·आनन्दाश्रमसंस्कृतग्रन्थावलिः।
W
ग्रन्थाङ्कः ६८
नारदपञ्चरात्रान्तर्गता
बृहद्ब्रह्मसंहिता।
एतत्पुस्तकं
वे० शा० रा. रा. वेणेगायकर इत्युपनामकैः शंकरशास्तिभिः
संशोधितम् ।
तत्
हरि नारायण आपटे
पुण्याख्यपचने
आनन्दाश्रममुद्रणालये
आयसाक्षरैर्मुदायित्वा
प्रकाशितम् ।
शालिवाहनशकान्दाः १८३४
खिस्तान्दाः १९१२
( अस्य सर्वेऽधिकारा राजशासनानुसारेण स्वायत्तीकृताः )
मूल्यं पादोनरूपकद्वयम् (१९१२)

·आदर्शपुस्तकोखपत्रिका। अस्या नारदपञ्चराबान्तर्गतबृहद्ब्रह्मसंहितायाः पुस्तकानि यः परहितकपरतया प्रदत्वानि तेषां नामादीनि संज्ञाश्च प्रदर्यन्ते। (क.) इति संज्ञितम्-गुम्बापुरनिवासिनां रा. रा. उकुमाई शामळ इत्येतेपाम् । अस्य लेखनकाला संवत् १९१३. (स.) इति संजितम्-श्रीवेङ्कटायुपत्यकास्थीपदनगरस्थापितायर्या श्रीवेटेश्वरनिलय- मुद्राक्षरशालायां मुद्रितम् । अस्प लेसनकाल: शालिवाहन- शकाब्दाः १८३२. समायमादर्शपुस्तकोल्लेखपत्रिका । VIDYA

·ॐ तत्सद्ब्रह्मणे नमः।
नारदपाश्चरात्रान्तर्गता
बृहद्ब्रह्मसंहिता।
तत्र प्रथमोऽध्यायः।
ज्ञानानन्दस्वरूपाय कल्याणगुणराशये । प्रपन्नपारिजाताय सिन्धुजापतये नमः ॥१॥
एकदा मन्दरद्रोण्यामासीनः कमलासनः । द्वयमावर्तयन्मौनी वैष्णवं रूपमुखहन् ॥ २॥
दिदृक्षवो महाभागा मुनयो नारदादयः ।आगताः परया भक्त्या गायन्तो यज्ञपुरुषम्॥३॥
साष्टानं प्रणिपत्याथ संबद्धकरसंपुटाः। विविशुः स्वोचिते देशे प्रसन्ना मर्तुराज्ञया ॥४॥
ऋपय ऊचु:-
नमः कमलवासाय नेटा(श्रेष्ठा)यानिष्टनाशिने । पितामहाय शुद्धाय प्रणतज्ञानदायिने ।
संशयं नो महाभाग पृच्छामो यदि मन्यसे । कोऽन्योऽस्ति संशयच्छेत्ता स्वत्तोऽत्राऽऽश्च-
-
यरूपतः ॥६॥
त्वं कर्ता सर्वलोकानां किं जपन्निह तिष्ठसि । किमिदं धार्यते रूपं किमिदं मौनमा-
भितम् ॥ ७॥
ब्रह्मोवाच-
शृण्वन्तु पुत्रा वचनं मदीयं गोप्यं परं मूतहिताय सत्यम् ।
कर्ता न चाहं जगतो भवन्तो विमोहिता दुस्तरयाऽजया हि ॥८॥
जिज्ञास्यमस्योद्भवनाशहेतु बह्माद्वितीयं पुरुषाभिधानम् ।
बृहद्गणैकायनमादिमूतमादित्यवर्ण तमसः परस्तात् ॥ ९॥
योऽनन्तशक्तिलपौरपाय (यः) सर्वाश्रयः स्वाभयकामधेनुः ।
यस्यांशमूता हि वयं भवन्तः प्रवर्तयामः खलु लोकयात्राम्॥ १०॥
यश्चेशिता नोऽसिलविक्रियाना(णा)मन्तर्गतो नाधिगतो विकारः ।
अमच्युतानन्तसुखावबोधः स्वाधारभूतः सकलावधिश्च ॥ ११॥
न यन्त्र कालो न समोऽस्य कश्चित्सर्वात्मभूतश्चिदचिच्छरीरः।
अचिन्त्यलीलः करुणैकशीलः श्रीलालिताधिर्मम योनिभूतः॥१२॥
इयत्तया यस्य गुणान्विभूतीनामानि रूपाणि च चेष्टितानि ।
मनोवचोभ्यामधिगन्तुमीशिरे नाद्यापि सिद्धा मुनयोऽस्मदाद्याः॥१३॥
यच्छक्तयो विश्वमलं सृजन्ति रक्षन्ति निघ्नन्ति जनेषु विश्यन् ।
तन्नामरूपाकृतिमिः स्वयं च विमिद्य चाऽऽस्ते हि महाविभूतौ ॥ १४ ॥
श्रिया च भूम्या ननु लीलया च समग्रयाऽऽराधितपादपद्मः।
ऐश्वर्यविद्यायतशीर्यसीमगप्रागल्भ्यकारुण्यदयानिकेतः ॥ १५ ॥

·२
नारदपाश्चरावान्तर्गता-
[१ प्रथमोऽध्यायः
विचित्र दिव्यामितभूषणायुधो विचित्र दिव्यामितवाहनान्वितः ।
विचित्रनित्यामितकेलिकेतनो विमुक्तनित्याश्रितपादपल्वलः ॥ १६ ॥
प्रधानकालोज्ज्वलसत्त्वबोधविमिन्नरूपाचिदानन्यसंश्रयः ।
नित्यादिभेदोकचिदेकसंश्रयः स्वाधारभूतोऽद्धयशब्दवेद्यः ॥ १७ ॥
योऽसौ तृतीयः परतन्त्रयोदयोः स्वतन्त्रसर्वज्ञचिदेकविग्रहः ।
आत्मा च शेपी च सदैकरूपो निरूप्यते येन समस्तरूपम् ॥ १८॥
योऽसौ चतुर्विंशतिभिः कलाभिः प्राधानिकीभिर्विरचष्य देहान् ।
समूह्य तानाशु निविश्य देवो वैरागसंज्ञः पुरुपो बभूव ॥ १९॥
तस्याहमासं जठराज(ज)कोशादानन्दमूर्तेरसिलस्य हेतुः ।
तस्याभिधानं प्रजपन्निहास्मि तदर्थसंधानपरो मुनिन्द्राः ॥ २० ॥
मनोरों( C )नुसन्धान जपाकोटिगुणं फलम् । प्रयच्छति महाभागा निरादेप
निश्चयः ॥२१॥
न दानैर्न तपोभिश्च न स्वाध्यायैर्न चेटिभिः । अनुसंधानतः पुंसां यथाऽऽत्मा परितु.
प्यति ॥२२॥
कायिकं वाचिक पापं जपादेव विनश्यति । तस्यैवार्थानुसंधानमो(म)न्तरं हरते तमः ॥
बहिदीपप्रदानेन ग्र(ग)हस्य (बाह्यस्य) तमसः क्षयः । मन्दिरस्थेन दीपेन द्वियते ह्यन्तरं
तमः॥ २४ ॥
नाव कालविचारोऽस्ति होमतर्पणमार्जनम् । न्यासमुद्रान्देवाश्च विनियोगो न संस्तवः ॥
दासवेश(प)श संस्कारो मुख्पः सिद्धान्तवर्मनि अपेक्षितो मुमुक्षूणामनुसंधानसिद्धये॥
यथा जलसमुद्धारे गुणः कूपादपेक्षितः । तथाऽर्थभावनं सूत्रं परमात्मार्थसङ्गमे ॥ २७ ॥
अनुसंधानसिध्यर्थ दासवेपो मया धृतः। द्विपरार्धावसानेऽपि मन्ये क्षणमिवायुपम्॥२८॥
संस्कृतोऽहं समुत्पाद्य विष्णुना प्रभविष्णुना। अधीतवेदोऽपि पुरा मन्त्रराजार्थसिद्धये॥
असंस्कृताय दातव्यं नैव शुद्धार्थसाधनम् । द्वयाख्यस्य महाभागा भगवाननुशास्ति माम्।।
स देवो मामुपाहूय सद्यो नाभिसमुद्भवम् । उपादिदेश वेदं मां मनसैव दयानिधिः ॥
ज्ञानराशिः स्मृतो वेदो विद ज्ञान इति स्फुटम् । तत्र त्याज्यानि ग्राह्यानि(णि) ज्ञानानि
निवसन्ति च ॥ ३२॥
पिता जातस्य बालस्य व्यवहारप्रसिद्धये । प्रत्यक्षाणि घटादीनि बोधयत्यनुपूर्वशः॥३३
अनित्यानि घटादीनि बोधयत्यनुपूर्वशः। संबन्धमात्मनश्चापि तथा संबन्धिनो जनान्॥
कीडनं धावनं वाक्यं रसगन्धविवेचनम् । शास्त्राध्ययनसत्कर्मचातुर्य (य)शस्त्रधारणम् ॥
पित्तयोपदिशत्येनं ज्ञानाज्ञाने तथा ततः । वेदेन बोधिता मां प्रवृत्तिः परमात्मना॥३६॥
संगोप्य परमं धर्ममात्मानं येन यान्ति हि । नियोजितोऽहं तपसि प्रभुना(णा) विश्वस-
जने ॥३०॥
तेनैव दृष्टवानीशमात्मस्थमतिपर्यटन् । विज्ञाय तत्प्रासादेन बन्धनं विश्वकर्मणि ॥ ३८॥
प्रभु विज्ञाय(प)यांचक कथं मे निप्कृतिर्मवेत् । मामुवाच चिरं चिन्त्य वत्स भीतिम-
पाकुरु ॥ ३९॥

·[१ प्रथमोऽध्यायः] बृहन्द्रह्मसंहिता। मत्माप्तौ दर्शयिष्यामि विज्ञानं किमपि स्फुटम् । एवं तेऽवसरः साधो मदाज्ञापाटनस्य हि ॥४०॥ चीजे पटमिवाऽऽत्मस्थं विश्वं पश्य चराचरम् । तावद्वेदोदितं कर्म ह्यकामस्त्वं समाचर ॥ कर्तृभावं परित्यज्य कर्तारं मामनुस्मर । कृतं मे चापि संबन्धं मा कृथाः पद्मसंभव ॥४१ ज्ञानेनानेन संलिप्सोन भविष्यसि कर्हिचित् । मत्माप्तये वदिष्यामि परमैकान्ति(न्त). लक्षणम् ॥४३॥ धर्म धर्मविदां श्रेष्ठ त्वं समाधत्स्व सांपतम् । इत्युक्त्वाऽन्तर्दधे विष्णुः सृष्टयास्त्वन्मुखा- नहम् ॥४४॥ चिन्तामकरवं भूयस्तदाज्ञापालने रतः । स्मरणादेव संपाप्तो वैकुण्ठावमया सह ॥४५॥ पीतवासाश्चतुर्बाहुः श्रीवत्सहृदयो हरिः । धृतातपत्रव्यजनो दिव्यपैकुण्ठपार्षदेः ॥ ४६॥ जयशब्दनमःशब्देविप्वक्सेनादिभिर्नुतः । तदाऽहं प्रणतस्तस्मै कृतातिथ्याय विष्णवे॥४७ विज्ञापयामास पचो बद्धाञ्जलिपुटः पुरः। भवसंप्रााये दे परमैकान्तलक्षणम् ॥४८॥ देहि मे दयया धर्म त्वयैव प्रतिबोधितम् । इति श्रुत्वा रमां विक्ष्य विहस्य च परस्परम्।। तूष्णीं बभूवनस्तत्र दम्पती पितरौ प्रभू । अपृच्छमादिपुरुपौ विश्वयोनी श(स)नातनौ। पचः श्रुत्वा जहसतुममेयं सांप्रतं च किम् । श्रीनाराण उवाच- उपदिष्टा प्रिया पूर्व मया कमलसंभव तदहं तेऽभिधास्यामि रहस्यं तु गृहाण तत् । एकदा शेपपर्य के निविष्टो रमयाऽनया ॥ सहस्रमणिमाणिक्यधुतिप्रद्योतितच्छदे । श्रीवत्सं कौस्तुमं मालामवलोक्य तनौ मम ॥ सामिलापस्मेरमुखस्पन्दिताधरमुजगो । ॥ ५३॥ श्रीरुपाच- जननाथ मम स्वामिन्सर्वकल्याणभाजन ॥५४॥ कटाक्षनिर्मिताशेपविश्वलील नमोऽस्तु ते।पीताम्बर घनश्याम नित्यानन्दैकविग्रहा५५।। सर्वाधार विशेषस्ते तनौ योऽयं प्रकाशते । श्रीवत्सादिकृतः सोऽयं नास्ति तत्त्वत्रयात्परः।। तवैकदेशे त्रिगुणा प्रकृतिः पुरुपैः सह । सेवते पादलीलायां वैराजयपुष हरिम् ॥५॥ पातालतलमारभ्य सत्यान्तकृतविग्रहम् । तत्रैके पादमूलं ते तामसाः कूरबुद्धयः ॥५८॥ जीथाः प्रकृतिसंबद्धा विलेषु निवसन्ति च । कर्मणस्तारतम्येन दुष्कृतस्य शुभस्य च ॥ शुभस्य तारतम्येन नाभेरुर्ध्वमुपासते । केचित्परिजनास्तत्र भूपणायुधधाहनाः ॥६॥ भोग्य मोगोपकरणा जीवानां च परस्परम् । अन्तर्यामित्वमेवेपामात्मा मोका च मोजकः बहिर्यामिणमप्येके सेवन्ते कृतिनो नराः। एवं कर्ममये लोके प्रकृत्या कर्मणा सह॥२॥ आत्मानं संश्रिताः सर्वे त्वां न जानन्ति केचन । एके तु ज्ञानिनस्तत्त्वत्रययाध्या(था)त्म (त्म्य)वेदिनः ॥ ६३ ॥ - ११ स्वायने दापि । २ स. पार। ३ स. कान्य।

·नारदपाश्चरात्रान्तर्गता [ २ द्वितीयोऽध्यायः येतना एव जानन्ति कृपया येऽमिवीक्षिताः। तरू(रु)शैलनदी मूमिलोकधानुत्तरा नराः। भोग्यमोक्तृविमागेन संस्थिता मायिक पदे । गतागतं लमन्ते ते नानादुःखौघमाजनाः। मायातो न निवर्तन्ते कर्मङ्घलयाऽन्विताः । अहंकारविमूढाश्च विपयासक्तमानसाः ।। आमूलकारणं जीवाः संचरन्ति समावृताः । ये तु मायाविनिर्मुक्ते वैष्णवे परमे पदे ॥ निर्गुणे कालनिमिन्ने सदेकाकारसुन्दरे । ज्ञानानन्दमये साक्षादिव्ये नित्यामयोडि- (झिोते॥ ६८॥ अवितक्य मनोग्राो मितिहीने निरञ्जने । हेयातीते सदामासे स्वप्रकाशे महोदये ॥१९॥ निरावरणके नित्ये नित्यशुद्ध निरन्तरे । लोकातीते महालोके निर्मुक्तासत्तरङ्गाको। ७०॥ मोक्षेकनिलये शुद्धसत्त्वद्रव्यमये हरेः। प्राकृताः केचिदायान्ति विनिर्धूतमनोमला॥७॥ किं कृतं सुकृतं त्वेतैर्येसु( तु)देवेह संस्थिताः । एतेषां मुकृतं ब्रूहि दयया पुरुषोत्तम।। श्रीवत्सो धनमाला च कौस्तुभो मुकुटस्तथा । श्रीवत्सकौस्तुमौ नित्यां हृत्कण्ठनिलये स्थिती ॥७३॥ को विशेषोऽनयोः पार्श्वे प्रमारूपेण वतते।शरीरे ते महाराज तिष्ठन्ति हनपायिनः॥४॥ अहं च भगवान्नाथ हृदयैकनिकेतना। यथा जाताऽस्मि भगवन्नेतन्मह्यं समादिश ॥७॥ इति श्रीब्रह्मसहितायां प्रथमपादे ब्रह्मनारदसवादे सप्रदायप्रवृत्तिकपनं नाम प्रथमोऽध्यायः॥॥ आदितः श्लोकानां समष्टयङ्काः- ॥७५ ॥ भय द्वितीयोऽश्यायः। श्रीनारायण उवाच- देव्याऽनयाऽहं प्रणयात्मसादितो विवित्सया सात्त्वतदिव्यमूर्तिः । अप्राकृतां तां त्रिविधा विसृष्टिं प्रायोचमव्याजमलं निबोध ॥ १ ॥ अप्राकृतमपि द्वेधा चेतनाचेतनं विधे । चेतनं नित्यमुक्तेति द्विविधं परिकीर्तितम् ॥२॥ भूमिशैलतरूद्यानवापिकाकमलाकराः । अचेतनमिदं दिव्यं भूपणास्तरणादिकम् ॥ ३॥ अप्राकृतमपि प्रव्यं शुद्धसत्त्वाभिधं च यत् । चेतनद्रव्ययोगेन नानात्वं प्रतिपद्यते ॥ ४ ॥ अचेतनस्यातिशयादचेतनमिहोच्यते। मोगोपकरणं तद्धि समं वै नित्यमुक्तयोः ॥५॥ अनन्तो गरुडो विष्वक्सेनो नित्याः प्रकीर्तिताः।मायासंबन्धरहिताविरुद्धाचरणोज्झिताः एकरूपाः सदा देवि परिचर्यापरायणाः आवयोः पुरतो ह्येते प्रसादामृतकाक्षिणः॥ ७ ॥ यथाऽहं च र(न)थैवते मदीया नित्यकिंकराः। कदाऽपि ज्ञानसंकोचो नेतेपां ननु विद्यते। संपाप्प प्रकृतेर्योग ज्ञानसंकोचमाश्रिताः । ममापकारिणो पद्धा भूत्वा मत्कृपया पुनः॥ संप्राप्पाऽऽचार्यशरणमुपायमवगत्य च । मदाज्ञाकारिणो भूत्वा ह्याजीवं प्राकृतां तनुम् ॥ हित्वा मुक्ता मयन्तीति द्विधा तेऽपि प्रकीर्तिताः । केवला: सेवकाश्चेति केवलास्तनु- वर्जिताः॥११॥ १. निकने ।

·1२ द्वितीयोऽध्यायः]
घृहद्रासंहिता।
५
सेवका द्विविधा ज्ञेयाः किंकरारूपसेवकाः । कैकयं गन्धमाल्याविमार्जनालेपवर्तनम् ॥१२॥
पक्षमपातासहप्रेमवीक्षणं रूपसेवनम् । एपमुक्ता महादेवि मम लोके विशन्ति हि॥ १३ ॥
शैलपासादहम्याणि सभासोपानभूमयः । मणिमण्डपकासारहंससारसपक्षिणः ॥ १४ ॥
सिंहासनायुधस्थानयानभूपणभूतयः । नित्यमुक्ताः केयलाच जीवा एव न संशयः ॥१५॥
सर्वे संकुचितज्ञानाः सर्वे सर्वार्थकारिणः। सर्वे समानसंमोगाः श्रीमन्तः परमं पदम्।।१६।।
स्वामिलापानुसारेण मत्मसादेन भूयसा।मत्या मल्लोकमायान्ति भूत्वा सेवानुरूपिणः
कर्मिणां न गतिश्चान नानादेवैकसेविनाम् । योगिनामपि नैवास्ति नानासिद्ध्यमिका-
क्षिणाम् ॥१८॥
मामे शरणं गाताः सर्वमायेन सिन्धुजे । अतीत्य दुस्तरां मायां केवला: सेवका हि या
बहयो मत्पदं प्राप्ताः सेयकाः सेवया मम। गमनागमनैर्मुक्ताः केवलास्तु भवन्ति हि॥२०॥
योऽयं विशेपः सर्वेशि तनी में तर्कितस्त्वया। तदहं वक्तुमुत्सहे नैव माणप्रियाऽपि हि ॥
रहस्यानां रहस्यं च सारासारतरं शुमम् । आत्मा मे जायते तस्य यस्यैतत्मवदाम्यहम् ।।
नित्यं कौस्तुभसामीप्ये दृश्यते यत्मभाद्वयम्। मक्तो मे मां समाराध्य प्रमारूपेण संस्थिती
नाहं वक्तुमलं चाव विस्तरेण वरानने । निबद्धो धर्मपाशेन दुस्तरेण मयाऽपि हि॥२४ ।।
प्रणिपत्य ततो देवी मामुयाच दयान्विता । त्वमेव भवपान्यानां विश्रामसुखवल्लरी ॥
अज्ञानतिमिरान्धानां त्वमेव परमाञ्जनम् । मायाव्यालग्र(गृहीतानां विषवैद्यस्त्वमेव हि
भयदावानलज्यालासंतापकुलितात्मनाम् । त्यमेय करुणासिन्धो निवापनसुधासरित् ॥
गोविन्द सुन्दरापान पूर्णचन्द्राननाते । देहि मे परमं ज्ञानं यदि ते प्रीतिमाजनम् ॥२८॥
तदाऽहं प्रेमसंबद्धः सनद्धः संशयक्षये। वियपुरात्मनो धर्म प्रियायै प्रीतमानसः ॥ २९ ॥
मकाभ्यां शङ्खचकाम्यां याचितोऽहं पुरा मिये । आयां विना न यक्त (?) व्यं धर्म (?)
भागवतं प्रमो॥३०॥
तच्छ्रुत्वा चायदं ताभ्यां वरं सर्योपकारकम् । भवद्वारं प्रमवतु नराणां परमं पदम्।। ३१ ॥
तस्मात्संकल्पसिद्ध्यर्थे कमले मुजमूलयोः। संधारये महामागे शवचक सनातन॥३२॥
श्रीरुवाच-
देयदेव दयासिन्धो वद मे विस्तरादिदम् । किमर्थं च कदा ब्रह्मश्चकाद्यैरभियाचितः ।।
श्रीनारायण उवाच-
पूर्वकल्पे महामाये त्वया संप्रार्थितो यदा राजीवानां देहदानाय स्वशक्त्याऽकरवं जगत् ॥
संपन्नेषु सपालेषु लोकेपु परमेश्वरि । स्वकर्मफलमोगाय समसजन्त भूयशः ॥३५॥
मुक्तिद्वारं मुखं तेषां पिनद्धमजया हरेः। न ते पश्यन्ति विभ्रान्ताः संसारध्यान्तवर्मनि।
पैरोंङ्मुखा भगवतो विषयस्वादलम्पटाः । तान्विलोक्य महात्मानश्चक्रशसादिहेतयः ।।
कृतवन्तस्तपश्चयां जपन्तो मामतन्द्रिताः । नित्यत्वान्नामिकाङ्क्षन्त इहामुत्रार्थसंपदः ॥
तथाऽपि करुणाविष्टाः परदुःखेन कातराः । साधवो दीनहृदया निसर्गात्तु मवन्ति हि ।।
शुद्धसत्त्वात्मकाः शान्ताः स्वानन्दावृतमानसाः । एकेन वपुपा विष्णोः पादपद्मोपसे-
विनः॥४०॥

·६ नारदपाश्चरात्रान्तर्गता [२द्वितीयोऽध्यायः] इतरेणैव वपुपा कुर्वन्ति परमं तपः । अति दीर्धेण कालेन प्रसन्नोऽहं समागतः ॥४१॥ श्रीनारायण उवाच- किमर्थमिह तप्यध्वे हेतयो मम बल्लमाः। अष्टाक्षरमहाविद्यामुपासीना जितेन्द्रियाः॥४२॥ नित्यानां नावशेष हि प्राप्यं भोग्यं मनागपि । सत्यसंकल्पकामत्वादुच्यतामयशेपित्तम् ॥ हेतय ऊचुः- जय लक्ष्मीपते देव सर्वकारणकारण । नित्यानन्द निजाधार नास्माकमयशेपितम् ॥४४ सदैकरूपास्ते पादपद्मकरससेवितः(न:) । तथाऽपि जीवान्संलक्ष्य मुह्यामो माययाऽs- वृतान् ॥४५॥ निस्तारं नैव पश्यामो दुस्तराभववारिधेः । वयं कर्तुं समर्था पि(हि) सर्व मोक्षं विना प्रमो॥ ४६॥ - . मोक्षो हि ते हस्तगतो नान्यो दवोऽस्य हि प्रमुः। सर्व कर्तुं समर्थाः स्मः प्रसादात्ते रमापते ॥४७॥ तवाखिलजनावास मोहिन्या मायया सितम् । जगदेतन्न जानाति मोक्षद्वारं मनागपि ॥ रुदन्ति नरके केचित्केचिद्रोगनिपीडिताः । भ्रमनि मरकान्तारे पिशाचा जलवर्जिताः॥ स्वर्गाधिनो भवन्त्येके फर्मैव प्रवदन्ति ते । अन्यदेवसमत्वेन त्वामेके समुपासते ॥५०॥ आत्मानं त्वदभेदेन मायया भेदमाश्रिताः । विमुक्तकर्समार्गास्ते तम एवाभियान्ति हि ॥ त्वमात्मा सर्वजीवानां सखा च त्वं रमापत॥ ५३॥ कोऽन्यो मोचयिताऽमांपामुपायं देहि सत्तम । ॥५४॥ प्रावोचं तदहं देवि चक्रं तेजोमयं महत् । वत्स संचिन्तितं सम्यक्त्वमेवोपायतां बजा५५ आत्मानमनुसंधत्स्व साक्षान्मत्मीतिमाजनम् । मया संलालितं पाणी दीनानामनुकम्पया आधारः सर्वविद्यानामविद्यां नाशयाम्यहम् । कृत्वा स्वतेजसो भिन्नं त्वामेकं सहशं मया ॥५७॥ तेजसा तव तीवेण मायैपा मामुपस्थिता । नापि शक्ताऽभिमवितुं दह्यमाना समन्ततः॥ सर्वदा धारयाम्पङ्ग करे सर्वेश्वरोऽप्यहम् । कृत्या स्वतेजसो भिन्नं त्वामेकं सहशं मया। त्वां विना न करोम्यङ्ग संहारं दुष्टचेतसाम् । प्रत्यक्षं पश्यतां सम्यक्स्वतन्त्रोऽपि सुदर्शन खण्डिता धारया येते दैत्यदानवराक्षसाः । यास्यन्ति मत्पदं शुद्धं विना ज्ञानजपाध्वरैः।। स्वामाह प्रथमा वाणी मम पाणिविभूपण । पवित्रं नेमि चरणं मुक्तिद्वारं महौजसम् ॥ ये तु संश्रद्धया सम्यक्संताप्य दहने भुजे। दक्षिणे धारयिष्यन्ति स्याम्यः परमा गतिः। मां प्रकोप्य पदं गन्तुमिच्छन्ति मम वैष्णवम् । तानाशु धारया तेऽहं हत्वा दद्यां परां गतिम् ॥ ६४॥ प्रसाद्य मामितो ये तु गन्तुमिच्छन्ति मानवाः । प्रताप्याऽऽचार्यरूपेण नयामि परमां गतिम् ॥६५॥ सुदर्शन गतिर्नृणां द्विधा संनिश्चिता मया ·७ १२ द्वितीयोऽध्यायः वृहदह्मसंहिता। तापेण (न) धारया वाऽपि सतामप्यसतामथ । गतिनास्ति गतिनास्ति गतिनास्ति त्वया विना ॥६७ ॥ स्वं नासि नासि नासीति ह्याचार्येण मया विना । सुदर्शन तवानन्तरूपाणि स्मर सांप्र- तम् ॥ ६८॥ मदाज्ञयाऽखिलं विश्वमवष्टभ्यायमाससि।प्रकृतस्ते ह्यनन्तास्यो ममाऽऽधारतया स्थितः। संकर्षणो हि भगवान्पा(नुपा)स्ते मामतन्द्रितः । स्वकृपेण करे स्थित्वा मम संकर्षणा- त्मक॥ ७० ॥ अविद्यामशुमं दुष्टान्कर्षसि त्वमशेषतः । शोमनं दर्शनं ज्ञानं प्रयच्छसि मम मियान् । अतः सुदर्शनं नाम धारणाद्भुजमूलके । त्वमेव सूर्यरूपेण निरस्य तम उत्कटम् ॥७२॥ निर्मलं ज्ञानमावे(ध)से चाक्षुपं द्वादशात्मकम् । कश्यपादितेर्भूत्वा कलयाऽऽदित्यसंज्ञया पापान्धकारनीराणि कर्षसीति निरन्तरम् । यावत्तय करस्पर्शितापेनाऽऽतापिता तनुः ।। कर्मणां नाधिकारोऽस्ति तमश्चण्डालसंगमात् । नदेवानां राक्षसानां नराणामपि सत्तम । करस्पर्श विना तावधिकारोऽस्ति कर्मणि । क्षेत्रोद्भवानां शशा(सस्या)नां करस्पर्शन काश्यप ।।७६॥ संस्कारो जायते लोके स्पृष्टाता(ना)मन्त्यजैरपि । स्वर्गादिसाधनं सर्व सूर्यरूपस्य ते नृणाम् ॥७७ उदयादुदयं याति लीयन्ते निशिचारिणः। अगत्वा शरणं ये तु मृता विप्रादयो जनाः प्रेतयोनिगतानां तु नेपामात्मविशुद्धये । घृपोत्सर्ग प्रकुर्वन्तिं कृत्वा चक्रेण ठान्छनम् ॥ तरिष्यन्ति तमस्तेऽपि शिक्षेयं मामकी मृत । अनायुधासो ह्यसुरा न देवा इति वै श्रुतिः॥ इहामुत्र च तेषां वा आसुरो भाव उच्यते । आसुरो विद्यते मावो यावदेपा द्विजन्म- नाम् ॥ ८॥ न तावदधिकारोऽस्ति ममाऽऽराधनकर्मणि । नाधिकारोऽर्चने यावन्मोक्षाशा विद्यते कुतः ॥२॥ मुक्तिद्वारं त्वमेवाथ सहस्रार निशामय । श्रद्धया धारयिष्यन्ति मम चक्र सुदर्शनम्।। ८३॥ ज्ञात्वा सर्वपदार्थेषु शुद्धिस्तेषां पदे पदे । शालायां भाजने वस्त्रे गृहोपकरणेषु च॥४॥ चमसोलूप(ख)ले पीठे पक्वान्ने चक्रमुल्लिसेत् । पशुपुत्रकलनेषु यानवाहनभूमिपु ।। ८५ ।। सुदर्शन तवावेन प्राकृतत्यं न यास्यति । मामकीयो(नो) जनो लोमान्मोहावेपास लज्जया। नायिष्यति यो मूढस्तस्य नवास्ति सद्गतिः । अङ्कनं मम चक्रस्य वत्स मनीतिकारणम् यथा कलानिधेः सम्यगुदयः क्षीरवारिधेः । अन्तकाले त्वमेवेकः संकर्षणमुखात्पुनः ।। उत्थायानलरूपेण त्रैलोक्यं प्रतपिप्यसि । संकर्षणांशजो रुद्रस्त्वमेवाम्बकरोचिपा नूनं संहरसि प्राज्ञ विश्वं विश्वकभेषज । जावरानलरूपेण चक्र चारु मदाज्ञया ॥९॥ जग्धमन्नमशेषाणां क्षणानयसि मस्मसात् । कालान्तकस्वरूपेण यमरूपेण देहिनाम् ।। संशोधयसि दण्डेन सुदर्शन पुनःपुनः । वैष्णवानां प्रपन्नानां हिताय विबुधोत्तम ॥१२॥ रूपं कृत्वा तवैवैप संस्थितः पन्नगेश्वरः । अम्बरीपेति विख्यातो राजा भुवि भविष्यसि। ॥

·८ नारदपाश्चरावान्तर्गता [२ द्वितीयोऽध्यायः तस्य त्राता मुनेः कोपात्सुदर्शन भविष्यसि । सर्वाणि कालरूपेण यमसूर्यमवात्मना ॥ स्वं दण्डपसि भूतानि न जानन्ति सुदर्शन । ज्ञानं न जायतेऽमीपामन्यरूपेण वैदिकम् ॥ न पदं मम विख्यातं वैष्णवं प्रकृतेः परम् । ज्ञानिनो ये त्वया स्पृष्टा तापादिविधिना रहः अज्ञाश्च धारया संख्ये यास्यन्ति पदवीं मम । द्वादशारेण तप्तेन वलयनयशोभना ।। ज्वालाचतुष्कयुक्तेन पूता यान्ति ममाऽऽलयम् । सुदर्शन महाज्वाल सूर्यकोटिसममम ॥ अज्ञानान्धस्य मे देव विष्णोर्मार्ग प्रदर्शय । इति संप्रार्थ(य)यो बाही गायच्या चाव- धारयेत् ॥ १९॥ स एव वैष्णवो लोके मत्सेवारहितोऽपि हि । अग्ने पुनीहि मे गात्रं सुदर्शनसमाश्रितः ।। बिभि कवचत्वेन प्रमा गात्रमुपेतु मे । मनुजाद्यवतारेषु लोकसंग्रहकाम्यया ॥११॥ धारयिष्ये भुजे दिव्यं वह्निपूतं सुदर्शनम् । बटुको वामनो भूत्वा मेखलाजिनदण्डधृत ।। कश्यपादयित्वाऽहं करिष्ये देवरक्षणम् । पशिष्ठमुनिशार्दूलादिलीपप्रमुखा नृपाः धारयिष्यन्ति मूलोके महाशस्त्रं सुदर्शनम् । रामो राजीवपत्राक्षो मूत्वा दशरथात्मजः।। धृत्या तप्तायसी मुद्रां देवकार्य करिष्यति । परमेकान्तिकं धर्म वायुपुत्रो महाबलः प्राप्स्यन्ति जानकीजानेः सुग्रीवाद्यास्तथाऽपरे । विमीपणो महातेजाः महादो जनको ध्रुवः ॥ १०६॥ यमः शिवः कुमाराच भक्ता ये भूतमाविनः । पाश्चजन्य मया प्रोक्तः प्रद्युम्नांशसमु- भवः ॥१०७॥ वामे मुजे मुमुक्षूणां स्थित्वा मन्मार्गदो भव । चक्राङ्किता भविष्यन्ति पाता यास्यन्ति ॥ चापरे ।। १०८॥ मुक्तिद्वारमितो नास्ति पिना चक्राङ्कधारणम् । गदापझे महावीर्ये मुजयोरुभयोरधः ॥ स्थित्वा मत्प्राप्तिकामानां कियतामशुमक्षयः । मया प्रबोधिताः सर्वे पद्धाञ्जलिपुटाः पुरा॥११०॥ आनन्दनिमृताः प्रोचुर्दासाः स्म इतिवादिनः ॥ १११ ॥ जितं जितं तेऽक्षरपद्धसंश्रय श्रीकान्त वैकुण्ठपतेऽखिलेश्वर । प्रपन्नवित्रासविनाशनक्षम मालालितांब्रे भव नो मवाय ॥ ११२।। सुरगुमोद्यानविहारशालिने नवाम्बुदश्यामरुचे मधुद्विपे। कदम्बकिअल्कपिशङ्गवाससे नमो नमस्ते भव नो भवाय ॥ ११३ ॥ मुजङ्गराजाङ्गरमाङ्कशाधि(यि)ने सुगन्धिपवाङ्कितचारुवक्षसे। आपीनदोर्दण्डविखण्डितारये नमो नमस्ते मव नो भवाय ॥ ११४ ॥ विहङ्गाराजागनिरूपिताङ्यये समस्तवेदोदितचारुकीर्तये । मन्दस्मितासारनिवर्तितार्तये नमो नमस्ते मव नो भवाय ॥११५॥ अगण्यपुण्यैकगृहीतमा(ना)न्ने धान्ने गुणानां महतां महीयसे। मत्कार्पितोरस्थलपुप्पदाग्ने नमो नमस्ते मव नो मवाय ॥११६ ॥ म. भाजानुहो।

·[३-तृतीयोऽध्यायः] बृहद्रह्मसंहिता। व्यग्राय सम्प(न्य)स्तमरेकवीक्षपणेऽनुपायतापन्नमनोपकारिणे । दुटेपु दावानलचण्डतो(रो)चिपे नमो नमस्ते भव नो मवाय ॥ ११७॥ गाम्भीर्यसौन्दर्यदयैकसिन्धये कारुण्ययात्सल्पगुणीघवार्धये । माङ्गल्यशीयोजितदिव्यकीर्तये नमो नमस्ते मव नो भवाय ॥ ११८॥ विश्वोद्भवस्थाननिरोधकारिणे विहारिणे कार्यविहारमूमये । अनेकरूपाकृतिनामवेमव नमो नमस्ते भव नो भवाय ॥ ११९॥ इति चक्रकृतं स्तोत्रं श्रुत्वा प्रीतोऽखिलेश्वरि । अदाममयं होतं पठतामुत्तमं स्तवम् ।। धृत्वा मे चकचिह ये स्तवेनानेन वैष्णवाः । स्तोप्यन्ति वितरिप्येऽहं तेपामाशु मनो. रथम् ॥ १२१ ॥ अतः काते(न्ते) बया कार्या श्रद्धा मचक्रधारणे । संधारय मुमुक्षूणां प्रपन्नानां ममाss. ज्ञया ॥ १२२॥ ओमित्युवाच सा देवी चक्रशद्धी मुजद्वये । प्रयोजनान्तरं हित्वा मन्त्रराजमथो दुधौ । इति श्री यह हमारहितायां सुदर्शन गीता नाम द्वितीयोऽध्यायः ॥ २॥ आदितः श्लोकानां समष्टयङ्काः-१९८ अथ तीयोऽध्यायः । श्रीरुवाच-- देवदेव जगन्नाथ रहस्यं मे प्रकाशय । दासमायं प्रपन्नाऽस्मि स्यामी त्वं मे दयानिधे ॥१ श्रीनारायण उवाच- एककल्पान्तरे देवि मगवत्तत्त्वकाम्यया। तपशकार विपिः श्रीवत्सास्यो महामनाः ॥२ यत्र नारायणो देवो नरेण सहितोऽधुना । आस्थाय परमं योगमाकल्पान्तमिहास्ति थे। धैष्णवाख्ये महाक्षेत्रे द्राविडेषु पुराऽभयत् । विष्णुधर्मेति विख्यातो राजा परपुरंजयः ।। धार्मिकः परमोदारो विनिवृत्तमनोमलः। स च जिज्ञासया विष्णोश्चकार नियम नृपः॥५॥ त्यक्ष्पे कलेवरं नूनं न पश्यामि जनार्दनम् । वासुदेवं रमाकान्तं सर्वशेषिणमच्युतम् ॥६॥ समागताः प्रबोधाय सर्वेऽत्र पुरवासिनः । श्रीवत्साख्योऽपितं श्रुत्वा संप्राप्तस्तुल्यवेदनः।। श्रीवत्स उवाच- राजन्कथं निपतितो भूमौ दर्भमपासने । किं चिकीर्पसि सत्यं नो वद धर्मविदुत्तम ॥८ विष्णुधर्मोवाच- अवश्यं यत्तु कर्तव्यं तत्तु न क्रियते नरः । तदहं कर्तुमिच्छामि नानयं चोपयातु मे ॥ ९ धर्मवृक्षस्य देहस्य फलमेतद्विनिश्चितम् । यदनेन जगन्नाथः परमात्माऽवलोक्यते ॥ १० १. गे शी।

·नारदपश्चरावान्तर्गता [ ३ तृतीयोऽध्यायः] अविज्ञातस्य यस्यैव प्रपत्स्यै नियमो मतः । तमविज्ञाय देहेऽस्मिरतेरुत्पादनेन किम्॥११ स्वरूपमात्मनो लक्ष्यं ब्रह्मास्यं तद्विना मनाक् । सुसं न विद्यते ब्रह्मन्देहमतस्य मे कचित्॥ यदिदं दृश्यते लोके श्रूयते द्विजसत्तम । परिणामस्वभावा हि प्रकृतिबहुरूपिणी ॥१३॥ विद्युदभ्रानलज्वाला नैकरूपा विमाव्यते। तथा सर्वेषु भावेषु हश्यमानंपु पश्यताम्॥१४॥ यदाधारः स्फुरत्येप संसारः क्षणमगुरः । स चाऽऽधारो न दृष्टश्चेवृथा मजीवनेन किम् यस्य मासा विभातीदं यदन्यैर्नावमासते । तदविज्ञातमेवं वृथा मज्जीवितेन फिम् ॥ सर्वस्यावधिमूतं यत्माप्यमन्ते यदेव हि । तदप्राप्पमिह प्राप्यं किं मे मासं द्विजोत्तम॥१७॥ यस्या(स्प चाss)नन्दमात्राभिरुपजीवन्ति वै प्रजाः । तमानन्दमसंप्राप्य वृथा मजीवि- तेन किम् ॥१८॥ यस्यैश्चर्येण विधृतं जगदेतच्चराचरम् । तस्यैश्वर्षमविज्ञाय किं वृथा जीवितेन मे ॥१९॥ यस्य पादजलं पुण्यं विजगत्प्रपुनाति हि । तकसंभयं हित्वा किं वृथा जीवितेन में । यस्य दास्यैकनिरता ब्रह्मरुद्रादयोऽमराः । तस्प दास्यं परित्यज्य किं वृथा जीवितेन मे। वेदशास्त्रपुराणार्थो न दृष्टार्थाय कल्पते । अष्टमात्मनस्तत्त्वं विदित्वा तु सुखी भवेत् ॥ चक्षुपो« फलं साक्षाद्वैकुण्ठस्यावलोकनम् । अषणं तस्य वचसा फलं प्रोत्रस्य मानद । अवधाणं नसस्तस्य फलं तच्चरणाब्जयोः। तदुच्छिष्टरसास्वादो रसनायाः फलं विदम् ॥ तदङ्गस्पर्शमाधुर्यपरमानन्दसंगमः । त्वचः फलं महामाग तद्विना जीवितेन किम् ॥२५॥ प्राणेन्द्रियमनोदेहानात्मानमपि योऽनिशम् । संजीवयति तं हित्वा पद किं जीवितेन मे। बिपाद्विभूतियों देवः कन्दर्पायुतसुन्दरः । सर्वशेपी रमानाथस्तं हित्वा जीवितेन किम् ।। यस्याक्षिपक्ष्मपरिवर्तित विश्वमेतदाविर्षमूव विविधाभिधमादिसर्गे। योऽन्तनिवेशयति कूर्म इवाङ्गवर्गमस्याङ्गसङ्गमपहाय किमन्यसङ्गैः ॥२८॥ श्रीवत्सवेदसिद्धान्त उपाश्रावि गुरोर्मुखात् । प्राप्यो माग्यो हरिनान्यः सत्यं सत्यं पुनः पुनः॥ तमुत्सृज्य गतं चेतः कृपणः सोऽभिधीयते । नान्यस्मिन्साधनं देहे प्राप्तये परमात्मनः ।। उपायं नैव पश्यामि येन पश्यामि केशवम् । अतो विनिश्चितं वत्स शरीरस्यैव मोक्षणम् नृपस्य वचनं श्रुत्वा श्रीवत्सोऽपि महामनाः । उवाच वचनं चारु नृपतेः प्राणपोपणम् ॥ श्रीवत्स उवाच- एवमेव महाबाहो मयाऽपि सुदृढीकृतम् । प्राणान्न धारयिष्येऽहमनालोच्य महेश्वरम् ॥ तदा मामभवद्वाणी राजन्काऽप्यशरीरिणीधर्ममूलमिमं देहं द्रुतं न त्यक्तुमर्हसि ॥ ३४ ॥ इतो गच्छ मम क्षेत्रं नरनारायणाश्रमम् । उपायं गदिता तेऽद्य स देवो दीनवत्सलः ॥ यावदन्तुं मनश्चक्रे तावदेव श्रुतं मया । विष्णुधर्मा तनुं त्यक्तुमुदितः केन हेतुना॥ ३६ ॥ तद्रष्टुं चाऽऽगतश्चात्र राजन्नाश्रुत्य ते वचः! आवयोस्तु व्यथैवैका निश्चिता जगतीपते। बहुभिर्बोधितोऽहं वै साधनैरात्मदर्शनः । न तैरहं महीपाल दृष्टवानीश्वरं हरिम् ॥ ३८॥ सांख्यैः संबोधितः सम्यक्त्तत्त्वनिर्णयवर्मना । विज्ञातोऽयं मया ह्यामा पञ्चविंशो व ईरितः॥ ३९ ॥ नैव प्रापं परं स्वस्मात्पपिं(शं) पुरुपं नृप । यदाधारमिदं सर्व सदसच्छब्दशद्धितम् ॥

·तृतीयोऽध्यायः] वृहहह्मसंहिता। ततोऽहं चिन्तपन्नासं चिदात्मा न करोति हि । प्रकृतिडस्पेयं कुतः सृष्टिरिय मता ॥ परसंपोगारपुमानेप प्राकृतं भायमाभितः । अस्थतन्त्रो हयं तस्मात्कर्ता कोऽस्य विधीयते। कर्तृत्वं प्रकृतेध सा जड़ा पुरुपाश्रिता । उमयोः परतन्त्रत्वाकर्तुत्य नोपपद्यते । योऽयं प्रकृतिसंयोगात्कर्ता स्यात्तादृशोऽस्म्यहम् । विश्वकर्ता कथं न स्यामिति संक- ल्पितं मया ॥४४॥ विज्ञातः प्रफुभिन्नः सामध्य: तस्य नेक्ष्यते । अतः प्रकृतिहीनोऽपि विश्यकता न शस्यते ॥४५॥ एतत्संशयविच्छित्त्यै शरणं कं यजाम्पहम् । नास्ति मत्तः परः कोऽपि मद्विजातीयरु- पयान् ॥ ४६॥ एवं संतप्यमानस्य चिरकालं विपश्चितः । उपस्थितः समभवत्संतापात्पुरुषः परः ॥४७॥ स पाऽऽह मामयनतं शोचमान मुदारुणम् । किं शोचासि महामाग परिग्लानमुखा- म्बुजः ॥४८॥ एवमुक्तोऽहमानस्प(म्य) पमापे विधृताञ्जलिः । नाइं पश्ये त्रिमुपने मम संदेहनाशकम् पुरुप उपाच- जानेऽहं नरशार्दूल बनुक्तोऽपि तपेगिन्तम् । पोगपमावासिद्धोऽहं सामथ्र्य त्यमिहे- च्छसि ॥५०॥ पलाशवत्पुष्करस्य निलिसः पुरुपो खपम् । योगेनेवाऽऽत्मनः सिद्धि यथा विन्दति तच्छृणु ॥५१॥ ॥ पोगपमाषेन(ण)हरिः संस्ते सपरापरम् । पाठयत्पेष योगेन संहरत्येप पै यथा योगेश्वर्यमिदं सर्व दृश्यते भूयते च यत् । चित्तवृत्तिनिरोधो हि योगशब्देन चोच्यते ।। सर्वज्ञत्वं जनेशत्वं सर्पगत्यं स्मृतिस्तथा । सर्य मवति योगेन नास्ति योगात्परः प्रमुः ।। निधयो नय योगेन योगेनैवाट सिद्धयः। योगेनेवास्य तिष्ठन्ति पितरो मुनयः सुराः ।। योगेन पञ्च मूतानि मधानं पुरुष तथा । अत्येति सर्वभूतानि योगस्थो नात्र संशयः ॥ पौगोपायेन विप्र सर्वेश्वर्यधरो मघ । कर्ता समस्तविश्वस्य संकल्पेन मधिप्यसि ॥५॥ सेनोप्य(प)शिक्षितं योगनुपातिष्ठमतन्दितः । यमादिभिर्योगपथैः सुसंपन्नो निरामयः॥ अविदं तेन योगेन सर्वेपामन्तरं गतम् । कृतकृत्यं तदाऽऽत्मानं मन्ये निरुपमं प्रमुम्॥५९।। सर्वेभ्यो विसजातीयस्थमावलपौरुपः । करोमि निजसंकल्पसिद्धिमेतदचिन्तयम् ॥ ६० संकल्पाससृजे दिव्यं महाकाशे मनोहरम् । लोकमत्यूजिताकारमनेकाद्भुतदर्शनम् ॥ ६१ नानाथर्णमणिमातसंनिबद्धमहीतलम् । मन्दारपारिजातादितरुला(रा)जिविराजितम् ।। विचित्रगिरियर्यायसंलिप्तगगनाङ्गणम् । स्फुरत्कबारकासारबिहारियनिताजनम् ॥३३॥ स्फुरचामीकरोत्तुङ्गगोपुरोद्धत्तकेतुकम् । सौधानो(यो)दन(य)माणिक्यचतिध्वान्तदि- कटम् ।। ६४॥ १ ख. 'रिसदातरी ·नारदपञ्चरावान्तर्गता- [४ चतुर्थोऽध्यायः सायूचतुश्चरणपीठतले लुठन्तो साष्टाङ्गपातपरिपूतशरीरयष्टी। आवां विलोकय मनाकृपया मवाने संतप्यते चरणमूलमुपाश्रयन्तौ ।। १६ ।। नमोऽनन्ताप देवाय सुरासुरनतामये। मुक्तिप्रदाय मुक्ताय सास्थतानन्ददापिने ॥ १७॥ आषयोस्तव पादाब्जपरिचर्यामभीप्सतोः । गुणत्रयातिरिक्ता नौ गतिः केन मवेदिह ।। भीनारायण उवाच- विधा गतिरिह प्रोक्ता कर्मिणां ज्ञानयोगिनाम् । सात्वतानां तृतीया हि गतीनामव. धिहि सा ।। १९॥ त्रिलोक्यां कर्मिणां प्रोक्ता तहिनियोगिनाम् । संन्यासिनो समाख्याता ब्रह्मलोक- मयी गतिः ॥ २०॥ मप्येवार्पितचित्तानां शान्तानां मामभीप्सताम् । परमेकान्तिना पत्सौ गुणातीता गति- मता ॥ २१॥ वैकुण्ठदास्ययुक्तानां दासवेपोपशोमिनाम् । दासदासेति लपतामपूर्वा गतिरिष्यते॥२२॥ निवर्त्य सर्वतः सङ्ग संबन्धमपि देहजम् । प्रयोजनान्तरं हित्वा मामेकं शरणं गताः॥२३॥ ते प्रामुवन्ति मामेव ममैवात्यन्तवल्लमाः । मामृते नाभिकान्ति प्राणादप्यतिवल्लभम् ॥ मीवत्स योगसंसिद्ध राजज्ञानेकमाजन । सरहस्यं प्रयच्छामि सिद्धान्तज्ञानमुत्तमम् ।। यस्याहं रूपभेदेन जनानां हितकाम्पया । आस्थितो वैष्णवं क्षेत्रं नरेण सहितः सदा ॥ तदेकं कारणं ब्रह्म वेदान्तप्रतिपादितम् । नाहं वक्तुमलं तस्य प्रमावं शतजन्ममिः॥२७n गुणास्तस्य परिच्छेत्तुमैश्वर्य भूतिवैभवम् । नवं वस्तु परं येन परिच्छेदोऽस्प जायते ॥ पन्न नायमसौ देवो न देशस्तादृशः कचित् । अतो देशपरिच्छेदः पुरुषस्य न विद्यते । पत्र नायमसौ देवो न कालस्तादृशः कचित् । अतः कालपरिच्छेदः पुरुपस्प न विद्यते । आश्रयान्तरसंशून्यो नाऽऽभयो विद्यते कचित् । निराश्रयाभयश्चैप परमात्माऽद्वयो मतः।। आधेयमन सकलं चिदपिच्छब्दसंज्ञितम् । आधारभूतमप्येकमद्वयं ब्रह्मसंज्ञितम् ॥३२ ।। आधेयनामभिस्तस्य नामानि विलसन्ति हि । मत आधार इत्येव नानावस्थाकृतानि हि ॥ आधेयरूप रूपाणि नानावस्थाकृतानि वै । स्वभकाशस्वरूपस्य विलसन्ति परात्मनः ॥ प्रकाश्यमत्र सकलं चिचिच्छब्दसंज्ञितम् । प्रकाशतेऽस्य संमासा तस्मादेप प्रकाशकः॥ प्रपत्य सकलं ह्येतदयमेकः प्रवर्तकः । प्रवर्तकत्वगुणको नाम्नां चापि प्रवर्तकः ॥३६॥ नियन्ता त्वेप सर्वेषां नियम्यानां च सर्वशः । नियन्तृत्वं गुणस्तस्य तथा नाम प्रकीर्तितम् आधेयं कार्यतां याति ह्यवस्थान्तरभेदतः । कारणं तत्र चान्वेति कालकर्मप्रवर्तितम् ॥ कारणं सर्वकार्याणां जनकः परमो मतः । जन्यं हि सकलं ह्येतन्नामतो गुणतो हि सः॥ तस्येदं सकलं वस्तु चिचिच्छन्दसंज्ञितम् । तदीयं किमिति प्रश्ने युत्तरं शेप एव हि ॥ शेप: शेषीति विख्यातो दासः स्वामी स एव हि । चेतनस्तत्र यो भोगो ह्यचिद्भोगे- कसाधनः ॥ ११ ॥ चिदविच्छेपमूतो हि तवायत्तस्थितिः सदा । तच्छेपरससंप्राप्तो विज्ञेयो मनसैव हि १. तदात्मनो गु,

·॥
[५ पञ्चमोऽध्यायः
घृहब्रह्मसंहिता।
आमितादिकसंज्ञां हि संप्राप्तो गुणतोऽपि सः । स्वामाविको ह्ययं भेदो मतो में शेप-
शोपिणोः ॥ ४३॥
उमयोरात्ममूतोऽयं स्वतन्त्रो धारको हरिः। प्रेरको मारको लिप्तो मोजको मोगव-
जितः ॥४४
छायातपस्वरूपेण प्रविष्टौ विहगाभिधी । अचेतनायां प्रकृती चेतनापां तु सैव हि
उमयोर्विसजातीयस्थमायगुणवैभवः । भेदो निरूपितो ह्येष धमेदस्तच्छरीरतः ॥ ४६ ।।
अतोऽनन्याहसंबन्धं जीवात्मपरमात्मनोः । विचिन्त्यैवं विमुक्तोऽभूः श्रीवत्स जगतीपते ।
अचिश्यो(सु)मोग्यभूतं हि प्राकृतेऽमाकृतेन च । अनईमात्मनो ज्ञात्वा स्वामषिख-
तोपमम् ॥ ४॥
भमाकृतेन देहेन नेकर्येण द्विजोत्तम । स्पस्यानन्याहमोग्यं हि विद्धि देवं रमापतिम् ॥
स्वतन्त्रमात्मनो देवं कारुण्यादिगुणान्वितम् । तदीयस्याऽऽत्मनोऽनन्यसाधनं साधु
साधय ॥५०॥
प्राकृतेषु पदार्थेषु तथा चापाकृतेषु च । समस्तेपु स्वकीयस्वस्पृहामात्यन्तिकीं त्यज ॥
प्राकृतामाकृतेष्वेवं चिदचित्सु निरन्तरम् । सर्वशक्तिगुणोपेतं भगवन्तमवस्थितम् ॥५२॥
मावेनाऽऽत्यन्त(न्ति)केनेव भज तेभ्यो विलक्षणम् । तत्माप्तये सदा वत्स पापपस्ति
फलेवरम् ॥ ५३॥
अखण्डतलधारावविच्छिन्नस्मृतिः पुमान् । अभ्येति परमात्मानमिति वेदान्ततिण्डिमः॥
शृणु वत्स प्रवक्ष्यामि साधनं स्मृतये हरेः । अधिकारानुरूपेण कर्म ज्ञानमुपासनम्॥५५॥
इति धीषहदासंहितायां सुदर्शनगीतार्या श्रीवत्सचरिते रहस्योपदेशो नाम
चतुर्थोऽध्यायः ॥४॥
आदितः श्लोकानां समष्टयङ्काः-॥३४९॥
पन्चमोऽध्यायः ।
श्रीनारायण उवाच-
वेदोक्तं कर्म कुर्वत्सु चेतनेप्विच्छया हरेः । ईहले मुक्तये लोके सहस्रेषु च कश्चन ॥१॥
विक्षिसं हि मनस्तस्य विपयास्वादनेन हि । नेकदा चशमायाति विना महदनुग्रहात् ॥
अतः सर्वात्मना वत्स मद्धर्माकाङ्क्षया प्रियम्। आचार्य शरणं सम्यसंश्रयेत विचक्षणः
देहशुद्धिं विधायाथ पथाशं परमात्मनः । मन्त्रराज द्वयं चैव पौरुपं सूक्तमेव च ॥ ४ ॥
श्रीसूक्तं पायमानं च भूमिसूतं तथाऽपि च । स्वर्णधर्मानुवाकं घ द्वादशाणं समभ्यसेत् ॥
श्रीवत्स उवाच--
भगवन्देहशुद्धिहि कीहशी फेन जायते । मन्त्रराजस्य माहात्म्यं मन्बराजश्च को मवेत्।।
श्रीनारायण उवाच-
शुत्या शास्त्रमशेषण प्रवृत्ति या तथेतराम् । निवृत्तिं हृदये कृत्वा परधर्माय सज्जितः ॥
घिरको या गृहस्थो वा सकामोऽकाम एव च । तापादिना विमुक्तः स्यात्यातकैः कोटि-
जन्मजः ॥८॥

·नारदपश्चरावान्तर्गता- [५ पञ्चमोऽध्यायः एपा वैष्णवसिद्धान्ते सक्रिया परमा मता । सुदर्शनामिनो यस्य शरीरं हि पिशोध्यते ॥ घद्धाञ्जलिपुटं शिष्यं त्राहि त्राहीतिवादिनम् । विशोध्य पञ्चगव्येन कुशैर्गापु मार्ज- येत् ॥१०॥ वाराहतनुसंमूताः कुशाः कर्मप्रवर्तकाः । विशोधयन्तु पाङ्गेषु माजनाद्विष्णुनामभिः॥११ वासुदेवोऽच्युतोऽनन्तः प्रद्युम्नो ह्यनिरुद्धकः । कृष्णो रामो हरिविष्णुरुपेन्द्रो गरुड- ध्वजः ॥१२॥ वैकुण्टो पामनश्चक्रशङ्खपद्मगदाधरः । तथिपादो हपीकेशः पुण्डरीकनिमेक्षणः ॥ १३॥ श्रीभूलीलापतिर्देवः प्रणवाद्या नमोन्तकाः। तं वै विशोधयन्त्येते पापेभ्यः शरणागतम् ॥ अस्त्रेण द्वादशाणेन शोधयेञ्च कुशोदकैः । क्षुरकेण शितेनाऽऽशु मुण्डनं तस्य कारयेत् ॥ धापयेद्वारुणैर्मन्त्रस्तिलामलकमिश्रितः । मगवत्पादसलिलैस्तुलसीदलसस्कृतैः ॥ १६ ॥ दत्त्वा विशुद्ध कौपीनं कवचेन समाहितः । मन्त्रराजेन गायच्या द्वादशार्णेन वाग्यतः ॥ उपवीतं पुनर्दद्याद्भगवत्कर्मसिद्धये । शिष्यार्थं प्रार्थयेद्देवं जय लक्ष्मीपते हरे ॥ १८॥ तवाऽऽज्ञालधिनं दीनमन्यशेपाभिमानिनम् । कुलजात्यभिमानेन मोहितं देवमायया ॥ स्वतन्त्रमकृतमज्ञमन्यत्रैश्वर्यचिन्तकम् । आधेयत्वस्वमावादिस्वरूपज्ञानविच्युतम् ॥२०॥ अप्रपन्नममर्यादमकृतार्थ गतवपम् । स्वीकुरुप्वैनमब्जाक्ष शरणार्थिनमर्थद ॥२१॥ परमक्तिपरज्ञानपरप्रेमैकभाजनम् । कृत्वा निजेपु देवेश जानीहि मवमेपज ॥२२॥ स्थी कुरुष्व महादेव पादमूलमुपस्थितम् । प्रणतं पणताधार कैंकर्ये विनिवेशय ॥ २३ ॥ कर्मणा भ्राम्यमाणोऽयमनेकाधिमहार्णवे । नानोपासनविभ्रान्तो नानासिद्धान्तवर्मना। प्रपन्नो भगवत्पादमूलं मायागुणात्परम् । विदित्वा परमोदारगुणायतनमायतम् ॥ २५॥ एवं संमार्य पितरी जगतः परमेश्वरी । आचार्य: पूजयेद्भक्त्या तापसंस्कारसिद्धये मानवाद्योपहारैश्च स्तधनीराजनादिभिः । पौरुपेण तु सूक्तेन पायसेनानले हुनेत् ॥२७॥ पीठमुद्भाययवहावाधारादिभिरेव च । वैकुण्ठपार्षदेर्युक्तं देवेशं तत्र भावयेत् ॥ २८ ॥ स्फुरन्मकरकुण्डलं कमलकोशरक्तक्षणं विमुक्तजनसेवितं जलजकोणकासंस्थितम् ॥ किरीटमणिदीपिकापलिविलीनशोकानलं पिशङ्गपटसङ्गिनं सजलनीरदाङ्गच्छविम् असीमगुणशेवधि विधिमुखामरैः सेवितं निधीतविमलम्र दयितया दयोदेकिणम्। लस जचतुष्टयं धृतपवित्रशसाम्युनं गदा गदिनमाश्रये वलपिनं रमाराजितम् । एवं ध्यास्वा प्रजुहुयान्मन्त्रराजेन वैष्णवः । शङ्ख चक्र विशोध्याथ मन्त्रैः पश्चास्तरेथ ।। संपूज्य मगवत्पावं निधाय परमायुधे । प्रार्थयेच्छिप्यसंस्कारसिद्धये प्रणवो गुरुः॥३४॥ सुदर्शन महाज्वाठ नारायणावरायुध । एप ते स्वामिनः पादे परिचर्यासमुद्यतः ॥ ३५ ॥ स्वामिन्ननुगृहीतस्ते वीक्षितः कृपया मृशम् । यदसौ सर्वमुत्सृज्य कैंकर्यायोपसंस्थितः ॥ संसाधय यथायोग्य प्रमोः पादार्चनाय च । यथा मवेत्सुरश्रेष्ठ ज्येष्ठः सर्वायुधेपु हि॥३७॥ कर्मणा देहयोगेन संगेनामध्यसेवया । अयोग्यत्वमपोह्याशु ज्वालया दासतां नय ॥३८॥ चितस्वरूपेण देहादेभिन्नो यद्यप्ययं जनः । तथाऽपि देहयोगेन ह्यन्यशेपत्वरक्षसा ॥३९॥ संस्कृष्टो नष्टसंशुद्धिनाधिकारी परार्चने । कैंकर्यान्यिथाऽभ्यर्चत्तथा कुरु नमो नमः ४०॥ १. ना तपक्षाश ·घधि ॥४७॥ 1 ५ पञ्चमोऽध्यायः] वृहब्रह्मसंहिता। १७ पाञ्चजन्य निजध्यानध्वस्तपातकसंचय । शरणार्थो मवेत्सद्यः श्रीमपाइयुगार्चने।। ४१ ।। कैकयं देहि देवेश दीनस्य शरणार्थिनः । प्रताप्य चकशखाग्यामकये जमूलयोः ।। पवित्रेण विशुद्धामा यदि हीनकुलोद्भवः । द्वयाधिकारी भवति पूज्यो वन्द्योऽमरैरपि। चक्राङ्कितस्य देहोऽयं यत्र कुब पतेदिह । तत्रैव तीर्थं भवति यत्ततीर्थ कलेवरम्॥४४॥ वैष्णवस्यक एवाऽऽस्मा ह्यात्मानं प्रपुनाति हि। दर्शनस्पर्शनध्यानादेहः पातकिनो बहन॥ शवचकाविन्तं गात्रं दयाया माजन हरे।अतिवर्तितुमप्येवं न भवन्ति यमादयः ॥४६॥ संबन्धादेव संसिद्धिस्तीर्थानां मुनिभिः स्मृता । चकलाञ्छितदेहस्य बन्धोऽस्ति मरणा- सूतं शरीरं विप्रस्य शङ्खचक्रादिलाञ्छितम् । न संत्यजति देवेशः सत्यं सत्यं वदाम्यहम उत्कलेपु पुरा कश्चिद्राह्मणो गौतमान्धयः।सोमशमति विख्यातो वेदवेदानपारमः॥४९॥ स्वाध्यायशीलो नितरामग्रिहोत्रपरः सदा । अन्यदेवसमं देवं मनुते पुरुषोत्तमम्।। ५० ॥ अन्यशेपेण देवेशं विष्णुशेपेण चापरम् । पजते निर्विशेपेण शिवशक्तिमहेश्वरान् ॥५१॥ तेपां कृपाविशेषेण जातः सर्वसमृद्धिमान् । पराजयो न शनुभ्यो न भयं राजदस्युतः ॥ निदो नामवत्तस्य नानाकामहतात्मनः । रजसा घोरसंकल्पास्तमसाऽऽलस्यपीडिताः ॥ भवन्ति पुरुषा विप्र विना सत्यनिपेवणात् । तस्य विप्रस्य महती समृद्धिवृधे गृहे ॥१४॥ तस्यां तस्य मदोद्रेको जातो निरयवर्धनः । परदाररतो ह्यासीत्परद्रोहपरायणः ॥ ५५ ॥ परनिन्दासमासीनो विच्युताच्युतचिन्तनः । लोभेन परिभूतस्य नित्यनैमित्तिकोत्सयाः ।। विना नष्टमावस्य यौवनं जरया यथा । एवं विनष्टधर्मस्य पापेनाभिहतस्य च ॥ ५७॥ राजभिर्दस्युमिस्तस्य विनष्टाः सर्वसंपदः स्वजनैश्च परित्यक्तो जायापुत्रसमन्वितः॥५८॥ वृत्त्यर्थं पर्यटन्मूढो मागधं देशमाश्रितः । प्रलुप्तनित्यकर्मत्वान्निरतो हि महावने ॥ ५९ ।। मृतः सर्पण संदष्टः प्रेतयोनिमवाप सः । जायापुत्री मृतं दृष्ट्वा नष्टधर्मकलेवरम् ॥६०॥ संस्कृत्य विपिने नाऽऽस्तां कर्तुं पिपमलं द्विज । स च प्रेतः क्षुधाव्याप्ती गच्छन्तौ वनि. जघास निर्दयो मौढ्यात्मेतयोनिमुपास्थितः । वयस्ते पेततां प्राप्ता बलात्पान्थजनान्बहून जन्नुस्ते ते समभवन्मेताः प्रताशिता(नो)जनाः । दृष्ट्वा कस्याश्च सरितस्तीरेऽश्वत्थतकं चतैः ।। ६३॥ नियासमफरोत्तत्र प्रेतैः परिवृतो ह्यसौ । एवं निवसतस्तस्य भेतरूपहतातेः ॥६४ ॥ गतो पहुतिथः काल औत्कलेयस्य सुवत । कोऽपि वृन्दावनाविप्रः प्रवृत्तो नीलपर्वतम् ।। द्रष्टुं नारायणो यत्र नित्यं संनिहितो द्विज । ब्राह्मणो हरिशर्गेति वैष्णवः ससुतो मुनिः संतप्तचक्रपूतागस्तूलसीमालया वृतः । नारायणं जगन्नाथमनन्येनान्तरात्मना ॥६॥ सेवते परपा मक्या यथा स प्राप्यते हरिः । आगतः सरितस्तीरे विप्रो मार्गवशादयम् ॥ हरिशर्मा महामागो माग, तीर्थता नयत(न) । मृतः कालवशात्तत्र नारायणमनुस्मरन्।। दग्धं पुत्रेण तद्वानं नीत्वाऽश्वस्थतले महत् । तद्गावधूमसंपत्सिोमशर्मा महासलः ।। विमुक्तः कर्मपाशेन सपुत्रो भार्यया सह । प्रेतास्त्वन्ये गताः केचिदिहतुं च दिगन्तरे ॥ विमुक्तः कर्भपाशेन तावत्मताधिपोऽभवत् । प्रदक्षिणीकृत्य तनुं हुताशनगतां मुनि(ने)। तात्मजो॥६१॥ ३ ·नारदपञ्चरावान्तर्गता- [५ पञ्चमोऽध्यायः] प्रणनाम मुदा युक्तः साष्टाङ्गमवनीतले । स चाऽऽप दर्शनादस्प जन्मान्तरगतो स्मृतिम।। अन्यदेवसमत्वेन योऽमजद्गरुडध्वजम् । निरीक्ष(क्षि)तः स्तुतः सद्यः कोऽयमश्वत्थभूरुहात् अवतीर्य समायातः पितुहं स मापयत् । केयंत्री कः कुमारोऽयं केऽन्ये सर्वाशिनो यथा जयशब्दं नमःशब्दं कुर्वन्तः परितश्चिताम् । कौतुकेन समाविष्टः पट्ट(म)च्छ पितुरन्तिके।। के यूयं मत्पितुर्गा ज्वलन्तं परितः स्थिताः सोमशर्मोवाच- वयं प्रेतगणा वत्स हरिभक्त्या(क्त्य)वमानिनः । विप्णी सामान्ययुध्द्याऽहमेतेपु गुरुता ॥७६ गतः।।७७॥ मदङ्गसंश्रयादेते पान्थाः प्रेतत्वमागताः । गता हि बहवोऽस्माकं हायनाः शाश्वती: श(स)मा: ।।७८॥ नोया(पा)यमिह संमाप्ता दग्धाः कोपामिना हरेः। धूमनानेन मुक्ता हि तिष्ठामो मार्यया सह ॥ ७९ ॥ अयं मे तनयो मौन्यान्मयैवाऽऽपादितोऽनया । मात्रा सह महामाग स्मृतिम दर्शनादभूत् वेदाध्ययनसंपन्नः सोमशर्मा पुराऽभवत् ॥८०॥ नानादेवेकनिरतो विष्णुमक्तिविवर्जितः । सुरामिपपशू(शु)यातैरचिता पण्ठिका मया बलिदानं कृतं काले तर्पिता भूतभैरवाः । विष्णुः सामान्यबुद्धया मे द्वारदेवेषु पूजितः।। हसिता वैष्णवा नित्यं शङ्खचक्राकधारिणः । श्रद्धया पादतीर्थ मे न धृतं बदनाम्बुजे ॥ न देवः प्रणतो मूर्धा हरिर्वैकुण्ठनायकः । तामसानां हि देवानां सेवनं मनसा कृतम् ।। तेन कर्मविपाकेन प्रेतराजः पुराऽभवम् । न जाने धूममाहात्म्यं कीदृशं ते पितुर्द्विज ॥ आख्याहि पुत्र यदि ते विज्ञातं स्यादशेषतः॥ पुन उवाच- नाहमप्यत्र माहात्म्यं प्रेतभावविमोचनम् । ॥८६॥ पितु—मस्य जानीयां केन जातं हि कर्मणा । उभौ प्रेतद्विजौ तब मनसा पुरुषं परम् ॥ जग्मतुः शरणं शीघ्र संशयच्छेदनाय च । तदानीमेव श्रीवत्सो वनमालागदाधरः ॥८॥ पीतवासाश्चतुर्बाहुः संप्राप्तो गरुडासनः । नमस्कृतः स्तुतो देवस्ताभ्यां परमया मुदा ॥ पृष्टः प्रोवाच भगवान्मेधगम्भीरया गिरा । वैष्णवस्य तनुः साक्षाद्विष्णुरूपा मयोदिता। निवसामि सदेवाहं मञ्चक्रेणाङ्किता यदि । मञ्चकपूतदेहस्य यच्च पादोदकं महत् ॥ ९१ ॥ विरजायाः समं विद्धि महापातकनाशनम् । यावत्कलेवरे चक्रं सजीवस्य मृतस्य वा ॥ तात्तिष्ठति मे तेजो नाशयद्यमकिंकरान् । प्रेतत्वं नैव विन्देत मृतस्य मम शास- नात् ॥९३ ॥ सूतकं नैव भवति स्पर्शदोपो न विद्यते । लोकसंरक्षणार्थाय शिष्यैः पुनश्च बान्धवैः॥ मदाज्ञापालन कार्य मन्त्रदृष्टया न वै क्वचित् । वैष्णवस्य शरीरस्य न दाहः क्रियते यदि नतेन दुर्गतिं गच्छेशकं तत्र प्रशास्ति हि । सर्पव्याघ्रविपाघातचौरवारिविपूचिकाः ॥ चक्राङ्कितस्य नेच्छन्ति दुर्गतिं यमकिंकराः। श्मशाने मागधे देशे म्लेच्छदेशेऽन्त्यजां गणे॥ - ·॥ ॥ [६ पष्ठोऽध्यायः] वृहद्ब्रह्मसंहिता। मृतस्य पेहं चकदेहस्य सत्यं सत्यं न दुर्गतिः । विष्णुमक्तिशरीरस्य गङ्गाद्याः सरितः सदा॥९७॥ सेवन्ते पार्षदा मूत्वा निजदोपापनुत्तये। भियते त्यज्यते वाऽन्यः संस्कारो देहिनां तनौ तुलसीनलिनाक्षश्च मण्डितो वल्लभो मम ॥ ९९ ।। अतो विमुक्तिं संमाता वैष्णवाङ्गविधूपिताः। प्रेताः संबन्धिनो घेते मद्भक्तस्य न संशयः काठपापाणरचितगृहोपकरणानि च । पुनन्ति चक्रयुक्तानि न कुतो वैष्णवी तनु: दासी दासाध्व भत्याच चिह्निताश्चमवाहिना । शुद्धा भवन्ति विप्राणां परिचर्यादिकर्मम पकानं चक्रसंयुक्त सेवितं पुरुपेण हि । प्रयच्छति मनःशुद्धि महापातकिनामपि माथुरं मण्डलं पुण्यं तब वृन्दावनं वरम् । तत्रापि वैष्णवत्वं हि तत्रैकान्तित्वमुत्तमम् ॥ एकान्त्ययं मम प्रेयः पिता ते द्विजसत्तमः । तत्संबन्धादिमे प्रेता मुक्ता नाब विचारणा। इत्युक्त्वाऽन्तहितो देयः तो वैमानिकोऽमवत् । समायः ससुतो हृष्टो दृष्ट्वा वैकुण्ठ- नायकम् ।। १०६ ।। स च विप्रो मुदा युक्तो वृन्दावनं समाययो । श्रीवृन्दावनमाहात्म्य श्रुत्वा चैकान्तिपै. मवम् ॥ १०७॥ पूर्णार्थो दर्शनाद्विष्णोर्नीलाद्रि पणिपत्य च । श्रीवत्स एपा संशुद्धियक्रेण कथिता तव दिग्भ्यः समागताः प्रेता अश्वत्थमवलोक्य च । तयामासुरत्पन्तचिन्ताकुलितचेतसः ।। क गतः सगणोऽस्माकं प्रेतराजो महाबलः । निदोंपो दृश्यते नूनं विजने कः समागतः॥ निधूमागगरनिचयां चितामालोक्य सत्वरम् । आजग्मुस्त्वरितास्तत्र तानन्वेष्टुमितस्ततः।। भायः केनापि नः स्वामी मन्त्रज्ञेन विपश्चिता । निर्दग्धः सगणस्तस्य चितपा प्रति- भाति हि ॥ ११२॥ वयमत्र मवेक्ष्यामो वृथा कि जीवितेन नः । अनाथानामिवाऽऽर्तानां वणिजां धोतवाहि- नाम् ॥ ११३॥ प्रविधा मस्मसंश्लेपात्सद्यो मुक्तकलेवराः । विमानं वरमान्य तेऽपि सर्वे दिवं ययुः । इति श्रीबृहद्रासंहितायां सुदर्शनगीतायो तापस्कारकपन नाम पथमोऽध्यायः ॥५॥ आदितः श्लोकानां समष्टयङ्का:-- ॥४६३ ।। भय पाठोऽध्यायः। .. श्रीनारायण उवाच- मन्त्रराजस्य महात्म्य श्रीवत्स ह्यवधारय । मननात्रायते यस्मात्तस्मान्मन्त्र उदाहृतः॥१॥ ॐकाराद्यो महामन्त्री राजते मन्त्रराजिपु । वस्वक्षरार्थदः पुंसां द्वितीयः कल्पपादपः ॥ कल्पवृक्षः कामधेनुश्चिन्तामणिमुखानि किम् । अनुकुर्वन्ति श्रीवत्समन्त्रराज विमुक्तिदम् सार्धकोटिमहामन्त्रा नानाशक्तिसमन्विताः । सेवका इव सेवन्ते मन्त्रराज दिवानिशम्

