·भारतीय ज्ञानपीठ काशी
भानपीठ-न्यागार
"माण पयास
कपया-
(1)मैले सोने यस्तो नि । विपर कामाला
(.) समकर उपटिये एका प्रयोग न कीविये
(३)निशानी किये परे मोनिक, न कोई मोटी चीज़ रखिये।
.)मियोपा निशान नपाइनलिखिये।
(1)ी पुस्तक का रजिये, दोहरीकर पदिये
()पुकको समवपर मवालय पीचिये।
"
पुबानजननीकी विनवीषि"

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·म्वर्गवासी माधुचरित श्रीमान डालचन्दजी सिंघी
जन्म
व. सं. ५५, मागं वाद :
स्वर्गवास
वि. सं. १९८८, पोप मुदि

·सिंघी जैनप्रस्थ मा ला
(प्रकार
महोपाध्यायमेघविजयगणिविरचित
दि
विजयमहाकाव्य
..
MOONPremium
SINGHI JAIN SERIES
•eriment NUMBER 14
MESTAVLJAYOPÄDETÄYA'S
DIGVIJAYA MAHAKAVYA

·गंवामी माधुचरित श्रीमान् बालचन्दजी मियो
.
स्वर्गवास

·सिं घी जैन ग्रन्थ मा ला
[प्रन्या १५]
महोपाध्यायमेघविजयगणिविरचित
दिग्विजयमहाकाव्य
E' ICHY IN NSC
७NI
यो पर जा गि
SINGHI JAIN SERIES
[ NUMBER 14 ]•rittent
MEGHAVIJAYOPADHYAYA'S
DIGVIJAYA MAHAKAVYA

·कलका निवासी
साधुचरित-प्रेष्ठिवर्य श्रीमद् डालचन्दजी सिंघी पुण्यस्मृतिनिमित्त
प्रतिष्ठापित एवं प्रकाशित
सिंघी जैन ग्रन्थमाला
[जैन मागमिक, दार्शनिक, साहित्यिक, ऐतिहासिक, वैज्ञानिक, कथात्मक-इत्यादि विविधविषयगुम्फित ।
प्राकृत, संस्कृत, अपभ्रंश, प्राचीनगूर्जर-राजस्थानी भादि नानाभाषानिबद; सार्वजनीन पुरातन
वावाय तथा नूतन संशोधनात्मक साहित्य प्रकाशिनी सर्वश्रेष्ठ जैन अन्यापलि.]
प्रतिहाता
श्रीमद्-डालचन्दजी-सिंधीसत्पुत्र
ख. दानशील-साहित्यरसिक-संस्कृतिप्रिय
श्रीमान् बहादुर सिंह जी सिंघी
नियामक एवं प्रधान-सम्पादक
श्री जिन विज य मुनि
आचार्य-भारतीय विद्या भवन-बम्ब
संरक्षक एवं संचालक
श्री राजेन्द्र सिंह जी सिंघी
तथा
श्री नरेन्द्र सिंह जी सिं घी
व्यवस्थापक तथा प्रकाशक
भा र ती य विद्या भवन
मन्यांक १४]
बम्बई
[मूल्य,
Rs. 8/-
पुनरणादि सर्वाधिकार, मा.वि. म. बासरक्षित

·महोपाध्यायमेघविजयगणिविरचित
दिग्विजयमहाकाव्य
[मूल संस्कृत प्रन्थ तथा प्रन्यकारकृतटिप्पणी, प्रस्तावना, विशेषनामसूच्यादि समन्वित]
संपादक
पण्डि त अम्बा लाल प्रेमच न्द्र शाहा
(न्याय-व्याकरण तीर्थ)
प्रकाशक
श्री जयन्तकृष्ण ह० दवे, एम्. ए., एलएल. बी.,
ऑनररि रजिष्ट्रार
..
भा र ती य विद्या भवन
.
बंबई
विक्रमाब्द २०..]
* प्रथमावृत्ति, पंचशत प्रति
* [१९४५ लिखाद
(मूल्य रू.. Rs. 8/-

·॥ सिंघीजैनग्रन्थमालासंस्थापकप्रशस्तिः ॥ ono m 2 5 w g ॥ MOM अन्यधoroM अस्ति बनाभिधे देशे सुप्रसिद्धा मनोरमा । मुर्शिदाबाद इत्याख्या पुरी वैभवशालिनी ॥ बहवो निवसन्त्यत्र जैना ऊकेशवंशजाः । धनाच्या नृपसहशा धर्मकर्मपरायणाः॥ श्रीडालचन्द इत्यासीत् तेज्वेको बहुभाग्यवान् । साधुवत् सच्चरित्रो यः सिंघीकुलप्रभाकरः॥ बाल्य एवागतो यश्च कर्तुं व्यापार विस्तृतिम् । कलिकातामहापुर्या कृतधर्मार्थ निश्चयः॥ कुशाग्रीयस्वबुद्धव सदृत्या च सुनिष्ठया। उपायं विपुलां लक्ष्मी कोट्यधिपोऽजनिष्ट सः ॥ तस्य मनुकुमारीति सन्नारीकुलमण्डना । अभूत् पतिव्रता पत्नी शीलसौभाग्यभूषणा । श्रीबहादुरसिंहाख्यो गुणवाँस्तनयस्तयोः । अभवत् सुकृती दानी धर्मप्रियश्च धीनिधिः॥ प्राप्ता पुण्यवता तेन पत्नी तिलकसुन्दरी । यस्याः सौभाग्यचन्द्रेण भासितं तत्कुलाम्वरम् ॥ श्रीमान् राजेन्द्रसिंहोऽस्य ज्येष्ठः पुत्रः सुशिक्षितः । यः सर्वकार्यदक्षत्वात् पितुर्दक्षिणबाहुवत् ॥ नरेन्द्रसिंह इत्याख्यस्तेजस्वी मध्यमः सुतः। सूनुर्वीरेन्द्रसिंहश्च कनिष्ठः सौम्यदर्शनः ॥ सन्ति त्रयोऽपि सत्पुत्रा आप्तभक्तिपरायणाः । विनीताः सरला भव्याः पितुर्मार्गानुगामिनः ॥ अन्येऽपि बहवस्तस्याभवन् स्वस्रादिबान्धवाः। धनैर्जनैः समृद्धः सन् स राजेव व्यराजत ॥ सरस्वत्यां सदासक्तो भूत्वा लक्ष्मीप्रियोऽप्ययन् । तत्राप्यासीत् सदाचारी तश्चित्रं विदुषां खलु ॥ नाहंकारो न दुर्भावो न विलासो न दुर्व्ययः । दृष्टः कदापि तद्गेहे सतां तद् विस्मयास्पदम् ॥ भक्तो गुरुजनानां स विनीतः सज्जनान् प्रति । बन्धुजनेऽनुरक्तोऽभूत् प्रीतः पोष्यगणेष्वपि ॥ देश-कालस्थितिज्ञोऽसौ विद्या-विज्ञानपूजकः । इतिहासादि-साहित्य संस्कृति-सत्कलाप्रियः ॥ समुन्नत्यै समाजस्य धर्मस्योत्कर्षहेतवे । प्रचाराय च शिक्षाया दत्तं तेन धनं घनम् ॥ गत्वा सभा-समित्यादौ भूत्वाऽध्यक्षपदान्वितः । दत्त्वा दानं यथायोग्यं प्रोत्साहिताश्च कर्मठाः ॥ एवं धनेन देहेन ज्ञानेन शुभनिष्ठया। अकरोत् स यथाशक्ति सत्कर्माणि सदाशयः॥ अथान्यदा प्रसङ्गेन स्वपिनुः स्मृतिहेतवे । कर्तुं किञ्चिद् विशिष्टं स कार्य मनस्यचिन्तयत् ॥ पूज्य: पिता सदैवासीत् सम्यग्-शानरुचिः स्वयम् । तस्मात् तज्ज्ञानवृद्ध्यर्थ यतनीयं मयाऽप्यरम् ॥ विचार्यैवं स्वयं चित्ते पुनः प्राप्य सुसम्मतिम् । श्रद्धास्पदस्खमित्राणां विदुषां चापि तादृशाम् ॥ जैनज्ञानप्रसारार्थ स्थाने शान्ति नि के तने । सिंघीपदाङ्कितं जैन शान पीठ मतीष्ठिपत् ॥ श्रीजिन विजयः प्राज्ञो मुनिनाम्ना च विश्रुतः । स्वीकर्तुं प्रार्थितस्तेन तस्याधिष्ठायकं पदम् ॥ तस्य सौजन्य सौहार्द-स्थैयौदार्यादिसहुणैः । वशीभूय मुदा येन स्वीकृतं तत्पदं वरम् ॥ कवीन्द्रेण रवीन्द्रेण स्वीयपावनपाणिना । रस-नांगाङ्क-चन्द्राब्दे तत्प्रतिष्ठा व्यधीयत ॥ प्रारब्धं मुनिना चापि कार्य तदुपयोगिकम् । पाठनं ज्ञान लिप्सूनां तथैव प्रन्थगुम्फनम् ॥ तस्यैव प्रेरणां प्राप्य श्रीसिंघीकुलकेतुना । स्वपितृश्रेयसे चैषा प्रारब्धा ग्रन्थमालिका ॥ उदारचेतसा तेन धर्मशीलेन दानिना । व्ययितं पुष्कलं द्रव्यं तत्तत्कार्यसुसिद्धये ॥ छात्राणां वृत्तिदानेन नैकेषां विदुषां तथा । शानाभ्यासाय निष्कामसाहाय्यं स प्रदत्तवान् ॥ जलवातादिकानां तु प्रातिकूल्यादसौ मुनिः। कार्य त्रिवार्षिकं तत्र समाप्यान्यत्र चास्थितः ॥ तत्रापि सततं सर्व साहाय्यं तेन यच्छता । ग्रन्थमालाप्रकाशाय महोत्साहः प्रदर्शितः॥ नन्द-निध्यई-चन्द्राब्दे जाता पुनः सुयोजना । ग्रन्थावल्याः स्थिरत्वाय विस्तराय च नूतना ॥ ततः सुहृत्परामर्शात् सिंघीवंशनभखता। भाविद्याभवनायेयं ग्रन्थमाला समर्पिता ॥ आसीत्तस्य मनोवाञ्छाऽपूर्वा ग्रन्थकाशने । तदर्थ व्ययितं तेन लक्षावधि हि रूप्यकम् ॥ दुर्विलासाद् विधेर्हन्त ! दौर्भाग्याचात्मबन्धूनाम् । खल्पेनैवाथ कालेन वर्ग स सुकृती ययौ । इन्दु-ख-शून्य नेत्राव्दे मासे आषाढसम्मके। कलिकाताल्यपुर्या स प्राप्तवान् परमां गतिम् ॥ पितृभकैश्च तत्पुत्रैः प्रेयसे पितुरात्मनः । तथैव प्रपितुः स्मृत्यै प्रकाश्यतेऽधुना पुनः॥ इयं प्रन्थावलिः श्रेष्ठा प्रेष्ठा प्रशावतां प्रथा । भूयाद् भूत्यै सतां सिंघीकुलकीर्तिप्रकाशिका । विद्धजनताहादा संचिदानन्ददा सदा । चिरं नन्दत्वियं लोके श्रीसैंपी ग्रन्थपद्धतिः १८ १९ २० २१ २२ २३ २४ २५ '२६ २७ २८ २९ ३० ३१ ३२ ३४ ३५ ३८ ·॥ सिंघीजैनग्रन्थमालासम्पादकप्रशस्तिः ॥ ૨ ६ ८ तथाचav orar १३ स्वस्ति श्रीमेदपाटाख्यो देशो भारतविश्रुतः । रूपाहेलीति सन्नानी पुरिका तत्र सुस्थिता ॥ सदाचार-विचाराभ्यां प्राचीननृपतेः समः । श्रीमश्चतुरसिंहोऽत्र राठोडान्वयभूमिपः॥ तत्र श्रीवृद्धिसिंहोऽभूद् राजपुत्रः प्रसिद्धिभाक् । क्षात्रधर्मधनो यश्च परमारकुलाग्रणीः ॥ मुख-भोजमुखा भूपा जाता यस्मिन् महाकुले । किं वर्ण्यते कुलीनत्वं तत्कुलजातजन्मनः ॥ पत्नी राजकुमारीति तस्याभूद् गुणसंहिता । चातुर्य-रूप-लावण्य-सुवाक्सौजन्यभूषिता ॥ क्षत्रियाणीप्रभापूर्णा शौर्योद्दीप्तमुखाकृतिम् । यां दृष्दैव जनो मेने राजन्यकुलजा ह्यसौ ॥ पुत्रः किसनसिंहाख्यो जातस्तयोरतिप्रियः । रणमल्लु इति चान्यद् यन्नाम जननीकृतम् ॥ श्रीदेवीहंसनामाऽत्र राजपूज्यो यतीश्वरः । ज्योतिभैषज्यविद्यानां पारगामी जनप्रियः॥ आगतो मरुदेशाद् यो भ्रमन् जनपदान बहून । जातः श्रीवृद्धिसिंहस्य प्रीति श्रद्धास्पदं परम् ॥ तेनाथाप्रतिमप्रेम्णा स तत्सूनुः स्वसन्निधौ । रक्षितः, शिक्षितः सम्यक्, कृतो जैनमतानुगः ॥ दौर्भाग्यात् तच्छिशोर्मल्ये गुरु-तातौ दिवंगतौ । विमूढः स्वगृहात् सोऽथ यदृच्छया विनिर्गतः ॥ भ्रान्त्वा नैकेषु देशेषु सेवित्वा च बहून् नरान् । दीक्षितो मुण्डितो भूत्वा जातो जैनमुनिस्ततः । झातान्यनेकशास्त्राणि नानाधर्ममतानि च । मध्यस्थवृत्तिना तेन तत्त्वातत्त्वगवेषिणा ॥ अधीता विविधा भाषा भारतीया युरोपजाः । अनेका लिपयोऽप्येवं प्रत्न-नूतनकालिकाः ॥ येन प्रकाशिता नैके ग्रन्था विद्वत्प्रशंसिताः। लिखिता बहवो लेखा ऐतिह्यतथ्यगुम्फिताः॥ स बहुभिः सुविद्वद्भिस्तन्मण्डलैश्च सत्कृतः । जिनविजयनाम्नाऽसौ ख्यातोऽभवद् मनीषिषु ॥ यस्य तां विश्रुतिं ज्ञात्वा श्रीमद्गान्धीमहात्मना । आहूतः सादरं पुण्यपत्तनात् स्वयमन्यदा ॥ पुरे चाहम्मदाबादे राष्ट्रीयशिक्षणालयः। विद्यापीठ इति ख्यातः प्रतिष्ठितो यदाऽभवत् ॥ आचार्यत्वेन तत्रोचैर्नियुक्तः स महात्मना । रस-मुँनि-निंधीन्द्वब्दे पुरातत्त्वाख्य मन्दिरे ।। वर्षाणामष्टकं यावत् सम्भूष्य तत् पदं ततः । गत्वा जर्मनराष्ट्रे स तत्संस्कृतिमधीतवान् ॥ बत आगत्य सँल्मो राष्ट्रकार्ये च सक्रियम् । कारावासोऽपि सम्प्राप्तो येन स्वराज्यपर्वणि ॥ क्रमात् ततो विनिर्मुक्तः स्थितः शान्तिनिकेतने । विश्ववन्धकवीन्द्रश्रीरवीन्द्रनाथभूषिते ॥ सिंघी पदयुतं जैन ज्ञान पीठं तदाश्रितम् । स्थापितं तत्र सिंघीश्रीडालचन्दस्य सूनुना ॥ श्रीबहादुरसिंहेन दानवीरेण धीमता । स्मृत्यर्थं निजतातस्य जैनज्ञानप्रसारकम् ॥ प्रतिष्ठितश्च तस्यासी पदेऽधिष्ठातृसझके । अध्यापयन् वरान् शिप्यान् ग्रन्थयन् जैनवाङमयम् ॥ तस्यैव प्रेरणां प्राप्य श्रीसिंघीकुलकेतुना । स्वपितृश्रेयसे ह्येषा प्रारब्धा ग्रन्थमालिका ॥ अथैवं विगतं यस्य वर्षाणामष्टकं पुनः । ग्रन्थमालाविकासार्थप्रवृत्तिषु प्रयस्यतः॥ बाणे-रत्ननंवेन्द्वन्दे मुंबाईनगरीस्थितः। मुंशीति विरुदख्यातः कन्हैयालालधीसखः ॥ प्रवृत्तो भारतीयानां विद्यानां पीठनिर्मिती । कर्मनिष्ठस्य तस्याभूत् प्रयत्नः सफलोऽचिरात् ॥ विदुषां श्रीमतां योगात् संस्था जाता प्रतिष्ठिता। भारतीय पदोपेत विद्याभवन सञ्जया ॥ आहूतः सहकाराय सुहृदा स मुनिः कृतौ । ततः प्रभृति तत्रापि सहयोगं प्रदत्तवान् । तद्भवनेऽन्यदा तस्य सेवाऽधिका ह्यपेक्षिता । स्वीकृता नम्रभावेन साऽप्याचार्यपदाश्रिता ॥ नन्द-निध्य-चन्द्राब्दे वैक्रमे विहिता पुनः। एतद्ग्रन्थावलीस्थैर्यकृत् तेन नव्ययोजना ॥ परामर्शात् ततस्तस्य श्रीसिंघीकुलभाखता। भा विद्याभवनायेयं प्रन्थमाला समर्पिता॥ प्रदत्ता दशसाहस्त्री पुनस्तस्योपदेशतः । स्वपितृस्मृतिमन्दिरकरणाय सुकीर्तिना। देवादल्पे गते काले सिंघीवों दिवंगतः । यस्तस्य शानसेवायां साहाय्यमकरोत् महत् ॥ मितकार्यप्रगत्यर्थ यत्नशीलैस्तदात्मजैः । राजेन्द्रसिंहमुख्यैश्च सत्कृतं तद्वचस्ततः ॥ पुण्यश्लोकपितुर्नामा प्रन्थागारकते पुनः । बन्धुज्येष्ठो गुणश्रेष्ठो हर्डलक्षं प्रदत्तवान् । ग्रन्थमालाप्रसिद्ध्यर्थ पितृवत्तस्य कांक्षितम् । श्रीसिंधीबन्धुभिः सर्वे तगिराऽनुविधीयते ॥ विद्वजनकृताहादा सचिदानन्ददा सदा । चिरं नन्दत्वियं लोके जिनविजयभारती ॥ २० २१ २२ २३ २४ २५ २६ २७ २८ २९ ३२ ३३ ३४ ३८ ३९ ४० ·सिंघी जैन ग्रन्थमाला अद्यावधि मुद्रित ग्रन्थनामावलि १ मेस्तुमाचार्यरचित प्रबन्धचिन्तामणि मूलप्रन्थ. २ पुरातनप्रबन्धसंग्रह. ३ राजशेखरसूरिरचित प्रबन्धकोश. ४ जिनप्रभ- सूरिकृत विविधतीर्थकल्प. ५ मेघविजयोपाध्यायविरचित देवानन्दमहाकाव्य. ६ यशोविजयोपाध्यायकृत जैनतर्कभाषा. ७ हेमचन्द्रा- चार्यकृत प्रमाणमीमांसा. ८ भट्टाकलङ्कदेवकृत अकलमन्यत्रयी. ९ प्रबन्धचिन्तामणि-हिन्दी भाषान्तर. १० प्रभाचन्द्रसूरिरचित प्रभावकचरित. 11 Life of Hemachandracharya : By Dr. G. Bibler. १२ सिद्धिचन्द्रोपाध्यायरचित भानुचन्द्र- गणिचरित. १३ यशोविजयोपाध्यायविरचित ज्ञानबिन्दुप्रकरण. १४ हरिषेणाचार्यकृत बृहत् कथाकोश. १५ जैनपुस्तकप्रशस्तिसंग्रह- १६ हरिभद्रसूरिविरचित धूर्ताख्यान. १७ मेघविजयोपाध्यायकृत दिग्विजयमहाकाव्य. १८ दुर्गदेवकृत रिष्टसमुच्चय. प्रथम भाग. - संप्रति मुद्यमाण ग्रन्थनामावलि १ खरतरगच्छगुर्वावलि. २ कुमारपालचरित्रसंग्रह. ३ विविधगच्छीयपट्टावलिसंग्रह. ४ जैनपुस्खकप्रशखि संग्रह, भाग २. ५ विज्ञप्तिलेखसंग्रह. ६ उद्दयोतनरिकृत कुवलयमालाकथा. ७-८ उदयप्रभसूरिकृत धर्माभ्युदयमहाकाव्य तथा कीर्तिकौमुदी आदि अन्यान्य अनेक प्रशस्त्यादि कृतिसंग्रह. ९ जिनेश्वरसूरिकृत कथाकोषप्रकरण, १० शान्त्याचार्यकृत न्यायावतारवार्तिकवृत्ति. ११ महामुनि गुणपालविरचित जंबूचरित्र (प्राकृत). १२ जयपाहुडनाम निमित्तशास्त्र. १३ कोऊहलविरचित लीलावती कथा (प्राकृत). १४ गुणचन्द्रविरचित मंत्रीकर्मचन्द्रवंशप्रबन्ध. १५ नयचन्द्रविरचित हम्मीरमहाकाव्य. इत्यादि, इत्यादि. मुद्रणार्थ निर्धारित एवं सजीकृत ग्रन्थनामावलि १ भानुचन्द्रगणिकृत विवेकविलासटीका. २ पुरातन रास-भासादिसंग्रह. ३ प्रकीर्ण वाय प्रकाश, ४ भद्रबाहुसूरिकृत भद्रबाहुसंहिता. ५ सिद्धिचन्द्रोपाध्यायविरचित वासवदत्ता टीका. ६ जयसिंहसरिकृत धर्मोपदेशमाला. ७ देवचन्द्रसूरिकृत मूलशुद्धि- प्रकरणवृत्ति. ८ रत्नप्रभाचार्यकृत उपदेशमाला टीका. ९ यशोविजयोपाध्यायकृत अनेकान्तव्यवस्था. १० जिनेश्वराचार्यकृत प्रमा- लक्षण. ११ .महानिशीथसूत्र. १२ तरुणप्रभाचार्यकृत आवश्यकबालावबोध. १३ राठोड वंशावलि. १४ उपकेशगच्छप्रबन्ध, १५ सिद्धिचन्द्रकृत काव्य प्रकाशखण्डन. १६ वर्द्धमानाचार्यकृत गणरत्नमहोदधि. १७ प्रतिष्ठासोमकृत सोमसौभाग्यकाव्य. १८ नेमि- चन्द्रकृत षष्ठीशतक (पृथक् पृथक् ३ बालावबोध युक्त). १९ शीलांकाचार्य विरचित महापुरुष चरित्र (प्राकृत महाग्रंथ). २० चंदप्पहचरियं (प्राकृत). २१ नम्मयासुंदरीकथा (प्राकृत). २२ नेमिनाह चरित्र (अपभ्रंश महाग्रंथ). २३ उपदेश पदटीका (वर्द्धमानाचार्यकृत). २४ निर्वाणलीलावती कथा (सं. कथा ग्रंथ). २५ सनत्कुमारचरित्र (संस्कृत काव्य ग्रंथ). २६ राजवल्लभ पाठककृत भोजचरित्र. २७ प्रमोदमाणिक्यकृत वाग्भटालंकारवृत्ति. २८ सोमदेवादिकृत विदग्धमुखमण्डनवृत्ति. २९ समयसुन्दरादिकृत वृत्तरत्नाकरवृत्ति. ३० पाण्डित्यदर्पण. ३१ पुरातनप्रबन्धसंग्रह-हिन्दी भाषांतर. ३२ भुवनभानुचरित्र बालावबोष. ३३ भुवनसुन्दरी चरित (प्राकृत कथा) इत्यादि, इत्यादि.

·समर्पणम्
यद्विद्यासरसीमवाप्य तृषितास्तुष्टाव जिज्ञासव
आङ्ग्ला मालवगौर्जरा मरुजना नैकेपि ये मादृशाः ।
तस्मै दिगविजयाख्यमर्पयति योऽम्बालालनामाऽऽदरात
श्रीविद्याविजयाय काव्यमनघं संपादकः कृत्यवित् ॥

·No text on this page.

·अनुक्रम। .... ख. बाबूश्री बहादुर सिंहजी सिंघी प्रास्ताविक-मुख्यसंपादक लिखित प्रस्तावना ६१-९ ११. .... दिगविजयमहाकाव्य-विषयानुक्रम १ जम्बूद्वीपवर्णनो नाम प्रथमः सर्गः । २ श्रीभरतवर्णनो नाम द्वितीयः सर्गः। ३ कथानायकवंशमूलस्य श्रीवीरस्य भगवतो दिग्विजयवर्णनो नाम तृतीयः सर्गः। पृ० १-१३ ९ प्रस्थानवर्णनो नाम नवमः सर्गः। ८१-९३ १४-१९ | १० नगरवर्णनो नाम दशमः सर्गः । ९४-१०३ ११ पूर्वदिक्प्रयाणवन-भवन-नगरमार्गवर्णनो नाम एकादशः सर्गः। १०४-११६ २०-२७ १२ पूर्वपत्तन-विहारनगर-श्रीचिन्तामणि- २८-३६ पार्श्वप्रभुस्तुतिवर्णननामा द्वादशः १९७-१२५ ३७-४८ १३ श्रीतीर्थराजगिरि-श्रीगौतमखामि- सुधर्मखामिस्तुतिवर्णनो नाम प्रयोदशः ४९-५४ ५५-६६ १२६-१३३ १ परिशिष्टम्। १३४-१४१ २ विशिष्टनामसूचिः। १४२-१४४ ४ कथानायकगुरोदिग्विजयवर्णनो नाम चतुर्थः सर्गः। ५कथानायकस्य उत्तराशाविजयवर्णनो नाम पश्चमः सर्गः। ६ कथानायकस्य ईशानदिग्विजयवर्णनो नाम षष्ठः सर्गः। ७ पश्चिमदिग्विजयो नाम सतमः सर्गः। ८ श्रीशिवपुरीस्थित-शझेश्वरपार्श्ववर्णनो नाम अष्टमः सर्गः। सर्गः। सर्गः।

·No text on this page.

·ख० बाबू श्री बहादुर सिंहजी सिंघी अने सिंघी जैन ग्रन्थ मा ला मारा अनन्य आदर्शपोषक, कार्यसहायक, उत्साहप्रेरक भने सहृदय स्नेहास्पद बाबू श्री बहादुर सिंहजी सिंघी, जेमणे मारी विशिष्ट प्रेरणाथी, पोताना स्वर्गवासी साधुचरित पिता श्री डालचंदजी सिंघीना पुण्य-स्मरण निमित्त, आ 'सिंघी जैन ग्रन्थ माला' नी कीर्तिकारिणी स्थापना करीने, एना निमित्त दरवर्षे हजारो रूपीआ खर्च करवानी आदर्श उदारता प्रकट करी हती; अने जेमनी आवी असाधारण ज्ञानभक्ति साथे अनन्य आर्थिक उदारवृत्ति जोईने में पण, मारा जीवननो विशिष्ट शक्तिशाली अने बहु ज मूल्यवान् अशेष उत्तर काळ, ए ग्रंथमाळाना ज विकास अने प्रकाशने माटे सर्वात्मनाए समर्पित करी दीधो; तथा जेमणे आ ग्रन्थमाळानुं विगत १३-१४ वर्षोमां आवं सुंदर, समृद्ध अने सर्वादरणीय कार्यफळ आवेल जोईने भविष्यमां आना कार्यने वधारे प्रगतिमान् अने वधारे विस्तीर्ण रूपमा जोवानी पोताना जीवननी एक मात्र परम अभिलाषा राखी हती; अने तदनुसार, गतवर्षमा ज मारी प्रेरणा अने योजनाने अनुसरीने, प्रस्तुत ग्रंथमाळानी कार्यव्यवस्था 'भारतीय विद्याभवन'ने समर्पित करी देवानी महती उदारता बतावीने जेमणे आना भावी अंगे निश्चित थवानी आशा राखी हती, ते पुण्यवान् , साहित्यरसिक, उदार आत्मा आजे हवे आ प्रन्यनु थएल प्रकाशन प्रत्यक्ष नजरे जोवा, आ संसारमा विद्यमान् नथी. गतवर्ष (सन् १९४४) जुलाई मासनी ७ मी तारीखे, ५९ वर्षनी उमरे ए महान् आत्मा आ लोकमांथी प्रस्थान करी गयो. एमना खर्गवासने एक वर्ष पूरूं ययुं छे, अने ए वर्षना अंते प्रस्तुत ग्रंथ छपाईने बहार पडे छे तेथी एमना जीवननी थोडीक सूचक हकीकत अहिं आपवामां आवे छे. सिंघीजीना जीवन साथेना मारा खास खास स्मरणोनुं विस्तृत आलेखन में हिंदीमां कयु छ अने ते खास करीने सिंघीजीना ज 'स्मारक ग्रंथ' तरीके प्रकट करवामां आवेला 'भारतीय विद्या' नामक पत्रिकाना त्रीजा भागनी अनुपूर्तिरूपे प्रसिद्ध करवामां आव्युं छे. सिंघीजी विषे विशेष जाणवानी इच्छा वाळा वाचकोने ए 'स्मारक ग्रंथ' जोवानी भळामण छे. बाबू श्री बहादुर सिंहजीनो जन्म बंगालना मुर्शिदाबाद जिल्लामां आवेला अजीमगंज नामक स्थानमां, संवत् १९४१ मां थयो हतो. तेओ बाबू डालचंदजी सिंघीना एक मात्र पुत्र हता. तेमनी माता मनुकुमारी अजीमगंजना ज बैद कुटुंबना बाबू जयचंदजीनी पुत्री यती हती. श्री मन्नुकुमारीनी एक व्हेन जगत्सेठने त्यां परणावेली हती अने बीजी व्हेन सुप्रसिद्ध नाहार कुटुंबमां परणावेली हती. कलकत्ताना ख० सुप्रसिद्ध जैन स्कॉलर अने आगेवान व्यक्ति बाबू पूरणचंदजी नाहार, बाबू बहादुर सिंहजी सिंघीना मासीआई भाई थता हता. सिंधीजीनो विवाह, बालचर-जीआगंजना सुप्रसिद्ध धनाढ्य जैन गृहस्थ लक्ष्मीपत सिंहजीनी पौत्री अने छत्रपत सिंहजीनी पुत्री श्रीमती तिलकसुंदरी साथे संवत् १९५४ मां थयो हतो. ए रीते श्री बहादुर सिंहजी सिंघीनो कौटुंबिक संबंध बंगालना खास प्रसिद्ध जैन कुटुंबो साथे गाढरीते संकळाएलो हतो. बाबू श्री बहादुर सिंहजीना पिता बाबू डालचंदजी सिंघी बंगालना जैन महाजनोमां एक बहु ज प्रसिद्ध अने सच्चरित पुरुष थई गया. तेओ पोताना एकीला जात पुरुषार्थ अने उद्योगथी, एक बहु ज साधारण स्थितिना व्यापारीनी कोटिमाथी मोटा करोडाधिपतिनी स्थितिए पहोंच्या हता अने साराय बंगालमां एक सुप्रतिष्ठित अने ·६२ सिंबी जैन प्रन्थ माला प्रामाणिक व्यापारी तरीके तेमणे विशिष्ट ख्याति प्राप्त करी हती. एक वखते तेओ, बंगालनो सौथी मुख्य व्यापार जे जूटनो गणाय छे तेना, सौथी मोटा व्यापारी थई गया हता. तेमना पुरुषार्थथी, तेमनी व्यापारी पेढी जे हरिसिंह निहालचंदना नामे चालती हती ते बंगालमां जूटनो व्यापार करनारी देशी तथा विदेशी पेढीओमां सौथी मोटी पेढी गणाती थई हती. बाबू डालचंदजी सिंघीनो जन्म संवत् १९२१ मां थयो हतो, अने १९३५ मां तेमनुं श्री मनुकुमारी साथे लग्न थयु. १४-१५ वर्षनी उम्रमा डालचंदजीए पोताना पितानी दुकाननो कारभार, जे ते वखते बहु ज साधारण रूपमा चालतो हतो, ते हाथमां लीधो. तेओ अजीमगंज छोडी कलकत्ते आव्या अने त्यां पोतानी होशियारी अने खंतवडे ए कारभारने धीमे धीमे खूब ज वधार्यो अने अंते तेने एक सौथी मोटी फर्मना रूपमा स्थापित कॉ. कलकत्तामा ज्यारे जूट बेलर्स एसोसीएशननी स्थापना थई त्यारे बाबू डालचंदजी सिंघीने तेना सौथी पहेला प्रेसीडेन्ट बनाववामा आल्या हता. जूटना व्यापारमा आवी रीते सौथी मोटुं स्थान मेळवीने पछी तेमणे पोतानुं लक्ष्य बीजा बीजा उद्योगो तरफ पण दोरव्यु. एक तरफ तेमणे मध्यप्रांतोमा आवेला कोरीया स्टेटमां कोलसानी खाणोना उद्योगनो पायो नांख्यो अने बीजी तरफ दक्षिणना शकति अने अकलतरानां राज्योमा आवेली चूनाना पत्थरोनी खाणोना, तेम ज बेळगाम, सावंत- वाडी, इचलकरंजी जेवा स्थानोमां आवेली 'बोकसाइट'नी खाणोना विकासनी शोध करवा पाछळ पोतानुं लक्ष्य परोन्यु. कोलसाना उद्योग अर्थे तेमणे 'मेसर्स डालचंद बहादुरसिंह' ए नामथी नवी पेढीनी स्थापना करी जे आजे हिंदुस्थानमा एक अग्रगण्य पेढी गणाय छे. ए उपरांत तेमणे बंगालना चोवीस परगणा, रंगपुर, पूीया अने मालदहा विगेरे जिल्लाओमां मोटी जमीनदारी पण खरीद करी अने ए रीते बंगालना नामांकित जमीनदारोमा पण तेमणे पोतानुं खास स्थान प्राप्त कयु. बाबू डालचंदजीनी आवी सुप्रतिष्ठा केवळ व्यापारिक क्षेत्रमा ज मर्यादित होती. तेओ पोतानी उदारता अने धार्मिकता माटे पण एटला ज सुप्रसिद्ध हता-तेमनी परोपकारवृत्ति पण तेटली ज प्रशंसनीय हती. परंतु, परोपकारमुलभ प्रसिद्धिथी तेओ प्रायः दूर रहेता हता. घणा भागे तेओ गुप्तरीते ज अर्थिजनोने पोतानी उदारतानो लाभ आपता. तेमणे पोताना जीवनमां लाखोनुं दान कयु हशे पण तेनी प्रसिद्धि के नोंध तेमणे भाग्ये ज करवा इच्छी हशे. तेमना सुपुत्र बाबू श्री बहादुर सिंहजीए प्रसंगोपात्त चर्चा करतां जणाव्युं हतुं, के तेओ जे काई दान आदि करता, तेनी खबर तेमने पोताने (पुत्रने) पण भाग्ये ज थती. आथी तेमना जाहेर दानो अंगेनी मात्र नीचेना २-४ प्रसंगोनी ज माहिती मळी शकी हती. सन १९२६ मां 'चित्तरंजन सेवा सदन' माटे कलकत्तामा फाळो करवामां आव्यो त्यारे एक वार खूद महात्माजी एमना मकाने गया हता अने ते वखते तेमणे वगर मांग्ये ज महात्माजीने ए कार्य माटे १०००० रुपीया आप्या हता. १९१७ मां कलकत्तामा 'गवन्मेंट हाउस'ना मेदानमां, लॉर्ड कार्याइकलना आश्रय नीचे रेडक्रॉस माटे एक मेळावडो थयो हतो तेमां तेमणे २१००० रुपीया आप्या हता. तेम ज प्रथम महायुद्ध वखते तेमणे ३,००,००० रुपीआना 'वॉर बॉण्डस्' खरीद करीने ए प्रसंगे सरकारने फाळामां मदद करी हती. पोतानी छेल्ली अवस्थामा तेमणे पोताना निकट कुटुंबीजनो-के जेमनी आर्थिक स्थिति बहु ज साधारण प्रकारनी हती तेमने-रुपीआ १२ लाख व्हेंची आपवानी तेमणे व्यवस्था करी हती जेनो अमल तेमना सुपुत्र बाबु बहादुर सिंहजीए को हतो. बाबू डालचंदजीनुं गार्हस्थ्य जीवन बहु ज आदर्शरूप हतुं. तेमना धर्मपत्नी श्रीमती मनुकुमारी एक आदर्श अने धर्मपरायण पनी हता. पति पत्नी बंने सदाचार, सुविचार अने सुसंस्कारनी मूर्ति जेवा हता. डालचंदजीर्नु जीवन बहु ज सादुं अने साधुत्व भरेलु हतुं. व्यवहार अने व्यापार बनेमा तेओ अत्यंत प्रामाणिक अने नीति पूर्वक वर्तनारा हता. खभावे तेओ खूब ज शान्त अने निरभिमानी हता. ज्ञानमार्ग उपर तेमनी ऊंडी श्रद्धा हता. तत्त्वज्ञान विषयक पुस्तकोर्नु वाचन अने श्रवण तेमने अत्यंत प्रिय हतुं. क्रिस्न नगर कॉलेजना एक अध्यात्मलक्षी बंगाली प्रोफेसर ·ख० बार भीरादूर सिरजी सिंपी ६३ नामे बाबू ब्रजलाल अधिकारी-जेओ योगविषयक प्रक्रियाना अच्छा अभ्यासी भने तत्त्वचिंतक हता-तेमना सहवासपी बाबू डालचंदजीने पण योगनी प्रक्रिया तरफ खूब रुचि थई गई हती अने तेथी तेमणे तेमनी पासेथी ए विषयनी केटलीक खास प्रक्रियाओनो ऊंडो अभ्यास पण कों हतो. शारीरिक खास्थ्य अने मानसिक पावित्र्यनो जेनाथी विकास थाय एवी, केटलीक व्यावहारिक जीवनने अत्यंत उपयोगी यौगिक प्रक्रियाओनो तेमणे पोताना पत्नी तेम ज पुत्र-पुत्री आदिने पण अभ्यास करवानी प्रेरणा करी हती. जैन धर्मना विशुद्ध तत्वोना प्रचार अने सर्वोपयोगी जैन साहित्यना प्रसार माटे पण तेमने खास रुचि रहेती हती अने पंडितप्रवर सुखलालजीना परिचयमा आन्या पछी, ए कार्य माटे काईक विशेष सक्रिय प्रयत्न करवानी तेमनी सारी उत्कंठा जागी हती. कलकत्तामा २-४ लाखना खर्चे आ कार्य करना कोई साहित्यिक के शैक्षणिक केन्द्र स्थापित करवानी योजना तेओ विचारी रह्या हता, ए दरम्यान सन् १९२७ (वि. सं. १९८४ ) मां कलकत्तामा तेमनो खर्गवास थयो. बाबू डालचंदजी सिंघी, पोताना समयना बंगाल निवासी जैन समाजमां एक अत्यंत प्रतिष्ठित व्यापारी, दीर्घदर्शी उद्योगपति, मोटा जमीनदार, उदारचित्त सद्गृहस्थ अने साधुचरित सत्पुरुष हता. तेओ पोतानी ए सर्व संपत्ति अने गुणावत्तानो समग्र वारसो पोताना एक मात्र पुत्र बाबू बहादुर सिंहजीने सोंपता गया, जेमणे पोताना ए पुण्यश्लोक पितानी स्थूल संपत्ति अने सूक्ष्म सत्कीर्ति-बनेने घणी सुंदर रीते वधारीने पिता करताय सवाई श्रेष्ठता मेळववानी विशिष्ट प्रतिष्ठा प्राप्त करी. बाबू श्री बहादुर सिंहजीमा पोताना पितानी व्यापारिक कुशळता, व्यावहारिक निपुणता अने सांस्कारिक सनिष्ठा तो संपूर्ण अंशे वारसागतरूपे उतरेली हती ज परंतु ते उपरांत तेमनामां बौद्धिक विशदता, कलात्मक रसिकता अने विविध विषय प्राहिणी प्राञ्जल प्रतिभानो पण उच्च प्रकारनो सन्निवेश थयो हतो अने तेथी तेओ एक असाधारण व्यक्तित्व धरावनार महानुभावोनी पंक्तिमा स्थान प्राप्त करवानी योग्यता मेळवी शक्या हता. तेओ पोताना पिताना एक मात्र पुत्र होवाथी तेमने पिताना विशाळ कारभारमां नानपणथी ज लक्ष्य आपवानी फरज पडी हती अने तेथी तेओ हाईस्कूलनो अभ्यास पूरो करवा सिवाय कॉलेजनो विशेष अभ्यास करवानो अवसर मेळवी शक्या न हता. छतां तेमनी ज्ञानरुचि बहु ज तीव्र होवाथी, तेमणे पोतानी मेळे ज, विविध प्रकारना वांचननो अभ्यास खूब ज वधार्यो हतो भने तेथी तेओ इंग्रेजी उपरांत, बंगाली, हिंदी, गुजराती भाषाओ पण खूब सरस जाणता हता अने ए भाषाओमां लखाएला विविध पुस्तकोना वाचनमां सतत निमग्न रहेता हता. नानपणथी ज तेमने प्राचीन वस्तुओना संग्रहनो भारे शोख लागी गयो हतो अने तेयी तेओ जूना शिकाओ, चित्रो, मूर्तिओ अने तेवी बीजी बीजी चीजोनो संग्रह करवाना अत्यंत रसिक थई गया हता. झवेरातनो पण ते साथे तेमनो शोख खूब वध्यो अने तेथी तेओ ए विषयमां पण खूब ज निष्णात थई गया हता. एना परिणामे तेमणे पोतानी पासे शिकाओ, चित्रो, हस्तलिखित बहुमूल्य पुस्तको विगेरेनो जे अमूल्य संग्रह मेगो को हतो ते आजे हिंदुस्थानना गण्यागांठया एवा संग्रहोमां एक महत्त्वनुं स्थान प्राप्त करे तेवो छे. तेमनो प्राचीन शिकाओनो संग्रह तो एटलो बधो विशिष्ट प्रकारनो छे के जेथी आखी दुनियामां तेनुं त्रीजु के चोडुं स्थान आवे तेम छे. तेओ ए विषयमा एटला निपुण थई गया हता के मोटा मोटा म्युजिअमोना सरकारी क्युरेटरो पण वारंवार तेमनी सलाह अने अभिप्राय मेळववा अर्थे तेमनी पासे आवता जता. तेओ पोताना एवा उच्च सांस्कृतिक शोखने लईने देश-विदेशनी आवी सांस्कारिक प्रवृत्तिओ माटे कार्य करती अनेक संस्थाओना सदस्य विगेरे बन्या हता. दाखला तरीके-ॉयल एशियाटिक सोसायटी मॉफ बेंगाल, अमेरिकन ·४६ सिपी जैन प्रन्य माला ज्याप्रॉफिकल सोसायटी न्यूयार्क, बंगीय साहित्यपरिषद् कलकत्ता, न्युमेस्मेटिक सोसायटी ऑफ इन्डिया विगेरे अनेक प्रसिद्ध संस्थाओना तेओ उत्साही सभासद् हता. साहित्य अने शिक्षण विषयक प्रवृत्ति करनारी जैन तेम ज जैनेतर अनेक संस्थाओने तेमणे मुक्त मने दान आपी ए विषयोना प्रसारमा पोतानी उत्कट अभिरुचिनो उत्तम परिचय आप्यो हतो. तेमणे आवी रीते केट-केटली संस्थाओने आर्थिक सहायता आपी हती तेनी संपूर्ण यादी मळी शकी नथी. तेमनो खभाव आवां कार्योमा प्रायः मौन धारण करवानो हतो अने ए माटे पोतानी प्रसिद्धि करवानी तेओ आकांक्षा होता राखता. तेमनी साथे कोई वखते प्रसंगोचित वार्तालाप थतां आवी बाबतनी जे आडकतरी माहिती मळी शकी तेना आधारे तेमनी पासेथी आर्थिक सहायता मेळवनारी केटलीक संस्थाओनां नामो विगेरे आ प्रमाणे जाणी शकायां छे- हिंदु ऐकेडेमी, दोलतपुर (बंगाल), रु० १५०००) कलकत्ता-मुर्शिदाबादना जैन मन्दिरो, ११००१) तरक्की-उर्दू बंगाला, ५०००) जैनधर्म प्रचारक सभा, मानभूम, ५००१) हिंदी साहित्य परिषद् भवन (इलाहाबाद ), १२५००) जैन भवन, कलकत्ता, १५०००) विशुद्धानंद सरस्वती मारवाडी हॉस्पीटल, कलकत्ता, १००००) जैन पुस्तक प्रचार मंडल, आगरा, ७५००) एक मेटर्निटीहोम, कलकत्ता, २५००) जैन मन्दिर, आगरा, ३५००) बनारस हिंदु युनिवर्सिटी, २५००) जैन हाईस्कूल, अंबाला, २१००) जीयागंज हाइस्कूल, ५००१) जैन गुरुकुळ, पालीताणा, ११०००) जीयागंज लंडनमिशन हॉस्पीटल, ६००१) जैन प्राकृत् कोष माटे, २५००) ए उपरांत हजार-हजार पांचसो-पांचसोनी नानी रकमो तो तेमणे सेंकडोनी संख्यामां आपी छे जेनो सरवाळो लाख-दोढ लाख जेटलो थवा जाय, साहित्य अने शिक्षणनी प्रगति माटे सिंघीजीनो जेटलो उत्साह अने उद्योग हतो तेटलो ज सामाजिक प्रगति माटे पण ते हतो. अनेकवार तेमणे आवी सामाजिक सभाओ विगेरेमा प्रमुख तरीके भाग लईने पोतानो ए विषेनो आन्तरिक उत्साह अने सहकारभाव प्रदर्शित कर्यो हतो. जैन श्वेतांबर कॉन्फरन्सना सन् १९२६ मां मुबईमां भराएला खास अधिवेशनना तेओ प्रमुख बन्या हता. उदयपुर राज्यमां आवेला केशरीयाजी तीर्थना वहीवटना विषयमा स्टेट साथे जे झघडो उभो थयो हतो तेमां तेमणे सौथी वधारे तन, मन अने धननो भोग आप्यो हतो. आ रीते तेओ जैन समाजना हितनी प्रवृत्तियोमा यथायोग्य संपूर्ण सहयोग आपता हता परंतु ते माथे तेओ सामाजिक मूढता अने सांप्रदायिक कट्टरताना पण पूर्ण विरोधी हता. बीजा बीजा धनवानो के आगेवानो गणाता रूढीभक्त जैनोनी माफक तेओ संकीर्ण 'मनोवृत्ति के अन्धश्रद्धा पोषक विकृत भक्तिथी सर्वथा पर हता. आचार, विचार के व्यवहारमा तेओ बहु ज उदार अने विवेकशील हता. तेमनुं गृहस्थ तरीकेनुं जीवन पण बहु ज सादुं अने सात्त्विक हतुं. बंगालना जे जातना नवाबी गणाता वातावरणमां तेओ जन्म्या हता अने उछा हता ते वातावरणनी तेमना जीवन उपर कशी ज खराब असर थई न हती अने तेओ लगभग ए वातावरणथी तद्दन अलिप्त जेवा हता. आटला मोटा श्रीमान् होवा छतां, श्रीमंताइना खोटा विलास के मोटा आडंबरथी तेओ सदा दूर रहेता हता. दुर्व्यय अने दुर्व्यसन प्रत्ये तेमनो भारे तिरस्कार हतो. तेमनी स्थितिना धनवानो ज्यारे पोताना मोज-शोख, आनन्द-प्रमोद, विलास-प्रवास, समारंभ-महोत्सव इत्यादिमां लाखो रुपीया उडावता होय छे त्यारे सिंधीजी तेनाथी तद्दन विमुख रहेता हता. तेमने शोख मात्र सारा वाचननो अने कलामय वस्तुओ जोवा-संग्रहवानो हतो. ज्यारे जुओ सारे, तेओ पोतानी गादी उपर बेठा बेठा साहित्य, इतिहास, स्थापत्य, चित्र, विज्ञान, ·ख० बार भी बहार सिंहजी सिंपी ६५ भूगोल के भूगर्भविषाने लगतां सामयिको के पुस्तको वांचता ज सदा देखाता हता. पोताना एवा विशिष्ट वाचनना शोखने लीधे तेओ इंग्रेजी, बंगाली, हिंदी, गुजराती आदिमां प्रकट पता उच्च कोटिना, उक्त विषयोने लगता विविध प्रकारनां सामयिक पत्रो अने जर्नलस् आदि नियमित मंगावता रहेता हता. आर्ट, आर्किऑलॉजी, एपीग्राफी, न्युमेस्मॅटिक, ज्योपॉफी, आइकोनोग्रॉफी, हिस्टरी अने माइनींग आदि विषयोनां पुस्तकोनी तेमणे पोतानी पासे एक सारी सरखी लाइब्रेरी ज बनावी लीधी हती. तेओ खभावे एकान्तप्रिय अने अल्पभाषी हता. नकामी वातो करवा तरफ के गप्पांसप्पां मारवा तरफ तेमने बहु ज अभाव हतो. पोताना व्यावसायिक व्यवहारनी के विशाळ कारभारनी बाबतोमां पण तेओ बहु ज मितभाषी हता. परंतु ज्यारे तेमना प्रिय विषयोनी-जेवा के स्थापत्य, इतिहास, चित्र, शिल्प आदिनी-चर्चा जो नीकळी होय तो तेमा तेओ एटला निमग्न थई जता के कलाकोना कलाको वही जता तो पण तेओ तेथी थाकता नहीं के कंटाळता नहीं. तेमनी बुद्धि अत्यंत तीक्ष्ण हती. कोई पण वस्तुने समजवामां के तेनो मर्म पकडवामां तेमने कशी वार न लागती. विज्ञान अने तत्त्वज्ञाननी गंभीर बाबतो पण तेओ सारी पेठे समजी शकता हता अने तेमनु मनन करी तेमने पचावी शकता हता. तर्क अने दलीलमां तेओ मोटा मोटा कायदा शास्त्रीओने पण आंटी देता. तेम ज गमे तेवो चालाक माणस पण तेमने पोतानी चालाकीयी चकित के मुग्ध बनावी शके तेम न हतुं. पोताना सिद्धान्त के विचारमा तेओ खूब ज मक्कम रहेवानी प्रकृतिना हता. एक वार विचार नकी कर्या पछी अने कार्यनो खीकार कर्या पछी तेमांयी चलित थवानुं तेओ बिल्कुल पसंद करता नहीं. व्यवहारमा तेओ बहु ज प्रामाणिक रहेवानी वृत्तिवाळा हता. बीजा बीजा धनवानोनी माफक व्यापारमा दगा- फटका के साच-झूठ करीने धन मेळववानी तृष्णा तेमने यत्किंचित् पण थती न हती. तेमनी आत्री व्यावहारिक प्रामाणिकताने लक्षीने इंग्लेंडनी मर्केटाईल बेंकनी डॉयरेक्टरोनी बॉर्डे पोतानी कलकत्तानी शाखानी बॉर्डमां, एक डायरेक्टर थवा माटे तेमने खास विनंती करी हती के जे मान ए पहेलां कोई पण हिंदुस्थानी व्यापारीने मन्युं न होतं. प्रतिमा अने प्रामाणिकता साथे तेमनामां योजनाशक्ति पण घणी उच्च प्रकारनी हती. तेमणे पोतानी ज खतंत्र बुद्धि अने कुशळता द्वारा एक तरफ पोतानी घणी मोटी जमीनदारीनी अने बीजी तरफ कोलीयारी विगेरे माइनींगना उद्योगनी जे सुव्यवस्था अने सुघटना करी हती ते जोईने ते ते विषयना ज्ञाताओ चकित पता हता. पोताना घरना नानामां नाना कामथी ते छेक कोलीयारी जेवा मोटा कारखाना सुधीमां-के ज्यां हजारो माणसो काम करता होय- बहु ज नियमित, व्यवस्थित अने सुयोजित रीते काम चाल्यां करे तेवी तेमनी सदा व्यवस्था रहेती हती. छेक दरवानयी लई पोताना समोवडीया जेवा समर्थ पुत्रो सुधीमा एक सरखं उच्च प्रकारचं शिस्त-पालन अने शिष्ट-आचरण तेमने सां देखातुं हतुं. सिंघीजीमा आवी समर्थ योजकशक्ति होवा छतां- अने तेमनी पासे संपूर्ण प्रकारनी साधनसंपन्नता होवा छतां, तेओ धमालवाळा जीवनयी दूर रहेता हता अने पोताना नामनी जाहेरातने माटे के लोकोमा मोटा माणस गणावानी खातर तेओ तेवी कशी प्रवृत्ति करता न हता. रावबहादुर, राजाबहादुर के सर-नाईट विगेरेना सरकारी खेताबो धारण करवानी के काउन्सीलोमा जई ऑनरेबल मेंबर बनवानी तेमने क्यारेय इच्छा थई न हती. एवी खाली आडम्बरवाळी प्रवृत्तिमा पैसानो दुर्व्यय करवा करतां तेओ सदा साहित्योपयोगी अने शिक्षणोपयोगी कार्योमा पोताना धननो सद्व्यय करता हता. भारतवर्षनी प्राचीन कळा अने तेने लगती प्राचीन वस्तुओ तरफ तेमनो उत्कट अनुराग हतो अने तेथी ते माटे तेमणे लाखो रुपीया खर्ध्या हता. - ·६६ सिंधी और अन्य माला सिंपीजी सानो मारो प्रत्यक्ष परिचय सन् १९३० मां शरु थयो हतो. तेमनी इच्छा पोताना सद्गत पुण्य- लोक पिताना स्मारकमां जैन साहित्यनो प्रसार अने प्रकाश याय तेवी कोई विशिष्ट संस्था स्थापन करवानो हतो. मारा जीवनना सुदीर्घकालीन सहकारी, सहचारी अने सन्मित्र पंडितप्रवर श्री सुखलालजी, जेओ बाबू श्री डाल- चंदजीना विशेष श्रद्धाभाजन होई श्री बहादुर सिंहजी पण एमनी उपर तेटलो ज विशिष्ट सद्भाव धरावता हता, एमना परामर्श अने प्रस्तावथी, तेमणे मने ए कार्यनी योजना अने व्यवस्था हाथमा लेवानी विनंति करी अने में पण पोताने अभीष्टतम प्रवृत्तिना आदर्शने अनुरूप उत्तम कोटिना साधननी प्राप्ति थती जोई तेनो सहर्ष अने सोल्लास स्वीकार कर्यो. सन् १९३१ ना प्रारंभ दिवसे, विश्ववंध कवीन्द्र श्री रवीन्द्रनाथ टागोरना विभूतिविहारसमा विश्वविख्यात शान्तिनिकेतनना विश्वभारती-विद्याभवनमां 'सिंघी जैन ज्ञानपीउ'नी स्थापना करी अने त्यां जैन साहित्यना अध्ययन-अध्यापन अने संशोधन-संपादन आदिनुं कार्य चालु कयु. आ विषनी केटलीक प्राथमिक हकीकत, आ ग्रंथमाळाना सौथी प्रथम प्रकट थएला 'प्रबन्धचिन्तामणि' नामना ग्रंयनी प्रस्तावनामां में आपेली छे, तेथी तेनी अहिं पुनरुक्ति करवानी जरुर नथी. सिंधीजीए मारी प्रेरणाथी, 'सिंघी जैन ज्ञान पीठ'नी स्थापना साथे, जैन साहित्यना उत्तमोत्तम ग्रन्थरनोने आधुनिक शास्त्रीय पद्धतिए सुन्दर रीते संशोधित-संपादित करी-करावी प्रकट करवा माटे अने तेम करी जैन साहित्यनी सार्वजनिक प्रतिष्ठा स्थापित करवा माटे, आ 'सिंघी जैन ग्रन्थ माळा प्रकट करवानी विशिष्ट योजनानो पण स्वीकार कर्यो अने ए माटे आवश्यक अने अपेक्षित अर्थव्यय करवानो उदार उत्साह प्रदर्शित कर्यो. प्रारंभमां, शान्तिनिकेतनने लक्षीने एक ३ वर्षनो कार्यक्रम घडी काढवामां आव्यो अने ते प्रमाणे त्यां कामनो प्रारंभ करवामां आव्यो. परंतु ए ३ वर्षना अनुभवना अंते शान्तिनिकेतन मने मारा पोताना कार्य अने स्वास्थ्यनी दृष्टिए बराबर अनुकूळ न लागवाथी, अनिच्छाये मारे ए स्थान छोडवू पड्यु अने अमदाबादमा, गुजरात विद्यापीठना सान्निध्यमां 'अ ने कान्त विहार' बनावी त्यां आ कार्यनी प्रवृत्ति चाल राखी. आ प्रन्थमाळामां प्रकट थएला प्रन्योनी उत्तम प्रशंसा, प्रसिद्धि अने प्रतिष्ठा थएली जोईने सिंघीजीनो उत्साह खूब वध्यो अने तेमणे ए अंगे जेटलो खर्च थाय तेटलो खर्च करवानी अने जेम बने तेम वधारे प्रन्यो प्रकट थएला जोवानी पोतानी उदार मनोवृत्ति मारी आगळ वारंवार प्रकट करी. हुं पण तेमना एवा अपूर्व उत्साहथी प्रेराई यथाशक्ति आ कार्यने वधारे-ने-वधारे वेग भने विस्तार आपवा माटे प्रयत्नवान् रहेतो. सन १९३८ ना जुलाईमा, मारा परम सुहृद् श्रीयुत कन्हैयालाल माणेकलाल मुंशीनो-जेओ ते वखते मुंबईनी काँग्रेस गवन्मेंटना गृहमंत्रीना उच्च पद पर अधिष्ठित हता-अकस्मात् एक पत्र मने मळ्यो जेमा एमणे सूचव्यु हतुं के 'सेठ मुंगालाल गोएनकाए बे लाख रुपीयानी एक उदार रकम एमने सुप्रत करी छे जेनो उपयोग भारतीय- विद्याओना कोई विकासात्मक कार्य माटे करवानो छ अने ते माटे विचार-विनिमय करवा तेम ज तदुपयोगी योजना घडी काढवा अंगे मारी जरूर होवाथी मारे तरत मुंबई आवळू विगेरें'. तदनुसार हुँ तरत मुंबई आन्यो अने अमे बन्नेए साथे बेसी ए योजनानी रूपरेखा तैयार करी; अने ते अनुसार, संवत् १९९५ नी कार्तिक मुदी पूर्णिमाना दिवसे श्री मुंशीजीना निवासस्थाने 'भारतीय विद्याभवन' नी, एक मोटा समारंभसाथे सापना करवामां आवी. भवनना विकास माटे श्रीमुंशीजीनो अथक उद्योग, अखंड उत्साह अने उदार आत्मभोग जोई, मने पण एना कार्यमा यथायोग्य सहकार आपवानी पूर्ण उत्कंठा थई अने हुं तेनी आंतरिक व्यवस्थामा प्रमुखपणे भाग लेवा लाग्यो. भवननी विविध प्रवृत्तिओमां साहित्य प्रकाशन संबंधी जे एक विशिष्ट प्रवृत्ति खीकारवामां आवी हती ते मारी आ ·स० पाए भी बहादुर सिंहजी सिंपी ६७ प्रथमाळाना कार्य साथे एक प्रकारे परस्पर सहायक स्वरूपनी ज प्रवृत्ति होवाथी, मने ए पूर्व-अंगीकृत कार्यमा बाधक न यता उलटी साधक ज जणाई अने तेथी में एमां यथाशक्ति पोतानी विशिष्ट सेवा आपवानो निर्णय को. सिंघीजीने ए बधी वस्तुस्थितिनी जाण करवामां आवतां तेओ पण भवनना कार्यमां रस धरावता यया अने एना संस्थापक सदस्य बनी एना कार्य माटे पोतानी पूर्ण सहानुभूति प्रकट करी. जेम में उपर जणाव्यु छ तेम, ग्रंथमाळाना विकास माटे सिंघीजीनो उत्साह अत्यंत प्रशंसनीय हतो अने तेथी हुं पण मारा खास्थ्य विगेरेनी कशी दरकार राख्या वगर, ए कार्यनी प्रगति माटे सतत प्रयत्न कर्या करतो हतो. परंतु प्रन्थमाळानी व्यवस्थानो सर्व भार, मारा एकलाना पंड उपर ज आश्रित थईने रहेलो होवाथी, मारुं शरीर ज्यारे ए व्यवस्था करतुं अटकी जाय, त्यारे एनी शी स्थिति थाय तेनो विचार पण मने वारंवार थयां करतो हतो. बीजी बाजु सिंघीजीनी पण उत्तरावस्था होई तेओ वारंवार अस्वस्थ थवा लाग्या हता अने तेओ पण जीवननी अस्थिरतानो आभास अनुभववा लाग्या हता. एटले ग्रन्थमाळाना भावी विषे कोई स्थिर अने सुनिश्चित योजना घडी काढवानी कल्पना हुं कर्या करतो हतो. भवननी स्थापना थयां पछी ३-४ वर्षमा ज एना कार्यनी विद्वानोमा सारी पेठे प्रसिद्धि अने प्रतिष्ठा जाम- वा लागी हती अने विविध विषना अध्ययन-अध्यापन अने साहित्यना संशोधन-संपादनन कार्य सारी पेठे आगळ वधवा लाग्युं हतुं, ए जोई सुहद्धर श्रीमुंशीजीनी खास आकांक्षा थई के सिंघी जैन ग्रन्थमाळानी कार्यव्यवस्थानो संबंध जो भवन साथे जोडी देवामां आवे तो तेथी परस्पर बनेना कार्यमां सुंदर अभिवृद्धि थवा उपरांत ग्रन्थमालाने स्थायी स्थान मळशे अने भवनने विशिष्ट प्रतिष्ठानी प्राप्ति थशे; अने ए रीते भवनमां जैन शास्त्रोना अध्ययन- अने जैन साहित्यना प्रकाशन, एक अद्वितीय केन्द्र बनशे. श्रीमुंशीजीनी ए शुभाकांक्षा, ग्रन्थमाळा विषेनी मारी भावी चिंतानी योग्य निवारक लागी अने तेथी हुँ ते विषेनी योजनानो विचार करवा लाग्यो. यथावसर सिंघीजीने में श्रीमुंशीजीनी आकांक्षा अने मारी योजना सूचित करी. तेओ भा. वि. भ. ना स्थापक-सदस्य हता ज अने तदुपरान्त श्रीमुंशीजीना खास नेहास्पद मित्र पण हता; तेथी तेमने पण ए योजना वधावी लेवा लायक लागी. पण्डितप्रवर श्रीसुखलालजी जेओ आ ग्रन्थमाळाना आरंभथी ज अंतरंग हितचिंतक अने सक्रिय-सहायक छ तेमनी साथे पण ए योजना संबधे में उचित परामर्श कर्यो अने संवत् २००१ ना वैशाख सुदमा (मे, सन १९४३) सिंधीजी कार्यप्रसंगे मुंबई आवेला सारे, परस्पर निर्णीत विचार-विनिमय करी, आ प्रन्थमाळानी प्रकाशन संबंधी सर्व व्यवस्था भवनने वाधीन करवामां आवी. सिंघीजीए, ए उपरान्त, ते अवसरे मारी प्रेरणाथी भवनने बीजा १० हजार रुपीआनी उदार रकम पण आपी जेना वडे भवनमा तेमना नामनो एक हॉल बंधाववामां आवे अने तेमां प्राचीन वस्तुओ तेम ज चित्र विगेरेनो संग्रह राखवामां आवे. भववनी प्रबंधक समितिए सिंघीजीना आ विशिष्ट अने उदार दानना प्रतिघोषरूपे भवनमा प्रचलित 'जैन शास्त्र- शिक्षण विभागने स्थायीरूपे 'सिंघी जैन शास्त्रशिक्षा पीठ' ना नामे प्रचलित राखवानो सविशेष निर्णय कर्यो. ग्रंथमालाना जनक अने परिपालक सिंघीजीए, प्रारंभथी ज एनी सर्व प्रकारनी व्यवस्थानो भार मारा उपर मुकीने तेओ तो फक्त खास एटली ज आकांक्षा राखता हता के ग्रन्थमाळामां केम वधारे प्रन्यो प्रकट थाय अने केम तेमनो वधारे प्रसार थाय. तेमना जीवननी एक मात्र ए ज परम अभिलाषा हती के आ ग्रन्थ- माळा द्वारा जेटला बने तेटला सारा सारा अने महत्त्वना प्रन्यो जल्दी जल्दी प्रकाशित थाय अने जैन साहित्यनो खूब प्रसार थाय. ए अंगे जेटलो खर्च थाय तेटलो ते बहु ज उत्साहथी आपवा उत्सुक हता. भवनने ग्रंथमाळा समर्पण करती वखते तेमणे मने कह्यु के-'अत्यार सुधी तो वर्षमां सरेरास ३-४ ग्रंथो प्रकट थता आव्या छे परंतु जो भाप प्रकाशित करी शको तो, दरमहिने बब्बे ग्रंथो पण प्रकाशित थता जोई हुं धराउं तेम नथी. ज्यां सुधी आपनी ·६८ सिंधी जैन प्रन्थ माला भने मारी जींदगी छे त्यां सुघी, जेटलं साहित्य प्रकट करवा-कराववानी आपनी इच्छा होय ते प्रमाणेनी आप व्यवस्था करो. मारा तरफथी पैसानो संकोच आपने जराय नहीं जणाय'. जैन साहित्यना उद्धार माटे आवी उत्कट आकांक्षा अने आवी उदार चित्तवृत्ति धरावनार दानी अने विनम्र पुरुष, में मारा जीवनमां बीजो कोई नथी जोयो. पोतानी हयाती दरम्यान तेमणे मारा हस्तक ग्रन्थमाळा खाते लगभग ७५००० पोणोलाख रुपीआ खर्च कर्या हशे; परंतु ए १५ वर्षना गाळा दरम्यान तेमणे एकवार पण मने एम नथी पूछ्यु के कई रकम कया प्रन्य माटे खर्च करवामां आवी छे के कया ग्रन्थना संपादन माटे कोने शुं आपवामां आव्युं छे. ज्यारे ज्यारे हुं प्रेस इत्यादिना बीलो तेमनी उपर मोकलतो त्यारे त्यारे, तेओ ते मात्र जोईने ज ऑफिसमां ते रकम चुकववाना शेरा साथे मोकली देता. हुँ तेमने कोई बीलनी विगत समजाववा इच्छतो, तो पण तेओ ते विषे उत्साह न बतावता अने एनाथी विरुद्ध ग्रन्थ- माळानी साइझ, टाईप, प्रीटींग, बाइंडींग, हेडींग आदिनी बाबतमा तेओ खूब झीणवटयी विचार करता रहेता अने ते अंगे विस्तारथी चर्चा पण करता. तेमनी आवी अपूर्व ज्ञाननिष्ठा अने ज्ञानभक्तिए ज मने तेमना नेहपाशमां बद्ध कर्यो अने तेथी हुँ यत्किंचित् आ जातनी ज्ञानोपासना करवा समर्थ थयो. उक्त रीते भवनने ग्रन्थमाळा समर्पित कर्या बाद, सिंधीजीनी उपर जणावेली उत्कट आकांक्षाने अनुलक्षीने मने प्रस्तुत कार्यमाटे वधारे उत्साह थयो अने जो के मारी शारीरिक स्थिति, ए कार्यना अविरत श्रमथी प्रतिदिन वधारे-न. वधारे झडपथी क्षीण थती जाय छे, छतां में एना कार्यने वधारे वेगवान् अने वधारे विस्तृत बनाववानी दृष्टिए केटलीक विशिष्ट योजना करवा मांडी, अने संपादनना कार्यमां वधारे सहायता मळे ते माटे केटलाक विद्वानोना नियमित सहयोगनी पण व्यवस्था करवा मांडी. अनेक-नाना-मोटा ग्रन्थो एक साथे प्रेसमां छापवा आप्या अने बीजा तेवा अनेक नवा नवा प्रन्यो छपावा माटे तैयार करवा मांड्या. जेटला ग्रन्थो अत्यार सुधीमां कुल प्रकट थया हता तेटला ज बीजा ग्रन्थो एक साथे प्रेसमां छपावा शुरु थया अने तेथी पण बमणी संख्याना ग्रन्थो प्रेस कॉपी आदिना रूपमा तैयार थवा लाग्या. पछी थोडा ज समय दरम्यान, एटले सप्टेंबर १९४३ मां, भवन माटे कलकत्ताना एक निवृत्त प्रोफेसरनी मोटी लाईब्रेरी खरीद करवा, हुं त्यां गयो. सिंघीजी द्वारा ज ए प्रोफेसर साथे वाटाघाट करवामां आवी हती अने मारी प्रेरणाथी ए आखी लाईब्रेरी, जेनी किंमत रु. ५० हजार जेटली मांगवामां आवी हती, सिंघीजीए पोताना तरफथी ज भवनने भेट करवानी अतिमहनीय मनोवृत्ति दर्शावी हती. परंतु ते प्रोफेसर साथे ए लाईब्रेरी अंगेनो योग्य सोदो न थयो अने तेथी सिंघीजीए, कलकत्ताना सुप्रसिद्ध वर्गवासी जैन सद्गृहस्थ बाबू पूरणचंद्रजी माहारनी मोटी लाईब्रेरी लई लेवा विषे पोतानी सलाह आपी अने ते अंगे पोते ज योग्य रीते एनी व्यवस्था करवानुं माथे लीधुं. कलकत्तामां अने आखाय बंगालमा ए वर्ष दरम्यान अन्न-दुर्भिक्षनो भयंकर कराळ काळ वर्ती रह्यो हतो. सिंघीजीए पोताना वतन अजीमगंज, मुर्शिदाबाद तेम ज बीजां अनेक स्थळे गरीबोने मफत अने मध्यवित्तोने अल्प- मूल्यमा प्रतिमास हजारो मण धान्य वितीर्ण करवानी मोटी अने उदार व्यवस्था करी हती, जेना निमित्ते तेमणे ए वर्षमां लगभग त्रण-साडा त्रण लाख रुपीआ खर्च खाते मांडी वाळ्या हता. बंगालना वतनीयोमां अने जमीनदारोमां आवो मोटो उदार आर्थिक भोग ए निमित्ते अन्य कोईए आप्यो होय तेम जाणवामां नयी आव्यु. अक्टोबर-नवेंबर मासमां तेमनी तबियत बगडवा मांडी अने ते धीरे धीरे वधारे-ने-वधारे शिथिल थती गई. जान्युआरी (१९४४) ना प्रारंभमां हूं तेमने मळवा फरी कलकत्ता गयो. ता. ६ ठी जान्युआरीनी संध्याए तेमनी साथे बेसीने ३ कलाक सुधी ग्रन्थमाळा, लाईब्रेरी, जैन इतिहासना आलेखन आदि अंगेनी खूब उत्साहपूर्वक बातोचीतो करी परंतु तेमने पोताना जीवननी अल्पतानो आभास जाणे यई रह्यो होय तेम वच्चे बच्चे तेओ तेवा उद्गारो पण काळ्या करता हता. ५-७ दिवस रहीने हुं मुंबई आववा नीकळ्यो त्यारे छेल्ली मुलाकात वखते तेओ बहु ज ·Con स० वा श्री बहादुर सिंहजी सिंघी ६९ भावभरेले हृदये मने विदाय आपता बोल्या के-'कोण जाणे हवे आपणे फरी मळीशु के नहिँ ?' हुँ एमना ए दुःखद वाक्यने बहु ज दबाएला हृदये सांभळतो अने उद्वेग पामतो, एमनाथी सदाना माटे छूटो पड्यो. ते पछी तेमनी साथे मुलाकात थवानो प्रसंग ज न आव्यो. ५-६ महिना तेमनी तबियत सारी-नरसी रह्यां करी अने आखरे जुलाईनी (सन् १९४४) ७ मी तारीखे ओ पोताना विनश्वर देहने छोडी परलोकमां चाल्या गया. मारी साहित्योपासनानो महान् सहायक, मारी सेवानो महान् परीक्षक अने मारी निष्ठानो महान् प्रेरक सहृदय मुपुरुष आ असार संसारमा मने शून्य हृदय बनावी पोते महाशून्यमां विलीन थई गयो. सिंघीजी जो के आ रीते नाशवंत स्थूळ शरीरथी संसारमा विलुप्त थया छे परंतु तेमणे स्थापेली आ ग्रन्थमाळा द्वारा तेमनुं यशःशरीर सेंकडो वर्षों सुधी आ संसारमा विद्यमान रही तेमनी कीर्ति अने स्मृतिनी प्रशस्तिनो प्रभावक परिचय सतत आप्यां करशे. सिंघीजीना सुपुत्रोनां सत्कार्यो सिंधीजीना वर्गवासथी जैन साहित्य अने जैन संस्कृतिना महान् पोषक नररत्ननी जे मोटी खोट पडी छे ते तो सहजभावे पूराय तेम नथी. परंतु मने ए जोईने हृदयमां ऊंची आशा अने आश्वासक आल्हाद थाय छे के तेमना सुपुत्रो-श्रीराजेन्द्र सिंहजी, श्रीनरेन्द्र सिंहजी अने श्रीवीरेन्द्र सिंहजी पोताना पिताना सुयोग्य सन्तानो होई पितानी प्रतिष्ठा अने प्रसिद्धिना कार्यमा अनुरूप भाग भजवी रह्या छे अने पितानी भावना अने प्रवृत्तिने उदारभावे पोषी रह्या छे. सिंधीजीना स्वर्गवास पछी ए बंधुओए पोताना पिताना दान-पुण्य निमित्त अजीमगंज विगेरे स्थानोमा लगभग ५०-६० हजार रुपीआ खर्च कर्या हता. ते पछी थोडा ज समयमां, सिंघीजीना वृद्धमातानो पण खर्गवास थई गयो अने तेथी पोताना ए परम पूजनीया दादीमाना पुण्यार्थ पण ए बंधुओए ७०-७५ हजार रुपीआनो व्यय कों. 'सिंघी जैन ग्रन्थमाळा' खाते पण ए सिंघी बंधुओए विगत वर्षमा, पिताजीए निर्धारेल विचार प्रमाणे पूर्ण उत्साहथी खर्च उपाडी लीधो, अने ते उपरान्त कलकत्ताना इन्डीयन रीसर्च इन्स्टीट्युटने बंगालीमां जैन साहित्य प्रकट करवा माटे सिंघीजीना स्मारकरूपे ५००० रुपीआनी प्रारंभिक मदत आपी. सिंघीजीना ज्येष्ठ चिरंजीव बाबू श्री राजेन्द्र सिंहजीए, मारी इच्छा अने प्रेरणाना प्रेमने वश थई, पोताना पुण्य- लोक पितानी अज्ञात इच्छाने पूर्ण करवा माटे, ५० हजार रुपीआनी नादर रकम भारतीय विद्याभवनने दान करी, अने तेना वडे कलकत्तानी उक्त नाहार लाइब्रेरी खरीद करीने भवनने एक अमूल्य साहित्यिक निधिरूपे भेट करी छे. भवननी ए भव्य लाईब्रेरी 'बाबू श्री बहादुर सिंहजी सिंघी लाइब्रेरी' ना नामे सदा ओळखाशे अने सिंघीजीना पुण्यार्थे ए एक मोटामा मोटी ज्ञानपरब बनशे. बाबू श्री नरेन्द्र सिंहजीए, पोताना पिताए बंगालनी सराक जातिना सामाजिक अने धार्मिक उत्थान निमित्ते जे प्रवृत्ति चाल करी हती, तेने अपनावी लीची छे अने तेना संचालननो भार प्रमुख पणे पोते उपाडी लीधो छे. गत (सने १९४४) नवेंबर मासमा कलकत्तामा दिगंबर समाज तरफयी उजवाएला 'वीरशासन जयन्ती महोत्सव'ना प्रसंगे तेना फाळामां एमणे ५००० रुपीया आप्या हता तेम ज कलकत्तामा जैन श्वेतांबर समुदाय तरफथी बांधवा धारेला "जैन भवन" माटे ३१००० रुपीआ दान करी पोतानी उदारतानी शुभ शरुआत करी छे. भविष्यमा 'सिंघी जैन ग्रन्थमाळा' नो सर्व आर्थिक भार आ बने बंधुओए उत्साह पूर्वक खीकारी लेवानी पोतानी प्रशंसनीय मनोभावना प्रकट करीने, पोताना पिताना ए परम पुनीत यशोमन्दिरने उत्तरोत्तर उन्नत खरूप आपवानो शुभ संकल्प कयों छे. तथास्तु. मा. वि. म. मुंबई -जिन विजय मुनि ·प्रास्ताविक सिंघी जैन ग्रन्थमाळाना १४ मा मणि तरीके आजे महोपाध्याय मेघविजय गणिकृत आ 'दिग्विजय महाकाव्य प्रकाश पामे छे. आ महो- पाध्यायनी आवी ज एक महाकाव्य स्वरूपनी प्रौढ प्रन्थकृति, प्रन्थमाळाना ७ मा मणि तरीके 'देवानन्दमहाकाव्य' नामे पूर्वे प्रकाशित थएली छे. ए पूर्व प्रकाशित काव्यमा प्रन्थकारे, मुख्य करीने विजयदेव सूरिनुं चरितवर्णन कर्यु छे त्यारे प्रस्तुत काव्यमा ए सूरिना पट्टधर विजयप्रभ सूरिनु चरित्र वर्णव्युं छे. महोपाध्याय मेघविजय गणि, पोताना गच्छपति आचार्य विजयदेव सूरि तथा तेमना पट्टधर विजयप्रभ सूरिना बहु ज भक्त जणाय छे. कारण के तेमणे ए आचार्योनुं गुणवर्णन करवा माटे नानां मोटां ३-४ कान्योनी रचना करी छे. 'देवानन्द काव्य' तथा प्रस्तुत 'दिग्विजय काव्य' उपरांत तेमनी मेघदूत-काव्यनी समस्यापूर्तिरूपे 'मेघदूतसमस्यालेख नामनी पण एक काव्यात्मक रचना छे, जेमां विजयप्रभ सूरिनी गुणवर्णना करवामां आवी छे. ए उपरान्त 'विजयदेवमाहात्म्य' नामक चरित्रग्रन्थ के जेनी रचना खरतरगच्छीय श्रीवल्लभपाठके करी छे तेना उपर पण मेघविजयजीए विवरण लखीने ए चरित्रनायक प्रत्येनी पोतानी विशिष्ट भक्ति प्रदर्शित करी छे. विजयदेव सूरि अने विजयप्रभ सूरिना परिचय माटे में देवानन्दकाव्यनी तेम ज विजयदेवमाहात्म्यनी प्रस्तावनामा संक्षेपमा केटलुक लख्युं छे तेथी फरी अहीं तेनी पुनरावृत्ति करवानी जरूर नथी. महोपाध्याय मेघविजयजी पोताना समयना एक बहुश्रुत अने विशद प्रतिभावान विद्वान् हता, ए तेमनी आवी अनेक कृतियोना अवलोकनथी स्पष्ट जणाई आवे छे. व्याकरण, काव्य, ज्योतिष, अध्यात्म विगेरे केटलाक विषयोना तेओ बहु ज समर्थ ज्ञाता अने प्रौढ प्रन्थकार हता. प्रन्थ-रचना विषयक तेमनो उद्योग पण अथक हतो एम तेमणे रचेला विविध विषयोना संख्याबन्ध प्रन्थोनी नामावली उपरथी जोई शकाय छे. विविध विषयोना अनेक प्रन्थोनी रचना करनारा जैन यतियोमा तेओ सौथी छल्ला होय एम लागे छे. तेमना पछीना विगत अढीसो वर्षोमां एवो कोई समर्थ जैन प्रन्थकार थयो नथी. तेओ व्याकरण, काव्य विगेरे विषयोमां तो पारंगत हता ज परंतु ज्योतिष, निमित्त, रमल अने मंत्र-यंत्र शालोमां पण बहु निपुण हता अने ए विषयोनो तेमनो खास गंभीर अभ्यास हतो एम तेमना बनावेला वर्षप्रबोध, हस्तसंजीवन, रमलशास्त्र, यंत्रविधि, प्रभसुन्दरी विगेरे विगेरे अन्थोना अवलोकनथी जाणी शकाय छे. तेमनो रचेलो 'वर्षप्रबोध' -जेनुं बीजुं नाम 'मेघमहोदय' पण छे-प्रन्थ तो जैनेतर विद्वानोमां पण खूब अभ्यसनीय थएलो छे, अने तेनुं प्रकाशन पण जैनेतर पण्डितोए करेलुं छे. हस्तरेखाविषयक 'हस्त- संजीवन' नामनो तेमनो बनावेलो ग्रन्थ पण एटलो ज उपयोगी अने विद्वप्रिय छे. हस्तरेखाने लगती अनेक एवी नवीन बाबतो ए ग्रन्थमा तेमणे आपेली छे जे बीजा प्रन्थोमां उपलब्ध थती नथी. वर्षप्रबोध अने हस्तसंजीवन ए बन्ने प्रन्थो, ए विषयना रसिक विद्वानोने खास अध्ययन करवा जेवा छे अने ते उपर तुलनात्मक दृष्टिए आलोचन-प्रत्यालोचन पण करवा जेवु छे. सिंघी जैन प्रन्थमाळामां आ बन्ने प्रन्योनी संशोधित अने सुसंपादित आवृत्तियो प्रकट करवानो मनोरथ छे ज. न्याय-व्याकरणतीर्थ पंडित श्री अम्बालाल प्रे. शाहाए आ दिग्विजय महाकाव्यतुं सुन्दर रीते संशोधन-संपादन करी तथा केटलाक विषमार्थ शब्दो उपर टिप्पणी आदि लखीने, ग्रन्थने सुपाठ्य बनाववानो योग्य प्रयास कर्यों छे. आशा छे के एना अभ्यासियोने ए अवश्य उपकारक थशे. भावणी पूर्णिमा, सं० २००१ जिन विजय मुनि ता. २४-८-४५) भा. वि. भ. मुंबई. } ·प्रस्तावना १. प्रति परिचय प्रस्तुत "दिगविजय महाकाव्य" ना संपादनमा मने बे प्रति प्राप्त बई हती. एक प्रति आगराना श्रीविजयधर्म-लक्ष्मी-ज्ञानमंदिरमाथी मुनिराज श्रीविद्याविजयजी महाराज द्वारा अने पीजी पूनाना भांडारकर ईन्स्टिट्यटमाथी विद्वद्वर्य आचार्य श्रीजिनविजयजी द्वारा मळी हती. ए माटे बंने विद्वानोनो आभार मानुं छु. बने प्रतिओ लगभग शुद्ध हती बने लिपि पण सरस हनी. आगरानी प्रतिमा १९ मुं पत्र नहोतुं, जेथी तेटलो भाग में पूनानी प्रति परथी लीधो छे; बाकीनो समप्र पाठ में आगरानी प्रतिने आदर्श राखीने लीधो छे. आगरानी प्रतिना होशियामां कठिन शब्दोनों टिप्पणो आपेला छे; ते ज टिप्पणो दिग्विजय काव्यना कठिन कान्दोना टिप्पणोवाली एक छ पानानी प्रति मने आगराना तेज विजयधर्मलक्ष्मीज्ञानमंदिरमांथी मळी हती, तेनी साये मळतां हता. यद्यपि तेमा कानुं नाम जणाव्यु नथी पण केवल सप्तम सर्गनां टिप्पणोनी अन्ते "इति श्रीविम्बिजयकाव्ये महोपाध्याय-श्रीमेघविजयगणिकृते सप्तमसर्गविवरणम्" आ उल्लेखथी केवल सातमा सर्गनां ज नहीं परन्तु समय काम्यनां टिप्पणो प्रन्थकर्तानां पोताना ज होय एवं मार अनुमान छे. केमके शब्दालंकार जेवा कठिन शब्दोना अर्थों, कर्ता सिवाय आटलां स्फुट बीजा न करी शके. वळी देवानन्द काव्य'र्नु टिप्पण कर्ताए पोते ज रचेलं छे तेथी आ समन टिप्पण पण कर्ताए पोते ज रचेलं हशे; एम मानी में पहेला पृष्ठमा ज "प्रन्यकारकृतानि टिप्पणानि" ए मथाळा नीचे ज अर्थो भाप्या छे. तेनी नीचेनुं टिप्पण जे अंग्रेजी आंकडा- ओथी "संपादकहतानि टिप्पणानि"ना मथाळा नीचे आप्यु छे, ते मारं छे. लगभग आठ सर्ग सुधी ज कर्तार्नु टिप्पण मळी आवे छे. ते पछीना सर्गों पर हशे के केम ते जाणी शकातुं नथी परंतु पाछळना सर्गों सरळ अने तेमां काव्यदृष्टिनुं वर्णन होवाथी तेना पर टिप्पणनी जहर नथी एम समजीने में पण टिप्पणो आपबार्नु मांडी वाळ्यु. अन्धकारना टिप्पणीमा निर्दिष्ट कोशोना स्थळो शोधीने तेना अभ्याय, कांड आदि आपवा में यावत् शक्य प्रयत्न कर्यो छे अने संपादनमां पण सावधानी राखी छे छतां क्याई अशुद्धिओ दृष्टिगोचर थाय तो विज्ञ पाठकगण सूचित करवानी कपा करे एवी आशा राखुं हुं. कविए पोतनी मोटी कृतियी लईने यावत् नानी कृतिओमां पण पोतानी प्रशस्ति आपेली छे; ए तेमना समन ग्रंथोना अवलोकन परथी मालम पडे छे. ज्यारे आ विस्तृत महाकाव्यनी अंते कविए कई ज परिचय प्यो नथी; एथी संभवतः ा काव्य कविनी अपूर्ण कृति हशे. छवां काव्यनो अंत जोतां का पण वर्ण्य वस्तु बाकी होय तेम जणातुं नथी. एम कहेवू अघटित नथी के भा काव्य कविनी अंतिम ति हो भने तेथी पोतानो परिचय आपवानुं बाकी रही गयुं लागे छे. कान्यान्ते एक "परिशिष्ट" बाप्यु छे, ते वा कविनी जति छे. तेमां श्रीहीरविजयसूरिमी लईने श्रीविजय- मममूरि सुधीनी पढापली मापी, जेमा भीहीरविजयसूरि, श्रीविजयसेनसूरि, श्रीविजयदेवसूरि, श्रीविजय- सिंहसूरि भने श्रीविजयप्रभसूरिनो चरित्रोनुं वर्णन गयमां आपलं छे. भा पट्टावली श्रीधर्मसागर पाण्याचे ·२ महोपाध्यायमेषविजयगणिरचित रचेली पट्टावलीनी अनपूर्तिरूपे आलेखायेली छे अने ढूंकमां घटनाओनो क्रम सालवार आपवा प्रयत्न करेलो छे. भावी पट्टावली आवा कवित्व दृष्टिए आलेखायेला काव्यमा पूरक बने ए हेतुथी परिशिष्टरूपे आपेली छे. २. कविनो परिचय श्रीमेषविजय उपाध्यायनो जन्म, स्थान के गृहस्थावस्थानो परिचय क्यांईथी जाणी शकातो नथी, तेम तेमना श्रमण जीवनमांनी बीजी कोई पण माहिती मळती नथी. तेओए पोतानी प्रत्येक कृतिओना अते प्रशस्ति रची छे; जेमा पोतानुं नाम, गुरु श्रीपाविजयतुं नाम अने श्रीविजयप्रभसूरि प्रति भक्ति-अतिरेक दर्शावती पंक्तिओ मळी आवे छे. श्रीविजयप्रभसूरिए तेमने उपाध्यायपद आपेलुं तेथी तेमनी प्रति तेओ आ प्रकारे कृतज्ञता दर्शावता, एम जणाई आवे छे. तेओ साहित्यना प्रखर अभ्यासी महाकवि हता; ए तेमनी अनेक काव्यरचनाओथी जणाई आवे छे. किरात, माघ, नैषध, मेघदूत आदि काव्यना सतत वाचनथी तेमने समस्त काव्यो कंठस्थ हशे, ए तेमनी ते ते काव्योनी समस्यापूर्तिओथी मालम पडी आवे छे. तेओ दर्शन-तत्त्वज्ञानना पंडित हता; एतेमना 'युक्तिप्रबोध नाटक' परथी जणाई आवे छे. ए नाटकमां तेमणे ते वखतना प्रधानतः दिगंबर मतानुयायी बनारसीदासना सिद्धांतोनुं आवेशपूर्वक खंडन कयुं छे अने तेथी इतरदर्शनोना खंडनात्मक दृढमार्गने मूकीने जैनदर्शनना नवीनमत संस्थापकनुं युक्तिपूर्वक खंडन करवानो नवीन मार्ग अपनाव्यो छे. व्याकरणमा तेमणे हेमकौमुदी' अपर नाम 'चंद्रप्रभा' रचीने श्रीहेमचंद्रसूरिनी 'सिद्धहेमचन्द्रशब्दानुशासन-लघुवृत्ति' ने गोठवी सरळ अने विशद बना- ववानो प्रयत्न कर्यो छे. ए सिवाय तेमणे एथी नानी 'लघुप्रक्रिया' अने तेथी ये नानी 'हेमशब्दचन्द्रिका' रचीने वैयाकरण तरीकेनी ख्याति उज्ज्वळ बनावी छे. सौथी ध्यान खींचे तेवा तेमना ज्योतिविषयक अभ्यासने लगता ग्रंथो छे. जैन आचार्योमाथी श्रीभद्रबाहुए रचेली फळादेश विषयक 'भद्रबाहुसंहिता' अने श्रीकालकाचार्य रचेली 'कालकसंहिता'नां नामो मळे छे, पण हस्तरेखाना विषयमां 'हस्तसंजीवन' जेवू स्पष्ट अने विस्तारयुक्त संस्कृतनी विस्तृत टीका साथे बीजा कोईए आलेखलं जणातुं नथी. ते सिवाय 'उदयदीपिका', 'वर्षप्रबोध', 'प्रभसुंदरी' वगेरे ग्रंथो तो ज्योतिष्ना विशिष्ट अभ्यासी तरीकेनुं तेमनुं अपूर्व कौशल बतावी आपे छे. तेओ अध्यात्मविषयना पण मोटा विद्वान् हता ए तेमना 'मातृकाप्रसाद' अने 'अहंद्गीता' वगेरे ग्रंथोथी जाणी शकाय छे. तेमनुं 'सप्तसंधान महाकाव्य' तो एक अद्भुत ग्रंथ छे; जेमाथी सात महापुरुषोनां चरित्रो एक ज पथमाथी सात अर्थ द्वारा नीकळे छे; ए तेमनो अनेकार्थक शब्दभंडोळ बतावी आपे छे. तेओ गुजराती भाषाना पण सिद्धहस्त कवि-लेखक छे; ए तेमनी केटलीक गुजराती कृतिओ उपरथी जाणी शकाय छे. आम तेओ प्रतिभाशाली कवि, स्फुरन्मति दार्शनिक, प्रयोगविशुद्ध वैयाकरण, समयज्ञ ज्योतिषी, आध्यात्मिक आत्मज्ञानी हता; ए तेमना प्रथोमांनां तद्विषयक आलेखनो परथी जाणी शकाय छे. तेओ उपा० यशोविजय अने उपा० विनयविजयना समकालीन विद्वान् हता, छतां एक बीजाये क्याई कोईनु नाम उल्लेख्युं नथी; तेथी जैन परंपरामा चाली आवती नाम न उल्लेखवानी रूढियी जाणी शकाय छे के तेओ पण तेमना जेवा ज समर्थ हता अने तेथी समान सामर्थ्यना कारणे एक पीजाने न उल्लेख्या होय ए खाभाविक लागे छे.

