·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·RIGINAL. तत्त्वचिन्तामणौ शब्दखण्ड। शब्दापामाण्यवादादि उच्छन-प्रच्छन्नवादाम् । श्रीमद्गङ्गशोपाध्यायविरचितं। श्रीमथुरानाथ-तर्कवागौशविर चित-रहस्त्रनामकटोकासहितं । आसियाटौक-सोसाइटी-समाजानुमन्या मंस्कृतविद्यालयाध्यापक- श्रीकामाख्यानाथ-तर्कवागौशेन परिशोधितं । कैलिकाताराजधान्य घापतित मिशन यन्त्र मुद्रित । शकाब्दाः १८१८ । ई० १८६७ ।

·No text on this page.

·सत्वचिन्तामणी शब्दखण्डे शब्दाप्रामाण्यवादादि- उच्छन्न-प्रच्छववादान्तभागस्य सूचीपत्र । विषयः। एएं। ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ६२ ... ... ... ... शब्दप्रमाणलक्षणं शब्दाप्रामाण्यवादियौहमत तत्खगहनं भन्दाप्रामाण्यवादिनरन्मीमांसकमतं तत्यानं शब्दाप्रामाण्यवादिप्रभाकरादिमत तत्वहनं खमते शब्दस्य प्रमाणान्तरवस्यवस्थापन खाकालाबादपर्वपक्षः थाकाजावादसिद्वान्तः योग्यतावादपद्धपक्षः योग्यतावादसिद्वान्तः बासत्तिवादः तात्पर्य्यवादे परमतखान तात्पर्य्यवादे खमतश्यवस्थापन तात्पर्यवादे मौमांसकमत ... ... १८५ ... ... ... २४५ 4 २१२ ... ... ... ... ... ... ... ... .. ... ... तत्वदनं ... २८ ३०॥ ... शब्दानित्यतावादपर्वपक्षः शन्दानित्यतावादसिद्धान्तः ... उछम-प्रच्छन्नवादः

·No text on this page.

·BIBLIOTHECA INDICA!
A
COLLECTION OF ORIENTAL WORKS
PUBLISHED BY
THE ASIATIC SOCIETY OF BENGAL.
NEW SERIES. - Nos. 858, 866, 875, 883, 891.
THE TATTVA-CHINTAMANI
BY
GANGESA UPADHYAYA,
PART. IVVOLUME I.
SAVDA KHANDA
FROM SAVDAPRAMANYAVADA TO UCHCHILA
PRACHCHHANNAVADA
FROM THE COMMENTARIES OF
MATHURA NATHA TARKAVAC
EDITED BY
PANDIT KAMAKHYA NÄTHA TIRKA VAGISA.
Professor, Sanskrit College, Calcutta.
CALCUTTA.
PRINTED AT TAE BAPTIST MISSION PRESS
1897.

·No text on this page.

·ॐ नमः शिवाय । तत्त्वचिन्तामणौ शब्दाख्यतुरौयखण्डम् । अथ शब्दो निरूप्यते । प्रयोगहेतुभूतार्थतत्वाचान- अन्यः शन्दः प्रमाणम्। शब्दास्यतुरीयखण्डरहस्यम्। न्यायाम्बुधिकतमेत हेतुं श्रीराममखिमसम्पले नातं त्रिभुवनगौतं तालकारमादराबस्वा ॥१॥ श्रीमता সলাত্বনবানীঘামনা विषदौलत्य दर्यन्ते तुरीयमणिपालिकाः ॥२॥ पाचौनिकौ पण्डितमाण्ड लीषु सत्ताण्डवेरध्ययन विनापि। मदु कमेतत् परिचिन्य धौरा- निःसहामध्यापनमातनध्वम् ॥३॥ प्रत्यवादिप्रमाणवयं निरूपितमिदानौं घरमप्रमाणे गन्द:(१) (१) धौलश्रीमथुरानाथेति ख. (१) पानी प्रदति ख .

·२ নন্দিনী निरूपणीयोऽतः भिव्यावधानाय प्रतिजानौते(१) 'अथेत्यादिमा, 'श्रय' उपमाननिरूपणानन्तरक्षणनिटं, 'गब्दः' भाब्दप्रमाकरणं, यथाथुते ये प्रमाणशब्दस्य लक्षणकरणे अन्तिरतापत्तेः । 'निरू- प्यत इत्यत्र निरूपणं लक्षण-स्वरूप-प्रामाण्यादिभिज्ञापन, लक्षण- स्वरूप-प्रामाण्यादिप्रकारकजानानुकुलो व्यापार इति यावा, पाख्यातम्य च विषयत्वमर्थः, तथाचौरमानविषयक-लक्षण-खरूप- पामाण्यादिपकारतज्ञानानक नव्यापारानन्तरक्षणनिधाभित्रो यो- लक्षणस्वरूप-प्रामाण्यादिप्रकारकज्ञानानुकूलव्यापारस्तविषयः प्रमाणे शब्दः इत्यन्वयः । 'अयपद स्य नुप्तद्वितीयाविभक्रिकस्य निरूपण- क्रियाविशेषणतया स्तोक पवतो त्यादाविवाभटस्य मंमगमर्यादावल- सभ्यत्वात्, नाम्नः क्रियाविभषणत्वन्यले 'अभेदान्वयबोधम्चैव माका - त्यान, व्यापारश्च शब्दप्रयोग एव सहिषयता व व्यापाररानुबन्धिना (२) तेन शब्दका निषियकन्ने ऽपि न चतिः । (१) अध्यवहितोत्तर कालकानयत्व प्रकार क-प्रियसमधितबोधानुकूगिन्यापार पतितार्थः, म च अधेचादि निरूप्यत इत्यन्नं वारयं नित. इत्यत्र वर्तमानसामीप्यार्धक नट प्रययम् वर्तमानकालाव्यरितार- काला वावे न मधेत्यादिनाका निमाविज्ञात्वं, अथेत्यादिना इत्यत्र छाभेदे हतीया संथाच बधयादिवाक्याभिन्नतिजानुकूलरातिमान् भगिकार इति शाब्दबोधः । (१) व्यापारानुन्धिमा पारप्रयोज्या, तथाच शब्दप्रयोगस्य निर्विषयक- সিঁড়ি গলিঃশায় নজরদায়িল না- अयनिर्वाह इति भावः । .

·शब्दाख्यतुरीयखण्डे शब्दाप्रामाण्यवादः । . केचित्तु । अथशब्दस्य ध्वमाधिकरणक्षणवृत्सित्वरूपानन्तरक्षण- वृत्तित्वाश्रये १) धर्मिणि म भकिरपितु अनम्मरक्षणवृत्तित्वे धर्म- एव प्रक्रिः अनन्तरक्षणवृतित्वत्वरूपेणानन्तरक्षणवृत्तिलस्य प्राक्यता- वच्छेदकलमपेक्ष्यानन्तरचणवृत्तिवत्वस्य केवलस्य शक्यतावच्छेदकत्वे लाघवात् तथाचाश्रयायिभावसम्बन्धनवान्वयबोध: प्रभदभम्बन्धे- नान्वयबोधे थपदम्य धमिर्माणि ननणापतेः, अतएव डाव्यया- तिरिक्रमावः क्रियाविशेषणनस्थल एव अभेदसंबर्गकान्वयबोध- नियमोऽव्ययातिरिक्रम्थान एव धात्वर्थ-नामार्थयोर्भदायबुद्धाभाव- नियमथ, अन्यया प्रथादिपदम्य धर्मिणि सणापत्तेः । वस्तुतम्। 'प्रधादिपद स्यानन्सरचणवृत्तित्वेऽपि न मांक: अपि त्वनन्तरत्व एवं शक्रिः, अनन्तरलच एव, तथाच 'प्रथपदोत्तरं मनमोलोपात् लतमप्तम्यर्थ ममामकालीनत्वे 'प्रथपदार्थम्योपमाननिरूपणाध्यम- स्थापय:(१) म तु धात्वर्क, धात्वर्थ छ मप्तम्यर्यस्यान्वय इति प्राहुः । नदभत्. 'प्रथादिपदस्य लाघवात् श्रमन्तरक्षणनिये अनारले वा कानपि प्रहते उपमाननिरूपणोपम्यापकपदाभावेनोपमान नि- रुपणानसरक्षणशस्तित्वम्य उपमाननिरूपणानन्तरतस्य वा विशेषतो लाभार्थं लदणाया आवश्यक त्वेनाभेदान्वयवोधपजन्या पि मम्यक- वादिति । (२) 'यशपाट माधिकरमा सिचाश्य इति ! ११) अपि त्वनन्तरक्षण एव आतिः पनन्तरत्वक्ष अधिकागातया ध्वंस- विशिषवं तयाचाचपदोनः सप्तम मिनी पात् नुसतचनिधनायामेवा. घपदार्थस्योषमाननिरूपाध्यमविपियक्षगाम्यान्षय इसि रख० ।

·तत्वचिन्तामणौ अत्र 'न उपजौवकत्वमेव सङ्गतिरयं ग्वयपदवाथ इत्युपमित्या- मकशक्रिपदविषयक ज्ञानस्य शाब्दधीकरणतया शब्दम्यातिदेश-- वाक्यार्थज्ञानात्मकोपमानोपजौवकत्वादिति भावः । ननु उपमित्या- त्मकशब्दप्रमाणात अतिदेशवाक्यार्थ ज्ञानात्मकोपमानोपजीवकत्वत- दतिदेशवाक्यार्थज्ञानाभकोपमानस्यापि प्रतिदे गवाक्यज्ञानात्मक- भब्दोपजीवकत्वेनोपजीयोपजीवकभावाविशेषादुपमानसेवादी कुतो निरूपितं शब्दस्तु पश्चाविरूप्यते विनिगमकाभावात् । अथोपमाने शब्दोपौवकत्वमेव मास्ति यच कौदृग्गवय इति प्रश्नानन्तरं चित्रलेखादिना तादृपापिय दमनं तत्रातिदेहावाक्यं विनापि मादृश्य ज्ञानातकोपनानोत्पत्तिः । न च चित्रलेखादिना गोसदृशो-- पस्थितानपि तत्र गवयादवाच्यखानुपस्यि तेः तपस्थित्यर्थमभिप्राय विषयः गन्दात्रापि कल्पनौय इति वाच्यम् । चित्रलेखाइपस्थिते गोसदृशे प्रश्नवाक्य स्थरावयपदोपलापिनस्य गतषपदवायत्वस्य मन- मेव बोधोपपत्तेः प्रातिप्रायिका पनाया अनावश्यकत्वात् । न च पटुकिये नजन्यशाब्दबोध वा इच्छामत्त्वात् तविषयसमादनाय आन्दोऽवयं कनीय इति वायो। यदा प्रर्धानमाचे इच्छा दहा शब्दकल्पनाभावादिति चेत्, तर्हि, शब्दस्यापि नोपमानोपजौवकलं स्थात् व्यवहारादिनापि शक्तियहात्मक गन्दोदयात् काचित्कोप- जीवकत्वञ्च तुल्यमिति, मैव. मामतावच्छेदकधर्मव्यापकोगजीव्यता- निरूपिता या स्वरूपोपजीवकता तथा एव प्रमाणातराभिधाने (२) खापत उभौवकति ख.।

·पान्दास्यतुरीरखण्हे शब्दाप्रामाण्यवादः । ५ प्रयोजकत्वात् । मानतावच्छेदकधर्मच इन्द्रियत्व-व्याप्तिज्ञानत्व-वर्ण- ज्ञानव-मादृश्यज्ञामत्वान्यतमधः, मा च' शब्द एव वर्तते न तपमाने मादृग्य जानमात्रस्यैव उपमित्यात्मक शकिपदविषयमानस्य शाब्दधौकरपातया शब्दम्य उपभोव्यत्वात् पदमात्रम् च उपमार्ग प्रत्यनुपजीव्यवान, उपजौलता व बरूपयोग्यता बोध्या तेन निम्मिलमादृश्य ज्ञानस्य प्रक्रिपदविषयकोपमितानुयधाराकोऽपि न क्षतिः उपमितित्वेन भादृष्णज्ञानत्वेन कार्य कारणभाशत् मादृश्य- ज्ञानमात्रा प्रक्रिपदविषयकोपमितिम्वरूप योग्यत्वात् । उपनौत. कताच प्रमाणविभाजकोपाधिनियाधम्मावचिचा बोध्या तेना- निदेशाज्यार्थज्ञानामरमानस्य वामलावच्छिनोपनीयता- निरूपिनशाब्दावा किन्नकार्यताश्रयापिन ति: स बद्न्यस्य उप. मितिकरणवानियतवात् मालाकारज नाजवादकञ्चर) अनु. मितिकरणत्वनियत तन्ताननेन तषिका मनियन आनलेन अननिनियेन त, कार्यकारणभावान तेन प्रत्यची पावत मौवक ने यता '. ताकारत नायनि १० । (* 'साना अनुतिन नमानसेन तरिम का मामला इति ख. व पिडितपुस्तक पाठः ई मरेतुनाका स्यानाम्याचप्रत्येक पकान निर्भर', परामर्शविशंपन्य समिति मोघं प्रति कार- जात्यव्यवस्थापनेनैवानिप्रगट भागात पामा म्य वातारक्षा मेव ज्ञानलेन अनुचिन कार्य का सामान न तु व्यानिडाननानु- मितिवन न यो समानत्वन लक्षिकानुमिनिस्वेनेत्यवधेयम् ।

·सावचिन्तामो r महत्या न प्रत्यक्षानन्तरमनुमाननिरूपनानुपपतिः । का ओषधी बरं हन्नौति प्रश्ने दशभुलसदृशौषधी ज्वरं हन्ती- त्युमरे उपमित्या ज्वर हरणकार्य-कारणभावग्रहः सचोपमितेः भक्रिपदा विषयकत्वेन शाब्दधीकरणत्वाभावादुमितित्वमपि प्रमाण- विभाजकमान्दधीकरणलानियतमिति वाच्यम् । उपमितेः शकि- माधविषयकावनियमेन(२) बचानुमानादिनैव कार्य-कारणभाव- पहादिति। एतेभोपमानफलस्योपमितेरतिदेशवाक्यज्ञानात्मकशब्द- पालस्यातिदेशवाक्यार्थज्ञानस्य उपजीवकतथा फलतः शब्दोपजीव- कावयोपमाने सत्त्वात् शब्दनिरूपणानन्तरमुपमाननिरूपणापत्ति- रित्यपि प्रत्युक्तं, निरुतस्वरूपोपजीवकताथा एव प्रमाणन्तराभि- धाने प्रयोजकतया फलत उपजौवकत्वस्य तदप्रयोजकत्वात्, यद- बजरं यनिरूपण तनिष्ठतदुपजीवकताया एव लाघवात् तप प्रयोजकतया फलनिष्ठपालनिरूपितोपजीवकतायाः कारणानन्तरं कारणाभिधाने प्रयोजकावासम्भवाच, फलमिडफलोपनौवकतायाः कारणनिष्ठत्व-कारणनिरूपितलाभावात् तस्था अपि परम्परामम्ब- थेन कारणनिष्ठत्व-कारणनिरूपितत्त्वाभ्युपगमेऽतिप्रसङ्गात् गौरवाञ्च । अतएवानुमानदौधितौ फन्लत इति विहाय स्वरूपतश्चेत्युञ्जभिति सम्प्रदायः। मव्यास्तु उपजौव्योपजीवकभावयोस्तुल्यत्वेऽपि न इतिः श्राम-- (१) शानवेन 'अनुमितित्वेन कार्यकारणभावात् प्रत्यक्षत्यव्यापकोपजीव्यता- निधितोपजीवकत्वं अनुमानन्याक्षमिति तात्पर्यम् । (२) प्रतिविषयकवनियमेनेति ख० ।

·शब्दावतुरीयसहे शब्दाप्रामाण्यवादः । बनियो मतेरप्रयोजकत्वात् किनु स्वतखेति न्यायेम(१) रचैव कमनियामिका, मामियानन्तराभिधानध्यापकतायामुप- युज्यते अन्यथा मादृश्यलिङ्गक-पदलिङ्गकानुमितेरपि लिङ्गजाम- विधया ज्ञानमामान्यस्थानुमितिकरणतया का अनुमानत्वेन तदुपनी- व्यवस्य मादृश्यमानत्व-पदज्ञानत्वावदेन मत्वान् अपमान-सम्दयोः पूर्वमनुमाननिरूपनेऽपि किं विनिगमकमिति प्राडरिति संक्षेपः सक्षपा-खरूप-प्रामाण्य निरूपण प्रतिघातल्लात् प्रथमतो लक्षणं निरूपयति, 'प्रयोगति 'प्रयोगहेतुभूत' प्रथगकारणोतं, चदर्थ- तापजाम' यत् अर्थविषयकतत्वज्ञानं, नजन्यः 'प्रमाणं शब्दः' इत्य- चयः, 'प्रमाणं शब्दः' इति लक्ष्यनिर्देश:, अन्यथा 'सम्रपदस्थ लक्षणान्मर्गतत्वे, प्रमाणमामान्यस्य लक्ष्यतापत्तौ अर्थान्तरायायो- प्रथमतो येन केनापि प्रमाणोन वर्वाक्यार्थज्ञानं ततो वाक्यार्थज्ञानजामं ततः परस्य वाक्यार्थज्ञामं भवलिति वाक्यार्थ जानेछा ततो वाक्यार्थज्ञानरूपेष्टमाधनतामानात् वाक्य इच्छा(२) ततो वाकारूपेष्टमाधमताजामात् कतिमाध्यताजानसहकतात. कपठाभिधानादौ चिकौर्षा ततः कण्डाभिधातादिमाधिका कण्ठा- रापको.(२) (१) खतम्लेच्छम्य पर्यनुयोगानहत्यमिति न्यायेनत्यर्थः । (२) बर्थान्तरं घनाकाहिताभिधानं, प्रमाण सामान्यस्य लस्यत्वे धमाका- डितस्य शब्दानिरिक्षप्रमाणस्थाभिधानापत्तिरिति भावः । प्रमाण- सामान्यस्य लक्ष्यत्वे प्रमाणसामान्यान्तर्गत प्रत्यक्षादौ प्रयोगहेतुभूतार्थ- सत्वज्ञानजन्यशब्दत्वाभावादव्याप्तिरिति तात्पर्यम् । (२) कतिसाध्यवाक्ये रहा इति ख० ।

·तवचिन्तामो “धुपादानकप्रवृत्तिः ततः कश्छादिचेष्टाविभागादिक्रमेण कहामि चाताद्युत्पत्तिः ततो वाक्योत्पत्तिरिति प्रणाल्या प्राचां नये पर- परया वक्रवाक्यार्थयोधयिषापूर्वकवाक्यत्वावच्छिन्नं प्रति वनुवाक्या- 'ज्ञानस्य हेतृतथा च सर्वत्र लक्षणं बङ्गमनीयम् । वहिना सिञ्चति इत्यप्रमाणशब्दोतिव्याप्तिवारणाय 'तत्वेति यथार्थत्यर्थः । मनु 'प्रयोगहेतुभूतेति भानविशेषणं व्यर्थे, म हि प्रयोगाहेतभूतेनापि जामेन अब्दो अन्यते यदिदं व्यावर्तयेत्, शब्दातमतं अथच शब्द जनयतीति(१) वदतो व्याघातात् । न चार्थतत्वज्ञानादिजन्यमस्कारा- दिवारणय तदिति वाच्यम् । तथापि प्रयोगहेतभूतार्थतत्त्वज्ञान- अन्यसंस्कारादावतियाग्निनादवस्यात् । तद्वारणाय शब्दपदं लक्ष्य- पक्षणयोस्भयचापि प्रवेशनीयमिति चेत्, कृतं तर्हि भूतान्तेन । "किच अर्थपदमपि व्यर्थ अर्थत्वस्य ज्ञानविषयवस्वरूपस्य केवला- वयितथा ज्ञानमात्रस्वैवार्थविषयकत्वेनाव्यावर्तकत्वात् । म र वाक्यार्थज्ञानद्वारा वकृपदार्थतत्त्वज्ञानजन्ये माक्षादीश्वरीयपदार्थ- वज्ञानजन्ये च पशिना मिनतीत्यादिवाधितवाक्येऽसिव्याप्तिवार- पाथार्थपदं वाक्यार्थपरमिति वाच्यम् । तथापि कण्ठतावाद्यभि- घातादौ तदाक्यरूपेष्टभाधनतादिज्ञानात्मकवाक्यार्थतत्त्वज्ञानजन्य- तथा तादृशबाधितवाक्य तिव्याप्तितादवस्यात् इष्टसाधनवादेरपि यत्किञ्चिद्वाक्यार्थत्वात् । अथार्थपदं स्वार्थपरं खपदं प्रकृतवाक्यपर- मिति चेत्, तथापि वकिकरणकसे कानुकूलकृतिमानित्यादिप्रकृत- (২) মুহামুদুনৰ ঘর মুহসিন নীনি । ঘুম্বাইন अथच शब्दोजन्यत इति ।

·-- बाबासापि मतः प्रमावान् तान्यतया पतिवासिता देवस्थान सार्थवं खबम्बप्रतिपत्तिविषयावं तर पदार्थ पनौति बरौश्वरथ वा पदार्थतालज्ञानमादाचायतिव्याप्ते रिलाक श्रतएव तत्त्वपदमपि व्यर्थ सदुपादानेऽप्यतिचाप्नेर्दारत्वादिनि । उयो । इदं हिन प्रमाणशब्दमामान्यखापणं शब्दमावस्यैव प्रमा हत्येन साका- बामदत्यस्य भन्दवम्य वा नलक्षणवात् वशिना मितौयष्यापि कचिदर्थं प्रमाणवेनार्थतायेत्यादयत्वापस किन्नु कस्मिन्नर्थ किं वाचं प्रमाणं तस्व लक्षणं, तथाच अर्थतत्त्वायादेत विशेषक-नाम- पर्गक-तत्यकारकथयार्थज्ञानजन्यो यः म तदिशेयक-तत्संसर्गक- तत्प्रकारकप्रमाणशब्द इत्यर्थः, एतमामात्रैवार्थपदं, बभिना मित- तोत्यायोग्यवापस सेके वझिकरणकत्वांशे प्रमाणत्ववारणाय यथार्थति, तादृशमानजन्यसंस्कारेकादावतिव्याप्तिवारणाय प्रयोक- हेतुभूति जन्यविशेषणं, प्रयोगहेतभूतवध वर्णमा 'प्रयोगस्य वर्णस्य, 'यो हेत:' या सामग्री, 'ततो भूतः नत उत्पा इति व्युत्पत्तः, तथाच वर्णमामग्रीजन्यत्वे. मप्ति निकलतत्वज्ञान, अन्यत्वं निरूप्रमाणाब्दस्वमिति लक्षणं फमितं । संस्कारेशादिश म वर्षसामग्रौजन्यः इतरमामय्या इतरचाजनकवादिति नाति- व्याप्तिः, धनिवारणाय शब्दत्वमपहाथ वर्णत्वेनोपादाम, वर्णत्वा कवादियापक-प्रदलव्याय-ध्वनियासमातिविशेषः । वर्ण- प्रागभावजन्यत्वे मतौस्येव मम्यक् किं कारणकणापात्मकसामग्री- प्रवेमेनेति वाच्यम्। यत्र वर्णप्रागभावप्रत्यचे बाक्यार्थी युपनौती भामते तत्र वर्णप्रागभावप्रत्योऽतिप्रमात् तख वाक्यार्थविशेषण- ·अपने सतीत्येव सम्यक् तापतेव संस्कारादरुपनीतवाचार्थविषयक- वर्षमागभावमत्ववस , वारणसम्भवादिति वाच्यम् । यथामषि- वैषथ्योमावार। एतब भायमानभन्दस्य प्रमाणवपये, गन्द- आमचा प्रमाणलपोतु तापमन्यविषयक मानत्वं सदएमवसेषम् । मनु मौमित्रोकेऽव्याप्तिः यदा कदाचित् येन केनचित् कम- नामोचरितानामेव नसत्पदानां मौनिमा अर्थक्रमेण्णभुसन्धौष- त मौनिक तच च यस्मिन्नर्थ यदर्थाचे प्रमाणमन्दत्वं संचविशेधक तदर्थप्रकारकयथार्थ ज्ञानअन्यत्वं नाति तादृशमान- या मोमिमा अनुचरितस्यात् उचारकाय र तादृशजानाभा- वादिति, एवं बच वा यदर्थबोधयिषया वाक्यमुञ्चरितं श्रोत्रा तस्पर्धधमेश लक्षणादिमा वा तदितरथोग्यार्थी व तब श्रोतु- रवाक्यस्थानामावासिनविरोधक प्रकारकचामजन्य- लाभावात्, एवं शुकाधुचरिते पयमा भिवतीत्यादिवापोऽव्याप्तिः सकादः प्रकृतवाक्यार्थानभिजनया रद वा मुखबाधणमिति सुखसाधनमालामादेव तेन तदाक्यप्रयोगादिति चेत्, न तेषा- मपीबरोवतादृशामान्यतया सक्षणसमन्वयात् । न वोन वभिना मिनीत्यायोग्यवाक्यस्यापि करणत्वे वयं प्रमाणत्या- पत्तिः,' एवमीश्वरौथतादृशजानजन्यतथा घटमानयेत्याचुदामीन- बाक्यापि करणखे वांगे प्रमाणलापतिरिति वाथम। वशि- मेति भागमथ(१) तदंगे प्रमाणवस्येष्ठत्वात् सिञ्चतीतिभाग (३) मिति भागे इति ।

·शिमलव लटकत हाममा सयोमात्र सवात् प्रतएव अपिदावतियोगी रति सपनोग्यतया बनायोडविच काहस पटः कर्मवमावषमं अतिरित्यादिरपिर घटमकारकपचार्थज्ञामजन्यतया कर्मले पटाने प्रमाण वाचम् । घटपद-कार्यात्वादिपदसण्या घटः कर्णवानिमि मदितवाको पटपत्कर्मवरूपविभिटे प्रतिमा विषयकामादधीजननसमवेग भरा मित्या पि ताराप्रमाखरूपयोग याबवाभाव इति वाचम्। वशिवा स्थितीत्वादियो पनि w व्यभिचारान र्थानात वाचावानपिनापि शुक-पासकाशि) वायचीमा । बाबाजानवेन हेनुस्यात् नापौधरोप- वावार्थभानमति पञ्चम् । तथापि विवादिशकादि वावाक्यार्थयुवोधयिषापूर्वकवाक्यमावलि अति वक्रवाफ्यार्थज्ञानं तिरिति न व्यभिचार इति वाचम् । मानाभावात्। न वाक्यं प्रति वाक्यार्थज्ञानस्य माधावतापि उप्रणाच्या वक्तवाक्यार्थबोधयिषापूर्वकवाक्यवावधि प्रति पविषयवेकादिद्वारा वाक्यार्थज्ञानं इतरावश्यक इति वाचम् । (प्रमावस्येति ख.। (१) शुकादिमिरितिक ·सत्यचिन्तामको। उकाणाच्या वाक्यार्थज्ञामय परम्परया तादृजवाक्योपयोगिवेऽपि वाक्यार्थज्ञानस्य हेतुत्वें मानाभाषात वाक्यार्थ ज्ञान विनापि सचिन মন্ধ-নন্সাঙ্গাকায় স্বাসষার্মাহিলা ব্যাক शामजानात् वाक्यार्थज्ञाने शासम्भवात् लौकिकप्रत्यक्षं प्रत्येव विषयस्य हेतुत्वात् यत्र च वाक्यार्थज्ञानस्य लौकिकमाक्षात्कारादेव तरछा नचापि वाक्यार्थज्ञानस्य नद्धतत्वे मानाभावः कण्ठाभि- धातादिना अन्यथामिद्धतात्, अतएव वाक्यार्यज्ञानज्ञानमपि न हेतुः कण्ठाभिघातादिना अन्यथामिद्धत्वात् अन्यथा जसाहरणा- देरयुतप्रणाल्य; कपालसंयोगादिभाध्यकप्रवृत्तिद्वारा घटादिहेतु- स्वापोरिति भव्यमते लक्षणमिदममम्भवि पयमा मिचतौति वाक्ये निरुतार्थतत्वज्ञानजन्यावविरहादित्यपि निरस्तम्। जानत्वेन ईश्व- रौयतादृशजनजन्यतामादायैव भर्वध लक्षणसमन्वयात् । न वं तत्पदवैयर्थं अयोग्ये तादृशवाक्यार्थज्ञानस्य इश्वरीयस्थाभावात् वकृताक्याज्ञानस्य नाणमकत्वादिति वाच्यम् । वनवाक्यार्थज्ञानस्थ वाक्यार्थज्ञानलेमाजनकत्वेऽपि जानत्वेन कालत्वेन च जनकत्वान् । पतु वा जन्यत्वमा ममानकालौनलमा लाघवात् तेन कार्यान्वा- पनि प्रति ज्ञानत्वेन कालवेन च कार्य-कारणभावासत्त्वेऽपि म वतिः)। (१) तथाच यहियोषयो कार्यकारणभावः तत्मामान्ययोरपीति नियमे मानभावन कार्यविशेष प्रति कालविशेषस्य ज्ञानविशेषस्य च कार- यावेऽपि कार्थत्वावच्छिन्नं प्रति कालसामान्यस्य ज्ञानसामान्यस्य च हेतुब भानामाव इति भावः ।

·प्रब्दालतुरोपलवामा केपितुः गाण्यार्थज्ञामक पोमावेऽपि वकुरानुपूर्वाधान हेतुरेव तथाच तलपहाड्यादा गाभिनवाक्यानुप्री-बाधित- वाचार्याभयविषयकासम्ममान्चे बाधितवाको () 'अतिव्याप्तिः चामुपूर्वो ज्ञानविधया तच वार मसालात नवज्ञान- खेन जनकत्वं विवक्षितं येन नोकदोषः स्थाहित्या। तदसत, वाच्यार्थज्ञानवदानवौं ज्ञानस्यापि वायहेतुस्खे - मामाभावान वाय्वाभिघातजन्ये करणापाटवजन्ये च वाक्ये व्यभिचारात् । म वैवं षटमानयेत्याचासुपूम्बौं मविदघोऽपि भूर्खादेः नाभानपूौक- वाक्यप्रयोगापतिरिति वाच्यम् । भानुपूर्वाजानं विना कण्ठाभि- घातादौ तादृशवाक्यरूपेष्टमाधमताज्ञानस्येवासम्भवात् । स्वोदेश्यक- शतिमाध्यवाक्यलावच्छिा प्रत्यानपूर्वोधानन्य परम्परयोपयोगिले- ऽपि कारणये मानाभावात् कण्ठाभिधातादिमा न्यथा सिद्धवाथ अन्यथा स्वां दिशामस्थापि यागादिमायक प्रवृत्तिद्वारा यागादि- अन्यस्वर्गहेतुत्लापरिनि । केपितु, प्रयोगो हेतुभतो यस्येसि व्युत्पत्त्या प्रयोगादेतो.. भूतमुत्पत्रमिति व्युत्पत्त्या वा प्रयोग हेतुभूतपदं प्राब्दस्वरूपात विशेषविशिष्टपर, तादृशं यदर्थतत्त्वज्ञानं तदेव जन्यं यस्येति रौत्या पादप्रमाकरणत्वं लक्षणं पर्यवमितं, अर्थपदश्च स्वरूपकथन । म चैवं लाध्यतावच्छेदक लक्षणयोरभेद इति वाथम् । लक्ष्यप्रविष्टस्य विन- (१) विमंबाविवाको इति । (२) वाक्वार्थ ज्ञानवदानुमौंजाममपि न काकातुः मामाभावादिति ख.

·मन शब्दोन प्रमाय तवाहिवरणविशेष प्रमाण, पप्रमाकरमान समयोऽनिवेषात् तयोरभेदेऽपि पतिविर- झा)। प्रमावच पूर्ववत् बालसंवर्मक-तत्तत्पदाचटिन बोर मिति प्राडरिति संवेषः । अपकमिदानौं मामाण्यं व्यवस्थापयितुं प्रथमतो बौद्धमत- माग निराकरोति, 'मन्वित्यादिना, 'म प्रमाम प्रमितिकरणं, परशत्रच पाहायोगव्यवछिनकारणत्वं फलोपधायकवमिति पावत्, महु थापारवत्वे मति कारणत्य, प्रमायोगव्यवदानाक्या मापदेतोरप्रयोजकवापत्तेः । नन स्वप्रत्यक्ष-(सालिकासमियुपधा- धकत्वात् बाध इति वाच्यम्। शब्दाविषयकालमितिभिवप्रमित्युग धारकान्याला) माध्यत्वाम् । पछे भादपदं शब्दज्ञानपर, अम्बथा न्यायमरोऽपि प्रदज्ञानस्यैव प्राणत्वात् विसाधनाप जावमाम- शब्दस्य करणत्वपचे तु यथाश्रुतमेव साधु । म र तथापि प्रजनित- भाब्दबोधके शब्दजाने तादृशाशब्दे वा अंशत: पिसाधनं एवं भन्दो गुण इति शब्दे तज्ज्ञाने वा अंशतः सिमाधममिति वाच्यम्। (१) मध्यप्रविविलक्षणाप्रमाल येति का, ग० । (९) तथान वस्तुगत्या लक्ष्यतावश्छेदक लक्षणयोरभेदेऽपि पहिवानुप- हितभेदात् लक्ष्यतावच्छेदक लक्षणभावसातिरिति भावः । (२) यत्र प्रत्यक्षपदं लौकिकप्रत्यक्षपरम् । (খ) অঙ্গ ঘুমিনি মমিনিনিময় সদ্য নিরসুন্না भाजमितिभिन्ना या प्रमितिः सदुपधामकाबलोषः।

·बस एक 'नाप्रत्यकं प्रमाण इति वाम्मावातिल किमी समते, रसि वाचम्। अनुमान परि + प्रमा सहा तेन भियहे एकदः प्रमाई भपिवतीतियोपिन प्रमाणमित्याशयः सुखनुमानप्रामाण्यं तथापि कलाभि- चारेण करणावाभावात् । प्रमाणमित्याशयः । न दस प्रमोपधापकत्वानन्धुपगमे शम्दभवणानन्तरं विशिशानुभवः कर्थ सादिति बाथम। एतमते इवानकारं विभिहानुभवलेवा- विसः वि पदापशितितहसमर्गावहमाचम् । बहार) पोन प्रतिपदापखितो मममैव मर्वच मासाकारात्मको विधि- हानुभावः त्यभिप्राय (तिम कायमुपपतिः । पदः समान वा शब्दाविषयका मितिभित्रमित्युपधायकं न पेनि বিসগিলি:, খামাখিল বি বনা दकावच्छेदेन च निषेधस्य सिद्धेरहेस्यत्वात् गाजनितमादयोधके शब्द मनोगुण दनि शब्छे । विधिकोटावंशतो बाधोमिषेष कोटावंशतः मिसाधनमिति । केपितु, शब्दलं तन्नानत्वं वा तामप्रमित्युपधायकत्तिन देति विप्रतिपत्तिातोऽभतो बाधाधवकाशः, शब्द वस्तु भन्दपद- . ) तथापावच्छेदावच्छेदनानुमिती सामानाधिकारग्यमावेस सिरपति- बन्धकत्वात् न सिरसाधनमिति भावः । (२) मनु विशिडमरानुभविकत्वात् अनुभवायलाप हबबरसादराप ·तचिन्तामणौ। करमच तत् यस्मिन् सति क्रिया भवत्येव । सितं न च शब्दे सति प्रभा भवत्येवेति नायं शब्दः प्रमाण) । न च शब्दो न प्रमाणमितिर) वाक्यस्य प्रामाण्याप्रमाण्ययार्थाशतः, अस्याप्रामाण्येऽपि एत- प्रतिनिमित्तमुभयवादिमिद्धमेव केवलं जातिरूपत्वे तयावृत्ति- रूपत्वे च विवाद इत्या:३) कुतो न प्रमाणं तत्र हेतमाह, 'लथाहौति, करणविशेषः' प्रमायाः करणं, 'क्रिया भवत्येव' कार्यमुत्पात एवेत्यर्थः, तथाच कार्यापधायकत्वं करणवमिति भावः, 'प्रमा भवत्येव' अवश्यं प्रमा भवति, श्राकासादिज्ञानविरहदशायर्या पदार्थमारणादिव्यापार- विपदशायाच शब्दात् प्रमानुत्पत्तेरिति भावः । तथाच प्रभोप- धायकत्वात्यनाभावा हेतुः, प्रमा च शब्दाविषयकवेन अनुमिति- भिन्नत्वेन च विशेषणीया सेन खलिङ्गकानुमिति खपत्यसञ्चादाय न स्वरूपामिद्धिः । न च माध्याविशेषः, तादृशप्रमोयधायकान्यत्वस्य माध्यतया अन्योन्याभावात्यन्ताभावभेदेन भेदादिति पदयम् । 'वाक्यस्य' भवदुकवाक्यस्थ, 'प्रामाण्याप्रामाण्ययोः' प्रमोपधायकत्वे (१: मायं प्रमाणमिति क | (२) न च न श प्रमाणमितीति क.। (३) शब्दत्वस्य भातिरूपत्वं गुणगतमायनो कर्टपरमते विवादः शब्दत्वस्य कातहासविरूपत्वे अखण्डोमाधिरूपत्वे शुम्दत्वस्य जातिवाङ्गीकर्ट- खमते विवाद होत समुदिततात्पर्यम् ।

·खवखले बाामाखवाया दुत्वाचमानाविसंवादादिति वेतन, पावशादिमता +K अमोपचायकाले, 'चाचानः' शब्दस्य प्रमोपचापकायसवाधान, प्रमोपचायकाये पायातं प्रदयमाचादेव प्रमोपचायकार्य, पप्रमोप- भावकावे हि अप्रभोपधायकल धमापधायकत्व, प्रमित्यनुपधाषकलं. वा, श्राचे आयातं मन्दमावस्यैव प्रमोपधायकवं, विषयमानेन महतवानन्यज्ञानस्य चमावान् । अन्ये सदस्य प्रमोयधायकान्याने मामाभावः भवदुभवाक्यस्यैव तप मामवादिनि भाव:(५) । 'आमा- स्थेऽपि' प्रमित्यनुपधायकवापि, 'एतदुत्यायभामेति एतबन्धपदा- धापसिंति-मनसर्गाग्रहमतमनम इत्यर्थः, अतिसंवादात्' पति- संवादिनानगमकवात् भन्दा प्रमोपधायकान्यविषयकामाममक- लादिति यावत्, तथा मन एवं सदस्य प्रमोपधायकान्यावे पानं, निगम अमामाहाभानि भावः। कचिच 'ए त्यामानुमानाविसंवादादिनि पाठः ततजन्यमाध्य-माधनादिस्य पदायोपसिनितासंघर्गायाजन्यानमानम् शान्दप्रमोपचायकान्यव- प्रयाजनकबादित्यर्थः, तथाचानुमानमेव सदस्य प्रमोषधायकानाने मानमिति भावः । र चाकणानुगामस्थापि प्रामाखामधुप- (") एतदुस्थानानुमानाविसदादादितीति क. : (१) 'प्रसायन्य ज्ञानस्य' शब्दो न प्रमाणित सामनमा धानस्य, 'भ्रमत्यात्' बाधितविषयकवादिली ११) सचाच यदि 'प्रदः माय' इति भवदुतवाक्यं प्रमित्युपधायक सदा भन्दमात्रम्य प्रमिशनुपधायकत्वं निव्यमाणकमिति भावः ।

·सत्यचितामणोः पदार्थस्मरणादिव्यापारवतः प्रमाणत्वेन तथाभूतात् प्रमोत्यत्तेरावश्यकत्वात् अतथाभूतत्वे च फलाजनक- --- , गमादिदममतमिति वाच्यम् । एतत्याटपो सौगतमाचस्य पार्थ- पवित्वादिति हृदयम् । स्वमते भागासिद्धिमाइ, 'शाकाजादौति शंकासासानादिवशियेत्यर्थः 'कादिना योग्यता ज्ञानाभत्तिज्ञान- सृक्तिज्ञान-विरोधिभिसामादिप्रतिबन्धकाभविपरिग्रह:(१), 'पदार्थ- स्मरणादौति पदाधम्मरणादिरूपव्यापार विशिष्ट त्यर्थः, 'आदिमा अवान्नरवाश्यानोधपरिंग: आकाश ज्ञानन्त न पदशानन्यापारः अनुमानादिना तनानेऽएि शाब्दोदशादिति तस्य पृथर निर्देशः, 'प्रमाणयेन' प्रमामामग्रोविशिष्ट वेग, 'श्रावणकलादिति, तथाच भर्वत्र प्राब्दे नोभयवादिगिद्धो हेतुरिति भावः गन्धाकामादिज्ञान विशिएशन्देऽप्याक्रामादिज्ञानरूपमामयोथिर- दशायां प्रकोपधायकत्वाभाव वान्युपगत इति म आगामिद्धिरित्या- स्मराह, 'तथाभूतन्य ति इतनामय्यसमवधान इत्यर्थः, 'तकार: 'सोम्यादित्यनन्तरं योन्यः, 'काला मनालय' प्रमाफल पधायकवा- भावस्य, 'करमान्नति करातरे 'आतुरादावपि मत्वा सत्यर्थः, तथाच चक्षुरादौ वाभिचार निभावः । अन्योन्यामावस्या काव्य- (१, मादिना योग्यतामामासतिरान-निजि सादिप्रतिबन्धका- मायरिंगई इति खः। (1) तथाच भक्षताबदक नामानाधिकर रटेन हेलभावात् भागासिद्धि- रिति भावः।

·ঘন্তেীয় মামা। वृत्तिलनियमेन नच माध्याययात् प्रमाफशोपायकालावन्नाभाव साथवे भिडभाधनादिति भावः । अब केचित् शब्दम्य स्वप्रत्यक्षानुमितिभिवप्रमाजमकले माना- भावः । म वं वाकाश्रवणानन्तरं वाक्यार्थबोधः कथं स्यादिति वायम्। वाक्यघट कौमूतततत्पदेभ्यस्ततापदार्थापयिती मनभैः- वोपनौतभानात्मकवाक्यायनोधमम्भवात् । न स तयापि वाक्यश्रवणा- नन्तरं बादलभातिविशेषविशिष्टवाक्या थवोधः कसं स्यात्तादृशमात्यः पछि नबोधवापि पदार्थीपस्थितिमहकतममा मानहेलकत्व मानमत्व- विभिमाक्षात्कारमानरव शाब्दावापनिरिति वायम् । शाब्दला- पानिरिकजानी मानाभावात् शाब्दत्वस्यातिरिकजातेरभ्युपगमे तद- वकोपनिनिषामकाया वृता पदजन्यपदार्थोपस्थित्यादेईत- नाया अध्यकप्पनीयत्वेन गौरवप्रमना सन्यासः । तदमन, अमुम भाब्दधामि प्रथम: गाम्हित इसाधनमामिद्धायाः प्राब्दस्वमाते- रपोलमसक्यवान । एव मादव छिन पति या पदवन्यपदा- बीपम्बित्यादी कारणत्वकल्पनागौरवमपि प्रामाणिकलाम दोषाय। वरूरतमा अमर्थ स्टोरि श्रमिवेदं पुराणादिभ्य इत्याकारानु- गिद्धेव गाव्दत्वजामिः । न च श्रुधातोः श्रानणप्रत्यन एव शो: शानवजानिः कथं सादृशानुभवविषय दति वाथम् । युवोबा- मार्थत्वात् "प्रात्मा बार श्रोतव्यो मन्तव्य इत्यादिश्रुतौर मया श्रयमर्थः श्रा इत्यादिलौकिकवाक्ये ३ भादयोधेऽपि प्रायोगात्। N , (१) तदवकिमोत्पत्सिगियाभिकाया इति ख०, म । (१) "भामा बाहर भेभेयि श्रोतन्यः' इत्यादिश्रवाधिति स्य, 1 ·चिन्तामगी। सभाब्दै कारणेति वाच्यम् । श्रुवः प्रत्यचे अपत्यापि) सवयवात्। पथास्तु शाब्दत्वं जानिरस्तु वा सदवविर पनि पदनामजन्यपदार्थापयित्यादईतत्वं, तथापि मा जातिमानसत्व- स्थाप्येव तथाच रघुरादिवच्छब्दोऽपि प्रत्यक्षप्रमाणाम्नर्मत एव नातु प्रमाणमरं च स मानसावच्याप्यत्वे यागादः शाब्दयोधामन्तरं बागं माचारकरां मौवनव्यवमायापन्निः नत्र ददं भान मितं न वा बापानं किन्तु श्रुतमेवेदं पदेभ्य इत्यनयवमायाभावापतिथेति(र) वायम्। लौकिकविश्यतास्वरूप माक्षात्कारलावच्छिन्नविषयत्व- सदभावयोप्लादिषयत्वात्")। अन्यथा सुरभि चन्दनं इत्युपनौतभाना- मनारं भौरभ भाचाकरोमौत्वानुव्यवमाधाप मौरभम माक्षात्करो- मौत्यनुयवसायाभावायत्तेस(4) ! म च नस्य मानमत्वव्याप्यये उच्छा- सोपस्थितघटादीनामपि(१) यागादिशाब्दबोधे उपनौतभानापतिः तथाच यागादिकं प्रणामौत्यनुव्यवसाधका घटादिकं श्यणामौत्यम- थवमायः स्यादिति वाशम् । भाब्दत्वावच्छिन्नविषयताथास्तवाभावेन (१) शान्दे शनिः श्रावगप्रत्यक्ष शाक्ष त्यस्यायोति २०, न ! (बनुधासागानुपपतिकोतीति स. (लौकिकविषयतात्मकेति ल०, श०। (४) राधाचतम्भते शाब्दस्य मानभोपनीतभानात्मकाया लौकिकनिध्यत्वा- मावात् यागादेः भादवोधानन्तरं न यामं साक्षात् करोमो धनुव्यव- मायापति दा इदं में साक्षात्कृतमिन्यनुव्यवसायानुपपक्तिरिति . यनुष्यवसायानुपपतेति खग । (६) पदाणन्योपस्थित घटादोमामधीवः ।

·शनाखानुरोपसशब्दाप्रामाण्यवाद। नादृशानुष्यवधावाभावात् पदं कृत्या पदजन्यपदापोपवित्यादि- अन्यत्वं नव नाविषयतायाः मचादिति चेत्, म, गाइवजाते- मानसातव्यायवे मानाभावात् तदवछि मनि हत्या पदजन्य- पदाथापस्थित्याकालाजामा तुत्वस्यावश्यकत्वेन माधव-गौरवानव- कामात् । मध शाब्दसामग्रौदशायर्या मानमतामय्यावश्यकलात् मानस- सामग्येव मानमिति वाच्यम् । मानसन्जानं प्रति जाब्दसामय्याः पति- बन्धकत्याभावस्थासितया नटानौं भामभमामय्या अपि मन्दिग्ध- खात्। न शाब्दबस्य मानमत्वविरुभूत्ये माममत्वाम छिमें प्रति भाब्दमाभयौपतिबन्धकत्वस्य कन्पनीयतया तड्याप्यत्वे कम नति साधात महान मानमत्वच्याप्यन-सदभावान्यतरमाध्यकप्रमेयत्व- हेतुकानुमानमेव प्रमाणमिति वाच्यम् । म हि ममापि मानमाला- पछि प्रति भादमामौत्वेन प्रतिबन्धकलं, अपितु अनुमित्यादि- माम साधारणेम मानसंतरजाममामयीत्वेन, तच्चानुमित्याधुत्पति- दायाँ मानमोत्पत्तिशरणाय भवतामयावश्यकमिनि कुतो स्वाधवं परन्तु निरौतमेव गौरवं तथापि घाम्हन्बन्ध मानमन्व- विसङ्कले भामसेतरजानमामण्या मानमत्वमेव प्रतिबथतावच्छेदक नवाप्यत्वे तु मादेतरमामसत्वमेव प्रतिबध्यतावच्छेदकं अन्यथा मतिमामयीमचे मित्रविध कलौकिकपत्यजसामग्रीमत्त्वे पाषा- घुपनौतभानाहिमामयो सत्त्वे च मानमान्नरवत गादात्मकमामा- शायनुत्पत्यापत किच माव्दत्यस्य मानसत्वव्याप्यत्वे बव पदनन्य- थागाधुपस्थितिम धनघटायुपस्थितिय समूहासम्मनोपश्चितिरूपा तिमिति ब.

·सवचिन्तामणौ। स्वस्थ करणान्तरसाम्यात् । तथापि शब्दो न प्रमा- - तत प्रामाला-बोग्यतादिमभूहालम्बनं ततो यागादेः शाब्दबोधः तत्र भाब्दबोधमभये उच्छतोपस्थितघटादेरपि मानसापत्तिः। न चेष्टा- पत्तिः, गाब्दयोधानन्तरं घर जामामौत्यनुव्यवमायापत्तेः, अपि च. योग्यतामभयदशा यामपि जयश्रवणानन्तरं वाधार्यनिश्चयोऽनुभव- मिद्धः स कथं स्यात् ये ग्यतामंगये मति मानसमंशयसामग्रीमत्त्वा- दर्थसंगयोत्पत्त्यापते. एकपदार्थ परपदार्थवत्त्वस्य योग्यतावादिति कृतं पल्लवितेन। इदानों वैशेषिकमतमा जस्ते, 'तथापौति पाकासादिज्ञान- विशिष्टस्य अब्दस्य पादाविषयकप्रमोयधायकवे पौत्यर्थः, 'न प्रमा- पारशिति, मनु प्रमाणात रत्वं यदि स्वभिन्न प्रमाणत्वं तदा तद- भावे साध्ये भिसाधन) । अय प्रत्यक्षानुमान भिमप्रमाणलं तदा সম্মন মিল্পি: সলীঘানান, লানলি तदा तदभाये माध्ये भिद्रुमाभन यायिकैरपि शब्दमिरकानुमितौ शब्दम्य करणवस्वीकारादिति चेत्, न. प्रमाणतरन हि अनु- मितिभिन्नगन्दाविषयकप्रमिनिकरणावं, सदभावः साध्यः स्वविषयक- प्रत्यनकरणाया. बाधारणाय शब्दाविषयकेति । न च प्रत्यक्ष- करणलमेव नास्ति व्यापाराभावादिति वाच्यम् । स्वविशिष्टबुद्धौ " (१) कारखान्तरसाम्यादिति । (१) तथाच खस्मिन् खभिन्न प्रमाणात्याभावस्य सर्ववादिसम्मतत्वमिति भावः ।

·प्रार सरं पदार्थसंसर्गस्यानुमानादेव सिद्धेः । तथाहिं कर शस्त्रसम्भवात् निर्विकल्पकस्यैव व्यापारमात् । न चैत्र शब्दविषयक गादकरणे दोगुण इति शब्दे नैयायिकानां अंशतः सिद्धसाधन इति वाच्यम् । पछतावच्छेदकावर विच्छेदेन माध्यमिक्देश्यवात्तदधि- भावन वा पच्त्यात् ।। यद्दा 'म प्रभाणान्तरं' कृप्तप्रमाणामार्गतं, प्राज्ञानमित्यन्यतरत्वव्याणतावच्छेदकानुभवृत्तिखान्यतात्वमिति यावा, इमिन्द्रियाटायेव प्रसिद्धं, ध्वंसादरपौन्द्रियादिजन्यतया अपामदिनारणाय अनुभवत्तीति, स्मतेरयनमानजन्यतया अनु- भानम्य पमाणान्तर्गतमम्पादनाय जानवं विहायानुभवत्वेनो- पादाभ"। गतञ्च आयमानशब्दकरण पक्षे शब्दजागकरणतापक्षे सु शब्दज्ञानं पक्षोषोध्या, मात्र तुमार, ‘पदार्गममर्गम्येति, 'अनु- मानत एन सिद्धेः पनुमितिमामग्रौत एवं गात्, श्रममिति- .' अनुमान गत मरिति हा. अयमेव पाट. टीकाकारसमस इति। आदभिन्नगठम्य पत्तावादिताः। P, 'यभावेनोवादा मिसनन्तर देत्रियमाधार तत्वाभावात् तदन- मालवन सादृशजन्मजावकलमात्राकानणे साध्यामिक्षिकालादि- निश, मनकतांतिपित्तजनसताया अमि अनुभवनियाल तहसिनन्य त्वम्य घटादिजन्यमायामपि सत्वाद तादृशंज-यमावस्य याताध- चंदकत्वाभावात मामानाधिकरण्यसम्बन्धेनानुमवत्तित्वविशिरजन्य- सालय तापाचायलाछेदनावे त्वनुमानपत्यं सादृशजन्यतावच्छेदन तादृशान्यतरत्वथायलसिविनाशयस्यापि सिजेरिति पर्बकम्प रख सम्ममिति यं' इत्यधिकः पाठः क-चिनितमस्तके वीते। .

·सत्त्वचिन्तामयी। मामयौमित्रसामय्या यज्ञादिति थावत्, एवञ्च अनुमितिमामयी भित्रसामग्रौजन्यशब्दाविषयकशानाकरणावादिति हेतुरिति भावः । भवयं हेतस्वरूपासिद्धः घटमानयेत्यादिशब्दजन्यज्ञानस्यानुमिति- मामग्रौभिन्नमामोजन्यत्वादित्यताह, 'तथाहौति। यहा अनुमिति- सामग्रोभिन्न सामग्रौजन्यशब्दाविषयक ज्ञानाकरणलादिति इतराः, मन्षयं हेतु: स्वरुपाभिद्धः तादृशक्षामग्रौजन्यशब्दाविषयक जान पदार्थसंमर्गज्ञानमेव तस्येव करणत्वात् शब्दस्यत्यवाह, ‘पदार्थसंसर्ग- खेति, 'मिद्धेः पहात, तथाच तादृशामामग्रौजन्यत्वमेव पदार्थमर्ग- जानें नास्तौति भावः । अनुमानेन मिद्धिप्रकारमेवाह, 'तचाहौति, यद्यपि कप्तप्रमाणातर्गतत्वे साध्ये मार्य हेतुः सम्भवति अतीन्द्रिये परमाएखादी व्यभिचारान् तथापि तम्मिन् माध्ये 'श्रनुमानमः' पशु- मागविषया, 'मिः' माधकत्वादिस्यर्थः, तथाच पदार्थसंसर्गानुमाप- कवादिति इतरिति भावः। पदार्थसंभकानुभापकत्वमेव कथं . नदार, 'नयाहीति। कैसिक्नु 'शब्दो न प्रमाणान्तर' इत्यस्य भब्दालं तखानत्वं वा अनुभवसमाचाड्याप्यजात्यवछिनकार्यताप्रतियोगिककारणनाव- छेदक नेत्यर्थः, तत्त्वे साधकाभावादिति केतसः । मनु शब्दशेन प्रमाणन्तरं तदा घटभानवेत्यादिवाक्यप्रयोगानन्तरं) पदार्थसंसर्ग- बोधः कथं स्थादित्यत पाह, ‘पदाति, अनुमानतः सिद्धिप्रकार- मेव विरोति, 'तथासोतीत्याहः । मानयेत्यादिवाश्वसामन्तरमिति ...।

·भब्दावतुरोयखळे गामभ्याग दण्डेनेसि() पदानि वैदिकपदानि वा तात्पर्यविषयस्मारितपदार्थसंसर्गज्ञानपूर्वकाणि पदश्रवणानंम्परं पदार्थपस्थितिम्तदनन्तरं पदानि पचीनत्य पदार्थान् पक्षीकृत्य वा पदार्थसंसर्गः श्रोधानुमौयते न तु पदार्थ- संमर्गस्य शाब्दबोधः इति वैशेषिकमतं तत्रादौ पदपक्षकानुमानप्रकार दर्भथति, 'दण्डनेति, पदार्थपचकमवये वक्ष्यते, गुरुनथे लौकिकः शब्दोऽनुवाद कः वैदिक एवं प्रमाणं तन्मतमिरामार्थ वैदिकपदानि पनोंकृत्य वैदिकस्नेऽप्यनुमानात् पदार्थसंमर्गसिद्धिप्रकारं दर्शयति, 'वैदिकेति, अच वैदिकशब्दत्वन न पक्षता किन्नु स्वर्गकामोऽमिष्टो- भेन यतेत्यादिकमेण मान्यथा पदार्थादेविशिष्टज्ञानामम्भवादिति बोध्यं । 'तात्पर्यविषयेति तात्पर्यविषयोभनीयः मारितपदार्थसंमर्गः नानपूर्वकाणीत्यर्थः । न च तात्पर्यविषयोभतोय: ममर्गस्तजाम- पूर्वकाणीत्येव सक कि स्मारितपदार्थत्यनेनेति वाच्यम्। दण्डेन गानभ्याति प्रयोगानन्तरं गोपदार्थाम्पदार्थादिविषयकजानमनु- भवामहं अनुमानेनायि तादृकशानं करणीयं अन्यथा तषियक- ज्ञानार्थ शब्दम्य प्रमाणान्मरत्वापत्तिरतम्तदुपादानात् । न च नापि कर्मत्वे गोमंमगांवगाविज्ञानं कर्माचं गोमन्न वेति संशय-- भिवर्तकं तच एतदनमानास्त्र वृत्तं तेन शब्दोऽवश्यं प्रमाणार- मौकार्यमिति वाच्यम्। तात्पर्य्यविषयः मारितपदार्थमंमी यत्र तज्ञानपूर्वकाणी तिव्युत्पत्त्या तात्पर्यविषयस्मारितपदार्थसंसर्ग- () दोन गामभ्यानेलोति ख०, एतत्पाठस्यैव टीकाकारसम्मतत्वमिति । 4 ·. + कालीतिर साध्यार्थ । मारि पदार्थरूपेण गोसंसर्गवतकर्यनज्ञानपूर्वकार सिवाति तथा पदावरूपेण घटादिसंघर्गवत्कर्मावज्ञानपूर्वकाम- च तसंसर्गस्य सात्याविषयतथा कर्य नामवकर्मवज्ञानपूर्वकलं मेन्यतौति वाथम् । थदा पदार्थ- नाऽपि तात्पर्यविषयः अथ च गवादिपदेन स म मारितादा जमिद्याप। म प प्रचतपदे तमामपूर्वकत्वस्य बाधादेव न विद्भिरिति वाच्यम्। यदा तवानमपि वक्नुः पूर्वमस्ति तदा बाधाभावात्, स्मारितखोपादाने तु तम्य तदानीममा रितनयान नसंसर्गबज्वानपूर्वकलमितिः । न च तत्मिवावपि न क्षतिः उद्देश्यस्य कर्माले मोसमर्गावगाविज्ञानस्य वृत्तवादधिकन्तु भविष्टमिति न्याया- दिति वाच्यम्। तथा सति दण्डेनेत्यादिप्रयोगानन्तरं घटाघ- विषयकवानमनुभव मिळू अनुमानेन च तन वृत्तमिति तदर्थं अब्दस्य प्रमाणम्तरताप एवं सर्वच योध्य। न च घटादिरपि (६) न च तथापि तत्सम्बन्धेन गोभवनिश्चयस्यैव विरोधियात् तस्यानि- चात् सदोषतादवम्यामिति वायं । तत्सम्बन्धेन तज्ञानस्येव नव तत्प्रयोजकतत्सम्बन्धक्त्त्वज्ञानस्यापि विरोधित्वादिति भावः । (२) साध्यत्वादिति क. (२) एवं सर्वत्र बोध्यं' इत्यनन्तरं न च तथाप्यनुमितो ज्ञानपूर्वकाय- स्याधिकस्य भागात शाब्दान्यूनानतिरिक्तविषयवमनुमितेर सिमिति वाय। झानपर्वकत्वाद्यतिरिकशाब्दविषयविशेष्यप्रकारकर्मसर्गाति- रिक्तविशेष्यप्रकारसंसर्गाविषयत्वमन्यूनानतिरिक्तविषयकत्वं तच्च ता- दृधपूर्वकभानेऽपि सादृशानुमितावासमित्यभिप्रायादिति ध्येयं' धिक पाक-चिहित पुस्तके वर्तत इति । .

·inf पठादिपीने. बारित मारित प्रभासदमारित्यर्थ:) प्रसादसारित दितीपदा पर्व देवं अन्यथा पदा करपल कर्मवोभवनिहगोल वर्तते अथ चाम्पदेन करणत्वं न स्मारितं तदा नापति गोपदम्मारिमार्थसंमर्गवत्पदावरूपेण करवानपूर्वकमाथि मिद्याप तसिद्धौ च तदानौं करणत्वाविषयकमायावरिया शानुप्रानादनिर्वाहात् तदर्थं शब्दय प्रमाणानारतापते, त्याच तात्पविषयो च एतद्रोपदमारितार्थसंसर्गस्तदान का सदमपर- मारितार्थतज्ज्ञानपूर्वकाणि एवं तात्पर्यविषयौलतों व एतर पदस्मारितार्थमंमर्गस्तदान व एतहापदरसारितार्थस्तवामपूर्वकारी स्यादिक्रमेण नानैव साथं समूहामंबनानु मितिः। न पथदा दणे नेत्यादिप्रयोन गोपटेन सम्बन्धिविधया आकाशमपि सारित कर्माचनिहनामगोऽपि तात्पर्यविषयः तदा एतदोपदमारितवाि कामादिसमर्गवस्कळत्वज्ञाभपूर्वकत्वस्यापि सिद्धिप्रमादिति वाचन वृत्त्या १) एतद्गोपदम्मारितवस्य विवचितत्वात् एवममपदस मारि- तवमपि मा विवक्षणीयं, अन्यथा घसम्पदेन बोकवाचित (२) प्रतपदमारितेत्यादिति क.। (२) करवत्वाविषयकशानम्यानुमानादविवादिति ब., मग (३) पत्र वृत्तिवं शकि-अक्षणान्यतरसम्बन्धल्य, तथाध सम्बन्धन तार- मान्सरसम्बन्धधामनन्यपरक्षारितत्वं पत्र विवक्षयो, पका उक्ताने भावाशम्य बनवत्वत्वेन जमवावरूपसपनालगन्यम सारितस्येऽपि न या पदमारिवत्वमिदि।

·तवचिसामयी सम्बन्धेन करणवमपि भारितं तविहगोससोऽपि तात्पर्य विषयः मदा तथापि मिद्यापत्तेः, तात्पर्य्यविषयवं संघर्गविशेषणस(१) चदाम- पदार्थकर्मवनिहगोपदार्थस्य ममवायरूपसंमर्गतात्पर्यण दण्डेनेत्यादि- बाक्यं प्रयुक्तं तदा एतहोपदस्मारितार्थमंसर्गवरूपेण एककालौमत्या- दिवंसर्गवत्कर्मवज्ञानपूर्वकत्वस्थापि सिद्धिवारणाय ! तात्पर्य्यविषय- मच एतत्पुरुषीया एतत्कालौना या एतद्दाक्यजन्यप्रतौतौछा तविषयत्वं, यदा एककालोनलादौ सयवाये व तात्पर्येण दण्डने- त्यादिवाक्यं प्रयुकं तदा तात्पर्यविषयौभूतेतह्रोपदस्मारितार्थसंसर्गत्व- रूपेण एककालोनत्यादिसंवर्गवत्कर्मत्वज्ञानपूर्वकत्वस्यापि मिद्धिः शादित्याकाहानिरूपकत्वमपि ममर्गविशेषणं देयं,(२) आकाङ्क्षानि- रूपकवच एतगोपदनिरूपित्तदमपदनिष्ठाकाङ्गानिरूपकत्वं, अन्यथा एककालोनवादरपि कुचिदाकासानिरूपकत्वेन तदोषतादव- म्यात् । न च वैशेषिकः शाब्दत्वमातेरनभ्युपगमात् तनये चाकाचा- निरूपक) दुर्षचमिति वाच्यम् । तैरपि शाब्दवजातिरभ्युपेयत-. एष परन्तु सा आतिम्कानुमितिवृत्तिग्नुमितित्वव्याप्येत्येवाभ्युप- गमात्, अस्तु वा तत्तसंसर्गभित्रसंसर्गत्वमेवाकाक्षानिरूपकत्वं,' एवं पदा गवि कर्मत्वे च तात्पर्येण दण्डेनेत्यादिकं वाक्यं प्रयुक्त अथ (१) संसर्गविशेषणञ्चेत्यस्य व्यायमेण सिबिवारणायेत्यनेन सहान्वयः । (१) भाकालानिरूपकत्वस्यापि संसर्गविपोषणात्वमिति ख०, म । (३) मान्दबोधानुकूलानुपौंमत्वरूपाकामागिल्पकत्वस्य शान्दवघटित- वेग तादृष्यजात्यनभ्युपगमे तस्य दुर्वचत्वमिति तात्पर्य्यम् । (१) पाकाहानिरूपकसम्बन्धवमिति का ·माम शाकाहादिमत्यदक्दम्बत्वात् घटमानवेतिया कि - भोपदेन समपया घटादिरपि मारितः पम्पदेन अश्या करणत्वमपि स्मारितं तयोः संसगोऽपि तात्पर्यविषयः एतदुभवन्तु न तात्पर्यविषयः तदा एतहोपदस्मारितार्थसंसर्गवदेतदमपदार्थल- रूपेण घटादिमंसर्गवस्करणस्वजानपूर्वकत्वस्यापि सिद्धिः शादिति गोपदस्मारितार्थेऽम्पटुमारितार्थे च तात्पर्यविश्यत्वं विशेषवं दे । मनु गोपदार्थाम्पदार्थघटितमाध्ये मंसर्ग तात्पर्यविषयत्वविशेषणं व्यर्थ नात्पर्याविषयौभूतककालो नत्वादिसंसर्गस्य प्रकृतस्थले पाकाङ्गाया- अनिरूपकलादेवामिद्धेः इति चेत्, मत्यं, तदुभयषटिनवाथे म देयमेव तत्, किन्तु यत्राभ्याजपदमपि पचौकृतं तत्र धानुकूलत्व- विषयत्वाख्यमम्बन्धद्वयमेवाकाक्षानिरूपकं तदभिप्रायेण मूखे सदु- पादानमिति मन रमणीयं। 'आकाक्षादिमत्पदकदम्बलादिति गोपदाकाशादिमदम्पदत्वात् दण्डपदाकालादिमट्टापदलादित्यर्थः, सम्हालबनय परामर्शः, 'भाकाहादौत्यादिना योग्यतापरिया, यत्पदाकाहायोग्यतावत्पदं भवति() तत् तन्मात्पर्यविषयीभूतो यः वृत्त्या तत्पदस्मारिततात्पर्यविषयौभतम्यार्थस्याकाङ्गानिरूपक- मंसर्ग: सदाम् यो वृत्त्या तत्पदोपस्यापिततात्पर्यविषयौभतार्थ: तवामपूर्वकमिति सामान्यमुखौ याति(२) विशेषयाप्तौ 'घटमान- ( यद यत्पदाकाहायोग्यतावश्यत्यत्पदं भवतीति ख.। (१) अचेदं चिश्वं यत्तयां सामान्धत उदाहरणवाक्वाधीनसामान्यचाहि- लामः ततो विशेषहेतुपरामर्थः, अप वा सादृशोदाबरखान्तर ·चिन्तामो वैति दृष्टानामतेः। पञ्च पशिना मिश्तीत्यादौ टापदाकाहा- दिमसिच्पदे व्यभिचारः मिच्पदार्थस्य एतट्टापदोपस्थापितार्थ- संसर्गवत्वाभावादतो यत्पदयोग्यतावावं हेतायुपात, तदर्थन यत्पदार्थावाधितार्थकत्वं, तथासति यत्पददथेन पदार्थो नोपस्थापितः परस्परमवाधितार्थकन्तु भवति तत्रैव व्यभिचारापत्तेः तदुभयपद- मारितस्यैवार्थस्थापभिट्टेरपि तु वृत्त्या यत्पदस्मारितार्थाबाधितार्थव वृत्या स्मारकत्वं तत्, अवार्थद्वय एव तात्पर्यविषयत्वं विशेषणं देणं, अन्यथा तात्पर्य तिनैव यत्पवयं प्रयुक्त अयं च वृच्या स्मारितार्थर्क परस्परमबाधितार्थकच भवति तत्रैव व्यभिचारापत्तेः तात्पर्य- ' विषयोभतस्येव तामिद्ध, प्रवाधिन्वन्तु भात्पर्यविषयसंसर्गण बोध्यं अन्यथा पदार्थमा ने तात्पर्येण यत्पदवयं प्रयुक्त तत्संभ, तात्पर्य नास्ति किन्तु पदार्थापभ्यापकत्वं प्रवाधितार्थकलञ्च वर्तते तत्रैव व्यभिचारापत्तेस्तात्पर्थविषयतत्पदार्थसंमर्गस्येवाप्रमिः । २ নানানী আমিরাল নী" যামিৰিগ্ৰনিৰ্গমনী पद्धधर्मताज्ञानात् विशेषरू भजन माध्यसिभिरिति अत्तटिनमा- मान्यव्यातिज्ञापकारामान्योदाहरणस्थले कार्य-कारगाभावः तथाच यत्पदाकाङ्गा-योग्यतारइयत्पदं भवति तत् तत्तापय्येविषयीभूतो या त्या तत्पदरसारिततात्पर्य विशयीभूतस्यार्थस्य आकाहानिरू- पक्समा तहान गो या तत्पदोपस्थापिततात्पर्यविषयीभूता। বগাপনবনিন্মহাৰানন্দ দালানী আশ্বিন अम्पदं गोमत्वाम्मताशानपूर्वकं मोदाकाङ्कावदम्मरत्वादिति अमेय हेतुधु याशि-पक्षधर्ममताशानात् समूहालम्गात्मकात् तन- इटिल समूहानपनात्मकानमितिर्मक्थितीति ।

·योग्यतासत्तिमाये सति संसहायपरवान तदारणाय संसर्गतात्पर्यकत्वे मतीत्येव विशेषणापादयतामिति वाध्यमातथापि यदा घट-कर्मवयोरभेदसंबर्ग तात्पर पटमिति प्रयुकं वृत्तिवसंसर्ग तात्पर्य नास्ति तदा तदम्पदे व्यभिचारापत अम्पदोपस्थापितार्थस्य तात्पर्यविषयौभूतसंसर्गवत्याभावात् पतला त्पर्यविषयौतोघटतादात्यममीनामपदार्थनिष्ठः अम्पदार्थ निष्ठ- घटवृत्तियमंसर्गशम तात्पर्य विषय इति, यदा पाधारावभाव मन्बो तात्पर्योण घटः कर्मावमिति प्रयुक्त तदा तलावप) यभिचारः कर्मत्वपदार्थ घटपदार्थस्याकाङ्गानिरूपकाभेदसमवला- भावात् भनो यापदाकाक्षावचं विशेषणं । न च तथापि स दोष- म्त त्रस्थः फत्वपदम्यापि नादाम्यसम्बन्धेनान्वयबोधजनने घटपदा- कासावत्वादिति वाच्यं । भाकाहानिरूपकसमर्गेपणबाधितत्वस योग्यता वरकत्वलाभाय तदुपादानात् तदयं मिर्गलितइत्यर्थः वृत्या पारादीपम्यापितमात्याविषयीभूतार्थतात्यक्वियाकाहानिरूपक- मम्बन्धभावाधितस्य नात्पर्यविषयोभूतार्थस्य वृत्या स्मारकं यत्पदं भवतौ नि मर्थ सस्थम् । प्रशतमा नौलावतीकारोकतवयं दूषयति, योग्यतेति, 'मनु संसृष्टार्थपरत्वं एकपदार्थमंसर्गवान् योऽपरपदार्थस्तत्प्रनौनौ योधरितत्वं, तथाच योग्यतोपादान व्यर्थ विसंवादिवाकाम्योऽपर-- पदापकपदार्थसंसर्गवस्वाभावाद्वेषभावेनैव व्यभिचारस्य पाधिन- (१) तहट-सत्वाम्मत्वपदे' इति का।

·লখিমী सनिधिमत्वाईति न हेतुः, संसृष्टोहि योऽर्थस्तत्परत्वं तत्यरसविधिमत्वं वा असिई संसर्गस्य प्रागपतीतेः। बादिति चेत्, ग, संसृष्टार्थपरत्वं हि एकपदार्थेऽपरपदार्थमंसर्गप्रती- तौल्योधरितत्वं एवञ्च विवादिवाक्ये व्यभिचारवारणाय योग्य- , गोपादान, योग्यमतात्पर्य केण वाक्येन यत्र पदार्थसारणं न जनितं तब यभिचारधारणायामत्तिमाचे सतौति मारकत्वार्थक, 'तत्परेति संसृष्टार्थपरेत्यर्थः, तथाचैकपदार्थेऽपरपदार्थसंसर्गप्रतीतौछयोश्चरि- तव पति पामत्तिमत्त्वादित्यर्थः, अवापि योग्यतानुषञ्जनौया । न पहेत्वोरभेद इति वाच्यं । विशेष्य-विशेषणभावभेदेन(१) भेदात् । कचित्तु अब योग्यता न प्रवेशनीया । न चात्र योग्यताया- अप्रवेोऽयोग्यवाक्ये व्यभिचार इति वाचं। एतदोषस्यामाप्नोक- इत्यादिमा खयमेवाये वक्ष्यमाणात् इति प्रातः । यथाश्रुते दूषणमान, 'मसृष्टो हौति एकपदार्थसंवर्गवान् थोऽपरपदार्थस्तत्परत्वमित्यर्थः, 'नत्परति नारने मति मनिधि- मत्ववेत्यवः, 'वाकारणार्थ, 'श्रमिद्ध' प्रकृतानुमानात् पूर्वमजातं, विभिटवाने विशेषणज्ञान क्षेतमाद, 'संसर्गस्येति एकपदार्थसंसर्ग- वापस्थापरपदार्थ प्रागमतौ तेरित्यर्थः । न चैवं भवतामपि माथा- प्रसिद्धिरिति वाथम्। यत्तयां मामान्यतोव्याप्तिस्थलेऽप्रमिस्वेद साध्यस्य पक्षधर्मतावनात् सिद्धेईतुप्रसिद्धियावश्यमपेचितेति भावः । बदमुपलक्षणं पूर्वोककमेण योग्यताविशेषणमपि व्यर्थमित्यपि बोध्यं । (१) विशेष-विशेष्यभावभेदेनेति ख०, ·संस्पृष्टत्वप्रकारकातीतिपरत्वं सताकारकमतौलियर विधिमत्व वा अनाप्तोक्ने निराकाचव्यभिचारि मन्वकपदार्थ परपदार्थ संसर्गप्रसौतौच्छयोश्चरितवं संमष्टार्थपरलं जा शोचरितले पति मविधिमा तत्परमविधिनापमित्यत आर, 'संस्ष्टत्वप्रकारकेति एकपदाऽपरपदार्थसंदृष्टषप्रकारकेत्यर्थः, पर प्रकारकवं विषयकत्वमा अन्यथा खरूपासिई थात, 'अनाप्नोल- पति अयोग्य इत्यर्थः । न चैतदयु योग्यताया हेनुघंटकवादिति वायम् । 'पनामोक्रपदस्य स्थिरजलाभिप्रायेण पयसा मिश्चतत्या- धनाप्तीकविशेषपरसात् । न च तचापि म व्यभिचारः तस्याप्य योग्यत्वादिति वाच्यम् । लीलावतीकारमते हि अवधप्रयोजक- रूपवत्वं योग्यता मा च तत्र वर्तत एव जलवस्थ सेककरणवान्चय- प्रयोजकरूपत्वेन तस्य करकायां भवात, केपाश्चित्मते 'अमाप्नोक- इति दिनीय हेती दूषणं तत्र योग्यताया अनिवेशात, 'निराकाई चेति हेसुदये दूषणमिति ध्येयं । 'निराकाशे चेति घटः कर्मत्य- भामयनं कृतिरित्यादावित्यर्थः, घटपदार्थ कम्मेवपदार्थस्थाकाक्षा- निरूपकभमाप्रमिया माध्यामत्वादिति भावः । ममु पदाभ्यानधात्वर्यास्थानार्थयो विषयवरूपसभर्ग तात्पर्यण- दण्डेनेत्यादिवाक्यं प्रयुक्तं अनुकूलत्वसंवर्ग च तात्ययं नास्ति तदा तदा- क्यअन्यजाने न्यायमयेऽनुकूशवमंमगीन भामते भवन्मते मतदानौम- भ्वाजपदार्थसंसर्गवरूपेण तदपि निवेदित्यत पार, संसर्गति अभ्या- जधावाख्याताययोः संसर्गस्येत्यर्थः, 'बहुमकारकत्वेऽपौति ·संसर्गस्व बहुप्रकारकत्वेऽपि नानभिमतसंसर्गसिक्सिस तात्पाविषयत्वात् । अन्यथा शब्दादप्यभिमताम्बय- बोध न स्यात् । अतएव विशेषण-विश्वेष्यभाववदर्थ- कानि सोधपूर्वकाणि वेति न स्याध्यं । यत स्मारितार्थसंसर्गवन्तौति साध्य, मत्वर्थश्च पत्वे पौत्यर्थः, 'अनभिमतेति दण्डेमेत्या दिवाक्यजन्यज्ञानविषयतया नैयायिकानभिमतेत्यर्थः, 'तस्य' अनभिमतसंसर्गस्य, तथाचैतदर्थमेव मथा तात्पर्य्यविषयत्वं संमर्गविशेषणमुपातमिति भावः । 'अन्यथा' तस्थ तात्पर्यविषयत्वे, ‘शब्दात्' दण्डेनेत्यादिवाक्यात्, न्यायनये इति मेषः, 'अभिमताषयबोधः' अभिमतीयोऽन्वयबोध: एकमंसर्गमान- विषयकशाब्दबोध इति(२) यावत् म न स्थादित्यर्थः, 'श्रतएव' अन-- भिमतसंसर्गसिद्धिप्रभादेव, 'विशेषण-विशेधेत्यादि, सार्थकानौत्ये- तावन्मांचोक्को ममर्गस्य न मिद्धिरित्यतो 'विशेषण-विशेष्यभाश्वदिति विशेषणता-विशेष्यतान्यतरवदित्यर्थः, विशेषणवमपरपदार्थमिटर- शिक्षाप्रतियोगितया भाममानत्वं, विशेष्यत्वचापरपदार्थप्रतियोगिक- वेणियानुयोगितया भाभमानत्वमिति भावः। 'महोधेति तादृशा- वयवोधेत्यर्थः । प्राचार्योयं माध्यमाशा दूषयनि, 'यत्त्यिादिना, प्रचापि तात्पर्य्यविषयोचतो यो वृत्त्या एतत्पदस्मारिततात्पर्यविषयार्थस्य (अभिमतसंसर्गसिद्धिन स्थादितौति क० । (१) सद्बोधमकाणौति वेति क.। १) सर्ममात्रविषयकशाब्दयोध हतौति ख.।

·लिजन्तयां पापणावं । म पाग्योन्यालाया, पूर्वपूर way संसर्गस्तहत्त्वमिति माध्यार्थः, एवं प्रत्येकं तप्तपदमादाय बामद साचं प्रत्येकमम्पदादिकमेव पचः हेतच पूोक एव मध- सम्बनौ बमुमिति-परामर्माविति बोध्यम् । मन्चर मवर्षः कार सम्बन्ध मंयोग-समवायादेः पछे बाधितत्वादित्यत वाह, 'भामर्थ- छति, 'सिातयेति, “लिङ्गपदं पक्षपरं, अन्यथा पदानां मि वाभावेन बाधापतेः, शद एव तादाम्यसम्बन्धन शिक्षामित्यायन सा, 'ज्ञापकत्व' कारणीभूतज्ञामावच्छेदकाव(२) । नतु 'बिनयति लिम ज्ञापकलमावस्यैव सम्बन्धवे दोषाभावात् । न वं नैया- विकः सिद्धमाधम डावनौयं तैरपि भन्दम्य शापकत्वस्वीका- रादिनि बाथम्। म हि नैयायिकैः सह विवाद इदमनुमान किन्तु वाक्यश्रो शिषिकनये यया रीत्या अनुमानविधया भम्हात समगंधौः मा गैतिरूपदर्भते ना.प नैयायिकैः मिद्धमाधमोहा वमप्रमशाभावात् अन्यथा 'लिङ्गलयेथुझावपि सिद्धसाधनोडा- वनमभवान् नैयाथिकैः पञ्चम्य लिङ्गलयापि भापकलस्तीकारान पूर्वी कसंसर्गनामपूर्वकत्वानुमाने मदापनेच गैयाथिकैरपि तवी- कारादिति चेत्, म, वैशेषिकनये पदानां विनाविधयेव' जापकाये तम स्वरूपकथनमानपरत्वात् मम्बन्धस्त ज्ञापकत्वमाचमेदेति दिन् । ति, पर्षे भापकत्वमपर्मण एतादृर्ममर्गमिछौ ताहा . " सम्बन्धो मत्वर्थ इति ख., ग.. ( शाननिहायाः कारणताया विधयविधवा छेदकावमिव ।

·KIY वचिन्तामा LAMA मितिहेतुत्वेन (५अनादित्वात् । तत्र। चांमकार्य- मायासिद्धः। प्रमापकाचे तेनैव अभिचारागा नहाने शापकावसावन्धन तादृशममर्गमिद्धिः दृष्टान्ते ज्ञापकत्वसम्बन्धेन एतादृधर्ममर्गमिद्धावेव पक्षे शापकत्वसम्बन्धन तादृशसंसर्गसिद्धि- रित्यन्योन्याश्रयः, अन्योन्याश्रयाभावे हेतुमाह, 'पूर्वपूर्वति पूर्व- पूषाणां वाक्यानां उत्तरोत्तरवाक्ये सादृशसंसर्गानुमितौ दृष्टान्त- विधया प्रयोजकत्वेनेत्यर्थः, 'प्रमादित्वादिति पचौयमाध्यसिद्धेदृष्टा- भौयसाध्यसिद्धेरादावनपेक्षितत्वादित्यर्थः । वेचित्तु "हेतुत्वेनेत्यनमारं छेदः, तथाच 'हत्त्वेनेत्यन्तमन्योन्या- बबाभावे हेतुः, अर्थख पूर्ववत् । मन्वेवमनवस्थत्यताह, 'अनादि- खादिति वौजाकुरवदनादियादित्यर्थः, तथाच प्रामाणिको श्रम- वसा न दोषायेति भाव इत्याहः । तदमत् । पाचम्यन्ते व मुख्य- हेतुप्रयोगनियमात् हतीयाथा असङ्गतत्वापत्तेरिति ध्येयम् । 'ज्ञापकत्वमाण' शापकत्वसम्बन्धेन, स्मारितपदार्थमंसर्गस्य मा- थत्ते इति श्रेषः, 'अर्थति एकपदार्थ अपरपदार्थसंसर्गामिद्धेरित्यर्थः, प्रवकच तथा ज्ञानमिति भावः । ननु मारितपदार्थसंसर्गवन्तौति असाध्य करणैयं किक्वेकपदार्यममर्गवत्यपरपदार्थ बदेकपदार्थ- संसर्गवानं तब्बनकानौति साधनौयं तथाच नोकदोष इत्यत पाह 'प्रमापकत्व इति एकपदार्थसंसर्गवत्यपरपदार्थ यदेकपदार्थसंसर्गज्ञानं मनकस्य रत्यर्थः, साध्य इति शेषः, 'तेनैव धनातोकेमेव, कर- ৬) মূলঘুনন্দনিনিস্থলনি ।

·कामिनाचमबुकमया मिशतीत्यादिवाक्येनेवेति बायन, शानदार मामाचाबाचलातमते पाण्यप्रयोजकरूपवत्त्वस्य योग्यतामा योग्यतागर्भया काडेतोस्तत्रापि मत्वादेकपदार्थसंसर्गवत्त्वस्थापरपदा- भावेन माध्यस्य चासत्वादिति भावः । बाधाभावरूपयोग्यताया- हेतुविशेषणवे तु 'प्रमापकत्वं' प्रमोपधायकलं, प्रमावरूपयोग्यत्वं वा, आद्येऽजनितशाब्दबोधके शब्दे व्यभिचारः, अवये मिराकाहा- देरपि स्वरूपयोग्यत्वेनाकाङ्क्षादिमत्त्वविशेषणं हेती व्यथै योग्यताव- क्यम्यैव सम्यक्त्वात् यदि र माकाशशब्दत्वेग मनरूपयोग्यता सदा प्राकाजावत्वमेव मन्यक योग्यतादिविशेषणं व्यर्थ इत्यादौमि दूर- णान्यवयानि केचित्त 'जापकत्वमात्रेण ज्ञापकत्वसम्बन्धेन, माध्यत्व रति शेषः, 'अर्थति, 'अर्थः' उद्देश्यः संसर्गामुमिनिरिति थावत्, अस्यामिद्धेरि त्यर्थः, अभावप्रतियोगितावच्छेदकेन बिमम्बन्धेम माध्यं माधयत्य- नुमान ज्ञापकत्वच नाभावप्रतियोगितावच्छेदकं कृत्यनियामकला- देति भावः। मनु वृत्तिनियमाकसम्बन्ध एव माध्यतावच्छेदकमम्बन्ध- त्यत पाह, 'प्रमापकत्व इति धर्मिपरोनिई यः, प्रमा विशिष्टज्ञान तजनके सम्बन्ध वृत्तिनिवामकसम्बन्धे इति थावत्, माध्यतावच्छेद इति शेषः, "तनेव' पदेनैव, 'व्यभिचारादिति पद वृत्तिवियाम कसम्बन्धेन पदार्थसंगईमत्त्वात् इत्याः ।। .: 'मित्रानुयायिनस्तु, ननु 'मारितार्थसंसर्गवकीत्या दार्थसंमर्गज्ञानजनकत्वमा साध्यं । एकपदार्थेऽपरपदावर्गात बदपरपदार्थज्ञानं तज्जनकत्वं वा पाये पार, 'चापकानि ·सश्चचिन्तामणी मानायच्छेदकतया प संसर्गसिद्धि ज्ञानज्ञानस्य तदि- पथविषयकावनियमात्। आपकाववाचकानुमानमात्रेणेत्यर्थः, 'अर्थति एकपदार्थ परपदार्थ- गाधि रित्यर्थः, प्रवर्तकच तज्ज्ञानमिति भावः । अन्ये चार, 'मायकल इति एकपदार्थ परपदार्यसंसर्गवति यसमान मान- कार इत्यर्थः, साथ इति षः, 'सेनैव' अनातोकेनवेत्याड) अदमन, भंसर्गदेव माध्यत्वात् चापकन्यस्य । मावर्थतथा वाचतापच्छेदसम्बन्धत्वात्। मनु भवदुकानुमानाड्यापकत्वेन सहीतं संसर्गजाम मिद्यतु संवर्यस्त कथं सिद्धेतस्य घ्यापकावेनाग्टहीतलादिस्थत पार, 'जा- मावच्छेदकालयेति परामर्श ज्ञानांये संसर्गस्य विशेषणतावच्छेदक- तथा वासभामानुमितौ वहिवदन(२) तवानमित्यर्थः। अनुमितेः विगाहने प्रमाणन्तरभाइ, 'शानदानस्येति, तविषयेति धानविषयावविषयकालादित्यर्थः, यावदित्यकरयो यत्किञ्चिविषय- विषयकवमिद्धावपि संसर्गविषयकवासिद्धेः। मसु नायं मिथमः भानमितिपदजन्ये शाब्दमाने प्रात्मा भानवाम् प्रत्यबुमित्यादौ पभिचारात् । म विषयविभिश्तया मानावगाषि- भानस्य तज्ज्ञानवादिषयविषयकत्वमिति नियम इति वाचम् । पट: पाम इति शामस्य घटनाममित्यादिशब्दती . () अन्वषप्रयोगकरूपवत्त्वं योग्यतेवि भावः । १) वहिवदति क..

·व्यभिचारात् । न तज्ञानविषयीभूतयावविषयविभिलाषा तनामावगाहिजॉनस्य तज्ज्ञामयावदिषयविषयकावमिति नियन इति वाथम् । उकसंसर्गज्ञानानुमितेः संसर्गज्ञानविषयौभतवावति- पवविभिएतया संसर्गज्ञानावगाहित्वस्वामसिद्धेः तव विवादा। मग तज्ञामयावविषयोपश्थितेरस्थवहितोत्तरवर्ति यतज्ज्ञान- विषयकं ज्ञानं तत्तज्ञानयावद्विषयविषयकमिति नियमः अनुष्यव- मायादौ तथा दर्शनात् उक्तानुमित्यादौ च जामविषयस्य गोपति- तत्वं अनुव्यवसायादौ च व्यवमायादित एव तद्विषयस्योपस्थितत्वं प्रसवे च पदार्थसंसर्गज्ञानानुमितिजमकोभुतपरामर्श नैव पदार्थसंसर्गभाग- थारविषयाणामुपसिंतत्वमिति वाच्यम् । तथाप्ययं घट रत्यादि- ज्ञानाव्यवहितोत्तरज्ञानवानित्यनुमित्यादौ ) व्यभिचारादिति। मैवं, बाधकाभावे मति तज्ज्ञानविषयकं यज्ञानं तत्तजज्ञानयावदिषय- विषयकमिति नियमात् उमथले कारणभावादेरेव बाधक भावान व्यभिचारः । मन्येवमपि सम्बन्धिनः पदार्थस्य भानं कथं थादित्यत बाद, संसर्ग घेति व्यापकविशेषणविशेषणोभतसंसर्गाशे चेत्यर्थः, 'सम्बन्धिमः' पदार्थस्य, 'विशेषकत्वादिति विभेम्यतेऽनेनेति युत्यत्त्या परामर्ने विशेषणत्वादित्यर्थः । ननु तथापि मोत्वाधान- खादिरूपेण गवाधाजनादिसंमर्गसिद्धिः कथं स्यात् भारितपदार्थ बादिरूपेणेव व्यापकतायात प्रवर्तकच तशामक) पत पार, (३). जामाथवहिवोत्तरेत्वस्य धमिवादाविबनेन बह पनवः । (VAथा चावमिति ख.,मा ·पक्षधर्माता मतावखात् व्यापकत्वेनारहौतस्यापि संसर्गविणे- बस्य सिदिः। प्रथैवं धान्तिज्ञानमपि भ्रमः स्यात् । न हापत्तिः, ईश्वरस्यापि भ्रान्तत्वापसे। इदं रजतमिति भ्रमादिव गुप्तौ रजतज्ञामवानयमिति भ्रमस्य भा- मात् धान्तिनप्रहत्यापत्तेश्च। । ८ 'पक्षधर्मतेति, 'व्यापकलेनेति तादृष्येणेत्यादिः, संसर्गविशेषस्य। गोखान्याजनस्वादिविशिष्टोपस्थितसंमर्गस्येत्यर्थः । अयाविषयक : भ्रम इत्यभिप्रायेणागते, 'अथैवमिति, ‘एवं' भानज्ञानस्येत्यादि- मियमे, 'भागौरि श्रमस्य ज्ञानभित्यर्थः, 'भ्रमः स्यादिति उना- याप्तिबलाशमविषययावद्विषयकत्वेन तस्यापि भ्रमविषयोभूतामदै- शिवाविषयकवादिति भाकः । भ्रमस्येव तज्ज्ञामस्थापि धमत्वे न कषिदोष इत्याप्रयवतः संशयं निराकरोति, मधेति, 'ईश्वर- स्थेति, तस्य सर्वज्ञत्वेन सर्वभ्रमविषयकजामवत्त्वादिति भावः । मनु बाधकाभावे मतौति विशेषणदेव नेश्वरज्ञानन्य भ्रमत्वं तस्य समाच- विषयकवेनैव धर्मियाहकप्रमाणेन मिद्धेरित्यस्वरसादाह, 'इदं रजत- मिति, 'शुकाविति, ‘प्रवृत्त्यापत्तेरित्यनेमान्वितं, 'सामान्' धमान- व्यवसायात, 'धानिशेति भान्तिजापुरुषस्येत्यर्थः। धमविषषयाव- विषयकत्वेनोभयोरप्यविशेषादिति भावः। एतदप्यापाततः, रजत- ज्ञानवानयमितिधानेन रजतस्वविशिष्टेदंविषयकवानवानमिति शानं विवधितं, रदंविशेषकरजतत्वप्रकारकशानवानिति शान वा, पाये प्रवृत्ताविष्टापक्तिरेव तथापिशको रजतलप्रकारकलेन भतापि (AVI ·THAN शिल मालमत्याला नामतीचेष्टतावच्छेदक- মাই-অশিৰিৰীৰৱয়িবি আখ गालावेन तदवंशाहिसमस्येवेति पाचम् । तथापि प्रतिदिन रएतावच्छेदकाप्रकारकवान) तस्मात् प्रदृयापादनासमकान नाइ महामस्वैव प्रवर्तकस्यात्। अथ इष्टतावच्छेदक-प्रतिविषयवेशि- सागाशिवेन प्रवकषमित्यभिमानेन प्रयापादनं, किच समस्या- कारे भ्रमानुष्यवसायेऽभवैशिश्चमवसं विषयः तर संवर्गमच्या- दथैव भविष्यति अन्यरूपेणामतो भानामौकारान तथा विषये इष्टतावच्छेदकप्रकारकत्वमस्येवेति चेत् ।। तादृपयायन- जौकस्मतेऽपि तादशभ्रमामु व्यवसायान् प्रवृत्तरित्वात् वैशिष- विषय कस्वप्रयोजकव्यवसायरूपप्रत्यासत्तः भम्भवात् तन्मतेऽपवयम- नुव्यवमाथस्य वैविध्यविषयकवाद प्रवृत्तिविषये इष्टतावच्छेदकवि- शिष्टबुद्धवसाधादिरूपसामग्रौसत्त्वेन प्रवृत्तिविषये रतावच्छेदक- प्रकारकत्वाच्च । न च एकीरजतत्वाभाववनौतियाधबुयुत्तर भमा- লৰাৰ সৰি অাৰ স মনিমালা व्यवसाये को म रजतत्वं प्रकारः सनसने शानशामस्येति नियम- अलेनावने रजताववैशियं भामते ९) तश्च ममर्गमर्यादवा मायका- रेण सम्भवतीति तस्य प्रवृत्तिविषये रजतलपकारखादिति वाचन सम्पतऽपि बाधकाभावे मतौति विशेपणमझावातार रजननवेगि *-14 छतावच्छेदकप्रकारकखाभावादिति स. ग.। लालमविषयकालमिति ख०, ॥

·सविताम। यत्तु भ्रमविषयविषयकत्वेन न समत्व) भविष- याणा) सिध्यसिविपराहतत्वात् इति, तब वक्ष्यामः। शाविषयकला माधबुद्धिरूपबाधकमडावात्, अतएव शक्तिविशे-. व्यक-रजतत्वप्रकारकचानवामयमिति शाब्दादिज्ञानात् प्रवृत्तिरा- पाद्यते तवास्मन्मत मानो रजतत्ववैशियोपचापकपदाभावात् को न रमतत्ववेशित विषयः तन्मते र शाबिलेनावग्यं तस्य विषयत्वादित्यपि परास्तं. तत्रापि कारणाभावरूपबाधकसहावा.. दिति भाग्यः । 'अथैवमिति पृर्षपः अमडिषय कत्वमेव भ्रमलमिति स्वीकुर्वतो वैशेषिक कदेशिनः सिद्धान्तमुपान्तरण दुपयन,; 'यत्त्वित्यादिना, अन्यथा प्रथेवमिति पूर्वपनिणं प्रति यत्तिया दिनान तन वक्ष्याम- इत्यम्यान,मगुणतापतेः 'अथैवमिति पूर्वपलिणाऽग्रे सिद्धान्तानभि- धानात् तदुपरि दोगाभिधान तस्यैव मिद्धान्तकरणौनित्यादिःय- बसेयम्) | भमविषयविषयकत्वेन' भविषययावद्विषयकवेन, 'न भ्रमलं', श्रापादयितुं शकामिनि षः, मिहासिद्धीति भ्रमविष- याण यावतां मत्यामत्त्वान्या मित्यर्थः, “पराहतत्वादिति पापादनस्य व्याहतत्वादित्यर्थः, भ्रमविषयाणां यावतां सत्त्वे तविषयकवेन कथं .. (१७ भ्रमविषयविषयकत्येनाममिति क.। २) भविषयस्येति ख. (१) सिद्धान्त्येत दूषयतीति का (४) न्ययेवादिरवसे यमित्यन्तः पाठः ग्व-चिनिएतकरये नास्ति ।

·शब्दास्यतुरीयख शम्दाप्रामाण्यवादः । मैवं, असहिषयकत्वेन न भ्रमत्वं ।) धमविषयाणां धमत्वमापादनीयम् सन्मात्रविषयकल धमत्वयोर्विरोधात्, असत्त्व- तथापि मत प्रापादकतातच्छेदककोटिप्रविष्टत्वेन श्रापादक- तावच्छेदकप्रकारकापादकजानाभावादापादनासम्भवात् असतः मंस- गंमायैव भानाङ्गीकारादिति भावः । यद्दा सचञ्चेत्तदा सविषयत्वभप्यसदेव नथाच तेन कथमापादनौयं अति ध्यास्य- भावेनापादकत्वस्थानुमापकत्वस्य वा सम्प्रमादिति भावः । 'तर' व्याधानापायां समाधानयाकी, (२) वक्ष्याम इति दूषणमित्यादिः, 'मैवमित्यादिना श्रमविषय कायस्य चमरूपतानिराकरणावसरेऽतु- पदमेवेत्यर्थः, एतममाधानं तदा भभवति यद्यसविषयकलं भ्रमल 'भवति अन्यशः मनमा विधयकत्व-राधिकरणप्रकारकत्वरूपप्रमाव- धमत्वयो:(२) विरोधाभावेनैतत्ममाधानागम्भवात् तब दूपणी यत्वादिति भावः । अमविषयकलेनेति, धान्यन धनवानियादा- विवाभेदे हतीया, 'भमन्वं' भ्रमपदप्रतिनिमितं, तथाच भ्रम- पदप्रतिनिमित्तं माविषयकला पमिति समुदिनार्थः । केचित्तु ममत्वं मपदशक्या, हतीयार्थोऽवछिनत्वं, तथाच भ्रमपदशक्यत्वं नामविषयकत्वावश्ििमति ममुदितार्थ इत्याः । 'भ्रमविषयाणमिति, शुक्रि-रजतल-ताशाशानां सर्वेषां पार- (६) असहिषयकचेनाबमति स । ()"न' व्याघातापायां . समाधानयुक्तावित्ययं पाठः चिझिव- पुस्तकंहये नास्ति । (२) सम्माविषयकस्य-ममत्वयोरिति ख...।

·वाधिकामगी। सात किन्तु यधिकरणप्रकारकत्वेन । न ममस्य भाने व्यधिकरणं प्रकारः, रजनत्वाकारकत्वस्य धमेऽपि सत्वात् अन्यथा भ्रान्त्युच्छेदः प्रमाणभा- मार्थिकखादित्यर्थः । नम्वेव सविषयकवेऽपि रजतत्वक्षमस्य रथा भमत्वं नया रजतबन्धमविषयक ज्ञानस्यापि चरत्नमस्वित्यत श्राह, ‘জিশিয়াম, “যঙ্গিনি বিস্মনালম্বিৰ:, খাথি तौया पूर्ववत् । ननु व्याँधकर गएकार कवे चमत्व एव ममा भामं यथं न म पनि तटस्थामाधामाद, 'म पति, बधिरणं प्रकार इति । स च प्रतियोगिधारकपद ! ) अनुयोगिवाहकपद- মাললিকলিয়ান এশি। লাল- मनुपपर्व प्रकार इत्यस्य पंलि कवादिनि वाच्यम् । अथापि अधिकरणमित्येवानुयोगि राधिकरणामुद्दिश्य प्रकारभेदविधाना- दतः भामान्यतो. मयुंसकलिङ्ग मेवोचिनं प्रकार बदम्य च श्रज- हथिकवान नपुंभ'कालावमिति भावः । 'रजतवनकारकबस्थति भगम्य साने कारभामा रजात्वप्रकारकत्वस्वेत्यर्थः, शुनियिशेयक- वय त्यपि बाध्य, 'अन्यथा' रजतत्वप्रकारकत्वस्य भोऽसत्त्वे, 'वान्नौति रजतत्वाभाववदिशेयकमावच्छिथरजतत्वप्रकारकत्वाश्रय- शामोखंद इत्यर्थः, 'प्रमाणभावादिति, प्रमाणं' प्रमा. नस्यां रज- , (१) समोच्छेद इलि कम (१) प्रतियोगित्वमनुयोगितवान्धयबोधण्य अन्धय सामेदः स च प्रकारस्येति ·सब्दास्यतुरौषम अब्दाप्रामाण्यवादः। बात। मनु मतारकवाक्ये व्यभिचारः विवषदनेन सप संसर्गज्ञानाभावात् । न स संसर्गमप्रतीत्य बार- 42 सवाभाववदिशेयकावाछिनरजतलप्रकारकत्वाभावादित्यर्षः, भ्रम- प्रमातिरिक्तं च विशिष्टज्ञानमभिद्धमिति भाव।। केचित्तु 'अन्यथा' भयविषयक जाममात्रे शुत्यादी रजतत्या- देयधिकरणस्य प्रकारचे, 'भान्तौति रजतलाभाववदिशेष्यकरम- नवप्रकारकज्ञानोपोद इत्यर्थः, 'प्रमानोति, तथा मंति भ्रम- पाहकस्य भवस्यैव जानस्य शुक्त्यादौ र जनसादिवैशिष्यादगाभिवेन शुपादौ तदभानवत्वावगाहमाभाभयेम रजनामावति शत्यादौ रमतवप्रकारकत्वकपमान्तिवावगाहनासम्भवादिति भाव दूधार কষ্ট तु अन्यथा अभई शिध्वविषयकस्य भ्रमत्यरूपले, 'भा. मयुच्छेदः' मनमावश्याच्वेदः, 'प्रसाति, ज्ञानमा नयेत्यादिव्यानि- অধ্যা আলিয়া মমিশাখা অমল মিয়- यामाधकतादिति भाव इत्यामः । दसत्, शुतो रजतबस्थासवैशि- छाविषयकवापि ममामो समयपणे च प्रमानानपायादिति सपः । 'मनु प्रतार ति परागल्या घटवति भूतले परप्रतारणेच्छया प्रयुक्रे घटामावनभूतल मिति विममादिशाक्ये इत्यर्थः, तेन भान्स- प्रकारकवाको र व्यभिचार प्रत्याशिमचन्धन म यौनयमिति धेय, 'विशेषेति मतारकम्य वाकुर्घ वदनम्ममिति ग्वस्य नियवसायेने- स्थर्यः, “संमर्गति घटाभाव-भूतलयोः संसर्गजाभाभावादिष्टाः । .. (१) विशिरेत्यनेन गिबिकल्पक ज्ञानकारि तथाच अम-प्रमातिरिक्षस्य निर्विकल्पक'मानस्य प्रसिधिन क्षभिः ।

·म अवचिन्तामयी। रचना न सम्भवतीत्याहायं तस्य संसर्गज्ञान सम्भव- सौति) वाच्च। तावत्पदनानादेव शुकस्येय वाक्यरच- न बाधाभावरूपयोग्यताविशेपित तोमनाभावात् कथं व्यभि- 'चार रति वाचम्। 'योग्यताविरहाचेत्यनेनास्य दोषस्याये रूय- मेव वक्ष्यमाणत्वात् केहि अन्ययप्रयोउ कापवाव योग्यता हेती प्रविति चमेणाहते, 'नग्विति, तथार 'प्रता॥' इत्यस्य करका- करणकोन मेक इति जानानेन परस्य करकाकरणकारोन सेक बोधो भवत्विति प्रतारणेच्छया प्रयुक्त पयमा सिञ्चनौति वाकी इत्यर्थः. अग्रे च बाधाभावक एयोग्यता देती प्रविष्टत्यभिप्रायेण 'योग्यताविरहाति समाधास्थत इत्याः । 'मभग एकपदार्थ : एरपदाथसमी, वाक्यरचना' वाक्योश्चक प्रहन्तिः, पाचायति, तस्याप्रतिबधागा दिति भावः। यद्यपि पाहाय॑ज्ञानमवेऽपि प्रमापूर्वकत्वयंवमाथिमाध्यावर हाइमिनार स्तदवस्य एव, शापि स्फुटत्वात् तदपेक्ष्य दुषणामारमाह, 'तावत्पदेति सुखादिरूपेरसाधनतया 'भानुपूर्वी भाभादेवेत्यर्थः, वाक्यार्थज्ञान विनापौति घोषः। मनु पत्यातिरिकस्य वाक्या- नुकूलकतौ वाक्यार्थभानरूपेष्टमाधनताज्ञानमेव हेतुरिति स्ववि- षयकज्ञानेशादारा प्रतारणास्यलेऽपि वाक्यार्थज्ञानमवश्यमयेशि- (१) सस्य संसर्गस्य भागमस्तोतीति क. ।

·भन्दायतुरीयखंडे शब्दाप्रामाण्यवादः । मोपपत्तेः। अन्यचापि तस्यैव तनवत्वादिति चेत्, न, एमहाक्यमेतस्य पदार्थसंसर्ग बोधयिष्यतीत्याशयेन वाक्यप्रयोगात् तस्यापि संसर्गज्ञानात् योग्यताविर- हाच । अतएव विसम्बादिवाक्ये शुकवदुच्चरिते न नमित्यत बाह, 'अन्यत्रापति पत्ति-पशुभिन्नस्य मूर्व-बालकादे- वक्यिानकूलकतावपौत्यर्थः, 'तस्यैव' सुवादिरूपेष्टमाधमत्वेनानुपूर्वी- ज्ञानस्यैव । 'प्रायनेति इच्छटोत्यर्थः । अन्य थाहातार्थस्यान्यथा- बोधयिषाया: प्रतारणत्वादिति भावः । 'तस्थापि' प्रतारक- स्थापि, 'संमर्गानादिति पदार्थाना२) परस्परसंसर्गजामादित्यर्थः, संसर्गवोधनेच्छा प्रति ममर्गज्ञानज्ञानद्वारा संभर्गज्ञामस्यापेक्षितत्वात अंमगजानं विना प्रतारणाया असम्भवादिति भावः । न च विशेषदानसत्त्वात् कथं समगजानमिति वाच्च। पाहायसंमर्ग- ज्ञातस्थ रथाकथञ्चित संसर्गज्ञानस्य(५) च नहा वेऽपि समावात् । मच तशपि संसर्गज्ञानजन्यत्वं नाम्येवेति व्यभिचार इति वाचं । संसर्गज्ञानपूर्वकपमाचम्य- माधवादित्यभिप्रायात् । ननु तथापि प्रभापर्यवसायिमाध्यविरहायभिचार एवेत्थम्बरमादाह, 'योग्यसेति, बाधविरह एव योग्यता हेती प्रविष्टेति भावः। अतएव' क्षेतौ बाधाभावरूपयोग्यता विशेषणादेव, 'एकवदुरित इति एकपदार्थ- (१) एकप्रकारे गण धानार्थम्य प्रकारान्तरेण तापनेचाया इत्यर्थः । (२) प्रक्ततपदार्थानामिति क.। (२) पौकिकाप्रामाण्याश्रयस्येत्यर्थः ।

·नचिन्तासनी म अभिचार। शदात् संसर्गप्रत्यवस्तु योग्यताधमा । बस संसर्गानं विमा भुकस्यान्धस्य वा सम्बारि- उपरपदार्थसंसर्गजामवदन्येगोचरित इत्यर्थः । यद्यपि सादृशयोग्य- ताविशेषणामुपादाने प्रमापर्यवमाथिमाविरहिणि तत्तातपर्थक विमम्बादिवाकामात्र एवं व्यभिचारो भवतीति कवचरित- त्वयंम्नानुधावनं व्यर्थ, तथापि तादृशवाका एकपदार्थ पर- पदार्थज्ञानमानपूर्वक वमाध्येऽपि त्यभिचारः सवति तावत्य- र्यनासुधावकं । न च तथापि कोचरिते इत्यस्यैव माना छु कवदिति व्यर्यसेवेति वाच्यम् । शकोचरिते कार्यागर्महेत्वमावेन वभिचारामभवान् पुंवचमि तु एकपदार्थेऽपरपदार्थमर्ग जामा- भावेऽपि इदं वाला सेक पनि कहाव-समर्ग जान जनयति सामान्यतस्तात्पथ्यमभंगहिति भावः । ननु यदि तत्र में योग्यता तरि कदाचित मधं तब संसर्गप्रत्ययः सवभावादित्यत श्राइ, 'प्राब्दादिति, प्रयोगको परमो, 'योग्यतानमादिति, हे धमादन मितिरिति भा: संसर्गानं विनेति अपरपदार्थ एकपदार्थभरागार) विनर र्थः, उच्चरिते इति षः । एकवाक्ये तात्पर्यघटित हेलभाभिचारी न सम्भवतीत्यत आह, 'अन्यस्य वेति, समापि अपरपदार्थं एकपदार्थभमगशामाभायपि दद वाक्यं भूसल-बट- ममगोण जाने जमथलिति सामान्यतस्ता- स्पय्य सम्पमतौति बोध्यम् ! 'मालेति वमगत्या घटाभावति भूतन्ने घटवर्भूततमिनि भ्रान्तेन प्रतारणोध्छया प्रयुके घटा- (१) एकपदार्थऽपरथदार्थसंसर्गज्ञानमिति ख० । T ·रोवर पदापामाण्यवाद। वाले धान्तप्रतारकवाक्ये च व्यभिचारः कथं या तंत्र संसर्गममा वक्तज्ञानानुमानासम्भवादिति चेत् । न। यदि तत्र संसर्गममा तदा वेदतुल्यतेत्युक्त। भाववद्धतसमिति वाको इत्यर्थः, योग्यतायत्त्वलाभाय धान्नेति, 'यभिधार इति प्रकृतेकपदार्यसंसर्गवत्प्रतापरपदार्थज्ञानपूर्वकला- भावादिति भावः। न च भान्तप्रतारकवाक्ये कथं थभिचार: अन्यथा जातार्थस्थान्यथा बुबोधयिषा त्मिकाया:(१) प्रतारणायाः संसर्गज्ञागज-यत्वनियमेन प्रतारणान्यथानुपपन्या एकपदार्थमर्गवद: पापदार्शज्ञानभ्या कार्यस्थापि विषयाबाधात् प्रमारूपस्थावश्यकत्वात भानान्यतस्तादृशपदार्थज्ञानपूर्वकलस्येव माध्यत्वादिति वाच्यम् । माध्ये वार कजानस्य प्रमात्वेन विक्षितयात काकतालीय- सम्बादत्वादाहार्यशामस्य प्रमाणाहर फस्तत्वात् : गदा (२) अाग्नपता- रकवाक्ये इथस्य बान्तप्रतारकस्येव वाकां इति व्युत्पत्त्या करणा-- पाटक्जन्यवाक्य इत्यादिति मन्तव्यं । तत्र' तेषु स्थनेषु, 'समगंप्रमा' संसर्गज्ञानं, प्रमात्मपर्यन्तानुधावनम्य व्यर्थत्वात्, 'वजानेति, बाधादिति भावः । 'वेदतुल्यतेति बेद यथा ईश्वरीयसंमर्गप्रमा- पूर्वकत्वमादाय माध्यसत्त्वं तथा प्रतेऽपौत्यर्थः, यदि न ममर्गप्रमा सदा एवंदाक्यजन्यप्रतीत्यासिमा तात्पर्यघटित हेलभावादेव म साप्तवक्त ज्ञानानुमानासम्भवादितीति कः । (२) अन्यार्थषुबोधयिधात्मिकाया इनि ख० । 1) साध्य इत्यादिः यद्देयः पाठःख-ग-घिलिये नासि।

·सवचिन्तामणी भाकाशा-योग्यतासत्तिश्च भातोपयुज्यते, अन्यथा शाब्दभ्रमानुपपत्तरिति । उच्यते। अर्थज्ञानं प्रवर्तक यभिचार इति भावः । . पक्रमिति प्रत्यारखण्डे उत्पत्तिवादे इत्यर्थः । ननु भाकाहादिज्ञानं विनापि शब्दश्रवणानन्तरमनु- भवभिः पदार्थसमर्गबोधः स वैशेषिकमते कथं स्यात् हेतविशेष- भौताकासाद्यज्ञानेनानमानासम्भवात् अतः शब्दोऽवलं मानाना- रमौकार्य इत्यत आह 'श्राकाति, भवन्मतेऽपि शाब्दबोधे इति शेषः । श्रन्यथेति यदि ताः स्वरुपमत्यः भाब्दधौकारणा- मौत्यर्थ: (१) 'भाब्देति शाब्दबोधस्याकाशादिभ्रमेणानुपपत्तेरितर्थः, खरूपमदाकाङ्गदरभावादिति भावः । यथाथतन्तु न सकने योग्यतायाः स्वरूपसदुपयोगित्वे शाब्दधमानुपप तावपि श्राकासा- सत्योः स्वरूपमदुपयोगिवे तद्विर हात् वमिना मिञ्चतौत्यादौ शादधमस्यलेऽपि वरूपस्योस्तयोः सत्त्वादिति ध्येयम् । तस्माद- मेनेव प्रकारेण सर्वच गान्दात् संसर्गबोधो भविष्यति किं शब्दस्य प्रमाणासरस्वनेति वैशेषिकाणां पूर्वपजः तत्र गूढाभिमन्धिः বাধালা, ‘গানলিনি বাধা নাকাল रजतप्रकारकं जानमित्यर्थः, 'प्रवर्तक' रदं रजतं न वेत्यादि- मंशयाभावप्रयोजक, तादृशसंशयप्रतिबन्धकमिति यावत, यथाश्रु- तन्नु न भङ्ग छते रजतादिभिष्टे साधनमादिशानम्य उपादान- प्रत्यविधया इदं रजतमित्यादिप्रत्यक्षस्य च प्रवृतई तुत्वेनेदं (मादधीकारणानीति शेष इति ।

·पदायतुरीयरखगड़े शब्दामामाण्यवादः । नतु तज्ज्ञानज्ञानं गौरवात् व्यभिचाराध, चतो 'रजतमानवानमिति ज्ञानं न प्रवत्सक किन्विदं रजतमिति ज्ञानं, इदमपि ज्ञानं रजतविषयकमिति रजतमित्यादिवाक्यजन्यशाब्दबोधस्य कापि प्रवृत्त्यनु पधायकत्वात् । यदा 'प्रवर्तक' तादाम्यसम्बन्धन रजतादिप्रकारकप्रत्तिखरूपयो- ग्यमित्यर्थः, तथाच प्राधानये तविशेष्यक-तत्संमर्गक-तप्रकारक- प्रवृत्तित्वावचित्र प्रति तादृगजानत्वेन भाब्दबोधादिसाधारणेन सामान्यतः कार्य-कारणभातान्तराभ्युपगमाच्छाब्दवोधोऽपि तादृश- प्रवृत्तिखरूपयोग्य इति नामङ्गतिः, एवमयेऽपि । 'न तु तज्ञान- ज्ञानमिति न तु तादृशज्ञानज्ञानमित्यर्थः, “पभिवाराचेति तादृशजानज्ञानसत्वेऽप्युनाम पायोत्पादाश्चेत्यर्थः, यद्वाकल्पे इदं रजत- मित्याधभेदप्रत्यक्षान्जायमानायां प्रकृतौ व्यभिचाराच्चत्यर्थः । मामा- थत उनमय) प्रशते योजयति, 'रजतज्ञानेति रजतपदार्थसंसर्ग- वदिदम्पदार्थज्ञानवागिन्यानुमानिकं ज्ञानमित्यर्थः, ज्ञानवानथमि- त्यभिधानल्नु भाकाहादिमद्वाक्यप्रयोकत्व लिङ्गकपुरुषारक्षकानुमाना- भिप्रायेण, प्रक्षते सु तादृशजामपूर्वकमिदमिति बोध्यम्, 'द रजतमिति इदं रजतमित्याकारकं ज्ञानमित्यर्थः, अर्थज्ञानं प्रवर्ग- कमित्यवार्थजानपढेन, रजतविषयक ज्ञानमुकमिति अमेणारने, 'इदमपौति, संमर्गविशेषणतया रजतपदार्थवरूपेण रजतस्यापि . . ११) सामान्यत उति ख, गा ·विमानको घेत, सत्यं, न तु रजतत्वप्रकारकं प्रवत्तकच तथा, अन्यथा धान्तस्येव भ्रान्तिज्ञस्यापि प्रत्तिप्रसा भानादिति भावः । भ्रमनिराकरोति, 'मत्यमिति, 'मतु रजतल- प्रकार कमिति नसू रजतत्वात्मकतादात्म्यसम्बन्धेन इदन्यावच्छिो रजतप्रकारकमित्यर्थः, यथाश्रुते ‘किश्चेत्यादिना तक्ष्यमाणम पौन- स्थापत्तः, तथाच ददं रजतमित्यादिवाक्यश्रवणानन्तरमिदं रजतं न वेति मंमयाभावस्थानुभवमिद्धतम नत्प्रतिबन्धकीभूतजा- मसावश्यकं नमोझीनुमानान निर्वहनौति ननिहाय शब्दस्य भानान्तरत्वं । यदा ददं रजतमित्यादिकः श्रवणानन्तरं नादा- स्यसम्बन्धेन रजतप्रकारकप्रतिस्वरूपयोग्यं ज्ञानं मर्वभिडूं तच्चो- शानुमानान निर्वहनौति तदर्थ भन्दम्य मानान्तरत्वमिति भावः । केचित्तु 'न तु रमतत्वप्रकार कमिति न विदवावच्छिन्ने ममवायसम्बन्धेन रजतवा कारकरित्यर्थ इत्याहुः, तसत्, तथा मति न्यायनयेऽपि दूदं रजनमिति वाक्यात् तादृशाब्दबोधा- मन्मवादकामनापत्ते रिति ध्येयं । मनु जानं यच यत्र यद्यत्प्रकारकं ज्ञानज्ञानमपि तन तत्यकारकमिति(२) नियमादुक्कानुमानमपौदन्त्यावच्छिन्ने तादात्म्य - ধনীল জনসালিয়ন স্মাই, অন্তনি নাক্কলিম- इत्यर्थः, 'भानस्येव' इदं रजतमिति भ्रमण्येद, 'भान्तिजस्य ताद- भनमविषयकज्ञानमारस्य, . 'प्रवृत्तिप्रमङ्ग' निरुतसंभयप्रतिबन्ध (१) असतावायरितीति ख०, ग.। (१) तब तकसंसर्गक-तत्प्रकारकमितीति क. । MAA ·शब्दास्यतुरीवखण्डे प्रदाप्रामाण्यवादः । ५५ तदुभयसकारापत्तिथ । एतेन सक्षणाद्यनुरोधा- तात्पर्यग्रहो वाक्यार्थधौहेतुः तात्पर्यश्व पदार्थसंसर्ग- विशेषप्रतीत्युद्देश्यकत्वं, तथाच सद्ग्राहकानुमानादेव तात्पर्यज्ञानावच्छेद्रकतथा संसर्गसिद्धिरित्यपास्तर। प्रसङ्गः निरुक्रमभयप्रतिबन्धरूपफलोपहितवप्रसङ्ग इति धावत्. यदा- कन्ये 'प्रवृत्तिप्रमङ्गः' निस्तप्रतिस्वरूपयोग्यत्वप्रमङ्गः, 'तदुभयति भ्रमविषयकेश्वरज्ञान-भ्रमयोरभेदापत्तिरित्यर्थः, 'उभयोरेव यधिक- रणाप्रकारकज्ञानत्वादिति भावः । एतेन' दूदवावछिने तादाम्य- सम्बन्धेन रजतप्रकारकज्ञानस्यैव इदं रजतं न वेति मंशयतिबन्धकावेन तादृशज्ञानस्यैव तादात्म्यमम्बन्धेन रजतप्रकार कात्तिकरूपयोग्यवेन वा, 'इति परास्तभित्ययेत नान्वयः, 'लक्षणादौति मशणादिस्थम्ने शाब्दबोधे विनिगमकानुरोधेनेत्यर्थः, 'प्रादिना नानानिष्टपरियाः, तात्पर्यग्रहत्याहेतुत्वे यही प्रवेशयत्यादी जाणिक स्थले धिरख वाचणिकार्थस्यैवान्थयबोधः न तु मक्या त्या विनिगमकामावापत एवं भोजनसमये सैन्धवमानयेत्यादिप्रयुक्त नावणम्यवान्चयबोधो न त अश्वस्थत्यत्रापि विनिगमकामावापत्तेति भावः । 'मंमगप्रतीत्युग्य- कलमिति(२) एकपदार्थ पर पदार्थसंग प्रतीतौच्छयोश्चरितवमित्यर्थः, 'तात्पर्यज्ञानावच्छेदकसया' तात्पर्यघटकजानावच्छेदकतथा, 'संसर्ग- . (२). तवयसकारापक्तिोति क, ख.। (१) इति परालमित्यपि पाठान्तरं दृश्याठ एव टीकाकारसम्मत इति । १३) 'पदार्थसंसर्गविषपतीन्युद्देश्यकत्व' इत्यत्र संमर्गप्रतीत्युद्देयकात्य' इति कस्यचिन्मूलपन्नकस्य पाठमनुसृत्य तृशा पाठो तो मधुरानायनेति सम्भाव्यते।

·बापकतावच्छेदवारकारिवानुमितिरतामा रितपदार्थसंसर्गचानपूर्वकामौत्यनुमितिः स्थान मातु driN मिििरति, पतः किं मन्दस्य प्रमाणान्तरत्वेनेति शेषः, अन्यथा संस- गैसिद्धरमपास्तवेनालयकतापातात, 'परास्तमिति, इदं रजत मवेति वामप्रतिबन्धकमानस्य तादात्म्यसम्बन्धेन रजतप्रकारकप्रकृत्तिखा- रूपयोग्यमानस्य वा अतोऽसम्भवादिति भावः । ननु तथापि निराशयप्रतिबन्धक निरुतमत्तिखरूपयोग्यत्वं वा न तावदि- एनवावविश्वविशेष्यक-तादाम्यसंसर्गकरजतप्रकारकजानवेन अपि हरदयाश्रय-रजतयोरभेदभावगाहिज्ञानत्वेन त्रस्य सामान्य- धविन सधुवादत एव इदं रजतयोरभेदः अच रजताभेद इत्या- दिशानयापि तादृशसंशयप्रतिवन्धका तादृशावृत्तिस्वरूपयोग्यत्व- घेति मन्यते तमते शब्दस्य प्रमाणन्तरत्वमनर्थकमेव उनानुमाना- दपि नामज्ञाननिर्वाहादित्यमराह, 'किञ्चेति, 'व्यापकतावडे दकति व्यापकतावच्छेदकत्वेन ग्टौतधर्मप्रकारिकैवेत्यर्थः, 'मारित- पदाति एतद्रजतपदस्मारितार्थसंसर्गवदेतदिदम्पदम्मारितार्थज्ञान- पूर्वकायीत्यर्थः, 'न तु रजतज्ञानेति न तु रजताभेदवदिदंशाने- व्यर्थः,' तथाच धेनेदयाश्रय-रजतयोरभेदमंसर्गवगाविधानसेनेदं रजतन वैति संशवप्रतिबन्धकत्वं तादाम्यसम्बन्धेन रजतप्रकारक- अन्तिमरुपयोग्यत्वं वा अन्युपगम्यते तेनापि रजतां निरवरि परतलप्रकारितानिरूपिता अभेदसमौके पाभेदयातिरिक ma ·1114 MAR कायोति ममात प्रवर्तक हानी अतएव प्रहत्त्वधमनुवादकता शब्दस्येत्यपाता कारिवामिलपिता पा रदं रजताभेदवदिति धौविषयिता मान बदककोडौ प्रवेशमौवा, अन्यथा प्रमेववत् पदार्थवत्प्रमेवसभर्मवत् पदार्थसंसर्गवत् रजतीवरमेयवत्र अतीयजातिमदित्यादिशामस्थाप्यो मंगये प्रतिबन्धकत्वापत्तेः प्रातानुमानाचत हत्तं रजतवरपेक्ष रजतस्याभेदखेन च अभेदस्थामामात् पदार्थलमेव रजतस्य संवर्गदेनेव' चाभेदस भानादिति भावः । 'प्रवर्तकं चानमिति इदं रजतमिति वाक्यश्रवणानारमनुभवसिद्धम्येदं रजतं म वेत्यादिसंभथामावर प्रयोजकं जानमित्यर्थः, यद्वा ताशवायनवणानन्तरमनुभवक्ट्रि सादत्म्यसम्बन्धेन रजतप्रकारकप्रहतिखरूपयोग्यं ज्ञानमित्यर्थः, 'भ- ब्दादेवेति, उफानुमानन्धवच्छेदमात्रे तात्पर्य मोकानुमानादित्यर्थः, अतः शब्दो मानानरमिति मेधः। अरम्भौमांमकमतं निराकरोति, 'श्रत एवेति यत एवोकानुमाने मारिसपदार्थत्वमेव प्रकारः मतु रजतत्यादिकं श्रम एवेत्यर्थः, 'इति परास्तमित्यनेमान्ययः, 'प्रहालय इदं रजतमित्यादिवाक्य-श्रवणानन्तरमिदं रजनं न देत्यादिसंशया- भावसम्पत्यर्थं तदानौं तादृशसंशयप्रतिबन्धार्थमिति पावत्, भद्रा নামৰাষাল নামল জনসাধসন্ধি योग्यज्ञामार्थमित्यर्थः, उसापानुमानात्तदमम्मवादिनि भाव) - একা গুনি তক্ষন্তিলালাল মসলা सर्वत्रीकानुमितिमामयौंसमवेनोकरूपानुमितेः प्राणवावा. (पत्रापिपरासमिति पाठास।

·५८ सत्तावनामा शाब्दानमित्यो भिन्न प्रकारकत्वात् एकदिषयवाभावेन दिति भावः। तथाच शब्दों में प्रमाणमिति यः । धमाकर हि प्रमाणं प्रमास प्रहातमा बानुमतः रहोलमानमाहीतरानुभव- इति मावत, पटी द्रव्यामन्यादिजानोत्तर जायमानस्य घटो द्रव्य- मित दिम १ च मापदभाव मात्रपदं . स्वरमामाधिकरण- साव्यवहितपूर्ववर्तिनगा। याविषय केनरान इति फमिती, शाब्दबोधयना नया सम्योपामितिकता याविषयाविष- यकलात, भगयोमर प्रजानुभन्यो: प्रम मापादनाथ मिश्यलेनी- पादान, विधा २०१गवतार", रमा नेपयोपाद:- ममिति भात निसरह मानगाह्मनुभवमान- जनकत्वना मान : जन्ममा सकते लोकशा दोन नयावादप्रमाण टिकमा सजिनामा पुनः कः । 'प्राश्वेत्यमा विवृणोति, it. मिति मादको रजत- वादे. वाद मिती चरali Kar प्रकारमादित्यर्थः 'एकविषमया मायेन ति मनसिनियमावतिष- -- - C. सपा मारतीसेना ग्राम नही मात्रग्राहित्व- मिति (नुनम ।धिक मतपतपय कानुन .. प्रभा न साप नियमित्यत बाद, चरनु Paras नामनियोगदान गति, नियमधार प्रतियोमिद सचितवनय , तथाच स्वसमानाधिकरणा- माधवहित यानिश्चयादि५, विधाको यो यः ससामानाधिका- खाव्यवहित पायो यमनविन विशिय नियाविषयाविधयको यो य इति वा, रशियानुभतः प्रमा इति कलि- वा सयदद्वयं में प्रतियोम्बनुभवपरीमति । N ·शब्दारीपरतने शब्दापामा अननुवादकत्वात् तस्यैव प्रमाणत्वात् । नन्येते पदार्था- वाभावनेत्यर्थः, 'अननवादकलादिति रहौतमात्रया हौतरवादित्य- H, 'तस्यैव' नापि सब्दम्यापोति यावत्, ‘प्रमाणत्वादिति रहौत- मानगाहौतगनुभवकर पात्वा मियर्थः, सदा सुगमममाधामवाइकें । वादास्तु सत्र गाब्दवाधप करूपानमितिमामोसत्त्व मानाभा- देन पत्र प्रधानं नेतादृभानुमितिमाम तवैव इतमामाती- तरानुसवकर णत्वरभवः । किन खममानाधिकरए म्बाव्यवहितपूर्व- पर्तिनिश्चयाविषय विषय नसलं न प्रमा तथा पाते घर: मतावानिया या सिने: रामविकामाविषयक मारमा त्यापन: (१) परना प्रस्ट होता है ताक-तलाकारका भव । तब तर, मा, भय होत्याविच महामाहौतरलं . पभानाधिर- पण याव्यवरितपूजनीयममा नाकारनिश्यविषयविषयकेतरत्वयिति यावत बममा नायिका बायासपूर्व गति-स्वममा- भारनिविनिप्रगतिरत : कारकै गमवल नत्र तामा. तादृशानुप्रयकर तर नाव मिति परितं, - १) पामीविषयमा मातीच्यावामिनिमगि मानस कलेजेयर्थः । न वा नियमित पार मानण्यात हिमानियत परामर्श विषयमाविषयक वन मा प्रतिमा भिन्न रिमा जनालापी. गौयवहः प्राभान सादापार न मानमीयाया- दिविषय जग सहान मितेस्तामा विषयमतियाविषयक वनाप्रमालासम्भवात् ।

·आपपिपासवाससनवतः पाकाहादिमापदना- मानाकारलच बसिन् यादृशौ नदिचकत्यावधिमाका- रिता नामतदिशेयकवावशिवतत्रकारितामाशित्वं, इत्यधोका- नमानस्य शाब्दयोधसमानाकारत्वमेव मास्ति माब्दयोधे तावद- कपदार्थेऽपरपदार्थः प्रकार उतानुमाने व तत्संसर्गदति भेदादिति इतः प्राध्दबोधस्थाप्रमावं । एतेन तात्पर्यज्ञानं यदि शाम्दधौ - तसदा भब्दमावस्येव रहौतमाचग्राझनुभवमाबजमकत्वारप्रमाणत्वं मात्पर्य्यस्य नदिमेव्यक-साप्रकारकपतौतीच्छयोश्चरितवरूपतया त- बाम एव शाब्दबोधविषयौभूतस्य सर्वस्यैव प्रथमं भानादित्यपि निरक्षं। यथोकतात्पर्यशामल भाब्दधौसमामाकारत्वाभागदिति वेषम्। ननु मा भूदुकानुमानादिदनवावच्किने रजतत्वादिप्रकारेण रक्तादिसंसर्गज्ञान तथापि विशिष्य पदार्थपरकादौमानुमानाद्- भविश्यतीत्याशयेनाशाहते, 'नन्विनि, 'एते पदार्था इति इदन्या- खबरणतादय इत्यर्थः, 'तात्पर्येति तात्यर्थविषयोभतो य: परस्य- रसंसर्गस्तान इत्यर्थः, पत्र इदम्याश्रयरजतादयस्तात्पर्य विषय- भावना इति पाध्ये इदं रजतं म बेत्यादिसंशयनिवर्तमानस्य न विवाह इदं रजतसंसर्गवदित्याकारकनिश्चयस्येव तामसंशयनिवर्ग- अलारतो बच यस्य संसर्गबोधो वस्तुतः भन्दाजायते तं परथि- मा. मात्पर्यविषयौ तसतसमर्गः साधनौयः इति साभाष 'मिय:- पतचाप र रक्तमित्यादौ इदं रगतमधर्मबदित्यारिकमेए साथ, रजतमाणयेत्यादौ । कर्मलं रजतसंसक्दानव रक्तकर्म- ·साथ चोषि भामा समसामना वनुमितिः, बग-बोरवनसंवर्ग मात्पी नदाति मर्गबाथवे तो पानयनस्य विषयायसंवर्गसामि विडिर्मा दिन नि तात्पर्यविषयति महर्गविशेष उदेश्यसानुकूलबसमर्मज्ञानस्य वृत्तवादधिक प्रविष्टमिति थापा दिति वाचम् । नर्षि मदानौं तविषयकबुद्धेनुभवमिहान पनु- मावादबत्तवातदनुरोधेनैव प्रहल प्रमाणावर वापतेः । सर्वर मोश्चं, तात्पर्य्यविषयलञ्च एतत्पुरषोधेतत्कालौना था एगदुमान पदनन्यसंसर्गप्रनौतीका तविषयवं, तेन न संसर्गमावस्यैवः पुरुषा- मारोष कामानारीव-वाक्यामारजन्यप्रतीतोषियवादी मार- नादवस्य । पाकाहानिरूपकत्वमपि संपर्गविशेषणं देयं, इनरपा बदा शत्यामयनयोरसकूलले समानकालीन वर्ग सात्य नदा तावामवनय समानकायोजलसंवर्गस्थापि गिरिः सात पाकामानिकपकवच एतत्पदश्थाकाहानिरूपकात्वं बाथम, अन्यथा तथापि सुपषिदाकाहानिरूपकवान । नोकि भाहलमातेरनभ्युपगमादाकाहानिरूपकलं दुर्वचमिति जापान तेरपि माहवजातिरन्धुपेथत एव परनु वा जानियकामिति चिरनुमितिमव्यायवान्युरममात् । पर बा तत्प वर्गलवाकाहाविरुपकामधवमिति काप्यनुफ्पत्ति रामनियादौ, कामाने जा पोमिविका,#t ·. सचिन्तामो विषयत्वं संसर्गविशेषषमनुपादेवं इदं-रजतयोरभेदसंमगै समान- कालौनत्वसंसर्ग व तात्पर्य्यदभायां ममानकालौनत्वसंसर्गसिद्धिवा- रणायावश्यं आकाङ्गानिरूपकत्वेन संसगी विशेषणीयः, तथाच तत एवाभेदसंसर्गमाचे तात्पर्यशायामपि तात्पर्याविषयसंमान्म- रसिद्धिवारणात् संसर्गान्तरस्य मत्राकाङ्गानिकपकत्वविरहात्, एवं रजतमानयेन्यादावापे कर्मत्वपक्षक रजनसमर्गसाध्यकानुमाने सात्य- विषयत्वं ममर्गविशेषणमनुपादेयम् रजत-कर्मनयोराधाराधेयभावे ममामकालौमत्वे व समर्ग तात्पय्यैदशायां कर्मत्वे रजनस्य संम- गमिद्धिवारणा यावश्यमाकाहानिरूपकवन संसगी । विशेषणीयः, जथाच रजत-कर्मत्वयोराधाराधेयभावसम्बन्धमाचे तात्पर्यदशा- प्रामपि तत एव तात्पर्याविषयममानकालौनत्वादिसंसर्गमिद्धेवा- रणादिति बोध्यम् । 'भाकाङ्क्षादौति रजतपदाकाझा दिमत्पद- मारिनवादिताण, श्रादिना योग्यतापरिगहः, अत्र भारितत्वमा घर-पटयोरोनि रजतपक्ष्योग्यतावत्पदम्मारितत्वमुकं, रजतपद. योग्यताक्त्वं रजतपदार्थावाधिनायकच । न च रजतपदयोग्यता- वत्पदमारितत्व रजतमामयेत चाम्पदो पम्या पिते कर्मले वर्तते तरे रजतमित्य व पदिदम्पद-रजतपदे तदुभयनिशाकाङ्गानिरूपकतद- भवतात्पर्य विषयोभनरजतसंसगी मानौति व्यभिशार इति वाच्यम् । एतद्रजतपदार्थावा धितार्थ बैत दिदम्पदस्मारितस्वस्य हेतुत्वात् यद्यद्र- अनपदार्थाबाधितार्थक्यपदस्मारितं भवति तत्तत्पददयतात्पर्य- विषयौतमत्पददयनिष्ठाकाबनिरूपकरजतसंसर्गबङ्गवति रजतेने- खादिवाकाथटापदादिमारितरजतनिष्करणत्वादिवदिति सामान्य- - ·शब्दावतुरौबखर शम्दाप्रामाण्यवाद। मुखौ स्थाप्तिः। न च तथापि रजतपदार्थत्वं रजतपरजन्यस्मति- विशेष्यत्वं तच्च पक्षणादिना घटादावपौति घटादिलाक्षणिकरजत- पदघटितरजतमानयेत्यादिवाक्यस्थामपदोपस्थापिते घटनिष्टकर्माले व्यभिचार इति वाच्यम् । रजतासक्तिमत्त्वेन रजनपदविशेषणात्, रजतामत्तिश्च रजतान्यविभिशकस्मत्यनुपधायकत्वं । म प तथापि रजतमानयेत्यत्रामपदेन कर्मवत्वक घेणा सारिते घटनिष्ठभमत्वे व्यभि- चार इति वाशन् ! रजतपदार्थाबाधितार्थकत्वपदेन रजतपदार्थ बाधितार्यापस्थापक भिन्नत्वस्य विवक्षितत्वात् घटनिष्टकर्मलन रजत- पदार्थ बाधितत्वात् । एवञ्च यद मतान्यनिशेयकमहत्यनुपधायकवाद- जतपदजन्यम्मतिविशेष्यवाधितार्थीपस्यापकभिनयापदम्मारितं भवति तत्तत्पदनयतात्पर्यविषयौभूत तत्पढ्दयनिष्ठाकाहानिरूपकरजतसम - गवद्भवतौति मामान्यतो व्याभिः फलिता। म तथापि को.. दौरितेऽप्रत्यायके रजतमामयेत्वाम् पदोपस्था पिते रमतनिष्टकर्मवे यभिचार: तब तात्य यंगर्भमाध्याप्रमिः तात्पर्यवत्वेन हेतुविशेषणेऽपि रजत-कर्मलयोस्तादाम्यमंसर्गनात्यय्यक रजतमामयेत्यत्रामपदोस्था- पिते रजतनिष्ठ कर्मत्वे व्यभिचारः तात्पर्यविषयोभूतरजतममर्गम्य रजततादाम्यस्य रजतकर्मत्वेऽभावादिति वाच्यम् । इदं रजतमान- येत्यादौ ददकर्मत्वादिपक्षक-रजतसंसर्गमाथकानुमामे तात्पर्यविष- यत्वस्य भंसर्गविशेषणात्वाभावेन व्यभिचारविरहात्, यत्र तु तात्पर्थ- घटितं माध्यमुपादौयते तत्र योग्यताघटकानाधिनत्वस्य नसत्पद- इयतात्पर्यविषयोभतममर्गण विवक्षणीयत्वाम् । भाकालाविशेषणी- पादानन रजतं कर्मलमित्यत्र रजतपदार्थावाधितार्थोपस्थापककर्क- ·যাত্মিালম্বী अपदोपचापिते रखतनिहकर्मले रजतपद-कर्मचपदोमवनिमका- पानिपकरमतसंसर्गवत्याभावेन व्यभिचारवाराष, कर्मवपदर रजतपदाकाझावावविरक्षान् । यद्यपि कर्मवपदेऽपि सादाम्बसम्मन्येन रजतपदाकासावसमस्येव. तथापि तसत्पदाथमिष्ठाकासानिकपका- सपनायाधितत्वं योग्यताघटक वाच्यमेत साभारोव चाकाक्षापद- मिति भावः । इत्वनारदमाइ, 'योग्यतेति एतद्रनतपदयोग्यतास- तिमाचे मति रजतसंमर्गपरेतदम्पद स्मारिकलादित्यर्थः, पबद्र मतपदयोग्यताभक्तिमत्त्वे मति रजतसंसर्गपरयापदमारितं भवति मतपदाचतात्पर्ध्वविषयौतममर्गबङ्गवति रजतनेत्यादिदाक्यापटा- बदादिस्मारितरजातनिष्टकरणवादि दांत सामान्यमुखी व्याप्तिः तामाविषदुष्टानामिद्धिः, अब रजतमामयेत्यभाम्पदेन कर्मत्वाल- उपेण मारित घटनिहकर्मत्व व्यभिचारवारणाय रजतपदंयोग्य- भावत्वं विशेषणं, रमापद योग्यता प रजनपदन्यसातिविशेश्वावा- বিমল, ববি বন্ধ। ঘৰ জম্বাসনীনী বসায় दिवा प्रभु श्रीषा र लजपथा रचतपदेश घटः भारितः प्रम- परेन । पटमिडकर्मत्वं स्मारितं तर घटनिष्टकमले थभिचार- इति रमतपदामतिमा विशेषणं, तदर्थव रजतपदवन्यरजतमां- भविशेषकरसतिसमानकालीनस्पतियोचरा, माक्दोपादानावर रंजनमानषेत्वादिवासारतपदेश रमत-घटोभवविशेषकसमहा- नतिर्नमिता ना भटमिडकर्मत्वे व व्यभिचारः, सतिदधाक- कोम प रजतपदं विशेष भातः अमिकरबत-पटविशेषक सतिषमादाय दोषतादेवस्य क्विात्पशेष घटादिवता- ·शब्दालानुरीपदाप्रामाण्यवादः । रिकत्वात् बस्यतासत्तिमाचे सति संसर्गपरपदमारि- तत्वावा, अनाप्तोते योग्यताविरहात् न व्यभि-. चारः, तब बाधकसत्वात्, सज्जन्यज्ञानस्य भमत्वात त्पर्यवेण वा रजतपदोत्सरामादिपदेन मारिते रजतक्रमत्व-कर- पावादी व्यभिचारवारणाय रजतसंसर्गपरत्वप्रवेश:)। यधप्येवमपि रजत-कर्मत्वयोः तादाम्यसमर्ग एव तात्पर्यदशायामाधाराधेयभावेन रजनाबाधिते रजतकरणवादी व्यभिचारसयापि तात्पर्य विषय- समर्गणबाधितार्थकलविवक्षणान व्यभिचार एतलाभाय तदुपादान- मितिः) थेयं । ननु करकाभिप्राधा प्रथुके पयमा मिचौति वाक्ये व्यभिचार इत्यत पाइ, नातोल इति, योग्यताविर एव कुतस्तदाह, 'तचेति, वाधकमम्भवात् (९) बाधकमत्वात् । मन्वन्धय- प्रयोगकरूपवत्यमेव योग्यता मा सतपास्यवेत्यत आह, 'तजन्येति, नयाधामयप्रयोजकरूपवन्यस्य योग्यतात्ये तमन्यज्ञानस्य धमलं न গ্লান धोग्यताधमा सत्प्रयोजकस्थामावादतो बाधविरह एव योग्यतेति भावः । मधेवं द्रवीभूतजम्नाभिप्रायेण प्रयुक्त पथमा भिवतीति वाक्यमपि प्रमाणं न स्थादयोग्यत्वात् बहोकाकारवा- (१) रजतसंसपरेनौति ख, ग । (२) तात्यपर्थविषयसंसर्गेणाबाधिनत्वलाभाय तदुपादाममितीति ख., ग०। (१) टोकाङ्गता ईदृशपाठधारणेन 'बाधकामात्' इत्थच कुचिभुजपुस्तके 'बाधकसम्भवात्' इसि पाठो वर्तत इन्धनमौयते ।

·" सचितामणो. एकाकारवाक्यस्यापि बाधकसत्यासत्याभ्यां योग्या- योग्यत्वात् । अथ प्रतिपतुर्जिज्ञासां प्रति योग्यता सा च श्रोतरि तदुत्पाद्यसंसर्गावगमप्रागभावरूपा. काला बाधकप्रमाविरहा योग्यता अव्यवहितसंसर्ग- प्रतियोगिज्ञानमामत्तिः ताश्च स्तरूप सत्यो हेतवा न तु जाताः गौरवात् तदोषं विनाऽन्वयानुभवे विलम्बा- भावात् संसर्गनिरूप्यत्वेन प्रश्रमं दुरवधारणत्वाचेति न तानि लिङ्गविशेषणानौनि चेत्, न, योग्यतादि- कास्य योग्यत्वमयोग्यत्वञ्च समावगैतात आह, 'एकाकारवाक्य- ज्येति, 'बाधकेति विषयवासभत्ता प्रत्याभ्यामित्यर्थः । अथति, यद्यपि योग्यतादिजानस्य कारणावं व्यवस्थापितमेव तथापि भसघटितवेन दुर्गहत्वान तामां ज्ञानानां शान्दयोधोपयोगित्वमिति दृषणोक्षा- राय पुनराशयं 'पांतपनः' मोतुः, 'जिजामा प्रति योग्यतेति, अजिज्ञामोरपि वाक्यार्थवांधाद्योग्यताधावनं ।. योग्यतामेव विक्ष- शोति, 'तदुत्पाद्यति प्रकृतवाक्योत्पावेत्यर्थः, 'बाधकेति एकपदार्य- ऽपरपदार्थमंसर्गाभावनिश्याभाव इत्यर्थः, अन्धवहितेति एकसंसर्ग- प्रतियोगिज्ञानाव्यवहितापरसंसर्गप्रतियोग्युपस्थितिरित्यर्थः, 'हेतवः' अस्मनये शाब्दधौ हेतवः, 'न तानि लिङ्गविशेषणानौति,() नासा . (१) मला लिविशेषणानौतीति ख०, इथे । पाठः खचिन्हितमालपुस्तके पर्तते।

·গুহায়ী মানুষ। अन्यत्वेऽपि तदभिमानेन संसर्गप्रत्ययादन्यया शाम्दा- भासोच्छेदमसः। राजा पुषमाकाझति पुरुषं वेति संशये विपर्ययेच वाक्यार्थधीप्रतिबन्धाच, योग्यता- खिङ्गविशेषणवे तामामजानदशायामपि वाल्यार्थांधो जायते र न स्थादिति तदनुरोधेन शब्दस्थातिरिकप्रमाणत्वापत्तेरिति भावः । मन्षिदमेवा सिद्धमित्यत पाह, 'अन्ययेति, तदभिमानेन मंसर्गाप्रत्यय- इत्यर्थः, 'मान्दामामेति मिराकाहानामबायोग्यवाक्यात् भाब्दा- • भामो न स्यादित्यर्थः, तथा उकरूपा भाकामादयः किन्तु तात्पर्यविशेष भाकाला, पदाव्यवधानमामक्तिः,) तदभावप्रमा- विरहः यत्र यस्य येन सम्बन्धमानधः सम तेन संमगंण सहवं वा) योग्यता, इनिविष्टमपौदमेव भाकाक्षादिकं, तमामाच न्याथ- मतेऽपि शाब्दधौ हेतुरिति भावः । पाकाहानियस्य देताये युक्त्यन्तरमाइ, 'राणा पुत्रमिति राजा पुत्रविष्यकतात्पर्यप्रकार: पुरुषविरोधकतात्पर्यप्रकारो वेत्यर्थः, 'विपर्यय रति राजा पुरुषं नाकाङ्तौति यतिरेकनिश्चय इत्यर्थः, 'वाक्यार्थधौति अयमति. पुषी राज्ञः पुरषोऽपसार्यतामिति वाक्यात् पुरुषे राजावधी- प्रतिवन्धाशेत्यर्थः । तथाच यासंभव-यतिरेकतिखयो यदुत्पत्ति- प्रतिबन्धको तषियस्त तरिति नियमबम प्रकाङ्गानिलयः . A (१) पदाचवधानभाषमासत्तिरिति का। (२) बदभावप्रमाविरहः यत्र यस्य येन सम्बन्धमान्वयधीः तत्र तस्य सत्संस- वाय तेन संसर्गेगा सहवं वेति का। 9 ·प्रमाविरह कश्चित् निश्चीयतेऽपि यह घटो वाली खबमानुपलब्या घठाभावनिमयनान्यसापि घटसमापिरो मिथीयते । कचिद्बाधकामामाष- कारणमिति भावः । अव्यवधानसंशये शाब्दबोधाभावात् ननिर्णयो- ऽपि तरिति बोधाम(१) । मनु परप्रमाथा अयोग्यत्वेन विशेषोभूतख-परमाधारणतदभावप्रमाविरहरूपयोग्यतायाः सर्वच नितमभक्यतया कथमनुमितिरित्यत आह, 'योग्यतायाश्चेति, 'हेतु अनुमितिहेतुः, भवन्मते यथा शाब्दबोध इति भावः । मनु संशयसाधारणमित्ययुक्त तविषयस्य कस्यचिदप्यसम्भवेन(२) सर्वच तत्संभयस्यैव हेतुत्वादित्यत पाह, 'स्व-परेति, बाधकप्रमा- विरह तदभावप्रमाविरकः, 'अन्यस्थापौति, घटाभाववत्त्वेन हेतु- मेति मेपः। मनु तथापि तदभावप्रमाविरहरूपाया योग्यतायाः, संजयसाधारणं धानमनुमिति हेतरित्ययुक्तं तदभावप्रमाविरहमंश- पदायां तसंसर्गानुमितेरसम्भवात्तदभावप्रमाविरसंशयसामग्री- दशा तत्तदभावोभयकोयुपस्थिति-विशेषादर्भमादिसत्येन तद- भावसंशयमामय्या धावश्यकत्वात्सदभावप्रमाविरसंशयस्य तदभाव- मंगयात्मकत्वात्सदभावज्ञानस्य प्रतिबन्धकस्य सत्यादित्यत चार, (१) 'वधानेबादिः बोध्यमिबसा पाठक-खचिदिवालकावे वालि। .१२) क्षचिदप्पासम्भवेनेति क.