·।
२०
नारदपश्चरावान्तर्गता-
[६ षष्ठोऽध्यायः]
यथा नारायणं देवं त्रयस्त्रिंशञ्च कोटयः । उपासते तथा सर्वे मन्त्रमष्टाक्षरं द्विज ॥५॥
ऋपिनारायणोऽहं वै देवता च श्रियः पतिः। बीजमोङ्कारमित्याहुरेश्वयं शक्तिरेव च ॥
साध्यो नारायणः साक्षात्सर्वाधारो बृहद्गुणः । श्रीवैकुण्ठमहालीलानायको विश्ववन्दितः
स्वरूपभूतकेंकर्ये विनियोगे नमो नमः । धर्मार्थकाममोक्षेषु कोऽपि कामानुसारतः ॥८॥
महापद्मादिनिधयो ह्यणिमाद्याश्च सिद्धयः। मन्त्रराजस्य पुरतश्चरन्ति सचिवा इव॥९॥
न देवदानया नैव यक्षराक्षसगुह्यकाः । न चाभिमवितुं शक्ता मन्त्रराजपरायणम् ॥१०॥
त्रिपदो मन्धराजोऽयं वसुवर्णविभूपितः । ये जपन्ति महामागास्तेभ्यो नित्यं नमो नमः
अकारेणाप्युकारण मकारेण विभूपितम् । अमित्येकाक्षरं बह्म शिरोमूतं महामनोः॥१२॥
अकारः परमः शेपी शेपभूताविहापरी । तयोराधारभूतो हि निराधारो निरामयः॥१३॥
स्वतन्त्रो वासुदेवाख्यो विकृतप्रकृती स्थितः । व्यक्ताव्यक्तव्यवस्थायां मेदामेदमुपैति हि
अव्यक्तमणवं ब्रह्म व्यक्तमादिवयं पृथक् । तत्राघोऽपरिणामीति द्वितीयः परिणामवान्।।
द्वयोरधीनः पुरुपस्तृतीयः पञ्चविंशकः । उकारेण विनिर्मुक्तो जीवो ब्रह्मात्मकः स्वयम्॥
प्रकृत्यभिनिवेशेन साक्षात्परमपूरुपम् ।नोपैति पुरुपो जीवः पञ्चविंशो ममात्मकः ॥१७॥
आद्यश्च पुरुषः शेपी सच्चिदानन्दलक्षणः । स्वतन्त्रः सर्वगः शश्वदात्ममूतो योर्मतः ॥
उपाधिभूता प्रकृतिश्चनुर्विशतिभेदभाक् । अपरः पुरुपो ज्ञेयो बद्धमुक्तः सनातनः॥१९॥
चतुर्विंशतिभेदेषु कादिप्वनुगतो हरिः। धारको ह्यात्मभूतोऽसावन्तर्यामितया स्थितः ॥
धार्यत्वेन स्थिताः सर्वे तनुभूताः शरीरिणः । कखादिसंज्ञा दधते जीवयोगेन बीजताम् ॥
फसामादिविभागेन व्यक्तमेतत्रयात्मकम् । प्रजातं मातृकायन्त्रे पूजितं सर्वकामदम् ॥२२॥
अपच्युतपदारुढं जीवब्रह्मैककेवलम् । जपतामच्युतं धाम प्रयच्छति न संशयः ॥२३॥
ओमित्येकाक्षरं बीजं प्रकृत्या पुरुपेण च । केवलं प्राकृतो जीवो जपतामसिलद्धिदः॥
सर्वाधारोऽयमोंकारो बद्धमुक्तादिसंश्रयः । धर्मार्थकाममोक्षाणामेकः कल्पतरुः स्मृतः ॥
द्वाविमौ पुरुषी लोके सुपर्णाविति संज्ञितौ । कादिवृक्षलताविष्टौ मुक्तिमुक्तिफलप्रदौ ।
भोक्ता च भोजकश्चैको भोग्यभूतमथापरम् । विविधः पुरुपस्त्वेवं मन्त्रमानेपु तिष्ठति ॥
भुनक्ति बिन्दुरूपेण प्रकृति पुरुषाभिताम् । केवलायां न भोगोऽस्ति जडत्वात्मकंती
मनाक ॥२८॥
फेवलं पुरुपं पूर्णमकाराक्षरसंज्ञितम् । मुनक्त्यपूर्णः पुरुपः पूर्णत्वं प्रतिपद्यते ॥२९॥
वालाग्रशतभागस्य शतधा कल्पितस्य च । मागो जीवः स विज्ञेयः स चाऽऽनन्त्याय
विशत्यकारः सर्वेषु सत्तारूपेण पुंगव । मकारो विन्दुरुपेण परिस्फुरति स्यन् ॥ ३१॥
भोग्यभूता हलः सर्व उकारप्रकृती स्थितः । कारणे मणवे साऽपि लीना चोकार-
संज्ञया ॥३२॥
पुरुषोऽपि प्रकाशेन व्यापकः पञ्चविंशकः । स्वरेण पिन्दुरुपेण भगवन्तमुपाश्रितः ।।
स्वशेपभूतभूतानामाश्रयः परमेश्वरः । प्रणवाख्यः परो देव उमयन्त्र च दीव्यति ॥ ३४॥
नश्चय विना कापि सेव्यते नोपदिश्यते।ओमित्येकाक्षरं ब्रह्म न्यासिभिः समुपास्यते ।
कल्पते ॥३०॥

·{ पाठोऽन्यायः] बृहब्रह्मसंहिता। ओमित्येकाक्षरं ब्रह्म व्याहरन्मामनुस्मरन् । यः प्रयाति त्यजन्देहं स याति परमां गतिम् ॥ उपदेशोऽयमखिलश्रुतिस्मृतिमिरुच्यते। फलं नूपाधिसंत्यागः स्वरूपस्य परा गतिः॥३७॥ पत्स तेऽहं प्रवक्ष्यामि व्याख्यानं मगवगिरः । उपदेक्ष्याम्यहं चास्मै नरायार्जुनरूपिणे विशिष्टमपरैर्वर्णरेकाक्षरमिहोच्यते । अतोविशिष्टमद्वैतं वर्णेषु प्रणवो मतः प्रणवं ध्याहरेत्माज्ञो मामेकं ब्रह्म संस्मरन् । पश्येकं चिदचिद्युक्तं वृहद्गुणयुतं तथा ॥४०॥ प्रणयब्रह्मणोरक्य वाच्यवाचकमेदतः । सूते स मानिक विश्वं शब्दमेकाक्षरो मनुः॥४॥ पतश्चमानि भूतानि जीवन्ति च यतः पुनः । प्रलीयन्ते यतो यस्मिस्तीति विदुर्बुधाः। शक्तिरूपसमाधारे कार्य तिष्ठति कारणे । ततोऽवस्थान्तरं प्राप्य पहिरन्येति पूर्ववत्॥४३|| शब्दब्रह्म परं ब्रह्म द्वयं वै विश्वकारणम् । शब्दब्रह्मसमाराध्यं परब्रह्माधिगच्छति ॥४॥ एवं ब्रह्मविदामोति परमित्यनुशासनम् । ब्रह्मविद्भपति ब्रह्म इत्येपा च परा श्रुतिः॥४५॥ पाचकं तु पदं वाच्यं प्राप्यं मोग्यं समाश्रयम् । ब्रह्मावगम्यते साक्षाद्विधूय प्रतिबन्धकम् ॥ साधनं प्रणवाम्यासो मम ध्यानसमन्वितः। आजीव सैव मक्तिहिं शरीरं प्रतिबन्धकम् ।। त्यजन्देहे च यो याति स याति परमां गतिम् । परमं पुरुपं दिव्यं कारणं चिचिन्मयम्।। गतिस्तस्य परं साम्य याति मानोति मानवः। तदा विद्वान्पुण्यपापे विधूयोपाधिवर्जितः॥ उपति परमं साम्यमिति वेदान्तनिश्रयः । साम्यं प्राप्तोऽपि परमं प्रणवाभ्यासचिन्तनै। न प्राप्य पुरुपं प्राप्यं तदा सर्व निरर्थकम् । तत्प्राप्तौ च पुनर्वस साधनं प्रणवानुगा । भक्तिकैवल्यमावेन यदा मामभिकावति । अनन्यचेताः सततं यो मां स्मरति नित्यशः।। तस्याहं मुलमो यस नित्ययुक्तस्य योगिनः कैवल्यादखिलार्थेषु यस्य नो विशते मनः।। अनन्यचेता भवति यो मामेवमनुस्मरेत् । तस्यैवाहं च सुलभो नान्ययोगयुजोऽपि वा ॥ यतो वे नित्यसंयोगो मयि तस्य प्रवर्तते । मच्चिन्तनमृते नान्यसाधनं विद्यते ततः ॥५५॥ अतस्तस्पार्थबोधाय द्वितीयं पदमुच्यते । साधनान्तरसंसिद्धिं नमःशब्दो निरस्यति ॥ अहंकारपरित्यागो मनसवोपचर्यते । ममत्वे तु मकार: स्यान्नकारस्तन्निपेधने ॥ ५७ ।। अतो नेवास्य कर्तृत्व केवलं शरणं विना । सर्वधर्मान्परित्यज्य मामेकं शरणं बन ॥५८॥ अहं त्वां सर्वपापेभ्यो मोक्षयिष्यामि मा शुचः । इत्यहं नमसौह्यर्थमुपदिक्ष्ये नराय च ॥ नरोऽयं स्यमरन्यासं मय्येव वितरिष्यति । पारतळयानुसंधानात्स्वस्य तच्छेपरूपिणः ॥ फर्तृत्वं च कुतो यस्मात्सर्वधर्मोपपादनम् । अतो भगवता प्रोक्तं स्वकर्तृत्वं विहाय च॥६॥ मामेकं साधनं ज्ञात्वा मदाज्ञापालनं कुरु रमत्माप्तिपतिबन्धेभ्यो ह्यहमेव विमोचिता॥६॥ मा शुचः सर्वपापेभ्यः सत्यं सत्यं वदाम्यहम् । सकृदेव प्रपन्नाय तवामीति च याचते॥ अमयं सर्वमतेन्यो ददामीति यतं मम । अथ प्राप्यं च मोग्यं च नारायणप्रतीरितम् ।। नारं जीवसमूहोऽयमयनस्तस्य यो मवेत् । नारायणः स मवति परमं प्राप्य मुच्यते॥६५॥ स्वाधारमन्तरं नैव गन्तव्यं विद्यते क्वचित् । आधेयस्य न चाऽऽधार आधेयान्यस्य पुत्रक पक्षिणामयनं नीड सर्वतश्चरतामपि । नराणामयनं तद्वदेष नारायणः स्मृतः ॥ ६७ ॥ नरा बद्धाश्च मुक्ताश्च बलाश्च अपि च स्मृताः । सर्वपा मयनं साक्षादाद्यो नारायणी हरिः ॥६॥ ।

·नारदपञ्चरात्रान्तर्गता- [६ पठोऽध्यायः] २२ नराज्जातानि जीपानि नाराणीति जगौ श्रुतिः । अयते तत्र यः साक्षादात्मा नारायणो मतः ।। ६९॥ य आत्मनीति वाक्येन हन्तर्यामितया स्थितः। प्रवर्तयति मूतानि कृतीनामाश्रयो हिसः कार्याणामयनं साक्षाजीवस्य च परस्य च । प्रकृतिरपि कालस्य सत्त्वस्थं च परायणम् ॥ ज्ञानस्य धर्मभूतस्य ह्येश्वर्यादिगुणस्य च । आश्रयो वत्स नितरामेप एव नरोत्तमः ॥७२॥ यदेपामयनं साक्षादेपां निलपनं पदम् । निलीय यत्र तिष्ठन्ति यस्मादेतत्मजायते ॥७॥ आधेयानाममावस्य न पदं परमेश्वरः। किंतु सूक्ष्मस्वरूपस्य नामरूपरहिप्कृतेः ॥७॥ सदेव सौम्येदमय आसीदेपेति या श्रुतिः । वदत्यायनानैव ह्याश्रितं सूक्ष्मतः स्थितम् ।। अव्यक्तादसदेवेति शून्यमिति न चोच्यते।नासच्छून्पमिदं वत्स पीजे वटमिव स्थितम् ॥ कालेच्छाकर्मयोगेन(ण) त्रिगुणेन यदा पुनः । प्राकृतं व्यक्तिमायाति कात्मिाक्सूक्ष्मतः स्थितम् ॥ ७ ॥ केवलेशेच्छया नित्यमुक्तानां स्वात्ममुक्तये । अमाकृतमिदं दिव्यं व्यक्तिमायाति शाश्व- तम् ॥ ७८॥ प्राकृतामाकृतानां च नित्यमुक्तात्मनामपि । बद्धानां केवलानां च प्राप्य एव न संशयः प्रकृत्या सह संयोगः प्राकृतानो लयेषु च । तथा प्रकृतिमुक्तानां साक्षाद्योगो निरूपितः तत्र केवलिनामात्मस्वरूपेण व्यवस्थितिः । भक्तानां दिव्यरूपेण भगवत्परिशीलनम् ॥ एवमाश्रयमाश्रित्य त्यजेदन्यत्प्रयोजनम् । चतुर्थी निर्दिशत्येतच्छ्रीवत्स मनसा स्मर॥८२॥ अनन्याहं च संबन्धं वक्ति प्रणव एव हि। अनन्यसाधनं वक्ति द्वितीय पदमुत्तमम् ॥८॥ प्राप्यं नारायण इति चतुर्थी द्विजसत्तम । निर्दिशत्येपु युक्तानां तथाऽनन्यप्रयोजन॥४॥ एवं नारायणपरो मन्त्रराजमहर्निशम् । योऽनुस्मरति पूतात्मा याति विष्णोः पदं परम्॥ सायमेतदधीयानः पापं दिनकृतं महत् । मध्यंदिनमधीयानः पापं प्रातः कृतं महत्॥८६॥ प्रातरेतमधीयानः पापं रात्रिकृतं महत्। भस्मी करोति तत्स तूलराशिमिवानल:Incom ब्रह्महत्यासहस्राणि गुरुतल्पाधिरोहणम् । स्वर्णस्तेयं सुरापानं तत्समानि बहूनि च । अष्टाक्षरमजप्तारं चक्रशमादिधारिणम् । दृष्ट्वा विलयमायान्ति नीहारा इव गोपतिम् ॥ प्रजप्त्वा मन्त्रराजेन जलमष्टोत्तरं शतम् । प्रोक्षणात्कुशपत्रैश्च पैशाचत्वं विनश्यति॥१०॥ ब्रह्मराक्षसवेतालकूष्माण्डग्रहजातयः । नारायणेतिमन्त्रेण पलायन्ते दिशो दश ॥९१॥ एकादश्यां व्रतं कृत्या सहस्रतुलसीदलः । नारायणेन मनुना पूजयन्पुरुषोत्तमम् ॥१२॥ महापूजां प्रकुर्वीत रात्री जागरणं चरेत् । अयुतं मजपेन्मन्त्र मन्त्रराजमनुत्तमम् ॥ ९३॥ द्वादश्यां चरुणा हुत्या सहस्रं मधुसर्पिपा । भोजयेत्परमानेन विप्रान्द्वादश संस्यया ॥ महामागवताञ्छान्तान्दक्षिणाभिः प्रपूज्य च । प्रार्थयेन्मनसोऽमीष्टं वत्सरात्समवामुयात् ॥ भ्रष्टा(टोs) धिकारमाप्नोति वन्ध्या च लमते सुतम् । गुर्विणी जनयेत्पुत्रं कन्या विन्दति सत्पतिम् ॥ ९६ ॥ महारोगात्ममुच्येत बद्धो मुच्येत बन्धनात् । धनार्थी धनमामोति विद्यामाप्नोति विस्तृ. ताम् ॥ १७ ॥ - ·[७ सप्तमाऽध्यायः] बृहब्रह्मसंहिता। पुष्कलं ज्ञानमामोति धुमुत्सुः प्रेमलक्षणम् । निष्कामो मक्तिमामोति संवत्सरवि. धानतः॥ ९८॥ कार्तिके फमलाकान्तं कमलैर्लक्षसंख्यपा । वस्वक्षरेण संपूज्य स्वामीष्टं साधयेन्नरः॥ अन्तःकरणसंशुद्धिमचिरात्समवाप्नुयात् । जातीपुप्पैस्तु हवनात्कविर्भवति वत्सरात ॥ नयुद्धिश्च विकलो जडो बुद्धिमयानुयात् । अष्टोत्तरशतः शङ्खर्दुग्धेनाऽऽपूरितैस्तथा ।। तुलसीशर्करोपेते मापयेन्मनुनाऽमुना । सहस्रनाममिः पुटपैः पूजयेत्परया धिया ॥ १०२।। नेवेचं पायसं सर्पिर्दवाऽमीष्टं सुसाधयेत्। द्वादशैदिवस रोगान्मण्डलान्निगडग्रहात्॥१०॥ मुच्यते वत्सराद्राज्यं प्राप्नुपाच्छवृमिर्हतम् । वस्वक्षरेण यो भुपतिनासं द्विजोत्तमः॥ अन्वमेधसहस्राणि कला नाहन्ति पोडशीम् । पग्निमोजनजाद्दोपादस्पृश्यस्पर्शना- दपि ॥ १०५॥ अष्टयारं जपादस्य मुच्यन्ते वैष्णवा नराः । प्रतिग्रहमवारपापादयाज्यस्य च यागनात् ।। यत्पापं जायते येषां तेषामष्टाक्षरो गतिः । नारायणेति वदनायस्य चोत्पद्यते ध्वनिः । तस्प पापानि नश्यन्ति वयांसीव धनध्वनेः । श्रीवत्स बहुनोक्तेन किमिदानीं महामते ।। षस्वक्षरस्य महात्म्यं नालं वक्तुमहं क्षमः ॥ १०८॥ इति श्रीवृहाससंहितायो सुदर्शनीतायो धीवत्सरिताक्षरमाहात्म्य [नाम] पष्ठोऽध्यायः ॥६॥ आदितः श्लोकानां समष्टयङ्काः-॥ ५७१ ॥ भप सप्तमोऽध्यायः । श्रीनारायण उवाच- एवं नारायणमर्नु समाराधय शाश्वतम् । यदि गन्तासि वैकुण्ठं यत्राऽऽस्ते पुरुपोत्तमः॥१॥ दयमावर्तयेन्नित्यं मनुसंधानमाचरन् । नास्य देवान्तराकाङ्क्षा मपन्नस्य महात्मनः ॥२॥ द्वयं हि पदपदं प्रोक्तं पञ्चविंशाक्षरं द्विज । ग्रहणादेव निर्मुक्तो जायते यमशासनात् ॥३॥ अष्टाक्षरं यं चैव यस्य चेतसि वर्तते । स मनुष्यो न विज्ञेयः पार्षदपवरो हरेः॥४॥ नवाक्षरं पदं त्वायं द्वितीय(ग)क्षरं मतम् । तृतीयमक्षरं चैव चतुर्थमक्षरं तथा ॥५॥ पञ्चाक्षरं पञ्चमं तु चरमस्य क्षरं मतम् । अष्टाक्षरं तु विपदं चरम द्वादशात्मकम् ॥६॥ प्रपन्नानां धनमिदं पाथेयं मुक्तिमिच्छताम् ।आत्मपदं केवलिना ज्ञानदं ज्ञातुमिच्छताम्।। दयं त्रयं च परमं संज्ञेयं द्विजसत्तम । पापकानां च मन्त्राणां विज्ञेपा मम पुत्रका ८ ॥ कर्मज्ञानोपासनाण्या साध्योपायाः प्रकीर्तिताः । सिद्धोपायस्तु चरम निर्दिष्टः कृपया मया ॥९॥ वैष्णयो हि परो धर्मो वत्स घेदेषु निश्चितः । विष्णोः सकाशादुद्भूतं जगदेतचराचरम्।। विष्णोश्चतुर्मुखो जातस्तस्मात्पञ्चमुसो मतः । सहस्रशीपः पुरुषो वैरावै समपद्यत ॥ योऽवष्टभ्य स्विमदं सर्व सत्यलोके विराजते । गुणावतारो लोकानां हिताय पुरुपोत्तमः ।। --

·१३॥
ર૪
नारदपञ्चरात्रान्तर्गता-
[७ सप्तमोऽध्यायः
पत्र ब्रह्मादयो देवा उपासांचक्रिरे मुदा । सगुणः पुरुपो विष्णुः श्रीमूलीलास-
माश्रयः
तत्र साधारणो धर्मों नानादेवश्च सिध्यति । अदृश्ये मावनातीते गुणत्रयविवजिते॥१४॥
वासुदेवे मगवति सत्त्वद्रव्यशरीरिण । अनन्यमावयोगेन भावना नोपजायते ॥ १५
अय॑ते साधनधिया हरियज्ञाझयूपवत । तेनापूर्व मवति स एव परमेश्वरः ॥१६॥
प्रपन्छति स एवास्य सुसं स्वर्गादिकं वरम् । धर्मावर्थश्च कामश्च धर्मश्चैप प्रवृत्तिः ॥
प्रयोजनान्तरं हित्वा तेनैव पुरुपोत्तमम् । युज्यन्ते यज्ञपुरुषो वैष्णवो धर्म उच्यते ॥१८॥
एप साधारणो धर्मो निष्कामो ज्ञानवर्धनः । तस्मादुत्पद्यते चान्यो धर्मो मागवतो महान्
ज्ञात्वा मगवतो रूपं सर्वशास्तितया स्थितम् । धारकः प्रेरक: साक्षाद्वासुदेवः सनातनः।
सर्वानन्दमयो नित्यो नित्यलीलानिकेतनः । सर्वायधिः सर्वशेषी सर्ववेदान्तसंमतः॥२१॥
तस्मादन्यन्नैकरूपं मायाकार्यमिदं जगत् । अनित्यं मृगतृष्णामं गन्धर्वनगरोपमम् ॥२२॥
कर्तृत्वं च फलं हित्वा ममेदमिति कर्मणि । कुर्याद्वेदोदितं कर्म वैष्णवं तत्प्रकीर्तितम् ॥
श्रवणादीनि कर्माणि विष्णोरेव करोति यः । वत्सप वैष्णवो धर्मः श्रोतव्यादिश्रुतीरितः
एवं साधारणा धर्मा वैष्णवा बहवो मताः । संबन्धापादनं विष्णोरसाधारणमुच्यते ॥
दासो भूत्वा यजेदेवं पञ्चसंस्कारसंस्कृतः।वैष्णषः परमैकान्ती धेकान्तीति विधामतः॥
श्रीवत्स उवाच-
वैष्णवः परमैकान्ती ह्येकान्ती यस्त्वयोदिताः। तेषांलक्षणमारव्याहि नारायण नमोऽस्तु ते
नारायण उवाच-
देवान्तरं परित्यज्य श्रीविष्णोः शरणं गतः । अकामो मोक्षकामो पा सकामो वा द्विजो-
त्तम ॥२८॥
विष्णौ च पैष्णवेष्वेव निबद्धहृदयः सदा । अन्तः करणशुद्ध्यर्थ पञ्चरात्रानुसारतः ॥
भुतिस्मृत्युदितं धर्म वर्णाश्रमविभागशः । संसेवते विशुद्धात्मा गृह्यं कर्म परित्यजेत् ॥
मलिनीकरणं यक्त्या लोकनिन्दाकरं तथा । प्रतिकूलमनाज्ञप्तं सदाचारबहिष्कृतम् ॥
धृत्वा मागवतं वेपं जन्मकर्मोत्सवादिकम् । करोति विमलं पाज्ञो वैष्णवः परमो मतः ॥
अयमेव तदात्मानं ज्ञात्वा देहादिवर्जितम् । निर्लेपमक्षरं शुद्धं परिणामविवर्जितम् ॥३३॥
सचिदानन्दमुन्मुक्तपट्तरगमनामयम् । अवस्थात्रयनिलितं विकाररहितं ध्रुवम् ॥ ३४ ॥
स्वरूपमूतविज्ञानमयमच्युतमस्फुटम् । उपाधिभेदरहितं शान्तं स्वपमया ततम् ॥ ३५ ॥
उपाधिकृतसंकोचरहितं स्फटिकोज्ज्वलम् । सर्वेन्द्रियगुणामासं सर्वेन्द्रियविवर्जितम् ३६॥
अप्रधृप्यमनौपम्यमतर्यमगोचरम् । स्वरूपभूतसामर्थ्य संपन्नं सत्यविक्रमम
सत्यसंकल्पनित्यात्मगुणाश्रयमनुत्तमम् । भगवच्छेपमूतं हि ज्ञात्वा कृत्यात्प्रमुच्यते ॥३८||
एवमात्मस्थिति भाप्प ह्यनात्मासंगवर्जिते । एकान्ते चाऽऽत्मनो रूप एकान्ती संस्थितो
बुधः॥ ३९॥
देहधर्मेरसंस्पृष्टो मानामानविवर्जितः । स्वात्ममूतनिजाधारपरमात्मपरायणः ॥ ४० ॥
निवृत्तानात्मसंबन्धिजनसद्गारतिः सदा । प्रतिकूलजनान्नादिपतिमोजनपूजितः ॥४१॥

·२५ 11 .. [७ सप्तमोऽध्यायः] बृहहह्मसंहिता। आचार्योपासनरतो देहाहंकृतिनिर्गतः। एकान्ती स्वस्यरूपस्थो मम प्रीतिकरो मतः॥४२॥ परभकान्तिनं विद्धि वत्स स्वात्मानमच्युत्तम् । स्वाधारभूतमद्वैतमक्षरं ब्रह्मसंज्ञितम्॥४३॥ सेवते परया भक्त्या प्राप्यमोग्यधिया सदा। देहादेकान्तभूतोऽयं प्रत्यगारमा द्विजोत्तम तस्मादेकान्तभूतो हि परमात्मा सनातनः । तस्यैकवदनोलासविधान्तनयनाम्युजः॥४५॥ यस्याऽऽनन्दकलालेशलिहो ब्रह्मादयोऽमराः । तस्याऽऽनन्दनिधेभक्तिः परमैकान्तिता मता ॥ ४६॥ परमेकान्तिको ज्ञेयो ममाऽऽत्मा तस्य चाप्यहम् । मद्ध्यानसुखविच्छेदक्षणविक्षरणाक्षमः यस्य ज्ञानकलालेशाज्ज्ञानिनोऽखिलचेतनाः । तस्य ज्ञाननिधर्मक्तिः परमैकान्तिता मता यस्प कर्तृत्वसामोत्कर्तारो जडचेतसः । तस्य कर्बवधेमक्तिः परमेकान्तिता मता पस्यैश्वर्यकलालेशादीश्वराश्च सुरासुराः । तस्यैश्वर्यनिधेमक्तिः परमेकान्तिता मता॥५०॥ चतुर्विशतितत्त्वानां राशीभूतकलेवरात् । क्षेत्रज्ञलक्षणात्तस्य धारकादात्मनः परः ॥५१॥ पदविंशको हरिः साक्षात्परमात्मा परायणः । कल्याणादिगुणोपेतो निर्गुणः प्रकृते: पर: निरसनो निरालम्बो निर्विकारो निरामयः । वाड्मनोगोचरैश्वर्यो नित्यमुक्तजनाश्रयः ॥ आविष्कृतमहालीलः कोटिब्रह्माण्डनायकः । शुद्धसत्त्यतनुः श्रीमाञ्धीमूलीलापतिः प्रभुः॥५४॥ दिव्यायुधो दिव्यजनो दिव्यलोककृतालयः । दिव्यवाहनभूपाढ्यो दिव्यभोगमहत्मभुः ॥ यस्य लोकगुणांशानां विभूतीनामनेकशः । प्राकृतेऽप्यनुमूयन्ते जनानां मुक्तिहेतवे सत्पलोकस्तथा श्वेतद्वीपदुग्धाब्धिसंज्ञकाः । द्वारकामथुरायोध्याश्रीरङ्गमलयाद्रपः लोकालोकाचलादो तमसः परतः परः । नरेण सहितो यत्र सदैव निवसाम्यहम् ॥५८॥ यथाऽन तपसा युक्तो मुनियेपधरों द्विज । सर्वेश्वर्ययुतस्तत्र श्रीमूलीलासमन्धितः ।।५९॥ तयोरेवांशभूती हि सितकृष्णरुचावुभौ । अवतीर्य यदोवंशे भुवो भारं हरिष्यतः ॥६॥ अनन्तगरुडादीनां स्थानानि च बहून्यपि । वैकुण्ठस्यांशभूतानि ह्युपास्यानि मुमुक्षुमिः मोक्षस्य द्वारभूतानि तत्तन्मूर्तिप्रपत्तितः । अदृश्ये निर्गुणे ब्रह्मण्यनन्ते पुरुषोत्तमे ॥२॥ चासुदेवे भगवति रतिरुत्पद्यते कथम् । धिना तद्दारभूतानां विभूतीनामुपासनम्॥ ६ ॥ महापैकुण्टलोकस्य सत्यलोक उदाहृतः । अंशभूतो हि वैकुण्ठः शुद्धसत्त्वगुणोद्भवः ॥ थैकुण्ठो ब्रह्मलोकश्च द्विधा मिन्नो महामते । वैकुण्ठो भगवान्विष्णुबहालोको विधिः स्मृतः ॥६५॥ मन ब्रह्मा महामागः परमेकान्तिको मतः । अधिकारावधिः प्राज्ञस्तदाज्ञां पालयस्थितः धैकुण्ठस्थ हरि साक्षारसेवते रमया सह । अन्ते तस्मिन्निवसति महामागवतो यतः ब्रह्मलोकं समाश्रित्य तिरान्ति मुनयश्चिरम् । हैरण्यगर्माः पुरुषा न्यासिनो विगत्तेपणाः ।। तेभ्यो भगवतो भक्ति संदिशन्त्यनपायिनीम् । अन्ते ते ब्रह्मणा साकं प्रविशन्ति पर पदम् ॥ ६९॥ महावैकुण्ठलोकस्य वैकुण्ठोऽयं महामते । महाविभूतिमूतश्च साक्षान्नारायणाश्रयः॥७०॥ इतश्च सनकादीनां शापाद्भूमि गमिप्यतः । जयश्च विजयश्रोमो द्वारपी भगवानिवः ॥ मतदासयते सूर्यो न शशाको न पावकः । यद्गत्वा न निवर्तन्ते तद्धाम परमं मम॥७२|| ॥ ४ A ·- २६ नारदपञ्चरात्रान्तर्गता- [७ सप्तमोऽध्यायः श्वेतद्वीपाभिधं स्थानं द्वितीय विष्टर हरिः। परमेकान्तिनो यत्र सेवन्ते विगतेपणाः ॥ अनिन्द्रिया निराहाराः मुक्तास्ते चन्द्रवर्चस: । क्षणाक्षिपक्षमसंपातवियोगसहनाक्षमाः ॥ कर्मणां न गतिर्यत्र प्राकृतानां च देहिनाम् । न गतियोगिनां विम परमेकान्तिनां पदे ।। श्वेतीपाधिपं देवं श्रीवत्स सुकृतोज्ज्वलम् । विद्धि में प्रकृति सूक्ष्मां चिन्तयामि निर- न्तरम् ॥५६॥ द्वारकाद्या महापुर्यो धैकुण्ठशिसमुद्भवाः । परमैकान्तिना सेप्पा यत्राऽऽस्ते भगवान्स्व- यम् ॥ ७७॥ परमेकान्तिनां स्थानं वासुदेवेऽखिलात्मनि । यो यस्य तस्य सोऽप्यस्ति किं बहूतन पुत्रक ॥ ७८॥ वैष्णयः कर्मनिष्ठज्ज्ञानयोगसमन्वितः । अन्तर्यामिस्वरूपेण कर्मणा पूजयेद्धरिम् ।। अन्तर्यामितया कर्म कुर्वतां कर्मिणामिह । ब्रह्ममाप्तिर्विनिर्दिष्टा ब्रह्मानुध्यानतो द्विज ॥ ब्रह्मार्पणं ब्रह्म हविब्रह्मानौ ब्रह्मणा हुतम् । ब्रह्मैव तेन गन्तव्यं ब्रह्मकर्मसमाधिना॥८॥ विष्णोरहतया ये च यजन्ते मुवि देवताः । तेऽपि तं यज्ञपुरुपं प्रामुवन्ति मनीषिणः । एके भगवतो देवान्नित्यमावरणेषु च । उपासकास्ते कथिता वैष्णवा लोकपाधनाः ॥ अनुसंधाननिरता ज्ञानिनों भगवत्पराः। परमैकान्तिनो ज्ञेया ह्यखण्डध्यानधारिणा अकारनयसंपन्नाः परमैकान्तिनो मताः। धन्याः सुदुर्लमा लोके नित्यं तेभ्यो नमो नमः॥ मनुष्याणां सहस्रेषु कश्चिद्यतति सिद्धपे । यततामपि सिद्धानां कश्चिन्मा वेत्ति तत्त्वतः गृहस्थाश्च विरक्ताच आश्च प्रविमेदतः । प्रपन्ना भगवद्भक्ता द्विविधाः परिकीर्तिताः त्यक्तलोका विरक्ताश्च न्यासिनो द्विजसत्तमाः। अद्वेपमाश्रिताः शान्ता मामेकं पुरुषो- त्तमम् ॥८८ मजन्ति ध्यानयोगेन परिचर्यापरायणाः।निदण्डिनः सोपवीताः शिखिनो जितमारुताः उपासकाः कर्मिणश्च ज्ञानिनोऽपि द्विजोत्तमाः । गृहस्था बहवो जाता नारायणपदाल- यम् ॥ ९०॥ धुवस्तूपासनेनैव जनकः कर्मवर्मना । सनकाद्याश्च प्रह्लादो ज्ञानाद्यास्यन्ति सद्गुतिम् ॥ मवन्तो यदि नैर्गुण्यं स्थानं मम मनोरमम् । फालव्यालविषास्पृष्टमरवण्डं गन्तुमि- च्छतः ॥१२॥ सारययोगविनिर्धूतमायाजवनिका रतिः । संप्राप्तात्मगतिस्तात शरणं याहि सद्गुरुम् ॥ त्वं तु निर्मुक्तविषयो योगेन द्विजसत्तमः । मुध्यसे विषयासक्तः श्रीमदाचार्यसंश्रयः ॥ कृताचार्यभरस्पासौ सो नेहेताप्यन्यसाधनम्। किं न संप्राप्यतेऽभीष्टमसङ्गतिना यथा ॥ संपाप्प दासोपं त्वं भज मत्स्वामितामतिम् । मच्छेपतामुपादत्स्व पारतरूपं नारापणपदाम्भोनं शरणं याहि मा चिरम् । प्रतिकूलजनावासं मनसाऽपि न संभय ।। रानंस्त्वमपि सत्यक्तराज्यलक्ष्मीमदः सदा । अनुसंधत्स्व मामेकमात्मानं सर्वदेहिनाम् ॥ मोग्यान्तरमतिं त्यक्त्या साधनान्तरसन्मतिम् । स्वातन्त्र्यमन्पशेपत्वं हित्वा मच्छरणो । विचिन्तय ॥१६॥ भव ।। ९९॥

·२७ [८ अरमोऽध्यायः ] वृहब्रह्मसंहिता। श्रीवत्सराजानावूचतु:- जनकं सर्वलोकानामाधारममलद्युतिम् । के पावः शरणं नाथ त्रैलोक्पैकगुरु हरिम् ॥ अविज्ञातोऽपि भूतानामन्तर्यामितया स्थितः । देहेन्द्रियमनःमाणान्संयोजयसि कर्मम् । अतस्त्वमेव नौ देव मन्त्रराज द्वयं तथा। चरमं वैष्णवं भावं देहि दीनार्तिमान॥१०॥ नारायणा उवाच- यद्येवं पायके यस्मिस्तीर्थभूते मदन्तिके । जातामारादवप्लुत्य भवन्तौ शरणागती ॥ तो तथा चकतुस्तस्मिन्हदे पावकसंज्ञके । स्वर्णधर्मानुवाकं च पावमानं तथैव च ॥१०४॥ पठन्तं पुरुपं कंचिद्दशाते धनामम् । ती सूक्ते दधतुस्तस्मात्तस्मिन्नेय जले तदा ॥ उद्धारणादमू तत्र श्रीविष्णोदिव्यपापदान् । समानवपुपः शान्तान्पीतकौशययाससः ।। किरीदिनः कुण्डलिनः शङ्खचक्रगदाधरान् । मालिनो विशदस्मेरशिशिरीकृतलोचनान् मो मोश्चन्द्रमतीफाशहासमासितदिङ्मुखाः । के यूयमिह संविष्टाः किं जपन्तो निरा. मयाः॥१०८॥ दहशतुः श्रियः सूक्तं पौरुष सूक्तमुत्तमम् । जपतः परया मक्त्या तावूचतुरथो हि तान् ।। किमिदं स्थानममलं मनो येन मसीदति । इति विज्ञातुमिच्छावो यदि योग्या बुवन्तु न: इति श्रीवृहरसहितायां सुदर्शनगीतायां श्रीवरतचरिते परमधर्मकपनं नाम सप्तमोऽध्यायः ॥ ७॥ आदितः श्लोकानां संमष्टयकाः ॥ ६८१ ॥ अथाष्टमोऽध्यायः॥6॥ पार्षदा ऊचुः- घयं मूचारिणो जीवाः कोटिकल्पानुचारिणः। मगवन्मायया रद्धा ह्यासन्कल्पान्तरेषु च नानाविधशरीराणि रचपन्तः स्वकर्मणा । उपर्यधस्ततो लोकश्चिरन्तो दुःखमागिनः ।। कदाचिदेवयोगेन प्रबुद्धा हमवन्पुरा । सङ्गो मागयतस्याऽऽसीयेनेमा प्रापिता गतिम् ॥ शुभाशुभविमागेन लोकोऽयं द्विविधो मतः । शुभेन कर्मणा लोकः शुमोऽयमशुमोड- न्यथा ॥४॥ फर्मजन्यमिदं सर्वमनित्यं प्राकृतं द्वयम् । अद्वयं मगवद्धाम तृतीयं प्रकृतेः परम् ॥ ५॥ वैष्णवं लोकमित्याहुः सत्यं कर्मविवर्जितम् । उपासनेकलम्यं तन्मुक्तनिपरुणाश्रितम् ॥ ज्ञानिनां प्रेमयुक्तानां परमैकान्तिनामसी । नारायणो जनैर्गम्यः श्रुतवन्तो वयं ततः॥ तदर्थमिह संप्राप्ताः श्रीमनारायणाश्रमम् । दीक्षा भागवती प्राप्य हरिं स्वेच्छानुसारतः सेवया मो महामागौ गतानः कालसंततिः । संमाप्य रूपसाहश्यं मन्त्रराजप्रमावतः ॥ एके तस्य विहाराय वाञ्छन्ति दुमजन्मताम् । येषां पुष्पसजो देवो वक्षसा धार- यिष्यति ॥१०॥ एके विहारभूमित्वमाकाङ्क्षन्ति मनीषिणः । श्रीमवरणविन्यासैदपती विहरिष्यतः ॥ एके चन्दनकर्पूरकेशरादिविभूतयः । सेवितुं तत्र पाञ्छन्ति यत्र देवो रमापतिः ॥ १२॥ -

·२८
नारदपञ्चरावान्तर्गता-
[ ८ अष्टमोऽध्यायः ]
एके वीणामृदङ्गादिशय्यास्तरणभावनाम् । इच्छन्ति प्रेमवसती मगवत्पीतये सदा
मयूरीमृङ्गविहगहंससारसकोकिलाः । इच्छामो मवितुं तत्र यन्त्र नैश्रेयसं वनम् ॥ १४ ॥
गायका नर्तकाश्चैव वादकाश्चानुभावकाः । वयं भवितुमिच्छामो दिव्यलीलासुधाम्बुधौ
पलयाङ्गदमृङ्गारमझीररसना हरेः । पीतशैवालजम्बालवालुकाहर्मचत्वराः
॥ १६ ॥
कदाऽपि मगवत्सेवावियोगो नोपसर्पतु । इतिहेतोर्महामागी सूक्ते द्वे परिवर्तयन् ॥१७॥
तिष्ठामो न वयं विझो निवृत्ताः कति वासराः । स्थलं वैश्वानरं नाम वहिवीजसमुद्भ
वम् ॥१८॥
मन्त्रराजमविज्ञाय पक्रशङ्खाङ्कन विना । विना सूक्तद्वयं नास्य सिद्धिर्भवति वैष्णवी ॥
श्रीवत्सराजानावूचतुः-
कृपया कथयध्वं नौ सूक्ते द्वे ब्रह्मसाधने । आराध्येते कथं चैते मगवत्पदसिद्धये ॥२०॥
किनामनी च किंदेवे विनियोगः कथं तयोः । कथं चाऽऽराध्यते ताभ्यां भगवान्पुरुपो-
त्तमः ॥२१॥
त ऊचुः-
एको नारायणो देवः श्रीमान्कमललोचनः । एका च परमा शक्तिः सर्वकार्यकरी हरेः॥
अनन्तशक्तिसंपन्ना सा परा परमेश्वरी । संतिष्ठते सदा तस्मिन्स्याश्रमे पुरुषोत्तमे
शालिपोते यथा शालिरुप्णत्वं पावके यथातथा हरी रमा साक्षात्मभेव शशिसूर्ययोः।
नित्याऽनपायिनी शश्वविभिन्ना नैव दृश्यते । कारणे सर्वजगतामाधारे पुरुपोत्तमे॥२५॥
सर्गादौ भिद्यते रूपं तयोरेकं द्विधा कृतम् । पञ्चोपनिषदां चैकं नादात्मकमथापरम् ॥
नादात्मकं तु यदूपं तत्तु बीजद्वयात्मकम् । श्रीबीजं प्रणवं चैकं मूलाधारे प्रतिष्ठितम् ॥
प्रणवं पौरुषं बीजं विद्धि तत्त्वत्रयात्मकम् । श्रीबीजं तु श्रियः प्रोक्तं समस्तैश्वर्यसाध-
नम् ॥२८॥
प्रणयावयथैः सृष्टिविविधा द्विजसत्तम । स्वरा हलस्तथाऽन्तस्था नयभेदैः समन्विताः ॥
यासुदेवः संकर्षणः प्रद्युम्नो ह्यनिरुद्धकः । चत्वारः केशवाद्यास्तु द्वादश स्वरमूर्तयः॥
एषा पोडशधा सृष्टिर्दया श्रीविष्णुरूपिणी । अकाररूपस्य हरेनित्येयं परमात्मनः ॥३१॥
हलस्तु प्रकृतेः सृष्टिरुकाराक्षरसंज्ञया । चतुर्विशतिभेदेन कादिरूपा महात्मनः ॥ ३२ ॥
पञ्चविंशो मकारोऽयं पुरुपो नववर्णकः । एवं हि पौरुपे वीजे स्थितं वर्णात्मकं जगत् ॥
वासुदेवादिमूर्तीनां चतुर्णा शक्तयस्तु याः। तथैव च केशवादीनां द्वादशापि प्रकीर्तिता।
पीजभूतश्रियो रूपा विज्ञेया मन्त्रपारगैः । एवं पोडशधाभिन्नं श्रीबीजं नामतः शृणु ॥
लक्ष्मीगिरा रतिश्योपा वासुदेवादिशक्तयः। श्रीलक्ष्मी: कमला पद्मा पद्मिनी कमलालया
रमा वृपाकपिर्धन्या पृथ्वी यज्ञा तथेन्दिरा । शक्तयः केशवादीनां संप्रोक्ता मुनिपुंगवैः ।।
उत्पत्तिस्थितिफर्तारौ वीजमूतौ सनातनौ । आत्मनो याचको घाच्यो पञ्चोपनिपदा-
स्मको ॥ ३७॥

·र अटमोऽध्यायः वृहद्ब्रह्मसंहिता। संहारे कारणाकारे नादे व्याकृतरूपिणी । वाच्या वाच्याकृतो लीनो सर्वाधारे सनातने। कार्यादी निलये स्वस्य सूक्ष्वा विश्व हृदम्वुजात् । प्रविष्टः प्राणरूपेण ह्यन्तर्यामितया तथा॥४०॥ नादातीतं परं ब्रह्म ह्यन्तर्यामितया स्थितम् । नादात्मकं शब्दमयं प्राणरूपेण संस्थितम् ।। समष्टिव्यष्टिरूपेण ते रूपे परमात्मनः । प्रतिदेहं स्थितो व्यष्ट्या समष्ट्या परमे पदे छन्दोरुपं हरेः पार्श्वमासते संस्तुवन्नमुम् । तेनैव प्रोक्तवान्धर्म परं चापरमेव च ॥४३॥ परं मागवतं धर्म यन्निवृत्यात्मकं मतम् । प्रवृत्तिलक्षणं चान्यदपरं धर्ममुच्यते ॥४४॥ तद्धर्मपालनायाथ मुनिभूपतिभिर्मुनिः । स्थापयामास लोकानां हितैषी भगवान्हरिः ।। कदाचिदंपती तौ तु रूपे वे परमाद्भुते । दधतुः कृपया भूयो मूलमन्त्रेण दृष्टये ॥४६ ॥ वाग्मिः पोडशभिलक्ष्मीः स्वरूपं जगृहे मुदा । अष्टादशात्मक रूपं भगवान्भूतभावनः ।। श्रीसूक्तं प्रथम प्रोक्तं द्वितीयं पौरुपं मतम् । ऋपी तयोस्तु तावेव श्रीबीज प्रणवं तथा ॥ छन्दोऽनुष्टुप्समाख्यातं देवते तेज दंपती । विनियोगस्तु सर्वत्र पुरुपार्थचतुष्टये ॥४९॥ सूक्तं मूर्तिपरं ब्रह्म सदोपास्यं मनीषिभिः । आभ्यामाराधयेद्देवं श्रीमन्नारायणं मुषा । सरपि समाराध्यौ यद्यप्येतो व दम्पती । वेदवाक्यैस्तथाऽप्येते सुक्त साधारणे द्वयोः ।। विष्णोराराधनार्थाय पीरुपं सूक्तमुत्तमम् । देव्या आराधनायैतच्छ्रीसूक्तं तु श्रिया कृतम् ।। द्वे सूक्ते मातरुत्थाय स्मृत्वा मनसि दंपती । पठेदनन्यशरणः परमैकान्तितामियात् ॥ सूक्तयोरनयोस्तात प्रकारद्वपमुत्तमम् । उपधारय वक्ष्यामि यदि ते मनसि स्पृहा ॥ ५४॥ तुलामकरमेषे वा शुकवारे विशेषतः । अष्टमीदिनमारभ्य द्वादश्यन्त प्रपूजयेत् ।। ५५ ॥ क्षीराधितनया देवी रक्ताम्मोजनिवासिनीम् । महालक्ष्मी महाविद्यां महामयविना- शिनीम् ॥५६॥ नारायणाङ्कसंख्ढां किशोरी कनकप्रमाम् । निजगन्मातरं गौरी मातुलिङ्गधरां श्रियम् ।। सप्तम्यां प्रातरुत्थाय गुरुं नत्वा विधानतः । अनुज्ञां देहि भगवन्महालक्ष्म्याः प्रसाधने ।। संपादय महामाग मण्डपं मणिवेदिकाम् । पूजाद्रव्याणि सर्वाणि कुण्डं च यजनाय वै ॥ दत्तानुज्ञस्तु गुरुणा मन्त्रस्नानं विधाय च । प्रणयेत्योडशस्तम्भ मण्डपं वेदिकोज्व- लम् ॥६॥ परयेदाह्मणाशुद्धान्महाभागवताशतम् । पाठाथं तु महादेव्याः सूक्तं ये लक्षपाठतः ।। पाठयेत्परया भवत्या अटम्पादिदिनत्रयम् । पञ्चामृतेन संस्नाप्य पूजयित्वाऽहणोत्तमैः ।। पायसेन तु नैवेद्य पक्वान्नैर्विविधैस्तथा । गन्धपुष्पाक्षतेश्चैव स्तवनीराजनादिभिः ॥६३ रात्री जागरणं कुर्यान्नृत्यगीतमहोत्सवः । एकादशीमथाऽऽरभ्य वहिकार्य समाचरेत् ।। दशांशेन मजुहुयान्मूलमन्त्रेण वाग्यतः । लक्षं प्रजहुपाद्वाऽपि पायसेन हविष्यमुक्॥६५॥ द्वादश्यां पूजयेत्सर्व वैष्णवान्भोजयेविजान् । अङ्गावरणसंयुक्तां सयानायुधभूपणाम् ।। पूजयेत्परया मक्त्या महालक्ष्मीमनन्यधीः । सन्किामानवामोति निष्कामो मोक्षमा- ग्मवेत् ॥६७॥ मणवाविमचं सम्यग्लक्ष्मीसूक्तस्य वैष्णवः । कल्पयेद्यजने देव्याः क्रमादावाहनादिषु ।।

·+ नारदपञ्चरावान्तर्गता [८ अष्टमोऽध्यायः] पेद्या प्रकल्पयेत्पीठं तत्र पद्मं तु संलिसेत् । पूरयेद्विविधैर्वस्तविधि घायधारपेत् ॥ भक्त पोडशधा क्षेत्रे चतुभिर्मध्यमैः पदैः । प्रागादिकैः प्रकारैश्च विधीत नयाम्बुजम् ॥ मध्यमं कमलं कार्यमष्टपत्रं यथा शृणु । चतुर्धा भ्रामयेत्सूत्रं वर्जयित्वाऽटम बहिः॥ पद्मसंधिस्थसूत्रेण दिक्क्रमेण दलाष्टकम् । पद्मान्तराणामष्टानामेयमेवविधिर्मवेत् ॥ ७२॥ कणिकाकेशरं पत्रं संधिपत्रमिति क्रमात् । सूत्राणामन्तरे भूयः क्षिपेत्सूत्राष्टकं तथा । पहिरयुतं कार्य कोणशोमादिसंयुतम् । चतुर्वर्ण रजोपेतं नवपनं प्रकल्पयेत् ॥७४ ।। तस्मिन्नावाहयेलक्ष्मीमन्तर्यागं विधाय हि । हिरण्यवां हरिणी सुवर्णरजतम्रजाम् ।। घटे सुपर्णघटिते राजते ताम्रजेऽपि वा । मृन्मये वाऽपि संपूर्णे दमा क्षीरेण पारिणा ।। तत्र मामच्युतोत्सङ्गे निविष्टां पद्ममालिनीम् । शरचन्द्रसुधासारशिशिरस्मेरशोभिताम्।। अनिर्देश्यामनीपम्पामनन्तां विश्वभाविनीम् । आमोदमिय पुष्पाणां दिविस्थानां प्रमा- मिव ॥ ७८॥ विनिष्क्रान्तुमशक्यां तामनन्या पुरुषोत्तमात् । नित्यानपायिनीमेष माययित्वा निजा- न्तरे ॥ ७९ ॥ प्रसन्नवदनां गौरी किशोरी कमलालयाम् । चतुर्भुजाम्बुजकरां मातुलिगाकरद्वयाम् ॥ पागनिमा कान्तामसितायतलोचनाम् । स्फुरत्कटककेयूरहारकुण्डलमण्डिताम् ॥ गम्भीरनामीबिवलीविभूपिततनूदराम् । सुकर्कशहढोत्तुङ्गपीनवृत्तपनस्तनीम् ॥ ८२॥ घरद्विरेफपटलसमाक्रान्तालकावलीम् । आरक्ताधरबिम्बान्तर्लसन्मुक्ताफलदिजाम् ।। अर्धचन्द्रललाटस्थराजमानविशेषकाम् । सर्वलक्षणसंपन्नां कृष्णकुश्चितमूर्धजाम्।। ८४॥ वरदा पहजकरां पद्ममालाविभूपिताम् । विष्णुवामभुजाश्लिष्टां भक्तामीष्टप्रदायिनीम् ।। पात्वा मां संमुखं कुर्यान्मन्त्रमूर्ति सनातनीम् । घटस्थहेममूर्ती तामानयेत्पद्ममालिनीम् काम्यां हिरण्यपूर्वाभ्यां प्रपद्येत हरिप्रियाम् । सान्त्वयेच पराभ्यां चैतभेदेन संस्थि- ताम् ।।८७॥ पञ्चम्या च प्रपन्नोऽयं प्रसन्नां भावयेद्धिया । ततस्तामसितापाशीमावाहनपुरःसरम् ॥ मुद्राणां पञ्चकेनैव मूलमन्त्रेण मन्त्रवित् । यजेज्ज्वलनसूर्येन्दुमण्डले कमलालयाम् ॥ करन्यासं विना देहन्यासं देव्याः समाचरेत् । ऋग्भिः सूक्तस्य मूलेन युक्ताभिः क्रम- शोऽम्यसेत् ॥९॥ सानपीठे समारोप्य पाद्याचिमनीयकम् । मधुपर्क प्रदद्यात्तु दन्तकाष्ठादिपूर्वकम् ।। मुगन्धतैलसंसिक्ता मुहुस्तेन समन्विताम् । कुर्यादानन्दिनी देवीं दीप्त्या दारय(?)ती तमः ॥ ९२॥ ततो नानाविधः सानैः सर्वोपधिसमन्वितैः । कपायगन्धर्वोदकुशोदकनकोदकैः॥ ९३॥ तीर्थोदकैश्च शुद्धोदेस्तथा पञ्चामृतेन च । संसाप्य परमेशानी सुगन्धोद्वर्तनेन ताम् ॥ उष्णोदकेन संम्राप्य केशान्संशोध्य मुद्रया । पुनराचमनं दत्त्वा वस्त्रेणाझं प्रमृज्य च ॥ वनानाविधैर्देवीं भूपणैर्विविधैस्तथा । सिन्दूरालक्तकालेयलीलाक्षनमुखैपजेत् ॥

·॥
12. अष्टमोऽध्यायः ।
वृहनमसंहिता।
प्रतिम्रान प्रदातव्यं पाद्याध्यांचमनादिकम् । निमित्त के विशेषेण विमवे सत्ति सर्वदा ।।
गन्धं तैलं च पूर्ण प शालिगोधूमसंभवम् । हरिनाचूर्णसंमिश्रमीपत्पद्मकमावितम् ॥
उद्वर्तनाथनोदेन साना) शालिसंयुतम् । उष्णाम्युचन्दनं चन्द्रश्रितं लेपनार्थकम्
क्षीरं दधि घृतद्रव्यं मध्वेक्षवरसस्तथा । सुगन्धामलकाम्मश्च लोधतोयं ततः परम् ॥
रक्तचन्दनतोयं च रजनीवारि चोत्तमम् । ग्रन्थिपर्णपयः पश्चात्ततच तगरोदकम् ॥१०॥
प्रियंगुजटिलाम्मश्च तथा सर्वोषधीजलम् । पत्रपुष्पफलाम्मासि चीजगन्धोदकं तथा ॥
हेमरत्नसरित्तीर्थकेवलाम्बूनि च क्रमात् । सानीयाम्बुसमेतानि देयान्यम्बून्यमूनि तु
सातशिष्टाम्बुसंपूर्ण हरिद्राशालिसंभृतम् । सगादिसंयुतं कुम्भ हस्ते कृत्वा परब तु ॥
सिद्धार्थ पपरपावं धारयित्वा तु मूर्धनि । बहिः क्षिपेत्ततो दद्यात्सुधौते चाजशाटिके ।
केशोदकापफार्थमम्बरं देहयारिहत् ।अन्तरीयोचरीये द्वे सुधौते पाससी शुभे ॥१०६ ।।
भाविते गन्धधूपेन दद्याद्भवासनं ततः । अलंकारासनं पश्चाद्देयं देव्यै सदूत्तमम्
तत्र सर्व प्रदातव्यमद्यपाद्यादि पूर्ववत् । विवेचनं तु केशानां फङ्कतेन प्रशोधनम्॥१०॥
लेन मर्दनं मूर्भस्ततश्चूडोपकल्पनम् । अलंक्रिया तु कर्तव्या मूलेन मनुना पृथक ॥
कुङ्कमागुरुकस्तूरीकर्पूरक्षोदमिश्रितम् । चन्दनं तु प्रदातव्यं शीतलं सुखयर्धनम् ।। ११०॥
सजो नानाविधा देयाः सात्विकैः कुसुमैश्चिताः । अङ्गारागं च हृदये दद्यावृक्षनमीक्षणे।।
सीमन्तालंकृतिं कुर्यादादशं दर्शयेत्ततः । चामरव्यजने छवं गजांश्च परितो न्यसेत् ॥
'ज्वलदङ्गारनिचये कृष्णागुरुमनिन्दितम् । दाहयेधूमधाराभिर्दिकमान्तमधिवासयन् ॥
ज्यालयेत्परितो दीपानगव्याज्येन मुदाऽन्धितः नैवेद्यं पायसं शुद्धं राजते माजने कृतम् ।।
घृतशर्करयोपेतं सिताखण्डैरलंकृतम् । अपूपमोदकामीटशाकराजिविराजितम् ॥ ११५।।
हेमपात्रगतं नीरमुशीरशशिवासितम् । एलाचूर्णमहामोदमोदितं विनिवेदितम् ॥११६॥
अवैष्णवजनास्पृष्टमनवेक्ष्यमवैष्णवैः । नीराजनादिना पूतमभूमिस्थं निवेदयेत् ॥११७ ।।
धेन्वाऽमृतीकृतं द्रव्यं प्रोक्षितं प्रोक्षणोदकैः । मूलेन पुटितं चैव अस्त्रेणेवाभिरक्षितम् ।।
तुलसीमिश्रितं सर्व घण्टा वामेन वादयन्। निवेदयामि मन्त्रान्ते पाणाहुतिमथाऽऽचरेत
किंचित्किंचिन्मुखे देयं ततः कवलमुद्रया । ध्यायन्सापरणां देवी नारायणकृताश्रयाम् ।।
ततश्चान्तःपटं दत्त्वा श्रीसूक्तं प्रजपन्यहिः । मूलं पोडशवारेण मध्ये नीरं निवेदयेत् ॥
दृष्टिदोपविधाता दीप पिटेन निर्मितम् । भ्रामयेत्सर्पपर्युक्तं मुदा प्रोत्तानपात्रगम् ॥
भोजनं मावयित्वाऽथ दत्त्वाऽऽपोशनमुत्तरम् । फरोपमर्दनं देयं सुगन्धद्रव्यसंयुतम् ॥
स्वस्थाने स्थाप्य देवेशं ताम्बूलं पूगपूरितम् । प्रदेयं परया मक्त्या मुखवासनकं परम् ।।
ततो मालां महालक्ष्म्यै तुलसीकुसुमोज्ज्वलाम् । कुसुमाञ्जलिमादाय दद्याच्छिरसि
पादयोः ॥ १२५ ॥

·नारदपञ्चरात्रान्तर्गता- [९ नवमोऽध्यायः प्रदक्षिणानमस्कारक्षमापणगुणस्तवैः । प्रतोप्प परया मक्रया निवेद्याथ मनोरथम् ॥ संमोज्य परमान्नेन मक्त्या भागवतानरान् । द्वादश्यां दक्षिणां दद्याद्रं संपूजयेत्ततः ।। एवं कृते महादेव्याः समाराधनकर्मणि । अत्येतिहप्कृतान्धोरान्परमानन्दभाग्भवेत् ॥ इति श्रीबृद्रिामसंहितायां सुदर्शन तार्या श्रीवरसचरित मुक्ताविर्भाव महालक्ष्मी- समाराधन नामाध्मोऽध्यायः ॥८॥ आदितः श्लोकानां समस्यङ्क:-11८०८॥ षय नवोऽध्यायः। पापंदा अचान यतं देव्याः भवक्ष्यामो धार्षिक टरात्रिकम् । सर्वेषामधिकारोऽस्ति वैष्णवाना विशे- पतः ॥१॥ अकृत्वा तु मतं देव्या मासि मादपढ़े सिते । तामसी योनिमामोति पारिशयमधिग- च्छति ॥२॥ शुक्लाष्टमी समारम्य जनः मौठपदस्य हि । दंपतीपूजनं कुर्याद्घटस्थापनपूर्वकम् ॥ ३॥ लक्ष्मीणां पोडश पूज्यं केशवादिसमन्वितम् । प्रत्येकमेकमतिमाञपमङ्गलघोपणैः ॥ विधिं तस्य प्रवक्ष्यागो जीवानां हितकाम्यया । यस्यानुष्ठानमात्रेण श्रीविष्णोल्लमो मवेत् ॥५॥ शतपः केशवादीनां द्वादशानां पृथक् पृथक् । चतम्रो घनिरुद्धादिशक्तयः समुदाहृताः एकैका प्रत्यहं पूज्या क्रमात्तत्पतिना सह । ऋचा त्वैकैकया तत्तन्नाममन्त्रेण पूजयेत्॥७॥ सुर्यास्पोडशधा शुद्धिमात्मनः साधकोचमः। उपचारः पोडशभिः पृथग्भूताः प्रपूजयेत्।। अथ या प्रत्यहं पूज्याः पोडश विष्णुवल्लभाः।महाराजोपचारेण यावत्कृष्णाष्टमी मवेत॥ वरयेत्प्रकृत्योस्तु इयं पोडशसंरपया । संपूज्य मोजयेद्भक्त्या परमानेन वैष्णवः ॥ प्रदक्षिणानमस्कारदक्षिणाभरणादिभिः । प्रतोप्य सूक्तपाठ तु कारयेदिमवे सति ॥११॥ यथा पोडशसंरयाकदिवसैलक्ष्यतामियात् । अयुतं पाठयेद्वाऽपि प्रत्यहं वा शतं शतम् ॥ न त्यजेत्पाउमेकं तु मयेऽपि समुपस्थिते । पाठामा प्रजातव्यं श्रियो मन्त्रं पडक्षरम् ॥ तेनैव पूजयेद्देवीं परिवारसमन्विताम् । पूजार्थमय नामानि तासां वक्ष्यामि तच्छृणु ॥ श्रीलक्ष्मीः कमला पना पद्मिनीकमलालया । रमा वृषाकपिर्धन्या पृथ्वी यज्ञा तथे- ग्दिरा ॥१५॥ शक्तयः केशवादीनां महालक्ष्म्यंशमूर्तपः । उपा रतिगिरा देवी लक्ष्मी यातु पोडशी एवं घोडशध मिन्ना महालक्ष्मीस्तु या स्मृता । सा तु सप्तदशी शेया निमंला कारणा- मिका ॥१७॥ प्रथमे दिवसे देवी श्रीसंज्ञा केशधामिया । समाराध्या हे वेद्यामास्थिते मन्त्रपूजिने ॥

·" ९ नवमोऽध्यायः] बृहद्ब्रह्मसंहिता। द्वितीये दिवसे लक्ष्मीनारायणकृतालया। तृतीये कमला देवी माधयेन समन्विता चतुर्थदिवसे पद्मा गोविन्दकृतकेतना । पञ्चमे पमिनी पूज्या विष्णुना कमलालया ।। मधुसूदनसंयुक्ता पष्ठे सप्तमके रमा । त्रिविक्रमेण संपूज्या वृपाकपिरथाटमे ॥ २१ ॥ वामनेन समं पूज्या नवमे श्रीधरेण च । धन्यानाम्नी समाराध्या पृथ्वी तु शमे यजेत् ॥ हपीकेशेन यज्ञाख्या पदानाभेन रुद्रके। इन्दिरा हादशे पूज्या दामोदरकृताश्रया ॥२३॥ त्रयोदश उपा देवि अनिरुद्धेन संयुता । प्रद्युम्नेन रतिस्विन्ने गिरा संकर्षणेन हि ॥ पोडशे दियसे प्राप्ते सुधीलक्ष्मी निशामुसे । पूजयेद्वासुदेवेन कृतेन मनुना मुदा ॥२५॥ कदलीस्तम्भसंवीते नववस्त्रयिभूपिते । मण्डपे पूजयेद्देवीं दिक्षु दिग्गजमण्डिते ॥ २६ ॥ अथ पिल्यवने देवीं पतुर्यातुसमन्विताम् । चामरैपिमानां च सिक्तामेना फुशा- म्युमिः ॥२७॥ विपाविभूतिनिलयां भूलीलाभ्यागुपासिताम् । महालक्ष्मी सप्तदशी महाविष्णोध सं- निधौ ॥२८॥ - फलामिश्च फलामिश्च पूर्वोक्तामिः समन्ततः। स्वयं सप्तदशी तत्र स्वाश्रया परमेश्वरी ॥ नित्यमुक्तैर्जनैर्गुप्ता लोकपालाजन्नागणेः । आनन्दकन्दकमले निषण्णा ज्ञाननालिके । स्फुटत्मकृतिपत्रे च विकारमयकैसरे । मातृकाकर्णिके पूर्णपरानन्दमधुरते परमात्मात्मान्तरात्मज्ञानारमपरिवारिते । दिव्यतेजखयोपेते लक्ष्मीवीजवराटके ॥३२॥ महामाया महाविद्या महायोगिन्यधीश्वरी। महालक्ष्मीर्महादेवी महाशक्तिमहेश्वरी ॥ सर्वाधारमयी शान्ता कान्ता विष्णोर्यशस्विनी । दिव्यायुधधरा देवी शङ्खचक्रगदाज- भाक् ॥ ३४ ॥ यस्या अंशकलामिश्च त्रिगुणाः कोटिशक्तयः । स्वयं तु निर्गुणा शक्तिर्नादातीता परा. मिधा ॥ ३५॥ मत्स्यादिशक्तयस्तत्र सास्विक्यः कार्यलक्षणाः । उमाद्यास्तमसोद्विता गायत्र्यायास्तु राजसाः३६॥ पालिका नाशिकास्त्वन्या जगदुत्पादनक्षमाः । तामिः स्वशिकलामिश्च सेव्यते परमे पदे अप्राकृतामिनित्यामिः केशवादिकशक्तिमिः । दिव्यसृष्टिमसूताभिरप्रसूता समर्च्यते ॥ या कालकलनातीता गीता या सामगायकैः । उमादितामसीनां तु भैरवी कालिकादयः शक्तयः कोटिशः सन्ति यावत्यः पिशिताशनाः । मद्यप्रियाः करालास्याः श्मशान- तकेतना: ॥४०॥ निष्कामे सकामैया चैप्णन निरीक्षिताः । सात्विक्यस्तु सदोपास्या घेणविष्णुना समम् ॥ ४१॥ तत्र दुर्गा सकामैस्तु कृष्णाधिष्ठातृदेवता । निष्कामैप्णयः सेव्या महालक्ष्मीहरे प्रिया नन्दगोपगृहे जाता यशोदागर्मसंभवा । किंचित्कार्य समुद्दिश्य गोपवृद्धस्तु पूजिता ॥ गोपीमिः कृष्णकामामिः कृष्णालब्धयरा यतः । सूते सर्वार्थनिधयं जनराराधिता सती --

·२४
नारदपश्चरांवान्तर्गता-
[९ नवमोऽध्यायः
सकामैष्णवैमाथ विष्णोराज्ञापुरःसरम् । सात्विकैरुपहारैध चक्रायटभुजायुधा
एकान्तिनस्तु लक्ष्मीशं सेवन्ते रमया सह । दीयमानं न गृह्णन्ति सालोक्याविचतुष्टयम् ।।
सर्वविद्यामयी साक्षानिर्गुणा परमे पदे । महालक्ष्मीमहामाया पूजनीया हि पोडशे ॥
तस्या ध्यानं प्रवक्ष्यामि त्यमिपेकविधि तथा। कृते यस्मिन्समामोति शाश्वतं पदमुत्तमम
विरजापाः परे पारे निर्गुणे परमे पवे । नित्ये निरत्यये रम्ये प्राकृतः परिवजिते । ४९ ।।
नित्यानन्दमहाधाग्नि वनं विध्यं विचिन्तपेत् । सर्वेश्चर्यबलज्ञानमयमूरुहमण्डितम् ॥५०॥
चम्पकाशोकपुनागपाटलेरुपशोभितम् । उपबन्माधवीपिल्वक्षेपदारुसमेरुमिः ॥५१॥
मन्दारपारिजातायेः कल्पवृक्षः सपुष्पकैः । चन्दनेः कर्णिकारच मातुलझेच पन्जुलैः ।
दाडिमीलिकुचाङ्कोलेः पूर्गः कुरषकैरपि । कवलीकुन्दमन्दारनालिकरैरनुत्तमः ॥५॥
मालतीमल्लिकाजातिकतकीशतपत्रकैः । वासन्तीतुलसीनन्यावर्तेर्दमनकैरपि ॥५४॥
सर्व कुसुमोपेते मद्भिरुपशोभितम् । मन्दमारुतसंमिन्तकुसुमामोदि दिदमुखम् ॥ ५५ ॥
तन्मध्ये तटिनीतीरं महामन्दारमण्डलम् । सुवर्णकमलोद्यानभ्रमद्धमरनावितम् ॥ ५६ ॥
मुकुवोत्पलफल्हारपल्करुपशोभितम् । मारुतो ननोमूतमकरन्दघनादयम् ॥ ५७ ॥
कूजविहङ्गासनावमुसरीकृतदिङ्मुखम् । तत्र रत्नमपी भूमिः कोटियोजनविस्तृता ॥
कोटिसूपेन्दुवहीनां प्रमा पत्र विलीयते । तत्र श्रीमन्दिरं दिव्यं चतुरसमावृतम् ॥५९॥
नित्यसिद्धजनेनित्यं कृतसंस्कारमुज्ज्वलम् । रत्नोपक्लप्तसंशोभिकपाटाष्टकसंपुटम्॥६॥
नवरजसमालमतुङ्गगोपुरतोरणम् । हैमदण्डशिखालम्बिध्वजावलिपरिष्कृतम् ॥११॥
नवरत्नसमाबद्धस्तम्भराजिविराजितम् । सहनदीपसंयुक्तं दीपदण्डविराजितम् ॥ १२॥
ततहाटकसंक्लसवातायनमनोहरम् । नानावर्णशुकावद्धसुवर्णध्वजकोटिमिः ॥६३ ॥
किष्णिीमालिकायुरूपताकामिरलंकृतम् । जातरूपमये रत्नविचित्रैरतिषिस्तृतैः ॥ ६४॥
माणिक्यवज्रवैडूर्यस्वर्णमालावलीयुतैः । अन्तरान्तरसंबद्धरत्नदृष्टिमनोहरैः ॥६५॥
विचित्रभित्रबद्धश्च वितानैरुपशोभितम् । सर्वरत्नसमायुक्तं हेमकुष्तिममुज्ज्वलम् ॥६६॥
केतकीमालतीजातीचम्पकोत्पलकेसरैः । मल्लिकातुलसीकुन्दनन्यावर्तकदम्बकैः ॥६७ ॥
एतरन्ये च कुममेरलंकृतमहीतलम् । अब्जकाश्मीरकर्पूरमृगनामितमालकै
॥६॥
चन्दनागरुककोले विमोहितविगन्तरम् । एवं संचिन्त्य मनसा मण्डपं सुमनोहरम् ॥६९॥
तन्मध्ये माक्येन्मन्त्री पारिजातं मनोहरम् । तस्याधस्तारस्मरेन्मन्त्री रत्नसिंहासनं महता
तस्मिन्सिंहासने देप्पा पात्रं संचिन्तयेन्मुदा । पट्कोणावलं पाह्ये भूपुरद्धारसंयुतम् ॥
मध्ये तु मावयेदी रमायाः प्रणवान्तरम्
तस्मिन्सुधांशुशतदीधितिशुद्धहासामाशागजेरुमयतः परिपिच्यमानाम् ।
प्रामाविषरमणीमणिगीतकीति संकल्पकाल्पितड्याईकटाक्षपाताम् ॥७३॥
बाहामिभूतद्वतदोपहिरण्यषणां कर्णान्तपातिनयनाम्बुजवीक्षणीपाम् ।
संकल्पनिर्गतमुखाम्बुजमुग्धगन्धमत्तालिजालमुखरीकृतगण्डसीमाम् ॥ ७४ ॥
मुक्ताष्पगुच्छधवलीकृतकर्णमूलां मूलं मनोजविकृतेः पुरुषोत्तमस्य ।
सपनरागमणिकल्पितकर्णपूरी पूरायितामतिसुखोदसरिद्रायाः ॥ ५ ॥

