·acocacocc00000000 वृत्तरत्नाकरम् 000000000000000000७ CHECKED 1973 1000000000000000000000000030-03-30000000000000000000000००००००००००००० मक्तिः . १०.47 44 000000000000000000000000000000000 TA 92......... INEMA Raman .........uhurak.. Preparmaveeraat MP- प्रकाशक- मेहरचन्द्र लक्ष्मणदास अध्यक्ष-संस्कृत पुस्तकालय, सैदमिठा बाजार, लाहौर noo०० ·ॐ वृत्तरत्नाकरम् केदारभट्टप्रणीतम् सारस्वतवंशावतंसन प्राच्यमहाविद्यालयसाहित्यदर्शन- शास्त्राध्यापकेन स्यालकोटवास्तव्य-जैनन्यायविशारद कवितार्किक -नृसिंहदेवशास्त्रिणा दर्शनाचार्येण विरचितयाऽतिसरलया स्वोपज्ञ“सौभाग्यवती" विवृत्या सनाथया रत्नप्रभाख्यया व्याख्यया। समुद्भासितम् तदेतत् "मेहरचन्द लक्ष्मणदास”–अध्यक्ष संस्कृतपुस्तकालय लाहौर । इत्यनेन सुन्दरमुम्बईसीसकाक्षरमुद्रापितम् । सन् १९२६ ई० प्रथमसंस्करणम् १०००] [मूल्य ११) ·प्रकाशक- मेहरचन्द्र लक्ष्मणदास संस्कृत-पुस्तकालय सदमिछा बाजार, लाहौर. * पं० छज्जूराम शर्मा भारद्वाज प्रिण्टिङ्ग प्रैस, मेलमिठा वाज़ार, लाहौर ·द्वित्राः शब्दाः। अयि ! स्वच्छन्दच्छन्दोज्ञानार्थिनः कवितोदन्तभूमिभावा- नुभवभव्यमतयः ! सूरयः ! जानन्त्येव श्रीमन्तः यत् वैदिकलौकिक- पद्यकाव्यविशानाय छन्दःशास्त्रस्य कियती अपेक्षा वर्तते इति । शिक्षाकारोऽप्याह--" छन्दः पादौ तु वेदस्य " इति । तत्र वैदिक लौकिकसर्वसाधारणोपयोगी पिङ्गलाद्याचार्यप्रणीतानि सूत्राणि सन्ति, परं केवलं लौकिकच्छन्दोज्ञानार्थिनां कृते सरलोपायेन यथा श्राशु बोधः स्यादित्यालोच्य श्रीकेदारभट्टो वृत्तरत्नाकरं नाम छन्दोग्रन्थं प्रणिनाय यदनेकेषां मल्लिनाथप्रभृतीनामपि लौकिक- काव्यव्याख्यातॄणां तत्र २ छन्दःपरिचयप्रकाशने उपजीव्यमासी- दिति नात्र विवदनीयं कस्यापि । अस्योपरि नारायणभट्टस्याति- विपुला सर्वटीकामूर्धाभिषिक्ता गम्भीरार्था च टीका वर्तते श्रन्या अपि चाऽधुनिकपण्डितवर्यैः प्रणीताः सन्ति, भविष्यन्ति वा तासां गुणदोषविवेचनं नास्माकं कृत्यं, किन्तु सर्वथा छात्रबोधसौकर्याय बद्धपरिकरेण मयाऽपि " रत्नप्रभा" नाम टीका रचिता। याति- सरला संक्षिप्ता पूर्णमूलार्थलापनक्षमा वर्त्तते । यद्यपि मूलग्रन्थो लक्ष्यलक्षणरूपः तथापि मया वालव्युत्पत्तिसौकर्यकरणाय प्रायो- ऽन्यान्यपि उदाहरणानि सगृहीतानि । क्वचिश्च स्वयं रचयित्वा प्रकाशितानि येन छन्दोज्ञानार्थिनो लक्ष्यान्तरेऽपि लक्षणयोजनरीति सुस्पष्टमधिगच्छेयुः । विषमस्थलार्थबोधसुकरतायै च अस्या रत्न- " सौभाग्यवतीं” नाम विवृतिमपि च रचयित्वाऽधो योजितवानस्मि, किन्तु महदिदं हर्षस्थानं छात्राणां यत् प्रायः सार- दृष्टिमनुरुध्य भाषाटीकाऽपि सहैव निवेशिता। क्वचित् २ प्रश्नाः अपि नियोजिताः, उत्तरसंङ्केतश्च कृतः, अन्ते च सकलप्रश्नकरण- रीतिसूत्रं प्राकाशयम् । सेयं भवतामुपकाराय कीदृशी संवृत्ता इति ग्रन्थान्तरणि इमां च पार्श्वे स्थापयित्वा स्वयं भवन्तस्तोलयन्तु मया नात्र स्वमुखात् किमपि वचनीयम्। यथामति यथाऽवकाशं प्रफशोधनमप्यकार्षम्, तथापि मनुष्यभावसुलभत्रुटिस्वभावात् यत्र यत्र भवतां क्षतिः प्रतीयेत तत्तच्छोधयन्तु, कृपया माश्च सूच- यन्तु यदहमग्रिमे संस्करणे तत्सम्यक् विधास्यामीति सानुनय- मभ्यर्थयते-- विदुषामनुचरः- नृसिंहदेवः। प्रभायाः . .

·• ऋते शानाम: " पुस्तक सं आगत सं०...4.20 तिथि.../..han गुरुकुल ग्रन्थालय 00000000000 100000 (हंसान्योक्तिः) 000000000 ००००००० ! अयि ! हंस ! मास्म चैषीः परवाक्येनैव नीरसंयोगम् । यावत्स्वयं न मत्या नीरक्षीरीयनिर्णयं तनुषे ? डा०लक्ष्मणस्वरूप एम.ए.डी.फिल महोदयानां करकमले समर्पणम् अयि ! मान्यवर्य ! सूरे! सज्जनवृन्दाग्रगण्य ! मधाविन ! नैरुतरत्न ! विद्वन् ! साधो ! तव कण्ठभूषणं भवतु ॥ १ ॥ "रत्नप्रभा" मदीया छन्दोविज्ञानकारिणी तरला । बालहितैषी पन्था यत्रोद्दिष्टोऽस्ति केवलं सरलः ॥ २ ॥ समर्पकः- 000000000000 नृसिंहदेवः 0000000 2000 000000000000 ·विषयसूची। पृ० पं० मङ्गलम्-टीकाकारमङ्गलम् छन्दोभेदः मगणादिगणाः ३ ४ २५ 8 गुरुलघुस्वरूपम् संयोगपरस्य गुरोरपवादः छन्दःशास्त्रपरिभाषा ७ ... ८ १ २७ ३ " समवृत्तलक्षणम् अर्धसमलक्षणम् विषमवृत्तलक्षणम् समवृत्तभेदाः दण्डक-गाथास्वरूपम् उक्तादि जातिसंज्ञा ... ... २०. " ... ४ द्वितीयोऽध्यायः । आर्याप्रकरणम् गीतिप्रकरणम् वैतालीयप्रकरणम् १ ... ५ ... वक्त्रप्रकरणम् ६ ... मात्रासमकम् तृतीयोऽध्यायः- ... २ ... : قسم ३ ... उक्ता (१) अत्युक्ता (२) मध्या (३) प्रतिष्ठा (४) सुप्रतिष्ठा (५) गायत्री (६) उष्णिक (७) अनुष्टुप् (८). बृहती-(६) पतिः-(१०) त्रिष्टुप् (११) ५ ४२ १ २० ४६ ·( २ ) ५ २३ ... ३ ७७ २१ ... ८६ जगती--(१२) प्रतिजगती (१३) शक्करी--(१४) अतिशकरी--(१५) अष्टिः-(१६) अत्यष्टिः-(१७) धृतिः-(१८) अतिधृतिः-(१६) कृतिः-(२०) प्रकृतिः-(२१) प्राकृतिः--( २२) विकृतिः ( २३) सङ्कतिः ( २४ ) अतिकृतिः ( २५) उत्कृतिः ( २६ १२ .... ... ३ ... १ ... .... १ .... .... ... .... दण्डकाः २ - चतुर्थोऽध्यायः- अर्धसमवृत्तप्रकरणम् ( उपचित्रादि) पञ्चमोऽध्यायः विषमवृत्तप्रकरणम् ( पद-वतुरूर्खादि ) षष्ठोऽध्यायः- - १०२ - .... प्रस्तारः ११२ १४ ... ११४ १ & नष्टम् उद्दिष्टम् एकद्यादिलगाक्रिया संख्या ... ११६ १२ ... ११८ .... प्रध्वा ... ग्रन्थसमाप्तिः १२० ... ... टीकारचनकाल:

·SUNILIA
* वृत्तरत्नाकरम् *
(रत्नप्रभाटीकोपेतम्)
।
सुखसन्तानसिद्धयर्थ नत्वा ब्रह्माच्युतार्चितम् ।
गौरीविनायकोपेतं शङ्करं लोकशङ्करम् ॥१॥
वेदार्थशैवशास्त्रज्ञः पव्येकोऽभूद्विजोत्तमः ।
तस्य पुत्रोस्ति केदारः शिवपादार्चने रतः ॥२॥
तेनेदं क्रियते छन्दो लक्ष्यलक्षणसंयुतम् ।
वृत्तरनाकरं नाम बालानां सुखबुद्धये ॥३॥
रत्न-प्रभा
यचिन्तनेन निखिलं दुरितं विनाशं
संघः प्रयाति तमहं हदि भावयामि ।
श्रीशैलराजदुहितुस्तनयं धुनानं
दानागतभ्रमरभूषितगण्डपालिम् ॥१॥
पति पतीनां परमं परेशं धर्मावहं पापनुदं भगेशम् ।
यत्कारणं कारणकारणानां देवं तमीडेऽखिलभूतभूतिम् ॥२॥
पिङ्गलादीन् पुराचार्यान् मातरं पितरं गुरुम् ।
प्रणम्य प्राअलि वा स्मारं स्मारं शिवं तथा ।
वृत्तरवाकरस्याऽथ तन्वे रस्नप्रभामहम् ॥ ३ ॥
इमा टीका पराश्चापिच्छन्दोज्ञानार्थिनो मुदा ।
सम्भाल्य पार्थयोनं स्वयं सन्तोल्य मेधया ॥ ४ ॥
परिडतानापि पश्यन्तु बालानां यत्कृते हितम् ।
तदुपादाय गृह्णन्तु नाहं स्तौमि स्वयं स्वकम् ॥ ५ ॥
सारभूता च भाषाऽस्याः सहव विनियोजिता।
चिप्रमेषार्थ-विज्ञानं येन स्यात्पठतां सदा ॥ ६॥

·२ - वृत्तरत्नाकरे। प्रन्थादौ निर्विघ्नग्रन्थसमाप्त्यर्थमवश्यं मङ्गलमाचरणीयमिति श्रुतिमूलकः शिष्टाचारः । तं परिपालयन् “ केदारभट्ट" प्रादौ शङ्कर. नमस्कारात्मकं मङ्गलमातनोति--'सुखसन्ताने 'ति। ब्रह्मा हिरण्यगर्भः परमेष्ठी * आदिविद्वान् । अच्युतः विष्णुः ब्रह्मा च अच्युतश्च ब्रह्माच्युतौ ताभ्यामर्चितम् = पूजितम्, गौरीविनायकोपेतम् = गौरी च विनायकश्च गौरीविनायकौ ताभ्याम् उपेतं सहितम् , लोकस्य जगतो भक्तलोकस्य वा शङ्करम् = सुखकर्तारम् "सुखसन्तानसिद्धय- र्थम्"= सुखं शास्त्रार्थविषयकबुद्धिप्रसादजनितःप्रमोदविशेषः तस्य सन्तानः= परम्परा अविच्छिन्नप्रवाहः,तस्य सिद्धिःलाभःप्राप्तिरिति यावत् तदर्थ नत्वा-प्रहीभूय। यत्तु-"सुखमात्यन्तिकं मोक्षलक्षणम् , सन्तानः पुत्रपौत्रादिः सिद्धयोऽणिमादयस्तदर्थं नत्वा इतिव्याख्यातं तद्रभसात् प्रकृतविषयानुपयुक्तः। परम्परया तत्प्रयोजनान्वाख्यानेऽपि : मुख्य एव कार्यसम्प्रत्ययात् । “तेन केदारेण वृत्तरत्नाकरं नाम छन्दः क्रियत" इति परेणान्वयः। कीदृशः केदारः इत्याकाङ्क्षा तदीयना- मजाष्टिदेवतादिनिर्देशपूर्वकं निर्दिशति--वेदार्थेत्यादि । वेदार्थशैवशास्त्रज्ञः= वेदाः ऋगाद्याश्चत्वारोऽनेकशाखात्मकाः तेषामर्थाः कर्मोपासनाशा- नरूपाः प्रतिपाद्या विषयाः। किंवा वेदस्य अर्थः परमं प्रयोजनं सविलासाशाननिवृत्तिपरानन्दावाप्तिरूपम्, शैवशास्त्राणि शिवोपास- नाप्रधानपरकाणि शिवतन्त्राणि यानि उपजीव्य ब्रह्मसूत्रोपर्यपि श्रीकण्ठप्रभृतीनामाचार्याणां भाष्यकरणप्रवृत्तिरभूत् तानि तेषां, जानातीति सः एवम्भूतः पव्येकः पव्येकनामा द्विजोत्तमा वेदविहि- ताचारनिष्ठो ब्राह्मणः अभूत् प्रासीत्। एतेन स्वपितृनाम जातिश्चोक्ता तस्य-पव्येकस्य पुत्रः-तनूजः केदारः केदारनामा अस्ति । स पुनः कीदृशः-शिवपादार्चनेरतः शिवचरणसेवापरः शिवोपासक इत्यर्थः । एतेन तेन स्वेष्टदेवतोला। स्वग्रन्थरचनप्रयोजनं स्पष्टीकुर्वन् तादृशेतरग्रन्येभ्योऽस्योत्त मतां वक्ति-"तेन" इति । तेन केदारेण छन्दः : वर्णमात्रादिच्छन्दः-- प्रतिपादको ग्रन्थ इत्यर्थः । कथंभूतं तत्--लक्ष्यलक्षणसंयुतम्-लक्ष्यञ्च लक्षणञ्च लक्ष्यलक्षणे सूत्रोदाहरणे ताभ्यां संयुतं समुपेतम् एकत्रैव (सौभाग्यावती विवृतिः) अथ जयतु विवृतिरेषा सौभाग्यवती यमधिकतत्वार्यो । गूढा साध्वी सरला शोभनवर्णा सुवृत्तनिर्देशा॥ * सर्गादौ यस्य हृदि भगवता महेश्वरेण वेदाः प्रकाशिताः । “यो वै ब्रह्माणं विदधाति पूर्व यो वै वेदांश्च प्रहिणोति तस्मै" इति श्वताश्वतर (१०६ में०१८) श्रुतेः।

·.. प्रथमः परिभाषाऽध्यायः । ३ पद्यतदंशे लक्ष्यलक्षणयोर्दर्शितत्वात् । पिङ्गलसूत्रादिभ्योऽस्य बालानां कृते महद्वैशिष्टयमिति भावः । किं. नाम छन्द इत्याह+ वृत्तरत्नाकर नाम-वृत्तानि श्रीप्रभृतीन्येव रत्नानि तेषामाकरः खनिरूपः समूहो यत्र तत् “वृत्तरत्नाकरम्" इत्याख्यं छन्दः इति प्रन्थविशेष इत्यर्थः । कस्मै प्रयोजनाय बालानां सुखबुद्धये अधीतव्याकरणा अनधीतच्छन्दः- शास्त्राः प्रकृते बालाः तेषां सुखेन अनायासेन बुद्धये बोधाय एकत्रैव यथा ते लक्ष्यं लक्षणं च अनायासेन बुध्येरन् तथा मया "वृत्तरत्नाकर" नाम छन्दः क्रियत इत्यर्थः । + अत्र उनको बालोऽधिकारी । छन्दोबोधः प्रयोजनम् । छन्दः- प्रतिपादनं विषयः । विषयग्रन्थयोः प्रतिपाद्यप्रतिपादकभावश्च सम्बन्ध इत्य*नुबन्धचतुष्टयं शेयम् ॥ १, २, ३ ॥ भाषा-ब्रह्मा तथा विष्णु से पूजित, पार्वती, गणेश द्वारा सेवित, सकल संसार के सुखकारक भक्तजनों के कल्याणकारी श्रीशङ्कर महादेव को प्रणाम करके सुखसन्तान सुखपरम्परा की प्राप्ति के लिये-"केदारभट्ट विद्वान् वृत्तरत्नाकर नामक छन्दोग्रन्थ का निर्माण करता है" यह तृतीय श्लोक के साथ अन्वय जान लेना) ॥१॥ वेदार्थ और शव शास्त्र के तत्व का ज्ञाता "पव्येक" नामक एक श्रेष्ठ वेदविहित आचरणवाला उत्तम ब्राह्मण था, उस पव्येक का पुत्र शिव शङ्कर महादेव के चरणों का भक्त "केदार" नामक ब्राह्मण है ॥२॥ वही केदार अर्थात् मैं ग्रन्थकर्ता बालकों के सुखबोधार्थ में लक्ष्यलक्षणस्वरूप वृत्त छन्दोरूप रत्नों के समुद्रस्थानी 'वृत्तरत्नाकर" नामक छन्दोग्रन्थ का निर्माण करता हूं। +पिङ्गलादिभिराचार्यर्यदुक्तं लौकिकं द्विधा । मात्रावर्णविभेदेन छन्दस्तदिह कथ्यते ॥४॥ सामान्यतः कृतां ग्रन्थप्रतिशांपूर्वाचार्योक्तिसन्मूलतया द्रढयन् विशेषतोऽस्य प्रतिपाद्यविषयं प्रतिजानीते-पिङ्गलादिभिरिति । पिङ्गला. दिभिः सूत्रभाष्यकारादिभिः आचार्यैः छन्दःशास्त्रप्रणेतृभिः महापुरुषैः यत्=+मात्रावर्णविभेदेन-इदमार्यादि मात्रा छन्दः, इदं श्रीप्रभृति- ** ग्रन्थाध्ययनप्रवृत्तिप्रयोजकज्ञानविषयत्वमनुबन्धसामान्य लक्षणम् । प्र०+--'वृत्तरलाकर" इति ग्रन्धनानि कि बीजम् ? कोऽस्याधिकारी, कश्चास्य प्रतिपायो विषयः । पिङ्गलादिसूत्रेभ्योऽस्य किं वैशिष्टयम् ? कतिविधोऽनुबन्धः ? अनुबन्धस्य किं सामान्यलक्षणम् ? वृत्तरत्नाकरकर्त्तः किं नाम ? कोऽस्याभिजनः? अस्येष्टदेवता च का? किमर्था चास्य ग्रन्थनिर्माण प्रवृत्तिः ? (उ.) भस्य पृ०.३ पं०१, ८ आदि । जिस में लक्ष्य उदाहरण और लक्षण दोनों का स्वरूप ज्ञात होजाय ऐसे "वृत्तरलाकर" का। प्र०+-सामान्यतः पिङ्गलादिभिराचार्यैः कतिविधं छन्द उक्तम् । (उ०) अस्य पृ० ३ पं० २१ ·" वृत्तरताकरें। वर्णच्छन्द इति विशेषेण द्विधा-द्विप्रकारम् उक्तम्-कथितम् तत् छन्दः इह ग्रन्थे कथ्यते-निरूप्यत इत्यर्थः । केचित्- "प्रादौ तावणच्छन्दो मात्राच्छन्द स्ततः परम् । तृतीयमपरच्छन्दः छन्दलेधा तु लौकिकम्"। इत्याहुः। तत्र गणच्छन्द आर्यादि ।मात्राच्छन्दो पैतालीयादि । अक्षरच्छन्दः सामान्यादीति विभागो शेयः॥४॥ भाषा-छन्दःसूत्र, भाष्य के प्रणेता पिङ्गलादि आचार्यों ने जो मात्रा, वर्ण भेद से दो प्रकार का छन्द कथन किया है इस ग्रन्थ में उस का वर्णन किया जाता है । +पडध्यायनिवद्धस्य छन्दसोऽस्य परिस्फुटम् । प्रमाणमपि विज्ञेयं षट्त्रिंशदधिकं शतम् ॥ ५॥ खग्रन्थपरिमाणमाचष्टे-षडध्यायति । षडध्यायनिबद्धस्य-पदच तेऽध्यायाः षडध्यायाः तैर्निबद्धस्य रचितस्य अस्य छन्दसः छन्दो- ग्रन्थस्यास्य वृत्तरत्नाकराभिधस्य परिस्फुटम्-अतिप्रकटम् , षट्त्रिं- शदधिकं शतम्-पत्रिंशत्सङ्ख्याधिकंद्वात्रिंशदक्षराणामनुष्टुप्छन्द- सामेकशतम् १३६ प्रमाणम्-परिमाणं पाठरूपं अपि-निश्चितं विशेयम्-अवगन्तव्यम् । अयं भावः । यदा कस्यचिद् ग्रन्थस्य पाठगणना चिकीर्षिता भवति तदा द्वात्रिंशदक्षराणामनुष्टुप्छन्दसां श्लोकानां परिगणनया सा शान्ति नीयते इति सम्प्रदायः । एवमस्य पाठगणना १३६ श्लोक- वती क्षेया । अनेनात्यल्पपाठवतोऽस्य ग्रन्थस्य कण्ठस्थकरणेन सकलवृत्तज्ञानं भविष्यति अतोऽन्यबहुपाठवग्रन्थपठनप्रयासो व्यर्थ इति सूचितम् ॥५॥ भाषा-इस छः अध्यायोंवाले वृत्तरमाकर ग्रन्थ का सम्पूर्ण पाठ १३६ श्लोक जानना। +म्यरस्तजन्नगैर्लान्तरेमिर्दशभिरक्षरैः। समस्तं वाङ्मयं व्याप्तं त्रैलोक्यमिव विष्णुना ॥६॥ सकलशास्त्रव्यापिनोऽत्र विशेषोपयोगवतो मादीन् गणानाह- म्यरस्तेति । म्यरस्तजभ्नगैः मगण-यगण-गण-सगण-तगण-जगण- भगण-नगण-गुरुभिः, लान्तैः ल लघुरन्ते येषां तादृशैलघुयुक्तः एभिः दशभिः अक्षरैः गणाष्टकगुरुलघुरूपैर्वणे विष्णुना-हरिणा त्रैलोक्यं- प्र०+-कियान् पाठोऽस्य ग्रन्थस्य ? पठिगणनायां कीदृशः साम्प्रदायिको नियमः । ( उ० ) अस्य पृ० ४५०६ प्रकैर्गणैः किमिव किं व्याप्तम् ? । (उ०) अस्य पृ० ४ पं० २५ ·प्रथमः परिभाषाऽध्यायः । त्रिभुवनमिव व्याप्तम्-अधिष्ठितम् । यथा सकलं स्वकार्यभूतं प्रपञ्च विष्णुामोति अर्थात् विष्णुसत्तातोऽतिरिकसत्तानास्ति त्रैलोक्यस्य ( जगतः) एवमेव दर्शितगणाक्षरान्तःपात्येव सकलं शास्त्रमिति- ध्येयम् ॥ ६॥ भाषा-जिस प्रकार विष्णु से त्रिलोकी व्याप्त है वैसे ही गुरुलधुसहित मगणादि आठ वर्णात्मक गणों से सकल शास्त्र व्याप्त है अर्थात् सब शास्त्र इन्हीं का प्रपञ्च है +सर्वगुर्मो मुखान्तलौं यरावन्तगलौ सतौ। ग्मध्याद्यौ ज्भौ त्रिलो नोष्टौ भवन्त्यत्र गणास्त्रिकाः ॥७॥ मादिगणान् लक्षयति-*सर्वेति । सर्वगुः सर्वगुरुः मागणः । मुखान्तलौ-मुखे आदौ अन्तर्मध्ये लोघलुर्ययोस्तौ यरौ-यगणरगणौ भवत इति शेषः । अन्तगलौ-अन्ते गलौ गुरुलघू ययोस्तो क्रमेण सतौ-सगणतगणी इत्यर्थः । ग्मध्याद्यौ-ग्गुरुर्मध्यः श्राद्यश्च ययोस्तो क्रमेण ज्भौ-जगणभगणौ स्याताम् । त्रिलः-त्रिलघुः नः नगणः : (एवंरूपाः) अत्र-छन्दःशास्त्रे त्रिकाः व्यवयवाः त्र्यक्षरा इत्यर्थः अष्टौ- गणाः भवन्ति । अथैतेषां प्रस्तारादिषूपयोगिनमाकारं प्रदर्शयामः-तत्र - गुरुः -लघुः। म यः तः भः नः SSS ISS SIS ।। SS ।5। S।। एतेषां देवताफलस्वरूपाणि ग्रन्थान्ते व्याख्यापरिशिष्टे द्रष्टव्यानि॥७॥ +ज्ञेयाः सर्वान्तमध्यादिगुरवोत्र चतुष्कलाः । गणाश्चतुर्लघूपेताः पश्चार्यादिषु संस्थिताः ॥८॥ श्रथमात्राच्छन्दोगणानाह-ज्ञेया इति । अत्र प्रार्यादिषु- मात्राच्छन्दःसु चतुष्कलाः चतुर्मात्रिकाः चतुर्लघूपेताः-चतुर्भिर्लघुभिः सहिताः संस्थिताः प्रस्तारादिरीत्या सम्यक् वर्तमानाः पञ्च-गणाः छन्दोमार्यामप्येवमुक्तम्- मचिगुरुस्त्रिलघुश्चनकारोभादिगुरुः पुनरादिलधुर्यः । जो गुरुमध्यगतोरखमध्यः सोऽन्तगुरुः कथितोन्तलघुस्तः ॥ गकारस्तु लकारो लघुरेककः । क्रमेण चैपो रेखाभिः संस्थानं दर्श्यते यथा ॥ इति प्र०+-कति वर्षगणाः तेषां लक्षणमाकारच लिख ? (उ०) अस्य पृ०५ पं०७ प्र०+-आर्यादिमानाच्छन्दसु कति गणाः भवन्ति १ किमाकाराश्च ते । (उ०) अस्य प० ५ पं० २१, परपृष्ठेऽपि पश्यत । गुल्लेको ·SS ६ वृत्तरलाकरे क्षेयाः। केते इत्याह-सन्तिमध्यादिगुरवः । सर्वत्र अन्तर्मध्ये श्रादौ च गुरुर्येषां ते ताडशा इत्यर्थः । तत्र चतुर्मात्रिकत्वात् सर्वगुरुरि- तिपदेन द्विगुरुर्लभ्यते इति ध्यातव्यम् । यथा-- सर्वगुरुः अन्तगुरुः मध्यगुरुः श्रादिगुरुः चतुर्लघुः 15 Su ॥5॥ भाषा-आर्यादि मात्रिक छन्दों में चतुर्मात्रिक ( चारमात्रावाले ) पांच गण होते हैं अर्थात् एक सर्वगुरु ss, दूसरा अन्त्यगुरु ॥s, तोसरा मध्यगुरु ।।, चौथा आदि गुरु Sn, और पांचवा चतुलधुरूप ॥ सानुस्वारो विसर्गान्तो दी| युक्तपरश्च यः। वा पादान्ते त्वसौ, ग्वको ज्ञेयोऽन्यो मात्रिको लजु ॥६॥ लक्षिताः गणाः, सम्प्रति गुरुलघुस्वरूपमुच्यते-सानुस्वार इति सानुस्वारः-अनुस्वारेण सह वर्तत इति, अनुस्वारयुक्तः विसर्गान्तः= विसर्गो विसर्जनीयोऽन्ते यस्य सः दीर्घः दीर्घसञ्जकः यश्च युक्तपरः= युक्तः संयोगी परोयस्य सः, संयोगे परवर्तिनि यः पूर्वो लघुः सोऽपि गुरुरेव मन्तव्यः । तत्र-सानुस्वारो यथा-कं खं इत्यादिः। विस- र्गान्तो यथा-श्रः कः इत्यादिः । दी| यथा--ऊकार इत्यादिः, दीर्घ- पदं मुतस्याप्युपलक्षणम् । युक्तपरो यथा-विष्णुः इत्यादौ संयुक्तष्णु- वर्णपरकत्वात् “वि” शब्दो गुरुः । किञ्च-असौ लघुः पादान्ते श्लोकचरणान्ते वा-विकल्पेन गुरुशेयः । यथेष्टं * लघुगुरुकार्यकृद्भव- तीत्यर्थः । अपि च-प्रस्तार्यमाणे असौ ग्-गुरुः वक्रा-कुटिलरेखा- कृतिः (s) शेयः । अन्य गुरुभिन्नः ल्-लघुः मात्रिका एकमात्रिकः ऋजु सरलरेखाकृतिः (1) शेयः । एतेन गुरोद्धिमात्रत्वमुक्तं भवति ॥६ भाषा-अनुस्वारयुक्त, अन्त में विसर्गवाला, दीर्घ और जिसके परे विसर्ग * व्यवस्थितश्चायं विकल्यः । तेन"श्रथ वासवस्य वचनेन" इत्यादौ उद्गतादि- पादान्तस्य लघुतैव । "तस्याः खुरन्यासपवित्रपांसु-" इत्यादौ च गुरुतैव । एतेन प्रथमतृतीय- पादान्ते लघुर्न गुरुकृत्यं करोति, कुर्वदपि न हृद्यमिति वदन्तः केचन परास्ताः। "युक्तपरश्च" इति व्यञ्जनोपध्मानीयजिह्वामूलीयपराणामुपलक्षणम् । तथा च-तनुवाग्विभवोऽपि सन्" "मन्दः कवियशः प्राथी" इत्येवमादिषु सकारस्य जिनामूलीयोपध्मानीयपक्षे च दकारशका. रयोर्गुरुत्वं सिद्धं भवति । इतरथा नकारस्य पादान्तत्वात् सकारस्य न प्रामोति, जिह्वामूली- योपध्मानीययोश्च संयोगत्वाभाषाहकारशकारयोर्न प्राप्नोति । तदुक्तम्- "दीर्घ संयोगपरं तथा पुतन्यजनान्तमूष्मान्तम् । सानुस्वारच गुरु कचिदवसानेऽपि लवन्त्यम् ॥ विस्तरस्त्वाकरादिषु द्रष्टव्यः ।

·प्रथमः परिभाषाऽध्यायः । हो ऐसा वर्ण. 'गुरु" कहाता है, किच-~-पाद के अन्त में विद्यमान लघु वर्ण विकल्प से गुरुसशक जानना । प्रस्तार में गुरु का श्राकार-चिह्न वक्र (s) और लघु का ऋजु% सरल (।) है। सार यह कि दी मात्रावाला गुरु और एकमात्रावाला लघु होता है । +पादादाविह वर्णस्य संयोगः क्रमसंज्ञकः। पुरःस्थितेन तेन स्याल्लघुतापि क्वचिद्गुरोः ॥१०॥ संयोगपरस्य गुरोः क्वचिदपवादमाह--पादादाविति । इह- छन्दःशास्त्रे पादादौ-चरणादौ वर्णस्य-अक्षरस्य संयोगः="हलोऽन- न्तरः संयोगः” (२०१७) इति पाणिनिसूत्रविहितः अन्यवर्णेन संयोगः क्रमसञ्जकः पतन्नामा प्राचार्यैरुक्त इति शेषः । तेन-पादादिसंयो- गेन पुरःस्थितेन-श्रवर्त्तिना कचित्-अपेक्षितविषये गुरोः गुरुस- ज्ञकस्यापि वर्णस्य लघुता-लघुत्वमिष्टमिति शेषः ॥१०॥ +तरुणं सर्षपशाकं नवौदनं पिच्छिलानि च दधीनि अल्पव्ययेन सुन्दरि ! ग्राम्यजनो मिष्टमश्नाति ॥११॥ उक्तमर्थमुदाहरणेन स्पष्टीकरोति-तरुणमिति । काचित् । ग्राम्यनागरवरयोाम्ये वरे साभिलाषाऽऽसीत् , तां निन्दागर्भस्तुत्या चतुरतरा ाली ततो निवारयति-तरुणम् इति । हे ! सुन्दरि !-द- शनादेव तरुणमनोहारिणि ! ग्राम्यजनः ग्रामीणो जनः अल्पव्ययेन- स्तोकद्रव्यव्ययकरणेन मधुरम्-हृद्यं मिष्टम् स्वादु भोज्यम् अनाति- भुक्ने । किन्तत् इत्यपेक्षायामाह-तरुणम्-सद्यस्कं कोमलं सर्षपशा- कम् सर्षपाणां शाकम् नवौदनम् नवानां तण्डुलानामोदनं भक्तम् पिच्छलानि दधीनि च-तथा धनीभूतानि सान्तानिकोपेतानि फेनि- लानीत्यर्थः दधीनि । अल्पधनो मिष्टामासभोजी प्राम्यजनो विदग्धो न भवतीति एनं परिहर, नागरं विविधरतिरसाभिझं वृण्विति व्यङ्गयम् । ग्रामीणेऽभिलाषं माकार्षीरिति भावः ॥११॥ भाषा-पाद के आदि में विद्यमान एक वर्ण का अन्य वर्ण के साथ जो संयोग, उसको इस शास्त्र में आचार्य-लोक क्रमसञ्जक' क्रम " नाम से कथन करते है इस “ क्रम" नामक वर्णसंयोग के परे होने पर किसी स्थल में पूर्ववत्तीं गुरु भी लघु हो जाता है । अर्थात् ऐसे गुरु वर्ण से जहां इष्टसिद्धि न हो वहां उस गुरु को भी लघु ही मान लिया जाता है । परन्तु यह लघुभाव संयोगनिमित्तक गुरु का ही जानना दीर्घादि का नहीं। अत्र द्वादशमात्रानियमवति आर्यापधे प्रथमपादे "सुन्दरि" प्र०+-क्रमसम्मकस्य संयोगस्य किं लक्षणं ? कुत्र चास्योपयोगः, लघोगुरुभावे गुरोश्च लघुभावे कीदृशः सिद्धान्त इति सोदाहरणं विविच्यताम् ? (उ०) अस्य पृ०७ पं० ४, . ?

·वृत्तरत्नाकरे। इति सम्बुद्धिपदं “प्रा" इति संयोगपरत्वाद् गुरु, परन्तु अस्य गुरुत्वे सति त्रयोदशमात्रा स्युः, इष्यन्ते तु द्वादशमात्रा एव, अतःप्रयोजन- वशाद् गुरोरप्यस्य लघुभाव इष्टः । कचिदिति कथनेन व्यवस्थित- विकल्पोऽयं गुरोलघुभाव इति बोधितम् । तत्फलन्तु- गुणिनामपि निजरूपप्रतिपतिः परत एव सम्भवति । स्वमहिमदर्शनमरणोर्मुकुरतले जायते यस्मात् ॥" इत्यत्र प्रतिपत्तिशब्दे “प्र” इति क्रमसझे संयोगे पुरःस्थिते- ऽपि रूपशब्दीयपकारस्य गुरुत्वमेव नात्र लघुत्वं दर्शितापेक्षाया अभावात् । एवमेवान्यत्रापि ज्ञेयम् । वस्तुतस्तु-“ प्रहेवा” इति पिङ्गलसूत्रस्यैवायं सर्वः प्रपञ्चः । तत्र*"प्रह" शब्दयोरुपलक्षणत्वात् सर्वहला संयोगस्य पादान्तस्थस्य अपादान्तस्थस्यापि कविप्रयोगेषु व्यवस्थितविभाषया लघुताया इष्टत्वात्। प्रपञ्चितश्चायमर्थो विस्तरेण रामेश्वरसूनुना नारायणभट्टेन वृत्तरत्नाकरटीकायाम् । अस्माभिस्तु- पाठगौरवभिया सिद्धान्त एव प्रदर्शित इत्यलम् ॥११॥ +अधिभूतरसादीनां ज्ञेया संज्ञान लोकतः। ज्ञेयः पादश्चतुर्थोऽशो यतिर्विच्छेदसंज्ञिका ॥ १२॥ अथात्र शास्त्रे अन्या अप्यपेक्षिताः परिभाषा उच्यन्ते । अब्धिभूतेति । श्रब्धयः-सागराः चत्वारः । भूतानि-पृथिव्यादीनि पञ्च। रसा मधुराद्याः पद् श्रादिशब्दात् अश्वाः मुनयश्च सप्त, वसवो नागाश्चाष्टौ, ग्रहाः नव, दिशोदश, रुद्रा एकादश, श्रादित्या द्वादश * यथा च कुमारसम्भवे- सा मङ्गलस्नानविशुद्धगात्री गृहीतप्रत्युद्गमनीयवस्था । निर्वृत्तपर्जन्यजलाभिषेका प्रपुलकाशा वसुधेव रेजे ॥ इत्यत्र प्रशब्दे परे गुरोर्लधुत्वम् । यथा वा माघे- प्राप्तनाभिहदमजनमाशु प्रस्थितं निवसनग्रहणाय। औपनीविकमध किस स्त्री बलभस्य करमात्मकराभ्याम् ॥ अत्र हशब्दे परे गुरोर्लघुत्वम् । एवमेव कचित् २ पादान्तलघोरपि गुरुभाव आकाक्ष्यते । यथा-(पारिजातहरणनाटके) सिन्दूरपूरकृतगौरपरागशोभे शश्वम्मदसवणनिमरवारिपूरे । संग्रामभूमिगतमत्तसुरभकुम्भ-कूटे मदीयनखराशनयो विशन्तु ।। अत्र तृतीयचतुर्थयादान्तलचोर्गुरुत्वम् ॥ प्र०+-पादस्य यतेश्च लक्षणं ब्रहि ? उदाहरणे च दर्शय अम्ध्यादिपदैरिह हाले कीदृशः सङ्केतो गृह्यते ? (उ०) अस्व पृ० ८ पं० १५ . .