·ye सिरसंशयेऽप्यन्वयवावर बायसंशयस्वादूपमा कपिदिति, प्रमेति तदभावप्रमेत्यर्थः, 'अवयवोधः . तसंगा- सुमितिः, 'बाधेति तदभावसंशयवेत्यर्थः, सदभावनियोनेव प्रतिबन्धकवादिति भावः । यद्यपि लितावच्छेदकप्रकारकपा- धर्मतामिवयस्यानु तिहेतुतथा योग्यतायाः संशयसाधारणं भानमनु- मितिकतरित्यङ्गत, तथाप्येतदोषस्य 'वयनिवस्यादिना अन्यकतेव *वक्ष्यमाणवाचासङ्गतिः । केचित लिङ्गतावच्छेदकप्रकारेण पक्षधर्मतानिलयोनामिति हेतुः पर्वतवृत्तिरयमालोकोधूमो वा उभयथापि वहिव्याथ इत्यष वन्निध्याप्यतामयमिति परामर्मसले(२) च व्यभिचारात्। किन्तु व्याप्तिप्रकारकपक्षधर्मतानिश्चयः स च प्रकते लिहतावच्छेदकयोग्य- ताथाः मन्देहेऽप्यस्येव । न पावच्छेदकसन्देहायाप्तिसन्देको भवतीति वाश्य। उमस्थल एव यभिचारादिति(२) भावः । इत्याहः । बदमत् । प्रचितदभिप्रायकन्ये 'वयखित्यादिना वक्ष्यमाणसमाधानाने अनया . युत्या. लिाविशेषणझतयोग्यताया अनिश्चयेऽपि अनु- मितिसम्भवात् । -- -- (१) बाधकसंशयस्यावूषकत्वादिति का। (१) वाभिश्चात्र वाध्याभाववदत्तिवरूपा, चापकसामानाधिकरwe चारित्वे शिङ्गताबवेदकमानस्यावश्यकत्वात् अन्यथा धूमधापनकि- समानाधिकरवारासमवान् पर्वत इति चाबादप्यनुभिधापतिः । (क) बनिधार तोति स.।

·सचिनाम किच तवापि योग्यतादिकं प्रामाण्ये प्रयोग प्राप्तो- तात्वस्य तथावे गौरवात् अनातोक्तोऽपि संवादेन मव्यास नग्धत भाकाहादेर्शानमेव न्यायमये शाब्दबोधतान तु चोग्यताया धानं शाब्दबोधे कारणं सम्भवति,(९) परममाया- अयोग्यत्वेन स्व-परमाधारणबाधकप्रमाविरहरूपायासस्याः सर्वच नियतमशक्यत्वादित्यत शाह, 'योग्यतायाश्चेति, 'हेतुः' न्यायनये भब्दबोधे हेतः, 'स्व-परेति पूर्ववत् । ननु तथापि मंशयसाधारण- मित्ययुकं मंशयसाधारणं हि शामं तदा भाब्दधौहेतुः सम्भवति यदि कचित्तसंशयः कारणं भवति, म चैवं, एकपदार्थेऽपरदार्था- भावप्रमाविरहरूपबाधकप्रमाविर हायस्थ(२) उरूपेण पायाभाव- शामतथा विशिष्टबुद्धिमानविरोधित्वादित्यत पाह, 'कचिप्रमेति, 'अवयबोधः' न्यायनये गान्दवोधः, 'बाधेति पाह्याभावत्यर्थः, इति मङ्गमयति । प्रकारान्तरेणापि थोग्यतादिजानस्य हेतुत्वं व्यवस्थापयति, "कित्यादिमा 'तासां ज्ञानं हेतुरित्यमोन, 'तदापि नैयायिक- थापि,(२) 'प्रामाण्य प्रयोजक' शाब्दप्रमायाः प्रयोजक, 'प्राप्तीमत्व- स्पेति भ्रम-प्रभाद-विप्रलिमा-करणापाटात्मकदोषचतुष्टयामाव- बदमावस्येत्यर्थः, 'तपाले' मान्दप्रमाप्रयोजकाषे, 'अनातोकेऽपौति भातमतारकवाक्ये करणापाटवजन्ये चेत्यर्थः, 'संवादेन' विषया- (१) योग्यतापाच जानं कथं समये शाब्दबोधहेतुरिवि, ग.। (१) एकपदार्थेऽपरपदार्थाभावप्रमाविरहसंशयस्येति । ( वायिकस्य नये पौसि रख., ग• । .

·शब्दाखतुरोयखड़े शब्दाप्रामाण्यवादः। प्रामाण्याच। बच जायमानकरखे प्रामाण्यप्रयो- जकतया ज्ञानमावश्यकमिति तासां ज्ञानं हेतुः, तब बाधेन । न तब ईश्वर एवाप्त इति वाच्यं। तथाप्यानोशाला- भावान्, मतदाक्यस्य ईश्वरकण्ठ-ताज्या घभिषातजन्यवाभावादिति भावः । इदमुपलक्षणं विसम्बादिशकवाक्येऽतिप्रमोशेयपि मोध्यं । 'एक्स' शाब्दप्रमाप्रयोजकले च, 'ज्ञायमानकरणे' इति सप्तम्यर्थीमि- छत्वं, अवधशास्य 'प्रथोत्रकेत्यमेन, 'प्रामाण्यप्रयोजकतथा'(१) शाब्द- प्रमाप्रयोजकतथा, तथा जायमानकरणमन्दनिष्ठत्वे सति गाद- प्रमाप्रयोजकतत्यर्थः, 'ज्ञाममावश्यक मिति भाब्दबोधकारणीभूत शाम योग्यतादौ विषयतासम्बन्धेनावश्यकमित्यर्थः, जागनिहाय- शामकरणतायां विषयतासम्बन्धमावदकलमावश्यकमिनि फलि- तोऽर्थः। यत् ज्ञायमामकरणनिष्ठले भति धज्जातीयप्रमाप्रयोजक तत् ज्ञानमिष्ठतम्बान यशानकारणनाथां विषयतासम्बन्धेगावच्छेदक प्रथा प्रमानुमितिप्रयोजक भ्यातिविमिष्टपचधर्मत्वमिति सामान्य मुखौ व्याप्तिरिति भावः । केचित्तु 'ज्ञानमावश्यकमिति विषयतासम्बन्धेन भाब्दधौकारण- ज्ञानवत्त्वमावश्यकमित्यर्थः, यत् ज्ञायमामकरणमिहत्वे मनि बनाती- यप्रमाप्रयोजक तत् विषयतासम्बन्धेन नचातौराभानकारणबामवत् थथा प्रमानुमितिप्रयोजकं व्याप्तिविशिष्टपक्षधर्मवमिति सामान्यतो- याप्तिरिति भावः । इत्याः। तदमत् । भगवधानमादाय भाद- (१) प्रामाण्यप्रयोजकल्यवाया इति अधिमजपुस्तकस्य पाठः ।

·सावचिन्तामणी समभिव्याहारविशेषादिनेति। मैवं । यब विमल जलं बुद्धिखरूपयोग्यं कालान्तरौयपदार्थस्मरणं देवायोग्यतादिविष- चकमादाय र सिद्धमाधमापत्तेः । अत्र भूयोऽवयवेन्दियमन्निकः चक्षुरादिनिष्ठे पित्तांधभावे प प्रत्यचप्रमाप्रयोजकत्वमादाय व्यभिधारवारणय मत्यन्तं, भूयोऽत्रय- बेन्द्रियसन्निकर्षादिश्च न ज्ञायमानकरणनिधः, 'चक्षुरादेशीयमान- करणत्वविरहात् । नायमानकरणवस ज्ञानावच्छिन्नतजातीयप्रमा- करणताव, अन्यथा चक्षुरादेरपि चक्षुरादिलिङ्गकानुमिति प्रति साथमानकरणानया तद्दोषनादवस्थात् ज्ञायनामकरणधूमादिमिष्ठ- रूपादौ प्रमानुमितिमादाय व्यभिचारवारणाय तज्जातीयामाप्रयो- जकमिति, नब्जातीयप्रमाप्रयोजकत्वञ्च तज्जातीयप्रमात्वावच्छिन्नप्रयो- जकत्वं, तेमात्मलिष्कानुभितिमादायात्म-मनःसंयोगवाधाभागदौ म व्यभिचारः । व्याप्तिविशिष्टपक्षधर्मतावलिङ्गालेन प्रमानुमितित्वाव- किन्न प्रति हेतु तेनि मते नेदमनुमानमिति न दृष्टासासङ्गतिः । म चैवमाकाजासत्त्योः स्वरूपासिद्धिः आवश्यकयोग्यतया अन्यथा- सिद्धतया भाब्दप्रमात्वावचित्र प्रत्यप्रयोजकत्वादिति वाच्य। श्राका- झासत्तिविशिष्टयोग्यतात्वेन भाब्दप्रमावावच्छिवं प्रति प्रयोजकत्व- मिति मतमाश्रित्य नदभिधानात(१) । प्रयोजकलच कारण-का- रणातावच्छेदकसाधारण, तच्च कारणतावच्छेदकण्यामान्यथापिद्धि- (1) प्रयोजकत्वमितिमते तदभिधानादिति ख, ग ।

·शब्दांख्यतुरोयकहे प्राब्दाप्रामाण्यवादः । इत्यश्रुत्वैव नद्याः कच्छे महिषश्वरतौति शृणाति तथा- चतुष्टयराहित्ये मति नियमपूर्ववर्तित्वं, (२) अन्यथा प्रयोजकत्वं यदि कारणतावच्छेदकलं तदा पूर्वपक्षिणये योग्यतादावसिद्धिः तेन योग्यतादेः शाब्दप्रमायां स्वरूपसमानत्वस्यैवान्युपगमात् । यदि च जनकत्वं तदामन्त्रये खरूपासिद्धिवैशेषियोग्यतादेः म्वरूपमध्जनक- स्वानभ्यपगमात्। श्रथ मलिङ्गकपरमा” व्यभिचारः तस्य प्रमानुमिति- त्वावच्छिकं प्रति हेतुत्वान् विषयतामम्बन्धम ज्ञायमामलिङ्गनिष्ठत्वास । न स विषयतातिरिकसम्बन्धनैव जायमामकरणहत्ति विवक्षितमिति वाच्छ। तथापि प्रात्म लिङ्गकप्रमानुमितिकारणीभूतमलिकपरामणे, व्यभिचारादिति चेत् । न। • व्याप्तिविशिष्टपक्षधर्मतावलिङ्गत्वेन प्रमानुमितिवावच्छिन्नं प्रति हेतुतावादिनये मलिकपरामर्थलेन प्रमानुमितिलावच्छिन्न प्रति हेतुत्वे मानाभावात् ज्ञानान्यत्वे मति चेत्यपि वा विशेषणीयं । न च प्रमानुमिनितादेः कार्यतावच्छेद- कवाभावादभिरिरिति वाच्यं । प्रस्व प्राचीनमतानुयायित्वादिति । कचित्त 'प्रामाण्यप्रयोजकरूपवत्तयति पाठः, तब जायमानकरणे २).न चात्र कारणतावच्छेदकव्यारत्तान्यथाििहसामान्याभावनियेोनेद सामञ्जस्ये चतुरायपदं च मिति वान्यं । अन्यथासिद्धिलस्यानुगसम्या- भावात् सत्तदन्यथामिद्यभावकूटनिवेशस्यावश्यकतया कूटलाघकार्यमेव तदुपादानात् । एतेन तादृशान्य धािि हगहित्यमात्रकथनेनेव मामञ्जस्ये मियनपर्ववर्तिवरूपविशेष्यदलं व्यर्थमिति पर्चपक्षोऽपि লিং, অনিয়মমূলমিশালিমাঘষিমজুলি গুরু- त्वस्य गुरुपरौरतया महागौरवापत्तिरिति विभावगीयं ।

·মতিলানী कासादिकमस्तिामचनदी-कच्छयाः संसर्ग इति, व्यभि- चारात्। अत एव न तम्माचं प्रयोजक) प्रामाण्यापथ - अब्दे 'प्रामाण्यप्रयोजकरूपबत्तया ज्ञानं' शाब्दप्रमाप्रयोजकयोग्यता- दिमावप्रकारेण ज्ञानं, 'श्रावश्यक' अवश्यं कारणमिति तास भानं हेतरित्यर्थः, तत्प्रकारकज्ञानस्य हेतुत्वे तज्ज्ञानस्य सुतरां रेतत्वा- दिति भावः। तत्प्रकारकज्ञानस्यैवावश्यं हेतृत्वमस्तु यज्ञामावच्छिन- यजातीयप्रमाकरणतावत् तत्सम्बातीयजानकारोभूतस्य सवा- तौयप्रमाप्रयोजकरूपवावप्रकारकचामन्य विषयः यथा विभामा- वधिभानुमितिप्रमाकरणतावद्भवति अनुमितिकारपोभूतं यदनु- मितिमोजकगाप्तिविभिपक्षधर्मतावत्वप्रकारकं ज्ञानं तदिषयोऽपि भवतीति व्याप्तिरिति भावः । भनु उपायाभावात्तासां जोमं कथं स्यादित्यत पार, 'तश्चेति, 'समभिव्याहार विशेषः' भाकाङ्क्षायाचकः, 'आदिभन्दादामति-योग्यताग्राहकोषातोपदेशपरिग्रहः । 'यति, पाकासासभावार्थ 'अश्रुतवत्युकं, लच्छवणे 'जलमित्यनेन अनिता पबोधबादाकाङ्गा न स्यादिति भावः । वस्तुतस्तु तच्छवणे:पि यत्र জাকাৰশিঙ্কা নন মাশীঘীন্সালাবি অমিত্বাৰী- बोध्या, पाकाचादिमत्पदनारितलो पपत्तये) टणीसौत्युकं, 'नदी- कच्चयोः संसर्ग इति तात्पर्यविषय इति शेषः, अन्यथा वस्तुगत्या नदी-कच्छयोः संसर्गसवादलमकतापत्तेः, 'यभिचारादिति को (१) जन्मान प्रयोगकमिति ख। ११) मास्तित्वोपपत्तय इति ख..ग.

·रोयखवेधबाबामाणवाद! पायसमभिव्याहतेत्यपि लिङ्गाविशेषणं पतिपवार- मारिसत्तु संसर्गप्रत्ययोलिमाभिमानादिति चेत् । मत्सन्देहेऽपि वाक्यार्थावगमात् । तच संसर्गधान्तिरिति तात्पर्याविषयमदौसमर्गाभावाभिधार इत्यर्थः । न च तयोः संसर्ग वरणात्पर्याभावेऽपि ईश्वरीयतात्पर्य्यमत्वाग् कथं व्यभिचार रति ব্যাঙ্খ। অনল শাফন সৰীৰসাৰীস্বনামাবাদ। वद्यया नात्पर्य्यविषयसंसर्गेण योग्यतावत्यम्य हेतौ प्रवेशायभिचारो- ऽपि न मन्भवति । तथापि तात्याघटित हेतुपके इदं दूषणं इट। वस्तुतस्तु एतदरखरसेनैव 'वयन्विति वाच्यतौति बोध्यं । नन्वेवमा- काङ्गादिमन्वय सब मते प्रामाण्यप्रयोजकना न स्यात् तत्वेऽपि यथोक्तास्थले प्रमामुत्पादादित्यताइ, प्रत एवेति प्राकामादि- भन्येऽपि प्रमानुत्पादादेवेच यः, 'तन्माचं' योग्यतादिमात्र, किन्तु तात्पर्यमपौति भावः । व्यभिचारोदाराय पते, 'प्रथेत्यादि, “थावदिति श्रूयमाणयाममभित्र्याइनपदयेत्यर्थः, श्रूयमाणामि धाव ममभिव्याचमपदामि यस्येति म बीहिः, 'लिङ्गोति अथमाएया- वासमभिष्यचतपदकन्वन्त्रमादित्यर्थः, ‘नमन्नेपोऽनि श्रूयमाणयाव- समभिव्याहतपदक क्सन्देहे पौत्यर्थः, मथार म तय सिमाविशेषणवं शिक्षाविशेषणम्य मिषितस्यैवानुमापकलादिति भावः । इदं समाधि- मौकर्यादुर्भ। वसुनो थवं. ममभिष्यातथावत्पदश्रवणेऽपि कार- पान्तरविरहान नदी-जलधोरवयबोधः तत्र को एकमयि बमित चारतदवस एोत्यवधेयं । मूढाभिएन्धिराह, तति, भाभयम- # 10 ·चन् ।नपन्धकारणाभावेन() पदमेव धान्तिजनक तबापानुष्टं सत्तदेवाभान्ति जनयत् केन वारसोय । घसंसर्गासहस्तवेति चेत् । न। संसर्गे बाधकाभावात् । प्रयाप्तोतत्व लिङ्गविशेषणं तदेव वा लिन नदी-कच्छयोः संसर्ग प्राप्तोत्तत्वं, प्राप्तोक्तत्वच प्रामाश्ये विदामाए, 'अन्येति, विशेषणमन्देहे विनामावादिति भावः । 'पदमेवेति, सातव्येणेति, शेषः, 'अदुष्टमिति दोषाभावात- मित्यर्थः, 'देव' पदमेव, तथाच चमं प्रति लाघवेन प्रबहानत्वे- नैव पदज्ञानस्य कारणत्वकल्पनादिति भावः । प्राभयमुद्घाटवति, 'अमर्गति, 'संसर्ग इति समर्गवह रत्यर्थः । न च कारणवाध एव बाधक इति वाचं! सस्य कारणले मानाभावादिति भावः । थभिचारोद्धाराय पुनराशरस्ते, 'अथेति, 'घाशोनालं' प्राप्तोकपद- मारितत्वं, प्राप्नोकवच महतवाफ्यार्यगोभरयथार्थ ज्ञानवदमुगन्धय- मानवं, तक्ष मोकस्यले प्रसवधाक्यजन्यप्रतीत्यप्रमिधा प्रशतवाल्यार्था- ममिडू, तत्प्रभिटी र भगवत्तात्पर्यमादाय तात्पर्यगर्भमाध्यस्यापि पलादिति भावः। एवं तहि योग्यतादिविशेषणं व्यर्थमत पार, 'भदेव वेति प्राप्तोकपदम्मारितत्ववेत्यर्थः, 'नदौ-कश्योः संसर्ग' . नदी-कञ्चयोः संसर्गरूपप्रकृतवाक्यार्थीगे, 'प्राप्तोक' अथमाण- पावसमभिव्याहतपदकत्ये सति यथार्थवावनदुसत्वं, करपदे इति श्रेषः । मन्यानोकत्वस्य स्वकपमत एव शान्दममाम मदमा (२) अन्यकारमामायेति स.।

·शब्दाखवुरोपमा शापामाणवाद ७ तामिति तदत्तया जायमानस्य हेतुत्वेन तब मान मावर्धक व्याप्तिमत्तया भातस्येव लिस्य, तदवगमय लोके धमाधमूलकतथा महाजनपरिग्रहेण वेदे स्मृती चेति चेत् । न। यब कुषचिदात्तत्वमनाप्तस्यापि सर्व- Note---Maayeena . बामपि मम वाफ्यादनुभवसिद्धो बोधः स भवन्मते कथं स्थाwिr- विशेषणस्यानिचितवादित्यत पाह, 'प्राप्तोतलनि, 'प्रमाणे प्रम्हस शाब्दप्रमाजमकत्वे, 'इति' तो हेतोः, 'तहकायेति प्राप्तीकालक- क्या भायमानस्य पदस्य माब्दबोधहेतुत्वेन मवाप्याप्तोमवज्ञान भाब्दवोधात्पूर्वमावश्यकमित्यर्थः, 'याप्तिमत्तयेति यथा स्थाप्तिम- सया भायमानस्य शिक्षस्थानमिति हेतुत्वेन व्याप्तिधानमनुमिते: पूर्वमावण्यकमित्यर्थः,। न आप्नोतलम्य प्रामाण्यप्रयोजकत्वं पूर्व निराकृतमिति वाच्यं । भ्रमादिशून्यवघटिताप्तीकात्वस्यैव गौरवादिना प्रामाण्यप्रयोजकतानिराकरणादिति भावः। सम्मादिकादिवाक्येऽपि तादृप्रयथार्थ ज्ञानवता परमेश्वरादिनाऽनुमन्धौयमानत्वसत्वेनाप्तीकाल- मावान व्यभिचारः। नवाप्नोतत्वज्ञानं कसं स्यादित्यत पार, 'तदवगमश्चेति, 'लोके' लौकिकवाक्ये, 'भमादीनि, 'आदिमा प्रमाद-विलिमा-करणापाटम्परिग्रहः, 'महाजनेति विशिष्टया- ट्रियमाणार्थबोधकवे नेत्यर्थः । আম্বল বিক্রয় আঙ্গীন शिविशेषणलं दूषयति, 'थचं कुषचिदिति, ‘प्राप्तत्व' यथार्यवान क्वं, 'मातापि' प्रतवाक्यागोरियथार्थजामग्रन्यसापि, नया:

·जातत्वमप्रमित, भ्रान्तो पुरुषधर्मस्वात् प्रहालयामार्थ यथार्थज्ञानवतव्याप्तत्व प्रथमं दुर्गई, धमाधमूलका- स्वस्य प्रतिसंवादादेव तद्ग्राहकस्याधानात् प्रतिश्च चाच्यावर्तकतया श्राप्नो तवे सिङ्गविशेषणेऽप्युक्रव्यभिचारहाइवस्य- इति भावः । 'सर्वचेति, सकलवाक्यार्थगोचर यथार्थज्ञानवत्त्वमित्यर्थः, 'अमित श्रासिद्ध, प्रसिडी इतमाह, 'भान्तरिति, मकस- वाक्यार्यगोचरज्ञानस्य यथार्थवे भ्रमोच्छेदात् धान्ने पुरुषधर्मवा- मुपपत्तेरिति भायः । 'प्रथम' वाक्यार्थज्ञानात्पूर्व, 'दुर्य' दुनिश्चयं, লিশক্ষায় ধ ন দিন ত্নিনিগনিআগলান্ত- मित्यसम्भवापोरिति भावः । दुनिश्चयत्वमेव उपपादयति, 'प्रवृत्ति- समादिति सम्बादिवृतिप्रयोजकत्लेत्यर्थः, 'प्रादिपदारमन्बादौछा- प्रयोजकत्यपरियहः, 'सद्गाहकम्येति प्राप्तत्वानुमापकलिङ्गविशेषा- वेत्यर्थः, अयं प्रकृतवाक्या र्यगोचरयथार्थज्ञानवान् धमाधमूलकैतद्- वाश्यप्रयोकत्वात् मन्वादिप्रवृत्तिप्रयोगकैतद्वाक्यप्रयोकत्वात् इत्यादि- कमेण यता सामान्यतोव्याप्या प्राप्तत्वम्यानुमेयलादिति भावः । 'अज्ञानादिति प्रकृतवाक्ये अज्ञामादित्यर्थः, पत्तिसम्बादस्य वा- क्यार्थयोषाधौनप्रवृत्त्युत्पनेरूत्तरकालमेव ग्राहालेन वामाचानात्पूर्व नदानात् तदाने च तेनैव हेतुमा धमाधमनवम्यानुमेषतया धमाधमलकत्वस्यापि ज्ञानासम्मवादिति भावः । नयावापि कथं शाब्दबोधः भायमानेत्यादिष्याप्तिकलादालोकवनिसयस तथापि शादधौडेतत्वादित्यत पार, 'प्रहनिवेति भन्दा प्रत्तियेत्यर्थः, .

·शब्दास्यतरोपनी जामाबादः । सन्देशादपि । विष प्रकृतसंसर्गे अयमधानती यवार जामवान्वेति संसर्गमप्रतीत्य चातुमशक्यं वाक्वार्थस्था पूर्खत्वात् । वयन्तु ब्रूमः बाधकप्रमाणभावो योग्यता प्रवृत्तिश्च फलजममं माब्दयोधजनकत्वमिति यावत्, 'सन्देहादपि' प्राप्तोकत्वमन्देशादपि, ज्ञानावच्छिवेत्यादिव्याप्तौ निश्चयत्वस्य गौरवेण माध्थकोटावप्रवेशामयाप्तिबलेमाप्तोतत्वज्ञानमावस्यैव भाब्दधौ हेतु- वात् नव व लिङ्गविशेषणतया तविषयस्यावश्यकलादिति भावः । केचित्तु मम यदि प्रवृत्तेत्तरकालमेव प्रवृत्तिमम्वादग्रहः तदा सम्बादिप्रतिजनकत्वहेतुना प्रामाण्यनिधयेऽन्योन्याश्रयः प्रामाश्य- मिश्चयानन्तरमेव प्रवृत्तेरुत्पादमभवादित्यत अाह, 'प्रत्तिश्चेति, 'भन्देहादपि' प्रामाण्यमन्देहादपि, निष्कपप्रवृत्तावेव प्रामाप्ननिश्च- यम्य प्रयोजकत्वादिति भावः । इति व्यापक() । हेतुज्ञामाभावेन दुर्निश्यलमुक्का माध्यामसिया दुर्मिवयवमाह, 'किक्षेति, 'प्रकृतेति प्रसत्कर्मव-रजतयोः संमर्ग इत्ययः, 'यथार्थति रजतमंसर्गवति कर्मत्वे रजतममर्गविषयकशानदानयमित्यर्थः, 'समर्ग- मापतीत्येति कर्मत्व-रजतयोः संसर्गमप्रतीत्य पूर्वमित्यर्थः, 'वाक्यार्थस्य . कर्मले रजतसंवर्गवत्त्वस्याप्तत्वघटकम्य, 'अपूर्वत्वात्' कमत्व-रजतयोः संसर्गप्रतीतेश्च पूर्वमजातत्वात् । न चैवमाप्तीकत्वमन्दइ एव नवयं स्थात् कोटितावच्छेदकरूपेय कोथुपस्थितिविरहादिति वाच्यं । मम ( न्याहुरिति ख, ग० ।

·0 तत्वचिन्तामणौ सा च न लिङ्गविशेषणं बाधकप्रमाणमावविरहस्य सर्वच मिश्चेतुमशक्यत्वात, सत्संशयेऽपि शब्दादम्वयवोधाच' लाधवात् चोग्यताश एव प्राब्दप्रमाप्रयोजकत्वेनाप्तोक्तत्वस्यातयात्वात तमज्ञानस्य शाब्दधौ रेतबासावेन मन्देशाभावेऽपि चतिविरहादिति आवः । ननु नदी योहात्यगर्भहेतविरहादेव न व्यभिचार- इत्यस्वरसादाह, 'वय नियति, 'बाधति एकपदार्थेऽपर पदार्थाभाव- निश्थमामान्याभाव इत्यर्थः, 'अशक्यत्वादिति परप्रमाया अयोग्य- लादिति पदया) । तनिश्चयाभावेच लताद कामकारक- लिङ्गविश्वयाभावादनभितिनं स्वादिति भावः । 'संशय पौति योग्यतायाः भणय पौत्यर्य:. तम्या निविणवेतु तत्वयं स्यात् लिङ्गतावच्छेदकप्रकारकलिङ्गनिश्श्यस्यामिनि हेतृत्वादिति भावः । म १ माधमन्देहातिषिजगशयान्यास लायचे हकप्रकार कलिड जा. नयमानुमितिस्तव नन्न योग्यतायाः पथदणायामपि मम्भवन्धत उपेण योग्यतासन्देह माध्यमन्देरपर्यवमनलादिति वाणं। गौरवात् आशन्यायमा ध्यानाश यादनुनियापत्ते । म क माध्य- इतभेदे नानुमितिकार्य-कारणमाभदादच योग्यतांशे मामा- धारण जाममेव देवनामावाप्रकारका विशेष गौरवाया- चेनि आयं । शब्द पणानन्तरवद न्यचापि एतत्माध्ययाप्येतद्धेसुम- कासंध्यादभित्यापतेः । इदमुगलमां यशोक इतौ व्यभिचारज्ञा- (१) मायान्चयबोधाचति क.। (0) इति ध् भनि , म ·,शब्दास्यतुरोयखरहे शब्दापामागमवादः । शब्दभामाण्ये तु योग्यतायाः संशय-निश्चयसाधारणं जानमा प्रयोजकमिति शब्दः प्रमाणमिति । भदायासपि वाक्यादनुभवमिवो बोधः कथमनुमानास्यादतः शब्दो मानान्तर मित्यशि बोध। ननु भवापि योगानामंशायद गाथा कथं वाक्यार्थबोधः तावस्यस्य शाब्द इतुत्वादियत आ६, 'मन्द- मामांगले विति भब्ले प्रमाजनकले वित्यर्थ:(२) प्रजातिव्यवैशेषिका: ५) निङ्गतापच्छद कप्रकार कसिङ्गानिश्चयो- नामिति गुः पततिरयमांजोकोमो । उअयथापि वक्षि- व्याप्य दून्यच वमिमाप्यानय मत्यादिपर मायले च व्यभिचारात किन्तु वाप्यत्वप्रकारकलिङ्गनिश्चय एनानुमितिरेनुः च प्रकते.. लिभुतावच्छेदकरयोग्यतायाः मंगयपि ममबत्यद ! किन शोरशतायाः संप्रयदावामुक हेतो व्यभिचार जामद शायाश्च या प्रचारिणोऽव्यभि- शारिणो वा रचत्तरपती होव मारभ्य सानादेया नुमिति: म्यान कि सदस्य प्रमाणान्तरम। मन पद-पदार्थपरकानुमानात ममर्ग- मिडावपे घटसालयत्या गम्दश्रवणानन्तरं पटकमकानयनानुकूल- कतिमानिन्धादि विशेषण-विशेयभावेन प्रतौ तेरनभवमिद्धाया श्रम- भवः अनुमाने पदार्थ ममस्येव विशेषणतया भानादतः शब्दोऽतम्यं माममनोकाये। “न फानुभानानन्तरं मनमा तामप्रतीरिममय- (३६ संशयसाधारमा मानमिति ख. । (२) प्रादप्रमा'जनकत्व लिलार्थ अति क । (३) अनाभिन वीषिका इति स., M.

·सचिन्तामो RA তুমি স্বার্থ। নগা ৰূৰ ৰষা দানামা বলল प्रधमत एव तदाकार शालस्थानभवमिद्धत्वाचेति चेन, कर्मत्यादिक पचयित्वा वस्तुगत्या कमवादी घटादेादृशः संसर्गः प्रतीयसे तत्म- मर्गण घटादिकं माध्य, एकमानयनादिकं पनौकत्य कर्मलादिक माध्यं समूहाम्नबगएर मद्विव्ये विशोषणमित्यादिन्यागाममा- अगरता तादृश्शन मितिरिति न कोऽपि दोषः । न चैवं घटः कम- वमानयन इतिरित्या दिनिमाणस्थलेऽपि षटकर्मकानयनानुकम- कानिमामित्यादिबोधापत्तिः भारत पाकाझ्याः कारणत्वाभा- वादि वारा । व्यायादिज्ञान व तपाल मित्तात्मकनाहगवोधस्य नैयायिक नापि दुवारवान । अथ ने पत्नीत्यादौ कथममाये अन्या- देरवयबोधः तादात्यनाचाराधेयभावेन स भवन माधान भव धेगानुमामालात् । न च प्रतियोग्यनुयोनि भावसम्बन्धेलानमा- लव्य याशिकमतेऽपि तेनैव सम्बन्धनान्वयबोधादिनि वा । सस याप्यनिरूपकवान भादाम्यातिरिकवृत्त्य नियामकसम्बन्धस्येव व्याप्न- निरूपकलात् । एवं वदमानये यादौ कृत्यादावानयनादेः कथमनाथ- बोधः अनुयूनावादेईत्यनियामकत्वादिति भेत् । न । मृत्यनिशाम- জনবাবি সিলিলা। ক স্ব মঘাৰ্বি আল্লাঙ্গাল- दायामाप लावादनुभवसिद्धो पोध: म क त्यात कारणाभा-- वेनानु मित्यभरमवादिति वाच्यं । तादृशानुभवस्यैवी सिद्धेः व्याप्यादि- सामानन्तरमेव वाक्यार्यबोधखोकारान् । नशामन्तव्यायादिज्ञान- कल्पने गौरवालाघवेन प्राब्दस्यैव प्रमाणान्तरलं कस्यते इति वायं। वाक्यार्थानुम सर्ववादिमिद्धायाः पदार्थापखिोरेत निषमतो

·যুঞ্জয়ী মুহামানাৰা।
*
লঙ্কািিমশনীবানিৰিকান্ধলামাল সীৰামাগল।
অনন্ত স্বাঘ-সালমলৈ অল্পলিমায়-অনিয়ার্ষিীনা
অংগি নিধন য দা-কামী ন হ আমা:
ঘুষ খালিশিক্ষিকামলিনী স্মাপ্লাকিয়ামৰ
ইয়: ৪ শ গ্রাহিমঘবানাক্ষ্মিলনী আগ্রাগ্নি'লহিৰি শ
নিৰিনি সড়', মরুষ গন্তু স্বৰখানাৰ সমাৰ ৰাখী
ঋলজাহিলিয়াম বৌদি সুননন মুফাবিশ্ব যা-
খুলননিলিলা ৭#ীরসমালা। বাবামী-
অমলাথা কিনিনি শ"। যা যুবল
ge; শঙ্কন
কনুজ্জামায । ন ন যা-
শাখ, 'সানিৰিা: নমিনি rশনি
বা। এম্বৰলাম সালাম সায়াখনি
মন মানে নষ্ট জমিজামপন্সলান। গ কিমি
মালৰ , নয়া cৰ নীলশ: স্বাদ বদলী
গণসংখণ। মালকিন মঙ্গল ' কি না। *
যালুমিনি ইমাম ঃ যানলিন মাখ; মুপিনমিক্স
মালামাল নিনি ভাল দিবে ভূবননি ,
৪াম, না? কী এমনকি $: লামিন থাকায়
অমলনিনিসা: নামী ১৫ সাল।
কী কিনা তা জালে জাপাধম সমাধা-লিনি-
বল খালিশী শিথিলায়ন্স ক স ন্তু
*, মায়ূঘাষfষা খোল(নিশি বুনি , না।
1

·सारिशादित्वनिरिच्यते शब्दः । न मिषाधविषाविरहक्का मयामपौविरहोऽपि पचनाचा प्रवेशनीयः(१) इति वाच । इति सिपाधषिवा-भाब्दसामग्रौविरहविभिष्टमिझभावत्येक ताथा अनुमितिहेतुत्वे गौरवापत्तेः । म च विशिष्टानां न कार- पतांबोदके प्रविष्ट अपि तु प्रभावविशेषपरिचायकं कारणत्यन्तु तदभावयक्रियेमेति न गौरवमिति वाच्यं । प्रभावस्व नद्यमित्वेन कारणत्वे बहतर कार्यकारणभावविश्लोपनमा पनि बहुषु प्रति- पादितबादित्याः। तदसत् । अतुमितावपि पचताय शेतुले मानाभावादिति कनं पचवितेना. (२) तथाच शादसामग्रौदशायां सायभिचयसत्त्वे शाब्दसामग्रीविरह. বিষ্মিতমালিপাষাল অনাদি। (१२) तथा बाधनिश्चयाभागस्य सत्यतिपक्षनियाभ (वस्य धवच्छेदकधाम. হলাম শ নাকুমামালালৰ খেৰূ হ্মাহন্ত শান্ত মহুদি, খহি নন্দিনাদাৰহ্মাৰ এক্সিমন নহ। আধলিয়- নিবন্ধলিয়াবৰূলমনিমানবশ নিজ্জিামায় तयक्तित्वेन कारणत्वसम्भवात् तादृशकारणत्वं विौयत, विलीयेत में समानविषये शान्दवाचिने प्रति प्रत्यक्षमामय्यभावस्य अनुमिति- सामन्यभावस्य च एथक कारणत्वं, तथापि तादृशसामग्रौदयान्यवर- वाछियाभावस्य सहशिवेन कारणत्वसम्भवात् । सत्तहातावेगा- भावकारणावं यदि न सौकियते तदा तावृशान्यसमावावविवाभारत নামানেমজ্জিামান আলমঙ্গীক্ষা খাত सादृशान्यवमत्वस्य गुणारतमा तदयेक्षया प्रत्येकरूमावशिवामावस्य प्रत्येकल्पावशिाभावत्वेन कारणले साधवात्म तादृशकारयत्व विलयप्रस इति भावः ·সুখীযঃ ফারমা। भरमीमांसकास्तु लोके वक्तृमानानुमानासदुप- जन घटमानयेत्यादौ सर्वत्र लौकिकवाको पादपोधात् पूर्वमय Anा प्राधेयतादिसंसर्गककर्मलादिविषयकघटादिविशिष्ट मानवान् अधेयता दिसश कर्मत्वादिभाकाञ्च यद्घटादि सस्य यजमानत तन्वं भ्रमाद्यजन्यच यदाक्यं तत्प्रयोकृत्वात् योथासंसर्गक-यमाकाश- पशामजन्य-धमापजन्यवाक्यला प्रयांका च सत्संसर्गक-तविषय- तविभिष्टज्ञानवान् घरेने तिवाक्यप्रयोका प्राधेयताममर्गक-करणाव- নিযৰূণৰিছিলা অমিৰাৰম্ভ জার্মান্ধিলা- यतादिसर्गेण घटादिमत् तेम मंसर्गण स्त्र विषयकवटादिविग्नि- जाभवदुक्क्रपदमा रितवान् घटादिकरणत्यादिवदित्यनुमानस्य वा सामग्रौसम्भवेन तादृशानुभियनन्तरवि शाब्दबोध इति लौकिक- शब्दोऽनुवादक एव न त प्रमाणं अग्टहीतग्राह्यनुभवकरणत्यस्लेव प्रामाण्यपदार्थलाईरे तु बारभावेनैव साधुभानमामासम्भवात प्रमा- पात्वमिति प्राचीममौमांमकमतनिराकसमपन्यानि, 'जरदिति, সম্মান অল জী ত্ৰিাম আৰীঘান্সাৱনিমিষাশীষ- दनुमित्यनन्तरमेव शाब्दबोध इति सौकिकमब्दोऽनुवादक, वयं- माणमाभाकरभन्ने त कौक्तिकम्धरे. भादवीधनिर्वाहकमेव वा- सामानमानमिति चौकिक सब्दोऽनुवादक रनि ततो भेदः । 'बोक' शौकिकवाक्ये, 'वाति अय वायुरूमकारेणेवः । मनु वज्ञानामुमानास्कर्मत्व-घटायोस्तमिर्गस्य च सिद्धावपि कर्म- बादौ घटादिमावं न मिमित्थत भार, तदुपगोवौति बना- ·समिकाममा Cal भाषिसंसगानुमानाचा वाक्याथासहा शब्दस्यादवादः वेदे तु तदभावात स्वातन्येण प्रामाण्यामिति) नानुमानोपजीवौत्यर्थः, 'संसर्गानुमानादिनि कर्मवादिकमाता- दिसंसर्गक घटादिमत् तेन संसर्गेण खविषयकघटादिविशिष्टज्ञान- मदुमपदम्मारितवादित्यनुमामादित्यर्थः । न च भ्रमात्मकंधर्व- शिशानमादाय व्यभिचार इति वाच्यं । परैर्भमामभ्युपगमादिनि भाषः। एतस्य वज्ञानानुमानोपजीवित्वन्तु कर्मवविषयकघटवि- मिचानस्य हेतुघटकत्वेन तस्मिद्धिद्वारा बोथं । 'वाक्यार्थसिद्धी सर्वच शाब्दबोधात्प्रामुकवायाचितौ, 'शब्दस्य लौकिकमब्दमा- प्रय, अनुवादकत्वं' ट होतग्राह्यानुभवमानजनकलं खममामाधिकरण- माथवहितपूर्ववत्ति स्वममामाकारनिययविषयविषयक-तविशेष्यक- तरकारकानुभवमाधजनकत्वमिति यावत्, खपदमनुभवपरं, न तु ममाणमिति घोषः, प्रयोगाचानुभवकरणत्वस्यैव प्रामाण्यपदार्थत्वात्। अमहौतग्राह्यनुभवकरणत्वच ग्टहीतग्राहीतरानुभवमाकरणावं, तस खसमानाधिकरण-खाव्यवमितपूर्ववर्ति - समानाकार निश्यविषय- বিষন-নন্ধি-সঙ্গাৰামৰকাৰম্বল, জলাঙ্গাল ঙ্কি ঘর্মী সন্ধিকাৰম্বি-নাবিনা নয়মি थकालावशिवतत्कारितामासिवमिति भावः । तदभावादिति बाकुरभाषेन बलशानाद्यनमानाभावादित्यर्थः, 'सातव्येण' कहा- साधनुमायं विनापि शाब्दबोधजनकावेन, 'वेद रति बेदखले ... (३) प्रमाववामितौति खु.।

·गामाण्यवाद। तन्न । वेदे कृप्तसामग्रीतो लोकेऽपि संसर्ग स्थावानुवादकातापि न स्यात् लिङ्गस्य पूर्व জি আদিনিনি নন্দ্রিমা। অনার্সাক্ষী। अभिचारात वेदतुल्यापि सामग्रौ न निशायिकेति ताब्दसामग्रौन इत्यर्थः, 'संसर्गप्रत्ययादिति वकृशानाचमुस्मशानाः गेव मंसर्गशाब्दबोधादित्यर्थः, 'अन्यथेति वैदिकस्यले कुत्राब्दया- मया खौकिकम्बले विरहे इत्यर्थः, 'अनुवादकतापौति रहौत- पाधिमान्दधीजनकलमपौत्यर्थः, मामय्या प्रभावादिति भावः । मा वनमानाद्यनुमानान्मागेड मंसर्गप्रत्ययो भवतीत्युकमयुक भर्वष शाब्द. सामपौदभायां देतज्ञानसत्वेनानुमितिमामय्याः सत्त्वादनुमितेरेव प्रथममुत्पादात् प्राब्दसामय्यपेच्या अनुमितिमामय्या वलयापादि-- त्यस आध, 'शिङ्गस्येति, 'पूर्ववेऽपि (२) हेतुतावोदकरूपेण बाल- स्वेऽपि, 'सदिलायात्' अनुमितिविलम्बात्, शौकिकवाको दिन- वादकत्वन्तु रष्टमेवेति भावः । 'अनाकामिति, मनाप्नोत्रो मौकि- कवाक्ये इत्यर्थः, 'यभिचारात्' यभिचारदर्शनात भमननकालदर्भ मादिति यावत्, 'वेदतुन्वेति लौकिकवाक्यस्यले वेदतमाम- गौमात्र म निहायक किन्तु प्राप्तोमलनिस्योऽपीत्यर्थः । करिती विकवाक्ये धमजनकत्वदर्शनाम् बौकिकवाक्यत्वरूपसाधारणधर्मर - বীজিলা লক্ষণৰমৰাৰ সনিয়ম (y परीत्वेऽपौविका (२) पूर्वनियोति कर ·नाना पधुरादेतवावेन तच्छायामपि प्रमाप- अत्वात् । जायमानं करणं सन्देहे न निधायकं लिज अदिति चेत् । न । संशयो हिप) न वाक्ये तस्य निय- बात, न तजन्यवानप्रामाण्ये तस्य तदुत्तरकाली- लादासोमाय निधये न सत्संशयः प्राप्तोक्रपञ्च तापदार्थवसत्य- दार्थशानवदुकावं, तथाच तनिश्चयादेव वाक्यार्थमिद्या सदस्या- सवादकावमिति भावः। 'तथालेम' कचिभ्रमजनकत्वेन, 'नछ- झायामपि पशुहरूपमाधारणधर्मदर्शनेन धमजनकत्वशायामपि, गया भमभनकलसंगयो न प्रमाप्रति प्रतिबन्धकः व्यभिचारादिति भावः। प्रमाणविशेषफलं प्रति संशयः प्रतिवन्धक इत्यामते, 'भायमानमिति पधुरादिय न जायमानकरणमित्यर्थः, 'लिङ्ग- पदिति नच्या व्याप्ति-पलधर्मताशयदशाथानानुमितिअनामि- त्यर्थः, तथाच लौकिकवाक्येन मंगवसत्त्वे कथं निश्श्योअननीयः । एतहाप्तिवलेन संभयस्य प्रतिबन्धकलादिति भावः । मनु व्याप्तिवलेन प्रहते कम्य मंमयः प्रतिययक उच्यते, किमानुपूर्वाभन्देहः, नद- স্বাগমালসাদাষ, আমীসদ্বীনি জলখ্য কুলি, 'मायोहौति, 'न वाक्ये' नानुपू-, 'त' पानुपूर्वो विशेष, 'तम' सम्बन्यज्ञानप्रामायसन्देहस्य, 'तदुत्तरे नि तम्मन्यज्ञानोत्तर- कालीमलादित्यर्थः, तथाच तस्य कथं प्रतिबन्धकतेति भावः(२) । 41 3 (२) सम्होहोलिका (९) सस्य नियतवादिविका पए तथाच तस्य व संप्रयः प्रतिबन्धक इति भाव इति ख., म.।

·मत्यान, मातीतत्वे तविषयस्यानावात काम पाप्तोतस्वमन्दोहे वाक्यार्थधोनेति तनिश्चयोहेतु तथा भावार्यगोचरयथार्थवानजन्यत्वग्राहकात् तदुभ बौविनोऽनुमानात् वाक्यार्थधौरिति चेत् । न। धेरै 'ननिश्चयस्थानकालादिति, प्रमाणाभावादिति भावः । तथापनो- भावनिययो यदि हेतुः सातदैव तमिवयविघटमद्वारा तासंचा: प्रतिबन्धकः स्थान वेवमिति(१) ताशयोऽपि न प्रतिबन्धकः । व धगजनकत्वमंशष एवं प्रतिबन्धकोवाम रति वा । विरोधयविषयकतथा लिङ्गेऽप्यप्रतिबन्धकत्वेन व्यभिगारादिति भावः। 'लोके' लौकिकवाक्यस्थले, 'आप्नोमास्वभ्य' सत्पदार्थवसत्यदाभा- मअन्धत्वस्थ, सन्दई व्यतिरेकमियये च, 'तविश्व इति, यो यदष्यतिरेकनिश्वयय यब प्रतिबन्धकः नविश्वयवावशिक्षा रिति नियमादिति भावः । 'दकार्थगोचरेति तत्पदार्थवनपदार्थ.. शामजन्यवरुपातीकात्वस्य पाहकादिन्यथः, 'सयौविन रति ब- मोति(५) तदुपजीयात् सत्यदार्थ तत्पदानुमानादित्यर्थः, स्वार्थपौरिति पर्वत्र शब्दयोधात्दै वाक्यायोरित्यर्थः, तथाचा- ONanded (१) समवयस्यानित्वादिति क.। (1) वाक्वार्थमोपरयधार्थ ज्ञानवजन्यत्वग्राहकादिति । १२) अमितीति ख., म । : द उपजीनि बस्य प्रति कहानीविरिवः ।

·RAM लिस्वामिमांमध्यावधारणात् तदानियेमिय मुकारेच मधमानमवादिवाक्येऽपौरुषेयत्वाभिमानित नौगोडमीमांसकस्वार्थनिश्चयात् । न चासौ. भाभिः, बाभकाभावात् पौरुषेयत्वनिश्चयदशायामपि तस्य तयात्वात्। वादकः शब्द इति भावः । प्राप्ती कमिययः किं शाब्दप्रमामात्र(१) भकारी, किं वा लौकिकनाश्यादौ, किकवेन ज्ञाते जाको भाष इत्याइ, 'वेद इति, 'तद्रहितस्यापि' विषयतया प्राप्ती- ज्ञानरहितस्थापि, 'भामर्थं नि माब्दबोधजनकत्वानुभवादित्यर्थः, त्यादिः, न दितीय इत्याद, 'सहनिश्चयेऽपौति प्राप्नोल- बानिमय शीत्यर्थः, 'अपौरुषेयवेति पुरुषाप्रणीतयेत्यर्थः, 'गौडेल, दाक्षिणात्यादीनां वेदाभिज्ञतथा तत्र वेदत्वधमांभवादनी रुधेय-. त्वचमोम सम्भवतीति मौडेयुके। 'न चासौ धान्तिरिनि, तथा গীঝিল সমাখাঞ্জল অনাথ আশ্লীলশি অস্থাীবি भाव । भ्रमलाभावे हेतुमाह, बांधकामावादिति विषयाबाषा- दिति भावः । भ्रमत्वामारे देवसरमाइ, पौरुषेयत्वेति, 'तस्य म- चादिवाक्याजन्यशाब्दबोधस्य, 'तथालात् अपौरुषेयत्वाभिमानदो- पनमन्वादिवाक्यजन्यमानसमानाकारलमानविषयकलात तथा मति त्योर्वतमनुभयोति. भावः । यहा नवावा' तथालाप: अब्दमान इतिह (२) शौकिकवाकर इति क० 117 ·शब्दाख्यतुरोपरखडे शब्दाप्रामाण्यवादः । न चासंसर्गाग्रहमाचं तत्, अर्थस्य तथाभावे असं- सर्गाग्रहत्वे संसर्गाच्छदापतेः। न चाप्तोतत्वनिश्चय- रूपकारणवाधात् संसर्गज्ञानबाधः, व्यभिचारेण हेतु- तायामेव बाधात् लौकिकन्वेन जाते तदङ्गमिति भ्रमवापत्तरिति यावत्. विषयवतलक्षण्णाभावादिति भावः । 'न हासंगति, न चैवं ततः संवादिनौ प्रवृत्तिन स्यात्तस्याः विशिष्ट- ज्ञानसाध्यवादिति वाच्य। गुस्मये असंसर्गाग्रहम्येव भवादिप्रवृत्तापि हेतुलात् । 'प्रथम' विषयाय, 'तथाभावेऽपि' अबाधितत्वेऽपि, यदा 'अयम्य वाक्यायममर्गमहरा, तथान्येऽपि अनुभवभिन्येऽपि, ‘मंसर्गा- कद दनि, मानाभावादिति भावः । तताया मेवति, मंसर्ग- जानस्यानुभवसिद्धत्वादिति भावः। बतौयमाशते, 'लौकिकवनेति लौकिकावेन भाले लौकिक इत्यर्थः, अन्यथा लौकिकान ज्ञातस्य वेद म्या नुवादकतापनः। पङ्ग महकारि, मन्वादिवाक्यन्तु अपौरुषे- यवाभिमानद शायां न लौकिकत्लेन ज्ञातमिति मोमयभिचारइति भावः । 'मानामादिति । न च यसंगत्या दिव्याप्तिरेव(३) मान- मिति वाच्य। तस्या व्याप्तरव्यभिचारमंशयप्रतिबध्ये व्याप्निजाने व्यभि- । १ समीरकलेन मानति के • । (२, समईच्छदापति व 'मंसच्छिदः' इति कस्यचिन्मन्न पुस्तकस्य पाठः ईदृशटीकाकार रमनानुमायत इति । (३॥ यतसंशये रतिरकनिसये च यद नुत्पत्तिस्तनिश्चयत्तत्र कारणमिति थानिय नेत्यर्थः। 12

·लत्यावन्ताम
घेत् । न। मानाभावात् वाकणार्थस्यावत्वेन लिङ्गा-
भावेन ताहासम्भवान् । ननु अनासोक्तत्वशङ्काव्यु-
दासोऽहं स च वेदे पोरयत्वनिश्चयात् लोके चा-
चारान । ग्राह्याभवावग वन व्यतिरेकनियविपण याय
इस चाय; योग्यतातिरेकानश्यस्यापि मायामानामा
हितया पद मादाय योग्यताचा व्यभिचार (मादायोजक
लाति आनः । मयार्थस्यति, वाकार्यस्य', 'अलिग अन्वय
वीधारमानी, तमोत्या माध्यापलिया खिरू
माध्यम मानस्य कम्यवसाने शार्थ:. हा 'जात्या या .
एव१२ वीन कायापभिर्भानका रचनाह, मित
भमा मकवाशिमवादादेल प्रायनोधाकाकानामाग
चन्यर्थः, ६कारहरणात) पर कौरमादयामा मात्र नि:स
व प्रकारका नाममायादितः ।
के न . भावगीत, लि. कारण, म
सदभावदित्य. अन हातुः " पूर्वविदित्याः ।
पायनियामक पि प्रयोजनालायाम (५)
मन्विति, लोकप्रियता र पुरुषायणीतत्वेसर्गः, ' पालोकना-
-
.
२१॥ अवधात् पानानिवि स्व., : - ।
पहा . चका परसात ज्ञानाभावेन चेयर्थ इति ।
तब मांगाति ।
( धामोत्यादिः नन्वितीत्यन्तः 10.150, ग-विदिशपुस्तकहये नास्ति ।

·शब्दाख्यतुरीयखरडे पाब्दापामाबादः । तोतत्वावधारणादिति चेत् । न। तस्याशक्यत्वात् । यदि चापौरुषेयत्वनिश्चये सत्येव वेदादर्थप्रत्ययः (१) तदा दोषवत्पुरुषाप्रणीतत्वे सत्याकाङ्गादिमत्यदस्मा- रितत्वेन वेदे पदार्थ संसर्गनिहिरस्थिति वेदोऽप्यनुवा- दका स्यात्। तदुक्तं, "व्यस्तदृषणाशङ्कः मास्तित्वात वधारणस्थ, 'क्यत्वादिति चयबोधार प्रागित्यादिः, वाकया- य शापूर्ववेनाप्रोफ.वासाभ्यापमिद्धेः स्थाचानातो कलश काव्युदासो - नाङ्ग मति भावः । दर मपस्नग तक वायुदामन्याइत्वेऽपि यत्र कारविर हा कसाविर हस्तबागनवादकत्वमम्भवासे त्यति ट्र- यं। दूपन्दरमा है, 'यदि चेति, 'तदेति, एने यदायीतात्पर्य विषयमियःमर्गवन्त इति मायादि, 'दोषवादति, योग्यवाक्ये शधिमारवारणाय मत्य एदवशेषणं! न तच योग्यताविरहान राभिचार इति वातां । श्रादिपटेन योग्यताया अपरिग्रहात् । मच जिमम्बा किराये भिजार दति वाय। प्रादिपर्दैन तात्यपरिग्रहान् । 'पाकाक्षाया हेतिम्त पूर्वमत्या बाया। पहा संसर्गमिद्धिमिति, प्राब्दगोधात्या गित्यादिः । तद कमिति प्राचार्य- घरगरौति शेध: ९ । 'व्यम्नेति, यता' विगता, 'दूषणाशा' कदूषणाशा येषां पदानां एतादृशे पदेः स्मारितन्त्रात्, 'धमौ' दादमिवय इति था। १५) उदयनाचास्त्यिर्थः ।

·सवचिकामगौ पदैरमौ। अन्विता इति १) निणे ते वेदस्यापि न तत्कुतः । न चैवं शब्दस्य प्रमाणत्वमपि, अनुमाना- देव वाक्यार्थप्रमोत्पत्तरिति । प्राभाकरास्तु व्यभिचारिशब्दव्याहत्तमव्यभिचार्य- पदार्थाः, 'अन्विताः' परस्परममगतन्तः, इति निणेते' पलनुमारेज बेदस्यलेऽपि शाब्दबोधात् प्रागर्थे निणे ते, 'वेद स्थापि'. 'सत्' अन् वादकत्वं. न कुन इत्य वधः । दूषणालारमाह, न चेति न देवार्थः, 'एवं सर्वत्र शाब्दयोधा प्रापदार्शसंभारमानम्मायकत्रे, 'प्रमाण- त्वमपि वाकार्यबोधजन करमपि, पिहानीति । 'अनुमागा- देवेति, पादमावयन एवानुमान देवाभिमानाक्याणप्रमात्यने. गन्दश्य संसर्गप्रशासकवकनानायां प्रयोजनाको मात्रा) कपिञ्जालानाम्न नेतादी कपिन नएदायविक बल्वकार कप्रतीतिमनि मामान्यतस्तात्पर्यग्रहोऽयनित इति पञ्जन गदाधावन का ज्ञाना दोनानुनाद: लोनयन च विशि तात्पर्यज्ञानम्याप चितता रट होलशाहिनादानभरकरणतया लौकि- कशब्दोऽस्वादक इति मनाताग्यलि, 'प्राभार स्वित्यादिना.'५) 'यभिचारिवाति मितिस्वरूपा गोव्ययावृत्तीमत्यधः, यहा लिम. (१। 'प्रटी है | ( अलिपति का प्रयोजनाभावादिलय निव०.ग। ।। कमियत गादिः प्रामाकावन्यादिव्यन्तः पात. ख ग चिकित. पुस्तकायनास्ति।

·মুহামীয় মুহামানা। नुगतप्रमामयोजकमुपेयं यदभावादनातोक्तवाक्याद- प्रमा अन्यथा कार्यवैचित्रा) न स्यात्, तश्च ज्ञात- ग्वादिप्रवृत्तिनुज्ञानजनकव्यावृत्तमित्यर्थः, न त्वप्रमाजनकव्याहत्त- मित्यर्थः. तैरप्रमानभ्युपगमात्, 'अव्यभिचारीति निखिलप्रमाजन- कमानीत्यर्थः, किञ्चिदिति शेषः, 'अप्रमा' प्रमादिरहः, 'कार्यवे चियमिति क्वचितामा क्वचित्तदभाव इत्येवं रूपमित्यर्थः । न चैवं Pादप्रमावावच्छिन्नं प्रति किञ्चित्कारणाभ्युपगमे तन्मते प्रमाथा- गुणजन्यवापत्तिः(९) प्रमावघटितधर्मावच्छिन्न कार्यतातियोगिकका- रणताश्रयस्यैव गुणलात् तयाच तम्यापमिद्धान्त इति वायं। शाब्द जानवव हि नस्य कार्यतावच्छेदकं न तु भाब्दप्रमात्वं गौरवात् बाहत्यमावाचतिः) न तस्य गुणत्वमिति भावः। परिशरमौकय्यार्थ तत् स्वरूप भिधाय तजजानकारराव माधति, तशति सचब्द- (१, मटा कार्यवैचिमितिक० । १) तयार औरणमा बानिया या मते कार्मवैचित्यम्य कारगावैचित्य- प्रयोज्यदान प्रमानमा चित्याचं प्रमावादपिकानं प्रति गुण वन अप्रभात्यावधिमं प्रति दोयावेन कारणात्यमवण्यमय यं, किन्तु याप्रमा न मौक्रिया तेषां मने प्रमा-भभयो(चित्यामम्भवात् प्रमात्वावच्छिा पति गणत्वेन का गत्यं निष्पयोजनकमिति गुग भन्यत्यापादनं सम्भव- तिमिति भानः । (३) प्रमाल अप्रमावावर्तक याते व्यप्रमा नास्ति तन्मने प्रभावमथाव- कमिति तात्पर्य (४) परिपोधेत्यादिः साधयतीत्यन्तः पाठःखमा चिहितपुरसकदये नाति।

·सत्यचिनामा वृत्तिप्रमाप्रयोजकमित्यर्थः, 'ज्ञातमुपयुब्धत रति भादवीध मतो- त्यादिः, भाभक्तिशाब्दबोधकारणतायां विषयतथाऽवच्छेदकमि- त्यर्थः, प्रमेयमावस्यैव स्खलिङ्गकानुमितौ ज्ञानोपयोगित्वेन सिद्धसा- ঘষাঘাষ আননি। আগাম নিবন্ধন সিয়ায়- यसेन पदादिजन्यपदार्थापस्थितिमिष्ठायाः स्वविषयकशाब्दसा- मकारणताया विषयतासम्बन्धेनावच्छेदकत्वमादाय न गिद्धमाधनं । शाब्दबोधजनकोभूतज्ञानविषयन्त नार्यः भगवज्ञानभादाथ नैया विकमधे सिद्धसाधनात् तन्मतेऽपि ताब्दबद्धिं प्रति स्वरूपयोग्यस्य कालान्तरीयपदज्ञानस्य देवात् तालायविषयत्वन सिद्धमाधमाबेति मन्तव्यं । 'जायमानकरण इनि, अत्र मतम्धार्थ: निष्ठत्वं, अचयशाम्य वैसवयेम, तथा आयमामकरणभिष्टले भरि सानोपयोगियभि- पारिवलक्षणवादित्यर्थः, 'ज्ञानोपयोगोयत्र भानपद) शाब्दयो- धपरं, अन्यथा व्याप्ती व्यभिचाराद। भाथे विशिक्ष्य प्राब्दिबोधः- प्रवेगात् यदायमानकरणनिष्ठत्वे मति यजभानोपयोगिव्यभिचा- रिवलक्षण्यं भवति तज्ज्ञानवृत्तिवाविषयकता जानकारणताया:: विषयतया अवच्छेदकं भवतीति मामान्यतो याप्तिम्नाभाय मामा- स्वती ज्ञानेत्युक्तं, ससुरादिमिट पित्ताधभावे भूयोऽवयवेन्द्रियम- विकर्ष प प्रत्यक्षमादाय व्यभिचारवारणाय सत्यन्तं। भायमान- करणवञ्च जामावच्छिन्नतत्प्रमाकरणतावत्वं, अन्यथा चक्षुरादेरपि भायमानत्वेन करणत्वेन च तवृत्तिभूयोऽवयवेन्द्रियमन्त्रिकर्षादौ (1) दितीयज्ञानपदमिति क (१) तनातितमभानवारणताया इति ख, ग ।

·A मुपयुज्यते चायमानकरखे जानोपयोगिव्यभिचारि. व्यभिचारतादवस्यात् चुरादिरप्यनुमिति प्रति ज्ञानावच्छिन- सस्करणतावत्वेन तदोषतादवस्थमिति तत्प्रमेति, ज्ञायमानकरण- धूमादिनिष्टरूपादौ व्यभिचारवारणाय तज्ज्ञानोपयोगौनि, उप- योगित्वं कारण-कारणतावच्छेदकमाधारां, तो न दृष्टान्नामङ्गतिः । माध्याभावनिश्चयाभाव-तवाप्यवत्पक्षनिश्चयाभावादिषु(३) व्यभिचारः तस्यापि ज्ञायमानकरणलिङ्गमिष्ठत्वात् तदनुमितिजनकलाञ्च, एव- मात्मलिङ्गकानुमिती कारणीभूतपरामर्शात्मममासंयोगानुमितिप्रा- गमावादौ च व्यभिचार इति तद्वारणाय 'व्यभिचारिवलक्षण्यत्वेति व्यभिचारिण्यावृत्तवेत्यर्थः, तदर्थश्च प्रमेतरज्ञानजनकावृत्तित्वं, प्रमा- वमनुभवत्वमात्रं, तथाच स्मृतिजनकात्तिवं पर्यवमितोऽर्थः, यथा- श्रुते तन्मते भ्रमाप्रसिद्ध्या अप्रमियापत्त(२) । एवञ्च भाध्याभावनिय- याभावादी अात्मलिङ्गकपरामर्यादौ तादृशानुमितिप्रागभावादी पक्षतादौ च न कापि व्यभिचार : तेषां स्मानिजमकात्मष्यत्तित्वात् । पात्मा तुन शायमामकरणनिष्ठ इति म त यभिचारः । म सत्र सूर्यक्रियायां कालत्वेनाधिकरणात्वेन वा सूर्यलिङ्गकानुमिति- इतभृतायां व्यभिचारः, तदितरोपयोगिताया एव उठकरणात्। केचित्र 'यभितारिवैलवष्यत्वं' धमाभनकत्वं, धमत्वं प्रमेतर- जानत्वं प्रभावमप्यनुभवत्वमात्रमेव, तथाच सत्यजनकवं पर्यवसि- (१) साध्यामावनिश्चयाभाव-साध्याभावयाप्यवत्पक्षनिश्चयाभावादिग्विति (१) प्रमेतरज्ञानाप्रमियापत्तरित्यर्थः । ख.ग.

·सावचिन्तामणी . तोऽर्थः, प्रक्रिया म पदार्थस्पतिजनिका किन्तु तम्मा ज्ञानमेषेति न दृष्टान्तामतिः। अजनकत्वञ्च जनकतावच्छेदकशून्यत्वं नातः सा त्यत्यनुपधायिकाथामात्मलिङ्गकानुमितिजनकोभुतपरामर्शात्मम- नःसंयोगादिष्यको व्यभिचारः, जनकता च जायमानलिङ्गत्वाव- चिनजमकतायत्ता उद्दोधकीयजनकताबाहत्ता व ग्रामा तेन वस्तुमावस्यैव ज्ञायमानलिङ्गविधया प्रमेयसामान्यात्मककूटलिङ्गका- मुमितिस्थानाभिषिकमाध्यस्मृतिजनकत्वेऽपि नाप्रसिद्धिः। म वा व्यानि-यथार्थतात्पर्यकत्वयोरपि कुत्रचिदु बोधकविधया स्मतिजनक- त्वेऽपि दृष्टान्नामिद्धि-स्वरूपासिवौ। पचता च परमये मान्- मितिलनिकमि(१ न तत्र व्यभिचारः। न वा मलिङ्गकप्रमानुमिति- भागभावे व्यभिचार इति वाच्यम्। प्रागभावम्य तैरनभ्युपगमात् तज्ज्ञानानधिकरणलेन वा जायमानकरणम्य विशेषणीयत्वादि- स्या अन्ये तु 'झायमानकरण इत्यत्र माम्यर्थः जन्यत्वं, अन्वयशास्त जाने, तथाच जायमान करणजवज्ञाजोपयोगियभिचारिवेशक्षण- वादित्यर्थः, यजजायमानकरणजन्ययज्ञानोपयोगिव्यभिवारिवन- क्षणभं भवति नजानवृत्तिवाविषयकतज्ज्ञानकरणतायां विषयतया अवच्छेदकं भवतीति मामान्यमुखौ व्यात्रिः, भूयोऽवयवेन्द्रियमधिकर्षे सक्षुरादि निष्ठपित्ताद्यभावे च प्रत्यक्षमादाय व्यभिचारवारणाय ज्ञायमानकरणमन्येति यज्ज्ञान विशेषणं, मदर्थश्च ज्ञायमानत्वटि- (1) परैरनुमितिधारावीकारात् न तेषां मते. पक्षताया हेतुत्वमिति तात्पश्य:

·परादेरपि का वाधार, तिन लालाविहिन बिसि- अमनःसंयोगादौ .. बाधामावादी र बभिग अभिचारीति बिभिचारियैवववत्या धमक्कम परिमाया, ममलं प्रमेतरजानव, मातम प्रविधि, ममा नाम चतुभवलमापनेव, नथाच स्पतिवनकतावोदका पर्ववमितोऽर्थः, सत्यनुपधायिकाबामाममनःसंयोगादि पारवारणापावच्छेदकापरणं, अन्यत्सर्वे पूर्ववत् । माषमाषण गुमाने गायेव रोगाइमित्यादिवागभावे व व्यभिषार वाज तदुभयमप्यमन् पर्मावछिन्नविशेष्यक-परमविचित्रकारवाति, माता सविविविप्रेषक-नाया भावनियामावादी अभिचारप्रवादिनि भोपः । 'प्रीति, प्रमापदं भाब्दमानपरं, तेन व्यायादौ व्यनिषार। যখনি নাগলিঙ্কাৰিবলগালাংখলা लिया अपोदकं भवतीनि सामान्यमुनी थामि देव- बीबिमा कारण-कारतावोदकसाधारण, प्रती न यार समितिमादायात्ममनःसंयोगे बाधाभावादी अभि- पार पनि पाथम। पयशानपत्यनुभवमाषरप्तिधर्मावनिक मतादगागारिति, ग| ·-1 सावधिनामबी अन्यथा शब्दाभासोच्छेदप्रसङ्ग न चाप्तोतत्वं तबा; संबादान प्रमाणे भुकोदौरिते भारतमतारकसंवादि कार्यतानिरपितोपयोगितावद्धततीति विपक्षणीयत्वात् । तथापि भूयोऽवयवेन्द्रियमणिकर्ष भिचार रति वाच्यम् । जाय- मानवघटितधर्मावच्छिनकरणताकथज्ञानवृत्तौति विवक्षणैय- स्वात् । तथापि परामर्ष व्यभिचार इति वाच्यम्। सामान्यावे सतीत्यनेन इतोविशेषणीयत्वात् पक्षता-प्रागभावादिष मैतम्मतेऽनु- मितिहेतुरिति म तब व्यभिचारः । प्रधानुकृप्ततर्कमाइ, 'अन्यथेति यदि स्वरूपसदेव तात्पर्य हेतुः न तनिश्चय इत्यर्थः, 'शब्दा- भासोदेति तात्पर्यमन्देहदायां भतात्पर्यकशब्दात भाब्दा- सुत्पत्युच्चेदप्रसङ्ग वस्तुगत्या तात्पर्य तन मन तदर्थान्चयबोभसम्भवादित्यर्थः । परे तु 'अन्यथेति भवनमत दांत शेषः । दाभाति घटी- ऽसौति वाक्ये घटाभावतात्पर्यश्चमे पटाभावबोध: २) म स्थादित्यर्थः, इत्यर्थः, तात्पर्य परिषयितुं प्रयोगकाम्नरं निरस्थति, 'न येत्यादिना, 'पासोमा प्रतवाक्यार्थगोचरयथार्थज्ञानवदुःकत्वं, 'तथा' प्रमाप्रयाँ- जक, 'संवादात' संवादिपत्तिजनकलात्, अबाधित विषयकवाडा,() (३) इत्यर्थ इत्यनन्तरं "यदा अन्यपरादन्यपरत्वममे यत्र तात्पर्य तदर्थ- बोधानुत्पत्त्युच्छेदप्रसङ्गः" इत्यधिक मा क-चिहितपुस्तके वक्त इति । (१) घटामावभम प्रति ख, ग । 'बाधितविधयकबोधनगरवादिति क.।

·व्यारत्तलिजमावा भावे वा तहत स्व प्रत्यायकत्वात्। N 'धानति, धामप्रतारकस्य चमरूपविशेषादर्भनेन वाक्यार्थगोचर- पथार्थवानवावरूपातत्वशासम्भवादिति भावः। 'वेद इति भूसंपन्च- मानवेद रत्यर्थः । ननु भवषये वर्णनां नित्यैकतया एकादिवारोऽपि शिक्षकमादायाप्नोकत्वमस्ति। न च तथापि दैववशासपचे अपूर्वा- नुपूर्वोकशकादिमावोषवाक्येऽव्याप्तिरिति वाचम् । भवाऽपि तस्याप्रमाणत्वात् व्यवहारस्वममर्गापहात् अथवा वक्ष्यमाण्यवाई- तात्पर्यहेतुनापोऽपि तपासतौकारात् । एवं धानापसारकवाक्यापि प्रतवाक्यार्थाभिशोलताइवाक्यादभित्रवादातोमवमस्ति धाना- प्रतारकमानोकापूर्वानुपूर्वोकवाक्यन्तु नाचयकोषं जनयतिवा- रस्त प्रमाणहार मूर्मपगमानवेदोऽपि कदाचित् पण्डितपयमानः वर्णनां नित्यैकत्वाभ्युपगमात्, अन्यथा वक्ष्यमाणतात्पर्य इतनापोपि तनापतौकारात् इत्यस्वरमादान,(२) प्राप्तीकालानुमान इति। मनु रोवाजन्यापूर्वोकवे पति अर्थशामजन्यत्वमेव(४) शिर्ष साहित्यत- बार, 'भावे वेति, 'तत एव' अभिनयत एव, 'प्रत्यायकत्वादिति (१) प्रमामकत्वादिति ब.. (२) मान्वयधीमणमिति ख, ग । (२) इबरराति ख., ग. (दोगाभवाये सबर्थ धीमन्यत्वमेवेति स., ग.

·सोनाममा हेतु नवम-प्रमाद-विप्रतिमा परणा- परवानां परखरं व्यभिचारात् मिखितवायापक 17 Mumbe- प्रत्यायकत्वप्रमादित्यर्थः । न चेष्टापत्तिः, सम्पादिएकादिवाक्ये মীলীজ থ লাগালী দিন অনল নাকি भावः। सुपमाणं बखवस्तु प्राप्तोकवस प्रकलवाक्यार्थगोचर- একাকাবাবুল আখীল মালাক্ষাদ্যশীঘৰ- খালাৰীক্ষাৰূল্প নামৰিগফি शाब्दबोधनमकलापोः तादृशयथार्थज्ञानअन्यमानुपूर्वी कत्वस्याप्तोतल्द पळे वेद-मौनिकोकोरण्याप्तेश्च वेदानुपूा नित्यवादित्येक वयं मर)। बेचिन्तु अमजमकदोषाभारः प्रमायां हेत: भ्रमजमकदोषच म ममममादादिः परस्परं यभिचारात किमवाप्नोकवाभाव रति सदभाव पातोकाई शाश्वप्रमाइतरित्याप्तोक्रत्वस्य हेतुले थुक्रिमा- असमतपन्यस्य दूषयति, 'एतेनेति, 'धमेति, 'भ्रमः' सन्चारणी- सामार्थमोचरोवकुर्भस इत्यर्थः, प्रमादेति, प्रमादः' अनवधानता, सा र क्षक्यार्थचानस्वरूपगोग्यस्य वारशारणीयवाक्यार्थमिश्चय- कातिरेकः, पकानोम शुकादिवाक्यार्थविषयतिरेको वारिख, विप्रलिपति, विप्रतिमा' प्रतारणा, मा एकरूपेणावगवान्य- रूपेण बुबोधचिषा, 'करणापाटवेति, इचाविषयीभूतवर्णानु- भूलकरणसंयोगानुत्पादकाखीन-तदननुकूलकरणभंयोगः करणापा- (१) सम्यति ।

·प्रमा जातोशलब अपारमादिरहो" हेतु सा बोकेशमादिमखेचायोजत्वातमामाचियो, चापौरुषेयत्वनिधयेनेति निरस्तं । अभिमतवाक्यार्थ- AN एवं, 'करई कहादि, 'प्रयापकलादिति प्रत्येकवेपि शब्दा बदर्शनादित्यर्थः,"चप्रमाक्षेतवमिति, रतौति वः । बाधितार्थकलमडाविरः शाब्दबोधे हेतुः, पाप कवाको प्राप्तोलसनिश्यावृषियवे वेद चापौरुषेषजनिबादतो बाधिनायकवाहाविरोधिवेमाचोकवनिमयो रेतः । म बेटे बभिचारः, ता बाधितार्थकवणाविरोधिनोऽपौरपेयवगिपर गावादिबपि मतं निराकरोति, 'अतएवेति प्राप्तोतालचा प्रथम मरमौतयादेवेवर्थः । 'समिधारः' बाधितार्थकावं, 'धमाविमलेनि वर्भमादिभामूखेत्यर्थः, 'पविद्यते' गोत्यचने, 'निरपेनेनि, सवार चाधितार्थकाममहाविरोधिवेनाप्नोतयविषयो हेदारिनि वैचित बाधितार्थकवाहाविरतः पादप्रमाहेतरिति रि ( अनिवारंपानिरायोज्योति का। ११) विचित इति।

·अवचितामयी स्वापूर्खत्वेन साध्याप्रसिद्ध वेदे सदोषपुरुषाप्रसौत- पदमारितत्वेन संसर्गसिद्धरतवादकतापत्तेश्च । मापि दोषाभावः धान्तप्रसारकवायजन्यमाने प्रत्यक्षेणा- पहीतसंवादे सहभावात्। दोषाभावस्य हेतुत्वात् सब वाक्यं मूकमेव व्यवहारस्तु प्रत्यक्षादिति चेत् । न । वदन्ति तन्मतं गिराकरोति,(१) प्रतएवेति, इति यथाश्रुतग्रन्थं मन- मयति । तदात, बाधितार्थकत्वशाविरहस्य शब्दाभासघाधारण- तथा व्यभिचारियाटालाभावेन तषशास्य प्रचतानुपयोगितात् । अभिमतेति प्रतेत्यर्थः, 'अपूर्वत्वेन' अन्वयबोधात्पूर्वमातीतत्वेश, 'भाध्यस्य प्रायोकवरूपमाध्यस्य । जो वक्ष्यमाणतात्पर्थमपि प्रथमं दुर्यहम्नस्थापि पहतवाक्यार्थयायायंटित्वात् इत्यरुचेराव, 'वेद दति, 'भदोषेति एते पदार्या मिथः संसर्गवन्तः सदोषपुरु- पापोतपदस्मारिमवादित्यादिक्रमेणेत्यर्थः, व्यभिसार शोकदार्थ अपौरुषेयत्वनिश्चय स्वावकत्वेन भदोषपुरुषाप्रणीतलाई विलम्बा- भावादिति भावः । रात्र पदं सतात्पर्यकत्लेन विप्रेषणीयं तेम विसम्मादिशकोदौरितपदार्थेषु न व्यभिचार इति ध्येयं । 'दोषा- भाव इति, सायदप्रमाप्रयोजक इति शेषः । 'दोषाः" श्रम-प्रमाद- विप्रलिशा-करणपाटवरूपाः। तदभावादिति प्रतारणारूपदोष- सत्यात् दोषाभावासत्यादिव्यर्थः । शहते, 'दोषाभातस्येति, 'हेतु- खात्' भाइप्रमाया हेतुत्वात्, 'मूकमेव' प्रमित्यजमकमेव, 'व्यवहारः' (३) दूषयतीति एल. मा० । ।

·H.MAY *, सामावादा अनुभवायलापापाताल तहेतुत्वे विचादान वेदेण्य सवादकतापत्ते । किच दोषाभावस्य प्रमाहेतुत्वे प्रमाया दोषः कारणं तस्य च प्रत्येकं हेतुत्वे) व्यभि- चारः मिलितस्य तत्वे(२) एकस्मादग्रमा न स्यात् धमा- प्रकृत्यादिः, 'प्रत्यचादिति, समाग्रहादेति भेषः, तेन सर्वच प्रत्यचासत्वेऽपि म व्यवहारानुपपत्तिः । 'अनुभवेति, तदाक्यप्रवणान- कारं इदं शाब्दयामौत्यनुव्यवसाधादिति भावः। मनु कृप्तकारण- बाधादनुव्यवसायस्थ नवाप्रमाणे कल्यते इत्यत पाह, 'त तुल- पनि दोषाभावस्य शाब्दप्रमाहेतुत्व इत्यर्थः । ननु अविद्यमानार्थ- प्रतिपिपादविवारूपप्रतारण दोषः भानाप्रतारकवाक्येच मा ना- स्त्येवेत्यत आह, 'वेदेपोति, दोषाभावज्ञाने पति सदोषपुरुषा- प्रोतपदस्मारितत्वेन लिनन प्रथमं ममर्गमिद्धेः सम्भवादिति भावः । नन हेतज्ञानमत्त्वेऽपि सर्वच प्रथमं व्याप्यादिमागस्यावश्यकत्वे मामा- भावात् वेदस्य भानुवादकतेत्यसरमादार, "किमि, चममाया- मिति, कारणं वक्रव्य मिति शेषः, अन्यथा प्रमाप्रयोजकाभावात् प्रमेनि गिद्धामास्य व्याकोपापोरिति भावः । श्रममा च तक्ये असमर्गाग्रहविशिष्टमहौतभेदं ज्ञानवयं, 'तस्य चति भ्रमादेदोष- स्वेत्यर्थः, 'तत्ये' नखेतवे । मनु दोषत्वेन कारणतारिखत्यत श्राप, (१) अनुभवायलापादिति ख. (१) तस्य च हेतुत्वे प्रत्येक व्यमिधार इति ख• । (३) मिनितस्य हेतुत्व इति क० ।

·दीना मत्स्येवं शेषत्वेननुगमः मिलियन) रममायमानुदयप्रसङ्गः । स्मात् सायवान पवार्य- तात्पर्बकावं शाम्दप्रमामयोजक तब यबावाबाई ra 'भ्रमादौमामिति चमत्वादौनामित्यर्थः, 'दोषवे' दोषरूपये, 'त्रन- सुगम इति पूर्वजाभिचार इत्यर्थः, मिलितस्य मिलनय, चारूपापेशाबुद्धिविशेषविषयवस्वेति थावत्, 'तच इति तत्पदेन दोषलपरामर्श तथाच दोषत्वत्व इत्यर्थः, यदि च धमाभावला- दिना चमाघभावकूटमेव प्रमाकारणं प्रमाकरणतावच्छेदकावच्छि- अप्रतियोगिताकाभावलेन अनुगौलतानः धमादीनां प्रमा- कारणावं धामप्रतार कवाक्ये चोकमनाराविरहान व्यभिचारः तथापि वक्ष्यमाणतात्पर्यापेक्षया भ्रमामाभाववतुष्यन्य कारणले गौरवं विसम्बादिशकवाक्येऽतिप्रमश्वेत्यभिप्रायेणोपमं हरति, सम्मा- माधवादिनि, 'सामादित्युपलक्षणं विसमादिशकवाक्यव्यावृत्तवा- आत्यपि योध्छ। 'यथार्थवाक्यार्थति यनिमेशक-यत्प्रकारिका शाब्द- प्रमा फौभूता नविशेष्यक-तप्रकारकयथार्थप्रतीतिप्रयोजनकत्वमि- त्यर्थः। न वनमते यथार्थत्व विशेष साथै अन्यायकत्वादिति वाच्च । मिहामने ‘गौरवादित्यममारं अस्यापि दोषयोहनौयत्वात् । ननु नाशप्रतौतिप्रयोजनकवं न तादृशा नौतौछाअन्यत्वं वर्णमा- अस्यैव तेषां नित्यतथा भब्दमात्रे. तदमम्भवात् । अथ नार- (२) तधात्य प्रति क.

·शब्दास्यतु यखगडे शब्दाप्रामाण्यवादः । १९५ प्रतीतिप्रयोजनकत्वं लोक-वेदसाधारणं तदभावाद- प्रमा स एव दोषः, न हि जात्यैव कश्चिदोषः, तहि- शप्रतीतोच्छाजन्यानुपूर्वोकलं भानुपूर्ती च तनये अब्दसमवेत- पदार्थान्तरं सा च वर्णानां नित्यत्वेऽप्यनित्येवेति मामय इति चेत् । न। लौकिकवाक्यसअाहेऽपि वेदामसम्हात् वेदामुपूर्यास्तन्नये नित्य- त्वात् । नापि तादृशमतौतिजनकत्वं, तज्जनकत्वं हि स्वरूपयोग्यत्वा) फलोपधायकत्वं वा, नादाः लक्षणादिना सर्वस्यैव सर्वत्र स्वरूप- योगतया अव्यावर्तकत्वात् एकनात्यर्यकलौकिकवाक्यचापि अन्य- विषयकप्रतौतिस्वरूपयोग्यत्या 'श्रतएवान्यघटाभिप्रायेणेत्याद्यग्रिम- ग्रन्थासङ्गतेश्च । न द्वितीयः प्रथमन्दुहत्वात् एकम्यैव शब्दस्य पुरुषभेदेन कालदेन च नानार्थप्रत्यायकवादव्यवस्थितेः, 'श्रम- एवान्दवालिप्रायेणेत्यायधिमग्रन्थामङ्ग तेश्च तेन ग्रन्येन नकुरिछा- विरमादेत ग्वनिपटा लन्चयबोधप्रतिपादनादिति । मैवं । तादृ- शप्रतोलीबोच्चरितवन्य तदर्थत्वात्, उच्चरितत्वञ्च मापितत्वं न तु जन्यवं, तेन वनां नित्यत्वऽपि न निः न वा ईश्वरानभ्युपगमे- ऽपि मौजियोकेऽव्याप्तिः, इञ्च तन्नये वेदेऽणम्ति यथार्थप्रतीती- च्छया अध्यापनेव ज्ञापितत्वात् मूर्खपघमामवेदम्नु पण्डितपद्यमा- नवेदादभिन्न एवं वेदस्य नित्यलात् नित्यानुमेथवेदे च तदर्थज्ञाप- कत्वेन जानमेव पृयकमामग्री वच्यत इति तवैव तम्य व्यभिचारी न दोषाय। न च तथापि तात्पर्यश्चमेण तात्पयाविषयेऽपि विषया- . तत्वमपयोन्यत्वमिति स्व०, ग० । 14 ·सावचिन्तामणों घातकत्वाच धमादौनां दोषत्वं । अतश्व मान्तप्रता- नावात् शाब्दप्रमाजनके व्याप्तिरिति वाच्यं । परनये तात्पर्यधमेण शाब्दबुयनभ्युपगमात् स्वरूपमतो यथार्थतात्पर्य्यस्य लाधवान नदि- शिष्टज्ञानस्य च शाब्दधौडेतत्वात् भ्रमस्य च तनये विशिष्टज्ञान- वाभावादिति भावः । 'शुकादिवाक्यञ्च प्रमाणमियाद्यग्रिमग्रन्थन्त नवोपपादयिष्यामः । ननु नदेव प्रमाप्रयोजन यदभावात्प्रमित्य- भावति कुतोऽस्य शाब्दप्रयोजकत्वमित्यत श्राइ, 'तंदभावादिति, 'अप्रमा' प्रमित्यभावः,१) भमस्य तैरनङ्गीकारात्(९) । ननु दोषा- देवाप्रमेति नियमात्कथं ततः सा या दित्यत आरु. १ एव दोष इति, 'म एव' यथार्थतात्पर्यशानाभाव एव, 'दोषः' प्राब्दप्रसायां दोषः । मनु तदभावस्य कर्ष दोषत्वं दोपलय जातिरूपमादित्यत श्राद, 'न हौति, 'दोषः' दोपन्यवहारविषयः, तथाच दोषपदशक्य- तावच्छेदक न आतिरित्यर्थः, ज्ञानसादिना माझ्या॑दिति भावः(२) । भवं तदभावस्य दोषले कथं भ्रमादिषु दोषयवहार इत्यत शाह, 'तविघातकलाञ्चति शाब्दप्रमाकारणीभूतस्य यथार्थनापर्यस्य विधा- तकत्वात्ययः, 'तविंधातकव' तहिरोधित्वं, 'धमादौनां' भ्रम- गमाद-विप्रलिमा-करणापाटवानां, 'दोषत्वं दोषयवहारविषयत्वं । (१) प्रमाया अभाव इति ख०, 0ग01 (२) सदयेऽनङ्गीकारादिति क. (२) ज्ञानव शून्ये पित्तादिदोधे दोषत्वं वर्तते दोषत्वशून्ये दोषागात्मक ज्ञाने ज्ञानत्वं वर्तते दोषात्मक ज्ञाने ज्ञानलं दोषत्वञ्च वर्तन इति साहय ।

·शब्दास्यतुरीवरदे शब्दाप्रामाण्यवादः । रकवाक्यं शुकादिवाक्यच प्रमाणं संवादात् । अत- एवान्यमहाभिप्रायेण मेहे घटोऽस्तीत्युक्ते यच घटा- न्तरं दृष्ट्वा तमानयति तवान्यपरत्वाच्छब्दो न प्रमाणं व्यवहारस्तु प्रत्यक्षादेव यष्टौः प्रवेशयेति च मुख्यार्थबोधे यद्यपि म्वप्रतौतविपरीतप्रतिपिपादयिषायाः प्रतारणया न यथार्थ- तात्पर्यतिरोधित्वं भान्तप्रतारकम्यले तत्मन्येऽपि यथार्थतात्पर्यमत्त्वात्, तथापि अविद्यमानार्थप्रतिपिपादयिषारूपप्रतारणेव दोष इत्यभि- प्रायेणैवेद मुकें। 'प्रतएव' यथार्थतात्पर्यस्य प्राब्दप्रमाप्रयोजकवादेव, एवमग्रेऽपि, 'भान्तप्रतारकेति, तथापि प्रतारणानुरोधेन प्रकृतवा- क्यार्थगोचर यथार्थपतौतौछायाः मत्वादिति भावः । 'कादिवा- क्यञ्चति, यद्यपि तन्नये ईश्वरानन्युपगामात् शुकादिवाक्ये न यथो- तात्पर्य्यमन्मत:(२) तथापि शकादिवाक्यपदं शिक्षकोतवाक्यममा- नाकारणकादिवाक्यपरं, तर सबये वर्गानां नित्य कतया शिक्षक- पुरुषमादाय यथोक्ततात्पर्यसनावात् । दैववशमम्पन्नापूर्वार्थकशुकादि- माचोकवाक्यन्तु न प्रमा व्यावहारलसंसर्गाग्रहादिति भावः । 'अन्यघटाभित्रायण' नौलघटाभिप्रायेण, 'घटान्तरं' पौनघट, 'अन्य- परत्वात्' अन्यमाचतात्पर्यकत्वात् नीलघटतात्पर्यकत्वादिति यावत्,(२) 'म प्रमाण' न पौतघटे प्रमाणं, न पौरपटविषयकामतिजनक- (१) अन्यमवर्तिघटाभिप्रायेणेलि ख। (२) न बोलवाक्यार्थस्य सम्भव इति क.। १६। पीतघटातात्ययमकलादिति यावदिति स्व०, ग. !

·१.०० तत्त्वचिन्तामणी न प्रमाणं यत्परः शब्दः स शब्दार्थ इति न्यायात् । तच्च तात्पर्य्य ज्ञातमुपयुज्यते ज्ञायमानकरणे ज्ञानोप- मिति यावत्, 'व्यवहारस्विति पौतघटविषयकव्यवहार स्वित्यर्थः । यद्यपि यथा शुकादिवाको पि शिक्षकवाकामादाय यथार्थतात्पर्य- सम्भवः वर्णानानियकरूपत्वाभ्युपगमात् नया नीलधटमात्राभि-- प्राथप्रयके गहे घटोऽती तिवाक्येऽपि पौतवटाभिप्रायकपुरक्षान्तरी- यगेहेघटोऽस्तौतिवाक्यमादाय पौतघटतात्पर्यकत्वसम्भवात् कुतो न पौतघटे प्रमाणं, तथापि घटान्तरपदं न पोतघटपरं अपितु यद्यद्धटप्रतीतौकया गेहे घटोतीनिता कदापि केनापि , नोचरितन्तादु राघराजविशेधपरमित्यदोषरति धोय। 'यष्टौः प्रवे- शयेति चेति, प्रतएवेत्यनुपज्यते, 'मुख्यार्थबांधे' कर्म चविष्यकर्याय- प्रकारकबोध, 'न प्रमाण' न पमिनिगम, 'यत्परः पदर्थतात्य- र्यकः (१) 'स शब्दार्थ:' शब्दजन्यामिनि विषय., ना पयंत्रमेण च में भाब्दप्रमेति भावः। पूर्व मामान्यतः शाब्दमा प्रयोगको पक्ष- थित्वा ज्ञातोपयोगित्वं माधितमिदानौं विशिय तात्पर्गवन पक्ष- यित्ता ज्ञातोपयोगित्वं माधयति, 'तञ्चेति, श्रतो न पौनरूप्य', 'जातमुपयुज्यत इति ज्ञाननिष्टखाविषयाशाब्दबोधकारणतायाः विषयतासम्बन्धेनावच्छेदकमित्यर्थः, यथाश्रुते उक्तकामेणासङ्गतेः, 'जा- यमानकरण इति, श्राधेयत्वं सप्तम्यर्थः, अन्यथाम्य 'वै लक्षाये, 'जा- नोपयोगौत्यत्र जानपदं शाब्दबोधपर, तथार ज्ञायमानकरणवृत्तित्वे (१) यत्र यदधतात्पर्य्यक इतिक।

·मालातुरोग्रल एब्दापामाश्यवाद । - योगिव्यभिचारिवैलक्षण्याद्याप्तिवच्छतिवच, अन्यथा अन्यपरादन्यान्वयबोधोन स्यात् इति शब्दाभासोच्छेद- मति शाब्दबोधोपयोगिव्यभिचारिवलक्षण्यादित्यर्थः, यज्ञायमान- करणवृत्तिवे मति यज्ञानोपयोगिव्यभिचारिवैलक्षण्यं भवति तज्- ज्ञानवृत्तिवाविषयकतज्ज्ञानकारणताया विषयतथा अवच्छेदकं भव- तौति मामान्यतोव्याप्तिः,(२) तेन न 'व्याप्तिवदिति दृष्टान्तामङ्गतिः,(२) प्रायवयवव्यातस्तु पूर्ववोध्या(७) । तत्रानुकूलतर्कमाइ, 'अन्यथेति यदि स्वरूपमदेव ययार्थनात्पर्य हेतुः न तु तनिश्चय इत्यर्थः, 'अन्य- परात्' अन्यपरलमारणा निश्चितात् एकपरत्वेन मन्दिग्धात् अन्यपर- वन निवितादिति यावत्, उभयतात्पर्यकशब्दादिति शेषः, 'अन्या- वयबोधो न स्यात्' अन्यमावस्यैवान्वयबोधीन स्यात्, यत्र तात्पर्य- मन्देशः तदाप्यन्वयबोधः स्यादिति यावत्, म्वरूपसतोयथार्थतात्पर्य- राविशिलादिति भावः । 'राब्दाभामोदप्रमङ्गः' तात्पर्यमन्देह- दायां शाब्दबोधाजनकाब्दोच्छेदमङ्गः । ननु यथार्थतात्पर्य- निश्चयस्य शाब्दधौहेतवे तात्पर्यभ्रमान शाब्दबोधोन स्थात् धमन्य जन्मते विशिष्टज्ञानत्वाभावेन मिश्यवाभावादित्यत श्राइ, 'तद्- (९) पूतावनि व १२) सामान्यमुखी व्याप्तिमिति ख०, ग. १३) तेन यातिदिति दृष्टान्तसमरिति स्य, ग. । (४) पर्चवदवसे येवि ख, ग । (५) भवन्मत इति ख, ग ।

·सत्त्वचिन्तामो प्रसङ्गः, तभ्रमाव शाब्दम्रमः । अतएव यष्टौः प्रवेश- येत्यच लक्षणा नानार्थे विनिगमना च तयोस्तात्पर्य- ग्रहमूलकत्वात्। यदि च यत्र वास्तवं तात्पर्य में शब्दोवोधयति तदा लक्षणायां मुख्यान्वयानुपपत्त्यु- धमाञ्चेति तात्पर्यभ्रमाञ्चेत्या यः, तात्पर्यभमश्च उपस्थिततात्पर्यासंसर्गा- ग्रहः,(३) 'गाब्दभ्रमः' पान्दोपस्थितपदार्थानां असंसर्गाग्रहो न तु शान्दानुभवहत्यर्थः, सयाच दृष्टापन्तिरिति भावः । 'श्रतएवेति तात्पर्य निश्चयस हेतुलादेवेत्यर्थः, यष्टीः प्रवेशयेत्यचति माय-लच्यो- भयतात्पर्य यष्ठौः प्रवेगशेयवेत्यर्थः, 'लक्षणा' कदासिनच्यार्थस्यै-- बाचयबोधः, अन्यथा खरूपमतोयथार्थतात्पर्यम्याविशिष्टत्वात् तब मर्वदेवोभयोरन्वयबोध:(२) स्वादिति भावः । पूर्व स्वरूपस्तीयथार्थ- तात्पर्यस्य हेतुत्वे उपोद्वस्नकमुक्तं ददानों तज्ज्ञानम्येनि न पौनरुत्वं, 'नानार्थ' मानार्थतात्पर्यके, 'विनिगमना' कदाचिकिनिदर्थमादा- यैवान्वयवोधः, 'तयो: लक्षणा-जानार्थविनिगमनयोः, 'तात्पर्धगहेति तदर्थमाचे तात्पर्यगत्यर्थः । तात्पर्यज्ञानस्य हेतु साधकान्तरमाह, 'यदि पति, 'वास्तवमिति न तु तात्पर्यनिययोऽपेक्षित इत्यर्थः, (३) 'लक्षणायां' लाक्षणिकायांचयबोधे, 'मुख्यार्यान्वयानुपपत्तीति मुख्या- म्वयानुपपत्तिज्ञानस्येत्यर्थः, मुख्यार्थान्वयानुपपत्तिज्ञानेन मुख्यार्थे (in II उपस्थिततात्ययासंसर्गाग्रह इति ख, ग । २, सर्वदेवान्वयबोध इति क । (३) न तु तात्पर्यनिश्चय इत्यर्थ इति क ·चिखले शब्दाप्रामाण्यवादः । y पयोगो न स्यात् । श्रतएव पचतीत्युक्तेऽन्योतेन स्वयं मृतेन वा कलायपदेनोपस्थिते कलायं पचतीत्यन्वय- बोधो न भवति तात्पर्य्यानिश्चयात्। न च तात्पर्य- ग्राहकस्य प्रकरणाः प्राथम्यादावश्यकत्वाच शब्दसइ- कारिता न तु तात्पर्यग्रहस्येति वाच्यं । तेषामननु- तात्पर्याभावय हे सतात्यर्यकत्वानुमानेनैकषिशेषबाधमलतेन्द्र लक्ष्यार्थ तात्पर्यग्रह दति क्रमेण१) लक्ष्यार्थतात्पर्य्यग्रहदारा नस्य कोपयोगि- बादिति भावः । श्रतएव' तात्पर्य निश्चयस्य हेतुलादेव, 'उपस्थित- इति कलाये उपस्थिते पौत्यर्थः, 'तात्पयानिश्यादिति, यदा तु तात्पनियमिष्ठति तदा तु भवत्येवेति भावः । न चैवमावश्यक- वात् यथार्थतात्पर्यनिश्चयस्यैव हेतुनासु कि खरूपमतोषथार्थ- तात्पर्यस्य हेतुलेर तन्मतेऽन्यथास्यात्यमावेन तात्पर्यशून्ये तात्पर्य- नियथासम्भवदिवाति विरहादिनि वाशं। विशिष्ठम्य यथार्थ- नात्पविषय निश्चयस्य हेतुतापाइकप्रमाणनामनि बाधके विशेषणी- भूतन्य यथार्थतात्पर्यस्यापि ततामहात् उभयोरेव हेतता अन्- मिती परामयमाणम्लिङ्गवदिति नेपामामयात् । 'प्रकरणादेरिति, भानति शेषः, श्रादिपदाडोष्टाविशेषादिपरियः, प्रकरणं मोजन-गमनादि, 'प्राथम्यान्' तात्पर्यग्रहापेक्षया प्राथमिकलात्, 'आवश्यकत्वात्' शाब्दबोधं प्रति अवग्याप्त नियतपूर्ववर्तिताकवाद, प्रकरणादिज्ञानं विना तात्पर्यग्रहासम्मवादिति भावः । 'अमनुगतले. (१) लक्ष्यार्थ इत्यादि क्रमगत्यन्तः पाठः ख० पुस्तके नास्ति ।

·तत्त्वचिन्सामयोः गतत्वेन परस्परव्यभिचारादहेतुत्वात् तात्पर्य्यग्राहकता त्वननुगतानामपि व्याप्यत्वात् धूमादीनामिव । तच्च तात्पर्य वेदे न्यायगम्यं, यत्र न्यायात् तात्पर्य्यमव- धार्यते स एव वेदार्थः, लोके च न केवल न्यायानु- नेति, तज्ज्ञानस्येति घोषः। नन्वेवन्तात्पर्यग्राहकल प्रकरणादौनां कथं स्यात् अननुगतत्वादित्यत पाह, 'तात्पर्यति, 'व्याप्यत्वादिति, व्याप्य-- त्वामनुगसेऽपि न दोषः तत्तलिङ्गकानुमिति प्रति तत्तलिङ्गकपरा- मानाकारलतायाः ममम्मतत्वात, तदेवाह, 'धूमादौति धूमा- लोकानामननगलानां काप्यतया राया बहिग्राहकवमित्यर्थः । एतावता प्रबन्धक लौकिकोऽनुवादकौवैदिकः प्रमाग मिति षवल्या- पयितुमाह,) 'नच नातपमिति, वेद वेदजन्यमान्दयोधे, 'न्यावगम्यमिति, ज्यायगर भत्कारणमित्यर्थः, न्यायगस्टान्दै माक्षात्- परम्परया न्यायायोग्यशानविषय तेक वेद श्राप्तवान्या दिना तात्पर्यग्रहेरि न निः । न्याय: अनादि मोमांसकपरम्पराभिधा युक्तिः, सा च नाधव-गौरव तक स्वघ्टर्थपरपदमा भन्याहार इत्येव-- मादिरूपेति भावः । अब हेतुनाह ‘यति, भाक्षात्परम्परया वेति शेषः, 'म एव', "वेदार्थः' बंदजन्यमान्दबोधविषयः, यत इति घोषः, तथार वेदजन्यशाब्दबोधप्रति न्यायायोज्यतात्पर्यग्रहो हेतुः यत्र न्यायामावस्तच पदार्थापयितिरसंगांग्रहमा मिति भावः ! अन 'वेदपदं वेदममानार्थकस्मात्यादरप्युपलजकमिति ध्येयं । 'लोके चेति, (१) व्याप्यत्वेत्यादिः यावन्तः पाठः खग चिहितपुस्तकहये नास्ति ।

·* ya PAR चतुरावसहशत्रामाण्यवाद। सारि तात्पर्य इति न न्यायगम्यं किन्तु पुमभिप्राय नियन्त्रितं, न्यायाविषयेऽपि पुरुषेच्छाविषये प्रतीति- अनकत्वात् पुंवचस। वक्ता च परकीयवाक्यार्थज्ञाना- त्पादनेच्छया वाक्यमुचारयति'' सा चेच्छा यदि वा- लौकिकवाक्यस्थले चेत्यर्थः, 'न्यायानुमारि' न्यायविषयमतिपादक, न न्यायगम्यमिति म साक्षात्परम्परथा न्यायप्रयोज्यमानगोचरं मदेव गाब्दधौप्रगोजकमित्यर्थः, 'पुमभिप्रायनियन्त्रितमिति न्याय-नद- तिरिक्तगन्थमाधारणवकृतात्य त्पर्यमालाधौनमित्यर्थः, तब भाब्दज्ञान- मिति भेषः । पच हेतुमाह, 'न्यायाविषयेऽपौति, श्रपिशदातु न्यायविषयममुच्चयः, निर्धारणे मतमो, 'पुरुषेछाविषय इति वधि- काविषयस्यैव प्रतौतिजनकवादित्यर्थः, 'युवा' लौकिकाधमां । मन वास्तत् पदार्थ विशिष्टज्ञानं कुनोऽनुमेयं तात्पर्य्यानुरोधेन स्नपदार्थविशयका-नत्पदार्थप्रकारकजाममत्त्वेऽपि तत्पदार्थविशिशु- जानाभावेन . बाधितत्वादित्यतो यथार्थतात्पनरोधेमेव वस्तत्य- दार्थविशिष्टज्ञानस्याबाधितत्वमुपपादयत्ति, वक्त्यादिना निर्वहती- त्यन्तेन, 'वाक्यार्थज्ञानेति नत्पदार्थविशेष्यक-तत्पदाप्रकारकथधार्थ, प्रनौतौछयेत्यर्थः, परकीयतादृभज्ञानरूपं यदिष्टं तत्साधनताधाना- धौनवान वाक्यानकूलकण्ठायभिघातनमककृते रिति भावः। 'मा . Aka-1 (३) वाकई रचयतीति ख। 15 ·নলিগালী यथार्थवाक्यार्थशामपूर्विका भवति तदैव परं गचा- रणस्य पुमभिमेतयथार्थवाक्यार्थज्ञानपरत्वं यथार्थ- ज्ञानेच्छाव्याप्यं निलहतौति वक्तुर्यथार्थवाक्यार्थज्ञान- , परकीयतादृशज्ञानगोरा च, 'यथार्थवाक्यार्यज्ञानपूर्विकेति पूर्व- काजत्ति-तत्पदार्थविशेष्यक-तत्पदार्थप्रकारकज्ञानजन्या भवतीत्यर्थः, मस्याः पूर्वकाले यदि वस्तादृशजानन्तितीति समुदायार्थः, 'नदुचा- रणस्य' तवाक्या, 'पुमभिप्रेतयथार्थशयार्थजानपरत्वं तत्पदाविशे- व्यक-तत्पदार्थप्रकारकयथार्थप्रतीतोष्योञ्चरितवरूपं यथार्थतात्पर्य, 'यथार्थज्ञानेच्छायाप्यमिति परकीयतत्पदाधिोव्यक-लपदार्थप्रका- एकयथार्थप्रतीतिविषयके छायाभिवः, न्याय्यता च तद्धटिन- लात् निर्वहनोति वकुस्ता शेकापर्वकाले नः तादृशज्ञानविर हे व्यापकोसतायास्तादृछाया एवासमान वाप्यौमृतस्य अथार्थ- तात्पर्यस्थ सुतगमसाभारत व्यापकाभावे याथाभावस्थायग्य कालान् । न च व्यापकमिता वक्तः पर कौयतादृशादीत स्तव मा क . तादृशजानं विमानुपपति वाच्यम् । बक्त' पर कौषतादृशमती- सौछा हि धटमिति वाक्यं घटवल्कर्मनविशेष्यकलावच्छिन्नघट- प्रकारताशालिजानञ्जनयतित्याकारा यथार्थत्वज्य तदत्ताघटितवान् तादृनिकायां तादृशानाम कारणं तन च विशेषणोदतघटवत्कर्मला- दिकं निषय इति कर्मवादिविशेष्यक-घटादिप्रकारकज्ञानं विना मानुपपत्रेताभिप्रायः । 'इतीति, अबाधितामिति भेषः, अबाधितां वक्रयथार्थवाक्यार्थज्ञानवतामित्यन्वयः । ननु यथार्थनाक्यार्थतात्पर्थ- ·शम्दास्पातुरोधखो |ब्दाप्रामाण्यवाद । वसामविज्ञाय यथार्थप्रतीतिपरत्वं भातुं न शक्यत प्रति प्रथममाप्तवाक्यादवकृशानानुमानपूर्वकमर्थतधात्वम- नुसन्धाय यथार्थतात्पर्यनिश्चयः । अनुमानश्चेदं वाक्य कत्वं तत्पदार्थविशेष्यक-तत्पदार्थप्रकारकयथार्थप्रतीतोक्योश्चरित দার্থনাঘ-নিগ্নীশ্বৰূলাষঙ্গিনাগ-সন্ধানগ্লাজি, पनौतीच्छयोचरितलमिति यावत्, सच्च शाब्दयोधात्पूर्व मिसेतु- मणक्यं तत्पूर्व तापदार्थ मापदार्थवत्ताजानाभावात् तत्पदार्थवताय दास्यात्र विशेषणतावच्छेदकत्वान् বিqনা। स विएवेशियनाने हेतुत्वात् । न च तत्पदार्थः नत्पदार्थवान नपदार्थविज्ञानविषयत्वादितिकमे वस्तपदार्थविभिष्टमान- विषयत्वं देवकन्य तत्पदार्थतत्त्वानुमेयं ततो पया वाक्यार्थतात्पर्य- निर्णय इति वाच्यं । वनः तत्पदार्थ विशिष्ट शानम्न मागज्ञानात मामा रातो व्याप्तिस्थले पञ्चधर्मतावसमभ्यसाध्यामिरेस्मन्नति विशेषता हेतुशामस्थावश्यकलात इस्थत पाह, विकुरिति, 'अथार्थ- भानवत्तामिति तत्पदार्थविशिष्मानमित्यर्थः, 'यथार्थपनौतिपरक यथार्थप्रतौतिपरताघटक तत्पदार्थवत्तत्पदार्थवत्वं, 'जातुं न शक्यते' दिघटित हेतुना ज्ञातुं न शक्यते, 'प्रथम' शाम्दयोधात्पूर्व, अन्वय शास्त्र वधार्थतापर्यनिर्णय इत्यनेन, 'प्राप्तवाक्यादिति प्राप्तवाश्यत्वा- दिनेत्यर्थः, श्रादिपदात् पक्ष्यमाणद्वितीय हेतुपरिग्रहः, विजनिति कुस्तापदार्थ विभिष्टमानेत्यर्थः, 'अर्थतथात्व' तत्पदाथै तत्पदार्थवस्य 'अनुसन्धाच अनुमाय । वस्तत्पदार्थविशिष्ट ज्ञानानुमानप्रकार- ·तत्वाचनतालमा भ्रमादि-विशिष्टयानयोरन्यतरजन्यं वाक्यत्वादिति । मात्र, 'अमुमानश्चेति वकुम्तत्पदा विशिष्टज्ञानानुमानश्चेत्यर्थः, 'इदं वाक्यमिति घटमित्यर्थः, 'भ्रमादौति घटादिभमादि-विभिष्ट- ज्ञानयोरन्यतरजन्यमित्यर्थः, 'वाक्यत्वात्' प्राप्तवाक्यत्वात् घटादि- जाणजन्यवाक्यात्वादिति यावत्, घमित्यादिवाकये शुक्रोधट- मित्यादिवाक्ये र व्यभिचावारणाय अन्यान्न, यद्यज्ञानजन्यं वाक्य भवति तसझमादि-तदिशिष्ट मानयोरन्यनरजन्यं भवतीति यत्तयां सामान्यतोव्याप्तिः । अतएव घटादिविशिष्टज्ञानस्थापमिद्या माध्य- प्रमिद्धिविरहास्कथमनु मितिः तस्य अभिद्धिमत्वे च व्यमिद मनुमान कर्मत्वे घटवलमा विशिष्टज्ञानविषय वरूपबत्त्यमाण नुभिदायम- वास्या पेक्षणीयत्वादिनि निरस्त ! यत्तयां सामान्यतोव्याप्तिस्यरंग पर- অমশাৰদ্বায়ন।মিথিলা মিৰি সৰিনি যান। मियान्तात् विशिष्ट पक्षीय हेतु मिडियायेक्षिता तन सच यत्नयां मामान्यतोव्यायभपगमेऽगि नेतदनभानवैयर्थमिति भावः । ददश्च "भन्वित्यादिना प्रामा ग्रन्थकार एक खसमनुपदं वासति । पत्र रूपमानयत्यादौ रूपपदोत्तराम्पद मामान्यव्याप्ती व्यभिचार वारणाय भाध्ये भ्रमादिपदोपादानं, भ्रमथ सदभाववत्माकाझं मजज्ञानं शाकाङ्क्षा च तबये पदार्थानरं मातस्तवयं भ्रमाप्रमिद्धिः । पादिपदात् धम-विभिएभानभिन्नतज्ज्ञानपरिग्रहः, तेन केवल- घटादिशामजनो घटादिपदे न यभिचारः । विशिष्टज्ञानञ्च तत्रये तहत्याकाशं तमाम तेविभिटौ वैशिध्यभानानन्धुपगमात् । न ·शब्दावतुरोपण शब्दाप्रामाण्यवादः । मतो भ्रमादिनिरासे सति परिशेषादाक्यार्थवानानु- मान, श्रयं वक्ता स्वप्रयुक्तवाक्यार्थयथार्थज्ञानवान् भ्र- माधजन्यवाक्यप्रयोक्तृत्वात् अहमिव, न त्वाप्तत्वात् सा- घेवं भामान्यतो घटानजन्यमित्येव माध्यम किमन्यतरत्वेन साथ- नयेति वाञ्छ। घटविमिरज्ञानवेन घटविशिष्टज्ञानमिद्धेरपेक्षित- वात् लाद्र्येण वक्ष्यमाणानुगाने हेतुत्वात् मामान्यतो घटज्ञान- अन्यत्वस्य माध्यत्वे सिमाधनप्रसङ्गान हेतु सिद्धार्थ तारवयस्यावश्यक- लात् । न चैवं घटज्ञानअन्यत्वादित्येव हेतुरम किं वाक्यलोपादानेनेति वाच्य । धमप्रागभावनभिन्नधर्मिकत्वेनावयार्या दिति भावः । जम्बे- तदनुमानात् घटादिशिष्टनानस्य मिद्धपि घटादिविशिष्ट- झानविषयत्वं कमलादौ न सिद्धं तस्यैव वक्ष्यमाणानुमाने हेतुत्वा- दित्यस्चेराइ, 'तत दांत, वाकारः पूरणीयः, तदनन्तरं वेत्यर्थः, 'भमादिनिरासे मनि' चक्रः समाधभावनि पो मति, अवाप्यादिप- दात भ्रमविशिष्टज्ञानेतरतजन्नानपरि यहः, वाक्यार्यभानानुमानगि- ति कर्मतादिविषयकघटादिविशिष्ट जानानुमानमित्यर्थः,(२) परिमे षात् तदनुमानप्रकार व दति, 'प्रयमिति, 'स्वप्रयुक्रेति कर्म विषकघटविशिष्टज्ञानदानित्ययः, कर्मवविषयः घविशिष्ट जानक कर्मवमाका कर्मत्रविषयकघटानं, 'भ्रमाभन्येनि घर घमाय- . {"; सचाच यथा धूमप्रागभावत्वस्थ खासमानाधिकरराधगत्यतिवेऽपि न व्यर्थविशेषणटितत्वं तथा यत्रापि न अर्थविशोषणाटिसमिति (२) कर्मवादिनिशिएझानानुभानमित्य इति । भावः।

·ध्याविशेषात् । तत रते पदार्था यथोचितसंसर्गवन्तः Atm-r- अन्यकर्मवाविषयकचटविशिष्टज्ञानाजन्यघटभ्रमादिविशिष्टज्ञानान्य- तरजन्यवाक्यप्रयोकल्यादित्यर्थः, घटप्रमादिजन्यवाक्यप्रयोकरि यभि- चारवारणाय प्रथममअन्यान्तं, भ्रमश्च निरत एव, श्रादिपदार्थोऽपि पूर्ववत्, घटेनेतिवाक्यप्रयोकरि व्यभिचारवारणाय द्वितीयमण- न्यान्तं, पटमित्यादिवाक्यप्रयोक्कार शकादौ र व्यभिनारवारणाय अन्यान्न, अतएव म पूर्वानुमानस्याबोपयोग:(२) योगभ्रमादाजन्य- पदविषयकथादिमिजानाजन्यथदप्रमादि-थदिशि ज्ञानान्यतरजन्य- वाक्यायोका भ तद्विपकतद्धिविज्ञानवानिति यत्त त्या माना- न्यतोव्यासिन मायाप्रमिहान पन तिरिति भावः । 'भाध्यान- प्रशेषादिति, प्रातस्य प्रतवाकदार्थयथार्थ ज्ञानवत्त्वरूपवान तस्य । कर्मलविपराकघटविषियज्ञानदत्त रूपलादिति भावः । अनेन कीवे घटविनाविषयत्वरूपहेतुषिद्धी जेन हेतुना कर्मत्र यावत्या- नुमानमाह, 'तत दति, कर्मत्यादिक श्राधाराधयभावमय वन घटादिमत् तेन सम्बन्धन घटादिविशिष्ट ज्ञानविषयलादित्यर्थः, तेन मम्बन्धेन घटादिविशिष्टतानाच तेन सम्बन्धन खमाकाझं घटादि- शान, समस्थले च ज्ञानयतात् ज तविषयलभिति भावः । नन . (१) साध्याभेददोधप्रसादिति ग्व० । भानोपयोगादिति गम्०, ग० । (३) यो धमाधमन्ययदविषयकयदिशियज्ञामान्यतरमन्यतापयोका स तविषयकविशिरमानवामितौति खः ।

·शब्दास्यतुरीयाबाई याम्दाप्रामाण्यवाद । यथार्थज्ञानविषयत्वात् आप्तोक्तपदस्मारितत्वाहा मंदु- तपदार्थषदिति । ननु वक्तु नविशेषोऽनुमेयः ज्ञाने चार्थ एव विशेषः न त्वाधीनोऽन्यः अनैव विशेषः इत्यौपचारिको तृतीया तथाच वाक्यार्थज्ञानविशेषा- पूर्वानुमानात् कर्मत्वादिविषयकवादिविशिष्ट मानभिद्धावणि कर्म- त्वादी घटादिविशिष्ट ज्ञान विषयत्वं न सिद्धमनर्मिती समानमनित्- संवेद्यत्वाभावादित्यस्वरमादाह, 'शाशोनोति स्वविषयक घटादिविधि- ज्ञानवदुक्कपदमारितवादित्यर्थः, स्वविषयकघटादिविशिष्टजामश्च स्वमाकाङ्क्ष सविषयकघटादिविशिष्टज्ञानं, 'मदु केनि घटादिकरण. त्ववदित्यर्थः । गनु घटादिविज्ञान प्रयमममिया माध्य- प्रमिद्धिविरक्षाकयं व्याप्रियः अभियभ्युपगमे च व्यायं तदनुमान- मिन्या शाले, 'नन्धित, 'ज्ञानावशेषोऽनय इति इदं वायं ममादि- विशिष्टज्ञानयोर चतरजन्यमित्यनेन नामिजानविशेषोऽनुमेय- प्रत्यर्थः, अथएव' विषध एव, 'वाधीनः' अर्थमन्यः, 'अन्यः' श्राकाराव्यांवयाकरणापगतपदार्थविशेषः । ननु यद्यर्थ एव विशयः तदा "अर्थमेव विशेषो विनिराकारतया धियाभिच(५) कार्य दतीया अन्यत्वस्य हतीयार्थलात् तम्य बाभेदे सम्मवादित्यात प्राम, 'अर्थ मेवेति, 'औपचारिकौति धान्येन धनवानियादावादीप- चारिकौत्यर्थः, नेत्रण पच्यते इत्यादी नावात् सतावेव तथाथा: (१) इत्युदयनाचार्यकारिकायामित्यर्थः ।

·१२. सचिनामको शशिकल्पमात् अन्यत्वार्थकावेऽपि साक्षणिकत्वस्याविशेषादिति भावः। यद्यपि विशेषपदस्य भावव्युत्पन्नतथा इतरभेदशानार्थकवान् जन्यस्य- मेव बतौयार्थः सम्भवतीति तथापि करणमाधनं विशेषपदमभिप्रेत्य अभेद हतीयाया औपचारिकत्वाभिधान(१) पर प्राक्षः तौथाया अपि अभेदे प्रक्रिरेव भतु लक्षणा एवं जन्यवादावपि । व्यत्ययानुशासितानिरिकार्थे सुविभक्ती न लत- पोति नियम प्रामाणिकगौरवस्याकिञ्चित्करत्वात् । म क्षेत्रं चतु- विभतिर्गणा इत्यादी बहुवचमादेरपेक्षावुद्धिविशेषविषयत्वरूपबहुल- लक्षणाब्याकोपः रन गम्यते घट जामातीत्यादौ व्यापार विषयता- यास्ततीया-द्वितीययोजक्षणाच्याकोपति वाच्यम् । तत्राप्यनाथत्या तेषां भक्रिस्वीकारात्, एवं लधो गरौ वा यत्र तादृशार्य सब- विभक्तः प्रसिद्धप्रयोगो वर्तते नत्र मात्रैव तस्याः गतिः । न चेता- दृनियम एवामिडू दत्तास्तु कि गुरोः पाकालातावरच्छेद अन्वरी- कारेणेति वाचाम् । तथा भनि गत्यर्थ धातुयोगे कालि चतुर्थ विधायकाद्यनुशासनस्पस्य पठार्थं सभी विधायकाान सामनरूपस्य मन्नम्यर्थ षष्ठौविधायकानुसामनरूपस्य च यथयानुशासनम्न पत्तेः अनुशाम विनापि गङ्गायां धोष इत्यादाविध लक्षणया पतु दिमा कर्मत्वादिप्रत्ययोपपत्त्या व्यत्ययानुशामितानिरिका सुविभफेर्न लक्षति नियमप्रतिपादनस्यैव व्यत्यानुशासनफल- वात् । न च कर्मलादावपि चतुर्थादेः शकिप्रतिपादनमेव अस्य- थानुशासनफलामन्यथा शेषाः कर्मकरणेत्यादिना कर्मवादी विती- ११) अभेदोपचारिकत्वाभिधानमिति ख., ग.

·शब्दाख्यतुरीयक्ष प्रदाप्रामाण्यवादः ! १२२ . यायनुमासनस्य सिंहादौ हादिपदानुशासनस्यापि च वैयपित्त:(१) सवापि च लक्षणथैव कर्मलादेः सिंहादेश्च प्रत्ययोपपतेरिति वाच्यम् । अभेदादेर्गुरुत्वेऽपि व्यत्ययानुशाभनवेयर्थभिया. अनायत्या नत्र वृतीयादेः भनिखौ कारः यत्ययानुशामितार्थ कर्मलादौ च चत- दिर्न शकिः प्रसनाथांपेक्षया गुरुत्वात् स्वारभिकप्रयोगाभावाच किन्तु लक्षणेवेत्यभ्युपगमात् तथाच ताशनियमानभ्युपगमे किम- नुगामने नेत्याः । तदमत् । व्यत्ययाका पनवेयर्थभिया अभेदा- दिषु तीथादेः शालिक पनामध्येतद्भिया व्यत्ययानुगसितार्थ कर्मात्यादौ चतुर्थादेः मासिकल्पनाया एव मन्यकत्वान् बहुषु गुरुवाणां शक्यतावच्छेदकत्वकल्पनामोय कियता गरुधर्मस्त शक्यतावच्छेदकलकल्यमाया न्याय्यत्वात् तथा शान्तिप्रतिपादनमेव मात्यथानुशामनफास्त । यदा व्यत्ययानुशासनबलात् व्यत्ययानुशामितानिरिकविभक्त्यर्य सुविभकेर्न लवणेत्येव कल्यते तगाचाभेदाही या दलक्षणा यां अन्यथा गुरुधर्मस्य पक्यतावदक व प्रमात् । एवञ्च व्यत्ययानुशामितार्थ कर्मवादातपि चतुर्थादेलशाध । वतन्नु व्यत्ययागशासितातिरिक विभक्त्यर्थ सुस्विभनयामित किन्तु यदिभक्त्यर्थ यद्विभयंत्ययानुगामनं तविभयर्थ तदधियतिरिक: मविभकर्लक्षणा नास्तीत्येव व्यत्ययानुशामनबनान कन्यते । अत- एव गममार्यकधातुयोगे चतुर्थव लाया माछौ मान्यत्येव मारं बाघकाभावः। (१) वैकत्यापरितिक 10 ·१२९ सवचिन्ताम मामयो. उनुमेयः तस्य चामसिद्ध्यान व्याप्तिग्रहः। अतरवास्मिन् बाक्साः श्रयमभ्रान्त पालो वेति ज्ञातुमशक्यमिति शब्द एक तमर्थ बोधयेदिति चेत्, न, तात्पर्यावधार- केचित्तु गुणिनि कादिपदानुशामनवनिरूढलक्षणाप्रति- पादनमेर व्यायया नुशासनकम यादृश लक्षणया प्रयोगे आदिनी न निग्रहः मेव निकलवणा ऐच्छिकलक्षणया प्रयोगे आदिनोऽशक- सप्रतिपत्ता इत्याः । 'नधाचं ति, 'वाक्यार्थज्ञानविमेषः' घटादिविशिष्टतानं, 'सभ्य नासिडोनि, माध्यामिद्धिविरहादिति शेषः, तर सिंहा भ्युपगमे घ ध्यर्थं तदनुमानमिति भावः । अतए' माध्यप्रशिद्धिविरादेव, 'अस्मिन् वाल्यार्थ इति. 'अयं' घटादिभमाभावशा नित्यर्थः, 'माप्तः' कर्मवादिविषयक घटादिविशिष्टज्ञानान्, 'ज्ञात ममिति अनु जातमायमित्यर्थः । घादिभ्रमस्य कर्मचाविषयकवकि- झानस्य भितथा माध्यमिद्धिविरक्षात् तन्ममियभ्युपगमे हार) नदनमानफल्यमिति(२) भावः । वस्तुतो इसमिद्धिमाई, 'श्रत- एवेतौति बाध्यं । यद्यपि दशावातत्वमपि स्वमादिशन्यत्वमेव अथापि कपभेदेन पृथगुका) । 'समर्थमिति कर्मत्यादौ घटादि- मत्त्वमित्यर्थः, बोधयेदिति, न तु एते पदार्था यथोचितममर्गवा- - (३) वादिनोज्य प्रांतपोरिति ख०, य० । (२) सिड्युपगमे चेति ख०, ग.। (२) सदनुमानवैकल्यादितीस १०, ५० । () बक्षत इयादिः एथगृहमित्यन्तः पाठःखी चित्रितपुस्तकइये नास्ति ।

·দুজ্জীঘমালবাহ। ११२ हार्य स्खयाप्यशाब्दरा एव संसर्गविशेषमतौरवा- भ्युषेयत्वात् अन्यथा व तात्पर्यनिरूपणं । अतरण इत्यनुमानमुक्तप्रमावाच्या . हेतुसियमम्भवादिति भावः । गूढाभि-. मन्धिः समाधने, 'तात्पर्यति, 'ममर्गविशेषप्रतो तरिति आधाराधेय- भावादिरूपसंसर्गककर्मत्वादिविशेव्यकघटादिप्रकारकवलप्रतीतेरित्य- धः, अप्रसिद्धाया श्रौनि धेः, 'अवश्याभ्युपेयत्वादिति प्रथममिदं वाक्यं घटादिधमादि-विशिष्टज्ञामोरयतरजन्यं धरशानजन्यवा- क्यत्वादिनि यत्तयां भामान्यतोव्याख्यानुमानं ततोऽयं वका कर्मन- विष्यकघटप्रकारककानवान् घटधमाधमन्धकर्माषाविषयकघटवि- शिष्टज्ञानाजन्य-घटधमादि-विशिज्ञानोरन्यतरजन्य-वाश्यप्रयोक- खादिनि यतां मामान्यतोव्याप्याऽनुमानमिति कमेणानुमेयनया श्वश्यान्युपेयत्वादित्यर्थः, 'अन्यथा' तादृशा ती तेरनुमानामभ्युपगमे, क तात्पर्यनिरुपणमिति, तात्पर्थमा तादृशप्रती विघटित वात- नज्ञानं विना तज्ज्ञानामानवादिति भातः । तथाच अप्रमिधा ताइभ प्रतो तेरनुमानानुरोधेन याया- भाभासतो व्यानिखये यहां सामानार-बतरपार्या प्रिज्ञानात् चेतुनावच्छेदकरूपेण प्रकृतपचौयहेतोः पजधर्मनामानास्पमिमपि प्रकृतपोयसाध्य पनधर्मनाबलान् मिझौत्यन्युयं राम मगापि तस्यमिति गढाभि- मन्धिः । 'प्रतएव यत्तमा समाल तोयाश्या प्रसिद्ध स्याप्यन मेय- (.) अभ्यु पयत्वादिति कम्युविमलान्तकम्य . पर टीकावारसम्सेन म पाठोन समीतीन .

·सावचिन्तामणी प्राप्तोतत्वधमाधजन्यत्वनिरूपणमपि सुकरं। शाब्दन्त संसर्गज्ञानं प्रथमं न भवति जानान्तरन्तु भवत्येव । न चैवं शब्दो न प्रमाणं तदर्थस्य प्रागेव सिद्धेरिति , लादेव, 'श्राप्तोकति कर्मत्वादिविषयघटादिविशिष्टज्ञानवदुर- वेत्यर्थः, भिमाद्यजन्यलेति घटादिश्चमाधजन्यवेत्यर्थः, यत्तयां मा- मान्यतोव्याप्या अप्रमिघटादिभामजन्यवरा मिस्त्वेऽपि तदसाव- वाचस्य कर्मत्यविषयकधटविशिष्टज्ञानस्यासिद्धत्वेऽपि तद वस्वानुमान- सम्भवादिति भावः। ननु तथापि तात्पर्यशक्षा पूर्व मेकपदार्थ- ऽपरपदार्शवतीति: यं भ्यादिगत अाह, 'गाद निति, 'मंसर्गज्ञान' एकपदार्थऽपरपदापांसर्गजानं. 'प्रथा' तात्पर्यग्रहान पूर्व, 'जमान्तरन्विति प्रानभानिक ज्ञ नन्वित्यर्थः, तात्पर्य निश्यस्य शाब्दानुभवं प्रत्येव हेतुत्लादिति भावः । न चैवमिति, ‘एवं' तात्पर्यनिश्चयात्पवं नियमापदार्य तत्पदार्थ गर्गमानापगमे, 'म प्रमाण' न विशिष्टानुसवजनक. 'तदर्यस्य राजन्यविशिष्टानुभव- विषयस्यैकपदार्थपरपदार्थसंभाश्या. 'मिः अन्मानालागढ़ेः, तथाच प्रयोजनाभावात् शब्दस्य म विमिष्टानुभवजनकल मिति भावः । गढाभिसन्धिराह, 'तवापीति, तात्पर्यघटकतया तदनमागादेव तत्तत्पदार्थानानात्तत्मणाय मिद्धेरिनि भावः ! यदि च तन- पदार्थानान्तत्तसंसर्गानाश्चानुमानामिक्षापि घटबतया कर्मत्वं भाब्दयामि घटबत्तया कमत्वं श्योमौत्याहानुव्यवसायानपपत्त्या .. . ११. घटादिन्नमस्यामिद्धत्वेऽपौतिक ·शब्दास्यतुरीवरखडे शब्दाप्रामाण्यवादः । १२५ पाच्यम् । तथापि नुस्यत्वात् । ननु तथापि कथमर्थ- 'विशेषसिद्धिः विशेषेण व्यायग्रहादिति चेत् । न । यथा यो यच प्रवर्तते स तज्ज्ञानानौति सामान्यतो- व्याप्तिज्ञाने याकादौ प्रवृत्तिदर्शनात् पाकविषयक- कार्य्यताज्ञानानुमानं, यथा च चेष्टाविशेषदर्शनात् दशसंख्याभिप्रायमात्रज्ञाने घटे तच्चेष्टादर्शनात् घटे शब्दस्य विशिष्टानुभवजनकवखौकार इत्युच्यते, तदा ममापि तुल्यमिति गुढ़ाभिमन्धिः । तत्पदार्थ तत्यदार्थवचानुमाने शरते, 'नम्विति, 'अर्थविशेषेति प्रकृतममर्गेण यत्मदा तिरिने यत्पदार्थव- वग्रहो नास्ति प्रकृतमंसर्गेण तत्पदाथै तापदार्थवत्वमिद्धिरित्या,(२) 'विशेषगति, दृष्टान्ताभावेन विशेषेण व्यायग्रहादित्यर्थः । 'यथेति, पाकविषयकप्रतिमत्त्वम्यान्यत्राग्रह शायामिति शेषः,(२) 'पाकादा- विति पानादिविषयकप्रतिमत्वस्य पुरूने दर्शनादित्यर्थः, पाक- विषयकेति श्रयं गाकविषयककार्थनाजानवान पाकविषयकप्रवृत्ति- मन्वादिति क्रमेण पाकविषयककार्यतानानानुमानमित्यर्थः, 'चष्टा- विशेषदर्शनादिति अलौना चेटविश्वदर्शनादित्यर्थः, 'दशमंख्या- भिप्रायमाति मामान्यतो दामहाभिप्रायमाचज्ञानसम्भवे पौ- तार्थः, 'माचपदात् घटनिययकदशसयाभिप्राय ज्ञानव्यवच्छेदः, यो घटविषयकचेष्टाविशेषवान् म घटविषयकदशमयाभिप्रायवानिति विशेषतो व्याप्तिगहाभावादिति भावः । 'घटे तचेष्टादर्शनादिति (१) तच्चेसाविशेषदर्भ नादिति का। (२) इति भावः इति खु.। (३) अग्रहदशायामिलथ इति ख० । .

·१२० तत्वचिन्तामणी वत्, तत रते पदार्थाः परस्परसंसर्गवन्तः) साकाहत्त्वे सत्येकज्ञानविषयत्वात् सत्यरजत ज्ञानविषयवत्,' एवं शेतुमिद्धेरनन्तरमित्ययः, 'एते पदार्था इति कर्मत्वादय इत्यर्थः, 'परस्परसंमर्गवनः' आधाराधेयभावमाम्यन्धेन वदादिमन्तः, 'माका- अन्वे सतौति अनुयाँ गितया श्राधाराधेयभावी दिनम्वन्धानछिन- घटाद्याकाङ्गानिरूपकत्वे मतीत्यर्थः, 'एकज्ञाने ति घटादिविषयकैक- चीनविषयत्वादिलाई. योऽनुयो गितया यत्सम्बन्धादच्छिन्नयदाका- बगनिरूपकाने मति तषियक ज्ञानविषयः स तदन्येन नहानिति सामान्यतोव्याप्तिः, शनि रजतवेदत्यादिनमहानन्ननविपके शुरूयादौ यभिचारवारणाय मावन्न । यद्यध्येवमपि तत्र व्यभिवास्तास्वस्थ • इदं रजनमित्यादिभ्रमत्याना भिषिकार जतला दियोकया विषया- আনলিয়ঃঙ্গি-সনীম খলি {{াঞ্জলিলা চলে, तथापि म्वनिरूपितघटाया कारावादिविषयक जन तद्- विषयत्वं मशुदायन विवक्षितं, मामान्यमुखौ च व्याभिः भ्रमस्थाना- भिषिताकि रजतत्वप्रत्ये कमानविषयकजा नइ यस्य शकि-रजालो- भयनिरूपिताकासावत्त्वेऽपि शकि-रजनोभयविषयक सम्हालम्पनस्थ सादृमाकासावत विरहान व्यभिचारः, शनि-रजतयोभयविषयक- समूहालम्बनस्य शक्ति रजतत्वोभयनिरूपिताकासावत्वाभ्युपगमे ता- दृशज्ञानम्येव तन्मते विशिष्टज्ञानत्वेनान्यथाख्यात्यापत्तरिति भावः । 'सत्यरजतज्ञानेति रजतलविशिष्टज्ञानविषयरजतत्वाश्रयवदित्यर्थः, 'एवमिति वक्रपञ्चक-वाक्यपक्षकानुमानान्यतरेण वक्रुः कर्मवादि- ११ मिधः संसर्गवन्त इति का (६ मत्यरअलमानविषयवदितौति का ·शुल्हाधतुरोपसम्हे शब्दाप्रामाण्यवादः । वक्तुर्यथार्थवाक्यार्थज्ञानेऽनुमिते प्रकरणादिना वनभि- प्रेतयथार्थप्रतीतिपरत्वज्ञानं ततो वेदतुल्यतया शब्दा- दर्थप्रत्यय इत्यनुवादकः शब्दः वहभानावच्छेदकतथा संसर्गज्ञानानुमानात् तदुपौविसंसर्गानुमानाहा वाक्यार्थस्य प्रागेव सिद्धेः। यत्तु संसर्गाग्रहो भ्रमः) विषयकघटादिविशिष्टशाने सुमिते इत्यर्थः, तदनुमितेन हेतमा कालादौ घटादिमन्ने गनुभिते इति शेषः, 'प्रकरणादिनेति, आदिपदादासेष्टानिशेषादिपरिग्रहः, प्रकरणन. भोजन-गमनादि, 'वाभिप्रेतयथार्थप्रतौतिपरत्वज्ञान' प्रशतवाक्यार्थप्रतीनिपरवज्ञानं कर्मत्वादिनिशेयक-घटादिप्रकारकगधार्यतीतीच्छयोच्चरितत्वज्ञान- मिति थावत्, 'वेदतुल्यतयेति नेदस्यले शुभशाब्दानुभवमामग्री- विशिष्टतयेत्यर्थः, 'शब्दात् लौकिकशब्दात्, 'अनुवादकः शब्द इति अनुवादको लौकिकः भब्द इत्यर्थः, अनुवादकलन सममानाधि- करण-खाव्यवहितपूर्ववर्ति-स्वममानाका पनिश्चयविषयविषयक-तदि- शोग्यक-ताप्रकारकानुभवमात्रजनकत्वं, स्वपदमनुभवपर, अनुवादक- त्वमेवोपपादयति, विकृशानेति वकृजामविशेषतयेत्यर्थः, 'संसर्ग- तुमानात्' कर्मत्वादिविषयक-घटादिविशिष्टज्ञानानमामात् । मनु कर्मवादिविषयकदादिविषिष्टज्ञानानुमानात् कर्मत्व घटायो- स्तासंसर्गस्य. सिद्धावपि कमवादी घटादिमत्त्वं न गिद्धमित्यत- भाइ, 'तदुपौवौति, संसर्गानुमानाडेति कर्मत्यादौ घटादिमत्या- नुमानावेत्यर्थः, सर्वत्रेवेति शेषः, 'वाक्यार्थस्य स्वार्थम्य, विमिष्यति (१) याचसंसर्गायोभम इनि स्व.। .