·दिग्विजयमहाकाव्य-प्रस्तावना । मुनिराज श्रीदर्शन विजयजी द्वारा संपादित 'पट्टावलीसमुचय' नामना ग्रंथमा मुनिवर्य श्रीचारित्रविजयजी ए भालेखली पृ० १०९ परनी 'गुरुमाला' मां श्रीमेघविजय उपाध्यायनो परिचय आपेलो छे पण ए परिचय अभ्रान्त नथी; केमके ते समयमा कंईक आगळपाछळ मेघविजय नामना बे विद्वानो थया छे. तेमांथी एक तो श्रीविजयसेनसूरिना हस्तदीक्षित शिष्य हता अने तेओ ठेठ श्री विजयरमसूरि सुधी लगभग सोयीये वधु वर्षों सुधी जीवित रही, छेवट सुधी रचना कर्ये जाय ए संभवित नथी. तेथी ए मेघविजय तो 'विजयतिलक- सूरिरास' मां जणावेला नंदिविजय वाचकना समानशील सहकारी हता अने जेमने सं० १६५६ मा उपाध्यायपदवी आप्यानुं सूचन 'विजयप्रशस्तिमहाकाव्य' ना पृष्ठ ५९७-९८ मां करायुं छे. पण आ मेघविजय तो ते पछी थयेला श्रीकृपाविजयना शिष्य हता. छतां आ बंने मेघविजयने एक समजी लई तेमां वर्णन करेलुं छे. तेमना शिष्योनुं वंशवृक्ष पण तेमां सूचवेलुं छे ते पण ए ज रीते सेळभेळ नामोनुं बनेलं होवाथी वास्तविक नथी. छतां श्रीमेघविजयर्नु शिष्यमंडळ मोटुं हशे तेमां शक नथी. तेमणे नीचे जणावेला ग्रंथोनी प्रशस्तिमां केटलाक ग्रंथो तो पोताना अमुक अमुक शिष्योने भणवा माटे बनाव्या; एबुं सूचन नामोल्लेखपूर्वक कर्यु छे. तेमना गुरु श्रीकृपाविजयजीनी 'श्रीविजयप्रभसूरि निर्वाणरास' सिवाय कोई रचना उपलब्ध थई नथी छतां तेओ मोटा कवि हता ए तेमणे ज्या त्यां करेला उल्लेखोथी जणाई आवे छे. वळी तेओ षट्दर्शनना प्रखरवेत्ता अने साहित्य टेमज सिद्धान्तना पण्डित हता.' श्रीकृपाविजयजीना दीक्षा अने शिक्षा गुरु क्रमशः श्रीकमलविजयजी अने श्रीसिद्धिविजयजी हता. ते बन्ने गुरुओए सन्मानक नगरमां लुम्पाकोने हरावी जयश्री प्राप्त करी हती.' तेमना गुरुओनुं वंशवृक्ष का प्रमाणे छः- हीरविजयसूरि ਵਜਾਕੇਸਰ कनकविजय - शीलविजय कमलविजय सिद्धिविजय चारित्रविजय कृपाविजय मेघविजय कविना ग्रंथोमा छेल्लामा छेडं सं० १७६० मां रचायेलं 'सप्तसंधानमहाकाव्य' मळी आवे छे भने 'विजयदेवमाहात्म्यविवरण' जेनी लिपि सं० १७०९ मां थयानी पहेलवहेली रचना साल मळे छे. आम १ "यः पदतर्कवितर्ककर्कशमतिः साहित्य-सिद्धान्तवित् प्राणमक्षितिपः कृपादिविजयः प्राज्ञो विनेयस्खयोः । तत्पादाम्बुजामेषविजयोपाध्यायलब्धाऽऽस्मना प्रन्यो मेरुमहीपरावधिरयं सिद्धिधिये नन्दतात्" ॥१६॥ -युफिप्रबोधनाटक, प्रान्तप्रशस्ति । २ "भावः श्रीकमलादिमब विजयखस्मानुजन्मा बुधः श्रीसिर्विजयोऽत्र तौ मम गुरोदीक्षानुशिक्षागुरू । श्रीसम्मानकनानि पानि महसो मे विजिस क्षणालम्पाकन गणान् जवनियमम् संप्रापनर्षिभुताम् ॥ १५॥ -युक्तिप्रबोधनाटक, प्रान्तप्रवास्ति ।

·४ महोपाध्यायमेषविजयगणित तेमनो ५० वर्ष सुधीनो अन्योनो रचनाकाल तो नौपायेलो मळे ज छे; पण तेमनी बाल्यावसा बने छेल्ली वृद्धावस्थानां कुल २०-२५ वर्ष उमेरीए तोये ओछामा भोछु तेको ८० वर्ष के ते करतां ये क्षु जीम्यानु मनुमान थाय के. तेमनी प्रत्येक कृति संशोधित-संपादित थई प्रकाशमां आवे तो तेमना अखंड व्यक्तित्वनी झांसी बई शके छतां तेमना जेटला प्रन्यो मळी आवे छे तेनी नोंध ज्या त्यांची एकत्रित करी अने तेमां शुं विषय ग्रावे छे ते नीचे मुजब विषयवार आपवा प्रयत्न कर्यो छे. ३. ग्रन्थकारे रचेला ग्रन्थोनी विषयवार नोंध [काव्यग्रंथो] १. शांतिनाथचरित्र-तेमां रचनासमय नोध्यो नथी. आ काव्यमा 'नैषधीय-महाकाव्य' नी समखा- पूर्ति छे. तेमा सोळमा तीर्थंकर श्रीशांतिनाथ भगवाननुं चरित्र वर्णन छे. वीरविजय मुनि सं० १७१० मां विजयप्रभसूरि बन्या ते पछी आ काव्य रचायुं हशे, केमके तेनी प्रशस्तिमा श्रीविजयप्रभसूरिनु स्मरण करेलुं छे. आ काव्य 'जैन विविध साहित्य शास्त्रमाला' मा प्रकाशित थयेलुं छे. २. देवानन्दमहाकाव्य-सं० १७२७ मां आ काव्य मारवाडना सादडी नगरमां रचायुं हतुं. आ काव्यमा 'माघकाव्य'नी समस्यापूर्ति छे अने श्रीविजयदेवसूरि तेमज श्रीविजयप्रभसूरिनु चरितवर्णन छे. आ काव्य 'सिंघी जैन ग्रन्थमाला'मां प्रगट थयुं छे. ३. किरात समस्यापूर्ति (?)-आ काव्य, नाम शुं छे ते जाणी शकायुं नथी. पण तेमा 'किरातार्जुनीय- काव्य'नी समस्यापूर्ति तो छे ज. एनी एक प्रति आचार्य श्रीविजयेन्द्रसूरि पासे हती जेनी प्रेसकोपी में केटलाये वर्षो अगाऊ तेमने करी आपेली, ए स्मरण उपरथी जणावं छं. ते प्रति मने मळी शकी नथी. ते वे एक सर्गात्मक ज हती. संभवतः क्यांई थी तेनी पूरी प्रति पण मळी आवे. ४. मेघदूतसमस्यालेख - आमां रचना समय आप्यो नथी. आ काव्य 'मेघदूत' काव्यनी समस्यापूर्ति- रूप होई एक पत्र रूपे छे. कविए भाद्रपद पांचम पछी आ पत्र पोताना गच्छाचार्य श्रीविजयप्रभसूरि, जेओ ते समये देवपाटणमां स्थित हता तेमने नवरंगपुर-अवरंगबादी लख्यो छे. आ समस्याना अंते कविए लख्यु छे के-विजयदेवसूरिनी भक्तिमाटे माघकाव्यनी समस्यापूर्तिद्वारा अने श्रीविजयप्रभसूरिनी भक्ति माटे मेघदूत काव्यनी समस्यापूर्तिरूपे तेमनी प्रशंसा करी छे.' आ कथनमा ग्रंथकारे पोतानी वे कृतिओनो अनुक्रम बताव्यो छे तेथी जणाय छे के माघसमस्यापूर्षि पछी ज मेघदूतसमस्यापूर्ति बनी. एटले सं० १७२७ पछी ज ते रचायु. आ ग्रंथ 'आत्मानन्दजैनसभा-भावनगर' तरफथी प्रगट थयेलो छे. १ "गच्छाधीवरहीरहीरविजयाऽऽम्नाये निकाये पियां प्रेष्यः श्रीविजयप्रभाऽऽख्यसुगुरोः श्रीमत्तपाऽऽख्ये गणे विष्यः प्राहमणेः कपादिविजयस्याऽऽशास्यमानाप्रणीचके वाचकनाममेघविजयः शयां समस्यामिमाम्" । -शान्तिनामचरित्र, प्रविसर्गप्रान्ते। २ "मुनिनयनाश्वेन्दुमिते (१७२७) वर्षे हर्षेण सादडीनगरे । प्रन्थः पूर्णः समजनि विजयदशम्यामिति श्रेयः" ॥ ५ ॥ -देवानन्दमहाकाब, प्रान्तप्रशस्ति । ३ "खखिश्रीमहुवनदिनकृद्धीरतीर्थाभिनेतुः प्राप्यादेशं तपगणपते धनामा विनेयः । ज्येष्ठस्थित्यां पुरमनुसरन् नव्यर ससर्ज बिग्धच्छायातरुषु वसति रामगिर्याश्रमेषु ॥१॥ -मैवस्वसमस्यास, प्रारम्भ । "माषकाव्यं देवशरोमेघदूतं प्रमप्रभोः । समस्या समसार्य निर्ममै मैषपण्डितः" ॥१॥ - मेषदूतसमसालेख, प्रान्तभाग। :- ·दिग्विजयमहाकाब्ब-प्रतापना । ५. समसंधान महाकाव्य-रचना समय सं० १७६०.'भा काव्य कर्तानी शक्ति माटे आश्चर्य उत्पन्न करावे तेवू छे. केमके तेमां एक ज लोकमां सात पुरुषोनी कथा कहेवामां आवी छे. कृषभदेव, शांतिनाथ, नेमिनाथ, पार्श्वनाथ, महावीरखामी, रामचंद्र अने कृष्णचंद्र-आ साते महापुरुषोनां जीवन चरित्र आ काव्यवा प्रत्येक श्लोकमां पर्णित छे. ग्रन्थ प्रमाण ४४२ श्लोकनुं छे. ग्रंथकार स्वयं लखे छे के, "आचार्य हेमचंद्रसूरिनु बनावेलुं 'सप्तसंधानकाव्य' हतुं परंतु ते हवे मळतुं न होवाथी में आ नबुं बनाव्यु छे.' आ ग्रन्थ "जैन विविध साहित्य शाखमाला"मां प्रगट थयेलो छे अने आचार्य श्रीअमृतसरिजीए तेना पर टीका बनावी हमणां ज सूरत थी प्रगट करेलो छे. ६. दिग्विजय महाकाव्य-प्रस्तुत महाकाव्य. रचना समय आपेलो नथी. आमां श्रीविजयप्रभसूरिन जीवनचरित्र छे. तेर सोनुं आ काव्य ग्रंथकारे बनावेलां काव्योमा सौथी मोटुं छे. ७. लघुत्रिषष्टिशलाकापुरुषचरित्र- हेमचंद्राचार्ये रचेला 'त्रिषष्टिशलाका'ना दशे पर्वोने संक्षेपमा लगभग ५००० श्लोक प्रमाणमां पद्यल्पे आलेख्यो छे. तेमां रचनासमय जणाव्यो नथी. आ ग्रंथ मुद्रित थयो नथी. ८. भविष्यदत्तकथा-पंचमीमाहात्म्य उपर भविष्यदत्तनी कथा, श्रीविजयरबसूरि सं० १७५० मां गच्छपति बन्या पछी पद्यरूपे आलेखेली छे. आ ग्रन्थ 'दानदयामृतहिम्मतप्रन्थमाला'मां प्रगट थयो छे. ९. पश्चाख्यान- पूर्णभद्रे रचेला मूळ पंचाख्यानने गद्यरूपे संस्कृतमा आलेखेलुं छे. आ ग्रन्थ मुद्रित थयो नथी. १०. विजयदेवमाहात्म्य विवरण-[टीकापंथ.] रचना समय अज्ञात छे. परंतु आ ग्रंथनी लिपि सं० १७०९ मां थई छे," तेथी मालम पडे छे के मूल ग्रंथ एनी पहेला बन्यो हशे अने विवरण मूळग्रंथनी साथे या पाछळ बन्युं हशे. मूळ ग्रंथ वृहत्खरतरगच्छीय जिनराजसूरिसंतानीय श्रीज्ञानविमलशिष्य पाठक श्रीवल्लभ-उपाध्याये बनाव्यो छे. तेमा मुख्य विषय श्रीविजयदेवसूरिना जीवननुं सविस्तर वर्णन छे. उपाध्याय मेघविजयजीए आ मूळ ग्रंथ पर विवरण कयुं छे. एटले कठिन शब्दोनो अर्थस्फोट कर्यो छे. आ ग्रन्थ 'जैन- साहित्य संशोधक समिति' तरफथी प्रगट थई चुक्यो छे. [न्यायग्रंथ] ११. युक्तिप्रबोध नाटक-(वाणारसीय-दिगम्बरमत-खण्डनमय) आ ग्रन्थ मूल प्राकृत गाथामां १ "वियरसमुनीन्दूनां (१७६० ) प्रमाणात परिवत्सरे । कृतोऽयमुघमः पूर्वाचार्यचर्याप्रतिष्टितः" । -सप्तसंधानमहाकाव्य, प्रान्तप्रशस्ति । "श्रीहेमचन्द्रसूरीशैः सप्तसंघानमादिमम् । रचितं तदलामे तु स्ताविदं तुष्टये सताम्" ॥ सप्तसंधानमहाकाव्य, प्रान्तप्रशस्ति । ३ "रूपाविजयनामकवीन्द्राः सान्द्रचान्द्रमहसो यशसा ते। तद्विनेयवाग् विनयाऽऽन्यो निर्ममे जिनपवित्रचारित्रम्" ॥६.३॥ लघुत्रिषष्टिशलाकापुरुषचरित्र, प्रान्तप्रशस्ति । ४ "तपागणाम्भोजसहस्रभानुः सूरिर्जयी श्रीविजयप्रभाहः । तत्पदृवीपः श्रमणावनीपः प्रभासते श्रीविजयादिरतः॥७६ ॥ राज्ये तीये विजयिन्यजन्तं प्रासाः रुपादेर्विजया बभूवुः । शिष्यो हि मेषाद् विजयखदीयोऽन्यभपाध्यायपदप्रतिष्ठाम् ॥७॥ व्यरच धीरगभीरवाना सुखावबोधाय कथाप्रवन्धम् । स वाचकः पञ्चमिकातपस्याफळेन भोलु-शिवरूपलक्ष्मीम्" । ७८॥ -भविष्यदत्तचरित्र, प्रान्तप्रशस्ति । ५ "लिखितोऽयं प्रन्थः पण्डितश्री५श्रीरासोमगणि-शिष्यमुनिसोमगणिना सं० १७०९ वर्षे चैत्रमासे कृष्णपक्षे एकादशी- वियो दुषे लिखितं राजनगरे श्रीतपागच्छाधिराज-भ० श्रीविजयदेवसूरीश्वरविजय(बि) राज्ये"। -बिजयदेवमाहात्म्य, प्रान्तपुष्पिका । -

·६
महोपाध्यायमेषविजयगणिकत
भने तेना पर खोपा संस्कृत टीका सहित रचेलो छे. तेमां तेमणे मुख्यतः बनारसीदासनी' एकान्ती
निश्चयनयनी मान्यताने बनारसीमत'-अध्यात्ममत जणावी तेनुं आवेशपूर्वक खण्डन कयु छे. आ मत
सं० १६८० मां नीकळ्यो एम जगाव्यु छे. 'द्रव्य क्रियाओ छे ते कष्टक्रियाओ छे माटे अध्यात्ममा लीन
रहेवु एवी ते मतनी मान्यतानुं अने दिगम्बरो श्वेताम्बरोथी ८४ बावतोमा भिन्न पडे छे ते दिगम्बरमतर्नु
पण खण्डन कयुं छे. आ पन्थनुं प्रमाण ४३०० श्लोकनुं छे.' आ प्रन्थ श्रीविजयरत्मसूरिना राज्यमा
सं० १७५० पछी बनावलो छे.' आ ग्रंथ रतलाम-ऋषभदेव-केशरीमलपेढी तरफथी प्रगट थयो छे.
१२. धर्ममञ्जूषा- आ प्रन्थनो रचना समय मळी शक्यो नथी. तेमा ढुंढकोना मन्तव्यो- खण्डन
छे. आ ग्रंथ अमुद्रित छे, वडोदरा अने आगरामां तेनी प्रतिओ छे.
[व्याकरणग्रंथ]
१३. चन्द्रप्रभा (हैमकौमुदी)-रचना समय १७५७.' आ ग्रंथ व्याकरणनो छे. श्रीहेमचंद्रसूरि
रचित 'सिद्धहेमचन्द्रव्याकरण' ने कौमुदीना रूपमा मूकीने प्रस्तुत ग्रंथ बनान्यो छे. आनी रचना आगरामां
थई हती, जेनुं ग्रंथ परिमाण ८००० श्लोकनुं छे.. आ ग्रंथ कौमुदी माफक पोताना शिष्य भानुविजय माटे
१ "सत्तरमी सदीमा बनारसीदास नामना श्रावक हिंदीभाषाना श्रेष्ठ जैन कवि थया. तेओ आगराना रहेवासी श्रीमाली
वैश्य हता. तेमनो जन्म सं. १६४३ मां थयो हतो. तेमना पितार्नु नाम खरगसेन हतुं. तेमने झवेरातनो वेपार हतो.
बनारसीदास खरतर गच्छीय मुनि भानुचंद्र (मुनि अभयधर्म उपाध्यायना शिष्य) ना समागममा भावता धार्मिक
क्रियासूत्रो साथे छंद, अलंकार, कोश भने विविध विषयना केटलाक लोको कंठस्थ कर्या. तेभोए पहेलो शृंगार विषयनो
ग्रंथ रच्यो हतो पण सं० १६८० मा वेमनुं मारे परिवर्तन थयु. आगरामा अर्थमल्लजी नामना एक अध्यात्मरसिक
सजन साथे परिचय था श्रीरायमल्लकृत बालावबोध सहित दिगम्बराचार्य श्रीकुंदकुंदकृत 'समयसार
नाटक' मननपूर्वक वाचतो कविने सर्वत्र निश्चय नय ज सूक्षवा लाग्यो. तेमने व्यवहार नय परथी श्रद्धा ज ऊठी गई,
तेथी तेमणे 'ज्ञानपचीशी', 'अध्यात्मबत्तीसी', 'ध्यानबत्तीसी', 'शिवमन्दिर' आदि केवल निश्चय नयने
ज पोषती आध्यात्मिक कृतिमो रची. भगवान पर चढेलु नैवेद्य (निर्माल्य) पण तेओ खाता. चंद्रभाण, उदयकरण,
थानमलजी आदि मित्रोनी पण ए ज दशा हती. छेवटे तो तेओ चारे जण एक ओरडीमा नाम बनी पोताने परिग्रह
रहित (दिगंबर मुनि ) मानीने फरता. तेथी श्रावको बनारसीदासने "खोसरामती" कहेवा लाग्या. मा एकान्त
दशा से. १६९२ सुधी रही."
-जैन साहित्यनो संक्षिप्त इतिहास, पृ. ५७६-७८
२ "कवि बनारसीदासना अनुयायीओमाथी कुमारपाल अने अमरचंद आदि, जेओ पोताने आध्यात्मिको कहेवडावता
हता, तेमनो श्वे. उपा. श्रीयशोविजयजीने आगरामा साक्षात् परिचय थयो अने ते मतनुं खंडन करवा तेमणे
अध्यात्ममत खंडन' मूळ १८ श्लोक पर खोपज्ञवृत्ति साथे अने 'मध्यात्म मतपरीक्षा' नामे प्राकृतना ११८
लोको रची ते पर सविस्तर टीका पण रची".
-जैन साहित्यनो संक्षिप्त इतिहास, पृ. ५७८ नुं टिप्पण.
३ "चतुःसहस्रीश्लोकानां शतत्रयसमन्वितम् । प्रमाणमस्य प्रन्थस्य निर्मितं तत्कृता खयम्" ॥१॥
४ "तत्पभूषा महसाऽतिपूषा सुवर्णमल्यविधानभूषा । विराजते श्रीविजयादितः प्रभुः प्रमाध्यापितदेवरनः ॥४॥
वेषां राज्ये मुदाऽकारि वायं युक्तिबोधनम् । मेषाद् विजयसंहेन वाचकेन तपखिना" ॥५॥
-युजिप्रबोधनाटक, प्रान्तप्रशस्ति ।
५ "विजयन्ते ते गुरवः शैलधरपीन्दुवत्सरे ( १७५७) वेषाम् । आदेशाद् देवपतेः स्थितिः कृता राजधान्यन्तः" ॥ ७ ॥
"चातुर्मास्यामस्यां नामा श्रीमागरावराऽऽस्यायाम् । नानायोगैरुपिते रचिता चन्द्रप्रभा अधिया ॥८॥
७ “खाने साष्टसहस्रलक्षणधरः शतामिरेकः मुरैः सेोः साहसहलमानसहितःजम्मेवतः खतः।
प्रन्येऽप्यासहलसम्मिततया समक्षणेलक्षिते कुर्यात् सोऽभ्युदय पियो समुदय वीरत्रिलोकीगुरुः" ॥४॥

·दिग्विजयमहाकाव्य-प्रस्तावना । बनान्यो भने सौभाग्यविजय तेमज मेहविजये तपास्यो हतो.' भा ग्रंथ 'मेसाणा-श्रेयस्कर मंडळ' तरफथी प्रगट थयेलो छ. १४. हेमशन्दचन्द्रिका-आ व्याकरणग्रंथ विद्यार्थीने प्राथमिक प्रवेश माटे बहु ज संक्षेपमा बनावेल छे. आ प्रन्य 'कच्छ-पत्री, खेतशी खीयशी तरफथी प्रगट थयो छे. १५. हेमशब्दप्रक्रिया-आ व्याकरण ग्रंथ उपर्युक्त चंद्रिकाथी मोटो छे. तेनी प्रति पूनाना भांडारकर इन्स्टिट्यूटमा छे. [ज्योतिषग्रन्थ] १६. वर्षप्रवोध-रचना समय ज्ञात नथी, परंतु ग्रंथनी प्रान्त प्रशस्तिमा श्रीविजयप्रभसूरिना पट्टधर श्रीविजयरत्नसूरिनी शासनधुरामां आ ग्रंथ बनाव्यो एवं स्वयं प्रन्थकारे ज लख्युं छे; तेथी प्रतीत थाय छे के आ ग्रंथनी रचना सं० १७३२ मां श्रीविजयरत्नसूरि आचार्य बन्या ते पछी थई; एम नकी थाय छे.' पोताना शिष्य मेरुविजयतुं तेमां स्मरण कयुं छे. ग्रंथमां तेर अधिकार छ; उत्पातप्रकरण, कर्पूरचक्र, पमिनी- चक्रमंडलप्रकरण, सूर्य अने चन्द्रना ग्रहणनुं फल, प्रत्येक मासमां वायुनो विचार, वरसाद लाववाना अने बन्ध करवाना मंत्र-यंत्र, साठ संवत्सरोनां फल, ग्रहोनी राशिओ ऊपर उदय अस्त वा वक्री, फल, अयन मास पक्ष अने दिननो विचार, संक्रान्तिफल, वर्षना राजा मत्री आदिनो, वरसादना गर्भनो, विश्वानो, आय- व्ययनो विचार, सर्वतोभद्रचक्र अने वरसाद जाणवाना शकुन आदि विषयोनो समावेश छे. ग्रन्थकारे उक्तग्रन्थनो संबंध 'स्थानाङ्गसूत्र' नामना त्रीजा अंग सूत्र साथे बताव्यो छे. आनुं बीजुं नाम 'मेघमहोदय' पण छे. आ ग्रंथ संस्कृत-प्राकृत बने भाषामां छे, हिंदी-गुजराती भाषामा अनूदित थई प्रगट थयेल छे. १ "श्रीमेघविजयनानोपाध्यायोऽध्यायतत्परः परमः । चन्द्रचन्द्रप्रभा चके भानुदयबुद्धिवृद्धिकरी ॥ ११ ॥ भट्टोजिनाना भवदीक्षितेन सिद्धान्तयुक्ता वर कौमुदी या। श्रीसिद्धहेमानुगता व्यधायि सैवाश्रिया भानुविभोदयाय" ॥ १२ ॥ २ "हेमचन्द्रसुगुरोः विनयस्य सिद्धेः शास्त्रार्णवोऽलभत पूर्णदर्शा रसेन । दीपोत्सवस्य दिवसे कुशलेन योऽसौ सौभाग्य-मेरुविजयादिभिरीक्ष्यमाणः" ॥ १५॥ - चन्द्रप्रभाव्याकरण, पूर्वार्द्धप्रान्तप्रशस्ति । ३ "श्रीविजयप्रभसूरेः प्रेष्यः शिष्यः कृपादिविजयकवेः । श्रीमेघविजयवाचकवरः कृता चन्द्रिका चक्रे ॥ प्रौढायाः सरसामा वृथा विनिर्मान्तु बालस्य । [भावाः शर्मदा मुग्धाया रूपश्रीः पठनकृता क्रीडाहेतुः ॥] टीका-श्रीविजयप्रभसूरेरित्यादि स्पष्टम् । श्रीश्च विजयश्च तो श्री विजयौ ताभ्यां युका प्रभा बुद्धिस्तेजः प्रतिष्ठा शोभा यस्मिन् , ईदृशः सूरिगणपतिस्तस्य सेवकः कृत्प्रत्ययानां चन्द्रिकामिव चन्द्रिका प्रकाशरूपां चके। प्रौढाया इति हैमवृहत्तिस्तस्याः । के के भावाः ? वचनसूत्रव्यवस्थादयः शर्म सुखं तस्य दायका न सन्ति, सर्वेऽपि सुखदाः सदा अस्या लघुलात् । मुग्धायाः वैचित्यकलितायाः क्रीडामात्रप्रवृत्तायाः रूपश्रीः रूपप्रसाधनं सैव पठनकृतां विलोकनकृतां क्रीडाहेतुः" ॥ -हैमशब्दचन्द्रिकाव्याकरण, प्रान्तप्रशस्ति । ४ "श्रीमत्तपागणविभुः प्रसरत्प्रभावः प्रयोतते विजयतः प्रमनामसूरिः । तत्पट्टपातरणिविजयादिरतः खामी गणस्य महसा विजितपुरमः ॥ तच्छासने जयति विश्वविमासनेऽभूदू विद्वान् कृपादिविजयो दिविजन्मसेव्यः । विष्योऽस्स मेघविजयाजायवाचकोऽसौ प्रन्यः कृतः सुकृतलाभतेऽत्र तेन" ॥ -वर्षप्रबोध, प्रान्तप्रशस्ति ।

·महोपान्यायमेषविनवगणिकर १५. रमलशास-यपपि वा ग्रन्थ मळ्यो नवी परन्तु उपर्युक्त 'मेघमहोदय'मा नो उल्लेख आहे. था प्रन्थ पण पोताना शिष्य मेरुविजय माटे लख्यो हतो. १८. हस्तसंजीवन-आ प्रन्थना ५२५ श्लोको छे. ते उपर कर्तानी स्वोपक्षावृत्ति रेखाशास' नामे छे. आ ग्रंथ हस्तरेखाना विषयमा भारतीय ज्योतिषतुं सप्रमाण सुरेख वर्णन पूरुं पाडे छे. तेनुं बीजु नाम सिद्धमान' पण छे. आग्रंथ 'मोहनलालजी ग्रंथमाला'मां प्रगट थयो छे. १९. उदयदीपिका-आ प्रथमां प्रश्न काढवानी पद्धति माटेनुं विशद वर्णन छे. सं० १७५२ मां श्रावक मदनसिंह माटे प्रभोत्तररूपे रचेली छे.' आ ग्रन्थ छपायो नथी. २०. प्रश्नसुन्दरी-आ ग्रंथमां पण प्रश्न काढवानी पद्धतिनुं ढूंकमां वर्णन छे. आनी प्रशस्तिमा केटलाक ग्रंथोनो रचनाक्रम पण जणाव्यो छे.' मा प्रन्थ प्रगट थयो नथी. २१. वीसायंत्रविधि-आमां वीसायंत्रनी विधिनु वर्णन छे. जे पद्मावती स्तोत्रना अन्तर्गत काव्य विवरण पर वृत्ति समान छे. तेमा अर्जुन पताका, विजययंत्र वापरवानी विधि छे. आ सिवाय बीजो केटलांक यंत्रो रच्यो होय एम पण जणाय छे. "आ ग्रन्थ 'महावीर प्रन्थमाला'मां प्रगट थयो छे. १ "नलाईन्तं पार्श्वभाखद्रूपं शक्लेश्वरस्थितम् । श्रीश्राद्धमदनात सिंहे धर्मलाभः प्रतन्यते ॥ १॥ कृपामूळेऽहंतां धर्मे धीमेघविजयोदयः । गर्वा रसप्रसारण भूयाद् जीवनसंपदे ॥ ३ ॥ - उदयदीपिका, प्रारम्भ । २ "चर्याऽसौ प्रश्नसुन्दर्या धुर्या माधुर्यशालिनाम् । व्यानकेनीनुकार्या (1) धार्या लार्यादिभिः श्रिये ॥१॥ प्रेष्यस्तपागणपोर्षिजयप्रभाख्यसूरीशितुः कविरूपाविजयस्य शिष्यः । चके विचार्य रचना साऽस्तु नित्या भोगश्रिये समनुयोजितधर्मलाभात् ॥२॥ सूर्याचन्द्रमसौ यावद् यावन्मेरुमहीधरः । श्रीप्रश्नसुन्दरीसिध्यै तावत् त्रिपुरसुन्दरी ॥ ३ ॥ पद्मावती नागलोके मध्यलोके प्रभावती । श्रुतदेवीश्वरी पूर्वलोके त्रिपुरसुन्दरी ॥४॥ तद् मुस्त (1) मेघवि जयैः वत्तकः (वाचकैः) प्रश्नसुन्दरी । विहिता धर्मलामेन करता गकंती (मक्षतीं) श्रियाः ॥५॥ आयं सामुद्रिकं नाना द्वितीयं लोकविश्रुतम् । सूक्ष्माक्षरं तृतीयं स्यात् तुर्य त्रिपुरसुन्दरी ॥६॥ पावत्यभिधानामं शुद्ध प्रकरणं स्मृतम् । पञ्चमं पञ्चमैर्वाच्यं संशोध्याधिकधीधनैः" ॥७॥ प्रश्नसुन्दरी, प्रान्तप्रशस्ति (भाचार्य श्रीक्षमाभद्रसूरिपासेथी प्राप्त)। ३ "श्रीमेघविजयः प्राप्तोपाध्यायपदविधुतः । भूविश्वेत्यादिकाव्यस्य व्याख्यानं चवानिदम्" ॥१॥ विजययनप्रभावे- ४ "एवं शकुनखेटानां स्थानाद् विंशतियन्त्रकम् । निधि मेघविजयश्रिया विभवद्धिवम्" ॥२१॥ महंपदेन विशयाव्यवस्था- "प्राचीनानुचानविभागदानादिकशेपेऽपि । कृतगुणयन्त्र रचितं खवाणहयनं ये शेषे" ॥ २॥ "तन्मार्गानुगतषियोपाध्यायपदस्थमेघविजयेन । विहरजिनयत्रमिह स्फुटीकृतं विजयकरम्" ॥३॥ "रेफरस व्यसनखेनकोनखे पश्च वा स्थिताः । ईपदा विशयनं मेघादिविजयोदितम्" ॥१२॥ पद्मावतीस्तवने कथितर्विशतियाप्रतिष्ठा "वाचकमेघविजयैविंशयासुसूत्रितम् । श्रीवीर-पार्थयत्पभानुभावादस्तु सिद्धिदम्" ॥ विजययात्राष्टमगत्या यवनमतविंशतियनप्रतिछा- "देव्या पावत्या भगवत्या खमकथितयास । सेवादार्थ विवृतं वाचकमेवादिविजयेन" ॥१॥ "तपागच्चसूरीशविजयममसेवकः । कपाविचिजयषीराणां वियोईच्छासनधिये" ॥१९॥ -अनुभूतसिद्धविशाविकल्पसंग्रह। - - ·दिग्विजयमहाकाव्य-प्रस्तावना । [अध्यात्म] २२. मातृकाप्रसाद-रचना समय सं० १७४७. आ ग्रंथ अध्यात्मविषयनो छे. आग्रंथमा "ॐ नमः सिद्धम्" वर्णानाय पर विवरण कयु छे अने ॐ शब्दनुं रहस्य स्पष्टरूपे बताव्यु के. प्रस्तुत ग्रंथ धर्मनगर (धरमपुरी) मां बनाव्यो एवं स्वयं ग्रंथकारे जलस्यु.. २३. प्रसवोष-आ अन्य यद्यपि मळ्यो नथी परंतु संभवतः तेमां पाण्यात्मिक विषयोनुं वर्णन हशे, एमागे. २४. अहद्गीता-आ ग्रंथना ३६ अध्यायो भने तेमां जैनदर्शननुं वर्णन स्पष्टरूपे कर्युके. मा ग्रंथ "महावीर प्रन्थ माला"मां प्रगट थयो छ.. पळी तेमणे 'पंचतीर्थस्तुति-सटीक', तेमज भक्तामरस्तोत्र' पर टीका रची छे. आ सिवाय कविए अनेक गुजराती कतिओ-१ जैनधरम दीपक, २ जैन शासनदीपक ३ आहारगषेषणा, ४ श्रीविजयदेवसूरि निर्वाणरास, ५ कपाविजय निर्वाणरास, ६ चोविश जिन स्तवन, ७ पार्श्वनामस्तोत्र, वगेरे रचेला मळी आवे छे. ३. काव्य परिचय प्रस्तुत 'दिगविजय महाकाव्य' सत्तरमी-अढारमी शताब्दिना महान् प्राभाविक अने महावीरस्वामीनी पट्टपरंपराना ६१ मा भट्टारकाचार्य श्रीविजयप्रभसूरिनु चरितवर्णन आलेखे छे अने प्रासंगिकरूपे तेमना गुरु श्रीविजयदेवसूरिनु पण चरित वर्णवे छे. यद्यपि श्रीविजयदेवसूरिनुं चरित प्रस्तुत काव्यना कर्ता महो- पाध्याय श्रीमेघविजय गणिए ज स्वतंत्रपणे आलेखतुं 'देवानन्द महाकाव्य रच्युं छे; तेमां पण तेमणे श्रीविजय- प्रभसूरिनु वर्णन आपीने पोतानो भक्ति-अतिशय बताव्यो छे. ए सिवाय खरतरगच्छीय उपाध्याय श्रीवल्लभ- पाठकनुं 'विजयदेवमाहात्म्य' पण तेमनुं चरित विस्तारथी आलेखे छे. प्रस्तुत काव्य अने उपर्युक्त 'देवानन्दकाव्य'ना अभ्यासथी एम कहे, अत्युक्त नहि गणाय के आ बंने काव्यो श्रीविजयदेवसूरि अने श्रीविजयप्रभसूरिना चरितवर्णनमा पूर्वार्द्ध अने उत्तरार्द्धरूपे भाग भजवे छे; केमके 'देवानन्दकाव्य'मां आरंभेलु श्रीविजयदेवसूरि अने श्रीविजयप्रभसूरिनुं चरित वर्णन 'दिग्विजयकाव्य'मां तेना ज अनुसन्धानरूपे आगळ वधे छे. 'देवानन्दकाव्य' 'माघकाव्य'नी समस्यापूर्तिरूपे सात सर्गोमा छे, ज्यारे 'दिग्विजयकान्य तेर सर्गोमां स्वतंत्रपणे शब्दालंकार अने अर्थालंकारना कवित्वमय वर्णनथी भरेलुं छे. तेथी आमां प्रस्तुत आचार्यनुं वर्णन बहुज ओळु छे. ४. नामकरण कविए आ काव्यतुं नाम 'दिग्विजयकाव्य' राख्यु छे, ते नामानुकरणना इतिहास तरफ दृष्टिपात करता 'शाइरदिग्विजय' आदि दिग्विजयान्त काव्यनामोनुं स्मरण करावे छे. 'दिग्विजयकाव्य' एटले दिशाओना विजयनुं वर्णन; एथी श्रीविजयप्रभसूरिए करेला गाम, नगर के शहरेना विहारवर्णनद्वारा भौगोलिक माहिती भापे ए सहेजे समजाय तेवं छे. कविए उदयपुर, शंखेश्वर, सिरोही, आगरा, बनारस, पटणा अने समेत- १ "ओं नमः सिद्धमित्यादेवर्णानायस्य वर्णनम् । चक्रे श्रीमेघविजयोपाध्यायो धर्मसाधनम् ॥ संवत्सरेऽश्ववाघेश्वभूमिते (100) पोष उजवले । श्रीधर्मनगरे प्रन्यः पूर्णश्रियमशिश्रियत्" । -मातृकाप्रसाद, प्रान्तप्रशति। २"इतोऽधिकं किचन मादकाया व्याख्यानमादेषि मया वितत्य । श्रीतस्वगीताहितसत्प्रतीताऽध्यायेषु सम्बेयषियोत्तरेषु" ॥ -मातृकाप्रसाद 2 ·१० महोपाध्यायमेषविजयगणिकत शिखर आदि मोटा मोटा स्थळोनुं वर्णन कयुं छे, ते हकीकत करतां कवित्वदृष्टिने वधु स्पर्श छे. तेथी श्रीविजयप्रभसूरिनुं चरित जाणवा माटे अन्तमा आपेल परिशिष्टनो भावानुवाद आप्या पछी काव्यसार नीचे आपवामां आवे छे. ५. परिशिष्टनो भावानुवाद श्रीविजयप्रभसूरि प्रत्यक्ष प्रभावशाळी, प्रतिज्ञाशील, शानाभ्यासी, ग्रंथसंशोधक, प्रतिभावान्, उपदेश- प्रभावनामा प्रयत्नशील अने क्रियानिष्ठ हता. तेओ दुष्कर तपथी विनोने दूर करता. गच्छने स्मारणा-वारणादि बडे व्यवस्थित राखता अने पोताने आधीन गीतार्थो तेमज संघना अभ्युदय माटे यनशील रहेता. तेमनो जन्म कच्छना मनोहरपुरमा सं० १६७७ ना माहमुदि ११ ना दिवसे थयो हतो. पितातुं नाम शवगण अने मातानुं नाम भानुमती (भांणी) हतुं. तेओ वृद्धोपकेशवंशना अने घोषा गोत्रना हता. पोते नव वर्षनी लघु वये एटले सं० १६८६ मा श्रीविजयदेवसूरि पासे दीक्षा लई श्रीवीरविजय नाम धारण कयुं हवं. तेमने सं० १७०१ मां पंन्यासपद अने सं० १७१० ना वैशाख सुदि १० ना दिवसे गंधारमा आचार्यपद मळतां तेओ श्रीविजयप्रभसूरि नामे प्रसिद्धि पाम्या. एक समये परमगुरु तपागच्छाधिराज श्रीविजयदेवसूरि जिनशासननी पट्टपरंपराना प्रवाहने वधारवा "मारा पछी शासनाधीश कोण थशे;" ए प्रकारे सूरिमंत्रवडे ध्यान कर्यु त्यारे वधता तप-जपथी आकर्षित थयेला मंत्राधिष्ठायक देवे ते स्थळे आवीने नमस्कारपूर्वक सूरिने विज्ञप्ति करी के, "हे स्वामिन् ! हजी शासनना अधिष्ठातानी दीक्षा ये थई नथी. आपy आयुष्य पण लांबु छे. तेथी आवी चिंता करवाथी शं? अवसरे सामान्य तपथी मने संभारतां हुं आवीने तरत ज कही जईश." ए प्रमाणे कहीने देव तिरोहित थया. केटलोक काळ वीत्या पछी पोतानी पाटे जिनशासनना अधिराजनी स्थापनानो अवसर जोई गंधपुर (गंधार ) मां जईने गुरुए ध्यान कयुं त्यारे ते ज क्षणे मंत्राधिष्ठायक देवे आवीने निवेदन कयु के, "हे स्वामिन् ! सौभाग्यनिधान, विद्या-महासागर, त्यागी, उत्कट चारित्रशील, सरळ स्वभावी श्रीवीरविजय (श्रीविजयप्रभ- सूरि) महाराजने पट्टे स्थापवा योग्य छे. तेओ केशवनी जेवा प्रण भुवनना उपकारक, पुरुषोत्तमनी जेवा नरकना नाश करनार, अने जगत्ने आनंददायी, शिवनी जेम महाव्रती, कामविजेता अने दक्ष, प्रजा प्रति प्रेमाळ, वृहस्पतिनी जेवा निर्मळबुद्धि तेमज विद्वानोमा श्रेष्ठ छे. एमनी आगळ मानथी ये महिमा अधिक वधशे" आ प्रमाणे कही देव तिरोहित थया. गांभीर्यसागर गुरुए बहार देववाणीने अनुमोदन आपता शुभ शकुनो जोयां तेथी शासनना अधिनायक माटे संघने विश्वास आप्यो अने दृढचित्ते निर्णय करीने राजनगर (अमदावाद)थी तरत आवेला रमा शाह प्रमुख राजनगरसंघना आमहथी खंभात, पाटण, सूरत वगेरे अनेक देश, नगर अने गामोना संघ समक्ष गंधार बंदरे अतिशयवाळी श्रीमहावीरखामीनी मूर्ति आगळ, मंदिरना प्रांगणमा विक्रमसंवत् १७१० ना वैशाख सुदि १० ने गुरुवारे पुष्यनक्षत्रमा सारा मुहूर्ते श्रीविजयदेवसूरिए श्रीवीरविजयने पोतानी पाटे स्थाप्या. ए समये त्यांना चित्रविचित्र मोटा मोटा मंडपोनी भव्य शोभा निहाळवा मानवमेदनी उलटी हती. विविध वाजिंत्रोना नावे आकाश प्रदेशने क्याई सुधी व्याप्त करी दीधो हतो. भूपादिनी सुगंधे वातावरणने भरी दी, हतुं अने ज्या त्यां हर्ष-प्रमोदभरी वार्तानो मरो वही रखो हतो. त्यारे सज्जन शिरोमणि अखइना पुत्र वर्धमाने पोवानी माता साहेवदेवी साये प्रत्येक घरे पिया सहित थाळीनी लोणी करी भने चतुर्विध संपने बबादि दान बडे उत्सवनी शोभा वधारी.

·दिग्विजयमहाकाव्य-प्रस्तावना । ११ श्रीगुरुए चिंतवेलु, इष्ट उपदेशथी निर्णीत करेलुं अने उपाध्याय श्रीकमळविजय गणिनी अनुज्ञापूर्वक भाचार्यपद आपीने तेमनु नाम श्रीविजयप्रभसूरि राख्यु. केमके विजयी, जगतने आराध्य, यशस्वी, प्रभाव. शाळी एवा भगवाननुं आय वर्णोथी 'श्रीविजयप्रभ' एवं नाम जोडातुं होवाथी ए नाम पाडवामां आव्यु. ते पछी गुरुए श्रीविजयप्रभसूरि साथे सूरत बंदरे ए चतुर्मास करी, राजनगरमा चतुर्मास कयु. संघमा मुख्य (नगरशेठ) शा. सूराना पुत्र शा. धनजीए गुरुने विज्ञप्ति करी वंदन महोत्सव शरू कर्यो. ए महोत्सवमा एकठा थयेला अनेक मनुष्योने रहेवा माटे मोटा मोटा पटमंडपो एवा बांधवामां आव्या हता के तेमा सूर्यना किरणनो संचार थई शके तेम नहोतो. अनेक प्रकारनां धवलगीतो सांभळवामां चित्रनी माफक एकाप थयेली मानवमेदनीथी सुशोभित मोटा पटमंडपमा मूकेला सिंहासन पर श्रीविजयप्रभसूरिने स्थापीने गुरु श्रीविजयदेवसूरिए पोतानी समान ज तेमने गणवा-गणाववा माटे आगळ उभा रही सारा मुहूर्तमा वंदन कर्यु. आ जोई लोकोए आनंद कलरव को. ते पछी सर्व संघ समक्ष परमगुरुए कह्यु, "जेवो हुँ छु तेवा श्रा छ माटे समग्र संघे तेमने उपासवा. संसारसागरमा प्रवास करता मानवीओने आ गुरु नौका समा होवाथी तेमने कदापि छोडवा नहि". ते पछी श्रीविजयप्रभसूरि वंदन महोत्सवथी मणिनी माफक संस्कारशुद्ध थई अधिक तेज-प्रभावी दीपवा लाग्या. ए समये शा. धनजीए अढार हजार महमूदिकानी प्रभावना करी अने सर्व संघनी परिधा- पनिका करी. ते पछी एक चतुर्मास अहम्मदपुरमां करीने गुरुनी साथे श्रीविजयप्रभसूरिए श्रीयुगादिदेव (शत्रुजयतीर्थ)नी यात्रा करीने दीवना रहेवासी भणशाली शा. रायचंद प्रमुख संघ साथे (गिरनार वगेरेनी) यात्रा करीने तेओ सौराष्ट्र-संघना आग्रहथी उन्नतपुर (ऊना) पधार्या. सं० १७१३ नी अषाढ देवशायी एकादशीना दिवसे प्रातःकाळे श्रीविजयप्रभसूरिए निर्यामना विधि कर्या पछी श्रीविजयदेवसूरि स्वर्गे संचर्या. भगवान महावीरस्वामीना निर्वाणथी जे दुःख गौतम गणधरने थयु हतुं तेवु श्रीविजयदेवसूरिना निर्वाणथी श्रीविजयप्रभसूरिने थयु. केटलाक दिवसो आ दुःखावेगमां वही गया. जीवन-मरण ए संसारनो स्वभाव छ, एवं समजी शोक रहित थया त्यारे चतुर्विधसंघना आग्रहथी सं० १७१३ मां सारा मुहूर्ते श्रीविजयप्रभसूरिए भट्टारकपद लई गुरुनी पाटने अलंकृत करी. तेज दिवसभी शिवपुरी (सिरोही) प्रदेशमा यतिओना विहारनो बे वर्ष पहेलांथी ज निषेध थयेलो होवाथी त्यांनी वधामणी आवी. ते ज वर्षे दीवना रहेवासी शाह नेमिदासे आठ हजार महमूदिकाना व्ययथी गुरुने साथे लईने शत्रुजयतीर्थनो मोटो संघ काव्यो. ए प्रकारे गुरुए सौराष्ट्रमा दश चतुर्मासो को. तेमना तपःप्रभावथी सं० १७१५-१७ अने २० ना वर्षोमां पडेला त्रण दुष्काळो सौराष्ट्र देशमा प्रसार न पाम्या; केमके जीर्णदुर्ग (जूनागढ) अने गुजरातमा धान्य आव्या ज करतुं. सं० १७२३ ना वर्षे घोघा बंदरे जसू नामनी श्राविकाए भरावेली अनेक जिन- प्रतिमाओनी श्रीसूरिए प्रतिष्ठा करी. गुरुनु माहात्म्य जोई विपक्षीओ तिरस्कार पामता शरमावा लाग्या अने गुरुनो महिमा वधवा लाग्यो. [आम भट्टारक बन्या पछी गच्छनो भार वहन करता उपदेश-प्रभावना उपरांत संघ साथेनी यात्राओ, बिंब प्रतिष्ठाओ योग-उपधान बहन वगेरे धर्म कार्यों अने महोत्सवो कर्या. सोरठ, कच्छ, हालार, मरुधर, मेवात, मालव अने दक्षिणनो जैन संघ तेमनी आज्ञामा हतो. तेमणे आबू, सुवर्णगिरि, शर्बुजय, गिरनार, शंखेश्वर, वाराणसी अने समेतशिखर सुधीनां तीर्थ स्थळोनी यात्रा करी त्यांना धर्मस्थानोनी तेमज संपनी व्यवस्था ·१३ महोपाध्यायमेषविजयगणिकत पण करी. आम उप्र विहार करी कच्छदेशमां आव्या त्यारे त्यांना राजाए तेमन सन्मान कयु. दीवबंदरमा मेघवाई नामनी श्राविकाने गच्छपतिने पधराववानो उत्साह थतां त्यांना संघनो श्रीसूरिने बोलाववानो विचार थयो. आधी मेघवाईए पोतानी वहओ वगेरे परिवार सहित कच्छ जई आचार्यने विनति करी. आधी सूरि दीव मान्या. अजाहरा पार्श्वनाथ, श्रीविजयहीरसूरिनो थूम वगेरेने वंदन करीने तेओ ऊना पधार्या. आ उत्सवमा मेघवाईए घणुं द्रव्य खरच्यु. गुरुए दीवमां लागलागट चार चोमासां कर्या. ते पछी जेतांबाइए शर्बुजयनो संघ काब्यो. तेमां श्रीगुरुए संघ साथे पाछा दीव पधारीने नवलख पार्श्वनाथने वंदन कर्या. देश देशना संघपतिओ भने मनुष्योए आवीने पूजा-प्रभावना करी. दीवमा संघपति अभयचंद अने सामा नामना मंत्रीए आग्रहथी गुरुने त्रण चोमासां कराव्यां. गुरुए छठ, अहम, नित्य एकाशन, आयंबिल, नीवी वगेरे तपश्चर्याओ करी. ते पछी गुरु ऊना पधार्या अने त्यां सं० १७४९ ना वैशाख वदि एकादशीने दिने अनशनपूर्वक चउविहार पादरी तेरसने दिने स्वर्गवास पाम्या. परिख जेसंग सुत विजयसंगे तेरखंडी मंडावी तेमां शबने पधराव्यु त्यारे श्रावकोनी ठठ जामी हती. जे स्थळे श्रीहीरविजयसूरि अने विजयदेवसूरिना थूमो हता तेनी नजीकमां ज सुगंधी द्रव्यथी शबनो संस्कार कयों. त्यां परिख विजयसंगे श्रीविजयप्रभसूरिनो थूम कराव्यो. ते पछी श्रीविजयरत्नसूरि पट्टधर थया. [-जुओ, 'श्रीविजयप्रभसूरि-निर्वाणरास'.] ६.काव्य सार सर्ग. १- कविए काव्यारंभमां चोविश श्लोकोमा खस्तिश्री' थी शरू थता चोविशे तीर्थकरोनी स्तुति करी छे. पछी श्रीगौतम तथा इन्द्रभूति प्रमुख गणधरोने स्तवीने दुर्जननिंदा, काव्यहेतु, काव्यनाम अने जंबू- द्वीपर्नु वर्णन-जेमां नदी, पर्वतो अने वनोनुं वर्णन 'संग्रहणी' मुजब आपेलुं छे. सर्ग. २-भरतक्षेत्रनुं आखं ये वर्णन 'संग्रहणी' मुजब आलेख्युं छे. सर्ग.३-भगवान् महावीरना अतिशयो अने समवसरणमा रहीने भगवाने उपदेश कर्यो तेनुं वर्णन के. सर्ग. ४- भगवान महावीरनी पट्टपरंपरमां थयेला श्रीविजयप्रभसूरि सुधीना पट्टधर आचार्योर्नु वर्णन छे, तेमां श्रीविजयदेवसूरि ६० मा भट्टारक थया; तेमनुं चरित वर्णवे छे- श्रीविजयदेवसूरि भट्टारक थया ते पछी मारवाड, सौराष्ट्र, गुजरात, मेवाड आदि देशोमां विहरतां भव्य प्राणीओने उपदेश आप्यो. ए उपदेशथी धर्म पामेलाओए मोटा मोटां चैत्यो, जीर्णोद्धारो अने प्रतिष्ठाओ करावी. मेवाडाधीश राणा जगत्सिंहे श्रीदेवसूरिना उपदेशथी 'उदयसागर अने पीछोला नामनां वे मोटां सरोवरोमां थती जीवहिंसा बंध करी. वळी खंडित जिनमंदिरोनो उद्धार पण ते राजा पासे कराव्यो. मेवाडथी तेओ विहार करी अमदाबाद आल्या अने पोताना समुदायनो वधी पडेलो भार हळवो करवा तेमना शिष्य श्रीविजयसिंहसूरिने युवराजपदे स्थाप्या. श्रीविजयसिंहसूरिए पण ते समयना उपस्थित कलह- शत्रूओने जीतवा प्रयत्न कर्यो, अने निर्मोह भावे गुरुना हृदयने जीती लीj. पोताना समुदायने वारणा- स्मारणादि शिक्षाप्रकारोथी वशमां को. पछी देवसूरि त्यांची विमलगिरिनी यात्राए संघसहित चाल्या. ते संघमा वीजा नगरोना अनेक संघो भावीने मळ्या हता. तेमां अनेक रथ, घोडा, ऊंट अने हाथीओ हता. संघना धनाढ्य श्रावकोए मार्गना प्रत्येक गाम-नगरोमां मंगपूजा माटे अने दानमा सोना-रूपानी पुष्कळ मुद्राओ वापरी, सौराष्ट्रनो पुण्योचित कार्योंथी उद्वार कयों.

·दिग्विजयमहाकाव्य-प्रतावना। नवानगर (जामनगर) मां देवसूरि चातुर्मास स्थित रखा. ते समये दक्षिण पेशनी पतुरिका नामनी भक श्राविका देवसूरिने वांदवा आवी अने तेणे अनेक मूर्तिओनी प्रतिष्ठा करावी तेमज साधर्मिकवात्सल्यपी सांना संघने प्रसन्न कयों. चतुरिका जे, देवसूरिनां छेल्लां चार चतुर्मासमा आषीने तेमने दक्षिणमां पधारवा विज्ञप्ति करती हती; तेणे अवसर जोई व्याख्यान समये ज सविनय विनति करी के, गुरुदेव ! दक्षिणमा आपना पधारवाची अनेक प्रकारनां मुछत-पुण्यकार्यो थवानी आशा छे. आ प्रकारनी प्रतिदिन विज्ञप्ति करतां श्रीदेवसूरिए चातुर्मास पछी दक्षिण तरफ विहार कयों अने दक्षिणना औरंगाबादमा प्रथम चातुर्मास कयु. ते पछी वीजापूरमां चातुर्मास कयु ज्यां देवचंद्र नामना धनिक श्रावके देवसूरिहस्तक बिंबप्रतिष्ठा करावी. ते पछी देवसूरिए मोटा संघसहित कलिकुंड पार्श्व अने करहेडा पार्थ नामना तीर्थोनी यात्रा करी वीजापूर तथा बर्हानपुरमा बे चतुर्मास वीताव्या. पछी तेओ तिलंगदेशमा विचर्या अने तेमणे भाग्यपुरमा यवनपति (कुतुबसाहि )ने उपदेश आपी जिनर्विवनी प्रतिष्ठा करी. पछी तेओ वीजापूर आव्या अने त्यां चतुर्मास कयं अने तेमना उपदेशथी प्रभावित थयेला त्यांना पादशाह (इदलसाहि) ए समग्र देशमां गोवधना निषेधनी आज्ञा फरमावी. त्यां देवचंद्र नामना आपके जिनबिंबनी प्रतिष्ठा करावी बने अमरचंद्र नामना मुनिने बाचक पदवी अपावी. देवसूरि दक्षिणमाथी सीधा गुजरात तरफ आल्या अने श्रीविजयप्रभसूरिने आचार्य बनाव्या. गुरुश्री विजयप्रभसूरि आचार्यश्रेष्ठ देवसूरि साये सौराष्ट्रमा आल्या अने त्यां ऊनामां देवसूरि अनशन लई देवगत थया. सर्ग. ५-ते पछी श्रीविजयप्रभसूरिए भट्टारकरूपे संघसमुदाय पर पोतानी आझानो दोर जमाग्यो अने संघीय व्यवस्थाने बनावी राखवा उम्र विहारो कर्या. तेओ प्रथम दीव नगरमां आव्या अने त्यांथी नावद्वारा दरियाने वटावी, गाम-नगरोमां उपदेश आपता अजय तीर्थे आव्या. अने त्यां धनौघपुर (घोघा) मां चतुर्मास कयु. त्यांथी पुनः विमलगिरिनां दर्शन करी तेओ अमदावाद आव्या अने त्यां बे चतुर्मास कर्या. त्यांथी तेओ शंखेश्वर तीर्थ थईने, तेमणे पाटण आवी चतुर्मास कयु. त्यांची पुनः शंखेश्वर यई स्मयहृतिपुर (सिरोही) मां चतुर्मास वीतावी जीवा नामना श्रावकना दृढ आग्रहथी उदयपुरमा पार्श्वजिननी प्रतिष्ठा करवाने अचलगिरि (आबू) गया. त्यांना मीलोना नायके गुरुना उपदेशथी त्रस प्राणीमोनो वध न करवानी प्रतिज्ञा करी. त्यांयी तेओ नाहीपूर थईने उदयपुर आव्या. त्यां भव्य समारोहपूर्वक तेमनुं स्वागत थयु. त्यांना राणाए पोताना सेना-सरंजाम साथे शाहीरीते तेमनुं स्वागत करी श्रीविजयप्रभसूरिने वंदन कयु. सर्ग. ६-गुरुराज त्यांथी आदि जिनेश्वरना वंदन माटे खडग नामना वागड मंडळमां गया. त्यां बागड भूपतिने प्रतिबोध पमाडी तेओए पाछा उदयपुर आवीने चतुर्मास कयु अने त्यांना राणाने जैनधर्ममा रटानुरागी बनान्यो. चतुर्मास वीतता गुरुराजे मेवाडना प्रत्येक गामे विहरतां विरहतां जिनधर्मनो उपदेश कर्यो अने प्रतिष्ठा- महोत्सवो कर्या. सर्ग. ७- उदयपुरची तेओ साप्तच्छदिकपुर (सादडी) आल्या. त्यांची मेदिनीपुर, नारायणपुर, ·महोपाध्यायमेषविजयगणिका संग्रामपुर, माल्यपुर, अने मारवाड़ आल्या. मारवाडमो तेमणे [सं० १७३२ मां] श्रीविजयरतसूरिने आचार्यपदे स्थाप्या. सर्ग. ८-तेओ सं० १७३७ मां शिवपुरी (सिरोही) आव्या अने त्यांना शंखेश्वर पार्वजिनने स्तुति- पूर्वक वंदन कयु. (कविए तेनुं वर्णन अत्यंत कवित्वमय वाणीमां करतां आखो सर्ग रोक्यो छे.) सर्ग. ९-सिरोहीमां वसतां श्रीविजयप्रभसूरि त्यांना संघ अने पोताना शिष्यादि वर्गने उपदेश आपला ज रया. त्यांथी तेओ सुवर्णगिरि (जालोर) गया. ते गिरि परनां जिनचैत्योनी लक्ष्मी, पर्वतनी शोभाने वधारती हती. तेना पर रहेता मोटा धनाढ्यो (कोट्याधीशो), कविओ, पंडितो अने त्या विद्याधरोनी रमणीओ आवती होवाथी ए गिरि स्वर्ग समो दीसे छे. तेनी नीचे जालंधर (जालोर) गाम छे. त्यां पण अनेक जिनविहारो शोभे छे. त्यांथी तेओ मेदिनीपुर गया अने केटलोक समय त्यां पसार कर्यो. सर्ग. १०-त्यांथी तेओ विहार करता करता बादशाह जहांगीरना पाटनगर (आगरा) मा आल्या. आगरानी वाटिकाओ, प्राकारो, जिहांनाबाद, बादशाहनो महेल, वेपारीओनी हवेलीओ, उपवनो बगेरेनुं वर्णन कवित्वदृष्टिए करायेलुं छे. सर्ग. ११-आगरानुं वर्णन, यमुना, गंगा, सरस्वती अने त्रणे नदीओथी बनेली त्रिवेणीनुं वर्णन, पार्श्वनाथना जन्मस्थल वाराणसी नगरी अने त्यां वसता लोको, त्यांनां गृहो, उपवनो वगेरेनुं सुंदर वर्णन छे. त्यांथी पूर्वदेश तरफ विहार करतां पत्तन-पटणा आव्या अने तेना मार्गनुं वर्णन करवामां आव्युं छे. सर्ग. १२-पटणाना जिनमंदिरो अने नागरिकोनुं वर्णन तेमज बिहार नगरना नागरिको अने त्यांना सुंदर भवनोनुं वर्णन रोचकभरी शैलीए कयुं छे. सर्ग. १३-आ सर्गमां सम्मेतशिखरनुं वर्णन छे. बधाये पर्वतोमां आ पर्वत श्रेष्ठ अने पवित्र छे. चोविशे तीर्थकरो अने गणधरोनुं स्तुतिपूर्वक आ पर्वतर्नु माहात्म्य कविए भक्ति-आवेशमा वर्णव्युं छे. प्रान्ते, साक्षररत्न आचार्य श्रीजिनविजयजी अने विद्वद्वर्य पं० बेचरदासजीए समय समय पर आपवा योग्य सूचनाओ अने प्रेरणाओ न आपी होत तो आ ग्रंथy संपादन कार्य आ स्वरूपे भाग्ये ज प्रकाशमा आवी शकत; ए बदल तेमनी आभार मानुं छु. अमदाबाद १-९-४४ अंबालाल प्रेमचंद शाह ·परिशिष्टोल्लिखित-भहारकानां घटनाक्रमः । १ विजयसेनसरि:- सं० १७०५६लादुर्गे प्रतिष्ठा कारिता। सं० १७१३ जनानगरे खर्गमनम् । सं० १६०४ नारदपुर्यो जन्म । सं० १६१३ दीक्षा। ३ श्रीविजयसिंहसरि सं० १६२६ पंन्यासपदम् । सं०१६४४ जन्म। सं० १६२८ उपाध्यायपदपूर्वकमाचार्यपदम् । सं० १६५४ दीक्षा। सं० १६३२ चांपानेरदुर्गेऽहत्प्रतिमाशतानां प्रतिष्ठा । सं० १६७२ वाचकपदम् । सं० १६५२ भट्टारकपदम् । सं० १६५४ विजयचिन्तामणिपार्थविम्बस्य शकन्दर- सं० १६८१ सरिपदम् । पुरे प्रतिष्ठा। सं० १६८४ गणानुमानन्दिमहोत्सवः । सं० १६७१ खर्गमनम्। सं० १७०८ नवीनपुरे वर्गमनम् । २ श्रीविजयदेवसरित ४ श्रीविजयप्रभसरि:- सं० १६३४ ईडरदुर्गे जन्म । सं० १६७७ मनोहरपुरे जन्म । सं० १६४३ दीक्षा। सं० १६८६ दीक्षा। सं० १६५५ पण्डितपदम् । सं० १७०१ पंन्यासपदम् । सं० १६५६ उपाध्यायपदपूर्वमाचार्यपदम् । सं० १७१० आचार्यपदम् । सं० १६५८ पत्तने गणानुमानन्दिमहोत्सवः । सं० १७१३ भट्टारकपदम् । सं०१६७१ भट्टारकपदम् । सं० १७१५ सं० १६७३ कतिचिदुपाध्यायैः खकीयमतं सं० १७१७ सुराष्ट्रादेशे चातुर्मासकम् । सं०१७२० प्रादुष्कृतम्। सं० १६८७ मीरमोजास्यभूपसमीपे सागरपाशिक | सं० १७२३ घोघाबन्दिरे जसूकारिताऽत्प्रतिमाना सहवाद:। प्रतिष्ठा कारिता। -

·No text on this page.

·महोपाध्यायश्रीमन्मेघविजयगणिविरचितं है सपादककृतानि टिप्पणाने यत्कीर्तितगुणाम्भोधिविन्दुस्पर्शप्रसादितः । मादृशोऽप्यल्पमेधः स्यात् किं पुनः स्तुतिकृद् गणी ॥१॥ पूर्वाञ्चार्यैरनेकैर्यगुणाम्भोधिनिमजने । कृतेऽपि न गताः पारं तद्गुणाम्भोधये नमः ॥२॥ गुणाम्भोधि श्रीमद्वीरं प्रणिपत्य च सद्गुरुम् । अम्बालालाहविद्यार्थी कुरुते काव्यटिप्पणम् ॥३॥ [1] 1 'वाल्लभ्यम्' प्रियताम् । 2 'अभ्यस्यति' अधीते । पीतवर्ण रजः स्यात् । 4 'नामितनयः' नाभिनानः राज्ञः पुत्रः 8 "पीतद्युतिः' ऋषभदेवप्रभोः सुवर्णकान्तिमत्त्वात् । कमलेऽपि | श्रीऋषभदेवप्रभुः।

·सिंघी जैनग्रन्थमाला] [दिगविजय महाकाव्य बोपवासंतदादेवशम्पपत्रातमागधमहातीर्थशवंद्यक्रमाचक्रीवाचलमागीवषयातश्चास्वामsani बारप्रतिवत्रिविचितमनार उत्तराजित.. यवसेगमधुशपवाखराचसामाजजनना बपतिनाश्रितेमकरामकराडतिबालेषियासमरामकहाउस वेदियनिय विकासका हरितानार्थानामनिवदनेनासंतावितालेवसापानमहोदयाश्रयदावर प्रोस्पधिधान:रविश्रापतनांतःक्षिा-21-तित्रादिश वयनानिमशाला याय धवलागणिविरचितेजदयश्रीसंकलित्रीतार्थराइगिरिस्त्रीगोमबालामुर्मस्व मनोदशामा श्री गमः- सपाक्योरमंदावा आगरास्थित ज्ञानमन्दिरस्थ दिगविजय महाकाव्यनी प्रतिना अन्तिम पृष्ठनी प्रतिकृति ·महोपाध्यायश्रीमन्मेषविजयगणिविरचितं दिग्विजयमहाकाव्यम् । प्रथमः सर्गः। थों एँ हीं श्रीं क्लीं अहं श्रीशोश्वरपार्श्वपरमेश्वराय जगदीश्वराय जगदेकवीराय नमः॥ खस्तिश्रीसुरासुरक्षितिभृतां वोल्लभ्यमभ्यस्यति येत्पादाम्बुजसेवनापरिचयादुन्नीतपीतद्युतिः। तारुण्यातिशये जगत्रयजयं रूपेण लब्ध्वा खयं कारुण्याद् भगवान् स नाभितनयः पुष्णातु पुण्योदयम् ॥१॥ ग्रन्थकारकृतानि टिप्पणानि श्रीसद्धेश्वरपाईित्यानोदुधिया मया । काव्ये दिगविजयाहाने किश्चिद् विवियतेऽधुना ॥१॥ [.] १ 'खतिश्री:' मगरलक्ष्मीः सर्वत्र [शुभकार्याss- | चयात्' मत एव 'उनीतपीतयुति'रिति हेतुरलकारः । रम्मे] बहभा। २ तत्र कवेरुस्प्रेक्षा 'यत्पादाम्बुजसेवनापरि- संपादककृतानि टिप्पणानि यत्कीर्तितगुणाम्भोधिविन्दुस्पर्शप्रसादितः । मादृशोऽप्यल्पमेधः स्यात् किं पुनः स्तुतिकद् गणी ॥१॥ पूर्वाऽचार्यैरनेकैर्यगुणाम्भोधिनिमजने । कृतेऽपि न गताः पारं तद्गुणाम्भोधये नमः ॥२॥ गुणाम्भोधि श्रीमद्वीरं प्रणिपत्य च सद्गुरुम् । अम्बालालाहविद्यार्थी कुरुते काव्यटिप्पणम् ॥३॥ [1] 1 'बालभ्यम्' प्रियताम् । 2 'अभ्यस्यति' अधीते । पीतवर्ण रजः स्यात् । 4 'नामितनयः' नाभिनाम्नः राज्ञः पुत्रः 8 "पीतयुतिः' भाषभदेवप्रभोः सुवर्णकान्तिमत्त्वात् । कमलेऽपि | श्रीऋषभदेवप्रभुः ।

·२ महोपाध्यायमेघविजयगणिकृतं [प्रथमः सर्गः 5 -.-.-.-." खस्तिश्रीरिव यस्य मूर्तिरमला मूतव लोकप्रिया सेव्या भव्यसुरासुरवरविप्रौढप्रभाभासुरैः। श्रीपद्मासनसंस्थिता करतले लीलाम्बुजालकता सोऽस्माकं विजयाय नाम विजयासूनुर्जिनः स्ताद् भुवि ॥२॥ स्वस्तिश्रीविभवाय शंभवविभुर्भूयात् तृतीयोऽर्हता यस्य ध्यानविधाननिश्चितधियां सर्वे विधेयाः सुराः। आंधेयं हृदि नामधेयमनिशं खाहाभुजामीश्वरैः ध्येयं निस्तुलरूपधेयमपि च स्यात् पुण्यनैपुण्यतः॥३॥ खस्तिश्रीसरितां पयोनिधिरधिज्ञानं महासे(शे)वधि: सिद्धीनामवधिविधिर्विधिऋचा कारुण्यतारुण्यभाक् । आद्यः सर्वविदां विदान्तिकतिर्ध्यानेऽद्वितीयो गिरि- मेरु रुचयेऽभिनन्दनविभू रत्नत्रयस्यास्तु सः॥४॥ खस्तिश्रीरतिकर्मकर्मठमतियों योगभाजां पतिः सौभाग्यप्रकृतिः कृतिस्तुतिशतैर्ध्यावर्ण्यमानाकृतिः। नम्रीमर्त्यपतिः प्रतिष्ठितमहालक्ष्मीयशासंतति- स्तीर्थेशः सुमतिश्चिरं स जयति ध्यानाधिलीनाऽऽयतिः ॥५॥ 10 15 [२] १ 'श्रीपभासनसंस्थिता करतले' अन्यापि लक्ष्मीः | नाम्' मणिमादीनाम् ['मणोर्भावोऽणिमा, महानपि भवत्यणुः । करतले अम्भोज धत्ते, पद्मासने तिष्ठति इयमपि करतले पभरे- है. कां० २ श्लो० ११६]। ५ विधिः' ब्रह्मा । ६ विधि. खयाऽकिता। ऋचाम्' विधयः क्रियाऽऽचाररूपातल्लक्षणवेदपाठानाम् । [३] २ 'विधेयाः' विनयस्थाः। 'विधेये विनयस्थः स्याद्' इति [है. कां. ३ श्लो० ९६] । ५] ७ 'ध्यानाधिलीनाऽऽयतिः' ध्यानेऽधिलीना स्पष्टीभूता [४] ३ 'मधिज्ञानम् ज्ञानमधिकृत्य निधिरेव । ४ 'सिद्धी- | आयतिरुत्तरकालो यस्य सः । [2] 1 'नवरविप्रौढप्रभाभासुरैः' नव्यो यः सूर्यस्तद्वत् प्रौढा | धिनिधिः' इति [ है• कां• २ श्लो० १०६] 8 "विदान्तिकधृतिः' या प्रभा ताभिः देदीप्यमानैः । 2 'विजयासूनुः' 'विजया' मातुः | विशेषेण दान्तिकानां तपःक्लेशसहां धैर्यम् 'तपःक्लेशसहो दान्तः पुत्रः अजितनाथप्रभुः। इति [है. कां. २ श्लो० ४७५] [3] 3 'शंभवविभुः' संभवनाथप्रभुः । 'शंभवे संभवोऽपि 9 'अद्वितीयः' श्रेष्ठः। 10 "विभू रन' अत्र 'रो रे लुग् दीर्ध- च' इति [शब्दरत्नाकरः, कां० १ श्लो० ४] 4 'आधेयम्' आधातुं श्वादिदुतः' १-३-४१ इति सिद्धहैमसूत्रेण रकारलोपः पूर्व- योग्यं स्थेयमिति यावत् । 5 'खाहाभुजामीश्वरैः' देवतानामधिपैः | उकारस्य दीर्घश्च । 11 'रत्नत्रयस्य' ज्ञान-दर्शन-चारित्ररूपरत्नत्रयस्य। इन्द्रैरिति । 6 "निस्तुलरूपधेयम्' निरुपमं रूपधेयं रूपम् 'नामरूप [5] 12 'सौभाग्यप्रकृतिः' शोभनो भगो रूपं श्रीर्वा यस्य स भागाद् धेयः' ७-२-१५८ इति सिद्धहमसूत्रेण खार्थे धेयप्र- सुभगस्तस्य भावः सौभाग्य-सौभाग्या प्रकृतिः खभावः यस्य सः । २ 'कृति' विद्वान् । 18 'नम्रामयपतिः' नम्राः अमाः देवा- [4] 7 'महाशेवधिः' महानिधिः 'निधानं तु कुनाभिः शेव-! स्तेषां पतिः । ययः ।

·15 पच २-१०] विग्विजयमहाकाव्यम् । खस्तिश्रीर्मकराकरात् समुदभूच्छवी कथाऽसौ पृथा किन्तु लात्रजदुग्धवार्धिकलिकासंलब्धजन्मा यसौ । तद् यस्य क्रमपूजनैबहुजनैः सद्यः समासाद्यते श्रीपद्मप्रभनामधेयभगवान् जीयात् स पद्माऽङ्कितः ॥ ६ ॥ खंस्तिश्रीर्वसति स्म विस्मयकरप्राज्यप्रभाभाजने 5 यत्पादद्वितर्याम्बुजन्मनि ततस्तत् स्वस्तिकालङ्कृतम् । प्राणनामरमौलिरत्नरुचिभिश्चित्रीयितं दीव्यति श्रीमान् सोऽस्तु सुपार्श्वशाश्वतरविर्दोषाभिशोषाय नः॥७॥ खस्तिश्रीनिजसोदरं जिनपतेर्यस्यां हियुग्मे स्थिरं" मत्वा पूर्णकलाधरं समुदितलिग्धाऽऽशया सत्वरम् । 10 रेमेऽभ्येत्य ततः प्रणेमुषि जने ह्येषा विशेषाऽऽदरा श्रीचन्द्रप्रभशम्भुरद्भुततया भाग्योदयायास्तु नः ॥ ८॥ खस्तिश्रीकरपीडनोत्सवविधी बद्धावधान: प्रभुः प्रावीण्याद् धवलं दुकूलमधादामूलचूलाऽऽवृतम् । गङ्गाभङ्गतरङ्गसङ्गसुभगा तेनैव यस्य द्युतिः स श्रीमान् सुविधिर्विबोधविधये साहाय्यकर्ताऽस्तु नः॥९॥ खस्तिश्रीः प्रतिलोकमोकसि गुणैः खस्यानुरूपं पति मन्येऽन्वेष्टुमिव भ्रमन्त्यनुदिनं संगत्य मुश्चत्यमुम् । अन्तस्तापभृता वृता जिनपतिं यं शीतलत्वं श्रिता सारस्यान्ननु शीतलः स भगवाँस्तन्यादलं मङ्गलम् ॥ १०॥ [६] १ 'स्वस्तिथीः स्वस्तिश्रीनिवासचिह्नमेतद् येन स्वस्ति- कालङ्कारः बीवसतौ तद्वैशिष्ट्यात् । [6] 1 'मकराकररात्' समुद्रात् । 2 'शैवी कथा' शिवान्नाया | प्रसिद्धेः] 10 'प्राणेमुषि' प्रणामं कर्तरि अत्र “अदुरुपसर्ग०" इत्य- पौराणिकी कथा; यथा चतुर्दशरमानां मध्ये लक्ष्मीविशिष्टरत्नस्य | नेन णत्वभावः ॥ जन्म समुद्रादभूदिति । 3 'मात्रजदुग्धवार्धिकलिकासंलब्धजन्मा' [9] 11 'करपीडन" 'करपीडनं' विवाहः। 12 'दुकूलं' 'क्षामं [प्रभोः जन्मावसरे मानार्थ देवता मेरोः शिखरे प्रभु नयन्तीति | दुकूलं दुगूलं स्याद्' इति [है• का० ३ श्लो० ३३३] जैनानायस्तस्मात् ] माना समुद्भूतो यो वार्धिः समुद्रस्तस्य कलिका | 13 'अदधाद्' 'डुधांग्क्' धारणे च इति धातोः बस्तन्याः रूपम् । वीचयस्ताभ्यः प्राप्तजन्मा। 4 'असौ' लक्ष्मीः । 5 'पद्माऽदितः' 14 'आमूलचूलाऽऽवृतम्' पादाभ्यां आरभ्य मस्तकशिखापर्यन्तं पद्मलाष्छनेन चिहितः अथवा लक्ष्मीरेखया युक्तः। छन्नम् । 15 "विबोधविधये' सम्यग्ज्ञानकर्मणे । [7]6 "अम्बुजन्मनि' कमले । 7 'प्राणम्रामरमौलिरमरु [10] 16 'ओकसि' गृहे 'ओको निवास आवासो' इति [है. चिभिः' प्रकर्षेण आ समन्तानम्राः प्रणताः ये अमरास्तेषां मस्तकेषु | कां० ४ श्लो०५७] 17 'भ्रमन्ती' 'भ्रमू' चलने इति धातोः शतृप्र. गानि रमानि तेषां कान्तिमिश्चित्रीयितम् । 'प्राणम' इत्यत्र “अदु- त्ययत्वात् स्त्रीलिङ्गस्य रूपम् । 18 'घृता' सम्भक्ता । 'यश' सम्भक्ती रुपसर्ग०१-१-७७ इति हैमसूत्रेण णवम् । 'सम्भक्तिः संसेवा' इति धातोः क्तप्रत्ययस्य रूपम् । 19 'सारस्यात्' 8 'दोषाऽभिशोषाय' रात्रीणां पापानां वा नाशाय । सरसस्य भावः सारस्यं तस्मात् । 20 तन्याद् 'तनूयी' बिस्तारे इति [8]9 'निजसोदरं' खभ्रातरम् [चन्द्रोऽपि समुद्रादजनीति | धातोः आशीर्लिक रूपम् । -20 .P.स्थितं.

·[प्रथमः सर्गः .............."." 5 --- 10 15 महोपाध्यायमेघविजयगणिकृतं खस्तिश्रीमति योगशालिमनसि स्थेयान् विमुक्तिस्त्रियाः प्रेयान् यः प्रभुरद्भुतैरतिशयैः श्रेयोन् विनेयान् प्रति । जेयान् कर्मरिपून् विजित्य सहसा मेयान् शिवस्याध्वनो ध्येयान् बोधनयान् दिदेश सुदृशां पेयान् स नः श्रेयसे ॥११॥ स्वस्तिश्रीदेवपूजोपहितहितकृतां दीपदीपाकुराणां व्याजाद् राजा सुराणामरुणकिरणभाग या डुढौके पुरस्तात् । सा नित्याऽऽसीद् यदहयोर्दश खरशिखावेशतोऽशेषतोष देवः श्रीवासुपूज्यः प्रथयतु परमानन्ददीपोत्सवं नः ॥१२॥ खस्तिश्रीविमलाशयेऽनुरजति लानावदानादिभि- भक्तिव्यक्तिमुपेयुषी जिनगुणोद्गानस्पृशां भूस्पृशाम् । यत्पादाननखावलीमिषषलाल्लक्ष्मीप्रसूनप्रसू- स्तत्कण्ठस्थितकण्ठिका किमु वदत्येवं स देवो मुदे ॥ १३ ॥ स्वस्तिश्रीः समुपाश्रयत् किमु मिषाद् यत्कौकुमाऽऽलेपजादू व्याख्यायां पुरुषोत्तमोऽयमिति तद्रागेण यस्य प्रभोः । गौरी देहरुचिं विचिन्त्य निचितामने नन्तप्रमो- मास्त्वेषा पतिवल्लभेति हृदये स्पर्धाऽनुसंवर्धनात् ॥ १४ ॥ स्वस्तिश्रीः स्थिरतामुपैति नियतेः श्रीधर्मभक्ताऽऽस्मना- मित्येषाऽत्र जनश्रुतिः श्रुतिभृता निश्चीयते खाख्यया । येनानन्तचतुष्टयी रसमयी भूताऽतिपूताऽऽत्मना श्रीधर्मो भगवान् नवान् स विभवान् देयात् सतां सोत्सवान् ॥ १५ ॥ खस्ति श्रीविश्वसेनक्षितिधव ! भवते यस्य वंशोष्णकेतु. हेतुः कीर्तेभासेन्जनि जनितविपच्छान्तिरर्हन स शान्तिः । रॉज्ञस्त्राणेऽपि लब्धे वियति नियतितः सैंहिकेयो हिनस्ती- त्यामृश्याऽऽयस्य यस्य क्रमशरणमगाचारुगोकर्णतणः ॥१६॥ [१२] १ 'राजा' इत्यत्र तृतीया । खाद प्रभुतस्य। [१४] २ 'कोडमाऽऽलेपजाद् मिषाद्' कौडमाऽऽलेपमिषेण [१६] ५ 'श्रीवियसेनक्षितिधव!' इति सम्बोधनम् । स्वस्तिश्रीरेवाश्लिष्टा हत्युत्प्रेक्षा। ३ 'गौरीदेहरुचि' यतोऽयम-६ भवते स्वति अस्तु । ७ 'राज्ञः' चन्द्रख । ८ 'सैहिकेयः' नन्तप्रभुस्तदस्य गौरी भवानीदेहयुतिमिषादाश्रिता, इयं बहु-राहुः सिंहम । ९ 'आयस्ख' मायासं उपमं विधाय । १० 'गोक- ४ 'अनन्तप्रभोः' मनन्तः शेषनागस्तदाभरण- पर्णतर्ण: गोकर्णो मृगविशेषखख तर्णः पाठः। [11] 1 'श्रेयान्' श्रेयः कर्ता । [अस्मिन् श्लोके श्रेयांस-। [है. कां. ३ श्लो० ४७५] प्रभोः स्पष्टोल्लेखो नास्ति पर 'श्रेयान्' इति शब्देन श्रेयांसनाथ: [14] 6 'पुरुषोत्तमः' पुरुषश्रेष्ठः कृष्णश्च । 7 'अनन्तप्रभोः' प्रतीयते12 "शिवस्याध्वनः' मोक्षस्य मार्गस्य । अनन्तनाथस्य शम्भोष । [12] 3 नखर' नखरः नखः "करजे नखरतीषु नखोऽस्त्री-" [15] 8 'भूता' प्राप्ता । 'भूडः प्राप्तौ' २-४-१९ इत्यादिना इति शब्दरनाकरः [कां. ३ श्लो० १७२] णिकि भावयते प्राप्नोति इति 'भू'धातोः प्रत्ययस्य रूपम् । [13] 4 "विमलाऽऽशये' निर्मलभावे अथवा विमलप्रभोः 9 'अतिपूताऽऽत्मना' अतिपवित्रिताऽत्मना । विचारे । 5 'अवदानादिभिः' शुद्धकर्मादिभिः 'अवदानं कर्म शुद्धम्' [16] 10 'त्राणे' रक्षणे । 20 तया वल्लभा।

·5 पच ११-२१] दिग्विजयमहाकाव्यम् । खस्ति श्रीकुक्षयेऽस्तु स्तुतिशतमथवाऽवतु वै तुष्टिभाजां रोजां खर्गस्य रम्भानटनघटनया धीरनीराजनां सा। यस्यामश्यामकीर्तिस्त्रिभुवनविजयी चक्रभृत्तीनाथः पाथोधिोंधिवारां समजनि भगवान् कुन्थुनामाऽभिरामः ॥१७॥ खस्तिश्रीहृदयप्रियैः सहृदयैर्योगीव यो गीयते भोगी श्रीभरतस्य मुक्तसमरः श्रीमानरस्तीर्थकृत् । बिम्बे यस्य मणीमये सुमनसां स्रक् कण्ठगा संक्रमाद् द्वे रूपे दधतीव वक्ति विभुतां तीर्थेशचक्रिश्रियोः ॥ १८ ॥ खस्तिश्रीभ्रंमरीव यन्मणिमयाऽर्चासन्निधौ बैम्भ्रमी. त्युत्फुल्लनवमल्लिकासुमनसामामोदमेदखला । खच्छन्दादमरीगतागतविधौ जातप्रतिच्छन्दत- छिन्द्यान्मल्लिजिनो जनेऽत्र जिनाजन्यान्यजन्यानि नः ॥ १९॥ खस्तिश्रीमुनिसुव्रतोऽभिदिशतादुद्दिश्य दिश्यं संतः पैमानन्दनसंज्ञयाऽङ्गमहसा विस्मारयन् स मरम् । यत्पादमणमर्गेनाकिमुकुटज्योतिर्जलान्तर्लल- नकस्थः कमठोऽपि कर्मठ इव प्रोद्भासते चैर्यया ॥ २० ॥ स्वस्तिश्री सरसी इवामृतरसाऽऽपूणे विभोर्लोचने यन्नीलोत्पलवैभवं जगृहतुश्चित्रं न तत् किञ्चन । तेनैतन्ननु सेवतेमिषतो यस्यांहिपकेरुहं पुत्रः श्रीविजयस्य नः स विजयं पुष्याजिनेन्दुर्नमिः ॥ २१ ॥ 10 15 20 [१९] १ 'श्रीकुक्षये' श्रीनाच्याः राजपत्न्याः [कुन्थ १९] ३ 'अजन्यानि' इतयः । नाथप्रमोमातुर्नाम श्रीस्तस्याः] कुक्षये स्वस्ति अस्तु । २०] ४ 'दिश्यं दिग्भवं वस्तु । २ सतः सजनान् उद्दिश्य २ स्वर्गस्य राजा स्तुतिशतं सा कुक्षिः अवैतु प्रामोतु । दिशतात् । ५ 'पमा' पद्मादेवी लक्ष्मीच। [17] 1 'चक्रभृत् तीर्थनाथः' चक्रवर्तिले तीर्थङ्करपदप्राप्तिः । 13 'वृजिनात्' पापात् । 14 'जन्यानि अजन्यानि' उत्पादितानि 2 'पाथोधिः' समुद्रः । 8 'बोधिवारी' सम्यग्दर्शनरूपजलानाम् । अजन्यानि इतयः। [18] 4 'श्रीभरतस्य भोगी' षट्खण्डभारतस्य भोकृलेन 5 'मुक्तसमरः' इति स्थाने 'नन्दितनरः' इति 16 "नृनाकिमुकुट मनुष्यदेवतानां मुकुटः शिरस्त्राणः । [20] 15 'पद्मानन्दन" पद्मायाः नन्दनः पुत्रः कामदेवः चक्रवर्ती । पाठान्तर मूलप्रतौ दार्शतम् । 6 श्रीमान् , अरः, तीर्थकृत्, इति पदविभागः । 7 'अरः' 17 'कमठः' कच्छपः 'कच्छपः कमठः कूर्मः' इति [ है. कां. मरनाथप्रभुः । 8 'सुमनसां' देवतानाम् । 18 'चर्यया' 9 'संक्रमाद्' ४ श्लो० ४१९] प्रभोः कूर्मलाञ्छनयुक्तत्वात् । प्रतिबिम्बनात् । 10 'तीर्थेशचक्रिश्रियोः' तीर्थकृत् चक्रवर्ती च पूजया । तयोः श्री लक्ष्मीस्तयोः। [21] 19 'सरसी' कासारः 'कासारः सरसी सरः' इति [19] 11 'बम्भ्रमीति' 'भ्रमू' चलने इति धातोः यब्लुब- [ है• कां० ६ लो० १६.] 20 'अमिषतः' लान्छनव्याजात न्तस्य रूपम्। 12 'आमोदमेदखला' सुगन्धेन मेदयुक्ता । [नमिनाथप्रभोर्लाञ्छनं पद्ममिति प्रसिद्धिः] ·महोपाध्यायमेषविजयगणिकृतं [प्रथम सर्गः 5 खस्ति'श्रीपतिना त्रिखण्डभरते साम्राज्यरूपं रया- ल्लेभे वैरिवलं विजित्य सकलं यस्याङ्गसाहायकात् । सर्वाङ्गीणशिवाय सोऽस्तु भगवान् नेमिः शिवानन्दनो भाखाँश्चारुसुदारुशैलशिखरे नित्योदयश्रीमयः ॥ २२॥ खस्तिश्रीसुखसंततिः शुभमतिर्विद्याऽनवद्या स्थितिः नित्यं सज्जनसंगतिः शिवगतिः साम्राज्यलक्ष्मीः स्थिरा। यस्य श्रीपरमेश्वरस्य चरणाम्भोजन्मसंसेविनां स श्रीपार्श्वजिनोऽष्टसिद्धिविधये ध्येयस्त्रिसन्ध्यं बुधैः॥ २३ ॥ खस्तिश्रीरनुगामिनी बहुरसा स्यात् कामिनीवाऽऽहता विधानां विलयस्तथा रिपुजयः क्षुद्रादिभीतिक्षयः । यस्य श्रीत्रिजगत्पतेः स्मृतिकृतां पञ्चास्यलक्ष्मा प्रभुः श्रीवीरोऽतिगभीरधीरचरितैः पायादपायात् स नः॥ २४ ॥ येषां विशेषाङ्गभृतां प्रवृत्तेरनेकपानामिव गर्जितानाम् । धैर्य धियां स्थानिजपाक्षिकाणां ते गौतमाचा गणिनो जयन्तु ॥ २५ ॥ यंदङ्गशोभा त्रिपदीनिबन्धाद्धस्तेन येषां संकलार्थसिद्धिः। जीत्येव भद्रा गणनायकास्ते महेन्द्रभूतिप्रमुखाः सुखाय ॥ २६ ॥ 10 15 [२५] १ 'विशेषामृताम्' विशेषेण महाकायानां पक्षे | ४ 'धैर्यम्' साहसं पाण्डिस्यत्र । आचाराचाधारिणाम् । 'प्रवृत्तेः' प्रवृत्तिः वार्ता तस्याः [२६] ५ 'त्रिपदी' गात्रबन्धः उत्पादादि [उत्पादव्ययधौ- ['वार्ता प्रवृत्तिवृत्तान्त उदन्तः' इति है० का० २ लो० १७४] व्यादि] पदत्रयी वा । ६ 'हस्त्रेन' शुण्डादण्डेन पाणिना वा । पसे दानवारितस्य । २ 'भनेकपानाम्' अनेकान् पान्ति इत्यनेकपाखेषाम् । पक्षे [गजानाम्] ३ 'गार्जितानाम्' मत्ता ७ 'महेन्द्रभूतिप्रमुखाः' इन्द्रभूत्याचाः [गणधराः शक्रक्रदौ नाम् ['मत्ते प्रभिन्न-गर्जितौ' इति है. कां० ४ श्लो० २८६] प्रकृष्टाः । [22] 1 श्रीपतिना' कृष्णेन । [अस्मिन् श्लोके इतिहवृत्तं "लेघिमावेशिते शिखं प्राकाम्यं महिमाऽणिमा । वर्तते तद् यथा-कृष्णजरासन्धयोर्युद्धप्रसङ्गे यादवसैन्यं जरास यंत्रकामावसायित्वं प्राप्तिरैश्वर्यमष्टधा ॥ न्धेन जराप्रस्तं कृतं तेन नेमिनाथसंदर्शितमूर्त्याः स्नात्रजवारि [इति है. कां. २ श्लो. ११६] आनेतुं कृष्णं प्राहिणोत् । कृष्णस्य प्रत्यागमनं यावत् नेमिनाथः [25] 4 'पञ्चास्यलक्ष्मा' सिंहलाञ्छनः । 5 'अपायात्' विघ्नात् खस्य भुजबलेन शत्रुसैन्यमरुणत् । वारि आनीय कृष्णेन सैन्यं पापाद्वा । जराविमुक्तं कृतं पश्चात् शत्रुसैन्यं विजिय जयलक्ष्मी लेमे इति । [25] 6 'गौतमायाः' गौतमगणधरादयः । 2 'मुदार' 'सुदारुः पारियात्रकः' इति [है. कां. ४ को. [26] 7 'यदाशोभा' यस्य शरीरकान्तिः पक्षे यस्य प्रभो. ९.] अत्र कवे रैवतक इष्टः परं सुदारुशैलः पारियात्रकस्य राचाराद्यानां कान्तिः। 8 'त्रिपदी द्वयोरप्रजयोः पश्चिमजलायां वाचकः, न रैवतकस्य । कविना कुत्रचिद् सुदारुशब्दः रैवतकवाची गजस्य बन्धनम् 'त्रिपदी गात्रयोर्बन्ध एकस्मिनपरेऽपि च' इति दृष्टः स्यात् तेनात्र प्रयोजितो ज्ञायते । [है. कां. ४ ० २९६] 9 'सकलार्थसिद्धिः' समप्रवस्तूना [23] 3 'अष्टसिद्धिविधये' अणिमायष्टसिद्धिविधानार्थम् । सिद्धिः । 10 'जात्येव भद्राः' भद्रजातिकाः हस्तिषु भद्रजातिकाः अष्टसिद्धयस्तावद्- गजाः श्रेष्ठा गण्यन्ते । पक्षे खभावेन ऋजुप्रकृतिकाः ।

·पंच २२-३२] दिग्विजयमहाकाव्यम् । 6 10 . एकोऽपि सुंरिर्धनराशिभर्ता यदाऽऽगमो रोजगृहे शुभाय । पर्दप्रसादाजगतीं पुनाना वन्द्या न किं सूरिपरम्परा सा? ॥ २७ ॥ सैरखती सन्निहिता हिताय जंडेऽपि पद्माऽभ्युदयेन भूयात् । आनन्दनीया केविना विनोदैर्या राजहंसैः सरसोयतेऽर्थे ॥ २८ ॥ ये संयता अप्यपरस्य बन्धं विनाशनं वा जनयन्त्यवश्यम् । दूरेण हेया न मुमुक्षुणा किं ते शृङ्खलाऽभासि खलाः फलार्थे ॥ २९॥ असङ्ख्यकँटैः स्थपुटाः प्रपातस्थानानि भीमी विलसन्महेभ्यः। सदोचगोत्रा अपि मेखलाङ्का हिताय तेषां भुवि पक्षपातः॥३०॥ युक्तोऽतिजिविटपैरगम्यः प्रवृत्तिहेतुर्षहुनिम्नगानाम् । गोत्रीधरोऽध्यायतमेखलो यस्तस्मिन् वरत्राशिखराधिरोहः ॥ ३१ ॥ [पाठान्तरम्] जगजगुप्सुः समितिमयोगी सैदाप्यसाधुर्मलहृद् विरागः। स्फुरणग्रामकथासु मौनी निबन्धभेदं न विवेद किं सः॥३२॥ [२७] १ 'सूरिः गुरुः । २ 'धनराशिभर्ता' धनसमूहं बिल, सद्, महा, इभ्य, इति पदविभागः [बवयोरैक्यमिति] पुष्णाति । ३ 'यदाऽऽगमः' यस्य सूरेरागमः सिद्धान्तः । बिले सीदन्तीति बिलसदः सर्पाः महामहिषास्तेभ्योऽपि । ४'राजगृहे' राजगृहनामनगरे। ५ 'शुभाय' [कल्याणाय] २३ 'सदोचगोत्रा' विशिष्टवंशा अपि । २५ 'मेखलाशा' मे, भभूदिति शेषः । पक्षे-'यदाऽऽगमः' यस्य गुरोः भागमनम् । खल, मका, इति पदविभागः । 'मे' मम, 'खलाकाः' खलबत्, 'राजगृहे' चन्द्रगृहे कर्कराशौ उच्चस्थानत्वात् । ६ 'पदप्रसादाद्' अङ्कश्चिद्वं लक्षणं येषां ते ॥ पदानि वाचकादीनि प्रदानात् । [३] २५ 'अतिजिह्मः' भतिवः । २६ 'विटपैः' विटपाः [२०] ७'सरस्वती' सरस्वती देवी। ८'सन्निहिता' योजिता । शाखाः दुर्जनाश्च तैः।२७ 'प्रवृत्ति शिक्षाकरः।२८ 'निन्नगानाम्' ९ 'जडे' माशे मूर्खे। १० 'पद्माऽभ्युदयेन' लक्ष्मीवर्धनेन । असन्मार्गगानां पुंसाम् । २९ 'गोत्राधरः' भूधरो गोत्रेण हीनो ११ 'भानन्दनीया' वर्द्धनीया। १२ 'कविना' पण्डितेन । वा। ३० 'अध्यायतमेखलः' मधिकं आयता मेखला यत्र । १३ 'राजहंसैः' राजसु हंसः श्रेष्टः । १४ 'अर्थे सरसा' इति ॥ अधि, भायतमे, खलः, इति पदविभागे प्रकृष्टः अध्यायः [पझे 'सरस्वती' वाणी । 'जडेऽपि' जडेऽपि । 'पमा अध्यायतमस्तन खलः दूषकः । ३१ 'तस्मिन् वरत्राशिखराधि- लक्ष्मीः शोभा इति यावत् । 'राजहंसैः' चन्द्रसूर्यैः । 'जयते' रोहः' तस्मिन् वरत्रया रजुकया शिखरेऽधिरोहः । वर, धार्यते । चन्द्रार्कमण्डले लिखितैव ॥ 'सरस्वती' नदी । 'जडे' त्रासि, खरे, ऽधिरोहः, इति पदविभागे त्रासोऽस्मिस्तीति जले ['डलयोरैक्यम्' इति नियमात् ] । 'कविना' ब्रह्मणा । त्रासी [प्रासयतीति त्रासी इडक्] खरेऽधिरोहो वरम् ॥ देवीपक्षेऽपि राजहंसैः जयते विमृश्यते] ३२] ३२ 'जगजुगुप्सुः' संसारनिन्दकः संसाररक्षको वा । ३३ 'समितिप्रयोगी' समितय इर्यायाः समितिः कलहः [समि- [२९] १५ 'संयता' भन्योऽन्यं बद्धा । १६ 'भपरस्य बन्धं तिप्रयोगी रणतत्परः] ३४ 'सदाप्यसाधुः' सतामाप्यः सेव्यः जनयन्ति' १७ "विनाशनम्' अशनं भोजनं विना । [प्राप्योऽभिगम्य इति यावत् ; साधुः सजनः] ३५ 'मलहत्' [पझे 'संयवाः संवरकुशलाः । 'भपरस्य बन्धम्' काव्यादि- मलं पापं हरति पक्षे मलो देवादिपूजायामश्राद्धस्तद्वत् हृदयं संदर्भम् । 'विनाशनं जनयन्ति' विनाशं प्रापयन्ति ॥ यस्य सः, पक्षे पापहृत् ] ३६ 'गुणग्रामकथासु' गुणभाजन. [३०] १८ 'कुटैः' कूटानि शिखराणि छलानि वा । १९ स्थ- रूपास्वपि प्रामकथासु । पक्षे गुणसमूहवार्तासु । ३७ 'मौनी' पुटाः' विषमोजताः । २०'प्रपातस्थानानि' प्रपातोऽवटः स्खलितं भभाषकः देशकथानिषेधात् । ३८ 'निबन्धभेदः' निबन्धः कर्म- वा तदास्पदम् । २१ 'भीमाः' रुद्राः। २२ 'विलसन्महेभ्यः' बन्धस्तस्य प्रकारं पक्षे काव्यादिदोषम् । ३९ 'विवेद' वेत्ति । [80] 1 'अविलसद् महेभ्यः' महेभ्यः महाऽऽध्यः लक्ष्मी [31] 5 'निम्नगानाम्' सरिताम् 'स्रोतखिनी धुनी सिन्धुः वान् अविलसद् विलासं करोति स्म । 2 गोत्राः' पर्वताः । स्रवन्ती निम्नगाऽऽपगा' इति [धनञ्जयः लो० २४] 'मेखला' .कटिसूत्रं पर्वतस्य मध्यभागो वा । 4 'पक्षपातः' पक्षे [32] 6 अधरः' 'अथाधरः हीनवादिनि' इति [ है. कां २ पातः पक्षाणां वा पातः नाश इति यावत् । - श्लो. ११] ·८ महोपाध्यायमेघविजयगणिकृतं [प्रथमः सर्ग: प्रयान्ति ये प्रेम जनेष्वपूर्व वैधेयराजोऽपि विना निमित्तम् । परस्य वैकृत्यनिषद्धचित्तास्ते सज्जनाः सन्तु मयि प्रसन्नाः ॥ ३३ ॥ मुंखे निबन्धस्य खेलप्रवृत्तिं बुधाः सुधावन्न मुधाऽद्रियन्ते । मवेद विनैतां विलसत्पदा गौरसौ रसौघं न यतोऽद्भुताऽपि ॥ ३४ ॥ स भासतामन्यगुणानुरागः सभा संतामुल्लसतीव यस्मात् । प्रमोदयं प्राप्य गवां रहस्ये प्रमोदयन्ती हृदयं कवीनाम् ॥ ३५ ॥ लभ्याः कवीनां सुकृतैः पुराणैः सभ्याः कृपापूर्णदृशं दिशन्तु । ययाऽबन्धुप्रभयेव लोकोऽपदोषवृत्तिनिरिसानुराँगः ॥ ३६ ॥ जगद्गुरूणामतिगौरवेणाभिनम्य सम्यक् चरणारविन्दम् । प्रारभ्यतेऽपूर्वधियाऽनुभाव्यं श्रीव्यं मया 'दिगविजयाख्यकाव्यम् ॥ ३७॥ इहास्ति जम्बूपपदः प्रथीयान, द्वीपोऽवनीपः सकलाश्रयाणाम् । प्रदीपरूपः खसमीपवृत्त्योरूर्द्धस्थिताधः स्थितलोकयोर्यः ॥ ३८ ॥ वर्णाऽऽतपत्रप्रतिमं सुमेरुमुचैर्दधानः क्षितिभृत्प्रधानः। शीतातिशीतोदकयो रयाभ्यां कृतोत्तरासङ्ग इवैष रेजे ॥ ३९॥ 10 [१] १ 'भपूर्व प्रेम' अप्रेमो द्वेष इत्यर्थः । २ वैधेयराजोऽपि' मूर्खवरा अपि पक्षे विधेय एव वैधेयो विनयी दाजोऽपि । विनयकराः सन्तः । ३ 'विना निमित्तम्' निष्कारणं स्वार्थ विना पक्षे निरर्थकम् । ४ 'परस्य वैकृत्यनिषद्धचित्ताः' परदूषणलममनसः पक्षे निश्रितं परस्य कार्यानुरागिमनसः । [३४] ५ 'गौः' वाणी सुरभिश्च । [३५] ६ 'सभा सतामुल्लसतीव' सतां समा उल्लसतीव । ७ 'प्रमोदयम्' ज्ञानोदयम् । [३६] ८ 'अपदोषवृत्तिः' अपगता दोषवृत्तिर्यस्मात् सः। ९ 'गिरिसानुरागः' इति समस्तपदे पर्वतेषु सानूनां शिख- राणां रागो लोहितिमा। [38] 1 'वैधेय' वैधेयो मूर्खः 'वैधेयो मातृशासितः' इति । [37] 17 'जगदुरूणाम्' जगतो गुरवस्तेषाम् । अत्र [है. का० ३ श्लो. ११] 'वैधेय ' विनयस्थः “विधेये विनयस्थः 'जगहुरु' इत्यनेन हीरविजयसूरेः स्मरणं संभाव्यते तस्य स्यात्' इति [है. कां. ३ श्लो. ९६] तथाविधबिरुदलात्। [34] 2 'मुखे' प्रारम्भ। 3 'निबन्धस्य' ग्रन्थस्य । 4 'खल. 18 'अपूर्वधिया' अपूर्वबुध्या अथवा 'पूर्वधिया' इति पदले प्रवृत्तिम्' दुर्जनप्रवृत्तिम् । पूर्वेषां बुद्ध्या यथा पूर्वैः कथितं तथैव 5 'बुधाः' पण्डिताः कवयः प्रन्थकर्तार इति यावत् । 19 'अनुभाव्य' खयमनुभूयमानं चरित्रविषयं खं प्रयुज्येति । 6 'आद्रियन्ते' गृहन्ति । 7 'विलसत्पदा' विलसन्ति पदानि 20 'श्राव्यम्' श्रोतुं श्रावयितुं वा योग्यम् । पादा वा यस्यां सा । 8 'रसौषम् गारवीरादिरसाना ओघः प्रवाहः । [38] 21 'जम्बूपपदः' उप समीपे पूर्व वा पदस्पेत्युपपदं [35] 9 'भासताम्' दीप्याताम् 'भासि' दीप्तौ इति धातोः जम्बू उपपदं यस्य सः। जम्बूतरुप्रधानवाजम्बूद्वीपः। पञ्चम्याः रूपम् । 10 'अन्यगुणानुरागः' अन्येषां गुणानामनुरागः 22 'प्रथीयान्' विस्तृतः । 'योजनशतसहस्रविष्कम्भो जम्बू- प्रीतिः । 11 'गवाम्' वाणीनाम् । 12 'प्रमोदयन्ती' आनन्द- द्वीपः' इति [तत्त्वार्थः ३-९] 23 'अवनीपः' अवनी पृथ्वीं पाति यन्ती प्रमोदं कुर्वन्ती। रक्षतीत्यवनीपः राजा। [36] 13 'कृपापूर्णदृशम्' कृपया प्रसादेन पूर्णाश्च ते दृशस्तम् । [39] 24 'स्वर्णातपत्रप्रतिमम्' सुवर्णस्य छत्रतुल्यम् । 25 अथवा कृपाविजयः इति खगुरोर्नाम स्मृतम् । 14 'अब्जबन्धु- | 'क्षितिमृत्प्रधानः' पर्वतेषु श्रेष्ठः । 26 'शीतातिशीतोदकयोः' शीत- प्रभया' सूर्यकान्त्या । अथवा चरित्रनायकस्य 'प्रभ' इत्यनेन श्रीप्रभ लातिशीतलजलयुक्तयोः 'शीता' 'अतिशीता' इति नान्यौ नद्यौ । सूरेः स्मरणम् । 15 गिरि सानुराग इति पदविभागे 'गिरि' | 27 'रयाभ्याम्' वेगाभ्याम् । 28 'उत्तरासमः' प्रावारः “वैकक्षे वाण्याम् । 16 'सानुरागः' अनुरागेन प्रीत्या सह वर्तमान इति । प्रावारोत्तरासको बृहतिकाऽपि च" इति [है. कां. ३ श्लो. ११६] ·5 10 पप ३३-५०] दिग्विजयमहाकाव्यम् । रखमभायाः प्रथमांशरूपे सिंहासनेऽयननिबद्धरत्ने । यस्तस्थिवान् दिगवरकन्यकाभिाधूयमानानिलचामरश्रीः॥४०॥ वेलाऽवलास्तुगतरङ्गहस्तैः पयोनिधेर्य समवाकिरन्ति । समीरनुन्ना मणिमौक्तिकानां बंजेन व पनयोजितेन ॥ ४१ ।। यः खैर्मणीभिर्नगराजजन्यैनंदीमहावेगलघुप्रयुक्तः। रत्नाकरत्वं जलधेर्विधत्ते समानयोाय्यतमौचितीयम् ॥ ४२ ॥ किं स्वर्निवासः स्फुटतामुपैति तारावतारानिशि भीतभीतः। कचित् प्रभाते प्रपलाय्य याति स्थानेऽधिपः कौशिक एव तस्य ॥४३॥ खर्गेऽपि सम्भाव्य भियाऽसुराणां चलाचलत्वं तदिदं सुराणाम् । पुरी सुमेरोः शिखरेऽध्युवास द्वीपाधिराजः शरणं प्रपद्य ॥ ४४ ॥ एकैव सिन्धुर्वनमेकमेव संरोऽपि चैकं दिवि वेद्यते ज्ञैः । द्वीपे सहस्रप्रमितास्तटिन्यः कोटिः प्रमाणं सरसां वनानाम् ॥ ४५ ॥ मन्यामहे द्वीपवरे खमुष्मिन् महौषधीमृत्पयसां विशेषम् । इन्द्राभिषेके तत एव तेषामादित्सयाऽऽयान्ति सुरा धरायाम् ॥ ४६॥ रसो न ताक् दिवि देवभोज्ये सुधान्धसो द्वीपमुपेत्य तस्मात् । जोहूंयमानं हविराखदन्ते जाज्वल्यमाने ज्वलने प्रविश्य ॥४७॥ तावद् विमानस्थललक्षपूर्णखर्गस्य लक्ष्मीविजयस्य चिह्नम् । द्वात्रिंशदेते विजया विभान्ति द्वीपे जिनानां जैनुषाऽतिपूताः॥४८॥ यत्प्राभृतं काश्चनभूमिभागे तारावतारात् त्रिदिवं करोति । मुक्तामयेराजत कुम्भशोभा तत्रेन्दुविम्बप्रतिविम्बनेन ॥४९॥ दिवा विभूतिर्बहुधैव यस्य द्वीपाधिराजः प्रतिभाति रत्नैः। तत्संवरे रीत्रिचरोडरत्नैः वर्गस्य शोभाभिनिवेशलेशः॥५०॥ 13 15 20 श्लो. ३]। [40] 1 'रमप्रभायाः' 'रत्नप्रभा' इति प्रथमनरकस्थित [47] 16 'सुधान्धसः' सुधाऽमृतमन्धोऽनं भोज्यं येषां ते पृथिव्या नाम तस्याः । “अथ रमप्रभा धर्मा” इति हैमः [अभि० देवाः 'अन्धः पीयूषममृतं सुधा' इति हैमः [अभि. चिं. कां. २ चिं. का० ५लो. ३ स्थितशेषे श्लो० १] । [41] 2 'समीरनुन्नाः' पवनेन क्षिप्ताः । 3 'बजेन' समू- 17 'जोहूयमानम्' अतिशयेन हूयमानम् 'हुंक्' दानादनयोः हेन । 4 'वपिन वधामणी इति भाषायाम् । [दानमत्र हविष्प्रक्षेपः, अदनं भक्षणम् ] इति धातोः यदि कृते [42] 5 'नगराजजन्यैः' पर्वतराजोत्पनैः। 6 रत्नाऽऽकर- | आनश् प्रत्ययस्य रूपम् । 18 'ज्वलने अनौ। लम्' रत्नानामाकरस्तस्य भावः । 7 'समानयोः' नदीपर्वतयोः । [48] 19 'विजयाः' महाविदेहस्थितद्वात्रिंशद्विजयाः। [43] 8 'कौशिकः' इन्द्रः 'कौशिकः पूर्वदिग्देवाऽप्सरःख- 20 'जनुषा' जन्मना [अद्यापि विंशतिविहरमानजिनानां विदेहे गेशचीपतिः' इति हैमः [अभि. चिं. कां० २ श्लो० ८७ ] । जन्मसम्भवात् ] [44] 9 'पुरी' अमरावती [अभि. चिं. कां. २ श्लो. ९२] [49 ] 21 "प्रामृतम्' ढौकनम् । [45] 10 "सिन्धुः खर्गना। 11 'वनम्' नन्दनम् [अभि. [50] 22 'तत्संवरे' तसिधाने। पिं० कां० २ श्लो० ९२] 12 'सरः' नन्दीसरः [अभि. चिं. 23 'रात्रिचरोडरनैः' रात्रिचरश्चन्द्रः, उनि ताराश्चेति रात्रिच- कां० २ श्लो. ९२] 18 '' बुधैः। 14 'तटिन्यः' नद्यः । रोइनि एव रत्नानि तैः। [46] 15 'महौषधीमत्सयसाम्' महती चासौ औषधी च 24 'अभिनिवेशलेशः' ईषद् निर्बन्धः “निर्वन्धोऽमिनिवेशः महौषधी मृच पयव इति । स्यात्' इति हैमः [अभि. चिं. का ६० १३६] । दि.म.२ ।

·[प्रथमः सर्गः 5 10 15 20 महोपाध्यायमेघविजयगणिकृतं यद्भूषणानां मणिमौक्तिकानां रात्रौ वियर्पणविम्बितानि । उत्पश्यतो नश्यति रूपगर्वः स्वर्गप्रदेशस्य तदैव सर्वः ॥५१॥ कविqधो वा गुरुरेक एव स्वर्ग हेरेर्मानसरञ्जनाय । समुद्भवन्त्यत्र सहस्रशस्ते कस्तेन नाकस्य तुलाविमर्शः॥५२॥ द्वीपेन सार्धं तुलने गुणौधैर्यदूर्व्वलोके लघुता बभूव । तेनायमुच्चैः स्थिरतामवाप निदर्शयन् खं त्रपया निशीव ॥ ५३ ।। अत्याकुलो भोगिकुलेन नांगलोको द्विजिह्वाऽऽश्रयदोषबुद्धया । अधाकृतोऽतः परितापयोगाद् विषोपशान्त्यै पवमानमत्ति ॥५४॥ ने-वस्तुतः कश्च नं-भोगभावादमुष्य लक्ष्म्यास्त्रिंदिवेऽ'तिरेकः। नक्षत्रलोकस्पृशि सम्भृतस्य जनेन सत्सङ्गरसङ्गतेन ॥ ५५ ॥ श्रीनन्दनोप्यंगविभासरङ्गः कृष्णो न यस्मिन् ननु जिष्णुलोकः । न मुद्रता कापि महेश्वरेषु द्वीपोऽतिशेते स्वगुणैः खरेवम् ॥५६॥ वनेऽपि रैम्भाः शतशोऽधिपात्रं नृणां सुखायोप्सरसां प्रसङ्गे । नासत्यरूपा जनता समाऽस्मिन् द्वीपः कथं वर्गजयाय नालम् ॥ ५७ ॥ द्विजाधिराजेऽपि कलङ्कपङ्कः सूरेऽपि यत्र ग्रंहणप्रसङ्गः। भोक्ता पुराणः पुरुषो रमायाः स्वर्वाससौख्यं त्वियतैव गम्यम् ॥५८ ॥ कलाविलासः सततं द्विजेशे सूरेऽत्र निर्दोषसुवृत्तभावः । लक्ष्म्या नु रागः पुरुषोत्तमानां द्वीपस्य न खर्विषयः प्रतीपः॥ ५९॥ रोजाऽपि कन्यां परिभोक्तुमीष्टे गुरोः कवेः काऽत्र नये जुगुप्सा। 20 प्रभाकरो मीनमजं च भुङ्क्ते स्वर्वासिनां धर्मकथाव्यथाऽसौ ॥६०॥ [५५] १ 'न वस्तुतः' नव । स्तुतः इति पदविभागे नवीन- | लोकस्पृशि' दिवि । ७ 'सत्सारसङ्गतेन' सतां सास्य यो रसस्तं स्तुतः वर्णितः । २ 'कश्चन भोगभावात्' कश्च । नभोगभावात् । प्राप्तेन; अथवा सन् यः सगरो न्यायरणस्तत्र सातो मिलितस्तेन ॥ इति पदविभागे देवसद्भावात् । ३ 'अमुष्य' जम्बूद्वीपस्य । [५६] ८'श्रीनन्दनः' व्यवहारी पक्षे सरः । ['कस । न । भोगभावात्' इति पदविभागे कश्च न अस्ति । पक्षे अमुख्य द्वीपस्य भोगभावात् अतिशयः कश्चन वस्तुतः स्वर्गेऽपि [५७] ९ 'अप्सरसाम्' अबूयुक्तानि सरोसि तेषाम् । नास्ति ] ४ 'त्रिदिवे' स्वर्गे। ५ अतिरेकः' अतिशयः। ६ 'नक्षत्र- | १० 'नासत्यरूपा' नासत्यावश्विनीकुमारौ तद्वद् रूपं यस्याः सा । [52] 1 'कविः' शुक्रः । 2 'बुधः' सौम्यः 3 'गुरुः' 13 'नासत्यरूपा' स्ववैद्यरूपा; असत्यरूपा न । बृहस्पतिः। 4 'हरेः' इन्द्रस्य । 5 'नाकस्य' खर्गस्य । [58 ] 14 'द्विज' द्विजः चन्द्रमाः । 15 'सूरे' सूर्ये । 6 'तुलाविमर्शः' तुलनाविचारः । 16 'ग्रहणप्रसङ्गः' राहोः प्रसनप्रसङ्गः। 17 'पुराणः पुरुषः' ब्रह्मा । [54 ] 7 'भोगिकुलेन' सर्पकुलेन । 8 'नागलोकः' नागकुमार 18 'रमायाः' लक्ष्म्याः खपुच्या भोक्तेति प्रसिद्धिः । देवतागणः। [59] 19 'कलाविलासः' चतुःषष्टिकलानां विलासः वैभवः । [56] [खर्गे स्मरस्यानङ्गखम् कृष्णस्य कृष्णलम् ; रुद्रस्य महा- 20 'द्विजेशे' ब्राह्मणश्रेष्ठे। 21 'सूरे' सूर्ये, 'शुरे' वीरे। देवस्य रुद्रता अस्ति ] परमत्र द्वीपे [ परिहारखरूपे] 9 'अङ्गविभा 22 "निर्दोषसुवृत्तभावः' निर्गतः दोषः यस्मात् स निर्दोषः । सरगः' व्यवहारी लोकः 10 'जिष्णुलोकः' विजयिलोकः कृष्णो न । सुवृत्तः सुषु वृत्तं चरित्रं यस्य सः सुवृत्तः । निर्दोषश्च सुवृत्तश्च निर्दो 11 महेश्वरेषु महाऽऽन्येषु रुद्रता न । तस्मात् द्वीपः खगुणैः खरं | षसुवृत्तयोः भावः । 23 'प्रतीपः' प्रतिकूलम् । सर्गमतिशेते। [60] 24 'राजा' चन्द्रस्तस्य कन्याराशेर्परिभोगवाद । [57] 12 'रम्भाः' कदल्यः अप्सरसथ । 25 'गुरोः' बृहस्पतेः। 26 'प्रभाकरः' सूर्यः ।