·है . पाद प्रथमः परिभाषाऽध्यायः । इत्येवमादि प्राह्यम् । श्रब्ध्यादिशब्दाः खपर्यायसहिता ग्राह्याः, तेन सागरसमुद्रादिशब्दैरपि चतुरादिसङ्ख्याग्रहो शेयः इत्येवमाह एतेषां "लोकतः संज्ञा शेया" इति । लोकतः ज्यौतिषादिशास्त्रान्तरव्यवहारादित्यर्थः । पादः चतु- थाऽशो शेयः। विच्छेदसंशितायतिज्ञेया । विच्छेदो-विरामः । अधि- कन्तु यतिविषये मत्प्रणीतायां काव्यादर्शटीकायां "कुसुमप्रतिमायां" निरीक्ष्यम् । भाषार्थ-ज्योतिषादि शास्त्रों में अब्धि-समुद्र पद से चार ४ सङ्ख्या का ग्रहण है । एवं जो भूत ५, रस ६, अश्व, मुनि ७, वसु, नाग ८, ग्रह ६, दिशा १०, रुद्र ११, आदित्य १२ इत्यादि संकेत किया है वह सब यहां भी जानलेना और पद्य= श्लोक के चतुर्थ भाग का नाम तथा विच्छेद-विराम को " यति" कहते हैं। +युक्समं विषमं चायुक्स्थानं सद्भिर्निगद्यते । सममर्द्धसमं वृत्तं विषमं च तथा परम् ॥ १३॥ सद्भिः छन्दोविद्भिः समं-द्वितीयचतुर्थादि स्थानं “युक्" इति, विषमं स्थानम् एकतृतीयादि अयुक्” इति निगद्यते कथ्यते। "च" पदेन समस्य युग्मानोजसंज्ञे, विषमस्य अयुग्मौजसंझे च दर्शिते । अथ वृत्तभेदानाह–'समम्' इति । स्पष्टम् । इदन्तु बोध्यम्- पादाख्यैः पदैर्घटितं पद्यम् । सामान्यतस्तत् द्विविधम् । जातिवृत्तञ्च । जातिर्नियतमात्रिका । वृत्तं नियतगुरुलघुविन्यासम् । तत्र जाति- रार्यादि । वृत्तम् उक्ताऽत्युक्तादि । तच समादिभेदवत् । तदुक्तम् । पधं चतुष्पदं तच्च वृत्तं जातिरिति द्विधा । वृत्तमक्षरसंख्यातं जातिर्मात्राकृता भवेत् ॥ इति (छन्दोमारी) ॥१३॥ भाषा-छन्दःशास्त्रादि के ज्ञाता पण्डितों ने द्वितीय, चतुर्थादि स्थान को तृतीयादि स्थान का नाम " विषम । इसीप्रकार युग्म, अनोज शब्द से 'सम" तथा अयुग्म अोज शब्द से “विषम" स्थान का ग्रहण जानना। अङ्ग्रयो यस्य चत्वारस्तुल्यलक्षणलक्षिताः। तच्छन्दःशास्त्रतत्त्वज्ञाः समं वृत्तं प्रचक्षते ॥१४॥ अथसमवृत्तलक्षणमाह-अ य इति । यस्य वृत्तस्य चत्वारः अज्रयः पादाः तुल्यलक्षणलक्षिताः समानलक्षणोपेताः सन्तीति शेषः छन्दःशास्त्रतत्वज्ञाः छन्दोरहस्यविदः तत्-छन्दः समम्- समसञ्जकं वृत्तं प्रचक्षते-कथयन्ति ॥ १४ ॥ प्र०+समादिस्थानानां लक्षणं अहि ? कतिविधञ्च वृत्तमिति दर्शय? (उ०)अस्य पृ०६पं०१३,१४ सम" और एक, कहा है ·- - वृत्तरत्नाकरे भाषा-जिस श्लोक के चारों पाद समान लक्षण से युक्त हों उसका नाम समवृत्त " है। प्रथमाघिसमो यस्य तृतीयश्चरणो भवेत् । द्वितीयस्तुर्यवद्वृत्तं तदर्धसममुच्यते ॥१५॥ अर्धसमलक्षणमाह-"प्रथमाघिसम" इति । यस्य-वृत्तस्य तृतीयः चरणः पादः प्रथमाधिसमः प्रथम यमपादतुल्यो भवेत् द्वितीयः द्वितीयः पादः तुर्यवत्-चतुर्थचरणवत् च भवेत् तत् “अर्धसमं नाम वृत्तम्-छन्दः उच्यते-कथ्यते ॥ १५ ॥ भाषा०-जिस श्लोक का तृतीयपाद प्रथमपाद के सदृश और चतुर्थपाद द्वितीय के सदृश हो उसको " अर्धसम" कहते हैं +यस्य पादचतुष्केऽपि लक्ष्म भिन्न परस्परम् । तदाहुर्विषमं वृत्तं छन्दःशास्त्रविशारदाः ॥१६ ।। विषमवृत्तलक्षणमाह-यस्येति । यस्य-वृत्तस्य पादचतुष्के अपि- चतुर्वपि पादेषु परस्परम्-अन्योन्यं लक्ष्म-लक्षसं भिन्नम्-विलक्षणं २ स्यादिति शेषः, छन्दःशास्त्रविशारदाः छन्दःशास्त्रविचक्षणाः तत् “विषमम्" नाम वृत्तम्-पद्यम् श्राहुः कथयन्ति । एतेषामुदा- हरमानि अग्रे ४थे श्मे चाध्याये दर्शयिष्यन्ते ॥ १६ ॥ भाषा-~जिस श्लोक के चारों पादों में भिन्न २ लक्षण पाया जाय उसका नाम “विषम वृत्त" है, ऐसा छन्दःशास्त्र के शाता कहते हैं । +आरम्यैकाक्षरात्पादादेकैकाक्षरवर्धितः । पृथक्छन्दो भवेत्पादैर्यावत् षड्विंशतिं गतम् ॥ १७ ।। अथ समवृत्तभेदा उच्यन्ते-आरभ्येति । एकाक्षरात्-एकवर्णात् पादात्-पद्यतुरीयचरणात् श्रारभ्य-श्रादौ कृत्वा एकैकाक्षरवर्धितः= एकेन एकेन अक्षरेण वर्धितैः वृद्धि गमितैः पादैः कृत्वा षड्विंश- तिम्=षड्विंशतिवर्णसंख्याकं पादं प्रति यावत् गतम् गमनं प्राप्त भवेत् अर्थात् यावत् षड्विंशतिवगैरेकः पादः पूर्येत तावत्पर्यन्तं पृथक्-भिन्न भिन्नं छन्दः वृत्तम् उक्तादिनामकं भवेत् । षड्विंशत्य- तरपर्यन्तं वृद्धरवधिरित्यर्थः । एवं सन्ति उनाख्यायां प्रथमायां जातौ चत्वारोऽपि पादा एकैकाक्षराः सन्तीत्यादि शेयम् ॥१७॥ . प्र०+-समादिवृत्तानां लक्षणं सोदाहरणं प्रपश्चय ? (उ०) पृ० ६,१० पं० ११ प्र०-कियत्सङ्ख्याकाक्षरपर्यन्तं समवृत्तभेदाः ।। प्रारभ्येकाक्षरात्पादात् इत्यस्य श्लोकस्य व्याख्या विधेहि ? । ( उ० अस्य पृ० १० पं० २० ·प्रथमः परिभाषाऽध्यायः । भाषा---एक अक्षरवाली “ उक्ता" जाति से लेकर एक एक अक्षर के वृद्ध करने से २६ अक्षरों द्वारा जिस "उत्कृति"नामक जाति का एक पाद होता है तावत्पर्यन्त भिन्न २ जातिवाले वर्णात्मक छन्द होते हैं (यह सब समवृत्त के भेद जानने चाहिये) +तदूर्ध्व चण्डवृष्ट यादिदण्डकाः परिकीर्तिताः शेष गाथा-स्त्रिभिः षड्भिश्चरणैश्चोपलक्षिताः ॥१८॥ अधिकाक्षरपादस्य छन्दसः सञोच्यते-"तदूर्ध्वम्" इति । तदूर्ध्वम्-घड्विंशत्यक्षरादूर्ध्वम् उपरि सप्तविंशत्याद्यक्षरपादं छन्दः चण्डवृष्टयादिदण्डकाः एतन्नामानः परिकीर्तिताः कथिताः शेषम् चण्डवृष्ट्यादिविशेषात् अन्यत् त्रिभिः षभिः वा चरणैः पादैः उपलक्षिताः गाथा: गाथासङ्घकानि छन्दांसि शेयानीत्यर्थः । चका- रान्न्यूनाधिकगुरुलघुचरणसत्वेऽपि गाथाव्यवहार एव सूचितः "गाथा त्रिभि"रिति-"लक्षिता" इति च पाठान्तरम् । भाषा०-२६ अक्षरवाली जाति से अतिरिक्त २७ आदि अक्षरों के पादवाले छन्द "चण्डवृष्टि" आदि दण्डक नाम से कहाते हैं । इन से भिन्न ३ वा ६ चरणवाले सब छन्दों का नाम "गाथा" है । " च " शब्द के निवेश से विलक्षण २ गुरु लघु वर्णों के विन्यासवाले न्यूनाधिक पाद से युक्त होने पर भी गाथा ही जाननी चाहिये । सार यह कि गाथा छन्दों में गुरु लघु वर्णों का क्रम तथा पादों की संख्या एकान्त-नियत नहीं । उक्ताश्त्युक्ता तथा मध्या प्रतिष्ठान्या सुपूर्विका । गायत्र्युष्णिंगनुष्टुप् च बृहती पतिरेव च ॥ १६ ॥ त्रिष्टुप् च जगती चैव तथाऽतिजगती मता । शक्करी साऽतिपूर्वा स्यादष्ट यऽत्यष्टी ततः स्मृते ॥ २० ॥ धृतिश्चातिधृतिश्चैव कृतिः प्रकृतिराकृतिः। विकृतिः संकृतिश्चापि तथातिकृतिरुत्कृतिः॥२१॥ इत्युक्ताश्छन्दसां संज्ञाः क्रमशो वच्मि साम्प्रतम् । लक्षणं सर्ववृत्तानां मात्रावृत्तानुपूर्वकम् ।। २२ ॥ एकाक्षरमारभ्य षड्विंशत्यक्षरपर्यन्तं वर्धितपादानां छन्दसां उक्तादिजातिसंज्ञा निर्दिशति-उक्तेत्यादिना (१) उक्ना । (२) अत्युक्ता। (३) मध्या। (४) प्रतिष्ठा । श्रन्या सुपूर्विका प्रतिष्ठा अर्थात् (५) सुप्रतिष्ठा । (६) गायत्री । (७) उष्णिक् । (८) अनुष्टुप् । ? प्र०+-गाथालक्षणं निरूप्य चण्डवृष्ट्यादीनां ततो भेदं ब्रहि ? (उ०) अस्य पृ० ११ पं०४.

·वृत्तरत्नाकरे।
(६) बृहती । (१०) पङ्क्तिः । (११) त्रिष्टुप् । (१२) जगती।
(१३) अतिजगती । (१४) शक्करी। (१५) अतिशक्करी । (१६)
अष्टिः। (१७) अत्यष्टिः। (१८) धृतिः । (१६) अतिधृतिः ।
(२०) कृतिः। (२१) प्रकृतिः। (२२) आकृतिः। (२३) विकृतिः
(२४) संकृतिः। (२५) प्रतिकृतिः। (२६) उत्कृतिः । एता
उकादिजातिसंशाः। अत्र प्रतिपादमेकैकाक्षरवृद्धौ सकले छन्दसि
चतुरक्षरा वृद्धिर्भवति । अर्थात्-उक्ना चतुरक्षरा । अत्युक्ता अष्टा-
क्षरा । मध्या षोडशाक्षरा एवमुत्तरत्रापि । उत्कृतिश्च चतुरधिकशता
क्षरा इति नारायणभट्टः । अध्यायमुपसंहरन्नतनं वक्तव्यमाह-इतीति ।
इति-अमुना प्रकारेण छन्दसाम्-वृत्तानां संशाः नामानि उक्ताः=
कथितानि । सम्प्रति-अधुना क्रमशः क्रमेण मात्रावृत्तानुपूर्वकम्
मात्रावृत्तमारम्भतः कृत्वा सर्ववृत्तानाम्-सर्वेषां छन्दसां लक्षणम्-
स्वरूपं सोदाहरणं वच्मि-निरूपयामि अर्थात् प्रथमं मात्रावृत्तं
कथ्यते, ततः उद्देशानुसारं वर्णवृत्तमिति शेयम् ।
भाषार्थ:-उक्त रीति के अनुसार उक्तादि भेद कथन द्वारा वर्णच्छन्दों की
जातियों की संज्ञा दर्शाई अर्थात् उक्त जातियों का उद्देश किया है अब वक्ष्यमाण ग्रन्थ से
प्रथम मात्रावृत्तों का निरूपण कर के अनन्तर लक्षणादि द्वारा वर्णात्मक छन्दों का
निरूपण करता हूं।
इति कवितार्किक-दर्शनाचार्य-नृसिंहदेवशास्त्रिणा विरचितायां
रत्नप्रभाख्यायां वृत्तरलाकरव्याख्यायां प्रथमोऽध्यायः ।
द्वितीयोऽध्यायः।
निधीना, महेश्वर कधयान्ते बुधाः।।
(अथार्याप्रकरणम्)
२ ३
४
६ज०
७ गु०
-SS-SS- ।।5-
-
SS-S
||-IS- IS
S
लक्ष्मैतत्सप्त गणा गोपेता भवति नेह विषमे जा।
१
२
-SS-- ।।-SS ।।5-5 ।।1-SS-S-
, षष्ठोऽयं नलघू वा प्रथमेऽर्धे नियतमार्यायाः॥१॥

·द्वितीयः मात्रावृत्ताधिकाराऽध्यायः। १ २ ३ -55-IS-51-5 S-।।। ।।।।।।।-S- षष्ठे द्वितीयलात्परके न्ले मुखलाञ्च सयतिपदनियमः। १ ल. ७ गु० -IS-SS-115-SS-।। ।।। -SS-S चरमेऽधै पञ्चमके तस्मादिह भवति षष्ठो लः॥२॥ मात्रावृत्तेषु प्रथममार्यालक्षणमाह-'लक्ष्म" इति । पार्याया= आर्यानामकमात्रावृत्तस्य प्रथमेऽर्धे-पूर्वार्धे एतत् लक्ष्म-इदं लक्षणम् नियतम्-निश्चितम् “अस्ति" इति शेषः। किन्तदित्यपेक्षायामाह- सप्तेति । सप्त-सप्तसंख्याका गोपेताः गुरुणा युक्ता गणाचातुर्मा- त्रिकाः पूर्वोक्ता भवन्तीत्यर्थः । इह-अस्यामार्यायाम् विषमे प्रथम- तृतीयपञ्चमसप्तमरूपे जगणः मध्यगुरुगणो न भवति । किन्तु- अयम् जगणः षष्ठः षष्ठस्थानको भवति अर्थात् जगणेन षष्ठस्थान- कगणपूर्तिः कर्तव्या, वा-अथवा षष्ठे स्थाने नलघू-नश्च लघुश्चेति द्वन्द्वः अर्थात् नगणः त्रिलघुरूपः एको लघुश्च भवतः ॥ १-२॥ भाषा-प्रार्या के पूर्वार्ध का यह लक्षण जानना कि-इस में गुरुसहित सात गण होते है, अर्थात् जिन के अन्त में एक गुरु हो ऐसे * सात गण आर्या के पूर्वार्ध का लक्षण है किन्तु आर्या छन्द में विषम-तृतीयादि स्थान पर कदापि जगण नहीं होता, षष्ठ स्थान में जगण अथवा नगण १ लघु का विकल्प जानना । षष्ठे-षष्ठस्थानवर्तिनि न्लेनलघुरूपे चतुर्लघुरूपे (।।।।) गणे सति द्वितीयलात्-द्वितीयलघोः प्रारभ्य अर्थात् तस्यैव षष्ठस्य चतुर्लघोर्गणस्य द्वितीयलघोः पूर्वप्रथमलघोरन्ते सयतिपदनियमः- यतिविशिष्टस्य पदस्य-सुप्तिङन्तात्मकस्य नियम अवसानं समा- प्तिरिति यावत् कर्तव्य इति शेषः । परके न्ले-षष्ठापेक्षया परस्मिन् सप्तमे नगणलघुरूपे (1) गणे कृते सति मुखलात्-सप्तमस्यैव प्रथमलघोः पूर्व षष्ठगणान्ते सयतिपदनियमः (इति पुनरन्वेतव्यम्) सयति पदं नियम्यत इत्यर्थः।चरमे-द्वितीये पुनरार्याया अर्धे-उत्तरार्धे पञ्चमके-पञ्चमगणे न्ले नगणलघ्वात्मके चतुर्लघौ (m) सति तस्मात्म्मुखलघोः पूर्वमेव अर्थात् चतुर्थगणस्यान्ते सयतिपदनि- यमः चतुर्थान्तमेव पदं समाप्यत इत्यर्थः । इह-प्रार्याया उत्तरार्धे षष्ठः-गणः ला लघुरूप (।) एव भवति । एतत् षष्ठगणस्य लघु- "ज्ञेयाः सन्तिमध्यादिगुरवोऽत्र चतुष्कलाः " इत्याट्ति हो उसको इत्याट्ति हो उसको पिले दवे श्लोक में कथन किये हुए चातुर्मात्रिक सात गण ।

·वृत्तरत्नाकरे। रूपत्वकरणमेव पूर्वार्धाद्विशेषः । अन्यत्तु सर्व पूर्वार्धलक्षणमुत्तरार्धे समानमिति भावः । उदाहरणञ्चेदमेव लक्ष्यलक्षणात्मकात्वादस्य ग्रन्थस्यति सर्वत्र ज्ञातव्यम् । उदाहरणान्तरं यथा वा- “ कृष्णः शिशुः सुतो मे वल्लवकुलटाभिराहतो न गृहे। क्षणमपि वसत्यसाविति जगाद गोष्ठयां यशोदार्या ॥ वृन्दावने सलील वल्गुद्रमकाण्ड, निहित,तनुयष्टिः । स्मेरमुखार्पितवेणुः कृष्णो यदि मनसि कः स्वर्गः ॥” इति । १,२। भाषा यदि षष्ठ स्थान में नलघु-चतुर्लघुरूप गण हो तो उस गण के द्वितीय लघु से पूर्वप्रथम गण के अन्त में यति=विराम होता है । परन्तु षष्ठ गण से परे सप्तम गण नलघु-चतुर्लघुरूप हो तो उस के प्रथम लघु के पूर्व अर्थात् षष्ठ गण के अन्त में विराम जानना। द्वितीय अर्ध का ऐसा लक्षण है कि यदि पञ्चम गण नलघु-चतुर्लघुरूप हो तो पश्चम गण के पूर्व अर्थात् चतुर्थ गण के अन्त में यति करनी चाहिए । किञ्च-आर्या के उत्तरार्ध में नियम से षष्ठ गण एक लघु एकमात्रारूप ही होता है चातुर्मात्रिक नहीं होता इतना ही पूर्वार्ध से उत्तरार्ध का विशेष समझें । ३ T २ ५ ६ गु० -SS-15 I-SS-IS-SSIS-SS S त्रिष्वंशकेषु पादो दलयोरायेषु दृश्यते यस्याः। १ २ ३ ४ ल. गु० -SS-ISIS S-SS-SS- S S-S- D पथ्येति नाम तस्याश्छन्दोविद्भिः समाख्यातम् ॥३॥ अथार्याभेदान् प्रतिपादयन् प्रथमं पथ्यासज्ञामार्या लक्ष- यति-"त्रिष्वंशकेषु' इति । यस्याः आर्यायाः दलयोः-द्वयोः पादयोः प्राधेषु-प्रथमेषु त्रिषु अंशकेषु-चतुर्मात्रात्मकेषु त्रिषु गणेषु पादः * भार्या श्रेष्ठा यशोदा नन्दपली गोष्ठयाम् गोनजे इति जगाद=अभाणीत् । इति किम्----बल्लवकुलटाभिः वल्लवानामित्वरीभिः स्त्रीभिः (सोपहासोक्तिरियम् ) आहृतः= आकारितः शिशुः क्षीरमुखः मे मम सुतः पुत्रः कृष्णः क्षणमपि गृहे न वसति नैव तिष्ठति बल्लबस्त्रीणां विविध क्रीडापरवशस्तत्रैव रमत इति भावः ॥ "वृन्दावने" इति । सलील यथा स्यात्तथा वल्गुः मनोहरः पत्रपुष्पादिभिर्हरितभरितो यो द्रुमःवृक्षः तस्य काण्डे निहिता लम्बिता तनुयष्टिः-अलौकिकसौन्दर्योपेतं शरीरं येन सः । स्मेरे हसिते मुखे अर्पिता दत्ता वेणुः. वंशी येन सः एवम्भूतः कृष्णः सच्चिदानन्दं ब्रह्मैव कृष्णरूपेण लीलया विवर्त्तमानं यदि मनसि वर्तते ध्यानगोचरोऽस्ति तदा कः स्वर्गः न कोपि, अर्थात् इन्द्रादिलोकोऽपि तुच्छ F-ss- सातिशयादिदोषवत्त्वात् श्रीकृष्णध्यानस्य चानन्तफलत्वादितिभावः । कस्ट षष्ठोऽयं नल ..

·द्वितीयःमात्रावृत्ताधिकाराऽध्यायः। १५ दृश्यते कविप्रयोगेषु इति शेषः अर्थात् द्वादशमात्रान्ते पादसमाप्ति- रस्ति, छन्दोविद्भिः-छन्दःशास्त्रविक्षैराचार्यैः तस्याः आर्यायाः पथ्या" इति नाम समाख्यातम् । सा पथ्यानामार्याभवतीत्यर्थः। इदन्तु बोध्यम्-यत्र तत्र ऋष्यादिनामनिर्देशः स सर्वोपि स्वकपो- लकल्पनावारणार्थः। उदाहरणञ्चेदमेवेति पूर्वमपि इमां रीतिमवोचा- मैव ॥ यथा वा- "पथ्याशी व्यायामी स्त्रीषु जितात्मा नरो न रोगी स्यात् । यदि मनसा वचसा वा द्रुह्यति नित्यं न भूतेभ्यः ॥" अथवा- जय जय जगदीश विभो ! केशव ! कंसान्त ! माधवानन्त ! कुरु करुणामिति भणितिः पथ्या भवरोगदुःस्थानाम् ॥" अत्र उभयोराधयोः पादयो‘दशमात्रान्त एव विरामः ॥ ३॥ भाषा-छन्दःशास्त्र के प्रणेता आचार्यों का कथन है कि जिसके दोनों- पूर्वार्ध उत्तरार्ध रूप भागों के प्रथम तीन अंशद्वादशमात्रारूप तीन गणों के अन्त में पाद की समाप्ति हो उसका नाम "पथ्या" है । "प्रकीर्तित नागराजने"इति पाठान्तरम् । १ २ ३ ७ गु० ur + -85- ।। S-1S-51-1 | S-IS-1।55- संलवथ गणत्रयमादिमं शकलयोयोर्भवति पादः। X १ २ ३ ५ ल. ७ गु० -SS-SS-IS-S ।।-SI 1-1-SS S यस्यास्तां पिङ्गलनागो विपुलामिति समाख्याति ॥४॥ विपुलां लक्षयति-संलध्यति । यस्याः श्रार्यायाः आदिम गणत्रयम्=प्रथमान् त्रीन् गणान् संलवय-लङ्घयित्वा अर्थात् द्वादश- मात्रात्मकमुक्तं विरामस्थानमतीत्य द्वयोः शकलयोः-पूर्वोत्तरार्धरू- पयोगयोः पादो भवति, पिङ्गलानागः अनन्तो भगवान् ताम् "विपुलाम्"=विपुलानाम्नीमा समाख्याति भणति । (उदा०) यथा वा- पुंसां कलिकालम्यालहतानां नास्त्युपहतिरल्पापि । वीर्यविपुला मुखे चेत् स्याद् गोबिन्दौख्यमन्त्रोक्तिः । इति ॥ ४ ॥ भाषा-जिस आर्या के प्रथम तथा द्वितीय दोनों भागों में द्वादशमात्रात्मक तीन गणों का लधन करके अर्थात् चतुर्थगण में पाद की समाप्ति हो उसको पिङ्गलनाग ने "विपुला" कथन किया है। - .

·वृत्तरत्नाकरे। १ २ज० ३ ४ज. ५ ६ गु० -11S-IS-SS S |-55-5 /-SS--5- उभयार्धयोर्जकारौ द्वितीयतुर्यो गमध्यगौ यस्याः । १ १ २ज ३ ४ज ५ ल० ७ गु० -11S-IS-S S-IS ISS-I-SS-5- चपलेति नाम तस्याः प्रकीर्तितं नागराजेन ॥५॥ चपलां लक्षयति-उभयायोरिति । यस्या आर्यायाः उभयार्धयोः= द्वयोरर्धयोः द्वितीयतुर्यो-द्वितीयचतुर्थों जकारौ-जगणौ गमध्यगौ- गयोर्मध्यगतौ स्यातामिति शेषः तस्याः नागराजन "चपला" इति नाम प्रकीर्तितम् । यथाऽत्रैव प्रथमार्धस्य प्रथमपादे धयोर्ज इति जगणः या-का-इति द्वयोर्गुर्वोर्मध्यगतः । एवमेव उत्तरार्धस्य ।। 15। चपला " है। प्रथमपादे तिनाम इति जगणः ले-त-इति द्वयोर्गुर्वोर्मध्ये स्थितो वर्तते। तकारस्य संयुक्ताद्यत्वाद्गुरुत्वम् । एवमेव द्वयोरर्धयोश्चतुर्थोऽपि जकारो गणो गुरुद्वयमध्यगतो ज्ञातव्यः॥ ५॥ भाषा-पिङ्गलमुनि का ऐसा कथन है कि-जिस आर्या के दोनों भागों में द्वितीय चतुर्थगण जगण दोनों गुरु वर्गों के मध्यगत हों उसका नाम उदाहरणान्तरं यथा- चपला न घेस्कदाचिन्नृणां भवेद्भक्तिभावना कृष्णे । धर्मार्थकाममोक्षास्तदा करस्था न सन्देहः ॥ लक्षणयोजनं पूर्ववत् । १ ... १ २ज. ३ ४ज. गु० -SS- 1SSS-IS IAS ।।-SI-SS-5- आद्यं दलं समस्तं भजेत लक्ष्म चपलागतं यस्याः। १ २ ३ ५ ल. ७ गु० -SSSI-S S- ।।।।SS-1-5।। शेषे पूर्वजलक्ष्मा मुखचपला सोदिता मुनिना ॥६॥ मुखचपलां लक्षयति-प्राथमिति । यस्याः आर्यायाः आद्यम् प्रथमम् समस्तम्-सम्पूर्णम् दलम्-भागः चपलागतं लक्ष्म भजेत- चपलाया यदुक्तं लक्षणं तद्युक्तं स्यात् शेषे-द्वितीयदले पूर्वजलदमा- ·द्वितीयः मात्रावृत्ताधिकाराऽध्यायः। भार्यासामान्यलक्षणवती सा-आर्या (आर्याभेद इत्यर्थः) मुनिना- पिङ्गलेन मुखचपला उदिता-मुखचपलानामेति कथिता । (उदा०) यथा वा- * विपुलाऽभिजातवंशोद्भवापि रूपातिरेकरम्यापि। निःसार्यते गृहाबल्लभापि यदि भवति मुखचपला ॥ भाषा-जिस आर्या का पूर्वार्ध चपला के सम्पूर्ण लक्षण से युक्त हो और उत्तरार्ध आर्या के सामान्यलक्षणवाला हो उसको "मुखचपला" कहते हैं ॥ ६ ॥ २ ५ ७ गु० . -S। 1-5-55-5-IS-IS ।।S-5- +प्राक्प्रतिपादितमधे प्रथम प्रथमेतरे तु चपलायाः। २ज. ३ ४ज ५ ल० गु० S-ISI SS-IS-S 5-1-1।।1-5 लक्ष्माश्रयेत सोक्ता विशुद्धधीभिर्जघनचपला ॥७॥ जघनचपलां लक्षयति-प्रागिति । प्रथमेधै प्रथमदले प्राक् प्रति- पादितम्-पूर्वोक्तसामान्यलक्षणम् , प्रथमेतरे-द्वितीयार्धे तु-च चप- लायाः लक्ष्म-लक्षणं या आर्या श्राश्रयेत-भजेत सा विशुद्धधीभिः छन्दोविवेचनाचणैः पिङ्गलादिभिरेव “जघनचपला" उक्ना-कथिता (उदा०) यथा वा- कृष्णः शृङ्गारपटुयौवनमदचपलः सुललिताङ्गः । भासीद् बजाङ्गनानां मनोहरो जघनचपलानाम् ॥ ( छन्दोमन्जरी ) अथवा- यस्याः पादांगुष्ठं व्यतीत्य याति प्रदेशिनी दीर्घा । विपुले कुले प्रसूतापि सा 5वं जघनचपला स्यात् ॥ इति । भाषा-जिस आर्या के प्रथम अर्ध में सामान्यलक्षण हो और द्वितीय अर्ध में चपला का लक्षण पाया जाय उसका नाम ' जघनचपला" है । मुखचपला के दोनों भागों को विपरीत स्थापन करने से “जघनचपला" बन जाती है ॥ इत्यार्याप्रकरणम् । * अस्या उभयदले गणत्रयान्ते पादो न विश्राम्यति, पुनः द्वितीयचतुर्थों जगणी, प्रथमः सगणः, तृतीयो द्विगुरुः अत इयमुभयविपुलापूर्विका "मुखचपला" नाम आर्या । मुखे भास्य वाक्चापल्यवती च नारी मुखचपलेत्युच्यते इत्यन्यत्र विस्तरः । प्र.+-आर्यायाः किं सामान्यलक्षणम् ? तत्र यतिनियमश्च कीदृशः १ संक्षेपत- स्तस्याः कति भेदाः ? पभ्यादीनां लक्षणमुक्तलक्ष्ये योजनीयम् ? (उ०) पृ०१२-तः१७५० एतदक्तमभियुक्तैः-एकैव भवति पन्या विपुलास्तिस्त्रश्चतस्वस्ताः । चपलाभेदैनिभिरपि भिन्ना इति षोडशायर्याः स्युः॥ (हलायुधवृत्तिः) ·१८ वृत्तरत्नाकरे। अथ गीतिप्रकरणम् । .... ६ज. ७ गु० S-1।। --SS-1 । ।।।।5-151-55 आर्याप्रथमदलोक्तं यदि कथमपि लक्षणं भवेदुभयोः । १ २ ३ ५ ६ज० ७ गु० -15- S-S S-S SS 1-55-5- - दलयोः कृतयतिशोभां तां गीति गीतवान्भुजङ्गेशः॥८॥ गीतिलक्षणमाचष्टे-आर्येति । आर्याप्रथमदलोक्तम् = आर्यायाः प्रथमदले * पूर्वार्धे उक्तं कथितं लक्षणम् यदि कथमपि-केनापि प्रकारेण उभयोईयोर्दलयोः = भागयोः पूर्वार्धोत्तरार्धयोः स्यात् तर्हि भुजङ्गेश-पिगलनागः तां गीतिम्-गीतिनामकं छन्दः गीतवान् कथितवान् । कथंभूताम्-कृतयतिशोभाम् = कृता यत्या विच्छेद- रूपया शोभा श्रवणसौन्दर्य यस्याः ताम् । भाषा-यदि आर्या के पूर्वार्ध का लक्षण दोनों भागों में उपलब्ध हो तो यति की शोभा से युक्त उस छन्द को पिङ्गलाचार्य ने “गीति" नाम से कथन किया है। उदाहरणान्तरं यथा- "मधुरं वीणारणितं । पञ्चमसुभगश्च कोकिलालापः । गीतिः पौरबधूनामधुना कुसुमायुधं प्रबोधयति" यथा वा- $ " केशववंशजगीतिलॊकमनोमृगहारिणी जयति । गोपीमानग्रन्थेविमोचनी दिव्यगायनाश्चर्या ॥८॥" ...... 5-5 ।।-SS-1-5S-S- आर्याद्वितीयकेऽर्धे यद्गदितं लक्षणं तत्स्यात् । * "लक्ष्मैतत्सप्तगणा गोपेता" इत्यादि। है पञ्चमाख्येन स्वरेण मनोहारी । । कुसुमायुधम् = कामम् । पौरबधूनां गीतिः ॥ नागराङ्गनानां गानम् , गीतिनामकं छन्दश्च । केशवेति-केशववंशजस्य = कृष्णवेखोगीतिः जयति सर्वोत्कण वर्तते इत्यर्थः । कीदृशी-लोकमनोमृगहारिणी = लोकानां मन एव मृगः तस्य हारिणी वशीकरण- समर्था । गोपीमानग्रन्थेविमोचनी-वल्लवस्त्रीणां मानग्रन्थेरुद्घाटयित्री। दिव्यगायनाश्चर्या- अलौकिकालापकुतुइलिनी । मधुरमिति, केशव-इति चोभयत्रापि योर्दलयोः भार्याया: प्रथमदलोतं लक्षणं घटते । ५ ल० ७ गु० -SS- IS-S ·द्वितीयः मात्रावृत्ताधिकाराऽध्यायः । १६ २ ३ ४ ५ ल० ७गु० . -5 । ।-S-IS-IS-S S-/-SS-S यद्युभयोरपि दलयोरुपगीति तां मुनिब्रूते ॥ ६ ॥ उपगीतिं लक्षयति-पायेति । आर्याद्वितीयकेऽर्धे - पार्याया उत्तरार्धे द्वितीये भागे इति यावत् यत् लक्षणम् “ तस्मादिह भवति षष्ठो लः" इत्येवंरूपं गदितम् = उक्तम् तत् यदि उभयोः = द्वयोरपि दलयोः = भागयोः स्यात् तदा मुनिः = पिङ्गलः ताम् “ उपगीतिम्" अते उदाहरणञ्चेदमेव । अत्र द्वयोर्दलयोः यथाक्रम-'क्ष' 'मु' इत्येको लः षष्ठो गणः । भाषा-यदि आर्या के द्वितीय भाग में कथन किया हुआ लक्षण दोनों भागों में हो तब उस छन्द को पिङ्गलमुनि "उपगीति' कथन करते है । उदाहरणान्तरं यथा वा- गान्धवं मकरध्वजदेवस्यास्नं जगद्विजयि । इति समवेच्य मुमुक्षुभिरुपगीतिस्त्यज्यते देशः ॥ अत्र द्वयोर्भागयोर्यथाक्रम 'ज' 'ज्य' इति लधेकमात्रारूपः षष्ठो गणः ॥ ६ ॥ १ ३ ५ ल० ७ गु० SS+। 5-1 | S-51-15-1-5S-S आशिकलद्वितयं व्यत्ययरचितं भवेद्यस्याम् । १ ३ ५ S S-S 5-55-25-151-5 S-S सोद्गीतिः किल कथिता तद्वद्यत्यंशभेद-संयुक्ता ॥१०॥ उद्गीतिं लक्षयति-प्रार्याशकलेति । श्रार्याशकलद्वितयम्यस्याः श्रार्यायाः खण्डद्वयम् व्यत्ययरचितम् = व्यत्ययेन विपर्ययेण रचितं भवेदितिशेषः अर्थात् प्रथमो भागः द्वितीयभागलक्षणोपेतः द्वितीयश्च प्रथमभागोक्कलक्षणयुक्, स्यात् तदा किल = निश्चयेन सा "उद्गीतिः" गदिता = कथिता । कीदृशी-तद्वद्यत्यंशभेदसंयुक्ता = पथ्याद्यार्यादि- भेदवदेव यत्या विरामेण योशभेदः पादभेदः तेन संयुक्नेत्यर्थः । भाषा-यदि आर्या के दोनों भाग व्यत्यय = विपरीतक्रम से हो अर्थात् द्वितीय भाग को प्रथम तथा प्रथम को द्वितीय करलिया जाय और आर्या के समान ही यति, अंशादि भेद से युक्त हों तब वह छन्द "उद्गीति" नाम से कहाता है। जैसा कि इसी में दोनों भागों का व्यत्यय पाया जाता है ॥ १० ॥ उदा० यथा वा- । - ·२० वृत्तरत्नाकरे। नारायणस्य संततमुद्रीतिः संस्मृतिर्भकथा । अायामासक्ति दुस्तरसंसारसागरे तरणिः ॥ यथा वा- उदीति रत्र नित्यं प्रवर्तते कामचपलानाम् । तस्मान्मुने ! विमुच प्रदेशमेत समेत मेताभिः ॥ इति ॥ १०॥ ३ ५ गु.गु. २ ६ ७ 5 S-SS-S ।। १ २ ३ ।। S-SS-1 ।। 5-55-11-।। 5-5-5 आर्यापूर्वार्द्ध यदि गुरुणैकेनाधिकेन निधने युक्तम् । ६ ७ गु० गु० in । 5-15 1-5-151-55-5-5- इतरत्तद्वनिखिलं दलं यदीयमुदितेयमार्यागीतिः॥ ११ ॥ आर्यागीतिं लक्षयति-आर्यापूर्वार्धमिति । यदि आर्यापूर्वार्धम्- आर्यायाः प्रथमदलम् निधने-अन्ते एकेन अधिकेन गुरुणा युक्तं स्यादिति शेषः, यदि च इतरत् दलम् = उत्तरार्धमपि निखिलम् = समग्रम् तद्वत् = पूर्वार्धवत् एव, अर्थात् द्वितीयदलमपि अधिकेन- केन गुरुणोपेतं भवेत् तदा इयम् “आर्यागीतिः उच्यत इति शेषः। एवं द्वयोर्द्वयोर्भागयो ात्रिंशत् ३२ मात्रा भवन्ति । भाषा-यदि आर्या का प्रथमा एक अधिक गुरु से युक्त हो, यां यों कहो कि-पूर्वार्ध में सात गण रखकर दो गुरुत्रों का निवेश किया जाय और उत्तरार्ध भी पूर्वार्ध के समान हो तो उसको आचार्य " आर्यागीति " नाम से कथन करते हैं प्रकार प्रत्येक भाग में ३२, ३२ मात्रा होती हैं । ( उदा० )यथा वा- " हर्षाश्रस्तिमितदृशः प्रमोदरोमाञ्चकम्बुकाशितदेहाः । T आर्या गीतिं भक्कया गायन्ति श्रीपतेश्वरितसम्बद्धम्" * नारायणस्येति-श्रीविष्णोः सततम् = निरन्तरम् उद्गीतिः = कथनम् अर्थात् भगवन्नामकीर्तनम् , भक्तथा = निरतिशयानुरागेण संस्मृतिः प्रतिमादिपूजायाम् आसक्तिः = श्रद्धा श्रद्धया तत्प्रवणता वा ( सर्वमिदम् ) दुस्तरसंसार- सागरे = अपारप्रपश्चपाराबारे तरणिः = नौका वर्तत इति शेषः । मुक्तेरेतानि साधनानीति भावः । अत्रापि-आर्याया उत्तरार्धस्य लक्षणं प्रथमभागे, प्रथमार्धस्य चोचरभागे घटत इति गरायोजनया विशेयम् । प्र०+-गीतेः किं लक्षणम् ? के च गीतिभेदा: ? कानि चोदाहणानि ? अस्य (उ०) पृ० ८ तः २१ पृ० पर्यन्तम् पआर्याः गीति गायन्तीति क्रियाकारकसम्बन्ध:-" हर्षाश्रुस्तिमितश"---- इति उत्तमभक्तलक्षणम् । श्रीपतेश्चरितसम्बद्धमिति क्रियाविशेषणम् । प्रमोदेन हृदयसरवोद्रेकेण यो रोमाञ्चः पुलकावलीविकासः स एव कच्चुकः, तेन अनितो व्यासो देहः शरीरं येषाम् ॥ %D ..

·TV द्वितीय मात्रावृत्ताधिकाराऽध्यायः । अत्र द्वयोर्दलयोरन्ते एकैकस्य गुरोराधिक्यम् ॥ यथा वा-- अजमजरममरमेकं प्रत्यक् चैतन्यमीश्वरं ब्रह्म परम् । प्रारमानं भावयतो भवमुक्तिः स्यादितीयमार्यागीतिः ॥ इति । इति गीतिप्रकरणम् । ८६० २४,०२४ २६ अथ वैतालीयप्रकरणम् । ६मात्रा र० ल०गु० ८मात्रा लगु० سلسل अपवक्त्र - ।।5-15-1-3-।।55-55-15 षड्विषमेऽष्टौ समे कलास्ताश्च समे स्युर्नो निरन्तराः । न समात्र पराश्रिता कला वैतालीयेऽन्ते रलौ गुरुः ॥१२॥ वैतालीयं लक्षयति-"षड्" इति । विषमे पादे = प्रथमतृतीय- चरणे षट् कलाः = मात्राः स्युः । समे = द्वितीये चतुर्थे च अष्टौ कलाः स्युः, ताश्च = ताः पुनः कलाः समे पादे निरन्तराः = व्यव- धानरहिताः केवलं लघुरूपा नो स्युः नैव भवेयुः किन्तु गुरुयुता अपि स्युः । विषमे तु नेदं बन्धनम् अर्थात् प्रथमतृतीयचरणे लघु- रूपा अलघुरूपा वा यथारुचि मात्रा निवेशनीयाः। किञ्च-अत्र = वैतालीयेसमा = द्वितीया चतुर्थी षष्ठी च कला पराश्रिता = परा- यामग्रेभवायां तृतीयायां पञ्चम्यां सप्तम्यां वा मिलिता न भवेत् अर्थात् द्वितीयतृतीयादिकलानामेकेन गुरुणोपादानं न कार्यम् । अन्ते = उक्तानां कलानां मात्राणाम् परस्तात् रलौ = रगणलघू गुरुश्च भवतीति वैतालीयलक्षणम् । अत्र विषमपादयोः प्राधासु परमात्रासु अष्टौ विकल्पाः । यथा-555,515,155,111,5si, ।।७।।।।। इति । समपादयोराद्यास्वष्टमात्रासु त्रयोदशविकल्पाः- Ssss, 5551, 5515,ISS, IISss,ssISISII, III15, ।।।155,155।।।।।।।।।।।।।।। इति । प्रपञ्च- स्त्वन्यत्र । दर्शितं लक्षणं चाचैव योजनीयम् । लक्षणसारस्तु-यत्र प्रथमे पादे तृतीये च चतुर्दशमात्राः, द्वितीये चतुर्थे च षोडश, तद् वैतालीयं" नाम छन्दः । परन्तु उभयोरपि पादयोरन्ते रगण- लकारगकाराः कर्तव्याः । इदञ्च वैतालीयस्यार्धम् । परार्धमप्येवम् । भाषा-जिस ( मात्राछन्द ) के विषम = प्रथम तृतीय पाद में छ (६) तथा सम = द्वितीय चतुर्थ पाद में (८) आठ मात्रा हो परन्तु द्वितीय, चतुर्थ पाद reamirmire ·वृत्तरत्नाकरे। की मात्रा केवल लघुरूप वा गुरुरूप न होनी चाहिये, किन्तु लघुगुर्वात्मक मिश्रित हो तथा सममात्रा अगली मात्रा के साथ मिली हुई भी न हो और अन्त में एक रगण, एक लघु तथा एक गुरु का होना आवश्यक है ऐसे लक्षणयुक्त मात्राछन्द को * "वैतालीय" कहते हैं। उदाहरणं यथा वा- ।। SI ISIS IS IISSIS ISIS शवशोणितपाराजितं पुरुषान्त्रप्रथितो मूर्धजम् । IISISISIS SSSSS वपुरन्तरवाहिदीपितं वैतालीयमिदं विलोक्यताम् ॥ एवमत्र दर्शितरेखा भिलक्षणयोजनमवसेयम् ॥१२॥ मात्रा० ० य० ८मात्रा स्मात्रा य० کیک اک - ای کک کک ک ک ک ک ک पर्यन्ते यौँ तथैव शेषं त्वौपच्छन्दसिकं सुधीभिरुक्तम् ॥१३॥ वैतालीयभेदान् वर्णयन् प्रथममौपच्छन्दसिकं लक्षयति- "पर्यन्त" इति। पर्यन्ते-विषमसमपादयोः षण्णामष्टानाञ्च कलाना- मन्ते ौ = रगणयगणौ स्याताम् शेषम् = लक्षणं तथैव = पूर्वोक्त- सामान्यवैतालीयवदेव स्यात् अर्थात् षडष्टकलानियमादीनि तथैव स्युः तदा सुचीभिः = छन्दोविद्भिः तत् “ौपच्छन्दसिकं” नाम वैतालीयम् उनम् = गदितम् । अयशमाशयः-यदि वैतालीये एव छन्दसि प्रतिपादमेकस्यैव गुरोरांधिक्यं क्रियेत तदा विषमपादे षोडश, समपादे च अष्टादश मात्रा भवन्ति,एवं सति वैतालीयभेदः 'औपच्छन्दसिकं" नाम । भाषा-जब अन्त में यगण और रगण रखा जाय अर्थात् वैतालीय के चारों पादों के अन्त में एक २ गुरु का अधिक निवेश किया जाय और शेष मात्राओं का निवेश पूर्ववत् हो, उसको छन्दःशास्त्रज्ञ औपच्छन्दसिक" कथन करते हैं। उदाहरणश्चान्यत्-यथा-- ||SSISISS ।।SS।।SIS Iss " परमर्मनिरीक्षणानुरकं स्वयमत्यन्तनिगूढचित्तवृत्तिम् । HIS II SS ISSSSS S SI S s अनवस्थितमर्थलुब्धमारादौपच्छन्दसिकं जहीहि मित्रम् ॥ १३॥ ६मात्रा: भ० गु० मात्राः भ० गु० سی واک ک ک -کی- ک - ایک आपातलिका कथितेयं भाद् गुरुकावथ पूर्ववदन्यत् ॥१४॥ श्रापातलिकां लक्षयति-पापातलिकेति-यदि भात् = भगणात् परौ गुरुकौ = द्वौ गुरू अन्यत् = वैतालीयसामान्यलक्षणोक्तं भवेत ·द्वितीयः मात्रावृत्ताधिकाराऽध्यायः । २३ तदा इयम् “आपातलिका" कथिता । अर्थात् यत्र षरणाम् अष्टानां च मात्राणां पर्यन्ते (विषमे समे च पादे ) भगणात् परं द्वौ गुरू भवेतां तच्छन्दः " आपातलिका" नाम । रेफलघुगुरूणामपवादः। यत्त्वत्र रत्नसंग्रहका; “ समविषमपादयोः षण्णामष्टानां च कलाना- मन्ते " इत्यादि व्याख्यातं भाषायामपि च तथैवानूदितं तद्भ्रान्ति- विलसितम् वैतालीयसामान्यलक्षणस्यातथात्वादिति सन्तः सन्तु साक्षिणः। भाषा-जिसके प्रथम, तृतीय पाद की छः मात्राओं के अन्त में और द्वितीय, चतुर्थ पाद की पाठ मात्राओं के अन्त में एक भगण तथा दो गुरु हों उस छन्द का नाम "भापातलिका" है ॥ यथा वा- SIISS ।। SSSSS ||5|| SS * पिङ्गलकेशी कपिलाक्षी वाचाटा + विकटोन्नतदन्ती SSIS ।।SS I।।।S ।। ।।ST आपातलिका पुनरेषा नृपतिकुलेऽपि न भाग्यमुपैति" ॥ १४ ॥ ६मात्रा: र० लगु० ८मात्राः र० ल०गु० 151535-15-1SSS- 55-13 तृतीययुग्दक्षिणान्तिका समस्तपादेषु द्वितीयलः ॥ १॥ दक्षिणान्तिकां लक्षयति-तृतीययुगिति । समस्तपादेषु-चतुर्वपि पादेषु द्वितीयला-द्वितीया मात्रा तृतीययुक्-तृतीयया मात्रया युक्ता चेत्स्यात् तदा " दक्षिणान्तिका" नाम वैतालीयभेद इत्यर्थः। . चेत्तदाशब्दौ अध्याहर्त्तव्यौ । भाषा-यदि चारों पदों में दूसरी मात्रा तीसरी मात्रा के साथ युक्त हो तो उसको " दक्षिणान्तिका" कहते हैं। जैसा कि-इसी लक्षणवाक्य में दूसरी मात्रा तीसरी के साथ मिली हुई है (ऐसे ही अन्य पदों में जान लेना ॥ १७ ॥ ६ मात्रा र० लल्गु० ८मात्रा र० ल०गु० - اک اک اککک -را-لای-لاک उदीच्यत्तिद्धितीयलः सकोग्रेण भवेदयुग्मयोः॥१६॥ उदीच्यवृत्ति लक्षयति-उदीच्यवृत्तिरिति । अयुग्मयोः = प्रथम- तृतीयोः पादयोः द्वितीयलः = द्वितीयो लघुः द्वितीया मात्रा अप्रेण-- लेन-अप्रिमया मात्रया तृतीययेत्यर्थः युक्ता स्यात् शेषं पूर्ववत् * " स्वागायोपसर्जनादसंयोगोपधात् " ( पा० ४ । १। ५४ ) इति वा डीए । + नासिकोदरीष्ठजवादन्तकर्णशृङ्गाच" (४।१ । ५५) इति डोष् ।

