस्य नश्यन्ति अध्रुवं नष्टमेव हि ॥ २१५ ॥ ततोऽसौ स्वकर्मवशान्निराशः कटकं प्रविष्टः । मन्थरादयः सर्वे 10 त्यक्तापदः स्वस्थानं गत्वा यथासुखमास्थिताः ॥ अथ राजपुत्रैः सानन्दमुक्तम्-'सर्वे श्रुतवन्तः सुखिनो वयम् । सिद्धं नः सम्महितम् ।' विष्णुशर्मोवाच-एतावता भवतामभिल- षितं संपन्नम् । अपरमपीदमस्तु- मित्रं प्रामुत सज्जना जनपदैर्लक्ष्मीः समालम्ब्यतां भूपालाः परिपालयन्तु वसुधां शश्वत्स्वधर्मे स्थिताः । आस्तां मानसतुष्टये सुकृतिनां नीतिर्नवोढेव वः कल्याणं कुरुतां जनस्य भगवांश्चन्द्रार्धचूडामणिः' ॥ २१६ ॥ इति हितोपदेशे मित्रलाभो नाम प्रथमः कथासंग्रहः समाप्तः । - 15

·हितोपदेशे
:
-
सुहृद्भेदः।
अथ राजपुत्रा ऊचुः-- 'आर्य, मित्रलाभः श्रुतस्तावदस्माभिः ।
इदानीं सुहृद्भेदं श्रोतुमिच्छामः ।' विष्णुशर्मोवाच- 'सुहद्वेद ताव-
छृणुत, यस्यायमाद्यः श्लोकः-
वर्धमानो महास्नेहो मृगेन्द्रवृषयोर्वने ।
पिशुनेनातिलुब्धेन जम्बुकेन विनाशितः' ॥ १ ॥
राजपुत्रैरुक्तम्- 'कथमेतत् ।' विष्णुशर्मा कथयति-
'अस्ति दक्षिणापथे सुवर्णवती नाम नगरी । तत्र वर्धमानो नाम
वणिमिवसति । तस्य प्रचुरेऽपि वित्तेऽपरान्बन्धूनतिसमृद्धान्समीक्ष्य
10 पुनरर्थवृद्धिः करणीयेति मतिर्बभूव । यतः-
अधोऽधः पश्यतः कस्य महिमा नोपचीयते ।
उपर्युपरि पश्यन्तः सर्व एव दरिद्रति ॥ २ ॥
अपरं च ।
ब्रह्महापि नरः पूज्यो यस्यास्ति विपुलं धनम् ।
शशिनस्तुल्यवंशोऽपि निर्धनः परिभूयते ॥ ३ ॥
अन्यच्च ।
अव्यवसायिनमलसं दैवपरं साहसाच परिहीनम्
प्रमदेव हि वृद्धपतिं नेच्छत्युपगृहितुं लक्ष्मीः ॥ ४ ॥
किं च।
आलस्यं स्त्रीसेवा सरोगता जन्मभूमिवात्सल्यम् ।
संतोषो भीरुत्वं षड् व्याघाता महत्त्वस्य ॥ ५ ॥
រ
20
यतः-
-
संपदा सुस्थितंमन्यो भवति खल्पयापि यः ।
कृतकृत्यो विधिर्मन्ये न वर्धयति तस्य ताम् ॥ ६ ॥
25अपरं च।
निरुत्साहं निरानन्दं निर्यिमरिनन्दनम् ।
मा स्म सीमन्तिनी काचिज्जनयेत्पुत्रमीदृशम् ॥ ७ ॥

·सुहृद्भेदः। तथा चोक्तम्-- अलब्धं चैव लिप्सेत लब्धं रक्षेदवक्षयात् । रक्षितं वर्धयेत्सम्यग्वृद्धं तीर्थेषु निक्षिपेत् ॥ ८ ॥ यतोऽलब्धमिच्छतोऽर्थयोगादर्थस्य प्राप्तिरेव । लब्धस्याप्यरक्षितस्य निधेरपि स्वयं विनाशः । अपि च । अवर्धमानश्वार्थः काले खल्प-5 व्ययोऽप्यञ्जनवक्षयमेति । अनुपभुज्यमानश्च निष्प्रयोजन एव सः । तथा चोक्तम्- धनेन किं यो न ददाति नाश्नुते बलेन किं यश्च रिपून्न बाधते । श्रुतेन किं यो न च धर्ममाचरे- टिकमात्मना यो न जितेन्द्रियो भवेत् ॥ ९ ॥ 10 यतः - 15 जलविन्दुनिपातेन क्रमशः पूर्यते घटः । स हेतुः सर्वविद्यानां धर्मस्य च धनस्य च ॥ १० ॥ दानोपभोगरहिता दिवसा यस्य यान्ति वै । स कर्मकारभस्त्रेव श्वसन्नपि न जीवति' ॥ ११ ॥ इति संचिन्त्य नन्दकसंजीवकनामानौ वृषभौ धुरि नियोज्य शकटं नानाविधद्रव्यपूर्ण कृत्वा वाणिज्येन गतः काश्मीरं प्रति । अन्यच्च । अञ्जनस्य क्षयं दृष्ट्वा वल्मीकस्य च संचयम् । अवन्ध्यं दिवसं कुर्यादानाध्ययनकर्मसु ॥ १२ ॥ 20 यतः - कोऽतिभारः समर्थानां किं दूरं व्यवसायिनाम् । को विदेशः सविद्यानां कः परः प्रियवादिनाम् ॥ १३ ॥ अथ गच्छतस्तस्य सुदुर्गनाम्नि महारण्ये संजीवको भमजानुर्निपतितः । 25 तमालोक्य वर्धमानोऽचिन्तयत्- 'करोतु नाम नीतिज्ञो व्यवसायमितस्ततः । फलं पुनस्तदेवास्य यद्विधेर्मनसि स्थितम् ॥ १४ ॥ ५ हितो.

·हितोपदेशे 10 किं तु । विस्मयः सर्वथा हेयः प्रत्यूहः सर्वकर्मणाम् । तस्माद्विस्मयमुत्सृज्य साध्ये सिद्धिविधीयताम्' ॥ १५ ॥ इति संचिन्त्य संजीवकं तत्र परित्यज्य वर्धमानः पुनः स्वयं धर्मपुर 5 नाम नगरं गत्वा महाकायमन्यं वृषभमेकं समानीय धुरि नियोज्य चलितः । ततः संजीवकोऽपि कथंकथमपि खुरत्रये भरं कृत्वोत्थितः । यतः- निममस्य पयोराशौ पर्वतात्पतितस्य च । तक्षकेणापि दष्टस्य आयुर्मर्माणि रक्षति ॥ १६ ॥ नाकाले म्रियते जन्तुर्विद्धः शरशतैरपि । कुशाग्रेणैव संस्पृष्टः प्राप्तकालो न जीवति ॥ १७ ॥ अरक्षितं तिष्ठति दैवरक्षित सुरक्षितं दैवहतं विनश्यति । जीवत्यनाथोऽपि वने विसर्जितः कृतप्रयत्नोऽपि गृहे न जीवति ॥ १८ ॥ ततो दिनेषु गच्छत्सु संजीवकः खेच्छाहारविहारं कृत्वारण्यं भ्राम्यन्हृष्टपुष्टाङ्गो बलवन्ननाद । तस्मिन्वने पिङ्गलकनामा सिंहः खभुजोपार्जितराज्यसुखमनुभवन्निवसति । तथा चोक्तम्- नाभिषेको न संस्कारः सिंहस्य क्रियते मृगैः । विक्रमार्जितराज्यस्य स्वयमेव मृगेन्द्रता ॥ १९ ॥ स चैकदा पिपासाकुलितः पानीयं पातुं यमुनाकच्छमगच्छत् । तेन च तत्र सिंहेनाननुभूतपूर्वकमकालघनगर्जितमिव संजीवकन- र्दितमश्रावि । तच्छ्रुत्वा पानीयमपीत्वा स चकितः परिवृत्य स्वस्था- नमागत्य किमिदमित्यालोचयंस्तूष्णी स्थितः । स च तथाविधः 25 करटकदमनकाभ्यामस्य मत्रिपुत्राभ्यां शृगालाभ्यां दृष्टः । तं तथाविधं दृष्ट्वा दमनकः करटकमाह-सखे करटक, किमित्यय- 15 20 ·सुहृद्भेदः। मुदकार्थी खामी पानीयमपीत्वा सचकितो मन्दं मन्दमवतिष्ठते।' करटको ब्रूते-'मित्र दमनक, अस्मन्मतेनास्य सेवैव न क्रियते । यदि तथा भवति तर्हि किमनेन स्वामिचेष्टानिरूपणेनास्माकम् । यतोऽनेन · राज्ञा विनापराधेन चिरमवधीरिताभ्यामावाभ्यां महदुःख- मनुभूतम् । सेवया धनमिच्छद्भिः सेवकैः पश्य यत्कृतम् । खातड्यं यच्छरीरस्य मूढैस्तदपि हारितम् ॥ २० ॥ . अपरं च । शीतवातातपक्लेशान्सहन्ते यान्पराश्रिताः । तदंशेनापि मेधावी तपस्तप्त्वा सुखी भवेत् ॥ २१ ॥ अन्यच्च । एतावज्जन्मसाफल्यं यदनायत्तवृत्तिता । ये पराधीनतां यातास्ते वै जीवन्ति के मृताः ॥ २२ ॥ अपरं च । एहि गच्छ पतोत्तिष्ठ वद मौनं समाचर । एवमाशाग्रहग्रस्तैः क्रीडन्ति धनिनोऽर्थिभिः ।। २३ ॥ किं च । अबुधैरर्थलाभाय पण्यस्त्रीभिरिव खयम् । आत्मा संस्कृत्य संस्कृत्य परोपकरणीकृतः ॥ २४ ॥ 10 15 किं च। 20 या प्रकृत्यैव चपला निपतत्यशुचावपि । खामिनो बहु मन्यन्ते दृष्टिं तामपि सेवकाः ॥ २५ ॥ अपरं च । मौनान्मूर्खः प्रवचनपटुर्वातुलो जल्पको वा क्षान्त्या भीर्यदि न सहते प्रायशो नाभिजातः । धृष्टः पार्श्वे वसति नियतं दूरतश्चाप्रगल्भः सेवाधर्मः परमगहनो योगिनामप्यगम्यः ॥ २६ ॥ . 25 ·४८ हितोपदेशे 5 -- विशेषतश्च । प्रणमत्युन्नतिहेतोर्जीवितहेतोर्विमुञ्चति प्राणान् । दुःखीयति सुखहेतोः को मूढः सेवकादन्यः' ॥ २७ ॥ दमनको ब्रते-'मित्र, सर्वथा मनसापि नैतत्कर्तव्यम् । यतः- कथं नाम न सेव्यन्ते यत्नतः परमेश्वराः । अचिरेणैव ये तुष्टाः पूरयन्ति मनोरथान् ॥ २८ ॥ अन्यच्च पश्य- कुतः सेवाविहीनानां चामरोद्धृतसंपदः । उद्दण्डधवलच्छत्रं वाजिवारणवाहिनी' ॥ २९ ॥ 10 करटको ब्रूते-'तथापि किमनेनास्माकं व्यापारेण । यतोऽव्यापा- रेषु व्यापारः सर्वथा परिहरणीयः । पश्य अव्यापारेषु व्यापार यो नरः कर्तुमिच्छति । स भूमौ निहतः शेते कीलोत्पाटीव वानरः ॥ ३० ॥ दमनकः पृच्छति-कथमेतत् ।' करटकः कथयति- कथा १ ॥ अस्ति मगधदेशे धर्मारण्यसंनिहितवसुधायां शुभदत्तनाम्ना काय- स्थेन विहारः कर्तुमारब्धः । तत्र करपत्रदार्यमाणैकस्तम्भस्य किय- रस्फाटितस्य काष्ठखण्डद्वयमध्ये कीलकः सूत्रधारेण निहितः । तत्र बलवान्वानरयूथः क्रीडन्नागतः । एको वानरः कालप्रेरित इव 20 तं कीलकं हस्ताभ्यां धृत्वोपविष्टः । तत्र तम्य मुष्कद्वयं लम्बमानं काष्ठखण्डद्वयाभ्यन्तरे प्रविष्टम् । अनन्तरं स च सहजचपलतया महता प्रयत्नेन तं कीलकमाकृष्टवान् । आकृष्टे च कीलके चूर्णिताण्ड- द्वयः पञ्चत्वं गतः । अतोऽहं ब्रवीमि- 'अव्यापारेषु व्यापारम् इत्यादि ॥ दमनको ब्रूते-'तथापि खामिचेष्टानिरूपणं सेवके- 25 नावश्यं करणीयम् ।' करटको ब्रूते---'सर्वस्मिन्नधिकारे य एव नियुक्तः प्रधानमत्री स करोतु । यतोऽनुजीविना पराधिकारचर्चा सर्वथा न कर्तव्या । पश्य- 15 - -- ·सुहृद्भेदः । 20 पराधिकारचर्चा यः कुर्यात्स्वामिहितेच्छया । स विपीदति चीत्कारागर्दभस्ताडितो यथा' ॥ ३१ ॥ दमनकः पृच्छति-कथमेतत् ।' करटको ब्रूते- कथा २। अस्ति वाराणस्यां कर्पूरपटको नाम रजकः । स चाभिनववयम्कया। वध्वा सह चिरं निधुवनं कृत्वा निर्भरमालिङ्ग्य प्रसुप्तः । तदनन्तरं तद्गृहद्रव्याणि हर्तुं चौरः प्रविष्टः । तस्य प्राङ्गणे गर्दभो बद्धस्तिष्ठति । कुक्कुरश्चोपविष्टोऽस्ति । अथ गर्दभः श्वानमाह-'सखे, भवतस्तावदयं व्यापारः । तत्किमिति त्वमुच्चैः शब्दं कृत्वा खामिनं न जागर- यसि ।' कुक्कुरो बृते—'भद्र, मम नियोगस्य चर्चा त्वया न कर्तव्या । 10 त्वमेव किं न जानासि यथा तस्याहर्निशं गृहरक्षां करोमि । यतो- ऽयं चिरान्निवृतो ममोपयोगं न जानाति । तेनाधुनापि ममाहारदाने मन्दादरः । यतो विना विधुरदर्शनं खामिन उपजीविषु मन्दादरा भवन्ति ।' गर्दभो ब्रूते-'शृणु रे बर्बर, याचते कार्यकाले यः स किंभृत्यः स किंसुहृत् ।' कुक्कुरो ब्रूते- 'भृत्यान्संभाषयेद्यस्तु कार्यकाले स किंप्रभुः ॥ ३२ ॥ 15 यतः- 1 आश्रितानां भृतौ स्वामिसेवायां धर्मसेवने । पुत्रस्योत्पादने चैव न सन्ति प्रतिहस्तकाः' ॥ ३३ ॥ ततो गर्दभः सकोपमाह----'अरे दुष्टमते, पापीयांस्त्वं यद्विपत्तौ खामिकार्य उपेक्षां करोषि । भवतु तावत् । यथा खामी जागरिष्यति तन्मया कर्तव्यम् । यतः-- पृष्ठतः सेवयेदक जठरेण हुताशनम् । खामिनं सर्वभावेन परलोकममायया' ॥ ३४ ॥ इत्युक्त्वातीव चीत्कारशब्दं कृतवान् । ततः स रजकस्तेन चीत्का- ·हितोपदेशे रेण प्रबुद्धो निद्राभङ्गकोपादुत्थाय गर्दभं लगुडेन ताडयामास । तेनाया पञ्चत्वमगमत् । अतोऽहं ब्रवीमि- 'पराधिकारचर्चाम्' इत्यादि । पश्य । पशूनामन्वेषणमेवास्मन्नियोगः । खनियोगचर्चा क्रियताम् । (विमृश्य ।) 'किंत्वद्य तया चर्चया न प्रयोजनम् । यत आवयोर्भ- क्षितशेषाहारः प्रचुरोऽस्ति ।' दमनकः सरोषमाह -'कथमाहारार्थी भवान्केवलं राजानं सेवते । एतदयुक्तमुक्तं त्वया । यतः- सुहृदामुपकारकारणा- द्विषतामप्यपकारकारणात् । नृपसंश्रय इप्यते बुधै- जंटरं को न बिभर्ति केवलम् ॥ ३५ ॥ जीविते यस्य जीवन्ति विप्रा मित्राणि बान्धवाः । सफलं जीवितं तस्य आत्मार्थे को न जीवति ॥ ३६ ॥ 10 अपि च । 15 20 यस्मिञ्जीवति जीवन्ति बहवः स तु जीवतु । काकोऽपि किं न कुरुते चच्च्या खोदरपूरणम् ॥ ३७ ॥ पश्य- पञ्चभिर्याति दासत्वं पुराणैः कोऽपि मानवः । कोऽपि लक्षैः कृती कोऽपि लक्षैरपि न लभ्यते ॥ ३८ ॥ अन्यच्च। मनुष्यजातौ तुल्यायां भृत्यत्वमतिगर्हितम् । प्रथमो यो न तत्रापि स किं जीवत्सु गण्यते ॥ ३९ ॥ तथा चोक्तम्- वाजिवारणलोहानां काष्ठपाषाणवाससाम् । नारीपुरुषतोयानामन्तरं महदन्तरम् ॥ ४०॥ 25 तथाहि । खल्पमप्यतिरिच्यते । खल्पस्नायुक्सावशेषमलिनं निमासमप्यस्थिक ·सुहृद्भेदः। श्वा लब्ध्वा परितोषमेति न भवेत्तस्य क्षुधः शान्तये । सिंहो जम्बुकमङ्कमागतमपि त्यक्त्वा निहन्ति द्विषं सर्वः कृच्छ्रगतोऽपि वाञ्छति जनः सत्त्वानुरूपं फलम् ॥४१॥ अपरं च सेव्यसेवकयोरन्तरं पश्य- लाङ्गूलचालनमधश्चरणावपातं भूमौ निपत्य वदनोदरदर्शनं च । श्वा पिण्डदस्य कुरुते गजपुंगवस्तु धीरं विलोकयति चाटुशतैश्च भुङ्क्ते ॥ ४२ ॥ किंच। 10 15 यज्जीव्यते क्षणमपि प्रथितं मनुष्यै- विज्ञानविक्रमयशोभिरभज्यमानम् । तन्नाम जीवितमिह प्रवदन्ति तज्ज्ञाः काकोऽपि जीवति चिराय बलिं च भुते ॥ ४३ ॥ अपरं च। यो नात्मजे न च गुरौ न च भृत्यवर्गे दीने दयां न कुरुते न च बन्धुवनें । किं तस्य जीवितफलेन मनुष्यलोके काकोऽपि जीवति चिराय बलिं च भुते ॥ ४४ ॥ अपरमपि। अहितहितविचारशून्यबुद्धेः श्रुतिसमयैर्बहुभिस्तिरस्कृतस्य । उदरभरणमात्रकेवलेच्छोः पुरुषपशोश्च पशोश्च को विशेषः ॥ ४५ ॥ करटको ब्रूते-'आवां तावदप्रधानौ । तदप्यावयोः किमनया वि- चारणया।' दमनको ब्रूते-कियता कालेनामात्याः प्रधानताम- 25 प्रधानतां वा लभन्ते । यतः- 20 ·५२ हितोपदेशे न कस्यचित्कश्चिदिह स्वभावा- द्भवत्युदारोऽभिमतः खलो वा । लोके गुरुत्वं विपरीततां वा खचेष्टितान्येव नरं नयन्ति ॥ ४६॥ किं च। आरोप्यते शिला शैले यत्नेन महता यथा । निपात्यते क्षणेनाधस्तथात्मा गुणदोषयोः ।। ४७ ॥ यात्यधोऽधो व्रजत्युच्चैर्नरः स्वैरेव कर्मभिः । कूपस्य खनिता यद्वत्प्राकारस्येव कारकः ॥ ४८ ॥ 20 तद्भद्रम् । स्वयलायत्तो ह्यात्मा सर्वस्य ।' करटको ब्रूते --'अथ भ- वान्किं ब्रवीति । स आह-'अयं तावत्स्वामी पिङ्गलकः कुतोऽपि कारणात्सचकितः परिवृत्योपविष्टः ।' करटको ब्रूते- किं तत्त्वं जानासि ।' दमनको ब्रूते-'किमत्राविदितमस्ति । उक्तं च- उदीरितोऽर्थः पशुनापि गृह्यते हयाश्च नागाश्च वहन्ति देशिताः । अनुक्तमप्यूहति पण्डितो जनः परेङ्गितज्ञानफला हि बुद्धयः ।। ४९ ।। आकाररिङ्गितैर्गत्या चेष्टया भाषणेन च । नेत्रवत्रविकारेण लक्ष्यतेऽन्तर्गतं मनः ॥ ५० ॥ 20 अत्र भयप्रस्तावे प्रज्ञाबलेनाहमेनं स्वामिनमात्मीयं करिष्यामि । यतः- प्रस्तावसदृशं वाक्यं सद्भावसदृशं प्रियम् । आत्मशक्तिसमं कोपं यो जानाति स पण्डितः ॥५१॥ करटको ब्रूते-'सखे, त्वं सेवानभिज्ञः । पश्य- अनाहूतो विशेद्यस्तु अपृष्टो बहु भाषते । आत्मानं मन्यते प्रीतं भूपालस्य स दुर्मतिः ॥ ५२ ॥ दमनको ब्रूते-'भद्र, कथमहं सेवानभिज्ञः । पश्य-. 15 25 ·सुहृदः। किमप्यस्ति स्वभावेन सुन्दरं वाप्यसुन्दरम् । यदेव रोचते यस्मै भवेत्तत्तस्य सुन्दरम् ॥ ५३ ॥ यतः . यस्य यस्य हि यो भावस्तेन तेन हि तं नरम् । अनुप्रविश्य मेधावी क्षिप्रमात्मवशं नयेत् ॥ ५४ ॥ 5 अन्यच्च । 10 कोऽवत्यहमितिं ब्रूयात्सम्यगादेशयेति च । आज्ञामवितथां कुर्याद्यथाशक्ति महीपतेः ॥ ५५ ॥ अपरं च । अल्पेच्छुकृतिमान्प्राज्ञश्छायेवानुगतः सदा । आदिष्ठो न विकल्पेत स राजवसतौ वसेत् ॥ ५६ ॥ करटको ब्रूते-'कदाचित्त्वामनवसरप्रवेशादवमन्यते खामी' । स चाह--'अस्त्वेवम् । तथाप्यनुजीविना स्वामिसांनिध्यमवश्यं कर- णीयम् । यतः- दोषभीतेरनारम्भस्तत्कापुरुषलक्षणम् । कैरजीर्णभयाद्भातर्भोजनं परिहीयते ॥ ५७ ॥ 15 पश्य- 20 आसन्नमेव नृपतिर्भजते मनुष्यं विद्याविहीनमकुलीनमसंगतं वा । प्रायेण भूमिपतयः प्रमदा लताश्च यः पार्श्वतो वसति तं परिवेष्टयन्ति' ॥ ५८ ॥ करटको ब्रूते- 'अथ तत्र गत्वा किं वक्ष्यति भवान् ।' स आह- 'शृणु । किमनुरक्तो विरक्तो वा मयि खामीति ज्ञास्यामि ।' करटको ते-'किं तज्ज्ञानलक्षणम् ।' दमनको ब्रूते-'शृणु । दूरादवेक्षणं हासः संप्रश्नेष्वादरो भृशम् । परोक्षेऽपि गुणश्लाघा स्मरणं प्रियवस्तुषु ॥ ५९ ॥ 25 ·५४ हितोपदेशे 10 असेवके चानुरक्तिर्दानं सप्रियभाषणम् । अनुरक्तस्य चिह्नानि दोषेऽपि गुणसंग्रहः ॥ ६० ॥ अन्यच्च । कालयापनमाशानां वर्धनं फलखण्डनम् । विरक्तेश्वरचिह्नानि जानीयान्मतिमान्नरः ॥ ६१ एतज्ज्ञात्वा यथा चायं ममायत्तो भविष्यति तथा करिप्यामि । यतः अपायसंदर्शनजां विपत्ति- मुपायसंदर्शनजां च सिद्धिम् । मेधाविनो नीतिविधिप्रयुक्तां पुरः स्फुरन्तीमिव दर्शयन्ति' ॥ ६२ ॥ करटको ब्रूते-'तथाप्यप्राप्ते प्रस्तावे न वक्तुमर्हसि । यतः- अप्राप्तकालवचनं बृहस्पतिरपि ब्रुवन् । प्राप्नुयाझुद्ध्यवज्ञानमपमानं च शाश्वतम् ॥ ६३ ॥ 15 दमनको ब्रूते-'मित्र, मा भैपीः । नाहमप्राप्तावसरं वचनं वदि- प्यामि । यतः- आपद्युन्मार्गगमने कार्यकालात्ययेषु च । अपृष्टेनापि वक्तव्यं भृत्येन हितमिच्छता ॥ ६४ ॥ यदि च प्राप्तावसरेणापि मया मन्त्रो न वक्तव्यस्तदा मन्त्रित्वमेव 20 ममानुपपन्नम् । यतः- कल्पयति येन वृत्तिं येन च लोके प्रशस्यते सद्भिः । स गुणस्तेन च गुणिना रक्ष्यः संवर्धनीयश्च ॥ ६५ ॥ तद्भद्र, अनुजानीहि माम् । गच्छामि ।' करटको ब्रूते-'शुभमस्तु । शिवास्ते सन्तु पन्थानः । यथाभिलषितमनुष्ठीयताम्' इति । ततो 25 दमनको विस्मित इव पिङ्गलकसमीपं गतः । अथ दूरादेव सादरं राज्ञा प्रवेशितः साष्टाङ्गप्रणिपातं प्रणिपत्यो- - ·सुहृद्भेदः। , पविष्टः । गजाह-'चिरादृष्टोऽसि' । दमनको ब्रूते—'यद्यपि मया सेवकेन श्रीमद्देवपादानां न किंचित्प्रयोजनमस्ति तथापि प्राप्त- कालमनुजीविना सांनिध्यमवश्यं कर्तव्यमित्यागतोऽस्मि । किं च । दन्तस्य निर्घर्षणकेन राज- कर्णस्य कण्डूयनकेन वापि । तृणेन कार्यं भवतीश्वराणां किंमङ्ग वाक्पाणिमता नरेण ॥ ६६ ॥. यद्यपि चिरेणावधीरितस्य देवपादै, बुद्धिनाशः शङ्कयते, तदपि न शङ्कनीयम् । यतः- कदर्थितस्यापि च धैर्यवृत्ते- बुद्धेविनाशो न हि शङ्कनीयः । अधःकृतस्यापि तनूनपातो नाधः शिखा याति कदाचिदेव ॥ ६७॥ देव, तत्सर्वथा विशेषज्ञेन खामिना भवितव्यम् । यतः- मणिल्ठति पादेषु काचः शिरसि धार्यते । यथैवास्ते तथैवास्तां काचः काचो मणिर्मणिः ॥ ६८ ॥ 10 - 15 अन्यच्च । निर्विशेषो यदा राजा समं सर्वेषु वर्तते । तदोद्यमसमर्थानामुत्साहः परिहीयते ॥ ६९ ॥ किं च । त्रिविधाः पुरुषा राजन्नुत्तमाधममध्यमाः । नियोजयेत्तथैवैतांस्त्रिविधेष्वेव कर्मसु ।। ७० ॥ 20 यतः- स्थान एव नियोज्यन्ते भृत्याश्चाभरणानि च । नहि चूडामणिः पादे नूपुरं शिरसा कृतम् ॥ ७१ ॥ 25 अपि च ।

