·mate श्रीः BH SN............ SHAYAR श्रीमन्महर्षिवरयास्कीय- LIBRARY निरुक्तलघुविवृतिः सप्तपादिका। सेयं विविधविरुदावलीविराजमानमानोन्नतमहाराजाधिराजमिथिलेश श्री ५ मल्लक्ष्मीश्वरसिंहबहादुर-जी-सी-आइ-ई. महोदयानां ज्येष्ठधर्मपन्या:श्री ५ मलक्ष्मीवतीत्यन्वर्थाख्यावि- भूपिताया धर्माधिकारिपदवीमनुसंवधता मैथिलझोपाख्यपण्डितवर- श्रीमुकुन्दशर्मणा प्रणीता परिष्कृता संशोधिता च (द्वितीयावृत्तिः) मुम्बय्यां पांडुरंग जावजी इत्येतैः स्वीये निर्णयमागरास्यमुद्रणयबालये रामचंद्र येसू शेडगेद्वारा मुद्रयित्वा प्रकाशिता । संवत् १९७४ सन १९१८. काः।

·[ All riglats reserved by thic publislıcr. ] Publistica ly l'andurang Janaji and friotel by Ramchandra Yesu -lcd , At le Nirnaya sagar' Press, 23, Keluhat Lane, Domvay, ·अथान निरुत्तोपोद्धातग्रन्थे आदितः सप्तपादात्मके समासतो विषयसंदर्भ उच्यते- k- १ तनादौ नामारयातोपसर्गनिपातलक्षणम् । २ भावविकारलक्षणम् । ३ नामान्याख्यातजानि सर्वाणि च यथोपन्यस्य पक्षप्रतिपक्षतो विचार्यावधा. रणम् ॥ ४ सर्वाण्याख्यात नानि, कानिचिदेवानेकधातुजान्यपीति मन्त्राणामर्थवत्त्वानर्थ- वत्त्वे विचार्य शास्त्रारम्भप्रयोजनद्वारेणार्थवत्त्वावधारणम् ॥ ५ पदविभागपरिज्ञानप्रतिज्ञानबोधावलम्विप्रदर्शनायादिमध्यान्ताकदैवतलिङ्ग- सकटेपु मन्त्रेषु याज्ञिकपरिज्ञानद्वारेण देवतापरिज्ञानप्रतिज्ञा ॥ ६ अर्थक्षप्रशसा॥ ७ अनर्थशावधारणम् ॥ ८. वेदवेदानव्यूह ॥ ९ सप्रयोजननिघण्टुसमाम्नायविरचनम् ॥ १०. प्रकरणत्रयविभागेन नघण्टुकप्रधानदेवताभिधानप्रविभागलक्षणम् ॥ ११ निर्वचनलक्षणद्वारेण शब्दवृत्तिविपयोपदेश ॥ १२ अर्थप्राधान्यालोपोपधाविकारवर्णलोपविपर्ययोपदेशेन सामोपप्रदर्शनाया- दिमध्यान्तलोपोपधाविकारवर्णरोपविपर्ययाद्यन्तवर्णव्यापत्तिवर्णोपजनोदाहरणचिन्ता १३ अन्तस्थान्तर्धातुनिमित्तेन सप्रसार्यासप्रसार्योभयप्रकृतिधातुनिर्वचनोपदेश ।। १४ भापिकप्रायोतिभ्यो नैगमशन्दार्थप्रसिद्धि ॥ १५ नैगमनायोवृत्तिभ्यो भाषिकशब्दार्थप्रसिद्धि । १६ देशव्यवस्थया शब्दरूपव्यपदेश ।। १७ तद्धितसमासनामनिर्वचनलक्षणम् ॥ १८ शिष्यलक्षणम् ॥ ॥ इति ॥ कलिवत्सरा ५.१८ शरतकैरन थिवी-१९६५ ।। शकवत्सरा २४९२ मितवैकमवत्सरे तपसि सुदिके ।। विक्रमवत्सरा १९७४ करमाहावशाम्बुधि- शालिवाहनवत्सरा १८३९ चद्रो व्यलिसन्मुकु दोऽद ॥१॥ लक्ष्मणसैनवत्सरा ७५७ शुभ भूयात्॥ ईसवीयवत्सरास्तु १९१० ·अथ निरुक्तलघुविवृत्युपोद्घातः॥ अथ-सर्वकामप्राप्यादि क्षान्तःपुरुपार्थो घेदप्रतिपाद्यतत्परिना- नाय शिक्षा छन्दः करपोज्योतिप-व्याकरण-निरक्त-मिति अगानिवृ. १ अतएवैपामपरविद्यात्व मुण्डकोपनिपाथर्वणिमा आमनन्ति "द्वे विद्ये वैदितव्ये इति हम यद् ब्रह्मग्दिो वदन्ति परा चैवाऽपरा च । तनापरा ऋग्वेदो यजुर्वेद सामवेदोऽथर्ववेद शिक्षा कल्पो व्याकरण निरुक्त छन्दो ज्योतिपमिति । अथ परा यया तदक्षरमधिगम्यते" इति। साधनभूतधर्मज्ञानहेतुबाल्पाइसहिताना कर्म। काण्डानामपरविद्यालम् । परमपुरुषार्थभूतब्रह्मज्ञानहेतुखादुपनिषदा पर विद्यालम् ॥ सत्र-वर्णस्वरादुच्चारणप्रवासे यत्रोपदिश्यते सा शिक्षा तथाच तैत्तिरीया उप. निपदारम्भे समामनन्ति “शिक्षा व्याख्यास्याम । वर्ग सर माना पल साम सन्तान इत्युक्त शिक्षाध्याय "इति (ते. आ० ७ मप्र०) वर्णोऽकारादि राधाग- गृतशिक्षाप्र-थे स्पष्टमुदीरित "निपष्टिश्चनु पष्टिबी वर्णा सर्गवतो मता । प्राकृते सस्कृते चाऽपि खय प्रोक्ता स्वयभुवा ॥१॥” इत्यादिना (पा०शि० ३ श्लो०) खर उदात्तादि । सोऽपि तनोत्ता "उदातवानुदात्तश्च सरितश्च स्वरात्रय " इति ।। माना हसादि । सापि तनोक्ता' हखो दीर्घ त इति बालतो नियमा असीति"। वल स्थानप्रयन्नी । तन अटै स्थानानि वर्णाना मिलादिना स्थानमुकम् । अचोऽस्यश यणस्वीपदित्यादिना प्रयत्न उत्त । सामशब्देन साम्यमुक्तम् । अतिनानिविलम्बि. तगीलादिदोपराहित्येन-माधुर्यादिगुणयुजत्वेन चोचारण साम्यम् । तन गीती शीघ्री शिर कम्पीत्यादिना, उपाशु दष्ट लरितमित्यादिना च दोषा उता । माधुर्य- मक्षरव्यक्तिरित्यादिना गुणा उभा । सन्तान सहिता साच "पर सनिप सहि- से"ति (१-४-१०९) पाणिन्युक्तरूपा । सा यथा “वायवायाही" (ऋ० स० १-- १-३ ) स्यनावादेश । “इन्द्रामी यागन-"(ऋ० स० ३-१-१०) मित्यन प्रकृतिभाव । एतच व्याकरणेऽभिहितसाच्छिक्षायामुपेक्षितम् । शिक्ष्यमाणवर्णा- दिवैकल्ये याधस्तनोदाहत । यथा-"मत्रोहीन स्वरतो वर्णतो वा मिथ्याप्रयुक्तो 1 अन शीक्षेति दीमध्य. पाठ सायणेन प्रभाष्यभूमिमाया धृतं । 2 शम्भुमते मता इति प्रचुर. पाठ । प्राकृत इति रोसोक्तिमभिप्रेस नतु कात्या. यनाधुके प्राकृतभापारूपे । तवतु चत्वारिंशदाररेव सवप्रयोगमिद्विरुका । यथाहुर्लक्ष्मी- धरार्या. प्राकृत भाषाचन्द्रिकायाम् । सिद्धि संरतमन्दाना भवेपदासदारैः। प्राकृतानान्तु सिद्धि साश्वारिश..क्याबिनकालाभ्या दर सरस.. भाषावसयुक्तानी बिनवान्य हलो मता." इति ॥ 3 सेत्यनेनात्र सत्कार्य "सहिताया"-(पा०६-१-७२) मित्यविकारोकमुच्यते ॥

·निरुक्तविवृत्याः। न तमर्थमाह । स वाग्वनो यज्ञमान हिनस्ति यथेन्द्रशत्रु खरतोऽपराधात् ॥१॥" इति ॥ इन्द्ररावैर्घखेसस्सिन्मन्त्रे इन्द्रस्य शत्रुर्घातक इलस्मिन्विवक्षितेऽर्थे तत्पु रुपसमासे "समासस्ये" (पा० ६ १ १६ २२३) वि सूत्रेण तत्पुरुषवादन्तो- दात्तेन भवितव्यम् । आधुदात्तस्तु प्रयुक्त । तथासति बहुव्रीहिला"बहुवीही प्रकृत्या पूर्वपद"मिति पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वेन इन्द्र शनुर्धातको यस्पेयर्थ सपनखतश्च थून उदभूदित्याद्युपरिष्टाध्यक्तीभविष्यति । तस्मात्स्वरवर्णाद्यपराधपरिहाराय शिक्षा- अन्योऽपेक्षित ॥१॥ कल्पस्त्वावलायनापस्तम्बौधायनादिसूत्र, कल्यते समयते यागप्रयोगोऽनति व्युत्पत्ते । स यथा-इपेवेति छिनत्ति, ऊनत्वेत्यनुमा त्यादि । नहि कल्पानमिज्ञ प्रयोगान्विज्ञानीयादत करपसूत्र मन्त्रविनियोगेन खनुष्टानमुपदिश्योपकरोति तस्माच्छिश्व कल्पोऽप्यपेक्षित ॥ २ ॥ व्याक- रणमपि प्रकृतिप्रत्ययाधुपदशेन पदस्वरूपतदर्धनिश्चयायोफ्युज्यते । तयाचेन्द्रवा- प्वयमबाह्मणे समानायते "वाग्य पराच्यव्याकृतावदत्ते देवा इन्द्रमनुवन् इमा नो वाच व्याकुर्विति । सोऽब्रवीद्वर वृणे मह्य चैवैप वायवे च सह गृह्यता इति तस्मा- दैन्द्रवायव सह गृह्यन्ते तामिन्द्रो मध्यतोऽरम्य व्याकरोत्तस्मादिय व्याकृता वागु यते" (तै० स० ६-४-७) ति। अस्याः । अमिमीडे पुरोहितमित्यादिवाक पूर्व. म्मिन्काले पराची-समुद्रादिध्वनिवदेवात्मिका सती भव्याफ्ता प्रकृति प्रत्यय पद वाक्यमित्यादिविभागकारिप्रन्यसपरहिताऽऽसीत् । तदानी देने प्राधित इन्द्र एकस्सिनेव पाने वायो सस्य च सोमरसग्रहणरूपेण वरेण तुष्टस्वामखण्डा वाच मध्ये विच्छिद्य प्रकृतिप्रत्ययादिविभाग सपनाकरोत् । तस्मादिम वागिदानीमपि पाणिन्यादिमुनिमियांकृता सर्वे पठ्यत इति ॥३॥ निरुतंतु "पदविभागमन्त्रार्थ- देवतानिरुपणार्य शास्त्र निरुक्क"मिति शौनकीयवद्धृाप्रातिशाख्यद्वितीयवृत्तिकारो देवमिनपुत्री विष्णुमित्र प्राह । एतच्च (तथाविधशास्त्रत्व) प्रवृत्तिनिमित्तभूत रक्षण निरुक्तस्य । तत्पदप्रतिनिमित्त तु "एवेवस्य पदस्य समाविता अवयवार्था- 1 अय क्रमोनोपदर्शितश्रुत्युक्तरमेण व्यारयात । मूले त्वध्ययनम्मेण क्रमो दर्शित.। शिक्षाच्छ दसो पाठसहभावनियमाद्यावरणनिरक्तयोरपि क्रमेण शब्दार्थशानायोपयुज्य मानयो सहभावस्स यास्वेनैव ( नि० १-५-१) बोधनात्तत्र निरुक्तस सवमूर्धन्य वेन सर्वान्ते प्रतिज्ञानमर्थशान (फल) पर्यवसायित्वादगानामिति क्स्पज्योतिपयो: कमेण यथोपयोग मध्ये सनिवेशनम् । अयमर्थ । पूर्वमुपनीतेन स्वाध्यापो येतव्य कथमित्यु- धारणनियमनाय शिक्षाउपेक्षिता, वर्णादीना सानादिनयसे शातेऽपि तमेन छन्दसा प्रयोज्यमिाते इन्द । कय प्रयोज्यमिति कप । सदा मौतया प्रयोज्यामिति ज्योति पम् । तदेवप्रयोगे समनुशिष्टऽध्ययनस्यार्थशनपलकत्वाचदतरा वर्मासमृदेरुक्तत्वाया- परपेन शम्दै चारतो शात वस्य पाल्य निरकेनेत्यादि (नि० १-०५-६ पा.) द्रष्टव्यमिति ॥ 2 प्रयोजनविशेपोऽभ्य कात्सायनेन दाशन पतझलिना स्पष्टीत ( महामा० - २-१ आ.) एम्य ।। - ·उपोद्धातः। स्तन नि शेषेणोच्यन्त"इति सायणः प्राह । निश्शेषेण व्याकरणानुशिष्टेन, वर्णागमा. दिनिरुक्तलक्षणलक्षितेन वर्मना विशदी करणेन । तथा च पाणिनिमूनम् । "पृषोदरादीनि यथोपदिष्टम्" (६-३-१०९) इति । अनेन हि वर्णगमादि ५ सर्वमपि सक्षेपेण विहितं तदेव निरुक्त विशदीकृत्य प्रदर्शितम् । तथाच तर (पृ. सू०) महाभाष्यम्-पृषोदरादीनीत्युच्यन्ते कानि पृषोदरादीनि ? पृषोदर- प्रकाराणि । कानि पुन पृषोदरप्रकाराणि । येषु लोपागमवर्णविकारा. धूयन्ते नचोच्यन्ते (६ अ०३ पा. ३ आ० ) इति । ते चार (यास्कीये निरुक्त) विशेषेणोच्यन्त इति निक्कलमस्यापि । यथाह हरि -"वर्णागमो वर्णविपर्ययश्च द्वी चापरा वर्गविकारनाशी ॥ धातोस्तदर्थातिशयेन योगखदुच्यते पञ्चविधं निरुक्तम् ॥ १ ॥” इति ॥ एतशिक्षकलक्षणलक्षित वेदाङ्गान्त पात्यन्यदपि शाक्पूण्यादिप्रणीतं शासं वर्तते यलक्षणमुपक्रमे विष्णुमिनोक्तमुपवर्णितम् ॥ एतन्मूलाएव चतुर्दशधानिरुक्तमितिलेखो दुर्गाचार्यस्य निरुकव्याख्यायामृज्वर्या- ख्याया वेदाङ्गानिचे-(नि. १-६-६) त्यस्य व्याख्याने दृष्टोऽस्ति । यास्केनापि "नरुक्तसमयः । नरुक्ता ।" इत्येव तनतन प्रदर्शनेनोकार्थ सूचित एवएतन्मूल सूतभूते पद्याभ्यायीशास्त्रसग्रहे निघण्ट्वपरनामके गवादिदेवपान्य ते शब्दसमुदाये "अवयोधनिरपेक्षतया पदजातं यत्रोक्त तनिरुक्त"मिति सायणोकनिरुकत्व तु 1 निर्वचनलक्षणसाजात्यादावेदाङ्गत्वमपि तथैव । नान्यथाऽनादिश्रुति चोदिले पूवा- कार्वणिकवाक्येऽर्वाचीनानामुलेस उपपद्यते । अतएव च छान्दोग्योपनिषदि भूयते "स का एष आत्मा हृदि तस तदेव निरुक्त हृदयमिति तसादयम्" (८-३-३) नि। एव गोपवाक्षणेऽपि "ओंकार पृच्छाम. * * विनिरुक्तम् ? * * आपेरोंकार. सवमा- मोतीत्यर्थ. (१-१-१४-३०) एवमन्यत्रापि । नटेषा हृदयोंकारादीना सत्यपि प्रसने निर्वचनमत्र (या० नि०) समस्ति । एवमेपो षण्यामप्यगाना तत्तलक्षणलक्षिताना श्रुतित्राक्षणादिषु समक्तनादनादित्वम् । 2. एतत्समन्वयप्रकारश्च तेनैव (सायणेन ऋग्भाष्यभूमिकाया ) दर्शित.। योऽय गौरित्यादिपदाना समानाय. समानातस्तस्मिन् ग्रन्थे पदार्थावबोधाय परापेशा न विध ते-एतावन्ति पृथिवीनामधेयानि-एतावन्ति हिरण्यनामधेयानि-इत्येव तत्र विस्पष्टम- भिहितत्वात् । तदेतनिरुक्त त्रिकाण्डम् । तत्र-एकार्थवाचिना पर्यायशब्दाना सपो यत्र प्रायेणोपदिश्यते तत्र निघण्टुशब्द प्रसिद्ध.। वाइशेष्वमरसिंह-वैजयन्ती-हलायुधादिषु दशनिघण्टव इति व्यवहारात् । एवमत्रापि पर्यायशब्दसघोपदेशादायकाण्डस नघण्टुक- त्वम् । तसिन्काहे त्रयोध्याया। तेषु प्रथमे पृथिव्यादिलोकदिकालादिद्रव्यविपयाणि नामानि । दिदीये मनुष्य तदवयवादिद्रव्यविषयाणि । तृतीये तदुभयद्रव्यगततनुबहुत्वहस्व स्वादिधर्मविषयाणि । निगमशम्दो वेदवाची यास्केन तत्रतत्रापि निगमो भवतीत्यव पेदवा- क्यानामवतारितत्वात् । तसिनिगम एव प्रायेण वर्तमानाना शम्दाना चतुर्थाध्यायरूपे द्विवीयस्मिन्काण्डे उपदिष्टत्वात्तस्य काण्डस्य नैगमत्वम् । पचमाभ्यायरूपतृतीयाण्डस ·४ निरुक्तविवृत्याः। तादार्थ्यात्ताच्छन्द्यमिति न्यायेन द्रष्टव्यम् । ययाऽणादिप्रत्याहारमूलसूनभूते "शइडण लक्" इत्यादिवर्णसमानाये प्रत्याहारपदप्रयोगः "प्रत्याहारेऽनुरन्धानां क्थमज्हणेषु न । आचारादप्रधानखालोपश्च यतवतर"इति गोकवार्तिके कात्यायनोक्ने तन्महाभाष्ये च दर्शित इति तस्यापि प्रत्याहारतम् । प्रत्याहिंयन्ते सक्षिप्य बोम्यन्ते वर्णा यति तनिर्वचनात् । प्रसाहारे (प्रत्याहारार्थे ) वर्णम. मानाये मान्यतान्यग्रहणानि अग्राहकागि "अइट ऋलर एओर ऐआच्" इत्येतानि चतु सूनामि तेष्वनुसन्धाना पकारादीना चनुामित्सशकानां वर्णाना ग्रहणं कथं नेत्येव हि तदर्थ ॥ एतन्मूलिवैध च "एवं निघण्टवोऽपि वैदिकद्रव्य. देवतात्मापदार्थपर्याय शब्दात्मका निरक्तान्तभूता एवेति" सम्मानभेदीया मधुसूदन सरखत्युक्तिरपि इति प्रतिभाति । एष शिक्षाव्याकरणा-या वर्गाचारण- पदरााधुत्वे शाते यदिकमन्नपदानामर्यज्ञानाकाह या तदर्भ भगवता यान "समानाय समानात. स व्याख्यातव्य इसादि प्रयोदशाध्यायात्मकं निरुतमार- चित-"गिलादि तदीयोपागोले । तथा चैतन्मूलागेव दुर्गाचार्यस्यापि निरूचा- प्रथमाध्यायान्ते "इति निरुतविद्वती पटोऽन्याय" इति प्राचीनपुस्तके लियन मुदितपुस्तकेयूपलब्धं द्रष्टव्यम् ॥ इत्यच तस्याश्चतुर्दशसूया वेदप्रतिपादकवर्ण- गगुदायत्वेन वर्णमगाम्नायसवदम्या अपि पवाध्याम्या वेदिवशद-(समुदायत्वेन) नमानायव छन्दोपमित्वं च पक्ष्यते व्याप्यारम्भे । एक्चाम्य निघण्टोर्न पदाहलगपि तु मैदलमेव । आनायसमामायशब्दयोवद एव प्रसिद्धरिति चतुर्दश- सूनीव्याख्याया नागेदाभट्टा प्राहु । तयास्यापिज्ञाने चतुर्वेदपारायणजन्यपुण्यफ. रावाप्तिर्भवतीलपि तव (स० शे०) द्रष्टव्यम् । अस्य (यास्कीयस्य) निरुकत्वं न केवलं निर्वचनलक्षणोपदेशमारेण । यथाच वक्ष्यनि द्वितीयाध्यायारम्भ रथ निर्वचनम्-' इत्यादि नेक्पदानि नि यादि-" पन्तेन अन्य सारभूतेन सदर्मेण । अपि तु भगवता कारसायनेनाप्युक्तं भ्राजानामटोकप्रन्धे-“बाहुला प्रकृतेस्तनु- दैस्तत्व निरपष्टम् ॥ एव पन्नात्यायरूपाण्टरयात्म के एतस्मिन्गन्धे परनिरपेक्षतया पदार्थ- सोरुत्वात् तस्य नन्थस्य निरुतम् ॥ हात ॥ 1. अयच निवचनप्रकारो योगाथसबन्धपशेन प्रथाहारपदस्याच केवल्यौगिरतमि- येद्वोधनाय । यथा निरुक्तपदम्य निधण्टापरि सायन दर्शितो योगार्थसबन्धः । निरू- द्विस्तु यामत्याहारपदस्य "आदिन्येने-” (पा. १-३-७१) खेत मूत्रेण ताः सक्षा प्रन्याहारशब्देन न्यादयन्त" इति दीक्षित क्षदिशाऽणारिव। एव निरकरा- सापिसाबपूणियारमायुक्त निरचनलगरक्षित शास्त्र व निरूहिरिनीमा (मन्याहारनिरना- शमी) योगरूदीभवत इति तत्वम् । 2. अज् गुमने पमिरिति वरणे गृक्षात:वरणाधिकरणयोश्च" (पा. ३-३-१९७) नि न्युट् ॥ 3.याफेनापि निघण्योदाक्षायामा नि: (निरु. १-६-५)।

·उपोद्धातः। दृष्टेनैगमरूढिभवं दि मुसाधु ॥ नाम च धातुजमाह निरुक्के व्याकरणे शकटस्य च तोकम् ॥ १॥" इति ॥ एतधारयानावसरे भावापतमलिरप्याह "नाम खत्वपि धातुजमेवमाहुरुका." ( ३ ० १ पा० ३ अ.) इत्यादि । एतचानत्र (नि. १-४-१) प्राधान्येन चिन्तितमस्तीसम्य निरुतत्वमाभ्याम यनुकमिसले पल्लवितेन । नच निर्वचनाना निर्मूलत्वं शङ्कनीयमेतद्युत्पत्यर्थमेव ब्राह्मणेषु पदनिर्व। चनाना पाचिदुक्तवान् 'तदाहुलीनामाहुतिलमिति, तमिदंन्त्र सन्तमिन्द्रमिन्या- चक्षत' इति । 'यदप्रथयत्तयिव्या पृथिवीवमिति चैवमादि । प्रन्यकारोऽपि तत तन खोक्तनिर्वचनमूलभूतवाद्मणानि उदाहरिष्यति । केपाचिनिर्वचनानां व्याकरणेन सिद्धायपि न सर्वेपा तेन सिद्धिरतीति प्रत्यारो ( यास्को) वश्पति "तदिदं विद्यास्थान व्यारणस्य कारस्य सार्थमाधम चेति" (निरु०१-५-१) तस्सा - दार्थावयोधायोपयुक्त निरुक्तम् ॥ ४ ॥ तया छन्दोग्रन्थोऽप्युपयुज्यते छन्दो- विशेषाणा तत्र तन विहितलात् । “तस्मात्मतचतुरुत्तराणि चन्दा गि प्रातरनु- वाकेऽनूच्यन्त" इति ह्यानातं गायत्र्युष्णिगनुष्टुवृहतीपद्धिविष्टुन्जगतीत्येतानि राप्त छन्दोगि । चतुर्विशत्यक्षरा गायत्री। ततोऽपि चतुर्मिरक्षररधिरायविंशत्यक्षरोगिर।' एवमुत्तरोत्तराधिका अनुष्टुवादयोऽत्रगन्तव्या । तथा चान्यनापि श्रूयते "गायत्री'- मिनाह्मणम्यादध्यात्रिष्टुब्भीराजन्यस्य जगतीमिश्यस्ये"तितत्र मगणयगणादिसायो। गायच्यादि विवेरशन्दो प्रन्थमन्तरेण न मुविज्ञेय । तस्मात्तवेदनाय च्छन्दोमन्य उपयुज्यते ॥ ५॥ ज्योतिपय प्रयोजनं तु तस्मिमेष (वेदारज्योतिनिवन्धे ) 1. बाल शब्दार्थस्तु । यत्पुनरर्थावबोधनिरपेक्षनयेयादिनिएकलक्षणमुपकम्य (समन्च ग्यच)"पाध्यायरूपकाण्डवयात्मरेऽस्मिन्मन्ये परनिरपेशतया पदार्थस्योक्तचात्तस्य प्रन्यस्य निरुक्तत्व मिति। तदारयान च समानाय समानात इत्यारम्प-तस्यास्तस्यास्तानाध्यमनु भवत्यनुभवनीत्यन्तैददिशभिरध्यायर्यायो निर्ममे तदरि निरक्तमित्युच्यते । एपेकस पदम्य संभाविता अवयवास्तित्र निरोपेगोच्यन्त इति युत्पते" इत्येव वचनभाता यदस्य गौणनिरक्तत्व निघण्टोरतु मुख्यमिति सायणम्भाष्यभूमिकायामभिदधौ तदस निघण्ये रेव काण्डप्रयात्मकेन सपरिशिष्टेन पूर्वपटवोचरषद्कारमग्दादशाघ्यायेन व्याख्यानाया येयस च (ग्यारवानापेक्षया) मुख्यलाचौर निरुक्तत्वमस च वायभूतत्वादस्ति कचिभिरनतमिन्य भिगल्यावयवार्थमरि निरुक्तशम्दम्य कथचिदनाचवितात्परमम्प माश्य- भूनस निर्व नायव निरुक्तलक्षणलतिय भुयादिसमन मिति स नावहितानिन तस्वामिमतिरनिहिनामानिनिस्तायोचनबाहिरति । 2.स्वो प्रेशिनुवमात्रम् ॥ 3. एतरतमनुपर निरुतमारकमे गुर्गमवियति ॥ 4.ल. मा. घनुर्याध्यादतीवराडे ।। 5.से.प्रा.१-1-11 G..प्रा. १-१-१०॥

·निरुक्तविवृत्याः।
wr
त्तानि ।।
तन तावत्-यथायदध्ययनपरिशानाय शिक्षाऽपेक्ष्यते,
अन्धेऽभिहितम् “यज्ञशालार्थसिद्धय" इति । कालविशेपविषयच भूयन्ते "सवत्सर-
भेतहत चरेत् ।" "सैन्धत्सरमुरय मृत्वे" त्येवमादय सवत्सरविषय । "वसन्वे
ग्राह्मणोऽसीनादधीत प्रीष्मे राजन्य शरदि वैश्य" इत्याचा मनुविधय ॥ "मासि-
मासि सनष्टान्युपयन्ति" "मासिमास्यतिमाह्या गृह्यन्त" इत्याद्या मासविधय ।।
“य कामयेत वशीयान्स्यादिति त पूर्वपक्षे याजयेत" इत्याद्या पक्षविधय ॥
"एकाटकाया दीक्षेरन्फल्गुनीपूर्णमासे दीक्षेरन्" इसाद्यास्तिथिविधय ॥ "कृत्तिका.
समिमादीते-" त्याचा नक्षतविधय ॥ "प्राव होति साय जुहोती' त्याचाच
प्रात कालादिविधय ॥ अत काल विशेषानवगमगितु ज्योतिपमुपयुज्यते ॥ एतेषाच
वेदार्थोपकारिणा पण्णा अन्यानां वेदाङ्गत्व शिक्षायामप्युक्तम्-
"छन्द पादौ तु वेदस हस्व. कल्पोऽथ पठ्यते ।
ज्योतिपामयन चक्षुनिरुक्क धोनमुच्यते ॥ १ ॥
शिक्षा प्राण तु वेदस्य मुरा व्याकरण स्मृतम् ।
तस्मात्सागमधीत्यैव ब्रह्मोके महीयते ॥ २॥"
इति । वेदाङ्गाना पदसपरिसख्यान तु गोपधादिवचनवलादवगतम्-तथाच गोप-
थमायणम्-"पडाविदसत्तयाधीमहे" (१-१-२७) इति । पातञ्जलमहाभाध्यादी
स्मर्यते च "आगम खल्वरि व्राह्मणेन निष्पारणो धर्म पडशो वेदोऽध्येयो शेयश्चेति"
(१-०१ पा० ३ भा०), प्रस्थानभेदे मधुसूदनसरखतीमिरप्युक्त "वेदानानि
पडि"ति ॥ एव (वेदाववत्) वेदोपात्रानामपि पुराणेतिहासशास्राणा लौकिकाना
अन्यविस्वररचनाना च वेदार्थशानायाध्ययनोपयोगी याज्ञवल्क्येन स्मर्यते--
"पुराणन्यायमीमासाधर्मशास्त्राङ्गमिश्रिता ।
वेदा स्थानानि विद्याना धर्मस्य च चतुर्दश ॥ १॥" इति ।।
(१० श्लो० ३) अन्यत्रापि सर्यते---
"इतिहासपुराणाभ्या वेद समुपवृहयेत् ॥
विभेत्यल्पश्रुताद्वेदो मामय प्रहरेदिति ॥ १॥" इत्यादि ।
1 ते. आ. प्रथमप्रपाठके।
2. स. ५-६-५॥
3. मा०१-१-२॥
4 अत्र-शयश्चेत्युक्तमा-स्वाध्यायोग्येतब्य इस ययनस्वाक्षरग्रहणास वेऽर्थशानमवि
हित स्यादिति पाचिदुक्ति पराहता । अपच निधारणशरदेनाध्ययनशानयो काम्यत्व
निवायते । तथा चार्यशाने पुरुषप्रवृत्तिकर वचनदय शासान्तरगन निरुत्वारो मारक
एवोजहार-अथापि ज्ञानप्रगमा भवत्यशाननिन्दा च "सागुरयं भारहार किलाभूद
धीत्य वेद्र न विजानाति योऽभन्। योऽर्थश इत्मकल भद्मनते नाकमेति विभूनपाप्मा" ॥२॥

·८ निरुक्तविवृत्याः। फोशंपादव्यवस्थालक्षणपरिज्ञाने छन्दोविचितिराद्रियते । सम्यग. धीतस्य परिशातच्छन्दसोऽमुग्मिन्कर्मणि विनियोग इति कल्प आद्रियते । श्रुतिचोदितकर्मागभूतकालपरिज्ञानाय ज्योतिषम् ॥ व्याकरणाद्विभक्यादिपरिज्ञानम् । एवं हाह"प्रयाजाः सविभक्तिकाः कर्तव्याः" तथाचेदं दर्शयतिं "संरयादयो न विवर्धन्त" इति । एवमादि । नच व्याकरणानभिज्ञो विभक्तिर्जानीयात् । ऊहितुं वा मन्त्रान् ॥ इतपय चानुपगतो लोके लौकिफलक्षणपरिशानमेवं छन्द- स्येचं भाषायामिति प्रविभागो नान्तरीयकोऽनन्तरेण व्यवस्थितः। अत उताध्ययनविधेरुक्तछन्दःप्रविभागस्योपलक्षितकांगभूतकाल- स्योपलक्षितलक्षणस्यैतैरङ्गैचदार्थपरिज्ञानविषये निरुक्तं नामेदमङ्ग- मारभ्यते । प्रधानं चेदमितरेभ्योऽहेभ्यः सर्वशास्त्रेभ्यश्थार्थपरिज्ञाना- भिनिवेशात् । अर्थो हि प्रधानं । तद्वणः शब्दः सचेतरेषु व्याकरणा- दिपु चिन्त्यते । कल्पे खल्वपि विनियोगश्चिन्त्यते । सच पुनरर्था- ऽभिधानवदोन मन्त्राणाम् । योयमर्थमभिधानेन संस्कर्तुं समर्थी मन्त्रः स तत्र विनियुज्यते । तदुक्तम् "अर्थाभिधानसामर्थ्यान्मन्त्रेषु शेषभायः स्यादि".(जै० ३.२-१) ति । तस्यैपा गवाद्या देवपल्यन्ता पञ्चाध्यायी सूत्रसंग्रहः । तन्निर्विवक्षया समारब्धमिदं समानायः समानात इत्यारभ्य य ऋतुः कालो जायानाम् २ इत्यन्तै दशभिर- १ कोशो राशिः । इयताक्षरकोशेनैयद्भिः पादैर्गायनी इयद्भित्रिष्टुवित्येवम् । नविज्ञातच्छन्दसा प्रयुज्यमानी मन्त्र. कर्मण्यार्थकः स्यात् । एवं हि श्रूयते "यो ह वा अविदितायच्छन्दोदेवतवाह्मणेन मन्त्रेण याजयति चाप्यापयति था, स्थाणुं वईति गर्ने वा पद्यति प्रवामीयते पापीयान्भवति यातयामान्यस्य च्छन्दांसि भवन्ति तस्मादेतानि मन्ने मन्त्रे विद्यादि"ति ॥ मनुषगगतवातो वादिच्छन्दोल- क्षणपरिज्ञानपरिझानं लोकेऽन लौकिकमितिह्याह । २ अनुपद्धतश्चातः प्राणिनां शुभाशुभमफलविपाक-काल-परिज्ञानमित्याह ।। ३ अन तस्यास्तस्यास्ताद्भाव्यमनुभवत्यनुभवतीत्यन्तैद्वादशमिरध्यायैरिति ऋग्भू. मिकाया सायण आह । तस्य सपरिशिष्टरित्येवमाशयोऽवगन्तव्यः । तस्यावस्या इत्यादुरयोदशाम्यायप्रथमपादान्ते दर्शनात् । तदन्तमन्यसन्दर्भ व निरुता- वक्तव्यार्थपरिसमाप्तेः तदनेतनेन व्याख्यातं देवतमिलादिना अन्यसन्दर्भण तथा. वगमात् । अतएव च निरुत्वृत्तिकृता दुर्गेण तावानेव अन्धसंदर्भो निरुकव्याख्या- रूपढया व्याख्यातः । वेन हि मन्यारम्भ निरुतस्य द्वादगाध्यायीलमुस्खाऽपि अन्वे सपादद्वादशाध्यायीत्वमु फलतस्त्रयोदशाध्यायीलमेव सीटतम् । एतदेव चानुसतं प्रस्थानमेदनाममन्ये मधुसूदनगरखतौमिः। एवं च वृत्तिकृन्मत्रेऽतिलुतिरूपत्रयो.

·२० निरुक्तविवृत्याः। केन शिप्यलक्षणान्तग्रन्थसंदर्भण विपयनयोजनसंवन्धाधिकारिभेदे- नचतुर्विधमनुवन्ध निर्दवता तनभवता भगवता यास्केन मुनिनोपो. दातोऽस्य निरक्तशास्त्रस्य दर्शितः। सचातिगहनोऽनल्पमतिकैरपि दुर्विशेयममी नाग्दिशां प्रतिपत्तिसोकर्याय स्यादिति कात्ययन व्याख्यायद्भिास्यातमपि नाधुनिकानां सुकुमारमतीनां व्युत्पि- सूनां प्रवृत्त्यै प्रभवतीति यत आस्थितोऽस्माभिरस्य विशदव्याख्याने, खादेव चेदं ससवन्धिक निरुतमेव क्यचिदुर्गात-(१३-१-१) दिशा खप्रसझि- नमाकाहुतीति प्रमत्तानुप्रसश्त्यास्याभ्यायद्वयस्य निरुक्तशेपे पाट 1 यत्पुनवलारि- शुषेत्यादि (भद्र० स० ३-८-१०-३) मन्त्रस्य यास्कादवरजेन महाभाष्यकारेण व्याकरणाध्ययनप्रयोजनान्याख्यानपरकात्यायनवार्तिकव्याप्त्यानावसरे परिशिष्टोक्त- व्यारयातोऽन्यया व्याख्यान द्वादशाध्यायानामेव यास्कीयवसाधक तेनोक्त तदस सर्वतयम्वतयस्य भगवनोऽन्यव्याख्याऽनवलम्बनं न तस्याधुनिकोत्प्रेक्षितलराधा- क्रमाविर्भावयितुमीटे। तापरितुष्टे वाऽन्यया वेन व्याख्यातं स्यादिति कृतं यास्कान्यकृतसक्ल्पनया ॥ यस्तुतस्त्वेपा ममार्णा व्याख्यान यथा प्रराजगने विधं भवतीति "चलारि वाक्परिमिता पदानीति" (ऋ. स. २-३-२२-५) मलव्यायाने "कतमानि तानि चसार पदान्योंकारो महान्याहतयवत्या, नामारयाते चोपसर्गनिपातायेति वयावरणा । मन्त्र कल्पो ब्राह्मण चतुर्थी व्याव- हारिकीति नेसत्ता । सपणा याग्वयया शुदग गरीपस्य चतुर्थी व्यावहारिकीत्येके, पशुपु तूणवे मृगेप्यात्मनि चेसालप्रयादा' इत्येय (१३-1-९) परिशिष्ट. पचगेनावगम्यते । व्यारयातच चलारियमति मन्त्रोऽनेक्धानेकसप्रदाय विद्भिरिति नोपासाधनम यथा व्याश्यानमस्य माध्यदुत भरिनुमर्हति । यदपि "यहयोऽपि गन्दा पानी न विज्ञायन्ते भरी-तुरीनु" इत्यादि (२ अ. पा. १ भा.) गहामायाचन, सत्मत्यप्यप्रातिनु तिमरणे "जमेरीसस्य भतारी, नुरोध इत्यस हन्तारा' इत्येषमनिदेशे, नोलासाधक भापिनुमईति, नहायन्त सस्य प्रमादालस्यापिने गारिः। तथाच गीमागासूने (०१-पा०१) अमिनि । सत परमदर्श ( विशा) नम् १३ डि। तदनत्सायण हत्याग्मायनीयाँ चाम्यत् विद्यमानएसाधं प्रमादारस्यादिमिर्न ज्ञायते । तेषां गिमीषयाकरण. वसन पातुनोऽप परिकल्पयितन्य । तया जरी मुर्फरीतु-दरपेजमादीन्यसिनो रमिपाल, तेपु हि द्विव मानव रयते । भासिन चंद सूत्रम् ( यन्मिा सुपर जी-दति मन्त्रो (४. सु. ८-१-२) यतते ) “दिनो सामा" सी दशाएनदेयामिमेख रिकारो माट-दरगेपम् । एवं च समिद सायीनो परिस्रिकारो मार एवं ।। सतएप पेशं शन्नानागपत्राणी प समाप गमुदरा महागापनि भायां "यतोऽशन सीन क्षीयते " (11-1-13) र परिसिन प्रयाहाराक्षिकातु-tart शिर पसरपदनियन पर्सनापिरमरक्षरोन ॥

·उपोद्धातः । अनेन परिझातनिरुक्तोपोद्धातस्य च ग्रन्थमान्यारयानशैली मुसं परिशीलिता स्यात्तथाचोत्तरग्रन्थसंलापनं प्राचीनव्याख्याभिरपि ऋचख्यादिभिः सुखमेव संपत्स्यत इति न तत्र पिष्टपेपणायका- शोऽस्ति ॥ तदेतां सप्तपदिकां यास्कनिरुक्त-लघुविवृतिमष्टनचत्यधि- १ विशदव्याख्यानेन, निरुत्तसप्तपदीच्याख्या-लघुविकृति-नामकेन ॥ २ अस्यैतनिरुतकर्तृत्वे ऐतिधम् (प्रवाद) एव गमकम् । यतो ह्येलस्य अन्ध- स्यारम्मे मध्येऽन्ते वा न कचिदपि तथाप्रत्यायक वाक्यादिकमस्ति । नास्ति च मन्वादाविव कथाप्रसनोऽपि ग्रन्यकृनामावगमक । परमस्त्येष प्रबाद । एत- निरुक्त याककृतम् । एतन्मूलसूनं पञ्चाध्याय्यात्मको निघण्टुसु ब्राह्मणग्रन्थादपि किमुत निरुतात्प्राक् महर्षिणा काश्यपेन समानात इति । तदानीन्तनबंव कश्यपस्य प्रजापतित्वश्रवणात् निघण्टुत्पत्तिज्ञापकम्य यास्कानूक्तवचनस्यापि तव तात्पर्याय- बोधाच । तथाच यास्कानून पुरावल्पश्रुतवचनम् । “साक्षात्कृतधर्माण ऋषयो चभूतु (मन्त्रकाले मन्त्रद्रटार ) तेऽवरेभ्योऽसाक्षात्कृतधर्मभ्य (शासायवकृभ्य) उपदेशेन मन्त्रान्सप्रादु । उपदेशाय ग्लायन्तोऽवरे (निघण्टु-ब्राह्मण-देशगवारा) विल्ममहणायेम अन्) ( निघण्टुं) समानासिषु । वेदं च (ब्राह्मणं च ) वेदाङ्गानि च" (निरु. १-६-५) एतस्साच समासत इमानि पञ्च ज्ञायन्ते । पुरामल्पेऽपि मन्त्राणामुत्पत्तिरनिणीतैव । कदाकरसादभवनिमे मना इति । परं-धीमपु- रुपतत्व, बहुपुरुषकतत्व च बहूना मन्त्राणा वैशेषिक-न्याय-साख्य-पाताल. दर्शनाना निस्कस्य चास्य समालोचनादवगम्यते । ते चर्पयोऽनद्ययुगीया आधि- कारिकतत्तत्रामभानो वा मनुष्या एवं यै हेट आमातो वायं मन्त्रभाग इति मीमा- 1. मङ्गलाचरणे ( देवताप्रणामादौ ) ग्रन्धसमाप्तौ का स्वारयाख्यापन अन्धकृच्छती- परिशीलितमिह नास्त्येव । नापि मध्ये प्रकरणसमाप्तावपि । इति यारकीये. इत्येवम् ।। 2. उत्पत्तिरिह निघण्टुसमारयाया. । समाहृतपदाना तु निगमसिद्धानामनादित्व- मैवेत्यस्य समाम्नायत्वोपपत्ति. "सैषा छदोऽवयवभूता छन्दोशर्मिण्येव यथायथापनास्ता गौगोंधर्मा" इत्येव दुर्गाचार्येण कृता ।। अस्याओं व्याख्यारम्भे द्रष्टन्य ।। 3. विश्वामित्रपिनदीस्तुष्टाव गापा भवतेति, ऋषिपुत्र्या विलपित वेदय-ते, गृत्सम- दमर्थमभ्युस्थित कपिजलोऽभिववाशे तदभिधायिन्येषगर्भवतीलेवमादिषु यास्य वचनेषु सत्त-मत्राणामृषिकृतत्व सुव्यक्तमुपलभ्यते । माझणग्रन्थे वपि "सर्पपिमन्त्रछन् (ऐ० मा० ६-१-१)" इल्यादिषु सष्टमैवैतत् ॥ 4. आम्नानमभ्यास. म्ना अभ्यासे (भ्वा०प० प्रवचन बाम्नान तत्र ( मीमास केषु) बादरायणीयै "शासयोनित्वाद ( १-१-३) इति सूत्रेणग्वेदादिशासकारणल ब्रह्मण एव विवाधिष्टानभूतस्योरीकृतम् । जैमिनीयैरतु "वेदोश्चके सन्निकर्ष पुरुषारया" "अनित्यदर्शनाचे" त्येव पुरुषतत्वमाशिष्य "उक्ततु शम्दपूर्वत्वम् आख्या प्रवचना-" दिल्यादिनाऽकृतकत्वमेव वेदानां ब्यवसापिनम् ।। (जै० सू० १-१-२७+३३) एत. प्तत्व शाखदीपिकादौ द्रष्टव्यम् ·निरुक्तविवृत्याः। काप्टादशशततमे सीएशकेऽधिवारणावते वेदोजीविनीसमाख्यसं. स्कृतपाठशालां प्रधानाध्यापकतयाधितिष्ठद्भिरमाभिर्निर्मातुं कृतसं. विदामप्यन्तरायतिरस्कृतै पारि पूरयितुम् । सकाः प्राहुः । अतएव चषामार्पसमिति प्रथमम् ॥ १॥ पूर्व मन्त्रा विप्रकोणी एव स्थितास्ततो प्रन्यीभूतानामतिमहद्रूपाणाभेपामध्ययनाध्यापनतः शासाः समुद्भूताः। ततः सर्वशाखागतानां नैघण्टुकादिपदानां सुखवोवार्थ निघण्टुनामको प्रन्यः समा. मातः ततस्तन्माणमन्त्राधज्ञानेऽकृतकृत्यतां संलक्ष्य मन्त्रमागीयदुरववोधपदादीनां तात्पयादिवेदनाय ब्राह्मणप्रन्या. समाम्नाताः । ततउत्तरं माह्मणप्रन्थैरपि मन्त्रार्थ. पोधो न पर्याप्त इति निरुकादीन्यज्ञानि समानातानीति द्वितीयम् ॥ २॥ ययाचेह मन्त्राणां पृथक्थुतेर्वेदशब्देन मन्त्रातिरिकानां ब्राह्मणानां वोध उपलभ्यते तव वेदालानां ध्यक्त्रवणाड्राह्मणेष्वपि वेदातरवारयानामेव प्रहणीयतेति तृतीयम्॥३॥ निरुक्तादिवेदामानां सर्वेपामेव पण्णां बीजादिरूपतया एतभिरकतोऽपि प्रागस्तित- निति तुरीयम् ॥ ४ ॥ मन्त्राणामर्धज्ञानसोयायय यथानानं निघण्टोः, यथार वेदासानां निरुक्कादीनां, तथैव तदानीमपि स्वीकृतमासीद्वेद इति प्रतिद्धानां मानणानो च, ततः कालभूयस्लानुसारत एव ग्राभणाना मात्र समत्वं जातमिति पथमम् ॥ ५ ॥ सर्व चतनिरुफालोचनकृन्मतमनुमलामिहितम् । परगृपयसा आधिकारिकमारविधी तत्तनाममाजोऽनियतास्वत्त कल्पे सरिकाले मप्रसारः गुप्तप्रयुदन्यायेन पूर्वकल्याधीतमप्रान्स्मृतवन्तः समाधियलेनार्थतो दृश्यन्तश्च । तपान्तर्यामितया पुद्धिप्रवर्तकत्वेनेश्वरः कारणमिति शानयोनित्यं तस्स युद्धिपति- 1 अत्र-पौत्तथिकाः समष्टिभूतस्वातिमहतो वेदगुरनुपस्पारपायुषो मनाशनियमाणा- नसीन सपोरिशानेगावक्ष्य तनुप्रिया तत्रभवना मगरता दम्यागेन ( गाय. नेन) मसनार (रायामशासापारिभागररणा) शापारमुच मन्नते । अतरवास बदम्पाससमाल्योपपचिरिति नेपामनिमतिः। तत्र शासाभेदः पवाटिना १९३९ मिनो महाभाये "चारो वेदाः साहा: मरहमा एकरातमध्ययुशायाः सहरा मां मामरेदः एकविसरिया बाप्य, नवपाप: मेरम् ॥ परमेवनभ्यागो शाखापणपनम्म भ्याराचरमसपरेन निराकिता प्रतिपराने वेश्यामप्रादुभीर मा पर परिपपरमादिपरम्परानपासना यथापूर्वमा पमिति न्यायेन समापनाचारम्परि- फरवं शागामापनमे पारामियानां) ममितिः ॥ परमेतरि भीमा.. पनि नमानामिसितम्यममाhिu ·। उपोद्धात। सगुपनोपमधदरभङ्गाराजधान्यांविविधविरुदावलीविराजमान- मानोनतमहाराजाधिराजद्विजराजमहोग्रप्रतापश्रीमल्लस्मीश्वरसिंह- प्रवर्वस्तयोपपद्यते । यथाहु "प्रचोदिता येन पुरा सरखती" इत्यादि (श्रीमद्भा. स्क० २ अ.० ४ श्लो० २२)। "तेने ब्रह्म हृदा य आदिकवये" इलादि च । (श्रीम. स्क० ११०१श्लो०१)रस्तुतस्तु-पत्तनामकल्पनाऽनादिसिद्धव सृष्टेरप्यनादिलादनादि- सधिप्रवाहे च परिवर्तमानानामर्थाना नित्यमिज्ञानरूपे ब्रह्माणि (वैदे) उपन्यासो न विरुध्यते । अतीतानागतार्थभेदोऽनित्याने वेवेति चेदा अनादिपृष्ठावनादय एवेति जैमिनीयाना मतमवदातम् । तदेतद्भटवार्तिके सुव्यक्त द्रष्टव्यम् ॥ एतदेव चानुमृत सायणाचार्यदेवराजयज्वदुर्गाचार्यादिमि ॥ "अथान महाभारतीये मोक्षधमपर्वणि शिपिविष्टनामनिर्वचनतराने ये जय श्लोमा (३४२ अ० ६९-७०-७१ श्लोक.) दृश्यन्ते तैश्च ज्ञायते यास्ककृतमे वैतभिरकम् । तथाहि- "शिपिविष्टेति चाख्याया हीनरोमा च योऽभवेत् । तनाविष्ट तु यत्किचिच्छिपिविष्टेति च स्मृत ॥ यास्को मामृपिरव्यप्रोऽनेक्यतेषु गीतवान् । शिपिविष्ट इति ह्यस्माद्गुह्यनामधरो ह्यहम् ॥ स्तुला मा शिपिविष्टेति यास्मऋपिरदारपी । मत्प्रसादादयो नष्ट निरुतमभिजग्मिवान् ॥” इति ॥ अस्त्येव पर निघण्टुभाष्ये ( यास्वीये) शिपिविष्टनिर्वचन च (निरु. ५-१-३)। तत्रैव किचिदुत्तर द्वाभ्या लोकाभ्या निघण्टुकतनाम व प्रकटितम् । तथाहि- "परे हि भगवान्धर्म स्यानो लोकेषु भारत । नैघण्टुक्पदाल्याने विद्धि मा पमुत्तमम् ।। कपिर्वराह धेष्ठश्च धर्मश्च वृष उच्यते । तस्मादपावपि प्राह कश्यपो मा प्रजापति ॥” इति । अस्त्येव हात्र निघण्टौ दैवतकाण्डे द्युस्थानदेवताख्याने वृषाकपिरिति पदपाठम" (५-६) इत्येव केपाचिद्वचनमुपलभ्यमानमहाभारतपुस्तकेषु प्रदर्शितलोकानाम- दर्शनात्सशयितमेव । अस्य कालनिर्णयसु निरुक्तालोवनकृति श्रीसत्यवतसाममि- मिरित्थ सिद्धतित । क्लेद्वादशतमशताब्या खोष्टजन्मतश्चोनविंशशताब्दीतोऽपि प्राक् समभवदय कास्क इति । सचाय पाणिनिकात्यायनाभ्या परमा पतञ्जलेश्व पूर्वजन्मत्यपि तैरेव सोपपत्तिक तन(निरुतालोचने)व्यवस्थापितम् । पाणिनिसमयख बलेरटमशताब्दीरूप ततो द्विशताब्दीपरभूनानु कात्यायनसमय इत्यपि तैरेव तन मुव्यक्तमुक्तम् । पर कलिसमय एवास्ति विवादास्पदम् ॥ अन ( कालसमये) तावस्वेचिदेवमाहु । 'यदेव भगवद्विष्णोरंशो यातो दिव द्विज । वसुदेवकुलो- द्रुतस्तदैव कलिरागत ॥ यस्मिकृष्ण यातस्तस्मिन्नेव उदाहनि । प्रतिपन ·निरुक्तविवृत्याः। अ० २४ श्लो० ३२) इति ॥ एतचाविन्या सप्तर्षिचारे कालप्रवृत्यभ्युपगम एव रागच्यते । एतदुत्तरे हि सप्तयाँमा चेलादि पूर्वोचवयनं मघामुगप्तर्विचारे परीक्षितस्थितिवोधक, "प्रयाम्यन्ति यदा चते पूर्वापाढा महर्षयः । तदा नन्दा. मृत्येष फलिहिं गमिष्यती"ति च नन्दस्थितियोधकम् ॥ यत्तु द्विमहसेष्विति निधारगे सप्तमी द्विसहस्रपमध्ये दशाधिकशतनये स्थिते सति ( अनिवत्यधि- पोदशशतवर्षात्मके कला) इति पाचिधारयानं श्रीमद्भागवतटीकायामन्ति. सायंप्रकाशिकाया द्वादशस्कन्धे द्वितीयाध्यायेऽटाविशतितमलोकव्याख्याने उक्त. पवनमुपक्रम्यानूदितं तत्तव "यदा मघाभ्यो यास्यन्ति पूर्वागढा महर्षय । तदा मन्दप्रभूतित कलिद्धिं गमिष्यती"त्युत्तरश्टोकविरोधादुपेक्षितमपीललं कैदनाति- ·१७ उपोद्धातः। धिकारि (दानाध्यक्ष. )पदवीमनुसंदधनिश्चिरसेवकैशपरम्परातो- ऽस्य सण्डवलाकुलस, यत्र च- शयेन ॥ श्रीकृष्ण दिवि प्रस्थानसमनन्तरमेव कलिप्रवृत्तिरिति क्थयता मूलभूतस्य "यदैवे"याद्युपर मोक्तविष्णुपुराणादिवचननातस्य बयमेवाभिप्राय उनीयते चायमपि ज्योतिर्विदाभरणादिव युधिष्ठिरादेव कलिप्रवृत्तिमभ्युपतीति प्रतीयते । युक्त च तत्तस्य समसमयबादकरानससदि नवरलेषु परिसग्यातलाच । अस्य विक्रमार्ककालिक से मानान्तरमपि। "ब्राह्मण्यामभवद्वराहमिहिरो ज्योति विदामग्रणी राजा भर्तृहरिश्च विक्रमनृप क्षत्रात्मजायामभूत् । वैश्यायां हरिचन्द्वैद्यतिलको जातच शङ्कः कृती शूद्रायाममरः पडेव शबरम्यामिद्विजस्यात्मनाः॥ १॥" इति प्रामाणिक लोकः। (अयच शबरो जैमिनीयमीमासाभाष्यकृत् । यनिमये इय मुप्रमि- द्विरस्ति "सहस्र शाखा हर्थतो वेद शबर" इति। अत्र शापाः सामवेदीया: "सहस्रवर्मा सामवेद" इति महाभाष्यादिति केचित् । वस्तुतः सहस्त्र ब्राह्मणा आसनितिवदसख्याता- नेकवचनोऽत्र सहस्त्रशब्दस्तथाच चतुर्णा बेदानामेकत्रिशदधिकैकादशशत मिताः शाखा महाभाष्यपरिसख्याता हि निश्चयेनार्थतः शवरो वेदेति तस्य चतुर्वेदलाचतुपु वर्णेषु यथाक्रम विवाह उपपसते इत्यपि कश्चित् ।।) सप्रति चाय शकराम्दो राजकीयनियतसमयाख्यापके वर्षपूर्ण वर्तते यथा सीष्टशक. शालिवाहनाक । अयच प्रचारस्तदानीन्तनज्योतिर्वि- दाभरण गिरेव प्रचारिन । यथाचा "शाकप्रवृत्तिः कृता" "शाकवत्स1:""पर शक कारकाः कलावि"सेवम् । पर कि मेभिर्विक्रमार्कहतान् शान्दिपद्भिरेव तेषा शको नपरि संख्यातोऽथवा विक्रमार्कपर्यन्त युधिष्ठिरशकमेव वेदयुगाम्मरामिरूपमुक्त्वा ततो विक्रमशरु ततश्च शालिवाहन विजयामिनन्दननागार्जुनबलीत्येव षट् ककारका: पारसंख्याता द्रा- त्रिंशदधिकचतुर्लक्षवर्षात्मककलिसमयविशानामिति लक्ष्मणसे नादिशकान्तरलच्छकानामपि स मुरूमः शक एवोपेक्षित इति वाह भतीम. । परमेतदभ्यूहन तेषा नोपपचत इति मूलेऽस्य मुव्यक्तमुपपादितमेव । यक्तसहितावचनच्याख्याया भट्टोत्पलैरुत- "कलिद्वापरस-पौ तु सितास्त पितृदेवतम् ( मघाः) । मुनयो धर्मनिरता. प्रजाना पाल ने रना. ॥१॥" इति वृद्धगर्गवचन तयदि समूल तदा- "चत्वार्याहुः सहस्राणि वर्षागर तु हत युगम् । तस्य तावच्छती सन्ध्या संध्याशश्च तथाविध ॥ ६ ॥ इतरेषु ससन्ध्येषु ससन्याशेषु च विषु । एकापायन वतेन्ते सहस्राणि शतानि च ।। ७०॥" इति प्रथमाध्यायस्थमनुवचनाभ्या दैवमानेन दादशसहस्रवर्षात्मके कृतादिचनुयुगे द्वादशशतवर्षभोग्यभ्य ले राद्योंशो गगमानानुसारेण लवलेशामित: मानुष महनवाहमको ·निरुक्त विवृत्याः। श्रीमान्गोकुलपालनार्चिततरश्री सत्यभामादृतः सदृन्दावनकौतुकी द्विजपतिप्रीति समुहीपयन् । यत्पूर्वमेव प्रत्तोऽपि कलिभगवन्महिना प्रतिरुद्धप्रसरतद्गमनप्रतीक्ष एवासीदिति यदेव भगवद्विष्णोरंशो दिवं यातः तदैव कलिरागत. [ अर्याद्भुवम् । यल्लोकः पापे रमते इति । सवदति चामुमर्थ पूर्वोत्को यदैवेत्यादिविष्णुपुराणीयवचनोत्तरश्लोकः । "यावत्स पादपद्माभ्यां पस्पशेमा वसुन्धराम् । तावत्पृथ्वीपरिप्पंगे समर्थों ना- भवरकलिः ॥ ३६ ॥ इति अन्यदपि युधिष्ठिरराज्यादपि पूर्व कलिस्थितियोवकम्- अथ भाद्रपदे मासि कृष्णाष्टम्यां कलौ युगे। अष्टाविंशतिमे जातः कृष्णोऽसौ देवकीसुतः॥१॥ इति- मासमीमासातब्रह्मपुराणवचनम् । एवंवचनान्तरमपि पुराणान्तरे द्रष्टव्यं मुधी- भिरिति ।। १ श्रीरनन्यसाधारणसपत् लक्ष्मीश्च । तद्वान् । गवा फुलस्य-गोकुलस्य च पालने- नार्चिततराऽतिपूजिता श्री सपत् । ऐश्वर्य( मीश्वरव.)यस्य सः । सत्यंच भाच दापरसंध्याशशेष इत्यभिमत्य द्रष्टव्यम् । नस्तुतस्तु सन्ध्याशातिक्रमणानन्तरमेव युगा- न्तरप्रवृत्तिरभ्युपेयाऽन्यथा युगमायाद्वादशसहसव मोगो मनूक्तश्चतुर्णा युगाना नोपपधेत । तसादुपपन्नमेतयत् कलेनैवातवर्ष मोगानन्तर मघासु सप्तपिचारे युधिष्ठिरराज्यमासीदिति । दापरसन्धिस्तु धर्मकृतएव । अयभावः । "त्रीणि रक्षाणि वर्षाणादिनमानुषसख्यया । पष्टि चैव सहस्राणि भविष्यत्येप बलिः इति"विष्णुपुराणीयवचने । शतानि तानि दिव्यानि सप्त पञ्च (१२) च संख्ययेति तदुत्तरवचनानुमारेण पूर्वोक्तमनुवचनेन च सन्ध्याशाभ्या सहेति योज्य तथा च दासप्ततिसहसवर्षारमकमनुष्यबालरूपसन्ध्याशेन सह पष्टपषिक- समययस्य योगे (४३२०००) दात्रिंशत्सहमाधिकचतुर्लशवर्षभोग्यस्य करेः प्रथमममा. भ्यासयोजातरूपतयाऽप्रकटधर्मवारणावतारपर्यन्त प्रतिरुद्धप्रसरत्वाचेति प्रागवीचाम । यपि दापरे समनुप्राहे तृतीये युगपर्यये । जात. पराशरायोगी वासयो कलया हरे."। इति वचन च्यासोत्पत्तिविषय तदपि धकृतमेव कावरि दापरे समनुप्राप्त समनुगते । भगवरप्रादुर्भावमदिशा ततः पूर्वमपि द्वापरधर्मस्यैव मुचिरानुवृत्तस्य वर्तमानत्वादेवमन्य. प्राप्यूमन् । रेचिंदवविधवचनाना युगान्तरविषयतया समादपते रत्सल पतरितेन ।। 1 यथा च हरिवशे श्रीमद्भागवते च कार यवनवधायादिगुहामुपसंक्रान्तेन धारणेन स्वपीनाम्नर चिरमुझे मान्धासृतनये गुचुकुन्दे राजनि निउिभ्य (तेन तमाच्याप) निली. नरिए पिलवालयवनपदाऽभिहसिउरेन तेन देवहाभतोय सभा बिजनेनानिमीच्या तसिन्यालयवने भस्मीरने सति भगवतामिष्ठतो राजा परस्परपरिचयान्ते पुना राज्य- परिप्रदाय गुदात्तो निर्गनिन. शुसान्मनुतान्ममन्ततो विचरतोयटोक्य क श्म इति मग. बन्त पृष्टवान् । सच विदसाय वरिममय यति बोषितवान्ताय एवं स चिमनासस सोशिशरणव निवाने "नायमसार राम्परामय इति यदन् । तपाच भारत. सुखानन्तर प्रxिः सन्तोष्टम्यनियर पीन।

·१९ उपोद्धातः । धुन्वजिह्मगचित्तमञ्चितबलो वंशं यहनुज्वलम् रुपेनर्जुनकीर्तिमुद्धृतधरो लक्ष्मीश्वरोऽराजत ॥१॥ यस्याज्ञानतिर्तिनो हि मिथिलोपान्तेऽपि भूमीश्वराः सद्भायं गमिताः परे क्षितिभुजो मन्त्रप्रतीक्षा भृशम् । सम्राट् संसदि संविभावितमती प्रीदि परामीयुपो पाचोयुक्तिपटोरदभ्रकरुणागारस्य नेप्यापर ॥२॥ तस्यारोपगुणाकरस्य मिथिलाधीशस्य सर्वेश्वरी. पत्पद्माहितसन्मतेरवरजः श्री५मानमेशामिधः। नाम्नयाजनि मेदभाग्यसुमतीविख्यातसत्कीर्तिमान शास्तीमा मिथिलामगाधमतिमान्त्सद्धर्मवद्धादरः ॥ ३ ॥ संमधर्तमाने चार नवाधिकैकोनविंशतिशततमे सीटशके उचा- श्रीमत्या समनुकम्पया समाध्याणि ऋगादिवेदपुस्तकानि निरुक्त- पुस्तके चासाद्य समाकलय्य च तत्तन्मन्त्रार्थान्द्रटन्यार्थानन्यानपि प्रमाणयितव्यान्समापीदं प्रस्तुतं कार्यम् । ततश्च तवरणानुकम्प- यैव साहाय्यमप्यासाद्य मुद्रापयितुं प्रस्तुतेयं-सप्तपदिका-यास्फनि- रकलघुविवृतिः। तामेतामयधानेनाफलयितुमनुगृहन्तु सहृदययरा निपश्चितो येनारमनः सफलोद्योगान्मन्यामहे । दुरवगाहश्चायं वेदम- आख्यापको निरुक्तमन्थः। यतो हि महान निवेचनान्येव प्रदर्य यारकमुनिरात्मनः मृतकृत्यतां मेने, अपितु मन्नार्थशानाय यथायथा यतितव्यं तत्सर्वमेवेहोपदिष्टवान् । यथाचा (निस २.१) दिग्दर्श- माच ताभिः, सत्यभामया चाऽत । सता मुथिया यन्दस्य अवने ( पालने) सति ( समीचीने ) पृन्दावने च कौतुगी । द्विजपतीना ब्रांझणाना (श्रोत्रियाणा) द्विजपते रहस्य च प्रीतिम् समुद्दीपयन्सवर्धयन् । जिमगस्य पिशुनस्य, कालियस्य च चित्तं परमर्मविभिसा धुन्वन्तिरकुन् । अधित पूनित यलं सामर्थ्य यस्य स । अश्चित. पूजितो बलो बलभद्रो(ज्येष्ठलात्)येन स.। उळवल सर्वदोपरहितं नाना- गुणवत् वसं राण्डबलास्य कुल, वेणु वा बहन धारयन्। अर्जुना शुशा फीति, मनु. मस्य या चीति कुन् सम्पादयन् । उदधिक भृता पोषिता धरा येन ग । उर्द्धभृतः तो घरो गोवईनी येन स । लक्ष्मीश्वरी महाराजो विष्णुशेति शेप । अन सर्वत्र "धावनम्बम्धे प्रलया" (३-४-१पा ) इति भूतेलट शतायोध्यः । आयो महाराजा समाउरिभास शो लापार । यमीशिनुमतिवर्तितु नाशकरिति यावत् । अन हि "अधीमदयेशांचमी (२-३- ६२-पा.)ी शिनु कर्म मि शेषत्वेन रिवक्षिते परी॥

·२० निरुक्तविवृत्याः। नेन प्रदर्शयिप्यतेऽपि ॥ तदत्रासाहशाल्पशजनसुलमेन मतिदोपेण जनितानि स्खलितानि सुविमृश्य प्रयोधयन्तु विचक्षणवरा येन कृतज्ञताप्रकारानपुरस्सरं यतेमहि द्वितीयसंस्करणेऽस्या निर्दोपता- संपादनाय । क्षन्तारथ गुफपक्षपातिनो दूषणवाचंयमाः मुधियः शीमकाक्षरयोजफदोषेणास्मदीयदृष्टिदोपेण चोपनता अशुद्धीरिति निधिन्वन्तो रिमामो निरर्थकाहिस्तरादिति निगदति- विदुपामाश्रयो- मुकुन्दशर्मा वख्शी । एपथ "निरुक्तलघुविवृति"नामको प्रन्थोऽस्सामि म्यापुरवासिने तुकाराम जायजीतिसमाख्याय ससर्वाधिकार मुद्राप्य प्रकाशयितुमर्पित इति तमन्तरा नान्यस्यतत्पुनर्मुद्रणेऽविकार इति विदाकुर्वन्तु विदन्त इति च निगदति अन्यत् । पं० श्रीमुकुन्दशमी।

·निरुक्तम् । सप्तपादी। हरिः ॐ॥ समानायः समानातः स व्याख्यातव्यस्तमिमं समानार्य निघण्टव इत्याचक्षते निघण्टवः कस्मानिगमा इमे भवन्ति च्छन्दोभ्यः समाहृत्य समाहृत्य समानातास्ते निगन्तव एव सन्तो निगमनान्नि- घण्टय उच्यन्त इत्यौपमन्यवोऽपि वाहननादेव स्युः समाहता भवन्ति यद्वा समाहृता भवन्ति तद्यान्येतानि चत्वारि पदजातानि नामाख्याते चोपसर्गनिपाताश्च तानीमानि भवन्ति ततन्नामाख्यातयोर्लक्षणं प्रदिशन्ति भावप्रधानमाख्यातं तत्वप्रधानानि नामानि तद्यनोभे भा- वप्रधाने भवतः पूर्वापरीभूतं भावमाख्यातेनाचष्टे ब्रजति पचतीत्युप- क्रमप्रभृत्यपवर्गपर्यन्तं मूर्त सत्त्वभूतं सत्त्वनामभिर्नज्या पक्तिरित्यद इति सत्त्तानामुपदेशः (१) गौरश्वः पुरुपो हस्तीति भवतीति भावस्यास्ते शेते प्रजति तिष्ठतीतीन्द्रियनित्यं वचनमौदुम्बरायण:-॥ १ ॥ तत्र चतुष्वं नोपपद्यतेऽयुगपदुत्पन्नानां वा शब्दानामितरेतरोप- देशः शास्त्रकृतो योगश्च व्याप्तिमत्त्वात्तु शब्दस्याणीयस्त्वाच शब्देन संज्ञाकरणं व्यवहारार्थ लोके तेपां मनुष्यवद्देवताभिधानं पुरुपविद्या- नित्यत्वात्कर्मसंपत्तिर्मत्रो वेदे ॥ (२) पढ्भावविकारा भवन्तीति वा- प्यायगिर्जायतेऽस्ति विपरिणमते वर्धतेऽपक्षीयते विनश्यतीति जायत इति पूर्वभावस्सादिमाचष्टे नापरभावमाचष्टे न प्रतिपेधत्यस्तीत्युत्पन्नस्य सत्वस्यावधारणं विपरिणमत इत्यप्रच्यवमानस्य तत्त्वाद्विकारं वर्धत इति स्वागाभ्युच्चयं सांयौगिकानां वार्थानां वर्धते विजयेनेति वा वर्धते शरीरेणेति वाऽपक्षीयस इत्येतेनैव व्याख्यातः प्रतिलोम विनश्यती- त्यपरभावस्यादिमाचष्टे न पूर्वभावमाचप्टे न प्रतिषेधति (३) ॥ २ ॥ अतोऽन्ये भावविकारा एतेपामेव विकारा भवन्तीति रस्साह ते यथावचनमभ्यूहितव्या न निर्यद्धा उपसगी अनिराहुरिति शाक- (१) एवमादिखण्डसून मोऽन क्षीरखाम्यादिभिनिरुकव्याख्यातृभिर्धत.॥ नि. वि.३ ·२० निरुक्तविवृत्याः। नेन प्रदर्शयिप्यतेऽपि ॥ तदत्रासादृशाल्पशजनसुलमेन मतिदीपेण जनितानि स्खलितानि मुविमृश्य प्रबोधयन्तु विचक्षणवरा येन कृतज्ञताप्रकाशनपुरस्सरं यतेमहि द्वितीयसंस्करणेऽस्या निदापता- संपादनाय ! क्षन्तारश्च गुणकपक्षपातिनो दूषणयाचंयमाः मुधियः शीसकाक्षरयोजकदोपेणासदीयदृष्टिदोपेण चोपनता अशुद्धीरिति निधिन्वन्तो विरमामो निरर्थकाद्विस्तरादिति निगदति- विदुपामाश्रयो- मुकुन्दशर्मा बख्शी। एपच "निरुक्तलघुविवृति"नामको ग्रन्थोऽसानिमुम्बापुरवासिने तुकाराम जायजीतिसमाख्याय ससर्वाधिकारं मुदाप्य प्रकाशयितुमर्पित इति तमन्तरा नान्यस्यतत्पुनर्मुद्रणेऽधिकार इति पिदाकुर्वन्तु विदन्त इति व निगदति अन्धकृत् । पं० श्रीमुकुन्दशी।

·निरुक्तम् । सप्तपादी। हरिः ॐ ॥ समाम्नायः समानातः स व्याख्यातन्यस्तमिमं समाम्नायं निघण्टव इत्याचक्षते निघण्टवः कस्मान्निगमा इमे भवन्ति च्छन्दोभ्यः समाहृत्य समाहत्य समाग्नातास्ते निगन्तव एवं सन्तो निगमनान्नि- घण्टय उच्यन्त इत्यौपमन्यवोऽपि वाहननादेव स्युः समाहता भवन्ति यहा समाहृता भवन्ति वद्यान्येतानि चत्वारि पदरजातानि नामाख्याते चोपसर्गनिपाताश्च तानीमानि भवन्ति ततन्नामारयातयोर्लक्षणं प्रदिशन्ति भावप्रधानमास्यातं तत्त्वप्रधानानि नामानि तद्यनोभे भा- वप्रधाने भवतः पूर्वापरीभूतं भावमाख्यातेनाचष्टे ब्रजति पचतीत्युप- क्रमप्रभृत्यपवर्गपर्यन्तं मूर्त सत्त्वभूतं सत्त्वनामभिर्घज्या पक्तिरित्यद इति सत्तानामुपदेशः (१) गौरश्वः पुरुपो हस्तीति भवतीति भावस्यास्ते शेते व्रजति निष्ठतीतीन्द्रियनित्यं वचनमौदुम्परायणः-।। १ ॥ तर चतुष्वं नोपपद्यतेऽयुगपदुत्पन्नानां वा शब्दानामितरेतरोप- देशः शास्त्रकतो योगश्च व्याप्तिमत्त्वात्तु शब्दस्याणीयस्त्वाच शब्देन संघाकरणं व्यवहारार्थ लोके तेपा मनुष्यवदेवताभिधानं पुरुपविद्या- नित्यत्वात्कर्मसपत्तिर्मयो वेदे ॥ (२) पड्भावविकारा भवन्तीति वा- यायणिर्जायतेऽस्ति विपरिणमते वर्धतेऽपक्षीयते विनश्यतीति जायत इति पूर्वभावस्यादिमाचष्टे नापरभावमाचष्टे न प्रतिपेधत्यस्तीत्युत्पन्नस्य सत्वस्यायधारण विपरिणमत इत्यप्रच्यवमानस्य तत्त्वाद्विकार वर्धत इति स्वागाभ्युश्य सायौगिकानां वार्थाना वर्धते विजयेनेति वा वर्धते शरीरेणेति वाऽपक्षीयत इत्येतेनैव व्यारयातः प्रतिलोम विनश्यती- त्यपरभावस्यादिमाचष्टे न पूर्वभावमाचष्टे न प्रतिषेधति (३) ॥ २॥ अतोऽन्ये भावदियारा एतेपामेव विकारा भवन्तीति इस्माइते यथावचनमभ्यूहितव्या न निर्वद्धा उपसर्ग अन्निराहुरिति शाक- (१) एवमादिखण्डसूत्रनमोऽत्र शोरखाम्यादिभिनिहत्त्व्याख्यातृभिर्धत ॥