·सत्यचिन्तामणौ सदभावश्च संसर्गग्रह वेति भ्रमाभावेऽनुमौयमाने संसर्गज्ञानमेवानुमितं इत्याप्तत्वानुमानान्तर्गतमेव वक्त- शानानुमान न तु वतुर्मानानुमाने तल्लिङ्ग) इति । दथात् वेदे तु तात्पर्यम्य न्यायगम्यत्वेन वेदत्वेनाबाधितार्थकत्व- निश्चयेन च तद्धिोध्यक-तत्प्रकारकप्रतीतित्वरूपेण निर्णयदशायां यथार्थलमन्देशाधनत्रकाणादिनि लौकिकान्द एवानुवादकः यथार्थ- वग्रहाय तत्पदार्थ तत्पदार्थवत्त्वग्रहम्यावश्यकत्वात् यथार्थत्वघटकतया तत्पदार्थ तत्पदार्थवत्वस्य तात्पर्यग्रहेण विषयोकतन्त्राचेति प्राभा- कराभिमान इति प्रायः । 'संसर्गायहो भम इति पाठः विशिष्टज्ञानाभावो भंग इत्यर्थः, 'तदभावश्च भ्रमाभावश्, 'संवर्गगह एव विशिष्टज्ञानमेव । अपि समवायस्थातौन्द्रिय नया न विशिज्ञानम्य मंसर्गगोचरत्वं तथापि • यत्र संयोगादिः संसर्गस्तदभिप्रायण)। 'धमाभावे घटादि- भ्रमाभावे, 'संसर्गज्ञानसेवेति घटादिविभिष्टज्ञानमेवेत्यर्थः, 'श्राप्त- त्वानुमानेति घटादिनमाभावानुमानरूपमेवेत्यर्थः, 'वकृज्ञानेति वर्घटादिविशिष्ठ ज्ञानानुभानमित्यर्थः, 'वानानुमाने' वन कर्मवादिविषयक-घटादिविशिय ज्ञानानुमाने, 'सत्' वर्सटादि- धमाभावानुमान, 'लिङ्ग' प्रयोजकम्, तथाच अयन वका स्वप्रयुक्त- (१) न तु तसिमिति का (९) यद्यपीत्यादिः तदभिप्रायेणेदमित्यन्तः पाठः ख०, ग. पुस्तकहये नास्ति ।

·মুহাৰীয় ঘুমাৰাহ।। सन, भ्रमोहि जानइयं अगदौतभेदं तदभावश्च गीत- त्यादिहतीयानुमान इदं वाक्यांमत्यादि प्रथमाभुमान(१) माजी करणीयं, वकुर्घटादिधमाभावानुमानादेव घटादिविभिष्टमानसिद्धौ तविषयत्वेन हेतुना कर्मत्यादौ घटादिमत्त्वमिद्धेः सम्भवादिति भावः । क्वचिच्च 'प्रमंसर्गाग्रहोत्रमः' इति पाठः, तत्र छ 'असंसर्गा- गहः' मंसर्गग्रहाभावाभावः, 'अनम इत्यकारप्रवेषादर्भमाभाव-- इत्यर्थः, 'सदभावश्य' संमनग्रहाभावाभावश्च, 'संसर्गयह एवेति, प्रभावाभावस्य प्रतियोगिमपलादिति भावः। अन्य पूर्ववत् । घंटादिभमाभावानुमानात् घादिविशिष्ट जानामिद्धावपि कर्मत्यादौ तदिषयत्वं न मिळू तस्यैव समयमाणानुमाने हेतुत्वादिति हरतीया- नुमानमावशक तदावश्यक च तद्वत साधं प्रथमान माममाव- श्यक मेति समाधाने मायपि स्कुटतरं समाधानान्तरमाइ, 'भ्रमो हौति, अमहोतभेदमिति स्वरूपको विषयतम भेदग्रहाभावविमि- एमित्यर्थः, शिक्षा एककालावदर्भकात्मवृत्तिव,(२) 'ग्टहीत. भेदज्ञानमिति ग्टहीनोविषयौवतोभदो येनेति शुत्पत्त्या स्वरूपतो विषयतश्च(२) भेदज्ञानमित्यर्थः(७) जानदयाभावति शेषः, विशिष्टा- भावस्य विशेषएाभाव-विशेष्याभावोभयरूपत्वादिति भावः । तथा- . (१) हतीयाभुमान प्रथमानुमानश्चेति ख०, म । (९ वैशिष एककालावच्छिमेकात्मभित्वमिति ख. ! (१) विशेषतश्चेति क०, ग| (1) भेदग्रहविशिवमित्वर्थ इति क° । १५) विशेषणामाव-विशेष्याभावान्धतरह पत्वादिति कः ।

·तत्वचिन्तामयौं । भेदज्ञानं, न हि ज्ञानाभावे सुषुप्तौ भ्रमव्यवहारः, ततो धमाभावनिश्चयानन्तरं वक्तृज्ञानानुमानं । किच्च चैतादृशधमाभावानमितावपि न विशिष्ट ज्ञान मिद्धिरिति भावः । संसर्गायहस्य(३) भ्रमत्वं खण्ड यति, नीति, 'जानाभा विभिट- शानाभावे, ‘भुपुप्तौ', असंसर्गाग्रहदशायाति शेषः । उपसंहरति, 'तन इति तस्मादित्यर्थः, "भमाभावेति घटादिभ्रमाभावेत्यर्थः, 'वृशानेतिं वः कर्मलादिविषयक घटादिविशिष्टज्ञानानुमान- मित्यर्थः, श्रावसकामेति वा : 'श्रानोकलानुमानमेवेति वहिक- रणकलादिभमाभाववदुकवानुमान लेवा. 'वन जाने ति अनुवन्जित- करणकत्वादिनिशिरज्ञानानुमानमित्यर्थः, लि, तहि वहि- करणकत्वादिभ्रमाभाववद कन्वन्द अनुमाएक यातनं तदेव पति- करणकालादिशब्दप्रमाकरणमस्तु किं यार्थतात्पर्य हे तुल्येन भवनाते वशिकरणकवादिनमाभावस्य वशिकरणका लादितिप्रियज्ञानरूप- तथा तद्वदुत्वानुमापकमिङ्गस्थापि यभिचारिणब्दव्यावतलात् नम तु वहिकरणवादिधमाभावस्य वशिक्यतादिविशिक्षानरूप- तथा तबदुकवानमापकस्लिङ्ग र शाकायुदौरितवहिना सिञ्चतीत्या- दिवाक्येऽपि मत्वान अभिचारिशब्दकाहत्तवसतो न शाब्दप्रमा- जनकपभित्यर्थः । न स भवन्मनेऽपि कर्मवादिविषयक-घटादि- विभिएज्ञानानुमापकलिकोटिप्रविष्टघटादिभ्रमाद्यजन्यनिरुतवा- का वमेव भाब्दप्रमानकमस तस्य व्यभिचारिशब्दयात्तत्वादिति ५१. संसर्गग्रहमावस्येति ।

·शब्दास्यतयख शब्दापामाण्यवादः । 'यद्याप्तोतत्वानुमानमेव वलज्ञानानुमान, ताई थाहा लिङ्गताहशमेव गमकमरित्वति। अंचोच्यते । यथार्थवाक्यार्थधीपरत्वं न ज्ञातं प्रमो- तस्योऽयमनुयोग इति वाच्यम् । गौरवेण तस्याशेतुत्वादिति केचित्तु सुय्यवित्यादिन्यायेग इष्टापत्तिमार, 'किञ्चेति, 'श्राप्ती- सानुमान' त्वानुमान वटादिधमाभावानुमानमिति यावत्, 'वकज्ञानेति वहुंघटादिविशिष्टधानानुमानमित्यर्थः, 'तीति, नर्षि यादृशं घटादिभ्रमाभावानुमान वातुः कर्मलादिविषयक-घटादि- विगिरजाभानुमाने 'लिङ्ग' प्रयोजक, तादृशमेव' तदेव, 'गमक- मस्तु' कर्भवादी घटादिमत्त्वानुमाने प्रयोगऊमस्तु, सलीथानुमान प्रथमानुमानञ्च नागौकरिष्याम इत्यर्थः, इति प्रातः । अन्य तु 'श्राप्तीकात्यानुमानेत्यादि केनिभानवत्. 'यादृशं लि मित्यादिस्नु यादृशं घटादिनमाभावानुमाने नि तादृशमेव वर्ग: कर्मवादिविषयक-घटादिविभिटशाना तुमापकमम्मित्यर्थः, तथा यदि धमाभावमनुमाय वः तादृशज्ञानमनमौगते तदेव भ्रमा- भावानुमानेनेव घटादिविशिष्टजानमिद्धेवतः तानानानुमान- वैयर्थमाघनौयं धमाभावानुमापन वस्तादृशज्ञानानमाने तु * तस्याः परायाः अवकाश इति भावः । इति प्राः । इति प्रभाकर पूर्वपक्षः।

·सावचिन्तामयी त्पादकं गौरवात् वाक्यार्थनिरूप्यत्वेन प्रथम धातु- प्रत्यर्थः, गौरवादिति यथार्थतात्पर्य्यच तददिशेयक-समकारक- यथार्थप्रतीतोक्योचरितवरूपतथा यथार्थत्वप्रवेशेन गौरवादित्यर्थः, भवन्मते यथार्थवस्थाव्यावर्तकतया व्यर्थत्वाचे त्यपि द्रष्टव्यं, किन्तु আঘষাঘবিহানাবিধ নৱিন্ধ-নগন্ধাসমীনীজ্ঞী- चरितस्वरूपतात्पर्य निशय स्व शाब्दशीजनकः भवन्मते अन्यथा; ख्यात्यभावेन वह्निमा पिचतीत्यादौ तदिगोष्य क-तत्यकारकप्रतीते- रणमिद्धलादेवातिप्रमङ्गविरहात् । न च लोकरले तात्यधिटक- प्रतीतो यथार्थ वमंशाये गाब्दवाचामुदयात् यथार्थ गनिवगनभाव- श्यकमिति वाच्यम्। तस्यैवामिदः । तात्पर्य याथार्थमंगायस्य योग्यता- मंशयपर्यवमिततया गानुगुणवाचन तथापि तव नये शाब्द- সমালামি সনি অত্যনালিশী না: অ্যথা तापनियमावस्य तदछिन्न प्रति हेतुन्वे वजिना मिवती. वादावपि शादमीत्ययापत्तेः भ्रमरूपतढि गव्यक- प्रकारक- अनौतेः तत्रापि प्रमिहत्वादिति नान्यम् । मम वसिमा भिवतीत्यादी शाब्दालभवानुरोशेन मादानुभवसामान्य प्रति निस्कतास्य॑निन- बय हेतुलावण्यकले भाब्दामात्यावच्छिन्न प्रति लाघवात् गंगान- वयसाधारणतत्पदार्थतत्यदार्थ तत्त्वरूपयोग्यताप्रमाया एव तत्वाद- यथार्थतात्पर्यनिश्चयय नदप्रेच्या गुरुलादिति भावः । मन मिला- (१) तात्पर्ययाचार्यसंशययंत्यादिः यमन गुणत्वाचेत्यन्तः पाठः ख. ग. पुस्तकदये मासि। .

·। माणवाब मशक्यत्वाए तस्यापूर्वस्वान । यच लोके ममादित निरासानन्तरं वऋज्ञानावच्छेदकतया तदने स्वातत्व वा पुर्मभिप्रेतवाक्यार्थज्ञाने तत्प्रतीतिपरत्वं प्रकरणा दिना ज्ञायत इत्युक्त, मन, वाक्यार्थमज्ञात्वा अचायम- भ्रान्त इति ज्ञातुं पुरुषत्वाइभ्रम-प्रमादसम्भवेन प्रवन यथार्थप्रतीतौच्छयोच्चरितत्वं न यथार्थतात्पर्यमपि तु तत्पदार्थ- वत्तत्पदार्थप्रतौतीच्छयोश्चरितन्वं तद्याच्यम्, तथाच नविशेष्यक- तत्प्रकारकप्रतीतौच्छयोश्चरितत्वापेक्षया वाघवमेव न वा वैयर्थमि- त्यरुचेसह, 'वाक्यार्थति तत्पदार्थ सत्पदार्थववनिश्चयाधौननिशा- यकत्वनेत्यर्थः, 'प्रथम' शाब्दानुभवात् पूर्व, 'ज्ञात' मिश्वेत, 'तस्था- पूर्वत्वादिति तत्पदाथै तत्पदार्थवत्त्वस्य माब्दवाधान पूर्वमनिचितवा- दिकार्थः। ननु पूर्वी कोण यादवोधात् पूर्व तत्पदार्थ तत्पदार्थ- .वत्त्वं निश्चित्य तनिश्चयः१) श्यादिवत बार, वक्षेति, 'पुमभिप्रेते नि नत्पदार्थ तत्पदार्थवत्त्वनिश्चये इत्यशः, 'तत्तौतिपरत्व" शक्षार्थ- प्रतीतिपरत्वं, 'वाक्यायि' घटादिक, 'अत्र' घटादौ, 'ज्ञातमिति 'भक्यलादित्यचेतनेनान्वयः। नन्दु शाब्दधौपूर्व घटादेशनिमस्त्येव कथमन्यथा तवापि तात्पयंधीरित्यत आह. 'पुरुषत्वादिति, 'धम- प्रमादसम्भवेनेति, पुंवाश्यलस्य व्यभिचारिलादिनि भावः) । मनु मा भूत् पुंवाक्यत्वेन धमाधजन्यलग्रहस्तथापि मंवादिप्रवृत्तिप्रयो- ( निषय इति ख०, २० । (२) व्यभिचारित्वादिति शेष इति का। 18 ·१५ सचितामयो भ्रमाद्यजन्यत्वस्य ग्रहीतुमशक्यत्वात् प्रकृतिसंवादादे- नोत्तरकालीनत्वात् भ्रमादिजन्यविलक्षणत्वेन च शब्दस्याज्ञामात् भाने वा-यादृशोलिङ्गत्वं तस्यैव प्रत्या- यकत्वं अव्यभिचारात् वेदेऽपि वाक्यार्थमविज्ञाय सयथार्थप्रतौतिपरत्वं न्यायेनापि ज्ञातुमशक्यं वि- षयनिरूप्यत्वात् प्रतीतेः लोके तात्पर्यनिरूपणार्थ- जकवाक्यत्वेन सिङ्गेन तद्नुहः स्यादित्यत आह. 'प्रवृत्तिसंवादाद- रिति मंवादिप्रवृत्त्यादरित्यर्थः, 'जानोत्तरेति प्रादज्ञानोत्तरेत्यर्थः, तथाच मादधीपूर्व तत्प्रयोजकल्पगो नाग्नौति भावः । ननु प्रमाणगाब्दभ्रमादिजन्यशब्दमानं किश्चिदै लक्षण्यमम्ति नव भ्र- माधजन्यतमनुमेयमित्यत पाइ, 'भ्रमादौति, 'यादुगः' वैलक्षण्यस्य, 'तस्यैवेत्येवकाराद्यशार्थतात्पर्यव्यवच्छेदः, 'प्रत्यायक' शाब्दधौजन- कर्व, तथाच राष्ट्रस्य मानुवादकत्वमिति भावः । इदमापाततः साइभवलक्षयस्य माब्दधौजमकत्वे नानार्थस्थले तात्पर्य्याविषयेऽपि योग्यार्थ प्रामाण्यापत्तेः । वस्तुतस्तु तादृशवेलनथ्ये भानाभावः, इत्येव सत्वं (१) विशेषतो यथार्थतात्पर्यनिश्चयस्य वेदस्थले व्यभिचारम- प्यार, वेद पौति, वाक्यार्थ' तत्पदार्थ तन्यदार्थवत्त्वं, 'अविझाय' विशेषतोऽमिचित्य, 'तयथार्थति प्रकृतवाक्यार्थयथार्थत्यर्थः, 'ज्ञात' विशेषतो नियेतं, 'विषयनिरूप्यत्वादिति तत्पदार्थं तत्पदार्थवत्व- निश्चयाधीनत्वादित्यर्थः, 'प्रतीतेरिति तत्पदार्थवत्त्वरूपेण तत्पदार्थ- (१) इत्येव तत्त्वमित्वनन्तरं वेदे कृप्तकारणत्वासोकेऽपि कारणवमित्यत्रे- यधिकः पाठक. पुस्तके वर्षते ।

·शब्दात्यतुरोक्खये शब्दाप्रामाण्यवाद । मशाब्दवाक्यार्थप्रतीतेः प्रथमं त्वयापि स्वीकारात्। अन्यथा वक्तज्ञानानुमान न स्यात् । न च लोकक मानान्तरात्तदवगमः, वेदार्थस्य तदविषयत्वात् वेदस्व प्रथमं भूकत्वात्, न च न्यायसिझे वेदार्थे मानान्तरा- तात्पर्यग्रहः, वेदस्यानवादकतापत्तेः शब्दरमानमाण- प्रकारिकायाः प्रतौतेरित्यर्थः । नन्विदमेवामिद्धभियत पाह, 'लोक- इति, 'तात्पर्यति यथार्थतात्पर्य्यत्यर्थः, 'वाक्यार्थप्रतौतेः' तत्पदार्थ 'नत्यदार्यवत्वप्रती तेः, विधापि स्वीकारादिति, तथाच नाश- प्रतीतिप्रतीतेविषयनित्यत्वाभारे भवतां तदभ्युपगमो वर्थ: स्या- दिति भावः । तादृशानौतिप्रतीतेविषयनिरुण्यत्वे युक्त्यनारमाह, 'अन्य येति दृशप्रतौतिप्रतीतेषियनिरूप्यत्वाभावे प्रत्यर्थः, “वा- ज्ञानानलानमिति, अपिः मेषः, 'न स्थादिति भार्थकं न भ्यादि- त्यर्थः, तापदार्थ तत्पदार्थवत्वप्रनौत्युपपादनाये। तदभ्युपगमादिति भावः । 'मानागारात्' अनमानादितः, 'नदवगम इति विशिथ तत्तापदार्थ तत्पदावलावगम इत्यर्थः, 'नदविषयत्वादिति वेद- जन्यमादधीपूर्व प्रमाणा नराविषयत्वादित्यर्थः. 'भूकलादिति भा- न्दबोधाजनकवादित्यर्थः, यथार्थतात्पर्यज्ञानरूपकारणभावादिति भावः। ननु वेदार्थस्य वेदजन्यशाब्दधौ पूर्ण प्रमाण नाराविषयलमे वामिद्धमित्यरुचेराड, 'न चेति न येत्यर्थः, 'तात्पर्यबह: लोकोक- कमेव वेदजन्यमान्दयौपूर्व निरुकथयार्यतात्पर्यग्रहः, 'अप्रमाणवा- (१) अनुमानापेक्षेति क, ख ।

·নায়িকামী वापता। अचाने वाक्यार्थे तर्क-संशयथोरप्यभावात। अयं पदार्थोऽपरपदार्थसंसृष्टो न वेति संशये तवा एककोठौ संसर्ग उपस्थित इति चेत, न, अनिश्चिते । . " पत्तेरिति स्वार्थानुभवाजनकत्वापत्तेरित्यर्थः। लोक-वेदशोत्भयत्रैव গলাহানাহানীঘাল খাম্বা ভ্রাথমিলনৰূলা- गमे प्रयोजनाभावात् प्रवृत्त्यादतत एवोपपत्तेरिति भावः। ननु तर्फ-संशयान्यतरोपस्थिते वेदाथै नात्पर्यनिरूपणमस्तु तथाच वेदस्य मानवादकता तर्क-संगयेतरज्ञानाहौतयाविज्ञानमा नानकावस्यैवा- नुवादकतापदार्थत्याभ्युपगमात् । न च तथापि यथार्थशाय- पहमादायानुवादकत्वं एकर मिति वाच्यम् । तात्पर्यहम्यापि धकिञ्चिदशे तर्क-मंगथाकारलान्धुपगमा दिया ।इ, 'अज्ञान इति अनिश्चिते वेदार्थ इत्यर्थः, अयं पुरुषो यद्यपदार्थवदेतपदार्थ- ज्ञामवान स्यादेतवेदप्रयोका न स्यादिति तर्कम्य अयमेतत्पदार्थ- वदेश पदार्थज्ञानवान वेति मंशयस्य च वेदार्थनिश्चयाधीनतादिति भावः। मनु तथापि यत्र अंायादौ न धाकार्थीपस्थितिः कारण नसंशयाधुपस्थितोऽस्त वेदार्थ इत्यभिप्रायवानामते, 'प्रथमिति, 'नके वेति षर्य पदार्थो यधेतस्पदार्थमंसृष्टो न स्यादेतत्पदममभि- थापनवैदिकपदार्थी भ शादिप्ति तर्क इत्यर्थः, पापादकस्यापि तके उपनौतभाने बाधकामावादिति भावः । 'अनिचिने रति तत्पदावणेन तत्पदायें निश्चित रत्यर्थः, 'तात्पानियवान्' तात्य- লিমাষশষ, বিগিন মিন্নান জিসাব- ·शब्दास्थतुरोयखखे शब्दापामाण्यवाद।। तात्पर्यानिश्चयात तयोरगृहीतासंसर्गविषयत्वेनासद- र्थविषयकत्वेन वा वाक्यार्थाविषयत्वाच्च । अन्यथा लोकेऽपि ताभ्यामेवोपस्थितिरिति किं वक्तज्ञानानु- निश्चयम्य हेतुत्वादिति भावः । यद्यपि ती निश्चयविशेष एव,१) तथापि तत्पदार्थ तत्पदार्थवत्त्वनिश्यो न म इति पदयं । मनु विगोप्ये विशेषणमितियायेन तात्पर्य्यग्रहः स्यादित्यत आह, 'सयो- रिति तर्क-मंगययोरित्यर्थः, 'अग्रहौतासंसर्गविषयत्वेनेति अग्रहीता- मंभर्गविषयकज्ञानदयरूपत्वेनेत्यर्थः, इदञ्च तन्मते, 'अभद विषयकेनि अद्वैशिश्यविषयकत्वेन वेत्यर्थः, ददश्चासद्वैशिणविषयक जान भ्रम- इनि टीकाकारमते, 'वाक्यार्थति प्रकृतममर्गा तत्पदार्थ तत्पदार्था- विषयकलादित्यर्थः । न च यत्कोटिधर्मिणि वनने नदं मंशयस्य विशिष्टजानत्वं प्रकृतमंसर्गविषयकवञ्च वर्तत एवेति वाद्यम् । ज्ञानप्रत्यागत्तिमनको कुर्वतस्तस्य मो धर्मिणस्तकोटेश्य तदानी- ममनिष्टतया नत्कोटेरपि विशिष्टजामखाभावादिति भावः । मौमांगकमते कोटियोपस्थितिर्मिज्ञानमममर्गाग्रहकालीनमित्येव संशयः तत्प्रकारकं ज्ञानमेव च तसिश्चयः तथाच विद्यमान कोटिप्रकारकं ज्ञानमपि न मायने संशयजनकदोषेण प्रतिवन्धा- दित्यभिमान:(९) । 'उपस्थितिः' प्रतिमभगषा तत्पदार्थ तत्पदार्थ- वत्त्वस्योपस्थितिः, 'किमिति, तथार वेदवलोकस्यापि नानुवाद- (१) मानसप्रन्धविशेष स्पेत्यर्थः, तदस्य मानसत्वयाप्यनातित्वात् । (९) मीमांसकेबादिः इत्यभिमान इत्यन्तः पाठः ख०, ग. पुस्तकादये नास्ति।

·१४२ सम्वचिन्तामणी मानेन । वस्तुतस्तु यदि यथार्थतात्पर्य्यकत्वं ज्ञान शा- ब्दप्रमोत्पादकं सदा लोक-वेदयोस्तादृशपदस्मारितत्वेन पदार्थसंसर्गानुमितिसम्भवात् न शब्दः प्रमाणं स्यात् । कतेति भावः। मनु विशेषतो यथार्थतात्पर्यनिश्चयस्य लौकिक- वाक्यजन्यशाब्दबुद्धिं प्रत्येव हेतुत्वादिस्यले तयभिचारी न दोषाय वेद निववस्कपिञ्जालपदार्थपरमिदमित्यादिक्रमेण मामान्यतः कपि, अलपदार्थस्वादिप्रकारेण विशयस्यैव रेतत्वात् तस्य स विभिय्य सत्पदायें तापदार्थक वा नव विनापि सामानतातत्यदार्थ तत्पदार्थ- बचनिश्चयादेव मन्भवात्। न च मामान्यतस्तत्यदा तत्पदार्यवत्त्व निश्य पर प्रथमं कथं स्यादिति वाच्यम् । अनुमानादितोऽपि तत्सम्भवाद अनुमानादिमा प्रथमं धामान्यतस्तभिषायाभ्युपगमे यनुवादकत्वा- प्रमरित्यखरसादा, "वस्तुतरियात, 'सोक-वेदयोरिति, शब्दात् पदार्थापस्थित्यनन्तरमिति मेषः, नादृष्पदेति, कर्मवादिकं घटादि मा खविशेषक-घटादिप्रकारकायपार्थननीतीच्छयांचरितपद स्मा- रितलात घटादिपदार्थवत्, स्वपनौतीक्ष्योधरितपदस्मारितलादा धटनिष्ठकरणववदिति क्रमेणेति शेषः, ‘पदार्थसंसर्गति शाब्दबोधा-- न्यूनामनिरिकविषयकपदार्थमंसर्गानुमितिसम्मवादित्यर्थः । भवन्नये सिद्धरनुमितिप्रतिबन्धकत्वाभावात्तात्पर्यघटकतया पूर्व पदार्थसंसर्ग- मिद्धावपि नानुमित्यमुपपत्तिरिति भावः । न शब्दः प्रमाणं सादिति प्रसुमित्यतिरिझानुभवकरणं न स्ादित्यर्थः, तथा जितं वैशेषिकरिति भावः। नन व्याप्तिस्मत्यादिरनावश्यकतया ·भादायतुरोपखण्हे शब्दापामाख्शवादः । १४३ अपिच पुंवाक्यस्य दोष-विशिष्टज्ञानान्यतरजन्यत्वेनु- मिते परिशेषाद्दोषाअन्यत्वनिश्चयदशायां वेदतुल्या सामग्री पुंवाक्येऽपि इत्तेति तत एवार्थनिश्चयात् वेद- यत्तस्यापि प्रामाण्यं, अनुमितानुमानस्य याप्तिस्मृ- सर्ववानुमानासम्भवाच्छब्दस्य प्रमाणान्तरवमित्यखरमात् यन्मते यथार्थतात्पर्य निशयस्य न हेतुलभपि तु प्रायमिकखादावश्यकत्वाञ्च दोषाअन्यत्वे सति दोष-विशिष्टज्ञानान्धारजन्यत्व निश्चय एव हेतुस्त-- नातिन समाधत्ते, 'अपि चति, 'पुंवाक्यस्य' लौकिकवाक्यम्य. 'दोषः भ्रमादिः, 'परिशेषात्' भ्रमाभावववे भनि प्रमादाधभावबदुक- वादिगा, 'वेदतुल्या सामनौति तात्पर्यग्रहापेक्षया प्राथमिकलात् तात्पर्यग्रहार्थमावग्यकत्वास वेदमाधारणगाब्दानुभवमामान्यं प्रति हेतुत्वेन आमदोषाजन्यत्वे मात दोष-निमिष्टजानान्यतरजन्यस्वनिश्चय-- रूपा सामगोत्यर्थः, विसंवादिशकवा यवारणाय विशेष्यदलं, 'मुंबाकये' लौकिकवाक्ये, 'तत एव तादृशान्यतरजन्यत्व निश्चयादव, यथार्थता- त्पर्य्यग्रहपूर्वमिति भेषः,१९) 'अर्थनिश्चयात्' लौकिकवाक्यार्थनिश्चयात् । ननु तादृशान्यतर अन्यत्वनिययस्य प्राथमिकले श्रावग्यावेऽपि गौर- वाम तम्य माब्दधौ हेतुत्वं किन्तु यथार्थतात्पनिमय एव हेतुरिति यथार्थतात्पर्य निश्चयपूर्व म तस्माच्छाब्दशोधमन्यव सत्यत बाह, अनु- मितानुमानस्येति परम्परया दोषानन्यवानुमानाधीनस्य यथार्थतात्य- यनिख्यानुमानस्मेत्यर्थः, 'याप्तिस्मत्यादीति व्यानिस्त्यादरमावश्यक- (१) पथार्थतात्पर्य्यनिश्चयात् पूर्वमिति रोष इति ग. ।

·লথিন্দালী त्यादिविलम्बितत्वात्। एतेनाबाधितार्थपरत्वं लोके लात् मर्वच शाब्दबोधपूर्वममम्भविवादित्यर्थः, तथाच यथार्थतात्पर्य निश्यय सधुत्वेऽपि व्यभिधाराज हेतुत्वमिति भावः। इदमप्यापाततः व्यभिचारास्फूर्तिदशायां नाघवात् यथार्थतात्पर्यनिश्चयस्य हेतुत्वसिद्धौ सर्वत्र व्याप्तिस्मृत्यादेरप्यानलकत्वकल्पनाद्यत्र भयवादिमिद्धो व्या- प्तिस्मत्याद्यभावस्तच शाब्दबोधाभातस्यैवाभ्युपगमात् अनुभवम्य वि- वादग्रस्तत्वादिति । वस्तुतस्तु तापदार्थवापदार्थप्रतीतौच्छयोहरि- तत्वकपयथार्थतात्ययनिश्चयम्य साधवाच्छाब्द छाब्दबुद्धिहेतुत्वे लोकवठेद- स्थाप्यनुवादकत्वापत्तिः तचापि तात्पर्य घरकतया तत्पदार्थ तत्पदा- वत्वस्य शाब्दबोधात् प्रागंव सिद्धेः। श्रथ वेदप्रामाणशान्तथानुपपत्त्या वेदस्थले निवात्कपिञ्चलपदार्थपरमिदभियादिक्रमेण भावान्यत- स्मविषयोऽनुः तयाच तात्पर्यघटकतया तत्पदा वित्तापदार्शज्ञ मम्य वेदजन्यजामसमानाकारकत्वाभावादेदस्य नारवादवावं लोके च घट- वकर्मत्वपरमिदमित्यादिक्रमेण विशेषतस्तविश्वय व हेतुः अन्यथा घटवदम्पदार्थपरमिति मामान्यता निश्चयसत्त्वेऽपि घटवत्कर्मजप्रतौ- तिपरब वेति विशेषतः संशयादिसम्भवात्तादृशमामान्यतोनिश्चयसत्वे तादृशविशेषसंशयादिसत्त्वेऽपि प्राब्दबोधप्रसङ्ग इत्यनाथत्या लौकिकः शब्दोऽनुवादकइति चेत् । न । कार्य-कारणभावहयापत्तेः । किन वेदस्थलेऽपि चित्ववन्कपिञ्जतपदार्थपरमिदमित्यादिक्रमेण सामा- न्यतो यथार्थतात्पर्यनिययमचे विशेषको रक्तच्छागलादिरूपेण रक- नागपरत्र वा रसागपरति संशय-गतिरेकमिश्ययोः सत्यापि ·মুম্বাবীঃ যুামায়ামাহ।। १५ वेदे च प्रमापकं लोके वाक्यार्थो बाधितोऽपि दृष्ट इति श्रोतुः प्रमाणावतारं विना न बाधाभावनिश्चयः स- शाब्दबोधप्रसङ्गाद्विशेषतो निरंकायथार्थतात्पर्य्यनिश्चय एव शाब्दधी- हेतुर्वाच्यः भिन्नप्रकारकतया भामान्यतो यथार्थतात्पर्य्यनिश्यस्य विशेषतस्तादृशसंशयादिविरोधित्वे मानाभावादन्यथा लोकन्थलेऽपि मामान्यतो यथार्थतात्पर्यनिश्चयस्लेव हेतुत्वस्य सुवचत्वादतो वेद- प्रामाण्यान्यथानुपपत्त्या लोक-वेदनाधारणकार्य-कारणभावैक्यलाघ- वात्') तत्प्रकारक-तविम्यकप्रनीतौरछयोचरिततरूपतत्तात्पर्य्यस्य शरीरगुरुत्वेऽपि तनिश्चय एव हेतुरिति लौकिकशदीपि नान- गादकद्वत्येव नेयाथिक सिद्धान्तनिगर्वः । एतेनेति निरस्तमित्यये- तनेनान्वय', 'अबाधितार्थति तत्पदार्थ वनपदार्थमतौतिजनकप: मित्यर्थः । नन्येवं भवन्नपि लोक-वेदयोः शब्दयोधसामध्यभेद- इत्यत पाह, 'लोक ति पटमानयत्यादिलौकिवादाक्य इत्यर्थः, 'तात्यार्थ:' प्रधानवाश्यघटकोरतामादिपदार्थः, 'बाधितोऽपि' बता भिप्रायविषयत्वाभावकानपि कम्मेवाति रिकोऽपौति यावत्, एतदम्.. पदेन लक्षणा दिना कदाचित् करणालादिपार्थस्थापि बोधना- देतहम्मदजन्यशाब्दधीविषयत्वरूपोतदम्पदार्थत्वस्य कारणवादापि सत्त्वादिति भावः । 'प्रमाणाना बिना विविधितार्यकत्ये प्रमाणावतारं विना घटवत्कर्भवतो तिजनकमिदमिति विशेषतो.. वाधिनायकाव निश्चयं विनेति यावा, घटदेतट पदार्थप्रतीति- (१) लोक-दसाधारणकारणभावको माययाति क . | 19 ·१४ तत्वचिन्तामो नुवादलतापत्तेश्च । तस्मात् भ्रमाधजन्यत्वं प्राप्तोतत्वं अबाधितार्थकत्वं यथार्थतात्पर्यकत्वं निरस्तव्यभिचार- शङ्कत्वं अन्यहा व्यभिचारित्यारत्तं यत्प्रमोन्पादकं तत् स्वरूपसत् न जातं। अन्यथा तादृशस्य वाक्यार्था- . विशेषतोऽबाधितार्थकचनिश्चयस्येव हेतुत्वेन वक्तव्यत्वादिति भावः । उपभहरति, 'तस्मादिति, 'भमाइजन्यसमिति। यद्यप्यपि चेत्यादिना भ्रमाद्यजन्यत्वज्ञानस्य हेतुलमभ्युपगतं तथाप्येकदेशिमतेन तदभि- धानाम्न दोषः । “प्राप्तोगत्वा मति नत्यदार्थ विशेष्यक-तत्पदार्थप्रका- रकयथार्थप्रतीतिमदुक्रत्वरूपं तत्पदार्थवत्तत्पदार्थप्रतीतिमदु क्रत्वक वा नोकत्वमित्यर्थः, 'अनाधितेति मापदार्थवत्तायढार्यतीति- जनकलमित्यर्थः, 'यथाति विशेष्यक तत्प्रकारअयथार्थपतीती- छयोगरिनलक.पं तत्पदार्थतत्तत्य दार्थप्रतीतौधयोगितलरूपं वा यथार्थतात्पर्यकत्व सत्यर्थः, निरस्तेति निरस्ता व्यभिचारणा प्रमित्यजनकावण यातत्वमिति व्युत्पत्त्या प्रमाजनकत्वमित्यर्थः, নমিম-নাহাসনীনিজসন্ধলসিনি আম, ‘অন্যা’ दोषाभावादिकं वा, 'यत्प्रमोत्पादकमिति यत्प्रमोत्पादकतया पराभिमतमित्यर्थः, 'स्वरूपदिति गगनादिवदव्यवहितपूर्ववर्त्ति- मात्रमित्यर्थः, प्रशाद प्रमोत्पादकमिति शेषः । 'अन्यथेति श्रान्तोक- खादिज्ञानस्य शाब्दप्रमोत्पादकत्वे इत्यर्थः, 'तादृशस्येति प्राप्तीका- दिपदस्येत्यर्थः, मारितत्वसम्बन्धेनेति शेषः, 'वाक्याति तत्पदार्थ ·शब्दावतुरीयखगडे शब्दाप्रामाण्यवादः । व्यभिचारितया सादशपदस्मारितत्वात लिङ्गादेव संसर्गसिद्धिः स्यादिति जितं वैशेषिकैः । अथ व्यव- हारानुमितव्यवहतकार्यान्वितजावे) उपस्थितत्वेन पदानां हेतुत्वग्रहादन्विताभिधायकत्व' । गृहीतं न तु लिङ्गज्ञानस्य तदानौं शब्दस्य लिङ्गग्वेमानुपस्थितेरिति तत्प्रदार्थतत्त्वव्याप्यतयेत्यर्थः, 'तादृशपदेति प्राप्तोमा दिपदेत्यर्थः, कर्म- वादिकं घटादिभत् स्वविशेष्यक-घटादिप्रकार कथार्यज्ञानवदुक्क- पदस्मारितत्वात् घटादिमत्वभानवदुक्तयदसारितत्याला घनिष्ट- करवा दिवदित्यादिक्रमेणेति भावः । 'संसर्गसिद्धिरित शाष्ट्र- बोलान्यूनानतिरिक्रविषयकपदार्थ यम सर्गजानमनभवः प्यादित्यर्थः, भवन्मते मिद्धेर नुमितिप्रतिबन्ध कन्या भावादातोकवादिघटकलया नपदार्थवत्त्वस्य पूर्व निश्ऽगि नानुमित्यनुपपचिरिति भावः । जितमिति, गब्द ग्यानुमानान्तगतवनिर्वाहादिति भावः । वैशी- पिकजराममहमान श्राशने, 'अथेति, व्यवहारेति घरमानये- त्यादिवाक्याधौनप्रयोजयपद्धप्रहसनुमितेत्यर्थः, 'व्यवधर्मिति प्रयोज्य- सवस्य घटानयनविषयकं कायमित्याकारकार्यविगष्यकज्ञानेत्यर्थः, ‘पदाना' प्रयोजकत होकघटमानयेत्यादिपदानां, 'हेतुवेति बालकस्य हेतुत्वग्रहां दित्यर्थः, 'अवितेति प्राब्दस्य स्थानम्व्येण पदार्थद्वय मर्ग- जानजनकत्वमित्यर्थः, 'लिङ्गमानस्य' लिङ्गतया गटानम्, सिजावं (१) व्यवहारानुमितव्यवहार्यकार्यान्वित ज्ञान प्रति क (९) अधिकाभिधायिामिति का।

·सावचिन्तामणी चेत् । न । लिङ्गाभावेनैव शब्दादन्वितज्ञानोपपत्ते- काङ्गादिमच्छब्दत्वेन कारणता गौरवात् । शब्दस्य लिङ्गत्वं सम्भवदपि बालन न ज्ञातमिति चेत्, सोऽयं बालस्य दोषो न वस्तुन इत्यादि वक्ष्यते । किञ्चैवंद) लोकवद्देदेऽपि अनुवादकता") स्यात् । एतेन वाक्यार्थ- तात्पर्यग्राहकानुमानात् तात्यावच्छेदकतया तदुप- शातिविभिपजधवं । 'नाकाडोदौति, वालोन कारण तामात्य ग्रहानोपजीव्यविरोध इति भावः । नियमिति, स्मारितलसम्ब- धेनेति प्रोषः । 'भोऽयमिति भालकेन तन्य निलम होतमेता- वतैद न तस्य लिङ्गतया जनताहानि हतार्थ: : मिमिति, 'एवं प्राप्नोक्रत्वादिज्ञानस्य शाब्दिधौ हेतु चे, वदेोपोति, प्राप्नोक- वादिघटकतया तचापि सत्यार्थ तत्पदावतस्य प्रथम मिद्धेरिम भावः। पूर्वीक्रस्यै वायमुपसंहार इति न पौनसत्त्वं, प्राप्तीकवाभि- प्रायेणेद मिति न पौनयमितापि कश्चित्, एकच गोषिकदूषणं प्राभाकरमन एव स्थानामाकमित्याशशेन उद्यमपि दूषणं पुन- मद्धरनाइ 'एतेनेति । 'वाक्यार्यतात्पर्यति प्रकृतवाक्यार्थयथार्य- तात्ययंत्यर्थः, 'अवच्छेदकतयेति घटकारयेत्यर्थः, 'तदुपजीविन इति (१) सिङ्गाभावादेवेति क. न तु वस्तुन इति त्यत इति का। (३) किञ्चवमपोति ख.. () अनुवादकतेवेति ख०।। (1) कारणमात्रस्य ग्रहादिति भाव इति ख०, (६) एवजेत्यादिः एतेनेती यन्तः पाठः ख, ग. पुस्तकाईये नास्ति !

·शब्दास्यतुरीयखाडे शब्दाप्रामाण्यवादः । मौविनोऽनुमानात् स्वातन्त्र्येण वाक्यार्थसिचर्न शब्दः प्रमाणमिति(२) वैशेषिकमतमपास्तं । यथार्थतात्यर्य- यथार्थतात्पर्य्यानुमानोपनौविन इत्या, 'अनुमानादिति कर्मवं घटवत् व विशेष्यक-घटप्रकारकयथार्थप्रतौतौच्छयोच्चरितपदस्मारि- तत्वात् २) घटवत्, स्वातीतीच्छयोञ्चरितपदम्मारितत्वाहा घटव- भिकरणवादिवदित्यादिकमेणानुमानादित्यर्थः, शाब्दमामय्यपेचया अनुमितिमामय्या बलवत्त्वात् मिद्धेश्चातुमितिप्रतिवन्धकवे माना- भावादिति भावः । 'स्वासयेणा' तात्पर्य्याघटकतया, वाक्यार्थ- मिद्धेरिति सर्वत्र शाब्दबोधात् पर्व तरुत्पदार्थ तत्तत्पदार्णवत्त्व- मिरित्यर्थः, 'मन्द इति लोक-वेदसाधारण शब्दमावमित्यर्थः, 'न प्रमाणमिति न अननुवादक इत्यर्थः. 'गोषिकमतमिति वैशोषिकक- देशिमतमित्यर्थः, मोमांमकनये लौकिकशब्दस्वेता मुवादकलमेतत्रये . " शब्दमानस्य तथालमिति मतभेदः । केचित 'न गदः प्रमाणमिति न लौकिकः शब्दोऽननुवादक- इत्यर्थः, मौमांसकनये व गावकंदकनया तदुयशौविसंमर्गान- मानाद्या सर्वच प्रथमं वाक्यार्थसिद्धनौतिकादयानुवादकत्वं, एत- नये च यथार्थतात्पर्यावच्छेदकतया तदुगजी विपदार्थपत्रकममर्गानु (३) न शब्दः पृथक प्रमाणान्तमिति क. ! २) स्खविशेष्यक-धटप्रकारकयथार्थप्रतीवोच्चयोचरितत्वादिति पाठे उच्च- स्तित्वपदस्य उच्चरितपदस्तारितत्वमर्थः, अन्यथा कम्मलस्पार्थे रव- বিলাশ বক:মি নি ।

·सावचिन्तामणी ग्रहस्य वाक्यार्थबोधाहेतुत्वात् । यत्त जायमानकरणे इति,) तन्न, चंथार्थतात्पर्यकत्वादेः प्रथमं ज्ञातुम- शक्यत्वेनानुमानस्य बाधितत्वात् व्याप्त्यसिद्धेश्च । न हि व्याप्तिः शब्दशक्तिश्च कारणं, किन्तु तडौ, २) अतीतेऽनुमिनिदर्शनात् । अपभ्रंशादौ शक्तिभ्रमाद- . मानाहा गर्वत्र प्रथमं वाक्या सिद्धेलौकिक गब्दम्यानुवादकसमिति मतभेद इत्याः ! 'वाक्यार्थबोधति तत्पदार्थ तत्पदार्शवत्वज्ञानामावेन प्रयभं भर्वत्रामभवितया शाब्दबोधारेतुनादित्यर्थः ! 'वाधितत्वादिनि, झायभानवघटितधर्मावच्छिन्नमाटोधकरणलाश्रयरूपम्य ज्ञातो- पयोगित्वस्य तनाभावादिति भावः । हेवनारमाह, व्याप्यसिद्धेरिति यत्तशामुक्तसामान्ययाप्तेरमिद्धेवेत्यर्थः, दुष्टान्नाभावादिति भावः । ननु व्याप्ति-मायोरेव व्याप्तिः भिद्धतात आह, 'न होति, ‘कारणं' अनुमिनि-शाब्दयोधकारणं, तथार माध्यतानोपयोगौत्यच उप- योगितस्य कारणतारूपतया माधनश तच नाही नि भावः । व्याप्तेरनुमितिधेनुत्लागावे युक्तिमार, पौत इति श्रौतेन लिङ्ग- नेत्यर्थः, अनौते लिङ्ग तनिधयोगादिपव्याप्रतीतत्वादिति भावः । शाब्दबोधा हेतुत्वे युकिमाइ, 'अपभ्रंशादागिति, इदन (१) इत्यादीति क.. (१ प्रकिति २० (२) किन नौः कामयामिति क ।

·शब्दाप्रामाण्यवाद। बयोधा । न च सैवोपयुज्यत इति साध्य, प्रवर्म तदसम्भवात्। तस्मात् यत् अर्थाव्यभिचारित्वेन शाल करणं तत्र व्यभिचारिवैलक्षण्यज्ञानमुपयुज्यते अन्यथा --- समते, तन्मते. शशयसंसर्गाग्रहात् भाब्दासंसर्गाग्रहस्यैव तत्र स्वीकारा- दिति ध्येयं । 'मैवेति, 'एतकारः 'दतिशब्दादनन्तरं योऽधः, 'मा' कृतवाक्यार्थयथार्यप्रतीतिपरता, 'उपयुज्यते' नामनिष्ट शाब्दयोध- कारणताया. दिनयतया अवच्छेदिका, इत्येव साध्यं' इत्येवानुमेय- मित्यर्थः, हेतावपि ज्ञानोपयोगिलं कारणतावच्छेदकमाधारणं बाथम, तथाच न माथ-साधनविकतोदृष्टान्त इति भावः । 'ताद- सम्भशादिति यथार्थतात्पर्यज्ञानासम्भवादिया, तथान तथाभिधाने- इपि बाध एवेति माः । अनुमाने उपाधिमन्याह, 'तम्मादिति, 'यदिति यड्याभिचारिवलक्षण्यमित्यर्थः, यत्र अमिताविति शेषः, 'अर्थाव्यभिचारित्वेन' अर्थाव्यभिचारिख ज्ञानसहकारेण, व्याप्तिवान.. सहकारेणेति यावत्, 'तत्र' अमिती, 'यभिचारि मजण्नशामिति मयभिचारिवैलवण्यस्यैव ज्ञानमित्यर्थः, व्यभिचारिकवयत्येनाभि- धान खरूपकथनं तस्यैव ज्ञानमुपयुज्यते इत्येव प्रकृम, तथाच ज्ञानविषयतया व्याप्तिज्ञानअन्यतत्प्रमितिजमकतावच्छेदकालमुपाधिः पत्र ज्ञाननिष्ठयज्ञानकरणताया:(१). विषयतया प्रवोदकत्वं तक तज्ज्ञानविषयतया याग्निज्ञानअन्यन अमितिमनकताव पदकावं यथा (१) यत्र शायमानकरणाताकयज्ञान करणताया इति क.।

·मिति चेत् । न । अर्थसंशयस्य तद्गाधसंशयस्व का प्रमाणाप्रतिबन्धकावास(! वहि-तहाधयोः संशोऽपि प्रत्यक्षानुमानादिना अर्थनिश्चयात् अन्यथा प्रमाण- माचोच्छेदः, तत्पूर्वमर्थ-तयाधसंशयात् । विनाष्यर्थ अवस्व प्रतिबन्धकत्वमसहमान पाइ, 'अर्थसंशयस्येति सेको अल- करणकत्ववान वेत्यादिग्रामसंशयन्येत्यर्थः, 'तदाधसंशयस्येत्यादि को जलकरणकत्वाभाववान वेत्यादिग्राह्याभावसंशयस्येत्यर्थः प्रकारभेदाच मंशययोमैदः, 'प्रमाणेति नविषयाप्रतिबन्धकवादित्यर्थः, 'प्रत्लता- मुमानादिमेति धादिपदाच्छब्दोद्दभस्कारपरिग्रहः, 'अर्थनिश्वथा. दिति वहिनियादित्यर्थः, 'अन्यथा' ग्राय तदभावयोः संशयस्यापि निश्चयप्रतिबन्धकत्वे, बहि-तवाधयों मंगवद यामिति मेषः, 'प्रमाणमात्रेति प्रमाणमात्रेणेव बहिनिधयानुत्पन्तिपसा इत्यर्थः, 'अर्थ-शद्वाति पतिवाधयोः संशयमन प्रतिवन्धकस्य मत्त्वादि- त्यर्थः । ननु विपरौतज्ञान-विशिनबुझ्योः केन रूपेण प्रतिवध्य- प्रतिवन्धकभाव इनि चेदन साम्प्रदायिकाः अट होतापामायक- सद्धर्मधर्मितावच्छेदककतदभावनिश्चयत्वेम प्रतिवसकता तदंशे दोष- विशेषागन्यमान्दान्यतमोकिकप्रत्यन निश्चयान्यामार्थप्रत्यक्षेतरतर्नध-- मितावच्छेदककतद्विशिष्टबुद्धित्वेग प्रतिदध्यता, मन्दिग्धाप्रामाण्य- कस्य निशिताप्रामाण्यकस्य वा तदभावनिश्चल सत्त्वेऽपि तहिशिष्ट- Homr.upay 1) प्रमामापरिस्थित्वादिति का ·शब्दावतुरोसने वायामास्यावादः। बुबुदवादम्झौतामामायकेति,. मंशयोत्तरलौकिकात्याय बोत्तरोपभिति-संशवकालीमपरामर्शष्यवहितोत्तरकालीमान मियोः धारावाहिकसंशयस्य च सम्पादनाय सघुतरं शामवमपहाय गुरोरपि निश्चयलय प्रवेशः । न चैवं संगयोत्तरं विनापि विशेषदर्भमं प्रात्य- शिकनिषवापत्तिरिति वाय। विशेषदर्शन विमा संशयात्मकविशे- पणहानादिरूपको टिइंयविशिष्टधौमामग्रीसत्वेन कोरिइयविधि- बुद्धेरेवोत्पादान निश्चयसम्भवः(१) विशेषदर्शने चैक कोटिविभिg- बुद्धिप्रतिबन्धादर्थवभिङ्का निश्चय इति(२) । न चैवं विशेषदर्शनो- त्पत्तिममय एव प्रात्यनिक निश्यापत्तिः प्रतिवन्धताभावस्व कार्य- महवर्तितया हेसुलेन तदा नौमप्युभयकोटिविशिष्टबुधसम्भवादिति(९) वायम् । तदानीमेव प्रात्यनिकनिश्चयस्वाभ्युपगमात् क्षणविलम्बम्य गपनियत्वात् । न च तथापि पर्वत। वयभाववामित्यादिभ्रमा- भरं वहियायधूमवानियादिविशेवदर्शने मनि) कश्वं पर्वता वहि- मानित्यायलौकिकप्रत्यक्षमिनि वाच्य । विशेषदंशमा त्यत्तिमाया (२) कोटियविशिष्टबुद्धरेदात्यादात् निश्चयासम्मवादित का। १) अनुभवसिडो निस्य इतीति .ख.. ग | :१) तपाच रिपोपदगोत्पत्तिमान क्षण नियोपट निरूपप्रतिबधशाभावन्य सत्त्वेऽपि तदुत्पत्तिक्षणे तदभावस्यासचान कार्यकार वर्तिनो विशेष- दर्शवाभीवरुपकारणस्य मत्वं येन कोटिइयविशिय बुद्धि सम्भवलौति . (४) पञ्चावच्छेदकोभूतधारिदर्शने सतौति बु., ग.। (५) अबोदकोभूतधम्मदर्शनोत्पतिदभायामिति ख., ग. ।

·बचिन्तामो घनाभावधमेऽप्रामाज्ञानोदयात् तदानीममामाज्ञानाभावे त विशेषानेन(3) वयभावभ्रमनाश एवर) चतुर्थक्षणे वक्षिप्रत्यक्षा- भ्युपगमात् क्षणविलम्बस्याकिचित्करत्वात् । शङ्खान पौत इति निश्ये सत्यपि पित्तात्मकदोषवशात् सः पौत इत्यलौकिक- भ्रमस्य वंशोनारग इति निश्चयेऽपि वंशेऽलौकिकारगत्यभ्रम (२) इयन्दिक न प्राचौ ति निश्चयेऽपि दयन्दिक प्राचौत्यलौकिकचमस्य(५) चामुभवसिद्धत्वात् प्रतिवध्यतावच्छेदककोटी दोषविशेषाजन्येति, भमसामान्यजनकदोषवारणाय विशेषपदं, अन्यथा श्रममावस्येवा- प्रतिवध्यत्वापत्तः । मुखं अन्द्र इत्यादिनाधितार्थकरूपकादी दापनि- स्थये प्याहार्ययोग्यताभमादगेंदालयबोधादेरनुभवसिदत्वाच्छाब्दा- न्येति, वहिना भिन्नतीत्यादौ वाधानश्चयदंगायां शाब्दबुध्यमातध तत्पदार्थ तत्पदार्थननरूपयोग्यता ज्ञानविरहान्, श्रादाययोग्यता- जाने र बाधनिश्येऽपि रूपकादिवत्तत्रापि शाब्दबोधस्येष्ठत्वात् । बाधनिश्चश्वेऽप्याहार्यलोकिकात्योदवादाहार्यप्रल चेतरेति. श्राहा- य॑न्वन खममानाधिकरणा-तदिनिष्टप्रत्यक्षल-तदिशियानुभवलमका- रकेच्छाव्यवहिनोजरवर्तिवं डिशियानुभवोजायतान्तविभिटज्ञान 'जायतामित्यादौ चामत्वेऽपि बाधहि नवे अनु मिलि-स्पत्याद्यनु- (१) अप्रामाण्यमानाभावे वित्यनन्तरं अवच्छेदको भूतधर्मदर्शनेने त्यथं पाठः ख०, ग० पुस्तकवये भवितुं युक्तः । (१) वामावनमनाशतिरमिति ग। (२) मण्डकपसाचनवशादित्यादि। 1) दिगभमरूप दोषवशादित्यादिः ।

·पदाप्रामाण्यवादः । दवाबत्यक्षपदं, नित्यत्वस्य गुरुतया बाधनिश्चयोतरं मंशयापादक- तथा च तदपहाय सामान्यतोबुद्धित्वप्रवेशः, अन्धकारे घटाभाव- निश्चयोत्तरमाखोकसमवधाने विमाष्यप्रामाण्यज्ञानं घटलौकिक- प्रत्यक्षम्य कुङ्कुमे गन्धाभावनिश्चयोत्तरं विनाथप्रामाण्यवान तैल- मयोगे गन्धलौकिकप्रत्यक्षम्य चाभ्युपगमात् लौकिकपत्यशनिश्चय प्रति ममानेन्द्रियजन्यविपरीतलौकिकमिश्चयस्यैव प्रतिबन्धकत्वाभ्युप- गमाच्च लौकिकप्रत्यक्षमिश्यान्येति, श्रानुमानिकादितदभावनिव- অয় লিগন্যমাণিস্ব স্ব নীখিনিৰাখি- स्वात् प्रतियोगिकोटौ निश्चयालप्रवेशः। वस्तुतस्तु नत्र तलौकिक- प्रत्यइनिर्णयस्यैव कार्यमहभाधेन तलौकिकमायविरोधितया प्रति- योनिकोटी निर्णयो न प्रवेशनीय:, किन्त तमौकिकप्रत्यक्षालाब मेव वक्रव्यं । न च तलौकिकरायचनिर्वाणान्यत्वस्य तलौकिकत्यक्षान्यत्व वा प्रवेशे सक्षुरादिना तदभावनिश्चयेऽपि चक्षुरादिना अनुभूय- भाजनदारोपानुपपत्तिरिति वायं ।' अग्टहीतामामाण्यकदिन्द्रिय- जनतदभावनौकिकनिश्चयत्वेन प्रतिबन्धकता दोषविशेषामन्याना- सायंन दिन्द्रियजन्यतद्विशिष्ठप्रत्यक्षवेन प्रानबध्यतेति प्रतिबध्य-प्रति- बन्धकभावान्तराभ्युगमात् । चक्षुषा मण्डुकवसाचनदोषवशादुर- गलाभावाभावलौकिकपत्राचात्मकम्मोऽपि त्वचोर गत्वा भावप्रत्ययस्य, ननुषा दर्पणादौ मुखाद्यनावाभावलौकिकप्रत्यक्षात्मकधमपि त्वचा दर्पणादौ सुखाद्यभावप्रत्यक्षम्य, अन्धकारे त्वचा घटाभावादिलौकिक प्रत्यानिययेऽपि बालोकसमवधाने विनाप्यमामा"यशाम घट- किमयेवय चानुभवासादिन्द्रियजन्येनि प्रतिवध प्रतिबन्धकता.

·चिन्तामों बोदकमोविशेषवं, तच तत्तदिनियादिजन्यतावच्छेदकचाशुपक्षा- दिपरिचायकं । न चैवं स्वचा घटाभावलौकिकमिववेऽपि पधुवा घटादिविभिष्टलौकिकप्रत्यज्ञापत्तिरिति वाच्यम् । इष्टत्वात्, एव-. मासुमानिकादितदभावनिश्चयेऽपि सविशिष्टलौकिकप्रत्यनस्येलात समानेन्द्रियजन्यापनौतभानात्मकतदभावनिययेऽपि तविशिष्टचौकि- कमत्यचोदयात् प्रतिबन्धकतावच्छेदके लौकिकेति, प्रतिबध्यतावच्छे- दके र तत् म निवेशनीयं प्रयोजनाभाना, उपनौतभानं प्रत्यपि अधिकनिषति न्यायात् समानेन्द्रियजन्यतदभावलौकिक निश्चयमापि प्रतिबन्धकत्वात्, चक्षुषा प्राजनेन पीतः अथं नौरग इति लौकिक- प्रत्यचनिश्चयेऽपि तत्ममानकालोत्पन्नात् तदुत्तरोत्यमादा पिन- मण्यकश्वाञ्चनाद्यात्मकदोषात् शङ्खः पीतः अयमुरग इति नानुष- धमस्य स्फटिकोन रक इति साचुषलौकिक्रनिक्षयेऽपि सममान- कालोत्यमात् तदुत्तरोत्पन्नाद्वा अवाकुसुमभानिध्यात्मकदोषाद्रकः स्फटिक इति चाक्षुषचमण्य चोदवादोषविशेषाजन्येति, अन्यत्सर्व • पूर्ववत् । एवमेव तदभावव्याप्यवत्मादिनिधय तद्विशिबुयोतष प्रति- बध्य-प्रतिबन्धकभावोयोश्च इत्याः । तदसत् । आहार्यप्रत्यचेतर- सरिशिष्टबुद्धित्वस्य प्रतिवध्यतावच्छेदकत्वे विशिष्ट प्रत्यक्षं आयता- मित्यादौछाविरइदनायां पाधनिश्वयमचे पाहायंप्रत्यचेतरताई- मिष्टबुद्धेरसम्भदेऽस्याहार्यप्रत्यक्षात्मकतविशिष्टबुद्धिप्रसनोर्दुवारत्वात् । माहार्यप्रत्यक्षं प्रति तदिकानां विशेषतो हेतुलातदभावादेव तदानौं नाहायंप्रत्यचोदय इनि वांचं । अनन्तकार्य-कारणभाव.. कश्यभापत्तेः। एवं तविशिष्टप्रत्यकं जावतामित्यादौछायचे.बाप- क ·ब्दालतुसेवायेदाप्रामाण्यवाद। बुधवने बाहायचेतरतविशिष्टबुद्धि सदियाभावानां विशेषतोडेततापवेति। न पाचार्यमा मरल प्रतिसादच्छेदके न मिवेशमौषमपि नु नप्तनिभिसत्य मावतां नलादिमिष्टानुभवोजायतामितीच्छाविरहस्योत्तेजकत्वमुपेय- मिति याचं। तदिमिष्टप्रत्यवायतामितौच्छामधे बाधनिया खेऽप्यनुमिति-पत्याद्यापत्तेः। केपितु अष्टहीतापामायकतदभावनिमयत्वेन प्रतिबन्धकमा प्रत्यक्ष-गादान्यतविमिष्टबुद्धित्येम प्रतिवध्यतेति सत्यनुमिनिसाभा- (२) एकः प्रतिबध्य-प्रतिबन्धकभावः, प्रत्यक्षं प्रति हतविशिष्ट पत्यशत्वादिप्रकारेशाविरहविशिवारहौताप्रामाण्यकतभानिव- यतेन प्रतिबन्धकता तदमे दोषविशेषानन्य-तलौकिकप्रत्यक्षमिस- यान्य-नादिभिष्टप्रत्ययन प्रतिबध्यतेति लौकिकाम्लौकिकर्मयोग- मौतभानसाधारण:(२) एकः, अपरश्च तदिशिष्ट प्रत्यक्षवादिप्रकारक- छाविरहकूटविशियार होतााप्रमाण्यकदिन्द्रियजन्यलौकिकतदभा- वनिश्चयत्वेन(४) प्रतिबन्धकता तदंगे दोषविशेषाअन्यतदिन्द्रियअन्यत- विशिष्टचौकिक प्रत्यक्षवेग प्रतिबध्यतेति लौकिकप्रत्यचमात्रसाधारण- पौकिका- (१) अदिशाभावामा हेतुत्वापसेवेति ख. ग.। (१) सत्यनुमित्युमितिमात्रसाधारण इति का । (१) चौविसाचीमिचयोमनीतमानोभय साधारण प्रतिक, औषशयोपणोतभानप्रत्यक्षमात्रसाधारव इति । (1) पोलामामाश्यक द्विशिरप्रवज्ञत्वादिप्रकार देशाविरकूट वि. মিনিিলখীৰিক্সনমালিসলনি , ম। . 21 ·নানঝিলাময়ী इति प्रतिबध्य-प्रतिबन्धकभावचयं, . एवमेव तदभावव्यायवत्वादि- निश्चय-तविशिष्टयुशोरपौति प्रातः । वसतस्तु सम्प्रदायमतमेव रमणीयं तद्विशिष्ट प्रत्यक्षत्वादिप्रकारक छाविरभकूटानां परम्परं विशेषण-विशेष्यभावे विनिगमनाभावादा- तरकार्य-कारणभावावश्यकतया(१) तद पेक्ष्याव्यनिहितोत्तरवर्तिवमम्ब- न्धेन तादृशतादृशेखावतात्यचावावच्छिन्नं प्रति तादृमतादृशेच्छामां अनाहार्यप्रत्यन्नं प्रति तादृशतादृशेच्छाभावानाच हेतुत्वस्यैव लघी- यस्वात् । म च तादृशेच्छाविरहकुटानां विशेषण-विशेष्यभाव- भेदेन प्रतियोगितावच्छेद कभेदेऽपि ममनियततया प्रभावबैंकला- बामन्तकार्यकारणभाव दलि(३) वायं । अभादस्य धर्मिण एकले- • अपि प्रतियोगितावच्छेदका भेदेन तत्ततातियोगितावच्छेदकघटित- धर्माणां विनिगममाविरहेण कारणतावच्छेदकौमताना नानात्वाना- . (११ न च तत्तदिच्छाविरहकटोत तत्तदा विगह कूटस्य काररानातले दकत्वसमभव विशेषण विशेश्यमा गिनिगमनाविरहात् कथं कार्य- कारणभावानन्य मिति वाया एककारणपरिबत्तिमिया ध्या- राज्यत्तिकाशातावच्छेदकावानओकारेग यूलियन तदिच्छाविरह- घाटस्य कारगातारच्छेदकलासम्भवात् । (१) तादृशतादृशेच्छावत्प्रत्यनत्वावच्छिन्नं पति तादृशतादृपेच्छाया हेतु- वरदेव लघीयस्वमिति का (६) तथाच दिच्छाविरहविशिधापकाविरहविशिष्तदभावनिक्षयत्वा- वच्छिन्नाभरवस्य अपरच्छाविरहविशिलतदिच्छाविरहविभिएतदभाव- निश्चयवावच्छिन्नाभावसमनियतत्वेन अभिनतया न कारणमामिति भावा ·शब्दास्थतु पंख अब्दापामाख्वादः । 3 नाकार्य-कारणभावय दुरित्वात् । न च तड्यक्रित्वेन तदभाव- प्याईतुल मत प्रतियोगितावच्छेदकानां कारणतावच्छेहके ऽन्तर्भाव- इति वाच्यं । प्रभावस्य तयक्तित्वेन हेतुत्वेऽपमिद्धान्मात् प्रतियो- गितावच्छेदकप्रतियोगिघटितधर्मणैवाभावस्थ हेतुत्वनियमादन्यथा अग्रहीताप्रामाण्यकाव्यभिचाराकाहादिनिश्चयस्य हेतुत्वमपेक्ष्य प्र- निश्चिताप्रामाण्यकव्यभिचारज्ञानाकासादियांतरे की भाभाभावस्या), तुताय गौरवाभिधानामङ्गतत्वाप रति । उपखलास्तु तलोकिकात्यत्तान्यत्वं प्रतिबध्यतावच्छेदके म নিময়লীঅমনি স্বীক্ষিঙ্গাব্দীসিয়াঘায়ৰিছিলি। सेकमेव(३) प्रतिबध्यतावच्छेदकं वायं। न ऐवन पनौतभानानुमि- त्याद्यात्मकतदभावनिश्चयमच इन्द्रियान्तरजन्यलौकिकतदभारनिव- यमत्त्वेऽपि च तदिमिष्टदौकिक प्रत्यक्षं न स्यादिति वाध्यं । 'असत्य- प्रामाण्यमाने तदानों सदनुत्पाद स्वेटनार तथाच मापदायिक (१) तथान कारणीभूतम्याभावम्य एकवऽपि कारणतावाद कौभूतानां तत्तदिच्छाविर हाणः मध्ये ग कम्य कारणतावच्छेदकत्वं अपरस्य कार. पानावच्छेदकतावच्छेदकत्वं इत्र विनियमावेन कारणवत्वमिति भावः। अनिस्मिताप्रामागाकयभिचारक्षामानस्य अनिश्चिताप्रामारयकाका. शादिश्च तिरेक ज्ञानामावस्य चेन, मन्दिग्धाप्रामा कयभिचार- निश्चयस्य व्यभिचारमंशयपव्यवमन्नतया नादृष्यनिश्वयकायां यनु- मितिवारणाय याहीताप्रामाण्धकल्लमपहाय अनिश्चिताप्रामाण्यक- त्वविशेषणमुक्तमिति । ( मौविकालौकिकमाधारणसानत्वमेवेति ...।

·तनिसांभयो मतानुवाविवे एकएव प्रतिवथ प्रतिबन्धकभावः, स्यावा उरोज- আমথষ্ট খুশিঘ-সলিলকানাথ ভীকিসত্ম সনি प्रतिवध-प्रतिबन्धकंभावकारमार, एवं ग्रान्दान्यत्वमपि प्रतिवथ- मावच्छेटके म निवेशमौसमपि तु साधवाच्छाब्दधौसाधारणमेव प्रतिवध्यतावच्छेदकम्पेयं मुखं चन्द्र इत्यादिवाधितार्थकरूपकादौ तु मुखादिषु व चन्द्राभेदान्वयबोधः किन्तु चन्द्रपद स्य चन्द्रम- शादी लक्षणया तदभेदादरेव मुखादौ बोध इत्यभ्युपगमान् । न वं योग्यतामानस्य शब्दधौ हेतुत्वे मामाभावः वहिमा मिचती- बादौ बाधनिश्चयस्थ प्रतिबन्धकादेव शाब्दबोधाभावोपपतेरिति बच्च। तद्धतावाभावस्येलात, वाभिश्चयस्य प्रतिबध्यतावच्छेदके बादाम्यत्वं प्रवेश्य शाब्दबोधं प्रति योग्यताजानरूपकारशाना- कपमाया अन्याय्यत्वात् प्रज्ञाबना सौतिन्यायात्' इत्याः । उपाध्ययान्त पर्वतोवन्यभाववानित्यादिभ्रमोत्तर वहिव्यायधूम- वान्पर्वत इत्यादि विशेषदर्शने मति विनापि ययभावनमेऽप्रामा:- जानं रतीयक्ष एवं पर्वतोकिमानितिप्रत्यक्ष यानुभवमिद्धलात् स्थानुर्न वेतिसंशयोत्तरं विशेषदनानिमक्षण एवायं महा नरिति प्रात्यक्षिकनिश्चयो न तु विशेषदर्शनाद्युत्पन्तिममये इत्यस्याप्यनुभव- मिद्धत्वाच्च संशय निश्चयमाधारण विशेषदर्शमाहाभावविशिष्टानिमि- साप्रामाण्यकतंदभावनामवमेव प्रतिबन्धकनावदक न त केवस- मग्टहौतारामानुकतदभावनिश्चयत्वं । न चैतस्य प्रतिवध्यतावच्छेदक पदि तदंभे दोषविशेषाजन्य-शाब्दान्य-तलौकिकप्रत्यक्षनिश्यान्या- (१) प्रक्षालनावि मनस्य दूरादस्पर्शन वमिति न्यावादियः ।

·অজান্তাহায়না। हाप्रवतरतविभिष्टबुद्धिवं तदा मंशयोत्तरगपि संभयो न स्थान मायोत्तरमुपमितिः सतिस न स्यात् बाधनिश्चयोत्तरमप्यनुमिति: मात्() परामर्शात्मकविशेषदर्शनमत्त्वादिनि दांच्यं । तदं दोष: বিশ্বাস- মন্ধীজিমন্যাসখনৱিমিgসম্বলি- वस्थ प्रतिवध्यतावच्छेदकलात् । न चैवमपि बाधनिश्चयो सरमपि संवापत्तिाधनिश्चयोतरं सत्यमित्यापतिथेतिर वा। अहौतापामायकतदभावनिश्यतेन प्रतिबन्धकता तदंशे दोक- মিজ-মা-বসত্মস্বনিন্ম নাস্থানৱিগ্নিলিল भतिवध्यतेति लौकिकालौकिकममय-स्मत्यमित्युपमितिमाधारण- भतिवध्या प्रतिबन्धकभावान्तरान्युपगमान्, अत्र च विशेषदर्शनार्दनी- जलत्वं, दोषविशेषजन्यमंशययुदामाय दोषविशेषाजन्येति, पाहा- संशययुदामायानाहार्यति, लौकिक प्रत्यचं प्रति च विशेषदर्भमा धभावविशिष्टानिश्चिनापामावक-तदिन्द्रियजन्य-तभावसौ कि कवि- भिमानवेन प्रतिबन्धकला दोष विवोधाजन्यामाहार्य तदिन्द्रिय- अन्यतदिमिष्टलौकिकपत्यचनिश्चयत्वेन प्रतिवधतेति प्रतिवध्य-प्रति- बन्धकभाषचयमित्याः। नदमत् । चकविलम्बयादोषतया भम- संभयोभरप्रत्यक्षस्थले चलेकापसापादेव मंगेपपसौ प्रतिवध्य-प्रति- बन्धकभावश्यकल्पमस्थान्याय्यत्वात् विशेषदर्शनासायविशिष्टत्वस्य प्रतिबन्धकतावच्छेदककोटिप्रवंशे गौरवाच । . --.--.. , (1) वापिसोतरनप्यनुमित्यापत्तियति ख०, मः। (१) सत्युपमिलापकिरित्रि खसाधनमित्युपभियापत्तियति म.।

·मिलामो मिश्रास्तु श्राहा-दिप्रत्यक्षवत् प्रत्यक्षनिश्चयमा प्रत्येव तदभाव- निश्चयस्तदभावसंशयच न विरोधी अतएव पर्वतोवाभाववानि- त्यादिधमोत्तरं विशेषदर्शने मति विनाष्यप्रामाण्यज्ञानं हतौयक्षणे एव पर्वतो वहिमानित्यादिप्रत्यक्षनिश्चयोनानुपपन्नः, एवञ्च अग्रहोता- प्रामाण्यकतदभावनिश्चयत्वेन प्रतिबन्धकता तदंभे दोषविशेषाजन्य- शाब्दान्य-तत्प्रत्यक्षनिश्चयान्याहाप्रित्यचेतरतंविशिष्ट बुद्धिवेन प्रति- पश्यतेोक पत विपरीतज्ञान-विशिष्टबुयोः प्रतिबध्य-प्रतिबन्धकमानः । नवं तदभावनिश्चयोत्तरं विना प विशोषदर्शनं निशिटप्रत्यक्षनिश्च- यापत्तिः तदभावमंगयोत्तरं विशेषदर्शनोत्यतिसमय एन तद्विशिष्ट- प्रत्यक्षनिश्चयापत्तिश्चेति वाच्यं । तलौकिकात्यचनिश्चयान्याटालाप्रा- भाष्यक-नदिपरोतज्ञानाव्यवहितोत्तरतत्प्रत्यंचनिश्चयत्वावच्छिन्नं प्रति মঘিীনালরিমিলল নিহালালা গালিবারি- तदभावनिश्चयोत्तरं दिन्द्रियान्ताजन्यतःलावतो किक प्रत्यक्षोत्तरच विनापि विशेषदर्शनादिकं तमौकिकनिश्चयोदयात् तलौकिक प्रत्यक्ष- निश्चयान्येति तत्प्रत्यनिश्यविशेषणं । न चैवं समानेन्द्रियजन्य-- नदभावलौकिकप्रत्यक्षोत्तमपि विना विशेषदर्शनं ताकिकप्रत्यक्ष- निशयापत्तिरिति वाच्यं । तदिन्द्रियजन्यन पिरोतलौकिकप्रत्यत्ता- व्यवहितोत्तरदिन्द्रियजन्यनमौकिकप्रत्यक्षमिश्चयत्वावच्छिन्नं प्रत्यपि सद्रिपरौतज्ञानविरोधित्वन विशेषदर्शनाद तुत्वकल्पनात्, अव्यवहि- तोत्तरत्वच(५) उभयवोत्यन्तिक्षणमाधारण रोन विपरीतनिश्चय- (२) खोत्यनिक्षणसाधारणं खाव्यवहितोत्तरत्वञ्च सध्वंसाधिकरणासमय- ध्वंसाधिकरणत्वे सति खप्रागभावानधिकरणत्वमिति ।

·ir शब्दावतुरोपसमें शब्दापामाण्यवाद । .. तविशिष्टप्रत्यक्षनिसययोर्न युगपदुत्पभिरित्याः । तदत्यममा विशेषदर्शनं विना धमसंशयोत्तरं विपरीतज्ञानोत्तरतमत्यवनिक यानुत्पादेऽपि तत्प्रत्यक्ष निश्चयमामान्योत्पत्त्यापने:(१) तद्विपरौरज्ञान विना केवल विशेषादर्शनादिदशायामधि नविपरीतज्ञानोत्तरतत्प्रत्यय निशयापत्तेश। अथ तविपरीतज्ञानानुत्तरतत्प्रत्यक्षनिश्चयत्वावच्छिन प्रति तदभावज्ञानत्वेन प्रतिबन्धकत्वं वाच्यमतोमाधोदोषः, तक्षिप- रौतज्ञानोत्तरतत्पत्यचनिश्चयवावचिन्न प्रति तविपरीतज्ञानत्वेमापि इतनाभ्युपगमान वितीयोऽपौति चेत्, कार्य-कारणभाववाहस्था- दुपाध्यायरतापेक्षयापि महगौरवं । श्रथ नविपरीतञानानुन्तर- जन्मत्यचनिश्चयत्नानच्छिन्नं प्रति तदभावज्ञानलेम प्रतिबन्धकवादव नाद्यो दोषः, म वा द्वितीयो दोषः विशेषदानन्य हि तद्विपरीत- ज्ञानोत्तरतत्प्रत्यानिश्चयत्वं न कार्यतावच्छेदकमपि तु तदिपरौत- ज्ञानविरोधिमानत्यवत्वं मत्वर्थचाव्यवहितोलरवं तच्च केवचाविशेष- दमदमायां जायत एवेति। न च तविपरीतज्ञामानुत्तरप्रत्यक- निश्चयत्वावष्ट्रिय प्रति तदभावज्ञानलन प्रतिबन्धकवे मति तद- भावनिश्ये विशेषदर्शनादिकं विनापि विपरीतज्ञानोत्तरप्रत्यक्षा- पत्तिरिति वाच्यं। विपरीतज्ञानविरोधिसत्प्रत्यवातिरिकम विप- रौतभानोत्तरप्रत्यक्षस्यालोकतया विशेषदर्शनामकविपरीतज्ञान- विरोधिनोऽभावादेव 'तच तद्नत्पादादिति चेत्, एवमभिशने कार्य-कारणभावांडल्याभावेऽपि अव्यवहितोत्तरवादिप्रवन उपा- mom 19 सामान्यसामग्रीमत्वादिति शेषः ।

·। वाक्परचना सम्भवत्यत रतस्यायमोंन वा तत्सदर्थक थापापेक्षया कार्यतावच्छेदकगौरवस्य दुारवान्) । किञ्च व्याय- दर्शन-व्यावसकधर्मादिदर्शनसाधारणस्य सविपरीतवानविरोधिता- वच्छेदकस्यकथाभावातद्विपरौतज्ञानविरोधित्वमप्यमनुगतं। अपि च बहुमादौ मन्धाधभावलौकिकधमोत्तरं लादिसंयोगे विनापि व्याप्यदर्भनादिरूपतविपरीतज्ञानविरोधिनं गन्धादिलौकिकपत्यक- निश्चयोदयायभिशरः । न च सच तैलादिसंयोग एव विपरीत- ज्ञानविरोध्यस्तीति वायं। तस्य सविरोधित्वे मानाभावात् । तथापामाथ्यशानानभ्युपगमे सणे कापलापादेवोपपत्तिरिति चेत्, किमेतावकुसध्या वयभावभ्रमादिस्थलेऽपि तथा वा शक्यला- दिति मझेपः । । मनु म वयमुक्तसंभया प्रतिबन्धकत्वं ब्रूमः किन्सूक्रमामयी नार्थ- निधायिका संशयसामग्रौलादित्यच परिहारान्तरमाह, विनापौति, वस्तुतस्तु भवतु वाघमंशयः प्रतिवन्धकस्तथापि न दतिरित्यभ्युपगम- वादेन समाधामाक्षरमाह, 'विनापौति, 'अर्थ' जलकरणकत्ववहीं- कादिकं, 'वाक्यरचना सम्भवति' श्राकासादिमहाक्यमयोगो भवति, अबकरणकत्ववसेकाचप्रतिपादकमणाकादिमदाक्यमन्तौति यावत्, एतेनाकालादिमदाक्यत्वं तादृशवायजन्यज्ञानपञ्च माधारणधर्म- इति दर्शितं, जलेग मित्रतीत्यादिवाक्यप्रयोगविषयोऽपि च सेकादि- कमस्तौति शेषः, तेन प्रतियाचखकोटिकसंशये सेकवादिरूपमाधा- रणधर्मलाभः, 'श्रत इति, आकाक्षादिमदास्यत्वरूपसमानधमंदर्भ- (3) अथेत्यादिः दुर्बारवादियः पाठः कपुलके नासि ।

·रोगले शब्दापामाण्यवाद।। नया, एतजन्यमान सहिषयकं न वेति संभवस्या - मादिति शेषः, 'अथमिति, 'एतस्य' वाक्यस्य, 'अर्थ:' प्रतिपाया, 'अयं न वा' अखकरणकत्वमेकादिर्न वेत्यर्थः, तादाम्यसम्बन्धेन अलकरणकाववत्मेकादिकोटिरिति भावः । केचित्तु 'अ' जलकरणकत्ववमेकादिः, 'एतस्य' वाक्यस्य, 'पर्यः प्रतिपाद्यो म वेत्यर्थः, इत्याहुः । तदनन् । एतस्य मेरे जसकरणयां मन्देहरूपत्वेऽपमिद्धान्तात् धर्मितावच्छेदका मंच- याकारसंशयानन्धुपगमात् । तदं निश्चयाकारले ए ग्राह्यमंभवता- भपपत्तरिति ध्येय। 'एतदिति एतद्वाक्यं जलकरणकत्ववस्मेकादिपतौतिजमकं न बेत्यर्थः, 'सविषयकमिति जलकरण कलवले कादिविषयकं न वेत्यर्थः, 'मंशयस्येति, ग्राज्यमंशयपर्यवमनस्येति शेषः, धर्मिक्षि मेकला- मेकविषयकत्वयोनिश्चयमत्त्वेम प्रतिपाद्यधर्भिकाव-चामा मंशययोरगि सेके असकरणकत्वसन्देइपर्यवमत्रत्वादिति भावः । 'अर्थावगमेति गाब्दयुद्धेरुत्तरकाल एव सम्भवावेत्यर्थः, तथा भाब्दबोधात्पूर्वमसम्भवाचेति) फलितार्थः, मंशयस्योपनौतभामा- मकतया तदपेक्षया शब्दमामथ्या बलवानादन्यथा सर्वचोपनौत भानस्यैव सम्भवाकाब्दबोधस्यैव दुर्लभत्वापत्तेरिति भावः । मित्रानु 'अर्थावगमेति भाब्दबोधपूर्व सेकादौ नवकरणकया- (१) भाग्दबोधात् पूर्व संशयसामग्यसम्भवादितौति का । 22 ·सत्त्वचिन्तामणी वगमोत्तरकालौनत्वाञ्च() । तस्मादाप्तोतवं धमाद्य- अन्यत्वं अबाधितार्थकत्वं यथार्थवाक्यार्थप्रतीतिपरत्वं वा. ज्ञातं अनुगतमपि न हेतुः प्रथमं ग्रहीतुमशक्य- - दिनिश्चयाभावेन शाब्दबुद्धेमत्तरकाण एत सम्भशञ्चेत्यर्थः, विशेषण- तावच्छेदकप्रकारकनिर्णयं विना विमिवैशियमंशयासम्भवादिति' भावः, इत्याः। तदसत् । उमंगायानां मेके अलकरणका संशयाकारतया विशिष्टवैशिष्यज्ञानानात्मकनया गाब्दबोधं विनापि खण्डमतत्पदार्थज्ञानादेव विशेयो विशेषणमितिन्यायेन मम्भवात् নিছিন মিঙ্গলবলবি সাল- নখনৰানি दिक। यथार्थनात्यर्यादिजानस्य सदनोधाहेतुत्वे किं गाब्दवोधे कारणमिति(१) प्रतिपादयितुं पुनस्यसंहरति सम्मादिति, पातो- • लमिति तत्पदार्थविशेष्यक-तत्पदार्थप्रकारकयथार्थतानवदुकवरूपं तत्पदार्थवत्तत्पदार्थज्ञानवदुकवरूपं वा प्राप्तो कमित्यर्थः, 'अनाधि- तार्यकत्वमिति तत्पदार्थवत्तत्पदार्थप्रवीतिजनकत्वमित्यर्थः, 'यथा- वाक्यार्थति तत्पदार्थविशेष्यक-सत्पदार्थप्रकारकयथार्थप्रतीतो छ- योधरितवरूपं सत्पदार्थवत्तत्पदार्थप्रसौतीचयोधरितत्वरूपं वा पथार्थतात्पर्य्यमित्यर्थः, 'प्रथम' शाब्दबोधात्पून', 'भातमशक्यत्वा- (१) अर्थावगमोकरकालीगत्वादिति का । (२) किंकिपाब्दकारगामितीति ख।

·शबातुरोपबहे शब्दापामाण्यवादः । त्वात्, किन्तु तात्पर्यग्राहकत्वेनाभिमतानां न्याव- जन्यज्ञान-प्रकरणादौनामन्यतरत् तात्पर्यव्याप्यत्वेना- m दिनिर) शाब्दबोधात्पूर्व विशिष्य तत्पदार्थ तत्पदार्थमंवर्गमामा-- भावात् श्राप्तो तत्वादेर्यहौतमशक्यचादित्यर्थः, 'तात्पर्य्यवाहकत्वे- नेति, एतच्च एकदेशिमतेन, स्वमते तु तत्पदार्थविशेष्यक-तत्पदार्थ- प्रकारकपनौतौछयोच्चरितवरूपतात्पर्यशानम्यैव इतुलन वक्ष्यमाण- वादिति ध्येयं । 'न्यायजन्यज्ञानेति वेदाभिप्रायेण, 'प्रकरणादौमा' प्रकरणादिज्ञानानां, तात्पर्यशष्यत्वेनेति तार्थत्यम्य व्याप्यं विषय- नया यति व्युत्पत्त्या तात्पर्य्यधाग्यविषयकवेनेत्यर्थः, यथाश्रुते न्यायजन्य ज्ञानस्य तात्पर्यव्यायवाभावादनन्वयापत्तेः, अब तात्पर्य तदिशेयक-तत्मकारकपतौतीछयोञ्चरितवं न तु तत्यदार्थवत्तत्य- दार्थ प्रतीतौच्छयोच्चरितत्वं, बहिना भिवतीत्यादावभावात् । इद- सापातनः तात्पर्यव्याप्यविषयकज्ञानत्वेन कारणले तात्पर्याप्थाप्ये भोजनादिरूपाकर णत्वचा विषयाबाधात् माब्दप्रमानुपपत्तेः प्रमेयत्वादिरूपेण तज्ज्ञानाकाब्दबोधापत्तेन । न च तात्पर्य व्याप्यत्वप्रकारकज्ञानत्वेन हेतुलमिति वाच्यं । मम्यंत्र सेन रूपेण भानाभाषेन अध्यापकत्वात् । नापि तात्पर्यव्याप्यतावच्छेदकप्रकारक- जानेवेन हेतुत्वं प्रमेयवदित्यादिनामाव्याहतेः ममर्गभेदेन तात्पर्य- व्याप्यत्व-तदवच्छेदकत्वयोरयनमुगतत्वाञ्च । वस्तस्तु तत्तप्रकरणला- (१) 'ग्रहीतुमशक्यानादित्यत्र 'ज्ञातुभशकावादिति कस्यचिन्मूलपुस्तकस्य पाठमनुरुत्व ईदृशपाठधारणमित्यनुमीयते।

·२०२ तत्त्वधिताम नुगतं, तथाकाहासत्तिनिश्चयः, तविपर्यये संशयेष शाब्दज्ञानाभावात् । योग्यतायाश्च ज्ञानमाचं हेतुः सत्संशये विपर्यये प्रमायाश्च वाक्यार्थज्ञानात्, तथा ' विभक्त्यादिसमभिव्याहारः सम्भूयोचारणश्च शाब्द- दिना तत्तताकरणदिज्ञानं तत्तछाब्दे विभिल हेतरित्येव तत्त्व) । पाकाजामत्तिनिश्चययोईतत्वे मानमार, 'नविपर्यय इति तयो- यतिरेकनिश्चये इत्यर्थः, 'संगये च' तयाः संध्ये च, तथा यत्मणयेत्यादिव्याप्तिबलात्(१) तयोथियस्त चेत्तेति भावः । “तत्- संगये' योग्यतायाः मंगये,. 'विपर्य' तम्या निश्श्यात्मकनमे, 'प्रमायां' तया निशयातकप्रभायां, विभत्यादौति कर्मादिवाचक- विभन्यादिपदज्ञानमित्यर्थः, तेन पदयोः ममभिव्या हाररूपाकाला- ज्ञानतोभेदः, 'श्रादिपदासाम-धानात्मकपटपरिग्रहः, 'मम्मति ' (९) वस्तुतस्तु इदानों वक्तुर दार्थे न तात्यर्थं दिनान्तरे. तात्पर्यमासोत्, इदं वाक नैतत्तात्पर्यकं वाक्यमेत तात्पर्य का सत्यादितः शाब्दबोधा- नुदशात् तत्कालीन तत्तत्पुरुषीम तसदापयत्वादिप्रकारकतात्पर्य- शागत्वेन कारणत्वम्यानुगतत्वाभावात् कार्य्यतावच्छेदकस्याप्यननुगमेन सत्तहत्येग कार्य-कारणभावपर्यवसानात् तद्धेनोरिति न्यायेन सत्तापकरणावादिना तत्तत्प्रकरणादिज्ञानमेव तत्तच्छाब्दबोधे विशिष्य हेतुरित्येव तत्व इत्यधिकः पाठः क-गुस्तके वर्तते । (२) यस्य संपाये अन्य व्यतितकनिश्चये च यस्यानुसादः तनिश्चयः तत्र कारणमिति यासिबलादित्यर्थः ।

·शब्दास्यतुरोषसरहे शब्दापामाण्यवादः । जानमात्र कारणानि नानार्थे श्चिष्टे चानेकोपस्थिता. वपि प्रकरणादिवशादेकमर्थमादायान्वयबोधः । सinessman परस्परमहकारेणे कान्वयबुद्धिजनकत्वज्ञानमित्यर्थः, इदच्च तात्पर्य्यस्य प्रकरणदेर्वा ज्ञानकालेऽपि मन्भूयैकार्थप्रतिपादकानि नेतत्यदानौति । जानकालेऽपि न शाब्दबोध इत्यनुभवमनुसत्याभिहितं । वस्तुतोऽस्य हेतुत्वे मामाभाव इत्यवधेयं । केचिन्तु सम्भयेकार्थप्रतिपादनतात्पर्य्यकत्वं एतस्थार्थः तच्च ज्ञात- मुपयुज्यते इति तद्भमादण्यन्वयबोधदर्शनादित्यः) । ननु यथार्थतात्पर्यग्रहस्था हेतुले कुतो नाना र्यादावनेकार्थीप- श्चितावपि प्रायशः एकार्यमादायैवान्वयबोध इत्यत शाह, 'नानार्थ- दनि यत्रोभयत्रैव प्रकरणसम्भवस्यकत्र तात्य विरहे उभयार्थमा- दायान्वयबोधे इष्टापति व भरणमिति भोय२) "सिष्टे चेति श्वेत- मिष्टोधावति या दूतो धावतीत्यर्थवयके मेतो धावतीत्यादि- पाय इत्यर्थः, 'प्रकरणादिवगादिति एकार्थग्राहकाकरणादिमाव- मञ्चादित्यर्थः, 'एकमर्थ' एकमेवार्थ । नन तथापि यथार्थतात्पर्य- ग्रहस्साडेतत्वे यष्टौः प्रवेशयेत्यादिलायणिकस्थले वृत्तिजन्योपस्थि- त्यादिर विशिष्टत्वेऽपि प्रायशोलक्ष्याथम्य यष्ट्रिधरस्यैवाश्वयधोर्न तु क्याया यष्टेरिति कुती नियम इत्यत आह, 'लया चेति (१) चित्वियादिः चारित्यन्तः पाठः ख०, ग. पुस्तकद ये नास्ति । (१॥ तत्रेयादिः ध्येयमित्यन्तः पाठः ख., म. पुस्तकइये मास्ति ।

·"१७० तत्वचिन्तामो क्षण च') न तात्पर्य्यानुपपत्त्या किन्वन्वयानुपपत्त्यैव प्रकरणाभोजनप्रयोजनकत्वेनावगतप्रवेशनस्य यस्य- म्वयानुपपत्तेः । अजहनस्वार्थयां प्रकरणादेव छषि- सध्यार्थस्यैशन्वयबोधवेत्यर्थः, शक्यानन्वयबोधश्चेति यावत्, 'न तात्पर्येति न मुख्याधतात्पर्यग्रहामायेनेत्यर्थः, 'अन्वयेति शुम्वयिनि अन्वयितावच्छेदकसम्बन्धेन मुख्यार्थभावनिश्चयेनैवेत्यर्थः । ननु यष्टीः . प्रवेशयेलाप प्रवेशनम्यैव ष्टियदार्थापयितया न तब शक्यार्थस्य यष्टे- रभावनिश्चयः यष्टेरपि प्रामसम्भवादित्यत पार, 'प्रकरणदिति, 'श्रवगतेत्यमेनान्वयः, 'भोजनप्रयोजनकत्वेनेति भोजनाननत्वेने- त्यर्थः, विशेषणे वतीया, तथाच प्रकरणविशेषात् प्रवेशेनवरूपेनीय- स्थितस्य भोजनानुकूलप्रवेशनस्येत्यर्थः, श्रम्पयिन इति घोषः, 'यच्य- वयानुपपत्तरिति प्रवेपालतरूपेण प्रवेगाने कर्मतासम्बन यष्टेरभाव- निश्चयादित्यर्थः । इदमुपलक्षणं प्रवेशने यहरन्वयबोधे विलक्षण- प्रकरणं हेतुस्तदभावात् प्रवेशने न योरन्वयवोध इत्यपि सवचम् । पद्यपि यष्टीः प्रवेशयेत्यादी प्रवेशने कर्मतासम्बन्धन यष्टेरायो न सम्भवत्येव कर्नलस्य पदार्थवेन प्रकारत्वनियमात् धात्वर्थ-नामार्थ- शेर्भदायथबुद्धभावाञ्च किन्तु यहिकर्मत्वच दितीयार्थस्यैव प्रवेशने प्रकारतथा अन्वयः स्यात्तत्र च कर्मताभम्बन्धेन यशभावनिमयो न विरोधोत्यसकतमेव तत्, तथापि धात्वर्थ-नामार्थयोरपि परि) . (१) लक्षणायौति का। (९) धात्वर्थयोरपौति क०, धात्वर्थयोरपि नामार्थयोरपि चेति ख०।

·সুৰান্তীয় অসামান্তাহ। १७५ सदितरस्य यान्तीत्यनेन गमनकर्तृत्वमवगनं तदन्य- भेदान्वयनुद्धिरस्खेव परन्तु तादृशान्वयबोधे विभक्रिजन्यसंसर्गाप- स्थितिईतः तेन वैचः पचते तोगुणः पति घटमानयत्यादौ कलव-कर्मत्वादिसम्बन्धेन चैत्र-तण्डुल-घटाटेर्न पाकानयनादावलयः, न वा क्षेत्रोधनं घटीरूपं घटः कर्मत्वमित्यादौ मसाधेयत्वादि- सम्बन्धेम चैत्र-घटादेर्धन-रूप-कर्मवादावश्चयः, चैत्रेण पञ्चने तण्डुलं पचति घटमामय चैत्रम्य धनं घटस्य रूपं घटस्य कर्मवमित्यादौ कार्टव-कर्मत्व-मत्त्वाधेयत्वादिसम्बन्धेन चैव-तण्जुस्त-घटादेः पाका- नयन-धन-रूप-कर्मवादिबषयबोधम्त पति तात्याग्रहे प्रकरण- विषे वा व्यत एव । न चैवं पदोपस्थापितस्यार्थस्य प्रकारव- मियमो व्याहत इति वाच्यम् । कर्टव-कर्मलादेः प्रकारतया समर्क- तथा च द्विधैव भानाभ्युपगमाभयोरेव मामयौमत्त्वात् तात्पर्य्य- विशेषादेर्नियामकवाञ्च म मर्वच जथात्वं, अतएव च नामार्थ-धात्वर्थ- यो दान्षयबोधे प्रकारौभूतविभन्यर्थीपस्थितिः तन्त्रमिति प्राचीन- लियममपि मनछते(१) अन्यथा तादृशान्वयबोधस्यैवामिद्धत्वात् नत्र विभायोपस्थितेस्तस्त्रत्वाभिधामस्थासङ्गतत्वायत्तेरिति भाम्पदायिक- मतानुमारेणेदमभिहितमित्यदोषः, एवं मर्वत्र बोध्यम् । नवं कत्रियो यानौत्यच या चित्वेन रूपेण कुतो नान्वयधौः सपा- वयानुपपत्तिविरहादित्यत पाह, 'बजरदिति, 'प्रकरणादेवेति त्रिविषयकापेशाबुद्धिविशेषविषयत्वरूपेकमार्थवाक्षित्वरूपेणान्वयबो- १) प्राचौगलिखनं मछु सङ्गच्छत इति ख. ।

·सावचिन्तामो यानुपपत्तिग्छविमाचे, पचतीत्यस्य कलायमित्यन्योक्तेन समं नार्थप्रत्यायकत्वं समभिव्याहाराभावात्, तवापि तस्य तात्पर्यग्राहकत्वात् सहोचरिताना सम्भूयार्थ- धकगमनप्रकरणादित्यर्थः, 'इचि-तदितरस्येति सावधारणं, छत्येक- सार्थवाहिवरूपेणेति शेषः, 'अवगतमिति भावभाधनं गमनकर्ट- लावगम इत्यर्थः । अवधारणौयार्थमेव(२) स्फुटयति, 'तदन्वयानुप- पत्तिरिति गमनकतत्यान्वयबोधाभावश्चेत्यर्थः, 'चिमाचे' चित्ल- रुयोग छत्रिमाने, तथाचैतेषु योग्यतानुपपत्तिरेक लक्षणायोजं भन्भ- वतीति भावः । 'समभौति परस्परसरकारेणैकान्वयबुद्धिजनकत्व- जामाभावादित्यर्थः, न तु यथार्थतात्पर्यग्रहाभावादिति भावः । मनु तब परस्परसहकारेणकान्वबुद्धिजनकलज्ञानसतेऽपि नान्वयबोध- इत्यत आह, 'तवापौति, 'तभा परम्परमहकाणेकाम्चयबुद्धिजन- कत्वज्ञानस्य, तथाच तत्माचे तात्पर्य्यग्रहस्थापि मत्त्वाद्भवतामपि नम शाब्दयोधोदुरि इति भावः । तादृणाजनकताज्ञानस्य शाब्दबुद्धि- हेतुत्वे मानमाड, महेति समयकामयबुद्धिजनकत्वेन ज्ञातानामेव पदामामित्यर्थः, 'सम्भूयेति परस्परसरकारेणैकान्वयबुद्धिजनकताया- व्युत्पत्तिसिद्धत्वादित्यर्थः, व्युत्पत्तिः यत्संगरा इत्यादिव्याप्तिः, तात्य- यस्य प्रकरणदेर्वा ज्ञानकालेऽपि सम्भयेकान्वयबुद्धिजनकानि मैतत्पदानौति जाने एवमेतत्पदानि सम्पूर्धकान्वयबोधजमकानि न वेति संशये व शाब्दबोधाभावात् यत्संशय इत्यादिनियमबखेर तविश्वयम्य हेतुत्वादिति भावः । (१५ अवधारणार्थमेवेति ख, ग । minerapeuteman ·बामास्यवाद। १० प्रत्यावकाषस्य व्युत्पत्निसिहत्वात्। अन्ये तु मामायें सक्षणायाश्च नियतोपवितवर्ष पदार्थे तात्पर्य्यग्रहापेक्षा तेन बिना तदभावात् न वाक्यार्थे, तदनामेऽपि प्रकरणादिना(?) सैन्धवपदं 'नागार्थ लक्षणायाति रहौतमानार्थवृत्तिकपद इति समुदा- थार्थः, तेन रहौतमानार्थशक्तिकस्य स्टहौतमानार्थलक्षणकस्य महोत- विभिन्नार्थशक्ति-लक्षणकस्य मनसः एकमाघरटहौतलक्षणकस्य वाम- : तस्यैकमाहीतशफ्रिकनुल्यत्वादिति ध्येयं । नियतेति वृत्ति- वामस्या विशिष्टत्वेऽपि कम्यचिदेवार्थस्य स्मरणार्थमित्यर्थः, ‘पदार्थ- इति वृष्या रहौतनामार्थवृत्तिकपदजन्यतत्पतिं प्रति तत्पनौतौच्च- योचरितवयहस्य हेतुस्वमित्यर्थः, 'तेन विनेति तादुशपदभन्यपदार्थ- सनिं प्रति पदार्थतात्पर्य यहस्य हेतुत्वं विना तर नियतीपस्थितेर- मम्भवादित्यर्थ:(९) । न वैवं तात्पर्यग्रहात् पूर्वं तदर्थानुपस्थिती कथं नात्यर्यनिरूप तस्यार्थघटितत्वादिति वाच्यम् । वृत्या तादृशपद- সানকুনিৰক্ষৰবি মক্ষিৰহ্মালয় সংঘনিষৰ- दिति भावः । न वायार्थ इति छेदः, न तु वाक्यार्थबोधे वाक्यार्थ. तात्पर्यग्रहापेवेत्यर्थः, न तु तत्पदार्थविशेष्यक-तत्पदार्थप्रकारक- शाब्दबोधे तत्पदार्थवत्तत्पदार्थप्रतीतीच्छयोचरितवयही हेरिति यावत् । तदधानेऽपि' वाक्यार्थतात्पर्य्याज्ञानेऽपि,(२) तत्पदार्थवत्तथा (१) प्रकरणादित रवि ख । (९) नियमस्थितेरसम्भवादत्तिज्ञानस्याविधिववादियर्थ इति कर (२) वाचाचानेडपोति क.। 23 ·ताचिकामी तुरगपरं काकपदं उपधातकपरमिति हि प्रतियन्ति । अन्धवाम्बयप्रतियोग्युपस्थितिः, तात्पर्यग्र विनैवेति तत्पदार्थाज्ञानेऽपोति थावत्, 'सरगपरं' तुरगप्रतीतौछयोधरितं, एवमयेऽपि, 'दूतौति 'इतिशब्दः पञ्चम्यन्तः, इति प्रत्येक पदार्थहय- नात्पर्यज्ञानादित्यर्थः, 'हिशब्दो यस्मादित्यर्थ, 'प्रतियन्ति' वाक्यार्थं प्रतियन्ति, तत्पदार्थ विशेषक-तत्पदार्थप्रकारकशाब्दबोधवन्तो भव- नौति यावत् । 'अन्यत्र' स्टहौतनानार्थवृत्तिकपद भिन्नपदे, 'अन्वयेति वृत्या पदार्थस्मतिरित्यर्थः, 'नाताय॑ग्रह विनैवेति, 'एक्कारोऽप्यर्थ । यहा 'नियतीपस्थित्यर्थं नियतशाब्दानुभवार्थ, वृत्त्या पदजन्योपस्थि- तेरविशिष्टयेऽपि कस्यचिदेवार्थस्य शाब्दानुभवार्थमिति थावद, 'पदार्थ इति महोतनामावृत्तिकपदजन्यतनच्छान्दानुभवं प्रति ताजमतीतीयोहरितलग्रहस्य हेतुलमित्यर्थः, 'तेन विनति तत्र सद्धेतत्वेन विमा. 'तदभावात्' उकस्थले नियतमाचा भवासम्भवा- दित्यर्थः, शृत्त्या पदणलोपस्थितेर विशिष्टत्यादिति भावः । वेत्यादि पूर्ववत्, 'तात्पर्यग्रहं विनेनेति, भादधीनिकेति शेषः, 'एवकारोऽप्यर्थ । मन्विदमयुक्त पदार्थमनि प्रति तात्पर्ययहस्य देहत्वे मानाभावात् ग्टहीतनानावृत्तिकस्थन्ने नियतोपस्थितेरेवामि- इत्वात् ग्टहीतत्तिकानां सर्वेषामेवार्थानां तव स्मरणस्यानुभवांस- खात् सर्वेषां शाब्दबोधाभावस्तु शाब्दानुभवं प्रति तात्पर्यग्रहस्य तात्पर्य्यवाहकप्रकरणदिविशेषग्रहस्य वा हेततया तदभावात् अन्यथा रौतनानार्थवृत्तिकपदजन्यवांभमपहाय खाघवाहत्या पदजन्यप- ·दालतुरीयस शब्दापामाण्यवादः । न तदपेक्षा । वस्तुतस्तु इतरपदस्य इतरपदार्थसंस- ज्ञानपरत्वं तात्पर्य तथ वेदे न्यायादवधार्यते लोके दार्थस्यतिमात्र प्रत्येक पदार्थतात्पर्य्ययहस्य हेतुत्वं कुतो नाभ्युपेयते पदार्थतात्पर्य्यय विमाप्यन्यत्र वृत्या पदार्थस्मरणस्यानुभवसिद्ध- वात्तत्परित्यागे मरतेऽपि तस्यत्वात् एवं यदाकल्पोऽपि न युक्रः खडश: प्रत्येकपदार्थनात्पर्य्यग्रहस्थ हेतुत्वे(१) पचतीत्यादौ सर्वदेव विषयित्वानुकूलखादिसकलसंसर्गेणान्वयबोधापत्तेः । न च तसंसर्ग- कान्चयबोधे तसंवर्गतात्पर्ययहोऽपि हेतुरिति नायं दोष इति নাম। এ নীলাকী এগ্রিম বিষশিনাল নাল- शंगडे गच्छतोत्यचापि तमादायान्वयबोधायत्तेः नदिशोव्यक-तत्प्रका- रकप्रतौतिपरत्वमंशये तयतिरेकनिश्चये वा शाब्दबोधापनेछ । एतेन प्रकरणादौना शाब्दबोधहेतुत्वं यत्पूर्वमुक्त तदप्ययुकं तथा मान तादृशप्रतीतिपरत्वसंशय तव्यतिरेक मिश्शये वा शाब्दबोधापत्तेः प्रकरणादीनाममनुगततयाऽनन्तकार्य-कारणभावापत्तेचेत्यस्वरमा- दाह, 'वस्तुतस्विति, 'इतरपदस्पति एकपदम्येत्यर्थः, 'इतरपदार्थनि प्रकृतममर्गणेतरपदार्थविशेष्यिका खार्थप्रकारिका या प्रतौतिस्तदिच्छ- थोचरितत्वमित्यर्थः, 'तात्पर्यमिति, शादधीप्रयोजकमिति शेषः, तत्संसर्गण तद्वियक-तत्प्रकारकशादरोधं प्रति तत्संमर्गक-सदिने व्यक तत्प्रकारकमान्देच्छयोश्चरितवं प्रयोजकमिति तु फलितार्थः । (१) शाब्दानुभवहेतुत्व इति ख., ग. ।

·“सत्वचिन्तामों बाधात् प्रकरणादेर्वा । अत एव शाब्दबोधे नानि- बसहेतुकावं तशेतरपदार्थसंसर्गज्ञानं वाक्वार्थ इनमे- वेति सामान्थाकारेण तत्परत्वग्रहः() हेतुन तु विशिष्य, सच स्वपरंपदार्थयोः संसर्गानुभवजननं विना अनुप- 'पार एव' एतादृशतात्पर्थस्य शाब्दधीप्रयोजकत्वादेवं, 'अनियत- हेतुकत्वमिति अननुगत हेतुकन्वमित्यर्थः, प्रकरणादेः प्रयोजकले चामनुगत हेतकवापत्तिरिति भावः । ननु प्रकृतशाब्दपरस्वरूपनात्य- वग्रहस्यैव शाब्दधौ हेतत्वात् कथमेतादृशयनीतिपरवीः शाब्दधौ- देवरियत श्राइ, 'तक्षेति, इतरपदार्थति प्रकृतसमोणेतरपदार्थ- विशेष्यक-खार्थप्रकारकज्ञानमित्यर्थः, 'वाक्याज्ञानमेव' ताब्द- जानमेद, 'सामान्याकारणेति घट पदभम्पटमाधेयत्वसंसर्गक-कर्मव- विजयकघटप्रकारकप्रतौतिपरभित्यादिकयेणेत्यर्थः, (२) 'तत्परतरः नाशप्रतीतिपरत्वग्रहः, न तु विमिति म त घटवत्कमेवाती- तिगरमित्यादिरूपेण तादृशपतौतिपरत्वज्ञानं हेतुरित्यर्थः, हेतुमान, 'नचेति तर्घटवत्कर्मचप्रतीनिवादिना तादृशमनौति- परत्वज्ञानश्वेत्यर्थः, खाव्यवहितपूर्वमिति घोषः, 'स्वपरेति कर्मवादौ घटादिमत्वानुभवोत्पत्ति विनेत्यर्थः । मनु श्रुतपदेभ्य एव तात्पर्य ११) तात्पव्यय इति का (१) घटपदमाधेयत्वसमर्ग स्वार्थघटप्रकारक-कर्मत्वविशेष्यकपीतिय- रमित्यादिरूपेयोत्यर्थ इति का ·शब्दास्तुरीयखभन्दाप्रामाण्यवादः । पत्रमिति मदानि सम्भूय अनयन्ति, प्रत रखा) माना विनिगममा, सदनुपपत्तिरेव लक्षणावोजं तदभाषा- देव पचतिपदे न मृतकलायान्वयबोध इति सिई शब्दस्य प्रमाणान्तरत्वं । संस्य च निराकासादौ संस- पहात्पूर्व कर्मवादी घटादिमन्यानुभवः स्थादित्यत पाप, पदानी- 'मम्भूय' तात्पर्यग्रहेण समं मिलित्वैव, तथाक्षान्योन्याश्रय इति भावः । इदमुपलक्षणां विशिय तत्परत्वग्रहस्य हेतुत्वे शब्दमावस्या- नवादकतापत्तेश्चेत्यपि बोधं । 'प्रतएवेति एतागतात्पर्यग्रहस्य शाब्दधौरंतवादेवेत्यर्थः, न तु प्रकरणदिानत्य सेतुत्वादिति भावः । "विनिगमनेति भतिजन्योपस्थित्यादेरितरसकसकारणस्या- विशिष्टत्वेऽपि कदाचिदेकमर्थमादायैवान्वयबोध इत्यर्थः, तदनुपरक्ति- रेवेति, 'श्रत एवेत्यनुपञ्चते, 'एवकारोऽप्यर्थ, तात्पर्य्यानुपपतिरपी- त्यर्थः, क्षणावीजमिति यष्टीः प्रवेशयेत्यादौ प्रत्या वाक्यार्थम-' रणम(२) प्रत्यायोग्यतादिशानस्य च मवेपि सक्ष्यार्थस्यैवान्षयबोध- इत्यत्र नियामक प्रत्यर्थः, तदानौं या अवयवोधाभावे नियामक- रति तु फलितार्थः, तथाच म तादृशमिद्धान्तव्याघात इति भावः । 'नदभावादिति, 'अत एवेत्यनुषयते, 'पतिपददति प्रयुक्त इति भेषः, 'मतेति अन्योतकलायपदात् सातत्यर्थः, “मन्दस्य' शोक- वेदसाधारणम्दस्य, ‘प्रमाणान्मरत्वमिति अनुमानादिभिन्नत्ये साथ- सहौतयारिखार्यानुभवजनकलमित्यर्थः, । * पचतीक्षिपदे इति । (१) तत एवेतिक, ख.। (क) प्रयाभारयस्येति का।

·१२ सावचिन्तामो मशानाजनकत्वात् भाकाहादिक सहकारोति । चाभिनवशिषिकैकदेशिनः लाघवात्तत्पदार्थवत्तत्पदार्थप्रती- तौछयोञ्चरितवरूपतात्पर्य्यस्य घटत्व-कर्मवादिना विशेषतोधीरेव शोक-वेदसाधारणशाब्दधीसामान्यहेतुः, वझिना मिञ्चतीत्यादौ वशिकरणकत्ववसकप्रतोतेरप्रमिद्धावपि खण्डम: प्रमिया वझिक-- रणकत्ववत्मेकातौतिपरमिति भमरूपतजज्ञानसम्भवात् न तु महिो.. व्यक-तत्प्रकारकपतीतोच्छयोहरितत्वधीः, नत्तमम्बन्धावच्छिमप्रका- रिताप्रवेणे ५) गौरवात्, न वा वेदश्यले नियतकपिछलपदार्थपर- मित्यादिक्रमेण मामान्यतस्तविश्योरत लोके र वनकर्मवपर- मित्यादिक्रमेण विशेषतस्त निश्चयोहतुरिनि भौमांसकाभिमनकार्य- कारणभावभेदः कार्यकारणभावदयकालाने गौरवात् लोकायले विशेषतस्तादृशनिश्चयहेतुत्वमाधकपूर्वानयुक्तरुक्रक्रमेण वेद स्थले यवि- शेषाच । तथाच लोक-वेदसाधारणं शब्दसायमेवानुवादक । न वैवं वेदम्यानुवादकत्वादप्रामायापत्तिरिति वा । अग्टहातपाानु- भवजनकावरूपप्रामाण्याभावे चतिविरहात् तावतापि यथार्थानुभव- जनकत्वरूपप्रामाण्यम्यानपाचात् । न च माब्दधौ पूर्व तत्पदार्थ तत्पदार्थतत्त्वज्ञानाभावात्तादृशतात्पर्य दुर्यहमिति वाच्यम्। वाघ- वात्सादृशतात्पर्य्यधियोहेतुत्व काप्नेऽनायत्या व्यभिचारिणा अव्यभि- वारिणा वा पक्षधर्मणापक्षधर्मेण वा येन केनापि लिङ्गन अमा- ट (३) विशेष्यतादित सत्मम्बन्धावच्छिनप्रकारितादिप्रवेश ति का ।

·शब्दावसुरीयसखे शब्दाप्रामाण्यवादः । १६ रोयोट्युबमस्कारेण मनमा वा येन केनापि प्रकाराबारे तत्पदार्थ तत्पदार्थवत्त्वज्ञानस्याप्यवश्यं कल्पनीयत्वात्तहिरहदशाां भाब्दबोधानुभवस्य चासिद्धत्वात् । अन्यथा तवापि सर्वत्र प्रथमं तरि- शेयक-तत्प्रकारकप्रतीतेरज्ञानात्कथन्नद्घटिततात्पर्यनिर्णय दूत्यय दुःसमाधेयत्वादिति प्राः । मदमत् । तत्समबन्धावच्छिन्नप्रकारि- ताव्यकौनां स्वरूपतः संसर्गविधया प्रवेशेन गौरवाभावात् यथोक- तात्पर्यग्रहम्यैव हेतुत्वे कर्मवविशेष्यक-घटप्रकारकपतौतीच्कयोश्चरित न वेत्यादिसंगये तादृशपतौतीच्छयोश्चरितं नेत्यादिव्यतिरेकनि- थये वा घटवत्कर्मत्वमित्यादिशाब्दबोधप्रभङ्गाच्च तात्पर्यज्ञानहेतु- ताया एवाये निराकर्तव्यलाच एकादितोदात्पर्य्ययतिरेकनिश्चये- ऽपि शाब्दबोधोदयात् । न मेश्वरं तत्र तात्पर्य फलेकानुमेय- नया प्रथमं दुरवधारणात् । अत एवेश्वरविरहनिमयेऽपि वेद- ऽन्वयबोधः । न च पूर्वाध्यापकतात्पर्य, तर मौमांमानधि- टितनोदौरिते शाब्दबोधापसे । कुतताई भौमांसोपयोग इति चेत्, वेदार्थान्वयबोधे धाक्षादेव. अन्वय-व्यतिरेकाभ्याम्तथैव कल्प- नात्। उच्च मणिकता न्यायजन्यज्ञानप्रकारणादौनामन्यतममिति समासः(१) । मवेतादृशतात्पर्य्यनिश्चयस्य शाब्धी हेतत्वे किमाकाङ्गा-योग्य- नामसिनामस हेतुत्वेनेत्यत पाह, 'तस्येति निरुतात्पर्य्यमिवय- स्योत्यर्थः, 'निराकासादी' भाकाक्षाद्यभाववत्तया मिथिते, 'संसर्ग- . (१) एकादित इत्यादिः समास इत्यन्तः पाठः स पुस्तकश्ये नासि।

·वामितामयी इति श्रीमद्गशोपाध्यायविरचिते तत्त्वचिन्तामणौ शब्दास्यतुरीयखण्डे शब्दाप्रामाण्यवादः ॥ - Ram शामाजनकत्वात्' शाब्दबोधाजनकलात्, 'आकाशादिक' पाका- बादिजान, 'आदिपदादयोग्यतासत्तिपरिग्रहः । इति श्रीमथुरानाथतनागौशविरचिते तत्वचिन्तामणिरहस्ये भन्दायतरीयगडरहस्य शब्दापामाण्यवादरहस्यं ॥ -womane- ·अथाकाक्षा। अथ केयमाकाहा, न तावदविमाभावः, नौ चथाकाहारहस्यं । प्रभङ्गादाकाङ्क्षां निरूपयितुं पृच्छति, 'अथ केति 'पाकाहा- दिक सहकारी ति यदुकं तत्र श्राकासा केत्यर्थः, 'अविनाभा- इति तत्पदार्थन विना यो भावः मत्वं तदभाव इत्यर्थः, तत्पदार्धे तत्पदार्थाभाववृत्तित्वाभावस्तत्पदार्थ तत्पदार्थाकाङ्क्षति भावः । अस्ति च अवं घट इत्यादौ इदम्पदार्थे घटपदार्थाभाववर- वृत्तिवाभावः, वृत्तिवन्तादात्म्यसम्बन्धेन बोध्यं, अन्यथा क्षेत्रः परति रयोगछतीत्यादौ चैचादिपदार्थस्याख्यातपदार्थमाकाङ्गताप) न स्यात् 'नेत्रादौ तिप्पदार्थाभाववत्तिवाभावाभावात् २) तत्पदार्थाभावस्तु यत्सम्बन्धेन येन रूपेण तत्पदाम्चयोभविश्यति तत्सम्बन्धावक्किम- In -- (१) लिम्पदार्थसाकातेति ख०, गः । (१) चैत्रादेः कयादिपतिप्पदाथाभाववति भूतलादी समानत्वादिति भावः । ननु तथापि संयोगादिसम्बन्धेन विशियरूपादिना वा त्याच- भावदति खस्मिन उक्तसम्बन्धेन चैत्रादेत्तेस्तद्दोषतादवस्थामित्वभावो- ऽपि पदविवावच्छेदकसम्बन्धेन तादृशरूपेण च वाच्य इत्यार, तत्पदा- भावस्तिति। 24 ·सरोजमित्यादावभावात् । विमलं असं मघाः का महिष इत्यच) जलान्वितनद्या अविनाभावात् कच्छे साकाङ्गतापतेः। नापि समभिव्याहतपदमा लद्रूपावचिनप्रतियोगिताकोवाचः, एवञ्च तत्पदार्थ तत्सम्बने मर्मविशिष्टतत्पदार्थम्यान्वये तत्पदार्थ तत्सम्बन्धावछिन्न- नर्मा फिनप्रतियोगिताकतत्पदार्थाभाववदन्यत्वमाकाङ्क्षति फलितार्थ श्राकाङ्गाया अर्थधर्मत्वाभिप्रायेणेदोन शब्दानिष्ठावेऽपि न क्षति रिति मन्तव्यं । ननु तत्पदार्थतावच्छेदकावच्छेदेन तत्पदाथै तत्प दार्थाभाववदन्यत्वं विवक्षित यत्किश्चित्तत्पदार्थ तन्यदार्थाभाववद न्यत्वं वा, आधे बाह, 'मौलमिनि, सरोजवान छेदेन नौलान्यत्व बदन्यवाभावादिति भावः । नौलं सरोजमित्यादौ श्रादिपदात" नौलोपटः पौतो घट इत्यादिः सञ्जयः, दितीये श्राह. "विमा मिति, 'मद्या इति षष्ठ्यर्थनदीसम्बन्धस्येतार्थः, षष्ठ्यर्थसम्बन्धेन नदी जलयोरेव भाचादन्वय इति भम्प्रदायमने यथाश्रुतमेव माधु। अधि भाभावात् कच्छविशेषेऽरिनाभावात्, 'साकाजनेति नदीपदोत्तर षष्ठीपदार्थमाकाइतेत्यर्थः, सम्प्रदायमते वध्यर्थसम्बन्धेन नदीपदार्थ साकाइतेत्यर्थः, इदमुपलक्षणं घटः कर्मवमित्यादावतिप्रसङ्गः(" मन (१) महिषश्चरतीत्यति खः । (२) बविमाभूतत्वादिति , म । (२) धादिनेति ख०, ग.। (४) कर्मात्यादी बाधेयतासम्बन्धेन घटादित्वादिति भावः ।

·वादा "ममेवमनियमितवादावागावधितावचोकानासमय माभिधववाधिनाभावसायिक, एवं क्सिनादिनि घोषणाबा ऽस्थाप्तिः, योग्यतायाः पक प्रयोजकत्वानुपपत्तियेत्यपि बोक 'समभिधावतेति समभिव्याहतपदसारितपदार्थ शिक्षामा समभि- प्याहतपदस्मारितपदार्थविज्ञामा रति मनमौतत्पुरुषः, 'समभि- थाहतेत्यस्य भरतेत्यर्थः, ‘पदार्थ यस प्रतपरमारिनेत्यर्थः, तथाच प्रकृतपदसमभियाइतपदस्मारिने प्रजनपदस्मारितस्य विज्ञा- माकासत्यर्थः, प्रातपदसमभियातयत्पदमारित यस ग्रेम सम्बन प्रस्तपदस्मारितस्थ वस्यालयबोधः तत्पदस्मारिते तत्र सेम सम्मन्ग नत्यदस्मारित तस्य शाब्दबोधेका तत्पदे सत्पदाकाोति(२) व फलितार्थः, 'उदासौनपदमारितपदार्थमिशामायामतिव्याप्तिवार- काय 'समभिव्याहतेति, तई सम्भूयैकार्थप्रतिपादकतात्पर्यकावं का १. वांदना मिश्चतीत्ययोग्यवाक्ये इत्यर्थः, अध्यातिरिति तथाचोक्तस्थन्ने वा दिकरमाकान्वाभावति मेकादी तादात्म्येन सेकादेरिति मावा नमहास्थले लक्ष्यतेद नाद्रियते अन्धयानुभावकावन्त तस्य नाकासात्वन- मादेवेति चेत् तस्य निराकासाव्यवहार सात, म्यादिवेति वेद चन्वयबोधयोग्यतामा प्रयोगकायविजोपासण: म वायोग्यधने निराकालयवान्वयाननभावकत्यम्य मम्भवे योग्यस्वाभावा रूपमेन- कत्वकल्पनालीचिन्धादियाशयेनाइ, योग्यताया इति । १२) सघाच प्रयतपस्मारित प्रकृतपदस्मारितम्य मिशासावासोबधी, नन्- सम्बन्धेन तत्पदममारिते तब सत्पदमारितस्य तस्याम्बोधे तत्सम धेन तत्परमारितस्य तस्य शाम्दयोधेच्छा तत्पदे तत्पदाकासोवित पबितार्थ इति ।

·१८५ सचिम्मामणौ , रितपदार्थजिज्ञासा, अजिज्ञासोरपि वाक्यार्धवीधात् विश्वजिता यजेत हार इत्यचापदार्थयोरप्यधिकारि- रणोध्याहतस्य पिधानस्य चाकाशितत्वाच, तत्र शब्द- कानुसन्धान विषयलं विमलबन्नमित्यादावतिप्रमङ्गात् । न च तत्पदस्मारितेतिव्यर्थं तत्र तम्याम्पये तत्र तस्य शाब्दबोधेच्छा श्राका- झोत्यस्यैव सम्यक्त्वादिति वाशं । प्रकारान्तरेणोपस्थिते(२) घटादौ प्रकारान्तरोपस्थितस्य नौलादेः शाब्देशायामपि नौलोघट इत्या- दिवाक्यात् घटादौ नौलायन्वयबोधापत्तेराकाहासत्त्वात् । न च नाकालामत्त्वेऽपि पदजन्यपदार्थापस्थितेः कारणानरस्य विरह:- मान्वयबोध इति वाच्यं । एतादृशाकाचगवादिना(२पदजन्यपदा- थीपस्थितेः पृथकारणत्वानभ्युपगमात् । स्मारितत्वञ्च वृत्त्या स्मारि- तत्वं बोध्यं तेन कार्याव-कारणत्वा दिसम्बोन घटादिपदमारिताका. शादिजिजामा') माकाङ्केति भावः । 'अजिज्ञामोर पौति शाब्देछा- शून्यस्थापौत्यर्थः, मौगांमकमतेन दूषणमाइ, "विश्वजितति, 'श्रय- दार्पयोरपौति पदाम्मारितयोरपौत्यर्थः, 'अधिकारिण इति वर्ग- कामस्य क रित्यर्थः, अध्याहनस्यत्यादिः, 'श्रकाशितलाच' विध्यर्थ- (१) उदासीनत्यादिः प्रमादित्यन्तः पाठः ख• रा० पुस्तकहये नास्ति । (२) उभयत्र प्रकारान्तरेगोत्यस्य चाक्षुषादितः संस्खारवशेनेत्यर्थः । (५) एतादृशाकाहावादिन । इति ख०, ग. । (५) एकसम्बन्धिमानस्यापरसम्बन्धिसारकतया चाकाशादिजन्यतटादिप- दप्रयोज्यस्मतिविषयत्वमाकामादेरिति भावः ।

·शब्दास्यतुरीयखझे शब्दाकाडादादः । १५८ कल्पमपंटोपि घटः कर्मत्वमानयनं कृतिरित्यत्र जित शासितस्यानयनादेराकानितत्वापत्तेः। अथ जिज्ञा- सायोग्यता() सा, जिज्ञासा च विशेषाजाने भवति, द्वितीयार्थमाकासवाच, उक्रशिजामाया श्राकाङ्गात्वे तु तन्त्र न्यात् अध्यात्तस्वर्गकामादेः पदम्मा रितलाभावेन नजिज्ञामाया- प्राकासावाभावादिति भावः । स्वमतेन दूषणमाइ, 'तचेति स्वर्ग- कामादिशब्दाध्याचारपक्षेऽपौत्यर्थः, "जिज्ञामितम्यति श्राधाराधे- यभावसंसर्गक कर्मवादिपदरसारितकर्मत्वादिप्रकारकशाम्देच्छाविष- यस्य भानयनादिपदग्मारितस्थानयमादेरित्यर्थः, 'प्रकाशितवा-- पत्तः प्राधाराधेयभावसम्बन्वेन(२) कर्मवपदमारितकर्मत्वमाकासात्या- पत्तेः । अत्र यत्पदोपस्था पिते यत्पदोपस्थितिप्रयुता यत्पदोपस्या- पिताम्वयजिजामा तयोराकाक्षा इति पक्षले नायन्दोषः । यद्यपि घट इत्युके कर्मत्वन्न वेति जिजामानुदयस्तथापि जिज्ञामासामान्य- मभिप्रेत्येदं, विशेष जिजामामादाय 'अथ जाप्य-तदितरेत्यादिलसणं वक्ष्यति इति ध्ययं) । श्राचार्योय लक्षणमाह, 'जिज्ञामेति भाब्द- बोधेच्छा योग्यतेत्यर्थः, 'सा' श्राकासा । ननु योग्यतेव किमित्यत- श्रान्, 'जिज्ञामा चेति, “वः' हेतो, यम्मादित्यर्थः, 'विशेषाशाने' विशेषाज्ञन एव, शाब्दबोधेनुत्पन्न एवेति यावत्, अन्यथा सिद्धे इच्छाविरहादिति भावः । 'भवतीति, अतर ति भेषः, यत्रत्त्वे यम- 3) जिज्ञासा प्रति योग्यतेति ख० । ।२, निरूपतात्वादिसंसर्गकति ख.,गा। (३) निरूमकतासम्बन्धेनेति ख., मा. (४) अथेत्यादिषैमियन्तः पाठ! ख. गलकर ये नास्ति ।

·योग्यता 1 श्रोतरि तदुचारणबन्यसंसर्गावगमarriamwomane भाव्यते तसेव तद्योग्यतावं । न शाब्दबोधे उत्पन्चे कदापि . भाब्देच्छति, तदभाव एव योग्यतेति भावः । 'श्रोतरौति, घटः कर्मलमित्यादावतियारिणाय अन्येति, तदुचारणं तद्वाकाज्ञानं, अतोन मौनिकाव्याप्तिः। तथाच श्रोहनिष्ठतदाक्यज्ञानजन्यता- दुश्मशाब्दबोधप्रागभावस्तवाक्यज्ञानेन तादृशाब्दयोधे जमनीये श्रा- काश्त्यर्थः, एकस्य पुरुषस्य तादृशशाब्दबोधनागभावस्य सत्त्वेऽपि धन्यपुरुषम्य तादृशशाब्दबोधानुत्पादात् सामानाधिकरण्यपत्यासत्या पाकासाथा हेतुत्वलामाय श्रोमिष्ठति प्रागभावविशेषण, न तु लक्षणार्गत, घटः कर्मवमित्यादी. घटवत्कर्मत्वमित्यादिभेदान्वय- बुद्धभावसम्पत्तये नद्वाक्यज्ञानजन्येति । इत्यत्र तत्र नद्दाक्यज्ञान- जन्यतादृशमान्दवोधाप्रमिया नागभावाभावान तादृशान्वयवोध- इत्यभिमानः । तदिति वाकमानविशेषणं न र. वाक्यविशेषणं प्रयोजनमानुपदं स्फुटीभविष्यति, घट: कर्मत्वभित्यादौ तादात्म्य- संसर्गकघटकर्मत्वाचवथबोधप्रागभावमादाय घटवत्कर्मत्व मित्यादि- ९) भनु घटः कर्मस्वमि यादौ प्रागभावपतियोगिगि ज्ञाने तहाक्यज्ञामज- भविषादानेऽपि न कथं भेदेनान्वयबोधः सदामधामस्य पदार्थो- पस्थित्यादिरूममामग्रीसहितत्वात् सादृशप्रागभावाभावस्य - व भेदेन सादृशान्वयबोधानुत्यादमाननिर्वाधारवादित्यायवां सदाक्य ज्ञानस्य ता- दृशान्वयबोधगकत्वाभाधमुका गिरस्यति, इत्यवेत्यादिना, सपा ताज्ञानं भेदाम्वरोध न मानयतीति भावः ।

·शब्दावतुपन्दाकाजावादः । प्रागमाया, विमलेन नद्याः कच्छे महिष इत्य तात्पर्यवशात् कदाचित् नद्याः कच्छे संसर्गावगमान भेदान्वयबोधे साकाङ्गत्ववारणाय तादृशेति,(२) खण्डवाक्यार्थबो- धामसरं खण्डवाक्यार्थघटितमहावाक्यार्थयाधोत्पादान नौलोघट- अत्यादौ वा क्रमिकशाब्दबोधदयेछायां धारावाहिकगाब्दबोध- दयोत्पादाच सामान्याभावत्वमपहाय प्रागभावत्वेनोपादनं। मक ज्ञानस्याव्याप्यत्तितया तादृगशाब्दबुद्धिमत्त्वेऽपि तादृशशाब्दबुद्धि- मामान्याभानसत्त्वाब खण्ड़वाकार्थबोधायनन्तरं महावाक्याबोधा- धनुपपत्तिरिति वाच्यं। लथामति तादृशं विनापि धारावा- हिकशाब्दबोधापत्तरिति भावः । नन्वेवमपि नदी-जलाम्बयबुद्धि- नाचतात्पर्यके अहाविम जलं नद्याः क महिषधरतीत्यत्र भदौ-जलयोरन्वयबोधानन्तरं नदौ- कधीः कथनान्वयबोध: तहा- कान्येव जामेन नदौ-क कथोरन्धर बोछे तात्पर्यशपदशायां मदौ. कच्छयोरयवययोधजननात्तहाक्यज्ञानजमातादृशान्चयबुद्धिप्रागभाव - मत्त्वात् । न च तात्पर्यज्ञानाभावान नदानों नादृशाक्यवोध इति याय । तदामौमाकागभावानान्वयबोध इति सकलप्राचीनप्रवा- दविरोधापरित्यत श्राइ, 'विमलभिति, 'तात्पर्य यात्' तात्पर्य १, महिपधरतीय नेति क. ! १) तथाच तादृशप्रागभावम्य चाकाववादिनये उत्तवाक्यात भेदान्व- यबोध एव नास्नीन्धभिमानः, अन्यथा तादृषपरस्यापादानेऽपि उक्त- स्थति साक्षात्वात्तिः तदाक्योयत शानमन्वमेदान्वयनोधप्रागभावन- पारिति भावः।

·सावचिन्तामणे तत्यागभाषसत्त्वेऽपि श्रोतरि तदुचारणेन तात्पर्यवशात् अलान्वितनद्याः कच्छे संसर्गावगमोनेति न सत्याग- भावः, घटः कर्मत्वमानयनमित्यचापि तथेति चेत् । न। निराकाहे तदुच्चारणजन्यसंसर्गावगमनागभावस्य सियामिचिपराहतत्वात् । किञ्च यच्चैकोविमल जलमि- भानवशात्, 'तत्यागभावेति तदाक्य ज्ञानजन्यनदौ-कच्छावयबोध- • प्रागभावसत्त्वेऽयीत्यर्थः, 'तदचारणेनेति तद्दाक्यविषयकयज्ज्ञाभव्यक्त्या नदौ-अलयोरन्चगवोधोजनितस्तत्रज्ञानव्यत्येत्यर्थः, अस्य च 'संसा- वगमोगेत्यनेमान्वयः, 'तात्पर्य्यवशादिति तान्यविशात् जलान्चिताया- नद्या इत्यर्थः, 'संगावममोनेति अन्वयबोधोन जन्यत इत्यर्थः, 'न तत्प्रागभाव इति न तवाक्यविषयकतज्ज्ञा नव्यभिजन्यनदी कच्छा- न्वयबुद्धिप्रागभाव इत्यर्थः, तथाच तदिति वाक्यज्ञानविशेषणं न त वाक्यविशेषामिति भावः । इदमुपलक्षणं तदित्यस्य वाक्यविशेषणत्वे नौलोपट इत्यादी वः क्रमिकशाब्दबोधयिका विनापि नौलो- घटः नौलोघट इत्यादिधारावाहिकशाब्दबोधाएत्तेः तदाक्यस्यैव भरणेनान्ण्दा नौलोघट इति शाब्दबुद्धेर्जननीयवानौलोघट इति. शाब्दबुद्धिदमायामपि तादृशशाब्दबोधप्रागभावसत्वादित्यपि बोध्यं । 'तयेति तदुचारजन्यघटवत्कर्मत्वमिति भेदान्वयबुद्धिप्रागभावे- नेत्यर्थः । “निराकार दति घटः कर्मत्वमित्यादावित्यर्थः, 'तदुच्चारण- जन्येति तज्ज्ञानजन्येत्यर्थः, 'संसर्गावगभेति घटवाकर्मवमित्यादि- भेदान्वयबुद्धिप्रागभावस्येत्यर्थः, सिद्यसिद्धिपराहतत्वादिति सादृश- ·মুকানী জাঙ্গাব্দ | त्यत्वेव तात्पर्यधमेण वा नद्याः कच्छान्वयपरत्वम- वैति, अपरः समस्तमेव श्रुत्वा मद्या अस्लाम्बयपरत्व- मवधारयति, तत्रोभयोरपि तदुचारणजन्यसंसर्गाव- गमात् नद्या इत्युभयसाकार) स्यात् । प्रागभावस्य मिद्यमिद्धिभ्यां घः कर्मत्वमित्यादि वाक्यं घटक्कर्म- मित्यादिभेदान्वयबोधे निराकासमिति व्यवहारविलोपप्रमादि- सर्थः, स्वज्ञानअन्यतादृशान्वयबुद्धिप्रागभावकालीनत्वाभावस्थ भत्र- जय तादृप्रव्यवहारविषयलान्, स्वगदं घटः कर्मस्वमित्याद्यानुपूरों- विशेष विमिष्टवाक्यपरमिति भावः । ननु तादृागभावकालीन सदा निनावमेव तापव्यवहार विषय इति भायन्दोष इत्यामे- राह, “कञ्चेलि, 'यति, नदी-गलान्वयबोधताप विमलं जर्म नद्याः कच्छे महिषश्चरतौति प्रयको इति शेषः, 'एक' पुरुषः, 'जलमितीति विमन्ने जलं इत्येकदै शमशुल्देवेत्यर्थः, 'सात्पर्यधमेण वेनि नात्पर्य्यस्य भ्रमोयसादिति व्यापत्त्या तात्पर्यव्याप्यन्य प्रकर- सादर्धमेण येत्यर्थः, यथाव॒ते नद्या: कच्छावयपरत्वावग मध्येव ताता यधमत या लत्रास्य हेतुत्वामङ्गः, 'नवा इति सदो-का- स्वथयोधे तात्पर्य्यमवतीत्यर्थः, 'अपर' पुरुषः, 'नदा इति नदी. अलावयबोधे तात्पर्य्यमवधारयतीत्यर्थः, 'उभधोरीति, जो करे चेत्यर्थः, 'संसर्गावगमादिति, मद्या अन्वयदोधादित्यर्थः, 'उभयवाका- इमिति, युगपनदीजलावयबोध-नदौकछावयबुद्धमयशाकाइना- . (१) उमयाकामिति क, ख । 25 ·कवितामी अपि प्रागभावाभावस्य कारणान्तराभाषयान. " सम्बन्धम मचात् बहारविषयः स्यादित्यर्थः, मद्या इति वाक्यमिदानौं मदीकछा- वयबुद्धिमाकाई नदीजलाध्यबुद्धिमाकामञ्चेति व्यवहारः स्यादिति भमुदिनार्थः, युगपत् स्वजन्यनदीकच्छासर बोधप्रागभावविशिष्टज्ञान- खअन्धनदौजलायबुद्धिप्रागसावविशिष्टजानयोरुभयोरेव विषयता- विषयतामम्बन्धन तयाभूत जानम्यैव भवनय तादृश- व्यवहारविषयचात् वपददथं ज्ञानपर, वैशियञ्चैककालवृत्तित्वं । न च युगपत् तथा व्यवहारे इष्टापनिरिति वायं। यस्मिन्नयबोधे नात्पर्य नास्ति तत्र निराकाशवव्यवहारत्यैद ममिद्धत्वात्" इति भावः । मनु विहारोपयोग्याकाहालक्षसे वक्रतात्पर्य्यविषयत्वेना- ग्यबोधी विशेषणीयः । न चैत्रं यत्र यत्र नात्पर्याचमाध्याब्दबोध- स्तबैव निराकासत्वव्यवहारापत्तिरिति वाच्यं । तत्र निराकाइव यवहारस्य मकलप्राचीनसम्मतत्वादिलरनेराइ, 'अपि चेति । के चित्तु 'उभयसाकाझं स्थादित्यस्य नदोकच्छान्वयबुद्धिमाका नदीजलाम्यदिशाका सच स्वादिति यथाश्रुत एवार्यः । न चेष्टा- पत्तिभयवाकाङ्गाविर हे उभयान्वयबोधस्दैवानुपपत्तेरिति वाच्यं । यस्मिन्नन्वयमोधे तात्पर्य नास्ति तक कामाभ्रमजन्यताया एव सर्व- सिद्धत्वादिति भावः । ननु तदुझारगजन्यवास्तात्पर्यविषयतामा- स्वयबुद्धिप्रागभावस्तदुच्चारणअन्यतादृशान्वयबोधे श्राकाङ्केति विवच- शौयं तथाच तात्पर्याशे धमादेव नवाकालाभ्रम रत्याराह, (१) सर्वसम्मतवादिति स.।

·हावादा तात् सत रख कार्थ्याभाव इति किमावाया। साथ 'अपि चेति, इत्याः । तदसत् एतादृशाकालायाः शाब्दधौरतले प्रहते नदीक छान्वयबुद्धेरनुपपत्तेः तत्र तात्पर्यविरहात् । म नेयं खरूपमतौ न हेतुः किन्तु जातेति तात्पर्यो भमात्मकतना- मानौकछान्वयधौरिति १) वाच्यं । अस्याः स्वरूपमद्धतव एव 'अपि चेत्यादिदूषणमङ्गनेरिति दिक् । 'प्रारभावाभावस्येतिर विमलं जलमित्यादौ नदीजन्यबोधोत्तरं नदीकाकान्वयवो. धानुत्पत्तिस्थले तदचारजन्यमदीकच्छावर बुद्धिप्राममा नामावस्थे- त्ययः, 'कारणान्तराभावात सोनिधनदौकच्छावशोधतात्पर्य - ज्ञानातककारण तराभावाप्यतयेत्यर्थः । मध्ये नात्याने जाते नदं जलान्वयबोधानन्तरमपि नहीकान्वयबोधस्य ममानवा- 'दिति भावः। 'कार्याभाव इति नदीकाहान्वयबोधाभाव इत्यर्थः, (२) 'किमा काश्येति किं तदुचारजन्यतादृशाश्वयट्रिपागभावस्खक- पाया भाकाहायास्ता प्येण हेतुतयत्यर्थः। प्रमाणान्तरामाचे प्रा- योग पवादान्थथानुपपत्तिमा दस्य कारणत्वासा/कत्वादिति भाव:(४) । (१) नदीकच्छान्योधः म्यादित क० । (1) ममु नदीजलान्वयनुअगर नदीकाठावरोधापत्तिवारमायाकालाधा- हेतुत्वं वक्तव्यं न न न्याशयनाह, 'पागमायादि । (१) तथाच तदुचारजन्यताप्राशाब्दधापामावनिरहो म बाधका- Uनुत्पादप्रयोगक इति न तस्य कारमत्वमिति मायः । (४) बारहवामाधकस्यादिवर्थ इति ख., ग.।

·वादपिकामों बोम्बतासती अपि न हेतू अयोग्य अनासो पता भारणजन्यसंसर्गज्ञानाभावेन तत्यागभावाभावात् । नवं बाधाभावस्थानुसित्यादापि हेतुत्वं, प्रागभावा- पथाश्रुतन्त(२) म भनछते उत्पनपुनरुत्पादकले प्रागभावेतरमकल- कारणमयेऽपि प्रागभावविरहेण व्यभिचारात(९) अन्यथा शगभावस्य देखतेवम मिहोदिति धेय । मनु भदौजला पदोधतात्पर्य के हो विमलं असमित्यादौ नदी-जलयोरम्बयबोधानन्तरं नदी कच्छा- वयवोधवारणाय लोकाकासाहेतरपि तु घटः कमवमित्यादौ पटवत्कर्मत्वमित्या दिभेदावयबोधस्य पटमानधेला दो वः शाब्द- बोधरयेच्छा विनापि धारावाहिकमायोधमः च वारणाय पा इतस्तत्रेय कारण तराभावण वकुमशावादको दोषागारमान,. 'एतति) 'न हेa', स्यामिति षः, अयोग्य प्रमाणन्ने पति घटः कर्मनमित्यादाविवेति षः, 'तत्प्रागमावाभावान' तसा- रणजन्यमंसर्गावगमभागभावस्यैवाभावात्, शाब्दबोधाभागेपपारिति, मेषः । लनु अनुमित्यादिश्यले माघस्तो विभिटबुद्धिमामान्य प्रत्यव सदभावनिशथाभावय इतन्वकपमाछाब्दबोधेऽपि बाधा- ( वयागभावाभावसत्यादिति का। (१) भागभावत्वेग प्रागभावकारतारखण्दनन्वित्थी। (कारणसावे कार्यानुत्पादादित्ययः । (७) शाकाहाया हेतुत्वे चेत्यर्थः ।

·शब्दास्यतुरीयखसे शम्दाकाजावादः। भावेनैव कार्याभावात् प्रागभावस्य च कार्यमाक- भावरूपयोग्यताया हेतुत्वमित्यत शाह, 'न वमिति, 'एवं प्रागभावस्य प्रागभावत्व तत्तत्प्रागभावलातिरिकरूपेणादि हेतुत्वे, 'इतुत्वमिनि, सम्भवतीति शेषः । 'प्रागभावाभावेनैवेति सत्तत्परा- सजन्यानुमिनिप्रागभावाभावभवेवार्थः, 'कार्याभावात्' कार्या- भावसम्मतात्, तदञ्चारणजन्यतादृशशाब्ददौ तदवारणजन्यतादा- शान्दधौपागमादस्य हेतुलवतातत्याशजन्यानुमती तत्परा- मोजन्यानुमितिमागमा दो हरिति वचनात । भवन्मले अनन्त- कार्य-कारणभावश दोषवे उमाकाहाया श्रपि भादधौ हेतुल्ला- मिटेरित भावः। ननु लगाया लेतावेऽपि वाधाभावरूप- योग्यतायाः दधौ हेनरमावश्यक अन्यमा पत्र प्रथमभयोग्यता-- निश्चयानाकवाक्याजानं ततः तात्पादिज्ञानात्मकपदार्थमनः स- जोऽयोग्यतानिवनाथा: तमोमयबोधनमायोग्यतानिश्चयनाशक्षणे- वयोधापत्तेः सदुचारणचतुर्थक्षणे पदापिदितिहार शादधी. जमनातसारसजन्यमाब्दयौन गभावम्य पापात. एवं पदन्यपदा- थोपथितिरूपामनिरपि हेतुरावश्यकी दारणा तादृशा सत्यव्यव- हितपूर्वत्पिन्नतात्पथ्यदिविषयमाचारण कनस्तादृशामत्युत्पतिक्षणे मान्दबोधापनेतत एव उदारणात् तायक्षण पादयोगोत्यादेन सञ्चारणजन्यमानधौपागभावस्थ मालान, एवमनमियादायपि बाधाभावस्य हेतुत्वभावम्बकम् अन्यथा बाधाब्यवहितोत्तरोत्पत्र- परामांदिव्यभितो द्वितीयंत्रणेनमित्यापतेः बाधना तत एव ·हेतुत्वात् । शन्दे नासाधारण्यं उत्यितोत्याच्याकाइयो परामरतीयक्षणे(१) अनुमित्युत्पत्तेस्तत्परार्गजन्यानुमितिभागभाव- सत्त्वादित्यरुचेराक, 'प्रागभावस्येति, तदुच्चारणजन्यशाब्दधौपागभाव- स्वेत्यर्थः, प्रागभावत्वने ति शेषः। यत्र तादाम्यसम्बन्धेन कार्य तप प्रतियोगितामन्बन्धेन प्रागभाव इति तादाभ्य प्रतियोगित्वघटित- मामानाधिकरण्यप्रत्यासत्या प्रागभारत्वेन कार्यत्वेन कार्य-कारण- भावादिति भावः । शन्दे नासाधारयमिति श्राकासाथा न शब्द- अन्यज्ञाननिरूपितकारणतामाधवमितार्थः, प्रगभावत्वरूपेणान्य- चापि स्यादिति भावः । न वेष्टापत्तिः, श्राकाहा गाब्द- बुद्धावसाधारणकारणमिति सकसप्रामाणिकप्रवादविरोधापनेरिति पदयं । भनु शाब्दबुद्धिनिरूपित कारणतामा जवावं न प्रामाणिक- प्रवादार्थः किन्तु पाल्दबुद्धिमानि पितलारणतावत्वं तच्च प्रागभा- यत्वेभान्यच हेतवेऽपि निरुतमागभावत्वेन कारक्षतामादाय मम्भव- तोत्यत श्राह, 'उत्थित नि ममम्बम्भिकपदनिकांपताकाक्षा उत्यि- नाकाङ्गा, तादृशपदानिरूपिता का सा उत्थाप्या काङ्गा, 'उत्कर्षति उत्थितोत्थायव्यवहारनियामको उत्कर्षापकों न स्थातामित्यर्थः, यधामन बोध्यं, तदभावादिति उत्कर्षादरसम्मवादित्यर्थः, उत्क-. षांदेआतित्वादिति भावः। इदमध्ययुक्त भसम्बन्धिकपदार्थतात्पर्य्यक- पदनामघटितबाघटितवान्यामेवोत्थितोत्थाप्यव्यवहारोपपत्रनिरि- कोत्कर्षादिजातो मानाभावादन्यथा सिद्धानालक्षणेऽयगतेः । (१) सत्परामर्धात रटनीय इति ।

·शब्दास्यनुरोयखल्ढे शब्दामाङ्गलादः । १९६ सकपकर्षा न स्यातां प्रागभावे तदभावात् । भव्यास्त तदुचारणजन्यतादृशशाब्दधौपागभावस्या कानावे घरः कीवमित्यादौ घटवत्कर्मत्वमित्यादिभेदान्वयबोधापत्तिारा तदु- धारणजन्यतादृशशाब्दधोभागमावस्याप्रसिद्या तदभाजेन तत्र ता. दृशशाब्दबुधभावस्य वकुमशक्यलात घटमानयेत्यायुच्चारणान्तरजन्य- तादृशगाब्दधौपागभानस्य च तत्रापि मत्वात्(') काझ्भावस्य कारणाभावाधीनत्वात् । अथ घटवत्कर्मत्वमित्यादिभेदान्चयबोधं प्रति घटमित्याद्यानुपूर्वो विशेषस्य हेतुत्वात् नदभावादेव तत्र तादुग- भाब्दबोधाभावः । न चैवमानु' यो विशेष एनाकालात कि निरूफ- प्रागभावकापाकाङ्गाथामान्वेन हेतुतथेति बा। घटमागययादौ निनापि वकः प्राब्दबोधयेकामे कोचारणेन धारावाहिक- दिनादिशाब्दबोधवारणाय तेन रूपेण हेतुत्वाभ्युपगमादिति चन्, न, तदारहाय प्राथमिकमान्दबोधयनि पति नागभावकीनन्- प्रागभाववेन हेतुत्वम्युनो चितत्वात् नदुचारजन्यमाब्दबुवान्तरस्या- प्रसिद्धूतया प्राथमिकता काप्रागभात्राभावेनेव द्वितीयादि तद्- ধাৰালনায়ুৰিালিৰপৰা পীদ্বান - बुद्धिदयाजननात् कार्य कारणभाववालयस्य तुल्यत्वात् कारणता.. वच्छेदक-कार्य्यतावच्छंदकयोरिवन्ध पुनम्तवाधिनत्त्वान् । तादृश- गाब्दबुद्धिमामान्यापादनच नवापि दुर्वारं तदचारणान्तरमन्यता- (1) सथाच तादृशशादधापागभावाभावोऽपि नाष कायाभावमयोजक- इति भावः।

·तत्त्वचिन्तामो दृशशाब्दधौपागभावस्य मलेग विशेषमामग्री विरंचस्य वनुमशक्यत्वात् तत्तदुच्चारणभावेन विशेषसामग्रोविरहस्य ममापि सुवचत्वात् । अथ यत्र भाष्दरयेच्छावशात् एकोचारणादेव कमेण मान्दबुद्धि- इचं तच चतुर्थादिक्षणे तदुच्चारणजन्यतादृशशाब्दबुद्यान्तरस्य वार- पाय तदुच्चारणअन्यतादृशमाब्दबुद्धिप्रागभावस्य तदुच्चारणजन्यता- दृमशाब्दधौ हेतुत्वमावश्यकं । न च सवाघ्युत्पन्न व्यक्तिदयभागभावयो- विरहेणेव तदुच्चारणजन्यतादृशाब्दबुशमम्भवः(१; तभारणजन्यता- दृशशाब्दबुड्यन्नरम्यापसिद्धत्वादिति वाच्यं । उत्पन्न व्यक्तियपागभा- नयोन्तत्तय कित्वावनिकारणतया तेन तम्गन्धथामिद्यमम्भवात् नताकिलावपिनविशेषकारणेन मान्दकारणस्थान्यासिद्धि- करणे जन्यद्रव्यमामान्यं प्रति दिनक्षमयोगादेरपि सामान्य कार- शवविलोपापत्तिरिति चेत्, न, तादता तब तदुचारजन्यतादृग- मान्दधीप्रागभावस्य हेतुत्वमिद्धावपि अन्यत्र नचारणजन्यतादृश- भाब्दधौपागभावम्य ताट्रोण हेतुत्वे मानाभावात् । वस्तुतम्त तदपि न सदच्चारणभेदेनानन्तकार्यकारणभाव भङ्गात् तदवार जन्यतादु- समादधौपागभावविरहेण चतुर्थादिक्षा तदुचारणजन्यतादृप्रशाब्द. बुद्धेस्त्यस्यसम्मऽपि तादृशमादधीसामान्योत्पत्तिासङ्गाच, परन्तु तादृशशाब्दधीसामान्ये सादु शाब्दबुद्धिमामान्य प्रतिबन्धकं तथाच मत एव चतुर्थादिक्षणे तरचारणअन्यतादृशशाब्दधौविरः । न च -- ") तथाच लादृशशब्द बुद्धिविधागभादविरह एव सत्र कार्यानुत्पाद- प्रयोजक इति भावः। (৮) নয়াদিল্লিমখায়নি ।

·জুবা
সিআমির্জাজাঙ্গাল
হিৰৰ আলামীনাথ
মাথা ঘৰ খালাম্মা: জীঘালা
तमिलावशिचकारणबमादायातिप्रमनधारणे
এলাকাঙিয়াখব হমিনলাল মন্দ নয়-
অন্যায়াধীদামান ইম্বিই। শখ মামলা
লায়মমাঃ সনিবন্ধন কাজীদাৰ গুৰুগীয়া
অনিলন্থাগ্রাফী ও ঝাৱিনি ধা: শাষানীগঞ্জ
ৰাঘৰীযুলালমৃণালমান অলন্সিলাশীৰ অন্যক্কা-
অনলা। গ অং সাক্ষাথীগনী লিজা খ
কালিয়াৰীৱনাময়ীগন্ধ: নল
কালিমা-
মীক্ষা নিয়ন্সীগৱশ মানুষ। সব অঙ্গ হল
গৎ নি শাসখীল যাবিল্লিনি; ঘন কৰ
वायोपस्थितिवेत्येकः कालः ततय एकाभित्रो बट इति मार--
শুরি: মন: স্বল: জলষ বশি বাচ্চাঙ্গল:
যাভিলি: সি
অল: সুজাম্বিী ঘনি আমৗম্বৗ ান শাহ্মা-
আহনী সনি বহিনি । সম মাথমিক্ষমা
নীলায় অনুষঙ্গ বি নামঘৰখাশবগম। গত
॥ শালীকান্ধিনিমীনা ভাল ॥ অকৃজিনিশ
থানান্ধায়হৰীগৰমৰাথানষীগন্ধ শীঘমিলি
বিসি ।
যম
ল
৪

·अथ चाय-तदितरान्वयप्रकारक्रषिक्षासानुलप- हार्थोपस्थितिजनकत्वे सत्यजनिततात्पर्यविषयान्वय- मोन्दडीयं लक्षणमार, 'अथ झायेति, 'झाप्य-तदितरयोः' तत्पदार्थोपस्थाय-तत्पदाविम्याप्येतर योः, थोऽन्यथः संसर्गम्त्यका- रिका या विज्ञामा सदनकूनत्यर्थः, तदुभयपदार्थयोः तसंसर्ग- प्रकारकत्यादिकं तदुभयपदार्थयोस्त संवर्गमायबोधे श्राकाङ्क्षा इति. पर्यवमितार्थः । भाप्येतरलनिवे चर) प्रयोजनाभावात् नौलो घर इत्यादाभित्रयोरपाकशासत्वाञ्च जिज्ञाभानुकूलत्वं तत्स्वरूपयो- प्रयत्न देनाजिज्ञाभोरपि वयोधविकानो न स्यात)। पत्र सत्य- गोन घटः कर्मस्वमित्यादिखापाशेग्धमिरासः, राम पुत्रयोरन्षय: शोधमावतात्पर्योऽयमित्यादौ राज पुषशोरवयबोधानन्तरं राज- पुरुषारम्बवोषवारणाय विभेप्थदतं । न च तत्र तात्पर्यज्ञाना- भामादेवनदानी राम-पुरुषयोरञ्चयकोषाहात्पर्याधमे जाते राज- पुषबोर षयबोधामन्तरं राज-पुरुषथोरवयबोधः सर्वमिळू ज्वेति बाचं। अन्धनलेवामुपदमेन नदोषस्थ वक्ष्यमाणत्वात् राज-पुत्रयो- रचयबोधमाषतापर्ण के अयमेतत्यादौ तात्पर्यधमेण राज-पुरुषयो- अपपदोधानमारं तात्पर्य्यप्रमथा राज-पुरुषयोरवयोधमम्पादनाच लात्पर्णविवयेत्यपथबोधविशेषण । न चैवं खण्डवाच्यार्थबोधानन्तरं बाबार्षघटितमहावाक्यार्थबोधो न स्यात् एवं राज-पुत्रान्वय- १९) तत्पदनन्यज्ञानविषप-तत्पदन्यज्ञानविषयमनवनिमेशचे (३) पन्चयगोधोम विपन इतिख., म.