·५ [१० दशमोऽध्यायः वृहब्रह्मसंहिता। भूपल्लितर्जितरतीशमदामदान्तदूरातिदूरपदपल्लवमुग्धशोभाम् । निग्धालकालिजितसालिसरोजमास्ववास्यामनन्पमतिसंमितपननामाम् ॥ ७॥ अर्धेन्दुमण्डलललाटतटोदिताममाणिक्यभूपणमयाच विशेषकामाम् । निभिननीलमणिमतविभिन्न कान्तिनालाभिरामकधमारलसच्छिरस्काम् ॥७७ सीमन्तगर्मविनिविष्टसितांधुतारधारापगापपरिमार्जितकृष्णाताराम् । चूडामपदमणिनद्धविभूपणाधिर्भास्वन्मयूसपिकचीकृतहत्सरोजाम् ॥ ७८ ॥ नानामणिप्रकरमण्डितकम्बुकण्ठीमुनिकान्तिचयमौक्तिकबामशोमाम् । स्पर्णारविन्दमुकुलोमतकुहमोत्थदिव्याङ्गरागपरिसृष्टकुषप्रदेशाम् ॥ ७९ ॥ हेमारविन्दवालयाजववाहुयुग्मा सम्मातुलुङ्गविलसष्ट्रयपाणिपानाम् । क्षामोदरोयरिलसभिवलीतरजामकाधिरूढपुरुषोत्तमकेलिहस्ताम् ॥ ८ ॥ काशीकलापमुखरीकृतमध्यमागां मारावबोधननिरूपितनूपुरामाम् । पादारविन्दविगलन्मकरन्दबिन्दुसंमोहितालिमुनिन्दसुगीतगीताम् ॥५॥ एवं विचिन्त्य जलजातकृताधिवासां धैकुण्ठनाथरमणीमनुनीय वाचा । पन्ने निवेश्य कुसमाअलिना सखीमिः सीमन्तिनीमिरमितः परितोषणीया॥८॥ इति श्रीसारमदिताया दर्शनगीतायो श्रीरामचरित मावि महामनी- समाराधन माम मवमोऽधायः ॥5॥ आदितः श्लोकानां समष्टपा:--॥८९० ॥ भप रामोऽध्यायः। धारेषु पाठका स्थाप्पा द्वौ दो व्यभिपेचने । लक्ष्मीसूक्तं मनतव्यं यावत्स्यादभिः चनम् ॥१॥ आवाहनादिकं कृत्वा मद्रपीठे हरेः मियाम् । सनिवेश्य वरारोवो सूक्तन्यास समाचरेत्। शरीरे स्थस्य देव्याध मूतशुद्धिपुरःसरम्। मन्त्रन्यासं सवीज प जितपाग्विमलाशयः॥ स्थापयेत्कलशं भक्त्या शामिपनिक परम् । शतेक पौडशाटी च कार्यमुद्दिश्य मक्तितः एकमेव तथा कुम्भ निष्कामो नित्यकर्मणि । कृत्वा नवपदात्मानं मण्डलं यन्त्रमूपितम्॥ कलशान्स्थापयेत्तेषु पदेषु शुमलक्षणान् । मूलेनावेक्षणं कुर्यात्मोक्ष्य पात्रेण धर्मणा ॥ रक्षणं सर्वतः कृत्वा क्षाउन चाखतो जलैः । संनिवेश्य कुशाधारे वस्त्रं नैप पिधापयेत् ध्याला तत्र महालक्ष्मी कलशान्यूजयेत्क्रमात् । चन्दनालिप्तसजिगन्दूक्षितसमन्वितान् दुकूलवेष्टितान्सर्वान्पूरयेत्तीर्थवारिमिः । नवरत्नसमाबद्ध पकूनं स्वर्णनिर्मितम् ॥९॥ मध्यकुम्मे क्षिपेद्धीमाम्मक्ताकर्पप्रमाणकम् । वित्तशाठ्यं न कुर्भात पटे या चन्दनैलिखेत् मूलेन पूरयेत्तत्र चौषधीदेवतामयीः । चन्दनोशीरकर्पूरजातीफङ्कोलकुखमम् ॥११॥ कोठागरुतमालेलायुतं संपिप्य मागतः । विलोरच सर्यकुम्मेपु रत्नान्यपि विनिक्षिपेत् ।। लक्ष्मी वा सदामदो सदादेवी मधुवताम् । मुशली शमवल्लीं घ कृत्वाऽपामार्गपत्रकम् ·नारदपश्चरात्रान्तर्गता- [१० दशमोऽध्यायः प्रिय मुद्गगोधूमग्रीहीच सतिलान्यवान् । शालितण्डुलमापांश्च तेषु प्रक्षाल्य निक्षिपेत् ॥ धात्रीलकुचविल्यानां कदलीनालिकेरयोः। फलान्यपि विनिक्षिप्य पुष्पाण्येतानि निक्षि- पेत् ॥१५॥ पनं सौगन्धिकं जाती मल्लिकां पकुलं तथा । चम्पफाशोकनागतुलसीकेतकोद्भवम् ।। पल्लवानि घटाश्वत्थप्पक्षोदुम्बरशासिनाम् । ब्रह्मचं विनिक्षिप्य शरावैः सफलाक्षतैः ॥ पिधाय कुम्मवक्त्राणि क्षौमराच्छादयेत्ततः। आवाह्य मध्यकलशे महालक्ष्मी प्रपूजयेत् ॥ पूर्वोक्तमानसंपन्ना वस्खालंकृतिमूपिताम् । निपण्णां मद्रपीठे तु स्वस्तिवाचनपूर्वकम् ॥ पोडश बाह्मणास्ते तु कुशेविल्वदलैस्तथा । दूर्वातुलसिकापत्रैः श्रीसूक्तैः परमेश्वरीम् ॥ कुर्युः सुमङ्गालीगीतैरभिषिक्ता महोत्सवैः । अमिपिच्य महादेवीं परिवारसमन्विताम् ।। अठकुर्याद्विभूपाभिधूपदीपादिमिस्तथा । रात्री जागरणं गीतनृत्यवाधस्तवादिभिः । पोडशीपूजनं चैव पोडशे दिवसे स्मृतम् । सहस्रनाममिस्तैस्तैः पुष्पैबिल्वदलाक्षतः ।। दूर्वाभिः कुकुमाक्तामिरवकाशे पृथक पृथक् । पूजयेद्विष्णुना साकं नाकं पश्यति कहि- चित् ॥२४॥ य एवं धार्षिकी पूजां कुर्यात्मयतमानसः । विनाऽप्पावरणान्या देव्याः संपूजयेकमात् हस्तपक्षालनं कृत्वा प्रदेयः कुसुमाञ्जलिः । हृदयादिमहामन्त्रैहृदयादीन्समचयत् ॥ २६ प्रथमावरणं ह्येतच्छ्रियः प्रोक्तं मनीपिभिः । दलेप्वष्टसु संपूज्या आद्याश्चाष्ट विमूतयः ॥ दलापु च संपूज्याः कार्याद्या अग्निकोणतः। द्वितीयावरणं ह्येतन्महालक्ष्म्याः समीरि- तम् ॥ २८॥ उमाद्याः संधिपु तथा संपूज्याः प्रयतात्मना । उमा च श्रीसरस्वत्यौ दुर्गा च धरणी तथा ॥ २९ ॥ गायत्री देव्युपा चेति पद्महस्ताः समन्ततः । तृतीयावरणं ह्येतत्ततो मत्स्यादिशक्तयः॥ घेदा वेदवती धात्री महालक्ष्मीः सुखालया। भार्गवी च तथा सीता रेवती रुक्मिणी प्रमा ॥३१॥ मत्स्यकूर्मादिमूर्तीनां शक्तयः संप्रकीर्तिताः । चतुर्थावरणं ह्येतद्गङ्गा सूर्यसुता ततः शङ्खपद्मनिधी पूज्यौ पार्ययोधृतचामरौ । धृतातपत्रं वरुणं पूजयेत्पश्चिमे ततः ॥ ३३ ॥ संपूज्य राशीन्परितो यजेदथ नवग्रहान् । अर्चयेदिग्गजान्दिा चतुर्वन्तविमूपितान् ॥ ऐरावतः पुण्डरीको वामनः कुमुदोऽञ्जनः । पुष्पदन्तः सार्वभौमः सुप्रतीकच ते क्रमात ॥ इति पठे सप्तमे च दिक्पालान्पूजयेत्क्रमात् । एवमावरणैर्देवी महालक्ष्मी परात्पराम् ॥ संपूज्य प्रार्थयेदिष्टं क्षमापणपुरःसरम् । अनाथमथवा दीनमपराधैकमाजनम् ॥३७॥ रक्ष मां कृपया देवि तवैय शरणागतम् । भगवञ्चरणाम्मोजमजनानन्दभाजनम् ॥ ३८॥ कुरु माममलालोकनिवारितजगद्भयम् । अगाधभवपाथोधिनिमममयविप्लुतम् ॥ ३९॥ आनन्दिनि महामाये समुद्धर करग्रहैः । परमावधिभूताऽसि परमैश्वर्यसंश्रये ॥४०॥ सामन्यं शरणं यामि परतन्त्रमनीश्वरम् । श्रीमन्नारायणानन्दसंदोहें कुरु साधने ॥४१॥ जय मातर्मदोन्मत्तमातङ्गदलनाभिधे । कमले कमलाक्रीडे कलानिधिसहोदरे ॥ ४२ ॥ ॥

·३७
[११ एकाशोऽध्यायः] बृहब्रह्मसंहिता . .
मम देहि पदाम्भोजमपि मानसपङ्कजे । ब्रह्मादिदेवतावृन्दसमाराधितपहले ॥४३॥
विमले बिमलज्ञानकलया विमलं सुरु एवं संमार्य देवेशीमाराधनपरो भवेत् ॥ ४४ ॥
पातः पुनः प्रपूज्याथ हुत्वा वनो स्वशांखया। श्रीसूक्तमूलमन्नाम्याग्मिः पोडशमि-
मुंदुः॥४५॥
पायसेन तिलैोऽपि कमलेवा मधुप्लुतैः । प्रत्येकं पोडशदिनैः पूजिता याश्च मातरः ॥
तदर्थ जुहुयानामौ शतं चाथ सहस्रकम् । वृत्त्या पूर्णाहुतिं विप्रान्संमोज्याथ विसर्जयेत्।।
प्रतोप्य विविधोपायर्गुरु मदत्या धनादिमिः । पश्चात्सपरिवारोऽयं यजमानः कृतोत्सवः
स्वयं मुखीत मतिमानात्मानं धन्यता वहन् । न मारी न च दुर्भिक्ष नोपसर्गमयं मयेत्।।
राजा जयति सङ्ग्रामे शचूनेवं कृते मते । महालक्ष्मीप्रतं मोहावज्ञानान करोति यः
वारिध जायते तस्य मृतो नरकमामुयात् । ज्ञात्या देहाभिमानेन महालक्ष्मीव्रतं त्यजेत् ।।
तस्याऽऽस्यं च समालोक्य सचेलं मानमाचरेत् । जगतः पितरी साक्षालक्ष्मीनारायणी
मती॥५२॥
तापनादृत्य मूवारमा कथं न नरकं बजेत् । अशक्तो व्रतमास्थातुं पयोमूल फलादिभिः ।।
हविष्येणापि नक्तेन चैकमुक्तेन या पुनः । नयेस्कालं जपेत्सूक्तं यावत्कृष्णाष्टमी भवेत् ।।
पायसानं निवेद्याथ मोजयित्वा दिजन्मनः । तेनेय पारणं कुर्यात्मत्यूचेन यथाविधि ॥
न पन्ध्य दिवसं कुर्याद्वैष्णवोऽभिलपन्हरिम्
॥५६॥
इति धीवृहमसंहितायो सुदर्शनगीवाय श्रीवासपरिते सफमहाम्ये महालक्ष्मीप्रतविधान
नाम दशमोऽध्यायः ॥१०॥
आदितः श्लोकानां समष्टचकाः ॥ ९४६ ।।
भयकादशोऽध्यायः ॥७॥
पूर्वोक्तेन विधानेन नवपोडशभिर्घटेः । सापयेत्कार्यमुद्दिश्य यजमानं च भक्तितः॥१॥
कम्भिश्च पञ्चदशभिस्तस्य सिद्धिं ब्रवीमि वः । घटे घटे समभ्ययाः पूर्वोक्ताः शक्तयः
कमात् ॥ २॥
मध्यमे कलशे देवी महालक्ष्मी प्रपूज्य च । त्रिसहस्र जपेन्मूलं श्रीसूक्तेन समन्वितम् ॥
दिव्यज्ञानपलैश्वर्यसिद्धये भद्रपीठके । समारोप्य गुरुभक्त्या शिष्यमासेवयेद्धटे ॥४॥
अलंकृतं परस्त्रीमिलाजेश्चाप्यमिवधितम् । नदत्सु पश्चघोपेषु मुहूर्ते शोमने तथा ॥५॥
मध्यस्थकुम्मतोयेन महालक्ष्मीमनुस्मरन् । अभिपिश्चेत्कमाइन्यः कठौः शोमनाम्युमिः
भद्रमस्तु शिवं चास्तु महालक्ष्मी प्रसीदतु । प्रणश्यत्वशुभ सर्व जन्मजन्मान्तरे कृतम् ॥
आशिपः संप्रयुज्ययं गुरुः शिष्यं समाहितम् । महापीठे नयेत्पाणिपल्लवे धृतमङ्गलम्।।८।।
महादेवि महामाये वैकुण्ठहृदपप्रिये । देहि मे चरणाम्भोजे मक्तिमयभिचारिणीम् ॥ ९॥
नमो मातमहालक्ष्मि मेऽनन्यशरणार्थिनः। 'सानिध्यं देहि देवेशि परिचर्या वर्तनम् ॥
अकामो वा सकामो वा प्रार्थयेद्दीनया गिरा। गुरुं नत्वां द्विजान्मोज्य विसृज्य विहरे-
चतः ॥११॥

·नारदपश्चरावान्तर्गता [११ एकाशोऽध्यायः]
अभिषिक्का सती वनपा सूते पुत्रं महामतिम् । महारोगेषु जातेषु कुर्याद्रोहेपु वेष्णवः।
भूतेषु दुनिमित्तादौ कुर्यान्मन्त्राभिषेचनम् । सर्वसंपत्करं पुंसां सर्वसोमायसिद्धिदम् ॥
सर्वरोगप्रशमनं सर्वोपद्विनिवारणम् । गर्मरक्षाकरं मीणां दीर्घायुर्जनकं परम् ॥१४॥
प्रसूतानामपि मीणां सूतिकागाररक्षणम् । मनटपुष्पगर्माणां पुप्पगर्मामिरक्षणम् ॥१५॥
आसपशनुमीताना महामपविनाशनम् गतपीणां गताज्ञानां निर्मतीनां च भूमुजाम् ॥
मिपमाज्ञा मति व संवर्धपति मक्तितः । आस्तिकानां पदान्यानां गुरुदेवैक्यमाविनाम्
सिद्धयो एमिपेकेन समापान्ति न संशयः । नास्तिकाय न वक्तप्प नाधनायातिहिंसिने
अवैष्णवायं दुटाय बेदिकापापि नो दिशेत् । आस्तिकंप विशुद्धं च शान्तं प सम•
दर्शिनम् ॥ १९ ॥
अविप्रमपि संस्कुर्यान्महालक्ष्म्यभिषेपने । अथ मघोधयात्रा घ कार्तिक्या प्रवधीमि वः॥
यस्या विज्ञानमात्रेण मन्त्रासिद्धिभवामुयात् । अमाप्रदोषसमये पोधपेत्कमलालयाम् ॥
ऋग्मिय पञ्चदशमिः सर्वैध सह वैष्णवैः । एकापशी समारम्प संस्कुर्याद्यागमण्ड.
पम् ॥२२॥
चित्रध्वजपताकामिवितानपरतोरणः । गृहं सुधासित फुत्सुिगन्धोदकवासितम् ॥२॥
चामरादिलसत्कुम्भ कदलीस्तम्भमण्डितम् । वीणाविनोदसंयुक्तं नटनर्तकनादितम् ॥
स्तवकामठपूगानबिल्वाम्मोजकृतच्छवि । शयनीयगृहे कन्या गां च काश्चन्नदीपकम् ॥
दर्शनार्थ प्रकल्प्याथ संमारा-पूजनस्य च । प्रस्वाप्य वरपर्य के पूर्वमेव प्रबोधनात् ॥२६॥
मानीयकलशान्स्थाप्य नानौषधिसमन्वितान् । पकानानि विचित्राणि नैवेद्यार्थ प्रक-
ल्पयेत् ॥ २७ ॥
पूजापीठे व शादिस्थापनं गुरुपूजनम् । अधिवासनषत्कुर्यास्मदोपसमये ततः ॥२८॥
प्रज्वाल्प परितो दीपान्दीपवृक्षाम सर्वशः । ततः प्रपोधयेदेवीं दिजेः भीमुक्तपाठिमिः
घण्टातासमुदङ्गेम वीणापणवपादनः । जयशग्दैनमःशग्दैः स्तवैरारातिकैस्तथा ॥३०॥
प्रबुद्धां दर्शयेत्तावा कन्यां घृतदीपकम् । इन्तकाष्ठं च गण्रूपं दवा मालदीपकम्॥३१॥
तेलाम्यहं सुगन्धेन पाद्यार्पाचमनं तथा । पञ्चामृतामिपेकं च सुगन्धोद्वर्तनं तथा॥३२॥
सपनाङ्गविभूपामिरपेचिन्तयन्मुधीः । धूपं दीपं घ नैवेद्यं नानासंमारसंयुतम् ॥३||
ताम्मूलादर्शकुसममाठिकामिः मपूज्प च । सहस्रनाममिः पूर्जा पृथकृत्वाऽक्षतादिभिः ।
प्रसूनस्तुलसीपत्रेमालतीमल्लिकादिमिः।कमलैः कमला देवी समभ्यर्च्य विधानतः॥३५॥
चामरैरुचिर श्छः संवीज्य नरवाहने । समारोप्य महादेवीं तूर्यमङ्गलनिस्वनैः ॥ ३६ ॥
मुक्तपाठः स्तवैः पुण्पर्धामपन्नगरे निशि । महानिशायां लाजैश्च प्रसूनैश्च समर्चिताम्
तामानयेत्पुनः पीठे नीराग्य द्वारदेशके । तत्र जागरणं कुर्यात्मातर्मक्ताप्रपूजयेत्॥ ३८ ॥
मोजनदक्षिणाभिम प्रदक्षिणगतिस्तवैः । एवं यः कुरुते देख्याः कार्तिके बोधनोत्सवम् ॥
श्रीसूक्तेन गृहं तस्य महालक्ष्मीन मुञ्चति । एवं जन्मोत्सवं देव्या द्वादश्यां तु समाचरेता।
मक्तानां श्रेयसे वत्स संभूता क्षीरसागरे। भीसूक्तेन भिगो देवरेकादश्यां समर्चनम्॥४१॥
कृतं सहस्रनासम्म पठनं हरिणेरितः । द्वादश्यां कमला देवी क्षीराधितनया रमा ॥४२॥

·[१२ द्वादशोऽध्यायः
वृहद्ब्रह्मसंहिता।
देवानां कार्यसिद्धयर्थं निर्गता जपनिस्वनः। तस्माट्रीवैष्णवदेव्या हाश्यामुत्सवोदयो।
विगैः श्रीमूलमन्त्र रिमिपेकं प्रवर्तयेत् । पीठे त सर्वतोमने लैः पोडशमियुते ॥४४॥
निवेश्य कलशे चाटी परितः कलशायसेत् । सर्वोषधीसमायुक्तस्तथा नानाविधोदकैः।।
कुरामोदकगन्धोदकपायोदकपूरितः। तीर्थोदकम शुद्धोदेमंन्त्रपूर्तः समन्ततः ।। ४६ ॥
तुलसीशहस्तेश्च विनर्मागवतेच्दा । स्वस्तिवाचनपूर्व तु श्रीसतनामिपेचयेत् ॥४७॥
अमिपिता महादेषी विष्णुना सह मन्दिरे। पूजपेटन्धपुष्पायिनैवेभक्तिसंयुतः ॥४८॥
जुहुपानिले देवी पीठपूजनपूर्वकम् । मोजयेबाह्मणाम्मक्तापरमानेन भद्धपा ॥ ४९॥
अनुमूप सुखं मूरि पन्ते तदास्यतामिपात । सहस्रनामकवर्ष भीसूकं प्रत्यहं जपेत॥५०॥
तस्प लक्ष्मीप्रसादेन कैवल्यं नातिधर्टमम् । विना भीवेष्णवी दीक्षा विना भीसूक्तसं.
स्तवम् ।। ५१॥
विना श्रीपूजनं लोके कथं स्पाविष्णवो नरः । न विष्णुना समं देया अन्तरं भावयेन्म-
नाक्॥५२॥
संलीना प्रणवे पीजे ह्यकारेण महोज्ज्वला। सहस्रनामकपघं भीमूक्तं पञ्चवर्णकम्॥५३॥
यदि यो परमा श्रद्धा हरिपोपदेश्यति । श्रीमूक्तपाठकाः सर्वे वयं चेह समामिताः ॥
तपः कुर्मो महादेव्याः फैकर्यप्राप्तिकाम्पपा। पदीग्छसि महालक्षम्पा सहवासमनन्पधी,
तवाराधय मानिन्या विष्णोश्चरणपन्नम्
॥५६॥
इति घाटामसहितायो पुरानगीतायां धीवरसचरिते भीर कारापन
नामिहारोडायायः ॥1॥
आदितः श्लोकानां समटप:-॥१००२॥
भप द्वादशोऽध्यायः।
चेतसा ॥२॥
श्रीवत्स उपाप-
विधि पुरुपसूक्तस्य समाराधनयरर्मना । वक्तुमहंथ नो पूपं कृपां कुरुत चेतसः ॥१॥
नारापणोऽप सूक्तस्प फर्ता वक्ता पिता स्वयम् । तथाऽपि चामिधास्यामः भूपतामेक-
संपाप्पाऽऽपार्यतो मन्नं भीमएटाक्षरं परम् । विधिना पौरुष सूक्तं गृह्णीयात्परमादरात्।
अष्टादशमचोपेतं प्रणवाधं हरिप्रिपम् । सूक्तं नारायणोद्मृतं तस्याऽऽराधनसिद्धयो॥४॥
उत्थाय रविशेषेषु स्थगुरु चिन्त्य घेतसा । रानिवासः परित्यज्य पादी प्रक्षाल्य
पारिणा ॥५॥
छुची स्वासनमास्तीर्य मन्त्रेणाऽऽभारदेवताम् । नत्वाऽऽपुतादिनाऽऽचम्प स्थित्वा ध्यान-
परो मवेत् ॥६॥
भूतोचाटन फूत्वा हानेणाऽऽरप सर्वतः । मन्नं सौदर्शनं जपचा महाविश्वासपूर्व-
कम् ॥७॥

·नारदपञ्चरानान्तर्गता- [१२ द्वादशोऽध्यायः] तत्त्वत्रयमनुस्मृत्य चिदचित्परमारमकम् । पित्तत्यमात्मनो माव्यं ह्यचिदात्मोपकारकम् ।। पञ्च पञ्चदशैकं च प्रकृत्यादिविमिर्युतम् । शरीरमचिदात्यातं कार्यरूपं महामते ॥९॥ भावनानलयोगेन संहत्यानलविद्यया । अप्राकृतमथो पीज पञ्चकेनोपकल्प्यताम् ॥१०॥ श्रीमद्भगवतः पादपरिचर्पोपयोगिनम् । देहं विचिन्य मतिमान्ध्यानयोग समारभेत् ।। सदनन्तगुणोपेतं कल्याणेकनिकेतनम् । विचित्रशक्तिमेश्वर्यपरिपूर्णमनशम् ॥ १२ ॥ नित्यकरूपमत्यन्तमक्तपासल्यममितम् । कारुण्पौदार्यगाम्भीर्यमाधुर्यफसमाश्रयम् ॥१॥ आधारमूतं सर्वस्य सविधिमनल्पकम् । सात्मकं सर्वतनुं सर्यमव्यग्रचेतसम् ॥ १४ ॥ सर्वज्ञं सर्वदेकाभं परिणामविवर्जितम् । ज्ञानानन्दबलेश्वर्यसंकोचरहितं सदा ॥१५॥ स्वतानं सर्वनेतारमन्तर्यामिणमच्युतम् । निरातङ्क निराधारं निरञ्जनमनामयम् ॥१६॥ अनित्यपारतन्ध्यादिविशेपरहितं हरिम् । अजहत्स्वबिशेपाढ्यं सत्यं संकल्पसत्पतिम् ।। कारण सर्वकार्यस्य सर्वधार्यस्य धारकम् । हारकं सर्वहार्यस्य सर्वमास्यस्य मासकम् ॥ सर्वस्मिन्ध्यापकं शुद्धं व्यापकान्तरवर्जितम् । गन्तृणां परमं गम्यं मोक्तृणां मोग्यमुत्त. मम् ॥ १९॥ साधनानां परं साध्यं स्वस्य साध्यस्य साधनम् । देवानां दैवतं दिव्यं फलानां परमं फलम् ॥ २०॥ अनन्यानां च सर्वस्वं निर्धनानां परं धनम् । वाच्यं समस्तधेदानां चिन्तयेत्परमे पदे ॥ कलया तलमासाद्य पादपद्मासनं तु यत् । विधृतं स्वैकदेशेन तस्मिन्यस्ताइधिपङ्कजम् विद्यामये महातल्पे नवशक्तिसमन्विते । धर्मादिसेवितपदे छन्दोभिः परिवेटिते ॥ २३ ॥ समासीनं श्रिया सार्धं भूम्या देष्याऽमिसेवितम् । लीलया लालितं चाग्रे नानाकेलिक- लोदयैः ॥ २४॥ फोटिसूर्पमतीकाशकिरीटावृतमस्तकम् । मास्वन्मणिगणाकीर्णकुण्डलाम्यां विराजि- तमं ॥२५॥ कोटिमन्मथमाधुर्यमअकालकमण्डितम् । नीलाम्बुजदलोद्रेकमङ्गिलोचनशोभितम् ॥ अन्यच्च फालविलसत्तिलकधीविमोहकम् । सान्द्रनीलाम्बुदश्यामस्वच्छादर्शकपोलकम् ।। मन्दहासोज्ज्वलमुख धन्तावलिपिराजितम् । रुचिरौष्ठपुटामोदसमाहूतालिसंघृतम् ॥२८॥ कम्बुग्रीवोल्लसदिव्पकौस्तुमोदीभवक्षसम् । चतुराजानुदोर्दण्डषिमूपितमुजान्तरम् ॥ चक्रशसगदापनदिव्यायुधविकाशितम् । पालामणिविस्तीर्णममाम्बरविमूपितम् ॥ भ्रमद्धमरझकारमुसरीकृतविग्रहम् । आपादतलसंलगां विभ्राणं धनमालिकाम् ॥ ३१ भक्तापितमहामोदविनोदितदिगन्तरम् । समञ्जरीकतुलसीमालयाऽलंकृतोदरम् ॥ ३२॥ स्फुरन्मयूखशीतांशुमुक्तावलिविभूपितम् । त्रिवलीगर्तविभ्रान्तविमुक्तजनमानसम् ॥ नितम्बमण्डलालम्बिरत्नकाञ्चीलसत्त्विपम् । अद्वयविनिर्धूतकदीमत्तवारणम् ॥ ३४ ॥ जानुजयोच्चगुल्फाचनखकान्तिविराजितम् । सुरामुरशिरोरत्ननीराजितपदाम्बुजम् ॥ शेपमोगासनासीनं विष्वक्सेनादिभिर्युतम् । मुक्ताजालिसच्छत्रविराजितनमस्तलम् ॥ नित्यमुक्तजनाजीव्यचरणाम्बुजवेमवम् । असीमगुणमपां भिया लालितपहलम्।।३७॥ am ·[१२ द्वादशोऽध्यायः] बृहद्रह्मसंहिता। कोटिशीतांशसंदोहचलशामरमण्डितम् । छन्दोमिस्सूयमानं नं पुरतो मङ्गलस्तवः ॥३८॥ सिद्धगन्धर्वदिक्पालकिनरोरगराक्षसैः । सदा संचिन्त्यमानाधिमादिदेवं विचिन्तयेत् ॥ संन्यस्य वामहस्तादिनिजाङ्गेषु विचक्षणः । मूलमन्नं च मतिमासपेदरलमानसः ॥ भगवत्परिचर्याङ्गतया दासोऽहमाज्ञया । देहशुद्धिं करिष्यामि चेति संकल्प्य सर्वतः ॥ मनसा पयसा चैव शरीरेण तथैव हि । यथा कुर्यात्तथैवाहं कर्म नाथ तथा कुरु ॥४२॥ पत्र पत्र रमाकान्तं मनो मे परिसर्पति । तत्र तत्र तवानन्त देहबुद्धधा प्रसपतु ॥ ४३ ॥ तत्मध्येति च वाक्येन कार्यमा व्यवस्थितः । आत्मरुपतया यस्मात्त्वमेय पुरुषोत्तम ॥ इति बुद्धचा हपीकेश निर्यरः स्यां हि सर्वतः । मेदबुद्धिर्न चेयास्तुत्वयि वस्तुनि चाऽऽमनि परमेकान्तिनां प्राप्यस्त्वमेव करुणानिधे । परमेकान्तिनं देव परज्ञानसमन्वितम् ॥ ४६॥ परमक्तियुतं साक्षात्कुर मामनपायिनम् । निःसीममवसौन्दर्यसुधासिन्धुविगाहिनम् ॥ एवं विधार्य मनसा नित्यसंबन्धमात्मनः ।नाई वेहो न वे प्राणो न मनोऽहं न चेन्द्रियम् न वर्णो नाऽऽश्रमश्वाहं न मनुष्यो न देयता न यक्षो राक्षसो नैव न देत्यो पानयस्तथा ॥ निरुपाधिकसत्तत्त्वात्तय दासोऽस्मि केयछम् । तपानन्याईशेपोऽहं तयाऽऽज्ञापरिपालकः।। चासोऽहं नित्यसंयन्धी त्यमेव मम सत्पतिः। अतो झनन्यसेया नियोजय निज जनम्॥ तो मुल्लेपनं कृपया इस्तपावाजाशीपणि । आघान्तः संपतो मौनी तीर्यान्पाचार तज्जले ॥५२॥ माणानायम्य संचिन्त्य हदि लक्ष्मीसमन्वितम् । मूलेन मानविधिना नात्या देयं प्रतोप्य च सूर्यमण्डलमध्यस्थं श्रीमन्नारायणं हरिम् । अध्यं दत्त्या तु गायव्या प्रामाविधिया पितृन् ॥ ५४॥ संसर्प दर्भवाणिस्तु प्राणानायम्प सर्पतः। संप्रोक्ष्यास्त्रेण चास्पृष्टं धोतं कार्पासकं तथा । क्षामं वा ह्याविकं वाऽपि धृत्वा वृक्षमपं तु वा । गुरुवैष्णवपादानतीमाधार्य मस्तके ऊपपुण्द्रादिकं कृत्वा श्रीरेसामरणममाम् । धृत्या दासोऽस्मि संचिन्त्य तथा युगलमा- लिकाम् ॥ ५७॥ पूजार्थ श्रीपतेः कुम्ममादायोद्धार्थ मूर्धनि । नाम संकीर्तयन्विष्णोः पठन्सूक्तमथापि या पुष्पाणि तुलसी चैव नीत्वा गच्छेद्धरेहम् । द्वारदेवान्नमस्कृत्य नित्यमुक्तांध पाधान मायेन्मन्दिर विष्णोनिर्माल्पं चापवाहयेत् । लेपपेत्परया भएरपा वासो मनोमया. म्भसा ॥६०॥ दीपान्मज्याल्य परितो घृततैलमपान्पृथक् । प्रबोधयेत्पउन्मुक्तं देवं पर्पक्शायिनम् ॥ घण्टादुन्दुमिनिपः शन्तालमृदङ्गाकः । गुणाननुवदन्पुण्यापुराणागमसंस्तुतान् ॥ संस्थाप्य लक्ष्मीसहितं दिव्यसिंहासने प्रभुम् । दन्तोल्लेसं कारपित्वा मूलेन तुलसी- दलः ॥६॥ मनालातिकमादाय प्रमासंदर्शनाद्धेः । प्रागेय भ्रामयेविहान्यण्टा वामेन बादयन् ॥ पात्रासादनकं फर्म कुर्याद्वरुपदं स्मरन् । स्वासने विधिना क्लासे भूतशुद्धिं विधाय च ॥ लिपितत्त्वहपीकेशमुनिमग्बपवाक्षरान् । विन्यस्य हृदपाय करन्यासं विधाय च॥६६॥ ६

·नारदपञ्चरात्रान्तर्गता-
[१२ द्वादशोऽध्यायः]
૪૨
ततो पद्धशिखी मौनी चोर्ध्वपुण्ट्रधरोऽनपः। संन्यसेत्पीरुपं सूक्तं श्रीमूक्तं च विधानतः
हस्तस्प संपुटं कृत्वा स्मृत्वा विष्णुं सथाऽव्ययम् । श्रीमूलीलासुखासीनं मायातीते परे
पदे ॥६॥
विन्यस्य प्रथमा वामे द्वितीयां दक्षिणे करे । तृतीयां पामपादे तु चतुर्थी दक्षिणे न्यसेत
पञ्चमी वामबाहौ तु पठी दक्षिणतो न्यसेत् । कण्ठे त्रयोदशीं न्यस्येत्तथा वक्त्रे चतुर्द
शीम् ॥७॥
अक्षणोः पञ्चदशी कृपा पोडशी मूर्धि विन्यसेत् । सङ्गि मायवाभ्यामृग्भ्यामात्मनि
साधकः ॥५१॥
एवं देवतनौ न्यस्य पश्चाद्यागं समारभेत् । आविर्भूतस्प देवस्य महावैकुण्ठविष्टरात् ॥
मायातल्पे निपण्णानां जीवानामशरीरिणाम् । शरीरकृतये मोगमुक्तये मुक्तये तथा ॥
पाईकलीलो भगवालीलपा प्रेरितो मुदा । सहस्रशीर्षा पुरुषः प्रथमो भवनात्मकः ॥
महत्संज्ञोऽज्ञगर्भश्च ब्रह्मयोनिः सनातनः । जलशायी जगन्नाथः प्राकृताधीश्वरो हरिः॥
त्रिव्यूहकार्यकारी च नानारूपो निरञ्जनः। मूर्लोकपादो विश्वात्मा भुवो जानुः सुवः काटिः
महनामिश्च हृदयं जनलोकः प्रकीर्तितः । कण्ठदेशे तपस्तस्य लोकः स्यातः परात्मनः।
भूयोर्ललाटसंध्योस्तु सत्यलोकः मतिमित्तः । सर्वावतारनिलयः पुरुपोऽयं सनातनः॥७८॥
वैराजा भीपतिः श्रीमानुपास्पो मुक्तिकादिभिः । अस्पैवांशकलाः सर्वे मत्स्यकूर्माद-
यश्च ये ॥७९॥
तथैव ब्रह्मरुद्राद्या देवा मन्यादयो नृपाः । पूज्पाः पुरुपसूक्तेन नानाबलिपरिच्छदैः ॥
शालग्रामे जले यही हृदये च गुरौ द्विजे । अर्चायामात्मनि तथा वैष्णवे मगवत्मिये ।
संपूज्य परया भक्त्या हरिर्नारायणः स्ययम् । सगुणात्पुरुपादस्माइराजात्पुरुषः परः
लोकातीतः परपदे परमात्मा व्यवस्थितः । हिरण्मये परे कोशे विरजं ब्रह्म निष्कलम् ।।
नच्छुद्धं ज्योतिपां ज्योतिस्तद्यदात्मविदो विदुः । गमनागमनातीतः सदेकरसविष्टरः ।
सदैकलीलानिरतः सदनन्तगुणान्वितः । अप्राकृतविहारस्थो नित्यमुक्तजनाश्रयः ॥८॥
सर्यावधिः सर्वशेषी निर्विकारो निरञ्जनः । प्रकृतिः पुरुपस्यायं वैराजस्य महात्मनः
एतस्मान्न पर किंचित्सा साठा सा परा गतिः । परमैकान्तिनां गम्यः सेट्यो भोग्योऽर्थ-
साधनम्॥७॥
मन्त्रराजानुसंधानकर्तृणामयनं हि सः । सर्वधर्मान्परित्यज्य प्रपन्ना ये हरिं परम्
ते पान्ति परमं स्थान यतो नाऽऽवर्तते पुनः एप मागवतानां हि लीलारसविलोकिनाम्
लोको निरयः परे ध्योग्नि निर्गुणः सद्गणाभपः । न फर्मिणां गतिश्चात्र ज्ञानिना न गतिः
पुनः॥९०॥
गतिरेकान्तिनामत्र पेर्मारो निहितो हरौ । सहस्रशीर्षा पुरुषः सहस्राक्षः सहस्रपात
योऽण्डमूर्मि समाविश्य दशाइलमथामवत् । तस्मात्पुरुप एवेदं सर्व चिदुदरीकृतम् ॥
मून भष्पं भविष्यं पपेनाऽऽविश्य प्रकाशितम् । यो धर्ताऽस्य शरीरस्य चतुर्दशपदा-
॥
मनः॥ ९३॥

·[१३ प्रयोदशोऽध्यायः वृहद्ब्रह्मसंहिता। ४३ महापुरुपनामाऽसौ यः शेते सलिले पुरा । नारायणेतिविख्यातः प्रवेशाद्विष्णुरुच्यते ॥ वासनाद्वासुदेवेति हरणाद्धरिरुच्यते । विपाद्विभूतिसंविष्टः पादमूतिमुपस्थितः ॥ ९५ ।। उपास्यः स्वकरूपेण नानारूपेण वा पुनः । वैराजश्चैकरूपेण नानामत्स्यादिमूतिभिः ॥ अन्तमितया ब्रह्मरुदेन्द्रयरमूर्तिपु । एकानेकस्वरूपास सर्याचासु त्रिपात्मभुः ॥९७॥ आवाहयेत्तमेकानी यो ज्यायानतितिष्ठति । अमृतत्वस्य शानो भगवान्पुरुषोत्तमः ॥ न कर्मफलभुरभोक्ता मोजकः सर्वकर्मिणाम् । आधारशक्तिमारम्प पीठदेवान्मपूज्य तु ॥ कणिकायामथो देवमानयेदाद्यया प्रचा। यथा देहे तथा देवे न्यासं कुर्याद्विधानतः॥१०॥ द्वितीययाऽऽसनं दद्यात्यायं चैय तृतीयया । चतुयोऽध्य पदातव्यं पञ्चम्याऽऽचमनं तथा। यठ्या सानं प्रकुर्वीत सप्तम्या वसनं तथा । यज्ञोपवीतं चाटम्या नवम्पा गन्धलेपनम् ।। पुष्पं देयं दशम्या स्पादेकादश्या तु धूपकम् । द्वादश्या दीपकं दद्याघ्रयोदश्या निषेदनम्।। चतुर्दश्या जलं दद्यात्पञ्चदश्या प्रदक्षिणम् । पोडश्योद्वासनं कुर्यादाम्या संस्तयनं स्मृतम् ॥ एवं पोशमिश्के केऽप्यष्टादशभिस्तथा । ताभिरिच्छन्ति कृतिनोवैष्ण, यजनं सदा ।। साने बने च नैवेद्य दद्यादाचमनं पृथक् । पण्मासासिद्धिमानोति योऽर्चयेदेवमेव हि ॥ द्वादश्यां तु विशेषेण यजनं हवनं स्मृतम् । लक्ष पुरुपसूक्तस्य पाठयित्वा द्विजातिभिः ।। सहस्रनाम्नामयुतं श्रीसूक्तेन समन्धितम् । त्रिमिर्दिनैश्च जुहुयादशम्यादिभिरेव च लक्षमेकं तिलाज्येन श्रीमदष्टाक्षरेण च । कार्यसिद्धिर्भवेत्तस्य निष्कामो मोक्षमाप्नुयात् ॥ हविष्याशी भूमिशायी मौनी पठनमाचरेत् । यावध्यान न यिकृतं यायदासनसंस्थितिः तावदेवाभ्यसेत्सूक्तं श्रीसक्तपुटितं यमी । एवं चायुतपाठेन लक्षपाठेन या पुनः ॥१११॥ असाध्यं साधयेद्धीमान्पुरुपाराधने विधिः । दशलक्षपपाठेन महापुरुप ईरितः ॥११२॥ कोटिपाठेन मपति तथाऽतिपुरुपात्मकः । ब्रह्माभ्येति परं यो हि यजते पुरुपोत्तमम् ॥ योऽतीत्य सर्वपुरुषान्सविधितया स्थितः । एवं सावरणं साहायुधं च सहशक्तिकम् ॥ अर्घयेत्परया मत्स्या सूक्तेनानेन वैप्पावः । तस्माद्विप्रधरानाथ सूक्ताभ्यां श्रीपति यम ।। सह पोगो मगवता भाषिप्यति न संशयः । तदमिह तिष्ठामो वनितीर्थ समाहितः ॥ सूक्तं प्रजपतां पात्र घ्पतीयुनः शतं समाः।श्रीवत्सो विष्णुधर्मा च संपाप्पानेककारणम्।। प्रणिपत्योस्थितौ तावन्नारायणमपश्यताम् ॥ ११८ ॥ इति भारहिताया सुदर्शनगीतायाधीवरसरित पुरुषसूफाराधनविधिर्नाम द्वादशोऽध्यामः ।। १२ ।। आदितः श्लोकानां समध्यङ्का:-।। ११२० ।। ॥ भय प्रयोदशोऽध्यायः। ततस्तो भगवत्पाश्चिमामती नृपतिद्विजौ।हुयाधिकारिणी मूषा सात्या संतपनहदे ॥ देहि नो मन्त्ररानं च दुयं च चरमं तथा । सूक्ते हे स्वर्णधर्मानुवाके वे पायमानकम् ॥.. दासत्वं देहि दीनार्तिमानानन्दविग्रह । तय तीर्थस्य माहात्म्यं विज्ञातं मानमात्रतः ॥ निवत्यं विधिककरमाकारनपसंयुतः । पालपन्भगवद्वाप इपमावर्तयन्मदा ·- नारदपश्चरानान्तर्गता [१३ त्रयोदशोऽध्यायः] आदेहान्तमिह स्थास्ये लोकयात्रां प्रवर्तयन् । अतोऽनुग्रहवपिण्या दृष्टया देवायलोकय ॥ एवं संश्रुत्य तद्वाक्पं नरो नारायणो मुनिः । सस्मार पावकोहीतज्वालामालिसुदर्शनम् ।। द्वादशारं महाशस्त्रं कोटिसूर्यानटपमम् । महामोहतमोभूत सृष्टिसंहारकारकम् ॥७॥ ज्ञानविज्ञानजनकं दुरितक्षयकारकम् । सानिध्यं परमेशस्य परमैकान्तिनां निधिम्॥ ८॥ मोक्षद्वार सहस्रारं ददर्श पुरतः स्थितम् । तथैव पाञ्चजन्यारय ध्वानध्यस्तासिलामयम्।। सुदर्शन महाज्वाल पाञ्चजन्य महारय। प्रपन्नयोईयोर्गानं कुरुतं लाञ्छनान्वितम् ॥१०॥ इत्युक्त्वा बाहुयुगलं तयोनारायणो हरिः । अयामास हतिभ्यां पारमैकान्त्यसिद्धये ।। पञ्चामृतेन संमाप्य शङ्खचके निजायुधे। स्थापयामास पुरतः संस्कारान्तरसिद्धये॥१२॥ मुदर्शनमायण प्रध्यस्थानेकबन्धनौ । शुद्धस्फटिकसंकाशी क्षणादेय बभूपतुः ॥१३॥ सीर्थभूते शरीरे हि सयोस्तु संनिधिस्थिताः । मुनयः पूजयांचाश्चरणक्षालनादिमिः॥ पहिपूतशरीरस्य पाएतीर्थाभिपेचनम् । ये कुर्वन्ति जनास्ते पे भवन्ति ह्यधिकारिणः ॥ अधिकारस्य सिद्धयर्थ चक्रपुक्तस्य पे तनुम् । मणमन्ति मुदा युक्तास्ते कृतार्था न संशयः धर्य धन्या धयं धन्या धयं धन्या इति ध्यनिः। समपद्यत सर्वत्र गिरिगह्वरनिर्गतः ॥१७॥ सहस्रशस्तदा प्राप्ताश्चिरकालनिवासिनः । चकाङ्कस्यायलोकार्थ पुण्याहमितिवादिनः।। तदा नारायणं देवं ययाऽललिपुटौ च ती । ऊचतुः संभ्रम प्राप्तौ श्रीवत्स नृपसत्तमो॥ सानुरागा मही पैपा धत्ते सोत्पुलका तनुम् । द्यौरशोमत निॉंपर्देयादीनां जयस्वनः ।। प्रपवूपर्छतार्थता माकतान्दोलिता मृशम् । सुमनांसि जगुयैते सिद्धगन्धर्षफिनरामा२१॥ नारायण उवाच- मनुष्याणां सहस्रप फश्विद्यतति सिद्धपे । यततामपि सिद्धानां फश्चिदात्मानमेष माम्।। वेद तत्त्वविदों कोऽपि मदेकरसनिर्भरः। मपन्नो जायते कोऽपि ह्येकान्ती धकलाञ्छितः। पुरे कारागृहान्मुक्त यथाऽऽनन्दः पितुर्मवेत् । तथाऽऽनन्दुमयोऽहं स्यां परमेकान्तिदर्शने शरीरमूता में सर्वे जनचेतनयोनपः । ममाऽऽनन्दपशात्सर्वे लोका भूरादयो द्विज ॥२५॥ आनन्दिनो भवन्तीह परमोत्सवनिर्वृताः । देवासुरमनुष्याश्च सिद्धगन्धर्षफिनराः ॥२६॥ अपं मागवतो जातो वैकुण्ठं यास्पति ध्रुवम् । आकमिष्यति स्वर्गादिलोकानेप महो- ज्ज्वलः॥२७॥ अतिथिमविताऽस्माकं पस्य पादजलैस्तदा । आत्मानं पापयिष्याम इति नृत्यन्ति रो- घराः॥२८॥ विना मागयती दीक्षा विनैकान्तिनिपेयणम् । नाधिकारो महामाग परमेकान्तिनां पथि भगवत्कृपपा ज्ञानकर्मयोगादिभिर्नृणाम् । मुक्ति क्तिस्तथा सिद्धिर्जायते नात्र संशयः।। पिना भागवतानां हि पादाब्जाम्भोमिपेचनात् । नाऽऽत्पन्तिकः परो भावः कल्पकोटि- शतैरपि ॥३१॥ महामागवता पत्र निवसन्ति महीतले ।धन्या सेर्य मही राजन्यथा दातरि राजनि॥३२॥ पहुकालतावासा संलब्धात्मविचारणाः । नैकान्तिमावोपगता येन यामो रमापतिम|| शक्तिद्वारमिदं मातमस्माकमितिवादिनः । अभिवन्ते वा पार्श्व पट्पदाः पादपं यथा ।।

·[१३ प्रयोदशोऽध्यायः1 वृहब्रह्मसंहिता। मुक्षितानां दीनानां मुमिक्षोऽपि च वासरे । अन्नं च लभ्यते यत्र पुण्याहं तु तदुच्यते॥ पपिष्णां यत्र कान्ती सा धन्या सा परा मही । स कामो यत्र कान्तमायो मागवतो मवेत् ॥ ३६॥ ईपाणात्रयनिर्मुक्त मामेकमनुवर्तिनम् । एकान्तिनमुपास्येऽहं किमुतासुरमानुपाः ॥३७॥. एवं प्रमापितो विप्रनृपी नारायणेन वै । प्रहृष्टी गतसंदेहो प्रणामं चक्रतुर्मुदा ॥ ३८ ॥ नतो नारायणी देवः सस्मार द्वादशाऽऽकृतीः । केशवाद्याः समाजग्मुः सपनीकाः कृपा- न्विताः॥ ३९॥ सस्पषाहममूपाध्यान्स्वनामाह्वानकातरान् । तान्विलोक्य मुदा युक्तः सर्वाचार्यशिरो. मणिः॥४०॥ उवाय पानं वार मिकसद्ववनाम्पुगः । पसंतप्तयोः पूतगात्रयोदासमूतपोः ॥४१॥ ललाटादिपु पाहपु फूर्यन्नु गतिमात्मनः । प्रणवाकारतां प्राप्य रेखामिस्तिमृमिःसदा ॥ इमौ तु परमोदारी देशान्तरमपोह्य प । प्रपोजनान्तरं हित्या साधनान्तरमेव च ॥४३॥ संचधान्तरमुरमृज्य स्वकर्तृत्वं विहाय च । साक्षादेन मनसा भीपतिं शरणं गती॥४४॥ तस्मात्पुण्यात्मना स्थेयं रक्षार्थ सुरसत्तमाः। पधाऽनयोर्मनोयोगो नान्यत्राऽऽक्रमते मना प्रतिज्ञेयं कृता पूर्व विष्णुना प्रमषिष्णुना । मपि न्यस्तमरो रक्ष्यो मपा सर्वात्मना जनः। पाणेदारगणेष हेतिमिस्तनुमिस्तथा । गयाऽपि सर्वनायेन संरक्ष्यः शरणागतः प्रदीपकलिकाकारा या रेषा पुण्डमभ्यगा । तस्या रूपेण लक्ष्मीपं फलया संनिधि कुरु ॥४८॥ ॐ नमः फेशपायेति मग्नोधारणमात्रतः । प्रपन्नस्य तनुं तापसत्यजेन्नाचायपि ॥. छलाटे दृश्यते यापर्धपुण्ई विधानसः । अतस्तु श्वेतद्रव्येण चोर्ध्वपुण्ड्रधरो मयेः॥५०॥ भीयरस शासनाद्विष्णोनामतः केशवादयः । आधिर्मयन्ति पुण्डेपु नाम संदेहमाग्मवेत् ।। पतुर्धा वासुदेवस्य मूर्तिमन्ना पिलोक्यते । शालग्रामशिलासपं द्वितीया सुरनिनगा ॥ तृतीया मग्नरूपा च चतुर्थी पुण्द्ररूपिणी । वैष्णवानो हितार्थाय जीयानां पावनेच्छया या शुद्धिःसानशीलाना नानासीर्थनिषेषिणाम् । या शुद्धिः मानशीलानां सा सिद्धिः (शुद्धिः) पुण्डधारिणाम्॥ ५४॥] पुण्डाफार समायोस्प तनी संविशते हरिः। भिया सा निजापासमाठोप पुरु- पोतमः ॥ ५५॥ अशुचिर्याप्पनापारी महापापयुतोऽपि हि । पुण्ष्ट्रसंधारणादेव निर्भयत्वं प्रपद्यते ॥५६॥ बियो वैश्यास्तथा शूना म्लेम्छा पाऽन्त्यजजातपः । ऊर्य पुण्द्रधराः सर्प नमस्या देवता इव ।। ५७ ॥ प्रणमन्ति विमानस्था ऐवा अपि सहस्रशः । दृष्ट्या मागयतं दूरादूर्ध्वपुण्ड्रांविन्तं जनम् ।। पानार्थमूर्धपुण्ड्राणां देयता सृषपथं गताः । एवं ध्यात्वा तनी धाः भिया देध्या समन्विताः ॥ ५९॥ । भनुधिहान्तर्गतो पन्यः क. पुस्तकपः ।

·। [२६ नयादशोऽध्यायः] बृहद्रासंहिता । अमुक्षितानां दीनानां सुमिक्षोऽपि च वासरे। अन्नं च लभ्यते यत्र पुण्याहं तु तदुच्यते॥ प्रचिटपां पत्र कान्ती सा धन्या सापरा मही। स कामो यत्र कान्तमायो मागवतों भवेत् ॥ ३६॥ पाणात्रयनिर्मुक्त मामेकमनुवतिनम् । एकान्तिनमुपास्येऽहं किमुतासुरमानुपाः ॥३७॥. एवं प्रमापितो विप्रनृपी नारायणेन वै । प्रहृष्टौ गतसंदेहो प्रणामं चक्रतुर्मुदा ॥३८॥ तसो नारायणो देषः सस्मार द्वादशाऽऽकृतीः । केशवाद्याः समाजग्मुः सपर्नीकाः कृपा- पिताः ॥ ३९॥ स्वस्पषाहमपाट्यान्स्यनामाह्वानकातरान् । तान्पिलोक्य मुदा युक्तः सर्वाचार्यशिरो- मणिः॥४०॥ पवास वपनं पाठ पिकसपनाम्युजः । चक्रसंतप्तयोः पूतगात्रयोदसिमूतपोः ॥४१॥ बटाटादिपु पाप कुर्षन्तु गतिमात्मनः । प्रणयाकारतां प्राप्य रेखामिस्तिसृमि:सदा ॥ इमोतु परमोदारो देवान्तरमपोह्य च । प्रपोजनान्तरं हित्वा साधनान्तरमेव च ॥४३॥ संपन्धान्तरमुरमृज्प स्वकर्तृत्वं विहाय च । साक्षादेकेन मनसा भीपतिं शरणं गतो॥४॥ तस्मात्पुण्डात्मना स्थेयं रक्षार्थ सुरसत्तमा यथाऽनयोर्मनोयोगो नान्यत्राऽऽक्रमते मना प्रतिज्ञेयं कृता पूर्व विष्णुना प्रमयिष्णन पापि न्यस्तमरो रक्ष्यो मया सर्वात्मना जनः प्राणेदारगणेश्चैव हेतिमिस्तनुमिस्तथा रोपाऽपि सर्वनायेन संरक्ष्यः शरणागतः प्रदीपफलिकाफारा या रेषा पुण्डमभ्यर्ग। तस्या रूपेण लक्ष्मीसवं फलया संनिधि कुरु॥४८॥ ॐनमः फेशपायेति मग्नोधारणमातः । प्रपन्नस्य तनुं तावत्सत्यनाशुपायपि ॥ छलाटे दृश्यते यायपूर्ध्वपुण्डं विधातः । अतस्तु श्वेतद्रव्येण चोर्ध्वपुण्ड्रधरो मवेः॥५०॥ भीयास शासनाद्विष्णोर्नामसः केशादयः । आधिर्मपन्ति पुण्डेपु नाम संदेहभाग्मयेत् ॥ चतुर्धा वासुदेवस्य मूतिमन्ना लिोक्पते । शालग्रामशिलासपं द्वितीया सरनिम्नगा ॥ तृतीया मन्त्ररूपा च चतुर्थी पुहिरूपिणी । वैष्णयानां हितार्थाय जीयानां पावनेच्छया [पा शुद्धिः मानशीलानां नातीनिषेविणाम् । या शुद्धिः मानशीलानां सा सिद्धिः (शुद्धिः) पुत्रधारिणाम्॥ ५४॥] पुण्डाफार समालोक्य तनः संविशते हरिः । भिया सा निजायासमालोक्य पुर- अशुचिप्पिनापारी महापापयुतोऽपि हि । पुण्डसंधारणादेव निर्मपत्वं प्रपद्यते ॥५६॥ जियो वेश्यास्तथा शूद्रा म्लेच्छा पाऽन्त्यनजातयः । ऊर्ध्वपुण्डधराः सर्वे नमस्या देवता प्रणमन्ति विमानस्था देवा अपि सहमशः । दृष्ट्या मागवतं दूरादूर्ध्वपुण्ड्राङ्कितं जनम् ॥ इस ॥ ५७॥ ध्यानार्थमूर्ध्वपुण्डाणां देयता दृपयं गताः। एवं पात्या तनी धापाः भिया देश्या । पोसमः॥५५॥ समन्विताः॥ ५९॥ अशान्टदो याद ·[ १३ त्रयोदशोऽध्यायः वृहद्मसंहिता। कल्याणादिगुणोपेतं निराकार निरञ्जनम् । स्वाधारं बीजभूतं हि शुद्धस्य मलिनस्य च प्रकृतेः पुरुपस्यापि कार्यमानस्य सत्तमम् । आत्माधारस्य रूपं च वीजं वृक्षस्य वे यथा ।। अपःपिण्डे यथा पहिरलक्ष्योऽपि पृथक्स्थितः । तापयन्स्वप्रकाशेन परमात्मा सना- तनः ।।८९॥ धरित्री सर्पपीजाना पाट्कालेन सर्वतः । पत्तेऽनुराणि सर्वत्र झसंपृक्तानि वै यथा ।। कालकमेच्छया विष्णोः स्याश्रितान्यणुरूपतः । तथा भवन्ति विप्रेन्द्र व्यक्तानि स्थूल- रूपतः ॥ ११ ॥ मुक्तये निर्विकारोऽसावारमानं पतनोद्विभुः । न कर्मफल मोगार्थ गुणमया न मायया ज्ञानेनैवाहमेकोऽहं बहु स्यां विनिवृत्तये । मामाराध्य ममैवांशेरभिन्नैः प्राकृतात्मनाम् ।। शुद्धसत्वेन ध्येण धनावरणरूपिणा । आविर्षमूव भगवान शेनाऽऽधाररूपतः ॥९४ ।। अयमंशो मगघतो ह्यभिन्नोऽप्राकृतो मम । भगवानेव नो जीयो यो मया वध्यतेऽवशः न मुक्तो नापि नित्यस्तु जीवादन्यः परः पुमान् । द्विहस्तं ह्येकवक्वं च शुद्धस्फटिकसं- निमम् ॥ ९६ ॥ सहस्रकोटिवहीन्दुलक्षकोटयर्फ संनिमम् । पीताम्बरधरं सौम्परूपमाद्यमिदं हरेः ॥९७ ।। ज्यानैकसाधनं ध्येय योगिमिझ्दयाम्बुजे । मरीचिमण्डले संस्थं चक्राद्यायुधलाञ्छितम् किरीटहारकेयूरधनमालाविराजितम्। पश्यन्ति मूरयः शश्वत्तद्विष्णोः परमं पदम् ॥१९॥ बासुदेयेतिविख्यातं ततोऽन्यत्समपद्यत । घासुदेधाभिधः सोऽपि ह्येकवक्रश्चतुर्मजः चकाद्यायुधसंयुक्तस्तस्य कृत्यं निशामय । स्थित्यै चक्रं सरसिजं दधानं सृष्टये पुनः ॥ मुक्तये पाञ्चजन्यं च गदा संहृतये तथा । मयूरयर्णयच्छयामः पीतनैसर्गिकाम्बरः ॥ स्फुरन्मुकुटकेयूरकाञ्चीमझीरमण्डितः । स पासुदेवो भगवान्सृष्टिस्थित्यन्तमुक्तिदः ।। केनापि हेतुनवामूद्वितीयश्च चतुर्मुखः । नारायणो वासुदेवस्तृतीयोऽयं द्विधा मषेत् ॥ तयोरेको वासुदेवः शुद्धस्फटिकसंनिमः । नारायणेति यः प्रोक्तो नीलाम्बुदसमममः ॥ एतस्माद्वाशुदेवात्तु व्यूहोत्पत्तिं निशामय । संकर्षणो वासुदेवात्तस्मात्प्रद्युम्नसंमयः॥१०॥ प्रद्युम्नाद निरुद्धोऽभूत्सर्व एव चतुर्भुजाः । ज्ञानादिगुणसामान्यो वासुदेवः प्रकीर्तितः ।। सत्यादिगुणसामान्या पाकृते प्रकृतियथा । तथा गुणानां वैषम्ये वक्ष्यन्ते मूर्तयः क्रमात्॥ १०८॥ गुणत्रयस्य वैपम्ये यथा स्युनहदादयः । ज्ञानाधिकोऽमषद्ब्रह्मन्संकर्पणसमाह्वयः ॥१०॥ चलाधिका पात्प्रद्युम्न ऐश्वर्य चानिरुद्धकः । मूर्तिम्यश्च चतसृभ्यश्चतुर्विंशतिमूर्तयः ॥ । जायन्ते क्रमशो ब्रह्मन्दीपाहीपान्तरं यथा। सर्वे चतुर्भुजाः पश्च शजचक्रगदाधराः ॥ रुद्रादिदेवतानां च व्युत्पत्तिस्तापदुच्यते । पामुदेवादादिदेवात्प्रथमाकेशपस्तथा ॥११२॥ नारायणो माधयश्च मयस्त्वेते बभूविरे । संकर्षणाच गोविन्दो विष्णुश्च मधुसूदनः त्रिविक्रमो वामनग्ध प्रद्युम्नाच्छ्रीधरस्तथा । अनिरुद्धापीकेशः पननामग्य सुनतः । दामोदरम तेरित्थं द्वादशांशाः प्रजज्ञिरे। चतुर्वृहाचतुर्दाहस्त्वन्योऽपि समपद्यत॥११५॥ तस्पाप्यंशाप्रपक्ष्यामि पेतसा पुरुपर्पम । वासुदेवाच तन्नामा तथा संकर्षणापि ॥ 1 ·॥ ॥ नारदपश्चरात्रान्तर्गता 1१३ त्रयोदशोऽध्यापः] मान्लादपि समामा तन्नामेषानिरुद्धकात् । अभूवन्क्रमशस्तेभ्यश्चत्वारः पुष्पोत्तमः मधोक्षजो नृसिंहश्च चतुर्थध्याच्युतो मतः । एतस्मादपि संमूतः पुरुषोत्तमसंज्ञकाद प्यूहादपि परो व्यूहो जनाईनमुसो महान् जनार्दनस्तथोपेन्द्रो हरि कृष्ण समारपया। एवं हादशधा मेदो द्वितीयः समपद्यत । चतुर्विशतिमूर्तीनां कीर्तनं पापनाशनम् दर्शनं चोर्ध्वपुण्ड्रेपु वन्दनं च द्विजोत्तमाः। पश्यतां हन्ति शमलं किमुतोद्वहता तनो ॥ नमतां सर्वलोकाश नमन्ति मम शासनात् । प्राद्धे जपे तथा होमे स्वाध्याये देवतार्चने । पाने तीर्थावगाहे च कृतं भवप्ति चाक्षयम् । धत्ते पुण्याणि यो माँ लक्ष्मीरेखायु- तानि च ॥ १२४ ॥ भायुः पीच पलं ज्ञानं वैराग्यं तस्य वर्धते । केशवादीनि नामानि सलक्ष्मीकाणि बिभ्र- ताम् ॥ १२५।। कुरितं यदिष्टोत्पन्नं तत्क्षणादेव नश्यति । धृत्वा पुण्माणि गात्रेषु ब्रह्मरणं मावयेदि । ब्रह्मापरोक्षतामेति माया गच्छति नाशनम् । अज्ञानादध या ज्ञानारमेरणाप्लोमतोऽपिवा सलक्ष्मीकाणि नामानि धृत्वा पापात्प्रमुच्यते । प्रायश्चित्तं तु पापाना मसालानां च मड- लम् ॥ १२८॥ विष्णुतीर्थस्थानेषु केशवादीन्करोति पत् । मुक्ति मुक्तिमपीछूना सलक्ष्मीकाश्य देवताः ॥ १२९॥ समपं तु प्रपच्छन्ति यधूपतिलकं घृतम् । लक्ष्मीसृद्धि हरिज्ञानं भोगं मोक्षं सदेव तु ॥ भयन्ति महामागा वैष्णवा अर्धपुण्डिणः । द्वादशापि च नामानि वासुदेवादि- फानि च ॥ १३१॥ प्रपोपपदेयानि पावनाय सुसाय च । पस्य नाम भपेद्विष्णोः संपन्धेन धरामर नामापि न प्रशन्त्यस्य दूताः पितृपतेरपि। वासुदेयादेयदेवादपि केनापि हेतुना ॥१३॥ सितेजिाहरमिष मूर्त्यष्टकमजायत । बाह्मी च मूर्तिः प्रथमा प्राजापत्या द्वितीयिका ।। तृतीया वैष्णवी दिव्या चतुर्थी पुण्ड्ररूपिणी । पञ्चमी मानुपी ज्ञेया सप्तमी चाऽऽमुरी मता पेशाची घरमा पैता मूर्तयो लोकविश्रुताः ॥ १३५॥ मीनाया जज्ञिरे विम चतु-हाद्यथाक्रमम् । मत्स्पः फूर्मो वराहश्च पासुदेवादजायत । नृसिंहो वामनो रामो जामदग्न्पोऽप्यजायत । संकर्पणात्तथा जज्ञे प्रद्युम्नादापवो चली। मनिरुद्धाभत्कृष्णः कल्कीति दश मूर्तयः । संकर्पणाच पुरुपः सत्यः प्रद्युम्नसंमवः ॥ जातोऽच्युतोऽनिरुद्धाच पधुबैलोक्यमोहनादाशाईः शौरिरन्याशा वासुदेवाच्च जज्ञिरे संकर्षणाद्धयग्रीवः शङ्कोदरनृकेसरी । वैकुण्ठमूर्तिराधातुर्भुकुन्दश्च वृषाकपिः ॥१४॥ तनवाऽऽदिवराहश्च ततः संकर्षणापि । अनन्तः पन्नगो जातः सहस्रफणवान्बली सुदर्शनाद्यायुधानि किरीटादिषिभूपणम् । मूपाविर्भावसमये सहैवैतानि जज्ञिरे १४२॥ देग्यम पादयस्तत्तन्मूर्तिभेदं समाश्रिताः । श्रीयत्सादेव सकला जज्ञिरे दिपलाञ्छ. नात् ॥१४॥ गरुडः पक्षिणामिन्द्रो पाहको पठिनां वरः । वासुदेवादिमूर्तिम्पश्छन्दोमूर्तिरजापत ॥ ॥ ॥

·१३ पयोदशोऽध्यायः] बृहनासहिता। कुमुदायैश्च मूतेशाः सर्वेः पारिपदैः सह। पादतश्चानिरुद्धस्य सममूवन्सहस्रशः ॥१४॥ सहस्रशीर्षचरणहस्तनेवाद्धताकृतेः । अनिरुद्धाजगजज्ञे स्वाङ्गादेव यथाक्रमम् ॥१४६॥ ईश्वरः पुरुयोऽव्यक्तोऽनिरुद्धाख्यो निजानन्तः । मुखादिन्द्रं च वह्निं च छन्दस्पिजानि पटू तथा ॥ १४७॥ ॥ जनपामास संलीनश्चितुर्थांशो हरेरयम् । पादोऽस्य विश्वा भूतानि त्रिपादस्यामृतं दिवि प्रद्युम्नसंकर्षणकवासुदेषा इति त्रयः । त्रिपाविभूतिराख्याता अमृता मुक्तिसेतवः॥१४९|| अतो देवादिमिः पैत्रे बाह्मणाबह्मकाक्षिण त्रिपादं पुरुपं साक्षाद्यजन्ति मनसा धिया आत्मानमनिरुद्धेन घमिन्नं चिन्त्य चेतसा । प्रद्युम्नादिस्वरूपेण त्रिपादी पुरुषत्रयम् ॥ पैत्रं स्थान वैष्णवानामिदमेव परं मतम् । मार्गोऽयमचिरादिः स्यात्सूर्पलोकमुखेन हि ॥ मार्गेणानेन गच्छन्ति वैष्णवाः परमात्मनि।नान्यो लोके निवासाय श्रुतिरत्र सनातनी॥ कर्मिणां सूर्यपुत्रस्य लोकद्वारेण वै गतिः । वसुरुदादिरूपेण पैबं स्थानमथापरम वैष्णयानामनन्यानां वासुदेवमुपेयुपाम् । यजनं शुद्धरूपाणां केशवादिस्वरूपिणाम् ॥ सर्यकर्मसु विप्रेन्द्र सर्वावस्थासु नित्यशः विष्णवो न यजेदन्यं चतुर्दूहात्परं मुने॥१५६॥ केशवादिममूर्तीनां पूजनं मुक्तये मतम् । स्वर्गादिदिव्यभोगानां मुक्तयेऽन्ये प्रकीर्तिताः ॥ यद्यप्यन्यन्न लोकेऽस्मिंश्चतुर्ग्रहान्मनागपि । तथाऽपि नियमस्तावन्मतो मार्गद्वये द्विज ॥ पादलीलाविमूतीनो सेवनं पावमुक्तये। विपाविभूतीसेवा तु मुक्तये नावसंशयः॥१५९॥ निपाद्विभूतिगा देवा विविच्याऽऽत्मविमूतितः । महामागवतैः पूज्याः शङ्खचक्रादि- धारिणः ॥ १६० ।। . अधूिमविमागेन द्विधा मार्गो निरूपितः । अचिर्मागवताना हि धूमाख्यः कर्मियों मतः ॥ १६१॥ धूममार्गेण द्विविधा गतिः प्रोक्ता मनीपिमिः । देवी पैत्रीति विख्याता देयी स्वर्गगतिः स्मृता ।। १६२।। अग्निप्यात्तादयो यत्र दिव्याश्च पितरो मताः । मोदन्ते विविधैर्दत्तैर्माणैः पुवादिनिर्मितः कर्मणा पितृलोके हि गतिः पैत्री घुदाढता । ज्योतिष्टोमादिभिर्देवी गतिरक्ताहिजो- त्तम ।। १६४ ॥ द्वायमू पुनरावृचियुती मार्गों सनातनौ । आ ब्रह्मभुवनाल्लोकाः पुनरापतिनो यतः ।। अचिरादिगतानां हि वैष्णवानां हरिः स्वयम् । गतिः स्मृत्या विनिर्दिधा श्रुत्या चापि द्विजोत्तम ।। १६६ ॥ मामुपेत्य पुनर्जन्मदुःखालयमशाश्वतम् । नाऽऽप्नुवन्ति महात्मानः संसिद्धिं परमां गताः सूर्यमण्डलमायिध्य मित्त्वाऽऽवरणसंहतिम् । आप्लुत्य विरजातोये नित्यान्मुक्तासमेत्य च स्वाधारं विरजं ब्रह्म गुणातीतमनामयम् । शुद्धं महाविभूतीशं वासुदेवास्पमद्वयम् ।। प्राप्नुवन्ति महात्मानो महामागवता द्विजाः । नावर्तन्ते पुनस्तस्मात्पन्था नान्योऽय- नाय च ।। १७०॥