·२ निरुक्तम् । [अ० १ कं. ५. टायनो नामास्यातयोस्तु कर्मोपसंयोगद्योतका भवन्युञ्चावचाः प- दार्था भवन्तीति गार्ग्यस्तद्य एषु पदार्थः प्राहुरिमे तं नामाख्यातयोरर्थ- विकरणम् (४) आ इत्यागर्थे प्रपरेत्येतस्य प्रातिलोम्यमभीत्याभिमुख्य प्रतीत्येतस्य प्रातिलोम्यमति मुइयभिपूजितार्थे निर्दुरित्येतयोः प्रातिलोम्यं न्यवेति विनिमहा या उदित्येतयोः प्रातिलोम्यं समित्येकीभावं व्यपे- त्येतस्य प्रातिलोम्यमन्विति सादृश्यापरभावमपीति संसर्गमुपेत्युपजनं परीति सर्वतोभावमधीत्युपरिभावमैश्वर्य वैवमुच्चावचान न्याहुत उपे- क्षितव्याः ॥३॥(५) ॥ इति प्रथमाध्यायस्य प्रथमः पादः॥*।।१।। अथ निपाता उचावचेप्वर्थेषु निपतन्यप्युपमार्थेऽपि कर्मोपसंग्रहार्थे- ऽपि पदपूरणास्तेपामेते चत्वार उपमार्थे भवन्तीवेति भापायां चान्व- ध्यायं चामिरिवेन्द्र इवेति नेति प्रतिषेधार्थीयो भापायामुभयमन्व- ध्याय नेन्द्र देवममंसतेति प्रतिपेधार्थीयः पुरस्तादुपचारस्तस्य यत्प्र- तिपेधति दुर्मदासो न सुरायामित्युपमार्थाय उपरिष्टादुपचारतस्य येनोपमिमीते (१) चिदित्येपोऽनेककर्माचार्यश्विदिदं भूयादिति पूजा- यामाचार्यः (कस्मादाचार्य ) आचारं पाहयत्याचिनोत्यर्थानाचिनोति बुद्धिमिति वादधि चिदित्युपमार्थे कुल्मापांश्चिदाहरेत्ययकुत्सित कु- ल्मापाः कुलेपु सीदन्ति नु इत्येपोऽनेककर्मेदं नु करिष्यतीति हेत्वप- देशे कथं नु करिष्यतीत्यनुपृष्टे नन्वेतदकाीदिति चाथाप्युपमार्थे भ- वति (२) ।। वृक्षस्य नु ते पुरुहूत वयाः ॥ वृक्षस्येव ते पुरुहूत शाखा वयाः शाखा देतेर्वातायना भवन्ति शासाः खशयाः शनोतेाथ यस्या- गमादर्थपृथक्त्वमह विज्ञायते नवौदेशिकमिव विग्रहेण पृथक्त्वात्सक- र्मोपसंग्रहश्चेति समुच्चयार्थ उभाभ्यां संप्रयुज्यतेऽहं च त्वं च वृत्रह- नित्येतस्मिन्नेवार्थे देवेभ्यश्च पितृभ्य एत्याकारो वेति विचारणार्थे हन्ताहं पृथिवीमिमा निधानीह वेहवेत्यथापि समुध्यार्थे भवति ॥४॥ वायुर्वा त्वामा वेति (३) । अह इति च ह इति च विनिप्रहा. यो पूर्वेण सप्रयुज्यते अयमहेदं करोत्वयमिदमिदं ह करिष्यतीदं न करिप्यतीत्यथाप्युकार एतस्मिन्नेवार्थ उत्तरेण मृपेमे वदन्ति सत्यमु ते वदन्तीत्यथापि पदपूरण इदमु तदु हीत्येपोऽनेककर्मेदं हि करिष्यतीति ·अ०१६.७] सप्तपादी। हेत्वपदेशे फथं हि करिष्यतीत्यनुपृष्ठे फयं हि व्याकरिप्यतीत्यसूयायां क्लेिति विद्याप्रकर्ष एवं क्लेित्यथापि न ननु इत्येताभ्यां संमयुन्य- तेऽनुपृष्टे न निलं ननु स्लिवं मेति प्रतिपेधे माकापीमर्माहापारिति च सस्थिति च सलुरत्या सलुकृतमथापि पदपूरण एवं सलु सहभूवेति शवदिति विचिकित्सार्थीयो भापायां शश्वदेवमित्स्नुपृष्ट एवं राधदि- त्यस्वयं पृष्टे नूनमिति विचिकित्सार्थीयो भापायामुभयमन्यध्यायं वि- चिकित्सा यश्च पदपूरणश्चागल्य इन्द्राय हविर्निरुप्य मरुभ्यः संप्र- दित्सांचकार स इन्द्र एल्य परिदेवयांचने (४) ॥ ५॥ ॥ इति प्रथमाध्यायस्य द्वितीयः पादः ॥ * ॥ १ ॥ २॥ न नूनमस्ति नो श्वः फस्तद्वैद् यदतम् । अन्यख चित्तमभिसरेण्य- मुताधीत विनश्यति ॥ न नूनमस्त्यातनं नो एव श्वस्तनमद्यारिम. न्यवि धुरियहो नामधेयं द्योतत इति सता व उपाशंसनीयः कालो होहीनः कालः ।। कस्तद्वैद यदर्द्धनम् ॥ कस्तद्वेद यदभूतमिदमपी- तरदद्भुतमभूनमिवान्यस्य चित्तममिसचरेण्यमभिसंचार्यन्यो नानेय- श्चित्तं चेससेकृताधीत विनश्यती (त्यप्याध्यातं विनश्य) साध्यातमभिप्रे- तमथापि पदपूरणः (१) ॥ ६ ॥ नूनं साते प्रतिवर जरिने दुहीयदिन्द्र दक्षिणा मघोनी । शिक्षा स्तोत्र्भ्यो मातिन्मयो नो वृहददेम विधै सुवीराः ॥ सा ते प्रति- दुग्धां वरं जरिने वरो वरयितव्यो भवति जरिता गरिता दक्षिणा मघोनी मघवती मघमिति धननामधेयं मंहने नकर्मणो दक्षिणा दक्षतेः समर्धयतिकर्मणो व्युद्धं समर्धयतीत्यपि वा प्रदक्षिणागमना. दिसमभिप्रेत्य दिग्घस्सप्रकृतिर्दक्षिणो हस्तो दक्षतेरुत्साहकर्मणो दाश- तेवी स्यादानकर्मणो हतो हन्तेः प्राशुहनने देहि स्तोतृभ्यः कामा. न्मारमानतिदहीारमानतिहाय दा भगो नोऽस्तु बृहद्वदेम म्वे वेदने भगो भजतेहिदिति महतो नामधेयं परिदं भवति वीरवन्तः क्ल्याण- वीरा वा वीरो वीरयत्यमितान्वतेवी स्याद्गतिकर्मणो वीरयतेका सी- मिति परिमाहार्थीयो या पदपूरणो वा । प्रसीमादित्यो असूजन् । प्रामृज दिति वा पासृजत्सर्यत इति वा विसीमतः मुरुचो पेन आवरिति ·४ निरुक्तम् । [अ० १ क ९ च व्यवृणोत्सर्वत आदित्यः सुरुच आदित्यरश्मयः सुरोचनादपि वा सीमेत्येतदनर्थकमुपबन्धमाददीत पञ्चमीकर्माणं सीम्नः सीमतः सीमातो मर्यादातः सीमा मर्यादा विपीव्यति देशाविति त्व इति विनिग्रहार्थीयं सर्वनामानुदात्तमर्धनामेत्येके (२) ॥ ७ ॥ ऋचा त्वः पोर्पमास्ते पुपुष्वान्गायनं त्यो गायति शर्करीपु । ब्रह्मा वो वदति जातविद्यां यज्ञस्य मात्रां विमिमीत उ त्यः। इत्यत्विकर्मणां विनि- योगमाचष्ट ऋचामेकः पोपमास्ते पुपुष्वान्होतर्गर्चनी गायत्रमेको गायति शकरीपूद्गाता गायत्रं गायतेः स्तुतिकर्मणः गकर्थ ऋचः शमोतेस्तद्यदा- मित्रमशकद्धन्तुं तच्छकरीणां शकरीत्वमिति विज्ञायते ब्रहीको जातेजाते विद्यां वदति ब्रह्मा सर्वविद्या सर्व वेदितुमर्हति ब्रह्मा परिवृढः श्रुततो ब्रह्म परिवृद्ध सर्वतो यज्ञस्य मानां विमिमीत एकोऽध्ययुरध्वर्युरनरयुरध्वरं युनत्यध्वरस्य नेताम्बरं कामयत इति वापि याधीयानेयुरुपनन्धोऽध्वर इति यज्ञनाम परतिहिंसाकर्मा तत्प्रतिषेधो निपान इत्येके तत्कथ- मनुदात्तप्रकृतिनामस्यादृष्टव्ययं तु भवत्युत व सव्ये स्थिरपीतमाहुरिति द्वितीयायामुतो त्वस्मै तन्वं । विसय इति चतुर्थ्यामथापि प्रथमा- बहुवचने (३) ॥ ८॥ कर्णवन्तः ससायो मनोजवेप्यसमा यभूवुः । आद- मास उपकक्षाम उ त्ये हुदा ई सा| उ त्वे ददृशे ॥ अभिमन्तः फर्णवन्तः ससायोऽक्षि चष्टेरनररित्यामायणलरमादेते व्यक्ततरे इव भवत इति ह विज्ञायते फर्णः अ॒न्ततेनिकृत्तद्वारो भवत्यूच्छतेरिन्या- प्रायण माच्छन्तीव से उदगन्तामिति ह विज्ञायते मनसां प्रजवेष- समा बभूवुरास्यदना अपर उपकरदना अपर आम्यमम्यतेरास्सन्दत एनदानमिति या दनं दध्यतेः सवतिरमणो दम्यते म्याद्विदनतरं भवति प्रमेया ददा इवैके प्रमेया ददृशिरे साना हुदो हादतेः शन्द- फर्मणो हादतेया स्वाच्छीतीमायकर्मणोऽयापि समुशया भवति (४) पयांयास पदाधिनमाश्विनं च पर्यायान्यध ये प्रहत्तेऽर्थेऽमिता. भरेषु मन्येपु याक्यपूरणा आगठन्नि पदपूरणाने मिताभरेवनपाः फीमिद्विति ॥ ९॥ अक्षयवन्तः ·। अ० १ क. १३J सप्तपादी। निष्टवकासश्चिदिन्नरो भूरि तोका चुकादिव। विभ्यस्यन्तो ववाशिरे शिशिर जीवनायकम् ॥ शिशिर जीवनाय शिशिर शृणाते शम्ना- तेर्वा । एमेन सृजता सुते । आसृजतेन सुते । शमिर्धन्तु नो गिर ॥ त वर्धयन्तु नो गिर स्तुतयो गिरो गृणाते । अयम ते समतसि । अय ते समतसीयोऽपि दृश्यसे (५) सुविदुरिव मुवि- ज्ञायते इवाथापि नेत्येप इदित्येतेन सप्रयुज्यते परिभये ।। १०॥ हुविभिरेके स्वरित सचन्ते सुन्वन्त एके सर्वनेषु सोमान् । शची- मदन्त उत दक्षिणाभिर्नेजिह्मायन्त्यो नरक पतामेति नरक न्यरक नीचैर्गमन नास्मित्रमण स्थानमल्पमप्यस्तीति वाथापि न चेत्येप इदि- त्येतेन सप्रयुज्यतेऽनु पृष्टे नचे मुरा पिवन्तीति सुरा सुनोतेरेवमुच्चा बचेयर्थेषु निपतन्ति त उपेक्षितव्या (६) ॥ ११ ॥ * ॥ इति प्रथ- माध्यायस्य नृतीय पाद !!* ॥१॥३॥ इतीमानि चत्वारि पदजातान्यनुकान्तानि नामारयाते चोपसर्ग- निपाताश्च तन नामान्यारयातजानीति शाकटायनो नैरुक्तसमयश्च न सर्वाणीति गाग्र्यो वैयाकरणाना चैके सद्यन खरसस्कारौ समर्थों प्रादेशिकेन गुणेनान्विनी स्याता सविज्ञातानि तानि यथा गौरव पुरुपो हस्तीत्यथ चेत्सवीण्यारयातजानि नामानि स्युर्य कश्च तत्कर्म कुर्यात्सर्व तत्सत्व तथा चक्षीरन्य कश्चाध्वानमभ्रुवीताश्च स बच- नीय स्याद्यत्किंचित्तृन्यात्तृण तथापि चेत्सर्वाण्याख्यातजानि ना- मानि म्युर्यायद्भिर्भावै सप्रयु तावन्यो नामधेयप्रतिलम्भ स्यात्त जै स्थूणादरशयावासननी च स्यात् (१) ॥१०॥ अथापि य एपा न्यायवान्कार्मनामिक सस्कारो यथा चापि प्रतीतार्थानि स्युस्तथैना याचक्षीरन्पुरुप पुरिशय इत्याचक्षीरनग्य श्वननमिति तृणमयापि निप्पन्नऽभिव्याहारेऽभिविचारयन्ति प्रथ- माथिवीयाहु क एनामप्रधयिष्यत्किमाधारश्चेत्यथानन्वितेऽयप्रादे- शिये विकारे पदेभ्य पदत्तरार्धान्सचस्कार शाक्टायन एते पा- रित च यकारादि घातकरणमस्ते गुद्ध च सकारादि घाधापि स- ·६ निरुत्तम् । [अ० १ कं. १५ त्वपूर्वी भाव इत्याहुरपररमाद्भावात्पूर्वस्य प्रदेशो नोपपद्यत इति वदे- तन्नोपपद्यते (0)॥ १३ ॥ यथो हिनुवा एतत्तद्यत्र स्वरसंस्कारी समथों प्रादेशिकेन गुणेना- निता स्यातां सर्व प्रादेनिकमित्येवं सत्यनुपालम्भ एप भवति यथो एतद्यः कश्च तत्कर्म कुर्यात्सर्व तत्सत्वं तधाचक्षीरनिति पश्यामः समा- नकर्मणां नामधेयप्रतिलम्भमेकेपा नकेपां यथा तक्षा परिव्राजको जीवनो भूमिज इत्येतेनयोत्तरः प्रत्युत्तो यथो एतद्यथाचापि प्रतीतार्थानि स्युस्तधैनान्याचक्षीरनिति सन्यल्पप्रयोगाः कृतोऽप्यकपदिका यथा प्रततिर्दमूना जाट्य आहारो जागरूको दर्विहोमीति यथो एतन्निप्पन्ने- ऽभिव्याहारेऽभिविचारयन्तीति भवति हि निप्पन्नेऽभिव्याहारे योगप- रीष्टिः प्रथनापृथिवीत्याहुः क एनामप्रथयिष्यत्किमाधारश्चेत्यथ वैदर्शनेन पृथुरप्रथिता चेदप्यन्यैः (३) अथाप्येवं सर्व एव दृष्टप्रवादा उपालभ्यन्ते यथो एतत्सदेभ्यः पदेतरार्धान्संचस्कारेति योऽनन्वितेऽर्थे संचस्कार स तेन गर्यः सैपा पुरुपगी (न शाम्पगर्दा इति) यथो एतदपरस्माद्भावात्पू- स्य प्रदेशो नोपपद्यत इति पश्यामः पूर्वोत्पन्नानां सत्वानामपरस्मा- द्भावान्नामधेयप्रतिलम्भमेकेपां नैकेपां यथा विल्वादो लम्बचूडक इति विल्वं भरणाद्वा भेदनाद्वा (५)॥ १४ ॥ * ॥ इति प्रथमाध्यायस्य चतुर्थः पादः ॥ * ॥ १॥४॥ अथापीदमन्तरेण मश्रेष्वर्थप्रत्ययो न विद्यतेऽर्थमप्रतियतो ना. त्यन्तं स्वरसंस्कारोद्देशस्तदिदं विद्यास्थानं व्याकरणस्य काय स्वार्थ- साधकं च यदि मन्त्रार्थप्रत्ययायानर्थकं भवतीति कौत्सोऽनर्थका हि मन्त्रास्तदेतेनोपेक्षितव्यं नियतवाचो युक्तयो नियतानुपूर्व्या भवन्त्यथापि ब्राह्मणेन रूपसंपन्ना विधीयन्त उरुप्रथस्वेति प्रथयति प्रोहाणीति प्रो. हत्यथाप्यनुपपन्नार्था भवन्योपचे त्रायस्वैनं स्वधिते मैनं हिंसीरित्याह हिंसन्नथापि विप्रतिपिद्धार्धा भवन्ति । एक एव रुद्रोऽतस्थे न द्वि- तीयः । असंख्याता सुहस्राणि ये रुद्रा अधिभूम्याम् ॥ अशत्रुरिन्द्र जज्ञिपे, शतं सेना अजयत्साकमिन्द्र इत्यथापि जानन्तं संप्रेप्यस्यमये समिव्यमानायानुगृहीत्यधाप्याहादितिः सर्वमित्यदितिद्यौरदितिरन्तरि- ·अ०१ क.१८] सप्तपादी। क्षमिति तदुपरिष्टाधारयास्यामोऽथाप्यविस्पष्वार्था भवन्त्यम्यग्याह- रिमन्जारयायि काणुचेति ॥ १५ ॥ अर्थवन्तः शब्दसामान्यादेतद्वै यज्ञस्य समृद्धं यद्रूपसमृद्धं यत्कर्म क्रियमाणमृग्यजुर्वाभिवदतीति च ब्राह्मणं (१) त्रीळन्तौ पुर्नमृभिरिति यथो एतनियतयाचोयुक्तयो नियतानुपूर्व्या भवन्तीति लौकिकेवप्ये- तद्ययेन्द्रामी पितापुनाविति यथोएतद्राह्मणेन रूपसपन्ना विधीयन्त इत्युदितानुवादः स भवति यथो एतद्नुपपन्नार्था भवन्तीत्याम्नाय- वचनादहिंसा प्रतीयत यथोऽएतद्विप्रतिपिद्धार्था भवन्तीति लौकिके- प्वप्येतद्यथाऽसपनोऽय ब्राह्मणोऽनमिनो राजेति यथो एतजानन्तं संप्रेष्यतीति जानन्तमभिवादयते जानते मधुपर्क प्राह यथो एतद- दितिः सर्वमिति लौकिकेवप्येतद्यथा सर्वरसा अनुप्राप्ताः पानीयमिति यथो एतदविस्पष्टार्था भवन्तीति नैप स्थाणोरपराधो यदेनमन्धो न पश्यति पुरुपापराधः स भवति यथा जानपदीपु विद्यातः पुरु(पवि- शे)पो भवति पारोवर्यवित्सु तु सलु पेदितृपु भूयोविद्यः प्रशस्यो भवति (५) ॥ १६ ॥ * ॥ इति प्रथमाध्यायस्य पञ्चमः पादः ॥ * ॥१॥५॥ अथापीदमन्तरेण पदविभागोन विद्यते । अवसाय पद्धते रद्र मुळेति पद्वदवस गायः पथ्यदनमवतेर्गत्यर्थस्थासौनामकरणस्तस्मान्नावगृहन्त्य- बसायाश्वानिति स्यतिरुपसृष्टो विमोचने तस्मादवगृहन्ति दूतो नित्या इदाजगामेति पञ्चम्यर्थप्रेक्षा वा पष्ठयर्थप्रेक्षा वाः कारान्त पुरो नि- त्या आचक्ष्वेति चतुर्थ्यर्थप्रेक्षकारान्तं परः सनिकर्षः सहिता पदप्रक- तिःसहिता पदप्रकृतीनि सर्वचरणाना पार्पदान्यथापि याज्ञे देवतेन यहवः प्रदेशा भवन्ति तदेतेनोपेक्षितव्यं ते चेयुर्लिङ्गज्ञा अन रम इति । इन्द्रं न त्वा शवसा देयता वायु प्र॒णन्तीति वायुलिङ्ग चेन्द्रलिङ्गं चामेये मप्रेऽमिरिव मन्यो त्रिपितः सहस्पेति तथानिर्मात्यवे मत्रे त्विपितो ज्वलितस्त्विपिरित्ययस्य दीप्तिर्नाम भवत्यथापि ज्ञानप्रशसा भवत्यज्ञाननिन्दा च (१)॥ १७ ।। स्थाणुरयं भारहारः किलाभूदधीत्य वेदं न विजानाति योऽयम् । यो- थे इत्सकले भुदर्भश्ते नास्मेति मानविधूतपाप्मा । यहीतमविज्ञातं ·निरुक्तम् । [अ०१ कं. २० निगढ़ेनैव शब्द्यते । अनमापिर्व शुष्कैधो न तज्ज्वलति कहिचिन् । स्थाणुसिष्ठतेरोऽर्तेररणस्थो वा (२) ॥ १८॥ उत त्वः पश्यन्न ददर्श वाचगुत त्वः शृण्वन्न शृणोत्येनाम् । तो त्वस्मै तन्वं । विसं जायेव पर्स उशती सुवासाः ॥ अप्येकः प- श्यन्न पश्यति वाचमपि च शृण्वन्न शृणोत्येनामित्यविद्वांसमाहार्घ- मप्येकम्मै तन्वं विसन इति स्वमात्मानं विवृणुते ज्ञान प्रकाशनमर्थ- स्थाहानया वाचोपमोत्तमया याचा जायेव पत्ये कामयमाना मुवासा स्तुकालेपु सुवासाः कल्याणवासाः कामयमाना ऋतुकालेषु यथा स एनां पश्यति स शृणोतीत्यर्थज्ञप्रशसा वस्योत्तरा भूयसे निर्वचनाय (३) ॥ १९ ॥ उत व सख्ये स्थिरपीतमाहुनेन हिन्वन्त्यपि वार्जिनेषु । अर्धेन्वा चरति माययैप वार्च शुश्रुवाँ अफलामपुष्पाम् ॥ अप्येक वाक्सख्ये स्थिरपीतमाहू रममाणं विपीतार्थ देवसख्ये रमणीये स्थान इति वा विज्ञातार्थ यं नाप्नुवन्ति वाग्ज्ञेयेषु चलवत्स्वप्यधेन्वा ह्येष चरति मायया वाक्प्रतिरूपया नास्मै कामान्दुग्घे वाग्दोह्यान्देवमनुष्यस्थानेषु यो वाच श्रुतवान्भवत्यफलामपुष्पामित्यफलास्मा अपुप्पा वाग्भवतीति वा किंचि- पुप्पफलेति वार्थ वाचः पुष्पफलमाह-याज्ञदैवते पुष्पफले देवताध्यात्मे वा (४) साक्षात्कृतधर्माण ऋपयो बभूवुस्तेऽवरेभ्योऽसाक्षात्कृतधर्मभ्य उपदेशेन मन्त्रान्सप्रादुरपदेशाय ग्लायन्तोऽवरे विल्ममहणायेमं अन्य समानासिपुर्वेद च वेदाङ्गानि च विल्मं मिमं भासनमिति वै तावन्तः समानकर्माणो धातो धातुर्दधातेरेतावन्त्यस्य सत्त्वस्य नामधेयान्ये. तारतामर्थानामिदमभिधानं नैघण्टुकमिदं देवतानाम प्राधान्येनेद- मिति तद्यदन्यदैवते मन्त्रेनिपतति नैघण्टुकं तत् । (५) अश्व न त्वा वार- वन्तम् । अश्वमिन त्वा वालवन्तं वाला दंशनिवारणार्थी भवन्ति दंशो दशतेः । मृगो न भीमः कुचरो गिरिष्ठाः । मृग इव मीमः कुचरो गिरिष्ठा मृगो माटेंगेतिकर्मणो भीमो निभ्यत्यस्माद्धीप्मोऽप्येतस्मादेव कुचर इति चरतिकर्म कुत्सितमथ चेद्देवतामिधानं कायं न चरतीति गिरिष्ठा गिरिस्थायी गिरिः पर्वतः समुद्रीणों भवति पर्ववान्पर्वतः पर्व ·अ०२ कं. २] सप्तपादी। पुनः पृणातेः प्रीणातेवर्धिमासपर्व देवानस्मिन्प्रीणन्तीति तत्प्रकृतीतर- त्संधिसामान्यान्मेघस्थायी मेघोऽपि गिरिरेतस्मादेव तद्यानि नामानि प्राधान्यस्तुतीनां देवतानां तद्देवतमित्याचक्षते तदुपरिष्टाब्याख्यास्यामो नघण्टुकानि नैगमानीहेह (६) ॥ २० ॥ * ॥ इति प्रथमाध्यायस्य पष्ठः पादः ॥ १॥६।। (समानायस्तत्र चतुष्वमतोऽन्येऽर्थे निपाता वायुर्यात्वा मनूनं नूनं सा त मचा त्योःण्वन्तो निष्कासो हैविभिरितीमान्यथोपि यो यथो हिन्यथोपीदमर्थवन्तोऽयापीदं साणुरयमुतै खः पश्यचुते त्वं सख्ये विंशतिः ) ॥ इति निरुक्तपूर्वपट्टे प्रथमोऽध्यायः ।। १ ।। द्वितीयोऽध्यायः। अथ निर्वचनं तयेषु पदेषु स्वरसंस्कारौ समर्थों प्रादेशिकेन गुणे- नान्वितौ स्याता तथा तानि नियादथानन्वितेऽर्थेऽप्रादेशिके विकारे- अर्थनित्यः परीक्षेत केनचिद्वृत्तिसामान्येनाविद्यमाने सामान्येऽप्यक्षरव- सामान्यान्नि—यानत्वेव न निāयान्न संस्कारमाद्रियेत विशयवस्यो हि वृत्तयो भवन्ति यथार्थ विभक्तीः संनमयेत्यत्तमवत्तमिति धात्वादी एव शिष्येते (१) अथाप्यलेर्निवृत्तिस्थानेष्वादिलोपो भवति लः सन्तीत्य- थाप्यन्तलोपो भवति गत्वा गतमित्यथाप्युपधालोपो भवति जग्मतुर्ज- ग्मुरित्यथाप्युपधाविकारो भवति राजा दण्डीत्यथापि वर्णलोपो भवति सत्वा यामीयथापि द्विवर्णलोपस्तृच इत्यथाप्यादिविपर्ययो भवति ज्योतिर्घनो विन्दुर्वाट्य इत्यथाप्याद्यन्तविपर्ययो भवति तोका रज्जुः सिकतास्तपित्यथाप्यन्तव्यापत्तिर्भवति (२) ॥ १॥ ओपो मेपो नायो गाधो वधूर्मविस्थापि वर्गोपजन आस्थद्वारो भ- हजेति तद्यत्र स्वरादनन्तरान्तस्थान्तर्धातुभवति तद्धिप्रकृतीनां स्थानमिति प्रदिशान्ति हर सिद्धरामनुपशमानायामितम्योपपिपादयिपेजनाये- केऽल्पनिष्पत्तयो भवन्ति तद्यथैतदूतिम॒दुः पृथुः पृपतः कुणारुमित्यथापि भापिकेभ्यो धातुभ्यो नैगमाः कृतो भाष्यन्ते दमूनाः क्षेत्रसाधा इत्य ·निरुतम् । [अ०२ कं. ४ थापि नैगमेभ्यो भापिका उप्णं घृतमित्यथापि प्रकृतय एवैकेयु भाष्यन्ते विकृतय एकेषु (३) शवतिर्गतिकर्मा कम्बोजेवेव भाप्यते कम्बोजाः कम्बलभोजाः कमनीयभोजा वा कम्बलः कमनीयो भवति विकारमस्वार्येषु भापन्ते शव इति दातिर्लवनार्थे प्राच्येषु दानमुदीच्येष्वेवमेकपदानि नि यादथ तद्धितसमासेवेकपर्वसु चानेकपर्वसु च पूर्व पूर्वमपरमपरं प्रविभज्य निघूयाद्दण्ड्यः पु- रुपो (दण्डपुरुपो) दण्डमहतीति वा दण्डेन संपद्यत इति वा दण्डो ददतेर्धारयतिकर्मणोऽरो ददते मणिमित्यभिभापन्ते दमनादित्यौ- पमन्यवो दण्डमस्याकर्पतेति गर्दायां (४) कक्ष्या रजुरवस्य कक्षं सेवते कक्षो गाह्तेः क्स इति नामकरणः ख्यातेर्वानर्थकोऽभ्यासः किम- स्मिन्ख्यानमिति कपतेवीं तत्सामान्यान्मनुप्यकक्षो वाहुमूलसामा- न्यादश्वस्य ।। २॥ राज्ञः पुरुपो राजपुरुषो राजा राजतेः पुरुपः पुरिपादः पुरिशयः पूरयता पूरयत्यन्तरित्यन्तरपुरुपमभिप्रेत्य । यस्मात्परं नापरमस्ति किंचिद्यस्मान्नाणीयो न ज्यायोऽस्ति किञ्चित् । वृक्षइव स्तब्धो दिवि तिष्ठत्येकस्तेनेदं पूर्ण पुरुषेण सर्वमित्यपि निगमो भवति (4) विश्व- कद्राकर्षों वीति च कद् इति श्वगतौ भाष्यते द्रातीति गतिकुत्सना कद्रातीति द्राति कुत्सना चकद्राति कद्रातीति सतोऽनर्थकोऽभ्यास- स्तदस्मिन्नस्तीति विश्वकद्रः । कल्याणवर्णरूपः कल्याणवर्णस्येवास्य रूपं कल्याणं कमनीयं भवति वर्णो वृणोते रूपं रोचतेरेवं तद्धितस. मासान्नि—यान्नैकपदानि नियान्नावैयाकरणाय नानुपसन्नायाऽनिद- विदे वा नित्यं हविज्ञातुर्विज्ञानेऽसूयोपसन्नाय तु नि याद्यो वालं विज्ञातुं स्यान्मेधाविने तपखिने वा (६) ॥३॥ विद्या ह वै ब्राह्मण जगाम गोपाय मा शेवधिहमस्मि । अ- सूयकायाजवेऽय॒ताय न मा ब्रूया वीर्यवती तथा स्याम् ॥ य आ- तृणत्यविधेिन कर्णावर्दुःसं कुर्वन्नमृत संप्रयच्छन् । तं मन्येत पितर मातरं च तस्मै न द्रुह्येत्कृतमंचनाह ॥ अध्यापिता ये गुरु नाट्रियन्ते ·अ०२ कं. ४] सप्तपादी। विना वाचा मनसा कर्मणा या । यथैव ते न गुरोर्मोजनीयास्तथैव तान्न भुनक्ति श्रुत तत् ॥ यमेव विद्या शुचिमप्रमत्त मेधाविन ब्रह्मचर्यो- पपन्नम् । यस्तेन द्वोत्कृतमञ्चनाह तस्सै मा ब्रूया निधिपाय ब्रह्म- (निधिपाय ब्रह्म)निति निधिः शेवधिरिति (७) ॥ ४ ॥ * ॥ इति द्वितीयाध्यायस्य प्रथमः पादः ॥ २ ॥ १॥ शुभमस्तु । - ·VIDYA निरुक्तविवृतिः RATIYA N ARTA LIBRARY: प्रथमोऽध्यायः। श्रीमदाद्यापदाम्भोजद्वन्द्व वन्देऽर्थसिद्धये । निरुतविकृति लघ्वी ब्रुवे दुर्गमतं यथा ॥१॥ श्रीसदाचार्यदुर्गोतिर्गमा विदुषामपि । इति न्युत्पित्समानाना प्रवृत्त्यै यतवानहम् ॥२॥ दृष्ट्वना दुर्गधकोक्ति स्फुट विज्ञास्यते यथा । इति बचिद्विस्तर मे क्षस्यन्ति गुणग्रभव ॥३॥ अथ तरभयान्भगवान्यास्कमुनिरल्पायुयोऽल्पमेधसो जनाजनिष्यमाणानक्षीणेन तपोविज्ञानेनावश्य तदनुजिघृक्षया साक्षात्कृतधर्मभ्यो महषिभ्य उपदेशेन मन्त्रार्थमु- पश्रुल्स श्रुतंपिमिवांच्यार्थसामर्थ्यादभिधेयानुनीय मन्नार्थपरिज्ञानाय छन्दोभ्य समा. हत्य समाहृत्य समानात पञ्चाध्यायीशास्त्रसग्रहभावनैकस्मिन्नानाये अन्यीकृत गवादि- देवपत्यन्त वैदिकशब्दसमुदाय निघण्ट्वपरनामक काण्डय विभागेन व्याचिस्यासु ANN Mxx १ कुतोऽप्यप्रतिहतेन, अनागतार्थदर्शिनेति यावत् । २. ऋषिशदार्थों वक्ष्यते कपिर्दशनादिति ( नि० नै० २-३-२) तदर्थोऽपि वक्ष्यत (नि० न०१-६-५) तत्र ये साक्षात्कृतधर्माणस्तेभ्य उपदेशेन धुन्वा पश्चाये ऋषयो बभूवुस्ते ऋषिभ्य थुतधमत्वाच्छतपय इत्युच्यन्ते । ३ भवेता पवाध्यायीमभिप्रेत्य- सैषा छन्दोऽवयवभूता छन्दोधर्मिण्येव यथाऽयथाए- नास्ता गोर्गोधर्मा इति' दुर्गदृश्या निघण्टोरछन्दत्वमन्याहत्तमुक्त भवति । यथा (च) अयथापना अप्रतविपना पर समान्यविपन्ना भस्ता यूथपरिभ्रष्टा गोर्गोधर्मा एवं नहि. तस्या यूथपरिभ्रष्ट स्वेन गोत्व नष्टम् । तथैव शन्दोभ्य समाहता एषा पञ्चाध्यायी छन्दएव । नह्मस्या समाहरणत एव छन्दत्व निरोगभूवेति हि तदार ॥ ४.नघण्टुक,नैगम,देवतमित्येवम् । एतेषा रक्षणादेवमने नि० न०१६५६) एटीभवि प्यनि । उक्त चोरक्रमणिकाभाष्यादि । "आध घण्टुक काण्ड द्वितीय नेगम तथा । तृतीय देवर चेति समाग्रायविधा रमृत ॥ गौराघपारपर्यतमाच नेघण्टुरु मनन् । जहानभूती सात नैगम संप्रचक्षते । भायादिदेवपन्यन्त दैवत काप्रमुच्यते ॥ इति ॥ ननु सदा प्रसादी 1 तत्राप्युक्तम् "मायादिदेवीऊर्जायत. क्षितिगतो गण । वाग्वादयो भगान्ता লশিইৰলা ॥ मूर्यादिदेवरायन्ना धुस्थानदेवता हो । गवादिदेवपश्यन्त समानायमधीयते इति । नि ५.४

·२
निरुक्तविवृतिः।
प्रतिजानी। समानायः समानातः स व्यास्यातव्य इति । अथास्य
व्याख्यानम् ॥
मगराचरण शिष्टाचारानुमितश्रुतिसंमत ददन यास्यमुनि. किनिति नानुष्ठितवानिति चेन।
"आशीवांदनमस्कारवस्तुनिटेंशभेदत.। मङ्गल विविध प्रोकं ग्रन्यादौ तत्पुसावा"
नित्यभियुक्तोत्तरीन्या विविधस्य तस्यैक्तमरूपेणाप्रापि सत्वानहाशीर्वादनमस्काराभ्या-
मेव मगल भवतीति नियम । येन हि ग्रन्धफरनीजभूत वस्तु निदिश्यते तदपि मगलन् ।
यथा महाकाव्येषु । प्राने च तदेव तृतीयनिधमनुसधेय धीधनैरित्यलगत्यक्षरक्षरणेन ।
१ भदमवधेयम्। शामारम्भे विषय-प्रयोजन-संरन्धा-प्रधिकारिणो निर्वाचन प्रेक्षा-
पप्रवृत्तिमयोतक, प्रवृत्ती हि तेषा परवदनिष्टाननुबन्धित्वनिशिष्टेष्टसाधननाशान जनर.
"मिद मदिष्टसाधन"मिति । तथा कृतिसाध्यताशानमपि "द भवतिहाध्यमिति ।
नयोश्च विषयविधयेदमिति विषयज्ञान, इष्टमिति प्रयोजनशान, माधन साध्यमित्येव संब
भवान, मदिति चाधिकारितान जनर मिनि जनकजनपखात्मयोजक मित्युच्यने । एनय-
नुथ्यानुगतरूप तु अन्धाध्ययनप्रवृतिप्रयोगशनविपयत्व निदमेव च ग्रन्थारम्भेऽनुवध्य-
मानरुपलानुबन्धत्तम् । एनशिर्वाचनमन्तरा शाम्पमारभ्यमाण न प्रेमावद्भिरादियasna
सदेनत्र व्याख्यानव्यनिघण्टुपदव्युत्पादनमुसेन प्रथनाभ्यायचतुपादान्तेन प्रन्धमन्दन
पियरक्षणमुच्यते । अधापीदमन्तरेपेन्यादिना (नि०१-५-१)तु शालारम्भप्रयोजन
सपनमारपम्पने। अधिरारिश तु नापैयाररणायेत्यादिना (नि० २-१-६) वक्ष्यते ।
अनयो. (प्रयोनाधिशरिरक्षायो:)मध्ये याच चियो तरप्रयोजनानयवावस्थाम्यने ।
संरपरतु शाम्पविषययो. प्रतिपापप्रतिपादरभाव. । रियप्रयोजनयोध माध्यमापनभार
रियेवमनुनोऽयम्यूदिनु शक्यत इति म र नुरानो नोच इति ॥
२. म्याग्यान प, 'पदद पायोतिर्विग्रदो यारपयोतनम्। आक्षेपोऽभ समाधान
थाम्यान पटिप रगत मितुम्न पदमारपन् ।
सगुभावहरी पार. चित् ।।
प्रम. शासतदेवमोगरा प्रारणाग्यापर । अमौरिसपोरेन प्रवृत्तवाश्य-
मुसयो हिमय.॥
तपायोचारमिना पियरको नर्थवारिकारिणी।
भन्यान्येयो मन्द मान्ये तपटपम् ॥१॥
धिमार-मिया मिरमेक मोना ने।
साम्सोहन परभ्य र माग्न ॥ ३ ॥
गर्वमेवारिसमा पर्म वारि कमि।
पापायोन नोर्ट माररश्न गृTRutu
ARTई मापनि ।
भमसेन पापमोफोटनम् ॥ ४॥

·प्रथमोऽध्यायः। तत्र सावत्सप्तदशावान्तरसण्डवास्यात्मके प्रथमखण्डसूने- समानायः समानातः॥१॥ इत्यादिमं वाक्यम् । अस्यायमर्थः। सं-सम्यक्+आ-मर्यादयाननायतेऽभ्यस्यतेऽयमित्यर्थे समाइ-पूर्वान्नालेरभ्या. साधकारकर्मणि 'अकतरिच कारक' (पा. ३-३-१९) इति घन्प्रत्ययः । 'आतो. युगि'-(पा. ४-३-३३) ति युक् । गवादिदेवपश्यन्तो वैदिक्शब्दसमुदायः समा. म्नाय इत्युच्यते । सच समानानः । ऋषिभि प्राग्भवीयर्मत्रार्थपरिज्ञानायोदाहर- णभूतः। पञ्चाध्यायीशास्त्रसग्रहभायेनैकस्मिनानाये निघण्ट्परनामके अन्यीकृत इति। तस्य किमित्यपेक्षायामाह- स व्याख्यातव्यः ॥२॥ स योऽसमानातदछन्दस्येवावस्थितोऽवादिरन्येवी नरुतयः समानातः स एप उभयलक्षणोऽपि व्यारयातव्या वि-विभज्य+इमा- १. वाक्य च 'मुप्तिदन्तचयो वाक्य क्रिया वा कारकान्विना' इत्युक्तलक्षणम् । अत्र मुप्तिडन्तचय इति सुबन्तचयः निडन्तचयः सुप्तिडन्तवय इत्यर्थः । तदेतत्रिविधमध्यत्र निदिष्टमस्ति कमेण । इद च सुबन्तचयात्मकमनन्तरमपि (द्वितीय) तदेव ।। २. अतएवास्य समानायल नद्यधयुगायैः कृतस अन्यस्य समानायलमुपपद्यते । वक्ष्यते चाप्यस्यैव समानायन्व "अवरे विल्मग्रवणायेम ग्रन्थ समाम्नासिपु"रिति । अस्य अन्यीकृत इत्यनेनान्वय. 1 ३.भत्र दुर्ग आह-कथमेतद् गम्यते असमाम्नातव्याख्यानमप्यभिप्रेतमिति ? समा- नानार्हाणा वा किमर्थमसमानानमिति ? उच्यते निर्वचनलक्षणोपदेशार । निर्वचनप्रस- काना च मृगकर्णदक्षिणालक्ष्मीनिषण्टुभद्राधःशब्दप्रभूदीनामेवमायाना निवचनोपदे- शाद् शायतेऽममानातव्याख्यानमप्यनाभिमतमिति । यत्पुनरेतदुक्त समानानार्हाणा घा रिमर्थमसमाम्नानमिति । अत्र भूम । नदि समानानाहाणामन्नोऽस्ति । तेपा सर्वेषा समा- साने शाखान्त एव न स्यात् । अतश्चाध्ययनश्रवणशानशक्तिहानदोष. प्रसम्येत । शाक्यक्ष तावलक्षणोदेशोदाहरणभूतनिघण्टुशब्दसमवायेनाधीतवेदेन भाविना तपस्विना लक्षणवि नियोगापंच्छन्दोदेवतनिदानविदाभियुक्तनागमवता मघाभोंऽभ्यूहिमित्येनावानेव निघण्टुपु शब्दसमुद्रायः समानातः । तस्मादुपपन्नमसमाग्नातव्याख्यानमपि अत्राभिमतमिति । असमानान च सर्वेषा शास्त्रातिगौरवमयादिति ॥ शास्त्रस्य च फले शाते तत्प्राप्त्याशावशीकृताः। प्रेक्षावन्त प्रवर्तन्ते तेन वाच्य प्रयोजनम् ॥५॥ यावत्प्रयोजनेनास्य सबन्धी नाभिधीयते । असंवद्धप्रलापित्वाद्भवेत्ताबदसगति. ॥६॥ तस्माद्याख्यान मिच्छद्रि. सहेतु. सप्रयोतन. । शास्त्रावतारसंबन्धो वाच्यो नान्योऽस्ति निष्फल ।।७॥ इति ॥ अत्र हेतुप्रयोजनयोर्युगपदाम्नान हेतुशब्दस कारणवचनत्वात्पूर्व हि कारण वाच्य तदेव हि फलभावेन विपरिणमिध्यने । यथात्र "अधापीदमन्तरेणे" त्यादिनोक्त, मिद त्ववान्तर- प्रयोजन परमप्रयोजन तु कैवल्यप्राप्तिनिष्कामतयथावत्कर्मद्वारेति वक्ष्यतेऽत्र (१-६) तृतीयसण्टान्ते ।।

·४ निरुक्तविवृतिः। न्यत्र नामानि, इमान्याख्यातानि, इमे उपसर्गाः, इमे निपाताः, इदं सामान्यलक्षणं, इदं विशेपलक्षणम् ,इमान्येकार्थानि, इमान्यनेकार्थानि, इमान्यवगतसंस्काराणि, इमा- न्यनवगतसंस्काराणि, इदममिधानं, इदमभिधेयवचनम्, इदमभिधानस्य निर्वचन- मित्येवंविधया आ-मर्यादया परिपाट्या यथा समानातम् आख्यातव्यो निर्वतव्य इत्यर्थः ॥ तमिमं समानायं निघण्टय इत्याचक्षते ॥३॥ तं-पूर्वोक्तरूपम् इम- निरच्यमानलक्षणं च समाम्नायं समानायपदप्रतिपाय निघण्टव इति-निघण्टु- पदप्रतिपाद्यमाचक्षते-कथयन्ति । अन्येऽप्यावायी इति शेपः । निपातेनेतिना कर्मण उक्तलान द्वितीया। विधेयलाचासमानवचनेता न दोपायेति बोध्यम् ॥ निघण्टुशब्दव्युत्पिपादयिषया पृच्छति- निघण्टवः कस्मात् ? ॥४॥ इति । निर्विवक्षयोत्तरयति- निगमा इमे भवन्ति ॥ ५॥ इति । नि-निश्चयेनाधिकं वा निगूढार्थी वा (एते परिज्ञाताः सन्तो) मन्त्राीन्गमयन्ति योधयन्तीति निगमा-निगमसंज्ञकाः मन्तो निघण्टव एष इमे गवादयो भवन्ति । कुतो यत एते- छन्दोभ्यः समाहृत्य समाहृत्य समानाताः॥६॥ छन्दांसि मन्त्रास्तेभ्य (उपलक्षितसामर्थ्याः) समाहृत्य समाहृत्याभीक्ष्ण- मेकीकृत्य समासाता उक्ता ग्रन्यीकृता इति यावत् । अत इति शेषः ।। ते निगन्तव एव सन्तोनिगमनान्निघण्टव उच्यन्त इत्यौपमन्यवः७ ये पूर्वमुपदर्शितास्ते उभये अपि निगमनान्मन्त्रार्थनिगमयितलाखेतोर्निगन्तवो निगमयितारः (निश्चयेनार्यावगतिकरा.) एव एते संपन्ना वर्णविपर्ययवर्णव्यापत्त्यादि- निहता-(निर्वचन-) लक्षणेनातिपरोक्षतामापादिताः सन्तो निघण्टव उच्यन्त, इति औपमन्यव आचार्यों मन्यते इति शेषः। त्रिविधा हि शब्दा भवन्ति प्रत्यक्ष- वृत्तयः परोक्षवृत्तयोऽतिपरोक्षवृत्तयच। तत्रोक्तक्रियाः प्रत्यक्षवृत्तयः।अन्तलीनकियाः परोक्षवृत्तयः । अविज्ञातकिया अतिपरोक्षवृत्तयः ॥ तेष्वेव विशिष्य निर्वचनाभ्यु- १. यदा त पूर्वः समाम्नातमिममत्र (गवादिदेवपल्यन्तशब्दसमुदाये ) समाग्नातं च ।। २. या विशेष्येषु दृश्यन्ते लिङ्गसंख्याविभक्तयः। प्रायस्ता एवं कर्तव्याः समानार्थे विशेषणे ॥ इति वचनव्यवस्थितौ माय.पदोपादानात् ॥ ३. अन्यैः समानाना अगदादयः अत्र ( गवादिदेवपल्यन्ते शब्दसमुदाये) वा ममा- माताः॥ ४. तथाचोक्तम् । वर्णागमो वर्णविपर्ययश्च दो चापरी वर्णविकारनाशी। धातोम्नट्यातिशयेन योगस्तदुच्यते पाविधं निरक्तम् ॥ १॥ इति । प्रति च नि-पूर्वादभेरोणादिकरतुन्प्रत्ययः ।गकारस्थाने कारस्तकारस्थाने च टकारः प्रमोदरादित्वात् ।। ५. उपरतमन्युरुपमन्युस्तसापत्यमोपमन्यवः । कीर्तिप्रथनार्थमोपमन्यवग्रहणम् ॥

·प्रथमोऽध्यायः। पायलस्मात्परोक्षत्तितामापाद्य प्रत्यक्षवृत्तिना शब्देन निवैतव्या -तद्यथा "निघ ष्टव" इत्यतिपरोक्षत्ति , "निगन्तव' इति परोक्षवृत्ति ,"निगमथितार"इति प्रत्यक्ष- वृत्ति । यस्मानिगमयितार एते निगन्तव इति निघण्टव इत्युच्यन्ते । एवमन्य- नाप्यूह्यम् ॥ तमेव निघण्टुशब्दमन्यथा निर्वक्ति- अपिवा हननादेय स्यु समाहता भवन्ति ॥८॥ वाशब्दोऽत्र चाथै, अपिचाऽऽहननादेव निघण्टव स्युन तु निगमनात् । कुत्तो यत इमेऽन (एतस्मिन्पञ्चा-यायीशास्त्रसहे) समाहता. स-सम्यक् आ- मर्यादया हता पाठिता भवन्ति । तस्मात्समाहननम्यिायोगात्समाहृन्तक एव एतै सपना उपसर्गव्यत्ययोपसर्गाध्याहारवर्णव्यापत्तिमिरतिपरोक्षत्तितामापादिता सन्तो निघण्टव इत्युच्यन्ते । प्रसिद्धक्ष पाठाथ हन्ते प्रयोग । माह्मणे इदमाहत, सूने इदमाहतमित्यादिषु ॥ प्रकारान्तरेण निषक्ति- यद्वा समाहृता भवन्ति ॥९॥ यदियव्यय यस्मादित्यथकम्। यस्साद्वा एने समाहृता भवन्ति छन्दोभ्य स्तस्मात्समाहरण क्रियायोगात्समार्तव एव एते सपना पूर्ववदेवोपसर्गव्यत्ययादिक मेणातिपरोक्षत्तितामापादिता सन्तो निघण्टव इत्युच्यते। एवमेप निघण्टुशब्दो गमेवकोपसगीद्धतिहरतिभ्या वाद्युपसर्गाभ्यां निरुक । एवमन्यत्रापि रूढान्दो- ऽनेकत्रियामिनिस्तव्य । यथोक्त बार्तिकृता। यावतामेव धातूना लि ढिगत भवेत् । अर्थश्वाप्यभिधेयस्थस्तावद्भिर्गुण विग्रह ॥ इति ॥ एतावता पन्धसंदर्भेण समानयो निघण्टव इति समानायशन्दपर्यायप्रसक्तस्य निघण्टुशब्दस्य व्युत्पत्तिरका नतु निघण्टुशब्दस्यार्थतत्त्वमवधारित तदवधारणाय वाक्यमारचयति- तद्यान्येतानि चत्वारि पदजातानि नामाख्याते चोपसर्गनिपाताश्च तानीमानि भवन्ति ॥१०॥ तत्-निघण्टुशब्दार्थतत्त्वम् अवधार्यत इति शेष । किंपुनसत् यान्येतानि १. विद्यमानमपि निगमनमविवक्षितमसि पक्षे, अनक्रियायोगऽपि हि मति काचिनेक क्रियामाशय नामधमप्रतिलम्भो भवति । २ अर्थम्य प्राधान्यादरनिवचनवशेन शम्दविपरिणामोऽय दसि । उत्तरन्नाप्ययमब कमो द्रष्टव्य । ३. सम स्थाने नीत्यष नियुक्त दर्शयिष्यति चैत-- उपसगव्यत्यय-निरिसेप समित्यस्य स्थाने इति ! आइविधमान एवाध्याइतो मर्यादार्थप्रकाशनाय । हन्ते, पाठा वर्तमानस्यानेकार्थवादातूना, वर्णन्यापत्त्या कारस्थाने पकार । .

·६ निरुक्तनिवृतिः। चत्वारि पदजातानि या एताश्चतस्र पदजातये । पदसामान्यानि (पदगणा ) 'जातिर्जात च सामान्यमि'समर । लोके चेदे चेति शेप । तद्नेदानाहनामा- रयाते चोपसर्गनिपाताश्चेति, तानीमानि निघण्टुसज्ञकानि भवन्ति । इमानि चलार्यवे पद्जातानि सन्यसिञ्छास्त्रे इत्यर्थ । तन नामारयातयोनिपातोपसर्गनिरपेक्षयोरपि अर्थाभिधायक्लाद्वाच्याथनार्थव साच प्राधान्यात्पूर्वमभिधानम् । निपातोपसर्गयोध नामाख्यातनिरपेक्षयोरामा वाइयोत्यार्थेनैवार्थवत्त्वाचाप्राधान्यात्पश्चादभिधानम्। "नामारयाते" इति सौसेना- मिधानमितरेतराकाहिलप्रदर्शनाय । नान पूर्वनिपातोऽल्पान्तरलात् नामपद- वाच्यार्थाश्रयक्रियोपरश्यलाचाख्यातस्य पश्चानिपात । उपसर्गनिपातानामुभयेपा- मपि नामास्त्यातयोरथविशेषद्योतकलरूपसमानकार्यकारिलात्सामर्थ्यमिति समास । उपसर्गाणामारयातसहयोगिलादनन्तरमभिधानम् । परिशेपाणा निपाताना पश्चात् । अपरिमिताश्च निपाता इति । तत्रैतन्नामाख्यातयोलक्षणं प्रदिशन्ति ॥ ११ ॥ तत्र-तस्मिन् रोकवेदप्रसिद्ध पदचतुष्टये ( निषण्टुशब्दसमानसज्ञोपलक्षिते) ये तावन्नामाख्याते तयोस्तावदेतल्लक्षणं दिशन्ति प्र-प्रण (इद नाना लक्षणमिदमारयातस्येत्येव विभज्य) दिशन्ति उपदिशन्ति । आचार्या इति शेष । तपण च समानातासमानातोभयसनहायैव । यथोक्तम्- ऋपयो झुपदेशेन नान्त यान्ति पृथक्त्वश । लक्षणेन तु सिद्धानामन्त यान्ति विपश्चित ॥१॥ इति । तरक्षणखरूपमाहvभावप्रधानमाख्यातं सत्वप्रधानानि नामानि ॥ १२॥ १ नाम ति स्त्रीपुनपुसकप्रविमागेन नानामुबन्तपदव्यक्तिगता, एवमाख्यातजाति कवचन, भाववचन, कर्मवचन, अविभागेन नानातिइन्तपदव्यक्तिगता । उपसर्गजाात रागदि निपातजातिश्चैवादि । इति व्यत्ततरमुपपादयिष्यते । २. उद्दशेनेव चतुर्णामवगनी कण्ठतश्चत्वारीत्युक्ति परिसंचष्टे चत्वार्यवेति । यथा- पञ्च पचनसा भक्ष्या पञ्चपचनसेतरा । शशक शछकी गोधा कूर्म खड्गी च पञ्चम ॥१॥ इत्यादी पञ्चेत्याधुक्ति पवेत्यर्थेन पञ्चातिरताना पञ्चनखानामभक्ष्यत्वमवगमयति । सय परिसरयाविधिरनापयेव माममक्षणप्रसक्ती द्रष्टव्या, तथैव प्रक्रमात् ।। ३.अनाघदन्तस्यापि उपसर्गस्य परप्रयोगोऽयमारयातेन यथासख्यान्वयमनुरध्य कृन । दृष्टच पूवनिपातप्रकरणस्यानित्यत्व 'समुद्रानाद' (पा. ४-४-१९८) इत्यादिषु । ४ सतिसामवें समास इति तेन (सामध्येन ) समान कार्यत्व पूर्वोचरपदार्थयोरव- गम्यते ॥

·प्रथमोऽध्यायः । भावो भावना उत्पादना साच असत्त्वभूतो धालयोंन गृह्यते । इयमेव च साध्यत्वेनाभिधीयमाना क्रियेत्युच्यते । यथोतं हरिणा- धालर्थी भावना सैवोत्पादना सैव च क्रिया । इति । असत्त्वभूतो भावश्च तिड्पदैरभिधीयते । इति च ॥ यावसिद्धमसिद्धं च साध्यत्वेनाभिधीयते । आश्रितक्रमरूपलासा क्रियेत्यभिधीयते ॥ इतिच ॥ सं (भाव.) प्रधानंयत्र (गुणभूतानि चान्यानि कारकाणि ) तदिदं भावप्रधा- १.सत्त्वशब्दार्थोऽनुपद वक्ष्यने। सभूतस्तत्त्व (सत्वत्व) प्राप्त सत्वभूतः । भूमातावारम- नेपदी (चु.) तसा इत्यर्थाकर्मके-(३-४-७२ )-त्यादिना कतरिक्त ।। सत्त्वशब्दोऽत्र भावप्रधानो निर्दिष्ट, क्योर्दिवचनैकवचने (२-४-५४) इत्यत्र कयोरितिवन् । नदिनोऽसत्त्वभूत । तत्व च लिङ्गाधनन्वितत्वम् । यथाचोक्तम्--- क्रियावाचकमाख्यात लिङ्गतो न विशिष्यने । वीनच पुरुषाविद्यात्वालनस्तु विशिष्यते ॥ इति । अत्र आधादित्वात्सा विभक्तिकस्तसिल सूतीयान्ताभ्या लिङ्गवारशब्दाभ्या म्वरेण म्बरत वर्णेन वर्णत दयादिवत् । रिङ्गमिति सख्याया अयुपलक्षणम् । तिइर्थक दिगता दि सरया क्रिया न विशिनष्टि किंतु काल एव । तथाचोक्त हरिणा- कियाभदाय कालस्तु सख्या मर्वस्य भैदिका। इति । क्रियाभदाय किया भेत्तु विशेषयिनु ( स्वेन रूपेण रूपणीय कतु ) कालरनु कालराम न सख्यादिः । सर्वस्पेति क्रियाभिन्नम्य नामार्थस्थेत्यर्थ. 1 कालरिवति तु नात देनम्य व्यावर्तनात् ॥ २. साध्यत्व च क्रियान्तराकाहानुरथापकतावच्छेदको धर्म.। तद्रूपवत्त्वमेवासत्त्व तत्वम् लिङ्गाधनन्वितम्व तु व्युत्पत्तिनिमित्तमात्रम् । अन्यदेव हि शब्दाना व्युत्पत्तिनिर्मि- त्तमन्यच्च प्रवृत्तिनिमित्तम् । आद्य यथा गोर्गमनपर्नुस्वम् गच्छतीति गौरितिव्युत्पत्ते । गमे दोस् । द्वितीय यथा तस्यैव शृङ्गसालादिमत्त्वम् । “साना तु गलकम्बल:" इत्यमरः ॥ पचतीत्युक्ते हि क्रियान्तराकाहा नोत्तिष्ठति । सैव च पाक इत्युक्ते उत्तिष्ठत्येव, भवति अभूदेति । स कृदन्तनामप्रतिपायो भावः सत्त्वप्रधान इति प्रोच्यते । ३. आचार्यदुर्गस्तु नामपदावाच्यार्थाश्रयक्रियाव्यङ्ग्य भाव. पावरागत्यागादि. म यत्र प्रधान गुणभूता च क्रिया तदिद भावप्रधान। किं पुनस्तदिति ? आख्यातम् आख्यायने. ऽनेन गुणभावेन वर्तमाना अनेककारकमविमत्ता स्फुरमाणेच प्रधानन्यभावाभिव्यक्त्युन्मु- खीभूता क्रिया। तम्याश्च प्राधान्येन प्रवर्तमानो भाव. म्वारमलाभप्रधान इत्यारयान इत्या- दिवमत सोपपत्तिकमुक्तवॉस्तत्तत एव स्ववधेयम् ॥ ४. क्रिया चैषामुपरि प्राधान्येन वर्तते । यत एतानि तन्मुसप्रेक्षकाणि तां विना व्यर्थ- प्रयत्नानीव प्रतिभान्ति । नहि देवदत्तस्य गौ झणाय गेहाबहाया हस्तेन मयेत्येतत्कार- वचक्रपयोगेणापि कचिदर्थ प्रतियन्त्यन्तरेण दीयते इति क्रियाम् । तथाचोक्तम् । “मर्व वाक्य कियया परिसमाप्यन' इति । परिसमाप्यत इत्यस्य शान्ताका भवनीत्यर्थः ।। 1 संख्यातकियाभेदनम्य ।

·निरुक्तविवृति.। - नम् । किपुनतत् 'आख्यातम् आख्यायन्ते क्रियागुणभावेन वर्तमानानि स्त्रीपुनपु सकानि अनेनेलाख्यातम् (तिहन्तम्) आड्पूर्वकायकवागधकाचक्षिडो याहुलका स्करणे क । 'चक्षिड हयान्' (पा २-४-५४) सामान्ये नपुसकम् । तत्पुनरे तच्चतुर्विध भवति । तरि भावे मंणि कर्मक्तरि चेति । तन पचति देवदत्त इति कर्तरि । भूयते देवदत्तेनेति भावे । पच्यते ओदैनो देवदत्तनेति कर्मगि । पच्यते ओदन खयमेवेति कर्मक्तरि । चतुर्वप्यवयवार्या द्रव्याणि अप्रधानानि वियव प्रधानम् ॥ इत्य नानामारयातजलात्प्रतिज्ञाक्रम भित्त्वा पूर्वमात्यातलक्षणमुक्तम् । इदानी नाना रक्षणमुच्यते सत्त्वप्रधानानीति । सीदति गच्छति (अन्वेति) लिनसख्यादिक्मम्मिनिति सत्त्व (द्रव्यम् ) पविशरणगस्यवसादनेवित्सरसादधिक रणे ओणादिकस्तन्प्रत्यय । तोपु प्रधान गुणभूता य किया तानीमानि सत्त्वप्र यानि । कानि पुनस्तानि । नामानि । नमन्त्याख्यातसन्दे गुणभावेन नम (य-)न्ति वा स्वमथमास्यातशब्दवाच्ये गुणभावेनेति नामानि । णम् प्रहत्ये इत्म्य गुदस्यान्तावितण्यधस्य वा "नाम सीमनि"-त्यादिनीणादिको निपात । सामान्ये नपुसकम् । यथैव ह्यारयाते विद्यमानमपि द्रव्यमविवक्षितमेवमिहापि विद्यमानापि क्रिया अविवक्षिता, द्रव्यपरलात्सत्त्वैशब्दस्य तद्विमियाननितमुतरकाल क्रियाशेष भूतमभिधाय धात्वर्थोऽसी व्यावर्तते । श्रीपुनपुसक्मेद-निपातोसगाणामपि या १. 'कृन्मल्युटो बहुलम्' (पा ३-३-११३) इत्यत्र बलग्रहण योगविभागन मा अस्यान्यभिचारार्थ मन यतयपि निहित वुल्तुची' (पा ३-१-१३३) इति ण्वुम पागम्या दियन पनि पादहारय इत्यत्र रमणि भवति, यथा वा भावरमगोविहिनोऽपि 'तव्यत्तव्यायर ' (पा ३-१-९६) इत्यतीयर् स्लानीय चूर्ण दानीयो निम प्रन्यत्र परणे मप्रदाने च क्रमेण भवति । २ पपपि पावो नाम निहित्तिरवयवीथिस्यादि सच न ओदनम्य वियत नितु तण्डु- रम्यव सथापि ममाग्यवदारिमच्या निर्देश पायेन निष्पापत इत्यर्थ ॥ २. मुथाचोक्तम्-शम्दनोचारितनह येन द्रव्य प्रवीयत । सदसरविधी युत नामन्याम गाषिण ॥१॥ इति ॥ अन्यच-अष्टौ यत्र प्रयुज्य त नानार्थेषु रिभक्तय ॥ नत्राम सय प्रादपचनदियो १॥ निश बमवरण प्रदानमायणम् । माम्यपचारिकरण विमरन्याचा प्रतिता ॥२॥ गति ।। अत्र चमार मरधानर पनवममा च ममुचिनोति। सपामेषा पररवार ४ अनुव-चितिमामाधन (पा १-३-४६) मूब चैनियाधरम् । अना अधिनियावा भवन्तीति। 1 थाम मत्रम्प वाटर पम्युन्न या बातम्यादा मशाटो पा शटरमादान बारम्पी मयसपातम्य यस्सोप शाटर स्पेश संघा भरिया। परम पन्यो यम परसौन्न दा संसा मरिष्यति।।

·प्रथमोऽध्यायः । । क्वचिनामलमपेक्ष्य बहुवचननिर्देशो नामानीति । एकेलाहुः । भाव-काल-कारक- सख्याचलारोऽर्थी आस्यातस्य । तेषा मध्ये भावस्य प्रधानता भवति । अतो भावप्रधानमास्यातमित्युतम् । नाम्नोऽपि सत्त्व-द्रव्य-सरया-लिगमित्येते चलारो- ऽस्तेिपा मध्ये सत्त्वं प्रधान मित्सत सत्त्वप्रधानानि नामानीत्युक्तमिति । एवतावदनयोनामाख्यातयो परसराविनाभूतयो वपदार्थोक्तावेकस्य भावप्रा- धान्यमपरस्य च सुत्त्वप्राधान्यमिति स्थितम् । अथान्योर्गुणप्रधानभावविपये शकासमाधी युगपदेकवाक्येनाचष्टे- तद्यत्रोमे, भावप्रधाने, भवतः ॥ १३ ॥ तन्-अथ पुन यत्र-यम्मिन्वाक्ये एते (नामाख्याते) उभे । भवतः (इत्यु भयो शे.) तत्र कस्य प्रधानमर्थ कस्य च गुणभूत इत्याशङ्काया समाधिमाह- भावमधाने भवतः। भावे प्रधान ययोस्ते भावप्रधाने। अयमर्थ । वाक्ये ह्याख्यात प्रधानं तस्य चिकीर्पितवात् । तदर्थवार्च गुणभूत नामेतीदमाएयातमेव वाक्ये प्रधान मिति ॥ अथ पुन कथममिनिर्वस्य॑मानो भाव आख्यातेनोच्यते किंवा तदात्यातमि- त्वपेक्षाया शब्दार्थसवन्धस्य लोकप्रसिद्धबालोकप्रसिधैवोदाहरति- पूर्वापरीभूतं भावमाख्यातेनाचष्टे यजति पचतीत्युपक्रम- प्रभृत्यपवर्गपर्यन्तम् ॥ १४ ॥ अपूर्वमनपर सन्तमेकलात्पूर्वापरीभूतंपूर्वीपरमिव पौर्वापर्येणावस्थितम् । अभू- ततद्भावे "कृभ्वस्ति योगे सम्पद्यकर्तरि चिरिति (पा ५-४-५०) चि । 'अस्य वा'- विति (पा -४-३२) ईत्वम् एकमनेकासु क्रियासु ( उपानदविनहन-पूर्वोत्तरपद- विहरण-पथिभोजन-शयनाऽसनोदकपानाद्यासु) आश्रित तदभिनित्तिवशेनामिनि- १ मत्त सत्तेत्यनर्थान्तरम् । तदिह स्वार्थ इत्यप्युच्यत । सच प्रवृत्तिनिमित्तम् । यद थज्ञानाच्छब्दप्रवृत्तिस्तत्मवृत्तिनिमित्तम् । यथा सास्लादिमत्व गो नदेव च गवि गोत्वम् । वाच्यते सति वाच्यवृत्तिले मति वाच्योपस्थितिप्रकारत्व प्रवृत्तिनिमित्तत्वमिति नव्या । तदाश्रयो द्रव्यम् ॥ २. अवरोहणक्रमेणोत्तरम्य पूवमभिधानमत्र ॥ ३ अभ्ययाना नानार्थत्वात्तदित्यव्ययमय पुनरित्येतसिन्नथे वतते ।। ४ यथा 'अष्टन आ विभौ' (पा ७-२-८४) 'रायो इली-(पा ७-३-८५) त्यत्र हलीत्युभयो शेष युक्त महाभाष्यादौ ५ भाव साध्यावस्थापनो पात्वर्थ आख्यातवाच्च । वाच्याचसयोश्चाभेदारोपर दारयातसदनात्र सवत्र भाव एवोच्यते इति ध्येयम् । व्यक्तीभावात चनापारष्टात् । ६ तदर्थस्य भावनिष्पत्तावङ्गत्वात् ॥ ७ किमिति प्रश्ने । भावसामान्यस्वरूपाविषयकोऽयं प्रश्न ॥ ।

·निरुक्तविति। , वर्तमान भावं ककरोतीति पृच्छते क्सैचिदन्य आचष्टे बजतीत्यारयातेन । एव पंचतीसनापि बोध्यम् ॥ उपक्रमप्रभृतीति । उपक्रम आरम्भ , तत्प्रभृति तदादि, तस्मात्तदारभ्या पवर्गपर्यन्तमन्तिमक्रियावसानमित्यथ । एतच्च भावविशेषणमेतदथश्वोक्त एव । एवमनेकक्रियाभिनिवत्यमानो भाव आख्यानोच्यत इति सिद्धम् । तथाचोकम्-- मियासु वहीवभिसश्रितो य पूर्वापरीभूत इवैक एव । क्रियाभिनिवृत्तिवशेन सिद्ध आस्यातशब्देन तमर्थमाहु ॥ १ ॥ इति ॥ इत्य भावसामान्यखरूपमभिधाय भावविशेषखरूप निर्विवक्षन्पूर्वाक्तभावलक्ष भस्य पुयोगमपेक्ष्य क्वचिदपवादमाह-- मूर्त सत्वभूतं सत्यनाममि ॥ १५ ॥ कदाचित्तु तमेव भाव तथैवोपक्रमप्रभृत्यपवर्गपर्यन्तमभिनिर्वतमान मूर्तं किमपि स्पा तरतामापन सत्त्वभूतं सत्त्वपिण सत्वनाममिलिहसरयायुक्त शब्द राचऐ इत्यनुवर्तमानमनापि द्रष्टव्यम् । कथमिति ? तदुदाहरणमाह- ज्यापतिरिति ॥१६॥ तधाचोक्तमभियुक्तमहाभाष्यकृदादिभि "कृदभिहितो भावो द्रव्यवत्प्रकाशत इति ॥ अन्यनापि- क्रियाभिनिरत्तिवशोपनात कृदन्तशब्दाभिहितो यदा स्यात् । सरयाविभक्तिव्ययलिङ्गयुक्त भाव तदा व्यमिवोपलक्ष्ये ॥ १ ॥ इति ॥ व्ययो विकार । तत्कृतो मेद इति यावत्तन रिझेन च युक्तमिति समुदिताथ । एतथ शब्दशतिखामाव्यादित्यवगन्तव्यम् ।। इत्य ( सत्त्वभूत-) भावविशेपखरूप सोदाहरणमभिधाय सत्त्वसामान्यस्वरूप मुदाहरणेनवोपदिशति- अद इति सत्यानामुपदेश ॥ १७ ॥ इति ॥१॥ सामान्यत इति शेष । समान्यत (सामान्येन रूपेण)सरवानां द्रव्याणामु पदेशोऽद इति । उपरक्षणमेतदन्येपामपि लिनसामान्यवचनानामिति व्या म्यातमादिम खण्डसूत्रम् ॥१॥ १ अधियणापअयणपयन रियावलाप पचतिना रिछित्त्यनुकूल वनेकरूपण योग्यते । अधिमचकर निद दिनीयमुशाहरणमित्युदाहरणदयमत्र भावदयोपदशनानि रोध्यम् ॥ २ उपानदपिहननत्यादिना ॥ ३ सत्वनिति भावप्रधाननिर्देशन सत्व-दिव्य-) प्राप्तमित्राय अस्प मापनमुक्त मात्र (६०)॥ ४ गुचो भाव न मुद्रितपुरतपरसाठ ॥

·प्रथमोऽध्यायः । - तदेवं सत्त्वसामान्यखरूपमुपदिश्य तद्विशेषस्वरूपमुपदिशति- गौरव पुरुपो हस्तीति ॥१॥ यत्तानामिति पूर्वसारखण्डसूतान्तवाक्या दनुवर्तते । विशेषोरदेश इति शेष । सोपाधिकनिरंपाधिकोपप्रदर्शनार्थमनेकोदाहरणम् । इतिशब्द आयर्थ । 'ज्वलितिक्सन्तेभ्य' (पा ३-१-१४०) इत्यन यथा । इत्य सत्त्वसामान्य विशेषखरूपे उदाहरणमुखेनाभिधाय भावसामान्यमुपदिशति- भवतीति भावस्य ॥२॥ सामान्येनोपदेश इति शेष । अनेन हि सर्वझियाप्रसववीपभूतमस्तिलमात्रमेव अनुपसृष्टेनोच्यत इति उपपन भवति सामान्य वाचिलमस भवतिशब्दस्य ॥ भावविशेपवरूपमुपदिशति- आस्ते शेते व्रजति तिष्यतीति ॥ ३॥ सकर्मकाकर्मकोपप्रदर्शनार्थमुभयेपामुदाहरणम् । इतिशब्दोऽनाप्याद्यार्थ एव । एव तावनामारयातोपसर्गनिपातभेदेन पदचतुष्टय भाववचनता द्रव्यवयनता गुणभाव प्रधानभाव पूर्वपरीभाव सामान्यचाचित्व विशेषवाचिसमित्युक्त तदेव स्थूणानिखननन्यायेन दृढीकर्तुमाक्षिपति- इन्द्रियनित्यं वचनमौदुम्भरायणस्तन चतुष्वं नोपपद्यते ॥ ४॥ उच्यतेऽनेनेति वचनं वाक्य नामाख्यातोपसर्गनिपातात्मक तदिन्द्रिये इन्द्र- खात्मनो रिले (अनुमापके) वायू नित्यं नियत, तन चतुष्टं नोपपद्यते, सह भावाभावादित्यौदुम्बरायण आचार्यों मन्यते इति शेप । उदुम्बरस्य गीतापसमी- दुम्बरि । 'अतहम्' (पा ४-१-९५) इत्यपत्ये गोत्ररूपे इम्। आदिवृद्धि । औदुम्ब- रेरनन्तरापत्यमुदुम्बरस्य युवापत्यमोदुम्बरायण 'यनिनोचति (पा ४-१-१०१) यूनि (युवापत्ये) फक् । अयम । यावदेव बहुवागिन्दिये बचन तावदेव तदस्तीति शक्यते वक्तु, प्रच्युत च नास्त्येवोधारितप्रध्व सिलार्णानामिवि नाति पदभावोऽपि । प्रागेव चाक्यभाव । नहि विनष्टाविनथ्योर्वर्णयो पदयोर्वा सह परिसख्यान सभ वति, तस्माद्वचनानित्यत्वात्पदचतुष्ट्वानुपपत्तिरिति ॥ किंच - अयुगपदुत्पन्नानां वा शम्दानामितरेतरोपदेश. ॥५॥ नोपपद्यत इत्यनुवर्तते । वाशब्द समुच्चयाय वक्ष्यते (नि १-२-३) एव १ मामान्यवृत्त्या विशेषवृत्त्या चोभयथासम्म प्रवर्तन रत्युभयमुपतिम् ।। २. अदि मपा मत्ताबाचिनामध्ययने प्राप्त भवतिरेवेक उदाहरणार्थ परिगृहीत । रिचमानवमेवानुभवन स भवनिावाच्या अन्यानिर्विषत्रियाभिरमिसमभ्यन्त नि। ३ उच्चायप्रवृत्तिनिवृत्ती योध्येते अनति करणे स्युः । ४ तशाच पाणिनिमूत्रम् इद्रियनिगम्'५-३-५१) इति । अपेतन जना. दिल सत् कार्य मोतीति वास्था गृहीतन्याप्ते "स्पादिशान मकरणप्रियावाणि दावर" यनुनिया देहटियारियतिरिनम्यामदोस्तित्वावगमो भवति ।।