·११ 5 पद्य ५१-६८] दिग्विजयमहाकाव्यम् । क्षमाधराणां गुरुतां प्रपन्नो जनः प्रवृत्तिं भजते सुशीलाम् । कलाघरोध:कुरुते भवाङ्गं द्वीपे बसौ धार्मिकताऽसधर्मा ॥ ६१ ॥ पराक्रमाऽऽक्रान्तदिगन्तरालो द्वीपस्य बाहू इव तौ विशालौ । शैलाधिराजौ निषधोऽथ नीलः पूर्वापरायामधरौ धरायाम् ॥ ६२॥ तन्मध्यगं भाति विदेहवर्ष विचित्ररूपैर्विजयैः सहर्षम् । द्वीपश्रियाऽमण्डि दुरोदराङ्कस्तव्याजतस्वर्द्वितयीजयाय ॥ ६३ ॥ नीलाद्रिणाऽमा निषधाचलेनाऽन्योऽन्यं युयुत्सावशतो व्यतायि । खं खं भुजद्वन्द्वमिवैतदन्ताकासिरे ते किल हस्तिदन्ताः ॥ ६४ ॥ माध्यस्थ्यमास्थाय किमन्तरेऽस्थाद् नगाधिराजोऽतिमहान् सुमेरुः। नमेरुरूपैः कलितोऽपि चित्रं महात्मनां स्यादयमेव भावः ॥ ६५ ॥ अपारिजातोऽपि सपारिजातस्त्रैलोक्यलक्ष्म्या इव नाभिभूतः। युक्तो वनैरप्यवनः सुराणां रराज राजेव स शैलराजः ॥६६॥ राशिमणीनां रमणीयभावं नीतः सुरैः क्रीडनहेतवे किम् । गैर्तीभवस्तेन जलैरपूरि स भूरिभिर्वारिनिधिप्रतीत्या ॥ १७ ॥ कचित् स्फटिकसानुभिर्धवलभावमुद्भावयन् कचिच्च बहुधातुभिर्बहलैशोणिमानं वमन् । कचिन्मणिमरीचिभिर्धनुरथैन्द्रमुल्लासयन् करोति सुरयोषितां मनसि मन्मथोद्दीपनम् ॥ ६८॥ 10 15 [६] १ 'भवागम्' क्रोधादिपक्षे ईश्वरदेहम् । सेत्वनर्थेषु विशदाऽऽशये' इत्यनेकार्थः । [१६] २ 'अपारिजातोऽपि' [अपारीणि बहूनि जातानि समूहाः प्रक्रमात् तरूणां तिरश्चां वा यत्र] अपगतानि [रलयो. ३ 'भवनः' सुराणां तर्पणम् । 'प्रीगनेऽवनतर्पणे' इति हैमः रैक्यत्वाद् ] भालिजातानि अनर्थसमूहा यत्र 'आलिः सख्यावली [अभि. चिं. कां० ६ श्लो० १३०] [61] 1 'क्षमाधराणाम्' पर्वतानां तपखिनां च । 2 'कला- । इत्यनेन हैमसूत्रेण अद्यतन्यां कर्तरि त्रिच् वा स्यात् । 15 'भुजद्व- धरः' चन्द्रः। 8 'अधःकुरुते' तिरस्कुरुते । न्द्वम्' सुण्डाद्वन्द्वम् । 16 'चकासिरे' दिदीपिरे। 17 'हस्तिदन्ताः' [62] 4 'निषधः' 'नीलः' इत्याख्यौ पर्वतौ। 5 'पूर्वा- | हस्तिनो दन्ताः अनेन वलयाकृतिलं द्वीपसमुद्राणामिति ज्ञेयम् । परायाम्' पूर्वायां पश्चिमायां दिशि । 6 'अधरौ' ओष्ठौ । [65] 18 'नमेरुरूपैः' वृक्षविशेषखरूपैः । [63] 7 'विदेहवर्षम्' विदेहनामकं क्षेत्रम्। 8 "विजयैः' द्वात्रिंशद्विजयः। [67] 19 'गीभवन्' अगतः गर्तः भवन्निति 'च्चिप्रत्यये' गीभवन् । 9 'अमण्डि' अशोभि । 10 'दुरोदराङ्कः' द्युतस्य पाशकः । 'दुरोदरं कैतवं च धुतमक्षवती पणः' इति हैमः [अभि. चिं. कां. [68] 20 'शोणिमानम्' लोहितम् । 21 'मणिमरीचिभिः' ३ श्लो. १५०]। मणीनां मरीचयः किरणास्तैः । 22 'धनुरथैन्द्रम्' ऐन्द्र इन्द्रस- [64] 11-12 'नीलादि'-'निषधाचल'-इति नामको म्बन्धि धनुः । अथेत्यव्ययम् ।23 ‘सुरयोषिताम्' सुरललनानाम् । पर्वतो। 13 'युयुत्सा" योदुमिच्छा युयुत्सा। 14 'व्यतायि' व्यस्तारि; 24 'मान्मथोद्दीपनम्' मन्मथस्य स्मरस्य भावः मान्मथं तस्यो. 'ता' सन्तानपालनयोरिति धातोः “दीपजनबुध"-३-४-६७ । द्दीपनम् । ।

·१३ महोपाध्यायमेघविजयगणिकृतं [प्रथमः सर्गः 5 10 इतः शशिकरक्षरत्सलिलचान्द्रसान्द्रच्छटा. मिलद्घनघटापटुं सृजति नित्यवर्षाऽऽगमम् । इतो रविकरैस्तपत्तंपनरत्नजाताऽऽतपा- निदाघसमयः शमं नयति जाज्यमेणीदृशाम् ॥ ६९॥ इतो विवुधसुन्दरी व्रजति साऽभिलाषं दरीः प्रियेण सहसा हसन् मनसि मान्मथं बिभ्रती। इतोऽनवरतं तं सपदि कर्तुकामः स्फुरन् सुरः सुरसभाषितैर्नयति सान्त्वनं कामिनीम् ॥ ७० ॥ इतस्तपति चारणः सकलजन्तुसाधारणः शमी शमितपातका क्षपितमोहदुर्घातकः । इतोऽर्चनमहोत्सवं रचयतीह देवोऽहंतां पटुटुंवधूरितो नटति हावभावोद्भटम् ॥७१ ॥ गुञ्जन्म मृदङ्गजङ्गमरसाऽऽवेशात् समादेशतः वर्नाथस्य सभासु भासुरमणीहारान्विता स्वर्वधूः। नृत्यन्ती जनयत्यनन्यजमहो यूनां मयूनां हृदि वैराग्यं शमिनामहो विषमता पात्रेतरपाणिनाम् ॥७२॥ उचैर्योजनलक्षसम्मिततनुः श्रीरत्नसानुर्महान् मूर्द्धन्याहतचैत्यनित्यविलसद्रनध्वजान्दोलनात् । जम्बूद्वीपमहीपतेर्मणिभुवां "कोटीश्वरत्वं जने किं प्रख्यापयतीव पीवरतरखांशुभिर्भाखरः॥७३॥ द्वीपः श्रीपतिनर्मकर्मभवनं निर्दम्भसंरम्भभूः स्तम्भस्तस्य सुरेन्द्रशैलमिषतो मध्ये वभावुच्छ्रितः। भित्तेः सा जगती प्रतीतिमदधाद् धौताम्बुधेर्वीचिभिः सूर्याचन्द्रमसोईयी वितनुते दीपक्रियां सर्वतः ॥७४॥ 15 20 . [69] 1 चान्द्र चान्द्रं चन्द्रोपलः। 2 'तपनरम तपन [72] 14 'भासुरमणीहारान्धिता' देदीप्यमानानां मणीनां रसं सूर्योपलः । 3'निदाघसमयः' प्रीष्मकालः । 4 'एणी- | हारास्तैर्युक्ता। 15 'महः' उत्सवः। 16 'मयूनाम्' किनराणाम् हशाम्' मृगीहां मृगनयनानाम् । 'किंनरस्तु किंपुरुषस्तुरजवदनो मयुः' इति हैमः [अभि. चिं.. [70] 5 'निबुधसुन्दरी' देवललना। 6 'दरीः' गुहाः । २ श्लो. १०८]। 17 'पात्रेतरप्राणिनाम्' नाव्येऽधिकृतः पात्रं 7 'अनवरतम्' सततम् । 8 'रतम्' सम्भोगः । 9 'सुरसभा- तस्माद्भिवानां जीवानाम् । वितैः' सुष्छु रसो येषु भाषितेषु तैः । 10 'कामिनीम्' कामुकीम् । [73] 18 'श्रीरससानुः' लक्ष्मीयुक्तो मेरुः 'अथ मेरुः [71] 11 'चारणः' कुशीलवः, 'चारणस्तु कुशीलवः' इति | कर्णिकाचलः रत्नसानुः' इति हैमः [अभि. चिं. कां. ४ श्लो. हैमः [अभि. चिं. कां• २ श्लो० २४३]। 12 'बटुवधूः' माणवक- ९७-९८] 1 19 कोटीश्वरखम्' कोव्याधीशत्वम्' । प्रिया । 18 'हावभावोगटम्' हावश्च [खचित्तवृत्ति परत्र जुहती ददतीं हावयतीति हावो भूतारकादीनां बहुर्विकारः] भावध [अन्त- [74] 20 'श्रीपतिनर्मकर्मभवनम्' लक्ष्मीपतेः विष्णोर्वा केलि. गंतवासनात्मतया वर्तमान रत्याख्यं भावं भावयतीति भावः, क्रियामन्दिरम् । 21 निर्दम्भसंरम्भभूः' निर्दोषोधमस भूमी। भास्याल्पो विकारः] इति हावभावौ ताभ्यामुटम् । 22 'सुरेन्द्रशैलमिषतः' मेरोब्याजतः ।

·-....- 5 पय ६९-८१] दिग्विजयमहाकाव्यम् । १३ महाहिमाद्रिननु रुक्मिनामा द्वीपे परौ द्वौ संहजाविवागौ । दिशोरुदग्दक्षिणयोर्दिक्षोरन्तर्जवन्याविव रत्नसानोः ॥ ७ ॥ तदन्तराले हरिवर्ष-रम्यकक्षेत्रे पुनर्भोगभुवी प्रतीते। कल्पद्रुमाऽऽमोदमिषाद् यशोभिः स्वीयैर्युलोकश्रियमाश्रयन्त्यौ ॥ ७६ ॥ लघुर्हिमाद्रिः शिखरी द्वितीयोऽचलावमू तत्परतोऽतितुङ्गौ । वाद्धिं तिती: इव पाणिपादं विस्तार्य कार्य कुरुतः प्रमायाः ॥ ७७ ॥ हैमन्त-हैरण्यकनामधेयं क्षेत्रद्वयी सौख्यमयीव भोगैः। यस्या नरैः प्राग्भवदानयोगाद् वश्याः क्रियन्ते त्रिदशा रसाऽऽव्यैः ॥ ७८ ॥ तथोत्तरस्यां शिखरीन्द्रशैलादेरावतं वर्षमतर्वलोकम् । यन्नाम रागादिव किं समागात् स्वर्गस्थितिः सूरकलाधराद्यैः॥७९॥ वर्षाणि सप्तापि विभज्य शैलैर्निवेशयामास यथाऽहवृत्त्या । या सप्तलोकप्रभुतां वकीयां प्रख्यापयन् सर्वजने समृद्ध्या ।। ८० ॥ जम्बूवृक्षसमाश्रयन् निजकुले पत्रावलम्बीव यो द्वीपाम्भोनिधिवेष्टितो निधिरिव वर्णाद्रिसान्द्रच्छविः । चक्रीवोत्तमदैवतोत्तरकुरुक्षेत्रद्वयाऽऽभोगवान् संवासेन महोदयश्रियमयं द्वीपो ददात्यव्ययाम् ॥ ८१॥ इति श्रीदिग्विजयनानि महाकाव्ये महोपाध्यायश्रीमेघविजयगणिविरचिते जम्बूद्वीपवर्णनो नाम प्रथमः सर्गः ॥१॥ 10 15 [.५] १ "अन्तर्जवन्याविष रखसानोः" इत्यत्र मेरूष ऽपि वस्तुना दूरस्थमाच्छायते ॥ इति न ताभ्यां वयवधानमिति विचार्य दूरस्थत्वात् । लघुना- [75] 1 'महाहिमाद्रिः' एतनामा पर्वतः। 2 'रुक्मि [77] 8 'लघुर्हिमाद्रिः' एतनामा पर्वतः। 9'शिखरी' नामा' 'रुक्मि' इत्याख्यो गिरिः । 8 'सहजो भ्रातरौ । तनामकः पर्वतः। 10 'प्रमायाः' मानस्य । 4 'अगौ पर्वती 5 'जवन्या' यवनिके। [78] 11 हेमन्त-हरण्यकनामधेयम्' 'हेमन्तब हैर- [76] 6 'हरिवर्ष-रम्य'-एतमानी क्षेत्रे । 7 'कल्प- | ण्यकश्च' इत्येतयो मषेयमभिधानम् । हुमाऽऽमोदमिषाद' कल्पवृक्षस्य सुरभिव्याजतः । [79] 12 'सूरकलाधरायैः' सूर्याचन्द्रमसावादी येषां तैः ·5 महोपाध्यायमेघविजयगणिकृतं [द्वितीयः सर्गः द्वितीयः सर्गः। अथास्त्यमुष्मिन् दिशि दक्षिणस्यां हिमाद्रितः श्रीभरताऽऽख्यवर्षम् । तचारुतां द्रष्टुमिवोडुनेत्रैर्विभाति रात्री त्रिदिवं सतर्षम् ॥१॥ सुवर्णमौलिहिमवान् नगेन्द्रो यस्योत्तमाङ्गे नृपचिह्नमाभात् । रूप्यादिरस्याऽऽभरणं बभूव 'अवेयक रत्नमयूखपूर्णम् ॥२॥ मुक्ताकलापश्रियमस्य धत्ते खःसिन्धुसिन्धुद्वितयस्य धारा। पयोधिरूपं दधतो दुकूलं वेलाऽनुकूलं नृपतेरिवान ॥३॥ वैताब्यशृङ्गस्थितचैत्यमूर्द्धध्वजैविजेन रजतप्रभाणाम् । वर्गस्य शोभाजयजन्यमन्तस्तापं ध्यपाकर्तुमिवोचतो यः॥४॥ काश्मीरजानिर्निचयरजस्रं धृताङ्गरागोऽद्भुतकौशलाऽऽख्यः । वहन संजीवां धनुराकृतिं स राजेव रेजे भरतप्रदेशः॥५॥ खर्गेऽन्धकारस्य विकारसत्ता स्वर्भाणुकाष्ादनुमीयते "जैः। उचैः क्षिपन्त्यं शुभरं मणीनां यः सौहृदात् तामिव धिक चिकीर्षः ॥ ६॥ मुरार्नुभावान्मैदवार्त्तयैव स्वर्गोऽतिशेतां भरतप्रदेशात् । न तत्त्वतो यत्र चतुर्दशापि रत्नानि सिन्धोर्मथनाद् धृतानि ॥७॥ राजा कलङ्की मघवाऽपि गोत्रच्छेदी तथाऽभूषिदारजारः। प्रजापतिः खां चकमेऽङ्जातां स्वर्गेऽमुना किं समतानयेन ॥८॥ [५] १ 'काश्मीर०' काश्मीरो देशः पक्षे काश्मीरजं | लाऽयोध्या ॥ कुलमम् । २. भारागः' भारागो विलेपनं पक्षे अङ्गो [७] ४ 'सुरा' सुराः देवाः मदिरा च । देशस्तस्य रागः । ३ 'कौशल कौशलं पाण्डित्यं पक्षे कौश- 10 15 25 [1] 1 'उडुनेत्रैः' उडूनि तारका एवं नेत्राणि चहूंषीति । 17 'सजीवाम्' जीवा ज्या तया युक्ताम् । “इच्छावगाहोनावगाहा- [2] 2 'सुवर्णमौलिः' सुवर्ण मौलौ शिखरे यस्य सः । भ्यस्तस्य विष्कम्भस्य चतुर्गुणस्य यन्मूलं सा मण्डलक्षेत्रस्य जीवा 3 'उत्तमाझे मस्तके। 4 'नृपचिह्नम्' मुकुटम् । 5 'वेयकम्' भवति” । 18 'धनुः' इषुः । "ज्याविष्कम्भयोर्वर्गविशेषमूलं विष्क- प्रीवाप्रदेशनिविष्टं कण्ठभूषेत्यर्थः । 'प्रैवेयकं कण्ठभूषा' इति हैमः | म्भाच्छोध्यं शेषार्धमिषुः भवति" । [अभि. चिं. कां. ३ श्लो. ३२१]। 6 'रत्नमयूखपूर्णम्' [6] 19 'जैः' पण्डितैः। 20 'अंशुभरम्' किरणसमूहम् । रबानां मयूखैः किरणैः पूर्णम् ॥ 21 'ताम्' अन्धकारस्य विकारसत्ताम् । 22 'चिकीर्षुः' कर्तुमिच्छुः [3] + "प्रावारलीलामनुशीलतीव” इति वा पाठः मूलप्रतौ | 'कृ'धातोः सनन्तवाद् कृतो डुप्रत्ययः । निर्दिष्टम् । 7 'मुक्ताकलापश्रियम्' मुक्तानां कलापः समूहस्तस्य श्रीः शोभा ताम् । 8 'खःसिन्धु०' स्वर्गगा। 9 'दुकूलम्' [7] 23 'सुरानुभावात्' देवानां सुराया वा प्रभावात् । क्षौमम् "क्षामं दुकूलं दुगूलं स्याद्" इति हैमः [ अभि. चिं. का. 24 'मदवार्तया' गर्वप्रवृत्त्या । ३ श्लो. ३३३]। 10 'वेलानुकूलम्' समयानुकूल समुद्राम्भसः [8] 25 'राजा' चन्द्रः। 26 'मघवा' इन्द्रः। 27 'गोत्र. वृद्धरनुकूलं वा। च्छेदी' गोत्रं पर्वतं छिनत्ति भिनत्तीति। 28 'ऋषिदारजारः' [4] 11 'वैतात्यशृङ्ग' वैताब्यो नाम पर्वतस्तस्य शृङ्गं विश्वामित्रो मेनकायां जारतया कामुकत्वेन प्रवृत्त इति प्रसिद्धः । शिखरम् । 12 "विजेत्रैः' विजयनशीलैः। 13 'रजतप्रभाणाम्' | 29 'प्रजापतिः' ब्रह्मा । 30 'चकमे' 'कमूल् कान्तौ'-कान्तिरभिला. मुवर्णप्रभाणाम् । 14 'व्यपाकर्तुम्' दूरीकर्तुम् । षस्तस्य परोक्षकालस्य रूपम्। 31 'अगजाताम्' पुत्री लक्ष्मीम् । [5] 15 'निचयैः' समूहै। 16 'अजनम्' नित्यम् । 32 'समतानयेन' साम्यनीत्या ।

·१५ 5 10 पद्य १-१७ ] दिग्विजयमहाकाव्यम् वर्गस्य नाथा बलिनो महेन्द्रमुख्या जितास्तेऽपि पुराऽसुराद्यैः। अमुष्य राजा किल चक्रवर्ती सुरासुरैरप्यहतप्रभावः ॥९॥ गङ्गाप्रसङ्गाल्लभतां कथञ्चित् स्वर्गोऽस्य साम्यं न तथापि सम्यक् । सिन्धुप्रबन्धव्यतिरेकतस्तत् स्पर्द्धार्द्धरूपैव विवर्द्धनीया ॥१०॥ द्वात्रिंशदस्मिन् वरसन्निवेशा देशाः सहस्राणि सुराऽऽलयाद् ये । लक्षा विमाना अपि नाधिकत्वं योगानराणामुत ! किं' नराणाम् ॥ ११ ॥ न भूमिभागे भरतस्य रोगा भोगाश्च साऽऽभोगतया रसाढ्याः। स्वर्गे नभोगा वपुषोऽनुयोगात् सविक्रियास्तेऽनिमिषत्ववृत्त्या ॥ १२ ॥ भूमिदेशा भरतप्रदेशे खर्गे पुनः द्वादशधा प्रयोगः। सत्पुण्यनैपुण्यवशान्न जेयो द्वाभ्यामथैकोऽपि च देशलेशः॥१३॥ ध्रुवस्थलं किञ्चन देवलोके तत्रापि मेरोः सविधानुभावः । सप्तव तस्मिन् ऋषयोऽथ तेऽपि सारुन्धतीकाः मंगटव्यलीकाः ॥१४॥ तीर्थेश्वराश्चक्रभृतो बलाद्या आर्यान्यकार्याय कृतावताराः। सहस्रशः सर्वबुधो मुनीन्द्राः स्वर्गेऽस्य साम्यं न जडेन काम्यम् ॥ १५ ॥ नैकेन जेयो भरतप्रदेशः खर्गेण युग्मे च मिथोऽनुबद्धे । मुख्ये तथान्त्ये विबुधाऽऽलयानां मध्ये तदेकत्वमभीतिभावात् ॥ १६ ॥ द्वयोईयोस्ताविषयोश्च सारमादाय धाता विदधेऽशषट्कम् । क्षेत्रस्य नूनं भरतस्य तस्मात् खःसङ्ख्यया षोडशता न युक्ता ॥ १७ ॥ 10 15 [१६] १ 'मिथोऽनुबद्धे युग्मे' मुख्ये युग्मेऽनुबद्धेऽन्त्ये । युग्मेऽप्यनुबद्धे मध्ये, एक एकः स्वर्गः । वर्षस्य । [9] 1 'असुराद्यैः' तारकाद्यसुरैः। 2 'अमुष्य' भारत- | केषाश्चिच्च कथञ्चिद्धितश्रवणसंभवेऽप्यवश्यभोगकर्माधीनत्वादकर्मभूमि- वाच विरत्यभावस्तेन भरतप्रदेशो न जेयः"। 13 'दाभ्याम् [10] 3 'गङ्गाप्रसङ्गात्' भरतप्रदेशे यथा गङ्गा वरीवति | द्वाभ्यां वर्गाभ्यामेको भागोऽपि न जेयः। तथैव खर्गेऽपि गङ्गा वर्तते । 4 'सभऽर्धरूपेव' अर्धरूपैव सा [14] 14 'सारुन्धतीकाः' वशिष्ठपत्नी अरुन्धत्यासहि- स्पर्द्धा न पूर्णेत्यर्थः। ताः। 15 'प्रगटव्यलीकाः' व्यक्तदोषास्तेषां स्त्रीपरिग्रहत्वात् । [11] 5 'वरसनिवेशाः' श्रेष्ठसंस्थानानि । 6 'विमानाः' [15] 16 'बलाद्याः' बलभद्रादयः। 17 'सर्वबुधः' सर्व वायुयाना विगतमाना वा सरलाश्चेत्यर्थः। 7 'किं नराणाम्' किन्न-बोधन्तीति । राणां कुत्सितपुरुषाणां वा। [16] 18 'तदेकत्वमभीतिभावात्' भरतप्रदेशस्य वीरताऽऽ- [12] 8 'साभोगतया' ज्ञानयुक्तया विस्तारेण सहितया वा। दिगुणप्रकर्षण तस्यैकवं भयाभावात् । स्वर्गव तावद् भयान्वितलेन 9 'नभोगाः' देवाः, भोगाः नेत्यर्थोऽपि । 10 'अनिमिषत्ववृत्त्या' मिथोऽनुबद्धः । न निमिषति लोचनेऽनिमिषस्तस्य भावः । [17] 19 'ताविषयोः' वर्गयोः। 20 'षोडशता' अत्र दिग- [18] 11 'षड्भूमिदेशा'-"भरतवंशस्य योजनानां चतु- | म्बराणां प्रत्याक्षेपो यत् तैरभिमता वर्गाणां षोडशता न युक्ता । दश सहस्राणि चत्वारि शतानि च षड्भागा विशेषोना ज्या वर्तते, सा चेयम्-"सौधर्मेशानसानत्कुमारमाहेन्द्रब्रह्मब्रह्मोत्तरलान्तवकापि- तेन तस्य षट् भागाः वर्तन्ते"। 12 'सत्पुण्यनैपुण्यवशात्' सौख्या- ठशुक्रमहाशुकशतारसहस्रारेष्वानतप्राणतयोरारणाच्युतयोर्नवसु अवे. तिरेकान तत्पुण्यकौशलमधिगन्तुं शकाः। यथोक्तम्- "देवानां | यकेषु विजयजयन्तापराजितेषु सर्वार्थसिद्धौ च" इति तत्त्वार्थराजवा- कृच्छावाप्तविषयसुखलवाऽऽखादापहतचेतसामनवाप्तगुरूदितश्रवणानां । र्तिकम् [अ० ४ सू०१७]।

·महोपाध्यायमेषविजयगणिकृतं [द्वितीयः सर्गः 5 10 15 सौधर्मरूपं श्रमणाऽऽश्रमेषु श्राद्धास्तथेशानदशा रसाऽऽख्याः । स्याद् ब्रह्मभूयं सुरतोपशान्ते सदानत-प्राणतता विनेये ॥ १८ ॥ महेन्द्रलक्ष्मीधरणीधवेषु सनत्कुमाराः पवनाधिकाराः। चक्रे सहस्रारविधिश्च शुक्राधिकत्वमङ्गे रसिकासुभाजाम् ॥ १९॥ ऐश्वर्यलक्ष्मी-धन-धर्म-कीर्ति-प्रज्ञा-प्रभा वैभव-दर्शनेषु । परिस्फुरत्यच्युतता प्रजानामसिँस्ततः किं दिवि वस्तु शिष्टम् ॥ २० ॥ त्रिभिर्विशेषकम् खानिः सुखानां विषयोन्मुखानां सुलोचनौदारिकदेहवृत्त्या । न साधुलोकेऽथ सुखं न किश्चिद येनोपमेयो भरतप्रदेशः ॥ २१ ॥ एको गुरुः पाठयिता न नव्यं शास्त्रं कुतस्तद् दिवि बोधवृद्धिः। नाना न तत्त्वाद् विबुधाः सुधाशा यल्लेखशालाजुष एव नित्यम् ॥ २२ ॥ यस्मिन्ननेके गुरवो विवेके प्रत्याश्रमं सातिशया नयार्थम् । विधाय शास्त्राणि नवानि बालानध्यापयन्ति भैरतेऽतिदक्षाः ॥ २३ ॥ धनैर्न धमैन गुणैर्न बोधैः स्वर्गाधिकः स्याद् भरतात् ततोऽदः । शके शशाङ्कार्कमुखैः प्रकाश्यं वर्षान्महेन्द्रो भजतीव वर्षम् ॥ २४ ॥ तमिस्तृतीयारकदेश्यकाले मुख्योऽर्हतां श्रीवृषभो बभूव । धर्म्यस्थितीनां जनजीविकानां कर्ताऽपहर्ता युगलस्थितीनाम् ॥ २५ ॥ कल्पद्रुमाणां परिणामसारैरभीष्टकारैस्समहोपकारैः। सम्भूय भूयः सुखसम्पदर्थ प्रादुष्कृतो दुष्कृतकृन्तनाय ॥ २६ ॥ [18] 1 'सौधर्मरूपम्' सुष्टु धर्मस्तस्य भावः सौधर्मस्तस्य | भाक्लम् । देवलोकानां नामानुरूपं गुणवं तु भरतप्रदेशे एव रूपम् । प्रथमदेवलोकश्च । 2 'श्रमणाऽऽश्रमेषु' साधूनां वसति- दृश्यते तस्मात् तेषु खर्गेषु न किञ्चिद्वैशिष्ट्यं भरतप्रदेशात्"। गृहेषु 3 'ईशानदशाः' इन्द्ररूपाः । द्वितीयदेवलोकश्च । [21] 17 'खानिः' आकरः । "स्यादाकरः खनिः खानिगा" 4"ब्रह्मभूयम्' ब्रह्मणो भवनं ब्रह्मभूयं ब्राह्मणैकलं मोक्ष इत्यर्थः । इति हैमः [ अभि. चिं. कां. ४ श्लो० १०२]। 18 'औदारि- पञ्चमदेवलोकश्च । 5 'सुरतोपशान्ते' संभोगोपरते सति । सदा- कदेहवृत्त्या' औदारिकशरीरप्रकारेण । यथोक्तम्-"औदारिकम्- मत-माणतता' सुष्टुरीत्या-आनतता समन्तानमनक्रिया, प्राणतता प्रकर्षणाऽऽनमनक्रिया च। नवम-दशमवर्गश्च । 7 विनेये शिष्ये । उदार बृहदसारं यद् द्रव्यं तनितमौदारिकमसारस्थूलद्रव्यवर्गणा- समारब्धमौदारिकप्रायोग्यपुद्गलग्रहणकारणपुद्गलविपाक्यौदारिकशरीर• [19] 8 'महेन्द्रलक्ष्मीः' महाँश्वासाविन्द्रश्च महेन्द्रस्तस्य नामकर्मोदयनिष्पमम्" । लक्ष्मीः ऋद्धिः । चतुर्थवर्गः। 9 'धरणीधवेषु' राजसुः। 10 'सन- कुमाराः' सनन्तो भक्तिमन्तः कुमाराः । सनत्कुमारचक्रवा. [22] 19 'लेखशाला' स्वर्गः कुमारकपाठस्थानश्च । था वा। तृतीयदेवलोकश्च । 11 'सहस्रारविधिः' सहनप्रकारेण [23] 20 'भरते' क्रीडाविशेषे क्षेत्रे वाऽतिदक्षाः । माळविधिः । अष्टमवर्गव । 12 'शुक्राधिकलम्' बलाधिकत्वम् । [24] 21 'शशासार्कमुखैः' चन्द्र-सूर्यप्रमुखैः । 18 'रसिकासुभाजाम्' रसिकप्राणभृताम् । [25] 22 'तृतीयाऽऽरक०' 'सुषमा' नामकमारकम् । “वित्रः [20] 14 'अच्युतता' न च्यवत इत्यच्युतस्तस्य भावः । कोटिकोव्यः सागरोपमाणां सुषमा"। 23 'धर्म्यस्थितीनाम्' धर्मा- द्वादशदेवलोकश्च । 15 दिवि' खर्गे। 16 'शिष्टम्' "एषु त्रिषु | नुकूलरीतीनाम् । 24 'जनजीविकानाम्' मनुष्याणामाजीविका इति लोकेषु द्वादशदेवलोकानां केवलं नामरूपत्वमस्तीति निर्दिष्टं, न गुण- | जनजीविकास्तेषाम् । 6 सप्तमखर्गः।

·5 10 15 पच १८-३७] दिग्विजयमहाकाव्यम् । कौमारके विंशतिलक्षपूर्वाण्यतीत्य जाते जनकौशलार्थे । राज्येऽभ्यषेचि त्रिदशाधिपेन श्रीकौशलायां पुरि पौरहर्षात् ॥ २७ ॥ त्रिषष्टिलक्षानतिगम्य राज्ये पूर्वाणि लोकान्तिकदेववाचा। खयं प्रबुद्धोऽपि विशिष्य दीक्षां जिघृक्षुरासीद् बहुदानवर्षी ॥ २८ ॥ राज्यं परित्यज्य नृणां हिताय प्रव्रज्य संवत्सरवानयुक्त्या । तपोऽपि सांवत्सरमेव तप्यन् श्रेयांसतः पारणमप्यकार्षीत् ॥ २९॥ सहस्रवर्षाणि पुनस्तपांसि छद्मस्थभावे विविधानि तत्वा । कैवल्यकेलि कलयाश्चकार न्यग्रोधमूले स युगादिदेवः ॥ ३० ॥ विशालसालत्रितयादिनीत्याऽस्याः स्थानभूमी रचिता सुरेन्द्रः। अध्यास्य यामाद्यविभुर्विरेजे पूर्वाद्रिमूीव सहस्रभानुः ॥ ३१ ॥ तीर्थ व्यवस्थाप्य सभासदां स प्रबोधदानाय दिदेश धर्मम् । संसारवाद्धौं निपतन्जनानामालम्बदायी ह्यविलम्बनेन ॥ ३२॥ ध्याख्यातुरीशस्य मुखामृतांशोज्योत्स्लेव साक्षात् प्रकटीवभूव । प्रक्षालयन्ती जनमानसान्तस्तमः समग्र देशनाऽलिदीप्तिः॥ ३३ ॥ ध्यानं मनोऽन्तस्थितमस्य शुक्लं प्रवर्द्धमानं बहिरुजगार । रागं पराकर्तुमिवोष्ठभागे निलीनमुच्चैर्दशनांशुदम्भात् ॥ ३४ ॥ पदाक्षरव्यक्ततयैव वाचां प्रचारणेऽस्य द्विजराजकान्तिः । बभौ विभोरुज्वलवाससा गौः" प्रादुर्भवन्तीव मुखारविन्दे ॥ ३५ ॥ यन्मृष्टताऽभूदु वचसां जिनस्य द्वेधाऽपि तापापनया त्रिलोक्याः। शङ्के ततोऽसौ वसुधाऽवतीर्णा सुधाऽभिधावद् दशनांशुरूपा ॥ ३६ ॥ 29 मांसे समांशेऽन्दसृजि प्रसक्ता दुग्धं परं मुग्धमपास्य कान्तिः। भदन्तदन्ताऽऽवलिरश्मिरूपात् तदा मदादेव विनिर्जगाम ॥ ३७॥ [27] 1 'त्रिदशाधिपेन' इन्द्रेण। 2 'पौरहर्षात्' नागर. 2 'पौरहर्षात्' नागर- 10 'याम्' स्थानभूमि समवसरणस्थितनिर्मलं स्फटिकमयं सिंहासनं जनानामानन्दात्। तद्रूपाम् । [28] 3 "लोकान्तिदेववाचा' लोकान्तिकाः देवास्तेषां वाण्या [33] 11 'व्याख्यातुः' देशनादातुः। 12 'मुखामृतांशोः' लोकान्तिकदेवानां तथैवाऽऽचारत्वात् । यथोक्तम्-"लोकान्तिकदेवाः | मुखचन्द्रस्य । 13 'दशनाऽऽलिदीप्तिः' दन्तसमूहानां कान्तिः । किल भतिप्रवणीकृतचेतसः सर्वदा जिनेन्द्रजन्मादिप्रलोकनपराः शुभा [34] 14 'निलीनम्' प्रच्छन्नम्। 15 'दशनांशुदम्भात्' ध्यवसायप्रायाः वरीवर्तन्ते"। दन्तकिरणकपटात् । [29] 4 'संवत्सरदानयुक्त्या' वार्षिकदानसहितया । 5 'श्रेयां [35] 16 ‘पदाक्षरव्यक्ततयैव' पदानि-अक्षराणि च पदाक्ष. सतः' श्रेयांसनामककाष्ठभारवाहिपुरुषात् क्षीराममादाय पारणाम- राणि तयोः व्यक्तता प्राकव्यं तेन । 17 'द्विजराजकान्तिः' चन्द्र- कृत इति श्रुतिः। 18 'गौः वाणी। [30] 6 'कलयाञ्चकार' समधिगतवान् । 7 'न्यग्रोधमूले [36] 19 'यन्मृष्टता' यच्छुद्धता। 20 'तापापनया' संताप वटवृक्षस्याधोभागे कष्ट दूरीकरणेन । 21 'असौ' वाणीशुद्धता। 22 'सुधाऽभिधावत' [31] 8 'विशालसाल.' दीर्घप्राकाराः “समवसरणे देवाः | अमृतनामवत् । रन-सुवर्ण-कप्यमयं प्राकारत्रयं रचयन्ति" 19 'अध्यास्य' उपविश्य । [37] 23 'अब्दसृजि' मेघसृजि । दि.म.३ दीप्तिः।

·महोपाध्यायमेषविजयगणिकृतं [द्वितीयः सर्गः 5 10 15 अङ्गानुषङ्गादिव जातरङ्गा गङ्गाऽप्यभङ्गा विलसत्तरङ्गा । आप्लावयन्ती निरियाय भव्याँस्तदा रदांशूपधिना जिनस्य ॥ ३८॥ सरस्वतीयं रदनच्छदांगुर्जटा घटाया रुचिरपुत्री। मन्दाकिनीह द्विजराजकान्तिाजादू विरेजेन ततत्रिवेणी ॥ ३९ ॥ यदुज्ज्वलत्वं दशनांशुजाले मुखारविन्दे रुरुचे विशाले । प्रालेयरश्मेरपि विस्मयाय श्रियं जिगीषोर्दिनमात्रमेकम् ॥ ४० ॥ ववर्ष हर्षाद् दशनांशुनीरैः सोत्साहमहन् जलवाह एषः। रसेन तस्माजनमानसानि पंपूर्य सन्तापमपाचकार ॥४१॥ यः स्पर्द्धनोऽभून्महसा शशाङ्कः साङ्कस्तु पूर्णो दिनमात्रमेत्य । मुखाम्बुजं तजयमांशशंस जैनं सदैव द्विजराजिदीप्त्या ॥ ४२ ॥ द्विजाधिपः किं द्विजमात्रकान्त्या "विनिर्जितः 'खं त्रपयोत्पपात । तदत्र जैनस्थितिरेव हेतुरहो! महोत्साहदशाऽऽश्रयेण ॥४३॥ दोषाकरोऽभन्नजमीनराशिमुद्योतते यद् द्विजनायकः खे । तत्कारणं श्रीजिनवक्त्रपद्मसेवा द्विजानां प्रसृतांशुकानाम् ॥ ४४ ॥ वागदिव्यसिन्धोः सहसा रसान्तर्निमज्ज्य सुलातचरी द्विजाऽऽली। जैलाञ्जलीनातनुते जपान्ते धारा तैदीयांशुमिषात् ससार ॥ ४५ ॥ उत्फुल्लमल्लीवनसौरभाणि श्वासो जिनानां जयतीत्यभाणि । पुरातनैस्तदुद्धिजकान्तिदम्भात् कर्पूरपूरः पुरतो लुलोठ ॥ ४६ ॥ ब्राह्मी* जिनाऽऽस्याम्बुरुहप्रदेशाद् विनिर्गमे संभ्रमतो निपेतुः। मुक्तालताया इव मौक्तिकानि ध्याकीर्यमाणद्विजरश्मिदम्भात् ॥४७॥ यंदास्यदास्यं भजते कलाभृत् तीर्थेशितुस्तदुचयस्तदीयाः। द्विजांशुदम्भादिव शश्वदेव स्फुरन्ति नूनं परितो मुखानम् ॥ ४८ ॥ [38] 1 'आप्लावयन्ती' मापयन्ती। 2 'निरियाय' 19 'प्रसृतांशुकानाम्' विकसितकिरणानाम् । निर्जगाम 3 'भव्यान्' मोक्षगमनयोग्यपुरुषान् । 4 'रदांशू- [45] 20 'वादिव्यसिन्धोः' वाणीरूपदिव्यनद्याः। 21 'निम- पाधिना' दन्तकिरणोपाधिना । ज्य' बुडिला । 22 'जलाजलीनातनुते' जलेन संभृतान् अजलीन् [39] 5 'अर्कपुत्री' सूर्यपुत्री। 6 'मन्दाकिनी' गहा। प्रकरोति । 23 'तदीयांशुमिषात्' प्रभोः वाणीकिरणव्याजात् । 7 'त्रिवेणी' गहा। [46] 24 'उत्फुल्लमल्लीवनसौरभाणि' उत्फुल्लं विकसितं मल्ली [40] 8 'प्रालेयरश्मेः' हिमरश्मेः चन्द्रस्येत्यर्थः । विचकिलपुष्पविशेषस्तस्य वनमुद्यानं तस्य सौरभाणि सौगन्ध्यानि । [41] 8 'जलवाहः' मेघः । 9 'रसेन' धर्मदेशनारूपवा- | "अब्ज [मल्लिका ] गन्धः श्वासः तीर्थकराणामतिशयविशेषः"। रिणा। 10 'प्रपूर्य' संभृत्य । 11 'सन्तापम्' कष्टम् । 12 'अपा- | 25 'कर्पूरपूरः' घनसारसमूहः । चकार' दूरीकृतः। [47] 26 'ब्राह्मी' वाणी। 27 "जिनाऽऽस्याम्बुरुहप्रदेशातू' [42] 18 'आशशंस' कथयामास । जिनेश्वरस्य मुखकमलप्रदेशात् । 28 'व्याकीर्यमाणद्विजरश्मिदम्भात्' [43] 14 'द्विजाधिपः' चन्द्रमाः। 15 'विनिर्जितः' परा- विक्षिप्ताश्चन्द्रकिरणास्तेषां व्याजात् । जितः। 16 'खं त्रपयोत्पपात' स्वर्ग लज्जयोदडयत् । [48] 29 'यदास्यदास्यम्' यस्य प्रभोः मुखसेवकत्वम् । [44] 17 'दोषाकरः' चन्द्रमाः। 18 'अनन्' भक्षयन् । 30 'कलामृत्' चन्द्रः । 20 ब्राहया।

·१९ 5 पय ३८-५६] दिग्विजयमहाकाव्यम् । वितीर्यमाणे किल बोधिदाने जिनेन तुर्याण्यभिनेदुरुचैः । तत्राभवत् किं सुमनोऽभिवृष्टिः प्रसृत्वरैर्दन्तरुचां प्रचारैः॥ ४९ ॥ जिनस्य दिव्यध्वनिनोऽर्जितेन ज्ञानार्णवः पूर्णतया जगञ्ज । पीयूषांविर्भवति स्म तस्माद् द्विजन्मराजीरुचिकैतवेन ॥ ५० ॥ अस्पष्टवर्णत्वमुशन्ति चान्ये जिनेन्द्रवाचस्तदिदं विनेतुम् । वर्णा रदांशूज्ज्वलवर्णवेषमाधाय वक्त्राम्बुरुहानिरीयुः॥५१॥ शब्दे गुणत्वं त्यपरे दिशन्ति तदप्रमाणं बिजकान्तिदम्भात् । निःसरनेव जिनस्य शब्दः 'प्रोजृम्भतेऽत्युज्ज्वलवर्ण एव ॥५२॥ सुरासुराद्यान् प्रतियोधयन् स क्षमापीठपावित्र्यविधित्सयैव । मिध्यामतध्वान्तमैपास्य सर्व भावानिवोचैर्विजहार लोके ॥५३॥ विहृत्य चैकं किल पूर्वलक्षं धर्म स्थिरीकृत्य सभासमक्षम् । कैलासशैलेऽनशनेन मोक्षं स प्राप्य भेजे तदनन्तसौख्यम् ॥ ५४॥ श्रीचक्रवर्ती भरताभिधानस्तदंङ्गजन्मा महसा प्रधानः। बभूविवान् दिगविजयी नयीशस्तदाख्यया वर्षमिदं सहर्षम् ॥५५॥ क्रमेण तुर्याऽऽरकसंप्रवृत्तौ जज्ञे चतुर्विंशतिरहतां सी। यस्याः स्मृतेानविधानतो वा जागर्ति लोकस्य महोदयश्रीः॥५६ ।। इति श्रीदिग्विजयनानि महाकाव्ये महोपाध्यायश्रीमेघविजयगणिविरचिते श्रीभरतवर्णनो नाम द्वितीयः सर्गः ।। 10 15 [49] 1 "वितीर्यमाणे' ददति । 2 'बोधिदाने' सम्यग्द [52] 13 'शब्दे गुणवम्' 'शब्दगुणकमाकाशम्' इति नैया- निप्रदाने। 3 'तुर्याणि' वाजि-त्राणि । “दुन्दुभिनाद उच्चैर्भुवनव्यापी | यिका मन्वते । 14 'यनिःसरन्' यस्मात् मुखानिःसरन् बहिर्ग. स्यादिति तीर्थकराणामतिशयविशेषः"। 4 'सुमनोऽभिवृष्टिः' पुष्पाणां | च्छन् । 15 'प्रोजृम्भते' प्रकाशते। वर्षा । "बहुवर्णपुष्पवृष्टिरपि तीर्थकराणामतिशयविशेषः" । [53] 16 'प्रतिबोधयन्' उपदिशन् । 17 'क्ष्मापीठपावित्र्य. [50] 5 'दिव्यध्वनिनः' पञ्चत्रिंशद्वाचां गुणैर्युक्तस्य शब्दस्य । विधित्सया' पृथ्वीतलस्य पवित्रता विधातुमिच्छया। 18 मिथ्या- 6 'अर्जितेन' उत्पादितेन । 7 'ज्ञानार्णवः' ज्ञानसमुद्रः । “अनेन मतध्वान्तम्' मिथ्यादृष्टीनां मतरूपमन्धकारम् । 19 'अपास्य' प्रभोः ज्ञानातिशयो व्यज्यते"। 8 'पीयूषम्' अमृतम् । निराकृत्य। 'आविर्भवति' उद्भवति। 10 'द्विजन्मराजीरुचिकैतवेन' दन्तसमूह- किरणव्याजेन । [55] 20 'तदङ्गजन्मा' तस्य ऋषभदेवस्य पुत्रः । 21 [51] 11 'उशन्ति' इच्छन्ति 'वशक् कान्तौ' इति धातोः | 'नयीशः' न्यायकर्तृणां खामी । वर्तमानकालस्य “वशेरयलि" ४-१-८३ इति सिद्धहेमसूत्रेण प्रति [56] 22 'तुर्याऽऽरक-संप्रवृत्ती' चतुर्थाऽऽरकाऽऽरम्मे । रूपम् । 12 "विनेतुम्' देएम् । 23 'सा' महोदयश्रीः। 9 ·२० 5 महोपाध्यायमेघविजयगणिकृतं [एतीयः सर्गः तृतीयः सर्गः। श्रीवर्द्धमानभगवानुदियाय साक्षादू विश्वोपकारकरणे करणे नियोगी'। पाच्याहतां समुदितैर्मुदितैर्महोभियों जातरूप इव निर्जितजातरूपः॥१॥ उन्निद्रभक्तिभिरुपेन्द्रयुतैर्महेन्द्रः सर्वैः सुपर्वकृतपर्वणि पर्वतेशे । क्षीराम्बुधेर्मधुरवारिभिरभ्यषेचि मेरौ जिनः प्रसवजातमहोत्सवाहे ॥२॥ लोकेश-केशव-महेश-सुरेशमुख्यैः शिष्यैरिवातविनयैरभिनयमानः । साँचीकृताननशचीजनपीयमानलात्रेण तेन विधिना भगवान् स रेजे ॥३॥ वादित्रचित्ररववैभवपूर्णलोकं लोकम्पृणं तदनृणं संपूर्ण जनानाम् । दिष्ट्या दिनं सकलजन्तुहितं बभूव भूवल्लभस्य बहुदुर्लभपुत्रसूत्या ॥४॥ सिद्धार्थपार्थिवकुलाम्बरभानुमाली ज्ञातान्ववायजलधी कलधौतवणः । चन्द्रायते स्म महसामतिशायिवृत्त्या धुन्वन् द्विधापि रिपुचक्रमनुक्रमेण ॥५॥ क्रीडारसेन विलसन् विलसत्खरूपं वैतालभावमैनुनीय सुरेण देवः। संत्रासितोऽपि न मनाग भयमाससाद तेनाभवद् विभवसम्भविवीरनामा ॥६॥ बाल्यं व्यतीत्य वयसा जयशालिरूपं विभ्रन्मनोभवनवस्मयहारि हारि। द्वेधापि दौरपरिकर्मपराङ्मुखोऽपि चक्रे करग्रहमहं खजनानुवृत्त्या ॥७॥ मत्वा विषेन तुलितान् विषयानसारानारादपारभवदुःखपरम्पराया। दीक्षां जिघृक्षुरपि मह सुरैयबोधि लोकान्तिकैर्जयजयारवमीरयहि ॥८॥ सांवत्सरं वितरणं तरणं भवाब्धेर्दत्वाऽऽददे विरमणं रमणं शिवान्तः। त्यत्वाऽश्रवान् स भगवान् विजहार भूम्यां सम्यक् तृणे मणिगणे समतां दधानः॥९॥ 10 15 [] १ 'करणे' अधिकाराऽऽस्पदे। [1] 1 'उदियाय' आविर्बभूव । “प्रभोः वीरस्य जन्म विक्र. [4] 13 'लोकम्पृणम्' लोकान् प्रीणाति, आनन्दयतीति तम् । मार्कात् पूर्व चतुःशतसप्ततितमे [४७० ] वर्षेऽभूदिति विद्वजनसम्म- | 14 ‘सघृणम्' करुणायुक्तम् । 15 "दिष्ट्या' सम्मदेन । 'विध्या तम्। 2 'नियोगी' कर्मसचिवः । “नियोगी कर्मसचिव आयुक्तो | सम्मदे' इति हैमः [अभि. चिं. का. ६ श्लो. १६४] व्याप्तश्च सः" इति हैमः [अभि. चिं. कां• ३ श्लो. १८१] । [5] 16 "सिद्धार्थपार्थिव.' सिद्धार्थनामा नृपः बीरस पिता । 3 'प्राच्याहताम्' पूर्वतीर्थकृतां ऋषभादिपार्श्वपर्यन्तानाम् । 4 'समु- | 17 'हातान्ववायजलधौ' शातनामकवंशसमुद्रे 'शोऽन्वयोऽन्व- दितैः समुत्पनैः। 5 'जातरूपः' जातं रूपमस्य जातरूपमकृतस्वरूपं बायः' इति धनजयः [ श्लो० १२५] । 18 'कलधौतवर्णः' सुवर्ण- सुद्रीदेशजं सुवर्ण वीरस्य सुवर्णवर्णवात् । 6 "निर्जितजातरूपः' | वर्णः 'तपनीयं कलधौतम्' इति धनञ्जयः [को० १४] । पराजितः कामदेवो येन सः । 19'चन्द्रायते' चन्द्रमिवाचरतीति । [2] 7 'उभिद्रभक्तिभिः' जागरूकसेवाभिः'। 8 'सुपर्वकृत- [6] 20 'वैतालभावम्' वैतालिकखरूपं उपः तापक्षमिव पर्वणि' देवकृतपर्वणि । खरूपं । 21 'अनुनीय' कृला। 22 'संत्रासितः' भापयमानः । 9 'पर्वतेशे' श्रेष्ठपर्वते मेरावित्यर्थः । 10 'प्रसवजातमहोत्सवाहे' जन्मकृतमहोत्सवदिवसे । [7] 23 मनोभवनवस्मयहारि' कामदेवस्य नवीनो यः स्मयख हरत इति। 24 'दारपरिकर्म पत्नीपरिप्रहः। 25 'करप्रहमहम्' [3] 11 'लोकेश केशव-महेश-सुरेशमुख्यैः' लोकेशः राजा, विवाहोत्सवम् । केशवः कृष्णः, महेशः महादेवः, सुरेशः इन्द्रः-तेषां मुख्यैः [8] 26 ईरयद्भिः' कुर्वद्भिः। प्रधानैः। 12 'साचीकृतानन.' तियकृतं मुखं येन । “तिर्यगर्थे [9] 27 "वितरणम्' दानम् । 28 "विरमणम्' हिंसादि-पक्षक- तिरः साचि" इति हैमः [अभि. चिं. कां. ६ श्लो. १७०] पायेभ्यः विरमणं विरतिः। 29 'भाश्रवान्' मालवन्ति कर्माणि यथा-"साचि लोचनयुगं रमयन्ती" । यैः द्विचखारिंशत्प्रकारैः तान् ।

·5 पथ १-१९ ] दिग्विजयमहाकाव्यम् २१ सोढुं परीषहगणानुपसर्गवगैरेक्षोभ एव सहसा स यथार्थनामा । तीब्रस्तपोभिरवधूतवधूविलासः कक्षीचकार किल केबलबोधलीलाम् ॥१०॥ देवध्वनिर्ध्वनितदिग्वलयः ससार व्योन्नस्तदा सुमनसो द्विविधाऽवतेरुः । निर्दम्भदुन्दुभिरभिन्नरवो जगर्ज सन्तर्जयन्निव विमोहमहोर्जितानि ॥११॥ रनैः सुवर्णनिवहै रजतैर्निसृष्टा सालत्रयी भगवतः परितो बभासे । अस्यालेन वलयाकृतिशैलराजाः प्राप्तास्त्रयोऽपि जिनऋद्धिदिक्षयेव ॥ १२॥ सिंहासनं समधिरुष जिनस्तदासांचके मणीगणलसत्किरणैर्विचित्रम् । भाखानिवोदयनगोन्नतशृङ्गसङ्गी सङ्गीतवाद्यगणमाघदमन्दशब्दैः॥१३॥ छनत्रयी द्युतिमयी पंचयीकृतानां सान्द्रेन्द्रनीलमणिमौक्तिककाञ्चनानाम् । रेजे जगत्रयनिविष्टपदार्थसार्थप्रोद्धासनाय वपुषस्त्रितयीव भानोः ॥१४॥ उचामरावलिविकीपर्णसितप्रकीर्णकान्दोलनरनिलमूर्छनतत्रिलोक्याः। वाचस्तथान्तरगतः समपैति तापः किं किं न शर्म महतामुदये जगत्याम् ॥ १५॥ आखण्डलेन विधृतं जिनराजपृष्ठे भामण्डलं किल रराज करैरखण्डम् । मार्तण्डमण्डलमिवाऽऽहंतसेवयेव नित्योदयं न तमसा श्रमसादनीयम् ॥ १६ ॥ निश्शोकतां समधिगच्छति सर्वलोकस्तीर्थेशसन्निधिषलादेचलातलेऽस्मिन् । इत्येवमाह नवपल्लवनर्जिनेन्दोरारादुपेत्य किमु चैत्यतर्षशोकः॥१७॥ केचिजिनेशमभितुष्टुवुरात्ततुष्टया प्राचीकटन् नटनकर्मघटां च केचित् । सर्वाङ्गसाङ्गविधिना जिनपूजनानि केचिद् व्यधुर्जनवरा नवरागभाजः ॥१८॥ पुष्पाणि तत्र ववृषुबहुसौरभाणि संसिच्य गैन्धसलिलैः परितो धरित्रीम् । आजानुभागमपि मेघकुमारदेवा: सेवाविधेरसमयं समयं प्रतीक्ष्य ॥ १९॥ 10 15 20 [10] 1 'अक्षोभः' न क्षुब्धो विचलितो वा। 2 'यथार्थ- | "उर्ध्व खे चमरा इति द्वितीयोऽतिशयः" । उचामराणामावलिभिः नामा' अर्थमनतिक्रम्य 'महावीर' इति यथार्थ नाम यस्य सः। विकीर्णाः, प्रस्ताः सितप्रकीर्णकाः श्वेतरोमगुच्छास्तेषामान्दोलनैः 8 'अवधूतवधूविलासः' तिरस्कृतपनीविलासः । संचालनैरिति । "चामर वालव्यजनं रोमगुच्छः प्रकीर्णकम्" इति [11] 4 'निर्दम्भदुन्दुभिः' दम्भः कपटस्तेन रहितः निर्द- | हैमः [अभि. चिं. कां. ३ श्लो. ३८१] 18 'समपैति' नश्यति । म्भचासौ दुन्दुभिश्चेति । “भगवतः देवताकृतकोनविंशतिरतिश- [16] 14 'पाखण्डलेन' इन्द्रेण । 15 'भामण्डलम्' "भानां याना मध्ये द्वादशोऽतिशयः"। 5 'सन्तर्जयन्' तिरस्कुर्वन् । प्रमाणां मण्डलमिति कर्मक्षयजस्तृतीयोऽतिशयः" । [12] 6 'सालत्रयी' प्राकारत्रिकम् । “समवसरणे रन-सुवर्ण. [17] 16 'अचलातले' पृथ्वीतले । 17 'चैत्यतरर्थशोकः' रूप्यमयं प्राकारत्रयं देवता रचयन्तीति सप्तमोऽतिशयः"। 7 'वल- याऽऽकृतिशैलराजाः' वलयाकारकाः श्रेष्ठपर्वताः। "चैत्याभिधानो दुमोऽशोकवृक्षो देवकृतो नवमोऽतिशयः" । [13] 8 "सिंहासनम्' मृगेन्द्रासनम्, “स्फटिकरमालकृतमिति [18] 18 'प्राचीकटन्' प्राकाशयन् । 19 'सर्वाङ्गसाविधिना' तुतीयोऽतिशयः"। नवापूजाऽष्टप्रकारकविधियुक्तेन । सामाचारावासूत्रं तस्मिन् [1419 'छत्रत्रयी' "खे छत्रत्रयं देवता धारयन्तीति चतुर्थो- कथितविधिना । ऽतिशयः" । 10 'प्रचयीकृतानाम्' एकत्रीकृतानाम् । 11 'जगत्रय [19] 20 'पुष्पाणि' “पञ्चवर्णानां जानत्सेधप्रमाणपुष्पा निविष्टपदार्थसार्थप्रोद्भासनाय । त्रिषु जगत्सु निविष्टः स्थितो यो वृष्टिरिति षोडशोऽतिशयः"। 21 'गन्धसलिलैः' "गन्धोदकैरिति पदार्थानां वस्तूनां सार्थो समूहस्तं प्रोद्धासनाय प्रकाशनाय । पञ्चदशोऽतिशयः" । 22 'आजानुभागम्' जानूत्सेधप्रमाणम् । [15] 12 'उचामरावलिविकीर्णसितप्रकीर्णकाऽऽन्दोलनैः। 23 'प्रतीक्ष्य' दृष्ट्वा ।

·२२ 5 10 15 महोपाध्यायमेघविजयगणिकृतं [तृतीयः सर्गः वश्या इवास्य परितो भुवनाधिभर्नुस्तस्थुः प्रसन्नमनसः सुदृशः सदस्याः। पीता वचोऽमृतरसात्तरसाऽस्तमोहास्ते द्वादशाऽऽतविदिशस्त्रिदशाधिपाद्याः ॥२०॥ यत्कोटिकोटिगणितोऽप्यधियोजनान्तमास्ते स्म मानव-पशु-युसदां समूहः । चित्रं न तत् किमु विभोः सकलोऽपि लोकोऽलोकश्च माति न विबोधमयाऽऽत्मदर्श ॥२१॥ आयोजनं जिनविभोर्ध्वनिरध्वनीनान् उद्बोधयन् शिवंगमे परमागमोत्तया। स्पष्टीकरोति भवसम्भववर्द्धिवार्द्धिक्षोभेण लाभमिह रनवरत्रयस्य ॥ २२॥ वाणी विभोरैमर-मर्त्य-पशुखभाषासंवादमेत्य सुगमाधिगमं वितेने । मन्दाकिनीव सरसा त्रिपथप्रयाता नानानयैर्ननु सहस्रमुखीति रूढा ॥ २३ ॥ 'ईतिन भीतिरपनीतिरसत्प्रतीतिस्तन्मण्डले स्म न रुजा पेंसरीसरीति । यत्र प्रभुः कनकपद्मनिविष्टपादः कैवल्यभार विहरते वरतेजसाऽऽढ्यः ॥ २४ ॥ समवसरणलक्ष्मीलक्षणैरित्युदीता जैवनपवनयोगार्दुल्लसत्केतुहस्तैः । नटति झटिति शुभैदिव्यपुष्पैः प्रवृष्टैस्तदनु विहसतीव स्वामिसंसर्गतुष्टा ॥२५॥ अथ प्रथमतः प्रभुस्त्रिदशराज-भूमीभुजा लसत्सदसि सङ्गते सुभगमङ्गले स्फुर्जति । पदत्रितयमादिशद विशदसर्वभावे विशत् बभूव गणभृद्गणस्तदनु तस्य मीमांसया ॥ २६ ॥ श्रीइन्द्रभूतिरपरोऽग्निपदा विभूतिः श्रीवायुभूतिरिति गोतमवंशजाताः। व्यक्तः सुधर्मगणभृद् गणिमण्डितोऽथ श्रीमौर्यपुत्र इति तद् द्वितयं गणेन्द्रौ ॥२७॥ [21] 1 'यत्कोटिकोटिगणितः' येषां 'मानव-पशु-घुसदाम्' | गणो न स्यादिति कर्मक्षयजः षष्ठोऽतिशयः”। 13 'मीतिः' "खराष्ट्रात नृ-तिर्यग्-देवानां कोटिकोटिसङ्ख्यातः । 2 'अधियोजनान्तम्' | परराष्ट्राच भयं [न स्याद् ] इत्येकादशोऽतिशयः" । 14 'अपनीतिः' "योजनप्रमाणमिति कर्मक्षयजः प्रथमोऽतिशयः" । 3 'विबोध- | "परस्परविरोधः [न स्याद्] इति पञ्चमोऽतिशयः"। 15 'असत्प्र- मयाऽऽत्मदर्श' केवलज्ञानयुकाऽऽत्मरूपदर्श । तीतिः' असद्वस्तूनां प्रतीतिः । “मारिरीत्पातिकं सर्वगतं मरणम् , [22] 4 'अध्वनीनान्' पान्थान् “अध्वनीनोऽध्वगोऽध्वन्यः अतिवृष्टिः निरन्तरवर्षणम् , अवृष्टिः सर्वथा वृथ्यभावः, तथा दुर्भिक्षं पान्यः पथिकदेशिकौ" इति हैमः [अभि० चि० का० ३ श्लो. भिक्षाणामभावः-इत्याद्यसद्वस्तुदर्शनं [न स्याद् ] इति सप्तम-अष्टम- १५७]। 5 'उद्बोधयन्' उपदेशयन् । 6 'शिवगमे' मोक्षगमने । नवम-दशमातिशयाः"। 16 'रुजा' “रोगो ज्वरादिः [न स्याद् ] 7 'रत्नावरत्रयस्य' ज्ञान-दर्शन-चारित्रात्मकश्रेष्ठरमत्रिकस्य । इति चतुर्थोऽतिशयः"। 17 'प्रसरीसरीति' अतिशयेन प्रसार- [23] 8 'वाणी' भाषा अर्धमागधी। 9 'अमर-मर्त्य-पशु-माप्नोति । 18 'कनकपद्मनिविष्टपादः' "सुवर्णकमले न्यासीकृती खभाषासंवादम्' देव-नर-तिरश्वां भाषाया संवदतीति "वाणी नृ-ति- पादौ येन स इति देवकृतः षष्टोऽतिशयः" । र्यक्-सुरलोकभाषासंवादिनी योजनगामिनी च' इति कर्मक्षयजो [25] 19 'जवनपवनयोगाई' वेगयुतपवनात् । 20 'उल्लस. द्वितीयोऽतिशयः" [अभि. चिं. कां. १ श्लो० ५९]। 10 'त्रिपथ. प्रयाता' त्रिषु पथिषु गता। 11 'नानानयैः विविधनयः "नया अन | केतुहस्तैः' उल्लसन्तश्च ते केतवश्च ध्वजा एव हस्तास्तैः । कविधास्तथापि तेषां पञ्चवं लक्षणतो निर्दिष्टं तत्त्वार्थाधिगमादि- [26] 21 'त्रिदशराज-भूमीभुजाम्' इन्द्र-राज्ञाम् । 22 'पद- सूत्रेषु । यथा "नैगम-संग्रह-व्यवहार-र्जुसूत्र-शब्दा नयाः"-"आय- त्रितयम्' 'उत्पाद-व्यय-ध्रौव्ययुक्तं सत्' इति तत्वार्थसूत्रम् शब्दौ द्वि-त्रिमेदौ" इति तत्वार्थसूत्रम् [अ० १ सू० ३४-३५]। [अ०५ सू० २९] इति पदत्रयीम् । 23 'गणमृद्गणः' एकादश- [24] 12 ईतिर्न' "धान्याधुपद्रवकारी प्रचुरो मूषकादिःप्राणि- | गणधरसमूहः । vvvv rannnnnnnnn * P गणतो।

·5 10 पंच २०-३४] दिग्विजयमहाकाव्यम् । २३ तस्मादकम्पित इतोऽचलशब्दपूर्वो भ्राता गणप्रभुरभूदू गुणरत्नभूमिः । मेतार्य आर्यजनकार्यकृतां मुनीनां शास्ता प्रभासगणभृचरणप्रवीणः ॥ २८॥ एवं विधाय गणिनः श्रुतिसम्पदाख्यान दायन तीर्थमपि धर्मधियां समर्थम् । भव्याम्बुजानिव विवोधयितुं स लोके नव्यांशुमान् प्रविततान गवां विलासान् ॥ २९॥ मोहाभ्यमित्रविधिना गणनायकेभान् सज्जान लसत्रिपदिकान् पुरतो विधाय । संस्कृत्य वाडवगणाँश्चरणोपदेशे देशे चचाल विजिगीषुरिवाऽऽतराजः ॥ ३० ॥ संवर्धयन समितितत्परसाधुलोके भावाद् गुणाधिकतया परमार्थवृत्तिम् । न्यस्यन्नपूर्वकरणे स नियोगिराजान् श्रीइन्द्रभूतिकलितचलितो बभासे ॥ ३१ ॥ श्रीधर्मचक्रर्मनुवृत्य कृतप्रयाणः सद्यः प्रसाधितसुमागधलोकपूज्यः । शुद्धव्रतप्रवरदामनियोजिताऽऽज्ञः प्राज्यप्रभासमधिगम्य चिरं स रेजे ॥ ३२॥ प्राभाकरी चिमधः कृतवान् विलासैः काये गवां विधिवशाऽऽत्मनिदर्शनेन । ब्रानीमपि ध्रुवनियोगमहाबलेन तां वैष्णवीमथ जिनो गतदोषभुत्तया ॥ ३३ ॥ निष्काश्य दास्यकरसर्वपलादेदोषं कादम्बरीरसकथां वितथा वितन्वन् । व्यावर्तयश्च जनतां परदारभोगाचक्रीव सर्वविषयान् रुरुचे स जित्वा ॥३४॥ [३०] १ 'त्रिपदिकान्' त्रिपदी गात्रबन्धः, पक्षे 'उप्पमेह , टाऽऽज्ञः पक्षे वरदामतीर्थम् । ११ 'प्राज्यप्रभासम्' प्राज्या त्यादिका । २ 'वाडवगणान्' अश्वान् पक्षे विप्रान् । ३ 'चरणम्' प्रकृष्टभासं दीप्तिं पक्षे तीर्थम् । चारित्रं पक्षे रणोपदेशे चः समुपये। [३३] १२ 'प्राभाकरीम्' प्रभाकरः सूर्यः पो प्रभाकरो [1] ४ 'समिति०' समितय ईर्यायाः पक्षे सङ्कामः । मीमांसकविशेषः । १३ 'रुचिम्' रुचिः कान्तिरिच्छा च ताम् । यद्वाऽऽस्थान समितिखन तत्पराः । ५ 'गुणाधिकतया' गुणा | १४ 'काये' देहे षट्कायलक्षणे । १५ 'गवाम्' कान्तीनां पझे धैर्यादयः पक्षे गुणस्थानकाधिकतया । ६ 'परमार्थवृत्तिम्' | वचसाम् । १६ विधिवशाऽऽरमनिदर्शनेन' विधिनमयाऽऽस्मिक- परमार्थ माध्यात्मिकभावः पोऽर्थसम्बन्धिनी वृत्तिमाजीविकाम् । धनेन । १७ 'ब्राहीम्' ब्राहीमपि रुचिमधस्कृतवान्। १८ 'ध्रुवनि. ७ 'भपूर्वकरणे' करणानि राजदेयभागस्थानानि पोऽपूर्वकरण योग०' ध्रुवाधिकारेण नियोगकथने । १९ °नियोग' नियोगः भामवीर्य विशेषः । 'नियोगिराजान्' ८ नियोगिनो मन्त्रिणः | निरासः। २० 'वैष्णवीम्' वैष्णवीमपि रुचिं निर्दोषाऽऽहारेण पोजिनाऽऽदेशकारिणः । रात्रौ भोजननिषेधेन राजपक्षे सूर्य-ब्रह्मविष्णूनां रुचिपराजयात् ॥ [३२] ९ मागधलोकपूज्यः' मागधा मगधदेशवासिनः [३४] २१ पलाददोषम्' मांसभोजनम् । २२ 'कादम्बरी" पक्षे मागधतीर्थवासिदेवास्तेषु पूज्यः । १० 'शुद्धव्रतप्रवरदाम- कादम्बरी सुरा । २३ 'सर्वविषयान्' सर्वे विषयाः शब्दादयः पझे नियोजिताऽऽज्ञः' शुद्धमहाव्रतान्येव वरदाममालिका तत्र निर्दि- देशाः । [28] 1 'चरणप्रवीणः' चरणं चारित्रं सावधयोगत्या- | नायकेभान्' गणनायकेष्विभान् हस्तिनः श्रेष्ठगगधरानित्यर्थः । गस्तस्मिन् प्रवीणः कुशलः । 11 'त्रिपदिकान्' त्रिपदी गात्रबन्धः गात्रयोर्द्वयोरप्रजङ्घयोः पश्चिम- [29] 2 'गणिनः' गण्यन्ते पूज्यतयेति गणिनस्ताननुचानान् जवायां गजस्य बन्धस्तान् । 12 'आप्तराजः' आप्तो हितोपदेशक- "अनुचानः प्रवचने साझेऽधीति गणिश्च सः” इति हैमः [अभि. खादाप्त इव स आप्तस्तेषु राजेति । चिं. कां. १ श्लो० ७८]। 3 श्रुतिसंपदाढ्यान्' श्रुतिः द्वादशाङ्गी [32] 13 'श्रीधर्मचक्रम्' "श्रीधर्मप्रकाशकं चक्रमिति देवकृतः सैव संपत् तयाऽऽत्यान् सहितान् । 4 'तीर्थम्' तीर्यते संसारसमुद्रो- प्रथमोऽतिशयः”। 14 'अनुवृत्त्य' अनुसृत्य । ऽनेनेति तीर्थ प्रवचनाधारः साधु-साध्वी श्रावक-श्वाविकाखरूपश्च- तर्विधसहतम् । प्रथमगणधरं वा । 5 'भव्याम्बुजान्' भव्या [34] 15 °पलाददोषम्' राक्षसखरूपचौरादिदोषम् । मोक्षगमनयोग्यास्त एवाम्बुजास्तान् । 6 'विबोधयितुम्' उपदेश [37] 16 'विबुधसनिधिः' “भवनपत्यादिचतुर्विधदेवनिकायानां यितुं विकासयितुं वा । 7 'नव्यांशुमान्' नवीनसूर्यः । 8 'गवाम्' | सन्निधिः सामीप्यं सा जघन्यतोऽपि कोटिर्भवतीति देवकृतोऽष्टादशो- वाचा किरणानां वा। ऽतिशयः"। 17 'पद्मादयः' पद्मादिनवनिधयस्ते चेमे-"महापद्मश्च [80] 9 'मोहाभ्यमित्र विधिना' मोहः कामस्तस्मादभ्यमित्र- | पद्मश्च शो मकर-कच्छपौ। मुकुन्द-कुन्द-नीलाश्च चर्चाश्च निधयो विधिनाऽऽभिमुख्येन मित्रानलंगामी तस्य विधिस्तेन। 10 'गण. | नव" । इति हैमः [अभि. चिं. कां. २ श्लो. १०७] । ..

·[तृतीयः सर्गः 5 10 15 महोपाध्यायमेघविजयगणिकृतं औदारिकप्रकृतिना कृतिनायकेनाजरेऽनुपाधिकवलैः सह साधनं यत् । लोके कृपावलमिदं लभतां यदेष तस्मादनन्तगुणवित्तगुणं प्रतीत्य ॥ ३५॥ पुन्नागतः प्रववृते वरदानवृत्तिर्गन्धर्वसङ्गतिरतिप्रबलप्रमोदात् । तन्मण्डले विहरति क्षितिनाथरूपे सर्वस्य वश्यकरणं ननु वीतरागे ॥ ३६॥ नित्योऽभवद् विबुधसन्निधिरेव सेवा देवाधिपैरपि समाद्रियते स भद्रा । पद्मादयोऽथ निधयो वसुपद्मवर्गच्छद्माश्रयात् क्षितितले प्रकटीषभूवुः ॥ ३७॥ जन्या इवास्य पुरतो मरुतोऽपि बन्या धन्यास्तदान्तुषला नन्तुबलात् ते । सद्भावनापरवशाः खलु भावनानां नाथा दधुर्मधुरगानविधि गुणानाम् ॥ ३८ ॥ आस्थाय धीरपुरुषश्चरणोन्मुखः सन् स्थानानि नाम बहुधाङ्गनियोजितानि जीवानुचिन्तनमतिर्भुवि चापरागः को वा जिगाय न रयात् परमोहवर्गम् ॥ ३९ ॥ कश्चित्त्व जिह्मगमनाः कृतहस्तमुख्यो दण्डं दधौ समरसङ्गत एव कश्चित् । आक्रान्तमौलिकलया करवालकर्षी कश्चित् परस्परमभूत् सहसास्त्रबुद्धिः॥४॥ उजागरः प्रबलसंयतिकर्मशूरः पार्श्वस्थतां न चकमे बहुधा रणार्थी । नैव प्रतिग्रहरुचिबहुसाधुवाही दण्डादिसज्जनकरः परचारणैषी ॥४१॥ उच्चारणेऽप्युपनता बहुशोधनाऽऽढ्या विद्याधरा अनवसन्नचरित्रभाजः। वीरक्रियाप्रियतया मैगनाध्वनीना आज्ञां जिनस्य विपुलां व्यधुरु लोके ॥ ४२ ॥ क्षेत्राश्रयेण धनुरादिविमर्शनानि जीवावधारणधियः प्रवितेनिरेऽमी। तत्रेषुयोजनगतिं हृदि निर्णयन्तो लक्षादिमाङ्कविनिविष्टदृशोऽधिसङ्ख्यम्"॥४३॥ मोहोदयेन पतिताः पुनरप्रमत्ताः सम्यग् गुणादरभृतोऽधिकमार्गणानाम् । संयोजनेन" विजयश्रियमाश्रयन्तः प्रासादि कैवलितयाऽनवसानसौख्यम् ॥ ४४ ॥ [१५] १ 'भाजहे' तल्लोकानुग्रहाय । २'भनुपाधिकवलैः' [३७] ८ 'वसुपम०' वसु स्वर्ण तस्य पानि । भनुपाधिभिर्निर्दोषकवलैः पक्षे स्वाभाविकलेनाभिः ३ 'साधनम्' [३८] ९ 'धन्याः' वानमन्तरा महतो देवाः, पले बन. चारित्रं तेन सह यथा स्यात् तथा। 'सहसा, धनम्' इति पद वायवः । १० 'भावनानाम्' भवनपतिदेवानाम् । ११ 'गुणामाम्' विभागे धनं सहसाऽऽजहे तदपि कोकानुग्रहाय न्यायवतां राज्ञां वासनागीतगुणानाम् । नलोभतः। [३९] १२ 'स्थानानि' भालीढादीनि । १३ 'जीवा.' जीवा [२५] ४ 'पुनागत:' पुलागाः श्रेष्ठनरा गजाब । मौर्वी । १४ 'अपरागः' विगतरागः, पझे धनुपि रागवान् । ५'गन्धर्व' भवाः गायकाम। ६ 'क्षितिनाथरूपे' प्रशतः [४०] १५ 'अजिमगमनाः' अजिह्मगं र मनो बस, पहें क्षितिनाथः क्षितिनाथरूपस्तसिन् ।७'वीतरागे' वीतमशवारणं शरे मनो यस्य । निषादिनां पादकर्म तवयं तत्र रागो पस्य [-"यातमहुशवा [४४] १६ 'प्रासादि' प्राक्षम्। १७ फेवलितया' [के, रणम् । निषादिना पादकर्म यतं वीवं तु तद्वयम्" इति हैमः बलितया-इति पदविभागे]-बलितया न वशाः स्वच्छन्दाः [अभि. चिं. का. ४ श्लो० २९१] यद्वा 'नु' इति वित न केन सुखं प्रामाः । १८ 'भनवसानसौख्यम्' भनवसानमनम्तं वीतरागे वीतं फल्गुहयद्विपमिति हैमः । सुखम् । [38] 1 'अन्तुबलाः' ऋवभावबलाः । “अनुकूलो वायुः | इयेष। 8 'प्रतिप्रहरुचिः' प्रतिप्रहं सैन्यपृष्ठे रुधिर्यस्य । 9 'बहुसा- ऋखभावेऽपि वहतीति देवकृतश्चचतुर्दशोऽतिशयः" । धुवाही' बहून् साधून वोढुं शीलं यस्य सः । [39] 2 'चरण" चारित्रं पक्षे चः समुच्चये रणे। 3 'जीवानु [42] 10 'अनवसमचरित्रभाजः' नावसीदत्यनवसनं चरित्रं चिन्तनमतिः' षट्जीवनिकायेषु अनुचिन्तनमतिः रक्षणबुद्धिः। भजन्त इति । 11 'गगनाऽध्वनीनाः' आकाशचारिणः । [40] 4 'करवालकी' तरवार कर्षत यः सः । [43] 12 'अमी' विद्याधराः। 13 'अधिसझम्' युद्धम् । [41] 5 'उज्जागरः' जागरूकः । 6 'प्रबलसंयतिकर्मशरः' [44] 14 'अधिकमार्गणानाम्' अधिकवाणानाम् । 15 - प्रबला प्रकृष्टा या संयतिः संयमस्तस्य कर्मणि शूरः । 7 'चकमे' ' योजनेन' व्यापतेन । 20 ·२५ 5 पथ ३५-५२] दिग्विजयमहाकाव्यम्। केचित् पुनः प्रतिमयाऽऽसमयानुसारा व्युत्सृष्टकायमुपसर्जनभावनेन । स्थानं विधाय समपादमिवाऽऽदरेण तस्थुर्निर्रर्गलबलप्रजिघांसयैव ॥ ४५ ॥ तेजोऽदसीयमपहन्तुमिवासमर्थान् आलोचनोपधिपरिग्रहदण्डजार्थान् । निश्चित्य दुष्टपरमोहमहीश्वरोऽपि प्राप्तः क्रमाच्छिथिलतां स्वत एव विभ्यत् ॥ ४६ ।। दक्षाः पराक्रमधियाऽऽवरणस्य भने शूरा विचेरुरभितो विषये क्षमायाः। मुक्तैषिणः सरसमूहमिहाँऽऽदिशन्तः सन्तः स्थिता धृतरुचः खलु मण्डलाये॥४७॥ वाणी विभोर्भगवती वरशक्तिरूपा सन्मानसंदृढतरा प्रविवेश साक्षात् । तस्या रुचिप्रबलमण्डलदर्शनेन भीतः पलाय्य विगतः कचनापि मोहः ॥४८॥ एवं क्षमाधनवरैः प्रभुशासनेन प्रोद्भासिते समितिकर्मणि सांयुगीनैः। विश्वाभ्युदीपर्णचरमोहबलक्षयोऽभूदेकातपत्रजिनराजमहोदयाय ॥ ४९ ।। विद्याश्चतुर्दश जिनेश्वरशासनान्तः प्रादुर्बभूवुरुपमानमितास्तु रक्षः। प्रत्येकमाखधिकृता मुनयः सहस्रं तमाचतुर्दशसहस्रगणस्तदीयः ॥५०॥ नंन्दीरवादभिनवाद् भुवि गर्जयन्तः सर्वानुयोजनविधौ निपुणा गुणाढ्याः । गुप्तीश्वराः कुसमयार्थविनाशनेन भान्ति स्म साधुगणिनो जिनशासनेन ।। ५१ ॥ केचिजनाः प्रकृतिनिश्चलताऽभ्युपायं व्यातेनिरे नैरवरस्थितिवन्धतर्कम् । यस्मात् परः शतगुणो रसबन्ध एव प्रादेशिकं समुदयं जनयत्यवश्यम् ॥५२॥ 10 15 [४५] १ 'प्रतिमया' कायोत्सर्गेण, पक्षे मयो नाम उष्ट्र- । अहं वितकं पक्षे शरवजः । १५ 'मादिशन्तः' कथयन्तो विशेषस्तं प्रतीति प्रतिमयम् । २ 'आसमयानुसारा' आसमयं मुञ्चन्तो वा । १६ 'धृतरुचः' धृतदीतयः । १७ 'मण्डलाने यथाऽवसरमनुसारश्छलादिना येषां ते । ३ 'व्युत्सृष्टकायम्' खङ्गे मण्डलमुखे मण्डलमत्र सूत्रमण्डलं वा। स्थतशरीरं यथा स्यात् तथा। ४ 'उपसर्जनभावनेन' स्वदेहेऽ. [४०] १८ 'रुचिप्रबलमण्डलदर्शनेन' रुचिरिच्छारूपं प्रबल- प्यनादखुचा गौणत्वभावनया। ५ 'समपादम्' समपादं स्थानं मण्डलं प्रकृष्टतरवारिं तस्य दर्शनेन दीप्तः प्रकर्षपुनदर्शनेन वा । कायोत्सर्गे, बाणविसर्ग वा । ६ 'निरर्गलबल.' निरर्गलं स्वतत्रं प्रबलं वा बलं शारीरम् । [४९] १९ 'क्षमाधनवरैः' क्षमाधना मुनयो भूपा वा । [१६] ७ 'भदसीयम्' कायोत्सर्गकृतं छलेन रणकर्मणा वा। [५] २० 'नन्दीरवः' वापसमूहशब्दः नन्दीसूत्रपाठो ८ 'भालोचनोपधिपरिग्रहदण्डजार्यान्' आलोचना प्रायश्चित्तस्थानं वा । २१ 'सर्वानुयोजन०' सर्वानुयोजनं सर्वमनुयोजनं पृच्छा, पो आलोचनं मनः, उपधिपरिग्रहो वन-पात्रादि स्थलं वा, अनुयोगो वा। २२ 'गुप्तीश्वराः' गुप्तयो मनोगुलायाः कारागृह दण्डा मनोदण्डादयः सैन्यं वा तेनोपनार्थान् । घा। [७] ९ 'पराक्रम' पराक्रमो बलं, पर उस्कृष्टोऽक्रमो [५२] २३ 'प्रकृति" प्रकृतयो ज्ञानावरणायाः, प्रजा लोको युगपन्नावः । १० 'भावरणस्य' आवरणं ज्ञानावरणादिवरणो वा। २४. निश्चलता" निश्चलता स्वास्थ्यं निर्जरणं वा । वप्रस्तस्य। ११ 'विषये देशे गोचरे वा। १२ 'क्षमायाः' | २५ 'नरवरस्थितिबन्धतर्कम्' राज्यस्थितिविचारं, मनुजगत्यायु:- शान्तेः, भूम्या वा। १३ 'मुक्तषिणः' मुक्ताः सिद्धजीवाः, मुक्त स्थितिबन्धं वा। २६ 'रसबन्धः' प्रजानेहः कर्मरसबन्धो शमविशेषः पाणियात्राभ्याम् । १४ 'सरसमूहम्' सरसं रसयुक्तं, | वा । २७ 'प्रादेशिक:' देशसम्बन्धी प्रदेशबन्धो वा । [46] 1 'अदसीयम्' अस्येदमदसीयम् । 2 'दुष्टपरमोहमही [ 49 ] 6 'समितिकर्मणि' ईर्यादिकार्ये रणे वा। 7 'सांयुगीनेः' श्वरः' दुष्टो यः परश्चासौ मोहश्च शत्रुखरूपः कामदेवः स एव मही- तत्परः । धरो राजा। 8 “विश्वाभ्युदीर्णचरमोहबलक्षयः' विश्वेऽभ्युदीर्णः कृतः [48] 3 'सन्मानसंदृढतरा' सन्मानेन सम्यगतिश्येन दृढेति चरतो मोहस्य कामदेवस्य बलं तस्य क्षयः नाशो येन सः । 4 'पलाय्य' नंष्टा। 5 'मोहः' कामदेवः । 9 'एकातपत्र' एकमद्वितीयमातपत्रं छत्रं यस्य सः। - *P राज्य। दि.म.४ ·5 महोपाध्यायमेघविजयगणिकृतं [हतीवः सर्गर आचारवर्तनिकयाऽधिजगाम साधोरेन्यस्य वाऽनुचरितं सकलो नियोगी। निर्देशन-प्रविशने चरणेऽनुरागादावेदयन् स पुरुषोत्तमराजवाक्यात् ॥ ५३॥ ज्ञात्वात्मनस्तवितरस्य वियोवृत्तीर्देशस्थसूत्रकृदभिज्ञपुराणवाचा । न्यायं प्रयुज्य तदनीतिपदाद् वियुज्य वार्य परार्थमिव साधयति स्म धीरः॥५४॥ श्रेणीहिताय मनसो वचसोऽपि वृत्तिं यत् सामवायिकजनो विजनेऽपि ध्यौ । तिष्ठमलनुपविशन् निविश शयानोऽप्यनन् नयानुपदिदेश तथा जिनेशः ॥१५॥ प्राधान्यमाप पँहुधाऽन्यमहोपकारः स्फारानुरागपरंभागदशाऽऽगमानाम् । मर्यादया विशदया ननु देशरूपं जज्ञे क्षमाधनगणे समरोचितेऽपि ॥५६॥ पूर्वस्थितिः प्रकटिताऽत्र विशिष्य लोके तस्याः परं परिणतिः खलु वैस्तुलभ्या। श्रीमाभृते" प्रतिपदं परमोऽधिकारोऽन्या विश्रुतश्रुतकथासु तथा प्रथाऽऽसीत् ॥५७॥ नो नैगैंमादिषु परस्परषाधयोगो नो पैश्यतोहरदशापि जनस्य काचित् । नो भङ्गबुद्धिरपि सँगरतः कथञ्चित् श्रीशासने भगवतः स्फुटतामुपेते ॥५८॥ मैन्युर्न चेतसि पदं मनुजस्य चक्रे यस्मिन् भवेदसुमतां "विनिपातवृत्तिः। ब्रेनक्रियासु निरैतेऽपि पैलादरूपं प्रादुर्भवेद् गुरुजनेऽप्यविकल्पना गीः॥१९॥ नासिद्धताऽपि च मिथो न विरुद्धताऽऽसील्लभ्यं कचिन्न विहितव्यभिचारकर्म । बाधो न यत्र समयेऽप्रतिपक्षभावः कस्तीर्थभास्करमते रमते न विद्वान् ॥ ६०॥ 10 15 [५३] १ 'भाचारवर्तनिकया' भाचारा ज्ञानाचाराचाः, | नाम्' भागमा वृक्षा रसालाधाः, सिद्धान्ता वा। १८ देशरूपम्' भासमन्ताधाराणां गूढपुरुषाणां प्रवृत्या।२ साधोःमुने न्यायवल्लो- न्यायः । १९ 'क्षमाधनगणे' क्षमाधना मुनयो भूपा वा । कस्य वा । ३ 'मन्यस्य' असाधोश्चौरादेः। ४ 'नियोगी' मुनिः | २० 'समरोचिते' समेन रोचिते, समरे उचिता वा। मश्रीवा। निर्वेशन-प्रविशने' निर्गम-प्रवेशौ तयोः समाहार- [५७] २१ 'पूर्वस्थितिः' पूर्वजानां स्थितिः पूर्वाणामुत्पादा- सास्मिन् । ६ 'चरणे' चारित्रे रणे वा। ७ 'पुरुषोत्तम" पुरुषो- दीनां स्थितिर्वा । २२ 'वस्तुलम्मा' वस्तु परमार्थतत्वं तेन लम्या, समोईन् । वस्तु अधिकारविशेषो वा। २३ 'श्रीमाभृतम्' लक्ष्मीठौकनम्, [५५] ८ 'मात्मनः' जीवस्य । ९ तदितरस्य' मजीवस्य । प्राभृतोऽत्र पूर्वाधिकारः । १. 'विबोधवृत्ती' ज्ञानवार्ताः । ११ 'देशस्थसूत्रकृदमिश" [५८] २४ 'नैगमादिषु' नैगमादयो नयाः, वणिजां समूहेड पार्थस्थिता ये सूत्रकृतोऽस्थानिज्ञा ज्ञातारः, पक्षे देशस्थसूत्रकृतो था। २५ 'पश्यतोहरदशा' पश्यतोहरस्तस्करः, पश्यतो विचार- देशमुख्यजनाः। १२'सार्थम्' स्वस्य धनस्वार्थ कार्यमात्मकार्य यतो वा हरदशा ईश्वरधर्माणीकारः । २६ 'सारतः' सङ्ग्रामात प्रतिज्ञाया वा। [५५] १३ श्रेणी' श्रेणिः क्षपकश्रेण्यादिः पौरश्रेणी वा । [५९] २७ 'मन्युः' कोपो यज्ञम । २८ 'विनिपात- १४ 'सामवायिकजना' समवायानवेत्ता मत्री वा । वृत्तिः' प्राणिघातवृत्तिः। २९ 'ब्रह्मक्रियासु' ब्रह्मचर्यकर्मसु । [५] १५ 'बहुधान्यमहोपकारः' बहुधा, भन्यस्य महोप- ३० "निरते' तत्परे ब्राह्मणेऽपि मांसाशनम् । ३१ 'पलादरूपम्' कार, बहुधान्य निष्पत्तिः। १६०परभाग 'परभागोगुणोत्कर्षः राक्षसखरूपम् । ३२ 'गुरुजने' गुरुलोके । ३३ 'मविकल्पनागीः' इति हैमः [अभि. वि. का. ६ श्लो०]। १७ भागमा- | अविहुंरजीवस्तस्य कल्पना मारणा तस्या वाक् । बा। [60] 1 'नासिद्धता' असिद्धताऽसिद्धिर्न पर सिद्धिरेव । | सत्यभामा' इति न्यायात्, तीर्थकर एव भास्करः सूर्यखम 2 "विरुद्धता' विरोधः। 8 'तीर्थभास्करमते' तीर्थतीर्थकरः 'भामा | मते सिद्धान्ते।

·पय ५३-६२] २७ दिग्विजयमहाकाव्यम् । एवं दैवतदैवरूपपलतः पुण्यानुगुण्यावृणां साम्राज्यं परमोपकारि चरणाऽरम्भेन लेभे विभुः। वीर: केसरिणाऽभिलाञ्छिततनूनं नृसिंहोपमा- वर्यः खर्णसवर्णरोचिरचिराद् देयात् स नः प्रार्थितम् ॥ ६१ ॥ कृत्वा तत्त्वनिदेशपेशलतरं देशं जिनेशः स्वयं मिथ्यात्वोदयदुस्तमान्धतमसं सान्द्रं विनीय व्ययम् । श्रीसूक्ष्मक्रियमद्वयं व्युपरताशेषक्रियं चाप्ययं ध्यायनापदपापपू:परिसरे श्रीसिद्धशर्मोदयम् ॥ १२ ॥ इति श्रीदिग्विजयनानि महाकाव्ये महोपाध्यायधीमेघविजयगणिविरचिते कथानायकवंशमूलस्य श्रीवीरस्य भगवतो दिग्विजयवर्णनो नाम तृतीयः सर्गः ॥३॥ 10 [61] 1 'चरणाऽऽरम्मेन' चरणं चारित्रं तस्याऽऽरम्भस्तेन । शेनोपदेशेनातिशयेन शोभनमिति । 5 'देशम्' भारतवर्षम् । 2 'केसरिणा' सिंहेन लान्छनेन । 3 'वर्णसवर्णरोचिः' सुवर्णसमाना 6 "विनीय' कृत्वा । 7 'व्युपरताशेषक्रियम्' शमिता समाऽऽर- रोपिः कान्तिः श्रीवीरस्य कामनवर्णखात् । म्भादिक्रिया यस्मिन् तं देशम् । 8 'आप' प्राप। 9 'अपापपूर- [62] 4 'तत्त्वनिदेशपेशलतरम्' तत्त्वानि नव, तेषां निदे. परिसरे' अपापानगरीविस्तारे।

·महोपाध्यायमेषविजयगणिकृतं [पतुः सर्गः 10 ~~~~~~s.nn .. 15 चतुर्थः सर्गः। अथ जिनपतिपट्टे श्रीसुधर्मा गणीन्द्रो दिनपतिरिव रेजे राजराजाधिगम्यः। गणधरगणनायां पञ्चमोऽप्याच एव विनयनयतपोभिर्योऽतिशेते स्म सर्वैः॥१॥ तदनु दनुजपूज्यः प्राज्यतेजा हि जम्बूर्गणपतिरुदियायोनिद्रजाम्बूनदश्री। प्रभव इति गुरुस्तत्पदृपद्मांशुमाली गणधरमणिरस्मादेव शय्यंभवाऽऽख्यः ॥२॥ तदनु गणहिमांशुः श्रीयशोभद्रसूरिविजितविबुधसूरिस्तस्य पट्टेद्वयीयम् । प्रगुणगुणविभूतिश्चारुसम्भूतिशब्दाद् विजय इति मुनीन्दुर्भद्रबाहुर्दितीयः ॥ ३ ॥ श्रुतसुरतरुमूलं स्थूलभद्रोऽनुकूलं समजनि यशसाऽऽशासुन्दरीणां दुकूलम् । तदनु च गिरिनामाऽऽर्यो महादिः सुहस्ती द्वयमपि गणराजौ पट्टभाजौ तदीयौ॥४॥ परमपि युगलं स्यात् सुस्थितः सुप्रबुद्धः श्रमणगणभृदिन्द्राद् दिन्नसूरिस्ततोऽभूत् । गणगुरुरुरुकीर्तिर्दिननामाऽथ सिंहोंद गिरिगणविभुरस्माद् वज्रसूरिः सूरज्यः॥५॥ प्रमृमरमुनिसेनः सूरिराड् वज्रसेनः शमिपतिरथ चन्द्रश्चारुसामन्तभद्रः। नव इव सुरसूरिवृद्धदेवाऽऽख्यसूरिगणपतिरतिशायिप्रोदिनद्योतनाऽऽहः ॥६॥ प्रणतनृपतिदेवः सूरिराण्मानेदेवः क्षितिधर इव तुङ्गः स्वैर्गुणैर्मानतुंङ्गः। सुरगिरिरिव धीरः श्रीधरो वीरसूरिः प्रभुरपि जैयदेवश्चारुताकामदेवः ॥७॥ [1] 1 'जिनपतिपट्टे' श्रीवर्द्धमानखामिपट्टे । खामिपट्टेऽष्टमौ श्रीआर्यमहागिरि-श्रीआर्यसुहस्तीसूरिरिति द्वौ (१) 'श्रीसुधर्मा' श्रीसुधर्मखामी। 2 दिनपतिः' सूर्यः । 3 'पञ्चमोऽप्याद्य एव' एकादशानामपि गणधरपदस्थापनाऽवसरे [5] (९) 'सुस्थितः सुप्रबुद्धः' 'श्रीआर्यमहागिरि-श्री- श्रीधीरेण श्रीसुधर्मखामिनं पुरस्कृत्य गणोऽनुज्ञातः दुष्प्रसहं आर्यमुहस्तिरिपट्टे नवमी श्रीसुस्थित-सुप्रतिबद्धसूरी । यावत् श्रीसुधर्मखाम्यपत्यानामेव प्रवर्तनात् । (१०) 'इन्द्राद् दिन्नसूरिः' 'सुस्थित-सुप्रतिबद्धपट्टे दशमः श्रीइन्द्रदिन्नसूरिर्बभूव । (११) "दिननामा' इन्द्रदिन्नसूरिपट्टे [2] 4 ‘दनुजपूज्यः' असूरैः पूज्यः वन्द्यः 'असुरा दिति- एकादशः श्रीदिन्नसूरिः बभूव । (१२) 'सिंहाद् गिरिगणविभुः' दनुजाः' इति हैमः [अभि. चिं. कां. २ श्लो० १५२] श्रीदिन्नसूरिपट्टे द्वादशः सिंहगिरिर्बभूव । 'गिरिगणविभुः' सिं. (२) 'जम्बूः' श्रीसुधर्मखामिपट्टे द्वितीयः श्रीजम्बूखामी । 5 'उनिंद्रजाम्बूनदश्रीः' उन्निद्रा विकसिता जम्बूनदस्य सुवर्णस्य जसूरिः' श्रीसिंहगिरिपट्टे त्रयोदशः श्रीवज्रखामी बभूव । 5 'उभिद्रजाम्बूनदश्रीः' उन्निद्रा विकसिता जम्बूनदस्य सुवर्णस्य हाद् गिरिरिति सिंहगिरिरेव गणेषु विभुः प्रभुरिव । (१३) 'व- श्रीः शोभा यस्य सः । (३) 'प्रभवः' श्रीजम्बूखामिपट्टे तृतीयः श्रीप्रभवखामी। (४) शय्यंभवाऽऽख्यः' श्रीप्रभवखामिपट्टे [6] (१४) 'वज्रसेनः' श्रीवज्रसूरिपट्टे चतुर्दशः श्रीवत्र- चतुर्थः श्रीशय्यंभवखामिनामा । सेनसूरिः । (१५) 'चन्द्रः' वज्रसेनसूरिपट्टे पञ्चदशः श्रीचन्द्र- सूरिर्बभूव । (१६) 'सामन्तभद्रः' 'श्रीचन्द्रसूरिपट्टे षोडशः [8] (५) 'श्रीयशोभद्रसूरिः' श्रीशय्यंभवखामिपट्टे पञ्चमः श्रीसामन्तभद्रसूरिर्बभूव । (१७) 'वृद्धदेवाऽऽख्यसूरिः' श्रीयशोभद्रसूरिः। 5 विजितविबुधसूरिः' विजितः विबुधानां 'श्रीसामन्तभद्ररिपट्टे सप्तदशः श्रीवृद्धदेवसूरिनामा बभूव । सुराणां सूरिराचार्यो बृहस्पतिरित्यर्थः । (६) 'सम्भूतिशब्दाद् (१८) 'प्रोदितद्योतनाऽऽहः' 'श्रीवृद्धदेवसूरिपट्टेऽष्टादशः विजयः'-'भद्रबाहुः' इति द्वी श्रीयशोभद्रसूरिपट्टे षष्ठौ श्रीसं- प्रद्योतनसूरिनामा सञ्जातः । भूतिविजय-श्रीभद्रबाहुखामिनावभूताम् । [7] (१९) 'मानदेवः' श्रीप्रद्योतनसूरिपट्टे एकोनविंशति- [4] 6 'श्रुतसुरतरुमूलम्' श्रुतानि चतुर्दशपूर्वाण्येव सुरतरवो | तमः श्रीमानदेवसूरिः । (२०) 'मानतुङ्गः' श्रीमानदेवरिपडे देववृक्षास्तेषां मूलम् । (५) 'स्थूलभद्रः' श्रीसम्भूतिविजय-विंशतितमः श्रीमानतुङ्गसूरिजोतः । (२१) 'वीरसूरिः' श्री- श्रीभद्रबाहुखामिनोः पट्टे सप्तमः श्रीस्थूलभद्रखामी । मानतुङ्गसूरिपट्टे एकविंशतितमः श्रीवीरसूरिभूव । (२२) (6) "गिरिनामाऽऽर्यो महाऽऽदिः सुहस्ती' श्रीस्थूलिभद्र- 'जयदेवः' श्रीवीरसूरिपट्टे द्वाविंशतितमः श्रीजयदेवरिभूष । बभूवतुः।

·- 1.A 5 15 पण १-१४] दिग्विजयमहाकाव्यम् । २९ सुरपतिरिव देवानन्दनामा द्विधापि कमनदमनकान्तिर्विक्रमोऽपि क्रमेण । समजनि नरसिंहः सूरिरुत्सारितारिर्गुणगणमणिराशेः श्रीसमुंद्रः समुद्रः॥ ८॥ पुनरपि गुरुरासीन्मानदेवो द्वितीय- स्तदनु विबुधैंशब्दाच्छ्रीप्रभोऽप्यद्वितीयः। भुवि विजितजयार्थः श्रीजयानन्दसूरि: प्रवचनरविरूपोऽस्माद् रवेः श्रीप्रभाऽऽहः ॥९॥ यशसि शशिसमानः श्रीयशोदेवसूरिः स्मर इव कमनीयः प्रोचितऍनसूरिः। शमकमलविवस्वान् मानदेवस्तृतीयस्तदनु विमलचन्द्रश्चन्द्रमाश्चन्द्रगच्छे ॥१०॥ रुचिभरजितभूरिः सूरिसुद्योतनोऽस्मादवनतनरदेवः सर्वदेवो गणेन्द्रः। धृतचरणविशुद्धिर्देवसूरिः सुबुद्धिः पुनरपि गणभर्ती सर्वदेवोऽद्वितीयः ॥ ११ ॥ 10 कुनयजययशोभित् श्रीयशोभद्रनामा तदनु च मुँनिचन्द्रश्चन्द्रनिस्तन्द्रकीर्तिः। गणभृदंजितदेवः सेवनासक्तदेवस्तदनु विजयसिंहः सिंहवत् साहसेन ॥ १२॥ सुजननयनसोमः सोमनाम्नः प्रभोऽभूद् गुरुरपि मणिरत्नस्तद्वयं चैकपट्टे । बहुतपसि वितन्द्रः "श्रीजगच्चन्द्रसूरिरजनि मुनिनरेन्द्रोऽस्मात्स देवेन्द्रसूरिः॥१३॥ तदनु मुनिसमूहं धर्मघोषः पुपोष पुनरभवदमुष्मात् 'सोमशब्दात् प्रभोऽन्यः। तदनु तिलकसूरिः सोमपूर्वो बभूव गणगुरुरथ देवोत सुन्दराऽऽह्वानसूरिः ॥ १४ ॥ [8] (२३) 'देवानन्दनामा' श्रीजयदेवरिपट्टे त्रयोविंशति- | श्रीसर्वदेवसूरिपट्टे सप्तत्रिंशत्तमः श्रीदेवसूरिर्जते । (३८) 'सर्व. तमः श्रीदेवानन्दसूरिः । (२४) विक्रमः' श्रीदेवानन्दसूरि- देवः' श्रीदेवसूरिपट्टे अष्टत्रिंशत्तमः पुनः श्रीसर्वदेवसूरिरभूत् । पट्टे चतुर्विंशतितमः श्रीविक्रमसूरिर्जातः। (२५) 'नरसिंहः' [12] (३९) 'श्रीयशोभद्रनामा' श्रीसर्वदेवसूरिपट्टे एकोन- श्रीविक्रमसूरिप? पञ्चविंशतितमः श्रीनरसिंहसूरिर्जज्ञे। (२६) | चत्वारिंशत्तमः श्रीयशोभद्रसूरिरभवत् । (४०) 'मुनिचन्द्रः' 'श्रीसमुद्रः' श्रीनरसिंहसूरिपट्टे षड्विंशतितमः श्रीसमुद्रसूरिः श्रीयशोभद्रसूरिपट्टे चत्वारिंशत्तमः श्रीमुनिचन्द्रसूरिर्जले । संभूतः । (४१) 'अजितदेवः' श्रीमुनिचन्द्रसूरिप? एकचवारिंशत्तमः [9] (२७) 'मानदेवः' श्रीसमुद्रसरिपट्टे सप्तविंशतितमः | श्री अजितदेवसूरिरजनि। (४२) विजयसिंहः' श्रीअजित. श्रीमानदेवसूरिर्जातः । (२८) "विवुधशब्दाच्छीप्रभः' श्रीमा- देवरिपट्टे द्विचत्वारिंशत्तमः श्रीविजयसिंहसूरिर्वभूव । नदेवसूरिपट्टेऽष्टाविंशतितमः श्रीविबुधप्रभसूरिरभवत् । (२९) [13] 2 'सुजननयनसोमः' सजनानां नयनानि च षि शीत- 'श्रीजयानन्दसूरिः' श्रीविबुधप्रभसूरिपट्टे एकोनत्रिंशत्तमः श्रीजयानन्दसूरिर्जरे। (३०) 'रके श्रीप्रभाऽऽह्वः' श्रीजया- लीकत्तुं सोमश्चन्द्र इव। (४३) 'सोमनानः प्रभः, मणिरत' नन्दसूरिप? त्रिंशत्तमः श्रीरविप्रभसूरिः सजातः । श्रीविजयसिंहसूरिपट्टे त्रिचत्वारिंशत्तमौ श्रीसोमप्रभ-श्रीमणिरत्न- [10] (३१) 'श्रीयशोदेवसूरिः' श्रीधीरप्रभसूरिपट्टे एक- | सूरी सजातो, तयोः सोमप्रभसूरिः शतार्थितया भुवि ख्यातनामा त्रिंशत्तमो नागरब्राह्मणः श्रीयशोदेवसूरिरुदियाय । (३२) 'प्रो- बभूव । (४४) 'श्रीजगञ्चन्द्रसूरिः' श्रीसोमप्रभ-श्रीमणिरत्न- चितघुम्न सूरिः' श्रीयशोदेवसूरिपट्टे द्वात्रिंशत्तमः श्रीप्रद्युम्मसूरि- सूरिपट्टे श्रीजगञ्चन्द्रसूरिरजायत । (४५) 'देवेन्द्रसूरिः' बभूव । 1 'शमकमलविवस्वान्' शमः शान्तिस्तद्रूपं कमलं तं श्रीजगश्चन्द्रसूरिपट्टे पञ्चचत्वारिंशत्तमः श्रीदेवेन्द्रसूरिः समजनि । विकासयितुं विवखान् सूर्य इव। (३३) 'मानदेवः' श्रीप्रद्युम्न [14] (४६) 'धर्मघोषः' श्रीदेवेन्द्रसूरिपट्टे षट्चत्वारिंशत्तमो सूरिपट्टे श्रीमानदेवसूरिरजनि । (३४) विमलचन्द्रः' श्रीमान- धर्मघोषसूरिर्बभूव । (४) 'सोमशब्दात् प्रभः' श्रीधर्मघोष- देवरिपट्टे चतुर्तिशत्तमः श्रीविमलचन्द्रसूरिर्बभूव । सूरिपट्टे सप्तचत्वारिंशत्तमः श्रीसोमप्रभसूरिः। (४८) "तिलक- [11] (३५) 'उद्योतनः' श्रीविमलचन्द्रसूरिपट्टे पञ्चत्रिंश- | सूरिः सोमपूर्वः' श्रीसोमप्रभरिपट्टे अष्टचत्वारिंशत्तमः श्रीसोम- तमः श्रीउद्योतनसूरिः समजायत । (३६) 'सर्वदेवः' श्रीउद्यो- तिलकसरि हे । (१९) 'देवात् सुन्दराहानसूरिः' श्रीसोम- तनसूरिप?षत्रिंशत्तमः श्रीसर्वदेवसूरिर्बभूव । (३०) देवसूरिः' | तिलकसूरिपट्टे एकोनपञ्चाशत्तमः श्रीदेवमुन्दरसूरिजर्जातः । .