·वादा बोवलमा घटमानयतीत्या घटमित्युक्त किमा- नयति पश्यति का मानयतीत्युक्ती किं घट अन्योति जिज्ञासा भवति । घटः कर्मवमामयनं कृतिरित्यना- बो-गज-पुरवावयबोधोभयतात्पर्य्योऽयमेतीत्यादी तात्पर्यग्रह- पौापर्यक्रमेण राज-पुत्रथोरवयोधानन्तरं राज-पुरषयोरवय- बोधश्च न स्यादिति वाच्यं । नाकालौन-तत्पुरुषलविशिष्ट-सज- नितवाभावयतात्पर्यविषयाचथयोधकलय विराबदलेन विवचित- लात् । म चैवं तादृशावयमोपवतात्पर्य्यक अयमेतत्यादौ राम- पुचयोर ग्वयवोधामन्तरं राज-पुरुषयोरच गबोधसमये राज-पुत्रयो- रपि पुनरन्धयदोधः स्यादिति वाथ। खगड़वाकार्यबोधाममारं खाडवाक्यार्थघटितमहावाक्यार्थबोधवदिष्टवादिति भावः। घमाम- पतीत्यच सत्यमदलसचं प्रतिपादयति, 'घटमानधन मि, 'घमि- त्युक्त इति केवलं घमियुक्त इत्य:, "किमानयतीति किमानयन वटकर्मतानिरूपकं दर्भमं बेत्यर्थः, 'श्रामयतौरयुके' केवशमानयतौ- युक्त इत्यर्थः, किं घटमिति 'किं घटमिष्ठकमाल भानयनभिष्ठनि- पकताकमन्यनिहकार्यलं पानयनमिकप कसाक बत्यर्थः,(२) "जिजामा भवति' प्रमो भवति, तो घटकम्मेवानथनयोनिरूपकात्मकमान्य- प्रकारकजिनामावपयोग्यपदार्थोपस्थितिजमकत्वमिति मेष:(१) । विधामा विना प्रभानुपपत्या क्षेत्र घटमित्यादिस्यले घटमित्या- ( कि घटविहावमामयननिहनिरूपनाकमन्धरत्यर्थ इति । (१) इयर्थ इति स.।

·सत्यमितामयी हालक्षयेनोपस्थितिः, षयाणां तुख्यवन स्मरर धर्मवतो राति पुरुषेख नान्वेति किन्त पुरेलसत वाग्रेऽपि व्यर्थमअनितान्वयबोधत्वमिति । ---------- घटः कर्मावमित्यादिवाश्यस्थघटा दिपदनन्यघटाघुपस्थितिवेलधने- त्यर्थः, तथा वैलजयमवाप्रसिद्ध मिति भावः । 'अजनिवेत्याद- बलप्रयोजनं दूषयति, भयाणामिति राज-पुच-पुरुषाणामिताः, 'वल्यवन' एकदा, 'प्रथम' आजमितामयबोधदायां, 'यतः' ता- पर्थीविरहतः, 'जन एव' तात्पर्यधीविरमादेव, 'भग्रेऽपि' अनि- नावयबोधदशायामपि, अरुणावतो त्यमुषज्यते 'यर्थमिति गोक प्रयोजनकमित्यर्थः । यथाश्रवन्तु न भङ्गच्छते, घटमानये यादी धारावाहिकशाब्दबोधवारणायाजनितान्वयबोधकत्वदलण्यावश्यकतथा देय भावान् ! क्षेधित व्यर्थमिति यथाश्रुममेव साधु । म प घटमा मोत्यादौ धारावाहिकशाब्दबुद्धराय सहायश्यकतया कुतो वैयर्थमिति धा। अनुमितो खममानाकारमिद्धेरिव शाब्दबोधऽपि स्वममा- শাহ্মাৰাণী সমিনৰ মাৰ বান্ধিয়াৰীঘাষায়- सम्भवात् अन्यथा तदुपादानेऽपि सभामण्येव शाम्दधौडेततया भविनम्मदवस्थतज्ज्ञानमादाय धारावाहिकभाब्दबोधदयापनेवुवा- रखादित्यभिप्राय इत्याङः । गयान धारावाहिकमावस्येव धारावाहिकमादसायपग-

·খাকি রুক্ষণাঃ।
इति श्रीमदगङ्गशोपाध्यायविरचिते तावचिन्ता
मंदी शब्दाखतुरीयख बन्दामाशावादयूज़पक्षा
मायमित्यभिभाषः, अतएत मिवानराणे जनितामयबोधेऽति-
खाषिकाराय विशेष काठमो धन्यता मोक्रमिति प्रार)
इति श्रीमथुरानाथ-तकवागौशविरचिते तच्चपिकामणिरहस्ये
शब्दाकाशावादपू-पक्षरहस्य ।
समिति भाव इति

·अब शब्दाकासापादसिद्धान्तः । उचते। अभिधानापर्यवसानमाकाहा यस्य येन विना न स्वार्थान्वयानुभावकत्वं सस्य तदपर्यवसानं, अथ शन्दाकाशावादसिद्धान्तरहस्यम् ॥ टीकाकारोक सक्षणमेव परियाय विद्धान्तनि, 'अगिाने नि, अभिधानपदं करणव्युत्पत्या पाण्दोचारणमभिधत्ते तत्र्यापर्यवमानं फसानुत्पादः, तथाच तारणाजन्यतादूशाब्दबुद्धौ सदुश्चारणजन्य- सामान्दधौपागभाव आकाङ्क्षति फलितं, पञ्च पूवारूपेण दुष्टं। न चाभिधानपदं भावव्युत्पत्त्था शाब्दबोधपरं तस्यापर्यवसानं प्रभावः तथा तादृशाम्दयोधे तादृशाम्दवोधाभाव आकाडेति पभितार्थ इनि बाधं । षटः कर्मस्वमिायादावतियांतिरित्यतः पारिभाषिकमभिधानापर्यवसानपदार्थमार, 'यस्यति, यत्पदनिश्य- त्पदेव विनेत्यर्थः, 'न खावयानुभावकावमिति म तामायनोप- रत्यर्थः, 'तस तदिति सत्पदस्य सत्पदववमित्यर्थः, 'पर्यवसान नादृशान्वयवोध अभिधानापर्यवधान, तथाप पापदनिष्ठयुत्पद- अतिरेकाको चाइमायनोधाभावक्षपदय तत्पदव नामा- भयोधे भिधानापर्चवमा इति पारिताः। पदममय जिन्दन, ·२० प्रवतत्वच कारणाभावात् कार्याभाव इति प्रतौतिभाषिकः खरूप- सम्बन्धविशेषः, तमतियोगिजन्यप्रतियोगिकलं वा तन्मयुकास्वं, भवति भाव्यवहितपूर्ववर्तितारूपसमभिव्याहारसम्बन्धेन घटपदनिहस्यानु- स्वारपदस्थ व्यतिरेकप्रयुको घटवकर्मत्वमिति भेदान्वयजुद्दयभाव- इति तादृशान्वयबोधे घटपदस्थानुम्बारपदवावमाकाना। एवं विनि- ग़ममाविरहादष्यवहितोत्तरवर्तितारूपसमभिव्याहारमम्बन्धमानुसार- पदनिष्ठम घटपदस्य . व्यतिरेकप्रयुशोऽपि घटवत्कर्मवमिति भेदा- स्वयबुद्धाभाव इत्यनुस्वारपदस्य घटपदवत्वमपि तादृणावयबोधे पाकाङ्गा, घटः कर्मत्वमित्यादी अव्यवहितपूर्ववर्तितामपनमभि- थाहारसम्बन्धेन घटपदग्य कर्मत्वपदवत्त्वमध्यवहितोत्तरवर्तितारूप- समभियाहारसम्बन्धेम कर्मत्वपदम्य घटपदयपच्चर घटवत कार्यत्व- मिति भेदाम्वयबोधे श्राकासा, अव्यवहितपञ्चवलितारुपमममि- याहारसम्बन्धन घटपद निष्ठम्य कर्मलपदस्थानस्तिोत्तरवर्तिताप- ममभियाहारभम्बन्धेन कर्मलपदमिष्टम्य घटपटवत्वस्य च यतिरेक- चोर्धटवत्कर्मलमिति भेदान्वयवोधाभावाप्रयोजकत्वान् कारणामा- वस्यैव कार्याभाषप्रयोजकलात, 'सावहितपूर्ववर्तितासम्बन्धन घट- पदनिष्ठस्य कर्मवपदस्याव्यवहितोत्तरतितामम्बन्धन कदमपदनिहस्य घटपदवत्त्वस्थ वा सादृशभेदान्वयबुद्धावडेतत्वात् । न स घटपंदऽनु- स्वारपदवलस्थानुम्बारपदे घटपदवत्त्वस्य च घटवत्कर्मन्य मिति भेदा- पथबुद्धावाकाक्षाले जम्नं घटइत्यादापि तादृशान्वयद्यापतिः भवहिनोत्तरवर्तितामम्बन्धेन घटपदे मुखारबदवालस्वास्थवति- प्रवर्मितासम्बन्धमानुम्बारपदे घट पदवत्वस्य च तब मायादिति 21 ·वाची वाशसमभियाहारसम्बन्धेन यत्पदनिहाय वत्पदख यतिरेक- मधुको यादृशान्वयबुधभावस्तादृशममभिण्याचारममान्धनः सत्यदस्य सत्पदवस्वं ताशावयबोधे चाकाक्षेति विवक्षितत्वादित्वच अवक हितपूर्ववर्तितारूपममभिव्याहारसम्बन्धम घटपदे अनुखारपदवत्या मध्यवहितोत्तरवर्तितारूपसमभिध्याहारसम्बन्धेनानुस्वारपदे घटपदन वषमेव वा तादृशभेदाम्बयबोधे भाकामा । न च यादृशसमभि- याहारसम्बन्धेन यत्पदनिष्ठम्य यत्पदस्य जन्यो यादृशान्वयबोध इनि मावगर्भमेव खक्षणमस्तु लाघवादिति वाच्यं । न बनायबोधाभावा- कास्य शानं कारणं येम गौरवं दृषणावहं स्यात्, अपि तु तत्तत्म- बन्धक तत्तत्पदस्य तत्तत्पदवन्यमेवाकाङ्क्षा, तज्ज्ञानभव प्राब्दधी- चितस्तत्परिचायक्रश्चान्वयबोधाभावान्नं । नपतच गौरवं दोषमा- प्रति, परिचायकशइलाधव-गौरवयोरकिश्चित्करलादिति भावः । दध शायमामधन्दकरणसामते, शब्दज्ञानकरणताय तु यादृश- समभिव्याचारमम्बन्धेन यत्पदविशेष्यक-यत्यदप्रकारकोपस्थितिव्यति- रेकायुक्तो यादृशान्वयबुद्ध्यभाव इति पूर्वदलं विवरणय, उत्तरदसन्तु हममेवान्यथा असम्भवापः, पदनामध्येव कारणतया घटवत्कर्मा- लमिति भेदानयबुद्धभावादी घटपदनिष्ठ स्यानुस्वारपदादे तिरे- याप्रयोजकलात् कारणाभावस्थेत्र कार्याभावप्रयोजकलात् । न चैवं पदः कर्मत्वमित्यादातव्यवहितपूर्ववर्शितासम्बन्धेन घटपदे कर्मत्व- पदवत्यस्याव्यवहितोतरवर्तितासम्बन्धेन कर्मवपदे घटपदवमस्य । घटवत्कर्षावमिति भेदाग्याधे पाकाक्षात्यापतिः तामभेदा- स्वयबुधभावसाव्यवहितपूर्ववर्तितासम्बन्धेन पटपदविशेषक-कौन- ·शहाखतुरीयसले पाशकामावादः । पदप्रकारकोपस्थितेः अव्यवहितोत्सरवर्तितासम्बन्धेन कापदविणे, सक-घटपंदप्रकारकोपस्थितेश व्यतिरेकेणापि प्रयुकत्वात् अव्यवहित पूर्ववर्तितासम्बन्धेनासुखारत्वरूपेण वा स्वपदप्रकारकघटपद शिष्यको भमस्यायवहितोत्सरवर्त्तितासम्बन्धमानुसारतरूपेण कर्मवपदवियो- न्धक-घठपदमकारकत्रमय र मादृशान्वयबोधजनकत्वादिति वाधी असंसर्गक- यत्पदत्वधर्मितावच्छेदकक-यत्पदलाविशेषणतावच्छेदकक- निश्चयव्यतिरेकायको यादृशाम्बयबुधभावस्तमम्बन्धेन नस्यदलविशिष्टे , सत्पदत्वविशिष्टवत्यं तादृशान्वयबोधे आकाङ्क्षति विवक्षितत्वात् । व च तथापि अव्यवहितपूर्ववर्जितासम्बन्धन घरपदलानिनिध- कर्मवपदलावच्छिमवावादावतियाप्तिः घा:: कर्मत्वं घटमिति ममू- हालम्बन घटवत कर्मगिति भेदान्वयबोधजनकतया घटपदत्व- धर्मितावच्छेदककाव्यवहितपूर्ववर्तितामंदक कर्मवपदालादछिम- कारकनिश्यादिव्यतिरेगापि प्रयुकला तादृशान्वयसुझाभावस्येति वाच्य : तथाविधानिदवावच्छित्रय तिरेकप्रयुमाल विवचितत्वात घटपदवम्तिापच्छेक कामस्तिपूर्ववर्तितासमककर्मवपदलाव- शतावच्छेदककनिश्चयवाचवचिभाभावपशुकच न घटवनकर्ममिति भेदान्लयबोधाभावः कारलतावच्छेदकावविनामावेनैव प्रयुक्तस्यात् कार्याभावस्य, तत्वनियोगिजन्यप्रतियोगितलं तत्प्रयंकाल मिति पने अन्यत्वमेव तादृशं विवक्षणीय मिति न कशिदोषः । एवं बाल शादाभावोऽपि यादृप्रशान्दालटितधर्मावच्छिन्नाभावो विवचितम तानसमूहासम्बनेन घटाभिवं कर्मत्वं घटा तकम्त्वमिति समू- हासमादधौजनमातादृप्रमभूहालम्पनात्मकघटकृतिकर्मात्ममिति- ·१२. भेदान्वयबोधाभावस्य घटपदवधर्मितावच्छेदककाव्यवहितपूर्ववनिता- भंसर्गक-कर्मवपदख विशेषणतावच्छेदककनिश्चयत्वावछिनाभावप्रयुग- खेऽपि न तिः कार्यतावच्छेदकावधिनाभावस्यैव कारणतावच्छेद- कावच्छिाभावप्रथुकत्वेन घटवृत्तिकर्मालमिति भेदान्वयबुद्धिवघटित- অবিচ্ছিাশায় নিমলিঅলামিামাম্বাসযুগল আৰু प्रभेदान्वयबुद्धिवटिनधान्य तत्काSतानाछेदकत्वादिति मावि थानिमापि, इत्थश्च कर्माब-कर्वज-करणत्वादिविशेग्यकाधेवतासंस- क-पट-पटादिपकारकशाब्दबोधेऽव्यवहितपूर्ववर्तितासम्बन्धन घट- पटादिपदेऽनुस्तारादिमत्त्वालावधितोत्तरवर्तितामनन्वेभानुम्बारादि- पदे घटपदादिमावनाकाक्षा तेन घटं पटं घटेन पटेन इत्यादावेव तादृशान्वययोधो न तु घटः कर्मत्वं प..: कौलं 'पटः कर्तवं पटः कर्तवं घटः करावं पट: कर त्वमित्यादौ तथाग्वय- बोधः, एवं कृति-वापाराश्रयत्वादिविशेष्यकानुकलाव-वियित्व- निरूपितत्वादिसंसर्गकामयन-गमन-दर्शनादिपकारकशाब्दबोधं प्रति अव्यवहितपूर्णसिताभम्बन्धेन आनध- गच्छ-पश्यपदादी लादिपद- वलमध्यवस्तिोत्तरवर्तितासम्बन्धेल त्यादिपर्दै भानय-ग-प. पदादिमवश्वाकाक्षा तेग नयति गच्छति पश्यतीत्यादावेव ताहु- माययोधी न तु भानयन, कति: गमनं व्यापारः दर्शनमाश्रयत्वं इत्यादौ तचापबोध इति निर्गदं । न चैतेषां जामस्य हेतुले मानाभावः कर्मात्वादिविशेग्यकाधेयतासंसर्गकघटादिप्रकारकशाम्बर बोधे विभकिजन्यकर्मवायुपस्थितेतुल्लाभ्युपगमादेव घटः कर्षीत्य- मित्यादौ सादृशावधवोधाभाषसम्भवादेवं छत्यादिविशेषकानुकूल- ·सम्वास्थरीषख-शब्दाकाजावादः। वादिसंसर्गकामयनादिप्रकारकशाब्दबोधे त्यादिप्रत्ययजन्यथा स्थितेहेतुत्वान्धुपगमेनेवानयनं कृतिः गमनं व्यापार इत्यादौ तथा- स्वयबोधाभावसम्मवादिति वाच्यं। श्रम घट घटाम् टा-घट घट-ठा इत्यादौ घटोऽस्ति चैत्रेण पञ्चते घटोऽम्ति पञ्चामयेत्यादौ च नयान्वयबोधापत्तेः श्रमादिविभकिजन्यकर्मवाद्युपस्थितिमत्त्वात्, एवं तिरामवनं श्रामयम तिरिन्यादौ श्रमयनमस्ति पचति त्यादौ च नथाचयबोधापत्तेश त्यादिप्रत्ययजन्य सायुपस्थितिमत्त्वात् । वैतादृशाकाक्षाज्ञानस्य हेतुवे विपरीतव्युत्पन्नग्य चैत्रः कर्तृलं घटः कर्मवमित्यादौ चैचनिष्कत्तल घरवत्ति कम्यत्वमित्याद्य-अयोध कथं स्थादिनि वायं। विपरीतव्युत्पन्नन्य शर्मवादिपदेऽनखार स्वादिभमादेव तष मादृशभाब्दबंधोदयात् । न हि वस्तुगत्या घटपदादौ अनुस्वारादिमत्वम्य अमाम्बार दो घटपदादिमयस्य था जानमेव सादाशाब्दबोधे हेतुः, अधिवटपदवादिधर्मिलाव- धंदककानुस्वारस्वादि विशेषणताव छेदका अनवारपदत्वमिनाव- बोदककं घटपदत्वादिविशेषणतावच्छेदककं वा श्रम-प्रमासाधारणं जानमेव तादृशशाब्दबुद्धौ हेतुः, यस्य पुंमः कर्मत्वपदादी मान-- स्वारत्वभ्रमः तस्य तु घट-कर्मात्यादिपदान षट कमवायोपस्थित्या मानसोऽन्वयबोधः शब्दप्रयोज्यत्व निबन्धमञ्च गाब्दत्यानभवः । न चैवं घटकृतिकर्मलमित्याद्यन्वयबोधे घटमित्याद्यानुपूर्ती विशेष श्राकाक्षा धानयमानुकूलकतिरित्याधम्ववोध शनयतात्याचा नुपविशेष- भाकाोति फलितं तथाच घटमानयतीत्यादी धारावाहिकशाम्द- बोधापतिः तादृशानुपूर्तीविशेषज्ञामस्थ स्वप्रयोश्चतप्तपदार्थोप- ·वाचविनाश्मया शितिद्वारेव देताया अवयबोधे जातेऽपि सादृशपदार्थोपस्थिति- द्वारा तमत्वादिति वाचं। अमति विषयान्तरसञ्चारादौ धारा-- वाहिकप्रत्यक्षवत् धारावाहिकभाम्दबोधोऽपौय्यत एष। प्रस्तु, वा অভিী অশালা।শিঞ্জিষি আৰীডি ভঙ্গীয় অনা- भाकारशाब्दधीविरोधिनौति मणिकतो निगः । मनु तथापि कार्यताविशेष्यकाधेयतासंसर्गकपटप्रकारकाम्बध-- नोधेऽव्यवहितपूर्ववर्तिताभम्बन्धेन घटपदेऽनुवारवत्वज्ञानस्थ अध्या- हितोमरवर्तितासम्बन्धेनानखारे धटपदवत्ताशानस्य चोभयो ईतत्वे परस्पर व्यभिचारः प्रतं. कशानमानादपि तादृशाब्दबोधोदयात् दण-चक्रवात्समुच्चयेन कारणवस्थासम्भवात् । किश घटं घटी घटान् कणसं कसमौ कलमान् कुम्भं कुयो कुमानियादी घटस्यामयनं कलमस्थानधनं कुम्भधानयनमित्यादौ च तादृशान्वयबोध व्यभिचारः । न च मन धमित्यानुपूर्तीस्मरणादेव तादृशान्वयबोव इति वाच्छ । विभिगमनाविरहात् घटादप कारादिमत्त्वं कन्नमादिपदे- गुस्वारादिमत्तमेव वा तामायबोधे आकाशः घटामित्यत्र च सत्म्मरणादेनान्वयबोध इत्यस्य सुवचनात् एवामिवियकामकुल- শাকিবীকালনসন্ধাৰৰীৰেনিৰনামঘলান- चपदे तिपदवाव ज्ञानस्य अव्यवहितोतरवर्मितासम्बन्धन तिपदे धामयपदवन्दज्ञानस्य चोभयोहतले परस्परं व्यभिचारः, भानयति श्रामयतः श्रामपन्ति प्रापयति प्रापयतः प्रापयन्ति इत्यादावपि मादृशावधबोधात भिचारच। श्रथाव्यवहितपूर्ववर्तितासम्बन्धन घटोपशम्पकमामपद कर्यत्वोपस्थापकविभक्तिमत्त्वस्य अव्यवहितो- ·..." सरोवख शम्दाकाक्षावादः । वरवर्तितसम्मन्येन कात्वोपचापकक्भिातौ घटोपस्थापकनामपद- वत्वस्य च दयोराकाहावं, इत्थच घटं घटी घटाम् कणसं कशी कशमान् कुम्भ कुम्भौ कुम्भानित्यादी घटल्यानयनभित्यादौ । कापि व्यभिचारः घटोपन्यापकनामपदत्वेन कर्मवोपस्थापकविमशि- वेन च मधामनुगमात् । नापि सत्र घटमित्यादौ घटादिपदस पटे लवण्या पटत्ति कर्मत्वमिति बोधस्तचापि म व्यभिचारः । म च तथाप्युयोर्दयोरेत परस्परं व्यभिचार इति वाच्च। विनि- गमना विरहेणा उभयोनिस्यैव हेतुलसिद्धौ भर्खयोभयो मादेव नादृमशाब्दधौन तु प्रत्यकमात्रज्ञानादित्यनायत्याभ्युपगमात्, एव- कुतियोशकामुकूलत्वादिममा कामयमा दशकारकशाब्दयोधेऽव्यवदि- वत्तितामण पानयमोपलापकधातौ कृत्युपस्थापकाख्याता- दिग्ध अव्यवहितोत्सरवर्मितासमर्गेण युपम्यापकाख्याले पानयनो- पन्यापधातमत्त्वस्य च दयोराकाहावं एवञ्चानात भामथसः पानयन्नि प्रापति प्रापयतः प्रापयन्ति इत्यादौ न कापि व्यभि- चारः पानथमोपस्थापकधातुत्वेन भार पत्यापकाख्यातम द सर्वेषा- मनुगमात्, मापि यत्र पचतोत्यादौ पचादिधातोरानधो लक्षणया पानधनानकदा तिरित्यन्वयबोधस्त नापि व्यभिचारः। म घटमित्यादवलादिविभक्रिविरहात् कशमन्वयबोध इति वाच्छं। तभानुखारत्वादिना प्रमादिस्मृल्या अन्वयबोध इति मर्ममिद्धलात् अन्यथा अनुस्वारादः कात्वे क्रिविरहान् ततः कर्मवादिभाब्द- बोधानुपपत्ति; दृश्या पदजन्यपदार्थोपस्थितेः शादधौडेतत्वादिनि चेतन, घटाम् घटश इत्यादावपि घटवत्तिकर्मत्यमित्याअन्वय- ·तत्वचिन्तामणी . बोधापत्तेः घटोपस्थापकमामपद धम्-प्रमादिविभक्तिमत्त्वाच्या संचात नामत्व-विभकिल्वयोर्धात्वाख्यातवयोश्च मर्चमाधारणयोरनुगमयो- रभावात् ताट्रप्यणानुगमासम्भवाच । अपिच घटाधुपस्थापकमामा- दिपदे कर्मत्याधुपस्थापकविभतवादिमन्वस्य येन केनापि रूपेण ज्ञान हेतुः नादृानामत्व-विभकिवादिमा वा घटपदस्खाम्पदवादिमा वा, माधः प्रमेयत्वादिरूपेण भानादपि गाब्दज्ञानापनेः, न द्वितीयः घटमित्यादौ घटादिपदस्य नामवादिकममा दिपदव्य विभकिला- दिकमविदुषोऽपि शाब्दबोधोदयात्, नान्यः अननुगमतादवस्थात इति प्रमाड अध्यवहितपूर्ववलिताममर्गक घटपंदत्वधर्मितावच्छेदक- কালুমিনি বিশ্বনাঞ্জলিখল পৰিমা লাখ- नियविशिएकाचविशेग्यताका श्रेषतासंसर्गक-घटप्रकारकशाब्दबुद्धि खेन कार्यता, एवमव्यवहितोत्तरवर्तितामंसर्गकानुखारनधर्मिताव- केदकक-घटपदत्वविशेषणतावच्छेदककमिययत्वेन कारणता तादृश- निश्चयविशिष्टकर्मत्व विशेश्यकाधेयत्वमंसर्गक घटकारक शाब्दबुद्धिलेम कार्यता, वैशिष्यच स्वाधिकरपावच्छेदेन ग्याव्यवहितो तरक्षण- वर्सित्वं, तब संमर्गविधया प्रविष्टनिति तदननुगमो न दोषाय म्वरूपम्बन्धस्तले सम्बन्माननुगमस्थादोषतायाः सौकतवान अन्यत- मवादिना थशाकयधिदनुगममम्भवास। एवं घटं घटी घटान कलसंकलनौ कलमान् कुमा कुम्भी सम्मानित्यादौ यचदामुपूर्वोतः कर्मवविशेय्यकाधेयतासंमर्गक घटप्रकारकाम्यबोधोऽनुभवसिद्धः तात- বাৰমুৰ্মীলিৰিছিল ৰাখিবষক্ষিৱাৰহিনৗ- वर्तितामम्बन्धन कार्यतावच्छेदके प्रवेश्य तत्तदानपूबौविषा- ·दाखनुतीरहहे सदाकांडावादः । काहानिधक्कावविशेष्यकाधेयतासमर्गक घटप्रकारकशापपीयो कारभाव - अपनीया) मत्थानुपूबौंघटकपदयोर्वि विशवक्षभावभेदात् माक्रमेण कार्य-कारणभावदधमिति न परस्पर व्यभिचारः, एवमेव कार्डल-करणत्वादिविशेश्यक-घटप्रकारकाच- बोधेऽपि घटेन घटान्यां घटेः कलसेन कलमान्यां करित्यांचा पूर्वो विशेषात्मकालानियवानां कर्मत्वादिविशेष्यक-पटादिप्रकार- कावयबोधे । पट पटौ पटाम् वस्त्र वस्त्रे वस्वानौत्याद्यानुपूर्णी- विशेषात्मकाकासानिश्चयानां कार्यकारणभावः। न . नथापि থাখিবিলা সাধুসী বিমাজাহ্মাঙ্গালিলাম- ऽपि शाब्दबोधोदया हाभिचार इति बाधं । स्वप्रयोज्यतत्तापदार्थाप- स्थितिसम्बन्धीव तन हेततया तमामेऽपि तेन भम्बन्धेन समत्वात् । एतेन ताप्रमेयमित्यादौ तदादियदेणापि घटादिनिष्टकर्मात्याधुप- লিঙ্কা জামিশন্ধাযনা-ঘসিন্ধান্ধাশ- बोधजनमान घाटमित्याचानुपूयॉ विमेधात्मका यभिचारः, एवं घटः प्रमेय इत्यादौ केवमघटादिपदेनापि पट. मिठकीत्वादौ वक्षणादिना कर्मलादिविशेषकाधेयतासमर्गक घटा- दिप्रकारकान्वयबुद्धिजननात् तत्र घटमित्याद्यानुपूची विशेषाम- काकाशाशानस्य इत्यपि भिरस्तं । खाधिकरणाधिनसाम्यवहि- तोत्तरवर्तितामम्बन्धेन तदानुपूर्षीनिश्चयविशिष्टतादृशशाब्दबोध प्रश्येव तत्तदानुपूवौं निश्चयानां डेतत्वात् सदादिपदजन्यतादृशमान- बुढेश्चातथावान् । ५१) तत्तदानुपूत्यादिः कल्पनीय ३त्यन्तः पाठ ग घ. पुलके नाति। 28 ·२१८ कश्चिनु) कर्मयोद्देश्यक घटविधेयकशाब्दमुद्धिवस्य घटमि- त्याचानुपूर्वो विशेषात्मकाकालानिश्चयकार्यवावच्छेदकतथा तदादि- पदजन्यकर्मलविशेष्यक घटप्रकारकशाब्दबोधे न व्यभिचारः विशिष्टस्य पदार्थनेन सादृशोद्देग्य-विधेयभावायमस्वाभावात् (५) घटमित्यादौ । कर्मत्वत्वावच्छेदेन घटसंशयविरोधिनिययिताव्याप्यतामविषयिताथा- अनुभवबलेनाभ्युपेयत्वात् इत्याइ(२) । तदसत् । तथापि घटं घटी घटान् कसमं कस्लमो कक्षमाम् इत्याचानुपूर्वो विशेषाए परस्पर- व्यभिचारवार पायोकमग्यावश्यमनुसरणीयत्वात् । म चैवंरूपेण हेतु-हेतुमहावे घटः कर्मवमित्यादावपि कर्मन्व- विशेषकाधेयलसंसर्गक-बटप्रकारकशाब्दबोधापतिः४) घटं कलम - मित्याचानुपूर्वो विशेषाताकाशाज्ञानानां तादृशजाना व्यवहितोनरव सितादृशमादयोधं प्रत्येव हेसुवादिति वा । घट कलमिाधा- আনুমুলীবিলাহিনীৰ নিৰিনামানীঘাগ- मितया मतदानपूबौविशेषज्ञानात्मकविशेषसामग्रौ विरहादेव नत्र নামৰীধাৰ শিল্পীৰন্থিনা ও স্বামী- मग्याः फलोपधायकत्वात् । न च घट कलसं इत्यामानुपूर्वो जाना- অশ্বিনীশনিস্কামী: तन्यदादिजन्यतादृश- मानबोध एव प्रसिद्धस्तस्यैव घटः कर्मात्वमित्यादौ उत्यत्तिप्रसङ्गः -- (१) केचिस्विति ५०, ग। (१) एकपदोपस्थाप्यपदार्थाना उद्देश्य-विधेयभावाखीकामादिति भावः । (२) इत्यारिति ख०, ग• । (1) योग्यता जानबलादेवेत्यादि ।

·नाम-विभक्ति-धात्वाख्यात-क्रिया-कारकपदानां इति वा। तत्पदादिजन्यतादृशशाब्दबोधे खजन्यवटनिष्कर्षावा- धात्मकविशिष्टोपस्थितिद्वारा तत्पदादिशामस्य शेततया तदभावा- देव तस्यासम्भवात्। तादृशोपस्थितिद्वारा तत्पदा दिज्ञानम्य कार्य নামৰূক্ষ্ম নলহাৰিয়ালবিমিনারুয়ালি মিশ্র स्वाधिकरणावच्छेदेन स्वजन्यघटनिष्ठ कर्मवविषयक सदुपस्थित्यव्यव- हितोन्सरवर्तित्व, इत्थश्च सत्यादिविशेयकानुकूलवादिसंसर्गकानयना- दिप्रकारकशाब्दबोधेऽपि अव्यवस्तिपूर्ववर्तितामंवर्गकानयनपदत्य- অমিনাৰঞ্জক- নিল বিয়ান নিহালন হ্মাৰা বাৰুলিবিয়্যিবিশিঙ্গালকুলারিজালখ-ি प्रकारकशाब्दबुद्धिवन कार्यता, एवमव्यवहितोत्सरवर्तितासंमर्गक- तिपदवधर्मितावच्छेदककानयपदापविशेषतावकेदकक निश्चयत्वेन कारणता तादृधा निश्वविशिष्टकरण दिविशेश्य कानुकूमत्वादिसमगका. नयनादिप्रकारकशाब्दबुद्धिवेग कायंता इत्यादिक्रमेण श्रामयति पानयतः भानन्ति प्रापयति प्रापयतः प्रापयन्लीत्यादियश्चदानु- पूतिः शत्या लक्षणया वा कृत्यादिविरोग्यका नुकूलत्वादिमिर्ग- জাযাসিন্ধোঅমীমৰমৰণি: মাসুশীলিষখৰ कार्यतावच्छता के प्रयेश्य प्रत्येकानुपूर्वोघटकपद योर्विशेष्य-विशेषण- भावभेदात् कार्य-कारणभावदयं बोध्यं, पानयनं कृतिरित्यादौ 'तु विशेषसामग्रोविन हादेव न तादृशशाब्दबोधोदय इति ममासः । मध्येषु पक्षणं सङ्गमयति, 'नाम-विभनौति घटादिपदानुसारा- ·"" ববিদালী कुतो न भाब्दबोधः, एवं चेषः पच्यते सगडलं परतीत्यादौ कत्य- कर्मस्वादिसम्बन्धेम पाकादिविशेष्यकः दैत्र-तण्डुलादिप्रकारकः कुतो म शाब्दबोधः, एवं . पचति गच्छति चेत्यादौ उत्सरवर्त्तिवादि- सम्बन्धन गमनादिविशेष्यकः पाकादिप्रकारकः कुतो न शाब्दबोधः । मच नामार्थयोनामार्थ-धात्वर्थयोर्धात्वर्थयोश्च मंदेन परम्परम- षयबोधस्य(३) अव्युत्पन्नवान्न तत्र तथा भाब्दबोध इति वाच्यम् । निराकाकत्वमन्तरेणाव्युत्पनेनिर्वकुमशक्यत्वात् श्राकाङ्क्षायाद्य एता- दूशशब्दबुद्धावनिर्वचनात् । अथ तत्पमेयमित्यादा वेव तादृशशा- ब्दबोधः प्रसिद्धः तदादिपदेन तादृशविशिष्टोपम्पिनिद्वारा तादु- भाब्दवोधजनमात् तथाच तादृशशाब्दनोधं प्रति वजन्यतादृश- विमिष्टोपस्थितिसम्बन्धन तदादिपदानानस्य हेततया तदभाबादेव गोमयलेषु तादृशशाब्दबोधः । न च तथापि संयोगादिसम्बन्धन घटायुद्देश्यको नौलादिविषयकः कुतो न शाब्दबोधः नादृशोद्देश्य- विधेयभावापनशानं प्रति तदादिपदज्ञानम्या हेतुत्वान् विशिष्टस्य पदार्थत्वे तु तादृश विषयिताविरहादिति वाच्यम् । यत्र न- संयुकादिघट-सदीयधम-तहतिरूप-तत्कर्टक-तत्कर्मकपाकाद्यालाक- सम्बन्ध एव घटत्व-धगत्वादिरूपेण गल्या सवया वा बच्चादिवि- भत्यों यथा नौलस्य नट ह चैत्रस्य बाटौ पटस्य रूपत्वं तण्डुला स्थ कतिः चैच स्यौदनं इत्यादौ तचैव तादृशोदेण्य-विधेयभावापना माम्दबुद्धिः प्रसिद्धा, सम्प्रदायमते तु मोजस्व घटः चैत्रम्य धनं घटस्थ रूपं तण्डुलं पति चैत्रेण पच्यते इत्यादावपि तादृशमा- (१) परस्परभेदान्वयबोधस्येति ख., ग., ·रोफाशब्दाकाडादादः ।, . हनु प्रमिला नमते पता पध्याअर्थस्य संयोग-स्वत्वादेः संसर्ग नया प्रकारतया भानाभ्युपगमात्, एवञ्च घटक्ति कर्मवमित्या- द्यन्वयबोधे घटादिपदे दितीयादिविभक्तिमत्वादिकमिव नौखादि- पदे पवादिविभक्तिमत्वमेव तादृशान्वयबोधे श्राकाङ्क्षा, स्वप्रयोज्य- वृत्तिज्ञानजन्यमीस-घटाधुभयीपस्थितिसम्बन्धेन च तनिश्चयस्य ता- दृशान्वयवोधे हेतुस्वं तेन तादृाविभभिमत्त्वज्ञानेऽपि ततो नौण- घटाअनुपस्थितौ न तथान्वयबोधः, सम्प्रदायमते च पूर्ववर्ति- लोत्तरवर्तिमान्यतरसमभियाहारसम्बन्धेन षष्ठ्याद्यन्तनौलादिपदे घटादिपदवत्त्वमपि तादृशान्वयबोधे श्राकाङ्क्षा, स्वपयोज्यत्तिज्ञान- अन्यविशेष-विशेषणसंसगापस्थितिसम्बन्धेन च तनिश्चयस्य इतुत्वं, तेन नौलस्य घटः चैत्रस्य धन इत्यादौ षष्ट्यादिना संयोग-स्वत्वादरु५- स्थितिदशायां ममानकालीनत्वादिमम्बन्धेन नौन-चैत्रादर्घट-धनादौ नान्वयः समानकालौमत्वादिसंसर्गस्थ पछ्याउनुपरयापितलान, रत्यक्ष यथा घटः कर्मत्वमित्यादौ घटमित्याचानुपृों विशेषाकाहानिश्य- "पविशेषमामग्रोविरहाहरति कर्मचनियाधम बोधाभावस्तथा नौखोघट इत्यादावपि तत्तदानपूर्वो विधात्मकाकाङ्क्षामिययरूप- विशेषमामयौविरहादेव मोद्देश्य-विधेयभावापनतादृशान्वयबोध इति चेत्, नई नौलो घटोऽस्ति नौल घटमामयेत्यादौ तादात्म्यसामन्येक नौखादेर्घटादाव वयो म स्थान(१) घटाधुद्देश्यक-नौला दिविधेयक भाम्बोधे नौलादिपदे बध्यादिविभकिमत्वस्थ स्वप्रयोज्यौल- घटाधुभवोपस्थितिमम्बन्धेन हेतुतथा तदभावात् प्राते घटादेगौ- १) घटादावन्धयः कथं स्यादिति गः ।

·तत्त्वचिन्तामा वथबोधे श्राकाङ्क्षामन्यत्त्यर्थमेवेत्यर्थः, न तु तदर्थ नौशलाचार अन सममम्पथबोध इति भावः । यद्यपि विशेषणविभतोरभेदायर बोधे कथमाकाङ्गासम्पादकत्वं । न च नौलेन घटमानयेत्यात अभेदान्वयबोधे श्राकाजाभावाविशेषण-विशेग्थवाचकपदयोः समा विभकिममभिव्याहारस्याभेदेनान्वयबोधे भाकाहावाप्तस्य श्राका सन्पादकत्वमिति प्राथम् । नौलघटः नौलोत्पलमित्यादिमम सस्थले सुन्दर दधि दधौदमित्यादादसमासस्यले चाभेदान्वयबोध नुपपत्तेः । न च तत्र साविभक्तिस्मरणादेवन यबोध इति वाच्या तदस्मरणेऽपि अभेदायबोधात् राजपुरुष इत्यादिषष्ठीतत्पुरुषार लुप्तविभहिस्मरणेनापि ममामविभक्तिकवान पपक्तच तत्र पठ्या सुन्नत्वात् न तु प्रथमायाः, एवं नीलोत्पल स्येवादिकर्मधारयादाव सुप्तविभक्तिमारगोम ममानविभकिकलाममावः तन तन्त्र प्रथमाया सुनत्वात् म तु मध्याः । न च प्रथमादलुप्तत्वेऽपि ताम्मरण तचान्वयबोध इति वाच्यम् । पटतरहनुभवविरोधात् । अत विरुद्धविमकिराहित्यमभेदान्वयबोधे तन्वमित्यापि निरस्त : FRE विभकिराहियं हि विशेषणवाचकपदे विशेय्यवानकपदोतरी भकिभित्रविमधिराहिलं. विशेय्यवादकपद विशेषणवाचकपद रविभक्निभिन्न विभक्तिराहित्यं वा, नाद्यः सुन्दरं दधीत्यादा प्रसिद्धेः प्रतियोगिकोटौ विभक्त वे प्रसिद्धि सम्भवेऽपि ता स्वाभावात् सोकं पचतीत्यादावभावांश्च । न दितीयः, दर्थ नौलोत्पलमित्यादौ श्रमिद्धेः प्रतियोगिकोटी विभागप्रवेणे (१) बभेदान्वयबोधाभावापरिवि ग ।

·डाकाडावाद। यहा समानविभक्तिकयोरभेदानुभवबलात् विशेष मिद्धिमम्भवेऽपि तद्राहित्याभावात् स्तोकं पचतीत्यादावभावाच । अत एव विशेषणवाचकपदे विशेष्यवाचकपदोत्तरानुमन्धीयमानवि- भक्तिभित्रविभफिराहित्य, विशेष्यवाचकपदं विशेषणवाचकपदोन- रानुसन्धीयमानविभक्तिभिनविभक्तिराहित्यं वा तदित्यपि न, स्तोक पचनौत्यादावभावात् सन्दरं दधि दधीद नौलोत्पलमित्यादौ खुप्त- विभक्रिमस्मरतोऽप्यभेदान्वयवांधाच, दितीये राजपुरूष इत्यादि- षष्ठीतत्पुरुषादौ नीलोत्पलस्येत्यादिकर्मधारये च लुप्त विभकिम्मर- भाष्यनुपपत्तेश्चेति । तथापि यादृश-यादृश विशेषण-विशेय्यवाचक- मोलधादिपदममभिव्या दारात् नौन-घटाधोरभेदान्वबोधोऽनु- भवमिद्धस्तादृष्य-तादृशानौल घटादिममभिव्याहार. एव मीन- घटा- सौरभेदान्वयबोधे आकाशग, समभिन्याहारश्च कचिदव्यवहितपूर्वव- तिवं, कचिदन्यवाहतातरवर्तित्वं, कचिदपूर्व्यवर्तितत्तत्पद पूर्ववर्ति- वादिकं, कचिदुत्तरवर्तितत्तत्पदोत्तरवर्तिवादिकं इति क्रमेण बोध तत्तनिवयस्य च स्वविशिष्टनील घटायभेदान्तय खिलाञ्छिनं परि हेतुत्वमिति न परस्परं व्यभिचारः, तादृशममभिव्याहारमध्य । घमाननिमझिकयोः एमभिव्याचाराऽपि प्रविष्ट इति विशेषण विभ केराकाहासमादकत्व युमिति ध्येयं । प्रत्यर्थतावच्छेदकावच्छिमान्वितवार्थबोधकल सम्भवति तत्प रित्यागस्थानौचित्यादाह, 'यति, 'अभेदानुभवबसा दिति, अभेद मंमर्गतया प्रकारतया चोभयानुभवस्वा कारात् इत्यर्थः, 'विशेषण ·२१८ तश्चचिननामको गान्वितविभक्तरमेदार्थकत्वं श्रतो विशेषण-विशेष्यमा. वानुभावकत्वं तत्पदयोः, न परस्परं विना । हार- मित्यवाध्याहारं विना प्रतियोग्यलाभात् न स्वार्था- बितेति, निय-विशेषणकाच पदोन्सरंप्रथमा-द्वितीयादेरित्यर्थः, "विशेषा-विशेयभावेति परपर विध्य-विशेषणभावेन स्वार्थताब- द कावधिकमानभव मदकावमित्यर्थः, 'सम्पदयोरियनन्तरं छेदः विशेषश्वापद-ततरविभक्कतो रित्यर्थः, म परस्परं पिनेति न वातावच्छेदकावच्मियोः परम्पर विगोव्य-विशेषमा त्रि- नारभवनमक मित्याः, उत्सव मनघट इतवादावेकवनलगन् सानो लाभेदांश) एका घट इयत्नचरोध इति मायः । नमु सामादिविशेषकानुकुल दिगमगंकानयनादिप्रकारबाद बोधं प्रत्यानयनादिपदे त्यादिश्दनन्यस्यै बाकाक्षाचे केवळ दार- मित्युकावपि प्रालयमसन्धादिरूपायांचाहारात् दारको कामयना- नुकुलहतिमान् इत्या वयबोध: कणं स्याद्घटः कवमित्यादी विव यावविशेषाशमानयाविरमादित्यत प्रार, 'दारमित्यनेति, 'अध्या- हारं विननि अनयतीत्यादिपदाध्याहार विमा, 'न स्वार्थति न বাণীন্ধানকুনিমা অঙ্গান্ধলমিঘ: সুজ हेतमा ह, प्रतियोग्यलाभादिलि. कारणीभूतान्बयप्रतियोगशुपसिाते. रभावादित्यर्थः, वृथा पदजन्नपदार्थोपस्थितेः शाब्दनुद्धौ हेतुत्वा- दिति भावः । ननु स्वर्गकामो बजे तत्यादौ स्वर्गकामस्थ कार्योयाग- (३१ एमापनीमाभदवालि ख.।

·शब्दारीमखये शब्दाकाअावावः । बयानुभावकत्वं; विश्वजिता यतेत्य ममेदं कार्य- मिति प्रवर्तकतात्पर्य विषयज्ञानं नाधिकारिणं विनेति सदाकाहा। यहा कर्तुरिवाधिकारिणोऽपि के पादेव नाम- इति प्रमो से: स्वगंकामा यजे ते त्यादौ च सहपतो तेस विपस्थाय-- कार्यवेन मह वर्गकामान्यर्थ स्वर्गकामादिपर क्यादिपवत्वमेव का वाधा तयार विश्वलिता राजे नेम्यादौ खर्भकामरूपा- ध्याहारास क तादगावयोधा शाकाहाविरहादियान प्रार, विश्वामिन सि, 'ममेदमिति जनामा शतिभाशमियाकारक मित्यथः, 'कानप्रनतकतात्पर्य: षयीभूत छानमित्यर्थः, 'नाधिकारिण बति, मालकामयना यासारं विनेत्यर्थः, 'भदाकाक्षेति, शाज्ञान मिया, अगषः। 'क- रिजति पत्र पनौतिपदमानं प्रथक तु क्षेत्र दायादि तर यथा पाक-त्यारम्बयोधानमारमनुमामा आदि का विशेष्यकाम्य बोधलयेत्यर्थः, 'अधिकारिणोऽपि विश्वभितत्यादी स्वर्गक्रामस्थापि, 'पापादेव' अनुनानादेव, अनुमान चामिजा, तेन 'किस्वाम- मानिक रति ग्रन्यच न पोज, सामः' विमर्थकार्यभायबोधः, 'तदरयः' विध्यर्थ कार्य सम्पयः, भानुमानिमः' अनुमितिकमः, थदा लाभः' उपम्नितिः । ननु वर्गकामस्थानुमानन उपस्थितावपि कालोग सह तदम्पयः गन्दातिपाद्य एवेति स दोषादवम्ब- ·এলখিন্দকাশী भानयनं कृतिरित्यादौ अभेदेन मान्वययोषोऽयोग्य- स्वात् तत्तत्पदेभ्यस्तात्पर्य्यविषयतत्पदार्थस्वरूपज्ञामन्च पदान्तर विनैव । घटमानयतीत्यधेव अमेण तया- वयतात्पयपि क्रिया कारकभावेन नात्ययः, --- लादिविभेश्यकाधेयवादिभेदसंसर्गक-घटा दिप्रकारकावयबुद्धिं प्रत्येष भटमित्वाचानुपूनों विषयाकागत्वात् पटः कर्मत्वमित्यादौ ताद- प्रभाब्दबुद्धिर्भात अभेदभमर्गरण व कुतो नाम्बाबोध इत्यत आई, 'घटः कर्षानमिति, 'अयोग्यत्वात योग्यताज्ञान विरहान, योग्यता- धमदायान्त भवत्येभेति भावः । ननु यदि मन्च योग्यता तदा तत्पदार्थोपस्थितिरेव कुत इलात मार, तदिति, ‘पदार विमेवेति, का तू कथा योग्यनाथा १.५१) । नन श्राधेयस्वादि- मंमर्गक-कावादिविशेषक-धादिमकारक दबोधे घटमित्याद्या- सुपूषों विशेषस्यैवाकाक्षात्वं पटः कस्यमित्यादापि बादाचिता- दृशाम्बयगोधे नापसंदणायां सामान्वयबोधो दृश्यते । कथं वादित पाइ, 'घटमिति, 'भमेणेति यथार्थ नेत्यर्थः, अभेद सोया, वधाचायथार्थतथाविधतात्पर्य पौत्यर्थः, ताक्यान तथा- अथवोधानुत्पात्या नदिकाया अपथार्थत्वमिति भावः । “क्रियेति धः कर्मकानयमानुकुलकतिमानित्यवधांधश्च कदापि नेत्यर्थः, पत्र हेतमाह, भामेति, यत इत्यादिः, 'अषयबांधे पभेदातिरिक- , (१) बटादिप खासा पदं विनधन्यर्थः, योग्यतायाः का ऋथा योग्य वायसवे पदाधीपस्थितिः सुतरां भविष्यतीति भावः ।

·शब्दात्तुरीयखगडे शब्दाकाजावादः । विभक्ति-धात्वाख्यात-क्रिया-कारकपदानां अन्वयबोधे तान्येव पदानि समर्थानि न तु तदर्थ कानि पदान्त- राणि। अनिः करणत्वं ओदनः कर्मता याकः कृतिः इष्टसाधनता इत्यादिपदेभ्यः अमिन दनं पचे तेत्यवेव अन्वयाबोधात, अग्निकरणकौदनकर्मक कविषयक- कृतिरिष्टसाधनं इति तु वाक न पद, अतएव हार- -- सम्बन स्वालियनोधे, 'तान पदानि नामादिपद मदिव्याहत- विभागा दिपा पटानि, 'ममानि स्वपयोग्यानि। मन्चन कि प्रमाणं दन्त प्रार'तिगत, कविराधनोति. हती. माधनवं विधार्थः इत्येकदममाभिमायगई। नन नाम--विम- द्यानामभटातिरिका बन्धना याच नामादिषदसमभिव्या इत- विभयादव स्वरूप रणने निकर सदनका प्रत्यादा नौदनं परेवानयोधः कस्य दियत पाह, 'कातिर केति, 'दति तु वाक्यमिति दांत व कामगाः, न पदं न त दुशार्थप्रत्या यक, अग्रिनोदन दिया मिनिधनामवन विशेषणतया बताया गलेऽन्वेति, कारणल नियमन विशेषणतया पाके, काव्यवस्था वा गिनिकायम विपणतया हनीया कार्याल, (२) तसा प्रयतासमन्धन विपणतया पा, पवमोदन निहतासम्बन्धेन विशेषणातया द्वितीया कमी, कम्त्वञ्च निरू- + ') अन्यत्वोति स्व । {", तवा जाम इति । 30 ·२३५ तस्वचिन्तामणौ मित्यच पिधेक्षिपदा याहारः, क्रियापदार्थस्यान्यत उप- पकतासम्बन्धन विशेषणानया पाके, पाकस विषधितामम्बधेन विशे- पणतया विध्यर्थश्चती, तादृजपाकविषयकहती पर विधेरर्थान्तरमि- माधमलभाश्रयतासम्बन्धन निघण्याऽन्य ति, अभिकर पत्यादी च अग्निपदयामिनि लजाणा, करणपदन्य करपाता निरूपके लक्षणा, तदेकदेशे करतागज्ञामिनस्याम देनाग्चयः, तादृशकरणता- निष्पकस्य तु रूपया पाकपदार्थम्म पाकनिरूपितस्यैकदेशे पाके- भेदेनान्वयः, एमोदनपदं श्रोदननि ठप, बाद मर्मत निरूपके स्नान क. नदेकर कमातागायोद निष्टस्याभटेनान्वय, ता. शाकर्मवानिएका कारण या पदार्थ पाकनि यता दिने पा देनान्वधः. मायनिक पिपा(१) तुलनामा विश्वपदार्यस्य विपरिताप दे विचित यामभेदनामधः, विषयिताश्रयम्य तु तानसेदनामय:, धपादन शनिक पिता न च मानपदार्थकी- दो बाधनतायाममाया, मपन त्यादान देनाबयः. अभे. दसम्बन्धन एकटे पापयामा पातायाश्च विषयपरमवामिनिटकर-- पाला निरूपकोदन नपकता पावियिणि लक्षा. 'अन्यत् गळ तात्पर्यग्राफ, तापविषयिणि कृतेर देनाम्वय., इष्ट पदमपि नारायंगाहक. भाषणम: श्रेष्टमा धनगर, तस्य च सतावभेदेमाचयः इति भावः । 'प्रतएवेति यतो नाम-धावाख्यातादिभिर्यादृशावय- बोधी अन्यते नादृशान्वयबोधे तान्येव पदानि समर्थानि न तु गदाम्नराणौत्यर्थः, 'क्रियापदार्थस्येति धात्वर्थच्या पिधानस्यतार्थः, । पाकपदार्थस्य पाकनिरूपितस्येति खः ।

·शब्दाख्यतुरीयखण्डे पादाकालाबादः । २३५ A स्थितौ अपि कारकानन्वयात असामर्थञ्च स्वभावात् । अनासनमपि आसन्नतादशायां आसन्नत्वमभेण वा अन्धयबोधसमर्थमेव । वहिना सिश्चतीत्यत्र कि- या-कारकपदयोरवयबोधे सामर्थेऽपि अयोग्यतानानं 'अन्यत.' धातुं विना, “कारकेति कर्मावावयासम्मवादित्यर्थः । ननु पदत्वा विशेषऽपि किश्चिदव स्वपयोग्य किञ्चिन्नत्य च किं निया- ममित्यत आह, 'असामयंक ति, स्वरुपायोग्यत्वचत्यर्थः, "स्वभा- वान्' नदानुपूर्वो विशेकपा मालाकमकायो योग्यतातच दक- भविरहात । मनमनन्या स्वरूपायोग्यत्वादव गायो- धाजनकलोपपत्तेः किलामतेः पृ ऋ हेतु नत्यत श्राइ, नाममा- मपोति हितोच रतमपीता .. समादाय' अाधान- न चयन लियोग्यपविनिद माया. बदनानयप्रतियांग्युपस्थित्यच्चय-- भानस्य स्वरूपमाताहेत क्याने, तल्जानम् तुत्वा त्याह, शाम- धन्वनला पति, अवयवो ममर्थभवति सम्पयाधोपधायकमेवे- त्यर्थ., जथार तसा पायोग्यने नतः कदापि मनोयनाम न स्यादिति भावः । ननु माम-विभकि 'धा या रुपात-किल कारकप. दार्थानामभेदातिरिकमम्बन्धनान्धयबोध गामा दिमामव्याहतविभ- यादौना स्वरुपयालय, वहिन सिमतो यच कुतो म तादृशान्ध- थबोध इन्यत पार, 'किनेति, भामर्थेऽपि' स्वरूपयोग्यपि, 'अयोग्यताजानं' अयोग्यतानिया, 'श्रतएव' 'अयोग्ये पि स्वरूपयो- म्यत्वसवादेव । मनु योग्यताप्रमाणं स्वरूपयोग्यताश्रमादेवान्वय- ·२३६ মন্দিনাময়ী प्रतिबन्धकं दाहे समर्थस्याव्यमर्मणिरिव। अतएव योग्यताधमात् प्रतिबन्धकाभावे ततोऽप्यन्वयबोधः। नहि स्वभावतोऽसमर्थ आरोपितसामर्थ्य वा दहति पति वेति, प्रकृते तु पदार्थस्वरूपन्नानं न त्वन्वय - भ्रमाऽपि। पुरुषपदं विनापि राज इत्यस्य पुत्रेण समं स्वार्थान्वयानुभावकत्वं इति न सदाकाला। बोध इत्यत आह, 'न छोति, रमाबतोसमर्थ' यस्तगत्या पत्र- मक, 'पारोपितमाम पारोपितजनकताक। ननु पट: कमल- मित्यादः स्वरुपयोगत्व तब मानुत्याद दिधमो साधत एवम कथं न्यादिल्यत आई, 'प्रझते विति, घट; कर्म. बमियादाविन्य: । मजनिता पनी जमकन्या श्री क्षात्व- विरहादधतीत्या रा-पनयोरवयोधानकार वितीय राज-पुरुषयोर यवोधापतिराकासात्वात् पुरुषविशेषाक-राज- प्रकारकाधोधम्याजनितवाददमिती मिहरिव भमानाकारक- शाब्दबोधस्य प्रतिबन्धकताया अपि तत्र वामशावादित्यत प्राइ, 'पुरुषपदं विनापौति पुरुषविगेश्य करा जप्रकारक.न्वयबुद्धाजनकत्वे- पौत्यर्थः, 'खार्थान्वयानुभाकत्वं' जनितस्वार्थानुभारकतं, 'म तदा- का ति म तबाकाक्षेत्यर्थः, राज पुरुषयोर वयबोधानिकेति शेषः । तत्पदान्यगाब्दयोधे तत्पदजन्यशाब्दबोधसामान्यस्यैव प्रतिबन्धक स्वादिति भावः । , ·इब्दाख्ययुरीयस्व गडे अदाकाडावादः । यहा बयाणां स्मरणेऽजनितान्वयबोधदशायां पुरु- पान्वये तात्पर्याभावात् नान्वयबोध इत्यग्रेऽपि तथा। न च पुरस्योत्थिताकाडलात् तेनैवान्वयबोध इति वाच्यं । तात्पर्यवशात पुरुषेणैव(१) प्रथममन्वयबोधात्। अतरवान्चयबोधममर्थत्वे सति अजनिततात्यर्यविध- मन्त्र राज-पुचयोरचयबोधोतरं तात्पन्धमेऽपि राज पुस्- धयोरन्वयबोधो न स्थात् प्रतिबदकसमादित्याचगान, 'योति, 'याणा' राम पुत्र-पुधैवस्त्रयाणां, नितेति युपेण मम- मभनितान्वयनोपदमायामित्यर्थः, 'तात्प योभायाग' नामनिया- गावादेव. प्रियापि' पुर्वण मममन्वयबोध जमिनेऽपि, 'तथा पुरु- धान्यधे तात्पर्यमिश्नयामाना नामयबोधः, नात्य निश्चयमाये भनन्यवेति यः। नग पुरा भनिता वयवोधदगायां प्रथम पुरुषेण ममम वयधीर्म भनि विना पुनेरी र तन्त्र पचम्सोस्थिताका- अन्तमेव वौज न तु तात्पथ्यजान-तरिको निबन्धने इत्या गमते, म पेसि. 'उस्थिताका मन्यात्' भषम्य न्धिकलात्, मभनन्धिकलञ्च मम्बन्धुपसितिनितोपथि निकत्वं, भवति । खजन्याय दिरूपं पुभत्वादिक रत्रादिटिममिति भावः ।। 'नात्यात्' ता- त्पर्यज्ञानवशास', 'पुरुधवनि' कचिदित्यादिः, कवित्तथैव पाठः, मथानोत्थिनाकाझा व्यभिचारिशोति भावः। 'श्रत एवेति चतु- येतातमिः, अयमेतत्यादी माज-पुत्रयोरचयबोधामनरं गाण- (१) कचित् घुगधेगेवेति क । गजारिटिनमित्यधी:

·तत्वचिन्तामो यान्वयबोधत्वमाकाहति केचित् । प्रकृति-प्रत्ययाभ्या- पुरुषयोरवयबोधवारणायवेत्यर्थः, अन्वयबोधसमर्थत्वे सतौति तदि- गेश्यक-तत्प्रकारक तसंवर्गकाश्चयबुद्धिधमकावे सतीत्यर्थः, 'भाकाला' तविशेषक-तत्प्रकारक-तमंसर्गकावयबोधे भाकाहा, अच मत्यन्तेन घटः कर्मत्वमित्यादिनिरामः, जनकतावच्छेदकन्तु तत्तदानुपूर्वी- विशेषविशिष्यत्वमेध, ‘प्रजनितेत्यादिना राजपुत्रान्वयबुद्धिमावता- त्पर्य केऽयमेतत्यादौ राज-पत्रयोरवयबोधानकारं राज-पुरुषयो- रथयोधनिरामः, राजधुवावयबोधमाचतात्पर्धके 'अयमेतत्यादौ तात्ययंभ्रमण राज-पुरुषयोरवयवांधे जातेऽपि राज-पुभयोरन्वय- बोधे भाकाक्षासम्पादनाय तात्पर्यविषयेत्यन्वयबोधविशेषणं । म चैवमस्माद्राज-एजथोरवयबुद्भिः राज-पुरुषयोरम्बयबुद्धिश्च भव- वितोच्योश्चरितऽयमेतीत्यादी तात्पर्ययक्षपौर्वापक्रमेण राज- पुत्रयोरन्वयबोधानन्तरं राज-पुषयोरम्बयबोधेऽपि पाकाला न स्यात्, एवं घटमान अत्यादौ वः क्रमिकशाब्दबोधइये छायामपि शाब्दबोधदथे प्राकामा न थादिति वाच्यं । 'जनितेत्यादिना सत्कालौन-तत्पुरुपौय-स्वजमितापर्याप्तयत्किश्चित्तात्पर्थविषयताव- दकलस्य विवक्षितत्वात् तत्कालीनव-तत्पुरुषोयत्वयोः स्वजनित- त्वविशेषणलास्कालान्नारे पुरुषानरे वा तादृशाब्दबोधजननेऽपि न इतिः, तत्कामपदं फलीभूतशाब्दबोधाव्यवहितपूर्वक्षणपरं। म पेवं तादृशममृहालम्बनतात्पर्यकऽयमतीत्यादौ राज-पुत्रयोरवय- बोधोसरं राज-पुरुषयोरम्बयबोधसमये राज-पुचयोरपि पुनरषय- ·शब्दास्यतुरीवलपड़े शब्दाकाशावादः । बोधापत्तिरिति वाच्यं । खगड़वाक्यार्थबोधोत्तरं खण्डवाक्यार्थ- घटितमहावाक्यार्थबोधवदिष्टत्वात्, नात्पर्याविषयवच वा-तदिनर- माधारणप्रतपदजन्यत्वप्रकारकेशाविषयत्वं तेन शुकादिवाकायले भगवशात्पर्यमादायाकाशाभौजन्यं । न चैवं राजपुत्रान्वयबुद्धि- माषतात्पर्य केऽयमेतीत्यादौ राज-पुत्रयोरन्वयबोधाननारमपि राज- पुरुषयोरवयवोधे श्राकासापत्तिः भगवत्तात्पर्य्यस्य राज-पुरुषावध- बोधेऽपि मचादिति वाधं । तदाकोन राज-पुरुषयोरवयबो- धाजननासदारजन्यलपकारकभगवदिच्छाया राजपुरुषान्वयबोध विर हात् भगवदिखाया अयथार्थलाभावनियमात् । न च तेनैव বাল মুম্বানও জান নন মা ও বাঙ্গা- ज्वयबोधजनमात् तदाक्यजन्यत्वाकारकभगवदिश्छाया अपि गज. पुरुषाचयबोधे सम्भव इति वाच! या तस्माद वाक्यान पुरुषा- नरम्य कालान्तरे तम्यैव वा पुरुषस्य राज-एम्पयोरचयबोधस्तव राज-पुचयोरन्वयबोधोत्तरमपि राज-पुरूषान्वयबोधे आकाक्षा- सन्यस्य दृष्टलात्, राज-पुरुपयोरवयबोध भाव मतोऽपि राज- पुरुषान्वयबोधे भगवतात्पर्यम्य तदानों जानाभावेन तात्पर्यघरि- ताकासशामविरहादथ वा तम्यादाक्या विदामौमेतम्य पुरुषस्य तद्धि शेय्य क-एतत्प्रकारकाञ्चयबुद्धिवविल्या कारक नकालौनव- तत्पुरुषोयत्वप्रकारकं तात्पर्य्यमत्र घटकमिति मोकदोषः। 7 तथापि यत्र वः रामपुचान्वयबुद्धिमाचे तात्पर्य श्रोतुरुदामौन- पुरुषाम्मरम्य वा, राजपुरुषान्वयबोधेऽपि तात्यय्ये तत्र रामपुचा- वयबोधानमरमपि राजपुरुषाम्यबाँधे श्राकासापतिरिति वा ।

·.२४२ तत्वचिन्तामयी कर्मत्वं भामयनं कृतिरित्येवम्बिधपदामन्यपदार्थोप- स्थिति; थामत्तिन्वयबोधानमित्यासत्यभाषादेव- म्बिधशब्दाबान्वयबोधः त्वयाप्यवम्बिधपदार्थोपस्थिते- मित्यपि बोध (१) । ‘पद विशोषेति घटमानयेत्वाचानुपूछौं विशेषषट- कौस्ततत्तघट पदाम्यदादिजन्यघट-कर्मवाद्युपग्थितिरित्यर्थः । नन्वे - यमप्यमनुगमवाल्यं कारएतावच्छे इकगारवं पुनरधिकं लाघवाद- घटमानयेत्याचानुपूर्दो विशेषज्ञानव हेतुत्वौचित्यान् । न पनत्यद-- जन्यपदार्थोपस्थितेः पृथकारणत्यस्यावश्यकत्वाद्गौरवभिति वाच्यं । घट कलममित्यादिप्रत्येकानुप्रयोघटकानन्तत्यदय तिदिन कार्य-का- হামন্ত্র জানবীয়াই থাকিলা না प्रति वृत्त्या शब्दमन्यघटाशुपस्थितिलेन कार्यकारणभावैक्य कम्पमाया- एव लघुवादित्यसर मादाए, 'घटः कर्मलमित्यादि, ‘पदार्थीपस्थितिः' घट-कर्मन्याशुपस्थितिः, इत्यञ्च भेद कूटस्य कारणतावच दत्वाद्धर्ट कलममित्या दिसकलानुपूर्वी माधारण एक एव कार्य कारणभाव. रति भावः। धन वृत्त्या शब्दअन्यत्वेन पदार्थपस्थितिर्विशेषणीया तेम यथाकश्चित्पदार्थापस्थितिमादाय नासिपमङ्गः। अर्थाध्या- हारवादिनये तु यथाश्रुतमेव साधु । 'अवयबोधाङ्गमिति कर्मता- दिविशेष्यक-घटादिप्रकारकाम्यवोधाङ्गमित्यर्थः । म चैवं द्वितीया- पद-कर्मवपदोभयगोचरममूहालम्बनेन यत्र कमलोपस्थितिस्तनाप्य- वयबोधो न म्यादिति वाच्छ। तापविभक्जिामाजन्या या कर्म- {" इत्यादि ध्येयमिति क.।

·"My FM I সুখ স্মাাষাঃ। राकाझाहेतुत्वेनावश्यमभ्युपेयत्वात्, अनितान्धयबो- धात् नान्चयान्तरबोधः तात्पर्य्याभावादित्याकालायाः कारणत्वमेव नास्ति, किन्तु स्वजनकोपस्थितेः परि- चायकत्वमामिति। बादिपदजन्योपस्थितिः तदन्योपस्थितिवन हेसुल वितक्षितत्वात, 'एवम्बिध शब्दादिति घटः कर्मवभिन्यादिखक.पायोग्य शब्दादित्यर्थः, 'श्राकाङ्गाहेत्तेनेति बाकालानिधयसहकारितेनेत्यर्थः, अन्यथा- ऽसौतामादिपदशक्रिकम्य घटमित्यादिनिश्चयवतो घटः कर्मव- मित्यादर्घर-कर्मलाद्युपस्थितौ तशापयतो धम्य दवारलापत्तेरिति भावः । 'जनितान्वयबोधादिति श्रयमेतोमादी पुत्र जनितावस- नोधाद्राजपदादितार्थः, 'नाम्बयान्तबोध इति न कोणा नायबोध- इत्यर्थः, भवन्मत पतिः, 'वास्पOभावादितिय तात्पर्यज्ञामा- भावादिग्धर्थः, एवं धारावापिकामानाकार शाब्दबुहावपि भवदव गतिरिति भावः । 'श्राकाहाया:' पाकाहानानस्य, 'स्वननकोप- स्थितः' मान्दबोधजनकोपस्थितः' । मन्त्र 'नया इत्यसरभोद्भाव, नदीजन्तु भेदकटाना f गेष्य-विशेणाभावे विनिगमकामावात रास्तरानन्तकार्य-कारणभावप्रसङ्गः, अन्यथा घटादिपदवदनुवार- पदादिमिश्रथवरहितं यद्यत् तदन्यतेनेव साधवात् हेतुत्वी- चित्यात या घट-कर्मलाघुपस्थितेापारत्वाञ्च माति सथ महा- पौति दिक् ।

·सावचिसामगै इति श्रीमहोशोपाध्यायविरचिते तत्वचिन्तामणौ शब्दास्यतुरौयखण्डे शब्दाकाहावादसिद्धान्तः । समाप्तोऽधमाकाहावादः -onememen इति श्रीमथुरानाथतर्कवागीशविरचिते तत्त्वचिन्तामणिरहस्ये अदास्यतरोयखाइरहस्ये शब्दाकाङ्क्षावादरहस्यम् ॥ भमाप्तमाकाशावादहस्यम् ॥

·अथ योग्यतावादः। -- ननु का योग्यता, न तावत् सजातीयेऽन्वयदर्शनं, अथ योग्यतावादरहस्य। प्राका मिलाय योग्यता.निरूपयितुं प्रकृति, 'ननु केति,(२' श्राकासादिक सहकारी ति यत् पूर्वमुक्त सत्रादिपदग्राध्या गोग्यता केत्यर्थः, श्रम शाब्दबोधलक्षणेककार्थ्यानुकूलत्वमेव मङ्गतिरिति भावः । 'मजातोयेति, तत्मजातीये तत्मजातीयस्यान्वयदर्शनं मंसर्ग- निश्श्यस्तत्र तत्काइबुद्धौ योग्यतेत्यर्थः, अस्ति च ययमा मिश्चती- यादौ प्रकृतकममातोये पयोऽन्लरकरणकभेके प्रश्नपयाकरणकत्व- मजातीयस्य पयोऽग्नरकरणकावस्थ भंभनिश्चयः. भिमा सिञ्चती. त्यादौ तु मेकस भातीये कापि मेो वशिकरणकत्वमजातोयस्य कस्यापि अभिकरणकत्वम्य ममभिथयो नाम्ति बाधितलात्। न च तब तसंसर्गनिश्चयस्तच तच्छाब्दबोधे योग्राना इत्येव सम्यक कि मजातीयत्वार्यन्ननिवेशने ति वा । गेहतियटो नौल इत्यादौ गेहन्तिपटव्यक्तो तौलव्य के: गाब्दवोधानुपपत्तेः बाब्दयोधपूर्व नाइटव्यको नौलव्यात मंसर्गनिश्वयाभावात्, भजातीययोपादाने तु तपटमातौये व्यत्यन्तरे तमौलव्यक्तिमजातीयस्य नौलप्यत्यारस्थ . नयु केयं घोग्यदेति ख.। (२, ननु केयमिति क, ख ।

·२०६ सस्चचिन्तामो यथाकथञ्चित् साजात्यस्याव्यावर्तकत्वात्। पदार्थता- संसर्गनियो वर्तत एवेति न काप्यनुपपत्तिरिति भावः । अत्र येन केनापि धर्माण भाजात्यं विवक्षणीयर) अन्वयितावच्छेदकधर्माण वा,(२) श्राो तनिष्ठधविच्छिन्ने तनिधम्मावच्छिन्नस्य संमर्गनि- श्वयम्तत्र तछान्दवोध योज्यतेति फस्लिनार्थः, द्वितीये अन्वयिता- वच्छेदत्वं थादृशधविभिटम्य तस्य फलीभूतपादनोधविषयत्वं सादृशधर्मावं, तया च तद्धर्मनिगिदिशेय्यक-सद्धर्मविभिमत दि भेषणकशाब्दबोधे तद्धर्मकायेण यत्र कुत्रचित् तद्धर्मरूपेण यस्य कस्यचित् संसर्गनिश्चया योग्यतेति पर्यावमितार्थः । तत्र न प्रथम- इत्याह. 'अर्थनि, 'प्रत्यावर्तदत्यादिति वशिमा सिञ्चतत्यादौ सेको न वहिकरणक इति बानियदशाशं शाब्दबुद्धरव्या- वर्तकवादित्यर्थः, तादृशाबानिधयम चेऽपि क्रिया वहिकरणिका प्रमेयं वशिकरणकं मेको द्रधकरणका सेकः प्रमेयकरणकः सेकः प्रमेयवान् इसाकार कम्य मकनिष्ठ धर्मावपिछले वकिरणल- निष्टधविच्छिन्नसंसर्गनिश्चयस्य मनभवात्। न च तदानों तादृश - निश्चयमम्भवेऽपि बाधनिश्वस्थ प्रतिवर्षकत्वादेव नान्वयबोध इति वायः। तथा मत्यावश्यकत्वात्तदभाव एव हेतरस्तु किमेलम्या हेतु- ११) विवक्षितमिति ख०, ग. (६) अद्यकातत्वस्य वाक्यार्थत्वात् पदार्थतावच्छेदकत्वाभावेन पदार्थताव- छेदकधर्मयोत्यपेक्ष्याम्बयितावच्छेदकश्चमपर्यन्तामुधावर्ग ।

·शब्दाख्यतुरीयखाडे योग्यतावाद । वच्छेदकेन साजात्यस्याद्यजातः पयः पिवतीत्यादावभा- वात् वाक्यार्थस्यापूर्वत्वाच। नापि समभिव्याहृत- खेनेति भाव:(१)। मामय इत्याइ, 'पदार्थताबमोदकेनेति, अनयि- तावच्छेदकधर्मरूपेण सत्मसातौयेऽन्वयितावच्छेदकधर्मर प्रेण नत्म- आतौयमंसर्गनिशयस्यत्यर्थः, 'प्रभावादिति, तब शाब्दबोधात् पू- यमद्यनातवरूपेश क्कायद्यजाने पय.पानकार्टवल्परूपेण पयःपान- कत्वममर्गनिश्चयाभावादिति भावः ! ‘पदार्थनावच्छेद केनेति रथा- श्रुतम् न मङ्गछने पदार्शतावच्छेदकत्वस्य भक्तपदार्थतावच्छेदक- त्वस्य च केवलान्वयितया तेग रूपेण माजात्यविवपि वझिना भिवतीत्यादौ किया वझिकरणिका प्रमेयं वकिकरण मेको ट्रयकरणक इत्यादिमनश्चयमादाय मेक: गकरणक इत्यादिनि- अयमादाय यातिप्राङ्गतादवस्थात् सन्दमविरोधापन: अधजाते त्यादिप्रकृतदूषणामअन्यायत्तय प्रयत्न म स्यन्न द्यावामिष्ठस्थ नि छाप्रत्ययार्थतावद कानवला) पदार्थनावदकत्वात्। तेम रूपेणाघजातमातीय पयःपानकट त्वदननिश्चयस्य तत्रापि मचा- दिति ध्येयं । दूषणान्तरमाह, 'वामार्थस्थति, परामा मिञ्चनी- THA (३) तयाध शाब्दबुद्धी बाधबुले प्रतिबन्धक त्वं किन्तु तत्मा बाधाभाव- रुपयोखताविरहान कति भावः । प्रमेयत्व-मनुष्यबाद निकाप्रत्यगातावरकाश्रयत्वदति ख. प्रमेयत्व-मनुध्यत्व-निकाम ययार्थवावच्छद काश्रयत्वादेरिति गः (१ प्रमेयत्व-मनुष्यत्याश्रयत्वादेः जनधानुकरमपन्ययार्थवावर कवादियः।

·सावचिन्तामसी त्यादावपौत्यादिः, पथमा मिश्चतीत्यादावपि वाक्यार्थस्य सेकावा- যুক্তি ব্যবসাজিদলিঙ্কাধুলা অঙ্গ भाब्दबोधात् पूर्वमभावाशेलार्थः, तथाच पयसा मिशतीत्यादावपि यदा तादृशनिश्चयो मास्ति तदापि शाब्दबोधस्थानुभवसिद्धना- यभिचार इति भावः। दूषणद्वयमिदं दर्शनपदस्य निश्चयपरत्व- मभिप्रेत्य, संशय लिखयक्षाधारणज्ञानमात्रपरत्वे तु नैतदोषयाव- कामः, अजानेवादावणदाजातत्वावछिन्ने पचा:पानकार्टवस्य संश- थात्मकसंमर्गजानसम्भवात्, एवं पयमा मिश्चतीत्यादावपि सेक: पयःकरणाकालममर्गनानिति निश्चयविरहदगायां सेकः पयःकरणक- वसंसर्गवास अति संशयात्मकर्ममगजान मम्भात् । न च यदा सादृशमधयोऽपि नास्ति तदापि तादृशाब्दबोधायभिचार इति वाच्य। तदानौं शाब्दबोधासिद्धः, अन्यथा तद्धविच्छिो तह- ঋষিবিলিয়নালৰি শ্ৰমিং'স্ব বুলি । वस्तुतस्त कर काभिप्रायपयुक्त ?' पयसा सिबतीत्यादौ मेको म ভালানৰিম বুনি স্ব দৰবাৰূপ- दशायामपि भेकवावधिने मजाकारणाकवत्वप्रकारेण करकाकर- एकत्यान्वयबोधापत्तिः, ताशबाधनिश्यदणायामपि मेक्तरूपेण सेके जालकरणकाववाए जस्तकरणकत्वस्य मंसर्गनिश्चयाभावात् । न चेष्टापत्तिः, साम्प्रदाथिकैम्तदानों तादृशाम्बयबोधन्यामभ्युपगमा- दित्येव दूषणं, नव्यमते तु वक्ष्यमाण निष्कृष्ट योग्यत्वाच्या गौरव- मेवाष दूषणमित्यवधेयं । {१) जलवस्पेका करकाबोधेछ योरित इत्यर्थः । . .

·शब्दावतुरोपखण्हे योग्यतावादः । केचिन्नु अस्य योग्यतात्वे वहिना मिचतीत्यादौ को न वशिकरणक रति बाधनिश्चयदशायां सेकत्वा वच्छिन्ने वशिकर- एकलवरूपाचयितावच्छेदकावच्छिनसमर्गज्ञानामभवात् सेकत्वाक चित्रे वहिकरणकनवरूपविशिष्टधन्वियितावच्छेदककगाब्दयो- धासम्भवेऽपि विशध्ये विशेषणमिति न्यायेन सेको वशिकरणक इति शाब्दबोधो दुवारः, तत्र वहिप-करणात्वनादेः प्रत्येकधर्मस्यैवाश्य यितावच्छेदकतया योजबाधनिश्शयमत्त्वेऽपि मेकत्वावच्छिने करण- खबावच्छिन्नस्य करणवत्वाधिने पहिलावधिनस्य से भमर्ग- निश्चयमम्भवादित्याः । तदभत्, अन्वयितावच्छेदकत्वकोण लक्षणे न प्रवेपः परा मकवावस्छिने करणत्ववकपेण करणत्वं प्रकारः करणवत्वावच्छिन्ने वझिलेन वहिः प्रकारः इत्याकारकशाब्दबुद्धि प्रति भेक वावच्छिने वकिरणकबत्वरूपविशिधाविच्छिन्नमंसर्ग- जानं शेग्यतेत्यादिक्रमेण नक्षल विवक्षितं, तो विशेथे विशेषण- मिति न्यायेन विशिष्टस्येव वैशियमिति न्यायेन च मेको पहि- करणक इति शाब्दयोषस्य यथोकबानिश्चयमत्वे ऽसम्भवात् उभय- साधारण-वशिकरणकत्वन्यावच्छिमप्रकारताया एगेककोण मध्य- तावच्छेदके प्रवेशात् । चोभयमाधारणविगिटप्रकारता मानाभाव इति वाच्छ। तथा मति रकदण्डवाम् पुरुष इत्यादि- विशिष्टबुद्धौ पुरुषो न रझदण्डवामित्यादिवाधबुद्धः प्रतिबध्यपति- बन्धकमानदयापोः वक्ष्यमाणनिष्कृष्टयोग्यतापछऽप्युकदोषस्य दुवा- रचापतयेति दिक् । 'ममभिव्यापतेति प्रातेत्यर्थः, नदीयतत्मभर्गव्याप्यधर्मवत्वं तसं 32 ·মন্দিী पदार्थसंसर्गच्याप्यधर्मवाचं, वाक्वार्थस्वानुमेयत्वापत्तेः म च वस्तुगत्या संसर्गव्याप्यो यो धर्मस्तत्वं तच : ज्ञातमुपयुज्यते इति नानुमेयः संसर्ग इति वाच्यम् योग्यताभ्रमाच्छाब्दभ्रमानुपपत्तेः। अतएवानम्पयनि- मर्गण योग्य नेति फलितार्थः, 'बाक्यार्थस्येति एतत्संशयविरह. स्यलौयादवोधमात्रस्येव पूर्वमेकपदार्थ पर पदार्थसंसर्गस्थानुमामा पत्तरित्यर्थः, एनमंशयविरहस्थले यत्र यत्र शाब्दबोधस्तत्र तत्रै भाब्द बोधात् पूर्व एतत्रिययस्य त्वयाधुपगमात् व्याथवत्ता निश्चय- मत्वेनानु मितिसामग्रीमत्त्वादिति भावः ! 'समर्यशाप्यति, तदौय. तममर्गब्याप्येत्यर्थः, 'तत्त्वमिति, तत्मगर्गण तयोग्यतति : 'योग्यताधमादिति, इदच शाब्दधमानुपपत्तौ हेतुः,) यकिना मिञ्चलोत्यादौ गतो निम्नयोग्यताया धमातु साररूपमनी सा अतः शाब्दभमानुपपत्तरित्यर्थः । म धेयं शादप्रमाथां हेतुरिति वाच्यं । नाधनिश्चयदशायां शाब्दप्रमापत्तेः विनष्ट विनष्टरूप- वत्तादाम्यप्रतिपादकसमेवर त्यादिवाक्य जमायामव्याखेति भावः । . (१) शोग्यताभादित पञ्चम्यर्थः प्रयोज्यत्वं, अन्धपचास्य जाब्दममान्नु पपत्तौ तथाच योग्यताश्रमप्रभुक्ता या शाब्दभ्रमानुपतिस्तत इत्यर्थः प्रयतत्वच सहिषययोग्यत्वाभावप्रयोज्यवं, भवति चायोग्यस्थले निक- योग्यतायाः स्वल्मसत्या कारणत्ववादिनस्तव मते योग्यताविरहाय- सच शादनमाभावः, सिडान्तिमते तु तभमादेव शाब्दममः इति भावः।

·शब्दावतुरोयखण्हे योग्यतावादः । २५४ यविरह व योग्यता स्वरूपसती हेतुः तब तहमा केपिनु निकायोग्यताया भ्रमादयः शाब्दभ्रमः तदनुपपत्ते- रित्यर्थ इत्याः। तदमत्, निरुतयोग्यताधमादित्यत्र हि पञ्च- म्यों जन्यत्वमुत्तरत्वं वा, माद्यः साम्दभ्रमे निरुकयोग्यताक्रम- जन्यावस्यैवामिछः योग्यताधमजन्यस्वस्थ प्रतानुपयोगितया नद- भिधानम्य शर्थत्वापत्तेः । अत एव न द्वितीयोऽपि तदभिधानस्य व्यर्थत्वादिति ध्येया)। 'श्रत एवेति वशिना मिच्चतीत्यादौ शान्दगानुपपत्तेरेवे- सार्थः, तत्र(१) अन्तता भगवत एवानवनिश्च यस्य सर्बदा मत्वा- दिति भावः । इदमुपलक्षणं पयमा सिञ्चतीत्यादावेकस्य पुरुषस्या-- नम्वयभममध्ये पुरानार स्थापि शाब्दप्रमानुत्पायापत्तशेयपि बोयं । 'अनन्वयनि येति, तद्धर्मग्ययितावच्छेदकसम्बन्धावधि- तहविच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावप्रकारकनिश्चयमामान्यस्य विशे- (१। तथाचायोग्यमयले सामने योग्यताविरदादेव शाब्दानुपपत्तरिय शैव वक्त भुचितत्वात् तत् स्थलीयशाब्दग्यिताभमस भन्यताया- उत्तरततिायान प्रदर्शनानर्थकादिति भावः। वस्तुतस्तु शाब्दममो म जायत एव तनेत्याशकामानेतुं योग्यलानमअन्यतया सम्य प्रसिद्धि- दतियेवात्र धानवौज मन्तशं । (१) यत्र सेको न बांह काक इति निशयन मास्तु अधिना सिच- तौति भाटनमः यत्र तु स भास्ति तब तादृशशाब्दभमस्य निष्परि- पथिकावेग व शादनमापतिः अन्धयामावनिर्णयाभावम्यैव योग्य- सात्वस्य वक्तशावादित्याशयेन यदुक्तं अनन्षयेत्याटि तदपि म, ईमरीय- सावृपनि यस्य सर्वदैव सचादित्याह सत्यादिमा ।

·सावचिन्तामनी भावनिश्चये तत्प्रकारकशाब्दबानानुदयात् इति पर स्तम्) । नापि समभिव्याहतपदार्थसंसर्गाभार व्यतावच्छेदकतामम्बन्धेनाभावः, २) तादृशनिश्चयमामान्यस्य विश व्यतावच्छेदकस्वाभावो वा नविछिन्ने सद्धर्मावास्यस्य योग्य तेत्यर्थः, वकिमा मिचतीत्यादी में कत्वेऽपि घटादिनिष्ठस्य वनिकर एवाभावप्रकार निययस्थाभावसधादतिव्यानिवारणाय सामान्यपद 'खरूपमती हेतुरिति, यन्न निशेयतावकेदकतासम्बन ताव निप्रकारकशाब्दबोधः, सब विशेषणतानिगोषसम्बन्धन निरुको भाष इति सामानाधिकरण्यप्रयासत्या खरूपमती हेतुरित्यर्थः खरूपम ट्रेलवे ध्यतिरेकसहचारं प्रमाति, 'तचेति, तद्धर्मावछिन्न- इत्यर्थः. 'नद्धाभावनिश्चय इनि स्वमा तद्धर्भावच्छिन्नामावाका- रकनिश्श्य दार्थः, 'सत्प्रकार केति स्वस्टा नद्धम्मविच्छिन्ने तद्ध- वछिनप्रकारकशाब्दयो धानुदयादित्यर्थः, 'पराम्नमिति। न र तद्धावच्छिन्ने लद्धनिच्छिनाभावाकारकतत्पुरुषोयनिश्चयभामा- न्याभास्तविछिन्ने सत्पुरुपौयतद्धविधिपकारकाम्वयबो योग्यतेति विवक्षणीयं तो नोक्रदोष इति वाच्यं । स्वौयानन्वय- निश्चयविरहदशायामयोग्येऽतिव्यायापत्तेः केवलाम्पयिन्यव्यायापते- दुओरत्वाचेति भावः। 'समभिय्याश्तेति प्रकृतेत्यर्थः, नदीयतत्- . (१) इन्धपातमिति क., ख. । (२) तडविछिन्ने तादृधनियस्य सत्व एव तइर्मेऽपि अवच्छेदकता- सम्बन्धेन तद्भिपयसावादिति भावः ।

·केशवाखतुतीयक बोग्यतावाद । व्याप्यधर्मशून्यत्वम्, प्रमेयमभिधेयमित्यादी संसगांभा- वस्थाप्रसिद्ध्या मदनिरूपणात् गेहनिघटाभावे प्र- मंसर्गाभावव्याप्यधर्मशून्यत्वं तेन संमर्गेण तद्योग्यतेति कलितार्थः । इदच भातमुपयुज्यते इति न गाब्दभ्रमानुपपत्तिः मान्दश्रमस्थले वस्तुगत्येतस्थासत्त्वेऽप्येतहमादेव शाब्दभ्रमोपपतेरिति भावः । 'प्रम- गिद्धोति, प्रमेयादितादाम्यस्य केवलान्वयित्वादिति भावः। 'सदनि- रूपणात्' उनयोग्यताजामामावात् । नवकपदार्थापयितावच्छेदक- मंमर्गऽपरपदार्थ निष्ठन्वाभानन्यायधर्मशुन्यत्वं मेनि नोक्रदोष (९) इत्य- हरेराह, 'गेहनिष्ठति गेहे घटामावनिश्चय इत्यर्थः, 'विश्येऽपि' उनयोग्यतानिश येऽपि, 'घटोस्तौति वाक्यात्' गेहे घटोऽस्तीति वाक्यात, 'श्रषयज्ञामानुयादिति योजना, नशातस्य योग्यताव गेहे घटोऽस्तौलादौ बाधनिश्चममत्येऽपि पनिश्चयसत्त्वे प्राब्दवोधा- पत्तिः। न च बाधनियम्य विधिबुद्धिमादे प्रतिबन्धकत्वात् तत्था- वादेव मतदानौं भाब्दयोध इति वाच्यं । नईि श्रावण्यकालात्तद- भाव एव पतरस्त किमेतज्ञानस्य हेतुलेन तदभातमत्वे एता- (१) प्रमेयमभिधेयमिन्यादौ न कोयं को.पि भियानिवाभावो यः प्रमेयवादास्यत्वं कानोति, काप्रीति च गमनत्यं, तच्च न्यत्वन्तु वर्मत- एव प्रमेयताम्यस्थ इति मोक्तदोष इत्यर्थः. जगवृत्तित्वात् प्रमेय- तादात्म्यस्य गगणादेत अतथालादिति भावः । वहिना सिमतोत्यादी लक्षणासवच वशिकरणवायसरपसम्वन्धत्वस्य से करिएवाभाव- व्याप्यत्वात् वहिकरणत्वीयखाएमम्बन्धस्य से कातिवादिति भावः ।

·শল্পিানী मिते घटोस्तौतिवाक्यात्तविश्वयेऽप्यन्वयज्ञानानुदयाच। नापि बाधकप्रमाणाभावः, अन्यत्र यद्बाधकं तद- भावस्यायोग्यपि सत्वात् । नापि प्रकृतसंसर्गबाध- कस्याभावः, प्रतियोगिसिद्ध्यमिड्डिव्याघातात् । न च जामस्थ व्यतिरेके एतदभावजाने का शाब्दबोधाभावस्य अनुभर- सिद्धत्वाभावादिति भावः(।। 'वाधकप्रमाणेति तच तत्संमर्गाभाव- प्रमानिशेव्यत्वाभावस्तत्र गयोग्य तेत्यर्थः, एतम्या जानं भाब्दधौ- हेतुरिति न गान्धमानुपपत्तिः, बाधनिभराट शायाच्च नेतज्- ज्ञानसम्भव इति बाधमिश्चदशायां न शाब्दबोधातिप्रसङ्ग दूत्य . भिमागः । कालावचिन्यप्रसिद्धितादवम्यान वयात वच्यत- इति न भन्दर्भविरोधः विषाभावाभिप्रायेण दोषमाह, 'श्रवति, 'अन्यत्र यहबाधक' अन्यनिएं यह झिकर गत्वादिसमग भावप्रमा- विष्यत्वं तदभावश्य मेकादावपि मत्त्वादित्यर्थः, थानातिमङ्ग- इति भावः । 'नापि तेति तनिष्टं यत्तत्मर्गाभावप्रमानिया तस्य लाभावात्र तभोग्यतेत्यय, एवञ्च वहिना ममतौत्यादौ मेकादिनिटं यदकिवारणत्वादिममा भावप्रमाविष्यत्वं तदभावस्थ 'मेकादावस वाखातिप्रसङ्ग इति भावः । 'याधातादिति(९) पयमा (१) तपाच मान्धय-व्यतिरेक इति भावः । प्रयापारणकत्वसंसर्गामावप्रकारकप्रमाविशेष्यत्वं यदि च सेकादि- नि तदा .म तदभावः, यदि च तत्र नास्लेव तादृशविशेष्यत्वं तदा सेंकादिनिष्ठतादृशविशेष्यत्वरयालोकतया तदभावस्याप्यसिरितो याधातादित्यर्थः ।

·शब्दातुरीयखयो योग्यतावादः । प्रकृतसंसर्गे अन्यत्र सिहस्य बाधकप्रमाणस्याभाया, प्रकृतसंसर्गस्य प्रथममप्रतीतेः अयोग्येऽपि तत्स- सिञ्चतीत्यादौ योग्यव्यवहारव्याघातादित्यर्थः । मामान्याभावस्तु 'नापौतरेत्यादिना अग्रे निराकार्य इति नामङ्गतिः। 'प्रकृतसंसर्ग इति दौयप्रकतसंसर्गेऽन्यत्र प्रमिद्धायास्तवृत्तित्वाभावप्रमाया श्रभाव- स्तच तद्योग्यतेत्यर्थः, 'प्रहतसंसर्गम्येति, तदीयप्रकृतसंभर्गस्य तदीय- अतिसंसर्गवरूपेण शाब्दबोधान्यागपतौतरित्यर्थः, दीयकतसमर्गवं हि तनिष्ठतदौयसंसर्गत्वं शाब्दबोधात्पून एकपदार्थनिष्टतया मा परपदार्थमंसर्गस्य जानमिति भावः । ननु प्रकृतत्वमन्वयितावद- कलमतो भायं दोष इत्यत आह, 'अयोग्य पाति अन्धनिष्ठतादृश- प्रमाव्यकरमावमादा यायोग्येऽपि तत्सत्त्वाचेत्रा, एतच विशेषाभा- वाभिप्रायेग, मामान्याभावमा अपि पेत्यादिना श्रये निराकरणीयः । , मनु प्रमाविशेष्यत्तीनिशेधाभावात्मक योग्यताभिप्रायनिगाकरगा।- तावे प्रस्तुनस्याणि सामान्यामावम्य निराकरमानभिधानं, अभिधा- नच्च प्रकारान्तराभावनिराकारणास्य इत्यरातिरित्येव न यतस्तम्यापि वक्तववादित्या', 'सामान्याभावनिपति ! म नाम! वक्तव्यत्वात् सत्रा- भिधानमत्र तु म कुत इति वाच। सप तदुक्त मन्दर्भविशेषाया- सत्त्वात् खतस्वेच्छाधीनत्वाच । वस्तुतोऽत्र तामा विशेष्यायाः मामा- म्याभावो विवक्षणीयस्तचायोग्ये योग्ये च न कोऽपि दोषः कथमत्रा- न्यथाभिधाय तत्र याधातदोषकथनमित्यमानिमिति चेत्, म, सामा- न्याभावस्थापि निराकरगोयत्यादिन्याह सामान्याभावस्विति ।

·२५४ वावचिन्तामो वार। सच बाधकमध्यस्तौति चेत्, तईि प्रकृतसंसर्ग- बाधकस्याभावः तवामसिद्धम् । अतएव तब बाधक स्याप्यनिरूपणम् । नापीतरपदार्थसंसर्गाभावममा- गहते, 'तंति अयोग्य इत्यर्थः, 'बाधकमध्यस्तौति वकिरणवा- धन्वयितावच्छेदकसम्बन्ध सेकादिवृत्तिवाभावप्रमैवातीत्यर्थः, नथाच तदीयावयितावच्छेदकाम्बवं तदीयान्वयितावोदकसम्बन्धनिष्ठा. थाम्नत्तित्वाभावप्रमाया अमावस्तत्र सशोग्यतेति भावः । भावार्थ - मनूध दूषयति, तर्हि प्रक्षतेति तदौयान्वयितावच्छेदकसम्बन्ये त- दौथा वयितावच्छेदकसम्बन्धनिटायाम्त तिवाभानप्रमाया अभाव- इत्यर्थः, तत्र तद्योग्यसमिति शेषः ! 'तञ्च नद्रूपं योग्यत्वञ्च, 'अपमिद्ध' योग्यस्थले प्रतियोग्पमिया मिळू । मनु पयमा सिञ्चतीत्यादी पयःकरण कत्वसंग यदि पय:कर शलभमनिष्ठभेकनिभावप्रमा- या प्रभावोऽपिस्तदा तादृश प्रमावत्ताज्ञानं कुतो न भवतीताल- आह, 'श्रत एवेति शामिलादेवेत्यर्थः, तन्त्र' योग्यम्य ले, 'बाधक- स्थाप्यनिरूपणमिति पयःकरणवाद्ययितावच्छेदकमम्बन्धे पयःकर- पात्वाद्यवयितावाद कसम्बन्धनिष्ठ मेकादितिलाभावप्रमावलम्याथ- शामिलार्थः, प्रयमे मामान्याभावमाशङ्कते,) 'मापीनरेति तत्र (३) प्रथमे बातकप्रमागमाव इसि लक्षणस्य तत्र तत्संसर्गाभावप्रका- रकप्रमाविष्यत्वामावरूपोऽर्थः। तत्र साम्पों घटकावं सामान्या- भावमित्ववाग्वेति तथाच तादृशविशेष्यवाभावघटको योऽभाव स सामान्यभाव एत विवक्षित इत्याशला।

·शब्दावतुरीयसी योग्यतावादः । विषयत्वासावोऽपरपदार्थे, केवलान्वयिन्यप्रमिः। ए- तेन यचासम्बन्धमाकं प्रमाणं नास्ति तद्योग्यमिति निरस्तम् । नापि बोधनीयसंसर्गाभावप्रमाविरहा, प्रतियोग्यप्रसिझे, बोधनीयसंसर्गस्य प्रागप्रतौतेः यो- ग्यता च न स्वरूपसत्युपयुज्यते इत्युक्तम्, अयोग्ये तत्- सदीयसंगांभावप्रमाविशेष्यत्वमामान्याभावस्तत्र तद्योग्य तेत्यर्थः, 'के. यस्लावयिनौति, प्रप्रमेयादितादाम्यसंमर्गस्य केवलायित्वादिति भावः । 'एतेन' केवलान्बपिन्यासिद्धत्वेम, 'असम्बन्मयाहत, यष यदीयापयितावच्छेद के सम्बन्धाभावपनाकरणं नास्तीत्यर्थः, 'तद्योग्य- मिति तच तद्योग्यमित्यर्थः,६९) पूर्वत्र तत्तत्ममर्गाभावप्रमावि- अत्र र स्वजन्यत सनसमाभावप्रमाविष्यत्वसम्बन्धन(१) तत्करणाभाव इति भेदः । 'बोधनीयमति बोधनौययोईयोर्यो- ऽवयितावच्छेदकसम्बन्धन नष्टतदयितावच्छेदकमम्बन्ध इति यावत्, सदभावप्रमध्यास्तत्राभावस्त त्र नद्योग्यतेत्यर्थः, 'प्रतियोग्यमिद्वेरिति प्रमेयमभिधेयमित्यादौ केवलाम्बयिनि प्रतियोग्यप्रमिद्धरित्यर्थः, प्रमेयनिष्ठाभिधयतादात्म्यमंसर्गस्याभावामिद्धरिति भावः । दूषण- स्तरमाइ, 'बोधनौयति, बोधनी यैकपदनिहतया वोधनीयापर- पदार्थमंमर्गस्य शाब्दबोधात् प्रागपतीने रितार्थः । नम्पियं स्वरूपमती हेतुरिति मायं दोष इत्यात पाह, योग्यता चति, उनयोग्यता . धावाभावः (१) तत्तद्योग्यमित्यध इति क., खः । (२) पत्र खपदं तावृपाप्रमाकरवपर।

·नाममा सत्वस्वामिरूपमा अपि च स्वीयबाधकामावि- moni चेत्यर्थः, 'इत्युक्रमिति इत्यत्र युनि:(१) पूर्वमेवोक्त्यर्थः, तथा मति वशिना मिचतीत्यादौ भाब्दभ्रमानुपपन्तिरिति भावः । दूषणा- न्तरमाइ, 'अयोग्य इति, 'तत्सत्वस्येति सेकादिनिष्ठस्य वशिकर- शत्वादिसंमर्गस्थाप्रमिया सेजादौ सेकादिनिष्ठस्थ वशिकरणवा- दिसमर्गस्य या:भावप्रमा नमवस्य ज्ञानामम्भवाचेत्यर्थः,(९). तथाच सायोग्यत्वव्यवहारानुपपत्तिरिति भावः, (३ । इदमुपलक्षणं तमिष्ठ- जन्ममर्गस्तव तद्योग्यतेत्यस्व सम्यक लेन शेषां गस्याननियोज- नकलात्यपि बोध(५)। नए तदीयान्वयितावच्छेदकसम्बन्ध तद्- तिवाभावप्रमाथामान्याभावस्तष दन्वयबोधे योग्यतेति विव- क्षणीयमतो विशेषाभावमादाय न पूर्वाकातिमा इत्यरुचेराह, 'अपि चेति, तादृशप्रसामामान्याभावपदेन तत्तत्पुरुषोय-ताश- (१) वद्धिमा सिञ्चतत्यादौ योग्यताम्भमाच्छाब्दभमानुपतिरूपयतिरित्यर्थः । १२ तथाच प्रतियोग्यप्रसिया घभावाप्रशिद्धिस्तदप्रसिद्ध्या तगानस्ताप्य- लौकमिति भावः । १३) यवतश्यस्य तादृशमारूपायोग्यत्वस्य कानासम्भवादिति भावः । (४) न च योग्येऽपि शाब्दवोधात् पूर्व योग्यत्व्यवहारानुपपत्तिरप्यम दोष एव सेकादौ सेकादिनिउपयःकरणाकवादिसमभावपमाभाव- पानामावात् व्यवहारोमयिकतादृशाभावरूपयोग्यत्वात्मकव्यवहश्य- तावच्छेदकझामस्य तत्पदमपेक्षणीयत्वात् इति नाथं । शाब्दधौपाक तादृशष्यवहारस्य निष्पयोजनकतया तम्य प्राब्दात् परत रव सौ. कारात्।

·बसवाद: रहस्यायोग्यपि सत्यात बाधकामामांचविरासमा ग्वेऽपि धातुमशक्यत्वात् परममाया अयोग्यत्वात्। अमावावच्छिनाभावो विवक्षितः तादृशप्रमावावच्छिन्नाभावो वा, आये तस्थापयितावच्छेदकसम्बन्भे तत्तत्पुरुषोय-तत्तित्वाभाव- प्रमावावच्छिवाभावस्तर तत्तत्पुरुषोयतदन्वयबोधे योग्य ते ति स्व- वणं फलितं नहायोग्येऽतिव्याप्तं वहिमा सिञ्चतीत्यादावपि यस्य पुरुषस्य शाब्दधमः वकिरणत्वादिसंभर्ग तत्पुरुषोयसेकादिति- स्वाभावप्रमागामान्याभावस्य मत्वादित्याह, 'वायेति यस्य पुरुष- स्याशाब्दभ्रमतत्पुझ्षीयसमा दिन्तिवाभावप्रमावावच्छिन्नाभा- वस्थेत्यर्थः, 'अयोग्येऽपि' पहिलरणत्या दिममऽपि मच तत्सत्पुम्-- पौय-सदन्वयमोधे योग्यतापि तवास्तीति वाय। मकसपुरुष-सकल- कालमाधारणायोग्यताया एव तत्राम्यपगमादिति भावः । दितीये भाइ, 'बाधकप्रमामाचेति तामात्याभावामात्वावछिनामावस्ये- त्यर्थः, 'ज्ञात' प्रत्यक्षतो शादं, 'अयोग्यलादिति लाभप्रमानावच्छि भाभावग्याप्ययोग्यत्लादित्यर्थः, अयोग्यप्रतियोगिकत्वादिति भावः । " (! चहिना सिद्धती यादी सस्य वहिक रसात्वीयामि कलमधन्धे कदापि से कादितियाभावप्रमापाता तस्यत्र तादृशमामाबमादायात्र दोषः। अन्यथा यसा मिकत्वमाम्बन्धे कदाचित् से कादिवृत्ति- खाभावपमा जायते कदाचित् तादृप्रस्थको पाटनमोऽपि जायते तस्य तासम्बन्धं साक्षाप्रमामामानामावविरहान तापामाणे दोषा- भाव इति ध्येयम् ।

·पस्वरूपसनेवाय हेतुः, स्वीयबाधकप्रमाविरहदशायां योग्यताधमेण शाब्दभ्रमानुपपत्तेः, अन्ययप्रयोजक- रूपवत्वेन बाधकप्रमामाचविरहोऽनुमेय इति घेत्।न। सेकानन्विततोये द्रवद्रव्यत्वे सत्यपि बाधकसत्वेन व्य- भिचारात उपजीव्यत्वेन तस्यैव योग्यतात्वापत्तेश्च । न चैवमेवेति वाच्यम् । आकाशासत्त्यन्वयम्योजक- 'खोयबाधकश्मेति वनिकरणकत्वादिसंसर्ग सौयमेकादिवृत्तित्वा- भावप्रमाविरदणायामित्यर्थः, 'योग्यतासमेत उकयोग्यताधम- स्यैव शत्वेने व्यर्थः, एवकारानुभक्तयोग्यताधवझदः, 'अन्यप्रयो- जकेति, अवयस्वरूपयोग्यतावच्छेदकधर्मवत्रसम्बन्धविनेत्यर्थः, जल- संसर्गः सेककरणत्वक्तिवामावप्रभामा विरहवाम् द्रवद्रव्यमम्बन्ध- लादित्यनुमानप्रकार इति भावः । 'मेकानन्विते नि, भेकाकरण- भूतताये इत्यर्थः,(१) 'बाधकमवेन' तत्सम्बन्ध सेककरणलहत्तित्वा- भावप्रमामत्त्वेन, ददमुपलक्षणं भेककरणीभूततोयस्यापि मेककरण- बावृत्तिसम्बन्ध(२) व्यभिचारी बोश्यः । 'उपजीव्यत्वेम' भवदुकयो- ग्यताज्ञानोपजीव्यज्ञानविषघवेन, 'तस्येव' अन्वयप्रयोगकरूपवत्वस्यैव । (१) मेककर मत्वात्तितोयसम्बन्ध इति यावत् । 'द्रवद्रव्यत्वे' हवहव्य- सम्बन्धवे इत्यधिकः पाठः ग पुस्तके वर्तते। (१) सेककरगीभूततोषस्य खोयरूपादितिसमवायादौ सेककरणत्व- सक्तित्वाभावप्रमासत्वादिति भावः ।

·लातुरोपरखगड़े थोखतावादः । रूपवावे सत्यप्यनाप्तवाक्ये ३) बाधकप्रमायामधयाबो- धात्, बाधकामाविरहो हेतुरिति चेत्तधीवश्यकत्वात् सैव योग्यता। इति श्रीमद्गशोपाध्यायविरचिते तत्त्वचिन्तामणी शब्दास्थतुरीयखण्डे योग्यतावादपूर्वपक्षः ॥ - 'अवयप्रयोजकरूपवत्त्वेऽपि' तज्ज्ञानसत्त्वेऽपि, 'अमाप्तवाक्ये' म्यूल- म्यूल- जलाभिप्रायप्रयुक्त पयमा सिञ्चतीत्यादिवाक्ये, 'वाधकामायामिति सेको म जलकरणक इत्यनुभव इत्यर्थः, 'बाधकप्रमाविरह इति बाधनिश्चयाभावोऽपि स्वरूपसद्धेचरित्यर्थः, सेव' बाधनिश्चयशन्यतेव, 'योग्यता' मान्दधौजनिका, अस्विति रोषः। किमेतजमानस्य हेतुत्वेनेति भावः । ६दमापाततः तादृशप्रणात्वसामान्य लक्षणप्रत्या- নিজনান্থগামামামামামালসামগি- सदभावज्ञान-तदमंगायनसहकतेन सब्जन्यविशिष्टानुभवजन्यमाति- महकतेन वा मनसेवीपनौतभानात्तकमा तनिश्यस्य क्वचित् संश- यस्य व सम्भवात् प्राप्तवाक्यादिना व्यभिचारादरग्रहदशायां व्यभि- चारिणा लिन च तज्ज्ञानस्य मम्मवाच्य : वन्तम्त वृत्तिलस्या- धिकस्य प्रवेशावक्ष्यमाणापेक्षया गौरदमेवात्र दूषणमवसेयमिति दिक् । इति श्रीमथुरानाथ-तकवागौशाविरचिते सत्त्वचितामणिरहस्से शब्दास्यतरोयखगडरइम्ये योग्यतावादपूर्वपक्षरहस्यं ॥ (१) अनातोके वाक्य इति स्व. :

·अथ योग्यतावादसिद्धान्तः। उच्यते बाधकप्रमाविरहो योग्यता, सा घेतर- पदार्थसंसर्गेऽपरपदार्थनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्वप्र- अथ योग्यतावाद सिद्धान्तरहस्यं । मनु समावच्छिन्नेऽवयितावच्छेद कसम्बन्धावच्छि अप्रतियोगि- लाक-सावच्छिन्नाभावप्रमाविशेष्यत्वसामान्याभावो बाधकप्रमा-- विरहः स च प्रमेयं वायमित्यादावप्रसिद्धः तादाम्यसम्बन वा- थत्वावच्छिन्नाभावाप्रसिद्धेः, एवं प्रमेयर घट इत्यादौ यत्र प्रमे- यवादिलक्षणाझेदसम्बन्ध एव षध्यक्षमा च विशेषणताविशेष- सम्बन्धेन घटादावन्वयम्नच, यत्र वा स रूपयानित्यादौ तदादिपदं विशेषणताविशेषसम्बन्धेन प्रमेयत्वादिरूपेण प्रमेषघटादिपरं सत्र चायाप्तिः विशेषणताविशेष्यसम्बन्धन प्रमेयवाद्यभावाभिद्धेः, एवं भगवता ज्ञायते(१) घट इत्यादापोत्सत आह, 'सा पनि बाधक- प्रमाविरहरूपा योग्यता चेत्यर्थः, 'इतरपदार्थति, अत्र इतरत्वग- परत्वञ्चाविवक्षितं नबुद्धरतुआत् अयं घट इत्यादौ १) विशेषण-- (१) मा हतीयार्थः कट त्वं तच्चाधेयवरूप भात, मात्वर्थी ज्ञान, विषयत्व. मास्याताः, तदन्वयश्च स्वरूप सम्बन्। घटे, सधात्र भगवायचाग. विषयतावान्धट इत्येव बोधस्तव सतुन सम्भवति तय सरूपमम्बन्धम सांवृशविषयकामावा सिझा निरुता योग्यताविरहादिति भावः । १२) तप दवावच्छिन्नस्यैव पटतथा घटसौव इदन्याकिशतया ra- रत्वादेरमिहिरति भानः ।

·शब्दायतुरी मखरहे योग्यताबादः। माविशेष्यत्वाभावः। प्रमेयं वाच्यमित्वच प्रमेयनि- विधेय्यवोरभेदस्यले योग्यवानुपपत्तेश्च । परन्तु तदीयान्वयिताव- छेदकसम्बन्धे तनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगिलप्रकारकामा विशेष्यस्व- मामान्याभावस्तच तयोग्यतेत्येव विचितं, वतिना सिञ्चतीत्यादौ पशिनिष्ठकरणताया निरूपकलरूपावयितावच्छेदकसम्बन्ध सेक- निहाथाभावप्रतियोगित्वप्रकारकप्रमाविशेष्यत्व स्वेव मवानाति- व्याप्तिः। बहिनिष्ठकरणसाया निरूपकत्वरूपसमर्ग:पि सेकनिष्ठा- त्यताभावप्रतियोगिलप्रमाविषयलस्थ घलादिनिष्ठम्याभावमत्त्वान्दनि- व्याप्तिवारणाय भामान्यपदोपादान । नच श्रोतुर्यदा वमिनिष्ठ- करणताथा निरूपकवरूपगंमर्गे कनिधात्यलाभावप्रतियोगित्व- प्रमा नास्ति तदातिव्याप्तिरिति वाच्यं । स्व-परसाधारणप्रमामासः विशेष्यत्वाभावस्य प्रथेगादमादी र सदागोमध्यवयं कस्यचित् पुरुषस्य तच तादृशप्रतियोगिलप्रमामत्त्वादलतो अगवत्प्रमासवाच । पथमा मिवतीत्यादौ योनिधन मानाया निकपतातापावथि- नातकेदकमबरे पि सेक नष्टात्यनामाप्रतियोगितधमविशेग्धव- मावादमम्भववारणाय प्रभेति । न च मर्वदा नादृमनमविरक्षाद्- पदाकदाचित् तादृशज्ञाननिशेष्यलाभावमादाय तच लक्षणसङ्गा- तिरिति वाच्यं । अनादौ संसारे पर्वदैवावगं कल्यचित् पयो- निष्ठकरणातानिरूपकात्वत्व प्रमेयवादिना येन केनापि पण या तब तादृशप्रतियोगिलचममत्वात, प्रमावश्च भ्रमभिन्नत्वं तेन पयोमिष्ठ- करणसासमाकाशी मेकमिष्ठात्यन्ताभानप्रतियोगिनारित्याशिकम- महासम्बनप्रमाविशेष्यत्वमादाय नामम्भवः । न च नथापि पयोनि- ·२६० नाचिन्तामयी पात्यन्ताभावप्रतियोगित्वप्रमाविशेष्यत्वं गोत्वे प्रसिद्ध छकरणसाममर्गः सेकनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगिधर्मवानित्यादिप्रमा- विशेष्यतया असम्भव इति वाच्य । तादृशप्रतियोगित्वप्रकारखाव- छिन्नायाः प्रमाविशेष्यताया अभावस्य विवन्तितत्वात, प्रकारत्वच विशेषणताविशेषमम्वन्धावच्छिवं गाह्य तेन एककालीनत्वादिमाबन्धन तादृशप्रतियोगित्वप्रकारकप्रमामादाय नासम्भवः । 'प्रथेवं विषयता त्वमपहाय विशेष्यमावेन कथमुपादानं । न च पयःकरणखममर्गत्वं सेकनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगौति प्रमाविषयलं पयाकरणत्वसंसर्गलव- घटकतया पयःकरणात्वमार्गेऽप्यस्तोलामम्भवधारणाय(१) तेन 5. पोपादानभिति वाशं । तादातयोगित्वा कारकत्वावधिक मापि- अयताविवक्षयेव ननिरासमभवादिति चेत्, न, विषयतावविध- यतात्वयो:(२) ममगौरतया जाधव-गौर नामावनागोकवनिकान्या- ११) तादृशमसात्यत्वेऽप्यतादृशममर्गापि गए नात् सा पाससात्वि- निएतादृशक्तीतिष्यितायास्तानश संकऽवच्छेद कन्याख्यविषयक ? स्त्येवेता था। १) विधयक्षायां तादृशप्रतियोगत्वप्रकारकत्वावछिनत्वं तादृश प्रतिगो- गित्यानतिरिकरत्तित्वं न्यथा तापाप्रकारकत्वस्य ज्ञानरस्तित्वेन जामऋतिक्षामविषयक ज्ञान विधपता एव तादृशावच्छिालसम्भ- वारसङ्गतेः इति न युक्त तया मति अनलिरिक्तत्वप्रवेशे गौरवात प्रमापदवैयर्थाभावाञ्च माविधयतायाः पय मारणकत्वादिनिरूपकत्वे स्वेऽपि म तस्या सेकादिवाभावप्रतियोगित्वानतिरितरत्तित्वमिति नासादायासम्भवानवकाशात् किन्तु प्रतियोगित्वनिक्षपकारतानिरू- पितामति।

·যুদ্ধাবী এলাকা। बात, प्रतियोगित्वञ्चाययितावच्छेदकसम्बन्धतामियामकसम्बन्धी मिलेम विशेषणीय, 'तेन व्यधिकरणसम्बन्धावच्छिन्न-ताभ- प्रतियोगिख मादाय मा सम्भवः । न च तादृशप्रतियोगित्वसा- मान्याभाव एवं सम्यक् किं प्रमाविशेष्यत्वप्रवेशेनेति वा । अखण्डाभावतया वैयर्धाभावात् । मनु. मात्र तमिहात्यसाभावा- सियोगित्वाकारकप्रमाविशेग्यत्वसामान्याभावस्तच तद्योग्य तेत्येवास्त किमन्वयितानोदकसम्बन्धम्य अनुयोगिकुक्षिमिछपेण, . प्रतियोनि- त्वचाचयितावच्छेद कमबन्नावच्छिमात्वेन विशेषण यं नातो व्यधिक- रणसम्बन्धातछि साभावप्रतिशे गित्वमादायासमाव: तवापि सम्बन्ध- विशेषावनिलामायावश्यकत्वादिति चेत्, म, अयं घट इत्यादा- अभेदाग्य अयोधखलेऽवयितावच्छेद कतादाम्यसम्बन्धाधचिनात्यम्ता- भावप्रतियोगित्वाप्रमियान्याध्यापतेः । न पात्यन्ताभावलेन नोपादेवं किन्वभावलेनेति नाय दोष इति वायं तशाधि पतति, घटो नाम्ती- त्यादावम्बयितावच्छेन्द्र कार कृमत्व प्रतियोगित्या दित्यनियामकसभ्य- ज्यामितियोगिताया अपमिद्धनाच्यावापतेः ! ब्रह्मसाभावस मतियोगियधिकरणत्वम विशेषणायः, अन्यथा मालो घट इत्या- दावयालापत्त: तत्राप्यायन्तिमा मौलरूपन्य मौलपविशिष्ट- तादाम्यत्वेनाम्ययितावच्छेदसम्बन्धमात्र) अध्य १ उत्पत्तिकालाव- . (१) सर्वत्रवान्वयितावच्छेदकसम्बन्धी यसम्बन्धानां सम्पत्वं चयिताय च्छेदकसम्बन्धविधि यसपातसम्बन्धत्येन अन्यथा योग्यमाचा सिव्याने सेकादिसत्यभावप्रतियोगिलप्रमादिशेयवाभावम्य वक्षिकरमकलीय मिल्पकत्वरूपसम्बन्योऽसत्त्वेऽपि निरूपकत्वत्वेन निरुपकत्वे साप नि. ध्यवरत्वात् सेके पयःकरणकावीयनिस्पकत्वस्येव सावादिति भाया। 84 ·वेदेन रमतादशाचाच घटेऽत्यमाभावसत्वात्, एवं कांठं पचती- त्यादौ यत्र तिकोऽनुकूलम्यापारे वो सह संयोगेम व नदम्बयः कारि काष्ठादौ तत्र संयोगस्यैवाग्वयितावच्छेदकसम्बन्धतथा तस्थ च किञ्चिदवच्छेदेन कालादावत्यन्ताभावादथाप्यापनः । एतेन वैभिब्धयामज्यवृत्तिधविच्छिमप्रतियोगित्वमादायापि मामभवः नस्य च प्रतियोगियधिकरणलाभावात् । म च तथापि यत्रावधिता- बच्छेद कसम्बन्धो माना तत्र चालगोन्यायेनाभावमादायासानिरिति वाचं। तांतिनिरूपितान्वयितावच्छेदकसम्बन्धे नाशिनिष्ठात्यता- भावप्रतियोगित्वप्रमाविशेष्यत्वाभावस्ताको तहबायोग्यतेति क्रमेण टायाहिकतया तत्ताक रेव लत घटकलश चासनीन्यायमाभाव- मादायाच्याप्तिविरहान अन्यथा पदार्थतावच्छेदकरूपण पदार्थयोः सम्बन्धितावच्छेदकरूपेण अन्ययितावच्छेदकमम्बन्ध र लक्षण घट- कत्वे नौलो घट इत्यादावच्याश्यापतेः नौलतादाम्यस्य रमघटादि- निहाभावप्रतियोगित्वेन घटनिष्ठात्यन्ताभावातियोगिवप्रमाविशेष्य- त्याभावविशात् । न चैवं यद्ययक्तिद्वयोः परस्परमन्वयस्तनपान चोरेक मातिखिकरूपेण परस्परयोग्यत्वज्ञानं तिरिति फलितं तसार) युगमहलेणप्यशक्यमिति वाच्यं ! योग्यतायाः संशयसाधारण- भानवैव हेतुतया प्रातिखिकसकन्नध्यकौनां परस्पर योग्यतानिश्चय- विरहेऽपि चतिविरक्षात् । न च .प्रातिस्विकनिश्चिलव्यतीनां परस्परयोग्यतासंशयोऽपि सर्वच दुःसम्भव इति वाच्यं। यचड्यकि- १) योग्यत्वज्ञान। (17 तचं योग्यतासंशयादेव मान्दवोध इति भावः ।

·शब्दास्यसुतीयख योग्यतावादः । इयोः परस्परं योग्यताशानं तयोरेव परस्परंमन्वयोऽस्तु . ऽस्तु मंशयात्मकं निश्चयात्मक वा न तज्ज्ञानं तयोः मान्दयोध- विषयोऽपि मामाभाव रत्यभिप्रायात् । न चैवं तत्तयमित्वरूपेशा- योग्यताशामस्थ, हेतुत्वे सामान्यतः पदार्थवावच्छेदकरूपेणायोग्यता- निययेऽपि शाब्दबोधापत्तिरिति वाच्यं। प्रचयितावच्छेदकाप्रथाक- विशिष्टतप्तब्यक्तित्वरूपेण योग्यताज्ञामस्य हेतुत्वाभ्युपगमात् । म तथापि म स्वर्णवानियादौ यत्र तदादिपदं समवायसम्बन्धेन रूप- प्रकारेण रूपवायुपरं तचापि चोग्यत्वापत्तिः वायौ रूपयनि- निरुपितत्वविशिममवायाभातसापेपि तदभावस्य ममभायात्मकाति- योगिसमानाधिकरणत्वादिति वाच्यं । नयतिनिरूपिताम्वयिताब- छेदकसम्बन्धपदेमावयितावच्छेदकसम्बन्धावचितयतिनिरूपिनध- पो-धर्शिभावस्य विवचितत्वात्, धर्म-धर्मिभावश्च तिमियामकानि- यामकसम्बन्धन सत्तन्माचमाधारण: स्वरूपसम्बन्धविशेषः, न वाधा-- राधेयभावमाचं, तन वृत्त्यनियामकानुकुमायादिमम्बन्धस्थलेऽपि नाम- मिद्धिः। प्रतएव धर्म-धर्मिभावविषयककमानलं विशिवाभावमिति मौर्मामकाः । इत्थञ्च प्रतियोगित्वामेत्य प्रतियोगित्वं विशेषण- ताविशेषमम्बन्धावच्छिमायेनेव मर्वच विशेषणीयं । म च तथापि स प्रमेय इत्यादो या तदादिपदं समवायमम्बन्धेन गुगाायन्यत्ववि- शिष्टमसावगुणपरं तचापि योग्यत्वापतिः विशिष्टमत्तायाः पत्ता- मतिरिक्रतया मनाव्यतिनिरूपितसमवायमम्बन्धावच्छिनधर्मिस्वस्थ गुणनिधाभावप्रतियोगित्वविरहादिति वांछ। तच योग्यवस्येष्ट- खात्, यदा तु पिभिष्टनिरूपिताधारत्वसम्मन्न विशिष्टमालवद- ·गुणपरं सदैवायोग्यत्वस्थाभ्युपगमात् । उसलस वृत्यनियामकसम्म- अस्थायभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वात् ताकी नड्यानिमिष्ठात्यना- भावप्रतियोगित्वप्रकारकप्रमाविशेष्यस्वाभावस्तयाको तड्को म्यतेत्येव बक्षणार्थः । मंसर्गपदञ्च प्रतियोगित्वस्यान्वयितावच्छेदकसम्बन्धा- वधिवतलाभाय अन्यथा व्यधिकरणसम्बन्धावच्छिन्नाभावप्रतियोगि- समादायामम्भवापत्तेः; अत्यन्ताभावत्वञ्च प्रतियोगितावच्छेदकमय- धन प्रतियोगियधिकरणाभावलं,(९) •न तु महातनभमभावत्वं, मातस्तादात्म्यमंमर्गकान्वयबोधस्यले वयितावच्छेदकतादात्म्यसम्बन्धाव- किचात्यन्ताभावप्रतियोगित्वाप्रभिा च्याप्तिः, घटस्थ ग्टहमि- त्यादौ यन संयोगादिरेव पध्यर्थशास्स ममवायेन ग्टहेऽन्वयस्तत्र, पत्र वा धेश्रोगच्छतीत्यादौ लिडोऽनुकृलव्यापार संयोगादौ लजणा तस्य च समवायेन वैचेऽम्बयस्त्र र संयोगादेरव्याप्यत्तितथा सह- वैवादिनिष्ठाभावप्रतियोगित्वादन्याप्तिवारणाय प्रतियोगिव्यधिकर- पासमभावविशेषणं । म स्वर्णवानियादौ यत्र तदादिपदं समवा- यसम्बन्धन रूपप्रकारेण वायुपरं तत्रापि वायौ मनवायमम्व- "बावनिरूपयालयमावस्त्र समवायेन रूपात्मकप्रतियोगियधिकर- तथा मातियाप्पिरिदेव रमणीया।। केवलान्यायनि पूर्वी का- (१) तथाच प्रतियोग्यमधिकरं गातयक्तिनिष्ठाभावप्रतियोगित्वप्रमाविशेयर আমাৰী নালায়ননি মা। *(२) तथाच रूपसरूयायस्य समवायानतिरिक्ततथा पूर्वकल्पेऽतिव्याप्तिरिति भावा।

·शब्दायतुरौयसो योग्यतावाद Pix वाचत्वसंसर्गे तदभावः। ." मव्याप्तिमुद्धरति, प्रमेयमिति, 'प्रमेयनिष्ठात्यन्नाभावेति प्रमेवत्वा- श्रयादिनिष्प्रतियोगियधिकरणाभावेत्यर्थः, 'गोले' . गोलाधिक- रणवे, अन्यथा विशेषणताविशेषसम्बन्धावच्छिन्नाभावस्यैव लक्षण टकत्तथा तदवच्छिन्नगोवाभावस्य प्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धेन प्रतियोगियधिकरणवाभावात् गोले प्रमियमम्भवात् तिषणताविशे- षमम्बन्धन गोवन्य प्रतियोगिनोऽधिकरणाप्रमिः ।' शाप्यत्तिस्थले प्रतियोगिव्यधिकरणत्वस्याम्पादेयत्वमते. वस्तुतस्तुकल्पे च यथाश्रुत- मेव साधु । 'वाच्यत्व भमर्ग' वाच्यत्वरूपतादाम्यमंसविछिन्नधर्म- धर्मिभावे, (५) वस्तुतस्सकन्ये च 'वाध्यत्वममर्गे' ताच्यावसृष्टेऽश्चादौ । के चित्तु तत्जयतिलेनैव स्वचणघटकत्वे पूर्वव्यक्तिविशेषलाभः शाब्द- बोधे कापि न स्यात् एवं स प्रमेय इत्यादौ यत्र नदादिपरं ममवाय- सम्बन्धेन गुणान्या विशिष्टमत्तालप्रकारेण तादृशमत्त्वगुणपरं तयायायोग्यवं मर्वमिद्धमतस्तद्भूमावच्छिनांगापितत्वविशिष्टावधि- तावच्छेदकमम्बन्धे गद्धर्म वछिन्ननिष्टात्यन्ताभावप्रतियोगिताकार- कप्रमाविशेष्यत्वाभावम्तमाछिको तीवच्छिन्नस्थान्चयबोधे थो- ग्यतेत्येव लक्षणार्थ:(१) । न च शिंगपा वृक्षः नौलोघट इत्यादाव- . () धर्ममतामिपितधर्मित्य इत्यर्थः । (२) वधाच विशियसत्तानिपितलविशिसमायाधिकरणता न गुणा- दाविति भावः।

·ध्याप्तिः शिंशया-नीलादितादायब हम-घटत्वाधवश्विननिष्ठात्य ताभावप्रतियोगित्वादिति पाथे। तभी वछिननिष्ठात्यताभाष- पदेन सद्धर्मावच्छिनत्वव्यापकात्यन्ताभावस्य विवक्षितत्वात् । न चैवं प्रमेयं वाचमित्या गोवे गोवाधिकरणले वा प्रमिद्यभिधानम- मातं गोत्व-तदधिकरणलयोः प्रमेयत्वयापकात्यन्ताभावप्रतियोगित्व- विरहादिति वाच्यं । विशेषणताविशेषावच्छिन्नगोलाभावस्य केवखा- . वयित्वेन प्रमेयलव्यापकतया गोवे प्रसिद्धिसम्भवात् प्रमेयं वाच्च- मित्या विशेषणताविशेषम्यैव लक्षणघटकत्वात् (२) । न च विशेषता- विशेषसम्बन्धावच्छिन्नगोवाभावो न प्रतियोगितावच्छेदकमम्बन्धेन प्रतियोगियधिकरपा इति वाच्य। व्यायत्तिम्थले तस्यानुपादेय- वात् अव्याप्यत्तावव्यानिवारणाय व्याप्यतिवस्येवाभाविशेषण- बास व्याप्यत्तित्वं निरवछिन्नवृत्तिवं। न चैवं वैशिय न्यासज्य- वृत्तिधर्मावच्छिनाभावमादायासम्भव इति वाच्य । तद्धर्मावच्छि- अनिरूपितत्वविशिष्टाचयितावच्छोदकसम्बन्भतावच्छेदके ताव- किनवव्यापकात्यन्नाभावप्रतियोगितावच्छेदकल्पप्रमाविशेष्यत्वाभाव- स्य विवक्षितत्वात् । न चैवं वशिना मिश्वतीत्यादौ पतिप्रसङ्गः वशित्वावच्छिनाधयावत्वे करणवत्वव्यापकात्यन्ताभावप्रतियोगिता- (१) अन्वपितावच्छेदकसम्बन्धतानियामकसम्बन्धेनाभावस्य लक्षणे निवेशनी- यतया वाच्यतादाम्यस्य वाच्यत्वरूपतमा मसियामकमम्बन्धोविशेषण- साविशेष एवेति भावः । '(१) प्रमानिरूपितावच्छेदकत्वनिक्षप्रकारता च पर्याप्तिसम्बन्धावच्छिमा माझा अत. पुननोह दोष इति भावः ।

·शब्दालतुरौयखणे योग्यतावादः । २० वस्तुतस्त्वितरपदार्थसंसर्गेऽपरपदार्थनिष्ठात्यन्ताभाव- दकवाभावस्य एवं करणवलावछिन्ननिरूपकलवे नेकत्वब्याप- कात्यन्ताभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वाभावस्य ६ मत्लादिति वाय। वत्विावछिन्न-करणवत्वावच्छियो: मेकालावच्छिन-करणलवाव- हिनयोश्च प्रत्येकान्वये तचापि योग्यता अस्येव वकिरणवत्वक. पविशिष्टधर्मावचिन-सेकलावच्छिन्नयोरम्पये परं योग्यता मातो- त्युपगमादिति न कोपि दोषः । एवमग्रिमलक्षणमपि बोध्यमि- त्याः, तदसत्, मिष्ठपदस्य व्यापकत्यपरत्वे उदक्षरलापप्तः करका- भिप्राथप्रयुक्तययमासिश्तोत्यादावणि अलकरणकत्वत्वप्रकारे शा कर- काकरणलबोधने योग्यतापलेच जनकरणलवरूपविशिष्टधर्मावनिक- नमिछपितत्वविशिष्ट वयितावच्छेदकसम्बन्धविच्छेदके सेंकत्वव्याप- काभावप्रतियोगितावच्छेदकलाभावसत्त्वात्, न चेष्टापलिः, जलकर- शालवरूपेण करकाकरणावबोधनेऽपि भान्प्रदायिकस्तत्र योग्यस्लाम - भ्युपगमादिति दिक् । अर प्रमाविशेष्यत्वघटितत्वेन गौरवं तादृशप्रतियोगित्वप्रमात्वेन तादृशप्रतियोगित्वप्रमानुपस्थितिदशायां दुर्जयस्वञ्च न हि सर्वत्रं शाब्दबोधात् पूर्व तादृशप्रतियोगिल्वप्रमात्वावच्छिनोपस्थितिनियम-. इत्यतस्तदंशपरित्यागेग लक्षणमाद, 'वस्तुतस्विति, अचापौतरलम- परत्वञ्चाविवक्षित,(९) तथाच तमय कौयान्वयितावच्छेदकसम्बन्धे तत- (१) अर्थ घट इत्यादौ विशेषण-विशेष्ययोरभेदस्यले योग्यत्वानुपपारिति A प्रेषः ।

·प्रतियोगिता धर्मअन्यत्वं योग्यता साघवात् शवधज्ञानत्वाचन F- यतो वा तत्तयनिनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगितावच्छेदकधर्मशान्यवं तत्तयको तत्तवाक्य ग्यतेत्यर्थः, पदार्थतावच्छेदकरूपेण पदार्थचोः प्रवेशे जिजपा वृक्षः नौलोघट इत्यादाघुमक्रमेणाव्याप्तिरिति ना- यक्तित्वेन प्रवेशः । अत्यनाभाववच व्याप्ययभावत्वं, पूर्वोकाव्याप्य- दृप्तिखलेऽव्याप्तिवारणाय व्याप्य नीति, व्याप्यनि निरवधिम- वृत्तित्व, वैशिय-व्या संधविधीवष्ट्रिन्यभावस्यापि व्याप्यतिवा- सम्प्रतियोगितामादायासम्भववारणायावरछेदकानुसरणं । मथाप्यसम्भवः तादृशानियोगितावच्छेदकस्य वािस्य बासज्य- तिधर्मस्य च सर्वच मत्वादिति नाच। 'इतरपदार्थमंगर्ग रत्यस्य तड्यातीयत्व विभिष्टाम्वयितावच्छेदकमम्बन्वतावच्छेदक इत्यर्थः, इना.. पदार्थ इतरपदार्थतावच्छेदकाश्रये संगीयस्येति व्युत्पत्त्या पदार्थता- वच्छेदकाश्रयनिष्ठता क्रित्वे इति वार्यः, 'प्रतियोगितावच्छेदकधर्षा- शून्यत्वमित्यस्य च प्रतियोगिताबच्छेदकम्य धर्माः प्रतियोगिताव- बोदकत्वं तन्यत्वमित्ययः, तथाच तमयकौयत्वविशिष्टावधि- নৰক্ষৰনাৰঞ্জ নলি ? ময়ুঙ্গিশিন্সাথৰা- वप्रतियोगितावच्छेदकत्वशन्यत्वं साको तड्यातयोग्यतेत्यर्थस्य फेखि- ततया वेभिशाशिकपावच्छेद कमादायामम्भवविरहान शेषं दर्शितदि- सावधं । पवादिति प्रमाविशेष्यत्वाप्रवेभेन लाधवादित्यर्थः, 'मक्य नावाचेति तादृशप्रतियोगितामालेनानुपस्थितिदशायामपि शक्यमानत्वात्यर्थः ।

·अवसरोषणय योग्यताबार। - नव्याः भवयितावशेदकसम्बन्धेन तातो मानिमायमेव संचनी नपाकोोग्यतातिलाघवात्, घटलाश्रयताकि स्वत्वाचे महातिमतीत्यादिक्रमेण च संशय-निश्चयसाधारपां तज्ज्ञानं हेत: ' तेन मामान्यतः पदार्थतावच्छेदकरूपेणायोग्यतानिश्चयेऽपि न शाब्द- बोधः न वा मान्दवोधात्पूर्व मर्वच तादृश मिश्यपिरहेऽपि कापि चतिः । वस्तुतस्तु अन्वयितावच्छेदकसंसर्गेण तवष्कि सङ्क- विच्छिमवत्वमेव सद्धर्मावधिक से तडविच्छिन्नान्वयबोधे योग्यता तेन प्रातिखिकरूपेण सर्वत्र शाब्द शेधात्पूर्व निखिलतत्तयक्तिषु तत्त- यक्तिमत्त्वमहामावेऽपि म पतिः । म चैवं वजिना मिश्वतीयादा- वतिप्रभङ्गः करणवत्वावच्छिा वत्विायग्निस्थ सेकत्वावधिले करणबवावछिन्नस्य च मत्वादिति वायं । वक्रित्वावचिन-करण- बवावच्छिनयोः सेकलावच्छिन्न करणवत्वावच्छिन्नयोश्च प्रत्येकापये नचापि योग्य नास्त्येव वकिरणलवावच्छिन्न मेकलावचिन्वयोर्वि- शिष्टान्वये परं योग्यता नाप्ति सेकावावच्छिचे वशिकरणलवरूप- विशिधर्मावच्छिमवत्वविरहादित्यस्यगमात् । नम्वेवं सेकोन त्रि- करणक इत्ययोग्यतानिययदशायां विशिष्टस्य वैशियमितिमायेन सेकत्वावच्छिन्ने वकिरणवत्व पविशिष्टधामावछिन्नस्याययो मास्तु तादृशान्वये सेकत्वावच्छिन्ने वकिकरणबवरूपविशिधावच्छिन- वत्त्वस्य योग्यतात्वात् उकायोग्यतानिश्चयमत्त्वे च नजामासम्भवात्, विशेष्ये विशेषणमिति न्यायेन सेकोवशिकरणक इत्यवयव स्यात् करणवत्वावपिछले वक्रित्वावछिननवस्य मेकालावकि करणव- बावनिवत्त्वस्य च खायोग्यतानिश्यसत्त्वेऽपि ग्रहसम्मवादिति 35 ·२०४ तत्वचिन्तामयी न च नरशिरःशौचानुमानबाधात् तदशौचबोधक- शब्दात्() अन्वयाबोध इति वाच्यम् । उपजीव्यजाती- चन् । न। सेकलावच्छिन्ने करपात्वत्वरूपेण करणत्वं प्रकारः करण- स्वत्वावच्छिन्ने वहिवरूपेण वह्निः प्रकार इत्याकारकशाब्दबुद्धि प्रत्येव खेकालावच्छिन्ने वलिकरणवत्वरूपविशिष्टधर्मच्छिम्मवत्त्वस्य योग्यतात्वादिशियस्य वैशियमिति न्यायन विशेष्ये विशेषणमिति गायेन च उभय थैव शाब्दबोधमा तादृयोग्यता निश्चयदशाया- मसात् उक्रक्रमेणोभयमाधारणविभिष्टप्रकारताया एव तज्ज्ञा- नस्य कार्यतावच्छेद कत्वान् । म चेदं करकाभिप्रायशुक्रपयसा मिञ्च- तोत्यादावपि योग्यत्वापत्तिः कालावतिने पयःकरणकत्वत्वरूप- विशिधावच्छिन्ववन्तमत्त्वादिति वाच्य । तचापि मेकत्वावपिछले अलवप्रकारेण कर काकरणत्वबोधने योग्यलस्यत्वात् करकाबरू पेपर करकाकरणकवबोधने पुनरयोग्यत्वान्युपगमा साम्प्रदायिकप्रवादस्य च नियुक्रिकत्वेनाद्धयत्वादिति(२० प्रातः । 'म पति नरशिरःकपालं शुचि प्राण्यखात् प्रवदित्यनुमि- त्यात्मकबाधबुद्धिमत्वादित्यर्थः, "शब्दात्' वेदात्, 'अन्धयामोधर' अञ्चयबोधासम्भवः, प्रतिबन्धकमवेम उफयोग्यताशानाभावादिति भावः । 'उपभोव्येति भवदुलशौचामुमानस्य उपजौथोयो दृष्टाकाः (१) भाशिरशौचानुमानपाधितत्वादशौचयोधकशब्दादिति खः । (१) नियुजिकत्वेनामादेयत्वदितीति ख०, ग. !