·१२ निरुक्तविवृतिः । चैतेषामयुगपदुत्पन्नानां शब्दानां योऽयमितरेतरोपदेशः परस्परगुणप्रधान भावेन (नान आख्यातं प्रति गुणभावेन, आख्यातस्य च नामप्रति प्रधानभावेन) उपदेशः अयं च नोपपद्यते । किं कारणं? नहि विनष्टं नाम गुणभावमियादाख्याते, नाऽपि च विनष्टमास्यातं प्रधानभावमियानानि, नहि विनष्टाविनष्टयो. परस्परं गुणप्रधानभावोऽस्ति । किंच- शास्त्रकृतो योगश्च ॥६॥ अत्रापि नोपपद्यत इत्यनुवर्तते । यश्चायं शास्त्रातः शास्त्रदृष्टः योगः शब्दस्य शब्दान्तरेण संयन्धः । तद्यथोपसर्गस्य धातुना, धातोः प्रत्ययेन, प्रत्ययस्य च लोपागमवर्णविकारैः । सोऽपि वचनानित्य- खानोपपद्यते । नहि विनष्टाविनष्टयोर्योगोऽस्ति । तस्माद्यएव नामारस्यातयोरितरे- तरगुणप्रधानभावः उपसर्गनिपातानां नामाख्याताभ्यां योगे। यञ्च पदचतुष्टयमुकं सर्वमेतदसम्यगिति॥ प्रतिक्षिपति- व्याप्तिमत्वात्तु शब्दस्य ॥७॥ सर्वमेतदुपपद्यत इति शेषः । तुर्भेदार्थ उत्तरपक्षतां ध्वनयति । व्यापन व्याप्तिः । स्त्रियां किनिति (पा. ३-३-९४ ) भावे तिन् सा यरिम- प्रस्ति सोऽयं व्याप्तिमान् शब्दः । तद्भावो व्याप्तिमत्त्वं 'तस्य भावस्वतलावि'ति (पा.५-१-११४) भावे सः । तस्माद्याप्तिमत्त्वाच्छब्दस्य सर्वमेतदुपपद्यते । १. वाक्यावयवभूतानाम् ।। अग्रेद दोध्यम् । उपपचते-युगपदुत्पनानागित्येव पटि- नयोर्वाक्ययोः सति पूर्वरूपेभ्युपगते अयुगपदिदि शक्यते भेधुम् । अनभ्युपगने तु तन्नि- न्यथास्थिममेव युगपरित्यादि वाक्यम् । तत्रापशमपेक्ष्य व्याख्यामागोऽयं मुझेयत्वादुप. दर्शितः । एतच नैरायिकमतोत्थानवीजन् । वैयाकरणास्वपरं पस कशीकृत्येद ब्याच. क्षने-यथाह भगवान्दुर्गः । अथ मनम् "अविवाटिन श्वेते जूटस्था अपिनाशिनः शब्दास्ते तु कल्पाने" तमामाप्तिरूपारिशीवनियेषभिधात्पु कारणभावमापपमा- नेपु आमयाभावादेवावस्थानुमरानुवन्तः अनिफ्यानिधातृमहिता पद कारणात्मभावमपि. रमनुभूयानिसंम्नवकाले करपादावन्यक्त्परिशिष्टकमनिर्मितकार्यकारणसर्वभूतमाधारणा- ग्मभूने हिरण्यगर्भ विवनमाने तद्धिमाश्रय प्राप्य तेनैव मह युगपदेवभिन्यग्यन्ने विशेषा- स्मनाभाय शम्दा इति । अत्र जूमः । एवमप्येदेपा युगानुत्पन्नानां युगपतु पत्तायपि मम्या यपपि पदचतुष्टय प्रामोत्येव सहायस्थिताना, तथापि इनरेनरोपदेश लरतरगुतप्रधान- भाषय न पामोति । नहि युगानुत्पन्न योगोंविधानयोरिनंतर गुणप्रधानभावोजन्मि। किरा- -यत् । टम्भेषु चाविधाष्णुि नि शम्स य एष शाम्पो योगः म एष नोपपते । कि कारणम् । अयुन्ो किम्यते । निन्य युनाहि पाढव उगम: अरश, प्रसार সমৰণি। লাবিবববনম ইসরণি 57ধানমাঘ नमुटपमपित्य, मदमेतदमम्पगिति ॥ २. समापचे॥ २. दशदि । वा । पिनासपशे पुरसयमोपनिवारवादावादरम्या मयपमानाय सम्पसय रघमन्नन शम्दालतारनुयानिशाना ।

·प्रथमोऽध्यायः। ३ अयमभिसन्धिः। शरीरे हृदयान्तर्गताकाशप्रतिष्ठिता बुद्धिरेवाभिधानाभिधेयो- भयस्वरूपा, तयो-(रभिधानाधेियरूपयोर्बुध्यो-) गंध्येऽभिधानरूपया धुंयाऽभि- मतप्रयोजनविजिज्ञापयिषया पुरुषेण तदभिव्यक्तिसमर्थन स्वगुणभूतप्रयत्नेनोदीर्य- माणः शब्द उर कण्ठादिवर्णस्थानेषु निष्पद्यमानस्तया पुरुषार्थाभिधानसमर्थवर्णादि- भावमापयमानः पुरुषप्रयत्नेन बहिनि क्षिप्तो विनाशिनि व्यक्तिमावमापनः श्रोन. द्वारेणानुप्रविश्य प्रत्याय्यास धुद्धिं सर्वार्थरूपां सर्वाभिधानरूपां व्याप्नोतीत्येवं व्याप्ति- माञ्छब्दः । नासंन्याप्य पुरुपस बुद्ध्वस्थमर्थमर्थप्रत्ययमादधीत न चानवस्थितो व्याप्नुयात्ततश्च स शब्दः खमर्थमभिदधत्खकियानवेशोपज नितेनाभिधानेनाख्यात. मित्येवमादिना खात्मानमभिसवध्य विरोभवितुमुपक्रमते विनाश चोपैति । तस्य खदेशोपजनितराख्यातादिभिः खप्रदेशविशेषानुस्मृतिपूर्वकं परिसंख्यानमुपपद्यत एवेति ॥ तथाच व्याप्तिमत्त्वाच्छब्दस्य लोकवेदव्यवहारार्थ पदचतुष्टमुपादीयते ऎवमन्यत् ॥ द्वारेणाव स्थिताः स्वानर्थान्प्रत्याययन्त्यः (प्रकाश्यन्त्यः)स्थिना एव भवन्ति तास साक्षा. स्पदपरिसख्यानं वर्तमानमिनरासु विनाशिनीपु व्यक्तिपु लक्षणयोपचर्यने इति । व्याप्ति- मत्खादित्यनेनैव इतरेतरोपदेश. प्रत्युक्तः । शास्त्रकृतो योगश्च नामाख्यातस्पबुद्धिले सत्त्वक्रियाविपये गुणप्रधानभावेनातिछेत् । तयोर्गुणप्रधानभावे सनि तच्छन्दे लक्षणयो- पर्यते । तथाच धातुरूपा बुद्धिस्तदर्थरूपया बुया सयुज्यते । बुद्धिरेव हि धात्वादिरू- पेण विपरिणममाना शालेण संस्क्रियते । तसा चसस्क्रियमाणाया शदे सस्कारोपचारः क्रियते । तदभिधायकत्वाच्छन्दस्य ॥ नित्यत्वपक्षेऽपि-युगपदुत्पन्नाना गुणप्रधान भावो गोविषाणवन्नास्तीति यदुक्तपूर्व तदप्यनैकान्तिक दृष्टान्तभूतम् । दृष्टो हि एकसिनेव काले गुणमधानभावो युगपदुत्पन्नयो राजपुत्रामात्यपुत्रयोरिति ॥ एतत्तत्त्वमनुपद (फुटयति- अयमित्यादिना ॥ १. अभिसन्धिLढोऽभिप्राय. ॥ २. तथाच पाणिनिशिक्षायाम्- आत्मा बुद्ध्या ममेत्यार्थान्मनो युझे विवक्षया । मन• कायानिमाहन्ति स प्रेरयति मारुतम् ॥ १ ॥ इति । सोदीणों मध्यमिहतो वकमापच मारत वर्णाजनयते इति च ॥ आत्मा अन्त करणम् संस्काररूपेण स्वगतानन्वुिया समेत्य एकबुद्धिविषयान्कृत्वा तबोधनेच्छया मन. युद्धे युक्त करोति । तदिच्छावन्मन कायाग्निं जाठरमनिमभिहन्ति । स कायानि । सोदीर्णः स मारत उदीर्ण ऊर्ध्व प्रेरित इत्यादिस्तदर्थः ।। ३. अर्थ: प्रयोजनम् । "अर्थोऽभिधेयरैवस्तुप्रयोजननिवृन्तिपु" इत्यमरः ।। ४. एनत्तत्वमनुपदोक्त द्रष्टव्यम् । केचित्तु इन्द्रियनिसत्वात्पदचतुवानुपपत्तिस्तदाश्रयस्य सर्वस्वेत्येवमाशिप्से परिहारपक्षणेमुभयपक्षसाधारण्येनेत्य ब्याचक्षते-युगपदुमशानां वे. त्यादि । अत्र पक्षे समअस एव वाशन्द । युगपदुत्पन्नाना था अयुगपदुत्पन्नाना वाऽनि. साना वा नित्यानां वा इतरेतरोपदेश. । इतरस्येत्याख्यातस्य क्रियावचने शब्देमिधान- 1.छाऽप्यन्त करणवृत्तिविशेष एव । अन्त.वरणपरिणामविशेषो मन.कर्मात्र । नि.इ.५ । 1 ·निरुक्तविवृतिः। अधैवमपि व्यवहारा पदचतुष्व नोपादेयम् । अभिनयरेन पाणिविहाराक्षिनिको. चादिभिर्व्याप्तिमद्भिर्व्यवहारसिद्धस्तथाचायमतिमहान्वेदसमुद्र क्लेशेन पठितव्योऽपि न भविष्यति । नापि चाध्ययनदोपे सभक्ष्यामहे इत्यपरमनुकूलमित्याराका प्रवि. समादधाति- खेनोपदेश , इतरस्य च नामशब्दस्य सत्त्ववचने शरदेऽभिधानत्वेनोपदेश । शास्त्रकतो योगश्च । रक्षणशासैण चैते क्रियासत्वे आल्यातनामशब्दाभ्यां युज्यते । तस्मादुपपद्यते पदचतुष्ट्मिति । अत्र हेतुमप्याह व्याप्तिमत्त्वात्तुशब्दस्येति । उत्तएवार्थ. ॥ २ वथाच पाणिनिशिक्षा- मंत्रो हीन स्वरतो वणनो वा मिध्याप्रयुक्तो न तमर्थमाह । स वाग्वनो यनमान हिनस्ति यधेद्रशनु स्वरतोऽपराधात् ॥ १॥ इति । खरेण स्वरत वर्णेन वर्णत । आधादिभ्यस्तसेरुपसख्यानमिति सावविमतिकस्तसि । मिथ्याप्रयुक्त यदथप्रतिपादनाय प्रयुक्तस्ततोऽर्थान्तर स्वरवणदोपात्प्रतिपादयन् अमिमतमर्थ नाहेल्यथ । पागेव वो हिंसक्त्वात् यथे द्रात्रुशब्द स्वरदोपायजमान हिसितवानि त्यथ । अय भाव । इद्रस्याभिचारो विश्वकमणारब्ध । एव हि तैत्तिरीये श्रूयते- विश्वरूपवधात्कुपितेन त्वष्ट्राऽऽरब्धे वीन्द्रे सोमेऽनुपहूतनद्रेण पीतस्य सोमस्यावशेष क्रुद्ध स्त्वष्टाऽऽहवनीयमुपप्रावत्तयत् । "स्वाहेद्रशत्रुवर्धखेति । ततो वृत्र उदभूदिति । तत्रो. हित (स्वाहेद्रदानुवर्धस्वेति ) म इन्द्रस्यशत्रु-(शमयिता शीतयिता वा भवेति क्रियाश- ग्दोऽत्र शत्रुशब्द आश्रितो नतु रूढिशम्द । तदाश्रयण हि बहुमीहित्तत्पुरुपयोरर्थाभेद । तो द्रमित्रवे सिद्ध सतीद्रस्य शत्रु) भवेत्यर्थे प्रतिपाचे समासस्से (६-१-२२३) त्य तोदात्ते प्रयोक्तय आयुदात्त ऋत्विजा प्रयुक्त । तथाच इन्द्र शत्रुपस्येति पहुँनीया- अयणादर्थान्तराभिधानादिद्र एव वृत्रस्य शमयिता सपन्न । इद्रशत्रुत्वस्य च विधेयत्वा- सबोधनविभक्तेरनुवाविपयत्वादिहाभाव । यथा राजा भव युध्यस्वेति । ऊबमानस्य चामत्रत्वा"यशकर्मण्यजपन्यूखसामति'-(पा १-२-३४) ति पादिपर्युदासन मत्रा णामकचतिविधीयमानह न भवति । इत्यय वरदोषे दृष्टात 1 वणशेषास्तु कलादयो महाभाष्ये (१-१-१) अन्यत्र च द्रष्टव्या ।। । 1 मत्रशब्दोऽत्र बोधकशब्दसामायपर । हीनो दुष्ट अतएव महामाध्ये मत्रो हीन इति प्रसिद्धमपि शिक्षापाठ हित्वा दुष्ट शब्द इत्येव पठितम् । तमेव पाठमनुसत्यानुपद तथैव मूले पठिष्यते ॥ * यथाध्वर्युकृतारोमाद्यनमाने धोत्पत्तिरेव तत्कृनापशब्दप्रयोगात्तसि प्रत्यवाय इ. त्याशय ॥ 3 शदेय॑न्तादोणादिको "रुशातिम्या निति" (उ ४११०३) कतरि क्रुन् । प्रना दिगणे निपातनास्वत्वम् । शमेर्वा तत्त्वम् । श्रोणादिक एव । रथमुमयथैनसिद्धि ॥ 4 "बदुनीहौ प्रकृत्या पूर्वपदमि"-(पा ६-२-१) दी दशोऽन्तोदात्त एवाव तिष्ठत । धुशब्दो "ग्नित्यादिनित्यमि"-(पा ६-१-१९) त्यापदात्त एव ॥ ।

·प्रथमोऽध्यायः। " अणीयस्त्वाच शब्देन संशाकरण व्यवहारार्थ लोके ॥८॥ संज्ञाकरणमवयोधन तच शब्देन 'मुख भवति नियत चेति शेष । कुत अणी यस्त्वात् शब्दानामियादिरवशात् । अतिशयेनाणुरणीयान् । 'द्विवचन विभन्यो- पपदेतरवीयसुनी' (पा ५-३-५७) इति द्वयो (रभिनयशब्दयो) रैकस्यातिशयेऽर्थे ईयसुन्। "" (पा ६-४-१५५) इति टिलोप । तस्य भावोऽणीयस्त्व तसादत्य. ल्पलानियतवाचेति सार्थक्श्चकार । अयमर्थ । अभिनयाना व्याप्तिमश्वेऽपि अन. जीयस्ता (बहुखा) सन्दिग्धलात्प्रतीतशब्दार्थसयन्धविषयलाच नर्व्यवहारो पपत्ति सुख भवति । शब्दस्वपरिमितमधमत्पीयसैव यत्नेनोश्चारितो व्यानोतीत्यणी- यस्वाच्छन्देनैव संशाकरणं लोके व्यवहारार्थ मिति । यच्चाप्युकमध्ययनले- शादि । तद बोध्यम् । अभ्युदयार्थो हि शाप्तारम्मे यत्न से चाध्ययनानुरूप एव भवति । तथाचानुश्रूयते "एक शब्द सुप्रयुक्त सम्यग्ज्ञात वर्ग लोके च कामधुग्भवतीति । एव तावनामादिभेदेन चतुर्धाभन शब्देन मनुष्याणा मनुष्येष्ववयोधकरण- मुक्तमथ तेपा (मनुष्याणा) वेदेषु हवि सप्रदानाशी प्रार्थनादिव्यवहार केने त्यत आह- तेपो मनुष्यवद्देवताभिधानम् ॥९॥ मनुष्येण तुल्य मनुष्यवत्। तेन तुल्य क्रियाचेद्वति " (पा ५-१-११५) इति वतिप्रत्यय । तेपा शब्दाना (नामारयातोपसर्गनिपाताना) कर्तरि पष्टो देवताना मभिधानमिति कर्मपठ्या समास । शब्दानुशासनमितिवत् 'शक्य मिति शेप । मनुष्यवद्देवानप्यमिवानु शब्दाना शक्तिरपारहीनेत्यर्थ । यद्वा देवताभिधानमिति कपल्या समास । देवता क्मभिधान केषामित्सपेक्षाया तेपामिति कर्मपाठ्यन्त मभिसवध्यते । यथैव हि मनुष्या सासु प्रयोजनेयु शब्दान् (शब्दरर्थम् ) अभि धति । एवमेव देवा अपि । तेऽपि हि मनुष्यवदगादियुका पीरूपविधिरों कर्मभिश्व संस्तूयते इति वक्ष्यते ॥ ययब तईि किमर्थ वेदे मन्त्र समानातोऽत्तरेणापि मन्त्र लोकरदेऽपि व्यवहा रोपपत्तरित्याशा निराचष्टे- -पुरुषविद्याऽनित्यत्वात्कर्मसंपत्तिमन्त्रो वेदे ॥ १० ॥२॥ पुरुषेषु मनुष्यति विद्याया विज्ञानस्यानित्यत्वादनियतखावेतो कर्मण संपत्ति संपादन फ्लवकरण (फ्लेन सपादन ) मविगुणकर्मसपत्तिरिति यावन् । सा यथा स्वादित्येवमर्थ वेदे मन्त्र 'समानात इति शेष । अयमर्थ । मनुष्या णामशिक्षितलाद्विस्मरणशीललावा अयथावत्प्रयुक्ता शब्दा यथास्थितमर्थ नाभि १ यथायमाऽऽयास सहने तथातथा धर्माधिक्येन युज्यते। २ सुप्रयोगो यथास स्वरवर्णोच्चारणात् । सम्यग्ज्ञान चार्थत तत्राधिकशास्त्रान्वयेऽधिकफलावातिर्भवति । तथोक्त महाभाष्ये "नापृष्ठ मुख पारित येऽचीकमत भाषिण । ते च पत्कापिणो याति ये चारमतभारिण ॥१॥ इति । शास्त्रान्वयाचा ·निरुक्तविवृतिः। दध्यु । ततश्च सर्वार्थप्रत्यक्षदृशो देवा खत्पमप्ययथावदभिधानममर्पयन्त कर्मणि न समीयु । ततश्च देवताविहीन कर्मापल अपयेत । न केवल फरासपत्तिरेवाऽपि तु दुरेिटहेतुको दोषोऽपि स्यात् । तथाचोकम् । दुष्ट शब्द खरतो वर्णतो वा मिथ्याप्रयुको न तमधमाह । स वाग्यो यजमान हि ति यथेन्द्रशत्रु सरतोऽपराधात् ॥ १॥ इति ॥ तस्मादेतएष नामास्यातोपसर्गनिपाता प्रयोगानुगतपरिपाटीविनियमार्थ मन्त्र (वेन वेदे समानाता । नहि नामाख्यातोपसर्गनिपातान्परित्यज्य मन्त्रा सन्ति । तदेव हि चतुर्विध पदजात प्रयोगानुगतपरिपाट्या क्याचिदवस्थितं मत्रा इत्युच्यन्त इति ॥ तदित्य भावविशेषस्वरूपनिर्देशोपक्रमे पदचतुष्ट्वमौदुम्बरायणमते नाक्षिप्य पक्षप्रतिपक्षशो विचार्यावधारितम् । विषयाश्चाक्षेपप्रसानेवास्य परिलता देवमनुष्यव्यवहाराश्रमेतदिति । तदेतच्चोदयशेन प्रसतानुप्रसत्तमुक्तम् । भाववि कारविचार एव प्रकृत इति तच्छेपोऽधुनोच्यते । सच पुनभयात्माभाष । का- त्मिा कारणामा च । तयोर्य कार्यात्मा तमधिकृत्योकम् "क्रियानिर्वत्यो योऽर्थ (फललक्षण ) स भाव कियैवै वा भाव" इति ॥ २॥ इदानी कारणात्मा भावो निरूप्यते । तद्विकारा एव हि द्रव्यगुणकर्मभावेनाव स्थिता सन्तो नामाण्यातोपसर्गनिपातरनिधीयन्त इति । तन विस्तरेणाय विधीयते तृतीयेन खण्डसूण- J पड्भावविकारा भवन्तीति वार्ष्यायणि ॥१॥ अपिच लक्षणविदो विगृहन्ति भावशब्द भरते स्वपदार्थे भवन भाव इति । पठन्ति च "समान भावलिङ्ग स्यात्" । इति । तस्य विकाराभावविकारा पड्भवन्तीति। सामान्यादामन प्रस्कन्दा इव सततत्वेन वैशेपिरेण भावविकारात्मलाभाय भवति । इति पर प्रयुज्यमान शब्दपदार्थक । प्रसिद्ध हीतिशब्दस पदार्थ विपर्यासरत्व गवित्ययमाहेत्यादी । इति ह धाव्यशिराचार्य आह स्मेति वक्ष्यमाणेन ( च स सूने ) अभिसवन्ध । धृपय गोनापसमित्यर्थे "तिकादिभ्य पिन्" (पा ४-१-१५४) इति गोने फिम् । आदिद्धि ।अन "कौशल्यकार्मार्याभ्याचे'-(पा ४-१-१५५)वि सूत्र पठितेन छा. गपयोरपीति वार्तिकेन प्रत्ययसनियोगेन प्रकृतिरूप निपात्यते॥निर्देशत उपलब्घाना १ परिपाटी अनुकम । आनुपूर्वी चोच्यते ।। २. विविण्वन्ति विषयिणमनुबनतीति रिपया अनुवधा । यमुद्दिश्य हि प्रवर्तत स विषय । व्यवहाराश्रमव हि पदचतुष्टयप्रयोगे प्रवृत्तिरिति । ३ क्रियत हि या सा किया बियामित्यधिकृस कन श चै-(पा ३-३-१००)ति कमणि श । गरिायग्दिरदिव"-(पा ७-४-२८ ति रिह । “भावकर्मणोरि - (पा २-३-१३)ति यह । व्यप्॥ यदि तु क्रियाऽनयेति चरणमाधन किया।ब्दस्तदाब तारयदीदानामिन्यादि।

·प्रथमोऽध्यायः। - पडिति वचन खवधारणार्थम् । अतोऽन्ये भावविकारा एतेपामेव विकारा भवति नतु ते पृथगेभ्य सन्तीति । तदेतदनुपद खयमेव स्फुटीकरिष्यति ॥ तद्भदानाह- जायते,ऽस्ति, विपरिणमते,ऽपक्षीयते, वर्धते विनश्यतीति ॥२॥ इतिपर प्रयुज्यमान शब्दपदार्थक ॥ तदेतेपा जन्मादीना भाव विकारशब्दाना मध्ये क कस्या विकारावस्थायामवस्थित भावमाचष्टे क वा विद्यमानमपि नाचष्टे क वा न प्रतिषेधतीत्युच्यते-- जायत इति पूर्वभावस्थादिमाचप्टे, नापरभावमाचरे,नप्रतिषेधति ॥ जायत इत्ययशब्द (तदन्तर्वती जन्धातु पूर्वोकाना जन्यादिभावाना मध्ये) पूर्वभावस्स प्रादुर्भावसोदिमुपक्रमग्रमृत्यपवर्गपर्यन्तमाचटेमवीति । अतएव हि पूर्वापरीभूतो भावशब्दवाच्यस्तावदेव हि जायत इत्युच्यते यावन्निष्ठात्तशब्दवाच्यो भवति जात इति । तस्या चावस्थाया नासजायत इति न्यायेन विद्यमानमपि अपर भावम-(तिशब्दवाच्यम ) स्तित्व नाचरे तस्यापरिपूर्णवात् । अनवधृतरूप हि तस्थामवस्थाया तद्भवसनुमानगम्य किमपि ज्ञायत इति । नापि भतिपेधति अस्तित्वस्य प्रतिषेध न करोतीत्यर्थ । यतो घस्तित्व प्रतिपेधननात्मक एव स्यात् कमालम्ब्य जायत। तदवधारणालस्योपस्थितखाच्च । एवमेवोत्तरनापिरयो द्रष्टव्य । समासतस्तु वक्ष्यते ॥ अस्तीत्युत्पन्नस्य सत्वस्यावधारणम् ॥ ४ ॥ अस्तीत्येप शब्द उत्पन्नस्य सत्वस्यावधारणं तन्मान वीति । न विपरि णाममावटे, अपूर्णलात् । न त प्रतिपेधति, उपस्थितत्वात् ।। विपरिणमत इत्यप्रच्यवमानस्य तत्त्वाद्विकारम् ॥५॥ विपरिणमत इत्येप शब्दोऽप्रच्यवमानस्य तत्त्वादपभ्रश्यमानस्य तत्वात्त- द्भाबादस्तित्वात्पुरुपलाद्वा निकार विक्रियामान प्रवीति । न वृद्धिमाची, अपूर्णलान च ता प्रतिषेधति, उपस्थितलात् ॥ वर्धत इति स्वागाभ्युच्चयं सांयौगिकानां यार्थानाम् ॥ ६॥ वर्धत इत्येप शब्द स्वेपामगानां शिरोपीवावाहूदरादीनामभ्युच्चयमभ्यु चितता ( सचय ) नवोति । सांयौगिकानां सयोगनिताना या अर्थानां हिर- ण्यधान्यादीनाम-युचय ब्रवीतीति पूर्वेणाभिसवध्यतेऽर्थवशात् । तत्प्रेयोगमाह- घर्धते विजयेनेति वा वर्धते शरीरेणेति वा ॥७॥ १ पौर्वापर्य हि देशकृत कालकृन च भवति । प्रकृत च कालकृतं, अनिशब्दवाच्यो भावविकार पूर्व । तस्मात्परकालोस्निशब्दवाच्य ॥ २ आदिमित्येतदुपलक्षणविधयाऽत्र व्यारयायते ॥ ३ आचष्ट इत्यनुवतते तदर्थनिर्देशश्चायमेवमुत्तरत्रापि बोध्यम्॥ ४ उपचयप्रयोगमाइत्यर्थ ॥

·निरुक्तविवृतिः । अनाद्यमवरोहणम्मेण सायोगिकेपूदाहरणं द्वितीयं खादाभ्युचये । अन्न वर्धत इति नुवाणो नापक्षयमाचष्टेऽपूर्णलात् । नापि तं प्रतिषेधति उपस्थितलात् ॥ अपक्षीयत इत्यनेनैव व्याख्यातःप्रतिलोमम् ॥ ८॥ यथैव हि खा सायौगिकों द्रव्यरुपचीयते तथैवापक्षीयते । इत्येवमुपचयप्र. योग पूर्वनिर्दिष्ट स अपक्षीयत इत्यनेनैव प्रतिलोमं विपरीत व्याख्यातः। भवति हि युद्ध प्रतिरोममपक्षय । प्रतिगतं लोम प्रतिलोमम् । “भच्प्रत्य- न्यवपूर्वासामलोन" (पा० ५-४-७५) इति समासान्तोऽच्यत्ययो नस्तद्धिव (६-४-१४४) इति टिलोप ॥ तनापि नाचष्टे अपरभाव, न वा प्रतिषेधति ॥ विनश्यतीत्यपरभावस्यादिमाचष्टे न पूर्वभाषमाचप्टे न प्रतिपे. धति ॥ ९॥३॥ विनाश एवानापरभावस्तस्यादिमुपक्रमप्रभृत्यपवर्गपर्यन्तमाचष्टे विनश्य- तीति । तस्या चावस्थाया विद्यमानमपि पूर्वभावमपक्षीयवेरथ नाचष्टे न प्रतिपेधतीति सर्व निरवयम् ॥ ३ ॥ अथ इम एवं भावविकारा सन्ति किं वान्येऽपीलपेक्षाया चतुर्थ सण्ड. मारचयति- अतोऽन्ये भाविकारापतेपामेच निकरा भवन्तीतिह माह ॥१॥ अतः भावविकारपकायेऽन्येऽन्यत्वेनामिमता भावविकारा 'रश्यन्त' इति शेप । ते (पृथक्पृथगस्यन्तभिना अपि सन्त ) एतेषामेव विकारा भव न्ति । तद्यथा जनिशब्दवाच्यो भावविकारोऽनेकप्रमेदमिनोऽनेकपर्यायशब्दवचनो निष्पद्यतेऽभिव्यज्यते उत्तिष्ठतीत्येवमादि १ तथा अस्तिशब्दवाच्योऽनेकप्रमेवभिनो- ऽनेकपर्यायवचनश्च अस्ति विद्यते भवतीत्येवम्यादि २ तथा विपरिणमतिशब्दवाच्यो विपरिणमते जीर्यति भावान्तरमापद्यते इत्येवमादि ३ तथा वर्धतेशब्दवाच्यो वर्धते पुष्यति उपचीयते इत्येवमादि ४ तथाऽपक्षीयतिशब्दवाच्यो ध्यस्यति भ्रश्यती- स्येवमादि ५ तथा विनश्यतिशब्दवाच्यो विनश्यति प्रियते क्लिीयत इत्येवमादि ६ इतिह आहस्म आचर्यो वार्ष्यायगिरिति पूर्वोत्तमभिसवध्यदे, "इतिह" इत्यय निपातसमुदाय पुरातीतवृत्तारयाने । “हशश्वतोर्लनचे"-(पा० ३-२-११६)ति चाहिए। ते यथावचनमभ्यूहितव्या ॥२॥ त एते जन्यादिशब्दवाच्या विकारा घचनमनतिकम्य यथावचनं, ये यस्मि. वचनेऽवस्थिता सन्ति ते प्रकरणोपपत्तिभ्या मन्त्राविधारणपति अभ्यूहितव्या अभितो विता "प्रयुज्यमाना' इति वाक्यशेप । तदेते सर्व एवं धातवो भाववचनास्पा सर्वेषामिहाध्ययने प्राप्ते सानातिगौरवमयादेतलक्षणमुत्रीष्टम् ॥ र स एव हि पूर्वापरीभूनो विनाशशब्दवाच्य । तावदेव हि विनश्यतीत्युच्यने यावनिठान्तशब्दवाच्यो भवति सिनष्ट इति ।। २. नमनपक्षीयमाणो विनश्येदिति ॥ ३. इयमत्र सास्ने ध्यारयागरी द्रष्टव्या उदेश-निर्देश -प्रविनिर्देश इति । तत्रोदेशः ·प्रथमोऽध्यायः। तदेवं सानुपानं नामारयातयोर्लक्षणमुक्तं संप्रति प्रतिज्ञाप्रसक्तमुपसर्गलक्षण- मुच्यते । अन तावत्तविहते-वक्ष्यति भवानुपसर्गरक्षणमिदमेव तावदुच्यता किमिम उपसर्गा नामारयातवत्पदचतुष्ट्वानिकृप्य (पृथकृत्य) बद्धा सन्तोऽर्थानाहु- स्तान्यथेति । तत्रोत्तरमाह--- न निर्वद्धा उपसर्गा अर्थानिसहुरिति शाकटायनः ॥३॥ उप-उपगृह्य ( आख्यातं तवैवार्थविशेष) राजन्तीत्युपसर्गा प्रादयः । निर्- निष्कृष्य ( नामाख्यानमध्यात) घद्धाः पदवास्यरूपेण रचिता सन्तोऽर्थान- निर्-निश्चयेन न बेहुरिति शाकटायन 'आचार्यों मन्यते' इति वाफ्यशेष । शम्दस्य गोनापत्यमित्यर्थे "नडादिभ्य प" (पा. ४-१-९९) इति पर फस्सायन् । क्य तर्हि तेपासवत्तत्युच्यते- नामाख्यातयोस्तु कर्मापसंयोगद्योतका भवन्ति ॥४॥ तुशब्दोऽवधारणार्थ । नामाख्यातयोरेव योऽर्थ कर्म किया तव विशेष पंचिदुपसयुज्य तेनोपसयोगेन नदलेनेति यावत् द्योतय (न्ति व्यजय )न्दीत्युप- सूत्रम्थानीयः । तद्यथा पहभावरिकारा इति। निर्देशो वृत्तिसानीय । तथा जायते अस्ति विपरिणमत इति । प्रविनिर्देशो वातिर सानीय.। तबधा जायत इति पूर्वमावस्या दिमाचष्टे । इति । एव सवर यथासमव योजनायम् ।। १ नाम्नस्तु-चिदवशिष्यते तदवसरप्राप्तमपि पदचतुष्वरक्षणप्रतिशाब्याधातभयादर नोतम् । पदचनुष्वलक्षगानन्तर चतुर्थेन पादेन "तन नामान्याख्यातजानीति शाक्टायन" इत्यादिना नवयते ।। २. तयाचाहुर्नव्या । नयबोधविषयीभूतक्रियाविशेषविषयकतात्पर्यभाहकत्वेसति प्राय न्यतमत्वमुपमर्गत्वमिति । अत्र जन्ये यादिपरिफ्नो मूल तु "उपमर्गा. क्रियये-" (पा.१ -४-५९) लि वकव्ये योगग्रहणम् । इत्य चयनियायुक्ता. प्रादयस्त प्रत्येव गत्युपसर्ग सनेति" नियम सनिरूपकोपसर्गरक्षणफ्लभूत एवं नान्य ॥ अश्रोपोपसृष्टात्मजते. "सि संशाया ष प्रायेणेति" (पा० ३-३-१९८) कर्तरि प । “चजो-" (पा. ७-३-५२) रिनि कुलम् ॥ ३. पादपगताना वर्णानामिव पृथग्विरचितानामेपा माक्षादर्थाभिधाने शक्तिनास्त्येव किंतु तद्युक्तानामेव । कय नोा प्रानिपतिस्त्वात्पदत्वादिक मिति चेत् । "कृत्तद्धितस- मासाश्चे"-(पा. १-२-४६) ति चकारेणेति सगृहाण ।। ४. अत्र नामेति सपातायातमविवक्षित नहि नाम्नोऽर्थ क्रिया । नापि च तद्युत्ताः (नामयुक्ता ) प्रादय उपसगां इत्युच्यन्ते। "उपसर्गा कियायोग" इति पाणिनिस्सरणात् । उपसर्गाहि क्रियाङ्गवेन नामान्यास्कन्दन्तीति केचिदाइस्तदपरे न क्षमते । सन्त्येन हि क्रिया धातुजनामसु सिद्धावस्थापना इति ॥ ५. तदाश्रयमेव । यथा प्रदीपसयोगे द्रव्यस्य गुणविशेषोऽभिव्यज्यमानो द्रव्याश्रय एव भवति न मदीपाश्रम । एपनिहारि दोध्यम् ॥ ६ अनोपसपूर्वांपुज्यनेर्भावे पञ्चजो" (पा. ७-३-५२)रिति दुत्वम् ।।

·निरुक्तविवृतिः। संयोगद्योतका भवन्ति न तु सातव्येण कमप्यर्थ पाच्यवृत्त्याऽभिदधति, तस्मादनकाः पृथगयस्थिता उपसर्गा इति सिद्धम् ॥ अथ प्रकारान्तरेणानेकार्थलमेपामुपपादयति- उच्चावचा पदार्था भवन्तीति गार्ग्यः॥५॥ उच्चाश्चावचाश्वोच्चावचा नैकमेदा बहुप्रैकारा इतियावत् । पदानामुपसर्ग• पदानामर्था भवन्ति वियुक्तानामपि नामारयाताभ्यामिति गार्य आचार्यों मन्यते' इति वास्यशेप. । गर्गस्य गोनापत्यमित्यर्थे "गर्गादिभ्यो यम्" (पा० ४-१-१०५) इति गोने यन् आदिद्धिः ॥ यदुक्तमनर्थकाः पृथगवस्थिता उपसर्गा इति तत्सण्डयति- तद्य एप पदार्थः प्राहुरिमे तम् ॥ ६॥ तदिति प्रसिद्धार्थकमव्ययं य एषु उपसर्गेषु (वाचकतासंवन्धेन ) विद्यमानः पदार्थः। (स्वकीयोऽनेकप्रारकोऽर्थः ) तमिमे उपसर्गाः पृथगपि सन्तः प्राहुरभिदैवत्यैवेत्येतत्मसिद्धम् ॥ त-कम्- नामाख्यातयोरर्थविकरणम् ॥ ७॥४॥ अर्थविकरणमर्थ विक्रियामर्थभेदमिति यावत् । तस्मादर्थवन्त एव ते पृथगव. स्थिता अपीति सिद्धम् ॥४॥ १. यद्यपि उदक् च अवाक् चोचावचमिति मयूरन्यसकादित्वानिपाल्य नपुसकनिर्देशेन व्याख्यात सिद्धान्तकौमुद्यादौ । तथाप्यर्थतस्तौल्याइर्गाचार्येणेत्थमेव विगृहीनत्वादस्याश्च (लघुविवृते ) तदनुसारित्वात्तथैवान व्याख्यातम् । पुरत्वतु विशेष्यनिघ्नत्वात् तथाच "उच्चावच नैकभेद" मिति विशेष्यनिम्नवगें अमर.॥ २. अयमयः । एषा (प्रादीना ) मध्ये एकैकोऽप्यनेकार्थः । यथा प्रश्शक्तिमिशुष्य- ग्रादिकृतीच्छासु पूजायामित्यादि । यच्चोक्त वर्णवत्पृधगनर्थका उपसर्गा इति । तदयुक्तम् । यथादि मृदोऽवयवेपु मृन्मयभाण्डारम्भशक्तिरस्त्यैवैव वर्णेष्वपि सामान्याभिधानशक्ति- रस्त्येव । सातु पदत्वेन समुदितानामविशेपेऽवतिष्ठते। यथा मृदोऽवयवाना घटे घटार- म्मशक्तिरभिन्यज्यते ॥ अन्यथा वर्णैरनर्धकैरारभ्यमाणं पदमप्यनर्थकमेव स्यात् पदैश्च वाक्य वाक्य. शास्त्रमित्यर्थवन्तो वर्णाः ॥ यत्पुनरेतदुक्त प्रदीपवदनर्थका उपसर्गा इति । अत्रोच्यते प्रदीपोऽपि खेनार्थेन प्रकाशाख्येनार्थवानेव । सत्यपि चार्थवत्ले प्रकाश्यमर्थ- माधारभूत घटादि प्रत्याययस्वा प्रकाशनशक्तिममिन्यनक्ति । एवमुपसा अर्थवन्तोऽपि सन्त. स्वार्थाभिधानशक्तिमनेकप्रकारा विद्यमानामपि स्वायोमिधानशक्त्याधारभूते नामा- ख्याते प्रत्लाय्याभिव्यञ्जयेयु. । नचैव वाच्य नामारयातयोरेवासावर्थ उपसर्गसयोगे सत्युपजायत इति । नहि लोके यो यत्र समयों भवति स तत्रान्यमपेक्षते । नामाख्याते चार्थविशेष प्रत्युपसर्गसंयोगमपेक्षते । तसादुपपन्नमुपसर्गस्य क्रियाविशेपोऽर्थ. 1 क्रिया- सामान्य मात्र चाख्यातस्येति ॥ ३. सावधारण हि सर्व वाक्यमामनन्ति, अन्भक्षो वायुभक्ष इत्युक्ते अप एवं भक्षयति वायुमेव भक्ष्यतीति गम्यते ।।

·प्रथमोऽध्यायः। ननूच्यता तहि क एपा मध्ये कस्सिनर्थविशेषे वर्तत इति तनाह- आइत्यर्वागथ ॥१॥ तद्यथा आपर्वतादिति । थर्वा (प्रा) गिति मैर्यादेह गम्यते । अत्रेदमवधेयम् । अनेकार्थत्वेऽपि सति उपसर्गाणामेकैकोऽर्थ उदाहरणत्वेनोच्यतेऽर्थवत्त्वप्रकाश. नायेति ॥ प्रपरेत्येतस्य प्रातिलोम्यम् ॥२॥ प्रपरेत्येती उपसौं एतस्यैवाऽऽस्यावागित्यस्य प्रातिलोम्यं विपरीतम र्थमाहतु ॥ तद्यथा प्रगत । परागत । इति । उहाय गत इत्यर्थ ॥ अभीत्याभिमुख्यम् ॥३॥ आह । तद्यथा अभिगत इति । आभिमुल्येन गत इत्यर्थ ॥ प्रतीत्येतस्य प्रातिलोम्यम् ॥ ४॥ प्रति इत्यय एतस्यैवामे प्रातिलोम्यं विपरीतमर्थमाह । तद्यथा प्रतिगत इति परारस्य गत इत्यर्थ ॥ अति सु इत्यभिपूजितार्थे ॥५॥ वर्तेते ॥ तद्यथा अतिधन सुब्राह्मण इति । अभिपूजित प्रशस्त । निर्दुरित्येतयोःप्रातिलोम्यम् ॥६॥ तद्यथा निर्धनो दुर्दाह्मण । इति । न्यवेति विनिग्रहार्थीयो॥७॥ विनीति द्वन्द्रो विश्च निश्चेति, ततो प्रहशब्देन पष्ठीतत्पुरुषे विनिग्रही तावयौं ययोस्तौ विनिग्रहार्थो तावेव विनिग्नहार्थीयो खार्थे छ । ग्रहशब्दस्य द्वन्द्वान्ते श्रूयमाणलात्प्रत्येकमभिसवन्ध । “द्वन्द्वान्ते द्वन्द्वादी वा श्रूयमाण पद प्रत्येकमभि. सबध्यते" इति न्यायात् । तथाच विप्रहार्थीयो निग्रहार्थीयश्चेति तदर्थ । तद्यया निगृहातीति । अवगृहातीति । अनावरोहणक्रमेणार्थयोरुदाहरणम् । द्वयो पदयोर्वहूना वापदाना विच्छदेन ग्रहणमुच्चारण विग्रह । तयोरेवार्थ विभागोपदर्शनार्थमवच्छदेन महणमवाह । तथाच विग्रहोऽवग्रह इसनान्तरम् ॥ उदित्येतयो प्रातिलोम्यम् ॥ ८॥ १ अत्र निरनुबध आइदाहरणस्वरूपानुरूपो निर्दिष्ट । अर्थवत्त्व हि लेबोधनन पत्त तन्निरनुब पस्सवेति ॥ २ मर्यादा धारणा स्थितिरित्यमर । "तेन विना मर्यादा तेन सहेत्यभिविधि"रिति प्राचामुक्तो तेनेत्यवपिनिदेश ३ ३. प्रतिरोममेव प्रातिलोम्य स्वार्थे ध्यद चतुर्वर्णादेराकृनिगणवाद ।। तथाच वार्तिक चतुवर्णादीना म्वार्थ उपसंरयान' (पा. ७-३-३१०) मिनि ॥ ४ एतचोपसहारवाक्यसेन विपरिणतवचनेन प्राइरिसनेनान्वयवशादोयमेवमेवो तरत्रापि यथाखमूलम् ।।

·२२ निरुक्तविवृतिः। उत्-इति अयमेक एव शब्द एतयोः समीपतरवर्तिनोन्यवयोः प्राति. लोम्यमाह । तद्यथा उद्गृहातीति ।। समित्येकीभावम् ॥९॥ अनेक्स्यैकभवनमेकीभावः। "अभूततद्भावे कृ-वस्तियोगे संपद्यक्र्तरि यि"- (५-४-५०) रिति चिः। "अस्स च्वा" (पा०७-४-३२) वितीलम्। तमाह। तद्यथा सगृह्णाति इति ॥ व्यपेत्येतस्य प्रातिलोम्यम् ॥ १०॥ वि-अप-इत्यती पतस्य समित्यस्य प्रातिलोम्यं विग्रह-(मर्ध-) माहतु । तद्यथा-विगृहाति । अपगृहातीति ।। अन्यिति सादृश्यापरभावम् ॥ ११ ॥ अनु-इत्ययं सादृश्यमपरभावं पश्चाद्भवनं चाह। क्रमेण यथा अनुरूपम- स्वेदम् । अनुगच्छति । इति । अपीति संसर्गम् ॥ १२॥ आह । ससर्ग सबन्ध । सच सवन्धिमेदागिनो यथायोग्यमूछ । तद्यथा सहि- पोऽपि स्यान्मधुनोऽपि स्यादिति । अन विन्दुरित्यध्याहार्योऽपिशब्दवलात् । सपिपो. ऽपीत्युक्ते सर्पिपोऽवयवो विन्दुरपि स्यादिति गम्यते । अतएव पष्टी तद्योगे सर्पिप इति । अन सभावनाया लिट् । तस्या एव विपयभूतेऽस्त्वर्थे भवने विन्दो स्वकर्तृ- क्दोलभ्यप्रयुक्तदालभ्यवत्त्व सवन्धोऽपिशन्दार्थ । तद्बोधकत्वादेवापे "अपिः पदार्थे"-(पा.१-४-५६ ) त्यादिना कर्मप्रवचनीयसका । अतएव चो"पसर्ग- प्रादुर्ध्यामस्तियपर" (पा० ८-३-८७ ) इति सस्य पो नेति बोध्यम् ।। उपेत्युपजनम् ॥१३॥ आह । तद्यथा-उपजायत इति । समुत्पद्यत इति तदर्थ ॥ परीति सर्वतोभावम् ॥ १४ ॥ आह । तद्यथा-परिधावति । सर्वतो धावतीत्यर्थ ॥ १. यथायोक्तम् । इदमस्तु सनिकृष्टे समीपतरवात्तं चैतदो रूपम् ॥ अदमरतु विप्रकृष्टे तदिति परोक्षे विजानीयात् ॥ इति ॥ २. अतएवानियमानपदार्थद्योतकस्याप"रपि पदार्ये-"(पा० १-४-९६) त्यारिना धर्मप्रवचनीयत्वम् ॥ ३. अपिशब्दवटेन गम्यमानस्य पिन्दोरवयवावयविभावे सबन्धे ।। ४. वर्मप्रवचनीयाना हि वियानुयोगिक्सकधाभिधायित्वेनैव तत्त्वम् । वर्मविया (नद- नुयोगिकसबन्ध ) प्रोचवन्त इति कर्मप्रवचनीया बाहुल्यावर्तरिभूतेऽनीयर् ॥ ५. कर्मप्रवचनीयत्वादेव | "आक्टारादेका सशे-" (पा० १-४-१)ति नियमद्धि "या पराऽनववाचा चे"-युत्तरत्र परया कर्मप्रवचनीयसंश्योपसर्गसशाया वाधात् ॥

·प्रथमोऽध्यायः । २३ अधीत्युपरिभावमैश्वर्य चा ॥ १५ ॥ आह । तद्यथा-अधितिष्ठति लोक्मोजसा स विवखानिव मेदिनीपति । लोक्स्यो- परि तिष्ठतीत्यर्थ । अनाधिशीस्थासा कमें-' (पा. १-४-४६) ति लोकस्य मखम् ॥ ऐश्वर्य खखामिभावसर्वन्ध । तर यथा । अधिभुवि राम । अधिरामे भू । इति । अना"घिरीश्वर-" (पा० १-४-५७) इत्यधे कर्मप्रवचनीयत्वे वद्योगे “यस्मादधिक यस्य चेश्वरवचन तन सप्तमी-" (पा० २-३-९) इति खस्वामिभ्या पर्यायेण सप्तमी । भुव ईश्वरो राम इत्यर्थे । उपसहरति-- पवमुच्चावचानर्थानाहुस्त उपेक्षितव्या ॥ १६ ॥ इति श्रीमद्यास्कमुनिप्रणीतनि. शा. प्रथमाध्यायस्य प्रथम पाद ॥ १ ॥१॥ एवममुना प्रकारेणोच्चावचाननेकविधानर्थानाहुस्त उपेक्षितव्या उपेवो. पगम्यानुप्रवेश्य या बुद्धिमीक्षितव्या क करिमनर्थ वर्वत इत्येव दृष्टया परीश्या इत्यर्थे । इति श्रीमद्यास्कमुनिप्रणीतनिरक्तलघुविवृतौ नैघण्टुककाण्डे प्रथमाध्यायस्य प्रथम पाद्.॥ अथ प्रथमाध्यायस्य दितीयः पादः । पूर्व "नामारयातयोस्तु कर्मोपसयोगद्योतका भवन्ती-त्युपसर्गा" इत्युपसर्गल क्षण सामान्यतो विशेषतश्च "आ इत्सर्वागर्थे" इत्यादिनोक्खाऽधुना सामान्यलक्षणा नुपक्त प्रतिज्ञाप्रसक्तमेव निपातलक्षण वर्णयितुमुपत्रमते- अथ निपाता. ॥१॥ निपातसामान्यलक्षणानुक्रमेऽयमयशब्द ॥ मलप्रयोजनकवायमुपैक्षिप्तोऽन द्वितीयपादादौ । निपातशब्द निर्ववीति-- १ "कृत्तद्धितसमासे सबन्धाभिधान भावप्रत्ययेने विन्याकृतिविदा नियमात् "स्थे शभासे-'(पा. ३-२-१७५)ति परज तादीश्वरशन्दाद्भावार्थकेन प्यमेश्वरस्य स्वामिन खेनसह सरधोऽर्थ प्रतीयते। सच प्रतियोगितिधर्म ध्वनि प्रादो यायविद आहुनुयो गिवृत्तिधर्म एपेति नव्या । वैयाकरणास्तु उभयमप्युरीकृत्य ब्रुवते 'स्वस्वामिभाव' इति । स्वस्वामिनोभाव इति द्वन्द्वान्ते श्रूयमाणस्य भावपदस्य प्रत्यकमभिसंबन्धात्मभान (स्वत्र) स्वामिभाव ( स्वामित्व ) चेति तदर्थ ॥ २ सूत्र यस्येति पश्या विनिगमनाविरहेण निरूपित वमायत्व वाथै । यनिरूपित यनिष्ठ वा ईश्वरवचनमैश्वर्यवचनम् । इश्वरशम्शेत्र भावप्रधान । संशामूत्रेऽपि तथैव । तथाच तिक्त 'स्वस्वाभिमावसबधि प्रवचनीया स्पति ३ "ओंकारश्चाथशम्दश्च दावेतो ब्रह्मण पुरा । र भित्ता विनियांनी तसामा 1 अपनरपक्षम्यापिका युक्तिर्विनियमना । वस्या विरोऽभावस्वेन ॥

·२४ निरुक्तविवृतिः। Vउच्चावचेष्वर्थेषु निपतन्ति ॥२॥ उच्चायचेप्चनेकप्रकारकेप्वपु निपतन्तीति निपाताः । ज्वलादिला वलि विफसन्तेभ्यो " (पा० ३-१-१४.) इति वर्तरि णः । तमे पुनस्त इलाह- अप्युपमार्थेऽपि कर्मोपसंग्रहार्थेऽपि पदपूरणाः॥ ३॥ उपमैवार्थ उपमार्थस्तस्मिनेयमुत्तरत्रापि तत्स्वरूपमप्रे वक्ष्यति (तृ. सं. सूत्रे) कर्मशग्दो हि प्रायेणार्थपर्यायवचन एतस्मिञ्चगने गतिकर्माण उत्तरे धातवः (नि०३-२-३) गत्सर्या इति गम्यते, तथा चार्थोपसंग्रहार्थः । पदमेय पूरयितव्यमर्थों येपो ते पदपूरणाः। इति विधा ते अर्घभेदाद्भवन्ति अपिरेको चाक्यालद्वारे- तेपामेते चत्वार उपमार्थे भवन्ति ॥४॥ तेषां सर्वेषां मध्ये एतएव चत्वार "इच, न, चित्, नू" प्रायेणोपमाथै भवन्ति ॥ तन्न तावत्-- इवेति भापायां चान्यध्यायं च ॥ ५॥ उपमार्थे भवतीति विपरिणतवचनमनुवर्तते अर्थवशात् । भापायां लोके अन्वघ्यायं छन्दसि च । उपगम्यातयागुणैर्मीयत इत्युपमा । "आतथोपसर्ग-" (पा० ३-३-१.६) इति कर्मण्यड् । अत्रोदाहरणमाह- अग्निरिवेन्द्र इवेति ॥६॥ अनाया अमिरिवेति निष्ठप तपसः पुत्रेण मन्युना दृष्टो दयेनादिषु निष्कैवल्ये गलिकायुभा"-वित्यमियुक्तोक्तेः माङ्गलिको मङ्गलप्रयोजनकावित्यर्थः। मृदङ्गादिध्वनिवदस्यो- च्चारणमात्रेण मगल नत्वय मङ्गलार्थक एव । कोशेऽपि "मगलानन्तरारम्भमनकाल्ये- प्वथो अथे"त्युक्ती मङ्गलार्थो विषयविधयैव निर्दिष्टः । अर्थतस्तु आरम्भानन्तर ऐकमेव विषिणोत्ययमिति भावः। १. कस्मिंश्चिदेवा यः प्रसिद्धो गुणस्तदन्यसिन्नप्रसिद्धस्तद्गुणेऽथै शब्दमात्रेण यदुप- संयोज्य मीयते तद्गुणप्रकाशन कियते सोपमा ।। २. कश्चिच्छन्दस्यैव भवति, कश्चिद्भापायामेव, कश्चिचोभयत्रेति विभागेन प्रदर्यते । अधीयन्तेऽसिन्नित्यध्यायो वेदः । “अध्य-याये"त्यादिना (४-३-१२२) धमन्तो निपात्यते ।। मत्राः सवसिन्नधीयन्ते तस्मिन्नितीत्यन्वध्याय, विभक्यर्थेऽव्ययीभावः चकार एको वाक्यालङ्कारे ॥ ३. तथाच मन्युरेवास्या ऋषिरितीय मान्ययी। ऋपयो मत्रद्रष्टारो भवन्तीति वक्ष्यते (नै० २-३-२)। यद्वा मन्युरिन्द्रो देवना अस्या नि मान्यवी । अथ ऋन् । अशि- रिव मन्यो स्विपिनः सहस्व सेनानीन: मुहरे हूत एधि । हत्वाय शत्रुन् विभजख वेद ओजो विमानो विमृधो नुदस्व ॥ इति ॥ १॥ अस्या अर्थः हे भन्यो इन्द्र! । अन्यो वा चश्चन । हे मुहरे सहनशील !(एतसिन्प्रत्युपस्थिते शत्रूणाममिभवनकाले जलाभिः) हुत: आहूत. सन् नः अस्साफ सेनानीः सेनाप्रणेता एघि भव । (ततश्च ) अग्निरिव विपितः दीप्तः (तेजसा ज्वलितः) सहम्म अमिभव तानसच्छन् । किंच शत्रून् हत्वाय ।

·प्रथमोऽध्याय । २५ ससते (ऋ० सं०८-३-१९-२) द्वितीया इद्र इवेति अनुष्टुप् । अनया च ध्रुव आनिरसो राजानममिपिपेचेति तेनेय दृष्टा (ऋ० स० ८-८-३१-२) उदाहरणान्तरं ( लौकिक ) लोके विदितमेवेति नाभिहितम् ॥ अग्निरिव तीक्ष्ण । इद्रइव विकात । इत्यादि ।। नेप्ति प्रतिपेधार्थीयोभापायाम् ॥७॥ प्रसिद्ध । यथा घटो नास्ति पटो नास्तीति । मशब्दोऽप्रास्तित्व ( सत्ता+विद्य- मानता) प्रतिषेधति। उभयमन्यध्यायम् ॥ ८॥ प्रतिषेधार्थाय उपमार्थीयश्वेत्युभयमन्वध्यायं छदसि प्रसिद्धम् । आद्यौदाह- रणम्- "नेन्द्र देवममसते"ति ॥९॥ (ऋ० स० ४-४-१-१) इन्द्रं देवमामनो दीपयितार नामंसत नामन्य त आदित्यरदमये ॥ अथ किंलक्षण प्रतिषेधार्थीय किंलक्षणोपमार्थाय इत्यावेदयितुमाद्यस्य लक्षण प्रतिपेधार्थीय पुरस्तादुपचारस्तस्य यत्प्रतिपेधति ॥१०॥ हवा वोयगि (पा ७-१-४७)ति यगागम । ( यत्तपामस छचूणा) वेद धनम् (तत् त्वमादाय ) विमानस्स प्रयच्छ । किंच ओजोमिमानोऽसाक बल कुर्वन् मृध समा भकारिण शबून् विनुदस्व घातयेति ॥ १ अबका। "हैवेषि मापच्योधा पवत इवाविचाचति । इन्द्र वह भूरस्तिष्ठेह राष्ट्रमु धारय ॥ इति ॥ २ ॥ असा अर्थ । ह राजन्, इहास्मिन्नेव राज्ये एपि स्वामि स्चेन सर्वदा वर्तमानो भव माघातस्त्वमपच्योठा अपच्युतोभूमापगम । पचतइव यथा पवतो नैश्वल्यनावतिष्ठत एवम् अविचाचति चलनरहितो भव । इन्द्रश्य यथा म्वर्गे इद्र एवमिह लोके व ध्रुव शाश्वनस्तिष्ठ स्थितो भव । राष्ट्रमु राष्ट्र चेह रोके धारय स्वस्खे कर्मण्यवस्थापयति ।। २ अयमों दुर्गोंतिमनुसल प्यारयात सायणभाष्ये वन्यथा व्याख्यानमस। तत्र तावदियमृक् ॥ “वि हि सोतोरसूक्षत नेद्र देवममसत । यत्रामददृषारपिर पुष्टेषु मत्सखा विश्वस्मादिद्र उत्तर '॥१॥ इति । इयमि द्रवागिती द्रोऽस्या पि ॥द्रो वदति । सोगो सोमाभिषव कर्नु व्यसक्षत यागप्रति प्रया विमृश अनुशाता स्तोतारो वृधाकपेर्यष्टार । हीति पूरण । तत्र देव घोतमानमिन्द्र मा नामसत । मया प्रेरिता सतोऽपि ते स्तोतारो न स्नुनवत किंतु मम पुत्र षाकपिमेव खतवन्त । तत्र येषु पृष्टपु सोमेन प्रवृद्धप पागेषु अर्य स्वामी कृषाकापर्मम पुत्रो मत्तमा नम तालिभूत तर अमदद सोमपानेन दृष्टोऽभूत् । यद्यप्येव तथापी द्रोऽह विश्वासात्सवलाजगत उत्तर उत्कृ- तर पनि - निवृ६ ·२६ निरुक्तविवृतिः। थो हि प्रतिपेधार्थीयो भवति तस्य पुरस्तात्प्रथममुपचारःप्रयोगो भवति कस्मात् यत्प्रतिपेधति तस्मादित्यर्थः ॥ द्वितीयोदाहरणमाह- "दुर्मदासोनसुराया"मिति ॥ ११ ॥ (ऋ० सं० ५-५-१९-१) "हृत्सु पीतासो युध्यन्ते" इत्यादिरस्य । “ऊधर्न नमा जरन्।" इत्यन्तः ।। काण्वोमेधातिथिरागिरसश्च प्रियमेध ऐन्द्रं सूकं ददृशाते । तत्रैषा गायत्री । अनु- फैविनियोगलाद्वाचःस्तोमे विनियुज्यते । अस्यार्थः । सोमा इत्यर्थवशात्कर्तृपदमा- क्षिप्यते। ते पीतासः पीताः सन्तः "आजसेरमुक्" (पा०७-१-५०) इत्ससुगागमः । हृासु हृदयेपु (अवस्थिताः सन्तो) युध्यन्ते संग्रहारमिव कुर्वन्ति । युध संप्रहारे (दि० आ०) तड्। तत्पानवशेन सोमपायिनोऽहमहमिकया (अहं विशिष्ट २ इत्येवं) स्पर्धमाना भवन्ति । क इव सुरायां (पीतायां ) दुर्मदासो न कुत्सितमदा इव । अत्रापि पूर्ववदसुगागमः । किंच। (आत्मलाभपरितुष्टाः सन्तस्वमेव यजमान ) जरन्ते स्तुवन्ति । कथम् । नमाः (भूला नियं संप्रयोश्यामह इत्येवमभिप्रायाः) ऊधर्न ऊध इव रात्रिं यथा ॥ सायणस्तु हे इन्द्र, बया पीताः सोमास्त्वां मादयितुं हृत्सु लदीयेषु युध्यन्ते परस्परं संप्रहारं कुर्वते । अत्र दृष्टान्तः "दुर्म० याम्" मुरायां पीतायां जायमाना दुश्मदा यथा पातारं मादयन्ति तद्वत् । अपि च नमाः स्तोतारस्ते च ऊधर्न पयसा पूर्ण गवादेरूध इव सोमपूर्ण लो जरन्ते स्तुवन्तीत्येवं व्याख्यत् ॥ द्वितीयस्य लक्षणमाह-- उपमार्थीय उपरिष्टादुपचारस्तस्य येनोपमिमीते ॥१२॥१॥ येनार्थेन उपमेयमर्थमुपमिमीते स उपमा यस्तस्य । उपरियादुपरि । शेष पूर्ववयम् ॥ १॥ चिदित्येपोऽनेककर्मा ॥१॥ कर्मशब्दोऽर्थपर्यायवचनः । अनेकार्थोऽपि सनुपमाीयसंयोगादत्रोदाहृतः। कथमनेकार्थे ? इति तमेवार्थविशेपमुदाहरणद्वारा दर्शयति- आचार्यश्चिदिदं घूयादिति पूजायाम् ॥२॥ आचार्य एवं ब्रूयातोऽन्य एवं पश्यति । उदाहरणप्रसफमाचार्यपदं निर्वक्ति- आचार्य आचारं ग्राहयति-आचिनोत्सर्थान् आचिनोति युद्धि- मिति चा ॥३॥ .१. तयाचाह भगवान्दुर्गः । येषामपि विनियोगः इचिदन्यत्र नास्ति पियान:- स्तोमे चिनियुज्यन्ते ॥ इति । २. तयाच मनुः। "उपनीय नु यः शिभ्य वेदमध्यापयतुरः। सफर सरहसंघ तमाचार्य प्रचाने" इति । अन्यत्रापि | "आनायतसविमानाथराचरसमानतः । यमादियोगसिसवादाचार्य इति कथ्यते," इत्येवं शशिनो मतपम्पाएकोप्याचार्यः । सद नाना दिमाचिनोसनुरुभ्यस्त गायतीति भाचार्य इयुच्यते ।।

·प्रथमोऽध्यायः। २७ आइपूर्वाचरतेरन्तावितण्य_बाहुलकारकर्तरि "ऋहलोयदि-(पा० ३-१- १२४)"ति ण्यन् । उपधाद्धिरायक्ल्पे। कल्पान्तरे त्वौणादिको ध्यदृद्धिधातोर- न्यस्यालमुगागमश्चेति साधनप्रक्रियोहा॥ दधिचिदित्युपमार्थ ॥४॥ अनौदन इति वाक्यशेप.. दवितुल्यस्तद्रूप इत्यर्थे । कुल्मापाँश्चिदाहरेत्ययकुत्सिते ॥५॥ अबकुत्सिते भृशं कुत्सिते । कुल्मापानपि तावदाहरेति के वाऽन्यदाहरि- ध्यसि ॥ कुत्मापपदं निम्रवीति- कुल्मापाः कुलेपु सीदन्ति ॥६॥ कुलेषु सजातीयानसद्धेषु सीदन्ति भ्रष्टा भवन्ति । पृषोदरा दिला-(पा०६ -३-१९१) खाधुरयम् ॥ नु इत्येपोऽनेककर्मा॥ ७॥ अनेककर्मा अनेकार्थ । तद्यथा-- इदं नु करिष्यतीति हेत्वपदेशे ॥ ८॥ हेत्वपदेशे हेतुव्यवहारे ॥ हेतुविविध कारको ज्ञापश्च तमान्योऽन, यत इदं करिष्यतीत्यर्थ ॥ कथं नु करिष्यतीत्यनुपृष्टे ॥९॥ अनुपृष्टे-कथं करिष्यतीति पृष्ट्वा करिष्यतीत्युक्ते यत्पुनरनुच्छति तन । अनै- पोदाहरणान्तरमाह- न न्येतदकापीदिति च ॥ १० ॥ अय नु एतनाकापीत् । (बमुक्तवानसि अयमेतत्कृतवान्स्यादिति ।) अथाप्युपमाथै भवति ॥ ११ ॥२॥ तयथा-( उतरेण)॥२॥ "वृक्षस्य नु ते ॥१॥ (क्र० स०४-६-१७-३)- १. कोलन्ति इति कुलानि "कुल सत्याने बन्धुपुचे"ति भौवादिकारकुल्धातोमूलविभुता. लात्क । तेषु समातीयानसपेषु मध्य ते हता भवन्ती (तिज्वलदिखाण्ण )(पा.३११४१४०/- त्यर्थतो निवक्ति सीदन्तीति । अर्धस्विन्ना हि यवचणकादय कुल्मापा । तथाचोक्तम् । अध- बिन्नाश्च गोधूमा अन्ये च चणकादय । कुन्माषा इति कथ्यत" इति। "सहि कुल्माषा न्यादन्त भिक्षत" इति निन्दार्थवादश्रुतिरपि । अत कुल्माषा निकृष्टतमा अन्नेषु प्रोच्यन्ते ।। २. तथाचामर "नु पृच्छाया विकल्ये "-ति । पृच्छा-पृष्ट प्रश्न इत्यनथान्तरम् ॥ ३ "नवोर्विभाषे"-(पा ३-२-१२१ )नि वा ल। नाय ननुशब्दम्तधा सति "ननौ पृष्टपतिवचन" (पा. ३-२-२०) इति लदेव स्यात् । पुरहूत चया" ·२८ निरुक्तविवृतिः। "न्यू ३ तयो सहुरिन्दपूर्वी " । इत्यर्धचं विष्टभ । अनेन हि भारद्वाजो वाह. स्पत्य इन्द्र तुष्टाव । तेनेय दृष्टा । हे पुरुहूत बहुभिराहूत इन्द्र ते खदीया पूर्वी 'पूर्वकालभवा. पूर्व कृता वा ऊतयोऽवनानि रक्षा "अव रक्षणे" (भ्वा० ५०) अवते किनि "ज्वरत्वरे"-(पा० ६-४-२० )त्युपधावकारयोख्छ । विरुव्हु । विशेषेण रोहन्तिस्म । तन दृष्टान्त. "वृक्ष. या" अस्यार्थमाह- वृक्षस्येव ते पुरहत शासाः॥२॥ यथा वृक्षस्य शाखा विरोहन्ति तद्वत् ॥ चया:शाखाः॥३॥ इति पर्यायवचन । निगमप्रसकपयाशब्द निर्वकि- वेतेीतायना भवन्ति ॥४॥ वेते वीगताविसादादिकाद्वीघातो कर्तरि "नन्दिप्रहिपचादिभ्य" (पा०३-१- १३४) इत्यप्रत्यय । वियन्ति चरन्तीति वया । वातेन हि ता समन्ततोऽयन्त इति वातायना । अयते न्यादिलाथ्यु (पा० ३।१११३४)॥ पर्यायप्रसक्त शाखाशब्द निर्वक्ति- शाखा सायाः॥५॥ खे आकाशे शेरत इति सशया । "पृषोदरादिखा-"(पा ६-३-१९१)त्साधु । प्रकारान्तरेण निर्वकि- .शकोतेर्वा ॥६॥ आणादिको ण करि । कस्य ख ॥ इति व्याख्याता उपमार्थीया ॥ अथ प्रतिज्ञानसतानापसग्रहार्यानाह- यस्यागमादर्थपृथक्त्वमह विज्ञायते नत्वौद्देशिकमिय विग्रहेण पृथक्त्वात्स कर्मोपसंग्रहः ॥७॥ यस्याश्रूयमाण-स्यैव निपातस्यागमादध्याहारा-(त् सरूपविरूपैकशेपा-दर्थतो वा पृथक्त्यमह पृथक्त्वमेव विज्ञायते । तद्यथा देवदत्तयज्ञदत्तौ देवदत्तश्च यज्ञ १. पुरुझब्दोऽय बहुनाममु निघण्टौ (३ अ० १ सण्ड.) परित । लोकपि "पुरुहू पुरु भूयिष्ठ रफार भूयश्च भूरिचे" त्यमर ॥ २ पूर्वस्मिन्काले भवा पूर्वी "भव छन्दसी" (पा ४-४-१९०) ति यत् । या "पूर्वं कृतमिनो चे"-(पा ४-४-१३३ ) ति य ।पिप्पल्यादराकृतिगणवाडा "यस्पेति चे"-(पा ६-४-१४८) यहोपे "हलस्तद्धितस्यै"-(पा ६-४-१५०) ति यलोप । दीर्घाजसि च वाच्छ दमी-(पा ६-१-१०६ ) पूर्वमवर्णदीर्घ । ३. अर्थेन पृथक्त्वमिति "कर्टकरणे कृता बहुलमि"-(पा २-१-३२)ति बाहुकाल मास । आधादिवामावविभक्तिवस्तति ॥ अस्पोदाहरण व्यार यान्तेऽथवेत्यादिनाव द्रष्टव्यम्॥

·प्रथमोऽध्यायः। दत्तवेति गम्यते । छावप्यंत्र देवदत्तयज्ञदत्तो भूयेने नतु तयोरौदेशिकमुशकृत- मिव (पृथक्स) यया-गाम् अश्व पुरुष पशुमिति प्रत्येकमाद्दिश्यमानाना, कुत विग्रहेण पृथक्त्वात् द्वयोर्बहूना चाऽर्थाना विविच्य ( विभिध नानाला पा) अहण ज्ञान विग्रहलेन पृथक्लात्पृथग्भावात् । इत्य च यस्मात्स द्वावौँ बहून्ना गृहीला एकस्मिन्समसनकर्मणि उपसगृहायुपसमावेष्टयति तस्मादय क्मोपसग्रह इत्युच्यते। एहतेरप पवाद्यजन्तस्य कर्मशब्देन "सप्तमीति" (पा०२।१।४०) योगविभागाच्छीडादेराकृतिगणलाद्वा समास । अथवा बृहस्पतिश्चेत्युक्त प्रजा पतिरनुत्तोऽपि द्वितीयो गम्यते प्रजापतिरपीति ॥ कतम पुनरसावित्यपेक्षायामाह-- चेति समुच्चयार्थ उभाभ्यां संप्रयुज्यते ॥ ८॥ व इलयमेव कदाचित्समुच्चयार्थ सन् उभाभ्यामर्याभ्या विगृहीताभ्यामेव स- सयुक्त प्रयुज्यते । तद्यथा- "अहं च त्वं च वृत्रहन्" इति ॥ ९॥ (ऋ. स. ६-४-२३-११) एतस्मिन्नेवार्थे "देवेभ्यश्च पितृभ्य ए"स्यांकार. ॥१०॥ अथाकार पतस्मिन्नेव समुचयाथै वर्तते । तद्यथा-देवेभ्यथ पितृभ्या- इति । (ऋ० स० ७-६-२२-११) १ देवदत्तयशदत्ताविति समासे। २ उद्देशो नारीव वस्तुनीर्तनम् । तेन कृतमित्यर्थे उन्नविहितोऽपि उद्दिश्यतेऽस्मिन्निति उ- देश इल्यविकरणसाधनस्योदेशशब्दस्य कालवचनत्वाभिधाना "त्वाला (पा ४-३-१२) इति भवार्ये थदा कालादित्यविकृत्य "तेन निवृत्त"-(पा ६-१-७९) मिति ठन् । निवृत्त त सपादितमित्यनथान्तरम् ।। ३ "अह च ल च वृत्रहन्सयुज्याव सनिभ्य आ । अराती वाचिदद्रिवोऽनु नौ शूर मसते भद्रा इन्द्रस्य रातय " ॥१॥ घोरपुत्र प्रगायोऽनया ऐया पकथा इद्रस्य सख्या पीसन्नन्नवीन् । हवृत्रहन् द्र, अह च स्व च सयुज्याव सगती भवाव। वियदवधि १ युच्यते। सनिभ्य आ भाप्राप्त । सनिशन्दोऽय"सनिस्त्वध्यपणे 'त्यमरण गुर्वादे कांच दर्य प्राथनया नियोजनरूपायामध्येपणायामुक्तोऽपीह ( वेदे) दाने प्रयुज्यते। तपथा बानोऽन्न स सनिदानमस्येति वाजसनिरिति ॥ दानेन च त पूर्विका प्राप्तिर्लक्ष्यते । यापता पालन धनानि लभ्यन्ते तावत्कालम् । हे अद्रिव वज्रवन्निद्र हे शूर, नौ सद्गतयोश्चाव योर्दाने अरातीवा चित् अदानशीलोऽपि जन (दानशीलतामुपेत्य ) अनुमस्थते अनुमति चरिष्यत्येव, भद्रा भन्दनीया मुसप्रदा कल्याणप्रदा वा इद्रस्य रातय दानानि इति मयमान' इति शेष । मदि रल्याणे मुसे च"(वा. आ.) तस्मादौणादिको मलोपश्च ॥ ४ "योममि कन्यवाइन पितृन्यक्षतादृध । प्रेद हव्यानि वोचति देवेभ्यश्च पितृ भ्यआ" ॥ १॥ अनुष्टुप् । आप्री। पितृयज्ञे विनियुक्ता । योऽमि व्यस्स पिच्यम्य हविषो - ·निरुक्तविकृतिः। वेति विचारणाथै ॥ ११॥ चेत्ययं विचारणार्थ वर्तते । तद्यथा- "हन्ताहं पृथिवीमिमां निदधानी हवे हया" इति ॥१२॥ (ऋ०सं०८-६-२७-३) ऐन्द्रो लवस्तस्यमाम् गायत्री "कुवित्सोमस्यापामिती" यस्यास्तृतीयः पादः। अर्थश्च । हेन्तेति ह । "हन्त हर्षेऽनुकम्पायां वाक्यारम्भविपादयो"लिमरः । इदानीमेवाहसिमां पृथिवीमिह वा अन्तरिक्षलोके इह पा घुलोके । अथवा इह दक्षिणे स्कन्धे इह या सव्ये स्कन्धे निदधानि अवस्थापयानि इति हस्तेन निर्दि- दशति । दधावेलोटि उत्तमपुंरुपेकवचने मेनिः । अत्र हेतुं वदति-कुविदित्यादि । इतिशब्दो हेतौ। यस्मात् कुविद्वहुवारं सोमस्य सोममपां पीतवानस्मि । भस्य मे सोमपानस्यानुरूपमेव वीर्यमस्तीत्सभिप्रायः। अन "क्रियया यममिप्रेति स संप्रदानमि- (वा.)"ति सोमस्य संप्रदानसंज्ञायां "चतुर्थ्यर्थे वहुलं छन्दसी"-(पा०२-३-६२)ति पष्ठी । अपामिति "पा पाने" लुद्दि “गातिस्थे"-(पा०२-४-५७)ति सिचो लक ॥ अथापि समुच्चयार्थ भवति ॥ १३ ॥ वेतीत्यनुवर्तते । उदाहरणम्- "वायुर्वी त्वामनुर्वा त्या"-इति ॥ १४ ॥ (य० सं०९-५)॥३॥ अनुएवेपा वाजपेये अश्वयोजने विनियुक्ता । “गन्धर्वाः सप्तविंशतिः। ते अमे अश्वमयुअँलेऽअस्मिञवमादधुः" ॥ इत्यस्याः शेषः। हे अश्व ! वायुध खा खां-मनुश्च ला-लां गन्धर्वा एते सप्तविंशनियुञ्जन्ति खामस्मिनथे । ते हि विदुर्यथा त्वं योक्तव्यः । एवं च पूर्वमप्यश्वं युक्तयन्तो देवानामृपीणां च त एव च तसिञ्जय- मादधुः आहितवन्तो यस्मादतो ब्रवीमि ममापि चामे ! तमिममश्वं त एव युजन्तु जर्व चास्सिन्नादधविति भगवान्दुर्गों व्याख्यातवानिमाम् ॥ ३ ॥ अह इति च ह इति च विनिग्रहार्थीयौ पूर्वेण संप्रयुज्यते ॥ १॥ अह इति ह इति च द्वावप्येतो विनिग्रहार्थीयो । विनिग्रहो नाम विभागेना- दोहा प्रापकः। यस्यायमधिकारः कन्यानि वोढव्यानीति स (इहास्माकं पितृयज्ञे होतृत्वेन थितः) तावृधः। ऋतस्य सत्यस्य यशस्य वा वृधः वर्षयितॄन् पितॄन्यक्ष पूजयतु । यजे. लटि सिपि अागमः । "लेटोऽडाटा"-(पा.३-४-९४ ) विति । किंच हव्यानि प्रवोचति प्रनधीतु (एतान्यस्सत्यदत्तानि) इटू पादपूरणी केम्म: ? देवेभ्यश्च पितृभ्यश्चेति मन्त्रायः । १. सायणस्तु हन्तेति सभावनायामनुशाया वा संभावयाम्येतदनुजानामि वा। किंतन अहमिमामित्येवं ब्याचल्यो । २. माध्यन्दिनीये तु । "वातो वा मनो वा गन्धर्वाः सप्तविशतिः। ते अग्रे अश्वमयु- ऑस्ते असिञ्जयमादधु." ॥ ७॥ इत्युणिपट्यनेऽश्वदेवत्या ॥ तदर्थश्व-वातो वायुश्च मन इन्द्रिय च सप्तविंशतिर्नक्षत्राणि गन्धर्वा गोभूमेर्धारः । ते वातादयोग्रे पूर्वमश्वमयुभन्नथे योनिनवन्तः तेच वाताइयोऽस्मिन्न जव वेगमादधुः सापितवन्तः । इति ।