·-~- 5 10 15 महोपाध्यायमेषविजयगणिकृतं [पतुर्यः सर्ग मुनिकुवलयसोमः सोम॑तः सुन्दराहः प्रमुरथ मुनिशब्दात् सुन्दरः सूरिचक्री । भ्रमणगगनरत्नं नितः शेश्वराऽऽख्यस्तदनु च वरलक्ष्मीसागरः सूरिरासीत्॥१५॥ तदनु सैंमतिसाधुर्माधुरीपूर्णवाक्यस्समजनि विमलः "श्रीहेमपूर्वस्ततोऽपि । तदनु विमलनामाऽऽनन्दशब्दाद् यथार्था तपगणगुणसंज्ञां यश्चकार क्रियाभिः॥१६॥ तदनु विजयदानः सूरियावदानः प्रभुरभवदतः श्रीहीरनामा गणस्य । अकबरनरराजां यः समाज ररञ्ज प्रकृतसुकृतवाग्भिः पुण्यनैपुण्यभाग्भिः ॥१७॥ हरिरपि दिवि सूरेयस्य सत्कीर्तिवात सदसि विबुधसूरेर्वाचि सम्यग् निशम्य । रमयति वसुधायां खं मनोऽमुं दिक्षुर्नमयति न सुधायामप्सरस्संनिधायाम् ॥१८॥ वदति निगदसिद्धन्यायतोऽप्यस्य धर्मोनयनविजयवाती गीष्पतिवर्षकोव्या। नवनवरसरीत्या संसदि स्वर्गराजः प्रभवति न तथापिव्यापिनी तां समाप्तुम् ॥१९॥ कलिललितममुष्मिन्नभ्युदीतेऽपनीतं श्रमणमणिषु साक्षादू वीररूपे गणीन्द्रे । अविकृतकृतलक्ष्म्या जङ्गमः सङ्गमोऽभूत् प्रतिपदमपि सुरेर्भाग्ययोगैः स्फुरद्रिः॥२०॥ अचरमजिनवारे या न वाऽऽरेक्यते 'सर्जनवृजिननिहत्री धर्मलीला सुशीला । परमगुरुविहारेऽभ्युद्धृताहविहारे समजनि जनितश्री साऽप्यशेषाऽविशेषात् ॥२१॥ विभिरभिनवार्यत् प्रवृत्तिः प्रबद्धा सहृदयजनभाव्ये हीरसौभाग्यकाव्ये । अथ कथमहमस्या विस्तरायोन्नताऽऽस्यः पशुशिशुरिव दृश्यास्यांबुधस्योपहास्यः॥२२॥ [15] 1 'मुनिकुवलयसोमः' मुनयः साधवस्ते एव कुवलयानि [19] 8 'निगदसिद्धन्यायतः' सत्यकथनन्यायात् 'निगदः कुमुदानि तेभ्यश्चन्द्र इव । (५०) 'सोमतः सुन्दराहः' श्रीदेवे. रोकड' इति भाषायाम् । 4 'धर्मोनयनविजयवार्ताम् धर्मस्यो- न्द्रसरिपडे पञ्चाशत्तमः श्रीसोमसुन्दरसूरिरजनि । (५१) 'मुनि नयनमुमतिस्तस्य विजयवार्ता विजयकथा ताम् । 5 'गीष्पतिः' शब्दात् सुन्दरः' श्रीसोमसुन्दरसूरिप? एकपञ्चाशत्तमः बृहस्पतिः 'गीव्हत्योः पतिः' इति हैमः [अभि. चिं. कां. २ श्रीमुनिसुन्दरः सूरिर्बभूव । (५२) 'रत्नतः शेखराऽऽख्यः' श्लो० ३३] 6 'नवनवरसरीत्या' नवीनो वीरशशारादिरसः रीतिः श्रीमुनिसुन्दरसूरिपट्टे द्विपश्चाशत्तमः श्रीरतशेखरसूरिः संभूतः। गौच्यादिस्तया । (५३) 'वरलक्ष्मीसागरः' श्रीरतशेखरसूरिप? त्रिपञ्चाशत्तमः श्रीलक्ष्मीसागरसूरिरजायत । [20] 7 'कलिललितम्' कलिरन्त्ययुगं तस्य ललितं लीला क्रीडामित्यर्थः । 'कलिबिमीतके शूरे विवादेऽन्त्ययुगे युधि' इति [16] (५४) 'मुमतिसाधुः' श्रीलक्ष्मीसागरसूरिपट्टे चतु- पञ्चाशत्तमः श्रीसुमतिसाधुसूरिः संज। (५५) विमल: हैमः [अने• सं• कां• २ श्लो० ४८९] । श्रीहेमपूर्वः' श्रीसुमतिसाधुसूरिपट्ट पञ्चपञ्चाशत्तमः श्रीहेम- [21] 8 'आरेक्यते' शशाते । 'रेकृ' शहायामिति धातोः विमलसूरिर्बभूव । (५६) 'विमलनामाऽऽनन्दशब्द०' श्रीहेम- क्यपि वर्तमाने रूपम् । 9'ज्ञः' पण्डितः। 10 'जनवृजिन- विमलसूरिपट्टे आनन्दविमलसूरिर्बभूव । [17] (५७) 'विजयदानः सूरिः' श्रीआनन्दविमलमूरि- | निहन्त्री जनानां वृजिनानि पापानि दुःखानि वा निहन्त्री नाशकत्री। 11 'अभ्युद्धताहतिहारे' अभ्युत्ताः जीर्णोद्धाराः कृता अर्हता पट्टे सप्तपश्चाशत्तमः श्रीविजयदानसूरिबभूव । (५८) 'श्रीहीरनामा' विहाराश्चैत्यानि येन स तस्मिन् । श्रीविजयदानसूरिपट्टेऽष्टपञ्चाशत्तमः श्रीहीरविजयसूरिः संजते। 2 'उच्चावदानः' उच्चैः प्रशस्तकर्म यस्य सः। "प्रकृतसुकृतवाग्भिः' [22] 12 'कविभिः' देवविमल-हेमविजयादि. प्रकृतानि च तानि सुकृतानि पुण्यानि च प्रकृतसुकृतानि, पाचः | कविभिः-हीरसौभाग्य विजयप्रशस्त्यादिमहाकाव्यानां कर्तृभिः बासि येषां तैः। कविमिः। 13 'अस्याः प्रवृत्त्याः ..

·5 15 'पब १५-३१] दिग्विजयमहाकाव्यम् ३१ तदनु विजयसेनः सूरिराडस्य पढे दिनकरकरणिः स्वर्नाथपूज्यो बभासे । अकबरनरचक्री यस्य चके प्रशंसां सदसि विजयमस्य प्रेक्ष्य 'विप्रौघवादे ॥ २३ ॥ सुरपतिमिव साक्षान्नव्यदिव्यर्द्धिभाजमकबरनरराज बोधयन् साऽवरोधम् । गणिगणमणिहीर पूर्वदेशे विहारात् स विजयमुपलेभे मोहमुच्छिद्य सद्यः ॥२४॥ गुरुरिव गुरुशिष्यः स्यादितीवोत्तरस्यामकबरनरशक्राभ्यर्चितो लाभपुर्याम् । उपनतविजयश्रीर्मोहसर्वखभङ्गात् स गुरुविजयसेनो गीयतेऽद्यापि भूम्याम् ॥ २५ ॥ इति जिनवरपश्रेणिमालामसूनमुनिपतिभिरकारि फारविद्याद्यनूनः । खसमयमनुजीव्या प्रौढमोहप्रघातात् कति कतिचन वारान् दिग्जयो जैनराज्ये ॥२६॥ बहुगुणयल शक्तिप्रास्युपायोदिताशाविजय इह कवीन्द्रर्विस्तरात् कैर्निगयः । यतिपतिमतिलभ्यःसभ्यतुष्टय समासात् कथमपि कथयामस्तं तथापि प्रशस्तम् ॥२७॥10 तदनु तदनुभावादेव देवखरूपी विजयिविजयदेवः श्रीगणेन्दुर्षभूव । किमुत ! विजयदेवच्छननाऽस्यावतीणों भरतभुवि जिनानां भक्तये व्यक्तयुक्त्या ॥ २८ ॥ प्रवचनमुपदिश्योद्दिश्य भव्याङ्गभाजः प्रतिविषयविहारैर्धर्मकर्मप्रवृत्तिम् । कुनयमपनयन् यस्तेनिवास्तेन मुक्तेः पथि पथिकजनानां सार्थनाथायते स्म ॥ २९ ॥ भजति जिनमतस्य प्राज्यसाम्राज्यमस्मिन् रजति सुकृतिलोकश्चैत्यनित्यार्चनासु । अमलकमलजाग्रभूरिसौरभ्यलुभ्यद्रमररवमिषाद् दिग्गायतीवास्य कीर्तिम् ॥३०॥ अभिनवभवदर्हचैत्यमूर्खध्वजौघैः परमगुरुगरीय कीर्तिवाला ननर्त्त । अभिनयमिव तस्याः प्रेक्ष्य रम्भाऽप्यदम्भाद् "विकिरति कुसुमानि स्फारतारामिषेण ॥३१॥20 [23] (५९) "विजयसेनः सूरिराट्' श्रीहीरविजयसूरिपट्टे [28] (६०) 'विजयदेवः' श्रीविजयसेनसूरिपढे षष्टितमः एकोनषष्टितमः श्रीविजयसेनसूरिः संजझे। श्रीविजयदेवसूरिः संबभूव । 1 "विप्रौघवादे' पञ्चशतविप्रैः सह वादं कुर्वाणे । [24] 2 'सावरोधम्' अन्तःपुरसहितम् ‘शुद्धान्तः सादन्तः देशः। 11 'तेनिवान्' विस्तारं कृतवान् । 'तनूयी विस्तारे' इति [29]9 'भव्यानभाजः' भव्यप्राणिनः। 10 "विषय विषयो धातोः शतृप्रत्ययाद् रूपम् । 12 'सार्थनाथायते' सार्थनाथः [25] 3 'मकबरनरशकाभ्यर्चितः' अकबरो नृपतिः नरेषु वृन्दस्खामीवाऽऽचरतीति सार्थनाथायते। 'सार्थो वृन्दे वणिग्गणे' शक इन्द्र इवेति मकबरनरशकतेनाभ्यर्चितः पूज्यः। 4 लाभ- इति हैमः [ अने० सं० का० २ लो० २२५] पुर्य्याम्' देहलीति नगर्याम् । 5 'उपनतविजयश्रीः' उपनता [31] 13 'परमगुरुगरीयःकीर्तिबाला' परमश्चासौ गुरुश्चेति प्राप्ता विजयश्रीलक्ष्मीर्यस्य सः। परमगुरुस्तस्य गरीयसी कीर्तिः सैव बाला। 14 'अभिनयम्' व्यज- [26] 6 श्रेणिमालाप्रसूनैः' श्रेणिः पङ्किरेव माला तस्याः | कम् 'व्यजकोऽभिनयः समौ' इति हैमः [अभि. चिं. का• श्लो. प्रसूनैः पुष्पैः। 7 'स्फारविद्याद्यनूनैः' स्फारा विपुला या विद्या १९६] 15 'रम्मा' सुरपनी 'रम्भा त्रिदशभामिन्यां कदल्यां च' मादौ यस्य स स्फारविद्याधस्तेनाननैः । इति हैमः [अने. सं. कां. २ श्लो० ३१५] 16 "विकिरति' [27] 8 'यतिपतिमतिलभ्यः' यतीनां पतयस्तेषां मतिभिर्लभ्यः क्षिप्यति 'कृ विक्षेपे' इति धातोः रूपम् । 17 'स्फारतारामिवेण' स्पाराः विकसिताः यास्तारास्तारकास्तासां मिषेण व्याजेनेत्यर्थः । । प्राप्यः। *P स्फारि। 1P.वीप्य ।

·३२ [पतुः सर्गः 5 10 महोपाध्यायमेघविजयगणिकतं विभवफलमभीप्सुव्यलोकः प्रभूणां सदसि सदुपदेशं प्राप्य देवप्रतिष्ठाः । व्यरचयदचिरात् तत्प्रीणनेऽद्यापि देवा न धरणिमवतीर्य खं नरान् दर्शयन्ति ॥३२॥ प्रवचनकुशलानां रम्यवात्सल्यकर्मण्यविरलरसवत्याः मोद्भवसौरभेण । भुवि फणभृदधीशोऽप्युन्नमन्मौलिरास्त भुवनजनहिताय स्थान किं पुण्यकार्यम् ॥ ३३॥ प्रतिपदमदसीयश्रेयसः प्राज्यरागादनुपमशमभाजामाश्रमानन्वतिष्ठन् । तपगणगुणनिष्ठाः श्रावकाः सप्रतिष्ठा मुनिजनपठनेऽभूत्तेषु घोषोऽपि नान्याः॥३४॥ सविनयमिदमीयाऽऽदेशमासाद्य सद्यस्मयनयविदोन प्रौढगीतार्थपार्थाः । दिशि दिशि विचरन्तश्चारुचारित्रबोधं विदधुरंधुतलज्जा जैनधर्मेऽतिसज्जाः"॥३५॥ कुमतरतविनाशाद बोधिहेतुप्रकाशान्जिनभवनविधानाद् योगिनां संनिधानात् । अतनुत संनिसर्ग श्रावकः पुण्यसर्ग विजितदुरितवर्ग" मोहवृत्तेर्विसर्गम् ॥ ३६ ॥ मरुधरणि-सुराष्ट्रा-गूर्जरत्रादिदेशेष्वभयमथ विहृत्य स्तुत्यसत्कृत्यलाभात् । विषयगणललाटे मेदपाटे जगाम मुनिपतिरतिशायी तेजसा तीव्रधानः॥ ३७॥ नरपतिरपि तत्र श्रीजगतत्सिहनामा गुरुचरणपयोजे योजयश्चावनामम् । वचसि रसिकवृत्त्या जीवरक्षां प्रपेदेऽनिमिषवधनिषेधस्तेन जज्ञे सरस्योः॥ ३८॥ परिपतितजिनौकांस्युद्धरन शुद्धबुद्धिः खमपि नरकपातादुद्दधार क्षितीशः। गुरुरपि सुनिवेशे सर्वदेशे चकाराविरतिविरतिमद्भिस्तीर्थयात्राः सहैव ॥ ३९ ॥ पुनरपि समियाय श्राद्धवर्ग पुंपूषुः सपदमहमदाद्यं वादमत्यादरेण । युगपरिमितमासान् जातपुण्यप्रकाशान् स्थिरतरचरणस्थस्तस्थिवानुत्सवेन ॥४०॥ गुरुतरगणभारं भूरिचिन्तावतारं निजषलमसहायं ध्यानधारान्तरायम् । उचितगुणनिकायं चिन्तयन्ननसा यं सपदि विजयसिंह यौवराज्ये न्यधत्त ॥ ४१ ॥ anhi. 15 20 । [32] 1 'तत्प्रीणने' विजयदेवसूरि प्रीणयितुम् । [36] 12 "रत" रतं मोहनम् । 13 'सनिसर्गम्' सदानम् । 2 'धरणिम्' पृथ्वीम् , धरणिशब्दः हखो दीर्घोऽपि । 'अवन्यवनि- 14 'विजितदुरितवर्गम्' विजितं दुरितानां पापानां वर्ग समूह धरणी धरणिर्धरिया धरा' इति साधुसुन्दरः [शब्दरमाकरे का. | येन तम् । ४ श्लो० ३] [38] 15 'अनिमिषवधनिषेधः अनिमिषा मत्स्यास्तेषां वध. [33] 3 'रम्यवात्सल्यकर्मणि' मनोहरसाधर्मिकवात्सल्यकार्ये । निषेधः हिंसाप्रतिषेधः। 16 'सरस्योः' उदयसागर-पीछोला. 4 'अविरलरसवत्याः' निरन्तरपाकस्थानस्य । 'सुदशाला रसवती अख्यतडागयोः । पाकस्थानं महानसम्' इति हैमः [अभि. चिं. कां. ४ श्लो. [39] 17 'परिपतितजिनौको सि' खण्डितजिनमन्दिराणि । ६४] 5 'फणभृदधीशः' सर्पराजः वासुकिर्वा । 6 'आस्त' उप- 18 'खमपि आत्मानमपि । विष्टः । 'आसिक् उपवेशने' इति धातोः यस्तन्यां रूपम् । [40] 19 'पुषुः' परीतुमिच्छुः 'पृश् पालनपूरणयोः' इति [34] 7 'प्राज्यरागाद्' गाढनेहात् । 8 'घोषोऽपि नान्याः' धातोः समन्तवाहुप्रत्ययः 20 'युग' युगाश्चत्वारः, चातुर्मासि- नन्दिपोषः बन्दिघोषः। कम् । 21 "स्थिरतरचरणस्थः' स्थिरतरमतिशयेन दृढं चरणं चारित्रं [35] 9 'समय-नयविदः' समयः सिद्धान्तः नयः नीतिस्तयो- तस्मिन् तिष्ठतीति । पिंदः वेत्तारः। 10 'अधुतलज्जाः' अधुता-अचलिता लज्जा ब्रीडा [41] (१) "विजयसिंहम्' 'श्रीविजदेवसूरिपट्टे एक- येषां ते। 11 'भतिसज्जा' भतिसंनदाः । षष्टितमः श्रीविजयसिंहरिरभवत् ।

·5 पंच ३२-५१] दिग्विजयमहाकाव्यम् अथ स विजयसिंहः सूरिरुत्सारितारिधृतधृतितरवारिमोहदावाग्निवारिः। गुरुहृदयमरोङ्क्षी दुष्टकर्माण्यभाङ्क्षीत् तपगणमनुशासन द्वारण-स्मारणायैः॥४२॥ विमलगिरिशिरस्थश्रीयुगादीशयात्राकरणनियतचेता देवसूरिश्वचाल । अनुगतबहुसङ्घस्यन्दना-श्वोष्ट्र-नागोच्छलदविरलधूली रुद्धदिकचक्रवालः॥४३॥ अनुपदबहुरूप्य-वर्णमुद्रागपूजाकरणवितरणाचैाम्यसङ्घन पूज्यः । मुदितजनसुराष्ट्रासर्वतीर्थाण्यनंसीदुचितनगरजातज्येष्ठसंस्थानरीत्या ॥ ४४ ॥ अभिनवनगरस्थं श्रीगुरुं वारिदत्तौं चतुरचतुरिकाऽऽख्या श्राविका दक्षिणस्याः। सकलनगरसङ्घानुज्ञयाऽभेत्य भक्त्या विनयमभिनयन्ती सोत्सवं तं ववन्दे ॥ ४५ ॥ प्रतिकृतिशतमत्र श्रीजिनानां नवीनं समहमहमिकाभृद् भूरिवित्तव्ययेन । सकलजनसमक्षं संप्रतिष्ठाप्य सूरेशन-वसनदानः प्रीणयामास सङ्घम् ॥ ४६ ॥ अवसरमधिगम्य खं प्रणम्याशयं सा सदसि गणगुरूणामागमं दक्षिणस्याम् । प्रबलसुकृतलब्ध्यै नाम विज्ञापयन्ती गुरुपरिचरणेऽस्थाद् वत्सराणां चतुष्कम् ॥४७॥ प्रतिदिनमिदमीयां देशविज्ञप्तिवाचं मनसि गणधरेन्द्रो निश्चयेनानुनीय । गमितजेलदकालस्तामलिप्ते व्यहार्षीत् सैहसि हसितलक्ष्म्या श्राद्धया वृद्धयाऽमा॥४८॥ अथ चलति मुनीन्द्रेऽनुब्रजराजसङ्घमबलबलसमूहादुच्छलदूधूलिपुत्रैः। जलधिजलविशोषाऽशङ्कया दक्षिणाशा खविषयपरिवृद्ध्याऽलं हसन्तीव रेजे ॥४९॥ स्फुरति मुनिमहेन्द्रे सौरतेजोऽधिकत्वे हृतवसुरिव भाखान् प्रेरयन्नञ्जसाऽश्वान् । जलधिशरणमापद् व्यापदं छेत्तुकामस्तत इव धनराशिं लब्धवानन्धिपार्चे ॥५०॥ पथि नगरजनस्याभ्यर्थनातोऽवरङ्गात् परपुरि परमेज्यः प्रावृषं संनिनाय । तदनु तपसि चर्यामाचरँश्चारुविद्यापुरमतुलमहेन प्राविशद् भाविशर्मा ॥ ५१ ॥ 10 15 20 [42] 1 'उत्सारितारिः' उत्सारिताः दूरीकृता अरयो येन [46] 14 'प्रतिकृतिशतम्' मूत्तींना शतसङ्ख्याप्रमाणम् । सः। 2 'धृतधृतितरवारिः' धृतो धृतेधैर्यस्य तरवारिः खड्गो येन | 15 'समहमहमिकाभृद्' सम्यक् प्रकारेणाहमहमिकां परस्परं शक्तोऽहं सः। 3 'मोहदावामिवारिः' मोहरूपो यो दावाग्निः दावानलस्तं | शक इति स्पर्धाखरूपां बिभर्तीति । 16 'अशन-वसनदानैः' अशनं शीतलीकर्तुं वारि जलमिव । 4 'अराक्षीत्' ररज 'रजी रागे' | भोजनं वसनं वस्त्रं च तयोर्दानैः । इति धातोरयतन्यां रूपम् । 5 'अभाङ्क्षीत्' बभज 'भओंप् मर्दने' इति धातोरथतन्या रूपम् । 6 'वारणा-स्सारणाचैः' [47] 17 'प्रबलसुकृतलब्ध्यै' प्रबलानि दृढानि च तानि सुक- तानि पुण्यानि तेषां लब्ध्यै प्राप्त्यै । धारणा-स्मारणादिशिक्षाप्रकाराः। [43] 7 नियतचेताः' निश्चितमनाः । 8 'स्यन्दन [48] 18 'अनुनीय' विज्ञप्य । 19 'जलदकाल:' वर्षा- स्यन्दना रथाः। 9 'नाग' नागा हस्तिनः। 10 चक्रवालः' कालः । 20 'व्यहात्'ि विजहार विपूर्वकं 'हृग् हरणे' इति धातोः चक्रवालः मण्डलम् । 'चक्रवालं तु मण्डले' इति हैमः [अने. सं. अद्यतन्या रूपम्। 21 'सहसि' मार्गशीर्षे । 'मार्गशीर्षः सहः कां. ४ छो० ३०१] सहाः' इति हैमः [अभि. चिं. का. २ श्लो. ६६] । [44] 11 °वितरणायैः' दानादिभिः । [50] 22 'सौरतेजः सूरस्थापत्यं सौरः शनैश्चरस्तस्य [45] 12 'अभिनवनगरस्थम्' नवानगरस्थितम् । 13 'वारिदों' वर्षाकाले। [51] 23 'अवरकात्' औरगाबादनगरात् । दि०म०५ तेजः प्रकाशः।

·5 10 महोपाध्यायमेघविजयगणिकृतं [चतुर्थः सर्गः अकृत कृतविमेयास्तत्र मासान् निवासं गुरुरुरुतरभक्तिश्राद्धविज्ञप्तियोगात्। मुनिहरिमननीय श्रद्धया देवचन्द्रो व्यरचयत वरिष्ठां देवबिम्बप्रतिष्ठाम् ॥५२॥ तदनु मनुजसङ्घनान्वितस्तीर्थयात्राफलबलमभिलिप्सुर्मार्गशीर्षे चचाल । जिनवरकलिकुण्डाहानपावं प्रणम्यायतकरकरहेडास्थायिपाच निनंसुः॥५३॥ पथि विचरति चास्मिन् दक्षिणस्याः पयोधिर्भयतरल इवाभूल्लोलकल्लोलदम्भात् । मुनिरपि घटजन्मा क्षारतां मां निनाय मुनिपतिरथ कर्ता किं ममेति प्रबुध्य॥५४॥ परमगुरुरिहायं सर्वसौख्याभ्युपायं विमृशति च कथञ्चित् कस्यचिन्नापकर्ता। मंगधजनमुखेभ्यः सम्यगेतन्निशम्य जलधिरधिविनोदं नृत्यतीवोत्तरङ्गैः ॥५५॥ तटनिकटमुपेतेऽस्मिन् पयोराशिरासीन्मुदित इव तरोन्मुक्तमुक्ताः प्रवर्षन् । अभिललितपयोभिधौतपादः प्रसादमविरललहरीभिमन्यमानो मुनीन्दोः॥५६॥ मुनिपतिसहचारिश्राद्धसङ्घ तुरङ्गा अभिजिगमिषुसिन्धावुल्लसन्तस्तरङ्गाः। ध्वजपटलममुष्मिनुल्ललास द्विपानां पृथुतरमितरत्राऽपोतपोतोत्तमानाम् ॥१७॥ अभिरमति वधूनां वृन्दमस्मिन् मुरूपं जलनिधिमधिगम्य स्पर्द्धयेवामरीणाम् । दिशति कनकमुद्रा मार्गणेभ्यो महेभ्यः प्रसरति मणिमुक्ताश्रेणिराकीर्यमाणा ॥५८॥ पटुपटहनिनादस्तत्र सङ्घ जगर्ज जलगजकुलमेवोर्जखलं चापरत्र । रुचिचतुराऽख्याश्राविकारत्नमस्मिन् जयति तदितरसिँश्चारुलक्ष्मीःखरूपात्॥१९॥ कृतजनपदतीर्थस्तीर्थरक्षासु दक्षः कतिपयदिवसान् स श्राद्धलोकेन साकम् । न्यगमयदुधेस्तत् सैकतं प्राप्य रम्यप्रभुरभिनवपार्श्वद्वैतपूजाऽनुरोधात् ॥ ६॥ न्यवृतदथ मुनीनां सिन्धुरः सिन्धुरोधोमुवमिव परिपूय स्तूयमानो महेभ्यः । सविनयवाचाऽभ्यर्षितः सैष विद्यापुरवरमंधितष्ठी श्रीचतुर्मासकाय ॥ ६१ ॥ कतिपयदिवसान्ते चारुवाननाना पुरवरमधिजग्मे खामिनानेन सद्यः। बहुनगरविभूषायोगता प्रौढपूषाऽभ्युदयनरुचिरासीत् खर्ण-रूप्यांशुकौघैः॥ १२ ॥ अतिशयितमहिनामुत्सवानां वितानैर्गणगुरुरिह नीत्वा प्रावृष कार्तिकान्ताम् । पुनरपि च विजई राष्ट्रमुख्ये तिलिङ्गे प्रथममभिनिनसुस्तीर्थपं तीर्थपतौ ॥ १३ ॥ 15 20 VvvM .. । [52] 1 'कृतविमेयान्' चतुःपरिमितान् । 2 'मुनिहरिम्' । कुलपृथ्वीम् । 8 'परिपूय' पवित्रीकृत्य 'पूगश् पवने, पवनं शुद्धिः' मुनीन्द्रम् । इति धातो को यपि रूपम्। 9 'अधितष्ठौ' स्थितः। [64] 3 'घटजन्मा' अगस्त्यः। [62 ] 10 'चारुबोननाना पुरवरम्' बोनपुर इति नाना [55] 4 'मगधजन मगधः स्तुतिवंशजः; यदाहुः 'मागधाः श्रेष्ठनगरम् । स्खतिवंशजाः'। [57] 5 'अपोतपोतोत्तमानाम्' अपोता अबालाच ते पोताच [63] 11 'प्रावषं कार्तिकान्ताम्' भाषाढमासतः कार्तिकमास- दशवर्षीयाः गजास्तेषूतमान श्रेष्ठानाम् । पर्यन्तं वर्षाकालम् । 12 'तीर्थपम्' तीर्थ साधु-साध्वी-श्रावक-श्रावि- [61] 6 'सिन्धुरः' हस्ती। 7 "सिन्धुरोधोभुवम्' पयोधि- । काणां तीर्थ सई पातीति तीर्थहरम् ।

·३५ 5 10 पप ५२-७३] दिग्विजयमहाकाव्यम् । जिनपतिनवषिम्बस्थापना भाग्यपुर्या यवनपतिनिबोधात् सोत्सवं स प्रणीय । जनपदमपि सम्यग् भावयन् जैनमार्गे पुनरपि पुरि विद्यापूर्विकायामियाय ॥ ६४ ॥ भृशमकृशमहेनाभ्यर्थितस्तत्र भव्यैः खयमधिकृतवान् स प्रावृषो सान्तरं द्वे । सुकृतभरविशेषा जज्ञिरे ये तदानीं क इह ननु समर्थस्तानशेषान् प्रवक्तुम् ॥ ६५ ।। सुरभिवधनिषेधं व्यादिशत् पातिसाहिः सकलजनपदेऽपि श्रद्धया शुद्धबुद्धिः। परमगुरुकरेणाकारयदू देवचन्द्रः प्रबलतरमहेनान्यां जिनेन्द्रप्रतिष्ठाम् ॥ ६६ ॥ विवुधपदनिवेशस्तत्प्रतिष्ठामहेऽभूदमलचरणभाजा दक्षिणस्यां गणेन्दो। बहुविवमरचन्द्रे वाचकश्रीर्दिदीपे गुरुचरणनिषेवा देववल्लीवदेव ॥ ६७ ॥ अगमयदसमानां पुण्यवृत्त्या समानां वरनगरनिवेशेष्वष्टकं दक्षिणस्याम् । सुकृतविभवलाभं लम्भयन्नात्मनि खे प्रसृमरवरकीर्तिर्देवसूरिः स विश्वे ॥ ६८॥ परमगुरुविहारादू दक्षिणा दक्षिणासीजिनपतिवरधर्मे मोहसम्मोहनेन । इति कृतविजयोऽयं दक्षिणस्याः समायादहमदपदवादश्रीपुरं गूर्जरस्थम् ॥ ६९ ॥ निजवपुषि विचिन्त्य स्थाविरी कान्तिमीशः परिणतिमपि दिव्यां खां द्विधा सावधानः। प्रवचनपटुपट्टे स्थापयामास सूरि सविजयविजयादिश्रीप्रभं प्रौढनामा ॥७०॥ विबुधमपि च वीरं वीरपट्टश्रिया तं कृतपरिणययोगं वीक्ष्य शुद्धोपयोगम् । मुवमुदवहदुचैः श्राद्धसङ्गः समग्रो रविमिव दिवसश्रीसंयुतं कोकलोकः ॥७॥ परमगुरुरिदानीं तैः सहाऽचार्यधुर्यैर्व्यहरत कृतकृत्यः मातले निर्विकल्पः। हिमरुचिरिव दीपैर्ध्वस्तसर्वान्धकारे जगति मतिमदर्ग्यः शीतले शीतलेश्यः ॥७२॥20 कतिपयशरदन्ते श्रीसुराष्ट्रां भदन्ते भजति सुरसमाजोऽभ्याजगामेशसत्कः । अनशनमनुगृवैतगिरा वर्गिराजः समितिममितिजापादाऽऽप गैच्छप्रजापः ॥७॥ 15 [64] 1 'भाग्यपुर्याम्' तिलादेशे गलकुण्डप्रत्यासन- | प्रभम्' श्रीविजयसिंहसूरिपट्टे द्वाषष्टितमः श्रीविजयप्रभसूरिः भाग्यनगरे । 2 'यवनपतिनिबोधात्' यवनपतिः पातिसाहि-| प्रस्तुतकाव्यस्य नायकोऽजनि । श्रीकुतबसाहिनः निबोधात् प्रतिबोधात् । [71] 7 'विबुधमपि' पंन्यासमपि । 8 'वीरम्' श्रीधीर. [66 ] 3 'सुरभिवधनिषेधम्' गोहननप्रतिषेधम् । 4 'पाति- विजयम् । 9 'कृतपरिणययोगम्' कृतः परिणयो विवाहस्तस्य साहिः' पातिसाहिदललाहिनामा । योगम् । ४ 'कोकलोकः' कोकचक्रवाकः स एव लोकः । [72] 10 'भाचार्यधुर्यैः' भाचार्याः सूरयस्तेषु धुर्याः श्रेष्ठाः । [67] 5 विबुधपदनिवेशः' श्रीवीरविजयाना एकाधिके 11 "हिमरुचिः' चन्द्रमाः। 12 'शीतलेश्यः' श्वेतलेश्यावान् । सप्तदशशतवर्षे श्रेष्टिदेवचन्द्रकृतप्रतिष्ठायां पंन्यासपदं दत्तवान् । [78] 18 'ईशसत्कः' श्रीविजयदेवसूरिसंनिधौ । [70] 6 'स्थाविरीम्' स्थितशीलाम् । (६२) "विजयादिश्री 14 'गच्छप्रजापः' गच्छनायकः ।

·महोपाध्यायमेघविजयगणिकृतं [तुर्यः सर्ग: व्यधित विजयमुच्चैः प्राग दिशो हीरसूरिस्तदनु विजयसेनश्चाप्युदीच्या विशिष्य । गणपतिरयमेवं दक्षिणामण्डलस्य कुनयविषयमोहं दाग निराकृत्य लोके ॥७४ ॥ श्रीजैनेश्वरशासनं क्षितितले प्रोद्भाव्य भव्यात्मना- मुद्धाराय भवाम्बुधेः प्रबुबुधे यो योगवृत्त्या स्वयम् । गच्छेन्दुर्विजयादिदेव भगवान् देवः प्रकृत्या सतां देयान्मोदमहोदयं सविजयं विश्वावभासाश्रयम् ॥ ७५ ॥ इति श्रीदिग्विजयनानि महाकाव्ये महोपाध्यायश्रीमेघविजयगणिविरचिते कथानायकगुरोदिग्विजयवर्णनो नाम चतुर्थः सर्गः ॥ ४ ॥ 5 [74] 1 'उदीच्याः' उत्तरदिशः। 2 'गणपतिः' गच्छपतिः। मोक्षम् । 'महोदयः सर्वदुःखक्षयः' इति हैमः [अभि. चिं. [75] 8 'प्रोद्भाव्य' प्रकाश्य । 4 'गच्छेन्दुः' गच्छे | कां० १ श्लो० ७४ ] । 6 "विश्वावभासश्रियम्' जगत्प्रकाश- इन्दुचन्द्र इव । 5 'मोदमहोदयम्' आनन्दखरूपं महोदयं । लक्ष्मीम् ।

·पथ ७४-५] दिग्विजयमहाकाव्यम् । पञ्चमः सर्गः। एँ ह्रीं नमः । 5 10 अथ गणधरस्तत्पद्दश्रीप्रभुर्विजयप्रभः समभवदलंभूष्णुभूमीस्पृशां भ्रमविच्छिदे । अभिनवसहस्रांशुमांशुप्रभाभरजित्वरः कमनविजयी शीलोन्मीलगुचा समुदित्वरः॥१॥ प्रतिदिनमयं तेजोवृद्धयाऽन्तरारिपराजयं कुशलरचितैमनस्तत्रैश्चिकीर्षुरिवात्मना । गणभरधुरं विन्यस्यैवोपंधेयजने धिया गमयदमदः कश्चित् कालं नैयाऽऽहितलोचनः॥२॥ सपलमुपधाशुद्धं बुद्धं नियोज्य बलं क्रमात् समयमुचितं दिग्यात्रायामुपस्थितमामृशन् । अथ शमभृतां चक्री चक्रेऽभिषेणनमुत्तरां फुमततमसाऽऽकीपणां यातुं विमोहजिगीषया ॥३॥ प्रभुविहरणे 'द्वीपाऽहानात् पुरः स्तुतिमङ्गलं जय जय विभोरासीदाशीर्वचः श्रुतिसंहितम् । चतुरतुरगः सर्वाङ्गीणस्फुटाऽभरणान्वितोऽ- भ्यस(ष)जदगज गर्जद्गर्जध्वनिर्नगराध्वनि ॥४॥ सुभगविहगः सव्येऽसव्ये यथार्हतया रुता- न्यकृत सुकृतश्रेणीलाभं प्रतिस्थलमादिशन् । जैलरुहशो मुंक्ताव पनानि वितेनिरे सतिलकतया विप्रः क्षिप्रं पपाठ ऋचां वचः॥५॥ 15 20 [1]1 'अलंभूष्णुः' शको भवतीत्येवं शीलोऽलं भूष्णुः 'भूजेः [3] 12 'उपधाशुद्धम्' उपधाभिः शुद्धं पवित्रम् । “भिया ष्णुक्' ५-२-१० । इति सिद्धहेमीयसूत्रात् ष्णुक् प्रत्ययः। 2 भूमी- | धर्मार्थकामैश्च परीक्षा या तु सोपधा" इति हैमः [अमि. चि. स्पृशाम्' मनुष्याणाम् । 3 'अभिनवसहस्रांशुप्रांशुप्रभाभरजिसरः' | कां. ३ श्लो० ४०४]। 13 'शमभृताम् शान्तिभृतां साधूनाम् । अभिनवः नव्यश्चासौ सहस्रांशुः सूर्यवेत्यभिनवसहस्रांशुस्तस्य प्रांशु- 14 'अभिषेणनम्' निष्क्रमणम् । 15 'कुमततमसाऽऽकीर्णाम्' रमता या प्रभा द्युतिस्तस्या भरः समूहखं जिलरः जयनशीलः । मिथ्यावरूपान्धकारेण व्याप्ताम् । 4 'कमनविजयी' कामदेवविजेता। 5 'समुदिवरः' सम्यगुदय- [4]16 'द्वीपाऽऽहानात्''दीव'नानो नगरात् । 17 'श्रुति- शीलः। संहितम्' छन्दःसहितम् । 18 'अभ्यषजद्' अभिपूर्वात् 'षजं सझे [2] 6 'कुशलरचितैः' विज्ञकर्तृभिः । 7 'मन्त्रैः' मन्त्रः इति धातोः यखन्यां 'स्थासेनि.' २-३-४० इति सिद्धहेमीय. रहस्याऽऽलोचनं तैः । 8 'तन्त्रैः' तन्त्रमौषधं तैः। 9 'विन्यस्य' सूत्रेण थे कृते रूपम् । संस्थाप्य । 10 'उपधेयजने' उपधीयते समीपे ढोक्यते भयध- मार्थकामोपन्यासेनामात्यानामाशयान्वेषणरूपपरीक्षार्थमुपधा; उपधातुं [5] 19 'सुभगविहगः' सुभगः विजयाशंसी विहगः पक्षी। योग्य उपधेयः, उपधेयश्चासौ जनश्चेत्युपधेयजने । यत्कौटिल्यः- | 20 'सव्ये' वामाझे । 21 'असव्ये दक्षिणे। 22 'जलरु- 'उपधाभिः शौचाशौचपरिज्ञानममात्यानाम् । 11 'नयाऽऽहित- हदृशः' कमलाक्ष्यः स्त्रियः । 23 'मुकावर्धापनानि' मुक्कानां लोचनः' नयैः नीतिमिराहिते विकसिते लोचने यस्य सः। वर्धापनानि 'वर्धापनं वधामणी'ति भाषायाम् ।

·[पत्रमा सनी 5 10 महोपाध्यायमेघविजयगणिक जलनिधिजले वेलावृद्धिर्षभूव विभोः पुरः सकलकलया कार्ये सिद्धमहोदयशंसिनी। उभयतटयोर्माधवाचावलीपरिवादना- निनदमतुलाऽऽनन्दाद् वृन्दं दिशामिव निर्ममे ॥६॥ प्रवहणमथारूढे तस्मिन् जगजनतारके स इह सुतरां योगो रेजे द्वयोः समकर्मणोः। लवणजलघेव्युत्क्रान्त्याऽभूत् प्रभोः किमितो दिना- लवणिमवचःस्थित्या लोके व्यतिक्रमसूचना ॥७॥ लवणजलधिः पादौ प्रक्षालयनिव वीचिभि- रनुजिगमिषू रागान्मुक्ताफलैस्तमाकिरत् । अभिनवभवत्फेनश्रेण्या सृजन वृहतीमिवो- ललितकलिकाहस्तैर्भूयो भ्रमनिष जग्मिवान् ॥ ८॥ प्रतिपदमय ग्राम्यैः सङ्घः कृतार्चनवन्दनः समयवचनारोपैनिन् विमोहमहाबलम् । विमलशिखरिण्योसीनं श्रीयुगादिजिनेश्वरं श्रमणमघवाऽनंसीद भत्तया नवस्तवनोक्तिभिः॥९॥ लैंवणिमगुणे सर्वाग्रण्यां गुरोर्षहुगौरवं समरसविधे प्रागल्भ्यं चौचितीरणलाघवे । बहुतररुचिः प्रेत्याकारे सुसजनकर्मणि प्रभवति कथं 'मोहं जेतुं न स प्रभुराहवे ॥१०॥ 15 20 रोपः। [१] १ 'समववचनारोपैः' समयः सिदान्तबच्चनरूपैरा- १४ 'चौचितीरणलायवे' पुनः ईरणं प्रेरणं धर्म वहावरे नौचिती। ५ 'प्रत्याकारे खाकोशे भाकारं प्रतीति प्रत्याकार [१०] २ 'समरसविधेः' समस्य समभावस्य रसविधेः तत्राहदाकारे ऋषिवेरेवा। ६ 'सुसजनकमणि' सजनानां पसे सङ्कामपाः । ३ 'प्रागल्भ्यम्' पाण्डित्यं घटत्वं वा ।। कर्म दानादि तत्र पक्षे सजनं सेनाया उपरक्षणम् । [6] 1 'महोदयाशंसिनी' महोदयो महाविजयस्य संसूचिका । | सं० को• ३० ३२५] । सं० को. ३ श्लो. ३२५]। 10 'ललितकलिकाहखै' ललिताः 2 'माधवाचाऽऽवलीपरिवादनात्' मायन्ती चासो वाद्यावली | कान्ताः कलिका वीचय एव हखातेः । पादित्राणां समूहस्तस्य परिवादनात् । [9] 11 'समयवचनाऽऽरोपैः' समयानुकूलवचनखरूपाणामा- [7]3 'प्रवहणम्' नावम् । 4 'व्युत्कान्त्या' 'विशेषेणोई | रोपाः मा समन्तादोप्यन्ते लक्षे इति, आरोपा बाणास्तैः । कान्तिखया । 5 'व्यतिक्रमसूचना' व्यविक्रम उलानं तस्य 12 "बलम्' शक्तिः सैन्यं वा। 13 'विमलशिखरिणि सूचना। शत्रुजयनामकपर्वतशिखरे । 14 'भासीनम्' विराजितम् । [8] 6 'वीचिभिः' तरीः । 7 'अनुजिगमिषुः' अनुगन्तु- | 15 'श्रमणमघवा' श्रमणाः साधवस्तेषु मघवेन्द्रः । मनुसतुं वेच्छुः। 8 'अवाकिरद' व्यक्षिपत् । 9'बृहतीम्' [10] 16 'लवणिमगुणे' कान्तगुणे । 17 'मोहम्' वनम् 'बृहती शुद्रवार्ताक्यां छन्दोवसनमेदयोः' इति हैमः [ भने । कामदेवम् । 18 'आहवे' युद्धे ।

·5 10 पच ६-१५] दिग्विजयमहाकाव्यम् । समितिरसिकाबेलः पूर्व गुरोधरणाऽऽशया रुचिमपि सदाकारे शस्त्रे मुदा दधतस्ततः। ललितगतयो दानादुः करास्सदनेकपाः खतिपरिचिता गन्धर्वाश्च स्फुरत्कविकामिताः ॥ ११ ॥ प्रणिधिविधिना शुद्धं मार्ग व्यगाहत साऽऽगमं प्रमुदितसुनासीरचक्रे स्थिति नयसाधनीम् । समयवृषभव्यूहे न्यस्यन् भरं विषमाऽऽयुध- ग्रहजमसकृद् दत्त्वा नृणां परं बहुशोधनम् ॥ १२॥ स नयमनयद् वर्षा हर्षाद् धनौघपुरेऽनघ- स्थितिरनुगतं भत्तयेवाब्धि हशा परिभावयन् । प्रतिकृतिशतं चातुर्मास्याः परम्परयाऽऽहतां समहमहनि प्रासे सौम्येऽभ्यषेचयायकम् ॥१३॥ उदितमहसा नुनः सूरिः क्रमात् सहसाऽचलद् विमलशिखरिण्यादीशस्य प्रणम्य पदाम्बुजम् । अहिमदपदाद वादस्थानं समेत्य महोत्सव- गणपतिरिहाऽऽरूढः सिंहासने शुशुभे शुभे ॥१४॥ अधिकृतगुणश्चास्थानं यथोचितमाहतः कृतहढपरीवारानिर्विंशकं परिकर्षयन् । उपकृतिघनश्राद्धं देशं वशीकृतवान् वशी पडतरमतिः सर्व पश्यस्तथासँधियां पथा ॥ १५ ॥ [1] १ 'समितिरसिकाः' समितिरीयर्यादिस्वत्र रसिकाः | वृषभाः प्रवर्तकाः पक्षे मयैरुद्रविशेषैः सहिते वृषभवर्गे । पो सङ्कामतत्पराः। २ 'सदाकारे शो' सदाकरे शानविशेष | ११ 'विषमाऽऽयुधग्रहजम्' विषमाऽऽयुधः सरस्ववियत्रगजातं इत्यर्थः । ३ 'पुति' घोटकगतिविशेषः स्वरविशेषत्र । पले विषमान्यायुधानि तत्संग्रह जातम् । १२ 'बहुशोधनम्' ४'गन्धवाः' अवा: गायनाच । ५ स्फुरत्कविकामिताः' मालोचना, [बहुशो धनम् इति पदविभागे] बहुवारं धनं वा । कविको मुखपत्रणं इताः प्राप्ताः 'कविका कवियं मुखयत्रणम्' [१५] १३ गुणः' गुणा मूलोत्तररूपाः प्रत्यया च । इति हैमः [अमि० पिं० का० ४ श्लो० ३.६] पो स्फुरत् | १४ 'चापल्याने यथोचितम्' यथोचितं स्थानं भापः पो चाप- भासमानं करेः कामितं कवित्वं येषां ते । स्थानम् । १५०परीवारात्' परिकराद् गच्छात् कोशाद्वा 'प्रत्या. [२]६ 'प्रणिधि" प्रणिधिः ध्यानं गूढपूरुषश्च । 'हेरिको कारः परीवारः कोशः खगपिधानकम्' इति हैमः [ममि० गूढपूरुषः प्रणिधिः' इति हैमः [अभि० चिं० को० ३ ० | चिं० का० ३ श्लो० ४४७] १६ निविंशकम्' पूतं तरवारि १९७]। ७'सागमम्' सवृक्षं ससिद्धान्तं च । ८'व्यगा- वा। १७ 'उपकृतिधनश्राद्धम्' उपकृतिरुपकार एवं धनं येषां हत' प्राविशत् । ९ 'प्रमुदितसुनासीरः' मानन्दितशक्रा, | ताशाः श्राद्धा यत्र । १८ 'मासधियाम्' माता जिनाः प्रत्य- नासीर सैन्याप्रयानम् । १० 'समयवृषभन्यूहे' समये सिद्धान्ते | यितनरा वा तेषां धियः बुद्धयस्तासाम् । 15 ~ 20 [11] 1 'चरणाशयाः' चरणं चारित्रं तस्याशया विचारा येषां | 6 'अयकम्' अयमित्ययकम् । ते। 2 'सदनेकपाः' सन्तब तेऽनेकपा हस्तिनः सद्भपा वा । [18] 8 'घनौघपुरे' आधुनिकघोघानगरे । 4 'प्रति [14] 7 'उदितमहसा' उदितं च तन्महस्तेजश्चेत्युदितमहस्तेन । कृतिशतम्' मूतीनां शतकम् । 5 'समहम्' महोत्सवपूर्वकम् ।। 8 'नुनः' ईरितः।

·४ 5 10 15 महोपाध्यायमेषविजयगणिकृतं [पनमः सर्गः मुनिनृपतिना स्कन्धावारस्थितिः शरदोर्द्वयं व्यरचि निचिताऽऽचाराणां च क्षितौ स्थितिरक्षता। दिशि दिशि समादिश्य प्रौढक्षमाधननायकान् समुपनयता मोहारातेले शिथिलक्रियाम् ॥१६॥ खयमपि गुरुवाकपारुष्यं निरस्य शनैः शनैः नयपरिचयात् कोशं मित्रं समेधयितार्थतः। कचन समयं पश्यन् सन्धि प्रशस्ततया परे- ध्वनुगुणधिया क्रोधायेषु स्फुटं प्रवितेनिवान् ॥ १७ ॥ कमपि विषये मुख्यं कुर्वन्नयं छुपचारतां कचन वचनाद् गृह्णन् गौणप्रवृत्तिकृताऽऽदरः। कचिदपि महोपायैश्चार्थ सुसूत्रतया श्रयन् प्रवचनमहासाम्राज्यस्य श्रिया विललास सः॥१८॥ समुदयबलोपेते जाग्रद्गुणे गणिनि प्रभु- न्यंधित विधितस्तूर्ण धीरश्रियां पदमादरात् । निगमनविधेः सद्यः कुर्वन् दम प्रतिरोधके शिवमनुपदं तस्माल्लोके प्रियं समभूद् भुवि ॥ १९ ॥ सुकरकरणप्रत्याहारक्रियाकुशलः प्रभुः सकलविषयान् वुद्धयोगाजिगीषुरिवाऽऽत्मना। सहृदयजने जाग्रत्तेजस्तपोधनमुन्नय- नयहरणात् तस्मिन् देशे सैमञ्जसमादधे ॥२०॥ जिनपतिमथो नन्तुं शक्रेश्वरस्थितमुन्नम फणमणिगणाधीशाऽऽराध्यं ससङ्घतयाऽनघः। अनुचलदनोगत्री सम्यग् मरुद्रथसङ्कले- ऽध्वनि धनिवरैः पूज्यः पूज्यश्चचाल तपोगणे ॥२१॥ [१६] १ 'स्कन्धावारस्थितिः' कटकनिवेशः पक्षे स्कन्धा- | दीनां चाराणां गूढपुरुषाणाम् । ३ स्थितिरक्षता' स्थितियं- वारे राजधान्यां स्थितिरवस्थानम् । २०भाचाराणाम् ज्ञाना- | वस्था-अक्षता पूर्णा न्यरचि । [16] 1 'शरदः' वर्षस्य । 2 'मोहारातेः' मोहः कामदेव । 9 'प्रतिरोधके' चोरे। एवारातिः शत्रुस्तस्य । [20] 10 "करणप्रत्याहार" करणानीन्द्रियाणि तेषां प्रत्याहारः [18] 3 'उपचारताम्' गौणम् । 4 'प्रवचनमहासाम्राज्यस्य' विषयेभ्यः समाहृतिः 'प्रत्याहारस्विन्द्रियाणां विषयेभ्यः समाहृतिः' प्रवचनमागमस्तत्वरूपं महासाम्राज्यं तस्य । इति हैमः [ अभि. चिं. कां. १ श्लो० ८३]। 11 'सहृदयजने' [19] 5 'समुदयबलोपेते' समुदयो युद्धं तस्य बलं सैन्यं प्रियजने। 12 'अनयहरणातू' अनीतिहरणात् । 13 'समन्जसम्' तेनोपेतं युक्तं तस्मिन् । 6 'न्यधित' स्थापितः; निपूर्वकं 'दुधांग्क् धारणे च' इति धातोरचतन्यां "इश्च०"४-३-३१ इतीत्वे, सम्यक्प्रकारेण ऋजुम् । कित्त्वे "धुहस्ख." ४-३-७०, इति सिच् लुपि 'न्यधित' इति रूपं [21] 14 'अनघः' पवित्रः। 15 'गत्री' कम्बलिबायकम् । सिद्धम् । 7 'निगमन विधेः' मार्गविधेः । 8 'दमम्' दण्डम् । 16 'मरुस्थसाहुले देवरयैाप्त । 20 *P फणफणि।

·११ 5 10 पद्य १६-२७] दिग्विजयमहाकाव्यम् विधिरधिकृतः क्षोणीपीठे जिनैर्जनितः पुरा गणगणधरोपाध्यायादिव्यवस्थितिसर्जनात् । प्रणतभगवत्पूज्येनान्तर्मलच्छलहारिणा समभिनयता 'मेघस्येहोदयं पुटभेदने ॥ २२ ॥ भगवति गणाधीशेऽभ्यणे समीयुषि पत्तनं व्यरुचततरां नीवृल्लक्षम्या हिरण्मयचित्रवत् । विपणिसरणे नावण्णांशुकाऽऽभरणश्रिया समुदयदशां सौरी साक्षादिवाभिनिवेदयत् ॥ २३ ॥ सकलभवनश्रेण्यामुत्तम्भितैरभितः पुरं ध्वजपटलकैर्नृत्यन्मोदादिवोद्भुजमविभौ। विहसितमितस्तद्वीक्षायां दिशामिव मण्डलं प्रतिपदमिहोदात्तश्रेष्ठिप्रकीर्णधनच्छलात् ॥ २४ ॥ भुवि गजघटाऽचालीद् बालीकृतार्कसहोदरा विचकिलभरं कुर्वन्तीव क्षरन्मदवारिभिः । दिवि घनघटास्प बन्धात् सुपुष्करशालिनी स्तनितजनिताऽऽनन्दा लोके गुरोरभिगामुके ॥ २५ ॥ निनदति पुरे विस्मरश्रीसरध्वजसङ्करे जगति सकले शब्दाद्वैते प्रसप्र्पति दर्पतः। विधिरपि परं छात्रान् वेदान् प्रपाठयति स्म किं दृढतमतया बाढोद्घोषैरजनमुदीरितैः ॥ २६ ॥ अनुपदमनुत्सेके छेके" महेछजने घने वितरति महे स्वर्णादीनि क्रमाद् गुरुसङ्गमे । इह सुमनसामैन्द्री लक्ष्मी विभावयतामभू- दतिरतिपदं नृत्यन् गायन् पटुस्स बटुव्रजः ॥ २७ ॥ 15 20 [२२] १ 'मेघस्योदयम्' वर्षाकालम् । [२३] २ 'सौरीम्' सूरिसम्बन्धिी सूर्यसरकां वा । [22] 1'प्रणतभगवत्पूज्येन' प्रणतो भगवान् सङ्गेश्वरपाश्चों | च तेषां श्रीः शोभा तया । येन, ईदृशो यः पूज्यस्तेन । 2 'मेघस्य' ग्रन्थकारस्य मेघ [24] 12 'उदुजम्' ऊर्ध्व भुजौ यस्य नम् । विजयस्य। 3 'उदयम्' वाचकादिपदवीप्रदानखरूपम् । 4 'पुट [25] 13 'विचकिलभरम्' विचकिलो मल्लिका तस्या भरम् । मेदने नगरे। 14 'सुपुष्करशालिनी' सुष्टु पुष्कराः शुण्डागास्तैः शालिनी । [28] 5 'समीयुषि' प्राप्ते । 6 'पत्तनम्' अणहिल्ल-15 'स्खनित स्तनितं मेघस्य गर्जितम् । पुरपत्तनं नाम नगरम् । 7 'व्यरुचततराम्' अतिशयेनादिदीपत् । [26] 16 स्मरध्वजसरे' स्मरध्वजो वादिनं तेन सहर 8'नीलक्ष्म्या' नीवृद् राष्ट्रं तस्य लक्ष्म्याः शोभायाः । 9 "हिर• तस्मिन् । 17 "विधिः' ब्रह्मा । ज्यर्षित्रवत्' हिरण्यं सुवर्ण तस्य विकारो हिरण्मयस्तस्य चित्रमिव । [27] 18 'छेके' विदग्धे । 19 'महेच्छजने' उदात्तजने । 10 विपणिसरणेः' विपणीनामापणानां सरणिः पन्यास्तस्य । 20 'वितरति' ददाति । 21 'सुमनसाम्' सज्जनानाम् । 11 अंशुकाऽऽभरणनिया' अंशुकानि बनाण्यामरणान्यलधाराणि 22 'बटुवजः' माणवकसमूहः । दि.म."

·[पनमः खर्ग: । 10 महोपाध्यायमेघविजयगणिकृतं प्रियतममभूदू रक्षायोगाद् यदेव हि गोपुर विशति यतिनामीशे तस्मिन्ननिष्टमिदं तदा । गज-हय-रथे सौर्येणापये पथकारिणि स्फुरति पुरतः को वा खार्थे प्रियो यदि वाप्रियः॥ २८ ॥ वहति महति खैरं लोके पुरो निगमेशिनां मधुरचरितैर्गायं गायं नटनटनायकः। रसजननतः खेदच्छेदं चकार सकारण: सरसवचनाऽऽरम्भः स्तम्भच्छिदे विदुषां न किम् ? ॥ २९ ॥ बहुसुमनसामामोदेनामवच्छरदागमः कुनयजडताप्रादुर्भावाद्धिमागमसम्भवः । तमसि सुदृशां किश्चिच्छेषः कृतः सुकृतोदयैः सुरभिरभितः श्रीमत्सूरेयशोभिरयं जनः ॥३०॥ व्यसनसरसि ग्रीष्मो भीष्मस्तदा विशदाशयै. धनवितरणे हर्षाद् वर्षाऽऽगमः समनीयत । षडपि तवचैवं देवं विमृश्य शुभं नृणां किम गुणतां भेजुः सूरेः समागमने पुरे ॥ ३१ ॥ भवनशिरसि व्यारूढानां तदा क्षणवीक्षणे नवमृगहशां मेषाभावान्मनागपि तदृशाम् । अतिरुचिरताऽऽरम्भादु रैम्भा अमूरिति निश्चय- चतुरमनसि प्रादुर्जज्ञे सविभ्रमभावनात् ॥ ३२॥ प्रतिगृहमुखं तत्र न्यासीकृते मणितोरणे- भ्युदितदिनकृद् विम्बालम्बानुबिम्बनसन्ततिः। द्विगुणसुषमामाविश्वके निरस्ततमास्तमा समवगमने सान्द्रं चान्द्रं रुचां पटलं तथा ॥३३॥ गुरुरपि विशन्नस्यां वश्यां जगजनतां व्यधा- वभिनवसुधालिसे कुज्ये पर शतबिम्बितः। सममिव पुरीलोकं साक्षात् पवित्रयितुं खतः प्रणतममदापूर्ण तूण्णं प्रमोदयिताशिषा ॥३४॥ 18 20 25" [2811 'गोपुरम्' पुरम् । 2 'साइर्येण' व्याप्तेन । [32] 9 'नवमृगहशाम्' नव्यकमलाक्षीणाम् । 10 मेषा. [29] 3 'निगमेचिनाम्' विबुधमहात्मनाम् । 4 'खेदच्छेदम् भावात्' रोमशाभावात् । 11 'रम्माः' देवत्रियः । भषश्रमनाशम् । 6 'खम्भच्छिदे' सम्भो जायं तं छिनत्तीति [33] 12 दिनकृ दिनकृत् सूर्यः। 18 'द्विगुणसुषमाम्' चित्तौ। दिगुणसातिशायिनी शोभाम् । [30] 6 'बहुसुमनसाम्' अतिपुष्पाणाम् । 7 'आमोदेन' [34] 14 'अस्याम्' पुर्याम्। 15 'अभिनवसुधालिसे सुगन्धेन। अभिनवा नव्या या सुधा तया लिप्ते 'सुधा चूनो' इति भाषायाम् । [31] 8 'अनुगुणताम्' औचित्यम् । 16'कुव्ये भित्तौ। 17 'अमदाऽऽपूर्णम्' अमदोऽगवखेनाऽऽपूर्णम् ।

·5 10 15 पप २४-४१] दिग्विजयमहाकाव्यम् भवनवलभौ श्राद्धः पुष्पस्रजोऽवललम्बिरे परिमलमिलदूभृङ्गारावैरिव स्तुतिवादिनी। गणधरगुरौ जाग्रद्ब्रह्माऽऽयुधे समुपेयुषि धनुष इव किं जीवा एताः स्मरस्य विपातुकाः ॥ ३५ ॥ वरयुवतिभिारे द्वारे सुमङ्गलकर्मणि सपदि वितते स्थाले मुक्ताभृतेऽत्र हिरण्मये । प्रतिकृतिमिषात् तासां नांगाङ्गना इव भूतला- ललितवपुषः प्राप्ता रेजुर्गणीन्द्रनिनसया ॥ ३६॥ गणिदिनमणि दर्श दर्श प्रमोदमहोदयाद *विहसितमुखाः पद्मिन्यस्ता व्यधुर्मधुरक्रियाः। नटनमटनप्रादक्षिण्यं स्थिरक्षणवीक्षणं प्रणमति मतिलेहादू गेहादुपेत्य पुरो गुरोः ॥ ३७॥ सपरवशाः काश्विद् गानं विकखरसुखरैः सरसिजशः प्राचामाचारजैर्धवलैय॑धुः। यदनुभवतस्ताम्राक्षीणां वरः परपुष्टता- न्वयपरिगतां गौणी वृत्ति विनिश्चिनुतेतराम् ॥ ३८ ॥ अरुणवसनैश्छन्ने मार्गे नखांशुभरैरिव परमगुरवश्वेलुयनात् तदा धतः क्रमौ । उचितमुदये सौरैः पादैर्भुवोऽपि सरागता प्रभवति तमभिछत्यै दोषापहारविधौ पटुः॥ ३९॥ 20 परिकलितयारामैः सौम्पर्महेश्वरलक्ष्मणै- ध्रुवपरिणतिप्रौढोच्छाये सुधर्मसभाश्रये । गणिपतिगुरुस्थित्यामेवं सुपर्वपुरस्सर- ममरनगरीसख्यं मुख्यं तया नियतं दधे ॥४०॥ फणिपतिसमासीनः शश्वरः प्रभुरन्तिके- ऽस्य जयति परं पार्श्वः श्रीमान् महेन्द्रमन:प्रियः। गुरुपरिचयादिन्द्रोपेन्द्रागमेऽत्र न विस्मयः मैयहतिपुरे लकापुर्याः प्रभाभरभासुरे ॥ ४१ ॥ [35] 1 'भवनवलभौ' भवनानि गृहाणि तेषां वलभिः वंश [38] 10 'रसपरवशाः' कामाधीनाः । 11 'सरसिजहशः' पजराविश्वादिष,भाधारस्तस्मिन् । 2 'भृशाऽऽरावैः' भ्रमरगुजारवैः । कमलाक्ष्यः । 12 'परपुष्टतान्वय” कोकिलवंशः । 'जीवा गुणः। 4 'सरस्य कामदेवस्य । [39] 13 'सौरैः' सूरिसम्बन्धिभिः । [36] 5 'हिरण्मये' सुवर्णयुक्ते। 6 'नागाशनाः' नागलोक [40] 14 'भायमैः' उद्यानैः। 15 लक्ष्मणैः' लक्ष्मीवद्भिः। लिया । 7 'मलितवपुषः' कान्तदेहाः । 8 "निनंसया' | 16 "उच्छाये' आरोहे। 17 'सुपर्वपुरस्सरम्' पर्वृषणादिपर्वपूर्वक नन्तुमिच्छया। देवतापूर्वकं वा। [37]9 'मणिदिनमणिम्' गणिषु दिनमणिः सूर्य इव तम् । [41] 18 'सयहतिपुरे' सीरोहीनगरे । *A बिहसितशः। + B पुर। 1 B°वनैः। 25 vv ~~ ·महोपाध्यायमेघविजयगणिकृतं [पत्रमः सर्ग: 5 10 15 वसति धनदः सर्वः पौरः परं न कुबेरक: परमरतिमान् वारुण्यां न प्रचेतसि चाग्रिमः। न चपलकलां काप्यादत्ते स पुण्यजनोऽप्यहो प्रमुदितमनाः सद्यः सौरोदये न जडाऽऽत्मभूः ॥ ४२ ॥ बहुकुशलतारामाः कामाऽऽस्पदं सुमनःप्रियाः निदधति रसं पात्रव्यूहे सिताम्बरसङ्गते । सुकविकलया कान्ताः शुद्धैर्मरुद्धि रुपासिताः प्रसृमरमुखामोदा यस्यां महाशयनन्दनाः ॥ ४३ ॥ अभिनवधनावास्या स्फीताश्चिरं मैगधश्रिय- स्तपगणगुरोस्तस्यां स्थित्या सुधर्मसधर्मणः । अभिनतमहाराजप्रीत्या प्रभासविशेषता पुरि परिचिता भव्या येनोत्सवैवरदा मता ॥ ४४ ॥ समयचतुरैर्जीवाजीवादयोऽङ्गदयोदय- प्रकरणबुधैर्विश्वेऽप्यर्थी मतेविषयीकृताः। गणपगुरुप्रत्यासत्त्या स्फुटं चतुरङ्गता- ऽजनि फलवती तेषां तस्माद विमोहपराजयः॥ ४५ ॥ विजयचरितं सूरदूरे कुलाचलचूलिका- खविचलरसादू गायन्ति स्मोल्लसन्मयुवालिकाः। स्फुटतरतया जातं पुण्यावदातशतैरिदं परमरमया रम्ये तमिश्चिरंतनपत्तने ॥ ४६॥ बहुलसुकृतेश्चातुर्मास्याः क्रमात् समतिक्रमे तपसि तपसां राजा जीवाह्रयस्य दृढाऽऽग्रहात् । उदयनगरे श्रीमत्पार्धाभिषेकविधित्सया. भ्यचलदचलश्रेणीकीपर्णाध्वनाधिकधामवान् ॥४७॥ कचन विपश्रेण्या गोत्रस्थिति स्थगयन् निजा- मपथगमनेनैवाऽऽलब्धः समेखलतां गिरिः। परमगुरुणा कूटभीमः परं दहशे पथि कुनृपतिरिव क्रूरक्रोडाऽऽश्रयेण कुरङ्गभूः ॥ ४८ ॥ [42] 1 वारुण्याम्' मदिरायाम् । 2 'प्रचेतसि वरुणे । [44] 12 'स्फीताः' विस्तृताः। 13 'मगधत्रियः' मगध- 3 'सौरोदये सूर्योदये। देशलक्ष्म्याः। 14 'सुधर्मसधर्मणः' सुधर्मखामिगणधरसमानस्य । [43] 4 'रामाः' स्त्रियः। 5 'कामाऽऽस्पदम्' मोहस्थानम् । [45] 15 "प्रत्यासत्या' सेवया। 6 'सुमनःप्रियाः' देवस्त्रियः रम्भादयः। 7 'रसम्' 'विभवायैर [46] 16 "मयुबालिकाः' किजरवालाः। 17 'परमरमया' भिव्यक: सामाजिकानां वासनारूपेण स्थिते रत्यादिको भावः कविस- परमलक्ष्म्या । हृदय रस्यमानो रसः शृङ्गारादिः । 8 'पात्रव्यूहे' पात्राणि नाव्येऽ. [47] 18 अधिकधामवान्' अधिकप्रतापवान् । धिकृतास्तेषां व्यूहे समूहे। 'मरुद्भिः' देवैः। 10 'अस्याम् [48] 19 'विटपण्याः' वृक्षराज्याः। 20 'गोत्रस्थितिम्' नगम् ि। 11 'महाशय-नन्दनाः' महेच्चपुत्राः । अभिजनस्थितिम् । 21 'कूटैः' शोः। 22 'कुरमभू' मृगभूमिः । 20 ................... 25 ।

·पद्य ४२-५४] दिग्विजयमहाकाव्यम् 5 10 अविरलदलदल्लीवेल्लत्सशोणिमपल्लवैः शेवरयुवतीगीतैः स्फीतैः प्रणुन्न इवाचलः। नटनघटनां रागात् सूरेः पुरस्समजीघटद् मृदुलपवनाद् गुञ्जवेणुध्वनिध्वनितोत्सवः ॥४९॥ कचन निवसत्पल्लीभिल्लीजनेन सविस्मयं करकिसलय गुञ्जापुञ्जाऽऽदरेण विभूषितः । विहितमसकृत् सूरिमुग्धप्रणामविधि दृशा प्रतिपदमनारम्भात् सम्भावयन् पथि निर्ययौ ॥५०॥ ज्वलदनलजज्वालामालार्जटालमनाकुल: कुलगिरिकुलाचारेणोच्चैश्चलन्तमिवाचलम् । यतिमिव दृढध्यानं साक्षानिरक्षत सूरिराट् कचन रचनाभीमे सिंहासनेन शिलातले ॥५१॥ अतिमृदुलतारामाः कामाश्रयः परभोगिनां *किसलयकरैर्वातोद्भूतैर्गुरुं प्रणता लताः। तरणिकिरणक्लेशो माऽसां प्रभूदिति भूधरोऽ- स्थगयदभितो दिक्चक्रं चोत्तरैः शिखरैः खरैः ॥५२॥ जलदपटलीवासोऽवाप्य कचिच्च सिताम्बरः समजनि देवग्रासात् कापि स्फुटं स दिगम्बरः । भयमुपनयन भिल्लोदीणैर्द्विधाऽपि च मल्लक कचन सुरभिसल्लीवल्लीवनर्जननन्दनः ॥५३॥ शेषरपृतनानाथः सूरेः पदाम्बुजमानमन् मनसि रसिको वाचां पाने सपानवराधिपः। शपथमदधात् त्रस्यजन्तोर्वधस्य रहस्यवित् परमगुरुणाऽऽदिष्टे शिष्टे महोदयदेशने ॥५४॥ [49] 1 'शक्रयुवतीगीतैः' भिल्लस्त्रीगायनैः । 2 "वेणुध्वनि [53] 8 'जलदपटलीवासः' जलदः मेघस्तस्य पटली च्छ.द. वेणुः वंशस्तस्य ध्वनिः शब्दः । स्तदर्थ वासः वस्त्रम् । 9 'दवासात्' दावानल कवलात् । 11 'भल्लकैः' बाणैः। 'भलं [50] 3 "पल्ली पल्ली प्रामम् । 'पल्ली च ग्रामके कुड्याम्' | 10 'भिल्लोदीणैः' किरातोत्क्षिप्तैः । इति हैमः [अने० सं० का० २ श्लो० ५०८]। 4 'गुजा गुा भल्लुक-बाणयोः' इति हैमः [ अने० सं० कां• २ श्लो० ५१५] । कृष्णला 'चणोठी' इति भाषायाम् । 'कृष्णला तु गुजा' इति हैमः | 12 'सल्लीवल्लीवनैः' सल्लीवृक्षविशेषतस्य वहयः लतास्तासां [अभि. चिं. कां. ४ श्लो. २२१] [51] 5 "जटालम्' सटायुक्तम् । [54] 13 'शबरपृतनानाथः' मिल्लसैन्यपतिः। 14 'शपयम्' [52] 6 'तरणि तरणिः सूर्यः। 7 'भूधरः' पर्वतः । प्रतिज्ञाम् । 20 वनम् । *P किशलय। 1P मली।

·महोपाध्यायमेघविजयगणिकृतं [पञ्चमः सर्गः ........." 5 10 सरससरसां तीरे धीरे स्फुटे तटिनीतटे पटनिलयने पूर्व जीवाहयेन निवेशिते । प्रभुरधिवसन शुद्धाचारैः पटुबटुभिः स्तुतः शवरविषयं धर्माऽऽधानः स पावनमादधे ॥५५॥ क्रमगमनिकायोगाद योगातिशायिमहखिनां समुदययुतः प्रापद् व्यापभरस्य विनाशकः। विशदचरणोत्साही नाहीपुरं नृपुरन्दर- प्रणमतशिरोरत्रज्योतिःपरीतपदः प्रभुः ॥५६॥ अधिगतगणाधीशाभ्यासाऽऽगमान मुदमावहन उदयनगराधीशः प्रातर्जनैरथ तुष्टुवे । जय जय विभो! त्वं सुन्दा विलोकनमादरात् कुरु गणगुरुप्राप्तौ पुर्या महोत्सवसन्ततेः॥७॥ प्रतिजनगृहं जज्ञे पुष्पस्रजामवलम्बनं प्रसृमरयशोराशेर्भासां गुरोरिव साम्प्रतम् । निशि दिशि दिशि खैरभ्रान्त्या द्विजाधिपतिप्रिया पटलकमिव प्रातब्रह्मप्रवृत्तमिवाचलम् ॥५८॥ उदयननगे सौरं तेजश्वकार सरागता- मुदयनगरेऽप्येतचेतश्चमत्कृतिकारणम् । सपदि कमलाऽमोदः प्रादुर्षभूव ततो ये भुवि सुमनसा राज्या राज्यातिशायिमुदो धृताः॥५९॥ अशुभततरां लक्ष्मीस्तााग्रजातिसमुत्थिता व्यपहृततमा रत्नश्रेणी विभूषणभासुरा। प्रगुणिततरालङ्कारश्रीस्तथा हयवाहने वदति विभवं सौरांशूनामुपस्थितिशालिनम् ॥ ६०॥ प्रसरति परं सौरे गोरे रुचां निचये चये दधति सुतरां वैवयं ते द्विजेशकलाभराः । प्रकृतिशिशिरा अप्यास्यायै मुदा न कलकिनी न भवति रतिर्दोषाधारे सुवृत्तमहोदये ॥ ११ ॥ 15 20 25 [55] 1 'सरससरसाम्' सुष्टुसरोवराणां कोकूयितादि- | 7 'परीतपदः' परीता परिवेष्टिता पादा यस्य सः । कुण्डानाम् । तटिनीतटे' मन्दाकिनीनदीतीरे । 3 'शवरविषयम्' मिलप्रदेशम् । 4 'पावनम्' पवित्रम् । [6018 'ताप्रिजाति ताा अवास्तेष्वप्यप्रजातिः । [56] 5 'क्रमगमनिकायोगात्' क्रमैः पादैः गमनिका विहार [61] 9 'द्विजेशकलाभराः' द्विजेशचनलस कलामराः । खस्स योगात् । 6 'विशदचरणोत्साही' निर्मलचारित्रे उत्साही । 10 'भास्साये स्थिरी।

·पब ५५-६८] 5 10 दिग्विजयमहाकाव्यम् हरिकरिवरः सिन्दूराक्तं शिरः समघर्षयत् कुलशिखरिणि प्राच्ये तस्मादिवारुणिमाश्रये । मदजलललङ्गश्रेण्या समं कचिदुचयो तिमिरनिवहः सावर्षेनोद्भवद्भयसम्भ्रमात् ॥ ६२ ।। दिशि दिशि निशि स्फारास्तारा दधुर्मधुरप्रभा- मुंषसि सबला सौरी कान्तिस्तदाहरणादिव । भृशमुदयते प्राचीभागे सदायमहाद्भुतं दिशि जलपतेस्ताद्रूप्येणाऽऽगते गणभास्करे ॥ ६३ ॥ द्विजपतिमहाराज्ये रात्री बभुः प्रभुताभृतो जगति सततं नक्षत्राणां गणा गगनाङ्गणे । महसि हसिते सौरे दूरे ययुस्तमसा समं प्रकृतिसमतालभ्येऽलभ्ये भवेद् भुवि साधनम् ॥ १४ ॥ गंगनसरिति लानं चक्रे द्विजाधिपतिश्चिरं भगणमिषतः प्रादुर्भूतास्तदम्बुनि बुडुदाः। निबिडजडिमच्छित्यै वेगादू विभेजुषि वारुणी- मुषसि विरते तस्मिन्नते क्रमाच्छममाययुः ॥ ६५ ॥ वसतिमिलिता लोकाः सौरे समागमनोत्सवे- वहमहमिकापूर्व कतुं वसुव्ययमुचताः । अनुनिजगृहं जग्मुः सर्वेऽधुना भंगणा इव नवरुचिधनप्रत्यासत्ति विभाव्य च गोपतेः ॥ ६६ ॥ मुदितमनसः पुन्नागास्ते करान् यदितस्ततो विदधत इहोदात्ता दानाऽशयाः फैलभोत्तमाः। परिणतितराः केचित् पोती अपि प्रयतैषिणो विविधरुचयः सौरस्थानोन्मुखाः प्रतिभान्त्यमी ॥ ६७ ॥ अभिजिगमिषुः सर्वो राजप्रियादिगणोपरां समुदयि महः सौरं वेगादुपस्थितमामृशन् । इदमनुययौ तस्यावश्यं कैलाधरमण्डलं क्षणपरिचये का वा पूर्वाऽपरागतिसङ्गतिः ॥ ६८॥ 15 20 25 [62]1 'हरिकरिवरः' इन्द्रहस्ती। 2 'सिन्दूराऽऽक्तम्' | मिका पूर्व यस्य तत् । 8 'वसुव्ययम्' व्यव्ययम्। 9 'भगणाः' सिन्दूरैरा विलेपितम्। नक्षत्राणि। 10 'गोपतेः' राज्ञः। [6313 'उपसि' प्रातःकाले । 4 'गणभास्करे' गणेषु [67] 11 'पुनागाः' पुरुषेषु नागा हस्तिनः । 12 'कल. भास्कर इव तसिन् । भोत्तमाः' कलभात्रिंशदन्दका गजबालास्तेपूत्तमाः । 13. 'उदात्ता' [65] 5 'गगनसरिति' वर्गमायाम् । 6 'भगणमिषतः' तारा- महाशयाः। 14 'पोताः' पोता दशवर्षका गजबालाः। गणव्याजतः। [66] 7 'महमहमिकापूर्वम्' परस्परमहं शक इत्यस्यामहमह. [68] 15 'कलाधर" कलाधरश्चन्द्रः ।

·४८ महोपाध्यायमेघविजयगणिकृतं [पञ्चमः सर्गः 5 10 15 हिमकणलसन्मुक्तायुक्ता इतो वरपधिनी परिघृतनवज्योतिर्वस्त्राऽदिक्षुतयोयताः। हसितवदनाम्भोजाः सौराऽऽगमे सरसीतटे मिलितललिताऽऽलीनां गानैः प्रपश्य नृपोज्वलाः ॥ १९॥ उडुसुमनसः प्रस्तीर्णाया निःशेषनिशः कृते गगनशयने निर्माल्यं तद्वयपाक्रियतेऽधुना। पवनपुरुषैर्भूमीभागे तथैव महोत्सवे विजयिनि कृते पौरैः सौराऽऽगमस्य विसत्वर ॥ ७० ॥ नदति मधुरं वाह्याऽऽरामः स्वरैः प्रविकखरै- पसवयसां लोकानां दाग विबोधविलासिनाम् । तदनु तदनु प्रौढिं का स्मरध्वजमण्डलं ध्वनति मुखरीकुर्वत् सर्व दिशामपि मण्डलम् ॥ ७१ ॥ अमरसरिति प्रोत्फुलं यद् ग्रहोत्पलकाननं वियति तदलं सौरी दीप्तिः शुशोष सरोषणम् । द्विजपतिरुचे शादेवं क्षितावपि वीक्ष्यतां विषयवशतः सर्वानीनग्रहोत्पलकाननम् ॥ ७२ ॥ गगनसुभगाऽऽरामे राबावुद्धप्रसवावली विकसिततरा सौरी पूजां तयेव विधित्सुना। विबुधनिवहे नेदानी द्रागचीयत सर्वतः प्रभवतु भवाँस्तत्साहाय्यं विधातुमनातुरः॥७३॥ इति नरपतिः सुप्तस्तत्रार्थिकैः प्रतियोधितो व्यधित सहसाऽऽदेशं देशे प्रवेशमहामहे । कुरुत सकलां सज्जां सद्योऽनवद्यपताकिनी- मभिजिगमिषुः सूरेरेवं कृताभ्युदयक्रियः ॥ ७४ ॥ तृणमिव दिवमेवं भावयन् भावशुद्ध्या उदयनगरदेशाधीश्वरः खीयऋद्धया । सुरपतिरिव सूरेः सम्मुखीनश्चचाला- चलमपि बलभाराचालयघुज्वलश्रीः ॥ ७५ ॥ इति श्रीदिगविजयनानि महाकाव्ये महोपाध्यायश्रीमेघविजयगणिविरचिते कथानायकस्य उत्तराशाविजयवर्णनो नाम पञ्चमः सर्गः ॥ ५ ॥ . 20 25 30 [69] 1 मिलितललिताऽऽलीनाम्' मिलिताच ते ललिताश्चति मिलितललितास्तासामाल्यः सख्यस्तासाम् । [70] 2 'उड्डसुमनसः' नक्षत्रदेवाः। 3 "विसृखरे' प्रसारिणि । [71] 4 'बाह्याऽऽरामः' बाह्योद्यानम् । 5 'स्मरध्वज. मण्डलम्' वादित्रसमूहम् । 6 'मुखरीकुर्वत्' वाचालीकुर्वत् । [72] 7 'अमरसरिति' खर्गमायाम् । 8 'महोत्पलकाननम्' प्रहा एवोत्पलानि कमलानि तेषां काननं वनम्। 9 'द्विजपतिरुचेः' चन्द्रकान्त्याः। [73] 10 "वियुधनिवहे' पण्डितसमूहे । [7] 11 'अनवद्याताकिनी' निर्दोषसैन्यम् ।

·पथ ६९-८] दिग्विजयमहाकाव्यम् ४९ षष्टः सर्गः। श्रीः एँ नमः श्रीपाहते। अथ चचाल विशालबले पुरो मैदमलीनकटा करिणां घंटा । घनघटेव भुवं परिसिश्चती तरुणतारुणतान्वितविन्दुभिः॥१॥ सकलसाध्यविधेवरसाधनं धनबलेऽवधिरेव गजाऽऽवली। पथि जनवजतापमपाहरत् सुकरशीकरशीतलवारिभिः॥२॥ किमिदमीयमिषात् समुपस्थिताः प्रभुसिसेविषया विषयाचलाः । गलदमन्दमदाम्बुविनिझरा न बहुधा बहुधातुविभूषिताः ॥ ३ ॥ कर-चतुष्पद-वालधि-शेपसा क्षितितलस्टगसौ गजसंहतिः। सपदि दर्शनतोऽप्यभिनन्दयेर्नृपरमां परमां खलु तादृशी ॥४॥ कनक-रत्नविभूषणरश्मिभिः समभिभासितदिग्वलयाभितः। भृशमदीप्यत सा द्विपसन्ततिः सुखचिता खंचिता शुभलक्षणैः ॥५॥ परिणता कचन कचिदुन्नता द्रुतगतिर्यदि वा स्खलिता हठात् गजघटा कचिदम्बुधरोबुरखनवती नैवतीब्रहयानुगा ॥६॥ प्रणमनाय कृतोन्नतपुष्करा कुंथचलाचलरश्मितरङ्गिणी । गजघटा रुरुचे यमुनेव साऽऽहतरसा तरसा तटभेदने ॥७॥ रजतकिकिणिकारणपूरितैर्भमददभ्रतरभ्रमरखरैः। द्रुतविलम्बितमेव जगाम सा घनमदा न मदाऽऽयतष्ठिका ॥ ८॥ 10 15 [१] १ 'तरुणताऽरुणतान्वितबिन्दुभिः' हस्तिनां तारुण्ये [७] ५ 'कृतोमतपुष्करा' कृतान्युनतान्युदप्राणि पुष्कराणि खेदविन्दवोऽरुणा भवन्ति । शुण्डाया अग्रभागा यया सा 'मनं स्वस्थ पुष्करम्' इति हैम: [२] २ किमिदमीयमिषात् समुपस्थिताः' गजघटाया [अभि. चिं. का० ४ श्लो० २९०]। ६ 'कुथ' 'कुथे वर्ण: इदमीयं यन्मिषं तस्मात् किं न समुपस्थिताः । परिस्तोमः' इति हैमः [अभि. चिं. का० ३ श्लो० ३४४] [५] ३ 'सुखचिता' सुखपुष्टा । ४ 'खचिता' व्यासा । 'कुथः स्यात् करिकम्बले' इत्यनेकार्थः । ७०तरङ्गिणी' नदी। ३ 'शुभलक्षणैः' भद्रजातिलक्षणैः । ८ 'तरसा' शीघ्रम् । [1] 1 'मदमलीनकटा' मदः दानं तेन मलीनाऽऽविलाः कटा शेपः पुंश्चि तेन प्राण्यालादेकवद्भावः 'अथ पुंश्चिहं मेहनं शेपशे- गण्डा यासां सा। 2 'घटा' बहूनां गजानां रचना घटा 'बहूनां | पसी' इति हैमः [ अभि. चिं. कां. ३ श्लो० २७४ ] । 6 'नृप- घटना घटा' इति हैमः [अभि. चिं. कां० ४ श्लो० २८९] | रमाम्' राजलक्ष्मीम् । 3'घनघटा' मेघमाला । [6] 7 'परिणता' तिर्यग्दत्तघातपरिणता 'तिर्यग्घाती परिणतो [3] 4 'प्रभुसिसेविषया' प्रभुं सेवितुमिच्छा सिसेविषा तया। 2 'विषयाचलाः' देशपर्वताः । गजः' इति हैमः [अभि. चिं. कां. ४ ग्लो० २८७] । 8 °उद्धर" उद्धरमुभतम् । 9 'नवतीव्रहयानुगा' नवा नव्या: [4] 5 'कर-चतुष्पद-वालधि-शेपसा' करः शुण्डा 'हस्तिनासा करः शुण्डा हस्तः' इति हैमः [अभि. चिं. कां. ४ श्लो० २९०], तीव्रा द्रुतगतयश्च ये हया अश्वास्ताननुगच्छतीति । चतुष्पदाः चखारः पादाः, वालधिः पुच्छम् 'अथ पुच्छं बालहस्तो [8] 10 'रजतकिङ्किणि" रजतं सुवर्ण तस्य किङ्किणी लाल लूम वालधिः' इति हैमः [अभि. चिं. कां. ४ श्लो. ३१०], क्षुदघण्टिका । दि. म. ७ ·[षष्ठः सर्गः 5 10 15 महोपाध्यायमेघविजयगणिकृतं तदनु काशन-रत्नमयैर्युताः प्रवरपययनैस्तुरगोत्तमाः। अनुचरैश्चतुररुपरक्षिता अगणना गणनायकमभ्ययुः॥९॥ हरिक-शोण-हलाहक-पङ्गुलैधवलं-लोहित-नीलक-पिङ्गलैः । प्रचलितैललितैः पुरतो बभौ सचतुरं चतुरङ्गबलं हयैः॥१०॥ अंतिचलाचलवालधिकेशरैर्विततपक्षतयो गरुडा इव । कनकरश्मिधरा हरिपुङ्गवा नृपरवेः परवेगभृतो बभुः॥११॥ जवनता 'विनतातनयाऽऽश्रयादुपनता ननु तार्थ्यवराऽऽख्यया । पवनतोऽप्यतिशायितयाऽचले हरिबलेऽरिषले श्लथताकरे ॥ १२॥ हरिपरिक्रमणे जनतामनः सजति चारुपदेषु रजोमिषात् । तदिव धूनयितुं चलताऽभवद्धरिपदेऽरिपदे विपदेधके ॥ १३ ॥ विदधतः किमु मण्डलमाश्रिताँश्चरणरेणुमिषात् परिमण्डलम् । उपदिशन्ति मनोऽणुकणान् म ते हयवरा यवराजिरसोत्कटाः॥१४॥ करिपरिश्रमसम्भ्रमकारिणोऽन्तिकमुपेत्य निवृत्त्य सुदूरगा। विदधिरे तुरगा उरगारिवत् सनिगमे निगमे गतिविभ्रमान् ॥ १५ ॥ तुरगचक्रमवक्रतया कचित् कचन वक्रपरिक्रमविक्रमम् । विविधवेल्लितवल्गितकौशलादपि कलापिकलामतनोत् पथि ॥ १६ ॥ प्रतिपदं कनकोत्किरणैर्नृपः सुरपतिप्रतिमोऽभिचलन् गुरोः। मुंभगपात्रजनं पथि नर्तयन् मुदर्मवादमवाप संहास्तिकैः ॥ १७ ॥ [१०] १ 'हरिक-शोण-हलाहक-पॉलैः' हरिकः पीतहरित [१४] ४ 'हयवरा मण्डलं विदधतः किमु मनोऽणुकणान छायः 'हरिकः पीतहरितच्छायः स एव हालाकः' इति हैमः | परिमण्डलं परिमाणं वर्तुलमुपदिशन्ति म' इत्युस्प्रेक्षते । [ममि. चिं. का० ४ श्लो० ३०८], शोणः कोकनदच्छविः, [१५] ५ 'सनिगमे वणिक्सङ्कीर्णे। ६ 'निगमे' मागें । हलाहकचित्रितो हयः, पॉलैः सितकाचाभैः । बोहित-नीलक-पिङ्गलै.' धवलः श्वेतः, कर्कलोहितो क्रियाहः, [१५] ७ 'कलापिकलाम्' मयूरवगतिविशेषम् । नीलकः भानीला पिालैः पीतरकैः । ३ 'सचतुरम्' हयचाल. [१७] ८ 'अवादम्' प्रतिपक्षरहितं-अतुल्यं यथा स्वाद नकुशलास्तैः सह । तथा। ९ 'सहास्तिकैः' हरिखसमूह, भास्तिकैः श्राद्धैः सह वा । [9] 1 'प्रवरपाल्ययनैः श्रेष्ठपर्याणैः 'पर्याणं तु पल्ल्ययनम्' इति- | इति धातोः 'दृशसञः शवि' ४-२-४९ । इति सिद्धहैमीयसूत्रेण हैमः [अभि० चिं० का० ४ श्लो० ३१८.] । वर्तमानकाले रूपम् । 10 'विपदेधके' कष्टवर्धके [11] 2 'अतिचलाचलवालधिकेशरैः' अतिचपलवोलाहै: [15] 11 'उरगारिवत्' गरुडवत् 'साराविर्वजिजिद् वज्र. 'वोल्लाहस्वयमेव स्यात् पाण्डकेशरवालधिः' इति हैमः [अभि. तुण्डः' इति हैमः [अभि. चिं. कां. २ श्लो. १४४] । चिं. कां. ४ श्लो० ३०५] । 3 'विततपक्षतयः' वितता विस्तृताः पक्षतयो पक्षमूलानि येषां ते । 4 'हरिपुत्रवाः' अश्वश्रेष्ठाः । [16] 12 विविधवेल्लितवल्गितकौशलाद्' विविधानि वेल्लितानि लोठनानि वल्गितानि तानि च तेषां कौशलानैपुण्यात् । 'अपात- [12] 5 "विनतातनयाऽऽश्रयाद्' विनतातनयः गरुडाप्रजस्त. स्थाश्रयात् । 'विनतासनुररुणो गरुडाप्रजः' इति हैमः[भभि चिं. परावृत्तलोठनानि तु वेल्लिते'-'धोरितं वल्गितं हतोत्तेरितानि च' इति कां• २ श्लो. १६] 6 'तार्थ्यवराऽऽख्यया' श्रेष्ठगरुडनान्या ।। हैमः [ अभि. चिं. का० ४ श्लो० ३११] । 7 'हरिबले' अश्वसैन्ये । [17] 13 'सुरपतिप्रतिमः' इन्द्रतुल्यः। 14 'सुभगपात्रजनम्' [18] 8 'हरिपरिक्रमणे' अश्वगमने । 9 'सजति' 'पज सो सुभगाः शोभनाः पात्रजना नाव्येऽधिकृतपुरुषाः । २ 'धवल- ·5 पच ९-२७] दिग्विजयमहाकाव्यम् समभिनम्य रयात् परया श्रिया क्षितिपतिर्जिनशासननायकम् । पुरवरेऽस्य निवेशमकारयत् सविनयं विनयन् दरिद्रताम् ॥१८॥ समभिषेकविधि निरमापय जिनवरे ननु विघ्नहराऽऽहये । सकलसङ्घसमक्षमयं कृपारसदृशा संशा जनरञ्जनः ॥ १९ ॥ मुनिवरानिव रागजयोर्जितान् बुधपदे विनिवेश्य कृतार्थयन् । सुकृतपीवरजीववरास्तिकं द्रुतमसन्तमसं भुवनेऽकरोत् ॥२०॥ मरवशीकरणाय जग वामवनिजातवनीपरिजीवनम् । मधुपगीतयशा मधुराययौ प्रथमतोऽथ मतो रसिकाङ्गिनाम् ॥ २१ ॥ बहुदिनान्युदगम्बुजलोचना विहरतः कृशकान्तिर्रहमणिः । हृतवसुननु दक्षिणया तदुत्सुकमनाः कमनादिव निर्ययौ ॥२२॥ हिमवतः परिशीलनयोत्तरा विरहतापमिापचिकीरभूत् । अहिमरश्मिरसौ नवपद्मिनीरतिकरोऽतिकरोदयदुस्सहः ॥ २३ ॥ गलदमन्दपैरागपिशङ्गितोऽपि नैवकामुकर्वन्मधुपव्रजः। विटपरागितयेव तमस्समः कमलिनीमलिनीकरणं बभौ ॥ २४ ॥ जल-नभा स्थलचारिवपुष्मतामनुययुमिथुनानि परस्परम् । कलरवैयतिनामपि मानसे मरमयं रमयन्ति रसं भृशम् ॥ २५ ॥ विरहिणां सहकारमहीरुहा किमपहत्य कुलान् मुंकुलादिभिः । प्रियतमाङ्गजुषां सुशां पिकध्वनिभृता निभृता रतिरादधे ॥ २६ ॥ हिमवतः पवनो मृदुराववी मनसि संञ्जनयन् मंदमङ्गिनाम् । कमलिनीवनसौरभसम्भृतः कमलकोमलकोश विघटनात् ॥ २७ ॥ 10 15 20 [१८] १ "विनयन्' मपनयन् स्फेटयन् । २ 'नृदरिद्रताम्' | तुल्यया । ५ 'जनरअनः' लोकसन्तोषदः । नराणां दरिद्रभावम् । [२२] ६ 'हृतवसुः दक्षिणया' दक्षिणया खिया हतवसुः [१९] ३ 'कृपासशा' कृपारसरष्टया । ४ 'सहशा' ! सन् । [20]1'बुधपदे' विबुधपदव्याम् । 2 'कृतार्थयन्' उपकारयन् । कञ्चेति नवकामुकस्तेन समानः। 15 'मधुपत्रजः' भ्रमरसमूहः । 3 'असन्तमसम्' अनन्धकारमान, अपापम् । 16 "विटपरागितया' विटपाः वृक्षास्तेषु रागितया । 'विटपः पुनः [21] 4 'मरवशीकरणाय' स्मरः कामदेवस्तं वशीकर्तुम् । पल्लवेऽपि च वृक्षेषु' इति हैमः [अने० सं० को. ३ श्लो० ४७५] 5 "वनीपरिजीवनम्' वनी भिक्षाधनमेव परिजीवनं जीविकाम् । [25] 17 'जल-नभः-स्थलचारिवपुष्मता' जलचर-खेचर-स्थल. 6 'मधुप' मधुपो भ्रमरः । चरप्राणिनाम् । 18 मिथुनानि' द्वन्द्वानि 'स्त्रीपुंसौ द्वन्द्वं मिथुनम् [22] 7 'उदगम्बुजलोचना' उदग् उदश्चतीति उदकमलाक्षी। च तत्' इति हैमः [अभि. चिं. कां. ३ श्लो. २०२] । 8 'महर्मणिः' सूर्यः। 9 'कमना' पण्डितात कामाद् वा। 19 'सरमयम्' कामयुक्तम् । [23] 10 'अपचिकीः' दूरीकर्ता । 11 'अहिमरश्मिः' [26] 20 'सहकारमहीरुहाः' आम्रवृक्षाः । 21 'कुलान्' सूर्यः। 12 'अतिकरोदयदुस्सहः' अतिकराः बहुकिरणास्तेषामुदयेन सजातीयप्राणिनां वृन्दान् । 22 'मुकुलादिभिः' कुमलादिभिः । दुस्सहोऽसत्यः। 28 'पिक पिकः कोकिलः । 24 'निभृता' विनीता। [24] 13 'परागपिशक्षितः' परागः पौष्पं रजस्तेन पिशक्षितः [27] 25 'सजनयन्' उत्पादयन् । 26 'मदम्' आनन्द पीतरतः कृतः। 14 'नवकामुकवतू' नवः नवीनचासौ कामुकोऽनु- संमोहयोः सामम् । 27 'कोश' कोशः कुकालः योनिश्च ।

·५२ [षष्ठः सर्गः 5 10 15 महोपाध्यायमेघविजयगणिकृतं तरुवनानिपतत्कुसुमैः समं सरशरैरिव मूर्तिधरैःक्षता। सविनयं प्रियमन्वनयत् स्वयमनवमा नवमानवती वधूः ॥२८॥ अनुययौ संरभि सुरमिश्रियं विकसितां समवेक्ष्य मदोद्धरः। परवृषं विनुनुत्सुरिव क्रुधा स्थिरतरं रतरञ्जनया हिं गौः ॥ २९ ॥ अनुनयन् वचनैः शुकसारिकासमुदयो हृदयेश्वरपाठितः। विविधसन्धिविधानविचक्षणः" प्रियतमाऽऽयतमानमपाकरोत् ॥ ३०॥ किशलयैर्वलयः सरसीरहां कनकजैर्वलयैश्च न तद्भुवाम् । कुवलयैर्मलयैकमुवां रसर्न कमनः कमनम्रमदं व्यधात् ॥ ३१ ॥ प्रथमतीर्थकराभिनिनंसया स विजहार गुरुर्गुरुगौरवः। ष(ख)डगनायुपवागडमण्डलं जनपदे न पैदे विपदेनसाम् ॥ ३२॥ समभिवन्ध जिनप्रभुमादिमं प्रतिपदं विहरन् स जनाग्रहात् । अपनयन् कुनयाननयानिव निहतमोहतमो जगदातनोत् ॥३३॥ गणगुरूननुनीय महोत्सवैगरशोभनया भरणांशुकैः। समनमद् वरवागडभूपतिरुपवने पवनेन चलाचले ॥३४॥ तमभिषोध्यगुरुवचनामृतैः कुशलकीर्तितकीर्तिरथाचलत् । उदयपूर्वपुरे क्रममोदिताऽनुगमना गमनाय शिवाऽऽगमः ॥ ३५ ॥ परिवसन्निह मासचतुष्टयीं जनगणान् जिनधर्ममयूबुधत् । नरपतेरपि रागिणि मानसेऽविशदयं सदयं श्रुतमुद्गिरन् ॥ ३६॥ जनपदे विचरन् शरदत्यये प्रतिपुरं किल सङ्घपुरन्दरः। जिनमतोन्नयनं क्रियया व्यधात् सलमांसलमाङ्गलिकार्चितः ॥ ३७॥ [२०] १'मनवमा' प्रधाना श्रेष्ठा। 'वसन्तबलाधिक्यमिदम्। [३५] ७ 'क्रममोदिताऽनुगमनाः' क्रमेण विहारपरिपाव्या, [२९] २ 'सुरभिम्' धेनुम् । ३ 'हि' निश्चितम्, गौः | मोदितमनुगानां श्राद्धादीनां मनो येन सः । अनुययो। [३६] ८ 'नरपतेः मानसे' नृपमनसि । ९ 'भविशद्' [३२] " 'पदे' स्थानके। ५ 'विपदेनसाम्' आपरपापानाम्। प्रविवेश । [३३] ६ 'निहतमोहतमः' निहतं निराकृतं मोहतमो [३७] १० 'प्रसलमांसलमानलिकार्चितः प्रसले हेमन्ततौं मांसलानि पुष्टानि यानि मालिकानि तैरर्चितः पूजित इति । [28] 1 'स्मरशरैः' कामदेवस्य बाणैः । 2 'अन्वनयत्' | 13 'अपाकरोत्' दूरीकृतम् । रहसि प्रेरीत् । [31] 14 'वलयैः' कङ्कणैः। 15 'सरसीरुहाम्' कमलानाम् । [29] 3 'सुरभित्रियम्' बसन्तशोभाम् । 'वसन्त इष्यः 16 'कमनः' कामदेवः । सुरभिः' इति हैमः [अभि. चिं. कां. २ श्लो० ७० । [32] 17 'अभिनिनंसया' अभिनेतुमिच्छया। 18 उपवा. 4 'मदोदुरः' मदेन रेतसोदुर उपतः । 5 'परवषम्' शत्रुवष- गडमण्डलम् वागडप्रदेशं तत्समीपम् । 6 'विनुनुत्सुः' युद्धार्थ शृङ्गाणि प्रेरयितुमिच्छुः 'गुदंत् [34] 19 'अनुनीय' प्रणतिं कृता । प्रेरणे' इति धातोः समन्तात् रुः प्रत्ययः । 7 'रतरजनया' रतं [35] 20 'शिवाऽऽगमः शिवः कल्याणकारी, आगम आग- रतिस्खस्या रजनया। 8 'गौः' वृषभः। मनं यस्य सः। [30] 9 'अनुनयन्' वहन् । 10 'समुदयः' समूहः । [37] 21 'शरदत्यये' शरत्कालव्यतीते। 22 'सापुरन्दरः' 11 विविधसिन्धिविधानविचक्षणः' विविधप्रकारेण संदेशहारकलादै- | चतुर्विधसद्धेषु पुरन्दर इन्द्रः इव श्रेष्ठः । 23 'जिनमतोनयनम्' क्यकरणकुशलः । 12 'प्रियतमाऽऽयतमानम्' भार्यामानविस्तारम् । । जैनधर्मस्योनयनमुन्नतिम् । 20 भम्।