·" वृत्तरत्नाकरे। तदा " उदीच्यवृत्तिः" नाम छन्दः। यथा प्रकृते “दी" इत्यस्मिन् द्वितीया मात्रा तृतीयया सका। भाषा--जिस वैतालीस छन्द के विषमपादों में दूसरी मात्रा तीसरी के साथ मिली हो तो उसका नाम "उदीच्यवृत्ति" है । यथा वा- --15।।।SISIS ISSISISIS "अवाचकमर्जिताक्षरं अतिदुष्टं अतिकष्टमक्रमम् । ।5।।।S ISIS ।।S SIS IS IS प्रसादरहितञ्च नेष्यते कविभिः काव्यमुदीच्यवृत्तिभिः" ॥ अत्र 'वा' इत्यत्र प्रथमपादे द्वितीयतृतीयमात्रयोः, तृतीयपादे 'सा' इत्यत्र च तथैव तयोर्योगः । ६मात्राः र० लल्गु० ८मात्राः र० ल०गु० ।।-SS-1-5 SIS ।। -SS-1-5 पूर्वेण युतोऽथ पञ्चमः प्राच्यवृत्तिरुदितेति युग्मयोः ॥१७॥ प्राच्यवृत्तिं लक्षयति-पूर्वेणेति । अथ यदि युग्मयोः-द्वितीय- चतुर्थयोः पादयोः पञ्चमो ला-पञ्चमी मात्रा पूर्वेण चतुर्थेन चतुर्थ्या मात्रयेत्यर्थः । युतः युक्ता भवेदिति शेषः । (शेषं पूर्ववत् ) तदा "प्राच्यवृत्तिः” इति नाना उदिता कथिता प्राच्यवृत्याख्यं वैतालीयं छन्द इत्यर्थः। भाषा-यदि द्वितीय चतुर्थ पाद में पांचवीं मात्रा चौथी मात्रा के साथ मिली हो तो उसको "प्राच्यवृत्ति" कहते हैं। ६मात्रा: र० ल०गु० ८ मात्राः र० ल०गु० ISIS-315-1-S-।।।-5 15--5 यदा समावोजयुग्मको पूर्वयोर्भवति तत्प्रवृत्तकम् ॥ १८॥ प्रवृत्तकं लक्षयति-यदेति । यदा पूर्वयोः = उदीच्यवृत्ति- प्राच्यवृश्योः ओजयुग्मको-विषमसमपादौ समौ-तुल्यौ स्याताम् तदा "प्रवृत्तकं" नाम छन्दः । अर्थात् यस्य वैतालीयस्य प्रथमतृतीयपादौ उदीच्यवृत्तेः प्रथमतृतीयपादसदृशौ स्याताम् , द्वितीयचतुर्थपादौ व प्राच्यवृत्तेः द्वितीयचतुर्थपादसदृशौ भवेताम् “तत्प्रवृत्त" नाम छन्दो भवति। भाषा-(जब ) जिस वैतालीय का प्रथम तृतीय पाद उदीच्यवृत्ति के प्रथम तृतीय पाद के सदृश हो और द्वितीय चतुर्थ पाद प्राच्यवृत्ति के द्वितीय चतुर्थपाद के सदृश हो तब उसको "प्रवृत्तक" नाम से कथन करते है। उदाहरणान्तर यथा वा-- - ·द्वितीयः मात्रावृत्ताधिकाराऽध्यायः। 1511SESIS.SIS. ISISIS इदं भरतवंशभूभृतां श्रयतां श्रतिमनोरसायनम् । ISIS ISIS SISI ।। ISIS पवित्रमधिकं शुभोदयं व्यासवक्त्रकथितं प्रवृत्तकम् ।। अस्मिन् पये प्राच्यवृत्त्युदीच्यवृत्तिलक्षणं घटते अत इदं प्रवृत्तकं नाम वैतालीयम् । ८मात्रा: र० लगु० - अस्य युग्मरचिताऽपरान्तिका ॥ १६ ॥ अपरान्तिका लक्षयति-अस्यति । अस्य = प्रवृत्तकस्य युग्म- रचिता = युग्मेन पादेन समपादवृत्तिलक्षणेन सम्पूर्ण प्रत्येक रचिता "अपरान्तिका" नाम । अर्थात् प्रत्येकं चत्वारोऽपि पादाः षोडशकलावन्तः स्युः अथ च पञ्चमी मात्रा चतुर्थ्या मात्रया युक्ता स्यात् तदा “ अपरान्तिका" नाम वैतालीयभेदः । भाषा---जब चारों पाद प्रवृत्तक के द्वितीय, चतुर्थ पाद से बनाये जायं यां यो कहो कि--जिसके प्रत्येक पाद में सोलह २ मात्रा हों और पांचवीं मात्रा चौथी से मिली रहे उसका नाम “अपरान्तिका" है ॥ (उदा०) यथा वा- स्थिरविलासनतमौक्तिकावली कमलकोमलाङ्गी मृगेक्षणा । हरति कस्य हृदयं न कामिनः सुरतकलिकुशला परान्तिका ।। अत्र सर्वेषु पादेषु पंचमी मात्रा चतुर्थ्या मिमिश्रितःस्ति ॥ १६ ॥ ६मात्राः र० लगु० 15 |5-SIS-1S अयुग्मगा चारुहासिनी ॥२०॥ चारुहासिनी लक्षयति-प्रयुग्मगेति । अयुग्मगा = प्रवृत्तकस्य प्रयुक्पादैः प्रथमतृतीयपादरित्यर्थः, रचिता भवेत् तदा चारु. हासिनी" नाम छन्दः । अर्थात् यस्य वैतालीयस्य चतुर्वपि पादेषु चतुर्दश २ मात्रा भवेयुः द्वितीया च मात्रा तृतीयया मिश्रिता स्यात् तत् चारुहासिनीति: नाना व्यवाहियते । यथात्रैव "यु" इत्यत्र द्वितीयातृतीययोर्मानयोः योगः। भाषा-जब प्रवृत्तक के विषमपादों से ही चारों पाद बनाए जायं अर्थात् जिसके चारों पादों में चौदहं २ मात्रा हों और दूसरी मात्रा तीसरी के साथ मिली हो उसका नाम प्रचारुहासिनी है ।। (उदा०) यथा वा- . Lunamurthiremale

·२६
वृत्तरत्नाकरे।
मनाक्प्रस्तदन्तदीधितिः सराबसितगण्डमण्डला ।
कटाक्षललिता तु कामिनी मनोहरति चारुहासिनी ॥
अत्रापि सर्वेषु पादेषु “ ना" इत्यादौ द्वितीयामात्रा तृतीयया मिश्रिता ॥
इति वैतालीयप्रकरणम् ।
अथ वक्त्रप्रकरणमारभते।
गु०
म०
य० ल०गु० म०
य० गु०
ملا۔
کے سر کا ر ک کرنګ سر کا ر ک ک ک
नामक
वक्त्रं नाद्यान्नसौ स्यातामधेर्योऽनुष्टुभि ख्यातम् ॥२१॥
वक्त्रमिति । श्राद्यात् = प्रथमात् अक्षरात् ऊवमिति शेषः
नसौ = नगणसगणौ न स्याताम् अन्यन्मगणादि तु यथेष्टं स्यात् ,
चतुर्थात् अक्षरात् परतः यः यगणः स्यात् तदा अनुष्टुभि-अनुष्टुप्
इत्याख्ये प्रकरणे “वक्त्रम्" नाम छन्दः ख्यातम् - कथितं पूर्वा-
चार्यैरिति शेषः । समयोश्च पादयोः प्रथमाक्षरादूर्ध्व रगणोऽपि नेति
सम्प्रदायः।
भाषा--यदि प्रथम अक्षर से परे नगण तथा सगण न हो और चतुर्थ अक्षर
से परे यगण अवश्य हो तब अष्टाक्षरपादात्मक अनुष्टुप् जाति में " वक्त्र"
छन्द कहाता है। चौथे अक्षर से परे रगण का न होना भी सम्प्रदायसिद्ध है
उदाहरणान्तरं यथा-
S SS
नबंधाराम्बुसंसिक वसुधा गन्धि निश्वासम् ।
5।।।। ISIS SIISSS
किग्निदुब्रतधोणानं मही कामयते वक्त्रम् ॥ (हलायुधबृत्तिः)
अन्यच्च-( उदा०)
SS ISI SSSSS Tris SS
दुर्भावितेऽपि सौभाग्यं प्रायः प्रकुरुते प्रीतिः ।
SSISIS SI SSSSSSS
मातुर्मनोहरम्त्येव दौखोलियोक्तिभिर्वालाः ॥ २१ ॥
ल० त० य० गुण्गु० म० ज० गु०
IISSISSIMIS SI
ندیم مد
کا ک ک کک کیک کاک کا
युजोर्जेन सरिद्भर्तुः पथ्यावक्त्रं प्रकीर्तितम् ॥ २२ ॥

·छितीयःमात्रावृत्ताधिकाराऽध्यायः। २७ अथास्य भेदामाह-युजोरिति । युजोः = द्वितीयचतुर्थपादयोः सरिद्भर्तुः = चतुर्थाक्षरात् परतः जेन = जगणेन “पथ्यावक्त्रम् नाम प्रकीर्तितम् पिकलेनेतिशेषः । भाषा-यदि सम पादो में चनुर्थ अक्षर से परे जगण किया जाय तब उसको "पथ्य वक्र" कहते हैं । (उदा०) यथा वा- SSS ISSISSSSSIS नित्य नीति निषण्णस्य राज्ञो राष्ट्रं न सीदति । अजातपृतमूलभ्यो, पृता IISSISSSSSSSSS सुतो। नहि पथ्याशिनः काये जायन्ते व्याधि वेदनाः ॥ यतस्तो स्वल्पदुःखाय अत्र द्वितीयचतुर्थपादयोः जगण: ॥ २२ ॥ बज्जीवं जगद ल० य० ज० गुगल० भ० य० ल० --- ।।55-15 1-5-1-5-55-1 अयुजोर्जेन वारिधेस्तदेव विपरीतादि ॥ २३ ॥ विपरीतपथ्यां लक्षयति-अयुजारिति । अयुजोः-विषमपादयोः प्रथमे तृतीये चेत्यर्थः यदि चतुर्थादक्षरात् परतो जेन = जगणेन ( रचना स्यात् ) तदा तदेव-पथ्यावक्त्रमेव विपरीतादि-विपरी- तपथ्यावक्त्रं भवतीत्यर्थः। भाषा-यदि विषम पादों में चतुर्थ अक्षर से परे जगण रखा जाय तो उसक नाम “विपरीतपथ्यापक" जानना । (उदा०) यथा वा- SHS SISISS S SSSSS भर्तराज्ञानुवर्तिनी या स्त्री स्यात् सा स्थिरा लक्ष्मी । SiSSISIS iSSiSSS स्वप्रभुत्वाभिमानिनी विपरीता परित्याज्या ।। अत्र प्रथमे तृतीये च पादे चतुर्थाक्षरात्परो जगणः ॥ २३ ॥ ल० य० न० गुल्ल०म० य० गु० یکی اریکس--| | |-ی کا चपलावक्त्रमयुजोर्नकारश्चेत्पयोराशेः ।। २४॥ चपलावक्त्रं लक्षयति-चपलेति । अयुजोः = विषमयोः पादयोः पयोराशेः = चतुर्थादक्षरात् परतः चेयदि नकारः = नगणः स्यात् तदा "चपलावक्त्रम्" नाम तत् । भाषा-यदि विषम पादों में अर्थात् प्रथम तृतीय पाद में चतुर्थ अक्षर से परे नगण हो तो उसका नाम "चपलाव" जानना। उ० यथा वा--- ·२८ वृत्तरत्नाकरे। Sissilissississs सीयमाखाप्रदशना चक्र निर्मास नासाग्रा । SISSllslis SISSS कन्यका वाक्यचपला* भवते धूर्तसौभाग्यम् ॥ अत्र प्रथमे तृतीये च पादे चतुर्थादक्षरात नगणः ॥ २४ ॥ य० गुल्गु० भ०. स० लगु کا نیا - ک کر کے اک سر ک ک " यस्यां लः सप्तमो युग्मे सा युग्मविपुला मता ॥२५॥ युग्मविपुलां लक्षयति-यस्यामिति । यस्यां पथ्यायाम् युग्मे : द्वितीये चतुर्थे च पादे सप्तमः वर्णः लः = लघुः अस्तीतिशेषः सा “युग्मविपुला क्षेयेत्यर्थः। भाषा-जिस पथ्या के द्वितीय चतुर्थ पाद में सातवां अक्षर लघु हो उसको "युग्मविपुला" कहते हैं । यथा वा-(उदा०) IS ISSIIS ISSS IS इयं सखे चन्द्रमुखी स्मितज्योत्ताच मानिनी । SSISSIIS siss ISIS इन्दीवराक्षी हृदयं दन्दहीति तथापि मे ॥ अत्र द्वितीये पादे " नि" इति चतुर्थे पादे " पि" इति लघुर्वर्णः । शिष्ट पूर्ववत् । कस्यचिद्विप्रलम्भिन उक्तिरियम् ॥ २५ ॥ गु० य० ज० गु० 15 S'SSIS-S सैतवस्याखिलेष्वपि ।। २६ ॥ अत्रैव मतान्तरमाह -सैतवस्येति । सैतवस्य श्राचार्यस्य मते अखिलेष्वपि पादेषु सप्तमो लः = लघुः स्मृत इति शेषः। भाषा-"सैतब" नामक प्राचार्य के मत में समग्र पादों में सातवां वर्ण लघु होता है। यथा वा-(उदा०) SISTISIS SSilisis सैतवेन पथार्थवं तीर्थो दशरथात्मजः । SS IT IS ISISsSlsis पुनः प्रतिज्ञा खेन बाहुना ।। अत्र सर्वत्रैव सप्तमो लघुः ॥ २६ ॥ प्राप्त्यर्थस्तु न घटते । अथवा "धूर्त- " भवते" इत्यात्मनेपदप्रयोगश्चिन्त्यः सौभाग्यम् " इति कमैव स्यात् ॥

·द्वितीयः मात्रावृत्ताधिकाराऽध्यायः। २३ गु० र० भ० गु० کاکی } کې ब भेनाधितो भाद्विपुला ॥ २७॥ भविपुलां लक्षयति-भेनेति । यदि अब्धितः चतुर्थाक्षरात् भेन = भगणेन कृत्वा उपलक्षिता चेत् तदा भात् परा पिपुला “भविपुला" नाम इत्यर्थः । भाषा-यदि चतुर्थ अक्षर से परे भगण हो तो उसका नाम 'भविपुला" होता है। अत्र केचित् "अखिलष्वपि" इत्यनुवर्तयन्ति । अपरे तु विषमपादविषया एवेयं "भविपुला" इत्याहुः । (उदा०) यथा वा- ISISSSISISS S1 Sis इयं सखे चन्द्रमुखी मितज्योत्स्वा च मानिनी । SSiSS lSllSIISis इन्दीवराक्षी हृदयं दहतीति तथापि मे ॥ भत्र तृतीये पादे चतुर्थवर्णात्परः " चीहृद" इति भगवः ॥ २७ ।। य० र० गु० --- गु० य० کی ایک کال इत्थमन्या रश्चतुर्थात् ॥ २८॥ रविपुलां लक्षयति-इत्थंमिति । चतुर्थात् अक्षरात् परश्चेत् र:-रगणः तदा “ रविपुला" इत्युच्यते । भाषा-यदि चतुर्थ अक्षर से परे रगण हो तो उसको "रविपुला" कहते हैं ss लक्ष्मीपतिं लोकनाथं रथाङ्गधरमीश्वरम् । ss यज्ञेयर शाक्रपाणिं प्रणमामि प्रयीतनुम् ॥ भनियतपादरेफेयमिति सम्प्रदायः । छन्दःसारसमहादिषु तथा दर्शनात् ॥२८॥ गु० य० न० गु० 5- IS।।1-5 नोम्बुधेश्चेन विपुला ॥ २६ ॥ नषिपुलां लक्षयति-नोम्बुधरिति । अधे-चतुर्थादक्षरात् परः नम्नगणश्चेत् तदा तत्पूर्वा अन्या विपुला भवेत् "नविपुला" इत्यर्थः भाषा यदि चतुर्थक भवर से परे नगण हो तो उसका नाम "नविपुला" जानना । (उदा०) यथा वा- ·३० वृत्तरत्नाकरे। तपःस्वाध्यायनिरतं तपस्वी वाग्विदां वरम् । नारदं परिपप्रच्छ बाल्मीकिर्मुनिपुङ्गवम् ॥ तविपुलाचा अप्यनेके भेदाः सन्तीति । तथाहि- - गु० म० त० गु० S-SSS- SS I-5 तोऽब्धेस्तत्पूर्वान्या भवेत् ॥ ३० ।। इति वक्त्रप्रकरणम् । अथ मात्रासमकप्रकरणम् । १ २ ३ ४ ५६७८९ १० ११ १२ १३ १४ १५ १६ द्वि क गुणि त व सु ल धु र च ल धृ ति रि ति ॥३१॥ तत्र अचलधृति लक्षयति--द्विकेति । द्विकगुणितवसुलघुः- द्विकाभ्यां द्वाभ्यां गुणिताः वसवः अष्टौ लघवो यस्यां सा अर्थात् षोडशलघवो यस्यां सा तादृशी “अचलधृतिः" इति नाम छन्दो भवति । एतेन मात्रासमकादिषु षोडशमात्रत्वमधिकृतं वेदितव्यम् । इयञ्च "गीत्यार्या" नाम जातिरिति पिङ्गलमुनिः। भाषा-जिस में दो से गुणित किये हुए, आठ लघु हों अर्थात्, सोलह लघु हों उसका नाम "अचलधृति" छन्द है । (उ०) यथा वा--- * म द क ल ख ग कुन क न र व मुख रिणि विक सि त स रिसिज परि म ल सुर मिणि || गिरि व र प रि स र स र सिम हति ख लु र ति र ति श य मि ह म म ह दिविल सति ॥ अत्र प्रतिपादं षोडशलथवः ॥ ३१ ॥ * मदकलेति-मदकलं = मदमत्तं यत् खगकुलं = पक्षिगणः, तस्य कलरवो मधुर कूजितं तेन मुखरिणि शब्दायमाने, विकसन्ति प्रफुल्लितानि यानि सरिसिजानि कमलानि तेषां परिमलेन विमोत्थेन मनोहारिगन्धेन सुरभिणि सुगन्धे एवं भूते महति = विशाले इहाऽस्मिन् गिरिवरपरिसरसरसि - सुन्दरपर्वतप्रान्तभूभागवर्तिनि सरोवरे खलु = निश्रयेन ममदि-मनसि रतिः भोगेच्छा अतिशयं समधिक (यथा तथा) विलसति रत्युही. पकविभावसत्वादिति भावः ।

·द्वितीयः मात्रावृत्ताधिकाराऽध्यायः। गु० १-२ ३-४ ५ ६ ७-८९ १०११-१२१३-१४ १५-१६ मा त्रा स म कं न व मो ल्गो ऽन्त्यः ॥३२॥ मात्रासमकं लक्षयति-मात्रेति । यत्र पादे नवमः -लघुः अन्त्यः अन्तिमः गः-गुरुश्च स्यात् तत् "मात्रासमकम्" इत्युच्यते । एवं षोडशमात्राः सम्पादनीयाः । भाषा-जहां षोडश मात्राओं में नवमी मात्रा लघु और अन्त की (१६वीं) गुरु हो तो उसका नाम होता है । (उ०) यथा० वा- (8) (गु) अश्मश्रुमुखो विरलैर्दन्तैर्गम्भीराक्षो मितनासाग्रः । सुनरपि जननं पुनरपि मरण (6) (गु) सतारे मनस्तार निर्मासहनुः स्फुटितैः केशर्मात्रासमकं लभते दुःखम् ॥३ " मात्रासमक पुनरपिजननी रेशयन कृपयापार पहिरे ज० १-२ ३-४ ५६-७८६-१०११-१२ १३-१४ १५-१६ जो न्ला वथाम्बु धे वि श्लो कः ॥३३॥ विश्लोकं लक्षयति--जोन्लाविति । अम्बुधेः कलाचतुष्टयादूर्ध्वम् जः-जगणः अथवा न्लौ-चतुर्लघुरूपो वा गणः स्यात् शेषं पूर्ववत् तदायं “विश्लोको" नाम मात्रासमकं छन्दः । भाषा–यदि चार मात्राओं के अन्त में जगण हो अथवा चार लघु हों तो उसका नाम “ विश्लोक " है । (उदा०) यथा वा- भात गुणरहितं विश्लोकं दुर्णयकरणकदर्थितलोकम् । जातं महितकुलेऽप्यविनीतं मित्रं परिहर साधु विगीतम् । अत्र चतुर्वपि पादेषु कलाचतुष्टयादूवं चत्वारो लघवः ॥ ३३ ॥ ज० स्यात् ॥३४॥ १-२३४५-६ ७-८६ १०-११ १२ १३-१४ १५-१६ त धुग ला द्वा न वा सि का वानवासिकां लक्षयति--तयुगलादिति । तद्युगलात्-अम्बुधियुग- लात् अष्टमात्रानन्तरं यदि जो न्लौ वा स्याताम् तदा सा "वानवा सिका" नाम मात्रासमकम्। भाषा-यदि पाठमात्राओं के अनन्तर जगण वा चार लघु हो तो उसको "वानवासिका" कहते हैं । (उदा०) यथा वा--- जप तु मूलोक लक्षणमेवोदाहारणम् ।

·। वृत्तरताकरे। लपक्षे यथा-"लोकहितार्थ हरिहरमूर्ती ॥ इति ॥३४॥ ल० लल्ल० १-२ ३-४.५ ६ ७ ८ -१० ११-१२१३-१४ १५-१६ बा णा ष्ट न व सु यदि श्चि त्रा ॥३॥ चित्रां लक्षयति-बाणेति । बाणाः पञ्च । पञ्चाष्टनवसु यदि ला लघुः स्यात् शेषं पूर्ववत् तदा "चित्रा" नाम मात्रासमकम् । भाषा-यदि पांचवीं पाठवी और नवमी मात्रा लघु हो तो वह "चित्रा" नामक मात्रासमक होता है। उ० य० वा- (1) (11) यदि वाम्छसि परपदमारोहूं, (1)(।) (।।) मैत्री परिहर सह वनिताभिः । (1) (1) () मुह्यति मुनिरपि विषयासनात् (1) (1) (1) चित्रा भवति हि मनसो वृत्तिः ॥ अत्र चतुर्वपि पादेषु पञ्चमी, अष्टमी, नवमी च मात्रा लघुरूपैव । तथा चाङ्कि- तमस्माभिः ॥ ३५॥ १ २ ३-४ ५.६७८६-१० ११ १२ १३-१४ १५-१६ उप चित्रा न व मे पर यु क्ते ॥ ३६॥ उपचित्रां लक्षयति-उपचित्रेति । नवसे मात्राखरूपे परयुक्ने- परेण दशमेन मात्राखरूपेण युक्ते सति "उपचित्रा" नाम मात्रासमकं शिष्टं पूर्ववत् । भाषा-यदि नवमी मात्रा दशमी मात्रा के साथ मिश्रित हो, तब उस मात्रांसमक को "उपचित्रा" नाम से कथन करते हैं । (उदा०) यथा वा- 8/१० .६/१० यश्चित्तं गुरुसामुदार विद्याभ्यासमहाग्यसनञ्च । है पृथ्वी सस्य गुणोरुपचित्रा चन्द्रमरीचिनिभैर्भवतीयम् । अत्र चतुर्व पि नवमी मात्रा दशम्या सहोपेता । शिष्टं पूर्ववत् । भ. गु० १-२ ३-४ ५-६ ७-८६-१०.११ १२ १३-१४ १५-१६. .. (अ टा भ्यो भा द्वा तु प.. चि त्रा)॥

·द्वितीयः मात्रावृत्ताधिकाराऽध्यायः ।
लाल
य द ती त कृत विविध ल ल मयु
क्ष्म यु तैः।
गु०
१-२ ३-४ ५ ६-७८ ६-१०११-१२ १३ १४ १५-१६
मा त्रा स मा दि पा
दैः क लि
तम् ।
गु०
१ २ ३ ४ ५-६ ७ ८ ९ १० ११ १२ १३ १४ १५-१६
अनि य त वृ त्तपरि मा ण स हि तं ।
गु०
१ २ ३-४ ५ ६-७८ 8-१० १२-१२ १३ १४ १५-१६
प्रथि तं ज ग त्सु पा दा कु ल कम् ॥३७॥
पादाकुलकं लक्षयति-यदतीतति । अतीतानि पूर्वोक्तानि
कृतानि विविधानि नानाप्रकाराणि यानि लक्ष्माणि लक्षणानि तद्युतैः
मात्रासमादीनां पञ्चानां पादैः कलितं रचितम् तथा अनियतवृत्त०=
नियतैकवृत्तलक्षणहीनम् परिमाणे च षोडश-मात्रपादतयैव युतम्
तत् जगत्सु “पादाकुलकम्" नाम प्रथितम् प्रसिद्धमित्यर्थः ।
भाषा-जो पूर्वोक्त अनेक प्रकार के लक्षणों से युक्त अर्थात् मात्रासमकादि
छन्दों के पादों से रचा गया हो और उसमें किसी एक वृत्त का लक्षण नियत न हो
किन्तु एक पाद में किसी वृत्त का अन्य में किसी और घृत्त का लक्षण पाया जाय परन्तु
षोडशमात्राओं का परिमाण ठोक रहे ऐसे छन्द को “पादाकुलक" कहते हैं। जैसा कि
इसी लक्षणवाक्य में ऊपर के अटों से दर्शाया गया है। अर्थात् प्रथमपाद में मात्रासमक
विश्लोक-चित्रा का द्वितीय पादमें विश्लोक-उपचित्रा का, तृतीय पाद में मात्रासमक-वान-
बासिका का, चतुर्थपाद में उपचित्रा-विश्लोक का लक्षण मिश्रित पायाजाता है । (उदा०)
यथा वा-
अलिवाचालित-विकसितचूते काले मदनसमागमदूते ।
स्मृत्वा कान्तां परिहतसार्थः पादाकुलकं धावति पान्थः ॥
अस्य चतुर्पु पादेषु षोडशमात्रा भन्ते गुरुश्वास्ति, पुनस्तेषां प्रथमः पादो
नवममात्राया लघुत्वात् मात्रासमकलक्षणाक्रान्तो भवति, दितीयः पञ्चमाटममात्रयोलधुत्वात्
विश्लोकलक्षणवान् , तृतीयः नवमहादशमात्रयोलघुत्वात् वानवासिकालक्षणोपेतः, चतुर्थः
नवमदराममात्रयोरेकत्र गुर्वक्षराऽवस्थित्या उपचिवालक्षणसमन्वितो भवति" ॥ ३८ ॥

·३४ वृत्तरत्नाकरे। +वृत्तस्य लो विना वर्णैर्गा वर्णा गुरुभिस्तथा । गुरवो लैर्दले नित्यं प्रमाणामिति निश्चितम् ॥३८॥ अधुना वृत्तस्य लघुगुरुसंख्याबोधोपायमाचष्टे-वृत्तस्येति । वृत्तस्य यस्य कस्यापि वृत्तस्य लम् मात्रा वर्ण अक्षरैर्विना कृताः सत्यः गा गुरवो वर्णा भवन्ति इति शेषः। यथा-अस्मिन् पादे चतुर्दशमात्राः सन्ति ताश्च यदा अष्टाक्षरसंख्याया विकलाः कृताः स्युः तदा षट् गुरुवर्णा भवन्तीत्यक्षरबोधनप्रकारः । ताश्च पुनर्मात्रा गुरुभिर्विना कृताः वर्णसंख्या सम्पद्यते, यथा-अत्रैवाद्ये पादे चतु- दशमात्रा षट्सङ्ख्याकैर्गुरुभिहींनाः सत्या अष्टौ जायन्ते तथा च वर्णसंख्यानिष्कर्षः । लैः लघुभिः विना दले कृते सति गुरवोभवन्ति, यथा-अस्यैव पद्यस्याधे पादे चतुर्दशमात्राः ताश्च लघुद्वयखख्यया विना कृता द्वादश जाताः पुनश्च द्वादशसंख्याया दले कृते षट् जायन्ते एवञ्च तावत्येव संख्या गुरुवर्णानामिति सारः । भाषा-अब वृत्त के गुरु लघु तथा वर्णों की संख्या के ज्ञान का प्रकार कथन करते हैं- -जब वृत्त की ल-मात्रासंख्या में से वर्णसंख्या को घटा दें तो जितनी संख्या बाकी रहे उस वृत्त के पाद में उतने ही गुरु जानने । जब वृत्त की मात्रासंख्या में से गुरुसंख्या को घटा दिया जाय तो जितने शेष हों उतने ही उस पाद में वर्ण अक्षर जानने चाहिये । गुरुसंख्या के ज्ञान का दूसरा प्रकार यह है कि..--जब वृत्त की मात्रासंख्याओं में से लघुसंख्या को घटा दिया जाय तो शेष बचे को पुनः प्राधा करना चाहिए, उस अर्ध से जो शेष बचे उतने ही गुरु होते हैं। जैसा कि-इसी वृत्तस्य लो विना वर्णै: " " इस पाद की मात्रासंख्या १४ में से वर्णसंख्या ८ को घटा दिया जाय तो ६ शेष होते हैं इसलिए. इस में ६ गुरु वर्ण हैं। और मात्रासंख्या १४ में से गुरुसंख्या ६ को घटा देवें तो बाकी ८ बचते हैं सो इस पाद के ८ ही वर्ण हैं । अन्य प्रकार यह है कि-मात्रासंख्या १४ में से लधुसंख्या दो को घटा दो तो शेष १२ बचते हैं। उस का अर्ध करने से ६ होते हैं इसलिए इस में ६ ही गुरु वर्ण हैं । यही रीति अन्यत्र भी जान लेनी ॥ ३८ ॥ इति मात्रासमकप्रकरणम् । " । re .. प्र+0-लघुगुरुसंख्याज्ञानस्य कीदृशो विधिः ? कथशासी घटते इति स्पष्ट निरूप्यताम् (उ०) अस्य ५० ३४ पं० १ ·द्वितीयः मात्रावृत्ताधिकाराऽध्यायः । ३५ ल. गु० शिखिगुणितदशलघुरचितमपगतलघुयुगलमपरमिदमखिलम् ।। गु०१ वितति ३०ल. Is सगुरु शकलयुगलकमपि सुपरिघटितललितपदमिविवि भवति शिखा मात्रानियमघटितत्वेन मात्रावृत्तप्रसङ्गेन द्विखण्डकानि छ- न्दासि वक्तुं प्रारभमाणः प्रथमं शिखाया लक्षणमाह-शिखिगुणितेति । शिखी-वन्हिः । ते च गार्हपत्याहवनीयदक्षिणाग्निभेदेन त्रयो भवन्ति अतः शिखिपदेन त्रित्वसंख्याया बोधो भवति शिखिभिः त्रिभिः गुणिता ये दश लघवः अर्थात् त्रिंशत् लघवः तैः रचितम् अप- गतलघुयुगलम्-लघुद्वयरहितम् एवं सति अष्टाविंशतिलघुसहित- मेकं * शकलमिति शेषः इदम्-पूर्वोक्तम् अखिलम्-समग्रमेव त्रिंश- लघुरचितम् अपरम्-द्वितीयं शकलमपि कार्यम् उत्तरार्धमपि कर्त- व्यम् । शकलयुगलकमपि सगुरु-एकेनाधिकेन गुरुणा युक्तं स्यात् । पुनः कीदृशं तत् सुपरिघटितललितपदवितति-सुष्ठु परिघटिता रचिता ललिता हृदयाकर्षिणी पदानां विततिः पदराजिर्यत्र सा शिखा नाम छन्दो भवतीत्यर्थः। भाषा-शिखी अग्नि तीन संख्या से गुणित किए हुए. दश लघु अर्थात् सीस लघुओं से युक्त हो परन्तु उस में से दो लघु निकाल कर शेष २८ लघुओं द्वारा जिसका प्रथमशकल पूर्वाध बनाया जाय, और दूसरा अर्ध भी पूर्ववत् ३० लघुओं से युक्त हो, ( दूसरे में दो लघु कम नहीं होने चाहिये ) और दोनों खण्डों के अन्त में एक २ गुरु भी हो इस प्रकार मनोहर पदावलि से भूषित छन्द शिखा कहाता है ॥ ३६॥ ३०लगु० . - " S विनिमविहितशकलयुगललघुललितपदविततिरचितगुणनिचया । २८ल० गु० श्रुतिसुखकदियमपि जगति जि जशिर उपगतवति सति भवति खजा अथ खा लक्षयति-विनिमयेति । विनिमयेन-व्यत्यासेन विहितं ·वृत्तरत्नाकरे। निवेशितं यत् शकलयुगलं तस्य ये लघवः तैललिता मनोशा या पदानां विततिः विस्तारः तया विरचितः सम्पादितः गुणानां सौकुमार्या- दीनां निचयः समुदायो यस्याः सा तादृशी, श्रुतिसुखकृत्-श्रवणयोः सुखकारिणी, नि-अकारे जशिरउपगतवति सति जकारात् प्रागु- चारणं प्राप्ते सति “ खजा भवति अर्थात् “खा खजा" नाम छन्दो भवति। भाषा-जब शिखा के दोनों अधों का विनिमय-व्यत्यास कर दिया जाय अर्थात् प्रथम दल ३० लघुवाला और अन्त में एक गुरु हो, श्रार दूसरा दल लघुबाला और अन्त में एक गुरु से युक्त हो इस प्रकार श्रुति को प्रिय लगने वाले मनोहर पदराजि से भूषित छन्द को “ खजा” कथन करते हैं ॥ ४० ॥ १६गु० अष्टावर्धे गा द्वयभ्यस्ता यस्याः साऽनङ्गक्रीडोक्का ।। ३२ल० दलमपरमपि वसुगुणितसलिलनिधिलघुकविरचितपदवितति भवति।। अथ अनङ्गक्रीणां लक्षयति-अष्टावर्षे इति । यस्याः अर्धे अष्टौ गा:-गुरवः द्यभ्यस्ता-द्विगुणाः स्युः अर्थात् षोडश गुरवो भवेयुः अपरञ्च दलम्-द्वितीयखण्डोऽपि वसुगुणित०-वसुभिः श्रष्टैः गुणिताः ये सलिलनिधयः-चत्वारः लघवो यत्र अर्थात् द्वात्रिंशत् लघवो यत्र भवेयुः सा "अनङ्गक्रीडा नाम उक्ता भवति । अपरं दलं कीदृशम् । कविरचितपदवितति-कविना रचिता पदानां वित- तिविस्तारो यति। भाषा-जिसके प्रथम अर्ध में दो से गुणित पाठ अर्थात् १६ गुरु वर्ण हो और द्वितीय भाग में अष्ट गुणित चार४ अर्थात् ३२ लघु हो इस प्रकार सुन्दरपदराजि से युक्त छन्द का नाम “ अनङ्गक्रीडा" जानना। यदि चेयं वैपरीत्येन रच्येत तदा " ज्योतिराख्या " भवति, तथा चोदाहृत- माचायेंण- यदि सुखमनुपममपरमभिनषसि परिहर युवतिषु रसमतिशयमिह । प्रारमज्योतिर्योगाभ्यासाद् दृष्ट्वा दुःखच्छेदं कुर्याः ॥ इति ॥४२॥ ल०२७ गु०१ त्रिगुणनवलघुरवसितिगुरुरिति दलयुगकृततनुरिह रुचिरा ॥४२॥ अथ रुचिरा लक्षयति-त्रिगुणेति । विभिप्रेसिता नब लथयो यत्र सप्तविंशतिरित्यर्थः अवसितिगुरु अवसितौ अवसाने गुरु- - ·. तृतीयः सम (वर्ण) खुत्ताधिकाराऽध्यायः । र्यस्याः सा तथा इति-अमुना प्रकारेण दलयुगलकृततनुः दलयुग- लेन खण्डद्वयेन कृता तनुः प्राकृतिः रचना यस्याः सा तथाविधा इह छन्दःशास्त्रे “रुचिरा" इति भएयते इति शेषः । इयमेव पैङ्गले चूलिका" इत्युक्तम् । भाषा-जिस में त्रिगुणित नवलघु हो अर्थात् २७ लघु हों और अन्त में एक गुरु हो इस प्रकार दोनों खण्डों से युक्त बन्द का नाम " रुचिरा " है । इस का दूसरा नाम " चूलिका " जानना । उदाहरणं यथा वा- * रघुकुलनलिनविकसनशशभूति दशमुखरिपुकुलतिमिरहरे । विषधरविषमविषयविषहरमहसि कुरुरतिमिह दशरथतनये ॥ परमत्र द्वितीयदले एकोनत्रिंशत्संख्या लघवोऽन्ते चैको गुरुरस्तीति विशेषः । सच एकीयमतानुसारेण चूलिकायां पादाक्षरनियमाभावात् नायुक्त इत्येके ॥ ४२ ॥ इति वृत्तरलाकररत्नप्रभायां द्वितीयो मात्रावृत्ताधिकाराऽध्यायः । अथ तृतीयोऽध्यायः। अथ (१) उक्ता- - गश्रीः॥१॥ वर्णितानि मात्रावृत्तानि, सम्प्रति वर्णवृत्तनिरूपणमारभामहे- तत्र प्रथमाध्यायोहिष्टा उकादिर्जातिः क्रमशो लक्षयनाचार्यः प्रथम- मुक्काजात्यन्तर्गतां "श्री" नाम छन्दो लक्षयति-"ग" इति । गः- गुरुरेकश्चेत् पादः "श्री" मच्छन्दः । चतुर्भिः पादैश्च वृत्तपूर्तिरिति सर्वत्र ध्येयम् । किच-यत्र यत्र “लक्षणपदानामन्वयश्चिकीर्षितो भवति तत्र यथायोग-यदि चेत्" प्रभृतीनां पदानामध्याहारो विधेयः। एकाक्षरेण पादेन लक्ष्यलक्षणयोरसङ्ग्रहाद|दाहरणमिदम् पूर्णोदा- हरणन्तु " श्रीस्ते सास्ताम् " इति । अत्र एकैकेन गुरुणा अक्षरेण चत्वारः पादाः । इयमेकाक्षरा जातिः- " उता" नामेति सारः। * रघुकुलेति । इह दशरथतनये = श्रीरामचन्द्रे रत्तिम् = प्रीतिं कुरु । कथम्भूते रघुकुल० - रघुकुलमेव नलिनं रात्रिकमलं सस्य विकसनाय विकाशाय शशभूति चन्द्रे पुनः कीदशे-दशमुखो रावण एव रिपुः तस्य कुलमेव तिमिरम् अन्धकारः . तस्य हरे क्षयकारिण। पुनः कीदृशे-विषधराः सर्पा श्व विषमा ये विषयाः शब्दायाः तेषां विषहरं मोहक्षयकरं महस्तेजो यस्य तस्मिन् ।