·हितोपदेशे कनकभूषणसंग्रहणोचितो यदि मणिस्त्रपुणि प्रणिधीयते । न स विरौति न चापि न शोभते भवति योजयितुर्वचनीयता ॥ ७२ ॥ अन्यच्च । मुकुटे रोपितः काचश्चरणाभरणे मणिः । नहि दोषो मणेरस्ति किंतु साधोरविज्ञता ॥ ७३ ।। पश्य। बुद्धिमाननुरक्तोऽयमयं शूर इतो भयम् । इति भृत्यविचारज्ञो भृत्यैरापूर्यते नृपः ॥ ७४ ॥ तथा हि। अश्वः शस्त्रं शास्त्रं वीणा वाणी नरश्च नारी च । पुरुषविशेषं प्राप्य हि भवन्ति योग्या अयोग्याश्च ।। ७५ ॥ अन्यच्च । किं भक्तेनासमर्थेन किं शक्तनापकारिणा । भक्तं शक्तं च मा राजन्नावज्ञातुं त्वमर्हसि ॥ ७६ ॥ 10 15 यतः- 20 अवज्ञानाद्राज्ञो भवति मतिहीनः परिजन- स्ततस्तत्प्रामाण्याद्भवति न समीपे बुधजनः । बुधैस्त्यक्ते राज्ये नहि भवति नीतिगुणवती विपन्नायां नीतौ सकलमवशं सीदति जगत् ।। ७७ ।। अपरं च। जनं जनपदा नित्यमर्चयन्ति नृपार्चितम् । नृपेणावमतो यस्तु स सर्वैरवमन्यते ॥ ७८ ।। 25 किं च। बालादपि ग्रहीतव्यं युक्तमुक्तं मनीषिभिः ।

·सुहृद्भेदः। ५७ रवेरविषये किं न प्रदीपस्य प्रकाशनम्' ।। ७९ ॥ पिङ्गलकोऽवदत्-'भद्र दमनक, किमेतत् । त्वमस्मदीयप्रधानामा- त्यपुत्र इयन्तं कालं यावत्कुतोऽपि खलवाक्यानागतोऽसि । इ- दानीं यथाभिगतं ब्रूहि ।' दमनको ब्रूते- 'देव, पृच्छामि किंचित् । उच्यताम् । उदकार्थी खामी पानीयमपीत्वा किमिति विस्मित इव 5 तिष्ठति।' पिङ्गलकोऽवदत्-'भद्रमुक्तं त्वया । किंत्वेतद्रहम्यं वक्तुं काचिद्विश्वासभूमिर्नास्ति । तथापि निभृतं कृत्वा कथयामि । शृणु । संप्रति वनमिदमपूर्वसत्त्वाधिषितमतोऽस्माकं त्याज्यम् । अनेन हेतुना विस्मितोऽस्मि । तथा च श्रुतो मयापि महानपूर्वशब्दः । शब्दानुरूपेणास्य प्राणिनो महता वलेन भवितव्यम् ।' दमनको 10 ब्रूते- 'देव, अस्ति तावदयं महान्भयहेतुः । स शब्दोऽस्माभिर- प्याकर्णितः । किंतु स किंमत्री यः प्रथमं भूमित्यागं पश्चाद्युद्धं चोपदिशति.'। अस्मिन्कार्यसंदेहे भृत्यानामुपयोग एव ज्ञातव्यः । यतः 15 बन्धुत्रीभृत्यवर्गस्य बुद्धेः सत्त्वस्य चात्मनः । आपन्निकषपाषाणे नरो जानाति सारताम् ॥ ८० ॥ सिंहो ब्रूते---'भद्र, महती शङ्का मां बाधते ।' दमनकः पुनराह (बगतम्)-'अन्यथा राज्यमुखं परित्यज्य स्थानान्तरं गन्तुं कथं मां संभाषसे ।' (प्रकाशं ब्रूते ) --- 'देव, याबदहं जीवामि तावद्भयं न कर्तव्यम् । किंतु करटकादयोऽप्याश्चास्यन्तां यस्मादापत्प्रतीकारकाले .) दुर्लभः पुरुषसमवायः । ततस्तो दमनककरटको राज्ञा सर्वखेनापि पूजितौ भयप्रतीकारं प्रतिज्ञाय चलितौ । करटको गच्छन्दमनकमाह-'सखे, किं श- क्यप्रतीकारो भयहेतुरशक्यप्रतीकारो वेति न ज्ञात्वा भयोपशमं प्र- तिज्ञाय कथमयं महाप्रसादो गृहीतः । यतोऽनुष कुर्वाणो न कस्या- प्युपायनं गृह्णीयाद्विशेषतो राज्ञः । पश्य- यस्य प्रसादे पद्मास्ते विजयश्च पराक्रमे । ६ हितो.

·५८ हितोपदेशे 10 मृत्युश्च वसति क्रोधे सर्वतेजोमयो हि सः ॥ ८१ ॥ तथा हि। बालोऽपि नावमन्तव्यो मनुष्य इति भूमिपः । महती देवता ह्येषा नररूपेण तिष्ठति ॥ ८२ ।। 5 दमनको विहस्याह –'मित्र, तूप्णीमाम्यताम् । ज्ञातं मया भयकार- णम् । बलीवर्दनर्दितं तत् । वृषभाश्चास्माकमपि भक्ष्याः । किं पुनः सिंहस्य ।' करटको ब्रूते- 'यद्येवं तदा किं पुनः स्वामित्रासस्तत्रैव किमिति नापनीतः ।' दमनको ब्रूते-'यदि स्वामित्रामस्तत्रैवमुच्यते तदा कथमयं महाप्रसादलाभः स्यात् । अपरं च । निरपेक्षो न कर्तव्यो भृत्यैः स्वामी कदाचन । निरपेक्षं प्रभुं कृत्वा भृत्यः स्याद्दधिकर्णवत्' ।। २८३ ॥ करटकः पृच्छति-'कथमेतत् । दमनकः कथयति- कथा ३। अस्त्युत्तरापथेऽर्बुदशिखरनाम्नि पर्वते दुर्दान्तो नाम महाविक्रमः 15 सिंहः । तस्य पर्वतकन्दरमधिशयानम्य कसराग्रं कश्चिन्मृपिकः प्रत्यहं छिनत्ति । ततः केसराग्रं लूनं दृष्ट्वा कुपितो विवरान्तर्गत मूपिकमलभमानोऽचिन्तयत्- 'क्षुद्रशत्रुभवेद्यस्तु विक्रमान्नैव लभ्यते । तमाहन्तुं पुरस्कार्यः सदृशम्तस्य सैनिकः ॥ ८४ ॥ 20 इत्यालोच्य तेन ग्रामं गत्वा विश्वासं कृत्वा दधिकर्णनामा विडालो यत्नेनानीय मांसाहारं दत्त्वा स्वकन्दरे स्थापितः । अनन्तरं तद्भया- न्मूपिकोऽपि बिलान्न निःसरति । तेनासी सिंहोऽक्षतकेसरः सुखं खपिति । मूपिकशब्दं यदा यदा शृणोति तदा तदा मांसाहारदानेन तं बिडालं संवर्धयति । 25 अथैकदा स मूषिकः क्षुधापीडितो बहिः संचरन्बिडालेन प्राप्तो व्यापादितश्च । अनन्तरं स सिंहोऽनेककालं यावन्मूषिकं न पश्यति .

·सुहृद्भेदः। ५९ 10 .. तत्कृतरावमपि न शृणोति तदा तस्यानुपयोगाद्विडालस्याप्याहारदाने मन्दादरो बभूव । ततोऽसावाहारविरहाद्दुर्बलो दधिकोऽवसन्नो बभूव । अतोऽहं ब्रवीमि-निरपेक्षो न कर्तव्यः' इत्यादि । ततो दमनककरटको संजीवकसमीपं गतौ । तत्र करटकस्तरुतले साटोपमुपविष्टः । दमनकः संजीवकसमीपं गत्वाब्रवीत् – 'अरे वृषभ, एषोऽहं राज्ञा पिङ्गलकेनारण्यरक्षार्थं नियुक्तः । सेनापतिः करटकः समा- ज्ञापयति- 'सत्वरमागच्छ । न चेदस्मादरण्याइरमपसर । अन्यथा ते विरुद्धं फलं भविष्यति । न जाने क्रुद्धः खामी किं विधास्यति ।' तच्छ्रुत्वा संजीवकश्चायात् । आज्ञाभङ्गो नरेन्द्राणां ब्राह्मणानामनादरः । पृथक्शय्या च नारीणामशस्त्रविहितो वधः ॥ ८५ ॥ ततो देशव्यवहारानभिज्ञः संजीवकः सभयमुपसृत्य साष्टाङ्गपातं करटकं प्रणतवान् । तथा चोक्तम्- मतिरेव बलाद्गरीयसी यदभावे करिणामियं दशा। इति घोषयतीव डिण्डिमः करिणो हस्तिपकाहतः क्वणन् ॥ ८६ ॥ अथ संजीवकः साशङ्कमाह--'सेनापते, किं मया कर्तव्यम् । तदभिधीयताम् ।' करटको ब्रूते—'वृषभ, अत्र कानने ति-20 ठसि । अस्मद्देवपादारविन्दं प्रणम ।' संजीवको ब्रूते-'तद्- भयवाचं मे यच्छ । गच्छामि ।' करटको ब्रूते—'शृणु रे वलीवर्द, अलमनया शङ्कया । यतः प्रतिवाचमदत्त केशवः शपमानाय न चेदिभूभुजे। 15 25 ·६० हितोपदेशे 5 अनुहुंकुरुते घनध्वनि न हि गोमायुरुतानि केसरी ॥ ८७ ॥ अन्यच्च । तृणानि नोन्मूलयति प्रभञ्जनो मृदूनि नीचैः प्रणतानि सर्वतः । समुच्छ्रितानेव तरून्प्रवाधते महान्महत्येव करोति विक्रमम् ॥ ८८ ।। ततस्तौ संजीवकं कियहरे संस्थाप्य पिङ्गलकसमीपं गतौ । ततो राज्ञा सादरमवलोकिती प्रणम्योपविष्टं । राजाह-नया 10 स दृष्टः ।' दमनको ब्रूते-'देव, दृष्टः । किंतु यद्देवेन ज्ञातं तत्तथा । महानेवासी देवं द्रामिच्छति । किंतु महाबलो- ऽसौ । ततः सज्जीभूयोपविश्य दृश्यताम् । शब्दमात्रादेव न भवत्यम् । तथा चोक्तम्- शब्दमात्रान्न भेतव्यमज्ञात्वा शब्दकारणन् । शब्दहेतुं परिज्ञाय कुट्टनी गौरवं मता ॥ ८९ ।। राजाह - 'कथमेतत् । दमनकः कथयति कथा। अम्ति श्रीपर्वतमध्ये ब्रह्मपुगव्यं नगरम् । तच्छिग्वरप्रदेशे घण्टाकणों नाम राक्षसः प्रतिवसतीति जनप्रवादः श्रूयते । एकदा ६ घण्टामादाय पलायमानः कश्चिच्चोंगे व्याघ्रण व्यापादितः । तत्पाणि- पतिता घण्टा वानरैः प्राप्ता । वानराम्तां घण्टामनुक्षणं वादयन्ति । ततो नगरजनैः स मनुप्यः खादितो दृष्टः । प्रतिक्षणं घण्टारवश्च श्रूयते । अनन्तरं घण्टाकर्णः कुपितो मनुप्यान्खादति घण्टां च वाद- यतीत्युक्त्वा सर्वे जना नगरात्पलायिताः । ततः करालया नाम कुट्ट- न्या विमृश्यानवसरोऽयं घण्टावादः । तल्कि मर्कटा घण्टां वादयन्तीति स्वयं विज्ञाय राजा विज्ञापितः- 'देव, यदि कियद्धनोपक्षयः क्रि- यते, तदाहमेनं घण्टाकर्ण साधयामि ।' ततो राज्ञा तस्यै धनं दत्तम् । 15 ।

·मुहृद्भेदः। ६१ कुट्टन्या च मण्डलं कृत्वा तत्र गणेशादिपूजागौरवं दर्शयित्वा स्वयं वानरप्रियफलान्यादाय वनं प्रविश्य फलान्याकीर्णानि । ततो घण्टा परित्यज्य वानराः फलासक्ता बभूवुः । कुट्टनी च घण्टां गृहीत्वा नगरमागता सर्वजनपूज्याभवत् । अतोऽहं ब्रवीमि—'शब्दमात्रान्न भेतव्यम्' इत्यादि । ततः संजीवक आनीय दर्शनं कारितः । पश्चा- त्तत्रैव परमप्रीत्या निवसति । अथ कदाचित्तस्य सिंहस्य भ्राता स्तब्धकर्णनामा सिंहः समागतः । तस्यातिथ्यं कृत्वा समुप॑वेश्य पिङ्गलकम्तदाहाराय पशु हन्तुं चलि- तः । अत्रान्तर संजीवको वदति- 'देव, अद्य हतमृगाणां मांसानि क्व ।' राजाह --'दमनककरटको जानीतः ।' संजीवको ब्रते- 10 'ज्ञायतां किमम्ति नास्ति वा ।' सिंहो विमृश्याह—'नास्त्येव तत् ।' संजीवको ब्रूते--- 'कथमेतावन्मांसं ताभ्यां खादितम् ।' राजाह- 'खादितं व्ययितमवधीरितं च । प्रत्यहमेप क्रमः ।' संजीवको ब्रूते- 'कथं श्रीमद्देवपादानामगोचरेणैवं क्रियते ।' राजाह-'मदी- यागोचरेणव क्रियते ।' अथ संजीवको ब्रूते- 'नैतदुचितम् । 15 तथा चोक्तम्- नानिवेद्य प्रकुर्वीत भर्तुः किंचिदपि स्वयम् । कार्यमापत्प्रतीकारादन्यत्र जगतीपते ॥ ९० ॥ अन्यच्च । कमण्डलूपमोऽमात्यस्तनुत्यागो बहुग्रहः । नृपते किंक्षणो मूल् दरिद्रः किंवराटकः ॥ ९१ ।। स ह्यमात्यः सदा श्रेयान्काकिनी यः प्रवर्धयेत् । कोशः कोशवतः प्राणाः प्राणाः प्राणा न भूपतेः ॥ ९२ ।। किं चान्यैर्न कुलाचारैः सेव्यतामेति पूरुषः । धनहीनः स्वपल्यापि त्यज्यते किं पुनः परैः ॥ ९३ ॥ एतच्च राज्ञः प्रधानं दूषणम्- अतिव्ययोऽनवेक्षा च तथार्जनमधर्मतः । 20 35 ·६२ हितोपदेशे मोषणं दूरसंस्थान कोशव्यसनमुच्यते ॥ ९.४ ॥ यत:- 10 क्षिप्रमायमनालोच्य व्ययमानः खवाञ्छया । परिक्षीयत एवासी धनी वैश्रवणोपमः ॥ १५ ॥ स्तब्धकर्णो ब्रूते-'शृणु भ्रातः, चिराश्रितायेतो दमनककरटको संधिविग्रहकार्याधिकारिणौ च कदाचिदर्थाधिकारे न नियोक्तव्यौ । अपरं च नियोगप्रस्तावे यन्मया श्रुतं तत्कथ्यते । ब्राह्मणः क्षत्रियो बन्धुर्नाधिकारे प्रशस्यते । ब्राह्मणः सिद्धमप्यर्थं कृच्छ्रेणापि न यच्छति ॥ १६ ॥ नियुक्तः क्षत्रियो द्रव्ये खङ्गं दर्शयते ध्रुवम् । सर्वस्वं ग्रसते बन्धुराक्रम्य ज्ञातिभावतः ॥ ९७ ॥ अपराधेऽपि निःशङ्को नियोगी चिरसेवकः । स स्वामिनमवज्ञाय चरेच्च निरवग्रहः ॥ ९८ ॥ उपकर्ताधिकारस्थः खापराधं न मन्यते । उपकारं ध्वजीकृत्य सर्वमेवावलुम्पति ॥ ९९ ॥ उपांशुक्रीडितोऽमात्यः स्वयं राजायते यतः । अवज्ञा क्रियते तेन सदा परिचयाद्भवम् ।। १०० ।। अन्तर्दुष्टः क्षमायुक्तः सर्वानर्थकरः किल । शकुनिः शकटारश्च दृष्टान्तावत्र भूपते ॥ १०१ ॥ सदामात्यो न साध्यः स्यात्समृद्धः सर्व एव हि । सिद्धानामयमादेश ऋद्धिश्चित्तविकारिणी ॥ १०२ ॥ प्राप्तार्थग्रहणं द्रव्यपरीवर्तोऽनुरोधनम् । उपेक्षा बुद्धिहीनत्वं भोगोऽमात्यस्य दृषणम् ।। १०३ ॥ नियोग्यर्थग्रहोपायो राज्ञां नित्यपरीक्षणम् । प्रतिपत्तिप्रदानं च तथा कर्मविपर्ययः ॥ १०४ ॥ निपीडिता वमन्त्युच्चैरन्तःसारं महीपतेः । 15 20 25 ·सुहृद्भेदः। - 10 दुष्टत्रणा इव प्रायो भवन्ति हि नियोगिनः ॥ १०५॥ मुहुनियोगिनो बाध्या वसुधारा महीपते । सकृतिक पीडितं स्नानवस्त्रं मुञ्चद्रुतं पयः ॥ १०६ ॥ एतत्सर्वं 'यथावसरं ज्ञात्वा व्यवहर्तव्यम् ।' सिंहो ब्रूते-'अस्ति तावदेवम् । कित्वेतौ सर्वथा न मम वचनकारिणौ ।' स्तब्धकों : बृते- 'एतत्सर्वमनुचितं सर्वथा । यतः- आज्ञाभङ्गकरान्राज्ञा न क्षमेत्स्वमुतानपि । विशेषः को नु राज्ञश्च राज्ञश्चित्रगतस्य च ॥ १०७ ।। स्तब्धस्य नश्यति यशो विषमस्य मैत्री नष्टेन्द्रियस्य कुलमर्थपरस्य धर्मः । विद्याफलं व्यसनिनः कृपणस्य सौख्यं राज्यं प्रमत्तसचिवस्य नराधिपस्य ।। १०८ ॥ अपरं च । तस्करेभ्यो नियुक्तेभ्यः शत्रुभ्यो नृपवल्लभात् । नृपतिर्निजलोभाच्च प्रजा रक्षेत्पितेव हि ॥ १०९ ॥ भ्रातः, सर्वथास्मद्वचनं क्रियताम् । व्यवहारोऽप्यस्माभिः कृत एव । अयं संजीवकः सस्यभक्षकोऽर्थाधिकारे नियुज्यताम् ।' एतद्वचना- तथानुष्ठिते सति तदारभ्य पिङ्गलकसंजीवकयोः सर्वबन्धुपरित्यागेन महता स्नेहेन कालोऽतिवर्तते । ततोऽनुजीविनामप्याहारदाने शैथि- ल्यदर्शनाद्दमनककरटकावन्योन्यं चिन्तयतः । तदाह दमनकः कर-20 टकम् -'मित्र, किं कर्तव्यम् । आत्मकृतोऽयं दोषः । स्वयं कृतेऽपि दोषे परिदेवनमप्यनुचितम् । तथा चोक्तम्- वर्णरेखामहं स्पृष्ट्वा बवात्मानं च दूतिका । आदित्सुश्च मणिं साधुः स्वदोषाद्दुःखिता इमे ॥ ११० ॥ करटको ब्रूते-'कथमेतत् ।' दमनकः कथयति- ·हितोपदेशे । कथा ५॥ अस्ति काश्चनपुरनाम्नि नगरे वीरविक्रमो राजा । तस्य धर्माधिका- रिणा कश्चिन्नापितो वध्यभूमि नीयमानः कंदपकेतुनाम्ना परिव्राजकेन साधुद्वितीयकेन 'नायं हन्तव्य इत्युक्त्वा वस्त्राञ्चले धृतः । राजपुरुषा 5 ऊचुः--'किमिति नायं वध्यः । स आह 'श्रृयताम् ।' स्वर्ण- रेखामहं स्पृष्ट्वा' इत्यादि पठति । त आहुः----'कथमेतत् । परिवाजक: कथयति- अहं सिंहलद्वीपे भूपतेजीमूतकेतोः पुत्रः कंदर्पकंतु म । एकदा कलिकाननावस्थितेन मया पोतवणिमुखाच्छ्रुतं यदत्र समुद्र- मध्ये चतुर्दश्यामाविर्भूतकल्पतरुतले रत्नावली किरणकवरपर्यङ्क स्थिता 10 सर्वालंकारभृपिता लक्ष्मीरिव वीणां वादयन्ती कन्या काचि श्यत इति । ततोऽहं पोतवणिजमादाय पोतमारुह्य तत्र . गतः । अनन्तरं तत्र गत्वा पर्यङ्केऽर्धमग्ना तथव सावलोकिता । ततस्तल्लावण्यगुणा- कृष्टेन मयापि तत्पश्चाज्झम्पो दत्तः । तदनन्तरं कनकपत्तनं प्राप्य सुवर्णप्रासादे तथैव पर्यङ्के स्थिता विद्याधरीभिरुपास्यमाना मयालो- किता । तथाप्यहं दूरादेव दृष्ट्वा सखी प्रस्थाप्य मादरं संभाषितः । तत्सख्या च मया पृष्टया समाख्यातम् ‘एपा कंदर्पकलिनाम्नो वि- द्याधरचक्रवर्तिनः पुत्री रत्नमञ्जरी नाम प्रतिज्ञापिता विद्यते । यः कन- कपत्तनं वचक्षुषागत्य पश्यति स एव पितुरगोचरोऽपि मां परिणे- प्यतीति मनसः संकल्पः । तदेनां गान्धर्व विवाहेन परिणयतु भवान् ।' 20 अथ तत्र वृत्ते गान्धर्व विवाहे तया सह रममाणम्तत्राहं तिष्ठामि । तत एकदा रहसि तयोक्तम् -'स्वामिन् , खेच्छया सर्वमिदमुपभोक्तव्यम् । एषा चित्रगता स्वर्णरेखा नाम विद्याधरी न कदाचिम्प्रष्टव्या' । पश्चादुपजातकौतुकेन मया स्वर्णरेखा स्वहस्तेन स्पृष्टा । तया चित्रगत- याप्यहं चरणपद्मन ताडित आगत्य स्वराष्ट्रे पतितः । अथ दुःखातों- 25 ऽहं परिवजितः पृथिवीं परिभ्राम्यन्निमां नगरीमनुप्राप्तः । अत्र चाति- क्रान्ते दिवसे गोपगृहे सुप्तः सन्नपश्यम् । प्रदोषसमये सुहृदां पालनं .

·सुहृद्भेदः।
बवा सुप्तः । ततोऽर्धरात्र
।
कृत्वा खगेहमागतो गोपः खवधू इत्या सह किमपि मन्त्रयन्तीमप-
श्यत् । ततस्तां गोपी ताडयित्वा स्तम्भे
एतस्य नापितस्य वधूती पुनस्तां गोपीमुपेत्यावदत्-'तव विरहा-
नलदग्धोऽसौ स्मरशरजर्जरितो मुमूपुरिव वर्तते । तथा चोक्तम् -
रजनीचरनाथेन खण्डिते तिमिरे निशि ।
यूनां मनांसि विव्याध दृष्ट्वा दृष्ट्वा मनोभवः ॥ १११ ।।
तस्य तादृशीमवस्थामवलोक्य परिक्लिष्टमनास्त्वामनुवर्तितुमागता ।
नदहमत्रात्मानं बद्धा तिष्ठामि । त्वं तत्र गत्वा तं संतोप्य सत्वरमा-
गमिष्यसि.। तथानुष्ठिते सति स गोपः प्रबुद्धोऽवदत् । इदानीं त्यां
पापिष्ठां जारान्तिकं नयामि । ततो यदासौ न किंचिदपि ब्रूते तदा 10
क्रुद्धो गोपः ‘दर्पान्मम वचसि प्रत्युत्तरमपि न ददासि · इत्युक्त्वा
कोपेन तेन कर्तिकामादायास्या नासिका छिन्ना । तथा कृत्वा पुनः
सुप्तो गोपो निद्रामुपगतः । अथागत्य गोपी दूतीमपृच्छत्—'का
वार्ता ।' दृत्योक्तम् – 'पश्य माम् । मुखमेव वार्ता कथयति । अनन्तरं
सा गोपी तथा कृत्वात्मानं बवा स्थिता । इयं च दूती तां छिन्नना- 15
सिकां गृहीत्वा स्वगृहं प्रविश्य स्थिता । ततः प्रातरेवानेन नापितेन
खवधूः क्षुरभाण्डं याचिता सती भुरमेकं प्रादात् । ततोऽसमग्रभाण्डे
प्राप्ते समुपजातकोपोऽयं नापितस्तं क्षुरं दूरादेव गृहे क्षिप्तवान् ।
अथ कृतार्तरावेयं विनापराधेन मे नासिकानेन च्छिन्नेत्युक्त्वा धर्मा-
धिकारिसमीपमेनमानीतवती । सा च गोपी तेन गोपेन पुनः पृष्टो-20
वाच- 'अरे पाप, को मां महासती विरूपयितुं समर्थः । मम
व्यवहारमकल्मषमष्टौ लोकपाला एव जानन्ति । यतः-
आदित्यचन्द्रावनिलोऽनलश्च
द्यौर्भूमिरापो हृदयं यमश्च ।
अहश्च रात्रिश्च उभे च संध्ये
धर्मश्च जानाति नरस्य वृत्तम् ॥ ११२ ॥