·शब्दास्यतुरीयखखें योग्यतावादः । यत्वेन शम्दस्य बलवत्वात् तेनैव तदनुमानबाधात् । नन्याकाक्षासत्तिमत्वेन शब्दस्य प्रमाणता न तु यो- ग्यतापि सनिवेशिनौ बाधाभावस्यं प्रमामाचहेतुत्वा- दिति चेत् । न । बाधे हि प्रमाणदोषोऽवश्यं वक्तव्यः, मले राषितारूपमाध्यनिश्चायकोवेदस्तस्य निथितप्रामाण्यकतथा नजातीयत्वेनेत्यर्थः, 'शब्दस्य' प्रशौचवोधकवेदस्य, 'बलवचात्' मिश्चितप्रामाण्यकन्वात्, 'तेनैव तदेदज्ञानेनैव, तदनुमानयाधादिति' शौपानमानस्यामाप्रज्ञापनादित्यर्थः । म पदाछाब्दबोधा- नन्तरमेवानुमानेऽप्रमात्वज्ञान स एव च प्रथमं कुत इति वाच्यं । फलबलम तवेदज्ञानम्यैव उद्योधकनिधया अप्रामाधोपस्थापकत्व- कल्पनात् तम्मन्याप्रामाण्योपस्थितिमहशतमममेव विनापि भाद- बोधमप्रमात्वज्ञानसम्भवाम् फलानुरोधिबात् कम्पनाया इति भावः । 'आकाशामचिमत्त्वेन' श्राकाजामतिजामसहकारेणेव, • 'प्रमाणता' शाब्दबोधजनकता, योग्यता पि' योग्यताधौरपि। , च स्वतन्लाषय-व्यतिरेकानुविधानादयोग्यताजानापि हेतुत्व मिति वाच्यं । तस्यैवामिद्वेरौित भावः । मन्येवं वहिना सिञ्चतौत्यादौ बाधनिश्चये सति कुतो मान्षयबोध इत्यत श्राइ, 'बाधेति बाध- बुद्धभावस्वेत्यर्थः, 'प्रमामात्रेति विशिष्टयुद्धिमात्रेत्यर्थः, नयाच मा- मान्यमामश्यभावादेव न तदानौं शाब्दबोध इति भावः । 'बाधे हौति पनिा मिञ्चतीत्यादिषु बाधबुद्धावित्यर्थः, 'प्रमाणेति शाब्दबुद्धिकारणीभूत ज्ञानस्य प्रतिवन्धो भवतीत्यवम्यं वायमित्यर्थः, ·सम्वधितामो अन्यथा प्रमाणविषये बाधासम्भवात् यथानुमाने बाधादुपाधिकल्पनहारा व्याप्तिविघाता, निरुपाधी ৰাধানৰহ্মাহাম্। न 'अन्यथेति, ‘प्रमाणविषये' बाधबुद्धावपि शाब्दबुद्धि कारणोश्वतया- वज्ञानसत्त्वे, 'नाधामम्भवादिति बाधबुद्धेः शाब्दबुद्धिप्रतिबन्धकला- सम्भवादित्यर्थः, कारणीभूत ज्ञानं विधटयत एव जानस्य परोक्षानु- 'भवप्रतिबन्धकलादिति भावः । तत्र दृष्टान्तमाह, 'यथेति, अनुमाने' अनुमितिस्थले, 'बाधादिति बाधयुद्या इत्यर्थः, 'उपाधिकल्पनेति उपधिज्ञानेत्यर्थः, 'न्याशिवधात' अनुमितिकारणीभूतव्यानिशान- प्रतिबन्धः, एतच्च यत्र बाधितमधनवानएवम्तच बोध, अन्यत्र तु पक्षधर्माताज्ञान प्रतिबन्धा बोध्यः । मनु बाधबुद्धौ कथमुपाधिज्ञान- मित्यत आह. 'निरूपाधाविति पक्षधर्म हेतौ निरूपाधी मनौत्यर्थः, 'बाधानवकाशात बाधामत्त्वात्, तथाच यायेन व्यारकानुमानमिति भावः । बाधोऽच माध्यवडिवपदकत्वं तेन गमनागभावकारला.. बच्छिलो घटो गन्धवान् पृथिवीवादित्यादौ वाधिते उपाधसत्त्वेऽपि म तिरिति बोध । इदमापाततः कारणीभूतशानं विघट यन-- एव ज्ञानस्य परोक्षानुभवप्रतिवन्धकत्वमिति व्याप्तेरप्रयोजकत्वात् उपमितिस्थले व्यभिचारात् बाधजामख भादृश्यादिमामप्रतिबन्ध- कले मानाभावात् गन्धप्रागभावकाशावच्छिलो घटो गन्धवान (१) इति भाव दत ग ·दात्यातुसेयरहे योग्यतावादः । पृथिवीलादित्वाद्यनुमितिप्रतिबन्धके गन्धप्रागभावकालविशेष्यक- गन्धाभावनिधये व्यभिचाराच । वस्तुतस्तु शाब्दधीमाधारणविभिह- बुद्धिसामान्यं प्रत्येव बाधनिश्चयस्थ प्रतिबन्धकल्ले मुखं चन्द्र इत्यादिसुख-चन्द्राद्यभेदान्वयबोधकरूपकादौ प्रहसनादौ च बाध- निमयमयेऽपि अनुभवसिद्धस्य शाब्दबोधस्थापलापापत्तिः कलहादौ . मिध्याभिशापवचनाच्छाब्दबोधानुपपत्तिय तम शाब्दबोधं विमा क्रोधाचनुपपत्तेः, अत एवोक "अत्यन्तामपि धार्थ ज्ञानं शब्दः करोति हि । बाधातु न प्रमा तब अतः प्रामाणप्रनिययः" इति बाधितत्वेन निवतेऽयरी ब्दो ज्ञानं जनयति किन्तु तदानौं तच्चाने प्रामाहाभावज्ञानमाचं जायते श्रतः प्रामाण्य मिश्या निष्कम्पप्र. वृत्तिप्रयोजकः, अन्यथा तत्रापि प्रवृत्त्यापत्तरित सदर्थात्, तथाच गाब्दान्यविशिष्टबुद्धिं प्रत। बाधनिश्यस्य प्रतिबन्धकतया यभिना सिञ्चतीत्यादौ बाधनिश्शयमत्त्वे शाब्दबोधवारपाय योग्यताधौः गा- ब्दधौतरावश्यकी। न च योग्यतावामस्य हेतुत्व एव बाधितार्थक- रूपकादौ कयं शाब्दधौः वाधनिययसोन नद्यावच्छिन्ने नव- श्रीवच्छिववचरूपयोग्यताज्ञानस्यैवासकरात् अन्यथा वकिना सिञ्च- नौत्यादावपि माधनियमाचे शाब्दबोधस्य दुरित्वादिति वाच्यं । बाधनिश्थमत्त्वेऽप्याहार्ययोग्यताज्ञामादेव तत्र 'गाब्दयोधसम्मवान्, वहिमा मिचतीत्यादावपि माधनिययमत्त्वेऽस्याहार्ययोग्यताशानात् कदाचित् (१) शब्दबोधस्येष्ठत्वात् । न चैवं राहगे न पौत इत्यादिवाध- (१) कस्यचिदिति क.

·.२०० মাদানী नियमान्यऽपि गजः पौत इति दोषविशेषजन्ययोग्यताधमेण wr: पौत इति शब्दबोधप्रसङ्गः बाधनियथविरहदशायां शङ्ख पौत- इति दोषविशेषजन्ययोग्यताधमाछा पोत पति शाब्दबोधोदया। दोषविशेषजन्ययोग्यताज्ञानस्यापि हेतुवेनाभ्युपेयत्वादिति वाच्यं । प्रमत्यप्रामाण्य निश्चये इष्टत्वात् श्राहार्ययोग्यताज्ञानत्वात् एवं यदैकेन्द्रियअन्यबाधनिश्चयसत्त्वेऽप्यन्येन्दियजन्ययोग्यताज्ञानमानुमानि- कादिवाधभिनयसत्त्वेऽपि लौकिकास्यक्षात्मकयोग्यताशामञ्च नदा तपापि शाब्दबोधे दृष्टापत्तिः श्राहाय्ययोग्यताजानतुज्यत्वात् प्रवा- धितार्थकरूपकादौ शाब्दबोध एवाहार्यात्मकोऽभ्युपेयता तथाचा. हार्यप्रत्यक्षतरत्ववदाधार्यशाब्देतरत्वस्यापि बाधनिम्बयप्रतिनध्यताव- छेदके प्रवेशादेव बाधितार्शककपकादौ आधनिश्यसत्त्वे शाब्दबोधस्य बक्रिमा मिचतीत्यादौ बाधनिखयसत्त्वे शाब्दबोधाभावस्य च सम्भबे- ऽपि किं पृथग्योग्यताधौ हेतुत्वेन, तवापि शाब्द तर स्वरुप प्रतियथ्याना- वच्छेदके प्रवेशस्थावश्यकलात् । न च मम मान्दतरलं दत्वार. छिनप्रतियोगिताकोऽखण्डो भेदम्नव वाहार्यभाब्देतरत्वं अहार्य- त्वस्थानुगतस्थाभावात्तत्तकाम्दबुद्धिभेट्कूटरूपमतः प्रतिबध्यताव के दकगौरवमिति वाथं । अतिरिककार्यकारणभावकल्पनामपेक्ष्य कार्यतावच्छेदक-कारणतावच्छेदकयोः गरौरगौरवस्य न्याय्यत्वात् तत्सदप्रामाण्य सामाभावकूटविशिष्टयोग्यताज्ञानव शाब्दधौ हेतु- तथा तवापि कारणतावच्छेदकारौरगौरवमत्वाचे कार्यकारण- भावान्तरकल्पनं पुमरधिकमिति चेत् । म। माधबोधस्याहा- यंत्वाभ्युपगमेऽपमिटान्तान प्रत्यक्षेतर भानस्याहार्यत्वानभ्युपगमात् !

·शब्दायतुरीयखखे योग्यतावादः । -- किचाहार्यशादेतरवस्य प्रतिवध्यतावच्छेदकप्रवेशे भादेशाविरक- भायां बाधनिश्चयमले श्राहार्यशाब्देतरशाब्दानुत्पादेऽप्याहार्य- शाब्दबोधस्य कुतो नोत्पाद रत्याहार्यशाब्दबोधं प्रति तत्तच्छाये- জ্বালা ম্বিনী উলঙ্কাল হৰ জ্ঞানী গলঞ্জ शाब्दबोधवारणाय अनाहार्यशाब्दयोधं प्रति तत्सदिच्छाभावाना- मपि हेतुत्वस्यावश्यकत्वादनन्तकार्यकारणभावकन्धनप्रमाणाझेदकूट- प्रवेशेन प्रतिबध्यतावच्छेदकगौरवाच तदपेक्षया पृथग्योग्यताशाम- हेतुतैव लघौयसी । अथ नवाप्रामाण्य ज्ञानाभावविषिष्ट योग्यताज्ञानं भाब्दधौ हेतरतम च सामानाधिकरणमेव वैशिष्ट्यं अन्यथा विषयता- অমানজ্জিননীখানা স্থানানানা বিষয় सम्बन्धेन योग्यता ज्ञानविशेषणत्वे तत्तायुपीयत्वस्य कार्यता-कारण- तावच्छेदके प्रवेशप्रमगाइौरवापत्तेः तथाच नलगामायामाभा- वानां सामानाधिकरण्यसम्बर्शन परस्परं विशेषण-विशध्यभावे विनिगः मनाभावाद्गुरुतरधर्मावछिन्नानन्तकार्यकारणभावो दुर्वारः 'अप्रा- मायज्ञानाभावानां विशेषण-विशेष्यभावभेदेन विशिष्टबुद्धि-बाधनि- बयथोरनन्तप्रतिवध्य तिबन्धकमावशानुमित्यादिस्यलासरोधेन - 'योरेव तुल्यः । न च तबाहार्यशाब्देतरत्नस्य तत्तच्छाम्दबुद्धिभेदकूट- रूपस्य विशेषण-विशेष्यभावभेदेन प्रतिबध्यतावच्छेदकभेदादास्तर- धावविमानप्रतिवध्य-प्रतिवन्धकमावोऽधिकः, ममत शादेत- रखमखण्डो भेद इति नानन्तप्रतिबध्य-प्रतिबन्धकमाव इति वा। मम परसरामस्थानां तत्तशाब्दबुद्धिभेदकूटानां विशिष्टबुद्धिवस्य चकत्र दयमिति न्यायेन व्यामव्यवृत्तिप्रतिबध्यतावच्छेदकताभ्युपग- ·सत्यचिन्तामणौ भादकत्रान्यस्याविशेषणतया विशेषण-विशेष्यभाडे दिनिगमकाभाव- विरहात् परस्परं विशेषण-दिव्यभावे मामानाधिकरण्यरूप शिक्षा पवेशेन गौरवप्रसङ्गस्यैव विनिगमकवात् तव पाशामायभानाभाव- विशिष्टयोग्यताजानस्थले मामानाधिकरण्यरूपवेशियप्रवेशयावश्यक- लात् विशेषण-विशेयभावे मिनिगमकाभावात् । नपतत्तछा- ब्दबुद्धिभेदकूटानां विशेषणता विशेषसम्बन्धेन विशिष्टबुद्धिस्य च समवायसम्बन्धेन जाननिष्ठतया सम्बन्धभेदेन व्यामज्यसत्यवच्छेदकत्व- स्यकलासम्भव इति वा-यं । तत्तछाब्दबुद्धिभेद कूटाना) विशिष्ठ- बुद्धिलाधिकरणात्वस्थ र विशषशताविषमस्बोन व्यामज्यवृत्त्यब- छेद कलाभ्युपगभादिति चेत् । न । निथिता अभाएकादपि यो- ग्यताज्ञानाच्छाब्दबोधो जायत । परन्तु तच्छाब्दबोधेऽपि - मानिश्चयो जायत इत्यधपामा श्रमायजामाभावविशिष्ट- वस्य मम कारणतावच्छेदककोटरावधेशात अन्यशा कपकादिग्यले पाहार्ययोग्यता ज्ञानाच्छाब्दः छाब्दवोधानुपर नुपात: बहाययोग्यतः काले वि. নীসাঙ্গুনিয়া'। ক্রিস্ব : নিখিনামা स्यक योग्यताजानात्र माब्दबोधता तपासण्यज्ञानाभावकूट- योग्यताजाजयोः योरेव वानग्येण दए:-चक्रवता न तु पर- स्परं विशेषण-विशेषमाव इति विशेषण-विशय्यभावभेदानामन्त- कार्यकारणभावः। तव चाहार्यभाब्दबोधं प्रति तत्तकाब्देछा- . (९) बालभेद कूटानाभिति गः । १२) विशेषदर्शनादरमात्वनिश्चयस्यावश्यकत्वादिति ग० ।

·शब्दावतुरोयखरहे योग्यताबादः । मामनन्तकार्य कारणभावस्यावश्यकत्वात् । न च तवाणमन्नयोग्यमा- ज्ञानव्यक्तिकम्पनमिति वाच्यं । तस्य फल्लमुस्तत्वात् पदार्थोपस्थिते- सतात्पर्यज्ञानस्य वा नियस्योग्यताविषयकवायुपगमेनातिरिक्तकस्य- भाभावास। अयाहार्यशाब्देतरत्वं प्रतिबध्यावदले न प्रवेशनी अपि तु तत्तछाब्दच्छाविरहविगिश्वाधनिश्चयन प्रतिवन्धकवं बाच्चं तथा हार्यशाब्दबोधं प्रति नमकान्देवानां नाबार्य- भान्दं प्रति तनाब्देच्छाभावानाञ्च न विशेषतो हेतुत्वमिति मम ना-नगाकार्यकारणभावः । एवमाहामन्य दोतरजमपि म प्रतिबध्यतावदक श्राहार्य प्रत्यक्षं प्रति वर्ष छानामनन्त- कारणत्वकन्यनापतेरपि तु अत्याविरत लेगक इति च । न ! तपावि नकाशाद कामिका विषण -विव्यभाव- भेदेभानन्नातिवध्य प्रतिबन्धकमातम्य दलात् मम र केवलयो- ग्यताजानव दण्ड-चक्र यायेन तत्तदामा जानाभातकूटयोग्यता- मानयो ईगोर्वा इंतुल!त। विश्च ताछ।देच्छाविरमा तम- त्प्रत्यतेच्छाविरहाणा उत्तम कादमियामिनि स्मृतिमाधारणों नेकः प्रतिबन्ध-प्रतिबन्धकमावः तथा मनि शाब्दबोधी आय- तामित्याद शामत्त्वे वाधनियमाचे यनमित्य मिते-सरत्या : शाब्दबोधो जायतामिती छामचेऽपि प्रत्यनापत बन्य जायतामि- तौछासत्त्वे बाधनियमान्चेदि प्रादबीघापराच अपितु पाद- शांब्येतरविमिरबुद्धिवेन विवशता अप्रामणकवानिव- यत्वेन प्रतिबन्धकता इत्येकः स्मृत्य नुमित्युपमितिमाधारण: प्रति- बध्य प्रतिबन्धकभावः, प्रत्यक्षं प्रति तु विशिष्ट प्रत्यवत्वेन प्रतिबंध्यता ·तत्वचिन्तामणी तत्तत्प्रत्यछाविरहविशिष्टाहौताप्रामाण्यकमाधनिश्चयत्वेन प्रति- बन्धकता एवं शाब्दबोधं प्रति तत्तच्छाब्दलेन तत्तच्छाब्देच्छाविरह- विशिष्टाररहौताप्रामाण्यकबाधनिश्चयत्वेन प्रतिबन्धकतेति प्रत्यक्ष- मावसाधारणः प्रतिबध्य-प्रतिबन्धकमावः । तथाच शाब्दबोधं प्रति नताब्द छाविरह विशिष्टाग्रहीताप्रामाण्यकबाधनिश्चयाभावत्वेन कारणत्वमपेच्य लाघवाल(मावच्छिन्न तद्धर्मावच्छिन्नबत्त्वरूपयोग्य- ताज्ञानत्वेनैव हेतु तोचिता । न च तथापि निश्चिताप्रामाण्यकयोग्य- ताज्ञानत्वमेव इततया तदपेचया यथोक्तबाधनिश्च धाभावत्वमेव अपामाण्यनिश्चयत्वम्य गुरुतरानेकपदार्यघटितत्वादिति वाच्यं । नि- चिताप्रामाण्यकादपि योग्यता ज्ञानाच्छाब्दबोधाभ्युपगमात् अनि- श्चिताप्रामाण्यकत्वं न कारणतावच्छेदककोटौ प्रवेशायमिन्यु कत्वात्. अनिश्चिताप्रामाण्यकत्वस्य तत्तहानियावछिनप्रतियोगिताकतत्तद- प्रामाण्य मिश्चयव्ययभावकूटविशिष्टत्वरूपत्वेनानिश्चिताप्रामाण्यकत्वस्थ कारणतावच्छेदककोटिप्रवेशेऽप्यप्रामाण्य निश्चयत्वस्या प्रवेशाच्च । न चैव सत्तड्यालयभावकूटप्रवेश गौरवमिति वाच्यं । तवापि तरच्छाब्देछा- व्ययभावकूटम्य प्रवेशात् अभावदयावेशस्य निश्चयत्वप्रवेशस्थ चाधि- कत्वात् बाधनिश्चयविभषणीभूतस्याग्रहौताप्रामाण्यकत्वम्य तत्तदप्रा- माण्यवानाभावकूटरूपतया तेषां परस्परं विशेष विशेष्यभावभेदेन तवानन्तकार्य-कारणभावप्रमंङ्गाश्च मम त केबलयोग्यताज्ञानस्य दण्ड-चक्रन्यायेन तत्तदप्रामाण्य निश्चयव्यक्त्यभावकूट-योग्यताज्ञानयो- ( प्रतिबन्धकतेति भाब्दबोधसाधारण नैका प्रतिवध्य प्रतिबन्धकमाव- इति खु०॥

·शब्दास्यतुरौबखराडे योग्यतावादः । २६३ इयोर्वा हेतुल्वेनामन्तकार्य-कारणभावविर हात् । न चैवमनुमित्या- दावपि योग्यताजानस्य हेतुत्वापत्तिः प्रत्यक्ष -गाब्द तरविमिष्बु- द्धित्वावच्छिवं प्रति बाधनिश्चयाभावत्वेन कारणत्वमपेक्ष्य संशय- निश्चयसाधारणविषयविशेषणवत्ररूपयोग्यताज्ञानस्य हेतुत्वे लाघ- वात् बाधनियदशायर्या योग्यताज्ञानव्यतिरेका देवानमित्यादिष्य- तिरेकसम्भवादिनि वायं। योग्यताजानं विनापि रम तेरनुभवधि- द्धतया स्नो व्यभिचारात् पचे माध्यसन्देह-तनिश्चययोरसत्त्वेऽपि अनुमिते रिदनवावच्छिने गवयपदवाच्यत्वादिसन्देह-निश्चययोरस- वेऽपि उपमितेश्चानुभव मिद्धत्वाच्च । विश्वमाहार्यमाध्यमन्देहात्म- कबाधनिश्चयमोऽप्यनुमित्यापत्तिः बाधनिश्यानन्तरमाथार्थमाध- मन्दे हात्मकपरामदिनु भित्यापत्तिश्चेति(१) मिद्धानानुयायिनः । उच्छृङ्खलाम्नु मुखं चन्द्र इत्यादिबाधितार्थकरूपकादौ बाध- निश्चयद्शायां मुखादी चन्द्रादेनाभदा चयबोधः किन्तु चन्द्रादिपदन्य चन्द्रमदृशादौ लक्षणया तथैव मुखाटावभेदान्वयः प्रहसनादौ फल- हादिस्खलौयमिय्या भिशापवचनादौ स न शाब्दनोधोऽपि तु तत्तत्यदे- भास्तत्तत्पदापभ्यितो दोषजन्योमानमोविशिष्टमाक्षात्कारः तथाच शाब्दबुद्धिमाधारणविशिष्टबुद्धिमात्र प्रति बानिश्चयम्य प्रतिबन्ध- कला देव वहिना मिश्चतीत्यादौ बाधनिश्चयदशायां नान्वयवोध- इति योग्यताज्ञानस्य प्राब्दधी हेतुत्व मानाभावः बागिययप्रति- बध्यतावच्छेदककोटौ शाब्दान्यत्वं प्रबेश्य बाधनिश्चयस्थले शाब्दयो- धवारणायातिरिकयोग्यताज्ञामकारणलकपनायाः प्रक्षालमाद्वौति न्यायेनानुचितवादित्याः ।

·Aar नाम सेयं न स्वरूपसती प्रयोजिका शाब्दाभासोच्छेद- दंशाधापि के वित्त मुखं चन्द्र इत्यादिवाधितार्थकरूपकादौ बाधनिश्चय- मुखादौ चन्द्रादेरभेदान्वयबोधभ्यायनुभव मिला- छाब्दबोधे बानियन प्रतिबन्धक इति सत्यमेव परन्तु योग्य-- माज्ञानमपि न हेतर्मानाभाशत् । न चैवं यझिना मिश्चतौन्यादा- वपि बाधनिश्चयदायां पालांधापत्तिगिति वाच्यं । तदानों भाब्दबोधोजायत । किन्न नमिन् माबोधे उत्तर कालस- प्रमात्वज्ञानमा जायन इत्यभ्युपगमात् वधाचाहायादियोग्यता- ज्ञानसत्त्वे तदानों तत्र शाब्दबोधस्वरलाल, न हि बाक्सियमाचे प्राचार्ययोगातानानं विना न शाब्दावोध दत्यनभवोलोकानां तथा गति पय-यतिरेक वालादेव योग्यताशानन्दुस्ख सिंडू: ममा- बाडीजान्तमानमरणप्रयास पल्यापन: १) न चेअनुमियादा. पि. गधनिश्चयम्या प्रतिबन्धकतापत्तिः वाचनिश्चद शायामध्य- मियादि यत एल किन्तु तत्यामनुमिन्यादिवाकाजी अमाव- ज्ञानमा जायत इत्यय सुवचत्वादिति वा । "श्रत्यन्नासयपि धार्थ इत्यादिना पाब्दको प्रयाल एव तथानुभवस्य सकन्नप्राचीरे- निर्णोतवादिति प्राइरिति अमामः : गरने, 'सेयमिति. 'प्रयोजिकेति शाब्दबुद्धिमामान्य इत्यादिः, 'गादाभाम इति वझिना सिञ्चनौत्यादावलिपुटं स्वरूपयोग्यता- यास्त्रामत्वादिति भावः । 'न भवति' सर्वत्र शाब्दबोधात्पूर्व न (২) মান্নাশযখন নিখিনি ।

·भन्दा सिखने कोग्यतावाद। प्रसङ्गात्। तनिश्चयश्च न भवत्युपायाभावात् इति चेत् । 'न। संशय-विपर्यय-प्रमासाधारणस्य योग्यताज्ञान- मावस्य कारणत्वात् । अयोग्यताज्ञानस्य प्रतिबन्धकस्य सर्वचाभावात् क्वचित्तन्निश्चयोऽपि योग्यानुपलब्धमा यह घटो नास्तीति । इति श्रीगङ्गे शोपाध्यायविरचिते तचिन्तामणी शब्दास्यतुरीयाण्डे योग्यतावादः ॥ सम्भवति, 'उपायाभावात् ' मार्चब मादयोधात्पू निशरमामयी विरहा, 'विपर्ययः' निश्चय नमः, 'प्रभा निश्चयात्रा प्रमा । वन, योग्घताना: पाय न कर स्यात् 'अयोग्यता नियन्य प्रतिष- कस्व मवात दात श्राद. प्रयोगात सानोति अयोग्यताम- शयम्येत्यर्थ:, यत्र चायोग्यता नियोजन सत्र शोधोऽपि न भवतीति भावः । नन साय नियमावासयोग्यताज्ञानस्य तदा हेतुत्वं समावति यार तरिक्ष योऽपि करिद्धर्भवति, न चैतं. कुत्रापि तनिश्श्यम्यापमादित्यत श्राह, शादिति, नियोऽपि' निरकप्रतियोगितावदकर न्यत्वकपकोयनानिश्चयोऽपि, 'यति यथा घटाभाववति भूलने योग्य गुपस्तम्या दह भूतन्न घटी नाम्तौति निश्चय यर्थः । इति श्रीमथुरामाध-तक गौशानिरव तन्वनिन्तामगिरहस्ये शब्दाख्यगरीयदण्डरहस्य योग्यतावादर इम्यम् ॥

·तावचिन्तामणौ अथामत्तिवादः । आसत्तिश्चाव्यवधानेनान्वयमतियोग्युपस्थितिः, मा प्रणामतिवादर हस्थम् । एककार्यकारित्वमाया गोग्यतानिपणानन्तरं पासत्ति नि- रूपति, भासमिति अघातियोगिनोः पदार्य थोरव्यवधाने- मोपस्थितिरामत्तिरित्यर्थः, स्वान्यवदितवमानन्धेन तत्तत्पदापस्थि-- तिमती तत्तत्पदार्थोपस्थिनिम्नपदार्थ तत्पदार्थम्यातिरिति तु फलितार्थः । म चैवमामानासनविकाग एक व्याहतः ममालम्ब- मरूपपदार्थोपस्थितेरेव मनच शाब्दबोधोपयोगिनया गिरि कम- मिमाम् देवदत्तनेत्यादापि शाब्दानुभवाव्यवहितपूर्ववर्तिसमूहा- माननरूपोपस्थिनिमादायाव्यवधानेनोपस्थितिमत्त्वात् उपस्थिते रेक- त्वेन व्यवधामासम्मवात्।। इति वाय। भेदगर्भाव्यवधानस्य पूर्यो- तरक्षणाधारणम्या प्रवेशात, तम स्वध्वंसाधिकरणभिन्नत्वं पति यः स्वप्रागभावाधिकरणमभयप्रागभावानधिकरणामादवच्छेदेन ख- (२१ तावत्पदजन्यसमुहालम्बनकोपस्थितेवधानाभावादिति मावः ।

·शब्दास्यतुरीयखर बासत्तिवादः । समवायिदेपोत्पत्तिकले भति खभिन्नत्वं, इत्यञ्च प्रथमं या प्रत्येक- पदेभ्यः प्रत्येकपदार्थानां क्रमिकस्मृतिः मैवासत्तिः, न त्वषय- बोधाव्यवहितपूर्ववर्तिसमहासम्बनरूपोपस्थिति:(१)। अत एवासति- ज्ञानं हेतुः प्रत्येकपदजन्यप्रत्येक्रपदार्थापस्थितीनामाशुविनाशिनीमा युगपच्छाब्दयोधपूर्वमसम्भवेन स्वरूपाद्धेतुत्वासम्भवात्। न चैवं दण्डौ कुण्डली बासस्तो देवदत्त इत्यादावेक विशेष्यक-नानाविशेषणका-. नयाधायले प्रामत्यभावप्रमङ्गः तंत्र विशेषणोपस्थित विशेषणाम- रोपस्थित्या व्यवधानादि ते वाच्यं । प्रकृतान्वयबोधागनगणो यः स्वध्वंसाधिकरणक्षणस्त भिनलस्य मान्यवधानधर कीभूतमन्यन्तद लार्थ- वात्, विधणान्तरोपस्थितिजापच न प्रकृताचयबुधनगणः, अननु- शुगत्वच फलबलकल्यं, याद गया नयवधानेऽपि अन्वयबोधो- ऽनुभवसिद्धस्त जत्न भिन्नक्षणलाना नन्गुणत्रक वात् । श्रत एव गिरि कमियादी भका दिपदार्यापस्थितिक्षणो यत्र वैकपदोच्चार - णानन्तरं चिरतर विलन्यापरपद मुमरितं तक व्याधायकक्षणोऽपि चाननगुण: तत्रालयबोधानुत्य तरिति तदभयत्र जामत्तिः । न चैवं यत्र पदोपस्थितियंधानेन पदार्थापास्यतिसाव्यवधानेन तत्राप्या- सत्यापत्तिरिति वाच्यं । नत्यदोपस्यियावहिततपदोपस्थिनिज- न्यायास्तत्पदार्थोपस्थित रध्यानधानेन तत्पदायोपस्थितिः उत्पदवय- जन्य तत्पदार्थयोरन्वयबोध श्रासनिगिति विवन थिचात् ! एवष यन पदोपस्थिनिरव्यवधानेन पदायापरियति५ व्यवधानेम, यन्त्र वा पदार्थोपस्थितिरव्यवधामेन पदोपस्थितिश्च व्यवधानेन मचोभ- (१) मम्मालम्बनोभ्यतरेकतया स्भनालाभावादिति भावः ।

·थापि नामंक्तिः, किश्वकपदोपखितिजन्यपदार्थोपस्थितिरपरप- दोपस्थितिश्च समूहालम्बनरूपा ततोऽपरपदार्थोपस्थितिः पदान्तरो- पस्थितिश्च समूहालम्बनरूयेत्यादिक्रमेण पदार्थोपम्पितिस्तामतिः, पदोपस्थिते रव्यवधानमपि पूर्वोत्तरक्षणासाधारणप्रकृताम्बयबोधान- नुगुणक्षणघटितं बोध्यं । न चामत्तिनमा छाब्दबोध इति मन.. गौयते स कुति वाच्यं । यत्र व्यवहितपदोपनियताक्व्यवहितवधी- वहितायां पदार्थोपस्थितायव्यवहितधौ तवैव तत्मभवात् । अयैवं प्रामत्तिहानस्य शाब्दबोधहेतवे खापसत्याः पदजन्यपदा-- पिस्यितेः पृथक कारणले किसान। न न विषेषणशानसाध्य विशिष्टज्ञानमिति विशेषज्ञानवेन तत्कारणमिति वाच्यं ! 'श्राम- तिज्ञानस्यैव पदार्थविषयकत्येन विशेष जानवादिति चेत्, न, सविलम्वेनापि माधोविलम्बात् तस्यापि ४ कहे तुत्वात् । न च तयतिरेकस्थले आमन्तिविलम्वादेव धाब्दबोधविलम्ब इति वाच । न सामतिः स्वरूपमती हेतुः, किन्तु जना गोव, तभ्य ताति- रेकस्यले पि मम्मवादिति निर्णधकृतः । तदनन्, एकनडुपस्याप्य- कृति-वर्तमानवयोरम्पयनोधस्यले च्याप्ने:(१) यत्र लिप्यादिना एकदेव पदजातमनुमितं स्मन वा ततः ममूहामसम्बनं पदार्थवर्गस्मरणं जातं मचायाश्च तत्र प्रत्येकपदार्थोपस्थिते रभावात् । न र तनापि क्रमिकप्रत्येकपदार्थोपस्थितिः कम्पनी यति वाच्यं । अनुभवविरोधात प्रत्येक पदार्थापस्थितिमन्तरेणापि म माब्दबोधस्थानविकलात् । किञ्च एतस्याः स्वरूपमद्धेतुत्वं स्वयमेव निराकृतं फर्मिकप्रत्येकपदा- (१) मंद व्यवधानविशिक्षपदजन्यपदायाँपस्थितरभावादिति भावः ।

·पस्थिते गाणे पूर्व विरविनष्टवात् । गायत कारणं मानाभावात् । पशुपस्थितिज्ञानविलम्बाच्छाब्दको भानुभविकः । न च देवाबद्दष्टादिला पदार्थस्मती पदजन्यस्यासमेत शाब्दबोधोदयात् तज्ज्ञानस्यापि हेतुत्वमिति वाचं। वृत्त्या पद- अन्यपदार्थोपरिखतेः खरूपसत्या हेतुत्वात् सझमे शाब्दयोधाभावान अव्यवधानाशवैयाह । न चैतद्धमानन्तरं शाशनुभवदर्शनादेव सनामं हेतुरिति वाच्यं । म हि यत्भारे यदुत्पत्तिादेव तस्का- रणं, घटावहितपूर्ववर्जियावत्पदाधीमामेव घट हेतुल्लापत्तः । च पदजन्यपदार्थोपस्थितो अव्यवहितलाध्यवहितपदजन्यत्वयोः संशये व्यक्तित्व-व्यवहितपदजन्यनिश्चये प्राब्दबोधानुत्पत्तेतपित्यो हेतुः तयोः प्रतिबन्धकवकन्यते ,गौरवादिनि वाध्य । सात्या- दिशानसाचे व्यवहितपदजनालग्रहेऽपि माधौदर्भमादभुत्पनेरेया- सिद्धेः। न चैवं व्यवहितपर कदम्यात्मकोकादौ योजनया कवि- नाथामेवान्वयबोधो में वन्यथेत्यय किं. वोअमिति बाथ। योगमायाम्नात्पर्यग्राहकलान्, अतएव यस्य योजनां विमेव तात्पर्य- यहस्तस्य न योजनापेक्षा एतेन(अन्वयप्रतियोगिपदं तदुपया- पकपदपरं भथाच तदपस्यापकपदोयस्थित्यध्यवधानेन तदुपस्थापक- पदोपस्थितिस्तयोरामक्तिः, न तु पदापस्थितीनामव्यवधानमपे- तिमिति केषाञ्चिन्मतमपास्तं । वक्ष्यमाणान्योन्याश्रयमहानस्थितेच ११) अध्यवधानेन पदभन्यपटापस्थितेसससिविण्या मान्दमोहन वेबः। 37 ·बालम्पनपदोपस्थितिमादाय सर्वत्रामा (१) मावेनासबानास- विभागण्याचातापनेचान र भेदगर्भमन्यवधानं विवक्षणीय, प्रागु- भादोषानुवन्त:() एतनामय उतरूपेषा कारणले मानाभावाचा अपितु अन्यवधानेमेति विशेषणे तौथा, अषयप्रतियोगि-- पदश्च अन्वयप्रतियोगिन उपस्वितिर्यस्मादिति व्युत्पन्या अन्षयप्रति- योग्युपस्थापकशब्दपरं, तथाच नत्पदार्थायिततापदार्थशास्दयुद्धौ तत्पदे नत्यदायवधानमासत्तिः, न तु उपस्थितीनामव्यवधार्थ विवक्षितं, मौ निधोकादौ त सियादिरूपदोषविशेषादयवधानभ्र- मेणान्वयवोधः । न क्षेत्र लोकादौ योजनथाप्यश्वययोधो न स्यात् बमा इदं व्यवधानेमोचरितमिति विशेषदानेन भभासमवादिति का। योजनयोपम्मितवाक्यान्सरादेव सायदोधाम् न सु शोकादिनः, अव्यवधानधाननुगुणाम भेदाभेदमाधारणं रू- परसाधारणध निर्वाच्य) तेनैकनाडाद्युपस्थापितयोः कनि-वर्तमान- वाचोरवयबोधेऽपि म काप्यमुपपत्तिरित्याः। तदप्यमत्, वच्च- माणान्योन्याचाहानुत्थितेः तात्पर्य्या दिडानमत्त्वेऽन्यवधाममामाभा- बेऽपि भाब्दबुद्धेरानुभविकत्वाच । (1) एकनपस्यायकति-वर्तमानत्वयोरवयबोधस्थले यारियादिदोष- सावादियों शादबोधाननुगुणा वध्वंसाधिकरणान्यत्वे सति खपागभावाधिकरण- समयमामभावामधिकरणे या क्षणादव देवोत्मनिकन न तु मेद ममिति ।

·शब्दाखातुरोपलो अतिवादः । स्मृतिमांनुभवोऽतोनान्योन्याश्रयः। अथ नानाकि 'नयात वृत्त्या पदजन्यपदार्थोपस्थितिरासत्तिः, दयश्च सरूप- मत्येव हेतुः। अतएव चिसूर्या "शासतिस्तु यद्यपि स्वरूपमत्येव प्रबोजियोत्यादि प्राभाकरोपाध्यायेनोक्तं । चैतस्था अपि कारणले मामाभाव रति वाच्यं । तथा मति पानयेतिवाक्यमाकर्णयतः प्रत्यक्षेण घटं पश्यतो घटस्य शाब्दबोधापः घटमामयेति वाक्यमाकर्णयत: कारणतया घटपदादाका भमरणावत भाकामस्य माम्दनाधापत्तेच। मूलार्थस्तु 'अव्यवधागेन' सिमर्गकपदप्रकारक- शानाव्यवधानेन, तापूणपदमकारकमानअन्येति यावत्, . 'अषय- प्रतियोग्युपस्थितिः' पदार्थोपस्थि तिरिति । श्रतएव वधति पत्र वदन्ति मविधिर्न पदजान्वयनोधे हेतुरिति, अन्यथा सदन- त्थितः । न चैव गिरि जमग्निमान् देदनेनेत्यादितो गिरिर- मिमान् भुकं देवदत्तेनेत्याचबयोधापतिरिति वाच्यं ! तथा तात्य- ब्यादिग्रहसत्त्वे इष्टापतेः कदाचित तथा नयाधरय मधरेवेष्ट- खात् । म ई कक्षिा योजनाया: ५मयेक्षेति वा । नात्य- यहाथै तदुपयोग इत्युकतादिति, प्रा। नवव्यवधानेनावयप्रतियोग्युप ियतिरामतिरका मा १ भाद- बुद्धिरूपैव, तथाच शाब्दबुद्धौ जातायां नमज्ञानं नजाने व भादबुद्धिः श्रामतिज्ञानस्य मादधौ हेतुत्लादित्यन्योन्याश्रय इत्या- पाह, 'मा चेति, 'नानुभवः' न भाम्दानुभवः । (२) तदपेशेतीति ग.।

·२९ श्रेषशक-कर्म-कत करणाधिकरण-क्रियादिमिका दचानजन्यकमिकपदार्थस्मृतीनां न यौगपद्यं सम्भवति पाथुतरविनाशिनां क्रमिकाणां मेलकानुपपत्तरिति कथं तावत्पदार्थान्वयबोध: विशेषणज्ञानसाध्यवाहि- नयास्तु ननु वृत्त्या पदजन्यपदार्थोपस्थितिरामन्तिरका मा च भाब्दधौरेव तथाच तस्यामप्यामतिः कारण मापि याम्दबोधरूपेव सस्थाच. यदि अपरामत्ति: कारणमुच्यते सदा अनवस्था फलौता सदान्योन्याश्रय दूत्यत आह, 'मा चतौया । प्रमात् अन्वयबोधनिर्वाहकपदजन्यपदार्थोपस्थितिपनि पाटौं प्रदर्भयितमाशाते, 'अथेति । नव्यास्तु वृत्त्या पदधौजन्यपदार्योपस्थितिथेदामत्तिस्तदा मामा- विशेषणकरणले.) कथमन्वयाधः पदार्थोपस्थितीनामेकदाभावादि- त्यामते, 'प्रथेतीत्याः । 'मेसक' मिलनं। न च सकलपदगोचरैकरमरणाभावेऽपि प्रत्येकपदानुभवजमित प्रत्येकपदार्थस्मरणाहितसंस्कारभ्य एव सक- संपदार्थगोचरमेकम्मरणं सम्भवति तथार सकसपदगोचरैकरमरण- पर्यन्तानुधावमं विफलमिति वा । प्रकारानारेण पदार्थोपस्थितेः मान्दयोधातलात् पदजानजन्यवोपपत्त तथानुधावनात्। 'विमें- धानमाध्यत्वादिति 'विशेष' पदार्थः, तदुपश्चितिमाध्यानादि- - (१) दही बुहती वासकौ च इत्यादिश्यते ।

·वाद! शिष्टमानस्यति औषमध्येकपदानुभवजन रमेशकादेकदेव तावत्यदस्मृतिः तत एकदैव ताव दार्थस्मृतौ सत्यां वाक्यानुभवः । न चान्यविषयक- . त्यर्थः, वृत्या पदधौजन्येत्यादिः, 'विशिष्टज्ञानस्य' शान्दाभुमवस्या, 'मेशकात्' समूहात्, ‘एकदेव सावत्पदस्मतिरिति सक्रमपदगोच- रस्ममिरित्यर्थः । ननु, श्रोश प्रत्येकपदानुभवोऽपि म सम्वनि नथा हि घोत्पत्तिः, ततो द्वितीयक्षणे धत्व निर्विकल्पकमकारोत्य- मिथ, अथ तौयक्षणेऽकार-तत्त्वनिर्चिकन्पकं घत्वनिशियोः टोप- तिर्घकारनाशय, चतुर्थक्षणे अवविशिष्टधीः ट-लनिर्यिकत्यकम- कारनाशयरमाकारोत्पत्तिश्च नदानीश्च धकारभान म सम्भवति प्रत्यचं प्रति विषयस्थापि हेतत्वात्, ततः पञ्चमक्षणे टत्व विशिष्टना- नमकार-तत्त्वनिर्विकन्पकं टकारना: तदानों प्रायमिकाकारमानं म सम्भवति प्रत्य प्रति विषयापि हेतुलात्। ततः षष्ठको प्रत्वविशिष्ठबुद्धि-अकारमानौं, तवामी टकारभान न सम्भवति तदभावात् । तथाच कथं वर्गसमूहात्मकपदगोवरश्रो चानुभवः । म च पूर्वपूर्ववर्णीपमयसहितान्यवर्णमात्रिकर्षात्पदगोचरोधानुभय इति वाचं । वहिरिन्द्रियाप्रत्यचे उपनौतं विशेषणतयेव भामत इति भि- यमेन प्रत्येकवर्षासमूहमुख्यविधेय्यकपदप्रत्यक्षम्योपनयमादया श्राव- पवासम्भवात् पदप्रत्यचे प्रत्येकं सर्वस्येव वर्गस्य मुख्यविशव्यत्वात् । नच पूर्ववर्णोऽक्यवणे विशेषणतयां तत्र भामत इति वा । पूर्व वर्णेयवर्णविशेषणत्वनियामकम्य तत्सम्बन्धमाभावाडिति। मेवं ·संस्कारेण नान्यच मरणमिति वा । बायाचा नुपपत्त्या फलबलेन संस्काराणां परस्परसहकारेण . धादिभमुदायमात्र म घटादिपदं ट-पादेरपिं चटपदत्वापत्तेः अपि त्रु अव्यवहितोत्तरत्वमानन्धेन पूर्वपूर्ववर्णपटुनोसरवर्ग एवं पदं तश्च श्रवण दुर्यहं पूर्वपूर्ववर्णापनयमहकारेणाव्यवहितोतरत्व- सम्बन्भनोत्तरोत्तरवई विशेषणतया पूर्वपूर्ववर्णग्रहसम्भवात् । অ অম্বালালীলসমানিঘাঁসি স্বনালন্ধালীল- म्वन्धेन धर्वभवटत्यं वा घटपदावमिति । तन्न । धपट इत्यस्यापि घटपदयापत्तरित्यलं वितरण । 'अन्यविषयकसंस्कारेण' अन्धमाचविषयकमस्कारेण, नान्यत्र स्मरण मागविषयकमारणं, तदविषयकसंग्कारो न तत्स्मरणमक- रति यावत्, यथाश्रुतन्तु न सकते धटल विषयक मंकारेए भट- वान्यघटविषयकम्मरणजननात् दाछी गुरुष दनिविशिष्टसंस्कारेण तादृशविशिष्टमारणजमनाच व्यभिचाराय:(१) घट-पटविषयक- प्रत्येकसंस्काराभ्याश्चम घट-पटयो: भमूहालयनवारणमित्यभिमानः। तथाच सर्वच कथं समूभालम्बनरूपतावत्पदार्थस्पतिः नामा- पदार्थगोचरसमूहासम्बनमस्कारस्थले तत्सम्भवेऽपि(२) प्रत्येकपदार्थ- माविषयकमाभासंस्कारस्थले तदसम्भवात् इति भावः । 'फसबखे- (७) दादृशसंखारस्थ पुरधाम्बदाइविषयकत्वादिति भावः । (৪) যক্ষ্মাগৰিমনাষ নকৰিষদলামুদ্দালন- बखारात् समूहरालम्बनमन्धुत्यको बाधकामावादिति भावः ।

·शब्दायतुपायसवातिवादः । नवमरणकल्पनात् । प्रत्येकवर्णसंस्काराणामिका- नेति भवन सकसपदार्थगोचरेकम्मरणरूपस्य फलस्य प्रमाणसिह नेत्यर्थः, तदन्यथालपपत्त्येवेति शेषः। कञ्चिच 'फलकल्पन इति पाठः तप बर्वच सकलपदार्थगोचरेकम्मरणे प्रभाणमिद्धे इत्या, 'संवारा प्रत्येकपदार्थमाषगोचरसंस्काराणामपि, 'त' मकल- पदार्थेषु, 'एकस्मरणकल्पमात्' एकम्मरणअनकताकल्पमात्, इदच परपदयानुरञ्चनमात्र। वस्तुतस्त घट-पटेन्द्रियमधिकर्षाभ्यां पार्थ- सभाअगस्तघट-पटममूहालम्बनप्रत्यक्षात् सर्वेषामेव संस्काराणामेकदै- শীৱীৰূলাশায় হই নালাসিৰিাথি न किमपि बाधकं । 'प्रत्येकवर्णति, 'वर्णपदं पदपर, 'पदमरणे' तावत्पदम्भरणे, यथाश्रुते प्रत्येकवर्षमस्कारेभ्य चानुपूर्वी विशेषविभि- धात्मकस्य पदस्य स्मरणानपपतेः। मन घटपदस्मरणामन्तर घट- पदार्थाम्पदयोः समूहालम्बनोपस्थितिमातः कर्मस्व-धानोपदयोः समू- हालम्बनोपस्थितिस्ततोऽनुभवसामथ्या बसवत्वाद्घट-कर्मलयोरपध- बोधः सत पानोपदोपचितिजन्यानयनोपस्थिनिराख्यातोपस्थितिय समूहसम्बनरूपा, ततोऽनुभश्मामय्या बलवत्त्वाघटविभिष्टकर्मास्य- स्थानथनेऽन्वयबोधः, वृत्त्या पदजन्यपदा पिस्थितिमात्रस्य स्पत्यमुभ वमाधारपाय मान्दधौ तत्वेन घर-कल्पयोः सारणास्य नारोऽपि भादवोधात्मकविनम्यदवस्तादशोपस्थितिमत्त्वेनानषने तदचयबोधे बाधकाभावात् तत पाख्यातार्थत्युपस्थितिस्तो घटवस्कर्मवविभि- टामयमय सतावमयबोध याद्याकारेश प्रवासारवायार्थाच- ·३५ पितामणी मन्यगतिकतया पदारणे। अब “यद्यदाकाशित योग्यं सन्निधानं प्रपद्यते । तेन तोनान्वितः स्वार्थः पदैरेवावगम्यते । न चैवमन्वयान्तराभिधानं न स्यात् विरम्य व्यापाराभावादिति वाच्छ। एवमपि प्रथम- मनन्वये हेत्वनुपन्यासात उत्तरस्य हौदं सामग्री- चषोधपूर्वकमेव महावाक्यार्थान्वयबोधसम्भवान् कि पदपदार्थमभू- हासम्बनमारोनेत्याशङ्कले, 'आयति, स्वार्थाका गित सार्थयोग्यं यशत मनिधानं प्रपद्यते स्वार्थीपस्थिताव्यवधानेनोपस्थितिषियो भवति, तेन तेनैवान्वितः स्वार्थः, 'पदेरवाभिधीयते' पदैः प्रथममनुभा- व्यते,(१) अनन्तरं महावाक्या बोध इत्यन्वयः, तथान कि पदपना र्थयोः समूहास्लम्बनमारणेनेति भावः। न चैवमिति, ‘एवं' घटा- दिपदेनैकवारमवासरवाक्यार्थान्वयबुद्धिजमने, 'अभ्यथा मारेति पुन- मतस्मान्महावाक्यार्थज्ञानं न स्यादित्यर्थः, 'विरम्येति, अब्द- कर्मणा (२) 'विरम्य' एकवारं फलं जमथिला, 'व्यापाराभावात्' पुनः पलाम्नरजनकल्लामावादित्यर्थः, शब्दस्य अनितान्वयबोधत्वेन निरा- काजत्लादिति भावः । “एवमयोति अमघये 'वान्तरवाक्यार्थ- बोधानुत्पाद, न हि प्रयोगनवनिभिया मामयो कार्य नार्जय- तौति भावः। "उत्तरस्य कौति, ''उत्तरस्य' महावाक्यार्थबोधस्व, (१) 'पदैरवावगम्यते' इत्यत्र 'पदैरेवाभिधीयते' इति रहस्याताम्मत पाठः । (९) शब्दमान-क्रियेत तुभयाणमित्यर्थः । .

·शब्दाख्यतुरीयखण्डे बासत्तिवादः । . वैकल्यं न पूर्वस्येति चेत्, अस्तु नावदेवं तथापि चरम तावत्पदार्थघटितवाक्यागुभवे उक्त व गतिरनन्य 'इदं निराकासत्वरूपं, 'न पूर्वस्य' नावान्तरवा यार्थबोधस्येत्यर्थः, तधाच भवन्मतेऽपि मामगौमत्वेावा करवाक्यार्यबोधस्य दुबारतया तात्पर्य्यविषयान्वयबोधयाचनमान्न निराकाङ्गत्वमित्यवग्यं स्वौकर- णीयमिति भावः । प्रस्तु तावदिति, कचिदिति शेषः । 'एमिति विनापि मम हारसम्बनसार खण्डवाकाार्थबोधद्वारा महावाकार्थनोध- इत्यर्थः 'परममिनि सरमो धालर्थमादाय का करणाधिकरणा- दौनां पदार्थानामन्वयवोध इत्यर्थः, पत्र मिथो विशेषण-विशेष्यभा- वानापनानां कर्ल करपाधिकरणादीनां चरमोपस्थितायामेकम्यामेव क्रियायामेकत्र दयमिति न्यायेनान्वयवोधतात्रेति फस्तितार्थ:, 'उतैव गतिरिति ममहालम्बनपदार्थमा तिरे व गतिरित्यर्थः, म कितन कर्चदीनां परस्परमवान्तरान्वयबोधः सम्भवति, परसादमयोग्यत्वा- दिति भावः। यह चरम खण्डवाकार्थबोधोतर भिकचरमपदो- पस्थिति चरमपदार्थापस्थित्यारनन्तर, 'तावत्पदार्थघटितवाशार्थानु- भवे' सहावाक्याबोधे, यत्र घट कर्मत्वयारन्वयबोधानन्तरं मो- पदार्थस्यैवोपस्थिति तु तिपदोपस्थितिरोधकविरहात, ततो घट- विशिष्टकर्मत्वस्य नौधात्वर्यान्वयबोधः तदत्तरमेव निपदोपस्थिति:(१; ततः तिपदार्थापस्थितिः तदनन्तरं महावाक्यार्थबोधस्तत्रति तु (१) सिपदोपस्थितिरिति न २ ।

·सत्यचिन्तामणी फलितार्थः, 'उनव गतिरिति, तब खण्डवाक्यानुभवस्य परम- पदार्थोपस्थितिसमये नाशादिति भावः । पाश्चस्तु 'अस्तु तावदेवमिति भवतु सामग्रौवशात्प्रथम खण्ड- वाक्यार्थबोधम्त थापाव्यर्थः, 'घरमं तात्रयदायधटितवाक्यानुभव इति महावाक्यार्थबोध इत्यर्थः, 'उक्लेव गतिरिति समूहालम्बनपद- पदार्थस्मतिरेव गतिरित्यर्थः, पदजन्यपदार्थस्मतेरेव शाब्दधौ हेतु- नया खण्डवाक्यानभवरूपपदार्थापस्थिनौ महावाक्यार्थबोधासम्म वात्, अतएव सर्वध विपोधे विशेषणमिति न्यायने वायवोधो न तु विशिग्वैशिष्टाविधया, पदजन्यविशेषणतावच्छेदकप्रकार कवि- षणस्टनेरभावात्, अतएव च "वृद्धा सुवानः शिशवः कपोता: बल्ले पथामी युगपत्पतन्ति । तथा हि मर्च युगपत्पदार्थाः परस्परेणान्व- थिमो भवन्ति(१)” इति प्राभाकमा वदन्ति । अथ पदार्थोपस्थिते- त्या पदजन्यपदार्थमतिलेन न कारणता किन्तु स्मृति-1ब्दानुभव- साधारणपदनामविशिष्टपदायापस्थितित्वेनैव, अस्य व्यापक धर्मवेऽपि निश्चितायभिचारकन्वात् नेणियन वृत्तिलक्षणसम्बन्धेन पदार्थप्न- कारकपदमानोय-पदार्थसाति-माहानुभवत्तित मान्यतात्मकज- न्यताविशेषसम्बन्धेन तेन पदनामजन्यानुमितिरूपपदार्थोपस्थितेः, ममवायेन सम्बन्धितया घटादिपदअन्याकाशमातेच न शाब्दबोध- हेतुत्वं, तत्सम्मन्यतानामननुगमेऽपि भम्बन्धविधयेव प्रवेशाददोषः । (९) सुद्धा युवानः शिवः कपोताः पतन्ति मर्चे युगपदयथा च । खले तधामो सहिताः पदार्णः परस्परेशान्वयिनो भवन्तौति ग.।

·शब्दालतुरीयसले चासतिवादः । इत्यञ्च खण्डवाक्याबोधात्मकपदार्थोपस्थितितोऽपि महावाक्या- बोधे वाधकाभावः, तथा अपि तादृशजन्यतासम्बन्धेन पदमानविभि- प्रवादिति चेत्, न, शाब्दानुभवमिष्ठजन्यतायाः कारणतापछेदक- घटकत्वे गौरवात्, स्पतिमिष्ठजन्यतामात्रमन्बन्धेन पदजानविशिष्ठ- पदार्थरमतित्वेन तामजन्यतामाचमम्बन्धेन पदनान विशिष्ट पदार्थो- पस्थितिलेल वा लाघवाद्वेतुत्वानिश्चिताव्यभिचार करूपस्यागुस्ताया- मेव मन्दिग्धव्यभिचाररूपेणा कारणरकल्पनाभावात् । वस्तुतस्तु पदशानविशिष्टपदार्थस्म तिवादिकमपि न प्रवे सने परन्तु विज- क्षणतन्तदर्थविषयकलेनैव तत्तद विषयकशाप्दलावच्छिन्न प्रति हे. सुता, लक्षणयञ्च पट जन्यपदास्मतिनिटाब्दबुद्धिमामान्यजनक तावच्छेदकतथा पदजन्य-तत्तत्पदा स्टनिनिर-तत्तापदार्थशाब्दब- जिनकतावच्छेदकता वा लापवान् मिसः सनिलयायो जाति- विशोषः । स्मृति-गाब्दानुभवमाधारणपदार्थापस्थितिमात्रस्य तत्वे च न वैजायेन हेतुत्वसवः स्मृति: पादत्ताभ्यां भाइयोपत्तेः । म च नवापि वारयन हेतुत्वं गत्र पदजन्यपदार्थस्मतायुद्धोध- कान्तरवसादच्छृङ्खलपदार्थ नरस्यापि भान तन तापदार्थम्यापि मान्दबोधापत्तिः जातेसंशिकवाभावादिति वायं । पाब्दबोधोप- धायकपदजन्यपदार्थस्मता कृशन्नपदार्थान्तरभाने मानाभाशदिति . प्राङ्गः । तदसत्, अस्तु बाघवात् पर्वच पदार्थम तेरेव शाब्द- धौपुत्वं तथापि विगोध्ये विशेषणमिति न्यायमेव शाब्दयोधो न तु विशिष्टवैशियविधयेत्युक्रमयुक्रमेव, यत्र हि खण्डवाक्यार्थ- बोधोत्सरं ममूहासंमानपदार्थस्मतिः तत्रार्थसमाजग्रम्सम्य विशिष्ट ·३०. तस्वचिन्तामणे गतिकत्वात् । अत्र वदन्ति, सन्निधिन पदजन्यैवान्धय- बोधहेतुः हारमित्यादौ अध्याहृतेनापि पिधानादिना अन्वयबोधदर्शनात् । न च पिधेहौति शब्द एवा-- वैपिश्यविधया महावाकार्थशाब्दबोधस्य दुरित्वात् खण्डवाक्या- वोधात्मकस्यैव विशेषपातावच्छदकप्रकारकनिश्चयस्य मत्त्वात् । हि सामान्यतो विशिवैशिष्ट्यबुद्धित्वावच्छिन्न प्रति विशेषणताव- 'छेदकप्रकारकनिश्रयस्य हेतुतायामपि स्मतित्वं तन्त्रसिति कृतं विस्तरेण। 'अर्च वदन्तीति, प्राभाकरा इति शेषः। 'भनिधिः' पदार्योपस्थितिः तच्छाब्दसुद्धौ पंदजन्येव तदुपस्थिनिर्न हतारिति फलितार्थः, किन्तु तदुपस्थितिमात्र नदन्वयप्रतियोग्युपस्यापकया- किञ्चित्पदज्ञानश्चेति भावः । अन्यथा' पदमा वानवारोऽप्यस्कृखल- पदार्थापस्थितिमादायान्त्रयबोधापत्तेः, 'अध्यातेमागौति पदज्ञानं विना स्मतेनापौत्यर्थः, 'अन्वयबोधदर्शनादिति, तथाच किं मकल- पदगोचरस्मरणेनेति भावः । वस्तुतस्तु तथाच जयर. वृत्त्या पद- अन्यपदार्थोपस्थितिरामत्तिरिति भावः । ५ अत्र शब्दज्ञानजन्यछटो- परियतित्वं घटशाब्दबुद्धिजनकतावच्छेदकन्न वेत्यादिविप्रतिपक्तिः । यदा घटमुख्य विशेष्यकशाब्दबोधवं घटत्ततथा शादज्ञानअन्यत्व-- (१), 'अन्यथा' बन्धयप्रतियोग्यपस्थावकर्याकश्चित्यद ज्ञामागपेक्षतदुपस्थि- तिमात्रम्य हेतुत्वे इत्यर्थः (२) सम व्यभिचारादित्यादिः ।

·भदायतुरोयखण्डे जासत्तिवादः। : ध्याहियते, अनुपयोगात् । अर्थस्यैवाग्वयप्रतियो- गित्वेनोपयोगित्वात् अावश्यकत्वाच्च । अर्थापत्तेरुप- पादकविषयत्वात् । न च शब्दमात्रमुपपादक, अपि व्याप्यं म वेत्यादिविप्रतिपत्तिः, तेन न्यायनयेनापि जातिविशेष- स्दैव जनकतावच्छेदकतया पदज्ञानजन्यत्वादेर्जनकतावच्छेदककोटा- वप्रवेशेऽपि न चतिः । प्रचापि विधिकोटिनयायिकानां निषेध कोटिरर्थाध्याहारवादिनां प्राभाकराणां, न्यायमऽधि घटकृत्त- पदज्ञानं विनापि घटस्य भंसर्गविधया रानादावारणाय विशेष्य- तावेनोपादान, घटनित्तिानं विनापि द्रव्यपदादिना ललणा-- या घ:प्रकारेपा घटवतो बोधनानख्येति, यदि घ द्रशलादिरूपेण पटादौ कियहादेव नाकाशानन हकारेण द्रन्यादिपदायलादि- रूपेण घटादेनिमभ्युपगम्यते तदा । लाघवज्ञानाजन्यचे नापि मान्दबोधी विशेला इति दिक् । 'न चेति, तनि पोषः, 'प्रया- हियते' सार्यते, ''अनुपयोगात्' प्रयोजनकत्वात् ,(२) तथाच पाय- स्मनौ मानाभाव इति भावः । 'अन्वयातियो गित्वेन' अवयवोध- विषयत्वेम, तदुपस्थिते रेवेति यः, अपिस्थितिद्वारा तस्याप्युप- योगिस्वमस्त्येवेत्यन गयादाह,(५) 'आवश्यकेति पिधनिन्दोपस्थिति कल्पयित्वापि पिधानरूपपदार्थोपस्थितिकल्पनम्या कत्वाञ्चेत्यर्थः। देव- कारमाह, 'अर्थापत्तेरिति 'अर्थापत्तः' अनुपक्तिकरणकाांपत्तः, 'सपपादकविषयकत्वात्' भाचादपपादकमानविषयकवान्, तथापामय (१) निष्पयो समकत्वादिति खा ग. । (२) इन्य खरसादाहेति ग. ।

·सत्यचिन्तामणौ :१३ तु तदर्थः, अवश्यकरुप्यार्थसाहचर्येण दैववशसम्पन्न- शब्दमृतेरन्यथासिझे, अन्यथा पदवोधितस्यैवार्थस्या- . + पुरुषस्य पिधानोपस्थापकपदोपस्थितिं विना हारमिति वाक्यान विधानशाब्दबुद्धिरनुफ्पनेत्यनुपपत्तिकरणकार्थापत्त्यैव विधेहिशब्दो- पस्थितिः कल्पनीया, तञ्च न सम्भवति अर्थापत्तेः माक्षादुपपादकभा- विषयकवनियमादिति भावः । इदमापाततः, एवं सति दिवा- भोगिनो देवदत्तम् पौनत्वानाधानुपपन्या रात्रिभोजित्वमपि म मियत भोजनकर माहात्यौनखानुपपादकत्यादिति ध्येयं । 'शब्द- भान' पिधानोपस्थापक मन्दीपस्थितिः, “उपपादक भाक्षादपपाद 'तदर्थः' नदपिस्थितिः । ननु यत्र देववशेन गन्दभरणं नेत्र चार्थसतिः नत्र यदि पिधानमाब्दबुद्धिवावच्छिदं प्रति शब्द - ज्ञानविशिष्टपिधानोपस्थिनिजेन कार, तं तदान्यत्रापि तद् . पस्थापकपदोपस्थिनिरवन्वं काटालो मेयत पाह, श्रवकल्पयति पिधानशाब्दबुद्धिवाच्छन्नं प्रति कारणातावच्छेदकानावग्यं कन्य नौयेत्यर्थः,, अर्थमाही' अपिस्थितिलस्य जन्यतासम्बन्धन महरितसेनेत्यर्थः, अन्यथा सिझेरिति जन्यतासम्बन्धनान्यथासिद्धि- निरूपकलादित्यर्थः, तथाच तचापि शब्दज्ञानविशिपिधानोपस्थि- तित्वेम(२) कारणत्वमिति भावः । 'अन्यथेति अत्यान्यथामिद्य- निरूपकत्वे इत्यर्थः, 'पदबोधितम्यैवेति पद जन्यपिधानाद्युपस्थिति- (१) शब्दज्ञानविशिधविधानोपस्थितिखेन कारगातावच्छेदकत्वेनावश्य- कल्पनीयस्येत्यर्थ इति ग० । (२) शब्दज्ञानविशिवपदार्थापस्थितित्वेनेति ।।

·'शब्दाख्यतुरीयखण्हे वासत्तिवादः । न्वयबोधकत्वमिति नियमशक्तिकल्पनापतेः। स्वार्था- न्वयपरत्वाच्छब्दानां हारमिति न पिधानान्वयबोधक- . वनवान्वयवोधजनकत्वमित्यर्थः, 'नियमेति गुरुधर्मेण नियमनके कारणतायाः कल्पनापनेसियर्थः, गरुधर्मम् कारणवच्छेदकत्वक- ल्पनाएत्तेरिति तु फालतार्थः । केचित्तु नम्, यत्र दैववशेन पदार्थयोरुभयोरेवोपस्थितिस्तच यदि पिधानशाब्दबुद्धिवावच्छिवं प्रति पिंधानोपम्यापकपदोपस्थिते: कारणत्वं कप्तं तदान्यनापि तदुपरटापक शब्दोपस्थितिावश्यं कल्प- नौयत्यत आह, 'अबकरोति पिधान शाब्दत्वात्रकि प्रति हेतु- बेनावश्यकल्येयः, 'अर्थः' विधानोपस्थितिः । तथाच तत्रापि विधानोपस्थापकपदोपभियतो कारणासमिति भावः । 'अन्य त्यस्थ विवरण "पदवोधितम्य ति, 'अन्वयबोधकत्वं' अन्वयबोधविषयावे, 'पतौति इति स्वीकार रत्यर्थ:, "नियमेति, "नियमः' विशेषधर्म:, पदजन्यपदार्थोपस्थितिलमिनि यावद, सेन : कारणतायाः कलानापत्तरित्यर्थः । न नष्टापत्तिः, गौरवादिति भाव इत्याः । तदमत्, 'अवश्टाकल्प्येत्यादेनन्वित्यादिना वन्यमाणेन पौनरुत्वायत्तः । प्राकते, ग्वार्थलि, 'स्वार्यान्वयपरत्वात् शत्युपग्यापितार्थमाचावयबो- धनकमत्त) खानुपश्यापिनार्थप्राक्रपद जानं विना स्वानुपम्यापि- नार्थबुद्यजनकल्यादिति यावत्, तच्छापदज्ञानस्य ताब्दयुद्धौ हेतत्वादिति भावः। 'न विधाने नि पिधान क्रय ज्ञानं विमान (१) प्रलयोपस्थापितमुख्थार्थमात्रान्वयबोधनामकत्वादिति ख. ।

·यासाने शेषा तात्पपीमिति वाच । सार्या- अधाहते तानात् । कथं सर्बोदन सीय समाभिव्यानमाचावयः : कलायादेरपि मृतत्वात् इति चेत् ।न। तात्पर्य्यनियमादित्यवेछि यत्परः शब्दः स हि शब्दार्थः, अन्यथा तवापि देव- बसस्मृतकलायपदोपस्थापितेनान्वयबोधः (१) स्यात् अर्थ देवदात ओदनमित्यादिवाक्ये क्रियापदाध्याहाराभा- उन कर्तुरनभिधानात् तौया स्यात् इति चेत् । न । . अमितान्वयबोधत्वेन नि। कासवात्, अस्मन्यते तु श्रुतपदे श्राकाङ्क्षा- दिविर हेऽपि भवतिः अध्याक्षतपदे एवाकाङ्कामवादिति भावः । 'अतार्यान्वयानुपपत्येति तात्पर्याविषयौमतान्वयबोधानुपपत्त्यर्थः, 'सात्पर्ध्यात्' श्राकाशामत्वात् । “कथं तर्फीति यधुकृञ्जलपदार्थो- पस्थितिरपि हेतुरित्यर्थः, 'ममभिव्याहतेति उच्छृङ्खलकलायाधु- पस्थितिदमायामपि ममभिन्याइतमाधानथ इत्यर्थः, 'तात्पर्य निय- मान्' तात्पर्यज्ञानस्य नियामकलात्, 'यत् पर:' यतात्पर्यकः, भन्दा: शब्दजन्यज्ञानविषयः, 'अन्यथा' तात्पर्यशामस्थानियाम- काये तथापौति, श्रोदर्म पत्नीत्यति शेषः, 'दैनवाबपति देवकालतेत्यर्थः, कचित् तथैव पाठः, 'उपचापितेन' कमाये 'अनभिधानादिति आख्यातादिना प्रबोधनादित्यर्थः, 'हतीयेति, २१) देववशसम्पनकवायपदोस्थापितेनान्धयबोध इति ।

·सिभिवादा अध्याहतपचतिपदैनापि कर्तुरनभिधानात, - संस्थाभिहितेति चेत् । न । देवदत्तस्य पाक इत्यचापि घृतीयापन, तात्पयंतस्तथ व्यवस्थेति चेत्, तुल्यं । कदाख्याताभ्यामनभिहिते१) कर्तरि हतीयाभिधामादिति भावः । 'अध्याहतेति पाख्यातस्य सतावेव शकेरिति भावः । 'कमोति, मथस्वामभिहिते कसरौत्यधिकारसूत्रस्य सदाख्यातायां कर्त- तहतमयान्तरानभिधाने कर्तरि हतीयेति निष्कृष्टोऽर्थ इति भावः ।, अन्यतरत्वेनोपादामादेव देवदत्तः पाचक इत्यादौ वुणप्रत्ययादिमा कर्तृगसमयाभिधानेऽपि न हतीया कर्तुरेवा भिधानादिति ध्येयं)। 'देवदत्तस्येति, अन धा कर्तुस्तगतमयायामान भिधानादिनि भावः। ननु अनभिहिताधिकारीयत्तीया विधायिका स्मतिरेतद- निरिकसपरा धादियोगे षड्याम्मतौयापवादकत्वात्। न . तथापि देवदत्तख पाक इत्यर्थ बोधनौये यब देवदत्तस्येतिमाष- मुश्चरितं तब बतौयापवादकपद्योगाभावादाख्यात-शड्या कर्तृ-तगत- मभिधानाच बतीयापत्तिरिति वाय। तत्रापि ममपाका-, । दिपदस्य पारभिप्रायविषयतया तदतिरिक्रमलस्यैव हतौयावि- धायकसूरविषयलादित्यत पाप, 'तात्पर्य्यत इति वतीयाविधायक- सूचतात्पर्यत इत्यर्थः, "तुन्यमिति देवदत्त पाक इत्याचतिरि- + -Met" (१) बदाखानाद्यन्यतमेनागभिधित इति । (" इति भाव इति ।

·३०.८ सम्वचिन्तामयों हारं पिधेहोत्यादौ पिधानशब्दानुभके पिधानोप- स्थापकपदत्वेन जनकत्वमिति चेत् । न । अन्वयप्रतियो- ग्युपस्थापकपदत्वेन अनकत्वात् न तु तदुपस्थापक- यावत्पदत्वेन गौरवात्। एवं पिधानाम्बयबोधिऽपि । - अस्वले यध कर्ज-तहतमतान्यतराभिधायकवादाख्याताम्सक्रियापदं बारभिप्रेतं तब न हतीया यत्र सु म नदभिधायकवादात्यालाना-- क्रियापदं वंकुरभिप्रेतं तत्र हतीयेति वैयाकरणस्मृतेशात्पर्यादव देवदत्त श्रीदनमित्यादौ न हतीया तत्र पतिपदस्य वारभिप्रेत- लात् । न चैवं अन्दाधाहारः मिझोत एवेति वाच्यं । पद त्य वा- रभिप्रेत वेऽपि श्रोषा तदनध्याहारादिनि मावः । अन्य प्रतियोगौति पिधानावधानियोगौत्यर्थः, तटस्थ निराकरोति, 'न विति. 'नदुपस्थापकेति पिधांनाग्वथतियोंग्युपमहापबेत्यर्थः, 'गौरवादि- त्युपलक्षां, गवत्पदम्य कुचाध्यसम्भवाद्यपि स्वयं । 'हवं' तादृश पदं, पिधानान्वयप्रतियोग्युपस्थापकपदमिति धावत्, 'पिधात्रा- स्वयबोधेऽपौति "प्रध्या इतपिधानायवोपवलेऽपौत्यर्थः, तथापि पिधाभाषयप्रतियोग्युपस्थापकपदम् दारमित्यस्येव सत्यादिति भावन मनु साधवान सदुपस्थापकपदम ताब्दबुद्धिवेन हेतु-हेतुमहावी बदषयप्रतियोग्युपश्चापकपदायेन गौरवादित्यत पार, थेति तदन्वयवोधं प्रति तदुपयापकपदत्वेनैव कारणत्वे :रत्यर्थः, 'गौणेति गौण-जामणिकखले अवयबोधाभावस्परित्यर्थः, 'तो' गौण-साक्षणिकपदयोः, 'अननुभावकलात्' पदार्थानुपचापकालात, ·Hym सन्तिवाद अन्यथा गौव-शामणिकोरचयबोधी न स्यात् तया- रननुभावकलादिति। प्रवाहादिरूपाक्योपस्थितिरेव लक्ष्यमारिका न तु लाचणिकपदो- पस्थितिरिति प्राचीमसिद्धान्तादिति भावः । तदयमध्याहार- पूर्वपधनिष्कर्षः, तच्छाब्दबुद्धौ पदजन्येव तदुपस्थितिई तरिति न नियमः तच्छाम्दबुद्धौ पदज्ञानविशिष्टतदुपस्थितिखेन विजातीय- तद्विषयकत्वेन वा हेतुत्वकल्पनामपेच्य साधनेम तदुपस्थितिवन हेतुत्वौचित्यात् पदज्ञानविशिष्टत्वाप्रवेशादतिरिकजातिकल्पनाविर- हाच दारमित्यादौ श्रध्याहतेनापि पिधामादिना अध्ययबोधदर्भ- नेन तथा कार्यकारणभावे व्यभिचारख। म च तत्रापि पिंधेधि- शब्द एवाध्याट्रियत इति वाच्यं । गौरवामानाभावाच । न पिधानमाब्दबुद्धि प्रति भक्ति-लक्षणान्यतरसम्बन्धेम(१) पिधान- সন্ধাৰম্ভলাষায়িত্ববিহ্মাললল ইনকা पिधेशिशब्दम्पतिरावणकौति वाच्यं । ताशकार्य-कारणभाषे मा- माभावात्। न चैवमोदनं पचतीत्युक्ते कारणतया मारितस्य भा- कामस्य प्रत्यक्षादिनोपस्थितस्य कलायादेशान्वयबोधापत्तिरिति वाचं । मति तात्पर्यय टापत्तः, अन्यथा तवापि त्रोदनं पचती- युक देववनमतकखायपदोपस्थितेन कलाबेनाम्यबोधस्य दुार- लादिति दिक् । ------.mom-- (१) तिलक्षासम्बन्धेनेति स्व. ग.।

·प्रति श्रीमहशोपाध्यायविरचित तपितामणी शब्दाख्यतरीयखण्डे चासतिपादपूर्वीप इति श्रीमथुराण तनचिन्तामणिरहये प्रामभिवादपूर्वपक्षरहस्यम् ॥ ॥ Amms ·प्रवासत्तिवादसिद्धान्तः। codoor उच्यते, क्रियाप्रदोषस्थापिता क्रिया, कारकपदोप- स्थापितञ्च कारक परस्परमांकाङ्गति न दूपस्थिति- मा अन्यथा दारं कर्मता पिधेहि हारं पिधान कृतिरित्यचापि क्रिया कर्माध्याहार इयान्वयबोधप्रसार अथामत्तिवाद्धिाम्मरहस्थम् । 'क्रियापदेति धातुपदेत्यर्थः, 'क्रिया' पिधानादि, 'कारकपदेति प्रमादिपदे त्यथः, 'कारक' कर्यत्वादि. 'आकाशतीति परस्परं शा- ब्देशाविषयो भवतीत्यर्थः, 'अन्यथेति यथाकथञ्चिदुपस्थितक्रियादि- मावस्यैव परस्परं भाग्देच्छाविषयत्वे इत्यर्थः, “किया-कर्माध्याहार- हवेति किया-कर्मवरूपाध्याहार वेत्यर्थः,१५) उच्च पदमा- रितपदार्थजिज्ञासा आकाशेत्याचार्य्यमतेन, नव्यनचे सु कर्मचा- दिविशेषकाधेयतासमर्गकदारप्रकारकशाब्दबोधे बारमियानुपूर्यो- विशेषमा कतिविशेष्यकानुकूस्वस्वसंसर्गकपिधानप्रकारकशाम्दबोधे । पिछीत्यामुपूर्वो विशेषश्य भाकाहालमावश्यकम्, अन्यथा छ धार काव पिधेशि बार पिधानं कतिरित्यचापि नावृतान्वयवोधापत म (३) बिया-कम्मरूपाध्याहार इवेसर्थ मिसा।

·प्रियायाः कर्मणश्चीपस्थितेत्तुस्थत्वात् । स्वविषपदो- पस्थापिते परस्परमाकाझा नास्तीति चेत्, मर्धाका- शायां पदविशेषोपस्थापितत्वं तन न तूपस्थितिमात्र, अर्थविशेषेऽसाधुत्वान्नाचान्वयबोध इति चेत्, न, पिधे- हौति पदं विना हारमित्यस्याष्यसाधुत्वात् तदर्थ- योगे साधुत्वस्य तुल्यत्वात् साधुत्वज्ञानभ्यान्वयबोधे- रिति केवलं पिधेहीत्युतौ दारभित्यस्य केवल द्वारमित्युको पि- धेहिपदस्याभ्याचार आवश्यक इति ध्येयं ! “एवं विधेति द्वारं कर्म- तेत्यादिपदेत्यर्थः, 'श्राकाक्षा' शाब्दबोधेच्छा, 'भाकाक्षायां' परस्परं शाम्बोधेच्छायां। ननु द्वारं कर्मत्वमित्यादौ भेदान्वयबोधे अमाधु- वज्ञानमेव प्रतिबन्धकमित्याशङ्कते, 'अर्थविशेषे अमाधुत्वादिति द्वारं कात्वमित्यादौ भेदान्वयबोधे असाधुलादित्यर्थः, तत्रासाधुन्वञ्च तद- जनकतथा पाणिन्याधभिप्रेतत्वं, 'अमाधुत्लादिति क्रिया-कर्मभावेना- ग्वषबुधगमकतया पाणिन्याधभिप्रेतत्वादित्यर्थः । मनु माधुत्वस्य१) फलोयतया यवाग्चयनोधी न दृश्यते तत्रैवामाधुत्वं कल्पमते, म छि बारमित्यव पिधेहिपदं विना माग्वयबोध इत्युभयनिमित्यवचे- राब,(२) 'माधुलजामस्येलि मिसभामाधुत्वाभावज्ञानस्येत्यर्थः, तथा जनकीभूतं शामं विघटयत एव शानस्य प्रतिबन्धकतया नासाधुन (१) बसाधुत्वस्येति गः। (२) इत्यनुभवमिडमियमचेराहेति ।

·तुरीयसले चालक्षिवादः। प्रयोजकत्वाच गौरवादप,शादप्यन्वयबोधाच । चालासंसर्गामहः, बाधकाभावात् । तस्मात् क्रिया- जानं प्रतिबन्धकमिति भाव:(१) । गौरवेणान्यथा भिद्धिमुक्का व्यभि- सारमप्याच, 'अपभ्रंशादपौति माधुत्वेनाजायमानादपौत्यर्थः, 'अ'. अपभ्रंशस्थले; 'बाधकाभावादिति संमर्गग्रहे बाधकामावादित्यर्थः, माधुत्व जामस्था) हेतुलामिद्धेरिति भावः । मनु चार कर्मत्वं पिधेहि द्वारं पिधानं कृतिरित्यादावेकदेशनिराकाजस्यले क्रिया- कर्मभावेनान्वयवोधे दृष्टापत्तिः सत्येक देशमाका अषयप्रति- योग्यन्तरस्य यथाकश्चिदुपस्थिते रेव शाब्दधौतुत्वान्धुपगमेन प्रत्यक्षामुमानादिना तदुपखितिवनिराकाइपदजन्योपस्थितेरपि शब्दबोधे बाधनाभावात् । न चानुभवविरोध इति वाच्यं । तथा मति पदजन्यपदार्थोपभ्यिति विना नान्वयबोध इत्यमुभवादेव गन्दाध्याहार मिद्या विवादपानेः । न चैवं छत्यादिविरोधक- पिधानादिप्रकारकान्वयबोधे पिधेहीत्याद्यानुपृथ्वौं विशेषात्मकाका- झामानस्य हेतुत्वमु पेयते न वा, श्राये अर्थाध्याहारस्थले एकदेश- निराकारस्थले च व्यभिचारः, अक्ये दारं कात्वं पिधामं काम- रिलाकि निराकायस्थ लेऽपि द्वारकर्माकपिधानानुकुलमतिमानि- (१) तथाच प्राब्दबोधे बसाधुत्वाधाम न साक्षात् प्रतिबन्धकं अपितु अनकीभूत चानविघटकवयेति भावः ।

·'জিলানী पदस्य कारकपदेन कारकपदस्य क्रियापदेन सहा- न्वयबोधकावं न त्वेक विमाऽपरस्य । अपि च स- . त्याचपथवोधापत्तिः अर्थोपस्थिते स्तुल्यलादिति वाच्यं । तत्सदा- नुपूर्वी विशेषातकाकाङ्गानिश्चयन स्वाध्यस्तिोत्तरवर्ति-तादृश- तादृशामुद्धि प्रत्येव हेतुतमा व्यभिचाराभानाम् अर्थाध्याशारा- दिस्यसोया रथयोधस्य तदव्याधितोत्सरवर्तिवाभावात् ३) । म चैवं অনিবাক্সঃম্বি অগ্লিাস্থবাকি কাজদিখালা- मुकूलकतिमा नित्य वयवोधापतिर्दवार बोल वाच्यं । हारकर्मकपिधा. भानुकूलमतिमा नित्यन्वयबोधो हि विविधः, द्वारभिन्याद्यानुपूवों- निक्षयायवहितोजरवर्शितारप्रकारक-कर्मालविकाकायबोधवा- धः पिधेहोत्याद्यानुपूतौ निश्याव्यवहिनोसरवर्ति-पियामप्रकारक- अतिविशेषकान्वयबोधत्वाश्रयश्च सदतिरिकशालोकः । तथा अन्य- तरविशेषमामयौविरहादेव मनिराकानस्थले न तावृशाश्वयबोधः । एतेन(२) यथाकथञ्चित्पदापिस्थितिमानस्य हेतुत्वे प्रतियोग्युपस्था- पकपदमाचावणेऽपि यत्किञ्चिवर्णशानदशा मुकृङ्खलपदार्थाए- स्थितिमाचाच्छाब्दबोधप्रसङ्गः नथास भट्टमता विशेषः । न च तद- वयप्रतियोग्युपश्यापकपदत्वेन हेततया न तनावबोध ।।...। साचात्परम्परामाधारणस्य मदन्वयप्रतियोगित्वस्थानुगतामतिप्रमकस्थ (१) बदमध्यवहितोत्तरवर्तित्वादिति ख, ग । (२) उतविशेषतामग्रीसहकारविवक्षनेत्यर्थः।

·অনুষীযই আমি। मर्यकक्रियापदयोगं विना दितीयानुपपत्तिः, क्रियापदार्थयोगे द्वितीया, घट आनयनं कृतिरित्या * पिहितीयापत्तेः, तथाच पुष्येभ्य इत्यच स्पृश्यत्ति- दुर्वचत्वात् मदृत्तपदज्ञानत्वापेक्षया गुरुत्वाञ्चेत्यपि निरस्तं । नचा- पि विशेषसामग्रौविरहादेव भान्दबोधाभावोपपरित्यखरमादा, 'अपि चेति । बेषितु मनु पदस्मारितपदार्थविज्ञासा नाकाहा पनिज्ञानी- रपि शाब्दबोधात्, नाण्यानुपूर्तीविशेषः तस्यामनुगततया पल कार्यकारणभावापत्तेः, किन्तु घटः कर्मत्वमित्यादिपदविभेवा- भन्यपदार्थोपस्थितिरेवाकाङ्क्षा मा चार्थाथाहारस्थलेऽप्यति मासि च सर्वनिराकाङ्क्षस्थले एकदेशनिराकाङ्क्षस्थले चेति न सान्य- बोधः किं पदाध्या हारेणेत्यस्येराह, 'अपि तौत्याङ्गः । नदमन, भेदभूटाना) विशेषण-विशेष्यभाये विनिगममाविरहेणामन्नकार्य- कारणभावापत्तेः अन्वयप्रतियोग्यपसापकपदमाजाश्रवणेऽपि पदा- पिस्थितिमापाच्छाब्दबोधस्य दुरित्वाच तदपथप्रतियोग्युपश्या- पकंपदत्वेन हेतुत्तस्य उक्रक्रमेण कामशकयत्वादिति थेथम् । " कक्रियापदयोग विनेति सकर्मक क्रियापदेकवाक्यताभिप्रायविषयात विनत्यर्थः, "दितीयानुपपत्तिरिति द्वितीयायाः माधुलानुपपति- रित्यर्थः,(२) पाणिनि-चान्द्राद्यनुशासनकर्ट भिसाथैव निर्णीतलादि- murnheart.. १) पदविशेषाजन्येवमालमतभेदफूटानामियर्थः । ११) एकवाक्यत्वं सकर्मक क्रियापदमाकारेख स्वार्थबोधको ।

·३१४ चिन्तामो पदाध्याहार विना चतुर्थनुपपत्तिः। यदि स्पृहयति- पदार्थयोगे चतुर्थों तदा पुष्यमिच्छतीत्यचापि स्यात् स्पृहयतीच्छतिपदयो रेकार्थत्वात् । अथ साधुत्वार्थ हारं पुष्येभ्य इत्यत्र पिधेहि-स्पृहयतिपदाध्याहारी- ऽनुमन्यते न यन्वबोधार्थ तस्यान्मयप्रतियोगिविज्ञा- नादेवोपपरिति चेत्, तर्हि क्रियापदयोग विना न कारकविभक्तिः, कार कपदयोग विना न तदन्वययोग्य क्रियापदमिति केवलकारकपदे क्रियापदाध्याहार, केवल क्रियायाञ्च कार कंपदा याहारः साधुत्वार्थमाव- श्यक इति तजन्योपस्थितिरन्वयबोधौपधिको तस्मान ति' भावः । भाभृत्वच धर्मविशेषजनका प्रयोजनकावं का, क्रियापदाययोग इति वालगायो मकर्मक क्रियापदा योऽर्थवाद- विनस्वार्थांधकावाभिप्रायविषयत्र एवेत्यर्थः, 'हितीयेति, माध्वीति को, द्वितीयापत्तेः' द्वितीयायाः माधुत्वापत्ते', 'चतुर्थनपत्तिरिति कर्मत्यपरचातुर्थाः साधु बानुपपत्तिरित्यर्थः, 'मनु ?' कर्मत्वपरवौँ, माधौति शेषः। 'साधुत्वा मिनि द्वितीयादेः माधुत्वार्थमित्यर्थः, न कारकविभभिरिनि साध्वीति शेषः, 'तज्नन्योपस्थितिरिति दार- NH (१) सकर्मक क्रियापदसहचारी व स्वार्थ योधपदाद्वितीयाया उक्ल- स्वादिवर्थः ।

·शुष्टाख्थतरीमसह शासक्तिवाद | H क्रिया-कारकपदोपस्थापितयोरेव क्रिया-कारकयो रस्परमन्बय इति शब्दाध्याहार एव। कचाक्षेपे तु वक्ष्यामः॥ मित्यादावयाहारस्यलेऽपि पद ज्ञानजन्यपदापोपस्थितिर वयबोधी- पयिकौत्यर्थः, नथाच नोक्रव्यभिचार इति भावः । 'तस्मादिति व्यभिचाराभावेनेति पोषः । नम्वेवं पचत त्यादौ कापस्थले पम- मितेम चैादिना कथमन्वयबोधः तव नये पटअन्नपदार्थोपषि, तेरेव भाब्दयोधाङ्गत्वादित्यंन आइ, 'कपि इति, तथापि प्रथमान्नक्षेत्रादिपदायाचारादेवा वयवोधः न वनुमितचैचादिगा, कत्तुरादेपलभ्यत्वप्रवादशयायमेवार्थ: (१) में बनुमानलमधत्व मिति भावः । इदनापानाः मेह इत्यादिपदं विभापि यत्र घटोऽती: याधभिहितं तत्र गेह इत्यादिपदं विनापि माथुतया पदाथाना- राभावेन व्यभिचारक परिचात् मकमेकक्रियादियोगल्य रिती- साधुतानियामकवेऽभिप्रायशून्यमुर्खाध्यापकाद्युविष्णुपूजये, दत्यादिविधिवास्याप्यमाधुलापन: अभिप्रायषटितस्त्र सकर्षक कियाबोगस तचाप्यमानात() । किश्च माधुलार्थ नाभिप्रायविषयलरूपच सकर्मकरियापदादियोगवावा बामह म्यामावादि ·सचितामसी इति श्रीमहशोपाध्यायविरचिते तत्त्वचिन्तामणी मन्दायतुरीयखण्डे बासत्तिवादः ॥ अकर्मक क्रियापदादियोगम्य साधावजापकतथा माधुन्वज्ञानार्थ सज्- ज्ञानमावश्यकं तदेव पदाध्याहार इति वाच्यं । माधुत्वभानभ्य भादवीधा हेतुतया तदानेऽपि सतिविरहात्, अस्तु वा सदा- थाहार आवश्यकस्तथापि तम्मन्यपदार्थोप स्थितित्वेन कुतो हेतुलं शाधवात् पदार्थोपन्थिनिवेनैव हेतुत्वस्यो चितवानथार मोदन पचतीत्यादौ पति तात्पर्याय यथाकथञ्चिदुपस्थिताकाभ कमाया- देरयषयबोध एवेत्यधाहारपज पर मम्य गित्यवर्धयर) । इति श्रीमथुरामाथ-तर्कवागौधविरचिते तत्त्वचिनामगिरहने । গল্পীৱন্তুষ্ট থানায় । tom- -RAwame ------... ----- (Vबन्धगिति धेवमिति ग.।

·अब तात्पर्यबादः। तात्पर्य धौनं शब्दप्रामाण्यं तत्र तत्परत्वं न तत्साध्यकत्वं पदार्थ-तत्संसर्गयोः शब्दासाध्यत्वात् । अथ अय. तात्पर्य्यवादरहस्यम् । बामति निरूप तात्पर्य निरूपयितुमाह, नात्यधिौनमिति नापर्याधौगतात्पर्यज्ञानस्यायधीनं, 'प्राब्दमामा गगनुभवज- सकल, तात्पर्य्यस्य वाममपि शहाम्छु भकारोति फलितायः । एते- नामत्या सह पाब्दबोधस्तककार्थान करत्वं मातिरिति प्रश्चिन, यद्यपीतरस्येतरपदत्यादिक्षा तात्पर्य आगंध निरूपित, तथापि परमनिराकरणाय पुनरयसारभ इति सातव्यं । तत् परं यस सत्यरतम्य भावनात्यर्या, परमब्दच कार्यवाची, समाव तत्का- शंकत्वमेव तात्पर्यों, भवति १ घटादिपद धादिप्रतौतिकार्यकम श्रो घटादिप्रलौतिपरमिति यथाश्रुतशब्दार्थमाशय भराकरी- ति, पति, विषवलं महम्मथः, अनयचाम्य तत्परलनित्यनेन, तथा सदिषयौभूतं तत्परत्वमित्यर्थः, 'तत्माध्यकत्वं कार्यकत्वं यदा 'न' तात्पर्य, गिडवं साम्यर्थः, 'तत्परत्वमिति भावप्रधानो निर्देशः, एवं 'साधकसमित्यपि, तथाच तमिई तत्परतवं न नयाध्यकलवमित्यर्थः, 'दासाश्चत्वादिति अन्दाजन्यमादित्यर्थः, ·तहोचरप्रतिनित्तिसाध्यकत्वं तत्परत्वं, सच भाव्या र्धस्य साक्षात् भूतार्थस्य तु प्रशंसा-निन्दावाक्यस्य मशस्त- निन्दितार्थप्रतिपादनद्दारा लाक्षणिकस्य लक्षणीयवि- षयप्रति-नित्तिजनकत्वं तत्परत्वमिति चेत्, न, त- त्परत्वे तज्ज्ञानं जनयित्वा तत्र प्रवर्तकत्वं तत्प्रवर्तक- M तथाच घटादिपदं घट-तत्संभादिपरमिति व्यवहारो न स्यादिति भावः । 'तद्गोचरप्रनिनिवृत्तौति नहोचर प्रयत्न त्यर्थः, यथाश्रुते एकस्य वाक्यन्योभयामाशकवादसम्भवागते प्रत्येकमायकलस्य बैंक ल्पिकलक्षणवे तु परस्य राज्यायापत्तरिति ध्येयं ! 'त' प्रयत्न कार्यकत्वच, भाव्यार्थ' विधिवाय न्य, साक्षात्' अष्टसाधनला- दिशानद्वारा, भूतार्यस्य विति प्रशंसा-निन्दावाक्यस्य विशेष, विधिभित्रस्य प्रमा-निन्दावाक्यम्येत्यर्थः, तच्च परिणतिसुरसं श्राम फलं परिणतिविरसं पनमफलमित्यादिवाक्य मिति भावः । 'प्रशस्त- निन्दितेति जवष्टलापशष्टत्वेत्यर्थः, सुशब्द-विशब्दयोरकष्टापछष्ट- वापिलादिति भावः । नन्दवं लाक्षणिकस्य लक्षणौवगोचरप्रयाना- जनकलालमणीयार्थपरत्वं न स्थादित्यत आह, 'लाक्षणिकस्थति, लक्षणीयानुभवहारेति शेषः, तत्परत्व लक्षणीयपरवं, अत एव्यादिः, 'नापरखे तत्परत्वज्ञाने, 'तज्ज्ञानं तशाब्दबोधे, 'सत्र प्रवर्तका तहोचरप्रयंत्रफलोपधायकत्वं, खरूपयोग्यतायाः - पूर्वमपि मावेन शाब्दबोधामपेशितवाद्यथाश्रुतामतः, 'तभवनकवच'- तहोचरम- ·शब्दावतुरीयखरडे तात्पर्यवादः । वच तत्परत्वमिति परस्पराश्रयात् । लाक्षणिकस्यान- नुभावकत्वेऽपि लक्षणीयपरत्वात् काव्यादेः खरूपा- यवोपधायकवञ्च, 'इति परस्पराश्रयादिति नहोचरप्रयसफलोपधाने मति तदुपधायकलशानातछाब्दबोधतच्छाब्दबांधे जात एव त- होचरप्रयत्नोपधानमित्यन्योन्याश्रय इति भावः । न च नगोचर- प्रयवस्वरूपयोग्यतावच्छेदकपरत्वं तत्परत्वमिति वाच्य। तदवच्छेद- करूपापरिचयादिति भावः । मनु नहोचरप्रयवोपधायकत्वस्य लौकिकप्रत्यक्षं न हेसुर्यन तदुपधानं विना तदुपधायकवज्ञान न स्थात् किन्तु तगोचरज्ञानमात्रं तयाचाग्रेतमनदुपधायकवस्थापि यथाकश्चिदुपनयादिवशाज्ञानं भविश्थतीत्यरुचेराइ, 'लापिक- स्वेति, 'अननुभावकले. पौति, श्रनुभवजनकत्वं विना( प्रयत्नाजनक- बाक्षिति(२) भावः । पाकि-नवणान्यतरसम्बन्धन सहन ( पदनाम- त्वपपेक्ष्य लाधवाच्छनिमम्बन्धेन तदन्वयप्रतियोगिमत्पदज्ञानत्वेनैव हेतुता प्रक्रिमच्छ लनणायाः शक्यमन्बन्धात्मकत्वेन गुरुत्वात्, गङ्गायां घोष इत्यादौ च घोषादिपदमेव तौराद्यनुभावकं न तु गङ्गादिपदं तस्य तौराधन्वयातियोगिशकवाभावान, अवयप्रति- योगित्वच माक्षात् परम्पर या अवयनिरूपकत्वं, तच्चाभेदेऽपि, तेन घटादिपदस्य न घटाधनभावकत्वानुपपत्तिः सर्चलाक्षणिकम्थले (१) अनुभावकत्वं विनेति ख.। (२) प्रयत्नजनकत्वासम्भवादितौति ख.। (२) अन्धयप्रतियोगिमदित्यर्थः । 41 ·तत्वचिन्तामगो स्थानमाषपरत्वेनापि पर्यवसानाच । ननु तबुद्धिजन- कवं तत्परत्वं प्रशंसा-निन्दावाक्यमपि प्रशस्त-निन्दि- तस्वार्थधौहेतुत्वेन तत्परमेव, तच्च ज्ञान प्रशस्ते सर्वः प्रवर्तते निन्दिताच निवर्त्तते इति स्वविषये प्रत्ति- भाब्दबोध एव नोत्पद्यते किन्तु पदार्थापस्थितिमात्रमिति लाक्ष- णिकस्थाननुभावकत्ववादिनां प्राचां निगर्भः) । ननु गङ्गादिनाच- णिकपदस्थापि तौराद्यनुभवजनकपदार्थोपस्थितिद्वारा नहोचरप्रयत्न- अनकत्वमस्येव, पदार्थोपस्थितिगङ्गादिपदादेव, शाब्दानुभवजनकत्वं पुमर्म तस्य किन्तु तत्समभिव्याहत शनपद न्योन्येव प्राचीन मिद्धान्ता- दित्यखरमादाह, 'कायादेरिति, ‘स्वरूपाख्यानमानपरत्वेनापौति(२) तगोचरज्ञानमाचजनकत्वेनापौत्यर्थः, मात्रपदात् प्रयत्नव्यवच्छेदः, 'पर्यवसानाच तत्परत्वाचेत्यर्थः, ददमुपलक्षणं विधादेरपि दृष्टसा- धनवादिपरत्वं न स्यात् तद्गोचरप्रयत्नाजनकत्वादित्यपि द्रष्टव्यं । मन्येवं परिणतिसुरसमामफलमित्यादि प्रमा-निन्दावाक्यं प्रवृत्ति- निवृत्तिपरमिति व्यवहारो न स्यात् तस्य प्रवृत्ति-निवृत्तिगोचर- भानाजनकलादित्यत आह, 'तचेति, 'जान' प्रशस्त-निन्दितखार्थ- ज्ञानं, 'प्रमस्ते' प्रसस्तत्वेन ज्ञाते, 'निन्दितान्' निन्दितत्वेन ज्ञातात्, 'तत्परमुच्यत इति प्रशंसा-निन्दावाक्यं प्रवृत्तिनिवृत्तिपरमुच्यत- . () निष्कर्ष इति ख. निगर्व इति कः । (२) खरूपाख्यानमात्रेतौति ख० ।

·शम्दास्यतुरीयखरहे तात्पर्य्यवादः । १२३ मिहत्ती जनयतौति तत्परमुच्यत इति चेत् । न । गौण लाक्षणिकयोरननुभावकत्वात् तद्बुद्धिजनने त- त्परत्वमित्यन्योन्याश्रयाच । सज्जननयोग्यत्वमिति चेत्, तर्थेकचोच्चारणे नानार्थे नानार्थपरत्वं लक्षणायाञ्च मुख्थार्थपरत्वं स्यात् योग्यतायाः सत्त्वात् । नापि तत्- प्रतिपाद्यकत्वं, तात्पर्य विना न तथेत्यन्योन्याश्रयात्। गौण-मान- इत्यर्थः, तथाच तत्परत्वव्यवहारोभात इति भावः । णिकयोरिति गौण-तदितरलाचरिणकयोरित्यर्थः, गो-वृषावानये- त्यादाविव मादृश्यसम्बन्धेन लक्षणा गौणौत्तिः यथा 'चन्द्रपद म्य मुखे, 'अननुभावकलादिति । यद्यपि तस्वाननुभावकत्वेऽपि पदा- योपस्थितिमादाय लक्षणमाम्राज्यं. तथापि लनणे बुद्धिपदमन्त्र- परमित्यभिप्रायात्(१)। यद्वा 'अननुभावकत्वात्' भमर्गज्ञानाजनक त्यात्, तथाच तयोः समर्गपरत्वं न स्थादिति भातः ! एमग्रेऽपि, 'तबुद्धिजनने' तदनुभवोपधागे, 'तत्परत्वं' तत्परत्वज्ञान, लक्षणे बुद्धित्वेन प्रवेश अन्योन्याश्रयोऽपि ममर्गमादाय बोधः अन्यथा पदा- थोपस्थितिं प्रति तात्पर्यज्ञानम्या हेतुनया तामादायान्योन्याश्रय- परौहारादित्यवधेयं, एवमग्रेऽपि मच बोध्यं । 'एकत्रोचारण इति एकमाचप्रतीतीच्छयोचारण इत्यर्थः, 'लक्षणायाश्चेति वकुलपोय- माचप्रतीतौछायावेत्यर्थः, 'तत्प्रतिपाद्यकवमिति खजन्यप्रतिपक्ति- (१) इति भाव इति ख० ।

·सत्वचिसामो प्रशंसा-निन्दावाक्यस्य(१) प्रवृत्त्याद्यप्रतिपादकत्वात् ला- क्षणिकस्याप्रतिपादकत्वाच । अथ गङ्गापदं स्वार्था- विनाभावि तोरं प्रतिपादयत्तत्परमिति चेत् । न । विषयताकवमित्यर्थः, विशेषण-विशेष्यभावभेदाच पूर्वतो भेदः अन्यत् मध्य पूर्ववत् । 'प्रवृत्त्यादौनि, तथाच तत्परत्वव्यवहारो न स्था- दिति भावः । 'अप्रतिपादकलात्' अननुभावकत्वान्, 'स्वार्धावि- भाभावौति स्वार्थाविमाभावसम्बन्धेन तौरं प्रतिपादयदित्यर्थः, ददश्च सादास्यसम्बन्धावश्विनखाानिनाभावरूपाक्यसम्बन्ध एव लक्षणा मत सम्बन्धमामान्यमिति प्राचीनमतानुसारेण, तथाच तत्प्रति- पत्त्यनुकूलसम्बन्धवत्वं तत्परत्वं, सम्बन्धः प्रक्रिलक्षण च, पद-पदार्थ- सम्बन्धग्रह एव पदार्थस्पतिद्वारा संसर्गप्रतिपयनुकूल इति संसर्ग- मादायापि. भाव्याप्तिरिति भावः। "तेन विनेति स्वार्थाविमाभावेन विनेत्यर्थः । ननु मञ्चमाबन्धौ पुरुषस्तादाम्येन मञ्चन्याय एव एवं पुरुषाारमपि तादाम्येन येन केनचित् सम्बन्धन मञ्चव्याप्यमेव वार्थाविनाभावस्थ लवणावे व्याप्यदिशि तादाम्यसम्बन्धनियमेऽपि थापकदिशि सम्बन्धानियमादित्यस्चेराइ, 'गङ्गादिपदमिति गङ्गा- दिपदं भस्थादिपरं तौरपरञ्च मुख्ये स्थादिति योजना, 'मुख्य' मुख्यमाचाभिप्राये मुख्यार्थप्रतौतीच्छयोचारणे रति यावत्, ‘मस्या- दौत्यादिना तौरतरपरियहः, तौरस्य पृथगुपादामात्, 'अविना- भावस्य' खार्थाविनाभावस्य, ददमुपलक्षणं सर्वस्यैव सर्वदा मर्चपरत्वं (१) प्रासादिवावास्येति ख० ।

·शब्दास्यतुरीयखळे तात्पर्य्यवादः । ३२५ मचाः क्रोशन्तीत्यच तेन विनापि पुरुषे तात्यात गङ्गादिपदं मत्स्यादिपरं मुख्ये तौरपरच' स्यात अविनाभावस्य तादवस्थ्यात् । मुग्ये बाधके सतौति चेत्, तर्हि मुख्यार्थपरतैव न स्यात् . न स्याच गच्छ गच्छसौत्यत्र गमनाभावपरत्वं। उच्यते । तत्प्रयोजन- कत्वं तत्परत्वं तदर्थश्च प्रतीतिः प्रवृत्ति-निरत्तौ च, स्थालक्षणाया अव्यावर्त्तकवादित्याप बोध। प्रक्षतातियाप्तिवारक- विशेषणमागकते, 'मुख्य बाधो मतौति मुख्याभिप्राय बाधके मतो- त्यर्थः, मुख्यार्थप्रतीतोच्छयानुचरितले मतौति यावत्, 'तहीति, इदमुपलक्षणं तौरप्रतीतीच्छयोचारणे मल्य -टहादिपरं स्थात् येन केनचित् सम्बन्धेनाविनाभावस्य तथापि मम्भवादित्यपि बोथं । 'गच्छ गच्छमौत्यति। गच्छ गच्छमि सेत् कान्त पन्धानः मन्तु ते शिवाः । ममापि जन्म तवैव भूयाद्यत्र गतो भवान् ॥ इति विदेशगमनोद्यतं भरि प्रति. उत्कण्ठितायाः प्रियाया वाक्य- इत्यर्थः, 'गमनाभाषपरत्वमिति व्यवनया गमनाभावपरत्वमित्यर्थः, मुख्यार्थाभिप्रायाभाववत्वविरहादिति भावः । यो कार्थस्तु हे कान्त वं गच्छमि चत् गछ ते तव पन्थानः शिवाः कल्याणरूपाः सन्तु किन्तु ममापि जन्म नचैव भूयाद्यच भवान् गत रति गमिव्य- तौत्यर्थ अत्यन्तमुस्कष्ठितस्यात् करणापाटवेन नथाभिधामं तम्मा- वहशामरगममानन्तरमेव मम मरणं भविष्यतीति वया न ममव्यमिति व्यङ्ग्यार्थः । 'तदर्थश्चेति 'तत्प्रयोजनकलमित्यत्र तच्छ- ·१२ सत्यचिन्तामो प्रयोजनत्वञ्च न साध्यत्वं अन्योन्याश्रयात् । नापि प्रतिपाद्यच्छाविषयत्वं, यस्य यदिच्छाविषयः सं प्रति तत्परत्वापत्तेः। तदर्थसाध्यत्वेन इच्छानियम इति चेत्। म। इह धूम इत्यत्र जन्य-ज्ञाप्यभेदेन साध्यस्थ बहु- - ब्दार्थवेत्यर्थः, 'माध्यत्वं' उपधायकत्वं, 'अन्योन्याश्रयात्' का न्योन्या- श्रयतादवस्यात्, 'प्रतिपाद्येति तोवरप्रतिपाद्येच्छाविषयत्वं तत्पर- वमित्यर्थः, 'प्रतिपाद्यः' श्रोता, भवति च श्रमाच्छब्दादेतत्पनौति भवतितिप्रतीतिगोचरेछायाः गन्दोऽपि विषय इति भावः । यस्येति, श्रोतः पुरुषस्येति शेषः, 'यदिच्छा विषयः' यद्यदानुगध्दगोचरभमू- हालम्बनेच्छाविषयः, 'तं प्रति' तत्पुरुषं प्रति, 'तत्परत्वायत्तेरिति तत्तसपरत्वापले रित्यर्थः। तदर्थमाध्यत्वेनेति तत्त'छब्दार्थविशेयक- बमाध्यत्वप्रकारकत्वेनेत्यर्थः, रूपदं शब्दपरं, तथाच स्वमाध्यत्वप्रकारक- नहोचरेशाविषयत्वं सत्परत्वं, मच्छन्दार्थः 'प्रतौतिः प्रवृत्ति-निस्ती चेत्युक्रमेव, भवति चाम्माधब्दादमुकगोचरप्रतीतिर्भवत. अमुकगोचर- प्रत्यादि भववितीच्छा प्रतीति-प्रवृत्यादौ भब्दमाध्यनकारिका साध्यत्वस्य पञ्चम्यर्थत्वादिति भावः । 'रह धूम रतौति दर धूम- गब्दो धूम-सन्मत्तिपर इतिवाक्यस्येकदेशोत्कीर्तनं, तथाच दह धूमशब्दो धूम-तत्प्रकृतिपर इत्यवेत्यर्थः, 'माथ्यस्य' माध्यपदार्थस्य, 'वाक्यभेदेति एकस्यैव परशब्दस्य विभिन्नप्रकारकजानजनकत्वासना- दित्यर्थः, धूमपर इत्यनुरोधात् ज्ञाप्यत्वप्रकारकेच्छाया अभिधेयत्वात् ·शब्दाख्यतुरीयगण्डे तात्पर्य्यवादः । विधतया वाक्यभेदप्रसङ्गात् पुमिच्छाया नियन्तमश- क्यत्वात्, किन्तु प्रतिपादकेच्छाविषयत्वं तत्परत्वं, यः शब्दः वक्ता यदिच्छया प्रयुक्तः स तत्परः, सा घेचा धूमस्य धूमपदजन्यत्वाभावेन स्वजन्य प्रकार के कायास्तत्र बाधितत्वात धूमप्रवृत्तिपर इत्यनुरोधाच स्वजन्यत्वप्रकार के छाया अभिधेयत्वात् धूभगोचरप्रवृत्तेधूमपदज्ञाप्यत्वाभावेन जाप्यत्वटितस्य तत्र बाधित- त्वादिति भावः । यदा वाक्यभेदप्रसङ्गात्' परशब्दज्ञानभेदप्रसङ्गात्, परशब्दस्यावृत्तिप्रसङ्गादिति यावत्. मकसरितत्यादिव्युत्पत्ते रिति भावः । नन्वित्थं वाक्यभेदे इष्टापत्तिरेव अन्यथा मिद्धान्तेऽप्यगति- रित्यरुचेदर्दीषान्तरमाह, 'पुमिच्छाया इति श्रोतुरिछाया इत्यर्थः, तथाच यत्र वारेकगोचरप्रतीतानिच्छा श्रोतय तदि मद्धप्रतीतो तर विरुद्धप्रतौतिपरत्वप्रसङ्ग इति भावः । 'प्रतिपाद केनि, 'प्रतिपादकः' वका, 'इच्छाविषयत्वं' जनकतासम्बन्धन नत्प्रकारकेच्छाविशेष्यत्वं जन्य- तासम्बन्धेन तद्विजोय्यकेच्काप्रकारत्वं चा, एतदेव विहणोति, 'यः शब्द- इनि, 'पदिश्या' जनकतासम्बन्धेन यत्प्रकार के या जन्यतासम्बन्धन यदिशेयकेच्छया बा, 'प्रयुक्तः' अनुमंहितः, तथाच नमकतामावन्धन तत्प्रकारकनिछाविशेष्यत्वं जन्यतासम्बन्धन नदिपशव्य कवनिच्छाप्रका- रत्वं वा ततपरत्वं विनिगमकाभावात्, भवति चायं शब्दोऽमुकप्रती- तिमान् भववितीच्छाया जनकतासम्बन्धन प्रतौतिप्रका रिकाया:(१) (१) अर्थ शब्दः अमुकप्रतीतिमान् भवविति जमशतासम्बन्धेन प्रतीति- प्रकारकेश्छाया इति ख० ।

·सावचिन्तामणी प्रतिपाद्यधौ-प्रत्ति-निवृत्तिविषयेति तत्परत्वं । 'ना- नार्थात् श्लिष्टादनेकपदार्थान्वितैकक्रियापदात् मुख्य- लाक्षणिकपराशारत्त्या क्रमेणानेकपदार्थज्ञानं न त्वे- विशेष्यः शब्दः अमुकगोचरप्रतीतिरेतच्छब्दागवत्तिौछाया जन्यता- सम्बन्धेन प्रतौतिविगेब्धिकायाश्च प्रकारः शब्द इति प्रतीतिपरत्वं शब्दस्य, एतेन प्रवृत्यादिपरत्नमपि व्याशातं, किन्तु प्रतीतिपरत्वमेव पशाब्दबोधोपयोगि न तु प्रवृत्त्या दिपरत्वं पर्यपरत्वव्यवहारसु नहो- परप्रवृत्तिपरत्वनिबन्धनोभात इति भावः । नन्वं वलवाक्यस्य श्रोतः शाब्दबोधप्रवृत्त्यादिपरत्वं न स्यात् वरिच्छायाः श्रोदशाब्दबोधाधवि- षयकलादित्यत शाह, मा चेति वक्तृनिष्ठा चेत्यर्थः, 'प्रतिपाद्यः श्रोना, 'विषया' विषयापि। नन्वेवं नानार्थादौ एकदा नकुर नेकप्रतीतौछया अनेकार्थप्रतीतिप्रमङ्ग इत्यत पाह, 'नानार्थादिति, 'नानार्थात्' हा- दिपदात्, 'विष्टात्' श्वेतो धावतोत्यादौ श्वेतादिपदात्, 'अनेकेति घट पटञ्चानयेत्यादिवाक्यादित्यर्थः, मुख्ोति मुख्य-स्ताक्षणिकवोधकागङ्गा- या घोष-मस्या स्त इत्यादौ गङ्गादिपदादित्यर्थः, 'पावृत्त्येति तत्- स्थानस्थितस्य पदस्य पुनरनसन्धानमावृत्तिः, नेदौय:स्यलान्तरस्थितस्य पदस्य पुनरनुसन्धानमनुषङ्गः, दवीयःस्थलान्तरस्थितस्य पुनरनुसन्धा- नमनुवृत्तिः, साप सिंहगुहावलोकन-मण्डूकमुति-गङ्गाओतावदिति विधा, अश्रुतगन्दानुसन्धानमध्याहार इति बोध्य ) । मजदुश्चरित- (१) इति ध्येयमिति क...

·शनायतुरीयखण्डे तात्पर्यादः । कदैव, सकृदुश्चरितस्य सकृदर्थपरत्वनियमेनकचोचा- रणे अनेकार्थपरत्वाभावादिति सकलतान्त्रिकैकवा- क्यतया) वदन्ति । वयन्तु ब्रूमः । अनेकपदार्थप्रतीतौच्छया एक- मुशारण) भवत्येव पुमिच्छायानियन्तमशक्यत्वात् । स्येति एकपदविषयकैकज्ञानस्वत्यर्थः, मदर्थपरत्वनियमेन महादर्थमा- भानुभवजनकावनियमनिश्चयन, अनेकार्थामनभावकलनियमनिमये- नेति यावत्, “मजदुसरितः शब्दः महदर्थं गमयतौनि सिद्धान्तादिति भावः। 'एकपोचारणे' एकस्मिन् वाक्ये, “अनेकार्थपरत्वाभावादिति एकदा अनेकार्थप्रतौनिपरत्वाभावादित्यर्थः, उनियमनिश्चयरूप- विशेषदर्शनेन वकुरेकदा अनेकार्थप्रतीतौच्छानुत्पनेरिति भावः । म चैकदा मूर्य-चन्द्रोभयादिप्रतिपादकपुष्यवन्तादिपदलाने कति-वर्म- मानवैकवादिप्रतिपाद के लड़ादिपदजाने अतिभाध्यत्वेसमाधनत्वादि- प्रतिपादके विध्यादिपद शाने कर्मत्वे कत्वादिप्रतिपादके द्वितीयादि- पदजाने दियादिपदज्ञाने चायं नियमोव्यभिचारोति वाचं। यद्य- त्पदे एकैकपदमात्रविषयकशागस्यापि नानाविषयकानुभवजनकत्व- मनुभवमिद्धं तदतिरिक्तपदस्थल एवं एतषियमाभ्यपगमात्, बच्च घटपद-पटपदादिकमेव) : न च तथापि घटौ घटा इत्यादौ एक- . (१) सकलताम्लिकाणामेकवाकतयेति क.। (१) पत्र बम इति ख। (२) घनेकार्थप्रतौतीच्या एकोचारणमिति का। () धटपद-पटमंदाक्षपदादिक्रमेवेति क. ।

·মলক্ষিামন্ত্রী यदि च तदुच्चारणं नानेकार्थपरं तदात्तिरपि न स्यात् तात्पर्य्यनिर्वाहार्थमात्तिकल्पनात् । शान्य- थैकपरेऽपि तदापत्तेः। अतएव तदुचारणस्य उभय- . घटपदमात्रविषयकज्ञानेनेव नानाघटप्रत्यायनायभिचार इति वाय। श्रतएव तत्र मरूपैकशेषाभ्युपगमात् तथाच लुप्तघटपदप्रतिमन्धाना- घटान्तरबोधः सरूपेकोषं विना घटादिपदादिवतमादितो नानाघटविषयकबोधस्वप्रसिद्ध एवेति प्राचीनमतनिगयः । 'नियन्तुं' विशेषदर्शनेन निवर्तयितुं, तस्वेच्छाप्रतिबन्धकले मा- नाभावादिति भावः । इदमुपलक्षणं विशेषदर्शनस्थामावचिकत्वाचे- त्यपि बोयं । 'तदात्तिरपि न स्यादिति तदानिकल्पनापिन स्वादित्यर्थः, 'तात्पर्य्यति, 'हात्पर्यनिष्वाहा' तात्पर्यविषयान्वय- बोधनिबाहार्थ, 'आत्तिकनपमादिति त्वया श्रान्तिकल्पना- दित्यर्थः, 'अन्यथा तात्पर्यविषयान्वयानुपपनि विनाप्यावृत्तिकल्पने, 'एकपरेऽपि' घटोऽस्तोत्यादावपि, 'तदापत्तेः' तदान्तिकन्यना- पतोः, (२) ददमुपलक्षणं अनेकार्थे तात्पर्य्यासत्त्वे श्रावृत्त्यवाये कथ- मन्वयबोधः पाहत्या 'बोधनौये अर्थ वस्तात्पर्याभावात्, किश वस्तादृशाभिप्राथाभावेऽपि यत्र विशेषादर्शनात् श्रोतरुभयपरत्व- भ्रमनप युगपदुभयानुभवो दुखार इत्यपि द्रष्टव्यं । ननु अने- कार्थतात्पर्य्यमत्वेऽपि न युगपदनेकार्थानुभवः एकैकमानविषयक- भादबुद्धित्वस्य सन्दजन्यतावच्छेदकत्वादित्यत पाह, 'श्रतएवेति चत- (१) तवासिकल्पना प्रत्तेरिति ख.।

·शब्दास्यतुरोपख तात्पर्य्यवादः । परतार्था नातिकल्पणं तस्मातुल्यवदनेकार्थोपस्थि- तौ तात्पर्यादिक्षाने युगपदनेकान्वयबोधो भवति सामय्यास्तुल्यत्वात् प्रथममेकस्यान्वयवोधो न तद- न्यस्येतिर) नियन्तुमशक्यत्वाच्च । श्रथ विवादाध्या- सितमक्षपदोच्चारणं एकपदैकशक्तिविषयमेकमेवानु- एव न तादृश कार्यकारणभावोऽत एवेत्यर्थः, 'तदुचारणस्येति एके- कस्यैव लड़ादिपद-पुष्पवम्ता दिपदस्येत्यर्थः, 'उभयपरतायामिति कृति-धर्तमानव-मूर्य-चन्द्रोभयादिपरताग्रई इत्यर्थः, 'तुम्यवदिति युगपदित्यर्थः, ‘मामय्यास्तुस्थत्वादिति एकदा सर्वषामेवानुभावक- मामग्रौमत्वादित्यर्थः । ननु लड़ादिपद-पुण्यवतादिपदातिरिक्रमथले नाशकार्य कारभाव इत्यत आह. 'प्रथम मंति। 'अथेति एकमा- त्रानुभवजनकतयोभयवादिमिरे अक्षपदोचारणत: मिद्धमाधन- वारणाय 'विवादध्यासित मिति विवादाध्यामितत्वचानेकार्थतात्पर्या- জাহ্মিালম্বনষনিল,হ’ মালামাল নাম্বায়ত্ব 'उच्चारणमिति, 'उचारणं' जानं. पक्षतावच्छेदकमासानाधिकरयेन साध्यमिद्वेरुद्देश्यत्वाचाक्षेणारं पश्यतोत्यादौ मम हालम्लनाक्षपदव्यानु- मन्धाने तो बाधः, 'एकपदंति, मयस्यैव पदज्ञानम्यान्वयप्रति- योगिपदार्थाम्मरविषयकानुभवजनकत्वादप्रसिद्धिवारणाय 'एकश- मिविषयमिति । यद्यष्येकगकिविषयत्वस्य येवलावयितया सदोष- (१) प्रथममेकस्याम्धयबोधोऽनन्तरं तदन्यस्येतीति क. ! (२) विवादपदमिति विवाद पदत्वचान कार्यतात्या काङ्गादिधान समर्वाहत- स्वमिति ख, ग । .

·२१९ नामको नादवल्यं, तथाप्येकशक्तिविषयत्वं खविषयाक्षपदनिष्टशनिविषयावं, सपदं पचौमृतधामपरं, विषयत्वञ्च विशेष्यत्वं, अन्यथा जाति-तत्- संवर्गयोरप्यनुभवजमनादासियापत्तः, मिद्धसाधनवारणाय ‘एकमे- बेत्यवधारणं, अन्षयप्रतियोगिपदार्थान्तरं जात्यादिकच्चादायाप्रसि- द्वितादवस्यात् 'एकमिति, नानार्थविषयकस्मतिजममाबाधः स्थादित्यतोऽनुभवलेनोपादानं जनकत्वञ्च फलोपधायकन्वं, स्वरूप- योग्यत्वे साध्ये बाधापत्तेः, तेन स्वविषयाक्षपदनिरूपितशक्ति विशे- बैकमाचानुभवोपधायका माध्यं पर्यावसितं । यद्यपि तादृशैकमा- चामुभवोपधापकत्वं म तादृशैकभिमाननुभावकले मति तादृशै- कानुभावकत्वं, अन्वयप्रतियोगिपदार्थान्नरं जात्यादिकञ्चादायाप्रमि- ड्रितादयस्यात्, तथापि तादृशशक्रिविशेग्यदयाननुभावकत्वे मति सादृशातिविशेष्यानुभावकत्वं योध्यं, तच स्वविषयाचपदनिष्ठशक्रि- विशेष्यं यत्रूजन्यशाब्दयोधविषयस्तनिष्ठा योन्याभावाप्रतियोगिवन- न्यभाब्दबोधविषयख विषयालपद निष्ठशक्तिविशेष्यकत्वं, न तु नादृश- मझिविशेष्यदयविषयकानुभवाजनकत्वे मति तादृशाशक्रिविधोव्यानु- भवजनकत्वं, क्रमिकनानाविषयकानुभवजनकत्वमादायार्थान्तरापत्तेः, अन्योन्याभावश्च प्रतियोग्यवृत्तिाध्यः, तेनोभयान्योन्याभावादिका- मादाय न दोष:(१) । यदि चाकाशादिपदाकाश्रयत्व खात्रयत्वा- दिना भानामनिग्रहानन्तरं मैकदोभयप्रकारेणावयबोधस्तदा वि- थपदखाने प्रकारपदं निवेत्यापि माध्यान्तर योध्यं, अव मत्यन्त- (१) साधाभसिद्धियो दोषः।

·शब्दास्यतुरीयखरहे तात्पर्य्यवाद। भावयति एकपदोहारणत्वात् घटपदोच्चारणवत् । पदे वा(१) तस्थापि निवेश: कार्य इति । 'एकपदोच्चारणत्वादिति एकाक्षपदविषयकज्ञानलादित्यर्थः, अन्यथा मां विशिष्याक्षपदोषा- दानाट्यभिचारापत्तेः, माध्ये हेतौ चाक्षपदस्यले यत्तत्पदं निवेस्य मामान्यतोवाशिरवसेया, तेन घटपदोचारणस्य न दृष्टान्तत्वविरोधः । अक्षणावं पश्यतीत्यादौ समूहालम्बनाक्षपददयानुसन्धाने व्यभिचार- वारणाय एकेन्यक्षपदविशेषणं, परतावच्छेदकमामानाधिकरहेन माध्यसिद्धेस्देश्यत्वाच भागामिद्धिर्न दोषाय । यद्ययंकाक्षपदविध- यकत्वं नाक्षपदयाविषयकले मत्यवपदविषयकावं, (२) अक्षण विभी- तकं पश्येत्यादौ विभीत कपदाचपदगोचरममूहानाबने व्यभिचारात्, नाप्यचपदमभानशक्यतावच्छेदककपदद्याविषयकले गत्यक्षपदविध- यकत्वं,(३) यष प्रीमिकापद-विभौतकपदजानाभ्यां कामकविभिना- क्षपदभानाभ्यां वा समूहालम्बसमानार्थविषयकशाब्दबोधरतवाक्षपद- जाने व्यभिचारापनः । तथापि स्वविषयाक्षपदनिहान्योन्गाभाव- प्रतियोगियदक्षपदममा नशक्यतावच्छेदककं पदं तद्विषयकशामा वि- शिष्टत्वे मत्यक्षपदशभिविशेयनियममभिव्या इतपदान्तर मजणागामा- विशिष्टज्ञानलं विवक्षित, परमविमिष्टान्तोपादानादण घटं पो- त्यादौ घटपदस्याचे लक्षणादशायां घटपदाक्षपदगोत्तरसमूहालम्बने (१) अत्रैव वा सत्यापदेनेतिक (२) बक्षपदविषयकशागत्वमिति ख. । १३) अक्षपदविषयकवानत्वमिति ख ।

·বন্দিনী न व्यभिचारः, अन्योन्याभावश्च प्रतियोग्यत्तिर्योध्यः,(१) वैशिष्यच स्वाव्यवहितकालावच्छेदेनैकात्मवृत्तित्वं, खाव्यवहितलञ्च खक्षणपूर्वी- तरक्षणचयसाधारणं, (२) तेन यत्रानुभवमामय्यादिप्रतिबन्धकवशेन विनम्नदवस्थाचपदस्मरणदिभौतकादिपदस्मत्यात्मिकाक्षपदान्तर- स्मृत्यात्मिका वा अनपदार्थम्मृतिस्ततोविभौतकादिपदार्थस्म तिस्ततो मिसिला शाब्दबोधोपधामं तत्राचपदज्ञाने म व्यभिचारः, खभि- बाचपदज्ञानाविशिष्यवेनापि विशेषणीयं, तेनेकस्वाक्षपदस्य क्रम- शाया था नामार्थविषयकः भाब्दबोधप्तच न व्यभिचारः । न च तथापि अचे अहाणीत्यादौ यभिसारमात्र एकेमेवाक्षपदझानेन नानादबोधादिति वाञ्छ । तच स्वरूपैकशषाभ्युपगमेन लुप्ताक्षपद- स्मरणदेव नानाधयोधात् स्वरुपैकमेषं विना नानाक्षबोधस्वमिद्धः । न च घटपदोझारणस्य दृष्टन्तत्वानुरोधेन यत्तयां भामान्यतोव्या- प्तिरेवादरणीया तथाच चन्द्र-सूर्याधुभयोपस्थापकपुष्पबन्ता दिपद- जामे करणत्वैकत्वादिबोधकहतीयादिविभक्तिज्ञाने न शभिचार- इति वाच्यं । तत्तत्पदाविषयकत्वे सतीत्यनेनापि ज्ञानविशेषणात् । यदि च घटपदोचारणं व्यतिरेकेण दृष्टान्तः अवयदृष्टान्तय एक- माग्योधकतयोभयवादिमिद्धमक्षपदनानं तदा तद्विशेषणानुपादा- :नेऽपि न पतिः। मच तथापि कारणान्तरविलम्बेन यत्र फलविल- (१) अन्यथा हेत्वप्रसिद्धिरिति भावः । (२) तधाचात्र अव्यवहितत्वं वक्षाध्वंसाधिकरणसमयसाधिकर- यत्वे सति खप्रागभावांधिकरणसमयप्रागभावामधिकरणत्वं । -- ·शब्दाख्यतुतीयख सात्पथ्येवादः । यहा एकत्रोचारणे नानाशक्त्या नानाननुभावक म्बमात्र व्यभिचार इति वाच्यं । प्रक्षपदवाच्यनिष्ठतात्प-काङ्गादि- ज्ञानसमवहितावनापि विशेषणादिति भावः । 'घटपदोचारणवदिति एकपरघटपदज्ञानवदित्यर्थः, नानापरघटपदज्ञानस्य यक्षमगत्वात्, 'यद्देति, अचाक्षपदमेव पचः, माध्ये च 'नानार्थति म्वरूपकयनं, मामा- मात्याननुभावकत्वमा विवक्षितं, तत्राननुभावकत्वमात्रस्य माध्यले अनुभावकेमतोबाध-व्यभिचारावतः 'नानाप्राप्तयेति स्वीयमानाशातथे- त्यर्थः, अन्यथा सर्वस्यैव पदस्यान्वयप्रतियोगिपदार्थान्तरविषयकानु-- भवजनकत्वेन्द तद्दोषतादवस्यात्, शक्तिपदं शक्यतावच्छेदकपरं, तेनेश्वरेच्छारूपायाः मोरेकत्वेऽपि न नतिः, प्रकारत्वं हतीयार्थः, तथाच खोयनानाशयतावश्च दकप्रकारकाजुभवमनकवाभावः माध्यः, नयाच यावन्ति अक्षपदशक्यतावच्छेदकानि प्रातिखिकरूपेणोपादाय प्रत्येक स्वप्रयतावकंदमीभूतनत्प्रकार कानुभवजनकले मति तदित- रखशक्यतावच्छेदकप्रकारकानुभवजनकत्वाभावकुटः माध्यः सम्हाल- म्बनरूपैवानुमितिः, तादृशविशियाभावकूटत्वमेव वा माध्यतावच्छेद- कमिति तु निष्कर्षः । तादृशानभवजनकत्वमाक्षणा पश्येत्यादौ अक्षपदद्वयविषयकममूहालम्बने प्रसिद्धं, एकम्यवाक्षपदम्यावृत्त्यादि- क्रमेणानेकार्थबोधकत्वात् जान कार णतावादिनये पदस्थाननुभावक- बाच बाध-व्यभिचार-मिद्धमाधमापत्तिरित्या उ 'एकत्रोच्चारण- इति स्वमात्रविषयकवानमामान्ये इत्यर्थः," तादृगविशिटाभाव- (१) खमाधविषयक ज्ञानमादायेत्यर्थ इति ए., ग.। .