·वृत्तरनाकरे। भाषा-जिस के चारों पाद एक २ गुरु. अक्षरवाले हों उसका नाम "श्री" है।। अथ [२] अत्युक्ता- SS गौ स्त्री ॥२॥ यदि पादे द्वौ गुरू स्तः तदा "स्त्री" नाम छन्दोयम् । अन्यदुदाहरणं यथा वा- "गोपस्त्रीभिः कृष्णोरेमे" इति ॥२॥ अथ [३] मध्या- मगणः - SSS सर्वगुर्मो मो नारी ॥३॥ यदि प्रतिपादमैकैको मगणो भवेत् तदा "नारी" इत्युच्यते । (उ०) यथा वा- गोपानां नारीभिः । श्लिष्टोऽव्यात् कृष्णो वः" इति ॥ ३ ॥ भाषा-जिस के प्रत्येक पाद में एक २ मगण हो उसका नाम "नारी" होता है रगरणः रोमृगी ॥४॥ रगणश्चेत् पादस्तदा “ मृगी" नाम छन्दः । भाषा-जिस के चारों पादो में एक २ रगण हो (अर्थात् एकर रगण से ही जिस के एक पाद की पूर्ति हो जाय ) उस छन्द का नाम “मृगी" है । (उ०) यथा वा- "सा मृगीलोचना । राधिका श्रीपतेः" इति ॥ ४ ॥ अथ [४] प्रतिष्ठा- - गु०१ SSSS म्गौ चेत् कन्या ॥ ५॥ यदि प्रतिपादं मगणगुरू अर्थात् चत्वारो गुरवः स्युः तत् कन्या नाम छन्दः। भाषा-जिस के प्रत्येक पाद में एक २ मगण और एक २ गुरु हो (अर्थात् चार गुरुवर्णों से एक पाद बने ) उस छन्द को " "कथम करते है । (उ० ) यथा वा- ·३६ सृतीयः सम (वर्ण) वृत्ताधिकाराऽध्यायः । "भास्वत्कन्या चैका धन्या । यस्याः कूले कृष्णोऽखेलत् भास्वत्कम्या यमुनेत्यर्थः ॥ ५ ॥ अथ [५] सुप्रतिष्ठा भ० गु० गु० S गुमध्यायोमो भगौ गिति पतिः ॥६॥ यदि पूर्व भगणः तत एकोगुरुः, पुनरेको गुरुः एवमेकः पादः पूर्यत, (तादृशाश्च चत्वारः पादा भवेयुः) तदा “पति" म छन्दः। भाषा-जिस के प्रत्येक पाद में एक २ भगण तथा दो २ गुरु हों, वह पङ्क्ति " छन्द जानाना । ( उ० ) यथा वा- "कृष्णसनाथा तर्णकपङ्क्तिः । यामुनकच्छे चारु चचार" इति ॥६॥ अथ [६] गायत्री- . त० य० SS 1-1SS अन्तगलो ततो, त्यो स्तस्तनुमध्या ॥७॥ यदि एकस्मिन् पादे श्रादौ तगणः, ततो यगणः (एवमेव सर्वे पादाः पूर्येरन् ) तदा “ तनुमध्या" इत्युच्यते। भाषा-यदि प्रत्येक पाद में एक २ तगण और एक २ यगण हो तो उसको तनुमध्या कहते हैं । ( उ० ) यथा वा- SSIISSS SIISS मूर्तिर्मुरशश्रोरत्यगतरूपा। S s||Ssss ।। SS प्रास्तां मम चित्ते नित्यं तनुमध्या ॥ + नश्यन्ति ददर्श वृन्दानि कपीन्द्रः हारीण्यबलानां हारीएयबलानाम् । ( भट्टिकाव्यम् ) ददर्श " इत्यत्र पादान्तत्वेन गुरुत्वं शेयम् ॥ * कालिन्दीतीरे । "चार" " इति क्रियाविशेषणम् वत्सानां राजिः । मिथुनयमकमिदं " भट्टी" दशमे सर्गे-भवलानां-स्त्रीणाम् , अबलानाम: प्रविधमानरक्षकाणां वृन्दानि समूहान् । हारीणि = हारवन्ति, हारीणि = अवश्यं हरन्ति चेतस इति शेषः । भावश्यक णिनिः । नश्यन्ति = पलायमानानि सन्ति कपीन्द्रो = हनूमान् ददर्शति सम्बन्धः। ." -...- ·वृत्तरत्नाकरे। य ।। 11SS शशिवदनान्यो ॥८॥ यदि प्रतिपादं नगणयगणी स्तः तदा-"शशिवदना" नाम भाषा-जिस के प्रत्येक पाद में एक २ नगण एकर यगण हो तो उसका नाम "शशिवदना" है । (उ०) यथा वा- ।। ।।SS ।।।।।SS * शशिवदनानां व्रजतरुणीनाम् । ||1|ss ।।।।SS अधरसुधोमि मधुरिपुरैच्छत् ॥ ८ ॥ विद्युल्लेखा मोमः ॥६॥ यदि प्रतिपादं मगणौ स्याताम् , तदा “विद्युल्लेखा" नाम । भाषा-जिस के प्रत्येक पाद में दो २ मगण हों तो उसका नाम 'विद्युल्लेखा जानना । यथा वा ममैव- . - SSSSSS विद्युल्लेखा रामा, रम्या यूनां चित्ते । कामावेगं धत्ते, भ्रातनैतन्मिथ्या ॥३॥ स० SSI-ILLS सौ चेद्वसुमती ॥ १० ॥ तगण-सगणौ चेत्पादः, “वसुमती" नाम सा। भाषा-यदि प्रत्येक पाद में एक २ तगण तथा एक २. सगण हो तो उस को वसुमती " कहते हैं । (उ०) यथा वा ममैव- * मधुरिपुः = श्रीकृष्णः । अधरसुधाया ऊर्मी = लहरी परम्परामिति यावत् । " ऊमी " पदेन अधरसुधाया अनल्पता व्यज्यते । है एतस्यामेव षडक्षरावां आतौ कचित्-स्याद्ररौ नग्विणी । द्विया सोमराजी, इत्यादीन्यपि सूत्राणि पठितानि । छन्दोमर्या सोमराज्या (उ०) यथा वा- ISSIS.S: "हरे.सोमराजी-समाते यशः श्रीः । जगम्मण्डलस्य छिनत्यन्धकारम् ॥ इति ।

·तृतीयः सम (वर्ण) वृत्ताधिकाराऽध्यायः। ४१ . S.S ।।।SSS ।।। S धन्या वसुमती कन्या भवति सा । Ss।।। Sss ।।।5 यस्या वरणगा रेखा पर-मही ॥१०॥ष्णि अथ (७) अशिक्- न० • गु० न० ।।।।।।-5 मधु यदि ननगाः ।। ११॥ यदि प्रतिपादं द्वौ २ नगणौ एको गुरुश्च भवेत् तदा मधु" नाम छन्दः । अस्यैव "मधुमती” इति सज्ञान्तरम् । भाषा-यदि प्रत्येक पाद में दो २ नगण तथा एक २ गुरु हो तो उस को मधु मधुमती' कहते हैं । ( उ० ) यथा वा- रविदुहितृतटे वनकुसुमततिः । ज्यधित मधुमती मधुमथनमुदम् ॥ ११ ॥ स० गु० वा .. म्सो गः स्यान्मदलेखा ॥ १२ ॥ मगण-सगण-गुरुभिः “मदलेखा" नाम । भाषा-प्रत्येक पाद में एक मगण, एक सगण तथा एक गुरु हो तो उस को “ मदलेखा" कहते हैं । ( उ० ) यथा वा- ssssssssss रने बाहुविरुग्णाहन्तीन्द्रान्मदलेखा । - SSS ।।sssssss लग्नाऽभूम्मुरशत्रौ कस्तूमरसचर्चा ॥ १२ ॥ गु० ज० स० 151-115- कुमार ललिता ज्सौ ग् ॥ १३ ॥ यदि जसौ-जगणसगणौ ग्-गुरुश्च पादः स्यात् तदा कुमारललिता" इत्युच्यते भाषा-यदि प्रत्येक पाद में एक जगण, एक सगण तथा एक हो तो उस को " कुमारललिता" कहते हैं । ( उ० ) यथा वा- .. - ·४२ वृत्तरनाकरे। - ISISS Is।।।S S * मुरारितनुवल्ली कुमारललिता सा! व्रजैणनयनानां ततानमुदमुथैः ॥१३॥ अथ (८) अनुष्टुप्- भ० गु० भ० ।। -5।।.53 भौ गिति चित्रपदा गः॥१४॥ यत्र पादे भगणौ गुरू च स्याताम् ( इत्येवं चत्वारः पादाः स्युः) सा " चित्रपदा" नाम ! पादान्ते यतिः। भाषा-जब प्रत्येक पाद में दो २ भगण तथा दो २ गुरु हो तो उस को " चित्रपदा" कहते हैं । ( उ० ) यथा वा- s | ISISs + यामुनसैकतदेशे गोपवधूजलकेलौ । कंसरिपोर्गतिलीला चित्रपदा जगदग्यात् ॥१४॥ * मुरारि: श्रीकृष्णः तस्य तनुः शरीरमेव वल्ला लता सा कुमारललिता कुमारा- वस्थाहतोर्मनोहरा बजैणनयनानां व्रजवासिनीनां मृगाक्षीणाम् उच्चैः अतिशयेन मुदम् हर्षम् ततान विस्तारयामास । कुमारं कृष्णं दृष्ट्वा व्रजसुन्दयों मुदं भेजिरे इत्यर्थः । यथा वा- ISISS यदीयरतिभूमौ विभाति तिलकाङ्कः । कुमारललितासौ कुलान्यटति नारी ॥ इति । . + यामुनेति-कंसरिपोः श्रीकृष्णस्य चित्रपदा=अद्भुतचरणविन्यासा गतिलीला= भ्रमणविलासो जगत् अव्यादिति सम्बन्धः । यामुनसैकतदेशे = यमुनाया वालुकामये तट इत्यर्थः । गोपवधूभिः गोपाङ्गनाभिः सह जलकेलौ = जलक्रीडायाम् ॥ अन्यदप्युदाहरणम् यथावा- यस्य मुखे प्रियवाणी चेतसि सज्जनता च । चित्रपदापि च लक्ष्मी-स्तं पुरुषं न जहाति ॥ चित्रपदा = चपलस्वभावापौत्यर्थः । लक्ष्मीरिति कर्तृपदम् । अत्र " सज्जनता " "जहाति" इत्युभयत्रापि पादान्तस्थत्वाल्लघुवर्णयोः गुरुत्वम् “ गन्ते" (पिं०१।१०) इतिसूत्रमूलकत्वात् “ वा पादान्ते" इति वचनाच्च । किञ्च-अष्टाक्षरप्रस्तारभेदानां मध्ये पञ्चपञ्चाशत्तमो ( ५५ ) भेदः “चित्रपदा" इति नाम्ना प्रसिद्धः । .

·तृतीयः सम (वर्ण) वृत्ताधिकाराऽध्यायः । म० गु०२ म० SSS SSSS. -- मो मो गो गो विद्युन्माला ॥१॥ यदि मो मः द्वौ मगणौ, गो गः द्वौ च गुरू स्याताम् ( एवं चतुर्भिः पादैः) “विद्युन्माला" भवति चतुर्भिश्चतुर्भिश्चयतिरिति सम्प्रदायः । अष्टाक्षरप्रस्तारस्य सर्वगुर्वात्मकः प्रथमो भेदो विद्युन्माला" इति नाना प्रसिद्धः। भाषा-दो मगण तथा दो गुरु हों तो उस को “ विद्युन्माला" कहते हैं ( छन्द की पूर्ति सर्वत्र चार पादों से जाननी ) ( उ० ) यथा वा- SSSSSSSS वासोवल्ली विद्यन्माला बहश्रेणी शाक्रश्वापः । यस्मिन्नास्तां तापोच्छित्य गोमध्यस्थः कृष्णाम्भोदः ॥ अथवा-विद्यन्मालालोलान् भोगान् मुस्का मुक्कौ यत्नं कुर्यात् । 1 ध्यानोत्पनं निःसामान्यं सौख्यं भोक्तं यद्याकाङ्क्षत् ॥१५॥ त० लगु० - भ० " भागवक SUSS।। माणवकं भात्तलगाः ॥ १६ ॥ यदि भात् भगणात् तलगातगण-लघु-गुरवो भवेयुः तदा माणवर्कम् नाम छन्दः । माणवकक्रीडितम्" इत्यस्यैव संज्ञा । यतिस्तु पूर्ववत् ४ भिः २ इति । भाषा–यदि क्रम से भगण, तगण, एक लधु, एक गुरु हो तो उस को कहते हैं । ( उ० ) यथा वा * " पञ्चलचूडं चपलैवत्सकुलैः केलिपरम् । ध्याय सखे स्मेरमुखं नन्दसुतं माणवकम् ॥ इति ॥ १६ ॥ * यस्मिन् वासोवल्ली = पीताम्बरलता विद्युन्माला = तडिद्राजिः, बर्हश्रेणी मयूरपुच्छसमूह: शाक्रः = ऐन्द्रः चापः = धनुरस्ति सः कृष्णाम्भोदः = कृष्ण एव अम्भोद: = नूतनजलधरः सः तापोच्छित्यै = दुःखनिवारणाय श्रास्ताम् । कीदृशः गोमध्यस्थः = गवां मध्ये स्थितः वेदप्रतिपाद्यश्च "धर्मब्रह्मणी वेदैकवेये' इत्यभियुक्तोक्तेः । t ध्यानोत्पन्नं निःसामान्यमिति धर्ममेघसमाधिसमुद्भूतम् । निर्वाजसमाधिज- मित्यन्ये । अत्र बहुवक्तव्यं, बालानुपयोगि मत्वा नोक्तम् । * पश्चला चपला चूडा शिखा यस्य तमित्यर्थः । एतस्य उदाहरणान्तरं यथा वा-- ssss माणवकक्रीडितकं यः कुरुते वृद्धवयाः : हास्य मसौ याति जने भिक्षुरिव स्त्रीचपलः ॥ .

·वृत्तरत्नाकरे। म० । न० गु०२ SSSIS-S म्नौ गौ हंसरुतमेतत् ॥१७॥ यदि म्नौ-मगणनगणी गौ-धौ च गुरू पादः स्यात्, तत् "हंसरुतं" नाम छन्दः। भाषा- *( क्रम से) एक मगण, एक नगण, दो गुरु होतो उसका नाम हंसरुत जानना । ( उ० ) यथा वा- SSS ।।। SS * अभ्यागामिशणलचमी-मारकाणिततुल्यम् । तीरे राजति नदीनां रम्यं हंसरुतमेतत् ॥ १७ ॥ र० ज० गु० ल० 5-5-1 जौ समानिका गलौ च ॥ १८ ॥ जो-रगण-जकारौ गलौ-गुरुलघू च पादः "समानिका नाम तत्। भाषा-यदि एक रगण, एक जगण, एक गुरु, एक लघु हो तो उस छन्द का नाम “सामानिका" है । ( उ०) यथा वा- यस्य कृष्णपादपन-मस्ति हत्तडागसन । धीः समानिका परेण नोचितात्र मत्सरेण ॥ १८ ॥ * अभ्यागामीति-एतत् रम्यं हंसरुतं नदीनां तोरे राजति इति सम्बन्ध :। कीदृशं तत-अभ्यागामिशणलक्ष्मी:-मीरकणिततुल्यम् = अभ्यागामिनी सर्वतः सम्यक् व्यापनशीला या शणलक्ष्मी, मोरक्कणितम् नूपुरशब्द: तयोस्तुल्यम् । आर्थीयमुपमा । + अत्र = संसारे यस्य = हरिभक्तस्य कृष्णपादपमम् अस्ति। कीदृशं तत् । हृत्तडागसम हृद् हृदयमेव तडागः सम स्थानम् अर्थात् यस्य हृदयं सर्वदैव हरिचरणं ध्यायति । तस्य धीः = बुद्धिः परेण समानिना = परस्मिन्नपि साम्यं भजते आत्मवत् सर्वभूतेषु " इति स्मृतेः । कथंभूता धीः । मत्सरेण = मात्सर्यादिदोषेण नो = नैव चिता= त्र्याप्ता । भगवद्भावभाजो जीवन्मुक्ताश्चरन्तीति परः सारः । वासवोऽपि विक्रमेण यस्समानतां न याति। तस्य वसवेश्वरस्य केन तुल्यता क्रियेत ॥ ॐ नमो जनार्दनाय पापसहमोचनाय । दुष्टदैत्यमर्दनाय पुण्डरीकसोचनाय ।। इत्यापि समानिका ॥

·तृतीयः सम (वर्ण) वृत्ताधिकाराऽध्यायः । ल० गु० ज० र० 151-55-5 प्रमाणिका जरौ लगौ ॥१६॥ यदि जरौ-जगण-रगणौ लगौ-लघु गुरू च स्याताम् तदा प्रमाणिका" नाम भवति । भाषा---एक जगण, एक रगण, एक लघु, एक गुरु हो तो " प्रमाणिका कहते हैं । ( उ० ) यथा वा- पुनातु भक्तिरच्युता * सदाच्युताघ्रिपमयोः । श्रतिस्मृति प्रमाणिका भवाम्बुराशितारिका । किंवा-सरोजयोनिरम्बरे रसातले तथाच्युतः । तव प्रमाणमीक्षितुं समौ न तो बभूवतुः ॥१६॥ ज० त० गु० - |5-55- IS-S वितानमाभ्यां यदन्यत् ॥ २० ॥ प्राभ्याम्-समानिकाप्रमाणिकाभ्यां यदन्यत्-अनुष्टुब्जा- तीय छन्दो तत् "वितान" मित्युच्यते । प्रायिकमिदं न नियम इति केचित् । भाषा-अनुष्टुप् जाति में समानिका प्रमाणिका से अन्य (शेष ) छन्द को “ वितान" कहते हैं । ( उ० ) यथा वा- हृदयं यस्य विशालं गगनाभोगसमानम् । लभतेऽसौ मणिचित्रं नृपतिमूर्ध्नि वितानाम् ॥ २० ॥ * अच्युताधिपद्मयोः = श्रीकृष्णचरणाविन्दयोः भक्तिरिति सम्बन्धः । | इयं श्रुतबोधे “ नगस्वरूपिणी" इत्युच्यते-- द्वितुर्यषष्ठमष्टमं गुरुपयोजितं यदा । तदा निवेदयन्ति तां बुधा नगस्वरूपिणीम् ॥ इति । * घोषकृते छन्दःसारसङग्रंहे तु- तृष्णां त्यज धर्म भज पापे हृदयं मा कुरु । इष्टा यदि लक्ष्मीस्तव शिष्टाननिश संश्रय ॥ कालमालभारिणं कन्दर्पदर्पहारिणम्। संसारबन्धमोचनं वन्दामहे त्रिलोचनम् ॥ तस्याः सरामि सुन्दरं चन्दोपमानमाननम् । कन्दर्पचापमार-अ-विनमोपशोभितम् ।। इत्यायुदाहरणान्तरमपि हलायुधवृत्तितः सङ्ग्रहीतम् ।। - ·४६ वृत्तरलाकरे। अथ [६] बृहती- - न० स० : SS।।।।। रान्नसाविह हलमुखी ॥ २१ ॥ रात्-रगणात् अनन्तरं नसौ-नगणसगणौ स्यातां चेत् , इह-छन्दःशास्त्रे “ हलमुखी" सेत्युच्यते । अत्र त्रिभिः षड्भिश्च यति रित्यनायः। भाषा-यदि रगण, नगण, सगण हो तो उस को ( नवाक्षरा जाति में ) हलमुखी " कहते हैं । ( उ० ) यथा वा- गण्डयो रतिशयकृशं यन्मुखं प्रकटदशनम् । आयतं कलहनिरतं तां स्त्रियं त्यज हलमुखीम्" * ॥ २१ ॥ म० " न० ।।।।।।-SSS भुजगशिशुभृता नौ मः ॥ २२ ॥ नौ-द्वौ नगणौ, मा एकश्च मगणश्चेत्, “भुजगशिशुभृता' नाम छन्दः । सप्तभिर्दाभ्यां च यतिरिति सम्प्रदायः । भाषा-दो नगण, एक मगण हो तो उस का नाम एक मगण हो तो उस का नाम " भुजगशिशुभृता" जानना । ( उ०) यथा वा- हृदतट निकटौणी भुजगशिशुभृता यासीत् । मुररिपुदलिते नागे व्रजजनसुखदा साभूत् ॥ २२ ॥ अथ ( १० ) पक्तिः स० ज० गु० म० S 35- ISSI-S म्सौ ज्गौ शुद्धविराडिदं मतम् ॥२३॥ * यथा वा ममैव- का गुहा वद वरमते ! श्रयता, बुध ! निगमतः निश्चित मतमिह हि सा स्वात्मचिन्तनपरमतिः॥ पाइयमधिकतरं रम्या विकचकुवलयश्यामा । रमयति. हृदयं यूनां भुजगशिशुसता नारी ॥ भुजगशिशुभृता इति पाठान्तरम् ।

·तृतीयः सम (वर्ण) वृत्ताधिकाराऽध्यायः । म्सौ-मगण-सगणौ, गौ-एको जगणः, एकश्च गुरुरिति चेत् तत् इदम् छन्दः “ शुद्धविराट " इति मतम् । पादान्ते यतिः । भाषा-एक मगण, एक सगण, एक जगण एक गुरु हो तो उस का नाम ( दशाक्षरा जाति में ) " शुद्धविराट् " होता है । ( उ० ) यथा वा- ssssss विश्वं तिष्ठति कुलिकोटरे, वक्त्रे यस्य सरस्वती सदा । अस्मद्वशपितामहो गुरुर्ब्रह्मा शुद्धविराट् पुनातु नः ॥ २३ ॥ म० य० गु० -- S S S-1।।-55-5 म्नौ रगौ चेति पणवनामेदम् ॥ २४ ।। म्नौ-यदि मगणः, ततो नगणः, रगौ-ततो यगणः एको गुरुश्च तदा “पणवनाम (कम्)" तदुच्यते । पञ्चभिश्च २ यतिः। भाषा -एक मगण, एक जगण और एक गुरु हो तो उसको "पणवनाम (क)" जानना । ( उ० ) यथा वा- मीमांसारस, ममृतं पीत्वा, शास्त्रोक्तिःपटु, रितरा भाति । एवं संसदि, विदुषां मध्ये, जल्पामो जय, पणबन्धत्वात् ॥ इति ॥२४॥ र० गु० : र० ज० S IS ISSIS जौ रगौ मयूरसारिणी स्यात् ॥ २५॥ जो रंगणजगणौ, रगौ-रगणगुरू चेत् “ मयूरसारिणी नाम स्यात् । पादान्ते यतिः। भाषा-यदि रगण, जगण, पुनः एक रगण और एक गुरु वर्ण हो तो वह " मयूरसारिणी” नाम छन्द होता है । ( उ० ) यथा बा--- ss | या वनान्तराण्यु पैति रन्तुं, या भुजङ्गभोगसकचित्ता । या द्रुतं प्रयाति सन्नतांसा, तां मयूरसारिणी विजयात् ॥२२॥ स० गु० sss भ० म० ७।।-SS کیا ای म्मौ सगयुक्तौ रुक्मवतीयम् ॥ २६ ॥ * भुजङ्गो विटः तद्भोगे सक्तं खचितं चित्तं यस्याः सा “ मुजङ्गो विसर्पयो रिति कोषः ।

·वृत्तरताकरे। यदि पूर्व भगणः, ततो मगणः, ततः सगणःपुनरेको गुरुः स्यात् सेयं "रुक्मवतो" इत्युच्यते । यतिः पादान्त एव । (उ०)यथा वा- कायमनोवाक्यैः परिशुद्धैर्यस्य सदा कंसद्विषि भक्तिः । राज्यपदे हालिरुदारा रुक्मवती विनः खलु तस्य * ॥ इयमेव-"चम्पकमाला" इत्यपि कथ्यते । २६॥ म० स० गु० भ० 1-555- 3.5 चम्पकमाला चेद्भमसाद्गः ॥ म० भ० स० गु० - SSS-5 ।।5-5 ज्ञेया मत्ता मभसगयुक्ता ॥२७॥ मभसगयुक्ता-पूर्व मगणः, ततो भगणः, ततः सगणः एको गुरुश्चेत् “मत्ता" नाम क्षेया चतुर्भिः षड्भिश्च यतिः ॥ भाषा--मगण, भगण, सगण ओर अन्त में एक गुरु हो तो उसका नाम जानना । ( उ० ) यथा वा- SSSS।।।।55 + पीत्वा मत्ता मधु मधुपाली, कालिन्दीये तटवनकुले । उहीव्यन्ती, ब्रजजनरामाः कामासका, मधुजिति चक्रे ॥२७॥ न०र० मत्ता ज० गु० ।।।515-151-5 नरजगैर्भवेन्मनोरमा ॥२८॥ न-र-जगण-गुरुभिः " मनोरमा " शेया । पादान्ते यतिः । भाषा-नगण, रगण, जगण और एक गुरु हो तो वह " मनोरमा " नाम छन्द होता है । ( उ० ) यथा वा- * अन्यदुदाहरणं यथा वा- पादतले पद्मोदरगारे राजति यस्या ऊर्ध्वगरेखा । सा भवति स्त्री लक्षणयुक्ता, रुक्मवती सौभाग्यवती च ॥ * मधुपाली=( कत्ती ) भ्रमरमाला मधु पौष्पं रजो मथन पत्विा कालिन्दीये यामुने तटवनकुजे-जीरवत्तिलतापिहितबारे उद्दीव्यन्ति-क्रीडासक्ताः ब्रजजनराममाः गोपसु. न्दरीः मधुजिति-मधुसूदने श्रीकृष्ण कामासक्ताः चक्रे ॥ अन्यदुदाहरणं यथा- स्वैरोलापैः श्रुतिपुटपेयै गीतक्रीडा-सुरतविशेषैः । वासागगरे कृतसुरतानां मतम नारी रमयति चेतः ॥

·४६ तृतीयः सम (वर्ण)वृत्ताधिकाराऽध्यायः । ।।।SISISIS तरणिजातटे विहारिणी ब्रजविलासिनीविलासतः। मुररिपोस्तनुः पुनातु वः सुकृतशालिना मनोरमा ।। २८ ॥ त० ज० ज० गु० S - SHSHS-5- जो जो गुरुणेयमुपस्थिता ॥२६॥ जौ-तगणजगणौ, जा=पुनरेको जगणः गुरुणा-एकेन गुरुणा सह चेदेते तदा सा “ उपस्थिता" नाम क्षेया ॥ पादे यतिः द्वाभ्यामष्टभिश्चेत्येके। भाषा-तगण, जगण, पुनः जगण और अन्त में एक गुरु हो तो वह " उपस्थिता नाम छन्द होता है । ( उ० ) यथा वा-- एषा जगदेकमनोहरा, कन्या 8 कनकोज्ज्वलदीधितिः । लक्ष्मीरिव दानवसदनं पुण्यैनरनाथमुपस्थिता ॥ छन्दोमा त्वरितगतिरपि लक्षिता । “त्वरितगतिश्च नजनगः इति । नगणः, जगणः, पुनर्नगणः अन्ते एको गुरुश्चेत् “ त्वरित- गतिः " इति सोच्यते । उदाहृतञ्च काव्यादर्शस्थेन दण्डिकाव्येन- हितिविजितिस्थितिविहितिव्रतरतयः परगतयः । रु रुरुधुर्गुरु दुधुवुयुधि कुरवः स्वमरिकुलम् ॥ व्याख्यातञ्चैतदस्माभिः काव्यादर्शस्य कुसुमप्रतिमायाम् इति तत्रैव कणेहत्य निरीक्षणीयम् ॥२६॥ अथ (११) त्रिष्टुप् । गुग्गु० त० त० ज० SSSSSS :-5-5 स्यादिन्द्रवज्रा यदि तो जगौ गः ॥३०॥ यदि तौ-धौ तगणौ, जगौ-ततो जगणगुरू गः-पुनरेकोगुरु- श्वेत् सा “इन्द्रवज्रा" नाम । भाषा-दो तगण, एक जगण और दो गुरु हों तो उस को “ इन्द्रवजा कहत है । ( उ०) यथा वा- * गौरवर्णेत्यर्थः । नरनाथमुपस्थिता-राशी जातत्यर्थः ॥

·५० त वृत्तरताकरे। वाग्मी ss ISSISIS शूरः सुरुमा प्रगश्व * गोष्ठे गिरि सव्यकरण मृत्वा शस्त्रणि शास्त्राणिविकोति। रुटेन्द्रवज्राहति-मुक्तवृष्टौ । भविनानै यसश्चमानं, यो गोकुलं गोपकुलञ्च सुस्थं प्रायोति मलेकिन मनुष्यलोके ॥ चक्रे स नो रचतु चक्रपाणिः ॥१०॥ ज० त० ज० गु० ISI-SS IS-SS उपेन्द्रवजा जतजास्ततो गौ ॥३१॥ यदि जतजाः-जगण-तगण-जगणाः स्युः, ततो गौ-छौ च गुरू स्याताम् तदा " उपेन्द्रवज्रा" नाम छन्द उच्यते ॥ भाषा (कम से) जगण, तगण, जगण के अनन्तर दो गुरु हों तो उसका नाम " उपेन्द्रवज्रा" है ( उ० ) यथा वा- - .. “गोष्ठ " इति । रुष्टेन्द्रवज्राहतिमुक्तवृष्टौ रुष्टः स्वयजनप्रतिरोधात् कुपिता य इन्द्रः ऐश्वर्यवान् सुरपतिः तस्य वज्रेण अशनिना श्राइतिः प्राघातः तया मुक्ता चासो वृष्टिः तस्यां धारारूपायां वृष्टौ सत्यामित्यर्थः । सव्यकरण वामकरेण "सव्यं दक्षिणवामयोः" इत्यमरः। गिरिम् गोवर्धनं धृत्वा = उत्तोल्य यः गोकुलं गोपकुलञ्च सुस्थं-सुखि निरा- पदमित्यर्थः चक्रे स चक्रपाणि: विष्णुरेव कृष्णरूपेणावतीर्णः न:-अस्मान् रक्षतु-अवतु मकलापदभ्य इति शेषः । किञ्च-(षट्पश्चाशिकयाम् ) त ज ग. SS IS SIIS IS s SSI 1 पूर्णः शशी लगतः शुभो षा ता शीर्षोदये सौम्यनिरीचितश्च । एन जान151 नष्टस्य खाभं कुरुते तदाशु दो गरू. साभोपयातो बलवाम्शुभश्च ॥ इदमपि नाम । दितीय- तृतीय-चतुर्थपादान्ते यथाक्रम शु-च" इत्येते " वा पादान्ते" इत्युक्तया लघवोऽपि गुरुकृत्यकारः । अन्यच्च- गोब्राह्मणस्त्रीब्रातिभिर्विरुद्धं मोहाकरोत्यल्पमति पो यः। तस्येन्द्रवज्राभिहतस्य पातः चौथीधरस्येव भवत्वकम् ।

·तृतीयः सम (वर्ण) वृत्ताधिकाराऽध्यायः । उपेन्द्रवज्रादिमणिच्छटाभिर्विभूषणानां छुरितं वपुस्ते । स्मरामि गोपीमिरुपास्यमानं सुरवमूले मणिमण्डपस्य 18 ज० गु०२ त० ज० गु०२ ज० त० त० - IS I-ssliS its s-s SISS HSIS s अनन्तरोदीरितलक्ष्मभाजी पादौ यदीयावुपजातयस्ताः ॥ नयोरुपजातिमाह-अनन्तरो० इति । अनन्तरमव्यवहि- तम् उदीरिते उक्ने ये लक्ष्मणी लक्षणे ते भजत इति तौ एवम्भूती यदीयौ यत्सम्बन्धिनौ पादौ अर्थात् एकः पादः इन्द्रवज्राया एका- दिवोपेन्द्रवज्रायाः, ता “उपजातयो" नाम मताः। इदन्तु बोध्यम्-लक्षणद्वयपादकथनेन न द्वयोरेव पादयो- मेलेने सति उपजातिः । किन्तु यथायोगमेकड्यादिवारावृत्तिर्विव- क्षिता नतु द्वाभ्यामेव वृत्तपूर्तिः । एताश्चतुरक्षरप्रस्तारवत्प्रस्तारे सति आद्यन्तयोर्भेदयोः केवलेन्द्रवज्रोपेन्द्रवज्रयोस्त्यागात् चतुर्दश भेदा भवन्ति । तथाहि- (इन्द्रवज्रा ( कीत्तिः) (वाणी) (माला) (शाला) ( हंसी) (माया) उ उउइ ( जाया) (बाला) ( आर्द्रा) (भद्रा) १ २. ३ +- ५. का ११ भ * अन्यदपि-( उपेन्द्रवज्रोदाहरणम् ) ISIS silsiss भवनखाः कुन्ददलश्रियो ये नमन्ति पचमीस्तनलेखनेऽपि । उपेन्द्रवज्राधिककर्कशत्वं कथं गतास्ते रिपुदारणायाम् ॥

·वृत्तरत्नाकरे। - का लक्षण (ऋद्धिः ) ( बुद्धिः ) उउउउ ( उपेन्द्रवज्रा) उन वृद्धैः- एकत्र पादे चरणद्वये वा पादत्रये वाऽन्यतरः स्थितश्चेत् । तयोरिहान्यन्त्र तथोहनीया- चतुर्दशोका उपजातिभेदाः ॥ इति । भाषा-जिस में उक्त “इन्द्रवज्रा" और उपेन्द्रवज्रा मिला हो उसका नाम " उपजाति" छन्द है । ( उ० ) यथा वा- (ई) काचिन्मुरारेर्वदनारविन्दं (उ०) संक्रान्तमालोक्य जले नवोटा । (इं)न्यक्तं सलजा परिचुम्बितुं तत्- ( उ०) तदर्थमेवाम्भसि निर्ममज ।। ( अच्युतचरिते ) इत्येवमस्याश्चतुर्दश भेदाः प्रायो महाकाव्यषु सन्तो शेयाः ॥३१॥ इत्थं किलान्यास्वपि मिश्रितासु स्मरन्ति जातिष्विदमेव नाम ॥३२ उपजातिलक्षणमन्यत्राप्यातदिशति-इत्थमिति । अन्यासु अपि-जगत्यादिजातिषु इन्द्रवंशावंशस्थादीनाम् इत्थम् अमुनैव प्रकारेण मिश्रितासु-मिलितासु इदमेव " उपजाति " नाम स्मरन्ति वृद्धा इति शेषः। * रिति - * अत्रकारवकाराभ्यां पूर्ववत् प्रस्तारो विधेय: । अत्र गुरुस्थानीय इकारो लघु- स्थानीयो वकारः । एवमन्यत्राप्युन्नेयम् । किम्च--यथा समाक्षरपादकृत्तद्वयामिश्रणे उप- जाति भवति तथा विषमाक्षरपादवृत्तद्वयत्रयादिमिश्रणेऽप्युपजातिर्मवति । तत्र-वंशस्थी- पेन्द्रवज्रामिश्रितोपजातेः (विषमोपजातेः) उदाहरणं " बाल्मीकीयरामायणे " सुन्दर काण्डे यथा- नमोऽस्तुवाचस्पतये सचक्रिणे स्वयम्भुवे चापि हुताशनाय । अनेन चोक्कं यदिदं ममाप्रतो वनौकसा तच तथास्तु माभ्यथा ।। अत्र " स्वयम्भुवे ".---इति द्वितीयपाद उपेन्द्रवज्रायाः अन्ये त्रय: पादा वंश- स्थस्य । महाभारते तु-एवंविधा नानाच्छन्दसां नानोपजातयः समुपलभ्यन्ते । इन्द्रवंशा- वंशस्थमिश्रिताया उपजातेरुदाहरणं श्रीभागवसे दशमस्कन्धे द्वादशाभ्यायेऽघासुरप्रकरणे ·तृतीयः सम(वर्ण)वृत्ताधिकाराऽध्यायः । ५३ भाषा-उक्त रीति के अनुसार जगती प्रादि जाति के इन्द्रवंशा-उपेन्द्रवं- शादि छन्दों का मिलान करने से अन्य “ उपजाति" छन्द भी जान लेने। ऐसा प्राचार्यों का कथन है । ( उ० ) यथा-----इन्द्रवंशावंशस्थयोोंगेन इत्थं रथाश्वेभनिषादिनां प्रगे गणो नृपाणामथ तोरणावहिः। प्रस्थानकालक्षमवेषकल्पना- कृतक्षणक्षेपमुदैवताच्युतम् ॥ इति । यथा च समवृत्तानामुपजातयः, एवं विषमवृत्तानामपीति न विस्मरणीयम् ॥३२॥ न० ज० ज० लगु० ।। ।-151-15 5-1-5 नजजलगैर्गदिता सुमुखी ॥३३॥ नजजलगैः अर्थात् प्रादौ नगणः, ततो जगणी, तत एको लघुः, श्रथ एको गुरुः स्यात्, सा “मुमुखी" इत्युच्यते । पञ्चभिः पड्भिश्च यतिरितिसम्प्रदायः। (उ०) यथा वा- तरणिसुता, तटकुञ्जगृहे घदनविधु, स्मितदीधितिभिः । तिमिरमुद, स्य मुखं सुमुखी हरिमबलो,क्य चुचुम्ब चिरम् ॥ ३३ ॥ भ० भ० गु०२ . भ० ।।-51-5 ।।-5s दोधकवृत्तमिदं भभभाद्गौ ॥३४॥ तावत्प्रविष्टास्त्वसुरोदरान्तरे परं न गीर्णाः शिशवः सवत्साः। प्रतीक्षमाणेन बकारिवेशनं हत-स्वकान्तस्मरणेन रक्षसा ।। इन्द्रवजेन्द्रवंशोपेन्द्रवज्रावंशस्थमिश्रित्ताया उपजातेरुदाहरणं प्रबोधचन्द्रोदये यथा- विधाप्रबोधोदयजन्मभूमिः " इत्यादि । ये तु-समाक्षरजातिमिश्रणमेवो- पजातित्वमिति बदन्ति ते न बुक्तभाषिण इति ब्रमः । प्रपश्चस्तु ग्रन्थान्तरेभ्यो विशिष्टगुरोः सकाशादवगन्तव्यः । इह ग्रन्थगौरवं नाद्रियामहे । * तरणिसुतेति-तरणिसुताया यमुनायाः तटकुञ्जगृहे लसाप्रतानद्वारि बदन- मेवविधुः चन्द्रः इति रूपकम् तस्य स्मितं हास्यं तद्रूपैः दीधितिभिः किरणैः तिमिरम्= अन्धकारम् उदस्य-वारयित्वा हरिमवलोक्य समुखी चिरं मुखं चुचुम्बेति सम्बन्धः ।

·। यथा वा--- वृत्तरत्नाकरे। भभभात्-भगणत्रयात् ऊवं गौ-(छौ) गुरू स्यातां चेत् इदं " दोधकवृत्तम्" नाम भवति । पादान्ते यतिः। भाषा-तीन भगणों के अनन्तर दो गुरु हो तो उसका नाम "दोधकवृत्त" जानना । ( उ० देव ! सदोध! कदम्बतलस्थ ! श्रीधर ! * तावकनामपदं में कण्ठतलेऽसुविनिर्गमकाले स्वल्पमपि क्षणमेष्यति योगम् ॥ ३४ ॥ त० त० गु०गु० म० A... SSS-SS-SS 1-55 शालिन्युक्ता म्तौ तगौ गोब्धिलोकैः ॥३शा मतौ-गगणः तगणश्च, तगौ-तगणः, गुरुश्च गः पुनरप्ये- को गुरुः अर्थात् म-त-तानामुत्तरं गुरुद्वयश्चेत् तदा "शालिनी नाम छन्द उक्तम् । अब्धिलोकैः चतुर्भिः सप्तभिश्च यतिरिति शेषः । भाषा-एक मगण, दो तगण, दो गुरु हों तो उसका नाम " शालिनी होता है । इस की यति चार तथा सात पर जाननी । ( उ० ) यथा वा-~~ * असुविनिर्गमकाले मे कराठतले तावकनामपदं स्वल्पमपि क्षणं योगमेष्यति इति सम्बन्धः देवेति सम्बोधनम् । “ सदोध " इत्यादीनि तस्य विशेषणानि दोहनं- दोषः तेन सह वर्तत इति सदोधः तत्सम्बुद्धौ, हे गोपेत्यर्थः । दोधकस्य अन्यदप्युदा- हरणं यथा- SI'SIISIISS दोधकमर्थविरोधकमुग्रं स्त्रीचपलं युधि कातरचित्तम् । स्वार्थपरं मतिहीनममात्य मुम्चति यो नृपतिः स सुखी स्यात् ॥ दोधकम् केनाप्युपायेन राजानं दोग्धीति दोधकः, तम् , उत्कोचादिहरणेऽपि यो निर्मयस्तमित्यर्थः । सर्वाणि द्वितीयान्तानि अमात्यम् इत्यस्य विशेषणानि । छन्दोमम्जयों "स्यान्मोटनकं तजजाश्चलगौ" । इत्यप्युक्तम् उदाहृतञ्च---- ss||SIIS रखे खलु महकलाकुशल- रचारमहाभटमोटनकम् । प: केसिलवेन चकार स मे संसाररिपुं परिमोग्यतु॥ " " ·तृतीयः सम (वर्ण) वृत्ताधिकाराऽध्यायः । हो हन्ति, ज्ञानवृद्धि विधत्ते धर्म दत्ते, काममर्थश्च सूते । मुनि दत्ते, सर्वदोपास्यमाना पुंसां श्रद्धा,-शालिनी विष्णुभक्तिः ॥ ३५ ॥ म० भ० त० गुरुगु० palang SS S-SIIS S 1-5-5 वातोर्मीयं गदिता म्भौ तगौ गः॥३६॥ म्भौ-मगणः भगणश्च, तगौ-तगणः गुरुश्च, गः-पुनरप्येको गुरुश्चेत्, इयम् “वातोर्मी" उच्यते । यतिः शालिनीवत् । भाषा-यदि मगण, भगण, तगण अन्त में दो गुरु हों तो उसको "वातोमी" कहते हैं । ( उदा०) यथा वा- भ्याता मूर्तिः क्षणमप्यच्युतस्य श्रेणी नानां गदिता हेलयाप। संसारेऽस्मिन् दुरितं हन्ति पुंसां वातोर्मी पोतमिवाम्भोधिमध्ये ॥ इति । यथा वा- +यात्युत्सेकं सपदि प्राप्य किचित् स्याद्वा यस्या चपला चित्तवृत्तिः । या दीर्घाङ्गी, स्फुटशब्दाहहासा स्याज्या सा स्त्री व्रतवातोर्मिमाला ॥३६॥ .. , . * किंवा-वराहमिहिरात्मज-पृथुयशोविरचितायां पट्पञ्चाशिकायाम - यो यो भावः स्वामिदृष्टोयुतो पा सौम्यैर्वा स्यात्तस्य तस्यास्ति वृद्धिः । पापैरेवं तस्य भाषस्य हानि- निर्देष्टण्या पृच्छतां जन्मतो वा ॥ इति । सुधो, वृहस्पतिः, शुक्रः, शुक्लपक्षीयश्चन्द्र श्रेते सौम्यग्रहाः । क्षीणश्चन्द्रः, सूर्यो, भौमः, शनैश्चरो, राहुः, केतु रित्यते पापग्रहाः । अथवा- शस्त्रश्यामा, स्निग्धमुग्भायताची पीनश्रोणी दक्षिणावर्तनाभिः । मध्ये चामा पीवरोरुस्तनी या श्लाघ्या भर्तुः शालिनी कीमिनी स्यात् ।। + उत्सेकम् अहङ्कारम् ।