·6 10 पब २८-४८] दिग्विजयमहाकाव्यम् जिनपतिप्रतिमाभिषवद्योत्सवसमुद्यतभक्तजनाऽऽदरैः। द्रुतविलम्बितया व्यहरद् भुवि गेजगतिर्जगति प्रसरधशाः ॥ ३८ ॥ बहुविधाहतपूजनवन्दनायुचितकर्मरतैर्विरतैर्भवात् । समनुनीय गुरुं सदुपासकैनिजगृहे जगृहे जनुषः फलम् ॥ ३९ ॥ गुरुसमागमवित्तविसर्जनैर्विदलिता कलितापकलाऽखिला । उपनता जनता सुतपोभरैः सुकृतता कृततात्त्विकभावनैः॥४०॥ बहुलवाङ्मयशोधनकर्मणाजनि जनेऽस्य यशोधनमडतम् । प्रसृतमुग्रमहोदयया विभोरसुमतां सुमताश्चितधीमतः॥४१॥ नरपतिप्रतिबोधर्मजीजनत् समयदेशनया स नयाद् द्विधा । प्रभवति प्रभुवाक्यसुधारसेऽपरमते रमते स्म न कश्चन ॥ ४२ ॥ अपहृता प्रभुणा रुचिरैन्दवी प्रतिहतं च जनार्दनशासनम् । नयविशेषयुजा भृशमुज्वलं भुवि हितं विहितं मतमार्हतम् ॥ ४३ ॥ नरकपालिकपालिजनाहता दृढनृशंसतया पिशिताशिता । समुपदेशनयैव विनाशिता विहरता हरेतापसदेशिता ॥ ४४ ॥ भगवतः मपद्मनिवेशनादू वसुमती शुशुभे घनसौरभा । नवनवोत्सवसम्भवतः श्रिता संकमला कमलाकरलीलया ॥४५॥ इति कृशानुभृशानुगतां दिशं समुपदिश्य विमोहबलस्थितिम् । शिथिलयन्नथ किश्चन दुर्णयभ्रमपरामपरामगमद् गुरुः ॥ ४६॥ पथि समैक्षत दक्षतयाऽक्षतः "क्षितिपतिर्यतिनां जलजाकरम् । प्रगुणिताद्भुतरागमिवोन्मिषत् सुजलजं जलजन्तुकुलाकुलम् ॥ ४७ ॥ यवनराजभयेन यथा सुरा विषयमुग्रमहीधरमाश्रयत् । नवतटाकमिषाजलधेः स्थिति वि तथाऽवितथा सकला बभौ ॥४८॥ 15 20 [३०] १ 'जिनपतिप्रतिमाऽभिषवद्वय" जिनप्रतिष्ठाद्वयम् । [५४] ४ 'पिशिताशिता' मांसभोजनम् । ५ हरतापस. [1] २ 'रुचिरैन्दवी' रुचिः कापालिकश्रद्धा, इन्दुस्तन्मत- देशिता' हरस्येश्वरस्य मते ये तापसास्तैः कथिता । प्ररूपका सोमस्तत्सम्बन्धिनीति । ३ 'जनार्दनशासनम् [४६] ६ 'कृशानुभृशानुगतां दिशम्' भानयी दिशम् । लोकपीडोपदेशः कृष्णशासनं वा । [४०] ७ 'अवितथा' सत्या । सन्तापत्य कला। [38] 1 'गजगतिः' गज इव प्रशस्ता गतिर्यस्य सः । सूत्रेण रूपं सिद्ध्यति। 10 'अपरमते' शैव वैष्णवाद्यन्यानाये । [39] 2 'जगृहे' प्राप। 3 'जनुषः' जन्मनः। [45] 11 'क्रमपद्मनिवेशनात्' चरणकमलन्यासात्। 12 'वसु- [40] 4 "विसर्जनैः' दानैः । 5 'विदलिता' विनाशिता || मती' पृथ्वी । 13 'घनसौरभा' गाढगन्धवती 'गन्धवती पृथ्वी' 6 'कलितापकला' कलिः क्लेशः कलियुगो वा तस्य तापः | इति लक्षणात् । 14 'बहुसितच्छदपक्षिसुखाश्रिता' इत्यपि मूल- प्रतौ पाठान्तरम् । सितच्छदपक्षि सितच्छदाः हंसाः । [41] 7 'बहुलवाङ्मयशोधनकर्मणा' 15 'सकमला' कमला लक्ष्मीस्तया सहिता। 16 'कमलाऽऽकरली. बहुलाः बहवो वाङ्मयाः सिद्धान्तप्रन्यास्तेषां शोधनं सम्पादनं तस्य कर्मणा कार्यन लया' कमलसर क्रीडया। 8 'उप्रमहोदयया' उप्रस्तीवो यो महोदयो महोभतिस्तया । [47] 17 'क्षितिपतिर्यतिनां' यतिनां साधूनां क्षितिपतिर्नुपतिः [42] 9 'अजीजनत्' 'जनैचि प्रादुर्भावे' इति धातोः णिगन्ते श्रीविजयप्रभसूरिः। 18 'जलजाऽऽकरम्' सरोवरम् । 19 'जल- अद्यतन्या 'उपान्त्यस्यासमानलोपि" ४-२-३५-इति सिद्धहेमीय- | जन्तुकुलाऽऽकुलम्' जलजन्तूनां कूलं समूहलेनाऽऽकुलं व्याप्तम् ।

·महोपाध्यायमेघविजयगणिकृतं [ षष्ठः सर्ग: 5 10 निशि सतारनभ प्रतिबिम्बना कृपणवद् गणयांचकृवान् मणीन् । जलचलत्कुमुदच्छलसम्भवद्विमकरो मैकरोऽग्रसरोऽम्बुधिः॥४९॥ तरदनेकसितच्छदपिच्छलच्छदमिषोच्छलदुज्वलचामरः । स्फुटरथाङ्गकुलाऽऽतपवारणः सरसभारसभाधिपतिय॑भात् ॥५०॥ अनुतटं जलकेलिचिकीर्षया मिलितचारुविलासवतीजने । सपदि पायविधिं विलुलत्कुशैनवसरोऽवसरोचितमादधे ॥५१॥ अभिपततटिनीचलवीचिभिर्जनितफेनमिषाद्धसिताम्बुधिः । मणिगणैर्विरराज जलाशयः सललनाललनात् पैतयालुभिः॥५२॥ विततपात्रतयैव पयोधरैरनुदिशं निभृतः समुदित्वरैः। जलनिधेः प्रतिकर्तुमिवोल्लसद्रसवयाः संवयास्सजलाशयैः॥५३॥ चलतरङ्गतुरङ्गमशालिनीरनुनयनृपवद् बहुवाहिनीः। स रुरुधे क्षितिविप्लवनोद्यतः शिखरशेखरसेतुमहीभृता ॥ ५४॥ वहनमुच्छ्रितलोहितकेतनं दधदयं हृदयं समरञ्जयत् । जयवतः क्षितिपस्य निपश्यतः प्रकृतिभिः कृतिभिर्विहितस्तुतेः ॥५५॥ जलनिमन्जनसज्जनकामिनीनयननिर्जितशालिपयोरुहः । सुषमयास्यसुनंदिसरोम्बरे सुरपतेरपतेज इवोद्ययौ ॥५६॥ उदयनगरलक्ष्या रम्यमादर्शरूपं पुरवरमदसीये सन्निविष्टं प्रतीरे । तपगणगुरुरागात् तत्र रागाविभागाद् घनतरविजयश्रीभूपरूपैरपीज्यः ॥१७॥ इति श्रीदिग्विजयनानि महाकाव्ये महोपाध्यायश्रीमेघविजयगणिविरचिते कथानायकस्य ईशान दिग्विजयवर्णनो नाम षष्ठः सर्गः ॥ ६ ॥ 15 20 [५] १'उछसदसवयाः' उल्लसन्तः रसवयसो अलपक्षिणो यत्र सः। २'सववाः' जलनिधेः मित्रैः सहितः । [५७] ३ विजयश्रीः' पत्तनाचलितानामीशानदिग्. विजयः। मरुदेशापेक्षयाऽऽनेयीविजयः । [49] 1 'मकरः' निधिविशेषः । 2 'अप्रसरः' प्रष्ठः। [5018 °सितच्छद" सितच्छदाः हंसाः। 4 'स्फुटरथा- कुलाऽऽतपवारणः' स्फुटा ये रथाङ्गाश्चक्रवाकास्तेषां कुलं समूहः स एवाऽऽतपवारणं छत्रं यस्य सः। 5 'व्यभात्' विशेषेणादीदिपत् । [51] 6 'जलकेलिचिकीर्षया' जलक्रीडां कर्तुमिच्छया । 7 'पायविधिम्' पादार्थ वारि पाद्यं तस्य विधिः 'पादार्थ पाद्यम्' इति हैमः [अभि. चिं. कां. ३ श्लो. १६४] । [5218 'तटिनीचलवीचिभिः' तटिनी नदी तस्या चलाः चपला वीचयः कल्लोलास्तैः । 9 'पतयालभिः' पातुकैः। [54 ] 10 "तुरगम" तुरनमा अश्वाः । 11 'वाहिनी: सेनाः । [55] 12 'प्रकृतिभिः प्रजाभिः। 13 'कृतिमिः' विद्वद्भिः।

·5 पच ४९-६] दिग्विजयमहाकाव्यम् सप्तमः सर्गः। श्रीः एँ नमः श्रीपार्श्वभगवतेऽहते । जिनेशतीर्थे संमभूदमत्सरो निपीय सूरेर्वचनानि भूपतिः। जिनेशतीर्थे समभूदमत्सरोऽप्यलंचिकीर्षुः प्रेमनाः स संवरे ॥१॥ समांशमास्थाय ततः क्षमाभृतां प्रभुश्चचालाचलनिश्चयाऽऽशयः। से मांसमास्थाय ततः क्षमाभृतां नृपोऽपि तेस्थानुमतेन्यवर्तत ॥२॥ अवेत्य साप्तच्छदिकं पुरं पुरो व्यधाचतुर्मासकमार्हतार्चितः। अवेत्य साप्तच्छदिकं पुरं पुरोर्जितद्विपेन्द्राननयक्षराडिव ॥ ३ ॥ स शासनेनोदैयितोऽपरागिणां महाहतां भव्यजनानिति क्षितौ । शशास "नेनोदयितोऽपरागिणां भवेत् प्रकाशस्तैमसामिव कचित् ॥४॥ परैः सैंतीय संहसाऽऽहवाणिभिर्जनैः समं सद्यवहारगीर्गुरुः । परैः स तीथ्यः सहसाऽहवार्थिभिरबाध्यबोधोऽभिजगाम कामितम् ॥५॥ शुभप्रवृत्तेः शमरोचितस्थितेमहात्मनः प्रेरपिता यताऽऽशयः । शुभप्रवृत्तेः सँमरोचितस्थितेगंजस्य सादीव बभौ जयश्रिया ॥ 10 RE .. मिव । [.] १ 'जिनेशतीर्थे' अहंदौ । २ 'समभूदमस्सरः' अम- | गुहपाटलिपुत्रयोः । पुरस्तु गुग्गुलौ पुण्डू कृमी दैत्येक्षुभेदयोः" सरोऽद्विष्टोऽभूत् । किं० भूपतिः । ३ 'जिनेशतीर्थे जिनः कृष्ण इति हैमः [भने० सं० का० २ श्लो० ४५०-४५१] ॥ ईशो महादेवस्तयोस्तीर्थे । ४ 'समभूदमत्सरः' समा चासौ भूः [४] २० 'शासनेन' आज्ञया। २१ 'उदयितः' उदयो समभूस्खयां दमो बन्धो दण्डः, समभूदम इवाचरतीति क्विपि जातोऽस्योदयितः । २२ 'अपरागिणाम्' रागरहितानाम् । समभूदमति शतृप्रत्यये तादृशं सरस्तटाकस्तम् । "दमः स्यात् | २३ महाईतां भव्यजनान् इति शशास । २४ 'इनस्य' स्वामिनः कर्दमे दण्डे दमने दमथेऽपि च" इति हैमः [भने० सं० का० | सूर्यस्य वा । 'उदयितोऽपरागिणाम्' या उदयिता तत्रोपद्रव. २ छो० ३२८] ५ 'भलंचिकीर्षुः' भलकारं कर्तुमिच्छुः कारिणां प्रकाशो न भवेत् । २५ 'तमसाम्' तिमिराणां राहूणा- कृष्णेश्वरप्रासादयोः [विष्णु-शिवमन्दिरयोः] ६ 'प्रमनाः' उत्कण्ठितः, उत्सुको वा ७ 'संवरे पाल्याम् ॥ [५] २६ 'परैः' उत्कृष्टैः । २७ 'सतीथ्यः' एकब्रह्मवताss- २] ८ 'समांशमास्थाय' मासमात्रं तत्र स्थित्वा, मासे चारैः। २८ 'सहसाऽऽहवार्थिभिः' बलेनाऽऽकारणार्थिभिः जनैः वर्षाशको भवेदिति शेषः, तुल्यमंशमैश्वर्यरूपं मत्वा वा। ९ समम् । २९ परैः तीथ्यः' भन्यैस्तीथ्यस्तीर्थान्तरीयैः । ३० 'सह- 'स' भूपतिः। १० 'मांसमास्थाय' मांसमाश्रित्य मांसाशनम् । साहवाणिभिः' सहसा शीघ्रं, आहवार्थिभिः रणोन्मुखैः ११ 'क्षमाभृतां नृपः' रा नृपो राजराजः । १२ 'तस्यानुमतेः' | यज्ञार्थिभिर्वा । "भाहवस्तु सप्तवन्तौ स्थानिदेशाऽऽहानयोरपि" वस्य गुरोरनुमत्याऽऽशया १३ 'न्यवर्तत' निवृत्तः कतिचित् । इत्यनेकार्थः । ३१ 'भबाध्यबोधः' भवाभ्यो बोधो यस्य सः । प्रयाणान्यनुगत्य पश्चाद् वलितः मांसाशनं प्रत्याचख्यो वा । ३२ 'अभिजगाम कामितम्' कामितं स्थानमभिजगाम ॥ [३] १४ 'भवेत्य' प्राप्य । १५ 'सासच्छदिकम् “साद [६] ३३ 'शुभप्रवृत्तः शमरोवितस्थितेमहात्मनः प्रेरयिता' हीति नान्ना पुरं नगरम् । १६ पुरः' मने परापूर्व वा ।१७'च्य- महात्मनः साधोः प्रेरयिता शुभप्रवृत्तः 'शमरोचितस्थितेः' धात्' ध्यधत्त। १८ 'सासच्छदिकम्' सप्तवर्णसम्बन्धिनं गग्गुलं शमरोचिता स्थितियख। ३४ 'यताऽऽशयः' यते नियमे, भाशयो प्राप्य । १९ 'पुरोर्जितद्विपेन्द्राननयक्षरादिव' पुरं शरीरं तेनो- यस्य सः। ३५ 'शुभप्रवृत्तेः' शुभा प्रवृत्तिर्मदो यस्य । ३६ 'सम- र्जितो बलवान् हिपेन्द्राननो गणपतियक्षा, यक्षो [मेघदूतस्थ. रोवितस्थितेः समरे सङ्कामे उचिता स्थितिर्यस्य । ३७ 'सादी' गायक:] यथा चातुर्मासकं व्यधत्त तथैव । "पुरं शरीरे नगरे , महामात्रः ॥

·[सप्तमः सर्गः 5 महोपाध्यायमेषविजयगणिकृतं स दक्षजातिप्रणयः कलाभृतां नृणामभीष्टः सुमनो मुदेऽभवत् । सदक्षजातिप्रणयः कैलाभृतां तनुं वहन्निन्दुरिवोलवलांशुपः॥७॥ विवोधहेतुर्जडजन्मशालिनां गवां प्रसारैः सरसां श्रियं दधौ । वियोधहेतुर्जलजन्मशालिनां महावनानामिव भानुमान् विभुः ॥८॥ सदा रसं सज्जनताः खसादरं समुन्नयन यो जगति प्रणीतवान् । सदारसंसजनताखसादरं प्रतिस्थलं तं स्थलगा ववन्दिरे ॥९॥ समीहितार्थप्रथनैः से दैवतटुमायते माणभृतां धियां निधिः । शमी हितार्थप्रथनैः सदैव तन्न कस्य लाभाय जनेऽस्य सन्निधिः ॥१०॥ मात् समासाद्य मरोः रसामयं पुपाव भावोज्वलमेदिनीपुरम् । क्रमात् समाऽशाद्यमरोरसामयं स देशसङ्घाऽऽगमभक्तिभावनैः ॥११॥ हृतव्यवायोपगतेविनायकः पुरे स नारायणनानि तस्थिवान् । हैतव्यवायोऽपंगतेर्विना यकन्नकोऽपि निस्तारयिता कलौ युगे ॥१२॥ सुरेश्वराऽऽशाविजयाऽहिताऽऽशयः परं चतुर्मासककर्मणस्ततः। सुरेश्वराशाविजया हितासयन्न स सत्रामपुरं समीयिवान् ॥१३॥ इतोऽपराऽशापवनादू दिवोदितं तैमो विमोहोदयजं स चिन्तयन् । इतोऽपराऽऽशापवनाद् "दिवो दितं " खैतेजसा माल्यपुरं गुरुस्ततः॥ १४ ॥ १ 10 15 ७] १ 'सः' गुरुः। २ 'दक्षजातिप्रणयः' दक्षजात्यां ११] १६ 'क्रमात्' क्रमाभ्यां पादाभ्यामततीति कमात् प्रणयः नेहो यस्य सः। ३ 'कलाभृताम्' कला विज्ञानं तद्वता- | यद्वा क्रमः परम्परागमस्तेनाततीति क्रमात् । १७ 'मरोः रसा. मभीष्टः । ४ 'सदक्षजातिप्रणयः' सदमे सद्व्यवहारे जात्या मयम्' मरोः भूमीम् । १८ 'समाऽऽशाधम्' सर्व दिग्भागे जन्मना प्रणयो यात्रा यस्य सः, यस्य सदक्षे शिवे प्रणयमति-भाधम् । १९ 'भरोरसामयम्' रोरा दरिद्राः सामाया: सरो- कान्तोऽतिप्रणयः न रागी । दक्षजा प्रार्वती तया सह यः स गास्तैः रहितम् ॥ सदक्षजः शिवस्तत्र प्रणयमतिक्रान्तोऽतिप्रणयो न रागवानित्यर्थः "भक्षो रथस्यावयवे व्यवहारे बिभीतके" इति हैमः [भने विनानामुपगतिस्तस्याः हेतोः। २१ विनायकः' गणेशः । २२ [१२] २० 'हृतव्यवायोपगतेः' हृता नष्टा व्यवायाना सं० का० श्लो० ५६९] | "प्रणयःप्रेमयानयोः, विनम्मे प्रसरे 'हृतव्यवायः' हृतः व्यवायो मैथुनं येन सः। २३ 'भपगते.' चापि" इति हैमः [अने० सं० का० ३ श्लो० ५२२] ५ नारकादेः। २४ 'यकाकोऽपि निस्तारयिता' विमानकोऽपि 'कलाभृताम्' कलेनाजीणेंनाभृताम् । "कलत्वं जीर्णरेतसोः, निस्तारयिता॥ भव्यक्तमधुरध्वाने कला स्यादंशशिल्पयोः । कलने मूलरैवृद्धौ षोडशांशे विधोरपि" इति हैमः [भने० सं० कां. २ श्लो. [१३] २५ 'सुरेश्वराऽऽविजयाऽऽहिताऽऽशयः' पूर्वदिदि- ४००] । ६ 'उज्वलांशुपः' उज्वलांशून् श्वेताम्बरान् पातीति ॥ | जये स्थापितभावः । २६ 'सुरेश्वराऽऽशाविजया' सुरायामीब- [0] ७ 'जडजन्मशालिनाम्' जडप्राणिनां पक्षे पनानाम् । राऽऽशा धनवता तृष्णा तस्या विजा पृथग्भावस्खया। २७ 'हि' [९] ८ "सदा रसं सजनताः स्वसादरं समुन्बयन् यः" | निश्चितम् । २८ तासयन्' क्षेपयन् । २९ 'अघम्' पापम् ॥ यः सदा रसं समुन्नयन् सजनताः सभ्यजनसमूहान् स्वसाद् [१४] ३० 'इतोऽपराऽऽशापवनाद्' इतवापरस्य परपत्कस्य स्वाधीनान्, अरमत्यर्थ प्रणीतवान् । ९ 'सदारसंसजनतास्त्र- य आशायास्तृष्णायाः पवनो वायुस्तस्माद् । ३१ 'दिवोदितम्' सादरम्' सनीसभालोकेषु अनादरम् । १० 'तम्' गुरुम् ॥ दिवा दिने उदितम् । ३२ तमः पापमज्ञानं वा । ३३ 'इतः' [१०] ११ 'समीहितार्थप्रथनैः' इष्टार्थदानैः। १२ 'सः' | प्राप्तः । ३४ 'अपराशापवनाद्' अपराशा पश्चिमा तत्पवित्रणात् । गुरुः। १३ "दुमायते म' कल्पवृक्षायते स । १४ 'शमी' ३५ "दिवः' स्वर्गस्य । ३६ "दितम्' खण्डितम् । ३७ 'खतेजसा' शान्तः । १५ हितार्थप्रथनैः' हितप्रयोजनविस्तारैः ॥ स्वप्रतापेन ॥

·5 ४४ 15 पथ ७-२३] दिग्विजयमहाकाव्यम् असौ गतं नाटयिता सिंतच्छदवजस्य चक्रे वचनैः क्षमातलम् । असौगतं नाटयिता सिंतच्छदप्रभुस्तथोत्सूत्रपथे मनागपि ॥ १५ ॥ स मानवाधीश्वरसेवितक्रमाम्बुजश्चतुर्मासककर्म तेनिवान् । समा नैवा धीः खरसेवितक्रमाऽङ्गिनां ततोऽभूद् विषयेऽर्हता मते ॥ १६ ॥ विहारशोभाऽतिशयात् सभा सुरप्रभोर्यदीया बहु पिप्रिये मुहुः। विहारशोभाऽतिशयात् सभासुरः क्रमात् समास्तत्र निनाय काश्चन ॥१७॥ अलं कलङ्कः सकलोऽप्यपास्यत सचेतसां दुर्णयहारिणाऽमुना । अलं केलं का सकलोऽप्येपास्यतः प्रभोर्वचो बोधयितुं नरः परः ॥१८॥ असन्निभोऽङ्गप्रभयाँऽधिकाश्चनश्रियं दधौ गौतमतः प्रति प्रभुः। असन्निभोऽय! भयाऽधिकां च नः प्रियां समज्ञां भुवने गुरोरपि ॥१९॥ 10 न वासवानामनुरागिता गता वसुन्धरायां स्फुरितेऽस्य शासने । नँवाऽऽसवानामनुरागिता गता जनस्य नश्यत्तमसः प्रभोगिरा ॥ २०॥ नंदीनभावातिगभीरतामसावशिश्रियदू विश्वगुरुगरीयसीम् । न दीनभा वाs"तिगभीरतामसाऽऽशयस्य सर्वस्य मुनर्गणे ततः॥२१॥ अजन्यताऽऽपारविहारि मण्डलं प्रभोर्विहारेण धनाढ्यबोधने । अंजन्यतापा रविहारिमण्डलं महाऽऽतपेऽप्याप्य मैंही सुसीमगा ॥२२॥ मैं रोचिता चोपकलाऽसुहारिणी नृपादिलोकेऽस्य शमोपदेशनात् । नरोचिता चाऽऽ कलाऽऽशु हारिणी तपोजपादेजगति प्रसारिताम् ॥ २३ ॥ [१५] १ 'गतम्' गमनं ज्ञानं वा । २ 'नाटयिता' प्रवर्तकः | २९ 'भङ्ग !' अङ्ग इति संयोजने। ३० 'प्रभया' बुचा । ३ 'सितच्छदवजस्य' श्वेताम्बरबजस्य । ४'मसौगतम्' भबौ| ३१ 'नः' भसाकम् । ३२ 'प्रियाम्' इष्टाम् । ३३ 'समाज्ञाम्' बम् । ५ 'नाटयिता' न, अटयिता 'स्वार्थे णिच्'। ६ सितच्छ- कीर्तिम् । ३३ 'गुरोः' देवसूरेरधिकां दधौ ॥ दप्रभुः श्वेताम्बराधिपः । ७ 'उत्सूत्रपथे' उत्सूत्रमार्गे। [२०] ३४ 'वासवानाम्' भूपानाम् । ३५ 'अनुरागिता' [१६] ८ 'सः' गुरुः । ९ 'मानवाधीश्वरसेवितक्रमाम्बुजः' | रागित्वं गता भूपाः। ३६ 'वसुन्धरायाम्' पृथ्याम् । 'शासने' जैनशासने तमिलनुरागिणो जाता इत्यर्थः । ३८ 'नवा- नृपवन्दितपादपद्मः । १. 'समा' अकुटिला । ११ 'नवा' नवीना । १२ 'धीः' मतिः। १३ 'स्वरसेऽवितकमा' स्वाभिप्रा. ऽऽसवानामनुरागिता गता' नवा नव्याऽऽसवानामादरो गतः ॥ येऽवितः रक्षितः क्रमः पारम्पर्य यस्यां सा । १४ 'अङ्गिनाम् [२१] ३९ 'नदीनभावातिगमीरतामसावशिक्षियद्' नदीनः प्राणिनाम् । १५ 'विषयेऽहंता मते' अर्हता मते विषये देशे ॥ समुद्रस्तद्वद् भावे चित्ताभिप्रायेऽतिगभीरताम्, असी, अशि- श्रियत् भाश्रितः । ४० 'दीनभा' दैन्यम् । ४१ 'वा' अथवा । [१७] १६ विहारशोभाऽतिशयात्' विहारा जिनप्रासादा- स्तेषां शोभामरेण । ४२ 'अतिगमी:' अति गच्छतीत्यतिगाऽतिशायिनी मीर्भयम् । १७ 'सभा सुरप्रभोः' सुरप्रभोः, इन्द्रस्य ४३ 'अतामसाऽऽशयस्य' भतामसोऽक्रोध आशयो यस्य । सभा। १८ 'बहु पिप्रिये' बहु यथा स्यात् तथा पिप्रिये तुष्टा [२२] ४४ 'अजन्यताऽऽपारविहारि' अपाराः बहवो विहारा- १९ 'विहारशोभाऽतिशयात्' विहारे देशान्तश्चलने यः शोभाया श्वेत्यानि यत्रेहा, अजन्यत । ४५ 'मण्डलम्' देशः। ४६ अतिशयो दुर्भिक्षडमरादिनाशस्तस्मात् । २० 'समाः' वर्षाणि ॥ 'अजन्यतापा' अतापा अजनि । ४७ 'रविहारिमण्डलम्' रवेश्वारु- [१०] २१ 'भलम्' समर्थः । २२ 'कलम्' मृष्टम् । बिम्बम् । ४८ 'महाऽऽतपेऽपि' ग्रीष्मेऽपि । ४९ 'माय' प्राप्य २३ 'भपास्यतः नरः पुरुषस्य परः सकलोऽपि क: बोधयितुं ऋतूनामानुकूल्यात् । ५० 'मही' पृथ्वी ॥ अलम्, इत्यन्वयः अपि तु न कोऽपीत्यर्थः । [२३] ५१ 'न रोचिता' नेष्टा । ५२ 'चापकला' धनु:- [१९] २४ 'भसनिमः' भतुल्यः । २५ 'अङ्गप्रभया' देह- | कला । ५३ 'असुहारिणी' प्राणहारिणी । ५४ 'नरोचिता' बरा. कान्त्या । २६ 'अधिकाबनश्रियम्' काशनमधिकृत्याधिकाबनं णामुचिता। ५५ 'भाप कलाऽऽशु हारिणी तपोजपादेजंगति श्रीलक्ष्मीखाम् दधौ। २७ 'गौतमतः प्रति' गौतमतुल्यः । प्रसारिताम्' तपोजपादेखपोजपाचस्य कला घटिका, प्रसारिता २८ 'भसनिमः' मसद् अविद्यमानं निभं यसिन् सः । विस्तारमाप, माशु शीघ्रम्, हारिणी रम्या । दि.म.८ ·10 NAM 15 महोपाध्यायमेघविजयगणिकृतं [सप्तमः सर्गः गणेशनैपुण्यमहो महाऽयतेः प्रभोर्दिदीपे बहुदानवत्तया । गणे शनैः पुण्यमहो महायते जगत्प्रकाशाय बभूव शाश्वतम् ॥ २४ ॥ न बादरः कोऽपि निकामजागरे गणेऽभवत् तस्य गुणव्यतिक्रमः। न वाऽऽदरः कोपिनि कामजागरेरिता नृणां चेतसि धैर्यविक्रिया ॥ २५ ॥ न वैरपीडा न पलाभियोगिता गुरोर्विहारे मरुमण्डले ततः। नवेरपीडा नैवलाभियोगितादृशाज्यतीथ्यैरकृशा ध्यधीयत ॥ २६ ॥ नांऽऽवेशरोगोऽभिनिवेशकामना गुरोः प्रकाशेऽन्यमते तनुभृतः। नौवे सरोगोऽभिनिवेशकामनाऽशयो वुधः कस्तरणेऽब्धियन्दिरे ॥ २७ ॥ पराजितो धन्वनि योजिते गुणे प्रभोली मोहमहाभटच्छली। पराजितो धन्वनि योजिते गुंणे गुरुप्रकाण्डान्न बिभेति कः क्षितौ ॥ २८ ॥ संभाजनेऽनन्तरसस्तपालये गुणं गुरौ शासति सँगते पेंगे । स भाजनेऽनन्तरशस्तपा लये जिनेन्द्रवाचां परमानुरागिणि ॥ २९॥ मैं देशरूपं कलया च कारयन् मरौ गणी धर्मविधौ निजे" पदे । संदेशरूपं कलयाश्चकार यन्निवेश्य सूरि विजयादिरत्नकम् ॥ ३०॥ वैसुन्धरा सा शुचिरस्य संगतः प्रतिस्थलं स क्षणलक्षणेक्षणैः । वसुंधराऽऽशासु चिरैस्य "संगतमबोधि बोधिप्रदमे मार्हतः ॥ ३१ ॥ [२४] १ 'गणेशनैपुण्यमहः' गणेशवत् पाण्डित्यस्य तेजः । | तरणे नावे यानपात्राय को बुधः 'सरोगः' सरसि गच्छतीति २ 'महाऽऽयतेः' महती, आयतिर्विस्तृतिर्यस्य 'यतिर्विकारे विरतौ 'भभिनिवेशे' वाहनमध्यासने कामनाऽभिलाषाऽऽशयो यस्य सः । भिक्षौ' इति हैमः [भने० सं० कां० २ लो० १९२] तेन, अम [२८] २० 'पराजितः' भमः । २१ 'धन्वनि' मरौ। हायतेः न महद्विकारस्य । ३ 'गणे' गच्छे । ४ 'शनैः शनै- | २२ 'गुणे' धर्मरूपे योजिते सति प्रभोः पराजितः । २३ 'धन्वनि' जंगप्रकाशाय शाश्वतं पुण्यमहर्दिनं बभूव' इत्यन्वयः । ५ 'महा- धनुषि । २४ 'गुणे' ज्यायां योजिते सति । २५ 'गुल्मकाण्डात्'। ऽऽयतेः' महायोत्सवायाऽऽयतिरुत्तरकालो यस्य । उत्कृष्टसट्टामाद् महावाणात् को न विमेति । भयमपि [२५] ६ 'बादरः' श्यमानः। ७ 'निकामजागरे' अत्यर्थ | गुल्मकाण्डो गुल्मुख्य इति ॥ जागरूके। ८'गुण' गुणाः प्राणातिपातनिवृत्यादयो मूलगुणाः, [२९] २६ 'सभाजनेऽनन्तरस:' सभाजने बहुरस मासीत् । पिण्डविशुचादय उत्तरगुणाः । ९ 'कोपिनि' क्रुद्धे आदरः । २७ 'तपाऽऽलये' तपागणोपाये। २८ 'साते' प्रातर्मिलिते। १० 'कामजागरेरिता' कामाजाता गरेण करणेनेरिता न २९ 'प्रगे भयं गते । ३० 'भाजने' स्थाल्यादौ । ३१ अनन्तर. धैर्यविक्रिया । 'गरस्तूपविषे विषे । रोगे गरं स्यात् करणे' इति । शस्तपा' अनन्तराणि सान्द्राणि शस्त्रानि मालानि पातीत्यनन्तर- हैमः [भने० सं० कां० २ श्लो० ४२०-४२१] ॥ शस्तपा बहुमालान्वित इत्यर्थः। ३२ 'लये ध्याने । समाजने जिनेन्द्रवाचा ध्याने परमानुरागिणि ॥ [२६] ११ 'नवैरपीडा' नवैः स्तवैरपि इंडा स्तुतिः। [३०] ३३ 'स देशरूपम्' गुरुन्यायिप्रवृत्तिम् । १२ 'नवलाभियोगिताशा' लामोऽस्त्येषां लाभिनः, योगोऽ. स्त्येषां योगिनस्ततो द्वन्द्वस्तेषां भावस्तता नवा चासौ लोभियोगिता 'कलया' विज्ञानोबोधनेन । ३५ 'निजे पदे निजे पदे श्रीविजय- तस्याः हर दृष्टिस्तया । गणे लाभाधिका सन्धिपात्रं योगभाजन यावं कलयासकार । ईशः स्वामिनि रुने च' इति हैम: रत्नसूरि निवेश्य । ३६ ‘सदेशरूपम्' सदा इंशरूपं पहना. बहुला दृश्यन्ते तेन श्रीपरमगुरौ मतान्तरीयाणामपि महती [भने० सं० कां० २ श्लो० ५५६] । श्रद्धा। १३ 'अन्यतीर्थैः' तापसमकादिभिः । १४ 'अकृशा' [३१] ३७ 'वसुन्धरा सा' सा भूमिः। ३८'शुचिः' बहुला । १५ 'ध्यधीयत' भक्रियत ॥ उज्वला पवित्रा वा । ३९ 'अस्य' गुरोः संगतः । ४० 'प्रतिस्पर्क [२७] १६ 'नाऽऽवेशरोगः' भावेशरोगोऽपसाररुजाऽन्यमत- | स क्षणलक्षणेक्षणैः' प्रतिस्थलं सर्वत्र, क्षणलक्षणेक्षणैः महोत्सव- प्रवेशरूपो रोगो वा न । १७ 'अभिनिवेशकामना' अभिनिवेश- | लक्षणदर्शनैः। ४१ 'वसुम्' देवविशेषमबोधि । ४२ 'धराss. वाम्छाऽपि हठाऽऽग्रहोऽपि न । १८ 'गुरोः प्रकाशे सत्यन्यमते'। शासु' पर्वतदिक्षु । ४३ 'चिरस्य' बहुकालम् । ४४ 'संगतम्' १९ 'तनुभृतः' जीवस्य । भन्योक्तिमाह 'नावे.' अधिवन्दिरे मिलितम् । ४५ 'एनमाईतः' भाईतः श्राद्धः, एनं गुरुम् ॥ ३४ ·5 पप २४-३९] दिग्विजयमहाकाव्यम् न गौतमीयं मतमक्षपाद धिया प्रमाण्यक्रियताऽमुना मनाक् । न गौतमीयं मतमक्षपादजं प्रमोचितं केवेलिनः प्रमोचितम् ॥ ३२॥ न साधुना वैभवहारिणी रुचिविखण्डिता नन्दितपण्डिता गणे । नसाधुना वैभवहारिणी चिता तपोभिः प्रभया समन्वितैः ॥ ३३ ॥ विमुक्तरा गा नवधा सुरक्षणा जंगौ गुरुर्बधरः क्षमापरः। विमुक्तरागा नैवधासुरक्षणा गणे प्रवृत्तिर्बतिनां ततोऽभवत् ॥ ३४॥ प्रवासना शापनयेऽस्य मानसे गुरोर्निदेशेन रेषापि योगिनाम् । प्रवासनाऽऽशापनयेऽस्यमानशे परिग्रहं भावयतां विद्रूरतः ॥ ३५ ॥ शुचिप्रभावैः श्रमणानुगामिनस्तदाऽऽर्हताः पुण्यजना इवेश्वराः। शुचिप्रभा वैश्रमणानुगामिनप्रसादतः प्रौढिविभूतिमादधौ ॥ ३६ ॥ निरन्तरायाऽऽगमहेतुरङ्गतः शुभां चिं प्राप्य गुरोनिदेशतः। निरन्तरा यागमहे तुरङ्गतस्तदा विहिंस्यात् सुजना यवीवृतन् ॥ ३७॥ विनाशनायां गैजविक्रमारते पराङ्मुखाः शुद्धशो न भुञ्जते । विनाशनायाङ्गजविक्रमारतेस्तपखिनो यस्य गणे गणेशितुः ॥ ३८॥ न नाम "धीरञ्जनया जिनोदिते पटुः सँभा का तैमुपेत्य दूरतः। ननाम "धीरं जैनयाजिनोदिते चिरं विरक्तं विपंथे यथेच्छया ॥ ३९॥ 10 15 [३२] १ 'अक्षपादजम्' अक्षपादो नैयायिकमतप्रणेता | २५ 'आनशे' व्यासा। २६ विदूरतः' दूरतः ॥ तमाजातं श्रीगौतमीयं मतम् । २ 'गौतमीयम्' गौतमोऽत्रे- [३६] २७ 'शुचिप्रभावैः' पवित्रतेजोभिः । २८ 'श्रमणा- न्द्रभूतिः। ३ 'क्षपादजम्' क्षपायां रानावत्तीति क्षपादस्त- | नुगामिनः' यतिसेवकाः । २९ 'शुचिप्रमा:' निर्मलधियः । स्माजाते, ईशं न तन्मतम् । ४ 'प्रमोचितम्' मुक्तम् । ३० 'वैश्रमणानुगाम्' धनदानुरूपाम् । ३१ 'इनप्रसादतः' ५'केवलिनः प्रमोचितम्' केवलज्ञानिनो ज्ञानयोग्यम् ॥ स्वामिप्रसादतः ॥ [२१] ६ 'वै भवहारिणी' वै निश्चितं साधुना भवहारिणी [३०] ३२ 'निरन्तरायाऽऽगमहेतुरातः' मन्तरायरहितो य भवहत्री। ७ 'हविः' इच्छा। ८ 'विखण्डिता' खण्डिता न । भागमेषु हेतुषु च रङ्गोऽत्याग्रहस्तस्मात् । ३३ 'शुभाम्' ९ 'गणे' गच्छे। १० 'नसाऽधुना' नसा नासिकारूपेणाधुना। निर्दोषाम् । ३४ 'रुचिम्' इच्छाम् । ३५ 'निरन्तरा रहा। ११ वैभवहारिणी' वैभवेन हारिणी मनोहरा । १२ 'रुचिः | ३६ 'यागमहे' यज्ञोस्सवे । ३७ 'तुरन्तः' अश्वात् । ३८ कान्ति:॥ 'विहिंस्यात्' वध्यात् । ३९ 'सुजनाः' शुद्धा लोकाः । ४० [३०] १३ 'विमुक्कराः' विमुञ्चति कर्मपाशाद् विमुग्। 'न्यवीवृतन्' निवृत्ताः ॥ अतिशयेन विमुचो विमुक्कराः। १४ 'गाः' वाणीः । [३८] ४१ 'विनाऽशनायाम्' भशनार्या क्षुधा विना । 'नवधा सुरक्षणा:'-नवब्रह्मगुतिरूपा सुरक्षणा सुराणां क्षणं | ४२ 'गजविक्रमाः' गजवद् बलवन्तः । ४३ 'रते' भोगे परार उत्सवा यासु वा सुष्टु लक्षणानि यासु ता वा। १६ 'जगी गुरु:' | मुखाः । ४४ 'विनाशनायाजजविक्रमारतेः' भाजस्य सरस्य गुरुर्जगी जगाद। १७ 'नवधासुरक्षणाः' नवप्रकारा असवः | विक्रमा विगतकमा याऽरतिस्तस्या विनाशनाय ॥ प्राणाखदाऽऽश्रयत्वात् प्राणिनस्तेषां रक्षणं यस्यां सा॥ [३९] ४५ 'धीरजनया' बुद्धिरागेण । ४६ 'जिनोदिते' [१५] १८ 'प्रवासना' प्रयाणम्। १९ 'शापनये' शापस्य जिनवचने । ४७ 'पटु' व्यक्का। ४८ 'सभा' नामप्राकाश्येका नये अभिप्राये। २० 'मस्य' गुरोः निदेशेन । २१ 'रुषाऽपि' सभा। ४९ 'तमुपेत्य दूरतः' दूरतः उपेत्य तं, न नाम मपि रोषणाऽपि योगिनां मानसे; न कोऽपि शशापेत्यर्थः । २२ | तु सर्वाऽपि ननाम । ५० 'धीरम्' प्राज्ञम् । ५१ 'जनयाजि- 'प्रवासना' प्रकृष्टा वासना भावना। २३ 'भाशापनये लोभ- नोदिते' जनं यजतीति जनयाजी नरमेधादियज्ञकृत् तेन नोदिते मुखने । २४. 'भस्यम्' मेयं परिग्रहं . भावयताम् । प्रेरिते। ५२ 'विरक्कम्' विरकं तं गुरुम् । ५३ 'विपथे' कुमार्गे।

·महोपाध्यायमेघविजयगणिकृतं [सप्तमः सर्ग: 15 सदा नवाऽऽलापिकयाचिदुत्तरा वितेनिरे तां खगणे मिथः केथाम् । सदानबालाऽपि कयाचिदुत्तरात् समं यदाख्यावशतोऽनयन् निशाम् ॥ ४०॥ अनङ्गरागं नियंतः स मुक्तभा यः सागरागः सुतनोस्तनौ दधौ । अनङ्गरागं नियतः समुक्तभाः प्रोवैः स्तनः को न गिरिर्वनं दधत् ॥४१॥ 5 [एकालापकम्]] नियामकाचेतसि भावयन्त्यहो! किं नाम देयोऽनुवरायकः स्त्रियाः। नियामकाचेतसि भावयन्त्यहोरात्रं स तीर्थङ्कर एव नः प्रभुः ॥ ४२ ।। सुखायनः सारसनाभिकामितः कीदृग् रथ: स्यात् सुभटो वधूजनः । सुखाय नः सारसनाभिकामितः कथं जयार्थी नृपतिर्महाबलः ॥४३॥ 10 [एकालापकं समस्तम्] महो दयाया पंगतीश्वरश्रियो मी या विमोहं म यतोहतां मते । महोदयायाऽऽजगतीश्वरश्रियो यथास्थितं भावनयाऽस्यै सन्मते!॥४४॥[क्रियागुप्तम्] पैरासितीवा विरतिः प्रैमाऽऽपणे ने नाम काऽबोधि विदा तपोगणे । लाशितीवाविरतिः4मापणे नवापि कामोचितया न भी भृता ॥ ४५ ॥ [क्रियागुप्तम्] [४०] १ 'उत्तराः' ज्ञानप्रवराः, "उत्तरं प्रवरोर्द्धयोः" इति | ऑतिसदृशोः" इति हैमः [अने० सं० कां. ३ श्लो० ४८९] हैमः [भने० सं० को० ३ श्लो० ५५८] । २ 'कथाम्' | १६ 'सारसनाऽभिकामितः' सारं धनं तस्य सना नित्यमभिकः वार्ताम, मिथः सदा नित्यं नवाऽऽलापिकया वितेनिरे। ३ कामयिता तेन अमितः प्राप्तः "गत्यर्थानां प्रात्यर्थस्वात्" रथस्य 'सदानवाला' दानवती बाला जी । ४ "कयाचिद्' सख्या। धनवतामादराद् यद्वा सारे धने सदाऽभिकामिता लुब्धता ५ 'यदाण्यावशतः' यस्याः कथाया भाज्यावशत मालापिका- | यस्येति वधूजनः सरसैव सा रसा सा चासौ नाभिः कामिता कथनेन ॥ इष्टा यस्य सः॥ [१] ६ "नियतः' बद्धोऽपि । ७ 'स मुक्तमाः' स मुक्तवद् ४४] १७'महः' उत्सवः । १८ 'जगतीश्वरश्रियः' जगती भासत इति मुक्तभाः "मुक्ता मौकिकपुंबल्योः" इति हैमः | भूमिस्तदीश्वरो भूपस्तस्य श्रियो लक्ष्म्याः । १९ 'मा या विमोहं [भने० सं० कां० २ श्लो० १९१] । ८ 'सुतनोः' लिया। स यतोऽहंता मते' इति पदविभागे-महंतां मते विमोहं मा २ 'नौ' शरीरे यः सामरागोऽपि अनारागं दधौं । १० 'भना या स्म-मा प्रामुहि; 'या' इति क्रियागुतं सस्तन्यपि ससहिते रागम्' बनने भाकाशे रागोऽरुणिमा यस्य तत् "भाहीनेऽप्यनझं वाक्ये भविष्यस्काले रूपम्-यद्वा 'मायाविमोहं स्मयतः' इति खे चित्तेऽनास्तु मन्मथे" इति हैमः [भने० सं० कां०३ पदविभागे तु मयतोऽहकाराद् मायया कपटेन विमोहः परेषा को० ११५], "रागः स्यालोहितादिषु" इति हैमः [अने० भ्रमे पातनम् । २० 'महोदयायाऽऽजगतीश्वरश्रियः' भाजगति सं० का० २ श्लो. ४६]; यद्वाऽन.मदनफले राजत इत्य- | आभुवनं, ईश्वरा समर्था श्रीः शोभा यस्य । २१ 'यथास्थि- नाराः, भगाः वृक्षा यस्य तत् ईशः स्तन इत्येकालापकम् ॥ तम्' परमार्थतया । २२ 'भावनया' चिन्तनया। २३ 'भस्य' [४२] ११ नियामकाः' पोतवहाः। १२ वरायः कः क्षिपस्खेति, अस्येति क्रियागुतं "असूच क्षेपणे" धातुर्दिवादिः ॥ लिया देयः" देयः करः। १३ "नियामकाः" नियमधारिण: [४५] २४ 'परा' उत्कृष्टा । २५ 'भसितीवा' खाधारे- साधवः। 'तीर्थकर एवं नः भमाकं प्रभुः ॥ वोग्रा । 'परासितीवा' इति पदविभागे परासि पराखा तीब्रा [३] १४ 'सुखायनः' सुखकारि भयनं गमनं यस्य यद्वा | इति क्रियागुतम् । २६ 'प्रमाऽऽपणे' ज्ञानहढे । २७ 'न नोऽस्माकं सर्वलोकानां सुखाय । १५ 'सारसनाभिकामितः' नाम काऽबोधि विदा तपोगणे' तपोगणे विदा ज्ञानिना नाम सारं मरैः सहितं सनाभि नाभियुक्त कामितमभिलषितं यस्य स प्राकाश्येका विरतिर्नाबोधि । बोधिविदा नरेण का अविरतिर्न भटः, सारसनमधिकागमभिकामितं प्रियं यस्य स वधूजनः राज्ञः | परासि । २८ 'पलाशितीवा' मांसाशिवत् तीबा; "तीवं कटूग्णा- पझे सारः श्रेष्ठः सनाभिस्सगोत्रः स एव कामितो यस्य सः, स्यर्थेषु तीबा तु कटुरोहिणी" इति हैमः [भने० सं० कां० २ "नाभिः क्षेत्रप्रधानयोः, चक्रमध्ये मृगमदे प्राण्यङ्गे मुख्यराशियो०४४०] २९ 'प्रमापणे नवापि कामोचितया न भी भूता' च" इति हैमः [भने० सं० कां० २०३१४] "सनाभि- ' इति पदविभागे कामोचितया न भी भूता कन्दर्हिगमनस ·5 पच ४०-५०] दिग्विजयमहाकाव्यम् न विप्रयुक्तिर्मधुरा नै वास्तवमैदःप्रबोधे विर्दुराहता गुणम् । ने विप्रयुक्तिमधुरा नैवा स्तवमतीतिरागात् पटुतां ततो गुरुः॥ ४६॥ [क्रियागुप्तम् ] समाधिता पापरुचिर्विवर्द्धनं संसार पुण्याभ्युदयो महखिनाम् । समाधितापाऽपरुचिर्विवर्द्धनं वीरे गुरौ श्रीजिनवीरतीर्थपे ॥४७॥ [क्रियागुप्तम्] पुरोगमैषी प्रयत: संधारणः सोधोरणः कल्पितमत्तवारणः । पुरोगमैषी प्रयतः संधारणः अंपीयतामित्युदिते न कोऽप्यभूत् ॥४८॥ [स्पष्टान्धकम्] तपोगणेऽराजत तेजसा समं सौरीप्रभा साधिसरोजनालिकम् । तपोऽङ्गणे राजततेजसा समं सिंतच्छदानामभिनन्दनं ततः॥४९॥ [सन्दानोपमा] से दानतः खर्गहरिप्रभावकस्तपःप्रशस्यश्चकमे येते जयम् । सदाऽऽ तः स्वर्गहरिप्रभावकसभाऽवतस्तस्य यशश्च यं तदा ॥५०॥ [गूढचतुर्थः] 10 .. नरकस्य भयधारिणा; 'प्रमापणे नवाऽऽपि काऽमोचि तया' इति | १५ 'साधोरण:' माधोरणा हस्तिपकासैः सह साधोरणः; साधोः पदविभागे तु प्रमापणे जीवघातेऽविरतिः का न आमोचि तया मुनेः रणः शब्दः। १६ 'कल्पितमत्तवारणः' सजितो मत्तो विरल्या; 'काऽऽमोचितयानभीमृता' भीमृता नरेणाऽऽमोचितं | वारणः, कल्पिता कथिता मत्ता वारणा येन सः । पानं रोगार्हगमनं तस्माद् विभ्यता, यद्वा प्रमापणे पाते विरतिः | 'पुरोगमैषी' पुरोगमान् अग्रस्थान् एषते इति पुरोगमैपी । का न आपि 'वा' इति पक्षान्तरे आपीति वा, 'भमोचि' इति | १८ 'प्रयत:' सोद्यमः उद्यमोपदेशयुक्तः । १९ 'सधारणः' क्रियागुप्तम् ॥ धारणा बुद्धिगुणस्तेन सहितः, धारणा ध्यानविशेषस्तेन युक्तः । [१६] १ 'न विप्रयुक्तिमधुरा' श्राद्धानां विप्रस्य द्विजस्य | २० 'प्रपीयतामिस्युदिते न कोऽप्यभूत्' श्यतामित्युक्तेऽपि युक्तिर्न मधुरा। २ 'न वास्तवम्' न ताविकम् । ३ 'अद: पुरा नगराद् बहिर्गमनेच्छुर्न कोप्यभूत् । प्रपीयताम् सादरं प्रबोधे' अमीषां विप्राणां प्रबोधे उपदेशे । ४ 'विदुराहता श्रूयताम् ॥ गुणम्' विदुराः पण्डिता ये आर्हता श्राद्धा गुणमविदुः 'अविदुः' ४९] २१ 'तपोगणेऽराजत तेजसा समं सौरीप्रभा' सौरी- इति क्रियागुप्तम् । ५ 'न विप्रयुक्तिः' गुरोविप्रयुक्तिर्वियोगो न प्रभा सूरेः सम्बन्धिनी प्रभा कान्तिः तेजसा प्रकाशेन समं तपो. पटुतामागात् । ६ 'मधुरा' प्रिया । ७ 'नवा स्तवनप्रतीतिरागात्' | गणेऽराजत । २२ 'साऽधिसरोजनालिकम् सरोजनालिकं सरसा नवीना स्ववनप्रसिद्धिरागात् पटुतामागाद् 'भागाद्' इति ज्ञानेन युक्ता जनाः सरोजनास्तेषामलिकं भालं तदधिकृत्य क्रियागुप्तम् ॥ भन्याऽपि सौरीप्रभाऽधिसरोजनालिकं पननालिकामधिकृत्य [४०] ८ 'समाधिता' समाधेर्योगविशेषस्य भावः राजते। २३ 'तपोमणे राजततेऽअसाऽसमम्' तपो धर्मः ९ 'पापरुपिर्विवर्द्धनम्' विशेषेण वर्द्धनमाप, पापरुचिर्विवर्द्धनं | राजतते राजभिस्तते ग्यालेणेऽअसा शीघ्रमसमं अतुल्यमराजत छेदमधित। १० 'ससार पुण्याभ्युदयो महस्विनाम्' इति। "तपः कृच्छादिकर्मणि, धर्म लोकप्रमेदे च" इति हैमः [भने। पदविभागे महविना पुण्यः पवित्रोऽभ्युदयः ससार प्रस्तः | सं० कां० २ श्लो० ५४३-५४४]। २४ 'सितच्छदानामभि- 'स सारपुण्याभ्युदयः' इति पदविभागे तु स प्रसिद्धः सारः | नन्दनम्' सितच्छदानां श्वेताम्बराणामभिनन्दनं तोषणम्, अन्य- श्रेष्ठः पुण्याभ्युदयः । ११ 'समाधितापाऽपरुचिर्विवर्द्धनम्' याऽपि पननालिकानिष्टसौरप्रभया सितच्छदानां हंसानाम् । समा समता पापरुधिरपरुचिर्मलिना यद्वा समाधितापयतीति ५०] २५ 'स:' गुरुः । २६ 'स्वर्गहरिप्रभावकः' कल्प- समाधितापा तदाऽपरुचिर्मिथ्यात्वं च्छेदमधित । समा प्राग्वत् । वृक्षकान्तिरक्षकः । २७ 'तपःप्रशस्यः' तपसा प्रशस्तः । 'ससार' 'भधित' 'आप' इति क्रियात्रयं गुप्तम् ॥ २८ 'चकमे ऐच्छत् । २९ 'यते' संयते देशतः सर्वतो वा । ४८] १२ पुरोगमैषी' पुरोगमाः पत्तयस्तान् इच्छतीति | ३० 'मानतः' नता देवेन्द्रा यं सः। ३१ 'प्रभावकसमा' पुरोगमैषी। १३ 'प्रयतः' प्रकृष्टं यतं निषादिनां पादकर्म प्रभावकाणां श्रावकाणां सभा । ३२ 'भवत:' पालयतः । यख। १४ 'सधारणः' धारणया पुख्या सहितः सधारणः ।' ३३ 'तस्य यशश्च यम्' तस्य प्रभोर्यवासयं चकमे ॥

·६२ महोपाध्यायमेघविजयगणिकृतं [सप्तमः सर्गः 5 10 15 दिष्ट्या स्थिरासज्जनधीधनाऽऽदरैर्यतो दिनादेष गणेऽधिनायकः। दिष्ट्या स्थिरा सजनधीधनादरै रराज राज्ञां सखिताऽभिषङ्गतः॥५१॥[निरौष्ठ्यः] कल्याणधाराधिगताहतां गणे क्रियाऽसनाद्या यतिनायकेन तत् । कल्याणधाराऽधिगताहतां गणे श्रेयो न कस्यातिशयाय जायते ॥५२॥[निरौष्ठ्यः] सेमङ्गलं माण्डलिकेन्द्रमण्डलं यं वन्दते पिञ्जरयत् पदाम्बुजम् । समङ्गलं माण्डलिकेन्द्रमण्डलं "संस्कृत्य सैन्तः सततं स्तुवन्ति तम् ॥ ५३॥ [विन्दुमान] विश्वम्भरेणोद्धरणे जगद्भुवः प्राकाशि नूनं गुरुणा वतेजसाम् । विश्व भरेणोद्धरणे जगद्भुवः पदार्थराशेर्ददता नृणां व्रतम् ॥ ५४॥[विन्दुच्युतकम् ] सेदागैमानामैनुयोगदेशने मैंन्द्रध्वनिर्बोधयति स्मयान् गुरोः। सदागमा नाम नु योगेंदेर्शनेऽभक्ष्यस्य "तैर्वागविभवेऽस्य निश्चिताः ॥५५॥ [विन्दुच्युतकम्] चन्दने "रुचिराभाति शितांशुकलयाऽन्विता। वन्दने "रुचिराभाऽतिशयाद् गीर्विदुषां गुरोः॥५६॥ [विन्दुच्युतकम् ] सामयः मुंहशा हेयः शाकारम्भविचिन्तनात् । सामयः सुशाज्हेय इदं मोहस्य जृम्भितम् ॥५७॥[मात्राच्युतकं विन्दुच्युतकं च] [५] १ 'दिष्टया' दिष्टिर्देशनोपदेशो भाग्यं वा तया । २४ 'अनुयोगदेशने' व्याख्याने। २५ 'मन्द्रध्वनिः' २ 'स्थिरासजनधीधनाऽऽदरैः' स्थिरे मोक्षे भासीदन्तीति | मन्द्रशब्दे बिन्दुं विना मद्रवनिर्मगलशब्दः 'जयह जगजीव- स्थिरासदो भव्यास्त एव जनास्तेषां धीधनस्य पण्डितस्याऽऽदरैः । जोणी'-त्यादिनां जयजयारावो वा। २६ 'सदागमाः' शुद्ध- "स्थिरो मोक्षे निश्चले च स्थिरा भूः शालपर्ण्यपि" इति हैमः | सिद्धान्ता निश्रिताः । २७ 'नाम' प्राकाश्ये। [अने० सं० कां० २ श्लो० ४७९]। ३ दिष्ट्या' प्रमोदेन । नियमदायके । २९ 'भशनेऽभक्ष्यस्य' अभक्ष्यस्याशने प्राशने । ४ 'स्थिरा' भूमिः। ५ 'सजनधीधनादरैः' सजनान्युपस्क- | ३० तैर्वाग्विभवेऽस्य' तैः नरैरस्य गुरोः वारविभवे ॥ रणानि पीवुद्धिधनान्यदरोऽभयः । ६ 'सखिताऽभिषातः' [५६] ३१ 'वन्दने' नमने । ३२ 'हविः' सम्यक्त्वमा- मैत्रीप्रसनात् ॥ ३३ 'शितांशुकलयान्विता' श्वेताम्बरध्यानयुता । [५२] ७ 'कल्याणधा' कल्याणं मोक्षं धत्ते कल्याणधा । ३४ 'वन्दने' स्तवने बिन्दुं विना वदने मुखे चन्द्रकलया युक्ता । ८ 'भाराधिगतार्हताम्' भाराधिक्रियाऽहतां योग्यतां गता ३५ 'रुचिराभाति शयात्' इति पदयोजने रुचिर्दीतिराभाति ९ 'गणे' गच्छे । १० 'कल्याणधारा' स्वर्णधारा । मुखे आभाति दीप्यमाने शयात् हसात् 'रुचिराssभाऽतिशयार' ११ 'अधिगता' प्राता। 'भहतां गणे' भाडानां गणे॥ भाभाया अतिशयाद् रुचिरा स्यात् । ३६ 'गीविदुषाम्' धन्यैर्षा [५३] १२ 'समालम्' मङ्गलेन सहितम्, "मला शेत- विदुषां गीर्वाणी यया गुरुः स्वयत इत्याभाराठा | विदुषां वदने जल्पने गी रुचिरा॥ दूर्विका" इति हैमः [भने० सं० का० ३ श्लो० ७१३] तया १३ 'माण्डलिकेन्द्रमण्डलम्' मण्डलराजस्तद्वन्दं नेत्रेण प्राशेन वा। [५७] ३७ 'सामयः' रोगी हेयः । ३८ 'सुशा' शुम ३९ 'शाकारम्भविचिन्तनात्' शाकारम्भस स्वर्णादिना मौलिस्थेन। १४ 'समङ्गलम्' समं साई गलं कण्ठं विचिन्तनात् शाकभोजी रोगी असाध्यः यहा साकं सहारम्भः १५ मण्डलम्' सूत्रार्थचिन्तनस्थानम् । १६ 'संस्कृत्य' शयनासहनादिस्तद्विचारणात् कुष्ठादीनां सारक्रामिकरोगत्वात्, पटूकस्य । १७ 'सन्त:' सजनाः ॥ शाकस्य राज्ञामाज्ञाविशेषकालस्याऽऽरम्भ उत्पत्तिस्तद्विचिन्तनात [५४] १८ 'विश्वम्भरेण' विष्णुना गुरुणा। १९ 'भुवः शाककारोऽपीडबलिनो नवनवा जायन्ते तर्हि काऽन्येषां गण- उद्धरणे जगत् प्राकाशि' इत्यन्वयः । २० "विश्वम्भरेण' | नाऽपि यद्वा साकारं यथा स्यात् तथा भविनः प्राणिनचिन्तनाद् सर्वसमूहेन; विश्वं समग्र जगत् पदार्थराशेः भरेण सर्वात्मना भनित्योऽयमिति; साकारं भविचिन्तनात् शाकस्य भार भरिसमू- उद्धरणे परिग्रहे व्रते। २१ 'भुवः' लोकसजावस्य ॥ हरूपा ये भविनस्तद्विचिन्तनाव, शाककर्तुंबलवतोऽप्यधिकाखद- [५५] २२ 'सदा' नित्यम् । २३ 'गमानाम्' सहपाठा- | ध्वंसका जायन्ते । ४० 'सामयः सुशाऽहेयः' समयो लक्ष्मी- नाम् । २८ 'योग' भाति । प्राता।

·६३ 5 पथ ५१-६३] दिग्विजयमहाकाव्यम् महेश्वरः शर्वजनैरपीब्यते हासपकाशे नटनेऽतिदक्षधीः। महेश्वरः सर्वजनैरपीज्यतेत्येवं विनेयोऽपनयैर्विनीयते ॥ ५८॥ [मात्राच्युतकम् ] प्रतिक्रियामर्हति कामलालसः सुरो भजन्नेव समग्रभुद् भुवि । प्रति क्रियामर्हति कामलालसः कथं जनो "निर्मललोचनेक्षणम् ॥ ५९॥ [मात्राच्युतकम् ] खकाननेकान्ततया विशारदद्विजेशजैत्रान् गुरुरेवमादिशत् । बँकाऽऽनने कान्ततया विशारदसितांशुलक्ष्मी निदधे महोदये ॥ ६ ॥ अनेनसा कोरिकयाचिदाश्रया सभा सभावा गणभूभृता सताम् । अनेन साकारि कयाचिदाश्रयानुशीलिनी जैनमते पैरापरे ॥११॥[वर्णच्युतकम्] नालीकराजी सरसः प्रबोधभाक् प्रेष्यप्रसारे हि यथाऽऽसौरभा । नोलीकराजी सरसप्रबोधभाक् तथा तदाऽऽसीत् सुमनः प्रभोगिरा ॥ ६२ ॥ [यकारच्युतकम् ] |भञ्जने कोमलतां संसौरभां सैंसीमतां वर्णयते यतः कविः । 4भं जने "कोऽमलतां संसौरभां सुसीमतां ध्यायति किं न मन्यते ॥ ६३ ॥ [विन्दुच्युतकम्] 10 15 प्रधानः सुशा स्त्रियाऽहेय आदरणीयः, भाकारमात्रां विना सम ६०] १४ 'स्वकान्' स्वीयान् शिष्यादीन् । १५ 'भनेकान्त- योऽवसरः सुद्धशा पण्डितेन हेयः; समयः सिद्धान्तः सुशा तया' स्याद्वादभावेन । १६ 'विशारदद्विजेशजैवान्' निपुणविप्र- सम्यक्त्ववता हेयस्ताज्य उत्सूत्रप्रसमात्-पण्डितोऽपि समयम- राजजयनकारिणः । १७ 'स्वकाऽऽनने' स्वमुखे । १८ 'कान्ततया' वसरं त्यजति मद्वारकोऽयं मदाधिपत्यं यन्मया क्रियते तद् भव. रम्यतया। १९ 'विशारदसितांशुलक्ष्मीम्' विशिष्टशरत्कालीन- वीति मदाम्धतया इदं मोहविजम्भितम् ॥ चन्द्रशोभाम् । २० 'निदधे' धत्ते म॥ [५०] १ 'महेश्वरः' महामहिषो लोकैरपीच्यते । २ "शर्व- [२१] २१ 'मनेनसा' पापवर्जितेन सतां समा। २२ जनैः" ईश्वरभकैः । ३ 'ईव्यते' स्तूयते । ४ 'अति- 'कारिकया' स्वल्पवृत्या । २३ 'समावा' ज्ञानवती । २४ 'भनेन दक्षपी:' दक्षमतिक्रान्ताऽतिदक्षा धीर्यस्य; अतिदक्षा निपुणा | सा' अनेन सा प्रसिद्धाऽकारि कयाचिद् । २५ 'भाभयानु- धियो यत्र सः। ५ 'महेश्वरः' भत्र मात्राध्युतके महखर शालिनी' चैत्योपश्रयानुरक्ता; भाशयशुद्धा । २६ 'परापरे उत्सवशद महिषशब्दः सर्वजनैरपीब्यत-अपशब्दत्वाद् इत्येव स्थाद्वादरूपे पक्षे परे उत्कृष्टे अपरा भपगतो रो यस्याः साऽपरा ॥ रागद्वेषविजृम्भितं विरूद्धनये संसारमार्गे । ६ 'विनेयः' शिष्यः। ७"विनीयते' शिक्षा प्राप्यते ॥ [२] २७ 'नालीकराजी' पनश्रेणिः । २८ 'सरसः' [५९] ८ 'प्रतिक्रियाम्' विद्वेषभावं स्पा भजनपि । तटाकस्य । २९ 'प्रबोधभा' विकाशवती। ३० 'प्रेष्यप्रसारे ९ अर्हति' जिने । १० 'कामलालसः सुरः' सरपरवशः प्रेष्यः वसन्तः; प्रकृष्ट इषः आश्विनमासः। ३१ भातसौरभा' ११ 'समप्रभुत्' सर्वज्ञः । अत्र दृष्टान्त:-कमलारोगेण | प्रातपरिमला। ३२ 'नालीकराजी' न अलीकेन राजते इत्येवं. भरसः निर्मललोचनेक्षणं यथा स्यात् तथा जनः कथं प्रतिक्रिया ३३ 'सुमनः' सजनः ॥ बैयोपचारमहति' कमलायामलसः प्रतिक्रियां वैरशुद्धिं नैवाहति [६३] ३४ 'प्रमअने' वायौ । ३५ 'कोमलताम्' मन्दताम् । किं० भुवि सुर इव सुरः पुनः किं० भजनपि पुनः किं. अप्रभुद् ३६ 'ससौरभाम्' सपरिमलाम् । ३७ 'सुसीमताम्' शीवताम् । म पूर्वापरभागवेदी अविवेकीत्यर्थ:-भत्रार्थान्तरम्। १२ 'काम-|३८ 'प्रभम्' श्रीविजयप्रभम् 'सत्यभामा-भामा' इति कालसः' मलालसोऽलोमी जनः कथं केन प्रकारेण कम्।। न्यायात्; 'प्रभजने' सेवने ३९ कोऽमलताम्' अमलतां को १३ 'निर्मललोचनेक्षणम्' कृपालेहाऽऽनेत्रेण विलोकयितारमपि न मन्यते, अपि तु सर्वोऽपि मन्यते । ४० 'ससौरभाम्' पुरुष प्रति क्रियां सेवादिकां नैवाहति न कमपीत्यर्थः । मन्त्र रेरियं सौरी सा चासौ भा दीसिखया सह । ४१ 'सुसीमवार' कामपि कमपीति मात्राध्युतियाख्येया । समर्यादताम् । ४२ 'ध्यायति' ध्यानकरे जने ॥ शीलः।

·महोपाध्यायमेघविजयगणिकृतं [सप्तमः सर्ग: 5 15 विभाजयन् वारिवलं स कश्मलं यथा प्रशस्योऽत्र विशारदाऽऽगमः । विभा जयन् वारिबलं सकश्मलं दधौ 'विसं बोधयिता जगद्गुरुः ॥ ६४॥ [शकारच्युतकम्] विश्लेषयनङ्गाजपांशुसङ्करं नृणां "निपेयः ससुरापगाऽम्बुवत् । विश्लेषयनङ्ग ! जपांशुसङ्करं ह्यलं विचक्रे विमलं महीतलम् ॥ ६५ ॥ [लकारच्युतकम्] स्तम्भेन धान्नः स्थिरता पलान्वितेऽनेनाभवत् "तीर्थवरस्य सज्जने । स्तम्भे नै धानः स्थिरतापलान्वितेऽभिनन्दयित्रीं किमितीव सुश्रुतेः॥ ६६ ॥ [विन्दुच्युतकम् ] 10 से कं प्रभावं न षभार भारते समुन्नयजैनमते तपोभरैः। सकम्प्रभावं नवभालभारते दृष्टे गुरौ मोहमहीश्वरे दधौ ॥ ६७ ॥ [रकारच्युतकम् ] विभा वसु श्रीमहिमा नन्दनादिनादिनादैधत सर्वदाहते। विभावसुश्री महिमाऽर्थनन्दनान्यदीधरत् तत्समये तपोगुरुः ॥१८॥ [रकारच्युतकम् ] [६५] १ 'विभाजयन्' विश्लेषयन् । २ 'वारिवलम्' | बागीगणयुते स्तम्भेऽजे धान्नः गृहस्य स्थिरता; स्तम्भेनावष्टम्भेना- जलबलम् । ३ 'सकश्मलम्' कश्मलं मलिनम्। ४ 'विशार- नेनाभिनन्दयित्रा स्थिरताऽभवत् 'पशुभिः बहुभिरपि न कुला. दाऽऽगमः' विशिष्टः शरदोऽयं शारदागमः । ५ 'विभा' वष्टम्भः किन्तु कुलस्तम्भेनैकेनाऽपि कुलावष्टम्भ' इति तात्पर्यम् । कान्तीः । ६ 'वा' पादपूरणे । ७ 'परिबलं जयन्' २३ 'न धान्नः स्थिरता' न तेजसः स्थिरता । २४ भभि. इत्यन्वयः। ८ 'सकश्मलम्' पापपरं पक्षे विशं शकाररहितं नन्दयित्रा किमितीव सुश्रुतेः' भागमस्य वर्धयित्रा 'मूर्खेभ्यो सकमलं सलक्ष्मीकम् । ९ 'विशम्' मनुष्यं वैश्यं वा धर्मतेजोहानिः स्याद्' इति शास्त्राणि पावयिता गुरुरित्या, बोधयिता। १० 'जगद्गुरुः' गुरुः जगद् बोधयिता ॥ इतीव कि सुश्रुतेधान्नस्तेजसः ॥ [१५] ११ 'विश्लेषयन्' दूरीकुर्वन् । १२ 'अजपांशु [६७] २५ 'सः' गुरुः । २६ 'सकम्प्रभावम्' चञ्चलताम् । सकरम्' अङ्गे जातं पाशुसकरं धूलीपुलम् । १३ "निपेयः' | २७ मोहमहीश्वरे' मोहराजे । सादरं वीक्षणीयः। १४ 'सुराऽऽपगाम्बुवत्' गावारिवत् । [१८] २८ 'विभा' दीप्तिः । २९ 'वसु' धनम् । ३० 'श्री' १५ विश्लेषयन्' कथं भलं लकार-रहितं यथा स्यात् तथा लक्ष्मीः। ३१ 'महिमा' महत्वम् । ३२ 'मर्थ०' अर्थः कार्यम् विशेषयमित्यर्थः पक्षे अलमत्यर्थ विशेषेण श्लेषयन् मालयन् । "अर्थों हेती प्रयोजने निवृत्तो विषये वाच्ये प्रकारद्रव्यवस्तुपु" १६ भाजपशुसकरम्' 'म!' इति संबोधने । यद्वा अङ्गे जपेन इति हैमः [अने० सं० कां. २ श्लो० २१५] । ३३ 'नन्द- मन्त्रजापेन जपाया वा अशुसमूहं विश्लेषयन्; जपावदरुणतां नादिना' पुत्रादिना। ३४ 'आर्हते' श्रादे। ३५ 'विभाव. सुश्रीः' विभावसुः सूर्यस्तद्वत् श्रीर्यस्य "विभावसुस्तु भास्करे [१६] १७ 'स्तम्भेन' स्तम्भन बलान्विते सति । १८ हुताशने हारभेदे चन्द्रे" इति हैमः [भने० सं० का० लो. 'धानः' गृहत्य स्थिरताऽभवत् । १९ 'भनेन' गुरुणा । ३४९]। ३६ 'महिमानन्दनानि' महा उत्सवा विचन्ते २० तीर्थवरस्य' सारूपस्य । २१ 'सजने' सजीकरणे । यस्यां सा महिनी ईशी मा लक्ष्मी तयाऽर्थवर्धनानि पूर्वार्ष- २२ 'स्वम्मे' जाब्ये; 'खम्भोऽमजाव्ये स्थूणायाम्' इति हैमः | पदे रकार बिना भय इति महिमा मावेतः स्यात्यर्थः । यहा भने० सं० कां० २ को ११७] बिन्दुव्युतके, भबलान्विते महिना महत्वेनार्थनन्दनानि सूत्रार्यवृद्धीः ।

·पप ६४-७१] दिग्विजयमहाकाव्यम् विश्वाङ्गणे चेतनतां निभालयन बंधे पदं योऽनेवधीरणायुतः। विश्वां गणे चैतनतां निभालय स्थिति से सन्त्याजयति स्म मण्डले ॥ ६९॥ [वकार-रकारयोश्चयुतकम्] संसंयमो मानिनि कामशर्मणे स्तनप्रदेशश्च मरालबालकः । ससंयमो मानिनिकामशर्मणे की सुहगभूषणतामुपैत्ययम् ॥ ७० ॥ [भुक्ताहारविभूषितः-बहिरेकालापकं प्रश्नोत्तरम् ] वामाङ्गजातिप्रणयेऽर्धनाशने मनः क वा धीरैमते महात्मनः। वामाङ्गजातिप्रणये घनाशने जैनस्य शैवस्य नृपस्य मालिनः ॥ ७१ ॥ [क्रियागुप्तम्-बिन्दुच्युतकम्-सर्वतोभद्रम्-व्यस्तसमस्तमेतरैकालापकम् ] 6 [६९] १ 'विश्वाङ्गणे' जगन्मध्ये । २ 'चेतनताम्' अथवा । २१ 'धीरमते' धीमतिः क रमते; हे धीरमते, इति जीवखरूपम् । ३ 'निमालयन्' विलोकयन् । ४ 'दधे सम्बोधने कियागुप्तम् । २२ 'महात्मनः' उत्तमस्य मनः; ध्र इत्यत्र रेफ विना दधे। ५'अनवधारणायुतः' भनव- महिम्नः जीवस्य वा महात्मनो जीवस्य जैनस्य वा; महात्मनः हेलनाऽऽदरस्तेन युतः वेवकारे धीः ईदृग् न यद्वा न वधी न उत्सववतः 'अमहात्मनः' इति पदविभागे, क्षुद्रस्य । २३ हिंसकः, यद्वा नवधीनवमतिः, रणेनायुतः यद्वा नवबुद्धिप्रेरणा- 'वामाङ्गजातिप्रणये शैवस्य वामः प्रतिकूलोऽङ्गजः सरो यस्य ६ 'विश्वाम्' सर्वाम्, पृथ्वीम्, वकारच्युतौ विशां- | तस्य हरस्य नेहे; नृपस्य बिन्दुच्युतके वामाः स्त्रियः गजान गणे नरसमूहे; विश्वामित्यत्र वकारं विना विशामिति । ७ तेषां नेहे; मालिनः वामा मनोहराऽगजातिवृक्षजातिस्तस्याः खेहे गणे' गच्छे। ८'चेतनताम्' च पूर्वमिता प्राप्ता पश्चाता महात्मनो महिनजीवस्य वा मा प्रतिकूला विषमाऽगजातिः प्रगुणीकृताऽऽचीर्णताम् ; इतनता पूर्व प्रासा पश्चाता नम्रा पर्वतश्रेणिस्तस्नेहे; महात्मन उत्सववतः मनोज्ञाप्रजाति: ताम्। ९ 'निमालयस्थितिम्' निभं कपटं तदाऽऽलयस्तत्र | स्वजनवर्गस्तस्नेहे, अमहात्मनः क्षुद्रस्य मनोज्ञेले देहे स्थिति धारणा त्याजयति स्म निमालय-स्थिति दम्भरीतिं त्याज- जातेर्जन्मनः नेहे इत्यपि नृपस्य वामा सीरूपा मनोहरा वाऽगजा पतिमा १०'सः' गुरु: ॥ पार्वती तस्याः मेहे; शैवस्य वामा वामभागस्था भगजा पार्वती [..] ११ 'ससंयमः' सम्बन्धः । १२ 'मानिनि' मह- यस्य तस्येश्वरस्य नेहे; नृपस्य वामः प्रतिकूलोऽगजातिप्रणय कारिजने; विवेकिनि हे मानिनि!। १३ 'कामशर्मणे कामस्य पर्वतबेहो यस्य तत्र; वामा याऽगजा भवानी तस्थामतिप्रणयो शर्मणे कामं गाढं शर्मणे । १४ 'ससंयमः' सचारित्रः सम् यस्य तस्मिन् जैनस्य प्रणयमतिक्रान्तोऽतिप्रणयः, वामाऽगजा सम्यग् यमं युग्मं संयमं तेन सहितः । १५ 'मानिनिकाम- यस्य स वामागजः शिवस्तत्रातिप्रणयो विरागस्तस्मिन् इत्यपि, पार्मणे' मानि मानं ज्ञानममिबस्तीति मानि ईशं निकाममत्यर्थ वाऽथवा मा लक्ष्मीः, मगजः कामस्तयोरतिप्रणयो यस्य तत्र शर्म तमै मोक्षाय । १६ 'कीडक सुरभूषणतामुपैति' कीदृक् कृष्णे; जैनस्य स्त्रीपुत्रविरागे; मालिनः वामं सुन्दरमहं यस्यास्तस्या सुपर भूषणतां सम्यक्त्ववदलकारस्वं याति' कीडक सुदृशः स्त्रिया जातेर्जातिवृक्षस्य नेहे इत्यपि, क्षुद्रस्य वामा प्रतिकूलाजा भूषणां खनप्रदेशो याति' की सुशः पण्डितस्य विवेका- पार्वती यस्य स दरिदस्तेनातिनेहे इत्यपि सर्वतोभद्रत्वाद् यथेच्छं दिना भूषणतां याति । १७ 'मुक्काहारविभूषितः' मुक्ताहार- व्याख्या। २४ 'धनासने' धनं यदासनं वाहनं तत्र धनो मासौ विशेषेण भूम्यामुषितः मुकाहारविभूषितो मरालवालकः, मुस्ताऽशनो बायाकवृक्षस्तत्र, बहुधनभोजने, बहूनां भोजने मुक्कानामाहारेण विभूषितः । 'अघनाशने' इति पदविभागे स्वधमशिवं तबाशने, न घनाशने [1] १८ 'वामानजातिप्रणये' श्रीपार्श्वलेहे; स्त्रीपुत्रस्नेहे। व्रतोपवासादौ, नृपस्य घनासने इन्ने, घनासने ईबरे वा; १९ भवनाशने' पापनाशने, बहुभोजने च । २० 'वा' | 'अपनाशने' भबहुभोजने ॥ दि.म.

·महोपाध्यायमेघविजयगणिकृतं [सप्तमः सर्ग 6 कामीहतेऽजः 'क्षितिपे च कीदृशे बलं महात्मा क बहु क वाऽथ कः। कामीह तेजः क्षितिपेचकी दृशे वामाङ्गजातिप्रणये घनासनः॥७२॥ [आदिविषममन्तरे कालापकम् ; व्यस्तसमस्तम् पाठान्तरम् ] सभाऽनुयोगे नवसौररागतः प्रेसृत्वरे द्राक् कमलाऽवबोधने । सेभानुयोगे नवसौररागतः कथैवमासीत् सुदृशां गुरोर्गणे ॥ ७३ ॥ सितम्बराणामुदयेऽनुरागिणां तथाहतानामुदिता यशः प्रथा । सितम्बराणामुदये रौगिणां भवोद्धृतानां शशिनां विजित्वरी ॥ ७४ ॥ तपो धनं निर्वृतिसाधनं जयस्तपोगणे सर्वमिदं महोदयः। तपोधनं "निर्वृतिसा धनञ्जयश्रियं तमीशं समवाप्य दिद्युते ॥ ७५ ॥ इति श्रीदिगविजयनाम्नि महाकाव्ये महोपाध्यायश्रीमेघविजयगणिविरचिते पश्चिम दिग्विजयो नाम सप्तमः सर्गः ॥ ७ ॥ 10 [७२] १ 'कामीहतेऽज:' अजः कृष्णः कामीहते इच्छति, । ९ 'प्रसृत्वरे' प्रसृत्वरे प्रसृते सति । १० 'द्राक्' शीघ्रम् । मां लक्ष्मी प्रायः कथनात् । २ 'क्षितिपे' भूपे कीदृशे ?। ११ 'कमलाऽवबोधने' कमलप्रकाशने । १२ 'सभानुयोगे ३ 'महात्मा क बहु क वाऽथकः कामी' महात्मा क कामी भानूनां रश्मीनां योगः सम्बन्धस्तरसहिते कस्मात् । १३ 'नवसौर- अभिलाषी इह लोके तेजो बहुक । ४ 'क्षितिपेचकी' क्षितौ रागतः' नवो यः सूरसम्बन्धी रागोऽरुणिमा ततः ॥ पेचकी कः ? 'पुच्छमूलं तु पेचकम्' । 'पेचकः करिलाङ्गुलमूले' [७४] १४ सितम्बराणामुदये' श्वेतपटानां पक्षे सितमुज्वल. इति हैमः [अने० सं० कां० ३ श्लो० ७१] । ५ 'वामान- मम्बरं गगनं येभ्यस्तेषामुदये । १५ 'नु' वितकें । १६ 'रागि- जातिप्रणये' वाऽव्ययं पादादौ महाचित्रत्वान्न दुष्टम् “अहह णाम्' लौहित्यभाजाम् । १७ 'भवोद्भुतानाम्' संसारादुद्धृताः चण्डसमीरणदारुणं किमिदमाचरितं चरितं त्वया" इत्यादौ श्राद्धास्तेषां पक्षे भवनेश्वरेणोतानाम् ॥ दृश्यतेऽपि, एवमाह "कुशवजलदायीति निषेधे प्रतियोगोऽपि' [७५] १८ 'तपो धनं निर्वृतिसाधनं जय इदं सर्व तपोगणे- यद्वा वामां लियं भोगेश्वरत्वाद् विष्णोः, श्रीपार्श्वस्नेहे; बिन्दु- २० नितिसा' निर्वृतिः सा सुखलक्ष्मीः । ऽभूद्' इत्यन्वयः। १९ 'तपोधनम्' तप एव धनं यस्य तम् । २१ 'धनअय- च्युतके वामा स्त्रीरूपा या अगजा पार्वती तस्यामतिनेहो यस्य ६ 'धनासनः' महात्मा कीडशोऽघनाशनः, घनमासनं श्रियम्' धनञ्जयोऽर्जुनस्तद्वदथवाऽनिस्तद्वत् श्रीर्यस्य तम् । २२ 'तमीशं समवाप्य' तं ईशं स्वामिनं प्राप्य । २३ 'दिद्युते' स्कन्धो यस्य गजस्य स धनासनः ॥ दिदीपे॥ [३] ७ 'सभाऽनुयोगे' सभाव्याख्याने । ८'नवसौर- इति श्रीदिगविजयकाव्ये महोपाध्यायत्रीमेष- रागतः' नवो नवीनो यः सूरिसम्बन्धी रागः सहस्तस्मात् । विजयगणिकृते सतमसर्गविवरणम् ।

·६ 5 पय ७२-७] दिग्विजयमहाकाव्यम् अष्टमः सर्गः। अथ विक्रमभूपतेः क्रमाच्छरदां त्येष्टि१७]शतव्यतिक्रमे । मुनिराड् मुनि[७राम[३]वत्सरे शिवपुर्या विदधे गुरुस्थितिम् ॥१ शिवसंनिधिनेव यत्पुरे शिवरागः शिवमव्ययं हितम् । शिवपाठरुचिर्द्विजन्मनां विदिता तच्छिवपुर्यसाविति ॥२॥ अलकाऽप्यलकायते त्विषा पुरतोऽस्याः सुरतोत्सवाऽऽगमे । नगरी न गरीयसी दिवः प्रतिभाति प्रतिभापतिशायिनाम् ॥ ३ ॥ भवनं नवनन्दनश्रिया रहितं यत्र न किञ्चिदीक्ष्यते । वनमप्यरविन्दलोचनातनुरम्भाऽधिकरूपसम्पदा ॥४॥ कलिना बलिनापंचिन्वता सुंकृतस्याद्भुतवैभवं द्विधा । पुरमव्ययशर्मवन्धुरं न परामृष्टमदुष्टदुपर्णयम् ॥५॥ तनुजैरदितेर्महाभुजैर्दनुजैर्वा मनुजैरसौ पुरी। ननु जैन विहारभासुरा मनसा सौमनसान्न कैर्धता ॥६॥ रमणी रमणीयतावलान्न कलाकेलिरमुं व्यमुश्चत । रतिरप्यतिशायिनी जने सकला केलिकला स्वतः स्थिरा ॥७॥ 10 15 .. प्रेक्षा। [२] १ 'शिवसंनिधिनेव' शिवस्य हरस्य सारणेश्वरमूर्तेः [४] ७“नवनन्दनश्रिया" नवा ये नन्दनाः पुत्रास्तेषां- सामीप्येन, धर्मकर्मणामत्यादरे शिवस्य मोक्षस्य सामीप्येनेवेत्यु- श्रिया; वनपक्षे नन्दनं नाम देववनं तस्य श्रिया "नन्दनं २ 'शिवरागः' शिवस्य मोक्षस्य रागः, "शिवस्य वनम्" इति हैमः [अभि. चिं. कां. २ श्लो० ९२] । मनध्याने त्वामात्मानं ध्यावा" इति वचनात् शान्तरूपस्य राग ८ "अरविन्दलोचनातनुरम्भाऽधिकरूपसम्पदा" अरविन्दान्येव इत्येवं समर्थनीयम् "शिवं तु मोक्षे क्षेमे सुखे जले, शिवो लोचनानि यद्वाऽरबिन्दानां रोचना शोभाऽतनवो महत्यो या योगान्तरे वेदे गुग्गुलौ वालुके हरे पुण्डरीकद्रुमे कीले, शिवा रम्भास्तासां यदधिकं रूपं सैव संपत् तया; भवनपक्षेऽरविन्द- माटामलोमयोः" इति हैमः [अने० सं० कां० २ श्लो० ५५० लोचनानां स्त्रीणां तनौ रम्भा देववनितास्ताभ्योऽतिशायि- -५५१]। ३ 'शिवम्' क्षेमम् । ४ 'हितम्' हितकृत् । रूपलक्ष्म्या। ५ 'शिवपाठरुचिः' शिवस्य वेदस्य पाठस्तस्मिन् रुचिः प्रीतिः । ६ 'विदिता' ख्याता। [५] ९ "सुकृतस्य" पुण्यस्य कृतयुगस्य वा। [1] 1 'त्यष्टि" त्यष्टिः सप्तदश "अथ सप्तदशा त्यष्टिः" | रतम्" इति हैमः [ अभि. चिं. कां. ३ श्लो० २००] ॥ इत्यासंज्ञा। 2 'मुनिरामवत्सरे' मुनयः सप्त "मुनिपर्वतशैलादि [5] 7 “कलिना" कलिश्चतुर्थो युगस्तेन । 8 “अपचिन्वता" सप्ताचलनगाः स्मृताः" रामाः त्रयः "कृशानुगुणरामामिपावकान- अपहर्ता । 9 "अव्ययशर्मबन्धुरम्" अक्षीणसुखशोभनम् । लवडयः" इत्यङ्कसंज्ञा । 3 “शिवपुर्याम्" आधुनिक सिरोही'ति | 10 "परामृष्टम्" भृशं चिन्तितम् ॥ प्रसिद्धनगर्याम् । 4 'गुरुस्थितिम्' चातुर्मासिकावस्थानम् । [6] 11 "तनुजैः" पुत्रैः। 12 "अदितेः" पुनर्वसुनक्षत्र- [8] 5 "अलका" अलं भूषयतीत्यलका, “अलका ववौकसारा" | स्याधिष्ठातृदेवस्य । 13 "दनुजैः" असुरैः, “असुरा दैत्यदैतेयदनु इति हैमः [ अभि. चिं. कां. २ श्लो० १०५]। "पुर्योऽमरावती | जेन्द्रा." इत्यमरः [अमर० का० १ श्लो० १२] "दैये दिवेर्दनोः भोगावती" इत्यरिसिंहः [ काव्यकल्पलतावृत्तिः, प्रतानः ४ स्तबकः ४ पुत्राः" इत्यरिसिंहः [काव्यकल्पलतावृत्तिः, प्रतानः २, स्वबकः २, लो. २४२] 6 "सुरत." सुरतं मोहनम् , "सुरतं मोहनं लो० ५८] ।

·६८ महोपाध्यायमेघविजयगणिकृतं [अष्टमः सर्गः 5 न विना कैविनाऽभिधीयते 'विधिनाऽस्या 'विधिनाऽखिलस्तुतिः। सफलीक्रियतां ततः खवाक् सुधिया तद्विषयांशवर्णनात् ॥ ८॥ गुरुणा करुणाऽरुणाऽऽत्मना शिवरूपेण महावतश्रिया। गिरिभूरिह भूषिताऽऽश्रयान्न नृणामभ्युदये तदद्भुतम् ॥९॥ शिवसङ्गतरङ्गयोगतः प्रभया संयुत एव तत्पुरे । धनदः किमुपेयिवान् नृपप्रतिकृत्योत्तरलोकपालकः ॥१०॥ नगरी नेगरीतिबंहितैर्धनिनां शुभ्रतरैनि कतनैः । समराजत रोजताऽद्रिणा सह वादं सृजतीव "केतनैः ॥११॥ गगने गगनाध्ववाजिनां सुरसिन्धोस्तटशष्पभोजने । जनयन्ति जिनालया रयान्निजकेतूच्छलनेन चालनाम् ॥ १२ ॥ परितः सरितां पतिर्वभौ निशि चान्द्रोपलनिर्गलज्जलैः। तमुदीक्ष्य सुराऽपगाऽप्यगाजिनचैत्यध्वजकैतवाद् दिवः ॥ १३ ॥ वसुधास्थलमीयुषी सुधा विबुधानामभिषिञ्चनेऽहताम् । किमु कैतवकैतवानृणां नयनाऽऽनन्दनिदानदानतः ॥१४॥ शिखरेषु जिनौकसां धृतान् नवगाङ्गेयमयाँल्लसत्त्विषः। कलशानिव पूरितुं दिवो ननु गङ्गाऽवतरद् ध्वजश्रिया ॥ १५॥ सकलं धवलं भुवस्तलं विदधे चैत्यसुधा नवच्छविः। गगनेऽपि तथा "विधित्सया ध्वजरूपाऽभ्युदियाय सांऽवशा ॥ १६ ॥ 10 15 ८] १ "तद्विषयांशवर्णनात्" तद्विषयस्तगोचरो य अंशो | ५ "नृपप्रतिकृत्या" राज्ञः प्रतिविम्बेन । ६ "उत्तर." उत्तरस्याः भागः प्रदेशविशेषः। उत्तरः श्रेष्ठो वा। [५]२ "गिरिभूः" पर्वतभूमिः नगरे तस्सामीप्यात् पक्षे गिरिभूर्भवानी। [११] ७ "नगरीतिबृंहितैः" पर्वतवद् वृदैः । [१०] ३ "शिवसङ्गत" शिवस्य सङ्गतं मैत्री यद्वा प्रसा- [१४] ८ "कैतवकैतवात्" केतूनां समूहः कैतवं तस्य बाहुल्यम् । ४ "प्रभया" मलकानगर्या कान्त्या वा । कैतवाद् व्याजात् । [8] 1 "कविना" शुक्रेण "शुक्रो मघाभवः काव्य उशना ] पदपर्वतेन । 12 "केतनैः" ध्वजैः॥ भार्गवः कविः” इति हैमः [अभि. चिं. कां० २ श्लो० ३३] । [12] 13 "गगनाध्ववाजिनाम्" आकाशमार्गाश्वानाम् । 2 "विधिना" धात्रा "धाता विधाता विधिः" इति हैमः [अभि. 14 "सुरसिन्धोः" वर्गङ्गायाः । 15 शष्प" शष्पं तृणम् । चिं. कां. २ ० १२६] । 3 "अस्याः" पुर्य्याः । [13] 16 “सरितां पतिः" समुद्रः । 17 "चान्द्रोपल." 4 "विधिना" विधानपूर्वकेण । 5 "सुधिया" विदुषा ॥ चन्द्रस्यायं चान्द्र उपल: मणिः, चन्द्रमणिः । 18 "कैतवाद्" [9] 6 "करुणाऽरुणाऽऽत्मना" करुणा दया तया बालसन्ध्या- | व्याजात् ॥ सहशाऽऽत्मना। 7 "महाप्रतश्रिया" अहिंसा-सत्य-अस्तेय-ब्रह्मचर्य- [15] 19 "जिनौकसाम्" जिनमन्दिराणाम् । 20 "नव- अपरिग्रहखरूपलक्ष्म्या ॥ गाङ्गेयमयान्" नवीनसुवर्णयुकान् । [10] 8 “धनदः" कुबेरः । 9 "उपेयिवान्" भागतः॥ [16] 21 "विधित्सया" विधातुमिच्छया। 22 "भवा" [11] 10 "निकेतनैः" गृहैः। 11 "राजताऽदिणा" अष्टा. | खतन्त्रा।

·5 10 15 पप ८-२६] दिग्विजयमहाकाव्यम् चरितं सरितः सुधाभुजां दुरितादकुरितं घनास्थिजात् । तदिव व्यंपनेतुमाययौ ध्वजवेषा हरशेखराऽपरा ॥ १७ ।। कलशः किल शैवलोपमे गगनाब्धेस्तिमिरे व्यपाकृते । स्फुरितेव सुधामयी प्रभा परितः केतुमिषाद् विषादहृत् ॥ १८ ॥ हिमवच्छिखरैः सुहृक्रिया विदधे चैत्यगणेन शाश्वती। अत एव सुराऽऽपगाऽप्ययार्दनुनेतुं तमथो ध्वजच्छलात् ॥ १९ ॥ प्रथमं प्रमथेशमाश्रयदृषिकल्पः स तु रुद्ररूपभाक् । इति सङ्कुचितेव सा लघुर्घजरूपीऽऽहतसद्मसङ्गता ॥ २०॥ कविधीरिव सर्वतोमुखी जनतापच्छिदि चन्द्रगोलिका। मरुदन्वयिनीश्वरेव या ध्वजराजिन मुदेऽस्तु कस्य सा ॥ २१ ॥ [इति ध्वजवर्णनम् ] मणिनिर्मितनमहय॑जा द्युतिरन्वास्त मिथोऽत्र संङ्करम् । न पुपोष परं प्रदोषकं रैसंगोष्ठी जनसङ्कुले कुले ।। २२ ॥ अहरन् नवचन्द्रशालिकाद्युतयो दर्शतमिस्रकालिकाः। न विवेद विभेदमालिका रमणे पक्षयुगेऽपि बालिका ॥ २३ ॥ दयिता दैयिताङ्कगा क्षणान्मणिभित्तिप्रतिबिम्बितेक्षणात् । सहसापि सकोपलक्षणा ने जहाँ मैथुनमम्बुजेक्षणा ॥ २४ ॥ मणिकुटिमरङ्गसङ्गमे शतधा स्वस्य धवस्य बिम्बितैः। भयविस्मयसाहसान्विता वनिता खाँऽऽलिजनेन हस्यते ॥ २५ ॥ नवनीलमणीरुचां चयैर्निचिता यत्र तैमीव शाश्वती। धृतमानतया निशात्ययेऽपि च भीतिर्न वधूषु भावती ॥ २६ ॥ [१७] १ "घनास्थिजात्" धनानि यान्यस्थीनि तेभ्यः [२२] ३ "प्रदोषकम्" सन्ध्यासमयम्, “प्रदोषो रजनी- संजातात्। मुखम्" इत्यमरः [अमर० का० श्लो० ११३] परस्परजाति- [२१] २ “जनतापच्छिदि" जनानां तापो जनताया आपद् साङ्कर्यदोषं वा। वा छिनत्तीति जनतापच्छित् तसिन् । [२४] ४ "न जहौ मैथुनम्" धावा॑द् मैथुनात्यागः । [17] 1 "सुधाभुजाम्" देवानाम् । 2 "व्यपनेतुम्" | कीर्यतेऽसौ सङ्करस्तम् । 15 "रसगोष्ठी' रसवाती। दरीकर्तुम्। 3 "हरशेखरा" शिवमस्तका ॥ [23] 16 "दर्शतमिस्रकालिकाः" अमावास्यान्धकारवच्छया. [18] 4 “शैवलोपमे" शेवालसदृशे "शेवालं शैवलं शेपालम्" मिका, “अमाऽमावस्यमावस्या दर्शः सूर्येन्दुसङ्गमः" इति हैमः इति हैमः [अभि. चिं. कां. ४ श्लो. २३३] । 5 "व्यपाकृते" [अभि. चिं. कां० २ श्लो० ६४] । 17 "आलिका" सखी ॥ दरीकृते। 6 "विषादहृत्" ग्लानिनाशिका ॥ [24] 18 “दयिताकगा" प्रियकोडगता। 19 "अम्बुजेक्षणा" [1917 "अनुनेतुम्" प्रसादितुम् । 8 "तम्" चैत्यगणम् । कमललोचना ॥ [2019 "प्रमथेशम्" शिवम् , “प्रमथाः पार्षदा गणाः" इति [25] 20“मणिकुट्टिम." मणिभिः कुट्टिमं गृहस्य बद्धा भूमिः। हैमः [अमि० चिं० कां• २ ग्लो० ११५] । 10 "रुद्ररूपभाक्" 21 "धवस्य" नाथस्य । 22 "खालिजनेन" खकीयसखीजनेन ॥ विवखरूपी। 11 "आईतसद्मसङ्गता" जिनमन्दिरयुक्ता ॥ 26] 23 "नवनीलमणिरुचां चयैः” नवीनेन्द्रनीलदीप्तीनां [21] 12 "चन्द्रगोलिका" चन्द्रभित्तिका; "मुसली गोधिका | समूहैः, "नीलमणिस्विन्द्रनीलः" इत्यमरः [अभि. चिं. का. गोलिके गृहात्" इति हैमः [ अभि. चिं. का० ४ श्लो. ३६३]। ४ श्लो. १३१]। 24 "तमी" रात्रिः । 25 "निशात्यये" [22] 18 "हर्म्यजा" प्रासादजाता। 14 "सहरम्" समुत्य | रात्रिविरामे ॥ 20 ·[अष्टमः सर्गः 5 10 15 महोपाध्यायमेघविजयगणिकृतं प्रतिविम्ब यथास्थलस्थितैस्तदलङ्कारमणीगणैर्वधूः । अनलङ्कृतमङ्गमात्मनो बुबुधे न स्मरविस्मयाऽऽकुला ॥ २७ ॥ प्रतिवेश्म महोत्सवादहर्निशमाहूतसगोत्रभुक्तिषु । सुहितो यवनीवनीपकः पुरि यस्यामवनीपति स्वतः॥ २८ ॥ नेवहhशिरस्सु काश्चनैः कुसुमैर्नीलमणीदलस्थितैः। सुमनोभिरसौ हि वीरुधां हरिभिनिखगृहे समावभौ ॥ २९ ॥ मुदती तुदती नृणां मनः कमनव्यासभृतां जलाशये । मुखमम्बुरुहां वनान्तरे नॅपरूपं दधती मुदेऽभवत् ॥ ३० ॥ समवापि नवाऽपि वापिका चतुरैः कैरिह न स्मराऽऽतुरैः। सुशां जलमजने श्रिता कमलाऽऽभां वदनैरनातवाम् ॥ ३१ ॥ [इति नगरभवन-वन-वापी-सरोवर्णनम्] अथ तत्र पुरे सुरेशितुमहनीयः किरणरहर्मणिः । उदियाय जयाय तीर्थकृत् प्रभुपार्श्वः प्रतिमाखरूपतः ॥ ३२॥ विषयविषयीकृते शुभैर्विषये निर्विषयीकृताशुभे । सुकृताभ्युदयाय भूपृशामुदियाय प्रतिमाऽश्वसेनभूः ॥ ३३ ॥ [पाठान्तरम् ] जनता बहुधेष्टपूरणात् स हि शङ्गेश्वर एव शाश्वतः। कुरुते गुरुतेजसाऽऽत्मनां बहुशं खेश्वरदेवभाखतः ॥ ३४॥ भरतार्द्धपतिः पुरा हरिः पुरि शङ्केश्वरनाम्यतिष्ठिपत् । ककुभां विजये जिनेश्वरं खरसात् पार्श्वमतीव भास्वरम् ॥ ३५ ॥ अभिधानविधिस्ततोऽर्हतः स्मरणीयोऽस्य पुरा पुरानुगः। अथ तीर्थमिहापि पंप्रथे प्रतिबिम्बेऽतिशयप्रभावतः॥ ३६ ॥ [२८] १ "सुहितः" तृप्तः, "तृप्ते स्वाघ्रातसुहिताऽऽशिताः" । अवनीप इवाऽऽचरतीत्यवनीपति किम् ॥ इति हैमः [ अभि. चिं. कां. ३ श्लो० ९०]। २ "भवनी- वनीपकः" पृथिव्या मार्गणः "याचकस्तु वनीपकः" इति हैमः [३०] ४ "अम्बुरुहाम्" कमलानाम् । ५ "नृपरूपं [अभि० चिं० का० ३ श्लो. ५१] । ३ "अवनीपति" | दधती" राजवद्-मुखं प्रकाशयन्ती ॥ अत्र "स्वस्थादिभिर्धमात् कार्यप्रवृत्तिः परिकल्पते" इति काव्य [31] 9 "स्मराऽऽतुरैः” कामपीडितः। 10 "अनार्तवाम्" कल्पलतावृत्ती" [प्र. ४ स्त. ५] उक्तत्वात् नीलमणिषु भ्रमेण रात्रि | अपीडिताम् ॥ परिकल्प्य स्त्रियः वीतभया दृश्यन्ते । [32] 11 "महनीयः" तेजखी। 12 "अहर्मणिः" सूर्यः । [29] 1 "नवहर्म्यशिरस्सु" नवीनप्रासादशिखरेषु । 2 [33] 13 “विषयीकृते" गोचरीकृते, "विषयोऽत्र यो ज्ञातस्तत्र "काञ्चनकुसुमैः" सुवर्णपुष्पैः। 3 "सुमनोभिः" पुष्पैः । 4 “वीरु- गोचरदेशयोः शब्दादौ जनपदे च" इति हैमः [अने. सं. का. धाम्" वल्लीनाम् । 5 "हरिभिः” पीतैः; सारस्यमत्र व्यङ्ग्यम् । श्लो॰] । 14 "भूस्पृशाम्" मानवानाम् । 15 "अश्वसेनभू" 6 "निखगृहे" सुवर्णपुष्पाभावेऽपि । पार्श्वनाथः॥ [30] 7 . "तुदती" पीडयती । 8 "कमनव्यासमृताम्" [35] 16 "हरिः" कृष्णः। 17 "ककुभाम्" दिशाम् ॥ [36] 18 "पुरानुगः" पूर्वानुगतः । 19 "पप्रये" वितखार ॥ 20 मदनप्रपञ्चधुतानाम् ॥