·२३० तत्वचिन्तामणी मयभिचारः, अन्योन्याभावश्च प्रतियोग्यत्तिर्योध्य:,(१) वैशिष्वध स्वाव्यवहितकालावच्छेदेनैकात्मवृत्तित्वं, खाव्यवहितलञ्च खक्षणपूर्वी- भरक्षणचयसाधारणं,(२) तेन यत्रानुभवमामय्यादिप्रतिबन्धकवशेन विनम्नदवस्थाचपदस्मरणादिभौतकादिपदस्मृत्यात्मिकाक्षपदान्तरः- स्मृत्यात्मिका वा अन्नपदार्थम्मतिस्ततो विभौतकादिपदार्थसतिस्ततो मिलित्वा शाब्दबोधोपधानं तबाचपदजाने न व्यभिचारः, खभि- वाक्षपदनानाविशिष्यवेनापि विशेषणीयं, तेनैकस्थेवाक्षपदस्य क्रम- माया था नानार्थविषयकः शाब्दबोधतत्र न यभिचारः । न च तथापि अचे प्रमाणत्यादौ यभिसारतत्र एकेमेवाचपदभानेन नानादबोधादिति वा । तत्र स्वरूपैकशषाभ्युपगमेन लुप्ताक्षपद- स्मरणदेव नानाक्षयोधात् स्वरूपैक शेषं विना नानाक्षबोधस्त्वमिद्धः । मच घटपदोज्ञारणस्य दृष्टन्तलानुरोधेन यत्तयां भामान्यतोव्या- प्तिरेवादरणीया तथाच चन्द्र-सूर्याधुभयोपस्थापकपुष्पवन्तादिपद- जाने करणत्वैकवादिबोधकहतीयादिविभक्तिज्ञाने न शभिचार- इति वाच्यं । तत्तत्पदाविषयकवे सतीत्यनेनापि ज्ञानविशेषणात् । यदि च घटपदोचारणं व्यतिरेकेण दृष्टान्तः अवयदृष्टान्तय एक- मार्चयोधकतयोभयवादिमिद्धमचपदनानं तदा तद्विशेषणानुपादा- 'नेऽपि न पतिः। मच तथापि कारणान्तरविलम्बेन या फलविख- (१) अन्यथा हत्वप्रसिद्धिरिति भावः । (१) तधाचात्र अव्यवहितत्वं खक्षणध्वंसाधिकरणसमयचंसाधिकर- यत्वे सति खप्रागभावांधिकरणसमयप्रागभावानधिकरणत्व।

·शब्दास्थतुरीवखरे तात्पर्य्यवाद । प्रकरणादिमा भिन्ने तात्पर्य्यप्रमायां भ्रमे वा प्रति, पाद्ययोरेकंदैवाति विनानेकार्थप्रतौतिन तु तवैको विलम्बते, एवं घटं पटं वा श्रानयेत्यवानयनस्योभय- परत्वे एकदैवान्वयबोधो न त्वात्तिः वाक्यभेदस्त्वर्थ- भेदात् न ज्ञानभेदात्। गङ्गायां जलं घोषश्च प्रति- वसतीत्यच) गङ्गापदस्य युगपत्प्रवाह ग्रहे तयोईयोरप्येकदोपस्थितौ जल-घोषयोरेकदैवा- न्वयबोधः । न च युगपत्तिहयापत्तिः, इष्टत्वात, देवेत्यर्थः, 'प्रतिपाद्ययोः' श्रेषोः, तथाच यथा नानारूपस्य एकदा नानार्थानुभवस्तथा एकदापि अन्यथा लाघवात् एकदा नानार्थान- नुभावकत्वव्यत्पत्त्या नानापुरषग्यापि स न स्यादिति भावः। 'भाग- रानम्य' पानयनप्रतिपादकपदस्य,, 'उभयपरत्वे' उभययक्रिपरम- ग्रहे। नन्वेवं भिजवाक्यताव्यवागेज स्थादित्यत पार, 'वाक्यति वाक्यभेदव्यवहार स्विार्थ:, 'अर्थभेदादिति, नत् भानभेदादिति भावः । वृत्तियापत्ति' वृत्तियज्ञानस्य शाब्दबोधजनकत्वापतिः, 'इष्टत्वादिति मुख्यार्थानुभवमामयो-लक्ष्यानुभवमामय्योः मान- विपनवत् परस्पर विरोधिवे मानाभातादिति भावः । मन्वेवं यष्टीः प्रवेधयेत्यादौ मुख्यान्वयानुपपत्तिविरहस्यने लक्ष्यार्थ शाब्दबुद्धि- (१) तिष्ठतीत्यति ख। (३) अामयनस्येत्यय यानयमपदम्येसि पाटः यस्मामब्धमूनातकत्रये वसते । 4:3 ·মণবিলাসী तात्पOहि हत्तिः, न तु वृत्त्यनुरोधात तात्पर्य, गौण- लाक्षणिकयोरुच्छेदापत्तेः तात्पर्यनिर्वाहार्थ इत्तित्वेन दायां नियमतोमुख्यार्थशाब्दबोधापत्तिः लक्षणायाः शक्यसम्बन्धा- त्मकत्वेन लक्षण-पक्ष्यार्थयोरुपस्थितिकाले शकि-प्रत्यार्थयोरवश्य- सुपस्थिते रित्यत आह, 'तात्पर्यावौति तात्पर्यज्ञामसहकाराडी- त्यर्थः, 'वृत्तिरिति, शाब्दबोधोपधायिकेति शेषः, तथाच मुख्यार्थ तात्पर्यज्ञानाभावदशायामेव लक्ष्यार्थमाचशाब्दबोध इति भावः । मनु वृत्तिज्ञानार्थमेव तत्पर्यज्ञानस्थापेक्षितत्वादन्यतः मिद्धे वृत्ति भाने तात्पर्यज्ञानसत्त्वमकिञ्चित्करमित्यत आह, न लिति, 'वृत्त्यनुरोधात्' वृत्तिजामानुरोधात्, 'तात्पर्य' तात्पर्यज्ञानं, अपे- क्षितमिति शेषः किन्तु शाब्दबोधहेतुतयेति भावः । शाब्दबोध- हेतुले युक्तिमाह, 'गौण लाक्षणिकयोरिति चन्द्रं पश्य यष्टौः प्रवे- भयेत्यादौ मुख्यार्थान्वयानुपपत्तिविरजस्थले गौण-लाक्षणिकार्थ- भाब्दयोधयोरित्यर्थः, मुख्यार्थानुभवसामग्री-लक्ष्यार्थानुभवसामग्योः मन्प्रतिपक्षवत् परस्परविरोधिलवादिनस्तवेति शेषः, 'उच्छेदापत्ते-- रिति तात्पर्यज्ञानस्य शाब्दबोधाहेतुसया मुख्याथै तात्पर्य्यासक्वे- ऽप्युभयानुभवसामयौमत्त्वादिति भावः। मनु न भवत्येव तत्र लाक्षणि- कार्थप्रामपोषः किन्तु गङ्गायां घोषडत्यादौ यत्र मुख्याधिया- सुपपत्तिमाल तचैव सावणिकार्थबोधदस्यत पाह, 'तात्पर्यनिवा- हामिति मुस्थार्थवावस्यखे तात्पर्यविषयवध्यार्थान्वयबोधार्थमि- त्यर्थः, 'कृत्तिवेन' शाब्दबोधकारमतवानविषयसम्बन्धत्वेन, 'तयोः, ·शब्दास्यतुरोथखरे तात्पर्यवादः । तयोः कल्पनात्। मुख्य लाक्षणिकयोरेकैकमालपरत्वे तु युगपत्तिइयविरोधः । अनेकान्वयबोधपरन्वे रति- दयविरोधस्य दोषत्वे परिभाषापत्तेः. यत्र मुख्यार्थे शौन- त्वेन प्रथममन्वयबोधः अनन्तरं लाक्षणिकान्वयबोधः मचात्तिरेव तस्मात् युगपत्तात्पर्यग्रहे सति नात्तिः कित्यनेकार्थपरत्वे सत्येव यत्र तात्पर्य्यग्रहकमादन्वय- बोधकमः तचात्तिः प्रथमोचारणस्य पर्यवसितत्वादि- नि। एवञ्च लोके लप्तत्वात्. वेदेऽपौदं तात्पर्यामिति तस्य पौरुषेयत्व। गौणी-तदितरलक्षणयोः । 'एकेकमाउपरत्वे तु' एककमानपरत्वग्रहे तु, "त्तिदयविरोधः' इस्तिय ज्ञानस्य पाल्दबोधजनकल्याभावः, 'परत्वे परखग्रहे, 'सिदयविरोधस्य' विरोधितिथयभामण्य, 'दोषत्वे' परस्परफलम तिबन्धकत्वाभिधाने, 'परिभाषापरिति तद- भिधानस्य स्वशास्त्रमात्रपरिभाषापरित्यर्थः, भौधत्वेम' प्रथमोपति- तखेम, 'तपावृत्तिरेवेति, प्राथमिकपदभानस्य मष्टलादिति भावः । 'तात्पर्यायहक्रमादिति भाब्दमामय्यन्तरस्यायुपक्षक्षणं, 'प्रथमोपचार- एय' प्राथमिकपदधानस्य, 'पर्यावमितत्वादिति नष्टवादित्यर्थः, 'दं तात्पर्यमिति वरिछागतात्पर्यमित्यर्थः, माब्दप्रयोजकमिति शेषः, 'तस्य' वेदस्य, 'पौरुषेयत्वमिति पुरुषप्रणीतलमित्यर्थः, तब पुरुषकण्ठादिजन्यत्वं पुरुषप्रयत्नजन्यखं वेति भावः । नवस्तु तात्पर्यानुरोधावेदस्य पुरुषप्रणीतलं तथापि नित्यजा- ·1 নন্নিামন্ত্রী अच मीमांसकाः यथोचारणपूर्बकत्वात् उच्चारवं वेद परतन्त्र तथा नात्यर्यमपि तात्पर्य्यपूर्वकमेवेति नादिमत्प्रणीतत्वन्तु (१) कुतः पूर्वपूर्वाध्यापकपरम्पराप्रणीतत्वेनैव तदु- प्रपत्तेरित्यभिप्रायेण शकते, 'अत्रेति, 'मौमांमका' ईश्वरस्य वेदकत्वा- नभ्युपगमौमामकाः, 'उच्चारणपूर्वकत्वादिति मजानीयोचारणमा- पेक्षलादित्यर्थः, साजात्यश्च ममानानुपूर्वोकत्वं, उच्चारणं ज्ञानं, नत्मा- पेक्षतच तब्जन्यवाक्यार्थज्ञानम्य मानापरम्परया वा प्रयोज्यन्न, 'उच्चा- रणं वेद इति करणापाटवाद्यजन्यं वेदस्योचारणमात्रमित्यर्थः, उचा- रणच तदनुकूलकण्ठाद्यभिघातः तदनकृलप्रथानो वा, 'परतवमिति सजातीयोच्चारणानपेचं यत्तदन्यमित्यर्थः, अन्यथा माध्याविशेषापत्तेः, श्रयश्च मीमांसकस्य खमते दृष्टान्तः, नैयायिकभने ईश्वरीय- वेदोच्चारणस्यैव सजातीयोच्चारणमापेक्षवाभावाद्वाक्यार्थज्ञानं ततो- वाक्यार्थप्रतीतीका ततोवाक्यार्थप्रतीतिरूपेष्टसाधनताज्ञानाशाक्ये- छा ततो वाक्यक पेटमाधनताजानात् कष्टाचभिवातादौ प्रय- बस्ततः कण्ठाद्यभिधान इति क्रमेणेश्वरीयकण्ठाद्यभिघातादेः तत्प्र- यक्षस्य वा राज्जन्यवाकार्थज्ञानप्रयोज्यत्वाभावात् । न च परनयेऽपि वाक्यार्थसारणाधौनवेदोच्चारणस्य कौयवेदोचारणस्य च न यथो- क्रक्रमेण भजातीयोच्चारणजन्यवाक्यार्थज्ञानप्रयोज्यत्वमिति वाच्यं । समतिस्थलेऽपि मरणम्येवावश्यं माक्षात्परम्परया मजातीयोचारण- (१) ईश्वरप्रणीतवन्विति स्व.।

·शब्दाख्यतुरीयखरहे तात्पर्यवादः । परतवं न तु. कस्यापि प्रथमं तात्पर्य अनादित्वात् पूर्वपूर्ववाक्वार्थज्ञानेच्छयोञ्चारणमुपजीव्याग्रिमाग्रिमस्य सदिच्छयोञ्चारणात् तदिच्छया तदुच्चारणमेव हि तत्- परत्वं लोक-वेदसाधारणं, सा चेच्छा स्वतन्त्रा परतन्त्रा . अन्यवाक्यार्थानुभवाधीनत्वेन परम्परया प्रयोज्यत्वमम्भवात् शुकथा- पानुपूर्वोज्ञामानपूर्वो गोचरेच्छादिक्रमेण वेदोज्ञारणं पानुपूर्वी जाम- বনন্মিলনৰীসহীঘীন, নানীসমস্যাৰ স্বাৰাম- रम्पर या सजातीयोचारणजन्मताक्यार्थज्ञानाधीन इति तथापि परम्परया प्रयोज्यन्त्रममावादिति भावः। वात्पर्यभपौति वेदगोचर- तात्पर्य्यमपौत्यर्थः, 'तात्पर्य्यपूर्वकमिति प्रजातीयगोचरवकृतात्पर्य- जानमापेक्षमित्यर्थः, मापेनलञ्च पर्चवत्तजन्यवाश्यार्थज्ञामस्य साधा- त्परम्परया प्रयाज्यत्वं, 'परतन्त्रमिति मजातोयगोचरवकृतात्पर्य- ज्ञानानपेदं यत्तदन्यदित्यर्थः, 'कस्यापि' वेदवकः, 'प्रथममिति सजातीयगोचरवातात्पर्यज्ञाननिर पेक्षमित्यर्थः, । नन, मगोधकासी- नवेदवकृतात्पर्य्यस्य मजातोयगोचरवकृतात्पर्यभानसापेक्षत्वमनपपय- मित्यत आह, 'अनादित्वादिति मर्गविच्छेदरहितत्वादित्यर्थः,(२) 'पूर्वपूर्वेति पूर्वपूर्याध्यापकम्येत्यर्थः, 'उपजीव्येति वाक्यार्थज्ञानद्वारा उपजीव्यत्यर्थः । ननु स्वतन्त्रतदिच्छयोचारणमेव तत्परत कथम- ध्यापकतात्पर्येण निवांच्यामित्यत आह, 'तदिच्छयेति, 'लोक-वेद- (१) सर्गविच्छेदविरहादिति घ० ।

·নন্দিনী बेति न कश्चिहिशेषः, तदवधारणञ्चानादिमीमांसा- परिशोधितन्यायाद्देद इत्युभयवादिसिद्धं, अतस्तात्य- यानुरोधेन वेदस्य न पौरुषेयत्वं । नन्वर्थज्ञानं विनो- . चरितवेदात् कथमर्थधौः वाक्यार्थज्ञानं विना तदिच्छ- योच्चारणभावात, प्रतिपुरुषमुच्चारणभेदादिति चेत्, सहि पद्यमानभारतादपि तथाभूतादर्थधौन स्यात् व्यासेन यत्प्रतौतीच्छया उच्चारणं कृतं तज्जातीयत्वात अर्थज्ञानं विनापि पद्यमानभारतादर्थधौरिति चेत्, तर्हि वेदेऽपि तुल्यं, सत्तात्यर्यकजातीयत्वस्य निया- भाधारणमिति, शाब्दप्रमाप्रयोजकमिति शेषः, लाप्रवादिति भावः। 'खतमति मजातीयगोचरवकतात्यर्यजामनिरपेक्षेत्यर्थः, 'परतन्वेति तासापेक्षेत्यर्थः, 'श्रमादिमीमांमा' लाघवादिज्ञानात्मकतर्कः, 'परि- शोधितेति महकतेत्यर्थः, 'न्याय' अनुमानं, 'पौरुषेयत्वमिति नित्य- जानादिमत्प्रणातत्वमित्यर्थः । यद्यपि तन्मतेऽप्रसिद्धिस्तथापि वेद- बस्मात्पर्य्यस्य न नित्यत्वमित्यर्थः । 'अर्थज्ञानं विनेति शुकाधुचरि- नादित्यर्थः, 'अर्थधौरिति विशेषदर्शिनोऽर्थधौरित्यर्थः, 'तदिच्छया' वाक्यार्थज्ञानेछया। मनु पुरुषान्तरस्य तयाक्यार्थप्रतीतौछा वर्तत- एव सदिच्छयैवोच्चरितोऽयं वेद इत्यत आह, 'प्रतिपुरुषमिनि, 'उच्चारणभेदान' वाक्यभेदात्, 'तथाभूतात्' अर्थज्ञानं विनोच्चरि- तात्, 'नध्यातीयत्वादिति, माजात्यमानुपूर्ध्या विवचितं, 'वेद' तथा- ·शब्दावतुरोयखरहे तात्वर्थवादः । मकत्वात् अन्यथा पव्यमानवेदात्तवाप्येर्थधौन स्थान ईश्वराप्रणीतत्वात्। अथ वेदः पौरुषेयः वाक्यत्वात भारतादिवत् इति चेत्, को वेदः, अनुगतधर्माभावेन तस्य शाखासु नानार्थत्वात्, तथाहि न मुख्यवेदपद- प्रयोगविषयोवेदः मुख्यार्थाकथनात्। नापि शाखा- समुदायः, तस्य वेदनिरूप्यत्वात् समुदायस्याप्रति- पादकत्वेन वाक्यत्वासिद्धेश्च। नापि स्वर्गकामादिवाक्यं, भूतजेदे, ‘पद्यमामवेदादिति शुक-मूर्खादिपयमानदादित्यर्थः, 'तव' नेयायिकस्य । ननु मम ईयरोयवाक्यार्थप्रतौतीकामादाय तत्रोप- पत्तिरित्यत पाह, ईश्वरेति, प्रतिपुरुषं वाक्यभेदादिति भावः । उच्चारणस्य स्वातन्त्र्ये मिद्धे अर्षसिद्धमेव तातार्यस्थापि स्वातव्यं खतन्त्रोच्चारणव्यकिमूलभूतवाक्यार्थप्रनौतीच्छाव्यवेरेव स्वतन्त्रत्वादि- त्यभिप्रेत्योचारणस्थ स्वातन्त्र्यमेव साधयितुं शकते, 'प्रति, 'कोवेदः' किं वेदत्वं, 'मुख्येति, 'प्रयोगः वृत्तिः, तथाच मुख्या या वेदपदप्तिस्तदाश्रय इत्यर्थः, वेदपदशक्यत्वमिति तु फलितार्थः, शक्यतावच्छेदकज्ञानं विना शक्यश निजानं न मम्भवतीत्यभिप्रायेणार, 'मुख्यार्थति अनुगतशक्यतावच्छेदकज्ञानाभावादित्यर्थः, । 'नापति, मर्चच 'वेद इत्यनुषज्यते, 'नस्येति, वेदेकदेशस्य शाखालादिति भावः। अन्वयानुभवोपधायकत्वं वाक्यत्वमित्यभिप्रायेणाह, 'समुदायस्येति, 'अप्रतिपादकत्वेन' बन्यथानुभवानुपधायकवेम, 'पमिद्धेवेति अनुप- धावकन्यतौ भागामिद्धेश्वेत्यर्थः, यहा व्यामन्यवृत्यधिकरणताकामाव- ·२४० तत्वचिन्तामणौ स्मृति-भारतादेरपि तथात्वात् । नापि सन्दिग्धकतक- वाक, वादिनोनिश्चयात्। वाद्यनुमानयोस्तुल्यत्वेन मध्य- स्थस्य संशय इति चेत्, सर्वानुमानाभ्यां तस्य संशयो- मध्यस्थसंशयग्रश्नानन्तरचानुमानमित्यन्योन्याश्रयः । नामि विवादाध्यासितं वाक्यं, अनुगतधर्मा विना वि- वादस्याप्यभावात् भारतादावपि तत्सम्भवाच । नापि मभ्युपेत्येदं, नथाच खम्पामिश्चेत्येवार्थः । 'स्वर्गकामादौति भब्द- नदुपजीविप्रमाणतिरिकप्रमाणजन्यमित्यविषयार्थक वाकयमित्यर्थः 'मन्दिग्धेति सन्दिग्धपौरुषेयत्वकत्यर्थः, 'निययान्' अन्यतरकोटि- निथयात्, 'वाद्यनुमानयोरिति पौरुषेयलापौ स्षयत्वसाधकवाद्यनु- मानयोरित्यर्थः, 'तुल्यत्वेनेनि, अप्रामाण्यमंशयादिति घोषः, 'मध्यस्यस्य संभय इति तनन्यकोटिदयस्मत्या मध्यस्थस्य मानमः संशय इत्यर्थः, 'अनुमानाभ्यामिति, कोटिवयस्मृत्यति षः, 'संपायनानन्तरमिति प्रोनेयमंशयानन्तरमित्यर्थः, पचतावच्छेदकज्ञानं विना अनुमाना- सम्भवादिति भावः । इदमुपलक्षणं भारतादावपि(१) कदाचित सादृशसंशयसम्भवेनांशतः सिद्धसाधनापत्तिरित्यपि बोध्यं । 'विवा- देति मौमांसकानामपौरुषेयत्वप्रतिपत्तिविशेष्यत्वमित्यर्थः, 'अनुगत- धर्म विनेति धनुगतधौं विशेष्यतावच्छेदकं विनेत्यर्थः, "विवादस्थति अपौरुषेयत्वप्रतिपत्तिविशेष्यवस्थापीत्यर्थः, 'प्रभावात्' अनुगतत्वा- (१) सावतायोति ग.

·शब्दाख्यतुरीयख रहे तात्पर्य्यवादः । २०५ महाजनानां वेदाकारानुगतव्यवहारात् वेदत्वं जातिः, देवदत्तौयत्वाद्यनुमापकशब्दत्तिजानिभिः सङ्करप्रस- नात् । किञ्च पौरुषेयत्वं न तदर्थधीजन्यत्वं तदुच्चारण- धौप्रभवत्वं वा, अध्यापक-तदुभयधौजन्यत्वेन सिद्ध- साधनात् । नाप्युच्चारणस्य सादित्वं, प्रत्युञ्चारणस्य सादित्वात्। नापि स्वतन्त्र पुरुषप्रणीतत्वं, पद्मभानवेद- भावान्, तत्तयक्रित्वम्य विशेषतावच्छेदकत्वेऽपि विशेष्यतावच्छेदक- धर्मभेदेन विशेष्यताभेदादिति भावः । ननु तादृणप्रतिपत्तिविशेष्ध- तावेनानगम इत्यत आह, 'भारतेति, 'देवदत्तौयत्वाद्येति, इदमा- पाततः तादृाजातौना कार्यातावच्छेदकतया ननात्वेऽपि पतिविर- हात्। वस्तुतस्तु वेदत्वं जातिः प्रत्येकवर्णपरिममाता व्यामध्यवृत्ति- वा, पाद्य प्रत्येकवर्णग्रहेऽपि तत्प्रत्यक्षाएतेः । न च पूर्वपूर्ववर्णानु- भवजसंस्कारमहकतेन्द्रियवेद्या परमवत्तिरिति वाच्यं। चरमवर्णा- নিৰিকাৰবি নয়ন্থানালি যায় কুশালাখ। न च कन्व-खत्वा दिव्याप्यं नामेति वाच्यं । अनुगतत्वानुपपत्तेः। न द्वितीयः, आतेरत थात्वादित्येव तत्वं । माध्यं विकल्पयति, "किञ्चेति, 'तदर्थ ति वेदार्थत्यर्थः, 'तदुचारणोति वेदानप्रबों विशेषेत्यर्थः, 'मादित्वमिति तथाच माधुञ्चारणजन्यत्वं माध्यमित्यर्थः, 'मादित्य प्रागभावप्रतियोगित्वं, उच्चारणं कण्डाद्यभिघातः, 'प्रत्युञ्चारणाम्येति उभारणभावस्यैवेत्यर्थः, तथाच मिद्धमाधन मिति भावः । 'स्वतन्वेति सजातीयोच्चारणनपेक्षवलप्रयत्नजन्यत्वमित्यर्थः, अतः 'नापौत्यादिना ·सचिनामी 'भारतयोलदभावान् । सजातीयः स्वतन्त्र पुरुषप्रणीत- इति चेत्, ताई पद्यमानभारत व्यासस्य न ममेति कथं स्थान, स्वातन्त्र्यञ्च यधुशारणव्यक्तौ तदा ममा प्युचारणसामान्ये न व्यासस्यापि। किञ्च स्वतन्त्रपु- अग्रेतनेन म पौनहाय, 'पद्यमानेति, तथाचांगतोबाध-व्यभिचारा- विति भावः । 'तज्जातीय इति, तथाच स्वतन्तपुरुक्षपणतजातीयत्वं माध्यमिति भावः । तौति पयमानभारतम्य स्वतन्त्रपुरुषपणेत- जातीयत्वं वदता तत् खतन्त्रपुरुषप्रणोतं न भवतीत्युक्तं भवति, सथाच पद्यमानभारतं व्यासस्येति व्यवहारो न स्यात् तदौथवव्यव- हारं प्रति सजातीयोच्चारणानपेक्षतदीयप्रयत्नजन्यत्वस्य मिथाभकत्वात अथ(१) साक्षात्परम्परया तदीयप्रयत्नप्रयोग्यत्वमेव नदीयत्वव्यवहार- नियामकं तदा म ममेति व्यवहारः कथं स्यादित्यर्थः । भाजात्थं तनामित्वेन विवजितं भब्दत्वेन वेति विकल्प्य दूषणानरमार, 'सातव्यञ्चेति वातव्यघटकमाजात्यनिरूपकत्ववेत्यर्थः, 'उबारण- बाराविति नमिले इत्यर्थः, "ममापौति ममापि वेदानुकृपयवः मजातीयोचारणानपेश इत्यर्थः, नथाचारमदादिप्रयबमादाय मिळू- भाधनमिति भावः । 'उच्चारमामान्य इति भब्दले इत्यर्थः, - बासस्थापौति न व्यामस्थापि भारतानुकूलप्रथमः सजातीयोचारण- मपेषः वेदोचारणमापेक्षयादित्यर्थः, तथाच व्यभिचार इति भावः। मनु मामात्यमानुपूा विवचितमित्यरचेराह, “किति, 'मतो (१) अन्यस्य पदोवः।

·शब्दावतुरोपखखे तात्पर्यवादः । ३०० रुषप्रणीतभातीयत्वं यदि साध्यते तदाद्यभारते स्मृती च वाक्यत्वमनैकान्तिकं, न हि तज्जातीयं स्वतन्त्र पुरुष- प्रणीतमस्ति। श्रथ स्वतन्त्रकृतसजातीयं स्वतन्त्र पुरुष- प्रणीतमिति साध्यमैनिधारितविशेष) औदी क्वचि- दस्तौति बदिति चेत् । न । पयमानभारते व्यभि- पारात्। अथार्थ प्रतीत्य तदर्थपरतया प्रतिसन्धीय- मानपदत्वं पौरुषेयत्वं तस्य प्रथममावश्यकत्वात्, अत- चेति पाद्यस्मतो चेत्यर्थः, न हि तमानीयमिति, तत्पूर्वमिति शेषः, • सपाच तनातीयत्वस्य भेदाटतत्वात् प्रत्ययस्य चातीतार्थकवाय भिचार रति भावः। ननु वेदातीयं पचः स्वतन्त्रपुरुषप्रणौता माथं पक्षतावच्छेदकमाभानाधिकरणनेन च माध्यमिद्धिदस्था अतः पचमानवेदे भांशतोवाध इत्याशाइते, 'अनि, 'स्वतन्वक्षतमजाती- यमिति वेदनातौथभिव्यर्थः, 'दति माध्यमिति इति पक्षताव- छेदकमामामाधिकरण्येनानुयमित्यर्थः । मनु मर्गाधकालोमोवेदः पक्ष बदानौस्ततमोवा, श्राद्ये आयामिद्भिः परमे बाध इत्थत- अ 'अमिरितविशेषमिति अधियोकतपलनिष्ठविशेषमित्यर्थः, वेदवेनेव- पक्षत्वादिति भावः । अत्र ६ माधनक्रियाविशेषणत्वात् द्वितीया, 'पश्यमानेति, अंशतोबाधाभावेऽपि व्यभिचार प्रति भावः । 'अथेति, 'अर्थ प्रतीत्येति स्वरूपकथनं, 'तदर्थपरतयं ति स्वार्थपनी- नौकयेत्यर्थः, 'तस्येति स्वार्थप्रतीतौछारूपस्य तत्परत्वस्येत्यर्थ: . (१) दूत्वनिर्धारितविशेष साध्यमिति क, ख, ग ।

·सावचितामो एवानुचारितोऽपि मौनिश्लोकः पौरुषेय इति चेत् । न। अर्थज्ञानवताध्यापकेन सिद्यसाधनात्, अन्यथा पद्यमानवेद-भारताभ्यां व्यभिचारात् । अतएव वेदत्वं स्वतन्त्र पुरुषप्रणीतत्ति वाक्यदृत्तिधर्मत्वात् भारतत्ववदिति निरस्तं। स्वतन्त्रप्रणीतत्वं हि वा- क्यार्थगोचरयथार्थज्ञानचिख्यापयिषयोच्चारणं तधाच तथाविधाध्यापकेन सिद्धसाधनं । एतेन वक्तृत्वानुवक्त- 'श्रतएवेति उच्चरितत्वमुपेक्ष्य प्रतिमधीयमानत्वोपादनादेवेत्यर्थः । . ननु सजातीयोचारणानपेचवरूपेण स्वातन्त्र्येण प्रतौतीच्छा विशेष-- णौयेत्यत आह, 'अन्यथेति स्वातव्यविशेषासप्रजेपे इत्यर्थः, ‘पद्य- मानवेदेति, ददश्च पक्षममेऽपि व्यभिचारस्य मन्दिग्धानकाग्निकतया दोषत्वनये, 'अतएव' सिद्भुमाधन-व्यभिचाराग्यामेव, वाक्येति योग्यताविशिष्टवाक्येत्यर्थः(२), तेन माध्यस्य यथार्थवघटितत्वेऽप्यशोग्य-- वाक्यत्तिधर्म न व्यभिचारः । 'चिख्यापयिषया' अननेच्छया,(१) 'तथाविधेति अर्थज्ञानवतेत्यर्थः, 'उन्नरूपेण स्वातन्त्र्येणेच्छाविशेषणे तु पद्यमानवेदादित्तितदेदयक्रित्वादौ व्यभिचार इति भावः । 'एते- नेति पयमानवेद-भारतयोर्व्यभिचारेणेत्यर्थः, “वकृत्वानुवकृत्वयोरिति, · सजातीयध्वंसाव्याप्योच्चारणकर्तृत्वं वकृत्वं, त्याप्योच्चारणकर्तवमन- (७).योग्यतादिघटितवाक्येत्यर्थ इति खः । (२) वाक्यार्थज्ञानजनमेच्छायेति क. ।

·शब्दारख्यतुरौयख रहे तात्पर्य्यवादः ३४९ त्वयोर्भेदस्य लोकसिद्धत्वात् सवलकत्वं साध्यमिति निरस्तं । नापि सजातीयोच्चारणानपेक्षोच्चारणं पौरु- यत्वं पद्यमानवेदे बाधात् भारते व्यभिचाराच्च । उच्यते, शब्द-तदुपजीविप्रमाणातिरिक्तप्रमाणजन्य- वक्रत्वमिति भावः । 'भेदस्य लोकसिद्धलादिति, तयाच माध्यापा- केन मिद्धमाधयं तस्य वकृत्वाभावादिति भावः । ‘मनात यति मजा- तीयस्य यदुञ्चारणं ज्ञानं तदनपेक्षं तदप्रयोज्यं यदशारणं कण्ठाद्य- भिघातजन्यत्वमित्यर्थः, पूर्व तादृशप्रयत्नजन्यत्वं माध्यमिह प तादृशकण्ठाभिघातजन्यत्वमिति भेदान पौनरुत्यं, माजात्यमानुपा विवचितं, प्रयोज्यत्वश्च स्वजन्यवाकार्यज्ञान-तदिनादिद्वारा पाक- क्रमेण बोध्यं, 'पश्यमानदेद दूति, पक्षताच्छेदकसामानाधिकरण्येन माध्यमिद्धेरुद्देश्यत्वे च यत्राम्मदादीनां वदभमानानुपूर्वी के वाक्यं करणापाटवादिना देववशमपन्न तत्रांशत: मिद्धमानमिति भावः । किं वेदत्वमिति पक्षतावच्छेदकप्रने ममाधने, 'गन्दनि शब्दातिरिक शब्दोपजीविप्रमाणातिरिक्रञ्च रात्प्रमाण तजन्यप्रमितिविषयार्थको.. यस्तदन्यत्वे मति गन्दजन्यवाक्यार्थज्ञानेनाजन्योयः प्रमाणशब्दतत्त्व- मित्यर्थः, तथाचेदमेव पचतावच्छेदकमिति भावः । अत्र व्यामादि- चाक्षुषादिप्रत्यक्षजन्ये दृष्टार्थकभारतादौ दृष्टार्थकायुर्वेदादौ चाति- व्याप्तिवारणाय मत्यन्तं, इत्थञ्च तदुभयानिरिकं प्रमाणं. चक्षुरादिरेव तब्जन्यममिति विषयार्थकतया तयो तिव्याप्तिः। न च दृष्टार्थक- ·तत्वचिन्तामयी बेदख सत्यतया कथं तपातिव्याप्तिरिति बाचं। परैशाख वेदवा- मन्युपगमेन तस्यालयबादन्यथा तब मायाप्रतीकाभावेनाव्यास्थापन तस वेदलाभावेऽपि पुराण-वेदव्यास्थानादेरिवाथयनिषेधोकार- निकः द्रादीनां । यत्तु गेहे घटोस्तोत्यादिप्रत्यक्षजन्ये गेहे घटोऽस्तीत्यादिलौकिक- वाक्योतियाप्तिवारणाय सत्यनमिति, तब, वक्ष्यमणयुक्त्या अदृष्ट- जनकाध्ययनविषयत्वे भतीत्यनेनापि विशेषयमया तवातियाग्नि- विरहात्। प्रमित्यविषयार्थकत्वमाचोकावसम्भव इति जम्यान मितिविशे- वणं, आन्दोपजीव्यतिरिकत्वमात्रस्य प्रमाणविशेषणत्वेऽप्यसमावः शब्दो- पौयतिरिक्रन प्रमाणेन वेदाधात्मकशब्देन वेदार्थस्य प्रमापफादतः दातिरिकत्वमपि प्रमाणविशेषणं, शब्दपदच शब्दजानपरं, अन्यया प्रब्द-सदुपजीव्यतिरिकप्रमाणेम बेदाद्यात्मकभब्दज्ञानेन वेदार्थस्य प्रमाणादसम्भवतादवस्थात् शब्दस्य.चाप्रमाणावान तमादाया- सम्भवः, शब्दज्ञानातिरिशवमायोकावण्यसम्भवः अवज्ञानातिरिक- प्रमाणेनानुमानेन वेदार्थस्य प्रमापणदतस्तदुभयातिरिकत्वमुपातं, इत्यच्चानुमानेन माध्यादिप्रसिद्यर्थ वेदस्यापेक्षणानासम्भवः । नन्वन भब्दोपजौबित्व म भन्दजन्यत्वं व्याप्तिज्ञानादेरप्यतथालेनासम्भवापः। नापि तन्मूलकवं, तथापि पसुरादेदीपदानादिप्रवृत्त्यादिमूलका- इष्टद्वारा विधिवाक्यमूलकतया तम्बन्धोपनौतभाममादायामभवाभा- बेऽपि अवरोदियबन्योपनौतभानविषयार्थकत्वादव्याश्यापत्तेः श्रवणस्य नित्यतया अदृष्टदारापि शब्दामूलकत्वात् श्रात्म-मनामसतिनित्य- ·शम्दाबरोयखखे वात्पर्यबादः । प्रमाणजन्यानुमित्यादिविषयार्थकतया श्रमम्भवापनेच। अथ रितौष- प्रमाणपदमभाधारणप्रामाणपरं तेनात्म-मनःप्रभृतिप्रमाणमादायमा- सम्भवः, प्रमित्यविषयार्थकेयत्र प्रमितिश्च उभयवादिमिद्धत्वेन स्वज- न्यज्ञानमामामाकारत्वेन च विशेषणीया, स्वपदमन्यत्वप्रतियोगि- वाक्यपरं तेन श्रवणअन्योपनौतभाममादाय नायाप्तिः, न वा धात्मा इच्छानानात्मवादित्याद्यनुमितिविषययत्किञ्चिदर्थ के स्वर्गकामोथ- ओतेत्यादिवेदेऽव्याप्तिः, न वा अभिधेयं प्रमेयात अभिधेयत्वादि- त्यादिमामान्यप्रत्याभत्तिजज्ञानमूलकानुमितिविषयार्थकत्वान(१) प्रम- म्भवः । न च तथासत्यदृष्टस्य जन्यमात्र हेतुतया चक्षुरादेन्यप्रमाण- मावस्यैवादृष्टद्वारा विधिवाक्यमूलकत्वेम श्रवणस्येद मन्दमस्तक- प्रमाणातिरिकामाधारणाप्रमाणलात् श्रवणायोग्यार्थकदुधार्थकभार- नादावतिव्याप्यापतिरिति वाच्यं । अष्टाहारकमब्दमूलकखस्य विवचितत्वेन चक्षुरादेरपि तादृशप्रमाणातिरिकामाधारणप्रमाणतथा तष्यन्यप्रमितिविषयार्यकत्वेन तातिव्याप्तिविरहात्, अष्टाबारक- शब्दमूनकप्रमाणश्च विषयाज्ञानादिविधया शब्दजन्यपदार्थापस्थिति- वाक्यार्थानुभवप्रयोभ्यानुमामध्यतिरेत प्रमिद्धा । म चैवं भेादिक शब्दबनकमित्यादिदृष्टार्थके भारतादौ तामवेद पातिव्याप्तिः शब्दज्ञानातिरिझातादृप्राब्दमुलकप्रमाणातिरिकामाधारणप्रमाण- . (१) सामान्यलक्षणान्यानुमानजन्यानुमितिविष यार्थकवादित्यर्थः, शब्द- मूलकत्वव्यावसनाय सामान्यनक्षणान्यति अभिधेयस्वप्रमेयत्वादि. सामान्य क्षमापयेत्यर्थः ।

·३५२ सावचिन्तामो न्यस्वजन्यज्ञानममामाकारतदर्थविषयकोभयवादिमिप्रमितेरप्रमिहे शब्दस्य च चक्षुराद्ययोग्यत्वाइँUदेव श्रवणायोग्यत्वात् ममःप्रम- तेश्च माधारणत्वात् अनुमानादेविशेषणज्ञानविधया शब्दजामजन्य- बेनादृष्टाद्वारकशब्दमूलकत्वादिति वाच्य । शब्दमूलकत्लपदेन शब्द- वृत्तिजामप्रयोज्यताविशेषस्य विवक्षितत्वात् तथाचानुमानजन्यप्रमि- तिविषयार्थकत्वादेव न तचातिव्याप्तिरिति चेत् । न । तादृशप्रमा- पातिरिकामाधारणप्रमाणेन वेदनिष्ठाकाहादिज्ञानेन वेदार्थस्य शाब्दबोधजननादममवापत्तेः, पाकासादिनानग्याकाशादिमिङ्ग-- कानुमितिकरणत्वेन विनम्यदवस्थतया धारावाहिकहितीयशाब्द- बोधकारणत्वेन सामाधारणप्रमाणत्वात्, शाब्दबोधान्यत्वेन प्रमिति- विशेषणे शब्दज्ञानातिरिक्तन्यस्य वैयर्थ्यप्रसङ्गात् । अथ यज्जन्यस्व- জয়ানমালাক্কান্নালানা ভাসানি ष्टाहारकशब्दज्ञानजन्यज्ञानप्रयोज्यं तत्वं दोपजीविप्रमाणत्वं. स्वप- दमन्यत्वप्रतियोगिवाक्यपरं, खजन्यज्ञानसमानाकारवन खजन्यज्ञानं यत्र यत्र येन येन रूपेण यद्यविषयौकरोति तत्र तत्र तेम तेन रूपेण तत्तदवगाहित्वं, इत्थश्च मनमोऽपि न वेदस्यले तदतिरिक- प्रमाणत्वं मनमा वेदार्थगोचरानुभवजन ने ऽवश्यं माक्षात्परम्परया अतिपरम्परया वा वेदजानजन्यवेदार्थज्ञानापेक्षणत्, एवं वेदनिष्ठा- काङ्गादिशाममपि न तदतिरिकप्रमाणं तेनापि वेदार्थगोचर शाब्द- बोधजननेऽवश्यं शब्दज्ञानजन्यपदार्थापस्थितेरपेक्षणात् एवं क्रमेणात्म- मनोयोगशरीरादेरपि न वेदस्थले तदतिरिकप्रमाणलं, लौकिक- वाक्य-दृष्टार्थकभारतादिस्थले सौकिकवाक्य-भारतादिनानं तजन्य- ·शब्दाख्यतुरीयखण्डे तात्यर्थवादः । पदाचीपस्थितिवाक्यानुभवमूखकानुमानयक्तिच तादृशं प्रमाण १) प्रसिद्धं, चक्षुरादिना कदाचित् दृष्टार्थकभारतादिजन्यज्ञामममामा- कारनामजनमे विशेषणभनिविधया ज्ञानलक्षणप्रत्यासत्तिविषया वा নাকুমানালিঙ্গালাঘা নামাৰামনিধি- रतः सामान्यपदोपादाम,(२) चक्षुरादिजन्यज्ञानसामान्यस्य भब्दज्ञान- प्रयोज्यत्वाभावात् चक्षुरादेरपि तदतिरिक्रप्रमाणतया चक्षुरादि- जन्योपनौतभानसामान्य प्रत्यासत्तिअज्ञानविषयत्वस्य बातम-मनः-गरी- रादेरपि तथावेन तज्जन्यानुमित्यादिविषयत्वस्य च वेदार्थ सवाद- सम्भव इति स्वान्यज्ञानममामाकारत्वं जामविशेषणं, रत्यक्ष चक्षु रादिना श्रात्मादिना वा वेदममानाकारज्ञानजमनेऽवश्यं साचात्य- रम्परथा वेदजानजन्यवेदार्थज्ञानापेक्षणादिस्यले तेषामपि तद- तिरिक्रत्वाभावात्रामम्भवः । न च तथापि मावच्यान्यंशानुपपत्त्या योगजधर्मास्यापि निर्विकल्पशाजनक तथा योगगधर्मजन्यवेदार्थगोचर- ज्ञानात्मकोपनयस इकारेण चनुरादिजन्यवेदजज्ञानसमानाकारजानव मामान्यान्तर्गतम्य शब्दज्ञामान्यज्ञानोपयोगिस्वाभावेना२) वेदस्यलेऽपि (१) शब्द-तदुपजीविप्रम गमित्यर्थः । (*) প্রস্তুগিজাবিন্ধায় নিহuাৰিঘষা ঘুঙ্কালসস্থান- प्रयोज्यत्वेपि विशेषमजालस्य शून्दनिशान जन्यमानत्येन प्रोजक- स्वविरहात् झानलक्षणप्रयासत्तिविधया शब्दशाननन्यज्ञानप्रयाय- वेऽपि उभयवाद्यसिद्धनामाप्रयोज्यत्वविरहात् शब्दज्ञानगन्यवाक्या- मुमवरूपज्ञानलक्षणप्रयोज्यत्वेऽपि ज्ञानलक्षगप्रत्यानिलक्षणा- लौकिकसभिकर्षस्य परेरनभ्युपगमात् सामान्यपदं व्यर्थमिति ध्येयं । (३) शब्दशानन्यज्ञानप्रयोज्यत्वाभावेनेति ख०, ग।

·३५० तत्त्वचिन्तामणी चक्षुरादिन निरुतशब्दोपजीविप्रमाणसमिति वाच्यं। उभयवाद्यसिद्ध- जानाप्रयोज्यत्वेन तादृशज्ञानसामान्यस्य विशेषणीयत्वात् । शब्दा- नुभवजनितम्मतिपरम्पराधौनानुमितिविषयतया वेदार्थस्थासम्भव- इत्यतः परम्परयातिपरम्परया वेति, अदृष्टस्य कार्य्यमात्र हेतुत्वेन चक्षुरादिना गेहे घटोस्तोत्यादौ लौकिकवाक्यार्थविषयकज्ञानजनने- ऽपि नियमतोऽदृष्टद्वारा विधिजन्यज्ञानापेक्षणात् तादृशप्रमाणाति- रिक्तप्रमाणजन्यप्रमितिविषयार्थकस्याप्ररिया अमम्भव इत्यतोऽदृष्टा- हारेति, शब्दज्ञानप्रयोज्यत्वमात्रोको भेयादिकं गाब्दजनकमित्या- 'दिशब्दघटितदृष्टार्थकभारतादो तादृणवेदे चातिव्याप्तिः प्रमाणमा- श्रेणैव तदर्थगोचरजानजननेऽवयं शब्दज्ञासा रेज्ञणादतः शब्दज्ञान- जन्यज्ञानेति। न चैवमपि तदतिव्यानिस्तदरम्या प्रमाणमात्रेणेव तदर्थगोचरजानजनने शब्दज्ञानजन्यस्य शब्द-शब्दलविशिष्टज्ञानम्य नियमतोऽपेक्षणादिति वाच्यं । वृत्या शब्दजानजन्यज्ञानस्य विव- चिसत्वात्। न चैवं शब्दातिरिक्तविशेषणत्ववैयर्थं वेदाद्यात्मकशब्देन वेदार्थगोचरज्ञानजनने १) अवश्यं शन्दज्ञानानन्यपदार्थापस्थि तेरपेक्ष- णात् शब्दोपजीविप्रमाणातिरिक्रावविशेषणेनैव तस्यापि वारणात् शब्दज्ञानजन्यवाक्यार्थानुभवप्रयोध्यमित्युक्तौ च वेदगतपदजन्यपदार्थ- स्पतिजन्यानुमानेन वेदार्थस्य प्रमापणादसम्भवापत्तेरिति वाच्यं । यजन्यपदेन शब्दज्ञानाजन्यज्ञानदारा यजन्यत्वस्थ विवक्षितत्वात् वेदार्थगोचर शाब्दबोधश्च शब्दज्ञानाजन्यज्ञानद्वारा न वेदांद्यात्मक- (1) वेदार्थगोवसनुभवमनन इति ख० ।

·शब्दाख्यतुरी यखगरे तात्पर्थवादः । - शब्दजन्य इति तदहिर्भावः । श्रखण्इभेदप्रतियोगिघटकतया जन्य विशेषस्य मंसर्गनपरिचायकतया वा अतिव्याप्यायवारकालेऽपि म शब्दजामाजन्यज्ञानहारेत्यस्य वैपी, नोपादेयमेव वा शब्दाति- रिकत्वं विशेषणं, मूले चाब्द-शब्दोपजीवीत्यत्र द्वितीय शब्द- पदन्य ज्ञानपरतया शब्दज्ञानोपजाति समुदायार्थः । न चात्मा शब्दजन्यज्ञानवा नित्यादिशब्द शाब्दवोधघटितदृष्टार्थकभारतादौ तादृश्येदे चातिव्याप्तिः प्रमाणमा तदर्थगोचरज्ञानजाननेऽवश्यं शब्दज्ञानजन्यवाफ्यार्थझागम्य साक्षात परमारथा वा वाणास जानजाने (१) साक्षात्परम्परया वा विषयतया ज्ञानस्य प्रयोजक- लादिति वाच्यं । यतः प्रमाणन्तरजन्यज्ञाने जनावममात्तथैव भामान्य लक्षणप्रत्यासत्त्या शब्दजन्यमानस्थ जानं ततस्तजमानमह- कारोवानुमानादानानिष्ठाब्दजन्यज्ञानपावगहावेत तदनुमान- जन्यतदर्थविषयकज्ञानम्मा शन्दजान गन्यज्ञानप्रयोज्यवाभावात्तजन्य- भमितिविषयार्थकलेनातिन्यातित रहात् । द्वितीयप्रमाणपदश्च ख- रूपकथन, मितिविषयाकेवा प्रामविपद बजन्यज्ञानममा- नाकारानुभवमाचपरं तादृशजागभावपरं वा, प्रमावपर्याप्रवेश प्रयोजनविरहात, वजन्यज्ञानममामाभागविविशेषणात प्रमेयत्वा- भिधेयत्वादिभामान्यलक्षणप्रत्याभतिजामाधीनन प्रमेयमभिधेयव- दित्यनुमित्यात्मक ज्ञानेन मर्चस्वैध वेदार्थम्य विषयोकरणेऽपि ना- सम्भव इति । मैवं । प्रात्मा शब्दवानित्यादिशब्द त्वविशिष्टपटित- (1) ज्ञानशमन अति ख।

·নালিশী दृष्टार्थकभारतादौ तादृयवेदे पातिव्याप्तेः प्रमाणमात्रेणैव तदर्थ- विषकज्ञानजननेऽवयं पाब्दवजानिमपेक्ष्यते उजाने प(१) मापात्परम्परया वा भाब्दबोधस्य ज्ञान प्रयोजक जातिग्रहस्य ज्यभिपहप्रयोज्यलनियमात्, भान्दबोधविषयकज्ञाने च साक्षात्- परम्परथा वा विषयविधया भाब्दज्ञानं प्रयोजकमिति तस्थापि निरुकशब्दोपजीविप्रमाणातिरिक्तप्रमाणजन्यप्रमितिविषयार्थकान्य- त्यादिति। उच्यते। शाब्द ज्ञानं परम्पर या अतिपरम्परचा वा अब्दज्ञानप्रयो ज्यश्च यज्ञानं तदतिरिकजानविषयार्थकान्यत्वे सतौति मत्यन्तार्थः, प्रमाण-तज्जन्यत्वादिप्रवेणे प्रयोजनविरहात्, परम्परया अतिपरम्परया वा शाब्दज्ञानप्रयोज्यातिरिकन वेदात्मक- शब्दजन्यशाब्दबोधेन वेदार्थस्य विषयौकरणादसम्भववारणाय शाब्द- शानातिरिक्रति ज्ञानविशेषणं, माब्दजानातिरिक्तज्ञानेनानुमि- त्यादिना वेदार्थस्य विषयौकरणादसम्भव इति परम्पया अति- परम्परया वा शब्दज्ञामप्रयोज्या तिरि केति ज्ञानविशेषणं, इत्थचानु- मित्यादेः साध्यामिद्यादिद्वारा परम्परया वेदज्ञानप्रयोज्यत्वान्ना- समयः। सब्दजानप्रयोज्येत्यन स्वजन्यमानममामाकारकज्ञानजन- कापेग भब्दोविशेषणीयः स्वपदममन्यत्वप्रतियोगिवाक्यपरं, तेना- दृष्टस्य कार्यमाचे हेतुतया ज्ञानमावस्यैवादृष्टदारा परम्परया गजाखामादिबोधकविधिवाक्यज्ञानप्रयोज्यत्वेऽमि न मादृशजानान्य- ज्ञानामपिद्धिः, गङ्गाखानादिबोधकविधिवाक्यस्य गेहे घटोऽस्तौनि (') सज्ञाने चेति ।

·शब्दाख्यतुरीयखगड़े तात्पर्य्यवादः । शौकिकवाक्यममानार्थकत्वाभावात्, न वा आत्मा गाब्दवामित्या- दावतियाप्तिः प्रात्मा शाब्दवानित्यादिमानरलौकिकप्रत्यक्षानुमि- त्यादरपि खसमानार्थकशब्दज्ञानप्रयोज्यातिरिकतया गाब्दजाना- तिरिकतया च तविषयार्थकत्वात् श्रात्मा शाब्दवादित्यादिमान- सप्रत्यक्षादेः स्वविषयशाब्दबोधजनकौभूत मब्दज्ञानप्रयोज्यत्वेऽपि तस्य शब्दस्यात्मा शाब्दवानिति वाक्यासमानार्थकत्वात् । नापि वेदगत- प्रत्येकपदजन्यप्रत्येकपदार्थोपस्थितिप्रयोज्यामितिविषयार्थकतया -- सम्भवः प्रत्येकपदस्थापि वेदजन्यज्ञानममानाकारकजानजनकतथा पदार्थोपस्थितिमूलकान मितेरपि तादृशाशब्दज्ञानप्रयोज्यत्वात्। श्रत- एव शब्दघटितदृष्टार्थकभारतादौ ९) तादृशदृष्टार्थकवेदे च नाति- व्याप्तिः तदर्थविषयक ज्ञानमाचम्य शब्दज्ञानप्रयोञ्ज्यन्वे:पि १) स्वजन्य- जानममानाकारज्ञानजनक शब्दज्ञानाप्रयोज्यत्वात्। न च तथापि प्रात्मा प्राब्दप्रत्यक्षसमवायीत्यादिरूपशब्दघाटनदृष्टार्थकभारतादौ तादृश- दृष्टार्थकवेदे चातिव्याप्तिः श्रन्मा शब्दप्रत्यक्षसमवायौतिशब्दस्यापि तदर्थान्तर्गतत्वेन(२) तदर्थविषयकज्ञानमात्रस्यैव स्वजन्यमानममानाका- (१) भेादिकं शब्दजनकमिन्यादिदृष्टार्थकभारतालायित्यर्थः । (३) विशेषण ज्ञानादिविधया साक्षात्कारणीभुतणब्द ज्ञानप्रयोज्यत्वग्य तथ खौकारे व्यापार द्वारा कारणीभूताब्दमानप्रयोज्यत्वस्य निखिल- वेदार्थविषयकशाब्दबोधे न्याव्यत्वात् चरमव्याख्याने शब्दातिरिकापदं व्यर्थमेवेति ध्येयं यदि तन न खौकिया तथा यत्रापि अस्वीकारादत- एवेत्यादिकमसातमित्यपि ध्येय (१) प्रात्मेत्यादिवाक्यार्थान्तर्गतावनेत्यर्थः। .

·तत्वचिन्तामणो प्राता रजामजनकशब्दज्ञानप्रयोज्यत्वादिति वाच्यं । शब्दज्ञानप्रयोज्यपदेन शब्दत्तिज्ञानप्रयोज्यताविशेषस्य विवक्षितत्वात् । न च तथाप्यात्मा शाब्दवानियादावतिव्याप्तिम्तदवस्था प्रात्मा गाब्दवानितिवाक्य- अन्य शाब्दबोधस्य श्रात्मा शाब्दवानितिवाझ्यार्थतया तदर्णविषयक- जानमाचम्यैव शाब्दबोधदारा(१) श्रात्मा पान्दवानितिवाकावृत्ति- जानप्रयोज्यत्वादिति' वाच्यं । यचायं घट इत्यादि किमिछान्दे शाब्दत्वं ग्रहीत्वा तयेव सामान्यलक्षणप्रत्यासत्या निखिन्नगाब्दवोधस्य जानं ततम्तनेत्र जानेनात्मा शाब्दवानिति निखिल मान्दवोधप्रका-- रिकानुमितिस्तत्रैव तदनभितिच्यो तदर्थविषयकाया কালনালিনিয়ন্সিলাসীতলা মামাল হাসান विषयभ्या हेतुत्वार सामान्यनक्षलाजन्यज्ञानमोभयवादिमिद्धताभावे- ऽपि तदनुमितिच्यतेस्मयादिमिद्धत्वात् परनये शाब्दत्वप्रकारक- यत्किञ्चिच्छाब्दज्ञानादेव निविलशान्दबोधप्रकारकतदनुमितियो- मत्पत्तेः । म च तथापि शब्दवृत्तिज्ञानाप्रयोज्यया सुग्वत्वं दुःस्वा- मम्भिनत्ति सुखमा त्रत्तिधम्मेवादित्यनमित्या विषयौशतार्थक- वेदेऽव्याप्तिः किं बहुना प्रमेयनाभिधयत्लादिमामान्यलक्षणप्रत्या-- भत्तिजनानाधीनेन प्रमेयमभिधेयवदित्यनुमित्यात्मक ज्ञानेन सर्व- स्यैव वेदार्थस्थ विषयौकरणादभन्भव एवेति वाच्यं । तदन्यज्ञानम्या खजन्यज्ञानममानाकारत्वेन विशेषणीयत्वात्, स्वजन्यज्ञानसमानाका- (१) विषयविधया शान्दवोधहारेत्यर्थः। (२) शब्दवत्तिमानप्रयोज्यातिरिक्तज्ञानस्येति ख० ।

·शब्दास्यतुरीयखगड तात्पर्धवादः ! रवञ्च वजन्यज्ञानविषयितालिलक्षणविषयिताशून्यत्वं, खजन्यज्ञान यत्र यत्र येम येन रूपेण यद्यविषयौकरोति तत्र तत्र तेन तेन रूपेण तत्तदवगाहिलं वा, स्वपदमन्यत्त्वप्रतियोगिवाक्यपर, अतएव वेदस्थापि यत्किञ्चिदर्थस्य यागादेरिकानुमित्यादिविषयवेऽपि माव्याप्तिः, अतएव च वेदेकदेशो न वेदः यद्धिशिष्टभागम्य ता"ग- ज्ञानाविषयार्यकत्वं तस्यैव तत्त्वात् । न च तथापि मार्चच्यान्वया- नुपपत्त्य योगजधर्मास्यापि निर्विकल्पकजनकतया योगजधर्माजन्य- खजनज्ञानभमानाकार प्रत्यक्षविषयार्थकत्वावेद म्याम भदः मोक्षहेतु - श्रवणाप्रयोज्यलेन तदन्यज्ञानाशु विशेषणेऽपि सुखत्वसामान्यलक्षण- भत्यामत्तिजस्वर्गीयसुदज्ञानजन्येन सुरनं ददाम भिन्नं मुखत्वादि- व्यादिकूटलिङ्गकानुमानेन यन्न दुःखनेत्यादिवेदाघस्य विषयी- करणादशाप्तिः तादृगेश्वर ज्ञान विषयार्थक वादभम्भवति वाच्यं । उभयवादिमिद्धत्वेनापि तदन्मजानम्य विशेषतीयत्वात् योगजधर्मा- प्रत्यक्ष-कूटलिङ्गकानु गित्योभनबनान,म्य च प्राभाकरामिद्धत्वात् । नच तयापि वेदार्थस्य योगजधर्मभूलकानुमानविषयत्वादमम्भव- दति वाच्यं । कारणबाधेन तदनुमितिरके: प्राभाकररामिद्धलात्, मोक्षत श्रवणाप्रयोज्यलन वा तदन्यजानं विशवणयं । अथ तथापि प्रमेयत्वादिसामान्यलक्षण प्रत्यासत्या वेदगतपदार्थ-वेदगतपदार्थता- वच्छेदकानां ज्ञानं ततः प्रमेयत्वादिरूपेण बेदगतपदार्थषु प्रमेय- वादिरूपेण वेदगतपदार्यतावच्छेदकानां प्रमेयवादिहेतुना अनु- मितिस्ततः प्रमेयत्वादिमोषण केवलपदार्थतावच्छेदकप्रकारेण केवान- पदार्थानां मरणं ततस्तत्म्मर कम हकारेणानुमानाढे दजन्यज्ञानसमा- .

·तत्वचिन्तामणी नाकारज्ञानमिति क्रमेण वेदार्थस्य तादृशज्ञानविषयवादसम्भवः । ল ৩ মারুমানানসন্সন্যালঘমালাক্কামান ব্যাযজাল म प्राभाकरमिद्धं तेन सामान्यलक्षणानन्युपगमादिति वाच्यं । तेन मामान्यनक्षणानन्धुपगमेऽपि पक्षतावच्छेदक-माध्यतावच्छंदकादिप- कारण यत्किश्चियक्रिज्ञानादेव पक्षतावच्छेदकाश्रये यावति माध्य- मावच्छेदकाश्रयाणों यावतामनुमित्यभ्युपगमात् कारणबाधाभावा- दिति चेत्, न, मोषस्य बहुधा निवारितत्वात् प्राचामसम्मतवाद । मच तथापि सुखत्वादिसामान्यलक्षणया खण्ड मुखादेरुपस्थित्या सुखं दुःखासम्भिनमित्यादिप्रत्यक्ष-तमूलकानुमित्यादिसम्भवेन तदि- षयार्थकत्वादमम्भव इति वाचं । तत्रज्ञानातिरिकत्वेनापि ज्ञानस्य विशेषणीयत्वादिति सत्यन्तदल निष्कर्षः । बहिना मिचतीत्याद्ययोग्यवाक्यजन्यज्ञानममानाकारतानस्थ भमनियमेन उभयवाद्यमिद्धतया तत्रातियान्तिः, एवं फदि.. न्यादिस्तोत्रेऽप्यतिव्या मिः तस्य निरर्थकत्वेन सत्यदलस्य तथापि सत्त्वात् भन्त्र--ब्राह्मणयोर्वेदवमित्यभियुक्तस्य सारणात्तस्यालक्ष्यत्वादतः प्रमाणशब्दत्वमिति, स्तोत्रम्य च निरर्थकतया म प्रमाणशब्दवं सस्थ वेदत्वाभावेऽप्यध्ययननिषेधो वाचनिक एव शूद्रादौनामिति भावः । प्रमाणशब्दत्वञ्च प्रमितिजनकतया.नैयायिकसिद्धशब्दत्वं तेन परनये चितेः मकर्टकत्वबोधकवेदे(१)नायाप्तिः। न चैवं तवये प्रमाणभूत- चितिःमकर्लकेतिकदिवाकोऽतिव्याप्ति:(?) तस्य शब्दाप्रयोज्यतिति:- (१) यतो वा इमानि भूतानि ज्ञायन्त इवाद्याकारदे इत्यर्थः (१) भारतादिवाक्येऽतियातिरिति ख..

·शब्दाख्यतुरीयखण्ड़े तात्पर्य्यवादः । मकर्ड केत्याद्यनुमितिविषयार्थकत्वेऽपि सादृशानुमितेरौश्वरविषि- प्राभाकरासिद्धत्वात् तेनासत्यातेरमौकारादिमि(१) वाच्छ। स्वज- न्यान्तदलेनैव(२) तस्य निरसनीयलात् तशानुपदमेव स्फुटौभनि- व्यति। स्वर्गमाधमालाधनमापकाश्वमेधादौ श्रात्म-मभ.प्रभृतिनित्य- प्रमाणवर्ग) पातिव्याप्तिवारणाय शब्दत्वोपादानं, मन्वादिस्मृति- भारतादावतियाप्तिवारणय जन्यान्न, तस्य वेदजन्यवाक्यार्थज्ञान- अन्यत्वात् वेदादर्थं प्रतीत्य सत्यादिप्रणयनान्, शब्दपदं वाक्यार्थ- पदयात्र स्वरूपकथनं, अन्यज्ञालाजन्येत्येव विवक्षितं तथोनिवेश प्रयोजनविरहात्, न्यायमये वेदग्यापीश्वरीराजामान्यलादसम्भववार- गाय अन्यपदं, जन्यज्ञानजन्यता च फन्नोपधानरूपा प्राया नन वेदशानं प्रत्यपि अन्यज्ञानस्य खरूपयोग्यलेऽपि नाममावः । यत्तु शब्दजन्यवाक्या आर्यभागेलास्य भादज्ञानेन्यर्थः, इति सस, भारतार्थस्मरणजन्यभारतेऽतिलानः तम्य मारमा जन्मलन गाब्दमामा- अन्यत्वात्, शाब्दभनाजन्यन्वपदेन मान्दजानामयोजविवमोऽपि भारतगतप्रत्येकपद जगप्रत्येकपदार्यमा निमारकारेण मनमा अनुमा- नादिना वा विशिष्टभारतार्थ प्रतीत्य प्रयुके भारतेऽतिव्याप्नेः । न च जन्यशानाजन्येत्युको सत्यन्त विशेषणं प्रमाणदत्यमित्याच प्रमाण- विशेषणच व्यर्थमिति वाच्य । दृष्टार्थकवेदे अतिया निवारणाय , सत्यमतस्य इंफडियादिस्तीचे अतिव्याप्तिवारणाय प्रमाणलविशेष- पस्योपादानात् । (१) अन्यथाख्यातेरनीकागदितीति प० । (२) शब्दजन्यवाक्यार्थ जानाजन्यदलेनेधः । 46 ·सवचिन्तामयौ अथ परमये ईश्वरामभ्युपगमात् जन्यज्ञानाअन्यत्वं म क्वापि वेद- इत्यसम्भवः । न च तन्मते वेदस्य नित्यत्वात् नासम्भव इति वाचं। तथा मनि वर्णानां नित्यत्वं विना तद्घटितवेदानुपूर्या नियवा- मम्भवेन शब्दमाचस्यैव नित्यतथा भारतादेरपि नित्यत्वाभारतादा- बतिव्याप्तिावस्यादिति चेत्, न, अन्यज्ञानाजन्यत्वपदेन जन्य- जानअन्यत्वेन - यन्नैयायिक मिद्धं तदन्यत्वम्य विवक्षिततात् । अतएव तन्मतेऽपि अन्यपदानुपादानेऽमम्भव.इति अन्यपदं मार्थकं, अखण्डा.. भावघटकत्वाश्च न खमते नैया किकमिद्धेत्यस्य वैयध्य, खमतमात्र- माधारणलक्षणायचे तु तत्र देयमेव, माधुक्रवेदसमानार्थकस्मत्यादे- रपि सावत्पदविषयकजन्यज्ञानजन्यवाना तिराप्तिः, एवं यन्त्रादि- स्थले वर्णात्पत्तिखोकर्दनये यन्त्रोत्थितस्मत्यादावपि नातियाप्तिः तस्यापि वादकजन्य ज्ञानजन्यत्वात्, वाय्वाधभिघातजस्मत्यादी मागाभावः वाय्वाभिघातस्य वर्णात्पादकत्वे मानाभावात्, सत्- पूर्वमवश्यं कस्यचित् अन्यज्ञानमत्त्वेन तस्यैव फलोपधानात्मकजन्य- नायास्तच सत्वाच्च ज्ञानत्वेन वर्णत्वेन कार्यवेन च कार्य-कारण- भावात् । न च तथापि भगवदुश्चरितमनुस्मत्यादावतिव्याप्तिरिति वाच्य। तस्य भगवदुश्चरितत्वे मामाभावात्, भगवहौता च वेद- एव तचैव "भगवद्गीतासूपनिषखिति श्रवणादिति न तचाति- याप्तिः, अस्तु वा तदन्यत्वमपि विशेषणं वेदातिरिके शब्दोपजीवि- प्रमाशमाचगम्यार्थके भगवदुक्रवाक्यान्तरे मामाभावात् । अथ मास्लतिव्याप्तिस्तथाप्याधूनिकोकवेदे स्पति-भारतादेरर्थ प्रतीत्य प्रयुके दैववशमन्पन्ने बेदे चाव्याप्तिः तस्य न्यायनये जन्य- ·शब्दाख्यतुरीयखगड़े वात्पर्य्यवादः । प्रमित्यविषयार्थकत्वे संति शब्दजन्यवाक्यार्थज्ञानाजन्य- प्रमाणशब्दत्वं वेदत्वम्, ईश्वरीयप्रमायाः(१) अजन्यत्वात, जामजन्यत्वादिति चेत्, न, प्रमाणपशब्दलपदेन एतादृशप्रमाणाद- जातीयत्वम्य विवचितत्वात् माजाव्यश्चानुपृा तेभ नातिप्रसङ्गः, तथा माजात्यलाभायैव च शब्दत्वपदं इत्थञ्चादिवेदमादायैव मर्वच लक्षणसङ्गतिः नित्यानुमेयवेदश्चोभयवाद्यसिद्धतया न लक्ष्यः तेम तत्रानुचो विरणोकजातीयवाभावेऽपि न तिः । न च भगव- दुक्कवेदव्याख्याने वदैकदेश चातिया तिरिति वाच्यं । अदृष्टजन- काध्ययनविषयतावच्छेदकावछिनत्वे मतोयनेनापि विशेषणीयवाद वेदव्याख्यादरम्ययनं हि नादृष्टजनमिति । उनानाम्नु वंदावमम्वाडोपाधिः तच यावर्गाहे वेदव्यन हार प्रमाणमिद्धम्तावत्सु यासवृत्ति तेन प्रत्येकवर्णाग्रह न सत्प्रत्यक्षं, यहा शातिविशेषसम्बन्धन पदवत्वं तः यथा धातुत्वाख्यातत्वादि, विशेषपदोपादानाभ वेदपक गरौगदावलिया नः मबन्धाननु-- नामग्यादोषनया प्रयतावच्छेदक दन आशिरूपन्य सम्बन्धम्य नाना-- त्वेऽपि न ततिः। ग्रन्थमा प्रकृतीपयिकपक्षनावच्छन्दकमात्रनिर्वदन- पर इनि प्रारति मनेपः । नन्विदं कुतो वदलं वेदानामौश्वरीयवाक्यार्थज्ञानजन्यन्वनाज- न्यान्तदलस्थासम्भवितवादित्यत श्राद्ध, 'ईश्वरीयप्रमाया इति ईश्व- . (२) ईश्वरप्रमाथा इति क०, ख। (२. वेदपदवत्वमेव वेदत्वमिति ग्व० ।

·सस्यचिन्तामो वेदार्थस्यानुमानादिविषयत्वेऽपि अनुमानार्वेदोप- जीवकत्वात्। स्मृतौनां भारतादिभागस्य च वेद- समानार्थकत्वेऽपि शब्दजन्यधीजन्यत्वात् वेदार्थ प्रतीत्य तत्प्रणयनात् । सजातीयोच्चारणनपेक्षोच्चरितजाती- रोयवाक्यार्थ ज्ञानस्येत्यर्थः, तथाच शब्दजन्यल विशेषणानेव तद्वारण- मिति भावः । शब्दोपजीव्यतिरिकत्वदलम्य व्यावृत्तिं छलतो दर्श- यति, 'वेदार्थम्येति, 'अनुमानादीति अनुमित्यादौत्यर्थः, श्रादि- पदादुपमितिपरिग्रह: “यन दुःखेनेत्यादिस्वर्गपदादिशक्रियाइक- वेदार्थस्योपमितिविषयत्वादिति भावः। 'अनुमानादेः' अनुमि- स्यादेः। श्रजन्यान्तदलस्य व्यावृत्तिं बलतो दर्शयति, स्मृतीनामिति, 'भारतादिभागस्य' भारतादेर्भागविशेषम्य दृष्टार्थकेतरभारताचेक- देशस्येति यावत्, 'वेदममानार्थकत्वेऽपि' तादृशामित्यविषयार्थक- बेऽपि । किञ्च पौरुषेयत्वमिति साध्यप्रश्ने समाधत्ते, 'मजातीयेति स्वममानजातीयवाक्यस्य यदुचारणं ज्ञानं तदमपेक्षं तदप्रयोज्य- यदृचारणं कठाभिघातः प्रयत्नो वा तजन्यजातीयत्वमित्यर्थः, खममामजातीयत्वं तब्जन्यजातीयत्वञ्चानुपूर्व्या विवक्षितं, इत्थञ्चा- ध्याप्रकोचारणमादाय न सिद्धसाधन; पूर्वाध्यापकोचरितवेदशामा- वेदार्थज्ञानं ततो वेदार्थप्रतौतिकष्टसाधनताज्ञानादेदे रहा नतो वेदरूपेष्टमाधमताज्ञानात् तत्तदनुकूलकण्ठायभिधातादौ प्रयत्नस्ततः कहाभिघात इति क्रमेणध्यापकोचारणस्य पूर्वाध्यापकोतवम- मामानुपूर्वी कवाक्यज्ञानप्रयोज्यत्वनियमादिति भावः । वेदावारतार्थ ·शब्दाखातुरीयसगरे तात्पर्थवादः । यत्वं पौरुषेयत्वं, आद्यभार तेऽपि तज्जातीयवान व्यभिचारः। अथवा वेदत्वं सजातीयोचारणानपेक्षो- प्रतीत्येवाद्यभारतप्रणयमाभारते व्यभिचारवारणाय स्वममानजा- तौयेति, एवञ्च तस्य विजातीयवेदजानप्रयोज्यत्वेऽपि स्वसमानजा- नौयभारतज्ञानाप्रयोज्यवान वामिनारः, पचमामवेद-भारतयो- बांध व्यभिचारवारणाय सजातीयत्वमिति अतएव वेदममानान- पूर्वी कभारत-मत्याद्योरपि न व्यभिचार:, तवाण्याद्यवेदमादाय तज्जातीयत्वमत्त्वात् प्रयोज्यन्वयदन खजन्यवासार्थ जानद्वारा प्रयो- व्यत्वमेन विवचितं अन्यथा भारते व्यभिचारापत्तेः प्राधभारती- चारणस्यापि भारतनिष्ठभारतार्थातोतिरूपेटमा धनताजामात्मकन्य भारतज्ञानग्य प्रयोज्यत्वात् । न साभदादीनां वदममानानुपूतों के वाक्यं करणापाटवादिना देववामपनं तत्र तवेदवाक्ये तादृश- तदायोचारणानन्यवमलेन तदाक्यमादायां पान. मिद्धमाधनं एवं घुनाक्षरन्यायेनोकरितस्मत्या दिनोवाक्याथै प्रतीत्य दैववशायन वेदममानानुपूवों के वाक्यमुच्चरितं तच तादृगोचारणजन्यत्वसत्त्वेग तद्वाक्यमादायांशतः मिद्धमाधन दति वाच्य। पक्षतावदकाव- छेदेन माध्यमिद्धेरुदेश्यत्वात्, श्राएव निखिम्वेदानामेकधर्मावच्छे- देन पक्षत्वे ग्रन्थशतो निगर्व इति (१) दिक् । 'तजातीयत्वादिनि, सवातीयत्वस्थ भेदाघटितत्वात् नियाप्रत्ययार्थातीतत्वस्य चानिक- क्षितत्वादिति भावः । 'मजातीधोच्चारणेति सजातीयोवारणानपे. - (१) निर्भर इतीति छ।

·নন্দিনী चरितत्ति प्रमाणतावच्छेदकवाक्यत्तिधर्मत्वात् स्मृति- त्ववत् । यहा वेदाः शब्दाजन्यवाक्यार्थगोचरयथार्थ- ज्ञानजन्याः प्रमाणशब्दत्वात् भारतवत् । न च पश- माने वेदे बाधः भारते मन्वादिस्मृतौ च व्यभिचारः तेषां दिकर्ट कत्वात्, तादशज्ञानजन्यजातीयत्वं वा साध्यं, तवाप्येतदभाषादेव वेदेऽपौरुषेयत्वष्यवहारः । सोचरितजातीयमात्रवृत्तिलं, तेन देववशमम्पनवेदमादाय न मिद्ध- साधनं, द्वितीयमुच्चारणं वा पूर्ववत् अर्थज्ञानविशिष्टत्वेन विशेष- णीयं, 'प्रमाणतेति, अदानीननवेदादिमात्रवृत्तितत्तयतित्वेदा- मौन्तनवेदत्वादिधर्ष व्यभिचारवारणाय 'प्रमाणतावदकेति, प्रमाणतावच्छेदकत्वं अध्ययनानुष्ठानान्यतरविधिविषयतावच्छेदकल, भवति च "खाध्यायोऽध्येतव्यः" "स्मृतिरध्यातव्येत्यादिविधिविषय- तावच्छेदकं वेदत्व-स्मृतिलादि, उच्चरितृत्वम्य शब्दधर्मनादश्वमेधत्वादौ ध्यभिचारवारणाय(२) 'वाक्यवृत्तौति, अश्वमेधत्वादेरपि "अश्वमेधेन यजेतेत्याद्यनुष्टानविधिविषयतावच्छेदकत्वात् । वस्तुतस्तु प्रमाणता- वच्छेदकलमध्ययनविधिविषयतावच्छेदकत्वं, ताक्यवृत्तौति च ख- रूपकथनमिति ध्येयम् । 'शब्दाजन्यति शब्दजानाप्रयोज्येत्यर्थः, तेन न नादृशस्मत्यादिजन्यत्वमादायांशतः मिट्टसाधनमर्थान्तरं वा, भानुपूर्वी यथार्थज्ञानजन्यतयांशतः सिद्धसाधनस्यार्थान्तरस्य वार- (१) शबंधम्मत्वादश्वमेधत्वादावर्धमृत्तिधर्मे व्यभिधारवारणायेति ग० ।

·शब्दाख्थतुरीयखरहे तात्पर्य्यवादः। नग्धप्रयोजकमिदं वाक्यार्थगोचरयथार्थज्ञानपूर्वकत्व- मेव शब्दप्रामाण्ये तन्तं न तु तादृशज्ञानस्य शब्दा- अन्यत्वमपि गौरवात्, अन्यथा वेदेऽपि तव दिकटक- त्वेन प्रामाण्यं स्यात् लोके तथा दर्शनात, एवं अनादिमीमांसामिहन्यायेनावगततात्पात् वेदादर्थ प्रतीत्य पूर्वपूर्वाध्यापकेन उच्चरितादादुत्तरोत्तर- स्याप्यध्ययनतदर्थप्रतीतिरित्यनादितैवातः किं स्वत- नत्रपुरुषेण तत्पयोजनस्य परतन्त्रादेव सिद्धेः। किन णाय 'वाक्यानि स्ववाक्यार्थत्यर्थ इति द्रष्टव्यं । 'तादृति, पत्र खमजातीयेति अब्दविशेषणं देयं तेन स्मृतौ भारते व न भि- चारतादवस्यं, 'एतदभावादिति स्वसमानजातीयोच्चारणानपे- शोचरित जातीयत्व-शब्दाजन्यवाक्यार्थज्ञानजन्यजातीयत्वयोरभावादि- त्यर्थः, 'अन्यथेति प्रत्यक्षादिना रहौतार्थकरलौकिकवाक्ये तथा दर्शनेन तत्कल्पने इत्यर्थः, 'लोके लौकिकवाक्ये । 'मौमामाभिद्धति साघवादिजानमकतेत्यर्थः, 'न्याय' अनुमानं, 'अध्ययनतदर्थप्रतौ- तिरिति अध्ययने मति तदर्थप्रतीतिरित्यर्थः, ततो वेदप्रयोग रति शेषः। 'स्वतन्त्रपुरुषेणेति सजातीयोचारणानपेक्षवेदोच्चारथिक्ष पुस्- घेणेत्यर्थः, 'परतन्तादेवेति तादृशोच्चारणमापेक्षवेदोधारथिहरु- पादेवेत्यर्थः । मनु मर्गाधकालीनवेदप्रयोगम्य वेदजन्यवाक्यार्थचान- पुयोजवं न सम्भवति प्रलये वेदोच्छेदादतो भगवमिद्धिरित्यत- पाह, “किञ्चेति, 'पूर्वकाल इति हेतुप्तावच्छेदकावशिवभिनव ·तचितामयी पूर्वकालो न वेदंशून्या कालवान वर्तमानकालवत् । नवांश बाधा चाश्रयासिद्धिः, अंशत्वेनानुपादा- नात, पूर्वकालो न वेदशून्य इत्युद्देश्यप्रतीतेरसिहे. * नोशतः सिद्धसाधनं, तथा पूर्वकालीनं वेदाध्ययन गुर्वध्ययनपूर्वकं अध्ययनत्वात् इदानीन्तनाध्ययन- वत्। न च लिप्यनुमितवेदाध्ययनेन व्यभिचारः, लि- पेरध्ययनपूर्वकत्वात्। न चैवं भारताध्ययनमपि तथा स्यात, तस्य भारतादावेव व्यासादिकर्तृकत्वेन कथना- दिति । उच्यते । बेदप्रामाण्याधौनं तत्प्रामाण्यमित्या- पशतावच्छेदकत्वात् पूर्वति एतत्पूर्वकाह इत्यर्थः, 'न वेदशून्य इति, यद्यपि वैदवानित्येव वकुमुचितं तथापि पराभिमतवेदशून्यत्वाभी- वत्वप्रकारकमिद्यार्थमित्वमभिधानं, 'जंगे' प्रलयरूपे, 'अंश चेति मर्गकाले चेत्यर्थः, 'भायामिद्धिः' मिद्धसाधनात् पक्षवाभावः, 'चंगत्वेन विशिय प्रणयवादिना, 'उद्देश्यमतौ तेरिति पक्षतावच्छेदका- छेदेन प्रतीरित्यर्थः, 'गुर्वध्ययनेति, 'पूर्वकत्वं' प्रयोज्यत्वं, अन्यथा पूर्वसौपाध्ययमपूर्वकत्वेन सिद्धमाधमात्, 'गर्विति स्वरूपकथनमिति मनाम 'अच्यवनत्वात् वेदाध्ययनत्वात्, तो मयभिचारः । 'सिपेरपौति, साक्षात्परम्परामाधारणप्रयोयलमापस्य प्रवेशादिति भाव। जबमिति, भारताध्ययनं भारताध्ययनपूर्वकं मारता बचनलादिस्यमाणसवादिति भावः। तस्मेति, तथाच बापान ·शब्दाखातुरीयखण्डे तात्ययवादः । माश्रयः । न च पूर्ववेदप्रामाण्याधौनमुत्तरवेदप्रा- माण्यमिति व्यक्तिभेदमादाय नात्माश्रय इति बा। एवं तत्पूर्वस्यापि तत्पूर्वप्रामाण्यात् प्रामाण्यमित्यन- वस्थानात्। अनादित्वादयमदोष इति चेत्। न। मूल- भूतप्रमाणान्तराभावात् अन्धपरम्परापातात् । स्वत: प्रमाणं वेद एव सर्वच वेदे मूलमिति चेत्। न। सर्वेषा- मेव परवेदापेक्षत्वेन स्वतः प्रमाणत्वाभावात् । अत- एव. श्राचारात् स्मृतिः स्मृतेराचार इत्यच विश्वासबोज- परानपेक्षमूलभूतप्रमाणाभावादन्धपरम्पराभयेन तर मिद्धिरिति भावः । 'भामाश्रय दात वाक्यार्ययथार्थ ज्ञानपूर्वकलेज वेदप्रामाण्यं तम्मानप्रामाण्यश्व प्रमाणीभूतवेदअन्यत्वाधौनमिति पर- परया बेदजन्यप्रामापदाधीनं वेदप्रामापमित्यातमाश्रय इत्यर्थः, 'मूलभूतति, वेदजन्यप्रमायामित्यादौ पूरणीय, "प्रमाणन्तराभावा- दिति स्वतः प्रामाण्याभावादित्यर्थः, 'अन्धपरम्परेति प्रमासामान्यस्य खतः प्रमाण मूलकत्वव्याप्तिभप्रमादित्यर्थः, स्वतम्वच स्खेतरमा- माणाधीनप्रामाण्यकेतरत्वमित्यर्थः, 'वेद' वेदजन्यावाने, 'परवेदा- पेचलेनेति परवेदप्रामाण्याधीमप्रामायकवे नेत्यर्थः, "विश्वापवीति प्रमासामान्ययापकोत्यर्थः, 'परानपेवेति स्तरमामायाधौगमामा- चकतरेत्यर्थः, 'अन्धपरम्परेति तिजन्यज्ञानस्थाप्रमावप्रमाभयेने- त्यर्थः । मनु वेदप्रामाश्चमप्यपरवेदप्रामाणाधीनं महाजनपरिग्रहादेव 47 ·अधिनामको बेदमूलकत्वकल्पना। अनादिमहाजनपरिग्रहादनादि- वेदप्रवाहप्रामाण्यावधारणेऽपि तनिर्वाहकेतरानपेक्ष- मूलभूतप्रमाणाभावेनानाश्वास एव अन्यथा स्मृत्याचा- रयोरप्येवं प्रामाण्यावधारणे प्रमाणमूलकत्वकल्यना) न स्यात् । तस्मादाश्वासवौजपरानपेक्षेश्वरप्रत्यक्षमूल- कबादेव वेदस्य प्रामाण्यं महाजनपरिग्रहादवधा- र्यते। एतेनानुमानमपि निरस्तं। मूलभूतप्रत्यक्षं विना वेदप्रामाण्यानुपपत्त्या साध्याभावसिद्धौ बाधात्। नत्प्रामाण्यावधारणादित्यत श्रार, 'अनादौति, परिग्रहादिति महाजमपरिग्रहादित्यर्थः, 'परिग्रहः' अध्ययनाध्यापन-तदर्थानुष्ठा- नादि, 'तविहिकेति महाजनपरिग्रहनिर्वाहक यन्महाजनानां ज्ञानजमकं प्रमाणं तद्रूपेतरप्रामाण्याधौनप्रामाण्य केतरमूलभूतप्रमा- एकवाभावेनेत्यर्थः, 'अनाश्वास एवेति वेदजन्यप्रमाया अप्रमाव- असा एवेत्यर्थः, “एवमिति महाजनपरिग्रहेणेत्यर्थः, 'प्रमाणमूखक- वेति वेदमूलकवेत्यर्थः, 'पानामौजेति प्रामाण्यवौजेत्यर्थः, 'पराम- पोत नित्येत्यर्थः, 'ईश्वरप्रत्यक्षेति ईश्वरीयोपादानप्रत्यक्षेत्यर्थः, माममपौति अध्ययनपक्षकानुमानमपौत्यर्थः, 'प्रत्यक्षं विना' नित्यप्रत्यक्षमूलकवं विमा, 'प्रामाण्यानुपपत्त्या' खतः प्रामाणानुप- (1) प्रमाणातरमूलकल्पनेति ख०, म ।

·शब्दास्यतुरीयख रहे तात्पर्य्यवादः ११ ननु वोदो न पौरुषेयः अस्मय॑माणकतकत्वादिति बाधकमस्त्विति चेत् । न। कपिल-कणाद-गौतमस्त- च्छिष्यैश्चाद्यपर्यन्तं वेदे सकतकत्वस्मरणस्य प्रतीयमान- त्वात् । न च मूलभूतानुभवाभावात् स्मरणानुपपत्तिः, पौरुषेयत्वानुमानादेवानुभवात् । अस्मरणमेव तत्र बाधकमिति चेत् । न । एवं सत्यस्मरणाननुभवयोर- . पत्या । सत्प्रतिपक्षमाशझते, 'नन्विति, वेदत्वं न पोषयत्ति अध्ययन विधिविषयतावच्छेदकल्वे सति स्मर्यमाणकर्ड कात्तित्वात व्यतिरेकेण भारतत्वं दृष्टान्त इत्यत्र तात्पर्य, यथावते “मा ते भववित्यादौ व्यभिचारादिति मन्तव्यं, स्मार्थमाणकट का स्पति- बोधितपौषेयत्वकवं, तादृशमतेरप्रचपत्वेऽपि पिलादीमा दर्शनकर्तृणां तादृशस्म विज्ञानसत्त्वाद्धेतः स्वरूपामिद्ध इति समा- धने, 'कपिले ति, 'मकर्ट कत्वस्मरणस्येति पौरुषेयत्वबोधकर तेरि-. त्यर्थः । 'मूलभूतेति समतिकवदं पौधेयवानुभवाभावादित्यर्थः, नबोधकमूलभूतश्रुतिविरहादिति भावः । मारणानुपपत्तिः' स्मृति- प्रणयनानुपपत्तिः, 'अनुभवादिति सातिकर्नुदे पोषयत्वानुभवा- दित्यर्थः, नवाचानभानावेदे पौरुषेयत्वमवधार्य स्मृतिप्रणयनमिति भावः । 'अम्मरणमेवेति पत्र भरणपदं सारणायंकजानपरं, स्मृति- कर्वेद पौरुषेयत्वविषयकारणाभाव एवेत्यर्थः, 'तच बाधकमिति वेदंगोचरपौरुषेषत्वानुभवादिबाधकमित्यर्थः, स्मृतिकर्तुतद्गोचर सारणभावेन तद्गोचरानुभवाभावः साधनौथति भावः । 'अम्म- ·चिन्तामणे ज्योन्याश्रयात् । यो तदर्थस्मरणाभावेऽपि प्रमाणस्या- नुभावकत्वात् । न हि भाविस्मरणमपेक्ष्य प्रमाणमनु- भावकं । "तस्मात्तपस्लेपानाचत्वारो वेदा अजायन्त पचः सामानि अजिरे" इति कर्ट श्रवणात् “प्रति- मन्वन्तरण रश्चैषा श्रुतिरन्या विधीयते” इत्यादिकत- मरणाच । पौरुषेयत्वे बाधकं विना अर्थवादमावत्वस्य वनुमशक्यत्वात् । “स्वयम्भूरेष भगवान् वेदो गौत- - रणननुभवयोरिति श्रसारणाननुभवसिद्योरित्यर्थः । स्मरणाभावेना- मुभवाभावमाधने व्यभिचारमप्यार, "भये दति, उपेचात्मकज्ञानस्थले इति पोषः, अप्रयोजकत्वमप्यार, 'म हौति, भगवती वंदकळत्वे वेदस्य पौरुषेयत्वानुमानं प्रमाणमुक्का श्रुति स्मतिमपि(१) प्रमाणयति, 'तस्मादिति, 'तपस्तेपामात्' परमेश्वरात्, 'क्' बेदभागविशेषः, भामापि नथा, 'कर्डश्रवणात्' भगवतो वेदकत्वबोधकत्वश्रुतेः, 'धन्येति विभिबानुपूर्वी केत्यर्थः, इति सम्प्रदायः, विभिन्नव्यक्रिकेति तु परमार्थः, भानुपूर्वीभेदकल्पनायां गौरवात्, 'कर्ट भरणादिनि भगवतो वेदकहत्ववोधकातेरित्यर्थः । 'अर्थवादमावत्वस्थ' खति- मावस्वरमा । मसु वेदम्ब नित्यत्वबोधकभारतावेज वेदस्य पौरुषेयाने बाधकमिनि तटस्थामाधामा, सबभरिति नित्य इत्यर्थः, 'एष- . dali (२) अति-सातौ अपोति ख.

·शब्दाख्यतुरीयखरहे तात्पर्यबादः । स्वया पुरा। शिवाद्या ऋषिपर्यन्ताः 'स्मारोऽस्य न कारकाः” इति महाभागवतपुराणीयवाक्यस्य श्रुति विरोधेनान्यच तात्पर्यात् । न च कार्यपरमेव प्रमाणं, कर्वस्मरणस्य सर्वचाविध्यर्थत्वात् सकर्टकत्वार्थवादस्य स्वर्ग-नरकार्थवादस्येव “ईश्वरमुपासौत" इति विधि- शेषत्वाच्च । साधयिष्यते च सिद्धार्थस्य प्रामाण्यं । न चैवमानन्दोऽपौश्वरे स्यादिति वाच्यं । तब मानान्तर- विरोधात्। मुरुपस्य भ्रम-प्रमादादिभूयिष्ठत्वेन वेदे भगवामित्यपि वेदस्य विशेषणं । 'कायपरमवेति विधिममभिव्या- इतमेवेत्यर्थः, 'तस्मादित्यादि विध्यममभिव्या हतत्वात् न प्रमापा- मिति भावः । 'कर्टमारणति कार्टवयोधकस्मतेरित्यर्थः, 'अविध्य- र्थत्वादिति विध्यममभिव्या वतन्यादिन्यथः, तथाच भारतादरपि व्यामादिकर्ट कता न स्यादिति भावः। 'मकर्तकत्वार्थवादस्थति "तस्मादित्यादिविध्यममभिव्याहतवाक्यम्यत्यर्थः, 'स्वगीत “यन दुःखेनेत्याद्यर्थवादग्यत्यर्थः, 'विधिशेषत्वाचेति, अर्थतादम्यामा मागम- वादिनापि विधिशेषोभूतार्थवादम्य प्रामाण्याभ्युपगमादिनि भावः । 'सिद्धार्थस्येति विध्यममभियाइतवाक्यस्येत्यर्थः । न चैवमिति, “नित्यं विज्ञानमानन्दं ब्रोत्याद्यर्थवादमत्त्वादिति भावः । 'तवेति, मुम्ब- त्यावच्छेदेन पुष्पजन्यत्वकल्पनात् तवानन्दपदेन दुःखाभावाभिधा- मादिति भावः। 'भूयिष्ठत्वेने ति बहतरदोषाश्रयत्वेनेत्यर्थः, 'वेदे' ·तावचिन्तामणो नाश्वास इति चेत् । न । धर्मिग्राहकमानेन नित्य- सर्वज्ञत्वेन सिद्धेतच दोधाभावादिति । इति श्रीमद्गङ्गेशोषाध्यायविरचिते तत्वचिन्तामणौ शब्दाख्यतुरीयखण्डे तात्पर्य्यवादः ॥ कचिदै, 'अनायामः' श्रमामाण्यप्रसङ्गः, कर्तर्भमादिदोषजन्यत्व- सम्भवादिति भावः। इति श्रीमथुरानाथ तर्कवागीशविरचिते तवचिन्तामणिरहस्ये शब्दाख्यतरौयखण्डरहस्ये तात्पर्य्यवादरहस्यम् ॥

·शब्दास्यतुरीयखण्डे शम्दानियतावादः । अथ शब्दानित्यतावादः। मनु तथाप्यप्रयोजक पौरुषेयत्वानुमानं नित्य- अथ शाब्दानित्यतावादरहस्यम् । 'नित्यति नित्यत्वेन यनिषत्वं तेनैव प्रामाण्योपपत्तरियर्थः । न च निर्दोषत्वं न प्रामाणप्रयोजक तेषां वर्णमात्रस्यैव नित्यतया विमम्बा दिवाक्यमावेऽपि समन्वादिति वाच्य। निर्दोषत्वपदेन दोषा- जन्यानुपूर्वोकत्वस्य विवक्षितवात्, भानु तन्मते पद समवेत- पदार्थान्तरं सा च वेद मिया अन्यत्र बनित्या, अन्यथा वर्णानां सर्वच नित्यत्वेम नियामित्यविभागो न स्यात् । न चैवं नित्यत्वं न निर्दोषत्वप्रयोजक मदोषवानोऽपि तमत्त्वादिति वायं। नित्याव- पदेनापि नित्यानुपूर्वी कलस्य विवचितत्वादिति । केचित्तु नित्यत्वेन निर्दोषलेग पनि प्रयोनकद यपरतयार) व्याचक्षुः(९) तिदमत्। नित्यत्वं यदि यथाश्रुतं तदा विमम्वादिवाक्य मात्रेऽतिव्या नः आनुपूौं विशिष्टानां वर्णानां सर्वच मित्यत्वात, यदि , नित्यानुपूर्वी विशिष्टत्वं तदा लौकिकवाक्यमाच एषा- (१) प्रयोजकल्पपरतयेति रन । (२) व्याचकुरिति ख..

·सत्त्वचिन्तामगो वर्णस्य प्रत्यक्षमिति, तन्न, घज्ञानानन्तरज्ञानविषयत्वं टस्यानन्तयं तयोरानुपूवौं सा च मनसैव गृद्यते घट- पट ज्ञानयोरिव । तदुपनौता च श्रोचविषयः। ननु स एवायं गकार इति प्रत्यभिज्ञाबाधितमिदमित्येकैका- एव गकारादिव्यक्तयः। यद्यपि प्रत्यभिज्ञाया नित्यत्वं न विषयस्तथापि नाशकवाभिमतशब्दाबरादीनां म्बितोच्चरिते नातिप्रमङ्गः, 'प्रत्यक्षमिति श्रानुपूर्वीप्रत्यक्षादेव मि- मित्यर्थ:(१), 'घज्ञानेति, अन्यथा मौनियोकाव्याप्तेरिति भावः । न चेश्वरोक्तस्थले ज्ञानानन्त-सम्भवादव्याभिरिति वाच्यं । घना- मानन्नरमव्यवधानेन टज्ञानं भवत्वित्यभिप्रायविषयवे तात्पर्य्यात्, यत्र च कादिवाक्ये न तथा भिप्रायसम्भवम्तचापौश्वरमादायैव तत्मम्भवः । नम्वेवं मा श्रोचग्राह्या न स्वादित्यत आह, ‘मा चेति. 'घट-पट ज्ञानयोरिवेति घट-पटज्ञानयोरानन्तर्यमिवेत्यर्थः, 'तदुप- नौता' मानसोपनौता,(२) पदं श्रणोमौत्यनुव्यवमाये लौकिक- विषयतानुभवो विशेष्यमात्र एवेति हृदयं । “ददमिति अनित्य स्वानुमानमित्यर्थः, 'एकैकाएवेति एकैका नित्या एवेत्यर्थः, शब्दा- न्तरादौमामिति, 'श्रादिना तदुत्तरोत्पन्नपदार्थान्तरपरिग्रहः, (९) एतेन टस्थोत्पत्तिमत्वं सिद्ध एवं वन्तरस्यापौत्यर्थः । (१) तथाच मानसोपनयेनैव पावणे तद्वानमिति भावः ।

·शब्दोख्यतुरीयखगडे शब्दानिवतावादः । ३७८ अन्तरासम्भवेऽपि तावत्कालौनतां गकारस्य गृहा- तौति "तावतकासं स्थिरञ्चैनं कः पश्चान्नाशयिष्य- तौति पराभिमताशुविनाशित्वव्यतिरेकान्नित्यताया- मेव पर्यवस्यति । न च धर्मिणो गकारस्य भेदेषि 'एकजातीयत्वेन प्रत्यभिज्ञा, तथा सति तज्जातीयोप- मितिः स्यान्न तु स एवायमिति । अथ तारत्व-मन्दत्व- विरुद्धधमाध्यस्तविषयत्वेन सा न प्रमाणं। न च तारत्वादीनां स्वाभाविकत्वं विरुइत्वच्चासिद्ध, मन्द- स्तारो गकारस्तासम्मन्दोऽन्य इत्यनन्यथासिद्धप्रत्यक्षात् तत्सिद्देः। न झपां शैत्य-द्रवत्वे स्वाभाविके इत्यच प्रत्यक्षादन्यत् प्रमाणं। तत् किं यो यद्गतत्वेन भासते 'तावत्कालीनता" चिरकालीनगकाराभिन्नतां, 'श्राविनाशिव- व्यतिरेकादिनि, विलम्वविनाशित्वा धमहकृतादिति षः, विनम्न- विनाशिवाभावस्योभयमम्मतलादिति भावः। “पर्यवम्यतौति वर्ण: । पर्यावस्यतीत्यर्थः, तथात व नित्यः विलम्नविनागित्वाभाव भत्या-- शविनाशिलाभावादित्यनुमेयमिति भावः । मा' अभेदप्रत्यभिजा, 'खाभाविक' वर्णवृत्तिलं, स्वाभाविकचे हेतमाह, 'मन्द इति मन्दो गकारस्तारो गकार इत्यर्थः, विरुद्धवे हेतमाह, 'तारादिति, मन्दत्वावच्छेदेन तारभेदग्रहादिति भावः । 'तमिद्धरिति तयोः शब्दवृत्तित्व-विरुद्धत्वयोः मिद्धरित्यर्थः । भागने, 'तत् किमिनि, ·सत्यचिन्तामणी सनचर्म एव तथा सति रक्तः पटः लोहितः स्फटिक- इत्यादावपि तथा स्यादविशेषात्, न, रक्तवादौना- मन्यधर्मवस्थितौ स्फटिकादौनाश्च तबिरुद्धधर्मले स्थिते जपाकुसुमादेन्वय-व्यतिरेकानुविधानाबाधेन तब भ्रान्तत्वात् । न चेह तारत्वादेरन्यधर्मत्वेनोप.. स्थितिः । नापि गकारादीनां नहिरुडधर्मवत्वं, नाप्य - न्यस्य तारत्वादिधर्मिणोऽनुविधानं। न चावश्य स्वीकृतवाधारेव धास्तारवादयोगकारादिगतत्वेन भामन्ते इति वाच्छं। स्पर्शाग्र हे त्वचो व्यापाराभावेन त्वचा तदग्रहात् । न च शवटा तद्ग्रहः, अवायवीय- वेन वायुमाषधाग्राहकत्याचार्यम् । तारत्वादयो 'तथा भ्यान्' रमाबादेः स्फटिकादिधर्मवं स्यात्, 'अन्यधर्मत्वेति स्फटिकादौतरधर्मत्वव्यवस्थिता वित्यर्थः, प्रमाणन्तरमाइ, 'स्फटि- केति, हेवन्तरमाह, 'जब ति, 'अन्योति, स्फटिकादौ रकाबप्रत्यये इत्यादिः, 'वाधेन' रतलाभावस्य प्रमाणसिद्धत्वेन, अनुविधानमिति, तारवादिप्रत्यय इति शेषः । 'न चावश्यमिति भवतामपि तार- मन्दशब्दोत्पत्तौ विजातीयवायुयोगस्य नियामकत्वादिति भावः । 'स्पर्शाग्रह' स्पर्शाविषयकमाक्षात्कारे, 'व्यापाराभावेन' अन्यत्याभावेन, 'अवायवीयत्लेन' अवायवीयवहिरिन्द्रियलेन, तेन भनमिन व्यभि- ·शब्दायतुरोषालगते शब्दानित्यतावादः । वा न वायुधाः श्रावणत्वात् कादिवन, वायुर्घा न श्रवणमाचग्राह्यधौमूतत्वात् पटवत्, अतरव न तारत्वादयो वायुध निधाः वायुधर्मस्य ध्वनेर- ग्रहात्। न च ध्वनिरूपः शब्दो नभोतिरेव तथा सति तहर्मनारत्वादिग्रहः श्रवति वाच्यं । तारोऽयं गकार इत्यत्र ध्वनौनामस्फुरणात् तत्कारणाभावाच । न च व्यत्या विना जातिम्कुरणं, तस्या व्यक्तिसमा- नसंवित्सं वद्यत्वात् । न च स्मर्य माणतारत्वाद्यारोपः, -- चारः,(१) मात्रपदं मना द्रव्यत्ववारणाय, एनमुत्तरत्र मन्च यथा- योग्यं मात्रपदमध्या हाये । श्रतएवेति, वसमा तानेररावादिति- दोषादेवेत्यर्थः, 'अग्रादिति श्रमणमा ग्रहामवादितार्थः, तथा व्यनिग्रहं विना कथं जानियह इति भावः । मनु तारवादिनव बनेः म्फुरणमभ्युपगम्यतामन श्राप, 'तत्कारणति गकराद्युत्पत्ति समये ध्वनिकारणीभूताय गादग्भावादिनार्थः। नन नारखा- दिकं जातिविशेषस्तम्य गन्दतिलेऽपि तन्नियामकतया वायुनिष्ट वैजात्यमावश्यक तयाच साघवात् तद वाम्, किं पाब्दवजात्यामरे- . (१) न चायक व लौकिय तानात्वमा व मनमो व्याहतमिति व्यर्थे विपो घणमिति नाथं । मानमात्रस्चन भदोभन्यवान्, अत्र च लौकिकवियित्वा निजकलाप्रवे भी व्यभिचामानवकाशादिषण- बैयर्थ बोध्यं ।

·३८. तत्त्वचिसामयो चितत्वात् । मनु तथापि तारबुभुत्माविरहविशिष्टमन्दबुभुत्सामह- জনমৰাবানাল নাম সনি নিবন্ধন मन्दत्वेऽतिप्रमाः। न च मन्दशब्दज्ञानं आयतां मन्दशब्दानुभवो जायनामित्यादिभेदेन तच्छब्दसाक्षात्कारो जायतां तत्पुरुषोक- शब्दमाक्षात्कारो जायता मित्यादिभेदेन च भन्दयुभुत्माथा अगनु- गमात् कथमेकरूयेण हेतुत्व(९) मन्दशब्दसाक्षात्कारे काल्वेनानुगमे प्रमेयं जायतामित्यादेरपि मनापोरिति वाच्यं । तत्तदिच्छा- न्यमन्दसाक्षात्कारे छावनानगमादिति चेत्, न, तत्तदिच्छान्य- मन्दबुभुत्सावेभियानवच्छिन्वेन प्रतिबन्धकताया विशेषणीयत्वात्। . साम्प्रदायिकान्त तारजुभुत्साविरविधिसमन्दबुगुमावेन मन्द- वुभुत्मैव मामानाधिकरण्यप्रत्यामन्या तारादग्रहालिक्षिका न तु मन्दमाचात्कारत्वस्यापि तर प्रवा इत्याः। तदमत् । मन्द- शब्दामत्वेऽपि सादृशेच्छायां तारशब्दाग्रहप्रभङ्गादिशापत्तौ रानु- भवविरोधात् । प्राण प्रतिबन्धकतानच्छेदकत्वं प्रतिवन्धकतावच्छेकालपर्याय धिकरणवायसाक्षात्कारस्वकत्वं, मन्द शब्दमाक्षात्कारत्वञ्च न तथा बुभुत्माविरहवैशिध्यादेर पि तत्र प्रवेशात् । न चैवं तारखेऽप्यमाद: तत्रापि बुभुसाविरचवैशिष्यस्य प्रवेशादिति वाच्छं। मन्दपुत्मा- विरहविभिहतारमब्दसाक्षात्कारत्वेन हिं न प्रतिबन्धकन्यं किन्तु मारशब्दग्रहकालौनमन्द शब्दाहे मन्दबुभुत्मा हेतुः, कार्यतावच्छे- . (१) कथमनेन रूपेण हेतुत्वमिति ख० ।

·আচ্ছানুযনা মুনিনাই: २८५ गमः, तदप्रतिसन्धानेऽपि तारत्वानुगतप्रत्ययात् । ता- रत्व-मन्दत्वे च न शब्दवृत्तिनाती सप्रतियोगिकत्वात् । दकच न तारशब्दग्रहकालौनमन्दादमाक्षात्कारत्वं तथा मति नारशब्दासत्त्वेऽपि मन्दबुभुत्सामचे तारशब्दग्रहकालीममन्दशब्द- माक्षात्कारापत्तेः किन्तु मन्दबुभुत्मोत्तरमन्द शब्दमाक्षात्कार, (२) इत्थञ्च तारणाब्दग्रहकाले भामान्यभामग्रोमर्यादया मन्दमाक्षात् कारवारणाय तदकालौनमन्दमा चात्कारे ओवन लारमब्दमावात्- कारत्वमेव प्रतिबन्धकवमिति तारशब्दमाक्षात्कारत्वस्य तत्पर्या- एयधिकरणावादित्या। तदमत् । कार्यकारणभावधयकल्पने শীলান মালামাল । ন ধ নথি বিশ্বনবিনাশ विभिगमनाविरहान कार्य-कारणभावयमिति ९) वाय। मथापि तवापि कार्य-कारणभावचतुष्टयात २तत्तदिच्छान्यमन्दबुभुत्मोत्तर- त्वस्य कार्यतावकेदकघटकतया कार्यतावचे दकगौरव पुनरधिक- मिति दिक् । 'तदप्रतिसन्मानेऽपि' तादृशावच्छेद कन्वा प्रतिमन्धानेऽपि, ताड़ा- प्रत्ययस्य कदाशिदपलापसम्भवादाह, 'तारत्व-मन्द चेति. 'नन्द- (१) मन्दवनत्साविशियमन्दशब्दसाक्षात्कारत्वमिति ग्व० | (९) विशेषण-विरोष्यमावदेन कार्य-काम्गाभावयमितोरिख । (३) मन्दबुभुत्मोत्तरत्व-मन्दसाक्षात्कार त्वयोस्तारानुत्तर त्य-मन्दसाक्षात्- कारवयोश्च विप्रोधण-विशंध्यभावभेदात् इत्यर्थः । न चोत्तरत्यापछि प्रत्येव हेतुत्वान विशेष्यप्रवेश इति वाच्यं । अनुत्तरत्वेऽपि नया सम्भ- वात् प्रतासङ्गति ध्येयम् ।

·सत्त्वचिन्तामणौ नापि तारत्व-मन्दत्वयोर्विरोधः, य एव गकारस्तार- श्रासीत् स एवेदानौं मन्द इति समयभेदेन वक्तृभेदेन च तयोरेकर्वप्रतीतेः। तागऽयं न तारतरस्तारा- मन्दोऽन्य इति भेदप्रतीतिरस्तौति चेत्, न, धर्मिणा- ऽभेदे मासमाने विशिष्टधर्मिभेदप्रतोतेधर्मभेदविषय- त्वात्। एकत्र घटे लोहितोऽयं न श्यामदानौमिति प्रतीतिवत् । न च तीव्रण गकारेण मन्दगकाराभि- वृत्तौति, तथाच शब्दवृत्तिजातितया नानुगममम्भव इति भावः। 'शब्दवृत्तौति स्वरूपकथनं तेन तन्मते मासिद्धिः, (९) 'भप्रतियोगि- कत्वादिति सावधिकलादित्यर्थः, अयमस्मातारः अयमस्मान्मन्द- इत्येव प्रत्ययादिति भावः । रसादिवृत्युत्कर्षापकर्षजातेस्तन्मतेऽभावान व्यभिचार रति भावः । शब्दवृत्तिआतित्वमभ्युपेत्याह, 'नापौति, 'श्रामौदिति उपलब्ध इत्यर्थः, अन्यथातीतत्वानन्वयात्। 'वभेदेन चेति, य एव देवदत्तेन तार उञ्चरितः स एव क्षेत्रेण मन्द- उच्चरित इति वक्तभदेन चेत्यर्थः, 'तयोः' तारत्व-मन्दत्वयोः, तारो- ऽयं म नारतर रति दृष्टान्तार्थ, 'अम्तौति, अधिकरणभेदप्रत्यभिज्ञा बाधिकेति पोषः । 'भासमान इति प्रमाणमिळू इत्यर्थः, 'धर्मति तारत्वादिधर्मभेदविषयवादित्यर्थः, 'तौबेणेति तौरगकारमाचा- कारणेत्यर्थ', मन्दबुभुत्माविरहसहकतेनेति शेषः, 'अभिभवादिति (१) सम्भते गुणगतजास्थनङ्गीकारादिति भावः ।

·शान्दाख्यतुरायखगह शब्दानातावादः। भवात् तयोर्भेदः न हि तदेव तदभिभावक, तस्यैव तेनैव तदैव ग्रहणाग्रहणयाविरोधात् इति वाच्यं । तारत्वव्यञ्चकवायाबलवत्वेन मन्दत्वव्यचकवाय्वभि- भवात् मन्दत्वस्याग्रहणात् । सन्तु वा तार-मन्दरूपा- दयोऽभिन्नाएव गकाराम्तत्प्रत्यभिज्ञाने बाधकाभावात् । तस्मात् वायुधा एव सारत्वादयः शब्दगनत्वेन भाक्षात्कारप्रतिबन्धादित्यर्थः, अभिभावकमिति माक्षात्कारप्रति- बन्धकमाक्षात्कारविषयतावच्छेदकभिरार्थः, 'तपेव' गकारम्भेव, 'तदेव' तमिममेव काला, 'तनेव' पुरूषणेव । 'बलवत्यन' प्रात बन्धकत्वेन, 'वाय्वभिमानादिति कामोन्तन मह मामानाधिकरणादि- त्यर्थः, तथाच तोगतारमाक्षात्कारी न प्रतिवन्धकः किन्त श्रोचावच्छेदेन विजातीयवायुमन्य व अनियन्धक ति भावः । 'अभिन्ना एवेति पाठः ताररूपा गकारः म भिका: भन्दकपा- गकाराः सर्वेऽभिन्ना दन्त्यर्थः, न तु तार-मन्दचोर मंद इति भावः । 'प्रत्यभिज्ञान इति स एवायं तर: म एना मन्ट प्री- प्रतारयोः पचात्तरमन्दयोगाभदप्रताभियाः प्रमाल वाधका- भावादित्यर्थः, नापोत्यादरभ्युपगमवाद नैव न्वान् । स्वमतमोप- मंहरति. 'तस्मादिति, 'वायुधम्मा:' वाथुममवेताम्बगहोपाधिकपा:, शब्दसमवेतत्वे गत्लादिना मङ्गर प्रमात्'' मानालोपगमे गकार- (१) तम्मते सायंम्यान मनमावाधकाचमिति भावः ।

·सावचिन्तामणौ भामन्ते दर्पणधी इव मुखादौ तद्ग्रहणच स्पर्शपुर- स्कारेख कर्णशष्कुलोत्वगिन्द्रियेण तार-मन्दजनकवायू- नां त्वयाप्युत्कर्षापकर्षस्योद्भूतस्पर्शस्य च स्वीकारात श्रौत्रेणैव वा । चक्षुगदेर्यन्त्र वायुधर्मग्रहस्तचायोग्यत्व- भुपाधिः, अन्यथा श्रोत्रेण स्वगुण न गृधेत इन्द्रिये ककारमाधारणताराकारानुगत प्रत्यक्षानुपपत्तिप्रमादिति भावः । न. चैवं गत्वादिकमपि वायुधम्मोऽस्तु तारबादिवत् वर्णस्खे क- एवास्तु लावादिति वायं। य एव गकारस्तार श्रामौत् म- एवेदानौं मन्द इतिवत्ककारादौ गकारादित्वेन प्रत्यभिज्ञाविरहात प्रत्यत ककारागकारोऽन्य इत्यादिप्रतौतेरिति उदयं । 'स्पर्शपुर- स्कारेणेति स्प0 विषयौवत्यैवेत्यर्थः, 'कर्णति कर्णाकुल्यवच्छेदेन स्वगिन्द्रियमधिकर्षणेत्यर्थः, यथा चक्षुर्गीस्तकावच्छिन्नत्वगिन्द्रियमनि- कर्षस्यैव धूमस्पर्शग्राहकलं तथा कर्णशकुल्यवच्छिन्नवगिन्द्रियमधि- कर्षस्यैव तादृशस्पर्शग्राहकत्वमिति भावः । अत एवान्यावच्छेदेन त्वगि- न्द्रियसत्रिकर्षण न तद्ग्रहणमिति। 'उत्कर्षति, अन्यथा कार्यवेजात्यं न स्यादिति भावः । 'उद्भूतस्पर्शस्येति, त्वच इवामुद्भूतस्पर्मस्य वायोः शब्दाजनकत्वादिति भावः । नन्वेवं कुष्ठाद्युपहतत्वचा तत्र सहोत(१) तारं स्पृशामौत्यनुव्यवसायापत्तियेत्यत पाह, 'ओचेणैवेति, 'तद्- पाहणमित्यनुषज्यते, 'अन्यथेति सहचारदर्शनमाचात् कल्पने रत्यर्थः, (१) कवचिकमकुष्ठाद्यपाहतत्वधा ग्राह्यत्वं न स्यादिति खः ।

·शब्दाव्यतुरीयखणे शब्दानियतावादः । ३८६ तथा दर्शनात्, चक्षर्वा न पार्थिवरूपग्राहक अपार्थि- वेन्द्रियत्वात् रसनवत् इत्याद्यपि स्यात्। अथ योग्यो- योग्येन गृयते स्वगुणः पर गुणो वा, योग्यता च फल- बलेन कल्पाते, तहि श्रोत्रस्यापि वायुधर्मग्रहे तुल्यं । न च तारो गकार इत्यत्र वायोरप्रतौतिः, वायुवेना- प्रतीतावपि तारत्वादिनैव तत्पनौतेः, यथा अमित्वे- नाप्रतीतायपि अयोगोलके लोहित इति प्रतीतिः । ननु वायु-शब्दयोस्त्वचा श्रोत्रेण वा ग्रहे केन तारोऽयं गकारइत्यारोप इति चेत्, न, उभयेन्द्रियग्राह्ययार- संसर्गाग्रहात् संसर्गव्यवहारः। अस्तु वा त्वगिन्द्रियोप- । 'तथा दर्शनादिति स्वगुणागाइकावदर्शनादिनार्थः, 'न पार्थिवरूपेति, रसनादेः पृथिवासमवेतमत्ताग्राहकतथा व्यभिचारवारणाय रूपपदं, तच रसेतरगुणपरं, अतएव घ्राण र भिचारवार णाय हेतावपा- र्थिवे ति, त्वचः पदममतया (१) व्यभिचागे न दोषाय, त्वगवाध्यत्वेनापि वा गुणो विशेषणीयः । 'न नेति, वक' च वायुपहं विना न तद्- वृत्तिजातिग्रहसमर्थति भावः । त्वचा तारत्वग्रहपक्षे इदं, ५, "वायु- लेनेति, वायुत्वस्य तन्मते त्वचो योग्यत्वेऽपि दोषादग्रहहति भावः । त्वचा तारत्वग्रहपचे गङ्कने, 'नम्धिति, परम नाह, 'अस्तु वेति, । (१) प्रतिबन्धिमुद्रया तत्रापि तम्य माध्यमिति भावः ! (१) अन्यथा वायुंग्रहापेना न स्यात् ।

·শস্বিামী नौतस्य श्रोत्रेणारोपः श्रोवेणैव वा तारत्वग्रहोऽपौत्युक्त उत्पत्तिमत्वञ्चासिद्ध तत्प्रतीतेः श्रुतपूर्वोऽयं गकार- इति प्रत्यभिज्ञामबाधितत्वात् । ननु प्रत्यभिज्ञेव तया बाधिता गत्वजात्यौपाधिकोऽभेदप्रत्ययो गकारे सम्भव- तीत्युक्तमिति चेत्, न, गत्व जातेरसिद्धेः भेदे भासमाने ध्यभेदप्रतीतिर्जातिमालम्बते। न च गकारभेदप्रतीति- रस्ति, तारत्व-मन्दत्वे अपि न भेदहेतू य एव तारः स एवेदानौं मन्द इति प्रत्यभिज्ञानात, गकागनित्य- त्वेऽपि तथा सम्भवतीति चेत्, तर्हि नित्यत्वेऽपि कर्ण- खमतेऽन्यथाख्यातेरभावात् । 'तयेति उत्पत्तिप्रतीत्येत्यर्थः, 'वाधि- ति व्ययभेद विषयोन बाधितेत्यर्थः, न व्यक्त्यभेद विधयेति यावत्, किन्तर्हि तम्या विषय दूत्यत आह, 'गलति; 'मत्वजातरिति गकारस्यैकत्वेनैकव्यक्तिमा चन्तित्वादिति मानः । ननु जातेर पिडा- वयनुगतधर्मान्तरमभेदप्रत्यभिज्ञाविषयः स्यात् यद ग्रहे कोलाहल- धौरित्यतो दोषागारमाह, 'भेद इति, 'भाममाने' अनुभवसिद्धे, अन्यथा घटादिव्यक्तभेदप्रत्यभिज्ञानमपि दत्तजलाश्चलि(१) दिनि भावः । ननु तारत्वादिविरुद्धधर्मग्ण भेदोऽनुमेय इत्यत पाह, 'तारखेति, 'भेदहेतू' भेदानुमापको, कचित् तथैव पाठः, 'य एवेति, तथाच विरुद्धत्वाभाषाच भेदलिङ्गत्वमिति भावः । ‘गकारानित्यत्वे- ऽपि' गकारस्योत्पक्तिमत्त्वेऽपि, 'तथेति व्ययभेदप्रत्यभिजेत्यर्थः, (३) घटादिव्यत्यभेदप्रत्यभिज्ञानेऽपि दसमलाननिरिति ख० ।

·शब्दाख्यतुगैयखगडे शब्दानित्यतादादः । शष्कुलौत्वगिन्द्रियोपनौतवायुधर्मोत्यत्तरुपाधित्वं सम्भ- वति । न च वायोरप्रतीतिः, जुत्पन्नत्वेनैव तत्प्रतीतेः लोहितत्वेनेव जवाकुसुमस्य स्फटिके। अस्तु वा प्राग- नुपलभ्यमानत्वे सति उपलभ्यमानत्वेन उत्पन्नस्य सादृश्येन स्मृतोत्पत्तिमचारोपः । न चैवं घटादावपि नोत्पत्तिः सिोदिति वाच्यम् । कुलालव्यापारान- न्तरमनुभूयमानघटस्य तद्यापारात् प्रागनुभूयमानेन घटेन नाभेदोभासते किन्तु भेद स्वेति तत्र प्रागस चे सत्त्वं सिध्यति, गकारे तत्पत्तिप्रतीत्यनन्तरं कण्ठ- तात्वादिव्यापारात् पूर्वमनुभूयमानगकारेणाभेदप- त्ययात्() दीपवत् म व्यञ्जक एव। अथ शब्द उत्पद्यते भारोपरूपत्वादिति भावः । तहि तुम्यायनयोता मिलात ययापि चमत्वं सम्भवतीत्यार, 'नहाति, 'उपाधिसमिति धारोप्यतमित्यर्थः, तथाच विनिगमकाभावादुत्पत्तिमत्त्वं मन्दिग्धमिाने भावः । अन- भूयमानारोपं निषेधति, 'न नति, 'स्फटिक न, तादाम्यनेनि प्रेषः : मनु तदानौं नियमतो वायोनार वनानभवकन्यने वाधु- वानुभवप्रतिवन्धकदोषकन्पने च मामाभावो गौरवशेत्यत श्राद्ध, 'प्रस्तु वेति, सादृश्यग्रहं विना तादृशधौरभिट्ठवेति भावः । 'म:' कण्ठताल्यादिव्यापारः, 'व्यञ्चक एव' शब्दम्य व्यच्नक एव, 'उत्कर्षति (१) अभेदप्रत्यभिज्ञानादिति ख, ग । १) सन्दिग्धासिमिति भाव डा स.।

·तत्वचिन्तामणी उत्कर्षवत्वे मति अपकर्षवत्त्वात् माधुर्यवत् श्रतएवा- खाश्रय- परममहत्त्वे व्यभिचारवारणाय विशेष्यं, परमाणुपरिमाणे महत्त्वापे- क्षयापकृष्टे व्यभिचारवारणाय सत्यन्तं। न च तथापि परमाणो- रणुत्वस्य धणुकाणुत्वापेक्षयोत्कृष्टलात्तद्दोषतादवस्थ्यमिति वाच्यं । अपकर्षपदन स्वाश्रयमजातीयप्रतियोगिकापकर्षम्य विवक्षितत्वात् खपदमपकर्षपरं, माजात्यञ्च गुणत्वव्याप्यव्याप्यजात्या मत्यन्तवेयर्थमिति वाच्यम् । अग्निम्पशापेक्षयाऽत्यन्तापक्षष्टे ग्रोमो- भाद्यारमा कपरमाणगतोया स्पर्श व्यभिचारवारकत्वात् । মানাৰিযত্মনিমাজব্দীঘিনলিলন সমনীষ বিঘ- पौयं तेन शर्करारसारापेक्षयापकष्टे तण्डुलादिरमाद्यपेक्षया चोटष्टे जल परमाणुरमादौ न व्यभिचारः जलरभापेक्षया ताणकर्षविर- हात्, स्वपदनपकर्षपरं। यदि च परमाणुपरिमाणे गणुकपरि- माणापेक्षयापि नोत्कर्षाऽस्ति कित्त्वपकर्ष एव तस्यात्यन्तापकृष्टत्वेन सुप्रसिद्धत्वात् अधिकदेशव्यापकन्वेनैव परिमाणस्वीकृष्टत्व मिति गुणकिरणाबन्यामाचार भिहितत्वास. सदा तु सजातीयेत्यनपा- दाय तादृशोपाधिमट्टन्तिप्रतियोगिकत्वेनापकर्ष एव विशेषणीयः । केचित्तु प्रत्यक्षत्वे मतौत्यनेन विशेषणान परमाणुपरिमाणदौ व्यभिचारः। न च सत्यन्तवैययं, इतुद्वये तात्पर्य्यात्. किन्तत्कर्ष- वत्वपटित तो प्रत्यक्षं वहिरिन्द्रियजवेन विशेषणीयमत श्रात्म- परिमाणस्य प्रत्यक्षवेम न त व्यभिचार इति प्रातः । (१) महत्त्वम्य परिमाणत्वेन सजातीयत्वेऽपि तद्याच्या गुत्वादिजाया ग तथात्वं तच छाक एवेति तदपेक्षयापकर्षलवेति भावः ।

·शब्दाख्यतुरीयखगड़े शब्दानियतावादः । नित्यत्वमिति चेत्। न। तारत्व-मन्दत्वयोरुत्कर्षापकर्ष- योर्गकारे पूर्वन्यायेनासिर्द्धः सिङ्घौ वा जातिसङ्करभये- नोत्कर्षापकर्पयोजात्योः रसत्व-शब्दत्वव्याप्ययोर्नानात्वेन रमशब्दसाधारण्याभावात्। अतएव सजातीयता- क्षात्कारप्रतिबन्धकतावच्छेदकसामान्यमुत्कर्षः तत्पति- बध्यसाक्षात्कारविषयतावच्छेदकसामान्यमयकर्ष इति साधारण हेतुरपास्तः। तारत्वादेर्गकारजातित्वा- सिद्धेः । साधनावच्छिन्नसाध्यव्यापकमूर्तगुणत्वस्याश्री अनुमितानुमाने गौरवादाह, 'प्रत एवेति, 'अनिलालमिति, शब्दे माधनीयमिति शेषः। 'साधारण्येति, तथाच शब्दप्रत्युत्कर्षा- एकर्षघटितव्याप्तिरेवासिद्धेति भावः । 'भजातीयेति, अन हेतुद्वये तात्पर्य, गगन-परमाणपरिमागवृत्तिजात्यो निम्क्रप्रतिबन्धकतावच्छे दकत्व-प्रतिबध्यतावच्छेदकत्वयोरस त्वेन व्यामधाराभालादभयानको प्रयोजनविरहादिति छ। श्रम नमात्तिनवादो माध्या- व्यापकतया 'माधनावच्छिनेति, ददश्च मनहित हेतुदयापेक्षया अन्यथा सुखादौ कर्मणि च मागाव्यापकतापातात, 'गणपदश्च समवायेन मूत्तितासाभाय, ध्वनिश्च वायुम दनि मनेनेद- मिति न ध्वनौ माध्यान्यापकता. 'प्रीति श्रोचामाश्चमणत्वम्ये- त्यर्थः, मातः श्रोपमयोगादी व्यभिचार: स्वनिभिनभावत्वावच्छिन्न- (१) अत्तिमात्रदित्वादाविति ख. !

·२८७ सावचिन्तामो बत्वस्व बोपाधित्वात् अप्रयोजकत्वाच । नजिका साधीन एव उत्कर्षोऽपकर्षच, परममहति परमा. व परिमाणे प्रत्येकं सत्वात् । न चोभयस्यैकच सर कारणप्रयोज्छ, रकैकवद्दयोरपि प्रत्येकमेकत्वात्। स्य देतत् श्रोचव्यापारानन्तरमिदानों श्रुतपूर्वी गकारं नास्ति विनष्टः कोलाहल इति प्रतीतेः प्रत्यक्षमे शब्दानित्यत्वं विनाशिभावत्वेनोत्पत्तिमत्वानुमानादा प्रत्यक्षप्रतियोगिकाभावत्वेन हि प्रत्यक्षत्वं ध्वंसस्य घट- साध्यव्यापकल(१) बोध्यं तेन ध्वनि-तद्वंसयोन माध्याव्यापकता, अस्म- भावे शब्दलादेस्तन्ते ध्वनेः पडिन्द्रियवेद्यकालस्य च व्यावन्नाव पञ्चेतरत्वं, उत्कर्षवत्त्वे सतौति पूबैकहेतौ दोषान्तरमाह, 'अप्रयो- जकावाचेति। 'मजातीयेत्यादिहेतुपरत्वे ‘परममहतोत्याद्यग्रिमपन्थ- विरोधात् अनुकूलतर्कमा निराकरोति, न हौति। 'प्रत्येक- भेकवादिति, . तथाच प्रत्येकसत्तानियामकादेव एकत्रोभयसत्त्वोप- पासन सच मकारणकत्वं प्रयोजकमिति भावः । 'श्रोषव्यापारा- नारमिति श्रोच-मनःसंयोगानन्तरमित्यर्थः । मनूम्पत्तिमत्त्वमेवा- नित्यवं तश्च म प्रत्यक्षमिद्धमित्यताह, 'विनाभिभावत्वेनेति, 'उत्पत्तिमत्वानुमानादेति, 'भब्दानित्यत्वमित्यनुषव्यते, 'अभावलेन' धमत्वेन, तेन न मूर्तमामान्याभावे व्यभिचारः, 'छमस्य' शब्द- (१) ध्वनिभिन्नतारखावनिसाध्यव्यापकत्वमिति ख.।

·নুষী মুজালিনাবক। ध्वंसवत् न तु विनाशग्रहे प्रतियोगिसमवायिप्रत्यक्षवं तन धर्माभावस्य प्रत्यक्षवापत्तेः । तदिन्द्रियामाहो- ऽपि प्रतियोगिसमवायिनि गन्ध-रसाभांवयोहणाच्च । गोभयं गौरवात् स्मृतघटसंयोगध्वंसाप्रत्यक्षत्वापासाच्च । न च प्रतियोगियोग्यत्वस्य तन्त्रत्वे वायुस्पर्शध्वंसोऽपि प्रत्यक्षः स्यात् इति वाच्यम् । श्राश्रयनाथजन्यस्य तस्य ध्वंमस्थ, 'विनाशय' विनाशयत्यने, 'धर्माभावेति धर्मध्वमेत्यर्थः । मनु स्वग्राहकेन्द्रियग्राह्यप्रतियोगिसमवायित्तिनाश(१) ध्वंसप्रत्यक्ष- नन्तमित्यत पाह, तदिन्द्रियेति, 'गन्ध रमाभावयोः' गन्ध-रम- धमयोः । ननु तदिन्द्रियग्राह्यप्रतियोगिकध्यमत्वं प्रतियोगिमम- वायिनी लौकिकप्रत्यक्षवञ्च इयं नाशप्रत्यई तन्त्रमित्यत पार, 'नोभयमिति, स्मृतघटेति स्मृतघटयोर्यसंगोगचसप्रत्यक्ष भूतलादौ तस्याभावप्रमादित्यर्थः, सदानौं प्रतियोगि-मममाथिनोलौकिक- प्रत्यक्षविरहादिति भावः। यदा कदाचिन् प्रत्यक्षविषयप्रतियोगि- समवायिकनाशवस्य प्रयोजकले च मानाभाव इति पदयं ) । 'प्रत्यक्ष: स्यादिति वायौ प्रत्ययः स्यादित्यर्थः, अन्यथा कास्लाटो तत्प्रत्यक्षा- भ्युपगमादिष्टापत्तेः मावात् । 'ग्राइनि, वायष्टिनेन्द्रिययनिकर्ष- विरहादिति भावः । नन्वेतालता घाब्दध्वंसप्रत्यक्षमम्भोऽपदानौं श्रोचे । (१) खं प्रतियोगि तयार केन्द्रियग्राह्यो यस्तसमवायो तदरतीत्यर्थः । (१) तथाच गौरवादेव तदमिन वाचमिति भावः ।

·सत्यचिन्तामो ग्राहकेन्द्रियसन्निकर्षाभावात्। किञ्च यस्य सत्वं यत्र नुपलब्धिविरोधि तस्याभावस्तच गृह्यते इति योग्य श्रुतपूर्वी गकारो नास्तोत्यायन्ताभावप्रत्यक्षासम्भवः अधिकरणतर तनिध्यावगायभावप्रत्यक्षे(९) तद्योग्यता विशिष्टप्रतियोगिमत्त्वानुपर विरूपाया योग्यानुपलब्धेईतुत्वात् अन्यथा जलपरमाणौ पृथिवी मास्तीत्यपि प्रत्यक्षापप्तेः । न च महदुतरूपदिन्द्रियसम्बद्धति षणताया एवं पृथिवौलाधभावग्राहकलात्तदभावादेव न तादृश प्रत्यक्षमिति वाच्यं। तथापि स्यूलजले पृथिवोत्वाभावसन्निकर्षदशाया मुपनीतजलपरमाणुप्रकारेण तादृशलौकिक्रप्रत्यक्षम्य दुरित्वात् न च लदानौं तादृशप्रत्यचे दृष्टापरित्यरेव “जलपरमाणौ प्रथिवा बाभावमाक्षात्कारो न भवतीति प्रामाणिकप्रवादस्य च जलपरमाणु- घटितमविकर्षण पृथिवीवाभावमाचात्कारो न भवतीत्यर्थ इति वाच्य। जलपरमाणुसन्निकर्षदशायां पृथिवौत्वशन्धयोग्यवस्त्वन्तर- मनिकर्षम्यावश्यकतया पृथिवौवाभावलौकिकमानात्कारस्यावश्यक- वेन तत्र जलपरमाणुघटितमग्निकर्षजन्यत्वाभावस्य शपथनिर्णयत्वा- पत्तेरित्यतोऽत्यन्ताभावग्रहमप्युपपादयति, “किञ्चति, 'यस्य मत्त्व- मिति प्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धेन यद्धविच्छिन्नस्य सत्त्वमित्यर्थः, '' अधिकरणे, 'अनुपलब्धिविरोधि' स्वावच्छिसवैशिध्यावगाहि- लौकिकप्रत्यक्षाभावाभावापादकं स्वावच्छिन्नवैशिघ्यावगाहिलौकिक- प्रत्यक्षापादकमितियावत्, 'तस्याभावः' नद्धर्भावच्छिमात्यन्ताभावः, (१) बहिरिन्द्रियेण खायोग्यमुख्यविशेष्यक ज्ञानाज़नमात् सर्वसाधारण्या- येदम।

·शब्दायतुरीयखण्हे शब्दानित्यतावादः । नुपलब्धार्थः। श्रतएव पृथिवौत्वाभावो जलीयपरमाणौ न प्रत्यक्षः प्रत्यक्षश्च वायौ रूपाभावा)। अस्ति च 'तब ग्राह्यते' प्राधाराधेयभावमम्बन्धेन तदिशिष्टतया माक्षात्- क्रियते । अत्र भूतसादौ समवाया दिना घटसत्त्वेन ममवायादिना घटोपसम्भस्यापादनमम्भवादतौन्द्रियसंयोगादिना घटाभावप्रत्यक्षा- पत्तिवारणय प्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धेनेत्युक्तं, यद्धर्मावच्किनेत्यु- पादानान्मनसि महत्त्वसमानाधिकरणोद्धृतरूपाभावशानुषोनोडत-- रूपत्वातच्छियाभाव इत्यवधेयं । 'पृथिवीवाभाव इति अस्नपरमाण पृथिवौवं नास्तौति न साक्षात्कार इत्यर्थः, जलपरमाणर्यदि पृथिवीत्ववान् स्थात् पृथिवीववैशिघ्यावगाहिलौकिक चाक्षुषविषयः स्थादित्यापादनस्थ जसपरमाण्वादौ व्यभिचारेणसम्भवादिति भावः । 'वायौ रूपाभाव इति वायायुद्भूतरूपाभाव इत्यर्थः,(२) वायुर्यदि महत्त्वे मति चक्षुःमन्त्रिकर्षादिमत्त्वे च मत्युद्धृतरूपवान् स्यात्तदो- द्भूतरूपवैशिट्यावगाहिलौकिकचाक्षुषविषयः स्थादित्यापादनमम्भवा- दिति भावः । यद्यप्येवं जलपरमाणावपि पृथिनीवाभावमाक्षात्कारो दुारः जलपरमाणुर्यदि महदुतरूपवत्त्वे गति चक्षुःसन्त्रिकर्षादि- मत्त्वे च मति पृथिवीलवान् स्यात्तदा पृथिवौलवत्तयोपलभ्यतेत्या- पादनस्य सकरत्वात् । न च पक्षावृत्तिधर्माविमषितेन यद्धर्मा- वछिन्नसत्त्वेनेति विवक्षित भिति वाय। एवमपि जलपरमाणर्यदि . (१) महति वायो ल्याभाव इति क । (१) मद्धति वायावुद्भूतरूपाभाव इत्यर्थ इति ख.।

·कथा शन्दे तस्य सो समधाने च प्रतीतिप्रजात निरधिकरणाभावप्रतीतिर्नास्तीति चेत्, न, इदानी गन्धवदाभिन्नत्वे(१) मत्युगतरूपवचे सति सचुःमन्त्रिकर्षादिमत्त्वे मति प्रथिवीत्ववान् स्यात्तदा पृथिवौत्ववत्तयोपलभ्येतेत्यापादनसम्म- घेन तव प्रथिवौत्वाभावचाक्षुषस्य दुह्यरत्वात्, तथापि पक्षावृति- धर्षण प्रतियोगिग्राहकातिरिक्रोन चाविशेषितेन पद्धविच्छिन्न- सत्त्वेनेति विवचितं गन्धवदणुभिन्नत्वादिकञ्च(१) प्रतियोगिधाहका- तिरिकमेवेति नातिप्रसङ्ग इत्यभिमानः । न चैतस्य योग्यानुपलब्य- थत्वे(२) घटवति भूतले घटाभावलौकिक प्रत्यवधमासम्भवः तत्र कास्तवघटसनेमापादनासम्भवादिति वायं। अस्था श्रभावलौकिक- प्रत्यक्षप्रमोपयोगित्वादिति दिक् । विस्तर स्वस्मकतानुमानरहस्ये थतिरेकिग्रन्थेऽनुमन्धेयः । प्रकृते योजयति, 'अम्ति चेति, 'तस्य मत्वे' समवायेन सदस्य मत्त्वे, 'समवधाने च' मन:संयोगे च, 'प्रतीनि- प्रसङ्गादिति शब्दप्रत्यक्षापादनसम्भवादित्यर्थः, यदि मनःसंयुकवे मति प्रब्दवान् स्यात्तदा शब्दवत्तयोपलभ्येतेत्यापादनस्य निरुपद्रव- स्वादिति भावः(४) । 'निरधिकरणति अधिकरणानवगादिनौत्यर्थः, अधिकरणस्य प्रकृते भान न सम्भवति श्रोषस्थाधिकरणस्य श्रोत्रा- (१) गन्धविस्व इति ख.। (१) गन्धवविवादिकश्चेति ख•। (२) योग्यानुयलम्भमार्थस्व इति स्व.। (४) यदि मनवयुवाले पति शब्यात् स्यात् तदा श्रावमसाक्षात्कार- विषधः स्यादित्वापादामस्थ निरपद्रवत्वादिति भावति ।

·शब्दाख्यतुरोयखण्हे शब्दानित्यतावादः । २९६ भन्दो मास्तौति प्रतीतेः । तस्मात् यचाधिकरके देने समय वा प्रतियोग्यच वर्तते सब सदभावो निरूप्यते। अतरष सद्भ्यामभावो निरूप्यते इत्युक्तं, शब्दाभावस्य च स्वतरवेन्द्रियसनिकृष्टत्वात् नाश्रये सन्निकर्षापेक्षा । इन्द्रियविशेषणतया नाभावग्रहणमिति चेत् । न । योग्यत्वादित्याशयः, 'इति प्रतीतेरिति इत्युपनौतश्रोत्रादिविषयक- प्रतीतेरित्यर्थः। नन्वेवं योग्यप्रतियोगिक वसस्य कुत्रचिट धिकरणे प्रत्यवं भवति कुचचिन्नेत्यत्र किं नियामक अधिकरणयोग्यत्वस्य नत्र नियामकत्वानन्युपगमादित्यत श्राह, 'तस्मादिति, 'यत्र' यव,') 'देशे' दिगपाधौ, 'प्रतियोगी वर्गत इति प्रतियोगी प्रतियोगि- मत्त्वोपलम्भमापादयितं गोतीत्यर्थः, 'तच तदभाव इति सचेव तदभावो निरूपात इत्यर्थः, न तु तस्यापि योग्यत्वं तत्रमिति भावः । 'श्रतएवेति यत एव अधिकरणयोग्यवं न सदाभाव- प्रत्यक्षे तन्त्रं श्रतएव, 'मयो' प्रामाणिकाभ्यामधिकरण-प्रतियोगिभ्यां श्रभावो निरूप्यत इत्येवो न तु योग्याभ्यामधिकरण-प्रतियोगि- भ्यामित्युतमित्यर्थः । ननु श्रोत्रम्य श्रीवासम्मडनया शब्दाभावे इन्द्रियसम्बद्धविशेषणत्वाभावात् कथं प्रत्य चत्वमित्यत श्रार, 'दा- भावस्थति, 'खतएव' माचादेव, श्राश्रये' श्रोचे, 'इन्ट्रियति, तथाच भन्दाभावो नाध्यक्षः प्रभावले मनि माशात्कारकारणेस्ट्रियमम्बद्ध- (१) भम्बोधमित्यादिः यौवेषतः पाठः कपुस्तके नास्ति । ..