·प्रथमोऽध्यायः। वस्थितयोदेवदत्तय सदत्तयोरेकस्सिन्देवदत्तेऽभिमतरसगोपायनस्य नियमेन ग्रहण तदर्थो विनिग्रहार्थ । विनिप्रहार्थ एष विनिग्रहार्थीय । स्वार्थे छ इति दुर्ग । तयो पुनरेतत्प्रयोगखाभाव्य यद्योरर्थयोयुगपत्प्रकृतयोर्मध्ये पूर्वण पूर्ववाक्यगते. नार्थेन सं-सयुक्ती प्रयुज्यते। तद्यथा- अयमहेदं करोत्वयमिदम् ॥२॥ अयमैह देवदत्तो गा पाययतु। अयं यज्ञदत्तो भुतामिति ॥ अथ-हकार- स्योदाहरणम्- इदं ह करिष्यति, इदं न करिष्यतीति ॥ ३॥ यज्ञदत्त इदं ह इदमेव करिष्यति सामग्रीसवननम् । इदं न करिष्यति ओदन न पक्ष्यतीति ।। अथाप्युकार एतस्मिन्नेवार्थ उत्तरेण ॥४॥ एतस्मिन् विनिप्रहार्थ एव भवति । स पुनरुत्तरेण द्वितीयवाक्यगतेनायन सप्रयुज्यत इति पूर्वतनवाक्यात्परिणतववनमनुवर्तते । अर्थ प्राग्वत् । तद्यथा- भूपेमे वदन्ति सत्यमु ते वदन्ति । इति ॥4॥ इमे वृपला मृषा मिथ्या वदन्ति। ते ब्राह्मणा सत्यमु सत्यमेव घन्ति । इति॥ अथापि पदपूरण ॥६॥ अथाप्युकार पदपूरण । पद चरणमेव पूरयितव्यमस्येति पदपूरण । "पूरी आप्यायने (चु. ५०) नन्यादिलात् (पा० ३-१-१३४ ) ल्यु । इमुक्तेंदु ॥ ७॥ १ म अथों यम्येति बहुनीहिरन । २ युगपदित्सककालऽव्ययम् ॥ ३ अय देवदन एवं गा पाययवित्यर्थ ॥ ४ "इदम त्यत्पुरुतम पुरस्ता ज्योतिस्तमसो वयुनावदस्थाद। नून दिवो दुहितरो विभाती- गातु गवनुषसो जनाय ॥१॥'अस्या अर्थ । इदमु पुरतो दृश्यमानमिदम् । (कार पदपूरण ) यत्तत् असानि स्तुत्य सवप्रसिद्ध ब्योतिस्तन पुरुतममत्यन्तप्रभूतम् । कुतो यतो वयुनावत् शानवत् । वयुनशब्द प्रशानामनु निघण्टौ ( ३-९) निर्दिष्ट । ततो मनुपि "मतौ बढ़चोऽनजिरादीनामि' -(पा ६-३-११९)ति दीघ । तमसस्तमोऽभिभूय ' यवरोपे कर्मणीति' (वा.) पञ्चमी । पुरताप्राच्या दिशि अस्थात् उदतिष्ठद् । श्व सति नून निश्चयनेता उषसो दिवोऽतरिक्षदेवताया आदिन्यस्य दुहितरो विभातीविशेषेण भान कुवती दीर्घा जसिच-वाछन्दमी"-(पा ६-१-१०६)ति पूर्वसवर्णदीर्घ । अनाय नाना "चतुर्य बहुल छन्दसी"(पा ३-३-६२) ति बटुलग्नहणाषष्ठयथें चतुर्थी ।

·निरुक्तविवृतिः। द्वे अपीमे ऋचा क्रमेण (ऋ० स० ३-४-१-१)।(१-५-२-६) पट्यते । निष्टभी। अनयोराधया वामदेवो गौतम उपस तुष्टाव । अन्त्यया तु गौतमो नोपाध्येन्द्रमस्तीत् ॥ हीत्येपोऽनेककर्मा ॥८॥ अनेककमी अनेकार्थ । तद्यथा- इदं हिकरिष्यतीति हेत्वपदेशे ॥९॥ हेतो कारकस्य ज्ञापकस्य वा अपदेशो व्यवहारस्वस्मिन् । हि यत इदं करिप्यति अत इति वाक्यार्थे । तथा चामरोऽपि "हि हेताववधारणे" इति । कथं हि करिष्यतीत्यनुपृष्टे ॥१०॥ अनुपृष्ट व्यारयातपूर्वम् (पृ. २७ पं० १८)॥ कथं हि व्याकरिष्यतीत्यसूयायाम् ॥११॥ अमर्षादसाक्षाच्छब्दपूर्वकोऽभिप्राय परिवादो वाऽनासूया ॥ कथमयमकृतप्र- यन व्याकरिष्यति नास्य सामथ्यमित्यभिप्राय ॥ गातु गमनम् । “गाए गती" (भ्या० अ.) "कमि मनि जनि गा मा याहिभ्यश्च" (उ०१- ७०) इति भाव तुन् । (गमनादिव्यापारसामर्थ्य ) कृणवनकुवन् । इत्येकम्या एवादराय बहुवचनम् ॥ ५."तदु प्रयक्षतममस्स कमदश्मस्य चास्तममस्ति दस । उपहरे या परा अपिन्वन्म ध्वणसो नद्य १श्चतम् ॥२॥" अस्या अर्थ । दश्मस्य दर्शनीयस्यास्पेन्द्रस्य तत्कर्म (उ पाद पूरण )प्रयक्षतम प्रकर्षेण पूज्यतमम् । "यक्ष पूनाया" (दा०प०) कमणि घम् "हलव"- (३-३-१२१) ति। यक्ष्यते पूज्यते इति यक्ष पूज्योऽतिशयेन यक्षो यक्षतमस्तुत प्रादि समास । “दसि दशन-दशनयो " (चु० आ०) दस्यत वर्तव्यतया दृश्यत इति दस- कर्तव्य कम (निघ० २-१) चारुतममतिदावन शोभनमस्ति । नित् । यदयमिन्द्र उपहरे उपहर्तव्ये (गतब्य ) पृथिव्या सयिनि समीपदेशे। "रहोऽन्तिरमुपहरे" इत्यमर । उपरा दिश (नि०१-६) अपिन्वत् । "पिवि सेचने" (भ्वा०प०) रद । यदा उपरा उप्ता भेधपूरिता वेति दुग । मधु मधुरम् अण जल यासु ता मध्वर्णसो मधुरोदकाश्चतस्रो नघ प्रधानभूता गहादिनदी अपिन्वत् अपातयत् अक्षारयत् वर्षदारेण च यज्ञादि प्राव तयदिति दुर्ग । तदतत्कर्मान्येन कतुमशक्यत्वात्पूज्यतममिति ।। १. अ यत्र तु गुणेष्वपि दोषारोपोऽस्या । तमाचामर । “असूया तु दोषारोपो गुणेष्व- 1 गुणगत दडुत्व तस्यामारोप्य बहुवचनम् । अतएव एकसिन्नपि गुरव समागना इत्यादय प्रयोगा सङ्गच्छन्ते ॥ 2 या उपहरन्ति गच्छन्त्य सिन्नच इत्युपहरो भूप्रदेश "पुसि संशाया घ प्रायेणे". (पा० ३।३।११८) त्यधिकरणे घ गुण । दुर्गरतु-उपहानमहति यसिन्देशेनस्थिता सहाया स उपहरो देश । नरनावीणों वा यलिनकारीनि व्याचस्यो।

·प्रथमोऽध्यायः । किलेति विद्याप्रकर्षे ॥ १२॥ विद्याया विज्ञानस्य प्रक अतिशये। अन्यतो विद्यामुपश्रुयातिशयेनावधार्य अन्यस्मै स्मैचिदाचष्ट एव किलेतदासौद्युद्धमित्येवम् । अत्र प्रवक्तुर्विज्ञानातिशयो गम्यते ।। अथापि न ननु इत्येताभ्यां संप्रयुज्यतेऽनुपृटे ॥ १३॥ किलेतीति सवध्यते । संयुक्त प्रयुज्यते सप्रयुज्यते। अन्यस्मात्कचिदर्थ नाय । मेवमित्येवमुपश्रुत्य तमेवार्थमन्यमनुपृच्छति अथेतरमश्रद्दधत्पूर्वस्य- नकिलेव ननु किलैयम् ॥ १३ ॥ इति ॥ मेति प्रतिषेधे ॥२४॥ मेयय प्रतिषेधेऽर्थे वर्तते । तद्यथा- माकापार्माहापारिति च ॥ १५ ॥ अन "न माझ्योग' (पा०६-४-७४) इत्सडभाव । विध्यर्थे (आज्ञाया) लड् । “माडि लु" (पा०३-३-१७५) इति हि सर्वलकारापवाद । खल्विति च ।। १६ ॥ प्रतिषेधार्थीय एव । तद्यथा- खलुरत्या सल्लुतम् ॥२७॥ खलरत्या-अकृला-न कर्त्तव्यमिति वार्थ । खलुरत-न कृतमित्यर्थ । अथापि पदपूरण ॥२८॥ अथापिखल्विस्यय पदपूरैण पादपूरणेऽर्थे वर्तते । तदया- एवं खलु तदभूच इति ॥ १९ ॥ घेदे, लोकेऽपि "निर्धारितेऽथ रेख्येन सलूकला खल वाचिकमि'ति । रेयेन लेसितव्येन पत्रेणार्धे निर्धारित निर्धार्य वोधिते वाचिक सदेशवाचमुक्ला खल, न वक्तव्यमित्यर्थे । अक खलुश-द प्रतिषेधार्थीयोऽपर पादपूरण ॥ शश्यदिति विचिकित्सार्थीयो भापायाम् ॥ २० ।। विचिकित्सानाम विवेकपूर्वक प्रश्नस्तत्पूर्वकमवधारण वाऽऽमप्रश्ने इति केचित् । विपूर्वकातू"क्ति निवासे"(भ्वा०प०) "गुप्तिच्किा सनि-(पा ३-१-५)ति सन् सच "किनेयोधिप्रतीकारे निग्रहेऽपनयने नाशने सशये चेति (वा.) संशयेऽर्थे पीति ॥ परिवादो विद्यमानदोपकथनम् । भविद्यमानदोषकथन तु निन्देति निदापरीवादयो दो "गुरोर्यत्र परीवादो निन्दावापि प्रवर्नते। यौँ तत्र पिधातव्योगतव्य वा ततोऽयत' इति वदना मनुना दार्शत । परीवाद इति "उपसगस्य घनीति (पा ६-३-१२३) वा दीर्ष । १. यमाहुर्नाट्यप्रदीपकारा -शेषपाद पर बेचिनुप्तिहस्तमथापरे। परेवानर वाक्यैकस्वरुप पदमूचिर" इति ।। २ नयाच मदिनी-"शश्वत्स्वादात्मप्रश्ने च मगले। पुरावल्ये सदा च पुनरर्षे च दृश्यत'ति॥ vy ·३४ निरुतविवृतिः। भवति । समन्तात् "अनत्ययादि" (पा.३-३-१०२)तिस्त्रियामप्रत्ययष्टाए । तथा. चामरोऽपि विचिकित्सा तु संशय" इति । विचिरित्सायों यस्य स विचिरित्सार्थः स एव विचिकित्सायिः । साथै छः (पा.४-२-१३८) । स भापायां लोके भवति । छन्दसि पुनरन्येष्वप्यर्थेषु भवतीसाह-(इयमनास्थार्थवशास्थितिशैली द्रष्टव्या यदस्य शश्वच्छब्दस्स) एवंशब्दस्य पुरस्तात्प्रयोगो भवत्युपरिटाद्वा तद्यथा-) शश्वदेवमित्यनुपृष्टे । एवं शभ्यदित्यस्वयं पृष्टे ॥ २१ ॥ 'अयं वर्तत' इति वास्यशेषः । अस्वयं पृष्टे सयमात्मनाऽपृष्टे॥ नूनमिति विचिकित्सार्थीयो भाषायाम् ॥ २२ ॥ सटम्- उभयमन्यध्यायम् ॥ २३ ॥ अन्यध्यायं छन्दसि पुनरयमुभयमाह । उभयार्थ इति यावत् । तमेवार्थद्वय- विचिकित्सार्थीयश्च पादपूरणश्च ॥ २४ ॥ इति । अनोदाहरणमुत्तरखण्डसूत्रेण तृतीयपादादिगतेन निर्विवर्निदानं तस्य ताच- माह- अगस्त्य इन्द्राय हविर्निरप्य मरुद्भ्यः संप्रदित्सांचकार स इन्द्र पत्य परिदेवयांचवे ॥२५॥४॥ इति० या. मु.प्र.नि. शा० प्र० घ्या. वि. पादः॥१॥२॥ अगः कुम्भस्तन स्त्यानः संहत इत्यगस्त्यः कुम्मसंभवो मुनिः । "अगस्त्यः बुम्भसंभव" इत्यमरः । स इन्द्रायेन्द्रदेवतायै हविर्हवनीयं घृतादि निरुप्य समुद्यम्य मरुद्भ्यस्त नामिकाभ्यो देवताभ्यः सप्रदित्सां संप्रदातुमिच्छा चकार कृतवान् स इन्द्र एसागत्य परिदेवयांचके मन्युपूर्वकं विलापं कृतवान् ॥ ४ ॥ ॥ इति श्रीमद्या- स्कमुनिमणीतनि० लघुविकृती नै० काण्डे प्र० द्वि० पादः ॥२॥ अथ प्रथमाध्यायस्य तृतीयः पादः । "न नूनमस्ति नो श्वः कस्तद्वेद यद्भुतम् । अन्यस्य चित्तमभिसंचरेण्यमुताधीतं विनश्यति"॥१॥ (ऋ० स०२-४-१०-१) परिदेवनप्रकार प्रतिपादयनुक्तश्रुतिमधतो व्याचष्टे- ननूनमस्त्पद्यतनम् ।नो एव श्यस्तनम् ॥ २॥ इन्द्रो वदति विचार्यमेतन्ममैतत्तावत् यदद्यतनं हविर्मम नास्तीति । प्रतिषेधेसति १. निदान त्वादिकारणन् । तस्य--उदाहरिष्यमाणमत्रस्य । तावदादौ ॥ अयमर्थः। निदानवता मत्राणा निदानमेव पूर्व वक्तव्यम् । तेनोच्चमानोऽधोऽनितरा प्रकाशते । ततः पदानि । ततोऽर्थः । ततः प्रत्येक विग्रहण निर्वचनमेष हि व्याख्याक्रमोन शाम प्रति ॥ २. परिदेवन नाम मन्युपूर्वको बिलापः । तथाचामर: "दिलापः परिदेवनामिनि ॥

·प्रथमोऽध्यायः। प्रतिषेध्येनावश्यभाव्यमित्सद्यतनशब्दोऽध्याहृत आचार्येण । उत्तरवाक्ये श्व इति दर्शनात् । अथापि स्यात् श्वसन भविष्यतीति 2 नोव उशब्दोऽवधारणार्थ (न उ श्व )श्व शब्दो वृत्तिविषये थोमवं श्वस्तनमाह । "अमानोना प्रतिषेध" इति स्मृतेर्नशब्दोऽत्र नोशन्देन व्याख्यात पर्यायवचनलातथाचायमों नोएव श्वसनं वस्तनमपि नैवास्त्रीति। मन हेर्नु चतुर्थपादेनाह-उतेति । उत, अपि,अथे, तिशब्दा वेदै समानार्थी । ( मया मभेदमिति) आधीतमाभ्यातममिप्रेत यद्वाऽधीतमस- दर्थ निरूपितं भृशमुद्दष्ट वा विनश्यति अन्य सात्करणेनादर्शनमुपैति । तहि श्वस्तन- मस्साक भविष्यतीति कुत एतदिति समस्तार्थ । (पादद्वयार्थ मूल एव वक्ष्यति ) । अथकपदनिहतम् ।- अद्यास्मिन्धवि ॥ धुरित्यहोनामधेयम् । द्योतत इति सतः ॥३॥ द्योतते रविकिरणसवन्धादित्यर्थे "द्युत् दीप्तौ"(बा. आ.) अस्मा 'इमेझै (उ०२-६४)इति घाहुलकारकर्तरि डोप्रत्यय । डिवाहिलोप । सचायं कर्तरि विहित इसाह-सत इति । कर्तृकारस्येवर्थ । अनास्ते शतरि पष्ठपेक्वचने "नसो-" (पा ६-४-१११)रित्यारोपे सतशब्द सिध्यति । इत्थ च द्योशब्दो दिनपाय- वचनो यस्य सप्तम्येक्वचने पवीत्युकमधस्वात्। अस्मिन्द्यपि (अहि) इत्यर्षे "सब परुत्परारी"-(५-३-२२) त्यादिना अद्यशब्दो निपातित । धुरित्यहो नामधेयमिति तु योशन्दपर्यायधिवक्षयामिहितम् । “घु अभिगमने" (अ.प.) "घुगमिभ्यो टोरि"ति भोजोले डोप्रत्यये योशब्द । अस्मादेव (घु धातो) डिशे- त्यधिकारे "धुदुभ्यां चेति" भोजसूपेण उप्रत्यये घुशब्द । अभिगच्छन्त्यस्सिन्सं. स्त्रमभिमतप्रदेश प्राणिन इति चौघुवी। गुतेरेव वा "अश्यादयश्च” (उ० ५-३०) इति इन्प्रत्ययान्तो निपातितो इपन्य । अस्मिन्पो पोतत इति सत इति शब्द स्यैव व्युत्पादनम् । सच उक्तविधमा दोशब्दसमानार्वतया निर्दिष्ट । अतएवाहनों मगु (नि० १-९)वी शन्दसाधने के चिधुरिति पठन्तीति देवराजयज्वनिर्वचनं सगच्छते ॥ निगमच "धुभिरक्तुभि परिपातमसान्" (ऋ• स. १-४-३७-५) इत्यादि ॥ भ्व उपाशंसनीयः काल.॥४॥ उपगम्य अभिप्रायविषयील सचेतसा (प्राणिना) आशंसनीय भारासन्यो भवसनागततादित्युपाशंसनीय धालय इत्युच्यते ॥ १.लेच मप्रेरदेशा एव सन्तोऽध्याययो भवन्निपदातिरेकादश्ययनरा नापी यते। तेल निर्वचाराले प्रवाशयितव्याः॥ २ भन्यसै प्रदानेन । "विभाषा सातिमा त्यसो "सीनबचने" (पा.५-४-५४) मिसामिप्रपथ । ३. भाबननानानिस" ( २-३-५४) पाय न सम्पतिरहित । तपान दुर्ग । पोत पति ककारक सालियर पात्रोमारत पर कारपनिपभो म्योपत्र दष्ट पोम्यनिति।

·निरुकविवृतिः। हो हीनः कालः ॥५॥ अतिमान्तो हि स भवति । अयं च श्वःसंबन्धादनुक्तोऽप्यन निरुतोऽयंपशाद ।। इदानीमुपान्तमन्त्रस्य द्वितीयपादमनूय व्याचटे- "कस्तद्वेद यदद्भुतं-" कस्तद्वेद यदभूतम् ॥ ६॥ को हि नाम तद्वेद जानाति यदभूतमनुत्पनं कस्य भविष्यति मम वाऽन्यस्य वेति । भूधातुरनोत्पत्तावभिहितो 'यागात्सर्गो भवती'सत्र यया । शब्दसारूप्यन- सझेन निर्वति- इदमपीतरदद्भुतमभूतमिव ॥ ७ ॥ लोके इदमपि इतरद्यत्किंचिच्छोगितवर्षादि तदभूतमिव कादाचित्कलात् ॥ उक्तस्यैव तृतीयपादमन्य व्याचष्टे- "अन्यस्य चित्तममिसंचरेण्यम्" अमिसंचारि ॥ ८॥ कस्मात्पुनर्न ज्ञायते मम नैव भविष्यतीत्याह--अन्यस्येति । अवरोहणकमे. पोपस्थितमभिसचरेण्यपदं निर्मवीति-अमिसंचारि अभित. संचरणशीलम् । अभिसंपूर्वाचरतेगत्यर्थात्ताच्छील्ये कर्तरि एण्य प्रत्यय. । अन्यशब्दं निर्वक्ति- अन्यो नानेयः॥९॥ नाना( नानात्वेन व्यवस्थितस्यासत्कुलजस्या) पत्यं नानेयः। अव्ययस्यावन्त- प्रतिरूपक्खा-( दायन्तसमानानुपूर्वीक्ला-दावन्तबनियन्धनं "स्त्रीभ्योढगि-" (पा. ४-१-१२० )ति ढक् भवति । क्खायामिसन याज्यया । यद्वा न सतामा- नेयो नानेय ॥ चित्तपदं निद्रूते- चित्तं चेततेः॥१०॥ चेतत्यनेनार्यानिति चित्तम् । "चिती सज्ञाने" (भ्वा०प०) “अजिसिभ्यः" (उ० ३-८६) इति बाहुलकात् क । अधीतशब्दनिर्विवक्षया नुरीयं पाद- मनुबूते- "उताधीतं विनश्यती"ति । आध्यातममिप्रेतम् ॥ ११ ॥ आध्यातमित्याधीतशब्दार्थः । "ध्यायते सप्रसारणं च" (वा.) इति विपि विहित सप्रसारणमिह केऽपि भवति बाहुलका हुलं छन्दसी"ति । अन "सयोगा- देरातो-"(पा. ८-२-४३) रिति विहित नत्वं "नध्याख्ये" (पा. ८-२-५७ )ति निषेधान भवति ॥ अमिप्रेतमिति पर्यायवचनम् । आङ्पूर्वको ध्यायतिरुत्कण्ठा- पूर्वक्स्मृती वर्तते । स्मृतिश्चिन्तनम् । "चिति स्मृयाम्" (चु. प.)॥ अथापि पदपूरणः ॥ १२॥१॥ अथाप्ययमस्मिन्मन्ने पदपूरणः । पद पादएष पूरयितव्योऽस्य भवतीलयं पदपूरण. "ल्यु" (पा. ३-१-१३४) ॥१॥ १ अय नूननित्येष शब्द ।

·प्रथमोऽध्यायः। तद्यथा- नूनं सा ते प्रति वर जरिने दुहीयदिन्द्र दक्षिणा मघोनी ॥ शिक्षा स्तोतृभ्यो मातिधग्भगो नो बृहद्वदेम विदथे सुवीरा ॥१॥ (ऋ स. २-६-६-६) गृत्समदस्येदमा त्रिष्टुप् । अन नूनमिति पादपूरण एवेति सेसारभ्य व्याचष्टेऽर्थत सा ते प्रतिदुग्धां वर जरित्रे ॥२॥ है इन्द्र, सा ते तव दक्षिणा ( या पुत्रभावके कर्मणि विग्भ्यो दैया ) मघोनी मघवती हिरण्यधान्यादिधनेन सयुक्ता (तद्वती) सती जरिने तुवते यजमानाय पर श्रेष्ठमभिमतमर्थ प्रतिदुहीयत् प्रतिद्ग्धाम् "छन्दसि परेऽपि" 'व्यवहितार्थ" (पा. १-४-८२ ) ति प्रवेयवहितस्यापि प्रयोग । किच स्तो तृभ्योऽस्मभ्य "कामान्" इति शेष । शिक्षा प्रयच्छ । "शिक्षतिर्दानकर्मा पठित" इति स्कन्दवामिभाष्यम् । आ इत्यय प्र इसस्वार्थे । निपाताना नानार्थलात् । प्रदेहि । किंच मातिधक मास्मान तिहाया (तीत्या-) न्येभ्यो देहि ( अस्मानवि- कम्यान्येभ्यो मा दा ) प्रथममसभ्य दवा ततोऽन्येभ्योऽपि दीयताम् । दहेदांना. धेस्य लडि “मन्ने घसे-" (पा० २-४-८०) तिच्लेर्छन्। किंच भगो धन नो. ऽस्माकमस्तु इति शेष । येन विदथे यहे (खेहे ) बृहन्महर्तित घदेम प्रवाम दीयता भुज्यतामिति । किच (तवानुमहात्) सुवीरा वीरवन्त (पुनवन्त ) यद्यपुना ।मलीय सुपुरस्तात्प्रयुक्तरछान्दस । अथ पुनवन्तस्वदा शोभन- वीरा सुपुना भवेम इतिशेष ॥ वीरशन्दरछ दसि पुनपर्यायवचन इह निरुत ॥१॥ अर्थकपदनिरुक्तम्- चरो वरयितव्यो भवति ॥३॥ नियते बसाविति वर । 'वृन् वरणे '(क्या उ)"ऋदोरम् ' (पा०३-३-५७) इयए प्रत्यय मणि कृत्यार्थे याहुरकात् । तदाह यरयितव्यो भवतीति । १ प्रतिपूरयतु ददाविति यावत् दक्षिणागुणकाद्धि कर्मण फ्लप्राप्तिरिति दक्षिणायामेव फलदातृत्वमुपचर्यते । सायणरतु प्रतिदुद्दीय संपादयति तादृर्श दक्षिणा स्तोतृभ्योऽम्मभ्य शिक्षा प्रयच्छ। किंच भगो भजनीयस्त्व मातिधक। यदा मोऽसाक कामामा थाक्षी । अपेक्षितफलदानेन पूरयेत्यर्थ । सुवीरा शोभनपुत्रपौत्रा सतो वय विदथेऽसि यशे वह प्रभूत स्तोत्र वदेम त्वामुद्दिश्य भवाम इत्येव म्यारयत् । शेष समानम् ॥ २ गते प्राग्धानो" (पा १-४-८०) इति हि लौरियो नियम । ते गत्युपसर्ग संशका पाती प्रागन प्रयोक्तन्या इति हि तदर्थ ।। ३ भस्सीकरणास्यापि पातूनामनिर्देशस्योपलक्षणत्वादत्र दाने वृत्ति एवमुत्तरत्रापि बोध्यम् ॥ ४ विद्यशम्दो यशवचनान्दसि । “विद शाने ' (अ. ५०) विविचारणे" (रु. भा.) "विद लाभ" (नु००) 'विद् सत्तायाम्। (दि.मा.) "रुदिविदिभ्यां हत्” (उ०३-१११) शत अथप्रत्यय मची हवागुणाभाव या । लभते हि दक्षिणादिरत्र 1 विचार्यते हि विद्रि । भावयत्यनेन फलम् ॥ ५. यदा से गृहे या करिष्यते तदा त्र। नि ७ । गायने ·३८ निरुक्तविवृतिः। जरितृशब्द निर्वक्ति- जरिता गरिता ॥४॥ स्तुत्यर्थस्य वृधातोः (भ्वा. प.) तृषि रूपम् । गरितेति पर्यायवचनः । मृणातिरर्चतिकर्मा (निघ. ३-१४) अर्चापि तुलादिरूपैव ॥ मघोनीशब्द निर्भूते- दक्षिणा मघोनी मघवती ॥५॥ अन दक्षिणा मघोनीति प्रतीकम् । मघवतीति मघोनीयस्य पर्यायः । तदर्थ व्युत्पादयति- मध मिति धननामधेयम् ॥ ६॥ तदस्यामस्तीति विग्रहे "तदस्यास्त्यस्मिन्नि-" (पा० ५-२-९४ ) ति मतुः "मादुपधाया." (पा० ८-२-९) इति मस्य वः॥ मघशब्दं निर्वक्ति- मंहतेर्दानकर्मणः ॥७॥ मंहतिर्दानमा (१०३-२०-१०) "पनर्थे कविधानम्" (वा. ३-३-५८) इत्यम परिगणनस्य प्रायिक्वोत्कर्मणि कप्रत्यये पोदरादिलामलोपो हस्य पश्च भवति ॥ मह्यते दीयते इति मघं धनम् ॥ अथ सिंहावलोक्तिकेन प्रतीकोपातं दक्षिणा- शब्दं निब्रवीति- दक्षिणा दक्षतेः समर्धयति कर्मणः व्युद्धं समर्धयतीति ॥८॥ समर्धयत्यर्थवस्य दक्षते."दक्ष द्धौ शीघ्रार्थे चे" (भ्या. आ.) ति धातोरीणा- दिक इनन् ( २१५१)। एतदेव विणोति-व्यूद्धं समर्धयतीति। यज्ञे हि यत्किंचिद्विगतद्धिकं (न्यूनं) भवति तदियं ( दक्षिणा) समर्धयति विवर्य पूरयति विशिष्टं यज्ञस्य साधनमेतैदितीयं दक्षिणेत्युच्यते ॥ प्रकारान्तरेण निर्वक्ति- अपि वा प्रदक्षिणागमनात् ॥९॥ दक्षिणाशब्दोऽन "दक्षिणादाच्” (पा. ५-३-३६) इलाजन्तोऽव्ययम् । प्रत्यय- विधानकाले प्रेत्युपसर्गस्य पृथकृतिरार्षविज्ञानवलात् । अर्थकाले तूपसृजत्येवे । तयाच गृहीतदक्षिणस्यबिंजोऽदूरेणाग्निं प्रदक्षिणेन गैमनादियं दक्षिणा । अपीत्ययस्यार्थे । अथवा दक्षिणाम्- दिशमभिप्रेत्य ॥१०॥ १. स-सम्यक् अर्धयति वर्धयति, "मधु वृद्धो" (भ्वा० ५०) पत्थच वृधर्थस्य समर्थयत्यर्थकत्व युज्यत एव । २ "उद्देश्यप्रतिनिर्देश्ययोरैक्यमापादयत्सर्वनाम पर्यायेण तत्तल्लिभागि"ति विधेय- प्राधान्यास्त्रीलिङ्गनिर्देशो न कृत ॥ ३. यतो यमुपमर्ग । निरुक्तमेतत् ( उपमर्गपदम् ) अधस्तात् ॥ (१९ पृ. ६ पं.) ४ "एनवन्यतरस्यामरेऽपञ्चम्या." (पा.५-३-३५)इत्यतोऽरेऽपञ्चम्या इन्यनुवर्त्य विहितो हाच पञ्चमी विहाय यथासभव तृतीपासप्तम्याचन्तादक्षिणशब्दाद्भवतीत्येव विगृही- अमत्र ।। अग्निमित्यत्र "एनपा द्वितीये" (पा. २-३-३१)ति द्वितीया। अमेरिति तदर्थः ।। - ·'प्रथमोऽध्यायः। ३९ . साहि दक्षिणस्या वेदिधोणी-अग्रेण गाईपत्यम्, जघनेन सद, दक्षिणेनामीधीय गखाअन्तर्वेदि स्थिलाअन्तरेण चालालोतरी, तमानी, चोत्सृज्यमाना-गच्छतीति- दिक ॥११॥ पुनदक्षिणा । अन निदानमाह- हस्तप्रकृतिः ॥ १२॥ हस्तः प्रकृतिः कारणं नामनिदानं यस्या. सा । तथाच "प्रामुखस्य प्रजाप- पवेक्षिणो हस्तो बभूव सा दक्षिणा दिगभवदि"साम्नायते । अथ--- दक्षिणो हस्तः ॥ १३॥ कसात्पुनर्दक्षिण. ? इत्यनुयुक्त प्राह- दक्षतेरुत्साहकर्मणः ॥ १४ ॥ उत्साद्दार्थस्य दक्षधातोरवदिशा सिद्धि । स यथोत्साहवान्भवति कर्ममु न तथा सव्यः ।। १. सेस्येतस्या गतिक्रियाया. कर्तृपदम् । ऋविदारकमेव हि तस्यागमनमुपपद्यत इति गच्छन्तीति पाठो मुद्रितपुस्तके दुर्गभाष्ये । सच प्रामादिस्तकर्तु:विनोऽनुपादानादुपा- तस्य सेनि कर्तृपदस्य क्रियाकाक्षाऽनिवृत्तेश्च, अय च दुर्गभाप्यानुवादः । अम्यायमर्थ । हि यतः सा दक्षिणोत्सृज्यमाना यजमानेनोत्सृष्टा सती दक्षिणस्सा दिशि वेधाः ओणी गच्छनीति दक्षिणेत्युच्यते । कथ (केन प्रदेशेन ) गच्छतील्याह-अग्रणेत्यादि । गृहपतिर्यजमानस्तेन सयुको गाई पत्योऽशि "गृहपतिना सयुक्ते न्य" (पा. ४-४-९०) इति म्य. प्रत्यय. । "तमण गत्वा ( पूज्यपूनकयोर्मध्ये प्राचीति व्यपदेशात्प्रत्ययस्याग्ने समुखीनस्य प्रायु. सस्य यनमानस्य च मध्येनोत्तरपूर्वक्रमेणविगच्वीति) सदः सदम्यम्थान तद् जपनेन मध्यप्रदेशेन, अवच्छेदकस्य तृतीया । "प्रत्यादिगणाजाता तृतीया तु तदात्मताम् । अवच्छेदरनायद्धिप्रकारवादिशसतीति" युके । अमिमिन्धे दीपयतीत्यनीव रक्षा"निरन्धी दीतो" (रु० मा०) किए। तस्य म्यानमामीधम्। "अग्नीध. शरणे रणम च" (वा.) इति रण णित्त्वादादिवृद्धि । भत्वाजश्त्वाभाव. । आनीधमेवानीधीयम् स्वाथेर । तशि- नारे तस्य दक्षिणस्या दिशि "एनबन्यतरस्सामरेसच्चम्या" (पा. ५-३-३५) रति एन । "एनपा द्वितीये" (पा. २-३-३१)ति दितीया। अन्तदि वेद्यामध्ये सिला। अन्त- रेगेल्येतदिनार्थकम् । चत्वालो गर्तविशेष । उत्करो रक्षादिक्ट । "इलर कुटमरिया." मिल्यमर । तावन्तरेण तो विना (तौ परिहल ) "भन्तरान्तरेण युक्त" (पा० २-३-४) इति निीया। "पृथग्विनान्तरेणतें" इत्यमर.। तमामीघ्र चेति पृथग्वास्यम्, तमानी प्रमाण (तारध्यात्ताच्छम्पमिति म्याया ) च गच्छनीति दक्षिणेत्यपि द्रष्टव्यम् ॥ २. अनुयुक्तः पृ. । "प्रश्नोऽनुयोग. पृच्या चे"लमर ॥ ३.शीमाएं भय पठित.। यो अस्सहते स एव सीघ्र कर्म गर्नु प्रभवति । इति शीमा- स्थाप्यत्रोत्साहाय ति.॥ 1 तथाच तस्यामेण सदसो मध्यनति परियो । अग्रावाटेरेन गावपत्य, मध्या- वरदेन सरत्यारा । उपपदविभचीना सम्मन्योऽय । पश्यपवारवाद। "उरम- गेममानदेशा सपदा भवती"ति महाभाष्यात प्रात्रु ॥

·४० निरुक्तविवृतिः। - . दाशतेर्वा स्वादानकर्मणः ॥ १५ ॥ दानकर्मणः दानार्थस्य । “दार दाने" (भ्वा. उ.) दास्यतेऽनेनेति दक्षिणः। योदरादिः ॥ तेनैव हि प्रायेण दीयते ॥ हस्तशब्दं निर्वचनप्रसकं निबवीति- हस्तो हन्तेः ॥ १६ ॥ हन्त्यनेनेति हस्तः । पृषोदरादिः । तेन हि हन्यते । यद्यप्यन्येनापि हन्यते पादादिना, तथापि यो हन्तव्यो भवति तस्य- प्राशुहनने ॥ १७॥ हननेऽयमेव प्राशुः शीघ्रः झटिति समुद्यच्छमानो भवति ॥ तदेतनिगमस्थं दक्षिणामघोनीति प्रतीकमुपादाय व्याख्यातमिदानी शिक्षास्तो. तृभ्य इति तदुत्तरं वाक्यं व्याचष्टे- देहि स्तोतृभ्यः कामान् ॥ १८॥ इति । एवमुत्तरोत्तरम् । मातिधगिति व्याचष्टे- मास्मानति दहीः॥ १९॥ अस्मानतिहायातिकम्य (अन्येभ्यो ) मा दहीमा देहि । दहिरम दानार्थ इति विवरीतुमाह- भास्मानतिहाय दाः॥२०॥ अस्मानतिहायातिझम्य मा दाःमा देहि । “माडि ल” (पा०३-३- १०५) सर्वलकारापवाद इति लोडर्धेऽन । “न माड्योग-" (पा० ६-४-९७) इत्यभावः॥ भगो नो अस्तु वृहददेम ॥ २१ ॥ इत्येतन्निगदव्यास्यातम् (३७ पृ.) । पिदथे इति निगमस्थपदमर्यतोऽनुवदति- स्थे येदने ॥ २२॥ स्वे-सीये (आत्मीये) घेदने विन्दते लमते मुसमस्मिमिति वेदनं गृहम् । "विल लामे" (तु. उ.) "करणाधिकरणयोध" (पा० ३-३-११५) इति ल्युद ॥ सिंहावलोकितफेन निगमप्रसर्फ भगपदं निर्गवीति- भगो भजतेः॥२३॥ भगन्दः पुस्तिो धनवचनः । मन्यते सेन्यते भोगाधिमिः । यदा मन्यते सेव्यतेऽनेन हेतुना सदान् (धनवान्) "गन सेयायाम" (भ्या. उ.) "पुचि संज्ञा- या-" (पा-1-1-11८) मिति पः । “यो" (पा.-१-५२) रिति जस्स गः । गृहत्पदं ब्याटे- पृहदिति महतो नामधेयम् ॥ २४ ॥ नामयं नाव भी। "वर्तमाने पन्मादायगपतृपये-" (३.२.७७)ी निपातायनी ॥ "मागरूपनामम्मो थेय-" (पा.)ी सा धेयानलयः॥ १.रमरपदो ·प्रथमोऽध्यायः । कुत एतत् । इति महतो नामधेयत्वे निदानप्रश्न आह- परिवृद्धं भवति ॥२५॥ परितः सर्वतो वृदं व्याप्तम् । यद्वा परिवृढं व्याप्तं । यद्धि महद्भवति तत्सर्व ब्याप्नोति । तथाच वक्ष्यति "ब्रह्म परिवृढ सर्वत" (निरु १-३-३) इति । इदानीं निगमान्तस्थं सुवीरा इत्येतद्वाक्यमर्थतो द्विधा व्याचटे-- वीरवन्तः कल्याणवीरा वा ॥२६॥ पुरस्तास्थितेन मलसुना योऽर्थो लभ्यते सहि वीरवन्त इत्यनेनोच्यते । तनानतिप्रसिद्धलमाशय प्रसिद्धेन शोभनाथन बहुव्रीहिणा योऽर्श लभ्यते तमध. माह कल्याणवीरा वेति । कल्यागशब्दायों वक्ष्यते मूले ( नि २-१-६)। इदानीं निगमान्तस्थ वीरपदमनेकधा निर्वक्ति-- वीरो वीरयत्यमित्रान् ॥ २७ ॥ अमित्रान् शत्रून्वीरयति विविधप्रकारमीरयति । क्षिपति । कम्पयति । मार- यति वेति पीर-1 "ईर क्षेपे" (चु प ) खार्थणिजन्तात्पचाद्यच् णिलोप । यदा "ईर गती कम्पने ब" (अ आ ) अन्तर्भावितव्यास्पचाद्यच् । अमिनशब्द पुंसि । तथाच ( पा लि ) सूनम् "मृत्रा ऽमित डान पुन मन्त्र न-मेट्रो प्रा पुसि"ति प्रकारान्तरेण वीरशन्द साधयति- वेतेवा स्याद्गतिकर्मणः ॥२८॥ गतिकर्मणो गत्यर्थे वर्तमानस्य वेते धातो (अ. प.) आणादिको रक् ॥ गच्छत्येवासावमिमुख शत्रून् । वीरयतेवी ॥ २९॥ विक्रान्त्यर्थक्स्य वीरधातो (चु आ ) पचाद्यच (पा. ३।१।१३४) णिलोप (पा ६४५१) विकान्तो विक्रम-(पराक्रम-) बानसो भवति ॥ सीमिति परिग्रहार्थीयो वा पदपूरणो या ॥ ३० ॥ परि सर्वतो प्रहण झान परिग्रह स अर्थो यस्य स परिग्रहार्थः स एव परिम- हार्थायः खार्थे छ (पा. ४।२।१३८) सर्वत इत्यर्धक । तद्यथा- प्रसीमादित्योऽअसर्जेत् ॥ ३१ ॥ (ऋ. स २-७-१-४) १ विषयत्व सप्तम्यर्थ ॥ २. परिवहटम् इति मूलपुस्तके पाठ । यचपि पाणिनिना प्रभाव परिवृढ (७- २-२१) इति निपातितस्तथापि अर्थसाम्यादिह महतो नामधेय निदाने निरुक्त । प्रभुरपि महत्तया सर्व गोष्यवर्ग न्यामोत्येताच तैव परिवृद्ध इत्युच्यते ।। ३ मत्वर्यसो पुरस्तात्प्रयोगस लोके सवथाऽभावो वदेऽपि छाचित्क्त्वमेवेति । ४. प्रसीमादित्योऽअसुजविर्ता क्त सिन्धवो वरुणस यन्ति । नमाम्यन्ति न विमु- अन्त्येते वयो न पर रघुया परिस्मन् ॥ ४॥ विधतो विविधिप्रकारेण रसाना रश्मीनां पर ·h - .४२ निरुक्तविवृतिः । गृत्समदस्थैदमापं त्रिष्टुप्मौरी । अस्यामेव ऋषि तावदुभयमपि प्रदर्शयति- प्रासृजदिति वा प्रारजत्सर्वत इति या ॥ ३२ ॥ इति । तत्राद्यस्य प्रासृजत्सूर्यो रदमीनियर्थः । सीमिति पदपूरण एव ॥ फुतोऽपीत्य- विवक्षितमेवैतत्पक्षे । द्वितीयोदाहरणे सीमित्सस्याधः सर्वत इति ॥ परिग्रहार्थीये उदाहरणान्तरमप्याह-- विसीमतःसुरुचो चेन आवः॥ इतिच ॥३३॥ (य. वा. सं. १३.३) स्वरश्मिजालान्तर्गस्य सर्वस्य जगतो वा, धर्ता धारयिता। "अणोऽप्रगृह्यस्ये"(पा.८.४.५७) त्यनुनासिकः । आदित्य अदितेरपत्यं पुमान् विवस्वान् । प्रासृजत्प्रकर्षेण सृष्टवान्सर्वतोर- इमीन इति शेषः । (ते च सूर्यरश्मयः ) सिन्धवः स्पन्दमाना (आदित्यमण्डलामांचो वर्त- माना) कनमुदकम् ( आदाय पृथिवीलोकादन्तरिक्षलोकाच) वरुणस्य सूर्यस्य ( मण्डलं) यन्ति गच्छन्ति। (तदेवमुत्सर्गादानलक्षणं सस्वकर्म कुर्वाणा अपि) नमाम्यन्ति न (पाश्रान्ता अपि सन्तो विरागादप्येतत्कर्म ) विमुञ्चन्ति । एते (कथंपुनः पतन्तो न श्राम्यन्ति ? किं शनकः? न)वयो न वयः पक्षिण इव (शीघ्र) पप्तः पतन्तः रघुया लघुयाँ (लव्या) शीनिकया गया परिज्मन् परिजमन्तः परिगच्छन्तः सर्वमप्येतजगत् इत्यर्थः ।। १. सूर्यो ह्यस्यां वरुणनाना स्तूयते सोऽप्यदितेः पुत्र इत्यादित्य एव ।। २. प्रथमम् । ततः परिग्रहार्थीयले दिनीयमुदाहरणमनुपदं वक्ष्यति ॥ ३.मल जशान प्रथम पुरस्ताद्विसीमतः सुरचो वेन आवः। युभ्या उपमा अस्य विष्ठाः सतश्च योनिमसतश्च विवः ॥ ३ ॥ ब्रह्म वृहत् रुक्मा स्पमादित्याख्यं प्रथममादौ पुरस्ताव (प्राच्या दिशि ) जशानं जायमानं दृश्यमानमिति यावर। बनेः मानवि शपः सो निखम्। "गमहने"-(पा.६-४-९८ युपधालोपः।चि वेनः कमनीयो मेधावी वा स आदित्यः। मुरुचः प्रशस्तरोननात् रदमीन् सीमतः सर्वतः वि आवः व्यवृणोत विश्तानकरोत् । "इन्दसि परेऽपि व्यवदितावेति"(पा.१-४-८२)विशम्दस पुरस्तादप्रयोगो न्ययदिनस्य। सार्थकाले आवरितिक्रियापदेन संवध्यते उपसर्गरवाद। "उपमाः क्रियायोगे"(पा.१-४- 1. सायणस्तु विधा सेतुरिव जलस्य धारयिता आदित्यः अस्तिः पुत्रो पण ऋतं विधारणहेतुभूतं सत्यं या नदीनामुपादानभूतगुदर सी सर्वनः प्रासजस्यका सष्टवान् । तेन वरुणस्यतेन सिन्धवः स्यन्दनशीला नधो यन्ति गान्ति प्रवन्ति। एसे सिम्भवः न थाम्यन्ति न ममं प्रामुवन्ति न दिमुथन्नि नोपरता भवन्ति। अनक्षसाः सदैकरूपेग प्रबह- ग्वीयर्थः। एतदेवोच्चता वयो न वयः पक्षिण वरपुयाः हवाः शीनगामिनः परिग्मन्परि- उमनि भूम्या पप्तः पतन्नि गछन्ति । इत्येवं व्यापार ॥ अत्र सपा मुलगिति रेटर ॥ .ते दिवांका मेपमारा स्पन्दन्ते । तद व मूग प्रसधाः सातौशिषामुरमा. दाय पुनः सूर्यमाल प्रविशन्ति । 3. उसि "तनिपन्योरन्दगी" (१०६-४-१५) सुभाषः ॥ 1. एनि"-(पा. ०-१-३९)नियमाने या । सायनमो नम: म्पाने ।। B. गमे प्राधाः प्राचीयम् ।

·प्रथमोऽध्यायः । - । वामदेवपुत्रो नकुलोऽनया निष्टुभाऽऽदित्यं तुष्टाय ॥ तदेतत्प्रदेशयत्यर्थत - व्यवृणोत्सर्वत आदित्यः ॥ ३४ ॥ व्यवृणोदिति वि आवरित्यस्यार्थ । सीमत इलस्य सर्वत इति ॥ कि व्यगृणोदित्यपेक्षितमर्थतो निर्दिशति- सुरच आदित्यरश्मयः ॥ ३५॥ आदित्यारयस्य ब्रह्माणो रश्मयः किरणा । "किरणप्रग्रही रदमी" इत्यमर । त एव मुरचस्तानियर्थः । पुतस्ते सुरुच इति मुरुच्शन निर्नवीति- मुरोचनात् ॥ ३६॥ तथाच सुरुच प्रशस्तरोचनानश्मीनियर्थतो गभ्यते। "रुच दीप्ती" (भ्या. आ) विप् । बेनो मेधावी॥ अथ परिग्रहार्थीयस सीमिति मान्तस्य कथ सीमत इसकारान्तमुपादाय तसिना सौमत इति सावितमित्यनुयुक्त उत्तरमाह- अपिया सीमेत्येतदनर्थमुपबन्धमाददीत पञ्चमीफर्माणं सीनः सीमतः सीमातो मर्यादातः॥ ३७॥ अन अपिवेति मिन्नक्रम सौन्न इत्यत प्रारद्रष्टव्य । सीम् अ इखेतदनर्थकमुपबन्ध सज्ञाकरणम् (अकारम् ) आददीतार्थकाले। पयम्या कर्म कार्य “पञ्चम्यास्तशिल्" (पा० ५-३-७) इति ससिल्प्रत्ययरूपं यस्मात्पुरस्वथाभूतम् । तथाच सीमित्यय सर्वशब्दसमानार्य एवं पर्यवसनो भवतीति व्याख्योत सीमत सर्वत इति । ५९) इति पाणिनिस्सरणात् किंच उपमा उप समीपे माति भूतानि याम दा सावराया भातएवास जगतो पिछा विविध तिष्ठति यासु ता विविधस्सानभूता "अम्बानगोभूमी" (पा०८-३-१७) लादिना एवम् । एवभूता बुझ्या वृक्षम तरिक्ष तय भवा दिश. विव यकृणोत् । किंच सतोऽभिन्यक्तस्य रथूलस्सामनोऽनभिव्यक्तस्य मूक्ष्मम्य च मूर्तस्य यदपटा- देरमूख वावाश्चेति वा योनि प्रभव वित्र न्यगोद । वृणोनेविपि तुप्से गुणे चव इति रूपमभाव आर्ष । "दहुल छन्दम्यमा योगेऽपीनि" (पा ६-४-७५) वचनाद ।। १. उपमान्त सीमिसस्य परिमार्थीयस्वम् । २. अनुबन्धमिवोच्चारणकाले प्रयोजनवादपवध्यमानम् । संचाररण सगात्वपयोज- पम् संशाकियतेऽनेनेति स्युर (पा. ३।३।११७) ॥ ३. अवधिविशिष्टो हि सर्वार्थ, सीमादेन विवक्षितस्ततस्तसिनाऽवध्यर्थेऽमिहिवे सर्वार्थ एवावशिष्यते। विशिष्टवायापदाना सति विशेषणवाचर पदममवधाने शिष्यमात्रपरस्वमिति नियमात् । अत्र पद शुक्त नतु "मुसिडन्न पद" (पा.१-४-१४)मिति परिभाषितम् ॥ ४ मत्राधररणवाले दुर्गोंक्ति मूगेकि चानुसौतयारयानम् । महोपरमते । मर्या- दार्थमेवेदादाहरण सीमत सीमान मर्यादा भूगोन्मभ्यभागमारभ्येति तदर्थ समार। एतदेवान स्तियोराहरणानसास्तरमभूलमपिनत्यनेन सूचित पूर्वोदाहरणमेवोभयादि एयरवनिशी राधान्त ॥

·निरुक्तविवृतिः। इदानीं शब्दसारूप्यप्रसक्तं नित्रवीति-सीन सीमत इति । अपिचा-अथवा प्रामा- देर्मांदार्थस्य नान्तस्य सीमन्शब्दस्यापि पूर्ववत्तसिलन्तस्य "खादिष्वि" (पा० १- ४-१५)ति पदलानलोपे सीमत इति संभवतीत्साह-सीमातो मर्यादात इति । अन्न द्वितीयान्तात्सार्व विभक्तिकतसिरिति महीधरखरसः। इदानी निर्वचनप्रसकं सीमाशब्दार्य निववीति- सीमा मर्यादा विपीव्यति देशाविति ॥ ३८॥ सीमन् शब्दो मर्यादार्थः । कुतः ? देशी पूर्वापरौ विपीव्यति विगतसन्तानाव. वच्छिनी (विभक्ती ) फरोतीति हैतोमर्यादा सीमेत्युच्यते । तपाच "सीमसीमे स्त्रियामुमे" इत्यमरव्याख्यायां महेश्वरः द्वे प्रामादेमर्यादायामित्याह "सीमाऽऽपा- टस्थितिक्षेत्रेवण्डकोशेषु च निया"मिति मेदिनीच । स्थिविरन मर्यादा “मर्यादा धारणा स्थिति"रित्यमरः । अयं चार्थतो निर्वचनकमः। सीमेति तु "पिम् पन्धने" (खा. उ.) इत्यस्य "नामन्सीमनि" (उ. ४-१४०) त्यादिना मनिनन्तो निपातः। सिनोति यनाति देशाचेतावानेवायमित्येवं सा सीमा । त्व इति विनिग्रहार्थीयं सर्वनामानुदात्तम् ॥ ३९ ॥ निपातत्वेनैतदपि संदियते । वक्ष्यते हि "निपात इत्यैके" (नि. १-३-३)इवि। अतस्त्व इति ह्येवं निपातकाण्ड उदाहियते । संशयपरिशोधनाय त्व इत्येतद्वि- निग्रहार्थीयमिति व्याख्यातम्। (३१पृ. १पं.)खरविप्रतिपत्ति निराकरोति-अनु. दात्तमिति । "सत्त्वसमसिमेस्खनुचानीति" (फि. ४-५८) सर्वानुदात्त इत्यर्थः । अर्धनामेत्येके ॥४०॥२॥ अर्धस्यैवतमाम ल इत्येवमेके भाचायां मन्यन्ते इति शेषः। वक्ष्यति चायमपि। यो नेम इत्यर्धस्य (निरु. ३-४-१) इति । तदेतत्प्रकरणोपपदाभ्यामध्ययसेयं, साधनाम, इ. सर्वनामेति ।। २ ख. सू. ।। यथान सर्वनाम तयमुदाहियते- अचां त्यः पोषमास्ते पुपुप्यान्गायत्रं त्यो गापति शफरीपु। ब्रह्मा त्यो वदति जातवियां यशस्य मानां विमिमीत उत्पः॥१॥ (क्र. सं. ८-२-२४-११) भादिरसस्य वृहस्सवेरापम् । मिष्टुप् । अनया हि पृहस्पतिर्वेदितवेदाज्ञानं नुष्टाय ॥ अथास्यामच्येकशब्दसमानार्य सराद दिदर्शमिपुरनया कर्तव्यं तावदाह- इत्यत्विकर्मणां विनियोगमाचष्टे ॥२॥ अयमर्थः । होप्रादयः पोडासिंजो भवन्ति । ससदस्याः सप्तदश । वेपु चतारो महर्तिनः । होता, उदाता, ममा, अध्वर्युवेति । वेषां होनादीनां चतुर्णारिखना यानि कागि अरशंसनादीनि देो विनियोग विरिभ्य नियोग नियोजनम् (फपुरपेष्वारापनम् ) इति-अनपर्चाऽऽचष्टे प्रवीति ।। कपम्-ति प्रपमं पादं विमोति- १. निरागारे "नेपाना भादासाः" . ४-८०) इलापुरातत्व प्रसन्न ।

·प्रथमोऽध्याय । ऋचामेक. पोपमास्ते पुपुष्वान्होतर्गर्चनी ॥ ३॥ य एते चत्वारो महर्षिजस्तेपा मध्ये एको होता यज्ञकाले खकीयवेदगतानाम् अचां पोप यथाविधिकर्मणि प्रयोग पुपुष्वान ( एको धातुरनुवादार्थ ) बही च पुष्यन् शसैन् आस्ते । इतीयमृक् अर्चनी । अय॑ते स्तूयतेऽनयेति करणे ल्युट (पा० ३-३-११७) टिलान्डीप् ऋच सुतौ ' (भवा प ) तदेतदृक्श सर्नेकर्म होतरि विनियुक्तम् । उक्तच “यहचैव होन क्रियत" (ऐ० मा ५-५-८) इति ।। अथ द्वितीय पाद विकृणोति-- गायत्रमेको गायति शक्करीपदाता ॥४॥ एक उक्कादन्य उद्गाता एपखशब्दार्थ । गायनं गायत्रशब्दाभिधेय स्तोन साम, शकरीधु शरीशब्दाभिधेयामुक्षु गायति इत्येतत्सामगगनकर्मोदातर नियुक्तम् । उक्तच "सामोद्गीथ मिति (ए मा ५-५-८) ॥ अथ मन्त्रार्थ पादशोऽप्रे निर्विवधुरुक्तार्ध एकपदनिरुक्त तावदाह- गायत्रं गायते स्तुतिकर्मण ॥५॥ तुत्यर्थस्य गैधातो (निष ३-१४) (भ्वा प ) करणे पत्रन् । गायसने नेति गायनम् ॥ शकर्य नाच शक्नोते ॥६॥ "शक्ल शकी (खा प ) अस्माद्बाहुलकारकरणे दनिपि "वनोद च ' (पा. ४-१-७) इविडीबादेशश्च । शक्नोल्यामिरिति शक्कर्य १ विनिग्रहार्थीयस्थ सर्वनाम्नस्त्वशम्दस्यार्थनिर्देशोऽयम् ॥ प्रथम इत्यर्थ चोक्तम्-"एको याथें प्रधाने च प्रथमे केवले तथा । साधारणे समानेऽस्पै संस्थाया च प्रयुज्यन' इति ॥ २ पुन पुनभृश वा देवतायाथा म्यानुचिन्तनस तानमर्मस्थानवरणानुप्रदानवतीर्य थाकालमृचोऽधीयान इति दुर्ग ॥ ३ अयमय सायणेनोक्तस्तथाच पुपुष्वानिति बखत । "धातुसरथे प्रत्यया (पा ३-४-१) इति वर्तमाने लि। "लिट कानज्वा' "+वमुश्च (पा ३-२- १०७) इति कसु । हिदि धातो (पा ६-१-८)रति दिवम् । (दि. ५०) पोषमिति गमुलतम् । “से पुष (पा ३-४-४०) इति गमुल बाहुल कानुपपदेऽपि । अतएव क्पादिषु यथानिध्यनुप्रयोग इति पुपरेवानुपयोग । सन् तुवन् "शमु रसुतौ' (भ्वा०प०) लट शतरि रूपम् ॥ धातूनामनेकार्थलाइवादिक स्थ पुष्टयर्थस पुरव सत्य वृत्ति । ऋग्मायभूमिकाया सायगत पोषमास्ते पुरचानित्यस पुष्टिं कुवप्नास्त इत्यर्थमाह मित्रप्रदेशेष्वानातानामृचा संघमेकत्र संपाचेतावदिद शव मिति कुप्ति करोति सेय पुष्टिरिति च म्याचष्ट । शम्दोऽपि तेनैद र पाचन "अय॑ते प्रगसनेऽनया देवविशेष कियाविशेषस्तत्साधनविशेषो वेत्वृह' रत्येवम् ।। ४ एतचाइगध्ययनकर्म तसि होतरि विनियुक्तम् ॥ । तथा - . पुष पुष्टो" ·. निरुतवितिः। अथैतस्मिनथें निगम प्रमाशयञ्छकरीशन्दे वृत्ति दर्शयति- तद्यदामित्रमशकदन्तुं तच्छकरीणां शहरीत्वमिति विज्ञायते ॥ ७ ॥ यवसादाभिरभिष्टत इन्द्रो वृत्रममरं हन्तुमशकत् वत्तमाच्छकरीणा- मृचां शकरीत्वमित्येवमेन्द्रनाह्मणेऽपि (५-२-२) शोतेरेव शकर्य इति विज्ञायते लिङ्गतोऽपि हि दर्शितं भयति "आस्यातजानि नामानी"वि ॥ अथ तृतीयमुक्तमत्रपादमर्थतो व्यावष्टे- ब्रह्मैको जातेजाते विद्यां वदति ॥ ८॥ एकोऽपरो ब्रह्मा नाम ऋषिक् । जातविद्यामिति वीप्साग सप्तमीतत्पुरुषमा. पं विज्ञानवलान्मलाव्याचटे-जातेजाते भृशमुत्पने प्रायधितादो कर्तव्ये कर्मणि । विदन्यनयेति विद्या "विद ज्ञाने" (दि.आ.) "संज्ञायां समजे"(पा.३-२- १९)ति करणे क्यप् । ता वेदयित्रीं वाचमिति राायणः । विद्याप्रय हेतुतादात्मनो विज्ञानमिति दुर्गः । वदति एभ्य ऋत्विग्भ्य "इदमन करते"-ति ॥ तत्रापि लेत. कम विनियुक्तम् ॥ अप ग्रीव कुतो विद्या पदवीत्यनुयुजस्तस्य विद्याप्रकपात्सर्यवेसृलमाह- ग्रहा सर्पविद्यः सर्व वेदितुमर्हति ॥९॥ नारा रित्तमधिकार निर्वर्तयितुं दागायती दायं सर्यविधः। सो (नया) लिया येदेति "तद्धितार्थ-" (पा. २-१-५१)ति समासः । "तदधीठे तदेदे-" (पा०४-२-५९)ति हि वेदार्थे "विद्यालक्षणकल्पनान्तायति पञ्चव्यम्" (या. ४-२-६-) इति टए । तस्य "सर्वादः शादेव उग्यफव्यः" (या.) इति टक । तथाविधी हासावधिकारी प्रयोपियासयुको येनासी सर्वमेय वेदितुमर्हति अतोऽयं मला भवति । कर "अप मेन मावं कियते इति प्रय्या नियया" (२. मा. ५-५-८) नि । १. अपरान सम्माभ्यां पावः शतिरस्यने। इन्दगला सासारामती तासां रणपोपपतिः। यखामभिरिधारा चिजनरल व शहरीलामी पर्यवसि. । जिनपख विनरम भायः राम प्रतिजन्य रोपे मारीतो भा। पाकिमना रेव प्रकार इति॥ २. शम्दगामीमांगायर्या मशिदम्॥ ।

·प्रथमोऽध्यायः। ब्रह्मा परिवृढः श्रुततः॥ १०॥ भ्रूयत एव (न पर केनचित्कियते-) इति श्रुनो वेदः । गणि क्तः । तस्मादिति "पञ्चम्यालसिल" (पा. ५-३-७)। परिवृढः प्रभुतेषां मध्ये नेता (नायक.) "प्रभौ परिवृद्धः" (पा. ७-२-३१) इति निपातः । "प्रभुः परियटोऽधिप" इत्यम- स्थ: स हि नयीविद्यां चेद । अन्य त्वेकका मिसस्य विद्याप्रपोऽन्यतः । अधुना शब्दसारूप्यनसचमुच्यते- ब्रह्म परिवृढं सर्वतः ॥ ११ ॥ सर्पतः सर्वासु दिक्षु । "आद्यादिभ्यस्त सेरुपसंख्यानमि" (वा.)ति सार्वविभ- क्तिकतसि । ब्रह्म वेदान्तप्रतिपाद्यमृगादि वोभयमपि एतत्परिवृदं व्याप्तम् ।। अथ तुरीयपादं तस्या अर्थतो व्याचटे- यशस्य मात्रां विमिमीत एकोऽध्ययुः ॥ १२ ॥ एकोऽध्वर्युश्च यक्षस्य मानां मीयतेऽनेनेति मात्रा तां या कांचिदितिकर्त- व्यतामभिपवाहणादिरूपा ( यज्ञशरीरं ) विमितीते अत्यर्थ ( नानाप्रभार) नि- मिमीते (करोति)। उ इत्यवधारणार्थो मत्रे। खखकर्तव्यमेव सर्वोऽतिप्रति नान्यकर्तव्यमित्यवधारणा । यद्वा वितसर्थ.। सच मुगम इति कृला व्याख्याकाले उपेक्षितः । यज्ञवरूपनिष्पादकत्वं चाध्वर्यो मनिर्वचनादेवावगम्यत इत्यध्वरश- दमनेकधा निब्रवीति- अध्वर्युरध्वरयुरध्वरं युनत्त्यध्वरस्य नेताऽध्वरं कामयत इति वा॥१३ अध्वरशब्दे पृषोदरादिलादन्यलोपेऽध्वरयुरेवाध्वर्युरित्युच्यते। सोऽध्वरयुरिति तत्साधयबषयवार्थनिर्वचनेन । अध्वरं यहं युनक्ति पानसवनेन संयोजयतीख- ध्यरयु.। "युजिर योगे" (रु. प.) प्रत्यय ओणादिक । टिलोप । यत सोऽध्वरस्य नेतान्तं प्रापयितेति, अध्वर्युशन्दस्यैव तात्पर्यार्थोऽयमिति सायण । एतदेवाभि- प्रेत्याध्वर्युवेदस्य ( यजुप ) यागनिष्पादकत्लद्योतक निर्वचनं या दर्शयिष्यति “मन्त्रा मननात् । छन्दासि छादनात् । स्तोम स्तवनात् । यजयजते" (नि.- १३) रिति, अथवा अध्वरं कामयते कर्तुमित्ययमध्वर्यु । एतस्मिनिर्वचने युरित्यय कामनार्थ. । वयुकामा वमुयव इति यथा ॥ अपिवाऽधीयाने युरुपयन्धः ॥१४॥ अथवा अध्वर-(न्तत्प्रतिपादक शास्त्र-) मधीयानो लक्षणयाऽश्वर इत्युच्यते । मची मोशन्तीतिवत् । तस्मिंश्चाधीयाने ब्राह्मणे युरित्ययमुपबन्धो नामकरणम्। अध्वरमधीते यस्तस्य नामावयुरिति ॥ अकारलोप पृपोदरादिलादनापि ॥ १.मीयते शत मान कर्म तन्मात्रेचुच्चा शति दुर्ग मञ्चस्थेषु पुरुषेषु क्रोशत्सु मचा कोशन्तीनि यथोच्यते तथाषाध्वरमधीयानोऽध्व- युनाम्ना ब्यपदिश्यते ॥ - २.

·४८ निरुक्तविवृतिः । अय विप्रहप्रसकस्साध्वरशन्दस्य तत्वमाचटे- अध्घर इति यझनाम ॥ १५॥ कम्- ध्यरतिहिंसाका तत्प्रतिषेधः ॥१६॥ हिंसाफर्मा हिंसार्थकः (निघ० २-१९) वरघातुः । तस्मा"मर्थे कविधान. मिति (वा.३१३१५८) अधिकरणे कः। ध्वर्यन्ते यध्यन्तेऽसिमिति परताप्रतिषेधो न घरोऽध्वर इति । अहिंस्रो हि यज्ञः। यत्किंचित्पशुपीजादिकमत्र हिस्सवे साऽभ्यु. दयहेतुसात्तिपा हिंसा न भवति । द्वेपपूर्यको हि प्राणियधो हिंसा । न तयाति भवति सोऽपरः । तयाच श्रुतिः "न या उ एतस्मिन्नियरो" (य. या० सं० २३-१६) इति । स्मृतिय " पुलमिच्छन्ति तृणानि राजन्" इति ॥ निपात इत्येके ॥१७॥ अयं सराप्दो निपात इत्येक भाषायां मन्यन्ते ।। एवंसति पूर्वाभ्युपगतेऽनुदातन्ये (नि. १-३-२) शरते- तत्कथमनुदात्तप्रति नाम स्यात् ॥ १८ ॥ तदेतत्वैविरामसरूपं उदात्तप्रति उदातसमापं सत्यं नाम स्यात् । (यद्रवसोकं सपनामानुदासमिति ) उत्तरमाह- दृष्टव्ययं तु भवति ॥ १९ ॥ रानुमिचिरन्दगि भयतीति हटव्ययतामामेनि रागी। राम्रोऽत्र मेदार्प उत्तरपदाता पनपिनम् ॥ यदा देवरामुपया एय द्वराया। भयंगायः । यद्यपि "पियोऽन्त उदात." (फि.. . 1-1)इति पिटमूर्य फिर.प्रातिपादरसान्तोदातर विदधाति, "निपाता मारुताः" (फि. सू०४-८०) इतिचागुदातयं, पारि "सरयरामगिगेलगुपानी" (फि.मु.४-५)ति पियमूर्य पदपपदति । सपा पापपाद- ·प्रथमोऽध्यायः। ४९ सरणाद्ययदर्शनाच अनुदात्तमपि सदेतनामैव भवतीति ॥ वस्तुतस्तु । "निपाता थप्याधुदाता भवन्तीति" (फि. सू. ४-११) कृतापवादलाटाव्ययलाच नामवंतदित्युपपनमिति दुर्ग ॥ के पुनरस व्ययो दृट इत्यपेक्षायामाह- इत त्वं सरये स्थिरपीतमाहुरिति द्वितीयायाम् ॥ २० ॥ एकवचने व्ययो दृष्टः । तमिलयमनोदात्त सच निपातखरेगव भवितुमर्हति । एवम्- उत्तो स्वसौ तन्वं विसन इति चतुर्थ्याम् ॥ २१ ॥ सर्वनामसान्हे से (पा. ७-१-१४) ॥ मन्त्रार्थस्तु (नि. १-६-पा.) उप. रिटायाख्यास्यते ॥ अथापि प्रथमावहुवचने ॥ २२ ॥ ३ ॥ च्ययो हष्ट । स यथा-॥३॥ अक्षण्वन्तः कर्णवन्तः ससायो मनोजवेपसमा बभूवुः ॥ आदानास उपकक्षास उत्ये हदा इव स्नात्वा उत्वे दहश्रे ॥१॥ (ऋ. स ८-२-२४-७) आशिरसस्य वृहस्पतेरापं विद्यासूक्तं त्रिष्टुप् ॥ अक्षण्वन्त इत्यस्यार्थ निर्विवक्षु- राद्यपादमस्सा अर्थतो व्याचष्टे- अक्षिमन्तः कर्णवन्तः सखायः॥२॥ अक्षि विद्यते येपामित्यर्थे “तदस्यास्वसिरिति” ( पा० ५-२-९४) मतुपि "छन्दस्यपि दृश्यत" (पा०७-१-७६) इति अक्षिशब्दस्यानडि । “अनो नुद्" (पा०८-२-१६) इति मतुपो नुहागमे अक्षण्वन्त । लोके पुनरक्षिमन्तः । अक्षिसयुक्ता । एवं कर्णवन्तः वर्णविलक्षणाकाशवन्त । उपलक्षणमेतदन्येषा- मायझानाम् । तथाच समानेन्द्रिया समानोदरपृष्ठपाणिपादा । अतएव ससायः समानं रयान ( ज्ञान ) येषा ते । वाद्येन्द्रियेपु समानज्ञाना इत्यर्थः ॥ अथानकपदनिरुतम्- अक्षि चप्टेः॥३॥ पझ्यत्ययस्य चनिधातो (म भा.)निसरीणादिकः। "को" (पा ८-२-२९) रिति कलोप । पस्य कल सस्य पत्त याहुर काचक्षिइ रयान् (पा. ३-४-५४) इति १.सर्वनामत्वेऽयुदात्तत्व छान्दसत्वाद्यलय दर्शयति । यद्यपि तत्र "खाशिवामदन्ता ना" (फि० सू० २ पा )मिति शिट. सर्वनाग्न आधदात्तल विहित तथापि तदौत्मगिकम् । "त्वत्त्वसमसिमेयनुचानी" (फि० सू० ४ पा.)ति विशिष्यानुदात्तत्वविधानात् । विशेष. विधिश्वौत्सर्गिवस्यापवाद एवेति सूपपादित माछ। २. उन त्वम् उतो त्वसै इसनशाइय-(पाद-) पटिनमत्रयोरथरिवत्यर्थ ॥ ३. अनेकार्थवाजानना व्यक्तवागर्थकस्यापि पश्यत्यमलम् ॥ नि..