·दिग्विजयमहाकाव्यम् 5 10 15 पद्य २७-४८] भगवान् समुदत्यहप॑तिर्विषयांस्तद्विषयान् प्रकाशयन् । कचिदम्बुधरोपरोधने मधुरा वा विधुराऽऽतपक्रिया ॥ ३७॥ नयभावनयाऽनया भवेद् विभवस्तीर्थपमूर्तितेजसः । भुवनेष्वपि तारतम्यवाँस्तनुभाजां ननु दैवसङ्गतेः ॥ ३८ ॥ सुरसंनिधिरत्र सन् निधिर्महसामीहितपूरणं नृणाम् । त्रिजगज्जनपूजनं वपुः कमला कोमलतापि तादृशी ॥ ३९ ॥ विदितं तदितोऽदितर्दितेस्तनयैस्सद्विनयनिषेवितम् । वरतीर्थमनन्तशर्मदं भुवि शङ्केश्वरपार्श्वशर्मणा ॥ ४० ॥ अभिधामभिधारणं श्रियां शिवपुर्या हृदि भावयन्निव । जननप्रणयादशिश्रियनगरी तामुचितां जगद्गुरुः ॥४१॥ [इति श्रीभगवत्प्रतिमावर्णनम् ] चलनद्वितयी भृशं बभौ दृढपद्मासननिश्चितप्रभोः। कमलोदयनित्यबोधनं निदिशन्तीव निजोपजीविनाम् ॥ ४२॥ गतिहेतुपदद्वयोन्मुखीभवनेऽवादि किमत्र लक्षणैः । भगवडूजनेन चक्रिताद्युपलब्धिर्नियतोचगामिता ॥४३॥ चरणारुणिमाऽनणुश्रिया नववैराग्यजितः सिंसेविषुः । मुमुचेंहितलं कदापि नो ननु रागः खंपरागसच्छिदे ॥४४॥ पुरतो मरुतां स्मिताननाः प्रभुसौभाग्यदिक्षया स्थिराः। अयमंहितलेऽनुबिम्बितः खलु तासामनुरागनिर्भरः॥ ४५ ॥ अथ एव विधीयते द्विधा भवरागः प्रभुणा तथाप्यहो । उदयश्चरणेऽनुरागतः सुदृशामित्यवदत् तलं किमु ॥ ४६ ॥ भगवच्चरणद्वये ध्रुवं नवनालीकरुचिय॑जृम्भत । अत एव परागभागजा परमा रागदशा प्रसारिणी ॥४७॥ प्रभुणा जयता मनोभुवं यदुंपासङ्गयुगं बलाहृतम् । तदिदं पदसम्पदा बभौ स्फुटपश्चाङ्गुलिमार्गणाङ्कितम् ॥४८॥ [४२] १ "लक्षणैः" चक्रादिभिः" । युगलम् । "तूणो निषङ्गस्तूणीर उपासङ्गः शराश्रयः" इति हैमः [४५] २ "भवरागः" भवस्य संसारस्येश्वरस्य वा रागः । [अभि. चिं. कां० ३ श्लो० ४४५] [१८] ३ "उपासायुगम्" उपासङ्गं शराश्रयः-तूणीर- [37] 1 "अहर्पतिः” सूर्यः । 2 "विषयान्" देशान् । विकासम् । 11 "निजोपजीविनाम्" खसेवकानाम् ॥ 3 "तद्विषयान्" तत्पदार्थान् ॥ [42] 12 "चक्रिताद्युपलब्धिः" चक्रवर्तिवादिप्राप्तिः । [38] 4 "नयभावनया" नैगमादिसप्तनयभावनया । [43] 13 “अनणुश्रिया" महालक्ष्म्या । 14 “सिसेविषुः" [40] 5 "अदितेः" पुनर्वसुनक्षत्राधिष्ठातृदेवस्य । 6 "दितेः” सेवितुमिच्छुः । 15 "खपरागसच्छिदे" खपरपापनाशाय ॥ दैत्यमातुः। [44] 16 "मरुताम्" देवानाम् । 17 "स्मिताननाः" हसित- [41] 7 "शिवपुर्याः" आधुनिकसिरोहीनगाः । 8 वदनाः स्त्रियो देव्य इत्यर्थः । वदनाः स्त्रियो देव्य इत्यर्थः। 18 "तासाम्" देवीनाम् । "जगद्गुरुः" श्रीविजयप्रभसूरिः॥ [ 48 ] 19 "मनोभुवम्" कामदेवम् । 20 "मार्गणारितम्" [41] 9 "चलनद्वितयी" क्रमद्वयी । 10 °बोधनम्" | बाणश्चिहितम् ॥ 20 25 ·[अष्टमः सर्गः 5 10 महोपाध्यायमेघविजयगणिकृतं करपनायुगोपसम्पदा चरणाजे वदतः किमुन्मुखे । निवसन्ति चतुर्विधा अपि चतुराशाब्धिभुवोऽत्र नित्यशः॥४९॥ नखरैः खररश्मयो जिता जडजातिप्रभया कलाभृतः। चरणद्वितयेन चक्रिणा हरिणेव स्फुटमाहतं तमः ॥५०॥ विनतेन्द्रसुवर्णमौलिजद्युतिलक्षेशपदाम्बुजन्मना । नलिनं तुलयेन्न तत्र तद्विधिनाऽऽधीयत किं वराटकः ॥५१॥ [इति चरणकमलवर्णनम् ] भुजयोर्विजयोर्जितश्रिया विभुमूर्तिः शुशुभेऽशुभारिणी। मरुतां सरितः प्रवाहयोरिव युक्तिः करपद्मशालिनी ॥५२॥ हदि दुग्धमहोदधिर्विभोपवलध्यानविधेविसृत्वरः। भुजमध्यमपाणियोजनैरिव वेलालहरीमरीरमत् ॥ ५३ ॥ अभिषेकविधौ धुंसद्मनां पयसां पूर इवेश्वराङ्गतः। स्थिरतां समुपेत्य दिद्युते विपुलोत्सङ्गसरःखरूपतः ॥५४॥ वदनेन कलाभृता विभोर्जनतापापहरी द्विधाऽप्यसौ। किमु तानि विशिष्य कौमुदी सहसाऽके कुमुदावबोधनी ॥ ५५ ॥ गलकन्दलमालिकामिषादवतीर्णा त्रिदशाऽऽपगा नेगात् । विपुलस्थलमङ्कशोभया समवाप्य प्रससार सारसात् ॥५६॥ इह दुग्धपयोनिधिः स्वयं भजते नैव कदापि विक्रियाम् । मुंनिभ रिवातवर्मणा भजनायाः फलमेतदुज्वलम् ॥ ५७॥ समवेक्ष्य मुनीन्दुमानसं धवलध्यानजलेन पूरितम् । किमियाय सरोऽपि मानसं तदिहाङ्कोपधिनेव सौहृदात्॥५८॥ 15 20 [५] १ "वराटकः" पनबीजकोशः कपर्दको वा, वराटकः लो० ३२] "पनबीजकोशे रजौ कपर्दके" इति हैमः [अने० सं० १ [49] 1 "चतुराशाब्धिभुवः" चतुर्दिगसागरभूमयः । नारमत् , 'रमिं क्रीडाया'मिति धातोर्यब्लुब्यवतन्या रूपम् ॥ [50] 2 "नखरैः" नखैः । 3 "जडजातिप्रभया" [54] 12 "घुसद्मनाम्" देवानाम् । 18 “विपुलोत्सासरः- कमलातिशायिलक्ष्म्या। 4"कलामृतः" चन्द्राः । 5 "हरिणा" खरूपतः" विस्तृतकोडसरोरूपी, “पूर्वभाग उपस्थोSE: क्रोड उत्सा इन्द्रेण। 6 "तमः" पापं राहुश्च ॥ इत्यपि" इति हैमः [अभि. चिं. कां. ३ श्लो० २६६] ॥ [52] 7 "मरुता सरितः" वर्गायाः । 8 "युक्तिः" [56] 14 "त्रिदशाऽऽपगा" खर्गना। 15 "नगात्" योजनम् , "युक्तिया॑ये योजने च" इति हैमः [अने० सं० कापर्वतात् ॥ २लो. १९३] [57] 16 "मुनिभर्तुः" तीर्थकृतः । 17 "अश्वमणा" [53]9"धवलध्यानविधेः" शुक्लध्यानविधेः। 10 "विस्वरः" उत्साशरीरेण ॥ प्रसारी । "विस्वरः विसमरः प्रसारी च विसारिणि" इत्यमरः [58] 18 "इयाय" जगाम । 19 "सरोऽपि मानसम्" [अमर. कां३ श्लो. १०४३] 11 "अरीरमत्" अतिशये. ! हिमालयस्थमानससरोवरमपि चित्तं सरोरुपमपि वा ॥

·5 10 पच ४९-६८] दिग्विजयमहाकाव्यम् कमलाऽभ्युदिता न नीरधेर्न पुनः पङ्कजमेतदाश्रयः। इयमईपयोधिजा विभोर्बुवमास्तेऽह्निकराम्बुजन्मसु ॥५९ ॥ तरसा तरणाय जन्मिनां भवसिन्धोः किमिवारूपभृत् । विभुना वहनं पटकृतं तदमुष्मिन् खलु कोटिपात्रता ॥६॥ [इति भगवत्पतिमाया मध्यभागवर्णनम् ] अरुचद् मरुदर्चितं विभोः प्रतिमाने विपुलं भुजान्तरम् । भुवनाद्वतकेवलश्रिया रमणायेव कृतं जगत्कृता ॥ ६१ ॥ मैसूणघुमणानुलेपनर्निदधे दीप्तिरहर्मुखोचिता । वकेवलभानुमालिनोऽभ्युदयस्थानतयेव वक्षसा ॥ १२॥ हृदयं हृदयङ्गमं नृणां सदयं धीररुचेर्द्विधाऽऽश्रयम् । परिभावयतीव पीवरप्रभुभत्तया हि महोन्नतिं श्रियाः ॥ ६३ ॥ नवरश्मिकलापशालिनी द्विविधा काऽपि विभा विभावसोः। विजयेन जगत्त्रयी भुवां हृदि शम्भोर्मुदमुनिनीषति ॥ ६४ ॥ परिधापनिकानिकाचितैर्विलसत्काश्चनरनभूषणैः । हृदये प्रतिविम्वितैर्विभोर्भुवि विश्वम्भरतैव दिद्युते ॥६५॥ कमला जडजाऽऽश्रयेत् पदः किल कोलीनमपाचिकीर्षति । बहुधैर्यविवोधशालिनि हृदि देवस्य पदार्थसङ्कमैः ॥ ६६ ॥ मितसौमनसस्रजां मिषादू हृदये सौमनसं जगत्त्रये । प्रकटीभवति म विस्मयान्मुनिराजोङ्गभृतां हितैषिणः ॥ ६७ ॥ [इति वक्षास्थलवर्णनम् । जिनकण्ठतटी पटीयसी महसा निर्मलवृत्तरूपतः। वदतीव तथाप्ररूपणा ध्वनिसन्धानपदत्वमात्मना ।। ६८ ॥ 16 20 [६०] १ "कोटिपात्रता" के निपात्तः (१) कोटिपानं पक्षे कोटिगुणपात्रत्वम् । [६५] २ "परिधापनिका" जिनमूर्तेः संनिहिता बनाss- भरणपूजा। [19] 1 "कमला" लक्ष्मीः । 2 "नीरधेः” समुद्रात् | इति हैमः [ अभि. चिं. कां. ३ श्लो० ३०८]। 18 “अहर्मुखो "लक्ष्मीः समुद्रादुत्पन्नेति पुराण-कथा प्रसिद्धाऽस्ति" । 3 "अपयो- चिता" प्रभातयोग्या, "प्रभातं स्यादहर्मुखम्" इति हैमः [अभि. विजा" क्रोडरूपसमुद्राजाता ॥ चिं. कां. २ श्लो० ५२]। 14 "नवकेवलभानुमालिनः" नवीन- [60] 4 "तरसा" शीघ्रम् । 5 “तरणाय" तरीतुम् । केवलज्ञानरूपसूर्यस्य ॥ 6 "वहनम्" पोतः, "बोहित्थं वहनं पोतः" इति हैमः [अभि. [64] 15 "विभा" प्रभा कान्तिरित्यर्थः । 16 विभावसोः चिं. कां. ३ श्लो. ५४०] । 7 “पटुकृतम्" अपटुः पटुः सूर्यस्य । 17 "शम्भोः" प्रभोः । कृतमिति गतिशीघ्र कृतम् ॥ [61] 8 "मरुदर्चितम्" देवपूजितम् । 9 "केवलश्रिया" [66] 18 "कोलीनम्" जनप्रवादम्, “जनप्रवादः कालीन केवलज्ञानरूपलभ्या। 10 "जगत्कृता" ब्रह्मणा । विगानं वचनीयता" इति हैमः [अभि. चिं. क. २ श्लो. [62] 11 "मसूणैः" स्निग्धैः, "निग्धे मसूणचिकणे" इति १८४] । 19 "अपाचिकीर्षति" अपाकर्तुमिच्छतीति-दुरीकरो. हैमः [ अभि. चिं. कां. ३ श्लो० ७७] 12 "घुसृणानुलेपनैः” | तीत्यर्थः ॥ लोहितचन्दनविलेपनैः "काश्मीरजन्म घुसणं वर्ण लोहितचन्दनम्" [67 ] 20 "स्मितसौमनसतजाम्" हास्यरूपकुसुममालानाम् । दि. म. १० ·महोपाध्यायमेघविजयगणिकृतं [अष्टमः सर्गः 5 JU त्रिपदी त्रिजगद्विशुद्धये त्रिपथेव प्रससाद साऽऽदरा । इत एव जगत्पतिरिति स्फुटरेखात्रितयाङ्कवान् गलः ॥ ६९ ॥ रमते सततं गलस्थले विनिधायेव निजं भुजद्वयम् । विभुना वरशुक्लधारणा वनिता सौमनसस्रजश्छलात् ॥ ७० ॥ गलकन्दलशोभयेशितुर्विजितः कम्बुरनम्बुमेघवत् । ध्वनिमातनुते विशीर्णहत् प्रतिवेश्म भ्रमभिक्षुहस्तगः ॥ ७१ ॥ खरसात् खरसार्थमाधुरी त्रिविधाऽऽस्थायमिदं गलस्थलम् । जनरञ्जनहेतुरीशितुर्विधिनैतत् त्रिरुदीक्ष्य रेखितम् ॥ ७२ ॥ यदि वाऽत्र समुद्भवद्ध्वनेमननं संवरणं तथा रुचिः। त्रयमभ्युदयाय जायते गलरेखात्रयमित्यवीवदत् ॥ ७३ ॥ भगवन्मुखचन्द्रमण्डलादिव सुस्राव सुधा त्रिधा रयात् । तत एव गले त्रिरेखिका त्रिदशैः लिग्धतया निपीयते ॥ ७४ ॥ धृतरेखतया विधोपमात्रितयं कण्ठतटी जिगाय सा। महसा (१) कृतितः (२) खरोदया (३) च्छशिनं (१) कम्बुवरं (२) सुधारसम् (३) ॥७॥ जडधीष्टतनवः स्वयं बहुधाऽवर्तविवर्तितान्तरः। कथमेत्युपमां हि वारिजः शुभकण्ठस्य समग्रवेदिनः ॥ ७६ ॥ वदनं विधुरेखसोदरः कमलाभोगधरः करः प्रभोः। किमितीव विमृश्य वारिजो विरराजेव गलस्थलच्छलात् ॥ ७७॥ जलधिर्ध्वनिनाऽवधीरितः शशभृद् भृत्य इवाऽऽननश्रिया । इति नाथगलस्य लीलया वरकम्बोर्विजये सहायता ॥७८ ॥ मणिभ रतः पुरोद्भवन् ध्वनिरेव प्रस्तः सुराध्वनि । जलधेर्विजयी तदङ्गभूरिह शसस्तुलयेद् गलेन किम् ॥ ७९ ॥ [इति गलस्थलवर्णनम् ।] भगवद्वदनेन्दुमण्डलं सततं प्राप्तमहोदयश्रिया । अपनीय कलकसङ्करं सुहशामभ्युदयश्रियेऽद्भुतम् ॥ ८॥ 15 20 [७०] १ "वरधारणा" श्रेलण्यानरूचिः । [७] ३ "कमलाऽऽभोगधरः" कमकानामाभोगो [७६) २ "जरपी०" जलधिः सिन्धुः "रख्योरैक्पम्" | विस्तारस्तं धरत इति, पझे श्रीभोगधरः ॥ इति सूत्रात्, पक्षे जाधी मन्दः । [७९) ४ "तदाभूः" समुद्रपुत्रः। [69] 1 "त्रिपदी" उत्पाद-व्यय-ध्रौव्यात्मिका पदत्रयी। ध्वनेरुद्रमात् सुधारसममृतरसं जिगाय । [71] 2 "कम्बुः” शङ्कः "कम्बुस्तु वारिजः त्रिरेखः [78] 8 "अवधीरितः" तिरस्कृतः। 9 "शशमृद्" चन्द्रः । षोडशावर्तः शाः" इति हैमः [अभि. चिं. कां. ४ श्लो. [80] 10 भगवतो मुखमिन्दुमण्डलेनोपमीयते तेनोदयश्रीरूपो २७०-७१] 13 "प्रतिवेश्म" प्रतिगृहम् । 4 "भ्रमभिक्षुहस्तगः" धर्मः, मुखं चोपमावाचकलमतो धर्मोपमावाचकयोः पूर्णखमुपमायाः चलनखभावस्य याचकसाधोः 'बावा' इति भाषाप्रसिद्धस्य करगतः । प्रदर्शितमस्ति, यथा काव्यालद्वारपत्तावरिसिंहा- [75] 5 "महसा" तेजसा शशिनं चन्द्रं जिगाय । “धर्मोपमावाचकयोश्चोतो पूर्णा मता यथा । 6 "तितः" कार्यात् कम्बुवर श्रेष्टशचं जिगाय। 7 "खरोदयात्" | शशीवाऽऽस्सं मुदं दत्ते.......... [प्र. ३, स्व. ५ श्लो. २]" - - ·5 10 पप ६९-९२] दिग्विजयमहाकाव्यम् बदनेन्दुविभाभरैर्जितं कमलं लजितवनिमज्जनम् । प्रविधाय जलाऽऽशये भ्रमझमराऽऽरावमिषेण रोदिति ॥ ८१ ॥ परितः शतपत्रयोगजा कमलानां कमला प्रसर्पति । न पुनः खत इत्यतः कथमुपमा तेषु विभोर्मुखश्रिया ॥ ८२॥ मुखशीतरुचेः प्रकाशतः शतपत्रं त्रपयेव संदधत् । भ्रमरोपधिनाऽसिताम्बरं वशिरो धूनयति प्रकम्पनैः ॥ ८३ ॥ मधुपैः परिपीतमन्वहं नलिनं पकभरात् कलङ्कितम् । भगवद्वदनोपमाधियं न जडोऽप्यत्र मनाम् व्यवस्यति ॥ ८४॥ वदनं सदनं विदां प्रभोः स्मरणीयं सततं विदांवरैः। कमलेन मलेन विप्लुते जडजातेन किमैति तुल्यताम् ॥ ८५॥ भगवन्मुखसौरभश्रियाः किमु चौरं सरसीरहं विधिः। भ्रमराय सकलस्खलचलनं न्यक्षिपदम्बुनिर्भरे ॥ ८६ ॥ अपि भागवताऽऽस्यदास्यतः कमले बोधकला सुवृत्तता। प्रतिभाति ससौरभा न चेजडजातेऽस्ति कुतः प्रबुद्धता ॥ ८७॥ श्रुतिपाटवमस्य शाश्वतं विपुला निर्मलदर्शनस्थितिः। भगवद्वदनस्य भाखतो जडजातेर्विजयेन चाद्भुतम् ॥ ८८ ॥ कमलावसतेः पयोरुहं वहतामीशमुखोपमास्मयम् । परमार्थविचिन्तने तनोत्युदविन्दुच्छलतोऽश्रुमोचनम् ॥ ८९ ॥ कमलं सलिलाऽऽतपक्रियातपसा प्राप्य विभोर्मुखोपमाम् । पतनस्य भियेव न स्पृशत्युत दोषाकररोचिरन्तरम् ॥९॥ जगतीतलभासनादु शो सुखदानात् परितापनाशनात् । भगवद्वदनश्रियं श्रयेत् कथमप्येष विधुर्न चेत् क्षयी ॥ ९१ ॥ रुचिरोलिकसनियोजने दधदत्युच्चमहखितां विभोः। अतुलं वदनं तुलाभृता सदृशं स्याद् विधुनाऽधुना कथम् ॥ ९२॥ [३] १ "प्रकम्पनैः" वातैर्भयकम्पैर्वा । मीप्यात्, भलिको वृश्चिकराशिः। [१२] २ मालिकसमियोजने" भलिकमावं तस्सा. 15 20 60 [81] 1 अत्र वदनेन्दुना पराभूतं कमलं लज्जया जलाशये | मुखसौरभस्य चौरं कमलं जळे सराङ्खलं निगृहाति । निमज्जति अर्यादिन्दुदर्शनेन विकखरं कमलाऽऽकुञ्चति तत्स्थितश्च [90] 5 अत्र "तपसा सत्पदावाप्तिः" [प्र. ४ स्त० ५ भ्रमर आकन्दं करोति । अत्र लज्जाऽऽकन्दादिभावाः यथोचिताः श्लो० १४९] इति काव्यकल्पलतोक्तेः यत्कमलेनाऽऽकण्ठजले काव्यकल्पलतावृत्तेः कथनानुसारेण योजिताः । यथा- जलाऽऽहारेण तपस्तप्तं तेन प्रभुमुखसमानता लन्धेत्याशयः । "लजाकोपतपोनाशसेवाऽऽक्रन्दाऽऽस्यकृष्णताः। 6 "दोषाकररोचिः" चन्द्रकिरणम् । रागात् पाण्डुरता शस्त्रीविषसम्पादियोजने ॥ १४६ ॥ [प्र. ४ स्त० ५]" [91] 7 अत्र "तदाऽतो दुष्कृतं विघ्नः" इति कल्पलता- [85] 2 "सदनं विदाम्" विदुषां गृहम् । 8 "विदांवरैः' वृत्त्युक्तेः [प्र. ४ स्त• ५ श्लो. १५.] यदि चन्द्रमा क्षयशीलो अष्टपण्डितः। न स्यात् तदा भगवद्वदनस्य साम्यं स्यात् , तेजसो शानाद् वा चन्द्र- [86 ] 4 अत्र “समानवस्तुनः शोभाचौर्यानाशोऽथ निग्रहः" वदनयोर्वक्षेऽनुक्रमात् जगत्प्रकाशनात्, सुखरूपप्रकाशादुपदेशाद इति काव्यकल्पलतावृत्तौ [प्र० ४ स्त. ५] उकलात, ब्रह्मा | वा, सुधावर्षाद् दुःखनाशाद् वा, लमेत ।

·[बमा सर्गः 5 .10 महोपाध्यायमेघविजयगणिकृतं विदुषामुपमा सुदुर्लभा प्रभुवक्त्रस्य सदा महखिनः । तदनन्यगतेर्विमर्शने ननु दिगमात्रमयं सुधाकरः ॥ ९३ ॥ अमृतद्युतिरहंदीशितुर्मुखसाम्यं समवाप्य किन्न । न जडोद्भवमध्यसङ्गतिं मधुपापीततयेव सेवते ॥ ९४ ॥ शशिनः शिरसि न्यधात् कलां गिरिशस्तं सकलं हरिदेशि । विभवानुभवोऽयमर्हतः सुलभोऽस्याऽऽस्यवरस्य दास्यतः ॥ ९५ ॥ नलिने मलिनालिनो न चेन सुधाधाग्नि कलङ्कसङ्करः। सततप्रतिबुद्धबुद्धराण्मुखसाम्यस्य कथा तथाऽपि न ॥ ९६ ॥ कमले क्रमपात्रविच्युतिः शशिनि स्यात् सकला कलाक्षतिः । भगवद्वदनेन साम्यताकरणादेष विधेयं विधिः॥९७॥ उपमानमदर्शि भूचरैः कमलं शीतरुचिश्व खेचरैः। प्रतिवादधिया न तात्त्विकी भगवद्वक्त्रकलाऽनयोर्मनाक् ॥९८॥ सकलांशुकधारणं विधोरधनस्येव न पर्वणः परम् । जलजस्य विवोधनं दिने मुखसादृश्यनयोऽनयोऽनयोः ॥ ९९ ॥ भगवदूदनोपमाविधेरधिकारो द्वितये विवर्तते । निशि चन्द्रमसि प्रभाकरेऽभ्युदिते तत्क्षणतः सरोरुहे ॥ १० ॥ विभुतो हि सदेवदैवतो भवति न्यूनतमेऽधिकारिता। अत एव मुखोपमापदं हिमगुर्वा जलजं न सर्वथा ॥११॥ विजितं प्रभयेन्दुमण्डलं कमलं सौरभपूरसंभवात् । भगवद्वदनं ततोऽभवद् भुवने निस्तुलवस्तुपुष्कलम् ॥ १०२ ॥ यदि सौम्यरुचिर्दिवाकरेऽप्यथवा राजनि निष्कलकता। जलजन्मनि भासुराती रमतां तत्र शुभाऽऽननोपमा ॥ १०३ ॥ बहुलक्षणभाखरं प्रभोमुखमीहर ननु राजमण्डलम् । अभिनन्दितराजदर्शनं प्रैतिबोधेन न चेदू हगमम्बुजम् ॥ १०४ ॥ सकलैः स्वगुणैर्मुखोपमाद्भुतभावे यदि पश्यते कचित् । विबुधा न मुधा निशाकरे जलजेवाभिनिवेशयन्ति ताम् ॥ १०५॥ [इति भगवद्वदनवर्णनम् ।] 15 20 25 [१०] १ "बहुलक्षणभातरम्" भूरिलक्षणैर्दासम् ; | दर्शनं यस्य मुखमीशं न कमलम्। अभिनन्दितमासौ राजा बहुलस्य कृष्णपक्षस्य क्षणोऽवसरसत्र नदीप्रम् । २ "भभिन- चोदितेन्दुस्तस्य दर्शनं पल । ३ "प्रतिबोधेन" प्रबोधेनो. दितराजदर्शनम्" अभिनन्दिताः प्रमोदिता राजानो पेनेशं पदेशकरणेन प्रकाशेन वा। [93] 1 "बिद्वद्भिः" प्रभुमुखं चन्द्रेणोपमितं तस्वन्यथो [96] 3 कमले भ्रमरावेन स्युः, चन्द्रमसि कलरवेज न स्यात् पायला दिशा सूचनमात्रमिति भावः । तदा प्रतिबोधितस्य बुद्धभगवतो झटिति मुखसादृश्यस्य संकथाऽपि [94] 2 "अमृतयुतिः" चन्द्रः । अत्र "श्रेयस्तदाप्ती | न स्यादिति भावः । बोपेऽपि" इति काव्यकल्पलतात्ती [प्र. ४ ख. ५ श्लो० १५१] [100] 4 दिनोगते कमलस्य निधि च चन्द्रमस उपमाऽहलं कथनात् चन्द्रः मुखसादृश्यं समवाप्य जोऽपि भ्रमरैः सेव्यते। भगवन्मुसस बर्तत इत्याशयः।

·5 10 15 पण ९३-११७] दिग्विजयमहाकाव्यम् नयनद्युतिरीशितुर्जने जनयन्ती बहुशर्मसम्पदम् । विलसदूरसवोषसत्वरी भवदिन्दीवररूपजित्वरी ॥ १०६ ॥ दयान्तरतापवारणात् सुशां नित्यविकासकारणात् । अमृतवसम्भृते दृशौ सरसीवास्य विरेजतुर्विभोः॥ १०७॥ वसुधास्थलवासिदैवतैः किमिवाऽऽनीय दिवः सुधा धृता । इह सा मुनिराजलोचनोजवलपात्रे अनुभाव्य दीव्यति ॥ १०८ ॥ अजरामरतां प्रयान्यमी विबुधास्तन्नयनांशुपानतः। धवलीभवदात्मना मनागपि जाज्येन विना तदद्भुतम् ॥ १०९।। अमृताशनतो धुसमनां विविधा वर्णगतिस्तथा मतिः। नयनांशुसुधापरिलवादतिशुलैव नृणामिहोभयी ॥ ११ ॥ अचिराद् रुचिरा रुचिहशोस्तनुते पङ्कभरापसर्पणम् । सुरसिन्धुरिव प्रसारिणी स्फुरविन्दीवरराजिशोभया ॥ ११ ॥ धवलाऽधवलारुणत्विषामनुषङ्गाद् भगवदुशोर्द्वयी। विशदीकरणाय दहिनामुदीयायेव सरित्रिवेणिका ॥ ११२ ॥ अहरद् वरदीप्तिमीक्षणद्वितयी शुभ्रतया तथा हरेः। शितिमानमपि खतारयां चलशोणत्वविधेर्विधेर्युतिम् ॥ ११३ ॥ करुणामरुणत् स्वमानसं भुवनस्योपरि यामधीश्वरः। अधिपात्रयुगं समुच्छसित्यधुना साऽमललोचनश्रिया ॥ ११४ ॥ बहुसौरभलोभविस्फुरद्भमरोरुभयी सरोजयोः । उपमा प्रभुचक्षुषोर्दधात्यसितभूयुगलोपधानयोः ॥११५ ॥ [इति नयनवर्णनम् ।] अलिकं कलिकन्दलच्छिदे भविनां संभवति स्वभावतः। समसन्तमसं भुवोऽहरद् यतिनामीशितुरुद्यतयुतेः ॥ ११६ ॥ स्फुटमातपवारणं श्रियो वरनाशाऽऽयतदण्डमण्डनम् । विपुलप्रभुभाललीलया प्रविरेजे रजसां निवारणम् ॥ ११७॥ [१०] १ "उभयी" गतिमंतिम ॥ [106] 1 "भवदिन्दीवररूपजिसरी" सतः कमलरूपस्य [116] 7 “अलिकम्" ललाटम् , “भाळे गोध्यलिकालीकल- जयनशीला। लाटानि" इति हैमः [अभि. चिं. कां. ३ श्लो० २३७] । [107] 2 प्रभोरक्षिणी सुधासम्भारेण मनुजानां हृदयं 8 "कलिकन्दलच्छिदे" कलेकन्दलं नवारं छिनत्ति तस्मै; निस्तापं नित्यविकखरं च सरसीव कुर्वाते। "कन्दलं तु नवाऽहरे कलध्वनी" इति हैमः [अने. सं. कां. [110] 3 "अमृताशनतः" सुधाभोजनात् । 4 "घुसपनाम्" | ३ श्लो० ६६७] 1 9 "समसन्तमस्तम्" समानरूपेण सततान्ध. देवानाम् । कारम्, “समवान्धात् तमसः" इत्यत् [सिखहेम० ७-३-८.]। •[111] 5 "स्फुरदिन्दीवरराजिशोभया" विकखरकमल- पशिरीया ॥ [117 ] 10 "भातपवारणम्" छत्रम् "छत्रमातपवारणम्" [112] 6 “सरित् त्रिवेणिका" सरितां गङ्गा-यमुना-सर- | इति हैमः [ अभि. चिं. कां. ३ श्लो० ३८१]। 11"वर- खतीनां त्रिवेणिका। नाश." वरनाशः वृत्तिनाशः । 20 25 ·5 10 महोपाध्यायमेषविजयगणिकृतं [अष्टमः सर्गः अलिकं फलकं धनुर्बुवो मरतः संहरतेऽसिनाऽमुना। जगतीजनमोहनक्रिया विहिता कार्मणकर्मणेव किम् ॥११८ ॥ धनुषोऽद्रिभिदोऽन्तरस्थितं नभसः खण्डमखण्डशोभया । अलिकस्य करोत्यनुक्रियां यदि तत् पाटलवालाऽवृतम् ॥ ११९ ॥ उदयाचलचूलयाऽऽवृतं यदि बिम्बस्य दलं विवखतः। उदितेन दलेन तुल्यता प्रियते नाम तदाऽलिकश्रियः॥ १२० ॥ घुसणारुणरोचिषालिके प्रतिभाति म विभातजा विभा। नवकेवलतीव्ररोचिषोऽभ्युदयं निर्दिशतीशितुर्भुवम् ॥ १२१ ॥ भविता भुवनकभास्करस्तमसां नाशयिताऽयमीश्वरः। इति दारदवर्णवर्णजोऽरुणिमाऽलीकपटे पटुर्बभौ ॥ १२२ ॥ घनकार्मणकाननं दहन विमलध्यानमहानलः किल । हृदयेऽभ्युदियाय शाश्वतः प्रभुभाले तत एव रक्तिमा ॥ १२३ ॥ [इति ललाटपदृवर्णनम् ।] भुजगाधिपतेः खतेजसां प्रसृताः किं नु गणाः फणामिषात् । प्रभुमूर्ध्नि बभुः सदोलता ननु युक्तैव हि भक्तिकारिणः ॥ १२४ ॥ भगवानिह सप्तविष्टपीश्वरतालक्षणमेव सप्तधा। विपुलाऽऽतपवारणश्रियं निदधे तुङ्गफणागणाऽऽश्रयाम् ॥ १२५ ॥ भयसप्तकगन्धसिन्धुरद्रुतवश्यंकरणं फणाधिया। प्रगुणीकृतवान् निरकुशान्महसाऽयं विभुरकुशानिव ॥ १२६ ॥ जिनपृष्ठत एव जन्मिनामभिदित्सुः स्तवपाठवाग्मिनाम् । शिवशर्मबलात् फणाच्छलात् सहसाऽऽक्रष्टुमिवोचता द्युतिः ॥१२७ ॥ 15 20 तेजसा । [१२२] १ "दारद." दरदं हिलः । [१२६] २ "निराशान्" निरर्गलान् । ३ "महसा" [118] 1 "फलकम्" आवरणम् “भानं फलकं चर्म | किरणेन । 4 "नवकेवलतीवरोचिषा" नवीनकेवलज्ञानखरूप- खेटकाऽऽवरणस्फुराः" इति हैमः [ अभि. चिं. कां. ३ श्लो० | सूर्यस्य । ४४७], "ललाटस्याष्टमीविधुः फलकं च" [ काव्य० प्र० ४ स्त. [123 ] 5 "घनकार्मणकाननम्" निचितकर्मसमूहवनम् । १ श्लो. २०] इति ललाटस्यात्र फलकेनोपमानं दत्तम् , तथवात्र | 6 "विमलध्यानमहानलः" शुक्लध्यानखरूपामिः । ध्रुवोः धनुषा "भ्रुवोः खड्गधनुर्यष्टिरेखा" [ काव्य. प्र. ४ स्त. [125] 7 "सप्तविष्टपीश्वरता." सप्तावनीश्वरत्वम् । १ श्लो. २१]। [126] 8 "भयसप्तकगन्धसिन्धुरतवश्यंकरणम्" सप्त भया- [120] 2 "विवखतः" सूर्यस्य । एव गन्धसिन्धुराः मदोन्मत्तहस्तिनस्तान् हुतं शीघ्रं वश्यंकरणमा- [121] 3 "धुसुणारुणरोचिषा" लोहितचन्दनरूपसूर्य- | धीनकरणम् ।

·5 10 पप ११८-१३९] दिग्विजयमहाकाव्यम् अयि ! पल्लवितं सुरमं जलर्षि वोत्तरलं परिस्तुमः। अभिधारयते फणान्वितप्रतिविम्बस्य जिनस्य यः स्मृतिम् ॥ १२८ ॥ भगवद्ववनामृतातेः किरणानामिव चारुमण्डलम् । परितः प्रसरत्फणामिषानभसः कार्यपाचिकीर्षति ॥१२९॥ ललितोदयमाप्य वेलया विशदध्यानमहोदधौ दधौ । अमृतद्रव एष पिण्डतां सुशां मोदयिता फणातनुः ॥ १३० ।। नवशारदवादलैः समं कृतसौहार्दमिवोयियासति । स्फुटकैतवतः स्फुटं प्रभोरभिषेकोचितगाङ्गशम्बरम् ॥ १३१ ॥ भगवदूयशसां नु डम्बरं हृदि विनः क्षितियोषिदम्बरम् । परिभावयितुं दिगम्बरं समुदीतं विलसत्फणोपधेः ॥ १३२॥ परदुग्धपयोनिघेर्लसल्लहरी कीहगिति भ्रमं नृणाम् । अपनेतुमिवोत्थिताजा फटका पटुपटुर्विभोर्विभा ॥ १३३ ॥ भगवद्वचनामृतं द्रुतं फणिरादुन्नमयन् पिपासति । समुपेत्य सभासु भासुरातिरुत्सृष्टविषोऽनुपृष्ठतः ॥ १३४ ॥ 'दिविषन्निवहं वहंस्तुलां भगवत्सेवनयोत्फणीभवन् । प्रभया किमधश्चिकीर्षति मणिरोचिःखचित फैणीशिता ॥ १३५ ॥ भगवच्छिरसि स्फटावले पटुलालित्यमुपेत्य राजते । धवलः खलु तेजसा तनोः स तमस्कायभरो लघूभवन् ॥ १३६ ॥ सुभगं भगवन्तमैन्तरं जगतः पूरयितुं प्रभाभरैः। भृशमुद्यतमङ्गसङ्गतैर्भजते को न सुरासुराधिपः॥१३७ ॥ सुमनोमणिरामणीयकं घुमणेर्वा किरणाङ्गणं वपुः। रुचिराङ्गरुचिः सुरेशितोऽतिशयं नो लभते जिनद्युतेः ॥ १३८ ॥ तिलकाङ्गदमौलिमौक्तिकाऽऽवलिकण्ठाभरणादिभूषणैः । भगवत्तनुतेजसोऽअसा पुनरुक्तिः क्रियतेऽपदूषणैः ॥ १३९ ।। 15 20 [३] १ "तमस्कायभरः" समस्काय एव भरः समूहः।। [३८] २ "सुमनोमणि" चिन्तारणम् । -------- [128]1 "सुरद्वमम्" पारिजातम् । 2 "जिनस्य" पार्श्व- नाथसा [129 ] 3 "भगवद्वदनामृतद्युतेः" भगवतो मुखचन्द्रमसः । 4"भपाचिकीर्षति" अपाकर्तुमिच्छतीति दुरीकरोति । [131] 5 "नवशारदवादलैः" नवीनशरदतुसम्भवमेघः । 6 "फटकैतवतः" फणाव्याजात् । 7 "शम्बरम्" वारि, "नीरक्षीराम्दु शम्बरम्" इत्यमरः [भमर.का. १ श्लो०२३८] । [134] 8 "उत्सष्टविषः" त्यविषः । [135 ]9 "दिविषनिवहम्" देवसमूहम्। 10 "अधिका- पंति" तिरस्करोति । 11 "मणिरोपिःखचितः" मणिवीप्ति. युका । 12 "फणीविता" भुजलाधिपतिः । [137 ] 13 "अन्तरम्" हृदयम् । [138 ] 14 "घुमणिः" सूर्यः।

·5 महोपाध्यायमेघविजयगणिकृतं [बमा सर्ग: भुवनैकरविः कविहिपर्वसुधायां बहुधा सुधाशनैः । महसा घमिभूयतेऽन्वहं वितथा नैव तथाऽप्यदःकथाः॥१४॥ कतिचिद्गुणभावनाऽप्यसौ तनुते भागवतीह पावना। मरणाऽऽदरणार्थधारणैर्भविनामीहितवस्तु वस्तुतः ॥ १४१ ॥ श्रीशद्वेश्वरपार्श्वशाश्वतरवेः सर्वाङ्गशोभाभरः प्राणप्रत्रिदशेन्द्रसान्द्रमुकुटज्योतिर्मिरभ्यर्हितः। दृष्टः स्पष्टतयाऽनुरक्तमनसा ध्यातः प्रभातप्रियां ध्येयादू ध्येयमहोदयश्रियमहो! श्रीजैनभक्तिस्पृशाम् ॥ १४२ ॥ इति श्रीदिगविजयनामि महाकाव्ये महोपाध्यायश्रीमेघविजयगणिविरचिते श्रीशिवपुरीस्थितश्रीशङ्केश्वरपार्श्ववर्णनो नामाष्टमः सर्गः । 10 [१०] १ "वितथा नैव" सत्या एव । २"भदाकथाः" [१२] ३ "ध्येषमहोदयश्रियम्" ध्येयो यो महोदयो मोक्षः पझे ध्येयः स्वाभीष्टलस महोदयस्य प्राप्तिः सैव संपत् । नमुन्य वाचा।

·पण १४०-७] दिग्विजयमहाकाव्यम् नवमः सर्गः। 5 10 अथोपदेशानुदेशजाग्रन् महामहानन्दमयं गणेन्दुः। लेभेऽत्र लाभात् सुकृतस्य सत्यं सत्याकृतिः सा शिवपूर्वसत्याः॥१॥ परजनो यत्र वसन् प्रचेताः सौधर्मभर्तुः प्रणयत्युपास्तिम् । रजत्यजस्रं न मनः प्रतीच्यामस्यां मुनीन्द्रस्य कथं विहस्य ॥२॥ चित्रं प्रतीच्यामपि सौरभासां महोदयश्रीविजयिन्यसक्तम् । न किं द्वितीयादिवसे सुधांशोः कोषलात् स्यादुदयप्रभाऽस्याम् ॥ ३ ॥ सौरप्रभाऽस्यामपि सर्वदिक्षु प्रबोधवीजं सुतरां तथापि । मुदूरभावादिव पूर्वभागे वैवर्ण्यमाविर्भवति स्म किश्चित् ॥ ४ ॥ दोषाकरस्य द्विजनायकस्य मैन्दस्य भासा बहुलक्षणेषु । क्रमेण रुच्या कमनो मनोऽथ व्यामोहजन्मा सुदृशा रुरोध ॥५॥ जनार्दनस्य प्रियताऽतानां वृत्त्या विताने "पिशिताऽशिता च । लोकस्य रौद्रं प्रणिधानमासी मोहेन साऽब्रमनिषेवणाऽपि ॥ ६ ॥ श्रीपार्श्वभाखानुदियाय यस्यामाभाति या देवपुरीवयस्था । 15 शुद्धाऽपि कैद्धा शतमन्युबुद्धया सा "तीर्थपृथ्वीषु पुरीधुरीणा ॥७॥ [.] १ "महामहानन्दमयम्" महानन्दप्राप्तिरेव २ "स- | कर्षणेऽलीके" इति हैमः [भने० सं० का० ३ श्लो० २५० ] त्याकृतिः" सत्याऽऽकृतिः सत्यकारो वा निर्णयः; सतीवाऽऽकृतिः | २१ "विताने" यशे जनानां विस्तारे वा "वितानं कदके यो "भाकृतिस्तु जातौ रूपे वपुष्यपि" इति हेमः [भने० सं० विस्तारे ऋतुकर्मणि, नुच्छे मन्दे वृत्तशून्ये शून्यावसथयोरपि" ॥ का.सो. २६२] । ३ "सा" इयं शिवपुरी एव । इति हेमः [भने० सं० का० ३ लो० ४४२-४३] । ४ "शिवपूर्वसत्याः" शिवपुरिनिवासस्य । २२ "पिशिताऽशिता" मांसभक्षणम्, "पिशितं मांसवाचकं २] ५ "परजनः" वरुणः; “जलकान्तारः स्यात् परजनः" पिशिता मासिका" इति हैमः [भने० सं० कां. ३ श्लो. इति हैमः [भभि चिंकां० २ श्लो. १०२] ६ “प्रचेताः" | २९८-९९]। २३ "रौद्रम्" प्राणातिपातादि सम्बन्धि पण्डितोऽपि । ७ सौधर्मभर्तुः" सुधर्मणो भावः सौधर्म वा । २४ "मोहेन" अज्ञानेन । २५ "मब्रह्मनिवेवणा" मनमा तबारकस्य सौधर्मेन्द्रस्य। ८ "उपाखिम्" सेवाम् । मैथुनं तत्सेवा 'ब्रह्मसेवा' इति पदविभागे ब्रह्मणः सेवा वा। [३] ९ "कलावलात्" " "कला स्थात् काल-शिल्पयोः"। [७] २६ "श्रीपार्श्वभास्वान्" श्रीः पार्थे यस स सूर्यः । [४] १० "वैवर्ण्यम्" कालिकाः विरुद्धवर्णता ब्राह्मणादि-२७ "देवपुरीवयस्या" देवपुर्या वयस्या सखी इन्द्रवासात् । अवस्थाहानिमांसाशनादिना । २८ "शुद्धा" निर्मला । २९ "हरा शतमन्युबुद्धया"शतमन्यो- [५] ११ "दोषाकरस्य" रागद्वेषमोहानामाकरस्म रात्रि- रिन्द्रस्य बुचा रुद्वाऽपि मदीयेयमिति धिया चन्द्रः पतेर्वा । १२ "मन्दस्य" जडस्य पक्षे क्षीणस्य । १३ "भासा" स्थास्यतीति, शतमुपलक्षणात् सहस्त्रं वा तत्प्रमाणा ये मन्बयो कास्या दील्या वा। १४ बलक्षणेषु बहुषु लक्षणेषु लक्षण- | यज्ञास्ते मनीषया रुदा । ३० "सा" बहिरेव प्रासमाशा दिपसे शानेषु व्याकरणादिषु पोऽसितपक्षसमयेषु । १५ "हच्या" | सा वाराणसी। ३१ "तीर्थपृथ्वीषु पुरीधुरीणा" वीर्ष भूमि इच्छया दीया वा । १६ "कमनः" पुरीधुरीणा पुरीभिर्नगरीमिधुरीणा मुल्या, मुख्या पुरीत्यर्थः । १७ "घ्यामोहजन्मा" अज्ञानजन्यः। १८ "सुशाम्" सम्य. "तीर्थ शारे गुरौ यो पुण्यक्षेत्रावतारयोः । परववतांचीणां वा। ऋषिजुष्टे जले सत्रिण्युपाये बीरजसपि ॥ [६] १९ "जनार्दनस" जनपीडनस्य हिंसायाः कृष्णस्य योनौ पात्रे दर्शनेषु" इति हैम: [अने० सं० कां० २ वा । २० "मवृतानाम्" कर्षणानामलीकाना वा "अनृतं | लो० २१९-२०॥ [1] 1 "गणेन्दुः" गणेविन्दुरिव श्रीविजयप्रभसरिः । [3] 2 "सौरभासाम्" सूर्यदीप्तीनाम् । 2 "मुकृतस्य" पुण्यस्य। दि.म." ब्रह्मा मरण ·८२ महोपाध्यायमेघविजयगणिकृतं [नवमा सर्ग: 5 ५३ 10 15 पराणि तीर्थानि पर शतानि प्राच्याः प्रदेशे जलधेः सदेशे। सरित्प्रवेशे पुरसन्निवेशे तादात्म्यमीयुर्द्विजराजरुच्या ॥८॥ अर्हद्विहाराश्रयजा विहाराः सुरासुरेन्द्रैर्विहितोपहाराः। विनिन्यिरेऽदृश्यदृशां द्विजेशप्रवेशजाग्रन्महसाऽत्र सद्यः॥९॥ महानुभावा मुनयः खभावात् सिद्धाः प्रसिद्धाः खलु यत्र देशे। रौद्रवरूपं विनिधाय भौंत्या वृत्त्यातिदौर्गत्यमधायि तत्र ॥१०॥ पुमान् पुराणोऽपि गृहानुरागाद् विश्वं चकाराऽऽहंतकामचारः। खयं महाभोगधरं सुरादेरादेशतो ब्रह्मनियोजनेन ॥११॥ स सोमसिन्धुः सुधयैव पूर्णा दिवं भुवं वा विदधत् समन्तात् । तैमोविनाशेन जगज्जनानां जज्ञे कलाकेलिसमुद्भवाय ॥ १२॥ सुदर्शनेऽस्यैव महोपयोगः सद्यः प्रसादः सुंदृशां यतः स्यात् । पयोधिजाया अपि नर्मकर्म प्रत्येयमस्मिन् समयं विभाव्य ॥ १३ ॥ प्रपेदिरे ब्रह्म परे प्रेपनं मायामयं तत्पुरतो निवेद्य । कादम्बरीवृत्तिमुपादधाना वामानुवृत्त्याऽऽत्मसुखाप्तिमन्ये ॥ १४ ॥ रसानुभावात् प्रियबुद्धवाचि साचिव्यमापुर्न रराज योऽन्याः। अनित्यतां तत्समयेऽधिगत्य व्यवायलीलासु निरन्तरायम् ॥ १५॥ [0] १ "द्विजराजरुच्या" चन्द्रकान्स्या; एकीकृतानि धवः | १२ "सुधयैव पूर्ण दिवं भुवं वा विदधत्" अमृतेन देवान् लितानि पक्षे ब्राह्मणानां मान्यानि तीर्थाणीतीच्छया जगनाथवत् मनुष्यानपि संप्रीणयन् । १३ "तम" तमस्तिमिरं राहुर्वा । तत्र हि श्रीऋषभमूर्तिरपि संप्रति द्विजराजैरधिष्ठितं तीर्थम् ।। १४ "कलाकेलिसमुद्भवाय" कलानां क्रीडाया उत्पायकलाभा [१] २ "अदृश्यशाम्" मदृश्यं कापि न जैनतीर्थदर्शनं क्रीडाकारणं पक्षे स्मरोद्भवाय तजनकत्वात् ॥ पक्षे धवलत्वेन न लक्ष्याणि ॥ [१३] १५ "सुदर्शनेऽस्यैव महोपयोगः" अस्य चन्द्रस्य [१०] ३ "रौद्रस्वरूपम्" शिवलिङ्गम् । "भौत्या सुदर्शने सम्यक्तया दर्शने महोपयोगो महत् कार्य यतो दृष्टीनां हत्या" तगुणरूपभूतानामियं भौती वृत्तिस्तया पक्षे रात्रेः निर्मलता स्यात् पक्षे सुदर्शन चक्रम् । १६ "सुशाम्" प्रवृत्या। ५ दौर्गस्यम्" दुर्गर्भावो दौर्गत्यं पक्षे दुर्दुःखेन सुबुद्धीनाम् । गतं गमनं यत्र तदुर्गतं तद्भावो दौर्गस्यम् ॥ [१४] १७ "प्रपेदिरे" प्रपत्राः । १८ "ब्रह्म" मब्रह्म [११] ६ "पुराणोऽपि" वृद्धोऽपि । ७ "गृहानुरागात् इत्यकारप्रश्लेषे मैथुनं पक्षे ब्रह्म ब्रह्माद्वैतवादम् । १९ "प्रपचं मा- बीजनेऽनुरागात् । ८"माहतकामचारः" भारतः स्वीकृतः यामयम्" मायामयं ममानुरागस्वयि स्वां विना मरिज्यामीति कामचारो संभोगो येन सः पक्षे कृष्णः स्वेच्छः । ९ "महा- प्रपञ्चम् । २० "तत्पुरतः" तस्याः पुरतः । २१ "कादम्बरी- मोगधरम्" अत्यन्तं भोगधरं विश्वं भुवनं चकार पक्षे विस्तार- वृत्तिम्" कादम्बर्या मदिराया वृत्तिम् ; "अम्बरं व्योमवस्त्रयोः" धरम् । अयमपि तथा मथुनवांतत्र काऽस्माकं यूनां वार्ता । इति हैमः [भने० सं० को० ३ लो० ५५०] कुत्सिताम्बरं १० "सुरादेरादेशतो ब्रह्मनियोजनेन" अकारप्रश्लेषेण, अब्रह्म- शतखण्डकन्यादि । २२ “वामानुवृत्या" खियानुवृत्याः वाम- नियोजनेन सुरादेर्मचादेराज्ञया पक्षे सुरादेर्देवादेरादेशतः मार्गेण देव्याराधनेन । जीर्णवसादिधारकत्वेन दरिद्रा अपि विकल्पान्तरात्; ब्रह्मनियोजनेन ब्रह्मणो विधेर्योजनेन प्रेरणेन; वाममार्गेण सुखमाज इति ॥ केचित् कृष्णः स्वयं विश्वं कृतवानित्याहुः, केचिद्धातारं समादि [१५] २३ "प्रियबुद्धवाचि" प्रिया या बुद्धस्य देवविशेषस्य श्येति विकल्पद्वयम् ॥ वाक् तस्यां पक्षे प्रियो यो भो तस्य बुद्धवाक् या सी तस्याम् । [१२] ११ "सोमसिन्धुः" चन्द्ररूपः समुद्रः पक्षे कृष्णः । २४ "व्यवाय." विशिष्टो योऽवायो निश्चयज्ञानं मैथुनं वा। [13] 1 "पयोधिजायाः" लक्ष्म्याः । 2 "नर्मकर्म" | क्रीडाकार्यम् । *P दशाम् ।

·८३ 5 पद्य ८-२३] दिग्विजयमहाकाव्यम् प्रभासु जाज्येऽपि महातपोऽभूद् 'वियोगभाजः प्रकृतेर्विकारात् । विधौ विधौतत्विषि कापिलीया प्रवृत्तिरासीत् कुमुदां विबोधे ॥१६॥ महेश्वरस्यापि दिगम्बरत्वं "विधोस्तदाऽधो भवनात् कलायाः। शिवाऽऽश्रितस्यातिपशुक्रियाभिः प्रोकाशि काशिस्थजने न वन्द्यम् ॥१७॥ दृष्टेष्टबाधान् मतयो ह्यगाधाः प्राधान्यतो मोहमहीश्वरस्य । 'सोमागमादेव महो वितेनुर्भवस्य वश्या जनताः समस्ताः ॥ १८ ॥ निशम्य सूरिश्चरितं सचारैराचारचारुश्चरणप्रचारे । नियोगसेनान्यमुपादिदेश तद्देशतीर्थेशनिदेशसिद्ध्यै ॥ १९ ॥ सेनान्यमाश्रित्य समुन्नतश्रीवर्षन् परं गा मधुराः सुंसीमाः। संदागमोल्लासविधासु मेघः सजत्वमाधात् समुमुक्षुसङ्घः ॥ २० ॥ मिश्रास्तमिस्राशनशासनेन जनानधः पातयतो विजेतुम् । श्रीवीरचर्याऽधिकधैर्यभाजः" शिष्यान् विशिष्यानुदिदेश सूरिः ॥ २१ ॥ नियोगराजः श्रमणाधिराजः प्रसादमत्यादरतः प्रपद्य । अहो महोत्साह इव प्रशस्तः समस्तमामस्त शुभं शुभंयुः ॥ २२॥ सेनान्ययं धैर्यधनेषु धुर्यः कचिन्न वैधुर्यधियं दधानः । प्रधानलोकं प्रतिभानिधानं स्वसंनिधानं विनयान्निनाय ॥ २३ ॥ 10 15 [१६] १ “जाड्येऽपि" कपिलमते बुद्धिर्जरूपा । काशिस्थजने न शाण्डिस्यव्यञ्जनमेतत् ; काशिस्थजनेऽनवचं २ "महातपः” धूम्रपानादि । ३ "वियोगभाजः" विशेषेण निष्पापं स हि मैथुने न दोषमाह "न मांसभक्षणे दोषो न योगवतः । ४"विधौ" भाचारे निर्मलेऽपि । ५ "विधौ- मद्ये न च मैथुने । प्रवृत्तिरेषा भूतानाम्" इति स्मृतेर्वाक्यात्; तविषि" विधिविधानयोः, "विधिवाक्ये च देवे च प्रकारे वन्धं स्तवनीयं नमस्करणीयं वा ॥ कालकल्पयोः" इति हैमः [अने० सं० कां. २ श्लो० २५२ [१०] १५ "दृष्टेष्टबाधात्" दृष्टं प्रत्यक्षमिष्टमनुमानादि ५३]। ६ "कापिलीया प्रवृत्तिः" पृथिव्यां हर्षाणां प्रकाशे तद्वाधात् । १६ "सोमागमाद्" सोमागमः कापालिकमतं कपिलस्यैव ऋषेः प्रवृत्तिः, "प्रवृत्तिवृत्तौ वार्तायां प्रवाहे चन्द्रोदयो वा। १७ "भवस्य" संसारस्य रुदस्य वा स्वधर्मस प्रार्थिते हते । याचिते शत्रुसंरुद्ध" [इत्यनेकार्थः] । ७ “कुमुदां वा; "भवः सत्तालिजन्मसु रुद्धे श्रेयसि संसारे" इति हैमः विवोधे" उत्पलविकासे परागैः कपिलत्वमासीत् । [ भने० सं० कां. २ श्लो० ५४५]-इति चन्द्रोदयवर्णनेन १७] ८ "महेश्वरस्थापि" शिवस्य धनिनोऽपि वा । नानामतवर्णनम् ॥ ९ "दिगम्बरस्वम्" नमस्वम्। १० "विधोस्तदाऽधो भवनात् [२०] १८ "गाः" वांसि जलानि वा। १९ "सुसीमाः" कलायाः" चन्द्रकलाया अधो नीचैर्भावात ; "नीचे चन्द्रे शीता समर्यादाः; "सुपीमः शिशिरे रम्ये" इति हैमः [अने. दरिद्र एव," पक्षे भवनाद् इदृक् कलाया अधोऽर्वागेव; याव- सं० कां० ३ श्लो० ५०५] । २० "सदागमो०" भागमाः चन्द्रकला ज्योत्स्ना न गृहं प्राप ततः पुरोऽपि धनिनः । सिद्धान्ता वृक्षाश्च; "आगमस्त्वागतौ शास्त्रे" इति हैमः पशुक्रियाभिर्दिगम्बरस्वं सुरतायेति शेषः; "विधुश्चन्द्रेऽच्युते [अने० सं० का० ३ श्लो. ४९१] । २१ "समुमुक्षुसङ्कः" वीरुलतायां विटपेऽपि च" इति हैमः [अने. सं. कां. २ सप्रतीतो यतिमण्डलः पक्षे यतिमण्डलयुक्तः ॥ सो० २५३]; "कला स्थादंशशिल्पयोः कलने मूलरवृद्धी [२१] २२ "मिश्रान्" मिश्रा जातिविशिष्टास्तान्; उभय- षोडशांशे विधोरपि" इति हैमः [अने० सं० कां० २ श्लो० पक्षाश्रयान् वा । २३ "तमिस्राशनशासनेन" रात्रिभोजनाss- ४४८-४९] । ११ "शिवाऽऽश्रितस्य" शिवया भवन्याऽऽ- ज्ञया । २४ "अधः" नरके नीचर्वा । २५ "श्रीवीर- श्रितस्य पक्षे शिवं मोक्षमर्थात् तन्मार्गमाश्रितस्य योगिनोऽपि । चर्याऽधिकधीर्यभाजः" श्रीमहावीरचरित्रेष्वधिकपाण्डित्यवतः; १२ "अतिपशुक्रियाभिः" पशुपतिस्वात् बहुलं तद्विषयक्रियाभिः। शूरचरित्रेषु शमनशीला वा ॥ १३ "प्राकाशि" प्रकटीकृतम् । १४ "काशिस्थजने न वन्यम्" [२२] २६ "महः" दिनम् । २७"शुभंयु।" धुमसंयुक्तः॥ ..

·८४ [नवमः सर्गः 5 महोपाध्यायमेघविजयगणिकृतं तत्साहसिक्यं गुणवृत्तिशिक्यं सकर्णवर्णयितुमैशक्यम् । व्यामोहभेदाय महोद्यमेऽपि व्यामोहमाधत्त जनस्य चित्रम् ॥ २४ ॥ खाध्यायनान्दीनिनदः पुरोऽस्य जगर्ज गर्जद्धृनिवद् गभीरः । प्रतिध्वनेरस्य विरस्य जग्मुर्लोभादयः क्षोभमिवैत्य देशात् ॥ २५ ॥ नत्वाऽथ तत्त्वाध्यवसायधीरः श्रीमारुदेवाजिन-शान्तितीर्थम् । पार्श्व तमोभूमहर्भदिपार्श्व तत्रैव शङ्खश्वरनामधेयम् ॥ २६ ॥ गणाधिभर्तुश्चरणारविन्दं स्पृशन् स पश्चाङ्गनतिप्रतीत्या । तद्गौरवेण द्विगुणीकृताङ्गः पुरः प्रतिष्ठासुरभूत् तदानीम् ॥ २७ ॥ श्राद्धाङ्गनानां विरनागशब्दैरापूर्यमाणाः ककुभः प्रयाणे । मित्रण तूर्यध्वनिनेव नुन्ना नियोगराजो विजयं शशंसुः ॥ २८ ॥ कृपाकृपाणाऽपणमेव पाणिं कुर्वन् जयाई समयं विचार्य । अङ्गरुपाङ्गैः सुभगं सुबोधद्विपं नियोगप्रभुरारुरोह ॥ २९ ॥ नयद्वयं प्रोन्नयतः प्रजासु शक्तित्रयीं भावयतः खचित्ते । शुद्धैरुपायैर्नितरां चतुर्भिस्तस्यार्थसिद्धिः सकला करस्था ॥ ३० ॥ अखेऽश्ववारे पुरुषोत्तमेऽस्य नृसिंहरूपे नरकुञ्जरे वा। रुचियथार्थाऽहति दायमाप्तानुरागिणी दिग्विजये निसायम् ॥ ३१ ॥ 10 .. 15 [२४] १ ""शिक्यम्" काचः "काचः शिक्यं तदालम्बः" | रुधिः जिने दृढस्वं प्राप्ता । ८ "यथार्थी" सत्या यथायोग्या इति हैमः [अभि० चिं. कां. ३ श्लो० २८]। २ "व्यामो- ९ "माप्तानुरागिणी" आसोऽत्र चारः, "अभिधेयं वस्तु हम्" विस्मयम् ॥ यथावस्थितं यो जानीते यथाज्ञानं चाभिधत्ते स मातः" इति [1]३ "अस्वे" परे । ४ "अश्ववारे" स्वकीये । ५ "पुरुषोसमे नृसिंहरूपे" शौर्यातिशयशालिनि । E.नरवादिदेवसूरिः [प्रमाणन यतत्वालोके परि० ४ सू० ४] कुअरे" प्रकृतिगभीरे । ७ "रुचिः" इच्छा दाळमर्हति; आसस्तत्वानुरागिणी प्रणयिनी । १० "निसायम्" त्रिसन्ध्यम् । घोषः। - [25] 1 "'नान्दीनिनदः" नान्दी पूर्वरङ्गाङ्गं तस्य निनदो | आचाराहाद्यैः शरीरावयवैर्वा । 10 "उपाङ्गः" औपपाति- 2 "विरस्य" शब्दं कृता । कादिभिरडल्याद्यैर्वा । 11 "सुबोधद्विपम्" ज्ञानगजम् । [26] 3 "तत्त्वाध्यवसायधीरः" जीवादितत्त्वचिन्तनपरायणः । [30] 12 "नयद्वयम्" नयद्वितयम् "नीयते येन श्रुताऽऽख्य- 2 "तमोभूरहमेदिपार्श्वम्" तिमिरवृक्षोन्मूलनपरशुम् । प्रमाणविषयीकृतस्यार्थस्यां शस्तदितरांशीदासीन्यतः, स प्रतिपत्तुरभि- [28] 4 "श्राद्धाजनानाम्" श्राविकाणाम् । 5 "वरनाग- प्रायविशेषो नयः" इति वादिदेवसूरिः [प्रमाणनयतत्त्वालोके परि० शब्दैः" श्रेष्ठ मेघाऽऽरवैः । 6 "नुमाः" क्षिप्ताः "नुभनुत्तास्त ७ सू. १]; "स व्याससमासाभ्यां द्विप्रकारः" [.-३] निष्ठयूतान्या विद्धं क्षिप्तमीरितम्" इति हैमः [अभि• चि० को• "व्यासतोऽनेकविकल्पः" [.-४ ]; "समासस्तु द्विमेदो द्रव्यार्थिक ६लो. ११८]। पर्यायार्थिकच" [५-५] ॥ 13 "प्रोमयतः" उपदिशतः । [29] 7 "कृपाकृपाणाऽऽपणम्" दयाखगट्टम् । 8 "समयम्" 14 "शक्तित्रयीम्" मोक्षमार्गसाधिका सम्यग्ज्ञान-दर्शन-चारित्रा- सिद्धान्तं कालं बा "समयः शपये भाषासम्पदोः कालसंविदोः, त्मिको गुणत्रितयीम् ; पदार्यस्य वा, उत्पाद-व्यय-ध्रौव्यात्मिक सिद्धान्ताऽऽचारसङ्केतनियमावसरेषु च; क्रियाकारे व निर्देशे" इति गुणत्रयीम्। 15 "उपायैः-चतुर्भिः" धर्मार्थ-काम-मोक्षखरूपोपाय- हैमः [अने. सं. कां. ३ को५४१] । 9 ":" चतुष्कः । 16 "अर्थसिद्धिम्" हेतुसिद्धिम् । *P न। 1 A पाग। *P भो।

·5 पद्य २४-३८] दिग्विजयमहाकाव्यम् यात्रासु यात्राऽऽशु परव्रसिद्ध्यै संप्रार्थ्यते पत्ररथाङ्गचर्या । सर्वाङ्गयोग्या समुपस्थिता सा प्रयाणके पुण्यवशाद् वरेण्या ॥ ३२ ॥ शङ्खाः प्रणेदुः पटहा जगर्जुरध्वर्युवाचोऽध्वनि ध्वनुश्च । हेषाविशेषः कृतभूषणेऽश्वे बभूव भूवल्लभदुर्लभोऽपि ॥ ३३ ॥ कन्याऽप्यलङ्कारभरेण धन्या प्रदक्षिणाऽऽशीर्षु विचक्षणाऽगात् । चाषादिभाषा फलिता सुशाखावासीत् प्रवासी हितकार्यसिद्ध्यै ॥ ३४ ॥ पुरस्सरद्भिः कृतहस्तलोकरंभिक्रमस्तस्य पराक्रमाहः । स्तुतिव्रतैस्तीव्रतया प्रशस्यः कौशल्यतः शल्यमभृद् रिपूणाम् ॥ ३५ ।। पुरः पुरोऽस्याः वृषभा निरीयुस्तंत्रस्थितेर्हन्त ! भरं वहन्तः। सङ्घस्य योग्याः कृतसाधुरथ्यारम्भाः परं भाविकसद्विभूत्यै ॥ ३६॥ नदन् मदच्छेदकृते परेषां गवां सं देवानुगतोऽर्जुनीनाम् । धनेन तुल्यां खयशःप्रशस्ति प्रकाशयन् भंद्रगणे व्यहार्षीत् ।। ३७ ।। मेरुप्रियाणां पथि मौनभाजां महागयोग्यं भरमाश्रितानाम् । राजी जगामाग्रत एव देवप्रयुक्तयुक्तस्थितये जनानाम् ॥ ३८ ॥ 10 ३२] १ "पत्ररथानचर्या" शकुनचेष्टा; पत्रं यानं रथः ९ "गवाम्" वाचाम् । १० “सः" प्रसिद्धः। ११ "दैवानु- प्रसिद्धस्तयोरङ्गानां चेष्टा ॥ गत:" देवेन युनः; सदैव नित्यमिति पदाविभागे। १२ "अर्जु- [३५] २ "कृतहस्त" कृतहम्तो बाणयुक्तः पण्डितो वा । नीनां धनेन" अर्जुनीनां सुरभीणां धनेन बजेन "ब्रजं गोकुलं ३ "स्तुतिव्रतैः" भट्टायः ॥ गोधनं धनम्" इति हैमः [अभि. चिं. कां. ४ श्लोक [३६] ४ "वृषभाः" गणचिन्तका मुनयः। ५ "त." ३३९]; यद्वाऽर्जुनीनां गवामनुगतः । १३ "तुल्यां स्वयशःप्रश- तनं कटकं परिवारो वा ॥ तिम्" धनानुसारियशोवृत्तिम् । १४ "भद्रगणे" साधुगणे "तनं राष्ट्रे च सिद्धान्ते परचन्दप्रधानयोः । "भद्रं तु मङ्गले, मुस्तकश्रेष्ठयोः साधौ काञ्चने करणान्तरे; अगदे कुटुम्बकृत्ये तन्तुवाये परिच्छदे ॥ भद्रो रामचरे हस्तिजातो मेरुकदम्बके, गवि शम्भो" इति श्रुतिशाखान्तरे शामे करणे व्यर्थसाधके । हैमः [अने० सं० कां० २ श्लो० ४५४-५५] । इतिकर्तव्यतातन्त्वोः" इति हैमः [अने० सं० कां. [३०] १५ "मरुप्रियाणाम्" मरुप्रिया उष्ट्रास्तेषाम् "मरू २ लो० ४३५-३६-३७] । ६ "कृतसाधुरथ्याऽऽरम्भाः' पर्वतदेशयोः” इति हैमः [अने० सं० कां० २ श्लो. १५८] कृतः साधुः श्रेष्ठो हितो वा रथ्यासु रम्भाः पथिषु कदल्यः स देशः प्रियो येषां पर्वतो वा योगप्राधान्यात् । १६ "महा- कृतः साधुमार्गाऽऽरम्भो वा ७ "भाविकसद्विभूत्यै" योग्यम्" महाग उष्ट्रस्तद्विशेषः, महान्ति यान्यान्याचाराका- भाविनी कसन्ती विभूतिर्लक्ष्मीस्तदर्थ मङ्गलस्य सती विभूति- दीनि तद्योग्यम् । १७ "देवप्रयुक्त०" देवेन राज्ञा "देवस्तु नृपतौ तोयदे सुरे" इति हैमः [अने. सं. कां. २ को. [३०] ८ "परेषाम्" मतान्तरीयाणां शत्रूणां वा । ५३०] ॥ " खस्यै वा॥ [32] 1 "परत्रसिये" परलोकसाधनायै । 2 "वरेण्या" | अश्वानां शब्दविशेषः, "हेषा हेषा तुराणाम्" इति हैमः उत्कृष्ट [अभि० चिं• कां• ६ श्लो० ४१] । [33] 3 “पठहाः" दुन्दुमयः "मेरी दुन्दुमिरानकः पटहः" इति हैमः [भभि० वि० नं. २ ० २.८]। 4 "अवयु. [35] 6 "अभिक्रमः" "अभिकमो रणे यानममीतस्य रिपून बाचः" मध्वर्युर्यचर्वित् तस बाचः वचनानि। 5 "हेषाविशेषः 5 "हेषाविशेषः" | प्रति" इति हैमः [ अमि. चिं. कां• ३. ४५५] ।

·महोपाध्यायमेघविजयगणिकृतं नवमः सर्गः १०४ श्रेणीमयानां हि यथाप्रवृत्ताऽनिवृत्तिरूपां सुगतिं गतानाम् । पुरोहितानां चतुरोहितानां बलात् कैलाकौशलमांसलाऽऽभात् ॥ ३९ ॥ अवेक्ष्य तत्रावसरे सरेखश्रियाऽऽढ्यर्पत्राणि जनप्रियाणि । मुंग्वाम्बुजे बोधकला न कस्य प्रादुर्बभूव ध्रुर्वधैर्यभाजः॥४०॥ मनोरथानां गतिराँचकर्ष महात्मनः शुद्धपथं निवेद्य । निष्कण्टके भूवलये विहत्याऽसौ धर्मशोभानुभवेऽतिलोभात् ॥ ४१ ॥ उच्चरथाङ्गाध्ययनन मार्गवैषम्यमाच्छिद्य जगाम सद्यः। नियोगराजो ह्यनुयायितन्त्रं मनं विनिश्चित्य हृदि स्वतन्त्रम् ॥ ४२ ॥ सेनान्यधीशानुगमागमानां वेत्ता विधाता समितिक्रियाणाम् । त्राता बहुन्यायविदां मुनीनां सङ्घोऽनतीचारतया चचार ॥४३॥ पंचाङ्गिकायामतिसारणेन वश्यो बभूवास्य कुशासनोऽपि । मार्गे मिलद्वाँडववर्ग एष नियोगराजस्तपसां समाजः॥४४॥ म वारणानां घटनाभिरैच्छत् कुमार्गमुन्मथ्य पथः पटुत्वम् । गन्धर्ववृन्दैरनुगम्यमानश्चक्रीव सम्यग नयचक्रगत्या ॥ ४५ ॥ शिक्षासु दक्षो बहुधा रणानां से हास्तिकानां विभवेन सेव्यः । चलन्नियोगाधिपतिर्विरेजेऽनेकान्तकान्ताऽऽतपवारणेन ॥ ४६ ॥ 10 15 [३९] १ "श्रेणीमयानाम्" मयानां श्रेणीति पदविभागे [४३] १४ "अनुगमागमानाम्" अनुगमोऽनुसारः, मयानामुष्ट्रविशेषाणां श्रेणी पङ्गिः, पदाविभागे श्रेणीमयानां सूत्रार्थानुगमो वाऽनुयोगद्वारम् । १५ “समितिक्रियाणाम्" कारुसंहतिप्राधान्यवताम् । २ "चतुरोहितानाम्" उष्ट्राकर्ष- ईर्यादिक्रियाणाम् “समितियुधि सामे, साम्ये सभायामीर्यादौ" काणाम् । ३ "कलाकौशलमांसला" कला विज्ञानमुपकरण- इति हैमः [अने० सं० कां० ३ श्लो० ३१२-३३३] ॥ पटूकरणे चातुर्यपुष्टाऽभात् ॥ [४४] १६ "पालिकायाम्" पनामान्यवयवा यस्याः [४०] ४ पत्राणि" यानानि शिविका सुखासनादीनि; पाणी खलीनं तस्याम् "कवी खलीनं कविका कवियं मुख- पत्राणि पुस्तकरूपाण्यवेक्ष्य वा । ५ "मुखाम्बुजे बोधकला" यत्रणं पञ्चाङ्गी" इति हैमः [ अभि. चिं. कां. ४ को. मुखप्रसन्नता; मुखे ज्ञानकला वा । ६ ०धैर्यभाजः" धैर्य ३१६-१७] भतिसारणेन; पञ्चालिकायाः सूत्र-नियुकि-भाग्य- शौयं पाण्डित्यं वा ॥ चूर्णि-वृत्तिरूपायामतिसारणेन वा १७ "कुशासनः" [१] ७ "मनोरथानां गतिः" मनोरथा यत्र चलन्ति तेषां मार्गः “गतिर्वहणे ज्ञाने योरोपायदशाध्वसु" इति हैमः कुशानामशनं यस्य कुत्सितशासनो वा। १८ "वाडववर्गः: [अने० सं० कां० २ श्लो० १६८ ] पक्षे स्थानां गतिमहात्मनो ब्राह्मणसमूहोऽश्वसमूहो वा ॥ मन आचकर्ष । ८"आचकर्ष" वशीचकार । ९"महात्मनः" [४५] १९ "वारणानाम्" हस्तिनाम् , मारणा-वारणानां उदारलोकान् । १० "विहत्या" विहारेण शोभानुभवे । स्वमार्गपरमार्गविधिनिषेधानाम् । २० "गन्धर्ववृन्दैः" गायन- ११ "मसी" सेनानीः॥ लोकैरश्ववृन्दै ॥ [१२] १२ "उच्चरथानाध्ययनेन" उच्चैः अथ भनाध्ययनेन [४६] २१."बहुधारणानाम्" बहुधा रणानामिति पद- इति पदविभागे माध्ययनेनाऽऽचारादीनां पठनेन, उर्वः रथानाध्ययनेन इति पदविभागे रथानाध्ययनेन रथाङ्गं रथ- विभागे बहुधा युद्धानाम् ; बहुधारणानामिति पदाविभागे पादोऽस्याध्ययनेन बहुगमनेन । १३ "मत्रम्" गुप्तवादम् धीगुणविशेषाणां वा । २२ "सहास्तिकानाम्" साहास्तिका- "मनो देवादिसाधने, वेदांशे गुप्तवादे च" इति हैमः [अने० | नामिति पदविभागे 'सः' प्रतीतः, हास्तिकानां हस्तिसमूहानाम् । सं. कां० २ श्लो. १५७] ॥ सह आस्तिकानामिति पदविभागे सह युगपद् भास्तिकानाम् ।

·२७ पद्य ३९-५६] दिग्विजयमहाकाव्यम् सनिश्चयोऽयं व्यवहार्यमेवमनेन वालव्यजनद्वयेन । उन्नीयमानप्रभुताद्भुतश्रीरादेशभूभृजयसम्पदाऽऽगात् ॥ ४७ ॥ आचारयोगादधिगत्य लोके भावं वकीयं यदि वान्यदीयम् । विमर्शयन् द्रव्यगुणोपपत्तिं रराज निर्व्याजतया स राजा ॥ ४८॥ यथास्थलं भावनया नयानां संभावयशुद्धशा भृशार्थम् । सार्थ पटुकृत्य महोदयार्थमादेशदेशाधिपतिः प्रतस्थे ॥ ४९ ॥ आप्तोपहारानभिमन्यमानः सुखानुयोगप्रतिदानवृत्त्या । स्थिरीचकार वजनान् जिनानां नानाङ्गवाचा चिवर्द्धनेन ॥५०॥ अनेकपानां बहुदानवृत्तिं प्रोद्भावयन् ‘बोधितरौ नियम्य । साधोरणस्मारणमुक्तियुक्त्या ररज चेतांसि महात्मनां सः ॥५१॥ 11 तत्रेऽस्य कोदण्डगुणाधिरोपलक्षेषु दक्षो न रैसे नयार्थ्यः । सर्वो जनः क्षेत्रविभागवेदी नेदीयसी सिद्धिमिवान्वमस्त ॥५२॥ मुंक्तेष्वमुक्तेषु यथार्थसंज्ञां प्रज्ञापयन शुद्धहशा नियोज्ये । कृत्वाऽपराद्धेषु जुगुप्सनानि स सँज्जनानां पटुतां व्यधत्त ॥ ५३ ॥ मत्वा कॅचक्रं विषयेषु वैकं शक्रं पराकर्तुमिवात्तचक्रम् । आधाय वाचंयमरूपमेष गुरोः पुरोऽस्या बहिराजगाम ॥ ५४॥ स निष्कुटान्तः पटचामकुव्यां स्थित्वा गुरूद्दिष्टविधौ पटिष्टः । आलोचयन्मन्ब्रममात्रधैर्यै रात्रिं व्यतीयाय महोत्सवेन ॥ ५५ ॥ श्रेणी विरेजे नवकेणिकानां वेणीव लोलोमि सरिद्वरायाः। प्रमोदयन्ती नवराजहंसान संचक्रवालस्थितिकौशलेन ॥ ५६ ॥ [४०] १ "भाचारयोगाद्" चाराणां गूढपुरुषाणां प्रत्यक्षा जीवा । १३ 'लक्षेषु दक्षः न' लक्षं संख्याविशेषस्तेषु न २ "द्रव्यगुणोपपत्तिः" द्रव्यस्य गुणानां दक्षः, लक्ष्य वेध्यं वा । अस्य तने दण्डो म्यूहादिः गुणवृद्धिः । उपपत्तिः प्राप्तिः ॥ लक्षं कपटं तेषु को न दक्षः। "लक्ष व्याजशरव्ययोः संख्याया. ५०] ३ "मातोपहारान्" भाप्तः प्राप्त उपहारो येभ्यस्तान् मपि च"। १४ 'रसे' वीर्ये 'रसः स्वादे जले वीर्य झारादा विषे द्रवे । बोले रागे देहे धातौ तिक्तादौ पारदेऽपि च ॥ जिनानां पूजा येषां ते तान् वा । ४ "सुखानुयोगप्रतिदान- १५ 'नयार्य:' नीत्या पूज्यः, न स्वकीयोऽयमिति बुया ॥ वृत्या" सुखप्रमनिक्षेपप्रतिदानविधिना । ५ "नानावाचा" भनाना राज्यामानां स्वाम्यादीनां वाचा, भाचारागायुक्त्या वा । [५३] १६ 'मुक्तेष्वमुक्तेषु' सिद्धेषु असिद्धेषु मुक्तममुक्तं ६ "हविवर्द्धनेन" रुचेर्भटेच्छाया वर्द्धनेन, निसर्गरुच्यादेर्वा । शस्त्रभेदस्तेषु। १७ 'अपराद्धेषु' अपराद्धो विराधकः च्युतेपुर्वा । १८ 'सजनानाम्' सजनं तूपरक्षणं तेषाम् । १९ 'पटुताम्' [५१] ७ “भनेकपानाम्" अनेकान् पान्तीत्यनेकपा पाण्डित्यं पाटवं वा । महात्मानो हस्तिनो वा तेषाम् । ८ "बोधितरौ" पिप्पले, [५४] २० 'प्रचक्रम्' चलितं बलम् । २१ 'विषयेषु' सम्यक्त्वरूपे वा। ९ "नियम्य" नियच्य नियमं कारयित्वा मोहजन्येषु । २२ 'वक्रम्' प्रतिकूलम् । २३ 'भाधाय वाचंय- वा। १० "साधोरणसारणमुक्तियुक्त्या" सा आधोरणस्मारण- मरूपमेष गुरोः' गुरोः वाचंयमरूपमाधाय यद्वाऽयमरूपं प्रचक्र मुक्तियुक्त्येति पदविभागे, आधोरणा हस्तिपालास्तेषां स्मारणेन मत्वा गुरोर्वाचमाधाय ॥ युक्ता या मुक्तिर्बन्धनान्मोक्षस्तद्योजनेन, साधोः अणस्मारण [५६] २४ केणिकानाम्' केणिका पटकुटी तासाम् । मुक्तियुक्त्येति पदविमागे साधोः सजनस्थाणे सूत्रादिशब्दे २५ 'नवराजहंसान्' नृपमुख्यान् । २६ 'सबकवालस्थितिको- सारणं तन्मुक्तिमौनं तयोर्योंगिने वा ॥ शलेन' सतां चक्रवालं समुदायस्वस्थ, सन् यः [५२] ११ 'कोदण्ड' कोदण्डं धनुः। १२ 'गुण" गुणः । चक्रवाकस्य बालः ॥ षट्पश्चाशत्तमश्लोकादेकनवतितमश्लोकपर्यन्तस्यैकं पत्रं A प्रतो विनष्टमतोऽत्र P प्रतेरुतम् । 20 सम्बन्धात् । चक्रस ·८८ महोपाध्यायमेघविजयगणिकृतं [नवमः सर्गः 5 10 15 अहर्निशाभ्रभ्रमखेदभाजां विश्रामभूमीव शरद्घनानाम् । वाटी प्रपाटीपयसः किलाटी वाऽऽटीकते स्माद्भुतया तयाऽसौ ॥ ५७ ॥ पुर्या महेभ्यालयशुभ्रभासा वनद्युतिय॑क्रियते स्म नीला । तद्वैरभावादिव केणिकाभिः सा निर्जितात्यूर्जितया तयापि ॥५८ ॥ तत्रानुयाताऽऽहंतसंघमध्ये भृशं प्रवृत्तेहयहेषितानाम् । विमिश्रितानां गजबृंहितेन न्यवेदि मेघाभ्युदयस्तदानीम् ॥ ५९॥ अथ प्रभाते प्रसृतेऽवदाते प्रसन्नवाते विकचाम्बुजाते । वियत्तरौ जीर्णतयेव जाते नक्षत्रपत्रव्रजमंनिपाते ॥ ६०॥ सहस्ररश्मेदयाय धाता सर्वाधिक धाम निधित्सुरस्मिन् । नक्षत्रलोकादिव संजहार तेजः समग्रं युगपत् प्रभाते ॥ ६१ ॥ भानोर्विभाऽस्तंगमने विकीर्णा नक्षत्रमूर्त्या शुशुभेऽन्तरिक्षे । महोदये खे पुनरुमधाम्ना ततः समाकृष्य कृताऽऽत्मसात् सा ॥ ६२॥ वियद्वनान्तर्विविशुर्नु पत्युर्वियोगदुःखाद् रुचयोऽभ्रदम्भात् । तहरदेशादधिपेऽभ्युपेते समं ययुस्ता इव संप्रयोगम् ॥ ६३ ॥ विभा विभान्ति स्म नभोविभागे नक्षत्रलोके ननु तावदेव । अहर्पतिः क्षत्रतया प्रतीतः साम्राज्यभारं न बभार यावत् ॥ ६४ ॥ द्वीपेऽवनीपादिजनैः प्रदीपाः प्रकाशिताः खे त्रिदशैश्च ताराः। वैयर्थ्य मर्कादुभयस्य तस्मात् प्रभातवातादिव तद्विघातः ॥ ६५ ॥ साक्षात् कटाक्षा इव दिग्वधूनां द्विजाधिपे वैभवसंनियुक्ते । नक्षत्रलक्षाद् दिवसेऽथ सर्वे किं संहतास्तत् क्षयवीक्षणेन ॥६६॥ रात्रौ नभाश्रीर्विवृताङ्गरीत्या तस्थौ तदीयाऽऽभरणान्युडूनि । शोणांशुकेन त्रपितेव शूरे रागात् प्रगे तानि पुनोऽप्यधत्त ॥ ६७ ॥ दिशां बलिं यद् विदधे द्विजेशः खस्याधिपत्यार्थमुडुप्रसूनैः । सहस्ररश्मिस्तु करैः खकीयै रोषादिवामूनि पराचकार ॥ ६८ ॥ चित्रीयिता द्यौस्तमसेव लिस्वा तारास्वरूपान्निशयेशभत्त्यै । साम्राज्यमासेदुषि पद्मिनीशे शापात् तदुन्मृष्टमिवाम्बुजिन्या ॥ ६९ ॥ वर्धापना दिगवनिताभिरिन्दोरकारि नक्षत्रधियाक्षतोघैः । तद्वारुणीसंगमनादिवैतान् वाताद् विनिन्ये विधिरेव दूरे ॥ ७० ॥ पत्युः प्रसादानिशयाऽप्यलम्भि तारावताराबहुरूप्यऋद्धिः। निस्सार्य लोकादिव तां सनाथां सैवापजहेऽम्बुजिनीवरेण ॥ ७१ ॥ प्रकाशभाव: कमलाकराणामाच्छिद्य रात्र्या भगणे न्यवेशि । तद्वैपरीत्यं दिवसश्रियाऽपि न विस्मयः स्यात् समयमयेऽस्मिन् ॥७२॥ काले कराले तमसान्तराले लोकस्य तेजो भगणांशुमात्रम् । तेजोनिधेरभ्युदये तमोऽपि दोषाकराने शितिमावशेषम् ॥ ७३ ॥ [५.] १ 'किलाटी' दुग्धपिण्डविशेषः । 20. 25 30 ·पथ ५७-८७] दिग्विजयमहाकाव्यम ८९ 5 10 निशीव पन्युविरहान्नभःश्रीहदि स्फुटं छिद्रवतीव विष्ण्येः । रविप्रदत्तद्युतिशोणवासाः प्रसद्य सद्य प्रगुणेव जज्ञे ॥ ७४ ॥ द्विजेशराज्ये ग्रहसंग्रहेण वराटिकानां गणनैव मंपत । सहस्रधाना वसुधा सुवर्णमया च बालाऽऽनपतः प्रचके ।। ७५ ॥ जग्ध्या मंगाई क्रमतः प्रतीच्याः पत्या जिघत्सातिशयोपपत्त्या। नक्षत्ररूपाखिलशालिपुनः पलादवृत्त्या बुभुजे क्षणेन ॥ ७६ ॥ भुक्त्वा तमासूपयुतोटुशालिपिण्डान् सचण्डधुनिकद्यतोऽपि । ताम्बूलरागं वदने न्यधत्त कायेऽरुणस्तेन परं प्रमत्तः ॥ ७७ ।। यत्प्राणनाथेन मदङ्गनानां हृतन्दुना श्रीरिह पमिनीनाम् । तस्या हि रावेरुडुमौक्तिकस्रक छिन्नेऽतिरोषाद्रविणेव मत्वा ॥ ७८ ॥ पत्युस्तदास्तंगमने हिमांशोस्तारास्त्रियस्तद्विरहेण दूनाः । प्रभातसन्ध्यारुणिमाऽनलान्तः सत्यो हि सत्यं विविशुर्विशुद्धाः ॥ ७९ ॥ कुमुदतीभिर्मधुपा विलेसुस्तारारुची रागधरे ग्रहशे। न्यवीविशद् दुःखभरादितीव द्विजाधिपः श्यामचिः पयोधौ ।। ८० ॥ वृषाज-मीनाद्युपभोगदोषो दोषाकरस्याभ्युचितो द्विजेशः। मा भून्ममेतीव विमृज्य ताराः सहस्रधामाऽभ्युदियाय शुद्धः । ८१ ।। प्रियाः प्रियाश्चन्द्रमसो हि ताराः स्पर्शो न तासामकलकिनोहः। एताः परामृज्य पुरः प्रभाभिः शूरः सुवृत्तः समुदेति तेन ॥ ८२ ॥ सहस्रभानावुदिते नभाश्रीस्तारासुमैयुञ्छनकानि कृत्वा । निदर्शयन्ती नवरागमाधादामोदमालीष्विव पद्मिनीषु ॥ ८३ ॥ तपोधनानां बहुवोधनानां योगानियोगाधिपतिर्धरित्रीम् । तदा पवित्रीकुरुते स्म लोके वृत्तिं यथासूत्रतया प्रयोज्य ॥ ८४ ॥ तैः सावधानः प्रतिभानिधानैर्वशीकृता वाडवजातिरग्रे । चित्राणि धृत्वा मुंखयन्त्रकाणि चचार मार्गे कृतरश्मियोगा ॥ ८५ ॥ चिन्वन् यशोनिर्जितपुष्पधन्वा तमोविभेदे नवशार्ङ्गधन्वा । धुन्वन् मनःसंशयमङ्गभाजां नियोगराड् धन्वनि स व्यहार्षीत् ॥ ८६ ।। स प्राप सौवर्णगिरि गरीयः शृङ्गैरभङ्गैर्दिवमालिहन्तम् । जिनेन्द्रचैत्योज्वलमौलिलक्ष्म्या शैलाधिपत्यश्रियमुद्वहन्तम् ॥ ८७ ॥ 15 25 [६] १ 'मृगाः' चन्द्रो भेषजविशेषो वा। यथासूत्रं वृत्रि टीकामनुयोगे प्रयोज्य । [८०] २ 'तारारुचिः' ताराणां रुचिरिच्छा । ३ 'ग्रहेशे [८५] ५ 'तैः' तपोधनैः । ६ 'मुखयन्त्रकाणि' खलीनानि सूर्येऽभूदिति शेषः। यद्वा मुखभृमिसमासाद्धेत्यादि सिद्धयत्रकाणि । ७ 'कृतरहिम- [४] ४ 'वृत्तिं यथासूत्रतया प्रयोज्य' वृत्तिमाजीविका योगा' कृतः रश्मेवल्गाया योगो यस्याः सा रश्मिर्दीतिर्वा । प्रयोज्य, यथासूत्रं व्यवस्थानतिक्रमेण "सूत्रं तन्तव्यवस्थयोः" | [८६] ८ 'तमः' "तमो राही गुणे पापे ध्वान्ते"। दि.म.१२ ·९० [ नवमः सर्गः 5 10 15 महोपाध्यायमेघविजयगणिकृतं विशालसाले कपिशीर्षराज्या राज्याश्रयं स्वर्गपतेर्जहास । गर्जन्निवाद्रिनरसिंहनादेस्संतर्जयन् वा कुलशैललक्ष्मीम् ॥ ८८॥ कुलाचलैः सप्तभिरस्य शोभा लोलाभिरेकेऽपि मनाम् न धार्या यस्याभिधारूपविधानिधानं मित्रं पवित्रं सुरशैल एव ॥ ८९ ॥ द्वीपस्य जम्बूपपदस्य राज्यं लघोरपि द्वीपकुले यदस्मात् । सुवर्णशैलाद् भरतेऽपि तत्त्वं प्रतीयतां वर्षकुलेऽपि किं नो ॥९०॥ परः शतैरुन्नतशृङ्गभागैर्न भोविभागस्य कृतावलम्बः। शिलोचयः स्वामभिधां यथार्थी समर्थयामास सुवर्णधाम्ना ॥ ९१ ॥ शरा द्विजेशाः कवयो बुधा वा यत्मनिधाने निवसन्त्यनेके । तन्मङ्गलाऽऽढ्या खलु रत्नसानुं किं नातिशेतामिदमीयलक्ष्मीः ॥९२ ॥ लघुर्गुरुर्वेति न चिन्तनीयं शंसन्ति सन्तो गुरुतां गुणेन । द्विधा सुवर्णाश्रयणान्महीयानयं विदेहे तु गिरिर्लघीयान् ॥ ९३ ॥ विद्याधराणां रमणीभिरद्रिर्धत्ते नितान्तं रमणीयभावम् । मणीभिरुद्भासितदिविभागे यत्कन्दरे सुन्दरमन्दिरश्रीः॥ ९४ ॥ चैत्यादिवतं नितमां तमांसि स्पृशन्ति नादि बहिरन्तरे बा । दिवा दिवाकृत्करसंनियुक्तं कान्त्यौषधीनां निशि चानुरक्तम् ॥ ९५ ॥ व्यालः शृगालं न युवाऽपि बालं प्रहर्तुमीष्टेऽत्र कदापि रुष्टः । जिनेन्द्रबिम्बातिशयाच्छयालु पार्श्वेऽप्यजं नैव मतङ्गजारिः॥९६ ॥ राशिमणीनामिव तोयराशेराकृष्य तुप्यद्भिरकारि देवैः। क्रीडापदं संपदमाश्रितानां समुन्नयनेष गिरिगरीयान् ॥ ९७॥ पुरी सुरीणामिव विस्मयेत् का रसातुरीभावमिवोन्नयन्ती । रेजे तदुत्सङ्गपदेऽङ्गनेव जालन्धराऽऽख्यातिधरा धरायाम् ॥ ९८॥ यस्यां विहारा विविधोपहारा हारावलीभिर्मणिमौक्तिकानाम् । दिव्याङ्गनानां नवगानशब्दैर्वितेनिरेऽमानविमानलक्ष्मीम् ॥ ९९॥ पाश्चालिकानामथ यालिकानां चैत्यस्थचित्रेक्षणविस्मितानाम् । नेत्राम्बुजानामनिमेषवृत्त्या कः श्रद्धधाति स्म न देवलोकम् ॥ १० ॥ चैत्येषु नित्याऽऽर्हतपूजनासु हल्लीसकर्या जनरञ्जनाऽऽसीत् । तया दिक्षाऽऽगतदेवतानां व्यधायि तादात्म्यनिदानहेतुः॥१०१ ॥ देवीषु रूपातिशयो न पुण्यं लावण्यमङ्गे कमितुः सुखाय । तदुवैपरीत्यं भुजगागनासु वधूजनेऽस्यामुभयी प्रसिद्धिः ॥ १०२ ॥ कुलाङ्गनानां सकला कलाऽपि वैफल्यमाधास्यत चेजिनानाम् । पुरः स्फुरन्नतनगानवृत्ती नैवाभविष्यत् सुरलोकमोहः ॥१०३ ।। सौभाग्यशोभाविभवेन यस्यां वधूः सुरीणामवधूतगर्वा । अस्मत्प्रियाणां प्रियताऽत्र माऽभूदितीव नैवाक्षिनिमेषभाजाम् ॥ १०४ ॥ 20 25 30 ·पच ८८-१२१] दिग्विजयमहाकाव्यम् 5 10 ॥ 15 यासां सदाऽऽसां प्रबभूव धीरः कामः समग्रावयवेषु देहे । हरक्रियाशुद्धिमिवाचिकीर्षुस्तासां मुखं किं जडजेन जेयम् ॥ १०५ ॥ अनक्षरेणाम्बुरुहाननानां न साक्षराणामुपमाप्रमाणम् । अस्मिन्नये सा श्रुतिरेव साक्षात् साक्षीवभूवाक्षयसंनिधानात् ॥ १०६ ॥ सुधाऽधरेग्धारि यथावृत्त्या धीरेण धात्राम्बुजलोचनानाम् । तदाऽऽत्मकत्वेन मुधा सुधांशुः प्रांशुन तासां वदनोपमाप्तौ ॥ १०७ ॥ गोपात प्रकोपारुणतः खवृत्त्यै यश्चाऽददे वासवभैक्षमिन्दुः। महेभ्यकान्तावदनप्रभाभिः सनाभिरुचैर्भविता कथं सः॥ १०८॥ स्मरस्य सख्यस्मरणानिकामकामान्धलोकैरुपमा व्यलोकि । छायाभृति स्त्रीवदनस्य तस्याः प्रामाण्यसाक्षी न हि साक्षरः स्यात् ॥ १०९॥ वधूजनानां शयने द्विजेशे प्रकाशतां वासवरूपलक्ष्मीः। प्रातस्तदास्यद्युतिवैभवस्य दास्येऽपि नास्याऽऽस्य विपाण्डुरस्य ॥ ११ ॥ लघूभवन्निन्दुरलीकविन्दुश्रियाऽश्रयत् स्त्रीजनवक्त्रमेव । स्पर्धाऽपि वर्धापनहेतवेऽस्य प्राप्तस्य दुःप्रापमुखप्रसङ्गम् ॥ १११ ॥ मतिभ्रमाद् विभ्रमभूमिकान्तामुखे विधेया शशिनोऽपि शङ्का । प्रकाशमात्रादवकाशमाप्य क्षणादनङ्के क्षणतः समाप्या ॥ ११२ ॥ तुलाकृतैकत्रवधूमुखेन गुणैः प्रसिद्धन जगद्विधात्रा । परत्र चन्द्रेण विनाङ्गभारमन्त्ये स्फुटं लाघवमुद्गमेन ।। ११३ ॥ माधुर्यमासां वचनेषु धुर्य वैधुर्यविच्छेदिसुधाशनादेः । मुघाकरेणेव मुखप्रसत्त्यै सुधानिधानागुपदाऽप्यदायि ॥ ११४ ॥ वचो विपश्ची कणितेषु तासां माधुर्यमाधात् खभृतेषु किञ्चित् । तत्तुल्यता चेत् परपुष्टवाचः काचः समः किं न मणेर्गणे यः ॥ ११५ ॥ निनंसया तीर्थकृतां नितान्तमुपेयुषीभिर्विबुधाङ्गनाभिः। मिथः परावृत्तिविधिर्वधूनां भवत्यलङ्कारपरम्परायाः ॥ ११६ ॥ नुवं सुवर्णाचलसंनिधाना धनेश्वरानश्वरतां वदद्भिः। ध्वजैरजेयत्वगुणः पुरोऽस्या बजैव॒धानां मनसाऽभिधार्यः ॥ ११७ ॥ प्रविश्य तस्यां पुरि पौरलोकैः प्रस्तूयमानः स नियोगराजः । समाजमानन्दयदाहतानां गवां विलासेन जयश्रियाऽऽढ्यः ॥ ११८॥ जेता स्मरादेश्वरणप्रवृत्त्या धर्म दृढीकृस्य पुरश्चचाल । अयं प्रसादाद् गणनायकस्यास्खलद्गतिस्तत्सिमितिप्रतिष्ठः ॥ ११९ ॥ उदिनी वर्णपयोजराजी निवेदिनी सौरमहोदयस्य । पुष्णाति यस्यां कमलाविलासं तां मेदिनीपूर्वपुरीं ययौ सः॥१२० ॥ हंसावतंसा विबुधप्रशंसास्थानानि यत्राप्सरसां प्रदेशाः। उदीरयन्ते सुरसार्थलीलां सौधर्मलोकाभिगमप्रतीत्या ॥ १२१ ।। 20 25 30 ·१२ महोपाध्यायमेघविजयगणिकृतं [ नवमा सर्ग: 5 10 15 जनः सहस्राक्ष इवातिदक्षः शुद्धार्थवृत्त्या कारक (टेवारी। रच्यो विराजर्जयवाहिनीनां सुपर्वभित्र चिनोदशाली ॥ १२२ ॥ सहस्रशो यत्र वसन्ति शराः कलाभृतः माम्यदां प्रपन्नाः। मनीषया गौरवमावहन्तः काव्यानुभाव्यक्रिययाऽनुषक्ताः ॥ १२३ ॥ यद्वाटिकानां परिपाटिकाभिरामोदसारेण बगीकृतानि । सदा रमन्ते मिथुनानि दिव्यान्यामुच्य कल्पद्रुमसौरभाशाम् ॥ १२४ ।। रम्भागृहाण्यद्भुतसंप्रयोगारम्भाद् विरम्भाधिकरूपसंपत् । कान्तानुरागात् समुपेत्य कान्ता याथार्थ्यमेषां कुरुते द्विधाऽपि ॥ १२५ ॥ जातिः परेषां वपुषाविशेषादामोदमुत्पादयतीति युक्तम् । सुखाय नृणां कचच्छदोऽपि तस्याः प्रसङ्गादिष वाटिकायाम् ॥ १२६ ॥ फुल्लन्महामल्लिविसन्धगन्धाऽऽकृष्टा निकृष्टा अपि भृङ्गराज्यः । उद्रावयन्ते करवाललीलां स्मरस्य नश्यद्विरहातहत्यै ॥ १२७ ॥ गन्धैरनूनैः करुणप्रसूनैराकीर्यमाणोऽनुदिशं परागः। नरस्थ वश्यंकरणं स्मरस्य दीक्षापरीक्षाविधये बभूव ।। १२८ ॥ उभिद्रपुष्पेक्षणवीक्षणेन व्यामोहयन्तीव लतास्मितास्याः। परिस्फुरत्पल्लवसंज्ञयवाऽऽजुहोति विश्रान्तिकृते वनान्तः ॥ १२९ ॥ धन्दारुचारुधुतिदम्पतीनां हासैः परं पावितपुष्पभासा । तद्वक्त्रसौरभ्यभरस्य चौरैर्वातैर्विवृत्ताऽपि लता वृतैव ॥ १३० ॥ जिनार्थनार्थ कुसुमोद्दिधीर्षा हर्षाद् वधूक्षिप्तकरैरजस्रम् । लतानिकुने मृदुलप्रवालश्री शाश्वतीवास्य वनस्य जज्ञे ॥ १३१ ॥ आरुष पुष्पावचयेऽङ्गवर्णसवर्णताऽऽलिङ्गितचम्पकान्तः । गुप्ताऽपि कान्ताऽऽभरणप्रभाभी रराज काचिद् वनदेवतेव ॥ १३२ ॥ पुष्पाण्यवाकीर्य तरोः शिरस्था बाला स्वशालान्तरमारुरुक्षुः। मूलस्थितालीस्मितहेतुरासीत् सौभाग्यशोभाऽनुभवस्य लोभात् ॥ १३३ ॥ स्रजामजस्रं रचनेन काचित् साचिव्यमाप खजने वनेऽस्मिन् । प्रियः प्रियस्तैर्वचसां प्रयोगैरामोद्यमाना रमणीसमाना ॥ १३४ ॥ हासप्रकाशप्रसरन्महोभिः पुष्पानवासावपि तद्भमेण । व्यापार्यमाणा करमम्बुजाक्षी सखीं परं स्मेरमुखी चकार ॥ १३५ ॥ जिनार्चनाशेषमशेषमन्या प्रसूनवृन्दं निजशेखरषु । निवेशयन्ती हृदयेश्वराणां विवाहवेलास्मृतिरन्वकार्षीत् ।। १३६ ॥ 20 25 80 । [१२२] १ 'शुन्द्धार्थवृश्या' शुद्धाऽनुद्धारतया यथार्थस्य [१२३] ६ 'काव्यानुभाव्यक्रियया' काव्यैरनुभाव्या या द्रव्यस्य वृत्तिस्तया । २ 'शतकोटिधारी' शतानां कोटिं | क्रिया तया युक्ताः । नु वितर्के । काव्याः शुक्राः । धरति, शतकोटिर्वज्र वा। ३ 'रुच्यः' स्वामी अभिलषणीयो [ १२६] ७ 'कचच्छदः' "क्रकचः करपत्रे स्याद् प्रन्थिला- ४ 'जयवाहिनी' जयोपलक्षिता वाहिनी सेना वा । ख्यतरावपि" । "च्छदः पणे पनत्रे ग्रन्थिपर्णतमालयो" ५ 'सुपर्वभिः' देवः शोभनोस्सवैः । ऋकच एव च्छदः पक्षोऽस्येति वर्द्धकिः सूत्रधारः । वा। ..