·-- वृत्तरताकरे। मु०२ भ० त० S. " श्रीः' 5।।।।।।-5 पञ्चरसैः श्रीभंतनगगैः स्यात् ॥३७॥ भतनगगैः भगण-तगण-नगणैः द्वाभ्यां गुरुभ्याश्च नाम छन्दः । पञ्चरसैः पञ्चभिः षड्भिश्च यतिः । भाषा--भगण, तगण, नगण और दो गुरु होने पर " श्री " नाम छन्द कहाता है । ( उ० ) यथा वा-ममैव SSS ।।।।SS * मा कुरु चित्तं शठजनवित्तं कल्मषगामी सरति हि नित्यम् । वाम्छसि चेत्वं परमपदाप्ति शङ्करपादं भज सुखपत्तिम् ॥ ३७ ।। म० भ० न० ल०गु० مسار ملے S " 1-1।। म्भौ न्लौ गः स्याद् भ्रमरविलासिता ॥३८॥ म्भौ-मगणभगणौ, न्लौ-नगणलघू गः-अन्ते गुरुश्चैकश्चेत् भ्रमरविलसिता इत्युच्यते । चतुर्भिः, सप्तभिश्च यति- रित्याम्नायः॥ भाषा-मगण, भगण, नगण एक लघु और एक गुरु हो तो उसको "भ्रम- रविलसिता" कहते हैं। ( उ० ) यथा वा- ssss।।।।।। मुग्धे मानं परिहर न चिरात् तारुण्यं ते सफलयतु हरिः । पुखावल्ली भ्रमरावलसिताs- भावे शोभा कलयति किमु ताम् ॥ अथवा- किन्ते वर्क चलदलकचितं * कल्मषगामी पापाचारीत्यर्थः इति शषः । नित्यं सरति-जन्म- मरणसन्तानपाती भवतीत्यर्थः ॥ परमपदाप्तिम्-शिवभावं मोक्षमिति यावत् ॥ सुखपत्तिम्- सुखहेतुमित्यर्थः । + " किन्ते " इति । वक्त्रं, पनं वा कर्तृपदम् । प्रीतिं जनयतीति सम्बन्धः । कान्ते-मनोहर परिसरसरसि-प्रान्तभूमिसरोवरे । अथवा कान्ते-बल्लभे प्रीतिं जनयति तादृशसरोवरस्योद्दीपनविभावत्वात् । “कान्ते " इति विषये सप्तमी ।

·वि इत्येवं मे प्र 5. रामरावि रात्-रगणार लघुः, एको गुरुश्चेर पादे यतिः। भाषा-रगण, "रयोद्धता" है । ( उ०) या करोति विवि सङ्गतिं पर म्लानयत्युभयतो मार्गधूलिरिर र० न० .. स्वागतेति रनमात्-रग स्वागता"झे भाषा-यदि र स्वागत जानना । ( ॐ यस्य चेतसिः " ए तस्य नूनममा न० ---- ।।।।।। ननसगगुरुर ननसगगुरुरचि एतैःरचिता " वृत्ता अस्यैव छन्दसो “वृत्त "यस्येति "ति मुरारिः। अमरालयभाज:-स्वर *

·नाम छन्द कहाता
न रगणेन, एकेन
वति । पादे यतिः।
और एक गुरु हो तो उसको
र्थाित् एको रगण,
निका" इत्युच्यते।
वनी सदा।
म्यमच्युतम् ॥४३॥

·तृतीयः सम(वर्ण)वृत्ताधिकाराऽध्यायः । ५६ ISS ।। ।।SS" मौक्तिकमाला यदि भतनागौ ॥४४॥ यदि भतनात्-भगण-तगण-नगणात् परं गौ-धौ गुरू स्यातां तदा “ मौक्तिकमाला" भवति । पञ्चभिः षड्भिश्च यतिः। भाषा-भगण, तगण, नगण के अनन्तर दो गुरु हों तो उसका नाम " मौक्तिकमाला" होता है। (उदा० ) यथा वा ममs||SSSS मौक्तिकमाला वरतनु कण्ठे कामिजनानां वशकर (मन्त्रः) पाशः । कामरहस्ये निपुणतराणां भाषणमेतस्किमु वितथं स्यात् ॥ ४४ ॥ ज० त० गु०२ - 15 -S S SSS उपस्थितमिदं ज्सौ तागकारौ ॥४॥ ज्सौ-जगणसगणौ, ततः तात्-तगणात् परं गकारौ-द्वौ गुरू स्यातां चेत् तदा " उपस्थितम्" इत्युच्यते छन्दः । पादे यतिः। ( उदा० ) यथा वा मम- #SUISSS उपस्थितमिदं यस्याऽस्ति सन्ध्या सदा नियमपालस्य द्विजातेः । यमो नहि तदीयां नाममालां महानिरय-पत्रे संप्रधत्ते ॥ नाम मदमत्र नामिसम्बन्ध्याचरणमप्युपलक्षयति ।।४।। अथ (१२) जगती- र० न० भ० स० SS-1।।5।।। चन्द्रवर्त्म गदितन्तु रनमसैः॥४६॥ रनभसैः-रगण-नगण-भगण-सगणैः कृत्वा चन्द्रवर्म" नाम छन्दो गदितम्-कथितम् । चतुर्भिरष्टभिश्च यतिः। भाषा-यदि ( क्रमशः ) रगण, नगण, भगण, सगण हो तो उस छन्द को “ चन्द्रवर्म " कहते हैं । ( उदा० ) यथा वा- ·वृत्तरत्नाकरे। चन्द्रवर्म पिहितं धनतिमिरैः राजवर्म रहितं जनगमनैः । इष्टवर्म तदलकुरु सरसे ! कुअवमनि हरिस्तव कुतुकी ॥ ४६ ॥ त० 15551-15ISIS । जतौ तु वंशस्थमुदीरितं जरौ ॥४७॥ तु-चेत् जतौ-जगणतगणी, (अथ) जरौ-जगणरगणौ स्याताम् तदा “वंशस्थं" नाम छन्द उदीरितम्-उक्तम् । पादे यतिः भाषा यदि जगण, तगण, जगण, रगण हो तो उसका नाम " वंशस्थ " होता है । ( उदा० ) यथा वा- अवश्यभव्येष्वनवग्रहग्रहा यया दिशा धावति वेधसः स्पृहा । तृणेन वात्येव तयाऽनुगम्यते जनस्य चित्तन भृशाऽवशात्मना । ( नैषधम् ) अथवा---उवाच धाच्या प्रथमोदितं वचो ययौ तदीयामवलम्ब्य चाङ्गुलिम् । प्रभूच्च नम्रः प्रणिपातशिक्षया पितुमुदं तेन ततान सोऽभकः ॥४७॥ (रघुवंशम् ) त० त० ज० र० SSSSSS'S स्यादिन्द्रवंशा ततजै रसंयुतैः ॥४८॥ ततजैः-तगण-तगण-जगणः, कीदृशैः रसंयुतैः-अन्ते रगणो- “ इन्द्रवंशा" नाम छन्दः स्यात् । पादे यतिः । भाषा-यदि दो तगण, एक जगण, अन्त में एक रगण हो तो उसका नाम " इन्द्रवंशा" है । ( उदा० ) यथा वा-- पेतैः तदा अवश्यभव्येषु अवश्यं भवितुं योग्येषु अनवग्रह:-रोडुमशक्यः ग्रहः हठो यस्याः सा वेधसः विधातुः सहाच्छा यया दिशा धावति येन २ मार्गेण यद् सद् विषयोकरोतीत्यर्थः, भृशाऽवशात्मना अत्यन्तं परवशेन जनस्य चितेन तयैव दिशा अनुगम्यते, विधातृसङ्कल्पानुसार्येव जीवस्य हृदयमित्याशयः । तृणन वात्ययति उपमा ।

·६१ . तृतीयः सम(वर्ण)वृत्ताधिकाराऽध्यायः। * दैत्येन्द्रवंशानिरुदीर्थदीधितिः पीताम्बरोऽसौ जगतां तमोपहः । यस्मिन्ममज्जुः शलभा इव स्वयं से कंस-चाणूरमुखा मखद्विषः ॥ अन्यदुदाहरणं यथा- कुर्वीत यो देवगुरुद्विजन्मना- मुर्वीपतिः पालनमर्थलिप्सया । तस्येन्द्रवंशेऽपि गृहीतजन्मनः सञ्जायते श्रीः प्रतिकूलवर्तिनी ॥४८॥ - स० स० इह तोटकमम्बुधिसैः प्रथितम् ॥४६॥ इह-छन्दःशास्त्रे अम्बुधिसैः चतुर्भिः सगणैः “तोटकम्" नाम छन्दः प्रथितम् प्रसिद्धम् । पादे यतिः। भाषा-चार सगण हों तो वह छन्द " तोटक " नाम से प्रसिद्ध है । (उदा०) यथा वा-- 1 यमुनातटमच्युतकेलिकला- लसदध्रिसरोरुहसगरुचिम् । मुदितोऽट कलेरपनेतुमचं यदि चेच्छसि जन्म निजं सफलम् ॥४६॥ * दैत्येन्द्रवंशस्य अग्निः नाशकत्वात् उदीर्णदीधितिः-उद्गतकिरणः सर्वतो विसा- रिप्रतापवत्त्वात् पीताम्बरः श्रीकृष्णो हरिः । मखद्विषः-असुराः । + (हे ! सखे ! ) यदि च त्वं निजं जन्म सफलमिच्छसि तदा कले: अधम् दोषम् अपनेतुं दूरीकत्तुं मुद्रितः हृष्टः सन् यमुनातटम् कालिन्दीतीरम् अट= भ्रम । कीदृशं तटम्-अच्युतति । अच्युतः नटबत् संसारचर्या चरनपि सर्वदा स्वस्वरूपा- दपरिभ्रष्टः कूटस्थनित्यत्वात् , तस्य या केलिकला लीला लोकवत्तु लीलाकैवल्यम्" ( वसू० २।१ । १३ ) इति दर्शनात् तया केलिकलया लसत् शोभमानं यदनिसरोरुहं चरणकमलं तस्य सङ्गेन सम्बन्धन रुचिः शोभा यस्य तत् । अन्यदुदाहरणं यथा- त्यज तोटकमर्थनियोगकरं प्रमदाधिकृतं व्यसनोपहतम् । उपधाभिरशुद्धमति सचिवं नरनायकभीरुकमायुधिकम् ।।- - है।

·६२ वृत्तरत्नाकरे। भ० भ० र० न० L.. ।। -5।।5।।-3 15 द्रुतविलम्बितमाह नभौ भरौ ॥५०॥ नभौ-नगण-भगणौ, भरौ-भगण-रगणौ चेद् भवेताम् तदा "दुतविलम्बितम्" नाम प्राह "पिङ्गलमुनि" रिति शेषः। पादे यतिः भाषा-यदि नगण, भगण, पुनः भगण, (अन्त में ) एक रगण हो तो द्रुतविलम्बित हहते हैं । ( उदा० ) यथा वा मम- अयि ! मनो! नमनोरथसन्तति परिविहाय सहायतमं हरिम् । भजसि तापसतापसमुच्छिदं पथि मते कुमतेः परिसम्भ्रमत् ॐ ॥ यथा वा- कातन्तिककृतान्तविदग्रेसरकाशीनाथशास्त्रिकृते मत्प्रणीतं गुर्वष्टकम । तत्रत्यमेकं पद्यमुदाहरामः। यदि भजेत गुरोः पदपङ्कज क्रमहरं भवरोगमहौषधम् । अथ नरः परमं पदमर्जयेज् जठरधाजठरं न विशे पुनः ॥१०॥ न० न० म० य० ।। ।।।1-55 S-1 SS वसुयुगविरतिनौ म्यौ पुटोऽयम् ॥५१॥ आयुधिकम् शस्त्राजीवम् । “ शस्त्राजीवे काण्डपृष्ठायुधायायुधिकाः समाः इत्यमरः । तोटकस्योदाहरणं ममापि यथा- त्यज ! दूरत एव शठं मनुज परवित्तहरं निजकार्यकरम् । भज! साधु नरं परया दयया सहितं स्वीहत यदि वाम्छसि शम् ॥ कुमतेः मते पथि 'परिसम्भ्रमत्" इति मनोविशेषणम् । अन्यदा- ।।।।।।।515 दुतगतिः पुरुषो धनभाजन भवति मन्दगतिश्च सुखोचितः । द्रुतविलम्बितेखलगतिर्नुपः सकलराज्यसुखं प्रियमश्नुते ॥

·तृतीयः सम (वर्ण) वृत्ताधिकाराऽध्यायः । नौ-द्वौ नगणौ, म्यौ-मगणयगणौ चेत् अयम् 'पुट' इति नामोच्यते । कथम्भूतः पुटः । वसुयुगविरति वसुभिः अष्टभिः युगैः चतुर्भिश्व विरातिः विरामो यत्र स इत्यर्थः। भाषा-यदि दो नगण, एक मगण, एक यगण हो तो उस छन्द का नाम होता है । ( उदा० ) यथा वा- ।।।।।।55 sss न विचलितं कथचिन्न्या यमार्गाद् वसुनि शिथिलमुष्टिः पार्थिवो यः । अमृतपुट इवासौ पुण्यकर्मा भवति जगति सेव्यः सर्वलोकैः ॥११॥ पुट न० न० र० ।।।-01-5555 प्रमुदितवदना भवेन्नौ ररौ ॥५२॥ नौ-द्वौ नगणौ, रौ-द्वौ रगणौ च स्याताम् तदा “प्रमुदित- वदना नाम छन्दो भवेत् । पादे यतिः । इयं क्वचित् " चञ्च- लाक्षिका” कचित् " मन्दाकिनी '' इत्युक्ता । भाषा-दो नगण, और दो रगण हों तो उस छन्द का नाम होता । ( उदा० ) यथा वा- बलिदमनविधौ बभौ संगता पदजलरुहि यस्य मन्दाकिनी । सुरनिहितसिताम्बुजस्रनिभा हरतु जगदधानि पीताम्बरः ॥१२॥ " प्रमुदित- बदना -- न० य० न० य० 3-1।।।55 ।।। नयसहितौ न्यौ कुसुमविचित्रा ॥५३॥ नयसहितौ-नगणयगणसहितौ न्यौ-नगणयमणौ अर्थात् पूर्व नगणः, ततो यगणः, पुनर्नगणः पुनरेकः यगणः स्यात् सा “कुसुम- विचित्रा" इत्युच्यते ॥ - 'वली "ति । बलिदमनविधौ-बलिमथनकाले इत्यर्थः यस्य पदजलरुहि चरणसरोजे मन्दाकिनी-गङ्गा सुरनिहितसिताम्बुजस्त्रनिभा देवार्पितश्वेतकमलमालास- दशी बभौ-रेजे स पीताम्बरो जगदधानि-जगतां पापानि हररिवति शुभाशनम् ॥

·६४ का नाम वृत्तरत्नाकरे । भाषा-यदि ( क्रम से ) नगण, यगण, पुनः नगण और यगण हो तो उस कुसुमविचित्रा " है। ( उदा० ) यथा वा- विगलितहारा सकुसुममाला सचरणलाक्षावलयसुलक्षा। विरचितवेशं सुरतविशेष कथयति शय्या कुसुमविचित्रा ॥ यथा वा मम ।।।।5।।।। ss कुसुमविचित्रा विलसति कान्ता रतिसमये गुम्फितकचराजिः । युवजनभावैर्विलसितहावा पुरुसुकृतौधैर्जगति सुलभ्या ॥५३॥ ज० स० ज० स० 15।।।।।।5 रसैर्जसजसा जलोद्धतगतिः ॥५४॥ जसजसा-जगण-सगण जगण-सगणा यत्र सा एवंभूता जलोद्धतगतिः "नाम । कैः, रसैः उपलक्षिता इति शेषः। रसाश्च रसाश्च इत्येकशेषे तैः रसैः अर्थात् षड्भिः षड्भिर्यतिमती । भाषा-यदि जगण, सगण, पुनः ( एक ). जगण एक ) सगण हो तो उस को “ जलोद्धतगति " कहते हैं । ( उदा० ) यथा वा-- भनकि समरे, बहूनपि रिपून् हरिः प्रभुरसौ, भुजोर्जितबलः । जलोद्धतगति, यथैवमकर- स्तरङ्गनिकरं करण परितः ॥५३॥. य य० य० य० ISSIS5-155-155 V भुजङ्गप्रयातं भवेद्यैश्चतुर्मिः ।।५।। चतुर्भिः यैः यकारैः भुजङ्गप्रयातं नास, छन्दो भवेत् । अत्र पादान्ते यतिः। षभिः षभिश्च यतिरिति वदन सम्प्रदाय. विरोधी । एकदेशी वा स्यात् ॥ भाषा-यरि चार यगय हो तो उस का नाम भुजङ्गप्रयात (उदा०) यथा वा- " होता है।

·तृतीयः सम(वर्ण वृत्ताधिकाराऽध्यायः।" |ss Issssss * सदारात्मजज्ञातिभृत्यो विहाय स्वमत हदं जीवनं लिप्समानः । मया लेशितः कालियेस्थं कुरुत्वं भुजङ्गप्रयातं तं सागराय ॥ अन्यद्वोदाहरणं यथा- पुरः साधुवनाति मिध्याविनीतः परोक्षे करोत्यर्थनाशं हताशः । भुजङ्गप्रयातोपमं यस्य चित्तं त्यजेत्तादृशं दुश्चरित्रं कुमित्रम् ॥ ५५ ॥ र० र० - " स्रग्विणी" - SIS-SIS-5 | -SIS रैश्चतुर्भिर्युता स्रग्विणी संमता ।। ५६ ॥ चतुर्भिः रैर्युता अर्थात् यत्र चत्वारो रगणा एव सन्ति सा स्रग्विणी नाम सम्मता । इह शास्त्र इति शेषः । पादे यतिः। भाषा-जिस में केवल चार रगण हों उस छन्द को कहते है । ( उदा० ) यथा वा- *इन्द्रनीलोपलेनेव या निर्मिता शातकुम्भद्रवालङ्कृता शोभते । नव्यमेघच्छवि पीतवासा हरे- मूर्ति रास्तां जयायोरसि खग्विणी || यो रणे युध्यते निर्भरं निभय- स्त्यागिता यस्य सर्वस्वदानावधिः । तं नरंबीच्य लघमीर्यशः-स्त्रग्विणी नूनमभ्येति सत्कीर्तिशुक्रांशुका ॥ १६ ॥ .. .. * सदारेति-हे ! कालिग ! भुजङ्ग ! मया क्लेशितः सन् दारात्मजशातिभृत्यः सह वर्तमानः, जीवन-प्राणनं लिप्समानः एतं स्वं हृदं विहाय इत्थम्-अमुना प्रकारेण स्वं द्रुतं-शीघ्र सागराय प्रयातं कुरु । समुद्रं गत्वा तत्र वासं विधेहीत्यर्थः । इन्द्रनीले"ति-या इन्द्रनीलमणिना निर्मितेव, या च शातकुम्भद्रवेण = साव- परसेन अलङ्कृता मण्डित्तेव शोभते, या नव्यमेघच्छविः = नूतनजलधररुचिः, पीतवासाः= पीताम्बरा चास्ति या च उरसि स्रग्विणी वनमालोपेता सा हरेः श्रीकृष्णस्य मूर्तिः तनुः जयाय = सर्वोत्कर्षाय प्रास्ताम् ।। " ·वृत्तरत्नाकरे। भ० ज० र० ।।।5।।। -SIS भुवि भवेनभजरैः प्रियंवदा ॥५७॥ नभजरैः नगण-भगण-जगण-रगणैः भुवि-लोके "प्रियंवदा" नाम छन्दो भवेत् । पादे यतिः। भाषा-यदि (क्रमशः) नगण, भगण, जगण, रगण हो तो उस को " प्रियंवदा " कहते हैं ( उदा० ) यथा वा मम- ।।।।।।51SIS भवति यस्य भवने प्रियंवदा सकलकृत्यकरणे कुशाग्रधीः । रतिषु चाटु-वचसा विलासिनी फलति जन्म ननु तस्य हासिनी ॥ १७ ॥ त० य० य० S S-55-55-55 त्यौ त्यौ मणिमाला छिन्ना गुहवक्त्रैः ॥५८॥ त्यौ = त्यौ = अर्थात् तगण-यगण-तगण-यगणाश्चेत्स्युः सा "मणिमाला" नाम उच्यते । कीदृशी-गुहवक्त्रैः अर्थात् षड्भिः षड्भिश्च छिन्नाम्यतिमतीत्यर्थः। भाषा-यदि प्रथम एक तगण, एक यगण, पुनः एक तगण और यगण हो तो उस का नाम मणिमाला" जानना । ( उदा० ) यथा वा प्रहामरमौलौ, रत्नोपलक्लुप्ते जातप्रतिविम्बा शोणा मणिमाला | गोविन्दपदाजे, राजी नखराणा- मास्तां मम चित्ते, ध्वान्तं शमयन्ती ॥ १८ ॥ - " प्रहे 'ति--प्रह्ला: नम्रीभूता येऽमरा देवाः तेषां मौला मुकुटे, कीदृशे- रत्नोपलल्कृते रत्नोपलैर्मणिभिः रचिते (या) शोणा-रक्ता मणिमाला ( इव) जात- प्रतिबिम्बा संक्रान्ता गोबिन्दपदाम्जे-श्रीकृष्णचरणसरोजे नखराणाम् नखानां राजी: पङ्क्तिः सा मम चित्ते ध्वान्तं तमः ॥ अन्धकारमशानं वा शमयन्ती अभिभवन्ती प्रास्ताम् ।।

·तृतीयः सम(वर्ण)वृत्ताधिकाराऽध्यायः । त. भ० ज० र० . SS-5।।।5 513 धीरैरभाणि ललिता तभी जरौ ।। ५६ ॥ तभौ-तगण-भगणौ, जरौ = जगण-रगणौ च स्याताम्, सा धीरैः पण्डितैः "ललिता" नाम अभाणि-कथिता । पादान्ते यतिः । भाषा-यदि तगण, भगण, जगण और रगण हो तो उस को " ललिता' कहते हैं । ( उदा० ) यथा वा-मम नेत्रे विशालसुषमा कुचे घना पाणो सरोजरुचिरङ्घ्रियुग्मके। मध्येऽणुसाम्य-मतुलं बिभर्ति या धीरे-रभाणि ललिता नितम्बिनी ॥ १६ ॥ ज० ज० ज० " मौक्तिकदाम ||-15-150 जजाविह मौक्तिकदाम जजौ च ॥६०॥ जजौ-धौ जगणौ, च-पुनः जजौ-द्वौ जगणी अर्थात् यदि पादे चत्वारो जगणाः तदा इह मौक्तिकदाम" छन्दो भवति । पादे यतिः। भाषा यदि चार जगण हों तो उस छन्द को कहते हैं। ( उदा० ) यथा वा- ।।।।।।।।।। * न यस्य भवेदिह मौकिकदाम न राजति तस्य भवे ननु नाम । प्रये ! कुरु यत्रकमर्थकधाम मुधैव कुतो रटसि प्रभुनाम ॥ ६ ॥ -मम t ज० र० ज० र० |-SIS-IS I-SIS विभावरी तु सा जरौ जरौ यतः ॥ ६१ ॥ । স্মন্স च" इत्यस्याऽध्याहारः ॥ * नेति । कस्यचित् श्रीपतेर्वणिजो हरि धनाय जपन्तं रकं प्रति उक्तिरियम् । यत्न एव यलकः अथवा प्रशस्तो यलो यत्नकः तम् । अर्थ एव अर्थकः तस्य धाम राशि सत्रय । दृष्टोपापलभ्यैव लक्ष्मीः। 'लक्ष्मीर्वसति व्यापारे किंवा राजमन्दिरे" इत्युक्तरित्यर्थः ।।

·६८. वृत्तरत्नाकरे। यतः यत्र जरौ-जगण रगणी पुनः जरौ-जगणरगणौ स्या- ताम् , सा “विभारी" नाम छन्दः। पादे यतिः। षदषु २ वेति केचित् । अस्यैव " स्वमोचचामरम्” इति सञ्चान्तरम् । क्वचित्तु- " जरौ जरौ वद स्वमोचचामरम्' इत्येव सूत्रं पठितम् । भाषा-यदि जगण, रगण के अनन्तर पुनः जगण रगण हो तो उस छन्द का नाम “ विभावरी " है। कई एक इस को “ स्वमोचचामर" भी कथन करते हैं (उदा०) यथा वा मम- ISISISISISIS अशेषपापशोधकाग्रगण्यकं श्रतिस्मृति-प्रसिद्धि-सिद्धि-धन्यकम् । शिवेति नाम तारकं विभावरी *विनाऽस्य कीर्तनं सृतिमहाभया ॥ ६ ॥ - स० ज० स० स० ;ܙ ।।SIS -115।। प्रमिताक्षरा सजससैरुदिता ॥६२ ॥ स-ज-स-सैः सगण-जगण-सगण-सगणैः " प्रमिताक्षरा उदिता-कथिता । पादे यतिः। भाषा-सगण, जगण पुनः दो सगण हो तो उस को . प्रमिताक्षरा" कहते हैं । ( उदा० ) यथा वा- १ अमृतस्य शीकरमिवोद्विरती * अस्य तारकनाम्नः कीर्तनं विना सतिः = संसारः महाभया = अतीवभीतिप्रदा विभावरी = रात्रिरेवेत्यन्विताशयः । पअमृतस्येति-अमृतस्य-सुधायाः शीकरम्-अम्बुकणमुद्भिरतीव रदा एव मौक्ति- कानि तेषामंशनां = किरणानां या लहयों वीचयस्ताभिः छुरिता व्याप्ता प्रमिताक्षरा= अल्पाक्षरवती सूत्रभूता निगूढार्था चेत्यभिप्रायः एवंभूता मुररिपोः = श्रीकृष्णस्य भणिति:- वाक् व्रजसुध्रुवां मनोऽधिजहारेतिसम्बन्धः । यथा वा मम- प्रमिताक्षरा सुनयना रुचिरा पतिभावपूर्ण-हृदया विशदा ॥ गृह-नित्यकृत्यकरणे चतुरा चतुराननोऽपि विजितोऽस्तितया । वैवं भूताऽस्ति पतिपरायणा सा ब्रह्मलोकमपि प्राप्नोति इत्यभिसन्धिः । - - ·तृतीयः सम(वर्ण)वृत्ताधिकाराऽध्यायः। रदमौक्तिकांशुलहरीच्छुरिता । प्रमिताक्षरा मुररिरपोभणिति- व्रजसुभ्रवामधिजहार मनः ॥ ६२ ।। - न० न० भ० उज्वला ।।1-1-1-5 । ननभरसहिता ऽभिहितोज्ज्वला ॥ ६३ ॥ ननभरसहिता-नगण-नगण-भगण-रगणयुता "उज्ज्वला" नाम अभिहिता-कविता । पाद यतिः। भाषा-यदि दो नगण एक भगण एक रगण हो तो उस को कहते हैं । ( उदा० ) यथा वा मम अयि ! निजहितवर्तन-कामिनः ! शृणुत मम नरा ! वचनं महत् परिणयत महाकुलसूतिका वरतनुमिह शान्तिमहोज्ज्वलाम् ॥ ६३ ।। म० य० म० य० sss-55 - 155555 पश्चाश्वैश्छिन्ना वैश्वदेवी ममौ यौ ॥ ६४ ॥ ममौ द्वौ मगणौ, द्वौ च यगणौ स्याताम् तदा पञ्चाश्वैः=. पञ्चभिः सप्तभिश्व छिन्नान्यतिमती “वैश्वदैवी" नाम छन्दः । भाषा-यदि दो मगण और दो यगण हों तो उस छन्द को वैश्वदेवी" कहते हैं । पांच और सात पर यति । ( उदा० ) यथा वा- अर्चामन्येषां त्वं विहायामराणा- मद्वैतेनैकं, विष्णुभभ्यर्च्य भक्तया । तत्राशेषारम, न्यर्चिते भाविनी ते भ्रातः ! सम्पमाराधना | वैश्वदेवी ॥ ६४ ।। * अयोति-~महत्=पूजनीयं वचनं सुखोदकत्वात् शान्तिरेव मह उत्सव स्तेन उज्ज्वलाम् अकलहकारिणीं शुचिप्रियां चेत्यर्थः । + वैश्वदेवी = आराधना=सर्वतोमुखी उपासना भविष्यतीति शेषः । सकलदेवाना वैश्वरूपान्तःपातित्वात् तद्भावार्चने सकलार्चनासिद्धः । तत्तत्कामावाप्तौ तत्तद्देवार्चनविधा- वपि मूलार्चनेन सकलफलावाप्तिरित्याशयः । फलमत उपपत्ते" (ब. सू० ३।२।३८) इति ब्रह्मदर्शनात् । -man--- - ·वृत्तरत्नाकरे। म० भ० स० म० सा s sssi Hiss ss * अध्यङ्गै स्याजलधरमालाम्भौ सौ ॥६५॥ म्भौ-मगण-भगणौ, स्मो-सगण-मगणौ च चेत् स्याताम् जलधरमाला" नाम । अब्ध्यष्टाङ्गैः= नाम । अब्ध्यष्टाङ्गैः=" छिन्ना" इत्यनुषङ्गः चतुर्भिः, अष्टाभिश्च पादयतिः । इयमेव “कान्तोत्पीडा” इति झेयम् । भाषा-यदि मगण, भगण, सगण, पुनः एक मगण हो तो उसका नाम " होता है । ( उ० ) यथा वा- या भक्कानां, कलिदुरितोत्तप्तानां तापच्छेदं, जलधरमाला नव्या । भव्याकारा, दिनकरपुत्री-कूले केलीलोला, हरितनुरव्यात्सा वः ॥ ६५ ॥ जलधरमाला य० ज० भ० य० h ।। ।।51-5।।। इह नवमालिनी नजभरौ भ्यौ ॥ ६६ ॥ यदि नजपरौ = नगणजगणाभ्यां परवर्तिनौ भ्यौ = भगण- यगणौ स्याताम् तदा इह-छन्दः शास्त्रे नवमालिनी स्यात्। अष्टाभिः चतुर्भिश्च यतिरिति वृद्धाः । " नवमालिका" इत्यपि 'नाम। भाषा–यदि नगण, जगण, भगण और यगण हो तो उसको लिनी जानना । ( उदा० ) यथा वा- नववरसङ्गमार्थनयनद्धा चतुरतरालिलोकरसबढ़ा। वद बुध ! कीडशी भवति रामा ऋणु नवमालिनीयमधिरासा ॥६६ ॥ न० न० २० र० नवमा- " 11-11 1-31SSIS खरशरविरतिननौ रौ प्रभा ॥ ६७ ॥ * अग्धिपदेन चतुर्णा अङ्गपदेन अष्टानां ग्रहणम् । योगशास्त्र-यमनियमा- सनप्राणायामप्रत्याहारधारणाध्यानसमाधिरूपणि अष्टौ अनानि भवन्ति ।

·तृतीयः सम (वर्ण) वृत्ताधिकाराऽध्यायः। ननौ-द्वौ नगणौ, रौ-धौ रगणौ चेत् स्याताम् प्रभा नाम सा । कीडशी-स्वरशरविरतिः स्वरैः सप्तभिः शरैः पञ्चभिश्च विरतिर्यत्र सा तादृशी। भाषा-यदि दो नगण, दो रगण हों तो उस छन्द को प्रभा" कहने हैं । ( उदा० ) यथा वा- रणधरणि गत-स्य भीमाकृते भुजजकुलमणेः प्रतापप्रभोः । यवनवनविदा-हवन्हेरहो! कथमिव कथिता भवेत्सा प्रभा ॥ ६७ ॥ - मम ज० ज० र० ।।। 151-51-35 भवति नजावथ मालती जरौ ॥ ६८ ॥ नजौ-नगणजगणौ अथ जरौ-जगणरगणौ स्यातां चेत् सा "मालती" भवति । पञ्चभिः सप्तभिश्च यतिरित्यानायः । भाषा-नगण, जगण पुनः एक जगण और रगण हो तो वह छन्द नाम कहाता है । ( उदा० ) यथा वा- इह कथयाच्युत ! केलिकानने मधुरससौरभसारलोलुपः। कुसुमकृतस्मितचारुविभ्रमा- मलिरपि चुम्बति मालती मुहुः ॥ ६८ ।। मालती न० ज० ज० य० ।। ।-SIS ISS इति वद तामरसं नजजायः ॥६६॥ न-ज-जात्-जगण-जगण-जगणात् अर्थात् एको नगणः द्वौ जगणौ ततः परमेको यगणः स्यात् तत् “ तामरसम्" इति वद- कथय अर्थात् जानीहि । पादे यतिः। भाषा-यदि प्रथम एक नगण पुनः दो जगणों के अनन्तर एक यगण हो तो उसका नाम जानो (उदा० ) यथा वा- * स्फुटसुषमामकरन्दमनोशं * स्फुटेति । हे ! मुरशत्रो ! मुरारे ! तव मुखतामरसम्-मुखमेव तामरसं कमलं मम हृदयतडागविकाशि-हृदयमेव तडागः तत्र विकाशि प्रफुल्लितं अस्तु इति सम्बन्धः । तामरस ·७२ वृत्तरत्नाकरे। अजलबनानयनालिनिपीतम् । तव मुखतामरसं मुरशनो! हृदय-तडागविकाशि ममास्तु ॥ इति ॥६६॥ अथ (१३) अतिजगती- त० गु० - न० न० त० ।।।। -55-55 I-5 तुरगरसयतिौं ततो गः क्षमा ॥ ७० ॥ नौ-धौ नगणौ, ततौ द्वौ तगणी, गाएको गुरुश्चेत् सा क्षमा" नामोच्यते । कीदृशी-तुरगरसयतिः-तुरगैः सप्तभिः रसैः षड्भिश्च यतिर्यत्र । इमामेव " चन्द्रिका" माहुः । “ उत्प- लिनी" इत्यपरे। भाषा-यदि दो नगण, दो तगण, एक गुरु हो तो उस छन्द को ( त्रयों- दशाचरा जाति में ) क्षमा कहते हैं । ( उदा० ) यथा वा- * इह दुरधिगमैः किञ्चिदेवागमैः सततमसुतरं वर्णयन्त्यन्तरम् । अमुमतिविपिनं वेददिग्व्यापिनं पुरुषमिव परं पत्नयोनिः परम् ॥ ( भारविः )॥ ७० ॥ र० गु० - म० न० SSS-11-1SISI 5.5 नौ जोगस्त्रिदशयतिः प्रहर्षणीयम् ।। ७१ ।। नौ-मगणनगणौ, जौ-जगणरगणौ गः-एकश्चेद् गुरुः तदा प्रहर्षिणी नाम । त्रिदशयतिः त्रिभिदेशभिश्च यति- “ इयम् यंत्रसा। कीदृशं तत्-स्फुटा विमला सुषमा परमाशोभा एव मकरन्दः पुष्परसः तेन मनोझं हृद्यम् । पुनः कीदृशम्-ब्रजस्य ललनानां गोपानां नयनान्येव प्रलयो भ्रमराः तैः निपीतं साद- रमीक्षितमित्याशयः । * इह पर्वते सुतरं न अवतीति असुतरं दुस्तरमित्यर्थः अन्तर-मध्यभागं, पुरुष पक्षे अम्तरं तत्त्वम् दुरधिगमः दुर्घहैः, दुःखेनाधिगन्तुमशक्यैः श्रागमैः पुराणादिभिः किश्चिदेव सततं वर्णयन्ति नतु कदाचित् प्रत्यक्षणापि नि:शेषं ज्ञातुमशक्यत्वादिति भावः । किन्तु-अतिविपिन अतिगहनं दिग्व्यापिनम् अमुं गिरि हिमवन्तं परम् पुरुष परमात्मा- नमिव परं केवलं पायोनिता वेद नान्य इत्यर्थः ।

·तृतीयः सम(वर्ण)वृत्ताधिकाराऽध्यायः । भाषा---यदि ( क्रमशः ) मगण, नगण, जगण, रगण, और एक गुरु हो तब उस छन्द का नाम ' प्रहषिणी " होता है । तीन तथा दश पर यति । ( उदा०)- यथा वा- - SSS ।। ।। ssss विद्वांसो, यदि मम दोषमुद्रेियु- यदि वा, गुणगणमेव कीर्तयेयुः । तत्तुल्यं, बत ! मनुते मनो मदीयं तस्कष्ट, यदि पुनरेवमाह मन्दः ।। ७१ ॥ (सर्वज्ञात्ममुनिः) ज० भ० स० र० गु० J- IS1-311-1।5-55-5 चतुर्ग्रहरिह रुचिरा भौ सरौ गः ॥ ७२ ।। ज्भौ- जगणभगणी, सरौ-सगणरगणौ, गः-एको गुरुश्चेत् इह-छन्दःशास्त्रे “रुचिरा" नाम सा लेया। चतुर्ग्रहै: चतुर्भिः नव- भिश्च यतिज्ञेया। भाषा-यदि जगण, भगण, सगण और रगण हो तो उसका नाम "रुचिरा" होता है । ( उदा० ) यथा वा-ममैव श्रबोधिनो, जगति न ये पूजयन्तः परेश्वरं, सकलसुखाधि महान्तम् । अहो ! प्रसू तिलहरिकालीकवर्माः प्रसूदरे, मलिनतरे ते सदार्ताः ॥ ७२ ॥ य० स० गु० म० کار دس کرسی یک वेदै रन्ध्रम्तौ यसगा मत्तमयूरम् ॥ ७३ ।। म्तौ-मगणतगणौ, य-स-गाः यगण-सगण-गुरवः मत्त- मयूरं नाम छन्द उच्यते । वेदैः चुतुर्भिः रन्धैः नवभिश्च यतिः। भाषा-मगण, तगण, यगण, सगण और अन्त में एक गुरु हो तो मत्तमयूर छन्द कहाता है । ( उदा० ) यथा वा- खीलानृत्य-न्मत्तमयूरध्वनिकान्तं * गोपवधूभिः सह रासक्रीडाकृष्टमनाः रासक्रीडया रासलीलया आकृष्टं मनो यस्य स तादृशः कंसध्वंसी श्रीकृष्णः लीलया नृत्यन्तो नर्तनामतन्वाना ये मत्ताः मयूराः तेषां ध्वनिभिः केकाभिः कान्तं मनोहारि । तथा नृत्यन्तो वायुना दोलायमाना ये नीपाः कदम्बाः तेषाम् आमोदी तत्सौरभव्याप्तो यः पयोदानिलः मेघस्पी समीरणः शीतलः इत्यर्थः सेन रम्यम् , एतादर्श निर्जनवृन्दावनमापेति सम्बन्धः ।

·वृत्तरत्नाकरे। नृत्यनीपा-मोदिपयोदानिलरम्यम् । रासक्रीडा-कृष्टमना गोपवधूभिः कंसध्वंसी निर्जनवृन्दावनमाप ॥ अथवा- हा ! तातेति क्रन्दितमाकर्ण्य विषण्ण- स्तस्यान्विष्यन् वेतसगूढं प्रभवं सः। शल्यप्रोतं वीचय सकुम्भं मुनिपुत्रं तापादन्तः शल्य इवासीत् तितिपोऽपि ॥ (रघुवंशे ) ब्रह्मविद्यानिरूपण परं " हरिमीडे " स्तोत्रमपि अस्मिन्नेव छन्दसि वर्तते ॥७३॥ स० ज० , स० ज० गु० ।।5-15 - 15-15-3 सजसा जगौ भवति मजुभाषिणी ॥ ७४ ॥ सजसाः सगण-जगण-सगणाः, ततः जगौ-जगणः एको गुरुश्चेत्स्यात्, “ मजुभाषिणी" नाम छन्दो शेयम् । सुन- न्दिनी"ति नामान्तरम । पञ्चभिः अष्टभिश्चात्र यतिरिति सम्प्रदायः। पादान्त एव यतिरित्यस्मद्गुरवः। भाषा-सगण, जगण, सगण, जगण और एक गुरु हो तो उस को "मजु- भाषिणी" कहते हैं । ( उदा० ) यथा वा- अमृतोर्मिशीतलकरेण लालयं- स्तनुकान्तिरोचितविलोचनो हरे !। नियतं कलानिधिरसीति वल्लवी मुदमच्युते व्यधित मजुभाषिणी ॥७४॥ त० त० गु० न० ।।।-1-551-555 ननततगुरुभिश्चन्द्रिकाऽश्वर्तुभिः ॥ ७५ ॥ न-न-त-त-गुरुभिः श्रादौ द्वौ नगणौ ततः द्वौ तगणी, ततः एको गुरुः एतैः कृत्वा "चन्द्रिका" नाम छन्दः। अत्र अश्वर्तुभिः अश्वैः सप्तभिः ऋतुभिः षड्भिश्च यतिः । भाषा-प्रथम दो नगण, पुनः दो तगण और अन्त में एक गुरु हो तो उस का नाम " चन्द्रिका " होता है। * इति मजुभाषिणी वल्लवी अच्युते मुदं व्यथितेति सम्बन्धः ·तृतीयः सम(वर्ण)वृत्ताधिकाराऽध्यायः। ( उदा० ) यथा वा-उक्तमधस्तात् । लक्षण एव 6 चन्द्रिका इति नामान्तरन्यासेनेष्टसिद्धावत्र पाठश्चिन्त्यः ॥ ७५ ॥ अथ (१४) शक्करी- म० न० स० गु०२ . . " छन्द का नाम असम्बाधा ) यथा, . SSSSS1-11।।। 5-55 म्तौ न्सौ गावक्षग्रहविरतिरसंबाधा ॥ ७६ ॥ म्तौ-मगणतगणौ, न्सौ-नगणसगणौ, गौ-द्रौ गुरू च एतैः कृत्वा असम्बाधा नाम छन्द उच्यते । कीदृशी सा-अक्षग्रह- विरतिः अक्षः पञ्चभिः ग्रहैः नवभिश्च विरतिर्यत्र सा तादृशी। भाषा–यदि मगण, तगण, नगण सगण और अन्त में दो गुरु हों तो उस जानना (उदा० वा. वीर्याग्नौ येन, ज्वलति रणवशात् क्षिप्ते दैत्येन्द्रे जाता, धरणिरियमसम्बाधा। धर्मस्थित्यर्थ, प्रकटिततनुसम्बन्धः साधूनां बाधा, प्रशमयतु स कंसा न० न० र० स० लगु० LA ।।।-11-315-115-5 ननरसलघुगैः स्वरैरपराजिता ॥ ७७ ॥ ननरसलघुगैः : नगण-नगण-रगण-सगण-लघु-गुरुभिश्च " अपराजिता" भवति । स्वरैः स्वराश्च स्वराश्चेत्येकशेषः । सप्तभिः सप्तभिश्च कृत्वा यतिरित्यर्थः । भाषा-यदि नगण, नगण, रगण, सगण, एक लघु, एक गुरु हो तो उस अपराजिता " है । ( उदा०) यथा वा- यदनवधिभुज-प्रताप कृतास्पदा *'वीर्याना'विति । येन श्रीकृष्णेन ज्वलति-दीपिते वीर्याग्नौ रणवशात् रमं द्वारी- कृत्येत्यर्थः दैत्यन्द्रे-कसे क्षिप्त आहुतीकृत सति धरणि: पृथ्वी असम्बाधा-निर्दुःखा सः धर्मस्थित्यर्थ-धर्मरक्षायै प्रकाटततनुसम्बन्धः स्वमाययाऽऽविर्भूतसगुणमूर्तिः कंसारिः साधूनाम् महात्मनां स्वभक्तानां बाधां पीडां प्रशमयतु । " परित्राणाय साधूनां विमाशय च दुष्कृताम् । धर्मसंस्थापनार्थाय सम्भवामि युगे युगे" । इति (भ० गी० ) स्मृतेः । छन्द का नाम जाता ·७६ वृत्तरत्नाकरे। यदुनिचयचमू:-परै रपराजिता । न्यजयत समरे-समस्तरिपुव्रजं स जयति जमतां गतिर्गरुडध्वजः ॥ ७ ॥ भ० न० लगु० न० ।।।।।-51-।।। ननभनलगिति प्रहरणकलिका ।। ७८ ॥ * ननभनलग-नगण-नगण-भगण-नगण-लघु-गुरवश्चेदि- त्यर्थः तदा इयं " प्रहणकलिका" नामोच्यते । यतिश्च पूर्ववत् । भाषा-यदि प्रथम दो नगण, पुनः भगण, पुनः नगण, एक लघु, एक गुरु हो तो उस छन्द का नाम " प्रहरण कलिका '' होता है । यति पूर्ववत् ( उदा० ) बधा वा- -- न्यथयति कुसुम-प्रहरण कलिका प्रमदवनभवा-तव धनुषि तता। विरहविपदि मे-शरणमिह ततो मधुमथनगुण-स्मरणमविरतम् ॥ ७८ ।। त० भ० ज० ज० गुगु० " SS-3।।-05-5 -5-3 उक्ता वसन्ततिलका तभजा जगौगः ॥ सिंहोनतेयमुदिता मुनिकाश्यपेन ॥ उद्धर्षिणीति गदिता मुनिसैतवेन । रामेण सेयमुदितो मधुमाधवीति ।। ७६ ॥ तभजा-तगण-भगण-जगणाः, जगौ-जगणः गुरुश्च, ग= पुनरेको गुरुश्चेत् तदा वसन्ततिलका नाम उक्ता-कथिता। अस्यैव छन्दसो मतभेदेन सज्ञान्तरमाह-सिंहोन्नतेयमित्यादिना । स्पध्रम्। भाषा-जिस में तगण, भगण, जगण, पुनः जगण और अन्त में दो गुरु हो तो उस छन्द का नाम “ वसन्ततिलका " होता है। काश्यप मुनि के मत में इस का नाम " सिंहोन्नता" और सैतव मुनि के मत में “ उद्धर्षिणी" पिङ्गल के मत में ' मधुमाधवी ' कहते हैं । ( उदा. । (उदा०) यथा वा- * नश्च, नश्व, भश्च , नश्च, ल च ग् च एषां समाहारः ।