·-
॥
नारदपञ्चरात्रान्तर्गता [१३ प्रयोदशोऽध्यायः
एवं कर्मणि मन्त्रेषु वेदेषु यजनेषु च । सर्वात्मकेऽपि संप्राप्तो भेदः सर्वात्मना द्विज ॥
प्राप्ये भोग्ये पतो भेदो नित्यानित्यविमदेतः । विवेकार्थ पुनस्तावनिरुद्धो निरूप्यते ॥
चौमूनों नयनात्सूर्यो मनसचन्द्रमा अपि । प्रोबादिशो नमो नामः पद्भ्यां भूमिर-
जायत ।। १७३॥
माणाद्वायुस्तथाऽपानान्मृत्युः केशात्तथाऽम्धुदाः । प्रात्वादिकालभेदाश्च कालश्चाभूतथा
धियः ॥ १७४॥
घनस्पतय औषध्यो रोमकूपाद्विनिःसृताः। यज्ञाश्च जज्ञिरे तस्मादहयो बहुदक्षिणाः ॥
चातुर्वण्य कमावपन्नवाहूरुचरणोद्भवम् । एवं सृष्टया जगत्सर्वमनिरुद्धो जगत्तनुः
अयं जगजगद्धाम कार्यकारणयोर्मतः । अभेदो बोधितः सन्द्रि/जपादपयोरिव॥१७७॥
ज्ञानयुद्धवाद्यभेदेन पूजनं पुरुषस्य हि । निष्कामानां मुमुक्षुणामन्तःकरणशुद्धये
ब्रह्मरुनेन्द्रवरुणमनुकालयमादयः । चतुष्प्रूहात्मकाः सर्वे हनिरुद्धतनी स्थिताः॥१७९ ॥
भेदेन सेविता भोगमा ब्रह्मभुवनं ददुः । राज्यं भौम तथा चैन्द्रं प्राजापत्यं च वारुणम्॥
ज्ञानवैराग्यकैवल्यं प्रयच्छन्ति ह्यभेदतः । उपासितः पृथस्कृत्य हनिरुद्धो निजायुधैः ॥
भूपणायुधजालस्तु परमैकान्तिनां गतिम् । प्रयच्छन्ति न संदेहो यतो नाऽऽयतते पुनः ॥
पृथक्कृत्य स्वमात्मानमास्तेऽनन्तासनो हरिः । अनिरुद्धामको देवः श्रीभूमिभ्यां सह
प्रमुः॥१८३॥
मध्ये क्षीरार्णवं श्वेतद्वीपाश्ये हेमनिर्मिते । मासादे सेव्यमानश्च पोगिभिर्विविधैरपि ।
पण्डारिपालेश्च कुमुदायनुजीविभिः । पक्षीन्द्रविष्वक्सेनाम्यां सेव्यमानो मुदा-
न्धितः ।। १८५॥
श्रीवत्सवक्षा नित्यधीरजेयः शाश्वतो ध्रुवः । अनिरुद्धो जगत्स्वांशैरिन्द्रायैः परि.
पालयन् ॥१८६॥
एवं सृष्टिर्द्विधा मिन्ना वैष्णवी ब्राह्मणीति च । चैप्णवी वासुदेवाद्या केशयाद्या
प्रकीर्तिता ॥ १८७॥
अनिरुद्धात्मिका सृष्टिब्राह्मी तत्र प्रकीर्तिता । नाभिपद्मसमुद्भूतो ब्रह्मा यत्र चतुर्मुसः
अनिरुद्धो हि पुरुषो योऽयं नामिसमुद्भवः । मरीच्याद्याः समभवन्सनकाधास्तु
बोधादादयधाऽऽसंस्तेभ्यो जानाः सहस्रशः । प्राकृतेऽस्मिन्महामाग संपूज्यास्तेऽपि
भूरिशः ॥ १९॥
नानाकामपरैः पुंभिः समानांकृत्य विष्णुना । कामानवाप्य संसारान्निवर्तन्ते न कहि-
चित् ॥ १९१॥
निर्हेतुककृपादृष्ट्या यमपेक्षेत माधवः । स एव निर्गुणे मार्ग परमेकान्तिनां मुने
याति सर्वात्मना सन्धिर्मान्सत्यज्य वैष्णवः । अन्यदेवेन साम्यं च न्यूनत्वं परमात्मनः
संत्वज्य सर्वशेषित्वमाश्रित्याऽऽराधयेद्धरिम् । श्रुतिस्मृत्युदितं धर्म पालयन्वैष्णवोत्तमः ॥
सावतान्ममनिर्दिष्टधर्मान्मागवतांस्तथा । उपास्यपरमैकान्तिमाघमासाद्य वैष्णवः
योगिनः ॥ १८९॥

·धितम् ॥ २०६॥ [१३ त्रयादशोऽध्यायः ] बृहद्ह्मसंहिता। मेमातिशययोगेन प्रद्युम्नादीनवाप्य सः । वासुदेवमयाप्नोति यतो नाऽऽवर्तते पुनः एवं धर्ममविज्ञाय मोहिता मायया हरेः । निन्दन्तु नाम ते मक्तान्महसन्तु निरङ्कुशाः ।। तेषां न सङ्गः कर्तव्यः परमैकान्तिभिनरैः । सङ्गादेव मतिभ्रंशो जायते नात्र संशयः ॥ श्रीवत्स वैपायो धर्मस्तवाप्येकान्तिनामयम् । न श्राव्यो नास्तिकानां च ये द्विषन्ति रमापतिम् ॥ १९९॥ प्रदष्टी मगवद्धर्ममाफयं द्विजपार्थिवी । द्वयार्थ चक्रतुस्तावद्विज्ञापनगतन्द्रिती ॥२०॥ ततो नारायणो देवः करुणाकृतेक्षणः । द्वयं च मन्त्रराजं च चरमं सूक्तयोदयम् ॥ समादिदेश सार्थं च तपोदक्षिाविधानतः । तदानीमेव संप्राप्तः शरीरे च रमापतिः ॥ ध्यायेत्तं परया भक्त्या विना साधनकोटिभिः । अयमेव परो योगो यच्छक्त्या पुरुष बजेत् ॥ २०३॥ ध्याने नारायणं वीक्ष्य श्रीवरसादिविभूपित्तम् । सदा फिशोरवयसं कोटिकंदर्पसुन्दरम् ॥ मुस्वरूपापधि दृश्यपद्मपननिभेक्षणम् । स्फुरद्दिव्यालकव्यामवदनाम्बुजमद्वयम् ॥२०५।। भिया भूम्या लीलया च नित्यमुक्तरूपासितम् । प्राप्यं मोग्यं रक्षकं च यदेकं श्रुतिबो- तदेव ध्यानविषयं संप्राप्य दिजसत्तमः । तत्रैवालकनन्दायास्तीरे नारायणाश्रमे ॥२०॥ नृपश्च कौस्तुमाठोकी हुयं ध्यायन्समाहितः । मन्त्रराज जयंस्तत्र चरमार्थ यिचिन्तयन्।। पठन्सूक्तं हरेर्नामसहस्रं प्रपउन्मुखात् । उद्वहन्नित्यसंवन्धमात्मनः प्रमुणा सह ॥ २०९ ॥ विरहं पासहन्धिष्णोदिव्यवक्षःस्थलस्य च । श्रीवत्सलक्ष्मयुक्तस्य श्रीवत्साख्यो द्विजो- तमः ॥२१०॥ ध्यायमानो मुदा तत्र पसुकालं समास्थितः । विष्णुधर्माऽपि राजर्षिः कौस्तुमार्पित. मानसः ॥ २११॥ सयोः समभवत्कालो यो लोकानां क्षयंकरः । श्रीवत्सकौस्तुमासक्ती तत्ममामुपजग्मतुः।। नारायणोपदेशेन तीर्थस्याम्युनिपेवणात् । (तेन कार्याणि सर्वाणि कारणे विविशुः स्वके ।। २१३ ॥ एती देवि मम प्रीत्या मामेव शरणं गतौ । ) शङ्खचक्रोर्ध्वपुण्ड्रादिधारणादर्थचिन्तनात ममातिशयात्साटि प्रयाती परमोत्सवात् । इयं श्रीवत्ससामीप्ये या प्रभा ह्यवलो- क्यते ।। २१५ ।। पा तु कौस्तुमसामीप्ये तदाकारा तु या ममा । नावेव द्विजराजानौ भवतीव मया धृतो योऽयं मम ना भाति विशेपोऽविधसमुद्भये । नित्यो या मम भक्तो वा मद्योग प्राप्य तिष्ठति ॥ २१७॥ क चायं प्राकृतो जीयो मायया मलिनीकृतः । केयं मत्यभिधा पूती यपाहं संपुटी कृतः ॥ २१८॥ *अयं गन्यः क. पुस्तके यतते । का नतीय ।

·५२
नारदपश्चराधान्तर्गता-
{ २ द्वितीयपादे--
भक्त्याऽहमेकया ग्रायो नाहं साधनकोटिमिः । नाहं त्वां विधजे मस्त्या पक्षसा धार-
याम्यहम् ॥ २१९॥
एप एव परोपाय उपायानां शतेषु च । परमैकान्तिमायेन यो मामेवं प्रपद्यते ॥ २२०॥
एवं प्रयोधिता लक्ष्मीः पुरा मे पद्मसंभव । हास्येन स्मारिता भूयो न त्वं शोचितुमर्हसि
गदि ते मुक्तिकामोऽस्ति संसारात्कमलासन । तदा मच्छरणं याहि परमैकान्तिता मजन
रूपं तु वैष्णपं कृत्वा तनुं संताप्य इतिना । नैवातप्ततनुर्बह्मन्यतो मामुपयाति हि ॥
नानां द्वादशकं धृत्वा दिव्यसृष्टिं विचिन्तय ।मन्मना भव मद्भक्तो मद्याजी मां नमस्कुरु
मदनन्याहशेषोऽभूमदनन्याईसाधनः। न ते बन्धः प्रमविता सत्यं सत्यं वदाम्यहम्॥२२५।।
मामुवाच ततो धर्म निजं संस्कृत्य हेतिना । मुनयो निवसाम्यत्र धैष्णवे षेपमुदहन् ॥
भवन्तोऽपि मदादेशाद्धर्म भागवतं मम । प्रबन्धैः स्वैविनिर्माय मुमुक्षुशरणागतान् ॥
दिशन्तु हेतिसंस्कारपूर्वकं विनिवृत्तये । सुदर्शनाभिधा गीता गेया सज्जनसंनिधौ॥२२॥
पुण्यः पुण्यवारे च पुण्यमासे तिथी तथा । पुण्यतीर्थ विशेपेण द्वादश्यां श्राद्धयासरे ॥
वावैष्णवी गीता भीवत्सचरितान्विता । श्रोतव्या च तथा भाव्या जन्मघत्वधिना.
शनी ॥ २३०॥
वैपायाय प्रयच्छन्ति लिखित्वा पुस्तकं तु ये । ते वैष्णवा भविष्यन्ति परमैकान्तिनोs-
मलाः ॥ २३१ ॥
इति यः कथितं विपाश्चरितं ह्यात्मनो मया । किं भूयः प्रोतुमुत्कण्ठा मुनयो ज्ञान-
दार्शिनः ॥ २३२॥
इति श्रीसरमसहितायां सुदर्शनगीमाया श्रीवरसचरित सूक्काविभावे पुरुषसूचाराधन नाम
प्रयोदशोऽध्याय.॥१३॥
समाप्तोऽयं प्रथमः पादः॥१॥
आदितः लोकानां समष्टयका:-॥ १३५२॥
भप प्रथमोऽध्यायः
प्रापय ऊचुः-
ब्रह्मश्रीवत्सचरितात्संदेहो विगतो हि मः । विना मागपतं धर्म वैष्णवी दुर्लमा गतिः॥
विष्णोः स्वरूपं लोकं च वैष्णवं धर्ममुत्तमम् । गतिं विस्तरतो हि मजास्तव पितामह
श्रीब्रह्मोवाच--
के ये विमातुं प्रभवन्ति विष्णोः स्वरूपलोलाविमवास्तु लोके ।
तस्तम्म यो विश्वमिदं समस्त पादेन केन समस्तसत्त्वम् ॥३॥
अहं पुरा नामिसरोजजातो महाजलौघे श्वसनावधूते ।
न पत्र सूर्येन्दुहुताशना यो दिगन्तरं तान्गमयांचकार ॥४॥

·५३ [१ प्रथमोऽध्यायः] पहब्रह्मसंहिता। अभूतपूर्व परितो निरीक्ष्य तमश्चकम्पे मनसाऽहमेकः । कोऽहं किमेतत्कच संस्थितोऽहं कस्याहमत्र प्रकरोमि किं या ॥५॥ एवं विचारेण चिरं विमुझंश्चैतन्यरूपोऽपि विमोहितोऽव । अपश्यमत्पन्तयिकासमादी तिरस्कृतानन्तदिनेशकान्ति ॥ ६॥ हिरण्मयं पङ्कजमप्रमेयं सहसपत्रं पिकसत्सुकोशम् । सकर्णिकारं सितवर्णमद्भुतं समस्तविश्वस्य निधानभूतम् ॥ ७॥ विलोक्य पा परितः प्रवृद्धं कुतोऽस्य मूलं किमिदं व्यतर्क । निरीक्ष्य किंचिद्विधरं च तस्मिन्नहं प्रविष्टः परिलब्धमार्गः ॥८ तस्मिन्गतोऽहं न ददर्श पार नधै पुनर्निर्गनाय मार्गम् । एकोऽहमब्जान्तरसंनिविष्टश्चिन्तामनन्तां मनसात्ववापम् ॥ ९॥ •प्रभ्राम्यतो मे निरसादनन्तः कालः कलाभिः कलयवनायुः। अण्डं च हैमं विधृतं मुरारेमहौजसा तत्र ददर्श चैकः ॥१०॥ सदण्डं पश्चभूतात्मभूतं शुद्धमतर्कितम् । त तुमसमर्थोऽहमासमानतवीक्षणः ॥११॥ तदाऽहं देवपद्मस्य पुनर्नालमुपेयिवान्। तन्मार्गेण गतो भूयो ह्यपश्यं कंचिदद्भुतम्॥१२॥ पुरुपं तत्र संसुप्तं नागमोगे निरामयम् । यन्नामी लोकपास्य नाल एप नियोजितः ॥ यस्य प्रकाशलेशेन नालरन्भवतिना । भातं कमलकिझल्कपरफेसरवैभवम् ॥ १४ ॥ फाऽपि वारुणापाङ्गा सुन्दरी रूपमसरी । संश्लिटा दिव्यवसना चन्द्रिकायुतशीतला प्रसुप्तपरिवारान्तामीपद्विकसितेक्षणाम् । लीलयाऽऽलीढहृदयां मातरं वीक्ष्य विस्मितः ।। सा मामुयाच जठरे मया पूर्व चिरं धृतः । पुरुपानुमते भूयो विश्वसृष्टी बहिष्कृतः ॥ अनेन नालमार्गेण कथं पुनरिहाऽऽगतः । अजाननात्मनो योनिमिव मध्ये प्रधावसि ॥ पननामः पिता ोप तव पुत्र सनातनः । *यदन्यदृष्टुकामोऽसि किमप्यन्यद्विलोकय । संहृत्य लोकाविश्वात्मा घनिरुद्धसमुद्भवः । अनिरुद्धांशजो धीमापद्मनामः पुरातनः 'तदाऽहं कौतुकाकाली नमस्कृत्याऽऽददे वचः । मातरस्यान्तमभ्येतुं यामि मे देहि शास- नम् ॥ २१॥ विहस्य मामुपाचेदं गच्छ पुत्र यथासुखम् । गत्याऽहं तत्र मुनयो न्यग्रोधीक्ष्य सस्मितः वटपत्रपुटे विष्टं पद्मनामं सपनगम् । कोमलाई श्रिया युक्तं बालरूपं चतुर्भुजम्।। २३ ॥ यस्य नामिहदे पप्रमद्राक्षं भ्रमरोपमः । तत्रैका सुन्दरी दृष्टा बद्धपाणिपुटा सतीम् ।। अपोचं तामुपत्याहं काऽसि कल्याणि संनिधौ । कोऽयं च पुरुषः शेत वदपत्रे महायुतिः सा मामुवाच विकसद्वदना विश्वकारिणी । दुर्गाशक्तिः समाख्याता पादलीलाविहा- रिणी ॥२६॥ नियोगात्पुरुपस्यास्य संलब्धवलपौरुपा। विष्णोः शक्तिमहामाग नान्यं देवं मजाम्यहम् शक्याऽमिमवितुं नाहं केनापि पुरुषेण वै । महाविभूतिसंस्थस्य दुर्गमूता बसाम्यहम् ॥ विना विष्णुप्रसादेन मामनाहत्य कर्मणा । लीलामूमिमवामोति कोऽपि नैव जगत्रये ।। * इदमधे स पुस्तके नास्ति।

·नारदपञ्चराबाम्तर्गता- [ २ द्वितीयपादे- नं चाहं परिसाकारा शैलकानमित्तयः । स्वशक्त्या सर्वतो व्यामा दुर्गभूताऽस्मि वैष्णधी ॥ ३०॥ अहं न्यग्रोधरूपाऽस्मि हनिरुद्धांशजाऽनघ । पश्यैनं तरुराज च पुरःस्थं, कारणात्मकम् यावन्ति वटपत्राणि कोटिशो पिलसन्ति हितेषु सर्वेषु मत्स्वामी परमात्मा समाहितः पुटपर्यसंसुप्ता बालरूपाश्चतुर्भुजाः । ज्ञानरूपबलोपेताः पद्मनामेति कीर्तिताः ॥ ३३ ॥ यथा स्वद्योनिभूतोऽसौ यस्य नाभेस्त्वमभ्यगाः । एवमेतेषु सर्वेषु नाभिनालान्विलोकय तेषु त्यमिव ब्रह्माणः कोटिशो विचरन्ति हि। स्वस्य स्वस्य च नालस्प नान्तं गच्छन्ति केचन ॥ ३५॥ मयैव ह्यावृताः सर्वे दुर्गपा दुर्गरूपया । अभिभूयानिरुद्धं मच्छेपिणं परमेश्वरम् ॥ ३६ ॥ न गच्छन्ति त्रिपादस्थं वासुदेवं सनातनम् । यदि ते संशयो देव गच्छ चान्यत्र पश्य प यत्र यत्र महाबाहो गमिष्यासि दिक्षया । पुरुपेण सहैवं मां दुर्गास्यं परिपश्यसि॥३८॥ एकैवाहं महाभाग कोटिनह्माण्डवेष्टने । एकेनाहं च देवेन रक्षिता बहुरूपिणा ॥ ३९ ॥ अन्याश्च शक्तयस्तस्य कोटिशः प्रभवन्ति हि। दुर्गास्ये कर्मणि तथा पुर्गेकाऽहं प्रतिष्ठिता ये मामुपासते लोका दुष्करप्वपि कर्मसु । तेषां पादविभूतिस्थं कार्य सर्व करोम्यहम् ॥ जगत्येवं नियोगो मे ब्रह्मन्मगवता कृतः । तदधीनाऽस्मि तच्छक्ति शक्ताऽहं नातियात- तुम् ।। ४२॥ अमाकृतविहारस्थाः शक्तयः कमलोद्भव । उपासांचक्रिरे विष्णु कोरिशस्तदनुज्ञया । इत्युक्तोऽहं गतोऽन्यत्र वटपत्रे पहष्टधीः । एकाकिनं बालरूपमपश्यं पुरुषोत्तमम् ॥४४॥ पादस्यायुधमादाय पिबन्तं मुन्दरस्मितम् । तमादातुं ममेच्छाऽभदालं ज्ञात्या महर्षयः ।। तावन्मां वारयामास दुर्गा देवी समेत्य च । नेय लीला भवद्योग्या वीजभूतान्यसंसृतेः॥ अस्या अन्तमनालोच्य कथमन्यामुषेप्यसि । नाधिजग्मुः परे पारं ब्रह्माणः कालचालिताः एवमुक्तोहमवदं त्वमेका व्याप्य संस्थिता । प्रदर्शय महामाये स्वरूप पुरुषस्य ते ॥४८॥ अन्तहिता तदा देवी सकाशमगमं शिशोः । तेनाहं स्वास्पमार्गेण ह्यन्तीतोऽस्मि चमिणा ॥४९॥ अपारजलधी तत्र कोटिशो वरपादपाः । कोटिशः पुरुषास्तव वरपत्रनिवासिनः॥५०॥ कोटीनां वटवृक्षाणामनन्तपुटतल्पगाः । अनन्ताण्डसमाधाराः कोऽवधारयितुं क्षमः दुर्गाभिर्दुर्गमास्ते तु सर्वे सत्यमनोरथाः। विस्मृतोऽस्मि स्विकां योनि यामपोोह चाss. गतः ॥५२॥ यस्य नामिसमुद्भुतनालगर्मकृतालयः कासौ स पुरुषः साक्षादनिरुद्धात्मकः परः॥५३॥ क च सा सुन्दरी देवी नीलोत्पलविलोचना । क च सा दुर्गमा शक्तिययाऽहं विनिवा- रितः॥ ५४॥ एवं चिन्तयमानस्य पुरतो मम सुन्दरी । आवित्रभूव दुर्गाख्या दुर्गमा सदैवतैः॥ ५५ ॥ ब्रह्मनासादितं पुंसो वैमवं किमियत्तया । निवारितो मया पूर्व वचो मे नावधारितम् ॥ स्वामिनो मम लीलेयं पादरूपा महात्मनः । निगृहीतान केनापि त्वविधैरवलोकिता। ॥

·[ १ भमोऽध्यायः ] पृहब्रह्मसंहिता। न मायया भ्रमश्चैप स्वमवत्कमलोद्भय । अनन्तानन्तरूपेण शक्तिश्चैपा रमापते॥ ५८॥ यतो वाचो निवर्तन्ते अपाप्य मनसा सह । स एव पुरुषः साक्षादाधारः पुरुपौत्तमः ॥ अनादिष्णवी चेपा पादलीलाश्वधार्यताम् । अविज्ञातेति परज्ञानं तज्ज्ञानमिह कथ्यते मया ज्ञातमिति ज्ञानमज्ञानं कमलोद्भव । अज्ञानेनाऽऽवृतो जीयो मुह्यत्येवेति मे मतिः संपाय श्वेप पुरुषः प्रकृतिं गन्तुमात्मनः । विजिज्ञासामीति धियं विनिवर्तय सर्वतः ॥ एवमुक्तोऽनया देव्या बद्धाञ्जलिरहं पुनः । स्वाभिमान परित्यज्य बमापे शरणं गतः ।। तस्मिन्नेव महावृक्षे प्राप्तो वक्त्रादिनिर्गतः । अपश्यं वदपत्रस्थं सदुर्ग पुरुषं परम् ॥६४॥ शरीरान्मुनयस्तावत्सुन्दर्यो मम निर्गते । विलीना नयने चैका हास्ये चैका परात्मनः ॥ संशयो मे महानासीन्मुनयः समवेक्ष्य ते । दुर्गा विहस्य मामाह किमर्थमनुशोचसि॥६६॥ अयं तु पुरुषः साक्षावटपत्रपुटे स्थितः । शक्तयो बहवः सन्ति तवामू च विनिर्गते ॥ हास्यरूपेण घदने लीलाख्या वसति प्रमोः। व्यामोहिनी महाशक्तिः सहासे नयनाम्बुजे लीलया विधृतस्त्वं तु पारं गन्तुं मनोऽकरोः । मया निवारितो नूनं न बुद्धः कम- लोय ॥ ९॥ मोहिन्या मोहितस्त्वं तु विस्मृतो योनिमात्मनः । प्रविष्टेऽमू शरीरे ते यावन्न शरणं गतः मदाज्ञया प्रपन्नस्य शरीराते विनिर्गते । हुतं ते स्वाभयं मा ममोः प्रीतिं विधाय च ॥ एवं ज्ञानादयोऽनन्ताः शक्तयः पूर्णरूपतः।महाविभूतिलीलायां पादे पादेन संस्थिताः कृतं कर्म करिष्यामो वयमत्र तदाज्ञया । हरियथा यथा स्वांशेराविर्भूतस्तथा वयम् ॥ एक एव पुरैवाऽऽसीदेवो नारायणः स्वयम् । स्यांशेरशेपेः संयुक्तो नामरूपकियोज्झितः। एवं रमा महाशक्तिः शक्तीनां परमाय[हिसा।तस्यामेध ययं सर्वा लयं यामो युगात्यये विलीना हृदये तस्य या रमेत्यभिधीयते । ययाऽयं रमते नित्यं तस्मादेपा रमा स्मृता ॥ यायन्तश्चेतना मावाः प्रसिध्यन्त्यादिसंमये । अचेतनसमालीढाः मलीयन्त निजात्मनि ॥ चयं च त्वमिमे सर्वे स्यांशैः शुद्धभलीमसैः । सर्व नारायण इति परिशिष्येत नापरः॥ यथा चद्रप्रवालानि स्कन्धशाखाः फलानि च । अश्यान्येच तिष्ठन्ति चीजे बीजस्वरू- पतः ॥ ७९ ॥ सिसृक्षया पुनस्तस्य रमा क्रीडनकात्मिका । मूम्या च लीलया साकं मिन्ना भवति पद्मज॥८॥ भूमिराधाररूपा हि लीलाकेल्परोदयम् । करोति सततं विप्णोनयनाद्गणनर्तकी॥१॥ रमा तु सर्वरूपेण समस्ताश्रितशक्तिभिः । विनोदयति मूयिष्ठं परिपूर्णाऽनपायिनी भविष्यति रमेवैका कीर्तिकान्त्यादिरूपिणी । सरस्वत्यादिरूपेण तथा मत्स्यादिरूपिणी।। बामी गौरी गिरा देवी सीता सत्या च रुक्मिणी सत्यभामा धरारूपा लीला गोपसुता भवेत् ॥ ८४॥ अहनप्यनयोदासी केल्यावरणरूपिणी । महिपादिमहारूपान्नाशयिष्येऽसुरान्यहून् पदाऽयं पुरुपः पूर्णो वसुदेवाद्भविष्यति । मारापनोदनार्थाय मुरकार्यचिकीर्पया ॥ सदाऽहं नन्दभार्यायां यशोदापां महावला।मोहनाय मविप्यामित्वमाज्ञास्यसि भूपशः।। ॥

·પ
नारदपञ्चरावान्तर्गता-
[२ द्वितीयपादे-
ब्रह्माण्डानामनेकेषां सृष्टानां कमलोद्धव । सर्वत्र वटरूपेण ह्यनिरुद्धसमुद्भवा ॥ ८८ ॥
तिष्ठामि दुर्गरूपेण दुर्गमाऽहं दुरात्मनाम् । निदानं भगवद्भक्तः परमैकान्तिनां सुसम् ॥
मरपरा तु परा लीला ह्यसंख्याता न संशयः । नित्यमुक्तजनैः सेव्या तत्र शक्तिन मम
वैकुण्ठाधीश्वरी देवी लक्ष्मीनित्याऽनपायिनी । सा समाराधिता नूनमंशेन फमलाऽपि
घा ॥११॥
नारायणेन सहिता तदुक्तागमचिन्तया । पादलीलो परित्यज्य गुणत्रयविवर्जितम्
मुक्तः स तु महालीलारसं जानाति नापरः । यथा विश्वसुसं कोऽपि मामृते नाधिग-
॥
छति ॥१३॥
एवमुक्त्वा तु सा देवी तत्रैवान्तरधीयत । अहं च नालमार्गेण कर्णिकायामुपस्थितः ।।
एवमेप महालीलो भगवान्मूतभावनः । वक्तुं द्रष्टुं च विज्ञातुं न शक्यः कोदिजन्ममिः॥
मुनयो पोजमूतं हि स्वरूपं कारणात्मकम् । कार्यभूतं च वक्ष्यामि यदि वो मनसो रुचिः
इति धीमानसंहितायो द्वितीयपादे प्रथमोऽध्यायः॥
आदितः श्लोकानां समस्याः॥ १४४८ ॥
भय द्वितीयोऽध्यायः॥२॥
श्रीब्रह्मोवाच-
संस्कृतोऽहं यदा विमाः परमैकान्त्यसिद्धये । तदा मामयदद्विष्णः स्वरूप मेऽनुचि-
न्तय ।।१॥
चिन्तपानः स्वरूपं मे मां परं सर्वकारणम् । अन्येति पुरुपो नूनमात्मानमजमव्ययम् ॥
तदाऽपृच्छमहं तस्य स्वरूपं ब्रह्मलक्षणम् । यत्माप्य न निवर्तन्ते पुनः संसारवमनि ।
श्रीनारायण उवाच-
आनन्दलक्षणं ब्रह्म मत्स्वरूपमविक्रियम् । क्लेशादिमिरसंस्पृष्टं निष्क्रियं निर्विकल्पकम्
अद्वंद्वमनवच्छिन्नं स्वसंवेद्यं निरञ्जनम् । सुसूक्ष्मं स्यवशं स्यैरं स्वयं ज्योतिरनादिमत् ॥
भूवमेकं सदानन्दस्वरूपं सर्पगं धरम् । गतागतविनिर्मुक्तं यासुदेवाह्वयं प्रमु
॥६॥
श्रुत्येदं संशपमना भूयः संपृष्टयानजम् । सर्वगं च घर चेति निष्क्रियं निर्विकल्पनम् ॥
कथं स्पाद्भवतो रूपं विरुद्ध प्रतिमाति मे । निष्क्रिये गमनं कुन धारणं निर्विकल्पने ॥
श्रीनारायण उवाच--
अहं तु परिपूर्णात्मा परिच्छेदविवर्जितः । परिच्छिन्नं मया सर्व द्वितीयं यद्विलोस्पते ॥
ममैव शेषरूपत्वादहमेव तदेव च । तत्तदाकारतस्तत्र तत्र चापत्र संस्थितः ॥१०॥
अचञ्चलो यथा चन्द्रो व्योममण्डलमास्थितः। चलर्जिलदेवांशलन्निव यथा भवेत् ॥
मच्छरीरतया सर्व श्रुत्या स्मृत्या विनिश्चितम् । सामानाधिकरण्यं तु तस्कृतं मपि मासते।
तत्सृष्ट्या तत्मविश्याहं सर्धनामतया स्थितः । अतो मां सर्वगं माहुः सर्वच मयि संस्थि-
तम् ॥ १३॥

·॥ [१ द्वितीयोऽध्यायः] बृहद्ब्रह्मसंहिता। मदायत्तस्थितित्वाच मच्छरीरतया विधे । अहमात्मतया धर्ता सर्वस्यास्य महामते विष्टम्पाहमिदं कृत्स्नमेकांशेन स्थितो जगत् । सेतुर्विधृतिरित्येवं श्रुतिस्मृत्यपयोधितः ।। न तदस्ति विना परस्यान्मया भूतं चराचरम् । अतो मां धारकं प्राहुः सतरङ्गमिवाम्बु- धिम् ॥१६॥ दृश्यमानमिदं सर्व चेतनाचेतनाश्चितम् । अदृश्यरूपमासाद्य कारणे मयि संस्थितम् ॥ अक्षरं लीयते तावत्तमसीतिश्रुतिर्जगी। तमः परस्मिन्मय्येव नाहमन्यत्र कुत्रचित मत्तः परतरं नान्यत्किंचिदस्ति मनागपि । अहं सर्वस्प प्रभवो भत्तः सर्वमिदं जगत् ॥ दृश्यरूपतया सर्व काठादग्निरियोस्थितम् । नामरूपक्रियामिश्च मयि सर्व प्रतिष्ठितम् ॥ मृधव सूक्ष्मरूपेण निर्विशेषतया स्थितः । विशेषरूपेण यथा सृयेवोन्मजते घटः ॥२१॥ सपटाऽपि मही पूर्व निघंटा घनुभूयते । पवाघदेन संयुक्ता सविशेपा प्रतीयते॥२२॥ एवं विकल्पहीनोऽपि सविकल्पो भवाम्यहम् । आधारोऽहमशेपस्य सर्वावस्थास्थि- तस्य च ॥ २३ ॥ मस्येव निर्विकल्पत्वं सविकल्पत्यमीक्ष्यताम् । घटयीजे बटो ब्रह्मन्यीक्ष्यते नापि वीक्ष्यते।। सर्व कार्य मयि व्यक्तमव्यक्तं कारणे मपि । सर्वमेयाहमेयं च न चाहमहमेय च ॥२५॥ सर्वाधारतया बान्नहमेकोऽद्वयः परः । मदेकायनतः सर्वमहमेव न संशयः ॥२६॥ द्वैतं नास्तीति घोधन मनसो दैतनाशनम् । एतदन्तो हि संसारो ब्रह्मन्नेव विचारय । प्रमयं सर्वभूतानामीश्वरं पुरुपोत्तमम् । स्वमायनिर्मलं नित्यं निस्तर निराकुलम् ॥२८॥ निर्गुणं तं गुणातीतं सगुणं सर्वकामदम् । हीनवगैरसंसेपमीक्षमाणेरततिम् ॥ २९ ।। मुनयः पुनरेवाहमपृच्छमकुसोमयः । संदेहममजरकैव जायसे कोऽपि मानुपः ॥ ३० ॥ गुणातीतं हि सगुण कथं मवितुर्महति । हीनवणेः कुतोऽसेव्यं कथमन्यरततिम् ॥ श्रीनारायण उयाच- स्वभावनिर्मलत्वं मे स्वरूपमयधारय । कदाऽपि प्रकृतेः सगान्मालिन्य नोपजायते ॥ अंशात्मकस्य मे बह्मन्गलिनांशे तु पे पुनः । मालिन्यं जायते योगादिति मे निश्चयः ममेवांशी जीवलोके जीवमूतः सनातनः । प्रकृतेः कार्यमूतानि मनः पश्चेन्द्रियाणि च ।। तान्यात्मत्वेन गृह्णाति मालिन्पादिति कथ्यते । अनात्मत्वेन जानाति यदा सोऽपि मदात्मकः ॥३५॥ निर्मलो भवति ब्रह्मन्यथाऽहं पुरुपोत्तमः । मत्मसादादहं तावदात्मपां नित्यनिर्मलः ॥ कदापि मलसंयोगो वियोगो नापि मे मयेत् । चिचित्मकृती यद्यप्यन्तर्यामितया स्थितः ॥३७॥ ठीलार्थमयतारादौ यद्यप्यनुकरोम्यहम् । अनुग्रहीता जानन्ति मामेकं ज्ञानविग्रहम् ॥ मलिनं मां विजानन्ति मलिना मम मापया । तपां न सङ्गः कर्तव्यो मदीयमोक्षकाङ्- क्षिभिः ॥ ३९॥ प्रिय ।। ३३॥ - #. 'पोग को।

·नारदपञ्चरावान्तर्गता- [२ द्वितीयादे- कदाऽपि प्रकृतेः सङ्गो मोहकः स्यान्न थै मम । मत्त एव प्रमवतः स्मृतिज्ञानव्यपोहने । स्वमायनिर्मलोऽहं वै सर्षावस्थामु पनन । अंशो मे जापते ब्रह्मन्नवस्थान्तरमागिह ॥ बन्धावस्थाकृतं तत्र मालिन्यमनुभूयते । अहमज्ञो ब्रह्मणश्च संसारी सुखदुःखमा ब्रह्मैवास्मीति बोधेन तस्सादृश्यमुपेत्य सः । निर्मलो मवति ब्रह्मम्मत्तेसो ह्यमलं महत् ।। द्विविधेऽपि ममेयांशे संसारो ह्यालोक्यते । लोकं दृष्ट्वा तु पैकत्र व्यामोहादेकतो मतः अवतारस्वरूपे तु लोकदृष्ट्या न मोहतः । जीवरूपे ममैयांशे मोहतः परिकीर्तितः॥४५॥ अंशयोगेन मय्येवं संसार श्रुतिरुज्जगी । स्पमावनिर्मलत्वं हि मतं घ्यावर्तकं द्वयोः । अनंशभूते पूर्णे तु परमात्मनि शेपिणि । स्यमायतो न मालिन्यं शेषपोर्नापि तत्वतः ।। तरजभूतयोरेतदंशयोः पुरुषोत्तमः । पृथक्वान्निस्तरद्गमिः संसाराच निराकुलः ॥४॥ समष्टिव्यष्टिदेहत्वान्मानं मे प्रतिमासते । उमयोरात्ममूतत्वान्निर्गुणं मां प्रचक्षते ॥ ४९ ॥ सत्त्वादित्रिगुणः प्रोक्तो जीवोऽशः सगुणो मतः । मोक्षेऽपि निर्गुणं सोऽपि गुणातीतो पदुच्यते ॥ ५॥ अहं तु निर्गुणो नित्यं प्रकृतेः सङ्गवर्जनात् । प्रपन्नस्य ममांशस्प गुणत्रयविमोचफः ॥ निर्गुणो मम शब्दोऽपमंशब्यावर्तको मतः । नित्यानन्तगुणः पूर्णः सगुणोऽहं परात्परः ।। एकस्यैव ममांशस्य गुणव्यामोहतो जगत् । द्वितीयस्थान्यदृष्टया तु भासते नापि बन्ध- नम् ॥५३॥ सगुणानां मर्देशानां गुणित्वषिनिवृत्तपे । निर्गुणोऽपि मदंशोऽन्यो गुणवानिव मासते ॥ हीनयर्णेनिशून्यैरसेव्योऽहं न संशयः । बिधा भिन्नं स्वरूपं मे न जानन्ति कदाचन ॥ पूर्णरूपमपिज्ञेयं ज्ञेयं शब्दानुमानतः । आधारभूतं सर्वेपामाधेयानां चतुर्मुस ॥५६॥ सर्वतोऽन्यतमश्चातः सर्वशब्देन वाध्यते । पूर्णरूपक्रियामिश्च सर्वेभ्यो ह्यतिरिच्यते॥५७॥ अत्याधारतथा ब्रह्मन्ननभिव्यक्तकल्पनम् । सदेव सोम्पेदमय आसीदिति श्रुतेबलात् ॥ सदेव ब्रह्म मिज्ञेयं गुरुशास्रोपदेशतः । अनधीतात्मशास्त्राणां हीनानां सुगतिर्मता॥५९।। स्थगताशेपसंव्यक्ती नानाधेयगुणादिभिः । प्राकृतामाकृतो देवः सर्वरूपो वमूव है द्वितीयं ज्ञानमाख्यातं सर्व विष्णुमयं जगत् । ध्यक्ताधेयविशिष्टं हि पुतीयमवधार्यताम् ॥ शुद्धसत्त्वस्वरूपेण परित्राणाय वै सताम् । स्वानुकूलायुधानेकविभवन समन्दिनम् ॥ आविर्भूतं स्वरूपं मे ह्यहमेवाच्युतं परम् । मदीया एव जानन्ति ज्ञानिनो भवनमहात् ॥ यस्मिन्यस्तधियो मूढा वैरिणोऽपि चतुर्मुख । मति प्राप्नुवन्तीह सर्वशास्त्रेषु डिण्डिमः ब्रह्मात्मकं जगत्सर्ग कारणे जगदात्मकम् । कार्ये ब्रह्म महामाग सेव्यं सर्वात्मना बुधैः । कार्यकारणरूपेण ब्रह्मकं हि द्विधा स्थितम् । ज्ञानशून्यैरगम्यत्वात्कथं सेध्यं भवेदिह ॥ अन्यैर्मुमुक्षुभिस्तात ब्रह्म सेव्यमतर्कितम् । गुरुशास्रोपदेशेन संशयस्योपसंक्षयात् अध्येयं ध्येपमाश्चर्यमवाटानसगोचरम् । पाइगुण्यविग्रहं सर्वशक्तिस्याश्रयसंज्ञितम् इयत्तयाऽनभिध्येयं ध्येयं वस्त्वस्ति वेदनात् । अदृश्यानेकविषयं निविशेष स्वयं च नवा विशेष न ततो मिन्नं निर्विशेष न तद्भवेत् । विशेषादपरो यस्माद्विजातीयस्वमावतः ॥ अतोऽस्य ज्ञानमाश्चय वक्तांतः स्वरूपतः । विज्ञायाऽऽत्मन्यशेषेण मूकत्वं वहतः सुसम् ॥ १॥ । ॥ ॥ - -A ·. [२ द्वितीयोऽध्यायः ] वृहद्रासंहिता। ५९ तदुक्त्वाऽन्यद्वधी नैव पदेस्सैव तु पण्डितः । तमास्वाद्य समस्तानां रसानामयनं परम् ॥ नाऽऽस्यादपेत मतिमान्मायिफ क्षणमगुरम् । अवाच्यं वाच्यतां प्रा वाच्यं याति वाच्यतामू ॥७३॥ का च कारणे ब्राह्मस्तस्वं तदवधार्यताम् । काष्ठाद्युपाध्यमावेऽपि लोहपापाणकाधिप ।। प्रकाशदाहसंयुक्तो पतिस्तिष्ठति नो हिमम् । निरुपाधिकसत्ताऽपि स्यमावान्न यिषिच्यते सार्प पडगुणापा सशक्तिस्वमाषप्तःअजस्वमा ब्रह्मोन ब्रहालक्ष्य मनीपिभिः॥ कदाचिद्वाच्यता याति कदाचिद्यात्पयाध्यताम् । प्रकृतेर्गुणसंयोगाद्यद्वाच्यत्यं प्रजायते॥ नेकरूपमनित्यं तजहदित्युच्यते विधे । बृहत्वादिगुणोपेतं सत्यं यज्ज्ञानमद्वयम् ॥ ७८॥ सर्वज्ञ सर्वशक्त्येतत्सश्वर्यसमन्वितम् । नित्यासाधारणानेकविशेपेण सगन्धितम्॥७९॥ सविशेषमिह प्रोक्तं ध्येयं ब्रह्मन्मनीपिमिः अनित्यपाकृतानेकषिशेपेण समन्वितम्॥ सविशेषमिह प्रोक्तं तध्येय पोगवर्तकैः । तेनेदं निर्षिशेपं हि निर्धकमनामयम् ॥ ८१॥ काठादियोगनं पवेहिकत्यं यथा मयेत् । अहेयं ज्ञानमैश्वर्ष सशक्त्यादिकं च तत् ।। कारणे सत्स्वरूपेण निर्विशेष पिचिन्त्यताम् । तद्विशिष्टं परं बहा सन्मानं निष्कलं विधे निरक्षन निराधारमद्वयं तमसः परम् । सत्त्वादिकगुणैर्युक्तं पादलीलाविहारिणम् ॥४॥ सगुणं परमात्मानं पैराजादिकसंज्ञितम् । सपं ममतत्कल्याणं मच्छरीरतया विदुः ॥८५il आस्मानमेकमारमस्थमजहत्स्यगुणान्वितम् । ते पानुवन्ति मामेव मद्भक्त्या कमलोद्भव सगुणोपासनं तायरसाधनं निर्गुणस्य । विविच्य सर्वतोरुपं दिव्यमूषणवाहनम्।। दिध्यायुधधरं दिव्य नित्यमुक्तनिषेवितम् । दिव्यसनुणसंयुक्तं दिव्यलोकनिकेतनम् ॥४८॥ महाषिमूनिनेतारं निर्गुणं प्रकृतेः परम् । स्वरूपमिदमेवैकं मम नित्यमकर्मकम् ॥ ८९॥ ज्ञानमवस्यैकसंपाप्यं महिलासनिकेतनम् । परमेकान्तिनां प्राप्यं सत्त्वद्रव्यमयं परम् ये मजन्ति महात्मानो मामेकं प्रविशन्ति ते । बद्धानां प्राकृतं स्थानं प्रकृत्येकगुणोद्भयम् मयेवाधिष्ठितं तात त्यन्मुखर्गणनायकैः । ब्रह्मविष्यामहेशाद्यः सृष्टिस्थित्यन्तकारिमिः ॥ मव्यूहांशसमुद्भूतैर्मरमसादासयमयः। यथा च मद्विहारोऽव प्राकृतैर्महदादिमिः ॥१३॥ तथा दिव्यपदे ब्रह्मन्नपाकृतविभूतिभिः । ममेव केवलं तद्धि लीलानिलयमुत्तमम् ॥९४॥ न प्राकृतमनानां च भोग्यमिन्द्रादिसेपिनाम् । मत्साहश्यमिह माता निवृत्तगुणवृत्तयः॥ भक्त्या मे शानिनो ब्रह्मन्समायान्ति ममाऽऽलयम् । समानमोगविमया जगद्यापार- पजिताः॥१६॥ मुक्ता मदात्मका ब्रह्मन्पढूपे निवसन्ति ते । दिव्यादिव्याश्रयो ब्रह्मन्नात्ममूतो द्वयोरहम्।। । अद्वयं स्वाश्रयं ब्रह्मन्स्वरूप मेऽनुचिन्तय । भगवान्यासुदेवेति परमात्मेति ये हरिः॥९॥ विष्णुनारायणति ब्रह्मेति श्रुतयो जगुः इति श्रीबारसंहितायां दितीयपारे विष्णुस्वरूपचन नाम द्वितीयोऽध्यायः ॥ २ ॥ आदितः श्लोकानां समस्या:--॥ १५४७ ।। ११.६ प्ये सूक्ष्मं यमयोगः ।

·६० नारदपश्चरात्रान्तर्गता- १२ द्वितीयपादे- भय व्रतीयोभ्यायः। श्रीनारायण उवाच- ब्रह्मस्तेऽहं प्रवक्ष्यामि कृपया लोकनिर्णयम् । यस्य श्रवणमात्रेण सर्वपापाद्विमुच्यते॥ आरमैकः परमात्मैकः पुरुपो द्विविधो मतः। आरमा मच्छेपमूतोऽसावहमेव न संशयः।। सच्चिदानन्दरूपोऽयं नित्यदुःखस्वभावतः । परतन्नोऽणुरूपश्च व्यापकश्च प्रकाशतः ॥३॥ भासको ह्यचितः स्वस्य चितोऽपि मम पल्लमः । अहमस्मीति बोधेन ज्ञानरूपोऽवधार्य- ताम् ॥ ४॥ जानामीति प्रयोगेण ब्रह्मज्ञानगुणः स्मृतः । जीवोऽयं द्विविधस्तावदक्षरक्षरभेदतः ॥५॥ क्षरः प्रकृतिसंयोगाद्बद्ध इत्युपचर्यते । अक्षरः प्रकृतेर्मुक्तो मुक्त इत्यमिधीयते ॥६॥ प्राकृतो योऽहमित्युक्तो मावो लोकतया स्मृतः । सर्व हि प्रकृतेजति सर्वत्रैव विलोक्यते प्रकृतेर्योगतो ब्रह्मन्पाकृतोऽसौ मतो मम।अतः प्रकृतिलोकोऽयं विज्ञेयः प्रथमं विध॥८॥ ब्राह्मणादिकवर्णोऽहं शरीरस्पानुयोगतः । लोकोऽयमपरो ब्रह्मंस्तृतीयो ह्याश्रमामिधः।। यद्यदुत्पद्यते ब्रह्मन्यायत्तत्रावतिष्ठते । सकलः स हि वैलोकः सूक्ष्मदृष्ट्याऽवलोक्यताम् ॥ फर्मणां तारतम्येन प्रकृतेः परिणामतः।यो यो भावः प्रसिध्येत जीवलोकः स एव हि ॥ पातालतलमारभ्य ये लोकाः सप्त कीर्तिताः।बिलस्थास्तामसास्ते तु जीवक्रीडनभूमयः॥ स्वर्लोकश्च ततः प्रोक्तो यनेन्द्रादिविभूतयः । सात्त्विका निवसन्तीति नम्पा राजस- तामसैः ॥ १३॥ ॥ स्वर्गादपि महलोंको जनलोकस्तपस्ततः । सत्यस्तदुपरि ब्रह्मन्यत्र त्वमपि तिष्ठसि स्वर्गस्थानां नमस्यास्ते महरादिनिवासिनः । मायिकेपु ममैवषा ज्ञेया लोकचतुष्टयी ॥ वैष्णवानां निवासाय यावत्तव लयो भवेत् । निर्मितं शुद्धसत्वेन गुणेन प्रकृतेर्मया ॥ ब्रह्मोवाच- भगवन्मूतमव्येश लोकाः प्रकृतिसंमवाः । क्षरजीवविहारार्थ सप्त प्रोक्ताः कमात्पुनः ॥ अन्तरा यत्प्रमाणाश्च यादृशा यदधिष्ठिताः । भूर्लोकः कथितो यावत्प्रमाणोत्सेधविस्तरः सरिच्छैलवनोद्देशवर्षसागरराजभिः । तावत्सर्व समाचक्ष्व विभूतिस्ते रमापते ॥ १९॥ भुवोकस्य किं मानं शक्त्या ते विधृतो हि यः । त्वयि सूत्रे सितं सर्वमात्मा त्वमसि सर्वशः ॥२०॥ स्वर्गादीनां स्थिति बॉस्निपदैकपदस्य ते । लोकं विज्ञातुकामोऽस्मि तव सिद्धान्त- पर्मना ॥२१॥ श्रीनारायण उवाच-- भूलोकादप्पधस्ताद्धि लोकाः सप्त प्रकीर्तिताः । तेषां नामानि मर्यादा घन्तरालेन घम्यहम् ॥ २२॥ अतलं प्रथमं तस्मादधस्तु पितलाह्वयम् । तृतीयं तु तलं क्षेपं चतुर्थं नु गमस्तिमत् ॥ पञ्चमं महदावानं सुतलं पष्ठमीरितम् । पातालं सप्तमं यत्र मकला विश्वधारिणी ॥

·[३ तृतीयोऽध्यायः1
घृहब्रह्मसंहिता।
सप्ततिस्तु सहस्राणामुच्छ्रायः कथितो मया । दशसाहस्रमेकैकं तलं भवति पद्मज
शुक्लकृष्णाऽरुणा पीता शर्करा रोप्यकाश्चनी । भूमयो यत्र सन्त्य परप्रासादृशोभिताः
तत्र दानवदेतेयजातयश्च सहस्रशः । सन्ति मोगसमाविष्टाः स्वर्गादप्यधिकश्रियः
भक्ष्यं भोज्यं तथा पेयं स्वादिष्ठं गुणवत्तरम् । मणीनां दीप्तयो यत्र बाधन्ते, ध्वान्तसंह-
तिम् ॥ २८॥
.
नार्कोन चन्द्रमास्तब जनराकाक्ष्यते कचित् । विहारमूमयो यत्र सरित्कासारवापिका:
स्वर्लोकादतिरम्याणि पातालानि भयन्ति हि। अपवर्गसुखं यत्र नेच्छन्ति मनसाऽपि हि
पातालानामधस्तात्तु सहस्रेषु प्रजापते । त्रिंशसंख्येप्वतीतेपु योजनानामहीश्वरः
आस्ते संकर्षणः साक्षात्कर्षको द्रष्टदृश्ययोः । सास्वतीया महाभागा मदीया यमुपासते।
यस्याऽऽननात्समुत्पन्नः शिवः संकर्षणात्मकः । यस्य मूर्ध्नि मही ब्रह्मन्सशैलवनकानना।
राजते पुष्पमालेव मद्यपानलसदृशः । सहस्रशिरसि व्यक्तस्वस्तिकामठपणः।। ३४ ॥
फणामणिसहस्रेण यः सदा द्योतयन्दिशः। सन्किरोति नियन्हिताय जगतोऽसुरान्॥
मदाघूणितमेवोऽसौ यः सदैवैककुण्डलः । उपास्यते स्वयं कान्त्या वारुण्या चैव
मूर्तया ॥ ३६ ॥
कल्पान्ते यस्प वक्त्रेभ्यो विपानलशिखोज्ज्वलः । संकर्षणात्मको रुद्रो निष्क्रम्यात्ति
जगत्रयम् ॥३७॥
स्वयं शय्यास्वरूपेण धत्ते मां रमया सह । अतलादिपु विज्ञेयाः कमात्तामसयोनयः ॥
बलो हरी वलिश्चैव मयः क्रोधवशो गणः । पणयों वासुकिश्चैते विलेपु निवसन्ति हि ॥
एपामाधारभूतोऽहि भगवाशेपसंज्ञकः । स्थानान्येतानि गच्छन्ति पुण्यशीला हि
जन्तवः ॥४०॥
पापिनां निरयस्थानं नियोध कमलासन । भूमेरधो जलाध्वं दक्षिणस्यां दिशि
स्थितम् ॥४१॥
स्थानं पितृगणानां च ह्यग्निप्वात्तादयश्च ते । साधयन्ति हितं स्वानामात्मयोगसमा-
धिना ।। ४२।।
कर्मणा पितृलोको हि श्रुतिरेपा सनातनी । तत्रैव पितृरानो हि यमो वैवस्वतः स्मृतः॥
आज्ञया मे महामाग निरयान्संप्रयच्छति । धर्मरूपेण पुण्यानां यमरूपेण पापिनाम् ॥
स्थानं शुभाशुभ धत्ते धर्माणां तारतम्पतः। तामिस्र श्रान्धतामिम्रो रौरवः स्करस्तथा।।
रोधस्तलो विनशनो महाज्वालस्तथैव च । तथा कुम्मोऽथ शवलो विमोहन इति
स्मृतः॥४६॥
रुधिरान्धो वैतरणी क्रिमिशः क्रिमिभोजनः असिपवयनः कृष्णो लालामक्षश्च दारुणः
तथा पूर्यवहः पापो वह्निज्वालो बधःशिराः । संदेशः कृष्णसूत्रश्च तमश्नावीचिरेव च ।।
श्वभोजनोऽम्बुपातश्च शूलपोतोऽथ कण्टकः । सूचीमुखो दन्दशकः क्षारकर्दम एव च ॥
रक्षोगणाशनस्तात पर्वतावर्तनस्तथा । इत्येवमादपश्चान्ये नरका मृशदारुणाः ॥५०॥
गच्छन्ति पापिनी ननं विष्णधर्मवियजिताः
॥५१॥

·नारदपञ्चरात्रान्तर्गता- [२ द्वितीयपादे- मुनप ऊचु:- कर्मणा येन ये पान्ति यां यां निरययातनाम् । तत्सर्व सम्पगाचप पचा नारायणा. अमृतम् ॥ ५२॥ ॥ ब्रह्मोवार- स्वस्वरूपमविज्ञाय देविघ्पं नापते नृणाम् । कामस्य दशना यान्ति देवानां वशतामुत। अनिजितेन्द्रियाः कामवशगाः पापकारिणः । तामिस्रादिमहाघोरनिरयेदु पसन्ति हि. स्वाचारनिरता देवषशमाः पुण्यकारिणः । ते वै स्वर्गादिमोगेषु निवसन्ति यथासुखम् ॥ अहं ममेति ये बुद्ध्या भूतेषु द्रोहकारिणः । परवित्तमथापत्यकलत्राणि हरन्ति च ॥ वद्धास्ते कालपाशेन यमदूतैर्दुरासदैः । स्मृतिर्न यत्र यान्त्येते तामिस्र नरके चिरम् ॥ वञ्चयित्वा परान्यस्तु दारान्वा पुरुषांस्तथा । मुझे स चान्धतामिने पात्यते मृशदारुणे। कुटसाक्षी तथा सम्यक्पक्षपातेन यो वदेत् । अनृतं पक्ति यो मोहारस नरो व्याति रोरवम् ॥ ५९॥ भ्रूणहो पुत्रहन्ता च गोप्नश्च कमलोद्भव । यान्ति ते नरकं रोधं सद्यःश्वासनिरोधकः । सुरापो बह्महा हर्ता सुवर्णस्य च सूकरम् । प्रयान्ति नरकं यश्च नैः संसर्गमुपैति धे राजन्यवैश्यहन्ता वै तथैव गुरुतल्पगः । करोति कणिनो यस्तु यश्च खड्गादिकृन्नरः॥ प्रयान्ति ते विनशने नरके घोरदारुणे । स्नुषां सुतां चाभिगामी महाग्बाले निपात्यते॥ तप्तकुम्भे स्वसृगामी हन्ति राजभटाश्च यः । अवमन्ता गुरुणां यो पश्चाकोटा नराधमः वेददूपपिता यश्च वेदविक्रयिकश्च यः। अगम्यागामी यश्च स्याचे यान्ति शबलाभिधम्॥ चौरो विमोहयति यो मर्यादादूपकश्च यः । रोपजीवी कैवर्तः कुण्डाशी गरदस्तथा । सूची माहिपकचैव पर्वगामी च यो नरः । अगारदाही मित्रनः शाकुनिमिदाहकः ॥ रुधिरान्धे पतन्येते सोमं विक्रीणते च ये । मधुहा ग्रामहन्ता च याति वैतरणी नरः ॥ देवद्विजपितृद्धेपी रत्नदूपयिता च यः । स याति कृमिमक्षे वै कृमिशेषदुरिष्कृत असिपत्रवनं याति वनच्छेदी वृथव यः । रेतःपानादिकारो मर्यादा दिनच ये ते कृष्णे यान्त्यशौचाश्च कुहकानीविनय ये । पितृदेवातियान्हित्वा यथाश्नाति नरा. धमः॥ ७१॥ लालामक्षे स यात्पुने शरकर्ता च दारुणे। वेगिपूयवहं को याति मृष्टान्नमुङ्नरः ॥ शोवधिको मृगव्याधो पन्हिज्वाले पतत्ययम् । पाति तत्रैव सततं यः श्वपाकेषु वहिदः॥७३॥ असत्मतिमहीना तु नरके यात्पर्धामुखे । अपाज्ययाजका सबै तथा नक्षत्रसूचकः ॥४॥ प्रतेपु लोपको यश्च स्वाश्रमाद्विच्युतश्च यः । संदंशयातनामध्ये पततस्तावमावपि ॥५॥ ठाक्षामांसरसानां च तिलानां लवणस्य च । विकेता ब्राह्मणो याति तथैव नरके द्विजः दिवा स्वप्रेषु स्कन्दन्ते ये नरा ब्रह्मचारिणः । अवीचिनरके यान्ति येऽनृती गृहमेधिनः। पुरैरष्यापिता ये च ते पतन्ति श्चभोजने । अम्बुपाते निपात्यन्ते तेऽम्बून्यपहरन्ति ये ॥ ॥ " - ६.हा गई।

·[१ चतुर्थोऽध्यायः] - वृहद्रह्मसंहिता। शूलसूत्रैश्च ये जीवान्व्ययपन्ति प्रलोमनः । क्रीडा) तेऽमिनीयन्ते शूलपोते मयावहे ।। याम्यास्तु कर्पयन्तीति पादुकायानहारिणः । मेदनो वाक्शरैमर्म कण्टकेषु च संक्षिपन् । योऽमिश्रुस्य धनी विप्रं तिरचीनेन चक्षुपा । न प्रयच्छति दुर्मधाः स सचीमुखगो भवेत्॥ उद्वेजयन्ति ये जीवान्दन्दशुका इपापरे।ते दन्दशूके गच्छन्ति यमदूतैनिपातिताः ॥२॥ हीना वर्णादिना ये च उत्तमान्विद्यया युतान् । क्षारकर्दमके यान्ति ये न मन्यन्ति मिस्त्रपाः ।।८३ ॥ कार्यमुद्यम्य ये मूढा नरमेधेन पर्वणि । रक्षोगणागने यान्ति यजन्ते मांसमोजिना मनोरथान्विनिम्नन्ति वृथा नृणां तु पे नराःपात्यन्ते पर्वतापो नीयन्ते च पुनः पुनः॥ एते चान्ये च नरकाः शतशोऽथ सहस्रशः । ये च दुष्कृतकर्माणः पच्यन्ते यातनागताः॥ वर्णाश्रमविरुद्धं च कर्म कुर्वन्ति ये नराः । कर्मणा मनसा वाचा निरयेषु पतन्ति ते ॥ अशुमस्य गतिश्चैपा शुमस्योचं प्रकीर्तिता गतिर्मागवती या तु सा प्रोक्ता प्रकृतेः पुरा इति श्रीवृहामहितायां द्वितीयपादे लोकाख्यानेऽधोटोककथन माम द्वतीयोमाया॥ आदितः श्लोकानां समष्टयङ्करः॥ १६३५ ।। भप चतुर्थोऽध्याय:॥ru -- श्रीवह्मोवाच- कर्मणां गतयो विमा मया नारायणाच्छुताः । भूलोक च प्रवक्ष्यामि नारायणमुखाच्छु- तम् ॥१॥ नारायणस्तु मामाह मूलॊकस्य तु विस्तरम् । कथयामि महामाग यत्राहं चक्रमे गतिम् ।। मच्छरीरतया यद्यप्यमेव व्यवस्थितः । तथाऽपि मृतले ब्रह्मन्पृथग्भूय व्यवस्थितः ॥शा अवतारास्तु जीवानां तारणाय मया कृताः । मूर्लोक ते च सर्वे वै मर्यादा पालयन्ति हि चतुरमाऽमवभूमिः पञ्चाशत्कोदियोजनः । विस्तीर्णा सर्वतो दिक्षुधानं वै कोटियोज- नम्॥५॥ दीपानि सप्त सन्त्यत्र तावन्तो जलराशयः। पलपानीव ते सर्वे मूमेरुपरिवेष्टिता:॥६॥ जम्बप्पक्षकुशक्रौनशाकद्वीपं तथाऽपरम् । शाल्मली पुष्करं नाम सप्तमं जलधीशृण ॥ लवणेारसी पश्चान्मेरेयं तदनन्तरम् । सर्पिर्दधि पयस्त्वन्यस्ततः शुद्धोदकं स्मृतम् ॥८॥ गम्बूद्वीपं तु मूमध्ये छक्षयोजनविस्तृतम् । तावृक्षाराम्बुधिस्तत्र ततो ह्रीपान्तरं शृणु , उत्तरोतरमेक दिगुणायामविस्तरम् । वीपानि पद्रसमवाय छुपरिष्टाचतुर्मुख ॥१०॥ द्वीपं जम्बूसमाख्यातं विमजे नवधा पुनः । मागे तु मध्यमे मेरुरुच्छाये लक्षसंमितः ॥ योजनानां क्षितेरन्तर्मनः षोडशसंख्यया । चतुरशीतिसाहौर्योजनहिरुच्छ्रितः द्वात्रिंशश सहस्राणि पोजनानां च विस्तृतः । मूभि देशे च विज्ञेयः सर्वतः कनकाचलः भूयश्च कणिकाकारः संस्थिता कमलाभव । हिमवान्हेमकूटश्च निपधश्वास्ति दक्षिणे; नौल: श्वेतः शृङ्गयांश्च पर्वता उत्तरे या लक्षप्रमाणो द्वौ मध्यौ दशहीनास्तथाऽपरे॥

·नारदपञ्चरात्रान्तर्गता-
[२ द्वितीयपादे-
दशांशेन यतो लीनाः समुद्राम्युनि पद्मज । सहस्रद्वितयोच्छायास्तावद्विस्तारिणश्च ते ।।
भारतं प्रथमं वपं ततः किंपुरुपं स्मृतम् । हरिव तथैवान्यन्मेरोदक्षिणतो द्विज ॥ १७ ॥
रम्पकं चोत्तरं वर्ष तस्यैवानुहिरण्मयम् । उत्तराः कुरवश्वैप यथा वै भारत तथा ॥१८॥
नवसाहनमेके कमेतेपामन्तरं विधे । इलावृतं च तन्मध्ये सीव) मेरुरुच्छ्रितः ॥ १९ ॥
मेरोश्चतुर्दिशं नव नवसाहसविस्तृतम् । इलावृतं महाभाग चत्वारश्चात्र पर्वताः ॥२०॥
विष्कम्भा रचिता मेरोयोजनायतमुच्छ्रिताः। पूर्व तु मन्दरो नाम दक्षिणे गन्धमादनः ।
विपुलः पश्चिमे मागे सुपार्श्वश्वोत्तरे स्थितः । चत्वारः पादपास्तव ब्रह्मन्केतुबदुच्छ्रिताः।।
कदम्बो मन्दरे शेयो नम्ध्यात्यो गन्धमादने । विपुले पिप्पलो बोधिः सुपार्वे यट-
वृक्षकः ॥२४॥
एकादश समायामाः पादपाः सुरसत्तम । जम्बूद्वीपस्य सा जम्यूमिहेतुः प्रयुज्यते ॥
जम्बा: फलानि दृश्यन्ते महागजसमानि च । पर्वते पतितानां च रसेन हि सरिद्वरा ॥
जम्बूनाम्नी समाख्याता पीता तत्तीरवासिमिः । जरा स्वेदं च दौर्गन्ध्यमिन्द्रियाणाम.
पाटवम् ॥ २७ ॥
हन्ति रोपसि नन्नीरं वायुना शोपितं च यत् । नाम्बूनदं तद्भवति मुवण सिद्धमूप-
णम् ॥२८॥
मद्राश्वं कल्पमाख्यातं मेरोः प्राच्यां चतुर्मुख । पश्चिमं फेतुमालास्यं तयोर्मध्य इला-
घृतम् ॥२१॥
वनं चैत्ररथं पूर्वे दक्षिणे गन्धमादनम् । वैभ्रानं पश्चिमे मेरोन नन्दनमुरे ॥३०॥
तथा सरांसि चत्वारि मेरोः पूर्वादिपु क्रमात् । अरुणोदं महामदं ससितोदं च मान-
सम् ॥३१॥
शीताम्मच मुकुन्दश कुररी माल्पांस्तथा। वैकङ्कनामा पञ्चते विज्ञेयाः केसराचलाः ।।
विकूटः शिशिरश्चैव पतको रुचकाहयः । नियधः पञ्चमश्चैते दक्षिणे केसराचलाः
शिसिरासोऽध वैडूर्यः कपिलो गन्धमादनः । जारुधिप्रमुखाश्चते पश्चिमे केसराचला।
शकूटोऽथ ऋपमो हंसो नागस्तथाऽपरः । कालश्नरश्च पश्चैत उत्तरे केसराचलाः ॥
मेरोरनन्तरायु दो दी च परिकल्पिती । पूर्वादिक्रमयोगेण तन्मध्येऽथ महापुरी
विष्कम्मा रचिता मेरोजिनायतमुच्छ्रिताः । पूर्वे तु मन्दरो नाम दक्षिणे गन्धमादनः।
जठरो देवकूटश्च पर्वतावुद्गापतौ । अष्टादश सहस्राणि योजनानि स्थितौ हि तो ॥
पृथू तुझ्नै द्विसहवं तथाऽन्यौ दक्षिणां श्रितो । पवनः पारिजातश्च कैलासकरवीरको ।।
पश्चिम चोत्तरे चव निशृङ्गमकराविति । भध्ये तव महामाग ब्राह्मी मेरोश्च मूर्धनि ।
चतुर्दिशभिश्चैव सहयोजनमिता । तस्याः समन्ततः पुर्या इन्द्रादीनां यर्थाक्रमम् ॥
इन्द्राग्नियमनत्यवरुणारिलयक्षपाः । ईशश्राष्टौ समास्याताः पुरीणामधिपा इमे ॥
पुरी मपवतो ज्ञेया नाम्ना चैवामरावती । तेजोवती तथाऽग्नेय्यां याम्यां सपमनी
॥
॥
मता ॥४३॥
रक्षावती राक्षसी तु भद्धावस्यथ वारणी। पापोंर्गन्धवती स्याता सौम्या स्याता महो-
-
दया।॥४४॥

·- ॥ ॥ ॥ ॥ - [४ चतुर्योऽध्यायः] बृहद्ब्रह्मसंहिता। यशोवती भवस्पोक्ता केसराचलमूमिपु । ता महेश्वर्यसंपन्ना विष्णुना कलया वृताः ॥ मित्त्वाऽण्डमण्डलं गङ्गा भगवत्पादसंभवाः । दिवः पतन्ति परितो ब्रह्मणः सदनस्य हि।। 'सीता चालकनन्दा च चक्षुर्मदा च वै कमात् । पतन्ति नाममेदेन दिग्भेदेन चतुर्मुख ॥ सीताऽन्तरिक्षगा पूर्व शैलान्निष्क्रम्य निम्नगा। याति पूर्वेण वर्षेण मद्राश्वेन च संज्ञया। प्रविष्टा सागरमुखं दक्षिणेन तथाऽध्वना । मारतं वर्षमभ्येति शैलान्सप्तमुखी ततः द्वितीयाऽलकनन्दाऽम्मोनिधि त्रैलोक्यपायनी । चक्षुस्तु पश्चिमाच्छैलाकेतुमालं प्रयाति हि ॥५०॥ तेनैव वारिधिं याति निम्नगा सरितां पतिम् । अनीलनिपधायामौ माल्यवदन्धमादनौ । अतीत्य वर्षमम्भोधिमेति योपिद्यथा पतिम् । भद्रा तथोत्तरगिरीनुत्तरांश्च तथा कुरुन् । मध्ये तयोमरशैलः कणिका पङ्कजे यथा । मारतं केतुमालं च मद्राश्यं कुरुनामकम् ॥ पत्राणि लोकपद्मस्य मर्यादा शैलतो बहिः । देवकूटश्च निपधो दक्षिणोत्तरमायती मर्यादापर्वती ज्ञेयो फैलासो गन्धमादनः । अशीतियोजनायामा पूर्वापरमहोदधौ निषधः पारियात्रश्च निपधावधिममृती । मेरोः पश्चिममूमागे पूर्वोत्तरधरी स्मृती त्रिशृङ्गो जारुधिश्चैवमुत्तरी पर्पपर्वती । पूर्वपश्चिमगावेतावर्णवान्तर्धवस्थितौ ॥ ५७ ।। इत्येते पद्मज प्रोक्ता मर्यादागिरयस्तव । पर्वतानामवस्थानमानन्त्यान्न प्रपञ्च्यते॥ ५८॥ शैलानामन्तरद्रोण्यः सेव्यन्ते सिद्धचारणः । अन्यैश्च पुण्यकृद्धिश्च दैत्यदानवनिरः ।। भीमा येताः कृताः स्वर्गा दुर्लभाः पापकर्ममिः । ज्ञानमूर्तिहयग्रीवो भद्राश्वे घसति स्वयम् ॥६॥ वर्षेषु मूर्तयो विष्णोर्मर्यादापर्वतेषु च । वसन्ति लोकरक्षायै नानारूपविशेषतः ॥ ६१ ।। यानि किंपुरुपादीनि वर्षेप्येतेपु सन्त्यज । निरातङ्काः प्रजाः शश्यन्न शोको न भयं तथा ॥ न पिपासा बुभुक्षा च नोद्वेगो नाऽऽयुषः क्षयः । सन्ति तेषां सहस्राणि वाणि द्वीच विंशतिः ॥६३॥ आयुनं तेषु देशेषु मौममम्मो न वर्षति । एतेषु नर्तुदोऽस्ति न कालो युगमेदवान् । सदा कृतयुगः कालो वर्तते चतुरानन । धर्मश्चतुष्पात्सकलो ध्यानमेवार्चनं हरेः॥६५॥ पर्वताः सरितश्चापि सन्ति तत्र पुराणि ।ग्रामाश्च सन्ति बहवः स्वधर्मनिरताः सदा॥ बाह्मणा भूमिपाचैव प्रजापालनतत्पराः । स्वे स्वे कर्मण्यभिरताश्चातुर्वर्ण्यमवस्थितम् ॥ पानुराश्रभ्यमप्येवं यथोक्तमवतिष्ठते । आ दाक्षिणात्यादम्मोधेरा शैलाच हिमालयात् ॥ देशोऽयं मारतं वर्ष भूरेपा कर्मिणां नृणाम् । योजनानि सहस्राणि नैवविस्तारै उच्यते।। स्वर्गापवर्गफलदं कर्म कार्यं नृणामिह । सह्यो महेन्द्रो मलयः शुक्तिमानृक्षपर्वतः विन्ध्यश्च पारियात्रश्च समते कुलपर्वता:।अतः समाप्यते स्वर्गो मुक्तिमस्मात्मपन्ति च ॥ तिर्यक्त्वं नरकं चापि यान्त्यतः पुरुपा विधे । इहैव क्रियमाणस्य कर्मणो नरकं फलम् ॥ धप्यन्येषु सर्वेषु केवलं मुज्यते फलम् । इहैव चानुराधम्यचातुर्वर्ण्यव्यवस्थितिः ॥७३॥ कृतादियुगभेदानां चतुर्णामिह संभवः । दानं यज्ञं तपो मत्याः परलोकफलार्थिन:॥७४॥ क. नदि। ३ क. व ॥

·नारदपञ्चरात्रान्तर्गता- {२ द्वितीयपादेश इह कुर्वन्ति यज्ञेशं यजन्ते पुरुषोत्तमम् । श्रेष्ठं तद्धारतं वर्ष सर्ववषु संमतम् ॥५॥ फलार्थिनः कामयन्ते फर्मभूमिजनिं बुधाः सहस्राणि तथैवास्मिन्दिव्यानिनि सदनानि च नद्यः सहस्रशः पुण्या आस्ते च पुरुषः परः । नद्यस्तु पर्वतोद्भूता लोके सन्ति सहस्रशः मुख्यास्तासु महामाग नामतः प्रवदाम्यहम् । गिरयः पावनाः सन्ति ब्रह्मन्नन्ये कुलाच. लात् ॥ ७८॥ मैनाको मङ्गलप्रस्थास्त्रिकूट ऋपमस्तथा । ऋष्यमूकः कोष्टकश्च श्रीशैलो वारिधारकः ।। द्रोणऋक्षो देवगिरिश्चित्रकूटोऽथ रैवतः । गोवर्धनोऽहमेवान नीलोऽपि मम विग्रहः ॥ गोकामुसोऽथ ककुमो हरिकील इति स्मृतः । फामाङ्गो वेङ्कटादिश्च मद्रूप: पापनाशनः शतनुश्चन्दभागाद्या हिमवत्पादनिःसृताः । वेदस्मृतिमुखामान्याः पारियात्रोद्भवा मुने॥ नर्मदासुरसाद्याश्च नद्यो विन्ध्यविनिर्गताः। तापीपयोप्णीनिर्विन्ध्याप्रमुखा कक्षसंभवाः गोदावरीमीमरथीकृष्णावेण्यादिकास्तथा। सहपादोङ्गवा नद्यः स्मृताः पापमयापहाः। कृतमालाताम्रपर्णीपमुखा मलयोद्भवाः । विसामाशेपकुल्याद्या महेन्द्रप्रमवाः स्मृताः ॥ ऋपिकुल्याकुमार्याद्याः शुक्तिमत्पादसंमवाः । विसामाझपिकुल्याद्याः सन्त्यन्याश्च सह- मशः॥८६॥ कलिङ्गनगसंमूता कालिन्दी लोकपावनी । क्रीडाथ मम देवेश नित्यं तत्र वसाम्यहम् ॥ तथैव सरयू: पुण्या यत्र कुत्रावगाहिता । विशेषेण मम क्षेत्रे त्वयोध्यायां मनीषिमिः॥ क्षेत्राणि मारते वर्षे पुर्यश्च बहुशो विधे । सानध्यानजपाभ्यासान्मत्प्राप्तिर्यत्र निश्चिता। मभाति सर्वपापानि राति मे प्रेमवारिधिम् । चकास्ति चक्रविस्तारे ममाप्तिविवेदिका मथुरेति पुरी रम्पा पुण्यारण्यविमूपिता । गुप्तोऽहं निवसाम्यत्र श्वेतद्वीपामिधे यथा ॥ फदाऽपि कृतिनां प्रीत्यै द्वापरान्ते विशेषतः । माग्गुप्तं भावये ब्रह्मन्कल्पे कल्पे नवाऽऽ. तत्र घृन्दावनं नाम मकैलिनिलयं मतम् । घृन्दामिधानपा मक्त्या मूर्तिमत्या निपेवि तम् ॥ ९३॥ निगूढमनवयं मे लीलया मियया सह । निवसामि महामाग परमानन्दसंयुतः ॥ १४ ॥ विमुक्तिनाम्नी जननी तया क्रोडीकृतोऽस्म्यहम् । सुषुम्नायां विहारो मे ब्रह्मानीहि विना ज्ञान विना ध्यानं विना चेन्द्रियनिग्रहम् । विमुक्तिर्वसता तब किं पुनस्त्यजतां तनुम् ॥१६॥ बह्मोवाच- भगवन्कौतुकं मह्यं प्रतिभाति वचस्तव । कथं वृन्दावनं नित्यं केलिभूतं तय भमो ॥१७॥ का वृन्दा का विमुक्तिस्तु परमानन्दसंज्ञकः। कोऽयं कमलपत्राक्ष का लीलाख्या च सुन्दरी का सुपुम्ना त्यपा प्रोक्ता मुक्तिनिवसतां कथम् ॥ श्रीनारायण उवाच- निर्गुणापास्तु लीलाया यद्यप्पन्तो न विद्यते । आपिावस्तिरोभावो ह्यस्ति केनापि ज्ञया ।। ९२॥ -- नित्यशः ॥१५॥ - हेतुना ॥ १९ ॥ .