·5 10 15 पद्य १२२-१५१] दिग्विजयमहाकाव्यम् ९३ अर्चाऽनुशिष्टा दयितैर्विमृष्टाः कृष्ट्र मन्त्रीभिः कुमुममतोऽन्याः । खं सौमनस्यं सह सौरभेण न्यधुमधुशलतया धृ॥ ३७ ।। तस्मिन् वनेऽर्हगवनेन रम्ये श्रीआधसेनि भगवान चास्ति । यन्नामवर्णामृतपानमुच्चैः करोति लोके वजरामस्त्वम् ॥ १३ ॥ वन्येभ-सिंहानि-भुजङ्गजन्येऽजन्यऽरिराजन्यकृतऽप्यजन्य । जन्येत चेतःस्खलना न भीत्या यन्नाममन्त्रम्मरणप्रतीत्या ।। ११९ ॥ नानाऽस्य साना नृपतिः वधाम्ना समानमानन्दयती शिनाथैः । नरं जयन्तं युधि रञ्जयन्तं सैन्यानदैन्याँस्तरसा रसाऽऽयम् ॥ १४० ॥ कलाकलापः सकलातिशायी स्फुरत्यमुष्य त्रिजगत्सु मुख्यः । सभाजनानां रसभाजनानां सभाजनं नाम जयजनो यः ॥ १४१ ॥ तत्रैः स्वतत्रैरपि नैव मत्रैर्मित्रैः पवित्रैरपि यद्विचित्रैः। साध्यं प्रसाध्यं तदिहाथपात्रैराराध्यमुद्भावयतेऽस्य नाम ॥ १४२ ॥ न नाम कामः समुपाजगाम कः सिद्विमुहद्विभृतोऽम्य नानि । चिन्तामणौ सत्यपि सत्यचिन्ता फलेग्रहिः स्यान्नहि का विकाशात् ॥ १४३ ॥ नानाऽऽस्यदाना च हृदो विभूषा यम्याम्ति वश्या भम्तो वयम्याः। विश्वे यशासौरभमेतदीयं तन्वन्ति बैव महोऽन्यदीयम् ॥ १४४ ।। नानामिहाऽऽनायविदां जिनस्य विनश्यदापत्परितापवृत्त्या । नृत्यानि नित्यं कमलाविलासात् पुरः सुरश्रीनिवहस्तनोति ॥ १४२ ।। नाम्नाऽस्य धाम्नां निधिनेव देवैरसह्यतेजः प्रमरीसनि । सिद्ध्यङ्गनाऽप्यङ्ग! वरीवरीति कीर्तिस्त्रिलोकी प्रबरीभरीति ॥ १४ ॥ नानि स्फुरद्धानि जिनेश्वरस्य जागर्ति कोऽपि प्रबलः प्रभावः । समुन्नयन वैभवमङ्गभाजां लघूकरोति स्म भवानुभावम् ॥ १४७ ।। ध्येयं परं तत्सुहशां विधेयं देवाभिधेयं कमलाद्युपेयम् । प्रसाधयन्ती सुरसार्थगेयं पटूकरोत्येव यशोऽधिपेयम् ॥ १४८ ।। अवश्यमेतस्य पदौ नमस्यन्नस्यन् विमोहस्य बलं विहम्य तस्मिन् पुरेऽसौ कतिचिद् दिनानि निन्ये नियोगाधिपतिर्जयेन ॥ १४१ ।। ग्रामादनुग्रामविहारतोऽयं त्यजन्नजस्रं निगमप्रदेशम् । मोहस्य तत्तद्विषयेऽतिचारं कुर्वन् न्यषेत्सीद् विषयेऽनिचारम् ॥ १५० ॥ स नासीरं धीरस्तपगणसुनामीरेतपसा निरस्यन मोहम्यावनिजनितजैनप्रभुतया । नयस्थित्या लोके कृतकरणचातुर्यविजयो नियोगेशः श्रीमानुदयमदधाद् धार्मिकविधेः॥१५१ 30 इति श्रीदिगविजयनानि महाकाव्ये महोपाध्यायश्रीमेघविजयगणिविरचिने प्रस्थानवर्णनो नाम नवमः सर्गः ॥ 20 ܙ: ܝܐ [१३९] १ 'अजन्ये' अजन्ये उत्पाने युद्धे च । वणिजां स्थानम् । “निगमाः पूर्व दिग्भेदनिश्चयाध्ववणिकपथाः"। [१४] २ 'विधयम्' कार्यम् । ३ 'देवाभिधेयम्' इयं [१५१] ५ 'नासीरम्' अग्रयानं मोहस्य । ६ 'कृतकरण- देवाभिधा सुदृशां सम्यक्ववना ध्येयम् । चातुयविजयः' कृतः करणानां चातुर्येण विजयो येन सः । [१५.] * 'निगमप्रदेशम्' निगमो मार्गः, निगमानां 'अकृतक' इति पदविभागे अकृत्रिममरणे चातुर्येण विजयो यस्य ॥

·९४ 5 10 15 महोपाध्यायमेघविजयगणिकृतं [दशमः सर्गः दशमः सर्गः। अजवन्धुरथ बन्धुररथ्यान् नोदयन् पथि यथेच्छमनन्ते । तत्पिपासुरिव वार्द्धियियासुः पश्चिमां भृशमुपास्टशदाशाम् ॥१॥ वारुणीमधिगतं द्विजराजं वीक्ष्य दुर्णयपदं विनिनीषुः । शेषकोष इव शोषकृतेऽकी प्राप पश्चिमदिगम्बरदेशम् ॥२॥ पूर्वगोत्रविशदीकरणेन प्राप्तदिग्वरवधूपरिभोगः। ध्वस्तदुस्तमतमोभरपापक्षालनाय रविरब्धिमियाय ॥ ३ ॥ हंस एष गगनामरसिन्धौ संतरन्निव कराऽऽयतपाशैः। पाशिना ध्रुवमनीयत तीरं स्वाङ्गनागतिकलाऽध्ययनाय ॥४॥ प्रोल्लसत्सितपटैगंगनान्धौ यानपात्रमिव मित्रचरित्रम् । तेजसा निभृतमर्णवसद्माभ्यानयन्नयरुचिनिजपार्श्वम् ॥५॥ फेनपिण्ड इव मण्डलमेतचण्डगोर्नु विधिना वियदब्धौ । प्रस्फुरन् वरुणलोकशिशूनां नर्मणेऽभिचकृषे सतृषेव ॥ ६ ॥ प्रागधृतस्त्रिदशराजवधूभिरात्मदर्श इह भानुविमर्शः। तत्प्रतीपवरुणाम्बुजग्भिः स्पर्द्धया निजगृहे जगृहेऽसौ ॥७॥ प्रावृतः सितपटैः किमु पूर्वाधीशितू रविमिषेण शताङ्गः । आसदद् वरुणराज्यजिघृक्षोर्माययाऽपरदिशोऽपि सदेशम् ॥ ८॥ यजलानि महसा खलु शुष्यत्येष शेषसमयात् सविशेषम् । तत्पतिवरुणराडरुणस सिन्धुपातबहुपातकमाधात् ॥९॥ उद्यतस्य गगनाम्बुधितारारत्नराशिहरणादरुणस्य । पश्यतोहरकलार्णवरत्नान्यातुमस्तगिरिगुप्तिमधत्त ॥ १०॥ वैरिणीभिरवदातविधीनां खैरिणीभिरिव वारुणलोके । चुम्बनेऽस्य विहितेऽधररागाच्छोणतामवृणुतारुणविम्बम् ॥ ११ ॥ अस्तभूधरशिलासु विभिन्नः शातकुम्भनवकुम्भ इवार्कः । तत्कणैर्ग्रहगणैरिव कीर्ण व्योम सोममहसा सहसाऽऽप्यम् ॥ १२ ॥ भानुरस्तगिरिगैरिकयोगादू योगवानिव कषायितवासाः। दूरतो निजपरिग्रहमौज्झदू रूप्यका ग्रहगणास्त इमे खे ॥ १३ ॥ प्राविवेश जलधौ जलधौतं वं विधातुमरुणामरहस्ती । उच्छलगिरिव तस्य कपोलादू व्यानशे नु तिमिरैर्धमरै खम् ॥ १४ ॥ दूरदेशमभिजग्मुषि पत्यो पद्मिनीभिरचिराद् विरहाा । विश्लथा विदधिरेऽलिकवर्यस्तत्कचैरिव तमोभिरुदीये ॥१५॥ शूरदूरगमनान्मदपूराद् यन्निशाचरगणेन दिदीपे। माऽस्तु दर्शनमशुद्धममीषां पद्मिनीभिरिति मङ्गु निदद्रे ॥ १६ ॥ 20 25 - 35 ·९५ 5 10 15 पद्य १-३३] दिग्विजयमहाकाव्यम् स्त्रीजनैर्निदधिरे मणिमुक्ता दिग्भिरुन्मुखतया निशि ताराः। स्पर्द्धया वसुधया विषमेषोर्मार्गणा इव लसटुचिदीपाः ॥ १७ ॥ लेहमुच्चशिखगेहमणीषु गेहिनी निदधती गुणवृत्त्या । कामिनां मनसि चापलतेवाऽकुश्चिता मनसिजस्य बभासे ॥ १८ ॥ भूषणैर्वपुषि वेषविशेषैर्विभ्रमैरभिनवैर्विनतर्भूः । मोहनेन मनसः खलु पुम्भिः काप्यपूर्ववनितेव निषेवे ॥ १९ ॥ लम्भितः स्फुटरमा चरमाद्रिधि खण्डतनुचण्डमचोच्चैः । दाववह्निजनितामिदमीयैर्व्यापिभूननु तमस्तनधूमः ॥ २० ॥ साक्षिणारुणकृशानुभरेण संव्यवाह्य तनुना विजयश्रीः। तदता ग्रहगणाक्षतवर्गविस्तृता नभसि कुङ्कुमकान्तिः ॥ २१ ॥ निश्चिते भुविजये विजयेऽस्मिन् मूर्तधर्म इव धर्म्यमुहः । श्रीनिदेशनृपतिर्विशति स्म पातिसाहिपुरमुडुरधामा ॥ २२ ॥ यत्र चित्ररमणीजनभोग्या वाटिका वलयिताः परितस्त्रिः। शाटिका इव लसत्सुमनोभिर्व्यक्तभक्तिनिभृताः पुरवध्वाः ॥ २३ ॥ पाटिका इव मनोभवराजः शासनस्य सुमनोऽक्षरलक्ष्याः। वाटिकाः सुमनसामभिगम्या स्फाटिकाश्मघटितालिघटाभिः ॥ २४ ॥ आकुला द्विजकुलैबहुधाऽऽर्यवालकैः सुमधुरा मधुमत्तैः । शुद्धजातिसुमनःकमनीया राजधान्य इव ताः स्म रराज ॥ २५ ॥ झिल्लिकारणरणत्कृतिवेल्लद्वल्लिपल्लवनिकुञ्जपदस्ताः। प्रोल्लसत्कुसुमतारकरूपाजज्ञिरे निवसतिर्वसतीनाम् ॥ २६ ॥ मल्लिकासुमनसां कलिकाभिर्वेश्म विस्मयदकन्दलिकाभिः। दम्पतीसुरतकर्मणि तासामानुकूल्यमिव शाश्वतमासीत् ॥ २७ ॥ शाखिनां घनतयाऽनलताऽऽसु पस्पृशे दिनकृता करयोगात् । पल्लवैः प्रकटितेऽपि च रागेऽस्याः विमृश्य रजसः समयं नु ॥ २८ ॥ चुम्बितां मधुकरैर्विटपेनाऽऽश्लेषमेष सविशेषमिवेक्ष्य । वल्लिमुल्लसितपल्लवहस्तामालिलिङ्ग दिनकृन्न करेण ॥ २९ ॥ उच्छलत्परिमलस्थलगुच्छः खच्छतीव्रकरमण्डललीलाम् । उत्परागपरभागपिशङ्गीभूतभूतलतयाऽप्यनुजहे ॥ ३० ॥ निर्गलन्मधुभरैर्घनवृष्टिः कापि नीरजरजोभिरदोऽन्तः । दीर्घिकाचपलवीचिसमीरैः कापि शीतमविनीतममूषु ॥ ३१ ॥ उच्चसत् कुसुमगन्धभरेणाप्यासु भासुरतरा सुरभिश्रीः । सौहृदादिव दिवस्पतिजेतुर्विस्मयो न रमणे स्मरराजः ॥ ३२ ॥ योगिनां निवसतां वनदेशे लीनमात्मनि परे हृदयं स्वम् । आचकर्ष सुमनःशरधारावर्षणान्मनसिजो विजयाय ॥ ३३ ॥ 20 25 30 *P सा।

·महोपाध्यायमेघविजयगणिकृतं [ दशमः सर्गः 5 10 15 एल्य यत्सुरजनी रजनीषु मण्डपे सुमनमां सुमनोभिः । खीचकार सुरतं शुकवाचाऽमृषु तऋमिथुनान्यधिजग्मुः ॥ ३४ ॥ तालिकावलिचलाचलपत्रमूर्च्छिता धुपवनात् पवनाऽऽली। पद्मिनी प्रणुदिताऽऽसु वधूनां द्राक् चकार रतखेदविभेदम् ॥ ३५ ॥ [इति वाटिकावर्णनम्] उन्नमद्भिरभितस्तरुराज्या वाटिका मुविटपैरविलोक्या। सा विशालतरसालवरेण पर्यवेष्ट्यत पुरी गिरिणेव ॥ ३६॥ तत्पुरीशकृतभूतलभूयोवैरिराजधृतदुर्गविभङ्गात । तुङ्गतां स नु गतः कपिशीरभ्रदुर्गकवलीकृतिमैच्छत् ॥ ३७॥ द्वेषिबुद्धिविषयाऽऽवरणेन भूतलाभरणवद् वरणोऽयम् । शीतगोः परिधिना कृतसख्यं शेषकुण्डलिकलाग्रहणाय ॥ ३८ ॥ शेष एष खलु शीर्षसहस्रं भूमिभारधरणाय बभार । तहिवोभरसहे वरणेऽस्याः शीर्षकोटिरपि साम्प्रतमेव ॥ ३९ ॥ कुण्डलीकरणकौशलवृत्त्या नागराज इह युक्तमधास्थः। देवराजमपि किं नु विधित्सुस्तद्वदुच्चतरतां स जगाम ॥ ४०॥ खातिकाऽऽकृतिबलाजलजन्यं पौरुषाऽऽवलिमिषाननु वन्यम् । सालमुच्चयधिया स्थलवयं किं त्रिधा भजति दुर्गमिहैवम् ॥ ४१ ॥ वप्रविप्रमतिलुब्धतयैव सर्वतोऽवति दिगम्बरभागान् । तं जिघृक्षुमरुणद् वरुणः किं खातिकापदभृताम्बुधिनेव ॥ ४२ ॥ आलवालजलमप्यनिरुद्धं सालमेधयति किं न विशालम् । खातिकाजलनिरर्गलसेकाद् वप्रवृद्धिरुचिरताम्बरसीमा ॥ ४३ ।। जन्मनैव हि निरावरणोऽयमम्बराय किमु धावति वप्रः। इत्यवेत्य विधिना घनुकूलं निर्ममेऽस्य परिखाकदुकूलम् ॥ ४४ ॥ पातिसाहिमहसा सहसाऽयं निर्गलन्निव जलैः परिखायाम् । भेजिवान् महिमवान् हिमवान् किं संनिधाय वरणाचरणेन ॥ ४५ ॥ प्रस्फुरद्भिरभितः कपिशीर्वद्धमौलिरिव सालनपालः। वहिशस्त्रजनितध्वनिसारैर्वारयन्नरिजनानिव रेजे ॥ ४६ ॥ [इति प्राकारवर्णनम्] राजवर्त्म विरराज नगर्याः सर्वदिक्षु विपणिस्थललः। खेलनाय किल मण्डललक्ष्म्याऽधायि शारिफलमस्य मिषण ॥४७॥ सर्वतो मुखमिदं सविशेषं विस्तृतं कनकरनगणाऽऽयम् । विश्वमण्डलसमापतदुद्यसिन्धुजाभिगमजानरुचीव ॥ ४८॥ तोरणीभवदुडुप्रतिबिम्बा धोरणीह शुशुभे विपणीनाम् । पतियुक्तिधृतमानविमानखर्जयाय विहितोन्नतमौलिः॥ ४९ ॥ 2) 25 30 ·९७ 5 10 15 पंच ३४-६५] दिग्विजयमहाकाव्यम् वाससां कचन शुक्लतमानां तेजसा सुरधुनीव पुनीते । दर्शनोत्सुकनृणां नयनानि सोल्लसत्तुरगतुङ्गतरङ्गा ॥ ५० ॥ व्यक्तरक्तवसनास्तरणेन शोणतामधिगता कचनेयम् । वाहिनीं नु विधिना जनितां सा जेतुमुद्यततया ध्वनिमाधात् ॥ ५१ ॥ आपतद् गजघटाऽऽकुलभावाद् राशिभिर्मंगमदस्य तथोचैः । कापि सूर्यदुहितुर्युतिगर्व सङ्कुलः सकलमप्यपजहे ॥ ५२ ॥ साधयन्तु चतुरः पुरुषार्थानत्र चित्ररुचयश्चतुरेभाः। सर्वतोमुखतया विपणीनां श्रेणयो बभुरितीव चतस्रः ॥५३॥ दूरतः प्रययुरापणराज्या आकृतिद्युतिभरैरनया द्राक् । निर्जिता इव हरिनृपतीनां लज्जया कचन राजनगर्यः ॥ ५४॥ आभिमुख्यजनितप्रतिविम्बाद् रनभूमिषु पदार्थगणस्य । कायको भ्रमवशादितरस्मिन्नापणेऽत्र गमनेऽपि फलाढ्यः ॥ ५५॥ खर्णरूप्यमयपुजितमुद्राव्याजतः किमिह राजसवित्रोः। रश्मयः सततविस्मयवृत्त्या सुस्थिता रुरुचिरे चिरमस्याम् ॥५६॥ सङ्कलेऽतिविपुलेऽपि जनौघात् सङ्घले किल मिथः परिमर्वात् । भूषणात् प्रपतयालुमणीनां वृष्टिरेव निकरैर्निरधारि ॥५७ ॥ भूभुजामपि भुजार्जितवित्तैर्विस्मयाय वणिजो विपणिस्थाः। रेजिरे पुरि वरीतुमिवाप्तास्ते स्वयंवररमाः परमार्थात् ॥ ५८ ॥ श्रेणयः किमु परस्परशोभादर्शवन्मणिमया विपणीनाम् । तुल्यरूपविभवाद् भ्रमहेतु म्यविभ्रमवतीषु बभूवुः ॥ ५९॥ विस्तृता इव भुजाः पुरलक्ष्म्याः सर्वतोमुखतया जनरथ्याः। यत्र तत्र निदिशन्ति विमध्यं नागरं विविधवास्तववृत्त्या ॥ १० ॥ दक्षिणादिशि दशास्यपुरीयं सुप्रभाऽपि नगरोत्तरदेशे । पूर्वतः स्फुरति पर्वतभेत्तुर्वारुणं पुरमिहापरभागे ॥ ११ ॥ वर्णितं न कविना भविना वा केन नाश्रितमिदं पुररत्नम् । एवमाह सकलाखपि दिक्षु विस्तरनिह चतुष्पथघोषः ॥ १२ ॥ [इति श्रीजिहांनावादनगरचतुष्पथवर्णनम् ] पत्र चित्रकृतचित्रपवित्रराजसौधधवलयुतिवृन्दैः। निर्मलीकृतपयास्तनयार्कस्योन्मुखीभवति नामरसिन्धोः॥ ६ ॥ राजसौधशिखरैर्ननु हैमैस्तर्जितः सुरगिरिर्नु निनः । शूरराजधिषणप्रमुखैः किं रुध्यतेऽस्य परितो भ्रमभङ्गया ॥ १४ ॥ रनराशिरचितैर्नृपसोधेः प्रेक्षको हृतमना इव सर्वः। रोहणाचलरुचिं षिमुमोच शोचते न लघुमभ्यधिकाप्तौ ॥ ५ ॥ 20 25 30 दि. म०१३ ·९८ महोपाध्यायमेघविजयगणिकृतं [दशमः सर्गः 10 15 उच्चतां नरपतेनिलयास्ते शूरराजवसुसंपदमभ्रे । संग्रहीतुमिव केतुकरैः वैर्भेजिरेऽजिरमणीरमणीयाः ॥ ६६ ॥ पातिसाहिसदनेष्वनुरूपं रूपमद्भुततयाऽप्रतिरूपम् । किं विमृश्य रविजातिगभीरा वीक्षते शफरिकापरिवत्तैः॥६७ ॥ राजराजधृतराजतपट्टवेश्मविस्मयकरद्युतिपुजैः । तर्जितो हिमगिरिगलतीव पूज्यतामुपगतोऽपि पुरारेः ॥ ६८ ॥ भूपसद्मनिवहः स्वसुरूपं न न्यरूपयदयं भुवनेऽपि । तद्दिदृक्षुरिव मछु कलिन्दकन्यकापयसि बिम्बमधत्त ॥ १९॥ सार्वभौमरविमुख्यगृहस्य छत्रतां कलयतेऽम्बुजबन्धुः। पूर्णिमा हिमकरद्युतिसाधुमाधुरी भजति चामरवृत्तिम् ॥ ७० ॥ पूर्वयोदयगिरिः परयाऽऽस्तभूभृदुत्तरदिशाहिमशैलः। आदधे मलय एवमपाच्या राजसौधमिति मध्यभुवाऽपि ॥ ७१ ॥ आगमेऽभ्युदयभूधरशृङ्गे ज्योतिषामहिमगुप्रभृतीनाम् । मङ्गलं भवति दर्पणरूपे पातिसाहिसदने स्वविलोकात् ॥ ७२ ॥ विस्तृतत्रिभुवनक्षितिभर्तुर्यद् यशः सुरतरुगरिमाढ्यः । तस्य मूलमनुकूलतयैतद् भासतां सदनमप्यलधीयः॥ ७३ ॥ [इति श्रीपातिसाहिगृहवर्णनम् ] श्रेष्ठिनां सदनसंततिरस्यां भूपसोधपरिवारतयैव । रामणीयकमधादू बहुधा तु धातुमुख्यमणिजन्ममयूखैः ॥ ७४ ॥ अस्ति यत्र विवुधः सकलोऽपि दिव्यरूपवसनाभरणेन । नेह गेहरचनासु विमानशोभया भजति कश्चन चित्रम् ॥ ७५ ॥ पर्वतैः किमिव पर्वतभेत्तुः सर्वतः सपदि शङ्कितचित्तैः। स्थापितानि शिखराणि विमृश्य निर्भयस्थलमिदं गृहरूपात् ॥ ७६ ॥ तुगतामधिगताः खविभूनां जाति-धर्म-धन-भाग्यमहत्त्वैः । उज्ज्वला इव तदध्यवसायै रेजिरेऽत्र निलयाध्यवसायैः॥७॥ कामकेलिललितेष्वबलानां साहसाद्भुतरसेन निवासाः। स्थैर्यमभ्युपगता इव गुञ्जन्मलध्वनिभिरेव विनेदुः ॥ ७८ ॥ दह्यमानबहलागरुधूपादुद्भवलयसत्कलयेव । छत्रिणः स्फुटचलाचलकेतुचामरैर्बभुरमी नृपतुल्याः॥७९॥ चान्द्रसान्द्रजलनिझरणेन क्षीरसागरतरङ्गनिषक्ताः । आलयाः कमलया सहयोगस्तेषु युक्ततर एव नरस्य ॥ ८ ॥ कामरागवशतः सुमनोभिः कामरा विदधुरालयलीलाम् । पामरा इव तदीक्षणलुब्धा नामरा विदधते दिवि वासम् ॥ ८१॥ 20 25 30 ·पप ६६-९७] दिग्विजयमहाकाव्यम् ९९ का 10 - 15 समनां शिखरवृद्धिविशेषैरम्बरेऽम्बरमणिर्दिनमध्ये । इष्टनष्ट इव याति वधूनां भोगभङ्गभवशापभियेव ॥ ८२॥ आतपे प्रसृमरेऽपि गृहाणामुन्नतेर्भवति धार्मिकलोके। दीर्घिकाकमलकोमलकोशोद्धनादिव दिवाकरबोधः॥ ८३ ।। पातिसाहिमहसामिव तेण्याद् भीतभीत इव शीतविनोदी। भास्करो न कुरुते करपातं भूतले सदनमूर्द्धनि रुद्धः ।। ८४ ।। सम्झनां कनकरन विभूतेष्ट्रग्जनिनदोषविघातः । बाललालनकपोतकपोतैयुञ्छनभ्रमिभरेण विधेयः ॥ ८५ ॥ [इति व्यवहारिगृहवर्णनम् ] तस्थिवानिह निदेशनरेशस्तेजसाऽऽहतसुखाभिनिवेशः। कारयन् नयपथप्रथिमानं वारयन् जगति दुर्णयवृत्तिम् ॥ ८६ ॥ श्रीजिनेश्वरदिनेश्वररोचिःसंचयाद् धवलिताम्बररुच्या । वर्जिता जनदिगम्बरवृत्तिः स्त्रीविमोक्षसुमतिः प्रससार ॥ ८७ ॥ व्याहृतौ हि किल केवल भाजां निश्चयः प्रववृते श्रुतियोगात् । सर्वतः सुमनसां प्रतिबोधे सङ्गतैव मधुपायिनि वृत्तिः ॥ ८८ ॥ नोपरागविदशा कमलानामाकरेषु धनवत्सु रसेन । नो जडात्मनि रुचिर्द्विजराजे नो पलादनमनःप्रतिचारः॥ ८९ ॥ तत्र रात्रिभुजि कर्मविरामे प्रौढशीतलरुचेरपि रागः। साधुतो रणाऽऽश्रयभाजां सन्नयानयविवेकमधत्त ॥९॥ कामचारविरतिर्जनतायास्तन्निमित्ततमसां विलयेन । सङ्गमे सवयसां हि विभाषावेदिनां समभवद्धितबोधः ॥ ९१ ।। पापकर्मणि परं बहुलाभे भाविताऽऽत्मसुधियो विनिवृत्ताः। ब्रह्मणो धुपनयान्निजशीले दायमेव स मधुर्मधुराङ्गाः ॥ ९२ ॥ सद्गुरोश्चरणभारविवोदुः पावनं विदधिरे खवराङ्गम् । प्रत्यहं भजन-वन्दनकृत्यैः श्रद्धयैव सुदृशोऽकृशरागाः ॥ ९३ ॥ आचकर्ष समयप्रतिपत्तेरङ्गचालनपटुः परमार्थम् । गोरसान्मथनिकामतिरुच्चैस्तत्क्षणेन गुरुदर्शनचारुः ॥९४ ॥ स्पष्टमार्गमधिगत्य धनस्य पुष्टयेऽस्यभवनेऽथ वने वा। रक्षकोऽपि निवसन्नसुभाजोऽपालयत् खलमुदस्य दयार्द्रः ॥ ९५ ॥ सर्वथाऽप्यशिवबुद्धिनिषेधः स्वीयधर्मविविधव्यवसायैः। आहतः पुरजनेन दयायाः खोदयाय हृदयेऽभिनिवेशात् ॥ ९६॥ रेजुरुन्नतकरा नगरान्तःसंचरिष्णुवरदानि महेभाः। गर्जितैः प्रसृमरैरदसीयस्तय॑ते जलधरोऽप्यतिधीरैः ॥९७॥ 20 25 30 .Poदिशा।

·१०० महोपाध्यायमेघविजयगणिकृतं [ दशमः सर्गः 10 15 आतपः प्रववृते शुभकार्यमात्मनां समुपदेष्टुमिवेष्टम् । सिद्धसाधनधियः पुरलोकास्तवताय परमोद्यममीयुः ॥ ९८ ॥ काललब्धिवशतः परमार्थप्राप्तिरित्यलसदेहिमतार्थम् । सज्जनास्तमवमत्य कृतार्थं खं व्यधुर्जपतपोव्रतयोगैः ॥ ९९ ॥ देहिनां प्रतिहतं भुवि जाड्यं स्वार्थसाधनमहोद्यमयुक्त्या । व्याहृतेन किल बोधिकराणां खाप पापचरितं विनिवृत्तम् ॥ १०॥ सौरगौरमहसि प्रतिपन्ने गौरवं स नगरे प्रचकार । देशरूपमतिदेशसरूपः श्रीगुरोरिति निदेशनरेशः ॥१०१॥ [इति प्रातःकालविधेयधर्माचरणयोद्यर्थतया वर्णनम् ] तत्र सोत्सवतया चतुरोऽयं तान् व्यतीत्य चतुरोऽपि च मासान् । पूर्वदिग्विजयसाध्यनियुक्तस्तत्पुरोऽथ पुरतः प्रचचाल ॥ १०२॥ अध्वनि ध्वनितजैनविधानः कापथप्रमथनप्रणिधानः । भव्यचेतसि महोदयदायि नन्दयन् सुकृतधाम जगाम ॥ १०३ ॥ उग्रसेनपुरमुग्रमहिना तस्य दर्शनसमुत्सुकलोकम् । आगमश्रुतिरसाद् धृतरागमुल्ललास कमलाऽऽकरयुक्त्या ॥ १०४॥ अर्गलापुरमनर्गलतेजोनिस्सपत्नबहुरत्नसमूहै। खगराजनगरस्मयवा वर्गलाकरणमेव विभाति ॥ १०५ ॥ सर्वतो जनपदैर्निजसारं प्रेष्यते शकटपूरणयाऽस्मिन् । प्रेष्यकानिव विशिष्य विभुषा काश्चनैश्च बरिभर्ति पुरं तान् ॥ १०६ ॥ मण्डनं सकलदिग्युवतीनां खःपुरस्य दृढसौहृदपात्रम् । संगमस्थलमिदं कमलानां सर्वदेवनगरं प्रतिभाति ॥ १०७॥ राजराजनगरं नगरन्ध्राण्यध्युवास कृतकिन्नरवासम् । शोभया जितमनेन पुरेणाऽष्टापदैः प्रतिपदं निभृतेन ॥ १०८॥ या दशास्यनगरस्य पुराणां द्वापरे परिणते सुषमाऽऽसीत् । यादसाऽस्य नगरस्य पुराणामंशुजालजलधेः सदृशी सा ॥१०९ ॥ यन्महे सकलभादिविशेषः प्रेक्ष्यते स तु न भोगिनगर्याम् । यन्महेशकलभादिविशेषस्तन्निमित्तमधिपः स हि तस्याः ॥ ११०॥ द्रव्यभावघनवासनयाथैः श्रावकैः परिचितं पुरमेतत् । द्रव्यभावघनवासनयार्थस्तत्सतो न हृदतो विरमेत ॥ १११ ॥ आस्तिकाः सुकृतिकृत्य विविक्ताः सेविताः स्वसुरताशयभावैः। आस्तिकासुकृतिकृत्यविविक्ता सेविता वसुरताशयभावैः॥११२॥ पूर्ववर्णितपुरं हि यदीया वर्णिकेव हृदि भाति कवीनाम् । तत्पुरस्य नु चिरस्य सदस्यः कः प्रपश्यति न वृत्तविशेषम् ॥ ११३ ॥ यत्पुरन्दरपुरं वपुरन्तः पुष्करं करकरम्बितमाधात् । तत्पुरत्रपितमेव पुरोऽस्याः सौष्ठवभ्रममिवावितुमेव ॥ ११४ ॥ 20 25 .. 30 35 ·पथ ९८-१३०] दिग्विजयमहाकाव्यम् १०१ 5 10 15 सुन्दरं यदि पुरन्दरधाम स्यादितस्तदिह शून्यपदे किम् । तत्प्रजा अपि च मन्दरभूभृत्कन्दरेषु कृतमन्दिररागाः ॥ ११५ ॥ विभ्रमादिव पुरेक्षणजन्यान्निश्चला हि सकलावयवेषु । पुत्रिकाकपटतोऽप्सरसस्तनिर्निमेषनयना इह तस्थुः ॥११६ ॥ राजधानि भुवनेऽपि महत्त्वं तत्त्वतः प्रभवति स्म कुतस्त्यम् । शङ्कयेऽतिविगतं नगरेऽस्मिन् वीक्षणेन नृपवासवधानाम् ।। १०७ ॥ कौशिका स खलु कौशिक एव यन्नृपस्य महसा सहसाऽऽसीत् । प्राप्य जीवति कथश्चन भिक्षुदक्षिणां प्रतिदिनं यमराजः ॥ ११८ ॥ तन्निवासनगरस्य मयूखारोपमहति कदापि न पूषा । स्पर्द्धते किमु सुराशनयूषा गोपयःप्रभृतिपेयविभूषा ॥ ११९ ॥ [इति आगरानगरवर्णनम् ] दर्शयन्ति फलदा इह बीजं मार्गणानुपवने पुरबाडाः । शिक्षिताः पुरजनादिव दानं गौरवाय सुलघोरपि वक्तुम् ॥ १२० ॥ दद्महे लघुफलानि गुरुत्वे लाघवेऽपि भवतां गुरुदानम् । उन्नमय्य विनमन्ति तटस्थान् पादपा इति धिया किमु पौरान् ॥ १२१ ॥ वीरुधस्तनुतरा अपि दाः काश्चनाप्यतिमहान्ति फलानि । तद्गुणेन शिरसाऽपि रसालास्ताः परं निदधते फलभाजः ॥ १२२ ।। शिक्षिताः क्षितिरुहः पुरलोकाद् दानधर्ममिव बाह्यवनस्थाः। उचतां ययुरतः सुमनोभिः शोभिताः परिवृता गुरुपात्रैः॥१२३ ।। दानशौण्डचरिते किल पत्रालम्बनं विदधते वनतालाः । सर्वतोऽप्युपवनं क्षितिजानां तन्महोचशिरसो रसपूर्णाः ।। १२४ ॥ पक्षिणामिव रुतेन वनालीरक्षिणां सबहुमानमनूद्य । दक्षिणां प्रददते फलपुष्पैः पक्षिणां कृतमुदस्तरवस्ते ॥ १२५ ॥ उच्छ्रिता इव दिवस्तरुवर्ग जेतुमीहितफलार्पणशक्त्या। शाखिनोऽर्थिनिवहे स्फुटरागाः पल्लवरुपवनेषु विरेजुः ॥१२६ ॥ ते दुमा अपि च विद्रुमभासः पल्लवैधृतविपल्लवभावाः । नीरसं पदमिताः सरसत्वान्मोदमादधुरतो मधुयोगे ॥ १२७ ॥ भोजनेषु सुहृदां विपिनान्तस्ते जनेषु मिलितेषु यथेच्छम् । मोदकार्पणकलामुपलभ्य शाखिनोऽपि ववृषुः फलराजिम् ॥ १२८ ॥ [इति उपवनवर्णनम्] भूरुहामुपवनेषु महत्त्वं पात्रसंगतिरसे बहुशाखाः । वीक्ष्य दानरुचिरुचतयैव स्पर्द्धयेव ववृधे धनभाजाम् ॥ १२९ ॥ यत्र सौधशिखरेषु खरांशोर्वाजिनः स्खलनशङ्कितयोचैः। उत्प्लुतिव्यसनिनः प्रशलान्तर्लयन्ति ससुखं शुचि मासे ॥ १३० ।। 20 25 30 ·१०२ महोपाध्यायमेघविजयगणिकृतं [दशमः सर्गः 5 -- 10 15 उल्लिलचिपुरिव स्वरथस्य चक्रमेकममरोदहिमांशुः! वाजिसप्तकमुदीर्य बलेन यानमुष्य नगरस्य समीपे ॥ १३१ ॥ हर्म्यमूर्ध्नि विरहातवधूभी राज्ञि राहुरुचिसंस्करणाय । उज्झितो मृगमदस्य विलेपस्तेन नीलवपुषोऽर्कतुरङ्गाः ॥ १३२ ॥ यत्र तुङ्गगृहशृङ्गनिविष्टसुन्दरीक्षणभवस्मरतापात् । याति दक्षिणदिशं मलये चुरुत्तरां (2) हिमगिरिस्थितयेऽर्कः ॥ १३३ ॥ यत्र वाहनमृगान् मृगनाभेराग्रहाय कृतगीतवधूभ्यः । रक्षितुं कथमपीह तमिन्दुर्धत्तवान् द्विजप इत्यभिधां खाम् ॥ १३४ ॥ आलया ध्वजपटोद्धटनेनामनयन्ति जलदानिव दूरात् । उद्यते बहुजने वितरीतुं यत्र दानकरणाध्ययनाय ॥ १३ ॥ दातृभिर्जलधरा इव धारायन्नवेश्मसुकृताः सुकृताऽऽढ्यैः। नर्मदा इव सदा जलमार्गेस्संनिपत्य विलुलन्ति पुरस्तात् ॥ १३६ ॥ चान्द्ररत्नविगलज्जलवेण्या यत्र पौरनिलया घनरूपाः । प्रस्फुरन्ति चपलाश्चपलाक्ष्यस्तेषु सांप्रतमितो घनरूपाः ॥ १३७ ॥ यत्र वेश्ममणिधोरणिभासा पीनतामुपनतां परियन्ति । ज्योतिषां वसतयो भ्रमिभावस्पष्टतष्टरुचयोऽपि तथैव ॥ १३८ ॥ निःसपत्नरविरत्नगणेभ्यो निस्सरद्धनधनञ्जययोगात् । जाड्यमीषदपि नात्र नराणां तेन तेजसि न संशयलेशः॥१३९॥ [इति आगरानगरनागरभवनवर्णनम्] निर्जिता जलमुचः शुचिदानाभ्यासतः शतश एव महेभ्यः। विद्युतां युतिभरस्य वधूनां तर्जनेऽङ्गमहसो न विकल्पः ॥ १४०॥ निश्चयः प्रतिगृहं कमलायाः सर्वतोऽपि पुरुषोत्तमलाभः। चित्रमत्र मधुमित्रनिवासे नो मनागपि रतिप्रतिपत्त्या ॥ १४१ ॥ उल्लसत्सुमनसामिह वृन्दैः सौरभातिशयकार्यनियुक्तः। बोधशालिभिरनुस्थलवृत्त्या धर्मकामविभवः परिभाव्यः ॥ १४२ ॥ मण्डलं जयति रनकराणां यत्र निस्तुलकलापरिपूर्णम् । मार्गसंगमधृतामृतयोगं पुष्टयेऽङ्गजमहोदयलक्ष्म्याः ॥१४३ ॥ यत्र वैश्रमणसन्निधिभाजां शुद्धपुण्यजनमण्डलराजाम् । प्रास्तपूर्वदुरितं चरितं द्राग दिव्यमोहमुपगीतमधत्त ॥ १४४ ॥ भोगिनः प्रतिपदं विलसन्त्यन्योऽन्यसौहृदजुषो विबुधास्ते । भूषणं परुषपौरुषभाजां तजगत्रयमयं पुरमेतत् ॥ १४५ ॥ ईश्वरा वपुषि कामविकल्पैः पार्वती निदधते दृढवृत्तिम् । या पिनाकसुषमाधिषमा सा तैः श्रिता प्रतिदिनं गुणयोगात् ॥ १४६ ॥ लक्ष्मणा बलभृतश्च सुमित्रानन्दना विनयिनः सहरामाः। सज्जना हि निवसन्ति ततोऽस्यां नो कलिः कलयते किल वृत्तिम् ॥ १४७ ॥ 25 80 35 ·१०३ पच १३१-१५१] दिग्विजयमहाकाव्यम् आस्तिकाय सुविमर्शनदक्षा आस्तिका यतिकुलस्यसपक्षाः । नास्तिकानपि रयाद् विजयन्ते नास्तिका नयरुचिस्तदमीषाम् ॥ १४८ ॥ सौरभावनिचितैर्बहुशाखा विस्तृतैर्विविधपात्रसरागैः । आगमेषु विदितैबहुसद्भिर्यत्र भान्ति भवनानि वनानि ॥ १४९ ॥ रम्भाभिः परिशीलितं मृगदृशां दम्भाचिरं भावना- हेतुः केतुशतैः शतक्रतुपुरं जेतुं श्रियाऽभ्युद्यतम् । वीक्ष्यतनगरप्रपातजलधौ लङ्काकलङ्काप्तवद् लीना किं नगरन्ध्रमध्यमलका माधुर्यवैधुर्य्यतः ॥ १५० ॥ सूरेः शासनपाकशासनमिह प्राप्तं विमृश्याऽऽदरात् पौरा गौरवहेतवे समुदिताः सर्वेऽभिजग्मुस्तदा । तेन श्रीजयवाहिनीव समभूदुत्साहिनी भूषित- राजद्वाजिगजेन्द्रराजिविवुधस्त्रैणैः प्रसादोदयात् ॥ १५१ ॥ इति श्रीदिविजयनाम्नि महाकाव्ये महोपाध्यायश्रीमेघविजयगणिविरचिते नगरवर्णनो नाम दशमः सर्गः ।। 10 ॥ श्रीरस्तु प्रस्तुते वस्तुतः ।। 15 +HERke- ·महोपाध्यायमेघविजयगणिकृतं [एकाद: सर्ग: एकादशः सर्गः। 10 16 अथ जिनपथं तथ्यैः पथ्यैर्वचोभिरिहोन्नयन् कथमपि नृणां मिथ्यामोहं विमथ्य समर्थधी। सपदि सुशां द्वेधा चक्रे महोदयसाधन- मयमतिशये सौरस्फारप्रभावविभावसोः॥१॥ असमतमसा नाशादाशाम्बरस्थितिरुजिझता ग्रहकरगणैः पद्मिन्योऽपि प्रबोधसुधामधुः। सदसि रसिकश्चके वक्रेतरः समयक्रियां रुचितमुचितं विश्वस्यान्तःसितच्छदमण्डलम् ॥२॥ भणितमभवद् व्याहारस्य प्रियं त्रिजगत्प्रभोर सहृदयजनोनिद्रीभावः सुमागधभाषया । भवपरिणतानाट्यप्राकट्यतः खत एव सा जगति जनता वृत्तिं मत्वा विरागदशामगात् ॥३॥ ललितगतयो मुक्ता स्थाणुं घना भवनाङ्गणे प्रययुरमलां पातुं तीर्येश्वरेरितगोसुधाम् । प्रकटितमहाकर्षात् तर्षाद् युता वरसौरभ- स्तपसि महिषीरूपा नार्यः प्रपीनपयोधराः॥४॥ ध्रवमुपनते श्रित्वा मार्ग कलाधरमण्डले दिशमवसरज्ञानां मुख्य परं जनवल्लभाम् । अनियततमां मत्वा तत्त्वाद् वसुप्रभुतां जना इह सुमनसः सर्वे दानोद्यता द्युतिमूहिरे ॥५॥ उदयिनि गवां भारे स्फारे प्रभाकरसूचिते भुवनवलये मार्गामार्गप्रकाशमुपेयुषि । सुकृतपटुतां सभ्या लभ्यां गुरोः परिचर्यया समयनिपुणाः कारंकारं गुणाऽऽश्रयतां ययुः ॥ ६॥ मनसिजरसं सर्व मत्याऽवमत्य दृढव्रता मनसिजरसं भव्या विश्वेऽनुभाव्य सदाऽनुगाम् । कमलसदृशां चेतोवृत्तिं विधाय विबोधिनीम् कमलसदृशां सङ्गं मुक्त्वा न धर्ममशिश्रियन् ॥ ७॥ धरणिवलये सौरज्योतिर्भरढरागता भृशमुदयिनी जज्ञे प्राज्ञे ततो जिनपूजने । विषममगमच्छोषं दोषाकरस्य विजृम्भितं निषिडजडताहेतुर्मारिप्रचारनिवारणात् ॥८॥ 20 25 80 ·5 15 पप १-१६] दिग्विजयमहाकाव्यम् कतिपयदिनस्थित्याऽऽदेशप्रभुः सुमनःप्रियः क्षणकरणतः सर्वानीतिं व्युदस्य सदस्यतः। जिनमतमतः शिक्षाकल्पादिनाद्भुतमुन्नयन विनयिनयनाऽऽनन्दी बन्दीडितः शुशुभेतमाम् ॥९॥ [इति आगरानगरविजयवर्णनम् ] मधु मधुरिमप्रागल्भ्यन भ्रमद्भिरलिव्रजै. विजयसमयप्रज्ञप्त्येवाभिनीतजयाऽऽरवैः। स विभुरचलन्नुन्नः पुर्या जयश्रियमुद्बहन विविधनिनदद्वाद्यैः सद्यः समं कृतमङ्गलः ॥ १० ॥ अवसरवशात् प्राप्तं सौरं महः समहामह- महमहमिकावेशादेशादिवैक्ष्य रवेः सुता। चपलकलिकाहस्तैः शीर्षे विवोदुमिवोल्लसद् वहनमुचितं तस्यादेशप्रभोः पुरतो ददौ ॥ ११ ॥ पुरजनवधूलानैः पानैः परोपकृती पटोः कथमिव गतिर्नीचर्नूनं ममेति पुरो गुरोः। तरणितनया प्रष्टुं पादप्रसादमवाप्य किं नमनमनसा भक्तेस्तवोल्ललास विलासिनी ॥ १२॥ जडपरिचयाजाग्रत्तेजोनिधेर्दुहितुर्मम द्विजजनघनलानोद्भूतान्मलादिव कालिमा। भवतु सहसा पूरे दूरे क्रमाम्बुजसंगमा- दिति रसभराद् वीचीहस्तै नर्त पुरोऽस्य सा ॥ १३ ॥ हरिरिह पुरा गम्यां रम्यां चिरं चकमे रसाद विषयविवशस्तद्देहस्य द्युतिः स्तुतिभाजनम् । दृढतरबहुप्रीत्याऽद्यापि व्यमोचि न साऽनया तदयमुदयत्यन्तीरं परं नवनीलिमा ॥ १४ ॥ मुरपुररिपू कामं कामोदयेन सरिद्वरा- मभिललषतुस्ताभ्यां रेमेऽनयांऽहिशिरःस्थया । उपपतिसदृग् वेषाद् द्वेधाऽभिसारिकया ततो द्वितयमभवत् कालन्येकाऽपरा हरशेखरा ॥ १५ ॥ गुणपरिणता वेणी वैणीहशो वसुधाकृते. स्तपनतनया हंसोत्तंसप्रसूनविदभिता । रमणविषयप्रावीण्यं किं न दीपयति स्म मा पुलिनजघनद्वैतं वेगक्रमात् स्पृशती सती ॥ १६ ॥ 20 25 80 १. म. १४ ·महोपाध्यायमेघविजयगणिकृतं [एकादशः सर्गः 5 10 15 उभयतटयोहंसश्रेणी गरुच्चलचामरै- जनितविभुताऽस्तोकः कोकैरलङ्करणान्विताः। मिलदलिपयोजन्मप्रेक्षाविचक्षणचक्षुषी विवुधमनसां व्यामोहायोद्दयतेव रवेः सुता ॥ १७ ॥ तटपरिसरस्नानक्रीडापराम्बुजलोचना चलनकटकाऽऽरावैर्वादे जिता वरटाङ्गजाः। तृणमिव विशं भोज्यव्याजान्मुदा दधते मुखे कृतवसतयोऽमुष्यां चर्या स्त्रिया इव शिक्षितुम् ॥ १८ ॥ मदकलललद्रामा कामाशयानुगपक्षिणां विशकवलनैः संभोगार्थ कृतोद्वलनैः शनैः। रसपरिणतिस्तस्यां वश्यां करोति मृगीहशं सपदि पदिकाः पार्श्व तेन त्यजन्ति न कामुकाः ॥ १९॥ विहगमिथुनक्रीडावीक्षावशादिव सत्वरा- न्तरपरिगतान् शैलान् मुश्चत्यगम्यधिया रयात् । जलनिधिमधिप्राप्तुं स्मेरस्मराऽऽशयनोदिता दिनकरसुता यान्ती लोकैय॑लोकि रसोद्धुरा ॥ २० ॥ [इति यमुनानदीवर्णनम् ] खयमपि तदादेशाधीशोऽध्यरुक्षदरुक्षधी- वहनमचिरात् प्राप्तुं पारं जयी विजयान्वितः । ललितयुवतीगीतैः सूरेयशोभरदभित- निगदितमहामाङ्गल्यश्री सरिचरितोन्मनाः ॥ २१ ॥ सरसनयनप्रेक्षापादप्रसादतटस्थता- हृदयधरणैः संभाव्यैनां हसत्कमलाननाम् । पुरमथ पुरः प्रादक्षिण्यात् प्रविश्य यथेप्सितं विजयविधिनाऽऽदेशाध्यक्षस्तदा मुमुदेतराम् ॥ २२॥ परिकरयुतः प्राप्तं पारं विलोक्य तमञ्जसा गगनजलधेः पारं लेभे सहस्ररुचिः समम् । विमलमनसां नैव न्याय्या निशाचरता सता- मिति धृतमतिः स्वसिंस्तस्मिन् विमृश्य सुवृत्तताम् ॥ २३ ॥ मदननृपतिः सज्जीचक्रेऽश्विनीप्रभवद्युति मदपरिणतेः पुन्नागानां वशाबलमग्रतः। द्विजपतिपुरस्काराद् दोषाशन(ववारुणी रुचिपरिचयो नृणामासीत् तता सुदृशां मतः ॥ २४ ॥ 20 25 30 ·पप १७-३२] दिग्विजयमहाकाव्यम् 5 10 15 गतवति रथे भानोस्तस्मिन् क्षणे विशरारुतां स्खलनकरणाद् वारुण्याशाधिपानवशाद गिरौ । समुचितमतो लोके जज्ञे रथाङ्गविघट्टनं कलकलरवस्तदुःखेनाऽऽकुले नु वयःकुले ॥ २५ ॥ सपदि विरहभ्रान्त्या स्त्रीभिः समं तम्माश्रिते द्विजवरगणे तत्स्पर्शोत्थाद् रसान्मिलितेक्षणे । द्विजपतिरपि छायान् पायान्मदारुणदीधितिः स्मरपरवशो दिगनारीषु ध्रुवं करमक्षिपत् ॥ २६ ॥ स्मरविलसितं राजन्येवं विमृश्य रसादिव समयचतुराः कामिन्योऽपि प्रियाऽऽलयमाययुः। प्रकटितरसाऽऽश्लेषं वेषं विधाय मनोभुवो भुवनवलये राज्यस्यैकातपत्रबलोदयात् ॥ २७ ॥ उपहितमित्र द्वन्द्वाधानं विचिन्त्य मनस्विनाs- ध्रियत हृदये प्रोत्साहश्रीस्तदा सुरताशये । करसरसिजप्राप्तां रम्भामिवाम्बुजलोचनां समुदितरसोल्लासात् सद्योऽनुकूलयितुं धिया ॥ २८ ॥ मतिमनुनयन्नूनं प्राणप्रिया चरणाग्रहे सरसवचनोद्गारं धीरः पिबन्नधरामृतम् । हृदयनिहितं मानं चूर्णीचकार स कचके दृढतरकरक्षेपाद भूमीपरिग्रहमण्डले ॥ २९ ।। ललितवपुषैकान्ते कान्ते खकाननचुम्बिनि पुलककलिकोन्मेषाऽऽश्लेषादिवैक्यमुपेयुषी। स्मरशरभरोद्भेदान्मूर्छाश्लथावयवा निशि चतुररमणी कस्यावश्यं न वश्यमधान्मना? ॥ ३०॥ चिरविरहजं दुःखं प्रत्यादिदेश निदेशकृद् विविधवचनन्यासैहासर्विलासकरः प्रियः। सपदि हृदये तन्वावेष्टुं वधूरवधूतभी- स्तत इव लघुलना कण्ठे चिरं बुभुजेऽमुना ॥ ३१॥ कुसुमशयनादुच्चैर्नीत्वा घृता भुजयोयुगे मुदमुदवहद् भार्या विश्वामियौरवलालिता। प्रणयविवशा भूषामाल्यादिके विगलत्यपि न हि गणयति त्यागी रागी कदापि वसुव्ययम् ॥ ३२ ॥ tP "ये रत"। - 20 25 30 ·महोपाध्यायमेघविजयगणिकृतं [एकादया सर्ग: 5 10 15 दृढतरगुणग्राहेऽन्योऽन्यं जने विषमेषु भू- समरसहिते विद्धे सिद्धे ततस्त्रिजगजये। प्रतिगृहमधुर्दीपाद् द्वीपाधिपोत्सवसंभव- त्तिलकललितं तारास्ताराक्षताचरणं दिवि ॥ ३३ ॥ जगति स गुणग्रामा रामा प्रसाधितकुन्तला सजलजलरुण्मालाधाना समाश्रितकौशला । रुचितविषया मध्ये क्षामा लसन्मधुराधरा सहृदयजनद्वन्द्वक्रीडारसै रुरुचे तदा ॥ ३४ ॥ रहसि हसितां सद्यो ब्राह्मीं प्रपद्य तया सह प्रणयनिपुणः सारं सारं प्रयाणमनारतम् । विविधकरणाभोगाल्लभ्यं सभासुरताश्रमः समयविधिनाऽऽदेशखामी भजन बुबुधे सुखम् ॥ ३५ ॥ प्रवचनमहामातृस्थानानुजीविनि वल्लभाऊ- नवरतसुखैर्दिग्यात्रायै जने विहिताऽऽदरः। कतिपयदिनान्यस्मिन् नीत्वा पुरे स पुरोऽचलद् बलमविरलं पुष्णन् मोहप्रहारविहारधीः ॥ ३६॥ [इति संप्रयोगमात्रवर्णनम् ] परिणतगजः साक्षादुच्चैः सुमेरुरहर्निश- मतिबलवतां नैवोल्लङ्घयः समाहितलक्षणः । गणपतिमनोऽभीष्टस्तस्य प्रयाणपुरस्सर: समभवदलं गर्जन् मेघानुगामिरुचिस्ततः ॥ ३७॥ भुवि निहितग् जीवाघाताद् दिगम्बरमण्डले ध्वनिजनितभीवुर्वादानामयं युवराजधी। रविरिव पुरः पूर्वाचारप्रवृत्तिधरो बभौ बलभरसहः संख्योऽसंख्योपदेशविधौ पटुः ॥ ३८ ॥ कचन विषमस्थानं मत्वाऽत्यजद् बहुधा वनं कचन समतारागं नृणां विचार्य बहुस्थितिः। कचन वचनादेशाद् देशाधिपानपि मोदयन् विदितसमयो धैर्यान्मेरुर्जगाम पुरःस्फुरन् ॥ ३९॥ करपरिगता सौरीयस्य प्रभा विशदस्थिते. रुपनतगणोत्पत्तिर्भूयाकलाविकलाऽऽशयः। स दिनविषयां शुद्धिं राज्ञो गमागमसंमतां मनसि विमृशन् स्पष्टीचक्रे समाननसाधनम् ॥४०॥ चरणपटुतायोगाद् देशांस्तदेवमनेकशी विषयविजयी न्यस्य॑स्तनं वशीकुरुते स्म सः। 20 25 30 35 ·1. 10 16 पच ३३-४९] दिग्विजयमहाकाव्यम् मथितकुपथः सर्वां पूर्वाऽवनीमवनीपति- प्रतिममहसा पुण्यां मार्गोदयादभिनन्दयन् ॥ ४१ ॥ पुरमथ पुरः पौरैगौरैर्यशोभिरलोभिभिः परिसरसरगङ्गासंगादिवाऽऽश्रितमध्वनि । सुभगमगमन्नान्ना धाम्ना प्रयागमनुत्तरं मुदितमनसाऽऽदेशाधीशः प्रभोः प्रभयाऽभयः॥ ४२ ॥ त्रिदशसरितोदीच्यां चश्चत्तरङ्गपटाश्चलैः प्रणयकलया संभोगान्ते श्रमापगमे कृते । पुरि निवसतां यूनां नृत्यात् तरङ्गकरैर्मुदे भवति तरणेः पुत्री भ्रातुः प्रियां दिशमास्थिता ॥४३॥ उभयभुजयोः स्थाने यस्याः पुरः सरिती लस- द्वलयकलया वीचीलक्षैः प्रपश्चितकौशले । शिरसि वहते प्राकारोऽपि स्फुरन्मुकुटश्रियं ननु तनुभृतस्तस्या वश्यात्मनो कुरुते न किम् ? ॥ ४४ ॥ अलघुसदनैर्यत्रेभ्यानां कृताम्बरलम्बनै- रुपगतरवेस्तापानव क्षणं जनतासुखम् । इति कृतमतिर्वेधा द्वेधा सरिचलितोच्छुल- द्विमलसलिलैः शैत्यं तस्यां विधापयति खयम् ॥ ४५ ॥ दिवि सुरपुरं यन्माधुर्याद् विचार्य पराजितं भुवि नरवपुर्देवैः स्थानं कृतं रुचिराजितम् । प्रणयवशतस्तेषामेषाऽन्वगादिव निम्नगा तदिह तरवः क्रीडोद्याने यमुर्मरतामगाः॥४६॥ सकलहरितां मध्यं मेध्यक्रियाऽध्यवसायतः समजनि पुरी तीर्थ व्यर्थीकृताखिलपातका । ऋषभचरणप्रत्यासत्त्या विवेकपरात्मनां तुलयति न तद्दिश्या लङ्काऽलकाऽप्यनया नयात् ॥ ४७ ॥ नगरपटले धान्नां सीना पुरं नृपुरन्दर- प्रतिममभितो लङ्कातकालकादिनिषेवितम् । तदिह यमुना-गने सङ्गे प्रकीर्णकवैभवं समनुभवतश्च्छन्ने साले विचालमुपस्थिते ॥४८॥ जिनदिनकरश्रेयस्तेजः प्रसृत्वरमद्भुतं पुरि सुमनसां हृत्पद्मानां विवोधनतः श्रुतैः। परिणमयताऽऽदेशेशेन क्रमात् तटमीयुषा सुरसरिदपि स्पष्ट्या दिष्ट्याऽचिरादुपतुष्टुवे ॥४९॥ 20 25 30 ·महोपाध्यायमेघविजयगणिकृतं [एकादशः सर्ग: 10 15 ॥ अथ गङ्गाऽष्टकं यथा- दीक्षायाः समयेऽभ्यषेचि विबुधाधीशैर्जिनेष्वादिमो नाभेयो भगवान् पयोभिरमलैर्दुग्धाम्बुधेरुद्धृतः । तद्धारा मधुराऽधरातलमलचक्रेऽथ शक्रेडिता सा गङ्गा जगतां मलापहृतये विभ्राजतेऽद्याप्यसौ ॥५०॥ ईशानेन्द्रः शिरसि वहते तत्प्रवाहं जिनेन्दो- भक्त्या ब्रह्माऽधिपतिरपि च स्वात्मपावित्र्यहेतुम् । हस्ते नीराऽऽचमनविलसद्भाजने संनिधत्ते देवाः सेवारसपरवशा एवमस्याः प्रशस्याः॥५१॥ येनास्याः पयसोऽधिपानवशतो राजाऽधिराजो बला- बेता बाहुबली बभूव भरतं भूवल्लभो वा न कः ?। सर्वज्ञेन परं व्रतं निदधता श्रीशम्भुनोचैर्धता सौभाग्येन सुमङ्गलाप्रणयिना गङ्गा सुनन्दा ततः॥५२॥ सिद्धास्त्वजलपानतः कति यतिखाभाव्यभव्याऽऽशयाः नो विद्यामनवद्यपद्यललितां प्रापुर्न बुद्ध्याः कति ? । गङ्गे ! शुभ्रतरङ्गसङ्गसुभगे ! श्रीपार्श्वविश्वेशितु- बाल्ये स्नानविधानपावनवने नैर्मल्यमापादय ॥५३ ।। उद्भूताधिकुशस्थलक्षितिभृतः प्राप्ता वरीतुं स्वयं काशीशाङ्गभुवं रसैः शुचितरैर्नाना प्रभावर्द्धिभा । गाङ्गेयकविभूषणा सुचरितैर्नाना पुनाना जग- मल्याय सरस्वतीप्रियपदं ब्रह्मक्रियाणामियम् ॥ ५४॥ गाङ्गं साङ्गं हरतु दुरितस्तम्भमम्भः समस्तं न्यस्तं स्वाङ्गे सुभगभगवद्भक्तिभाजां परं नः। विद्यानद्याश्रयमतिरयात् पूरयत्वन्तराय- च्छेदाद् वेदादिव दिवसकृत् तुल्यकैवल्यसिद्धौ ॥ ५५ ॥ गङ्गासंगाद् विमलपयसा स्वात्मशुद्धिं विधत्ता धीरे तीरेऽश्रमरमणतो यातु मे ध्यातुरंहः । स्पष्टश्वेतच्छदपदमदस्तल्लहर्यामहार्य- ब्रह्मस्थानैर्भवतु कमलै राजहंसोचितायाम् ॥ ५६ ॥ त्वत्तीरे वसतस्त्वदम्बु पिबतस्त्वद्ध्यानमाध्यायत: शुभ्रत्वं तव पश्यतः सुरधुनि ! श्वभ्रात् समुद्धारकम् । पकं दर्शनतोऽचिराद् विनयतः लात्रेण गात्रेऽर्हता संतापं हरतः प्रयान्ति दिवसाः पुण्यात्मनां भाखतः ॥५७ ॥ देवानामभिषिचने तव जलं खर्गे सुरैर्नीयते सारस्यं च मुदेऽभ्युदेति वचसां पाना बुधानामपि । 20 25 30 35 ·5 10 15 पच ५०-६९] दिग्विजयमहाकाव्यम् १११ सिद्धानां तटिनि ! स्फुटं विघटयस्यंहोघटामुत्कटाम् विश्वायां खयमव्ययं सुमनसां दातुं प्रवाहस्त्वयम् ॥ ५८॥ राजद्राजमरालपतिवलयैस्त्वद्वीचिहस्तैः सदाऽऽ- श्लेषो मे सरसोऽस्तु वक्त्रकमला लोके न जाग्रन् मुदः। नित्यानन्दनसंपदः प्रतिपदं भूयासुराश्वन्मदैः कोकानां निनदैः पदैश्च विशदैर्गलेऽनुषङ्गे हितैः ॥ ५९॥ दर्शनात् स्पर्शनान्नांहो हरसे हर ! सेचति । विमलैः कमलैः कस्य गङ्गे ! त्वं गेयवीचिभिः ॥६०॥ [इति गङ्गाष्टकम् ] गङ्गा महाभोगरसप्रसङ्गात् स्निग्धान्नरगा धृतकान्तरङ्गा । सादेशभी चलवीचिहस्ताभिनन्दितैवं भुवि वन्दमाना ॥ ११॥ पत्रालिलालित्यमियं पयोजैः प्रकाशयन्ती नवविद्रुमाऽऽट्या । सरस्वती सूर्यसुता सखी खां रयान्मिलन्ती ददृशेऽमुनाऽपि ।। ६२ ।। [अथ त्रिवेण्या अष्टकम् ] श्रीमन्नाभितनूजवार्षिकतपःपूतों परं पारणा श्रेयांसेन रसालनिर्मलरसैर्धारा बलात् कारिता । सिन्धुः सैव सरस्वती त्रिपथगा दिव्यामृता सारतः श्रद्धालुप्रमदाश्रुकन्जलजलैस्तत्रार्कजाऽप्यापतत् ॥ ६३ ॥ सेयं त्रिवेणी प्रससार सारं सारखतं शाश्वतरूपतेजः। त्रिवर्णसंसृष्टिनिसृष्टभावं प्रोद्भावयन्ती भुवने दिदीपे ॥ ६४ ॥ समवसरणयोगे नाभिभूभर्तृसूनोरसुरसुरन्नाथैरागतैरागतेड्यात् । कृतमकृतकभक्त्या पूजनं तत्र नानास्थलजलजलवाहात् प्रादुरासीत् त्रिवेणी ॥६५॥ प्रकटतरजटाभिर्विस्मितस्येव लक्ष्म्या जिननिकटवटद्रोदुग्धवर्षेण गङ्गा । इह घुमृणरसेन ब्रह्मजाऽऽमोदमाद्यद्भमरयुवतिराजी सूर्यजासंनियोगः ॥ ६३ ॥ काली कालन्दिकाऽऽख्या सलिलवलयितैर्दिव्यगङ्गाप्रसंगा- नैर्मल्यं सानुरागं जगति विदधती मिश्रसारखताम्भा। पुष्पस्रकसंनियोगाद् धवलिमकलिता रक्तसूत्रानुषक्ता वेणी वैणीदृशोऽसौ प्रभवतु सुरतानन्दहेतुस्त्रिवेणी ॥ ६७ ॥ कृष्णा कृष्णावताराऽऽश्रमरमणवशाद् देहभासाऽर्कपुत्री सूत्राच्छक्तिर्व्यनक्ति त्रिभुवनभविनां भावनां वैष्णवीयम् । ब्राह्मी शक्तिः सरखत्यमलजलभरे शोणभावं दधाना शैवी शक्तिः सुराणां सरिदरिकरिभीहारिणी वा विवेश ॥ ६८ ।। सुधा श्रवन्ती वसुधातलेऽसौ सुधाभुजां सिन्धुरिति प्रतीमः। रागादिवागाद् भुजगीव पातुं तां नागलोकाद् यमुनाभ्रमेण ॥ ६९ ॥ : 20 25 30 ~~~ ·महोपाध्यायमेघविजयगणिकृतं [एकादशा सर्गः 10 15 विषं तदीयं किमिवापहत्तुं सरस्वतीयं विधिना नियुक्ता। जज्ञे त्रिवेणी त्रितयाऽऽश्रयेण श्रिया जयन्ती सुरवैजयन्तीः ॥ ७० ॥ उत्पत्ति-व्यय संस्थितित्रयमयी तीर्थेशितुर्वाङ्मयी भूता गोर्जगतां त्रयीं रसवशादामोदयन्ती ध्रुवम् । द्वेधा तापमपाकरोतु भविनां भावत्रिवेणीपदाद वेदानां त्रितयीव बोधनधवं सा व्यञ्जयन्ती नृणाम् ॥ ७१॥ [इति त्रिवेणीवर्णनम् ] भद्रिका विषयदुर्गममार्ग मार्गयन्नथ निसर्गमहौजाः। प्राचलत् स गुणरोपबलेन दूरतोऽपहृतकण्टकवर्गः ॥ ७२ ॥ शुद्धतत्रमधिवास्य समनं संपदा प्रतिपदं चतुरङ्गम् । श्रीनियोगनृपतिः प्रचचाल कौशले कृतमुखः समितीनाम् ॥ ७३ ॥ अध्वनि ध्वनितदिविजयश्रीः प्रध्वरेऽध्वरकृतां स कृतान्तः। ईश्वरः खरसतः परशक्त्या जग्मिवान् निहतमारविकारः ॥ ७४ ॥ त्रासयन्नसहनान् गहनान्तः कापि चापगुणकर्षणधैर्यात् । स क्षणेन विषमाऽऽगमबन्धं भेदयन् नयनसौष्ठवमाधात् ॥ ७५ ॥ पूर्वमार्गविशदीकरणेन दुर्णयव्ययकृताऽऽचरणेन । उन्नयन् खसमयं नयवृत्त्याऽऽदेशराट् सुमनास्स ररञ्ज ॥७६ ॥ श्रेणिबद्धमणिराशिभासितां चित्रगन्धिशतपत्रवासिताम् । चान्द्रनिझरणवारिणा सितां स क्रमाच्छिवपुरीमवापताम् ॥ ७७ ।। अहमहमिकयाऽयं गौरवैः पौरवगैरजनि जनितपूजस्तत्र सुत्रामधामा । पुरि दुरितविनाशात् पार्श्वसर्वज्ञभाखजननजननतायामुद्यतः स्तोतुमेवम् ।। ७८ ॥ [अथ श्रीपार्श्वजन्मस्थानवाराणसीतीर्थवर्णनम् ] पुरी सुरीणामपि माधुरीणामेषा विशेषाद् धुरि वर्णनीया। वाणारसी यत्र रसी वशी च जनो निवासी सुशां विलासी ॥७९॥ श्रीपार्श्वभावानुदियाय यस्यां प्राच्यामिवान्तस्तमसां विभेदी। तचित्तमद्यापि कविर्बुधश्च कलाधरोऽप्यभ्युदयी समग्रः ॥ ८॥ द्विजाधिराजः सकल कलङ्क विभर्ति मेषोक्षझपालिभोगात् । निमजनोन्मजनतस्तदस्य गङ्गाप्रसङ्गादपि वृद्धिहानी ॥ ८१ ॥ नूनं निवासोऽपि सुरेश्वरस्य द्युलोकगर्व हरतेऽत्र सर्वम् । तल्लेखशाला सविशेषवाला प्रतिस्थलं संप्रति दृश्यतेऽस्याम् ॥ ८२ ॥ महोदयोऽस्यां निवसज्जनस्य प्रतीयते साक्षरसंगतिश्च । शिवानुरागोऽर्हति पार्श्वरूपे पुरी तदेषा शिवसन्निधाना ॥ ८३ ।। गाङ्गं पयः सन्निहितं यदस्यां पीयूषपूरं कुरुते विदूरम् । आद्यस्य योगाजडताविनाशः परस्य जाज्येऽनिमुखास्सुरास्ते ॥ ८४॥ 20 25 30 ·5 10 15 पथ ८४-९९] दिग्विजयमहाकाव्यम् सुधाशनानां जडिमा न याति न लेखशालां यदमी त्यजन्ति । किमेवमामृश्य सुपर्वलोकः पुर्याममुष्यां विदधे खमोकः ॥ ८५ ।। श्रीपार्श्वप्रभुणा वजन्मनि पुरा प्रेम्णा सुरा भाविता- स्ते सर्वे किमुपाययुर्भगवतो मत्वाऽवतारं पुरे । तेनाऽऽनन्दमयी पुरी समवसद् वाणारसी मङ्गलै- नित्याऽऽलोकविकाशिका शिवपदं नाम्नाऽप्यसौ काशिका ॥ ८६ ॥ यस्यां महेभ्यनिलया दिवि वृद्धिमीयुस्सौवर्णशैलशिखरालिजिगीषयेव । पत्रावलम्बनकृतः खलु वैजयन्तीव्याजान्नवाम्बरमणीरमणीयभासः ॥ ८७ ॥ सर्वे सुपर्वसुहिता विबुधा नगर्या पर्यायमेत्य नु नृणामनृणं न्यवात्सुः। सौधश्रिया तदनुरागवशाद् विमाना मानातिगा भुवमयुर्मयुदर्शनीयाः ॥ ८८ ॥ देवाऽऽगमादनु ननु धुपुरे कियन्तः शेषा विशेषरुचयो मरुतां विमानाः । आलोकितुं किमिति यत्र नृणां निवासा उच्चैर्यियासव इति प्रविभान्ति शृङ्गैः॥८९॥ दिव्यां रुचिं निदधिरे दधिरेणुगौरामन्तर्वसजनतथारचिनिश्चयेन । इभ्याऽऽलया निजशिरःस्थितकेतुहस्तैरामन्त्रयन्त इव मार्गणवर्गमस्याम् ॥ ९ ॥ यस्यां परं जनसुखं बहुधर्मराज्यं निष्कम्पसंपदपि वैश्रमणानुभावात् । ऐन्द्री स्थितिर्धनवतां द्विविधा तदत्र युक्ता दिगीशवरमन्त्रनिमन्त्रणाऽभूत् ॥ ९१ ॥ यत्राऽऽपतन्ति सदनानि सुधाशनानां ज्योतिर्धमादिव दिवः परिवस्तुमैक्ष्य । शृङ्गैर्महेभ्यनिलया अधरश्रियां वो नात्रावकाश इति वक्तुमिवोद्रजन्ति ॥ ९२ ॥ नैपुण्यपुण्यधनवज्जनरूपसंपद् भूदेवरूपनियताऽऽश्रयणेन यस्याः । स्पष्टाचतुष्टयसुवर्णदशाऽवसायात् तुल्याऽलका भवति किंपुरुषाऽऽश्रिता नो ॥९३ ॥ 20 उच्चैर्धनानि मनसा सममादधानाः पात्रेषु यत्र पुरुषा विभवप्रधानाः। मन्ये तदुच्चगतिसंगतिहेतवे खं तेषां गृहाणि पुपुषुर्दिवि वर्द्धमानम् ॥ १४ ॥ पौरस्त्रियो निशितमस्त्रमिव स्मरस्य नृणां वशीकरणकर्मणि सावधानम् । यासां स्वरूपविजयेऽप्सरसां प्रियत्वं युक्तं सुरालयगतस्य सुराधिपस्य ॥ ९५ ॥ जाव्यस्पृशा जलरुहा यदिवेन्दुना नो वक्त्रं सकर्णविधिना तुलयेद् वधूनाम् । वैवर्ण्यमभ्युदयते द्वितयेऽप्यमुष्मिन् येन क्षणेन सुधियां स्फुटमीक्षणेन ॥ ९६ ॥ पत्रालिशालिचरितैः परितोऽपि पद्मे साम्यं विधेयमधुना मधुपायिपूर्णे। तन्नास्ति वस्तुविधया वनिताऽऽननानां यैर्निर्जिताऽधररुचाऽस्य सुपल्लवश्रीः ॥ ९७ ।। रामाभिरामवदनैर्मदनैपुणेन स्वीयोपमापदविलोपविधिय॑धायि । साधर्म्यपत्रिषु ततो नवविन्दुरिन्दुर्देवैय॑वेशि दिवि शून्यपदेऽरुणोऽपि ॥ ९८ ॥ 30 वर्यः सुराधिपसभासु सभासुरश्रीरिन्दुर्मदक्षतिरमुष्य विशिष्य कार्या। नार्याननैरिति गृहैर्ववृधे नगर्या द्रष्टुं परस्परकृतामिव वादचर्याम् ॥ ९९ ॥ मुक्ता परव्यसनमभ्यसनं नराणां शाखस्य मृष्टमशनं वसनं यथेष्टम् । 25 दि. म. १५ ·११४ महोपाध्यायमेघविजयगणिकृतं [एकादशः सर्ग: 5 10 15 पुर्या विमृश्य निलया धनिनां विमाना. नुधान्ति शंसितुमिव प्रभया समानान् ।। १००॥ उच्चत्वमेषु विषमेषु रसादिवास्यां वश्येषु दिग्युवतिवक्त्रनिरीक्षणेन । अन्योन्यमुच्चलितकेतुकरेणसंज्ञाप्रज्ञापकेषु भवनेषु विदूरतायाः॥ ११ ॥ मुख्यं सुमेरुशिखरैः सममस्ति सख्यं धाम्नां पुरे कुमुदबान्धवसाधुधानाम् । निर्णीयते तदिदमद्भुतदानशौण्डकल्पद्रुकल्पपुरुषोत्तमसन्निधानात् ॥ १०२॥ नादृष्टदृष्टरुगनिष्टगरिष्ठरिष्टदुष्टामरादिजनितः परितापलेशः। पुर्या तदुष्णमहसा विहितोऽपि तापो मा भूदितीव ववृधे जनसौधवृन्दैः॥१०३ ॥ सिद्धिर्द्विधाऽपि नगरेऽङ्गभृतां सुसाधा बाधा न काचन वने भवनेऽवने वा। विश्वत्रयेऽपि महती वहतीह वृद्धिं ख्यातिनं तद्गृहमहोदयविस्मयः स्यात् ॥१०४॥ दः जनैर्गिरिवरस्य चिरस्य धैर्य लक्ष्मीः पुनर्विपणिभिर्मणिभिः प्रपूर्णैः । गोत्राऽऽश्रयश्च सचिवैरवशेष एष नूनं महेश्वरगृहैः परिवृद्धिवेषः ॥ १०५ ।। ऊर्ध्व दिवि स्थितिभृतोऽपि सुरानुरागादागामुका भुवि पुरे सुरभासुरेऽस्मिन् । देवालयाः खलु महेभ्यनिवासमूल् तेषां तथापि स तथोचगतिखभावः ॥१०६ ॥ उल्लक्ष्य खेचरगणान् गगनेऽभ्ययास्यन् नूनं महेश्वरगृहाणि महान्ति शृङ्गैः । पादावनम्रशिरसा यदि नागलोकस्तेषां विलम्बकरणं भुवि नाग्रहीष्यत् ॥ १०७॥ पुण्यात्मनां परिचयानगरी गरीयापुण्यैर्युलोकजयिनी जयनीतिपात्रम् । नृणां महोदयविधि सहसाऽभिधत्तेऽसौ धैर्यधुर्यमणिनिर्मिततुङ्गसौधैः ॥ १०८ ॥ [इति श्रीवाणारसीनगर-नागर-भवनवर्णनम् ।] तत्राभिनम्य जिनपार्श्व-सुपार्श्वदेवतीर्थद्वयं सविजयं नमयन्ननम्रान् । श्रीजैनशासनजयं नगरे नियोगी शक्तयोदघोषयदयं हृदयं दयायाः ॥ १०९॥ अध्वान्तरेऽप्यसुतरां सुतरां तरङ्गैर्गङ्गां व्यतीत्य कृतमार्गबहुप्रयत्नः। गच्छन्नतुच्छमुनिगच्छविधेयवृत्त्याऽऽदेशप्रमुर्भुवि वनानि मुदाऽऽलुलोके ॥ ११ ॥ अथ उपवनवर्णनम् , यथा- उपवनपवनश्रीसौरभानुष्णभावैर्मनसि मनसिजस्य प्रादुरासीद् विकारः। तमय कथमपि खं शुद्धमार्गप्रपन्नं समयरसिकवृत्त्याऽवेत्य स द्रागरौत्सीत् ॥ १११ ।। अनवधिविधियोधानिर्विरोधप्रबोधात् सहृदयहृदयेऽन्तनन्दयन न्यायधर्मम् । अपथमथनकर्मा संकथाभिः सुधर्माऽधिपतिरुपवनान्तः श्रान्तभावेऽध्युवास ॥११२।। स्फुरति मरुति मन्दे तस्य खेदं विभेद किशलयवलयानां चालनैः काननाली। परभृतभृतकस्तत् साधुवादं जगाद भ्रमरमुखरबन्दिस्तोत्रपाठानुसारी ॥ ११३ ॥ सुरतरव इवामी रेजुरुवैर्विशाला बहुदलफलभारैर्नम्रसर्वाङ्गशाला। उपवनसहकाराः स्पष्टपुष्पप्रकाराः परिणतसुरसार्थाऽऽमोदितक्ष्मापसार्थाः॥११४॥ कनकधटितमौलिमञ्जरीभिभासे प्रमृमरबहुवर्णभ्रामरै रत्नपूर्णः। सकलतरकुलेषु प्राज्यसाम्राज्यशंसी रुधिररुचिनिसर्गस्यूतचूताकरस्य ॥ ११५ ॥ 20 25 30 ·११५ 5 100 15 पद्य १००-१२५] दिग्विजयमहाकाव्यम् घनतरतरुशाखाच्छादनात् काननेषु न तरणिकिरणानां कापि संक्लेशलेशः। घन इव वनभूमौ संनिविष्टस्तदीयप्रकटकपटवृत्त्या विश्वविभ्रान्तिखिन्नः ॥ ११६ ॥ प्रमदवनविशोकाशोकवृक्षेष्वधस्तान्मधुरमधुपदेनोद्भिन्नकन्दर्पसेना। जगति विजयलब्ध्या गीयमानालिवृन्दैर्युवतिजनमनास्थं मानभारं जहार ॥ ११७ ॥ भवति पटुरसूर्यपश्यता राजदारेष्विति चतुरवचोभिः पूर्वभूचञ्चलाक्षी। गुरुतरतरुराज्या संवृणोतीव सर्वां तनुमनुपदगङ्गासङ्गमादेव साध्वी ॥ ११८ ॥ त्रिकरणदृढशक्त्या मातुरापन्निवार्या तनयविनयवृत्तिः सद्भिरेवं प्रधार्या । व्यपहृत इति भूमेभूमिजैः पूर्वगोत्राचरणचणमनोभिः सूर्यजन्योऽभितापः ॥११९॥ वनमिह बहुरम्भाऽऽरम्भसम्भावनीयं द्विजनिवहपरीताशोकलोकार्चनीयम् । भवनमपि च ताक् पूर्वदेशे निवेशे भवति विभवसाम्ये प्रायशः संनियोगः ॥ १२० ॥ बहुसुमनसां मेरीभावः पुरेषु यथोत्सवे प्रभवति वयोयोग्यस्तालाकरः मुधियां मुदे । भजति सरसामालीं प्राप्याङ्गनारमणाऽऽदरं पथि विचरता तेनोद्याने तथा ददृशे स्थितिः ॥ १२१ ॥ ललितमसकृत् क्रीडाऽऽरामे कपर्न वृषाकपेः कचिदपि न वै तालस्तालः परं धृतगौरवः । शुकपरिचयः पाठे नृणां नवांशुकसंचयः प्रमुदिततयाऽऽदेशेशेन व्यलोकि महौजसा ॥ १२२ ॥ सुरतरुचिता वाटीपाटी स्त्रियाः कचपद्धतेः सुरतरुचिताऽऽदेशे तस्याद्भुतं समजीजनत् । नवकुलरुचिप्रीत्येभ्यानां मिथो जनभोजनं नवकुलरुचिप्रौढोद्याने पुनर्न महोत्सवम् ॥ १२३ ॥ पुरि भटजनः सर्वो गर्वोद्धुरो धृतकक्षुक- स्तत इव वधूवर्गः पौरः पराकृतकञ्चकः। उपवनगतौ तेनापायि स्फुरत् कलिका लता कचिदुपनता दैवान्नैवावनेः कलिकालता ॥ १२४ ।। (दृढतरकुचप्रौढत्वेनावरीतुमशक्यतां प्रथयितुमिव स्पष्टीकुर्वन्न तद्गुणसंगतिम् ॥ १२४ ॥) [इति वा उत्तरार्द्धपाठः।] स वनविषयं स्थाने स्थित्या यया वसुपायिनां सवनविषयं स्थाने गृह्णन् मनो वसुपायिनाम् । प्रसवकलिकालाऽऽस्यं पश्यन् कचिद् भ्रमरोचितं पथि न कलिकालाऽऽस्यं कश्चिनरं भ्रमरोचितम् ॥ १२५ ।। 20 25 30 35 ·महोपाध्यायमेघविजयगणिकृतं [एकादशः सर्ग: 5 10 श्रीफलैरविरलैर्भुवनानि नित्यमुत्सवहितानि बनानि । तानि वीक्ष्य कृतसंवननानि तुष्टुवे स जनुभृजननानि ॥ १२६ ॥ पूर्व श्रीजिनवीरधीरचरितं दुर्गोपसर्गादिकं ध्यायं ध्यायमुपायतः स्थिरतमास्तद्विस्मयाऽऽस्वादतः। खं पुष्पौघमवाकिरन्ति तरवस्तेऽद्यापि तीर्थस्थले स्मारं मारममी समीरकपटात् किं घूर्णयन्तः शिरः ॥ १२७ ॥ कचनवननिकुने प्रत्ययी प्राप्तरूपैः खयमिह समुपेत्याऽऽशिश्रिये देशभूपैः। अविकृतकृतहस्तैर्नीयमानः पुरस्तात् समितिसहितवाचाऽऽदेशराज प्रगल्भः ॥ १२८ ॥ [इति पूर्वदेशमार्गवनवर्णनम् ।] सुवर्णसावर्ण्यरुचिः सरोभुवां गलत्परागैररुणांशुपांशुभिः । तेनोल्ललोऽथ सुवर्णवालुका सरिद्गरिष्ठैः करिभिः परिस्तुता ॥ १२९ ।। देवदूष्यशकलं पुराऽर्हतः स्कन्धतः शतमखेन धारितम् । संपपात जनपातकच्छिदे तद् दधार जलधारयेव सा ॥ १३०॥ तमसि तरणिकल्पः कल्पविनिर्विकल्पः कृतसुकृतविनोदः प्राप्ततीर्थप्रमोदः। मनसि निहितवीरस्तीरमस्याः प्रपेदे पटुवहनबलेनोत्तीर्य वेणीं सवीर्यः ॥ १३१ ।। कचनवचनभङ्गयाऽऽरोग्ययोग्यप्रयत्नः करणकरनियुक्तान् बोधयन् योधलोकान् । विदितविषयशुद्धिस्तेजसाऽऽदेशराजः प्रमुदितनृपचक्रः शक्रलक्ष्म्या रराज ॥१३२॥ कतिपयविषयाणां निग्रहं विग्रहेण विदधदधिकबोधिस्सोऽधिकारेऽधिरूढः । यतिनृपतिरवापावापजापोदयश्रीरविरिव दिवसाऽऽस्ये पत्तनं पूर्वभूम्याः॥ १३३ ॥ मत्वा तत्त्वविदस्तदागममिह श्रद्धाधनाः साधना- न्यानीयोचतुरङ्गपुङ्गवगजादीनि खयं तैः समम् । प्रौढाऽडम्बरपूर्वमभ्ययुरतिप्रीता विनीताऽऽशयाः पूर्वापत्तनवासिनः प्रशमिनः श्रीचित्रभानूदये ॥ १३४ ॥ इति श्रीदिग्विजयनानि महाकाव्ये महोपाध्यायश्रीमेघविजयगणिविरचिते उदयश्रीकलिते पूर्वदिक्प्रयाणवन-भवन-नगरमार्गवर्णनो नाम एकादशः सर्गः ॥ 15 20 .5 ।। श्रीः ॥ छः ॥ कल्याणवल्लि: पल्लववती भवतु ॥