·तृतीयः सम (वर्ण) वृत्ताधिकाराऽध्यायः । यः शक्यते श्रुतिभिरेव परोधिगन्तुं किश्चित्सुयोगनिपुणै हदि चिन्त्यमूर्तिः । उद्भावयन्मनसि सम्भजतां स्वभाक्ति स्थाच्छुभाय करुणाख्यवपुर्दिनेशः ॥ ( सूर्यशतकम् ) यथा वा मम-(" श्रीकृष्णस्तबकशतकं " खण्डकाव्यम् इत्थं विशेषगुणशालिनि यादवेन्द्रे नाश गतेषु शिशुनागानन्दमोर सद्भक्तिरेव नुदति प्रबलाबलोन्माम् शंगावंशमणिषु क्षितिएतराम यच्चैत्रमासि मधुरं हि पिको विरौति बोरान्तोमियं प्रतिमालय . तच्चारुचूतकलिकानिकरैकहेतु लं नियन्तमभवावानवतो अथ (१५) शकरी- ल०१४ द्विहतहयलघुरथ गिति शशिकला ॥ ८० ॥ द्विहतहयलघुः द्विहताः द्विगुणता हयाः सप्त लघवो यत्र सा अर्थात् पूर्व चतुर्दश लघवः अन्ते च गएको गुरुः स्यात् सा "शशिकला" नामोला । सप्तभिः अष्टभिश्च यतिरित्याम्नायः। भाषा-जिस में १४ लघु और अन्त में एक गुरु हो तो उसका नाम “ शशिकला '' है ( उदा० ) यथा वा- मलयजतिलकसमुदित शशिकला अजयुवतिलसदलिक गगनगता । सरसिजनयन हृदयसलिलनिधि म्यतनुत विततरभसपरितरलम् ॥८॥ गु० १४ल० स्रगिति भवति रसनवकयतिरियम् ॥८१॥ *." मलयजे "ति-मलयजः = चन्दनं तस्य तिलकमेव समुदितशशिकला - उद्भूतचन्द्रकला की, कोदशी-ब्रजयुवतीनां वल्लवीनां लसत् शोभमानमलिक ललाटमेव गगग पियत् तत्र गता, सरसिजनयनः कमलनयनः श्रीकृषणः तस्य हृदयमेव सलिलनिधिः समुद्रः तम् विततरभसपरितरलम् = समुच्छलितं व्यतनुत - चकार । चन्द्रकलोदये समुद्रोच्छलनप्रसिद्धः ।

·. नाम ॥ वृत्तरत्नाकरे। अथ इयम् = शशिकला(एव) रसनवकयतिः = रसैः = षड्भिः नवकैः = नवभिश्च यतिर्यस्यां ताशी स्यात् चेत् तदा " सगक इति नाम छन्दो शेयम् । भाषा--यदि उक्त “ शशिकला " छन्द में ६, ६ पर यति करें तो उसका स्त्रक " होता है । ( उदा० ) यथा वा- अयि ! सहचरि ! रुचिरतरगुणमयी म्रदिमवसतिरनपगतपरिमला। स्रगिव निवस विलसदनुपमरसा सुमुखि ! ॐ मुदितदनुजदलनहृदये ! ।। वसुमुनियतिरिह मणिगुणनिकरः ।। ८२ ॥ यदि वसु-मुनियतिः = वसुभिः श्रष्टाभिः मुनिभिः सप्तभिश्च यतिर्यस्याः एवंविधा शशिकला स्यात् तदा मणिगुणनिकर इति नाम छन्द उच्यते । भाषा-यदि शशिकला में आठ ८ और ७ सात पर यति करें तो उस छन्द " मणिगुणनिकर" होता है । ( उदा० ) यथा वा--- नरकरिपुरवतु-निखिलसुरगति- रमितमहिमभर-सहजनिवसतिः । अनवधिमणिगुण-निकरपरिचितः सरिदधिपतिरिव-कृततनुविभवः ॥ २ ॥ म० म० म० का नाम म० म० -- SSS-SSSSSS-SSS-SSS मा बाणाः स्युर्यस्यां सा कामक्रीडा संज्ञातव्या ॥३॥ यस्याम् बाणाः = पञ्च माः = मगणाः स्युःसा 'कामक्रीडा" संज्ञातव्या = क्षेया। पादे यतिः। * मुदिते = हृष्टे दनुजदलनस्य = श्रीकृष्णस्य हृदये स्रगिव मालेव त्वं निवस इति सम्बन्धः । कीदृशी सक्-रुचिरतरगुणमयी = मनोहरसूत्रप्रोता, पक्षे रुचिरतराः - नायकवशकरणे समर्थी ये गुणाः सौन्दर्याचाः तन्मयी सती। पुनः कीदृशी प्रदिमवसतिः- कोमलावासा । उभयत्र समानोऽर्थः । पुन:-अनपगतपरिमला = न अपगतो दूरीभूतः परिमलाः सौरभं यस्याः । सहचरीपक्षेऽपिपश्मिनीस्वात् सदा सधस्कसौरभा । विलसदनुप- मरसा = विलसन् उद्गच्छन् अनुपमो रसो द्रवो रागो वा यस्याः एकत्र अम्लानत्वात् अपरत्र नवयौवनत्वात् । " शारादौ विषे वीय गुणे रागे द्रवे रस इत्यमरः । सह- चरि ! सुमुखि ! इति सम्बोधनपदे ।

·तृतीयः सम (वर्ण) वृत्ताधिकाराऽध्यायः भाषा-जिस में पांच मगण हो उसको “कामकीडा" कहते हैं। (उदा० ) यथा वा- मा कान्ते पक्षस्यान्ते पर्याकाशे देशे स्वाप्सी: कान्तं वक्त्रं वृत्तं पूर्ण चन्द्रं मत्वा रात्री चेत् । सुत्क्षामः प्राटश्चतो राहुः करः प्राद्या- त्तस्माद् ध्वान्ते हर्म्यस्यान्ते शय्यैकान्ते कर्तव्या ।। ८३ ॥ न० न० म० य० य० wr IllS s sol ss-lss ननमययेयुतेऽयं मालिनी भोगिलोकैः ॥८४ ॥ न-न-म-य-य-युता-नगण-नगण-मगण-यगण यगणयुक्ता इयं “मालिनी" भवति । भोगिलोकैः = अष्टभिः सप्तभिश्च यतौ सत्यामिति शेषः। भाषा---यदि दो नगण, एक मगण, पुनः दो यगण हो तो वह छन्द्र कहाता है । ( उदा० ) यथा वा- इदममुलभवातप्रार्थना दुनियर, मृगमदकृतचर्चा पीतकोशेवयवासा प्रयममपि मना मे पंचबाणःक्षिणे रुचिरशिखिशिखण्डा बम्मिलपाशा । अनुजुनिहितमंसे वंशमुत्काणयन्ती किमुत प्रलयवातान्मूलितापाड धृतमधुरिपुलीला मालिनी पाउनाकार दीतियकोष मालिनी" ज० भ० ज० र० ।।।।5 - 11-51-51S भवति नजौ भजो रसहितौ प्रभद्रकम् ॥ ८५ ॥ नजौ - नगणजगणौ, भजौ = भगणजगणौ रसहितौ अन्ते रगणविशिष्टौ स्यातां चेत् तत् “प्रभद्रकं नाम छन्दो भवति । सप्तभिः अष्टभिश्च यतिः। भाषा-यदि नगण, जगण, भगण, जगम और रगण हो तो तब उसका होता है । ( उदा. ) यथा वा- नाम प्रभद्रक * अथवा असितगिरिसमं स्यात् कज्जलं सिन्धुपात्रे सुरतरुवरशाखा-लेखनी पत्र मुर्वी । लिखति यदि गृहीत्वा शारदा सार्वकालं तदपि तव गुणाना-मांश ! पारं न याति ।।

·वृत्तरत्नाकर। ननु यदि नेतृता-भवति कामनातुरा निजनिजभेदिनी- कुलवियोगिनी हता। अथ न भवेसदा-सकलगं प्रभद्रक तदिह पराभवेत् सततमेव भिवताम् ॥ स० ज० न० न य० ।।5-15 1-1।।। -153 सजना नयौ शरदशकविरतिरेला ॥८६॥ यत्र सजनाः-सगण-जगण-नगणाः, नयौ नगण-यगणौ च स्याताम् सा " एला" नाम । कीदृशी-शर-दशकविरतिः = शरैः पञ्चभिः दशकैः = दशभिश्च विरतिः यतिर्यत्र तादृशी ।। भाषा---जब सगण, जगण, नगण, पुनः नगण और अन्त में एक यगण हो तो उसका नाम है ॥ ८६ ॥ D " एला छन्द म० र० म० य० य० S यत्र नौ S---SS-SSSSS-153 नौ भ्यौ यान्तौ भवेतां सप्ताष्टकैश्चन्द्रलेखा ।। ८७॥ मगणरगणौ म्यौ = मगण-यगणौ, यान्तौ अन्त एकेन यगणेन संयुक्तौ भवेताम् स्याताम् सा चन्द्रलेखा नाम । अत्र सप्ताएकैः सप्तभिः अष्टभिश्च यतिः कार्येत्यर्थः । भाषा-जिस में मगण, रगण, मगण और अन्त में दो यगण हो तो उस को " चन्द्रलेखा" कहते हैं ॥ ८७ ॥ अथ [१६] अष्टिः- %3D - भ० न० न० गु० भगण-रगणौ, SII-5 15-1।1।।1।1-5 भ्रत्रिनगैः स्वरात्खमृषभगजविलसितम् ॥ ८७ ॥ भ्रत्रिनगैः प्रयो नगणाः एको गुरुश्चेत् "ऋषभगजविलसितम्" इति नाम । परन्तु-खरात् सप्तमात्परं खम्-विरामो भवेत् । भाषा-यदि भगण, रगण तीन रगण के अनन्तर एक गुरु हो तो उसको " ऋषभगजविलसित ५ करते हैं। ( उदा०) यथा वा--- ·तृतीयः सम(वर्ण)वृत्ताधिकाराऽध्यायः । यो हरिणखान-खरतरनखशिखरै- दुर्जयदैत्यासिंह-सुविकटहत्यतटम् । किमिह चित्रमेत-दखिलमपहतवतः कंसनिदेश-दृष्य-हषभगजविलासितम् ॥ ७ ॥ न० ज० र० मु० र० IS IS-S नजभजरैः यदा भवति वाणिनी गयुक्कैः ॥८॥ यदा नजभजेरैः-नगण-जगण-भगण-जगण-रगणैः गयुक्तः अन्ते एकेन गुरुणोपेतैर्भवति "वाणिनी" नाम सा । पादे यतिः । भाषा-जब नगण, जगण, भगण, जगण, रगण और अन्त में एक गुरु हो तो उस छन्द का नाम वाणिनी" होता है । ( उदा० यथा वा- स्फुरतु ममाननेऽद्य ननु वाणि ! नीतिरम्यं तव चरणप्रसादपरिपाकतः कवित्वम् । भवजलराशि पारकरणसमं मुकुन्द सततमहं स्तवैः स्वरचितैः स्तवानि नित्यम् ॥८॥ र० ज० जगु० ཡི་ད 151-5 15-1S ISI S-ISIS जरौं जरौ जगाविदं वदन्ति पञ्चचामरम् ॥८६॥ जगणरगणौ, जरौ= जगण-रगणौ, =जगण-रगणौ, ततः जगौ- गुरू.चेत् तदा इदं " पञ्चचामरं " नाम छन्दो वदन्ति ॥ द्वाभ्यां २ यतिः । यथेष्टं वेति सम्प्रदायः । भाषा यदि जगण, रगण, पुनः जगण, रगण के अनन्तर एक जगह और गुरु हो तो उस छन्द का नाम पत्रचामर ( उदा० ) यथा वा- ISISs ISISISIS • सुरदुमूलमण्डपे विचित्ररत्ननिर्मिते सुरद्रु-" इति । सुरद्रुः कल्पतरुः तस्य मूलमधोभागः तत्र मण्डपे मण्डपं विशिनष्टि-विचित्रेति । विचित्राणि विविधानि यानि रत्नानि मणिमौक्ति- कादीनि हीरकप्रभृतीनि तर्निर्मिते, लसत् = भासमानं यद्वितातम् उल्लोचः तेन भूषिते सुरद्रुमूलमण्डपे, सललिविभ्रमालसम् = खेलाविलासश्रान्तम् सुराङ्गना: अप्सरसः तदाभाः तत्तुल्यो या वल्लन्यो गोपाकनाः तासां करप्रपः पेलवपाणिपल्लवपटलैः चामरैः जरोज ·, वृत्तरत्नाकरे। लसद्वितानभूषिते सलीलविभ्रमालसम् । सुराङ्गनाभबलवी-कर-प्रपञ्चचामरं- स्फुरत्समीर-वीजितं सदाच्युतं भजामि तम् ॥८६॥ अथ [१७] अत्यष्टिः- म० न० स० भ० ल०गु० Issss sa-Illlls-5 ।।1-5 रसै रुद्रैश्छिन्ना यमनसभला गः शिखरिणी ॥३०॥ यमनसभला:यगण-मगण-नगण-सगण--भगणाः एको लघुश्च, गः= अन्ते एको गुरुश्चेत् स्यात् सा “शिखरिणी इत्यु च्यते। कीदृशी रसैः =षांद्भः रुद्रैः = एकादशभिः छिन्ना=यतिमती। भाषा-जिसमें यगण, मगण, नगण, सगण, भगण, अन्त में क्रमशः एक लघु और एक गुरु हों तो उस छन्द को शिखरिणी कहते हैं । ( उदा० ) यथा वा- * स्वमर्कस्त्वं सोमस्त्वमसि पवनस्त्वं हुतवह- स्त्वमापस्त्वं व्योम त्वमु धरणिरात्मा त्वमिति च । परिच्छिमामेवं स्वयि परिणता बिभ्रतु गिरं न विधस्तत्तत्वं वयमिह तु यत्वं न भवसि ॥१०॥ चमरिकाभि: स्फुरन् यः समीरः पवनः तेन वीजितं सेवितम् तम् = वैदैकवेद्यं अच्युतं कृष्णावतारं हरिं सदा भजामि सेवे तं स्मरामीत्यर्थः ।। * हे ! वरद ! परिणताः परिपक्कबुद्धयः त्वयि विषये एवं परिच्छिन्नाम् = एवं प्रकारेण परिच्छिन्नत्वेन रूपेण त्वां प्रतिपादयन्ती गिरं = वाचं बिभ्रतु धारयन्तु नाम । केन रूपेण परिछिन्नामित्यत आह---त्वमर्क इत्यादिना । अर्कादयः प्रसिद्धाः । आत्मा = क्षेत्रज्ञो यजमानरूपः एते च अष्टावपि श्रीरुद्रमूत्तित्वेनागमप्रसद्धाः इति वदन्तु नामैवम्- वयन्तु तत्तत्त्वं वस्तु न विमो नैव जानीमो यत्त्वं न भवसि । अर्थात् सर्वात्मकत्वान्- महेश्वरस्य नाष्टमूर्तिमात्रत्वमेवेति परः सार इति संक्षेपः । अधिकं महिम्नस्तोत्रीयमधुसूदनी- व्याख्यायाम् । यथा वा मतप्रणीतायां " शिवशिखरिण्याम् "..- परक्षेत्रासकं यसकृदपरैस्ताडितमहो परन्तं गोमध्ये तृणसमसुखच्छेदिनि भवे । पुरस्तादयान्तं हरिमपि न मत्वा वृषपते ! दुलायं मन्मे संपदितरमाराहेतु विभो ! ॥- Home ·तृतीयः सम (वर्ण) वृत्ताधिकाराऽध्यायः । ज० सं० य० लगु० ज० स० 15 ।।।S IS1115-SS-:-5 जसौ जसयला वसुग्रहयतिश्च पृथ्वी गुरुः ॥११॥ जसौ=जगण-सगणी, जसयला:-जगण-सगण-यगण- लघवः गुरुः =एको गुरुश्च एते यत्र सन्ति सा “पृथ्वी" नाम छन्दः । वसुग्रहयतिः=वसुभिः अष्टाभिः ग्रहैः = नवभिश्च यतियंत्र, सेत्यर्थः । भाषा-जिसमें जगण, सगण, जगण, सगण, यगण, लघु और अन्त में एक गुरु हो तो उस छन्द को " पृथ्वी " कहते हैं ॥ ( उदा० ) यथा वा- * दुरन्तदनुजेश्वर-प्रकरदुस्थपृथ्वी-भरं जहार निजलीलया-यदुकुलेऽवतीयोऽशु यः । स एष जगतां गति-दुरितभारमस्मादृशां हरिष्यति हरिः-स्तुतिस्मरणचाटुभिस्तोषितः ॥११॥ न० भ० न०लगु० भ० र० S ।।-515-11-5 ।।।।।-1-5 दिङ्मुनि वंशपत्रपतितं भरनभनलगैः ॥ १२ ॥ भरसभनलगैः-भगण-रगण-नगण-भगण-नगण-लघुगुरुभिः वंशपत्रपतितं " नाम छन्दः । कीदृशम्-दिशश्च मुनयश्चैषां समाहारः । अर्थात् दशभिः सप्तभिर्यतिर्यत्र तत् । “वंशपत्रपतिता" इति केचित् । हे ! विभो ! भवान् आरोहतु' इति कर्तृपदमध्याहृत्य व्याख्येयम् । अगूढोऽपि लेषः पण्डितरूपैवेद्यः ।। ग्रन्थगौरवान्न व्याख्यातम् । * दुरन्तेति ---दुरन्ता दुर्जयाः ये दनुजश्वराः कंसाद्याः तेषां प्रकरण समुदायेन दुःस्थ: मोदुमशक्यो यो पृथ्वीभरः तं यदुकुलऽवतीर्य आशु क्षिप्रमेव यः निजलीलया = स्वतन्त्रलीलया जहार = दूरीचक्रे । सः लोकवेदप्रसिद्धः एषः = हृदयस्थ: जगतां गति: आश्रयः। स्तुतिस्मरणचाटुभिः तोषितः सन् अस्मादृशाम् पापिनामयीत्यर्थः दुरितभारम् पापपुजं हरिष्यति = धक्ष्यतीत्यर्थः । यथा वा-(सूर्यशतके ) दधच भुवनत्रयं महितभाभि राभाकरो रथेन महताऽनिशं गगनमण्डलं मण्डयन् । प्रयाति रहितः श्रमै द्रुतमनूल्स्तो नुतः सुमेरुभवनैः सदा स कुरुतानिएवं श्रीरविः ।। %3D ·वृत्तरलाकरे। भाषा-जिस में (क्रम से) भगण, रगण, नगण, भगण, नगण, लघु, गुरु हों तो उस का नाम " वंशपत्रपतित " होता है । ( उदा० ) यथा वा- * सम्प्रति खग्धजन्म शनकैः; कथमपि लघुनि वीणपयस्युपेयुषि भिदा, जलधरपटले । खण्डित-विग्रहं बलभिवं, धनुरिह विविधाः पूरयितुं भवन्ति विभवः, शिखरमणिरुचः ॥१२॥ (भारविः न० स० ल०गु० स० म० र० । 111-115-55 5-5 15-15 -5 रसयुगहयैन्सौ नौ स्लौ गो यदा हरिणी तदा ॥१३॥ यदा न्सौ नगणसगणौ, म्रौ= मगणरगणो, स्लौ=सगणो लघुश्च, गः एकश्चान्ते गुरुः इति स्यात् , तदा " हरिणी" नाम छन्दः । रसयुगहयैः = षड्भिः, चतुर्मिः, सप्तभिः यतौ सत्या- मिति शेषः। भाषा--(जिसमें ) जब नगण, संगण, मगण, रगण, सगण, एक लघु और एक गुरु हो तो उस छन्द का नाम " हरिणी” होता है। होता है। ( उदा० 1.) यथा वा- सुमुखि लघवः-पञ्च प्राध्या-स्ततोदशमान्तिम- स्तदनु ललिता-लापे वौँ-तृतीयचतुर्थको । प्रभवति पुन-यंत्रोपान्त्यः-स्फुरत्कनकप्रभे! यतिरपि रसै-वैदेर श्वैः-स्मृता हरिणीति सा ॥१३॥ भ० भ० न० त० त० गु०२ sys SS-5।।।।।-55 1-551-SS मन्दाक्रान्ता जलधिषडगैम्भीनतौ ताद्गुरू चेत् ॥१४॥ चेत् = यदि म्भौ = मगणभगणौ, नतौ नगणतगणौ पुनः तात्- अन्यस्मात् तगणात् परं गुरु द्वौच गुरू स्याताम् सा " सम्प्रति " इति । इह = अस्मिन्नद्रौ विविधाः = नानावर्णाः शिखरमणि- रुचः सम्प्रति अर्थात् शरत्काले लघुनि * अगुरुणि कुतः क्षीणपयसि अतएव भिदा = भेदमुपेयुषि छदं गते जलधरपटले = मेघमण्डले कथमपि शनकैः लग्धजन्म उत्पन्नमित्यर्थः अतएव खण्डितविग्रहं छिन्नस्वरूपं बलभिदः इन्द्रस्य धनुः पूरयितुं विमवः = समर्था भवन्तीत्यर्थः अस्योदाहाणम् सर्व कल वयात यतत लब्धमान कुटुम्ब ·तृतीयः सम (वर्ण) वृत्ताधिकाराऽध्यायः । कान्ता नाम कथ्यते । जलधिषडगैः- चतुर्भिः, षड्भिः, सप्तभिश्च यतो सत्यामिति शेषः । जलधिः= चत्वारः । अगाः-सप्त। भाषा-यदि मगण, मगण, भगण, नगरप, दो सगल और अन्त में दो गुरु हो तो उस छन्द को " मन्दाकान्ता कहते हैं । ( उदा०) यथा वा-- "धानां धाम-स्वमसि भगवन्-जाप्य इष्टौ द्विजानां यस्य ध्याना-दमलतरतां बुद्धिरामोति सद्यः। यस्मिन्प्राप्ले-कुधर मुदयं-जाग्रति प्राणिसहाः । रचयानस्मा-नयि ! दिनमणे ! पाहि देव ! प्रसीद ॥ १४ ॥ भ० ज० ज० ला० - . ।।। ।।- SI-15 यदि भवतो नजौ भजयला गुरुर्नर्कुटकम् ।। ६५ ।। यदि नजीनगणजगणौ स्तः, ततः भजजला:भगण- जगण-जगण-लघवः स्युः गुरुः = एकश्चान्ते गुरुवर्णः स्यात् तदा " नर्कुटकं " नाम छन्दः ।सप्तभिः दशभिश्च यतिरिति सम्प्रदायः । अस्यैव “नर्दटकम् , “ मर्कटकम्" इत्यपि च नामान्तरम । भाषा-यदि नगण, जगण, भगण, के अनन्तर पुनः दो जगण, एक लघु और एक गुरु हो तो उस छन्द को " नकुंटक " कहते हैं। ( उदा० ) यथा वा- श्रीमद्भागमते दशमस्कन्धे वेदस्तुतिः । तथाहि-( तत्रत्यमाद्यं पद्यम् ) ।।SIS ।।।5।। ॐ जय जय जयजा-मजितदोषगृभीतगुणां स्वमसि यदात्मना-समवरुडू-समस्तभगः । भगजगदोकसा-मखिलतियवबोधक! ते कचिदजयारमना-च चरतोऽनुचरेनिगमः ॥१५॥ * अजित ! स्वाभाविकशानबलक्रियात्मकसामध्योपेत ! त्वं जय जय = सों- स्कर्षेण वर्तस्व । तथा दोषगृभातगुणाम् = दोषेण स्वात्मावरणस्वरूपेशव गृभीताः गृहीता गुणाः सत्त्वाचा यया ताम् अजाम्-अनावविद्यां जहि - दूरीकुरु ।हे! अगजगदोकसाम्- चराचरात्मकजीवानाम् अखिलशक्तधवबोधक ! प्रलयकाले प्रसुप्तावा अदृष्टाविशक्तेरुद्वो- धक ! स्वम् पात्मना स्वस्वरूपेणैव समवरुद्धसमस्तभगः - वशीकृतसकलैश्वर्योऽसि तवैश्वर्य न परायत्तमीश्वरत्वादिति भावः । कचित् = कदाचित् सृष्टयवस्थायाम् पात्मना - आत्म- सामर्थेन चरतः - रचयतोऽस्य संसारस्य ते - सव स्वामित्यर्थः निगमः - वेदः अनुचरेत् प्रतिपादयतीत्यर्थः । सृष्टयवस्थायां निश्वासन्यायेन त्वत्त आविर्भूतो वेदस्त्वय्येवैकस्सिन्नहितीचे ·) वृत्तरत्नाकरे। मुनिगुहकार्णवैः कृतयतिं वद कोकिलकम् ।। ६६ ॥ (हे ! शिष्य ! ) यदि उक्नं छन्दः मुनिगुहकार्णवैः = सप्तभिः, षड्मिः, चतुर्भिश्चेत्यर्थः कृतयति = यतियुतं स्यात् तदा तत् वं कोकिलकम् " वद = ब्रहि जानीहीत्यत्र तात्पर्यम् । भाषा-यदि नकुंटक मे सात ७, छः ६, और चार ४ पर यति की जाय तो उसको "कोकिलक " जानो। (उदा० ) यथा वा- लसदरुणेक्षणं-मधुरभाषण-मोदकरं मधुसमयागमे-सरसकेलिभि-रुलासतम् । अलिललितधुति-रविसुतावन-कोकिलकं ननु कलयामितं-सखि ! सदा हृदि-नन्दसुतम् ॥ १६ ॥ अथ (१८) धृतिः । म० त० य० य० य० . - sssss H-IHS SIS S-ISS स्याद्भुतर्वश्वैः कुसुमितलता वेलिता म्तौ नयौ यौ ।।१७|| म्तौ-मगणतगणौ, नयौ = नगणयगणौ, पुनः यौ-द्वौ यगणौ, एते यदि स्युः अथ भूतवश्वैः पञ्चभिः, षड्भिः, सप्तभिश्चेत्यर्थः स्यात्-यतिर्भवेत् तदा सा “कुसुमितलतावेल्लिता" नाम छन्दः भाषा-जब मगण, तगण, नगण, और तीन यगण हों, तथा ५ पांच, ६ छः, ७ सात पर यति हो तो उस छन्द को "कुसुमितलतावेल्लिता" कहते हैं । ( उदा० ) यथा वा- * क्रीडत्कालिन्दी-ललितलहरी-वारिभिदाक्षिणात्य- वातैः खेलन्द्रिः-कुसुमितलता-वेलिता मन्दमन्दम् । भृङ्गालिगीतैः-किसलयकरो-झासितास्यलक्ष्मी तन्वाना चेतो-रभसतरलं-चक्रपाणेश्रकार ॥१७॥ तात्पर्यमवबोधयन् विश्रान्तो भवतीत्यर्थः । एतेन धर्मार्थकामोक्षात्मकपुरुषार्थ एव सृष्टेःप्रयो- जनमितिपूर्वप्रश्नोत्तरमुक्तं भवति । प्रपत्रपदाख्याब्याख्याकारस्तु-पिङ्गलसूत्रमुपन्यस्यन्नपि तद्विरोधेन वृत्तरत्वा- करेऽस्य लक्षणं लिखन् संस्कृत भाषायाश्च तदीयां व्याख्यां कुर्वाणः ( जगणस्थाने यगणं निवेशयन् ) पण्डितरेव प्रष्टव्यः ।। * क्रीडदिति-कुसुमितलता = पुष्पिता वल्ली (जातावेकवचनम् ) चक्रपाणेश्वेत: रमसतरलं = बलवञ्चपलं चकारेति क्रियाकारकान्वयः। कीदृशी लता-बातः - समीरणैः ..

·तृतीयः सम(वर्ण)वृत्ताधिकाराऽध्यायः । अथ (१६) अतिधृतिः । य० म० न० स० र० र० गु० SS-S S S 5-1।।।S-SIS-SIS रसवश्वैयौं न्सौ ररगुरुयुता मेघविस्फूर्जिता स्यात् ।।६।। यदि यमौ यगणमगणौ, न्सौ-नगणसगणौ, स्याताम् किन्तु तौ ररगुरुयुतौ-रगण-रगण-गुरुभिः सहितौ भवेताम् अर्थात् यत्र यगण-मगण-नगण-सगण-रगण-रगण-गुरवः यथाक्रमं स्युः सा " मेघविस्फूर्जिता" भवति । रसर्वश्वैः (रसैः) षड्भिः, (ऋतुभिः) षड्भिः (अश्वैः) सप्तभिश्च यतौ सत्यामिति शेषः । भाषा-जिसमें क्रम से यगण, मगण, नगण, सगण, रगण, रगण, अन्त में (एक) गुरु हो तो उस छन्द का नाम “ मेघविस्फूर्जिता ,, होता है । ( उदा० ) यथा वा--- कदम्बामोदादया, विपिनपवनाः, केकिनः कान्तकेकाः विभिद्राः कन्दल्यो, दिशि दिशिमुदा दर्दुरा दृसनादाः । निशानृत्यद्विद्य-द्विलसितलसन्-मेघविस्फूर्जिता घेत् मियः स्वाधीगोऽसौ, दनुजदलनो, राज्यमस्मात्किमन्यत् ॥ १८ ॥ वर्षावर्णनमेतत् । . .. . म० स० ज० स० त० त. गु० SS S-II S-ISXII S--SS-SS-S सूर्याश्वैर्मसजस्तताः सगुरवः शार्दूलविक्रीडितम् ॥६६॥ मसजस्तताम्मगण-सगण-जगण-सगण-तगण-तगणाः सर गुरवः एकेन गुरुणायुताः चेत् स्युः तत् शार्दूलविक्रीडितं नाम छन्दः । सूर्याश्वैः-द्वादशभिः सप्तभिश्च यतौ सत्यामिति शेषः । मन्दमन्दं वेल्लिता - कम्पिता। कथंभूतैः वातैः । दाक्षिणात्यैः = दक्षिणदिशातः सञ्चलितः एतेन वातानां मन्दत्वं सौगन्ध्यञ्च सूचितम् । पुनः कीदृशैः--क्रीडन्ती सोल्लासं प्रवाह- मातन्वाना या कालिन्दी यमुना तस्याः ललितलहरीणां = मनोहरतरगाणों वारिभिर्जलै. सह खलद्धिः तत्स्पर्शवद्भिरियर्थः एतेनैषां शीतलता प्रकटीकृता । कीदृशी लता-किस- लयकरोलासितैः = क्रिसलयान्येव कराः पाणयः तेषाम् उल्लासितैः अभिनयविशेषैः भृङ्गाः भ्रमरा एव प्रालयः सख्याः तासां मातैः लास्थलक्ष्मी = नृत्यविशेषत्रियं तन्वाना = कुवोणा।

·..
'
-
वृत्तरजाकरे।
भाषा-जिस में मगण, सेगम, जाण, ( पुनः ) सगण, और दो तगण
तथा अन्त में एक गुरु हो और १२, ७ पर यति हो तो उस छन्द का नाम " शार्दूल-
विक्रीडित .. होता है ( उदा०) यथा वा-
प्राचं यत्र गुरुत्रयं प्रियतमे ! षष्ठं ततश्चाष्टमं
सन्स्येकादशतस्त्रयस्तदनु चेदष्टादशाधान्तिमाः ।
मार्तण्डैर्मुनिभिश्च पत्र विरतिः पूर्णेन्दुबिम्बानने!
तद्वृत्तं प्रवदन्ति काव्यरसिकाः शार्दूलविक्रीडितम्॥ अथवा-
गोबिन्दं प्रणमोत्तमान! रसने ! तं घोषयाऽहर्निशं
पाणी ! पूजयतं मनः ! स्मर पदे ! तस्यालयं गच्छुतम् ।
एषनेत्कुरुताखिलं मम हितं शीर्षादयस्तद्धृवं
न प्रेक्षे भवतां कृते भवमहाशार्दूलविक्रीडितम् ॥ ६६ ॥
अथ [२०] कृतिः
म०
भ० न० य०
भ० लल्गु०
र०
SSS-S15-5।।।।।-15 S--5 ।।।5
ज्ञेया सप्ताश्वषड्भिर्मरभनययुता म्लौ गः सुवदना ॥१०॥
मरभनययुता-मगण-गण-भगण-नगण-यगणैर्युता, अथ
च यत्र भ्लो-भगणः लघुश्च, ततः गः = ऐका गुरुरपि स्यात् तत्
सुवदना नाम छन्दो शेयम् । सप्ताश्वषड्मिः सप्तभिः, सप्तभिः,
षड्भिश्च यतौ सत्यामिति शेषः । अश्वपदेन सप्तसंख्याग्रहणम् ।
भाषा-जिसमें मगण, रमण, भगण, नगण, यगण, (पुनः) भगण, लघु,
और अन्त में एक गुरु हो तथा ७, ७, ६ पर यति हो तो उस छन्द को ' सुवदना
कहते हैं । ( उदा० ) यथा वा-
ssss Iss ।।।।sss|||S
प्रत्याहत्येन्द्रियाशि स्वदितरविषयाशासाप्रनयना
स्वां ध्यायन्ती निकुञ्ज परतरपुरुषं हषोत्थपुलका।
आनन्दाश्रप्लुताची वसति सुवदना योगैकरसिका
कामात त्यक्तुकामा ननु नरकरिपो ! राधा मम सखी ॥ १०॥
ज० र०.. ज०
ज० गुल्लक
"
र०
र०
15- Is. ISISIS-SIS-
ISIS-
श्री रजौ गलौ भवेदिहेडशेन नचान वृत्तनाम ॥१०॥