·५० निरुक्तविवृतिः। रयानादेशाभाव इइभावश्च । चकारलोपच पोदरादिलात् । रयायते (दृश्यते) शनेन सर्वमित्याक्षि। अनक्तरित्याग्रायणः॥४॥ व्यक्त्यर्थस्याझ्धातोः (रु. प.) औणादिक सिरनिदितामि-(पा. ६-४-२४)ति नलोप: । “चो कु-"(पा०८-२-३०) रिति कुत्वं चल सस्य पखं च अनकि व्यक्त भवतीत्यक्षि। इति अप्रत्यापलमामायणः “नडादित्वात्" (पा०४-१-९९) फक् । फस्यायन (पा० ७-१-२)। आमायण आचार्यो मन्यते इति वास्यशेषः । यद्यप्यशान्तरमपि व्यकमेव भवति तथापीदं तैजसलादन्येभ्योऽभ्यो व्यकतरं भवति ।। भनार्थे श्रुतिं प्रमाणयति- "तस्मादेते व्यक्ततरे इव भवत" इति ह विज्ञायते ॥५॥ यस्मादेते तेजोऽवयवभूयिष्ठे तस्मात्कारणादित्येनं तच्छन्दवलाद्यच्छन्दमध्याहृत्य व्यात्याक्रमो निरुक्तशास्त्रकृच्छलीपरिशीलितोऽन्यत्रापि यथावसरमृह्यः। एते अक्षिणी इतरेभ्योऽभ्यो व्यक्ततरे स्पष्टतरे ( प्रमाशतरे) इव भवतः। अन्धकारेपि होते प्रकाशेते एव नक्तंचरादीना, न तधेतगण्यनानि । एवं ब्राह्मणेऽपि अनक्लेरेवाक्षिणी इति ह विचार्यमाणे ज्ञायते ॥ कार्णः कृन्ततेनिहत्तद्वारो भवति ॥६॥ कृती च्छेदने धातो ( रु. प.) आणादिकोऽन्प्रत्ययः । गुणः । प्रपोदरादिला. त्तस्य न णखम् ॥ यद्वानिष्ठान्त एव पृपोदरादि । उभयथापि निकृत्त (छिन्न-) द्वार इति कर्णो भवति । गर्भावस्थायामेव केनापि (देवेन) निर्मितविल इत्यर्थः ॥ अच्छतेरित्याग्रायणः ॥७॥ गत्सर्यस्य धातो (बा प.) आणादिक कर्मणि नन् धातो. कुटागमश्च । गुणो णत्वं च ॥ ऋच्छन्ति (गच्छन्ति) शब्दा एताविति वर्णावित्येवमामायणो ब्राहरशमप्येतस्मिनिर्वचने प्रमाणयति- "ऋच्छन्तीय रो उद्गन्तामि"ति ह विज्ञायते ॥८॥ ऋच्छन्ती (गच्छन्ती-) वैती से आगाशेऽभिव्यक्ता. (सन्त.) शब्दाः । एता. चपि च उदगन्तां प्रत्युदृच्छत इव ग्रहणाय । इति ह विचार्यमाणे ज्ञायते खेविति ॥ द्वितीयपादमर्थतो व्याचप्टे- मनसा प्रजवेप्यसमा यभूवुः॥९॥ एवंभूता अप्येते मनसां सुखाद्युपलब्बिसाधनेन्दिया णा-(मन्तरिन्द्रियाणा)प्रजू- यन्तै गम्भन्ते इति प्रजया गम्यत्रदेश प्रशाया.।जु इति सानो धातुर्गनी धेगे च २. "पामाध्मेति" (पा. ७-३-७८-) कच्चादेश.शिनि (शपि) परे विग्रहवाक्ये दर्शित. पदमन्यत्राप्यूद्धम् ।। २. शरीरस्य शिरसो या ऊध गते ( उच्चैः सिते) म्याने आवाशलक्षणे । ३. पुरुपभेदारहुवचनम् । मनो हि प्रत्यास्मनियतलादनन्त परमाणुरूप नित्यं चेति न्यायनिशे वदन्ति । 1 मन्यते ॥ - ।

·प्रथमोऽध्यायः। तस्मात्कर्मणि "दोरप" (पा. ३-३-५७) इत्य प्रसय गुण । तेषु (मनोगम्येषु) असमा अतुल्या बभूवुः भवन्ति । छान्दसो लिट् ॥ कैचिहापोहनधारणाप्र- वक्तृखसमर्था । केचित्ततोऽनल्पा. । केचिदल्पमेधसोऽपरेवमेधस एव ॥ कथमसामान्यमिति तृतीयपादमर्थतोव्याख्यन्-दृष्टान्तेन प्रतिपादयति- आस्यदना अपर उपकक्षदना अपरे॥१०॥ आस्यं प्रमाण येपा ते आस्यदनाः “प्रमाणे द्वयसज्दनमारच"(पा०५- ३-३६) इति ऊर्ध्वमाने दनच्प्रत्यय । आस्सदमा एव आदाना ! पृषोदरादिला- दास्यराब्दस्याकारादेश स्यशब्दलोपो वा। आदमा एच आदमास.I"आसेर- सुगि"-(पा० ४-१-५०)ति जमोऽमुगागमछान्दस । हृदा इवेति तुरीयपादस्थ- मनानुसन्धीयतेऽर्थवशादुपमानलाभाय । तथाचास्यप्रमाणोदका हदा इवेनि मध्यम- प्रज्ञानाह । अपरे इति वे इत्यस्त्रार्थो। सर्वनामसात् "जस शी-"(पा. ४-१- १५) भाव। ततोऽल्पप्रज्ञानाह उपक्षदना इति । कक्षस्य समीपमुप तत्र- माणं येपान्त उपक्क्षदांना पूर्ववदनापि साधनप्रकियोहा। कक्षो वाहुमूलम् “याहु- मूले उभे कक्षा" विल्यमर । कक्षसमीपप्रमाणोदका (अल्पोदका) हृदा इवेति । उ पादपूरण एव । तथाचार आदनास इत्यतिपरोक्षवृत्तिं तमिमं परोक्षगृत्तितामास्यदना इत्यनेन सपाद्यास्यप्रमाणोदका इत्येव प्रत्यक्षवृत्तितामापादितवान् । इति ध्येयम् ।। अथानपदनिरुक्तम्- आस्यमस्यते ॥ ११॥ क्षेपार्थस्यागुधातो (दि प ) "ऋहलोमे” (पा० ३-१-१२४)दिति ण्यत् । अस्यते क्षिप्यते होतदाभिमुख्येनानमित्या स्यम् । आस्यन्दत एमदग्नमिति वा ॥ १२॥ आदुपसृष्टस्य स्रवणार्थस्य सन्दते (भ्वा० आ. ) "अन्येष्वपि दृश्यते" (पा०३-२-१.१) इति ड । अन्न कर्तृ । एनदिति कर्म । "अन्वादेशे नपुसके एनद्वत्तव्य" (वा २-४-३४) इति एनदादेशो द्वितीयकवचने । एतदास्समास न्दते द्रवीरोल्यानम् । यद्वा एनदिति कर्तृ बाहुलकात्प्रथमैकवचनेऽप्येनत् । अन्नं (शुष्कमपि ) प्रायासमन्तारस्रवत्येवलेप्माण येन तदाकृत प्रसितु शक्यते॥ अथ दनशब्द परिमाणार्थक नाम मला निक्ति- दर्भ दध्यतेः स्रपतिकर्मणः ॥१३॥ सवत्यर्थस्य दधधातो मणि बाहुलकादौमादिको नन् इडभावश्च । स्रुततरमिक A १. ईषदल्पा । नमोऽत्राल्पार्थे वृत्ति । अनुदरा यन्यत्यत्र यथा । पठन्ति च । तत्सा- दृश्यमभावश्च तदन्यल तदल्पना । अप्राशरत्य शिरोधश्च नपर्था षट् प्रतीर्तिता । इति । भवाक्षण । अपापम् । अनश्व ।अपशवो वाऽयेगोऽश्वेभ्य । अधर्म इति शिष्टमुदाहरन्ति । २. प्रथमश्च दितीयश्च ऊध्वमाने मताबुभाविनि हि नियमस्तथा चात्र ( सूत्रे) प्रमाण. पदमूध्वमानपरमेतद्विषये ॥

·५२ निरुक्तविवृतिः। तद्भवत्युत्तरात्परिमाणात् ॥ ययययं खादी घातने पालने च पटितो न दिवादी तथापि यास्कवचनादिवादिलं सवत्यर्धकलं च कल्प्यते । उ च । दिवादिस्तु भ्वादिवदाकृतिगणस्तेन क्षीयते मृग्यतीत्यादिसिद्धिरितीति ॥ एतच शब्दसारूप्याद्- न्यथापि निरुतं, प्रकृते तु दनप्रलय एव प्रमाणार्थ इति व्यक्तमुकमधस्तात् ॥ दस्यतेर्वा स्याद्विदस्ततरं भवति ॥ १४ ॥ उपक्षयार्थस्य दसुधातोः (दि. प.) औणादिको नन्सस्य घो बाहुलकादिड- भाववादस्यतेर्वा दनं स्यात् । इलेवमपरथा व्युत्पाद्याथैतो नित्रवीति-विदस्त. तरमुपक्षीणतरं तद्भवत्युतरस्मात्परिमाणादिति ॥ अथ तुरीयं पादमर्थतो व्याचप्टे- प्रस्नेया ह्रदा इचैके प्रमेया ददृशिरे स्नानाहीः ॥१५॥ नाला इत्यस्यार्थतो निर्वचनं प्रस्नेया इति । तत्राहि लाते. (भ. प.) कृत्या) (पा० २-४-१४ ) खन् प्रत्ययः । सच "अर्हे कृत्यतृचच" (पा० ३-३-१६९) इत्यही भवति । अनापि मर्पण सातुं योग्या इत्यर्थे मातेः "अचो यत्" (पा. ३-१-९७) इति यत् । "ईद्यती"-(पा० ६-४-६५)तीले गुणे प्रस्नेया इति नानार्हा अक्षोभ्योदका इति तदर्थः । एवंभूता हुदा इव एके प्रधानभूता महान्तः प्रज्ञया प्रस्नेया अगाधा. (अगाधप्रज्ञाः) दशिरे दृश्यन्ते । छान्दसो लिए वर्तमान इह भवति । अन वेइत्यस्यार्घ एके इति । दहश्रे इत्यस्य च दक्षिरे इति । मोउः पादपूरण एव ॥ अधात्रैकपदनिरुक्तम्--- हृदो हादतेः शब्दकर्मणः ॥ १६ ॥ (अव्यक) पशब्दार्थस्य हाद्धातोः (भ्वा. भा.) पयायच् । बाहुलकान्द्रसः । हादते अव्यक्तशब्दं हसावभिहन्यमान. करोतीति हदः॥ प्रकारान्तरेण निर्वक्ति- हादतेर्वा स्याच्छीतीभावकर्मणः ॥ १७ ॥ शीतीभौयार्थस्य हादी सुखेचेति धातो-(भ्वा.अ ) रक्तवत्सिद्धिः । उस्य रत्वं पृषोदरादिलात् । ग्रीष्मेऽप्यसौ शीतल एव भवचनान् मुसयतीति हद इत्युच्यते ॥ अथापि समुच्चयार्थे भवति ॥ १८॥४॥ अथापि अयमपरो निपात. समुच्चयार्थे भवत्येकतमः । तत् इति ॥४॥ अथास्योदाहरणम्- एरणा इय स्यदायिनम् ॥ १ ॥ (अ.प्रा. ११-१, इसाह । किमुक्तं भवति- आश्विनं च पर्यायाश्चेति ॥२॥ इत्येवम् । खदिति समुच्चयार्थे भवति । १. अशीतस्य सीतग्वन शीनीमाव. । अभूततद्भावे "कृम्वस्तियोगे मम्पयकतर चि"-(पा. ७-४-५०) रिति चिः। 'अस्स च्या' (पा. ७-४-३२) विनीवम् ।

·। प्रथमोऽध्यायः। ५३ अथ ये प्रवृत्तेऽर्धेऽमिताक्षरेषु ग्रन्थेषु वाक्यपूरणा आग. च्छन्ति, पदपूरणास्ते मिताक्षरेप्वनर्थकाः कमीमिद्विति ॥ ३॥ पदपूरणसामान्यानुक्रमेऽयमथशब्द । पूर्व हि व्यारयाता केऽपि सनहार्थीयाथा- दय । (नि १-२-३) तत्प्रसन्न होत्येवमादयोऽनर्थश अप्युका । (नि.१-२-४) प्रतिज्ञाप्रसक्तानेवाधुना पदपूरणान्यश्यति । तत्सामान्यरक्षणं तावदुपरम्यतेऽनेन । ये प्रवृत्ते-परिरामासेऽथै अन्य रेव वाश्यगते पदारेति शेप । अमिताक्षरेपु मन्थेषु गद्यप्रन्येषु वाफ्यपूरणा आगच्छन्ति त एव मिताक्षरेषु पदपूरणा भवन्ति । उभयनारितु अनर्थकाः अर्थान्तरावाचा ॥ क्तमे पुनते इत्याह "कम् ईम् इत् उ" इति । एते हि प्रायेण पदपूरणा एव । अन्ये पुन "इव न चित् न्वा"दयोऽर्थवन्तोऽपि । अर्थासभवे पदपूरणा भवन्ति । रक्षणं हि तानपि ध्यानोति । एते पुन प्रायेणानर्थका एवेति विशेषतो निर्दिश्यन्ते । अथवा ते प्रायेणार्थवन्त कदाचिदनका इसतो विशेपतो निर्दिश्यन्वे ।। अधुनौचाकमोमिदूतरामा त प्रत्येरमदाहरणदर्शयति- निष्कासश्चिदिनरो भूरितोका कादिय । विभ्यस्यन्तो ययाशिरे शिशिरजीवनायकम् ॥ ४॥ १. प्रतादर्थानमिसिदान्तर पोतयन्ति । पदमेव वाक्य मेव वा पूरयितन्यमेषामिल- यमेव हितेपामयों नाम्यदर्यातरमस्ति । उक्तश- रियावानागरयाननुपमर्गो विषमर ॥ सत्वाभिधापर नाम निपात पादपूरण पनि । २. उपलक्षणमेतदुता। सनु उन-नीयानामनुनानाध पाना, सपथा--- आपा-ता-गम्छानुचरा युगानि यत्र नामय कृगवनजामिम् ।। उपयदि वृषभाय वाहुमन्य मिच्यम्म सुभगे ! पनिम्मर ॥१॥ (अ.से. ७-६-७-१.) भ्रातृभगिन्यो संबादोऽयम् ॥ यानिडातर पनि वामयनेम्म पाल्वादामियाना विज्ञानमम्पनो भाता ता शेषयति । हे गुमग मा गरमान् आगमिष्यनिता-सानि उत्तरा उत्तराणि शुगानि यास विसावा यत्र रामयो भागय अजामि मातर पति धान-सरि- यन्ति । याविनम्मास्वनिदानी मतमसोइये पनि भारमिरस पामयम । तरनन्तरे पुरमाय नव योनी रेल सझे पुरुषायानीय बहुमतदिएपनका उपारंण कुरु । दिमत्रा । अप्रपा रखनया परपूर । २.पति ते या मातिारणाप परुपनोरन्येषा निदेश उक्त # ४ सन्यतारपम् पूशेकम्प पिनिमायायम्पायमपाद विधायति॥ ५ संपत ॥ ६ मन पनि 11 महीम । दुर्गे1 नुरेवियर- मधीयत शुभम् । मचितु-गुधानि साना शीरनार हुन् । अभावमा राय. मार ॥ (1.6-6-१९-१)ी पहने। भत्र सानो पक्षमामिभूत! विराऽनेन पसासापनन रावासावरमादयश.मरगोट - ·निरुक्तविवृतिः। चिदिन्नर, केचिन्मनुष्या निष्टकास. निर्वसना । अपिच । भूरितोका' बहुपत्या (दरिद्रा ) वृकान्मार्गरोधारस्तेना (घि० ३-२४) च्मृगालादिव वा थालघातकादिमादिति शेष । विभ्यस्यन्त पुन पुराश वा घिभ्यत रान्त हेमन्ते यवाशिरे पुन पुराश वा वाशैन्ते दुरिसत शब्द पुर्वन्ति। वाश शब्दकुटायाम् (भ्या आ ) किम्- शिशिर जीवनाय ॥५॥ शिशिरमस्माक जीवनाय, भागच्यतीति शेष । अत्पतरशीत हि शिशिर सुस तन जीविष्याम इत्यभिप्राय ॥ अन मने कमित्यनर्धक पादपूरण एवेति स नोक्त ॥ अथ निगमप्रसक शिशिशब्द द्विधा निर्बवीति- शिशिरं शृणाते शनातेवा ॥६॥ हिसार्थकस्य शृधातो (क्या उ)अतिरशिशिरेत्यादिना (उ १-५३) निपात । शृणाति हिनस्तीति शिशिरम् । अर्धर्चादि (२-४-३१)। अथवा शनाते हिस्यार्थस्यैव । नार्थकृतो विशेप । किंतु साधनकृत | हिनस्ति तस्सि कालेऽप्रति वध्यमानो दयानिरतिशयेन गुप्कानोपधिवनस्पतीन् इति ॥ अथ इमित्यस्योदाहरणम् पमेन सृजतासुते ॥७॥ (ऋ सं १-१-१५-२) इति । एपेद्री गायनी मधुच्छन्दर आर्पम् ।। अन ईमिति पदपूरण इति बोधयितु पादार्थमाह- आसृजतेन सुते ॥८॥ मदिमिद्राय मन्दिने। चर्कि विश्वानि चक्रये ॥२॥ इत्यस्य शेष । हे अध्यर्थव । सुतेऽभिपुते चमसस्थे सोमे एनं सोममिन्द्रायेन्द्रार्थमासृजत आभिमुख्येन सृजत। पुनरभ्युग्मयतेति सार्थक । कीदृशमेन मन्दि हर्षहेतु चक्रि साधुकरणशील शातयक्ष्मतादृशाहत राजयक्ष्मानोगात् मुञ्चामि मो ग्यामि (अन्तििवण्यर्थ । विसप यानि । किमर्थ जीवनाय कम् । जीवनाथम् । इहलोके चिरकालावग्यानारेत्यर्थ । कमिति पदपूरक एनेति ।। यक्ष्मशब्दोनाकारा तोरातदन्नादिपु पटिन ॥ (पा २-२-३१) १ अत्र विशरदोऽनुत्तोऽप्यर्थपशादध्याहत । इदितिपदपूरण एवेति वयमुपश्याम ॥ २ पश्यत इति दुग । वश कान्तौ (अ प )व्यत्ययो यन्ना गनेपदे। यातिरिच्छा। नशमिच्छ तीत्यर्थ ॥ हादसोरिर रन्थे । ३ शीतार्तस्य दन्ताभिघातपूर शम्दो दारियमूल्य बुम्मित एव भवतीति भाव ।। ४ अन्य स्वाहु । तहि प्रायेण प्रपुराणि गरदा यानि भवतीति शिशिरजीवनार्य तेपाम् ।। इति ॥ ५ अय क्यादावपटिनो पि वैदिक वाचत्रोझ । तथाच "बालमेशनिदर्शन"मिति धातुपाठपठिनगावासिंयमुपायोचन्-(सि वी ) अन्येतु दरागणीपाटो मर मिन्याए । तेनापटिता अपि सौरोरिस्वैदिवा योध्या रति ॥ तेनायवरादिरपीहयादि । ६ नामपिचममगणे पुनरभ्युन्नयनमापस्तम्ब्रेनोत्तम् । तथाचानिटोमप्रकरणे आ. मधम् "प्रारणं चमसाध्वय सत्सचा गुस्म्यान्युनीयोपावधमितीगी ।

·प्रथमोऽध्यायः। कोशाये दाय मन्दिने हर्षयुक्ताय । विश्वानि सर्वाणि कर्माणि चक्रय कृतवते । सर्वकर्मनिष्पादनशीलायेसर्थ ॥२॥ अदित्यसोदाहरणम्- तमिर्चन्तु नो गिर ॥९॥ ( स ७-१-३०-१४) इति । गाय येषा सौमी। अमहीयोराशिरसस्वयमापम् ॥ अनादिति पादपूरण इति बोधयितु पादार्थमाह- तं वर्धयन्तु नो गिर स्तुतय ॥१०॥ व स सशिश्वरारिव । य इद्रस्य हृदसनि ॥ १४ ॥ इत्यस्या शेप ॥ भव- नोऽस्मारमेता गिरो प्रावस्तुती विनियुता वाच सुनुतिरपास्त सोम धर्द्धन्तु बर्द्धय तु (अतर्भावितण्यथ) । य सोम इन्द्रस्य हृदंसनिर्हदयस्य सभक्ता । तत्र दृष्टान्त । वत्सं पाल शिश्वरीरिय सभा निर्यो वद्धपयसा मातरो वत्स बर्द्धयति तद्वदिति ॥ १४ ॥ अथ निगमप्रसक गिर'-इत्येतनिर्वति- गिरो गृणाते ॥११॥ गृशल्दै (श्या प ) इति धरतो विप् । 'नात इद्धातो" (पा. ७-१- ११.)इतील रपरलम् । जयोकारस्योदाहरणम्- अयमु ते समतसि ॥ १२ ॥ (ऋ सं १-२-२८-४) इति । गुन शेफो ( हरिष दमखे वधाय) नियुक्त आत्मान मोचयितुमिच्छ तया गायश्यद्र तुष्टाव । अनोकार पदपूरण इति व्याचटे- अय ते समसति ॥१३॥ कपोत इब गर्भधिम् । वचसचिन ओहसे ॥ ४ ॥ इत्यस्या शेप । हे इद्र। अय ते खदर्थ सोम (य व नित्यमेव समतसि सपतसि तासु तासु क्रियावा ऽऽहुयमान इति वाक्यशेषोऽर्थवशादोध्य । अन दृष्टा त कपोत इव गर्भधिम् । 'क्वेरोताचे (उ सू १-६२) ति साधुरव्यु पन्नो वा कपोत कम्पतन युत्सितपतनोवेति दुर्ग । सयधा गभधि' गर्भधारिणी कपोती भण्डाभय मा नीड प्रति पुन पुन पतति तद्वत् । सोऽय मृतिभिस्वदर्थमभिपुत सोम । अथ रिम १ अये ग्याचगनेवस सपिश्वरी गुमा रहयो गाव व । यथा मृतवमा पर्यायेणैक वस से लै पयोभिर्वहनादिसमर्थ कुर्यु । एवमम्मानित सोम पर्दयतु अनातवीर्य कुवतु देवार्षणायत्येवम् ।। २ अत गातलगमने (न्या. १०) सानलेनापिटेरेन (नैरल ) गमन सात- त्यगमन तफलितमधमाह नित्यमेव सम्पनसीति । पतनिर्गच ख (भा. प.)शी। फिप्रसय । ३ गोऽसा पीयन इति "कर्मण्यधिकरणेचति (३-१३) शेर (६+४-६४)॥ आलो.

·निरुक्तविवृतिः। सामि करिष्यसि ? मोचयासान् । किं वा वच (एव) तदेततः खतिरक्षण न जहसे न वितर्कयसि रोख्यमाणानाम् : केनाप्यभिप्रायेण वयमेतम । ची युप्मद्गुणैन सयुक्तोऽय सोमो यदिम परिगृह्यालानतो यूपान मोचयसि । कि वा बच ऐवैतच्छुलाऽवघ्यार्थमवधार्यात्ततामसार कारण्यान्मोक्यालान्विन्तेऽला भिरयमेवेऽस्मत्त प्रतिविशिष्टतर सोमोऽभिपुत इति वात्पर्यार्थ ॥४॥ इवोऽपि दृश्यते ॥ १४ ॥५ख.सू. ॥ कदाचिदनर्धक पदपूरण एवेति वाक्यशेप ॥ विमुदाहरणम्- मुविदुरिव, सुविज्ञायते इव ॥१॥ इत्येते उदाहरणे। तन सुषुविदुर्यज्ञ नाह्मणा इत्याद्यस्मार्थ । अनेयोऽनर्थक एव याग्यपूरण. । मुनु विज्ञायते यज्ञो नक्षत्रच ब्राह्मणैरिति द्वितीय स्वार्थ । अनापीको उनर्थक एव वाक्यपूरण ॥ इत्येव पदपूरणान्व्याख्याय निपातसमुदाय दर्शयति- अथापि नेत्येप इदित्येतेन संप्रयुज्यते परिभये ॥२॥ निपातसमुदायाधिकारार्थोऽयमथराद । इति सभावने । अथायमेवेदिति वेवल प्रयुज्यमान पदपूरणो भवति । अपि चैप एव न इत्येतेन सयुत प्रयुज्यते परि सर्वतो भये अर्थे इति शेष । तद्यथा- हविभिरेके स्वरित. सचन्ते सुन्वन्त एके सवनेपु सोमान् । शचीमंदन्त उत दक्षिणाभिर्नेजिह्मायन्त्यो नरकं पताम॥१॥ इति ॥३॥ नारदेन फिल ववयितु विप्रलभ्यमाना असुरपन्यो भन्प्रति, तमनेन मन्त्रेण प्रत्यूचु । एके तावत् इतो भूलोकात् हविर्भि पुरोटाश्यदिमिनिमित्तभून स्व. खर्गलोक सचन्ते गच्छति स्म । अब एके सपनेषु यज्ञेषु सोमान्सुन्वन्त. अभिपुण्वन्त । तेन वर्मगेल । अन्ये शची शच्या वाचा नुतिभि । सुख्य सयपछान्दस । मदन्त. मादयन्त (अन्तर्भावितप ) देवास्तयिन्त । उत अपिच दक्षिणामि व सचन्ते इत्येतदेवानुपज्यवे । (तवरति । वयमेतेवास श्रेयसोपायानामसत्वाद्भर्तृ परिचरेम) नेदितिपरिभयोक्ति (वयमेवेपामप्युपजिला १. अयमपि बन्य इति न दृढ प्रतीम । दुर्गेणापि "नेपिलायसो नरस पतामे-"ति याक्यमुक्त्वा मृग्य शेष" इत्यभिधाय वेचित्लेव कृतशेपमत्राधीयत इति हविभिरिया- दिशेक्मभिदधी। २ प्रागिधु तेन तेनान्युपायेन व अयस प्रत्सम्युद्यतेषु सत्म ॥ ३. असामिरशक्यानुष्ठानतादिनि तात्पर्य्यम् । ४ स्वभर्तमारपुरस्ताद (अग्ने) सनीय मनपहाय कपटमाचरन्सो नरक पनामनि सम्भावयाम ॥

·प्रथमोऽध्यायः । यन्त्यो जिमा (कपट-) माचरन्यो (भगवन्!) नरकं पताम । नान्यो भर्तृपरि- चर्यात स्त्रिया पश्चन धर्मोऽस्तीति भाव ॥१॥ नरक्शब्दं निम्रवीति- नरकं न्यरकं नीचर्गमनम् ॥ ४॥ नीचरलिनयते गम्यत इति नरकम् । निपूर्वाद्स्यादृधातो (भ्वा प.) अधिकरणे धुन् गुण नीत्यय नीचरित्यर्थकस्तस्य नादेश ! पृपोदरादित्वात्ततश्च शकन्वादेराकृतिगणलात्पररूपम् । यद्वा इकारलोप एव पृपोदरादिलादित्याह--- न्यरकमिति ॥ नाभित्रमणकं स्थानमल्पमप्यतीति वा ॥५॥ या-अथवा नास्त्यस्मिन रमणकं रतिजनक स्थानमल्पमपीति नरकम् । न रनिकरम् । न रमणमितिवाऽर्थ पृषोदरादिसावर्णलोपेन वर्णविपर्ययेण वा साधु ॥ अथापि न चेत्येप इदित्येतेन संप्रयुज्यतेऽनुपृष्टे ॥६॥ अथाप्ययमपरो निपातसमाहारो न चेति । एप इदित्येतेन संयुक्त प्रयु. ज्यते केनचिदनुटे ( सति प्रतिवचनं भवति ) तद्यथा- नचेसुरां पिबन्तीति ॥ ७ ॥ कश्चित्कंचिरपृच्छति निहन्ति गृहे बूपला ' इति । स प्रत्याचटे तिष्ठन्तीति । ततो यदि तिष्ठन्ति कि मिति नागच्छन्तीति पुनरनुसृष्टे प्रतिपक्कि न चेदिति । यदि सुरांन पिवन्ति इत्यर्थः ।। अथ सुरापदं निर्बवीति- सुरा सुनोतेः ॥ ८॥ सा ह्यभिपूयतेऽनेरैर्दव्यै पिटादिभिरिति सुरेत्युच्यते । पुन अभिः (खा.उ.) अस्मादीणादिको खप्रत्ययः कर्मणि । रिसाद्गाभाव ॥ अधोपक्रान्तं निपातलक्षणमुपसहरति-- एचमुचायचेप्यर्थेपु निपतन्ति त उपेक्षितव्या. ॥९॥६ख. सू.॥ इति या. मु.प्र. नि शा.प्र. ध्या. तृ. पादः॥ एवमनेन प्रकारेण उच्चावचेषु पहुप्रकारेषु अर्थेषु निपतन्ति प्रयुज्यन्तेऽ- न्येऽपि समाहृता द्विना अपि असमाहताथापि फियन्तस्ते रक्षणशानमेतबाधनिर्व- चनशास्त्रमुपेसोपगम्यानुप्रविश्येक्षितव्या अध्च्या क पस्मिन वर्तत इत्येवम् परीक्ष्या इत्यर्थ ॥ इति श्रीमद्याकमुनिप्रणीतानि. लघुविकृती नैघ काण्डे प्रथमा- ध्यायस्य तृवीय पाद ॥ १. पुन, पृष्टे । प्रश्नानन्तरमुत्तरे दस्ते पुन प्रश्ने सतीति यावत् ।। २. तई किमर्थम् ॥ ३ष्टी, गौटी, माध्वीयादिमुराभेदा ॥ ४ अभिषवोत्र मुरासन्धान (मुरोपादनप्रसार ) नद लाना॥ ५ व्याकरणम्॥

·निरुक्तविवृतिः । १ अ०४ पादः। इतीमानि चत्वारि पदजातान्यनुप्रान्तानि ॥ नामारयाते चोपसर्गनिपाताश्च ॥१॥ इतीलयमधिकारसमाप्त्यर्थः । इमानि अनुपदोकानि चत्वारि पदजातानि चतस्रः पदजातयः पदसामान्यानि "तिर्जातं च सामान्य"मिसमरः । अनु. शान्तानि पूर्वमास्यातानि, ततो नामानि, तत उपसर्गाः, ततो निपाता इत्येवमानुपूयण प्रान्तानि चर्णितानि, व्यास्ययेति चास्यशेपः । कतमानि पुनस्वानि ? नामात्याते चोपरागनिपाताश्चति। अयय प्रविज्ञाभ्यासो निगमनार्थः । प्रतिज्ञाभ्यासो हि निगम इत्युच्यते । तत्र नामान्याख्यातजानीति शाकटायनो नैक्तसमयश्च ॥२॥ त तस्मिनेव पदचतुष्टये यानि नामानि तानि सर्वाण्येवाविशेषणाण्यात- जानीत्येवं शक्टस्य गोनापत्यं "नादिभ्यः फर" (पा०४-१-९९) फस्सायन् (पा०७-१-२) आदिद्धिः शाफटायन आचार्यों ब्रवीतीति चास्यशेपः । तथाच पत्तथलिरपि-"सर्वनाम-धातुनमाह शकटस च तोकैमि"ति महाभाग थाह । नेरु- कानां निरतशास्त्र विदा "तदधीते तवैदे" (पा. ४-२-५९) त्यप आदिद्धिः । (पूर्वपो सर्वेपामविशेषेण गार्यवज्यं) चैप समयः सिद्धान्त. । “समयाः शपथा. चारवालसिद्धान्तसविद" इत्यमरः ।। तदनमतान्तरमाह- न सर्वाणीति गायः ॥ ३॥ न सर्वाणि नामान्याख्यातजान्यपितु कानिचिदेवेति वक्ष्यमाणेन तथनेला- दिना संबन्धः । इति गर्गस्य गोनापत्यम् “गर्गादिभ्यो यन्” (पा० ४-१-१०५) आदिद्धिः । गार्य थाबार्यो ब्रवीतीति वाक्यशेषः ।। नवलं गार्य एवापितु- चैयाकरणानां चैके ॥४॥ व्यापरणं व्यामियन्ते धालादिप्रविभागेण व्युत्पाद्यन्ते शब्दा अनेनेति करणेऽर्थे व्याट्पूर्वात्करोतेः "करणाधिकरणयोधे-" (पा. ३-३-११७) वि त्युत् । तद्विद- न्तीति धैयाकरणाः। चेदितर्यग् तद्धित. (पा० ४-२-५९)आदियद्यपवाद ऐजा- गमः (पा०५-३-३) तेपांमध्ये चैके पाणिनिप्रभृतयो न साणीत्युक्तमयं [वते ॥ अतएव 'उणादयोऽव्युत्पन्नानि प्रातिपादिकानीति तेया समयः॥ १. व्याख्यालमणमुक्तमधस्तात् ( २ पृ. २१) । तराशेपसमाधाने नामविषये अब शिष्येतेऽन्यत्म रक्षणोदाहरणमुसेन दर्शितमित व्याख्यया वणितानीत्यस्य तात्पर्यन् ।। २. नाग्नस्तु विचिदवशिष्यत इति यदुपप्रेक्षितमघस्तारप्रतिशतव "तरपदचतुलक्षणा- नन्नर चतुर्थपादन वक्ष्यत" इति । तदत्र यथावसर विशेपचिन्तापशमनुलाक्षेपसमाधा. नरूपव्यास्याधौगोच्यते ॥ ३. "अपल तोक तयोः सम-" इत्यमरः ॥ ४. सिदान्तः । “समयाः समधाचारकालसिद्धान्तसनिद" इत्यमरः । तेषां पागिनीया. .

·प्रथमोऽध्यायः । ५९ तद्यन स्वरसंस्कारी समर्थी प्रादेशिकैन गुणे- नाधितो स्याता सविज्ञातानि तानि ॥५॥ तदेतत्प्रपच्यते गायपक्षेणेति पर्युपयुक्तस्तचन्द । इह हि निधा व्यवस्था ना- नाम् । प्रत्यक्षकियाणि, प्रकल्प्यक्रियाणि, अविद्यमानक्रियाणि च नामानि भवन्ति । तन-यन येषु नामसु स्वर उदात्तादि । संस्कार प्रतिप्रत्ययादि । ती समथों राहतार्थों प्रादेशिकेन व्याकरणलक्षणानुगतेन गुणेन धानाऽपिता- धनुगतो स्यातां भवेता तानि सं-सममैकमत्येनाल्यातजानीत्येवं विज्ञातानि । न तन विप्रतिपत्ति । यथा कारकहारकादीनि । प्रत्यक्षक्रियागि ह्येतानि ॥ मत उत्तर नपुनरिति वाक्यशेपो द्रष्टव्य गौरश्वः पुरुपो हस्तीति ॥ ६॥ इत्येवमादीनि पुनर्नसविज्ञातानि (प्रत्यक्षक्रियापि ) अपि तु-प्रात्यक्रियाणि । एतेषु हि प्रारुप्यन्ते क्रिया न साक्षादुपलभ्यन्ते । अविद्यमान कियाणि तु डिरयो अवित्थोऽरविन्दोऽर्वाइित्येवमादीनि ।। अथ शाकटायनमतमाक्षिपति-- अथ चेत्सर्वाण्यापयातजानि नामानि स्युर्य. कश्च (न) तत्कर्म कुर्यात्सर्वन्तत्सत्यं तथाचक्षीरन् ॥ ७॥ -- rand नाम् अव्युत्पन्नानीससोदेश्यत्वेन विषयत्वेन वा पाणिनितारपांविषयाणीन्यर्थ । अन्यथाहि वदनो ब्यापातः । उणादय इत्यम्यहि उणादिमसयान्नानीसेवार्य । नहि तान्यव्युत्पन्नानि भवितुमईन्ति । अथाव्युत्पनानि, नहि तहणादिप्रत्यया तानि । उदस्यत्वेनेत्याधुत्त्या निमि- तस्पेन पाणिनितात्पर्य विषयताभ्युपगमलेन "अयामन्ताम्बाय्येविष्णुपु"(पा.६-४-५५) इति सूत्र संगच्छते । तदेतच्छन्देन्दुशेसरे मुब्यक्त द्रष्टव्यन् ।। १.समर्थनानामोपपत्तिरुच्यते ॥ २. यथैव हि लक्षणानिप्रतिपत्त्या स्वरोऽवस्थित एव सवारोऽपि योन्यर्थ ।। ३ यादि तस्मिन्द्रव्येऽवस्थिना यहेतुपश्च तस्य नामधेयप्रतिरम्भोऽभिप्रेत सा प्रदेशा- रया क्रियेत्युच्यते। सा च प्रधानतया पदेऽवतिष्ठते । तदाचकश्च पातु प्रादेशियो गुण रचते। गुण शेषोऽनमित्सनन्तरम् । तथाच प्रदिदयते नाना निर्दिदयने दून्यमनयेति प्रदेश. रिया तामयेयप्रतिलस्महेनुभूता तामभिधत्त इति प्रादेशिरो थानुरित्येरे मन्यन्ने अपरे पुनरन्यथैतन्याचक्षते तदुगभाष्यादौ द्रष्टव्यम् ।। ४. परतुतस्तु मत्र संविधातानीतिपदे तथावृत्त्यादिन्याय आधीयते। एकस्य पूर्वेणापरस्य च परेणाभिमम्बन्ध तत्र सविज्ञासपदमिति सतिशब्दस्य संज्ञान परिष्यने (दै का ७-३-१०), तथाच संविधानानि सनिशातपदानि तानि यथा गौरव पुरुषोऽइलीयेवमादीनि । नशेषा गवादीनामष्टाध्याय्या न्युयलिशणमनि । तथाचौतमुभाइयोश्चत्पन्नानि प्रापिदिना- नीति । तम्माशिदा पवते भवति इति ॥ पाचकादयस्तु न्यायवरतानेनानिम्किा- रेणानुगता यौगिरशम्मा इत्येवमन्ये ध्याचक्षने ।

·निरुकविवृतिः। कश्च (न) कश्चित् । (अविशेषेण प्राणिमात्रम् ) तत्कर्म एकाकारकमनेकः कुर्यात्सर्वं तत्सत्वं मागिजातं तथा एनान्नैव वे शाक्टायनादय आचक्षी रन कथयेयुजना इति शेपः॥ तयपा- यः कश्चाध्यानमभुषीताश्चः स वचनीयः स्यात् यत्किचिचन्द्यात् तृणं तत् ॥ ८॥ यः कश्चिदनश्वोऽप्यध्यानमभुवीत व्याप्नुयात् । अशू व्याप्ती (खा. था.) विधी लिट् अश्वइत्येवं स वचनीयः स्यात्। कलाद्वाश्वोप्यननुवनश्व इत्युच्येत तैमिय चेदनभुवनप्यश्वस्त्रदान्योऽप्यनभुवनश्च इत्युच्यताम् । तस्मादयोऽपि नेवाशनक्रिया. योगाभिप्रायेणाश्व इत्युच्यते कि तर्हि शब्दव्यवहार एवायमर्धप्रसायनार्थ ईदृशः क्रियानिरपेक्षः । एवमेव यत्किचितन्याच्छिन्द्यात् । उतृदिरहिंसानादरयोः (रु. प.) विधी लिट् । अविशेषेण तत्सर्व तईनवियायोगात्तृणमित्येवमावक्षीरन चाचक्षते जना. । तस्मान राष्यिारयातजानि नामानि ॥ अथापि चेत्सर्वाण्याख्यातजानि नामानि स्युर्यायद्भिर्भावैः संप्रयुध्येत तायझ्यो नामधेयमतिलम्मः स्यात् ॥९॥ मियाहेतुके हि नामधेयप्रतिलम्भे सति यावद्भिर्भावैर्यावतीभिः क्रियामिरेक दव्यं संयुकं प्रयुज्येत तावन्यो भावेभ्यः नियाभ्यो नामधेयप्रतिलम्भः स्यामहि तन कासाचिद्यावतो विशेषहेतुरति अन्यासां चा नियामकः ॥ अपिरत्र शङ्कायां सभानायां वा। एवमुत्तरनापि । “गहासमुच्चयप्रश्नशङ्कासंभावनासपी". त्यमरः ॥ तत्रैवं स्थूणा दरशया चा सञ्जनी च स्यात् ।। १०॥ १ सं. सू. ।। तत्रै सति स्थूणा एक्य राती दरे (वभ्रे गर्ने ) शेत इति दशया इत्युच्येत नचोच्यते । एवं सज्यतेऽस्या वंश इति सजनीन्युच्येत । न चोच्यते । एवमनेकानि सखानि एकक्रियायोगादेस्नामानि स्यु। एक चाऽनेकक्रियायोगादनेकनाम। उभय- थापिच व्यवहाराप्रसिद्धिः । तस्मान सर्वाण्यास्यातजानि नामानि स्युः ॥१०॥१॥ अथापि य एपां न्यायवान्कार्मनामिकः संस्कारो यथाचापि प्रतीतार्थानि स्युस्तथैनान्याचक्षीरन् ॥१॥ पपां पुरुपादिनाम्नां यःन्यायवान् लक्षणन्यायेन युक्तः फार्मनामिका कर्मकृते नाग्नि (पाचकलावादी) भवः संस्कारः । यथा चापि यथैव च । प्रतीता- र्थानि प्रतीतक्रियाणि स्युभवेयुस्तथा आचक्षीरन क्ययेयुर्जना इति शेषः । क्यं पुनन्यायवत्सत्कारोपैतानि क्यं वा प्रदीतक्रियाणि स्युस्खनाह- पुरुपं पुरिशय इत्याचक्षीरन् ॥२॥ २. "सत्व द्रव्ये गुणे चित्ते व्यवसायस्वभावयोः । पियाचादावात्मभावे दले मागेपु बातुपु" इति हेमचन्द्र. । "प्राणी तु चेतनो जन्मी जन्तुबन्युशरीरिण" इति त्वमरः ।। २. उत्तरमपि । वस्तुतस्तु अपशब्दस्तन प्रश्ने अपिशब्दः सम्भावनायाम् “मटा- नन्नरारम्नाननका स्वभो अथ" इसमरः ।। ३. "दरोलिया मयेय" इत्यमरः ॥

·प्रथमोऽध्यायः। डरररशीना निशान पर्मग दान दीपा। परिजमीन "मपिरोने"(पा.१-१-१५) शी राम् । एवं हारमा पानमारमणुन पुरिगामी नोः पाम् । पर मी:ो मसी । एकमेर- अत्यश्यं तममिति एणम् ॥ ३॥ भारमियम । सो गारिएपश रामायमापौरन् । गुप. से पतराना पारिन् । न रमापराये। कारण । म पा. ती कारणे माना किया परीपर्नु म्यासातस्मामा पासवान नामानी॥ पापि निमियाहारेऽमिपिचारपन्ति ॥४॥ अयापीमसम पुनि पारटापनाः । पग्निप्पन अभिया. दारे नासि जमिनिमुन (सम नार) पिसा विचारयन्ति रामम्म पापोरवाप- प्रपनारधियीत्यादुः क एनाममयपिप्परिकमापारयेति ॥५॥ प्रधनारागारपियीत्या साध्यापनाः । तत्र पृामः। वर्ग समारताप पिली नाम नायित् तदा फ. एनाममयपिप्यासोऽम्माः प्रप. नमररिप्पन् । पापि चिदम्मा पापियाः राय: कामपनोऽभ्युग- म्यंत नोभीप पसानिमा सामः । फिमापारयति ! पगु. पार्षः । अमाशयमेषापारः । गय पुनदेयमप्रथितागीत पदापोमानसांग सिमापार भागी। मानापारेण सरये प्रपितुम् । आपारामा गमपनरियागार । प्रपतकियामा नसरियागान्येव नामा- नारपेतनम् ॥ हम्माल मारयामानि मामानि । अपानन्यितेऽऽप्रादेशिवः शिकारे पर्दयः पदेतराधानरसंचम्कार शाफ्टापनः॥६॥ अयारीदमपरमप्राप्तं घटवार शाकटायनः । पदनन्धितेऽननुगवे शदे- ना-पत्र सार्यमाणोऽपि सदोऽधमनुगां न शोपि सारसे, अप पामाद शिफे रिकारे पया हि यिया तर प्ररियों ( माप्नोपार्यसे) तदमिधा- यको भानुप्रादेशिल: एसइनिधानं विगृह्यमाणं पिम दाशति तारो, हीय. मानप्रति (सारायन:) शर्वापायातमानि मामान्युपपादयिष्यन् पराम्भये राति पुशफासापलम्वमिस न् परेम्य आयातपदेप. रामस्वेभ्योऽपयचा. 'नादाय पदेतराधानन्यानन्याधतरेतराष्टयान पदापयरिन्यैपान्यधान्यदा. म. संचस्कार गटायाम् । सन्तममाययति गमयतीति समस्येवम् । अत्र- पोः कारिनं च यफारादि घान्तकरणमस्ते गुरं च सकारादि च १. अनिमुप पाहिपने उपदमाणित कर्मणि "ल" प | मिः ॥ २. अब कारिता परागरिक गुरुन सकारादिति सरस घेतर पादमिति समुच- यापोधारा दुग. ॥ नि.पू. JAJHAL. NA ·निरुक्तविवृतिः। पतेः इण्गताविसस धातोः (अ.प.) कारितं म्यन्तं रूपं कृला तदर्धस्या- (न्त वितष्पर्धस्या-) चि'इणो यणि' (पा. ६-४-८१)ति यणि सत्यशब्दस्य यका. रादिमन्तकरणमन्याध यमितिशब्द समस्कारेसनुपज्यते । अस्तेरस्थातोः (अ. प.) गुद्धमनन्त वितण्यर्थ सकारादि सदिति शब्द । शतारि 'नसो'-(पा. ६-४-१११)रिखल्लोपे सघसार । तदेतदकृतपूर्वमन्यैर्विद्धिः कृतवान्पाण्डित्या- मिमानी शास्टायनो यदभिनत्पदानि ॥ १ ॥ अथापि सत्त्वपूर्वो भाय इत्याहुरपरस्माद्भायात्पूर्वस्य प्रदेशो नोपपद्यत इति तदेतस्रोपपद्यते ॥ ८॥ (२ ख.सू. अथाप्ययमपरो दोपः प्रसज्येत मत्सत्त्वपूर्यो भाव इत्याहुरभियुकास्त- द्विदः । सत्वं (दव्यं) पूर्वमसात्सोऽयं सत्यपूर्वः। सत्त्वाश्रय एव ासी भावः (किया)। तत्रैवं सति अपरस्माद्भायादपरकालिकेन भावेन (मियया) पूर्वस्य पूर्वोत्पन्नस्य प्रदेशनं प्रदेशः संज्ञाप्रतिलम्भो नोपपद्यते। किकारणम् ? उत्पत्ति- सहभूता हि सा, स्वेनाभिधानेन क्रियानिरपेक्षेणाभिसंबद्धमेव द्रव्यमुत्पद्यते नित्य. संवद्धा हि शब्दार्थी इति तदेतत्सर्वथा साण्याख्यातजानि नामानीति शाकटा- यनमतं नोपपद्यते । तदनुपपत्तावसत्पक्षसिद्धिः कानिचिदाख्यातजानि नामानि कानिचिदनार यातजानीति ॥ (परिसमाप्तोऽयं गार्यपक्षः) ॥२॥ अथ शास्टायनपक्षेण समाधत्ते- यथो हि नु वा एतत् ॥१॥ यथेति वाक्योपादाने । यथा येन प्रकारेण । उकारोऽवधारणार्थः हील्यसूयायाम् नुइत्येप हेलपदेशे घे इत्ययं यथोतपूर्वपक्षोपदेशार्थः । तथाथायमर्थः । येनैव १ अत्रायमप्यः स्वरसतः प्रतीयते । यथासौ शाक्टयनः प्रवृत्तो न पदेषु स्वास्यति अपिचासौ वर्णानपि भेत्स्यति बनेकार्थाश्च पल्पयिष्यति। योटि पदानमिनत्तस्य वर्णाभ- दने विशेपहेतुः को भविष्यति । तम्मादतिप्रमगशेयापरया नानेकपाजानि नामानि नापि सर्वाण्याख्यातजानि नामानीति ।। २. नाख्यातजानि किन्तु रूढान्येव तेपुतेष्वचिति ॥ यानिचिदित्युक्त्याऽन्यान्यपि सन्तीति सूच्यते । तथाच भाख्यातनानीलनेन यौगिकानि अनयोरेने परस्परभेदाचोगरू- ढानि यौगिकरूढानि चेति चतुर्विधानि नामानि । यत्रावयवार्थ एव बुध्यते तानि यौगि. शाति यथा पाचकाहीनि । यवल्यावहातिर ऐश्ोण समसपातिमाशाय दुस्थते तानि रुदानि यथा गोपदमण्डलादिपदानि । यत्र त्ववयवशक्तिविषये समुदायशफिरप्यति तानि योगदानि यथा पङ्कतादिपदानि । तथाहि पङ्कजपदमवयवशक्ता पङ्कजनिवर्तुरूप- मर्थ दोपति समुदायशच्या च पमत्वेन रूपेण पद्म बोषयति एवमन्या । यावयवाथ- स्ट्यर्थयोः सातद्रयेण बोधस्तानि योगिरहानि यथोद्भिदादिपदानि । तत्रहि ऊध्र्वभेद- नक्नों तरुगुल्मादिरपि बुध्यते, यागनिशेषोऽपीन्येवगन्यत्राप्यूहम् ।। 1 - ·प्रथमोऽध्यायः। प्रकारेणासूयिता ( अममर्था) हेतवो गार्गीयरुक्तास्तेनैव प्रकारेण एतत् प्रत्यनु- भाध्यप्रवक्तृधर्मेण सभीकरिष्याम इति भाव शाकटायनानाम् ॥ इत्येवं प्रतिज्ञाय गार्यमतमन्द्य खण्डयति- तात्र स्वरसंस्कारी समयाँ प्रादेशिकेन गुणेनान्वितौ स्याता सर्व प्रादेशिकमित्येवं सत्यनुपालम्भ एप भवति ॥२॥ यथैतदुक्तं-यत्रेयादि तदेतत्प्रत्युच्यते-सर्वमित्यादिनेति पर्युपयुक्तस्तच्छब्दः । सर्वमेव प्रादेशिक क्रियानं नाम । कितत. ! इत्येवं सत्यनुपालम्भ एष भवति । अयमाशयः । प्रदेशवाचिन आख्यातानुत्प्रेक्ष्य तदाश्रयौ स्वरसंस्कारौ यावद- म्यमनुविधेयौ । विश्वीहि लक्षणगतिनैप शब्दापराधो नाप्यसाक किंतु भवत एव, मन्दशिक्षितलात् । यथाचाहुः । न चैष स्थाणोरपराधो यदेनमन्धो न पश्यतीति । येने त्वं प्रदेशवाचिनि पाती विद्यमानावपि खरसंस्कारी नानुविधातुं शक्नोषि स त्वं तावत्पुनः पुनः शिक्षखान्यधारण यावच्छक्तिस्तवानुविधातु मिति ।। यथो पतयः कश्च तत्कर्म कुर्यात्सर्वं तत्सत्वं तथा चक्षीरनिति।* पश्यामः समानकर्मणां नामधेयमतिलम्भमेकेषां नैकेषाम् । यथा तक्षा परिवाजको जीवनो भूमिज इति ॥ ३॥ यथो एतत् यत्पुनरेतदुक्तं यः कश्चेलादि(अनेकेषामेकक्रियायोगादेकनामता प्रसज्येतेति तदर्थ ) तदेतत्प्रत्युच्यते-पश्याम इत्यादिना। लमपि पश्यसि वयम- पिच, पश्याम समानकर्मणांतुल्यकर्मणामपि सता(कर्मकर्तृणा)मध्ये नामधेय- प्रतिलम्भस्तक कृतसज्ञाप्राप्तिरेकेपामेव केषाचिये नियमतलत्कर्म कुर्वन्ति ईति। नैकेषां न सर्वेषा तत्कर्मकर्तृणां, तद्यथा तक्षकश्चित् (वर्धकि )तक्षेत्युच्यते अन्य- १. गर्गगोत्रापलछात्रैस्तन्मतानुयायिभिरित्यर्थः । अत्र गर्गणा छात्रा इत्यर्थे "यनि- मोश्चे" (पा०२-४-६४)ति प्राप्त यभोलुक "गोत्रेऽनुगची-" (पा. ४-१-८९)ति "वृद्धाच्छ" (पा०४-२-११४) इति छे विवक्षिते वाभते । “आपत्यस्य चे-"(पा०६ -४-१५१)वि यलोप.। २. अयंच पूर्वपक्षसमीकिरणाभिनय । पूर्वपक्षस्वरूपानुवादो वा तथार्थकस्योत्तर- प्राप्यभिसबन्धात् । तथावेच प्रत्युच्यत इति क्रियाध्याहार्या योत्तरत्राप्युपयोक्ष्यते ।। ३. प्रवक्तृत्वेन प्रकृष्टवत्कृत्वेन प्रवचनकर्तृत्वेन वा ॥ ४. महाभाष्ये पंतजलिचरणैरुपन्यस्तोऽयलोकानामाभाणकः। अत्रापि फुटीभविष्य. त्युपरिष्टान्मूले । (निरु. ३-५-२)॥ ५. मन्दशिक्षितत्वेना ६. "निपातएकाजि" (पा० १-१-१४)ति प्रगृसत्तात्मकृत्तभावेन (पा० ६-१- १२५) असन्धिः॥ ७. त्वच वय चेति वय "सदादीन मियः सहोती यत्पर तयिष्यत" इत्यसद श्रेष ।। ८. निपातेनामुना कर्मण उक्तता द्वितीया नामधेयप्रतिलम्भात् ॥ ९. एकाम्दोऽत्र साधारणवचन पूर्वत्र तु प्रधानवचन. । यथाः 'एकोऽन्या प्रधाने च प्रथमे केवले तथा । साधारणे समानेऽसे संख्या यात्र प्रयुज्यत" इति ॥ * गार्यमतानुवादसूचकमेतत् ॥ एवमुत्तरत्रापि बोध्य सूत्रधनुपदम् ।।

·निरुक्तविवृतिः। स्वक्षनपि न तक्षे.युच्यते । नात्राहमुपलब्धव्यो रोकनियम एवायम् । एव परिज. तीति परिवाजका सन्यासी एव, नपुन सर्वाऽपि कार्यवशात्प्रयान्ग्रहादिभ्य । एव जीवन इक्षुरस शाफजातिवी। भूमिजोवारक (कुज) एवेत्येवमन्मनाप्यूह्य. म् । उदाहरणस्य विमानप्रदर्शकलात्तदेतदाह-इतीति । इतिशब्द आयर्थ ।। एतेनेवोत्तरः प्रत्युक्तः ॥ ४॥ उत्तरः यावद्भिर्भाव सप्रयुज्यते तावन्यो नामधेयप्रतिरम्भ स्यादित्येय ।स प्रत्युक्त सण्डित । अय भाव । पश्यामोऽनेकक्रियायुक्तानामपि एकक्रियाका. रितो नामधेयप्रतिलम्भो भवति । तयमा तक्षादि । तक्षादिह्यन्यान्यपि कर्माणि फरोत्येव न पुनस्तस्य तत्कृतो नामधेयप्रतिलम्भोऽस्ति । तस्मादेवस्यानेकक्रियायो- गेऽपि, अनेकस्यकक्रियायोगेऽपि वा व्यवस्थितएव शब्दनियम खभावत इव लोके इति न व्यवहाराप्रसिद्धिदोप शानीय इति । यथो एतद्यथा चापि प्रतीतार्थानि स्युस्तथैनान्याचक्षीरनिति । सन्त्यल्पप्रयोगाः कृतोप्यकपदिका यथा व्रततिर्दमूना जाट्य आटणारो जागरूको दर्विहोमीति ॥ ५॥ यथो एतद्यत्पुनरैतदुक्त यथा-चापीत्यादि। अत्र में । सन्त्येवाल्पप्रयो. गा. प्रतीतार्थका फेचित् कृत कृत्प्रत्ययान्ता शब्दा अप्येकपदिका एकपदन- करणोक्का । तद्यथा । प्रततिणोतेस्खनोतेश्च (स्वा० त० उ०) तिच् । “अनुदा- तोपदेशे"-(पा० ६-४-३७) त्यनुनासिक्रोप । रणोतेरगागमश्च वाहुलकात् । तथाच प्रततिर्वरणाच तननाचेति (नैग० का०६-५-६) वल्ली । “वामी तु प्रततिलते"त्समर । दमूना दममना वा दानमना वा दान्तमना वापिवा दम इति गृहनाम ( निघ० ३-४) तन्मना स्यादिति (मैग० का०४-१-४)। दाम्य- १. परित्यज्य सर्व रुदन्त पुनादिक मजति गच्छत्यति ण्वुर (३-१-१३३)॥ २ प्रयाण (प्रसान) बुन् । ३. जले तु लीवम् । “जीवन मुक्न जलमि" समर ॥ 1."ज्वरितिकसन्तेभ्य" (पा० ३-१-१४.) इत्यत्र यथा । ५ प्रथमतस्तुशम्दस्खाभाव्यमेतद्यत्तथा सवाण्यारयायते यथा यथामतीर्थानि म वति। न तत्राहमपराध्ये भवतो नापि च शास्त्रम् । यथावस्थिताना शब्दानामन्याख्या नमेव क्रियते । नाइशब्दाना कर्ता । य एषा प्रयोक्तास्ताले पोपसमस मिरपुर न्य, यदि शनोपि । अथ सात्पुन कानिचिदेवारयायते लोके ' तदप्यभिधानस्वाभाव्यमव । कानिचित्प्रदीवाधानि कानिचिदप्रतीतायानि । तायपि शास्त्रण प्रचीतान्येिव कर्तव्यानि। एतदेव हि शास्त्रस्य शाखत्व यदप्रतीताथान्यपि यथा प्रकृयादिना प्रतीताधानि स्युस्तपै. नान्याचझीरनिति । भाख्यायन्तएव कानिचित् । कानिचिर शाखण प्रतीतानि कियन्ते । सख्यनुविधायित्वातणस गुणतस्तेषु लक्षणम्-अपिच- इति दुर्ग)।

·प्रथमोऽध्यायः । चीति दमूनाः । दमु उपशमे (दि प.) अन्तभावितण्यर्थात् "दमेशन लि." (उ. ४-२३५) पोदरादिबाहीपः । “दमूना दमुना प्राचीनवर्हिशुचियर्हिषी" इति नामनिधानम् । दम इति एमन्तः "नोदात्तोपदेशस्ये" (पा०४-३-३४)ति पृद्धि- निषेध । दाम्यते शाम्यतेऽनेन शीतादिरिति । ददाते वे स्युटि दानम् । तर (दमे दाने वा) मनो यस्य । यद्वा दमेनिटायां "या दान्ते"-(पा.७-२-२०) खादिना निपातितेन दान्तशब्देन पहुचीहिदान्तं मनो यस्य भी अत्र दम-दान- दान्तानां दभावो मनस उपधाया ऊकारथ पृपोदरादिलात् ॥ अमिरतिथिर्वा दमूनाः । "सप्ताचिर्दमुना शुक्रश्चित्रभानुविभावमु"-रित्यमरः । निगमथ ". भूना अतिथिरोणे (३० सं० ३-८-१८-५)। जाट्यो जटावाटसपाते (भ्वा. प.) माहुलवात्र्तरि “हलोर्यत्" (पा. ३-१-१२४)। आटणारो. ऽटनशीलः । अट गती (भवा. प.) श्रीणादिवोदणारा वाहुलकात्तालीत्यविशिष्ट कर्सरि "लोपोन्योली"ति (पा० ६-१-६६) यलोपः । मृरामसर्थमटतीति सः । सततकरणं हि ताच्छील्यम् ॥ एवं जागरूको जागरणशील । माकेतच्चीले". यविकारे "जागर्तेस्कः" (पा. ३-२-१६५) इति कर्तयूके गुण । दाहोमी दा जुहोतीति । हु दानादनयोः (जु ५.) मिनिर्याहुलकादोणादिकः । इत्येवं- प्रतीतायां अन्येऽपीति ।। १. अतएवोक सि. को. उपशमे इति ज्यन्तस्य तेन सरोऽयं न शनिव- वर्मक इति ॥ २. मयच दीर्थमध्योऽपीयुक्तमुपरि दिरूप नामनियानम् ।। १. येचित्तु मखर्थे ण्यदिति थ्याचर . । यपपि "तद्धिता." (पा. ४-४-७६) रत्यधिकारसूत्र बहुवचननिर्देशनानिहिता अपि केचनेन् टिक्नादयो भवन्ति तेनापः परयः सरिः। भरपो मामो प्रामदिया इत्येव सवारपत्वविवश्या सीत्वाचापि सिध्यति । एव. मिहापि पथपिलिदिदारिता सातथापि तोम्यसप्रयोगा कृप्यकपदिका पति मून. भरोधापेक्ष्य तत् ॥ नुप्यन्तु "अभिधानराणाः कृतदिनसमामा" इति पचल्युस्या कथमिव । ४. अस्य सन्तीतिपूर्वांचे नाभिसकन्धः । अत्रापिना-येऽप्यप्रतीनास्तेिऽपि शासन प्रतीतार्था एव कर्तव्या. । पलदेव दि मानस शामत यदप्रतीता भपि प्रायादिप्र- सनेन यथाप्रतीतायाः रास्तथैनानाचशाररिति-विनम् ॥ 1. जाल्यो जटावानिति सायणभाष्यमुपादायैतत्वांचियापानम् ॥ 2. तथाच. नाटकम् पम्पहारोहयमेव मे पारयणप्रायसो तापसः । सोप्य निहन्ति राक्षमाल जीवस्यहो रावण. ॥ पिपशि अजित प्रोधितषमा कुम्माना। सर्गप्रामटिमाविदग्टनायोगाने. किमभि ut" उ.तपाय का शम्दाग्यवाहिाम्पाय"मपि महामाय परामगुपयार नरवाशादिमा सपाना मानामुपयापरस्थिती कमेश पुरी ना. रूपमतमभिः । मनिश रखनाल भागेशः । सपना हरिचन्य - ·६६ निरुक्तविवृतिः। यथो पतनिप्पनेऽमिव्याहारेऽमिविचारयन्तीति । भवति हि निप्पनेऽभिव्याहारे योगपरीष्टिः॥६॥ यथो पतत् यत्पुनरेतदुत्त-निप्पन इत्यादि। अनापि म । युक ते कुर्वन्ति । गवति हि ( निश्येन ) निप्पने निदेऽभिव्याहारे नाग्नि योगस अवयवार्थस्य परीष्टिः परीक्षणम् । क्यचानुत्पन्न समिधारयोग परीक्ष्येत । तम यदुफम्- प्रधनात्पृथिवीत्याहुक एनामप्रथयिष्यत्किमाधारश्चेति । अथ पै दर्शनेन पृथुरमपिता चेदप्यन्यै ॥७॥ ३ सं. । अन तापम । प्रथनादिति प्रथितेय केचिदत पृथिवीयुच्यते। कथमप्र- धिता सतीय पृथिवीसमापेति । यदि नेवमभ्युपैपि तदापि प्रतिम । अथेति पक्षान्तरे अथवेत्यर्धकम् । धै निधया । चेदिति यद्यर्थ । यद्यप्यन्यैरप्रथिता तथापि पृथुदर्शनयोगात्तयोच्यत इति ॥ ३॥ अथाप्ये सर्व पय दृष्टप्रवादा उपालभ्यन्ने ॥१॥ अपिचयं सति सर्वएय दृष्ट्वा प्रैवदन्तीति दृष्टप्रयादा. "कर्मण्यण्" (पा. ३-२-१) उपालभ्यन्ते उपाब्धा (निन्दिता) भवन्ति ने फेवलमहमेव । योऽय दृष्ट्वा प्रपीति स दोष एव ।। यथो पतत्पदेभ्य. पदेतरार्थान्संचस्कारेति ।। योऽनन्वितेऽ संचसार स तेन गी । सैपा पुरुषगहरे ॥२॥ यत्पुनरेतदुस-पदेभ्य इत्यादि । अन ब्रूम । योऽनन्विते शब्देनामिधेये ऽर्थे संचास्कार अर्थात् अननुगतमसबद्ध, स तेनासवर्तन सस्कारेण गों गर्हणीय "अहरोयंत्" (पा. ३-१-१२४) न पुनराचार्योऽनुगतधातुभिरनेकै. रेकाभिधानगतानस्तत सचस्कार विद्याप्रायेण न मौट्येन । सेवा तदभि मायापरिज्ञानात्पुरुषगर्दा भवति । पुरुषो हि कश्चिदशिक्षितलादेवधातुजमपि नाम न जानाति कि पुनर्वहुधातुजम् । अपिच सन्ति लोके तादृशा पुमासो ये कारपहारकादीन्यपि प्रकटक्रियाणि सन्ति, कतमेभ्यो पानुभ्य एतान्यभिनिम्पाय. स्त इति न जानते । एप पुरुषदोपो न शास्त्रदोषो यदनुगमयितु शब्दैरयों न शक्यते इति ॥ १ नुष्यतु दुसन इति स्यायेनेदमुच्यते । अयमर्थोऽप्रयिताचेदपीति पदबदमस्वारस्या प्रतीयत।। २ एनवार्थनिवचन, व्युत्पनिम्नु दृष्ट प्रवदन्नीनि ।। ३ स्थाचिद्यक्तो क्रोधपूर्वर दोषप्रतिपादनमुपालम्म । ४ एतेन यदुक्तमननुगत पवाय सचस्वार शाकमायन "सन्तमेव थमाययति गमयतीति सत्यमित्येव' मिति तत्सत्यमेव शाकटायनमतम् । अपिच रूद्विशव्युत्पत्ति मंत्रप्वपि दृश्यते । यथाच लझण तथैव रक्ष्य प्रवर्तितुमहति । इतरमा हि कस्य तहक्षण स्थार । तथाहि यदमपत्तत्सपिरिनि मत्र । यजवनीतममवदिति मन्त्र । मरिच ब्राह्मणे ·१७ प्रथमोऽध्यायः । यथो एतदपरसाद्भायात्पूर्वस्य प्रदेशो नोपपद्यत इति । पश्यामः पूर्वोत्पन्नानां सत्त्वानामपरमाद्भावानामधेय. प्रतिलम्भमेकेषां नैके पाम् । यथा विल्यादो लम्बचूड इति ॥३॥ यत्पुनरेतदुक्तमपरस्मादित्यादि। पर नूम । पश्या० केपाम् । स्पष्टोऽर्थ ॥ उदाहरति यथेति । पश्चात्कालिक्यापि चूदालम्बनक्रियया, भविष्यता योगेन विल्वादनक्रियया च, पूर्वोत्पमस्य सत्वस्य (पदार्थस्य ) नामधेयनतिलम्भ उपपद्यमानो दृष्टः ॥ विश्व निर्वक्ति-- पिल्लं भरणाद्वा भेदनाद्वा ॥ ४॥ ४ ख.सू.॥ इति या मु प्र निर शा. प्रथमाध्यायस्य चतुर्थ पाद ॥ * ॥ पिल्वं कस्मात् ' भरणात् । भृतं हि तद्भवति वीजाना, बिभर्ति या दुर्भि- क्षादी भक्षयितारमिति भरपानेदनाद्वा । भक्षणकाले हि तदवश्यं भिद्यते । तत. प्रा भविष्यक्रियया नामोपलम्म क्थमिति युक्त शास्त्रार्थ ॥५॥ इति श्रीमद्यास्कमुनिप्रणीतनिरुक्तलघुविवृती नघण्टुककाण्डे प्रथमाध्यायस्य चतुर्थः पादः॥ 2 १ अ०५पादः। एवं नामाख्यातोपसर्गनिपाताना प्रविभागेनावस्थिताना लक्षण सपरिकर सोदा- हरणमुता शास्त्रारम्भप्रयोजन प्रतिजानीते- अथापीदमन्तरेण मन्त्रेप्यर्थप्रत्ययो न विद्यते ॥१॥ शास्नप्रयोजनारम्भेऽयमथशब्द द्वितीय शास्त्रारम्भप्रयोजनमधिकरोतीति । अपीति समावने । अपिपदेषु विभागेनावस्थितेषु लोके वेदे वा, अपिमन्त्रेषु वाक्यभावेनाव स्थितेषु य समस्खोऽस्तस्मिन् ( तद्विपयक ) प्रत्ययो विशेपाव- धारणमिदं निरुक्तशास्त्रमन्तरेण विना, "अन्तराऽन्तरेण युक्त"-(पा० २-३-४) इति द्वितीया ॥ न विद्यते न भवति । अर्थमप्रतियतो नात्यन्तं स्वरसंस्कारोद्देशः॥२॥ अप्रतियतोऽप्रतिपद्यमानस्यानवकृतार्थस्येति यावत् । नात्यन्तं-नैकान्तिकेन नापि अनेरधातुजान्येव कृत्वा निरुच्यन्ते । तत्र मत्राभिधानानि यत्परिशाने च फ्लमु पपचने । आह (१० प्रा० १४-८-४-१) "तदेतत्र्यक्षररहृदयमिति, ह इत्येवमक्षर- मभिहरन्त्यसे म्दाथान्ये च य एव वेद । द इलेकमक्षर ददत्यम्मै स्वाश्चान्ये च य एववेद । यमित्येक मक्षरमेनि स्वर्ग लोक य श्व वेद" इति ॥ एव हरतेईदातेरेतेहंदयशम्द तदर्थोपदर्शनार्य प्राजोव पिरत । तच न पर प्रमाण, तम्माच्झारटाय. नस्तदनुदृश्य सम्यगेव कृतवान्यदनानुनिरेखमभिधान निरक्तवान् इति चाकाय- नाभिप्रायमाह दु.॥

·६८ निरुक्तविकृतिः। एकान्तं नाम निश्चयः स एवंकान्तिकं विनयादिलात्खार्थे (पा. ५-४-३४) टक् । नैदान्तिकेनानिश्चयेन स्वरसंस्कारयोरुद्देशः सवधारणं नासीति शेषः । किं कारणम् ? नहनवधृतार्थः स्वरसस्कारायवधारयितुं शकुयात् । अर्थवशेन हि ख- रसस्काराववतिष्टते ॥ "तदिदं विद्यास्थानं व्याकरणस्य कास्यम् ॥ ३॥ तदिदमुपान्तं निरुक्तशास्त्र विद्यास्थानं खातध्येणेत्यादिः । विद्याया प्रा. विद्याया वेदार्थज्ञानस्येति यावत् । स्थानमसाधारण उपायः । अर्थपरिज्ञानस्यैतद. धीनसात् अर्थवशगलाच स्वरसस्कारयोरिदं व्याकरणस्य कामयं साहाय्येन कृ. नभावं पूर्णता 'करोतीति' शेष । व्याकरणेन हि स्वरसस्कारो चिन्त्येते । तस्माद- परिसमाप्तमेव तावत् व्याकरणं यावनिरुताशानं नाधिगतमिति । नानैरुकोऽर्थम- वधारयितुमलं भवति । नानवधृतार्थः खरसरकारतत्त्वं जानीयादिति ॥ ननु व्याकरणस्य कायमेतत्रोतीत्युके तच्छेपमेवैतदुणादिवदिति-गुणशास्त्र- समस्योकं भवति । ततध खातन्त्र्येण विद्यास्थानसमस्योकं विरुध्येतेति गुणशा- खत्वं निराचष्टे- स्वार्थसाधकं च ॥४॥ यथा कश्चिटोके स्वार्थमपरिहाय परानुग्रहं क्रोति स्वार्थं च साधयत्यैवमिदं स्वार्धाजहद्वत्त्याऽनुपातो व्याकरणस्य करनतो करोति । उणादयस्तु "उणादयो यहु- लम्" (पा. ३-३-१) इत्युक्तस्तन्वान्तर्भूता एवेति तस्य गुणशास्रत्वं युक्तमेव। तस्मात्खतन्त्रमेवेदं विद्यास्थानमर्थनिर्वचनात्मक निरुक्तशास्त्रम् । व्याकरणं तु लक्ष- णप्रधानम् इति विशेष ॥ यदि मन्त्रार्थप्रत्ययाय, अनर्थकं भवतीति कौत्सः॥५॥ यदि मन्त्रार्थस्य प्रत्ययाय ज्ञानायेदं शास्त्रमारभ्यते तर्हि ( एतदधमारभ्य. माणमिदं निरुतशास्त्रम् ) अनर्थकं भवति नास्त्यर्थ. प्रयोजनमस्येति कौत्स 'आचार्यों मन्यते' इति शेषः । कुतः ? अनर्थका हि मन्नाः ॥६॥ हि यतो मन्त्रा अनर्थकास्तस्मानारब्धव्यमिदमित्येवं कौत्सो मन्यत इति पूर्ववाक्यस्यैव शेषः ॥ तदेतेनोपेक्षितव्यम् ॥७॥ तत्वौत्सोक्तमेतेन नैरुक्केन उपगम्य मन्त्राणामर्थवत्त्वमीक्षितव्यमालोचित- व्यम् । यद्वा वेद शास्त्र चोपगम्येक्षितव्यमयं सत्यं वदति नवेति ॥ स आह- नियतवाचोयुक्तयो नियतानुपूर्व्या भवन्ति ॥ ८॥ श्रा इत्यनुवर्ततेऽर्थवशानानियता निरूढा सदैवैकरूपा वाचोयुतिः शब्द- ·प्रथमोऽध्यायः । योजना येषु ते । “वाग्दिक्पश्य यो युक्तिदण्डहरेवि"-(पा. ६-३-२१ घा०) ति पच्या अलुक् । तदेव विवृणोति-नियतानुपूर्व्या इति । नियतं निश्चितमानुपूर्य पदप्रयोगपरिपाटी येषां ते तथाभूता मन्त्रा भवन्ति । अम आयाहि वीतये (सा. वे. से. १-१-१-१) इति मन्त्रण विभावसो आगच्छ सपातायेत्येवमर्थ उच्यते । अन्न नियता आनुपूर्वी पदप्रयोगस्य । तद्यथा अम आयाहीत्येवोच्यते न पुनरायाह्यमे इति, विभावसो आगच्छेति वा । इहहि लोकेऽर्थवता शब्दानामनि. यमेन पर्यायवचनता पौर्वापयं च दृष्टं, तद्यथा गामभ्याज गोणीमभ्याज अभ्याज गोणीमित्यादि । नच तथा मन्त्रेषु । तधाचार्थवत्प्रयोगवैधात्पश्यामोऽनका मन्त्रा इति । तथाचानुमितिप्रयोगः । मन्त्रा अनर्थकाः नियतानुपूर्वीकलात् यन नियतानुपूर्वाक तन्नानर्थक ( किलर्थवत् ) यथा लोके आहर पानं पानमाहरेत्या. दि॥ इति (कौत्समतम् )। हैखन्तरमाह- अथापि ब्राह्मणेन रूपसंयन्ना विधीयन्ते ॥९॥ अथ-अयमपरो हेनुरानर्थक्ये मन्त्राणाम् । यदिमे रूपसंपन्ना रूपेण खेन लिङ्गेनैव संपना. स्वमात्मानं बोधयितुं समर्था अपि सन्तो ब्राह्मणेन शतपथा- दिना विधीयन्ते तेषु तेषु कर्मसु । यदीमेऽर्थवन्तोऽभविष्यस्तदा न ब्राह्मणेन तेषु तेषु कर्भसु व्यधास्यन्त । विहिताश्च । तद्यथा-- उरुप्रथस्वेति प्रथयति ।मोहाणीति प्रोहति ॥१०॥ (श.पा.१-१-६-८) उरुप्रथस्वेति प्रथनलिलो मन्त्रो विहितः प्रथनकर्मणि । तथा प्रोहाणीति ब्राहाणं द्रोणकलशप्रोहणविधी "इदमहमात्मानं प्रोहामि" प्रोहामि-प्राच प्रेरयामीति प्रोहणलिङ्गो मन्त्रो विहित. ॥ तस्मालिझसपनाविधानादनर्थका मन्त्रा इति युक्तमु. त्पश्याम. ॥ ननु ब्राह्मणस्य व किमिति नानर्थक्यमुरीक्रियते गुणलाद्गुणे लन्याय्यक. ल्पनेति न्यायान्मन्त्रातु मुख्यतयाऽवस्थिता इति क्थं तेवामानर्थक्यम् । इतिचेन। माझणस्यानर्धक्ये ह्यभ्युपगम्यमाने देशकालकर्तृदक्षिणादि-कर्मागभूत कुत उप- लभ्येत । अपिचास्यानर्थक्येऽभ्युपगम्यमाने वैदैकदेशस्य मन्त्रस्यासन्तमेवानर्थक्ख. १. उरुप्रथा उरु प्रशस्वोरु ते यशपतिः प्रथताम् (य. वा. स. १-२२) यजुरिद पुरोडाश प्रत्युच्यते। हे पुरोडाश! त्व स्वभावत एव उरु विस्तीर्ण यथा स्यात्तथा प्रथते प्रसरतीत्युरुमथा विस्तीणप्रथनस्वभाव इतीदानीमपि उर अधिक प्रथस्व विस्तारयथा: खात्मान। किंचाय ते यशपतिर्यजमानः प्रजायशुहिरण्यादिभिरुरुप्रयतामधिक विस्तीर्य- ताम् ॥ "विशाइट पृथु वहदिशाल पृथुल महद् ! बोरुविपुल"-मित्यमरः ।। २. पुरोडाशप्रथनविधी॥ ३. तथाहि-मत्राह्मणयोबेदनामधेयम् । ( आश्वगृशम् ) इति सूने मत्राणामभ्य. हितत्वेन पुरस्ताद प्रयोगो मुख्यता भ्यशयतीति वादिनोऽभिमत । तथाच धात्तिकम् "अभ्यहितो"-(पा.२-२-3) ति असाध्तरतात्पूर्वप्रयोगो मत्रस्येति प्रतिवादिनः । याच सूत्रम् "अल्पान्तरम्" (पा० २-२-३४) इति ॥