·भयोग्यत्वस्योपाधित्वात् । अन्यथा मुखस्व संयुका समवायेन प्राणदर्शनात् न समवायेन शब्दयाहा स्वादिति । मैवं । सत एव हि शब्दस्य व्यनकविरहा- दनुपलधिमाचं न तु ध्वंसः, तत्तद्याप्येतरसकलतदुप- विशेषणतारहितत्वादित्यनुमेयमिति भावः । 'अयोग्यत्वस्येति यो- ग्य विषयतया साक्षात्काराजनकत्वं योग्यासुपस्त धिरहित वा। 'अन्यथेति महचारदर्शनमात्रेण कल्पने इत्यर्थः । 'स्थादेतदिति प्रदायां समाधत्ते, 'मैवमिति, 'अनुपलब्धिमात्रमिति कदाचिद- नुपाश्चिमात्रमित्यर्थः । मनु गकारादेः मतदा सत्त्वे लोके ददानौं श्रुतपूर्वी गकारो नास्तौति प्रत्यचानुपपत्तिरित्यत शाह, 'ता- ह्याप्येति प्रतियोगि-प्रतियोगिव्याप्येतरप्रतियोग्युपलम्भकयावत्कारण- विशिष्टप्रतियोगिमात्यानुपखन्धिरूपाथा योग्यानुपलधेरभावादित्यर्थः, श्रुतपूर्वी गकारो नास्तीति प्रत्यक्षामिद्धेरिति शेषः, अच प्रति- योगिमत्तानुपाधिमाधोपादाने अन्धकारदगायां मिमौलितनयम- दशायां सुषुप्यादिदमाथाश्चाभावप्रत्यक्षापत्तिरतौन्द्रियमाचप्रतियो- गिकात्यन्ताभावप्रत्यवापत्तिवातो विशिष्टान्त, अतीन्द्रियमाप्रति- चोगिकात्यकाभावखले । प्रतियोग्युपलम्भाप्रमिधा नातिप्रसङ्गः, प्रतियोग्युपसमपदस्थ तदिइियजन्पतियोगिलौकिकप्रत्यक्षपरत्वात्, पावदित्याते अन्धकारादावपि घटाधभावचाक्षुधापत्तिः चक्षुः- संवोगादिसणप्रतियोनिग्राहकयत्किञ्चित्कारणवत्वादतस्तदुपादानं, पभावमत्ववादमायां प्रतियोगि-तदिन्द्रियमधिकर्षादेः प्रतियोगि- ·शुदायतुरीवस शब्दानित्यतावादः । ..१ समकसमवधाने सदनुपलब्धिरूपयोग्यानुपलब्धेरभा- वात्। प्रतियोग्युपलम्भकव्यचकवायोरभावात्, विनष्ट- पाहकयावदन्तर्गतस्य सर्वचासम्मवादव्यानिवार सायेतराम थावत्- कारणविशेषणं, प्रतियोगौन्द्रियमधिकर्षच प्रतियोगियाप्य एव । न चैवमतौतानागतचक्षुरा दिव्यौनामपि तादृशघटादिग्राहकत्वान धावप्रतियोग्युपक्षमाकसमवधानं न वापौत्यसम्भव इति वाथम् । সনিখীতি-নক্সানলিঙালি বহিন্ধিীজিহ্মসম্মলিথি- तामि थावन्ति कारणतावच्छेदकानि स्वाश्रयमम्बन्धेन तवैशिष्यस्य विवचितत्वात् । ननु तथाप्यत्र व्याप्यतायां व्याप्यदिशि प्रतियोग्युप- लम्भकतावच्छेद कमम्बन्धः प्रतियोगिदिश च तादाम्यं घटना- तौतामागतघटाद्यभावप्रत्यक्षे प्रतियोगिनिष्ठमहत्त्वोङ्गतरूपादर्थव- केदः इत्यश्च प्रतियोगौन्द्रियमनिकदिन व्यवच्छेदः तम्यन्द्रियेऽपि मान्वेग प्रतियोग्यव्याप्यत्वान् प्रतियोग्यपलम्भकतन्तानयक्रित्वावधि- बानामपि प्रतियोगियाप्येतरतया असमानापः स्वायनागअन्य संयोगनाशस्य प्रत्यचे व्यभिवाराच व्यासपत्तिशुणप्रत्यक्षतोर्या- वदाश्रयसनिकर्षस्य तादृशानियोग्युपस्तम्भक यावदन्तर्गतस्याभावात्, अतएव कालिकसम्बन्धन प्रतियोगिन्याप्यत्वाभिधानेऽपि न निम्तारः प्रतियोगौन्द्रियमधिकर्षादेः प्रतियोगिविनागमणेऽपि मत्त्वेन तम्यापि कालिकमम्बन्धम प्रतियोग्यव्याप्यत्वात् पाखोकादेर्घटत्वा दियाय- तथाऽधकारेऽपि घटत्वाद्यभावचाक्षुषापतेथेति चेत्, न, प्रति- योगि-हाण्यपदेन प्रतियोग्युपसभामाधारणकारणय विवक्षितमात् प्रतियोग्युपलधामाधारणकारणवश थादृशप्रतियोगियाहक सत्यपि 51 ·'AAN प्रतीतिरपि वगिन्द्रियोपनौतव्यभावनायुपश्यसोया- शिव। वायुनत्पादक किन्तु व्या इत्या कि विनिगमकमिति चेत् । मा इदानौं श्रुतपूवी गकारों मास्ति विनष्टः कोलाहलइति प्रतीत्यनन्तर पुनः अवहे श्रुतपूर्वोऽयं गकारः पुनः स एवावं कोलाहल इति प्रत्यभिज्ञानमेव, घटध्वंसप्रतीत्यनन्तरच स एवायं घटः इति न प्रत्यभिज्ञानमिति तब विनष्टप्रतीत्या पाडणाभावप्रत्यक्षं सत्सद्यक्तित्वमेव वाच्यमिदञ्च संसर्गाभावप्रत्यचे हेतुः अतौद्रियान्योन्याभावप्रत्यक्षस्थले प्रतियोग्युपलभकामभिः उपलक्षपदय बौकिकमत्यवपरत्वादिति दिक् । मनु तथापि विनष्टः कोलारस इति प्रतीत्या सदस्य ध्वंसमिद्धिरित्यत श्राफ, 'विनष्ट- प्रतीतिरपीति, 'वाथुखर्भध्वंसेति, न्याथनये वायोरतौइियतथा गाणुध्वंसमपहाच वायुसर्मानुधावनं। नर वायुसर्भध्वंसोऽपि कषं बगिन्द्रियोपनौतः पाश्रयनामजन्यस्य तस्य ग्राहकेन्द्रियमत्रिक - भावादिति वायं। कासस पडिन्द्रिययातया () कालपटित- पत्रिकर्षण का तख वचा प्रत्यवसभवादिति भावः। वायोर. बचकले पोग्बानुपचाम्दिः मभवत्येवेत्यभिप्रायेचामरते, 'वायुरिति, कि पिनिगमक' किं प्रमाशं । 'प्रत्यभिज्ञानमेवेति, 'विनिगमक- मिलनच्यते । न पढादरपि जाधवाचित्यलमस्तु विनापती- (१) समतानुसारादुर, वनो न्यायमोऽमि वधा कपने शाय- बातोनियपि पातालभवात ·वेदानिवतावादा। म सिब्बति। अतएव तारत्व-तारतरत्या महत्व-मन्दारत्वप्रतीतीनां धमत्वकल्पनादर मत्व- मिशानमावस्य चमत्वकल्पनमित्यपास्तम् । एतानु सतीषष्यभेदप्रत्यभिधानात् । स्यादेतत् शब्दः प्रयास- साधः तदनभिव्यञ्चत्वे सति तदनन्तरमुपलभ्यमान- तेरन्यदीयध्वंशविषयलेनैवोपपरित्यत पार, 'घटसेति । चत- एवेति, 'पपातमित्ययेतनेनान्वयः। 'एतास मतीब्बिति तारल- नारतरत्वादिप्रतीतीनो यथार्थवेऽपौत्यर्थः, 'अभेदप्रत्यभिज्ञानादिति पथाभेदप्रत्यभिज्ञानगम्भवादित्यर्थः, तत्प्रतीतीनां स्वाश्रयस्थाय- खात्मकपरम्परासम्बन्धेन(१) वायुनिष्ठतारवाद्यवगादित्वादिति भावः । 'तदनभिव्यञ्चत्य इति, प्रतिबन्धकविधमनदारा प्रयत्नयाचे घटत्यादौ व्यभिचारवारणाय सत्यनं प्रयानअन्यलौकिकसाक्षात्काराविषवत्वपर, काचादौ व्यभिचारवारणाय 'तदनन्तरमुपशन्धमानत्वादिति नद- वक्-थतिरेकानुविधाथिलौकिकप्रत्याविषयत्वादित्यर्थः, यो यन्जन्य- लौकिकसाक्षात्काराविषयत्वे पति यदन्षय-व्यतिरेकानुविधावि- लौकिकासाकारविषयो भवति स तजन्य इति मामान्यसुची थाप्तिांतो बन्यमानस्य प्रयावजन्यतया यदषय-थतिरेकातु: विधापिलाकस तदनभरपदस्य वैषयं, दण्डानिमियाचे पटादौ दादिनन्यसाभावेन मामान्यतो बाप्तौ व्यभिचारवारणाय तदु- (७.साभयभन्यतामवापरम्परासम्बन्धेनेवि स.।

·सत्वासामी त्वात् पटवत्, अभिव्यन्त्रकावं हिन्द्रियसम्बन्धप्रतिब- धकापनायकत्वादिन्द्रियसविधापकत्वाहा(१) कुचोत्सा- रमेव पटादौनां, तदुभयमपि शब्दे न सम्भवति नि- त्यसमवेतत्वेनावरणापनयन-सविधापनयारभावात् । पादानात् । न च प्रयत्नानभियन्यायामपृर्वदेवदत्तवादिजाती यभिचार इति वाच्यम् । जातिमत्त्वे सतौति विशेषणात्, इत्यध बामान्यतोव्याप्तौ चक्षुरादिमादाय घटादिवृत्तिरूपादौ व्यभिचार- कारणाय मत्यन्तं । न च शब्दस्यापि बुभुत्मावशात् कर्णशस्कुल्यव-- किनमनःसंयोगद्वारा प्रयत्नव्ययवादमिद्धिरिति वाच्यं । नशिब- अम्दस्य पनौकरणदिति भावः । सामान्यतोव्याप्यभिप्रायेण दृ- शान्तः पटवदिनि, नत्र प्रतिबन्धकविधुननद्वारा प्रयतव्ययत्वेऽपि मन्तुसंयोगादिमादाय माध्य-हेतमत्त्वादिति भावः(२) । सत्यन्तविये- पणस्य स्वरूपासिद्धिं निराकरोति, 'अभिव्यचकलं हौति, प्रयान- स्थति शेषः । 'इन्द्रियसम्बन्थेति विषयेन्द्रियसम्बन्धेत्यर्थः, 'इन्द्रिय- सन्निधापकत्वादिति विषयस्येन्द्रियनिकटदेशानयनद्वारा इन्द्रिय- मधिकर्षजननावेत्यर्थः, 'कुयोमारणेनेवेति पूर्ववदृष्टान्तः, “नित्य- समवेतत्वेनेति श्रोत्रसमवायरूपेन्द्रियमधिकर्षस्य नित्यत्वेनेत्यर्थः, 'भावरणापनयनेति रन्द्रियमधिकर्षस्य प्रतिबन्धकापनयनेत्यर्थः, 'सविधापनेति विषयस्येन्द्रियमबिष्टदेभानयमद्वारेन्द्रियमभिकर्ष- ११) इनियनिकधायकत्वादेति क.। (१) पटप्रत्यक्षे तन्तुसंयोगस्याहेतुत्वेऽनि समाव एव पटपत्यज्ञादिति भावः ।

·शम्दाखतुरोपखणे शब्दानिवतावादः । मापि श्रोषसंस्कारास, इन्द्रियसंस्कारस्य उन्मौलना- लोकादासकृदिन्द्रियसम्बन्धयोग्यसापलब्ध्यनुकूल- संस्कारजनकत्वं दृष्टं तद्दद्वायुरपि सतदेव सर्वशब्दो- पलब्ध्यनुकूलं श्रोचे संस्कारमादध्यात्, तथाच सर्व- शब्दोपलब्धिः स्यात्। तदुक्तं “सकृच्च संस्कृतं श्रीचं सर्व शब्दान् प्रकाशयेत् । घटायोम्मौलितं चक्षुः पटं न हि जननेत्यर्थः, 'श्रोत्रसंस्कारादिति श्रोत्रसंस्कारधारेत्यर्थः, प्रयत्नस्य शब्दव्यचकत्वमिति शेषः। संस्कारच परमते पदार्थविशेषः, अमा- म्भते च वायुमंयोगादिरूपमहकारिणा ममवधाम, इन्द्रियमस्कारस्य' इन्द्रियसंस्कारकस्य, कचित्तथैव पाठः, 'सादिति युगपदित्यर्थः, 'इन्द्रियसम्बन्धेति इन्द्रियसम्बद्धो योग्यो यावानर्थस्तदुएलधौत्यर्थः, 'तद्वत्' उन्मौलनादिवत्, 'वायुरपौति, 'अपिना प्रयत्नमशाइः, तेन न प्रतासङ्गतिः,(१) 'भरुदेव' युगपदेव, 'मधेशब्देति भवन्मते शब्दानां नित्यैकतया मामेव गन्दामामिन्द्रियमविरुष्टत्वादिति भावः । तथाचेति, युगपदे वेति मेषः, 'माझे ति युगपदवेत्यर्थः, शब्दानां नित्येकवे इत्यादिः । भनु यमिजामया मंस्कार उत्पा- दितस्तदेव बोधयतीत्यत श्राद, 'घटायेति घटजिज्ञासयेत्यर्थः, 'न बुध्यत इति न बोधयतीत्यर्थः, युगपत् मर्चशब्दोपला मिरा- " (१) वेन प्रवतसङ्गतिरिति ख. ।

·TA धने । वाय-व्यतिरेकाम्या बाय प्रतिनिया मनकामन्यत्ववच्छन्देऽपि प्रतिनियतव्ययाव्यवत्वाम- ति चेत् ।न। वर्णा हिन प्रतिनियतव्यचकव्यायाम १ करमागरते, 'अथेति, 'प्रतिनियतजनकेति परसराजमवोत्यर्थः, 'पदपि' ककारादिबपि, 'प्रतिनियतेति परसराव्यधकञ्चव- मित्यर्थः, 'वर्ण होति, 'न प्रतिनियतव्यचकन्ययाः' परखरा- यत्रकाचा इत्यर्थः, यजकत्वं तविषयकमाचात्कारजनका, बावं तनन्यसाधास्कारविषयत्वं । ननु परत्रपदार्थस्वस्थ दुर्वर- लाबेदमनुमान। न त एतदर्शव्यञ्चकम्यञ्चलाभावः, एतदर्थ मार्णवचकव्याचलाभाव एव परस्पराव्यचकाव्यश्चत्वं तयाचे प्रयोगः ककारः खकाराव्यचकष्ययवाभाववाम् बकारसमानदेनले पति तत्ममानेद्रिययाचत्वात्() एवं खकारं पचौहत्य ककारा- थचकबधवाभावः मायः सामान्यसुखी व्याप्तिरिति वा । तपटैकवचमानदेशबमानेन्द्रियगान-तदुर्घटेकपथक्वे(२) थभिषा- रात् पृथकलख एकलायचकावधिनामव्ययवात् । न च पृथकल- (१) बसाक्षात्कारात्वावछिन्नविलक्षणवायुसंयोगत्वेन हेतुलं एवमन्यत्र एक्स वादृशष्यवत्वमेव ककारादाविवि न दभाव इवि मीमांसक- मत, नैयाधिकमते च वायुसंयोमानां वर्णोत्पादकत्वमेव व व्यचका तथाच थापखाबाद सिद्धिः । (२) एकमावनिरयकालमेकाएथकावं, उभयमानचिरकाल दि. पथकावं रम्मचदपि ।

·एम्बासरीवस शब्दानित्यतावादः । देन समानदेशत्वे सति समानेन्द्रियमानत्वात बानमेकत्वाव्यञ्चकमेव न पृथकत्वमाधारकारस्थ निय- मत एकलमाचात्काररूपत्वादिति वाचं । तदव्यत्रकथ्यलाभावो किन तविषयकसाक्षात्काराजनकजन्यमाक्षात्कारविषयवाभावः, सिमाधनापत्ते:(१) ककारव्यञ्चकविलक्षणवायुसंयोगस्यापि ककार- হ্মাৰীৰিষাৰহ্মান্ধৱল ৰাথা- स्कारजममस्वरूपयोग्यत्वात्, किन्तु तत्साक्षात्कारत्वावछिनाजनक- जन्यमाक्षात्कारविषयत्वाभावो वक्रयः, तथाच व्यभिचार एव । সনি জ্বালাগিলাবলিগান্ধা- विषय एकपथक्त्वं । न च तद्विषयकमाक्षात्कारानुपधायकजन्य- भाषात्कारविषयवाभावस्तदर्थः, तथाच न सिद्धसाधनं तमते ख- कारविषयकमाक्षात्कारानुपधायकवायुसंयोगस्थापि ककारमापात्का- रजनकत्वादिति(२) वाच्यं । तथापि तदुर्घटकपृथक्लममानदेश- समानेन्द्रियग्राचे तटैकले व्यभिचारात्, एकत्वस्य पृथकलमाता- स्कारानुपधायकस्यावधिज्ञानविरहकालौनासोकसंयोगय थायला- दिति, मैवं, एकवर्णस्य स्थाव्यचकव्यायापरवर्णवचकव्यवभिनव- (1) मीमांसकमतेऽपि साध्यसाचे निर्विवादादिति भावः । ११) खकारसाक्षात्कारजनकवादिति क.। तथाच सम्भतेऽपि का- वियतया समकवायुसंयोमम्मापि सहिषयकसमूहानपनात्मका- गविषयकपत्किचित्साक्षात्कारजनकत्वेव सदशिभेदानाचा दिदिमावः। (३) बम विधानस्याप्येकवसाक्षात्कारोपधावपालामा बभिचार। ।

·ফজিলানী घटेकत्वपरिमाणवत्। न चावयवसंयोग-बहुत्वयनका- मेव हि परस्पराष्यचकाव्यङ्ग्यत्वं, तथाचैवं प्रयोगः, ककारः साव्यचकव्यायखकारकले मति सकाराव्यचकव्यचं यद्यत्तनिमः खकारसमामदेशवे मति खकारयाहकेन्द्रिययात्वात् यद्यत् समान- देशले मति यवाहकेन्द्रियायाचं तत् स्वाव्यनकव्यञ्चतत्कत्वे मति तदव्यचकव्ययं यद्यत्तदन्यदिति सामान्यतो व्याप्तिः, रत्थच नोक- व्यभिचारः एकलस्य पृथक्त्वाव्यचकव्यञ्चत्वाभावात् । खाव्यञ्जक- व्याचवच खमाचात्कारखावच्छिमाजनकत्तिकारणताप्रतियोगिक- कार्यतायाः) लौकिकमाक्षात्कारविषयाया अवच्छेदकत्वं, यथा- श्रुते सिद्धमाधमापत्तेः । खकारण्यचकवायुसंयोगविशेषापि खकार- ककारोभयविषयकसमूहालम्बनमाक्षात्कारजमकत्वेन ककारमाक्षा- स्कारजनकत्वात् सन्मतेऽपि खकारे ककारान्यचकव्यञ्चलाभावेन खाव्यचकव्ययखकारकत्वे मति खकाराव्यचकव्ययत्वस्य नाकारे- भावसत्त्वात् । न च मिद्धमाधमवारणाय स्वसाक्षात्कारत्वावच्छि- भाजनकजन्यमाक्षात्कारविषयत्वमेव तदस्थिति वाच्यं । तद्घटेकत्व- समानदेश-समानेन्द्रिययाझे तटैकपथक्त्वे व्यभिचारात् । भवति हिपृथक्त्वसाक्षात्कारवावच्छिन्नाजनकात्म-मनःसंयोगादिजन्यमाचा- कारविषय एकत्वं एकत्वायनकावधिज्ञानव्याबमप्येकपथक्त्वमिति कारणता खेतरभावत्तित्वेन विशेषणौया, खपदञ्च तच्छन्दवाथ- परं, अन्यथा सर्घटेकत्वममामदेश-भमानेन्द्रियग्रा नघटेकपृथक्वे (१) खसाक्षात्कारत्वावच्छिमजनकावसिकारणताप्रतियोगिककार्यताया- ति ख.1 ·बाखतुरोवख पदानिवतावादः । মিখাইলাম হাঘি থালা- बावनकयोः खमाधाकारमारप्रतिबन्धकदोषविशेषाभावयोव- वात, एकमत्येनेकलसाक्षात्कारत्वेन न कार्य कारणभावः किन्तु सममित्वेन सत्ताक्तिसाक्षात्कारत्वेन, अतएव एकत्वान्नरसिकार- पताप्रतियोगिककार्य्यतावच्छेद कसया तयटैकत्वस्य म थभिचारः, एवं तदव्यचकव्यायनमपि तत्माक्षात्कारत्वावच्छिन्नाजनकत्तिका- रणताप्रतियोगिककार्यताया लौकिकमाक्षात्कारविषयतया पवच्छ- दकत्वं, अन्यथा भवन्मतेऽपि(१) ककारव्यचकवायभंयोगविशेषस्थापि ककार-खकारोभयविषयकसमूहालम्बनसाक्षात्कारजनकवेम खकार- व्यश्वकलात् ककारे खकारायचकन्ययभिचत्वसत्त्वेन सिमाधमा- पत्तेः । न च मिसाधनवारणाय तत्माचात्कारत्वावछिनाममक- अन्यमाक्षात्कारविषयलमेव तदस नमते ककारस्थ खकारभाशा- कारवावविभाजनकः ककारयन्नवाथमयोगविशेष एव सब्जन्य- मालास्कारविषयत्वेन तयित्वाभावात् सिद्धमाधनाभावादिति धाचं। तथा मति नद्घटेकपृथक्त्वममानदेश-समानेन्द्रिययाको नपटैकत्वे स्थभिचारात् । भवति शेकत्वायनकावधिजानव्यय मेकपृथक्त्वमेकपृथक्वसाक्षात्कारत्वावञ्चिालनकात्मममःगंयोगा- दिजन्यवासस्कारविषयोऽप्येकल मिति, पत्थश्च एकत्सम्यापि माषा- कारविषयतया पात्म-मनःमयोगादिजन्यतानवच्छेदकवान यभि- पारः, पचापि कारणता खेतरभावक्तित्वेन विभवौया सपर्ट साथीभतान्योन्याभावप्रतियोगिपरं, अन्यथा तद्घटेकपृथक्तममान- (1) तमोमोवि स. 52 .

·११. तापचिन्तामो देश-समानेन्द्रियायतद्घटेकले उक्रव्यभिचारतावस्यात् । भवति कत्वमापात्कारखावच्छिन्नाजनकावधिज्ञानन्तिकारताप्रतियो-. गिककार्यतायाः माक्षात्कारविषयतया अवच्छेदकमेकपृथक्त्वं एक- पृषकत्वभाक्षात्कारत्वावच्छिनासमकैकत्व-तत्माक्षात्कारमाचप्रतिब- म्यकदोषविशेषाभावयोः साक्षात्कारविषयतया अयच्छेदकश्चैकल्ला- मिति(१) । पिहचरणस्तु नदव्यत्रकव्ययत्व-खाव्यचकव्ययतत्वालोभयाभाव- एव परम्पराव्यचकव्ययत्वाभावः । तथाचा प्रयोगः, ककारः ख- कारायचकव्याचल-खाव्यचकाव्ययखकारकलोभयाभाववान खकार- ममामदेशवे मति खकारणाहकेन्द्रियग्राहात्वात्, यद्यत्समानदेशत्वे मति बवाहकेन्द्रियग्राचं तत्तदव्यनकव्ययत्व-स्वाव्यचकव्यावतत्कयो- भवाभाववद्भवतौति मामान्यतो व्याप्तिः। प्रथमद लाभावमावस्य माध्यत्वे तटैकत्वसमानदेश-समानेन्द्रियग्राही तद्घटकपृथकले অমিঘৰ: অমূল্লাহ্মালম্বিসালনা, লেস্তু सायनकव्यायकत्वकत्वाभावेन(र) उभयाभावसत्त्वान व्यभिचारः । परमदशाभावमाचस्य माध्यत्वेऽपि एतद्धटेकप्पथक्त्वममानदेश- ममानेन्द्रियग्रातघंटैकत्वे व्यभिचारः, एकत्वस्य स्वाव्यञ्जकावधि- भानन्यावश्यकत्वकलात्, इत्यच पृथकवाव्यचकव्यायवाभावेनोभया- भावयवान व्यभिचार रति प्राः। प्रचापि तदव्यचकव्यायवा- दिकं पूर्व्यवहो । (९) कार्यतावच्छेदककत्वमितीति ख.। (१) बावनकथयतत्कस्याभावेनेति स.।

·प्रदास्यतुरोयखण्ड़े शब्दानित्यतावाद . म 'एकावच्छेदेनेति, तेन सममेकावच्छेदेन(१मत्समानदेशले पति तत्समानेन्द्रियगाववादित्यर्थः, इदच्च स्थायवृत्तरप्यवच्छेदक- स्वाभ्युपगमेनान्यथा परेषां शब्दस्य मिश्यकतया या कालिकदेशिका- व्याप्यवृत्सितयोरभावेन खरूपामियापत्तेः । श्रच ख-सावधि- ज्ञानमाचव्यङ्ग्ययोति॒धिकरणपृथक्त्वयोविभिन्नसम्यानविशेषधीयच- योश्च गोवाश्वत्वयोर्यभिचारवारणाय 'समानदेशवे मतौति मम- नियतदेशवे मतीत्यर्थः, अन्यथा समानाधिकरणयोरपि परस्प- राभावसमानाधिकरणयोमठावधिकघट-पट कृति पथकल-पटाव- धिकघट-मठवृत्तिदिपृथक्लयोः स्व-स्थावधिज्ञानमाचव्यधयोर्यभि- चारापत्त:(२) विभिन्न स्थानविशेषधीच्यायोः पाषाणात्यव्याप्यघटक- पाषाणत्वयोर्व्यभिचारापत्तेव।। न चैवमपि भिनभिनावधिनिक- पितममनियतैकपृथक्त्वद्वय व्यभिचार इति वाच्यं । अवधिभेदेनक- पृथकत्वभेदाभावात् । ममनियतदेशालच ममवायेग विवक्षित) तेमाभावमाचात्कार प्रति प्रतियोगिजामम्य हेतुवेपि घट-पटव- थोरन्योन्याभावात्मन्ताभावयोर्न व्यभिचारः। एकग्यैव वस्त्रवणा- देरग-मूनावच्छिनक्षनिष्ठसंयोगयोः स्वस्खावच्छेदकाव्यञ्चयोभ- चारवणय एकावच्छेदेने ति) | न चावच्छेदकादिग्रको न संयो- । (१) तेन समानाकागबरूदेनांत ख० । (२) इमो दौ अस्मात् पृथक इयादिप्रतीतिसिहं दिएकत्यादिकं शिव- वदुभयरत्तौति बोध्य। (१) एतेन तद्याप्यदेशालमपि निराकृतं । (1) एतेन तदसमवाथ्यसमवेतत्वे सति तत्समवायिसमवेतवं पवितं । (1) समवायावविधेयतायां एकदेशावमित्वं योर्य ।

·गादियाचेतुः किन्वावस्यकलादवच्छेदकावच्छेदेनेन्द्रियमविकर्ष एक हेत. (१) कथं व्यभिचार रति वाचं । तङ्केतुत्वाभिमानेनेतदि- भेषणोपादानात् । नम्वेवमेकदेशावछिनत्वोकावयेकमाखावदेन परमवावशिवाभ्यां श्येनेन मह उत्तमयोगाभ्यां स्वखावोंद भरणप्रत्ययाभ्यां व्यभिचारो दारः तयोः ज्येनकरणदयावधि জলন্ধাৰমিন সুলান হচ্ছিল লালুলাল- तिरिकदेशावच्छिन्नवविवधणे समानदेशत्वविशेषणवेधदिति चेत्, चरणदयावनियोः भोन-वृक्षसंयोगयोर्या संयोगव्यक्रियदेश- यापिनौ तत्र परम्परया तद्देशभागोऽवच्छेदको न तु सम्पूर्ण भा- बोभयावच्छेदिकेति यथाश्रुतेनैव तत्र व्यभिचारनिराम इत्यभि- प्राधान् । वस्तुतस्तु (२) प्रभावसाक्षात्कारं प्रति प्रतियोगिजानन हेतुतवा घटत्वात्यन्ताभाव-घटान्योन्यामावयोर्यभिचारवारणाय स- मानदेशत्वपदं समवायसम्बन्धेन वृत्तिमत्त्वार्थक, स्व-खावधिज्ञानमाच- यायोः समानकालौन-व्यधिकरणपृथक्त्वयो बिभिन्नसंस्थानविशेष- धौथायोगविश्वत्वयोर्यभिचारवारणाय तेन सममेकावच्छेदेनेति नेन सममन्यनामतिरिकावच्छेदकावच्छेद्यस्वे मतीत्यर्थक, न तु तद- बच्छेदकावच्छेद्यत्वे सतीत्यर्थक(३) अतो व्यधिकरणपृथक्वयोरपि (१) तथाच समवायस्यैक्यादिशियस्यापि नाथनकत्वं विशेष्यविभिशा- नुयोगिकाभावानभ्युपगमात् । (२) सम्पूर्णशाखाया एकावच्छेदकत्वानुभवात् व्याप्यवृत्तेरवच्छेदकावस्य विजविराजत्वाचाच वस्तुसतिति । (१) न तु तदवच्छेद्यले सतीत्वमिति स..

·शब्दावतुरोचखले भूम्दानित्यतावादः । कायस्पैकावच्छेदकावच्छोयत्वसत्याना तद्दोषतादयस्यं नषो. पाये सायरूपविभिबावच्छेदकावच्छेद्यस्यात् । न च तप काम- कावशेदकमादाय थभिचारतादवस्थावारणाय एकदभावपलमेव विवश्यतां किमन्यनामतिरिझावप्रवेशेनेति वाच्य । तथापि परख- राभावममानाधिकरणयोरथ प समानाधिकरणयोर्मठावधिकपट- पटत्तिद्विपथकब-पटावधिकघट-मत्तिद्विपथकवयोः सखाय- धिनाममात्रव्यङ्ग्ययोर्थ भिचारापत्तः विभिन्न संस्थान विशेषधीयाययोः पाषाणत्यव्याप्यघटक-पाषाणत्वयोर्व्यभिषारापत्तेष मेषां पस्किबिदा- श्रवमादाय काले एकदेशावच्छेद्यत्वात् । न चैकदेशावदेन मन वायमम्बन्धन वृप्तिमत्त्वमर्थोऽस्थिति वाच्छं। परनये वर्णनामेकसया समवायसम्बन्धमायाप्यत्तित्वाभावात् समवायसम्बन्धन हत्ताव दकविरहेण स्वरूपामिद्यापतेः व्याप्यवृत्तरवच्छेद के मामाभावात्, साविवसायान्त वर्णानां समवायमम्बन्धेन व्यायप्सित्वेऽपि का कालिकसम्बन्धेनाव्याप्यत्तित्वादाश्रयरूपावच्छेदकमादायैव हेत- सम्भवः । न चैवं न्याथनये भागामिद्धिः सर्वेषां वर्णानामन्यूना- मतिरिकावच्छेदकावच्छेथलाभावादिनि(१) वाचं। एकमावास्कार- विषयौभूतानां वर्णानां पणत्वान्, एवश्च खकारमाक्षात्कारविषयः ककार इत्यादिक्रमेण पञ्चता, লালনিৰিাজহ্মালম্ভ खानवच्छेदकानवच्छेद्यतत्कवे मति तदनवच्छेदकामवच्छेद्यस्वं । न च परनये शब्दस्यावच्छेदकाप्रसिद्या अनवच्छेदकत्वमप्रमिद्धमिति वाचं। परनयेऽपि सदस्य कासिकसम्बन्धेन काले वृक्षावाश्रय- (U विभिनकायोत्पत्तिकामामसचम्पमिति माकः।

·भावोदकाले तदवोदकममिरित्येव ता" | मतपुरषीया पेशानुदिनन्धविवादियाचात्कारलावचित्र पनि नदीवापेशाबुद्धि जन्मदित्यवादिना हेतुत्वान्युपरमात् विभिवपुरुषौवापेक्षाबुद्धि- অভিীলিখাৰাৰ মানবিআল্পলাতিনি এই नहाएकवहिरिन्द्रियव्यभियानलमतो नोकव्यभिचारः, पदपेशा- बुद्धिजन्यं चत् द्वित्वं तत् तत्पुरुषेन्द्रियस्यैव याद्यमित्येकेन्द्रिययात्र- लाभावात् पाशत्व-वाहकत्वयोः फलोपधानगर्भवात् तद्विषयकलौ- किकमायाकारविषयत्वं वा तदर्थः । न च परस्पराव्यचकविभि- बावधिज्ञानयधयोविभिनावधिकदीर्घत्वेकष्टपक्वयोभिचार इति वाचं । सरूपेण परिमाणपहे नावधिज्ञानापेक्षा किन्तु इम्त-वित- स्वाधिनत्य (१) रति मतानुयायित्वात् । भाध्ये च कारणता भाववृत्सित्वेन विशेषिता तेन परस्पराव्यचकपित्तदूरत्वादिदोषा- 'भावजन्ययोः माशात्कारविषयतया अबछेदकयोः श्वैत्य-परिमाणयो- न व्यभिचार इति । पिनचरणस्त प्रकारान्तरेणाप्यनुमानं परिष्कुर्वन्ति, तथापि पाथे परसरायलकाययत्वं परस्पराविषयकमाचात्काराविषयत्वं सदविषयकमावास्कारविषयत्व-खाविषयकसाक्षात्कारविषयतत्कलो- (१) वदनाश्रयस्यैव तदनवच्छेदकत्वमिति भावः । (ताधयविकावयहे इत्यर्थः, तथाच यथा अवधिज्ञानं विनापि खरूपतः एचकलत्वेन म यहः तथा परिमाणवेन दोर्घत्वेन वा এহিলা মিল যিলাদি হী ৰােহি ঘষাৰাৰ पादोध हावादामेष सवशेषनुभवादिति भावः ।

·प्रदोखातुरोपबहे शब्दानियतावादः । भवाभाव रति चावत्, सदविषयकमाचात्कारविषयम-विषयिता- मानधेणतत्साशात्कारमिष्ठान्योन्याभावप्रतियोगितावच्छेदकलोभवा-- भाव इति तु निष्कर्षः । तदयं निर्गलितप्रयोगः ककारः खका राविषयकमाक्षात्कारविषयत्व-विषयितासम्बन्धनखकारविषयकमाण- कारमिष्ठान्येन्योभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वोभयाभाववान् खकारण मईकावछेदेन समानदेशत्वे मति समानेन्द्रियगायत्वात् इति पूर्ववत् सामान्यमुखी व्याप्तिः, माध्ये उभयदलप्रयोगमन्तु पूर्ववत् तद्घटेक- लैकथकलयोर्यथायथं बोय, उभयचैव साक्षात्कारोलौकिकोबोथः अन्यथा अलौकिकप्रत्यक्षमादाय तद्घटैकत्वेकपृथक्त्वयोव्यभिचारा- पस: अलौकिकं प्रत्यक्षमादाय बाधापत्तेश्च । अथ न्यायनये बाधः एकैकशोऽपि वर्णमाक्षात्काराभ्युपगमात् । न चेकायकेदेन वर्तमा- नानामेव वर्णानां पचत्वमिति) वाच्यं । वर्णानां क्रमिकोत्पनत्वेने- कावदेन वर्तमानानामके कशमानात्कारादिति चेत्, न, एक- साक्षात्कारविषयौभूतानां वर्णनां पचवात्, स्वञ्च खकारमाता- कारविषयौभूतः ककार इत्यादिक्रमेण पक्षवार) । न चैवं मिड- माधममिति वाच्यं । परनये ककार-खकारादौनामेकैकवेन तेषा- मेव प्रत्येकमभिव्यक्तः, हेतौ च यत्तयां मामान्यतोव्याप्तौ भमनि- पतदेव-कामयोरे कपुरुषचक्षुर्माच्या लायोमविशेषयोर्यभिचारवार- शाय समानदेशले मतौति समवाथमम्बन्धन तिमले मौत्यर्थक, भूखागावच्छिषयोः ममनियतेन्द्रिययायतत्पषीयसंयोगयोः संयो- (१) पचत्वसिद्धिमिति स्व. । पचलंयोध्यमिति . ..

·गथाबभेदनामययतया तादृशद्रव्य-तदवववववधोगधोरेंक खावदेन परणयावविषयोः खेन-वृक्षसंयोगयोर्विभिषकाले एकपुरुषमाषमतौतयोय व्यभिचारवारणाय तेन सममेकावच्छेदै- लेनि तेन मममन्यूनानतिरिकावच्छेदकावच्छेधले सतीत्यर्थक, प्रतः कामरूपेकावच्छेदकमादाय शाखारूपैकाउछेदकमादाय च न त- होषतादवस्थ्यं अन्यनामतिरिकावच्छेदकावच्छेद्यावञ्च पूर्ववबोध्यं । अथैवं सममियतेन्द्रियपाय-मममियतकालयधिकरणरूपदयादिषु यभिचारः। न तेषां विभिनावरावावच्छेद्यत्वात् न व्यभिचार- रति वायं। रूपादौना दैशिकाव्याप्यत्तित्वविरहेण तेषामवयवा- बोद्यत्वे मानाभावात् एकत्र धर्मिणि भावाभावयोर्विरोधेमेवावच्छे- रकभेदाभ्युपगमादिति चेत्, न, व्यधिकरणकपादौना काले का- सिकसम्बन्धेन वृत्तौ परस्परभिनानां खखाप्रयाणामवच्छेदकालेन यभिचाराभावात्। समनियतरूप-रसायोर्यभिचारवारणाय विशेवं, नदर्षच परस्परागाइकेन्द्रियव्यशबयाह्यत्वं स्वाग्राहकेन्द्रियव्यत्ययाय- तत्कले मति तदग्राहकेन्द्रियव्यायाधत्वमिति थावत्, न तु तद्- चारकवपिरिन्द्रियनिग्राश्यत्वं, तद्विषयकलौकिकसाक्षात्कारविष- कर बा, बाचेकपृथकत्वमाक्षात्कार विषयस्पकपृथक्पयोर्यभिचारा- पोः भवधिज्ञानविर हदशायां विना पृयक्त्वं त्वचा स्पर्शस विना सच षेकष्टवक्षस्य यशत् । इन्द्रियस्य व्यक्रियेनोपादाना- विभिचपुरुषौचापेक्षाबुद्धिवन्यसमनिवतहिलयोसाधापरवाचोचन यभिचारः पाशव-पारकलयोः फलोपधानघटितवात् । न नपायकाप्रतिबन्धकदोषवन कदाचित् परसराविषयकवाचा- ·शब्दायतुरीयख हे शम्दानियतावादः । ४१० व्योनामयविनोत्पलत्वव्यञ्जकदीपाव्ययेन तबौखिया घरतिपयकाव्यञ्जकाव्यङ्ग्येनैकत्वेन वा व्यभिचार। स्कारविषययोः सममियतेन्दियग्राह्ययोः ममनियतस्नेह-द्रवत्वव्यकि- विशेषयोर्यभिचार इति वाच्छं। दोषविर रुदमायां परस्पराविष- घकसाक्षात्कारविषयत्वस्य माध्यत्वादिति भलेपः । एकवर्षस्थापरवाव्यचकव्ययवाभाव एव(१) प्रतिनियतम्यनक- व्यायवाभावः स एव च साध्य इति भ्रमेण यत्तयां भामान्यतो था- प्रावधयविनमादायावयवत्तिसंयोग-बहत्वयोरुत्पत्तिनौनरूपमा- दायोत्पलत्वे एकलमादाय चैकपृयकल्वे क्रमेण व्यभिचारमा शकते, 'म चेत्यादिना व्यभिचार इयनान, 'अवयवमयोगेति अवयवयोग- बकत्वयोर्थनकस्याश्रयभेदाहसाव्यङ्ग्यनावविना करतेनेत्यर्थः, अवयवयोग-बहलयोरिति वः, 'यभिचार इत्ययेतनेन सम्बन्धः, तयोरवयवस्यकावाश्ययभेदग्रह त्वादिति भावः । अव्यामज्यशक्तिले पतौत्यनेन(३) हेतोविमेषोऽप्ताभिचार बारामभवादाह, 'उत्पल- वेति, तौलिकति उत्पलनोलिना करनेत्यर्थः, उत्पन्नव इति श्रेषः, 'यभिचार ग्रेतनेन मम्बन्धः, दीपो नोत्पल नीलिमयनकः (१) एवकारेण मन्यन्तद जव्यवच्छेदः । (२? यवयविममादायावयवदयमयोगेऽवयवाना व त्यर्थः । (३) पप चाव्यासज्यत्तिवं न कमावत्तिधविभिपर्याप्तिकत्वं म. योगे तदमावात् परन्त यावदाश्रयभेदग्रसापेक्षग्रहविषयत्वादिक- मित्यभिप्रायः।

·१८ तत्वचिन्तामणी अषयवसयोगाऽवयविनोनौलत्वोत्पलत्वयोश्चाव्याप्य- व्याप्यरत्तिनौरुत्पलत्वस्य (९) चाधिकवृत्तिवनकावच्छे- प्रत्युत तत्प्रत्यये दोषरूपतया प्रतिबन्धक:(९) तथाचोकं "प्रदीपै- र्यज्यते जातिम सु नौरजमौलिमेति, जानिरुत्पलत्वादि मौरजमु- त्पलमिति मतेनेदं। ननु सदव्यचकव्यङ्ग्यत्वं तत्माक्षात्कारत्वावच्छिमा- जनकत्तिकारणताप्रतियोगिक कार्यतायाः साक्षात्कारविषयतया- बच्छेदकत्वमतो नायं व्यभिचार उत्पलत्वमाक्षात्कारत्वम्य दोप- कार्यतानवच्छेदकत्वादित्यत आह, 'घटतौति घटयत्तिपृथक्त्व- व्यचकस्य तत्तदवधिज्ञानस्याव्यज्येन घटेकलेन करणभुतेनेत्यर्थः, घटैकष्टथक्व इति शेषः। इत्वभावादेवावयव्युत्पलनौलमादायावयव- संयोगोत्पलत्वयोर्न व्यभिचार इत्याह, 'अवयवसंयोगावयविनोरिति, 'अध्याप्यव्यापत्तिमोरित्यग्रेतनमवैव सम्वधाते, 'एकावच्छेदेन कृत्य- भावादिति एकदेशावञ्छदनानानानतिरिकदेशवृत्तित्वाभावादित्य- थ: (१) यद्ययवथवसंयोगावयविनोरेकदेशावच्छेद्यत्वभन्यूनानतिरिक- देशतिवधास्त्येत, न ह्येकदेशावच्छेद्यत्वमन्यूनानतिरिक्रदेशावच्छे- द्यस्वं, समानदेयत्वनिशेषणवेयर्थ्यापत्तेः, तथाप्यवयवसंयोगव्यक्तिर्यद्देश- ध्यापिनी परम्परया तद्देशभाग एव तत्रावच्छेदको न तु सम्पूर्ण ध्याप्याव्याप्यत्तिमोत्पलखम्येति ।। tv माविषयकलौकिकप्रत्यक्षानीकारात् रूपान्तरविषयकत्वं तस्या- वश्यकमिति बोध्या एकावच्छेदेनान्यमानतिरिक्तदेशत्तित्वाभावादित्यर्थ इति ख.।

·शब्दाख्यतुरीयरखगड़े शब्दानित्यतावादः । १९९ देन सत्त्वभावात्। बहुत्व-पृथवव्यञ्जकव्ययत्वञ्च अव- यव्येकत्वयोरिति न परस्परव्यभिचारिव्यञ्जकव्यञ्चत्वं, अतएव नौला बलाकेत्यच रूप-परिमाणयोरईनिखात- कपालिका अवयविनि तु कपालिकेव मातादवच्छेदिकेति भावः । इदमुपलक्षणं माध्यस्य परस्पर (गर्भतया माध्यमत्त्वादपिन तत्र व्यभित्तारः। अवयष्युत्पसनीलियोनिरुकावयवसंयोगोत्पलत्वाव्यशकव्यङ्ग्यनाभावा- दित्यपि बोध्यं । अवयविनमादायावयववहावे घटेकत्वमादाय घटे- कपथकले च व्यभिचारं परम्परघटितमाध्यमावेनोद्धरति, बहवेति बहुव-पृथक्त्वत्यचकव्यङ्ग्यत्वं बहुत्व-पृथकतावान कायायलं तदभ- धमाक्षात्कारत्वावच्छिनाजनकत्तिकारणताप्रतियोगिक कार्यतायाः माचात्कारविषयतयावच्छेदकवाभाव इति यावत्(१) 'न परम्परव्य- भिधारिष्यन्नकव्यङ्ग्यत्वमिति म निस्कपरस्पराव्यन्नकव्यत्यत्वमित्यर्थः, 'अतएवेतिभावत्तिकान ताघटितनिस्क्रपरम्पराव्यश्चकव्यङ्ग्यलकप- माध्यमत्वादेवेत्यर्थः, 'नीला बनाति, 'बलाका' बकपंक्रिः, तस्याच मेघमविधानकप दोषवात् गुलाग्रहेऽपि परिमाणग्रहः कदाधिश्च- नुषा दूरत्वादिदोषवशात् २१ परिमाणाग्रहेऽपि शुक्रग्रह इति पर- स्पराव्यचकतत्तदोषाभावव्ययत्वाड्यभिचारमम्भवो ध्येयः । 'अर्द्धनिखा- तेति अर्द्धनिखातवंशेऽर्द्धनिखमनरूपदोषवशात् परिमाणायऽपि (१) तथाच विवक्षितस यन्तदलाभावात् साध्यसमिति भावः । (२) कदाचिदईनिखातादिदोषवशादिति क०, ईदृशपाठस्य अविर- जादिदोषवशादित्यर्थः, धादिना दूरत्वादिपरिग्रहः ।

·बंशसया-परिमाणयोर्वा न व्यभिचार इति। मैन । मक्षायाः दोषविशेषान्तरवशाच सवाया अग्रहेऽपि परिमाणमा रति परस्पराव्यमकतत्तदोषाभावव्ययत्वाड्यभिचारसम्भव इति भावः । पिनचरणानां मते त्वेकवर्णस्यापरवर्णाविषयकमाचात्कारविषय- वाभाव एवं प्रतिनियतव्यचकव्य चत्वाभाव इति भ्रमेण यहां मामान्यतो व्याप्ताववयवनिष्ठमंयोगवकृत्वमादायावयविनि(९) उत्पा- वृत्तिनौखमादायोत्पलत्वे घटत्त्येकपृथक्त्वमादाय च तदेकत्वे व्यभि- चारमाशङ्कते, 'नचेत्यादिना, 'अवयवमयोग-बहुत्वयनकाव्यश्वेनेति स्वयवसंयोग-वडत्वाविषयकमाक्षात्कारविषयेणेत्यर्थः, संयोग-बहत्व- पोहे पायभेदयहस्थापि हेतुतया तेन विनाप्यवयविनो ग्रहादिति भावः । 'उत्पलत्वेति, नौलरूपाविषयकदीपजन्योत्यसमाक्षात्कारविष- घेणोत्पलत्वेनेति व्युत्क्रमेण(१) योजना, 'पृथक्त्वाव्यनकव्यङ्ग्येनेति पृथ- कादिविषयकमाक्षात्कारविषयेणेत्यर्थः, परस्परानवच्छेदकानवच्छेद्य- मरूपहेतु विशेषणभावादेवावयवसंयोगोत्पलनौलमादायाक्थव्युत्पन्न- क्योर्न व्यभिचार इति समाधने, 'अवयवसंयोगेति, 'प्रध्याप्यक्निो- रित्युभयचैव सम्वधते, नौलस्योत्पत्तिकालावच्छेदेनाव्याप्यवृत्तिमात्, थायत्तित्वाचावयविमो दैशिक उत्पलत्वस्य कालिकं प्रकते विव- चितं एतेमावषवसंयोगनौलरूपयोरवयव्युत्पलवानवोदकानव बर्ष नास्तीत्यभिहितं, अवयवसयोगस्यावयव्यनवोदकदेशावच्छेध- (1) पूर्ववल्पे संयोगादावेव व्यभिधार इति तमरीत्वमिति । व्युत्क्रमच भोलिमपदोत्तरहतीपथा अत्यजत्नपदोत्तरमनुसन्धान ।

·शब्दायतुरीयखखे शब्दानिवतावादः। नौसय चोत्यश्चत्वानवच्छेदककालावच्छेद्यत्वात् उत्पलवस्थ नित्यतथा कारस्य तदनवच्छेदकत्वात्। इदमुपलक्षणं अवयवसंयोगे- ऽवयव्यमवच्छेदकावयव्युत्पत्तिप्राक्कालावच्छेद्यत्वमपि बोध्यं । उत्पश- बेऽपि नौलरूपानवच्छेदकानवच्छेद्यत्वं नास्तीत्याह, 'उत्पलवस्य चेति उत्पनत्वस्य नौलरूपानाश्रयेऽपि वर्तमानवेनेत्यर्थः, तथाचोत्पल- त्वस्य काले नौलरूपानवच्छेकनालेतरस्वाश्रयावच्छेद्यत्वात् न नौला- नवच्छेदकानवच्छेद्यत्वभिति भावः । 'एकावच्छेदेन त्यभावादिति परस्परामवच्छेदकानवच्छेद्यत्वाभावादित्यर्थः, इदमुपलक्षणं उत्पमत्वे परस्पराग्राहकेन्द्रियग्राह्यत्वरूप हेतु विशेय्यदलाभारात्(१) साथस्य पर- स्परगर्भतयामाध्यमत्त्वाञ्च न नौलरूपमादाय व्यभिचारः उत्पत्ति- नौलरूपस्योत्पलवाविषयकमाक्षात्कारविषयवाभावादिस्यपि बोध्यं । अवयवबहुत्वमादायावयविनि घटेकपृथक्वमादाय घटेकन्वे व्यभि- चारं परस्परघटितमाध्ययापनोडरति, 'बहुत्वनि बडल-पृथक्त्ववि- षयकमाक्षात्कारमात्रस्यैव विषयत्ववेत्यर्थः, तथाच नहुल-पृथक्त- योरवयव्येकलाविषयकमाचात्कारविषयत्वाभावेनोमयाभावरूपमाथ- सत्वमिति भावः । 'परस्पर व्यभिचारियन कन्यज्ञात्वं' परम्पराविषयक- साक्षात्कारविषयत्वं, 'श्रतएवेति दोषाभावगर्भमाध्यमत्यादेवेत्यर्थः, 'रुप-परिमाणयोरिति, अत्र 'परिमाणपदं बलाकानिहाकपाहणे- नियमाचगाछबलाकापरिमाणव्यक्रिपर, अन्यत्र निरुकाममानेन्द्रिय- पायवाभावादेव व्यभिचारस्थासम्भवादिति दिक् । - (२) उत्पनलस्य मौलापाग्राहकावगिन्द्रियग्राह्यत्वादिति भावः । (१) अवयवाहत्वमादाय तत्समनियतकालेऽवयविनीति ख.।

·सपचचिन्तामो वर्णाः प्रतिनियतव्यञ्जकव्ययाः पाश्रयेण सह समा- नेन्द्रियानाध्यात्वात् गन्धवत् इत्यापासतः सत्प्रतिपक्ष- त्वात्। 'वर्ण इति, पूर्वोपवर्णितमाध्यस्य प्रतियोग्येवाच माध, पक्षोऽपि पूर्ववदेव, ककारत्वाद्यवच्छेदेन माध्यसिद्धेद्देश्यत्वं तेन न्यायनये मांशतः मिद्धसाधनं, 'आश्रयेणेति खकाराद्याश्रययाहकेन्द्रियायाह्य- त्वादिति यथाश्रुतोऽर्थः, यद्यदाश्रययाकेन्द्रियाग्राह्यं तन्तेन समं निरुतप्रतिनियतव्यचकव्याज्यं यथा रसेन गन्ध इति सामान्यतो व्याप्तिः। यद्यप्यवाप्यतौन्द्रियट्यणुकादौ घटादिवृत्तिरूपादिकमा- दाय व्यभिचारः उपनौतभानमादाय मिद्धमाधनापत्त्या प्रतिनियत- व्यचकव्यङ्ग्यत्वस्य माध्यस्थ लौकिकमाक्षात्कारविषयत्वघटितत्वेन तच साध्याभावात्, तथापि नव्यत्यासेन लौचिकमाचाकारविषय- सदाश्रयाग्राहकेन्द्रियग्राध्यत्वं हेस्वर्थो विवक्षितः, इत्थञ्च व्यणुकादौ १) ग्राह्यलाभावादेव न व्यभिचारः। घटादिवृत्तिगुरुत्वादिकमादाय तवृत्तिगन्धादौ व्यभिचारवारणय लौकिकसाक्षात्कारविषयेति नदित्यस्य विशेषणं । न च तथापि खकाराघाश्रयस्य गगमस्य ग्राहकामिया पक्षे हेलसिद्धिरिति वाच्यं । परनये गगनम्यापि खकाराद्याश्रयस्य चाचुषतया ग्राहक प्रसिद्धिसम्भवात्, प्रयाहकेन्द्रि- थापाले लौकिकमाक्षात्कारविषयतदायकत्वं वा विवक्षणीयं सौ- किकमाक्षात्कारविषयेति च सदित्यस्य विशेषणमिति दिक् । अब (१) अतीन्द्रियादाविति ख. । MAM ·शब्दास्यतुरीयखण्डे शब्दामिन्धतावादः । वस्तुतस्तु अनन्यथासिद्धप्रत्यभिज्ञानबलेनाभेदसिद्धौ प्रतिनियतव्यचकव्यङ्ग्यत्वसाधकस्यैव बलवक्त्वं, शब्दस्य शब्दजनकत्वञ्च शब्दनाशकत्वं वौचौतरङ्गन्यायेनोत्य- त्तिकल्पनञ्च कल्पनमेव शब्दस्य शब्दे जनकत्वादना- शकत्वाच्च अन्त्याद्यशब्दवत् । एतेन सामान्यवाचे ममूहालम्बनमाक्षात्कारमात्रविषययोर्गन्धयोः प्रामाणिकवे च तत्र व्यभिचारो दुरि इति धोयं । 'श्रापाततः मन्प्रतिपक्षलादिति वध्यमाणयुक्त्या स्थाधिकवनावेन भमानवनवाभावाब मतप्रति- पचत्वमित्यत उ 'आपातत इति । 'अनन्यथामिद्धति अभेदं विनानुपपद्यमानत्यर्थः । ननु शब्दस्य नित्यो शब्दस्य प्राब्दजनकत्वादिकं कथमुपपद्यत इत्यत पान, 'शब्दम्यति, 'वोचौ तरङ्गन्यागनेति कदम्बगोल कन्यारोग शब्दोत्यादस्थ गौरवपराहतत्वात्तत्परित्यागः. 'कल्पनमेवाति मानाभावादिति भावः। साधकामावमुक्ता बाचकमयाह, 'शब्दस्वेदि, 'श्रन्यायति वात्मकः शब्दो न प्राब्दजनको न वा शब्दनाशकः वर्षावाद न्यशब्दवदाध- शब्दववेत्यर्थः, परनये प्रतियोगिप्रसिद्धिर्ध्वनिजन के तत्राशके च, अधत्वं अन्दाजनकावं, पाहात्वं शब्दानायकत्वं, न्यायनये शब्दमात्रस्थ दृष्टान्तवासम्भवादुभयोपादानं । तत्रये च वर्णमात्रमेव दृष्टान्तः, 'इत्यपास्तमिति इति वर्णनित्यवमाधनमपातमित्यर्थः। अत्र जाती ध्वंगे च व्यभिचारवारणाय भत्यन्न, परमावादी व्यभिचारवार- पाय विशेष्यदलं, अलौतिकप्रत्यक्षमादाय तदोषतादवस्यवारणय ·सत्यसादादिवहिरिन्द्रियजमत्यक्षत्वात् इत्यपात, प्रत्य- भित्रामवाधात् शब्दत्व-गत्वादेरसिद्देश्व, तस्माच्छनो नित्यः व्योमैकगुणत्वात् सत्परिमाणवत्, श्रोषनाथ- त्वात् शब्दत्ववत्, विशेषगुणान्तरासमानाधिकररीक- सौकिकत्वलाभार्थ 'अस्मदादौति, श्रात्मनि व्यभिचारवारणाय 'बहिरितीति ध्येयं । एतेनेत्येव विवृणोति, 'प्रत्यभिजेति, 'अमि- देवेति जातिवासिद्धेश्वेत्यर्थः, 'बादिपदात् सत्ता-गुणत्वादिपरि- सथाच मत्यन्तविशेषणस्य स्वरूपामिद्धिरिति भावः । मौमांसकः स्वमतमुपसंहरति, 'तम्मादिति, 'न्योमैकगुणात्वादिति बोममाचगुणत्वादित्यर्थः, योमौयमयोगादौ व्यभिचारवारणय भाषपदं व्योमान्याममवेतार्थक, अतस्ताये समवायस्यानित्यतथा घटादिममवायेऽस्मध्ये च प्रागभावे व्यभिचारवारणाय गुणपदं समवेतार्थक, व्योमत्वञ्चाष्टद्रव्यान्यद्रव्यत्वं न तु शब्दाश्रयत्वं, तथा पति तादात्म्येन शब्दम्यैव हेतुत्वसम्भवादितरांशवेयर्थापत्तेः, ध्वनिय वायवीय इति न तत्र व्यभिचारः, व्याप्यक्तित्वे सतीत्यनेन वा विशेषणैर्य, ध्वनिचायाप्यत्तिः वर्णात्मक शब्दस्य च प्रत्यभिज्ञा- घलेन व्याप्यत्तित्वमिति न कोऽपि दोषः । 'श्रोचवायत्वादिति, अनिश्च कर्णाकुल्यवच्छिन्नलगिन्द्रियया इति न तच व्यभिचारः, 'पमहत्ववदिति न्यायमये दृष्टान्तः, परनये महत्वस्थोपाधितमा श्रोचवायत्वाभावेन हेतोरमिद्धेस्तन्मते च पडिन्द्रियवेद्यः कालो दशकः, 'विशेषगुणेति, अत्र घटादिनिष्ठगन्धादौ व्यभिचारवार- ·शब्दास्यतुशैयखण्ड़े शब्दामित्यतावादः । त्तिगुणत्वात् समयपरिमाणवत, पृथिवौतरनित्यमूत- विशेषगुणत्वात् अपाकमत्वे सति नित्यैकसमवेतत्वात णाय 'असमानाधिकरणान्तं प्रदभित्रविशेषगुणासमानाधिकरणा- र्धक, भब्दस्यापि शब्दात्मक विशेषगुणसमानाधिकरणत्वात् स्वरूया- मिद्धिवारणय भब्दभिन्नेति, अखण्डाभावघटकत्वाञ्च न वैयर्थ, (२) 'विशेषपदमपि स्वरूपामिद्धिवारकं, वायुस्पर्शच नादृशासमानाधि- करण इति न तत्र व्यभिचारः, कालाकानिष्ठदित्यादौ व्यभिचार- वारणाय 'एकहत्तौति, एकत्तित्वं एकमाचतित्वमुभयासमवेतत्व- मिति यावत्, समवाये २) व्यभिचारवारणाय 'गुग्णपदं ममवेतार्थक मच मनोनिष्ठकर्म-वेग-परत्वापरत्वेषु व्यभिचार' इति वायं । नत्रये मनमो विभुतया तत्र तेषामनभ्युपगमात्, मनमो विभुला- भावे तु गुणपदं विभुममवेतपरमिति न काप्यनुपपत्तिः । 'ममय- परिमाणवदिति महाकालपरिमादित्यर्थः. 'पृथितोतरेनि. पर- माणुगन्धादौ व्यभिचार वारणाय थियोतरेति भूतविशेषणं, जलावयविरूपादौ व्यभिचारवारणाय मित्येति भूतविशेषा, भूत-- पदं जानादावमेकान्तिकववारणाय, तबमात्मभिषावमात्र, नभो- घटसंयोगादौ व्यभिवारवारणाय 'रिजोति, ध्वनिय यदि वायु- परमाणुमुणोऽपि तदा तदन्यलेमा पि विपोषणीयं, 'अपाकान्वेति, (१) व्यन्यथा शब्दभिन्नत्वस्य व्यभिचारावार कविध पयतया वैयर्थसम्मव- इति तात्पर्य। (२) सन्मते वस्य नानात्वादनित्यत्वाचेति भावः ।

·अलपरमाणुरूपवत्, व्यासज्यत्तित्वे सति अनाम- विभुगुणत्वात् कालपरिमाणवत, विपक्षे बाधकञ्चम- त्यभिचानमेवेति। इति श्रीमदगङ्गशोपाध्यायविरचिते तत्त्वचिन्ता- मणौ शब्दाण्यतुरीयखण्डे शब्दानित्यतावादपूर्वपक्षः। परमाणुगन्धादौ व्यभिचारवारणाय मत्यन्तं तेजःसंयोगासमतायि- कारणकान्यत्वार्थकं । न च तैजमशरोर-कठाद्यभिघातजन्यवर्णषु न्यायनये भागामिद्धिरिति वाच्यं । तदतिरिकास्य पक्षलात्, जला-- वयविरूपादौ व्यभिचारवारणाय 'नित्थेति भूतविशेषणं, भूतपदश्च ज्ञानादावनेकान्तिकत्ववारणाय,९) भूतपदशून्यपाठे तु अपाकजत्व- मेव सामान्यतः संयोगासमवाधिकारणकान्यत्वं वाच्यमतो चानादौ न व्यभिचारः । श्राधशब्देतरशब्दम्य पचवाब न न्यायनये भागा- रिद्धिः, नभो-घटमयोगादौ व्यभिचारवारणाय ‘एकेति, 'एकसम- बेतत्वमव्यामध्यत्तिगुणत्वं तेन जस्लपरमाणुदयमयोगे परमाणुकर्मणि न व्यभिचारः, वेगश्च गतिमन्तानः, परवापरत्वमपि संयुक संयोगभयस्वाल्यौयस्वमेव अतः परमाणुनिष्ठेषु तेषु न व्यभिचारः, तदन्यत्वेन वा विशेषणीयमिति भावः । 'व्यासज्येति, संयोगादौ व्यभिचारवारणाय सत्यन्तं, जानादौ व्यभिचारवारणाय 'अनात्मेति, (३) 'मित्वभूतकसमवेतत्वादिति मूलपाठममुख्य भूतपदस्थ व्यावृत्तिदानं सतं।

·दास्यतुरीयख शब्दानियतावादः । घटादिख” व्यभिचारवारणय 'विविति, तबये घटादिममवाये व्यभिचारवारणाय गुणपदं ममवेतार्थकमिति दिक् । तदयं भन्दा- नित्यत्वपूर्वपञ्चनिष्कर्षः। लाघवात् ककारादयो वर्ण नित्या एकैका एव, विनष्टः ककारः उत्पन्नः ककार इत्यादिप्रत्ययस्तु प्रागपलब्या- मुपलन्धमानवरूपदोषवभाद्भमः । न च वर्णानां नित्यत्वे घट- पदलादिकं दुर्खचं अव्यवहितोत्तरत्वसम्बन्धेन घलादेस्तस्यात् अव्यवहितोत्तरत्वस्य नित्यत्वेऽमम्भवादिति वाचं घज्ञानामगार- मव्यवधानेम टज्ञानं भवलित्यभिप्रायविषयत्वमम्बन्धेन घबहत्वम्मेव तत्त्वात्, शकाथुक्ने च शिक्षकस्येश्वरम्य वाभिप्रायमादाय तत्मम्भवः । अथ सर्वेषां ककारादौनामेकत्वे तार-तारतर-मन्द-मन्दतरादि- विलक्षणप्रत्ययानुपपत्तिः । न चेक्रस्यामेव ककारादियको तारत्व- तारतरत्व-मन्दत्व-मन्दतरत्वादिनानाधर्माभ्युपगमान तादृशप्रत्यया- नुपपत्तिरिति वाच्यं । तारत्वादेन्यव्यक्रिवृत्तिवे जातिरूपत्यानु- पपत्तेः । न च भवन्मतेऽपि तारत्वादातित्वममिर्ल्ड कप गवा- दिना मदारप्रसङ्गादिति वाच्यं । कत्व-गत्वादिव्याप्यमानानारलादि- खौकारात्। न च तारबादिकं वा नामा कत्व-गलादिकं बेवा विभिगमनाविरह इति वाच्यं । कत्व- खत्वादेर्नानात्वे तार-मन्द- साधारण-का-ख-इत्याद्याकारानुगतप्रत्ययानुपपत्तेः।१) अधिकजाति- कल्पनापनेस) । न च मयापि तार-तारतर-मन्द-मन्दतरकका- रादिव्यौनां परस्परभदोऽभ्युपेयत एव परन्तु भमानजातोष- १तार-मन्दसाधारणककार-खकारानुगतप्रत्ययानुपप तेरिति का (१) अयं पाठः खपुस्तक नास्ति ।

·१२६ तत्त्वचिन्तामको ककारादिव्याकीनामेव भाभेदोऽन्युपेयत इति वाच्यं । तथापि नारत्य-तारतरत्वादेोतिरूपत्वानुपपत्तिः सारत्वादेः ककार-खका- रादिभेदेन विभिनत्वाभ्युपगमे एकव्यक्तित्तिलात् अन्यथा काव- खलदिना सङ्करादिति चेत्, न, तारत्वादेः कवादिव्याप्यमानाजा- तिले ककार-खकारादिसाधारणताराद्याकारानुगतप्रत्ययानुपपनेः । मच सदमिद्धिः, अनुभवापलापात्। तस्मात्तारत्व-तारतरत्वादिकमनु- गतवालाघवाच्च ककार-खकारादिमर्चमाधारणमेकमेवाखण्डोपाधिः, तच सर्वमेकस्यामेव ककारादिव्यातौ वर्तत इति न तादृशप्रत्य- चानुपपत्तिः। अत एव य एवं ककारस्तार श्रामौत् स एवेदानों मन्द इति प्रतीतिरपि माधु मङ्गच्छते : विलक्षणवायोर्यनकतया धम सर्वदा तारत्वादिम+धर्मग्रहः तार-मन्दाधुत्पत्तिनियमार्थं वायुनिष्ठवेलण्यस्य स्वयाणभ्युपगमात् । न चैवं तारोऽथं न तारतर- तारान्मन्दोऽन्य इत्यादिप्रत्ययानपपतिरिति वाच्यं । शिस्वी विनष्ट- इत्यादिप्रतौतिवदिषणभेदप्रतियोगित्वस्यैव विशिष्टे तेनावगाहनात्। न च तारककारादिक्षाचात्कारस्य कार्यसहभावेन मन्दककारादि- साधात्कारप्रतिबन्धकत्वात् नयो दमिद्धिरिति वाच्च । नारत्वप्रका- रक ककारादिमाक्षात्कारस्य मन्दलप्रकारकसाक्षात्कारप्रतिबन्धक- बेनाभेदेऽपि तदुपपनेः । अस्तु वा तारत्व-तारतरबादिकं वाय- निष्ठेव आतिरुक्कदोषविशेषवशाच्छन्दनियतया(१) भासते दर्पण- नितया मुखादिरिव, तार-तारतराद्युत्पत्तिनियमार्थं वायुनिष्ट- वेक्षणम्य नवाप्यावश्यकतया तस्यैव लाघवेन तारत्व-तारतरखादि- (१) बत्तदोषवशाच्छन्दमिष्ठतयेति ख.।

·शब्दास्यतुरोरखगडे शब्दागिन्यतावादः । १२५ उपलथोचितत्वात् । न न तस्य वायुधर्मात्वे श्रवमा कथं तद्वतः कर्णभकुव्यवच्छिनत्वगिन्द्रियोपनौतम्य तस्य श्रवसो पनौतभानाभ्युप- गमे तारत्वं स्पशामौत्यनुष्यवसायापत्तेः 'टणोमौत्यनुष्यवसायानुप- पोथेति वाच्यं । वायुनिष्ठधर्मान्तरस्य श्रवणयोग्यत्वेऽपि तार- खादेस्तद्योग्यत्वाभ्युपगमात् योग्यतायाः फल्मबलकल्प्यवात् । न अवमा वायुमिष्ठतारत्वादिग्रहाभ्युपगमे श्रोत्रमंयुक्तसमवायस्याति- रिकप्रत्यात्तित्वकल्पनापत्तिरिति वाच्यं । अप्रत्यासत्रस्येव तारत्वादेः अवसा ग्रहात्(१) वक्ष्यमाणक्रमेण विलक्षणवायुमंयोगम्य तार- वादिष्यचकवादेवातिप्रमङ्गविरहात् । एतेन एकस्मिन्नेव ककारे तारत्न-मन्दत्वादिमकलधर्मस्वीकारेऽसात् ककारादयं ककारम्तार• इति प्रत्ययानुपपत्तिः स्वप्रतियोगिकतारत्वम्ध म्वमिान्नमम्भवात् स्व- प्रतियोगिकतारलस्थापि स्वस्मिन्नभ्युपगमे नारत्वेनोपन्नभ्यमानककार- व्यावपि खापेक्षया तारलप्रत्ययप्रसङ्गात । न च तवापि तार- वादे॥तिरूपतया सप्रतियोगिकल प्रत्ययानुपपत्तिर्जातः पति- योगिकवाभावनियमादिति वाच्यं । जात्यनरम्य मामाभावेन भमतियोमिकत्वविरहेऽपि तारवादिजाल: मप्रतियोगिकावे बाध- काभावादित्यपि परास्तं । वायुनिष्ठतारत्वादेव ककारादिपति- योगिकतया ककारादौ ममोपपतः । पांद च कागदो तार- वादिप्रत्ययस्य तारोऽयं न नारतर तारान्मन्दोऽन्य इत्यादि प्रत्य- घर प्रमाखमप्यनुभवमिद्धं तदा मन्तु तार-तारतर-मन्द मन्द- (१) प्रत्यक्षविषयतायाः सन्निकर्षप्रयोज्यत्वे मानामावादिति भावः ।

·सत्चचिन्तामणी मरादिव्याय एवैकैकाः तार-मन्दादयस्तु परस्पर विभिन्ना एव(१) । मनु तथापि ककार-गकारादीनां नित्यत्वे ककाराधेक शब्द- साक्षात्कारदगायां गकारादिसशब्दसाक्षात्कारापक्तिः सर्वेषामेव शब्दानां सर्वदा कर्णप्रकुल्यवच्छेदेन सत्वादिति चेत्, न, न्यायनये ककाराद्युत्पादकतत्तद्विलक्षणवायुमंयोगस्यैवाम्मम्मत ककारादिमा- क्षात्कारजनकतया तद्विरहादेव युगपत् मर्वशब्दोपलब्धयसम्भवात् कण्ठाद्यभिधातच तत्तद्विलक्षणवायुक्रियासम्पादकतया परम्परयोप- युज्यते । ननु न्यायनये यत्रावच्छेदकतासम्बन्धेन ककाराद्युत्पत्तिस्तत्र ममवायसम्बन्धेन तत्तविलक्षणवायुमंयोग इति सामानाधिकरण- मत्यासत्या वायुसंयोगानां ककारादिहेतुत्वमतो न कर्णान्तरे वायु- संयोगात् कर्णाकरे ककाराद्युत्पत्तिः तत्पुरुषौर शब्दलौकिकमा- क्षात्कार प्रति तत्पुरुषौयश्रीचसमवायस्थावच्छिन्नत्वसम्बन्धेन तत्- पुरुषोयकर्णविवरस्य वा विषयनिष्ठतया हेतुत्वमते न पुरुषान्तरोय- कर्णवच्छेदेनोत्पनशब्दस्य पुरुषान्तरेण यहणं, भवनये च तत्तदि- वक्षणवायुसंयोगाभां ककारादिमाक्षात्कारं प्रति कया प्रत्यासत्त्या हेतुत्वं अव्यवहितपूर्ववर्त्तितामात्रेण हेतुत्वे युगपत् सर्वशब्दोपलब्धे- दुर्वारत्वात् सर्वदैवावश्यं यत्किञ्चित्कर्णावच्छेदेन तत्सविलक्षण- वायुसंयोगमत्त्वात् कर्णस्य ज्ञामानवच्छेदकतया यत्कर्णवच्छेदेन ककारादिसाक्षात्कारस्तत्र विलक्षणवायुमंयोग इति क्रमेण हेतुत्वस्व वानुमभक्यत्वात् खौयकर्णावच्छिन्नविलक्षणवायुसंयोगत्वेन हेतुत्वे प्रति- (१) तथाच ताराकारानुगतष्यवहारश्च घटादियवहारवदुयपादनीय. इति भावः।

·पदास्यतुरीयखगडे शब्दानित्यतावादः । १३९ कर्ण तत्तत्पुरुषभेदेनानन्तकार्य-कारणभावापत्तेः । न च तत्तरिक्षण- बायुसंयोगः समवायघटितमामानाधिकरण्यप्रत्यासत्यात्मनिष्ठ एव ककारादिसाक्षात्कार हेत: विलक्षणवायुमंयोगस्य फल्लबलकल्यतया ककारादिमाचात्कारदशायामेव तस्यात्मनि मत्त्वाभातिप्रसङ्ग इति वाच्या पात्मनो विभुत्वात् एकस्य पुरुषस्य कर्णावच्छेदेन विलक्षणगयोः मंयोगदशायां सर्वेषामेव पुरुषाणामात्मनि तदवच्छ देन विलक्षण- वायोः संयोगस्थावश्यकत्वादतिप्रसङ्गतादवस्यात् । न हि संयोग- निटं वैलक्षण्यं जनकतावच्छेदक, कर्मजन्यतावच्छेदक-मयोगजन्यताव- केदकजात्योर्मानात्वापत्तेरपि तु वायुनिष्टमेवेति चेत्, न, ममापि सच तत्तविलक्षणवायुसंयोगानां शरीरनिष्ठतया ककारादिसाक्षा- स्कार हेतुत्वात्। न नै हस्ताधवच्छेदेन विलक्षणवायोः संयोगम्यापि(१) ककारादिसाक्षात्कारजनकत्वापनिरिति वाच्यं । कांवच्छिन- विलक्षणवायुमंयोगत्वेन हेरखात् पुरुषान्तीयकर्णश्च म पुरुषान्त- रौयशरौरनिष्ठमयोगावच्छेदकः विलक्षणवायो: संधोगभ्य फलबब- कल्यतया ककारादिसाक्षात्कारदशायामव तस्य शरीरे तत्त्वेन हस्ताद्यवछिनविलक्षणवायुमंयोगस्य हेतुत्वेऽपि चतिविरहाच । इत्यच्च श्रोचममवाधादेरपि न प्रत्यामत्तित्वं तत्तद्विलक्षणावायुमंयो- गानां थचकत्वस्थावश्यकतया तत एवातिप्रमभङ्गान् । मच तथापि न्यायनये विलक्षणवायुमंयोगानों कवादिकमेव समवायमम्बन्धेन कार्यतावच्छेदकं भवन्मते तु कमाक्षात्कारबादिक) अतो गौरवं (१) विलक्षणवायोः संयोगस्य सत्वेऽपौसि रू० । (२) सब तुककारसाक्षात्वाग्वादिकमिति स्व. ।

·খলগাত্মিব্দিল মণীষয়জীৰািখা- कारं प्रति तत्पुरुषोयत्रोत्रसमवायादेहतुवकल्पमञ्च फलमुखमिति वाचं । ममापि लौकिकविषयतासम्बन्धेन ककारादियोरेवावच्छे- दकत्वात् ककारादिव्यरेकैकतया ककार कवयोरविशेषात् । न मथापि स्लौकिकविषयत्वस्थ स्वरूपसम्बन्धार्थकस्थाममुगततया कार्यतावच्छेदकतामियामकमम्बन्धगौरवमिति वाच्यं । समवायवत् सौकिकविषयत्वस्याप्येकस्यैवानुगतस्य लाघवेनाभ्युपगमात् तवापि ममवायस्येकवेन समवायसम्बन्धावच्छिन्त्रकत्वाधारत्वस्येव प्रतिव्यकि- भिवसकपसम्बन्धात्मकस्य कार्य्यतावच्छेदकतानियामकसम्बन्धत्वेन स- सम्बन्धामनुगमनिबन्धनगौरवम्य तुल्यत्वाच्च । न च तथापि तक कवादिरूपेण कादिव्यक्तिरवच्छेदिका न्यायमये तु स्वरूपतः कवादियतिरिति लाघवमिति वाच्यं । ममापि स्वरूपतः कका-- रादियकरवच्छेदकत्वात् । न च जात्यतिरिक्तपदार्थस्य किञ्चि- दूर्मप्रकारेणैव भाननियमात् कथं कादिव्यतः स्वरूपतोऽवच्छेदक- समिति वाच्य। स्वरूपतोऽवच्छेदकत्वेऽपि कार्य-कारणभावग्रहे क- बादिरूपेणैव भानात् । न हि आत्यतिरिक्रपदार्थस्य किञ्चिद्धर्म- प्रकारेण भामनियमवत् किञ्चिद्धर्मप्रकारेणावच्छेदकत्वमित्यपि नियमः, मानाभावात् । अथ तथापि लौकिकविषयतया कव्य- मिरवच्छेदिका लौकिकविषयतया कत्वं वेत्यब विभिगमकाभावात् सव कार्यकारणभावदयापतिः। न च कलशावच्छेदकलेऽपि वि- सपणवायुसंयोगाभावदशायां ककारसाक्षात्कारापत्तेरिणाय क- कारव्योरवच्छेदकलावण्यकत्वमेव विनिगमकमिति वाच्यं । एवं ·भन्दात्यतुरीयन शम्दानियतावादः । पति विवरणवायुसंयोगाभावदशायां कत्वमाक्षात्कारापत्तेरिणाय कलश अवशेदकालावश्यकत्वादिति चेत्, न, ककारादिविषयक- कलकामकारस्थानोकतवा ककारमाक्षाकारसामग्रोविरहादेव त- हानौं कलमाचात्काराभावसम्भवेन कत्वस्यावच्छेदकत्वानावश्यकत्वात्, कोषाखले कत्वाविषयकस्यापि साक्षात्कारस्य सत्त्वेम कच्याकरव- चेदकलाप चावश्यकत्वादिति भोपः । । इति श्रीमथुरानाथ-तर्कवागीशविरचिते तत्त्वचिन्तामणिराये मन्दास्यतरोषखण्डरहस्ये शब्दानित्यतावादपूर्वपक्षरहस्यम् ।

·सवितामणी अथ शब्दानित्यतावादसिद्धान्तः । अबोच्यते । गकारादिव्यक्तयोनैकैकाः, अस्ति ६ शुक-सारिका-मनुष्यप्रभवेषु स्त्री-पुंसतविशेषप्रभवेषु गकारादिपु स्फुटतरवैल क्षण्यात् स्वरूपतोभेदप्रथ इक्षुक्षौरादिमाधुर्यवत् । न चेयमौपाधिको भेदन- तौतिः, न हि विदितकुक्कुमस्य कुश्मारुणा तरुणीति- अथ पान्दानित्यतावादसिद्धान्तरहस्यं । 'अस्ति चेति घोडेतो अस्ति होत्यर्थः, 'तविशेषेति स्त्री. विशेष-पुरुषविशेषत्यर्थः, 'स्फुटतरवैलक्षण्यादिति अनुभवमिद्धतलक्ष- थेन हेतुनेत्यर्थः, ‘स्वरूपतोभेदप्रथेति अन्योन्याभावस्वरूपपरस्पर- भेदप्रतीतिरित्यर्थः, 'इचुचौरादिमाधुर्यदिति इक्षुमाधुर्य-चौर- माधुर्य्यादिवदित्यर्थः, सप्तम्यन्ताद्दतिः, 'माधुय्ये' मधुरोरमः, तथाच तच प्रथावलक्षणयेन हेतुना परस्परभेदप्रतीतिरित्यर्थः, 'श्रीपाधि- कौति परम्परयान्यनिष्ठवैधर्म्यविषयेत्यर्थः, 'भेदप्रतीतिः' यथोत- गकारादिषु वैवक्षयानुभवः, अन्यनिष्ठवैधर्म्यविषयत्वं दूषयति, 'नौति, 'मारुण तरुणौतिवदिति कुडमारुणा तरुणैति- प्रत्यये कुमारुष्यवदित्यर्थः, 'स्त्री-पुंमादिप्रभेदत्वमिति स्त्री-पुं- ·शब्दावतुरीयखखे शबानित्यतावादः । वत् स्त्री-मुंसप्रभवत्यमानुभविकमुपाधिः,(२) इन्द्रिया- सन्निकण स्त्री-पुंसादिभेदमविदुपोऽपि शब्दमेद- प्रत्ययात्, यतोऽनुमापयन्ति शुकशब्दोऽयं स्त्रीशब्दो- यमित्यादि अन्यथान्योन्याश्रयात्, तत्प्रभवत्वे जाते भेदप्रत्ययस्तस्माच तदनुमानमिति । न च सपा- खाम्बय-व्यतिरेकानुविधानात् कृपाणे मुखदीर्घत्ववत् औपपत्तिकमौपाधिकत्वं, अन्धानुविधानाभावात्। अध मादिमिष्ठं वैलक्षण्यमित्यर्थः, स्त्री-पुंसमभवत्वमितिपाठेऽप्ययमेधार्थः, 'भानुभविक' अनुभदमिद्धं, 'उपाधिरितिकर्मव्युत्पत्त्या परम्परया आरोपप्रकारोभूनमित्यर्थः, इन्द्रियामनिकरण' इन्द्रियमषिकर्षा- दिविरहेण, 'शब्दभेदेति, भेदः' वैलक्षण्यं, नदज्ञानेऽपि भेदप्रत्यय- इत्यत्र मानमाह, 'यत इति, तेनैव हेतुनेति शेषः । अन्यथा' तज्ज्ञानानन्तरमेव भब्दभेदप्रत्यये, 'तत्प्रभवत्ये' स्त्री-पुंमादिनिष्ठ- वैलक्षणे, "भेदप्रत्ययः' शब्दनिष्ठवलक्षण प्रत्ययः, 'तम्माच' शब्द- निष्टवैलक्षण्यभानाच, 'अनुमानमिति स्तौ धुंपादिगिष्ट मनायानु- मानमित्यार्थः, 'कृपाणान्वयेति यदा झपाणे अर्थप्रतीनिस्तदैव मुखे दौर्धत्वारोपो न पुनरादर्शादौ तत्प्रत्ययदशायामित्यन्वय-व्यतिरे- कामुविधानादित्यर्थः, 'लपाणे मुखदीर्घत्ववदिति कृपाणनिष्ठतया भाममानस्य मुखस्य दीर्धवप्रत्ययवदित्यर्थः, 'बीपपत्तिकमिति ११) चौ-मादिप्रभेदत्वमानुभविकनुपाधिरिति पाठान्ता ।

·भा पितामो यमकवायोरेव वैलक्षण्यं शुकादिगकारगतत्वेन भा- सते बायोरुपलब्धिस्तेनैव रूपेणेति चेत् । न । ग- कारगतत्वे बाधकाभावात् । न चाभेदप्रत्यभिज्ञानं बाधकं, न हि य एव शुकशब्दः स एव स्वौशब्द इति प्रत्यभिज्ञानं, अन्यथा तेषु भेदज्ञानाभावेन वक्तविशे- पानुमानं न स्यात् । न चाभिव्यञ्जकवायोरेव वैल- क्षण्यं शुकाद्यनुमापकं, तस्य गकारारतित्वात् तप अन्यान्वय-व्यतिरेकान्यथानुपपत्त्यादिमिद्धमित्यर्थः, 'औषाधिकल मि- ति, शब्दनिष्ठवैस्वचण्यप्रत्ययस्य यथाकथञ्चित् मार्यमाणारोपकपल- मित्यर्थः । न च कृपाणे मुखदीर्घत्वारोपम्यानुभूयमानारोपरूपत्वमेव म तु मार्यमाणारोपरूपममिति कथं दृष्टान्तावमिति साच्चं । चादृशं दौर्धत्वं छपाणे तादृशदीर्घत्वम्य मुखे आरोपाभावेन तस्यापि मर्यमाणदौर्घत्वान्तरारोपरूपत्वमित्यभिप्रायात् । 'व्यञ्जकवायोरि- ति, वायुनिष्ठवेन्तक्षण्यस्य तवाण्यावश्यकत्वादिति भावः । ‘गकार- गतत्वेन भामत इति, प्रगौतिस्त परम्परा सम्बन्धेन प्रमारूपा साक्षात्- सम्बन्धेन भ्रमरूपेव वेत्यन्यदेतदिति भावः । व्यत्या विना कयं जा- तिग्रह इत्यत पाक, 'वायोरिति, वायुत्वन्तु दोषाम भामत इति भावः । ननु भन्दस्य ध्वंसादिकल्पनागौरवमेव बाधकमित्यत आहे, 'अन्यथेति, अन्यथा' तादृशप्रत्यभिजाने, 'भेदजानाभावेन' जाय- मानवेपथाभावेन, 'तम्येति, तथाच गकारं पचौकृत्य शुकाधु- चरिनने साये वायुनिष्टवैखवण्यस्य , पवधीत्वमिति भावः ।

·शब्दावतुरीयखगड़े शब्दानित्यतावादः । पारोपे अनुमितेमोन्तत्वापातात्। तस्मात् यथा कृष्णा गौः मुका गौरिति भेदे भासमाने गकारानु- गतमनौतित्वमालम्बते तथा शुकादिगकारेषु भेदे भासमानेऽयं गकारोऽयमपि गकार इति बुद्धिर्गत्वमा- मनु पक्षधर्मताज्ञानमुपयुज्यते तमाचारोपरूपभेवाविकलमित्यत- पाह ,तब पेति गकारादिषु वायुनिष्टवैमक्षण्यस्य पक्षधर्मनारोप- इत्यर्थः, 'अनुमितेः' अनुमित्यनुव्यवमायस्थ, 'भान्सलापातादिति भ- वत्रयेऽन्यथाख्यात्यभावेन पञ्चधर्मातानिश्चयाभावादनुमित्युत्पादासम्भ- वादिति भावः । न च परम्परामग्बन्धन वायुत्तिलिग लिङ्गमिति वाच्यं । परम्परामम्वन्सस्य व्याप्यतानवच्छेदकत्वादिति भाव:(३) । 'अनुमितेरिति यथाश्रुतन्तु न मङ्गको विश्याबाधेन कूटलिङ्ग- कानुमितेरपि प्रमालममावात् । ननु शुक-गारिकादिगकारादौना परस्पर भिवोऽयङ्गकारोऽयमपि गकार इत्यादिप्रत्यभिज्ञानुपपत्ति:(१) व्ययभेदस्य तविषयत्वादियाशकामुपमहारयाजेन निराकरोति, 'तस्मादिति, भेद भाममान इति इत्यनुभतमिद्धेन वैलक्षण्यन भेटे मिद्ध इत्यर्थः, 'गोलमालम्बत इति न तु व्ययभंद गित्यर्थ', 'भाम- माने' मिद्धे, गकार इति बुद्धिर्गलमालम्ब ते न तु व्ययभेदमि- व्यर्थः । ननु परम्परामम्बन्ध स्थापि व्याप्यतावच्छेद कतया तायुनिष्ट- --- (२) इति हृदयमिति स्व. । (१) प्रत्यक्षागपत्तिरिति क।

·नम्बते इति प्रत्यभिज्ञा च भेदप्रया चोपपञ्चते किन मत्यादिकं यदि न मातिस्तदा कोलाहलप्रत्ययो न स्थान तथा हि नगरादौ बहुभिर्वानामेकदोचारणे दूरस्थेनानभिव्यक्तगकारादिवर्णविभागं कोलाहलमा श्रूयते। न च तत्र वर्णान्यस्य ध्वनिरूपस्य शब्दस्य श्रुतिः वैशक्षण्येनापि परम्परया शुकाधुच्चरितत्वानुमानसम्भवः । अस्तु वा वायुं पौवध शककण्ठाद्यभिहितत्व) माध्यौ कृत्य शुकौयत्वा - नुमानमित्यखरगात् ककारादेरेकैकत्वे कत्व-खत्वादिजात्यनुपपन्या तेषां भेदं माधयति, 'किञ्चेति, 'गत्वादिकमिति, गवादिजातेरा- वश्यकत्वे व्यक्तिभेदोऽप्यावश्यक इति गढाभिमन्धिः, 'कोलाहलप्रत्यय- रति कोलाहलव्यवहार इत्यर्थः, 'बहुभिः' जनैः, 'वर्णानां बहना वर्णानां, 'दूरस्थेनेति, दूरस्थत्वं हम्ताद्यपेक्षया न तु ग्राह्यशब्दापेक्षया खकर्णावच्छिन्नस्यैव शब्दम्य ग्रहादिति ध्येयं । 'अनभिव्यकेति अन- भिव्यककत्वादिजातिकमित्यर्थः, 'कोलाहलमा' भन्दसम्हमाचं, 'श्रूयते' यत् श्रूयते, नदेव कोलाहलव्यवहारविषय इति शेष:(२५ तथाच वर्णवावान्तरकत्वादिजातिमत्तया अप्रतीयमानशब्दसमूहव- खमेव कोलाहल तच गवादिजात्यभावे न सम्भवतीति भावः । नम्बतौनध्वनित्वावान्तरजातिकध्वनिष्यक्रिसमूह एव कोलाहल- व्यवहारविषय दस्थत श्रा, 'न चेति, 'त' कोलाहलव्यवहार- (१) शुककण्टाधुश्चरितवमिति ख० । (२) इति भाव इति क.।

·... तावचिन्तामों सविषावपि तथा प्रत्ययप्रसनाच। गकारादिप्रापि तेषां परस्परभेदामहात् कोलाहलधौरिति चेत्, न, नेषु वैधाभावात् तदभावेऽन्योन्याभावस्थाभावान खरूपग्रहणात् समीपे बहुगकारेषु भेदाभावेन तद- ग्रहे कोलाहलधीप्रसङ्गाच्च । अनेकवर्णाचारणस्य तहे- तुत्वे दूरेऽपि तदप्रत्ययापत्तेः। तस्मादवश्यं गत्वादि- आतिरुपेया यदग्रहे गकारादिग्रहेऽपि कोलाहलबुद्धि- यवहारविषय इत्याशङ्कते, ‘गकारादीति, 'परस्परभदायमादिति परस्परनिष्टो या भेदस्तस्याग्रहादित्यर्थः, वैधान्योन्याभावन- रूपान् भेदान् क्रमेण विकल्प्य दूषयति, नेविति, गत्लादिमातेस्ख- थामभ्युपगमादिति भावः । तदभावे' वैधाभावे, 'अन्योन्याभाव- स्याभावादिति अन्योन्याभावस्य वैधाव्याप्यत्वादिति भावः । मनु वैधयामराभावेऽपि स्वरूपमेव तादाक्येन वैधर्म्यमस्त स्वरूपमेव वा भेदो नाथः तस्य भेद खेमाग्रहात् कोलाहलप्रत्ययः स्थादित्यम्न रमादविद्यमानभेदाग्रहो नियामको विद्यमानभेदाग्रहो वेति विकस्य वाद्ये दोषमाह, 'समीप इति, बहुगकारेषु' बभिवच- रितेषु गकारेषु, 'तदग्रह इति. ताहे च सवान्यथास्थात्यापति- रिति भावः । द्वितीये दोषमाह, 'अमेकेति, 'तताये कोणा- इसधौ हेतुत्वे, 'दूरेऽपौति, बहुभिरेकदा गकारोच्चारणेऽपौति मेषः, 'अवश्यं मखादिवातिरिति, गत्वादिनात्यभ्युपगमेऽनेकगकारादिब- किरमत्या विद्यतीति भावः । नमु सन्तु कोलाहलबुद्धि-यपदेशाब- ·शब्दावतुरीषलो मदानित्यतावादः। सभवति, तदभिव्यचकमेरौताड़नादेरभावात् । वर्णाभिव्यञ्चका स्वध्वनिव्यनका, सविधानेऽपि अर्व माणे वर्णे तच्छ्रवणप्रसङ्गात्। न च वर्णाभिव्यञ्जक- वायुभिरेव दूरे ध्वनिमात्रमभिव्यञ्चते, कव्यन्नकस्व गव्यञ्जन इव वर्णव्यञ्जकस्य ध्वनिव्याने सामर्थात् तत्समर्थशङ्गादेरभावाच्च । म च तच शब्दत्वमेव प्रती- यो म शब्दः, व्यक्त्यग्रहे जात्यग्रहात्। न चाभिव्यञ्जको वायुरेव कोलाहलत्वेन प्रतीयते, शब्दत्वेन प्रत्ययात् स्थले, 'तदभिव्यञ्जकेति ध्वन्युत्पादकेत्यर्थः, ध्वनौनामनित्यतया(१) यथाश्रुतामजतेः । 'ध्वनिव्यन्नकाः' ध्वन्युत्पादकाः । 'दूर इति दूरत्वसहकारादित्यर्थः, तथाच मनिधानेऽपि ध्वनिर्जायत एव व्यञ्जकाभावात् न श्रूयत इति भावः । ननु फलबलाइरत्योपहि- तानां वर्णव्यचकानामेव तत्र सामर्थं स्थादित्यत आह, 'तत्सम थैति ध्वनिजनकेत्यर्थः, तथाच कृप्तकारणं विना कथं तत्र ध्वनिः स्थात् । न चात्र ध्वनौ शङ्खादेर्न कारणत्वं किन्तु एतदविजा: तौयध्वनावेवेति वाच्य। गौरवात् मानाभावाचेति भावः । सह्यमाणथतिकशब्दत्वमेव कोलाहलवं स्थादित्याग निराचष्टे, 'न चेति । 'अभियाकेति ककारादिव्यञ्जकेत्यर्थः, अरबमा न्योन्यभेदिकाः परस्परविभिन्नाः गकारादिव्यतय एव कोलाहल- ११) धनीलामविवत्योपासादिति खर ·शब्दास्थरीक्षके शब्दानियतावादः । व्यप्रदेशौ । अस्ति च शब्दस्य कोऽपि च जातिविशेषः श्रोग्रायः यस्मात् प्राच्यादिदिग्देशविशिष्टशङ्खप्रभव- त्वमनुमीयते, अश्यपदेस्यत्वेऽपि इक्षुधौरादिमाधु-- वान्तरवत्तत्सत्वात् । अन्यथा दिग्देशविशिष्टशङ्का- दौनां ग्रहे श्रोत्रस्यासामर्थ्यात् नत्प्रतीतिर्न स्वादेव । तथापि गत्वादिना परापरभावानुपपत्त्या शुकादि- थानुपपत्त्या गत्वादिका जातयः एवमपि शुकादिग्रमवा एकेका एक सन्तु ककारादिव्याय दूत्यत पाह, 'अस्ति चेति, 'यस्मात्' जाति- विशेषाद्धेतोः, 'प्राचादौति, तथाच शुक्तककारवस्थापि तनहजा- प्रभवत्वरूपवेजात्यभेदाझेद इति भावः । ननु प्राचौ प्रभवत्वादेर्जाति- रूपत्व एव तदाश्रयककारादीनां नानावं तदेव कुन इति चेत्, म, प्राधादिप्रभवकीयाधककककारादिविषयकवनेव तादृशव्यक्षिय-- हेऽपि प्राच्यादिप्रभवल-तदप्रभवल्वमन्देहात् प्राण्यादिप्रभवलादेर्ग- बादिव्याप्यजातिविशेषत्वावश्यकल्लान् आतिविशेषलीकारेच दोष- वात् तादृशमात्यपहकाले एव तादृाशाशोपपत्तः, इत्यश्च कदम्ब- गोलकन्यायेम गब्दोत्पत्तौ अन्यथा एकव्यको प्राचीभवत्वादेरममा-- वात् वौचि-तरङ्गन्यायनोत्पत्तौ च देशान्तरेऽपि तादृशशब्दजन- होत्पत्या देशान्तरजन्यतावच्छेदकजात्या महारप्रमशाच, ‘मति दृष्टान्नाथै, शकादिकमपि बोध्यं । 'अव्यपदेस्थत्वेऽपि' कस्यचित् पदस प्रनिनिमिशाखाभावोऽपि, ‘तमत्वात्' पाश्चादिप्रमा माधान । नया साइप्रवेमामालीका पिएस ·अवचिन्तामणै... नकारादिषु न जातिविशेषा इति चेत, शुककका सदिषु कत्वादिव्याप्या नानाजातिभिन्ना तया प्रत्येक शुकककारादिषु शुकादिप्रभवत्वमनुमाय तद्यवहारः, न तु शुकककारादिषु एका जातिरस्ति शुकप्रभवत्वा- धनुमापिका तयवहारकारिका वा, गत्वादिना सकर- प्रसङ्गात, गत्वन्तु न नाना अननुगतत्वेन ततोऽनु- गतव्यवहारानुपपत्तेः । अतएव तारत्वमपि गत्वादि: याप्य-व्यापकभावानुपपत्त्येत्यर्थः, गत्वशून्येऽपि खकारादौ शुकादि- प्रभवत्वजातिसत्त्वात् शुकादिप्रभवत्वशुन्येऽप्यन्यप्रभवगकारादौ गत्वा, दौना सत्त्वादिति भावः । 'तया' गत्वव्याप्यनामाजात्या, शुकादि- प्रभवत्वं शुकादिप्रयोज्यत्वं, एवं देशप्रभवत्वमपि देशप्रयोग्यत्वं, अन्यथा कर्णशकुल्यवच्छिन्ने शब्दजन्यशब्दे तज्जन्यवाभावादलमक- तापत्तेः, शुकप्रयोज्यत्तिश्च जातिविशेषः शुक-तहेमालन्यताव- छेदकजातिव्यापक एव, तादृशजातेः शुक-तद्देशजन्यतावच्छेदक- जात्यानुमानञ्च व्यतिरेकिणैवान्वयसहचाराभावात्, तादृशजन्यता- बच्छेदकजात्यनुमानन्न तदन्यदेशाप्रभवत्वेऽपि मति तमप्रभवत्वा- दिना व्यतिरेकिणेव । 'तयवहारः' शुकादिप्रभवोऽयं गकार इति व्यवहारः, 'सङ्करप्रमङ्गादिति गत्वाभाववति खकारे एकप्रभवत्वस्य सदभाववति चान्यप्रभवगकारे गवस्य च सत्वात् शुकमभवगकारे नयोः समावेशाच्चेति भावः । 'नाना' शुकप्रभक्त्वादिव्याय-विक- भेदेन नामा, अमुगततयातवहारानुपपत्तेरिति भावः । प्रचार्षि ·शब्दास्यतुरीयखमहे शब्दानित्यतावादः । व्याप्यं नाना न तु गत्वं, तनिश्चयेऽपि गत्वसन्देश्य व्याप्यतावच्छेदकरूपानिश्चयात् । न चानुगतव्यवहा- रानुपपत्तिः, सजातीयसाक्षात्कारप्रतिबन्धकतावच्छेद- कत्वेनानुगतेन नानातारत्वेष्वनुगतव्यवहारसम्भवात, सदनाने व्यवहारामिद्धेः। तारत्व-मन्दत्वे न जाती सप्रतियोगिकत्वात् इति चेत्,न, तारत्व-तारतरत्वादय- उत्कर्षादिरूपा जातिविशेषा एव ते चाश्रये पृय- माण एव गृह्यन्ते न तूत्कर्षावध्यपेक्षाः यथा मधुर- ककार-खकारमाधारणशुकप्रभवत्वप्रकारकानुगतव्यवहारानुपपत्तेत- चापि माम्यमेव तथापि तादृशानुगतयुद्धिरप्रामापिाकौत्यभि- प्रेत्येत्युक्तमिति भावः । 'श्रत एव' गकारानुगतव्यवहारामुप- पत्तेरेव, 'न तु गत्वमिति', नानेति पोषः । ननु तारत्वादेर्ग- त्वादिव्याप्यत्वे तनिश्चयो न स्थादित्यत पार, तविषयेऽपी- ति तारत्वादिनिश्चये पौत्यर्थः, 'व्याप्यतानच्छद केति मारत्वादि- निष्ठगत्वादिव्याप्यतावच्छेदकरूपाभाशदित्यर्थः, तारत्वादेर्वायुधर्म- बेनाव्याप्यत्वादिति भावः । इदन्तु पररीत्या परं प्रत्युत्तरं, बमते सु व्याप्यत्वेनाज्ञानदशायामेतादृशनिश्चयेऽपि मंगयोपपनिर्याध्या । 'अनुगतयवहारानुपपत्तिः' ककार-गकारादिमाधारणतार-दत्या- कारकानुगतष्यवहारानुपपत्तिः । 'मप्रतियोगिकलात्' अवधिभिकप- "पाधौनमितपणकलात् । 'म वत्कर्षावधपेक्षाः' न तुस्कांवधि- ·तरत्वादय उत्कर्षव्यवहार इतरसापेक्षाः कुर्वन्ति तमा मन्दायपेक्षया तारत्वादिव्यवहार, उत्कर्षस्तु जा- तिरूपादन्योऽसम्भावित एव, गकारे तु मैवं, धन- न्यबासिबभेदप्रत्ययबलेन वक्तृविशेषानुमानवलेन च नत्सिर्गत्व-कत्वव्याप्यतनानात्वस्वीकारात् । सवापि विषधियेव तत्प्रतौतिः । 'तारत्वादिव्यवहारमिति, तारवादि- जातयः कुर्वन्तौति शेषः । अतः तारत्वादीनां जातिले मिद्धे व्यवहारार्थमवध्यपेक्षायां न दोषः। एवं विलक्षणप्रतौतिवल्लात्तुल्य- वृत्तिकत्वेऽपि तारत्वं मन्दत्वञ्च जातिदयं घटत्व-कलसत्वादौ माना- भाव इति म लेतादृशजातिव्यमिति मम्प्रदायः । ननु नाना- गकारेषु उपाधिमेव गकारानुगतमतिरस्तु तत्कथमनुगतव्यवहारा- न्यथानुपपत्त्या व्यापकजातिवं गत्वम्येत्यत पाह, 'गकारे तु नैवमिति, 'मे' न व्यापकजातिकन्यकामावः, अब हेतुमाछ, 'अनन्यथेति प्रभुगतनावगाहिप्रत्ययबले नेत्यर्थः, ककार-खकारादिमाधारण- एकीय इत्याकारकानुगतप्रतोतिस्वमिद्धेति भावः । ननु देवदत- अभवत्वाधुपाधिनवानुगतबुद्ध्युपपत्तौ किन्तत्प्रभवत्वजात्येत्यत पार, 'वमिति वनादिविशेषो देवदत्तप्रभवत्वादिः, तथाच वकृविशेषरूपो- पाधिरपि न आतिविशेष विमा मियतीति तत्सौकार आवश्यक- इति भावः। 'तमानावेति एकौयत्वादेर्गत्व-कत्वव्याप्यमानाजातिल- चौकारादित्यर्थः । अपितु 'गकारे तु मैवमित्यय यथा कल-बत्यादिव्याप्यनामा- ·ब्दास्यतुरीयखहे शब्दानित्वतावादः । ४५ वायुरत्तिन्वे शुकादिककार-गकारादिव्यचकमायूमा विजातीयत्वं वाचं तथाच ककारव्यञ्जकवायुत्व- व्याप्य) यदि शुकवर्णाभिव्यञ्जकवायुत्वं तदा शुक- गकारव्यचकवायौर) न स्यात्, अथ व्यापकं तदा सच एव कव्यनकवायवः शुकवर्णाभिव्यञ्जकवायकः जात्या शुकप्रभवत्वमनुमाय शकीयक कार-खकारादिसाधारणेषु शुकौयत्वव्यवहारस्तथा शुकौधे गकारे गत्वव्याप्यमानाजात्या शकौवा खमनुमाय न तद्व्यवहारोऽपि तु गत्वयाप्येकमात्येवेत्यर्थः, शकीयल- व्याप्यताया कि प्रमाणमत-बाह, 'अनन्यथामिद्धेत्यादि, तथाचानु- गतमतौतिनिहाय गत्वादिप्रतौ तिनिहाय च गलजातेः शुक- तदन्यगकारमाधारणत्वेऽनायत्या तयाप्यत्वमिति भाव इत्याः । अपरे तु यत्र एक एव शुकौयो गका मारतवैकव्यक्तिसितया एकीयत्वस्य आतित्वाभावाज्जात्या शुकप्रभवत्वमनुमाय शकीयत्व- व्यवहारो नेत्याह, ‘गकारे तु नैवमिति, एतन्मने च गत्वादे: एकीयवसातिव्यापकले किं मानमिति शङ्कायां समाधत्ते, 'अनन्यथे- व्यादि पूर्वी कार्यकमित्याहुः । 'तवापीति, 'वायुवृत्तिवे' शुकी थत्वादिजातीनां वायुतित्वे, 'विजातीयत्वं गकारव्यचकवायुविजातीयलं, 'न स्थादित्यस्य एक- . (१) ककारादिव्यमकवायत्यव्याप्यमिति क.। (1) अक्ककारयनकवायानिति क ·सावचिन्तामणौ स्थुस्तस्मादायुत्तित्वेऽपि तासां नानात्वमावश्यकं । अथास्तु स्त्री-पुंसादिगकारभेदस्तथापि यावदतृभेद- मनन्ता एव नित्या वर्णाः प्रत्यभिज्ञानादिति चेत्, अत्युत्पाद-विनाशमतौतौ सत्यामपि स एवायं गकार- इति प्रत्यभिज्ञा, अस्ति हि तदनन्तरमप्युत्पाद-वि- नाशप्रथा । न चोत्पादप्रतीत्यभेदप्रत्यभिज्ञयोरन्यत- रस्य परस्परं विहायान्यबाधकमस्ति, न वानयोः परस्परं बाध्य बाधकभावे विनिगमकं येनै कभ्रान्त- वेनाविरोधः स्यात् । कथं वा भेदाभेदज्ञानयोरन्य- वर्णाभिव्याञ्चकवायुवमित्यादिः, 'तासां' शकीयत्वजातीनां, उत्पा- दादिप्रत्यय-प्रत्यभिजायो: परस्पर प्रतिबन्धेन प्रत्यभिज्ञाया व्यक्तधभे- दावगाहित्यासम्भवेनानायत्या तलातीयाभेदावगाहना छब्दस्य नि- त्यतायां न प्रमाणलमिति समवधत्ते, 'अस्यत्पादेत्यादिना 'प्रमाण- यितुं न शक्यत इत्यन्तेन । ननु यदि व्यक्तिभेदज्ञानाज्ञाने प्रत्यभिज्ञा तदेवाविरोधाय प्रत्यभिज्ञाया विषयभेदकल्पना युज्यते तदेव न, परन्तु यदोत्पत्त्यभेदव्याप्यतया तज्ज्ञानकाले कदाचियक्रिभेदग्रह- एव प्रथमतो जातस्तदा तत्प्रतिवन्धकवशात् प्रत्यभिजा न जायत- एवेति विनिगमनाविरहेणोभयोरेव प्रमाणातया प्रत्यभिज्ञाया- नित्यत्वे प्रमाणत्वमकुममेवेत्यत आह, 'कथं वेति, तथाच तादृश- भेदय हेऽपि तदुत्तरक्षणेऽनुभवमिद्धा प्रत्यभिचाविषयभेदकल्पना ·शब्दाखतुरोक्साडे शब्दानित्यतावादः । बावधारित परस्परप्रतिबन्धकत्वं परिभूय प्रथमं तयो- रेक्सऽप्यपरोत्पत्तिप्रसङ्ग इति सङ्कटप्रविष्टत्वेन प्रत्य- भित्रानं शब्दनित्यत्वे प्रमाणयितुं न शक्यते । मन्य- वमुत्पत्तिमत्वादिनाप्यनित्यत्वसिद्धिः कथं, इत्थं, उत्या- दादिबुद्धि-प्रत्यभिन्नयोरप्यवश्यं विषयभेदः, एकविष- यत्वे विरोधेनैकानन्तरमपरानुत्पत्तिप्रसङ्गात् । एवण भेदे भासमाने प्रत्यभिचायाः सजातीयत्वं विषयो न व्यक्त्यभेदः । न चैवं तज्जातीयोऽयमिति स्यात् न तु सोऽयमिति वाच्यं । तज्जातीयत्वप्रतीतेरपि सोऽय- मित्याकारदर्शनात् यथा सैवेयं गाथा तदेवेदमौषधं बहुभिः कृतं मयापि प्रत्यहं क्रियमाणमस्तोत्यादौ । न विना कथं स्थादित्यर्थः, 'इति मटेति, तथा प्रत्यभिज्ञा तन्ना- तौयाभेदावलम्बनेति भावः । मनूत्पादादिप्रत्ययानामेव विषयभेदः कल्प्यतां विनिगमकाभावात् इत्थच कथं तेषां शब्दानित्यत्वे प्रमाण- वमित्याशङ्कते, 'नन्विति, मिद्धान्तयति, 'इत्थमिति, प्रत्यभिज्ञाया- स्तनातीयत्वावगाहने माधकमाइ, 'एवञ्चेति, 'व्यक्त्यभेदः' तामिया- वच्छित्रप्रतियोगिताकभेदाभावः, 'इति स्थात्' इत्यभिलापः स्यात् । मनु गाथावृत्तितव्यक्तित्वमानुपूर्वाव दत्थश्च तावदासम्हस्यानुपूर्वीले तस्य च नित्येकतया तत्त्वावच्छिन्नाभेदविषयत्व नेवोपपत्तौ तत्प्रत्यभि- शायातव्यातीयत्वावलम्बनमसम्भवदुक्तिकमेवेत्थत प्रानुपूा माना- ·तावपिनामा हि साथहर्णमाषमानुपूवी, जरा-राज-नदी-दीना- दिषु तन्नानात्वात्, किन्तु तदुच्चारणानन्तरमुञ्चारणं सज्ञानानन्तरं ज्ञानं वा तच्च नानेति तहती गाथापि नाभव । नचाभेदे भासमाने उत्पादादिबुद्धिरेवान्य- स्योत्पादादिकमवगाहते, गकारगतत्वप्रतीतन्तित्व- प्रसङ्गात् । न चेष्टापत्तिः, अभेदे भासमाने तहिरव- धर्मवत्वभ्रमानुदयात् विनिगमकाभावेनोभयस्यापि वमेव माधयति, 'न हौति, "तच नानेनि, नथाच तादृशानुपूर्या- भकतत्तयक्रित्वावप्किनभेदाभावस्य तादृशानुपूर्वी रूपेदन्वविशिष्ट- बैशिश्यावगाहित्वं न सम्भवति तादृशानुपूा इदानौमसत्त्वेन विशेषणविषयकतझानासम्भवात् अतस्तादृशानुपूर्वी ममानजातीयानु- पूर्धवच्छिन्नभेदाभाव एव विषयो वाच्यः, तथाच तदेव नन्नातीय- बावगाहनमिति भावः । 'इति' इतिहेतोः, 'तदती' तादृशानु- पूर्वोमती, 'गकारगतत्वप्रतीतेः' पूर्वानुभूतगकारागिनोऽयं गकार- इति प्रतीतेः, 'अभेदे भाममाने' प्रथमं भेदाभावरूपविशेषदर्शने विरोधिनि मति, तद्विरुद्धधर्मावचभ्रमानुदयात्' सविपरीतज्ञामानु- दथात्, “विनिगमनाविरहेणेति,(२) उभयोर्याथार्यञ्च उत्पादादि- प्रत्ययस्य तदीयोपादानादिविषयकत्वे प्रत्यभिज्ञायाश्च तब्बातीयत्वा- (१) विनियमकामावेनेत्यत्र विनिगमनाविरहेगति कस्यचिम्मलपुस्तकस्य . पाठः।

·शब्दाखातुरोपेष शब्दानियवावादः । यथार्थत्वाच, कुतस्तहि तस्या अभेदो विषयः, या प्रथम न भेदप्रथा अतएव लेट्स वे तदधानात् चित् सा भानता, समाधव भेदप्रतीतिदितरबाधकावाया रुप प्रत्यभिचैव न भवति भवन्ती वातजातीयत्वमा- लम्बते, न तु भान्ता, विशेषदर्शने भ्रमानुदयात्। अपि च यथा शङ्खादिध्वनीनां उत्पत्ति-विनाशप्रत्ययात् . बमाहित्व एव मिझतीति तथालमावण्यकमिति भावः । तखाः प्रत्यभिजायाः, 'यत्र भेद प्रतीतिरिति, तदितरवाधकानाथा' 'तदि- तरेण प्रत्यभिजेतरेण, 'बाधकेन' अप्रामाण्यन्धानादिमा, 'प्रवाध्या' पाखन्दिता न भवतीत्यर्थः, । मनु वर्णनामुत्पाद विनाशकल्पना- अवोत्पादादिप्रत्यायानां ममत्वकल्पनेव युसत्यताह, 'अपि चेति । मनु गत्वाधविषयक प्रत्यक्षविषयवस्तीमत्व न कोचामवंता- दुशोपाध्यप्रतिसन्मानेऽपि कोला इसपत्ययाद न्यथा रूपलादिकमपि चतुर्माचया गुएखाद्युपाधिरेव लमतेऽपि स्यात् किन्तु भब्दत्वमि- वाखण्डधर्मान्तरं कोलाहसवमत एव बालासविषयकप्रत्यचविषय- खोपनीतभानदायामपि रट होतभेद कार्णम्तोमः कोलाहल इत्या. कारको भानुभव: तच्च धर्मान्तरं दूरत्वादिबयमतः मविधाने व सयते इत्यत श्राइ, 'अस्ति नि, 'शब्दस्य वर्षस्य, 'यादिदिशा गौड़-वादिदेशामां, 'विशिष्टजादौनाच, 'प्रभवत्वं' प्रयोव्यात, पक्षादतमीयत इत्यर्थः, तेम श्रूयमाणवर्णव्यकौनां तत्तहिगाव- बन्योऽपि न व्यभिचारः । गङ्ख वैशिक विवक्षयपुत्कारपश्निन, 57 ·सावचिन्तामाको तारत्वादिविरुद्धधर्मसंसर्गाचानित्यत्वे सैवेयङ्गुर्जरोत्या- दिप्रत्यभिजा तज्जातीयत्वविषया तथा वर्णप्रत्यभि- शापि। अन्यथा ध्वनयोऽपि नित्याः स्युः उत्पत्ति-वि- । 'पादिना विपञ्चौप्रमतरुपग्रहः, सहकारिविशेषवणात् यत्रादेरपि वर्णत्पादकत्वमते चेदं। मनु दिग्देशप्रयोज्यधर्मस्यामाधारणपद शक्यतामवच्छेदकत्वामातित्वानुपपत्तिरित्यत श्राह, 'अव्यपदेश्यत्वे- ऽपौति प्रभाधारणपदशक्यतानवच्छेदकत्वेऽपौत्यर्थः, 'माधुर्यावान्तर- वदिति, अन्यथा' दिगादिप्रयोज्यजातीनामसत्त्वे, 'न म्यादेवेति, तथाच तादृशमात्यनुरोधात् गकारत्यकौनां नानात्वादवण्यं गकारानुगत- मत्यर्थ गत्वादिजातिरभ्युपेतव्येति तदवच्छिन्नाभेदविषयिण्येव प्रश्य- भिवा भविष्यतीति न्यायमतनिगर्भः। शकते, 'तथापौति, 'परा- परेति, शुकौयवादिकं कत्वममानाधिकरणजातिभिनं अत्यभिचा- रिकत्वव्यभिचारिलात् रूपत्वादिवबटवा दिवढेति भावः । ककारगत- शकीयत्वस्य कलाव्यभिचारित्वादुकहेतोः स्वरूपामिद्धिरित्याशयेन परिहरति, 'शकेति। मनु कलादिव्याप्यायाः शुकौयत्वजाते नाले ककारादावतुगतः शकौयत्वव्यवहारः कथं स्यादत आह, 'तया ऐति(२) तादृशमानाजात्या चेत्यर्थः, 'शुकादिप्रभवत्वं तत्प्रयोज्यत्वं, घाइते, 'न चेति,९) मिरस्यति, 'गत्वादिनेति, गत्वं विना शुकौयत्वं खकारे शकीयत्वं विना च गवं स्वौगकारे वर्तमानं शकीय- गकारे मिथः गोभिति भावः । (१) 'तयेत्यत्र 'तया चेतियाठः क्वचिन्मलगुल्लके वर्सत इति । (१) ईदृशव्याख्याने 'न वियत्र 'न चेविपाठो युज्यते ।

·हदायतुरीयखण्हे शब्दानित्यतावादः । मनु भाभिया गवादिकमेव शुकौयत्वादियाणं गाना कर मोचते इत्यत पाच, 'गवन्विति, 'अननुगतत्वेनेति, यद्यपि नामा- भिरेव गवजातिभिर्गकारेषु कण्ठावच्छेदद्यविखवणायबप्रभवत्वमनु- माय से मेव गणेशशतावच्छेदकजानिमदर्णवेनेव क(१) अनुगमगकार- व्यवहारः सम्भवत्येव तादृशोपाध्यप्रतिमन्धानेऽपि गकारानुगतमत्या अमुगतत्वस्वीकारे तु शकप्रभवत्वाद्युपाधेरप्रतिमन्धानेऽपि एकोक- मकारादिनानावणेम्वनुगतमत्यनुरोधात् तेवपि शकप्रयोज्यजाति- प्रसङ्गो दुक्रः, तथापि शकादितसत्प्राणिप्रयोज्यजातियदि कवा- दिपञ्चाशनातियापिका तदा प्राणिशतममुचरितेषु ककारादि- पश्चापदणेषु तत्तत्प्राणिप्रयोज्यजातिमतखौकारेऽनिरिकपञ्चाशमा- तिकन्यनागौरवं स्थात् कलादिपञ्चागजातानां तत्तत्राणिप्रयोञ्च जातिव्यापकत्वे तु प्राणिशतसमुच्चरितेष्वपि कादिपश्चाशद्वर्णषु कला- दयः पञ्चाादेव जातयो न तु शतानि इत्येव गलादिजातेरनुगतत्वे मुखयुक्तिः, इदन्तु बोध्यं कत्यव्यायएकरभव-तत्तद्देशप्रभवतारत्वमेक एवं खकारादिवर्णान्तरेबपि जन्यतावच्छेदकमातेरननुपगमेऽपि सत्यभावादन्यथा कोयन-तदंशप्रभत्व-तारवादीनां जातिमाङ्ग- पित्तेः शुकाभवत्व:तहेशप्रभवत्ल-तारखंचानीयमाक्षात्कारप्रतिबन्ध- कतावच्छेदकशब्दजातित्याधुपाधिभिरेव ककारादिविवा-यदेशीय- ककारादिाप शकौयत्वाद्यनुगतबुद्धेः मम्मवान् एककलमेव मामान्य नवाप्पच तारख-तद्देशप्रभवत्वमेकं शकगकारम्य तदशप्रभवतारस्थ चमत्वेन जातिवयस्वीकारे मा दादित्यपि वदनि । 'प्रतएवेति १९) गयटेन गोशोधनादिति भावः ।

·R . बनादिरसुगतलादेवेत्यर्थ, मनु नारलय मलयाथवे तमिवपदमायाँ यवसम्देहो न याविरोधियायनिवयम्य सम्बादत प्रार, 'तविश्य- इनि, 'याप्यतावच्छेदकरूपानिमयादिति, ताद्रूष्येण विदर्शनलेव মিল্লালন নি মাখ। আখানালাথিৰা- भिप्रायेशेव वार्य पन्धः । मनु नारत्वस्य मामात्वे ककार-गकारादिषु नार इत्यनुगतयवहारः कयं स्थादित्याप्रयते, 'म पति, परिहरति, 'भजातीयेति, इत्यच नकारादयं शब्दस्तार इत्यच पञ्चम्यर्थः तादयों, नप्रदमाहात्कारप्रतिवमकतावदकजातिमत्पर्यवमितस्य तार- पदार्थयेकदेशे शम्देऽन्वितं, तेम गकाराचात्मकशब्दमाक्षात्कारप्रतिय- भकमावच्छेदकजातिमामयं मम्द रत्याकारकस्तत्रान्वयवोधः। म प महालादिगमोत्कर्षस्येष नारणस्यापि सावधिको बाधकामावाद- बंधिवमेव पक्षयर्थ राति बाथम् । तथा मति तहकारापेक्षया भन्दे पि वर्ण तहकारातारोऽयमिति प्रयोगापतिः नाशवर्षगतो- वर्षयानि सापेक्षया मन्दशब्दासरमाात्कारप्रतिबन्धकतावच्छेक- मान नकारावधिकलाच अन्यथा तहकारादसौ मम्द रत्यपि प्रयोग- सप न स्यात्, यदेव हि वेजात्यात्मकापेच्या तारतं तदेवान्यापे- 'पया महत्वमित्यायुपगमात्, श्रतएव कुवलयमहलादुल्लाष्टं विश्वमहल इत्यापि पक्षम्या मावधिवमर्थतथा मति विश्वमहत्वादुमटं एक- रुपमहापमित्यपि प्रयोगापः सुवनयमितस्य सर्षपाद्यपेक्षयोत्कर्षय विनमालावधिकाम नियमादन्यथा विश्वमहत्वादपशष्टं छपसायमा इत्यपि प्रयोगो न स्यादिकमायापेक्षया उत्कर्षवापरमहावापेक- पापकर्षकपत्वात् किन्त कुमपमहावारिसमलमुत्लएमित्यचापि ·बदायतुरोपलहे पदानित्यताबादः । तावर्थमेव पक्षम्यर्थः, तच्च परिभाषामाक्षात्कारप्रतिवन्धकतावच्छेद- कीमतजातिपयंवमितस्य उत्कर्षपदार्थस्य एकदेशे परिमाणेऽपि तेन कुवसयमहत्त्वात्मकपरिमाणगोचरमाक्षात्कारप्रतिवन्धकता रकोभतजात्यायो विल्यमहत्व मित्याकार एवं तवाग्थयोधः, साश्रयान्निद्रव्यममतत्वमम्बन्धेनोखाटमावस्यापकटमहत्त्वमाक्षात्का- रप्रतियभकत्वादिति मित्रानुयायिनः । परे तु तुम्यव्यतितिकपि तारत्वं मन्दलच मेकं किन्तु जातिवयमेव विलक्षण बुद्धिमिवात घरव- कमायो द प्रमापा. बिरहादेक्यखौकारातथाच गकाराधि यन्मन्दत्तं न वि सहका- रावधिकम्य सारत्वस्य विरहा सहकारामधिकतार मामलाद- अधिषमेव पञ्चवर्णः । न च तारवय कावधिकवे जातिवं म स्यात्, प्रयोजनवाद न्यथा संयोगाद: भावधिक गुणावं नादिति संयोगादयोऽपि निष्पतियोगिका ज्येति किंवा स्या:. एरच कुटन सयमइत्यादलाई विस्वामित्रापि नोडकमेपाययोधः कथि- तदिशा उहाष्टमहत्सम्यापम महत्वमा नाका रमप्रिसिजनकल्ये प्रमा. शाभावात् मनिकर्षविर हादेव महत्वारतम्य न्द्रम्य परिमाणा. सम्भवात् अन्यथा नवाप्यप्रतीकारय घटमबागनमकानों- विकमुखामा स्वर्गसुखमित्यादी लादृशामावान् गगनमा- चादिर्घटमहत्वमाशात्कार प्रत्य विरोधिलाय कि सागवचित्यमेव पक्षम्यर्थः, स चोत्कर्षपदवाच्यात्मक एवोत्कर्षपद म्याम्वितः, तथा समसामयावधिकं यत्कर्षपदवाथ नदिज्यमसत्यमित्याकारक- एक साययोध: तमामार्घकपदोत्तरपदम्यासालामाविरमार्था- ·अधित्वस्य तहुणोत्कर्षभिमात्तिखरूपसम्बन्धेनेव सत्कर्षपदाथै धार्षिशि "अन्वयबोधं प्रति साकाहाखादेव विश्वमहत्त्वादुत्कष्टं कुवलयमहाप- मित्यादिप्रयोगस्थासम्भवादिति प्राजः । स्वतन्त्रात तारत्वत्यमुत्कर्षवादिकचाखण्डमेव धर्मान्तरं खौकुवा- शामस्यैव सावधिलमाश्रयन्तः कथितव्यवहारमुपपादयन्ति, नश्चिमय । भरते, 'तारखेति, 'सप्रतियोगिकलादिति खेतरज्ञानाधौन- प्रत्यक्षमामान्यकत्वादित्यर्थः, ब्राह्मणत्वादिभातौ व्यभिचारसत्त्वेऽपि खरूपासिया परिहरति, 'तारवेत्यादिना, 'उत्कर्षरूपा इति जातिले हेतुगर्भविशेषणं, अतएव वक्ष्यति, 'उत्कर्षत्वित्यादि, 'न लिति उत्कर्षस्य योऽवधिस्तज्ज्ञानमापेक्षा स्टान्ते इति पूर्वणावयः । नम्वेवमाश्रयग्रहोत्तरमेवायं सार इत्यादिव्यवहारः स्यादत प्राइ, 'उत्कर्षष्यवहारमिति उत्कर्षार्थकतर-तमादिप्रयोगमित्यर्थः, 'दतर- सापेचा इति खधर्मिकथा सजातीयगोचरमाक्षात्कारप्रतिबन्धकता- वच्छेदकजातिमत्त्वलक्षणोत्कर्षव बुद्ध्या सहकता इत्यर्थः, 'कुर्वन्नौत्यस्य मधुरादिशब्दोत्तरमिति शेषः, प्रतिशक्ययोर्गुण-कर्मणोरन्यतरस्यो- त्कर्ष एव तर-तमयोरनुशासनात् इति भावः । 'मन्दाद्यपेक्षयेति मन्दादिज्ञानमपेच्येत्यर्थः, 'तारत्वादिव्यवहारमिति, 'तारत्व-तार- तरलादयः' 'कुर्वन्तौति च दयमभुषज्यते, तथाचाश्रयमविकर्षा- दृष्यमाणेऽपि तारवादौ शब्दसाक्षात्कारप्रतिबन्धकतावच्छेदकजाति- स्वलक्षणतारत्वं न सहौतमतम्तदानौं न तारत्वव्यवहारस्ताद्रूष्येणेव तारवादौनां तारपद शक्यतावच्छेदकवादिति भावः । ननु गकार- स्योत्कर्षवत्त्वे मधुरतरो रस इत्यादिक इव गतरः शब्द इत्यपि ·सम्बायतुरीवखण्डे शब्दानियतावादः । १५ व्यवहारः स्यादत पार, 'मकारे तु नैवमिति गशब्दे तु न मधुरादि- प्रद इवोत्कर्षार्थकतर-तमादिव्यवहार इत्यर्थः, गकारस्य गपदशक्यता- भवच्छेदकतया सजातीयसाक्षात्कारप्रतिबन्धकतावच्छेदकमातिमाव- माय तर-तमादिव्यवहारं प्रत्यकिञ्चित्करत्वादिति भावः। ननु । गकारो नोत्कर्षवान् तर-तमप्रत्ययाप्रकृतिभब्दलादन्यथा कलादिना मङ्करप्रसङ्गादत प्राइ, 'अनन्यथेति, 'भेद: वैलक्षणं, 'वकृविशेषः' शुका- दिः। ननु शकीयत्वाद्युत्कर्षस्य शब्दयत्तित्वे कत्यादिभिः माइयेभिया नामात्वं वाच्यं तदरं व्यञ्चकवायुनिष्ठमेकैकं लाघवात् तत्कल्यता আসঅন্যঙ্গলবণৰামৰ্শনৰ নামীয়া সাবিশ্বে शकीयत्वव्यवहार मम्भवादत श्राद्ध, तवापोति, शुकौ यत्वादिजातेरिति रोषः। 'तामां' कोयत्वादिजातीनां, गते, 'अति, अनन्ता एवेति, नित्याभिरेव तत्तवर्णव्यक्तिभिनदारनुमानसम्भवादिति भावः। प्रत्य- भिज्ञानादिति म पवायं शकीयः ककार इत्यादिप्रत्यभिज्ञामादित्यर्थः, निरस्थति, 'अस्ति होत्यादिना 'न शक्यते' इत्यन्लेन, 'बाधक' अप्रामा यज्ञापक, 'अनयोरिति स एवायं मकारो नायं तहकार हत्याकारक- भेदाभेदज्ञानयोरित्यर्थः, 'भेदोऽत्र वैधय, इदानीमुत्पश्चत्वादिकमि- त्यपि कश्चित्। 'मझटप्रविष्टत्वेनेति नित्यतायाहकधर्ममाधकतया स- न्दिग्धत्वेनेत्यर्थः । ननूक्रदिशोत्पत्तिमत्त्वज्ञानमपि मस्टप्रविष्टमेवेति तदपि कथमनित्यत्वे प्रमाणीकर्तव्यमित्यागते, 'नम्वेवमिति, उत्सर- यति, इत्यमिति, 'विरोधेनेति, पूर्वानुभूतव्यक्रिभेदम्येदानीमुत्पादच्य चमियो व्यावसकधर्मत्वेन परस्परग्रहविरोधित्वादिति भावः । वि. षयभेदमाह, 'एवश्चेति 'न व्यवभेदः' म पूर्वानुभूततत्समाव- ·Hit OK - चित्राभेदः, 'इति स्यात्' इत्याकाराभिलापः स्थात्, तम्बातीय- ति। म चै नमानीयोऽयं गकारः सोऽयं गकार इत्यनुभवयो- लषयानुभवापखापप्रसङ्गः, प्रथमे तहृप्तिगत्वजाधवचित्र दिती नहलिगवावस्याभेदः सविटाटगकारे भामतइत्येव स्फुटतरवे- समयसम्भवात् । यत्तु तन्नातीयोऽयं गकार इत्यत्र गत्वजात्यक- चिनस्य स एवायं गकार इत्यत्र गत्यावछिनस्य पाभेदो भासते इत्येव बलपण्यमिति तनुच्छं, तथा सत्ययं घटो घटत्यदेवायं मकारो गकारइत्यवयस्य उद्देश्यविधेयतावच्छेदकथोरेक्येनासम्भवा- पोरिति ध्येयं । मनु श्रासुब्बौं विशेषावच्छिन्नतत्तवर्णस्तोमपर्याव- मितयोः पूर्वापरगाथाव्यधोरेवाभेदसम्भवात् सेवेथं गाथा इत्यप भब्दनित्यतावादिना मते नजातोयवस्थावगाहनमविद्धमत शाह, 'म हौति, मौनिलोकस्यानुपूब्बौं सम्पादयितुमार, तम्ज्ञानेति, व्याख्यातनावमेतत् । मनु सबिष्टगकारस्य प्रत्यभिज्ञायाः पूर्था- सुझतव्ययभेदसिद्धावुत्पत्तिमत्वातीतावन्यदौथोत्पत्तिर्भासते इत्येव विषयभेदः किं न स्वादियाशकते, 'म चेति, मिरस्पति, 'गकार- गतवेति, 'अभेद इति पूर्वाभुभूतव्ययभेदस्य निधयदमायां तदि- गोदागौमुत्पधमानवादिधर्मस्य धमासम्भवादित्यर्थः, पूर्वानुभूत- যন্ত্রখিলাধুলালমাৰাহ্মঘা ময়ুলিশ আর্মন্ধ- धर्मदर्शनविधयाऽधुनातनोत्पत्तिमत्त्वभ्रमविरोधित्वादिति भावः। मनु 'नातिवावच्छेदेनाधुनातनोत्पत्यभावस्या निश्च यदभायामेवाधुमायमु- स्पषो गकार इति भ्रमे बाधकाभाव दूरस्थत आइ, 'विनिगमवेति, 'मति स एवायमिदानोमुत्पत्रोऽयनिति सामाववेत्यर्थः ।

·शब्दास्यतुरोपखगहे शब्दानित्यतावादः । नाश-तारत्वादिप्रतीतीनां प्रत्यभिज्ञानबलेनोपाधिक- त्वात्। न च वर्णेषु तारत्वेनैव भासमाना ध्वनय- उपाधयः सम्भवन्ति, न तु ध्वनिषु वर्णास्तज्जनककण्ठ- सास्वाद्यभिघाताभावादिति वाच्यं । वर्णोच्चारणदशा- यामपि गुर्जरौकादिजनकानामभावात् । तस्मात् उत्पत्ति-विनाश-तारत्वादिप्रत्ययस्य प्रत्यभिज्ञानस्य च तुल्यत्वे हयोरपि नित्यत्वमनित्यत्वं वा। न चोभयोरपि पृच्छति, 'कुतस्त हौति, 'तम्या:' प्रत्यभिज्ञायाः, 'अभेदः' पूर्वानु- भूतव्ययभेदः, उत्तरं, 'यति. 'क्वचिन्' शुत्यादौ, 'मा' तद्रजतमि- तिप्रभिज्ञा, 'तदितरेति प्रत्यभिशेतरस्य बाधकप्रमाणस्य बाध्या नेत्यर्थः । 'न तु भ्रान्तेत्यस्य व्यक्त्यभेदानवगाहितयेत्यादिः, 'विशेषम्य' व्यक्त्यभेदस्य, 'दर्शने' विरोधिनि मतौति शेषः । मनु गत्वादिकम- खण्डोपाधिरूपमवास्वित्यतः प्रतिबन्धिमाह, 'अपि चेति(:) 'प्रत्यभिज्ञानबलेनेति मैवेयं गुर्जरीत्यादि प्रत्यभिजावले ने यर्थ:, 'औपाधिकत्वादिति भाक्षात्परम्परया वान्यनिष्ठोत्पादादिविषयक- बादित्यर्थः । 'उपाधयः सम्भवन्तीति वर्णमिष्ठतथा प्रतीयमानस्यो- त्पादादेराश्रयाः मम्भवन्तीत्यर्थः, 'तजनकेति ध्वन्युत्पाददशायां वर्णजनककण्ठायभिघाताभावादित्यर्थः । न च तदानों वर्णनुत्पादिऽपि स्मयंमानतनिष्ठोत्पादादिरेव साक्षात् परम्परया ध्वमौ भामत रति बाथम् । तदानौं वर्णाभावे तत्मानिध्यरूपदोषविरशात पाश्रयमा- (१) मनु गत्वाद्यविषयकेत्यादिः प्रतिबन्धिमाह अपि चेतीत्यन्तः पाठः कचित् टीकापुस्तके वर्तते, परन्वयमेव पाठा समीचीनत्वेन प्रतिभाति । । "58 ·। नित्यत्वमेव, उतन्यायेन प्रत्यभिभायातजातीयत्व- विपयत्वात् । किन यदि व्ययः शन्दुः स्यात् सदा वाघालोकाभावे घटस्येव व्यञ्जकाभावे शब्दस्यानुप- लम्भात् तसंशयः स्यात्, न विहेदानों शब्दो नास्तौति निध्यरूपपरम्परासम्बन्धविरहाच्च माचात् परम्परया वा म भानसम्भव- इत्यभिप्रायात्। 'वर्णचारणति, तथाच वर्णीच्चारणदशायामपि न वनेरुत्पादनियम इति भावः । इदन्तु समाधिमौकर्यादुक। वस्तु- तस्तु वर्णानुत्पादेऽपि तायुनिष्ठोत्पादादेस्तनिष्ठतारत्वादिलक्षष्यस्य र ध्वनिनिष्ठोत्पाद-विनाश-तारत्वादिप्रतीतीनां माचात् परम्परया वा विषयत्वमम्भवादित्यपि बोधे । 'उभयोः' ध्वनि-वर्णयोः, 'छक- न्यायेनेति ध्वनौ माहात्मम्बन्धेनोत्पादादिप्रत्ययस्य भ्रमत्वप्रसङ्गेनेत्यर्थः, 'प्रत्यभिज्ञायाः' सेवेयं गुर्जरीत्यादिप्रत्यभिन्नायाः, 'तजातीयत्वविष- थत्वादिति तज्जातीयत्वादिविषयकत्वस्यैव त्वयानुमतबादित्यर्थः, 'तजातीयत्वादिपदात् राजरौत्वाद्यवच्छिन्त्रप्रतियोगिताकतनात्य- भेदपरियहः । ननु लाधवाद्धनेरपि नित्यत्वाभ्युपगमे साक्षात्मम्बन्धेनो- त्पादादिप्रत्ययस्य ममत्वमेवोपेयत इत्यरुचेराह, 'किचेति, वाद्या- लोकाभाव इति वाह्यालोकस्य घटादिव्यचकस्थाभावे रत्यर्थः, 'बचकाभाव, इति विलक्षणवायुसंयोगरूपयञ्चकस्वाभाव इत्यर्थः, "तसंशयः स्थादिति शब्दमंशयः स्यादित्यर्थः, “निश्चयः' प्रात्यधिक- नषिवयः, प्रतियोगि-मसमत्रिकर्षादौतरमकमागियोग्युपक्षम्भकमा- कतानुपसन्धेरभाक्यापिकाया प्रभावादिति भावः। बदमप्यापाततः ·दास्यतुरीयसले शब्दानिधतावादः । निमयः समाययों न नित्योऽनित्यो वा सरले शब्दाभावप्रत्यचखले प्रतियोगिमत्रिकर्षादिमध्ये व्यन्नकवासंयोग- स्थापि प्रवेशेन तादृशानुपलब्धिमत्त्वात्र) प्रभावभेदेन योग्यानुप- वधिभेदात् शाब्दैक्यस्यामुपादेयत्वात्। वस्तुतस्तु घटादिप्रतिबन्धिरेव शब्दानित्यत्वे मामं तत्राप्येकजातीयानां सर्वेषां घटानामेकत्वस्थ नित्यत्वस्य च वाघवेनौचित्यात् अवयवयोगादीनां व्यन्नकतयेवोप- सम्भकादाचिकत्व निर्वाहात् उत्पादादिप्रत्ययम्यान्योत्पादादिमादा- येव सम्भवात् । ननु तबाशत्वेन तत्समवेतनासत्वन च नाग्य-नाशक- भावात् कपालनाशे घटनाशस्य दुरितया घटस्य नित्यत्वासम्भवः । न च आत्यादिनाशवारणाय स्वप्रतियोगिजन्यस्वस्य नाशकतावच्छेद- कसम्बन्धतया घटादेनित्यत्वेन प्रतियोगिजन्यत्वविरहादेव न नाग- इति वाच्यम् । लाघवात् स्वप्रतियोगिसमवेतलव नागकतावच्छे- दकसम्बन्धत्वादनन्तघटादिकल्पनायाः फम्नमुखावात् सत्त्वेन चमत्वेन नाश्य-नायकभावान्तरादेव जात्यादेरनाध्यत्वोपपत्तेः अनन्तप्रतियो- गिजन्यत्वम्य लागकतावच्छेदकसम्बन्धलकल्पनामपंच्यातिरिवानाध्य- नाशकभावकन्पनाया लघुत्वादिति चेत्, न, तुल्ययुक्त्या कपाल-कपा- लिकादेरपि नित्यत्वस्य सुवचनात् तमाम घटादिमागम्य दुर्ब- बात् । किञ्चैवं सुग्वादिप्रतिबन्धिरपि तत्र माने तत्रापि पूर्व वर्षानुभूतमेव सुखमस्मिन्नपि वर्षेनुभ्यत इति प्रत्यभिजामत्त्वा- दित्यास्तां विस्तरः। 'न नित्य इति न वंमाप्रतियोगौत्यर्थः, () सादृशानुपलब्धिसम्मवादिति ख.।

·सत्युत्पत्तिमयान, पादादिवपिरिन्द्रिययमाचा सति जातिमात्यात, अस्मदादिप्रत्यक्षगुणत्वाहा, आत्मैकत्व- प्रत्यक्षत्वपक्षे प्रत्यक्षविशेषगुणत्वात्, व्यापकसमवेत- साघवादार, 'अनित्य इति ध्वंमप्रतियोगीत्यर्थः, 'मत्त्वे मतौति, खमतेनार्य हेतुः, 'अस्मदादौति, नित्यराणादौ व्यभिचारवारणाय सत्यम्न मानसेतरलौकिकप्रत्यक्षविषयत्वार्थकं, श्रात्मनि व्यभिचार- वारणाय मानसेतरेति, श्राद्यान्यभिन्नशब्दस्य पचत्वात् पक्षताव- छेदकमामानाधिकरण्येन साध्यसिद्धेसद्देश्यत्वादा न भागामिद्धि- देषाय, भामान्यादौ व्यभिचारवारणाय 'जातिमत्त्वादिति, जातिपदं समवेतमाचपरमिति भावः । लाघवादाह, 'अस्मदादौनि लौकिकप्रत्यक्षविषयगुणत्वादित्यर्थः, श्रात्मनि जात्यादौ व्यभिचार- वारणाय 'गुणेति, नित्य गुणे च व्यभिचारवारणाय विषयान्तं । मन्यात्मकत्व-परिमाणयोर्यभिचार इत्यताह, 'श्रात्मकत्वेति, तत्परिमाणमपि बोध्यं, 'विशेषगुणत्वादिति, लौकिकप्रत्यचविषये- त्यचापि सम्बध्यते, 'व्यापकसमवेतेति विभुसमवेतेत्यर्थः। यद्यप्यत्र व्यापकसमवेतेति व्यर्थ, तथापि व्यापकसमवेतविशेषगुणत्वात् प्रत्यच विशेषगुणत्वादिति हेतुद्रये तात्पर्य, प्रथमे व्यापकत्वं द्रव्यत्वव्याप्य- मातिरहितत्वं, तेन भगवज्ञानादौ न व्यभिचारः । न च द्वितीय- हेतोः पूर्वादभेदः, अब विशेषपदस्य संख्या-परिमाणान्यपरत्वात् श्रात्मसमवेतान्यपरत्वादा, तच विशेषगुणपदस्य परिभाषिकतत्पर- त्वात् अतएव गौरवातत्परित्यागेनान्यस्त्रोपादानं । बड़ा विशेषपदं ·सलवाकारी प्रत्यक्षविशेषगुणवान, अनात्मप्रत्यक्षगुणत्वात्, अन्या, प्यत्तित्वात, ईश्वरज्ञानश्च न तथा, तत्प्रयोककारणा, भावात, वहिरिन्द्रियव्यवस्था हेतुगुणत्वात्, भूतप्रत्यक्ष- T प्रत्यक्षान्वितं तथाच प्रत्यक्षविशेषगुण इति षष्ठीसमासात् प्रत्यक्ष- विशेषविषयगुणवादित्यर्थः फलितः, प्रत्यक्षस्य विशेषोमानसेतर- लौकिकवरूप इति । न च तनये नौलादेरेकैकतया नित्यतया च घटादिरूपे व्यभिचार इति वाच्यं। तस्यापि पक्षममत्वादिति(१) न काप्यनुपपत्तिः । एक एव हेतुः परन्तु तन्मते रूपादेरेकैकतया नित्यतया स तत्र व्यभिचारवारणाय ममवेतान्तं, प्रत्यक्षपदश्चासत्रये भगवज्ञानादौ व्यभिचारणायेत्यपि द्रष्टव्यं इति सुजवः । 'अनात्म- प्रत्यवगुणत्वादिति प्रत्यक्ष सत्यात्मान्यगुणवादित्यर्थः, प्रात्मकवादी व्यभिचारवारणायात्मान्येति, 'प्रत्यक्षपदानन्तरं 'विशेषेतिपाठे प्रत्य- नविशेषोलौकिकप्रत्यक्ष इत्यर्थः, 'श्रव्याप्यत्तित्वादिति समवाय- सम्बन्धमावच्छिन्नतिकवादित्यर्थः, संयोगात्यन्ताभावादी नित्यरू- पादेरपि कालेऽवच्छिन्नत्तिकलात् नित्यरूपादौ व्यभिचारवारणाय समवायसम्बन्धेनेति । 'न तथा' नाशयत्ति, तत्प्रयोजकेति अव्याप्यत्तितासाधकेत्यर्थः, 'कारणाभावात्' प्रमाणाभावात्, परेषां शब्दस्यान्याप्यत्तित्वे विवादात् । हेत्वन्तर माह, 'वहिरिति वहि- रिन्द्रिययाह्यगुणवादित्यर्थः, 'भूतप्रत्यक्षगुणत्वादिति प्रत्यक्षावे पति भुतगणवादित्यर्थः, प्रात्मकत्व-परिमाणयोर्यभिचारवारणाय भूतेति, () तथाच पचे पक्षसमे भिचारोन दोषायेति भावः ।

·तत्वविनामयोः बेतत्वं उपाधिः, सर्वच वर्णात्मकशब्दपक्षीकरणे व्योमगुणेषनित्येषु ध्वनिषु साध्याव्यापकत्वात्स्यर्शवत्- पदस्य पक्षमाषव्यावर्तकत्वेन पक्षेतरत्वाञ्चेति । यदा च वर्णा एव न नित्यास्तदा कैव कथा पुरुषविव- क्षाधौनानपूर्व्यादिविशिष्टवर्णसमुहरूपाणं पदानां, कुतस्तराञ्च तत्समूहरूपस्य वाक्यस्य कुतस्तमाञ्च तत्समूहस्य वेदस्येति। इति श्रीमद्गङ्गशोपाध्यायविरचिते तत्त्वचिन्तामणौ शब्दाख्यतुरौयखण्डे शब्दानित्यतावादसिद्धान्तः ॥ वेतत्वमिति, माधनव्यापकतापरिहाराय 'स्पर्शवदिति, 'सर्वचेति सर्वच माथे इत्यर्थः, 'वर्णात्मकेति, तथाच ध्वनेः पक्षवहि तत्वात्तत्र माध्याव्यापकत्वमिति भावः । ध्वनेरपि नित्यत्वमते वायवीयत्वमते च तत्र माध्याव्यापकत्वासम्भवादाह, ‘स्पर्णवदिति, ‘पक्षमावच्यावर्त्त- कनेति उकसाधनवतो मध्ये पक्षमावस्यैव व्यावर्तकत्वेनेत्यर्थः, यथाश्रुते अणुपरिमाणदेरपि यावर्तनादमङ्ग नेः, 'पचेतरत्वादिति पक्षतरत्वतुल्यत्वादित्यर्थः । ननु मास्तु वणे नित्यस्तथापि पद- वाक्यभेदास्तु नित्या एवेत्यत पाह, 'यदा चेति, 'तत्समूहरूपय' पदसमूहरूपस्य, 'तत्समूहस्य' वाक्यसमूहस्य ।। इति श्रीमथुरानाथ-तर्कवागोगविरचिते तत्त्वचिन्तामणिराये शब्दाख्यतरोयखण्डरहस्ये शम्दानित्यतावादमिवान्तरहस्यं ।।

·सदावतुरोषखरहे उपखवादः । अथोच्छन्नप्रच्छन्नवादः। तथापि परतन्त्र पुरुषपरम्पराधीनतया प्रवाहावि- अथोकवप्रच्छन्नवादरहम्यं । ननु तथाष्यप्रयोजक खतन्वपुरुषप्रणीतल्वरूपपौरुषेयत्वानुमाने वेदस्य ध्वमाप्रतियोगिवरूपनित्यत्वाभावेऽपि प्रवाहाविच्छेदपनि- त्यलादेव प्रामाण्योपपत्त्या प्रामाण्यान्यथानुपपत्तिरूपानुकुलतर्कविर- हादित्यभिप्रायेण गुरुः शरते, 'तथापौति वेदस्य स्वंमापनियोगि- वरूपनित्यत्वाभावेऽपौत्यर्थः, 'परतन्येति स्वाशयोचारणानपेक्षोचा- रणकण्यानुपूर्वी भिन्नानुपूबौंकतयेत्यर्थः, स्वपदं भेदप्रतियोग्यानु- पूर्वोपरं। वस्ततम साश्रयेतिस्थाने समजातौवायेति वक्रव्यं तेन परनये वर्णनाममित्यत्वाभ्युपगमे वर्षानामिव तमाममवेतानुपूर्या- अपि नामात् वाक्यभेदेनानुपूर्वीभेदम्यावश्यकलेऽपि न पतिः इत्यच खगये प्रवाहाविच्छेदहेतवं वेम न्यायनये तादृमानौं भिवानु- पूर्वप्रसिद्धावपि म पतिः। बोचिनु 'परतोत्यादेः समजातीयोचारणानपेचोचारकाय- नयेत्यर्थः, सपदं भेदप्रतियोगिवाक्यपरं रदच न्यायनये घटादादेव 69 ·स सावचिन्तामो छेदमेव नित्यत्वं ब्रूमः इति चेत्, न, स्मृत्याचारानुमि- साना शाखानामुच्चेददर्शनात्। स्यादेतत्, विवादपद- प्रमिद्धमित्याः। तदसत्, पृथुकस्यापूर्वानुवाकवाक्यं श्रुत्वोच्चरिते नादृशानुपूर्वोकवाक्ये प्रवाहाविच्छेदव्यभिचारित्वादिति ध्ययं । 'प्रवाहाविच्छेदमेवेति, स्वमजातीथानधिकरणकालकान्यत्वं 'प्रवा- हाविच्छेदः', स्वसजातीयन्वञ्च खवृत्तितत्तदानुपूर्वाश्रयत्वं स्वत्यानु- पूौंमजातीचानुपूर्ध्याश्रयत्वं वा, तेन परनये वर्णानामनित्यला- भ्युपगमे वाक्यभेदानुपूर्योभेदस्यावष्यकत्वेऽपि न पतिः, माजात्ये च तत्तदानुपूवौंवृत्तिवेलमध्येन भेदकूटप्रवेशाच न प्रवाहाविच्छेदान- नुगम इति भावः । 'शारदानामिति अष्टकामङ्गनादिकर्त्तव्यताबोध- कानामित्यर्थः, 'उच्छेददर्शनात्' सजातीयानधिकरणे तत्तत्काले- ऽदर्शनात, तथाच प्रवाहाविच्छेदोऽसिद्ध इति भावः । प्रत्यचमिद्ध- बेदजातीया अनित्या एव स्मात्याचारानुमितवेदास्तु यावत्कालमन- घौता अश्रुतानुमितस्वभावा नित्या एव नावच्छिन्ना इति मत्यन्तर- माइते, 'स्यादेतदिति. अत्र वेदत्वं अध्ययन विषयत्वव्याप्यं न वा. प्रत्यक्षविषयवव्याप्यं न वा, अनित्यत्वव्याणं न वेत्यादिविप्रतिपत्ति- विधिकोटिभैयायिकानां निषेधकोटिमङ्गल-होलाकाधाद्याचारामु- मितवेदानां अष्टकादिबोधकस्मत्यनुमितवेदामाच अतीन्द्रियाव-नि- स्थावखौकर्तृणां गुरूणां, 'विवादपदमित्यादि प्रत्यक्षवेदमूलकस्मताव- मतः सिद्धमाधमवारणय, 'विवादपदमिति उच्छन्नमूलताविवादपद- विषय रत्यर्थः, इदानीकानप्रत्याविषयवेदसमानविषयकेतरेति था- ·शब्दाख्यतुरीवखवे उत्सवप्रच्छन्नवादा। मपूर्ववोधिका स्मृतिः स्मृत्यर्थानुभवानकदमूचा अविगीत-महाजनपरियहोतस्मृतित्वात् प्रत्यक्षवेद- वत्, गातः प्रत्यक्षवेदमूसोऽपि कदाचिद्विवादसम्भवात् स दोषस्तदन- स्था, लोभादिमूलकस्पतिवारणाय 'अपूर्वबोधिकेति, 'अपूर्वबोधक वेदलक्षणीयमत्यन्तदल विवक्षितं, वेदभमानार्थकत्वं वा, प्रतो । न्यायनयेऽमिद्धिः तम्मते मतेरपूर्वबोधकवाभावात्। अस्माते श्राप बेद तन्मते नित्यानुमेयवेदे अंशतो वाधवारणाय 'सातौति, स्मतिदेतरवाक्यं । न च पक्षतावच्छेदकावन्छेदेन माध्यमि रहेम्य- खेन अंशतः सिद्धसाधनस्यादोषत्वाद्विवादपदव विशेषणवेययं तदव- छेदेन साध्यमिद्वेरुद्देत्वाभावे अंशतो बाधम्यादोषलादपूर्वबोधक- बविशेषणवेयर्थभिति वाच्यं । पक्षतावच्छेदकावच्छेदेन माध्यमिदेर- द्देश्यत्वेऽपि अंशतः मिद्धमाधनं दोषायति प्राचीननथे 'विवादपदस्व- विशेषणोपादानात्। वस्तुतस्त 'विवादपदेत्यादि वरूपकथनमा। पक्षता तु अष्टका: कार्य्या इत्यादि विशिष्यैव । 'मन्यर्थति, भिमविषय- वेदैन नार्थान्सरं युक्तं इति स्मृत्यनुभवजनकेति वेदविशेषणं । नर नैयायिकैरप्यष्टकादिबोधकस्मतिमूलभूतवेदाभ्युपगमात् मिसाधन. मिति वाच्यं । न हि वेदस्यानुभवविरोधः । न च कयमस्मादुच्छेद- मिद्धिः स्मृत्युपपत्त्यनन्तरं वेदाधुच्छेदेऽपि तत्साधनसम्भवात् इति वाच्या प्रस्मनये ग्रहम्य समवायेन मत्त्वादिति ध्येयं । 'पविगौतति, पतित्वमा सोभादिममघटमामयेत्या दिवाक्यम अभिचारि तखापि वेदभित्रवाक्यत्वरूपमतिवादतः 'प्रविणौतेति, अविनी ·::सत्वचिन्तामन नव अमौकिका, प्रत्यादिमूलकेतरवमिति यावत्, सन्दीपजी- विप्रमाणमूखकभ्रान्तवाक्ये व्यभिचारवारणय 'महाजनपरिरही- तेति, 'महाजनवं' प्रमात्मकप्रवकज्ञानवत्त्वं, 'परिग्रहौतत्वं' तज्दा- पमानार्थकत्वं । म वैवं मानपक्षकानुमानवत् समाधेयं । प्रत्यक्ष- सहदिगारमन्मते आयुर्वेदस्य तन्मते तु नित्यानुमेयवेदस्य सिद्धत्वेन चतच व्यभिचारवारणाय 'स्मृतित्वादिति वेदभिषवाक्यलादित्यर्थः । मनु वेदमूलकत्वं वेदजन्यत्वं नथाच बाधः स्मृति प्रति वेदार्थज्ञान- स्वैव हेतुत्वात् प्रत्यक्षवेदमूलकस्मतावपि तदभावेन दृष्टान्तामिद्धि- त्थत पाह, 'वेदेति,(१) 'अन्यत्वं' प्रयोज्यत्वं, अन्यथा मतितः अर्थ (१) 'तथापीति, न चैवं स्वतः प्रमाण पुरुषाविश्वामादन्धपरम्परापत्तिः, तेषामुपदेशेन वेदार्थदर्शितया स्वतः प्रामाण्यात् तथाच तदधीनमेव प्रामा- ण्यमान किमीश्वरेणेति भावः। केचित्त प्रवाहाविच्छिन्नत्वरूप यनित्यत्वं तेन मनिर्दोषत्वं मम एव प्रामाण्यमन्वित्यः इत्याहुः । 'उच्छेदेति, तथाच प्रवाहाविच्छेदोऽसिद्ध इति भावः। सत्याचारानुमितशाखानां स्वत एव निवेदात् तदर्थशापकत्वेनानुमितात् सत्याद्युपपत्तिरित्याइ, 'स्थादेत- दिति, सत्र वेदत्वं स्वध्ययनविषयत्वव्याप्यं न वेति विप्रतिपत्तिः । प्रत्यक्षवेद- मूलकमलावंशतः सिइसावनमित्यत आच, 'विवादेति, उच्छिन्नमूलवविवा- देत्यर्थः, प्रत्यक्षवेदमूलान्येत्या तात्पर्य्यम् । न्यायादिमूलक स्मृतावंातो वा. धादाह, 'अपर्वयोधिकेति, अपर्चप्रमापिकेत्यर्थः, वेदसमानार्थे त्यत्र तात्पथ्य, अर्ध्वस्यैव वेदार्थत्वात् वेदस्थापि पक्षत्वेऽ'म तो बाधादाब, 'स्मृतिरिति, बाप्यसिद्ध्यर्थं 'अमकेत्यन्त, व्यन्यथा तस्यानुभावकत्वानुपयत्तेः । यत्तु उच्छिन्न- वेदमूनावेनार्थान्तरादाह, भनकेत्यन्तं, उछिमस्यासवान अबकावं इति, वर, वेदमूलत्वमदेनैव निराकरणाव, उच्छिन्नवेदस्यापि पर्व समत्यर्यानुभव- - ·शब्दायतुरीयखखें उछमप्रच्छन्नवादः । मूलकस्मृतिवत्, वेदमूलकत्वञ्च वेदजन्यानुभवजन्यत्वं धामहारा जायमानस्यैव वेदस्य स्मृतिहेतुतयानुमान, प्रतीत्य स्मृतौ व्यभिचारापत्तेः, तथाच बेदमुम्लत्वं वेदप्रयोज्यत्वं इति भावः । अस्त वा जनकत्वमेव मूलत्वमित्यत पाह, 'जानेति खस्वानुभवेत्यर्थः, कालो वा वायः। ममु जामव्यवहितस्य कारणत्वं जनकत्वाच्च । 'अविगौ तेति, लोभमूलकमा तेर्विगौतत्यानगयमूसकरमतेमहा- अनापरिरहौतत्वादिस्यास्मृतित्वात् त्रितयमुपानं । महाजनवादृयार्थि- पुरुष इन्यवधेयमित्याहुः । तचिन्यं, एवं हि महाजनपदेनैव लोभमूलक- स्मृतिवारणे ‘अविसौतपदवैयापत्तः, न हि लोभमूलक समातिरपि अदू- यार्थि पुरुषपरिहौता, किन्तु लोभार्थि परिमाहीतेव, भमादिना तथा परिग्रहे न्यायमूलकस्मृतावधि तथा मम्भये व्यभिचारतादवम्याप । अन्ये तु स्मृतित्वं पाब्द-तदुपजीविप्रमाणातिरिक्तप्रभागअन्यप्रमितिविषया- थैकभिन्नत्वे सति शब्दनन्यवाक्यार्थज्ञानजन्यवाक्यत्वं, तेम लौकिकवाक्ये न्या. यादिमूलकस्मती वेदे च न व्यभिचारः, एवञ्च चैत्यं वन्द नेत्यादिवोहागम- मूलस्मृतौ व्यभिचारादाह, 'महाजनेति, ये देनाभिचरन् यजेत त्यादिवेद- मूलकस्तो व्यभिचारः साध्ये नेदपदस्य विधियरवेन तत्रभाध्यासत्वादियन- थाह, 'यविगौतेति, विधित्वञ्च निषिद्धमलकादृष्टापतिपादक वेदत्वमतोम कलनं भक्षयेदित्यादिवेदान्तकस्मृतौ न व्यभिचार इति वदन्ति । कचित्त अलौकिकाविगौतस्मृतित्वादिति हेत्वर्थः, न्यायप्रत्यक्षमले तु लौकिक्यौ, यूपहस्तिस्मतिर्विगौ तेति, स्मृतित्वच ऋषिप्रणीत शब्दत्वं, तेन वेद स्यामतिल, माणिनि-मन्वादिकन्तु स्मतिरेवत्याहुः । ननु वेदभूलत्वं वेदपरम्पराकार- तयापि निर्बहतौति उच्छिन् वेदमूलत्वनाकरमत थाह, वेदेशीवि थारखान्तरं। .