·६६ हितोपदेशे यद्यहं परमसती स्याम् , त्वां विहायान्यं न जाने, पुरुषान्तरं खप्नेऽपि नहि भजे, तेन धर्मेण छिन्नापि मम नासिकाऽच्छिन्नास्तु । मया त्वं भस्म कर्तुं शक्यसे । किंतु खामी त्वम् । लोकभयादुपेक्षे । पश्य मन्मु- खम् । ततो यावदसौ गोपो दीप प्रज्वाल्य तन्मुखमवलोकते ताव- , दुन्नसं मुखमवलोक्य तच्चरणयोः पतितः- 'धन्योऽहं यस्येदृशी भार्या परमसाध्वी' इति । योऽयमास्ते साधुरेतद्वृत्तान्तमपि कथयामि । अयं खगृहान्निर्गतो द्वादशवमलयोपकण्ठादिमां नगरीमनुप्राप्तः । अत्र वेश्यागृहे सुप्तः । तस्याः कुट्टन्या गृहद्वारि स्थापितकाष्ठघ- टितवेतालस्य मूर्धनि रत्नमेकमुत्कृष्टमास्ते । तत्र लुब्धेनानेन साधु- 10 ना रात्रावुत्थाय रत्नं ग्रहीतुं यत्नः कृतः । तदा तेन वेतालेन सूत्र- संचारितबाहुभ्यां पीडितः सन्नार्तनादमयं चकार । पश्चादुत्थाय कुट्टन्योक्तम्-'पुत्र, मलयोपकण्ठादागतोऽसि । तत्सर्वरत्नानि प्रय- च्छास्मै । नो चेदनेन न त्यक्तव्योऽसि । इत्थमेवायं चेटकः । ततो- ऽनेन सर्वरत्नानि समर्पितानि यथायमपहृतसर्वखोऽस्मासु समागत्य 16 मिलितः' । एतत्सर्वं श्रुत्वा राजपुरुपैयाये धर्माधिकारी प्रवर्ति- तः । अनन्तरं तेन सा दूती गोपी च ग्रामावहिनिःसारिते। नापि- तश्च गृहं गतः । अतोऽहं ब्रवीमि--स्वर्णरेखामहं स्पृष्ट्वा इत्यादि । अथ स्वयं कृतोऽयं दोपः । अत्र विलपनं नोचितम् । (क्षणं विमृश्य ।) मित्र, यथाऽनयोः सौहार्द मया कारितं तथा मित्रभेदोऽपि मया 20 कार्यः । यतः- अतथ्यान्यपि तथ्यानि दर्शयन्त्यतिपेशलाः । समे निम्नोन्नतानीव चित्रकर्मविदो जनाः ॥ ११३ ॥ । - अपरं च। उत्पन्नेप्वपि कार्येषु मतिर्यस्य न हीयते । स निस्तरति दुर्गाणि गोपी जारद्वयं यथा ॥ ११४ ।। करटकः पृच्छति'कथमेतत् ।' दमनकः कथयति- ·10 कथा ६। अस्ति द्वारवत्यां पुर्यां कस्यचिद्गोपस्य वधूर्वन्धकी । सा ग्रामस्य दण्डनायकेन तत्पुत्रेण च समं रमते । तथा चोक्तम् - नाग्निम्तृप्यति काष्ठानां नापगानां महोदधिः । नान्तकः सर्वभूतानां न पुंसां वामलोचना ॥ ११५ ।। अन्यच्च । न दानेन न मानेन नार्जवेन न सेवया । न शस्त्रेण न शास्त्रेण सर्वथा विषमाः स्त्रियः ॥ ११६ ॥ यतः गुणाश्रयं कीर्तियुतं च कान्तं पति रतिज्ञं सधनं युवानम् । विहाय शीघ्रं वनिता ब्रजन्ति नरान्तरं शीलगुणादिहीनम् ॥ ११७ ॥ अपरं च । न तादृशीं प्रीतिमुपैति नारी विचित्रशय्यां शयितापि कामम् । यथा हि दूर्वादिविकीर्णभूमो प्रयाति सौख्यं परकान्तसङ्गात् ॥ ११८ ॥ अथ कदाचित्सा दण्डनायकपुत्रेण सह रममाणा तिष्ठति । अथ दण्डनायकोऽपि रन्तुं तत्रागतः । तमायान्तं दृष्ट्वा तत्पुत्रं कुशूले निक्षिप्य दण्डनायकेन सह तथैव क्रीडति । अनन्तरं तस्या भर्ता गोपो गोष्ठात्समागतः । तमालोक्य गोप्योक्तम्-'दण्डनायक, त्वं लगुडं गृहीत्वा कोपं दर्शयन्सत्वरं गच्छ ।' तथा तेनानुष्ठिते गोपेन गृहमागत्य भार्या पृष्टा --- 'केन कार्येण दण्डनायकः समागत्यात्र स्थितः ।' सा ब्रूते- 'अयं केनापि कार्येण पुत्रस्योपरि क्रुद्धः ।25 स च पलायमानोऽप्यत्रागत्य प्रविष्टो मया कुशूले निक्षिप्य रक्षि- तः । तत्पित्रा चान्विप्यान न दृष्टः । अत एवायं दण्डनायकः 15 ·६८ हितोपदेशे 10 क्रद्ध एव गच्छति ।' ततः सा तत्पुत्रं कुशूलाबहिष्कृत्य दर्शित- वती। तथा चोक्तम्- आहारो द्विगुणः स्त्रीणां बुद्धिस्तासां चतुर्गुणा । षड्गुणो व्यवसायश्च कामश्चाष्टगुणः स्मृतः ॥ ११ ॥ 5 अतोऽहं ब्रवीमि---'उत्पन्नेप्वपि कार्येपु' इत्यादि ॥ कण्टको वते - अस्त्वम् । किंत्वनयोर्महानन्योन्यनिसर्गोपजातस्नेहः कथं भेदयितुं शक्यः । दमनको ब्रूते----' उपायः क्रियताम् ।' नथा चोक्तम्- उपायेन हि यच्छक्यं न तच्छक्यं पराक्रमः । काक्या कनकसूत्रेण कृष्णसर्पो निपातितः ॥ १२० ॥ करटकः पृच्छति --.--' कथमेतत् ।' दमनकः कथयति. कथा ७। कमिश्चित्तरी वायसदंपती निवसतः । तयोश्चापत्यानि तत्की- टरावस्थितेन कृष्णसर्पण खादितानि । ततः पुनर्गर्भवती वायसी 15 वायसमाह-'नाथ, त्यज्यतामयं तरुः । अत्रावन्चितकृष्णसर्पणावयोः संततिः सततं भक्ष्यते । यतः-- दुष्टा भार्या शटं मित्रं भृचायोत्तरदायकाः । सस च गृहे वासो मृत्युरेव न संशयः ।। १२१ ।। वायनो ब्रूते-प्रिये, न भेनव्यम् । वारंवारं मयतस्य महापराधः - सोदः । इदानीं पुनर्न क्षन्तव्यः ।' वायम्याह --कथनेतेन बलवता साधं भवान्विग्रहीतुं समर्थः । वायनो ब्रूते---- 'अलएनया शङ्कया । बुद्धियस्व वलं तम्य निर्बुद्धन्तु कुतो बलम् । पश्य निहो मदोन्मत्तः शशंकन निपातितः ॥ १२२ ।। 2 बायकी विहम्याह 'कथमेतत् ।' वायसः कथयति- कथा ८। अस्ति मन्दरनाम्नि पर्वते दुर्दान्तो नाम सिंहः । स च सर्वदा ·- सुहद्भेदः। ६९ पशूनां वधं कुर्वन्नास्ते । ततः सर्वैः पशुभिर्मिलित्वा स सिंहो वि- ज्ञप्तः-'मृगेन्द्र, किमर्थमेकदा बहुपशुघातः क्रियते । यदि प्रसादो भवति तदा वयमेव भवदाहाराय प्रत्यहमेकैकं पशुमुपढौ- कयामः । ततः सिंहेनोक्तम्- 'यद्येतदभिमतं भवतां तर्हि भवतु तत् ।' ततःप्रभृत्येकैकं पशुमुपकल्पितं भक्षयन्नास्ते । अथ कदाचि. : दृद्धशशकस्य वारः समायातः । सोऽचिन्तयत्- 'त्रासहेतोविनीतिस्तु क्रियते जीविताशया । पञ्चत्वं चेद्गमिष्यामि किं सिंहानुनयेन मे ॥ १२३ ॥ तन्मन्दमन्दं गच्छामि ।' ततः सिंहोऽपि क्षुधापीडितः कोपात्तम. वाच-'कुतस्त्वं विलम्ब्य समागतोऽसि ।' शशकोऽब्रवीत्-10 'देव, नाहमपराधी । आगच्छन्पथि सिंहान्तरेण बलाद्धृतः । तस्याग्रे पुनरागमनाय, शपथं कृत्वा स्वामिनं निवेदयितुमत्रागतोऽस्मि ।' सिंहः सकोपमाह- 'सत्वरं गत्वा दुरात्मानं दर्शय क स दुरात्मा तिष्ठति ।' ततः शशकस्तं गृहीत्वा गभीरकूपं दर्शयितुं गतः । तत्रागत्य 'स्वयमेव पश्यतु स्वामी' इत्युक्त्वा तस्मिन्कूपजले तस्य 15 सिंहस्यैव प्रतिबिम्ब दर्शितवान् । ततोऽसौ क्रोधामातो दर्पात्तस्यो- पर्यात्मानं निक्षिप्य पञ्चत्वं गतः । अतोऽहं ब्रवीमि-'बुद्धिर्यस्य' इत्यादि ॥ वायस्याह-'श्रुतं मया सर्वम् । संप्रति यथा कर्तव्यं तद्रूहि ।' वायसोऽवदत्— 'अत्रासन्ने सरसि राजपुत्रः प्रत्यह- मागत्य नाति । स्नानसमये तदङ्गादवतारितं तीर्थशिलानिहितं 20 कनकसूत्रं चच्च्या विधृत्यानीयास्मिन्कोटरे धारयिष्यसि ।' अथ कदाचित्स्नातुं जलं प्रविष्टे राजपुत्रे वायस्या तदनुष्ठितम् । अथ कन- कसूत्रानुसरणप्रवृत्तै राजपुरुषैस्तत्र तरुकोटरे कृष्णसों दृष्टो व्या- पादितश्च । अतोऽहं ब्रवीमि-'उपायेन हि यच्छक्यम्' इत्यादि । करटको ब्रूते-'यद्येवं तर्हि गच्छ । शिवास्ते सन्तु पन्थानः ।' 25 ततो दमनकः पिङ्गलकसमीपं गत्वा प्रणम्योवाच-देव, 'देव, आत्ययिक हितो. ७ ·हितोपदेशे - किमपि महाभयकारि कार्य मन्यमानः समागतोऽस्मि । यतः- आपद्युन्मार्गगमने कार्यकालात्ययेषु च । कल्याणवचनं ब्रूयादपृष्टोऽपि हितो नरः ॥ १२४ ॥ अन्यच्च। - भोगस्य भाजनं राजा न राजा कार्यभाजनम् । राजकार्यपरिध्वंसी मन्त्री दोषेण लिप्यते ॥ १२५ ।। तथा हि पंश्य । अमात्यानामेष क्रमः । वरं प्राणपरित्यागः शिरसो वापि कर्तनम् । न तु खामिपदावाप्तिपातकेच्छोरुपेक्षणम् ॥ १२६ ॥ 10 पिङ्गलकः सादरमाह-'अथ भवान्कि वक्तुमिच्छति ।' दमनको ब्रूते- 'देव, संजीवकस्तवोपर्यसदृशव्यवहारीव लक्ष्यते । तथा चास्मत्संनिधाने श्रीमद्देवपादानां शक्तित्रयनिन्दां कृत्वा राज्यमेवा- भिलषति ।' एतच्छ्रुत्वा पिङ्गलकः सभयं साश्चर्यं मत्वा तूष्णीं स्थितः । दमनकः पुनराह-'देव, सर्वामात्यपरित्यागं कृत्वैक 15 एवायं यत्त्वया सर्वाधिकारी कृतः स एव दोषः । यतः- अत्युच्छ्रिते मत्रिणि पार्थिवे च विष्टभ्य पादावुपतिष्ठते श्रीः । सा स्त्रीस्वभावादसहा भरस्य तयोर्द्वयोरेकतरं जहाति ॥ १२७ ।। 20 अपरं च । एकं भूमिपतिः करोति सचिवं राज्ये प्रमाणं यदा तं मोहाच्छ्यते मदः स च मदालस्येन निर्भिद्यते । निर्भिन्नस्य पदं करोति हृदये तस्य खतन्त्रस्पृहा खातड्यस्पृहया ततः स नृपतेः प्राणान्तिकं द्रुह्यति ॥ १२८ ॥ 25 अन्यच्च ।

·10 विषदिग्धस्य भक्तस्य दन्तस्य चलितस्य च । अमात्यस्य च दुष्टस्य मूलादुद्धरणं सुखम् ॥ १२९ ॥ किं च । यः कुर्यात्सचिवायत्तां श्रियं तद्व्यसने सति । सोऽन्धवज्जगतीपालः सीदेत्संचारकैविना ॥ १३० ॥ सर्वकार्येषु खेच्छातः प्रवर्तते । तदत्र प्रमाणं खामी । एतच्च जानाति । न सोऽस्ति पुरुषो लोके यो न कामयते श्रियम् । परस्य युवती रम्यां सादरं नेक्षतेऽत्र कः' ॥ १३१ ॥ सिंहो विमृश्याह-'भद्र, यद्यप्येवं तथापि संजीवकेन सह मम 10 महान्स्लेहः । पश्य । कुर्वन्नपि व्यलीकानि यः प्रियः प्रिय एव सः । अशेषदोषदुष्टोऽपि कायः कस्य न वल्लभः ॥ १३२ ॥ अन्यच्च । अप्रियाण्यपि कुर्वाणो यः प्रियः प्रिय एव सः । दग्धमन्दिरसारेऽपि कस्य वहावनादरः' ॥ १३३ ॥ दमनकः पुनरेवाह- देव, स एवातिदोषः । यतः- यस्मिन्नेवाधिकं चक्षुरारोहयति पार्थिवः । सुतेऽमात्येऽप्युदासीने स लक्ष्म्याश्रीयते जनः ॥ १३४ ॥ 15 - शृणु देव, 20 अप्रियस्यापि पथ्यस्य परिणामः सुखावहः । वक्ता श्रोता च यत्रास्ति रमन्ते तत्र संपदः ॥ १३५ ॥ त्वया च मूलभृत्यानपास्यायमागन्तुकः पुरस्कृतः । एतच्चानुचितं कृतम् । यतः- मूलभृत्यान्परित्यज्य नागन्तून्प्रति मानयेत् । नातः परतरो दोषो राज्यभेदकरो यतः ॥ १३६ ॥ 25 ·७२ । 10 हितोपदेशे सिंहो ब्रूते- 'महदाश्चर्यम् । मया यदभयवाचं दत्त्वानीतः संव- र्धितश्च । तत्कथं मह्यं द्रुह्यति । दमनको ब्रूते- 'देव, दुर्जनो नार्जवं याति सेव्यमानोऽपि नित्यशः । खेदनाभ्यञ्जनोपायैः श्वपुच्छमिव नामितम् ॥ १३७॥ अपरं च । खेदितो मर्दितश्चैव रज्जुभिः परिवेष्टितः । मुक्तो द्वादशभिर्वर्षेः श्वपुच्छः प्रकृतिं गतः ॥ १३८ ।। अन्यच्च । वर्धनं वाथ सन्मानं खलानां प्रीतये कुतः । फलन्त्यमृतसेकेऽपि न पथ्यानि विषद्रुमाः ॥ १३९ ॥ अतोऽहं ब्रवीमि- 'अपृष्टोऽपि हितं ब्रूयाद्यस्य नेच्छेत्पराभवम् । . एष एव सतां धर्मो विपरीतमतोऽन्यथा ॥ १४॥ तथा चोक्तम्- स स्निग्धोऽकुशलान्निवारयति यस्तत्कर्म यन्निर्मलं सा स्त्री यानुविधायिनी स मतिमान्यः सद्भिरभ्यर्च्यते । सा श्रीर्या न मदं करोति स सुखी यस्तृष्णया मुच्यते तन्मित्रं यदकृत्रिमं स पुरुषो यः खिद्यते नेन्द्रियैः ॥ १४१॥ यदि संजीवकव्यसनादितो विज्ञापितोऽपि खामी न निवर्तते तदी- दृशि भृत्ये न दोषः । तथा च । नृपः कामासक्तो गणयति न कार्य न च हितं यथेष्टं खच्छन्दः प्रविचरति मत्तो गज इन । ततो मानध्मातः स पतति यदा शोकगहने तदा भृत्ये दोषान्क्षिपति न निजं वेत्त्यविनयम्' ॥१४२॥ 25 पिङ्गलकः (खगतम् ।) 'न परस्यापराधेन परेषां दण्डमाचरेत् । 15 20 ·सुहृद्भेदः। - आत्मनावगतं कृत्वा बन्नीयात्पूजयेच्च वा ॥ १४३ ॥ तथा चोक्तम्- गुणदोपावनिश्चित्य विधिर्न ग्रहनिग्रहे । खनाशाय यथा न्यस्तो दर्पासर्पमुखे करः ॥ १४४ ॥ (प्रकाशं ब्रूते । ) 'तदा संजीवकः किं प्रत्यादिश्यताम् ।' दमनकः । ससंभ्रममाह--'देव, मा मैवम् । एतावता मन्त्रभेदो जायते। तथा ह्युक्तम्- मन्त्रबीजमिदं गुप्तं रक्षणीयं यथा तथा । मनागपि न भिद्येत तद्भिन्नं न प्ररोहति ॥ १४५॥ - किं च। 10 आदेयस्य प्रदेयस्य कर्तव्यस्य च कर्मणः । क्षिप्रमक्रियमाणस्य कालः पिबति तद्रसम् ।। १४६ ॥ तदवश्यं समारब्धं महता प्रयत्नेन संपादनीयम् । किं च । मत्रो योध इवाधीरः सर्वाङ्गैः संवृतैरपि । चिरं न सहते स्थातुं परेभ्यो भेदशङ्कया ॥ १४७ ।। यद्यसौ दृष्टदोषोऽपि दोषान्निवर्त्य संधातव्यस्तदतीवानुचितम् । 15 यतः- सकृद्दृष्टं तु यो मित्रं पुनः संधातुमिच्छति । स मृत्युमेव गृह्णाति गर्भमश्वतरी यथा' ॥ १४८ सिंहो ब्रूते—'ज्ञायतां तावत्किमस्माकमसौ कर्तुं समर्थः । दम-20 नक आह-'देव, अङ्गाङ्गिभावमज्ञात्वा कथं सामर्थ्यनिर्णयः । पश्य टिट्टिभमात्रेण समुद्रो व्याकुलीकृतः' ॥ १४९ ॥ सिंहः पृच्छति—'कथमेतत् ।' दमनकः कथयति- कथा ९। दक्षिणसमुद्रतीरे टिट्टिभदंपती निवसतः । तत्र चासन्नप्रसवा टि- डिभी भर्तारमाह-'नाथ, प्रसवयोग्यस्थानं निभृतंमनुसंघीयताम् ।' - 25 ·७४ हितोपदेशे टिट्टिभोऽवदत्---भार्ये, नन्विदमेव स्थानं प्रसूतियोग्यम्' । सा ब्रूते—'समुद्रवेलया व्याप्यते स्थानमेतत् ।' टिट्टिभोऽवदत्- 'किमहं निर्बलः समुद्रेण निग्रहीतव्यः ।' टिटिभी विहस्याह- 'वामिन् , त्वया समुद्रेण च महदन्तरम् । अथवा- पराभवं परिच्छेत्तुं योग्यायोग्यं च वेत्ति यः । अस्तीह यस्य विज्ञानं कृच्छ्रेणापि न सीदति ॥ १५० ।। अपि च अनुचितकार्यारम्भः खजनविरोधो बलीयमा स्पर्धा । प्रमदाजनविश्वासो मृत्योराणि चत्वारि' ॥ १५१ ॥ 10 ततः कृच्छेण खामिवचनात्सा तत्रैव प्रसूता । एतत्सर्वं श्रुत्वा समुद्रेणापि तच्छक्तिज्ञानार्थं तदण्डान्यपहृतानि । ततष्टिटिभी शोकार्ता भर्तारमाह--'नाथ, कष्टमापतितम् । तान्यण्डानि मे नष्टा- नि ।' टिट्टिभोऽवदत्-‘प्रिये, मा भैषीः ।' इत्युक्त्वा पक्षिणां मेलकं कृत्वा पक्षिवामिनो गरुडस्य समीपं गतः । तत्र गत्वा सक- 15 लवृत्तान्तं टिट्टिभेन भगवतो गरुडस्य पुरतो निवेदितम्-'देव, समुद्रेणाहं स्वगृहावस्थितो विनापराधेनैव निगृहीतः । ततस्तद्वचन- माकर्ण्य गरुत्मता प्रभुभगवान्नारायणः सृष्टिस्थितिप्रलयहेतुर्विज्ञप्तः । स समुद्रमण्डदानायादिदेश । ततो भगवदाज्ञां मौलौ निधाय समुद्रेण तान्यण्डानि टिट्टिभाय समर्पितानि । अतोऽहं ब्रवीमि- 20 'अङ्गाङ्गिभावमज्ञात्वा' इत्यादि ॥ राजाह-'कथमसौ ज्ञातव्यो द्रोहबुद्धिरिति ।' दमनको ब्रूते—'यदासौ सदर्पः शृङ्गाग्रप्रहर- णाभिमुखश्चकितमिवागच्छति तदा ज्ञास्यति स्वामी ।' एवमुक्त्वा संजीवकसमीपं गतः । तत्र गतश्च मन्दमन्दमुपसर्पन्विस्मितमिवा- स्मानमदर्शयत् । संजीवकेन सादरमुक्तम्-'भद्र, कुशलं ते ।' 25 दमनको ब्रूते-'अनुजीविनां कुतः कुशलम् । यतः- संपत्तयः पराधीनाः सदा चित्तमनिर्वृतम् । खजीवितेऽप्यविश्वासस्तेषां ये राजसेवकाः ॥ १५२ ॥ - ·सुहृद्भेदः अन्यच्च । कोऽर्थान्प्राप्य न गर्वितो विषयिणः कस्यापदोऽस्तं गताः स्त्रीभिः कस्य न खण्डितं भुवि मनः को वास्ति राज्ञां प्रियः । कः कालस्य भुनान्तरं न च गतः कोऽर्थी गतो गौरवं को वा दुर्जनवागुरासु पतितः क्षेमेण यातः पुमान्' ॥ १५३ । । संजीवकेनोक्तम्- 'सखे, बेहि किमेतत् ।' दमनक आह-'किं ब्रवीमि मन्दभाग्यः । पश्य- मज्जन्नपि पयोराशौ लब्ध्वा सावलम्बनम् । न मुञ्चति न चादत्ते तथा मुग्धोऽस्मि संप्रति ॥ १५४ ।। यतः -- 10 एकत्र राजविश्वासो नश्यत्यन्यत्र बान्धवः । किं करोमि व गच्छामि पतितो दुःखसागरें' ।। १५५ ॥ इत्युक्त्वा दीर्घ निःश्वस्योपविष्टः । संजीवको ब्रूते-'मित्र, त- थापि सविस्तरं मनोगतमुच्यताम् ।' दमनकः सुनिभृतमाह-'य- द्यपि राजविश्वासो न कथनीयस्तथापि भवानस्मदीयप्रत्ययादागतः । 15 मया परलोकार्थिनावश्यं तव हितमाख्येयम् । शृणु । अयं खामी तवोपरि विकृतबुद्धी रहस्युक्तवान्– 'संजीवकमेव हत्वा स्वपरि- वारं तर्पयामि ।' एतच्छ्रुत्वा संजीवकः परं विषादमगमत् । दम- नकः पुनराह- 'अलं विषादेन । प्राप्तकालकार्यमनुष्ठीयताम् ।' संजीवकः क्षणं विमृश्याह खगतम्—'सुष्ठु खल्विदमुच्यते ।20 किं वा दुर्जनचेष्टितं न वेत्ये तब्यवहारान्निणेतुं न शक्यते । यतः- दुर्जनगम्या नार्यः प्रायेणापात्रभृद्भवति राजा । कृपणानुसारि च धनं देवो गिरिजलधिवर्षी च ॥ १५६ ॥ कश्चिदाश्रयसौन्दर्याद्धत्ते शोभामसज्जनः । प्रमदालोचनन्यस्तं मलीमसमिवाञ्जनम् ॥ १५७ ॥ तत्र विचिन्त्योक्तम् । कष्टं किमिदमापतितम् । यतः- - 25 ·हितोपदेशे - आराध्यमानो नृपतिः प्रयत्ना- न्न तोषमायाति किमत्र चित्रम् । अयं त्वपूर्वप्रतिभाविशेषो यः सेव्यमानो रिपुतामुपैति ॥ १५८ ॥ 5 तदयमशक्यार्थः प्रमेयः । यतः- निमित्तमुद्दिश्य हि यः प्रकुप्यति ध्रुवं स तस्यापगमे प्रसीदति । अकारणद्वेषि मनस्तु यस्य वै कथं जनस्तं परितोषयिष्यति ॥ १५९ ॥ 10 किं मयापकृतं राज्ञः । अथवा निर्निमित्तापकारिणश्च भवन्ति रा- जानः ।' दमनको ब्रूते-'एवमेतत् । शृणु- विज्ञैः स्निग्धैरुपकृतमपि द्वेष्यतामेति कश्चि- त्साक्षादन्यैरपकृतमपि प्रीतिमेवोपयाति । चित्रं चित्रं किमथ चरितं नैकभावाश्रयाणां सेवाधर्मः परमगहनो योगिनामप्यगम्यः ॥ १६० ॥ अन्यच्च । कृतशतमसत्सु नष्टं सुभाषितशतं च नष्टमबुधेषु । वचनशतमवचनकरे बुद्धिशतमचेतने नष्टम् ॥ १६१ ॥ 15 किं च। 20 चन्दनतरुषु भुजंगा जलेषु कमलानि तत्र च ग्राहाः । गुणघातिनश्च भोगे खला न च सुखान्यविघ्नानि ॥ १६२ ।। अन्यच्च । मूलं भुजंगैः कुसुमानि भृङ्गः शाखाः प्लवङ्गैः शिखराणि भल्लैः । नास्त्येव तच्चन्दनपादपस्य 'यन्नाश्रितं दुष्टतरैश्च हिंझैः ॥ १६३ ।। 25 ·सुहद्भेदः। - - अयं तावत्स्वामी वाचि मधुरो विषहृदयो ज्ञातः । यतः- दूरादुच्छ्रितपाणिरार्द्रनयनः प्रोत्सारितार्धासनो गाढालिङ्गनतत्परः प्रियकथाप्रश्नेषु दत्तादरः । अंन्तर्भूतविषो बहिर्मधुमयश्चातीव मायापटुः कोनामायमपूर्वनाटकविधिर्यः शिक्षितो दुर्जनैः ॥ १६४ ॥ तथा हि। पोतो दुस्तरवारिसशितरणे दीपोऽन्धकारागमे निर्वाते व्यजनं मदान्धकरिणां दर्पोपशान्त्यै सृणिः । इत्थं तद्भुवि नास्ति यस्य विधिना नोपायचिन्ता कृता. मन्ये दुर्जनचित्तवृत्तिहरणे धातापि भमोद्यमः' ॥ १६५ ।। 10 संजीवकः पुनर्निःश्वस्य- 'कष्टं भोः । कथमहं सस्यभक्षकः सिंहेन निपातयितव्यः । यतः- ययोरेव समं वित्तं ययोरेव समं बलम् । तयोर्विवादो मन्तव्यो नोत्तमाधमयोः क्वचित् ॥ १६६ ॥ (पुनर्विचिन्त्य ।) केनायं राजा ममोपरि विकारितः । न जाने। 15 भेदमुपगताद्राज्ञः सदा भेतव्यम् । यतः- मन्त्रिणा पृथिवीपालचित्तं विघटितं क्वचित् । वलयं स्फटिकस्येव को हि संधातुमीश्वरः ॥ १६७ ॥ अन्यच्च। वजं च राजतेजश्च द्वयमेवातिभीषणम् । एकमेकत्र पतति पतत्यन्यत्समन्ततः ॥ १६८ ॥ ततः संग्रामे मृत्युरेव वरम् । इदानीं तदाज्ञानुवर्तनमयुक्तम् । यतः- मृतः प्राप्नोति वा स्वर्ग शत्रु हत्वा सुखानि वा । उभावपि हि शूराणां गुणावेतौ सुदुर्लभौ ॥ १६९ ॥ युद्धकालश्वायम् । यत्रायुद्ध ध्रुवं मृत्युयुद्धे जीवितसंशयः । 20 25 ·हितोपदेशे तमेव कालं युद्धस्य प्रवदन्ति मनीषिणः ॥ १७० ॥ यतः- अयुद्धे हि यदा पश्येन्न किंचिद्धितमात्मनः । युध्यमानस्तदा प्राज्ञो म्रियते रिपुणा सह ॥ १७१ ।। जये च लभते लक्ष्मी मृतेनापि सुराङ्गनाम् । क्षणविध्वंसिनः कायाः का चिन्ता मरणे ग्णे' ॥ १७२ ।। एतच्चिन्तयित्वा संजीवक आह-'भो मित्र, कथमसौ मां जिघांसु- तिव्यः ।' दमनको ब्रूते-'यदासौ पिङ्गलकः समुन्नतला- ङ्गल उन्नतचरणो विवृतास्यस्त्वां पश्यति तदा त्वमेव स्वविक्रम 10 दर्शयिष्यसि । यतः-- बलवानपि निस्तेजाः कस्य नाभिभवास्पदम् । निःशकं दीयते लोकैः पश्य भस्मचये पदम् ॥ १७३ ।। किंतु सर्वमेतत्सुगुप्तमनुष्ठातव्यम् । नो चेन्न त्वं नाहम् । इत्युक्त्वा दमनकः करटकसमीपं गतः । करटकेनोक्तम् --'कि निप्पन्नम् ।' 15 दमनकेनोक्तम् –'निप्पन्नोऽसावन्योन्यभेदः ।' करटको ब्रूते- 'कोऽत्र संदेहः । यतः- बन्धुः को नाम दुष्टानां कुप्यते को न याचितः । को न दृप्यति वित्तेन कुकृत्ये को न पण्डितः ॥ १७४ ॥ अन्यच्च । दुर्वृत्तः क्रियते धूर्तेः श्रीमानात्मविवृद्धये । किं नाम खलसंसर्गः कुरुते नाश्रयाशवत् ॥ १७५ ॥ ततो दमनकः पिङ्गलकसमीपं गत्वा 'देव, समागतोऽसौ पापा- शयः । ततः सज्जीभूय स्थीयताम्' इत्युक्त्वा पूर्वोक्ताकारं कारया- मास । संजीवकोऽप्यागत्य तथाविधं विकृताकारं सिंहं दृष्ट्वा खानु- 25 रूपं विक्रमं चकार । ततस्तयोयुद्धे संजीवकः सिंहेन व्यापादितः । अथ संजीवकं सेवकं पिङ्गलको व्यापाद्य विश्रान्तः सशोक इव तिष्ठति । ब्रूते चं-'किं मया दारुणं कर्म कृतम् । यत्तः- - 20 ·सुहन्दः । ७९ 10 परैः संभुज्यते राज्यं स्वयं पापस्य भाजनम् । धर्मातिक्रमतो राजा सिंहो हस्तिवधादिव ।। १७६ ॥ अपरं च । भूम्येकदेशस्य गुणान्वितस्य भृत्यस्य वा बुद्धिमतः प्रणाशः । भृत्यप्रणाशो मरणं नृपाणां नष्टापि भूमिः सुलभा न भृत्याः ॥ १७७ ॥ दमनको ब्रूते-खामिन् , कोऽयं नूतनो न्यायो यदराति हत्या संतापः क्रियते । तथा चोक्तम्- पिता वा यदि वा भ्राता पुत्रो वा यदि वा सुहृत् । प्राणच्छेदकरा राज्ञा हन्तव्या भूतिमिच्छता ।। १७८ ॥ अपि च । धर्मार्थकामतत्त्वज्ञो नैकान्तकरुणो भवेत् । नहि हस्तस्थमप्यन्नं क्षमावान्भक्षितुं क्षमः ॥ १७९ ॥ किं च । क्षमा शत्रौ च मित्रे च यतीनामेव भूषणम् । अपराधिषु सत्त्वेषु नृपाणां सैव दूषणम् ॥ १८० ।। अपरं च । राज्यलोभादहंकारादिच्छतः स्वामिनः पदम् । प्रायश्चित्तं तु तम्यैकं जीवोत्सर्गो न चापरम् ॥ १८१ ।। अन्यच्च । राजा घृणी ब्राह्मणः सर्वभक्षः स्त्री चावशा दुष्प्रकृतिः सहायः । प्रेष्यः प्रतीपोऽधिकृतः प्रमादी त्याज्या इमे यश्च कृतं न वेत्ति ॥ १८२ ॥ विशेषतश्च । 15 20 2 ·हितोपदेशे सत्यानृता सपरुषा प्रियवादिनी च हिंस्रा दयालुरपि चार्थपरा वदान्या । नित्यव्यया प्रचुररनधनागमा च वाराङ्गनेव नृपनीतिरनेकरूपा' ॥ १८३ ॥ इति दमनकेन संतोषितः पिङ्गलकः खां प्रकृतिमापन्नः सिंहासने समुपविष्टः । दमनकः प्रहृष्टमनाः 'विजयतां महाराजः । शुभ- मस्तु सर्वजगताम्' इत्युक्त्वा यथासुखमवस्थितः ।। विष्णुशर्मोवाच-'सुहृद्भेदः श्रुतस्तावद्भवद्भिः । राजपुत्रा ऊचुः-'भवत्प्रसादाच्छ्रुतः । सुखिनो भूता वयम् । विष्णुशर्मा- 10 ऽब्रवीत्- 'अपरमपीदमस्तु- सुहृद्भेदस्तावद्भवतु भवतां शत्रुनिलये खलः कालाकृष्टः प्रलयमुपसर्पत्वहरहः । जनो नित्यं भूयात्सकलसुखसंपत्तिवसतिः कथारामे रम्ये सततमिह बालोऽपि रमताम्' ।। १८४ ।। 15 इति हितोपदेशे सुहद्भेदो नाम द्वितीयः कथासंग्रहः समाप्तः ।