·निरुक्तविवृतिः। मभ्युपगतं स्थानहि ब्राह्मणस्य विधिलुखर्थाहतेऽर्थवत्तास्ति । मन्त्राणां पुनांच्यवा- चकत्वेनानर्थकानामपि सतां विनियोगमात्रेणाधवत्ता स्यात् । विधेयसाचानका मन्त्राः । विधायकलाच ब्राझणमवत्। एतेन मुख्यत्वं मन्त्राणां, ब्राह्मणस्य तु गुण- समित्यपि निरस्त वेदितव्यम् ।। हेलन्तरमाह- अथाप्यनुपपन्नार्था भवन्ति ॥ ११ ॥ अथ अयमपरो हेतुरानर्थक्ये मन्त्राणां यदिमे अनुपपना अर्था येषां ते तथाभूता भवन्ति । य एष्वर्या उपलभ्यन्ते न त उपपद्यन्ते । तद्यथा- ओपधे प्रायस्यैनम् । स्वधिते मैनः हि सीरित्याह हिंसन् ॥१२॥ ओपधे प्रायस्व एन-(य. वा. सं. ४-१) मित्याह । प्रजापतेरिदमापंम् फुशतरुणो देवता स एवापधे इत्यनेन संयोध्यते । पुरेण छेत्स्यन्तृणेन (कुशेन) शिसाम् ( जूटिकाम् ) अन्तर्दधाति तत्रायं मन्त्री नियुक्तः । हे ओपधे कुशत- रुण । खमेनं यजमान प्रायस क्षुरादक्षेति तदर्थः । नचौपधय आत्मानमपि प्रातुं समर्थाः किंपुनर्यजमानम् । एवं "खधिते मैनं हिंसी"-( य. वा. सं.४-१) रिसाह । इदमपि प्रजापतेरा चरो देवता स एव खधिते इत्यनेन संयोध्यते । हे स्वधिते धुर । एनं कुशतरुणं यजमानं वा मा हिंसीरिति तदर्थः । यो रोवं वदेदात्मनैव हिंसैन् । उक्ला वा खयमेव हिस्यात् । हिनस्ति च । लोके यान्यै- पंविधानि वाक्यानि तान्युन्मत्तप्रमृतीनामिति फुलाऽनकान्येव भपन्तीवीहापी. मान्यनर्थकान्ये येत्युपपद्यते ॥ तस्सादनका मन्त्राः॥ हेलन्तरमाह- अथापि विप्रतिपिद्धार्था भवन्ति ॥ १३ ॥ इति । भन्यसान्येन विरुदान प्रतिषेधो पारणं विप्रतिषेधः परस्पर व्यापातस्त- १. यदि कोशे "योः कुटारः सपितिः परशुध परमध" सी कुठारस्य संसामाए समितिरिति । तथापीर वेदनसाधनलसाम्यान्हुरे प्रयुज्यतेऽजहम्बाधरशगया। या काकेभ्यो दपि रायनामिसत्र काकपदमजस्तारपणया पशुपपातके पाशगरि बनते । ये केचन दयुपपातकास्तेभ्यो दपि रायमामिलेय गुरवारपपांत् ।। २. भिन्दन् । ऐश्ना कुशरणव मिरिष्यो, रिसीव नशिपाः । तथा ग भासायन: "यूपवरसगा पुरेग चाभिनिधाय लिल-"CAN पपरस पपा २ मा समरि गाननं पुरम्पापनं च मयेन काम्यमिति मनाथः। तपाननीति यजमानाभिपानं दुसतातभार । शिसातारफोदि सम्म सः (स. 4:) nिi हिन्दन कुशवायनमान वा मा रिमारिता सुयः ।। ३.सिप खः । प्रारणप्रासादिगमारिधिसमरः । तपाभावं भयोगः । ममा मगराः परविस्तापापारमारिस्ता नाना पाये। मापा:-अपम्पादिना- ·प्रधमोऽध्यायः। द्विशिष्टा विप्रतिपिद्धास्त अर्था येषां ते विप्रतिषिद्धार्या परसरविरुद्धार्था भव. न्ति । तद्यथा- एक एव रुद्रोऽयतस्थेन द्वितीय. असंख्यातासहस्राणि ये रुद्रा अघि भूम्याम्।असनुरिन्द्र जक्षिपे।शतं सेना अजयत्साकमिन्द्र ॥ इति१४॥ एक एवेत्सस्य "रणे नितनामु शत्रून् । सयज्य विश्वा भुवनानि गोप्ता प्रत्य. ड्नना सोचा तकाले" (य या स इति शेष । रुद्रस्तुति रेपा। अवतस्थे- स्थितवान् । रणे रणाय रणार्थ । 'निमित्ताकर्मयोगे" (पा २-३-३६ वा.) इति सप्तमी । नान्यो द्वितीय परिदस्तीति रदय हुखप्रतिषेध । यथमवतस्थे पृतनाउ सेनामु ध्यजिनी पाहिनी सेना पृतनाऽनीरिनी चमू"रिलमर शन् सातयितच्याँसोकानामरातीन् निश्चियेन मन् हिंसन् ॥ चि स एष एव सटा पारयिता सहती चेसाह-ससृज्येति । विश्वा विश्वानि (सर्वाणि) भुवनानि "सुपा मुगि'-(पा ७-१-३९)ति जस स्थाने डा। सएज्य सम्यवसृष्ट्वा गोप्ता रक्षिता सृष्टिकालानन्तरमेव पालयिता च स्थितिकाले । अन्तकाले प्रर. यकाले जनान् लोकान् प्रत्यइ सृष्टिनातिलोम्येन संचुपोच सकोच गति पर्न माने रिद छान्दस ॥ अधतद्विप्रतिषिद (विपरीत) प्रवीति असंरयाता० भू भ्याम् । अस्स-“वेपार सहस्तयोजनेप्रधन्वानि तन्मसि" (य या स १६-५४) इति शेष । शतरुद्रियेऽनुष्टुप् । प्रजापतेरोषम् । असंख्याता असरयातानि सहस्राणि अमिता ये सदा भूम्यामधि भूमेपरि स्थिता । लेपा राणा धन्यानि धनूपि "छन्दस्यपि दृश्यत" (पा ७-१-४६) इति शिग्रहणादन्येषा मन्यन्यताप्यन । राहत योजनानि यस्मिस्तादृशे सहसयोनच्यवहिते पपि मागे ययमवतन्मसि अवतमोऽयतारयाम । अपगतज्यानि कृत्वाऽस्मत्तो दूर क्षिपाम दशी तदर्थ ॥ एषम् अशारिन्द्र नशिपे-स्स"व शिवूरवारजोऽधराचोऽहमहिम्" सादि । विश्व पुष्यात वार्य तला परिपतामहे नमन्ताम यरेषां ज्याका अधिध न्यगु"-( स ८-५-२१-३) इति शेष । एतयाऽनिच्छदसा तुटाय गुदा नवन । पोमशिनि सो पतियुक्ता । हे इन्द्रव सिन्धून सदनकालान् १ "समानवमुक्यो पूर्वकाल' (पा. ३-४-२१) स्वाऽभ्यदिनापूर्व पाल एव विधीयतेउमरिया। २ रमगुमिरवपा तावदेताना मो यावत्ततानि तानि भनूपी बोरध्यानम् । अनेना चाविचरनेऽपणेताना मिश्रा वा (मुपन विशेरा ) माग उत्तरस्यो भोगावन्यायामिष्यायो वन ॥ * पारिश परयात सरसाा परगने पर्यात, ति सहयातच बागेचया रन बमान्तयमुस भगीतादिवसाय मरवो रोत्यदर यया। चिनिभा सदस्य भगुमाति महा सारा मोर गार" या पथा। 12 महसच मेमरोप महतan Y "मनी' वान रमस AR | सरप्रा । १३ पुराभित्र न मियन भरतिय मार ·७४ निरुतविवृतिः। । विविच्य अदितिरदीना देवमातेत्यादिना आख्यास्यामो निर्वक्ष्यामः शब्दतोऽर्थ- तश्चेत्यर्थः ॥ इह त्वेवममियमृगुदाहृता-कथं यैव द्यौः सैवान्तरिक्षम् । यैव माता स एष पुत्रः स एव पितेत्येवमादि परस्परविरुद्धं किमपि वहनासंबद्धमुच्यते ? तदर्थवत्त्वे सत्युपपादयितुमशक्यम् । तस्मादनका मन्त्रा इति ॥ हेलन्तरमाह- अथाप्यविस्पष्टार्थी भवन्ति ॥ १९ ॥ नास्ति विस्पष्टः प्रकटं प्रतीयमानोऽयों येषां ते तथाभूता अपिहि केचि- न्मन्त्रा भवन्ति ॥ तद्यथा- अभ्यग-याश्मिन्-जारयायि-काणुकेति ॥२०॥ इत्येवमादयः । नापां विस्पष्टार्थता मन्त्रेषु शक्यते परिज्ञातुम् । नच केचि. दर्थवन्तः केचिदनर्थका इति न्याय्यमभ्युपगन्तुम् । अर्धवैशेस हि स्यात् । तस्मा- त्सर्व एवानर्थका मन्त्रा इति ॥ इतिशब्दः पूर्वपक्षसमाप्त्यर्थ आयर्थो वा ॥ * ॥ अयोत्तरम्- अर्थवन्तःशब्दसामान्यात् ॥२१॥ मन्त्राः अर्थवन्तः इति प्रतिज्ञा शब्दसामान्यात् शब्दबात इतिहेतुः गवा. दिवदिति प्रसिद्धमुदाहरणमिति कृला नोकम् । त्रियमेवानुमितो प्रदर्शनीयं भवत्य. चयवभूतम् । यथाहुः अवयवपञ्चकमुपादाय,- तच पञ्चतयं केचिद्यमन्ये वयं त्रयम् । उदाहरणपर्यन्तं यद्वोदाहरणादिकम् ॥ १॥ इति ॥ एवं लौकिकहेतुमुक्खा वैदिक्मुपपादयिष्यन्त्राह्मणमप्यर्थवत्वे प्रमाणयति--- एतद्वै यज्ञस्य समृद्धं यद्रूपसमृदं यत्कर्म क्रियमाण. मृग्यजुर्वाभिवतीति च ब्राह्मणम् ॥ २२ ॥१॥ १. अईजरतीय स्यादित्यर्थः । ययेका स्त्री अर्थ युवदी अर्थ च जरतीति परस्परविरुद्ध न भवति तयेति तदर्थः । २. "इतिहेतुप्रकरणप्रकामादिममाप्तिश्चि"त्यमरः ॥ आपथरतु "ज्वलितिकसन्तेभ्यो ज:"(पा. ३-१-१४०) इत्या दृष्ट इत्यसकृदुक्तमधम्तात् । ३. अवयवत्रयं प्रतिशा-हेतू-दाहरणरूपम् । ४. प्रदशयितुमावश्यकम् ॥ ५. शानदीपिकायां तपादे मैथिलमहामहोपाध्यायश्रीपासारथिमित्रचरणाः । 1. विशमन विशसः दिमा, शन हिंसा (मा. प.) ततः "पुंसि संज्ञाया" (पा. ३-३-१९८) मिति घ. । म एष वैशसम् स्वायम् । अर्थचारित अर्धवेशमसे. त्यदेउसीहसननित्यक्षरार्थः ।।

·प्रथमोऽध्यायः। एतदेव हि यज्ञकर्मणः समृद्धं यद्रूपसमृद्धं मन्त्रलिकरमिधीयते । त- देव हि समस्या युक्तं भवति नेतरत् । एतदेव स्पष्टयति-यत्कर्मेति । तस्मा- दवत्ये हेतुद्वयम् । चशब्देनतदाह अनर्थका हि सन्तः क्यं कर्मामिवदेयुः । कथं वाऽनमिवदन्त समधेयेयुरिति यदेव भवता मुश्यं प्रमाणं तदेव तथा विधम- स्मदर्थ वाच्यत्त्या स्थापयतीति सर्वमवदातम् ॥ १॥ सं. सूत्रम् ॥ समृद्धरूपत्वं मन्त्राणामुराहरवि-- कीळन्तौ पुर्नमिरिति ॥ १ ॥ इहैव सं मा वियोट विश्वमायुर्व्यभुतम् । कोळन्तौ पुर्नसृभिर्मोदमानौ से गृहे (ऋ स. ८-१-२८-४२ ) सवितृसुताया सूर्याया आषमनुष्टुप् । विवाहे विनि- युका । हे वधूवरी । युवाम् इहास्मिक लोके स्तं भवतं स्वे गृहे मोदमानी हर्षमाणी सन्तौ मा निर्याप्टम् वियुक्ती मा भयतम् "माडिलद्" (पा. ३-३ --१७५) लोड सर्वलकारापवादत्वात् । “न माड्योगे" (पा० ६-४-७४) इत्यडभावः । पुत्रैर्नमृभिः पौत्र सह क्रीळन्ती विहरन्ती पिश्यं सर्वमायु. यक्षुतं व्याप्नुतमायुयाप्यस्थिती भवतं, प्राप्नुतमिति सायण ॥ इत्येवं मन्त्राणामधयत्व सस्थाप्य परोक्तदूषणान्यनूद्य सद्धतुगिनिराम्रोति- यथो एतनियतयाचोयुक्तयो नियतानुपूर्ध्या भयन्तीति * लौकिकेप्यप्येतद्यथेन्द्राग्नी पितापुत्रायिति ॥२॥ यथो एतत् यत्पुनरेतदुक्त नियतेत्यादि । मन म. । लौकिकेयपि वार्थवपदेषु एतनियतवाचोयुक्तित्व-नियतानुपूर्वीकत्व दृष्टमेव । यथेन्द्रामी, पितापुत्राविति, च । नहि भवति अमीन्त्री पुत्रपितराविति । तथाच प्रयोगनि- यमादमर्थका मन्त्रा इति यत्साधित स एप हेतुानकान्तिक उप्रयोगे लोकेऽपि व्यभिचरित इति नोफार्थसाधकोऽमहेतुलात् तसादर्थवन्त एव ते । यथो एतद्राह्मणेन रूपसम्पन्ना निधीयन्त इति उदितानुवादः स भवति ॥३॥ यत्पुनरेतदुत मासणेनेस्यादि।यम चूम ! उदितानुबादःसभवतीति । उदितस्योफस्यैवानवादोऽनुरिधिमितानुवाद ।यमर्थ । भारमानमारमना विधान मन्त्री न समर्थ इति प्रामणेन मन्त्रोक एवार्थो विगारेण प्रकृतार्थसन्तपूरयाऽनय १. अत्र गन्नादनापरन्त शिप्रायने" नियमार पन्तवासियाम्प पूरा योग. "दे पी"-(पा. २-२-११)ी प्रामोजी न भव ।।

·७४
निरुक्तविवृतिः।
विविच्य अदितिरदीना देवमातेलादिना आख्यास्यामो निर्वक्ष्यामः शब्दतोऽर्थ-
तघेलधः ॥ इह त्वेवमधमियमृगुदाहृता-कथं येव धोः रोवान्तरिक्षम् । माता
स एव पुनः स एव पितेत्येवमादि परस्परविरुद्ध किमपि बनासंबद्धमुच्यते ?
तदर्थवत्त्वे सत्युपपादयितुमराक्यम् । तस्मादनका मन्त्रा इति ।
देखन्तरमाह-
अथाप्यविस्पष्टार्था भवन्ति ॥ १९ ॥
नास्ति विस्परः प्रकटं प्रतीयमानोऽयों येषां ते तथाभूता अपिहि केचि.
मन्ना भवन्ति ।
तद्यथा-
अभ्यग-यादृश्मिन्-जारयायि-काणुकेति ॥ २० ॥
इत्येवमादयः । नोपा विस्पष्टार्थता मन्त्रेषु शक्यते परिज्ञातुम् । नव फेचि.
दर्भयन्तः केचिदनका इति न्याय्यमभ्युपगन्तुम् । अर्धवेशसं हि स्यात् । तरमा
सर्व एवानका मन्त्रा इति ॥ इतिशब्दः पूर्वपक्षसमात्य, वायों पा ॥ * ॥
थयोत्तरम्-
अर्थचन्तःशब्दसामान्यात् ॥ २१ ॥
मन्द्राः अर्थचन्तः इति प्रतिज्ञा शब्दसामान्यात् शब्दसाय इति हेतुः गपा.
दिवमिति प्रविरमुदाहरणमिति गृला नोकम् । नितंयमेवानमिती प्रदर्शनीय पल्स-
ययवभूतम्।
याहुः अयययपरफमुपादाय,-
सय पयतयं फेचिश्यमन्ये वयं प्रयम् ।
उदाहरणपर्यन्तं यद्रोदाहरणादिकम् ॥१॥ इति ।
एवं सीरिकदेवाला दिसमुपपादयिष्यन्नाक्षणमप्यर्थयार प्रमाणपती-
एतदै यशम्य समृदं यदपसमृदं यत्कर्म शियमाण-
मृग्यजामियदतीति च प्राक्षणम् ॥ २२॥१॥

·प्रथमोऽध्याय.. पतदेव हि यशवर्मण समृद्धं यद्रूपसमृद्धं मत्रलिनरमिधीयते । त- देव हि समस्खल्या युक्त भवति नेतरत् । एतदेव स्पष्टयति-यत्कर्मेति । तस्मा दर्थवत्ने हेतुद्वयम् । चशब्देनंतदाह आर्धका हि सन्त कथ कर्मामिवदेयु । कथ वाऽनमिवदन्त समर्धयेयुरिति यदेव भवता मुरय प्रमाण तदेव तथाविधम सदर्य वाच्यत्या स्थापयतीति सर्वमवदातम् ॥ १॥ स मूतम् ॥ समृद्धरूपत्व मन्त्राणामुराहरति- मीळन्ती पुत्रैर्नसृभिरिति ॥१॥ इहव त मा वियोष्ट विश्वमायुर्व्यभुतम् । मीळती पुर्ननिर्मोदमानी खे गृहे (ऋ स ८-३-२८-४२) सवितृ सुताया सूर्याया आर्षमनुष्टुप् । विवाहे विनि- युवा । हे वधूवरी । युवाम् इहास्मिन्नेव लोके स्तं भवत स्ने गृहे मोदमानी हर्षमाणौ सती मा वियोष्टम् वियुको मा भवतम् “माडिल' (पा० ३-३ -१७५) लोड सर्वलकारापवादलान् । न माझ्योगे' (पा०६-४-४ ) इत्यडभाव । पुर्नसृमि पनि सह क्रीळन्ती विहरन्तो विश्यं राघमायुः व्यंश्रुतं व्यानुनमायुर्याप्यस्थिती भवत, प्रामुतमिति सायण ॥ इत्येव मन्त्राणामर्थवाव सस्थाप्य परोक्तदूपणान्यनूय राद्धेतुमिानराम्रोति- यथो पतनियतवाचोयुक्त यो नियतानुपूर्ध्या भवन्तीति * रोकिरप्यप्येतद्यथेन्द्राग्नी पितापुत्राविति ॥२॥ यथो एतत् यत्पुनरेतदुत नियतेत्यादि । भन ब्रूम 1 लौकिरेष्वपि खधवत्पदेषु पतन्नियतवाचोयुचित्व-नियतानुपूर्वीकत्व दृरमेय यथेन्द्रानी, पितापुत्राविति, च । नहि भवति अनी दो पुत्रपितराविति । तथाच प्रयोगनि यमादनका मन्त्रा इति यत्साधित स एप हेतुरनकातिक उत्तप्रयोगे सेकेऽपि व्यभिचारित इति मोकार्थसाधकोऽसद्धेतृलात् तस्मादर्थवन एव ते ॥ यथो एतद्राह्मणेन रूपसम्पन्ना विधीयन्त इति उदितानुवाद स भवति ॥३॥ यापुनरेतदुत प्रादणेनेत्यादि। अमम । उदितानुयाद स भवतीति । उदितम्योफस्र्यवानुवादोऽनु विधिरुदितावाद । भयमर्थ आत्मानमा मना विधातु मन्त्री न समर्थ इति ग्राहाणेन मन्त्रोक एवार्थों विसरेण प्रकृताथराइपयाऽन्य १ अमहियन्तारजापत विमतिरेने निपमारय तस्मानिशम्दसैव पूरन योग मरेपी (पा. २-३-३२)ति प्राप्तोऽपि न भवति ।। २ ममपदिम वापितुरेव पूर्वमयोगो भवन अभ्यास्ति च (२-१-१४वा) सोनियमा पिसापुत्रापि भवति। अत्रपरि आना जोर (पा ६-३-२५) सीतानामेव (ना) मानः पूर्वपदस्थ विभाति । सहन नामोति। थापि "3 यवरसानि पा०६-३-२२) तो माउन्या पुत्र रासलिन् परेऽपि भरती कोयम् ॥

·७६ निरुक्तविवृतिः। विधीयते । नानुकं स्तोतुं शक्यते सोऽयमुचागुयाद एव । अपिचाने केऽपि समान नलिङ्गाः प्रकरणे मन्त्रा भवन्ति । ते सहपूर्षिकयेक प्रयोग प्रति सलेकपोतवत् संप- तन्ति । तेषां समुचये विकल्पे च प्राप्ते सति अमिमत एको नियमार्थ ब्राह्मणेन विधीयते । एवमुभयोमबाह्मणयोरर्थवत्त्वं साधितम् । तथाच यत्पूर्वमुक्तम् रूप. संपन्न विधानान्मन्नानग्यम्, मन्त्रायत्त्वे वा माह्मणानस्यमिति तदयुक्तम् । तस्मादुभयमप्यर्थवन्मन्त्राच ब्राह्मणाथेति ॥ यथोएतदनुपपन्नाभवन्तीतिआन्नायवचनादहिंसा प्रतीयेता॥ यत्पुनरेतदुक्तम्- "ओषधे वायखेनं, खधिते मैनहिसी"रिलादयो मन्त्रा अनुपपन्नार्था भयन्तीति । अन्न वूमः । ओषध्यधिदेवताह्यत्रोच्यते । हे ओपधे! एनं खाधिष्टितमोषधिरूप कुर्श प्रायस्व । वत्पूर्वको होप कुशदिछद्यमानः सम्यक्छिनो भविष्यति ततम यज्ञे विनियुक्तः प्रतिविशिष्टमुत्कर्षमेतस्याः स्थायर- पातेः प्राप्स्यत इत्येतत्राणेमभिप्रेत्योक्तमोपधे । भायखेनम् । इति । तस्मादुपपनार्थ एवायम् । यदपि चोकं स्वधिते मैनहि सीरित्याह हिंसमिति । अनोच्यते आम्नायवचनादिति । अति शेषः । अत्रास्सिन्मनुपदमुपक्रान्ते खधिते इत्या- दिद्वितीयवाक्ये। अयंभावः । इयं हिंसा; इयमहियेत्येतदानायादेवावसीयते । आम्नायश्चायं वैदिक आगमः कृत्स्नस्य जगतः प्रतिविशिष्टाय श्रेयसेऽभ्युद्यतः स. बतरं हिंसायां विनियोजयतीत्यहिसैवषेति प्रतीयेत । तद्वचनात् इति ।। यथो एतद्विप्रतिपिद्धार्था भवन्तीति। लौकिकेवप्येतद्यथाऽसपनोऽयं ब्राह्मणोऽनमियो राजेति ॥५॥ १. अहपूर्वमहंपूर्वमहमग्रे २ भवामीत्याग्रहपुरस्सरं युद्धमहंपूर्विका "सहसपे" (पा. २११४) ति समासे खार्थे कन् । स्त्रिया टाप् | “अहंपूर्वमहपूर्वमित्यहपूर्विका स्त्रियामि". त्यमरः ॥ २. प्रथमवाक्ये । फलपाकान्ता नीहियवादयो धान्यभेदास्तृणवीरुधश्च ओपधय इत्य- मिधीयन्ते । "ओषध्यः फलपाकान्ताः स्यु" रित्यमरः। तात्स्ध्यात्ताच्छन् यथा गुहा दारा इत्येवं तदपिष्ठातृदेवता ओपपिरित्युच्यतेऽत्र मोषध्य इति "कृदिकारादि"-(४- १-४५ वा० )ति डीवा भवतीति । ओषधि: ओपथी। रात्रिः रात्रीतिवत् ।। ३. यशे हि विधानतः सकृच्छिद्यमानोऽयं न पुनश्छेदनं प्रतिपत्पतेऽस्पमपि कदापी- त्यभिप्राय.॥ ४. सर्वेषामितरेषामागमाना प्रभवोमं सर्वतः प्रतिनिशिष्टः पुरुषार्थसाधनं न न्यन्त्रि कर्मणि पुरुष प्रवर्तयेदिसारूपे । वस्तुतस्तु द्वेषपूर्वकः प्राणिवध एव हिंमा नहि बधिर द्विपन्यचे हिनस्ति, नापि तृणवीरदादिम् । तदेतन्मीमासितम् (जैसू-१-१-२ सुनमु. पादाय )ोकवात्तिके। ५. तपाच दुर्गः । अपिचैतदोपधिवनस्पतिषशुमृगपक्षिसरीसमः सभ्यगुपयुक्ताः सन्नो यचे, परमुकर्ष प्रामुवन्ति । सोऽयमभ्युदय एव सम्पद्यते । न हिंसा । नबसी हिनस्ति कित १ अनुगृहाति यः, विनियोगार्थ विवाननदिछन्दन् । तसादुपपन्नार्या एवेति ॥ .

·प्रथमोऽध्यायः । यापुनरेतदुधम् "एक एष दोऽयतस्थ, असंख्याता सहसागि ये रद्वा" - खादयो विप्रतिपिद्धार्थी भयन्तीति । अब चूमः । नेप विग्रतिपिक्षोऽर्थः । देवता हि महाभाग्ययोगादेयाऽपि सबनेकधा भवति, अमेकाऽपि चकति पश्य- से "महाभाग्याइवतायाः" (द. का. ५-1-1) इति । यरपुनरेतदुपर "AN- शुरिन्द जमिणे, शतं सेना मजयत्सायमिन्द्र" इति । अन सायदुच्यते लौकिफ- स्वप्यर्थयामु पर्दषु पतदेवमेयोच्यमान हरम् । तद्यथाऽसपत इति । नहि यधिदसपनोऽनिलोके । यथाहु:- मुनेरपि चनस्यस्य सानि कर्माणि कुर्धतः । उत्पद्यन्ते प्रयः पक्षा मित्रोदासीनरामयः ॥ १ ॥ इति ।। तयापि मरूपरापही दृष्ट्वाऽन्या मनं प्रयुधानोऽसपलोऽयं ब्राह्मणः। अन. मित्रोऽयं राजेति लोको प्रवीति । अस्पसादयत्वं पोपयर्यते यथा सोकेऽनुदरा फन्येति । एवम् यस्मिंशिदतिया मेघे ने या पातितेऽन्येपामसारतामभि- प्रेत्येवमुर्फ स्याद् "भानुरिन्द्र जमि" यासमेतमेवमनिमार"महामहिम्" इति । यत्पुनरेसाफ "शत सेना समयदि "A । अन वूमः । देवा हि विमो पशिनो- अधिरणधर्माः परेण महिना युफाय भवन्तीति । नहि देवानां तव्याः धनयः यन्ति । पुतो हि सेना या इन्दो जेष्यति । कथं तदि उतं ऐना मजयरित्युच्यते ? स्पर्कलानषा युद्धप्रवादातुतिः। वक्ष्यति र "धां च ज्योतिषध मिश्रीभाषक- भैगो पर्ग जायते । तत्रोपमान युवर्णा भवन्ति" (नै का. ३-५-२) पति । तदेतद्भपता न सम्यगास्यते । राम्यगनुविभ्यता देवतात नरभ्यः । ततो मानविरोधेन राम्यगवभोत्म्यते । नवमवारयतावान मन्त्रा! विगाहितं समयः गम्भीरपदायों दिबदरास्माद्यतु विप्रविपिसापो भयन्तीति, सरगुणम् ।। घरचंपार्षपन्त एप मप्रा इति साधितम् ।। यो पतनानन्तं संप्रेयसीति जागन्तममियादयते । जागते मधुपर्क माद ॥ ६ ॥ पापुमरेतदुक्तम् जागन्तं संप्यतीनि । भर म. । सोहिप्पप्यपान पदेनीलदेय साभारम् । यत् जाननं गुरू शिमोऽमियादयसे मगोत्रम- मियदर । "अपमई भो. पानिप. प्रियमतो गुदमभिवादये" एवम् । सपाय (गो. • ए. २-१-१३)"गनुमन्त्रिता गुर गोधेगाभिर दयते" इति । पजागो मधुपर्क प्राद निर्मको मधुरको मधुपरीवदेशदपसपि शामिदार पारनामामाग्यारालो मनाशीम ययो पतरादितिः मर्पमिति. लौकिकरप्येतद्यथा- सर्परसा अनुमा पानीयमिति ॥ ७॥ १. NAREETUPाना ना ! सपापानीist: देखा पारिबीनस मगर(२.९-1-1ो सीमापाम् । (Tी और गुमटम् ) 1 ·७८ निरुतविवृतिः। " यत्पुनरेतदुक्तम्-अदितिः सर्वमिति । अब बूमः । भक्तिरेपा । द्विविधा हि शब्दप्रवृत्तिः मुस्यार्थी गोणी च । तदेवंसति यत्र मुरयाऽसंभवस्तन गौणी आधीयते स एप भक्तिवादोऽदितिः सर्वमिति । यथा कश्चित्कंचिदनेकोपका- रिणं यात्वमेव मे माता, त्वं मे पितेत्येवमेतदपि द्रष्टव्यम् । लौकिकेप्यपि चाधवत्म शब्देषु एतदुच्यमानं दृष्टं यथा सर्वरसा अनुक्ताप्राप्ताः पानीय मिति । ततो हि तेषां प्रभव इत्यनया गुणवृत्त्यैवमुच्यते । एवमिहापि गुणवृत्त्या कयाचिददितेः सर्वसमुच्यते। तथा च यदुक्तमित्येवमादिपरस्परविरुद्ध किमपि यहासंवद्धमुच्यत इति एतदयुक्तं । सबमेवैतदुपपद्यते एव गुणवृत्त्या । तस्मादर्थ- वन्त एव मन्त्रा इति । यथो एतदविस्पष्टार्थी भवन्तीति नैप स्थाणोरपराधोयदेनमन्धो न पश्यति पुरुषापराधः स भवति॥८॥ यत्पुनरेतदुक्तम् अविस्पष्टार्थी भवन्तीति । अन ब्रूमः । नैप स्थाणोरपराध इति । नान स्थाणुरपराध्यति यदेनं स्थाणुमन्धो न पश्यति यदनासावभिहन्यते । किंतहि ? पुरुपापराधः स भवति । पुरुष एवापराधी तन यदसावचक्षुप्मान् । एवमिहापि नैव मन्त्राणामपराधो नवा मम, यदशिक्षिवेन भवता न विज्ञायन्ते । भवत एवापराधोऽस्ति । भो भवान् सर्वमा स्मीयमपराध मन्त्रेवसासु या संयोजयितुमिच्छति न तव प्रशास्ति किंचिद ।। यथा जानपदीपु विद्यातः पुरुपो भवति ॥९॥ यथा जानपदीपु जनपदभवामु यामुचित्प्रतिपु(इतिकर्तव्यतामु)विद्यातः चौरालशिक्षा (कृ) तः पुरुषः पुरूपाणां विशेषो भवति । एषमिहापि मनाशि- क्षाकौशलवृतः पुरुषाणा विशेषो भवत्येव । तनयं सति केचित्पुरुषा रिस्पष्टाधानपि मन्त्रास जानुवन्ति निर्यक्तुमपरे पुनरविस्पष्टायांनपि शक्नुवन्ति विपष्टीकर्तुम् ॥ तदु. कम् उततः (प्र. सं. ८-२-२३-४) । (नैप. का. १-६-३) इत्यत्र ॥ तंवराति- पारोवर्ययित्सुतु खलु वेदितृषु भूयोविद्यः प्रशस्योभवति॥१०॥ २स.॥ इति या० मु.प्र. निरु. शा. प्र. च्या. पघमः पादः ॥॥ १.जनाः पपन्ते गधन्यम्मिमिति जनादेश: "मिसंधापानि"-(पा. ३-३- ११)वियः। ततो भवार्थे (पा. ४-३-५३) अण् दीर । देशममिक्षागु सर्वजनमा- भारणी । रोकोरिय-शी केपिर। इत्युपो ही दर (मने) शेपः । २. पथा पुराय पन्या देयेत्युने पुरपशिवाय मापन रवि प्रतीयते । सन्मूहि. कामविस्मरामहोगध्यायविपापविरराणा "पुरपपरीक्षा" प्रन्यवृत्तिः ॥ 1. व धास्यायने पारावारनाना भूपतिर्मपिता मुदिनामान गनि अपय"यमै म पावधी या देगी। स प्रचार पुरुषाये"। "नमपुरपाय कन्या प्रदीपत fiftमेरमुपवे"१ भूपतिना पुनरनयुल: म "रिपातः पुरुषो मवदी"सारेति ॥

·प्रथमोऽध्याय । पस्थायराँश्च विदन्तीति पारोवर्यनिदस्तेषु । "तद्धितार्थति ' (पा. ३-१- ५१) समासे "चतुर्वर्णादे (पा० ५-१-१२४ चा ) राकृतिगणलात्खाथै ध्यम् । 'परोवरपरम्परे' (पा० ५-१-१०) ति परावरशन्दस्य परोवरादेशो बाहुलका रसप्रत्यय विनापि भवति । आचार्य परम्परया विद्वमु चेदितृषु ब्राह्मणेषु यतच निर्धारणम्" (पा. ४ ३-४१) इति गुणतो निरिणे सप्तमी । तेषांमध्ये भूयोनिद्यो बहुश्रुतो यो मन्त्राथपरिज्ञानकुगल स एव प्रशस्य प्रशसार्दो भवति नेतर । नाहि तेषामविस्पष्टार्थी केचन राति मन्त्रा । साँचोरिष्टारस्पष्टीय व्यारयास्यामहे । तस्मादर्थवत एव मन्त्रा इति सिद्धम् ॥ तस्साचैतदपि शास्त्र मन्त्रार्थपरिज्ञानायारभ्यमाणमर्धवदेव भवतीति सिद्ध शास्त्रारम्भ ॥१०॥ * ॥ इति श्रीमद्यास्तमु०प्र०नि० ल. तो प्रथमाध्यायस्य पञ्चम पाद॥१॥५॥ अ०६ पादः। अथापीदमन्तरेण पदविभागो न विद्यते ॥१॥ शास्त्रारम्भनयोपना तरारम्भेऽयमथशब्द । अपीति सभावने । इद निरू फगानमन्तरेण विना पविभागो न विद्यते। एव पदानि वच न्यानीत्येतद्वि भागपरिवान नास्तीत्यथ । कि कारणम् ? अर्थवशेन हि पदान्यवतिष्ठते, न चेद म तरेणापरिज्ञानमन्ति ।। एव प्रतिज्ञाय समान सहितेषु मन्त्रेवर्षहतुरौ पदाविभागविभागाबुदाहरणद्वारा दर्शयति-तमाद्योदाहरणम्- अवसाय पद्धते रद्र मृळेति ॥ २॥ (म; स ८ ८-10-1) पदविरस्यास्तीति पद्वत्तस्मै पादयुक्तायावसाय पभ्यदनाय गोरूपाय ह रद! ख मृळ सुसयेति प्रार्थना ।। १ तेदि आर्यपरम्परया मत्राथै मर्म तत्वच विन्ति न पुनसे साक्षात्कृतपोणत गु पुनकषय एव भवन्ति । यथाच वक्ष्यते (निरु. १-६-५)॥ २ जातिगुणानि यासंज्ञामि समुदायासम्म पृथकरण निधरण तलिन् । ३ अरिपष्टार्थ लेन तवाभिमतान् मयान् ।। ४ एते.यदि मघार्थपरिचानायानर्थर भवती सेव(पारम्भे १५ वारयत भारभ्योक्त) शौसमत निराहत्य प्रतिज्ञान शाम्पारम्भप्रयोजन समथिन वेदितव्यम् ।। ५ मयोभूतिो अभिवातमा सतीरोधीराविशन्ताम् । पीवसवीजीवध या कि स्वरमाय पते ॥ १। रक्षीपोत्रम्प शरम्या गोवय लिए । पासाय 1 नवाचानुगान्तम्-मयो र डीवो गन्यनिति । सचिवन-गा प्रतिमाना अमनयन - मयोभनाती निवामा इन। दुध मुनरो नाम गौतम स मयोभाग्य सालिम लिमि पादप्रामाशिषमाशोमेन नासाने स्मारगममयात | ग यामुषणाने शिनियुके र ।

·८० निरुक्तविवृत्तिः। पद्धत् । अवसं गावः पथ्यदनम् ॥ ३ ॥ पत् पादयुतम् । अवसं भृशं गन्तृ सत्त्वभूतं, लिङ्गसामान्यनपुंसकमेत- तजात्येकवचनम् । गोजातिममिप्रेस तस्या एवोपशान्तखादित्यवसपदेन गाव एवोच्यन्त इत्याह गाव इति । पथ्यदनमित्ययसमित्यस्यैव निगमप्रसवस्य पर्याय- वचनम् । पथि अत्तोति । नन्द्यादिलास्युः (पा०३-१-१३४ ) “युवोरनाको" (पा. ७-१-१) इलनादेशे साधुः ।। अवतर्गत्सर्थस्यासौनामकरणस्तस्मानावगृहन्ति ॥ ४ ॥ गत्यर्थस्य अवधातोः (भ्वा०प०) असौ समित्येष नाम क्रियतेऽनेनेति नामकरणः करणे त्युद (पा. ३-२-११५) संज्ञाप्रयोजकः प्रत्ययः सश । शिलात्सार्वधातुकरवे (पा. ३-४-११३ ) "कर्तरि शबिति" (पा० ३-१- ६८) शप । वस्तुतस्तु-अपद्गच्छदनातीयवसं "पोदरादिखात्" (पा०६-३- १०९) शस्य सः । तस्मादसमासलादस्य, नावगृहन्ति । एतत् पदकारा इति शेपः । इत्येतत्पदाविभागोदाहरणम् । अथ पदविभागोदाहरणम्- अवसायाश्वानिति ॥५॥ (ऋ. सं. १-५-१८-१।) अस्सिन्वाक्ये पूर्वेण सरूपमेवावयायेतिपदमर्थकृताद्विशेषादवगृह्यते- स्थतिरुपस्यो विमोचने तस्मादयगृहन्ति ॥६॥ स्पतिः "पोऽन्तर्मणि" (दि०५०) इत्येप धानुरुपसृष्ट उपसर्गणावेत्यनेन संयुकः सन् विमोचनेऽर्थे वर्तते अवसात्वेत्यवसायावमुच्येत्यर्थः । तस्माद्गतिस. मोरारूपतादस्य अयगृद्धन्ति एतत्पदकारा इति पूर्ववत् शेपोऽत्रापि योध्यः ॥ यान्यपि सल्यनयगृहागि पदानि समानसंहितानि तेपामप्यर्धकृतमेव विभाग. मशेष्य भवति तद्यथा- यनं प्रतिधमानानां गवामनुमपणे विनियुका । मंयति गुसनामय (निष. ३-६) हिनी हिनस्ति दु:मिति मयः। निर हिसायान् (पा. उ.) अमुन् मोगादिकः । गयः मुरां भाग्यमीति मयोभः सुगम भावयिता (पुरो) पातः । एता उसाः गाः "मादयी सौरभेमी गौरा माता च पृद्धिपी" समरः । अभि-आभिमुख्येन यातु पहनु । दिन (तन गुराभावपित्रानुजन येन पुरोवातेन रएसमाना एता गावः ) ऊपतीः प्रभू. सरगाः ओषधीस्तमानि भा अमितः रिशता साश्यन्तु। (आरसाच २१ मुलवणमा- मात्मानिने काले ) पीवसतीः प्रवदा जीरभन्या जीवानां प्रागपित्रीरपथ पिरन्तु । दायरादिरोगम्म प्रेशन संह! देव सम पाने पारसेकाप गोगमापासाय पम्पदनाय गताय मृड सप । मेनां हिमीरतमामानीवर इत्यभिप्रायः ॥१॥ १. अपमहसपमुखमपवाद (२११.२४) २.योः पयोगनो या परिमोनोपारण म (समासः) ममगनं (समान सरकरप) समास निचनार । भावेन पन् । स समाना (सापानामेर मपरामर्थः पविरि"-(पा० २-१-१) शासमनुप्राधि। .

·निरुकविवृतिः । । पद्धत् । अयसंगावः पथ्यदनम् ॥ ३॥ पहत् पादयुत्तम् । अवसं मृशं गन्तु सत्यभूतं, लिङ्गसामान्यनपुंसरमैत- तनात्येकवचनम् । गोजातिमभिप्रेस तम्या एपोपमान्तलादित्सवसपदेन गार एवोच्यन्त इत्याह गाव इति । पथ्यदनमित्लवसमित्यपेच निगमप्रसकस्य पर्याय वचनम् । पथि अत्तोति । नन्दादिलाइयुः (पा०३-१-१३४ ) "युवोरना" (पा. ७-१-१) इत्यनादेशे साधुः । अबतेगत्यर्थस्यासौनामकरणस्तस्मानायगृहन्ति ॥ ४॥ गत्यर्थस्य अवधातोः (भ्वा०प०) असौ समित्येप नाम क्रियतेऽनेनेनि नामकरण करणे ल्युट (पा० ३-२-११४) संज्ञानयोजकः प्रत्ययः सदा । शिलात्याचधातुकरपे (पा० ३-४-११३ ) "कर्तरि शनिति" (पा. ३-1- ६८) शप। वस्तुतस्तु-अवद्गच्छदश्नातीयवसं "पृषोदरादिलात्" (पा० ६-३- १०९) शस्य सः । तस्मादसमासलादस्य, नायगृहन्ति । एतत् पदकारा इति दोपः । इत्येतत्पदाविभागोदाहरणम् । गध पदविभागोदाहरणम्-~- अक्सायाश्वानिति ॥५॥ (ऋ. सं. १-५-१८-१।) अस्सिन्वााये पूर्वण रारूपमेयावसायेतिपदमर्थकृताद्विशेषादयरयते-- स्थतिरूपस्टो निमोचने तरसादधगृहन्ति ॥६॥ स्थतिः “पोऽन्तवर्गणि" (दि. ५०) इत्येप पानुरूपएष्ट उपसर्गणावेसनेन संयुकः सन् विमोचने वर्तते भवसावेत्सवसायायमुच्येत्यर्थः । तस्मादतिरा- मोरारूपलादस्य अवगृहन्ति एतत्पदकारा इति पूर्ववत् शेपोऽनापि योभ्यः ॥ यान्यपि सल्वनवाणि पदानि उमानसंहितानि वेपामप्यत्तमेव विभाग शेयं भवति तद्यथा- वर्ग प्रविमानानां गकामनुमत्रमे चिनियुचा। मपति गुसनामधेयं (निघ. ३-६) निनौति दिनस्ति दुःसमिनि मयः। गिन दिसायाम् (खा. उ.) अमुन् भोगादिकः । मपः गुम भाग्यनीति गयोगः मुनस्य गागविता (से)मातः । ता उमा: गाः “माहेयी सौरभयो गोलमा माता च गृति" समरः । मभि-आभिमुख्येन पातु बहतु दिर (न मुपभाषवित्रानदीपन पुरोवान रामभाना एका गायः) सती: भभूः सरमाः भोपधारतमानि मा अभितः रिन्दा मारयन्तु(मामाच ग महामा- सामानिने बाले) पीवससी: प्रथमा औषधन्या नीबानो प्राविधीरपथ विस्त राजाराम रसालास पागोमायामाय पपनाए सवाय मुठ मराय । मैनां हिसीसमासामीसर निभायः ॥ १॥ १. भरपरमानन्हमपाय (२११.२४) २.योः परसोना या पदरमोनोवारण स (गमाः) समगन (शिमी- परपरण) समास सी निरनार मात्र पत्। स च ममयांना (Efterनार) भाना समई: शिव"-( 410 ३-१-१) रामशकि ·प्रथमोऽध्यायः। दूतो निम्त्या इदमाजगामेति ॥ ७ ॥ (ऋ सं. ८-८-२३-१) नित्याः पापदेवताया दूतः कपोतः इदमस्मद्गदमाजगामेति चा. पयार्थः । अस्मिन्वाश्ये निर्भया इत्येतस्मिन्पदे सन्दिग्धे- पञ्चम्यर्थप्रेक्षा वा पट्यर्थपेक्षा वाऽऽ:कारान्तम् ॥ ८॥ प्रेक्षा दर्शनम् । पञ्चम्यर्थदर्शनं चा पट्यर्थदर्शनं वेसर्थ । उभयमप्यत्र दृश्यते सभवि च यत एतत् आकारान्तं पद निसा इति ॥ आ. इसनुक- रणस्यानिनिपरकस्य ( पा० १-१-६२ ) निपातत्वेन निपाताचकारप्रत्ययस्य "वस्तरा वा चपट्कार" (पा. १-२-३५) इत्यादी दर्शनेनेह तथा प्रयोग । तद्दर्शनेन निपाताना वर्णखातिदेशेन "वर्णात्कार" (पा. ३-३-१०८ वा.) इति कारप्रत्ययो भवतीति सत्वम् ।। परो नित्या आचश्धेति ॥९॥ (ऋ स. ८-८-३२-१) परः परस्ताद्वर्तमानायै निर्गत्यै पापदेवतायै आचश्व चयं न वाधनीया इति प्रहि । इति वाक्यार्थ । अन वाक्ये तस्मिन्नेव नित्या इत्येतस्मिन्पदे- १. देवाः कपोन रषितो यदिच्छन् दूतो नित्या दमाजगाम । तसा अर्चाम कृष्णवाम निष्फति न नोऽस्तु दिपदे श चतुष्पदे ॥१॥ आशिरमस्य प्रचेतस आर्य वैश्वदेव निष्प् । पोतनिलयनशान्त्यै तेनेय कपोतसूक्ते दृष्टा । तत्रैवास्या विनियोगः । मूत्रित च कपोत वेदगारमुपहन्यादनुपतेता देवा. कयोत इति प्रत्यूच जुहुयानपेवेति ॥ मत्रार्थस्तु । हे देवा.! नित्या. पापदेवताया. सकाशात् इपित माप्त. कपोत, यद्धनादिरच्छन्नमिल. पन् इदमसदीय गृहमाजगाम । (यस्य जन्मान्तरकृतवर्मयो विपाकलिङ्गमेत कपोतगृहनिल- यन कुश्यादिषु तत्पददर्शन च ) तस्मै पाप्मने तन्निवृत्यर्थं युष्मानेवाचाम हविषा पूजयाम (ततश्चानेन हविर्दानेन तस्य कपोतप्रवेशनन्यस्य दोषस्य ) निति परिहाति (निर्णेनन शान्ति) कृणवाम करवाम । अतो नोऽसाक दिपदे पुत्राय श मुखमस्तु । चतुष्पदे गवा- श्वप्रभृतये चश सुसमस्त्विति ॥१॥ २. अपेहि मनसस्पतश्पकाम परश्चर । परो निक्रया आचश्व बहुधा जीवतो मन ॥१॥ आशिरस्य अचेनम आर्ष मनुष्टुप् । दु.स्त्रमनाशने विनियुक्ता ॥ हे मनसस्पते । खभावस्थस्य मनस बामिन् दु समाधिदेव ' अपेहि अपगच्छासतो निद्रावसावत । अपगत्य चार- काम, देशान्तर गन्तु पादौ विक्षिप । कमु पादविक्षेपे ( भ्वा० ५०) लोट् । दूरदेदा गच्छ. स्यर्थ । अपक्रम्य च पर परस्तादसत्तो विप्रकृष्टदेश चर यधेच्छ विहर । अपिच निरी 1. मथाच सायण । कपोतो यदि गृह प्रविशेत्तदाऽनेन सूतेन होतब्यमित्यैतत्सूधार्थ- माह । तन्मने च नितिपुत्रस्य कपोतस्या श्रेष्टुभ वैश्वदेवम् । तथाचानुकान्तं देवा *त क्षोन, स्पोतोपहतो प्रायश्चित्तमिद वैश्वदेव" मिति हि स आइ । शान्तिरपि प्रायश्चित्तमेवेसत एवावमीयते । पापशोवकत्वात् । "प्राय पापमिति प्रोक्त चित्त तस्य पिशोधन"मिति तत्रिवचनात् ।। 2. हरिणेभ्यो वागुरा, मशकाय धूम, दतिवृत्तादध्यचतुस्तिनिवृत्यर्थकत्वमत्र । तसै बाधनाय तदाधननिवृत्त्यर्थमित्यर्थ सायण आह ।।

·निरुतविवृतिः। । चतुर्थ्यर्थप्रेक्षा-ऐकारान्तम् ॥ १० ॥ चतुर्थ्यर्थप्रेक्षा चतुर्थ्यदर्शनमत एतत्पद नित्या इत्यैकारान्तम् । सहिताया“एचोऽयवायाच" (पा० ६-१-७८) इत्यायादेशे "लोष शाकल्प- स्पे-" (पा. ८-३-२९) ति यलोप । “पूर्वनासिद्धमिति" (पा० ४-२-१) यलोपस्या सिद्धलाग्न खरसन्धि"राद्गुण" (पा०६-१-८७) इति ॥ एव समान- सहितानामपि पदानामर्थभेदकृत विभागवलक्षण्य, सचार्थ र निरुतशास्त्रमन्तरेण न विज्ञायते अत इदमुक्तम् "अथापीदमन्तरेण पदविभागो न विद्यत" इति ।। एव प्रतिज्ञातं समर्थ्याधुना पदविभागप्रसक्तं सहितालक्षणमाह- परः सन्निकर्ष. संहिता ॥ ११ ॥ (पा० १-४-१०९) परः प्रकृटो य सन्निकर्पः सटेप. सराणा खराविरूदाना व्यञ्जनाना च परस्सर खारसिकाधमानाधिक्कालव्यवायेनानुच्चारण सा संहितेत्युच्यते । साच पुनरियम्- पदप्रकृतिः संहिता ॥ १२ ॥ (ऋ० प्रा० २-१) पदानां सघीयमानाना प्रति. संहिता, विकृतिस्तुपैदानीत्यर्थ । अपरे तु पदान्येव प्रकृतिर्यस्या सा, विकृति सहितेत्यर्थमाहु ॥ एव च कृखा- पदप्रतीनि सर्वचरणानां पार्षदानि ॥ १३॥ सर्वेषा शाखान्तराणा पादैानि प्रातिशाख्यानि पदप्रकृतीनि पदानि (सहि. पापदेवतायै पर परस्तादर्तमानाथ आचश्व वयं न वाधाया शी प्रहि । जीती मा मनो बहुधा भोक्तव्येषु विषयेषु बहुप्रकार भवति (उत्सुक सदसते ) तस्मात्तदिनाशा दु म्बनदर्शन नश्यत्वित्यभिप्राय ॥१॥ १. अथापीदमतरेण पदविभागो नोएपपन सेत।। २ वणाणान्तरोच्चारणेऽमात्रारालग्यवायो नातरीयक । यमतरोचारणमेव न संभवत्तीति। ३ "या विशेच्येषु दृश्य ते दिसत्यापिमक्तय । प्रायस्ता व वतन्या ममानार्थ विशेषणे ।।१" इति नियमे माय पदोपासनेनोदेश्यविधेयस्यरे वेदा प्रमाणमिनियतिक- वचनव्यत्यय इण्यते॥ ४ चरणान्यत्र शाखास्तेपा सकशम्देन "पूधकारैकम' (पा. २-४-५९) त्यादिना चर्मधारये ममासे परिनमर्थमाह सर्वेपापियादि। ৭ বৰণৰ ই দামিষৰ বৰমছুসমন্ধ লিংগন্ত तामानि प्रातिशारयानि। शामेर हास्य "शासादिभ्यो य "(पा.५-३-१०३) पाय । शारीना पास वेदकल्पवयका वासा युध्य ने शाप शाग्य प्रमानि प्रीशारय बीमायाम् "अन्ययविभवी' -(पा०२-१-६)त्यादिलाय. याभाव । सदधिराज्य प्राप्तिशाग्यम् “अधिकृत्याने मधे" य शेषिको 1 मुश्शारविषयमुराविपावरगिसथ । 2. परिप महरमिन्यनया वरम् ।

·प्रथमोऽध्यायः। ८३ ताया ) प्रकृतियेषु तानि तथाभूतानि भवन्ति । अथापि या देवतेव बहवः प्रदेशा भवन्ति ॥ १४ ॥ शास्त्रारम्भप्रयोजनविशेषाधिकारार्थाऽयमथशब्द । अपीति सभावने । अपीद बक्ष्यमाणमपीत्येवम् । किम् ' या यज्ञविहिते कर्मणि देवतेन लिङ्गेन उपलक्षणे तृतीया (पा० २-३-२१) उपलक्षिता इति तदर्थ । बहवः प्रदेशा विधिः देशा भवन्ति । तद्यथा ज्योतिष्टोमे श्रूयते-"आग्नेम्याऽऽनीध्रमुपतिष्ठते, ऐन्या सद , वैष्णन्या हविधानमित्येवमादि । याज्ञिका सल्वपि न्यायविदो (मी मासका ) लिङ्गतो मन्त्राणा शेषभावमधिकृत्य पठन्ति “लिङ्गरमसमाख्यानाका म्ययुक्त समाख्यानम्" इति (जै सू ३-२-११) “अधिकारे च मन्त्राविधि रतदारयेषु शिष्टलादि"तिच (जै सू ३-२-२०) एवंमादि- तदेतेनोपेक्षितव्यम् ॥ १५ ॥ तदेतन्यायविदुक्रमेतेन नैरुकेनोप (प्रवेश्य बुद्धिम् ) ईक्षितव्यमारोचि- तव्य किमिमे वदन्तीति-॥ ते चेयुर्लिङ्गशा अन स इति ॥ १६ ॥ ते न्यायविदश्चैद्यदि ब्रूयुर्वयमत्रैतस्मिन्नानाय लिगशा लिगातार सो भवाम । लिङ्गतो वयमत्र यद्यस्सिन्देवतारूप तत्तत्र विजानीम । विज्ञाय च त मन्त्र तदेवत एव कर्मणि विनियोक्ष्यामहे । एवच राति न नो निहत शास्त्रेण प्रयोजनमनि २ तान्येव हि तत्र प्रकृतित्वेन चित्यते। तेषामेव च सधान सहिता । "दधातेहिं" (पा० ६-४-४२) रिति हि तादौ विति । अत्र हि संपूर्वाधाते त्यमिके" (पा० ३-४-७२) त्यादिना वर्तरि त । २ न पत्रोपमा ते न्यारयानदयेऽपरस्यैवानन ज्यायरत्वमुक्त भवति नचैतबुज्यते यतो हिमनदार को सकाशादभिव्यज्यमानो मत्र पूर्व संहितयैवामिन्यज्यते न पदै । अतश्च सहितामव पूनमध्यापयन्यनूचाना आक्षणा अधीयते चाध्येतार इति चेत्सन्यम् । एतदमि मेन्यैवापरलिसेवमय पक्ष केपाचिप्रानिझारयीयाना, न्यारयाभेदेनोपन्यस्त इत्यवे हि ।। ३ प्रदशपदन सवत्र शाल विशेषतो न्याररणे निरुक्त च विधिदेश उच्यते । तद्दे- सीयत्वमद हि तस्य प्रकर्ष । विधिहिं विधायक वाक्य सवत. प्रधान तदभूताश्वान्य - ४ सिम्यते विशेषणीत्रियनऽसो शेषोज तद्रावस्तवमङ्गल कर्मसु विनियोगराले। ५ पदच सूत्रदय शावरभाष्ये सपरिवर पूर्वपक्षे स्थापितम् । सिद्धान्तम्स तु तत्रैव तुनीयम् (२१) "तदारयो वा प्रमरणोपपत्तिभ्याम्" इति । ६ "सामथ्र्य सवशम्दाना नि मिचनिधीयत' ति मीमासापरिभाषा। यम्य शम्दस्य पदमनसामध्ये तदेव तस्स रिमिति सोदाहरण "शुनिलिङ्गवाक्य"-त्यादिमत्र- (१०३-३-५४) यारयाने शानदोरियादौ द्रष्टव्यम् ॥

·८४ निरुक्तविवृतिः। . - लिगमेवारमाकं ज्ञापकं देवतानामिति त एवं ध्रुवन्तः प्रतिवक्तच्या यदि यूयं लिातो मन्त्रदेवतां विज्ञानीचे-तदा- इन्द्रं न त्वा रावसा देवता वायुं पृणन्तीति ॥१७॥(अ.सं. ४-५-६-२) इत्यन-- वायुलिङ्गं चेन्द्रलिङ्गं चाग्नेये मन्त्रे ॥ १८ ॥ मन तावदाग्नेये मन्त्रे इन्द्रवायू अपि भूयते । तदेतदुप्परिज्ञानं लिझमानेण कतमदन प्रधान देवतामिधानं कतमदन नैघण्टकम् ? इति । तस्मात्परिक्षेयं निरुतम् । तेन हि एकमन्त्रगतानां देवतामिधानानां गुणप्रधानभावः शक्यते विज्ञातुम् ॥ उदाहरणान्तरमाह- अग्निरिव मन्यो स्विपितः सहस्वेति ॥ १९ ॥ (ऋ. सं. ८-३-१९-२) १.अध यत्वं कथम्स्येति चेच्छृणु गत्वा हि मन्द्रतममशोकैर्वमहे महिनः योध्यने ।। एन्द्र न त्वा शवसा देवता वायु प्रगन्ति रापसा नृतमाः"॥२॥ इति ।। अयं हि भन्नः । अस्यार्थः । भारदाजस्थापं त्रिष्टुप् आग्नेयी। प्रातरनुवाकाश्विनशखयोर्विनियुक्ता। हे अमे ! त्वमिव मन्द्रतम मृदुतम स्तुत्यतम वा अकंशोकेरकारचनीयः शोकेदा सिमिक्षाचर्यजनिती थुकम् । "इत्यभूतरक्षण"-(पा० २-३-२१) इति उपलक्षणे तृतीया । यमः कृणी- महे संभजामहे "पर संभत्तौ" (म्या० भा० ) हि यतोऽनस्वं नोऽस्माकं महि महद स्तोमं (तैरेव मयुमणानुरगृतिराम्तानग¥रुपमपित ) गोपि शृणु। सिंच एक से महती देवता येन त्वामेवेक मतो अपि देवता इन्द्र नेन्द्रमिय वायुमिव च शवसा बरेन युक्त यहा बलेन वायु गन्तारं, वा गतिगन्धनयोः (अ. प.) उण "भातो युगिनि" (पा० ३-३-१२८) युक् । पुगन्ति अभ्यन्ति । अथच पे नृतमा नपु बलधनश्रुने भधाः। रसुतीनां वा नेतृतमा विजस्ले उभयेऽपि राषमा हरिलक्षणेन धनेन । राम:- राम्दी पनवगनः (निप० २-१०) राभोवरमुन्नन्तः रामोति सारोति धर्मादीन् पुरपा. यौनिती रामः पूणन्ति प्रीणयन्ति तर्पयन्निा यदा ने गामा देवना-देवना देवमामान खोपन्तीति "मुपा मनुगि" (पा० ०-१-३९) सादिनाऽमो नमः । पृण मीणने (१००) तणमिति ॥ २॥ एवमयमाप्रेयो मप्र:स परिमानदर्शनेनाविवशतभानवतो विनियुग्यमान पेन्ये सायन्ये या कमगि फारामतपसि नार सार। मेरे गुण्याय गरमध्यसाय मा । तम्मादिश्यं मदेवशानिक्षपानाम निरपमिदनिति समुस्लिोयः॥ २, र देगापिनियोग रोगभन दिलीयमहामारेय..n. २. मिरव मन्यो : विपित गम भनागीनः सारे हत एशिवाय मि. 1. "साधारण रिम वास्यमम्मो पायुमा । ए एस पनि भाउमेर Partra सीमामादो देिशाचापपारपरतदा प्यास्यानम् ॥ .. सुमाराममनि दार | परिपु गुमायो योपान सभा मामापनपा।

·प्रथमोऽध्यायः। इसम- तथानिमान्यये मन्त्रे ॥ २० ॥ यथा पूर्व सिनामेये मन्ने वायुलिङ्गमिन्द्रलिङ्ग च तथा एतस्मितपि मान्यवे मन्युदेवता मन्द्र अग्निः अग्निलिन नघण्टुक्म् । एवमनेकदेवतालिगसकटेषु दु. रक्धार देवतातत्त्वमनरक्तनाप्रसिद्धमनव्याख्यानसमयेन । तस्माद्यदुकं तैरिक्त एव मनान्धर्मसु विनियोक्ष्यामहे न नो निरुतशास्त्रेण प्रयोउनमस्तीति सदयुकम् ॥ अपमन्त्रस्थ लिषित इत्येतत्पदमर्थतो व्याचटे निर्नवीति -- त्विपितो ज्यालितः। विपिरित्यप्यस्य दीप्तिनाम भवति ॥२६॥ अस्य नैरुकस्य नेघण्टुककाण्डेऽपठितमपि दीप्तिनाम स्विपिरित्येतद्धातुखरूपं दीप्तिरित्येतनाम प्रसिद्ध भवति । लोरेऽपि लिप दीप्ती (भ्वा उ ) किए। लिद सजाताऽस्येति लिपित । "तदस्य सनात तारकादिभ्य इतच्" (पा ५- २-३६) एवमन्यान्यपि धातुरूपाणि नघण्टुकप्रारणेऽपठितान्यपि लोकवेदप्रसिद्धा. न्युपादाय व्याख्येयानीति भाव ।। अथापि शानमशंसा भवत्यशाननिन्दा च ॥ २२ ॥ १ रा सू॥ अथापीदमपरमारम्भप्रयोजनमस्य-यदन रोके शाने च ज्ञान प्रशस्पते, अशानं च निन्द्यते । तरैवसति वयमनिन्द्या स्याम प्रशस्यायेति हेय निर. तम् । अतो हि अध्यात्माधिदेवताधियज्ञामिधायिना मन्त्राणामर्धा परिक्षायन्ते । तेच परिहाता सन्त पुरुषस्योत्तमाय श्रेयसे भवन्ति । तदेवमसिरपुरुषार्थोपका- रसमर्थशास्त्रमिति न्यायमारधुम् ॥ १॥ अय पुननि प्रशसतेऽज्ञान च निन्धत इसपेक्षायो लोके तावरसिद्धमेव । शास्त्रेऽपि- स्थाणुरयं भारहार किलाभूत् ॥ १ ॥ पस्व वेद ओजो रिमानो विमृधो नुदम्ब ॥ २ ॥ इय त्रिष्टुप् तपस पुषेण मयुना दृष्टा । तन्येवेदमा मयुदेवत्यम् । भजिरनाध्यभिचारे पिनियुक्ता। हे म यो ' भनिरव विपितो ज्वरित सहस्व अभिभव न दान । हे सहुरे सहनशील ! नोऽम्मान समामे हुन भाहूत सन् सेनानी सेनाध्यक्ष रवि भव । किर हत्वाय इत्ता "रको गि"-(पा. ७-१-४७)ी यगागम । सन् निभजस प्रयासान दो धन शर्सरभि । कच ओनोविमान असाव बल कुवभूध समामा सन् पिनुदस शिप दूरीभूना कुरु । या म शत्रुन् विनुदस्व पातयत्यय ॥ २॥ १. तावरिलय सारल्यै बचने। "यावताच सारस्वधी मानेऽवगरण" इत्य मरात् । तथाच शेरे सतरप्रसिद्ध प्रत्यक्षमेव यप पशिक्षिा भवति स पुण्यपरिभिः जनै पूज्यने रति ॥ 1. यपि माप संपामरचन (निए० १-१७) पठिन । भूपि हिंसात मसानिमाप्यम् तत किए। प्रयारि तालम्पासाटम्प थारा दारात्रि तसा Rोप एप इयुपते॥ नि..."