·{ ४ चतुर्थोऽध्यायः] बृहन्ब्रह्मसंहिता ।। गोलोकगोकुलोमूतश्चेतद्वीपादिकलियत् । नित्या सूक्ष्मस्वरूपेण कल्पान्ने चापि वर्तते ॥ ये जीवाः कृपया विष्णोक्षिताः सुरसत्तम । सन्ति रसमार्गीया नित्यलीलाभिका- क्षिणः ॥११॥ तेपामाराधनार्थाय प्राप्पमोगतया स्थितः । मगपानिजरूपेण कोटिमन्मथमन्मथः ॥ रसमार्गेण ये देवमीक्षन्ते परिशीलिनुम् । तेपां भूमापपि निमें स्थानमाविष्कृतं मया ॥ सुदर्शने महाचक्रे मायामयनिवारके । दुर्लमें साधनरन्पैविना प्रेमामृतोपधम् ॥१४॥ स्थानेऽपि परमेकान्तप्रेमनिभिन्नचेतसाम् । निवासाय सदा यत्र किशोरो नित्ययौवनः ।। सदा रासरसाविष्टो वेणुवाद्यधरो हरिः। मयूरपिच्छामरणः कोटिकंदर्पमुन्दरः ॥१६॥ गीयमानो मुदा युक्तो नित्यमुक्तवधूजनेः । सेविताघिसुधासारो नित्यानन्दगुणाम्बुधिः सर्गादी परमं ज्योतिः स्वानन्दैकनिकेतनम् । एकमेवाद्वितीयाख्यं सदेव पदबोधितम् ॥ निजाधार निजामासमयाअनसगोचरम् । निस्तरगगम्बुधिरिय निजानन्दनिकेतनम् ॥ नान्तरं न बहिस्तत्र नाम्बरं नावनीतलम् । कारणं सर्वसत्यानां निधानं बीजमव्ययम् ॥ लीलेच्छादिसदायुक्तं दिव्यानन्तगुणास्पदम् । संकल्पमकरोत्तव कदाऽपि परमं महः ॥ एकेन त्रिगुणां मायां तस्मानिर्गमयन्बहिः । बद्धानां सुखमोगाय लीनानां प्रकृती पुरा ॥ ११२॥ द्वितीयेन विमुक्तानां नित्यानां नित्पलीलया। गुणकनिलयां नित्यां शक्ति निर्गमयन्यहिः ज्ञानानन्दमयी साक्षादेकरूपा निरामया । विगुणप्रकृतेभिन्ना निर्गुणा प्रकृतिस्थियम् ॥ वहींय सगुणा साक्षादानन्दरसदायिनी । माकृतावरणाद्भिन्ने दिव्याकाशे परात्परे सृष्टिं वितनुते स्वस्य दिव्याममलरूपिणीम् । यस्यामानन्दनिलयः साक्षादुपनिपत्तनुः ।। रमते रमया साकं नित्यं मुक्तरुपाभितः। नान कालगतिः साक्षादिच्छेका परमात्मनः॥ निर्माय विविधं सर्ग प्राकृताप्राकृत हरिः । पुनः संकल्पपन्देव्या पीक्षितः श्रीनिकेतनः॥ श्रीदेव्युवाच- अतिदूरतरं दिव्यमवाझानसगोचरम् । धाम ते परमेशान नित्यानन्दमनश्वरम् ॥ ११९ ॥ अविदित्वा सुखं चास्य प्राकृतस्य कथं रुचिः । स्वामिन्नुत्पद्यते जन्तुनित्यलीलामुखा- बुधौ ॥ १२०॥ स्वयि सर्व रमेशान श्रूयते दृश्यते च यत् । विलीनं जायते सर्व वयांसीय दिनात्यये । स्वदधीनमिदं सर्व चिचिच्छन्दसंज्ञितम् । उद्बोधयसि सर्वाणि त्वमेव पुरुषोत्तम उन्मजन्मजदेवतन्नैकरूपेण तिष्ठति । त्वमेकरूपः स्वायत्त आत्ममूतः सनातनः॥१२॥ पथाऽप्राकृतमेवदमतीत्य तव विष्टरम् । समामाति महाराज नात्रेदममलद्युते ॥ १२४ ॥ श्रीमगवानुवाच- त्वमप्यतन्न जानासि नित्ये कमलसंभवे । रहस्यं पश्य यल्लोके प्राकृतेऽपि प्रकाशितम् ।। एवं प्रजल्पतस्तस्य कर्पूरक्षोदपाण्डुरा । सुन्दरी दक्षनयनादुदतिष्ठत्मणादिह ॥१२६ ॥ । ॥ स. प्रारीवस्य 1 ·नारदपश्चरावान्तर्गता- [२. द्वितीयपादे- वृन्दशो रसिकान्नीत्वा विलीनान्माइनिजानने । तामुवाच रहो देवो विहस्य जलजे. क्षणः ॥ १२७॥ संविशस्व महाभागे माकृते मम वेश्मनि । नीत्वा मदनुरागार्थ विलीनांस्त्वयि सुन्दरि ॥ त्वं तु वृन्दामिधा मक्तिं वृन्दशस्त्वमुपाश्रिता। विनोदाय मम प्रीत्या वनरूपं त्वमावह ।। यथाऽत्र त्वं गवां लोके तिष्ठसि प्राणवल्लभे। तथैव प्रतिमासेन स्वांशेन प्रविशस्व गाम्।। इयं च विरजा देवी वैकुण्ठद्वारवाहिनी । सूर्यमार्गेण निर्याता जम्बूद्वीपं विशेषतः कलिन्दगिरिमासाद्य कालिन्दी नाम निम्नगा । अभिपिञ्चतु ते वीथीमरविन्दजलैर्मुदा।। सुपुम्नेव द्वयोर्मध्ये देवे पिये च वर्मनि । विमुक्तवपुषां नेत्री गोलोके मम वेश्मनि ॥ इडया सूर्यरूपिण्या देवलोकं न संशयः । पितृलोकं पिङ्गलया कर्ममार्गेण याति हि ॥ योगेन न्यस्तदेहानां देवयानेन गच्छताम् । सुपुम्नायां प्रविष्टानां मक्तानां वैष्णवी गतिः॥१३५ ॥ यमुनेयं सुपुम्नेव संलग्ना मम मन्दिरे । श्रद्धया सेवनादस्या जनो मल्लोकमाप्नुयात् ॥ एप वाऽप्राकृतो रत्नराशिविर्धनाभिधः । अंशेन मविलासार्थ या तु देवत्वमाप्नुयात् ॥ नासाया मध्यभागोऽयं सुपुम्ना पत्र तिष्ठति । अंशेन मद्विलासार्थ या तु देवी सरिद्वरा।। यस्या विलोकनात्सद्यो रसास्वादोऽभिजायते ॥१३९ ॥ रसिकानां विनोदार्थ शारदी चन्द्रिका शुमा । सदैकरूपा विशतु दिव्या किरणचामरैः। मुक्तिं विना न ममाप्तिः सा तु भक्त्यैकसंश्रया । सा तु वृन्दे त्वया नेया परानन्देन संयुता ॥ १४१ ।। भक्तिस्त्वं वनरूपेण यशोदा मुक्तिरूपिणी । नन्दोऽयं परमानन्दो ह्याविर्भवतु भूतले ॥ नाऽऽविर्भावस्तिरोभावो नित्याया वनसंपदः।आविर्मावस्तिरोभावो दृश्यायास्तु युगे युगे रूपं लीला समीपस्था सदानन्दस्वरूपिणी । स्वांशेन शक्तिभिः साकं या तु वृन्दावने लीलया लालितोऽहं च करिष्येऽस्या विनिश्चितम् । स्वतन्त्रोऽपि समर्थोऽपि सर्वज्ञोऽपि निरन्तरम् ॥१४५॥ लीलामेवानुवतिप्ये लीलामगोऽन्यथा मवेत् । लीलायामपराधं तु नाऽऽद्वियन्ते मनी- वने ॥ १४४॥ पिणः ॥ १४६॥ लीलासङ्गं न त्यजामि न मां लीला विमुञ्चति । अहं लीलामयः साक्षाल्लीला देवी तु मन्मयी ॥ १४७॥ यावन्ति मम रूपाणि लीला तावत्स्वरूपिणी । नानाभिधानैरन्यत्र राधा वृन्दावने वने ॥ १४८॥ अपराधैश्व लीलायाः पूजनं मम जायते । क्षत्रियाणां यथा युद्धे सायकैर्मम पूजनम् ॥ लीला लीलां न संधत्ते निरानन्दस्तदा ह्यहम् । निर्मितेयं मया शक्तिलीलार्थ चैव केवलम् ॥ १५० ॥ १२. नीला 1 स.नीला।

·- [४ चतुर्पोऽध्यायः] वृहब्रह्मसंहिता। फरोमि लीलया सर्व प्राकृतामाकृतं जगत् । तिष्ठामि लीलया युक्तो निरुद्धोऽपि सदा ह्यहम्॥१५१॥ मक्ष्मरूपेण मा लीला कदापि न विमुञ्चति । स्थूलरूपेण मामेकमुपास्ते सर्वकर्मसु ॥ योऽहं सा मम ठीला तु या टीला सोऽम्यहं पुनः। अन्तरं नैव पश्यामि यथा शेष शैपिणोः ॥ १५३॥ नित्याच शक्तपो ह्यस्या ललिताद्याः सुमद्गलाः । अष्टौ नित्यपिहारस्प रसज्ञाः कौतु. कोज्ज्वला: ॥ १५४॥ आपियन्तु टीलायां सूक्ष्मरूपेण संस्थिताः । आसामपि परा बटी प्रत्येक व्यव- स्थिताः ॥१५५।। चतुःपटिर्मुदा युक्ता हायमावविचक्षणानित्यज्ञानकलाभिज्ञा पाद्यामिनयनिम्नगाः ।। यीपनारम्मलिताद्धः श्रीमत्यः श्रीपरिग्रहाः । तवाऽऽज्ञामनुवतिन्यो लीले सन्तु सह- स्रशः॥१५७ ।। मया सह विनोदार्थ पेपामस्ति मनोरथः । तेपामिह समायासो नित्यं वृन्दावनेऽस्तु हि। द्विपरार्धावसानोऽयं कालः स्वावयवैरिह । नेव शक्तोऽमिमवितुं नित्यलीलारसोत्सवम् यथा पैकुण्ठमक्तानां श्वेतद्वीपनियासिनाम् । यपोयस्थाकृतो भेदो नैव द्वेषादियमयम् ॥ जरामरणदोर्गन्ध्यस्वेदवीर्यादिसंक्षयः । तथाऽत्र द्विपराधान्तमेकरूपत्वमेव हि ॥११॥ दृश्यादृश्यविभेदेन लीला मे द्विविधा स्वियम् । अदृश्या त्वेकरूपेण सुदर्शनसमाश्रिता ।। दृश्या तु विविधा सैव रसिकानां तु साधनम् । साध्या दृश्या समाख्याता रसिकानां न संशयः ॥ १६३॥ नगद्धिताप लोकेऽस्मिन्दृश्यं वृन्दायनं दमूत् । गोलोकं घश्यलोकेऽस्मिन्यथा दृश्यतया स्थितम् ॥ १६४॥ नन्दगोपस्वरूपेण परानन्दो नराकृतिः । जाता मुक्तिः समायाता यशोदारूपधारिणी ।। अंशेन प गया वृन्दं समापात पदन्ति के । गोवर्धनामिधः शैलः समुन्मनश्च तत्क्षणात ।। व्यदृश्यत घनश्यामा सुपुम्नाऽमृतवाहिनी । कालिन्दी सूर्यतनपा मम मार्गविरोधिनी ॥ भ्रमद्धमरझंकारमन्दारतरुमारुतम् । श्रीमवृन्दायनं नाम फालिन्दीकूलकेतनम् ॥१६॥ दृश्यं मयिप्पति शिमं महत्पुण्ययता नृणाम् । पशयोजनविस्तीर्ण रसधामेव केवलम् । लीले त्वं च विलासाथ गोपकन्यात्वमाप्नुहि । ससीमिः कोमलाङ्गामिहेश्यलीलामहो. अहश्ययमपि श्यामे नास्तिकानां कली युगे। कामकोधाभिभूतानां नानादेबैकसेविनाम् परद्रोहपरोद्वेगपराणां विषयात्मनाम् । अमारपानामधन्पानामसत्तामधिकारिणाम् गोपापति जनान्यस्मात्मपन्नानेय दोपतः। अतो गोपीति विरुपाता ठीलाख्या परवता त्वया घाऽऽराधितो यस्मादई मुझमहोत्सवे। राधेतिनामविरुपाता रसलीलाविधायिका विना श्रीमन्त्रराजेन श्रीचिन्तामणिसंझिना। विना द्वयानुसंधानमनन्पशरणं पिना ॥ त्सवे ॥१०॥ ॥ म. नीट !

·नारदपञ्चरावान्तर्गता-
[२ द्वितीयपादे-
विनाऽऽचार्यप्रसादेन पिना वननिषेवया । श्रीनारायणसंमोगलीला नयावलोक्यते ।
दृश्या लीला द्वितीया तु मथुरायां भविष्यति । जन्मना मम देवेशि यन्त्र कंसो निपा-
तितः॥ १७॥
जातोऽहं निगमात्साक्षासुदेवाभिधाभिये । देवक्या ब्रह्मविद्यायां वलेन बलिना सह ॥
मलोकप्राप्तिकामानां प्रपन्नानां नृणामिह । ममाति सर्वपापानि मथुरेति निगद्यते ।
तृतीया दृश्यरूपा तु द्वारकायां प्रकाशिता । श्रीमूम्यां सहिता यत्र निवसामि वरानने ।।
अहे तु कृष्णरूपेण रुक्मिणी त्वं भविष्यसि । भूदेवी सत्यमामेयं नीलेन्दीवरलोचना ।
आवाभ्यां रचितं कर्म ध्यात्वा दृष्ट्वा मनीषिणः । यास्पन्ति मदति धीरा मा विषाद-
परा भव ॥ १८२॥
इति श्रीवृहाससंहितायो द्वितीयपादे भूलोकवर्णने श्रीवृन्दावनचरितं नाम धतुर्थोऽध्यायः ॥ ४ ॥
आदितः श्लोकानां समाध्यङ्काः ।। १८१७ ।।
षष पषमोभ्यायः॥५॥
मयैवं बोधिता लक्ष्मीब्रह्मन्नमिततेजसा । मामुवाच पुनः श्रेहादुद्भूतनपनोदका ॥१॥
श्रीरुपाच---
रसिकानां सदोपास्यो लीलया सहितो भवान् । कथं ध्येया विशालाक्षी श्रीमद्धृन्दा.
घने वद ॥२॥
मन्त्रचिन्तामणिं हि द्वयं च शरणागतिम् । किं स्तोत्रं किं च पीठस्ते (3 ते) किमावर-
ल्पनम् ॥३॥
श्रीमगवानुवाच--
शृणु सुन्दरि वक्ष्यामि लीलया सहितस्य मे । पूजनं मन्त्रराजं च दुर्य च शरणागतिम
रहस्यानां रहस्यं च गुह्यानां गुह्यमुत्तमम् । मन्त्रचिन्तामणिनाम सांनिध्य मे प्रयच्छति।
एपा पञ्चपदी विद्या द्वपमित्यभिधीयते । उमाभ्यां मनराजाभ्यां जापने प्राणवल्लमे ॥
नमो गोपीजनेत्युक्त्वा वल्लभाय वदेत्ततः । द्विपदी दशवर्णे विद्यायाः सण्ड उच्यते ॥
गोपीजनपदं चोक्त्वा पछभेति पदं ततः । चरणौ शरणं पश्चात्मपये तु पदं पुनः ॥८॥
त्रिपदी पोडशाणेयं विद्याखण्डो द्वितीयकः । एवं पश्चपदी विद्या विज्ञेया युगला.
एता पश्चपदी विद्यां श्रद्धया धारयेत्तु यः । कृष्णप्रियावृन्दमध्ये गच्छत्येप न संशयः॥
न पुरश्चरणापेक्षा नापि न्यासविधिर्मतः । न देशकालनियमो मारिमिवादिशोधनम् ॥
सर्वेऽधिकारिणयात्र चण्डालान्ताय सुन्दरि। त्रियः शूद्रादपश्चापि जडमूकान्धपगावः.
आन्धहणकिराताश्च पुलिन्दाः पुल्कसास्तथा । आमीरा पवनाः कङ्काः खसाद्याः पाप,
दम्भाहकारपरमाः पापपैशून्यतत्पराः । गोवालणनिहन्तारो महापातकसंगताः ॥ १४ ॥
मिका ॥९॥
योनयः॥१३॥

·कारिणः ॥१५॥ ॥ [५ पञ्चमोऽध्यायः ] वृहद्रह्मसंहिता। ७१ ज्ञानवैराग्परहिताः अषणादिविर्जिताः । ममाभिकाक्षिणो ये तु ते तु सर्वेऽधि- 'यदि भक्तिर्मवेदेपा लीलयाऽऽराधिते मपि । वृन्दावनमहालीलापरमोत्सवदर्शने ॥१६॥ नान्यद्वारा मधेदेपा लीला परमपावनी । तस्मायुगलमन्त्रेण सलीलं मामुपाश्रयेत याज्ञिको दाननिरतः सर्वतीर्थोपसेवकः । सत्यवादी यतिवाऽपि वेदवेदाङ्गपारगः ॥१८॥ ब्रह्मनिष्ठः कुलीनो वा तपस्वी व्रततत्परः । द्वयाधिकारी न मवेत्कृष्णमक्तिविवर्जितः ॥ अङ्गन्यासकरन्यासावचक्राद्यैः प्रकल्पयेत् । अथ पा दीर्घबीजेन न्यसेद्दयमथाऽऽचरेत् ॥ मित्येव मवेद्वीजं नमः शक्तिरुदाहृता । गोपीजनप्रियः कृष्णो देवताऽत्र प्रकीर्तिता ॥ अन्तर्यामी वृपिरहं देवो नारायणः प्रिये । भविष्यन्ति तथा चान्ये शिवो ब्रह्मा च नारदः ॥ २२॥ मयतनाय योऽयं तु सर्गादौ च प्रयोजयेत् । तत्र तस्य कपिः प्रोक्तः सर्यागमविशारदः । सर्वेषां देवि मन्त्राणां वीजानां च विशेषतः । अहमेव ऋपिर्मुख्पो वेदा मच्छ्वास- संभवाः॥२४॥ नारदादिकपीणां च ह्यन्तर्यामितया ह्यहम् । तत्र तत्रास्मि दयिते वासुदेवः परात्परः ॥ त्वं देवि नादरूपेण बीजरूपेण पास्म्यहम् । आषपोरेव योगेन सर्वे मन्त्राः प्रकीर्तिताः॥ सकृदुचारणादस्य कृतकृत्यो न संशयः । तथाऽपि दशधा नित्यं जप्यादर्थ विभावयन् ॥ अथ ध्यान प्रवक्ष्यामि मन्त्रस्यास्य प्रियाप्रिपे । पीताम्बरं घनश्याम द्विभुजं वनमा. लिनम् ॥२८॥ पहिबहकृतापी शशिकोटिनिमाननम् । घूर्णायमाननपनं कर्णिकारायतंसिनम् ॥२१॥ अमितश्चन्दननाथ मध्ये कुङ्कमरेखया । रचितं तिलकं माले विभ्राणं कमलाकरे ॥३०॥ तरुणादित्यसंकाशं कुण्डलाभ्यां विराजितम् । धर्माम्बुकणिकाराजदर्पणामकपोलकम् ॥ मियामुखविन्यस्तलोचनं चोत्तरभुवम् । नासायविस्फुरन्मुक्ताशुद्धांशुविलसन्मुखम् ॥ दशनज्योरसपा राजत्पकविम्यफलाधरम् । केयूराङ्गदसगुलमुद्रिकापिलसत्करम् ॥३३॥ विभ्रत मुरलीवाचं पाणी पद्मं तथाऽपरे । काञ्चीदामस्फुरन्मध्यं नूपुराम्यां लसत्पदम् ॥ इतिकेलिरसावेशचपलं चपलेक्षणम् । हसन्तं मियया साधू हासयन्तं च तां मुहुः ॥३५॥ इत्थं फल्पतरोर्मूले रत्नसिंहासनोपरि । वृन्दारण्ये स्मरेत्कृष्णं संस्थितं प्रियया सह घाममागे स्थितां तस्य राधिका तां विचिन्तयेत् । नवीननीलवसनां द्रुतहेमसमप्रमाम् ॥ पटाञ्चलेनाऽऽवृतार्धसुस्मेराननपङ्कजामाकान्तवक्त्रसुधाधामचकोरायितलोचनाम् ॥ अगुठतर्जनीभ्यां च निजामियमुखाम्बुजे । अर्पपन्तीं पूगफलं पूर्णचूर्णसमन्वितम् ॥ ३९॥ मुक्ताहारोहसञ्चारुपीनोचतपयोधराम् । क्षीणमध्यां पृथुश्रोणी किङ्किणीजालशोभि- ताम्॥४०॥ रत्नहाटककेपूरमुदायलयधारिणीम् । रणकटकमश्रीररत्नपादाङ्गुलीयकाम् ॥४१॥ लावण्यसारमुग्धाङ्गी सर्वावयवसुन्दरीम् । आनन्दरसमनां च प्रसन्नां नवयोवनाम् ॥ सख्यश्च राधिकाया वै तत्समानवयोगुणाः । तत्सेवनपरा माव्याश्चामरव्यजनादिभिः । १स. नील ! ॥

·१२ द्वितीयादे-
-
नारदपञ्चराधान्तंगता-
जानासि हृदयावासे तथाऽपि कथयामि ते । अन्येषां च प्रबोधार्थ मन्त्रार्थममलं प्रिये
अदाक्षरेण संयुक्ता यथा पञ्चदशाक्षरी । दशाक्षरेण संयुक्ता तथेयं पोडशाक्षरी ॥४५॥
श्रीराधाकृष्णयोर्विद्या वृन्दारण्योपसेपने
॥४६॥
रसिकानां सदा जया जन्मव्ययपिनाशिनी। महारसमयी लीला दिध्या नित्यान-
पायिनी ॥४७॥
आकल्पान्तकरूपेयं शुद्धसत्त्वमयी प्रिया । अनया प्राप्यते मदे सत्यं सत्यं निशामय ।।
बहिर मयं तस्य स्वीयायादिशक्तिमिः । अन्तरङ्गैस्तथा नित्पविभुतेस्तैचिदादिभिः ।।
गोपनादुच्यते गोपी श्रीलीला राधिकामिधा । देवी कृष्णमयी ज्ञेया राधिका पर-
देवता ॥५०॥
सर्वलक्ष्मीस्वरूपा च श्रीकृष्णानन्ददायिनी । अतः साऽऽल्हादिनी शक्ति नाकेलिवि.
शारदा ॥५१॥
तत्कलाकोटिकोट्यशा दुर्गाद्याखिगुणारिमकाः । यथा लक्ष्मीस्त्वमेवाऽऽसीस्तथा लीला
च गोपिका ॥ ५२॥
अहं नारायणः कृष्णो ब्रह्माण्डापुतनायकः । सर्वस्य कारणं लीला सा मय्येव कृताश्रया
यथाऽहं ध्यापको देवि तथेयं मम पल्लमा। यथा यथा स्वरूपोऽहं ज्ञेया लीला तथा तथा।।
चिदचिल्लक्षणं सर्वमावाभ्यां पूरितं जगत् । सैपा हि राधिका गोपीजनस्तस्याः ससांगणः
थल्लमा तत्समूहस्प संप्रोक्तो प्राणनायकौ। राधाकृष्णौ तयोः पादौ शरणं स्यादिहाऽऽश्रयः
प्रपद्य गतवानस्मि जीवोऽहं मावपितः। सोऽहं तच्छरणं प्राप्तो हित्वाऽन्यत्साधनं महत् ।।
प्रपोजनान्तरं हित्वासंबन्धान्तरमेव च। मोगमे युगलानन्दो नित्यः सर्वावधिस्तु यः
अनन्यसाधनं वाह नमःशब्दो दशाक्षरे । चतुर्थी वाह कल्याणि तथाऽनन्यप्रयोजनम् ॥
ममत्वमाह मःशब्दो नशब्दस्तनिषेधनम् । ममत्वं सर्वतस्त्यक्त्वा तदर्थं शरणागतः
मन्त्रार्थः कथितस्त्वेप संक्षेपेण वरानने। युगलार्थस्तथान्यासः प्रपत्तिः शरणागतिः॥६॥
आत्मार्पणमिमे पञ्च पर्यायास्ते मयोदिताः। रासलीला मया साकं श्रीमद्वृन्दावने तु या
भविष्यति महामागे तबेच्छा तव यास्पति । द्वारकायां तदा भन्ने रुक्मिणीरूपिणी
स्वयम् ॥ ३३॥
प्रजप्येतां महाविद्यां यास्यसि त्वरिता सुखम् । श्रुत्वा मवोऽपि मल्लीलामदृश्यां भुवि
तपसा मां समाराध्य मत्तो विद्यामवाप्स्पति । शंकरान्नारदो योगी चाम्बरीपस्ततो नृपः
अवाप्स्यति वरारोहे मन्त्रं दीक्षापुरःसरम् । एवं परम्परामागैर्विद्या मुवि मविप्पति॥६६॥
जीवाः पापं तरिष्यन्ति नाहं दूरेऽनयाऽनघे । गृहीत्वा परमां विद्यां वैष्णवं धर्ममाचरन्।
आजीवमुपतिष्ठेत मम क्षेत्र वरानने
श्रीरवाच-
संक्षेपादेव देवेश भवतीति विनाशनम् । धर्म मागवतं ब्रूहि येन कृष्णः प्रसीदति ॥६९॥
११, क्त्वा द ध ।
॥
॥
मानवैः ॥ ६४॥

·[१ पञ्चमोऽध्यायः] बृहन्बह्मसंहिता। ७३ श्रीमगयानुवाच- फल्पाणि श्रूयतां धर्मो लोकानां हितकाम्यया । शचक्राडूनं कृत्वा प्रपन्नोऽयं समा- चरेत् ॥ ७० ॥ श्रीगुरु परया मक्त्या सेवमानो निरन्तरम् । तत्कृपां मारयेद्विद्वानात्मनो विनिवृत्तये ॥ स्वेटदेवधिया नित्यं वैष्णवान्परितोषयेत् । ताडनं भर्सनं कामी भोगत्वेन यथा खिया। गृह्णाति वैष्णवानां च तद्वद्राहम्यं सदा बुधैः । ऐहिकामुल्मिकी चिन्तां नैव कुर्यात्कदाचन ऐहिक तु सदा मव्यं पूर्वाचरितकर्मणा । आमुष्मिक तथा कृष्णः स्वयमेव करिष्यति ॥ अतो हि तस्कृते त्याज्यः प्रयत्नः सर्वथा नरैः । सर्वोपायपरित्यागः कृष्णोपायत्वयाच- नम् ॥ ७५॥ सुचिरं प्रोपित कान्ते यथा पतिपरायणा । मियानुरागिणी दीना तस्य सङ्ककाङ्किणी तद्गुणान्मावयेन्नित्यं गायत्पपि शृणोति च । तथा श्रीकृष्णलीलादेः स्मरणादि तथाऽऽ- चरेत् ॥ ७७॥ न पुनः साधनत्येन कार्य तत्तु कदाचन । चिरं प्रोप्याऽऽगत कान्तं यथा प्रोपितमर्तृका ॥ चुम्बन्तीवाङ्गमालिशनेबाभ्यां पिबत्तीय च । ब्रह्मानन्दं गता चामुं सेवते परया मुदा ॥ श्रीमदर्चावतारेषु तथा परिचरेद्धरिम् । अनन्यशरणो नित्यं तथैवानन्यसाधनः ॥८॥ भवेदनन्यसंबन्धस्तथाऽनन्यायोजनः । नान्यं च पूजयेद्देवं न नमेन्न स्मरेन च ॥ ८ ॥ न च पश्यन्न गायेच न च निन्देकदाचन । नान्योच्छिदं तु भुलीयान्नान्यशेपं च धार- येत् ॥ ८२॥ अवैष्णवानां संलापवन्दनादीन्विवर्जयेत् । विष्णोर्वा वैष्णयानां या निन्दा न शृणुपा- न्मनाक ॥३॥ कर्णी पिधाय गन्तव्यं शक्तो दण्डं समाचरेत् । आश्रित्य चातकी वृत्तिं देहपातावधि प्रिये ॥८॥ द्वयार्थ मावयन्नेव स्थेपमित्येव मे मतिः । सरःसमुद्रनद्यादीन्सत्यक्त्वा चातको यथा । तृपितो म्रियते वाऽपि याचते वै पयोधरम् । एवमेय प्रयानेन साधनानि परित्यजेत्॥६॥ स्वेष्टदेवी सदा याच्यो गतिस्ती मे मवेदिति । स्वेटदेवतदीयानां गुरोरपि विशेषतः॥८७॥ आनुकूल्ये सदा स्थेयं प्रातिकूल्यं विसर्जयेत् । सकृत्प्रपन्नरक्षादिकल्याणगुणतां तयोः । विचिन्त्य विश्वसेदेवी मम वश्यं मविप्यतः । संसारसागरान्नाथी पुत्रमित्रग्रहाकुलात ।। : गोप्तारी मे दयासिन्धू प्रपन्नमयमअनी । योऽहं ममास्ति यत्किंचिदिह लोके परब च ।। तत्सर्व मवतोरच चरणेषु मयाऽर्पितम् । अहमस्म्यपराधानामालयस्यक्तसाधनः ॥११॥ अगतिश्च गतोऽहं वां शरणं भजतां गती। तवास्मि राधिकाकान्त कर्मणा मनसा गिरा। कृष्णकान्ते तवैवास्मि युवामेव गतिर्मम । शरणं वां प्रपन्नोऽस्मि करुणानिकराकरी ॥ प्रसादं कुरुतं दास्यं मयि दुष्टेऽपराधिनि । इत्येवं जपना नित्यं स्थातव्यं पदपङ्कज।१४॥ अचिरादेव दास्यामि वाञ्छितं कमलालये । बहिरेवमथी मध्ये सखीमावेन भावयेत् ।। भीराधाकृष्णयोनित्यं ठीला योग्या प्रजायते । पीठे समर्चयेद्विद्वान्नित्यमावरणः सह ।

·७४
नारदपश्चरात्रान्तर्गता-
[२ द्वितीयपादे-
भावयेत्केलिसंदोहममलं प्रकृतेः परम् । नित्यं स्मरामि ता लीलां त्वया सलालितोऽ.
प्यहम् ॥१७॥
अपूर्वरूपसंदोहों का स्मरेन विलोक्य ताम् । कैशोर रूपमनघे घेणुवाद्यविभूषितम् ॥
कस्य स्यात्स्मृतये मद्रे कोटिकामकलोदयम्
॥९९ ॥
इति श्रीवासहितायां द्वितीयपादे भर्लोकवर्णने श्रीवृन्दावनचरिते युगलाराधनकथन नाम
पञ्चमोऽध्याय ॥५॥
आदितः श्लोकानां समष्टयङ्काः॥ १९१६ ।।
अप पाठोऽध्यायः॥६॥
श्रीदेव्युवाच-
किं पीठ किं च तद्रूपं येन मुह्यन्ति सूरयः। किमावरणमाख्याहि का लीला रसरूपिणी]
श्रीभगवानुवाच-
पीठं तयोः प्रवक्ष्यामि समस्तावरणः सह । रूपं च लीलया युक्तं शक्तो नैवास्मि भाषि-
तुम् ॥२॥
गोलोके पश्य पद्माक्षि सलील कथनेन किम् । इतः कोटिगुणं रूपं भूमिवृन्दावनं कृतम्
द्वापरान्ते कलेरादौ यदुवंशे महेश्वरि ।आविर्भूय करिष्यामि त्रिविधा केलिमुज्ज्वलाम्।।
नित्यैको दृश्यरूपेण दृश्यकां कमलालये । गोपकन्याहितार्थाय पञ्चयोजनमण्डले ॥५॥
स्वदर्थं तु तृतीयां च द्वारकायां विशेषतः । करिष्ये तब दृष्टाऽसि राधिकासहितं च माम्
तत्रत्या मृत्तिकाध्यापि गोपीचन्दनसंज्ञिता । पुनाति सकलालीकानूर्ध्वपुण्ड्रेण धारिता
पदकोणाटदलं बाहो चतुःपष्टिदलं पुनः । चतुरस्रं तदुपरि चतुरिसमन्वितम् ॥८॥
मध्ये तु कामधीज स्यात्पटकोणे कामकीलकम् । कोणाग्रेषु विचिन्त्यानि श्रियो बीजानि
मानिनि ।।९।।
द्वयं तु चिन्तयेन्मध्ये कणिकायां समन्ततः । दलाटके ससीस्थाने सखीनामटकं जपेत्।।
अमावष्टौ प्रतिदले चतुःपटिदलेपु वा । सुगन्धदव्यभूपामिभक्ष्यभॊज्यश्च पूजयेत् ॥११॥
निकोटि सुन्दरीवृन्दपरीतं परिभावयेत् । तासा द्वयोर्द्वयोर्मध्ये मामेकमनुचिन्तयेत्॥१२॥
कोणकायामयालेन्दुमण्डले जलदाकृतिम् । सुवर्णवर्णया देव्या राधया परिवेष्टितम् ॥
कोटिकंदर्पमुग्धाङ्गमरविन्दनिभेक्षणम् । मयूरपिच्छामरणं स्फुरन्मकरकुण्डलम् ॥ १४ ॥
बन्धूकदलविभ्राजत्पाणिपादृतलाधरम् । त्रिमद्दसन्दरग्रीवं येणुवादनतत्परम् ॥१५॥
कुटिलालकमापीनभुजदण्डविभूपितम् । वलयाङ्गमाणिक्यमयूखविलसत्तनुम् ॥ १६॥
स्फुरन्मुक्ताफलोदारझुनियोतितवक्षसम् । श्रीवत्सकोस्तुमोरस्कं रणत्काञ्चीकलापकम् ॥
मजुमक्षीरनिर्घोपघुटपादसरोरुहम् । वधूकदम्बमध्यस्थमुदारगुणमण्डितम् ॥१८॥
वीणावादनतत्त्वज्ञं गानमोहितमन्मथम् । पार्चे विचिन्तयेद्देवी राधिका परदेवताम् ॥
कामकलिकलाभिज्ञामुन्निद्रजलजेक्षणाम् । क्षीणमध्यामनिन्द्याही मुग्धहासां महाच्छ-
विम् ॥ २०॥

·७५
[ पष्ठोऽध्यायः]
वृहद्ब्रह्मसंहिता।
गीतकाव्यकथालापविदग्धां सुन्दरोदरीम् । किशोरी शैशवक्रीडापरमाव्यक्षितस्तनीम्॥
नीलशाटीपरीधानां पडू काश्मीरपडिलाम् । पाजान्दोलितकरां कालिन्दीकलिलम्प-
टाम् ॥ २२॥
श्रीकृष्णांससमासक्तपाणिमातपट्रपदाम् । कौमुदीवहमां कान्ता वृन्दावनविलासिनीम्
नित्यानपायिनी विष्णोर्मावयेदसदीपिकाम् । कणिकाबाह्यवलये राधाविद्यां लिखे-
सुधीः ॥ २४ ॥
प्रणवं कामयीले च दीर्घवहिं च राधिकाम् । संमोहिनी कामदातृभूसमेतां च विन्यसेत
फामकेलि च लीले च तथा लावण्यरूपिणि । नमो नमस्ते च पदं राधाविद्येति
कीर्तिता ॥ २६ ॥
श्रीराधाये नमो वेति मन्त्रोऽन्योऽयं पडक्षरः । संपूज्याः परितो देवी ललितायाभ
शक्तयः ॥ २७ ॥
व्याख्यास्वरूपपणानि झुपरिष्टाद्वरानने । स्तोत्रेणानेन विधिवत्संस्तुवीत विचक्षणः ॥
प्रजान्ते रसिकानन्दपूजितां परदेवताम् । जयति श्रीपरानन्दकृष्णपादपवल्लरी ॥ २९ ॥
श्रीकृष्णपदनाम्मोजमधुपानमधुवती । श्रीकृष्णनयनानन्दरसकर्पूरवर्तिका ॥३०॥
श्रीकृष्णाननपूर्णन्दो राधिका पारुचन्द्रिका । श्रीकृष्णरूपपाथोधिलहरी हेमवैमवा ॥
श्रीकृष्णमालतीहारसुगन्धवरमपणा । श्रीकृष्णपरमानन्दसर पङ्कजकुण्डला ॥३२॥
श्रीकृष्णयामिनी रम्यचन्द्रोदयमुखोदया । श्रीकृष्णहल्लतामूलविकासामलदोहदा
श्रीकृष्णवाल्यकौमारकेलिरूपा यशस्विनी । श्रीकृष्णमवकैशोररसकेलिकलामिया॥.४॥
श्रीकृष्णलोलनयनविलोलामलतारिका । कृष्णप्राणः कृष्णहच कृष्णचैतन्यरूपिणी ॥
कृष्णानन्दा कृष्णमुखी फटाद्भवमयापहा । कृष्णहासा कृष्णरसा कृष्णलीला कृशो.
दरी॥३६ ॥
कृष्णमिया कृष्णमरा कृष्णा कृष्णविलासिनी । कृष्णकान्ता कृष्णदेवा कृष्णाझी कृष्ण-
जीवना ॥ ३७॥
कृष्णतृर कृष्णमोग्या च कृष्णसुत्कृष्णसाधना । कृष्णाश्रया कृष्णपरा कृष्णामा कज्ज-
लप्रिया ॥ ३८॥
कृष्णशेपा कृष्णसाध्या कृष्णजीमूतचातकी । कृष्णकलिकलाभिज्ञा कृष्णपादपमञ्जरी ॥
कृष्णकासारमकरी कृष्णमातङ्गसगिन्नी । कृष्णतुष्टा कृष्णपुष्टा कृपणतोपविधापिनी ॥
कृष्णनेत्रा कृष्णकेशी कृष्णकुन्तलमण्डिता । कृष्णगीता कृष्णरासा कृष्णनृत्या रसे-
कृष्णपूज्या कृष्णमक्ता कृष्णलीला कलावती । कृष्णविद्या कृष्णबुद्धिः कृष्णासंकल्प-
सिद्धिदा.॥४२॥
कृष्णमानसकल्लोला कृष्णमानसपङ्कजा । कृष्णमान्या कृष्णवन्द्या कृष्णसंतापचन्द्रिका
कृष्णसंगीतगमना कृष्णस्तोमविधायिनी । कृष्णाननाब्जमार्तण्डा कृष्णनेवाचनपमा ।।
कृष्णलावण्पनिलया कृष्णसीमाग्यशेषधिः । श्रीकृष्णाकार्पिणी कृष्णकथारसनिपेविका ।
ज्वरी॥४१॥

·नारदपश्चरामान्तर्गसा- [२ द्वितीयपादे- ७६ कृष्णतल्पा कृष्णकल्पा कृष्णकुल्या कलस्वना । कृष्णकलिप्रिया कृष्णकेलिसंतानदोहदा कृष्णशुद्धा कृष्णबुद्धा कृष्णमुग्धा कलङ्किनी।कृष्णमामा कृष्णवामा कृष्णकामा मनो- हरा ॥४७॥ कृष्णश्चर्या कृष्णवित्ता कृष्णस्मितविघूर्णिता कृष्णाधररसामिज्ञा कृष्णकौतुकसाधना ॥ कृष्णकीडासुधासिन्धुः कृष्णनामपरापणा । कृप्याश्रीः कृष्णभूतिश्च कृष्णद्धिः कृष्णम- गला ॥४९॥ कृष्णपेणी कृष्णगतिः कृष्णकामदुधा हिता । कृष्णमाला कृष्णशाला कृष्णहृत्पद्मक- णिका ॥५०॥ कृष्णजीवातुका राधा पमानुतनूद्भवा । इति श्रीराधिकानामस्तवराजमनुत्तमम् पठनात्प्रेमदं दिव्यं कामदं पुण्यवर्धनम् । पूजावसाने संजाप्यं युगलध्यानसंयुतम् ॥ ५२॥ प्रणवाद्यमिदं देवि देवानामपि दुर्लमम् । कृषिमूर्वाचकः शब्दो नचाऽऽनन्दविधायकः ॥ सदानन्दसमावेशः कृष्ण इत्यभिधीयते । सच्चिदानन्दरूपाय कृष्णायाक्टिधकारिणे ॥ नमो वेदान्तवेद्याय ब्रह्मणे परमात्मने । अनयाsराध्यते कृष्णो भगवान्हरिरीश्वरः ॥ लीलया रसवाहिन्या तेन राधा मकीर्तिता । राधिकाऽपि परा शक्तिः कृष्णे चाऽऽनन्द- खपिणी ॥५६॥ नित्या च नित्यवत्यस्मिन्स्वाधारे पुरुषोत्तमे । राधागानप्रियो राधासंगीताहतमानसः ॥ राधालावण्यनिलयो राधाप्रेमसरोरुहः । राधाशृङ्गारपुलको राधाशृङ्गारकारकः ॥५॥ राधामुसाब्जमधुपो राधास्मितनिरीक्षकः । राधाधरसुधामोदी राधाकपठविभूषणः ॥ राधामनःसरोहंसो राधामानविमोचकः । राधाविलासगर्षिष्ठो राधारूपासवोन्मदः ॥ राधारूपटताभुङ्गो राधाचन्द्रचकोरकः । राधारससरोमन्थी राधासङ्गिसंश्रयः ॥११॥ राधारत्नावलीकण्ठो राधासौभाग्यमन्दिरः । राधागम्भीरतत्त्वज्ञो राधाजीमूतचातकः ।। राधाविद्योतितोरस्को राधितो राधिकाप्रियः । नित्याक्षरो नरो राता निर्गुणो नीरद- च्छविः ।।६३॥ निराकारो हरो हारी विहारी विपिनप्रियः । वेणुविस्फूजितमुखो विशुद्धस्मितभूपितः। गुमावलीविभूपाढ्यो बहिपिच्छविभूषणः । गोवर्धनधरो गोपीमण्डलीमध्यगो हरिः ॥ गोपालो गोकुलस्वामी गोविन्दो गोकुलेश्वरः । त्रिभङ्गसुन्दरग्रीवो मदापूर्णितलोचनः रकोष्ठो रक्तचरणो रक्तनेयो रसायनः । रासमियो रसाविष्टो राकाचन्द्रविनोदकृतश६७॥ अध्यातबोधितो घेवेद्यो विद्या विनोदकृत् । विवेकगम्यो धौरेयो धरणीमृद्धनाधिपः। क्षामोदरः क्षमासारोऽदीनो दामोदरो दमी दयाचित्तः श्रीवक्षाः श्रीधरः श्रीकरो हरिः दिव्यलोकगतो दियो दिव्यायुधधरोऽच्युतः। नित्यमुक्तजनाराध्यो जगदानन्दकारकः । कल्याणनिलयः कल्पः कल्पपादपसंश्रयः । कालिन्दीकेलिकृत्कंसबलविध्वंसकृरकृती ॥ फलकरहितः कामी कामिनीकेलिदक्षिणः। वृन्दावनस्थो गोवृन्दपालको बालकेलिकृत पलभद्रप्रियः श्रीमान्वारणोद्भुननो बलः । ताण्डवी पाण्डवप्रेष्ठो यादवो नन्दनन्दनः। जनार्दनो जनावासो वासुदेवो जनेश्वरः । वंशी वटी नटो नादी दानाकृष्टजगप्रयः ।। ।

·[७ सप्तमोऽध्यायः] चूहद्ब्रह्मसंहिता। नादातीतो नदीकूलकेलिकृधूलिधूसुरः । नारदोदितसंगीतः सामगानप्रियः कल:।७५॥ इति नामशतं नित्यं जपतां किं नु दुर्लमम् । स्वापकाले प्रयोधे च पुण्याहे पुण्यकर्मणि| पुण्यक्षेत्रे प्रजपतः स्याद्भक्तिरनपायिनी । एतनामामृतस्तोत्रं श्रीराधाकृष्णयोः प्रिये ॥ पठेद्विचिन्तयन्नर्थमचिराद्विन्दते हि माम इति श्रीरामसंहितायां द्वितीयपादे भूलोकवर्णने धीवृन्दावनचरिते मनदयाराधननिरूपर्ण नाम पष्ठोऽध्यायः॥६॥ आदितः श्लोकानां समष्टयङ्काः--॥ १९९४ ।। भय रहमोऽध्यायः। श्रीनारायण उवाच- एवं चतुर्विधा देवि मम पुर्यो भवन्ति हि । माथुरे मथुरा पुण्या तन वृन्दावन वनम् ॥ अयोध्या कोशले देशे सरयूपुलिने स्थिता । यत्र राजीयपनाक्षोरामो दशरथात्मजः।।२।। परमात्मा सममय जानकीरूपया त्वया । तयोलीलानुसंधानान्मुक्तिर्मपति सदतिः ॥३॥ श्रीराममन्त्रराजस्य माहात्म्य गिरिजापतिः।जानाति मगयाशंमुचलत्पावकलोचनः।। रामो उन्तो वहिपूर्वो नमोन्तः स्पारपटक्षरः । तारको मन्त्रराजोऽयं संसारविनिवर्तकः।। रमन्ते योगिनोऽनन्ते सत्यानन्दे चिदात्मनि । इति रामपदेनासी परं ब्रह्माभिधीयते॥६॥ रामकृष्णेति शब्दाभ्यां ब्रह्मेति प्रतिपाद्यते । कारणं सर्वभूतानामवधिः परिकथ्यते ॥७॥ पृहहणानामाधारो रहितः प्राकृतिगुणैः। एप सर्पस्प विधृतिः सेतुःश्रुत्या प्रकीर्तितः॥८॥ यदा यदा हि धर्मस्य ग्लानिर्भवति भूतले।अभ्युत्थानमधर्मस्य तदाऽऽत्मानं सजत्यसो। परित्राणाय साधूनां विनाशाय च दुष्कृताम् । धर्मसंस्थापनार्थाय जातोऽहं रामसंज्ञया रामे नीलोत्पलश्यामे रामे कोदण्डभूपिते । मक्त्याऽभ्येति परं स्थानं चैकुण्ठाख्यं मुद्ध- लमम् ॥११॥ चतुर्थी चान निर्दिष्टा तादृयें फमलोद्भव । अभ्येति तेन रामं हि संत्यज्यान्यप्रयोजनम् साधानानां तु संत्यागं नमःशब्दो हि शंसति। अनेन शरणापत्तिः परमेकान्तिनां मता। सर्वधर्मापरित्यज्य मामेकं शरणागतान् । मोचयिष्यामि सर्वेभ्यः पापेभ्यो नात्र संशयः दासोऽस्मीति च संधाय चाऽऽत्मानं परमेश्वरि । अमयं तस्य दास्यामि यो मामेति निरन्तरम् ॥ १५॥ गच्छस्तिष्ठन्स्वपन्मक्त्या नमन्यो गुरुदेवयोः। दासोऽस्मीति निजं रूपं स्मरन्मुच्येत बन्धनात् ॥ १६ ॥ नारायणस्य ये मक्ताः शान्तास्तद्दतमानसाः। तेषां दासस्य दासोऽहमिति संचिन्तये- शङ्खचकोर्ध्वपुण्ड्रायैर्दासवेपं विधाय च । शश्वत्त देवदेवेशं मक्त्या परिचरेद्धरिम॥१८॥ एस. रामेति किल वर्णाभ्यो। द्धिया ।। १७॥

·नारदपश्चरानान्तर्गता- [२ द्वितीयपादे-- कलिकाले महाघोरे नोपायो विद्यतेऽपरः । विना द्वारवतीयानां गोमत्यां चामिपेचनम् द्वारकामृत्तिकालेपानिलेपः पापकर्दमात् । जायते पुरुपो लोके कलिकाले विशेषतः ।। तुलसीमालया युक्तो द्वारकासूतिकाइकितः । मम ध्यानरतो जन्नुरहमेव न चेतरः ॥ एवं पुण्यतराः पुर्यः क्षेत्राण्यायतनानि च । मदेकान्तिकमक्तानां मत्पदमापकाणि हि॥ धर्मस्थानमयोध्यारयं रॉ मुक्तिपदं स्मृतम् । द्वारका भक्तिकृत्स्थानं रसस्थानं तु माथुरम् एवं प्रकाशितं देवि मक्तानां हितकारणात् । प्राकृतेऽपि पदं मुक्तेर्मा गाः शोकमनागपि इति श्रुत्वा महादेवी विष्णुपत्नी मुदान्विता । स्वतन्त्रे कथयामास भक्तिं पोडशधा हरेः॥ ८२॥ स्थानानि मत्प्रयुक्तानि ब्रह्मन्नुपदिदेश या।निवासार्थ वैष्णवानाममाकृतपदं यथा॥८॥ इति ते कथितं ब्रह्मन्मसङ्गानिजवैभवम् । प्राकृते प्राकृतं स्थानं चतुर्धा त्ववतारितम् ॥ पद्मोपदिष्टं ते सर्वमारयानं पावनं महत् । स्थानं वृन्दावनं नाम पद्माध्यायति नित्यशः। कथं निवसतां मुक्तिरित्युक्तं यत्त्वयाऽनघ । तदिदं सर्वमारयातं विमुक्तिपदकारणम् ॥ ब्रह्मोवाच- मुनयो भगवानेवं प्राकृते क्षितिमण्डले । मामुवाच निजं स्थानं दिव्यं मोक्षकसाधनम् ॥ मुनय ऊचु:- मुवर्लोकादिक सवं श्रुतं विष्णुमुखाद्यथा । तथा नो वद् विश्वात्मन्प्रपन्नाशरणाग- तान् ॥८॥ श्रीब्रह्मोवाच-- श्रूयतां मुनयः पुण्यं भगवद्वचनामृतम् । कृपया करुणासिन्धुर्यथा मामवत्पुरा॥ ८९॥ श्रुत्याऽहं भूमिलोकं च सरहस्यं जनार्दनात् । मुवः प्रमृतिलोकानामपृच्छं रूपमद्धतम् ॥ श्रीनारायण उवाच- यावत्प्रमाणा पृथिवी विस्तीर्णपरिमण्डला । तावद्धवः स्थलं ब्रह्मविस्तीर्णपरिमण्ड- लम् ॥ ९१ ।। उपरिष्टाक्षियोनि लक्षयोजनसंमिते । रविस्तिष्ठति तिग्मैः स्वैरंशुभिर्मासयञ्जगत् ॥ रथमास्थाय मगवान्बहुयोजनविस्तृतम् । वामपार्श्वे स्थितं त्वेकचक्रं दिव्यं प्रतिष्ठितम् ॥ वहन्ति सप्तयः सप्त च्छदांसि स्यन्दनं महत् । सारथिवारुणः सर्वानश्वान्याहयति स्वयम् ॥१४॥ मानसोत्तरशैलस्य मूर्ति स्पन्दनपद्धतिः। विमागहेतुरुपसामहामपि गतिकमात् ॥१५॥ योगिनां परमः पन्थाः स्मृतः क्लेशपरिक्षये । मोक्ष्यमाणाः पथा येन यान्ति विष्णोः परं पदम् ॥ ९६ ॥ उद्यास्तमयो नैव मानुः सर्वत्र संमुसः । दर्शनादर्शने मानोरुदयामस्तमयो मती॥१७॥ यैर्यत्र दृश्यते भानुः स तेपा मुदयः स्मृतः। यदा यत्र तिरोमावस्तदास्तमयधीनृणाम् ॥ दूरी भवन्ति पूर्वाह रश्मयो ह्यस्य संतताः । ह्रस्वी मवन्ति पश्चात्तु यावत्तेपामदर्शनम् ।। क. पदाप्तये।

·॥ [७ सप्तमोऽध्यायः] वृहद्वह्मसंहिता। वर्जयित्वा पुरी धातुः सर्वतो मेरुभूतले । पतन्ति मानधो मानोस्तिर्यगृर्वमधस्तताः ॥ समां तु ब्रह्मणो गत्या प्रत्यागच्छन्ति ते पुनः । ब्रह्मणस्तेजसा तेन नान्यत्राऽऽवर्तन भवेत् ॥१०१॥ मूसूर्ययोरन्तरालं भुवंम्नलमुदाहृतम् । विद्याधराश्च गन्धर्वाः सिद्धाश्च सहदानवाः वसन्ति मुदिताः स्वेषु प्रदेशेषु पृथक्पृथक् । लक्षे दिवाकरस्थानाच्छशिनः स्थानमी- रितम् ॥ १०३ ॥ तस्योपरिधातिवन्ति नक्षत्राणि यथा तथा । लक्षत्रयमतीत्योधं बुधस्य स्थितिरुप्यते॥ उशना तु ततो लक्षद्वयमुत्तीर्य तिष्ठति । तद्योजनान्यतिक्रम्य भौमस्तिष्ठति सर्वदा॥१०५॥ तावममाणेऽवस्थानं गुरोस्तस्योपरि स्थितः । शनैश्चरस्तममाणमतीत्योचं रवेः सुतः॥ समर्पिमण्डलं तस्मालक्षमेकं सुरेश्वर । सप्तर्षिभ्यः सहस्राणां शतादूचं व्यवस्थितः ततो ध्रुवः स्थितः स्थाने दुरारोहे महपिभिः । मेधीभूतः समस्तस्य ज्योतिश्चक्रस्य पाज ॥१०८॥ द्वादशारं महच्चक्र नेमी द्वे तस्य नाभयः । तिस्रः सन्ति वसन्ताधा ऋतवो ये घरेपु ते॥ मेषादयोऽप्यरेष्वेव मीनान्ता द्वादश स्मृताः । मासा द्वादश चैवाचा वसन्तममुखास्तथा ऋतवः पदक्रमाश्चैव विपुवायनयोयम् । सितासितौ च पक्षौ द्वौ युगभेदाच वत्सराः॥ वद्यादयः कालभेदाशनधारामु निष्ठिताः। भुवः स्थितो नाभिमध्ये प्रवरा ये तु राशयः प्रसव्येन ग्रहाः सर्वे चरन्ति गतिरीशी।कुलालचक्रमध्यस्थमृपिण्डसहशो ध्रुवः॥११३॥ भ्रमन्ति परितः सर्वे ध्रुवं ज्योतिर्गणाः सदा । आदित्यध्रुवयोमध्ये देशः स्वर्गसमाह्वयः ॥ पसन्ति तस्मिन्गीर्वाणा विगानेषु पृथक् पृथक् । असंख्याता नित्यतृप्ता ज्योतिर्मय- वपुर्धराः ॥ ११५॥ नेपां गङ्गाजलं सेव्यं पुष्पाणि मुरभूरुहाम् । वनानि चिन्तामणयः स्त्रियश्चाप्सरस: स्मृताः ॥ ११६॥ लोकोऽय क्रतुभिः साध्यो यत्र राजा शतक्रतुः । उपेन्द्रमूर्तिमंगवानासीनस्तत्र सर्वदा ॥ रक्षति स्वर्गनिलयान्देवादीस्वेन तेजसा। भूर्भुवःस्वस्त्रयो लोका लक्षाः पञ्चदश स्मृताः तत्र भागवता वासं नेच्छन्ति मनसाऽपि हि । येषां वैकुण्ठपादाब्जरतिरस्त्यनपायिनी ॥ न ते स्वर्गसुखं मोम बाहूम्यं धाञ्छन्ति कहिचित् । ततः परं महर्लोक कोटियोजनमा- यंतः॥ १२०॥ ; सनन्दनाद्या मुनयो निवसन्ति च कोटिशः । ततः परो जनो लोकः पुरस्ताद्विगुणायतः ततः परं ह्यष्टकोटियोजनं तु तपः स्मृतः । कोरिबयायतं तस्मादूध धातुः पुरं स्थितम्।। तद्ब्रह्मलोकं मुनयो गृणन्ति कमलासन । लक्षयोजनविस्तीर्ण शालापासादसंकुलम् ॥ उत्तरेण ब्रह्मलोकं लक्षाः पञ्चदश स्मृताः । तत्र सत्यमिति ख्यातो विष्णुलोको निरा. मयः ॥ १२४ ।। पञ्चचत्वारिंशत्कोटियोजनः परिकीर्तितः । सर्वात्मा भगवानूध्वं पश्चपञ्चदशस्थितः ॥ परमेष्ठी स भगवान्प्रपञ्चे विष्णुतुष्टये । अध्यास्ते भगवान्नित्यं शङ्खचक्रगदाधरः ॥१२॥ .

·८२
.
नारदपश्चरावान्तर्गता-
[२ द्वितीयपादः
पञ्चशक्तिमयो विष्णः कोटियोजनसंमिते । आस्ते श्रीभूमिसहितो वैनतेयेन सेवितः ।।
अण्डमित्तिरुपर्यस्य स्थिता कोट्यर्धयोजने । एप ते लोकानां निवासः कथितो
मया ॥ १२८॥
एतदावरणीभूतमण्डं विद्धि हिरण्मयम् । एतेनाण्डकटाहेन लोकाः सर्वे समावृताः॥१२९॥
उपर्युपर्यमी लोकाः कपित्थफलवस्थिताः । तद्दशोत्तरसंस्थेन वारिणा परिवेष्टितम् ॥
आवृत्याण्डं यथा वारि स्थितं तहत्तदग्निना । स वायुना तदेव वायुश्च नभसाऽऽवृतः॥
सर्व दशोत्तरं विद्यात्तद्वयोम महताऽऽवृतम् ।महांश्चाऽऽद्यप्रधानेन प्रधानं तमसाऽऽवृतम् ॥
तदनन्तं तमस्तस्य संख्यानं नैव विद्यते । हेतुभूतमशेपस्य तमसः प्रकृतिः परा ॥१३३॥
अण्डानामीदृशानां च सहस्राण्ययुतानि च । बहुना वा किमुक्तेन संख्या वक्तुं न
शक्यते ॥१३४॥
अण्डानि तानि सर्वाणि व्याप्य नारायणः स्थितः । अतश्च तेषां भगवान्सर्वाधारः
पुरः पुमान् ॥ १३५॥
बहिश्च साक्षिवत्सर्वमीक्षमाणोऽवतिष्ठते । महतस्तमसो ब्रह्मन्युलोका बहुयोजनाः
चत्वारः क्रमशः सन्ति चतुर्भिः समधिष्ठिताः । व्यूहः क्रमेण लक्ष्यान्तेष्वनिरुद्धोऽवरो मतः
प्रद्युम्नोऽनन्तरं तस्य संकर्पणसमाह्वयः । वासुदेवस्ततः पश्चाद्व्यूहास्यः कमलासन
विभवाख्यो वासुदेवस्तदनन्तरमीरितः । अनादिर्वासुदेवश्च स्वस्वलोके प्रतिष्ठितः
ततो नारायणस्यापि लोकस्तन्निकटे स्थितः। एकैकस्यान्तरं कोटियोजनानामुदीरितम्॥
तावानेव च विस्तारस्तेपामतिमनोहरः । तेभ्यो बहिः स्थितो लोको यत्राऽऽस्ते भगवा-
नजः।। १४१ ॥
आधारभूतः सर्वेपामनादिः पुरुषोत्तमः । शेपभोगासने दिव्ये श्रीभूम्यां सहितः स्थितः
यो च्याप्ताभिस्तथाऽष्टाभिः शक्तिभिः परिवारितः। वालव्यजनहस्तामिः सेव्यमानाभि-
रन्तिके ।। १४३॥
सेनेशायः पारिपदैश्चण्डाद्यैरायुधैरपि । प्रणमद्भिः सेव्यमानः सामीप्ये परितः स्थितैः
मुक्तश्च पञ्चकालज्ञैः सिद्धः किंकरतां गतः । उपास्यमानः सततं द्वादशाक्षरचिन्तकैः ।।
अष्टाङ्गयोगसंसिद्धर्बहुभिर्भगवन्मयः । मन्त्रद्वयानुसंधानपरैर्भागवतोत्तमैः
॥१४६ ॥
तापादिकृतसंस्कारैः पूर्वं पर्युपासितः। सर्वलोकावधिः शेपी भगवान्सद्गुणालयः ॥
वैकुण्ठास्यो हि मे लोको नित्योऽयं कमलासन। कथितः कृपया तुभ्यं त्रिगुणात्परतः परः
एप सर्वावधिः शेषी भगवान्सद्गुणालयः । सच्चिदानन्दरूपोऽसौ सर्वकारणकारणम् ॥
मत्त्या परमया ग्राह्यो दीनानां परिपालकः
॥१४९॥
यद्गत्वा न निवर्तन्ते तद्ब्रह्म परमं पदम् । इति ते कथितं धातः स्थानं यद्विविधं मतम्॥
प्राकृतामाकृतं नाम किं भूयः श्रोतुमिच्छसि
इति श्रीवृहद्रामसहिताया द्वितीयपादे लोकनिरुपण नाम सप्तमोऽध्यायः ॥ ७॥
आदितः श्लोकानां समष्ट्यङ्काः-॥ २१४४ ॥
समाप्तोऽयं द्वितीयः पादः॥२॥
॥१५१॥

·[१ प्रथमोऽध्यायः बृहद्वह्मसंहिता। ८३ 1- अथ तृतीयपादे प्रथमोऽध्यायः । श्रीवह्मोवाच- उपासकानां यदिदं निरूपितं स्थानं त्वयाऽप्राकृतमेकमव्ययम् । कथं तदेतत्पुरुपः प्रयाति सर्व समाख्याहि रहस्यमेतत् ॥ १॥ मध्ये कृत्तनिवासा ये स्थानानि च सरांसि च विनानि पुरुपाः के वा नद्यस्तत्र भवन्ति च व्यूहस्थानं च विमवस्थानमायतनानि च । भोगं च नित्यमुक्तानां देव विस्तरतो वद ॥ श्रीनारायण उवाच- लोकाश्चतुर्दश प्रोक्ता मया ते कमलोद्भव । अधः सप्त समाख्याता ऊवं सप्त प्रकी- तिताः॥४॥ उक्ताः सावरणाः सर्वे नाशशीला भवन्ति ते । ब्रह्मणो दिवसस्यान्ते नाशमीयुस्त्र- यश्च ते॥५॥ बह्मणोऽन्ते विलीयन्ते लोका ये च चतुर्दश । प्राकृतास्ते समाख्याता लीलारूपा रमा- पतेः ॥६॥ कालेनैव विलीयन्ते कालेनैव भवन्ति हि आद्यन्तयोस्त्वमेवैपां हेतुभूतः प्रजापते । त्वया सह भवन्तीह लयं यान्ति त्वया सह ।। लोकास्तु प्रकृती यान्ति त्वं तु मय्येव मत्परः दृश्यमानमिदं सर्वमनित्यमिति चोच्यते । प्राकृतं कार्यभूतं हि मदनन्यतया स्थितम् ॥९॥ अहमात्मा च सर्वेपामाधारः पुरुपः परः । क्रीडार्थ देवदेवेश मयैव प्रकटीकृतम् ॥१०॥ लोकैश्चतुभिर्दशभिः सागरैर्दीपसंयुतः । भूतैश्चतुर्दिशभिर्भूधरैश्च महोत्सवः ॥११॥ परिपूर्णमिदं रम्यमण्डं प्रकृतिसमवम् । दशोत्तरैरावरणैः पुष्टं वस्त्रपुटैरिय ॥१२॥ योजनानां पटिकोटिमुन्नतं विस्तरेण तु । पश्चाशत्कोटिगुणितं प्राकृतं वण्डमेव च एतदण्ड कटाहेन तिर्यगृर्वमधः क्रमात् । कृष्टे सस्यं यथा बीजं सर्वतो वै समावृतम् यथा कपित्थं बीजानि समाकृप्यावतिष्ठते । तथाऽण्डमेतदाधारं चेतनाचेतनानि हि ॥ कोरियोजनमानेन पृथिव्यावरणं स्मृतम् । दशकोटिप्रमाणेन जलावरणमुच्यते ॥ १६ ॥ शतकोटिप्रमाणेन वढेरावरणं मतम् । सहस्रकोटिमानेन वायोरावरणं विधे ॥ १७ ॥ सहस्राणां दशेनोक्तमाकाशावरणं महत् । लक्षणाहंकृतेस्तात दशलक्षं महत्स्मृतम् प्रकृत्यावरणं यत्तदसंख्यातं तदुच्यते । प्रकृत्यन्तर्गता लोका दह्यन्ते कालवह्निना ॥१९॥ अण्डावरणभूतानि प्रकृती लयमाप्नुयुः । सा सर्वजगदाधारा प्रकृतिमत्समाश्रयात् ॥ तया जगत्सर्गलयो करोमि कमलोद्भव । क्रीडार्थं त्रिगुणा देवी मयैवोद्भाविता पुरा देवी ोपा गुणमयी मम माया दुरत्यया । मामेव ये प्रपद्यन्ते मायामेतां तरन्ति ते ॥ इयं भागवती माया कारणे सत्स्वरूपिणी । गुणत्रयवती नित्या नित्यानन्तगुणाश्रया । ॥ 1 १७.कृत्यावरणान्तानि ।

·॥ नारदपञ्चरात्रान्तर्गता- [३ तृतीयपादे- अव्यक्ता शाश्वती सर्ववीजभूता प्रतिष्ठिता । कार्यानुमेया प्रकृतिश्चिच्छरीरतया मता ॥ स्वाश्रयव्यतिरेकेण स्थातुं गन्तुमनीश्वरा । तच्छरीरतया सैव तदायत्तगुणक्रिया ॥ २५ ॥ धत्तेऽडरवदात्मस्थमेतयुक्तमलक्षिता। अवस्थान्तरमापन्ना सैव भाति न चापरा॥ २६ ॥ व्यक्ता माया कार्यरूपानैकरूपा प्रजायते । सर्वदा नैकरूपेयं परिणामस्वभावतः ॥ २७ ॥ अनित्या ह्यसती मिथ्यावस्तुभूताऽपि दुग्रहा । दुस्तरा दुप्पधर्पा च दुरुढा दुर्विचेष्टिता मद्धार्या मत्त(प)सूरेपा न मत्तोऽन्या मनागपि । भिन्नोऽहमेव देवेश निरपेक्षो निराश्रयः।। मदनन्या महाभाग कार्यकारणयोरियम् । चेतनः पुरुपश्चान्यो मच्छरीरतया मतः॥३०॥ सच्चिदानन्दरूपोऽयं न मे भेदो मनागपि । भोक्ता निरक्षनो मायागुणहीनोऽक्षरः परः।। परिणामकृताकारनामरूपविवर्जितः । निर्विकारो गुणैर्याप्तो मद्वाच्यो मनिकेतनः अजोऽव्ययोऽच्युतः साक्षी प्रकृत्यात्मा सुसात्मकः। एकरूपो नित्यवस्तुपरमार्थसदात्मकः मायापरतरो मायी मच्छेपो मद्दतिः स्मृतः । मद्धोक्ता मत्परो नित्यो मदनन्यस्थिति- मतः ।। ३४ ॥ मायाजवनिकाच्छन्नो यथाऽहंकारितो यदा। मायामोकाशरैर्विद्धोमायागतिरनीश्वरः।।. अब्रह्मभूतस्त्रिगुणो मलिनो दुःसमाजनः । जीवोऽयं मत्स्वरूपोऽपि संसारे ह्यवसीदति ॥ ब्रह्मात्मकमिदं सर्व चिचिन्मिश्रितं जगत् । विज्ञायाऽऽत्मनि मय्येव कृतमावस्तु यः पुमान् ॥ ३७॥ अविद्यातिमिरं ती मद्भावमुपलभ्य च । मामुपैति महाभाग मदेकशरणागतः ॥३८॥ स एतां त्रिगुणां मायामचिरादिगतिं गतः । मित्त्वा सकायां मतिमान्याति सत्त्वगुणा- स्पदम् ॥ ३९ ॥ नित्यमप्राकृतं धाम स्वप्रकाशमनामयम् । भक्त्यैकलभ्यममलं कालप्रलयवर्जितम् न तद्भासयते सूर्यो न शशाङ्को न पावकः । यद्गत्वा न निवर्तन्ते तद्धाम परमं मम ॥ मायिक यन्मयां प्रोक्तं निबिडध्वान्तसंकुलम् । तस्योलमागे विरजा निःसीमा विद्यते नदी॥४२॥ सा चाऽऽवरणभूता हि विश्वस्य पुरतो विधे । प्रधानपरमव्योम्नोरन्तरे विरजा नदी ॥ वेदान्तस्वेदजनिततोयैः प्रस्राविता शुभा । तस्यास्तीरे परव्योम त्रिपाद्भूतं सनातनम् ॥ अमृत शाश्वतं नित्यमनन्तं परमं पदम् । शुद्धसत्त्वमयं दिव्यमनन्तं ब्रह्मणः पदम अनेककोटिसूर्याग्नितुल्यवर्चस्कमव्ययम् । सर्ववेदमयं शुद्धं सर्वप्रलयवर्जितम् ॥४६॥ असंरयमजरं नित्यं जाग्रत्स्वा पर्जितम् । हिरण्मयं मोक्षपदं ब्रह्मानन्दसुखाह्वयम् समानाधिक्यरहितमाद्यन्तरहिशुभम् । एवमादिगुणोपेतं तद्विष्णोः परमं पदम् व्यूहलोकात्परतरो विभवास्यस्तु यः स्मृतः। वासुदेवो महाभाग तस्य लोकं वदामि ते अयोध्यारपा पुरी चैका द्वितीया मथुरा स्मृता । मत्स्यादीनां तथा पुर्यः परितः संप्र. कीर्तिताः॥५०॥ तनायोध्या पुरी रम्या पत्र नारायणो हरिः। रामरूपेण रमते सीतया परया सह मणिकाञ्चनचित्राढचा प्राकारस्तोरणैर्वृता । चतुरसमायुक्ता तुङ्गगोपुरसंयुता ॥५२॥ ॥ ॥ ॥ ॥