·विग्रहः। ८१ 5 - विग्रहः। पुनः कथारम्भकाले राजपुत्रा ऊचुः—'आर्य, राजपुत्रा वयम् । तद्विग्रहं श्रोतुं नः कुतूहलमस्ति ।' विष्णुशर्मणोक्तम्- 'यदेवं भवञ्चो रोचते कथयामि । विग्रहः श्रूयतां यस्यायमाद्यः श्लोकः हंसैः सह मयूराणां विग्रहे तुल्यविक्रमे । विश्वास्य वञ्चिता 'हंसाः काकैः स्थित्वारिमन्दिरे ॥ १ ॥ राजपुत्रा ऊचुः-- 'कथमेतत् ।' विष्णुशर्मा कथयति 'अस्ति कर्पुरद्वीपे पद्मकेलिनामधेयं सरः । तत्र हिरण्यगर्भो नाम राजहंसः प्रतिवसति । स च सर्वैर्जलचरपक्षिभिर्मिलित्वा 10 पक्षिराज्येऽभिषिक्तः । यतः- यदि न स्यान्नरपतिः सम्यक्रेता ततः प्रजा । अकर्णधारा जलधौ विप्लवेतेह नौरिव ॥ २ ॥ अपरं च। प्रजां संरक्षति नृपः सा वर्धयति पार्थिवम् । वर्धनाद्रक्षणं श्रेयस्तदभावे सदप्यसत् ॥ ३ ॥ एकदासौ राजहंसः सुविस्तीर्णकमलपर्य के सुखासीनः परिवार- परिवृतस्तिष्ठति । ततः कुतश्चिद्देशादागत्य दीर्घमुखो नाम बकः प्रणम्योपविष्टः । राजोवाच --- 'दीर्घमुख, देशान्तरादागतोऽसि । वार्ता कथय ।' स ब्रूते—देव, अस्ति महती वार्ता । तां वक्तुं 20 सत्वरमागतोऽहम् । श्रूयताम् । अस्ति जम्बुद्वीपे विन्ध्यो नाम गिरिः । तत्र चित्रवर्णों नाम मयूरः पक्षिराजो निवसति । तस्यानु- चरैश्चरद्भिः पक्षिभिरहं दग्धारण्यमध्ये चरन्नवलोकितः पृष्टश्च- 'कस्त्वम् । कुतः समागतोऽसि ।' तदा मयोक्तम्- 'कर्पूरद्वीपस्य राजचक्रवर्तिनो हिरण्यगर्भस्य राजहंसस्यानुचरोऽहम् । कौतुका- 25 द्देशान्तरं द्रष्टुमागतोऽस्मि ।' एतच्छ्रुत्वा पक्षिभिरुक्तम्-'अन- ८ हितो. 15 .. .

·८२ हितोपदेशे योर्देशयोः को देशो भद्रतरो राजा च ।' मयोक्तम्-'आः, कि- मेवमुच्यते । महदन्तरम् । यतः कर्पूरद्वीपः स्वर्ग एव, राजहंसश्च द्वितीयः खर्गपतिः । अत्र मरुस्थले पतिता यूयं किं कुरुथ । अस्म- देशे गम्यताम् ।' ततोऽस्मद्वचनमाकर्ण्य सर्वे सकोपा बभूवुः । 5 तथा चोक्तम्- पयःपानं भुजंगानां केवलं विषवर्धनम् । उपदेशो हि मूर्खाणां प्रकोपाय न शान्तये ॥ ४ ॥ अन्यच्च । 10 विद्वानेवोपदेष्टव्यो नाविद्वांस्तु कदाचन । वानरानुपदिश्याथ स्थानभ्रष्टा ययुः खगाः' ॥५॥ राजोवाच- 'कथमेतत् ।' दीर्घमुखः कथयति- कथा १ । अस्ति नर्मदातीरे विशालः शाल्मलीतरुः । तत्र निर्मितनीड- कोडे पक्षिणो निवसन्ति सुखेन । अथैकदा वर्षासु नीलपटलैरावृते 15 नभस्तले धारासारैर्महती वृष्टिर्बभूव । ततो वानरांश्च तरुतलेऽव- स्थिताशीताकुलान्कम्पमानानवलोक्य कृपया पक्षिभिरुक्तम्- 'भो भो वानराः, शृणुत। अस्माभिर्निर्मिता नीडाश्चञ्चुमात्राहृतैस्तृणैः । हस्तपादादिसंयुक्ता यूयं किमिति सीदथ' ॥ ६ ॥ 20 तच्छ्रुत्वा वानरैर्जातामपैरालोचितम्- 'अहो निर्वातनीडगर्भावस्थि- ताः मुखिनः पक्षिणोऽस्मान्निन्दन्ति । भवतु तावदृष्टेरुपशमः । अनन्तरं शान्ते पानीयवर्षे तैर्वानरैर्वृक्षमारुह्य सर्वे नीडा भमास्ते- पामण्डानि चाधः पातितानि । अतोऽहं ब्रवीमि-'विद्वानेवोपदे- टव्यः' इत्यादि ॥ राजोवाच -'ततस्तैः किं कृतम् ।' बकः 25 कथयति-ततस्तैः पक्षिभिः कोपादुक्तम्-'केनासौ राजहंसो राजा कृतः ।' ततो मयोपजातकोपेनोक्तम्- 'युप्मदीयमयूरः ·विग्रहः। - केन राजा कृतः । एतच्छ्रुत्वा ते सर्वे मां हन्तुमुद्यताः। ततो मयापि खविक्रमो दर्शितः । यतः- अन्यदा भूषणं पुंसां क्षमा लज्जेव योषिताम् । पराक्रमः परिभवे वैयात्यं सुरतेष्विव' ॥ ७ ॥ राजा विहस्याह- 'आत्मनश्च परेषां च यः समीक्ष्य बलाबलम् । अन्तरं नैव जामाति स तिरस्क्रियतेऽरिभिः ॥ ८॥ अन्यच्च। सुचिरं हि चरन्नित्यं क्षेत्रे सस्यमबुद्धिमान् । द्वीपिचर्मपरिच्छन्नो वाग्दोषागर्दभो हतः ॥ ९ ॥ बकः पृच्छति—'कथमेतत् ।' राजा कथयति- 10 कथा २। अस्ति हस्तिनापुरे विलासो नाम रजकः । तस्य गर्दभोऽतिवाहना- दुर्बलो मुमूर्षुरिवाभवत् । ततस्तेन रजकेनासौ व्याघ्रचर्मणा प्रच्छाद्या- रण्यसमीपे सस्यक्षेत्रे नियुक्तः । ततो दूरात्तमवलोक्य व्याघ्रबुद्ध्या 15 क्षेत्रपतयः सत्वरं पलायन्ते । अथैकदा केनापि सस्यरक्षकेण धूसरकम्बल- कृततनुत्राणेन धनुःकाण्डं सज्जीकृत्यानतकायेनैकान्ते स्थितम् । तं च दूरादृष्ट्वा गर्दभः पुष्टाङ्गो यथेष्टसस्यभक्षणजातबलो गर्दभोऽयमिति मत्वोच्चैः शब्दं कुर्वाणस्तदभिमुखं धावितः । सस्यरक्षकेण चीत्कारशब्दा- निश्चित्य गर्दभोऽयमिति लीलयैव व्यापादितः । अतोऽहं ब्रवीमि- 20 'सुचिरं हि चरन्नित्यम्' इत्यादि ॥ दीर्घमुखो ब्रूते-'ततः पक्षि- भिरुक्तम्- 'अरे पाप दुष्ट बक, अस्माकं भूमौ चरन्नस्माकं खामि- नमधिक्षिपसि । तन्न क्षन्तव्यमिदानीम्' इत्युक्त्वा सर्वे मां चञ्चुभि- हत्वा सकोपा ऊचुः-‘पश्य रे मूर्ख, स हंसस्तव राजा सर्वथा मृदुः । तस्य राज्याधिकारो नास्ति । यत एकान्तमृदुः करतलस्थमप्यर्थं 25 .

·८४ हितोपदेशे रक्षितुमक्षमः । स कथं पृथिवीं शास्ति राज्यं वा तस्य किम् । किंतु वं च कूपमण्डूकः । तेन तदाश्रयमुपदिशसि । शृणु- सेवितव्यो महावृक्षः फलच्छायासमन्वितः । यदि दैवात्फलं नास्ति च्छाया केन निवार्यते ॥ १० ॥ 5 अन्यच्च। हीनसेवा न कर्तव्या कर्तव्यो महदाश्रयः । पयोऽपि शौण्डिकीहस्ते वारुणीत्यभिधीयते ॥ ११ ॥ अन्यच्च। 10 15 - महानप्यल्पतां याति निर्गुणे गुणविस्तरः । आधाराधेयभावेन गजेन्द्र इव दर्पणे ॥ १२ ॥ विशेषतश्च । व्यपदेशेऽपि सिद्धिः स्यादतिशक्त नराधिपे । शशिनो व्यपदेशेन शशकाः सुखमासते ॥ १३ ॥ मयोक्तम्-'कथमेतत् ।' पक्षिणः कथयन्ति- कथा ३। कदाचिदपि वर्षासु वृष्टेरभावात्तृषार्ता गजयूथो यूथपतिमाह- 'नाथ, कोऽभ्युपायोऽस्माकं जीवनाय । नास्ति क्षुद्रजन्तूनां निमज्ज- नस्थानम् । वयं च निमज्जनस्थानाभावान्मृताहीं इव । किं कुर्मः । व यामः ।' ततो हस्तिराजो नातिदृरं गत्वा निर्मलं हृदं दर्शितवान् । 20 ततो दिनेषु गच्छत्यु तत्तीरावस्थितगजपादाहतिभिश्चर्णिताः क्षुद्र- शशकाः । अनन्तरं शिलीमुखो नाम शशकश्चिन्तयामास—'अनेन गजयूथेन पिपासाकुलितेन प्रत्यहमत्रागन्तव्यम् । अतो विनश्य- त्यस्मत्कुलम्' । ततो विजयो नाम वृद्धशशकोऽवदत्-'मा विषीदत । मयात्र प्रतीकारः कर्तव्यः । ततोऽसौ प्रतिज्ञाय चलितः । गच्छता 25 च तेनालोचितम्-'कथं गजयूथसमीपे स्थित्वा वक्तव्यम् । यतः स्पृशन्नपि गजो हन्ति जिघ्रन्नपि भुजंगमः ।

·विग्रहः । ८५ पालयन्नपि भूपालः प्रहसन्नपि दुर्जनः ॥ १४ ॥ अतोऽहं पर्वतशिखरमारुह्य यूथनाथं संवादयामि ।' तथानुष्ठिते यूथ- नाथ उवाच- 'कस्त्वम् । कुतः समायातः । स ब्रूते— शशको- ऽहम् । भगवता चन्द्रेण भवदन्तिकं प्रेषितः ।' यूथपतिराह—'कार्य- मुच्यताम् । विजयो ब्रूते- उद्यतेप्वपि शस्त्रेषु दूतो वदति नान्यथा । सदैवावव्यभावेन न्यथार्थस्य हि वाचकः ॥ १५ ॥ तदहं तदाज्ञया ब्रवीमि । शृणु । यदेते चन्द्रसरोरक्षकाः शशकास्त्वया निःसारितास्तदनुचितं कृतम् । ते शशकाश्चिरमस्माकं रक्षिताः । अत एव मे शशाङ्क इति प्रसिद्धिः ।' एवमुक्तवति दृते यूथपतिर्भयादिदमा-10 ह-'प्रणिधेहि । इदमज्ञानतः कृतम् । पुनर्न कर्तव्यम् ।' दूत उवाच- 'यद्येवं तदत्र सरसि कोपात्कम्पमानं भगवन्तं शशाङ्कं प्रणम्य प्रसाद्य गच्छ ।' ततो रात्रौ यूथपतिं नीत्वा जले चञ्चलं चन्द्रबिम्बं दर्श- यित्वा यूथपतिः प्रणामं कारितः । उक्तं च तेन- 'देव, अज्ञा- नादनेनापराधः कृतः । ततः क्षम्यताम् । नैवं वारान्तरं विधास्यते ।' 15 इत्युक्त्वा प्रस्थापितः । अतोऽहं ब्रवीमि—'व्यपदेशेऽपि सिद्धिः स्यात्' इति ॥ ततो मयोक्तम्- ‘स एवास्मत्प्रभू राजहंसो महा- प्रतापोऽतिसमर्थः । त्रैलोक्यस्यापि प्रभुत्वं तत्र युज्यते किं पुना राज्यम्' इति । तदाहं तैः पक्षिभिः 'दुष्ट, कथमस्मद्भूमौ चरसि' इत्यभिधाय राज्ञश्चित्रवर्णस्य समीपं नीतः । ततो राज्ञः पुरो मां 20 प्रदर्य तैः प्रणम्योक्तम् -'देव, अवधीयतामेष दुष्टो बको यदस्म- द्देशे चरन्नपि देवपादानधिक्षिपति ।' राजाह-'कोऽयम् । कुतः समायातः ।' त ऊचुः---'हिरण्यगर्भनाम्नो राजहंसस्यानुचरः कर्पू- रद्वीपादागतः ।' अथाहं गृध्रेण मन्त्रिणा पृष्टः---- 'कस्तत्र मुख्यो मन्त्री' इति । मयोक्तम्-'सर्वशास्त्रार्थपारगः सर्वज्ञो नाम चक्र-25 वाकः ।' गृध्रो ब्रूते-'युज्यते । स्वदेशजोऽसौ । यतः । , ·८६ हितोपदेशे खदेशजं कुलाचारं विशुद्धमथवा शुचिम् । मन्त्रज्ञमव्यसनिनं व्यभिचारविवर्जितम् ॥ १६ ॥ अधीतव्यवहारार्थं मौलं ख्यातं विपश्चितम् । अर्थस्योत्पादकं चैव विदध्यान्मत्रिणं नृपः ॥ १७ ॥ 5 अत्रान्तरे शुकेनोक्तम्- 'देव, कर्पूरद्वीपादयो लघुद्वीपा जम्बुद्वी- पान्तर्गता एव । तत्रापि देवपादानामेवाधिपत्यम् ।' ततो राज्ञाप्यु- क्तम्- 'एवमेव । यतः- राजा मत्तः शिशुश्चैव प्रमादी धनगर्वितः । अप्राप्यमपि वाञ्छन्ति किं पुनर्लभ्यतेऽपि यत् ॥ १८ ॥ 10 ततो मयोक्तम्- 'यदि वचनमात्रेणैवाधिपत्यं सिध्यति तदा ज- म्बुद्वीपेऽप्यस्मत्प्रभोर्हिरण्यगर्भस्य खाम्यमस्ति । शुको बृते-- 'कथमत्र निर्णयः ।' मयोक्तम्-'सङ्ग्राम एव । राज्ञा विहन्यो- क्तम्----‘स्वस्वामिनं गत्वा सज्जीकुरु ।' तदा मयोक्तम्-'स्वद- तोऽपि प्रस्थाप्यताम् ।' राजोवाच- 'कः प्रयास्यति दौत्येन । 15 यत एवंभूतो दूतः कार्यः । भक्तो गुणी शुचिर्दक्षः प्रगल्भोऽव्यसनी क्षमी । ब्राह्मणः परमर्मज्ञो दूतः स्यात्प्रतिभाववान्' ॥ १९ ॥ गृध्रो वदति--'सन्त्येव दूता वह्वः । किंतु ब्राह्मण एव कर्तव्यः । यतः । 20 प्रसादं कुरुते पत्युः संपत्तिं नाभिवाञ्छति । कालिमा कालकूटस्य नापैतीश्वरसंगमात् ॥ २० ॥ राजाह---'ततः शुक एव व्रजतु । शुक, त्वमेवानेन सह गत्वाम्म- दभिलषितं ब्रूहि ।' शुको बृते---'यथाज्ञापयति देवः । किंत्वयं दुर्जनो बकः । तदनेन सह न गच्छामि । तथा चोक्तम्- खलः करोति दुर्वृत्तं नूनं फलति साधुषु । दशाननोऽहरत्सीतां बन्धनं स्यान्महोदधेः ॥ २१ ॥ 25 ·विग्रहः। - 5 अपरं च न स्थातव्यं न गन्तव्यं दुर्जनेन समं क्वचित् । काकसङ्गाद्धतो हंसस्तिष्ठन्गच्छंश्च वर्तकः ॥ २२ ।। गजोवाच-कथमेतत् ।' शुकः कथयति- कथा ४॥ अम्त्युज्जयिनीवर्मप्रान्तरे प्लक्षतरुः । तत्र हंसकाको निवसतः । कदाचिद्रीप्मसमये परिश्रान्तः कश्चित्पथिकस्तत्र तरुतले धनु:- काण्डं संनिधाय सुप्तः । तत्र क्षणान्तरे तन्मुखादृक्षच्छायापगता । ततः सूर्यतेजसा तन्मुखं व्याप्तमवलोक्य तद्वृक्षस्थितेन हंसेन कृपया पक्षौ प्रसार्य पूनस्तन्मुखे छाया कृता । ततो निर्भरनिद्रासुखिना 10 तेन मुग्वव्यादानं कृतम् । अथ परसुखमसहिष्णुः स्वभावदौर्जन्येन स काकस्तस्य. मुखे पुरीपोत्सर्ग कृत्वा पलायितः । ततो यावदसौ पान्थ उत्थायोचं निरीक्षते तावत्तेनावलोकितो हंसः काण्डेन हतो व्यापादितः ॥ वर्तककथामपि कथयामि- 15 कथा ५। एकदा भगवतो गरुडस्य यात्राप्रसङ्गेन सर्वे पक्षिणः समुद्रतीरं गताः । ततः काकेन सह वर्तकश्चलितः । अथ गोपालस्य गच्छतो दधिभाण्डाद्वारंवारं तेन काकेन दधि खाद्यते । ततो यावदसौ दधि- भाण्डं भूमौ निधायोर्ध्वमवलोकते तावत्तेन काकवर्तकौ दृष्टौ । त-20 तस्तेन खेदितः काकः पलायितः । वर्तकः खभावनिरपराधो मन्दग- तिस्तेन प्राप्तो व्यापादितः। अतोऽहं ब्रवीमि—'न स्थातव्यं न गन्तव्यम्' इत्यादि । ततो मयोक्तम्---'भ्रातः शुक, किमेवं ब्रवी- षि । मां प्रति यथा श्रीमद्देवस्तथा भवानपि ।' शुकेनोक्तम्- 'अस्त्वेवम् । किंतु । 25 ·८८. 5 हितोपदेशे दुर्जनैरुच्यमानानि संमतानि प्रियाण्यपि । अकालकुसुमानीव भयं संजनयन्ति हि ॥ २३ ॥ दुर्जनत्वं च भवतो वाक्यादेव ज्ञातं यदनयोर्भूपालयोर्विग्रहे भवद्व- चनमेव निदानम् । पश्य- प्रत्यक्षेऽपि कृते दोषे मूर्खः सान्त्वेन तुप्यति । रथकारो निजां भार्यां सजारां शिरसाकरोत् ॥ २४ ॥ राज्ञोक्तम् । 'कथमेतत् ।' शुकः कथयति कथा ६॥ अस्ति यौवनश्रीनगरे मन्दमतिर्नाम रथकारः । स च स्वभार्या 10बन्धकीं जानाति । जारेण समं वचक्षुषा नकस्थाने पश्यति । ततोऽसौ रथकारः 'अहमन्यं ग्रामं गच्छामि' इत्युक्त्या चलितः । कियङ्करं गत्वा पुनरागत्य पर्यङ्कतले स्वगृहे निभृतं स्थितः । अथ रथकारो ग्रामान्तरं गत इत्युपजात विश्वासः स जारः · संध्याकाल एवागतः । पश्चात्तेन समं तस्मिन्पर्य के क्रीडन्ती पर्यङ्कतलस्थितस्य 15 भर्तुः किंचिदङ्गम्पर्शात्स्वामिनं मायाविनमिति विज्ञाय विषण्णाभ- वत् । ततो जारेणोक्तम्-'किमिति त्वमद्य मया सह निर्भरं न रमसे । विस्मितेव प्रतिभासि मे त्वम् ।' तयोक्तम् – 'अनभिज्ञो- ऽसि । मम प्राणेश्वरो येन ममाकीमारं सख्यं सोऽद्य ग्रामान्तरं गतः । तेन विना सकलजनपूर्णोऽपि ग्रामो मां प्रत्यरण्यवद्भाति । किं 20 भावि तत्र परस्थाने किं खादितवान्कथं वा प्रसुप्त इत्यस्मद्धृदयं विदीर्यते' । जारो ब्रूते-'तव किमेवं स्नेहभूमी रथकारः ।' बन्ध- क्यवदत्-रे बर्बर, किं वदसि । शृणु- परुपाण्यपि या प्रोक्ता दृष्टा या क्रोधचक्षुषा । सुप्रसन्नमुखी भर्तुः सा नारी धर्मभागिनी ॥ २५ ॥ 25 अपरं च । नगरस्थो वनस्थो वा पापो वा यदि वा शुचिः ।

·विग्रहः। यासां स्त्रीणां प्रियो भर्ता तासां लोका महोदयाः ॥ २६ ॥ अन्यच्च । भर्ता हि परमं नार्या भूषणं भूषणैर्विना । एषा विरहिता तेन शोभनापि न शोभना ॥ २७ ॥ त्वं जारः पापमतिः । मनोलौल्यात्पुष्पताम्बूलसदृशः कदाचित्सेव्यसे कदाचिन्न सेव्यसे च । स च खामी मां विक्रेतुं देवेभ्यो ब्राह्मणे- भ्योऽपि दातुमीश्वरः । किं बहुना । तञ्जिस्मीवति जीवामि तन्मरणे चानुमरणं करिप्यामीति प्रतिज्ञा वर्तते । यतः-- तिस्रः कोट्योऽर्धकोटी च यानि लोमानि मानवे । तावत्कालं वसेत्स्वर्गे भर्तारं यानुगच्छति ॥ २८ ॥ 10 अन्यच्च। 15 व्यालग्राही यथा व्यालं बलादुद्धरते बिलात् । तद्वद्भर्तारमादाय स्वर्गलोके महीयते ॥ २९ ॥ अपरं च । चितौ परिप्वज्य विचेतनं पति प्रिया हि या मुञ्चति देहमात्मनः । कृत्वापि पापं शतसंख्यमप्यसौ पतिं गृहीत्वा सुरलोकमामुयात् ॥ ३० ॥ एतत्सर्वं श्रुत्वा स रथकारोऽवदत्- 'धन्योऽहं यस्येदृशी प्रिय. वादिनी स्वामिवत्सला भार्या' इति मनसि निधाय तां खटां स्त्रीपु- 20 रुषसहितां मूर्ध्नि कृत्वा सानन्दं ननर्त । अतोऽहं ब्रवीमि-'प्रत्यक्षे- ऽपि कृते दोषे' इत्यादि ॥ ततोऽहं तेन राज्ञा यथाव्यवहारं संपूज्य प्रस्थापितः । शुकोऽपि मम पश्चादागच्छन्नास्ते । एतत्सर्व प- रिज्ञाय यथाकर्तव्यमनुसंधीयताम् ।' चक्रवाको विहस्याह-'देव, बकेन तावद्देशान्तरमपि गत्वा यथाशक्ति राजकार्यमनुष्ठितम् । किंतु 25 देव, स्वभाव एष मूर्खाणाम् । यतः- ·९० हितोपदेशे 5 10 शतं दद्यान्न विवदेदिति विज्ञस्य संमतम् । विना हेतुमपि द्वन्द्वमेतन्मूर्खस्य लक्षणम्' ॥ ३१ ॥ राजाह-'किमतीतोपालम्भनेन । प्रस्तुतमनुसंधीयताम् ।' चक्रवाको ब्रूते-'देव, विजने ब्रवीमि । यतः- वर्णाकारप्रतिध्वानैर्नेत्रवत्रविकारतः । अप्यूहन्ति मनो धीरास्तस्माद्रहसि मन्त्रयेत ॥ ३२ ॥ राजा . मन्त्री च तत्र स्थितौ । अन्येऽन्यत्र गताः । चक्रवाको ब्रूते 'देव, अहमेवं जानामि कस्याप्यस्मन्नियोगिनः प्रेरणया बकेनेद- मनुष्ठितम् । यतः- वैद्यानामातुरः श्रेयान्व्यसनी यो नियोगिनाम् । विदुषां जीवनं मूर्खः सद्वर्णो जीवनं सताम्' ॥ ३३ ॥ राजाब्रवीत्-'भवतु । कारणमत्र पश्चान्निरूपणीयम् । संप्रति य. कर्तव्यं तन्निरूप्यताम् ।' चक्रवाको ब्रूते-'देव, प्रणिधिम्ताव- प्रहीयताम् । ततस्तदनुष्ठानं बलाबलं च जानीमः । तथा हि- भवेत्स्वपरराष्ट्राणां कार्याकार्यावलोकने । चारचक्षुर्महीभर्तुर्यस्य नास्त्यन्ध एव सः ॥ ३४ ॥ स च द्वितीयं विश्वासपात्रं गृहीत्वा यातु । तेनासौ स्वयं तत्राव- स्थाय द्वितीयं तत्रत्यमन्त्रकार्य सुनिभृतं निश्चित्य निगद्य प्रस्थापयति । तथा चोक्तम्- तीर्थाश्रमसुरम्थाने शास्त्रविज्ञानहेतुना । तपस्विव्यञ्जनोपेतैः स्वचरैः सह संवदेत् ॥ ३५ ॥ गूढचारश्च यो जले म्थले चरति । ततोऽसावेव बको नियुज्यताम् । एतादृश एव कश्चिद्वको द्वितीयत्वेन प्रयातु । तद्गृहलोकाश्च राजद्वारे तिष्ठन्तु । किंतु देव, एतदपि सुगुप्तमनुष्ठातव्यम् । यतः- षटूों भिद्यते मन्त्रस्तथा प्राप्तश्च वार्तया । इत्यात्मना द्वितीयेन मन्त्रः कार्यों महीभृता ॥ २६ ॥ 15 20 25 ·विग्रहः। ९१ - पश्य- मन्त्रभेदेऽपि ये दोषा भवन्ति पृथिवीपतेः । न शक्यास्ते समाधातुमिति नीतिविदां मतम् ॥ ३७ ।। राजा विमृश्योवाच-'प्राप्तस्तावन्मयोत्तमः प्रणिधिः ।' मनी ते—'तदा सङ्ग्रामविजयोऽपि प्राप्तः ।' अत्रान्तरे प्रतीहारः प्रविश्य प्रणम्योवाच-'देव, जम्बुद्वीपा- दागतो द्वारि शुकम्तिष्ठति ।' राजा चक्रवाकमालोकते ।। चक्रवा- कणोक्तम्- 'तावद्गत्वावासे तिष्ठतु पश्चादानीय द्रष्टव्यः ।' प्रती- हारस्तमावासम्थानं नीत्वा गतः । राजाह-विग्रहस्तावत्समुप- स्थितः ।” चको ब्रूते- 'देव, प्रागेव विग्रहो न विधिः । यतः । 10 स किंभृत्यः स किंमन्त्री य आदावेव भूपतिम् । युद्धोद्योगं स्वभृत्यागं निर्दिशत्यविचारितम् ॥ ३८ अपरं च ।। विजेतुं प्रयतेतारीन्न युद्धेन कदाचन । अनित्यो विजयो यस्मादृश्यते युध्यमानयोः ॥ ३९ ॥ 15 अन्यच्च । साम्ना दानेन भेदेन समस्तरथवा पृथक् । साधितुं प्रयतेतारीन्न युद्धेन कदाचन ॥ ४० ॥ अपरं च । सर्व एव जनः शूरो ह्यनासादितविग्रहः । अदृष्टपरसामर्थ्यः सदर्पः को भवेन्न हि ॥ ४१ ॥ :20 किं च । न तथोत्थाप्यते ग्रावा प्राणिभिर्दारुणा यथा । अल्पोपायान्महासिद्धिरेतन्मन्त्रफलं महत् ॥ ४२ ।। किंतु विग्रहमुपस्थितं विलोक्य व्यवद्दियताम् । यतः- यथा कालकृतोद्योगात्कृषिः फलवती भवेत् ।' 35.