·निरुक्तविवृतिः। स्वाणुरक्ष । स यथा पत्रपुष्पफलानामात्मीयाना धारणमात्रेणैव सबध्यते न रमनिर्तगन्धरसरूपस्पशापभोगसुखवधायमपि । अभूत्किलेति समावने ॥ क.. अधीत्य वेदं न विजानाति योऽर्थम् ॥ २॥ वेदाध्ययनस्य भारमानमेव ह्यसौ विभति ॥ अथ- योऽर्थश इत्सकलं भद्रमन्नते ॥ ३ ॥ इदिलयमेवकारार्थे मिनामश्च । य एवार्थको भवति (न मन्धमानाध्येता) स एव सकलमनवखण्डित भद्रमधेपरिज्ञानफ्ल-(मिहलोके शिष्टाना पूज्यता. दिक-) मश्रुते प्राप्नोति । इतो रोकादन्तकारे च-- नाकमेति ॥४॥ कामिति मुखनाम । तथा चोक्त कमित्युदक,रायोरिति । तत्प्रतिपिक्ष(मक दुरा) म्प्रतिषिध्यते "नवा अमु रोक जग्मुपे किंचनाकम्" नवा अमु लोक गतवते विचनामुसम् । पुण्यकृतो ह्यव तन गच्छन्ती 'ति (ग० का० २-४-२)॥ न अब यस्मिंस्तमाकम् । न धाडि (पा. ६-३-७४)त्यादिना नलोपाभायो निपा तनात् । तनिरतिशय स्थानमेति खात्यम् । नहि यन रिमप्याध्यात्मिकमाधि दैविक्माधिभाति या दु समस्ति । अत्र हेतु विशेषणमुसेनाह- शानविधूतपाप्मा ॥५॥ यतोऽहासी ज्ञानेन विधूतातिरस्ता (नागमन प्रतिवन्धिन ) पाप्मानः पापानि यस्य स तथाभूतोऽनोऽमो नाक्मेति । तथाचोक भगवता गीतायाम्- "नहि ज्ञान सा पवित्रमिह विद्यते" इति । पवित्र पावन पापनाशसमिति या यत् । तथाच "ज्ञानापि सर्वपमाणि भस्मसात्युरुतेऽर्जुन ।" इति भगवद्वाक्यम् ।। एकतावदसि पद्यान प्रशसमधतम्मिमहान निन्द्यते- यहद्दीतमविज्ञानम् ॥६॥ यहहीतं शुन गुप्मुसाट दनोऽधतश्चाविज्ञातं -- निगदेनेय शयते ॥ ७ ॥ १ या माणुगईभ । स यथा चन्दनमार पारितापभोगने समस्यते । वामी यो प्रथमात्रायना नाम इति भार ॥ . तभानामर "वालासंभाग्ययो मि"दि। ३ याच मी " शिर मुगरारिपु" ४. मेरदसिरम् । . माध्यामिक पापिनाममा पम्पनिरपनन् । माधिदैविक यशरासनिवाय. प्रापाशनिराधनम् । अभिौदिर मानुपपशुपरिशरीरापम्पाररनिधननियर स. समुष्प। १.वाचामर मामा पारिलिकामा"- ·८८ निरुक्तविवृत्तिः। लिटू लडथे । एवमेकः शृण्वन्नपि एनां वाचं न शृणोति श्रवणफलाभावात् । येनैव हि पाचोऽर्थोऽवबुध्यते तेनैव सा थुत्ता भवति नेतरेणाविदुपा । तदाह- इत्यविद्वांसमविद्वांसमाहार्द्धम् ॥ ३॥ इत्यर्धमनेनौधिनाविद्वनिन्दनमाह मन्त्रगित्यर्थः ।। अध तृतीयपादेन विदितवेदितार्थमधई प्रशंसस्तदेधमाह- अप्येकसै तन्वं विसन्त इति ॥४॥ अथैकस कस्मैचिदर्थझाय तन्वंत"वा छन्दसि अमिपूर्व"(पा०६-१-११०) इति पूर्वरूपाभावपक्षे यण । विसस्त्रे विसंसथति विवृणोतीति तदर्थ स्वदाह-- स्वमात्मानं विवृणुते झानम् ॥५॥ इति । शानमिलनेनार्थो लक्ष्यते । तद्विपया हि वागुच्यते । अर्थो हि वाच. शरीरम् खमुच्यते । तं विवृणोत्यात्मानं दर्शयति प्राशयवीलर्थस्त्रदाह-- प्रकाशनमर्थस्याहानया वाचा ॥६॥ अनया वाचा अनेन तृतीयेन पादेनेलर्थः । कथं तर्हि विश्णुते तन्वमिल्लत:- उपमोत्तमया वाचा ॥७॥ पाचनबहुवचनादिविवेकाभावे पाठशुभेरपि पर्नुमशायरसाद । वायुमेव खेन भागवे. नोपपावति स एवैन भूविं गमयति (ते. से.२-१-१) आदित्यानेय खेन भागवनो. पधावति स वैन भूति गमयन्ति (ते.सं. २-३-१)त्यादरावगुत्पन्न: कर पाठ निधि नपात् । अन्यः पश्चिदर्थशानाय व्याकरणाचनानि सृषषि मीमांसारा हिल्यादेना वेदरूपा याच न सम्यक शृणोति यायनोख्या प्रतिगृडीयाणवतो वारुणोधनुष्फपालानिय पेदि-(.स. २-३-१२) वि। अत्र म्याकरणमात्रेण प्रतिमूदीनुरिटिः प्रवीयते । मीना. सायर्या यायेन दानुरिवि निगानम् । इस्लाभयमप्यविरास प्रलंबनाति न्यास्य । १. असानपूर्णिमा प्रचिनिधी पण तदनापे तयणमप्यमवणमासान २. नदिमत्र. चिदमाह निवेन वरका। अब उपायोशीमा । मोमासरा--जनितीया)-तुपेहमीरपैय मन्नाना मप्रसैन सा पास निवाकर चा:11 ३. Zatपरसायम्-सपासु-पः पुनाररणापडे. मामाया दार। INपितु माने मनु रिममे । सारिक परम्पाख्यानम्। मानमियारि धावपम्पासानन् । साधनापनसममम्मानमनया लीपादक या पाप मारेलेव बास्यो। Nita मम मोर पर्यायामाना(As) प्यारा ·प्रथमोऽध्यायः। । उत्तमया वाचा उत्तमेन (अन्तिमेन) पादेन "जायैव पत्ये उशती सुवासा" इत्यनेन तृतीयपादस्योपमा "उच्यत" इति शेप. ॥ तदर्धमाह- जायेव परये कामयमाना सुवासा ऋतुकालेषु ॥ ८॥ यधा जाया जायतेऽस्यामियधिकरणे घम् बाहुलराबादेशे आतो युक् । (पा. ४-३-३३) तथाच निगम "तबाया बाया भवति यदस्या जायते पुन" रिति । पत्ये इष्टाय भर्ने । उशतीत्यस्यार्थमाह कामयमाना इच्छन्ती। वशका- न्तावित्यादादिकस्य शरि इिति सप्रसारणे "उगितश्चे" (पा० ४-1-६)ति डीए । सभोगार्थमत्सर्थ प्रार्थयमानेनियावत् । कदेत्यपेक्षायामाह ऋतुकालेषु । “पोडशेनिशा स्त्रीणा"मिति मनूके रजोनिर्गमदिवसादारभ्य पोइशाहोरानाणि अनुस्तदुपरक्षिता. वाला तुमालानेषु । तम्रापि न सर्वदा किंतु यदा सुचा- सास्तदर्धमाह- मुंवासाः कल्याणवासाः ॥९॥ बहुव्रीहिणा निर्णिकवसना नीरजस्ता "भवति वदे"ति शंप.। वयाभूता च चतुर्थादिपु रानिपु भवतीति व्यकमन्यन । कामयमाना ऋतुकालेषु ॥१०॥ अयं च प्रतिज्ञाभ्यासो निगमलक्षणम् । तथाचोक "प्रतिज्ञाभ्यासो निगम" इति ॥ तदाहि साऽवितरा सभोगार्थ पुरुष प्रार्थयतेऽन एतयावस्थयोपमीयते । इत्थव । यथा जाया पनी विकृतसाझावयवा भूलाऽवर्थ कामयमाना सती पत्ये इयाय भर्ने १. तुरीयपादार्थम् । २. शतुति "सावधानुकमपिदि"-(पा. १-२-४)ति। सप्रसारणच "हि ज्येति" (पा. ६-१-१६)॥ ३. अस्वार्थमाह रनेत्यादिना ॥ ४. शोमन वासो बस यस्सा इत्येवम् ।। ५. रनोदिवसादित्यादि.। आपास हि तिम्पु रजोनिर्गमावश्यभावान सा नीरजस्ता भवति । अतएव याशवल्क्य । "खी मणी विरात्र तु स्वमुस नैव दर्शये"दित्यादि। खोपों रजः सोरत्यया इति श्रीधमिमी पुष्पवदी। तथाचामरोऽपि "वीधर्म- ध्यविरात्रेयी मरिनी पुष्पवलपी"-ति ॥ तथा चतुर्थदिने लानमुक्त्वा स एव "मुस्खाता भर्नवदनमीक्षेन्नान्यस्य कस्यचि-"दिलाह । अन्य वाहु. मुवासा. शोभनवखा। वास इत्युपलक्षण भूपादेररि । तवाच कृतप्रसाधनेति तदर्थ । अनुवित्युक्त्वैव षोडशरात्रिलामे कालेवित्युचया च विहितकालेषु । "हासामाथाश्वतवस्तु निन्दितै सदशी च ये-" सादिना मनुना निषिद्धतत्वालभिन्नेविसर्थ. । इति । ६. सायणस्तु-यमप्यदि गृहपत्यवेलाया मलिनवासास्तथापि सभोगकारेषु कल्याण- बासा भवति । अब हेतु, कामयमाना अनुवादेविति । इसेवमवतारयामास । 'षोडश- निशा"इति मनुना पोडशनिशानामनुसयाकरणादेवमुच्यते ॥ wwwve ·निरुक्तविवृतिः। ऋतुकालेषु संभोगार्थ प्रेम्णोपतिष्टवे खात्मानं विशृणुने। एवं वागम्यर्थज्ञायेति-द. टान्त सम्यगनिधाय प्रकृतमुपसहरति- यथा स एनां पश्यति स शृणोतीत्यर्थज्ञप्रशंसा ॥ ११ ॥ तथा, एवेति शेषः । यथा स पुरुषत्वामेनां नियं यथावत्पश्यति नेतरामेवं स (अर्थ) ऐवता वाचं यथावच्छृणोति नेतरः । इति एवमस्यामचीयमर्थशन- शंसोका ।। तस्योत्तरा भूयसे निर्वचनाय ॥ १२ ॥ ३ (सं०)॥ तस्यैव प्रकृतस्यार्थस्य ज्ञानप्रशंसाप्यसोत्तरा पूर्वांका उत ल इत्यस्या वचः परभूताऽनुपदमुपकमिभ्यमाणो तलमिलादिका ( फलाभिधानद्वारा ) भूयसे वहु- तराय निर्विविच्य अमुना फलेनामिसबन्धात्प्रतिविशिष्ट ज्ञानमित्येवं निर्धार्य-वचनं. निर्वचनं तस्मै निवेचनाय भवति । तादयें चतुर्थी ॥ (पा० २-३-१३ वा.) तद्यथा- उत त्यं सख्ये स्थिरपीतमाहुनैनं हिन्वन्त्यपि वाजिनेपु ॥ अधेन्वा चरति माययैप याचं शुश्रुवॉ अफलामपुप्पाम् ॥ १॥ (अ. स. ८-२-२३-५) १. जाचार्धन प्रस्तुतन् । २. सारल्येनादरयुक्तः पश्यवि किंच तयोक्तमयं हितबुया शृणोति । तथायं चतुर्दशानियाधानपरिशीलनोपेतः पुरुषो वेदार्थरहस्य सन्यपश्यति वेदोकच धर्मनारूपमर्थ हिनबुमा स्वीकरोति सेयमुक्ता वेदायामिशस प्रशसेति सायण. ।। ३. याह्यनल्पावृतसर्वगात्रा नवतीति दुर्गः। ४. यः पदशोऽवच्छियेता विमृशार्थमस्याः पश्यति समन्ततः । इति दुर्ग. ॥ ५. प्रकान्तायो यत्र तच्छन्दोऽनएव च न यच्छन्दापेक्षापि । "प्रशान्तप्रसिद्धानु- भूतार्थकस्तच्छन्दो यच्छन्दोपादान नापेक्षत-" इति मम्मटोक्तः । सावधारणोक्तिस्तु वाक्यधर्मवादग्भश्वदित्युक्तमसकृदयस्तात् ॥ ६. तसे इदं तदर्थ तस्य भावस्तादर्श तत्संबन्ध उपनायोपकारकभावरूपस्तलिन् । वृत्तद्धितसमासैः सन्धाभिधान भावप्रत्ययेनेति नियमो व्याकृतिविदाम् ।। ७. सायणस्त्विम मत्रमित्य पाख्यत् । अपिक चतुर्दश विद्यासान-कुशल पुरुष बेदरूपाया वाच. सख्ये स्थित्वा स्थैर्येण वेदोता मनपानयुक्तमाहुः। अभिशाः कथयन्ति, "सखिविद मसायम्" (क्र. स.८-२-२४) इति मने वेदस्य ससित्खनुदाहृतम् । या सरोके वेदाना सख्ये स्थित्वाऽतिशयेन पीतामृतमाः। वाचामिना ईश्वराः। सभामु प्रगल्भा वा वाजिनास्तेषु तेषा मध्येऽप्येन वेदार्थकुशल चोदयिनु न हिन्वन्ति न फेऽपि प्रानुवन्ति । तेन सह विदितुमसमर्थत्वात् । यस्त्वन्यः पाटमात्रपरः पुष्पफलरद्विता याच शुश्रवान्भवति। पूर्वकाण्डोकस्य धर्मस्य मान पुष्पम् । उत्तरकाण्डोतस्य ब्रह्मणो भान फलम् । यथा लोके पुष्प फलस्सोसादक, तवा वेशानुवचनादिधर्मशानमनुष्ठान- दारा फलात्मकब्रह्मशानेच्छा जनयति । तमेव वेदानुवचनेन नाममा विनिदिन्ति - ·प्रथमोऽध्यायः। अनाप्युत-ख-शब्दावप्ये-कार्थी ॥ तेदाह- अप्येकं वाक्सख्ये स्थिरपीतमाहुः॥२॥ विदुषा संसदि या सत्कथा भवति सा ससिकर्मसात्सरयमित्युच्यते । साच वाचा क्रियतेऽतो वाक्सबन्धाद्वापसख्ये स्थिरपीतं पीतं मधु यस्य हृदये सिरमयति स स्थिरपीत. । बहुप्रीही मुखादिवास्थिरशब्दस्य, निष्टान्तस्य पीतशब्दस्य परम- योगसधाच वार्तिकम् । “जातिकालसुसादिभ्यः परा निष्टा वास्ये"ति (पा. २- ३-३६ वा०) यद्वा स्थिरप्राप्तिमाहुपयः ॥ प्रारान्तरेणतदर्थमाह- रममाणं विपीतार्थ देवसख्ये रमणीय स्थान इति या ॥३॥ अन सत्ये इत्यस्यार्थमाह देवसख्य इति । समानरयानतायां देवसायुज्य 'इति तदर्थः । वक्ष्यति हि "या या देवता निराह तस्यास्तस्थासाद्भाव्यमनुभवति" (प० का० १३-१३) इति ॥ अथवा देवसख्ये देवानां सख्यं यत्र तस्मिन्त्रमा णीये स्थाने देवलोके इलर्ध। स्थिरपीतमिलस्थार्थमाइ रममाणं विपीवार्थ- मिति । स्थिरमविचालिनमप्रच्यवरानधर्माण तव रममाणमिति यावत् । विपीता- धमापीतार्थ गृहीतार्थमिति यावत् । लोकेऽपिहि ज्ञातार्थ पुरुष पीतामिति वदन्ति । एकं कमिलपेक्षायां द्वितीयपादार्धमाह- विशातार्थ यन्नामुवन्ति वारशेयेपु बलवत्स्वपि ॥ ४॥ यमेनं स्थिरपीतं विशातार्थ पुरुष वाजिनेयु पारु ना ईश्वरा येपांवे वाजिना अर्थास्तेपु वाच आयत्ताः सल्वर्था इत्साह वाझयेपु अर्थेषु वलयस्सु दुर्विक्षयेषु यसेन दानेन तपसाउनाशकेने"ति धुनेः । यथाच फल तृप्तिहेतुस्तथा असमान तात्याव- हेतुः। यत्पूर्णानन्दकनोधस्तरमाइमसीवि हत्यो भवती"ति भुने. ताशपुष्पफलरहित- वेदपाटसः स एप पुमानमेवा मायया सह चरति। नवप्रमूतिका क्षीरस्य दोग्भी गौ: प्रीतिहेनुवास्निोवीनि मुत्पस्या नुरियुच्यते । पाठमात्रपर प्रति वेदरूपा वा धर्म- सम-दानरूप क्षीरन दोग्धीत्यथेनुः । अतएवासी नाया रपटापा पेन्द्रजालिकनिमितगो- सदृशगोरूपलात तया मायया सह चरश्य परमपुरुषार्थ नरमन इति ॥१॥ १. तदेतदुपदर्शयपथमपादार्थमाहेत्सर्थ ॥ २. ईश्वराशयियी प्रभुरिवि यावत् । तथाचामर. "इनः मूर्व प्रमोग इत्यादिः॥ ईश ऐश्वर्य (अ. भा.) वरच्या । १. दुरवपटनीस समुद्रपिदिवरमसनिमेषु देवाशना पाये। सपक दिवान् दातुं शमोल नेवरे मन्दमतयो महबोधपि समागताः शान्ति सानोन्या- यानमो म्यारोति इति दुर्गः ॥ यदा राजिनेनु सारभूतेषु निरूपायवर्षेषु एन न दिवन्ति न बह पुन्निन पुरस्लैब स वेदाय विचारयन्तीत्यर्थः । गाजिन्ने पुम्मान- देवतास्तदुषसत्ताविनानि । मुटोग्ने धीरे दधियोगे पानासार-यानि हरीभूनानि दुरपयुभयसारभूतानि नहानि । पनालासरत्याशा हार से पति ·निरुकविवृतिः। नापि हिन्वन्ति । अपिशब्दोऽन्वर्थे । केचिदपि नानुगन्तुं शक्नुवन्ति । मीणनायर्यो. ऽपि हिवि-(भ्वा०प०)रिहानेकार्थतादुत्ताधयः। एवंतावदर्थज्ञः प्रशस्तः। अधेदानी केवलपाटकोऽनर्थज्ञः (अविद्वान्) उत्तरेणार्धन निन्द्यते । तदर्धमाह- अधेत्या धेप चरति मायया वाक्प्रतिरूपया ॥५॥ पपोऽविज्ञाताधः। अधेन्वा धेनुलवर्जितया कामानामदोग्ध्या वारप्रति- रूपया मायया हि निधयेन चरति ॥ कुतः । यतः- नास्सै कामान्दुग्धै वाग्दोहान् देवमनुप्यस्थानेषु ॥६॥ वाक्-की। देवाय मनुष्याच देवमनुप्यावेषां स्थानानि ठेपु देवतास्था- नेपु मनुप्यस्थानेषु च दोहान्दोग्धव्यान् कामानभिलपणीयान् अस्सै अवि- सातार्थाय न दुग्धे न प्रपूर यति ॥ क एवंविधः- यो याचं श्रुतवान्भवत्यफलामपुप्पामिति ॥७॥ इति- एवं पाटमात्रेण यः अफलामपुष्णां याचं शुश्रुवान् श्रुतवान् भवः ति । एभ्यः सकाशान् धुलाच हदमाहेण गृहीलाऽवस्थितो भवति अध्ययनाचे नान्यदस्ति किचिद्वाचि मुग्यमिति । तस सिभिलपेक्षायामाह- अफलामा अपुष्पा वाग्भवतीति वा ॥८॥ संप ह्यसो पश्यति अफलेयमपुप्पा चेति तवैवाल अफलेव अपुप्पैव च वाग्भवतीति भावः ॥ वाशब्दोऽत्र एवकारार्थे प्रयुफः ।। किंचित्पुप्पफलेति वा ॥९॥ दयानपति सा स्वदेम्यानिश भवति वारिन्यो राजिन"RR अमरोमानिया सा शुतोष्णे या धीरे साइपियोगत" इति ॥ वदेरी विश्वदेवदेवताकर मार ॥ १. मृतीयपादामादत्यः॥ २. वानुत्यया यतो हि मे वास्तविकी बात। या यामोभी सव सा। प्रविरूप: सपनोसि पोरसमरिमजिस्तरप्रवरूपकायति । मायति। या काया पीना गौः किमोगमारनिय हीरोधी ! मा आन्तिनुरवाश्यन्ती परति, पावा मोशेकाले पारिशुधः -पुस्याः फटनीति भ्रान्तिलामाल समाजमिक्षिविषयमानारिता मुरारेव पारमार यमुनापाती. लभ इति सरितायः॥ १. गोणतो शिः नुस्मार-धुवामिति । शुश्रामिति मगमोचा. नुवादः॥ ४. पारमानारक्षम वा समग्रवदनामपिनः ।

·प्रथमोऽध्यायः चा अथवा । अयमर्थः । ननपार्येऽप्यस्ति । अनुदरा कन्येति यथा । तथाच अफलामपुष्पामिलस्याल्पफलामल्पपुष्पामिलर्थोऽपि भवितुमर्हति । नहि सर्वथाs- ध्ययनमनर्थ भवितुमर्हति अध्यापन विधिना शिटलाध्ययनविधेयेति भाध्यका. रामिप्रायः॥ कि पुनर्वाचः पुष्पैकलं उच्यते--- अर्थ याचः पुष्पफलमाह ॥ १० ॥ एतस्मिन्मन्ने मन्त्रहन ॥ का पुनरसायर्थः । इति (यादैवतमभ्यात्ममित्येर वावः समासतोऽ। स एप रूपकल्पनया) पुष्पफलविभागेन द्विधा प्रविभज्यते- यामदैवते पुष्पफले देवताभ्यात्मे वा ॥ ११ ॥ ४ सं० ॥ यझे भवं ज्ञानं याशं देवतामु भवं देवतम्।मात्मन्यपि यद्वर्तते तदध्यात्मम्॥ १. तवायोक्तम् (बे० भू० का.) "तत्सादृश्यमभावश्च तदन्यत्व तदल्पता। अप्रा. शरत्य निरोधश्च नमाः पद प्रकीर्तिताः॥१॥" इति ।। २. "अष्टवर्ष मारमणमुपनयीत तमध्यापयी"त्यध्यापनविपिनाऽध्ययनसापि शिष्टत्वा. दुपदिष्टत्वादेदबोधितत्वादिति यावत् । नहि विधिवोषित किंचिदफलं भवति ॥ ३. तथाच माक्षणं "स्वाध्यायोऽध्येतन्यः, साध्यायमधीयीते"तिच ॥ मु-समीचीन स्थावदामोदयापरिपाट्याऽध्यायोऽध्ययनं यस्य स वेदः सामः सफलोऽध्येतन्य इति तदक्षरार्थः॥ ४. भाष्यकारस्यास्प यास्कमुनेरभिप्राय आशयः । "एन्दोऽभिप्राय आशय"त्यमरः ।। ५. पुष्पं च फल चति दन्दे गातिरप्राणिना"-(पा. २-४-६) मिसेकवद्भावः॥ ६. क पवमाहेल्सपेशायामिदमुक्तम् ॥ ७. एतबार्थमरेश्योक । शिमहतु निससमासत्तात्मनि-इवीत्येव । अविमो नित्यसमासः अस्पपदविग्रहो रेति नियमाव । अखपदविप्रा इति समिन (शम्दतः) खसदर्शन ( अर्थतः) पदेन विमहो दृत्यवोधक वार यत्यर्थः समासादयमयों लभ्यते ॥ 1.विधिना वेदकायेन बोषित पिहितम् । किचिएफल मिचिएफमिति खाय. स्मथा फलरदित तु न किमपि । तथाच प्रवछ्यते "प्रातरधीयानो रात्रि पाप नाशयति । सायमधीयानो दिवसात पाप नाशयवी"सेवम् । 2. भ पनि शिक्षादिमिः । फलेनाभ्याम-(ब)मानेन च सहिवस्मरसन्न याबदारमान न संपत इति भावः ॥ 3. आकृतिमाणादियामरणनये गाणी:। भारपासबसेबानेन माल बान यसा पति तयः नाचोकम् “भाजिमगारावि" (.४-१-41.रतादि । ..असमसमासे नम्पोगा श्रमिक युफमन्यमारिकरणे तवंग" ·निरुक्तविवृतिः। यशपरिज्ञानं देवतापरिक्षानमात्मपरिज्ञानं च । एतदेव मन्नताह्मणात्मकसमसावेद. प्रतिपायम् । तन यद्यभ्युदयलक्षणो धर्मोऽभिप्रेयते तदा देवतार्थवाद्याक्ष पुष्प दैवतं फलम् । फलार्थ हि पुप्पं भवति पूर्वम् । यदि पुनर्नि श्रेयसलक्षणो धर्मोऽभि- प्रेयते तदोने याजदेवते पुष्पसमेव विमृत । देवते हि तदर्थलाचाइमन्तभूतमे. वैति दैवतं पुष्पमध्यात्मं फलम् । अत्रेदमवधेयम् ॥ यथा पुष्प निज पुप्पभाय- मुच्च्यि सरूप विरूपपरिणामाभ्या फलभावाय प्रभवति, तथा निकामकृते आये आत्मज्ञानं सपाय नि श्रेयसफलाय भवत इति ॥ ४ ॥ एवं तावच्छात्रारम्भमुपसमाधायास्साशान्तरात्प्राधान्यमुच्यते- साक्षात्कृतधर्माण ऋपयो बभूवुः ॥१॥ ये. प्रतिविशिष्टेन तपसा साक्षात्कृत प्रत्यक्षतो दृष्टो धर्मस्ते साक्षात्कृतध. मर्माणः । “धर्मादनिच् केवलादि" (पा० ५-४-१२४)ति समासान्तोऽनिच्प्रलय । अपयः ऋपन्यवगच्छन्तमुध्मात्कर्मण एवमर्थवता मन्त्रेण सयुकादमुना प्रमा. रेणैवलक्षण फल (विपरिणामो) भवतीत्युषयो मन्त्रदटारो मन्त्रकाले बभूवुः । वक्ष्यति च"ऋपिर्दर्शनात्" (ने. २-३-२) इति ॥ तदेतत्कर्मण फलविपरिणाम. दर्शनं धर्म उपचर्यते । नहि धर्मस्य दर्शनमस्तसन्तापूर्वा हि धर्मोऽतएवादृष्टमिति तस्य नामधेय भवति । तेऽवरेभ्योऽसाक्षात्कृतधर्मभ्य उपदेशेन मन्त्रान्संप्रादुः॥२॥ ते-ये साक्षात्कृतधर्माण अवरेभ्योऽवरकालिकेभ्य विज्ञानशक्तिहीनेभ्योऽसा. क्षात्कृतधर्मभ्यः शासाप्रवक्तृभ्य श्रुतैर्षिभ्य उपदेशेन शिष्योपाधिकया वृत्त्या १. निश्चित श्रेयो नि.अयसम् “अचतुरे-" (पा. ५-४-७७) त्या दिनाच्ममा. सात.। मोक्ष. "मुक्तिदैवल्यनिर्गणश्रेयोनि,श्रेयसामृतम् । मोशोऽपवर्ग"। २. आरोप्यते । उपचार आरोप ॥ ३. तेपा हि तत पश्चापिलमुपजायते, न यथा पूर्वपा साक्षात्कृतधर्मणा प्रवणमन्तरे. गैवेति ते श्रुतर्षय उच्यन्ते। एतेनेद भाष्यवचन प्राचीनमेव यारकेनेहानूक्तमिति प्रतिभात। परिभाषणात् । न-युक्तमिव युक्त च यदृश्यते तत्र तद्भिन्ने तत्सदृशेऽधिकरणे द्रव्ये (वस्तुनि) कार्य विज्ञायते। दि यतस्तथैवार्यस्य गतिछन भवति नेतरथा। अतएव च वैयाकरण सादृश्यलक्षण भेदघटित नोरीक्रियते "तद्भिन्नत्वेसति तद्भतभूयोधमवत्व" मिसेवम्, किंतु तगतभूयोधर्मवत्खमित्येव । तेन खलिन्नपि स्वसादृश्यमक्षननिति समानः पतिर्यस्या सा सपत्नीति सिध्यति । नहि त्योरेक पति समानो भवति तामतेन ( नैयायिक मनेन ) बष्टकल्पनयौपचारिकभेदमादाय तत्त्वोपगमे तूकमेव वरम् ॥ 1. नहि स्वयमेव दुरूह शब्द प्रयुज्य तयारयानाय च यतिनु प्रवत्तने कश्चित् । स्वपवर्णनमेव भाष्यलक्षणम् । यथाहु 'सूत्रस्य पदमादाय वाक्यै. सूत्रानुसारिभि । खपदानि च वभ्यन्ते भाष्य भाष्यविदो विदुः ॥ १॥" इति । निरुक्तस्य च निघण्टु भाष्यरव सवसमनमिति स्वपदव्याख्यानमपीह न दोपायेत्यपि वक्तु न युज्यते । यत्र ।

·. प्रथमोऽध्यायः। ९५ मन्त्रान् शन्दतोऽर्थतश्च संभादुः सम्यक् प्रदत्तवन्तलेऽपि चोपदेशेनैव जगृहु- रिसर्थः॥ अध वेऽपि-- उपदेशाय ग्लायन्तोऽघरे विल्ममहणायेम ग्रन्थं समाना- सिपुर्वेदं च वेदाङ्गानि च ॥३॥ अपरे । निघण्टु ब्राह्मण-वेदाङ्ग-कारा उपदेशाय उपदेशाय ग्लायन्तः कथमिमेऽल्पायुपोऽल्पग्रहणशक्तिकाचेतावन्त शब्दतोऽर्थतथ समुपदिश्यमानमर्थ- जातं प्रहीतुं शक्नुयुरिति खिद्यमानास्तेष्वनुकम्पया विस्मग्रहणाय भेदज्ञानार्थम् इमं ग्रन्थं गवादिदेवपश्यन्तं निघण्ट्परनामकम् समानासिपुः समानातय. न्तः ॥ इममेव न, किनु चेदं ब्राह्मणं च वेदाङ्गानि चेतराणि ॥ बिल्मपदं भाष्यवाक्प्रसक्तं खयं निर्वक्ति- चिल्म मिल्म भासनमिति वा ॥ ४॥ यदेतद्विल्ममि युक्तमेतद्विल्मं वेदाना भेदनम् । भेदोऽन न्यासः शासाप्रशा- १. अब पञ्चेति पदप्रयोगो भान्तिमूलक एव केपाचियाख्यातृणामिलवगन्तव्यम् । अतः पूर्वमपि निरुक्तान्तरसद्भावस्यानेनै-(यास्केनै-)व नैरच समयश्चेत्येव (नि. १-४-१) नुस्या दोधनात् ॥ इममित्युच्या च निघण्टोरेव ग्रहणमिटम् । नतु निरक्तस्यास्य । प्रणी- यमाने दि निरुक्के समानासिपु"रिति परोक्षातीतप्रयोगानुपपत्ते. । अपरच निरुक्तमासीत् भाकपूण्यादिप्रोक्त तदभिलक्ष्यैव तथा क्रियाप्रयुक्तत्यपीह वक्तु न युज्यते । अनुपश्मेव "तावन्तः समानकर्माणो पातव" इत्याधुक्या निघण्टुपरिचयस्यैवोपलन्थे । २. व्यसन भ्यास. । विपूर्वादमुक्षेपण इत्यस्मादन् । यत्समाख्यया बादरायणः पाराश- यापि व्यास वेदव्यास इति चोच्यते। तत्र व्यस्थतीति व्यासः। ज्वलादित्वादाचे गो द्वितीये तु कर्मण्यम् । ( पा०३-२-१)अयमर्थ.। वेद तावदेकमतिमहत्वादुरध्येय सन्त तेपामल्पायुपामस्पग्रहणशक्तिकाना मुसग्रहणायच्यासेनानेक शाखाभेदेन समानातवन्तः। तद्यथा-एकपिंगतिधा बाईच्यम् । एशतवाऽऽध्वर्यवम् । सहस्रधा सामवेदम्। नवधा- ऽथवणम् एव वेदाङ्गान्यपि । तथा व्यारणम:भा निरुक्त चतुर्दशधेत्येवमादि । चित्मशब्दस्य भिस्ममिति प्रतिशब्दमुस्त्वापि अर्थातर वदति भासनमिति वेति । यमपि भनयदि । अतश्च शायत नेद स्वपदवर्णनमिति। नहि खपदव्याख्याने स्वशानवैकल्पिक- वप्रकटनगुपयुज्यते पचिदपीति। पुराकरपश्रुतस्वनमिद यास्नानूनमिति निकालो- चनकारा आहुः । एतत्त्वमस्या भूमिका द्रष्टव्यम् ॥ 1. बल्ब कचोऽधीयते इति यहचा. । "ऋरपूरन्धू.पधामान" (पा०५-४-७४) "अनुचबचावत्येतयेवेति निपातः । बहचानामाम्नायो वाच्यम् । “छान्दोगोथिकया- शिकवचनान्म" (पा० ४-३-१२९) इति व्य आदिवृद्धिः। एवमध्वयंणामयमानाय जापर्यनम् । चैषियोम् ॥ 2. तथाचा । न्द्रश्चन्द्रः काशकासाऽऽपिछली साकरायनः। पाणिन्पमरजैनेन्द्रा जयन्यो चशादिका" इति।

·निरुक्तविवृतिः। r सादिना नानापरणम्। पा-अथवा भासनं प्रकाशनमित्येव विल्मशब्देनोचते। वेदार विज्ञानेन हि वेदार्थः प्रकाशते । एवं भिदेर्भासदेवी मप्रत्यये पृषोदरादिला- द्वर्णव्यत्ययेन विल्मशब्दः साधितः । एवमप्रेऽपि यमायथं द्रष्टव्यम् । एवमिदं साक्षात्कृतधर्मभ्य ऋषिभ्य उपदेशपरम्परया सनिघण्टु निरकशास्त्र- मागतमितराणि चाहानीति परिशोधित आगमपन्थाः ॥ अथेदानी निघण्टुसमानाय निर्वचनाय तदीयविरचनाप्रकारः प्रदर्शनीय. ग्रा. रणत्रयविभागेन मुखव्याख्यानार्थमस्य शास्त्रस्य । सोऽयमुच्यते-तन तावनात्रो धातुमूलखादादी धानुविभागप्रकारं दर्शयति- पतावन्तः समानकर्माणो धातवः ॥५॥ एतावत्पदैनान या चैपु धातुपु व्यारयातव्येषु प्रतिनियता संख्याति साभि- प्रेयते । तयधा कान्तिकर्माण उत्तरे धातवोऽष्टादश । गतिकमर्माण उत्तरे धातवो द्वाविशं शतम् (नेप०३-२-३) इत्येवमादि ॥ अथ धातुं निराचष्टे-- धातुईंधातेः ॥६॥ उधान धारणपोपणयोः (जु० उ०) इत्यस्मातुनि धातुशब्दो निष्पद्यते ॥ एतावन्त्यस्य सत्वस्य नामधेयानि ॥७॥ अप्राप्येतायत्पदेन था नाममु प्रतिनियता सख्यास्ति साभिप्रेयते । तयया इमान्येकविंशतिः पृथिवीनामधेयान्यनुमान्तानि (नेप०-२-२-३) हिरण्यनामान्यु- तराणि पश्चदश (नैध० ३-३-१) इत्येवमादि । यत्रतावों प्रायेण चिन्यते प्रसङ्गतोऽन्यद्यत्किंचित् एवंलक्षणं नघण्टुकं नाम प्रकरणम् । गवादि-प्रारजहा- (नंग. ४-१-१) शब्दात् ।। अय पुनर्यन- एतावतामर्थानामिवममिधानम् ॥ ८॥ इत्वर्थ. प्रायेण चिन्यते । तद्यथा नादियोऽप्यपार. । समुदोऽप्यपार । कापोऽप्यपारः (नैग. ४-३-२) इत्येवमादि । अनवगतसत्काराय निर्गमाः (निगमधन्दा.) जहादयः प्रायेण चिन्यन्त प्रसङ्गतोऽन्यद्यत्किंचित् एवंलक्षणभैप- दिकं नाम प्रारणं जहादि-प्राक् अमि (दै० का० ४-३-६) शब्दात् ॥ १. नामयिभागापूवम् ॥ २.लासमवशदभ्यात बंदिनन्यन् यपि निघण्टुसामा परभणोपलक्षिाः प्रक- पश्यविभागेनावस्थितो गवादिदेवपश्यन्त. सोऽव्यय पश्चाप्यारीशालतमाः । सथापि देवदेशेऽत्र (प्रकरणे ) नैयण्टर नित्यतया निस्दमच्या व्यवहारः चालतो वेदितन्यः । मुधरवारि यथायफ्यूपम् । ३.भानुचमप्यत्र, वरूपमापनकाटारम्भविशवाश्यादत्रानुसहितमिति कोयम् ॥ ४.भवलास नेगममिति संशव रामवान् प्रतिशत। ५. ग्यशीभविष्यतिरेतर (नै• ग० या० १-.-1) एक पदलनेभाया रो दाल स्वतादिदमकादिरमितुपा । यद्वारा निजामिनावरम् ।

·१७ - प्रथमोऽध्यायः। अथ पुनयंत्र- नघण्टुकमिदं देवनानाम, प्राधान्येनेदमिति ॥ ९॥ इदमभिधानमनुपदमुदाहारेप्यमाणमश्वादि-नघण्टुकं देवतानाम, (अप्रा- धान्येन) इदमन्यदुतवदम्यादिच, प्राधान्येनान मन्त्रे वर्तत इत्ययं विभाग: प्रायेण चिन्यवे ॥ तन किमियपेक्षायामुत्तरं वक्ष्यति तद्यानि नामानीलादि (१- ६-६ खं०) अनुपदमव । संप्रति पश्चाध्यायीशानसग्रहे प्रवृत्तं निघण्टुपदं तद्धि- तवृत्या तदेकदेशे गवादिजहाशब्दान्ते प्रकरणे प्रवृत्तं कथं पुनरसिन (प्राधान्येन देवताभिधानेऽ)श्वादिशब्देऽनुपदमुदाहरिष्यमाणे प्रतमिति किमिदमुकं भव- तीसाह-- तद्यदन्यदैवते मन्त्रे निपतति नैघण्टुकं तत् ॥ १०॥ ५ सं० ॥ यदिदमुक्तं नैघण्टुकमिदं देवतानाम प्राधान्येनेदमिति यत्र न ज्ञायते किमिदमुळं भवतीति तदेतल्लक्षणत उपदिश्यत इति पर्युपयुक्ततच्छन्दः। यत् अभिधान- मन्यदेवते अन्यदैवतम् (अन्याप्रधानदेवता) यस्सिन्सोयमन्यदैवतस्वस्मिन् मन्त्रे मन्त्रवास्ये निपतत्ययं निगमयसन्यस्या प्रधानाया मन्त्रदेवताया, खयं चाभिप्र- युज्यमानमद्गभावं गच्छति तद्गुणभूतं नघण्टुकम् । सज्ञा हि तस्येयमसिञ्छाने ॥ तद्यथा- अश्वं न त्वा वारवन्तम् ॥ १॥ (ऋ. सं. १-२-२२-१) अस्सामृधि अबो नैघण्टुक. । अग्निः प्रधानम् । इति तद्देवत्यं शुन.शेपस्या गायनी । वारवन्तीयानुरासने विनियुका ।। अस्य "वन्दध्या अर्मि नमोभिः । सम्राजन्तमध्वराणामिति"शेष: अर नेतीवा। कारमान्दा कपिलादिरतो ललविकल्प इत्याह- अश्वमिव त्या बालवन्तम् ॥२॥ अयमर्थ, हे अमे, अध्वराणा यज्ञाना सम्राजन्तं समादस्वरूपैमासंपूर्वादानतेः शतरि रूपम् (वामिनम्) अग्निं (हूयमानहविप.) देवानामग्रे नेतार खां नमोभिः १. अनुपद तत्रैवोदाहरिष्यमाणम् ॥ २. यत्पूर्वमुपकान्त अथ पुनर्थ नघण्टुकमिदमित्यादि-प्रायेण चिन्त्यते इत्यन्तम् ॥ ३. सहि अभिमिति द्वितीयया विभक्तिश्रुत्या साक्षाद्विनियोजको देवतारूपस्स । अश्वस्तु शम्दसामर्यरूपरिजन श्रुविकल्पनादारा देवतात्वेन विनियुक्त: सबङ्गभार भविभ्यवीति, श्रुतितो लिगदौर्बल्यस "श्रुतिलिवास्यप्रमरणसानसमाख्याना समदाये पारदोत्यमर्थ- विप्रकर्षादि-"ति-(०२० ३-३-१४) जैमिनिनाऽनुशित्वादिरामे: प्राधान्य देवतात्वमेवमुचरशापि यो पम् ।। ४. सानश्च वारक-तीयस्यैषा योनिरिति भगवदुर्ग. ॥ ५. या दीप्यमानम् । राजदीको (भा. उ०)ना अध्वरापा मधे उपर. पादिपु विष्ण्येववस्सिवम् ।। विशेषः । नि.पू. १२ ·निरुक्तविवृतिः। स्तुतिनियन्दभ्ये (अभिप्रताथसिद्धये) वन्दितु प्रत्ता वयमेति शेष । वदि *. भिवादनम्नुलो (मा. आ.) "इदितो नुमिति (पा० ७-१-५८) नुम् । "तु. नय सेनि ' (पा० ३-४-५) ति तुमुनोऽय अध्यप्रलय । बन दृष्टान्तोऽयम् । वारवन्त वालवन्तम् (पाद सहि अतितरा बालवान्भवति वन्यते परिचर्यते च) अश्वन अश्वमिव । अश्वो यथा वालेबांधकामशकमक्षिकादीपरिहरवि तथा समपि ज्वालाभिरमद्विरोधिन परिहरसीति ॥ २॥ चालशब्द निगमप्रसक निर्नवीति- वाला दंशनिवारणार्थी भवन्ति ॥ ३॥ तोह दशादयो निवार्यन्ते । अध प्रसकानुप्रसक दशशब्द निक्ति- दंशो दंशते. ॥४॥ दश दशने ( भ्वा०प०) पचायच् । दशतीति दंश । यनमक्षिका सपति. तरा दशति ॥ द्वितीयमुदाहरणम्-- मृगो न भीम कुचरो गिरिष्ठाः ॥ ५॥ ( स ८-८-३८-२) इसमृग्गयनान्नेन्द्रपुरण दृष्ट्या त्रिष्टुप । वधस्स हविषो याना(आ०सू० २-१०) अस्था मृगो नघण्टुक इन्द्र प्रधानमिति तईक्ला । अनापि नेतीवार्थे तदाह- मृग इव भीम कुचरो गिरिष्ठा.॥६॥ अस्य “परावत आजान्या परस्पा । एक सशाय पविमिन्द्र तिग्म विध न्तादिळ विमृधो नुदसति शेष ॥ अयमय । है इन्द्रव कुचर. कुत्सितचरण. (कृत्सितगमन हिंसखात) गिरिष्ठा. पवताश्रय (पयतनिवासी) मृगोने सिंहस व्याघ्र इव वा भीम भयरोऽसि । राल परस्या. दिव सवन्धिन परावत. परस्सारस्थानापुलोकादाजगन्ध आगच्छ । आपूर्वाद्गमेछान्दो लिटि फ्रादिनिय- मप्राप्तस्पट "उपदेशेऽजत" (पा०७-२-६१ ) इति प्रतिषेध । (आगल च) सुक वर चाल शनुवधकार्यपु सत्तुं शक्क वा तिग्मं वीश परिवन सशाय सम्य. स्तनूल(तीक्ष्णीकृत्य तन)शभूनन्मदीयानरिणो विताद्दिळ विशषेण तात्य वि नाराय 'तड आपावे' (चु.५०)प्यन्तादसालोटि रूपमेतत् ।"उन्दसि परेऽपि" १ भादरादित्वासानुनासिकलोए २ सयदा पी" (पा.६-४-२५)विनकोप 1 मूल्नु पानिदेशे स्विर । "सिनो धानुनि" (पा० ३-३-१०८ वा.) ले ! नात्र सम्परतामिति नसोपोन॥ ३.प्रापिजीवनलान । ४ भूगरम्यनुप्पाबाशिनात्र मगशी मागगापा चनस हरिणामा धामर. "परमप ममागवायोला। त्रापि सम्पदुकनयमापन।

·. । प्रथमोऽध्यायः। ९९ (पा० १-४-८१) उपसगीः प्रयुज्यन्ते । तथा मृधो हिंसकान्संग्रामोत्मकान्युयु. रसून्वाऽन्यानपि विनुदस्व विशेषेण तिरस्तुर्विति ॥ ६ ॥ भृगशब्दं निगमप्रसक्तं निर्वति- मृगो मागतिकर्मणः ॥७॥ धाननामनेकार्थवाच्छुद्ध्यर्थे पठितोऽपि मृजधातुः (१० प०) अन गवर्थे प्रयुक्तः । (पा० ५-३-११४) तस्मात्कतरि"पुंसि सज्ञायामि" (पा.-३-३-११८) तिघः। बाहुलकान्मद्धिरिति यभावः। "चजो" (पा. ७-३-५२)रिति कुखम् । नित्य ह्यसौ मार्टि गच्छतीति मृगः॥ भीमो विभ्यत्यस्मात् ॥८॥ "भीमादयोऽपादाने"(पा. ३-४-६४) इति विभ्यते-(जु. ५०) रपादाने मक् । किवाद् गुणाभावः । सर्व एव ह्यस्माद्विभ्यति प्राणिन इत्ययं भीमः॥ भीमशब्दसारूप्यासक्तं निराह- भीष्मोऽप्येतस्मादेव ॥ ९ ॥ उकवसिद्धिः । धातोः युगागमोऽध विशेषः । कुचर इति चरति कर्म कुत्सितम् ॥१०॥ कुत्सितं कर्म नित्यं प्राणिवधायं चरतीति कुचरः। मूलविभुजादिलात्कः॥ तदेवं निगमप्रसकान्कोश्चिन्मृगादीनिरुच्च कुचरशन्दनिर्वचनप्रसङ्घन पूर्वोपका- न्तम सिंहावलोकितकेनाह- अथ चेद्दवताभिधानम् ॥ ११ ॥ एतत् कुचर इति तदा- कायं न चरतीति ॥ १२॥ देवताभिधानत्वे कायं न चरति सर्वत्र चरतीति नेदमैपि देवताभिधानं कुचर इति॥ गिरिष्ठा गिरिस्थायी ।। १३ ।। इति च ॥ इन्द्रोऽपि हि मेघवाइनलागिरिष्टाः । सिहोऽपि पर्वताश्रयत्वातथा चेदं विष्ट विशेषणमुभयोरित्याइ- १. यदा नानाप्रकारेण मेरयस दूरमपुनरागमाय । नुद प्रेरणे ( तु०प०) पदव्य- स्ययश्छान्दसः । व्यवहिताचे"-(पा. १-४-८२)ति विशब्दस्यापि संबन्धः ॥ २. अनेन निगमोक्तकुचरपदे पद "गोत्रा कुः पृथिवी यदी" लमराभिधानवला- भिवाचीति निरुत्तदशुपगच्छति । तदपि विभुत्वादेवाना न विरुध्यते । सायणादयस्तु यथास्तथासानिरप्यत्र ( निगमन्याख्याकाले ) उक्तम् ।। ३. तथाचामर: "तुरापाण्मेपवाहन" इति।। ४. गिरिष्ठा येतदमनन्त क्षेत्रलेवेन्द्रम सिंहस्य च विशेषणनिति भाषः।

·निरुक्तचिवृतिः। - लुतिमिन्दध्ये (अभिप्रेतासविद्धये) पन्दितुं प्रत्ता क्यामेति शेषः । वदि अ. भिवादनस्तुत्योः (वा. आ.) "इदितो नुमि"ति (पा. ७-९-५०) नुम् । "तु. मर्च सेनेनि"-(पा० ३-४-९) ति नुमुनोऽयं मध्यप्रलयः । अन दृष्टान्तोऽयम् । वारवन्तं वालवन्तम् (पाथं सहि अतितरा बालवान्भवति वन्दते परिचयंते च) अश्यन अश्वमिव । अधो यथा वालवांधकामशरुमतिरीनपारदरति तथा लमपि ज्वालानिरत्मदिरोधिनः परिहरसीति ॥२॥ पासशब्दं निगमप्राक निर्बयीति- घाला दंशनिवारणार्था भवन्ति ॥३॥ तहिं दशादयो निवार्यन्ते । अथ प्रसकानप्रसर्फ दशमन्दं निकि- दंशो दंशतः॥४॥ दंश दर्शने ( भ्वा० ५० ) पचायच् । दंशतीति दंशः । मनमक्षिका साति- तरा दर्शति ॥ द्वितीयमुदाहरणम्- मृगो न भीमः कुवरो गिरिष्ठाः ॥ ५॥ (ऋ. स. ८-८-३८-२) इयमृग्गयनानेन्द्रपुरेण वा निष्टुप् । पैमृधस्य हविपो याज्या(आसू. २-१०) असा मृगो नघण्टु र इन्द्र प्रधान मिति तदैवला । अनापि नेतीवार्थे तदाह- मृग इव भीमः कुचरो गिरिष्ठाः ॥ ६ ॥ अस्य "परावत आजगन्धा परस्या । एक सशाय पविमिन्द्र विग्मं विशबू न्तादिक विमृघी नुदखे"ति शेष ॥ अयमर्थः । हे इन्द्र त्वं कुचरः कुत्सितचरणः (कुत्सितगमन. हिंसखात्) गिरिष्ठाः पर्ववाश्रय. (पर्वतनिवासी) मृगोने सिंह इय व्याघ्र इव वा भीमः भयारोऽसि । स त्वं परस्याः दिव. सवन्धिन. परावत: परस्सारस्थानाड्युलोकादाजगन्ध आगच्छ । भाड्पूर्वाद्गमेश्छान्द लिटि क्रादिनिय- मप्राप्तस्पट "उपदेशेऽवत" (पा० ७-२-६२) इति प्रतिषेधः । (आगत्य च) सकं सरणशीलं शत्रुवकार्येषु सत्तुं शक्क वा तिग्मं तीक्ष्ण पविं वनं संशाय सम्य. कतनकल(तीक्ष्णीकृत्य वेन)शनसदीयायरिणो विताहिळ विशेषेण ताइय वि- नाशय 'तड आघाते' (चु०प०) ण्यन्वादमालोटि रूपमेतत् ।"छन्दसि परेऽपि" १. पृषोदरादित्वादत्रानुनासिकलोपः ।। २. अन "दशसअस्वक्षा शुपी" (पा० ६-४-२५)नि नरोपः । मूलेतु धानुनिर्देश रित । "इक्षिपो धातुनिर्देश" (पा० ३-३-१०८ वा.) इति । नात्र शप्परत्वमिति नलोयो न ॥ ३. प्राणिवधजीवनवान् । ४. मृगशब्दश्चतुष्पाजातिमाने मृगशीर्षे मार्गणायां च वर्तते न केवलं हरिणएव । तथा- भामर. "पशवोऽपि भृगा वेग: प्रवाइजवयोरपी"ति । अत्रापि शब्दादुक्तमयमासम् ।।

·प्रथमोऽध्यायः। (पा० १-४-८५) उपसगी प्रयुज्यन्ते । तथा मृधो हिमकान्सग्रामोत्सुकान्युयु सून्वाऽन्यानपि विनुदस्व विशेषेण तिरस्कुर्विति ॥ ६॥ मृगशब्द निगमप्रसक निर्वकि- मृगो मागतिकर्मणः ॥ ७ ॥ धातूनामनेकार्थवाच्छुब्धयें पठितोऽपि मृजधातु (अ० ५०) अन गत्यर्थे प्रयुफ । (पा० ४-३-11४) तसारकतरि"पुसि सज्ञायामि (पा०-३-३-११८) तिघ । बाहुलझान्मृद्धिरिति वृद्ध्य भाव । “चजो" (पा० ४-३-५२)रिति कुलम् । नित्य असौ माटि गच्छतीति मृगः ॥ भीमो विभ्यत्यस्मात् ॥८॥ "भीमादयोऽपादाने" (पा० ३-४-६४) इवि विभ्यते (जु० ५०) रपादाने मक् । किलाद् गुणाभाव । सर्व एव ह्यस्माद्विभ्यति प्राणिन इत्यय भीम ॥ भीमशब्दसारूप्यप्रसक निराह- भीष्मोऽप्येतस्मादेव ॥९॥ उकवसिद्धि । धातो पुगागमोत्र विशेष ॥ कुचर इति चरति कर्म कुत्सितम् ॥ १०॥ कुत्सितं कर्म नित्य प्राणिवधाख्य चरतीति कुचर । मूलविभुनादिलाक ॥ तदेव निगमप्रसकान्कोधिन्मृगादीनिरुच्य कुचरशब्दनिर्वचनप्रसङ्गेन पूर्वोपका. न्तमर्थ सिंहावलोकित केनाह- अथ चेद्देवताभिधानम् ॥ ११ ॥ एतत् कुचर इति तदा- क्वायं न चरतीति ॥ १२ ॥ देवताभिधानावे कायं न चरति सर्वत्र चरतीति नेदर्मपि देवताभिधान कुचर इति ॥ गिरिष्ठा गिरिस्थायी ।। १३ ।। इति च ॥ इन्दोऽपि हि मेघवानवाद्विरिष्ठेर । सिहोऽपि परताश्रयत्वात्तथा चेद विष्ट विशेषणमुभयोरित्याह- २. यद्वा नानाप्रकारेण प्रेरयस्व दूरमपुनरागमाय । नुन प्रेरणे ( तु०प०) पदव्य- स्वयरछा दस । व्यवहिताश्वे"-(पा. १-४-८२)ति विशब्दस्यात्रापि सबन्ध ॥ २ अनेन निगमोक्तकुवरपदे कुपद "गोवा कु पृथिवी पृथ्वी" यमराभिधानबलादू- मिवाचीति निरक्तदभ्युपगच्छति । तदपि विभुवाइवाना न विरुध्यते । सायणादयस्तु यथाइम्तथासाभिरप्यत्र (निगमभ्याख्याराले ) उत्तम् ॥ ३. तथाचामर "तुराषाग्मेवाहन" इत्ते ॥ ४. गिरिष्ठा रत्येतदमुनन्त हेपबलेने द्रस्य सिंहस्स च विशेषणमिति भाव.।। ww --- ·निरुतविवृतिः। गिरि पर्वतः ॥१४॥ इति । एतय पर्यायाभिधानं व्युत्पत्तिसाधयंप्रदर्शनायेत्युपरिटायकीभविष्यति । वदेव साधर्म्य व्युत्पत्तिमुखेन तावदाह- समुन्द्रीणों भवति ॥ १५॥ इति । सं-समस उद्गीणः । वान्त इव भूमो भवति । समुद्रिणं चान भूस्या एव॥ पर्वतशन्दं पर्यायाख्यानश्यक निराह- पर्ववान्पर्वतः ॥१६॥ शिलाशिसरसंधिभिरसी पर्ववान्भवति । पर्वाणि सन्ति यत्रासौ पर्वतः । “त- प्पर्वमरुभ्या" (पा०५-२-१२१ वा०)मिति मत(यस्तष्प्रत्ययः॥ पर्यशब्दं विग्रहप्रसकं निराह- पर्व पुनः पृणातेः॥ १७ ॥ पूरणार्थस्य पृधातोः (क्या. ५०) "नामदिपद्यतिपृशकिभ्यो वनिप्" (उ० ४- १०९) इति बनिपि साधुः । पृणन्ति पूरयन्ति हि वे शिलाशिखरसन्धयोऽसिलं पर्वतमिति तानि पर्यागि। प्रीणातेर्वा ।। १८॥ तर्पणार्थस्य प्रीधातोः (श्या० उ०) बाहुलकान् (पा० ३-३--1) पनिपि ईका. रस्याकारः सच पकारात्परः। प्रीणयन्ति खाध्यमिति पर्वाणि ॥ तत्पुनरेतत्- अर्धमास-पर्व ॥१९॥ अमावासा वा पूर्णिमा वा । दर्शपूर्णमासेप्टयोः श्रुती श्रवणेन तयोरेवान प्रेसः ।। देवानसिन्प्रीणन्तीति ॥ २०॥ हविभिरिति शेपः ॥ तत्प्रकृतीतरत्सन्धिसामान्यात् ॥ २१ ॥ तदुभयं शिलासन्धिकालसन्धात्मकं सन्धिसामान्यात्सन्धिलापर्वेत्युच्यते। १. कर्तृपदमेतत् । भूमिकर्तृक पर्वतस्य समुगिरणमिद लक्ष्यत इत्यर्थः ।। २. विधेयप्राधान्यानपुसकनिर्देशः । तत्पदेन हि शिलासन्धय एवोच्यन्ते । उद्देश्य- प्रतिनिदेश्ययोरेक्यामापादयत्सर्वनामपर्यावेण तत्चहिङमाग्भवतीत्यसकदवोचामा पर्व तु नपु- सकमेव । “सन्धिर्ना पर्वपरूपी" इति दोगे । रूपभेदान्नपुसकत्वोकेः ।। ३. स्मृतौ तु "चतुर्दशटमी चैव अमावास्याब पूर्णिमा । पण्येितानि राजेन्द्र रविसकान्तिरेर चे"युक्त विष्णुपुराणेऽमीदमेव ।

·द्वितीयोऽध्यायः। 8560 प्रकृतीतरत्स्वरूपतो भिन्नम् । सन्धिवसाम्यात्पति यावत् । तथाचामराभि- धानम् । " उपर्वसन्धि प्रतिपरपञ्चदश्योर्यदन्तर"मिति । प्रतिपत्पञ्चदश्योर्यदन्तर व सन्धिः पर्वलन्वय । यदाह रुद्रः "दर्शप्रतिपदो. सन्धी प्रन्थिप्रस्तावयोरपि । पर्वक्लीवे विजानीयाद्विपुवत्प्रभृतिप्वपी"ति ॥ देवतामिधानपक्षे- मेघस्थायी ॥२२॥ गिरिष्टा इत्यस्यार्थ। मेघोऽपि गिरिरेतस्मादेव ॥ २३ ॥ असावप्यन्तरिक्षलोके समुद्गीर्णो भवति समुद्गिरणसामान्यागिरिः पर्वतो मेघ- अति॥ देवतलक्षण वदन्पूर्वोपक्रान्तमुपसहरति- तद्यानि नामानि प्राधान्यस्तुतीनां देवतानां तदेवतमित्याचक्षते तदुपरिटाद्याख्यास्यामो नेघण्टुकानि नैगमानीहेह ॥ २४ ॥ ६ खे० ॥ इति यास्कमुनिप्र०नि० शास्ने प्राध्यापष्ठ पादोऽध्यायश्च समाप्त ॥१॥६॥ तत्-तनै यानि नामानि अमादी.ने देवपत्यन्नानि प्राधान्येन स्तूयन्त इति प्रधानस्तुतयः कर्मणि तिन् । देवतास्तासां, तत् तानि सर्वाणि समुदितानि सन्ति एतयकया देवतामधिकृत्य कृतलादेवैतमित्येतया सामान्यया प्रारणस. माख्यया सज्ञया आचक्षते नाचायी इति शेष ॥ तत्पुनरेतदैवतं प्रकरण- मुपरिष्टात् (दै० का० ५-४-१) अस्य शास्त्रस्य व्याख्यास्यामः । गुणपदेषु हि व्यारयातेपु प्रधानदेवतापदानि सुख व्याख्यास्यन्त इति ॥ यानि पुनर्ने घण्टु- कानि गवादीनि, नैगमानि जहादीनि तानि इह प्रकरणद्वये (नघण्टुकथैकादिके च) व्याख्यास्याम इत्यनुवर्तते ॥ अध्यायपरिसमाप्तिलक्षणार्थ परितोपार्धा वेहे. हेति द्विरभ्यास ॥ * ॥ इति नि० ल० विवृती नैघ० काण्डे प्रथमस्य पष्ठः पादोऽध्यायश्च समाप्त:॥" द्वितीयाध्याये प्रथमः पादः। अथ निर्वचनलक्षणद्वारेण शम्दवृत्ति विषयोपदेशाय द्वितीयाध्यायस्य प्रयमखण्ड. सूनमारचयति-- अथ निर्धेचनम् ॥१॥ १.नैपण्टुब मिद देवतानामेत्यादि । १ वाक्ये॥ २. नेघण्टुकावादियटिवे "अश्व न वा वारवन्त" मित्यादिमश्रवारये ।। ३. निरूदादीयमेतसिवैघण्टुक-( निघण्टुप्रोक-)-शम्दसमुदाये सति भावः । ४. समाल्या यौगिक. शम्म। ५. धान्येतानि त्रीणि प्रसरणानि, नेघण्टक, भैकपदिक (नेगम), देववमिति । अनेन प्रकरणत्रयविभागप्रपश्चेनेदमवस्थित निस्कशासनिति ।।

·१०२ निरुकविवृतिः। अथेलयं हेती, यतो ख़ते समुपान्ते (नघण्टुकनगमे) प्रकरणे निर्वचनला पमगरला यारयानुनसक्ये जय एवलाकारणानिर्वचनं लक्षपतो चारया- खाम इति शेषः। अपिहितस्वायस परोक्षरतापपरोक्षरत्तो वा शन्दै निष्कृय विरल वचन निर्वचनम् । स एप निर्वचनान्युपाय उच्यते ॥ इह तापच्दन्दा द्विविधा समयलरसस्चारा, असमर्थखरसकाराय । तनाद्यान- पिकृत्योचते- तयेषु पदेपु स्वरसंस्कारी समधा प्रादेशिकेन गुणेना- न्विती स्यातां तथा तानि नियात् ॥ २॥ तत् ती चावे येषु (तारत) पदेषु स्वरसंस्कारी, समथी अधमव- नमपितुं ससा तदेवाह-प्रादेशिकेन प्रदेशानिधायिनाऽर्थमवगमयता गुणेन भातुरूपेशान्वितो तशी (अनुगताभिधेनस्यै पातुरूपे स्थिती) स्यातां भवेता तानि (तापर) तथा (एष यवालक्षण) नियात् नैरुक इति शेष । लक्षणप्र- धानं हिन्धाकरपनायभूमावतिष्टवे। दिवीपानपिकल वदति- अथानन्यितेऽर्थेऽप्रादेशिक विकारेऽर्थनित्यः परीक्षेत केनचित्तिसामान्येन ॥३॥ अथ पुनरर्थेऽनन्विते न्याय्यखरसस्कारयुफेन शब्देनासपद्धे । तदेवाह-वि कारे सस्कारे अप्रादेशिक प्रदेशानभिधायिन्यर्थमनवगमयति सति अर्थनि- त्योऽधप्रधानो भूला, अपस्स प्राधान्येन सरसस्कारावनाइल शब्दसामान्यादर्थसा मान्य तीय इति न्यायेन केनचिहृत्तिसामान्येन कियागुणसामान्येन कध- मस्स धातोरधसामान्यमनास्तीति परीक्षेत । ततस्तयित्वार्थसामान्य वेन नियात् ॥ १ यत्र निपुणतरमन्विष्यमाणोऽपि शब्दार्थाऽयमित्यमित्लवकल्पयिनु न शक्यते, अन्य- वार्थोऽवतिश्ते अन्यथैव च शम्दस्वत्र । २. यथा मुनित्यमेवास्स भोजनमित्युक्त मुद्रप्रधानमिति गम्यन एवमिहापि दोभ्यन् । ३. दि प्रधान गुणभूत शब्द इति ।। ४. चिरनाथ । यथा प्रवीणदारनि शब्दा उत्सृष्टलार्धाभिधेयसबन्धा सन्त बियागुण सामान्य हेतुमात्रमाश्रित्यान्ये वेवान्तिरेषु वर्तन्ते । तपथा प्रमो वीणाया प्रवीणो गावें । भत्र यस मुख्याति । स एव समर्थ-(मभिधेय-) बान्धवमुत्ज्या- म्यासपाटवमानसामान्यमाश्रित्य सववाभिप्रवृतः । यो हि यसिन्क्वायत्त उत्पन्नकौशरो भवति स तत्र प्रवीण इत्युच्यते । तथाचानिधाना "नीमे निपुणामिविषनिष्णात- शिक्षिता" यथा प्रवीगे पारणे प्रवीणो निरुत इति । प्रागारसन्निपातादाक्वनैव सारयेयोंशोऽऽनदारामहति स उद्तारवादार. । तत्र समयसा वृत्तिरस्य शम्दस्य । स एप मे स्वमर्थमावृतानुविधायित्वमात्रमेव 1. गायनमा भाषा" इति नापाया प्रसिस ॥ इति ॥ एवं ·१०४ निरुतविवृतिः। सरायवलः शब्दानामधेपु वृत्तयो भवन्ति । अथ केपिच्छन्दाः कचिदर्थेऽर्थसा. मान्येन वर्तन्ते केचित् सरसामान्येन केचिद्वर्णसामान्येनेसतः- यथार्थ विभकीः सन्नमयेत् ॥६॥ विभक्तीरपि यथार्थम् अर्थमनतिकम्यैव सन्नमयेत् पूर्वोत्तरप्रकरणाविरो- धेन विपरिणमयेत् । यतस्वासामपि व्यत्ययो भवत्येव । ययाच दर्शयिम्यते । हृत्सु शोको हृदयानि शोकैः (ने. का० ९-३-१२) इत्येवमादि । अय यदुकं विशयवलो हि वृत्तयो भवन्तीति, तदर्धवशेन व्याकरणेऽपि शब्द. विपरिणामो भवतीत्येवं दर्शयति- प्रत्तमवत्तमिति धात्वादी एव शिप्यते ॥ ७ ॥ १ खं. ॥ इत्येवमादि ॥ प्रोपसृष्टाद्दामः कर्मणि भावे वा के "दोदरो"रिलनुवर्तमाने "अच उपसगांदि" (पा० ७-४-४७) ति घोरचखनस्य "झरोक्षरी" (पा. ८- ४-६५)ति लोपे दस्य "खरिचे"(पा० ८-४-५५)ति चत्वम् । ततश्च धातुप्रत्यय- तकारयोः संयोगे प्रादिसमास. प्रत्तमिति । एवमवोपसृष्टस्य दोऽवखण्डन-(दि. ५०) इत्लस “आ देच उपदेश" (पा. ६-१-४५)इत्यात्वेऽवत्तमिति पूर्ववदूः ह्यम् ॥ एवमनयोधात्वोरादी एव शिप्येते । एवमन्येपामपि दृष्ट्वा यथासभ. वमनुविधातव्यम् ॥ १॥ तदेवाह- अथाप्यस्तेनिवृत्तिस्थानेष्वादिलोपो भवति स्तः सन्तीति ॥१॥ निवृत्तिरन गुणट्योरमिमता, तस्याः स्थानेषु तयाच हित्प्रसनेषु"श्नसोरल्लोप" (पा०६-४-१११) इत्यस्धातोरादिलोपो भवति । अन धालन्त एव शिष्यते॥ अथाप्यन्तलोपो भवति गत्वा गतमिति ॥२॥ निवृत्तिस्थानेविति वर्तते । अपगमेः क्वाप्रत्यय के च छितीत्यधिकृत्या"नु. दात्तोपदेशे"(पा० ६-४-३७)सादिना अनुनासिकलोपो भवति ॥ अथाप्युपधालोपो भवति जग्मतुर्जग्मुरिति ॥३॥ अन गमे "रलोन्यात्पूर्व उपधे" (पा० १-१-६५) युपधासज्ञासाकारस ग- महने(पा०६-४-९८)त्यादिना लोपो भवति ॥ अथाप्युपधाविकारो भवति राजा दण्डीति ॥४॥ राजन् शब्दात्सी-"नोपधाया" इत्यनुवर्तमाने "सर्वनामस्थाने चासबुद्धापि". (पा. ६-४-८)त्युपधादीपलम् । एवं दण्डिन्शब्दात्सी "इन्हन्पूपार्यम्णा शी- सीचे"-(पा० ६-४-१३) युपधादीपलम् । “इल्ड्यावि"-(पा० ६-१-६८)ति मुलोपे "प्रलयलोपे प्रत्ययलक्षणमि" (पा० १-१-६२)ति पदलात् “न लोपः प्रातिपदिकान्तसे" (पा. ८-२-५) त्युभयोरपि नकारलोपो भवति । एवमुपधा- विकारो भवति ॥ १. विकारो हि भावरूपो रोपस्त्वभावरूप इति पृथगुतः । न्या० म० भाष्येऽपि- लोपागमवर्गविकारो हि सम्यग्वेदान् पालयिष्यतीत्युची टोपादर्णविकारः पृथगुक्तः ।।

·द्वितीयोऽध्यायः। १०५ अथापि वर्णलोपो भवति, तत्वा यामीति॥५॥(ऋ० सं०१-२.५१) अन याचामीसधैं यामीति चाशम्दलोपदछान्दसो भवति । अत एवचात्मने पदव्यसयोऽपि । अथापि द्विवर्णलोपस्तृच इति ॥६॥ अन तिरुणामृचा समाहार इलथे "ऋपरि"-(पा० ५-४-७४) सादिना ऽकारः समासान्तः । “ऋचि नेहत्तरपदादिलोपश्च छन्दसी"ति (पा. ६।१।३४) वार्तिकेन ऋक्रशन्दे परे ने चप्रसारणमुत्तरपदादे कारस्य लोपश्च "सप्रसारणा- चेति" (पा. ६-१-१०८) पूर्वरूपम् । इत्थं धर्मद्वयलोपो भवति । अथाप्यादिविपर्ययो भवति ज्योतिर्घनो विन्दुर्वाट्य इति ।।७।। धुत दीप्ती (म्या० आ०) तखाद्युतेरिसिनादेश्च ज (उ० २-१११) इति इसिगुपधागुणो दस ज इलादिव्यापत्त्मा ज्योतिरेवं हन हिंसागयो. (अ. प.) अस्मात्पचायचि इस्य घो प्रत्ययेनेति धनः। एवं मिदिविदारणे (२० उ.) "निहि. मनिभ्यो"ति (उ० १-११) चाद्भिदेरपि उ. । भस्य बो व्यसयेनेति बिन्दुः । भट भृतौ (भ्वा० ५०) तस्मात् प्यति भस्य वो व्यत्ययेनेति वाट्योभ- व्यः । अयं सर्वोऽपि व्यत्ययो बाहुलक (पा० ३-३-१) बलेन समाथेय. ॥ अथाप्याद्यन्तविपर्ययो भवति स्तोका रजुः सिकतास्तर्किति ॥८॥ श्रुतिर क्षरणे (भ्वा० ५.) तस्य पृषोदरादिलादाद्यन्तविपर्ययेण स्तोका । १. तत्वा यामि मह्मणा वन्दमानलदासस्ते यजमानो इविमिः अलमानो वरुणेह योध्युरुशस मान आयुः प्रमोपी..अनया त्रिष्टुभा शुन.शेपो वरुण नुटाव हरिश्चन्द- मखे उपारत सन् । ६ वरण ! मुभूपुरह वा त्वा तत् आयुः यामि याचा मि (याचे) कीदृशः ब्रह्मणा वेदेन वन्दमानोऽभिष्टुवानः । प्रौदेन स्तोत्रेण स्तुवन्वा । भय यजमा- नोऽपि तदायुरेव हविर्भिः मरलेश्वरुपुरोडारादिमिराशास्तेऽभिकाङ्गति (प्रार्थयते ) तावावा भवन्तमेझमेवार्थ याचावहे स्तुतिभिहविभिश्च । व चेह कर्मणि समाहूत । अहेडमानोऽनादरमकुवन् बोधि असदपेक्षित बुध्यस्ख । हे उरशस ' बहुमि स्तुत ! नोऽस्मदीयमायुमा प्रमोपीः मुषित माकुरु "माजि हि"-( पा० ३-३-१७५) ति लोड़थे लुङ् । “न माड्योग"-(पा० ६-४-७४) त्यभावः ॥ १॥ २. अतएव याराकममु इमहे यामीत्यादिशब्दा. (निध० ३-७९) पठिताः॥ ३. छ न्दसत्वादेव । पदव्यत्यय उपग्रह यत्यये सप्रमाणो बाहुलपत्रलेन उक्तो- ऽधस्ताद ।। (४८१ ३२ प.)। ४. पचादिगणे निपातनात् ॥ 1. अत्यात सन् । नदयस्य प्रकृतार्थदार्थबोधयात्वात् । अनादरे हि हेधातुः (भ्वा० आ०) पठित. । तस्सादनशानन् सम् । आनेमुक् (पा. ७-१-७२) इति मुगागम.शवन्तस्स।

·निरुक्तविवृतिः। सूज विसग (दि० ० x तु०प०) तसात्सृजेरमाचेति (उ० १-१६) उ । धातोरसुगागमनादिसकारस्य रोपश्च स्कन्दे सलोपथे (उ०१-१५)त्सत सलोपथे खनुवर्तनात् । यम् । सस जस्लम् रजु । कस विकसने (वा०प०) इतजाय न्तविपर्ययचीणादिक सिकता। कृती छेदने (तु. ५०) तसा कृतेरायन्तपि- पर्ययचे (उ० १-१५) यु आदी तकारोऽन्ते च ककार । इत्येव तर्क सूत्रादे वर्तनसाधनम् ॥ २॥ अथाप्यन्तव्यापत्तिर्भवति ॥ ९॥ २ ख० ॥ व्यापत्तिविपर्यय इसनर्धान्तरम् ॥ २॥ तयथा- ओघोमेघोनाधोगाधोयधूमध्यिति ॥ १॥ 'वह प्रापणे' (भ्वा० उ०) तस्यान्तव्यापत्त्योधः । “वह कप्पश्ची"गादिक । फिलात्सप्रसारण चाद्गुणो हस्य घ । उहतेऽसाबोध । मिह सेचने (मा०प०) अस्य मेघ । पचायच् (पा० ३-१-१३) न्यड्दादिलात्कुलम् । मेहति विमति वर्पणेन भूमिमिति मेघ ॥ 'गह बन्धने' (दि० उ०) तस्मादमि हम्यान्तब्यापत्ति नाधः । 'गाहू विरोडने (भ्वा० आ०) पर्मणि पम् गाह्मदेऽवगायतेऽसी गाधः। हस्योकवद । 'वह प्रापणे' (भ्या० उ०) 'बहो धर (उ० १-८०) इत्यूप्रलय । ऊह्मते प्राप्यतेऽरी वधू । हम्य ध । 'मद तृप्ती' (दि. ५०) तलावाहुल का. (पा. ३-४-१) दुपत्ययो धान्तादेशष मधु । मायन्ति हि वन पाठन प्रागिन । दर तु स्कन्दम्यागिनो निवचनम् । वैयाकरणास्तु मन माने (दि. आ.) इलमा. "निदि"ति (उ. १-९) वर्तमाने "फलिपाटिननिमीना गुपटिनाविधतधे". (उ० १-१८)युमलयो धोऽतादेव मयतेऽविद्ययेन जनैरिति मधु ॥ मननीय मधिति भाभास्करमिष ॥ अथापि वर्णोपजन आस्थद्वारो भरूजेति ॥२॥ उपजन आराम । तपथा आस्थत् अप्रामु क्षेपणे (दि. १०) इललादि विपि जागगमे "असतिया' (पा. ३-१-५२) सहि "अस्यवेधुह" (पा.-४-१५)विपातोयुगागम ॥ यारो परण "गर राभको (मा.आ.) पम अचानती '(पा.-३-१९५)ति दिराकार सच"उरमपर" (41-1- १-५२) इति सरस्सनर प्रवर्तत दी रफोऽमागम एर। आयवतया विहित एष भागमो ब्यश्यिते । यसपमपरपायरिचाविषयवाभवत्य नया ज्यातिविशे पदन्ति ॥ मरुजेति भ्रस्त पातु.उ.) इसस, "निदारिता" (३३.४)दर्षि पाहुना(पा )फन्योपधायाय स्थान स्मागम भर सयंत्र सिन सापर्य । नाम्पमाप्रमामिप्यान्तोष आदिमपातबिसरो वर्गपो हिर. १ स्वायुये राम गुरम पागरमागे। मापस मां मुस-reasu ·. - द्वितीयोऽध्यायः। लोप आदिविपर्यय आद्यन्तविपर्ययोऽन्तव्यापत्तिर्वोपजनश्च छन्दखि भापायां च यथासभव दटव्याः। दृष्ट्वा च ययाउभवमन्ततो याहुलकवलेनानु विधेया । बहुलं छन्दनि । “उणादयो बहुल"मिति । तनदि--"सज्ञामु धातुरूपाणि प्रत्याश्च ततः परे । कार्याद्विद्यादनूपन्धमेतच्छास्त्रमुणादिषु ॥ १॥" इत्युकम् ॥ छन्दस्सयुक्त- मधस्तापत्रयस्थानम् ।। ( ४८ पृ. ३२ पं.) एवमर्थवशेन लक्षणप्रधाने व्याकरणेऽपि शब्दविपरिणामो दृष्टं । निमुत निरुके चदर्थप्रधानमेव । तस्मात्साधूकं "विशयवसो हि उत्तयो भवन्ती सनन्वितेऽथे. प्रादेशिक विकारेऽथनित्यः परीक्षेतेश्येवमादि । अथ (अतः परं) सप्रसारणचिन्तावर्तिप्यते तदर्थमिदमारभ्यते- तद्यत्र स्वरादनन्तरान्तस्थान्तर्धातुभवति तद्विप्रकृतीनां स्थान- मिति प्रदिशन्ति ॥ ३॥ निविधा हि धातवः । सप्रसार्यप्रकृतयोऽसप्रसार्यप्रकृतय उभयप्रकृतयश्च । तवं सत्युभयप्रकृतिषु शास्त्रविषयगतं यद्वक्तव्यं तत्-इदमुच्यत इति पर्युपयुक्त. स्तच्छन्दः। तर तायदुभयप्रकृतिलक्षणमाह-यत्रेत्यादिना यत्र यस्मिन्धाती स्वराद कारादेरनन्तरा अन्यहिता अन्तस्था येरलवस्वरूपा अन्तर्धातु- धानुमध्ये भयति तत्-एवंलक्षणं धातुरूपं द्विप्रकृतीनां द्विखभावानी शब्दाना स्थानमाश्य इति एवम् प्रदिशन्ति कथयन्ति आचार्या इति शेष । तद्यथा- यज-देवपूजादो ( न्या. उ०) अन द्वेशन्दप्रकृती भवतः । सप्रसारणपक्षे तात्र- दिष्ट्वा- इष्ट. इष्टवान् । एता शब्दप्रकृतयो भवन्ति । असप्रसारणपक्षेनु यष्टा-यषु यष्टव्यम् इत्येताः॥ तन सिद्ध्यामर्नुपपद्यमानायामितरयोपपिपादयिषेत् ॥ ४ ॥ तत्रैवंसति एकया रीला सिद्ध्यामर्थसिद्धाचनुपपद्यमानायामितरया रीत्या १. अब यदुक्तमित्यादिना यत्प्राक् (१०४१) प्रदर्शयितुमुपकान्त तदुपसहरति- एवमित्यादिना ॥ २. रोपागमवर्गविकाररूपः । यत्परिशानफर मुक्त व्या म भाष्ये "लोपागमवर्णवि. कारशो हि सम्यग्वेदान्पारयिष्यतीति रक्षार्थ वेदानामध्येय व्याकरण"मिति ॥ ३. अयचान्वयवशायथाऽयों लभ्यते तथाभूतस्यानुवादः । आदिना विभक्तीरपि यथार्थ सन्नमयेदिति ॥ ४. व्यवधान च विजातीयैरेव भवतीति व्यञ्जनान्तरिता: परा. पूर्वा वा ॥ ५. तदन्यतम. । अन्तस्थाशन्द आवन्तोऽपि । सपूर्वकातियते: "स: कचे(पा. ३-२-७७)रिति कटाए । स्पष्मणरन्तमध्ये तिष्ठन्तीति तदर्थः । अतएवान्तवामिच सयुतम् । ईमत्स्पृष्टम-तस्थानामित्यादि सङ्गच्छते ॥ ६. अत्र सिद्धायामितिति पाये मुदितपुस्तके धृतोऽप्यनादृतोऽम्माभिरयासंगतेः॥

·१०८ निरुक्तविवृतिः। (तलक्षणशास्त्रविहितेनार्थसाधनोपायेन) उपपिपादयिपेदुपपादयितुमिच्छन् । भर्या हि प्रधान स यथैवोपपद्येत तथा यनं कुर्यात् ॥ तत्राप्येकेऽल्पनिष्पत्तयो भवन्ति ॥५॥ तत्राप्येतसिमपि सप्रसारणलक्षणे सति । एके धातवः अल्पनिप्पत्तयो भवन्ति अल्पेषु शब्दरूपेषु सप्रसारणप्रकृतिरभिनिप्पद्यते तदेतदुपेक्षितव्यम्- तद्यथैतदूतिम॒दुः पृथुः पृषतः कुणारुमिति ॥ ६॥ तत् यथा एतदुदाहरणजातम्-अवनमूतिः। अवरक्षणादौ (भ्वा०प०) तस्मानिया तिन् (पा० ३-३-९४) इति किनि रूपम् । यो शूडिलनुवर्तमाने. "ज्वरवरे"(पा० ६-४-२०)लादिना ऊडिति यकारस्योकारोऽभिसपयते । एवं प्रद मर्दने (भ्वा० आ०) तसात्"प्रथिनदिप्रस्ना सप्रसारण सलोपश्चे" (उ.- २९)ति उ । अन रेफ सप्रसार्यमाणकार मृदुः । एवमेव प्रवप्रधने (वा. आ०) इत्यस्य पृथुः । गुपदाहे (भ्वा०प०) इत्यस्य "षिरजिभ्यां रिदिति (उ० ३-१११) अतच् । सच किदिति सप्रसारण पूर्वरूपच । कण शब्दे (वा. ५०) इत्यस्य कुणारुम् । बाहुल कास्यास्प्रत्यय. किलागुणाभावः सप्रसारणच ॥ इति शब्द आद्यर्थः । एवमादयोऽन्येऽपि वह समूझा ॥ तामेना कृत्यु सप्रसारणचिन्ता वर्तयित्साऽन्यमपि रिशेपदारव्यमागमसन्दनिर्व. चनोपाय वक्तुमुपझमवे- अथापि भापिकेभ्यो धातुभ्यो नैगमाः कृतो भाप्यन्ते ॥ ७ ॥ अथेति प्रकारान्तरोपमे । अपीति वाक्यालधारे। अथापीदनपरमुपेक्षित- बमनेनागमशब्दानिनुपता। यत्-भापिकेभ्यः भापायो प्रायेण प्रसिद्धप्रयोगेन्यो धातुभ्यो नैगमारछन्दोविपया रुतः प्रत्ययान्ता. शन्दा भाष्यन्ते विनि. यन्ठे निरच्यन्त इत्यधं ॥ ताधा-- दमूनाः क्षेपसाधा इति ॥८॥ दम उपग्रमे (दि. ५०) तस्य भाषाया दाम्यति धनवान् दुमपसनबाटम् (नस्यात करोदीलयस्तथा च ) दान्तोऽनदान् । इत्येवमादय. प्रयोगा भवन्ति । १यो. संप्रसारणासप्रसारणमात्योर्यवोपपयतेऽयस्तोपपादयेत् । अवबोमय. पाप्यनुपपपमानेन् स्वयमुपाय (निदर्शय) यथारयोपपताखभातमोपपादयेदित्यर्थ ।। २. उपगम्य तयाभूतेपुराण एशिवम्पमायोचितम्य नस्कैरिति नेपः । दिनाथ. मुदाहियत न नयमेव व्याख्यामागोऽन्यत्रापि (अमे ममापीसतम्मपटिन) द्रष्टभ्यः । १. यपि मुनिवपुलकेपु "परिधिभ्या शिदि" पाठ उपलम्पो ता दुगो. पाठ । सरदास पानुनय गन्ति बिन्दुपता. पुमासो विमुपखियामा भमरा भजपुष बिन्तस पायानतपोपन्यासमा गम। ४.शानभ्यापारिसरस्पना । समन्यवादि। ५. परिमारिधरापोपमा विभाः।