·तृतीयः सम(वर्ण)वृत्ताधिकाराऽध्यायः । त्रिः-त्रिवारं रजौ - रंगणजगणी, गाली-गुरुलघू च स्याताम् ईडशेन लक्षणेन वृत्तं नाम छन्दः । पादाम्ते यतिः । छन्दोमजर्या- मप्युक्तम्-"वृत्तमीदृशन्तु नामतो रजौ रजौ रजौ गुरुर्लघुश्च" इति । भाषा-जिसमें तीन बार रगण, और तीन वार जयण हो अर्थात् रगण, जगण, रगण, जगण, पुनः रगण जगण, और एक गुरु, एक लघु हो तो उस छन्द का नाम "वृत्त" होता है। ( उदा० ) यथा वा- चित्तवृत्तिलीलया निसर्गरम्यदेहरूपविभ्रमेण राजमानसहयोविलाससम्पदाकलाकतूहलेन । यः समं बजाङ्गनाजनैः सुराङ्गनानिभैः सुखं समेत्य विष्णुरुल्ललास चित्तपनकोषषट्पदः समे सदाऽस्तु ॥१०१। अथ (२१) प्रकृतिः- - म० र० भ० न० य० य य० - . 55-515-5 ।।।।।। 5-1SS ISS नम्नर्यानां त्रयेण त्रिमुनि यतियुता स्रग्धरा कीर्तितेयम्।।१०२ मन्नैः-मगण-रगण-भगण-नगणैः यानाम्यगणानां त्रयेण= त्रिभिर्यगणैरित्यर्थः त्रिमुनियतियुता-त्रिवारं मुनिभि येतियुता- सप्तभिः सप्तभिः, सप्तभिश्च यतिमतीत्यर्थः एवंलक्षणा इयं "स्रग्धरा" कीर्तिताकथिता। भाषा–यदि मगण, रगण, भगण, नगण और तीन यगण हो तथा तीनवार सात २ अक्षरों पर यति हो तो वह छन्द “ स्रग्धरा" कहाता है। (उदा०) यथा वा- ज्याकोपेन्दीवराभा कनककषलसत्पीतवासाः सुहासा बहरुश्चन्द्रकान्तैर्वलयितचिकुरा चारुकर्णावतंसा । * " चित्तवृत्ती " ति । सः वेदैकवेबः विष्णुः मे मम चित्तपनकोषषट्पदः- मानसकमलकुड्लश्रमरः सदा अस्त्विति सम्बन्धः। सः कः यः सुरागनानिभैः- अप्सरः- सदृशैः प्रजाङ्गनाजनः वल्लवीभिः समं सुखं यथा तथा समेत्य उल्ललास-उद्भटरासक्रीडाकारी बभूव । कया-चित्तवृत्तिलीलया सङ्कल्पमात्रेणेत्यर्थः । वस्तुतस्तु: असमस्वरूप एवेति भाषः । अथच निसर्गरम्यदेहरूपविभ्रमेण = अप्राकृतसुन्दरवपुर्विलासेन तथा राजमानं शोभमानं यत् सद् उत्तमं वयः कैशोरपोगण्डादि तस्य यो विलासः स्थितिविशेषः सैव सम्पदाकला विभूतिविद्यां तस्याः कुतूहलेन चोफ्लक्षितः । उभयव उपलक्षणे तृतीया। + ब्याकोमेति (हह ) मगति-संसारे गोपस्य विष्णोः श्रीकृस्णावतारस्य भग- वतो मूर्तिः तनुः नः अस्मान अवतु पाविति सम्बन्धः । कीदृशी. मूर्तिरित्यपेक्षायां प्रथमान्तः पदैनां विशिनाहियाकोन्तीबरामविकसबीलकमल युतिः। कनककपः ·80 वृत्तरताकरे। अंसग्यासक्रवंशी-ध्वनिसुखितजगद्रवीमिर्लसन्ती मूर्तिर्गोपस्य विष्णो रवतु जगति नः स्नग्धरा हारिहारा ॥१०॥ अथ [२२] प्राकृतिः- र० न० र० न० र० न०गु० S -55-1।।5-151-115-151-15 श्री नरना रनावथ गुरुर्दिगर्कविरमं हि भद्रकमिदम् ॥१०३॥ भ्रौ भगणरगणौ, नरना-नगण-रगण-नगणाः रनौ-रगण- नगणौ अथ एको गुरुश्चेत् हि-निश्चयेन " भद्रकम्" इति नाम छन्द उक्तम् । कीदृशं तत्-दिगर्कविरमम्-दिग्भिः दशभिः अर्कैः द्वादशभिश्च विरमो विरतिर्यत्र तत् । भाषा-भगण, रगण, नगण, रगण, नगण, रगण, नगण और अन्त में एक गुरु हो तथा १० दश, १२ द्वादश पर यति हो तो उस छन्द का नाम “भद्रक" होता है अत्रैव केचित् “ मदिरा" मपि लक्षयन्ति-सप्तभकारयुतैकगुरुर्गदितेयमुदार- तरा मदिरा * इति । - - सुवर्णलेखा तद्वत् लमन्ति शोभमानानि पीतानि वासांसि यस्यां सा, सुहासा मन्दस्मेरा- नना । उच्चन्द्रकान्तः उत् ऊर्ध्व चन्द्रकाणां चन्दकानां ( मयूरपुच्छपत्रवत्तिनां) अन्तैः प्रान्तभागैः वलयितचिकुरा बेल्लितसंयतकचा, तथा चारू कर्णयोरवतंसौ यत्र सा, अंसयोा- सक्ता सम्बन्द्धा या वंशी वेणुः तस्या ध्वनिना निनदेन सुखितमानन्दितं जगत् यया सा, तथा-वल्लवीभिः गोपीभिः लसन्ती तासां मध्यवत्तित्वात् नक्षत्रेषु चन्द्र इव राजमानेति- गूढोऽभिप्रायः, तथा-स्रग्धरा-वनमालाचिता. हारी रम्यो हारो मुक्तामणिमाला यत्र सा तादृशीत्यर्थः । अन्यदुदाहरणां यथा वा- मा द्राक्षं वीणपुण्यान् क्षणमपि भवतोभक्तिहीनाम्पदाब्जे मा श्रीषं श्रव्यबद्धं तव वर ! चरितादन्यदाख्यानजातम् ! मा स्पाक्ष माधव ! स्वामपि भुवनपते ! चेतसापन्हुवानं मा भूवं त्वत्सपर्याव्यतिकररहितो जन्मजन्मान्तरेऽपि ॥ (मुकन्दमाला) * उदाहरन्ति च- माधवमासि विकस्वरकेसरपुष्पलसन्मदिरामुदितै- भृजकुलैरुपगीतवने वनमालिनमालि ! कलानिलयम् । कुझगृहोदरपलवकाल्पततल्पमनल्पमनोजरसं तं भज माधविकामूदुनर्तनयामुनवातकृतोपगमा" |- ·तृतीयः सम (वर्ण) वृत्ताधिकाराऽध्यायः। अथ (२३) विकृतिः न० ज० भ० ज० भ० ज० भ० लगु ।।।। -5 ।।-5-5-135 ।।-1-5 यदिह नजौ भजौ जभलगास्तदाश्वललितं हरार्कयतिमत् ॥१०४ यदि इह नजौ-जगणजगणौ, भजौभगणजगणौ भ्जभ- लगाः% भगण-जगण-भगण-लघु-गुरवः स्युः तदा तत् ललितम्" नाम छन्दः । कीदृशम्-हरार्कयतिमत् = हराः ११ श, अर्काः, १२ श, एभिर्यतिरस्यास्तीति तादृशम् । इदमेवान्यत्र अश्व- " अद्रितनया" इत्युक्तम् । भगण, जानना ॥ .. भाषा-यदि नगण, जगण, भगण, जगण, भगण, जगण, और गुरु हो तथा ११, १२ पर यति हो तो उस छन्द का नाम अश्वललित" ( उदा० ) यथा वा- * विलुलित-कपिशरेणुकपिशं प्रशान्तकलिकापलाशकुसुमं कुसुमनिपातविचित्रवसुधां सशब्दनिपतदुमोत्कशकुनम् । शकुन-निनाद-नादित-ककुब्विलोलविपलायमानहरिणं हरिग-विलोचनाधिवसतिं बभा पवनात्मजो रिपुवनम् ॥(भट्टिः) १०४ अस्येवं व्याख्या-हे ! आलि ! माधवमासि = चैत्र मासि वसन्तकाले इत्यर्थः, विकस्वसणि प्रफुल्लानि यानि केसरपुष्पाणि पुनागसुमानि तेषां लसन्ती या मदिरा अर्थात् पुष्पमकरन्दरूपा तया मुदितैः = मत्तैः भृङ्गकुल: = भ्रमैरसमूहः उपगीतवने = गुजितोद्याने तं वनमालिन = श्रीकृष्णं = भज = सेवस्व । = भज = सेवस्व । कीदृशम् कलानिलयम् = सकलकलानिधिम् तथा कुअगृहोदेर = लतावलितमूमिमध्ये पल्लवै : = सद्यस्कैलतापत्रैः कल्पितं = रचितं तल्पं शय्यास्तरणं येन तम् , तथा-अनल्पमनोजरसं = प्रचुरमन्मथावेशिनम्। त्वं कीदृशी सती- माधविकानां वासन्तीलतानां मृदुनतनं यस्मात् तादृशो यो यामुनवातः = यमुनासीकरी समीरः तेन कृत उपगमः = अभिसरणाघोगो यस्याःसा तादशीत्यर्थः ।। * विलुलितेति-पवनात्मजो रिपुवनं बभञ्ज । की दृशम् विलुलितानां विघटितानां पुष्पाणां रेणुभिः कपिशं पिङ्गलं, प्रशान्तानि अवसन्नानि कालकाः, पत्राणि, पुष्पाणि च यत्र, कुसुमानां निपातेन विचित्रा वसुधा यत्र, सशब्दैः सशब्दं वा निपता मैः उत्काः स्थानान्तरं गन्तुमुन्मनसः शकुनाः पक्षिणो यत्र, शकुनाना पलायमानानां निनादेन नादिताः सनातनादाः शब्दायमानीकृता वा ककुभो दिशो यत्र तत्, क्लिोलाः : व्याकुलाः सन्तो विपलायमाना हरिणा यत्र तत्, हरिणस्वेब विलोचने यस्याः सीतायाः तदाधिवसति सन्निवासस्थानम् ॥ , . , ·वृत्तरत्नाकर -- म० म० न० न० लगु० تن سن -a SS3-355-5 S।।।-11-11-11-15 मत्ताक्रीडा मौ लौ नौ न्लौ गिति भवति वसुशरदशयतियुता ॥ यदि मौ-द्वौ मगणी, नौ-तगणनगणौ, नौ-द्वौ गगणौन्लो- नगणलघू ग् इति-अन्ते एको गुरुश्चेत् तदा वसु-शर-दश-यति- युता-अभिः, पञ्चभिः% दशभिश्च यतिमती “मत्ताक्रीडा इति नाम छन्दः उच्यते । क्वचित् “ मत्ताक्रीडम्" इति नाम । भाषा-जिसमें दो मगण, एक तगण, चार नगण, एक लघु और एक गुरु हो तथा पाठः, पांच५, दश १० पर यति हो उस छन्द को “ मत्ताक्रीडा" कहते हैं ॥ (उदा०) यथा वा- मुग्धोन्मीलन्मत्ताक्रीडं--मधुसमय-सुलभमधुरमधुरसा- गाने याने किञ्चित्स्यन्दत्पदमरुण-नयनयुगलसरसिजम् । रासोल्लासक्रीडत्कन-बजयुवति-वलयविहितभुजरसं सान्द्रानन्दं वृन्दारण्ये-स्मरत हरि-मनधचरणपरिचयम् ॥१०॥ अथ (२४ ) सङ्कुतिः- भ० त० स० भ० भ० न० य० 51-55।।1।5-5 ।।5।।।1-13 भूतमुनीनैर्यतिरिह भतनाः स्भौ भनयाश्च यदि भवति तन्वी यदि भतनाः = भगण-तगण-नगणाः, स्भौ-सगणभगणौ भनया भगण-नगण-यगणाः च भवेयुः तदा "तन्वी" नाम छन्दो भवति इह-अस्मिन् छन्दसि भूतमुनीनैः पञ्चभिः सप्तभिः, द्वादशभिश्च यतिरिति ध्येयम् । भाषा-~यदि (क्रमशः) भगण, तगण, नगण, सगण, भगण, (पुनः एक) भगण, यगण हो तो उस छन्द का नाम " तन्वी" होता है। इस में ५ . प्रांच, ७ सात, १२ द्वादश पर यति जाननी चाहिये । (उदा० ) यथा वा- माधव ! मुग्धैर्मधुकरविरुतः कोकिसकूजितमलयसमीर : कम्पमुपेता मलयजससिः प्रावनतोऽप्यविगततनुदाहा । पापलाश विरचितबायना देहजसंघरभरपरिनै- निश्वसति सा मुहुरतिपषं ध्यानलये तव निवसति तन्धी ·१३ तृतीयः सम(वर्ण)वृत्ताधिकाराऽध्यायः। अथ [२५] अतिकृतिः- म० भ० भ० न० न० न० न० गु० . "कौनपदा 5- ।। 5-5।।।।।।।।।।।-5 क्रौञ्चपदा म्भौ स्भौ ननना न्गाविषुशरवसुमुनिरतिरिह भवेत् १०६ यदि म्भौ-भगणमगणौ, स्भौ-सगणभगणौ ननना नगण- प्रयम् , न्गौ-नगणगुरु च स्याताम् तदा इषुशरवसुमुनिविरतिः= पञ्चभिः पञ्चभिः अष्टभिः, सप्तभिश्च विरतिर्यत्र सा तादृशी इह = शास्त्रे " क्रौञ्चपदा. नाम (छन्दो) भवेत् । भाषा--यदि, (क्रमशः) भगण, मगण, सगण, भगष, चार नगण और अन्त में एक गुरु हो तो उसका नाम जानना । इसमें ५ पांच, ५ पांच, ८ आठ, ७ सात पर यति का नियम हे । (उदा०) यथा वा- ॐ क्रौञ्चपदाली-चित्रिततीरा-मदकल-खगकुलकल-कलरुचिरा फुखसरोज-श्रेणि-विलासा मधुमुदितमधुप-रवरभसकरी । फेनविलास-प्रोज्वलहासा-ललितलहरिभर-पुखकितसुतनुः पश्य हरेऽसौ-कस्य न चेतो-हरिति-तरलगति-रहिमकिरणजा ॥१०॥ अथ [२६] उत्कृतिः- म म० त० न० न० न० स० लगु० ལིས་དམཚིག་ཡཁཡིས SSSSSS-SS ।।।।।।।-515.1.15-5-5 वस्तीशाश्वच्छेदोपेतं ममतनयुगनरसलगैर्भुजङ्गविजृम्भितम् ॥१०७ ममतनयुगनरसलगैः = मगण-मगण-तगण-नगण-नगण- * क्रौञ्चपदालीति-असौ अहिमकिरणजा-सूर्यतनया कालिन्दी कस्य चेतो न हरति हे! हरे ! इति त्वं पश्य ( पश्य मृगो धावतीतिवत् वाक्यार्थस्व कर्मता) कीदृशी त्यपेक्षायां प्रथमान्तस्तां विशिनष्टि-कौनपदालीभिः कुररपत्रिचरखैः चित्रितं तीरं यस्याः वस्तुतस्तु कौनपदानां पक्षिविशेषार्णा प्रालिभिः राजिमिरिति सुन्याख्येयम् । मदकलं- मदमन्तं यत् खगानां खेटानां कुलं तस्य कलकलरवेस रुचिरा मनोशा, फुल्लानि विकासमाजि यानि सरोजानि कमलानि. तेषां श्रेण्या विलासो यत्र सा, मधुना पौष्पेन रसेन मुदिवा रे मधुपाः मधुलिहः तेषां रवेण पुचितेन रभसंकरी सदाकुलितेत्यर्थः सा, फेनो डिण्डीरः तस्य बिलास, उदमलमेच प्रोजलो हासो वस्य सा, ललितो यो लहरिभरः तरङ्गसन्तानः तेन पुलकिता सुशोभना तनुः शरीरं यस्याः सा रिहत्तरमाकुलेत्यर्थः ।। र० -- ·वृत्तरत्नाकरे। नगण-रगण-सगण-लघु-गुरुभिरित्यर्थः पतै रचितमिति यावत् यत्, तत् छन्दः “भुजङ्गविलसितम् "भुजङ्गविलसितम्" नाम । वस्वीशाश्वच्छेदो- पेतम्-वसयो-टौ, ईशाः एकादश, अश्वाः सप्त एतैः छदेन यत्या उपेतं युक्तमित्यर्थः। भाषा-जिसमें (क्रमशः) दो २ मगण, एक तगण, तीन ३ नगण, एक १ रगण, एक १ सगण, एक १ लघु, तथा एक १ गुरु हो तो उस छन्द का नाम "भुजङ्गविलासित" होता है । इस में ८, ११, ७ पर यति का नियम जानना । ( उदा०) यथा वा- * हेलोदञ्चन्यञ्चत्पाद-प्रकट-विकट-नटनभरो-रणकर-तालक- श्वारुप्रेङ्गुच्चूडाबर्हः अतितरलनवकिसलय-स्तरङ्गितहारक् । त्रस्यनागस्त्रीभिर्भक्या-मुकुलितकरकमलयुगं-कृतस्तुतिरच्युतः पायानः छिन्दन्कालिन्दीहदे कृतनिजवसति बृह-अजगविजृम्भितम् ॥ स० गु०गु० -- sss-।।।।।।।।।।।।।।।।।।-Sss मो नाः षट् सगगिति यदि नवरसरसशरयतियुतमपवाहाख्यम् ॥ यदि मा मगणः नाः षट्-षट् नगणाः, ततः सगग-सगणः, द्वौ गुरू च भवेताम् , तथा नव-रस-रस-शरैः नवभिः, षभिः, षभिः, पञ्चभिश्च (कृत्वा) या यतिः विरामः तया युतम् तत् अपवाहाख्यम् "-अपवाह इति श्राख्या नाम यस्य तत् छन्दो भवतीत्यर्थः। भाषा-जब एक मगण, छः नगण, एक सगण तथा दो गुरु हों, और नौ ६ छः, ५ पांच पर यति हो तो उसका नाम अपवाह "होता है। म० न० न० न० न० न० न سل سل .. سسلی بود بیدل. .سعد “ *" हेलो." इति । अच्युतो नोऽस्मान् पायादिति सम्बन्धः । कथम्भूतः-हेलया लीलयैव उदश्चन्न्यनयां उत्तानवितानाभ्यां पादाभ्यां प्रकटः प्रस्फुटः विकटो विलक्षणो नटनमरो नाट्यविलासो यस्य सः, पुनः-रणत् सशब्दं करतालकं यस्य, चारुः सुन्दरः प्रेवन् चञ्चलः चूडाबहाँ यस्य, श्रुतौ कणे तरलं चपलं नवकिसलयं अवतंसीकृत नवपल्लवं येन सः, तरबिन्तहारधृक् नर्तनवशात् गतागते कुर्वन् यो हारः तस्य धारणकर्ता, त्रस्यन्तीमिः भीतिगत्ताभिर्नागस्त्रीभिः भक्त्या प्रव्हीभावेन मुकुलितं ' करकमलयोर्युगं यस्यां कियायां तथा स्यात्तथेति क्रियाविशेषणम् , कृता स्तुतिर्यस्य सः, पुनः कालिन्दी- हदे यमुनायाः सरोवरे कृता वसतियेन स चासौ यो वृहदगुजङ्गः कालियनागः तस्य विजृम्भितं चेष्टितं किन्दन् उद्ध्वंसयन् ।।

·६५ तृतीयः सम(वर्ण)वृत्ताधिकाराऽध्यायः। इति उक्तादिप्रकरणम् । समवृत्तप्रसङ्गेन समवृत्तरूपान् दण्डकानाह- - न० न० र० र० र० ।।।।1-315-315-35-315-35-315.313 यदिह नयुगलं ततः सप्तरेफास्तदा चण्डवृष्टिप्रपातो भवेद्दण्डकः यत्-यदा इह-दण्डकजातौ नयुगलम्-नगणद्वयम्, ततः सप्त रेफा-सप्त रगणाः स्युः तदा "चण्डवृष्टिप्रपातः" नाम दण्डको भवति। भाषा-यदि दो ( २ ) नगण के अनन्तर सात (७) रगण हो तो वह " चण्डवृष्टिप्रताप नामक दण्डक होता है । ( उदा० ) यथा वा- प्रलयघनघटामहारम्भमेघावलीचण्डवृष्टिप्रपाताकुलं गोकुवं सपदि समवलोक्य सम्येन हस्तेन गोवर्धनं नाम शैलं दधहीलया। कमलनयनरक्षरक्षेतिगर्जप्रसन्मुग्धगोपागनालिङ्गनानन्दितो गलदभिनवधातुधाराविचित्राङ्गरागो मुरारातिरस्तु प्रमोदाय नः ॥१०॥ न० न० र० र० र० र० - ~- کیا کسی ایک کے کا کې کې! رک کر ارد! 1 - 11 प्रतिचरणविवृद्धरेफाः स्युरार्णवव्यालजीमूतलीलाकरोदामशङ्खादयः प्रतिचरणवृद्धरेफा-प्रतिचरणं विवृद्धो रेफो रगणो यत्र ते तथा, तदा अर्ण-अर्णव-व्याल-जीमूत-लीलाकर-उद्दाम-शङ्खादयो भवन्ति । एषु एकोनसहस्राक्षरपर्यन्तपादनियमः कविसम्प्रदाय- सम्मतः। उक्तश्च- एकोन सहस्त्राक्षरपर्यन्ता दएडकाझ्यः : प्रोकाः। वर्णत्रिकगणवृथा न द्वितयाचा महामतिभिः ।। भाषा-सब दण्डकों के प्रारम्भ में दो नगणों का होना आवश्यक है, उन दो नगणों के उत्तर सात से अधिक एक २ रगण को बढाते जायं तो अर्ण, अर्णव, व्याल, जीमूत, लीलाकर, उद्दाम, शङ्ख आदि अनेक दण्डक बन जाते हैं । अर्थात् आदि में दो नगण और आठ रगण हों तो " अर्ण " नी रगण हो तो अर्णव" व्याल ग्यारह रगण हो तो.. " जीमूत , बारह रगण हो तो “ उद्दाम " चौदह हो तो " श्रादि नामवाले दण्डक होते हैं। इस की वृद्धि एकोनहजार अक्षर के पादपर्यन्त कविसम्प्रदायानुसार जाननी । दश रगण हों तो. " ·प्रत्तरनाकरे। न० न० य० य० य० य० य० य० य० ।।।।।। 5-153--15s ।ऽऽIssis. Sss प्रचितकसमभिधो धीरधीभिःस्मृतो दण्डको नयादुत्तरःसप्तभिः नद्वयात्-नगणद्वयात् उत्तरैः परवर्तिभिः सप्तभिः यैः पगारीः रचिता धीरधीभिन्छन्दोविद्भिः “प्रचितकसमभिधः" दराडकः भाषा-यदि दो नगणों के उत्तर सात यगण हों तो उसको छन्दःशास्त्र के पण्डित" प्रचितक नाम दण्डक कहते हैं । ( उदा० ) यथा वा- मुरहर ! यदुकुलाम्भोधिचन्द्र ! प्रभो ! देवकीगर्भरत्न ! त्रिलोकैकनाथ ! प्रचितकपटसुरारिव्रजोद्दामदन्तावलस्तोमविद्रावणे केसरीन्द्र ! चरणनखरसुधांशुच्छटोन्मेषनिःशेषितध्यायिचेतोनिविष्टान्धकार ! प्रणतजनपरितापोगदावानलोच्छेदमेध ! प्रसीद प्रसीद ।।११०॥ एवमेव श्यामलादण्डकादिकाव्यं शेयम् । इति समवृत्ताख्यस्तृतीयोऽध्यायः अथ चतुर्थोऽध्यायः स० उक्तानि समवृत्तानि, सम्प्रति अर्धसमानि वनकामः चतुर्थाध्यायमारभते तत्रादौ उपचित्रलक्षणमाह-विषमे इति । स० स० ल.गु. भ० म० भ० गु०२ .......- 13-1। 5-115-1-5-- ।।-51-51-5-5 विषमे यदि सौ सलगा दले। भौ युजि भाद्रुकाबुपचित्रम् ॥१ यदि विषमे दले प्रथमे तृतीये च पादे सौ-धौ सगणौ ततः सलगा-सगणलघुगुरवः स्युः, युजिसमे द्वितीये चतुर्थे च पाद भौ-धौ भगणी, पुनः मात्-भगणात् (अर्थात् तृतीयमगणात्) गुरुकौ-धौ गुरू स्याताम् सदा “उपचित्रम् " नाम छन्दः। द्विरा- वृत्या श्लोका पूरणीयः। भाषा यदि विषम = प्रथम, तृतीय पाद में ३ सीन सगण, एक लघु तथा एक गुरु हो और सम-द्वितीय चतुर्थ पाद में तीन भगणों से उत्तर दो गुरु हो तो उस छन्द को “ उपचित्र " कहते हैं। (उदा०) यथा वा- - - ·६७ चतुर्थः-अर्धसमवृत्ताधिकाराऽध्यायः । * मुरवरिवपुस्तनुतां मुदं हेमनिभांशुकचन्दमाधिसम् । गगनं चपलामिक्षितं यथा शारदनीरधरै-रुपचित्रम् ॥ १॥ म० भ० भ०,गु०२ न० ज० ज० ... जगण, - 31-511-3-5S. -1 । 1-5-15 -153 भत्रयमोजगतं गुरुणी चेत् । युजि च नजौ ज्ययुतौ द्रुतमध्या ॥२ ओजगतम्-विषमपादगतं भत्रयम् = त्रयो भगणाः गुरुणी च-द्वे च गुरुणी अक्षरे (द्वौ गुरू इत्यर्थः ) युजि-समे पादे नजौ नगणजगणी ज्ययुतौ-जगण-यगणयुक्तौ स्याताम् चेत् सा“द्रुतमध्या" नाम छन्दः। भाषा:-यदि विषम पादों में तीन भगण और दो गुरु, तथा समपादो में एक नगण, दो और एक यगण हो तो उस छन्द का नाम “द्रुतमध्या" होता है। ( उदा०) यथा वा मम- S।। 155 नैव यदा रमणी रसपूर्णा llisiisiiss भवति मनोजसरोजसुगन्धिः । SISI ISS कि? वद ! पौरुषमस्ति नराणां ।।।।।।55 बलकरकामयुतामपि लोके ॥ २ ॥ स० स० स० गु० भ? भर . गु०२ SS ।। 5-15-1।5-5 . ।।-51-5-|| सयुगात्सगुरू विषमे चेत् । भाविह वेगवती युजि भाद्गौ ३ चेत् = यदि विषमे प्रथमे तृतीये पावे सयुगात् = सगण- द्वयात् परं सगुरू सगणगुरू स्याताम्, अथ युजि-समे द्वितीये चतुर्थे च भौ-धौ भगणी, पुनः भात् भगणात् (तृतीयभगणात् ) * मुरवैरिः = श्रीकृष्णः तस्य वपुः शरीरं मुदं हर्ष तनुताम् कीदृशम्-हेमनिर्भ सुवर्णसदृशं यदंशुक वस्त्रम् अर्थात् पीतं वासो यत्र तत् तथा चन्दनलिप्तम् , यथा शारद नीरधरैः शरत्कालोनमेकैः उपचित्रम् = संभिवं चालामिलितं = विद्युत्समञ्चितं गगनम् = भाकाशं तदादित्यर्थः।

·वृत्तरताकरे। गौ = द्वौ गुरू च भवेताम् तदा इह-छन्दशाले "वेगवती" नाम छन्द उच्यते। भाषा-यदि विषमपादो में दो सगणों से परे एक सगण अर्थात् प्रादि में तीन सगण और एक गुरु हो और सम = द्वितीय चतुर्थ पाद में तीन भगणों से परे दो गुरु हों तो उस छन्द को इस शास्र में " वेगवती" कहते हैं। (उदा०) यथा वा- स्मरवेगवती अजरामा केशववंशरवैरतिमुग्धा । रभसान गुरूगणयन्ती केलिनिकुञ्जगृहाय जगाम ॥ ३॥ त० म० स० ज० र० गु० ज० गु०२ موس SSESSIS- 5-5 SS-115-151-55 प्रोजे तपरौ जरौ गुरुश्चेत् । म्सौ ज्गौ भद्रविराड् भवेदनोजे ॥४॥ चेत् = यदि ओजे = विषमे पादे तपरौ-तगणात् परौ जरौ- जगणरगणौ, गुरुश्च स्यात् अनोजेसमे पादे म्सौमगणसगणौ ज-जगणः, गौ = द्वौ गुरू च स्तः तदा.." भद्रविराट " इति नाम भाषा-यदि विषम पादो में तगण, जगण, रगण और एक गुरु हो, एवं समपादो में मगण, सगण, जगण और दो गुरु हों तो उस छन्द का नाम 'भद्रविराट' होता है। ( उदा० ) यथा वा- ss ||ss Iss कृष्णां कुरुसागरेऽति मग्ना sssssss ध्यायन्ती चरणं पर हीणाम् । S SIIS ISISS यो रक्षितवान् यदूत्तमेशः Sss ।SSS कृष्णोऽसौ मम हन्तु करमलानि ॥ ७ ॥ स० स०गु० Το र० न० गुण्गुरु -- ।।5-IS HI5-5 SI- STI-5-3 असमे सजौ सगुरुयुक्तौ । केतुमती समे भरनगाद्गः ॥शा यदि असमे =विषमे (१,३) पादे सजौ-सगणजगणौ सगुरु- * "हीणाम्" इत्यतः पूर्व संयुक्तपरत्वे अपि चस्य लघुतैव "प्रहे का" इत्युक्त। पादान्तस्थत्वात् लघोरपि "ति". इत्यस्य गुरुत्वमेव ।।

·. - चतुर्थः-अर्धसमवृत्ताधिकाराऽध्यायः । ३१ युक्तौ -सगणगुरुभ्यां सहितौ भवेताम् , समे = (२,४) पादें भरनगात्- भगण-नगण-रगण-गुरुतः उत्तरं गः =एको गुरुः स्यात् तदा "केतुमती" इत्युच्यते । भाषा-यदि विषमपादों में सगण, जगण, सगण, अन्त में एक गुरु, और समपादों में भगण, नगण, रगण से परे दो गुरु हों तो उसको “केतुमती" कहते हैं (उदा०) यथा मम- I SISI NISS यदुपुङ्गवाय नमताद्धा ।।।।।SI रति सकलमङ्ग ! यो नित्यम् । | | ।।।ss इतरे तु सन्ति कृपणन्द्राः s||15 Isss स्वार्थ-परमनसो महावर्ताः ॥ ५ ॥ त० गुगु० ज० गुळगु० ! SSS त० ज० त० ... - SS-55-1।5-5-55-55-55-5 भाख्यानकी तौ जगुरू ग प्रोजे । जतावनोजे जगुरू गुरुश्चेत् ॥ प्रोजे = विषमे पादे तौ-द्वौ तगणौ, जगुरू जगणगुरूच स्तः, गः = पुनरेको गुरुश्च भवेत् , अनोजेसमे पादे जतौ-जगण- तगणौ जगुरू = जगणगुरू च स्याताम् अन्ते पुनः एको गुरुश्चेत् ? तदा सा "श्राख्यानकी" नाम कथ्यते । भाषा यदि विषमपादों में दो तगण, एक जगण, दो गुरु हों और सम = द्वितीय चतुर्थ में जगण तगण, पुनः जगण और अन्त में दो गुरु हों तो उस छन्द को "आख्यानकी" कहते हैं। . ज० त० ज० गुळगु० त० त० ज० गुग्गु० wam-in- 15.I-SS PSI-S-5--SSSS-ISIS-S जतौ जगौ गो विषमे समः स्यात् । तौ ज्योग एषा विपरीतपूर्वा विषमे प्रथमे तृतीये च पादे जतौ-जगणतगणौ जगणगुरू च स्याताम् अथ गः-एको गुरुश्च भवेत्, समे-द्वितीये चतुर्थे पादे सौ छौ तगणी, गौ-जगणगुरू गपुनरेको गुरुश्चेत् सा विपरीत पूर्वा “विपरीताख्यानकी " झयेत्यर्थः । अनयोरुपजात्यन्तर्भावेऽपि ·स० न० भ० १०० वृत्तरताकरे। विशेषसंहाविधानार्थमयसमाध्याये पाठ इति भट्टः । एवश्वामयोरुदा- हरणे ऊहनीये । अथवा- आख्यानकी स्यात् प्रकटीकृतार्थे यदीन्द्रवज्रा चरणः पुरस्तात् । उपेन्द्रवज्रा चरणा संयोऽन्ये मनीषिणोका विपरीत-पूर्वा ॥ भाषा-विषमपादों में जगण, तगण, पुनः जगण और दो गुरु हों, तथा समपादों में (पहले ) दो तगण, जगण, और पुनः दो गुरु हों तो उस का नाम 'विपरीताख्यानकी" होता है।॥७॥ स० स० ल०गु० भ० र० . ।। 5-1।5-05-1-5--। ।। -51-55 सयुगात्सलघू विषमे गुरुः युजि नभौ च भरौ हरिणप्लुता विषमे = प्रथम तृतीये च पादे सयुगात् = सगणद्वयात् सलघु = संगणलघू, गुरुः = एकश्च गुरुः स्यात् । युजि-समे पादे नभौ नगण-भगणी, भरकौ = भगणरगणौ च स्याताम् तदा सा हरिणप्लुता" इत्युच्यते। भाषा-विषम पादो में तीन सगम एक लघु और एक गुरु हो, एवं सम- पादों में एक नगण, दो भगण और एक रगण हो तो उस छन्द को " हरिणप्लुता " कहते हैं। (उदा० ) यथा वा--- स्कुटफेनचया हरिणप्लुता बलिमनोज्ञतटा तरणेः सुता। कलहंसकुलारवशालिनी विहरतो हरति स्म हरेमनः ॥ ८॥ लगुरू न' न० र० र० ।।।।।।S IS-1-5 -1115-1-1:S I-SIS अयुजि ननरला गुरुः समे । न्जमपरवक्त्रमिदं ततो जरौ ॥६॥ अयुजि-विषमे पादे ननरला नगण-गण-रगण-लघव: गुरुश्च स्यात् समे-द्वितीये चतुर्थे च जनगणजगणी, ततः जरी= जगणरंगणौ च स्यात्ताम् तदा इदम्, "अपरवक्त्रं नाम छन्दो शेयम् । भाषा-जब विषम पादों में (प्रथम) दो नगण, पुनः एक रगण, लघु, एक गुरु हो, और समपादों में एक नगण से परे दो जगणं और एक रगण हों तो उस को 'अपरवक्त्र" कहते हैं ·चतुर्थः-अर्धसमवृत्ताधिकाराऽध्यायः । न० न० र य० न० ज० ज० २०१ २० गु० ।।1-11-515-|ss ।। |-15 HSSIS-S अयुजि नयुगरेफतो यकारो। युजि च नजो जरगाश्च पुष्पिताया अयुजि = विषमे पादे नयुगरेफतः = नगण-नगण-रगणात् परतः यकार:= यगणः स्यात् , युजि-समे पादे नजौ नगणजगणौ, जरगाः= जगण-गण-गुरवश्च स्युः तदा पुष्पिताग्रा" नाम छन्द उच्यते। भाषा-यदि विषम पादों में दो नगणों से परे एक रगण, एक यगण हो और समपादों में एक नगण, दो जगण, एक रगण और अन्त में एक गुरु हो तो वह छन्द "पुष्पिताग्रा" कहाता है । ( उदा० ) यथा वा-( अस्मद्गुरुचरणानाम् ) * भुवनधव ! महाङ्गपाल ! त्वयि सततं ससुते समेतु भग्यम् । अनिशमिदमहं समीहमानो भगवत एव भवामि भव्यदातुः ॥ वदन्त्यपरकत्राख्यं वैतालीयं विपश्चितः । पुष्पिताग्राभिधं केचिदौपच्छन्दसिक परे ॥ १० ॥ विपश्चितः= पण्डिताः अपरवक्त्राख्यं वैतालीयमेव वदन्ति पुष्पिताग्राभिधं छन्द औपच्छसिकमेव वदन्ति । र० ज० र० ज० ज० र० ज० र० गु० रजौ-गण- SISIS ।। ।।।S IS ISIS 15-s स्थादयुग्मके रजौ रजौ समे तु जरी जरौ गुरुयंदा यवान्मतीयम् ११ अयुग्मके-विषमे पादे रजौ-रगण-जगणौ, जगणौ च स्याताम्, समे= द्वितीये चतुर्थे च जगण-रगणौ, पुनः * श्रीलोकनाथो नाम रावलपिण्डीवास्तव्योऽस्माकं सतीर्योऽभूत् । तम्प्रति गुरुभिरे- कदा पत्रं प्रहितमासीत् तत्रत्यमिदं पधम् । * यथा वा-( श्रीमद्भागवते ) तृतीयस्य चतुर्थे- इति सह विदुरेण विश्वमूर्ते- गुणकथया संधया प्रावितोहतापः रणमिव पुखिने यमस्वसुस्ता समुषित औपगविनिशा तोडगार - ·" एक वृत्तरताकडे। जरौ जगणरगणौ च स्यातां अन्ते गुरुश्चैकश्चेत् ? तदेवम् यवात्- यवशब्दात् परामती यवमती" नाम छन्द इत्यर्थः । भाषा यदि-विषम पादों में (क्रमशः) रगण, जगण, पुनः रगण, जगण हो और समपाद में जगण, रगण, जगण, रगण से परे एक गुरु हो तो उस छन्द का नाम “यवमती" होता है । ( उदा० ) यथा वा-- sis is ISIS is s मायया वितस्य सर्वमद्भुतं यो 15 | ISISIS Iss निलीय तत्र रूपवानिव स्वयन्ता । ss ISIS IS Iss वस्तुतो न रूपतां गतो प्रसङ्गः ISIS ISIS 13 Iss शरीर तो विभिन्नतां गतः प्रतीतः ।। अत्रव केचित् " वियोगिनी" पठन्ति- विषमे ससजा समे गुरुः सभरा लोऽथगुलर्वियोगिनी" इति तल्लक्षणात । उदाहरन्ति च- यदवोचत वीषय मानिनी परितः स्नेहमयेन चहुषा । अपि वागधिपस्य दुर्वचं वचनं तद्विदधीत विस्मयम् ॥ (भारविः) अस्य एव "सुन्दरी" इत्यपरं नाम । ॥ इति चतुर्थोऽध्यायः ॥ अथ पञ्चमोऽध्यायः। । उक्तान्यर्धसमानि वृत्तांनि, संप्रत्युद्देशकमानुरोधेन विषमवृत्तान्याभिधातु पञ्चमोऽध्याय आरभ्यते १२३४५६७८ मुखपादोऽष्टभिर्वर्णैः ॥ १२३४५६७८ ११० ११ १२ परेसान्मकरालयैः क्रमाद् वृ द्धाः ।। १२३४५६७८ ११०११-१२ १३ १४ १५ १६ सततं यस्य विचित्रैः पादैः सम्पब सौ न्द थे। १२३४५६७८११०१११२१३१४१५१६ १७१८१९२० बद मि हि तममलीमिः पद च तु रू | मिधं वृत्तम्।।

·चतुर्थः-अर्धसमवृत्ताधिकाराऽध्यायः । १०३ मुखपाद" इति । यस्य-वृत्तस्य मुखपाद: प्रथमः पादः अष्टभिर्वर्णैः स्यादिति शेषः। अस्मात् = मुखपादात् पर-द्वितीयाचाः पादाः मकरालयैः = समुद्रैः चतुर्भिः क्रमावृद्धः अक्षरैः सततम् = नैरन्तर्येण स्युः तत् वृत्तम् = छन्दः अमलधीभिः निर्मलमतिभिः पिङ्गलादिभिराचार्यः “ पदचतुरुर्वाभिधम् " नाम अभिहितम् = कथितम् कीदृशम्-विचित्रैः = विलक्षणैः पादः सम्पन्न सौन्दर्यम् - सम्पन्नं जातं सौन्दर्य यस्य तादृशम् । अत्र: सम्पन्नसौन्दर्यम्" इति कथितेन "गुरुलघुनिवेशनियमो नास्ति" इति सूचितम् । प्रथमपादोऽष्टाक्षरः, द्वितीयोद्वादशाक्षरः, तृतीयः षोडशाक्षरः, चतुर्थो विंशत्यक्षर इति निर्गलितोऽर्थः । भाषा-जिस छन्द का प्रथम पाद ८ अक्षरों का, दूसरा १२ अक्षरों का, तीसरा पोडश १६ अधरों का और चौथा २० विशति अक्षरों का हो उसको पदचनुरूल" कथन करते हैं । इसमें गुरु, लघु अवरों के निवेश का नियम नहीं, किन्तु रचनासौन्दर्य का ध्यान रखना आवश्यक पदचतुरूवृत्तस्यैव प्रतिपादान्ते गुरुद्वयनिवेशे सन्शान्तरमाह- गु०२ है - प्रथम मुदित वृत्ते । गु०२ १२३४५६७ ८६ १० ११ १२. विरचित विषम चर ण भा जि ॥ गु०२ १२३४५६७८९ १० ११ १२ १३ १४ १५ १६ गुरुक युगल निधन इ ह क लि त आ डा। गु०२ १२३४५६७८६१०१११२१३ १४१५.१६१७१८१९२० वितरुचिरपदवित ति यति रिति भव ति पी डः ॥२॥ इह विरचितविषम चरणभाजि=विचरचितान् विषमसंख्या- काक्षान् चरणान् भजतीति तादृशे प्रथमम् उदिते वृते ·ता आपौड" १०४ वृत्तरत्नाकरे। प्रथमोक्ने पदचतुरूोमिधे वृक्षे गुरुकयुगलनिधने = गुरुरेवगुरुकं, गुरुयुग्मं निधने अवसाने यस्य तादृशे सति इति = इत्थं प्रकारेण भाडा- उपसमेंण कालितः साहितः पीडः =“आपडि" इत्याख्य छन्दो भवतीत्यर्थः । कथम्भूत आपांड:-विधृतरुचिरपदविततिः यतिः विधृता सम्पादिता रुचिरा हृद्या पदानां वितस्या यतिर्यत्र स तथाविधः। भाषा-यदि उक्त " पदचतुरूवं" छन्द के प्रत्येक पादके अन्त में दो २ वर्णो को गुरु किया जाय तो उसका नाम जानना चाहिये। १२३४५६७८९ १० ११ १२ प्रथम मितर चरण समुत्थं । १२३४५६७८ श्रयति जगति लक्ष्म ॥ १२३४५६७८९ १० ११ १२ १२ १४ १५ १६ इतर दितर जनित म पि य दि च तु य । १२३४५६७८६१०१११२१३१४१५२६१७ १८ १९ २० चरणयुगलकमधिकृत म प र मि ति क लि का सा ॥३॥ यदि प्रथमं तुर्यम् =प्रथमश्चरणः इतरचरणसमुत्थम् = द्वितीय चरणगतं लक्ष्म = लक्षणं श्रयति, इतरत् =द्वितीयम् अपि इतरगदि- तम् प्रथमपादोक्तं लक्षणं श्रयति, यदि च अपरम् = चरणद्वयं तृतीयचतुर्थरूपम् अविकृतम् = यथावस्थितमेव स्यात् इति = अर्थात् अनया रीत्या स पापीड एव सा=प्रसिद्धा "कलिका" नाम छन्दो भवन्तीत्यर्थः । अस्यायमाशयः-यदि प्रथमः पादो द्वादशाक्षरः, द्वितीयोऽष्टाक्षरः, तृतीयः षोडशाक्षरः, चतुर्थो विंशत्यक्षरः तदा “कलिका" नामेत्युच्यते । इमामेव “मञ्जरी इति नाना व्याहरन्ति । अत्र तुर्यपदेन श्लोकचतुर्थाशः पादो ग्राह्यः॥ भाषा--यदि आपीड का प्रथमचरण द्वितीय चरण के लक्षणवाला और द्वितीय प्रथमचरण के लक्षणवाला हो अर्थात् द्वितीय पाद को प्रथम पाद के स्थान पर तथा प्रथम पाद को द्वितीय के स्थान पर कर लिया जाय और शेष तृतीय, चतुर्थ पाद ज्यों के त्यों रहें तो उसको "कलिका" कहते हैं। पिङ्गल सूत्र में इस का नाम "मारी है। सारांश यह है कि-"कलिका" छन्द में प्रथम पाद १२ अक्षर, विकीय पाद ८ अक्षर तापिय पाद ६२ अक्षर, चतुर्थ पाद २० अवर का होता है। .