·९२ हितोपदेशे 10 तद्वन्नीतिरियं देव चिरात्फलति रक्षणात् ॥ ४३ ॥ अपरं च। महतो दूरभीरुत्वमासन्ने शूरता गुणः । विपत्तौ च महाँल्लोके धीरतामनुगच्छति ॥ ४४ ॥ अन्यच्च । प्रत्यूहः सर्वसिद्धीनामुत्तापः प्रथमः किल । अतिशीतलमप्यम्भः किं भिनत्ति न भूभृतः ॥ ४५ ॥ विशेषतश्च महाबलोऽसौ चित्रवों राजा । यतः- बलिना सह योद्धव्यमिति नास्ति निदर्शनम् । तयुद्धं हस्तिना साधु नराणां मृत्युमावहेत् ॥ ४६ ॥ अन्यच्च । स मूर्खः कालमप्राप्य योऽपकर्तरि वर्तते । कलिर्बलवता साध कीटपक्षोद्यमो यथा ॥ ४७ ॥ . किंच। कौम संकोचमास्थाय प्रहारमपि मर्षयेत् । प्राप्तकाले तु नीतिज्ञ उत्तिष्टेकरसर्पवत् ॥ ४८ ॥ महत्यल्पेऽप्युपायज्ञः सममेव भवेत्क्षमः । समुन्मूलयितुं वृक्षांस्तृणानीव नदीरयः ॥ ४९ ॥ अतस्तद्दतोऽप्याश्वास्य तावद्भियतां यावदुर्गः सज्जीक्रियते । यतः- एकः शतं योधयति प्राकारस्थो धनुर्धरः । शतं शतसहस्राणि तस्माद्दुर्ग विशिप्यते ॥ ५० ॥ 15 .. - 20 किं च । अदुर्गो विषयः कस्य नारेः परिभवास्पदम् । अदुर्गोऽनाश्रयो राजा पोतच्युतमनुष्यवत् ।। ५१ ॥ दुर्गं कुर्यान्महाखातमुच्चप्राकारसंयुतम् । सयनं सजलं शैलसरिन्मरुवनाश्रयम् ॥ ५२ ॥ 25 ·विप्रहः । ९३ 10 10 विस्तीर्णतातिवैषम्यं रसधान्येध्मसंग्रहः । प्रवेशश्चापसारश्च सप्तैता दुर्गसंपदः' ॥ ५३ ।। राजाह-'दुर्गानुसंधाने को नियुज्यताम् ।' चक्रो ब्रूते- 'यो यत्र कुशलः कायें तं तत्र विनियोजयेत् । कर्मवदृष्टकर्मा यः शास्त्रज्ञोऽपि विमुह्यति ॥ ५४ ॥ तदाहूयतां सारसः ।' तथानुष्ठिते सत्यागतं सारसमालोक्य राजो- वाच—'भोः सारस, त्वं सत्वरं दुर्गमनुसंधेहि ।' सारसः प्रणम्यो- वाच—'देव, दुर्ग तावदिदमेव चिरात्सुनिरूपितमास्ते महत्सरः । किंवत्र मध्यवर्तिद्वीपे द्रव्यसंग्रहः क्रियताम् । यतः धान्यानां संग्रहो राजन्नुत्तमः सर्वसंग्रहात् । निक्षिप्तं हि मुखे रत्नं न कुर्यात्प्राणधारणम् ॥ ५५ ॥ किं च । ख्यातः सर्वरसानां हि लवणो रस उत्तमः । गृहीतं च विना तेन व्यञ्जनं गोमयायते' ॥ ५६ ॥ राजाह- 'सत्वरं गत्वा सर्वमनुतिष्ठ ।' पुनः प्रविश्य प्रतीहारो 15 ब्रूते -'देव, सिंहलद्वीपादागतो मेघवों नाम वायसः सपरिवारो द्वारि तिष्ठति । देवपादं द्रष्टुमिच्छति ।' राजाह—'काकाः पुनः सर्वज्ञा बहुद्रष्टारश्च । तद्भवति संग्राह्य इत्यनुवर्तते ।' चक्रो ब्रूते- 'देव, अस्त्येवम् । किंतु काकः स्थलचरः । तेनास्मद्विपक्षे नियुक्तः कथं संग्राह्यः । तथा चोक्तम्- आत्मपक्षं परित्यज्य परपक्षेषु यो रतः । स परैर्हन्यते मूढो नीलवर्णशृगालवत्' ॥ ५७ ॥ राजोवाच- 'कथमेतत्।' मन्त्री कथयति- 20 - कथा ७॥ अस्त्यरण्ये कश्चिच्छृगालः खेच्छया नगरोपान्ते भ्राम्यन्नीली-20 भाण्डे पतितः । पश्चात्तत उत्थातुमसमर्थः प्रातरात्मानं मृतवत्संदर्य ९ हितो .

·हितोपदेशे स्थितः । अथ नीलीभाण्डस्वामिना मृत इति. ज्ञात्वा तस्मात्समुत्थाप्य दूरे नीत्वापसारितस्तस्मात्पलायितः । ततोऽसौ वनं गत्वा खकीय- मात्मानं नीलवर्णमवलोक्याचिन्तयत्--'अहमिदानीमुत्तमवर्णः । तदाहं खकीयोत्कर्ष किं न साधयामि ।' इत्यालोच्य शृगालाना- 5 ह्य तेनोक्तम्- 'अहं भगवत्या वनदेवतया स्वहस्तेनारण्यराज्ये सर्वोषधिरसेनाभिषिक्तः । तदद्यारभ्यारण्येऽस्मदाज्ञया व्यवहारः कार्यः ।। शृगालाश्च तं विशिष्टवर्णमवलोक्य साष्टाङ्गपातं प्रण- म्योचुः---'यथाज्ञापयति देवः ।' इत्यनेनैव क्रमेण सर्वेष्वरण्य- वासिष्वाधिपत्यं तस्य बभूव । ततस्तेन स्वज्ञातिभिरावृतेनाधिक्यं 10 साधितम् । ततस्तेन व्याघ्रसिंहादीनुत्तमपरिजनान्प्राप्य सदसि शृ- गालानवलोक्य लज्जमानेनावज्ञया स्वज्ञातयः सर्वे दूरीकृताः । ततो विषण्णाशृगालानवलोक्य केनचिद्वृद्धशृगालेनैतत्प्रतिज्ञातम्- 'मा विपीदत । यदनेनानभिज्ञेन नीतिविदो मर्मज्ञा । वयं खसमी- पात्परिभूतास्तद्यथायं नश्यति तथा विधेयम् । यतोऽमी व्याघ्रादयो 15 वर्णमात्रविप्रलब्धाः शृगालमज्ञात्वा राजानमिमं मन्यन्ते । तद्यथायं परिचितो भवति तथा कुरुत । तत्र चैवमनुष्ठेयम् । यतः सर्वे सं- ध्यासमये संनिधाने महारावमेकदैव करिष्यथ । ततस्तं शब्दमा- कर्ण्य जातिस्वभावात्तेनापि शब्दः कर्तव्यः ।' ततस्तथानुष्ठिते सति तद्वत्तम् । यतः- यः स्वभावो हि यस्यास्ति स नित्यं दुरतिक्रमः । श्वा यदि क्रियते राजा तत्कि नाश्नात्युपानहम् ॥ ५८ ॥ ततः शब्दादभिज्ञाय स व्याघेण हतः । तथा चोक्तम्- छिद्रं मर्म च वीर्यं च सर्वं वेत्ति निजो रिपुः । दहत्यन्तर्गतश्चैव शुष्कं वृक्षमिवानलः ॥ ५९ ॥ 25 अतोऽहं ब्रवीमि-आत्मपक्षं परित्यज्य' इत्यादि । राजाह- 'यद्यैवं तथापि• दृश्यतां तावदयं दूरादागतः । तत्संग्रहे विचारः 20 ·विग्रहः। - कार्यः ।' चक्रो ब्रूते- 'देव, प्रणिधिः प्रहितो दुर्गश्च सज्जीकृतः । अतः शुकोऽप्यानीय प्रस्थाप्यताम् । यतः- नन्दं जघान चाणक्यस्तीक्ष्णदूतप्रयोगतः । तदूरान्तरितं दूतं पश्येद्धीरसमन्वितः' ॥ ६० ॥ ततः सभां कृत्वाहूतः शुकः काकश्च । शुकः किंचिदुन्नतशिरा 5 दत्तासन उपविश्य ब्रूते-'भो हिरण्यगर्भ, महाराजाधिराजः श्रीमच्चित्रवर्णस्त्वां समाज्ञापयति । यदि जीवितेन श्रिया वा प्रयोजन- मस्ति तदा सत्वरमागत्यास्मच्चरणौ प्रणम । न चेदवस्थातुं स्थानान्तरं चिन्तय ।' राजा सकोपमाह-'आः, कोऽप्यस्माकं पुरतो नास्ति य एनं गलहस्तयति ।' उत्थाय मेघवर्णो ब्रूते- 'देव, आज्ञा-10 पय । हन्मि दुष्टं शुकम् ।' सर्वज्ञो राजानं काकं च सान्त्वय- न्ब्रूते-'शृणु तावत्- न सा सभा यत्र न सन्ति वृद्धा वृद्धा न ते ये न वदन्ति धर्मम् । धर्मः स नो यत्र न सत्यमस्ति सत्यं न तद्यच्छलमभ्युपैति ॥ ६१ ॥ यतो धर्मश्चैषः । दूतो म्लेच्छोऽप्यवध्यः स्याद्राजा दूतमुखो यतः । उद्यतेप्वपि शस्त्रेषु दूतो वदति नान्यथा ॥ ६२ ॥ किं च । खापकर्ष परोत्कर्ष दूतोक्तैर्मन्यते तु कः । सदैवावध्यभावेन दूतः सर्व हि जल्पति' ।। ६३ ॥ ततो राजा काकश्च खां प्रकृतिमापन्नौ । शुकोऽप्युथाय चलितः । पश्चाच्चक्रवाकेणानीय प्रबोध्य कनकालंकारादिकं दत्त्वा संप्रेषितो ययौ । शुकोऽपि विन्ध्याचलराजानं प्रणतवान् । राजोवाच-25 'शुक, का यार्ता । कीदृशोऽसौ देशः ।' शुको ब्रूते-'देव, 15 20 ·हितोपदेशे 10 संक्षेपादियं वार्ता । संप्रति युद्धोद्योगः क्रियताम् । देशश्चासौ कर्पूरद्वीपः खर्गकदेशो राजा च द्वितीयः खर्गपतिः । कथं वर्णयितुं शक्यते ।' ततः सर्वाशिष्टानाहूय राजा मन्त्रयितुमुपविष्टः । आह च–'संप्रति कर्तव्यविग्रहे यथाकर्तव्यमुपदेशं ब्रूत ।. विग्रहः 5 पुनरवश्यं कर्तव्यः । तथा चोक्तम्- असंतुष्टा द्विजा नष्टाः संतुष्टाश्च महीभुजः । सलज्जा गणिका नष्टा निर्लज्जाश्च कुलस्त्रियः ॥ ६४ ॥ दूरदर्शी नाम गृध्रो ब्रूते- 'देव, व्यसनितया विग्रहो न विधिः । यतः- मित्रामात्यसुहृद्वर्गा यदा स्युदृढभक्तयः । शत्रूणां विपरीताश्च कर्तव्यो विग्रहस्तदा ।। ६५ ॥ अन्यच्च । भूमिर्मित्रं हिरण्यं च विग्रहस्य फलं त्रयम् । यदैतन्निश्चितं भावि कर्तव्यो विग्रहस्तदा' ॥ ६६॥ राजाह—'मद्दलं तावदवलोकयतु मन्त्री । तदैतेषामुपयोगो ज्ञाय- 15 ताम् । एवमाहूयतां मौहूर्तिकः । निर्णीय च शुभलग्नं ददातु । मन्त्री- ब्रूते-तथापि सहसा यात्राकरणमनुचितम् । यतः- विशन्ति सहसा मूढा येऽविचार्य द्विपद्बलम् । खड्गधारापरिप्वङ्गं लभन्ते ते सुनिश्चितम् ॥ ६७ ॥ राजाह-मत्रिन्, ममोत्साहभङ्गं सर्वथा मा कृथाः। विजिगी- 26 पुर्यथा परभूमिमाक्रामति तथा कथय ।' गृध्रो ब्रूते-'तत्कथ- यामि । किंतु तदनुष्ठितमेव फलप्रदम् । तथा चोक्तम्- किं मन्त्रेणाननुष्ठानाच्छास्त्रवित्पृथिवीपतेः । न ह्यौषधपरिज्ञानाध्याधेः शान्तिः क्वचिद्भवेत् ॥ ६८ ॥ राजादेशश्चानतिक्रमणीयः । यथाश्रुतं तन्निवेदयामि । शृणु- नद्यद्रिवनदुर्गेषु यत्र यत्र भयं नृप । तत्र तत्र च सेनानीर्यायाव्यूहीकृतैर्बलैः ॥ ६९ ॥ - 25 ·विग्रहः। बलाध्यक्षः पुरो यायात्प्रवीरपुरुषान्वितः । मध्ये कलत्रं खामी च कोशः फल्गु च यद्वलम् ॥ ७० ॥ पार्श्वयोरुभयोरश्वा अश्वानां पार्श्वतो रथाः । स्थानां पार्श्वयोर्नागा नागानां च पदातयः ।। ७१ ॥ पश्चात्सेनापतिर्यायात्खिन्नानाश्वासयञ्छनैः । मन्त्रिभिः सुभटैर्युक्तः प्रतिगृह्य बलं नृपः ॥ ७२ ।। समेयाद्विपमं नागैर्जलाढ्यं समहीधरम् । सममश्चैजलं नौभिः सर्वत्रैव पदातिभिः ॥ ७३ ॥ हस्तिनां गमनं प्रोक्तं प्रशस्तं जलदागमे । तदन्यत्र तुरंगाणां पत्तीनां सर्वदैव हि ॥ ७४ ॥ शैलेषु दुर्गमार्गेषु विधेयं नृपरक्षणम् । खयोधै रक्षितस्यापि शयनं योगनिद्रया ॥ ७५ ॥ नाशयेत्कर्षयेच्छन्दुर्गकण्टकमर्दनैः। परदेशप्रवेशे च कुर्यादाटविकान्पुरः ।। ७६ ॥ यत्र राजा तत्र कोशो विना कोशान्न राजता । स्वभृत्येभ्यस्ततो दद्यात्को हि दातुर्न युध्यते ।। ७७ ॥ 10 15 यत:- - 20 न नरस्य नरो दासो दासस्त्वर्थस्य भूपते । गौरवं लाघवं वापि धनाधननिबन्धनम् ॥ ७८ ॥ अभेदेन च युध्येत रक्षेच्चैव परस्परम् । फल्गु सैन्यं च यत्किचिन्मध्ये व्यूहस्य कारयेत् ॥ ७९ ॥ पदातींश्च महीपालः पुरोऽनीकस्य योजयेत् । उपरुध्यारिमासीत राष्ट्रं चास्योपपीडयेत् ॥ ८० ॥ स्यन्दनाश्वैः समे युध्येदनूपे नौद्विपैस्तथा । वृक्षगुल्मावृते चापैरसिचायुधैः स्थले ॥ ८१ ॥ दूषयेचास्य सततं यवसान्नोदकेन्धनम् । 25 ·९८ हितोपदेशे 10 भिन्द्याच्चैव तडागानि प्राकारान्परिखांस्तथा ॥ ८२ ॥ बलेषु प्रमुखो हस्ती न तथान्यो महीपतेः । निजैरवयवैरेव. मातङ्गोऽष्टायुधः स्मृतः ॥ ८३ ।। बलमश्वश्च सैन्यानां प्राकारो जगमो यतः । तस्मादश्वाधिको राजा विजयी स्थलविग्रहे ॥ ८४ ॥ तथा चोक्तम्- युध्यमाना हयारूढा देवानामपि दुर्जयाः । अपि दूरस्थितास्तेषां वैरिणो हस्तवर्तिनः ॥ ८५ ॥ प्रथमं युद्धकारित्वं समस्तबलपालनम् । दिङ्मार्गाणां विशोधित्वं पत्तिकर्म प्रचक्षते ॥ ८६ ॥ खभावशूरमस्त्रज्ञमविरक्तं जितश्रमम् । प्रसिद्धक्षत्रियप्रायं बलं श्रेष्ठतमं विदुः ॥ ८७ ।। यथा प्रभुकृतान्मानायुध्यन्ते भुवि मानवाः । न तथा बहुभिर्दत्तैद्रविणैरपि भूपते ॥ ८८ ॥ वरमल्पबलं सारं न कुर्यान्मुण्डमण्डलीम् । कुर्यादसारभङ्गो हि सारभङ्गमपि स्फुटम् ॥ ८ ॥ अप्रसादोऽनधिष्ठानं देयांशहरणं च यत् । कालयापोऽप्रतीकारस्तद्वैराग्यस्य कारणम् ॥ ९० ॥ आपीडयन्बलं शत्रोजिंगीपुरतिशोषयेत् । सुखसाध्यं द्विषां सैन्यं दीर्घयानप्रपीडितम् ॥ ९१ ॥ दायादादपरो मन्त्रो नास्ति भेदकरो द्विषाम् । तस्मादुत्थापयेद्यनादायादं तस्य विद्विषः ॥ ९२ ।। संधाय युवराजेन यदि वा मुख्यमन्त्रिणा । अन्तःप्रकोपनं कार्यमभियोक्तुः स्थिरात्मनः ॥ ९३ ॥ क्रूरं मित्रं रणे चापि भङ्गं दत्त्वा विघातयेत् । अथवा गोग्रहाकृष्ट्या तल्लक्ष्याश्रितबन्धनात् ॥ ९४ ॥ 15 20 25 ·विग्रहः । " 5 अथ खराज्यं वासयेद्राजा परदेशावगाहनात् । अथवा दानमानाभ्यां वासितं धनदं हि तत् ॥ ९५ ॥ राजा---'आः, किं बहुनोदितेन । आत्मोदयः परग्लानिर्द्वयं नीतिरितीयती । तदूरीकृत्य कृतिभिर्वाचस्पत्यं प्रतायते' ॥ ९६ ॥ मन्त्रिणा विहस्योच्यते--सर्वमेतद्विशेषतश्चोच्यते । किंतु । अन्यदुच्छृङ्खलं सत्त्वमन्यच्छास्त्रनियन्त्रितम् । सामानाधिकरण्यं हि तेजस्तिमिरयोः कुतः' ।। ९७ ॥ तत उत्थाय राजा मौहर्तिकावेदितलग्ने प्रस्थितः । प्रहितप्रणिधिर्हिरण्यगर्भमागत्योवाच- 'देव, समागत- 10 प्रायो राजा चित्रवर्णः। संप्रति मलयपर्वताधित्यकायां समावासि- तकटकोऽनुवर्तते । दुर्गशोधनं प्रतिक्षणमनुसंधातव्यं यतोऽसौ गृध्रो महामन्त्री । किंच केनचित्सह तस्य विश्वासकथाप्रसङ्गेनैव तदि- ङ्गितमवगतं मया यदनेन कोऽप्यस्मदुर्गे प्रागेव नियुक्तः ।' चक्रो ब्रूते 'देव, काक एवासौ संभवति ।' राजाह-'न कदाचिदे-15 तत् । यद्येवं तदा कथं तेन शुकस्याभिभवोद्योगः कृतः। अपरं च । शुकस्यागमनात्तस्य विग्रहोत्साहः। स चिरादत्रास्ते ।' मन्त्री ब्रूते-'तथाप्यागन्तुः शङ्कनीयः ।' राजाह—'आगन्तुका हि कदाचिदुपकारका दृश्यन्ते । शृणु- परोऽपि हितवान्वन्धुर्वन्धुरप्यहितः परः । अहितो देहजो व्याधिर्हितमारण्यमौषधम् ॥ ९८ ॥ अपरं च । आसीद्वीरवरो नाम शूद्रकस्य महीभृतः । सेवकः स्वल्पकालेन स ददौ सुतमात्मनः ॥ ९९ ॥ चक्रः पृच्छति-'कथमेतत् ।' राजा कथयति- - 20 25 ·हितोपदेशे कथा८॥ अहं पुरा शूद्रकस्य राज्ञः क्रीडासरसि कर्पूरकेलिनानो राजहं- सस्य पुत्र्या कर्पूरमञ्जर्या सहानुरागवानभवम् । तत्र वीरवरो नाम महाराजपुत्रः कुतश्चिद्देशादागत्य राजद्वारमुपगम्य प्रतीहारमुवाच- 5 'अहं तावद्वेतनार्थी राजपुत्रः । राजदर्शनं कारय ।' ततस्तेनासौ राजदर्शनं कारितो ब्रूते -'देव, यदि मया सेवकेन प्रयोजनम- स्ति तदास्मद्वर्तनं क्रियताम् ।' शूद्रक उवाच-'किं ते वर्तन- म् ।' वीरवरो ब्रूते-'प्रत्यहं सुवर्णपञ्चशतानि देहि ।' राजा- ह-'का ते सामग्री ।' वीरवरो ब्रूते-'द्वौ बाहू तृतीयश्च 10खड्गः ।' राजाह-'नैतच्छक्यम् ।' तच्छ्रुत्वा वीरवरश्चलितः । अथ मन्त्रिभिरुक्तम्-'देव, दिनचतुष्टयस्य वर्तनं. दत्त्वा ज्ञाय- तामस्य खरूपं किमुपयुक्तोऽयमेतावद्वर्तनं गृह्णात्यनुपयुक्तो वेति ।' ततो मन्त्रिवचनादाहूय वीरवराय ताम्बूलं दत्त्वा पञ्चश्तानि सुव- र्णानि दत्तानि । तद्विनियोगश्च राज्ञा सुनिभृतं निरूपितः । तदर्ध 15वीरवरेण देवेभ्यो ब्राह्मणेभ्यो दत्तम् । स्थितस्याधु दुःखितेभ्यः । तदवशिष्टं भोज्यव्ययविलासव्ययेन । एतत्सर्वं नित्यकृत्यं कृत्वा राजद्वारमहर्निशं खड्गपाणिः सेवते । यदा च राजा स्वयं समादि- शति तदा खगृहमपि याति ॥ अर्थकदा कृष्णचतुर्दश्यां रात्रौ राजा सकरुणं क्रन्दनध्वनि शु- 20 श्राव । शूद्रक उवाच-'कः कोऽत्र द्वारि ।' तेनोक्तम्- 'देव, अहं वीरवरः ।' राजोवाच-'क्रन्दनानुसरणं क्रियताम् ।' वीरवरः 'यथाज्ञापयति देवः' इत्युक्त्वा चलितः । राज्ञा च चि- न्तितम्-'नैतदुचितम् । अयमेकाकी राजपुत्रो मया सूचीभेचे तमसि प्रेरितः । तदनु गत्वा किमेतदिति निरूपयामि ।' ततो 25 राजापि खड्गमादाय तदनुसरणक्रमेण नगराबहिर्निर्जगाम । गत्वा च वीरवरेण सा रूदती रूपयौवनसंपन्ना सर्वालंकारभूषिता काचिस्त्री ·विग्रहः। १०१ 5 दृष्टा । पृष्टा च–'का त्वम् । किमर्थ रोदिषि ।' स्त्रियोक्तम्- 'अहमेतस्य शूद्रकस्य राजलक्ष्मीः । चिरादेतस्य भुजच्छायायां महता मुखेन विश्रान्ता । इदानीमन्यत्र गमिष्यामि ।' वीरवरो ब्रूते-'यत्रापायः संभवति तत्रोपायोऽप्यस्ति । तत्कथं स्यात्पु- नरिहावलम्बनं भवत्याः ।' लक्ष्मीरुवाच-'यदि त्वमात्मनः शक्तिधरं द्वात्रिंशलक्षणोपेतं भगवत्याः सर्वमङ्गलाया उपहारीकरोपि तदाहं पुनरत्र सुचिरं निबसामि' इत्युक्त्वादृश्याभवत् । ततो वीरवरेण स्वगृहं गत्वा निद्रायमाणा खवधूः प्रबोधिता पुत्रश्च । तौ निद्रां परित्यज्योत्थायोपविष्टौ । वीरवरस्तत्सर्व लक्ष्मीवचनमुक्तवान् । तच्छ्रुत्वा सानन्दः शक्तिधरो ब्रूते- 'धन्यो- 10 ऽहमेवंभूतः खामिराज्यरक्षार्थं यन्ममोपयोगः श्लाघ्यः । तत्को- ऽधुना विलम्बस्य हेतुः । एवंविधे कर्मणि देहस्य विनियोगः श्लाघ्यः । यतः- 15 धनानि जीवितं चैव परार्थे प्राज्ञ उत्सृजेत् । तन्निमित्तो वरं त्यागो विनाशे नियते सति ॥ १०० ॥ शक्तिधरमातोवाच- 'यद्यतन्न कर्तव्यं तत्केनाप्यन्येन कर्मणा मुख्यस्य महावर्तनस्य निष्क्रयो भविप्यति ।' इत्यालोच्य सर्वे सर्वमङ्ग- लायाः स्थानं गताः । तत्र सर्वमङ्गलां संपूज्य वीरवरो ब्रूते-'देवि, प्रसीद । विजयतां विजयतां शूद्रको महाराजः । गृह्यतामुपहारः ।' इत्युक्त्वा पुत्रस्य शिरश्चिच्छेद । ततो वीरवरश्चिन्तयामास–'गृ- 20 हीतराजवर्तनस्य निस्तारः कृतः । अधुना निष्पुत्रस्य जीवनेनालम् ।' इत्यालोच्यात्मनः शिरश्छेदः कृतः । ततः स्त्रियापि खामिपुत्रशो- कार्तया तदनुष्ठितम् । तत्सर्वं दृष्ट्वा राजा साश्चर्यं चिन्तयामास- 'जीवन्ति च म्रियन्ते च मद्विधाः क्षुद्रजन्तवः । अनेन सदृशो लोके न भूतो न भविष्यति ॥ १०१॥ तदेतेन परित्यक्तेन मम राज्येनाप्यप्रयोजनम् ।' ततः शूद्रकेणापि 23 ·हितोपदेशे - खशिरश्छेत्तुं खड्गः समुत्थापितः। अथ भगवत्या सर्वमङ्गलया राजा हस्ते धृत उक्तश्च—'पुत्र, प्रसन्नास्मि ते । एतावता साहसेनालम् । जीवनान्तेऽपि तव राज्यभङ्गो नास्ति ।' राजा च साष्टाङ्गपातं प्रणम्योवाच- 'देवि, किं मे राज्येन । जीवितेन वा किं प्रयोज- 5 नम् । यद्यहमनुकम्पनीयस्तदा ममायुःशेषेणायं सदारपुत्रो वीरवरो जीवतु । अन्यथाहं यथाप्राप्तां गतिं गच्छामि ।' भगवत्युवाच- 'पुत्र, अनेन ते सत्त्वोत्कर्षेण भृत्यवात्सल्येनं च तव तुष्टास्मि । गच्छ । विजयी भव । अयमपि सपरिवारो राजपुत्रो जीवतु ।' इत्यु- क्त्वा देव्यदृश्याभवत् । ततो वीरवरः सपुत्रदारो गृहं गतः । 10 राजापि तैरलक्षितः सत्वरमन्तःपुरं प्रविष्टः । अथ प्रभाते वीरवरो द्वारस्थः पुनर्भूपालेन पृष्टः सन्नाह- 'देव, सा रुदती मामवलोक्यादृश्याभवत् । न काप्यान्यवार्ता विद्यते । तद्वचनमाकर्ण्य राजाचिन्तयत्- 'कथमयं श्लाघ्यो महासत्त्वः । यतः-- प्रियं ब्रूयादकृपणः शूरः स्यादविकत्थनः । दाता नापात्रवर्षी च प्रगल्भः स्यादनिष्टुरः ॥ १०२ ॥ एतन्महापुरुषलक्षणमेतस्मिन्सर्वमम्ति ।' ततः स राजा प्रातः शिष्ट- सभां कृत्वा सर्ववृत्तान्तं प्रस्तुत्य प्रसादात्तस्मै कर्णाटराज्यं ददौ । तत्किमागन्तुको जातिमात्राढुष्टः । तत्राप्युत्तमाधममध्यमाः सन्ति । 20 चक्रवाको ब्रूते- 'योऽकार्य कार्यवच्छास्ति स किंमन्त्री नृपेच्छया । वरं खामिमनोदुःखं तन्नाशो न त्वकार्यतः ॥ १०३ ॥ वैद्यो गुरुश्च मन्त्री च यस्य राज्ञः प्रियः सदा शरीरधर्मकोशेभ्यः क्षिप्रं स परिहीयते ॥ १०४ ॥ 25 शृणु देव । पुण्याल्लठधं यदेकेन तन्ममापि भविष्यति । 15 ·विग्रहः । १०३ हत्वा भिक्षु महालोभान्निध्यर्थी नापितो हतः ॥ १०५ ॥ राजा पृच्छति-'कथमेतत् ।' मन्त्री कथयति- कथा ९॥ अस्त्यंयोध्यायां चूडामणिर्नाम क्षत्रियः । तेन धनार्थिना महता क्लेशेन भगवांश्चन्द्रार्धचूडामणिश्चिरमाराधितः । ततः क्षीणपापोऽसौ खप्ने दर्शनं दत्त्वा भगवदादेशाद्यक्षेश्वरेणादिष्ट:-'यत्त्वमद्य प्रातः क्षौरं कृत्वा लगुडं हस्ते कृत्वा गृहे निभृतं स्थास्यसि । ततोऽस्मिन्ने- वाङ्गणे समागतं भिक्षु पश्यसि तं निर्दयं लगुडप्रहारेण हनिप्यसि । ततः सुवर्णकलशो भविष्यति । तेन त्वया यावज्जीवं सुखिना भवि- तव्यम् ।' ततस्तथानुष्ठिते तद्वृत्तम् । तत्र क्षौरकरणायानीतेन ना- 10 पितेनालोक्य चिन्तितम् – 'अये, निधिप्राप्तेरयमुपायः । अहमप्ये- वं किं न करोमि' । ततःप्रभृति नापितः प्रत्यहं तथाविधो लगु- डहस्तः सुनिभृतं भिक्षोरागमनं प्रतीक्षते । एकदा तेन प्राप्तो भि- झुलगुडेन व्यापादितः । तस्मादपराधात्सोऽपि नापितो राजपुरुषै- व्यापादितः । अतोऽहं ब्रवीमि-'पुण्याल्लब्धं यदेकेन' इत्यादि ॥15 राजाह- 'पुरावृत्तकथोद्गारैः कथं निर्णीयते परः । स्यान्निष्कारणबन्धुर्वा किं वा विश्वासघातकः ॥ १०६ ॥ यातु । प्रस्तुतमनुसंघीयताम् । मलयाधित्यकायां चेच्चित्रवर्णस्तदधु- ना किं विधेयम् ।' मन्त्री वदति- 'देव, आगतप्रणिधिमुखान्म- 20 या श्रुतं तन्महामन्त्रिणो गृध्रस्योपदेशे यच्चित्रवर्णेनानादरः कृतः । ततोऽसौ मूढो जेतुं शक्यः । तथा चोक्तम्- लुब्धः क्रूरोऽलसोऽसत्यः प्रमादी भीरुरस्थिरः । मूढो योधावमन्ता च सुखच्छेद्यो रिपुः स्मृतः ॥ १०७ ॥ ततोऽसौ यावदस्मदुर्गद्वाररोधं न करोति तावन्नद्यद्रिवनवम॑सु तद्व-28 लानि हन्तुं सारसादयः सेनापतयो नियुज्यन्ताम् । तथा चोक्तम्- ·१०४ हितोपदेशे 5 दीर्घवर्त्मपरिश्रान्तं नद्यद्रिवनसंकुलम् । घोरामिभयसंत्रस्तं क्षुत्पिपासादितं तथा ॥ १०८ ॥ प्रमत्तं भोजनव्यग्रं व्याधिदुर्भिक्षपीडितम् । असंस्थितमभूयिष्ठं वृष्टिवातसमाकुलम् ॥ १०९ ॥ । पङ्कपांशुजलाच्छन्नं सुव्यस्तं दस्युविद्रुतम् । एवंभूतं महीपालः परसैन्यं विघातयेत् ॥ ११० ॥ अन्यच्च। अवस्कन्दभयाद्राजा प्रजागरकृतश्रमम् । दिवासुप्तं समाहन्यान्निद्राव्याकुलसैनिकम् ।। १११ ।। 10 अतस्तस्य प्रमादिनो बलं गत्वा यथावकाशं दिवानिशं नन्त्वस्मत्से- नापतयः ।' तथानुष्ठिते चित्रवर्णस्य सैनिकाः सेनापतयश्च बहवो निहताः । ततश्चित्रवर्णों विषण्णः स्वमन्त्रिणं दूरदर्शिनमाह-'तात, किमित्यस्मदुपेक्षा क्रियते । किं क्वाप्यविनयो ममास्ति । तथा चोक्तम् न राज्यं प्राप्तमित्येव वर्तितव्यमसांप्रतम् । श्रियं ह्यविनयो हन्ति जरा रूपमिवोत्तमम् ॥ ११२ ॥ अपि च। दक्षः श्रियमधिगच्छति पथ्याशी कल्यतां सुखमरोगी । उद्युक्तो विद्यान्तं धर्मार्थयशांसि च विनीतः' ॥ ११३ ॥ गृध्रोऽवदत्-'देव, शृणु। अविद्वानपि भूपालो विद्यावृद्धोपसेवया । परां श्रियमवाप्नोति जलासन्नतर्यथा ॥ ११४ ॥ अन्यच्च। पानं स्त्री मृगया द्यूतमर्थदूषणमेव च । वाग्दण्डयोश्च पारुप्यं व्यसनानि महीभुजाम् ॥ ११५ ॥ 15 20 25 किं च । 'न साहसैकान्तरसानुवर्तिना ·विग्रहः । न चाप्युपायोपहतान्तरात्मना। विभूतयः शक्यमवाप्तुमूर्जिता नये च शौर्ये च वसन्ति संपदः॥ ११६ ॥ त्वया स्वक्लोत्साहमवलोक्य साहसैकवासिना मयोपन्यस्तेष्वपि मन्त्रेप्व- नवधानं वाक्पारुप्यं च कृतम् । अतो दुर्भातेः फलमिदमनुभूयते । । नथा चोक्तम्- दुर्मत्रिणं कमुपयान्ति न नीतिदोषाः संतापयन्ति कमपथ्यभुजं न रोगाः । कं श्रीन दर्पयति कं न निहन्ति मृत्युः कं स्रीकृता न विषयाः परितापयन्ति ॥ ११७॥ 10 अपरं च । मुदं विषादः शरदं हिमागम- स्तमो विवखान्सुकृतं कृतघ्नता । प्रियोपपत्तिः शुचमापदं नयः श्रियः समृद्धा अपि हन्ति दुर्नयः ॥ ११८ ॥ तो मयाप्यालोचितम्-'प्रज्ञाहीनोऽयं राजा । नो चेत्कथं नीतिशास्त्र- कथाकौमुदीं वागुल्काभिस्तिमिरयति । यतः । यस्य नास्ति खयं प्रज्ञा शास्त्रं तस्य करोति किम् । लोचनाभ्यां विहीनस्य दर्पणः किं करिप्यति' ॥ ११९ ।। इत्यालोच्य तूष्णीं स्थितः । अथ राजा बद्धाञ्जलिराह-'तात, 20 अस्त्ययं ममापराधः । इदानीं यथावशिष्टबलसहितः प्रत्यावृत्य विन्ध्याचलं गच्छामि तथोपदिश ।' गृध्रः स्वगतं चिन्तयति- 'क्रियतामत्र प्रतीकारः । यतः- देवतासु गुरौ गोषु राजसु ब्राह्मणेषु च । नियन्तव्यः सदा कोपो बालवृद्धातुरेषु च ॥ १२० ॥ मन्त्री प्रहस्य ब्रूते- 'देव, मा भैषीः । समाश्वसिहि । शृणु देव, १० हितो० 15 . 25 ·हितोपदेशे 5 मन्त्रिणां भिन्नसंधाने भिषजां सांनिपातिके । कर्मणि व्यज्यते प्रज्ञा सुस्थ को वा न पण्डितः ॥ १२१ ॥ अपरं च । आरभन्तेऽल्पमेवाज्ञाः कामं व्यया भवन्ति च । महारम्भाः कृतधियस्तिष्ठन्ति च निराकुलाः ॥ १२२ ॥ तदत्र भवत्प्रतापादेव दुर्ग भङ्क्त्वा कीर्तिप्रतापसहितं त्वामचिरेण कालेन विन्ध्याचलं नेष्यामि ।' राजाह-'कथमधुना खल्पबलेन तत्संपद्यते ।' गृध्रो वदति – 'देव, सर्व भविष्यति । यतो विजिगी- पोरदीर्घसूत्रता विजयसिद्धेरवश्यंभावि लक्षणम् । तत्सहसैव दुर्गाव- 10 रोधः क्रियताम् । प्रहितप्रणिधिना बकेनागत्य हिरण्यगर्भस्य तत्कथितम् -- 'देव, खल्पबल एवायं राजा चित्रवर्णो गृध्रस्य मन्त्रोपस्तम्भन दुर्गावरोधं करिष्यति ।' राजाह–'सर्वज्ञ, किमधुना विधेयम्'। चक्रो ब्रूते 'खबले सारासारविचारः क्रियताम् ।' तज्ज्ञात्वा सुवर्णवस्त्रादिकं यथाई 15 प्रसादप्रदानं क्रियताम् । यतः- यः काकिनीमप्यपथप्रपन्नां समुद्धरेन्निप्कसहस्रतुल्याम् । कालेषु कोटिप्वपि मुक्तहस्त- स्तं राजसिंहं न जहाति लक्ष्मीः ॥ १२३ ॥ - 20 अन्यच्च । क्रतौ विवाहे व्यसने रिपुक्षये यशस्करे कर्मणि मित्रसंग्रहे । प्रियासु नारीष्वधनेषु बान्धवे- प्वतिव्ययो नास्ति नराधिपाष्टमु ॥ १२४ ॥ 25 यतः- - मूर्खः स्वल्पव्ययत्रासात्सर्वनाशं करोति हि ।