·[१ प्रथमोऽध्यायः वृहब्रह्मसंहिता। चण्डादिद्वारपालैस्तु कुमुदाद्यैः सुरक्षिता। नित्यमुक्तजनोपेता नित्योत्सवमनोहरा ॥ चण्डप्रचण्डौ पारद्वारे याम्ये भद्रमदकी। वारुण्यां जयविजयी सौम्ये धावृविधातृको कुमुदः कुमुदाक्षश्च पुण्डरीकोऽथ वामनः । शकुकर्णः सर्वमन्द्रः सुमुखः सुप्रतिष्ठितः ॥ एते दिक्पतयः प्रोक्ताः पुर्या अस्याश्चतुर्मुख । कोटिवैश्वानरपस्यैर्गृहपतिभिरावृताम् । आरुढयौवनैनित्यैर्दिव्यनारीनरैर्युतम् । अन्तःपुरं तु देवस्य मध्ये पुर्या मनोहरम् ॥५७॥ मणिप्राकारसंयुक्त वरतोरणशोभितम् । विमानहमुख्यैश्च प्रासादेहुभिर्वृतम् ॥ ५८॥ दिव्याप्सरोगणैः स्त्रीमिः सर्वत: समलंकृतम् । मध्ये तु मण्डपं दिव्यं राजस्थान महो- त्सवम् ॥ ५९॥ माणिक्यस्तम्भसाहजुष्टं रत्नमय शुभम् । धर्मादिदैवते नित्यैर्वृतं वेदमयात्मकः ॥६०॥ अधर्माज्ञानावैराग्यानश्चयः पादविग्रहः । फग्यजुःसामाथाख्यरूपैनित्यवृतं गात् ॥ शक्तिराधारशक्तिश्च चिच्छक्तिश्च सदाशिवा । धर्मादिदेवतानां च शक्तयः परिकी. तिताः ॥६२॥ .. वसन्ति मध्यगास्तव यतिसूर्य सुधांशयः । कूर्मश्च नागराजश्च वैनतेयत्रयीश्वरः ॥ ६३ ॥ छन्दांसि सर्वमन्त्राश्च पठिरूपत्वमास्थिताः । सर्वाक्षरमयं दिव्यं योगपीठमिति स्मृतम् ॥ तन्मध्येऽष्टदलं पद्ममुदया समप्रभम् । तन्मध्ये कणिकायां तु सावित्र्यां शुभदर्शनः ॥ ईश्वर्या सह देवेशस्तत्राऽऽसीनः परः पुमान् । इन्दीवरदलश्यामः कोटिसूर्यप्रकाशकः ॥ युवा कुमारः स्निग्धानकोमलावयवैर्वृतः । फुल्लरक्ताम्युजनिभकोमलाइनिसरोजवान् ।। प्रबुद्धपुण्डरीकाक्षः सुभूवल्लियुगाक्तिः । सुनासः मुकपोलादयः मुशोभमुसपङ्कजः ॥ मुक्ताफलाभदन्तादयः सुस्मिताधरविद्रुमः । परिपूर्णेन्दुसंकाशसुस्मिताननपङ्कजः ॥६९ ॥ तरुणादित्यवर्णाभ्यां कुण्डलाभ्यां विराजितः । सुस्निग्धनीलकुटिलकुन्तलैरुपशोभितः॥ मन्दारपारिजातादिकधरीकृतकेशवान् । प्रातरुद्यत्सहस्रांशुनिमकौस्तुमशोभितः ॥७॥ हारस्वर्णस्रगासक्तकम्युग्रीवाविराजितः । सिंहस्कन्धनिमः पोचैः पीनरसैविराजितः ।। पीनवृत्तायत जैश्चभिरुपशोभितः। अशलीयश्च कटकैः केयूरैरुपशोभितः ॥ ७३ ॥ बालार्ककोटिसंकाशैः कौस्तुभायैः सुभूपणैः । विराजितमहावक्षा वनमालाविभूपितः ॥ विधातुर्जननस्थाननाभिपङ्कजशोभितः । बालातपनिभश्लक्ष्णपीतवस्त्रसमन्वितः ॥७५ ॥ नानारत्नविचित्राभ्यां कटकाभ्यां विराजितः । सज्योत्सचन्द्रप्रतिमनसपङ्किभिरावृतः ॥ कोटिकंदर्पलावण्यसौन्दर्य निधिरच्युतः । दिव्यचन्दनलिप्ताङ्गो दिव्यमालाविभूपितः। गृहीतशसनकाम्यामुदाहुभ्यां विराजितः । कोदण्डबाणहस्ताभ्यामितराभ्यां तथैव च ॥ वामा जानकी देवी किशोरी कनकोज्ज्वला । कैवल्यरूपिणी नित्या नित्यानन्दैकवि- ग्रहा ।। ७९॥ सर्वलक्षणसंपन्ना यौवनारम्भविग्रहा । रत्नकुण्डलसंसक्तनीलकुश्चितशीर्षजा ॥८॥ ज्ञप्तिमावात्मिकाऽऽनन्दा सधैश्चर्यरसोत्सा । अर्धमानामिका नित्या चौकाराक्षरसं- मवा॥८१॥ क. धर्मज्ञानतथैश्वर्यराग्यः पा।

·नारदपञ्चरात्रान्तर्गता- • [ ३ तृतीयपादे- सर्वशक्तिमयी रम्या शक्तीनां शक्तिदायिनी । जननी सर्वभूतानां योगिनामपि मोहिनी॥ सेयं सीता मगवती ज्ञानानन्दस्वरूपिणी । योगिनां रमणे रामे रमते रामवल्लमा ॥३॥ रामाविर्भावसमये ह्याविर्मवति सर्वदा । निप्पपश्चे निष्प्रपश्चा निरीहात्मगुणक्रिया ॥ आदिभूता महालक्ष्मीः सीता तु विभवे मता । आविर्भावे क्षिती जाता जानकी दिव्य- रूपिणी ।। ८५॥ यातुधानक्षयकरी पतिव्रतपरायणा । पालिनी सर्वसत्त्वानां धर्मस्थापनकारिणी ।। ८६ ॥ संहारे समनुप्राप्ते तामसी शक्तिरुत्तमा । महाकाली करालास्या कल्पान्तक्षयकारिणी ॥ पूर्णरूपेण साकेते नित्यलीलारसोत्सुका । मया रामेण रमते क्षणविच्छेदकोतरा ॥ ८८ ॥ साकेतकपुरद्वारसरयूकेलिकारिणी । कोटिगन्धर्वकन्याभिरालीमिर्भाति भामिनी ॥८९॥ इयमेव नदी विष्णोः परमप्रीतिदायिनी । भूमौ भाति सुपुम्नेति वैकुण्ठपदायिनी कृतावतारः श्रीरामो ह्यनया केलिभूतया । नेष्यत्ययोध्यामसिलामनायासेन मत्पदम् ॥ तत्र संतानकं नाम वनं दिव्यं मम प्रियम् । यत्र सीताभिधा लक्ष्मीर्वितनोति सदोत्सवम् अन्तःपुरे तु देवस्य रामलीलानुसेविनः । दिव्याः पारिपदाः सन्ति सुग्रीवाद्या महा. बलाः॥१३॥ दिव्याम्बरधराः सौम्या दिव्याभरणभूपिताः । दिध्यगन्धानुलिप्ताङ्गा दिव्यमाल्पविभू- ॥ पिताः ॥ ९४॥ ॥ यज्ञसूत्रगणोपेता लसन्मौलिकिरीटिनः । सिंहासने समासाना ललनायुतसेविताः ॥१५॥ गदेषुचापशैलागतरुहस्ता व्यवस्थिताः । सुग्रीवराक्षसाधीशानन्दमारुतनन्दनाः ॥१६॥ पूर्वद्वारे तु सुग्रीवो दक्षिणे पवनात्मजः । पश्चिमे राक्षसाधीशो वालिपुत्रस्तथोत्तरे हनुमानगरुडोमो निशामय बदामि तौ । गरुडो विनतायां च ह्याविर्भवति भूतले ॥ निशामय महाभाग गरुडं तत्त्वमुत्तमम्। अमाकृतोऽयं पुरुपो नित्योऽप्राकृतदेहधृत् ॥१९॥ गरुडः पक्षिणामिन्द्रो वाहको बलिनां वरः । वासुदेवादिमूर्तिभ्यश्छन्दोमूर्तिरजायत ॥ चतुर्णामंशभूतोऽयं विहङ्गशः सदात्तनुः । अंशेन विनतायां वै संभवाऽस्थ युगे युगे तथा किंपुरुषोऽयं वै हनुमान्नामतो बली । महाशंमुरिति स्यातो रामरूपमुपाश्रितः ॥ संकर्षणसमुन्दूतो महाशंभुश्च शाश्वतः । अंशो भगवतः साक्षाच्छुद्धसत्त्ववपुर्धरः श्रीराममन्त्रतत्त्वज्ञः श्रीरामानुचरो बली। नित्यो महाविभूतिस्थईशान्यां दिशि संस्थितः मामनन्पत्तया ब्रह्मन्नुपास्ते प्रेमलम्पटः । महानन्दकभुक्श्रीमान्महाशक्तिसमाश्रयः स एव शिवरूपेण शं तनोति चतुर्मुस । अनन्योपासनं लोके सात्त्विकं प्रतिपादयन् ॥ श्रीविष्णुपार्पदवरो विष्णुधेपधरोऽव्ययः । चतुर्भुजो महोत्साहो महादेवो महेश्वरः ॥ सचाऽऽत्मानं द्विधा कृत्वा प्राकृतेऽप्राकृते स्थितः । रुद्ररूपेण संजातो ब्रह्मणो भृकुटी- तटात् ॥ १०८॥ स चैकादशधाऽऽत्मानं व्यतनोद्भीमदर्शनः । रुद्रः कल्पान्तकर्ताऽयं तामसस्तामसप्रियः।। आज्ञया वासुदेवस्य महाशंमुहरिप्रियः । रौद्रं रूपं समास्थाय विश्वहा समपद्यत ॥ ॥ ॥ १ क. काक्षमा।

·॥ [१ प्रथमोऽध्यायः बृहद्ब्रह्मसंहिता। रुद्र एव पुनः प्रोक्तो विष्णुना प्रभविष्णुना । पाखण्डशास्त्रं व्यतनोन्मद्यमांसप्रशंसकम् ।। शवं शाक्तं पाशुपतं डामरोडीनशावरम् । नानादेवप्रधानं च मत्तो वे मुख्यकारणम् भूयः शंभुहरेः प्रीत्ये वानरं रूपमुदहन् । रामलोके दक्षिणस्यां दिशि वीरो विराजते । काकुत्स्थो राघवो जातो रामो राजीवलोचनः । अञ्जनीगर्भसंभूत आञ्जनेयो बभूव सः॥ महामागवतो वीरो हेलोलधितवारिधिः।आजन्म ब्रह्मचारी जानकीप्रीतिभाजनः॥ सीतादत्तमहाहारशोभितोरुमहाभुजः । श्रीरामवाहनः श्रीमान्मपन्नाकाडूक्षितप्रदः सत्यसंधो महासत्त्वो लाप्रासादमञ्जनः । जानकीजीवनो जेता मौीयज्ञोपवीतवान् वीराधिवीरदोर्दण्डसण्डितारातिमण्डलः । चीत्कारगर्मसंहारी हारी कोपीनधृच्छिखी ॥ एवं स्वपार्षदेर्युक्तो नित्यमुक्तविराजते । लक्ष्मीनारायणः साक्षाद्भक्तानुग्रहकाम्यया ।। साकेतपश्चिमे पार्श्व गोलोकास्ये मनोरमे । महाकल्पतरूद्याना मथुरेति पुरी मता ॥ कोटियोजनविस्तीर्णा नित्योत्सवसमाकुला । वृन्दावनं गोकुलं च तत्पाचे चतुरानन ॥ अवं तु सर्वलोकेभ्यो गोलोके प्रकृतेः परे । बामनोगोचरातीतं ज्योतीरूपं सनातनम् ॥ नित्यं गुणमहोत्साहं नित्योत्सवगुणान्वितम् । सौभाग्यनिलयं कान्तमानन्दकरमन्दिरम् ।। नित्यानन्दमयं रम्य गुणोत्पत्तिमहोदयम् । सर्वर्तुगुणसंयुक्तं प्रमदागणसेवितम् ।। १२४ ॥ पुण्यद्विजसमाघुटं जुष्टं च परमर्पिमिः । सरितां जलकल्लोलविलोलनलिनीकुलम् ॥ तुलसीकुलसौभाग्यं नित्यान्तवनमोदितम् । वासन्तीचम्पकाशोकपारिजातमहोदयम् ॥ मालतीयूथिकाम्भोजकुन्दमन्दारसेवितम् । केतकीमल्लिकाहासं कदम्बधनमाण्डितम् ॥ दिव्यरत्नसमाकीण हरिवंशसुरक्षकम् । विमानावलिमियाप्तं नित्यक्रीडारसाश्रयम् ॥ तत्र वृन्दावनं नाम युतं कामदुधैर्दुमैः । द्वात्रिंशद्वनराजीभिः परीतं रसनिर्झरम् ॥१२९॥ तत्र रत्नमयी भूमिदिव्यकाञ्चनवेदिका । कर्पूरवालुकोपेतं पुलिनाच्छनदीवहम् ॥ १३०॥ साकेतात्पश्चिमे तत्र पुरं माथुरसंज्ञितम् । योपिद्रत्नमणिस्तम्भप्रासादायुतसंयुतम् ॥१३१ दिव्यचामरसंयुक्तं मुक्तादामविलम्बितम् । चन्द्रातपघनच्छार्य हेमकुम्मपुरस्कृतम् आबद्धवालामणिद्युतिरश्मिवितानकम् । पताकातोरणैर्दिव्यैः सुधासारघनाचलम् ॥ गोवर्धनगिरिज्योतिर्विद्योतितनमस्थलम् । शृङ्गोयतविमानाप्रमृदङ्गमधुर स्वरम् ॥१३४॥ यन्त्र गोवर्धनो नाम शैलः परमपावनः । निर्मितो गोपरूपेण केलये कलयाऽऽत्मनः नीलवैदूर्यसचितोलसत्काश्चनवेदिकः । तुङ्गशृङ्गाग्रविलरात्स्वच्छस्फटिककुट्टिमः।।१३६॥ सर्वतोनिपतदिव्यसुधासीकरनिर्झरः । रत्नसंबद्धकासारफुल्लाम्भोजवनस्थलः ॥ १३७ ।। पारिजातततिव्याप्तः सुगन्धानिलसेवितः । दिव्यदेवाइनागीतमुखरीकृतकन्दरः ॥ १३८॥ गलत्कुसुममध्यस्थमधुसंताननिझरः । मिलिन्दललितोद्दीततिरोहितविपश्चिकः ॥१३॥ हसकोकिलदात्यूहनिहादाबादकारकः । स्वच्छाङ्गणमणियातवद्धशृद्धाटकेपु च।।१४०॥ दिव्यचन्द्रराक्षिप्तकोटिनक्षत्रवैभवः । लीलानिकेतसोधायचन्द्रकोटिमरीचिभिः।।१४१॥ सुधाम्बुनिझरोद्भूतकासारविपुलोदरः । मन्दारकुञ्जकुहरविनिर्मितनिकेतनः ॥ १४६ ।। तुलसीकाननामोदविमोहितवधूजनः । श्रीकृष्णवदनाम्मोजस्मेरचन्द्रकशीतलः ॥१४३॥ ॥ १५. माजुष्टं।

·नारदपञ्चरावान्तर्गता- [.३ तृतीयपाद- गोपिकाचरणाम्भोजनसचन्द्रवपकृतः । उत्पत्तिकाञ्चनीरम्यनृत्यमण्डलमण्डितः कोटिदिव्याङ्गनापूर्वकलकण्ठस्वरोदमः । केलि सप्ताहणाबद्धमणिगर्तेषु सर्वतः ॥१४॥ जलयन्त्रोच्छलहारिनिपातपरमोत्सवः । केलिनिर्मितनीलाभ्रवितानस्फुटचञ्चल: सुधाशीकरसंसिक्तचन्द्रकच्छोदभूतलः । शिलातलसमाविष्टमृगनाभिसुवासितः ॥१४७॥ सुन्दरीचरणारक्तकातुकोद्रेकसंयुतः । अधित्यकासु गोवृन्दसमपडिविराजितः ॥१८॥ हरिन्मणिमयूखाभदूर्वाकाण्डधरोहितः । कैवल्यवाहिनी यन्न कालिन्दी विमलोदका ॥ सुवर्णपङ्कजोद्भूतपरागपटपिक्षरा । तटरत्नमयूखैश्च स्पृशन्ती गिरिकेतनम् ॥ १५० ।। दीपैर्नीराजयन्तीव वीजयन्तीव चामरैः । तीरसारसनिहाबोधयन्तीव गोपतिम्।। १५१॥ गोवर्धनशिसासनसंसुप्तवनमालिनम् । निर्गम्यगीतममलं समुत्थितजलोचया ॥ १५२ ।। आदर्शमिव चाऽऽत्मानं दर्शयन्ती रमापतिम् । वेणुनादामृतोन्मत्तमयूरनटनोदया॥ ५३॥ दर्शयन्तीव चाऽऽत्मानं प्रेमसंवर्तितोत्सवम् । तत्र रासस्थलं रम्यं कोटिचन्द्रसुशीतलम् ॥ यत्र वृन्दाभिधा शक्तिरास्ते श्रीकृष्णवल्लभा । प्रेममक्तिसमाख्याता वृन्दा तल्लोकपा- लिका ॥१५५ ॥ भक्तिमन्तोऽभिगच्छन्ति काननं कामितपदम् । एवं गोलोकसौभाग्यं वर्णितुं कः क्षमो जनः । यत्राहं मियया साकं रमे रसमयः सदा श्रीब्रह्मोवाच- मगवन्नरविन्दाक्ष वैकुण्ठपुरमण्डन । गोलोकास्यमिदं नाम नित्यलीलालयं स्मृतम् ॥ कस्मादूपं पृथकृत्य स्थितिमत्र जनार्दन । केन रूपेण भवता का लीलाऽत्र बदस्व मे ॥ श्रीभगवानुवाच- वैकुण्ठाख्यं परं स्थानमुक्त यत्प्रकृतेः परम् । पञ्चोपनिषदालाढमवाडानसगोचरम्।।१५९॥ कालक्रियातिरिक्तं तत्सर्वमानन्दमन्दिरम् । नित्यमुक्तजनैर्जुष्टं मत्कृपापाअधीक्षितः मल्लीलानुकृतं तब तारतम्यं तथाऽपि हिालीलायास्तारतम्येन प्रीत्याऽतिशयितो मया ॥ गोलोकोऽयं मया क्लिष्टो रसलीलाबुमुत्सया । तत्तेऽहं संप्रवक्ष्यामि शृणु चैकमना विधे सर्वावधितया स्थानमपारममलप्रभम् । महावैकुण्ठनिलयं यत्र श्रीरङ्गमन्दिरम् ॥१६३ ॥ यतो नाऽऽवर्तते भूयो गन्तव्यं नास्ति तत्परम् । अन्येषां तत्र गन्तव्यमाश्रितानां ततो जगुः ब्रह्मन्वैकुण्ठमध्ये च बाह्याभ्यन्तरभूतयः । विभवव्यूहलोकाश्च शुद्धसत्त्वेकरूपिताः ॥ एवं चाऽऽप्रकृतेर्लोकादा वैकुण्ठनिकेतनात् । अवान्तरविभागेश्च धैकुण्ठ इति चोच्यते ॥ विगतज्ञानवैकुण्ठशुद्धसत्त्वनिकेतनात् । आहुवैकुण्ठनिलयं साक्षाद्वीव पद्मज॥१६७॥ गोलोकारूपस्य देशस्य प्रवृत्ति प्रवदाम्यहम्। यतोऽस्य संस्थितिमिन्ना परयोन्नि महामते ज्ञानानन्दस्वरूपे शक्तिर्या परमा रमा। सा सूते द्वे महाशक्ती नित्ये में सुसदित्सया॥ यद्यप्यते ममेवाऽऽस्ता तथाऽप्येते रमासुसे । रमालीलाविनोदार्थ तदधीनतया स्थिते ॥ तत्रैकाऽऽधारशक्तिहि लीलारया द्वितीया मता । प्राकृताप्राकृतं सर्वमुभाभ्यामेव रक्षि- तम् ॥ १७१॥ क. मे विशदाशया २ क. ते परामुखे । पराली ।

·॥ ॥ [ प्रथमोऽध्यायः] बृहद्ब्रह्मसंहिता। प्रकृतिर्महदादीनां धारणात्सा धरा स्मृता । आकूर्मादखिलं विश्वं धत्ते सादृश्यरूपिणी एवं मद्रोमकूपेषु यावन्त्यण्डानि पद्मज । तावन्त्येका ततो देवी शक्तिराधारलक्षणा ॥ धत्ते तेनैव रूपेण यथाऽहं पुरुषोत्तमः । कूर्ममण्डूकशेपादीनभिव्याप्य विराजते तस्योपरि पुनः सैव पद्मिनी पत्रवजले । आमाति धरणी देवी सशैलवनकानना।।१७५।। सा मपा क्रोडरूपेण विधृता दशनान्तरे । सा द्वितीयावतारेण धत्ते विश्वं रमाज्ञया ॥ गोरूपा साऽभवद्देवी यथा वृत्तिर्नृणामभूत् । देहादिधारणं पुंसां जायते येन सुबत एवं प्रज्ञां च मेधां च यजनं सत्त्वसंस्थितम् । क्षीरेण या वितनुते वृष्टिं पुष्टिं प्रजामृतम्।। महोक्षरूपैः संतानः प्रजानां कर्षणेन च । कृषि प्रयच्छति ब्रह्मन्ययाऽन्नानि भवन्ति हि अन्नं हि प्राणिनां प्राणो ह्यन्नाद्वीय प्रजायते । वीयं प्रजननं तस्मादन्नं पृथ्वी श्रुति गौ ।। एवं वृत्तिप्रदानेन प्रकृति[णयोगतः । प्रयच्छति स्वधः स्थानं संसाराख्यं सुदुस्तरम् ॥ एवं तया महादेव्या प्राकृत सकलं जगत् । धृतं सर्वप्रकारेण जीवानां कर्मभुक्तये ॥१८२॥ तथैव कर्महीनानां नित्यमुक्तात्मनां मम । मच्छुद्धसत्वसंविष्टा धत्ते चाप्राकृतं जगत् ॥ आत्मनः पदमारभ्य ह्यनन्तं धाम मामकम् । मितिहीनं ज्ञानरूपं सदाऽऽनन्दमहोत्सवम्।। निरावरणकं शश्वकालातीतमगोचरम् । लक्ष्मीलीलास्पदं सर्व मयैव विधृतं सदा लीलाविष्टदा देवी कदाचिजलजेक्षणा । धरया विधृतं दृष्ट्वा धरा हवा च पार्थ- गाम् ॥ १८६॥ सोलासबदनं दृष्ट्वा कान्तस्य मम कामिनी । मन्दं जहास रुचिरापान परमेश्वरी॥ नित्यमाक्रीडितं नृत्यगानमानरसोदयः । आरकाडू-क्षे रमा देवी रमणेन यदृच्छया वैकुण्ठलीलाविच्छेदो दासानां यत्र संगमः । न भवेच पुनः स्वैरलीलाभङ्गो न जायते ॥ कथं द्वयं भवेत्तत्र स्थलान्तरमभीप्सती । तदा विज्ञातसंकल्पो देव्या विश्वकृदीश्वरः ।। द्विधाऽकरयमात्मानं धरया च श्रिया सह । धरा गोलोकरूपेण गोपीरूपेण सा प्रिया । गोपरूपधरोऽहं वै गोविन्द इति विश्रुतः । गोवर्धनाभिधं रूपं द्वितीयं मे प्रकाशितम् ॥ धराऽपि द्विविधा जाता गोरूपा भूमिरूपिणी । गावस्त्यनन्ता अभवन्कामदोहा मनो- रमाः ।। १९४ ।। दिन्ति मणिरत्नानि यद्यदिष्टतम विधे । भक्ष्यभोज्यानपानादि क्षीरमत्यद्भुतं वसु ॥ यासां दुग्धादनेनैव कायक्लेशो न विद्यते । जरामृत्युभयोद्वेगतृष्णाचा न भवन्ति हि ।। गोरूपेण धरा देवी गोवर्धनमुपाश्रिता। प्रवर्तयन्ती पयसा नदीमानन्दरूपिणीम्।।१९७।। आस्वादयन्ति गोविन्दमुरलीनादंसदसम् । क्षरन्ति गाव आनन्दसंदोहं क्षीररूपतः श्रीकृष्णवदनाम्भोजदत्तलोचनपश्य: । गोवर्धनादिकुशेपु विचरन्ति सहस्रशः ।। १९९।। तन्त्र नीलाम्बुदश्यामो बलवीवृन्दवेष्टितः । शिखिपिच्छकृतापीटो नटवेषधरो हरिः वन्यपुप्पधरो धेनुपालको नीलकुन्तलः । किशोरः केलिकलितः कदम्बतरुसं चलच्चामीकराकान्तपीताम्बरविभूपितः । स्थूलमुक्ताफलोदारहारभूपितकंधरः ।। २०२।। - ॥ -- ॥ १क.म् । मति । १ क स्खलन्ति । ३ क. 'दसावलम् । क. "स्ति तस्यैवाउन ।

·। ॥ नारदपञ्चरात्रान्तर्गता- [ ३ तृतीयपादे- स्फुरत्कुण्डलरम्यास्यो हास्यमोहितमन्मथः । धम्मिल्लमल्लिकामोदविभ्रान्तकनकालयः ॥ अप्राकृतनिशानाथज्योत्याधौतनिशामुसे । मन्दारमण्डले दिव्यरासभूवलये मुदा गीयमानो गुणावासो गोपिकापरिरम्भितः । संगीतनिरतो नित्यं लास्यभेदविशारदः ॥ तत्रैका परमा शक्तिर्गोपीरूपधरा रमा । आत्मानमष्टधा कृत्वा रेमे गोपतिना सह ललिताद्याश्च ताः सख्यः श्रीराधानुगता मताः । योगपीठे महास्थाने संस्थिताः स्वानु- रूपतः ।। २०७॥ इति धीवृहद्ब्रह्मसंहितायां तृतीयपादे गोलोवर्णन नाम प्रथमोऽ याय. ॥ • ॥ आदितः श्लोकानां समष्टयङ्काः-२६५१ अथ द्वितीयोऽध्यायः ॥ २॥ मत्परैः ॥ ६ ॥ श्रीब्रह्मोवाच- देवदेवेश लक्ष्मीश गोलोकनिलये हरेः । गोविन्दास्यस्य देवस्य योगपीठ वदस्व मे । आत्मलीलाविनोदार्थ पृथक्कृत्य प्रकाशितम् । गोपरूपं च ते देव श्रुतं गोपिकया सह।। श्रीभगवानुवाच- ब्रह्मन्नलौकिकं ह्येतत्त्वया पृष्टं मम प्रियम् । योगिनामपि दुर्लक्ष्यं शान्तं मे परमं पदम् ।। वृन्दावनविधानेन सोऽहमेव न चेतरत् । यमुनातीरसंशोभिकल्पमन्दारपादपैः ॥४॥ सहस्रपत्रकमलाकारं माथुरमण्डलम् । मयैवाऽऽविष्कृतं ब्रह्मन्धरया कलया मम ॥५ ममैवाऽऽकाङ्कितं स्थानं श्रुतिमृग्यं निरन्तरम् । योगिभिर्मुनिवृन्दैश्च सदा ध्यातं च दिव्याप्सरोभिर्गन्धर्वैर्नृत्यगीतविभूषितम् । श्रीमवृन्दावनं रम्य पूर्णानन्दरसाश्रयम् ॥ भूमिश्चिन्तामणिस्तोयममृतं रसपूरितम् । वृक्षाः सुरद्रुमास्तत्र सुरभीवृन्दमण्डितम्॥८॥ सदा किशोररूपैश्च तरुणीतरुणैर्युतम् । ममांशैनित्यपुरुपैर्लक्ष्म्यशैः स्त्रीजनैर्वृतम् ॥ ९ ॥ मन्दानिलविनिधूतपद्मवेणुतमोमयम् । वसन्ततुकृतोद्रेकविहङ्गकलनिस्वनम् ॥१०॥ अशोकं दुःसरहितं जरामरणवर्जितम् । अक्रोधनममात्सर्यमभिन्नं निरहंकृतम् ॥११॥ गुणातीतं महद्धाम प्रेमभक्तिस्वरूपकम् । वृन्दया चावनं यस्मात्तस्माद्वृन्दावनं स्मृतम् गुह्याद्गुह्यतमं गूढं गोलोके तत्प्रतिष्ठितम् । बाह्याभ्यन्तरभेदेन भूमावपि पितामह ॥१॥ सहस्रदलपद्मस्य ज्ञेयमेतद्वराटकम् । अक्षरं नित्यमानन्दस्वरूपं स्थानमुत्तमम् ॥ १४ ॥ शुद्धसत्त्वेन हरिणा प्रविश्योत्तम्भितं विधे । तत्र गोविन्दरूपेण स्वयं क्रीडति राधया । एवं वृन्दावनं विद्धि गोवर्धनसमन्वितम् । तस्मिन्वृन्दावनारण्ये मध्ये मत्पीठमुत्तमम् ॥ सप्तावरणकं स्थानं श्रुतिमृग्यं निरन्तरम् । माणिक्यमण्डपं तत्र वितानध्वजमण्डितम् ॥ तन्मध्ये योगपीठे तु नानारत्नपिराजितम् । तदष्टकोणनिर्माणं दर्पणाममनूपमम् सहस्रस्तम्भसंबद्धमणिकान्तप्ररोहकम् । मुक्ताच्छगुच्छविलसत्तोरणान्तातिसुन्दरम् • ॥ तस्योपरिस्थमाणिक्यमुग्धसिंहासनं महत् । दलाष्टकं तु तत्रैव कर्णिकाकेशरोज्ज्वलम् ॥ ॥

·{२ द्वितीयोऽध्यायः]
बृहद्रह्मसंहिता।
गोविन्दस्य प्रियं स्थानं किमस्य महिमोच्यते । श्रीकृष्णचरणाम्भोजसुखसंस्पर्शनक्षमम् ॥
तस्मिन्वीरासने ब्रह्मन्ध्येय तेजोऽद्वयं परम् । गौरश्यामात्मकं नित्यं वेणुपङ्कजहस्तकम् ।।
शिखिपिच्छकृतापीई नीलपीतपटावृतम् । मन्दस्मेरोज्ज्वलमुखं लोलताटङ्ककुण्डलम् ॥
कुनितालकवनाज कस्तूरीकुङ्कमान्वितम् । नासाग्रविलसन्मुक्तं केशपाशकृतोत्सवम्।।
संगोषितचतुर्बाहुं विकाशितचतुष्टयम् । अनन्दाश्लिष्टवलयोद्दीप्तमम्लानमालकम्.
दाडिमीबीनदशनं पकविम् फलाधरम् । काश्मीररचितोरस्क किङ्किणीनिनदोत्सुकम् ॥
अंसापितभु चारुचरणालक्तकममम् । अभिन्नरूपगद्वैततत्त्वमम्भोजलोचनम् ॥ ७ ॥
ज्ञानानन्दैकनिलयमवाड्मनसवैभवम् । प्रेमसंसक्तहृदयं प्रेमार्णवविनोदकम् ॥२८॥
प्रेमकल्पलताबीज प्रेमपादपसरफलम् । गौरं तु राधिकारूपं राध्यते पुरुपोऽनया ॥२९॥
सर्वावस्थासु देवेश श्रियो रूपान्तरं हि तत् । यथा च चन्द्रिका चन्द्रे प्रभा भानी हुता.
शने ॥३०॥
-
॥
यथा मधुरिमा नीरे स्पर्शनं मारुते यथा । गन्धः पृथिव्यामनघो राधिकेयं तथा हरी ॥
आश्रयः पुरुपः पूर्णो गोविन्दो नित्ययौवनः । कणिकायां स्मरेदेतदोपिकाकृष्णयो-
यम् ।। ३२॥
दलेपु ललिताद्याश्च शक्तयोऽष्टी प्रकीर्तिताः । संमुखे ललिता देवी श्यामला पीतवा.
ससा ।। ३३ ।।
उत्तरे श्रीमती ज्ञेया ईशाने श्रीहरिप्रिया । विशाखा च तथा पूर्वे शैव्या चाऽऽग्नेयके
मता ।। ३४ ॥
पद्मा च दक्षिण भद्रा नैत्रते परिकीर्तिता । तत्पार्श्वदलभूमागे पुनरष्टौ प्रकीर्तिताः
चन्द्रावली चन्द्ररेसा वृन्दा वदनसुन्दरी । श्रीप्रिया श्रीमधुमती शशिलेखा च कुअरी ।।
सुमुखा च क्रमादिक्षु विदिक्षु च यथा तथा । पोडश प्रकृतिश्रेष्ठाः प्रधानाः कृष्णवल्लमाः
वृन्दावनेश्वरी राधा तथा चन्द्रावली प्रिया । अष्टौ तथा चतुःषष्टिगणो नित्यः प्रकी-
तितः ॥३८॥
मुक्तानां ये गणाः प्रोक्तास्त्रिकोट्यः कमलोद्भव । आराधितः परानन्दो भगवान्गो-
कुलेश्वरः ॥ ३९॥
श्रुतयः श्रीशपादाब्जरसपानपिपासया । सखीरूपत्वमापन्नाः साधनाभ्यासयोगतः
विहरन्ति सदा विष्णो रासलीलामहोत्सवे । एवं च देवकन्यानां गणोऽपि हि पिता.
मह ॥४१॥
तथैव मुनिकन्याश्च कोटिकोटिप्रमाणतः । सेवन्ते परमे लोके नित्यं निर्गुणसंज्ञके
कामिनीनां त्रिकोट्यस्तु नानाकर्मपरायणाः । गोविन्दरसनिमिन्ना गायन्त्यः प्रेमवि-
॥
.
।
नानावदग्ध्यनिपुणा दिव्यचेपाम्बरान्विताः । सौन्दर्याश्चर्यलावण्यकटाक्षातिमनोहराः ॥
एकान्ताभितगोविन्दास्तदयस्पर्शनोत्सुकाः । तदन्तरे च घात्मानं कृत्वा नवनवा-
कृतिम् ॥ ४५ ॥

·॥ ॥ ९२ नारदपञ्चरात्रान्तर्गता- [ ३ तृतीयपादे- वेणुना मोहपन्विश्वं हरिनृत्यति मण्डले । मन्दिरस्य ततो बाह्य प्रियपारिपदावृते तत्समानवयोवेपाः समानबलपौरुषाः। समानरूपाभरणाः समानगुणकर्मिणः ।। ४७ ।। समानगुणसंगीतवेणुवादनतत्पराः । श्रीदामा च सुदामा च वसुदामाऽथ किङ्किणी ॥ विज्ञेयोः पूर्वतो ह्येते क्रमाद्वारचतुष्टये । स्तोककृष्णसुभद्राद्या गोपालाश्च तथाऽपरे।।४९॥ शृङ्गत्वेनविपाणाड्याः सर्वे चारुचतुर्भुजाः । तत्पश्चात्सुरभीवृन्दं परमानन्दसंकुलम् क्षरत्पयोभिर्गोविन्दमनुसंसृत्य तिष्ठति । तद्बाह्ये फुल्लमन्दारो वेदिकामिविराजते गोलोके रमते दिव्ये नित्यमेव हरिः स्वयम् । गोलोकं पट्टवस्त्रे वा मण्डले वा सुधामये।। विलिख्य पूजयन्तो ये ते यान्ति परमं पदम् । वृक्षवृन्दावनं कृत्वा शारद्यां निशि पद्मज ॥ ५३॥ अनुकुर्वन्ति ये लीलां ते यान्ति परमं पदम् । राधाकृष्णाभिधावं तु कारयेत्मतिमासु च दम्पत्योर्वा परं भक्त्या ससीनां तु विशेषतः । रासलीलोत्सवं पश्येद्ध्यायेद्वाप्रेमसंप्लुतः अन्ते गोलोकमायाति संत्यज्य प्राकृतां तनुम् । इत्येतद्विभवस्थानं व्यूहात्परतरं मतम् ॥ तस्मात्परं तु वैकुण्ठस्थानं नारायणस्य हि । अनन्तपारं तत्स्थानं यत्र श्रीरङ्गमन्दिरम् ॥ वेङ्कटादिरिति स्यातो यत्र नारायणात्मकः । गोविन्दात्तु ह्यधः स्थानं वासुदेवस्य पद्मज ॥५८॥ - स्वर्णरत्नमयी भूमिर्दिव्यमाणिक्यवेदिका । रत्नसिंहासनं तत्र पादाष्टकविनिर्मितम् ॥ संस्थितो रमया साकं वासुदेवश्चतुर्भुजः । इन्दनीलमणिश्यामो नीलकुञ्चितकुन्तलः ॥ पद्मपत्रविशालाक्षः स्फुरन्मकरकुण्डलः । शङ्खचक्रगदापद्मवनमालाविराजितः ॥ ६१ ॥ श्रीवत्सकौस्तुभज्योतिषियोतितभुजान्तरः । पीताम्बरधरः स्रग्बी तुलसीमालया वृतः ॥ वात्सल्यादिगुणोपेतः सच्चिदानन्दविग्रहः । रुक्मिणी सत्यभामा च शैव्या चैव सल. क्ष्मणा ॥६३ ॥ मित्रबिन्दा सुनन्दा च तथा जाम्बवती मता । सुशीला चाष्टमी ह्येता वासुदेवस्य शक्तयः ।। ६४॥ वासुदेवादधौ धातः संकर्षण उदाहृतः । शुद्ध-फटिकसंकाशो रक्ताम्बुजदलेक्षणः॥६५॥ नीलाम्बरधरः श्रीमानेककुण्डलमण्डितः । दिव्यगन्धविलिप्ताङ्गो मधुपानविधूर्णितः ॥ सहस्रफणमाणिक्यज्योत्सानीराजिताम्बरः । रेवतीसेवितपदो हलहस्तश्चतुर्भुजः।। ६७ ॥ पमरुद्रमहाकालरूपधृरहृदि संस्थितः । शेपोऽयं वासुदेवस्य धनन्तोऽनन्तविक्रमः संहा सर्वलोकानां स्वयं सर्व करोति हि । संकर्पणो महाविष्णुर्विद्याबलसमन्वितः ।। कालस्य सर्वभूतानां रुद्रस्य च यमस्य च । अन्तर्यामित्वमास्थाय जगत्संहरते प्रभुः स्वयं तु साक्षाद्देवस्य शय्याभूतोऽहिरूपधृक् । संकर्षणाद्धः साक्षात्माद्युम्नं मण्डलं मतम् रत्या स्वर्णमये पीठे संस्थितो भगवन्मनाः। जगन्मोहनसौन्दर्यः किशोरोऽरुणलोचनः।। दिव्यालंकारसंयुक्तो वशीकृतजगत्रयः । तव प्रजापतीनां च कालस्य च यमस्य च अन्तर्यामित्वमास्थाय प्रद्युम्नश्च करोति हि । अनिरुद्धस्ततोऽप्यर्वाग्दिव्यसिंहासने स्थितः ॥ क. 'या. सर्व । २ स. 'प्यारूपोऽहि ।

·यमस्य च ॥७५ [२ द्वितीयोऽध्यायः वृहद्रह्मसंहिता। ईश्वरः सर्व लोकानां शान्त्या देव्या समास्थितः। मनूनां पार्थिवानां च कालस्य च अन्तर्यामित्वमास्थाय स्थितिमातनुतेऽनुजः। एवं ब्रह्मन्हरेलीला शुद्धसत्वमयी स्थिता अप्राकृते परे व्योनि लोकाः सन्ति च भूयशः । वासुदेवादिमूर्तीनां व्यूहस्थानं प्रकी. तितम् ॥ ७ ॥ मत्स्यादीनां तु मूर्तीनां विभवस्थानमुत्तमम् । भूमावपि चतुर्ग्रहाः सन्ति पवाजसंभय ।। धैकुण्ठं परमो लोको विष्णुलोकस्त्यनुत्तमः । श्वेतद्वीपं सुरम्यं तु क्षीरसागर उत्तमः एवं चतुर्धा व्यूहस्तु मयैव प्रकटीकृतः । जलावरणमध्ये तु वैकुण्ठं प्रथमं स्मृतम् ॥ ८ ॥ कोटिवैश्वानरमख्यं परमं धाम चाव्ययम् । तस्मिन्देवमती नाम पुरं रम्यमनुत्तमम् ।।८१॥ चतुरिसमायुक्तं चण्डाद्यैरभिरक्षितम् । सहस्रयोजनोत्तुद्धेः पाकारैरुपशोभितम् ॥ ८२॥ समानरूपा: श्रीविष्णोर्यत्र सन्ति स्त्रियो जनाः। मन्त्राटाक्षरसंसिद्धा भक्त्या पोडश- रुपया ॥८३॥ यान्ति तत्पथमं व्यहं यद्गत्वा न निवर्तते । मोदन्ते विष्णुना साकं भक्तास्ते शाश्वतीः समा:10८४॥ पुनस्तेनैव यास्यन्ति तत्पदं प्रकृतेः परम् । ये याता वैष्णवे लोके भक्त्या ते न पतन्ति हि ऊर्ध्वादूर्ध्व प्रगच्छन्ति कर्मिणोऽधः प्रयान्ति हि । विष्णोरनुचरत्वं हि मुक्ति, सद- तिर्मता॥८६॥ न कर्मबन्धनं जन्म वैष्णवानां च विद्यते । न दास्यं परमेशस्य बन्धनं परिकीर्तितम् सर्वबन्धविनिर्मुक्ता हरिदासा निरामयाः । यत्राहं रमया साधं सर्वलक्षणलक्षितः ॥८८।। वैष्णवोऽटाक्षरं जप्त्वा तत्र चैति न संशयः । तस्मिन्मणिमयस्तम्भे सहस्ररविवर्चसि ॥ विमाने शुशुभे दिव्ये संस्थितो भगवान्हरिः । तत्र चाऽऽधारशक्त्यादिधृते पीठे हिर- मये ।। ९० ॥ ॥ अष्टपन्नाम्बुजे लक्ष्मीबीजाये काणकालये । तत्र नारायणो देवो दक्षपाधै रमापतेः।।९१॥ स्वर्णवर्णा दव्यपात्रमातुलझकराम्बुजा । वामतः पृथिवी देवी नीलोत्पलदलप्रभा नानालंकारसंयुक्ता विचित्राम्बरभूपिता । रक्तोत्पलं करद्वंद्वे धान्यपात्रं शुभं तथा दधानाऽधः कराब्जाभ्यां धरित्री विश्वसुन्दरी । दक्षाग्रे च समासीना सचामरकराम्बुजा विमलाद्याः शक्तयश्च सर्वलक्षणशोभिताः । श्रीमदटाक्षरे भन्ने सिद्धानां वै मनीषि- ॥ णा ॥ ९५॥ गम्यः स वैष्णवो लोको नेतरेपां कथंचन । वैकुण्ठं प्रथमं व्यूहमिति ते प्रतिपादितम् ।। द्वितीयं वैष्णवं व्यूहं शृणु वक्ष्यामि सुबत । योऽयं नित्य इति ख्यातो लोको वै वैष्णवः स्मृतः ॥ १७ ॥ स लोको विमल: पुण्यः शुद्धसत्त्वमयः शुभः । मध्याह्नसूर्यसाहस्रयुगपद्भासितः सदा कल्पान्तेऽपि न लीयेत सत्यलोको महत्तरः । मणिबद्धमहास्वर्णप्राकारपरिशोभितः ॥ १ क. मू । रम्यं तद्वैष्णवे लोकने ।

·[२ द्वितीयोऽध्यायः बृहब्रह्मसंहिता। श्रुतिः स्मृतिर्मनिर्धन्या वृद्धिवृष्टिर्मनीषिणी । दास्यस्त्येताः श्रियः प्रोक्ताः सर्वकैकर्य- कारिकाः ॥ १२९ ।। अनन्तवैनतेयादिदेवता नित्यकिराः । साध्या मरुदणाश्चात्र वसन्त नित्यदेवताः ॥ ये विष्णुमन्त्रजप्तारः सततं श्रद्धयाऽन्विताः । ये द्वादशीवते युक्तास्तत्पदं यान्ति तेऽव्य- यम् ॥ १३१ ।। विष्णोः पडक्षरं मन्नं प्रणवाद्यं तु ये जनाः । जपन्ति कृतसंस्कारा हेतिभिर्गुरुणा तनी॥ तेषां मदेकचित्तानां मामकं पदमुत्तमम् । विष्णुलोकेति विस्यात नान्यसाधनकोटिभिः।। न दैनच दानश्च न यज्ञैर्न बतैस्तथा । मातुं न शक्यते लोके विना विष्णुप्रसादतः ॥ भक्त्या वानन्यया पातुं शक्यं विष्णुपदं नृणाम् । तस्मात्संपूजयेन्नित्यं भक्त्या देवं जनार्दनम् ॥ १३५॥ चतुर्थं त्वपरं व्यूहमवधारय पद्मज । दिवौकसां च रक्षार्थ दुग्धाब्धी परमेश्वरः ॥१३॥ सुधांशुकोटिसंकाशे सहस्राक्षेण शोभितः । पुरंदरैः सयूथैस्तु च्छादिते दुग्धवारिधी ।। तस्मिन्ननन्तपर्यङ्के शेते[ऽसौ] विस्तृतोच्छिते । दिव्यासनसमासीन: पद्मनाभोऽच्युतो हरिः ॥ १३८॥ नीलजीमूतसंकाशः पद्मपत्रायतेक्षणः। विवस्वत्कोटिसंकाशकिरीटेन विराजितः ॥ नानावर्णोज्ज्वल दिव्यकुण्डलाभ्यां विराजितः । बालार्कसदृशज्योत्स्ना(तिः) पीतवस्त्रेण वेष्टितः ॥ १४०॥ शङ्खचक्रगदाशाखड्गहस्तैविभूषितः । दिव्य भूषायुधाक्रीडयानपारिपदैर्वृतः॥ १४ ॥ सहशी तस्य देवी तु रूपशीलगुणादिभिः । तप्तकाञ्चनसंकाशा तप्तकाश्चनभूपणा ॥ शुक्लाम्बरधरा शुभकुसुमाश्चितशीर्पजा । कस्तुरीतिलकोपेता रत्नसीमन्तशोभिता ।। विभ्रती चोयबाहुभ्यां हेमपद्मयुगं शुभम् । इतराभ्यां समाश्लिष्य भर्तारं निविडं सदा ॥ १४४॥ आलोकयन्ती सततं विदशान्स्वकटाक्षकैः । संगीतानन्दनपरैः सिद्धचारणकिंनरैः ॥ देतेपेर्याध्यमानस्तु ब्रह्मरुद्रादिदेवतैः । संस्तूयमानस्तत्रेशो देवानाममयं ददौ ॥ १४६ ॥ देवानाममयं दत्त्वा सर्वदेवेश्वरो हरिः । निहन्ति राक्षसान्दुष्टान्क्षीराधिकृतकेतनः अधऊवं विमागेन व्यूहाष्टकमुदीरितम् । नवमं तत्र गोलोको यत्र पुर्योऽप्यनेकशः ।। महन्दूतं ततश्चोर्ध्वमनन्तमविकल्पितम् । निःसीमममलं धाम बाहानोगोचरं परम् मुक्तिस्थानं ब्रह्मपदं स्थानातीतं च निर्मलम् । मूलं संसारवृक्षस्य कारणं मनिकेतनम् ॥ मामेकं शरणं प्राप्ता मदनुध्यानमास्थिताः । मामेव प्राप्नुवन्तीति नाऽऽवर्तन्ते पुनश्च ते ॥ इति श्रीबृहद्रासंहितायांतीयपाद अवलोकवर्णनं नाम द्वितीयोऽध्यायः ॥ २॥ आदितः श्लोकानां समष्टयङ्काः॥ २५०२ ॥ ॥ १ रा. भूपिणी ।

·६ नारपञ्चरावान्तर्गता- [ ३ तृतीयपाः- अथ तृतीयोऽध्यायः श्रीनारायण उवाच- ब्रह्मयूज़ निवासस्य सन्ति स्थानानि भूयशः । तान्यहं तेऽभिधास्यामि यदि ते श्रवणे स्पृहा ।। १ शुभाशुभलतोद्भूतसुखदुःखफलानि वै । मुखञ्जनो यदा याति ह्यवशः स्वरधस्तथा ।। श्रीमन्नारायणस्यैव प्रसादो जायते यदा । निर्हेतुकदयालभ्य आचार्य संश्रयेत्तदा ॥३॥ आचार्यालब्धसंस्कारो दासत्वमवलम्ब्य च । कैंकर्यतत्परो ब्रह्मन्दैहिकै!पलिप्यते ॥४॥ राजभृत्यो यथा लोके राजार्थेऽप्यशुमं वहन् । नैदोपालभ्यते तदेकान्ती मत्परो मुनिः मपि चाऽऽधाय कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा करोति यः । लिप्यते न स पापेन पद्मपत्रमि- वाम्भसा ॥६॥ ज्ञात्वाऽऽमलोकममलं नित्यमक्षरमव्ययम् । निर्विकारमनौपम्यमानन्दज्ञानसंश्रयम्॥ ७ ॥ आत्मानन्दरसास्थादनिवृत्ताशेपलालसः । त्यजेज्वलनवत्सर्वमात्मेतरमिदं जगत् ॥ ८ ॥ देहादहंकृतिं हित्वा ममत्वमितरेषु च । केवलं ब्रह्मभावत्वमात्मनो धनुमाययन् ॥ ९ ॥ बह्माहमिति यो ब्याट्रह्माभ्येति विचक्षणः । देहोऽहमिति भावेन यथा मायामुपैति हि इयमण्डारिमका माया सप्तावरणसंयुता । कार्यरूपा समभ्येति देहेऽहंकारिणं नरम् देहाहंकारनिर्मुक्तं ब्रह्मशेषत्वभाविनम् । ब्रह्माभ्येति परं साक्षाऽयवस्तुविवर्जितम्॥१२॥ प्रधानात्परतः साक्षावानेकरूपतः । तदाऽभ्येति नरो ब्रूते तवाहमिति यो मपि प्राप्यं भोग्यं परं ब्रह्म येपामात्मा च पद्मज । ब्रह्मविद्ब्रह्म भवति ब्रह्ममुग्ब्रह्मणोऽच्युतः। अतो देहात्परः स्वात्मा देहभूतः परात्मनः। तमात्मानमनुध्याय विमुक्तो जायतेऽब्जज ॥ विजित्य प्राणमक्षाणि प्राणायामेन साधकः । आत्मस्थमात्मपुरुपमादेहान्तमनुस्मरन् । अन्ते विष्णुमनुवज्य सुपुन्नावर्त्मना पतिः । शिरःकपालं संभित्त्वा(ध) मामेति परमं पदम् ॥१७॥ अग्निज्योतिरहः है. शुक्लः पण्मासा झुत्तरायणम् । नत्र प्रयाता गच्छन्ति ब्रह्म ब्रह्मविदो जनाः॥१८॥ ब्रह्मन्मद्भक्तियुक्तो यद्यन्तकालेऽचिपा ब्रजेत् । उत्सवो जायते भूयानूयलोकनिवासि- नाम् ॥ १९॥ आयास्यति हरेर्दास इह मार्गवशादिति । मन्दिराजिरसौधाग्रसंस्कारो जायते भृशम् ।। सौधायेपु वितन्यन्ते पताका भानुभास्वराः। विस्तार्यन्ते वितानानि हैमानि परितो दिशः आस्तीर्यन्ते विता(मा)नेपु समासु भवनेषु च । कोमलानेकवर्णाट्यमहार्हास्तरणानि च निति जालरन् यु मुक्तादामविलम्बिपु । कृष्णागरुमहामेधूमधारा सरिद्वरा ॥२३॥ उत्तुगरत्नराचितवेदिकामणिमण्डपे । सिंहासनोज्ज्वल चारुचामराणि लसन्ति हि॥२४॥ चन्दनागरुकस्तूरीजलेरानन्दवधिभिः । सिच्यन्ते राजसझानि हरिदासानुतुष्टये ॥२५॥ १ स जवानि।

·[३ तृतीयोऽध्यायः] बृहदासंहिता। मृदङ्गवीणापणवभेर्यानकवरुथशः । वाद्यन्ते कुसुमासारा निपात्यन्ते महीतले ॥ २६ ॥ ना(रा)गनृत्यस्तवोद्गारकरपाय सहस्रशः । तिष्ठन्ति सो( चो)त्सुका ब्रह्मन्गन्धर्वाप्स- रसोऽनुगाः ॥२७॥ एवमूर्ध्वप्रदेशेषु सर्वतो राजवर्मसु । अध्वं गच्छत्स भक्तेपु चोत्सवः संप्रवर्तते ॥२८॥ वैकुण्ठनाथसदने नित्यमुक्तजनाचिते । पुत्रोत्सव इव ब्रह्मन्निःसीमः संप्रवर्तते ॥२९॥ सुदर्शनः शसवर्णस्तथा ज्ञाननिकेतनः । प्रियंकर इति ख्याताश्चत्वारो विष्णुपादाः ॥ आयान्ति प्रभुणाऽऽज्ञप्ता नेतुमेकान्तिनं जनम् । शिथिलावयवैर्युक्तो यत्र भागवतः मुहद्दर्शनं दत्त्वा प्रतोप्यामृतजल्पनैः । वियोज्य बाधकरणरन्तः संयोज्य वृत्तिभिः ॥ कृत्वाऽन्तःपाणसंयुक्तं प्राणांश्चिति नियोज्य च । चैतन्यं भूतसूक्ष्मस्थं नयन्त्यू हरिप्रियाः ॥ ३३ ॥ हृदयासनतो नीत्वा सुपुम्नायां निवेश्य तैः । गन्तव्यदेशान्संस्मृत्य नीतो जीवो हरि- स्थितः ॥ ३१॥ प्रियः ।। ३४॥ वासुदेवतरुच्छायां विश्नमाय विचिन्त्य च । पाथेयं भगवन्नाम पुण्डरीकाक्षसंज्ञितम् ॥ मन्त्रद्वयं च पाथेयं श्रीरङ्गं च सहायकम् । विश्रामदेशं विरज तिलवृक्षं तथैव हि ॥ लक्ष्मीपद्मसरश्चैव ह्याकाशं रत्नमण्डलम् । विचिन्त्य चेतसा धीरो देवयानाय चोद्यतः॥ विद्याभ्यासबलेनैवं भित्त्वा ब्रह्माण्डमण्डपम् । तत्संबन्ध्यर्करश्मीनां सह योगमुपेत्य च ॥ मणावं रथमारुह्य बुद्धिसारथिना धृतम् । मनःमयहवान्धीरो याति विष्णोः परं पदम् ॥ नाड्या सूर्यमतीत्याथ चन्द्र भित्वाऽमृतात्मकम् । तेनैव सत्कृतो भूत्या स्थूलदेहं विहाय सूक्ष्म शरीरमालम्ब्य गमनाय समुद्यतम् । नपन्ति स्वस्वसीमान्तचिरादिमुखाः मुराः॥ अचिर्दिनं शुक्लपक्षः पण्मासाश्रोत्तरायणम् । संवत्सरोऽथ वायुश्च भास्करश्चन्द्रविद्युती॥ वरुणेन्द्रप्रजाधीशा एते मार्गाधिदेवताः । नयन्ति स्वस्वसीमान्तं सत्कृत्य भगवत्मियम् ॥ नानोत्सवाननुभवन्मुकृतिप्रत्युपस्थितम् । स्वस्य चाव्याहतैश्वर्यमाकलय्य प्रसादजम् ॥ धन्योऽयं दासमावोऽस्ति येन दासी कृता इमे । मदाज्ञामनुवर्तन्ते ब्रह्मेन्द्रादिपुर:सराः॥ एवं मोगान्क्रमप्राप्तान्मुक्षानोऽयं यदृच्छया। भगवच्चरणाम्भोजरसचिन्तनतत्परः ॥४६॥ ब्रह्माण्डभित्तिमभ्येति गृथ्वीतत्वं कृतावृतिम् । पृथिव्यादिमहातत्त्वान्याविध्य पुरुषैर्युतः नियति तेन मार्गेण ब्रह्मन्मार्गान्तरं विना । मुक्तिद्वारमिदं ह्येकं विद्धि पनसमुभव ।। तदूधगमने काले वयः सन्ति पयोधयः । तानुलध्य प्रयातस्य पुण्यतीर्थति नामतः नद्यः समुपतिष्ठन्ति तदूर्वगमने पुनः । एको मोक्षपदं नाम मार्गस्तिष्ठति पद्मज पुण्यवृक्षसमाकीर्णो धाममो मुक्तिसंनिमः । भोग्यं मनोहरं यत्र देवानामपि दुर्लभम् ।। अयं तु पूर्वमार्गेभ्यः स्थितः शतगुणाधिकः । तमुलध्य स्थितश्चान्यः कोटियोजन- वान्परः ।। ५२॥ समेत ख सरमा नौ ३ स. तो याति स्थू।

·[ ३ तृतीयपादे-
नारदपश्चरावान्तर्गता-
तं मुक्त्वा पुनरभ्येति मगवत्कीर्तनध्वनिः । निःसीमानन्दमासाद्य तस्मिन्नाश्रममण्डले
तं पिबन्नेव संयाति योजनानि बनेकशः । ततस्तु विष्णुलोकोऽस्ति पूर्वोक्तासर्व-
लोकतः॥५४॥
सहस्रगुणितो भूत्वा स्थितोऽयं परमाद्भुतः । अत्युन्नतो महोत्साहो महाश्चर्योऽतिशो.
भितः ॥ ५५॥
पत्र रत्नोज्ज्वला भूमिर्माणिक्पस्तम्मसंचिता । हेमप्रासादविमवो निःसीममुससंगतः ॥
धनरुपयनैश्चैव कासारः स्वर्णपङ्कजः। भ्रमभ्रमरझकारमधुरैनित्यरूपधृत ॥५७॥
चतुरिसमायुक्तो द्वारनामानि वै शृणु । आत्मप्रकृतिकैवल्यधर्मनामानि पनज ॥ ५८ ॥
समष्ट्रयन्तानि जानीहि तत्र तानि हरिप्रियः । स्थितिं माप्नोति मुचिरं प्रकृत्यापरणं
विदम् ॥ ५९॥
प्रकृतविजयं कृत्वा स्थितिस्त्वत्र पितामह । मत्प्रसादादहिश्चाण्डादलिप्तः प्रकृतावपि ॥
अयं तु विष्णुलोको हि प्रधानाधिपतेर्मम । प्रधानमत्र विज्ञेयं मूलसंज्ञं महागते ॥६॥
उलथ्य मूलप्रकृतिमचिरादिमहापथि । कोटिनये योजनानां गते सति चतुर्मुख
विरजातीरमभ्येति विश्वदुःखमनुस्मरन् । अगत्वा शरणं विष्णु कोटिजन्मन्युपाजितम्।
यमयातनयोतमद्भूतं विपमुच्यते । प्रशमाय महामाग विरजातीरमाश्रितः ॥ ६४॥
प्रधानपरमव्योम्नोरन्तरे विरजा नदी । उन्मुच्य वासनारेणूनूचं गच्छति मत्परः॥६५॥
तब सूक्ष्मतनुं त्यक्त्वा वासनारेणुगुम्फिताम् । यो वे भवति देवेश मत्पदारोहणाय हि॥
इति श्रीपहायसहिताया तृतीयपाद ऊपलोकपर्णनेऽविरादिकपनं नाम तृतीयोऽध्यायः ॥३॥
आदितः श्लोकानां समष्टयङ्का:-- ॥२५६८॥
भप तृतीयपादे चतुर्थोऽध्यायः
--
श्रीमगवानुवाच-
उत्तीयं विरजां ब्रह्मनजो निधूय वैष्णवः । स्नानेन वै सुमतिमान्नश्वत्थमुपयाति हि ॥
सत्राश्वत्थतरुच्छापामाश्रिता ये ज़मानवाः । तेपो पाणितलैः स्पृष्टः क्षालिताशेपवा.
सन: ॥२॥
सूक्ष्मदेहं परित्यज्य सूर्यकोटिसमप्रभम् । शरीरं दिव्यमासाद्य माति चारुचतुर्भुजम् ॥३॥
शङ्गचक्रगदापद्मदिव्यापधविराजितम् । पीताम्बरं घनश्यामं स्फुरन्मकरकुण्डलम्॥४॥
गर्मजन्मजरानाशयजितं देहमुद्दहन् । अतीय मानरोपादिक्षुत्पिपासादिविग्रहः ॥५॥
रागद्देपादिकं चैवमहताममते तथा । अनादिविपयास्वादवासनामिरुचिं तथा ॥६॥
मपं च सफलं हित्वा लावण्यादिगुणान्दितः। दिव्ययोवनमाधुर्पकल्याणादिगुणान्वितः॥
शुद्धसत्त्वात्मको भूत्वा भगवत्पार्षदोत्तमः । अमानवान्नमस्कृत्य तथा कृत्वा प्रदक्षि-
णम् ॥८॥
तेषामनुक्षया ब्रह्मस्ततो याति समाहितः । गत्वा योजनलक्षं तदुर्ध्वमायाति पादपः॥९॥

·[१ चतुर्थोऽध्यायः]
वृहद्रह्मसंहिता।
महार्जुनेति विख्याती विद्धि पटिशतानि च । विस्तारोऽस्प महाभाग झुन्नतो लक्षपो-
जनम् ॥१०॥
तन्मूले पुरुपो नीलमेघशोमश्रतुर्भुजः । तं दृष्ट्वा पुण्डरीकाक्षं मणिपत्य शुभावहम् ॥
दिव्यान्ये पुरुपानन्यान्मक्त्या दृष्ट्या स्वमानवान् । नेपामाज्ञामुपादाय पञ्चाशयोज-
नानि तु ॥१२॥
याति तय नदीमेकां शतयोजनविस्तृताम् । अप्राकृतजलां दिव्यां स्नानमात्रेण चेतसि ॥
ज्ञानमुरपद्यते ब्रह्मन्नैश्यात्मकमधोक्षजे । तत्तीरे मूर्तिमानेकः पुरुषो निजतेजसा ॥१४॥
ज्ञानमुदोधयन्नास्ते तं दृष्ट्या शतयोजनम् । याति मार्ग ततस्त्वेकलक्षविंशति वा पुनः ।।
योजनानां च विस्तारे लक्ष्मीपासरःस्थितः । तत्तीरे तिटवृक्षोऽस्ति लक्षयोजनमुन्नतः ।।
पञ्चाशद्योजनायामो मद्विभूतितया स्थितः । तत्संबन्धात्यसिद्धेयं तिलपुष्करिणी पुनः ।।
तस्यास्तीरं समासाद्य स्नात्वा तत्र विशेषतः । सुखरूपो हि भवति निरविद्यतया
स्थितः ॥१८॥
तच्छायामाश्रितस्याशु वैकुण्ठयरिचारिकाः । नेतुमायान्ति बहुशो दिव्याभरणभू-
पिताः ॥ १९॥
दिव्याः खियो रत्नदण्डचामरोज्ज्वलपाणयः । शतशो रत्नदण्डोद्यदारपत्रलसत्कराः ।।
नर्तक्यः शतशस्तब गायका वादकास्तथा । दीपकालंकृतारामा माल्यगन्धानुलेपनाः॥
शतं मालाकरा नार्यो वासोहस्ताः शतं तथा । चूर्णाञ्जनादर्शकरा युवत्यः शतशोऽन्य गु:
स्तुवत्योऽये प्रनृत्यन्त्यो नमन्त्यः शतशोऽवलाः । गृहीत्या सर्वसंमारान्हेगकुम्भपुरस्कृ-
तान् ॥ २३॥

·१०० नारदपञ्चरावान्तर्गता- [ ३ तृतीयपादे- पुष्करो(प्पको परि संस्थाप्य कृत्वा वाद्यभनि मुहुः । कृतानि चोजगुश्वास्य प्रबन्धैः शृणु तानि हि ॥ ३७॥ धन्योऽयमत्यजत्स्नेहमनात्मनि विगर्हिते । ममत्वं वनितापुत्रधनोपकरणेषु च ॥३८॥ मायामात्रमिदं ज्ञात्वा गन्धर्वनगरोपमम् । अतिदुस्त्यजमेतस्मिल्लोके विषयसेवनम् ॥३९॥ तृणीकृत्य हरी नेहमपूर्व संप्रवर्तयन् । सुलमो वायुसरोधः मुलमं वह्निवर्तनम् ॥ ४० ॥ समुदतरणं स्वल्पं नेन्द्रियाणां विनिर्जयः । आत्मानं भगवच्छेपं दास मत्वा मतैपणः । कैंकर्यवृत्ति संसाध्य समायाति हरेः पदम् । न कामणां गतिश्चैपा योगिनां न्यासिना तथा॥४२॥ किंकराणां गतिश्चैषा परभकान्तिनां मता। भित्ता चाण्डमतीत्यासा प्रधानं मूलकारणम् शुरोऽयमकरोदाशु चाऽऽ-मानमतिथि हरेः। एवं स्तुति समाकर्पा भगवत्पार्पदैः कृताम् वैकुण्ठद्वारसामीप्यं गतवान्प्रेमसंप्लुतः । अपश्यद्धेमसंबद्धगोपुराणि च पटिशः॥ ४५ ॥ विलसद्रक्तसोपानपकिपाकारवैभवान् । स्फुर्ज सौधाग्रसंघद्धपताकालनर्तकान् ॥४६॥ रणद्घण्टारयाकीर्णसुधाद्योतिगृहोलसत् । आगच्छाऽऽगच्छ भद्रं ते यतः करसंज्ञया॥ अपश्पद्यष्टिकासूचः पश्चरस्थविहगमान् । प्रविश्य तत्पुरद्वार मणिवेद्युल्लसत्ममम् ॥४८॥ वैकुण्ठनगरायेति नमस्कृत्य स्थितोऽभयत् । मुडिमुण्डादिविरयाताञ्भीदिव्य पुरुपान्पुर: विलोक्य प्रणतिं कृत्वा विशन्मध्यमवैक्षत । अनेऊलक्षप्राकारानुद्यानानि वनानि च ॥ मुक्तागुच्छलसच्छायामण्डपानि सहस्रशः। तोरणानि विचित्राणि हेमसिंहासनानि च॥ कलिसद्ममतोलीषु विचचार ततो भ्रमन । कोरियोजनमागत्य महामाकारमैक्षत ॥५२॥ प्यमाकारमप्ये प्रवालारयं ततः परम् । नवरत्नारयमप्यन्यं माणिक्यारयमनन्तरम् ॥ अनन्ता इति चाऽऽख्याताः सहस्रमवनान्तरः । गोपुरद्वारदेशेषु प्राकाराः सन्ति भूयशः गद्वारेषु स्थिता ब्रह्मन्पुरुषाचन्द्रवर्चसः । शुद्धसत्त्वमयाः सर्वे विकालज्ञा हरिप्रियाः॥ विश्वसृष्ट्यादिकां लीला जानन्तः परमात्मनः । सर्व कतुं समर्थास्ते प्रसादात्सर्वगाश्च ते॥ तान्नमस्कृत्य वीथीपु प्रविष्टः कोरियोजनम् । गतस्तदा पुनश्चान्ये पार्पदाः समुपस्थिताः। महावस्त्रालङ्कारालङ्कृताः कुम्भपाणयः । हेमपात्रगतानेकसंमारपरिपूरिताः ॥ ५८ ॥ गङ्गलौतिक्यधूपादीकुर्वन्तो जपनिस्वनैः । आशीभिर्वर्धयन्तोऽन्ये स्तुवन्तः स्तुतिभिः - - परे ॥ ५९॥ । गायन्तश्च प्रनृत्यन्तः प्रणमन्तः सहस्रशः । तदा विप्वक्सेनमुसाः पार्षदप्रवरा हरेः॥६०॥ सिंहासने समारोप्य पात्रे हेममये शुभे । संसाधितोदकैर्गन्धैः पादप्रक्षालन ततः॥६॥ कुर्वन्ति वनिताभिश्च वयं धन्या इति धनिम् । दिव्यानुलेपनाद्यैश्च धूपदीपानभोजनः। सत्कृत्य पादतीर्थन द्वारमानमभिषिच्य च । निन्युः सपुष्पकं मक्तं सत्कृतं साधुचर्यया॥ पादसंवाहनं चकुर्मार्यया गतमत्सराः । पुनः सपुष्पर्क मक्तं सत्कृतं साधुचर्यया ॥ ६४॥ मणिमण्डपसामीप्य प्रापयामासुरुत्सुकाः। स तस्मादवतीयोऽऽशु सादाचं धरणी स्पृशन् , स.पयुक' । २ ख स रात्रि५ । ३ ख. 'न्यः स्वाश्रममनारपर्य निषेश्य तम् । ६३६ ·7725 [५ पञ्चमोऽध्यायः ] वृहदह्मसंहिता ।। आनन्दमयदिव्याय रलमण्डपकाय च । नम इत्यनुवाकेन स्थितस्तदवलोकयन् ॥६६॥ इति प्रोवृदा संहितायां तृतीयपादे मणिमण्डपसमीपप्राप्तिकथनं नाम चतुर्थोऽध्यायः ॥ ४॥.. आदितः श्लोकानां समष्टयङ्का:-॥२६३४ ॥ भय ततीयादे पश्चमोऽध्यायः । श्रीमगवानुवाच- देवीप्यमानमणिनिर्मितवेदिकायां स्तम्मा लसन्ति नवकाममयाः समन्तात् । येपामसीमरजनीशमयूखजालेर्जीवन्ति सजनविलोचनसच्चकोराः ॥१॥ संकल्पकल्पितविचित्रमणिप्रवेकसोपानपतिविगलामणिप्रकाशाः । कुर्वन्ति वज्रघरिताजिरदर्पणान्तः संसृज्य दिव्यवसनास्तरणोपमानम् ॥२॥ आराममण्डपशिखाश्रितवारिपातविच्छिन्ननीरकणवृन्दमनूत्सृजन्तः । पुष्पः किरन्त इव मण्डपपादमूलं विष्वग्विमुग्धजलयन्त्रचपालसन्ति ॥३॥ मन्दारपादपपरागविपक्तमत्तभृङ्गावलीविस्तजातरतिप्रमेदैः । संसेवितं चलति चाप्सु मरालमालामञ्जीरनिस्वनचयैः परितो विगीतम् ॥ ४ ॥ नृत्यन्ति दिव्यवनिताः परितो निबद्धरत्नावलीललितमास्वरवेदिकासु । तन्मुग्धहासपरिपेशलवनचन्द्रपीयूपमानपरितकुरजशायाः ॥ ५॥ यत्रामलस्फटिकबद्धृतरोपक्लप्तकासारफुल्लकमलोस्थितरणुजालः । आबद्धतिकमहाजिरकेलिसद्ममद्भक्तिरन्तरतुलं विवशी करोति ॥६॥ यन्नेन्दुकान्तिमणिनिर्गत निर्झराणामारावपूरित सुधासितसौधमूर्ति । संघटिततयः शिखिनां कलापा निर्धूतपुच्छनिवहाः परितः स्वनन्ति ॥७॥ यनेन्दिरालिनियहा ललितं लतासु भृङ्गागनाभिरभिचुम्बितवक्त्रविम्बाः । चिन्वन्ति पुप्पसुफलानि हरेः प्रियायै मुग्धाधरद्युतिनिवेशितबिम्बबुध्द्या ॥८॥ माEि "नेत ॥९॥ यत्र प्रवृत्तरसकेलिविमुक्तमुष्टिकर्पूरपांशुपरिमनपदोरुमीत्या । संमार्जयन्ति खलु केलिगृहाणि मुग्धाः सत्पाणिपङ्कजदलैरसकृत्मयान्त्यः ॥१०॥ सत्पद्मरागघटितायुतकेलिसद्मदेदीप्यमानफलकानि मलीमसानि । विज्ञाय बाप्पपवनैः परिमार्जयन्ति चैलाञ्चलः प्रतिदिनं वनिता न रेणून ॥ ११ ॥ स्वर्णालवाल धनसाररजःप्ररूटमुक्तालतास्तवकराजविभूतयश्च । नीलामबद्धधरणीप्रतिबिम्बजलियोमागणं विरमयन्ति वधूमुखानि ॥१२॥ नृत्यन्ति पत्र बलमीपु गयाक्षधूमधारामवेक्ष्य शिसिनोऽम्बुदलब्धसौख्याः। तत्र प्रविष्टयनिताक्षिकटाक्षपातपीयूपवृष्टिमपिताः स्वरसंपदामिः ॥१३॥ म. सिक्षिता ·। नारदपश्चरावान्तर्गता- .. [२ तृतीयपादे-- १०२ आकारयन्ति पधिकालिनीनिषद्धचित्तानलीनतुलगन्धबहुप्रचारैः। स्थ्यास घुटनवचन्द्रकचन्दनानां सेकाश्च काननपदानि विभावयन्तः ॥ १४ ॥ मुग्धाङ्गन्नाभिररविन्दविलोचनाभिर्धमिलगलकुसुमोत्सवसंकुलाभिः । मन्दस्मितोज्ज्वलसुधामधुराधराभिगायन्ति दिव्यपुरुषाश्चरितानि विष्णोः॥१५॥ सदननिर्मितवरोचनिकेततुङ्गशङ्गाटकेपु दिनकृतिमान रेजुः। आन्दोलनानि कुसुमानिलदोलितानि संसेवितानि जलयन्त्रकणाम्बुसेकैः ॥१६॥ पारावतान्पभृतसारसचक्रवाकदात्यूहहंसशुकमञ्जुलवाग्विलासः। घुष्टानि हेममृगलोचनमालिकाभिः पुष्टानि चन्द्रमृगनाभिसुवासितानि ॥ १७॥ घासन्तिकायकुलनीपकदम्बनागान्दारचम्पफरसालतमालपुष्पैः । आस्तीर्णकुञ्जमवनोदरवेदिकासु चाऽऽन्दोलनानि मधुमाधवसंमितानि ॥१८॥ रम्भाजिरे जलजपल्लवतल्परम्ये मन्दानिलोऽस्य घनसारवितानमाजि। बम्भ्रम्पमाणमधुपाटलिकिंनरीणामारावमुटहृदया वनिताः स्वनन्ति ॥१९॥ उत्फुलपङ्कजबने विमलाम्बुराशावुन्निद्रपद्मपुलिने कमलासखीनाम् । मानावगाहनसमुद्भवकिकिणीनां नादा विहङ्गमरवैदिगुणी मवन्ति ॥२०॥ आमोदमन्थरमरुत्परिचारिकेव कान्तालकान्तभृतपयुपिताजरेणून । निय संगमयति प्रसमं प्रभाते नव्यामलामरमहीरुहचूर्णपूगम् ॥ २१ ॥ आबद्धमौक्तिकमनोहरलोलमालासंशोभिजालवदनेपु वराङ्गनानाम् । वारामिवान्तरितकाकुलानि मान्ति कल्लोउराजिपु मुसानि सकुडमानि ॥२२॥ अत्युच्चसौधशिखरोद्गतवल्लरीणां वातावधूतकुसुमानि पतन्ति भूपः । विस्तीर्णरेणुपटवासपटावृतानामुत्कीर्णलाजनिकरा इव सुन्दरीणाम् ॥ २३ ॥ वैकुण्ठनाथवदनामृतसेकरूढप्रेमारुणामलपलाशमनोधिपाना(णा)म् । सध्यानरम्यफलमालगतेगिन्तानां चद्धासनानि विलसन्ति मुनीश्वराणाम् ॥२४॥ पत्युः प्रसादसमवाप्तसमानमावा भास्वकिशोरवयसो मदनं क्षिपन्तः। नृत्यत्कपोलतटकुण्डलकान्तिमाजो मक्ता भजन्ति मगवचरणारविन्दे ॥२५॥ कोटीन्दुसुन्दरमधुस्मितवीक्षणेपु विक्षेपकक्षणरसाक्षमचित्तवृत्त्या । नान्यन्मनागपि समानसुरां भजन्ति पैकुण्ठवैमवकृतं पुरुषोत्तमस्य ॥२६॥ यद्यप्यशेषविनिवृत्तभवप्रवाहा वेदान्तनीरविरजाहतवासनाश्च । संप्राप्तनित्यनिरपायनिजात्मलाभा लामाय नैव गणयन्ति विनाऽऽत्मदास्यम् ॥ अप्राकृतामलशरीरगृहागणादिभोगानकण्ठविभवानपि तत्मसादात् । एकान्तिनो न गणयन्ति हरेः प्रपन्नाः प्राप्तानपि प्रभुपदाब्जमृते कदाऽपि ॥२८॥ संकल्पतः सपदि यस्य सुराः प्रयान्ति कामा भवन्ति सफलाः सकलाः क्षणेन । जानाति सर्वहृदयानि विमुक्तमायो नाऽऽलम्बते तदपि सौरपमखण्डमक्तिः॥२९॥ मक्त्यैव चैनमुपतिष्ठति चाऽऽत्मभावो भक्त्यैव चैनमुपतिष्ठति दिव्यलोकः । भक्त्येव चास्य भगवद्वदनामृताप्तिर्यस्याः परं किमपि गम्यतया न चास्ति ॥३०॥ १२. म्यानफाटग । २. ना पयासी ·[१ मधमोऽध्यायः वृहब्रह्मसंहिता। सर्वावधिः सकलसाधनसिद्धिहेतुः स्वात्माश्रयः परमसाध्यतमश्चिदात्मा। तस्याघ्रिपङ्कजमपोह्य कमाश्रयाम इत्यात्मसौस्यमुत मूतिसुखं नयन्ति ।। ३१ ॥ यच्छेपभूतमखिलं चिदपिच्छरीरं योऽन्तर्गतो यमयति स्वयमेव सर्वम् । नित्य विमुक्तमय बद्धमनुप्रविश्य जीवं स मे जयति सर्वगुणः स्वतन्त्रः ॥ ३२ ॥ कः स्वाश्रयं समपहाय तदाश्रितेपु तत्साम्यतामनुविधाय रतिं विद्ध्यात । चान्द्री सुधामिव दिवाकररश्मितः सौस्याय संश्रयति देव मरीचिकाम्मः॥३३॥ तस्माद्धः प्रियतमाः कृपया गृहीता निश्चित्य चैवमिदमेकमनर्थहेतुम् । कैवल्यमेश्वरपदं च धिया तदधिराजीवगुटमनसो रसिका भवन्ति ॥ ३४ ॥ तवेन्दिराभवनेमव्यसुगन्धलुब्धमत्तालिजुष्टतुलसीकुसुमप्रवाले। सप्रेमनिर्गतविलोचनवारिधाराः पादावलम्बिवनदामगुणं सृजन्ति ॥ ३५ ॥ दोर्दण्डसंभृतदरारिंगदारविन्ददिव्याम्बरनगनुलेपनलब्धशोभाः । नीराजनाय धृतचन्द्रकर्तिहस्तान्परतान्यकृत्य निवहान्विलसन्ति तत्र ॥ ३६॥ चूडीकृतामरमहीरहपुप्पसारा: सद्रलदण्डचलचामरमुद्रहन्तः । भीरङ्गाविष्टरमहीमभिमण्डयन्त आपोडशाब्दवयसः परितश्चलन्ति ॥ ३७॥ मन्दस्मितोज्ज्चलमुखानपिलोलचारुस्निग्धालकापहृतसालिनवाम्बुजामाः। भास्वकिरीटवरदीप्तिविदीपिताशाः श्रीकान्तकान्तवदनं परिवीजयन्ति ॥ ३८॥ आलोलकुण्डलविभूपितगण्डमूलाः श्रीशानुरागपुलकीकृतदिव्यदेहाः। श्रीकान्तकान्तगुणकीर्तनजातमोदा उच्चस्वरेण जयशब्दमुदीरयन्ति ॥ ३९ ॥ वाचामगोचरमनन्तविभूतिपूर्णमानन्दधाम मगवत्पदमद्वितीयम् । तस्यैकदेशमुवि निर्मितकोटिकोटिब्रह्माण्डमाण्डनिवह स गतो ददर्श ॥४०॥. ध्यानात्परं सकलदेवमुनीश्वराणां विष्णोः परं पदमिदं सनकादयोऽपि । नाऽऽयान्ति यत्र मनसाऽपि भवाहशानां चेतांसि यावदधिकारमवस्थितानाम् ॥ यं प्राप्य नेव पुनरेति समश्नुते च कामाक्षनार्दनपदाम्बुजदत्तचित्तः । अन्ते स्वमव्यतिनिदेशकरोऽभ्युपैपि ब्रह्मन्नशेपनिजलोकगतर्मुनीन्द्रः ॥ ४२ ॥ एवं विलोक्य मगवत्पदमद्वितीयं भक्त्याऽचितोऽपि मनु नित्यविमुक्तवर्गः । नो शान्तिमेति वदनेन्दुविमुग्धहाससंवीक्षणामृतमृते परममपन्नः ॥ ४३ ॥ इति श्रीबहरह्मासहितायां तृतीयपादे मुक्तिमादपदर्शनं नाम पश्चमोऽध्यायः ॥५॥ आदितः श्लोकानां समष्टयङ्का:-॥२६७७ ॥ भय सतीयपादे पष्ठोऽध्यायः । श्रीनारायण उवाच-- ब्रह्मन्नपं प्रियतमस्त्वत्तोऽपि मम संमतः । सद्यो मामेति कल्पान्ते त्वमभ्येपि जनैः सह ।। १ स. मिह दि.१स.सत्यग्य १३ ख. लि को दिम1 रा. ° जहवस्त। ५. 'नदिया।