·पण १२६-१४ ] दिग्विजयमहाकाव्यम् द्वादशः सर्गः। 5 10 15 आनन्दमेदुरतया दुरितैर्दुरन्तैर्मुक्तेन तेन गुरुणा गुरुणाऽऽदरेण । संयुज्य पूज्यविधिना सुदृशस्तदेभ्या अन्तःपुरं तमथ निन्युरमन्युमान्यम् ॥१॥ गर्जत्सु वाद्यनिवहेषु चलन समित्याऽऽदेशप्रभुः प्रभुतयाऽन्वितपार्श्वनाथम् । चैत्ये समेत्य सह सङ्घजनेन वृत्तैस्तुष्टाव तुष्टमनसा परपुष्टभावात् ॥ २ ॥ खस्तिश्रियः प्रणयपात्रममात्रशक्तिश्चिन्तामणिर्दिनमणिर्जिनपार्श्वरूपः। यस्यां सदाऽभ्युदयवान् भुवनावभासी सा पूर्वदिग विजयतां जयताण्डवेन ॥३॥ फुल्लत्फणीश्वरफणामणिशोणरोचिरुचीयमानमसमानममानमाह । यस्य प्रभोः शिरसि सेवकसेव्यभूतेर्नित्यं महोदयमिह द्विविधं प्रसह्य ॥ ४ ॥ प्राच्यामिवाभ्युदयिनो जिनपार्श्वमूत्तौं भक्त्यैव वश्यमनसः शशिमुख्यखेटाः। वक्त्रं शशीधरफणामणिकैतवेन भौमादयो दिनकरः कनकातपत्रम् ॥ ५॥ येन प्रबोधविभवः कमलाकराणामुत्पाद्यते द्युतिभरेण तमो विभिद्य । स्फुर्जत्फणामणिरुचाऽरुणिमाऽनुभावश्चिन्तामणिर्दिनमणिस्तदयं प्रतीतः॥६॥ सच्चवालमपि मोदयति खभासाऽभ्यासात् करोति भुवने जडताविनाशम् । नास्तं प्रयाति सुमनस्सु कृतावबोधस्तेनेश ! एव विजयी भुवने दिनेशः॥७॥ यः पूर्वगोचविशदीकरणे पटीयान् राज्ञे हितं वसु ददाति सदाऽतिशायी। का प्रभावविभवेन जगत्प्रभाऽऽयं पार्थात् ततो न हि परः परमार्थभावान् ॥८॥ ख्यातिं यतः समभजद् भुवनेऽश्वसेनाह्वानः क्षमापतिरतिस्पृहणीयतेजाः । यद्वा मयाऽप्यधिगता सुगुणैः प्रशंसा प्राच्या स किंन सविता सविता विभूत्याः॥९॥ पूर्वाहरिजननतः सकलादितेय- 20 ध्येया बभूव नवभूवरवर्णनीया । काश्या प्रकाश्य निजरूपमतः स भाखान् पार्धाऽख्यया विजयते जयतेजसाऽर्व्यः॥१०॥ यस्य प्रभा प्रियतमाऽऽयतमानसस्य राजन्यजन्यमहितावहितानुरागे । मुक्त्वा परं जनपदं सहचारचारूस्तस्मिन्निहार्हति किमहति नार्करूपम् ॥ ११ ॥ भोगीन्द्रनिर्मितसहस्रफणामणीनां रोचिश्चयैर्धवलयन् वलयं धरण्याः । क्षुद्रग्रहादिललितं हरते समग्रं तस्मिन् सहस्ररुचितानुचिता कथं स्यात् ॥ १२॥ यस्योत्तरायनमपि प्रकटं भुजङ्गं च्छन्त्राऽऽश्रये प्रतपतस्तपसाऽऽतपेन । तदक्षिणायनमहो कलिकुण्डतीर्थे साम्योवधेस्तरणिसाम्यममुष्य मुख्यम् ॥ १३ ॥ सूर्यः पुपोष जनने सति मासि पौषे धाम्नां सहस्रमधिकृत्य जिनस्य सेवाम् । नूनं तदूनमभवन कदापि तस्य युक्तस्ततो भुवि सहस्ररुचिर्जिनोऽपि ॥१४॥ 25 30 ·११८ 5 10 15 महोपाध्यायमेघविजयगणिकृतं [द्वादशः सर्ग: दोषाकृतिर्विनिहता वपुषांशुपोषात् शोषाय वा प्रकटितं भुवि पङ्कराशेः। पद्मोदयं प्रणयता प्रणयेन येन चित्रं न तत्र वरतेजसि चित्रभानोः ॥ १५ ॥ पूर्वोदयं निदधता विधिनाधिमित्रं मित्रं विधाय ससृजे भुवनोपकारः। पार्श्वन विश्वविभुना कमठप्रतिष्ठा प्रान्तं प्रकाश्य धरणीधरसंनियोगम् ॥ १६ ॥ यः पद्मिनीहृदयमध्यगतोऽपि कान्त्या तत्याज राजमहितो न सुवृत्तभावम् । कृत्वाऽऽतपप्रकटनं घटयन्नवन्यां पादप्रसादमुदितं भरतप्रदेशम् ॥ १७ ॥ पाव न मुञ्चति कदापि कविर्यदीयं प्रीत्या पुरस्सरतया जनदर्शनीयः। तद्ववुधोऽप्यनुगतावपि तो प्रभावात् प्राप्तोदयाविव ततः शुचिसंचयेन ॥ १८ ॥ उच्चैर्गिरः स्तुतिपदं जगदुर्न भोगा यस्याऽऽगमे भुवि सपक्षतयाऽतिदक्षाः। गावः पुनर्दिशि दिशि प्रमृता रसौषश्रुत्या प्रियाः सुमनसां रुचिवर्द्धनेन ॥ १९ ।। सर्वस्य वश्यकरणे निपुणा गुणाढ्याः प्रादुर्बभूवुरिह बोधिकरस्य वाचः। उजागरः सकलनागरनागलोको यद्दर्शने स्फुरति साधयति स्वमर्थम् ॥ २० ॥ यस्याङ्गकान्तिविभवेन विसर्पतैव दोऽपि कौशिककृतः परिसर्पति स्म । निद्राणतामनुषभूव परं कुवेलास्थानं सरोऽभिगमनीयमभूजनानाम् ॥ २१ ॥ विश्वप्रभाविह विवेश विधेर्निदेशात् सूरप्रभाऽरुणतयाऽभ्युदयप्रसक्ता । तेनाऽधरो धरति रागधुरं विशिष्य शेषः प्रभाकृति ततः सित एव वेषः ॥ २२॥ सौम्या रुचिर्मुखसरोरुहितीर्थभर्तुर्वप्रातपत्ररचनासु महेन्द्रलक्ष्मीः। मुक्तालतासु नवधिष्ण्यकलाविलासः शीर्षे फणामणिगणे तरणिप्रकाशः॥२३॥ सिंहासने समुपविश्य गवां विलासैविश्वं विभासयति विश्वविभौ जिनेशे। व्यर्थीभवस्तदिह निर्मलधर्मचक्रमूर्त्या पुरः स्फुरति भृत्य इवोष्णकान्तिः ॥ २४ ॥ नैकः प्रकाशनपटुस्तरणित्रिलोक्या न द्वादशापि विधिनावधिनाऽवगत्य । चक्रेऽस्य मूर्ध्नि फणिसप्तकमुत्फणासु पार्श्वस्य सप्तभुवनप्रतिभासनाय ॥ २५ ॥ ज्योतिर्भरे प्रमृमरे भगवान् स सूर्यद्वीपाधिपप्रतिकृतिः कृतिनां विभाति । जातिः सहस्रमहसां मणिभित्तिबिम्बश्रीचुम्बनेन कुरुते गुरुपादसेवाम् ॥ २६ ॥ रविदीपाधीशः प्रभुरिह विनिर्णीयत इतः शतस्तोमैः स्तुत्यः प्रतिदिनमयं नाम शतशः। जिनः पाश्चिन्तामणिरिति मनोऽभीष्टकरणाद् मुवि ख्यातः प्रातर्मम विषयतां यातु स नतेः ॥२७॥ स्तुत्वेति पार्श्वतरणिं तरणिं भवाब्धेर्वाञ्छासुरद्रुकरणिं सरणिं शिवस्य । धर्माश्रये स्थितिमधाचतुरोऽपि मासानासाद्य पुण्यसमयं भगवनियोगी ॥२८॥ उच्चैःसभामिव दिवः प्रसरत्सुधर्माऽऽख्यातां स साधुवसतेः शिखरे प्रपद्य । तत्रैक्षताऽखिलपुरः सुषमा खभासाऽऽदेशप्रभुत्रिभुवनेऽपि निदर्शनीयाम् ॥ २९ ॥ यत्रोत्तुङ्गविहारहारिललितर्मानाद विमाना दिवः प्रच्युत्य प्रतिपत्तये धनवतां सौषधिया शिश्रियुः। 20 25 30 ·११९ 5 10 15 पद्य १५-३८] दिग्विजयमहाकाव्यम् तचिहं तु गवाक्षलक्षविलसद्रम्भानुरूपाङ्गना- प्रेक्षाभिः सहसाऽनिमेषनयना देवा इवामी जनाः ॥ ३० ॥ यत्रोचेस्तरचैत्यकेतुचलनैनस्ता इवेतस्ततो भ्राम्यन्तोऽपि मृगादयः प्रियतमा राज्ञः श्रमं नेप्रति । नक्षत्राण्यत एव ता ग्रहगणग्राहेण रात्रिंचरा मेषोक्षायतराशिभिदृढतरं बद्धा सुधारश्मिना ॥ ३१॥ यस्मिन्निभ्यजनालयैर्नु विजिता देवालया व्योमनि भ्राम्यन्ति स्म सविस्मयास्तदनुगाः सूरादिखेटा अपि । वर्ण वर्णगिरेर्जिघृक्षव इवोन्नीय स्वकीयान् करान् क्षीणाक्षीणतयैव राज्ञि विदितं दारिद्रयमेषां ततः ॥ ३२ ।। सौधानां किरणैः पराजिततयाऽप्यावश्यकाभ्यागमा- नक्षत्राणि समागतान्यपि समुत्तम्भ्य स्वहस्तं मदात् । न स्थातुं प्रभवन्ति तेन पुरतोऽश्विन्याः प्रचारे निशि राज्ञः सार्धमपि त्यजन्ति न मनाक शून्यस्थलस्थान्यहो ! ॥ ३३ ॥ मुख्यं सौख्यममुष्य सौधवसने मत्वा सुरैरुज्झिताः किं तेषां निलयाः परिभ्रममधुनिस्सारयोगादिव । नि:श्रीका इव नीरसायनरता नित्यं तमःसंगता नक्षत्रोपधिना कचिन्मृगशिरःस्थानेन शून्यास्ततः ॥ ३४ ॥ यत्रोत्तुङ्गनिवासशृङ्गनिवहव्यासङ्गसङ्घर्षत- स्ताराणां सकलाऽप्यहारि सुषमा रौद्राकृतिस्ताखतः। उद्वृत्तव हि कृत्तिकाशतभिषक्सङ्गेऽपि तल्लोहिता- ङ्गस्याहर्निश विक्रियापरिणतिया॑हन्यते नान्यतः ॥ ३५ ॥ सेवायै जिनराजराजतलसचैत्यव्रजस्यानिशं देवा यत्र पुरे सुरेशमहिते पौरच्छलादाययुः । तच्छेषः प्रतिभासते निशि कविः काणः कलङ्की शशी वक्रः पङ्गुरथोऽशनिः स नियतं खर्गे निवासी जनः ॥ ३६ ॥ यद्गहालिमहामहोभिरभितो विस्तारिभिस्तारका- धीशः पाण्डुरितः कलङ्कविकलश्चित्राय यावद् भवेत् । तावत् तुङ्गगवाक्षसङ्गतवधूरास्योपमासंभ्रम- च्छेदायव सुखेन तं वितनुते नूनं तथैवाञ्जनात् ।। ३७ ।। प्रातर्भानुरयं तथाधुतिभरैरभ्रेन विभ्राजते श्रीरत्नाकरतोऽप्युपेत्य विवसुः कोपारुणः खात्मनि । संस्थाने करचालनादिह नृणां स्पष्टान् मणीनां गणान् मन्ये प्राप्तरुचिः करोति भुवनप्रोद्भासनं सोऽचिरात् ॥ ३८ ॥ 20 25 30 ·१२० [द्वादशा सर्गः 5 10 15 महोपाध्यायमेघविजयगणिकृतं सौधादकरितैः करव्यतिकरैः स्वस्वामिनां कामिनी- लोकस्याऽऽननसौहृदेन शशिनः काष्यं निहन्तुं रयात् । यावनिर्मलता क्रियेत सुचिरं तावत् तदीयाऽऽनना- म्भोजप्रेक्षणलजयेव स पुनः स्पष्टं कलङ्की विधुः॥ ३९ ॥ उच्चैस्त्वेन महौकसां धनवतां ग्रीष्मेऽपि यत् केतनै- र्वायुव्यञ्जनयाऽक्रियन्त हरयस्तीक्ष्णद्युतेः सुस्थिताः। तेनामी हरितत्विषाऽत्र परितः वर्णाचलं भ्रामुका विस्मेरस्मरतोऽश्विनीमनुगता धावन्ति तत्कामुकाः ॥ ४० ॥ नक्षत्राणि कथं व्रजन्ति परमं पारं वियन्नीरधेः प्राप्यं पादसहस्रधारिहरिणा वेगेन सप्तावताम् । पुर्यामिभ्यमहौकसां पथि न चेदालम्बनं सुन्दरं हासाभ्यासविलासलालसवधूप्रेमाभिलाषेक्षणैः ॥४१॥ प्रोचैर्गन्तुमिवोत्सुकैर्जनगृहा जेतुकामैर्दिवोऽ- भ्याहतेव किमश्विनी प्रतिपदं रत्नाङ्गणे बिम्बिता । भीतस्तच्चरिताद् विशिष्य सकलः खर्लोक एवापत ज्योतिः संक्रमणच्छलेन पदयोस्तेषां स्फुरत्तेजसाम् ॥ ४२ ॥ खलाकं प्रभयाऽधरं विदधता नक्षत्रबिम्बोपधे- स्तेनोदस्त इव ध्वजव्रजतनुर्हस्तः प्रशस्तः श्रिया। सौधानां निवहेन शुद्धचिना तत्रेन्दुसूर्यद्वयं क्रीडाकन्दुकचारचित्रचरितं धत्तेऽप्रमत्तेजितैः॥४३॥ स्फीति सातिशयां विमृश्य हरिणा यत्रेभ्यलोकोकसां नित्यं स्वर्गविघातिनी प्रविदधे विघ्नाय तारास्थितिः। तेषामुच्छ्रितकेतनैः प्रचलितैः संघृष्य दूरीकृता- स्ता अस्ताचलगण्डशैलललिता गच्छन्ति विच्छायताम् ॥४४॥ सौधानामभिवर्द्धनेऽन्तरगतास्तारावतारा अपि व्याधूयन्त कृतान्तरायकतया मूर्द्धन्यधन्यध्वजैः । तेनामी प्रतिभान्ति चञ्चलतया वार्द्धस्तरङ्गा इव नासूयाऽध्यवसायिनामिह भवेत् कुत्राऽपि नित्या स्थितिः॥४५॥ सौधानां निकरैर्महोन्नतिधरैर्दण्डैरिहा_कषै- रुत्वातादिविषद्रुमा वितरणैः स्पर्धिष्णवः खाधिपः। तन्मूलं स्फुटमेव दूरपतितं चित्रा-विशाखा तथा पत्राणि प्रतिभान्ति कान्तिविलसत्तारावतारश्रिया ॥ ४६ ॥ 20 25 30 1A "स्फाति" ·१२१ 5 10 15 पप ५६-५४] दिग्विजयमहाकाव्यम् अत्युच्चैस्तरचैत्यमूर्द्धनि लसत् सिंहप्रसङ्गान्नभः सिंही सूनुमसूत राहुमसितं प्राहुस्तमन्वीक्षकाः। अन्तःसंगतपुत्रिका जनमुखाम्भोजन्मलक्ष्मीभर- स्पर्धिष्णोः शशिनोऽनुवाहनशशव्यादित्सुमस्मिन् पुरे ॥४७॥ अश्विन्यः प्रतिवेश्म विस्मयपदं ब्राह्मीप्रवृत्तिः परा चारोऽप्याहितमङ्गलः श्रुतिरुचिः स्पष्टा बुधैः संगतिः । सूरः पूर्णकलाधरश्च सकलो लोकः कवित्वाश्रय- स्तज्योतिर्गणभासुरेऽत्र नगरे न्याय्या गुरोरातिः॥४८॥ मा द्राक्षीनगरीजनः परिजनं रम्भादिकं स्वःपते- स्तुङ्गत्वेन निजौकसामिति धृतान्तर्जालिका वेधसा । ताराणामवतारणेन सहसा तां नागरे जागरे वायुर्दष्टिसुखाद्यदृष्टविभवात् प्रातर्विदूरेऽकरोत् ॥ ४९ ।। अस्माकं सुहृदः क्षमाधरवरास्तुङ्गश्रिया तान् द्विषन् इन्द्रः कीदृगितीश्वराश्रयगणं वर्द्धिष्णुमालोकितुम् । चौमत्वाऽतिचलाचलग्रहमिषादुचैः श्रुतिश्चाश्वयुग- वृत्त्याऽस्ताद्रिदरीविहस्तकलया सद्यो भजत्यन्वहम् ॥ ५० ॥ अत्युचैः श्रुतिसंपदामूषिरुचिच्यासङ्गतः प्रस्फुटं ब्रामीनिर्मलताजुषां दृढतया सन्मार्गमासेदुषाम् । आदित्यधुतिशालिनामिह भवेत् किं ज्योतिषां विभ्रमः पातो चास्तगिरौ पुरोन्नतगृहैः पादाः स्खलेयुर्न चेत् ॥५१॥ ज्योतिहव्यभुजां कुतो दिवि भवेत् वक्रेऽतिचारेऽथवा गत्या मार्गविमुक्तिरत्र महसां राज्ञः प्रसारेऽप्यहो! अत्युचैस्तरसौधमूर्ति विलसल्लोलेक्षणावेक्षणा- दस्यां चेन्नहि विभ्रमः प्रसरति द्वेधा प्रभाऽऽच्छादनात् ॥ ५२॥ सन्मार्गेण गुरोर्महोदयदशायुक्ताऽऽलयानां जने क्षेत्रज्ञे बहुधान्यवृद्धिधरणप्रौढिः प्रसिद्धाऽऽगमे । सर्वाऽऽशासु फलाऽऽध्यता क्षितिभृतां सारस्यमावश्यक नृणां कामनयाऽऽदरेण फलितं साभोगभोगश्रियाम् ॥ ५३॥ इभ्यानां गुरुदैवतं प्रियतरं चित्ते सचेता जनः सर्वोऽप्यश्वयुगेन साऽऽभरणिता बाहुल्यमोजखिनाम् । नेत्राभीप्सितसंगतिर्द्विजपतिः प्राभाकरी वा रुचिं धत्ते तत्र पुरे न चित्रविधये ज्योतिमहत्त्वं गुरौ ॥ ५४॥ कान्तः शान्तविधेर्निशान्तममलखान्तः खसिद्धान्तविद् न भ्रान्तः कचिदर्थसाधनकृतौ श्रान्तो न सत्कर्मणि । 20 2.5 80 दि.म.१६ ·१२२ महोपाध्यायमेघविजयगणिकृतं [द्वादशः सर्ग: 5 10 15 यस्मिन्निर्व्यसनः परं सुवसनः श्रद्धापतिशायी जनः सौधर्मस्थितिलक्षणं समुचितं तस्मिन्नहो! पत्तने ॥ ५५ ॥ विश्वाऽऽखण्डलमण्डलीमनुनयन् शोभाधनैः साधन- निःसामान्यवदान्यतादिसुगुणैर्यत्राऽऽस्तिकानां गणः । तत्रैश्वर्यकथां सदाऽप्यवितथां गङ्गाऽऽश्रयात् कुर्वति सत्यः श्रीनगरेऽस्ति वर्णनविधिर्दिव्योऽभिनव्यश्रिया ॥१६॥ तत्र व्यतीत्य चतुरश्चतुरोऽपि मासानुबोधियोधिनि जने जिनधर्मदायम् । कुर्वन् विमोहबलमुच्छलितच्छलेन वेगाजिगाय मुनियोगिनियोगिनागः ॥ ५७॥ प्रास्थापयद् विदिशि हव्यभुजो भुजौजाः पादातिचारबलमस्खलितं खलैः सः। सम्यग मुहर्तसमये समये प्रसिद्ध सम्मेततीर्थमथ नन्तुमना वनान्तः ॥५८॥ शुद्धाऽऽशयः स्वयमपि क्रमतश्चचाल वाचालयन् जयरवैर्दशदिक्कदम्बम् । निर्वासयन् जनपदादनयप्रवृत्तिं कृत्वोपदेश-विनिवेश विधेः प्रबन्धम् ॥ ५९ ॥ सैवानुरागपरभक्तिरनेन धार्या स्मार्या स्मृतिश्च मनसा गुरुगौतमीया । शालेयसंवरपरिक्रमणेन मार्गमभ्यस्यता भुवि कृतोऽविकृतः प्रयत्नः ॥६०॥ कृत्वा विशिष्य समिति वचसा ररञ्ज स प्राकृतप्रतिपदस्थितिमादधानम् । भूपालवर्गमपवर्गनिसर्गरागाचीपरीषहसुहः सहसाऽध्वचारी ॥६१ ॥ अर्हद्विहारभवनाद् विविधोपहारप्राप्तां विहारनगरीं क्रमतो जगाम । सामसाधुचरितैर्भुवि गीयमानैरादेशभूपतिरतिप्रतिपन्नधैर्यः ॥ १२॥ तत्रापि चैत्यनमनान्न मनाग विषण्णः स्तोतुं खतः प्रववृते जिनभाखतोऽर्चाम् । प्रत्यक्षतः क्षततमस्तमपार्श्वनाम्नः सर्वार्थसाधन विधेर्जिततीव्रधाम्नः ॥ ६३ ॥ खस्तिश्रियां निवसनस्थलमाननाजमजं जिगाय कलयैव सदोदयेन । यस्य प्रभोः कमठदर्पहरस्य कामं कामप्रथाभरहरस्य मनोहरस्य ॥ ६४ ॥ खस्तिश्रियः सुभगसंगतशोणवासस्तुल्या स्फुरन्ति परितः खलु यस्य भासः। उद्यत्फणामणिभुवः किल भूर्भुवःखःस्वामी स कामितमुदे शिवधामगामी ॥६५॥ खस्तिश्रियां करणमाभरणं त्रिलोक्या अर्हजिनेन्द्रभगवत्प्रभुनामधेयः। ज्ञातार्थजातपटुबोधसदावदातस्तातः स सातविधयेऽस्तु सतां कृपातः॥ १६ ॥ स्वस्तिश्रियां समुदयोऽभ्युदयेन यस्य प्रादुर्भवत्यखिलदुर्भवसंनिरोद्धः। असमतो विदधतः प्रकटोपदेशव्यास्या महेन्द्रदिशमाश्रयतः प्रभाभिः॥६७॥ यद्दर्शने भुवि विनश्यति चौर्यचर्या तत्त्वानि पश्यति परिग्रहमोक्षपक्षे । लोकः शिवाय नमति प्रतिबद्धचेताश्चिन्तामणिर्दिनमणिप्रकृतिस्स जीयात् ॥ ६८॥ पाणेस्तलेऽस्य नियतः कमलानुषङ्गः पादोपयोगजनितस्त्रिजगत्प्रकाशः। पार्श्वस्य तस्य समताऽभिमताऽहिमांशोरत्यद्भुतं यदिह देहभृतां न तापः ॥ ६९ ॥ अर्हन्महः स्वहृदयेऽभ्युदयेन रम्यं सन्मानसाऽम्बुजवियोधकरं निदध्मः । प्रोदामकामतमसां हि विरामहेतुर्वामाश्वसेनपतिप्रतिभाऽभ्यनन्दि ॥ ७० ॥ 20 25 80 ·पथ ५५-८६] दिग्विजयमहाकान्यम् 5 10 15 स्युः संपदः प्रतिपदं विपदं निहत्य राज्यं विराजिगजवाजिशताङ्गराजि । सत्संगतिर्गतिरपि द्युसदां महेज्या यस्य प्रभाव-विभवानुभवाजनानाम् ॥ ७१ ॥ नूनं सहस्रगुसहस्रमहः प्रसह्य संपिण्ड्य शुद्धविधिना विधिना व्यधायि । तेजोभरः सकलपातकसंनिपातव्याघातहृजिनपतेः परमाश्वसेनेः ॥७२॥ यो वारुणी न चकमे न तथोत्तराशां तद्वन्न दण्डधरदिग्गमनं कदाचित् । सोऽपूर्वभानुरिव पूर्वदिशं प्रपन्नः पार्श्वः सदाऽभ्युदयवानिति नात्र चित्रम् ।। ७३ ।। यस्य प्रभा सहचरी गिरिसानुरागा बालातपप्रकरणान्महिता महीशैः। दूरीचकार भुवने जडिमाऽभिमानं त्यक्त्वा पराश्रयतयाऽङ्गभृतां नितान्तम् ॥ ७४ ॥ त्रयी येनोद्गीर्णा समवसरणे यस्य पुरतोऽ- हयः श्रेणीरम्या वियति दधते नृत्यललितम् । यतः पद्मोल्लासो भवति नियतस्तं धनकरं नमामः श्रीपूर्वोदयिनमथ पाव दिनकरम् ॥ ७५ ॥ स्तुत्वा जिनं प्रतिजनं विहिताऽतिभत्तयाऽऽदेशप्रभुनगरमैक्षत शस्त्रदक्षः। साक्षात् तदीयसुषमा सुखमानिनाय चेतस्ततः स्तुतिमिमामचिरादुवाच ॥ ७६ ॥ यत्र चित्ररचना वचनानां गोचरात् पटुधियामतिशेते। वेश्मनां धनवतां सुरलोके लाघवं विद्धतां विभवेन ॥ ७७ ॥ मानवाऽऽश्रयभवाशिवसिद्धिर्जायते दिवमतीत्य समस्ताम् । इत्यवेत्य किमु पौरगृहाणि तुङ्गतामधिगतानि विशिष्य ॥ ७८ ॥ अत्र कायमपहाय विवस्त्री भोगभाग् भवति वस्त्रमिवाङ्गी । यात्वतः सहतनुर्मनुजन्मेऽतीव यत्र भवनेष्वतिवृद्धिः ॥ ७९ ॥ भास्करोपलदलैजनिताग्नेस्तापतो न जडिमा शिशिरेऽपि । स्पर्द्धया शशिमणिक्षरदम्भः संभवान्नहि शुचावपि तापः॥ ८० ।। उद्यतद्युतिमता हिमवृत्ति श्यते भुवनमत्र विकाश्य । सौधपतिरदसीयशरण्या जायते तपसि चान्द्रपयोभिः ॥ ८१ ॥ सान्द्रचान्द्रविगलज्जलधारा धौतशुद्धकलधौतसवर्णा । साङ्गगाङ्गपयसा त्यभिषिक्तं पुण्यमेव कुरुते परलोकम् ॥ ८२ ॥ निर्दहद्भिरगुरुदुमसारैन्तिधूमकृतमण्डलयोगात् । आतपत्रमिव यत्र बभासे राजतां प्रकटयन् नगराणाम् ॥ ८३ ।। यत्नवद्धशशिरत्नपयोभिर्जन्यते यदभिषेकविवेकः । बालसूर्यमहसा सहसा स्यात् सांप्रतं बहलचन्दनचर्चा ॥ ८४ ॥ केतनैर्धनिनिकेतनलक्ष्मीचेतनैः पुरपुरन्दरमूर्तेः। सा प्रकीर्णककला सकलाऽपि दश्यतेऽपवनभूपवनेन ॥ ८५॥ भूभृतां भवनपङ्किनिवेश: पेशलश्रियमधादिह मौले। तत्र रत्नभुवि बिम्बिततारामालया भवति मौक्तिकमाला ॥८६॥ 20 25 80 ·१२४ महोपाध्यायमेघविजयगणिकृतं [द्वादशः सर्गः 6 10 15 श्रद्धया परिणतः खत एव तत्त्वविद्वचनभावितचेताः। अक्षतामिह सदाऽऽहतवर्गो दक्षतां वहति तत्त्वविमर्शे ॥ ८७॥ चेतसा वहति कश्चन रत्याऽऽशाम्बरी स्थितिमलीनविबोधः । तस्य न व्यवहृतिष्वनुरागो निश्चितः शिवपदेऽपि निवासः॥ ८८॥ पात्रसंगतिभृतः सुमनोभिः शोभितां दधति काश्चन वृत्तिम् । श्राविका इह लता इव दिव्या मोहनाय खलु वैश्रमणानाम् ॥ ८९॥ वर्द्धमानविभुनिर्वृतिधान्नः सूपदेशरमणाच्श्रुतनाम्नः । संभवन्ति वनितास्तदपापाः केऽपि सन्ति पुरुषा न च पापाः ॥९॥ प्रायोधयद् धृतविहारविहारकर्मा- ऽऽदेशाधिपोऽप्यवनता जनताः समस्ताः। स्थित्वा दिनानि कतिचिद् विहितोपचाराः स्फारानुरागवनिता ध्वनितार्थसाराः॥९१ ॥ पुण्यपुण्यकथनैरथ नैःखं सज्जनस्य स निरस्य चिरस्य । स्पष्टतामुपगते वृषमार्गे प्रातरेव विजहार विहारात् ॥९२॥ तीर्थराजमभिवन्दितुकामे प्रस्थिते दिनकरोऽभ्युदयेन । निस्तमस्त्वमुदयेन सहास्मिन्नाह साहसवतामिह मुख्ये ॥ ९३ ॥ भानुमालिनि समीयुषि नृणां हकपयोरुहविकाशिनि पूर्वम् । पूर्वदिक्पथविलम्बिनि शैले तारका कुसुमलिप्सुतयैव ॥ ९४ ॥ रत्नपतिपतयालु हि रत्नं न्यायमेवमधिगत्य जगत्याः। संयुयोज सहसा दिनरत्ने तारकामणिगणः प्रणयेन ॥ ९५ ॥ स्पर्द्धयाऽन्यहरितां समवेक्ष्य तारकाऽऽभरणभारमिवैन्द्री। दिक्खराज्यमदजातरुषेवाऽऽताम्रसूर्यनयनं समधत्त ॥ ९६ ॥ तेजसामतिशयं न सहन्ते हन्त ! केपि बलिनोऽन्यजनस्य । आचकर्ष तदमर्षसतर्षस्तारका करवसूनि विवस्वान् ॥ ९७ ।। उद्यते द्युतिभरेऽहिमरश्मेस्तारकेक्षणनिमीलनमासीत् । लज्जया सकलदिगयुवतीनामिन्दुना सह विलासवतीनाम् ॥ ९८ ॥ मन्दतामुपययौ विषमेषुश्चित्रमत्र विजयिन्यपि रागे। तारकेक्षणकटाक्षविमोक्षान्मत दिग् युवतिभिश्च विरेमे ॥ ९९ ॥ कल्पवर्तमकरोन्ननु तारासंकरण सह चन्द्रिकयैव । बालभानुरत एव तदीयज्योतिषां न विषयेऽद्भुतलेशः॥१०॥ व्यानशे नु तमसा निविडेन सर्वतो भुवनमस्तविवेकम् । विष्णुचक्रमुदितं रविरूपं तद्विनाशनकृते अनुरूपम् ॥ १.१॥ विश्वतोऽवधिविधा इव तारा रेजिरे दिवि यथास्थलचारा । केवलावगमजङ्गमरूपेऽभ्युद्गते दिनकरेऽस्तमयुस्ताः॥१०२॥ 20 25 BO ·१२५ 5 10 पथ ८७-११३] दिग्विजयमहाकाव्यम् मूकतामुदवहद् यदुलूकोऽप्यत्रिगजरुचिराप विरामम् । मन्दतां खलु बृहस्पतिरागात् तत्सिताम्बररुचिः समुदीनः॥ १०३ ।। त्याजिता जगति मैथुनवृत्तिर्दिव्यकर्मणि नृणामनुयोगः। कारितो भगवता प्रभयैवाध्वाऽप्यदर्शि भुवि नाभिभुवेव ॥ १०४॥ लक्षदक्षजनभाजिनि वादे निर्जिते न हि दिवाऽपि निवादे । निष्करेऽपि करसङ्करपूर्णे सोऽध्युवास नगरे सविलासः ॥ १०५ ॥ लौकिकस्तदितरोऽपि च मार्गः सूत्रतश्चलति सार्थबलेन । आदृतः प्रथमतो वृषभायैः सर्वदर्शिपरपारगतैस्तैः ॥१०६ ॥ इत्यवेत्य हृदि चैत्यनिनंसुनिश्चयात् स वृषभप्रभुयोगम् । सार्थमुख्यमवलम्ब्य शिवाय शैलशालिनि पथि प्रचचाल ॥१०७॥ दुर्णयरविनयं प्रतिपन्नैर्भीमदुर्गविषयप्रतिबद्धैः। स्खल्यमानगतिरध्वनि नीचै तिचारमतिरेष बभूव ॥ १०८ ॥ वाडवेयनिवहैः रापरीतः प्रीतनिर्भयमना वनमध्ये । नैगमानुसरणेन रणेन निर्जितारिरचलद् बलशाली ॥ १०९ ॥ पार्वती श्रियमसावुपभुञ्जन् निर्ययौ गिरिशताऽऽक्रमणेन । पृष्ठतश्च पुरतः सहभद्रो दुर्गमोक्षपथलीनमनस्कः ॥ ११० ॥ केवलादुपनता उपदेशात् पार्वतीयमनुजा ननु जात्याः। तेन केचन कृताः सुकृतार्था दर्शने विषमयाणजयेन ॥१११ ॥ विक्रमी क्रमपरिक्रमनीत्या तीर्थराजगिरिपार्श्वमुपेत्य । तस्थिवानकपटः पटकुट्यां प्रस्फुटं सितपटः स नियोगी ॥ ११२ ॥ श्रीसंकेतनिकेतनं गिरिवरः सम्मेतनामा जिन- निर्वाणेन पवित्रितः परिचितः श्रीशचक्राऽऽगमैः। तं संप्राप्तमहोदयश्रियमयं प्रीत्या नियोगीशिता दर्श दर्शमिह खमेव मनसा मेने पुनस्तादृशम् ॥ ११३ ॥ इति श्रीदिगविजयनानि महाकाव्ये महोपाध्यायश्रीमेघविजयगणिविरचिते उदयश्रीकलिते पूर्वापत्तनविहारनगरश्रीचिन्तामणिपार्श्वप्रभुस्तुतिवर्णननामा द्वादशः सर्गः ।। 15 20 25 ·१२६ महोपाध्यायमेघविजयगणिकृतं [त्रयोदशः सर्गः त्रयोदशः सर्गः। 5 10 .. 15 अथ श्रीसम्मेताचलतीर्थराजवर्णनम् । मुक्ताचलाद् घटभुवाऽऽचरिता पवित्रीभूता हरिद् विमल शैलबलात् प्रतीची। पुण्योत्तरा ककुबसौ स्फुटिकाचलेन सम्मेदतीर्थगिरिणा गुरुणा दिगैन्द्री ॥१॥ उच्चैर्वरारकखरैनखरप्रमाणे रेजे गिरिः स्खशिखरैरखरैः क्वचिच्च । रूप्यान् कपिद्धवलितैर्वलितैश्च तिर्यग् हेना तथा कपिशताकुलितैर्द्विधाऽपि ॥२॥ आपूरयन् दशदिशोऽपवनप्रसून- श्रेणीगलत्परिमलैरमलौरीशः। दुर्गाऽऽश्रयेण फणिनां गणिनां वरेण्यैः सेव्योऽस्य किं न महिमा स हिमाद्रिभाव्यः ॥३॥ उत्फुल्लमल्लितरुभिः कृतशेखरश्रीवेणुध्वनिध्वनितगोपवधूविलासः। नृत्यत्कलापिकुलपक्षरुचा विचित्रश्चित्राय सैष पुरुषोत्तमजैश्चरित्रैः ॥ ४ ॥ उच्चामरप्रभुतयाऽद्भुतया स साधुर्माधुर्यधुर्यरसनिर्झरणैनितान्तम् । सान्द्रद्रुमावलिकृताऽऽतपवारणेन भूभृत्पदं तदुचितं रुचितं विशेषैः॥५॥ आपूर्यमाणविवरैर्मरुता स वंशैरापाद्य वाद्यगणनादमिहाऽऽदरेण । चारुपकारसहकारलताः स तालं सर्वत्र नर्तयति तीर्थसमर्थतायै ॥६॥ शत्रुञ्जयस्फुटिकभूधररैवताद्रिसम्मेदकार्बुदगिरिप्रमुखैश्च दुगैः । सार्वत्रिकं विजयते भरते प्रसिद्धमेकातपत्रमिहमाईतधर्मराज्यम् ॥ ७ ॥ एकस्य निर्वृतिपदं यदि तीर्थभर्तुः स्यादुजयन्त इति लोकहिताय नाना । विंशाऽऽर्हता मयि महोदयलब्धिधामसम्मेदकस्तदुचितः किल वैजयन्तः ॥ ८ ॥ पश्चापि मेरुगिरयः किल पश्चतीर्थाऽऽकृत्या स्थिता भरतवर्षजमध्यखण्डे । धैर्यक्रियां समुपदेष्टुमिवाधिमैत्र्या वेलावलोच्छलितनीरनिधेन्डस्य ॥९॥ सर्वाङ्गपुण्यभरलिप्सुतया सुरेशस्तीर्थेशजन्मसमये कृतपञ्चरूपः । तच्छिक्षयेव कलधौतगिरिस्तथाऽस्थात् श्रीपश्चतीर्थतनुभिर्ननु भिन्नपापः ॥१०॥ अस्मिन् गिरावधिगते जिनभावनेन पुण्यस्य विंशतिविशोपवलं फलं स्यात् । आवेदितुं किमिति विंशतिशृङ्गभङ्गीमङ्गीचकार शिवकारणमेष शैलः ॥ ११ ॥ दानं फलैरविरलैः कलयन् नगानां तीवाऽऽतपात् कृततपा इव साक्षमालः। शैलाश्रयेण घटयन् बहुधातुदाय श्रीभूधरो धरति किं न गिरीशलीलाम् ? ॥ १२ ॥ प्रख्यापयद्भिरिव काश्चनसिद्धिवीथीमभ्युन्नतैः सशिखरैः समहौषधीकैः। प्रीत्या गतागतकरैरमरैर्निषेव्यः किं स्यान्न निर्वृतिपदं विविधाऽऽगमाथैः ? ॥ १३ ॥ योगैरनेकफलदैर्विहितेष्टसिद्धिर्गम्यो न जातु करिभिर्हरिभिर्वलाऽऽढ्यैः । ध्यायन्निव स्थिरतया किमपि खरूपं स ब्रह्मलीनमनसां न कथं निरीक्ष्यः॥ १४ ॥ 20 25 30 ·१२७ 5 10 15 पथ १-२५] दिग्विजयमहाकाव्यम् जन्माभिषेकपयसाऽस्मि पवित्रितो यैराजीवितं भवतु तत्सविधे स्थितिम । देवाद्रिरित्यवगमात् कृतपञ्चमूर्तिः श्रीतीर्थपञ्चकमिषाद् भरतेऽध्यवात्सीत् ॥ १५ ।। तीर्थङ्करा हि परिनिर्वृतिमीयुरस्मिन् शैत्यं ततः कनकचैत्यवति प्रसिद्धाः । भावं विभावयति नित्यपयोदवृष्टिः सृष्टिं विनाऽभ्रपटलस्य किमद्रिमूर्ध्नि ? ॥ १६ ॥ जन्मोत्सवेऽहमभवं भगवन्निषेवी कल्याणके जिनपनिवृतिजेऽपि ताहम् । भूयासमित्यभिनिविष्टमनास्सुमेरुः सम्मेदशैलवपुषा भरते समेतः॥ १७ ॥ प्रोत्साहयन् पथि नटानवटातिगत्याऽदृष्टप्रपातहृतपातकसन्निपातः। वादित्रचित्ररवसंभवपूर्वमद्रिं वीर्योटैः सहभटैरभजन्नियोगी ॥ १८ ॥ आरुह्य गुह्यकशतैः कृतसन्निधानस्तं तीर्थशैलमनुशीलितशालिशीलः। लीलावती जननिगीतयशा ववन्दे सङ्घन चैत्यमनघेन समं समन्त्री ॥१९॥ अभ्यर्च्य चन्दनसिताभ्रककुमाद्यैर्माद्यन्मनोरथपथप्रतिपन्नसिद्ध्या । जाग्रत्प्रभावजिनभावनयाऽविलम्ब स न्यस्तबिम्बनयनः स्तुतिमाततान ॥ २० ॥ जयति भगवाश्रीनाभेयप्रभुर्जगदीश्वर- स्त्रिभुवनमहासाम्राज्यश्रीवशीकरणं परम् । कनकरुचिकृत् सर्वाऽशासु खभासुरदीप्तिभि- रभिनवरविन्तिध्वंसश्रियां समुपाश्रयः ॥ २१ ॥ भजत रजतक्ष्माभृत्पीठे तमासन भासिनं शिवमिव जना दुर्गाकारस्फुरगिरिभूषितम् । स्फुटतरजटाभारस्फारत्विषादविजित्वरं श्रमणगणभृत्पूज्यं सिद्धं शिवालयसंगतम् ॥ २२ ॥ विजयमनिशं देयानाम्ना जिनोऽजितयाचिंतः परमपदभाक् शर्मे वाप्तौ दुमैरतिविद्रुमे । विजयिविजयासूनुनूनं सुवर्णसवर्णभा- स्त्रिजगति परं साम्यं मूान्तरं परिभावयन् ॥ २३ ॥ कमनदमनः सौभाग्येन ध्रुवं जनरञ्जन- स्त्रिदशवनिताभावोल्लासी प्रभुननु शम्भवः । सकलकलया शुद्धः सिद्धः सम्मेतगिरौ गुरु- गुरुरिव दिवः शास्ताशास्ताः प्रपूरयतां हि नः ॥ २४ ॥ अनुदिनमयं भूयाद् भूत्यै जिनो ह्यभिनन्दनः समितिमतिमान मानी मानं जयन्नयिशाश्वतः। विबुधललनालालित्येनाप्यविक्रियमानसः शिरसि रसिकः सिद्धेः सिद्धः समेतमहीभृतः ॥ २५ ॥ उदयशिखरि श्रीमन्मौलौ यथा दिवसमभु- भवति कमलाऽऽनन्दी बन्दीकृतप्रभुताऽद्भुतः। 20 25 30 ·१२८ महोपाध्यायमेघविजयगणिकृतं [त्रयोदशः सर्गः 10 15 सुमतिभगवाँस्तद्वच्छैले समेत्य समेतके समगमदयं शैवं रूपं शिवाय स नः सना ॥ २६ ॥ दिशतु विशदां पद्मा प्रमप्रभः प्रभुराहती गिरिशिरसि यः सिद्धावस्थाऽवलम्बितबिम्बभाक् । दधदिव दृढं मूतं मूत्तौं विमुक्तिनितम्बिनी हृदयनिहितं रागं सद्योऽभ्युदितरविच्छविः ॥ २७ ॥ विपदवनिजच्छेदः पार्थे सुपार्श्वजिनेश्वरः खतनुमहसां भारैस्तारैर्जितोऽग्रदिनेश्वरः। जगति जयताद् यस्यावश्यं स्तुतीस्त्रिदशेश्वरः प्रमुदितमना भत्त्याऽऽसक्तः करोति विकखरः॥ २८ ॥ कुवलयमुदे चन्द्रश्चन्द्रप्रभः प्रभयाऽऽभयः शशधरसुधासारस्फारप्रकाशियशोमयः। मनसि लसितं शुक्लध्यानं बहिः प्रधयन्निव शिव इव सितः शैवं दैवं प्रकाशयतां मयि ॥ २९॥ मुविधिरधिकं श्रेयः पुष्णात्वनुष्णरुचिप्रभः स भवनमुमाप्रज्ञादीनां विधेः सविधे स्थितः। निरवधिसुखस्थानं दानं ददद् भुवि वार्षिक सपदि भगवान् यो दारियं जहार कृपादृशा ॥ ३०॥ मनसि वचसि वाले शैत्यं परं कथयन्नथ शिवपथरथः सेव्यो भव्यैः कृतार्थमनोरथः । दशमभगवान् गीतः प्रीतः सुरैर्जिनशीतल: सफलयतु मे वारं वारं मनीषितमञ्जसा ॥३१॥ उपशमवधूप्रेयान् श्रेयान् जिनोऽञ्जनवर्जितः शिवनवरमाऽऽश्लेषी मौलौ समेतमहागिरेः। दनुजमनुजैः पूज्यो नाम्ना ह्यनन्तचतुष्टयी परिणतमयी भावं धेयान्मयीहितपूरणः॥ ३२ ॥ वसुपरिवृतस्त्रेधा मेधा दधातु मनखिनां जिनपतिरतिप्रीत्या पूज्यः सुरैर्वसुपूज्यभूः । शिव इव जने नित्यं मृत्युं जयन् विजयप्रदा शिवपरिणतेश्चम्पाऽकम्पापरैरपुनाद यकः ॥ ३३ ॥ विमलभगवान् पुष्यान्मुख्यां मुखश्रियमाश्रयः प्रशमविनयादीनां दीनाङ्गिनां कमलाऽऽकरः। करणविजयी दाता भक्ताऽऽत्मनां नृपसंपदः पदसलिलजन्यासाच्छैलं समेतमिहोन्नयन् ॥ ३४ ॥ 20 25 30 ·१२९ 5 10 15 पथ २६-४२] दिग्विजयमहाकाव्यम् जनयतु सुखाऽऽनन्त्यं नित्यं जिनोऽवृजिनोऽङ्गिनां शिवपदमिति ध्यानाच्छैलं समेतमुपेयुषाम् । शिवमनुनयन् नानाऽनन्तः सतां विषमेष्वपि नटनघटनाकौशल्येनार्चितस्त्रिदशैरपि ॥ ३५ ॥ हृदयकमले श्रद्धाभाजां जिनो रमतां मतां रतिमनुनयन् दिष्ट्याऽभीष्टप्रधानविधानतः। उपवनघटारम्ये सम्यक् समेतगिरौ शिवं समधिगतवान् धर्मः शमश्रियाः समुपाश्रयः ॥ ३६ ॥ अशिवनिवहे शान्तिः कान्तिभृशं जगतीभुवा. मरिपरिभवे श्रान्तिः शान्तिः परस्परसङ्गरे । भुवि भगवतो यस्यावश्यं बभूव जनुर्दिने दिशतु स शिवं सिद्धः शान्तिः समेतनगोत्तमे ।। ३७ ।। अतिशयरमापात्रं गात्रं यदीयमदीप्यत शिखरिणि ययौ यो निर्वाणं समेदकसंज्ञिते । तदनुभजनासक्ते व्यक्ते दधन्मधुरश्रियं स जयतु जिनः काकुत्स्थाख्यस्तथाऽपरकुन्थुवाक् ॥ ३८ ॥ शमरसपयोराशिनूनं विकाशि(सि)तसन्मना अरजिनवरः कुर्याद् धुर्या महोदयसंगतिम् । विजितसमरः कारीणां भरेऽपि स सङ्गरः करपरिकरव्यासाद्धासाऽऽश्रयीकृतभास्करः॥ ३९॥ सुकृतविलसद्बल्लीफुल्लक्रियासु पयोधरः करिहरिभयव्यापत्पल्लीविनाशनृपोद्धरः। दिशतु भगवान् मल्लिमल्लीप्रसूनलसद्यशाः रसपरवशा मुक्तिप्राणप्रियासुरतेर्दशाः॥४०॥ यदुकुलनभोभाखान् भूयान्मुदे मुनिसुव्रतः क्षपितदुरितस्ती रिव्रतैर्धनभूघनः । अमृतसमये मूर्धन्यद्रेः संमेतवरस्य यः स्थिरतरतनुर्वैडूर्यस्य श्रियं चिरमाश्रयत् ॥४१॥ दमितविषयः खेष्टं दद्यादवद्यविभेदन: प्रशमितजगद्दोषः श्रीमान् नमिर्जिनपुङ्गवः। परमपदवीलाभे यस्याऽचलस्थलमन्वभूत् सुरसमुदये वेदीभावं समेतमहालयम् ॥ ४२ ॥ विजयकमलां यस्याऽऽदेशाल्ललौ कमलापतिः परिणयमिषाद राजीमत्या विवोधविधायिनः। 2 26 30 दि.म. १७ ·5 10 15 महोपाध्यायमेघविजयगणिकृतं [त्रयोदशः सर्गः जयतु स शिवानन्दी योगीश्वरः परभूतिमान् यदुकुलरविर्नेमिः सिद्धिं गतः खलु रैवते ॥ ४३ ॥ पार्श्वः शाश्वतबोधनेन भगवान् भाखानिवाभ्युद्यतः शैलेश्या शिवमाप तापरहितः शैले समेताभिधे । तीर्थ तत् प्रथितं मुनीन्द्रकथितं जातं सुजातं नृणां पुण्यायेव महोदयाय सुदृशां योगाय भोगाय च ॥४४॥ माहात्म्यं निजगाद यस्य भगवाँस्तीर्थस्य तीर्थङ्करः सिद्धार्थक्षितिपाङ्गजः शिवपुरीसार्थस्य वै पार्थिवः । श्रीपापापुरि सिद्धिभाक् स जयताच्छैलः समेतश्चिरं छत्रीभूत इव क्षमातलललल्लक्ष्म्याः प्रभासंभृतः॥४५॥ स्थित्वा दिनानि कतिचित् तदुपत्यकायां कुर्वन् मरुत्तरुरिवार्थिसमर्थभक्तिम् । निर्णीय शुद्धवृषभप्रभुमार्गनीति भीतिं विमुच्य पुनराववृते स धीमान् ॥ ४६ ॥ भूभृत्प्रकम्पनरतिः कटकाधिवासः कूटस्थितिं पथि निरस्य जने ववृत्त्या । धृत्वाऽथवा नरवरान् स बलं नवादाख्यानं विशिष्टनगरं स समाप दिष्ट्या ॥४७॥ तीर्थाभिवन्दनबलाद् भरते दधानः सामान्यमन्यनिजयोर्विजयोर्जितश्रीः। सान्द्रद्रुमाद्रिनिवहाद् बहिराजगाम सूरः स सूर इव वार्दलचारुवृन्दात् ॥ ४८ ॥ निर्माय निर्मलयशा बहुसङ्घभक्तेरत्यादरं गतदरः स दरीनिवासे । वीराहतोऽपि परिनिवृतिभूप्रदेशे पादद्वयीनमनतः प्रमदं प्रपेदे ॥४९॥ सारं सुरासुरनिखातसरः प्रतीर्य पारंगतः सरभसा बहुबाहुवीर्यः। खं तीर्णदुस्तरभवार्णवमेव मेने सेनेश्वरः खरसभाखरशाश्वतश्रीः॥५०॥ अन्तर्वणं गणपतिः परितः परीतं वैभाररत्नविपुलोदयहेमशैलैः। संप्राप्य राजगृहसीनि स तीर्थभक्तस्तीर्थाधिनाथमुनिसुव्रतमाननाम ॥५१॥ उल्लासिपद्मवनमण्डनकुण्डनीरैर्नित्योष्णतामनुभवन्नवनीविभागे। वीराभिवन्दनसमागतचन्द्रसूर्याख्यानां कथामवितथा सरसादमस्त ॥५२॥ श्रीशालिभद्रभवनोत्तमवप्रसौधैर्योधैस्तथा गुणशिलावनजातबोधैः । अद्यापि यत्र जिनशासनराज्यमेकच्छत्रं पवित्रमनसां प्रतिभाति चित्रम् ॥५३॥ व्यालोक्य राजगृहनामपुरं त्रिलोक्यां दूरस्थिता अपि जिनैः कथिताः पदार्थाः । साक्षात्कृता इव रुचिं द्रढयन्ति बाद पुंसां भवन्ति च ततः खलु ते कृतार्थाः ॥५४॥ शाखापुरं पुरत एव महत्तदीयं गत्वा नियोगपतिरर्चितवीरमूर्तिः। नाभेयचैत्यगृहमेत्य कृतप्रणामस्तत्याज मानसमलं समलताङ्गः ॥५५॥ नत्वेन्द्रभूतिपदयोः सदयोदयश्रीयुग्मं पदे विमलकेवलबोधसिद्धेः । श्रीगौतमोत्तमगुरुप्रतिविम्बरनं तुष्टाव भाववशतः शतशुद्धवृत्तः ॥ ५६ ॥ राजतां गणपतिः सुरराजां वन्दनीयचरणः शुभमूर्तिः। यत्पुरस्सरतयाऽनुगतैव शाश्वती विजयभृगणलक्ष्मीः॥५७ ॥ 20 25 30 ·पप ४३-७४ ] दिग्विजयमहाकाव्यम् १३१ 5 10 15 मन्द्रगर्जितकलापि यदीया देशनादिविषया गुरुरेव । मङ्गलाय भवति श्रुतिमार्गसंगता व्यसनवारणकर्मा ॥ ५८॥ साधुसिन्धुरमुखस्य निनादश्चलिकादिपदभूर्गणभर्नुः । सागरान् विजयते म विशेषैरङ्गसाधनमयैः शुभवृत्त्या ॥ ५९॥ दुर्द्धरान्तररिपोर्विजयोऽस्मानिश्चितः समितिशूरनराणाम् । पूर्वसाधुगणभृगजराजां हितं महितमेव महीन्द्रः॥६॥ कालिकाङ्गजमतिर्वमति स्म मानमाश्रयति संगतिरागम् । सिन्धुजा गणपतेर्ध्वनितेनाप्यूमिकाप्रणयिनीव रसेन ॥ ६१ ॥ गन्धहस्तिललितान्यतिशेते यः प्रवृत्तिनिहितप्रभयैव । तेन कश्चरणगौरवरीत्या स्पर्द्धते गणभृताऽनिभृताऽऽत्मा ॥ ६२ ।। सिंहजध्वनिधरप्रतिशब्द यो जिगाय दृढधैर्यवचोभिः । सर्वतोऽभ्युदितपद्ममहागोनिर्व्यवायविधिसाधननिष्ठः ॥ ६३ ॥ यः करेऽतिशयभृन्महिमानं मानवैरभिमतं निदधाति । विश्रुतः श्रुतिधरेषु गुरुत्वे भद्रजातिकलभाधिकृताङ्गः॥ ६४॥ आनने स्फुरति यस्य महेभाऽऽकार एव सुभगो ध्वनिसौम्यः । मानसे परिणताऽऽकृतियुक्तिः साहसाय निहिताऽप्यसुभाजाम् ॥ ६५ ॥ पार्श्वमेव सततं धरते यस्तेजसां विहितविघ्नविनाशम् । वर्धमानवरशासनमुच्चैः स्पष्टयन् नयनमङ्गलकारी ॥ ६६ ।। सामजन्म नियतं वदनेऽस्य सौष्ठवं सकललोकहिताय । निश्चितैव समरोचितलक्ष्मीर्भासतेऽनुपदवृत्तविधाने ॥ ६७ ॥ दुर्द्विजिह्ववशतः सकलोया निश्चिताऽऽदरभृता बिलवृत्त्या । यद् विशुद्धचरणद्वयभाजा स्थीयते बहुसुखेन वृषेण ॥ ६८॥ यो द्विमातृतनयप्रभुवीरख्यातिमत्र निदधे पदवृत्त्या । ब्रह्मचारिविधिबान्धवधर्मा पोषयन् जगति काञ्चनसिद्धिम् ॥ ६९ ॥ याऽङ्गजास्य रुचिराशु जिगाय शुद्धधौतकलधौतविभासम् । चित्रभानुशरणं प्रतिपन्नं प्राक्तयाऽभ्युदयने भुवि शुद्ध्यै ॥ ७० ॥ इष्टतास्य न शिवाकनिवेशात् कापि वस्तुनि परे परमार्थात् । ब्रह्मणा परिचितेऽप्युचिता तच्छाम्भवी प्रतिकृतिगणनाथे ॥ ७१ ॥ आनने प्रसरति स्फुटमेव दानवृत्तिरतिशायितयाऽस्य । सेव्यते प्रतिदिनं नृपनागैः पार्श्वमुल्लसितशाश्वतबुद्ध्यै ॥ ७२ ॥ सर्वदेव परमोदकभावो मानसेभिरमते गणभर्तुः । पीनदीर्घयुगबाहुसमृद्धेरादिमङ्गलमिह प्रणिधानम् ॥ ७३ ॥ स्थाप्यते सुकृतकर्मसुसिद्ध्यै यः पुरः सुरवरैरपि नाना। लब्धिरूपपयसां भरतोऽधिरेष कस्य गणभृन्न नमस्यः ॥ ७४ ॥ 20 25 30 ·१३२ महोपाध्यायमेघविजयगणिकृतं [त्रयोदशः सर्गः 5 10 15 जीयते यदमुना यमुनाभितेजसाङ्गनिहितेन हितेन । श्रीसुदर्शनभृताऽप्यनुगम्ये सम्यगेव गणभृत्पदमस्मिन् ॥ ७ ॥ ब्रह्मणादिमतया प्रथितोऽपि न्यस्यतेऽन्त्यपद एव कुमारः। येन साधुचरणेन स वज्रः ख्यातिमान असुरदुर्गजयेन ॥ ७६ ॥ स्थूलभद्रवदनेन धरायां प्रापि निर्मलयशः शशलक्ष्म्या। द्वार यथासमयमर्थविशेषसाधनेन शुचिशीलधनेन ॥ ७७ ॥ वाञ्छितार्थकरणेन सुरद्रोरप्यधः स्थितिकृता गणराजा । भिक्षवो विभवभोगविलासं निन्यिरे सुमनसामभिमान्याः॥७८॥ सा विनायकमुपेत्य शिवश्रीर्जायते नवसुधाशनसौख्यम् । एतमेव धनलब्धिसमेतं निश्चयाद् गणपतिं प्रणिध्मः ॥ ७९ ॥ येऽसिन्दूरमुपादधुर्मधुरिमा नित्यं गवां यान् पुन: शिश्रायातिशयेन यैश्च सुषमा संपादिता वैभवे । येभ्यो दानमहोहितं च विहितं देवैः सदैवानुगैः येभ्यो ब्रह्मरुचिः सतां समुचिता जज्ञे व्यवायव्ययात् ॥ ८॥ येषामङ्गमहोदयः प्रतिपदं सिद्धिः खहस्ते परा शुद्धानेकपता मुखे परिणता येषु स्थिरा श्रीवरात्। सर्वाऽऽशापरिपूरकैर्गणधरैः प्राप्तप्रतिष्ठरिति तैर्धार्या प्रभुभिः खचेतसि शिशौ भक्ते कृपा शाश्वती ॥ ८१ ॥ यैर्नेन्द्रभूतिरयमित्युपलक्षितोऽपि तेषामपि त्वमिह साधयसे हदीष्टम् । दत्त्वेन्द्रभूतिपदमुत्तमगौतमेशः मूर्ख बुधेऽपि महतां समदृष्टिरेव ॥ ८२ ॥ स्तुत्वाऽऽदिमं गणधरं बहुधोपलब्ध्याऽऽदेशप्रभुः पुनरमुष्य स देशभाजम् । मूत्ति सुधर्मगणभक्षुरुदीक्ष्य साक्षात् पूजापुरस्सरमदःस्तुतिमप्युवाच ॥ ८३ ॥ यदीयकीर्तिः प्रससार गौरी गौरीकृताऽशेषपदार्थरूपा । भूपालमौलिष्वपि माल्यवेषाऽऽश्रयेण नित्याऽऽहतसौमनस्या ॥ ८४ ॥ गौरीमुखे वाग् धृतशुद्धवर्णावासस्थकान्तिस्तत एव गौरी । गौरीयशःश्रीस्तत एव देहे भासा स गौरीमय एव देवः॥८५॥ गौरीगुरोश्चापि महेश्वरस्य विमुच्य पार्श्व गुणरागवश्या । नास्य प्रभोरुज्झति सन्निधानं गौरी नु देवी सुधियां निधानम् ॥ ८३ ॥ गौर्याः कुतः स्याद् भुवि गौरवासिन गौरवं संनिधिमेत्यसौ चेत् । स्याद् भारती नात्र कृतावतारा न भारती अप्यनया तदाप्ये ॥ ८७ ॥ औदार्यमाचार्यरविं प्रपद्य खनामनामाऽलभतान्वितार्थम् । परोपकारादिवरेण्यपुण्यश्चकार पुण्यं स्खमिहोपयुज्य ।। ८८ ॥ प्रागल्भ्यमभ्यस्यति भाग्यलभ्यं विस्तारमन्यत्र सुपात्रभावैः । निधाय मूलं गुरुपादमूले परप्रबोधप्रतिभाग्नुकूले ॥ ८९॥ 20 25 30 1A °मदोदितम् ।

·5 10 15 पद्य ७५-१०२] दिग्विजयमहाकाव्यम् १३३ माधुर्यमेषामुचितं सुवृत्तप्रवृत्तिभाजां गुरुराजराजम् । मनोवचाकायनिकाययोगात् त्रैलोक्यतः पिण्डितमेकदेशे ॥१०॥ धैर्यस्थितरक्षयसेवधिर्यः वर्णाचलं चालयति स्म वादे । प्रदक्षिणा लक्षणतस्ततोऽमी ग्रहास्तमारुध्य दिवि भ्रमन्ति ॥ ९१ ॥ शोभातिलोभादिव सद्गुणानां यः संग्रही कार्मुकवत् सुवंश्यः। सौरस्य जाग्रन्महसो निदानं शुद्धोपजापं तनुतेऽवदानम् ॥ ९२ ॥ यदङ्गरेगत्तुरदीप्तिजालैर्जितप्रवालरभितो विशालैः। कृते सुवर्णस्य रुचामवणे वह्नौ हियाऽहाय तदा विवेश ॥९३ ॥ व्रतेन गौरी रमणखभावं धौ द्विजाधीशकलामलीके। गौरीगुरोः कान्तिमधश्चकार गणेश्वरः स्वीययशःप्रशस्त्या ॥ ९४ ।। जीयादयं श्रीगणभृत् सुधर्मा पत्कीर्तिगानेन सभा सुधर्मा । मनोवचःकायमलं निरस्य सदस्यलोकं कुरुते खवश्यम् ॥ ९५ ॥ त्वं सात्त्विकत्वेन विधिखरूपं प्राकाशयः श्रीपुरुषोत्तमोऽपि । मत्याऽवमत्याऽखिलमन्युभावं बिभर्षि विश्वानि शिवानुरागी ॥ ९६ ॥ गणाग्रणीस्त्वं जिनवर्धमानपदृस्य भूषाकरणेन पूषा । द्विधाऽपि पूर्वातिशये समाशाभरप्रकाशाद् वपुषाऽपि धत्से ॥ ९७ ।। त्वं पञ्चमोऽपि प्रथमः परम्परागणेशिनां विश्वपरोपकारिणाम् । इष्टोऽद्य दृष्ट्या धवलखभावतस्तद्ध्यानतः खः प्रभुणा सदानतः॥ ९८॥ एवं श्रीजिनशासनोन्नतिमधाद् यात्रापवित्राशयाऽऽ- देशेशो धुपदेशपेशलतया मोहव्यपोहं सृजन् । 20 नुन्नः पत्तनवासिनागरजनैः श्रीवर्धमानोद्भव- स्थानं तीर्थमथ प्रणन्तुमचिरायुद्यतः संयतः ॥ ९९ ॥ प्राप्ते क्षत्रियकुण्डनाम्नि नगरे कृत्वोपवासं तदाऽऽ- देशस्य प्रभुराप्तमागधमहातीर्थेशवन्द्यक्रमः । चक्री वाचलदुर्गमार्ग विषयान्तश्चारचारः पुनः श्रीवीरप्रतिपत्तिनिश्चितमना रेजे शुभै राजितः ॥ १०॥ यत् सेव्यते नु मथुराख्यपुरं सुराय॑ तीर्थ जिनेन्द्रजननाजननाथवर्ण्यम् । तेनाऽश्रितेह मधुरा मधुराज्यभेत्रा जज्ञे प्रिया समधुरा मरुतां पुरस्य ॥ १०१॥ एवं देवनिषेवणं प्रणयिना सर्वाऽपि पूर्वा हरित तीर्थानामभिवन्दनेन सुहशा संभाविता तेन सा । 30 संप्राप्तन महोदयश्रियमहो पुण्यैरगण्यैस्तत- चातुर्मास्यविधानतः पुनरपि श्रीपत्तनान्तस्थितम् ॥ १०२॥ इति श्रीदिग्विजयनानि महाकाव्ये महोपाध्यायश्रीमेघविजयगणिविरचिते उदयश्रीसंकलिते श्रीतीर्थराजगिरिश्रीगौतमस्वामिश्रीसुधर्मस्वामिस्तुतिवर्णनो नाम त्रयोदशः सर्गः ॥ ॥श्रीरस्तु॥ 25 35 ·परिशिष्टम् । महोपाध्यायश्रीमेघविजयगणिरचितं श्रीतपगच्छपट्टावलीसूत्रवृत्त्यनुसन्धानम् । 5 ऐं वीतरागाय नमः। अथ प्राक्तनपटावलीसूत्रान्तसंहितगाथात्रयव्याख्या यथा- श्रीविजयसेणसूरी पट्टे गुणसट्टिमे सुगुणसिट्टे । वाए साहिसहाए जेण ह्रविओ स जिणधम्मो ॥१॥ सिरि त्ति-श्रीमज्जगद्गुरुविरुदधारि-महाराजाधिराजपातिसाहिश्रीअकब्बरप्रबोधकारि-श्रीहीरविजयसूरि- पट्टे एकोनषष्ठितमे श्रीविजयसेनसूरिभगवान् जज्ञे । किंविशिष्टः ? 'सुगुणसिट्टे' सुगुणैः श्रेष्ठः-गुणाः स्वभावजा 10 ज्ञानादयो विभावजा औदार्यादयस्तैरतिशयेन प्रशस्यो वर्णनीयः । येन स्वामिना वादे उपस्थिते श्रीसाहिसभायां स जगत्प्रसिद्धो जिनधर्मः प्रमाणयुक्त्या साधितोऽईतां शासनं च स्थापितम् । तस्य च प्रभोर्विक्रमान १६०४ वर्षे नारदपुयाँ वृद्धोपकेशशाखीयघोषागोत्रभृत् सा० कमा तद्भार्या कोडिमा, तयोर्गृहे जन्म । सं० १६१३ वर्षे मात्रा पित्रा च सह श्रीविजयदानसूरिहस्ते श्रीहीरविजयसूरिनिश्रया दीक्षा । सं० १६२६ पंन्यासपदम् , सं० १६२८ वर्षे फाल्गुणसितसप्तम्यां श्रीअहम्मदावादनगरे उपाध्याय- 15 पददानपूर्वकं आचार्यपदम् । सं० १६५२ वर्षे भाद्रसितैकादश्यां तिथौ भट्टारकपदम् । ते च श्रीगुरवो भट्टा- रकत्वं विंशतिवर्षाणि प्रपाल्य श्रीस्तम्भतीर्थे सं० १६७१ वर्षे ज्येष्ठशुक्छैकादश्यां स्वर्गमलञ्चक्रुः । एतचरितं विस्तरतो विजयप्रशस्तिकाव्याद् वेद्यम् । किश्चिल्लिख्यते- श्रीगुरुभिः सं० १६३२ वर्षे चांपानेरदुर्गे समहोत्सवमनेकाहत्प्रतिमाशतानां प्रतिष्ठा कृता । तथा सूरति- बन्दिरे श्रीचिन्तामणिप्रमुखानेकसभ्यभट्टसमक्षं श्रीभूषणनामा दिगम्बराचार्यों निर्जितः । तथा 'नमो दुर्वार- 20 रागादि' इत्यस्य श्रीयोगशास्त्राद्यश्लोकस्य सप्तशतान्याः सूक्तावल्यादिग्रन्थाश्च कृताः । राजनगरे श्रीखानखाना- ऽऽख्यनवाबपर्षदि जैनधर्मव्यवस्थापनेन जयश्रीरलङ्कता । तत्रैव च श्रीविद्याविजयनाम्ना स्वपदयोग्यं शिष्यं प्रव्राज्य श्रीसाहिबदेकारिता प्रतिष्ठा चक्रे । ततो गन्धारबन्दिरे सा० इन्द्रजीकारितां प्रतिष्ठां श्रीवीरस्य कृत्वा स्तम्भतीर्थे श्रीधनाईकारितां प्रतिष्ठां विधाय श्रीसूरयस्तत्रैव चतुर्मासी चक्रुः । अत्रान्तरे श्रीहीरविजयसूरिषु विद्यमानेष्वपि एषां श्रीसूरीणां गुणातिशयाऽऽकर्णनादुत्कण्ठाभाजः पाति- 25 साहिश्रीअकब्बरसम्राजः श्रीसूरीन् लाभपुरे आकार्य श्रीहीरसूरीश्वरकुशलप्रभपूर्व धर्मवाता पप्रच्छुः । तत्र गुरुवचश्चातुर्यरञ्जिता मुख्यशिष्यकृताष्टावधानदर्शनाचमत्कृताः साहिपादाः श्रीगुरूणां बहुगौरवं चक्रुः । तदा केनचिद् भट्टेन 'अमी जैना जगदीश्वरं सूर्य गङ्गां च न मन्यन्ते' इत्युक्ते श्रीसाहिसमक्षं पञ्चशतभट्टैः साई श्रीगुरुभिर्विवादः प्रारेभे। यं शैवाः समुपासते शिव इति ब्रह्मेति वेदान्तिनो बौद्धा बुद्ध इति प्रमाणपटवः कर्मेति मीमांसकाः । अर्हन्नित्यथ जैनशासनरताः कर्तेति नैयायिकाः सोऽयं वो विदधातु वान्छितफलं त्रैलोक्यनाथो हरिः ॥१॥ - 80 ·परिशिष्टम् । . -~-- इति श्रीहनुमत्राटकोक्तेन । तथा- अधाम धाम धामेदं वयमेव स्वचेतसि । यस्याऽस्तव्यसने प्राप्ते त्यजामो भोजनोदके ॥ २ ॥ तथा गङ्गोदकं विना नास्माकं देवप्रतिष्ठा स्यात् । इत्यादियुक्तिभिस्तदा भट्टा विजितास्तेन श्रीसाहिपादा- स्सप्रसादाः श्रीगुरूणां कालीसरस्वती इति विरुदं दत्तवन्तः । गो-वृष-महिष-महिषीवैध-मृतद्रव्याऽऽदान- बन्धरोध-निषेधरूपषड्जल्पस्फुरन्मानं श्रीसाहिभिर्दत्वा लाभपुरेऽत्याग्रहेण चतुर्मासिकद्वयं श्रीगुरूणां कारितम् , 5 ततः श्रीहीरविजयसूरिभिरबाधावशाद् विजयसेनमुखानिर्यामनामिच्छद्भिराकारिताः । श्रीसाहिपादानापृच्छय श्रीसूरयश्चतुर्मासिकमध्येऽपि चलन्तः पट्टननगरं प्रापुः । तदा सं० १६५२ वर्षे भाद्रसितैकादश्यां प्रातर्जातं श्रीहीरसूरीश्वरवर्गमनं श्रुत्वा तत्रैव तस्थुः, भट्टारकत्वेन सुमुहूर्ते समहोत्सवं श्रीगुरुपट्टमलश्चक्रुः । ततः क्रमे श्रीगुरुभिः स्तम्भतीर्थे राजिआ-वजिआऽऽख्यकारितां श्रीचिन्तामणिपार्श्वबिम्बप्रतिष्ठां कृत्वा सं० १६५४ वर्षे अहम्मदावादे भूमध्यान्निर्गतश्रीविजयचिन्तामणिपार्श्वबिम्बस्य शकन्दरपुरे स्थापना चक्रे, तथाऽहम्मदपुरे सा0 10 भोटाकारिता तथा सा० लहुयाऽऽख्यकारिता च प्रतिष्ठा विदधे । समये च लाडोलिग्रामे सूरिमनध्यानं विधाय श्रीस्तम्भतीर्थे श्रीविजयदेवसूरीणां सूरिपदं दत्त्वा पत्तननगरे तेषां गणानुज्ञा नन्दि श्रीगुरवः कृतवन्तः, तत्र च पञ्चसप्तत्याद्यगुलार्हत्प्रतिमानां पदप्रतिष्ठाश्च । तदा सङ्घपतिहेमराजसजो मरुस्थलीतः श्रीशत्रुञ्जयतीर्थयात्रार्थ ब्रजन्, सप्तशताश्ववारकटकद्वादशशतशकटसंयुक्तः श्रीगुरूँस्तत्राभ्येत्य वन्दितवान् , स्वर्णरूपमुद्राभिरर्चितवाँश्च । तदर्शनाद् राजनगरवास्तव्य-सा० सूराऽऽख्यः श्रीगुरूपदेशेन मार्ग प्रतिश्राद्धगृहं महमुदिकालभनिकां कुर्वन् 15 श्रीअर्बुदाचल-श्रीराणपुरादितीर्थेषु मरुदेशेऽनेकनगरसबेन समं तीर्थयात्रां विधाय निर्विघ्नं प्रत्यागत्य श्रीगुरुन् ननाम । तद्वत्सरे श्राद्धैर्लक्षमहमुदिकाव्ययश्चक्रे । तदनु श्रीगुरवो राजधान्यपुरे प्रतिष्ठाद्वयम् , पुनः स्तम्भतीर्थे प्रतिष्ठात्रयम् , गन्धारबन्दिरे प्रतिष्ठाद्वयं विधाय सुराष्ट्रदेशे विजद्दुः । तत्र चतुर्मास कत्रयं प्रतिष्ठाष्टकं श्रीसिद्धाचल- श्रीगिरनारप्रमुखमहातीर्थयात्रास्तत्रत्यसद्धेन सह कृतवन्तः । ततो हल्लारदेशे नवानगरे चतुर्मासी विधाय तदेशपति जामराजोऽपि धर्मोपदेशैः श्रीगुरुभिः प्रमोदितः । इत्येवं नानादेशविहारैः भूतलं पवित्रयन्तः श्रीगुर-20 वोऽनेकजीवान् प्रत्यबुधन, पञ्चाशजिनप्रतिष्ठाञ्चक्रुः । अष्टौ वाचकपदानि, सार्धशतं पण्डितपदानि ददुः । द्विसहस्रयतिपरिवृताः सवाईश्रीहीरविजयसूरय इति बिरुदं बिभ्राणाः श्रीविजयसेनसूरयः प्रवचनं बहूनि वर्षाणि प्रभावयामासुः। प्रान्ते च विजयदेवसूरीश्वरान विश्वलनगरे च सङ्घाऽऽग्रहात् समनुज्ञाप्य स्वयं श्रीस्तम्भतीर्थे सर्वातिचारा- लोचनपूर्व कृतानशनाः समाधिना सं० १६७१ वर्षे ज्येष्ठसितैकादश्यां श्रीगुरवः स्वर्गमलचक्रुः । तत्राऽद्यापि 25 बहुवित्तव्ययेन सङ्घकारितं स्तूपं जयतीति गाथार्थः ॥ १ ॥ तप्पट्टे सूरसमो सहितमो विजयदेवसूरिगुरू । साहिजहांगीरणं महातवस्सि त्ति बद्ध""हो"॥२॥ तप्पट्टे इति–तत्पट्टे प्रकाशकत्वात् सूर्यसमः तपस्तेजसा षष्ठीतमः श्रीविजयदेवसूरिनाम्ना गुरुर्बभूव । किविशिष्टः ? साहिना पातिसाहिना श्रीअकब्बरभूपालजन्मना श्रीजहांगीरेण महातपा इति कृतनामा इत्यने. 30 नाऽऽस्य सूरेः तपःप्राधान्यं व्यञ्जितम् । अनेकशः षष्टाष्टमादिभिः विंशतिस्थानकाद्युत्कृष्टतपश्चरणात् यावज्जीव- ·महोपाध्यायमेघविजयगणिरचितम् ........... new --...- मुपवासाऽऽचाम्ल-निर्विकृतिक-स्थानभक्तपानरूपनित्यतपःकरणात् तस्य च प्रभोर्विक्रमात् सं० १६३४ वर्षे ईडरदुर्गे वृद्धोपकेश-ओछतवालगोत्रभृत् सान्धिरा तद्भार्या रूपा, तयोर्गृहे जन्म । सं० १६४३ वर्षे जनन्या सह दीक्षा । सं० १६५५ वर्षे पण्डितपदम् । सं० १६५६ वर्षे वैशाखशुक्लषष्ठयां उपाध्यायपदपूर्वमाचार्यपदम् । सं० १६७१ वर्षे भट्टारकपदम् । सं० १७१३ वर्षे श्रीऊनानगरे आषाढदेवशयनैकादश्यां प्रातःकालेऽष्टमभक्तेन 5 स्वर्गप्राप्तिः । तत्र स्तूपं भणशाली-रायचन्द्रकारितं श्रीहीरगुरोर्मुख्यस्तूपपाधै समुद्रतीरेऽस्ति । तस्य भगवतो द्वितीयस्वर्गोत्तरदिशि देवत्वेनावतरणम् । इष्टदेवेन निजाराधकानामुक्तं श्रद्धेयमेव । यवो नाना देवः सर्वत्र नर- देवमान्यः । प्रकृत्याऽपि देवपट्टादर्शादिपु देवाऽऽराधकः देवसांनिध्यवान् । अतस्तदुक्तस्य युक्तत्वात् । अत एव देवशयनैकादश्यां देववेलायां स्वर्गतिरिति । एतच्चरितं खरतरमतीय-श्रीवाचनाचार्य-श्रीवल्लभकृत-विजयदेवमाहात्म्यकाव्यात् तथा मत्कृतमाघसमस्यारूप- 16 देवानन्दकाव्याद् ज्ञेयम् । समासस्त्वेवम्- श्रीमतामेतेपां गुरूणां सूरिपदोत्सवे स्तम्भतीर्थेऽनेकदेश-ग्राम-नगरसङ्घाऽऽह्वानेन सप्तशतीमुनिपरिवृतान् विजयसेनसूरीन् बहुधा विज्ञप्य स्ववेश्मनि द्विधाऽपि विमानश्रियं दधाने सुपर्वशोभाभासुरे प्रचण्डमण्डपाडम्बरेण विचित्रराजवादित्रनि?पैनभसि गर्जति सति सर्वसभोजनपरिधापनादिभिः श्रीमल्लनामश्रेष्ठिना स्वभावसोमा- वितेन दशसहस्ररूप्यकव्ययेन महती प्रभावना चक्रे । सुमुहूर्ते श्रीगुरुभिः सूरिपदं प्रदाय श्रीविजयदेवसूरिरिति 15 नाम संदधे । तदा पुनस्तदुत्सवनिमित्तमेवाष्टसहस्ररूप्यकव्ययेन ठक्कर-कीकाऽऽख्येन प्रतिष्ठा कारिता पुनश्चैषां सं० १६५८ वर्षे परीक्षकसहस्रवीरेण पञ्चसहस्रमहमुदिकाव्ययेन कृतोत्सवपत्तने गणानुज्ञानन्दिमहो महान् जज्ञे । तथा श्रीविजयदेवसूरिभिः प्रतिष्ठाद्वयं राजनगरे, प्रतिष्ठाचतुष्टयं पत्तने, प्रतिष्ठात्रयं स्तम्भतीर्थ सातिशय- महोत्सवपूर्व चक्रे । इलादुर्गे च कल्याणमल्लराजप्रबोधनात् तत्सभास्थितान् भट्टान् पं० श्रीपासागरगणिनामाऽऽशादानेन 20 जापयित्वा राजाऽऽग्रहात् तत्र चतुर्मासी चके । तदा च तत्रत्यगिरिशिरसि प्रभूपदेशात् श्रीऋषभदेव विम्वं नवीनचैत्योद्धारपूर्व श्राद्धैनटीपद्रे महदाडम्बरेण प्रतिष्ठायां श्रीगुरुभ्य एव प्रतिष्ठाप्य स्थापयामास । अत्रान्तरे सं० १६७३ वर्षे कतिचिदुपाध्यायैः संभूय कतिचिल्लोकान् स्वायत्तीकृत्य आग्रहबुद्ध्या स्वकी- यमतं प्रादुष्कृतम् । तन्मतवासिते च स्वकीये भार्ये द्वे सा० देवचन्द्रेण स्तम्भतीर्थवास्तव्येन मृत्वा देवीभूतेन तन्मतश्राद्धजेमनवारायां पाषाणवृत्त्या संतळ 'अहं भवत्योभ" देवचन्द्रः सप्तदशभिर्देवैः श्रीविजयदेवसूरीणां 25 सांनिध्यं कुर्वाणोऽस्मि, तद्भवतीभ्यामप्ययमेव पारम्पर्याऽऽगतः श्रीगुरुः सेव्यः' इत्युक्त्वा श्रीगुरुभक्त कृते इत्यद्भुतदेवसांनिध्यादनेकशो लोकाः कुमतानि परितत्यजुः । तथा घोघाऽऽख्यबन्दिरवास्तव्य-सा० सोमजीनामा स्वकुटुम्बं पूर्व धर्माद् भ्रष्टं देवीभूय प्रागुक्तवत् प्रबोध्य श्रीगुरोर्भक्तं चक्रे । तदतिशयश्रवणान्महाराज-श्रीजहांगीरपातिसाहिः श्रीसूरीन् सबहुमानमाकार्य श्रीमण्डपाचले श्रीगुरुभिः समं धर्मप्रभादिवार्ता विदधे । तदा सुधासमानदेशनाश्रवणेन तपस्तेजोमयमूर्तिदर्शनेन भृशं तुष्टः 30 श्रीसाहिराजोऽयं गुरुर्महातपा इति बिरुदं दत्तवान् । तदनुलब्धयशोवादाः श्रीसूरिपादाः श्रीसाहिना स्वयमनु- ज्ञापितस्वकीयदक्षिणीयमहावाद्यवादनादिभिः श्रीचन्द्रपालादिसमृद्धश्राः सोत्सवं प्रतिपदं सुवर्णमुद्राणां न्युञ्छनकेषु क्रियमाणेषु भट्ट-चारणादिमार्गणानां मार्गे यादृच्छिकदानेन सहर्षमुपाश्रये पादावधारणं च । . --.-.- ·दिग्विजयमहाकाव्यम् -परिशिष्टम् । किं बहुना! श्रीजिनप्रवचनप्रासादे कलशाऽऽरोपणमिदमद्भुतं प्रासीसरत् । ततो गूर्जरत्रां पवित्रीकृत्य सुराष्ट्रादेशे द्वीपबन्दिरे फिरङ्गीपातिसाहिप्रदत्तव्याख्यानानुज्ञापूर्वं चतुर्मासकद्वयम् , हल्लारदेशे तद्देशस्वामिभक्त्यनुरोधेन कतिचि- दिनावस्थानं च कृत्वा स्तम्भतीर्थे चतुर्मासकं तस्थुः । अत्रान्तरे उपाध्यायपाक्षिकैः सागरपाक्षिकैश्व क्रियमाणं जनव्युद्गाहमवेक्ष्य श्रीसाबल्यां श्रीगुरवो ध्यानं विदधुः । मासत्रयं ध्यानेनाधिकप्रवृद्धधामानः परेषां द्रष्टुमपि दुष्प्रेक्षास्तत्रैव प्रतिष्ठाद्वयं चतुर्मासी कृत्वा इलादुर्गे प्रतिष्ठात्रयं सवेन समं तद्देशतीर्थयात्रां कृत्वा क्रमेण आरासणे । मूलनायकप्रतिष्ठां चक्रुः । कालान्तरे च इलादुर्गेऽभ्येत्य सा०सहजूकृतमहोत्सवेन सं० १६८१ वर्षे वैशाख- सितषष्ट्यां श्रीविजयसिंहसूरीन् यौवराज्ये ऽस्थापयत् । तदा तद्देशभूपेन रणमल्लचोकीनामकं गिरिशृङ्गं गुरूपदेशा- अव्यचैत्यस्थापनाय सङ्घस्य प्रसादीकृतम् । ततः सीरोह्यां चतुर्मासककरणादनु जाबालकपुरे समागत्य श्रीगुरुराजाः सादडीग्रामे गीतार्थाननुज्ञाप्य लुम्पाकपाक्षिकान् श्रीउदयपुरे राणाश्रीकर्णसिंहसमक्षं सभायां वादपूर्व निरुत्तरान् कारयामासुः । ततः श्रीतपागच्छपीढिमहती बभूव । तत्र च योधपुराधीश्वर-श्रीगजसिंहराजम्य मुख्यमान्य- 10 श्रीजयमल्लनाम्ना जालोरदुर्गे प्रतिष्ठात्रयमन्तराऽन्तरा चतुर्मासकत्रय श्रीगुरूणामत्याग्रहेण कारयित्वा स्वर्णगिरौ चैत्यं स्वकारितं प्रतिष्ठापयामास । सं० १६८४ वर्षे सहस्रशो रूप्यकव्ययेन श्रीविजयसिंहसूरीणां गणानुज्ञानन्दिमहोत्सवः कारितः । तदनु मेडतानगरे प्रतिष्ठाद्वयं विधाय वन्ध्यनगरे चतुर्मासीस्थितान् श्रीगुरून् श्रुत्वा तन्माहात्म्यश्रवणेन तुष्टो राणा- श्रीजगत्सिंहजीनामा श्रीवरकाणकपार्श्वयात्रार्थाऽऽगतानां लोकानां पोपदशम्यां शुल्कमोचनं चक्रे । पारणायां च 15 त्वरितमेव स्वप्रधानझाला-श्रीकल्याणजीकस्य सन्मुखप्रेषणेन श्रीगुरून् दशनोत्कण्ठया चाऽऽजुहाव । ततः श्रीगुरुपादाः खमणोरग्रामे प्रतिष्ठाद्वयम्, देवकुले चैकप्रतिष्ठाम्, ततो नाहीग्रामे आघाटपुरे चेति प्रतिष्ठापञ्चकं कृत्वा श्रीउदयपुरे राणाजी[ सहित ]सङ्घाग्रहाचतुर्मासी विधुस्तदा गुरूपदेशाद् राणाश्रीजगत्सिंहजी- नाना चतुरो जल्पाः प्रपन्नाः । तद् यथा- [१] अधप्रभृति पीछोला-उदयसागरनामसरोद्वये मीनग्रहणजालनिषेधः । 20 [२] राज्याभिषेकदिने गुरुवारे जीवाऽमारिः कार्या । [३] जन्ममासे भाद्रपदे च जीवहिंसा न कार्या । [४] मचिन्ददुर्गे श्रीकुम्भाराणाकारितजिनचैत्योद्धारश्च कार्यः । ततोऽत्यन्तं श्रीजिनशासनोन्नतिजज्ञे । तदनुक्रमेण गूर्जरधरायां द्वि-त्रीणि वर्षाणि विहृत्य सुराष्ट्रादेशेन तत्सिद्धाचल-रैवतकादितीर्थयात्रां सङ्घाव. गमनेन कुर्वाणाः परमगुरवः प्रतिष्ठात्रयं चतुर्मासीद्वयं च कृत्वा हल्लारदेशे नवानगरे तद्देशेश्वरलाक्षाभिधान-25 जामप्रतिबोधनेन चतुर्मासी कृतवन्तः । अत्रान्तरे दक्षिणप्रदेशे कन्नडदेशे श्रीबीजापुरादिनगरसङ्घन श्रीपूज्यपादानामानयनविज्ञप्तये प्रेषिता महेभ्या श्राद्धी चतुरानाम्नी श्रीगुरून् ववन्दे । प्रतिष्टां चको महोत्सवेन कारयामास । वर्षचतुष्टयं यत्र श्रीगुरवो विहरन्ति सा तत्र तत्रान्वियाय। ततो दाक्षिणात्यसङ्घात्याग्रहात् पुनर्जराबायामभ्येय कतिचिद्वर्षाणि तत्र स्थित्वा दक्षिणदेशं विजिहीर्षवः 30 प्रभुपादाः सूरतिबन्दिरे समहोत्सवं समाजग्मुः । V-V. - ... ...... ------ ....... ------ दि. म. १८ ·महोपाध्यायमेघविजयगणिकृतं 10 तत्र च सं० १६८७ वत्सरे समुत्पन्नसागरमतवासितैः श्राद्धैः स्वमतस्य श्रीगुरुमुखात् सत्यमिदमिति कथनाय बहुद्रव्यव्ययेन मीरमोजाऽऽख्यभूपं स्ववशीकृत्य स्वपाक्षिकगीतार्थानाहूय वादः प्रारब्धः । श्रीगुरु- भिरपि सागरमतप्ररूपणा उत्सूत्रत्वान्न सत्येति प्रामाणिकपर्षदि राजसमक्षं गीतार्थाननुज्ञाप्य वादेन सागर- पाक्षिकॉस्तिरस्कारयाश्चक्रिरे । ततो लब्धजयवादाः श्रीगुरुपादाः सप्रसादाऽवनिनायकेन सम्मानिताः परे च 5 पराभवं प्रापिता इति । ततो दक्षिणदेशे विहृतवन्तः, तत्र वीजापुरेऽन्तरा चतुर्मासकचतुष्टयीं चक्रुः । श्रीगुरुपादतपोमाहात्म्य- प्रसरद्यशःपरिमलानुभवेन तत्रत्यपातिसाहि-श्रीईदलसाहिर्दर्शनोत्सुकः श्रीगुरूनाहूय सबहुमानं धर्मस्वरूपं पप्रच्छ । ततः श्रीगुरूणां वचःपीयूषमासाद्य माद्यन्मना यावद् गुरुस्थिति गोवधनिषेधं प्रपन्नवान्, जिनप्रवचनमानन्द- मेदुरं स्फातिमायाति स्म । पारणायां च बीजापुराद्यनेकनगरसङ्घनान्वीयमानाः श्रीगुरवः पयोधितटनिकटस्थ-श्रीकरहेडपार्श्वनाथ- श्रीकलिकुण्डपार्श्वनाथादितीर्थयात्रां कुर्वाणास्तत्तद्देशराजप्रभृतीन लोकान् धर्मे स्थापयाश्चक्रुः । ततश्चावरगावादनगरे चतुर्मासकमेकं सोत्सवं विधाय खानदेशे बर्हानपुरे चतुर्मासकद्वयं सान्तरं चक्रुः । ततः प्रचलय्य सङ्घन सह श्रीअन्तरीकपार्श्व-श्रीमाणिक्यस्वामितीर्थयात्रां सृजन्तस्ति लिङ्गदेशे गलकुण्डप्रत्यासन्न- भाग्यनगरे पातिसाहि-श्रीकुतुबसाहिना सङ्गत्य तत्सभायां तैलङ्गभटान् वादे विजित्य जैनधर्मव्यवस्थापनया 15 श्रीपातिसाहिं प्रमोदितवन्तस्तद्वशानुज्ञाश्च तत्राहत्प्रतिमानामनेकासां प्रतिष्ठां चक्रुः । एवं च विविधोत्सवैः प्रतिपदं राजप्रबोधादिना सर्वत्र दक्षिणमण्डले विहृत्य प्रतिष्ठासप्तकं चतुर्मासकसप्तकं च कृत्वा श्रीमजिन- शासनमयं तन्मण्डलं विदधुः । बीजापुरे सा० देवचन्द्रेण प्रथमं प्रतिष्ठा कारिता । तत्र षोडशसहस्ररूप्यकव्ययश्चक्रे । द्वितीयस्यां प्रतिष्ठायामष्टसहस्रीरूप्यकव्ययश्चक्रे । तत्र पं० श्रीवीरविजयानां सं० १७०१ वर्षे पंन्यासपदं ददुः। दक्षिण- 20 मण्डले च सर्वाण्यशीतिपण्डितपदानि, एकमुपाध्यायपदं च प्रसादितवन्तः । ततः पुनः सङ्घाऽऽप्रहाद् गुर्जरात्रां श्रीगुरवः पवित्रीचक्रुः । इतश्च श्रीविजयसिंहसूरयोऽपि गुर्वाज्ञया मरु-मेवात मेदपाटादौ विहृत्य राणाश्रीजगत्सिंहजीनामानं प्रबोध्य विशेषतो जीवदयासु देशस्थितजैनतीर्थेषु सप्तदशभेदपूजाकरणोपदेशादिभिश्च दृढीकृत्य श्रीजिनधर्म प्रभावयन्तः श्रीमरुदेशे एका प्रतिष्ठा मेडतानगरे आगरावास्तव्यपातिशाहिरत्नव्यवहारिमुख्य-सा० हीरानन्दभार्यया श्राविका- 25 मनीत्यभिधानवत्या कारितां निर्माय श्रीकृष्णदुर्गे राठौडवंशीय-श्रीरूपसिंहमहाराजस्य महामात्य-श्रीरायचन्द्र- नानोऽत्याग्रहाचतुर्मासकं चक्रुः । तत्पारणके सहस्रशो रूप्यकव्ययेन मश्रिणा कारितप्रतिष्ठायां बहूनि बिम्बानि जिनानां महतोत्सवेन प्रत्यतिष्ठपन् । तत्रैवाऽऽहणपुरादागतेन श्रीमहेशदास-मत्रिश्रीसुगुणाऽऽह्वयेन बहुवित्तव्ययपूर्व सुवर्णमुद्रा दिना महोत्सवेन श्रीगुरवो वन्दिताः । ततः क्रमान्माल्यपुर-बुन्दी-चत(व)लेरपार्श्वप्रमुखतीर्थयात्रां संघेन सह कुर्वन्तः 80 श्रीजयतारणनगरे चतुर्मासी विधाय श्रीस्वर्णगिरौ यात्रां कृत्वा क्रमात् श्रीअहम्मदावादनगरे श्रीगुरून नेमुः। तैः सहिताः श्रीपरमगुरवः सं० १७०५ वर्षे इलादुर्गे पत्तनवास्तव्य-श्रा० श्रीवन्या कारितां प्रतिष्ठा विदधुः । तत्र चतुःषष्टिविबुधेन्द्रान देवसूरय इव स्थापयामासुः । क्रमेण पत्तन-राजनगरादिषु चतुर्मासककरणेन लोकाननुगृह्य स्तम्भतीर्थे चतुर्मास्यां तस्थुः । .......... ----- wnA- ·5 15 दिग्विजयमहाकाव्यम्-परिशिष्टम् । १३९ श्रीविजयसिंहसूरीणां सं० १६४४ वर्षे जन्म, सं० १६५४ व्रतम् , सं० १६७२ वाचकपदम् , सं० १६८१ सूरिपदम् । ते सूरयः परमक्षमापात्रं यावजीवं गुर्वाज्ञाराधका विवेकाधनेकगुणोदधयोऽष्टाविंशति- वर्षाणि सूरिपदं प्रपाल्य, सर्वातिचारालोचनपूर्वमनशनेन सं० १७०८ वर्षे अहम्मदावादपार्श्वस्थनवीनपुरे आषाढसितद्वितीयायां श्रीविजयसिंहसूरयः स्वर्जग्मुः । तत्श्रवणाद् भृशं दुःखार्ताः परमगुरवोऽपि संसारानित्यतां विमृश्य क्रमाद् विगतशोका बभूवुः । एषां च श्रीगुरूणां तपस्तेजसा देवकृतसांनिध्येन च निरन्तरायतया भूयांसस्तीर्थयात्रासङ्घाः साडम्बराः श्रीशत्रुञ्जयादितीर्थेषु जीर्णोद्धाराश्च जाताः । देवसांनिध्यं चैषां स्फुटमेव मण्डपाचलप्रस्थाने कमाऽऽख्यपरमारम्य भूतार्तस्य लोकानां मारणात पित्रा निगडितस्य श्रीगुरुवासक्षेपेण मज्जीभवनात्, एवं राजनगरवास्तव्यवणिक- पुत्रोऽपि सप्तवर्षाणि प्रागग्रथिलः मोऽपि, तथा मेडनानगरे सा०धानाऽऽख्यक्षेत्रपालाधिष्ठितश्च वासक्षेपान प्रादुर्बभूव । एवं चैते भगवन्तः स्वविहारेण गूर्जरात्रा-सुराष्ट्रा-हल्लार-मरु मेदपाट-लाट-दक्षिणदेशेषु धर्मबीजानि 10 वपन्तः तद्देशसुभिक्षादिभवनेन स्फुटतरयुगप्रधानातिशयाः शुद्धाशयाश्चिरं भरतभुवि प्रवचनं प्रभावयामासुः । समये च निजायुःशेषं वर्षचतुष्टयं ज्ञात्वा सं० १७१० वर्षे स्वपट्टे श्रीवैशाखसितदशम्यां श्रीविजयप्रभसूरीन् स्थापयामासुः । तद्व्यतिकरस्त्वनन्तरमेव वक्ष्यते- "सिरिविजयदेवपट्टे पढमं जाओ गुरू विजयसीहो । सग्गगए तम्मि गुरू पट्टे विजयप्पहो सूरी" ॥ १॥ इति गाथार्थः । तप्पटुंबुजपहकरसरिसो हरिसेण दरिसणिज्जमुहो । इगसट्ठियमोऽणुवमो विजयप्पहणाम गच्छगुरू ॥ ३ ॥ व्याख्या- तप्पटुंबुज इति - तस्य श्रीविजयदेवगुरोः पट्टलक्षणेऽम्बुजे प्रकाशकत्वान् सूर्यः, तत्सदृशस्तुल्यः । एकोत्तरपष्टितमः श्रीविजयप्रभनामा गच्छगुरुभगवान् सूरिविजयवान् । किंविशिष्टः ? हरिसेण-हर्षेण दर्शनीयमुखः । इत्यनेनास्य नित्यप्रसन्नता ख्यापिता । तया चास्य भगवतो भाग्यविस्फूर्जितम्य नित्योदयत्वं प्रशान्तत्वं च ध्वन्यते । कुपाक्षिकानां प्रत्यर्थिनां मनसाऽप्येतस्य गुरोरहितचिन्तकानां स्वत एव नाशात् ; घनस्याभ्युदये शरभानामिव । यद्वा हरिः कृष्णः सेनायां यस्य स हरिसेनो देवानामिन्द्रः । "सेनाचरीभवदिभाननदानवारिवासेन यस्य जनितासुरभी रणश्रीः” इति नैषधीयकाव्यवचनात । एवं हरिशब्दस्य तुरग-गजाद्यर्थे हरिसेना नृपाः । अहीनामर्थे धरणेन्द्राद्या नागकुमारा ग्राह्याः । तेषामपि दर्शनीयं मुखं यस्य स तथा । इत्यत्रार्थे त्रिजगद्वन्द्यत्वं भगवतो दर्शितम् । पुनः किंविशिष्टम् ? अनुपमोऽतुल्यः 125 एतेनास्य सूरेः सर्वसूरिभ्यो धैर्यौदार्य-गाम्भीर्य-सौभाग्यता-निस्तन्द्रता-पाण्डित्य-क्षमादिगुणानामधिकता ज्ञाप्यते । अस्य च प्रभोः सं० १६७७ वर्षे माघसित-एकादश्यां श्रीकच्छदेशे श्रीमनोहरपुरे वृद्धोपकेशवंश-घोषा. गोत्रभृत् सा० सिवगण-भार्याभानुमतीगृहे जन्म । सं० १६८६ वर्षे दीक्षा । सं० १७०१ वर्षे पंन्यासपदम् । सं० १७१० वर्षे आचार्यपदम् । सं० १७१३ वर्षे भट्टारकपदम् । ते चामी श्रीगुरुपादाः साम्प्रतमपि प्रत्यक्ष- लक्ष्यलक्षप्रभावा नितरां ज्ञानाभ्यास-पुस्तकशोधन-अनेकभव्यजनविबोधनविविधक्रियामग्नमनसो दुस्तपतपन-30 निजीयमाणतमसो गच्छस्य स्मारण-वारणादिविधाभिरधिकश्रियं पुष्णन्तः सत्यसन्धाः कल्पान्तेऽप्यविचलवाचः स्वप्रतिपन्नगच्छगीतार्थसङ्घाभ्युदयदायिनो विजयन्ते । एतेषां महिमाऽतिमहान् , न कामयेन वर्णयितुं शक्यः । तथाऽपि किश्चिदुच्यते- प्रभाकरः '-... 20 ·१४० महोपाध्यायमेघविजयगणिरचितम् एकस्मिन् समये परमगुरुतपागच्छाधिपाः श्रीविजयदेवसूरयः स्वामिनो जिनशासनपट्टपरम्पराप्रवाह प्रवर्धयितुं श्रीसूरिमन्त्रेण ध्यानं चक्रुः; यदस्मदने कः शासनाधिनाथो भविष्यतीति । तदा च प्रवर्धमानतप:- पूर्वकजपावधानाऽऽकृष्टो मत्राधिराजाधिष्ठायको देशेऽभ्येय नमस्कुर्वन् विज्ञप्तवान् - "स्वामिन् ! अद्यापि शासना- धिशीतुन दीक्षाऽपि प्रवृत्ता, भगवतामपि युष्माकं चिरायुष्कता, तत् किमनया चिन्तयाऽधुना ? समये 5 स्वल्पेनाऽपि तपसाऽहं स्मरणीयः, तदैवाऽऽगत्य वक्ष्यामि” इत्युक्त्वा सुरस्तिरोबभूव । कालान्तरे च स्वकीयपट्टे श्रीजिनशासनस्वामिस्थापनाऽवसरं निभाल्य श्रीगन्धपुरे गत्वा श्रीगुरुभिर्ध्यानं प्रारेभे । तदा तत्क्षणादेव मत्राधिष्ठायको देवः समेत्य निवेदितवान्- "हे स्वामिनः ! पण्डितः श्रीवीरविजयनामा सौभाग्यनिधिः विधामहोदधिः निरुपधिः चारित्रगुणानामवधिः, अजिह्मब्रह्मविधिः विधिरिव सा.""भुवनो- पकारकः, केशव इव पुरुषोत्तमः, नरकान्तकृत कुमोदकः, शिव इव महाव्रती, कामासहनो दक्षजातिस्निग्धः, 10 त्रिदशगुरुरिव निर्मलमतिः, सुमनसामग्रणीरसौ स्वपट्टे स्थाप्यः, यतोऽस्याग्रे महिमा हि मानाधिको भावी" इत्युक्त्वा देवे तिरोभूते श्रीगुरुभिः गाम्भीर्यशालिभिः जनप्रत्ययनाय बहिः शकुनगवेषणादावपि देवोक्तानुवादे दृढीभूते सति राजनगरात् त्वरिताभ्यागत-सा० रत्न-प्रमुखराजनगरीयसङ्घाग्रहेण श्रीस्तम्भतीर्थ-श्रीपत्तन-श्रीसूरति- बन्दिरप्रमुखानेकदेश-प्राम-नगरसमक्षं श्रीमहावीरस्वामिसातिशयमूर्तेः पुरः पत्रिकाविलोकनाऽऽनन्दितसकल- लोके श्रीगन्धारबन्दिरे विक्रमात् सं० १७१० वर्षे वैशाखसितदशम्यां भृगुवासरे पुष्यनक्षत्रे सुमुहूर्त रङ्गदुत्तन- .5 मण्डपाऽखण्डशोभादिक्षयेवाभ्यागतेषु मुक्तानिकरदम्भानक्षत्रपक्षेपु वाद्यमानविविधाऽऽतोद्याडम्बरेण गर्जयत्यम्बरे दह्यमानासु दुर्जनमनःशकटिकास्विव धूपघटिकासु रसेनाऽऽपूर्यमाणासु सर्वसङ्घप्रमोदतटिकास्विव घटिकासु प्रसरद्यशोभिरिव पुष्पप्रकरैराकीर्णे भूवलये श्रीवीरपट्टाधिपत्यज्ञापनायेव श्रीवीरजिनभवनाऽऽसनदेशे मण्डपेड- भ्यागत्य पं० श्रीवीरविजयाः श्रीविजयदेवसूरिभिः स्वपट्टे स्थापयाञ्चक्रिरे । तदा साधुश्रीअखईनाम्नः सुतेन श्रीवर्द्धमानसंज्ञेन स्वमातृसाहिबदेवीसहितेन प्रतिगृहं सरूप्यमुद्रस्थालिकालम्भनिका चतुर्विधसङ्घवनपरिधाप- 20 नादिना भूरिद्रव्यव्ययेन महानुत्सवश्वके । श्रीगुरुणा स्वयं चिन्तितम् , इष्टोपदेशेन उ० श्रीकमलविजयगणिभिर्जा- पिताचार्यपदं प्रदाय 'श्रीविजयप्रभसूरिः' इति नाम निर्ममे । विजयी जगदाराध्यो यशस्वी च प्रभाववान् । भगवन्नाद्यवर्णैस्त्वन्नाम्नाऽभूद् विजयप्रभः ॥ १ ॥ तदनु श्रीगुरुः श्रीविजयप्रभसृरिणा सह सूरतिबन्दिरे एकं चातुर्मासकं विधाय, श्रीराजनगरे चतुर्मासी कृतवान् । तत्पारणायां सङ्घमुख्य-सा० सूरापुत्र-सा० धनजीनाम्ना विज्ञप्य श्रीगुरूणां वन्दनकमहोत्सवः पारेभे। 25 तत्र च मिलिताऽस्तोकलोकस्थानाय कमनीयप्रकटपटमण्डपैर्मा शून्यदर्शनं भूद् , इतीवाऽऽच्छादिते वियति सुवर्ण- खचितनिचितश्रुतिपञ्चवर्णचन्द्रोदयप्रभासङ्करेण रात्रिंदिवातीतविमानोपमानतायामुपनतायां जगति सुसीमताकारि- शमैकसाम्राज्यविजयमाने तत्र न तपनकरप्रचार इतीव सहस्रकरकरेषु भूमिमस्पृशत्सु विविधधवलगान- श्रवणैकाग्र्येण चित्रतुल्यनिश्चलनरामरोरगैः शोभितेषु पटकुलेषु विश्वविश्रान्तिशारदाभ्रपटलेषु इवाऽत्युञ्चमण्डपेषु सिंहासने श्रीविजयप्रभसूरिं निवेश्य भगवान् स्वयं स्वतुल्यताज्ञापनार्थं पुरः स्थित्वा सुमुहूर्ते वन्दनकानि 3, दत्तवान् । जातश्च महान् प्रमोदः । तदनु सर्वसङ्घसमक्षं श्रीपरमगुरुणाऽभाणि - "यथाऽहं तथाऽयं सर्वसङ्घन सेवनीयः । संसारसागरे प्रवहणमयं कदापि न मोक्तव्यः" । ततः कृतसंस्कारो मणिरिव, घननिर्मुक्तः सूर्य इव, आहुत्युद्दीपितः पावक इव, भावप्रतिबिम्बनाद् दर्पण इव, प्रोक्षालितः कनककलश इव, तैलापूर्णः प्रदीप इव, कृताऽलकारः क्षितिपतिरिव, घननिधीतः कनकगिरिरिव, शोधितो ग्रन्थ इव, अधिकं सातवन्दनकोत्सवपरिकर्मा स श्रीविजयप्रभसूरि रितेजसा दिदीपे ।

·दिग्विजयमहाकाव्यम्-परिशिष्टम् । १४१ । तदा सा० श्रीधनजीनाम्नाऽष्टसहस्रमहमूदिकानां यशोबीजानामिव प्रभावना चक्रे, सर्वसङ्घपरिधापनिका च । ततश्चैकं चतुर्मासकं अहम्मदपुरे विधाय श्रीपरमगुरुभिः सहैव श्रीविजयप्रभसूरि युगादिदेवयात्रायां द्वीपवास्तव्यभणसालीयसा० रायचन्द्रप्रमुखसङ्घन सह •नालोच्य सुराष्ट्रासङ्घाग्रहेण श्रीउन्नतपुरमलचके । क्रमेण देवशयनैकादश्यां.. • श्रीविजयप्रभसूरिभिः कृतनिर्यामनाविधयः श्रीविजयदेवसूरयः 5 स्वर्जग्मुः । ततः श्रीवीरनिवृते श्रीगौतमस्वामीव श्रीपरमगुरौ स्वर्गतेऽत्यन्तदुःखाऽऽवेशात् श्रीविजयप्रभप्रभुरपि कतिचिद् दिनानि विमनस्कतया निन्ये । तदनु चतुर्विधसङ्घाग्रहेण संसारस्वभावमनुभाव्य विगतशोकाः सुमुहूर्ते श्रीविजयप्रभसूरिपादाः भट्टारक- पदोद्भूतशोभाप्राग्भारभासुराः श्रीगुरुपर्ट विभूपयामासुः । तद्दिन एव शिवपुरीदेशे यतीनां विहारम्य प्राग् वर्षद्वयं यावनिषेधस्य मुत्कलना जाता, तद्वर्धनिका आगता । तद्वर्षे च श्रीद्वीपवास्तव्यसा० नेमिदासनानाऽg• 10 सहस्रमहमूदिकाव्ययेन श्रीगुरून सार्धमादाय श्रीशत्रुञ्जयतीर्थयात्रासको महान् चक्रे । एवं श्रीगुरुभिः मुराष्ट्रायां चतुर्मासदशकं चक्रे । तत्प्रभावान् सं० १७१५, सं० १७१७, सं० १७२० वर्षसत्कास्त्रयोऽपि दुष्कालाः सुराष्ट्रादेशे न प्रसारमापुः । तञ्चिद्रं तु जीर्णदुर्गादिभ्यो गूर्जरात्रायां धान्यागमनं प्रतीतमेव । सं० १७२३ वर्षे घोघाबन्दिरे श्रीजसूनाच्या कारिताऽनेक जिनप्रतिमानां श्रीसूरिभिः प्रतिष्ठा चके । एषु च गुरुपु विपक्षभावमावहन्तः केचिद् बालिशाः स्वत एव गोकापवाद विडम्बिता अधुना दृश्यन्ते । 15 ततः श्रीअहम्मदावादनगरसङ्घाग्रहेण श्रीगुरवो गूर्जरात्रायामाजग्मुः । तत्प्रभावाल्लोकानां सुभिक्षेण महान् हर्षों बभूव । इत्यादि परमर्षीणामेषां महिमा प्रकट एव । तेन निश्चीयते, एतदाज्ञावर्तित्वमेव उभयथाऽपि शिवाय । सिरिविजयरयणसूरिपमुहेहिं णेगसाहुवग्गेहिं । परिकलिआ पुहविअले सूरिवरा दिन्तु मे भदं ॥ ४ ॥ श्रीगूर्जर-मरु-मालव-मेदपाट-मेवात-कच्छ-हल्लार-सुराष्ट्रा-दक्षिणादिदेशेषु श्रीगुरुतपस्तेजसा धर्मकर्माणि निरन्तरं जायन्त इति । सोऽयं वीरपरम्पराप्रणयिनीप्राणप्रियः सक्रियः, जीयान् श्रीनपगच्छपः सुरवरैः संसेव्यमानक्रमः । नाम्ना वीर इति क्षमाधरवरप्रोन्नीतनृत्यक्रियः, प्रत्यक्षं विजयप्रभो गगपतिः श्रीवर्द्धमानप्रभः ॥ १॥ श्रीवीरतीर्थान्तिकलव्धराज्यः श्रीवर्द्धमानेन कृतोत्सवश्रीः । देवाभियुक्तोऽभिधयाऽपि वीरः श्रीवीरतीर्थ गुरुरेप जीयात् ॥ २ ॥ श्रीविजयप्रभसूरेरुपासकः श्रीकृपादिविजयानाम् । विदुषां शिष्यो मेघः सम्बन्धमिमं लिलेख मुदा ॥ ३ ॥ ॥ इति श्रीपट्टावलिसूत्रोपरिक्षिप्तगाथात्रयविवरणं सम्पूर्णम् ॥ साम्प्रतं 20 ...--------- .. 25 ·दिगविजयमहाकाव्यान्तर्गतविशेषनानां सूचिः। [अकाराद्यक्षरानुक्रमेण ] . ४४ १३७ १४० ] ] ] १३७, गौतम . घोषा [नगर] अकबर [ सम्राट ] ३०,३१,१३४,१३५ | उद्योतनसुरि २९ । खानखाना [नवाब ] अक्षपाद [ आचार्य] ५९ | उदयसागर [ तटाक] १३७ खानदेश [ देश] भखद [ श्रावक] १४० उमतपुर [आगरा १४१ गङ्गा [नदी] १५,१८,१०९,११०,१११ अचलगिरि [तीर्थ] उपाध्याय [पद] १३८ गजसिंह [नृप] अजितदेवसूरि २९ | उना [नगर] १३६ ! गन्धपुर [गन्धार] अतिशीता [नदी] 6 ऐरावत [ क्षेत्र] १३ । गन्धार बन्दिर [नगर] १३४,१३५,१४० अन्तरीकपा [ तीर्थ ] १३८ पोछतवाल [ गोत्र] १३६ गलकुण्ड [ १३८ अपापपू: [ तीर्थ ] २७ औरणावाद [नगर] १३८ । गिरिनार [ तीर्थ ] १३५ अभिनवनगर ३३ कच्छ [ देश] १३९,१४१ गुणशिला [वन] अमरचन्द्र [वाचक] कबड[ १३७ गुर्जरात्रा [ देश] अर्गलापुर [ आगरा] १०० कमलविजय [गणि] १४० गूर्जर [ ३२,३५,१३७,१४१ अर्बुदगिरि [ तीर्थ ] १२६ कमा [श्रावक] १३४,१३९ गृर्जरत्रा [ , ] १३७ अर्बुदाचल [ १३५ करहेडापार्श्व | तीर्थ ] ३४,१३८ गूर्जरात्रा [ , ] १३८,१३९,१४१ भवरणपूः [नगर] ३३ | कर्णसिंह [राणा] ६,५७ भहमदावाद [ ३२,३५,१३४, | कलिकुण्डपार्श्व [ तीर्थ ] ३४,११७,१३८ , घनौधपुर [ घोघा ] ५३८,१३९,१४१ कलिन्दिकन्यका [नदी ] १३६,१४१ महम्मदपुर [] १३५,१४१ कल्याणजी [मन्त्री] १३७ घोषा [गोत्र] १३४,१३९ अहिमदवाद [ , ] ३९ | कल्याणमल्ल [ नृप] १३६ . चत(व)लेरपार्श्व [ तीर्थ ] १३८ आगरा [ १३० कालन्दिका [ नदी] चतुरा [ श्राविका ] ३४,१३७ आघाटपुर [ग्राम] १३७ कालन्दी [ १०५ : चतुरिका [चतुरा] भारासण [ तीर्थ] १३७ कालीसरस्वती [ बिरुद ] १३५ / चन्द्र [गच्छ] २९ मानन्दविमलसूरि ३० | काशि [ काशी] ८३ चन्द्रपाल [श्रावक] आयमहागिरि २८ काशिका [ ११३ चन्द्रसूरि २८ आर्यसुहम्ती २८ | काशी [ नगरी] ११०,११७ चांपानेर [ नगर ] भालगपुर [ नगर] १३८ कीका [ श्रावक] १३६ जगश्चन्द्रसूरि २९ इन्द्रजी [श्रावक] १३४ | कुतुबसाहि [ पातसाह ] १३८ . जगत्सिंह [राणा] ३२,१३७,१३८ इन्द्रदिनसूरि २८ | कुम्भा [राणा] १३७ : जम्बू [गणधर ] २८ इन्द्रभूति ६,१३२ कुशस्थल [ देश] जम्बू [ वृक्ष] १३ ईडरदुर्ग १३६ | कृपाविजय [ मुनि] १४१ जम्बूद्वीप ८,१२,९० ईदलसाहि [पातसाह] ३८ कृष्णदुर्ग १३० जयतारणी [तीर्थ ] १३८ ईलादुर्ग १३६,१३८,१३९ कैलास [पर्वत] उग्रसेनपुर [ आगरा] कोडिमा [ श्राविका ] १३४ : जयानन्दसूरि २९ उजयन्त [ तीर्थ १२६ कोशला [ देश] जसू [श्राविका] उत्तरकुरु [क्षेत्र] १३ क्षत्रियकुण्ड [नगर] १३३ जहांगीर [ सम्राट ] १३५,१३६ उदयनगर ४४,४६,५४ ! खडगपुर जाबालकपुर उदयनगराधीश [ नृप] ४८ खमणोर [ग्राम] १३७ जाम [ नृप] उदयपुर ५२,१३७ खरतर [गच्छ] १३६ जालन्धर [देश] ९० १११ لا १९ , जयदेव [सूरि] २८ १०० १४१ ५२ ·दिग्विजयमहाकाव्यम् - परिशिष्टम् । १४३ ५१ ४४ तपगण तैला [भट] १४० जालोर [ दुर्ग] १३७ पद्मसागरगणि १३६ मानतुन [ सूरि] २८ जीर्णदुर्ग [ तीर्थ ] १४१ परमार [जाति] १३९ मानदेव [ सूरि] २८,२९ जीव [ श्रावक] प्रद्युम्नसूरि २९ : मीरमोज [प] १३८ जीवा [जीव] ४४,४६ प्रद्योतनसूरि २८ : मुनिचन्द्रसूरि २९ जात [वंश २० पंन्यास [पद] १३८ मुनिसुन्दरसूरि झाला [जाति] १३७ प्रभव [गणधर] २८ मेघ [प्रन्थकार] ४१,८३,१४१ ठकर [गोत्र] १३६ प्रभास [नगर] मेडता [नगर] १३७,१३८,१३९ तपगच्छ १४१ प्रयाग [ तीर्थ] १०९ मेदपाट [ देश] १२,१३८,१३९,१४१ तपागच्छ १३७,१४० पाति साहि [जहांगीर] ९६,९९ मेदिनीपुर-री [नगरी] ५६,९१ ३०,३२,४४,९३ पातिसाहिपुर [आगरा] ९५ मेरु [पर्वत] १५ तिलिज [देश] ३४,१३८ पातिसाहिसदन ९८ मेवात [ देश] १३८,१४१ ५३८ पापापू: [अपापापूः] १३० यदुकुल [वंश] १२५,१३० दक्ष [ जाति] १४० पीछोला [ तटाक] १३ यमुना [ नदी] १०९,१११ दक्षिण [ देश] १४१ : फिरङ्गीपातिसाहि १३७ यशोदेवसूरि २९ दक्षिणामण्डल [,] ३६,१३८,१३९ बहानपुर [नगर ] ३४,१३८ यशोभद्रसूरि २८,२९ दशास्यपुरी [ नगरी] बल [भद्र] १५ योगशास्त्र [ग्रन्थ ] १३४ दिगविजय [ काव्य] बाहुबली ११० | योधपुर [ नगर] दिनसूरि २८ बुन्दी [नगर]] १३० रणमल्लचोकी द्वीप [नगर] ३७,१३७,१४१ भद्रबाहु [पूर्वधर] रन [ धावक] देवकुरु [क्षेत्र] १३ भरत [क्षेत्र] १४,१५,१६,९०,११८, रत्नशेखरसूरि ३० देवचन्द्र [ श्रावक ] ३४,३५,१३६,१३८ १२६,१२७,१२९ रत्नसानु [पर्वत] देवसुन्दरसरि २९ . भरत [चक्रवर्ती] देवसूरि १०,११० रम्यक् [क्षेत्र] २९,३५ १३ भणशाली [गोत्र] २९ देवानन्द [सूरि] १३६,१४१: रविप्रभसूरि देवानन्द [काव्य] ३५ राठोड [वंश] भाग्यपुरी [नगर] देवेन्द्रसूरि भाग्यनगर [भाग्यपुरी] १३८ राजगृह [नगरी] २९ ७,१३० धनजी [श्रावक] भानुमती [श्राविका] १३९ राजधान्य [ नगर] १४०,१४१ १३४ राजनगर [ अहमदावाद] १३५,१३६, धनाइ [श्राविका] १३४ धर्मघोषसूरि २९ भोटा [श्रावक] १३५ १३८,१४० धाना [क्षेत्रपाल] १३९ मचिन्द [दुर्ग] १३७ राजिआ [श्रावक] १३५ नटीपद [नगर] २९ राणपुर [ तीर्थ ] १३५ नरसिंहमूरि २९ मण्डपाचक [तीर्थ ] १३६,१३९ : रायचन्द्र [श्रावक] १३६,१४१ नर्मदा [नदी] १३३ रायचन्द्र [महामात्य ] नवादा [नगर] १३० मनी [ श्राविका] १३८ रुक्मि [पर्वत] नवानगर १३५,१३७ मनोहरपुर [नगर] १३९ रूपसिंह [नृप] १३८ नवीनपुर १२,५६,५८,१३५,१३८, रूपयाद्रि [पर्वत ] नारदपुरी [नगरी] १३४ १३९,१४१ रूपा [ श्राविका] १३६ नारायणपुर [ नगर] ५६ मलय [पर्वत] ९८,१०२ रूप्यादि [पर्वत ] नाहीपुर-ग्राम ४६,१३७ मल्ल [श्रावक] १३६ रैवत-क[ १२६,१३०,१३७ निषध [पर्वत] १३ महातपा [बिरुद] १३५,१३६ | लक्ष्मीसागरसूरि नील [,] ११ महेशदास [श्रावक] १३८ लघुहिमाद्रि नैषधीय [काव्य] १३९ माघसमस्या [प्रन्थ ] १३६ लहुया [श्रावक] १३५ पण्डित [पद] १३८ माणिक्यस्वामी [वीर्य] १३० बकापुरी पत्तन, पट्टण [नगर] ४१,११६,१२२, मालव [ देश ] १४१ लाक्षा [प] १३७ १३३,१३५,३६,१३८,१४० माल्यपुर [ नगर ] ५६,१३८ लाभपुरी ३१ १३६ भूषण [ आचार्य] १३६ मणिरत्नसरि १०२ मथुरा [ नगरी] १३९ मरु [ देश] . ] ·१४४ महोपाध्यायमेघविजयगणिकृतं १३५ : सुमेरु ... ] ९७ श्रेयांस सोमजी [, ] ५६, सोमप्रभसूरि लाट [देश] १३९ वीरसूरि २८ सुधर्मा [गणधर] २८,१३२,१३३ लाडोलि [प्राम] १३५ वृद्धदेवसूरि २८ ! सुनन्दा लाभपुर [नगर] १३४,१३५ वृद्धोपकेश [शाखा] १३४,१३६,१३९ सुप्रबु(प्रतिबद्ध [सूरि ] २८ लुम्पाक [पक्ष] १३७ वैताब्य [ पर्वत] १४ सुमतिसूरि ३० १३२ वैभार [ , ] १३० सुमजला वज्रसूरि २८ शकन्दरपुर [ नगर ] ८,९,११ वज्रसेन २८ शलेश्वर [ तीर्थ ] ४०,४३,७०,७१,८०,८४ : सुराष्ट्रा [ देश ] ३२,३३,३५,१३५, वजीआ [श्रावक] १३५ शत्रुञ्जय [ तीर्थ ] १२६,१३५,१३९,१४१ १३७,१३९,१४१ वन्ध्यनगर १३७ शय्यम्भवसूरि २८सुवर्णशैल [ तीर्थ ] वरकाणक [ तीर्थ] १३७ शालिभद्र सुवर्णाचल [सुवर्णशैल] वर्द्धमान [श्रावक] १४०,१४१ शिखरी [ पर्वत ] १४ , सुस्थित [ सूरि] २८ वल्लभ [ उपाध्याय] १३६ शिवपुरी [ सीरोही] सूरतिबन्दिर [ नगर] १३४,१३७,१४० ६७,७१,१४१ वागडभूपति ૫૨ शिवपूः [ सूरा [श्रावक] १३५,१४० ८२ वागडमण्डल ५२ शीता [ नदी] सूर्यसूता [ यमुना] वाणारसी [ तीर्थं] ११२,११३ | श्रीवन्ती [ श्राविका ] सोम [ श्रावक] १३८ वारुणपुर [नगर] विक्रमभूपति सङ्ग्रामसाधु १२२ सोमतिलकसूरि २९ बिक्रमसूरि सङ्ग्रामपुर २९ विजयदानसूरि ३०,१३४ समुद्रसूरि २९ सोमसुन्दरसूरि विजयदेवमाहात्म्य [ काव्य ] १३६ सम्भूति विजय २८ सौवर्णगिरि [ तीर्थ ] ८९ विजयदेवसूरि ३१,१३५,१३६, सम्मेततीर्थ-गिरि १२२,१२५,१३० स्तम्भतीर्थ १३४,१३५,१३६,१३७, १३९,१४०,१४१ सरस्वती [ नदी] विजयप्रभसूरि, १८,१११,११२ १३८,१४० ३५,३७,१३९,१४०, विजयप्पह सर्वदेवसूरि-प्रथम २९ स्थूलभद्र [ सूरि] २८,१३२ १४१ स्मयहतिपुर विजयप्रशस्तिकाव्य [ग्रंथ] ४३ सवाइ हीरविजयसूरि १३५ स्वर्णगिरि विजयरत्नसूरि सहजू [ श्रावक] १३७ विजयसिंहसूरि हनुमनाटक [प्रन्थ ] २९,३२,३३,१३७, सागर [गच्छ]] १३७,१३८ हरिवर्ष [क्षेत्र] सादडी [प्राम] १३ १३७ १३८,१३९ सान्धिरा [श्राविक] हल्लार [देश]] विजयसेनसूरि ३१,३६,१३४,१३५,१३६ १३५,१३७,१३९,१४१ १३६ हिमगिरि ९८,१०२ विदेहवर्ष [क्षेत्र] ११ साप्तच्छदिकपुर [ सादडी] हिमवान् [हिमगिरि] १४,९६ विद्यापुर [वीजापुर] ३३,३४,३५ साबली [प्राम] विद्याविजय १३४ सामन्तभद्र [सूरि ] २८ हिमाद्रि [ १२६ विबुधप्रभसूरि २९ साहिबदे-देवी [श्राविका ] हीरगुरु [ सूरि] विमलगिरि [ तीर्थ] ३३,३८ सिद्धाचल [ तीर्थ ] १३५,१३७ हीरविजयसूरि ३०,३६,१३५,१३५ विमलशिखरी [ ३९ सिन्धु [नदी] १४ हीरसौभाग्य [ काव्य ] विमलचन्द्रसूरि २९ सिवगण [श्रावक] १३९ हीरानन्द [श्रावक] विश्वल [नगर] १३५ सिंहगिरि [सूरि] २८ हेमराज [ संघपति] १३५ विहार [नगरी] ६२२,१२४ सीरोही [ नगर ] १३७, हेमविमलसूरि बीजापुर [नगर ] १३७,१३८ सुक्तावली [ग्रन्थ ] १३४ हैमन्त [क्षेत्र] १५ वीरविजय [विजयप्रभसूरि]३५,१३४,१४० सुगुण [ मन्त्री ] १३८ । हैरण्यक [ , ] १५ . १३७ हिमशैल [ ] , ]

·No text on this page.

·भारतीय ज्ञानपीठ ग्रन्थागार काशी
यह पुलकभन्ताहित तिथिको पुखकाव्यसे की गई थी।
१५दिन मन्दर वापस माजानी चाहिये।

·भारतीय ज्ञानपीठ प्रन्यागार, काशी।