·विग्रहः। कः सुधीः संत्यजेद्भाण्डं शुल्कस्यैवातिसाध्वसात्' ॥ १२५ ।। राजाह-'कथमिह समयेऽतिव्ययो युज्यते ।' उक्तं च-'आप- दर्थे धनं रक्षेत्' इति । मन्त्री ब्रूते- 'श्रीमतः कथमापदः ।' राजाह--'कदाचिच्चलते लक्ष्मीः ।' मन्त्री ब्रूते-'संचितार्थों विनश्यति' । तद्देव, कार्पण्यं विमुच्य दानमानाभ्यां खभटाः पुर- स्क्रियन्ताम् । तथा चोक्तम्- परस्परज्ञाः संहृष्टान्त्यक्तुं प्राणान्सुनिश्चिताः । कुलीनाः पूजिताः सम्यग्विजयन्ते द्विषवलम् ॥ १२६ ॥ अपरं च । सुभटाः शीलसंपन्नाः संहताः कृतनिश्चयाः । अपि पञ्चशतं शूरा निघ्नन्ति रिपुवाहिनीम् ॥ १२७ ॥ किं च । शिष्टैरप्यविशेषज्ञ उग्रश्च कृतनाशकः । त्यज्यते किं पुनर्नान्यैर्यश्चाप्यात्मभरिनरः ॥ १२८ ॥ 10 यतः। 15 सत्यं शौर्य दया त्यागो नृपस्यैते महागुणाः । एभिर्मुक्तो महीपालः प्राप्नोति खलु वाच्यताम् ॥ १२९ ॥ ईदृशि प्रस्तावेऽमात्यास्तावदेव पुरस्कर्तव्याः । तथा चोक्तम्- यो येन प्रतिबद्धः स्यात्सह तेनोदयी व्ययी । स विश्वस्तो नियोक्तव्यः प्राणेषु च धनेषु च ॥ १३० ॥ 20 यतः । धूर्तः स्त्री वा शिशुर्यस्य मन्त्रिणः म्युर्महीपतेः । अनीतिपवनक्षिप्तः कार्यान्धौ स निमज्जति ॥ १३१ ॥ शृणु देव, हर्षक्रोधौ समौ यस्य शास्त्रार्थे प्रत्ययस्तथा । नित्यं भृत्यानुपेक्षा च तस्य स्याद्धनदा घरा ॥ १३२ ॥ 25 ·हितोपदेशे येषां राज्ञा सह स्यातामुच्चयापचयौ ध्रुवम् । अमात्या इति तान्राजा नावमन्येत्कदाचन ॥ १३३ ॥ यतः 5 महीभुजो मदान्धस्य संकीर्णस्येव दन्तिनः । स्खलतो हि करालम्बः सुहृत्सचिवचेष्टितम् ॥ १३४ ॥ अथागत्य प्रणम्य मेघवर्णो ब्रूते-'देव, दृष्टिप्रसादं कुरु । इदानीं विपक्षो दुर्गद्वारि वर्तते । तद्देवपादादेशाद्वहिनिःसृत्य स्वविक्रमं दर्श- यामि । तेन देवपादानामानृण्यमुपगच्छामि ।' चक्रो ब्रूते- 'मैवम् । यदि बहिनिःसृत्य योद्धव्यं तदा दुर्गाश्रयणमेव निष्प्रयोजनम् । 10 अपरं च । विषमो हि यथा नक्रः सलिलान्निर्गतोऽवशः। वनाद्विनिर्गतः शूरः सिंहोऽपि स्याच्छृगालवत् ॥ १३५ ।। देव, स्वयं गत्वा दृश्यतां युद्धम् । यतः । पुरस्कृत्य बलं राजा योधयेदवलोकयन् । खामिनाधिष्ठितः श्वापि किं न सिंहायते ध्रुवम् ॥ १३६ ॥ अथ ते सर्वे दुर्गद्वारं गत्वा महाहवं कृतवन्तः । अपरेधुश्चित्रवर्णो राजा गृध्रमुवाच-'तात, खप्रतिज्ञातममुना निर्वाहय ।' गृध्रो ब्रूते-'देव, शृणु तावत् । अकालसहमत्यल्पं मूर्खव्यसनिनायकम् । अगुप्तं भीरुयोधं च दुर्गव्यसनमुच्यते ॥ १३७ ॥ तत्तावदत्र नास्ति उपजापश्चिरारोधोऽवस्कन्दस्तीव्रपौरुषम् । दुर्गस्य लङ्घनोपायाश्चत्वारः कथिता इमे ॥ १३८ ॥ अत्र यथाशक्ति क्रियते यत्नः । ( कर्णे कथयति । ) एवमेव ।' 25 ततोऽनुदित एव भास्करे चतुर्वपि दुर्गद्वारेषु वृत्ते युद्धे दुर्गाभ्यन्त- रगृहेष्वेकदा काकैरमिनिक्षिप्तः । ततः ‘गृहीतं गृहीतं. दुर्गम्' इति 15 20 ·विग्रहः। १०९ कोलाहलं श्रुत्वा सर्वतः प्रदीप्ताग्निमवलोक्य राजहंससैनिका दुर्गवासि- नश्च सत्वरं हृदं प्रविष्टाः । यतः । सुमन्त्रित सुविक्रान्तं सुयुद्धं सुपलायितम् । कार्यकाले यथाशक्ति कुर्यान्न तु विचारयेत् ॥ १३९ ॥ राजहंसः स्वभावान्मन्दगतिः सारसद्वितीयश्च चित्रवर्णस्य सेनाप- , तिना कुक्कुटेनागत्य वेष्टितः । हिरण्यगर्भः सारसमाह —'सारस सेनापते, ममानुरोधादात्मानं कथं व्यापादयिप्यसि । त्वमधुना गन्तुं शक्तः । तत्कृत्वा जलं प्रविश्यात्मानं परिरक्ष । अस्मत्पुत्रं चूडाम- णिनामानं सर्वज्ञसंमत्या राजानं करिप्यसि ।' सारसो ब्रूते- 'देव, न वक्तव्यमेवं दुःसहं वचः । यावच्चन्द्राको दिवि तिष्ठतस्तावद्विजयतां 10 देवः । अहं देव, दुर्गाधिकारी । मन्मांसामुग्विलिप्तेन द्वारवम॑ना प्रवि- शतु शत्रुः । अपरं च । दासां क्षमी गुणग्राही खामी दुःखेन लभ्यते ।' राजाह-'सत्यमेवैतत् । किंतु । शुचिर्दक्षोऽनुरक्तश्च जाने भृत्योऽपि दुर्लभः' ॥ १४० ॥ 15 सारसो ब्रते—'शृणु देव, यदि समरमपास्य नास्ति मृत्यो- भयमिति युक्तमितोऽन्यतः प्रयातुम् । अथ मरणमवश्यमेव जन्तोः किमिति मुधा मलिनं यशः क्रियेत ॥ १४१ ॥ अन्यच्च । भवेऽस्मिन्पवनोद्धान्तवीचिविभ्रमभङ्गुरे । जायते पुण्ययोगेन परार्थे जीवितव्ययः ॥ १४२ ॥ खाम्यमात्यश्च राष्ट्रं च दुर्ग कोशो बलं सुहृत् । राज्याङ्गानि प्रकृतयः पौराणां श्रेणयोऽपि च ॥ १४३ ।। देव, त्वं च स्वामी सर्वथा रक्षणीयः । यतः- 20 25 - ·११० हितोपदेशे प्रकृतिः स्वामिनं त्यक्त्वा समृद्धापि न जीवति । अपि धन्वन्तरिर्वेद्यः किं करोति गतायुषि ॥ १४४ ॥ अपरं च नरेशे जीवलोकोऽयं निमीलति निमीलति । उदेत्युदीयमाने च वाविव सरोरुहम्' ॥ १४५ ॥ अथ कुक्कुटेनागत्य राजहंसस्य शरीरे खरतरनखाघातः कृतः । तदा सत्वरमुपसृत्य सारसेन स्वदेहान्तरितो राजा जले क्षिप्तः । अथ कुक्कुटै खप्रहारजर्जरीकृतेन सारसेन कुक्कुटसेना बहुशो हताः । पश्चा- त्सारसोऽपि चञ्चप्रहारेण विभिद्य व्यापादितः । अथ चित्रवर्णो 10 दुर्गं प्रविश्य दुर्गावस्थितं द्रव्यं ग्राहयित्वा बन्दिभिर्जयशब्देसनन्दितः खस्कन्धावारं जगाम ॥ अथ राजपुत्रैरुक्तम् – 'तस्मिन्राजबले स पुण्यवान्सारस एव येन खदेहत्यागेन स्वामी रक्षितः । उक्तं चैतत्- जनयन्ति सुतान्गावः सर्वा एव गवाकृतीन् । विषाणोल्लिखितस्कन्धं काचिदेव गवां पतिम् ॥ १४६ ।। विष्णुशर्मोवाच- 'स तावद्विद्याधरीपरिजनः स्वर्गसुखमनुभवतु महा- सत्त्वः । तथा चोक्तम्- आहवेषु च शूराः खाम्यर्थे त्यक्तजीविताः। नराः स्वर्गगामिनः ॥ १४७ ॥ यत्र तत्र हतः शूरः शत्रुभिः परिवेष्टितः । अक्षयाँल्लभते लोकान्यदि क्लैव्यं न गच्छति ॥ १४८ ।। विग्रहः श्रुतो भवद्भिः' राजपुत्रैरुक्तम् , 'श्रुत्वा सुखिनो भूता वयम् ।' विष्णुशर्माऽब्रवीत् , अपरमप्येवमस्तु । विग्रहः करितुरङ्गपत्तिभि- नों कदापि भवतां महीभुजाम् । नीतिमन्त्रपवनैः : समाहताः संश्रयन्तु गिरिगह्वरं द्विषः' ॥ १४९ ।। इति हितोपदेशे विग्रहो नाम तृतीयः कथासंग्रहः समाप्तः । 15 ये भर्तृभक्ताः कृतज्ञाश्च ते 20 25 ·संधिः। १११ 5 संधिः। पुनः कथारम्भकाले राजपुत्रैरुक्तम् –'आर्य, विग्रहः श्रुतोऽ- स्माभिः । संधिरधुनाभिधीयताम् ।' विष्णुशर्मणोक्तम्-'श्रृयताम् । संधिमपि कथयामि यस्यायमाद्यः श्लोकः- वृत्ते महति सङ्ग्रामे राज्ञोनिहतसेनयोः । स्थेयाभ्यां गृध्रचक्राभ्यां वाचा संधिः कृतः क्षणात् ॥ १ ॥ राजपुत्रा ऊचुः--'कथमेतत् ।' विष्णुशा कथयति- ततस्तेन राजहंसेनोक्तम्--'केनास्मदुर्गे निक्षिप्तोऽग्निः । किं पारक्येण किंवास्मदुर्गवासिना केनापि विपक्षप्रयुक्तेन ।' चक्रो ब्रूते- 'देव, भवतो निष्कारणवन्धुरसौ मेघवर्णः सपरिवारो न0 दृश्यते । तन्मन्ये तस्यैव विचेष्टितमिदम् ।' राजा क्षणं विचिन्त्या- ह-'अस्ति तावदेव मम दुर्दैवमेतत् । तथा चोक्तम्- अपराधः स दैवस्य न पुनर्मन्त्रिणामयम् । कार्य सुचरितं कापि दैवयोगाद्विनश्यति ॥ २ ॥ मन्त्री ब्रूते- 'उक्तमेवैतत् । विषमां हि दशां प्राप्य दैवं गर्हयते नरः । आत्मनः कर्मदोषांश्च नैव जानात्यपण्डितः ॥ ३ ॥ 15 अपरं च। सुहृदां हितकामानां यो वाक्यं नाभिनन्दति । स कूर्म इव दुर्बुद्धिः काष्ठाद्भष्टो विनश्यति ॥ ४ ॥ 20 अन्यच्च । रक्षितव्यं सदा वाक्यं वाक्याद्भवति नाशनम् । हंसाभ्यां नीयमानस्य कूर्मस्य पतनं यथा ॥ ५ ॥ राजाह- 'कथमेतत् ।' मन्त्री कथयति- ·११२ हितोपदेशे 10 कथा १॥ अस्ति मगधदेशे फुल्लोत्पलाभिधानं सरः । तत्र चिरं संकटवि- कटनामानौ हंसौ निवसतः । तयोर्मित्रं कम्बुग्रीवनामा कर्मश्च प्रति- वसति । अथैकदा धीवरैरागत्य तत्रोक्तम्- 'यदत्राम्माभिरद्योषि- 5 त्वा प्रातमत्स्यकूर्मादयो व्यापादयितव्याः ।' तदाकर्ण्य को हंसा- वाह-'सुहृदौ, श्रुतोऽयं धीवरालापः । अधुना किं मया कर्त- ।' हंसावाहतुः- 'ज्ञायताम् । पुनस्तावत्प्रातर्यदुचितं तत्कर्त- व्यम् । कूर्मो ब्रूते 'मैवम् । यतो दृष्टव्यतिकरोऽहमत्र । तथा चोक्तम्- अनागतविधाता च प्रत्युत्पन्नमतिस्तथा । द्वावेतौ सुखमेधेते यद्भविप्यो विनश्यति ॥ ६ ॥ तावाहतुः— 'कथमेतत् ।' कूर्मः कथयति- कथा २। पुरास्मिन्नेव सरस्येवंविधेषु धीवरेपूपम्थितेषु मत्स्यत्रयेणालोचि- 15 तम् । तत्रानागतविधाता नामैको मत्स्यः । तेनालोचितम्- 'अहं तावज्जलाशयान्तरं गच्छामि' इत्युक्त्वा हृदान्तरं गतः। अपरेण प्रत्युत्पन्नमतिनाम्ना मत्स्येनाभिहितम्- ‘भविष्यदर्थे प्रमाणाभावात्कुत्र मया गन्तव्यम् । तदुत्पन्ने यथाकार्य तदनुष्ठेयम् । तथा चोक्तम्- उत्पन्नामापदं यस्तु समाधत्ते स बुद्धिमान् । वणिजो भार्यया जारः प्रत्यक्षे निहतो यथा' ॥ ७ ॥ यद्भविष्यः पृच्छति- 'कथमेतत् ।' प्रत्युत्पन्नमतिः कथयति- कथा ३ ॥ पुरा विक्रमपुरे समुद्रदत्तो नाम वणिगस्ति । तस्य रत्नप्रभा नाम गृहिणी खसेवकेन सह सदा रमते । अथैकदा सा रत्नप्रभा तस्य 25 सेवकस्य मुखे चुम्बनं ददती समुद्रदत्तेनावलोकिता। ततः सा ब- न्धकी सत्वरं भर्तुः समीपं गत्वाह-'नाथ, एतस्व सेवकस्य म- 20 ·संधिः। ११३ हती निवृतिः । यतोऽयं चौरिकां कृत्वा कर्पूरं खादतीति मयास्य मुखमाघ्राय ज्ञातम् । तथा चोक्तम्-'आहारो द्विगुणः स्त्रीणाम्' इत्यादि ।' तच्छ्रुत्वा सेवकेन प्रकुप्योक्तम्— 'नाथ, यस्य खामिनो गृह एतादृशी भार्या तत्र सेवन कथं स्थातव्यं यत्र प्रति- क्षणं गृहिणी सेवकस्य मुखं जिघ्रति ।' ततोऽसावुत्थाय चलितः : साधुना यत्नात्प्रबोध्य धृतः । अतोऽहं ब्रवीमि-'उत्पन्नामापदम् इत्यादि । ततो यद्भविप्लेणोक्तम्- 'यदभावि न तद्भावि भावि चन्न तदन्यथा । इति चिन्ताविषघ्नोऽयमगदः किं न पीयते' ॥ ८ ॥ ततः प्रातर्जालेन बद्धः प्रत्युत्पन्नमतिमृतवदात्मानं संदर्य स्थितः । 10 ततो जालादपसारितो यथाशक्त्युत्प्लुत्य गभीरं नीरं प्रविष्टः । यद्भ- विप्यश्च धीवरैः प्राप्तो व्यापादितः । अतोऽहं ब्रवीमि-'अना- गतविधाता इत्यादि । तद्यथाहमन्यहृदं प्रामोमि तथा क्रियताम् ।' हंसावाहतुः— जलाशयान्तरे प्राप्ते तव कुशलम् । स्थले गच्छतस्ते को विधिः । कूर्म आह-'यथाहं भवभ्यां सहाकाशवर्मना यामि 15 तथा विधीयताम् । हंसौ ब्रूतः—'कथमुपायः संभवति । कच्छपो वदति-'युवाभ्यां चञ्चुधृतं काष्ठखण्डमेकं मया मुखेनावलम्ब्य गन्तव्यम् । युवयोः पक्षबलेन मयापि सुखेन गन्तव्यम् ।' हंसौ बृतः— 'संभवत्येष उपायः । किंतु । उपायं चिन्तयन्प्राज्ञो ह्यपायमपि चिन्तयेत् । पश्यतो बकमूर्खस्य नकुलैभक्षिताः प्रजाः ॥ ९ ॥ कूर्मः पृच्छति 'कथमेतत् ।' तौ कथयतः कथा ४। अम्त्युत्तरापथे गृध्रकूटनाम्नि पर्वते महान्पिप्पलवृक्षः । तत्रानेके बका निवसन्ति । तस्य वृक्षस्याधस्ताद्विवरे सों बालापत्यानि खा-25 दति । अथ शोकार्तानां बकानां विलापं श्रुत्वा केनचिहकेनाभि- ह ·११४ हितोपदेशे हितम्—'एवं कुरुत । यूयं मत्स्यानुपादाय नकुलविवरादारभ्य सर्पविवरं यावत्पतिक्रमेण विकिरत । ततस्तदाहारलुब्धैनकुलैरा- गत्य सर्पो द्रष्टव्यः खभावद्वेषाढ्यापादयितव्यश्च ।' तथानुष्ठिते तद्- तम्' । ततस्तत्र वृक्षे नकुलैर्बकशावकरावः श्रुतः । पश्चात्तैर्वृक्षमा- रुह्य बकशावकाः खादिताः । अथ आवां ब्रूवः-उपायं चिन्त- यन्' इत्यादि ॥ आवाभ्यां नीयमानं त्वामवलोक्य लोकैः किंचि- द्वक्तव्यमेव । तदाकर्ण्य यदि त्वमुत्तरं दास्यसि तदा त्वन्मरणम् । तत्सर्वथात्रैव स्थीयताम् ।' कर्मों वदति-'किमहमपाज्ञः । नाह- मुत्तरं दास्यामि किमपि न वक्तव्यम् ।' तथानुष्ठिते तथाविधं कूर्म- 10 नालोक्य सर्वे गोरक्षकाः पश्चाद्धावन्ति वदन्ति च । कश्चिद्वंदति- 'यद्ययं कूर्मः पतति तदात्रैव पक्त्वा खादितव्यः ।' कश्चिद्वदति- 'अत्रैव दग्ध्वा खादितव्योऽयम् ।' कश्चिद्वदति- गृहं नीत्वा भक्षणीयः' इति । तद्वचनं श्रुत्वा स कूर्मः कोपाविष्टो' विस्मृतपूर्व- संस्कारः प्राह --'युप्माभिर्भस्म भक्षितव्यम् ।' इति वदन्नेव पतितस्तै- 15 ापादितश्च । अतोऽहं ब्रवीमि-'सुहृदां हितकामानाम्' इत्यादि । अथ प्रणिधिर्बकस्तत्रागत्योवाच- 'देव, प्रागेव मया निगदितम् । दुर्गशोधनं हि प्रतिक्षणं कर्तव्यमिति । तच्च युष्माभिर्न कृतं तदनवधा- नस्य फलमनुभूतम् । दुर्गदाहो मेघवर्णन वायसेन गृध्रप्रयुक्तेन कृतः ।' राजा निःश्वस्याह- प्रणयादुपकाराद्वा यो विश्वसिति शत्रुषु । स सुप्त इव वृक्षापात्पतितः प्रतिबुध्यते' ॥ १० ॥ प्रणिधिरुवाच–'इतो दुर्गदाहं विधाय यदा गतो मेघवर्णस्तदा चित्र- वर्णेन प्रसादितेनोक्तम् – 'अयं मेघवर्णोऽत्र कर्पूरद्वीपराज्येऽभिषिच्य- ताम् । तथा चोक्तम्- कृतकृत्यस्य भृत्यस्य कृतं नैव प्रणाशयेत् । फलेन मनसा वाचा दृष्ट्या चैनं प्रहर्षयेत् ॥ ११ ॥ - 20 ·संधिः। ११५ 5 चक्रवाको ब्रूते--'ततस्ततः ।' प्रणिधिरुवाच-ततः प्रधानम- त्रिणा गृध्रेणाभिहितम्– 'देव, नेदमुचितम् । प्रसादान्तरं किमपि क्रियताम् । यतः । अविचारयतो युक्तिकथनं तुषग्यण्डनम् । नीचेषूपकृतं राजन्वालुकाखिव मुद्रितम् ॥ १२ ॥ महतामाम्पदे नीचः कदापि न कर्तव्यः । तथा चोक्तम्- नीचः श्राध्यपदं प्राप्य स्वामिनं हन्तुमिच्छति । मृषिको व्याघ्रतां प्राप्य मुनि हन्तुं गतो यथा' ॥ १३ ॥ चित्रवर्णः पृच्छति- 'कथमेतत् ।' मन्त्री कथयति- कथा ५। 10 अम्ति गौतुमस्य महर्षेस्तपोवने महातपा नाम मुनिः। तत्र तेन मुनिना काकेन नीयमानो मूषिकशावको दृष्टः । ततः स्वभावदया- त्मना तेन मुनिना नीवारकणः संवर्धितः । ततो बिडालस्तं मूषिकं खादितुमुपधावति । तमवलोक्य मूषिकस्तस्य मुनेः क्रोडे प्रविवेश । ततो मुनिनोक्तम्- 'मूषिक, त्वं मार्जारो भव ।' ततः स बिडाल: 5 कुक्कुरं दृष्ट्वा पलायते । ततो मुनिनोक्तम् 'कुक्कुराद्विभेषि । त्वमेव कुक्कुरो भव ।' स च कुक्कुरो व्याघ्राद्विभेति । ततस्तन मुनिना कुक्कुरो व्याघ्रः कृतः । अथ तं व्याघ्रं मुनिर्मूषिकोऽयमिति पश्यति । अथ तं मुनिं दृष्ट्वा व्याघ्रं सर्वे वदन्ति–'अनेन मुनिना मूषिको व्याघ्रतां नीतः । एतच्छ्रुत्वा स व्याघ्रोऽचिन्तयत्-'याव-20 दनेन मुनिना स्थीयते तावदिदं मे स्वरूपाख्यानमकीर्तिकरं न पलायिप्यते' इत्यालोच्य मूषिकस्तं मुनिं हन्तुं गतः । ततो मुनिना तज्ज्ञात्वा 'पुनर्मूषिको भव' इत्युक्त्वा मूषिक एव कृतः । अतोऽहं ब्रवीमि—'नीचः श्लाध्यपदम्' इत्यादि ॥ अपरं च । सुकरमिदमिति न मन्तव्यम् । शृणु- ·११६ हितोपदेशे -1 भक्षयित्वा बहून्मत्स्यानुत्तमाधममध्यमान् । अतिलोभारकः पश्चान्मृतः कर्कटकग्रहात्' ॥ १४ ॥ चित्रवर्णः पृच्छति---'कथमेतत् ।' मन्त्री कथयति- कथा ६। अस्ति मालवदेशे पद्मगर्भनामधेयं सरः । तत्रैको वृद्धो बकः सामर्थ्यहीन उद्विग्नमिवात्मानं दर्शयित्वा स्थितः । स च केनचित्कु- लीरेण दृष्टः पृष्टश्च --'किमिति भवानाहारत्यागेन तिष्ठति ।' बकेनोक्तम्-- [--'मत्स्या मम जीवनहेतवः । ते कैवतैरागत्य व्यापा- दयितव्या इति वार्ता नगरोपान्ते मया श्रुता । अतो वर्तनाभावा- 10 देवास्मन्मरणमुपस्थितमिति ज्ञात्वाहारेऽप्यनादरः कृतः ।' नतो मत्स्यैरालोचितम्-इह समये तावदुपकारक एवायं लक्ष्यते । तदयमेव यथाकर्तव्यं पृच्छ्यताम् । तथा चोक्तम् उपकारिणा संधि मित्रेणापकारिणा । उपकारापकारौ हि लक्ष्यं लक्षणमेतयोः' ॥ १५ ॥ 15 मत्स्या ऊचुः--'भो बक, कोऽत्र रक्षणोपायः ।' बको व्रते- 'अस्ति रक्षणोपायो जलाशयान्तगश्रयणम् । तत्राहमेकैकशो युप्मान्नयामि ।' मत्स्या आहुः - एवमस्तु ।' ततोऽसौ बकम्ता- न्मत्स्यानेकैकशो नीत्वा खादति । अनन्तरं कुलीरस्तमुवाच-'भो बक, मामपि तत्र नय ।' ततो बकोऽप्यपूर्वकुलीरमांसार्थी सादरं तं 20 नीत्वा स्थले धृतवान् । कुलीरोऽपि मत्स्यकण्टकाकीर्ण तत्स्थलमा- लोक्याचिन्तयत्-'हा, हतोऽस्मि मन्दभाग्यः । भवतु । इदानीं समयोचितं व्यवहरिप्यामि' इत्यालोच्य कुलीरस्तस्य ग्रीवां चि- च्छेद । स बकः पञ्चत्वं गतः । अतोऽहं ब्रवीमि-भक्षयित्वा बहून्मत्स्यान्' इत्यादि ॥ ततश्चित्रवर्णोऽवदत्-'शृणु तावन्म- 25 बिन् , मयैतदालोचितमस्ति । अत्रावस्थितेन मेघवर्णेन राज्ञा यावन्ति वस्तूनि कर्पूरद्वीपस्योत्तमानि तावन्त्यस्माकमुपनेतव्यानि ।