·२०४ नारदपश्चरात्रान्तर्गता- [ ३ तृतीयपादे-- मक्तिमण्डपमासाद्य विलोक्याऽऽचार्यमापितम् । साक्षादानन्दपूर्णाक्षो धन्योऽहमिति मन्यते ॥ २॥ प्रियः ॥६॥ सर्वकारणयोगास्यपीठपद्ममनिन्दितम् । तत्त्वज्ञानवलेश्वर्यशक्तिभिः परिसेवितम् ॥३॥ चामरान्दोलितकरा विमलाद्या नव स्त्रियः । दलाष्टके कर्णिकायां लोकपास्य संस्थिताः ॥४॥ अनुग्रहा रमामिन्ना कणिकायां श्रिया सह । अनन्तासनसंविधा तवानन्तं विचिन्त- येत् ॥ ५॥ अनेकचन्द्रसंकाशशीतलाङ्गो वरद्युतिः । नीलाम्बरो गुणाम्भोधिः कौतुकी कौतुक- सहस्रवदनो भूत्वा वैकुण्ठेशमुखच्छविम् । विलोकयति जिह्वाभिर्टेब्यङ्गानि च सर्वतः॥ बदनाम्भोजविगलच्छिशिरामोदवायुभिः । मुसयन्त्यधिक प्रेम्णा भगवन्तं रमायुतम्॥८॥ स्वस्य देहं त्रिवलयं कृत्वा सिंहासनं भवेत् । दीर्घमानेन कथितं द्वात्रिंशल्लक्षयोज- नम् ॥ ९॥ उन्नतं दशलक्षेण विशल्लक्षण विस्तृतम् । सहस्रसूर्यसंकाशं फणामणिविराजितम्॥१०॥ तस्योपरि महाश्चर्यः सर्वकारणकारणम् । भूत्वा समाप्तिकामोऽपि संस्थितो रमया सह ॥ ११ ॥ दक्षिणे च महालक्ष्मीस्तस्याः पार्श्वद्वयेऽपि च । मूलीले संस्थिते देवस्तत्र तत्र विरा- जितः॥१२॥ ॥ वात्सल्पजलधिः श्रीमान्कल्याणादिगुणान्वितः । नियोजयति चाऽऽनेतुं मुक्तात्मानं स्वपार्पदान् ॥१३॥ सेनापतिं नित्यवर्ग सायुधावरणान्वितम् । तथा च परिवार स्वं लक्ष्मीदेवी न्यवेदयत् ॥ घेदान्तबोधविज्ञाततत्त्वः सात्वतसंमतः । अनन्यसाधनो भूत्वा तथाऽनन्यप्रयोजनः ॥ तथैवानन्यसंबन्धो भक्तोऽयं ह्याययोर्वरः । समानेयः समाराध्य धूपदीपाक्षतादिभिः ।। एवं प्रबोधितास्ते तु नित्या वैकुण्ठपार्पदाः। दिव्याप्सरोभिः संयुक्ता मङ्गलद्रव्यपाणयः।। ध्वज पताकावलिभिर्वीणामुरजवादनः । लाजादूर्वाक्षतधरैः सुगन्धद्रव्यमाजनैः उपाजग्मुः स्थितं द्वारमण्डपस्य जयस्वनैः । आतिथ्यं प्रददुस्तस्मै मुक्तायामितवर्चसे ॥ स च मक्तान्कृतातिथ्यानाज्ञयाऽस्येतरानपि।प्रणनाम महानन्दसंकुलात्मा कृताञ्जलिः।। पुनस्तं योजयामामुर्दिव्यपीठे यदा तदा । मगवान्पुण्डरीकाक्षः समुद्र इव पर्वणि मुक्तचन्द्रमिवाऽऽलोक्य न ममौ स्वात्मनि प्रमुः । अङ्की चकार विश्वात्मा दीर्घदुः- सापमुक्तये ॥ २२॥ स्वशेषमूतं सुमुख दूरदेशादुपागतम् । आत्मार्थ मुक्तसर्वस्वं स्वस्मिन्सर्वस्वमानिनम् ॥ विज्ञातस्वात्मसंबोधप्रेमातिशयसंप्लुतम् । प्रियं धीरं महाशूरं सुपुत्रमिव सस्वजे।। २४ ॥ अङ्के निवेशितं भूयः प्रेमसंभिन्नलोचनम् । स्वसमानवयोवेपरूपलावण्यभूपितम् ॥२५॥ ॥ १, संपन्य।

·( पोऽध्यायः बृहद्ब्रह्मसंहिता। १०५ बमाये मगवान्कोऽसि कस्यासि कमलेक्षण । एवं पृष्टस्तदा माह ब्रह्मास्मीति न संशयः।। ब्रह्मत्वं ते कुतो यस्मात्त्वं शेपोऽसीति केशवः । अहं विशेषणीभूतो विशेष्यस्त्वमसि प्रमो ॥२७॥ ॥ विपा विना न मे नाथ संस्थितिहि मनागपित्वं मे संधारकः स्वामी प्रेरकः सर्वबुद्धिदः अतो ब्रह्माहमस्मीति विज्ञातं गुरुवाक्यतः तवैवास्मि तवैवास्मि तवेवास्मीति निश्चयम् परस. कस्मान्न संभाप्तः किं कुर्वन्मुवि संस्थितः । नानाप्राकृतदेहेन संबद्धः केन हेतुना स्वच्छेपतां परित्यज्य देहोऽहमिति मन्दधी अन्तर्गतमहं त्वां च नाविदं पुरुषोत्तमम् ॥ पमात्मानं मन्यमानस्तस्य चान्नेन संस्थितिः। अहमन्नमयोजातो ह्यन्नाथं कृतवान्गतिम्।। मोग्यमन्नं शरीरं च मस्या त्वत्तः पराङ्मुखः । तश्चिन्तया गतः स्वार्थास्कीनाशवशगोड- भवम् ॥ ३३॥ स्त्रीमोगं कृतवान्नाथ त्यहास्यरसविच्युतः । तेनाह दुःसजालेन संवृतः कमलापते कुतः श्रीमदपुष्टानां रोचते भगवस्कथा । यथाऽहिविपदुष्टस्य शर्करा कटुकायते ॥३५॥ काचकामलदोपेण शङ्खः पीतः प्रतीयते । अन्तर्गतस्तथा त्वं च प्राकृतविलोक्यसे ॥ मपाऽपमानितः स्वात्मा दुर्मानानीततन्द्रिणा तेनाहं नरकारवातमभोज्यं यातनामयम्॥ भ्रमन्ननेकजन्मान न सौख्यं लब्धवान्कचित् । अधऊर्धावरोहेन(ण) रवेदजालमुपामतः पत्स तस्मात्कथं मुक्तो घोरसंसारसागरात् । मायारशनया बद्धस्त्रिगुण्या दुर्वितर्कया। मगवंस्तव निर्हेतुदयया गतबन्धनः । उत्तीर्णोऽस्मि भवाम्भोधि दुस्तरं त्वत्कृपां विना।। करिष्ये चरणद्वंद्वकर्य देव केवलंम् । दास(स्य)मावनया भूपो भावयन्दासतां निजाम् दास्पमेव स्वरूपं मे तत्त्यक्त्वा बन्धनं गतः।दांसमावनया भूयो माययन्दासतां निजाम् माकृतं योऽयमुत्सृज्य भवत्सेवानुरूपकम् । संप्राप्तोऽस्मि निजं रूपं निर्गुणं प्रकृतेः परम्।। जनोऽयं निर्गुणत्वात्तु निर्गुणं समुपैति हि । अतोऽहं निर्गुणं दास्यं करिष्ये निर्गुणः प्रभो।। ४४॥ एवं विनिश्चयं श्रुत्वा त्यक्तैश्वर्यस्य सर्वतः । मुक्तकैरल्पभावस्य प्रपन्नस्य महामते आविश्वकार वदनोल्लासमन्तिमसाफलम् । प्राप्येपु परमं प्राप्यं भोग्येपु परमं मतम् नातः परं कृपा विष्णोर्मुसोल्लासोऽवधिः स्मृतः । एतदन्तः समानायो ब्रह्मस्ते व्याहतो ।" " मया ॥४७॥ ब्रह्मस्ते सृष्टिव्यापारमन्ते न सफलं पुनः । मन्येऽहं परमैकान्ती मूत्वा मामुपयाति हि ॥ एकान्तिनामहं ह्यात्मा ममाऽऽत्मा स प्रकीर्तितः । तेनायं मम देशोऽयं सनाथो जायते धुवम् ॥४१॥ लक्ष्मीदेवी ततस्त्येनं कृपां कृत्वाऽवलोकयत् । पुत्रवत्तमुपाद्रीय ममाज मुखपङ्कजम् ॥ वत्स खिन्नोऽसि बहुशः संसारापतयात्रया । धन्योऽसि शरणं गरवा समाप्तोऽसि निजा- स्पदम् ॥ ५१ ।। निघसस्व महामाग यथेच्छं पितृवेश्मनि । उक्त्वैवमनुरागेण स्तन्येनेवाभिपिच्य तम् ॥ १ स. लम् । पापभूतत्ववेदारिम पर्यायापासु मापन | अदास्यभा। 17

·नारदपश्चरानान्तर्गता-
[ ३ तृतीयपादे-
कुरु कल्याणकैकर्यमाययोरनुरूपतः । स्वाधिकारं ददौ तस्मै मुक्ताय परमेश्वरी ॥५३ ।।
पुरः स्थातुमशक्यं त रूपलावण्यर्पितम् । लक्ष्मीर्यवेशयत्पश्चात्तत्रापि प्रमया पुनः ॥
मुटः सौन्दर्यमालोक्य जगाम शरणं तयोः । कृपया संस्थित: पाचं नत्वा कृत्वा प्रद.
क्षिणम् ।। ५५।।
स्वरूपानन्दनिर्मिन्नो धन्यो धन्योऽहमवयीत् । परब्रह्मपदं प्रातो यतो नाऽऽवर्तते पुनः।।
एप ते कथितो ब्रह्मन्मार्गः संवसतेहरेः । गच्छन्ति वैष्णवा नूनं तद्विष्णोः परमं पदम्।।
अचिरादिगतिश्चैपा वैष्णवानां महामते । कर्मिणो नैव गच्छन्ति योगिनो नैव पद्मज ॥
परमैकान्तिकानां ह्येप स्मृतः पन्था न संशयः । अनेनैव च मार्गेण द्विपरार्धायुपः क्षये
मामेवैष्यसि देवेश मद्धर्मनिरतो भव । तदाज्ञया धृतश्चैप दासवेपो मया द्विजाः ॥६॥
अनुसंधानसंसिद्ध्ये द्वयमन्त्रधरोऽभवम् । मवतामपि श्रीविष्पोराकाहक्षा यदि दर्शने।।
तदा तापादिकं कृत्वा ब्रह्मास्मीति विचिन्त्यताम् । नारायणोपदिष्टं वो ज्ञानमुक्तं
द्विजोत्तमाः॥१२॥
कि भूयः श्रोतुमुत्कण्ठा वर्तते भवतां हृदि । अन्तर्हितस्तदा देवः शङ्खचक्रगदाधरः ॥
सरहस्यं परं ज्ञानमुपदिश्य विशेषतः
॥६४ ।।
इति श्रीबृहद्रासहितायां सतीयपाद षष्ठोऽध्याय• ॥ ६॥
आदितः श्लोकानां समध्यकाः-२७४१
समाप्तोऽयं ब्रह्मनारायणसंपादः।
अप सप्तमोऽध्याय ॥
-
मुनय ऊचु:-
वयं धन्या वयं धन्या घयं धन्याः पितामह । पां नो भगवान्साक्षादुपदेष्टाऽऽत्मनः
पदम् ॥१
कि रहस्यं परं ज्ञानमुपदिश्य विशेषतः । नारायणो गतो नास्तन्नः शंसितुमर्हसि ॥२॥
श्रीब्रह्मोवाच-
तत्त्ववयात्मकं ज्ञानं रहस्यं धर्म उच्यते । यमलब्ध्वा नरो नैति यत्पदं कालवर्जितम् ॥
श्रुतिस्मृत्युदित धर्म यो नाऽऽचरति मूढधीःशुनः शेफेन नूनं स मवाब्धिं तर्तुमिच्छति।
धर्ममूलमिदं सर्व धर्ममूल जनार्दनः । धर्मेण नीयते तस्मात्स्वं मूलं प्रति मानवः ॥५॥
अयमेव परो धर्मो येन गम्पो मवेद्धरिः । येन न प्राप्यते विष्णुः स धर्मो मूलविच्युतः ॥
हरिः सर्वस्वरूपेण सर्वात्मकतया स्थितः । अलक्ष्यस्तिष्ठते विप्राः प्राप्यते तेन संयुतः ।।
न तदस्ति विना यत्स्यात्तेन मूतं चराचरम् । अतः पाप्यतरं गम्यं भोग्यमस्ति हरिः
स्वयम् ॥८॥
ब्रह्मैव प्राप्यते विप्रास्तस्य तस्य स्वरूपतः । अनित्यत्वात्पदार्थानां सा प्राप्तिः साधने.
रिता ॥९॥

·[. सप्तमोऽध्यायः घृहद्ब्रह्मसंहिता। १०७ ससीम सादिकं सर्व मायाकार्यमशेषतः । प्रकृतेः परिणामोऽयं सगुणः कार्यनिर्मितः ॥ प्राकृतानां च जीवानामत्रैव सुखराशयः। मन्यन्ते ते नरास्तेन ह्यात्मनो मोक्षमेव हि ॥ प्राप्यं भोग्यमनन्तं च तेन जातं मुनीश्वराः । तदर्थमाचरन्तीह धर्मानेव विशेषतः ॥१२॥ आदौ कलेवरं माप्यं जाया प्राप्यतया मता । पुनः पौत्रः प्रपौत्रण धनं विद्या यशः कुलम्॥१३॥ क्षेत्र सन मही राज्यं विजयः कामकौतुकम् । प्रतापोऽन्याहतेश्वयं रूपयौवनमूतयः ॥ स्वर्गो देवाधिपत्यं हि पूज्यत्वं धलपौरुपम् । परचित्तज्ञता सत्यसंकल्पः सर्वतो गतिः ॥ निद्वत्वमदीनत्वमित्याद्यामप्मिकं च नः। प्राप्यं मोग्यं च गन्तव्यं मन्यन्ते कालवि- च्युतम् ।। प्रकृतेर्गुणचित्तेपु विभ्रान्तास्तथ्यमावतः । इदं ग्राह्यमिदं ग्रायमिति धावन्त्यवस्तुनि ॥ माप्तिमस्यापि धर्मेण प्रवदन्ति मनीषिणः । अमाप्यमाप्तिरेवेयं हित्वा निःसीममव्ययम् ॥ निवृत्तिमेव वेदोऽयमाहास्य क्षणयिच्युतेः । तथाऽपि नित्यवस्तूनामनुरागवतामिह ॥ संगोप्य यात्मनो मार्ग प्रवृत्तिमनुशास्ति हि । बालानामिय संगोप्य मणिं काचमणिं नृणाम् ॥२०॥ धर्मः प्रवृत्तिमाख्यो होको राजसतामसः । निवृत्तिमार्गः सत्याख्यो द्वितीयो भगव. नारायणपरो धर्मः स च मागवतो मतः । ज्ञानपूर्वः स भवति जीवानां मोक्षसिद्धये ॥ माध्यमोगतया विष्णोनि ज्ञानविदो विदुः । साध्यसाधनरूपं हि विष्णुरेषेति या पुनः ॥२३॥ अविच्छिन्नसुखं ब्रह्म दिव्यानन्तगुणास्पदम् । सर्वशक्तिमव्यक्तं सर्वशं सर्वकामदम् ।। तदर्थमेव कर्तव्यं सात्त्विकं प्रेमवृद्धये । प्रेम्णा यक्रियते पश्चात्परमैकान्तिकं हि तत् ॥ सास्थित वैष्णव नाम पाहुः प्रेमसमृद्धये । धर्मसोधनभूतोऽयं प्रतिबन्धकनाशनः प्रेमोत्तर तु यत्कर्म साक्षात्तत्मासिकारणम् । वक्ष्येऽहं मुनयस्तावत्सात्त्विकं देहशोधनम्।। तबाऽऽदावाहिकं कर्म वैष्णवोचितमुच्यते । आप्रयोधं महाभागाः प्रस्वापान्तमशेपतः ।। प्रतियुध्य निशापान्ते हरिनामावली जपन् । श्रीगुरोश्चरणाम्भोज चेतसा चिन्तयन्मुहुः॥ स्वरूपं दिव्यष्ठीलां च पार्पदान्सपरिच्छदान् । विमुक्तमण्डपं देवी पद्मजां प्रणमेद्बुधः।। स्वातयं स्वामिनः स्वस्य पारतयं विचिन्तयेत् । प्रपन्नमात्मनो रूपं प्राप्यं फैकर्म- मच्युतम् ॥३१॥ महाकारुणिकं देवमात्मानमपकारिणम् । स्वामिनं विद्यया युक्तमविद्यानिलयं तथा ।। स्वकर्तृत्वं विनिर्धूय कर्तारमनपं हरिम् । दास्यं करिष्ये मनसा वचसा देहकर्मणा॥३३॥ दासोऽहं मनसा चैव वचसा नैच्यभावनम् । कर्मणा मन्दिरालेपसेकालंकरण किया । नाहमन्यत्करिष्यामि श्रीशसंबन्धवर्जितम् । देहयात्रामपि हरेनैव संबन्धवर्जिताम् ॥३५॥ मियः॥ २१॥ स्व. बलपोषम् ।। १६ ॥ २ क. पिनेषु । ३. पाय नि । ४ स्य, नन्दन 1 ५ स. पाध्यसा ।

·[७ सप्तमोऽध्यायः बृहब्रह्मसंहिता। एतच्छांचं गृहस्थानां तथा गुरुनिवासिनाम् । द्विगुणं स्वाइनस्थानां यतीनां त्रिगुणं मवेत् ॥६२॥ स्त्रीशद्रयोरर्धमान शौचं निशि तथा स्मृतम् । पादशौचं पथि मवेत्सर्वपामेप निशपः । धारया च न कुर्वीत शौचं शुद्धिमभीप्सुना । चुलंकेनैव कर्तव्या हस्तशुद्धिविधानतः ॥ भूबोत्सर्ग द्विजः कृत्वा न कुर्याच्छौचमात्मनः । मोहात्स तु विरात्रेण जलं पीत्वा शुचिर्भवेत् ॥६५॥ मुक्षानस्य गुदसायो पदि स्याद्वायुवेगतः । ततः कृत्वोपवासं तु पञ्चगव्येन शुध्यति । शीचयलः सदा कार्यों वैष्णवेन विशेषतः । आराध्यते यतो विष्णुः साक्षाकैवल्य. भाजनः ॥६७॥ शौचाचारविहीनस्य समस्ता निष्फला: क्रियाः । ककर्थि भगवतो देहशुद्धिं समाचरेत् देहशुद्धिद्विधा ज्ञेया स्वभावाच निमिचतः । स्नानादौ तु स्वभावेन स्पर्शादी स्यानि- मित्तजा ॥ ६९ ॥ यसाशुक्रमसृमज्जाबविटकर्णपिणनखाः । श्लेष्मादूपिकाः स्पेदा द्वादशैते नृणां मला: ॥७०॥ तेषां चाथ विशुद्धयथ स्नानं मृगोमयाम्मसा । मन्त्रैस्तीर्थोदकैः कुर्यात्मत्यहं भगवत्परः। तीर्थादौ स्नानशुद्धयर्थं गत्वा पादौ विशोध्य च । वल्मीकाश्वत्थवाराहखातादात्य मृत्तिकाम् ॥ ७२॥ मृदमादाय मूलेन गायच्या प्रोक्ष्य साधकः। विधाकृत्य सरित्तीरे मागैकं तु निधाय च ॥ भागेकेन शरीरस्य शुद्धिं कुर्याद्विचक्षणः । मठस्नानमिदं प्रोक्तं प्राणायामवर्य चरेत् ।। ध्यात्वा श्रिया समासीनं मूमिस्थं मागमाहरेत् । तं विमज्य विधा मन्त्री शुद्धिमिच्छ- सदैहिकीम् ॥ ७५॥ मणिन्यधे पाणितले चागुलीपु निवेशयेत् । तठस्थमार्ग संमोक्ष्य मूलेनैयाभिमन्व्य च ॥ अस्त्रमन्त्रेण दिग्बन्धमाचरन्भ्राम्य पातयेत् । अङ्गुलीस्थेन भागने कट्यधस्ताद्विलेप- येत् ॥ ७॥ मणिबन्धस्थमागेन हृदयादूर्ध्वमुलिखेत् । तोये तीर्थं प्रकल्प्याथ सायाद्देयमनुस्मरन् । ।। सानाङ्गभूता संशुद्धिनित्या स्वाभाविकी मता । मनुष्यास्थिवसां विष्ठामा मूत्ररे. तसी ॥७९॥ अजीणं शोणितं वाऽपि परस्य यदि संस्पृशेत् । सात्वा प्रमृज्य चलादीनाचम्य स शुचिर्भवेत् ॥ ८॥ तान्येव स्वानि संस्पृश्य पुनः स्यात्परिमार्जनम् । असंस्कृतं द्विज स्पृष्ट्वा विष्णुनिन्दा- परायणम्॥१॥ पासण्डिनं विकर्मस्थं सवासा जलमाविशेत । ज्ञानादज्ञानतो वाऽपि विष्णुनिन्दा- परायणम् ॥२॥ स.पवियनितम्।

·[ ३ तृतीयपादे- ११० नारदपश्चराबान्तर्गता- बाह्मणं पतितं स्पृष्ट्वा समानं शौचमाचरेत् । अपप्णवस्य संस्पर्शी मापणं पडिमो. जनम् ॥८३॥ अधोगति नपत्येतं तस्मात्तं परिवर्जयेत् । चरणामृतपानन विष्णुनामानुकीर्तनात् ॥८४॥ श्रीवैष्णवाघिसंस्पर्शादात्मनः शुद्धिमाचरेत् । अपवित्रः पवित्रो वा सर्वावस्था गतोऽपि वा ।। ८५॥ संस्मरेत्पुण्डरीकाक्षं सद्यः शुद्धिमवामुयात् । अतो भागवतं तीर्थ तीर्थं भगवतोऽपि हि समं पश्येत्तु मतिमाशुद्धिकामो विशेषतः । वप्पणवस्य तु विमस्य शवाचकाधारिणः।। पादोदकं च निर्माल्यं निषेव्य शुचितां प्रजेत् । नानशुद्धिर्मवेदस्य यदा पादोदकं स्वक।। विमस्य विष्णुमक्तस्य यः नेहादेव धारयेत् । एवं शुद्धिं विधायऽदी मृदा मन्त्रैश्च वैष्णवः ॥ ८९॥ श्रीशार्चनागमूतं च मानं कुर्यात्सरिजले । स्वशासोक्तविधानेन कुशानादाय वारिणा स्मृत्वा भगवतो रूपमात्मनो दासरूपताम् । भातरुत्थाय यो विप्रो वैष्णवः सानमा- चरेत् ॥ ११ ॥ सर्वपापविनिर्मुक्तो याति विष्णोः परं पदम् । अम्रात्वा नाऽऽचरेत्कार्य जपहोमादि किंचन ॥ ९२॥ क्किद्यन्ति हि सुपुम्नादीनीन्द्रियाणि क्षरन्ति हि । दन्तधावनिकं कर्म मानात्पूर्वमथाss- चरेत् ।। ९३॥ तदकृत्वा तु यः नाति तस्य स्नानं तु निष्फलम् । अविद्वान्नानकाले तु यः कुर्यादन्त- धावनम् ।। ९४॥ पापीयानौरवं याति विष्णुशापहतो ध्रुवम् । आराधने भगवतो मुखात्पूर्ति समुत्सृजन् । दासः किल्विपमामोति प्रतिकूलमथाऽऽचरन् । प्रक्षाल्य पादौ हस्तौ च मुसं च सुसमा- हितः ।।९६ ॥ दक्षिणं बाहुमुद्धृत्य कृत्वा जान्वन्तरा ततः। तिक्तं कपायं च तथा कटुकं कण्टका- न्वितम् ॥ १७॥ क्षीरिणो वृक्षगुल्मादेर्मअयेद्दन्तधावनम् ।द्वादशाकुलमानं स्याद्विपाणां दन्तधावनम् ॥ क्षत्रविट्रशूद्रजातीनां नवपट्चतुरगुलम् । चतुरगुलमान स्यान्नारीणां दन्तधावनम् ॥ नेत्या निक्षिपेत्काष्ठं दन्तोलेसं विधाय च । इष्टकालोप्टपापाणे खैरहुलिभिस्तथा।। मुक्त्वा चानामिकागुष्ठौ वर्जयेद्दन्तधावनम् । दक्षिणाभिमुखो नाद्यान्नीलंधवकदम्बकम्।। तिन्दुकेगुदवन्धूकमोचार्कस्नुहिजम्बुकम् । कासं दन्तकाठं च श्रीकामः सततं त्यजेत्॥ नादण्डं न त्वचा हीन नाप्रशस्ततद्भवम् । स्नहीकिंशुकश्यामाकशाल्मलीनिम्बगुग्गु- लान् ॥१०३ ॥ कारक्षकोविदारांश्च वर्जयेद्दन्तधावने । श्लेप्मातकशमीपीलुपिप्पलं तिलकं तथा शिमुनिर्गुण्डित्वक्सारकरवीरशिरीपकम् । यदरीं चैव चिश्चां च वेणुं पालाशशिंशपम् ।। वर्जयेत्कुशकाशांश्च मालतीमपि वैष्णवः । कुशकाशपलाशांश्च शिंशपां यस्तु मक्षयेत् ॥ १स. वार्थ नदी ॥

·[७ सप्तमोऽध्यायः
बृहन्ग्रह्मसंहिता।
१११
तावद्भवति चाण्डालो यावङ्गां न पश्यति । पालाशमासनं यानं दन्तकाएं च पादुके।
वर्जयेत्तु प्रयत्नेन शमीमश्वत्थमेव च । पूतिगन्धाम्लमधुरं सच्छिद्रं दन्तधावनम्।१०८॥
अज्ञातपूर्व पनाढ्यं युग्मपर्ण तु वर्जयेत् । सकामः कामनायोगादकामविधृतानि हि ॥
धान्यपि द्विनश्रेष्ठा विचिन्त्यानि मनीपिभिः । अपामार्गः प्रशस्तोऽयं इन्तधावन.
कर्मणि ॥११०॥
तदमावे तु शस्तानि काष्ठानि द्विजसत्तमाः । कुशकाशपलाशं च शिशिंशपकानि च।।
पर्जयेदङ्गुलिं चापि दन्तशुद्धौ दिनोदयम् । अङ्गारवालुकापर्णतृणवस्त्रनखादिभिः ।
न कुर्याद्दन्तकाष्ठं च वैष्णवो दूपिते दिने । श्राद्धाहे जन्मदिवसे व्रते चैवोपवासके ॥
द्वादश्यां रविवारे च चन्द्रनाशे तु वर्जपेत् । नन्दासु च नवम्यां च द्वादश्यां मौमवासरे।
दन्तकाठ न कुर्वीत चामायां तु विशेषतः । काठामावदिने शुद्धिं कुर्यात्पर्णादिमिइिंजः
जिह्वोलेखस्तु कर्तव्यः कानापि सदेव हि । अलामे दन्तकाठानां निषिद्धायां तिथी
तथा ॥११६॥
अपां द्वादशगण्डूपैविध्याहन्तधावनम् । प्रक्षाल्य मक्षयेत्काट प्रक्षाल्यैव विसर्जयेत् ॥
मन्त्रेणेव तरोग्राा दन्तकाष्ठं विपश्चिता । आयुर्पलं यशो वर्चः प्रजाः पशुवसूनि च ॥
ब्रह्मप्रशां च मेधां च त्वं नो देहि वनस्पते । पतितान्त्यजपाखण्डिदेवाजीवरजस्वलाः॥
भिपक्पातकिचाण्डालान्न पश्येद्दन्तधावने । हरिनिन्दारतो नित्यं शङ्खचक्रविदूपकः ॥
जलं च दन्तकाष्ठं च तद्धस्तान्नैव संस्पृशेत् । भगवत्संनिधीकृत्य दन्तकाष्ठं तु वैष्णवः॥
प्रसादबुद्धया गृह्णीयान्न स्वातन्त्र्येण वैष्णवः । दन्तान्शिोध्य मतिमान्स्वगुरुं चिन्त्य
चेतसा ॥ १२२॥
सपविधी विशेद्वारि मानार्थ साधकोत्तमः । कुशैः पूतं मवेत्स्नानममावे काश उच्यते ।।
दूर्वायववी हिभिर्वा तुलसीपल्लवैस्तथा । यावद्भगवतः पादपूता तुलसिका मवेत॥१२४॥
तावदन्यैः प्रकर्तव्यं नान सानपर्द्विजैः। कुशादीनाममावे तु क्रमाकाशादयो मताः॥
कुशा एय समाख्याता मुख्शः सानादिकर्मणि ।न तथा तुलसी ज्ञेया तदमावे समा
मता ॥१२६॥
न सानादिक्रिया कार्य तुलसीदलवर्जिता।विष्णोः प्रसादजननी साक्षात्तुलसिका मता
न तथा कमलादीनि कमला वा द्विजातयः । अनाकारित एवायं तुलसीकानने हरिः॥
नित्यं निवसते विमा अशुचावपि भूतले । न यत्र तुलसी शाखा शुष्कं वा तुलसीदलम्
विप्राणामपि तत्स्थानमासुरं परिकीर्तितम् । तुलसीविटपच्छायामाश्रित्य यजते हरिम् ॥
तस्य पुण्यस्प माहात्म्पं नाहं वक्तुमलं मनाक् । तुलसीमूल मृत्यं महापातकनाशिनी ॥
यामुहहन्मृतोऽरण्ये मुच्यते यमशासनात् । न तथा गोमयः शुद्धिः प्राशितैर्गव्यपश्चकैः।
यथा तुलसिकामूलमृतायां शुचिता द्विजाः । अर्ध्वपुण्ड्रादिभिर्दहे धृतं चेतुलसीरजः ॥
मुच्यते भवपाशेन पादतीर्थ प्लुतं यदि । द्विजातिमिः सदा सेव्या तुलसी विष्णुवल्लमा
शालग्रामशिलापूजां या विना नैव जायते । तस्मादप्सु सदा धार्या मानकाले विशेषतः
तुलसी मृत्तिकालेपे गार्जने तुलसीदलम् । कुशास्तु नामसाः श्रेष्ठा यातयामा न ते
मताः ॥१३६॥

·मापदपश्चरात्रान्तर्गता- [३ तृतीयपादे नियोज्यास्ते समस्तेषु कर्मस्वब्दान्तमेव च ।मासे नमस्यमायां तु कृतो दोच्चयस्तु यः ।। अपातयामः स ज्ञेयो यावदब्दं भवेत्पुनः । शुचिर्मृत्वा शुचौ देशे स्थित्वा पूर्वोत्तरा- मुखः ।। १३८॥ ॐकारेणेव मन्त्रेण कुशास्पृष्ट्वा द्विजोत्तमः । विरिश्चिना सहोत्पन्न परमेष्ठिनिसर्गज ।। दहस्व सर्वपापानि दर्म स्वस्तिकरो भव । हुमस्राय फडित्युक्त्वा भूमैदान्समुद्धरेत् ॥ तैरेव सर्व कुर्वीत विप्रो मन्त्रैश वैष्णवम् । यावत्तीथं भवेद्यत्र तावदन्यत्र वारिणि ॥ न मायादमलप्रज्ञा आज्ञेयं मामकी द्विजाः। मातुं संचिन्तितं तीर्थ सर्वे पितृदिवौकसः ॥ यान्ति पूर्व मातृदत्ततोयग्रहणलिप्सया । ततोऽन्यद्यद्यसौ गच्छेन्निराशास्ते शपन्ति हि ॥ देवसातनदीस्रोतःसरःसु मानमाचरेत् । सत्स्वन्येष्वपि तीर्थेषु मायात्पादनले हरेः समातः सर्वतीर्थेषु सर्वयज्ञेषु दीक्षितः । शालग्रामशिलातोये योऽभिषेकं समाचरेत् ॥ सातस्यापि न संशुद्धिः सर्वतीर्थेषु मूसुराः । विना पादोदकं विष्णोर्वैष्णवस्य विशेषतः॥ अन्यतीर्थ मवतु वा माऽस्तु वा श्रूयतां वचः । महामागवतैर्धाय साने पादोदकं हरेः॥ संकुले तीर्थसातस्य न सायादुष्टसंकुले । दर्भहीनोऽन्यचित्तस्तु न नग्नो न शिखां ॥ विना ॥१४८॥ अवैष्णवेषु पश्यत्सु शाक्तकापालिकेषु च । न सायान्नाऽऽनपेन्नीरं पूजायै वैष्णवो जनः॥ यावन्न दुष्टसंघातो नानादेवनिपेवकः । आगच्छेत्तावदेवायं मायावासोद्वयेन वा॥१५०॥ संशोध्य वैष्णवमन्त्रैर्जलेप्वावाह्य केशवम् । पूतं विभाव्य चक्रेण सायादनवलोकयन् ॥ श्रीविष्णुचरणाम्भोजसुतपीयूपधारया । प्लावितं तीर्थपानीयं विचिन्त्य स्नानमाचरेत् ॥ तत्रैव धीरजातोऽयं कीकटेप्वपि पुवकाः । यत्र नारायणायेति मनसा पोचरेन्मनुम् ॥ म्लेच्छदेशेऽशुचौ स्थाने सरमार्जारदूपिते । उपित्वाऽवैष्णवैर्वापि नाना शुद्धिःप्रकी. तिता ॥१५४॥ पश्च वा सप्त वा पिण्डान्मायादुद्धृत्य वारिणि । अम्बुकृदुष्कृतांशेन नानकर्ता न लिप्यते ॥१५५॥ रविसंकान्तिवारेषु ग्रहणेषु शशिक्षये । प्रतेपु चैव पठीषु न बायादुष्णवारिणा ॥१५६॥ न मापाच्छूद्रहस्तेन मद्यमांसनिपेविणा । आहतैरेकहस्तेन चोद्धृतर्बाह्मणैरपि ॥१५७ ॥ नाभिमाने जले गत्वा चाणाक्षप सर्वतः। प्राणानायम्य संचिन्त्य तीर्थानि रवि- मण्डले ॥१५८॥ जले पदकोणमुल्लिरय बीज मध्ये विचिन्त्य च । अष्टपन बहिस्तस्य पङ्कजं केसरोज्ज्व. लम् ॥ १५९॥ विचिन्त्याऽऽधारमारम्प पीठदेवाननुत्तमान् । स्वेष्टदेवं श्रिया सार्धमावाद्य विमले जले। मानसैरुपचारैस्तु संपूज्य पुरुषोत्तमम् । जले संचिन्त्य तत्तेजो ह्यान्तरीकृत्य मुद्रया ॥ अमिमन्य जलं विष्णुगायच्या प्रणवैन च । आपो अस्मानिति स्मृत्वा इदं विष्णुरिति द्विजाः ॥ १२॥ भीसूक्तं विष्णुमूक्तं च मूलविद्या मयोज्य च । संप्रोक्ष्य तुलसीयुक्त मुद्रया कुम्मसंज्ञया।

·[७ सप्तमोऽध्यायः] - पृहब्रह्मसंहिता। स्मरन्गुरुपदाम्मोजमम्मसि मानमाचरेत् । प्रवाहामिमुखं मानं गृहे सूर्यमुखं चरेत् ॥ सात्वाऽऽचान्तो पारिमध्ये त्रिः पठेघमर्षणम् । सानान्तर्पणं कृत्वा संध्या कुर्यादि. धानता.॥ १६५॥ जले जलेन पुराणि कृत्वा द्वादशसंख्यया । शिखामावध्य मूलेन गायच्या मोनमाश्रितः ॐ केशवाय नमःप्रोच्य तथा नारायणाय च । माधवाय नमश्चैवमाचामेत्सर्व- फर्मणि ॥१६॥ + गोविन्दाय नमस्तद्विष्णवे प नमो वदन् । कपोलयोईयोश्चैव विध्यात्परिमार्जनम् ॥ मधुसूदनाय नमो पदस्त्रिविक्रमाय च । ओष्ठयोः स्पर्शनं कुर्याद्वामनश्रीधरी तथा डेन्ती नमोन्ती ताराद्यौ ताम्यां संमार्जयेत्तथा । हृषीकेशेन करयोः पद्मनाभेन पादयोः जलेन स्पर्शनं परत्वा मूभि दामोदराय च । मार्जयेत्कुशवारिभ्यामेभिरङ्गानि संस्पृशेत् संकर्षणो धासुदेवः प्रद्युम्नश्वानिरुद्धकः । पुरुषोत्तमोऽधोक्षजो नृसिंहोऽच्युत एव च ।। जनार्दन उपेन्द्र हरिः कृष्णश्च मूर्तयः । आस्ये नासि त्वेकमेकमक्ष्णो ही च कर्णयोः हृदि नामो वककमुदरे मस्तके तथा । मुनयोविति प्रोक्तो विधिराचमने सुताः ॥ आचामेत्सर्वकार्येषु साने दाने सुरार्चने । संस्पर्श मापणेऽसत्सु मुक्त्वा पीखा च चर्वणे ॥ रेतोमूत्रशकृन्मोक्षे ह्यधोवायुविमोक्षणे । परिश्रमेऽनृते हास उच्छिष्टजनसंगमे ।। १७६ ।। उच्छिष्टस्पर्शनेऽमेध्यदर्शने चाश्रुपातने । रक्तकेशमलस्पर्श गृम्मायां स्वमदर्शने। १७७ ॥ छिकाठीवनसंकोधेवाचामेच्छुद्धिकाम्यया । उपक्रमोपसंहारे कर्मणो नीविधन्धने ॥ केशवादिभिराचम्य सद्यः शुद्धिमधामुयाव । अकृत्वाऽऽधमन विप्रो न कर्मफलमाग्म- घेत् ॥ १७९ ॥ यथाऽभिपेकजा शुद्धिवहिरेव प्रजायते । मन्त्रपूतजलैस्तवाचामे घन्तरा शुधिः प्राणायाम ततः कुर्यान्मूलेन मणवेन वा । नारायणं स्मरन्देवमघमर्षणमाचरेत् ॥१८॥ शिखां मूलेन संचध्य स्वशासोक्तविधानतः । संध्या कृत्वा हरि ध्यात्या सूर्यमण्डलम- ध्यगम्।। १८२॥ सूर्यमण्डलमध्यस्थमरविन्दकृतासनम् । पीनायतचतुर्षाहुमुत्पलस्रजमच्युतम् ॥ १८३ ॥ दारिगदयोपेतमुत्फुल्लकरपजम् । श्रीनिकेतं श्रियं तद्वदनवद्यरुचिं स्मरेत् ॥१८४ ॥ गायत्री पारिसंक्षातो न स्मरेद्यदि केशवम् । न लभेत्कर्मसंसिद्धिं येन याति हरेः पदम् ॥ १८५॥ अनईः कृतशीचोऽपि विना नारायणस्मृतिम् । तस्मात्सर्धन संयोज्यं भगवत्स्मरणं सदा ।। १८६॥ यथाऽतिदूरमास्यात फर्मज्ञान विवर्जितम् । तथाऽतिदूरमप्युक्तं विना विष्णुस्मृति द्विजाः गायत्रीवारिसंत्रातः प्रणवैनिर्मलीकृतः । विष्णुस्मरणसंसक्तो हहः सर्वेषु कर्मसु॥१८॥ मनपेद्विष्णुदेवत्यां गायत्रीं वेदमातरम् । अवाक्षरेण मूलेन ब्राह्मणः शुद्धिकाम्यया । मुनय ऊचु:- सविता देवता देव्या गापम्याः भूपते पितः । कथं सा विष्णुदेवत्या संशयं नः पराणुद।

·नारदपञ्चराबान्तर्गता- ११४ [२ तृतीयपादे- श्रीवह्मोवाच- आदित्ये पुरुषो योऽसायहमेवेति निश्चित्तम् । आदित्यस्य शरीरत्वादमदं श्रुतिरजगी॥ सवितनामको विष्णुः सवितृस्थो विचार्यताम् । सविता देवता तेन गायत्र्याः ख्यायते बुधैः ॥ १९२॥ न स्वतन्त्रतया यो गापच्याः सविता मतः । नारायणादेव सर्वमुत्पन्नं श्रुतिरुजगौ ॥ तस्मान्नारायणस्यामि यत्किंचिदृश्यते जगत् । अतो नारायणपरं ज्ञानं कर्म तपः श्रुतिः ॥ १९४ ॥ सूर्येन्द्रामीविधि सोमं रुई पापुं क्षितिं जलम् । घासुदेवात्मकान्यातुः क्षेत्रं क्षेत्रज्ञ एव च ॥ १९५॥ पिभूतयो हरेश्चैता भद्रपीठत्तया स्थिताः । तदभेदतयोपास्या मुमुक्षुमिरहनिशम् ॥१९६॥ शङ्खचक्रगदोपेतः किरीटी कुण्डली तथा । सूर्यमण्डलमध्यस्थः सूर्य मेदेन चिन्त्यते ।। धीनां प्रवर्तकत्वं हि साक्षान्नान्यत्र युज्यते । य आत्मनीति वाक्येन हरिरात्मतया मतः।। गायत्र्याऽशेषमूतानामादित्यश्चक्षुरुत्तमम् । इति पीठतया विप्णोरादित्यः प्रतिपद्यते ।। पो यो यां यां तनुं मक्तः श्रद्धयाऽचितुमर्हति । तस्य तस्यायलां श्रद्धांतामेव विधा- त्यजः॥२०॥ स तया श्रद्धया युक्तस्तस्याऽऽराधनमीहते । लमते घ ततः फामान्हरिणा विहितान्हि- तान् ॥ २०१॥ अन्तयत्तु फलं तेषां तद्भवस्यल्पमेधसाम् । देवान्देवयजो ग्रान्ति भक्ता यान्ति हरेहरिम् ।। अव्यक्त सर्वभूतस्थमारमान तमबुद्धयः । परं नैवाभिजानन्ति शरीरेवात्ममानिनः ॥ अतो नाऽऽरमानमारमस्थं सत्यसंकल्पमच्युतम् । नित्यानन्दगुणोपेतं सर्वज्ञमवधिं हरिम् ॥ प्राप्यं भाग्यं परं ब्रह्म प्राप्नुवन्ति, कदाचन । तस्मान्नित्यपदाकाक्षी गायत्री विष्णुदे- वताम् ।। २०५॥ आराधयति सर्वत्र विधिरेव द्विजातयः । ट्यापको मगवानेय व्याप्यं सर्व चराचरम् ॥ न तदस्ति विना यत्स्याद्वासुदेवेन किंचन । ब्रह्मा शक्रश्च रुद्रश्च गणेशो मास्करस्तथा।। विचिन्त्या यासुदेवस्य तनुभूता विभूतयः । चतुर्भुजाः शङ्खचक्रगदाजलजधारिणः ॥ नान्यं देपं नमस्कुर्यात्तम्छरीरतया विना । पृथक्त्वेनाश्यन्तो या मामकास्ते प्रकीर्तिताः हरेः पीठा हरेदासा हरिशेपा द्विजातयः । पृथाभूताः कथंभूता उपास्या मुक्तिमिच्छता कैफर्य वासुदेवस्य मुक्तिमिच्छन्ति तत्पदे । कथं तैरितरे सेव्यास्तदीयत्वमति विना ॥ इति श्रीबृहद्रमसहितायां तृतायपादे सदाचारनिरूपण नाम सप्तमोऽध्यायः ॥ ७॥ आदितः श्लोकानां समष्टयङ्काः-॥ २९५२ ॥ भय द्वतीयपादेऽष्टमोऽध्यायः । ब्रह्मोवाच- बहायादः समभधापुरा ये मुनयो ननु । विस्मृताः किमिदानी तं संक्षेपात्मवदामि वः ॥ . - ·रपि ॥२॥ [८ अष्टमोऽध्यायः] बृहत्वासंहिता। मुनिः कहोलः पप्रच्छ याज्ञवल्क्यं महामुनिम् । आरमशब्दः. समादियः क्षेत्रक्षेत्रज्ञयों- ब्रह्मशब्दः समाख्यातः क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोरपि । सन्तिरश्च यः साक्षादपरोक्षः प्रकीर्तितः ॥ तमाचक्ष्व महामाग प्राप्यभोग्यतया स्थितम् । उपास्यभूतं सर्वेषामात्मानं परमेश्वरम् ॥ । याज्ञवल्क्य उवाच- क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोरात्मा परमात्मा प्रकीर्तितः । शोकमोहजरामृत्युदेहधर्मानतीत्य यः ॥५॥ एतैः संसृष्टमात्मानं क्षेत्रज्ञं चाप्यतीत्य यः । संस्थितो न विना येन क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोमना।। विदित्वाचनमारमानं ब्राह्मणाः स्वान्तरस्थितम् । पुत्र वित्तपणां हित्वा तथा लोके- पणामपि ॥७॥ यदर्थ सकलं हित्वा कृत्याऽनन्यप्रयोजनम् । अनन्यसाधनं कृत्वा भिक्षार्थ च परन्ति हि॥ प्रेमात्मानमाज्ञाय प्रेरके पुरुपं परम् । निर्षिध सर्वतस्तस्य चोपासांचक्रिरे विनाः ।। चाकायण उपस्तस्तं भूयः पप्रच्छ सादरम्। याज्ञवल्क्यं महात्मानमुपासार्थमकल्मषम्।। ब्रह्मन्ब्रह्मापरोक्षं यत्साक्षात्सर्वात्मसंस्थितम् । कतमः सोऽन्तरात्मेति समाचक्ष्व यथा- तथम् ॥ ११॥ याज्ञवल्क्य उवाच--- यः प्रयोजनरूपेण सर्व सर्वध जायते । तत्साक्षादपरोक्षं हि शारीरात्मार्थसाधकः ॥१२॥ अपानिति हपानेन व्यानेन व्यानिति ह्यपि । उदानेनोदानिति च समानेन समानिति। 'स आत्मा ह्यान्तरः साक्षाद्ब्रह्म सर्वत्र संस्थितम् । स एव सर्वनामाऽसौ दृष्टिश्रवण- घेतसाम् ॥ १४॥ दक्षा श्रोता चेतयिता न तं पश्यति कश्चन । अतो द्रष्टा यष्टोऽयमश्रुतश्च शृणोति हि अविज्ञातो हिं विज्ञाता ह्यमतो मनुते मुने। चिचिर्भूतसंघस्थं सर्वेषां स हि कारणम्।। एवं श्रुत्वाऽन्तरगतं मगवन्तं मुनीश्वराः । संदिहानाः पुनस्तत्र ह्यपच्छन्मुनिपुंगवम् ।। याज्ञवल्क्यं महापाज्ञमात्मतत्त्वमुत्सवः । कार्यजातमिदं सर्व नैकरूपं कदाचन ॥१८॥ परिणामकृतानेकविचित्रावस्थया स्थितम् । ओतं प्रोतमिदं फस्मिन्पटयपरिनिष्ठितम् ॥ इति विज्ञातुकामा हि गार्गी वाचक्नवी पुनः । पप्रच्छ कस्मिन्संप्रोतमोतमेतचराचरम् ॥ तामाह भगवान्यायावोतं वायुश्च कुत्र हि । आकाशे स च कस्मिन्हि अन्तरिक्षे निशा- मय ॥२१ ।। कुवान्तरिक्षं धोठोके द्योलोकः कुत्र सत्तम । आदित्यलोके फुवायं पन्द्रलोके र कुन सः॥२२॥ नक्षत्रलोके कस्मिन्स देवलोके च कुत्र सः गन्धवलोके सोऽप्यस्ति कस्मिल्लोले प्रजापतेः लोकः प्रजापतेागि ब्रह्मलोके प्रतिष्ठितः। । स च कुचेति मा गानि हातिमा प्रयो- नय ॥ २४ ॥ ब्रह्मण्येषाखिलाधारे होतं प्रोतमिदं जगन् । तन्तुष्विव पटो गाणि तस्मादेप परों मतः॥ सदपेण स्थितस्यास्य छुपादानतया हरिः । निर्विशेषतया स्वस्मिनिस्थवं विश्वमशेषतः ·- नारदपश्चरावान्तर्गता- [३ तृतीयपादे- श्रीब्रह्मोवाच- शादित्ये पुरुषो योऽसायहमेवेति निश्चितम् । आदित्यस्य शरीरवादमदं श्रुतिरज्जगी । सयितनामको विष्णुः सवितृस्थो विचार्यताम् । सविता देवता तेन गायञ्याः रयायते बुधः ॥ १९२ ॥ न स्वतन्त्रतया देवो गायत्र्याः सविता मतः । नारायणादेय सर्वमुत्पन्नं श्रुतिरुजगो ॥ तस्मान्नारायणस्वामि यत्किंचिदृश्यते जगत् । अतो नारायणपरं ज्ञानं कर्म तपः श्रुतिः ॥१९४ ॥ सूर्येन्द्रामीन्विर्षि सोमं रुद्रं पापुं क्षितिं जलम् । वासुदेवात्मकान्याहुः क्षेत्रं क्षेत्रज्ञ एप च ॥१९५॥ विभूतयो हरेश्चैता मद्रपीठतया स्थिताः । तदभेदत्तयोपास्या मुमुक्षुमिरहर्निशम् ॥१९६।। शङ्खचक्रगदोपेतः किरीटी कुण्डली तथा । सूर्यमण्डलमध्यस्थः सूर्यभेदेन चिन्त्यते ॥ धीनां प्रवर्तकत्वं हि साक्षान्नान्यत्र युज्यते । य आत्मनीति वाक्येन हरिरात्मतया मतः॥ गायत्र्याऽशेपमूतानामादित्पश्चक्षुरुत्तमम् । इति पीठतया विष्णोरादित्यः प्रतिपद्यते ।। पो यो यां पां तनुं मक्तः श्रद्धयाचितुमर्हति । तस्य तस्यापलां श्रद्धांतामेव विद्धा- त्यजः ॥२०॥ स तया श्रद्धया युक्तस्तस्याऽऽराधनमीहते । लमते च ततः कामान्हरिणा विहितान्हि- तान् ॥ २०१॥ अन्तयत्तु फलं तेषां तद्भवस्मल्पमेधसाम् । देवान्देवपजो ग्रान्ति भक्ता यान्ति हरेहरिम् ॥ अव्यक्तं सर्वभूतस्थमात्मान तमबुद्धयः । परं नैवाभिजानन्ति शरीरेप्वात्ममानिनः ॥ अतो नाऽऽरमानमारमस्थं सत्यसंकल्पमच्युतम् । नित्यानन्दगुणोपेतं सर्वज्ञमवधिं हरिम् ।। प्राप्य भाग्यं परं ब्रह्म प्रामुवन्ति कदाचन । तस्मान्नित्यपदाकाक्षी गायत्री विष्णुदे. बताम् ॥ २०५॥ आराधयति सर्वत्र विधिरेव द्विजातयः । ध्यापको भगवानेप व्याप्यं सर्व चराचरम् ॥ न तदस्ति यिना यत्स्याद्वासुदेवेन किंचन । ब्रह्मा शक्रश्न रुद्रश्च गणेशो मास्करस्तथा। विचिन्त्या थासुदेवस्प तनुभूता घिमूतयः । चतुर्भुजाः शङ्खचक्रगदाजलजधारिणः ॥ नान्यं देयं नमस्कुर्यात्तच्छरीरतया विना । पृथक्त्वेनार्चयन्तो था मामकास्ते प्रकीर्तिताः हरेः पीठा हरेदासा हरिशेपा द्विजातयः । पृथग्भूताः कथंभूता उपास्या मुक्तिमिच्छता बैंकर्य यासुदेवस्य मुक्तिमिच्छन्ति तत्पदे । कथं तैरितरे सेव्यास्तदीयत्वमति विना ॥ इति श्रीबृहद्रासहितायां तवायपादे सदाचारनिरूपण नाम सप्तमोऽध्यायः ॥ ४॥ आदितः श्लोकानां समष्टयङ्का:-॥ २९५२ ॥ भय तृतीयपादेऽष्टमोऽध्यायः । ब्रह्मोवाच- मायादः समभषापुरा ये मुनयो ननु । विस्मृताः किमिदानी तं संक्षेपात्मवदामि वः ॥ -

·-
[ ( अष्टमोऽध्यायः]
बृहहह्मसंहिता।
११५
मुनिः कहोलः पप्रच्छ याज्ञवल्क्यं महामुनिम् । आत्मशब्दः समादिष्टः क्षेत्रक्षेत्रज्ञयो-
ब्रह्मशब्दः समाख्यातः क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोरपि । सर्वान्तरश्च यः साक्षादपरोक्षः प्रकीर्तितः ॥
तमाचक्ष्व महामाग प्राप्यमोग्यतया स्थितम् । उपास्यभूतं सर्वेपामात्मानं परमेश्वरम् ।।
याज्ञवल्क्य उवाच-
क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोरात्मा परमात्मा प्रकीर्तितः । शोकमोहजरामृत्युदेहधर्मानतीत्य यः ॥५॥
एतः संसृष्टमात्मानं क्षेत्रज्ञं चाप्यतीत्य यः। संस्थितो न विना येन क्षेत्रक्षेत्रायोर्मनाक्॥
विदित्वा चैनमात्मानं ब्राह्मणाः स्वान्तरस्थितम् । पुत्रावितपणां हित्वा तथा लोके-
पणामपि ॥७॥
यदर्थ सकलं हित्वा कृत्याऽनन्यप्रयोजनम्। अनन्यसाधनं कृत्वा भिक्षार्थ च परन्ति हि।
प्रेर्यमात्मानमाज्ञाय प्रेरकं पुरुषं परम् । निर्विद्य सर्वतस्तस्य चोपासांचक्रिरे विजाः ॥५॥
चाक्रायण उपस्तस्तं भूयः पप्रच्छ सादरम् । याज्ञवल्क्यं महात्मानमुपासार्थमकल्मपम्॥
ब्रह्मन्बह्मापरोक्षं यत्साक्षात्सर्वात्मसंस्थितम् । कतमः सोऽन्तरात्मेति समाचक्ष्व यथा-
तथम् ॥ ११ ॥
याज्ञवल्क्य उयाच-
यः प्रयोजनरूपेण सर्व सर्वत्र जायते । तत्सादिपरोक्षं हि शारीरात्मार्थसाधकः ॥१२॥
अपानिति झपानेन व्यानेन व्यानिति ह्यपि। उदानेनोदानिति च समानेन समानित
'स आत्मा ह्यान्तरः साक्षाद्ब्रह्म सर्वत्र संस्थितम् । स एव सर्वनामाऽसौ दृष्टिश्रवण-
कुत्रान्तरिक्षं द्योलोके योलोकः कुत्र सत्तम । आदित्यलोके कुत्रायं चन्दठोके च
नक्षवलोके कस्मिन्स देवलोके च कुत्र सः गन्धवलोके सोऽपस्ति कस्मिल्लोये प्रजापते:
लोकः प्रजापतेगानि ब्रह्मलोके प्रतिष्ठितः। । संघ कुत्रेति मा गाणि शतिपत्र प्रयो.
ब्रह्मण्येवाखिलाधारे होतं मोतमिदं जगन् । तन्तुष्विव पटो गाणि तस्मादे परों मतः॥
सदूपेण स्थितस्यास्य छुपादानतया हरिः । निर्षिशेपतया स्वस्मिस्थिवं विश्वमशेषतः
रपि ॥२॥
चेतसाम ॥ १४ ॥
द्रष्टा श्रोता चेतयिता न तं पश्यति कुर्वन । अतो द्रष्टा ह्यदृष्टोऽयमश्रुतश्च शृणोति हि
अविज्ञातो हि विज्ञाता ह्यमतो मनुते मुने। चिचिद्भूतसंघस्थं सर्वेषां स हि कारणम्।।
एवं श्रुत्वाऽन्तरगतं भगवन्तं मुनीश्वराः । संदिहानाः पुनस्तत्र यमच्छन्मुनिपुंगवम् ॥
याज्ञवल्क्यं महाप्राज्ञमात्मतत्त्ययुत्सवः । कार्यजातमिदं सर्व नैकरूपं कदाचन ॥१८॥
परिणामकृतानेकविचित्रावस्थपा स्थितम् । ओत प्रोतमिदं कस्मिन्पटयत्परिनिमित्तम् ॥
इति विज्ञातुकामा हि गार्गी वाचनवी पुनः । पप्रच्छ कस्मिन्संप्रोतमोतमेतञ्चराचरम् ॥
तामाह भगवान्यायावोतं वायुश्च कुत्र हि । आकाशे स च कस्मिन्हि अन्तरिक्षे निशा-
मय ॥२१॥
कुन सः ॥२२॥
।
जय ॥ २४ ॥

·- नारदपश्चरात्रान्तर्गता- [३ तृतीयपादे- पटवद्याकरोत्येतनामरुपविमागवत् । हर्यधीनतया चास्य स्थितिनियमनं तथा ॥२७॥ तस्माजिज्ञास्यमेवायमुपास्यः सर्वधो च सः। सूत्रमूतोऽयमेवैकस्तथाऽन्तर्यामिरूपतः ।। स्थितः सर्वत्र मुनयो हरिरेव न संशयः । प्रविश्यान्तर्गमयति सर्वभूतानि सर्वतः।। २९ ।। स्वव्याप्यस्तैरविज्ञातः शरीरैश्चिचिद्विधैः । उद्दालको याज्ञवल्क्यमपृच्छत्सूत्रमन्ति.. कम् ॥ ३०॥ तथाजयामिणं धूहि याज्ञवल्क्येत्युवाच सः । श्रुतं घेदनमाहात्म्यं कबन्धात्काप्यसमनि। स ब्रह्मदेवदेवात्मयज्ञविस्वाच्छृणोति यः । याज्ञवल्क्यस्ततः माणः सूत्रमुक्तमिहारुणे ।। भूतानि सण्यिनानि प्राणा दिव्यानि सन्ति हि । स च प्राणो महामाग सैंदृष्टो हन्तरात्मना ।।३३ तमन्तर्यामिणं यूहि याज्ञवल्क्येत्युवाच सः । अबवीद्याज्ञवल्क्योऽपि तमन्तयामिण द्विजाः ॥ ३४॥ पृथिव्यादिषु मूतेषु शरीरेषु व्यवस्थितः । यो वेद तानि तानि तं षिदुः स्वनिया- मकम् ॥ ३५॥ सोऽन्तर्यामी ह्यात्ममूतमामृतोऽव्यक्तनामधृक् । आदित्यचन्द्राविवियुलोकमाणेन्द्रि- येषु च ॥ ३६॥ पदयज्ञेषु भूतेपु पोऽन्तर्यमपति स्वयम् । नैनं विदुः शरीराणि यो वेदात्मतया स्थितः। सोऽन्तर्याम्य मृतधाऽऽरमा परमात्मा हरिः स्मृतः । य आत्मनि स्थितो ह्यात्मा शरीर पस्य चेतनः ॥ ३८॥ आत्मा न वेद यमसौ वेदाऽऽत्मानं परोऽमृतः । यमयत्ययमात्मानमन्तर्यामीति स स्मृतः। अदृष्ट एव द्रष्टाऽसौ श्रोता चाभुत एव सः । अविज्ञातैय विज्ञाता द्रष्टा श्रोताज्ञ एव सः। मान्यः स्वातम्यहीनत्वाच्छेपत्वात्तस्य सुमताः । अतोऽन्यदातं सर्वं हि ऋतमेको हरिः स्वयम् ॥४१॥ स्वतन्त्रः सर्वशेषीति श्रुत्वाऽऽरुणिरुपारमत् । एवं विनिश्चये जाते सर्वारमा भगवा- म्हरिः॥४२॥ संसिद्धः सर्वमूनानामुपास्यः सद्विमूतिषु । सवितृनामको देवः प्रभामण्डलसंस्थितः ॥ परमात्मा स शारीरः क्षेत्रज्ञोऽन्यो विधीयते । गायत्री सूर्यरूपेण मगवन्तमधोक्षजम् ।। उपादिदेश भूतानां श्रेयसे बुद्धिबोधकम् । सवितृसंस्थितो देवः सवित्रात्मा सनातनः ॥ तं ध्यापेम परं येन बुद्धपो नः प्रणोदिताः । यथेन्द्रमाणशब्दैश्च निर्दिष्टो मगवान्हरिः॥ तथा सवितृशम्न सविधात्मा विधीयते । मुमुक्षवो विचार्येवं सर्वत्र परमेश्वरम् ॥४॥ उपासते न संदेहः कर्तव्यः शास्त्रनोदनात् । ब्राह्मणानां विशेषेण गायत्र्या मूलविद्यया उपास्यो मगवान्विष्णुरुदिते सूर्यमण्डले । अष्टाक्षरो मूलविद्यामणवाद्यो मनीषिमिः ॥ निधितः सर्वविद्यानां मूर्धन्यः परमो मनुः । अष्टाक्षरेण संयुक्तां गायत्री विन्यसेतनी।। स एव पैप्णयो विमो मतो नारायणात्मकः । विना मूलेन गापत्र्या: न विप्रो जायते द्विजाः ॥५१॥ 17.या सस. तमन्तयाँ। ३ स. सरसोबा ·[तृतीयोऽध्यायः] वृहदह्मसंहिता। न विनोपनिपट्नानं गायत्र्यास्तत्त्वविद्भवेत् । अविज्ञाय मनोस्तत्व कर्मवन्धाय केवलम्॥ शतलक्ष प्रजाताऽपि गायत्री नैव सिद्धिदा । सिद्धिस्तु सर्वलोकस्य कर्तुः सर्वाश्रयस्य हि ॥५३॥ चासुदेवस्य वैकुण्ठे पदपल्लवसेवने । विप्रस्प सत्त्वदेहस्य वैकुण्ठपदकाइक्षिणः ॥५४॥ नान्यो देवः समाराध्यो विनावरणसक्रियाम् । विष्णोरावरणत्वेन शरीरत्वेन वा पुनः॥ ५५॥ विभूतित्वेन मो विप्रा माननीया दिवौकसः । समाधिक विचारेण पृथक्त्वेन दिवौक- साम् ।। ५६॥ आराधनाजगद्वन्धो न निवर्तेत कहिचित् । विष्णोः समत्वबुद्ध्या च नरो निरयमाप्नु- यात् ५७॥ विना दास्यं हरेश्वान्यत्सय निरयसैनिमम् । संसारो निरयः प्रोक्तो यत्र नाऽऽचायसे- धनम् ॥ ५८॥ निरयोऽपि मयेन्मुक्तिर्यत्र गोविन्दचिन्तनम् । अत्र गाथा: प्रवक्ष्यामि निःसंदेहाय मोः सुताः ॥ ५९॥ नारायणात्परो नान्यः को हि ससारनाशनः । आसीद्वासनो नाम राजा कोसलम- शशास वसुधा सर्वां पयोधिपटमण्डिताम् । धार्मिको यया युक्तो वृद्धबाह्मणसेवकः ।। सत्कीर्तिपटसंवीतसमस्तक्षितिमण्डलः । स कदाचिद्धरेः कोपानटराज्यो वमूव ह ॥ शत्रुभिनिर्जितः संख्ये जगाम गहने वने । एकाकी जीवरक्षार्थ त्यक्तस्वजनवान्धवः । ॥ नृपितः क्षुधितो दीनो निमनो दुःखसागरे । आसाद्य पुप्पमद्राख्यां नदी गिरिसमा- अपाम् ॥ ६४॥ तब बिल्ववेन दीनो निवासमकरोचिरम् । तब बिल्वेश्वरो नाम महादेवो विराजते । आयान्ति सन पूनाथ मुनयो नित्यमेव हि । पूजां कुर्वन्ति शतशो निनकामानुसारतः॥ स्तुवन्ति स्तुतिमिदेव हरं चन्द्राङ्कमौलिकम् । तवाय तरुजालेषु चकार तृणकेतनम् ॥ फलमूलाशनो दीर्घचिन्ताव्याकुलमानसः । चिन्तयामास मतिमान्कथं मे दुःखसंक्षयः ॥ भवेदशेषस्वजनैविमुक्तस्य दुरात्मनः । क दाराः क सुताः प्रेक्षक राज्यं स्वमसंनिमम्॥ क में परिजनाः सर्वे कालेन कवलीकृताः । अहो सहमहो कष्ट विनष्टेषु पुनः पुनः ।। धावते मे मनो मोहान्मृगतृष्णोपमेषु च । विज्ञानतोऽपि मे सौख्यं नाऽऽयाति क्षणमेव हि ॥ १॥ किं जीवितेन मे नूनमिहामुन व्युतस्य च । मनो न याति परमे देवदेवे रमापती ॥७२॥ न च राज्पसुखे का मे गतिरन्या मविष्यति । पुष्पमद्रातटे राजा मरणे कृतनिश्चयः ॥ शिल्वेश्वरं नमस्कृत्य निपसाद महीतले । एवं चिन्तयतस्तस्य गौतमो मुनिसत्तमः ॥ शिष्यमशिष्यैः संयुक्त आजगाम यदृच्छया । पर्यटैस्तीर्थयात्रार्थ वसुधां विष्णुवल्छमाम्।। सात्वा महाजले पुण्ये दृष्ट्वा विल्वेश्वर हरम् । अपश्पन्नृपति लीनमुटजे निर्जने मुनिः ।। 'ण्डले ॥६॥ ..