·द्वितीयोऽध्यायः . । छन्दसि पुनर्दमूना अभिरुच्यते । स भापासामान्येन केनचिमितव्यो दममना इत्येवमादिना । एवमेव साभोभीपाप्रायो वृत्तः "सर्वधातुभ्योऽमुन्" (उ०१-८८) इत्यमुनि साधा इति । "मित्रं न क्षेत्रसाधसम्" (०६-२-४-) इत्येवमादयो मिमिव क्षेत्रसाधसमित्येवमादिना प्रकारेण निर्वकन्याः ॥ अधापि नैगमेन्यो भापिकाः ॥९॥ निगमे छन्दसि ये प्रायो वृत्या प्रतिद्धास्ते नैगमास्तेभ्यः सामान्यं गृहीला भा. पिकाः कृतो भाष्यन्त इत्यनुवर्तते । तयथा- उष्णं घृतमिति ॥ १० ॥ उप दाहे ( भ्वा. प.) एप प्रायेण छन्दसि प्रसिद्धः । “प्रत्युदं रक्षः प्रत्युष्टा त अरातयः" (य. सं. १-५) इत्येवमादी । भापाया पुनरुण मिति भूयते । स एप " नगमान्दसामान्येन निर्वतव्यः । एवं भाषाविषयेभ्यश्छन्दोविपयाछन्दोविषयेभ्यो भाषाविपया:॥ अथापि प्रश्तय पवैकेपु भाष्यन्ते विकृतय पकेपु ॥११॥३ख०॥ एकेषु प्रदेशेषु प्रकृतय एच धातुशब्दानां भाप्यन्ते विकृतय एकेषु। धातोराख्यातपदभावेन यःप्रयोगः सा प्रकृतिः । नामीभूतस्य तस्यैव यः प्रयोगः सा विकृतिः॥३॥ अथ क प्रकृतय एव भाष्यन्ते व वा विकृतय इत्येतदुपदर्शयितुं चतुर्थ खण्ड- सूत्रमारच यति- शवतिर्गतिकर्मा कम्बोजेपत्रेव भाष्यते ॥१॥ शयतिः शवधातुः । (वा.प.) “इकरितपौ धानुनिर्देशे" (पा. ३-३-१०८वा.) स गतिकर्मा गत्यर्थः । कम्बोजेपुतनामकेयु देशविशेषेषु (तद्देशभवेपु म्लेच्छेषु) एव प्रकृल्या भाप्यते आख्यातपदभावेन प्रयुज्यते शवतीति, गच्छवीत्यर्थः॥ उदाहरण विशेषप्रसका कम्बोजशब्दो निरुच्यते ॥ कम्योजाः कम्बलभोजाः॥२॥ पोदरादिः (पा. ६-३-१०-९) ते हि प्रायेण कम्बलमुपभुजते, हिमप्रधान- खात्तस्य देशस्य। १. अत्र निर्वचनप्रकार उक्तः ( ६४ पृ. २१ प.) स एवात्राप्यनुराधेयः ।। २. कम्बोजशब्दानदाजप्रत्ययाभो "कम्बोजार" (पा०४-१-१७५) इति लुकि कम्बोजदेशराजानोऽपि कम्बोजापत्रियसभानशब्दालनपदात्तस्य राजन्यपल्यवत्'। (४- १-१६८वा.)इति यात्राविहितः। सद्राजमाचक्षाणस्तद्राज इत्यन्वर्थसशा हि "जनपदशब्दा. क्षनियाद"(पा.४-१-१६८) इत्येतदपत्ये विहितानामनादीना"ते तद्राजा." (पा०४- १-१७४) इत्यनेन विहिता। तथाच कम्बोजाना राज्ञामपत्यानि कम्बोजा मनुष्या देशाश्च । देशशब्दा हि नियतबहुवचनान्ता एव प्रयुज्यन्ते। यथा अङ्गा बगा. कलिङ्गा इत्येवमादय.. r" -- 1. अत्र मानमाह ताजेत्यादिना । यतः। नि, वृ. १३ ·निरुक्तविवृतिः। कमनीयभोजा वा ॥३॥ कमनीयानि प्रार्थनीयानि द्रव्याणि उपभुञ्जते इति कर्मण्यम् ॥ प्रचुररको हि स देशः । कम्बलशब्दं विमहासकं नित्रवीति- कम्बलः कमनीयो भवति ॥४॥ कमनीयः प्रार्थनीयो हि स भवति शीतातरिति शेषः । “कल" इत्यनुवर्तमाने “कमेयुक्" ( उ० १-१०७) इति कलप्रलयो धातोवुक थ। कम्यतेऽभीप्स्यते इति कम्बलः॥ विकारमस्यायेंषु भापन्ते शव इति ॥५॥ (शवति विकारं गच्छतीति ) आर्यपु जनपदेषु (आर्यावर्तेपु) अस्यैव. शवतेर्षिकारं मृतकनामधेयभूतं शच इत्येवं भापन्ते प्रयुजते । एवमेकेप्वा- ख्यातस्थ एव प्रयुज्यते, नामीभूत एके । इत्येतत्प्रकृतित्वं विकारलं च । अथवा चेतने गमनक्रियावति द्रव्ये एकेषु प्रयुज्यते । एकेपु पुनधेतनारहित एव । इत्ये- तत्प्रकृतिलं विकारलं च ।। द्वितीयमुदाहरणम्- दातिलेवनार्थ प्राच्येपु ॥६॥ दातिदाधातु-(भ. प.) राख्यातस्थो लवनाथें छेदनार्थ प्राच्येषु जन- पदेषु प्रयुज्यते । तद्यथा ब्रीहीन् दाति यवान्दाति छिनत्तीत्यर्थः । अयमेव नामी भूतः- दानमुदीच्येषु ॥ ७॥ उदीच्येषु जनपदेषु दात्रमिति प्रयुज्यते। दीयते लूयतेऽनेनेति दात्रम् "दानी" (पा० ३-२-१८२) लादिना करणे ट्रन् । बता निलनुवर्तमाने- "दादिभ्यदछन्दसी" ( उ. ४-१६९) ति करणे अन् । एवमेकपदानि नियात् ॥ ८॥ १. आर्यावर्तलक्षपन्नु मनुनोत्तम्-(अ० २ मो. २२) "मासमुद्रातुने पूर्वा- दासमुद्राच्च पश्चिमाद । तपोरेवान्तरं मिोरार्यावर्त बिदुधा" इति ॥ तयोः हिमा. दिनध्ययोः । तथा चामरः "भावितः पुण्यभूमिमध्य विन्ध्यहिमागयो"रति ।। २. पूर्वोदाहरणे प्रविवितिभावयोधा सम्भवमुपपाद्य, प्रातिविन्योर्यधाप्रतिधात- (१०९ १. १४ पं.) मर्भमेन मुख्य मत्वेदमुच्यते ।। ३. शराबत्याअवधेः प्रासदिवो दक्षिणो देशः प्राच्यः । एवं पश्चिमसहित उत्तरो देश उदीच्य पनि देशविभागोऽमरेणोक्तः । "शराक्सासु योऽवदेशः प्रारदक्षिणः प्राच्य ज्दीच्यः पक्षिमोत्तर" रति सरावदीनाम नदीविशेषः। यामकियोक्तमेश्माचा देश- (पा. १-१-७५) रवि सूत्रे चिटता, "प्रागुदगो विमानते हंसः धीरोदने यथा । मि. दुषी शम्दसिभ्यर्य सान: पानुशरावती"ति ।। 1.हिनप्रधानोगः तो दिमागः । शाकपाश्विास्त्विात् (पा. ३-१-६० पा०) उत्सरपरलोपः। हिमायोरिति पाठे दिनेनास्यते भूभ्यः इति कर्मनि पत्र 'छ भूपणारी' (स्वा. १०) वर्त॥

·y द्वितीयोऽध्यायः। पयमनेन प्रकारेण एकपदानि उक्तान्यनुफानि च नियात् (भाषा-नि- गमव्यवस्थया, देशभाषाप्रसिद्धिविभागेन च ) निर्धार्य ब्रूयात् ।। एवमतद्धितसमासयोः पदानां निर्वचनोपायमुक्खा तयोरपि तद्वक्तुमुपक्रमते-- अथ तद्धिनसमासेवेकपसु चानेकपर्वसु च पूर्व पूर्वमपरमपरं प्रविभज्य नियात् ॥ ९॥ अथशब्दो विशेषाधिकारार्थः "तद्धिताः" (पा०४-१-७६) इत्यधिकृत्य ये प्रत्यया विहितास्ते तद्धिताः। "समर्थः पदविधि." (पा० २-१-१) इत्यधि- कृल ये विहिताले समासास्तेपूभयेष्वपि तद्धिवसमासेपु । अविशेषेणैकर- पेसु एकपदेषु अनेकपर्वसु अनेकपदेषु च ( एकचो चाफ्यालंकारे) पूर्व तद्धितार्थ समासाथं च पूर्वमेव ( पदार्थात् ) अपरं पदार्थमपरं पधादेव (फ- मेण-पदार्थात्-समासाथीच) प्रविभज्य विगृह्य नियात् ॥ तत्रैकपदतरितोदाहरणम्- दण्ड्यः पुरुषः॥१०॥ इति । मन दण्ड्य इति पुरुषविशेषणम् । तत्र तावत्तद्धितार्य निर्वक्ति- दण्डमहंतीति वा दण्डेन संपद्यत इति पा ॥ ११ ॥ कसिथिदपराधे दण्डमहतीति दण्ड्यः । तदहतीलधिकारे “दण्डादिभ्यो यत्" (पा० ५-१-६६) इति द्वितीयान्तायत् । दण्डेन वा कार्यापणादिना यः संपद्यते निष्पद्यते (सयुज्यते ) स दण्ड्यः ।" "तेन यथाकथा च हस्ताभ्या णयती" (पा० ५-१-९८) इत्यतस्तेन यदित्यनुवत्यै “संपादिनि" (पा. ५-१- ९९ ) इत्यनेन संपन्नार्थे यदिति यास्कोऽभिप्रैति । पाणिनीयालु तेनेत्येवानुवतं. यन्ति प्रत्ययस्तु “प्राग्वतेष्टन्" (पा. ५-१-१८) इति "तेन तुल्यमि-" (पा०५-१-११५) ति वति यावनवास ति विशेषेऽनुवर्तत इत्याहुः ॥ अधान पदार्थ निर्वचनम्- दण्डो ददतेधारयतिकर्मणः ॥ १२॥ धारणार्थस्य ददातो. (भ्वा. आ.) कर्मण्योणादिके अनि धातोर्णमागमे युत्येच दण्डः । धार्यते येपोऽपराधेषु राजभिः । अब लोकदर्शनं तावत् प्रमाणयति-- अफूरो ददते मणिमित्यभिभापन्ते ॥ १३ ॥ १. तदित पदेषु समासे पदेषु च। तद्धितपद प्रत्ययग्रहणपरिभाषया तद्धितान्तर यदा खितयुक्तपरमेव समासपद तयक्तपर तदस्सिन्दाक्याथें पूर्व तद्वितं तदप्यर्थपरमेव समासपदमपि। २. पत्र पर तदपि शक्त न तु मृतिङन्तरूपम् । तदेतदने स्पटीभविष्यति ।। ३. यपि दद दाने दक्ष धारणे इत्युदात्तावनुदात्तेनावात्मनेपदिनी भ्वादी पोते। धापीह दतिसादचर्यावदनिरपि धारणा प्रयुकटान्दसत्वामानामनेकार्थत्वाच॥ अत्र ददतारणेऽथे वृनौ सावप्रथमम् । लोकस्यैव व्यवहारे प्राथम्यमिति मेवादी प्रमाणयति । यत्र स्वविसंवादं धारणा वृत्तिः स वेदस्तु नेइ प्रमाणितः अनुर- ·११२ निरुक्तवितिः । अकूरो नाम राना प्य-धकाधिपति स मणि स्यमातनामान भक्तितु. टेन भगवता भास्करण प्रदत्त ददते शिरसा धारयति इति-एर लोकेऽपि दार्ति धारणामिभापन्ते शिष्टा ॥ अत्रैव मतान्तररीत्या साधनान्तरमुपवणयति-- दमनादित्योपमन्यव ॥१४॥ दमनाद्दण्ड इत्योपमन्यव आचार्या मन्यत इति शेष । तेन हि अदान्तो दम्यते राजभि । दाम्यत्युपशाम्यसनेनेति दण्ड । दम उपशमे (दि प) "यमन्ता', (उ० १-११३) इति करणे ड ॥ अतएवादान्ता दमयद्दण्डनेत्युक दण्डनीसाम् । लोकेऽपि हि प्रसिद्धो य कचिददातो भवति तमधिकल वकारो वदन्ति- प्रयोगतया सुगमलापत्र हर्षे रोक एव प्रमाण तत्र किमिति वेदानुधावनम्-तत्र यथा दिश्मात्रमुदाहियत- "उतासि मैत्रावरुणो वसिहोर्वश्या ब्रह्म मनसोऽमिजात । द्रसिं स्कन्न ब्रह्मणा दैव्यन विश्वदेवा पुष्करे त्वाददत ॥ (ऋ० सं० ५-३-२४-११) इय त्रिष्टुप् मित्रावरुण योरुषशीमप्सरसं दृष्ट्वा जले पतितारोतसो वसियो पत्तिमभिनन्दतीति वसिष्ठस्तुतिरियम् । तथाचादिमित्रावरुणी जशात हात प्रकृत्य (स्मृतौ) पठ्यते-तयोरादिन्ययो सने दृशाप्सरसमुवशीम् । रेतश्चस्कद तनुम्भे न्यपतहासतीवरे ॥१॥ तनैव तु मुहूर्तेन वीयव ती तपस्विनौ । अगस्त्यश्च वसिष्ठश्च तत्री सबभूवतु ॥ २ ॥ बहुधा पतित रेत कलशे च जल स्सल । स्थल वसिष्ठस्तु मुनि सभूत पिसत्तम ॥३॥ कुम्भ खगस्त्य संभूतो जल मस्सो महायुति । उदियाय ततोऽगस्त्य शम्यापानो महातपा ॥ ४॥" मानेन समितो यसाचसा माय होच्यते। यदा कुम्भाइपितात कुम्भनापि हि मीयत ॥५॥ कुम्भ इत्यभिधान च परिमाण च लक्ष्यते । ततोप्मु गृह्यमाणासु वसिष्छ पुष्करे स्थित ॥ सवत पुष्परे त हि विश्वदवा अधारयन् ॥' इति ॥ मनाथस्तु । उतापिच हे वसिष्ठ ! ल मैत्रावरुणोऽसि मित्रावरुणयो पुत्रोसि । ह बाह्यत् वसिष्ठ! उवश्या अप्सरसो-मनसो ममाय पुत्र स्यादिवीदृशासकरपात द्रप्स द्रवीभूत पनीभूत रेतो मित्रावरुणयोरुवशीदशनास्कनमासीत् । तस्मादधिजातोऽसि । तथा च पश्यते। सवेह जाताविषिता नमोमि कुम्भे रेत सिपिचतु समानम् । ततो ह मान उदियाय मध्यात्ततो जातमूपिमाहुवसिष्ठम् । (१० स०५-३-२४-१३) एव जात ला दैव्येन देवसंवधिना ब्रह्मणा वदराशिना अहनुवा युक्त विश्वेदेवा सर्वेदवा पुष्करे पमोशे अददन्त अधारयन्त । इति । १ एष प्रसग श्रीमद्भागवते (द. स्क० अ० ५६) द्रष्टव्य ।। 1 इयमत मत्राथम्यारयाने सायणेन धृता ।। 2 सत्र बहुकलुके यागे जातो दीक्षितौ मित्रावरुणो इपिताऽध्ये पिता स्वपमन्यैर्नने नमोमि स्तुतमि कुम्भ वासवीवरे कलशे समानमेक्दैव रत सिपिचतु अतिञ्चता। ततो वासतीवराबुम्मा मध्या मध्यभागादगस्यो मुनि शमीप्रमाण उदियाय प्रादुर्वभूव । तत भव कुम्भादसिष्ठमप्यर्षि नातमाहु रति पदपूरण ॥१३॥ इति सायण ॥

·द्वितीयोऽध्यायः। ११३ दण्डमस्याकर्पतेति गर्हायाम् ॥ १५॥ ४ खं.॥ हे सभासदः ! यूयमस्य दण्डमाकर्पत दण्डम प्रयच्छत । तेन दण्डेन सम्पयतामयं ततो दान्तो भविष्यतीत्येवं गायां दृष्टः॥ एवं दमनाद्दण्ड इत्यो- पमन्यनो मन्यते इति संपुटितो वाक्यार्थः ॥ ४ ॥ अथकपदतद्धितस्यैव द्वितीयमुदाहरणमाह- कक्ष्या रज्जुरभ्वस्य ॥१॥ कक्ष्या इत्येप तद्धित (तद्धितान्तम् ) योऽयमश्वस्य रज्जुः सन्नहूनसाधनं "त" इति भापायां प्रसिद्धः स श्येत्युच्यते ॥ एवं कक्ष्याशब्दस्य तत्त्वमुक्ता- अधुना तद्धितार्थ ब्रवीति-- कक्ष सेयते ॥२॥ कक्षो बाहुमूलप्रदेशं "बाहुमूले उमे कक्षावि"त्यमरः । तं सेवते तत्र भवा वा । "तन भवः" (पा० ४-३-५३) इत्यधिकारे "शरीरावयवावे-" (पा. ४-३-५५) ति यत् ॥ अधुनापदार्थ निर्वति- कक्षो गाहतेः॥३॥ विलोडनार्थस गाहूधातोः (भ्वा० आ.) अयं कक्ष इति निपालते पृषोदरादिलात् ॥ गाहते विलोडयति दष्टव्यमधमसिमिति कक्षः ॥ अन साधनप्रक्रियामाह--- क्स इति नामकरणः॥४॥ क्स इत्ययं नाम ( संज्ञाशब्दः) क्रियते निष्पायनेऽनेनेति संझाकरणः सं. शा(ख) प्रयोजकः प्रत्ययभूतः शब्दः धातोध कादेशः। प्रत्ययावयवस्य च सस्य पल "मादेशप्रत्यययो.-" (पा. ८-३-५९ ) इति, ऐवं सर्वमन्यदायन्तविपर्य- यादियथासंभवमन्यत्रापि योज्यम् ॥ ख्यातेयोऽनर्थकोऽभ्यासः॥५॥ प्रकथनार्थस्य ख्याधातोः (भा. प.) अनर्थकोभ्यासो द्विीवः ककारः । कख्यः सन् कक्ष इत्युच्यते । अत्र स्याधातो"रातचोपसर्ग-" (पा०३-३-१०६) इत्यभात इति योगविभागात्कममिति यास्कः । "आतो लोप इटि चे-" (प.. ६-४-६४) त्याकारलोपः ॥ ख्यातीवायमिति कक्षः ॥ १ अस्थाकर्षति क्रिययाऽभिप्रेतवापि सन्धमानविवक्षायां शेषेषही सांगतमिति. वत् ॥ सद्भिर्गतमिति हि दर्थः । २. यथोपदशिवम् । ३. पाणिनीयास्त्वस्य ( ख्याते.) सार्वधातुकमात्रविषयत्वं मन्दते । चक्षिङ्ग ख्यामा- देशस्य स्वादिस्वपयोजनावाख्याने "सस्थानत्वं नमःख्यारे" इति वार्तिकरयुक्तस्य प्रयोजनस सस्थानो जिमामूलीयः स ने भवति । स्यामः सस यो वेलस्लासिक्षकाटे पाठेनासिबरवाल्कुम्योः परलाभावादिति पतनलिना समर्थनादा मतिमस्थापानुकनिषय.

·११४ निरुकविवृतिः। यद्वाऽर्थवानेव ककार इत्याह- किमसिन्ख्यानमिति ॥६॥ एवं किमस्सिन्स्यानं ख्यापनीयमस्ति । न किंचिदपि, अदर्शनीयखात् । गूहनीयोऽयमित्यर्थः । स एष एवं कृला किंख्यः सन् कक्ष इत्युच्यते ॥ कपतेर्षा ॥७॥ हिंसार्थकस्य कपधातोः (भ्वा. प.) "तृवदिहनिकमिकपिभ्यः सः" (उ.. ३-५९ ) इति सः । पस्य कत्वं (पा०८-२-४१) सस्य पलम् (पा. ८-३- ५९) नित्यकालं हसी खेदशीललात्कण्डूं ददाति । ततो नसः कष्यते इति कप- णक्रियायोगारकक्षः ॥ एवं त्रीकक्षं व्युत्पाद्य 'कक्षं व्याचष्टे- तत्सामान्यान्मनुम्यकक्षः॥८॥ तस्य श्रीकक्षस्य सामान्यात्तमानधर्मवत्खान्मनुध्यकक्षः पुरुषकक्षोऽपि कक्ष इत्युच्यते। चाहुमूलसामान्यादश्वस्य ॥९॥ अश्वस्यापि यो वाहुमूल इवप्रदेशः स कक्ष इत्युच्यते । तं सेवत इति कक्ष्या ॥ इत्येवमेकपदतद्धितोदाहरण दिग्दर्शनार्थ द्विधा दर्शितं दुर्वेद्य,सुखवैद्यं तु ऋजुमतिमिर- प्यूहितुं शक्यमिति नो दर्शितम् । एतेनानेकपदतद्धितोदाहरणादिकमपि सुखवेद्यतय. वोपेक्षितं तदसामिजमतीनामाग्दशामुपयोगाय किंचित्प्रदर्यवे-तत्र तावदने- कपदतद्धितोदाहरणम्-गाायण इति । अनेकानि ह्येपै पदानि खात्मन्यन्तणीय खेऽस्यैव तुना वत्सिरिति तेषां भावः ॥ योगविभागोऽपि भाष्यानुच्चे न संगृह्मते तेलेक्षणकचतुष्कैः । अयन्तु (यारकः ) लक्ष्येकदृगिति नोपेक्षणीयमेवयाख्यानमभियुक्तः । पाणिनिस्वस्मादर्वाचीन इत्यपि दवः ।। १. दुर्गस्तु वार्ष्यायणिरित्युदाजहार विजग्राह च वृषस्यापलं वाय। वार्यस्थापलं वार्ष्यायणः । तस्यापि वार्ष्यायणिरिति । तदेतदसमजसम् । तथथा "कौशस्यकाार्या- भ्यांचे"(पा.४-१-१५५) तिसूत्रे "छागवषयोरपी"ति वाविक पठ्यते। अपये हि तेन फिर विधीयते सच “परमप्रकृतेरेवायमिप्यव"इति वृषशन्दादेव भवति । प्रत्ययसत्रि- 1. तेपामयं भावः । शाकटायनगाग्र्यवाायणादीनां व्याकृतिनिदा मतं यथात्रानेना. नूयते न तथा पाणिनेः नामनिर्देशमनुवदनमिदास्तीति ।। पुराणप्रसिद्धः पाणिनिरिति तु गुरवः ॥ तदेतत् प्रसवते मरतखण्डे चतुर्थाध्याये "शेषः पाणिनये प्रादादित्यादि सरस्वतीमत्रमतो द्रष्टव्यम् । शेफोमानन्दः । पदश: अलि व गणेशल हेीि (अ० २३-से० १४) और्वः कात्यायनश्चैव कणादः पाणिनिस्तथेतिपयते ॥ एवं देवीभागवतेऽपि द्रष्टव्यम् ॥ अतएवात्र निस्के (१-४-१) याकरणानाक पयुक्या पाणिनिमेव रक्षयति । एके प्रधानाः। एकोऽन्याय प्रशाने चेति" कोशः। पाणिनिना सक्षिप्य "पृषोदरादीनि यथोपदिष्टम्" इत्येवमुक्नेवार्थ यारको विवस्तार । तदेवासमभाप्यादौ द्रष्टव्यम् ।।

·. द्वितीयोऽध्यायः। प्रवर्तते तयथा गर्गस्य गोनापत्यं गायः "गादिभ्यो यनि"-(पा० ४-१- १०५)ति गोने यञ् । आदिवृद्धिः। गाय॑स्थानन्तरापत्यं गर्गस्य युवापत्यं गार्या- यणः "एनिमोथे"- (पर० ४-१-१०१) ति यून्यपत्ये फक । अन "समासेम्ब- प्येकपदेषु चै नियात् यथावक्ष्यामः । एकशेष एकपदसमासः । तथाच पाणिनिसूत्रम् "सरूपाणामेकशेप एकविभक्ती"-(पा. १-२-६४) इति । तद्यथा पुरुषच पुरुषच पुरुषौ पुरुषच पुरुपय पुरुषश्चेति पुरुषा इत्येव"मिति दुर्गो बभ्रा- म'॥ एकपदसमासस्नु नैव भवतीति स्फुटमनुपदम् ॥ एवं वद्धितनिर्वचनलक्षणं सोदाहरणमुक्खा समासोदाहरणमुच्यते- योगेन प्रकृतिरूप निपात्यते। तथा च वृषस्थापत्य वार्ष्यायगिरियेव विग्रहो न्याय्य इति ॥ गाायणशब्दातु "अत इनि" (पा० ४-१-७६)ति ५५ न भवति सहि अपत्ये विधीयमानो न यूनि, गोत्रायून्यखियामि" (पा० ४-१-९४) ति गोषप्रत्ययान्तादेव सविधान । नापि गोरे "एकोगोत्र-" (पा० ४-१-९३) इति नियमनात । अपत्यसामान्ये (अनन्तरापये ) तु नैव स्यात्तस्या"ऽपत्य पौत्रप्रभृतिगोत्रमि"-(पा. ४।१४१६२ ) ति गोत्रसंशावश्यभावात् ।। तत्र चैकस्य पूर्व विधानेनापरस्य पुनर्विधातु. मशक्यवाद। २. एप गाायणशब्दः । अनेकानि पदानि गर्ग-यत्र-कफ् इत्येतानि । अन्ती. यान्तः प्रवेश्य ।। पदच शक्तमित्युक्तमधस्ताद । १. "समर्थः पदविषि"-(पा०२-१-१) रित्यधिकल ये विधीयन्ते ते समासा पति प्रतिशाविरोधाद। रस्तुतस्तु समयः पदविधिरित्येष नाधिकारः किंतु परिभाषा- पदोद्देश्यकविधित्वमेवारस प्रवृत्तिदीजम् । तच्च कृतद्धितसमासैकशेषसनाधन्तधातुरूप पञ्च- वृतिषु साक्षात्परम्परया वास्तरिति सर्वेषां समर्थविषयत्वम् । तत्रैकशेषस्य दन्दापवादभूतस्य तोशतया सद विवक्षाविषयत्व तत्सहचरिततया पदविधित्व चेत्यस्ति समयपरिभाषाविषय- त्वम् । तत्र पदविधिसहचरितोऽपि पदविधिशन्देन गृह्यत इति हि भाष्यवृदादिस्वरसः । अतएव चास्य समासमध्ये परिंगणन कथचित्तस्य (दुर्गस्य) उपपयत इति चाढ प्रतीमः । यास्कस्त्वेतमर्थ नाभ्युपैतीति स्पष्टमनुपदोक्त्या । २. द्विपदस्यैव समासोदाहरणस्य मूलकृताप्रदर्शनात् समासपदार्थनिर्विवक्षया "राध इन्युक्त सर्व व गम्यते षष्ठीसामध्यात्, तथा पुरुष इत्युक्ते सर्वः स्वामी गम्यते निर्देशसा. 1. केपुचि"कर्मण्यणि"-(पा. ३-२-१)त्यादिपु साक्षात्कचित्तत्सहचरितेषु पदो. श्यक विषिषटितप्रघट्टकघरकत्वादिरूपपरम्परया।तेनैकशेषस्यापि पदविभ्यपवादत्वात्परपरया पदविधित्वोक्तिन विरुध्यते ॥ भवएव च माता गच्छति पिता भुरे इत्येवस्थले पपिठामा"- (पा. १-२-७०) खेकशेषेण पितरौ, मातापितरौ, मावरपितरावित्येव न भवति । इति तत्त्वम्। 2. स्वत्व हि षष्ठपर्वः। तत्र राजा निरूपितत्वेन, तच्चाश्रयत्वेन पुरुषेऽवेदीति राज- निरूपितत्त्ववान्पुरुष इति नम्यमते वाक्यार्थ. । प्राश्नख स्वामित्व पष्ठयथस्तत्राश्यतया राजा विशेषण, तत्तु निरूपकतया पुरुपे । तथाच राजनिष्ठस्वामितानिरूपक. पुरुष इति वास्यार्थमा

·निरुक्तविवृतिः।
राशः पुरुषो राजपुरुपः॥ १० ॥
राजखामिकः पुरुषविशेषः समासार्थो न राजा नापि पुरुषमात्रम् । प्रधानो.
पसर्जने हि सहभूते विवक्षितमेकं कमप्यर्थ नूतः । पुरुषोऽनं प्रधान राजा चोप-
सर्जनमतएव ततः “पष्टीशेपे" (पा० २-३-५०) भवति । उपसर्जनादेव हि तेन
सा विधीयते । यथाः-
"भेद्यभेदकयोथैव संवन्धोऽन्योन्यमिप्यते।
द्विष्टो यद्यपि संवन्धः पाठ्युत्पत्तिस्तु भेदकात् ॥१॥” इति ॥
भेदकं व्यावर्तकं विशेषणमुपसर्जनमिलनान्तरम् ।।
ऐवमनेकपदसमासार्थमुक्ला पदार्थमाह-
राजा राजतेः॥११॥
दीप्त्यर्थस्य राजधातोः (भ्वा० उ०) "कनिन्युषितक्षिराजिधन्विद्युप्रतिदिव"
(उ० १-१५६) इति कनिन् ॥ नान्तलक्षण उपधादीर्घः (पा० ६-४-८)
दीप्यवे ह्यसावष्टानां लोकपालानां वपुषा । तथाच स्मृतिः "अष्टामिलॊकपा-
लानां मात्रामिर्जायते नृप" इति । माना अंशाः ॥
मात् । अथेदानी राजपुरुष इत्युक्ते राजा पुरुषमन्येभ्यः स्वामिभ्यो विनिवल वात्मना
संयुनक्कि । तावुभावप्यन्योन्यविमित्रपदार्थको मिथः संसृष्टपदार्थों समस्यते । अथेदानी
राजपुरुपमानयेत्युक्ते न राजानमानयन्ति नापि पुरुषमात्रम् । नाप्युभयम् । किंतु राजस्वा.
मिकं पुरुषमानयन्ति । इति स एव समासार्थ" इति तेनैव (दुर्गेण) व्याख्यानाच ।।
१. वाक्ये।
२. पष्ठी शेष इति सूत्रेण । सा-पष्ठी ॥
३. भिनत्ति (भेदयति ) व्यावर्तयतीतरेभ्य आत्मना स्वविशेग्यमिति भेदकम् । एवं
ध्यावर्तयति भेदयतीति च्यावर्तक, विशिनष्टि विशेषयति (व्यावर्तयति ) इति विशेषण
"नन्यादित्वा" (पा. ३-१-१३४ ) हयुः । उपसज्यतेऽन्यत्रासावित्युपसनं कर्मणि
त्युर (पा०३-३-१३३)
४. अनेकपदसमासाः पद तथाच संग्रह:--
"द्विगुईन्द्रोऽव्ययीभावः कर्मधारय एव च ।
पञ्चमस्तु बहुव्रीहिः षष्ठस्तत्पुरुषः स्मृतः ॥ १॥” इति ।
तत्र "संख्यापूर्वो द्विगुः"(पा० २-१-५२) पञ्चमूली पञ्चरथीत्येवमादि। पञ्चाना
मूलाना समाहार इत्यर्थे "तद्धितार्थोत्तरपदसमाहारेचे-" (पा०२-१-५१)ति समासः ।
"अकारान्तोत्तरपदो द्विगुखियामिष्ट" (पा०२-४-१७) इति स्त्रीवा-द्विगो-"
(पा०४१-२१) रिति डीम् । एवमन्यत्राप्यूधम् ॥१॥ "चार्थे दन्दः" (पा०२-१-२९)
स पुनर्विभाषेकवद्भवति । दिपदो बहुपदश्चेति । तद्यथा न्यग्रोधी । अहिनकुलम् ॥ भी.
मार्जुनवासुदेवा इत्येवमादि|२|| उपसर्गनिपातादिपूर्वकोऽव्ययीभावः। तद्यथा उपमणिकम् ।
मनुसमुद्रम् । व्यभ्रमित्येवमादि ॥३॥ तुल्यविभक्तिलिङ्गयोरुभयोः पदयोः समानाधिकरण:
कर्मधारयः (पा० १-२-४२) तयधा कृष्णमृगः। रतावः। श्वेतपताका । इत्येवमादि ॥४॥

·द्वितीयोऽध्यायः। ११७ पुरुष पुरिपादः॥१२॥ पू शरीरं वुद्धिर्ना तयोरसो विषयौपलब्ध्यर्थ सीदवीति पुरि सीदनात्पुरि- पादः । स एवातिपरोक्षवृत्तितामापादित पुरुष. ॥ यदा- पुरिशयः॥ १३ ॥ तयोरसी शेते विशेषेणास्त्र इति पुरिशय सन्पुरुष इत्युच्यते । पूयते ॥ १४॥ पूरयत्य (पूरणा-)र्थकस्य पृ धातो (ज. प.) "पुर कुपन्" (उ०४- ४) इति कुपन् प्रत्यये "उदोग्यस्य-(पा ७-२-१०२) त्युलमृमारस तस्य ( उकारस्य) च रपरल"मुरणरपर" (पा० १-१-५१) इति ॥ पूर्णमनेन पुरुषेण सर्वगतवानगदिदमिति पुरुप ॥ तदेतदर्थतोऽनुवदति- पूरयत्यन्तरित्यन्तरपुरुषमभिप्रेत्य ॥१५॥ अन्तरित्येयमन्तरपुरुषस्य ब्रह्मणोऽभिप्रायेण प्रामकिमुच्यते॥ अन ( वाक्यद्येनोक्त ) निगम प्रमाणयति- यस्मात्पर नापरमस्ति किचिद्यस्मानाणीयोन ज्यायोऽस्ति फिचित्। वृक्ष इव स्तन्धो दिवि तिष्ठत्येकलेनेदं पूर्ण पुरुपेण सर्पम् ॥१॥ भनेवप्रथमान्तस्सायपदार्थे बहुव्रीदि.। तथाच सूत्रम् “शेपो बहु दि"। "अनेक मन्यपदार्थ" (पा. २-२-२४) पति। ऐप यस प्रथमान्न इत्यर्थ । अनेयोक्तर्वडू- नामप्यय भवति-तपथा प्राप्तोपो ग्राम--ऊदरथोनदान-चित्राजरदीयरित्येवमादि।।।। प्रायेणोत्तरपदार्थप्रधानस्तत्पुरुष.। भय नु प्रायद्विपद एवेति स एव प्रसिसे राजपुरुष दत्यनदर्शित ॥६॥ १ सपोरियनरपुरीलेकयोस्यार सूत्रे विदिश्यत । उभय च्याप्य तिप्रवीति ।। 1 भत्र प्राप्तमुक यनिति उदरुप्रधानो वाक्यार्थ । य कर्मकप्राप्तिपदमिति ।म. मारसायरतूदकरप्राप्तिकर्ममाम शी चिनेप्यविशेषणनावभ्यत्ययःपि नुत्याधतया पति रियायो. समानार्थरवमित्युपपादनीयम् । एवमुत्तरत्रापात दोभ्यन् ।। तापुरुषभेशवेव रिगुरर्मधारयाविति चतु। समास वि संख्याविद ॥ est स्वभानि भेदा-(भवानरसिपा-) मान्यत्र द्रष्टया । दिकमात्रमत्रो-मायणान्य पदार्थप्रधानो बानीदि । प्रायेण पूर्वपदार्थप्रधानोऽम्पयीभार । प्रायेण चोभयपशमानो इन्दा थाना । पोग समासा संपादष्टाविशता पुनः नित्यानित्यत्वयोगन सुगठन पनिपातायातशुरुष सभा कधारय । सर्वशिशु- राभारियोRARोरिसिरियोऽम्पपीभावो दिशामतः पुन समामाना प्राNTA स्पषिनिधि 3. रिभानी जावस (यस-स) मराव र सिकारपोरसहमसे नाळ । तामासिकम् । "ग्रहन परमनिरागो सिपेना पुस्पोरस्थान-"(पा. १-१-५) ।

·११८ निरुक्तविवृतिः। इत्यपि निगमो भवति ॥ १६ ॥ ५ सं० ॥ अस्थार्थः। यस्मात्पुरुषात्परं परसादपरमधस्ताद्वा न किंचिदस्ति । यसाय न किंचिदणीयोऽनिशयेनाणु "द्विवचन विभज्योपपदे तरवीयमुनी" (पा. ५-३-५७) इति विभक्तव्ये उपपदे ईयसुनि "2"-(पा० ६-४-१५५) रिति टिलोपः । नापि ज्यायोऽतिप्रशस्सं महदन्यदस्ति । अन "प्रास्यस्यमा । ज्यचे" (पा० ५-३-६१) ति ज्यादेशे "ज्यादादीयस" (पा० ६-४-१६०) इत्यासम् ( स एव सर्वमित्यभिप्रायः ) यच वृक्षइव स्तब्धो निलसहोचविका. शधर्मा दिवि द्योतनावति खात्मनि सर्व विभागेन तिष्ठति तेन पुरुपेणेदं सर्वे जगत्पूर्णमिति ॥ ५॥ समासस्यैव द्वितीयमुदाहरणमाह- विश्वकद्राकपः ॥१॥ विश्वकद्रमाकर्पतीति विश्वकद्राकपः॥ अनावयवार्थानिर्विवक्षन्वन्शब्दस्य प्रसिद्धार्थलाद्वि-पदं-कर-पदं च व्याख्या म्भाध्यान्तरधृतं चकद्रपदव्यारयानपर भाष्यमनुभापते- वीति चकद्र इति भवगती भाप्यते ॥२॥ वि-इति-चक-इति-च शब्दद्वयं श्वभिः साकं गतिर्यस्य तस्मिन्मनुध्ये भाप्यते उच्यते । समासघटकतयेलाशयः । कथम्- द्रातीति गतिकुत्सना ॥३॥ अन पुनौति-द्रा धातुः । "इक्तिपी धातुनिर्देशे" (पा. ३-३-१०८ वा) इति-अनेन गतिकुत्सना कुत्सिता गविरुच्यते इति शेषः । दा कुत्साया गैती (अ०प०)। इदं हि तस्स कुत्सितगतित्वं यदस्य श्वभि. सह गतिः ॥ कद्रातीति द्रातिकुत्सना ॥४॥ इदानी कद्रातीति द्रातिकुत्सना कुत्सितगतिकुत्सना उत्कवदर्थः । क्त्पू- वकेन द्राधातुना कुत्सितगवेरपि कुत्सना उच्यत इति ॥ अन "रधवदयोथे" (पा० ६-३-१०२) वि चकाराद्रातावपि को. कदादेशः ॥ इदमपरं कुत्सिततर यदला श्वभिः सह निहन्ति तस्मात्कद्रातीति कुत्सितगतिकुसनेत्युपपद्यते । १ इद हि निघण्टुभाष्य शाकपुण्यादिषु यास्कपूर्वतनेषु निरक्तकारेवन्यतमेन केनचिकृत यनुदादोऽत्र यास्केन कृतः । एतेन हि । चचादेन), कान्दोऽपि तेन व्याख्यात एवेति कृत्वा । वविद्विवचकवाकर इसेवमपि सहितादिषु पाठः सायममि. प्रेत्य भाष्यान्तरीयाणां तथा व्याख्यानाभ्युद्यम इत्लप्यनेन प्रतिभाति । २. गतिनिष्ठायां कुत्साया, कचित्कुत्सायामिसेव पाठो धात्वर्थनिटेंश। गतिस्तु कियामा- मान्यमिति कृत्वा धात्वर्थमात्रशिष्टत्वात्तत्र विशिष्य न निर्दिष्टा स्वादिति बाट प्रतीमः ।। कुत्सा कुत्सनेत्युभयमनर्वान्तर भाववचनम् ।

·द्वितीयोऽध्यायः चकवाति कद्रातीति सतोऽनर्थकोऽभ्यासः॥५॥ अथेदानी च इत्येप कछातीत्येवमेव सत. शब्दखरूपस्यानर्थक एवा. भ्यासः । यदेवोक भवति पत्रातीति-तदेव चकद्रातीति ।। तदस्सिमस्तीति विश्वकटः ॥६॥ तदस्मिद्वितयमप्यस्ति । कुगतित्य कुरिसततरगतित्व च । तथाच कहाण पहा मिदादित्वात् (पा० ३-३-१०४ ) अड् । टाप् ॥श्वमि सह का वकद्रा वि. विधा वा यस्य स विश्वकद्रः श्वजीवन पुरुष । यद्वा श्वैव विश्वका । गुना हि कद्रा श्वका विविधा. श्वकद्रा यस्सेत्येषम् । यावद्विधा शुनो कुत्सिततरा गत. यसा सची अप्यस्य सन्तीति भवति वेव विश्वकर् । त कमिधिदपराधे पर्तमानं श्वजीवन, पादादिविकल मृगयानुगत श्वान वा कश्चनाकयति स विश्वकद्राकर्ष इत्युच्यते ॥ अधुना रूपसमासं दर्शयति- कल्याणवर्णरूप. । कल्याणवर्णस्येयास्य रूपम् ॥७॥ कल्याणवर्ण मुवर्ण तस्येय रूप यस्यासी कल्याणवर्णरूपः। अग्मिरन्यो वा कधिर॥ कल्याणादिशब्दान्विग्रहनसकानिप्रवीति- कल्याणं कमनीयं भवति ॥ ८॥ सर्व कमनीयं प्रार्थनीय भवतीति कल्याणं, कामयते कर्मनि छद "आया. दय" (पा. ३-१-३१) इति गिरभावे "सार्वधानुके यगि"-(पा. ३-१-६७)ति- यह आगमशास्त्रमनित्य ५. पा. १४) मिति आनेमुगि (पा. ७-३-८२) वि मुमा मसारस उस नस्य पत्ल च पोदरादित्याद । वर्णों घृणोतेः ॥ ९॥ आरणोत्साधयमिति वर्ण । आइपूर्वाधातो (खा. उ०) याहुरका-(पा. ३-३-१) दौणादिको नन् गुणो परवम् ॥ बाहुलबादेवोपसर्गरोपोऽपि ॥ रूपं रोचते॥१०॥ । तदि रोचते दीप्यते इति रूपम् । चीता (भ्वा. आ.) पिलस या हुआ। दोणारिके धर्मपि पनि चयोस पृषोदरास्सिात् ॥ अयोरसहरति- एवं तद्धितसमासामियात् ॥११॥ पवमनेन प्रकारेण तचिताय समासायपदिशाननेकपदिकांध निधान्या- परणालिश चापि सीस यानिमितान र इस वापयशेर ।

·१२० निरुक्तविवृतिः। तदेवं तद्धितसमास-नाम-निर्वचनलक्षणमुक्त्वा निर्वकव्याथै संप्रदायपरिरक्ष- पायाभ्युदयाच कंचिद्विशेषमाह- नेकपदानि नियात् ॥ १२॥ थान्येकपदानि जहादीनि नैगमकाण्डे वक्ष्यमाणानि तत्सदृक्षाप्यन्यानि वारक- रणोपपदविरहितानि सन्ति, तानि केवलान्येव परेणाभिद्रोहयुध्या पुच्छयमानानि प्रकरणादिकमनमिज्ञायवै न नियान निर्वकन्यानि । वेषां बनवगतसंस्काराणामे- कपदानां प्रकरणादर्थावधारणमुपपदार्दो भवति नान्यथा । अन्यथा तु ध्रुवाणः प्रल. - तस्वैध रूपं यस्येति वहुनीही इचपदलोपो याचनिको पाकिदुक्तः "सप्तन्युपमानपूर्व- पदसोचरपदलोपश्च (२-३-२४वा.)" इति । महाभाथ्यद्भिस्तत्र (वार्थगर्भवानीदो) पूर्वपदं ससम्बन्ध्युत्तरपदार्थसहछे लाक्षणिकमिति TET बमोहिदचित्तः । उष्ट्र: मुखं यस्येत्येवम् । तदापि कल्याणवर्गः रूपमस्खेलेव विग्रहः । अर्थरतु कल्याणवर्णादस फरयाणवर्गसम्बन्धिरूपसमिति-लक्षणावलाद । इयमेव दिगन्यत्रापीति ।। १ पक्षान्तरासमभिन्यादतानि ।। २. विप्ररूपंजिशासया। नतु सोधाय । ३. सहसा । आत्मनो विधायकपरिचिस्यापयिपया ।। ५. यथार वक्ष्यवे (नग० का० ४-१-१) तत्र बहा इत्यादिकं यद (नै० प.. पा.१-१) उक्त । तस्य निर्वचनान्युपायश्चित्यतेऽनवगतरकारे हि तलिन् (जहादी) न शायते प्रकरणोपपदमन्तरा कतमल पातोरयं, कि हन्तेः (१० ५०) उत-ओराह सागे (जु०प०) लस थानो: स्यार ! d। यथाच निगमः । शोनु मा अनिभित: ससा ससायमनश्रीर जसको अलदीपवे ॥ (१० स० ६-३-४९-२) विशोकस काण्वस्यमापं गायत्री। असामूचि जोलस सम्स पूर्वोचरपदाविरोष. प्रकरणासारूप्यायो परिधिभिः संस्कारानपगमेयर सात टरेवानिमायोवहिजे नवहरते प्रकरणोरपरस्टार तथा निगमः । मान एर सियागसि मा दयोस वि। कभीमो भूरि ।। ( स०६-३-४८-) पुरन्द्र! गोलासनि. मानसपराधे । “नागोसरा मगरिब" समरः । मा पसीनांशिकी। योग- पोरपि मा भीस्तारिच विवागरपरि मारीरिसंस्तावेवप्यागामु मारी। ५.अस्मिन्प्रकरणे -विधि-२ मां मनुष्याः ।। सुप्मानेप नाय । को नुर. 03 मानसिनाटः परसमपि वा मद्धिः सा समानरपानः मसामानम्मानर सन्नम् (साभवाम पर रामानन्मान: । एस.वन् AAL) + मारा यूगमनानाः मुन्नो मौ पारिहि । म" मा पारफ: शर्मा-पापा जपान राम नादापोली ५५"सर मारनन् । मानाकर उपासनोहामायापारी 1.रामः॥

·-- . द्वितीयोऽध्यायः। वाये न योक्ष्यते । तथाच श्रूयते-'यो ह वा अविदितार्पयच्छन्दोदेवतब्राह्मणेन मन्त्रेण याजयति वाऽध्यापयति वा स्थाणुवछति गत्ते वा पद्यति प्रवामीयते पापीया• न्भवति यातयामान्यस्य छन्दासि भवन्ति' इति । तदेवनिर्वचनलक्षणान्तमभिदधता मुनिना (यास्केन) सपरिकर विषययोजने प्रतिपादिते । सप्रति यसै निर्वत- व्योऽयमुक्तनिर्वचनलक्षणः समानायव मधिकारिणमनुवन्धेष्ववशिष्टं लक्षयति- नावैयाकरणाय नानुपसन्नाय नानिदंविदे वा ॥ १३ ॥ नियादिलनुवर्तते । वैयाकरणो हि लक्षणज्ञो भवति । यः पुनरलक्षणरतले भाष्यकारेण ( यास्केन ) जहाशब्दस्यायोतनाऽर्थसंगत्यर्थश्च कमह जाविति च। तथाच-अपापकमनपकारिण सन्त कमह जातु काराचिदपि जहा-'जधान (प्रमादलो विक्षिप्तचित्तोऽपि सन् ) इति इन्द्रस्तान् ( मा वधीरिति वदतः ) पाह। न कदाचिदपि पाश्चिदपापको मया इतपूबः । पापक (पापकारिण)तु हन्मीसमिप्रायः । ते यूयमपापका एवाजन भूयास्स न वो हनिष्यामि । यत्पुनरेतदुक्त भवद्भिभूरिष्षप्यागस्थ मासान्वधी- रिति । कथमागरकारी न ह.येत । एव मति सर्वमसमक्षस स्यात् । किमेष श्वा पुरो- डाशमवलिइछाडेन न हन्येत ॥ अब चेदेव मथ-मनुष्यानपापानपि इस्येव त्वमिति । अत्र श्रूमः "कोस्मदीपते" इति । कोपापकारी अस्मत् अस्मत्त ( भीत. सन् ) ईपते पहायते। न झादप्यपापकारी मत्त उदिजमानः पलायते । सहि मुद्धेन चेतसाऽभि- मुस एक मामभ्येति । य एत्र तु पापकारी भवति स वात्मापराधाविनया बुल्माऽसत्तो भीत. सन्पलायते इत्यभिप्रायः ॥ अनासदिति पञ्चमीबलादीपते-(वा. आ.) गतिसामान्यवाचिनोऽपि पलायनेऽवस्थानम् । यो हि यस्मादिभोति स तसापळायते इति भीतशब्दोऽध्याहतो भाष्यकारेण । न घनीत परायते । इत्येप समस्तप्रकरणस्वार्थः ।। १. न विदितानि आर्षेयच्छन्दोदेवतत्राह्मणानि यस्य तथाभूतेन मणेत्येवमर्यकेनानेन निगमवचनेनार्यशानापेक्षदेवतादिशानस्यैव याजनाथूपयोगेन पुरुषार्थसाधनन्वमुच्यते । भशानस्य तु प्रत्यवायसायनत्वम् ।। २. विषयप्रयोजनसंबन्पाविसरिलक्षणानुविधा अनुबन्धा ये पूर्वमुपकान्तास्तेषु यथा- प्रतिशाततुरीयाममनुबन्धनम् ॥ एतलक्षणादिकमुक्तमधस्ताद ॥ (२ पृ. १३ प.) ३. न्याकियन्त धातुप्रत्ययादिप्रविभागण व्युत्पाद्य-ते-शम्दा अनेनति व्याकरण ध्यारपूर्वात्य रोते: "करणाधिकरणयोश्च" (पा. ३-३-११७ ) ति व्युर । व्याकरण वेदेति वैयाकरण. ! "तीते तदेदे-" (पा. ४-२-५९)ति वैदिवर्थेऽण् । "न वा. 1. निरासाहीवरणार्थ जहासम्दस्यापस्ताोपरिष्टाच "अपापक" "कम्" मह "जानु" इति सबमेतत्पदचतुष्टयम यादत भाभ्यकारेणेत्यर्थः।। 2. अतएवोत्तमपुरुपे लिपपपतेऽन्यथा सक्रियाया पारोश्य दुरुपपादम् । तथाचोक (सि. को०) उत्तमपुरुपे चित्तविशेपादिना पारोध्यम्। ति। "मुसोऽद किन पिलटापे"ति। "ब जगद पुरसातस मत्ता किलाइनि"ति चोदशहतम् ।। नि.यू.१४ ·१२० निरुक्तविवृतिः। तदेवं तदितसमास-नाम-निर्वचनलक्षणमुक्त्वा निवकव्यार्थ संप्रदायपरिरक्ष. पायाभ्युदयार्थच कंचिद्विशेपमाह- नेकपदानि निघूयात् ॥ १२॥ यान्येफपदानि जहादीनि नैगमकाण्डे वक्ष्यमाणानि तत्सदृक्षाप्यन्यानि वाप्रक- रणोपपदविरहितानि सन्ति, तानि केवलान्येव परेणाभिद्रोहयो पृच्छयमानानि प्रकरणादिकमनभिज्ञायवै न नियान निर्वकन्यानि । वेपा नवगतसस्काराणामे- कपदान प्रकरणादर्यानधारणमुपपदा भवति नान्यथा। अन्यथा तु नुवाणा प्रत्य- तस्पेव रूपं यस्येति वहुचीही श्वपदलोपो वाचनिको कार्तिकदुतः "सप्त उपमानपूर्व- पदस्योचरपदोपश्च (२-२-२४वा.)" इति । महाभाष्यकृद्भिस्तन (स्वार्थगर्भवानीदी) पूर्वपद स्वसम्बन्ध्युत्तरपदार्थसहाशे लाक्षणिकमिति कसा बहनी हिशितः । उष्ट्रः मुर यस्पेत्येयम् । तदापि कल्याणवर्ग: रूपमसत्सेव निग्रहः । अस्तु कल्याणवर्णशम्दस्य कल्याणपनसम्बन्धिरूपमहशमिति-अक्षणावलाद ।। इयमेव दिगन्यत्रापति ।। १ पदान्तरासमनिम्याहतानि । २.निचाप्रकर्षविद्यासया। नतु स्वबोधाय । ३. सहसा । आरमन्नो विपाप्रकर्यविचिस्यापथिषया ।। ४. यथाच वक्ष्यते (नैग० का० ४-१-१) तय जहा इत्यादिक यद (नै० ध. का० १-१)उक्त । तस्य निर्वचनाभ्युपायश्चिन्यतेऽनवगतसंस्कारे हि तलिन् ( नदादो) नसायते प्रकरणोपपदमन्तरा कतमस पातोय, किन्तः (अ०५०) उत-मोहार लागे (जु. ५० ) इत्यस धातोः स्वाद ! इति । यथाच निगमः । फोनु मयाँ अनिधित: ससा सवायनबधीत् नहायो जसदीपते ।। (%० स० ६-३-४९-२) मिचोरस काण्यस्यमा गायथी। असामृषि महेलम्य शम्दस पूर्वाधारपदाविरोष. प्रकरणम्दसारूप्यापिस्थितिम संस्कारानगर सवि इन्वेरेवारिशेषपाते नहाते:प्रकरणोपरार। तयाच निगमः । मान पर मिनागधि मा यो विपु । वधीमो रिपु ॥ ( म०६-३-४८-४)हे पूर! गोसानेपालि. भागसपरा आरोपराको मन्तुरिय" समरः। मा सीमांसी। राम- योरपि मा वीरतापिच विषागरसरि मावी भूरिश्वसंस्पातपस्यागरण मापभः ।। मिसरो कीरि-योन्धिा3-२ मा मनुष्याः । । पुमाने तापामानि । पोनु प. नितिनाट: पपमान वा मधिस्तुत: ससा समानल्यानः HINमानरूपाननेक मन्दम् (सामनाम पत्र समानम्मानः । एवं सन्दम् भरो)। पापया यमनाहना. सन्तो मां मा भारती मा" भय वासीमामा-गरपान फम बाद,मोहम्मत्रोध: पता:"सार मात्र । नयापाराम उपासनाarjाहो 1 .॥

·रितिकदमागम्कारी नल्येत मति सवमसमास सात् । किमेप श्वा पुरो- खासमादेन न इन्येस।। अथ देव पूर्ण-मनुष्यानपापानपि इन विमिति । अत्रमूम. “कोऽसदीयते"ति। फोपापकारी अस्मत् अस्मत (मात सन्) ईषते पडायते। न कधिदप्यपापकारी मत उदिजमान, पदायते । सहि गुदेन चेतसाऽमि. मुरा एव मामभ्येति । य एव तु पापकारीभवति स एवात्मापराधशक्षितया दुधाऽसत्तो भीत. 'सपनायते इत्यभिप्रायः । अाणदिति पचमीवलपदीपते-(भा आ.) संत भीतशब्दोच्याइतो भाष्यारेण नमभीत. पलायो । इलेष समतप्रकरणवाय.।। निगमवचननार्थशानापेक्षदेवतादिशनस्यैव यानाधूपयोगन पुरुषार्थसाधनसमुच्यते । २. विषयप्रयोजनसकशधिकारिलक्षातुर्विधा अनुबन्धा ये पूर्वमुपान्द्रास्त्रेषु यथा- प्रतिशततुरीयासमनुवचनम् ॥ एतपक्षणादिसामुक्माताद ॥ (२१ १३ प.) ३. व्याक्रियन्त भानुप्रत्ययादिपविभागण सुत्सायन्ते यदा अनमति व्याकरण व्यापूर्वातारोते. "परणाधिकरणयोवे" (पा०३-३-११७) ति युर । व्यारण वेदेति वावरण.1"तदधीते तडे दे-"(पा० ४-२-५९) दिवाण । "न खा. 1. निराकाझीकरणा जहाराब्दसाधनाघोपरिष्टाच अपाश्क" "वम्" अह "आतु" इति सरमेनत्पदननुध्यमध्याहत भाभ्यकारेणेलयं ॥ अतएवोत्तमपुरुप लिदुपपद्यतऽन्यथा स्वत्रियाया पारोव दुरुपपादम् । तथाचोक (सिक को उमपुरुषे वित्तरिक्षेपादिना पारोक्ष्यम् । इति । मुसोऽह बिल विल्लापे"ति। सजगर युरवातस्य मत्ता दिलाइमिति चोदाहतम् ।। द्वितीयोऽध्यायः। वाये न योश्यते । तथाच श्रूयते-'यो ह वा अविदितायच्छन्दोदेवतबामणेर मन्त्रण बाजयति वाऽभ्यापयति का स्थावति गर्त वा पद्यति प्रवामीयते पापीया- न्भवति यावयामान्यस्य छन्दासि भवन्ति' इति । तदेवनिर्वचनललगान्तमभिदधता मुनिना (यास्केन) सपरिकरं विषयप्रयोजने प्रतिपादिते । सप्रति यस निर्वत- ध्योऽयमुकनिर्वचनलक्षण, समानायस्वमधिकारिणमनुवैन्धेष्ववशिष्टं लक्षयति--- नावैयाकरणाय नानुपसन्नाय नानिदं विदे वा ॥ १३ ॥ नियदित्यनुवर्तते ॥ वैयाकरणो हि लक्षणहो भवति । य. पुनरलक्षणाम भाष्यकारेग ( यास्केन ) महाशब्दस्याश्योतनापोऽर्थसंगत्यथश्च कमह जाविति च । तपाच-अपापकमनपकारिण सन्त मह जानु कदाचिदपि जहा-'जधान ( प्रमादेतो निक्षिप्तचित्तोऽपि सन् ) इति इन्द्रस्तान ( मा कीरिति नदत ) माझा न पदाचिदपि अश्विदयापको मया हतपूनः । पापक (पापकारिण) तु हन्मीत्यभिप्रायः । ते यूयमपाएका जाजल भूयास्य न वो हनिष्यामि । यपुनरेतदुक्त भवद्भिभूरिश्वभ्यागरतु मास्मान्वधी- । योहि यम्मानिति स रासारपलायने । यस नयाभूतेन भनेणेत्येवमर्थनानेन 1 गाँसामान्यवाचनोऽपि पलायनेऽवसानम् १. न विदिवानि भायच्छन्दोदेवताक्षणानि शानस तु प्रत्ययावसाचनत्वम् ।।

·१२२ निरुतवितिः। अवैयाकरणाय न नियायतो हसी न्युपाय निरुच्यमानमेतमाययुध्येत ! ततच व्यर्थ एव श्रमः स्यात् । तथा चैतप्रिपेधति मनुः । 'विद्ययेव समं कामं मतव्यं ब्रह्मवादिना । आपथपि च शोराया न चैनामिरिणे वपेत्' इति ॥ "दरिणं शून्यमूपर"मिलमरः । यथा तत्रोप्त वीज नोत्पयत इति नोप्यते ततस्मिन्ननधिका रिणि विद्यापि नो देयेतीति तदापः ॥ तला अप्पनुपसनाय परां शिष्यवृत्तिम- नास्थिताय न किंलास्थितायवेत्येवं व्यतिरेकमुपेनाधिकारिलक्षणकयनं नम्यस्य प्रकृतार्धदायवोधकत्वेन तनियमनाय । एवं हि धर्मो न हीयते ॥ तथाभूताया- प्यनिदंविदे-ददं निरुकावं घेतो (वेदितुं शोवी) वि-इदं वित् स न भवती- लनिदंवित्तस इदं वेदितुमसमर्थाय न कितु समर्थाथैव नियादिलः ॥ अन हेतुमाह- नित्यं हविज्ञातुर्विज्ञानेऽसूया ॥ १४ ॥ यो हि न विजानाति (नावयुधठे) तस्याविशातुर्विज्ञाने नित्यं (निसकाठ• मेव) नियमेनासूया गुणेषु दोषाविष्करणमुपजायते ॥ स हि अनवयुध्यमान भा- स्नीयं दोपमाचार्य एपापसजति सयमेव तावदयं नं पुष्यते मिस्मान्धोधयिष्य- वीति । एतसात्कारणादश्रुतपूर्वान्यशास्त्रायासिनमनसे नेदं नियादिवि पुष्कलम्।। एवमधिकारिपरिकानापानधिकारिणमुक्ता संप्रत्यधिकारिणमाह- उपसमाय तु नियाद्यो वालं यिमातुं स्यान्मेधाविने तपस्विने या ॥ १५ ॥ ६ ॥ भ्यामि"(पा.-३-३ ) ति यापूवमेनागमः ॥ गहि सामानि पाणिन्याकादीनि जागावीवि वापः॥ १. "आस्वच्छील-"(पा. ३-२-१३४) गुगन्येभ्योऽपि सरपते"-(पा. ३-२-७५) वा किर ॥ विशिष्टे airteमाद (TERatiy १ अपवा मिलनेन यत्रिविमा निश्यिये। पेन बन्परिकमरियास नामित वसा भनिएकिनारमालितहरपकमलापेनिश्वासन मिपाया गुनिया यो दिवाखान्तरिम सिमुपमति सिमान्त:सरसः गुमापिस पति से नियादित परमिटोः। अथवा दलिलामयोपोर Ris-fs. सवारसरस परमा सवार यति । म सधारदार भारमल योगिने। मखानपानभून कामगोत्सव योन को परमानामा नामा सनिमारिसप्प भयो। २.भारत 1. मिरर तामार वाति सिगरा मनोज विनिता "RU सविसमाधि सोन्। mulamicRln" oth ·- द्वितीयोऽध्यायः। १२३ , जन्मान्तरानुभावितप्रज्ञावान्मेधावी प्रहणधारणपटुस्तपस्वी प्रशस्ततपाः । प्रशंसाया-"ममायामेधानजोविनि-(पा०५-२-१२१) रिति” विनिमलर्थे । तसे । यो वाऽन्यः कश्चिदिदं विज्ञातुमलं पर्याप्तस्वस्मै दृढप्राहिणे (स्थिरबुद्धये) अर्वयाकरणायापि नियादेव परमुपसन्नाय। अनुपसन्नाय तु तपस्विनेऽपि मेधा- पिनेऽपि दृढमाहिणेऽपि वा नैव नियात् । उक्तं च मनुना "यश्चान्यायेन निबूं- याद्यश्चान्यायेन पृच्छति । तयोरन्यतरो मृत्यु विद्वेपं वाधिगच्छति ॥” इति ॥ ६ ॥ अथाप्येतमधमधिकृसोदाहरन्ति- विद्या ह वै ब्राह्मणमाजगाम ॥१॥ विद्या वागधिष्ठात्री देवता । ह इति पुरातीते पादपूरणे वा । ये इति निश्चये । सा किल कामरूपिणी भूखा ब्राह्मणं सयतात्मानं विदितवेदावेदार्थ कंचनोपा. ध्यायं विग्रंप्रति आजगाम । मागस च प्रहीभूतोवाच-~ गोपाय माम् ॥२॥ मां गोपाय रक्ष । गुपू रक्षणे (भ्वा.प.) "गुपधूपविच्छिपणिपनिभ्य आय" (पा. ३-१-२८) इत्यायन्तस्य "धनायन्ता" (पा. ३-१-३३) इति धातु- खाहोर । का समीति पृष्टे वाह- शेयधिहमस्मि ॥ ३॥ ते तवाहं शेयधिनिधिरस्मि "नियिनी शेवधिभेदाः परदादयो निधे"रिल. १तत्रह- "भूमनिन्दाप्रशंसामु निल योगेऽतिशायने। सम्बन्धेऽस्तिविवक्षाया भवन्ति मनुनादयः॥१॥" इत्युक्तम् ॥ प्रस्ततपसा मेधाविना वा स्वयमपि वेदार्थोऽभ्यूहिन शक्यते किमुतोच्यमानोऽव- बोदुम् ।। २. एक पूर्वमा दार्थकरशद उपन्यस्तो मुनिना ॥ ३. यपपि समुपलभ्यमा नमनुरगृतिपुस्तकेन्यथापाठ उपलभ्यते-यथा- "अन्यायेन च य: प्राह यवान्यायेन पृच्छति । समोरन्यतरः प्रेति विद्वेषं वाभिगनाव ॥१॥" इति। सथाप्यतसोत्यागेण यथानिर्दिष्टान रोपनियत तदनुसारिलादस्या पनिटः ।। ४. तथाभूनायेव हि गोपनोरमशः फरिश्वतीति । तयाभून एक वामपादासण्या- मुरारित संसार: प्रशस्तरो गुरूयो नागपाथः । अन्यस्तु जात्येव प्रामणः न सपा नापि तेन तवायोर महामार्थ अरिना-"तप: भुनच योनिदेवदासन- भान् । १.भुकाभ्यां मोनो नाममा एस." । मापनमारमै मुस्पतालमत्तम्पपदेशसारणम् ॥ ५.शिनीवासदी राक्निीशि भारः।

·१२४ निरुक्तविवृतिः। भरः । यथा निधिषनिना चिरादपि यथाररुचि रहामाणो नापक्षीयते किंलविरतं परिपूर्णरूपएव प्रस्फुरति । एवमहं विदुषा शश्वत्प्रदत्ताऽपि नापक्षतिमायामि किंतु वधीम्येवेति वाग्देवी अहमसीति निगूढाभिसंधिरेवमाहे ॥ कुतः पुनरला रक्षामीति पृष्टेवाद- असूयकायानृजवेऽयताय न मा ब्रूयाः ॥ ४ ॥ लम् असूयकाय गुणेषु दोपाविष्कारिणे परापवादशीलाय वा अनृजवे कुटिलत्तये ( शठाये ) यस्य वा मनोवाग्देहेष्वसमाः प्रत्तयस्तस्मै । अयताया- सयतेन्द्रियाय (विप्रकीर्णेन्द्रियाय) याचन कायाशुचये वा मा-मां न बूयाः मावद ॥ कि तथास्ते भविष्यति । वीर्यवती तथा स्याम् ॥ १॥५॥ तथासलहं ते वीर्यवती-निमहानुप्रहसामर्यभूता स्या भयेयम् ॥ यसै खमनुग्रहीप्यसि तसै प्रभविष्यामि, यस्य वा निग्रहीन्यसि तं पराभविष्यामि । ततः पराग्भविष्यामि वा ॥ अधुना शिष्यमुपदिशति- य आतॄणयवितथेन कर्णाचदुःखंकुवनमृतं संप्रयच्छन् । तं मन्येत पितरं मातरं च तसैन द्वोत्कतमच नाह ॥२॥६॥ यो गुरुभवतः कर्णावपिहिताविव सन्तावातृणत्ति आभिनत्ति (पिणोति) 3. तृदिन हिंसानादरयोः (१० उ०) "धादिभ्यःनम्" (पा. ३-१-५८) । केन ? अतिथेन सत्येन ब्रह्मणा वाचा। कथंपुनरातृणत्ति-अदुःखं दुःखाभावं कुर्वन् । अन्यो हि यः कश्चन कर्णवन्यद्वाऽऽतृणति स दुःसयति । अयं नु न तथा । कित्यमृतममृतल-(मोक्ष-) प्राप्तिदेवज्ञानं संप्रयच्छन् ददत् । हेतापत्रोम- यत्र शता । तं मन्येत पितरं मातरं च नंतरी मातापितरी सः (तथा समु. इतुं भवन्तं प्रभवतः ) । उकं च- उत्सादकयादानोगरीयान्नादः पिता। ब्रह्मजन्न च विनय प्रेस चेह च शाश्वतम् ॥ १ ॥(म० सं० २-१४६) इति । अतस्तले मातापितृभूनाय गुपे कतमचनाह कदाचिदपि (कप्टा- पामप्यापरि) अहेति वंदे । न त्रुहो नाप कुर्यात् । "धहहेभ्यासूयायांना चंपात कोप"(पा. १-४-३७) यति बतुर्पा । १. दुर्गरतुगोपाय मा" रश नान् वतन गुप्ता सदी ने वयिः रनिधान भरियामान्यनार। भवानीति बमानसामीप्ये रतिः सनी भविष्यामीलेवन- मागमयीन तलाकः ॥ "इसाचा तस्वेि" (पा० ८१.१) रवि ले एवम् । २. MATसपनजुः ॥ यमरः । १. सातामुत्र मुसंस। . %* ·द्वितीयोऽध्यायः। १२५ अधुनेतरान्दुष्टशिष्यानभिशप-तीदमाह-(विद्या) अध्यापिता ये गुरु नाट्रियन्ते विप्रा वाचा मनसा कर्मणा वा। यथैव ते न गुरोभाजनीयास्तथेय तान्न भुनक्ति श्रुतं तत् ॥ ३॥ ७॥ ये विमा मेधाविनो द्वितन्मानोऽध्यापिता. सन्तो गृहात विद्या चाचा प्रिय- वचनेन मनसा गुभानुभ्यायेन कर्मणा परिचरणन गुरुं गुप्त वेदरहस्य रुवन्त मुपदेयार निजमध्यापक नाद्रियन्ते गुरुप्रति नादर कुवति । कि तेपामित्युच्यते --यथैव ते शिष्यास्तस्य गुरोर्न भोजनीयान भोजनाही । न भोगदायिन ! तथेच तान् शिष्यान् तत् गुरूपदिष्ट श्रुतं वेदशास्त्रादिकमपि न भुनक्ति न पाठयति । श्रुतफ्लेन न सयुनक्तीत्यथ । अधुना यसै वकच्या तस्य लक्षणमाह- यमेव विद्या शुचिमप्रमत्तं मेधाविन ब्रह्मचर्यापपनम् । यस्ते न दुह्येत्कतमश्चनाह तस्मै मा भूया निधिपाय ब्रह्मन्॥४॥इति॥८॥ हे ब्रह्मन् यमेव गुचिं सदाचारसपनमप्रमत्तम वहिन यमनियमेषु । मेधा- विनं मेधावन्त (ग्रहणधारणसमय ) ब्रह्मचयणोपपनं विद्या जानीया । किच यस्त तुभ्य कतमञ्चनाह कदाचिदपि (सवास्वप्यापत्सु) न द्रुहोत्न द्रोहमुपगच्छेत् तस्सै निधिपाय निधिवद्गोप्ने मा मा स्व ब्रूया. यदे । विधी लिद ॥ इतिशब्द उक्तिसमाप्त्यर्थ ।उक्तिखरूपपरामर्थको वा ॥ निधिशब्दाथमाह- निधि शेवधिरिति ॥ ९॥७॥ इति श्रीमद्यास्मुनिप्रणीतनिरुक्तमाने द्वितीयाध्यायस्य प्रथम पाद ॥३॥ अयमितिशब्द उपोद्वातप्रकरणसमाप्त्यर्थ । इति श्रीमद्यास्कमुनिप्रणीत निरुक्तविवृतो नेघण्टुककाण्डे द्वितीयाध्यायस्य प्रथम पाद ॥१॥ ॥ समाप्ता चेय सप्तपादेका यास्मनिरुक रघुविरति ॥ श्रीमन्मुकुन्दशोऽयदातकाम्बिकापदाऽऽसेवी । फरमाहायशाम्बुधिचन्द्र प्राणेप्टसद्विवृतिम् ॥ १॥ १ अत्र निधिपाय प्रमन्नि संस्थाम्यासोगिरीतपुस्तष दृष्ट । २ यमाश्च पतअलिना योगम्। उका । "अहिंसा सत्यास्तेयापरिग्रहा यमा" इति । नियमाश "शीचसतोपतप स्वाध्यायश्वरप्रणिधानानि नियमा" इति । एषा लक्षणानि वतएव द्रव्यानि ॥ ३ धीरणावकी मा" इत्यमर ।।

·पं. १२ २० २१ ११ स्वते ८८ سم ९ माणो तल अशुद्धम् यलोपः यलोपः नित्युपधाद्धिः संचास्कार सच्चस्कार योऽनु यो योऽनु मिद्यते भद्यते छन्दसीहि छन्दसीति (पा. २४७६) इवते तदेतदनकं तदे यदेतदनकं तदै मृधिहिंसा मृधिहिंसावं मविद्वासमाहार्द्धम् माहार्द्धम् .माणोतल दशशब्दं दंशशब्दं नलोपोन। छान्दयोऽज निकरणच. खयः । “छन्दोवत्सूत्राणि भव• न्ती-"नि । यद्वा "दशि दंशने" (च. आ.) इदिवाणिजभाव देशतीति । आकुस्मीयमात्मनेपदं णिच्सनियोगेनैवेति व्यारयातारः। नलोपेसलिसाहचर्यास्वादेरेव प्र. हणमिति नेह भवति॥ सामन्य सामान्य यात पात्त वाशब्द वा शब्द ९८ नलोपोन। १०३ १ " २५ २८ १०९ १११ ११८ A १२ १३ तद्यक्त क्द्रमा कद्र-गदं शाकपुष्पा चकदशब्देन) तद्युत कद्रमा कट्ट-पदं शाकपूष्पा चकशब्देन)क्ट्र २८ "