·संधिः। ११७ तेनास्माभिर्महामुग्वेन विन्ध्याचले स्थातव्यम् ।' दूरदर्शी विह- स्याह-'देव, अनागतवती चिन्तां कृत्वा यस्तु प्रहृष्यति । स तिरस्कारमामोति भनभाण्डो द्विजो यथा' ॥ १६ ॥ राजाह-'कथमेतम् ।' मन्त्री कथयति- कथा ७॥ अम्ति देवीकोनाम्नि नगरे देवशर्मा नाम ब्राह्मणः । तेन महा- विपुवसंक्रान्त्यां सक्तपूर्णशराव एकः प्राप्तः । तमादायासौ कुम्भ- कारस्य भाण्डपूर्णमण्डपैकदेशे गद्रेणाकुलिनः सुप्तः । ततः सक्तुर- क्षार्थ हस्ते दण्डमेकमादायाचिन्तयत्-'यद्यहं सक्तुशरावं वि-10 क्रीय दश कपर्दकान्प्राप्स्यामि तदात्रैव तैः कपर्दकैर्घटशरावादिक- मुपक्रीयानेकधा वृद्धस्तद्धनैः पुनः पुनः पूगवस्त्रादिकमुपक्रीय वि- क्रीय लक्षसंन्यानि धनानि कृत्वा विवाहचतुष्टयं करिष्यामि । अनन्तरं तासु सपत्नीषु रूपयौवनवती या तम्यामधिकानुरागं करि- प्यामि । सपत्यो यदा द्वन्द्वं करिप्यन्ति तदा कोपाकुलोऽहं तां 15 लगुडेन ताडयिष्यामि' इत्यभिधाय लगुडः क्षिप्तः । तेन सक्तुश. रावश्चूर्णितो भाण्डानि च बहूनि भग्नानि । ततस्तेन शब्देनागतेन कुम्भकारेण तथाविधानि भाण्डान्यवलोक्य ब्राह्मणस्तिरस्कृतो मण्ड- पाहिष्कृतश्च । अतोऽहं ब्रवीमि—'अनागतवतीं चिन्ताम्' इत्यादि ॥ ततो राजा रहसि गृध्रमुवाच-'तात, यथा कर्तव्यं 20 तथोपदिश ।' गृध्रो ब्रूते- 'मदोद्धतस्य नृपतेः संकीर्णस्येव दन्तिनः । गच्छन्त्युन्मार्गयातस्य नेतारः खलु वाच्यताम् ॥ १७ ॥ शृणु देव, किमस्माभिर्बलदर्पाद्दुर्ग भनम् । न । किंतु तव प्रतापाधि- ष्ठितेनोपायेन ।' राजाह-'भवतामुपायेन ।' गृध्रो ब्रूते-'यद्य- 25 स्मद्वचनं क्रियते तदा स्वदेशे गम्यताम् । अन्यथा वर्षाकाले ११ हितो.

·११८ हितोपदेशे प्राप्ते पुनर्विग्रहे सत्यस्माकं परभूमिष्ठानां खदेशगमनमपि दुर्लभ भविष्यति । सुखशोभार्थं संधाय गम्यताम् । दुर्ग भमं कीर्तिश्च लब्धैव । मम संमतं तावदेतत् । यतः- यो हि धर्म पुरस्कृत्य हित्वा भर्तुः प्रियाप्रिये । अप्रियाण्याह तथ्यानि तेन राजा सहायवान् ॥ १८ ॥ अन्यच्च । सुहृद्दलं तथा राज्यमात्मानं कीर्तिमेव च । युधि संदेहदोलास्थं को हि कुर्यादबालिशः ॥ १९ ॥ 5 अपरं च 10 संधिमिच्छेत्समेनापि संदिग्धो विजयो युधि । सुन्दोपसुन्दावन्योन्यं नष्टौ तुल्यबलौ न किम्' ॥ २० ॥ राजोवाच——'कथमेतत् ।' मन्त्री कथयति- कथा ८॥ पुरा दैत्यौ महोदारौ सुन्दोपसुन्दनामानौ महता क्लेशेन त्रैलोक्य- 15 कामनया चिराचन्द्रशेखरमाराधितवन्तौ । ततस्तयोर्भगवान्परितुष्टः 'वरं वरयतम्' इत्युवाच । अनन्तरं तयोः समधिष्ठितया सर- खत्या तावन्यद्वक्तुकामावन्यदभिहितवन्तौ । यद्यावयोभगवान्परि- तुष्टस्तदा खप्रियां पार्वती परमेश्वरने ददातु । अथ भगवता क्रुद्धन वरदानस्यावश्यकतया विचारमूढयोः पार्वती प्रदत्ता । ततस्तस्या 20 रूपलावण्यलुब्धाभ्यां जगद्धातिभ्यां मनसोत्सुकाभ्यां पापतिमिराभ्यां ममेत्यन्योन्यकलहाभ्यां प्रमाणपुरुषः कश्चित्पृच्छयतामिति मतौ कृतायां स एव भट्टारको वृद्धद्विजरूपः समागत्य तत्रोपस्थितः । अनन्तरम् 'आवाभ्यामियं स्वबललब्धा, कस्येयमावयोर्भवति' इति ब्राह्मणमपृच्छताम् । ब्राह्मणो ब्रूते- 'वर्णश्रेष्ठो द्विजः पूज्यः क्षत्रियो बलवानपि । धनधान्याधिको वैश्यः शूद्रस्तु द्विजसेवया ॥ २१ ॥ , 25 ·संधिः। ११९ - 10 . तधुवां क्षत्रधर्मानुगौ । युद्ध एव युवयोनियमः ।' इत्यभिहिते सति 'साधूक्तमनेन' इति कृत्वान्योन्यतुल्यवीर्यो समकालमन्योन्यघातेन विनाशमुपगतौ । अतोऽहं ब्रवीमि- ‘संधिमिच्छेत्समेनापि' इत्यादि ।। राजाह-प्रागेव किं नोक्तं भवद्भिः ।' मन्त्री ब्रूते-'मद्वचनं किमवसानपर्यन्तं श्रुतं भवद्भिः । तदापि मम संमत्या नायं विग्रहा-, रम्भः । साधुगुणयुक्तोऽयं हिरण्यगर्भो न विग्राह्यः । तथा चोक्तम्- सत्यार्यो धार्मिकोऽनार्यो भ्रातृसंघातवान्वली । अनेकयुद्धविजयी संधेयाः सप्त कीर्तिताः ॥ २२ ॥ सत्योऽनुपालयेत्सत्यं संधितो नैति विक्रियाम् । प्राणबाधेऽपि सुव्यक्तमार्यो नायात्यनार्यताम् ॥ २३ ॥ धार्मिकस्याभियुक्तस्य सर्व एव हि युध्यते । प्रजानुरागाद्धर्माच्च दुःखोच्छेद्यो हि धार्मिकः ।। २४ ।। संधि कार्योऽप्यनार्येण विनाशे समुपस्थिते । विना तस्याश्रयेणार्यो न कुर्यात्कालयापनम् ॥ २५ ॥ संहतत्वाद्यथा वैणुनिबिडैः कण्टकैर्वृतः । न शक्यते समुच्छेत्तुं भ्रातृसंघातवांस्तथा ॥ २६ ।। बलिना सह योद्धव्यमिति नास्ति निदर्शनम् । प्रतिवातं नहि घनः कदाचिदुपसर्पति ॥ २७ ॥ जमदनेः सुतस्येव सर्वः सर्वत्र सर्वदा । अनेकयुद्धजयिनः प्रतापादेव भुज्यते ॥ २८ ।। अनेकयुद्धविजयी संधानं यस्य गच्छति । तत्प्रतापेन तस्याशु वशमायान्ति शत्रवः ॥ २९ ।। तत्र तावद्बहुभिर्गुणैरुपेतः संधेयोऽयं राजा ।' चक्रवाकोऽवदत्- 'प्रणिधे, सर्वत्रावव्रज । सर्वमवगतम् । गत्वा पुनरागमिष्यसि । राजा चक्रवाकं पृष्टवान्-'मछिन् , असंधेयाः कति ताञ्छ्रोतुमिच्छामि । 26 'मन्त्री ब्रूते- 'देव, कथयामि । शृणु- 15 20 ·१२२ हितोपदेशे संप्रति भूतजयदर्पान्न मन्तव्यम् । देव, तदेवं क्रियताम् । सिंहलद्वी- पस्य महाबलो नाम सारसो राजास्मन्मित्रं जम्बुद्वीप कोपं जनयतु । यतः । 5 10 मुगुप्तिमाधाय सुसंहतेन बलेन वीरो विचरन्नरातिम् । संतापयेयेन समं सुतप्त- स्तप्तेन संधानमुपैति तप्तः"॥ ५१ ।। राज्ञा ‘एवमम्तु' इति निगद्य विचित्रनामा बकः सुगुप्तलेखं दत्त्वा सिंहलद्वीपं प्रहितः । अथ प्रणिधिरागत्योवाच-'देव, श्रूयतां तत्रत्यप्रस्तावः । एवं तत्र गृध्रेणोक्तम्- 'देव, यन्मेघवर्णस्तत्र चिरमुषितः स वेत्ति किं संधेयगुणयुक्तो हिरण्यगर्मो न वा' इति । ततोऽमौ राज्ञा ममा- ह्य पृष्टः- 'वायस, कीदृशोऽसौ हिरण्यगर्भः । चरुवाको मन्त्री वा कीदृशः । वायस उवाच- 'देव हिरण्यगर्भो राजा युधिष्ठिर- 15 समो महाशयः चक्रवाकसमो मन्त्री न काप्यवलोक्यते । रा- जाह-'यद्येवं तदा कथमसौ त्वया वञ्चितः ।' विहस्य मेघवर्णः प्राह—'देव, विश्वासप्रतिपन्नानां वञ्चने का विदग्धता । अङ्कमारुह्य सुप्तं हि हत्वा किं नाम पौरुषम् ।। ५२ ॥ 20 शृणु देव, तेन मन्त्रिणाहं प्रथमदर्शन एव ज्ञातः । किंतु महाश- योऽसौ राजा । तेन मया विप्रलब्धः । तथा चोक्तम्---- आत्मौपम्येन यो वेत्ति दुर्जनं सत्यवादिनम् । स तथा वञ्च्यते धूर्ताह्मणश्छागतो यथा' ।। ५३ ॥ राजोवाच- 'कथमेतत् ।' मेघवर्णः कथयति- कथा ९। अस्ति गौतमस्यारण्ये प्रस्तुतयज्ञः कश्चिद्राह्मणः । स च यज्ञार्थं ग्रामान्तराच्छागमुपकीय स्कन्धे कृत्वा गच्छन्धूर्तत्रयेणावलोकितः । 25 ·संधिः । १२३ ततस्ते धृती यद्यप च्छागः कनाप्युपायेन लभ्यते तदा मतिप्रक भवतीति समालोच्य वृक्षत्रयतले क्रोशान्तरेण तस्य ब्राह्मणस्या- गमनं प्रतीक्ष्य पथि स्थिताः । नत्रैकेन धृर्तन गच्छन्स ब्राह्मणो- ऽभिहितः --- 'भो ब्राह्मण, किमिति कुकुरः स्कन्धेनोह्यते ।' वि- प्रेणोक्तम्-'नायं श्वा, किंतु यज्ञच्छागः ।' अथानन्तरस्थितेना- ', न्येन धूर्तन तथैवोक्तम् । तदाकर्ण्य ब्राह्मणश्छागं भूमा निधाय मुहुर्निरीक्ष्य पुनः स्कन्धे कृत्वा दोलायमानमतिश्चलितः । यतः । मतिदोलायते सत्यं सतामपि खलोक्तिभिः । ताभिर्वश्वासितश्चासौ म्रियते चित्रकर्णवत्' ।। ५४ ॥ राजाह-'कथमेतत् ।' स कथयति- कथा १०॥ अम्ति कम्गिचिद्वनोद्देशे मदोत्कटो नाम सिंहः । तम्य मेवका- स्त्रयः काको व्याघ्रो जम्बुकश्च । अथ तेभ्रमद्धिः कश्चिदुष्टो दृष्टः पृ- ष्टश्च-'कुतो भवानागतः सार्थाद्रष्टः । स चात्मवृत्तान्तमकथयत् । ततस्तैर्नीत्वा सिंहेऽसौ समर्पितः । तेनाभयवाचं दत्वा चित्रकर्ण 15 इति नाम कृत्वा स्थापितः । अथ कदाचित्मिहस्य शरीरवैकल्याद्भू- रिवृष्टिकारणाचाहारमलभमानाम्ने व्यग्रा बभूवुः । ततस्तैगलोचि- तम्-'चित्रकर्णमेव यथा स्वामी व्यापादयति तथानुष्ठीयताम् । किमनेन कण्टकभुजा।' व्याघ्र उवाच--'खामिनाभयवाचं दत्वा- नुगृहीतस्तत्कथमेवं संभवति ।' काको बृते-इह समये परिक्षीणः 20 खामी पापमपि करिप्यति । यतः । त्यजेत्क्षुधार्ता महिला स्वपुत्रं खादेक्षुधार्ता भुजगी खमण्डम् । बुभुक्षितः किं न करोति पापं क्षीणा नरा निष्करुणा भवन्ति ॥ ५५॥ अन्यच्च।

·हितोपदेशे 10 मत्तः प्रमत्तश्चोन्मत्तः श्रान्तः क्रुद्धो बुभुक्षितः । लुब्धो भीरुस्त्वरायुक्तः कामुकश्च न धर्मवित्' ॥ ५६ ॥ इति संचिन्त्य सर्वे सिंहान्तिकं जग्मुः । सिंहेनोक्तम्-'आहागर्थ किंचित्प्राप्तम् । तैरुक्तम्-'यत्नादपि न प्राप्तं किंचित् ।' सिं- 5 हेनोक्तम्- 'कोऽधुना जीवनोपायः ।' काको वदति- 'देव, खाधीनाहारपरित्यागात्सर्वनाशोऽयमुपस्थितः' । सिंहेनोक्तम्- 'अत्राहारः कः स्वाधीनः । काकः कर्णे . कथयति-'चित्रकर्णः इति । सिंहो भूमि स्पृष्ट्वा कर्णी म्पृशति । अभयवाचं दत्वा धृतो- ऽयमस्माभिः । तत्कथमेवं संभवति । तथा च- न भूप्रदानं न सुवर्णदानं न गोप्रदानं न तथान्नदानम् । यथा वदन्तीह महाप्रदानं सर्वेषु दानेप्वभयप्रदानम् ।। ५७ ।। अन्यच्च । सर्वकामसमृद्धस्य अश्वमेधस्य य फलम् । तत्फलं लभते सम्यग्रक्षिते शरणागते' ॥ ५८ ।। काको ब्रूते- 'नासौ बामिना व्यापादयितव्यः । किंत्वस्माभिरेव तथा कर्तव्यं यथासौ वदेहदानमङ्गीकरोति ।' सिंहस्तच्छ्रुत्वा तूणी स्थितः । ततोऽसौ लब्धावकाशः कूटं कृत्वा सर्वानादाय सिंहा- 20 न्तिकं गतः । अथ काकेनोक्तम्- 'देव, यत्नादप्याहारो न प्राप्तः । अनेकोपवासखिन्नः स्वामी । तदिदानीं मदीयमांसमुपभुज्यताम् । यतः। स्वामिमूला भवन्त्येव सर्वाः प्रकृतयः खलु । समूलेप्वपि वृक्षेषु प्रयत्नः सफलो नृणाम् ॥ ५९ ॥ 25 सिंहेनोक्तम्-'वरं प्राणपरित्यागः । न पुनरीदृशि कर्मणि प्रवृ- त्तिः ।' जम्बुकेनापि तथोक्तम् । ततः सिंहेनोक्तम्-'मैवम् ।' अथ 15 ·संधिः। १२५ 10 - व्याघ्रणोक्तम्- 'मद्देहेन जीवतु खामी ।' सिंहेनोक्तम्-'न क- दाचिदेवमुचितम् । अथ चित्रकर्णोऽपि जातविश्वासस्तथैवात्मदान- माह । ततस्तद्वचनात्तेन व्याघ्रणासौ कुक्षि विदार्य व्यापादितः सर्वेभक्षितः । अतोऽहं ब्रवीमि—'मतिःलायते सत्यम्' इत्यादि ।। ततस्तृतीयधूर्तवचनं श्रुत्वा स्वमतिभ्रमं निश्चित्य छागं त्यक्त्वा :, ब्राह्मणः स्नात्वा गृहं ययौ । स छागम्तै नींवा भक्षितः । अतो- ऽहं ब्रवीमि-'आत्मौपम्येन यो वेत्ति' इत्यादि ॥ राजाह- 'मेघवर्ण, कथं शत्रुमध्ये त्वया चिरमुषितम् । कथं वा तेपामनुनयः कृतः । मेघवर्ण उवाच -- 'देव, स्वामिकार्याथिना स्वप्रयोजनव- शाद्वा किं न क्रियते । पश्य । लोको वहति किं राजन्न मूर्धा दग्धुमिन्धनम् । क्षालयन्नपि वृक्षार्बे नदीवेला निकृन्तति ॥ ६० ॥ तथा चोक्तम्- स्कन्धेनापि वहेच्छत्रून्कार्यमासाद्य बुद्धिमान् । यथा वृद्धेन सर्पण मण्डूका विनिपातिताः ॥ ६१ ॥ राजाह-'कथमेतत् ।' मेघवर्णः कथयति- कथा ११। अस्ति जीर्णोद्याने मन्दविषो नाम सर्पः । सोऽतिजीर्णतयाहार- मप्यन्वेष्टुमक्षमः सरस्तीरे पतित्वा स्थितः । ततो दूरादेव केनचिन्म- ण्डूकेन दृष्टः पृष्टश्च-'किमिति त्वमाहारं नान्विष्यसि ।' सर्पो-20 ऽवदत्-'गच्छ भद्र, मम मन्दभाग्यस्य प्रश्नेन किम् ।' ततः सं- जातकौतुकः स च भेकः 'सर्वथा कथ्यताम्' इत्याह । सर्पो- ऽप्याह—'भद्र, ब्रह्मपुरवासिनः श्रोत्रियस्य कौण्डिन्यस्य पुत्रो विंशतिवर्षीयः सर्वगुणसंपन्नो दुर्दैवान्मम नृशंसखभावाद्दष्टः । तं पुत्रं सुशीलनामानं मृतमालोक्य मूछितः कौण्डिन्यः पृथिव्यां लु-25 15 .