·पश्चमो विषमवृत्ताधिकाराऽध्यायः।
गु०२
१२३४५६७८३१० ११ १२
द्विगुरु युत सकल च र वान्ता ।
गु०२
१२३४५६७८ ९ १० ११ १२ १३ १४ १५ १६
मुख चरण रचित मनु म व वि तृ ती यः॥
गु०२
१२३४५६ ७८
चरण इह हि लक्ष्म ।
गु०२
१२३४५६७८ ११० ११ १२ १३ १४ १५ १६ १७ १८ १९ २०
प्रकृतम परम खि ल म पि य दि भ जति ल व ती सा
दि तृतीयः चरणः · मुखचरणरचितम् प्रथमपादोक्तं
अष्टाक्षरत्वरूपं लक्ष्म-लक्षणम् अनुभवति-तद्युक्तो भवतीत्यर्थः,
अपरम्पादत्रयम् प्रकृतम्-प्रस्तुतम् अखिलम्-समग्रमपि अापी-
लक्षणं भजति-श्रयते तदाहि-निश्चयेन इह-शास्त्रे सा-प्रसिद्धा"लवली'
नाम छन्दः । कीदृशी-द्विगुरुयुतसकलचरणान्ताद्वाभ्यां गुरुभ्यां
युतः युक्तः सकलचरणानाम् अन्तः अवसानं यस्याः सा ताशी।
पत्र-प्रथमः पादो १२ द्वादशाक्षरः, द्वितीयः १६ षोडशाक्षरः,
तृतीयो ८ अष्टातरः, चतुर्थो २० विंशत्यक्षरः इति सारः।
भाषा-यदि ( लवली का ) तृतीय पाद प्रापीड के प्रथमपादोक्त लक्षण
से युक्त हो या यों कहो कि-अष्टाधरपाद तृतीय पाद के स्थान पर, द्वादशाक्षर
(तृतीय) पाद प्रथम पाद के स्थान पर हा पार शेषपाद = द्वितीय, चतुर्धपाद पूर्ववत् हों
तो उसका नाम " लवली " हो जाता है, परन्तु सब पादों के अन्त में दो गुरु अक्षर
भवश्व होने चाहिये।
.
~
सार यह कि-जब प्रथम पाद में १.२, द्वितीय में १६, तृतीय में ८, चतुर्थ
में २० अक्षर हों उसका नाम स्ववली

·वृत्तरत्नाकरे। गु० २ प्रथम म धि व स ति यदि तु यं। गु० २ ८६१०१११२ १३ १४ १५ १६ च र म प र ण प द म व सि त गुरु यु ग्मा। गु० २ १ २ ३ ४ ५ ६ ७८६ १०१११२ १३ १४ १५ १६ १७ १८ १९ २० निखिल म प र मु परि त न स म मि ह ल लि त पादा। गु० २ त्रि त य म मृतधारा॥शा यदि प्रथमतुर्यम्-प्रथमपादोऽष्टाक्षरात्मकः चरमचरणपदम् चतुर्थपावस्थानम् अधिवेसति-प्रामोति अर्थात् चतुर्थपादरूपेण भवति, चतुर्थः पादोऽष्टाक्षरात्मको भवतीति यावत् निखिलम्- समग्रम् अपरम्पादत्रयम् उपरितनसमम् = प्रापीडस्थद्वितीय- पादादितुल्यं स्यात् तदा अवसितगुरुयुग्मा अवसिते अवसाने गुरुयुग्मं यस्याः सा तादृशी ललितपादा हृद्यपदरचितपादा इह- अमृतधारा नाम छन्द उच्यते । प्रथमः पादो द्वादशाक्षरः, द्वितीयः षोडशाक्षरः, तृतीयो विंशत्यक्षरः, चतुर्थोऽ ष्टाक्षरश्चेद् “ अमृतधारा" सेति सारः। भाषा-यदि आपीड छन्द का प्रथम अष्टाक्षरपाद चतुर्थ पाद के स्थान पर किया जाय, शेष पाद ज्यों के त्यों हों, और पाद के अन्त में नियम से दो गुरु वर्ण कर दिये जाये तो उसका नाम जानना । प्रथम पाद में १२ द्वितीय में १६, तृतीय पाद में २०, चतुर्थ में ८ होने से " अमृतधारा कहाती है। छन्दःशास्त्रे " " अमृतधारा इति पदचतुरूर्वप्रकरणम् ·पञ्चमो विषमवृत्ताधिकाराऽध्यायः। अधुना अन्यान्यपि विषमवृत्तान्युच्यन्ते- ज० गु० स० ज० स० ल० न० स० ।। 5-15 1-05-1-।।।।।SSIS सजमादिमे सलघुकौ च । नसजगुरुकेष्वथोद्गता ।। भ० स न० ज० ल०गु० - ALL स० ज० गु० ।।-11-15 1-1-5-15-15।।। IS IS त्र्यविगतभनजला गयुताः । सजसा जगौ चरणमेकतः पठेत् पादिमे प्रथमे पादे सजम् =सश्च जश्च अनयो समाहारः सजम् = सगणजगणावित्यर्थः सलघुको च=सश्च लघुकश्च तौ सगणलघू च स्याताम् अर्थात् प्रथमे पादे सगण-जगण-सगणल- घवः कार्याः अथ = अनन्तरम् द्वितीये पादे नसजगुरुकेषु नगण- सगण-जगण-गुरुषु सत्सु व्यध्रिगतभनजलाः= त्रयाणां पूरण अछौ पादे तृतीये पादे गताः स्थिता ये भगण-नगण-जगण- लघवः ते गयुताः = गुरुयुक्ताः कार्याः । परिशेषे चतुर्थे पादे-सजसा =सगण-जगण-सगणाः जगौ = जगण-गुरू च भवतः । एवं सति चरणम् = प्रथमं पादम् एकतः= एकीकृत्य पठेत् अर्थात् प्रथम पादं द्वितीयेनैकीकृत्य उच्चारयेदित्यर्थः । प्रथमद्वितीयपादौ बहुवि- लम्बेन न पठेत् अत्यन्तयतिं न कुर्यादित्याशयः, एवं कृते लक्षणे उद्ता माम छन्दो शेयम् ॥१॥ भाषा--यदि प्रथम पाद में-सगण, जगण, सगण, एक लघु हो, द्वितीय पाद में-नगण, सगण, जगण और एक गुरु, तृतीय पाद में भगण, नगण, जगण, लघु, और एक गुरु हो, तथा चतुर्थ पाद में-सगण, जगण, सगण, जगण अन्त में एक गुरु हो, परन्तु प्रथम पाद और द्वितीय पाद के मध्य में विशेष यति न करें अर्थात् उन को मिलाकर पढ़ा जाय तब उस वृत्त को कहते हैं । ( उदा०) " . - उद्ता यथा वा- किरातार्जुनीयस्य द्वादशः सर्गः तथाहि तस्येदमादिमं पद्यम् ॥ ।।।।।। अथ वास वस्य वचनेन ।।।।15 ISIS रुधिर वदन त्रिलोचनम् । ।।।।।5।। क्रान्ति रहितमभिराधयितुं ·१०८ वृत्तरताकरे । ।।SIS।।। ISIS विधिवतमांसि विदधे धनञ्जयः ॥१॥ स० ज० स० ल० स० ज० गु० 151510 5--11-11-SIS चरणत्रयं भजति लक्ष्म । यदि सकलमुद्गतागतम् ॥ TO न० भ० गु० स० ज० स० ज० गुण 3।।।5।।3-- ।।551-115-1SIS नौं भगौ भवति सौरभकं । चरणे यदीह भवतस्तृतीयके ॥२॥ यदि इह तृतीयके = तृतीये पादे नौ रगणनगणौ भगौ भगणगुरू च भवतः = स्याताम्, अपरं तृतीयवर्ज समग्रम् चरण- अयम् प्रथम-द्वितीयचतुर्थरूपम् उद्गतागतम् उद्गतास्थितं = सक- लम् =समां लक्ष्म = लक्षणम् भजति प्रामोति तदा “सौरभकम्" नाम वृत्तमुच्यते। भाषा-जब तृतीय पाद में रगण, नगण, भगण तथा एक गुरु हो और शेष तीनों पाद = प्रथम, द्वितीय, चतुर्थ पाद उगता के लक्षण वाले हों तो उस छन्द को सौरभक" कहते हैं सं० ज० स० ल० न० स० ज० गुण ।। 5-11-15-1-1।। 15 51-1 नयुगं सकारयुगलं च । भजति चरणं तृतीयकम् । न० न०. स० स० ज० गु० स० स० ज० ।।।।5। 5-11-05-15 ।। SISIS तदुदितमुरुमतिभिललितं । यदि शेषमस्य खलु पूर्वतुल्यकम् ॥३ यदि तृतीयकं चरणम् = तृतीयः पादः नयुगम-जगणद्वयम् , सकारयुगलम् = सगणद्वयञ्च भजति - प्राश्रयते, शेषम् = अपरश्व पादत्रयम् प्रथम-द्वितीय-चतुर्थात्मकं खलु = निश्चयेन अस्य पूर्व- तुल्यकम् = उगतावत् स्यात् तदा तदछन्दः उरुमतिभिः विशालबुद्धिभिः ललितम् " नाम उदितम् - कथितम् ।

·पञ्चमो विषमवृत्ताधिकाराऽध्यायः। १०६ भाषा-यदि तृतीय पाद में दो नगण, दो सगण हों और शेष सब पाद उद्गता के लक्षणवाले हो तो छन्दःशास्त्रवेत्ता उसको लालित" इत्युद्गताप्रकरणम् म० स० ज० गु०२ SHTS-15-S. 11-55 म्सौ ज्गौ गौ प्रथमाघिरेकतः पृथगन्यत् ॥ र० गु०१ स० न० ज० 113-10151-55-5 त्रितयं सनजरगास्तथा ननौ सः न० न० स० त्रिनपरिकलितजयौ। न० न० ज० य० ।।।।।।।-ISHSS प्रचुपितमिदमुदितमुपस्थितपूर्वम् ॥ १॥ म्सा=मगणसगणौ, ज्भौ = जगण भगणी गौ-द्वौ गुरूच (इत्येवम्) एकतः एकः प्रथमाधिः प्रथमचरणः पृथक् द्वितीया- दिपादात् पृथकृत्य पठनीय इत्यर्थः । अतः अन्यत् त्रितयम् = पादत्रयम् द्वितीयादि एकीकृत्यैव पठनीयम् नतु तत्र विरामोविधेयः। कीदशं तचरणत्रयम् इत्यपेक्षायामाह-सनेति । सनजरगाः-सगण नगण-जगण-रगण-गुरवः द्वितीये पादे कार्याः । ननौ नगणौ, (द्वौ नगणौ) सासगणश्च एते तृतीये पादे देयाः। त्रिनपरि कलितजयो प्रयश्च तेनाश्चेति त्रिनाः तैः विभिनगणैः परिकलितो सहितौ यौ जयौ जगण-यगणी तौ चतुर्थे पादे कायौँ, एवं कृते उपस्थितपूर्वम् इदम् प्रचुपितम् उदितम् = " उपस्थितप्रचुपितं नाम छन्द कमित्यर्थः। भाषा-बदि प्रथसपाद में मगण, समण,जमण भगण, और दो गुरु हौ पर ·११० वृत्तरक्षाकरे। वह पाद पृथक् करके ही पढ़ा जाय, शेष तीन पादों को मिलाकर. पदें, परन्तु द्वितीय पाद में सगण, नगण, जगण, रगण एक गुरु हो, तृतीय पाद में दो नगण, एक सगण, और चतुर्थ पादमें ३ तीन नगणों के अनन्तर क्रमशः एक जगण,एक यगण हो तो उसका नाम “ उपस्थितप्रचुपित" जानना। म० स० ज० भ० गु०२ स० न० ज० र० गु० SSSS-15-51-53-15-11-15 IS SS नौ पादेथ तृतीयके सनौ नसयुक्तौ । प्रथमाघ्रिकृतयतिस्तुवर्धमानम् न० न० स० न० न० स० न० न० न० ज० य० ।।।।।।।।।।।।।।।।।।।।।।।।।। 5-1SS त्रितयमपरमपि पूर्वसदृशमिह भवति। प्रततमतिभिरितिगदितं खलु वृत्तम् तृतीयके = तृतीये पादे नौ-द्वौ नगणौ अथ = ततः सनौः सगणनगणोः = परन्तु तौ नसंयुक्तौ = नगणमगणाभ्यां सहितौ स्याताम् प्रथम-द्वितीय-चतुर्थात्मकम् पूर्वसदृशम् = उपस्थित- प्रचुपिततुल्यमेव भवति = भवेदित्यर्थः इति = अमुना प्रकारेण प्रततमतिभिः प्रख्यातबुद्धिभि खलुः = निश्चयेन तत् वृत्तम्-छन्दः वर्धमानम्" नाम गदितम् = कथितम् । कीदृशं तत् प्रथमाधि- कृतयति प्रथम अध्रौ चरणे कृतायतिर्यस्मिन् तत् । भाषा-जिसके तृतीय पादमें दो नगण के अनन्तर एक सगण, पुनः नगण, नगण तथा एक सगण हों शेष तीन पाद " उपस्थितप्रचुपित" के तुल्य हों, परन्तु प्रथम पाद में ही यति की जाय शेष तीनों पाद मिलाकर पढे जायं तो उस छन्द का वर्धमान होता है। गु०२ ज० र० गु० नाम म० स० ज० भ० स० न० SSS-115-1SI5।।5-1।।।।।SIS IS-S अस्मिन्नेव तृतीयपादके तजराः स्युः। प्रथमे च विरतिरार्षभं वदन्ति । त०. ज० र० न० न० य० SS-151-5।।।।।।।।।151-15s तच्छुद्धविराट्पुर स्थितंत्रितयमपरमपि यदि पूर्वसमं स्यात् ॥३॥ अस्मिन्नेव तृतीयपादके= अस्मिन् : एव वर्धमाननामके छन्दसि तृतीये पादे तजराः=तगण-अगण-रगणाः स्युः । प्रथमे च पादे विरतिः= यतिः स्यात् त्रितयम् अपरमपि यदि अपरश्च ·षष्ठः षट्प्रत्ययाधिकाराऽध्यायः। पादत्रयम् उपस्थितप्रचुपितवत् भवेत् तदा तत् शुद्धविराट् पुरः, स्थितम् = शुद्धविराट् इति पदं पुरः पूर्वस्थितं यस्य तत् आर्षभम् = शुद्धविराडार्षभम्" नाम छन्दो भवन्ति । भाषा-वर्धमान नामक छन्द के तृतीय पाद म यदि तगण, जगण, रगण हो, और प्रथमपाद में ही यति की जाय, शेष तीन पाद = प्रथम, द्वितीय, चतुर्थ पाद उपस्थित प्रचुपित के तुल्य हो तो उसका नाम “शुद्धविराडार्षभ " छन्द होता है। द इत्युपस्थितप्रचुपितप्रकरणम् ॥ . विषमाक्षरपादं वा पादैरसमं दशधर्मवत् ॥ यच्छन्दो नोक्तमत्र गाथेति तत्सरिभिः प्रोक्तम् ॥४॥ सम्प्रति ग्रन्थेऽनुक्तानां छन्दसां कथं ज्ञानं स्यात् कुत्र वा तदन्तर्भाव इति दर्शयितुं सामान्यनियममाह- विषमेति । विषमाक्षरपादम्-विषमान्यक्षराणि यस्य तादृशाः पादा यस्य तत् अष्टदशसप्तनवाक्षरादिपादमित्यर्थः वा = अथवा पादैः असमम् = स्वीयैः पादैः विषमम् अर्थात् त्रिपादं षट्पादं वा दशधर्मवदित्युदाहरणम् । तथाहि-- दशधर्म न जानन्ति एतराष्ट्र !निबोध तान्॥ * मत्तः प्रमत्त उन्मत्तः श्रान्तः क्रद्धो बुभुषितः । स्वरमाणश्च भीरुश्च लुब्धः कामी च ते दश ॥ इत्येवंजातीयकं षट्पदीगाथारूपं यच्छन्दः-पत्र नोक्तम् तत्सूरिभिः "गाथा" इति नाना प्रोक्तम् ॥ भाषा-जिसमें विषमाक्षर पाद हो अर्थात् गुरु लघु क्रम तथा संख्या का श्रादर न किया जाय अथवा जिसमें पादों की संख्या का भी नियम न हो जैसाकि..... महाभारत के उद्योग पर्व विदुरनीति नामक प्रकरणान्तर्गत “दशधर्मम्" इत्यादि श्लोक में देखा गया है इत्यादि छन्द जो इस ग्रन्थ में नहीं कहे गए उन को "गाथा" जान लेना चाहिये। अथ षष्ठोऽध्यायः उक्तानि समादिभेदेन वृत्तानि, सम्प्रति तेषामुत्पत्तिप्रदर्श- नार्थ मुक्तानुक्तानाश्च कविप्रयोगेषु दृश्यमानानां वृत्तानां सन्मूल- * मत्तः मद्यादिना। प्रमत्तः विषयासक्तत्वेनाऽनवहितः । उन्मत्त: अपस्मारा- दिरोगेण । + एतदध्यायान्तर्गत: बहूपयोग्यपि प्रपञ्चो मया परीक्षादित्सूनां कृते विशेषत उपयोगाभावं मत्वा न कृत इति नेयम् ॥

·वृत्तरताकरे। ताचोतनाय प्रस्तारादीन षट् प्रत्ययान् निरुपयत्याचार्यः। तत्र प्रतीयते सल्यादि-रेभिरिति “प्रत्ययाः" । इति प्रत्ययशब्दोऽत्र योगरूढो वेदितव्यः । तेच षट् तदाह- प्रस्तारो नष्टमुद्दिष्टमेकद्वयादिलगक्रिया । संख्या चैवाध्वयोगश्च षडेते प्रत्ययाः स्मृताः॥१॥ "प्रस्तार" इति । (१) प्रस्तारः, (२) नष्टम् , (३) उद्दिष्टम् , (४) एकध्यादिलगक्रिया, ५.) सङ्ख्या, (६) श्रध्वयोगश्च । एते षद् प्रत्ययाः। भाषा-तीन प्रकार के वृत्तों का निरूपण करके उनकी उत्पत्ति के बोधनार्थ, तथा अनुक्त छन्दों के स्वरूपशानार्थ इस अध्याय में प्रस्तारादि छः प्रत्ययों का निरूपण करते हैं । प्रस्तार, नष्ट, उद्दिष्ट, एकब्यादिलगक्रिया, सङ्ख्या, अध्वयोगभेद से "प्रत्यय'' छः प्रकार के होते हैं । सङ्ख्यादि की प्रतीति का हेतु होने से प्रस्तारादि की इस शास्त्र में "प्रत्यय" संज्ञा है ॥ १॥ पादे सर्वगुरावाघाल्लघु न्यस्य गुरोरधः । यथोपरि तथा शेषं भूयः कुर्यादमुं विधिम् ॥२॥ नष्टादीनां प्रस्ताराधीनत्वात् प्रथमं प्रस्तारमाह-"पाद" इति । सर्वगुरौ-सवें गुरवो यत्र एवम्भूते पादे लिखिते सति, तत्र श्राद्यात्-प्रथमात् गुरो गुरोरक्षरात् (s) एवमाकारचिन्हात् अधः अधस्तात् लघुम (1) एबमाकारं न्यस्य-स्थापयित्वा, ततः- यथोपरि-उपरिलिखितगुरुलघुपत यनुसारम तथा-तेनैव प्रकार रेण शेषम्म्अाधावशिष्टं वर्णसङ्ख्यापूर्तिपर्यन्तं द्वितीयादिकं गुरुं लघु वा लिखेत् अर्थात् यत्रोपरि गुरुः तत्र तदधस्तादपि गुरुः, यत्रोपरि लघुस्तदधस्तादपि लघुर्देयः भूयः पुनरपि द्वितीयतृती- यादिपकीनामधस्तात् अमुं विधिम् लेखनप्रकारं कुर्यात् ॥ ऊने दद्याद्गुरुनेव यावत्सर्वलघुभवेत् । प्रस्तारोऽयं समाख्यातश्छन्दोविचितिवेदिभिः ॥ ३ ॥ ऊंने न्यूने स्थाने गुरुनेव-वर्णान् दद्यात्-लिखेल, यावत्- यावत्पर्यन्तं सर्वलघुः सर्वे लघवो यत्र एवम्भूतः पावो भवेत् । छन्दोविचितिवेदिभिः = छन्दः शास्त्रः अयम्-प्रकारः प्रस्तारः = प्रस्तारनामा समाख्याता कथितः॥ भाषा-अनार का प्रकार यह है कि--सर्वगुर पाद में प्रथम गुरु (5) के नीचे (1) लघु को लिखे, तब ऊपर की पति के अनुसार शेष रिक्त स्थान को ·षष्ठः षट्प्रत्ययाधिकाराऽध्यायः । पूरा करे अर्थात् ऊपर लिखे गुरु लघु के अनुसार नीचे भी गुरु लघु को लिख कर पङ्क्ति पूरा करे, इसीप्रकार दूसरी तीसरी पङ्क्ति को लिखे, परन्तु जो शेष रिक्त स्थान हो उसमें गुरु वर्ण को ही लिखे, जब तक सर्वलघु पाद की प्राप्ति = समाप्ति नहीं होती तब तक उक्त विधि करता रहे । छन्दःशास्त्र के वेत्ता इस विधि को "प्रस्तार" कथन करते हैं। तत्र प्रस्तारस्य स्थापनाप्रकारो यथा-- तत्र उक्तायां अत्युक्तायां मध्यायां प्रतिष्ठायां भेदद्वयम् भेदचतुष्टयम् भेदाष्टकम् भेदषोडशकं यथा यथा यथा यथा १ S एकगुरुः १ SS १ SSS मगरणः१ SSSS एकलघुः २ IS द्विगुरुः एकलध्वेकगुरुः s। एकगुर्वेकलघुः द्विलघुः २ 15s यगण: २ ।5ss ३ ३ ३ SISS ३ SIS रगपः ४ ।। ss ४।। सगणः ५ SSIS ५. SSI तगण: ६ ६ SH जगणः --- 5 ||S ७ SU भगणः ।।।5 नगणः 8 SSS १० । ११ ।। १३।। १४ ।

·वृत्तरत्नाकरे। नष्टस्य यो भवेदङ्कस्तस्याद्वैर्दु समे च लः । विषमे चैकमाधाय तस्याट्टैगुरुभवेत् ॥ ४॥ प्रस्तारशोधनोपयोगि नष्टमाह-"नष्टस्य" इति । “अङ्क" इत्यतः परं तत्रेत्यध्याहार्यम् । ततश्च-नष्ठस्य वृत्तस्य योऽङ्कः तत्र समे सति लः लघुलेख्यः । तस्य च अर्धेऽर्धे-कृते अर्धाङ्के समे सति लः लघुलेख्यः । विषमे सति तत्र अर्धीकरणायोगात् एकम- अधिकम् आधाय = क्षिप्त्वा अर्धयेत् ततः तस्मिन् विषमे नष्टाङ्के गुरुर्भवेत्-गुरुर्लेख्य इत्यर्थः । “अर्धेऽर्धे” इति वीप्सया पुनः पुनः- करणं सूचितम् । अर्थात् यावत् इष्टनष्टवृत्तवर्णसंख्यापूर्तिन भवति तावदेवमेव कुर्यात् । अर्धे समे सति लघुः, विषमे च गुरुः, पुनरप्येवं यत्र २ वैषम्यं तत्र २ एकमधिकं प्रक्षिप्यार्धयेत् यावद्वर्णसंख्याप्रापणमिति पर्यवसितोऽर्थः । यथा यक्षरे प्रस्तारे पञ्चमं वृत्तं कीदृग् इति प्रश्ने कृते पञ्च- माङ्कस्य विषमत्वात् (5) गुरुर्लेख्यः । ततो विषमो नार्धयितुं शक्य इति हेतोः पञ्चसंख्यायामेकं योजयित्वा, तस्यार्धीकरणे त्रित्वा- वच्छिन्नापि संख्या विषमा जायते, एवं व्यङ्कस्य विषमतया पुनरपि (s) गुरुरेव लेख्यः। पुनरपि व्यङ्कस्य विषमत्वात् सैकस्यार्धे * अङ्कस्य समत्वात् (।) लघुरिति, एवम्-(551) पञ्चमः तगणः सम्पद्यते । समोदाहरणं यथा-चतुरक्षरप्रस्तारे चतुर्थ वृत्तं कीदृगिति प्रश्ने समत्वात् लघुः (1) न्यस्यः। तदर्धेऽङ्के यङ्के पुनर्लघुः (1)। शिष्टेऽर्धितद्यथै एकस्याऽसमत्वात् गुरुः ( 5 )। शिष्टेकाड़े सैके अर्धिते कृते पुनर्गुरु (5) य॑स्यः। एवं सति चतुरक्षर- प्रस्तारस्य-(।।55) अयं चतुर्थो भेदोऽस्तीत्युत्तरं निर्गलति । भाषा–यदि कोई प्रस्तार का भेदशान न रहे तो उसके निकालने की गति नष्टप्रत्यय' कहते हैं । उसका प्रकार यह है कि-नष्ट का अङ्क यदि विषम अर्थात् १, ३, ५, ७, ६, ११ आदि हो तो सब से प्रथम गुरु (s) लिखना चाहिये । यदि नष्ट का अङ्क २, ४, ६, ८, १०, १२ आदि समरूप हो तो लघु (1) लिखें । पुनः वृत्त समाप्ति पर्यन्त बचे को आधा २ करते जाना चाहिये । यदि वह आधा सम हो तो लघु (1), विषम हो तो उसको आधा करके गुरु लिखे, परन्तु विषम का आधा होना सम्भव नहीं इसलिये उसमें एक और मिलाकर प्राधा कर लेना चाहिये। जैसा किसी ने प्रश्न किया कि तीन अक्षरवाले प्रस्तार का पश्चम भेद क्या * अर्थात् त्र्यके एकस्याङ्कस्थावानात् चत्वारः सम्पयन्ते, तदर्धीकरणे यकस्य समत्वात् । को . . - ·.. .. षष्ठः षट्प्रत्ययाधिकाराऽध्यायः । ११५ है ? । ऐसा प्रश्न करने पर (५) पश्चम अङ्क विषम होने से प्रथम हमको (s) गुरु लिखना चाहिये । पुनः उस पञ्चम संख्या में एक और मिलाकर छः बनते हैं, उनको आधा करें तो पुनः तीन का अङ्क विषम होने के कारण फिर ( एक अन्य ) (s) गुरु लिखें । तीन का अङ्क विषम है, उसका आधा हो नहीं सक्ता इसलिए उस में एक आरे मिलावे तो चार बनते हैं, एवं यह अङ्क सम हो जायगा इसलिए एक लधु (1) लिखने से प्रष्टव्य त्रिवर्णात्मक जाति की संख्या पूर्ण होजाती है अतः आगे कोई प्रावृत्ति न करने से (551) यह उत्तर निकल पाता हैं, अर्थात् त्र्यक्षर जाति का यह पांचवां भेद है । इस प्रकार समोदाहरण को भी जानलेना ॥ ४ ॥ उद्दिष्टं द्विगुणानाद्यादुपर्यङ्कान्समालिखेत् । लघुस्था ये तु तत्राङ्कास्तैः सैकैमिश्रितैर्भवेत् ॥५॥ उद्दिष्टमाह- उद्दिष्टम्" इति । श्राद्यात्-अक्षरादारभ्य अन्तिमाक्षरपर्यन्तम् उपरि उपरि द्विगुणान् द्विगुणान् अङ्कान समालिखेत् अर्थात् श्राद्याक्षरशिरसि एकमकं ददेत् द्वितीयाक्षर- शिरसि एकं द्विगुणीकृत्य द्विसङ्ख्याकमकं दद्यात्, एवमेवाग्रेऽपि अन्तिमाक्षरावधि विधिं समापयेत् । ये तु तत्र तेषु उपरिलिखि- तेषु लघुस्थाः = लध्वक्षरशिरसि वर्तमाना अङ्काः तैः सैकैः =एके- नाधिकेन सहितैः मिश्रितैः = यथास्थानं योजितैः “ उद्दिष्टम्' नाम प्रत्ययो भवेत् = स्यात् । तथाहिः-केनचित् पृष्टम् यक्षरे प्रस्तारे (15) अयमन्त्यगुरुः कतमो भेदोस्तीति । तत्र श्राद्या- क्षरोपरि (।) एवमेकमकं दद्यात् । एकं द्विगुणीकृत्य द्वितीयोपरि ।।) द्विकं लिखेत् , द्विसङ्ख्यामपि द्विगुणीकृत्य तृतीयोपरि (5). चतुष्कं लिखेत् । अत्र लघुस्थ एकाङ्को द्यकश्च तयोमिश्रणे त्रयो भवन्ति तत्र चैकाङ्कदाने चत्वारो ४जायन्ते, तदेवम् (13) अयं चतुर्थो भेद इति कथयेत् । एवमेव " चतुरक्षरप्रस्तारे (iii) अयं कतमो भेद" इति केनचित् पृष्टे सति, तत्र प्रथमाक्षरोपरि एकाङ्कं, द्वितीयाक्षरोपरि यत, तृतीयोपरि चतुरङ्क, चतुर्थोपरि अष्टाकं दद्यात् । यथा च उपरि निर्दिष्टम् । तत्र--लघ्वतरोपरि स्थिता ११४८ एकक-चतुष्काऽष्टकाः अङ्काः, तेषां संकलने सति त्रयोदश १३ सम्पद्यन्ते । एषा च संख्या विषमा अतोऽत्रान्यस्य एकाङ्कस्य मेलनं कर्त्तव्यम्, कृते च तन्मेलने १४ चतुर्दश जायन्ते। ततश्चेदमेव “ १४ चतुर्दशोऽयं भेदः " इत्युत्तरमायाति । भाषा-उद्दिष्ट प्रत्यय का प्रकार है कि-प्रथम ) वा गुरु (s) से लेकर अन्तिम अक्षर पर्यन्त ऊपर २ द्विगुण यह ·४ वृत्तरक्षाकरे। २ अङ्क लिखो अर्थात् पहले अक्षर के शिर पर एक (१) अङ्क लिखें, दूसरे अक्षर पर उस को द्विगुण करके दो (२) का अक देवें इस प्रकार अन्तिम अक्षर पर्यन्त पूर्व २ अङ्क को द्विगुण करके लिखते जाना चाहिए । उन ऊपर लिखे हुए अङ्कों में से लघु अक्षर के शिर पर जितने अक्क हों उनका योग करके एक और मिला देवें तो उस जाति का भेद निकल आता है। जैसा कि-किसी ने प्रश्न किया कि तीन अक्षरवाली जाति के प्रस्तार का (।।) यह अन्त्य गुरु कौन सा भेद है ? तब इसके ऊपर प्रथम अक्षर पर (1) एक का अङ्क लिखना चाहिए दूसरे पर इस को द्विगुण करके (1) दो का अङ्क, भोर तीसरे पर दो को द्विगुण करके (5) चार का अङ्क लिखें । लघु अक्षरस्थ अङ्गों के मिलाने से ( ३ ) होते है उन में एक और मिलाने से ( ४ ) बन जाते हैं, इस प्रकार ( ।। 5) यह भेद यक्षर जाति का चतुर्थ है यही उत्तर जानना । एवं यही रीति सर्वत्र जान लेनी चाहिए ॥ ५ ॥ वर्णान्वृत्तभवान्सकानौत्तराधर्यतः स्थितान् । एकादिक्रमतश्चैतानुपर्युपरि निक्षिपेत् ॥६॥ उपान्त्यतो निवर्तेत त्यजेदेकैकमव॑तः । उपाद्याद् गुरोरेवमेकद्वयादिलमक्रिया ॥ ७ ॥ एकब्यादिलगक्रियानामानं प्रत्ययमाह-वानिति । वृत्तभवान् = उताऽत्युक्तादिवृत्तनिष्ठान् वर्णान् = वर्णसंख्या- कान् अङ्कान सैकान् =एकेनाधिकेन सहितान् श्रौत्तराधर्यतः उत्तराधरभावेन स्थितान् =न्यस्तान् कुर्यात् । एतान् = पूर्वस्था- पितान् अङ्कान् एकादिक्रमतः = एकद्विव्यादिक्रमेण उपरि उपरि: अङ्के निक्षिपेत् = मेलयेत् । ( मेल्यमानाङ्कीयसमसंख्याया उपरि क्षेपो मेलमं नतु स्वस्यैव स्वरूपतः, अन्यथा तदीये स्थाने शून्यत्व- प्रसङ्गेन द्वितीयादिमेलमाया असम्भवात् ) अर्थात् अधस्तनम- काकं तदुपर्यङ्के क्षिप्त्वा धकं कुर्यात्, यङ्कमपि तदुपरि वर्तमाने तृतीयेऽके क्षिप्त्वा व्यकं कुर्यात् इत्येवमुत्तरोत्तरं कुर्वाणः उपा- म्त्यतः= अन्त्यसमीपस्थात् अधोवर्तिनोऽकात् * ऊर्ध्वतः = उपा- भत्यादुपान्त्यादुपरि प्रत्यावृत्य ऐककं त्यजन् सम् निवतेत विराम कुर्यात् । एवं कृते सति प्राधात् = प्रथमात् गुरोः सर्वगुरोः भेदात् उपरि = अनन्तरम् एकधादिलगक्रिया-एकद्विच्यादीनां लगकिया अयमेकलघुर्भेदः अयं द्विलधुर्भेदः, अयं मिलघुभेदः, तथा अयमेकगुरुः, आये द्विगुरुः, अयं त्रिगुरुरित्यादिक्रिया सातव्येति * उपान्त्याकावधि मेलनं कृत्वा तस्य चान्स्य क्षेपं विनवेत्याशयः। .

·षष्ठः षट्प्रयत्यधिकाराऽध्यायः । शेषः । अयमेव “मेरुप्रस्तार" इत्युच्यते।सर्वस्य उपरि स्थितः सर्व- गुरुः, सर्वस्य अधास्थितः सर्वलघुरिति सम्प्रदायः । यथा व्यक्षरे वर्णतुल्यसंख्यावतः त्रीन् एककेन अङ्केन अधिकयित्वा चतुर एककान् विन्यस्येत् । तद्यथा ततः प्रथममधः स्थितमेकाङ्कं तदुपरि स्थिते एकाङ्के विनि- पात्य यकं विदध्यात् । यथा-- है। २१ ततो द्यकं तदुपरिवर्तिनि तृतीयस्मिन् एकाङ्के विनिपात्य व्यङ्गं सम्पादयेत् । यथा- १ इतोऽग्रे तदुपरि स्थिते चतुर्थे एककाङ्के व्यकं नैव मेलयेत् " उपान्त्यतो निवर्तेत" इति नियमात् पुनरधोवर्तिनं द्वितीये 3१ मेलयित्वा व्यकं । सम्पादयेत् यथा- है. ३२१ अनया रीत्या एको भेद उपरिस्थितः सर्वगुरुः, ततः पङ्क्ते द्वितीयपादन्यासस्थाने वर्तमानः त्र्यः इति प्रयो भेदा एक गुरुकाः सन्तीति ज्ञानं भवति । अथ तदधःपतेयासस्थाने व्यङ्क इति त्रयो भेदा एकगुरुकाः पुनस्तदधः पक्लेासस्थाने ध्या इति त्रयो द्विगुरुकाः । एवं सर्वाधःपङ्क्तेासस्थाने एकोऽङ्कः सर्वलघुकः । तत उपरिस्थेन व्यकेन एकलघुकाः त्रयोभेदाः । तत उपरिस्थेन व्यङ्केन द्विलघुका अपि त्रय एवेति सर्वत्र सुज्ञातव्यम् । आलोचयन्तु चाधोवर्तिनीर्विधा वर्तिताः तथाऽन्यत्रापि घटनीयम्- भाषा-प्रस्तारों के नाना प्रकार के भेदों में से प्रत्येक रूप में " कितने लघु हैं, कितने गुरु हैं " इस प्रकार लघु गुरु संख्या प्रतीति के हेतुभूत उपाय का नाम " एकब्यादिलगक्रिया" है । इससे प्रत्येक प्रस्तार के स्वरूप लघु गुरु संख्या का ज्ञान होजाता है (वृत्तरत्नाकर की नारयणभट्टी टीका में बहुत विस्तार है और कई प्राकृत पिङ्गल ग्रन्थों में तथा भाषा के बृहत् छन्दोग्रन्थों में भी बहुत विस्तार से वर्णन किया गया है यहां बालोपयोगी तथा परीक्षोपयोगी न समझ कर मैंने अधिक न्यास नहीं किथा) वृत्त के वर्षों की जितनी संख्या हो उसमें एक और मिलाकर उतने ही एकङ्का लिखने चाहिये, उन एक एक प्रकों को ऊपर की दूसरी पाक में मिलादे परन्तु अन्त्य ।

·वृत्तरनाकरे। के समीपवत्ती अङ्क को न मिलावे, उपर के एक २ अङ्क को छोड़ दे उन छोड़े हुए अङ्कों में ऊपर के सर्वगुरु प्रथम भेद से नीचे तक गिनते जाना चाहिये । इसप्रकार पहला भेद सर्वगुरु, दूसरा भेद एकगुरु, तीसरा भेद द्विगुरु होता है, इसीप्रकार नीचे से ऊपर की ओर विचार करने से सब से नीचे का भेद सर्वलघु, उसके ऊपर का एक लघु, तीसरा द्विलघुक, इत्यादि प्रकार को एकब्यादिलगक्रिया कथन करते जैसाकि-ऊपर संस्कृत में वर्त्तने का प्रकार लिख दिया है। लगक्रियाङ्कसन्दोहे भवेत्संख्या विमिश्रिते ॥ उद्दिष्टाङ्कसमाहारः सैको वा जनयेदिमाम् ।। ८॥ क्रमप्राप्तां सङ्ख्यामाह-लगेति । लगक्रियाकसन्दोहे = लग- क्रियायां पूर्वोक्तायां लघुगुरुज्ञानव्यापारे येऽकाः सिद्धाः तेषां सन्दोहे-समूहे विमिश्रिते-अन्योन्यं योजिते सति “सङ्ख्या" भवेत् तद्यथा-त्र्यक्षरे लगक्रियायाः फलिता अङ्काः१-३-३-१-एकत्रित्र्ये- कात्मकाः सन्ति । एतेषामेकत्रित्र्येककानां मेलने अष्टौ सम्पद्यन्ते । एवञ्च-त्र्यक्षरप्रस्तारस्य अष्टभेदात्मिका सङ्ख्येति सिद्धं भवति । एवम्-चतुरक्षरे च १-४-६-४-१ इत्येकचतुःषट्चतुरेककात्मिका फलिता लगक्रिया । एतेषाञ्चाङ्गानां परमारं संकलने षोडश सङ्ख्या सम्पद्यते । एतावन्त एव चतुरक्षरजातेः प्रस्तारभेदाः। प्रकारान्त- रेण संख्यामाह--" उद्दिष्टेति वा=अथवा सैकः = एक सहितः उद्दिष्टाकसमाहारः = उद्दिष्टानामानां समाहारः- मेलनम् इमाम् = सङ्ख्यां जनयेत् = उत्पादयेत् दर्शयेदितियावत् । यथा व्यक्षरे एकद्विचतूरूपा उद्दिष्टाहाः ( पूर्वरीत्या निर्दिष्टाः ) संकलने सति सप्त सम्पद्यन्ते, तत्र एकेन योजने अष्टौ जायन्ते एवं त्र्यक्षरप्रस्तारस्य अष्टभेदात्मिका संख्या नियोति । भाषा–यदि लगक्रिया के फलित अङ्कसमुदाय को परस्पर मिलादे तो संख्या निकल आती है, किंवा उद्दिष्ट प्रत्यय के अङ्कसमुदाय में एक अधिक मिला देने से से संख्या का ज्ञान हो सका है ॥ ८ ॥ संख्यैव द्विगुणैकोना सद्भिरध्वा प्रकीर्तितः।। वृत्तस्यागुलिकी व्याप्तिरधः कुर्यात्तथागुलिम् ॥ ६ ॥ अथाध्वयोगमाह-सङ्ख्यैवेति । सङ्ख्या-समादिवृत्तानां तत्तजातिषु संख्या पूर्वमुक्ता सा द्विगुणा कृता, पुनरेकोना सद्भिः प्रस्तारादिविधिः सः अध्या-वृत्तप्रस्तारख्याप्यः प्रदेशः लेखनस्थानेयत्ता प्रकीर्तितः = उक्तः । अत्रार्थे उपपत्तिमाह-वृत्त- स्येति । वृत्तस्य-वृत्तप्रस्तारस्य व्याप्तिः-व्यापनं स्थानम श्राङ्गुलिकी- अङ्गुलिपरिमिता भवति, अतः तथा अङ्गुलायामाः गुरुलघवः कार्याः " .

·" इति षष्ठः षट्प्रत्ययाधिकाराऽध्यायः । प्रस्तारस्यान्तराल अङ्गुलिपरिमितमेवेत्यर्थः । यथा-त्र्यक्षराया जातेः प्रस्तारलेखार्थ कियत्स्थानमपेक्षितमिति शिष्यजिज्ञासायां ज्यक्षरप्रस्तारस्य अष्टसङ्ख्यां द्विगुणीकृत्य साता षोडश सङ्ख्या । तामेकेन ऊनयेत् , ततो जायते पञ्चदश सङ्ख्या । एवञ्च पञ्चदशाङ्गुलिपरिमितं स्थानमपेक्षणीयं भवती- न्युत्तरं फलति । तथाहि कोष्ठकलेखं प्रदर्शयामः- भाषा-वृत्तभेद की संख्या को द्विगुण करके एक कम करदेने की विधि को श्रध्वा " कहते हैं । प्रस्तार लेखस्थान का नाम । इस में उपपत्ति यह है कि---वृत्त की एक अङ्गालपरिमित व्याप्ति चौडापन हो और उसके नीचे एक अङ्गलिपरिमित स्थान स्पष्टतया रिक्त-खाली दीखना चाहिये जैसाकि निम्न यन्त्र से स्पष्ट है। SS प्रस्तारस्थानम् रिकस्थानम् अध्वा है २ ३) । 55 प्रस्तार ४ रिक० प्रस्तार dramadMETAaihinka-n--- रिक्त 9 S प्रस्तार० रिक्त प्रस्तार० १०॥ रिक० प्रस्तार० १२ २ रिक्त प्रस्तार १४ रिक० -- प्रस्तार०

·वृत्तरब्यकरे।
वंशेऽभूस्कश्यपस्य प्रकटगुणगणः शैवसिद्धान्तवेत्ता
वित्रः पव्येकनामा विमलतरमतिर्वेदतत्त्वार्थबोधे।
केदारस्तस्य सूनुः शिवचरणयुगाराधनैकाग्रचित्तः
छन्दस्तेनाभिरामं प्रविरचितमिदं वृत्तरत्नाकराख्यम् ॥१०॥
अधुना प्रतिज्ञातानुसारं समादिवृत्तभेदादिकं निरूप्य ग्रन्थ-
कारः स्वघंशं कीर्सयन्नुपसंहरति “वंशे"इति। कश्यपस्य-तदाख्यस्य
महर्षेः वंशे-अन्वये प्रकटगुणगणः प्रख्यातशौचाचारचातुर्यादि
गुणसमूहः पव्येकनामा विप्रः = ब्राह्मणोऽभूत् । स कीदृशः शैव.
सिद्धान्तवेत्ता-शिवो देवता एषां शैवाः शिवार्चनरताः तेषां
सिद्धान्तानां वेत्ता ज्ञाता तथा वेदतत्त्वार्थबोधेवेदानां तखार्थस्य-
अद्वैतरूपस्य बोधे बिमलतरमतिः = अतिमात्र निर्मलधिषणः तस्य-
पव्येकस्य सूनुः-पुत्र केदारः केदारनामा । स कीदृशः-शिवचरण-
युगाराधनैकाग्रचित्तः = शिवचरणयुगस्य आराधनेन एकाग्रं चित्तं
यस्य सः तेन अभिरामम् = मनोहरं सद्योबोधकरत्वात् इदं
वृत्तारत्नाकराख्यम् = वृत्तरत्नाकरं नाम छन्दः = छन्दोग्रन्थ इत्यर्थः
प्रविरचितम् = सम्यङ् निरमायीत्यर्थः ।
भाषा-कश्यप के वंश में शौचाचारादि उत्तमगुणोंवाला, शैवसिद्धान्त का
शाता, वेदप्रतिपाद्य अद्वैतरूप अर्थ के साक्षात्कार में भ्रान्ति से रहित शुद्धबुद्धिवाला
पव्येकनामा ब्राह्मण हुआ था। शिव महादेव के श्राराधन से एकाग्रचित्तवाले, चव्येक के
पुत्र केदार नामक पण्डित ने मनोहर अर्थात् आशु छन्दोज्ञान करा देने में समर्थ
'वृत्तरत्नाकर" नामक छन्दोग्रन्थ का निर्माण किया है ॥ १० ॥
गुणवस्वकचन्द्रेब्दे वैक्रमे शुभवत्सरे ।
ऊर्जे मासि दले शुक्रे गोपाष्टम्यां भृगौ दिने ॥ १ ॥
वृत्तरत्नाकरस्याऽस्य छन्दोग्रन्थस्य नामतः ।
टीका रत्नप्रभा नाम विवृत्या सहितामहम् ॥२॥
"सौभाग्यवत्या" विबुधाः ! परिपूरितवानिमाम् ।
तेन तुज्यतु माकान्त उमाकान्तश्च नित्यशः॥३॥
पञ्चमे जार्जभूपेन्द्र भारते सति शासति ।
इमामकार्ष सरनो टीका संक्षिप्य सारतः ॥४॥
भाषार्थसहितां नित्यं काबायां हितकाम्यया ।
यदि मेऽत्र प्रमादः स्थानोधयन्तु विड़ा वराः !॥५॥
किन्तु मात्सर्यदोषेण मनसा विशवं विना ।
विवेचिता गुणा दोषार प्रतिभान्ति विवकिनावः ॥ ६ ॥

·षष्ठः षट्प्रत्ययाधिकाराऽध्यायः। मन्दा हटा न वा हटा भवेयु त्र मे पतिः। सारस्वतप्रसादो मा न जहाति कदाचन ॥ ७ ॥ इति श्रीपण्डितदेवीदासतनुजनुषा सारस्वतवंशावतसेन सतीविष्णुदेवीगर्मजेन स्यालकोट- वास्तव्य-जैनन्यायविशारद-कवितार्किक-दर्शनाचार्य-नृसिंहदेव शालिविरचितायां स्वोपज्ञ “सौभाग्यवती" विवृतिसहितायां "रत्नप्रभा" इत्याख्यायां वृत्तरलाकरव्याख्यायां षष्ठोऽध्यायः समाप्तः ।। समाप्तश्चायं सटीकोग्रन्थः । (प्रश्ना)* कति प्रत्ययाः किम्प्रयोजनाश्च ते ? प्रस्तारादीनां लक्षणं हि ? तेषां रीति स्वयं ग्रन्थानुसारं वर्तयित्वा स्फुटीकुरु ? उ० पृ० ११२ तः १२० पर्यन्तम् । अस्य ग्रन्थस्य प्रश्नरचनाशैली नैव कठिना, लक्ष्यलक्षणे एव प्रायः प्रष्टव्ये भवतः, अतोऽस्मत्प्रदर्शितरीत्या अनिर्दिष्टाः अपि प्रश्नाः स्वयं कल्प्याः, उत्तराणि च तथा तथोहनीयानि एवमभ्यासे परीक्षा सुगमा भविष्यतीति विदाकर्वन्तु छात्रवाः । । m इति सौभाग्यवती विवृतिः ।

·No text on this page.