·नाचिन्तामो कुविन्दस्येव जामादिश्यवहितस्य पटे, न तु कारण कार- णता, वेदे सत्येव तत्प्रतिसन्धाने स्मृतिप्रणयनात, वेदार्थस्मृतिता च प्रसिद्धिसिद्धा, स्मृत्यर्थश्च स्मृतित रव उपस्थितः। न च स्मृत्यर्थबोधकवेदानुमाने स्मृत्यर्थ- न कापि दुरमित्यत पाह, 'हुविन्दस्येवेति, 'पादिना चिकौर्षापरि- ग्रहः । पूर्वमतं व्यवच्छिनत्ति, 'न तु कारण-कारण ते ति, वेदमूलत्व- मिति शेषः । नन्वेवं स्मृतितोऽथ प्रतीत्य विरचितेदानौन्ननस्मृतौ यभिचार इत्यत अाह, 'वेदे मत्येवेति, “एवकारः 'तत्प्रतिसम्याने' इत्यनन्तरं योज्यः, वेदमत्त्वे तत्प्रतिमन्धान एव मतिप्रणयनादित्यर्थः, तयाच तादृशमतेरेवामिद्धत्वेन न व्यभिचार इति भावः । इदमा- पाततः वेदजन्यवाक्यानुभवं विनापि स्मतितोऽथ प्रतीत्य स्मति- प्रणयमस्यानुभविकत्वात्। अप्रयोजकत्वनिरासायाह, 'वेदार्थति वेद- समानार्थस्म तिता महाजनप्रमिद्धिमिद्वेत्यर्थः, तथाच यदौयं वेद- जन्यानुभवजन्या न स्यात् तदा महाजनानां वेदसमानार्थकप्रसिद्धि- मिद्धा न स्यात् इत्येवानुकूलतर्क इति भावः । केचित्तु दृष्टान्ते साध्यवैकल्यपरिहारायाह, 'वेदार्थति वेद- मूलस्मतिता चेत्यर्थः, दृष्टान्ते इति शेष इत्याः । नमु स्मृत्यर्थस्य प्रागज्ञानात् तदर्थानुभावकत्वेन वेदस्यानुमामा- मावात् कथं तेन रूपेणानुमितबेदात् सर्वत्र वाक्याथधौरित्यन- पाह, 'मत्यर्थश्चेति । 'मत्यर्थबोधकेति सत्यर्थयोधकत्वेन वेदानु.

·शब्दाखातुरोयखण्टे उच्छन्नपच्चमवादः । रूपवेदार्थस्य विषयत्वात् वेदोऽनुवादकः ज्ञानान्तरो- पनौतस्य विशेषणत्वेन विशिष्टबुद्धिसम्भवात्, पाक- कृतौ मानसप्रत्यक्षायां पाकस्य संज्ञासंज्ञिज्ञाने संज्ञाया- मान इत्यर्थः, 'अनुवादकइति, सर्वबानेन प्रकारेणानुमितवेदार्थ- प्रत्यय इत्यये वक्ष्यमाणत्वादिति भावः । 'ज्ञानान्तरेति विशिष्या- महौतासमकस्य खाव्यवहितपूर्ववर्तिज्ञानान्तरोपनौतस्यैव विशेषण- वनेत्यर्थः, अनुमितेः स्मृत्यर्थाविषयकत्येऽपौति शेषः, 'विशिष्टयुद्धि- सम्भवात्' तदिशिष्टवुद्धिसम्भवात्, तद्वदिव्यकयुरेव तडिशिष्ट- बुद्धित्वात्, अत एव निशेषाज्ञानानन्तरं तदग्रहौताममर्गकविशेष्य- जानं विशेषणा विषयकमपि विशिष्टबुद्धिः तथाचानुमितेः सत्यर्थ- विषयकलाभावानानुवादकत्वमिति भावः। न च तथापि तदेव ज्ञानान्तरभादायानुवादकत्वमिति वाच्छ। न हि यदा कदाचित प्रतीतप्रत्यायकतामात्रेणानुवादकत्वं, तथा मति माईस्यैवानुवादकता- पत्तः, अपि तु ममानकालौनानुभवान्तर विषयविषयकातोतिजन- कलं तत्, ज्ञानान्तरं वेदजन्यानुभवममयत्ति नाममय एवं तना- भात्, 'विशिष्टबुद्धिविषयत्वासम्भनादिनि काचिल्कः पाठमा पामा- दिकः । तदविषयत्वेऽपि तदिशिष्टधुद्धिलगिन्यत्र तन्मत नेव दृष्टान्त- माह, 'पाककृताविति, षष्ठ्यर्थ मप्तमी, 'मानमप्रत्यचायां' मानम्- साक्षात्कारे, 'पाकस्येति, अग्रिम दूवशब्दोऽत्र मनाया इत्या र सम्बध्यते, पाकचतेर्मानमप्रत्यचे यथा पाकस्य विशिष्टबुद्धिवभिव्यर्थः, तचापि हिपाको न विषयः बहिविषयकलौकिकप्रत्यचजनने ममयो ·न जानायथार्थत्वे तदनुष्यवसाये धमविषयस्येव, अन्यथा भ्रान्त-धान्ति सकरापत्तिः न तु शब्दार्थोऽनुमानस्थ विषयः तस्यासिद्धत्वेनाजनकतया स्मृत्यव्यापकत्वात् । प्रभामर्थ्यात् अलौकिकप्रत्यासम्सेर्गुरुभिरमौकारादिति भावः । न च पाककृतेर्मानमप्रत्यक्षं कथं पाकविशिष्टबुद्धिः तविशेषणकबुद्धेरेव सद्धिमिष्टबुद्धिवात् पाककृतेर्मानसप्रत्यचे पाको न विशेषणं खाव्यव- हितपूर्ववर्निज्ञानविषयस्येव तम्मतें विशेषणत्वात् पाकचानस्य च पाककृतिकाले एव माशादिति वाचं। कृत्यनन्तरं स्मतिरूपपाक- ज्ञानमत्त्वात् कथमन्यथा नैयायिकनयेऽपि तत्र पाकभानं ज्ञानलक्षण- प्रत्यासत्तेरभावात् । 'मशेति नामविभिष्टनामिप्रत्यक्षे यथा नाम- विशिष्टबुद्धित्वमित्यर्थः, तत्रापि हि मना न नामिप्रत्यचविषयः मद्रायाः शब्दरूपत्वेन चक्षुरादेरयोग्यत्वात् अलौकिकपत्यासत्तेगुरु- भिरमौकारादिति भावः । 'ज्ञानायथार्थत्व इति ज्ञानायथार्थल- मते, 'तदनुव्यवसाये धमानुव्यवसाये, 'धमविषयस्येवेति भ्रमविषयस्य रजतवादेर्यथा विशिष्टबुद्धित्वमित्यर्थः, भानायथार्थवे इत्यवाह, 'अन्यथेति, 'अन्यथा' धमानुव्यवसायेऽपि भ्रमविषयस्य रजतत्वादे- रिदमं विशेषणतया भाने, ‘मकरः' अभेदः भ्रमत्वेनेत्यर्थः, सत्य- र्थस्थानुमितिविषयत्वे बाधकमाइ, 'न विति, 'तस्य' वेदार्थस्य, 'अमिद्धेवेनेति मत्युत्पत्तिपूर्वममत्वेन मामाभावेन चेत्यर्थः, 'अगमक- तया' सत्यजनकतया, 'स्मत्यव्यापकवान' सत्वननुमेपलात, कार्यक कारणनुमाने विधेयकोटौ कारणचैव विवथत्वमिति तमिहामान्, ·शब्दास्यतुरोक्खरहे उपच्छववादः । सवेदी नित्यमनुमेय एवानुमितादेवार्थमवधार्य मृतिप्रणयनसम्भवात् । मन्वासंसारमपठितस्य न के अतएव गुरुनये कार्येण कारणानुमाने व्यापकतावच्छेदकमपि न भासते किन्तु व्यापकमात्रं तेन विनापि उक्रकमेण विभिरबुद्ध सम्भवादिति भावः । नयास्त कार्येण कारणानुमाने विधेयको टौ विधेयांशे मावाद- विशेषणात्वेनाकारणभूतस्य न भानमित्येव समिद्धान्तः, अतएव यापकतावच्छेदकस्य पहिल्यादरकारकालेऽपि न भानानुपपत्तिरिति प्रायः॥ मचेतावताष्टकाबोधकरपतिमूलभूतवेदमिद्धावपि तस्य कथा- छेदाभावभिद्धिः कथं वा तस्यानुच्छन्नले इदानौं न प्रत्यक्षमित्यत- पार, 'म च वेद इनि, माघगरिति शेष:, "नित्यमनमेय एवेति नित्यमेवानुमेय एवेति योजना. नित्यमेवेत्यस्थ भर्वकाल मेवेत्यर्थः, को कुटिला नदीत्यादिवञ्च व्याप्यकर्मणि द्वितीया, 'अनुमेय- एवेत्येवकारेण ऐन्द्रियकत्वव्यवच्छेदः, तथार साधवतमहकारा- दुकानुमानादेव तदुच्छेदाभावमिद्धिरती स्ट्रियत्वोपगमेन न प्रत्य- मिति भावः। नभु तस्यातीन्ट्रियले कयं ततोऽर्थ प्रतीत्य समतिप्र- पचनमित्यत पार, 'अनुमितादिति, समतिधाराया प्रमादिवंग मन्वादिसतेः पूर्वमपि सत्यन्तरस्व मत्वेन पचभभवादिति भावः । वेदो व पञ्चाशवर्णान्तर्गत: प्रत्येक सेषामनित्यन्यसाधनेन नित्यमवावासदनिरिणास्थाभावादिति वाचं। तावदान्तर्गत एवं 60 ·देवं उत्पत्तितोऽभिव्यक्तितो मौनिशोकवदभिमायतो वानुपूर्ती होमवर्णमावस्य निरर्थकत्वात् । भानजनक समभिव्याहारस्थानेकत्वे विशेषाननुमानाचेति चेत् मा स्मृत्यर्थज्ञापकत्वेनैव जातस्य वेदस्य स्मृत्यर्थानमा- V नित्योऽतौन्द्रियः कदापि केनाप्यनुश्चार्यमाणो यः कश्चिवर्ण एव स- अत्यभ्युपगमान अधमाणवणैरेव वा नित्यवस्थ शक्यसाधनलान् । वस्तुतस्तु तावपूर्ण तिरिक्त एव सः। न च तदतिरिकवर्णाभाव- रति वाय। एतदनुमानादेव तस्य सिद्धिरिति तन्मत निष्कर्षः । 'उत्पत्तित इति उत्पतिघटितानुपूर्वी शेनस्येत्यर्थः, स्यात् एक- वर्णत्पत्त्यनारमपरवर्णात्पत्तिः, इदच्च न्याधनये, 'अभिव्यकित इति अभितिषटितेत्यर्थः, त्याच एकवर्णज्ञानामगरमपरवर्णज्ञान, इदष गरनये, 'अभिप्रायत इति अभिप्रायटितेत्यर्थः, स्थाच एकपदोप- चितेरनकारमपरपदोएस्थितौ तात्पर्य, इदच उभयमते, 'निरर्थक- बान्' पन्चयबोधाजनकलात् । ननु भानुपूर्ती विशेषविशिष्ट एवा- सुमेव इथत पाह, 'जानजनकेनि, 'भनेकव रति अष्टकाः कार्याः, कार्या घटका इत्याधनेकविधत्वसम्भवेन विशेषरूपेणानुमामासा- पादिव्यर्थः, विशेषरूपेण व्याप्तिज्ञानाभावादिति भावः। 'सत्यति, पचमात्यर्थत्वरूपेण सत्यर्थज्ञापकलचान न कारणं किन्तु विधि मतदर्थशापकत्वज्ञानं तत्तदर्थशाब्दबुझेः हेतः, अञ्चयबोधनकारक प्रत्येकतप्तदर्थज्ञापकावप्रकारकतवानात् प्रत्येकातदोपचितिः तर- मनार निवर्तमानलधोरेव एकपदोपखायानामपि परखरममा ·शहायरोवखम उचामपच्छन्नवादा । वकत्वात् । न हि शाब्दबोधे नियतपदानपूर्ती हेतु, वभिचारात् । पदस्य वर्णविशेषानुपूर्वी नियमेऽपि सत्तहर्णानुपूवौं कपदविशेषत्वेन न हेतुत्वं हस्त करा- हिपदानां प्रत्येक व्यभिचारात्। किन्वयभिचारितदर्थ- चापकत्वेन ज्ञातस्य लाघवादावश्यकत्वाच, तदर्थना- पकत्वज्ञानार्थमेव क्वचिदर्णक्रमस्वरविशेषाणामुपयो- गः । अतएव वर्णलोपादौ कुशमानयेति सकारसन्देहे बोधः । यदा मध्ये तत्तदर्थोपस्थिति विना तत्तदन्षियानुभवः विशेषणज्ञानम्य तन्नतेऽहतुत्वादिति ध्येयं। ननु तथापि प्रामुपूर्यपि हेतुः सातिरेके कथं शाब्दधौरित्यताह, 'पदस्यति. 'तसवर्णति धोन्तरटवादिनेत्यर्थः, 'इस्तेति पायान्तरेण शाब्दबोधे तस्या अपि व्यभिचारादित्यर्थः, 'किन्त्वव्यभिचारौति, 'अश्यभिचारि' अनुगतं, सर्वमाधारणमिति यावत्, 'लावादिति व्यभिचारखण्डनाथ विशे- धरूपेणानुपादिगा अनेककार्य-कारणभावकल्पगे गौरवादित्यर्थः, 'आवश्यकत्वादिति, स्यादि-त्यादिवर्गास्तोपस्थले स्तुतवर्णविशेषानिध- पादर्थज्ञापकत्वज्ञानस्यैव हेतुत्वनानुभरणीयबादिति भावः । मनु पद्यानुपूज्वौं म प्रयो जिका तदा यथा नदी गब्दश्रवणे नद्या पथ- बोधः तथा दौमेतिश्रवणेऽपि तदन्वयवोधापनिरित्यत श्राक्ष, 'त- दर्थति, प्रकते च तदिनापि तदर्थज्ञापकत्वग्रह पति मतदपेशेति भावः। 'सरविशेवाणमिति अवर्णादौत्यादिः, 'श्रतएवति यत एवं तदर्षनायकत्वज्ञानमा प्रयोजकमतएवेत्यर्थः, 'वर्षातोपादाविति ·JEN विपावुधारणे वा इत-करसन्देहेऽपि वाक्यार्थबोध: मत कमिकपदवच्चं वाक्यावं । न चाच पदनामा, पर पार्यमाणतयोचारसाधीनस्य युगपदसुमौयमानतयां बुधधौनस्य वा तस्याभावादिति चेत्, न हि क्रमिक- पदवत्त्वं वाक्यत्वं, गौरश्व इत्यादावभावात् किन्तु विशि- सार्थपरशब्दत्वं तचाचाप्यस्त्येव । अथानुच्चार्यमाणस्य न वाक्यत्वं न वा अर्थानुभावकत्वमिति चेत्, न, खादि-त्यादावित्यर्थः, स्लुप्तवर्णविशेषानिश्चये इति शेषः, 'पादिपदा- वर्णविकारमाहः, 'वाक्यार्थबोध इति, तदर्थज्ञापकत्वम्य मिचथा- दिति भावः। न च संशयसाधारणमानुपूब्बौं ज्ञानमा हेहरस्थिति वाय। सम्बन्धितावच्छेदकविधया हि पदार्थमुपस्थापयनौ पन्षयबो- धायोपयुच्यते । न र सम्बन्धितावच्छेदकसंशये सम्बन्धिनिश्चय इति । 'क्रमिकपदवत्त्वमिति क्रमवत्पदरितत्वमित्यर्थः, 'चारणाधीनस्येति एकपदोच्चारणविषयत्वरूपस्योञ्चारणघटितम्येत्यर्थः, 'उद्यधीनस्येति एकपदज्ञानोत्तरज्ञानविषयत्वरूपस्य बुद्धिगतस्येत्यर्थः, 'तय' पद- कमा, 'प्रभावात्' वाक्यलाभावात्, नथाचाव्याप्तिरिति भावः। 'विशियार्थपरशब्दत्वमिति विशिष्टप्रतिपत्त्यनुकूलमतिमालमित्यर्थः, अथाश्रुते विशिष्टप्रतिपत्तोक्योधरितवरूपस्थापि तस्य नित्यानुसे- बेोऽसम्मवादिनि ध्येवं। पूर्वापरभाषेनोचार्यमाणपदबास सायं वाक्य बमिवभिप्रायेण गहते, 'पति, पनुचार्यबायस' पूर्वापरमार ·दाखतुरोपसमजवादः । लिप्यनुमितानामपि वाक्यत्वात् अर्थवोधकत्वाच, जि- पितुल्या च स्मृतिः। किञ्च वाक्यमुच्चार्यते न तूचार- खादाक्यत्वं, अन्यथा वाक्यमुच्चारयेत्यवानन्वयापत्तिा, अनुचारितमौमिश्लोकश्च वाक न स्यादुञ्चारणदशा- याच वाक्यत्वे वाक्यस्यासत्त्वमेव स्यात् एकदा तावत्य- - भानुच्चार्यमाणपदसमूहस्य, 'लिप्यनुमितानामपौति, कदाचिदपि केनाप्यनुच्चारितानां वाक्यानामिति मेषः। 'उच्चार्यमापोत्या - मानत्वस्य भानप्रत्ययार्थत्वात्। पूर्वापरभावेन स्वजनकवर्तमानोचारण- विषयपदममूहत्वं वाक्यत्वव्यापकमभिमतं उच्चारणं कतिरित्यभिप्रा- येण दूषणान्तरमाह, “किञ्चेति, वाक्यमा धार्यते' वाक्यत्ववि- शिष्टमुच्चारणकर्मा, 'न त' न व, 'उचारणादिति, पूर्वमिति शेषः, पूर्वापरभावेन वजनकवर्तमानोच्चारणविषयपदसमूहत्व न वाक्यत्व- ध्यापकतया व्यापकाभावेन व्याप्याभावात् तथाच विशिष्टस्य उच्चा- रपाकमंत्वानुपपत्तिः तेन रूपेण प्रागसत्त्वात् क्रियानिमित्तवाप- कारकत्वामभवात्, अम्मन्मने भंगारस्थानन्ततया वाक्यत्मविशिष्टं चथाकथञ्चिदाक्यं पूर्वमस्येवेति भावः । ननु विशिष्टय मोञ्चारण- कर्मत्वमित्यत आह, 'अन्यथेति बाक्यत्व विशिष्टम्योचारणाकर्याय इत्यर्थः, 'अनन्धयापत्तिः' द्वितीथार्थकर्मत्वे वाक्यत्व विशिष्टानपथा- पतिः। ननु घटं जानातीत्यादाविवाचापि दितीयार्थो म कलं अन्यथा तदाक्यमुच्चारयेदित्यपाषयानुपपतिस्तत्रापि दुरत्यारे- राम "अनुचारितेति, कदाचिदपि केनापौत्वादिः, 'वाय' ·चिन्तामजी . दाना उच्चारणाभावात् । न च कृत-क्रियमाण-करिव माणोचारणस्य वाक्यत्वं, समुदाये प्रत्येकस्याभावात् । तस्मादर्थविशेषज्ञापकत्वेनैव ज्ञातादर्थविशेषधीः । श्रत श्वास्ति वहिलिङ्गमितिशब्दात् प्रतीते धूमे बड़े- वाक्यत्वस्य । 'नच तेति इत-क्रियमाण-करिष्यमाणोचारणविषय- पदसमस्येत्यर्थः, 'समुदाय इति कुत्रापि पदे उच्चारणविषयत्वं नास्तीत्यर्थः, सामान्यत उच्चारणविषयत्वव्याप्तिग्राहकमानाभाव इति भावः । मनु विशेषरूपेणाजातं जायमानकरणं फलं न तु समय- तौत्यत आह, 'अत एवेति यत एव विशेषरूपेणाातमपि ज्ञाय- मानकरणं फलं जनयति अतएवेत्यर्थः,(९) “लिङ्ग' व्याप्यं, अनुमान- (१) मनु वेदार्थप्रमाणकत्वं स्मृतित्वञ्च स्मृतेर्वेदानुमानात् प्रागनुपस्थिता- नुगतस्मतिपदप्रतिनिमित्तापरिचयाच दुयिमत आह, वेदार्थति वेदा- यंता स्मृतिता चेत्यर्थः, तथाच या वेदार्थरूपादृष्वार्थप्रमापकत्वेन सतित्वेन च प्रसिद्धा तादृश्येव वेदमूलकत्वविवादविषयः पक्षः। न च विवादविषय- तावच्छेदकापरिचयः, उभयसिद्धान्यतरकोटिकान्यत्वस्यैव तत्त्वादिति भावः । साध्याप्रसिद्धिं परिहरति, 'स्मृत्यर्थ इति, “ज्ञानान्तरेति । न च तादृश- भामगोचरतयेव वेदार्थस्य वेदोऽनुवादक इति वाच्यं । न हि यथाकथचि. दुपस्थितार्थबोधकतामात्रेणानुवादकता । मा भूदेकदा वेदार्थावगमे पून- सेनेव तदर्थबोधनात् तद्देदस्यानुवादकता सचिनापि तेन : कदाचिदर्थ- बोधात बपि त्ववण्यापेक्षणीयनिरपेक्षप्रमाणबोधितार्थप्रमापकता, सं- शाय-तर्कोमेधात्रिोधिताप्रमापकत्वात् प्रत्यक्षवेदानां । न च स्पति- ·दास्यतरोयखरहे उपवादः। रनुमान न तु सदर्थशापकत्वेन जातात् पदादान- मात्र स्यात् न तु संसर्गधौः, घटः कर्मत्वमानयन भावना तबोधकमिति जानेऽपि घटमानयेतिवाक्या मिति, भवन्मते इत्यादिः, अन्यथा तन्मते च्याप्यतावच्छेदकज्ञान स्थासमिति हेतृत्वेन तत्रानुमितेरसिद्धेरसमकतापत्तेः। 'जानमा परमाणं, 'तद्बोधक' घट-कर्मत्वानयन-भावनादीनां योधक' तदर्थबोधकत्वस्यापि जानप्रदर्शनाय इदं, 'घटमानयेतौति व्यतिरे- कदृष्टान्तः, सम्माद्यथान्वयबोधस्तथान्वयबोधाभावादित्यर्थः, 'अन्वय- प्रकारेति अन्षयप्रतियोगीत्यर्थः, 'पदविशेषस्य' घटादिपदस्य, 'तदु- त्यापितेति तद्वत्पदघटितेत्यर्थः, 'भापकत्वमाण' तदर्थज्ञापकल्प- निरपेक्षप्रमाणं भवण्यापेक्षणीया वा, स्मृत्यर्थगोचराचारादप्यनुमानसम्भवेय तथानुमितवेदस्यापि तदर्थबोधकत्वादिति भावः ! 'सस्येति, कार्येण कार- खानुमाने व्यकारणम्य म विषयत्वमिति परसिद्धान्त इति प्रागेव कथना- दिति भावः । 'उत्पत्तित इति न्यायमते, 'अभिव्यक्तित इति गुगमने, 'बभिप्रायत इति उभयमते । 'व्यभिचारादिति, घटमानयानय घटमि- बुमाभ्यां वाक्याभ्यामन्वयधौदर्शनादिति भावः । 'अव्यभिचारोति अनुगते- व। गनु यद्यानुपूवौं न प्रयोजिका तदा मटी-दौनेत्यादावविशेषापत्ति- रियत पाच, 'तदर्थेति । उच्चारणगर्भ वाक्यत्वं मा भूदुचार गव्याप्यन्तु स्या- दियाशंकते, 'अथेति । ननु लिप्यनुमितमपि कदाचिदुधार्यत रवेद्याचे 'विच्चेति, उचार्यमायत्वं वर्तमानोधारणविषयत्वमिति न तदर्यात- भाग खूपसमिदं, न केवलं शब्दे रौसिरियमपि तु शायमानकरखमाघीव भापत्यवान सामयीन्याह, 'अतएवंति, इति कास्थातरम्।

·दयविसरमजी. दिवायबोधाभावात् । एवश्वाषयमकारकर्मत्याधुप- स्वापविभक्त्यादिमापदविशेषस्य तदुत्यापिताकासा- देव बानं वाक्वार्थधौहेतुरतो न तैविना ज्ञापकत्व- मात्रेण ज्ञातादर्थधौः, हस्त-करादिसन्देहे कुशमानये- त्यादौ विभक्त्यादिजानादेव वाक्यार्थानुभव इति, मैवं, न हि तत्तद्दिभत्यादिमत्यदविशेषत्वेन वाक्यार्थधौ- हेतुत्वं, अननुगमात्, किन्तु घटः कर्मत्वमित्याद्यन्वय- विरोधिपदाजन्य पदार्थोपस्थितिस्तथा सा चे हाप्यस्ति । वस्तुतस्तु नानापदात् पदार्थोपस्थित्यनन्तरं वाक्यार्थ- मापा, हस्त-करादिसन्देहस्य वर्णानुपूा व्यभिचारोऽपि विभक्त्यादि- ज्ञानस्य न व्यभिचार इत्यत आह, 'हस्तेति, 'तनदिनकौति प्रमादिविभकौत्यर्थः, 'पदविशेषत्वनेति घटादिपदलेनेत्यर्थः, "श्रमनु- गमादिति, कलममानय घटाबानय इत्यादितोऽप्यमयबोधादिति भावः । 'घटः कर्मत्वमित्यादौति, 'अन्वयविरोधौति पदविशेषणं ! मनु अवयबिरोधित्वं अन्वयानुकूलधिभत्या दिशून्यत्वं वाच्यं तथाच विभत्यादिरहितनित्यानुमेयवेदात् कथमन्वयबोध इत्यखरसादाह, 'वस्तुतस्विति, तथैवेति तत्तदिभात्या दिमत्तत्तत्पदविशेषज्ञानत्वेनेवे- त्यर्थः, 'सामग्रौ', तत्तत्पदविशेषज्ञानस्य हेतुत्वं न शाब्दबोधमाचे यभिचारात अमनुगमाच किन्तु तत्तदषयानुभवविशेषे, एवर प्रहतबले तदर्थशापकत्वज्ञानमेव कारणं तु तत्पदविशेषज्ञान- ·शब्दाख्यतुरोधखण्ड उच्च नपच्छमवादः । गधे सधैव सामग्री अनुमितवेदादाक्यानुभव विलक्षणैव सा स्मृत्यर्थज्ञापकत्वेनैव ज्ञातस्य स्मृत्यर्थान- भावकत्वात् धर्मिग्राहकप्रमाणेन तस्य तथैव सिद्ध- त्वात् । तवेश्वरस्येवाशरीरस्य कर्तृत्वे। अतएव वर्ण- पद विभक्त्यादिविशेषघटितत्वेनाज्ञातस्याखण्डस्य स- खण्डस्य वा वाक्यार्थानुभावकत्वात् पदार्थस्थानीयस्तस्य मिति भावः । 'तथेव' म्मत्ययानुभावकत्वनैन, 'काटल इति, धर्मि- ग्राहकमामेन मि त्वमिति पोषः, यथा अन्यव कप्तकारणारौर- विरहिणोऽपि ईश्वरम्य कत्वं धर्मिग्राहकमानसिद्धं तथान्यच कृप्त- मामयौविरहिणोऽपि नित्यानमेयवेदस्यानभावकलं धर्मियाहक- मानसिद्धमित्यर्थः, अन्यथा घटादिकार्यविशेष विशिष्टस्यैव कलत्वं दृष्टमित्यङ्कुरेऽपि कर्ट त्वं स्यात् कथमोधरा, ''श्रत एव' नशैव धर्माि- यासकमानमिद्धत्वादव, 'पढार्थसानो याम्य वाकार्थः' इत्यन्तो नैको- ग्रन्थः, 'श्रखण्ड म्य' वणानाराघटितपासरस्य, 'सखण्ड स्य' तद्घटित- शरीरस्य, 'वाशब्द इवार्थ, श्रनेनैव वत्मियाम्य नस्य मिद्धेरि ति ध्येयं। ‘पदार्थस्थानीयः' पदायापन्वितीयः, 'तस्य वाकार्थः' सन्न-य- वाक्यार्थः, यथा पदार्यापस्थितौ न पदान्तरापेक्षा तथा तन्जन्ये शाब्दबोधेऽपौत्यर्थः । केचित्तु यस्मिन् क्षणे पदार्थस्मरणां तलिानेव क्षणे तम्मन्ये भाब्दवोधे न पदार्थम्मरणरूपच्यापारान्तरापेक्षेति भाव इत्याः । ननु तथाखण्डत्वे वर्णममूहत्वरूपं पदत्वं पदममूहत्वरूपं वाक्यलच . 61 ·g२ बाक्वार्थस्तथ वर्णसमूहः पदं पदसमूहोवाक्यमित्य- पापि ततो ग्रहः प्रमाणशब्दत्वमात्रेण तस्य सिद्ध अन्यथा तृप्तहेतुं विना सेोऽनुभावक इत्यादी तदसि डापाश्रयामिद्धिः सिद्धौ या बाधः तेन विनैव सर्वा- नुपपत्तिं परिभूय तदनुभावकत्वस्य धर्मिग्राहकमान- सिद्धत्वात् । अतएव कचित् स्तुति-निन्दाभ्यां कल्पित- कथं स्थादित्यत आह, 'तचेति नित्यानुमेयवेद इत्यर्थः, 'वर्णसमूहः पदमिति वर्णसमूहत्वरूपं पदत्वमित्यर्थः, 'पदभमूहो वाक्यमिति पदममूहत्वरूपञ्च वाक्य वमित्यर्थः, अस्तौति गेष:, 'प्रमाणशब्दत्वमा- धेनि, 'मात्रपदात् पदल वाक्यत्वयोर्व्यवच्छेदः, "सिद्धे' धर्मग्राहक- मानसिद्धेः, 'अन्यथा' शाब्दबोधमात्रे एव तत्तविभत्या दिममभिया- ततस्तत्पदविशेषस्य हेतुत्वे, 'मः' नित्यानुमेयोवेदः । विभदयति, 'तेनेति कृप्त हेतुनेत्यर्थः, कृप्तहेतोर पेविलवे नत्रानुभावकत्वस्यैवा- सम्भवादिशिष्टममभिव्या हारविशेषस्थानुमातुमशक्यत्वादिति भावः । त्वयेदमवण्यं स्तुति-निन्दास्थले मन्तव्यमित्याइ, 'श्रतएवेति यतएव भाब्दवोधमा न तत्तद्विभक्त्यादिममभिव्या दततत्तत्पदविशेषस्य हेतुलं अतएव, 'कचित्' तदर्थ ज्ञापकत्वज्ञानमाचादयन्वयबोध- इत्यर्थः, 'स्तुतौति “तरति मृत्युं तरति ब्रह्माहत्यां योऽयमेधेन लेत" इति वाक्येत्ययः, 'निन्देति “यो ब्राह्मणानवगुरेक्त पतन यातयेदिति वाच्येत्यर्थः, पत्र विधिवाक स्थाश्रवणदिति भावः । 'म ·प्रबायतुरीयखण्हे उच्छवाछमवादः । विधि-निषेधकवेदार्थमधिंगत्य प्रति-निरत्तो। अन्यथा विधि-निषेधकानां नानाप्रकारकत्वेन विभक्त्यादिवि- शेषवत्पदस्यानुमातुमशक्यत्वात् न ततोऽर्थधौः स्यात्। तथापि वक्तृतानानुमानानन्तरमिवानुमितानुमा- नादेव वाक्यार्थसिद्धेकिकवाक्यवद्वेदस्यानुवादात्वं स्यादिति चेत्, न, धर्मिग्राहकमानेन स्मृत्यर्थज्ञापक- तया ज्ञातात् सम्भूतसामग्रीकत्वेनानुपदमेव वाक्यार्थ- च स्मृत्यर्थस्य स्मानित एवोपस्थिते कन्यत्वात् कल्पित वेदार्थस्य च कुत उपस्थितिरिति वाच्य नायत्या अन्मामपरम्पराश्योज्यस्म- त्यधौनानुमानवौकारादिति न काप्यनुपपत्तिः । 'अशक्यत्वादिति, विशिव्य व्यायादेरज्ञानादिति भावः । 'ततः' कल्पितविधि निषे धकवाक्यात् । शकते, 'तथापीति, 'वज्ञानेति यथा लौकिक- वाक्यस्थले अयं वक्ता एतताक्यार्थगोचर यथार्थज्ञानान् मतात्पर्य- काकासादिमदतवाक्यप्रयोकवादित्यनुमानानन्तरं एते पदार्थाः तात्पर्यविषयमिय:ममर्गवन्तः एतत्पदार्यगोचर-पदार्शज्ञानवदुक्तपद- सारितवादित्यनुमानात् शब्दबोधात् प्रागव वाक्यार्थबोधस्तथेत्यर्थः, 'अनुमितेति सदमूलकतानुमानानन्तरं एते स्मृत्यर्या मिथः संसर्गवन्तः बेदमूलकवाक्यार्थत्वात् इत्यनुमानादित्यर्थः, 'वाकार्थ- मिः,' शाब्दबोधात् प्रागवेत्यादिः 'मम्भूतमामयौकलेम' मकल- सहकारिसम्पनत्वेन, 'अमुपदमेव' अनुमितानुमानात् प्रागेव, 'योग्य- ·वधिोदयात् अपेक्षणीयान्तराभावात्, अनुमानस्य व्यात्यादिनानापेक्षितत्वेन विलम्बितत्वात्। न च वेद- स्थापि योग्यतादिनानायेक्षिततया विनम्बः, तस्बिर- पेक्षबाधकस्यैव धर्मिग्राहकमानसिद्धत्वात् योग्यतादि- विशिष्टस्यैवानुमानाहा, एवं मङ्गलाचारस्याविगीत- शिष्टाचारत्वेन कर्त्तव्यतामनुमाय सा कर्तव्यता वेदबो- धिता अलौकिकाविगीतशिष्टाचारकर्तव्यतात्वादिति सबोधकत्वेनानुमितवेदात् कर्त्तव्यताधीस्ततः प्रवृत्तिः । तादिज्ञानेति, 'आदिपदात् तात्पर्य्यपरियहः । ननु बोधकत्वमुक्तामु- मामात् मियति म तु निरपेक्षबोधकत्वमित्यत आह, 'योग्यता- दौति, 'योग्यता' अवाधितार्थकत्वं, स्मृतिस्थनीयं प्रकारमाचारे- ऽप्यतिदिनति, “एवमिति, 'मङ्गलाचारस्य' प्राचारविषयमङ्गलस्य, कचित् मङ्गलस्येत्येव पाठः, 'कर्तव्यतामिति बलवदतिष्ठाननुवन्धोष्ट- साधनत्वसमामाधिकरणकृतिमाध्यत्वमित्यर्थः, तो इष्टसाधनातां धमाजन्यत्वं शिरत्वं, अविगौतलं बलवदनिष्टाजनकलं एतद्दया- चारविशेषणं, प्राचारवं प्राचारविषयत्वं, प्राचारः कतिः, विवेधि- तमिदमस्माभिः प्रत्यक्षरहस्ये । 'मा कर्त्तव्यता' मङ्गलौषकतयता, 'अलौकिकेति कर्त्तव्यताविशेषणं, अलौकिकत्वं शब्द-तदुपजीवि- प्रमाणातिरिकप्रमाणभन्यप्रमित्यविषयलं, "अविगौतवं शिष्टाचार- विशेषणं, 'चाचारपदं प्राचारविषयपरं, 'कर्तव्यतात्वात् तषिद- कत्तव्यताबात, 'कर्तव्यताधौः' मनासकर्तव्यता मामाष 1 ·शब्दायतुरोखर उनपच्छमवादः । मनु म भाचारोवेदबोधिसकर्तव्यताका साहशाचार- स्वादित्यनुमित वेदात् तत्कर्तव्यताधौः, विभक्त्यादिक विनानुमितवेदात् तत्कर्त्तव्यताज्ञानाभावात् मङ्गलमा चरैदित्येवरूपस्य च वेदस्य नानुमान तथा व्याप्त्यमा- व्यर्थ एकस्मादेव वक्ष्यमाणानुमानात् प्रकृतनिवाहादिति कस्यचिन्मतं दूषयति, 'नम्विति, ‘स प्राचारः' प्राचारविषयो मङ्गलादिः, 'तादु- भाचारत्वात्' अविगौतशिष्टाचारविषयत्वात्, हेतुमाह, 'विभक्या- दिकमिति, 'अनुमितवेदात्' उकरूपेणानुमितवेदात्, 'तत्कर्त्तव्यतेति मजलविषयककर्त्तव्यताजानामम्भवादित्यर्थः । न वं स्वमते एव कथ- मनुमितवेदात् विभत्तयादिकं विना मङ्गलकर्त्तव्यताबोधः स्ममि- स्थले एव वा कथं विभक्त्यादिकं विनानुमितवेदादाक्यार्थबोध इति वाचं। श्रमति विशेषबाधके पक्षतावच्छेद केऽप्यनुमितिरिति निथ- मादमन्मते मङ्गलकर्त्तव्यतां पचयित्वा वेदबोधितलानमाने माले- ऽपि वेदबोधितत्वानुमानादुत्तरकालं वेदस्य मङ्गलबोधकवराहम- भवात् विभत्यादिकं विनापि मङ्गल विषयककर्तव्यताबोधः अन्य- तरस्यैव भामपौत्वात्तन्मते. कर्तव्यताया वेदबोधिसत्वर हेऽपि माले वेदबोधितत्वायहात् वेदस्य मङ्गलबोधकत्वग्रहाभावेन विभत्त्यादिकं विमा कर्तव्यतामा जामसम्भवेऽपि मङ्गलविषयकबोधस्यासम्भवात् तज्ज्ञापकत्वेन जातस्यैव तदनुभावकत्वादिति भावः । ननु विभ- शादिसमभिव्यापतवेद एव उतरूपेणानुमेय इत्यत पाइ, मन, मिति, 'थाप्यभावादिति, सामान्यधर्माच्या हेतृत्वादिति भावः ।

·मान, समात् तस्य कलव्धतामनुमाय. तबोधकवेदा- मुमानं, प्रथमं कर्तव्यताचानेऽपि वेदानुमान अविनाभावात् । न च तत एव प्रत्यक्ष वेदानुमानं, प्रत्यक्षत्वे उच्छेदानुपपत्तेः शाखान्तरवत् । 'तस्य' मालस्य, 'तद्बोधकेति मङ्गलकर्त्तव्यताबोधकेत्यर्थः । नन्वेयं प्रथममेव प्रवर्तकज्ञानोत्पत्तौ कृतं वेदानुमानेनेत्यत पाह, 'प्रथम- मिति, 'अविमाभावादित्युपलक्षणं आनुमानिककर्त्तव्यताप्रामाण्य- मायहसत्त्वेन ततः प्रवृत्त्यसम्भवादित्यपि बोध्यं, एतच 'ततः प्रत्ति- रिति प्रागुकमपि माछते इति ध्येयं । 'तत एव' उनवेदमूलकन्व- साधकादेव, 'प्रत्यक्षत्व इति, प्रत्यक्षविषयत्वम्य उच्छेदाभावव्याप्यत्वा- दिति भावः । तथाचानुमाने बाध इति भावः । 'उच्छेदः' अध्य- घनविषयत्वाभावः, नातस्तन्मतेऽमिद्धि:(१) । . (२) 'हस्तेति, तत्र विभत्यादिसमभिव्याहार मुन्नौयान्वयधास्तम्लोममजान- तोऽप्यन्वयधीरेव नेत्याशयः । ननु घटः कर्मस्वमित्यादावभेदान्तवखरूप. योग्यत्वात् तत्तदन्यथविरोधिपदाजन्यत्वं वाच्यं तथाननुगमतदवस्थ रवेति बाधवाइविभत्यादिमत्पदत्वनैव सग्रहोऽस्वित्यस्वरसेन मतान्तरमाइ, 'वस्तु- तस्विति, प्रतिबन्धाभिप्रायेण दृष्टान्तमाह, 'तवेति, 'अतरवेति तथा धम्मिग्राहकमानसिइत्यादेवेत्यर्थः, तद्घटितत्वेनाज्ञातस्थेवन्य विवरणं 'अखण्डस्य', 'सखण्डस्य' तङ्घटितत्वेन ज्ञातस्य, 'वाशब्दोऽनास्थायां इवार्थो था। पदार्थेति वाहत्य वाक्यार्थ एव ज्ञायते न तु पदार्थसारणावान्तर- व्यापारापेक्षेत्यर्थः, ताई कथं वेदत्वमित्यतया, 'प्रमाणेति, तथाच न तबघटित वेदवं किन्तु प्रमायशदवघटितं तचात्राप्यस्येवेति भावा । वयाप्युक्तसामग्री कल्येबाक, 'अतएवेति, 'अनुमितेति, रते स्मार्थाः .

·शब्दास्यतुरीयखण्डे उहाप्रच्छन्नवादः । यत्तु अष्टकाः कर्तव्याः कार्या अष्टका इत्येवंरूपमेव बाक्यमनुमेयं उपस्थितत्वात, एवञ्च तचैवार्थे प्रतिपुरुष- 'उपस्थितत्वादिति, यस्या मुमितिपूर्वममये यदुपस्थितं तस्य परस्पर संसर्गवन्तः वैदजन्यानुभवविधयवादित्यादेग्यिर्थः, अत्र नाविषयावं न वाऽप्राधान्येग विषयत्यं इत्यनुवादकतावश्यकौति भावः। 'योग्यतादि- बानेति, 'यादिपदात् तात्पर्यादिपरिग्रहः । स्वभ्युपगमवादेनाह, 'योग्यतादीति, उत्तरीतिमाचारस्थलेऽप्यतिदिशति, 'एवमिति, एतदन- मानं प्रत्यक्षप्रकारे व्याख्यातं । 'सा' मङ्गलाचारीयेत्यर्थः, तथाध पक्षतावच्छेदकावच्छेदेन साध्यसिद्धिरिति मते मनाचारविशिर- कर्तव्यसायां वेदबोधितत्वानु मिती सभागसंवित्तवेद्यतया मनाचारवि- शिकर्तव्यताबोधकत्वेग वेदमिततादी तदर्थ'डायकत्वज्ञानमात्रस्येवात्र सामग्रीत्वात् तदिदमाह, 'तद्रोधकत्यनानुमिता पदाति, 'नन्विति, अत्र कर्तव्यतामात्रबोधकत्वेन वेदमिइन ततो मानाचारविकिशताबोध स्यादिति भावः । न च वहाह्यर्थपालोचनया अत्रापि मानकर्तव्यता- बोधकथेनेव तसिद्धिरिति वाथं । वस्तगाला था मनकर्त्तवाना तद्वोध- कत्वेन सिद्धावपि मनालांशोधकत्वेनासिइस्तहोधकरवानगपत्तेः । नया- काशः श्रोत्रग्राह्य गुरण इत्यनुमितावाकाशेऽपि श्रीवग्राह्यत्यभान सम्भव इति, सर्थ महालांचं विभक्त्यादिसभिव्या हाररूपमासंग्रंश्व बोधयत्वित्यत शाह, 'विभक्तौति अनुमित वदे विभत्यादिमनियाहाररूपसामय्यभावादित्यर्थः । सहि तत्समभियाहत एवानुमीयतामित्यत आइ, 'ममामिनि, 'सम्येति मङ्गालाचारस्येत्यर्थः, 'तदबोधक ति मङ्गलाचारविधियक वाताबोधकस्येत्यर्थः, घविनाभावादित्युपलक्षम अन्धपरम्परा निशसनाश्वासार्थ श्चेत्यपि राय, एवं 'ततः प्रसिरिति पोक्तामपि सङ्गच्छते इति ध्येयं । अत्र च कथं मान- बादकत्वमिति चिन्त्य। इति व्याख्यान्तर ·अन्यान्यवेदानुमानं न दोबाय एकार्थानेकपदोपस्थिती वानेकवाक्यानुमानमेवेति, तन्न, आचारतो बेदान- माने मङ्गलमाचरेदित्याद्यन्यतरोपस्थिती नियमाभा- वात् । अनेकवेदकल्पने च स्वानुभवविरोधः, मनु- स्मृतिमूलञ्चानेक वाक्यं नावश्यकमिति कथमाधुनि- कोऽमेकमनुमिनुयात्। न च स्मृत्यर्थबोधको वेदः स्मृति- सदृश एवानुमेयः नियमतः स्मृतेरुपस्थितत्वात् इति वाचं। तदर्थस्मृतेरपि नानाप्रकारकत्वात् तस्य च प्रदोषादौ अनुच्चरित वेदस्येव वेदत्वं श्रोग्रहाणाई- तदेव उपनौतं मदनु मितौ भासते इति नियमादिति भावः । 'म दोषायेति, मामगोबल भित्वेन प्रामा पिाकगौरवस्यादोषत्वादिति भावः। ननु यत्र एकस्मिन्नेवार्थ अनेकवाक्योपस्थितिमात्र का गतिरित्यत पाच, 'एकार्थति, 'वेदानुमाने' वेदानुमानदशायां, दूषणान्तरमाह, 'अनेकेति, 'खानुभवेति अनुमातुर्लाघवमहकते- मानुमानान्तरेण वेदस्य नामाप्रकारकत्वाभावनिश्चयादित्यर्थः । एवं मतिमूलकवेदानुमानेऽप्याह, 'मनुस्मृतीति मन्वादिस्मतीत्यर्थः, साघवादकस्यैव तन्मूलाम्य कल्पनादिति भावः । 'नानेति, तथाचा- नेकवेदकल्पने खानुभवविरोध इति भावः। वस्तुतोऽनुमितावुपनौ- तभाने मानाभाव इति ध्येय। 'तस्य च' नित्यानुमेयस्य च, 'प्रदोषेति यथा प्रदोषकाले तेषामप्युच्चारणविषयनेऽपि स वेदस्तथाथमपौत्यर्थः, 'श्रोति, खरूपयोग्यतावच्छेदकच्च वर्णत्वं श्रोत्रसमवेतविशेषण- ·शब्दायतु यख उच्छवप्रच्छन्नवादः। नया च शब्दत्वं वाक्यत्वमर्थबोधकत्वादित्येतदेव युत स्मृत्वाचारेण चानुमितो घेदेोऽर्थ बोधयतौति पूर्वपूर्वे णानुमितवेदात् उत्तरोत्तास्मृत्याचाराविति मान्धपर- म्परा शब्दार्थशक्तिग्रहवत् स्वतः प्रमाणभूलकत्वात् । तस्मान्नित्यानुमेयत्वं वेदस्य न तूच्छेद इति। अचोच्यते। उच्छिन्नवेदादर्थ प्रतीत्य स्मृत्याचारयोरुपपतः म सा- मय्यन्तरकल्पनं अतएव नाश्रयासिद्धिधिो वा स्मृत्या- वात् । न च नित्यम्य खरूपयोग्यले फलोपधानप्रसङ्ग इति वाचं तेनित्यस्य स्वरूपयोग्यम्य फलावण्यम्भावनियमम्यानङ्गीकारादिति भावः । 'पर्खपूनणे ति पूर्वपूर्वस्मृत्यादिनेत्यर्थः, 'नान्धपरम्परा' नापामा सन्देशः, 'भब्देति यथा शब्दको व्यवहारलिङ्गकानुभा- नादि मुलं तथाचापि वेदमूहभित्यर्थः, 'नित्यानुमेयत्वमिति नित्यले मत्यनुमेयवमित्यर्थः, 'म तछेदः' न तु ध्वमः । 'उच्छिन्नेति, न र तदर्थज्ञापकलजानमेव मञ्चन मामयस्विति वाच्य। तदभावेऽपि श्रयमाणवाक्यात् योग्यतादिप्रतिमन्धानेऽवयदर्शनादिति भावः । कृप्तमामयौं विना न मोऽनुभावक इत्यत्र नदुकं दोषमुहूरति, 'श्रतएवेति(३) । नन्वमिदानौं विभत्यादिविभिष्टम्म मङ्गलमाचरे- दित्यादिवत् तस्य वेदस्यानुमातुं शक्यत्वादनुमितवेदात् कर्तव्यता- (१) 'परिवति, सथाच विमत्यादिसमभिष्याहारवत एवानुमानान्न साम- ग्रान्तरकल्पमिति भावः । यद्यपि तादृश वेदेन समं न व्याप्तिस्तथाप्युपनौत- मानमतेनेदं. बोय। 'प्रोति, कत्वादेरेव तद वच्छेद कावादिति भावः।

·चारानुमितवेदस्वास्माभिरभ्युपगमात् । इदानीचा" स्मृतेरथं प्रतीत्याचाराच्च कर्त्तव्यतामनुमाय प्राप्ति न चैवं किं वेदेनेति वाच्यं । तुल्यत्वात् अविनाभाकाच तत्कल्पनं तुल्यं तथाच स्मृत्याचारयोर्वेदजन्यानुभव- मूलत्वानुमानादेव पक्षधर्माताबलात् प्रत्यक्षवेदमूलक- त्वसिद्धिः । अन्यथा तस्यानुभावकत्वाभावेन मूलत्वा- भामासम्भवेन कथं प्रवृत्तिरित्यत आह, 'इदानौश्चेति । 'एवं' स्मत्यर्थज्ञानादितः प्रवृत्युपपत्तो, 'किं वेदेनेति किं वेदानुमाने- नेत्यर्थः, 'सुल्यत्वात्' तवापि तुल्यत्वात्, ‘कल्पन' वेदामुमानं, 'पक्ष- धर्मतेति अप्रत्यक्षे वेदमूलकत्वेन बाधादित्यर्थः, पचधर्माताबेलमेव दर्शयति, 'अन्यथेति, अप्रत्यचे महकारिमूलानुपूक् दिज्ञानाभावात् सामय्यन्तरकल्पनस्य गौरवपराहतत्वादिति भावः। अनुभिता- पकतावच्छेदकप्रकारकत्वनियममभिप्रेत्य स्वपक्षे स्थापनां दर्शयति, 'वाक्यत्वमिति, आधारमूलाभिप्रायेणेदं तेन न पोगरत्यमित्याहुः । ननु स्मत्याचारमूलत्वं स्मृत्याचारयोरेवास्तु किं वेदेनेति प्रषां निरस्थति, 'स्मृतीति, 'उछिन्नेति, न च तदर्थज्ञापकत्वज्ञानमेव सर्वम सामग्रास्विति वाच्यं । तदमावेऽपि श्रयमाणवाक्या योग्यतादिप्रतिसन्धानेऽन्वयधौदर्शनात् वाक्यार्थस्यापूर्वत्वेन तज्ज्ञापकत्वेन प्रागज्ञानाच इति भावः । 'अन्ययेत्यादि- पागुतमुडरति, 'अतएवेति । (१) नन्धिदामी विभनयादिविशियस्यानुमातुमशक्यत्वात्तदर्थशापकत्वेनवा- मुमितस्योकिनवेदस्यानुभावकत्वमिति सामग्ररन्तरकल्पनमावश्यकमित्यव- चार दानोति, तचाच प्रत्यक्षतादशायामेव परं तस्यानुभावकत्वमिति बसवल्पनमिति भावः। 'मन्विति, तथाच प्रामाजिकं गौरबमिति भाव। .

·शब्दाख्यतुरीयखण्डे उच्छन प्रानवादः । तुपपत्तेः । तस्मात् स्मृत्याचारानुमितो वेदः प्रत्यक्षाध्य- यमविषयश्च वेदत्वात् सम्मतवत्, अन्यथा सामग्र्यन्तर- कल्पने गौरवप्रसङ्गः। ननु स्तुति-निन्दार्थवादेन कल्पितात् विधि-निषेधकवाव्यात् कथमर्थमवगम्य प्रवृत्ति-निवृत्तौ, न हि तब वर्ण-पद-विभक्ति-विधि- प्रत्ययक्रमविशेषाणमनुमानं सम्भवति, व्यभिचारा- दिति चेत्, न, स्तुति-निन्दावाक्याभ्यां प्रकृति-निति- पराभ्यां प्रवृत्ति-नित्ति हेतुरर्थरव कल्पाते स्लाघवात . 'तस्मादिति, अध्ययनपदंग अदृष्टजनकाध्ययनं वोधते तेन हेतौ न वैयर्थ, प्रथममाणे तु वाक्यत्वमेव हेलया विधित। अप्रयोजक- त्वमानवाह, 'अन्यथेति, ‘मुतौति स्तुति-निन्दारूपो योऽर्थवाद- स्तेनेत्यर्थः, 'अर्थवादः' विधिममभिव्यावृतं वाकां' 'कल्पिना' अनु- मितात, 'प्रवृत्ति-निवृत्तिहेतुरिति प्रत्यादिहेतजान विषय इत्यर्थः, सच इसमाधनत्वादिकमनिष्टभाधनत्वञ्च, 'कन्यते इति मोमो राजानममृतात् मोमो ब्राह्मणानां राजा इत्यादी मोम एमाध- नौभृतोपास्यको वेद स्वयमानत्वात् वापूर्व क्षेपिष्ठा देवता वायव्यं श्वेतमालभेतेत्यर्यवादः, वायुवदित्यनमीयते इत्यर्थः, 'मोमः' चन्द्रः, 'स्वयमानत्वात्' उत्कर्षवत्त्वनावधारणात्, “पिठा' चिप्रफलदात्री, 'बर्थ एवेति इछसाधनादिकनियसाधनत्ववेत्यर्थः, 'गौरवादिति, अवश्य- कार्यकल्पनेनैवोपपत्तरिति भावः। 'उक्तति विभत्यादिमतोऽनुमातुम् शक्यत्वात् सामयान्तरकल्पने गौरवमित्यर्थः, 'न विति, 'सत्कल्पनापि' व्यर्थ कल्पनापी- . - ·888 सत्यचिन्तामो क्षशाखात्वस्याप्रयोजकत्वात् । यद्यपि वेदस हसशाखा- विदेश व्यासादयः सन्त्येव, तथाप्यध्ययनाभाव एव शाखाच्छेदः । ननु शाखेच्छेदे वर्ण-पदवाक्यहानिश- कया प्रत्यक्ष वेदादपि वाक्यार्थ-प्रयोगयोरनिश्चये वैदि- कव्यवहारमा लुप्येतेति चेत्, न, श्रूयमाणमावस्यैव महाजनपरिग्रहीतत्वात् तन्माचबोधिताङ्गेतिकर्तव्यत- दीनां मत्वात् कथं तदच्छेद इत्यत पाह, 'यद्यपीति, 'अध्ययना- भाव इति निमित्तमतमो उच्चारणभावनिमित्तक उच्छेद इत्यर्थः, 'वाक्यार्थ-प्रयोगयो रिति, प्रयोगो मन्त्रादिशरीरं । न च श्रूयमाण- रुपवाक्यार्यप्रतीतो किं बाधकामिति वाच्यं । तात्पर्य्याग्रहात् । 'परिग्रहीतलं' अध्ययनाध्यापनविषयत्वं, 'तन्माचेनि श्रूयमाषामात्रे- त्यर्थः, 'इतिकर्तव्यता' कर्मपरिपाटी, 'अनुष्ठीयमानलात्' कर्मण: क्रियमाणत्वात्, वर्णादिहानिशङ्का विरहेणेति शेषः। यदि वर्ण- पदहानिश्च स्थात् तदा तदवच्छिन्नस्य शाखावाभावेन तेषां तद- ध्ययनादिकं तनावबोधिताङ्गतिकर्तव्यतया कर्मानुष्ठानच विरुधे- तेति भावः । प्रयोगविषयोऽप्येवमेव बोध्यः श्रूथमाणमाचस्य महाजन- परिग्टहीतलात् अन्यथा यदि वर्ण-पदहानिः स्यात् तदा तदव- दावतगुणसम्विहानवमीहिवशादर्थवादान्तरे यत्र तदवगमस्तव न तत्- कल्पनमत्र तु तत्कल्पनमेवेयाडुः । विधेयत्वव्याप्तिर्यद्यस्ति तदाऽस्त्वविनाभा- वात् कल्पनं प्रत्यर्थन्तु न तथे थेव अमः । वस्तुतो प्रयोजकत्वादविनाभाव एव नेति भावः। 'शाखात्वस्येति, वन्मत इति शेषः। अनिश्चयो नानुमेयपदार्थ- ·BE शब्दाख्यतुरौयखरहे उच्छन प्रश्न अवादः । चैव शिष्टरमुष्ठीयमानत्वाच तदर्थनिश्चयात् । न र उच्छिन्नशाखाबोधितेतिकर्तव्यताशङ्कया एकस्मिनपि कर्मण्यनाश्वासप्रसङ्गः, नानाशाखेतिकर्तव्यतापूरणीय- त्वात् तस्येति साम्प्रतं, सन्ति हि तत्तत्कर्मणि नानाशा- खाबोधितसकलेतिकर्तव्यताबोधनायैनमेव कालक्रम- भाविनमनाशासमशङ्कमानैर्महर्षिभिः प्रणीता महा- जनपरिगृहीताः स्मृतयइति नानाश्वासः। अन्यथा छिन्नस्य मन्त्रलाभावेन तेषां तदधयनादिकं विरुध्येतेति भावः । नम्वेवं लच्छिनशाखाबोधितकर्तताशझ्या शिष्टानां कर्ममाचानुष्ठा- नमेव न स्यात् इत्याशकते, 'न चंति, 'अनाशामः' निष्कम्पप्रत्य- भावः, पूर्व प्रत्यवशासकदे गावच्छेदेन साधौनः कर्मलोपः परि- प्कृतः सम्प्रति उच्छिन्त्रणाखाबोधितार्थशाधौमः स परिक्रियत इति भेदः। 'अनाश्वाम:' उच्छिन्न शाखाबोधित तिकर्तव्यतामन्देहः। 'माना- वाम इति नेतिकर्तव्यतासन्देह इत्यर्थः, इदमुपलक्षणां तन्मात्रबो- धितेतिकर्तव्यतयैव शिष्टेरनुष्ठायमानत्वाम्म मन्दे ह इत्यपि योञ्यं । श्रत एव यत्र स्म तिर्नास्ति तत्रापि न सन्देहः अन्यथो छेदामभ्युपगमे सर्वशाखानध्यायिना शाखान्तरबोधितेतिकर्तव्यतामन्देवादितिकर्त- व्यतानिश्चयो न स्यादित्याह, 'अन्यथेति, 'नार्थनिश्चय इति ततएवेति- इत्यत याह, 'वेदत्वं चेति, 'अतएवे त्यस्य विवरण, बाधादिति, विप्रियेति, यदि च सामान्यतोऽन्यतमत्वादिना यत्नत्वं, यदि वा तावदन्यसमत्वं वेदत्व- समानाधिकरणमिति साध्यं तदा बाध एव मुलं, यदा एतदखरसादेवा, 'धर्मेति, प्रत्यक्षवादिति, उपनयभादयेदं बोध्यं, तथाच सिद्धसाधनामान- ·884 वयचिन्तामबी एकस्य सकलशाखामवगमात् शाखान्तरबोधितेतिक संध्यतासंशयेनैकशाखातो नार्थनिश्चयः स्यात् । यत्तु विभक्त्यादिमत्तत्तत्पपदानां तत्समुदायानाच प्रत्यक्षत्वन्तेष्वपि कश्चिद्देदः तचायं समुदायो वेद इत्य- निश्चय एव नित्यानुमेयार्थः, वेदत्वं वा तवानुमेय- मिति, तन्न, प्रत्यक्षवेदातिरित्तवाक्ये तदभियुक्तानां 'महाजनानां वेदत्वाभावनिश्चयात् । अतएव वेदत्वं तत्र कर्तव्यतानिशयो म स्थादित्यर्थः । 'प्रत्यक्षात मिति इदानीमपि प्रत्यक्षवमित्यर्थः, तेथ्वपौति तेव्वेवेल्टार्थः, 'कथिवेद इति यः कवि- देदस्तवेत्यर्थः । ननु अनिश्चयो न नित्यानुमेयशब्दार्थ इत्यस्वरमा- दाह, 'वेदत्वं वेति, 'तच' यत्किञ्चिदे, तथाचायमेव नित्यानु- मेयशब्दार्थ इति भावः । 'वेदातिरिक्तति वेदत्वेन निश्चीयमाना- तिरिक्त्यर्थः, 'वाक्ये प्रत्यक्षसिद्धवाक्ये, 'वेदत्याभावनिश्चयादिति, तथाच वेदस्य नित्यलासत्त्वममायातमिति भावः। यद्यपि निश्चायक प्रमाणं दुर्वाच्यं तथापि पूर्वपूर्वषां वाक्यमेव तथेत्यभिप्राय:(१) । , मानमिति भावः । न च सतावतिप्रसङ्गाः, लान पेक्षेति विशेषणादित्याहः । 'माध्ययनेति बदृराहेत्वध्ययनविषयवमित्यर्थः । वदभावादिति, न Eि सादृ- शानुपूर्वी विशिरः केनचित्तथापाद्यत इति भावः । 'अनभ्युपगमादिति, देव- देशप्रभवत्वाद्यनुमापकभातिभिः सपरप्रसङ्गादिति भावः । यद्यपि शब्द- सदुपौवोत्यादिरूपवेदत्वानुमाने नोक्तदोषस्तथापि वेदस्य नित्यानुमेयत. विवादे वेदलस्य तथात्वसाधने अर्थान्तरमिति तात्पर्य, इति व्याख्यातरम् ।

·T . प्रशखतुरोक्खो उमप्रशावादः । भानुमेयं बाधात् विशिष्य पक्षाज्ञानाच धर्मवेदना- जनकत्वम वेदत्वं नानुमेयं तज्जनकत्वस्य प्रत्यक्षत्वात्, माध्ययनविषयत्वं तदभावात्, न जातिरनभ्युपगमा- दिति। 'वतएवेति, विवृणोति, 'बाधादिति, विशिष्येति, व्याप्यवत्तयेत्यर्थः, कौशव बेदवं सानुमेयमित्याह, 'धर्मति धर्मज्ञानजनकत्व मि- त्यर्थः । भर निषेधवाक्याव्याप्तिः तस्य धर्माबोधक त्वादिति वाच्य। धर्मपदस्थापूर्वमात्रपरलात् तस्यापि निषेधापूर्वबोधकत्वात् । न र सतावतिप्रसङ्गः, अपौरुषेयत्वस्थ प्रयोगोपाधित्वात् । न च स्तोमे- यामिः तस्यालक्ष्यजादिति ध्येयं । 'प्रत्यवत्वादिति उपनयमहकारेण मनोवेश्चत्वादित्यर्थः, तथाच मिद्धमाधनाबानुमानमिति भावः । 'अध्ययनेति प्रदृष्टविशेषजनकाधयनविषयत्वमित्यर्थः, यथाश्रुतस्या- तिप्रसनत्वेन वेदरूपत्वासम्भवात् अध्ययमविषयतमाचम्य प्रत्यचमिद्ध- खेन तदभावादित्युत्तरग्रन्थामा तेश्च । बाधमाद, 'तदभाव दिति, 'अनभ्युपगमादिति लया गुणगतजारोरनभ्युपगमात् कल्प खत्वादिना वातिमा चेति भावः । भट्टास्तु स्मृत्याचारानुमितो वेदः इदानीमप्यत्राध्ययमगोचरो म बन्योति बेदः प्रबुद्ध एव न त नित्यानुमेयो न वा. उच्च- रत्याशः। तदमत् गौरवामानाभावाति दृष्टयं । 88 ·वावचिन्तामणी स्वादेतत् स्मृत्याचारयोर्वेदमूलत्वे तचोच्छेदादिवि- वादस्तदेव त्वसिद्धं, तथा हि वेदसमानार्थी महाजन- परिगृहीता च स्मृतिः स्वार्थीपस्थित्यनन्तरं स्मृत्यर्थान- भावकवेदानुमाने लिङ्ग तथाच प्राथम्यात् साध्यप्रसि- ड्यर्थमुपजीव्यत्वाच स्मृतेरेवापूर्खादिवाक्यार्थज्ञानमस्तु किं वेदेन तदर्थस्य स्मृतित एष सिद्धेः अपूर्वस्यापि तटस्थः सहते, 'स्थादेतदिति,(१) 'वेदेति वेदसमानार्थकावे- माभिमतेत्यर्थः, "खिङ्गमिति पक्षोभूय तदनुमानप्रयोजिकेत्यर्थः, तादात्म्येन स्मृतिरेव वा लिङ्गमित्याभयः, 'प्राथम्यादिति प्रथम स्मतेः स्मृत्यर्थस्य वावण्यकोपस्थितिकवादित्यर्थः, 'माध्यप्रमियर्थमिति स्मतिक्षामं विमा स्मृतितः माध्यघटकीभूतस्मृत्यर्थज्ञानासम्भवादिति भावः । 'तदर्थस्येति दृष्टमाधनत्वादिजामदारा वेदप्रयोजनम्य प्रवृत्त्यादेरित्यर्थः, किञ्च उक्तरूपेणानुमितवेदार्थप्रत्यये म्मुनिज- ज्ञानमाषस्य ज्ञापकत्वेन वेदस्यानुवादकतापत्तिरित्याह, 'अपूर्वस्या- पौति अपूर्वस्य यदि वेदेकगम्यत्वं स्यात्तदा वेदस्य मतितो ज्ञात- माज्ञापकत्वं न स्थाबवं, किन्तु भन्दैकगम्यत्वमतः 'स्मृतितो बासस्य सनिजातमात्रस्य जापकत्वेनेत्यर्थः । (Vबटयः प्रत्यवतिष्ठते, 'स्थादेतदिति, 'तदर्थस्येति बेदप्रयोजन प्रदत्यादेरिवर्धा, वेदं विनापि थपूर्बोपस्थिताक्यूर्खत्वयाघात इत्यस पा) 'प्रदेवेति, न तु शम्दविशेषवेकवेद्यत्वं, गौरवादिति भावः। ननु वेद ·গুহানীয় স্বল্পমহল্প। अब्दकगम्बन्वेन स्मृतिताज्ञातस्य ज्ञापकत्वेनानुवादक सापलेश्व, सा च स्मृत्यन्तरादित्यनादिरेव स्मृतिधाराव- स्यको । धन्यथा मनुस्मृतेः पूर्वन्तवापि वेदानुमानं न स्यात् । सर्वा च स्मृतिः स्मृतिजन्यवाक्यार्थप्रमाजन्य- वेन महाजनपरिगृहीतत्वेन च प्रमाणमिति नान्धपर- म्परा, प्रत्यक्षा व स्मृतिः स्मृतिमूलं नानुमिता अनुमि- उपाध्यायास्तु मनु स्मृतितो यदि अपूर्वादिवाक्यार्थज्ञानं तदा अपूर्वस्य वेदैकगम्यत्वमायातमित्यत आह, 'मावस्या पि शब्दैकगम्य- खेनेति, तथाच बेदैकग यत्वमेव अमिद्धमिति भावः । हतौयान्तं खतन्त्रो ग्रन्थः, दूषणान्तरमाह, ‘स्मृतित इतौत्याहुः । 'अनुवादकतापत्तश्चति, वेदत्यादिः । ननु वेदमन्तरेण मन्वादिस्मतिरेव कथं भविग्यति वाकाप्रयोगं प्रति वाक्यार्थजामस्य हेतुत्वादित्यताह, सा चेति, प्रतधादिकं नास्तीति भावः, । 'नवापौति नित्यानुमथतागदिनम्तवेत्यर्थः, पचौमनस्मृत्यन्तराभा- वादिति भावः । नन्वेवं वेदामूलकवे रूटतानप्रामाण्याङ्का स्यादि- त्यत आह, ‘मा पति, 'प्रमाणं निश्चितप्रामाण्यकं । नवं मूलभूतनानाम्मतिकल्पनापेक्षया व एकटकल्पनेव लघौयसौति . विना मूजामाये स्मृतिरेव न स्यादित्यत आए, 'मा चेति, प्रगयादिक मातीत्वभिमानः । उत्पादकमका प्रामागयज्ञापकमप्यार, 'महामनेसि, पर्बसविस्तीन्द्रिया चेत् तदा किमपराई निधानुमेयवेदेनेत्यास प्रार, ।

·चिताम सवेदवत्तस्याननुभावकत्वात्। वेदार्थस्मृतिताप्रसिदिस्तु प्रत्यक्षवेदमूलस्मृतिसाहचर्येण भ्रमात् प्रत्यक्षवेदाबोधि- सलोभ-न्यायमूलस्मृताविव तान्त्रिकाणां लिङ्गाभासज- न्यवेदमूलत्वभ्रमाद्दा भवन्तौ न सम्भवन्मूलान्तराणां घेदमूलकत्वं कल्पयति । अथ स्मृतिरिव तडेदमूलक- त्वप्रसिद्धिरपि महाजनपरिगृहोता एवञ्च सा वेदमूल- त्वनिबन्धना अविगीतमहाजनपरिगृहीतवेदमूलत्वप्र- बाच्य। सिद्धान्तेऽस्य बोध्यत्वात् । स्पतिरपि नित्यानुमेयैव रमतिमूल- मस्वित्यत पाह, 'प्रत्यक्षा चेति, कथं तईि तस्य वेदसमानार्थकत्व- प्रमिद्धिरित्यत श्राह, वेदार्थति, 'प्रमिद्धिः' व्यवहारः, 'वेदाबोधितेति वेदाबोधितार्थ केत्यर्थः, प्रत्यक्षभ्रममुक्का श्रानुमानिकं तमाह, “लि- ति स्पतित्वादिलिङ्गाभासजन्यवेदमूलकत्वमादित्यर्थः । ननु महा- जनपरिग्रहौततया वेदमूलकलप्रसिद्धर्भममूलकत्वकल्पनमशक्यमि- ति शहने, 'अथेति, 'महाजनेति, 'परिग्रदोऽच प्रामाण्यनिश्चयो- बोभ्यः, 'वेदमूलकवेति वेदमूलकत्वयथार्थधौजन्येत्यर्थः, 'अविगौतेति, अविगोतवेदमूलकत्वामिद्धित्वात् महाजनपरिरहौतवेदमूलकलप्र- मिद्धित्वात् इति हेतुद्धये तात्पर्य, अन्यथा 'पविगौते त्यस्य वैयर्था- 'प्रत्यक्षा चेति, तर्षि वेदमूलत्वेन महाशनानां कथं तत्प्रसिद्धिरिखत- बार, 'वेदाति, 'साहचर्येणेति प्रत्यक्षवमाभिप्राय, 'भ्रमात्' वेद- मूलकावप्रमादित्यर्थः, 'वेदाबोधितत्व' वेदाबोधितार्थत्वं, 'लिङ्गति विवादा-. "स्पदं सातिर्वेदभूख्य स्पतित्वात् इति ममादित्यर्थः। मनु सजिमेव र .

·शब्दाचतुरोपखण्डे उच्चापच्छमवादः । ५०१ सिद्धित्वात् प्रत्यक्षवेदमूलस्मृतौ तत्प्रसिडिवत, एवं बेदार्थताप्रसिद्धिरपि। अन्यथा महाजनपरिग्रहीता- मादरे घेद-स्मृत्योरपि प्रामाण्यं न स्यादिति चेत्, न, यूपरस्त्यादिस्मृतेस्तत्प्रसिद्धौ व्यभिचारात्, कृप्तलाभा- दित एव तत्सम्भवात् विचारकाणां विप्रतिपत्तेश्च सच तत्प्रसिद्धौ विगानं महाजनानामिति चेत्, न, पत्तः, प्रविगौतलं वेदमुन्नकलभमानधीनत्वेन शिष्टनियमामवं, महाजनपरिग्टहीतत्वञ्च महाजनेनिर्णीतप्रामाण्यकत्वमिति इलोभदः, 'तत्ममिद्भिवदिति, 'वेदार्थते ति वेदममामार्थतापमिद्धिरपौत्यर्थः, बेदममानार्थतायथार्थधौजन्येति शेषः । अनुकूनं तर्कमाइ, 'अन्यथे- ति, 'अन्यथेत्यस्यैव विवरणं 'भाजनपरिग्रहानादर इति । 'युपेति युपे युपे हस्तिनो बद्धच्या दतिलोभादिमूलकस्मतानित्यर्थः, 'तत्- प्रसिद्धौ' वेदमूलकत्वप्रमिझौ । गते, 'कृति, 'तत्सम्भवात्' हया देः स्पतिसम्भवान्, 'विगानं वेदमूलकत्वामाधीनम मिश्चयाभावात् प्रा- (१) महाजनपरिरहौतामादर इत्यत्र महाजनपरिग्रहानादर इति पा. ठान्तरं। . कुत इत्यत याइ, 'सम्भवम्मले नि, तथाचामम्भव-मन्नानारत्वभव तत्रोपाधि- रित्याभासत्वमेवेति भावः । 'एवमिति वेदार्थताप्रसिद्धिः दार्थत्वमिबन्धमा वादृशावेदार्थताप्रसिद्धियादित्यर्थः, 'अन्यथेत्यम्य विवरयां 'महाजनपरि- ग्रहानादर इति। गाभिसन्धिराक्ष, अपेति, असम्भवन्मलान्तरत्वमवि- गौतवं विचारकाया तत्वेन प्रतिपयविषयत्वं वा लिाविशेषणमित्या, मति, अभिसन्धिमुदघाटयति, 'पापोति, तथाच खल्पासिद्धिरिति ·तत्वचिन्तामो बचापि मूलान्तरसम्भवाविप्रतिपत्तेश्च विगानमेव तेषां । अतएव स्मृतौनां न्यायमूलन्चे सम्भवति वेद- मूलत्वप्रसिद्धावपि न वेदमूलत्वं। न च वेदमूलेऽय- मिति कृत्वा स्मृतमहाजनपरिग्रहात् तन्मूलत्वं, वेदमू- सेयमिति प्रथमं ज्ञातुमशक्यत्वात् शक्यत्वे वा किमनु- मानेन। न च वेदमूलत्वेन प्रकारेण महाजनपरिग्रहः, असिद्धे, मन्वादिस्मृतित्वेन पूर्वमहाजनपरिग्रहेणोत्त- मायनिश्चयाभावः, 'तेषामिति, तथाच हेतुद्वयमेव स्वरूपामिमिति भावः, 'प्रसिद्धवावपि' प्रसिद्धिमत्त्वेऽपि । मन्विरां मतिर्वदमूला वेदमू- लेयमिति कृत्वा महाजनपरिग्टहीतत्वादिति तदनुमेयमित्याशकते, 'नति, परिग्रहः निश्चयः, तन्मूलत्वं वेदमूलत्वं । ननु किं वेद मूलत्वं नद्विशेष्यक-वेदमूखत्वप्रकारकमहाजननिश्चय विषयत्वं, वेदमूलकत्वप्र- कारक्रमहाजननिश्चयविशेष्यत्यमानं वा, आद्ये वेदमलकत्ववदेतदि- त्येव प्रथमं दुर्यहमित्याद, वेदेति, प्रायम्यं तदनुमानापेक्षया, तथाचहेतोरज्ञानरूपासिद्धिरिति भावः । अनयमाश निराक- रोति, 'न चेति, 'परिग्रहः,' निश्चयमूलवेदकत्वमाधक इति शेषः, 'अमिद्धरिति, तादृशनिश्चयस्यैवाचामभ्युपगमादिति भावः । ननु तदमिद्धौ प्रामाण्यनिययासम्भवेन कथं महाजनानां तदर्थानुष्ठान भावः। न चाविगीतत्वं वेदानिधित्वमिति नासिद्धिरिति वाच्यं । तथा सति न्यायादिमूलकस्मतेस्तप्रसिद्धौ व्यभिधारापत्तः। बस्तुखो प्रयोजकावं पोध्यं । बझामरूपासिद्धिमुदाय स्वरूपासिद्धिमाड, 'चेति । पाचारेऽपि ·शब्दावतुरीयखद उपचपन्नवादः । रोगारेषां परिग्रहादनुष्ठानाद्युपपत्तेः, एवं होलाकाधा- पारेऽपि बेदलिङ्गेनैव कर्त्तव्यताज्ञानोपपत्तेः किं वेदेन, तदर्थस्य लिङ्गादेवोपपत्तेः। अविगीतालौकिकविष- यकशिष्टाचारस्य वेदमूलत्वदर्शनात् वेदानुमाने चावि- गीतशिष्टाचारत्वेन भोजनाद्याचारोऽपि वेदमूलः स्यात्, वेदं विनापि तत्कर्तव्यताधीसम्भवात् न तदर्थ वेद- वेदमुलकत्वनिश्चयादेव प्रामाण्यनिश्चय इत्यत आह, 'मन्वादीति, मन्वादिस्मृतित्वेन पूर्वमहाजनपरिग्रहेण चेनि हेतुदयं, अत एव कपिचकारसम्बलितोऽपि पाठः । 'उत्तरोत्तरेषां' महाजनामा, 'परियहात्' प्रामाण्यनिश्चयात्, सर्वः स्म तिवदाचारोऽपि न वेद- मनुमापयतीति व्यवस्थापयति, “एवमिति, ‘होलाकामाचारेऽपि' होखाकादिक्रियायामपौत्यर्थः, 'वेदस्लिङ्गेन' अविगौतमिष्टाचारवि- षयत्वेन, 'तदर्थम्येति कर्तव्यतादि शानदारा वेदप्रयोजनस्य प्रव- स्यादेरित्यर्थः, 'अविगौतेति, 'विगीतत्वं बलवदमिष्टाननुवन्धि परदारादिप्रकृतौ व्यभिचारादिवारणाय, 'अलौकिकत्वं प्रत्यक्ष- महोतेएमाधमताकविषयान्यत्वं भोजनाधाचारे कभिचारवारणाय, 'मिष्टेति, शिष्टत्वं धमाधमतां भ्रमर हिमत्वं शवन्दमाखाचारे बभिचारवारणाय, एवमलौकिकत्वविशेषणमपि त्यज्यतां गौरवा- दिस्थत पाह, 'विगौ तेति, 'न नदथें वेद रतीति, तथा- मूला निरस्यति, 'एवमिति, 'तुल्यमिति, तथापाप्रयोजकत्यमुमयति मा विसाधवमाह, 'अनुमानमोति, अन्यथा' मापेक्षम्याप्रमा, . .

·इति दसापि तुख्यं । पाचार-वर्तव्यतानुमानयोरणा- दित्वेनाचाराणां कर्तव्यत्वानुमानमूलकत्वात् नान्धपर- म्परा । न च पूर्वानुमानसापेक्षमुत्तरानुमानमिति खतनलप्रमाणमूलकत्वाभावात् सा, व्याप्ति-पक्षधर्माता- सन्वेन सर्वेषां स्वतन्त्रप्रमाणत्वात् । नापौतरमामान्या- धौनं सर्वस्य प्रामाण्यमिति न निरपेक्षत्वं, प्रत्यक्षादे- रपि तथात्वापोः । एतेन विवादपदमाचारो निर- पेक्षप्रमाणमूलकः अविगौतमहाजनाचारत्वात् प्रत्य- क्षवेदमूलाचारवदिति निरस्तं । अनुमानस्य निरपेक्ष- प्रयोजकत्वमिति भावः । 'नान्धपरम्परेति म भ्रममूलकत्वमोत्यर्थः, 'मा अन्धपरम्परा, खातव्यं हि प्रमारूपे फले जननौये प्रमाणा- भारनिरपेक्षत्वं, खतोऽपि तत्प्रामाण्यानधौनप्रामाण्यकत्वं वा, पाचं प्रकृतेऽप्यस्तोत्याह, 'व्याप्तौति, 'सर्वेषामिति कर्त्तव्यतानुमानानामि- न्यर्थः, अन्य निरस्थति, 'मापति, 'सर्वस्थ कर्तव्यतानुमानस्थ, तथालेति अस्वातन्व्यापत्तरित्यर्थः, प्रत्यक्षादिप्रामाण्यस्यापि अनु- मानप्रामाण्याधौनमिद्धिकत्वादिति भावः । अधौनवस्थापि दुवैच- वाचत्यपि बोध्य । 'अविगौतेंति, प्रधाविगौतलं बखवदनिष्टाननुब- विस्वं, महाजन एमाधनतांश भ्रमशून्यत्वं, प्रभारूपे फले जननौवे प्रमाणामरामपेक्षत्वं खातव्यमित्यभिप्रायेणाह, 'अमुमामस्थति, ति, पाचारो वेदभूलकः वेदमूलकत्वेन प्रसिझेरित्यर्थः । पत्र प्रामायिक प्रसिजिविवचिता प्रसिडिमावा, पाघे दोषमार,'पविजेरिवि पन्यवरा- ·समा नवादा। प्रमाणत्वात् प्रमाणमूलत्वेनैव हेतोरुपपत्तेः नि त्वस्य गौरवणाप्रयोजकत्वाच । न च सापेक्षत्वेन म प्रमाणता, व्याप्त्यादिसत्त्वात् । अन्यथा प्रमाणे नैर- क्षस्य वैयर्थ्यात् । न चाचारे.वेदमूलत्वप्रसिद्देस्तदनु- मानं, असिद्धेः व्यभिचारादन्यथोपपत्तेश्च । न च वेद- मूलत्वेनैव महाजनपरिग्रहात्तथा, न हि वेदमूलोऽय- मथाच मिद्धमाधनमिति भावः । 'हेतोः अविगौतमहाजनाचारत्वस्य । 'भापेक्षलेन' पूर्वपूर्वानुमानसापेक्षत्येन, 'न प्रभाणता', उत्तरोत्तरानु मानस्थेति शेषः, 'अन्यथा' मापेक्षस्य प्रमाणवाभावे, 'नरपेक्षस्य निर- पेक्षत्वविशेषणस्य, प्रमाणपदेनैव मापेक्षा वारणादिति भावः । न चेति अयमाचारो वेदमूलकः वेदमुलकलप्रभिद्धत्वादिति प्रकारेगौवेत्यर्थः, श्रमिद्धेरिति, तादृशप्रसिद्धेरेव तैरनभ्युपगमादिति भावः । 'व्यभि- चारादिति लोभमूल के प्राचारे व्यभिचारादित्यर्थः, प्रयोजकता माह, 'अन्यथेति न्यायादिमूलका बारवदन्यथोपयत्तेन वेदमूलत्वमि- त्यर्थः । 'परिग्रहात्' निश्चयात्, 'तथा' वेदमनत्वं, पूर्व स्म तेः स्मृति- मूलत्वे इदमागडितं दूदादीनामाचारस्यले इति न गौनरुत्य । पूर्वं वेदाज्ञानरूपामिद्धिमाह, 'न हौति। ना वेदमनकलप्रकारक- सिद्धेरित्यर्थः, अन्त्ये लाह, 'व्यभिचारादिति, न्यायादिमूलकाचार, इति शेषः। 'अन्यथेति, न्यायादिमूलकाचारवम्मतान्तरसम्भवात्तथापापयोजकत्व- मिवि भावः । पर्चवदसिद्धिमाइ, 'न होति । 'न चेति वेदमूनत्वेन महानग- परिशीतोऽयमिति कृत्वा महाजनपरिग्रहमात्रम्येव हेतुत्वेऽधिकस्य पर्थ- 64 ·मिति कृत्वा महाजनानां तत्परिमा, बेदमूलत्वस्य प्रथमं ज्ञातुमशक्यत्वाच्छाक्यत्वे वा किमतुमानेन। नच वेदमूलत्वेनैव महाजनपरिग्रहीताऽयमाचार इति जात्वा तत्र महाजनपरिग्रहः, गौरवादसिद्धेश्च। पूर्व- महाजनपरिग्रहादेवोत्तोत्तरेषां परिग्रहादनुष्ठानाप- पतः । तादृशस्मृत्याचारयोर्वेदमूलत्वेन व्याप्तेर्वेदसिद्धि- महाजननिश्चयविषयत्वेन महाजननिश्चयो हेतुरस्तु इत्यत पाह, 'न चेति, 'महाजमपरिग्रहः', परिग्रहे हेतुरिति शेषः, 'गौरवादिति मूलभूतवेदकल्पने गौरवादित्यर्थः, तथाचाप्रयोजकत्वमिति भावः । केचित्तु वेदमूलत्वेन महाजनपरिग्टहीतत्वस्यैव हेतुत्वे द्वितीय- महाजनपरिग्रहस्थ वैयादित्यर्थ इत्याहुः । 'असिद्धेश्चेति तादृशनिश्चयस्यैवाभि रित्यर्थः । ननु महाजन- प्रवृत्तावेव तदिषयत्वेन कर्त्तव्यताज्ञानं स्थात् सेवन कथं स्वात्तस्य कर्तव्यताज्ञानाभावादित्यत आह, 'पूर्वति पूर्वपर्वमहाजनागार- विययत्वेनैवेत्यर्थः, 'उत्तरोत्तरेषां परियहादिति उत्तरोत्तरमहा- जनानां कर्त्तव्यतानिश्चयादित्यर्थः, 'अनुष्ठान' प्रवृत्तिः । तादृशेति अधिगौतादिरूपेत्यर्थः। यद्यपि प्राचारस्थले इदमानित तथापि वादित्यर्थः, वेदमूलत्वकल्पने गौरवं तथाचाप्रयोजकत्वमिन्यन्थे। 'असिझे- रिति बेदमूलत्वज्ञान विनापि परिग्रहोपपत्तेस्तद्धटितहसोरसिद्धरित्यर्थः । सदेव स्पवयति, 'पति, पर्व शशितमप्युपाधिदानाय भाजते, ‘तादृशेति। मर्च पर्चस्मतेपत्तरोत्तरस्मतिरित्यादिक्रम उक्त इदानीमाधारात् साविक ·रिति चेत्, न, चसम्भवन्मूलान्तरत्वस्योपाभित्वाता अन्यथा लोभ-न्यायमूलस्मृतेरपि वेदमूलत्वप्रसा अस्तु वा मृत्याचारयोरनादित्वं । न चाचारात् स्मृतिः स्मृतेराचार इत्यन्धपरम्परा मूलभूतप्रमाणाभावात् इति वाच्यं । स्मृत्याचारयोरुभयोरपि प्रमाणत्वात् । अन्यथा न ततो वेदानुमानमपौति । उच्यते । प्रलये पूर्वस्मृत्याचारयोरुच्छेदात् सर्गादा नित्यसर्वनेश्वरम- णोतवेदमूलत्वं स्मृत्याचारयोः । अन्यथा मूलाभावे- दूषणान्तरदानाय तवाझावितमिति ध्येयं । 'अमम्भवदिति, नन्विदं प्रत्यक्षवेदमूलकस्मतिमूलको माथ्याव्यापकं । न च वेद- तदुपजीविप्रमाणातिरिकप्रमाणमृत्नकत्वमर्ग:, भाधनधापकत्वादिति, मैवं, माधनव्याएकतामंगयेन मन्दिग्धोपाधिसमभवात् प्रत्यावेद- मूलकत्वं वा तस्थार्थः, 'अन्यथेति अलौकिकत्वं विहाय अविगीत- महाजनपरिग्टहौतम्पतित्वेन हेतुत्व इत्यर्थः, पर्वपूर्वमतेरुत्तरोत्तर- म्मतिरिति पूर्वमुक्तं ददानौमाचारात समति: मतेराचार इत्या, 'अस्तु वेति । नैयायिक: समाचते. 'प्रलय इति, 'वेदमूलत्वमिति वेदजन्यज्ञानजन्यत्वमित्यर्थः, तदागौं स्मृता चारान्तरयोगभावादिति भावः। मनु मन्बादौनां पूर्वसर्गानुभूततत्तदर्थम्मरणादेवाचारादे- मतेराचार इत्याच, 'अस्तु वेति, 'उच्छेदादिति, नित्यानुमेयवेवादिमते- पौदं बोध्यं । 'मन्वादीनामिति सघाच तत्प्रणीतस्मृतिरेव तन्मूलमस्तु कि वेदनेत्यर्थः।

·नान्धपरम्पराप्रसाः। न च मन्यादीनामतौन्द्रियार्थ- दर्शिन्वं, तदुपायश्रवणादेलदानीमभावात् । पूर्वसर्ग- सिद्धसर्वज्ञमन्वादय एव ते इति चेत्, न, प्रमाणाभा- वात्। स्मृत्याचारयोः प्रमाण मूलत्वमेव तत्कल्पकमिति चेत्, न, प्रतिसगं तेषामन्यान्यत्वकल्पने गौरवमित्ये- कस्यैव नित्यसवनस्य कल्पनात् । न च स्मृतय एव तत्प्रणीताः, तासां मन्वादिकर्टकत्वेन स्मृतौ बोधनात् रुपपत्तेः किं वेदेनेत्यत श्राह, 'अन्यथेति मर्गादौ प्राचारादिजनक- तज्ज्ञानस्य बेदजन्यवाभावे इत्यर्थः, 'मुलाभावेनान्धपरम्परेति तस्मिथजाते अनाश्वासपमङ्ग इत्यर्थः, वेदमूलकत्व-स्मृतिमूलकत्व- शिष्टाचारमूलकलादिज्ञानानामेव विश्वाममूलत्वादिति भावः । 'न च मन्वादौनामिति, तथाच प्रत्यक्षमूलत्वात् तमिन् ज्ञाने नाप्रा- माण्यशङ्केति भावः। 'पूर्वसर्गति पूर्वमर्गसर्वज्ञत्व-वर्तमामयोगज- धर्मजनित विश्वविषयमाक्षात्कारवन्त इत्यर्थः, 'प्रमाणाभावादिति मन्बादौनां सर्वज्ञले इति भेषः । तेषां' मन्वादौनां, "नित्य- मजस्येति नित्यसविषयक ज्ञानवतः कल्पनादित्यर्थः, तवचनादेव भर्गादौ स्मत्याचाराविति भावः । 'तत्प्रणीताः' ईश्वरप्रणीताः, तथा कि वेदेनेति भावः । 'स्मृताविति "वकारो धर्मशास्त्राणां मनु- 'एकस्यैवेति, तथाच मन्वादीनां सर्वज्ञत्वश्रुतिः शाब्दसर्व विषयक ज्ञा:- बावविधयेति भावः। 'तासामिति, 'सताविति "वहारो धम्मशास्त्राणां ·अब्दास्यतुरीयखखे उच्छन्नपच्दावादः । स्मृतावेव स्मृतीनां वेदमूलत्वस्मरणाञ्च । एवञ्च मृत्या- भारयामहाजनपरिग्रहावेदमूलत्वसाधकमपि भग- वति प्रमाणं। अतएव "प्रतिमन्वन्तरश्चैषा श्रुतिरन्या विधीयते” इत्यागमोऽपि । एवञ्च पूर्व प्रत्यक्षमूलावेय स्मृत्याचारो, अग्रे च कालक्रमेणायुरारोग्य-बल-श्रवा- ग्रहण-धारणादिशक्तरहरहरपचीयमानत्वात् तदध्य- यनविच्छेदेन शाखेच्छेदात् स्मृत्याचाराभ्यामेव कर्त- विष्णु-र्थमोऽङ्गिराः" । इत्यादिमतावित्यर्थः, ‘स्मतावेवेति “यः क- श्चित् कस्यचिद्धभी मनना परिकीर्तितः । म भोऽभिहितो वेदे" इत्यादि सातावित्यर्थः, 'भगवतीति परम्पर या भगवति प्रमाणमि- त्यर्थः, 'अतएवेति यत एध प्रजये विच्छेदे भगवता वेदः प्रणीयते अतएवेत्यर्थः, 'उपहरति, "एवञ्चेति, 'प्रतिरिति, भानुप रादि- विशिष्टस्य वेदस्यानुमादमाक्यत्वात् तस्थाननुभानकलादिति भावः । मन्विदामौमाचारलिङ्गकज्ञानादेव प्रवृत्तिस्तईि सर्गादावपि तथा- मनुर्विष्णुर्यमोऽङ्गिराः" । इत्यादि मातावित्यर्थः, 'स्मृतावेवेति “यः कश्चित् कस्यधिद्धी मनुना सम्प्रकीर्तितः । स साऽभिहितो बेदे” इत्यादावि- वर्थः । श्रतएवेति यतः स्मृत्याचारादेश्वर गौतोच्छिन्नवेदमूलत्वं तस- एवेत्यर्थः। उपसंहरति, 'एवञ्चेति, 'प्रर्श रिति, मानुषादिविशिष्वेद्य- स्वानुमातुमशक्यत्वेन तस्याननुभावकत्वादिति भावः । 'बडव्यापारेति, एत- घोपलक्षणं वस्तुत ईश्वराचारसम्भवेऽपि तत्र स्खे एसाधनतापसाध्यप्रति • अमायेम दृशान्तमूलव्याप्त्या नाचारान्तरसम्भव इत्याः । . , ·५१." सचिनामयों व्यतामधिगत्य प्रत्तिः । मन्येवं स्मृतिरस्तु बेदमूला मङ्गलाद्याचारवीश्वरादेव भविष्यति घट-लिप्यादि- सम्पदायवदिति चेत्, न, बहुव्यापारघटितस्य तत्तदा- चारस्य गुरुत्वेन (मङ्गलमाचरेदित्यादिवाक्यस्यैव ला- घवेन कल्पनात् । न च मङ्गलादिपदशक्तिग्रहार्थमा- चार बावश्यक इति वाच्यं। स्वर्गादिपदवद्वाक्यार्थे त- दुपपत्तेः । अतएव यत्र वचनमाचात् परप्रतिपत्तिस्तव स्विति शकते, 'नन्वेवमिति, 'मङ्गलाद्याचार:' श्राद्यमङ्गलाचारः, 'ईश्वरेति ईश्वरस्याचारादित्यर्थः, 'घट-लिप्यादीति, यद्यपि स्मृति- रप्याचारवदौश्वराचारमूला मम्भवति तथाप्यदृष्टार्थकस्मतेर्वेदमूलक- खानुरोधेन स्मृतौ नाशतिं । 'बडव्यापारेति वाक्यापेक्षया बह- तरकायादिव्यापारमाध्यस्येत्यर्थः, 'तत्तदाचारस्येति पूजादिरूपमङ्ग-- लादिक्रियाया इत्यर्थः, 'मङ्गलभिति, तत्रानुपूवौं विशेषोऽविवक्षितः तदनुमानस्यासम्भवात्, 'शक्रियहार्थमिति, ईश्वरस्यैव प्रयोज्य प्रयोजकदेहं परिग्टह्य प्रथमं शक्कियाहकवादिति भावः। 'खर्गा- दिपदवदिति, यथा वर्गादिपदस्य “यन दुःखेन सम्भिनमित्या- दिवाक्यस्थस्य शक्तियहस्तथा मङ्गला दिपदस्थापि तदुपपत्तेरिति, तथाच वाक्यघटकीभूतस्य प्रक्रिया प्रकारामारादिति भावः । मङ्गलपदं नति-स्तुत्यादिपरं, 'अतएवेति यत एव व्यापारापेक्षया (9'मलमाचरेदिति देवतास्तुत्यादिकमाचरेदित्यर्थः, तदपि वास्तवा- भिप्राय, वस्तुत इदानीमानुपय॑मिश्चय एव वेदत्वेनैव तदनुमानमिति । भतरवेति वाक्या पेक्षया अाचारस्य गुरुत्वादेवेत्यर्थः। नन्वन्तु वाक्यस्य .

·शब्दाख्यतुशैयखण्ड़े उच्छमछमवादः । माचारः परोक्षकाणां, तस्य च वेदत्वं नेश्वरप्रणीतत्वेन शक्तिहणार्थतहचने व्यभिचारात्, किन्तु साहशा- चारस्य वेदमूलत्वनियमादिति। स्यादेतत्, प्रलये सत्येवमेव तत् स एव तु नास्ति प्रमाणाभावात् इति . वाक्यस्य लघुत्वमतएवेत्यर्थः, 'परोक्षका' पण्डितानां । मनु मर्गादौ स्मृत्याचाराज्यथानुपपत्त्या मूलभूतं मिद्धं तस्य वेदत्वं कुतः ईश्वरप्रणीतत्वम्य शनिग्रहार्थतदचने व्यभिचारादित्यत पाह, 'तस्य चेति, 'तवचन इति घटमानयेत्यादितदाका इत्यर्थः, 'किन्विति, इदमुपलक्षणं तस्य ईश्वरज्ञानजन्यवादेव शब्दजन्यवाक्यार्थज्ञानजन्यत्वं दृष्टार्थकत्वाभावादेव सत्यनदलं तथाच किमपर श्राशयते वेदत्वे इत्यादि द्रष्टव्यं । 'प्रनये मतीति काले कार्यद्रव्याधिकरणभेदे मतो- त्यर्थः, 'एवमेतदिति, 'एतत्' अष्टका दिवोधकं स्मत्यादिकं, 'एवं' वे- दमूलमित्यर्थः, ‘स एव' काले कार्यद्रव्याधिकरणभेद एव, यथाश्रुते . कल्पनं तथापि तस्य वदत्वं कुत इत्यर याह, तस्य चेति, तवचन' घट- मानयेत्यादौ, 'किन्विति । न चाचाप्रयोजकत्व तथाच शक्तिग्राहक- तहचनवत् तन्मूल-तहाकास्यापि वेदत्वं साम्विति वाच्यं । शब्द-तदुपजीवी. व्यादिलक्षणाक्रामत्वेन तस्य वेदत्वादन्यथाश्वमेधन यजेते त्यादेश.प्यवेदत्व- महा स्थादिति भावः। उपोद्घातसङ्गतिमाह, 'स्यादेतदिति, 'कालेत्युप- लक्षणं कालोपाधि-दिगुमाध्यादिकमधि बोध्यं । एतच घटप्रागभ (वस्याकाम- पतितया अर्थान्तरं मा भूदिति बाधस्फोरणाय, तेन कार्यव्यानधिकरण- खेव कार्यद्रव्याधिकरणभिमत्वस्य विवक्षितत्वात् कपालम्यातधात्यात् यक्ष- .

·'५१२ सम्वनि चेत्, न, काल-कपालान्यात्तिघटनागभावः कार्य- ध्यानाधाराधारः कार्यद्रव्यानधिकरणकार्याधिकरण- - सिद्यसिद्धिव्याघातात् । तथाच कालो न कार्याद्रव्यानाधारः तदत्ता- प्रमित्यविषयत्वादिनि फलितं। अत्र सुखादि सिद्धिमाह, 'काल- कपीन्येति, कार्य्यद्रव्यानाधारत्वं कार्यद्रव्यानधिकरणवृत्तित्वं तथाच कालादेः पौरालोकादिकार्यद्रव्याधारत्वमामान्याभावेन तवृत्ति- . . धम्मताबलेन तादृशकालसिद्धिरिति । न च दिपार्थान्तरं तादृशकालासिद्धौ दिशोऽपि ताद्रप्यासिद्धे, न हौदानों कापि दिक सकलकार्यत्रव्यशून्या, तथाच तादृशकालावच्छेदकत्वनैव दिशोऽपि ताइप्यसिद्धिरिति तसिद्धिर- प्रत्यू हैव। म च भूतनादित्तित्वेनार्थान्तरं, घटप्रायभावाधिकरगीभूतभूतलादेः कार्यव्याधिकरणत्वनियमात् प्रागभावस्रा प्रतियोगिसमानदेशत्वात् । न च कालस्यापि कार्यद्रव्याधिकरणत्वेन तट्रिमत्वाभावाद्वाध इति वाच्य । अखण्डस्य तथात्वेऽप्येककालोपाधिः तथात्वेन बाधाभावात् । घटधागभावः एतत्कालीन- घटस्य प्रागभावः तेन वृत्तप्रलयसिद्धिा, अतएव प्रागियपि, एकदैव मर्च- पाण्डमाश इति मतेनेदं। केचित्तु एतद्ब्रह्माण्डवृत्तित्वं कार्यद्रव्ये विशेषणमित्याहुः । अतएव खगड़ालयसिद्धये हितोयसाध्ये कार्याधिकरण- पदं वस्यैव खण्डप्रलयपदार्थत्वात् । यत्त महाप्रलयेनार्थान्तरवारणाय 'सर्दिति, तन, प्रागभावस्य महाप्रलयत्तित्वाभावादेव बदसम्भवात्, का. याधिकरणत्वच भावकार्याधिकरणत्वं, 'अभावत्वादिति । नन्षिदं कार्य- अध्याधिकरणान्योन्यासावे भिचारि अन्योन्याभावस्य प्रतियोगिताव- कासमानाधिकरणलेन तत्र साध्यामत्वादिति चेत्, न तस्यापि कार्थ- प्रथामधिकरणे सिपाधयिषितकाले सत्वेन पक्षसमत्वात् अन्यथा नित्यत्व- थाधाता।

·शब्दाख्यनुरोयख उशवप्रच्छमवादः । बाहावापार थादिति तत्तिखे याधखोरणाच पचे काम कपाखान्यासिरिति, काल-कपाखान्यावृत्तिलच स्वप्रतियोगिसम पाधिनि वृतावपि माथामिद्धिः। यद्यपि कपालस्थापि कालीपा- पिलषा कालान्याहौस्यावश्यक, तथापि शब्द एव कालोपाधिरि- ति निष्कृष्टमतेनेदं, कपालपदश्च स्वप्रतियोगिधमवाथिपरं, तेनो- दायौमतादृशकपाला नारमिया मार्थान्तरं । घटध्वंसप्रागभावे बाध- वारणाय घटपदं, घटप्रागभावल्यावच्छेदेन व कार्यद्रव्यामधि- करणवृत्तिलमिथिरुद्देश्या तेम भाविप्रलयमिद्या मार्थान्तरं, 'एस- भलयमाधमादित्यनुपदं वन्यमाणतया अस्यानुमानस्थ वृत्तपखव. भाधकलात्, खण्डप्रलये कार्यगुणादिसत्त्वामहाप्रलये प्रामभावा- मत्वात् खमते बाधधारणाय साधे द्रव्यपदं। न चैवमपि तदानों अलाण्टान्तरे कार्यद्रव्यसत्त्वाबाधः युगपत् मबहाण्डप्रलयाभावा- दिति वाच्य। कार्यद्रव्यस्थ एतद्ब्रह्माण्डीयत्येन विशेषणात्। बस्तुम- दानों प्रमाणान्तरमत्त्वे मानमेव नास्तीत्यनेनेव तदभावम्यापि साधमात् । कार्यद्रव्यामधिकरणत्वञ्च सम्बन्धमामान्यन बोध, अन्यथा संघोमेन समवायेन वा अनधिकरणलीको सृष्टिकालौनपदाधा- मककामवृत्तितया सिद्धसाधनं, कालिकासम्बन्धन तहको जन्य- मापस कालोपाधित्वानोकर्ट मते कपातितथा सिद्धमाधमा- पत्तेः। वृत्तिलय प्रतियोगिममवाधिमि थाविशेषणसाविशेषण मागभावस्ताविशेषणता-कालिकान्यतरसम्बन्धेम विवक्षितं, अन्यथा पाक्षिकसम्बन्धेन वृत्तिवाभिधाने तस्वैव प्रागनिद्धः, संयोग ममवा- पाभ्यां तदभिधाने प्रागभाक्स्य पक्षले बाधापत्तः, सम्बन्धसामान्येव 65 ·मरभिधाने विशेषणताविवेशाकाशादितिवमादावामारता- : অথচ্ছলাল কাজ-জঞ্জালালিল এখবি- पपलात् । न चैवमपि कथं प्रसथमिद्धिरिति वाचं। कपालसा আলগিৰশিল্পলষন অস্থলাল জাম্বব না- मन सिंहः। न च काचभिन्नदिविशेषमिद्यार्थान्तरं, तदन्यावृत्ति- बविशेषणेनेव तद्वारणादिति । नम्वच महाप्रलयपूर्वक्षणवृत्तित्व- मादायार्थानारं प्रलये द्रव्यगुणादीनां क्रमेण नाशाभ्युपगमात् तत्- पुर्वक्षणयापि कार्यद्रव्यानधिकरणत्वात् । न च मागभावस्य नदु- भपत्तिखवाधादेव मार्थान्तरमिति वा । गुरुणा तस्याविमा- शिनोऽभ्युपगमादित्यवरमात् माध्यान्तरमाइ, 'कार्य्यद्रव्येति, जन- रौत्या महाप्रलयं तत्पूर्वक्षणचादाय अर्थान्नरवारणाय 'कार्याधि- करणेति, 'कार्यपदश्च अविनम्यदवस्थविनाभिपर, तेम ध्वंसं विमन्त्र- दवावगुणादिक वादाय न तद्दोषतादस्थ्यं । मेषं दर्शितदिशावसेयं । मिश्रास्त भागभावस्य महाप्रलय-तत्पूर्वक्षणवृत्तित्ववाधादेव पूर्वसाध्येऽपि महाप्रलय-तत्पूर्वक्षणमादाय नार्थान्तरं किन्तु कार्य- লগিযলৰিমিছাম্বিৰূৰলৰ সময় - प्रक्षयत्वरूपतया तत्साधनाथ द्वितीयसाध्याऽभिधानमित्याः (0.1 तदसत् । प्रागभावस्य महाप्रलय-तत्पूर्वक्षणवृत्तिवे. साधवात् कार्यद्रव्यामधिकरणत्वे सति प्रागभाववस्वैव खण्डप्रत्यवरूपतथा बचोगास सडपायवानात्मकत्वादिति । १) तमादुरूपस्थावान्तरप्रणयपदार्थतया तत्साधनाय विशि मक मागोवे गायेति वनमियुक्त मिः । ।

·पदास्यतुरीयख उमछमवादः । C लियर्या अभावत्वात् श्राकाशकृत्त्यन्योन्याभाववदिति र कार्यद्रव्यानधिकरणान्योन्याभावादी कार्यद्रव्यामधिकर- पालप्रमाविशेष्यत्वाधिकरणान्योन्याभावादौ च अभिचार इति वाच्यं । प्रलयकालेऽपि कालिकमम्बन्धेन तेषामन्योन्याभावसत्त्वात् दैभिक- विभेषणताविशेषेणैव प्रतियोगितावच्छेदकान्योन्याभावो विरोधात्। न च द्वितीयसाध्ये महाप्रलयात्मकवमे महाप्रलयाव्यवहितपूर्व- वृत्तिपदार्थध्वंसे च व्यभिचार इति वाच्यं । एतत्कालीमाभावत्वस्य तप हेतुत्वात् । न च तन्मते व्यर्थविशेषणत्वं महाप्रलयानौका- रादिति वाच्यं । खमते र तदभावात् । 'पाकाति, माध्यसत्त्व- प्रदर्शनाचाकाशतित्वोपादानं, सञ्चोपलक्षणं भाकाशवृत्तिशब्दमाग- भाववदिति च दृष्टान्तान्तरं बोध्यं । न चाकाशस्य मौरालोकादि- कार्यद्रव्याधारतया दृष्टान्नामिद्धिरिति वाश्यं । तथा प्रतीत्यभावेन तस्य तदाधारवामिद्धेः कार्यद्रव्यर्थयोगितामात्रण कार्यद्व्याधारत्ये वैपरोत्यस्यापि दुर्वारलापतेरिति भावः । 'सप्रलयसाधनादिति वृक्षप्रायलेन वृत्ताशयसाधनादित्यर्थः, घटनागभावत्वावछेदेन कार्यद्रव्यामधिकरणवृतित्वस्य वृत्तप्रलयं विनानुपपत्या पक्षधर्माता- बलात्तप्रवचत्वरूपेण तमिद्धेः, वृस्तत्वच नैनत्मर्गाव्यवहितपूर्व- वर्तिवमपि तु नमर्ग पूर्ववर्तित्वमा तेन धटप्रागभावत्यावच्छेदन हस्सप्रखयत्तिवं न बाधितमिति भावः । भाविमर्गीयघटपागभा- स्थापि वृत्तालयमादायैव कार्यव्यानधिकरणवृतित्वमम्भवेन षट- भागभावपक्षकानुमानाब भविष्यत्मक्षयत्वेन मिद्धिसम्भव इत्यतो- ·Mut समयसापमान । एवमेक घटवसं पक्षोलल्या गामिप्रलयसाधनं। यहा घटः कार्यद्रव्यामधिकरण धं पौकत्व भाविप्रलयं साधयति, 'एवमिति, श्रम कार्य द्रयानधिकरणकार्याधिकरणवृतित्वं साध्य, प्रथममाध्ये महाप्रलये- नार्थान्तरापत्तेः पक्षे घटपदं तत्कालीनघटपरं, तो न घरम- से बाधो नवा वृत्तालयेऽन्तरं। न चैवमपि महाप्रलयपूर्वक्षणेक पिसाधनं प्रलये द्रव्यगुणदोनो क्रमेण माशाभ्युपगमादिति वाचं। कार्याधिकरणलं हि विमभ्यदवस्थ विमभ्यधिकरणलं माहाण्ड इत्ववृष्टाधिकरणत्वं वा । न चैवं चाकाशवृत्त्यन्योन्याभावस्य कथं दृष्टान्त त्वं त्राकाशस्थादृष्टाधिकरणवाभावादिति वाचं। प- प्राधिकरणान्यस्यापि प्रशते दृष्टानात्वसम्भवात् । एतत्कालौनपदार्थ- प्रतियोगिकवच हेतौ विशेषणं देयं अन्यथा प्रभावत्वमावस्य महा- अपवाव्यवहितमोत्पनघटध्वंसे व्यभिचारापत्तेरिति ध्येयं । 'त्रा- मामिप्रलयमाधनमिनि भाविप्रलयत्वेन भाविप्रलयमाधममित्यर्थः, एतत्कालौनघटबसे कार्यद्रव्यानधिकरणकार्याधिकरणहत्तित्वस्य भाविप्रलयं विमानुपपत्त्या पक्षधर्मतावशाभाविप्रलयत्वेन भाविप्रा- यसिद्धिरिति भावः । प्रकारान्तरेणागामिप्रसयं साधयति, 'चति, (१) न चैवमन्योन्याभावस्य प्रतियोगितावच्छेदकविरोधनियमभङ्गापत्तिः, कामविशेषः कायाधिकरणभिन्न इति प्रतीत्यमावेन देशवया वख নজিবুলী কাজী শহ্মিান্মীলাৰ ফি মণী, कामदेव.तस्य बदधिवरात्वायुषगमात् । अतएव कालाबोन्दामावस मिय ·शब्दाख्यतुरोबसले उपनवादः । बानाधिकरणवृत्तिध्वंसप्रतियोगी कार्यवान्दवत् । 'घटः एतत्कालीनघटः, अतो न महाप्रलयाव्यवहितमगेहसिषटे बाधः, कालकपालान्यत्तिध्वंसाप्रतियोगित्वेनापि घटो विशेषणीयः तेन दिगाकाशादिवृत्तित्वेन नार्थान्तर, महाप्रलयेनार्थान्तरवारणय माथे 'कार्याधिकरणेति, 'कार्यपदमविनण्यदवस्यविनाशिकार्यपरं, तेन विनम्यदवस्थकार्यमादाय न तद्दोषतादवस्यं, न वा महा- प्रलयाथवहितप्राकालमादाथार्थान्तरं, तत्समवेतगुणनाशादृष्टादि- नामयोर्युगपदेव स्वीकारेण तत्कालस्याविनण्यदवस्थेनाधिकरणखा- भाष्यात् प्रागभावोपादानेम भाविप्रलयमिद्धिरतो 'वंसेतौति भावः । 'कार्यवादिति एतत्कालौनभावकार्यवादित्यर्थः, तेन ध्वंसे महाप्रलयाव्यवहितस! यकायें न व्यभिचारः। अतौतामागत- वया कालवक्तित्वेऽपि देशतया कालो नाधिकरणं कालः कानभिन्न इति प्रतीत्यापत्तेः । नन्वेतदेव कथमिति चेत्, न, अनन्यगतला रत्तिभेदेन सथा- भ्युपगमादित्याः । द्वितीयसाध्ये स्वभावत्वभमाद्यभावत्वमतएवान्योन्याभावत्व- पर्यन्तमुक्त दृशान्ते, तेन महाप्रलयाश्यवहितपदार्थध्वंसे न व्यभिचारः । केचित्तु एतत्कालीगाभावत्वादिधध तात्पीमियाहुः । न चाकाशम्य सौरा- लोकादिकार्यवन्याधारतया दृष्टान्तासिद्धिगिति वाणं। तथा प्रनीयमावेन तस्य तदधिकरणत्वानुपपत्तेः, संयोगितामात्रेस तथात्वे वैपरीत्यापत्तरिवि भावः । प्रसादाइ, 'घटध्वंसमिति, न च एतत्कालौनव्यनाशकालेगा- र्थान्तरं द्रवणादीनां क्रमेण नाशादिति वाच्यं । सूनाकालोपाधिभिनलेग कार्याधिकरणत्वस्य विशेषणात् युगपदेव सर्वनाशा इत्यन्थे । न च महा- मनयायवहितहशिकार्थध्वंसे व्यभिचारः, एतत्कालीनामाववादिया वस्त्यात् । 'कार्थति, पूर्ववङ्ग महाप्रलयपूर्वक्षणेमार्थान्तर, 'कार्याचा - ·यहा कार्यद्रव्यावं कार्यद्रव्यानधिकरणकार्याधिकरण- इतिधसप्रतियोगित्ति कार्यमापत्तित्वात् शब्दत्व- खम्बनमाचं साधयति, 'कार्यद्रव्यत्वमिति, कार्यत्वमात्रस्य पक्षले शब्दत्तिवमादाय मिद्धमाधममतो 'द्रव्यपदं, खरूपामिद्धिवारणाय 'कार्य्यपदं, पूर्ववदाकाणादिमादायार्थान्तरवारणय समानद्रव्यसम- वायिभित्रतिध्वंसप्रतियोगित्वेन च कार्यद्रव्यत्वं विशेगणीयं, माथे महाप्रलयमादायार्थान्तरवारणाय 'कार्याधिकरणेति, कार्यपदश्च, अविनश्यदवस्थविनाशिपरं, तेन न वंसमादाय तद्दोषतादवस्थ्य, न वा महाप्रलयाव्यवहिततथाकार्यमादायार्थान्तर, 'कार्यमात्रेति, अमन्सत्वे व्यभिचारवारणाय 'मात्रपदं साधारणर्थकं । म च धमत्वे व्यभिचारः 'कार्यपदस्य भावकार्यपरत्वे मानपदवैयार्थापत्ते- रिति वाच्यं। तादाम्येन भाववृत्तिावे सतीत्यनेन विशेषणात् तथाच ध्वंसत्वे न व्यभिचारः, न वा माचपदवेयर्थ आकाश- ध्वमान्यतरत्वे असाप्रतियोगित्वरूपानसत्वे च व्यभिचारवारकत्वात् , महाप्रलयाव्यवहितसर्गीय कार्यमाचत्तौ तत्तक्रियाले तादृशादृष्ट- बादिशातौ व्यभिचारवारणय ददानौलनेति भावविशेषणं, 'गब्द- ववदिति खनये, परमये सुखत्यादिकं दृष्टान्तः तनये वर्णन इदानोन्तमभावकार्यवात्, एतेन महाप्रलयाव्यवहितकार्ये धंसे चल व्यभिधारः। 'शम्दवदिति इदानीन्तनशब्दवदित्यर्थः, 'कार्यव्यवमिति, पत्रापि पूर्ववनान्तरं, तादृशमुखादिवृत्तित्वेनार्थान्तरवारणाय पक्षे प्रबमदं, 'कार्यमाचेति । गमु ध्वंसावे व्यभिचारः, म च कार्यपदं भावकार्य ·सन्दास्यतुरौयसमडे उच्छामछमवाद।। वता यहा एककालीनाः सर्वे परमाणवः समग्रोपादेय प्रबन्धभून्या प्रारम्भकत्वात् नष्टपवनारम्भकपरमाणु मित्यत्वात् । 'परमाणव इति, अत्र परमाणुत्वं नित्यधिवौत्यादि कमेव न तु मित्याणपरिमाणवाचं मौमांसकमते श्रापयामिद्धेः तेरणुपरिमाणामभ्युपगमात् खोपादेयद्रव्याप्रमिद्धत्वेनांशतः माथा- प्रमिड्यापत्तश्च । 'समग्रेति यावत्समवेतप्रबन्धशन्या इत्यर्थः, "- न्यत्वमत्यन्ताभावः, अत्र यत्किश्चित्समवेतप्रबन्धप्रतियोगिकाभाव- मादाय मिद्धमाधनवारणाय 'समयेति समवेतमामान्याभावसा- भाय । न च प्रलयेऽपि गुणादेः सत्त्वाबाधः प्रबन्धपदस्य कार्य- माचपरत्वादिति वाय। समवेतं कार्य प्रबनातौति व्युत्पत्त्या प्रबन्धपदस्थ द्रव्यपरखात्, समवायसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिकाभाव- लाभाय समवेतेति सम्बन्धान्तरावपिछवाभावमादाय न मिद्ध- साधनमिति ध्येयं । 'श्रारम्भकलात्' द्रव्यममवायिकारणतावकंद- परं, मात्रपदवैयापत्तेः । न च भावत्तित्व मति कार्यत्तिमर्थनथाधा- मतत्वे व्यभिचारवारणाय भात्रपदमिति वाशं । तथापि धरमक्रियावादी व्यभिचारापत्तेरिति चेदमाः मात्रपदस्य कार्खपरत्वेन कार्यपदभ्ध भाव- अत्तिविभागकोपाध्यवच्छिन्नपरत्वेन च भावत्तिविभागकोपाध्यच्छिमयावत्- कार्यत्तिवादित्यर्थः, तेन नोक्तदोषः । न च व्यर्घविशेषणत्वं विशेष्यमापन खरूपासिमिति वाधं । विकाशकविशेषण तस्यादोषत्वात् गोलधमवत् सबोधविशेषण एव तथास्यात् इति । यस्तु कार्यतावच्छेदकधर्ममत्वादियों इति, तब, महाप्रलयाव्यवहितथिसम्बन्धिचंत्रप्रभवत्वायनुमायकमन्द- इतिजातो व्यभिचारापत्तः। न च व्योमैव कार्यद्रव्यागधिकरणमादा .

·वायविनाम वत् । सर्वच पक्षतावच्छेदका साधंमतीयते इति एकका अन्धता सभ्यते । म प पवनपरमाथ- नामपि पक्षत्वेनांशतः सिद्धसाधनं, पक्षधर्मताबललभ्य- । कावचिन्नत्वात् ग्यत्वादिति यावत् । न च माध्यस्य केवखावधि- तया प्रमेयत्वादित्येव कथं न कृतमिति वाच्यं । तथापि हेत्वन्तर- खात् । न च महाप्रलयमादायार्थान्तरं, अदृष्टाधिकरणत्वेन पचता- वच्छेदककालविशेषणात्, कालपदश्च स्थूलकालपरं तेन तादृश्य- क्षणमामिद्या नार्थान्तरमिति मन्तव्यं । 'मयंति, बाधायगव- तारदमायामिति शेषः । 'एककाले' एककालावच्छेदेन, “पवन- परमाणुना' मष्टपवनारम्भकपरमाणुना, 'अंशतः सिद्धसाधनमिति, तस्य दृष्टान्तलात् अपक्षले प्रख्यामिद्धिरिति भावः । उद्देश्य - प्रतौ तेरसिद्धेनीमतः मिद्धमाधानमित्याह, 'पक्षेति एककालावच्छि- माध्येत्यर्थः । मनु मा भूत् सिद्धसाधनं तथापि कर्थ तस्य दृष्ट:-- तत्मानसत्त्वमिति वाच्यं । पशब्दवद्धन्दादावपि कुम्भ कारादिविशेषप्रयोज्छ- मावियम्भवेन तत्र तथापि थभिधाराव् । केषित बबादितावच्छेदक- धम्मवादित्यर्थः, अनादित्वञ्च खजातीयध्वंस्थाप्यमागभाववियोगिव- मियाः । 'एक काशीना इति, स्पर्शवन्त इत्यपि भूरगोय, अन्वधा मनसि सस्वर्णवति भावायत्तः, 'उमादेयपदस्य खोपादेवयपरत्वादन्यथा बाधा- मते गुणादिखचात् बन्योपादेयशून्यत्वाभाषाच, शून्यपदस्य कादचिव- काभावपरत्वात्, अतएव 'बारम्भकावादिति हेतुगताः, अन्यथा मेयत्वादि- बायेव कियेवेति भावः। पार्थसमानकाजीरतादृशम्बन्धकादाचित मावत व साध्यं तेन व महाप्रलयेमार्थान्तर, 'चारभावात .

·शब्दाख्यतुशैयखगडे उमनप्रच्छन्नवादः । १२१ साध्यामतीतेः, अभेदानुमानवच पक्षस्य दृष्टान्तत्वा- विरोधः। यहा परमाणवः कार्यद्रव्यानधिकरण- वृत्तिकार्यवन्तः नित्यदव्यत्वात् आकाशवत्, भूगोलक- न्तत्वं पक्षस्य दृष्टान्तत्वविरोधादित्यत आह, 'अभेदेति धूमवान् वभिमान् श्रालोकात् यथा महामसमित्याद्यनुमानवदित्यर्थः, मि- थितमाघ-माधनवत्वं हि दृष्टान्तलप्रयोजकं न तु पक्षान्यत्वमपोति भावः । 'परमाणव इति, यद्यष्येकपरमाणुपक्षत्वेऽयुद्देश्यं मिति तथापि मर्च एव प्रलये दोधूयमानाः कार्थद्रव्यविरहिण एव तिष्ठन्ति इति बोधनाय बहुवचनं, 'कायंति, परमाणना कार्य्यद्रव्यामधिकर- णत्वाभावात् लादृशकालमिद्धि:. प्रत्र दिगन्यनं कार्य्यद्रव्यानधि- करणे विशेषणं तेन न तादृशदिशान्तिरं न तु परमायाकाश- संयोगमादाय मिद्धमाधनं, द्वितीयकार्यपदस्यकाश्रितकार्यपरत्वात तो न ध्वसमादाय महाप्रलय नाप्य यांन्तरं, "नित्यद्रव्यत्वादिति, कपालादो व्यभिचार वारणाय 'नित्येति, गणादौ व्यभिचारया- रणाय 'ट्रोति। न चेश्वरे व्यभिचार दनि वायं । मित्येऽपि अन्यसममाथिकारणवान, अन्यथा उक्तमयाभावति मनःप्रगती व्यभि- पारामतः, 'सर्वत्रेति, यथाचैवं तथोलमनुमानप्रकाशे : 'न चति, अपवावे- ज्योच्या मिद्धिरिति भावः। उद्देश्यप्रतीत्यसिद्धेमांशतः (मइसाधनमिवार, 'मोति, 'यभेदेति, निश्चितमाध्यवत्वं दृशान्तावे प्रयोग न तु पक्षान्य- समयोति भावः । 'परमाणव इति, अत्रैव पार्थिवपरमाणपक्षत्वेऽपीयमिति रिति बोध्यं। अत्र 'कार्यवन्त इत्यत्र 'कार्यपदमश्थासनिभावकार्यक्र . 66 ·सन्तानोऽयं भूगोलकसन्तानानाधिकरणरशियसप्रति योगी कार्यत्वात् घटवत् । यहा एतत्वमातिरिकाल कालिकाधारत्वाभ्युपगमेन तत्रापि माध्यमत्वादिति भावः । देव- रान्यत्वेम श्रात्मान्यत्वे वा विशेषणौयं इति कथित, तदसत्, परमा- पावेव व्याप्यत्वासिद्ध्यप्रमियोरन्यतरापत्तेः । केचित्तु कार्यद्रव्यानधिकरणवृत्तिस्पर्मवत्त्यनेकाश्रितान्यभाव- कार्यवत्वं माध्यत इत्याकामेश्वरन्तित्वादिकमादाय माध्यमबाब व्यभिचारः साध्ये चोपरचकविशेषणं न दोषायेत्याः । 'भूगोलेति, भूगोल' ब्रह्माण्डं, ड्यणुकं वा, 'सन्तानः' समूहः, इदश्च स्वरूपकथममात्र प्रत्येकपक्षसायामप्युद्देशमिद्धेः । 'कार्यत्वात्' इदानीन्तनभावकार्यत्वात्, तेन चरमसर्गोत्पन्ने ध्वंसे न व्यभिचारः। 'एतदिति, क्रियत इति कार्यद्रव्यं, न तु स्पन्दः, प्रलये परमाणु- कर्मणामभ्युपगमात् । यद्यपि कर्मवावच्छेदेन यत्किञ्चित्कर्मप्रति- बन्धकत्वमाधनेऽपि उद्देश्यसिद्धिर्भवति, नथापि पचातिरिकस्येव तेन परमागवाकाशसंयोगादिना न सिइसाधनं न वा महाप्रलयेनार्थान्तरं। कमालादो व्यभिचारादाइ, 'नित्यति, गोत्यादौ व्यभिचारादाब, 'प्रथेति, न चेश्वरे व्यभिचार, तदन्यत्वेनापि विशेषणात् । वस्तुतो 'भावपदं न देयं, 'कार्यपदं जातिमत्परं, तथाच ज्ञानादिकमादाय ईश्वरे साध्यसत्वान थभि- चार । भावकाधिकरणत्वमपि कार्यद्रव्यानधिकरणविशेषां तो महा- प्रलयकालीनगुणमादाय नार्थान्तरमिति । 'भूगोलकेति, अवयवानामावापो- आरेय भूगोलकत्याधुना नाशादाक्रमित्यत उक्तं 'सन्तानेति, कार्याधिक- स्वमपि विशेषणं देयं तेन महाप्रलयेन नार्थान्तर, 'कार्यवात्' भावकार्य- ·शब्दाख्यतुरीयखराडे उच्छवप्रच्छमवादः कर्माणि एतत्प्रतिबन्धकप्रतिबध्यानि कर्मत्वात् एत- कर्मवत् । न चाप व्यभिचारशङ्का, सर्वेषामेवरूप- स्वादनेवम्भावे च स्वभावप्रच्यवात्। अन्यथा निय- --- इष्टान्तत्वमित्यभिमानेन 'एतत्कातिरिकानौति पक्षविशेषणों, 'एतत्प्रतिबन्धकेति, एतावता पक्षधर्माताबलात् मकलकार्यद्रव्यप्रति- बन्धक एकः कालः मिहातौति मिश्राः, तदमत्, एतावता मका- कार्य्यद्रव्योत्पत्तिप्रतिबन्धकप्रसिद्धावपि कार्यद्रव्यामधिकरणाकाला- मिद्या प्रलयामिद्धे तदानौं द्रव्यानुत्पादेऽपि उत्पन्नद्रव्याणां मत्त्वे बाधकाभावात् । वस्तुतस्तु 'एतत्कर्मप्रतिबन्धकेत्यस्य एतत्कनिधि- करणकालेत्यर्थः, तत्प्रतिबध्यत्वञ्च कालिकविशेषणतया तमिष्ठान्यो- न्याभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वं, एवञ्च सकन्नद्रव्यानधिकरण एकः काल: प्रमिद्ध इति तत्वं । 'न चाचेति. 'सबैषामिति मर्नेषामेव हेदना, ‘एवंरूपत्वात्' मायाव्यभिचरितत्वनिथितत्वात्, 'अमेव- म्भावे' माध्यव्यभिचारिखे, 'स्वभावः' अनौपाधिकत्वानुभवः, 'प्रच्य- वात्' प्रच्यवापत्तः, तथाचानौपाधिकत्वमेव व्यभिचाराभावनिश्चाय- गत्, ‘रतत्कर्मेति, अत्र प्रतिबध्यत्वं प्रतिबन्धखरूपयोग्यत्वं बोध्यं तेन तेन भागेन नोऽपि कर्मणि साध्यमत्त्वान्न बाधो व्यभिचागे वा, तथाच जम्मसाबलेन सकलकर्ममप्रतिमन्धकतया एका कानः सिध्यतीति भावः । कम्मत्वमेव पक्षतावच्छेदकमस्विति वाच्यं । पक्षान्यम्यत्र दृष्टान्तत्वमिति- मोशावादित्येक । व्याप्तिग्रह एव माध्यसिद्धिप्रमादित्यपरे । 'एवंजय दिवि एतत्प्रतिबन्धखरूपयोग्यत्वादित्यर्थः। 'समावेवि, कर्मवावरेटे- ·प्रावचिन्ताम मेऽपि नियमाकारापेक्षायाममवस्थित बागमोऽय- मुमेवाचं संवतदौलि छतं प्रसक्तानुमसत्वा । । " कमिति भावः । नमु निरुपाधिरव्यभिचार इत्यत्र निधमे को नियामक इत्यत पाइ, 'अन्यथेति। नन्वनौपाधिकत्वामुभव एवा- मौषाममिदः। न च पचेतरत्वादपि तादृशः सम्भवतीति वाच्छ । कार्यद्रव्यानुपादानदेभकाम्नलादेः सम्भवात् पक्षेतरत्वस्याय्यमत्यमुकूल- तके सन्दिग्धोपाधित्वमम्भवात् अन्यथा अयं घट एतद्रूपाद्यतिरिक्त धर्मवान् घटत्वात् अपरघटवदित्यतो रूपाद्यतिरिकातौन्द्रियधर्मा- मिहेर्दुरित्वापत्तेः । अथ प्रास्ता केषु केषुचित् व्यभिचारशका न तु एककालोममर्चे परमाणव इत्यत्र तथा हि द्रव्यमेवासमवाथिका- रणमन्यतयान्यनिखिलद्रव्यगुणमित्यविवाद, श्रादावपि द्रव्योत्पत्ति- प्रासमये निखिलद्रव्यगुणामत्यच केषामपि सन्देहः। न इ तथापि अनुकूलतर्काभावे कथं व्याप्तिग्रह इति वाच्यं । कर्मण्यव्याप्ति ग्राहकत्वादिति चेत्,(१) न, एतादृशानुमानादपि व्याप्तिमिद्धौ प्रागभावाधिकरणकालीमाः सर्वं परमाणवः थावत्समवेतकार्य- शून्या द्रव्यत्वात् उत्पत्तिकासावच्छिन्नघटवदित्यनुमानात् प्रागभाव- (९) तथा होत्यादिः चेदित्यन्तः पाठः पादानुरूप एव मुद्रित परस्पर पाठः सम्यक परिशुद्धत्वेन न प्रतिभाति । नैव बावृशसभापनिळयादिति भावः। मनु तादृशस्वभाव एव किं लिया मिलन था, 'पन्यथेति, तत्रापि नियामकान्तराभिधामप्रकारे परमपामा वाधामरावतारो र स्यादित्यनवस्वार्थः। सदिदमुक व प्रक ·शब्दालतुरोगलले उच्चपरमवादः। " इति श्रीमद्गायोपाध्यायविरचिते तवचिन्तमणी शब्दास्यतुरीयखण्डे उच्छन्न-प्रच्छववादः ।। देनापि सकलपरमाणनां यावत्सममेतकार्यशून्यवपिधा- । द्रव्यं हि यौव साववयवं निरवयवच नपाचं उत्पत्तिका- पच्छेदेन निखिखसमवेतकार्यन्यमित्यविवादं पथमपि. महा- बच्चेदेन निखिलकार्यशून्यमित्यपापि भवतां न विप्रति- त्यस्वरसादाह, 'पागमोऽपौति, 'संवदति' समुदितं प्रमा- अस्मिन्येव पचे प्रमाणं यावत्, श्रूयते कि “मदेव सौम्येद- दिकमेवाद्वितीयमिति अस्वार्थः, 'एक' एकत्वमहायोगि, नमेव, 'ये' प्राक्, 'सौम्येति सम्बोधने, तेग प्राक् कार्यद्रव्यमित्यागतं, प्रागभावाधिकरण- " रापिरित्यागमेऽप्यनुसन्धेव रति गमपिराचे

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.