·१२६ हितोपदेशे . 10 लोठ। अनन्तरं ब्रह्मपुरवासिनः सर्वे बान्धवास्तत्रागत्योपविष्टाः । तथा चोक्तम्- उत्सवे व्यसने युद्धे दुर्भिक्षे राष्ट्रविप्लवे । राजद्वारे श्मशाने च यस्तिष्ठति स बान्धवः' ।। ६२ ।। 5 तत्र कपिलो नाम स्नातकोऽवदत् - 'अरे कौण्डिन्य, मूढोऽसि तेनैवं विलपसि । शृणु। कोडीकरोति प्रथमं यथा जातमनित्यता। धात्रीव जननी पश्चात्तथा शोकस्य कः क्रमः ॥ ६३ ॥ क गताः पृथिवीपालाः ससैन्यबलवाहनाः । वियोगसाक्षिणी येषां भूमिरद्यापि तिष्ठति ॥ ६४ ॥ अपरं च। कायः संनिहितापायः संपदः पदमापदाम् । समागमाः सापगमाः सर्वमुत्पादि भङ्गुरम् ॥ ६५ ॥ प्रतिक्षणमयं कायः क्षीयमाणो न लक्ष्यते । आमकुम्भ इवाम्भःस्थो विशीर्णः सन्विभाव्यते ॥६६॥ आसन्नतरतामेति मृत्युर्जन्तोदिने दिने । आघातं नीयमानस्य वध्यस्येव पदे पदे ॥ ६७ ।। अनित्यं यौवनं रूपं जीवितं द्रव्यसंचयः । ऐश्वर्य प्रियसंवासो मुह्येत्तत्र न पण्डितः ॥ ६८ ॥ यथा काष्ठं च काष्ठं च समेयातां महोदधौ । समेत्य च व्यपेयातां तद्वद्भूतसमागमः ॥ ६९ ॥ यथा हि पथिकः कश्चिच्छायामाश्रित्य तिष्ठति । विश्रम्य च पुनर्गच्छेत्तद्वद्भूतसमागमः ॥ ७० ॥ अन्यच्च । पञ्चभिर्निर्मिते देहे पञ्चत्वं च पुनर्गते । खां खां योनिमनुप्राप्ते तत्र का परिदेवना ॥ ७१ ॥ 15 20 25 ·संधिः। १२७ 55 10 यावन्तः कुरुते जन्तुः संबन्धान्मनसः प्रियान् । तावन्तोऽपि निखन्यन्ते हृदये शोकशङ्कवः ॥ ७२ ॥ नायमत्यन्तसंवासो लभ्यते येन केनचित् । 'अपि खेन शरीरेण किमुतान्येन केनचित् ॥ ७३ ॥ अपि च । संयोगो हि वियोगस्य संसूचयति संभवम् । अनतिक्रमणीयस्य जन्ममृत्योरिवागमम् ॥ ७४ ॥ आपातरमणीयानां संयोगानां प्रियैः सह । अपथ्यानामिवान्नानां परिणामोऽतिदारुणः ।। ७५ ॥ अपरं च व्रजन्ति न निवर्तन्ते स्रोतांसि सरितां यथा । आयुरादाय मर्त्यानां तथा रात्र्यहनी सदा ॥ ७६ ।। सुखाखादपरो यस्तु संसारे सत्समागमः । स वियोगावसानत्वाद्दुःखानां धुरि युज्यते ॥ ७७ ।। अत एव हि नेच्छन्ति साधवः सत्समागमम् । यद्वियोगासिलूनस्य मनसो नास्ति भेषजम् ॥ ७८ ।। सुकृतान्यपि कर्माणि राजभिः सगरादिभिः । अथ तान्येव कर्माणि ते चापि प्रलयं गताः ॥ ७९ ॥ संचिन्त्य संचिन्त्य तमुग्रदण्ड मृत्यु मनुष्यस्य विचक्षणस्य । वर्षाम्बुसिक्ता इव चर्मबन्धाः सर्वे प्रयत्नाः शिथिलीभवन्ति ॥ ८० ॥ यामेव रात्रिं प्रथमामुपैति गर्भ निवासी नरवीरलोकः । ततः प्रभृत्यस्खलितप्रयाणः स प्रत्यहं मृत्युसमीपमेति ॥ ८१ ॥ 1) 20 25 ·१२८ हितोपदेशे अतः संसारं विचारय । शोकोऽयमज्ञानस्य प्रपञ्चः । पश्य । अज्ञानं कारणं न स्याद्वियोगो यदि कारणम् । शोको दिनेषु गच्छत्सु वर्धतामपयाति किम् ।। ८२ ॥ तदत्रात्मानमनुसंधेहि । शोकचर्चा परिहर । यतः । अकाण्डपातजातानां पात्राणां मर्मभेदिनाम् । गाढशोकप्रहाराणामचिन्तैव महौषधी' ।। ८३ ।। ततस्तद्वचनं निशम्य प्रबुद्ध इव कौण्डिन्य • उत्थायाब्रवीत्- 'तद- लमिदानी गृहनरकवासेन । वनमेव गच्छामि ।' कपिलः पुनराह 'वनेऽपि दोषाः प्रभवन्ति रागिणां गृहेऽपि पञ्चेन्द्रियनिग्रहस्तपः । अकुत्सिते कर्मणि यः प्रवर्तते निवृत्तरागस्य गृहं तपोवनम् ।। ८४ ।। 10 यतः । दुःखितोऽपि चरेद्धर्म यत्र कुत्राश्रमे रतः । समः सर्वेषु भूतेषु न लिङ्गं धर्मकारणम् ।। ८५ ।। 15 उक्तं च वृत्त्यर्थ भोजनं येषां संतानार्थं च मैथुनम् । वाक्सत्यवचनार्थाय दुर्गाण्यपि तरन्ति ते ।। ८६ ॥ तथा हि 20 आत्मा नदी संयमपुण्यतीर्था सत्योदका शीलतटा दयोर्मिः । तत्राभिषेकं कुरु पाण्डुपुत्र न वारिणा शुध्यति चान्तरात्मा ॥ ८७ ।। विशेषतश्च । जन्ममृत्युजराव्याधिवेदनाभिरुपद्रुतम् । संसारमिममुत्पन्नमसारं त्यजतः सुखम् ॥ ८८ ॥ 25 ·संधिः। यतः- दुःखमेवास्ति न सुखं यस्मात्तदुपलक्ष्यते । दुःखार्तस्य प्रतीकारे सुखसंज्ञा विधीयते' ।। ८९ ।। कौण्डिन्यो ब्रूते—'एवमेव' । ततोऽहं तेन शोकाकुलेन ब्राह्मणेन शप्तः—'यदद्यारभ्य मण्डूकानां वाहनं भविप्यसि' इति । कपिलो 5 ब्रूते—'संप्रत्युपदेशासहिष्णुर्भवान् । शोकाविष्टं ते हृदयम् । तथापि कार्य शृणु। 10 सङ्गः सर्वात्मना त्याज्यः स चेत्त्यक्तुं न शक्यते । स सद्भिः सह कर्तव्यः सतां सङ्गो हि भेषजम् ॥ १० ॥ अन्यच्च । कामः सर्वात्मना हेयः स चेद्धातुं न शक्यते । खभामा प्रति कर्तव्यः सैव तस्य हि भेषजम् ॥ ९१ ।। एतच्छ्रुत्वा स कौण्डिन्यः कपिलोपदेशामृतप्रशान्तशोकानलो यथा- विधि दण्डग्रहणं कृतवान् । अतो ब्राह्मणशापान्मण्डूकान्वोढुमत्र ति- ष्ठामि' । अनन्तरं तन मण्डूकेन गत्वा मण्डूकनाथस्य जालपादनाम्नो- 15 ऽग्रे तत्कथितम् । ततोऽसावागत्य मण्डूकनाथस्तस्य सर्पस्य पृष्ठमा- रूढवान् । स च सर्पस्तं पृष्ठे कृत्वा चित्रपदक्रमं बभ्राम । परेधुश्च- लितुमसमर्थं तं मण्डूकनाथोऽवदत्-'किमद्य भवान्मन्दगतिः' । सो ब्रूते-'देव, आहारविरहादसमर्थोऽस्मि ।' मण्डूकनाथोऽवदत्- 'अस्मदाज्ञया मण्डूकान्भक्षय ।' ततः 'गृहीतोऽयं महाप्रसादः' 20 इत्युक्त्वा क्रमशो मण्डूकान्खादितवान् । अतो निर्मण्डूकं सरो विलो- क्य मण्डूकनाथोऽपि तेन खादितः । अतोऽहं ब्रवीमि-'स्कन्धेना- पि वहेच्छन्' इत्यादि ॥ 'देव, यात्विदानी पुरावृत्ताख्यानकथनम् । सर्वथा संधेयोऽयं हिरण्यगर्भो राजा संधीयतामिति मे मतिः।' राजो- वाच-'कोऽयं भवतो विचारः, यतो जितस्तावदयमस्माभिस्ततो 25 यद्यस्मत्सेवया वसति तदास्ताम् । नो चेद्विगृह्यताम् ।' १२ हितो.

·१३० हितोपदेशे 10 अत्रान्तरे जम्बूद्वीपादागत्य शुकनोक्तम्-'देव, सिंहलद्वीप- स्य सारसो राजा संप्रति जम्बूद्वीपमाक्रम्यावतिष्ठते । राजा ससं- भ्रमं ब्रूते-'किं किम् ।' शुकः पूर्वोक्तं कथयति । गृध्रः स्वगत- मुवाच-'साधु रे चक्रवाक मन्त्रिन् सर्वज्ञ, साधु साधु ।' राजा 5 सकोपमाह-'आस्तां तावदयम् । गत्वा तमेव समूलमुन्मूलयामि ।' दूरदर्शी विहस्याह- न शरन्मेघवत्कार्यं वृथैव घनगार्जितम् । परस्यार्थमनर्थ वा प्रकाशयति नो महान् ॥ ९२ ॥ अपरं च । एकदा न विगृह्णीयाहूराजाभिघातिनः । सदर्पोऽप्युरगः कीटैबहुभिर्नाश्यते ध्रुवम् ॥ ९३ ॥ देव, किमिति विना संधानं गमनमस्ति । यतस्तदास्मत्पश्चात्यको- पोऽनेन कर्तव्यः । अपरं च । योऽर्थतत्त्वमविज्ञाय क्रोधस्यैव वशं गतः । स तथा तप्यते मूढो ब्राह्मणो नकुलाद्यथा' ॥ ९४ ॥ राजाह–'कथमेतत् ।' दूरदर्शी कथयति- कथा १२। अस्त्युज्जयिन्यां माधवो नाम विप्रः । तस्य ब्राह्मणी प्रसूता बालापत्यस्य रक्षार्थ ब्राह्मणमवस्थाप्य स्नातुं गता । अथ ब्राह्मणाय 20 राज्ञः पार्वणश्राद्धं दातुमाह्वानमागतम् । तच्छ्रुत्वा ब्राह्मणः सहज- दारिद्यादचिन्तयत्-'यदि सत्वरं न गच्छामि तदान्यः कश्चिच्छ्रुत्वा श्राद्धं ग्रहीप्यति । यतः आदानस्य प्रदानस्य कर्तव्यस्य च कर्मणः । क्षिप्रमक्रियमाणस्य काल: पिबति तद्रसम् ॥ ९५ ।। 25 किंतु बालकस्यात्र रक्षको नास्ति । तत्किं करोमि । यातु । चिर- कालपालितमिमं नकुलं पुत्रनिर्विशेष बालकरक्षायां व्यवस्थाप्य 15 -

·संधिः।
१३१
10
गच्छामि ।' तथा कृत्वा गतः । ततस्तेन नकुलेन बालकसमीपमा-
गच्छन्कृष्णसर्पो दृष्ट्वा व्यापाद्य कोपात्खण्डं खण्डं कृत्वा खादितः ।
ततोऽसौ नकुलो ब्राह्मणमायान्तमवलोक्य रक्तविलिप्तमुखपादः सत्व-
रमुपागम्य तच्चरणयोललोठ । ततः स विप्रस्तथाविधं तं दृष्ट्वा बा-
लकोऽनेन खादित इत्यवधार्य नकुलं व्यापादितवान् । अनन्तरं :
यावदुपसृत्यापत्यं पश्यति ब्राह्मणस्तावबालकः सुस्थः सर्पश्च व्या-
पादितस्तिष्ठति । ततस्तमुपकारकं नकुलं निरीक्ष्य भावितचेताः स परं
विषादमगमत् । अतोऽहं ब्रवीमि—'योऽर्थतत्त्वमविज्ञाय' इत्यादि ।
अपरं च ।
कामः क्रोधम्तथा मोहो लोभो मानो मदस्तथा ।
षडुर्गमुत्सृजेदेनमस्मिंस्त्यक्ते सुखी नृपः' ।। ९६ ।।
राजाह-'मन्निन् , एष ते निश्चयः ।' मन्त्री ब्रूते-'एवमेव । यतः-
स्मृतिश्च परमार्थेषु वितर्को ज्ञाननिश्चयः ।
दृढता मन्त्रगुप्तिश्च मन्त्रिणः परमो गुणः ।। ९७ ॥
तथा च ।
सहसा विदधीत न क्रिया-
मविवेकः परमापदां पदम् ।
वृणुते हि विमृश्यकारिणं
गुणलुब्धाः स्वयमेव संपदः ॥ ९८ ॥
तद्देव, यदिदानीमस्मद्वचनं क्रियते तदा संधाय गम्यताम् । यतः । 20
यद्यप्युपायाश्चत्वारो निर्दिष्टाः साध्यसाधने ।
संख्यामात्रं फलं तेषां सिद्धिः सान्नि व्यवस्थिता' ॥ ९९ ॥
राजाह—'कथमेवं संभवति ।' मन्त्री ब्रूते- 'देव, सत्वरं भविष्यति ।
15
यत:-
25
अज्ञः सुखमाराध्यः सुखतरमाराध्यते विशेषज्ञः ।
ज्ञानलवदुर्विदग्धं ब्रह्मापि नरं न रञ्जयति ॥ १०० ॥

·१३२ हितोपदेशे - विशेषतश्चायं धर्मज्ञो राजा सर्वज्ञो मन्त्री च । ज्ञातमेतन्मया पूर्व मेघवर्णवचनात्तत्कृतकार्यसंदर्शनाच्च । यतः- कर्मानुमेयाः सर्वत्र परोक्षगुणवृत्तयः । तस्मात्परोक्षवृत्तीनां फलैः कर्मानुभाव्यते' ॥ १०१ ।। 5 राजाह—'अलमुत्तरोत्तरेण । यथाभिप्रेतमनुष्ठीयताम् ।' एतन्म- अयित्वा गृध्रो महामन्त्री 'तत्र यथार्ह कर्तव्यम्' इत्युक्त्वा दुर्गा- भ्यन्तरं चलितः । ततः प्रणिधिवकेनागत्य राज्ञो हिरण्यगर्भस्य निवेदितम्-'देव, संधि कर्तुं महामन्त्री गृध्रोऽस्मत्समीपमागच्छत् । राजहंसो ब्रूते-'मन्त्रिन्, पुनः संबन्धिना केनचिदत्रागन्तव्यम् ।' 10 सर्वज्ञो विहस्याह- 'देव, न शङ्कास्पदमेतत् । यतोऽसौ महाशयो दूरदर्शी । अथवा स्थितिरियं मन्दमतीनाम् । कदाचिच्छकैव न क्रियते । कदाचित्सर्वत्र शङ्का । तथा हि- सरसि बहुशस्ताराच्छाये क्षणात्परिवञ्चितः कुमुदविटपान्वेपी हंसो निशाखविचक्षणः । न दशति पुनस्ताराशङ्की दिवापि सितोत्पलं कुहकचकितो लोकः सत्येऽप्यपायमपेक्षते ॥ १०२ ॥ दुर्जनदूपितमनसः सुजनेप्वपि नाम्ति विश्वासः । बाल: पायसदग्धो दध्यपि फुत्कृत्य भक्षयति ॥ १०३ ॥ तद्देव, यथाशक्ति तत्पूजार्थं रनोपहारादिसामग्री सुसज्जीक्रिय- 20 ताम् । तथानुष्ठिते सति स गृध्रो मन्त्री दुर्गद्वाराच्चक्रवाकेणोपगम्य सत्कृत्यानीय राजदर्शनं कारितो दत्तासने चोपविष्टः । चक्रवाक उवाच-'युप्मदायत्तं सर्वम् । खेच्छयोपभुज्यतामिदं राज्यम् ।' राजहंसो ब्रूते- 'एवमेव ।' दूरदर्शी कथयति–'एवमेवैतत् । किंत्विदानी बहुप्रपञ्चवचनं निष्प्रयोजनम् । यतः- लुब्धमर्थन गृह्णीयात्स्तब्धमञ्जलिकर्मणा । मूर्ख छन्दानुरोधेन याथातथ्येन पण्डितम् ॥ १०४ ॥ 15 25 ·संधिः। १३३ 10 अन्यच्चा सद्भावेन हरेन्मित्रं संभ्रमेण तु बान्धवान् । स्त्रीभृत्यौ दानमानाभ्यां दाक्षिण्येनेतराञ्जनान् ॥ १०५ ॥ तदिदानी संधाय गम्यताम् । महाप्रतापश्चित्रवर्णो राजा ।' चक्रवाको ब्रूते-'यथा संधानं कार्यं तदप्युच्यताम् ।' राजहंसो ब्रूते- 'कति प्रकाराः संधीनां संभवन्ति ।' गृध्रो ब्रूते-क'थयामि । श्रूयताम्- बलीयसाभियुक्तस्तु नृपो नान्यप्रतिक्रियः । आपन्नः संधिमन्विच्छेत्कुर्वाणः कालयापनम् ॥ १०६ ॥ कपाल उपहारश्च संतानः संगतस्तथा । उपन्यासः प्रतीकारः संयोगः पुरुषान्तरः ॥ १०७ ।। अदृष्टनर आदिष्ट आत्मादिष्ट उपग्रहः । परिक्रयस्तथोच्छन्नस्तथा च परभूषणः ॥ १०८ ॥ म्कन्धोपनेयः संधिश्च षोडशैते प्रकीर्तिताः । इति षोडशकं प्राहुः संधि संधिविचक्षणाः ॥ १०९ ॥ कपालसंधिर्विज्ञेयः केवलं समसंधितः । संप्रदानाद्भवति य उपहारः स उच्यते ॥ ११० ॥ संतानसंधिर्विज्ञेयो दारिकादानपूर्वकः । सद्भिस्तु संगतः संधिमैत्रीपूर्व उदाहृतः ॥ १११ ॥ यावदायुःप्रमाणस्तु समानार्थप्रयोजनः । संपत्तौ वा विपत्तौ वा कारणैर्यो न भिद्यते ॥ ११२ ।। संगतः संधिरेवायं प्रकृष्टत्वात्सुवर्णवत् । तथान्यैः संधिकुशलैः काञ्चनः स उदाहृतः ॥ ११३ ॥ आत्मकार्यस्य सिद्धि तु समुद्दिश्य क्रियेत यः । स उपन्यासकुशलैरुपन्यास उदाहृतः ॥ ११४ ॥ मयास्योपकृतं पूर्वं ममाप्येष करिप्यति । इति यः क्रियते संधिः प्रतीकारः स उच्यते ॥ ११५ ॥ 15 20 ·१३४ हितोपदेशे 5 10 उपकारं करोम्यस्य ममाप्येष करिष्यति । अयं चापि प्रतीकारो रामसुग्रीवयोरिव ॥ ११६ ॥ एकार्थी सम्यगुद्दिश्य क्रियां यत्र हि गच्छति । सुसंहितप्रमाणस्तु स च संयोग उच्यते ॥ ११७ ॥ आवयोर्योधमुख्यैस्तु मदर्थः साध्यतामिति । यस्मिन्पणस्तु क्रियते स संधिः पुरुषान्तरः ॥ ११८ ।। त्वयैकेन मदीयोऽर्थः संप्रसाध्यस्त्वसाविति । यत्र शत्रुः पणं कुर्यात्सोऽदृष्टपुरुषः स्मृतः ॥ ११९ ॥ यत्र भूम्येकदेशेन पणेन रिपुरूर्जितः । संधीयते संधिविद्भिः स चादिष्ट उदाहृतः ॥ १२० ॥ स्वसैन्येन तु संधानमात्मादिष्ट उदाहृतः । क्रियते प्राणरक्षार्थं सर्वदानादुपग्रहः ॥ १२१ ।। कोशांशेनार्धकोशेन सर्वकोशेन वा पुनः । शिष्टस्य प्रतिरक्षार्थ परिक्रय उदाहृतः ॥ १२२ ।। भुवां सारवतीनां तु दानानुच्छिन्न उच्यते । भूम्युत्थफलदानेन सर्वेण परभूषणः ॥ १२३ ॥ परिच्छिन्नं फलं यत्र प्रतिम्कन्धेन दीयते । म्कन्धोपनेयं तं प्राहुः संधि संधिविचक्षणाः ॥ १२४ ॥ परम्परोपकारस्तु मैत्री संबन्धकम्तथा । उपहारश्च विज्ञेयाश्चत्वारश्चैव संधयः ॥ १२५ ॥ एक एवोपहारस्तु संधिरेव मतो मम । उपहारविभेदाम्तु सर्व मैत्रविवर्जिताः ॥ १२६ ॥ अभियोक्ता बलीयम्त्वादलब्ध्वा न निवर्तते । उपहाराहते तस्मात्संधिरन्यो न विद्यते' ॥ १२७ ।। 25 राजाह-'भवन्तो महान्तः पण्डिताश्च । तदत्रास्माकं यथाकार्य- मुपदिश्यताम् ।' मन्त्री बृते-'आः, किमेवमुच्यते । 15 20

·संधिः।
१३५
5
आधिव्याधिपरीतापादद्य श्वो वा विनाशिने ।
को हि नाम शरीराय धर्मापेतं समाचरेत् ॥ १२८ ॥
जलान्तश्चन्द्रचपलं जीवितं खलु देहिनाम् ।
तथाविधमिति ज्ञात्वा शश्वत्कल्याणमाचरेत् ।। १२९ ॥
मृगतृष्णासमं वीक्ष्य संसारं क्षणभङ्गुरम् ।
सज्जनः संगतं कुर्याद्धर्माय च सुखाय च ॥ १३० ॥
तन्मम संमतेन तदेव क्रियताम् । यतः-
अश्वमेधसहस्राणि सत्यं च तुलया कृतम् ।
अश्वमेधसहस्राद्धि सत्यमेवातिरिच्यते ॥ १३१ ।।
अतः सत्याभिधानदिव्यपुरःसरयोरप्यनयोभूपालयोः काञ्चनाभिधा-10
नसंधिर्विीयताम् ।' सर्वज्ञो ब्रूते—'एवमस्तु ।' ततो राजहंसेन
राज्ञा वस्त्रालंकारोपहारैः स मन्त्री दूरदर्शी पूजितः प्रहृष्टमनाश्च-
क्रवाकं गृहीत्वा राज्ञो मयूरस्य संनिधानं गतः । तत्र चित्रवर्णेन
राज्ञा सर्वज्ञो गृध्रवचनाद्बहुमानदानपुरः सरं संभापितस्तथाविधं संधि
स्वीकृत्य राजहंससमीपं प्रस्थापितः । दूरदर्शी ब्रूते—'देव, सिद्धं 15
नः समीहितम् । इदानीं स्वस्थानमेव विन्ध्याचलं व्यावृत्य प्रतिगम्य-
ताम् । अथ सर्वे स्वस्थानं प्राप्य मनोभिलपितं फलं प्रामुवन्निति ।
विष्णुशर्मणोक्तम्- 'अपरं किं कथयामि । कथ्यताम् ।' राज-
पुत्रा ऊचुः-'तव प्रसादाद्राज्यव्यवहाराङ्गं ज्ञातम् । ततः सुखिनो
भूता वयम् ।' विष्णुशर्मोवाच- 'यद्यप्येवं तथाप्यपरमपादमस्तु-20
संधिः सर्वमहीभुजां विजयिनामस्तु प्रमोदः सदा
सन्तः सन्तु निरापदः सुकृतिनां कीर्तिश्चिरं वर्धताम् ।
नीतिर्वारविलासिनीव सततं वक्षःस्थले संस्थिता
वक्रं चुम्बतु मत्रिणामहरहर्भूयान्महानुत्सवः ॥ १३२ ॥

·१३६ हितोपदेशे अन्यच्चास्तु । प्रालेयादेः सुतायाः प्रणयनिवसतिश्चन्द्रमौलिः स याव- द्यावलक्ष्मीर्मुरारेजलद इब तडिन्मानसे विस्फुरन्ती । यावत्स्वर्णाचलोऽयं दवदहनसमो यस्य सूर्यः स्फुलिङ्ग- स्तावन्नारायणेन प्रचरतु रचितः संग्रहोऽयं कथानाम् ॥ १३३ ॥ अपरं च । श्रीमान्धवलचन्द्रोऽसौ जीयान्माण्डलिको रिपून् । येनायं संग्रहो यत्नाल्लेखयित्वा प्रचारितः ।। १३४ ॥ 5 इति हितोपदेशे संधिर्नाम चतुर्थः कथासंग्रहः.समाप्तः । समाप्तोऽयं हितोपदेशः॥

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.