·११८ नारदपश्चरावान्तर्गता- [३ तृतीयपादे- महाकारुणिको गत्वा तं पप्रच्छ तपोनिधिः । कत्यस्त्वं कुत आयातः कोऽसि सिन्न- मना वने ॥ ७७॥ भयानके शिवाव्यालव्याघ्रचित्रमृगान्विते । निरन्ने निर्जने देशे कथं गतिरिहामवत् ॥ मद्रासन उवाच- भद्रासनेति विख्यातो राजा कोसलमण्डले । शत्रुमिनिनितोऽरण्ये मयादिह वसाम्य- हम् ॥७९॥ जनसंदर्शनाद्धीतः शत्रुचारविशङ्कया।नान्तं दुःखस्य पश्यामि को मवानिह पृच्छति ।। गौतम उवाच- अहं तु गौतमो नाना तय माग्यादिहाऽऽगतः । स्मरस्व दुःखनाशाय शंकरं चोमया सह ॥१॥ भुक्तिमुक्तिपदो देवो नान्योऽस्ति गिरिजाधवात् । यः संहरति कल्पान्ते त्रिलोकी लाच- नानलैः ॥ ८२॥ भक्तानां वरदः सद्यो बिल्वार्ककनकादिमिः । ताण्डवैः स्तवनस्तालरक्षतर्गलवादनः । विलम्बितफलैर्देवैः किमन्परच्युतादिभिः । सद्यस्ते राज्यलामाय महादेवोऽवधारितः ॥ श्मशानशापी भगवास्त्रिनेत्रो नीललोहितः । मृडो हिमांशुधवलो वनमालाकृतोरगः ॥ गजचर्मपरीधानः सद्दामायुधभूपणः । शितिकण्ठोगकण्ठश्च हरोऽन्धकविनाशनः ॥८६॥ वृपध्वजो महादेवश्चन्द्रचूडो दिगम्बरः। ज्ञानदो ज्ञाननिरतः पशुपः पार्वतीपतिः॥८॥ महादेवो धराधीशः पिनाकी पावकाम्बकः । कपर्दी दुष्टदमनो महाकालो महातपाः ॥ समाधिसंस्थितः कामदहनो धारणाश्रयः । नित्योऽक्षरो निरातको धीरो विपधरो मवः।। अरण्यवासी कैलासकेतनो पदविधरः । विभूतिभूपणो भूतिपदो मूतिकरो वरः।। ९० ॥ घाग्मी सत्पमतः सत्यः सतीप्राणपियो नृतः । यज्ञविध्वंसनो दक्षगर्वभङ्गकरो विमुः ॥ मूतप्रियो भूतनाथो भूतवासो भयापहः । कृष्माण्डभैरवानीकमीपणो भीमदर्शनः ॥ विमीपणो जितामित्रो रावणाराधितः प्रभुः । प्रसन्नवदनो नित्यं धत्तूरोन्मत्तलोचनः ।। निर्धनों धनदाधीशो निर्वृत्तो निर्मदो मुनिः । वाणप्रियो बाणरुद्धो बाणसद्मनिके- तनः ॥ १४ ॥ तापत्रयहरो हारी शैलजार्धतनुः स्मृतः । तरुणस्तारिताघोघो गीर्वाणाराधितः शिवः ॥ सेचरः सेचराक्रीडो जटामुकुटमण्डितः । रुदो रुद्रो भैरवारयो डमरोर्वादनप्रियः त्रिशूलहस्तो हस्ताजविधृतब्रह्ममस्तकः । अट्टाहासविध्वस्तशैलशृगोऽहिभूषणः ॥ पादाभिघातसंवस्तशेषः कम्पित मुधरः । वेतालवृन्दमध्यस्थः पिशिताशनसंस्तुतः कपालमाली दुर्दर्शी योगिनीगणनृत्यधृक । कालमीतिकरो देवो यमदूतमयंकरः एवं नागावठी जप्त्वा ध्यात्वा पिल्वेश्वरं हरम् । राजन्यद्धाञ्जलिर्भूत्वा विनिवेद्यं निवे- दयेत् ॥ १०॥ ॥ प.मतः।

·। [८ अष्टमोऽध्यायः वृहद्ब्रह्मसंहिता। जय विश्वेश्वर श्रीमस्तरुणार्कनिमेक्षण। जय कालानलोद्दीत शत्रुभीतिहरो भया॥१०॥ जय यक्ष महामाग कल्पान्तकृतकेतन । जय दीनार्तिशमन शत्रुभीतिहरो भव उग्रवीयाग्रवदन महाभैरवशासन । प्रपदाक्रान्तदिक्प्रान्त शत्रुभीतिहरो भव ॥१३॥ त्रिपुरान्तकरोग्रेश चन्द्रचूद पिनाकधृक् । अन्धकान्तकरोदय शत्रुमीतिहरो मव॥१०॥ महाहहासवदन दायिताशेपराक्षस । खट्वाङ्गाधर चण्डीश शत्रुमीतिहरो भव ॥१०॥ नागेन्द्रहार नागेन्द्रसूत्र नागेन्द्रमूपण । जटाविकीर्णवदन शवभीतिहरो मय ॥ १०६॥ जय हालाहलास्वादविदग्धारणलोचन । कन्दर्पहर भूतेश शत्रुभीतिहरो भव ॥१०॥ कृशानुलोचनज्वालसंदीसजगतीवय । मृत्युंजयोग्रदंष्ट्रास्य शत्रुभीतिहरो भव ॥१०॥ रुण्डमालाचितामस्मनिनात विपमोजन । मदव्याघूर्णनयन शत्रुमीतिहरो भय ॥१०९॥ कल्पान्तकालिकागीतविनोदित महानट । नृम्माविभ्रान्त लोकेश शत्रुमीतिहरो भय ।। व्याघ्रचर्मासनारूढ खेचरीमूचरीप्रिय ! दिगम्बर दिशाधीश शत्रुभीतिहरो भव ॥११॥ पञ्चाम्नायविचारज्ञ पश्चासायनिरूपक । पञ्चानायकथागीत शत्रुमीतिहरो भव ।।११२॥ सर्वागमप्रजनक सर्वागमनिरपफ । सर्वाव्ययक्षमासार शत्रुमीतिहरो मव सर्वयोगिजनाराध्य महायोगिन्महोदय । महोदर महापाव शत्रुमीतिहरो मव ॥११४॥ ताण्डवाचार्यनिपुण महाताण्डवकृत्मभो । विनोदितसुरवात शनुमीतिहरो भव ॥११५॥ जितनिद्र जितालस्य जितेन्द्रिय जनप्रिय । जितमिव पवित्रा शनुमीतिहरो भव ॥ परब्रह्म परानन्दपूर्ण पर्वतमापते । भूशण्डीपरिघोपेत शत्रुमीतिहरो मव ॥ ११७॥ पशुपाल महापाशमान प्राणदायक । परलोकप्रद प्रौढ शत्रुभीतिहरो भव ॥ ११८॥ निरसन निराकार निर्विकार निरामय । निष्कलङ्क निराधार शत्रुमीतिहरो मय निर्वासन निराभास निष्प्रपञ्च निजेश्वर । निजाकीड निजामास शत्रुमीतिहरो भव ।। धागतीत जनातीत कालातीत निरङ्कुश । सर्वातीत विनीतेश शमीनिहरो मय।।१२१॥. गीर्वाणगीत दिक्पाल मीलिमालाचितारुण । विशुद्धज्ञानविज्ञान शत्रुमीतिहरो भव ॥ सदैकरस शीतांशुशुद्धहासामरनिय । दया दलितानङ्ग शत्रुभीतिहरो भव ॥ १२३ ॥ गणेशप्रिय गौरीश गोवाहन गुणाकर । गोद गोविन्द गोमक्त शत्रुमीतिहरो भव ॥ कबन्धहर कल्याण कालित्ताशेपदुर्जन । कासारकौतुकिन्कान्त शत्रुमीतिहरो भव समदृक्शाश्वतस्वामिशरणागतवत्सल । निर्मुक्तमाय ब्रिजट शत्रुमीतिहरो भव ॥१२६॥ गुणातीत गुणाधार गुणगीत गुणाधिप । एकान्तवल्लमानन्त शनुमीतिहरो मव नतोऽस्मि चरणद्वंदमद्वंद्व प्रणतोऽस्मि ते । रक्ष रक्ष महादेव शत्रुमीतिहरो भव ॥१८॥ हाहाहूहूवीर्यहारिन्भिन्धि मिन्धि विमीपण । छिन्धि छिन्धि महाघोरं शत्रुभीतिहरों भय॥१२९॥ निवारय रयोपेत परशास्त्रास्त्रवैभवम् । निर्मिन्धि परसैन्यानि शत्रुमीतिहरो भव विदावय महावीर वाहनानि सहस्रशः । निपाटय महादुर्गमुग्रशचहरी मय ॥१३१।। पाशमुद्गरखट्वाङ्गात्रिशूलमुसलायुधैः। पाहि मां परितो देव सर्वतः शरणागतम् राजसिंहासनाविष्टं जयशब्दरुदीरितम् । कुरु मा राजराजेशं सर्वतः शरणागतम् १. भसठीप ! ॥ ॥ .

·१२०
नारदपश्चरात्रान्तर्गता-
[ ३ तृतीयपादे-
इति स्तोत्र महामाग शत्रुप्रशमनामिधम् । शुचिर्भूत्वा शिवार्चायां मजयस्व समाहिता
गौतमोऽहमृपिश्चास्प छन्दोऽनुष्टुप्पकार्तितम् । देवता मगवान्द्रः शत्रुहा बीजमी-
रितम् ॥ १३५॥
प्रणवः शक्तिराख्याता पार्वती प्राणवल्लमा । विनियोगाऽस्य संप्रोक्तः शत्रुपशमने नृप।।
ॐ नमः कालरूपाय हूं नमः शूलपाणये । महादेवाय वीराय पार्वतीपतये नमः
द्वात्रिंशदक्षरो मन्त्री महाशत्रुजयः स्मृतः। न्यासाचनमर्नेनेष कुर्यात्माणान्नियम्य च ॥
शनुप्रशमनं स्तोत्रं श्रद्धया प्रपठेत्तु यः । तस्य शत्रुकृता पीडा घिनश्यति न संशयः ॥
साङ्ग सावरणं देवं विल्वेशं पूजयेत्सदा । ॐ नमः कालरूपाय हृदयाङ्गुष्ठयो सेत् ।।
ॐ नमः शूलहस्ताय तर्जनीशिरसोस्तथा । शिखामध्यमयोयो वामदेवाय सादरम् ॥
अनामिकाकवचयोवीरायेति निवेशयेत् । कनिष्ठिकानेत्रयोश्च पार्वतीपतये तथा॥१४२॥
नमः सतलयो राजन्करयोश्च निवेशयेत् । ततो ध्यानं महेशस्य कुर्यात्कार्यस्य सिद्धये
तेन ते शत्रुसंहारो मविष्यति न संशयः
॥ १४३ ॥
यक्ष करालवदनं शितशूलहस्तं चन्द्रार्धचूउममराधिपपूजिताइघिम् ।
गङ्गाधरं धवलमस्मविभूषिताङ्गं गौरीपति भयहरं मवमायामि ॥ १४४ ॥
इति ध्यानं महेशस्य संध्यायां प्रातरेव च । मध्याह्न फुर्वतां पुंसां नारिसैन्यमयं मवेत् ॥
प्रसन्नोऽयं हो मक्त्या मुक्तिं मुक्ति प्रयच्छति । किं शत्रुमात्रशमनं चण्डीशस्य धरा-
धिप ॥ १४६ ॥
इत्युक्त्वाऽन्तहिती विमः सशिप्यो गीतमो मुनिः। कृतवांश्चन्द्रचूडस्य पूजनं प्रयतो
नृपः ।। १४७॥
प्रेम्णा प अद्धपा नित्यं त्रिकालमुमया सह । प्रत्यक्षमकरोदेवं कालेनाल्पेन सेवया ॥
स्वसैन्य प्रददी देवो वधाय द्विपतां द्विजाः । स्वराज्ये स्थापयामास भद्रासनमकल्म-
पम् ।। १४९ ॥
स च मद्रासनो राजा प्रसादारपार्वतीपतेः । अकरोदसुधाराज्यमकण्टकमयत्नतः॥१५॥
महामन्त्रीय सकलं स्वसैन्येनैव भूतपः । मक्त्या रशनया पद्धो काले कालेऽमिरक्षति॥
इति श्रीमहामसहितायो तृतीयपादे सदाधारनिरूपणे भद्रासनाण्यानं नामाष्टमोऽध्यायः ॥ ८॥
आदितः श्लोकानां समध्यङ्काः-॥ ३१०३।।
भए तृतीयपाहे नमोऽध्यायः।
श्रीब्रह्मोवाच-
गते बहुतिथे काले धसुधामनुशासतः । शिवैकशरणस्याथ धार्मिकस्य महीपतेः ॥ १॥
ज्ञानं सममवत्तस्प दृष्ट्या कालस्प चेष्टितम् । के गताः पितरोऽस्माकं तथाऽन्ये पितृ-
पान्धवाः ।। २॥
नाम्नाऽपि नैव श्रूयन्ते पहयोऽस्मद्विलोकिताः । ममापि रूपसंपत्तिः क गता यौवने
स्थिता ॥३॥

·[९ नवमोऽध्यायः] बृहहह्मसंहिता । १२१ सामध्य क गतं यच परसैन्यविनाशनम् । केशा नैवोपलक्ष्यन्ते स्निग्धासननिमा मम ।। चलीपलितसंयुक्तं गात्रं न परिगीयते । यदर्णयन्ति कवयो जातरूपसमं मम काऽऽननं कमलाकार कुन्देन्दुधवलद्विजम् । सुन्दर्यपाङ्गसंजुष्टं विकचाम्बुजलोचनम।।६।। स्थमोपममभूत्सवं कामिनीकामजं सुखम् । तथाऽपि निस्पं चेतो विषयेष्वनुधावति ॥ आराधितोऽपि गिरिशो मपा गातमशासनात् । मुक्ति प्रयच्छति प्रीतो महादेवो महा- तिः ॥ ८॥ तन्न पश्यामि मुक्तिने येन स्यात्कर्मणाऽधुना । राज्यसिद्धिस्तु संपाला मदीया कित- पहिता ॥९॥ नाऽऽत्मराज्यं हृतं मन्दरहो मोहानुगर्भृशम् । कथं तदुपलभ्येत प्रसादास्पार्वतीपतेः॥१०॥ राज्यं कोशो बलं मोगः प्रताप: प्रतिवासरम् । वर्धते ते ह्यलं गैहे घेराग्यं नैव दृश्यते ।। संसारस्यामिवृद्धिर्म पूर्य भगयतः कृपा । निश्चिता कोपरूपाऽद्य सैव मे प्रतिभाति हि ॥ अविच्छिन्नं सुखं यद्धि तदेव भगवत्कृपा । विच्छिन्नरूपा मनसो वृत्तिः कोपो विनि- श्चितः ॥ १३ ॥ येन संसाध्यते रत्नं सकाचं लमते यदि । व्यर्थ हि सर्व मवति विनोक्तफललामतः ।। कामुकेन मया पूर्वमाराध्येशः प्रसादितः । पलालोपमराज्यार्थ नाऽऽमाण्डलकाम्यया ।। धियामकृतसबुद्धिमुमया सहितो हरः । आराधितो मया मिथ्या मृगतृष्णाम्बुलि. प्सया ।। १६॥ अतोऽहं सकलं हित्वा चाऽऽशुतोपमुमापतिम् । आराधयिष्ये सततमात्मकामो महे- श्वरम् ।। १७ ॥ एवं निर्घन्धयुक्तस्य राज्यत्यागं प्रकुर्वतः । आविरासोन्महादेवः कैलासादुमया सह अहमिन्द्रस्तथा चान्ये सिद्धगन्धर्वानराः । शिवेन सह संमाता कुमारा नारदस्तथा कौतुकाथ महामागा निविण्णस्य महीपतेः । कथं सदाशिवो योगी राज्ञो मुक्तिं विधा. अन्तहिताः स्थिताः सर्वे निजैश्वर्यविमोहिताः । वृपध्वजोऽभवन्नेत्रपद्मयोरतिथिः स्वयम् तं दृष्ट्वा सहसोत्याय राजा हर्षसमन्यितः । सूपविष्टं फुतातिथ्यं कृताञ्जलिरमापत घामदेव महादेव वृपमध्यज गोपते । चन्द्रचूड भवानीश मृड सार्थसाधक ॥२३॥ उपायं वद देवेश कर्तव्यं किमिहास्ति मे । मुक्तिमुक्तिप्रदं देवं गौतमस्त्यामभापत॥२४॥ मुक्तिस्तु देवदेवेश लब्धा मे त्वत्मसादतः । मुक्तिमिच्छामि संसारादतस्ते शरणं गतः ।। उपासनं करिष्येऽहं भवतो हि समाधिना । अनुमोदय विश्वात्मन्ननुज्ञां दातुमर्हसि ॥ श्रीमहादेव उवाच- नैवविधोऽहमाराध्यः संसारान्मोक्षमिच्छता । आत्मा मे ह्यपरो राजन्यः सदाशिवसं- स्थति ॥२०॥ ॥ जितः ॥२७॥ येनाहमखिलं कर्म करोमि तनुसंस्थितः । तं विना नैव पश्यामि क्षणमेकान्तिजा गतिम् अनुविश्य च मे वाचं चक्षुः श्रवणनासिके । माणापानमनोवुद्धिचित्ताहकरणेषु च ख. पन्त ।

·१२२ मारपत्ररात्रान्तर्गता- [३तृतीयपादे- सय कारयति प्राज्ञो मृत्वा सर्वप्रयोजकः । परमात्मा स चास्माकममृतः शाश्वतो हरिः। अहं स चास्मि योऽहं वै स च तस्य मनुः स्मृतः । तं मां विज्ञाय सुधियः सेवन्ते बन्ध- मुक्तये ॥३१॥ माह केवल्यदो राजन्परतन्त्रः स्वभावतः । स्वतन्त्रः सर्वभूतात्मा परमारमा रमापतिः ॥ त्वं चाऽऽहं च सुराः सर्वे तनवः परमात्मनः । तमात्मत्वेन सर्वेषां विजिज्ञास विमुक्तये स्पस्वरूपस्य संप्राप्ति मुक्तिमाहुर्मनीपिणः । सत्त्वमात्मनि निर्दिष्टं यदायत्तमिदं जगत् ।। पत्सत्त्वमात्मनि प्रोक्तं तदाधेयेतया स्थितम् । विधेयत्वेन निर्दिष्टं शेपत्वेन प्रजापतेः ॥ आधारत्वेन स्थितो यो विधासत्येन वा पुनः । शेपित्वेन च राजेन्द्र स चाऽऽत्मा मुक्ति- मिच्छताम् ॥ ३६॥ तमेव शरणं गच्छ सर्वमावेन मानद । तत्मसादास्परा शान्ति स्थान प्राप्स्यसि शाश्व- तम् ॥ ३७॥ सर्थभूतेषु यो राजन्नन्तर्यामितया स्थितः । स चोपास्यः प्रयत्नेन यदीच्छेत्परमां गतिम् स्थान्तरस्थं परात्मानमात्मत्वेन विशां पते। संपूज्याहं प्रमोक्ष्यामि तथा त्वं च तथापरे आत्मा तु स प सर्वेषां प्राप्यो मोग्यः सनातनः । तमविज्ञाय राजेन्द्र कथं मुक्तिर्मवि. प्यति॥ ४०॥ नाहगात्मा च सर्वेपां तत्पृथकरवेन मानद । मदुपासनया कस्मान्मुक्तिमाकाङ्क्षसेऽनघ ।। मदन्तर्यामिणं स्वस्प घान्तर्यामितया स्थितम् । विज्ञापैक्पधिया राजन्विमुक्तो भव संसृतेः ॥४२॥ एतेनेयोपदेशेन मुक्तिं दास्यामि सेवकान् । आत्मत्वेन तमाराध्य मुक्तो मव विशां पते चेतनोऽपमणुनित्यो जीवो माऽऽत्मा शरीरिणाम् । नैव प्राप्योऽयमन्येपां भोग्यो भवितु. महति ॥४४॥ य आत्मा सर्वभूतानां सर्वशक्तिः सनातनः । सर्वनामा सर्वरूपः सर्वज्ञः सर्वधृग्विमः॥ स एव सर्वभूतेषु नामरूपेषु सर्वतः । उपास्यः परमात्माऽसौ पूर्णः पुरुपपुंगवः ॥ ४६ ।। अहं ब्रह्मा च देवाश मुनयो मनवस्तथा । तदात्मका भविष्यामः सर्व तदनुवर्तिनः ॥ उपास्यामो वयं सर्व तमेवैक नराधिप । त्वमप्येनं धिया देवमाराधय जनार्दनम् ॥४८॥ अन्तयांमितयाऽस्मासु स्वस्मिन्वा चिदचित्सु च । विभूतिपूपदिष्टासु यवतारेषु वा पुनः निधाय चेतसो वृत्तिमुपास्व मुसमाहितः । कल्याणादिगुणोपेतं सर्वशं सर्वकारणम् ॥ नारायणं परं ब्रह्म परमारमानमद्वयम् । सर्वापासं निजाधारं पुराणं पुरुषोत्तमम् ॥५१॥ अथ वा त्रिगुणातीते वैकुण्ठे परमे पदे । महाविभूतौ भूतानामगम्ये नित्यसंज्ञके ॥१२॥ शेषपर्यडूनिलये स्वयमेव स्थितं हरिम् । नित्यमुक्तजनैः सेव्य सच्चिदानन्दविग्रहम्॥५३॥ रमया लालितपदं मूलीलाभ्यां विराजितम् । निर्गुणं प्रकृतेर्दूरमनौपम्यमनुत्तमम् ॥५४॥ पेदवेदान्तसिद्धान्तमूर्तिमद्भिपाश्रितम् । पञ्चरावानुसारेण समाराधय केशवम् ॥५५॥ अस्माकं परमं पेयं प्राप्यं मोग्यं परात्परम् । स्वामी स दासमूतानामाभयोऽयमुदीरितः ॥

·[९ नवमोऽध्यः ]
बृहब्रह्मसंहिता।
१२३
मद्रासन उवाच-
कि मां वृथा सदयसि त्रिलोचन दयानिधे । स्वदन्यं नावन्मय मुक्तये गौतमो मुनिः।
ईश्वरः सर्वभूतानामाधारश्चन्द्रशेखरः । कता हर्ताऽविता निरयो महाशक्तिरमापतिः ॥
स एव सर्वभूतानां हिताय तनुते तगुम् । गुणातीतः परं ज्योतिधूनंदिनपिरो मतः ॥
गुरुणाऽमिहितं पूर्व पश्चात्त्वं दर्शनं गतः । संसिद्धममवत्सवं पूर्वोक्तं राज्यमुत्तमम् ।।
मुक्त्पर्थमपरं देवं कथं मन्ये दयानिधे । अलक्ष्यं सर्वभूतानामन्तर्यामितया स्थितम्॥१॥
श्रीमहादेव उवाच-
.शजन्यगीतमेनोक्तमविज्ञाय मतं हरेः। संगोप्य हेतुना फेन प्रायः प्रोक्तं विचिन्तय ॥
यदि ते हृदि संदेहस्तदाऽहं गौतमं मुनिम् । इहाऽऽनपिप्ये राजेन्द्र संकल्पेन पिलोकय।।
इत्युक्त्वा शंकरो योगी सस्मार मुनिसत्तमम् । स आजगाम स्मरणाद्यबाऽऽस्ते भग-
घान्हरः ।। ६४ ॥
प्रणम्य चरणोपेतो पद्धाञ्जलिरपस्थितः । पूजितः परया मक्त्या नृपेणाऽऽह हरं पयः॥
गौतम उवाच-
धन्योऽहं देवदेवेश दत्तं मे गौरवं महत् । त्वया विलोफगुरुणा यत्स्मृतोऽहमकिंचनः ॥
श्रीमहादेव उयाच-
वचितोऽसि महामाग मायपा तत्त्वतो मुने।न जानासि परं गूढं चीजमत्र मया धृतम्।
देवो हि मत्परः साक्षात्परमात्मा सनातनः । नारायणोऽस्ति जगतो मोक्षदः पुरुषोत्तमः
तं प्राप्य मुनिशार्दूल लोके मुक्ता भवन्ति हि । उपायस्तव पै साक्षाद्धरिरेव न चापरः।।
शरणं नैव जानन्ति तस्यैव परमात्मनः । तदेवोपदिशाम्यन स्वाश्रितान्मुक्तये ननु ॥
अतो मुक्तिदातारो भवामो षयमत्र हि । मुक्त्येकानिलयः साक्षाद्धरिरेप न चापरः ।।
अन्वेषयामो हि वयं साधनः श्रुतिनोदितः । स्वायनं स्यनिवासार्थ वयांसीव दिना.
सर्वेपामेव पांशानामशित्वेन परा गतिः । नान्पो जलत्तरङ्गानामाश्रयोऽस्ति जलं बिना
स्वस्वरूपं च गदितं भगवच्छेप एव हि । तमहवा कथं मुक्तो मवेदेष महामुने
स्वरूपस्थः परस्थो धा स्वात्मानं विश्वतोमुखम् । विलोक्य परमात्मानं भवतीति
निशामय ॥ ७५ ॥
प्रामादिपु शरीरेषु मुक्तिगम्यो न गम्यते । मते पुरुपसंतानो पासुदेवात्सनातनाव ॥६॥
मदन्तामिणं देवं स्वान्तर्यामिणमेघ च । अचिदन्तर्गतं धाऽपि स्मर गौतम मुक्तये ॥
तत्त्वमानोपदेटारो न वयं मुक्तिसंश्रयाः । एवं त्वयोपदेश्योऽयं राजा ते शिष्यतां गतः।
ऐश्वर्यस्यापि दातारो न वयं विद्धि गौतम । पवर्गसंभयो यस्माद्भगवान्पुरुषोत्तमः ॥
अविज्ञातो विभूतिस्थः पूजितो हि प्रयच्छति । विभूर्ति मुनिशार्दूल पिज्ञातो मोक्षदों
मतः॥८॥
मयिस्थो भगवानस्य विज्ञातोऽपि मानद । दत्तवान्परमं राज्यं निष्कण्टकमशेषतः ॥
त्यये ।। ७२॥
॥
१ स. मुक्स मुनिमिान चिन्तितोऽसि हदम्युज । नियामः कामनाररपि पावरलोचन ॥ ६ ॥

·॥
नारदपश्चरानान्तर्गता-
[३ तृतीयपादे-
१२४
आत्मराज्यपदो देवो विज्ञातो हि भवेदिति । अतश्चैनं ममाऽऽत्मानं श्रुत्या स्मृत्या
प्रदर्शय ॥२॥
गौतम उवाच-
त्वमेव सर्वभूतानामात्माऽसि गिरिजापते । विभूतिभूतास्ते सर्वे श्रुतं मे यदनात्तव
उक्तं च शिवगीतायामगस्त्येन महात्मना। तथा चेश्वरगीतायां शास्त्रे पाशुपतेऽपि च ॥
शिवादन्यो न देवोऽस्ति मुक्तिदो मुक्तिदो नृणाम् । कारुण्यादिगुणोपेतो गुणातीतो
निरक्षनः ॥ ८५॥
इदानीमपरं देव देवं वदसि मुक्तये । फि सत्यमिति संदेहमपाकर्तुं त्वमर्हसि
श्रीमहादेव उवाच-
अहं मनुरह सूर्य इत्यादिश्रुतिभिर्मुने । वामदेवेन यत्प्रोक्तमन्तर्यामिधिया हि तत् ॥८॥
रामानाधिकरण्येन ब्रह्मास्मीति विचिन्त्य च । तद्विशेषणसंपन्नमात्मानं चोक्तवानहम् ॥
आत्मदृष्ट्या मया प्रोक्त शृणु गौतमसत्तम । नाहमात्मा स्वतन्त्रेण सत्यं सत्यं ब्रवीमि ते
नारायणादेप.सर्गः संप्रवृत्तो द्विजोत्तम । नारायणे प्रलीयेत पाल्पते न च संशयः॥१०॥
तस्मानारायणो देवो निर्गुणः प्रकृतेः परः । निर्गुणोऽप्यहमेवैकस्तस्याऽऽज्ञां पालया.
म्यहम् ॥ ११॥
अधिकारे निविष्टोऽस्मि तामसी प्रकृतिं गतः । तत्प्रसादेन तत्साम्यं संप्राप्तोऽस्मि
महामते ।। ९२।।
तेनेच कारितं सर्वं करोमि तदधीनतः । ब्रह्मा सृजत्यहं हन्मि रविर्भासयतेऽसिलम् ॥
घायुर्याति नभो मार्ग प्रयच्छति हुताशनः । कालः पचति भूतानि मृत्युर्धावति
सर्वतः ।। ९४ ॥
न तत्र सूर्यः समाति चन्द्रताराः क विद्युतः । ते मान्तमनुसंमाति तस्य मासा
विभाति हि ।। ९५॥
अशिवोऽपि शिवोऽहं वै यत्प्रसादान्मुनीश्वर । दासोऽहं तस्य देवस्य सत्यं सत्यं न
संशयः ॥ ९६ ॥
सोऽहं कथं वदिष्यामि तच्छरीरतया विना । परेशसाम्यं वचसा ब्रह्मास्मीति कदाचन।।
दण्ट्यः स्याममरेशाऽपि पूजितोऽपि मनीषिभिः। ततोऽभिन्नतया नैव पौरुषेण बलेन च
यत्तु पाशुपते शास्त्रे गौतमोक्तं मया पुरा । तत्तु तस्याऽऽज्ञया स्वस्य स्वातन्यं विद्धि
निश्चितम् ॥ ९९ ॥
दैत्यानां मोहनार्थाय पासण्ड धर्ममुक्तवान् । न तद्विश्वसनीयं स्यान्मुमुक्षूणां मनागपि।
'नामसानि पुराणानि शास्त्राणि च महामते । स्मृतयोऽपि भवन्तीह कानिचिजगतीतले
विष्णुनाऽपि प्रयुक्तानि मोहनार्थ सुरद्विपाम् । याक्यानि च बहून्यङ्ग तामसानि न
संशयः ॥ १०२॥
नन मत्ममुसा देवाः स्वात्मसाम्यतया मताः । क्वचिचतोऽधिकाः प्रोक्ता मोहनार्थ
महामते ॥१०३॥

·॥ ॥ [१ नवमोऽध्यायः ] बृहद्ब्रह्मसंहिता। इदं सत्यमिदं सत्यं गौतमान बदाम्यहम् । नारायणो ममाऽऽधार आधेयोऽहं निशामया बाहुमुद्यम्य वक्ष्यामि न वाणं विद्यतेऽपरम् । नारायणपदाम्मोजमृते मुक्तनिपेवितम् ॥ श्रुत्वेदं गौतमो देवाच्छंकरादात्मनो हितम् । बभूव शरणापन्नो वासुदेवस्य शाङ्गिणः॥ बोधयामास राजानं तत्त्वं वेदान्तसंमतम् । न बोधमगमद्वाजा मुनयो जातसंशयः भूपः शिवः समाहूप निजमक्तमुमापतिः । प्रबोधमकरोत्तस्य कृपया शिवगीतया विज्ञाय परमात्मानमुपास्यं मुक्तिमिच्छता । राजाऽपि शरणापन्नो बमूष शिवशासनात।। तदा देवगणाः सर्वे व्योमागणविहारिणः । प्रकाशमगमन्मूनि किरन्तः सुमसंततिम् ।। धन्योऽयं नृपतिः सिद्धः शिवभक्त्या महीतले । बहूनां जन्मनामन्ते प्रपन्नो जायते हरिः मनुष्याणां सहस्रेषु कश्चिद्यतति सिद्धये । यततामपि सिद्धानां कश्चिन्नानाति माधवम् शास्त्रं विजानता मध्ये कश्चिदेव नराधिप । प्रपन्नो जायते लोक आकारत्रयसंपुतः ॥ व तु राजशिवादेशात्स्वात्मानं पुरुषोत्तमम् । विज्ञाय परमैकान्तमागं गन्तुमिहेच्छसि अतोऽद्य प्रणताः सर्वे खामेकं विष्णुदेवतम् । गन्तासि नः समुलध्य धाम चैकुण्ठम. द्वयम् ॥११५॥ दुर्लभ निर्गुणं धाम राजन्धकुण्ठमन्दिरम् । स्वाधिकारस्थितानां नस्त्वं तु सद्यो गमि- प्यसि ।। १.१६॥ पत्र त्रैलोक्यजननी श्रीदेवी पुत्रवत्सला । क्रोडी करिष्यति क्षिप्रं विमुक्त घोरसंसृतेः ॥ यतो नाऽऽवर्तते घोरे संसारे शरणं गतः । तदेव वैष्णवं धाम विमुक्तिपदमुच्यते ॥११॥ अन्तर्गतास्ततः सर्वे ब्रह्माद्या ये समागताः । महाभागवतं नत्वा शिवोऽपि कृतमङ्गटः।। अहो गङ्गक्तवर्गेपु निष्पन्नो ह्ययमनसा । आत्मानमध्यगात्प्रेम्णा येनेदमखिलं ततम् ॥ प्रदर्य वैष्णवं तेजो महादेवो निजं महत् । कैलासमगमद्देव्याः प्राप्यं भोग्यं निरूपयन्।।। राजाऽपि वैष्णवी दीक्षामयाप्य गिरिजाप्रियात् । उपारमत कृत्येभ्यः श्रीपनि शरणं गतः य एतत्मातरुत्थाय वैष्णवः शिवमापितम् । शृणुयाच्छ्रावयेद्वाऽपि मुच्यते ह्यन्यसाधनात मुनयोऽतः स्मृतः सर्वमन्त्रैराराध्यते हरिः । गायच्या तु विशेषेण यस्यां बुद्धिप्रवर्तकः ॥ मुमुक्षवो महाभागा विष्णुं सर्वात्मरूपिणम् । समर्चयन्ति संभूता न संभूतिमुपासते ।। आत्मा वारेति मन्त्रेण मन्तव्यो भगवान्हरिः । श्रोतव्यश्चानुसंधेयो नमस्यो मुक्तिमि- च्छता ॥ १२६ ॥ यथा संसेचनं मूले पोपायासिलवीरुधाम् । तथा संसेवनं विष्णोस्तोपाय भवति ध्रुवम।। मुनय ऊचुः- पितामह समाचक्ष्व हरगीतामनन्दिताम् । येन संदेहमुन्मुच्य गौतमेन समं नृपः ॥१८॥ महामागवतत्वं च समाप्तो विश्वभेपजम् श्रीब्रह्मोवाच- उपरिटामवक्ष्यामि हरगीतामनिन्दिताम् । शृण्वन्तु मुनयस्तावदाहिकं विष्णुमापितम् इति श्रीवृहमसंहितायो तृतीयपादे सदाचारनिरूपणे परमात्मतत्वनिरूपणं नाम नवमोऽध्यायः ॥ ९॥ आदितः लोकानां समष्टयङ्का:- ॥ ३२३३ ।।

·१२६ नारदपञ्चरायान्तर्गता- [ ३ तृतीयपादे- अय तृतीयपादे दशमोऽध्याय । श्रीब्रह्मोवाच-- संध्यां कृत्वा विधानेन मुनयो विष्णुदेवताम् । सूर्यमण्डलमध्यस्थामध्यं दद्यात्समाहितः चनुयूहात्मकं सर्व स्मृत्वा विश्व जले जनः। तर्पयेद्देवमनुजपिस्तिलकुशोदकैः ॥२॥ कुशैस्तु सर्वदा कार्य तिलैस्तूक्तदिनेषु च । तर्पणं च प्रकर्तव्यं विष्णोराज्ञानुसारतः ॥३॥ सप्तम्यां रविवारे च मातापित्रोद॒तेऽहनि । तिलर्न तर्पणं कुर्यात्कुर्वाणः पितृहा भवेत् ॥ संक्रान्त्यादिनिमित्तेषु मानाङ्के तर्पणे तथा । तिथिवारनिषेधेऽपि तिलैस्तर्पणमाचरेत् ॥ श्रीविष्णुपादतीर्थन तुलसीमिश्रितेन तु । पितृणां तर्पणं कायं सर्पफालेपु धीमता ॥ ६ ॥ सदा पूर्वागदर्भपु सायदर्भकुलेषु च । प्रादेशिक शुद्धेषु ब्रह्मादिभ्योऽम्बु निक्षिपेत् ॥७॥ अन्वारन्धेन सव्येन पापिना दक्षिणेन तु । दक्षिणं जानु मूलमें देवेभ्यः सिञ्चये जलम् ॥८॥ देवेभ्यश्च नमः स्वाहा पितृस्यश्च नमः स्वधा । तर्पणे तर्पयामीति णिजन्तमिति वा पदेत् ॥९॥ देवास्तृप्यन्तु पितरस्तृप्यध्यमिति चापरे । देवान्सव्येन दातव्यं जलं पूर्वमुखेन पै ॥१०॥ दक्षिणाभिमुखो भूत्वा पितृनाबाह्य मन्त्रतः । द्वाभ्यां कराभ्यां दातव्यमपसव्योपवी- तिना ॥११॥ दक्षिणामकुशेवेव सव्यपातितजानुना । विनारुप्पसुवर्णाभ्यां विना ताम्रतिलेरपि ॥१२॥ विना दर्भेश्च मात्रैश्च विनो+तिलकं तथा । विना श्रीपादसलिलं तुलसीमिश्रितं पिना॥ नैव तृप्यन्ति पितरः कोटितीर्थजलेरपि । दभैलोहितदर्भश्च काशवीरणवल्वजैः ॥१४॥ शूकधान्यतृणैर्वाऽपि दर्भकार्य समाचरेत् । अभावे सर्वदेवा भावेऽपि मुनिसत्तमाः ॥ तुलसीमारीपत्रकाठेप्वेकतरेण वै । न तर्पयेत्पतन्तीभिर्विद्वानद्भिः कथंचन ॥१६॥ पानस्थामिः सदामिः सतिलाभिश्च तर्पयेत् । वसूनष्टी महामागान्रुद्धानेकादशापि च॥ आदित्यान्दादश तथा विभूतिमवगत्य च । अन्तर्यामितया वाऽपि तर्पयेत्प्रयतो द्विजः ।। ध्रुवो धरश्च सोमश्चाप्यापश्चैवानिलोऽनलः । प्रत्यूपश्च प्रभासश्च वसवोऽष्टी प्रकीर्तिताः॥ अजैकपादहिर्बुध्न्यो विरूपाक्षोऽथ शंकरः । हरश्च बहुरूपश्च यम्बकश्च सुरेश्वरः साविवश्व जयन्तश्च पिनाकी चापराजितः । एते रुद्राः समारयाताः संकर्षणविभूतयः। इन्द्रो धाता भगः पूपा मित्रोऽथ वरुणोऽर्यमा । अंगुर्यिवस्वांस्त्वष्टा च सविता विष्णुरेव च ॥ २२॥ एते पे द्वादशादित्या घनिरुद्धात्मका मताः । एवं हि दिव्याः पितरः पूज्या विष्णुवि- मूतयः ॥ २३॥ कव्यवाहोऽनलः सोमो यमश्चैव तथाऽर्यमा । अमिप्वात्ताः सोमपाश्च तथा बर्हिप- दोऽपि वा ॥ २४ ॥ भकुर्वाण सिं। १ स. 'जन्त शन्दमुच्चरेत् । ॥ ।

·वृहद्ब्रह्मसंहिता। एनपि ॥ ३०॥ [१० दशमोऽध्यायः ] १२७ एते चान्ये च पितरः पूज्याः सर्वे मनीपिभिः। एतैस्तु तपितः सर्वे पुरुपास्तर्पितासिधहें ।। आदौ संत्तर्पयेदेवान्मनुष्यांस्तु तथा पितृन् । पिता पितामह चैव तथैव प्रपितामहः॥२६॥ मधुम्नसंकर्षणकवासुदेवस्यरूपकाः। अनिरुद्धस्वरूपोऽयं तर्पयेत्तान्कमात्पुनः ॥ २७ ॥ माता पितामही चैव तर्थव प्रपितामही । रतिवायूक्मिणीरूपास्तर्पणीयाः क्रमादिमाः ॥ तथा मातामहादींश्च तत्पत्नीश्च तथैव हि । त्रिमिस्त्रिभिरक्षलिमिरेकैकमभितर्पयेत् ॥ भ्रातृपितृव्यस्तित्पत्नीः सखिसंबन्धिवान्धवाने । स्वजनाज्ञातिवर्गीयानुपाध्यायान्गु- मित्रमृत्यानपत्यानि ये मवन्ति तदाश्रिताः । वैष्णवो लोकशिक्षार्थमन्तर्यामितयाऽर्चयेत् जलस्थश्च जले सिश्चेत्स्थलस्थश्च स्थले तथा। पादी स्थाप्योमयत्रापि प्रक्षाल्योमयत: शुचिः॥३२॥ देवतानामृषीणां च जले दद्याजलाञ्जलीन् । असंस्कृतममीतानां स्थले दद्याजलं पुनः जलालित्रयं दद्यायेचान्ये संस्कृता मुवि । असंस्कृतप्रमीतानामेक एव तटे क्षिपेत् ।। यजले शुष्कवस्त्रेण स्थले चैवाऽऽवाससा। कुर्याद्धोमं जपं दानं तत्सर्व निष्फलं भवेत्॥ नाऽऽर्दवासाः स्थलस्थस्तु युद्धया तर्पणमाचरेत् । जानुघ्नजलस्थो वा विगलस्नानव- स्त्रकः ॥३६॥ नाभिमाने जले स्थित्वा स्नानसंध्यादिकाः क्रियाः । कर्तव्यास्तपणं तीरे जले संविश्य वा स्थितः ॥ ३७॥ द्वी हस्ती संयुती कृत्या पूरयेदुदकालिम् । गोशृङ्गमात्रमुद्धत्य जलमध्ये क्षिपेजलम् ।। आकाशे निक्षिपेद्वारि जलस्थो दक्षिणामुखम् । पितॄणां स्थानमाकाशं दक्षिणा दिक्त- थैव च ।। ३९॥ स्थलगो नाऽऽप्रवासास्तु कुर्याद्वै तर्पणादिकम् । यतादृते नाऽऽवासाः कुर्याद्वै तर्पणा. दिकम् ॥ ४०॥ मैताहतेनाऽऽदवासा नैकवासा: समाचरेत् । निष्फलं जायते कर्म कृतं यत्त्वेकवा. ससा ॥४१॥ सव्यादसात्परिभ्रष्टं नाभिदेशे व्यवस्थितम् । एक वस्त्रं तु तद्विद्यावे पिये च कर्मणि ॥ तर्पणेन विना वस्त्रं स्नानीयं नैव पीडयेत् । निप्पीडितं धौतपखं स्कन्धे नैव तु धार- येत् ॥ ४३॥ निप्पीडयेन्न विगुणीकृतं वस्त्रं द्विजोत्तमाः । आईवस्त्रमधस्तात्तु स्नात्वा नोत्तारये- बुधः॥४४॥ पञ्च तीर्थानि विप्रस्य करे तिष्ठन्ति दक्षिणे। मामं देवं तथा पित्र्यं प्राजापत्यं तु सौमि- कम् ॥४५॥ बालं पश्चिमलेखायां देवं ह्यगुलिमूर्धनि । प्राजापत्यं कनिष्ठादी मध्ये सौमं नियोधत || अनुष्ठस्य प्रदेशिन्यां मध्ये पिञ्यं प्रतिष्ठितम् । कुर्यादहरहश्चैव सम्यकृत्वा विधानतः स. स्तुसंध्यात ·१२८ नारदपश्चराधान्तर्गता- [ ३ तृतीयपादे- स्नात्वा देवं च पिश्यं च नित्यं कुर्याद्विचक्षणः । अन्तर्यामिविभूत्यादिदृष्ट्या विष्णो. रनुज्ञया ॥४८॥ विष्णोरनुचराणां च प्रभोराज्ञानुपालनम् । कर्तव्यं न गुरुत्वेन भिया सामान्यया धिया ।। देवान्तरे हरेः श्रेष्ठ्यं गुरुत्वं न मयं पुनः । देवोऽयं मे विना सेना धर्माचं विधमेदिति ।। यथा विष्णुस्तथा चान्यः किमाधिक्यं तदर्चने । इति सामान्यधीविष्णो विज्ञेया मोक्ष- नाशिनी ।। ५१॥ विष्णुपादमपन्नानां न भयं विद्यते क्वचित् । शङ्खचक्रादयस्तस्य रक्षन्ति निभृतं तनुम् ॥ न कार्य विद्यते किंचिदिनाऽऽज्ञापरिपालनम् । स एव प्रेरको विप्रा आज्ञा चाव्याहता मता ॥ ५३॥ आज्ञया प्रेरितश्चाहमिति संकल्प्य वैष्णवः।मानदानादिकं कर्म कुर्याद्यावस्थितिमवेत् पतो मक्तिरसण्डा हि दर्शनमतिमा हरेः । तस्मात्स्वभावतः मातः कुर्याद्विष्णोरनुज्ञया॥ सर्वस्वामिनमात्मानं मत्वा नारायणं हरिम् । तच्छेपभूतमसिलं दासभूतमिदं जगत् ।। एवं संविदुषो विप्रा देवान्तरसमर्चनम् । कथं समावकत्वेन भवेदिति विचिन्त्यताम् ॥ अथाटदलमध्यस्थं देवं संतर्पयेहिजाः । तुलसीचन्द्रमिश्राम्बुसेचनैः परमादरात् ॥ ५८॥ आधारशक्तिमारभ्य वक्ष्यमाणक्रमेण च । चतुर्षिधं तु वैकुण्ठं नित्यमुक्तपरिच्छदान् ॥ श्रीविग्रहाङ्गभूषाभिः शक्त्यायुधमुवाहनः । प्रणवादिद्वितीयान्ततर्पयामीति संयुतः ॥६० नाममन्त्रः पृथकुत्तिर्पणं ध्यानतत्परः । तत्पादाम्बुरुहाकाङ्क्षी महाविद्यानिपेवकः ।। एवं सात्वा गृहीत्वाऽम्मः कलशेन विचक्षणः । पूजाथं देवदेवस्य यागमण्डपमाविशेत् ॥ घण्टाशङ्खमृदङ्गाना निघोपैर्ब्रह्मवादिनाम् । महोत्सवेषु सर्वेषु जलं नेयं जलाशयात् ।। धुतोर्ध्वपुण्ड्रैः कलशैः शुक्लवस्त्रावृताननः । पुष्पमालावृतस्तोयमुद्धार्य वैष्णवोत्तमैः ॥ जलाशयसमीपं तु क्षालयेद्गोमयाम्भसा । अस्त्रेण द्वादशार्णेन तत्राऽऽधारं तु धारयेत् ॥ इम मे गतिकचा जलमामन्य वैष्णवः । क्षालयेत्कलशं शुद्धमापो अस्मानिति स्मरन् अथवा मूलमन्त्रेण द्वपमन्त्रेण साधकः । समुद्रज्येष्ठामन्त्रेण गृह्णीयाच्छिरसाऽथ वा ।। उदुत्तमेति वस्त्रेण मुसमाच्छाद्य वैष्णवः । शिखया चाथ मूलेन प्रसम्राजेति सूक्तकम् ॥ पजपकवचेनापि पूजामन्दिरमाविशेत् । धान्योपरि तथा कुम्मान्य सेद्दक्षिणतो होः॥ सत्र संपूज्य मन्त्रेण धूपदीपाक्षताकुरैः । एवं जलं समानीय द्वारदेवान्प्रणम्य च॥७॥ स्वासनं तत्र संस्तीर्य स्मृत्वा गुरुपरम्पराम् । आदाय तिलकद्रव्यमूर्ध्वपूण्दाणि धारयेत् मुनय ऊचुः- किं स्थानमूर्ध्वपुण्ड्राणां किं द्रव्यं काश्च देवताः । को मन्त्रः किं फलं ब्रह्मकि कर्तव्य तदुत्तरम् ।। ७२॥ ब्रह्मोवाच- मत्पुत्रो नारदो योगी पुरा मसंनिधी हरिम् । पृष्टवान्परया मक्त्या तदेवाहं ब्रवीमि वः नारद उवाच-- वासुदेव जगन्नाथ भगवन्पुरुषोत्तम । किं मुख्यं वैष्णवामां तु घेणवत्तविधायकम् ॥

·[१० दशमोऽध्यायः वृहद्रह्मसंहिता ।- भीयासुदेव उवाच- धारणं चोर्ध्वपुण्ड्राणामेकादश्यामुपोषणम् । तदीयानामर्चनं च वैष्णवस्वमिदं स्मृतम् ।। नारद उवाच- ऊर्ध्वपुण्ड्रविधि नव्यं मन्त्रस्थानादिसंयुतम् । यूहि मे देवदेवेश यथाऽहं धारयाम्यहम् ॥ श्रीवासुदेव उवाच- श्वेतं पीतं तथा रक्तं द्रव्यं तु त्रिविधं स्मृतम् । पुण्ड्राणां धारणे पिप मयैव प्रकटीकृतम् नेपु रक्तं श्रिया देव्या मरोहात्मकटीकृतम् । श्रीकुङ्कुमेतिविख्यातं सदा माङ्गलिक मुने फेवलं मुक्तिदं पुंसाममङ्गलविनाशनम् । पुण्डाणामनारालस्थं मुक्तिदं मुनिसत्तम , । समुद्रमन्थनोद्भूता कमला मम पल्लमा। यदा तदाऽन्धिना पिना दातुं गे सगलंकृता। सुरासुराणां मध्ये च स्वयंवरविधानतः । दातुं कन्यां कतकरां समुन्द्रः समुपस्थितः ।। सा तमालोक्य देवेशमात्मनो हितमीश्वरम् । प्रेमातिशयतो नेत्रादम्भोबिन्दूनमुञ्चतं ॥ तेनाद्वीरुधः प्रेमनियतः परमाद्भुतः । तेनैव सा हरि प्राप्ता वीरुधेन स्वयंवरे।। ८३ ११ हरि दाति परप्रेम्णा निजार्थोऽत्र विचार्यताम् । प्रापणाञ्च हरेः साक्षाद्धरिद्रयं प्रकीर्तिता लक्ष्म्याः प्रेमतरुः साक्षाद्धरेरत्यन्तयलमः । संघीय चिह्नितं तेन मक्तं प्रीणाति केशवः लक्ष्मीप्रेमात्मकं द्रव्यं साक्षाकिं न करोति च । धनं धान्यं समृद्धि च रूयसीमारय- संपदम-॥८॥ विराजते ॥ ११ ॥ विवाहयतबन्धादिजन्मयाचासु युज्यते । द्रव्यं माङ्गलिकं साक्षाद्धरिद्रं प्रेममाजनम् ॥ या नारी भालदेशे तु विमति प्रत्यहं द्विजाः । सा नारी लमते भाग्य, सुसं घ निज- गन्दिरे ॥८॥ लक्ष्मीन मुञ्चति मेम्णा पावं तस्य वहनिशम् । प्रयच्छति घरान्प्रीता जायते पति- पल्लमा ।। ८९॥ लक्ष्मीप्रेमसमुद्भूत हरिदे हेमसंनिभे । चिमि त्यां महामागे घरदा भव ते नमः ॥ ९ ॥ इति मन्त्रेण या नारी श्रीपूर्णमभिमन्त्रितम् । माया धारयते नित्यं सा लक्ष्मीव लक्षमीरूपमिदं द्रव्यं पुण्ड्रमध्ये बिमति पः। दास्यं स लमते विष्णोः सत्यं सत्यं प्रवी- म्यहम् ॥ ९२॥ पुण्ड्ररूपेण मां घिद्धि रेपारूपेण वै श्रियम् । संधारयनित ये माले बाहुपक्षस्थरतादिषु । ज्ञानिनो मुक्तये चूर्ण पुण्डमध्ये घिमति यः-1 स प्रियो धावपोभूत्वा मामक धाम- अज्ञोऽपि ज्ञानसिध्यर्थ भुस्यर्थं चापि यो भजेत् । ज्ञान मुक्तिमयामोति रहस्यं ते अधी- म्यहम् ॥ १५॥ हरिदासंभवं चूर्ण टङ्कणेन समन्वितम् ।भावित चाम्लध्येण रक्तत्वमुपयाति हि ॥१६॥ वैवाहिकेपु योगेषु नात्याऽऽमलकवारिणा । संस्मृत्य परमां देवी कमलां मम पलमाम्।। याति हि ॥१४॥ १. म्णा गिजाँ। १ सयभपसरा, भकि ·॥ मारदपश्चरात्रान्तर्गता- [३ तृतीयपादे- १३० हिरण्यवर्णाममलां वसुपात्रकरद्वयाम् । मातुलुङ्गधरां देवीं गन्धद्वारां मनारमाम् ॥९८॥ पूजार्थं तव देवेशि वैकुण्ठपाणवल्लभे । आज्ञां देहि महामाये श्रीचूर्णं साधये पथा हिरण्यवर्णेति चा पञ्चकेन महामनाः । प्रोक्षपेदजनीद्रव्यं पञ्चगव्येने साधयेत्॥१०॥ अस्त्रमन्त्रेण संरक्ष्य कवचेनायगुण्ठ्य च । पञ्चामृतन संस्राप्य तक्रमध्ये च निक्षिपेत् ॥ मूर्मि संलिप्य तगाण्डं स्थापयेन्मृन्मयोद्भवम् । रात्री संरक्षयेदुष्टच्छायातो हृष्टमानसः ग्रन्थीनां तक्षणं कुंर्यादितिवा सूक्तमुच्चरन् । द्वितीये सन्मये माण्डे छायाशुष्कं विधाय च ॥ १०३ ॥ प्रातः सात्वा शुचिर्भूत्वा नित्यकर्म विधाय च । पात्रमुकृत्य हृन्मन्नं जप्त्वा कुर्याव- हिस्ततः ॥ १०४॥ भाषपेन्मूलद्रव्येण शुद्धनिम्बूद्भवेन च । अर्धपिप्टेन वा तत्र टङ्कणं दापयेबुधः ॥१०॥ दत्त्वा घेरण्डपत्राणि मुखे मारुतवर्जिते । प्रदेशे स्थापयेद्यावद्भक्तत्वमुपजायते ॥ १०६॥ तावद्विधूपपेन्नित्यं यथा छाया न संक्रमेत् । पश्चात्संशोधयेत्तेन शिलया चूर्णयेदृढम् ॥ सुगन्धलेहलेशेन माघयेञ्चन्द्रकेण वा । देव्याः प्रीतिकर चूर्ण निष्पन्नं जायते यदि वासयेन्मालतीपुप्पैस्तिलानिय महारमना । यावत्पद्यते गन्धः श्रीचूर्णे कमलाप्रिये ॥ निष्पाद्य मङ्गलद्रव्यं मृटपात्रे च धारयेत् । पूजयेद्विविधोपायैस्तथा नीराजयेन्निशि ॥ द्वादश्यां जन्मसमये श्रीदेव्याः प्रयतो नरः। संपूज्यं परमां देवी सर्वामरणसंयुताम् ॥ -इदं द्रव्यं मया देवि प्रीत्या निप्पादितं तव। स्वीकुरुष्व महामाये विष्णुपनि नमोऽस्तु ते धारणार्थ पृथक्कुर्याद्विल्यपात्रं विशेषतः श्रिये जातेति वाक्येन विमृगादिति मे मतम्।। पुण्ड्रार्थं श्वेतद्रव्यं हि समानीतं गरुत्मता । श्वेतद्वीपान्महामाग मलयाद्री निवेशितम् ॥ मलयाद्रिसमुद्भूतां मृदमादाय वैष्णवः । फरोति चोर्ध्वपुण्ड्राणि स ऊध्र्वपदमश्नुते ॥ पस्य माले हरेनाम श्वेतद्रव्येण दृश्यते । अन्तकाले मृतो याति श्वेतद्वीपं स पातकी ॥ न तथा वल्लभं विष्णोश्चन्दनं कुछमान्वितम् । यथा मलयफूटस्थं मृद्रव्यं चन्द्रपाण्डु- रम् ॥ ११७॥ विष्णोललाटे यः प्रेम्णा फरोति तिसकं मुदा । श्वेतद्वीपमृदा नित्यं स प्रियः कमला यथा ॥ ११८॥ साने दाने प्रवाणे च श्राद्ध पर्वणि मगले । होमे सुरार्चने पुण्या श्वेतद्वीपामला मही॥ श्रीगोपीचन्दनं नाम पीतद्रव्यं महामते । वैकुण्ठलोकादानीत द्वारफायां प्रतिष्ठितम् ॥ सर्वेषां गोपनाहोपो वासुदेवोऽहमेव हि । अनन्ताः शक्तयो गोप्यो मदीया एव नारद ॥ मदमलेपितं पुण्यं वैकुण्ठे कुफुमान्वित्तम् । गोपीमिः क्षालितं तस्माद्वोपीचन्दनमुच्यते मदगलेपनं पुण्य चक्रतीर्थे प्रतिष्ठितम् । पीत चक्रप्तमायुक्त चन्दनं मुक्तिदं धनम् मदालेपन पुण्यं धृत्या करतले पुनः । संमोक्ष्य विष्णुगायच्या द्वादशार्णेन वा पुनः॥ विष्णोर्नुक पठनपाणी मईयेक्तिमान्नराधारयेदूर्ध्वपुण्ड्राणि ललाटादिस्थतेषु च ॥ ललाटोदरहृत्काउकुक्षियाहूंसकेषु च । कुक्षियाद्वंसदेशेषु धाममागेषु नित्यदा ॥१६॥ - । । १सन शोध । २ ख. 'येदम्ल ए बि । ४ स शोध्य यत्नेन ।

·[ १० दशमोऽध्यायः इब्रह्मसंहिता। पृष्ठग्रीवाब्रह्मरन्धे पुण्ड्राणि विनिवेशयेत् । केशवादिमहामन्त्रैर्देवास्तव त एव हि ॥ प्रणवाद्या नमोन्ताश्च मन्त्रा द्वादशसंख्यया । केशवश्च तथा नारायणो माधषसंज्ञकः॥ गोविन्दो विष्णुरित्युक्तो मधुसूदनवामनौ । श्रीधरच हपीकेशः पद्मनाभो महामुने' । दामोदरो वासुदेयो निजारेषु निवेशयेत् । रेपाः पादयुतास्तिस्रः पुण्डा ज्ञेया महामते ।। प्रणवावयवास्तिनत्रयः कालाः प्रकीर्तिताः । तिम्रो व्याहतपस्वीणि छन्दांसि 'ज्यल. नाश्रयः ।। १३१॥ बीणि तत्त्वानि पुण्ड्रेषु चिन्तनीयानि सूरिभिः । पुण्डूमध्यस्थिता रेषा रक्तवह्निशिखो- पमा ॥ १३२॥ नीलतोयदमध्यस्था विद्युल्लेखेव मास्वरा । नीवारशूकवत्तन्वी पीतामा स्यातनूपमा । विष्णुपली विजानीयारसाक्षात्रैलोक्यमातरम् । विशिष्टः परया शक्त्या पुण्ड्ररूपेण माधवः ॥ १३४॥ माययन्त्यपरे मताः पुण्ड्रं तु हरिमन्दिरम् । लक्ष्मीनारायणं तब बुद्ध्या ध्यायन्ति नित्यशः ॥१३५॥ धृत्वा पुण्ड्राणि गावेपु बह्माहमितिमाविनः ।, विमुक्ता याम्तिमद्भाव शाश्वतं हेय- वर्जितम् ।। १३६ ॥ चिचियापकं बहा परमात्मेति कथ्यते । व्याप्यमूतद्वयं ह्येतच्छरीरमभिधीयते ॥१३७॥ आत्मानमपि तदेहं ब्रह्मात्मकतया स्थितम् । स्थितोऽहं सर्वभूतेषु ह्यन्तर्यामितया द्विजा) मदमिन्नमिदं सर्व दृश्यते श्रूयते च यत् । आधारभूतः सर्वेपी मत्तो ज्ञानं च विस्मृतिः। प्रकाशकोऽहं सर्वेषां मर्ता भोक्ता व मोजकः । मद्रूपमद्वयं ब्रह्म मध्यावन्तविवर्जितम् ।। स्वप्रमं सच्चिदानन्दं भक्त्या जानाति चाऽऽत्मनि । एको विष्णुरनेकेषु जङ्गमस्थावरेषु च अनुस्यूतो यसाम्यात्मा परमात्माऽहमव्ययः । तैलं तिलेपु काठेपु वह्निः क्षीरे घृतं तथा।। गन्धः पुष्पेषु भूतेषु तथाऽऽत्माऽहं व्यवस्थितः । यञ्च किंचिजगत्सयं दृश्यते धूयतेऽपि या अन्तर्बहिश्र तत्सर्वं व्याप्य नारायणः स्थितः। देहादिरहित सूक्ष्म चित्प्रकाशं निरञ्जनम् सर्वानुस्यूतमद्वैत परं ब्रह्म भवाम्यहम् । प्राप्यं भोग्य च गन्तव्यं मध्छापं मामतन्द्रितः ।। भावयेत्साधनं साध्यं प्रापकं माजकं हरिम् । गोपीचन्दनमालिप्य नाममिः केशवादिमिः एवं मां चिन्तयेदीशमनुसंधानतत्परः । दिव्यमावं समासाथ ज्योतीरूपमनश्वरम् मामेवैकमवाप्नोति यतो नाऽऽवर्तते पुनः । ब्राह्मणानां तु सर्वेषां वैदिकानामनुत्तमम् ।। गोपीचन्दनवारिभ्यामूर्ध्वपुण्डु विधीयते । कैंकर्यमेव कर्तव्यं कृत्वा पुण्ड्रस्प धारणम् ॥ गन्तव्योऽहं न संदेहो देवर्षे पुरुषोत्तमः। एवं नारायणेनायं नारद प्रतियोधितः तस्मादेवं प्रकाव्य मुनयः पुण्धारणम् । कृत्या पुण्ड्रं विधानेन प्रविशेन्मन्दिर हरेः ॥ देहलीमस्पृशन्पढ्यां स्मृत्वा तन्मुक्तिमण्डपम् । वास्तोपतेः पठन्सूक्त शोध आ.गाव इति सूक्तेन गोमयेनानुलेपयेत् ।आनो मदेति सूक्तेन रङ्गवल्लीं च हस्ती पादौ च प्रक्षाल्य प्राणानायम्य वैष्णपः स्वयं वा वैष्णोऽपि । वा पुन ।

·१३४
नारदपञ्चरात्रान्तर्मना-
[१ मतुर्थपादे-
विस्तरावद देवेश तरामो दुस्तरं तमः 1: येन तात धयं सर्वे भवञ्चरणमाश्रिताः ॥२॥
श्रीब्रह्मोवाच-
चाह्यमाभ्यन्तरं पुत्रा विष्णोराराधनक्रमम् । वक्ष्यामि सारतः सर्वन क्षमोऽखिलमापणे||
यस्य नाभिमहापद्मादुत्थितोऽह वराटकः । बीजमूतो विसर्गस्य तस्मै धात्रे नमो नमः॥
नमः सर्वात्मने यस्य प्रसादादहमेव च । करोमि हरते शंमुः पालयन्ति प्रजेश्वराः ॥५॥
आदी संचिन्तयेस्थित्वा गुरुपादसरोरुहम् । संस्कृतो येन चक्राद्यैर्मूलेन द्वयविद्यया ॥
पाणायामैर्भूतशुद्धिस्तथा भावनपा द्विजाः । कर्तव्पा प्रथमं विष्णोः समाराधनकर्मणि|
शरीरं मलिनं ह्येतत्प्राकृतं दोपभाजनम् । ध्यानामिना च संताप्य छन्तस्तापोऽयमीरितः
आयुधैश्च बहिस्तापो धारणाख्यस्तथाऽऽन्तरः । मन्त्रन्यासः शरीरस्य दिव्यमावो विधी-
यते ॥९॥
ब्रह्मात्मकतया ध्यानमात्मनः शुद्धिरीरितम् । विष्णो: स्वरूपस्मरणं मनसः शुद्धिरुच्यते
प्रसादतीर्थग्रहणालाणशुद्धिरुदाहृता । वाक्शुद्धिः कीर्तनाद्विप्योः श्रवणाच्छोत्रयोर्मता
एवं शुद्धिपरो विषः साक्षान्नारायणो मतः । पलायन्ते शरीरस्थाः पातकास्तस्य दर्श-
नात् ॥ १२॥
विचिन्त्य पापपुरुष श्मशानस्तम्भसंनिमम् । उपपातकरोमाणं महापातकविग्रहम् ॥१३॥
संशोध्य वायुबीजेन वह्निवीजेन दाहयेत् । अमृतीकरणं कुर्याद्वारुणेनामृतात्मना॥ १४ ॥
गावं दाह्यं पृथिव्या च व्योम्ना चेन्द्रियकल्पनम् । एवं संशोधयेद्देहं पूरकुम्भकरेचकैः।।
विस्तरेणापि वक्ष्यामि भूतशुद्धिं निशामय । भूतशुद्धिं विना नैव ह्यधिकारोऽस्य पूजने
विचिन्त्य हृदये विष्णु संस्थितं परमे पदे । रहिनिर्गमयेत्तं तु सुषुम्नादक्षिणेन तु ॥१७॥
वृत्तमण्डलमध्यस्थं सहस्रादित्यसंनिमम् । मन्त्रात्मानं तु तं ध्यात्वा [परि द्वादशाहले।
प्रमाचक्रं तु तदधस्तत्त्वाधिष्ठातृसंयुतम् । निष्कलं मन्त्रदेह च चिन्तयेत्पुरुषोत्तमम् ।।
तधस्तात्स्मरेद्भूमिं चतुरस्रां तु पीतलाम् । शब्दाद्यैः पञ्चभिर्युक्तां वज्रलाञ्छनला-
छिताम् ॥ २० ॥
पुरपाकारसुसरिद्वीपार्णवसमाफुलाम् । बाह्यां स्वदेहे विशती पूरकन(ण) विचिन्तयेत्।
प्रोचरंश्चैव तन्मन्वं विश्रान्तामथ चिन्तयेत् । जान्वोः पादतलं यावत्तावव्याप्तां
क्रमेण तु ॥ २२॥
कुम्मकेन च तां पृथ्वी मन्त्रसूक्तः स्वकेतनः । शनैः शनलयं कुर्याद्गन्धशक्तौ च तां पुनः
रेचयेनन्धशक्तिं च सर्वभूतेप्वयं विधिः । पहिस्था पूरकेणैव ह्यन्तः कुर्यालयं नयेत् ।।
कुम्भकेनैव तन्माने रेचकेन बहिः क्षिपेत् । तोपाख्ये च महाधारे ततस्तोयं च वैष्णवम्
ससमुद्रसरित्स्रोतोरसपट्कं च सोपधि । अर्धचन्द्रसमाकारं कमलं ध्वजशोभितम् ॥
वारुणं विमवं बाह्ये ध्यात्वा तेनाथ विग्रहम् । संपूर्य पूरकास्पन करणेन शनैः शनैः ॥
अरुमूलाच जान्वन्तं शरीरं मण्डलं स्वकम् । वेनाखिलं तु संव्याप्तं कुम्मकेन स्मरेविजाः
तन्मध्ये वारुणं मन्नं धारणाख्यं विचिन्य च । अम्मयं विमवं सर्व तन्मन्ने विलयं
गतम् ॥ २९॥

·[प्रथमोऽध्यायः मुहब्रह्मसंहिता। १३५ ततस्तु रसशक्ती तु सा शक्तिप्लिमण्डले । रेचकेन विनिक्षिप्य तथा पद्धेश्च येमवम् ॥ त्रिकोणभुषनाकार दीप्तिमद्भिर्विभूषितम् । विद्युझंन्द्रार्कनक्षत्रमणिरत्नश्च धातुभिः ।। स्वप्रकाशशरीरैश्चास्वशरीरश्च सेचरैः । चिह्नित स्वस्तिकैदीध्यत्यिवं विमवं महत् ॥ 'तेजसं मुनयश्चाथ तन्मन्त्रं विधिना स्मरेत् । तन्मण्डलान्तरस्थं तु प्रोच्चरन्दै तमेव हि प्रविष्टं पूर्ववद्ध्यायेत्तेनैव करणेन तु । आ नामे: पायुपर्यन्तं व्यक्ति कृत्या विधाय च ।। 'तमेव विभवं सर्व तेजसं परिमाश्यत् । तन्मन्त्रविग्रह शान्तं तन्मन्नं चानलात्मकम् ।। रूपशक्ती लयं यान्त शक्तिः संचिन्मयी तु सा । तया मात्रशरीरस्थं स्वशक्त्या विल- यीकृतम् ।। ३६ ॥ रेचकेन तां शक्ति पाद्याधार पहिः क्षिपेत् । ततस्तु घायुगीजं वै विमयं वाह्यतः स्मरेत् वृत्तं राजोपलामं तु चिम्युक्तं स्वतेजसः। पूर्ण नानाविधर्गन्धैरनेकैस्तद्गुणैस्तथा॥३८॥ स्वमन्त्रेण समाख्याते धारणास्येन संस्मरेत् । तथा स्वरूपं तन्मन्त्रं ध्यात्वोच्चार्य समा- हरेत् ॥ ३९॥ पूर्वोक्तकरणेनैव वायव्यं विभवं तु तम् । अधिष्ठातृलयं यान्तं स्मृत्वा तं च महाबलम् ॥ स्पर्शनाख्यमहाशक्ती तां शक्तिमविनश्वरीम् । व्याप्तिं नित्यामनित्यां च स्वशक्तिविमवा- विताम् ॥४१॥ शब्दारूपे तु महाधारे निक्षिपेद्वयोममण्डले।ध्यात्वाऽपि विभवं सर्व व्योमाख्यं विग्रहा- दहिः ॥४२॥ नानाशक्तिसमाकीणं तद्रूपं चाक्षनामम् । अविग्रहः शब्दमयैः पूर्ण सिद्धरसंख्यकैः ॥ तन्मन्ने धारणामन्त्रं व्योमाख्यं संस्मरेत्पुनः । धारयन्तं स्वमात्मानं स्वसामर्यन सर्वदा।। शब्दमानमरूपं च व्यापक विमवेष्वपि । धिया च संपरिच्छिन्नं कृत्वा विन्यस्य विग्रहे प्रागुक्तकरणेनैव तेन व्याप्तं तु भावयेत् । आ कण्ठाह्मरन्मान्तं व्योमाख्यं विभवेन च॥ संधार्य कुम्भकेनैव यावत्कालं तु योगिनः । ध्यायेत्परिणतं पश्चात्स्वमन्त्रेण तदम्बरम् ।। ध्यामाख्यं धारणामन्त्र शक्तौ परिणतं स्मरेत् । तां शक्ति ब्रह्मरन्ध्रण प्रयान्तीमनुमावयेत् युक्तां शक्तिचतुष्केन(ण) गन्धाधेनाविनश्वरीम् । आश्रये निष्कलं मन्त्रं तदधिष्ठातृसं- युतम् ॥४९॥ समन्वं विमवं भौतमेषमस्तं नयेक्रमात् । चैतन्यं जीवसंभूतं खस्फुरत्तारकोपमम् मायनीयं तु विभान्तं निःसृतं भूतपञ्चकात् । निष्मपञ्चे परे मन्ने पश्वशक्त्यात्मविग्रहे । अनेन क्रमयोगेन(ण) जीव आत्मानमात्मना । ईक्षते तदाकाशे त्वचलं सूर्यवर्चसम् ।। स्फुरद्युतिभिराकीर्णमीश्वरं ध्यापकं परम् । ततो मन्त्रशरीरस्थं समाधि चाम्यसेत्परम्॥ गन्धतन्मानपूर्वाभियुक्तत्वात्पञ्चशक्तिभिः। हेयं चेत्थमिदं बुद्धया यदा तत्स्थानहितः। अतृप्तोऽकृतकृत्यश्च मन्त्रहत्पन्नसेवनात् । पष्ठे पदे ह्यात्मतत्त्वज्ञानरज्जुबलेन च ॥५५॥ हत्कोटराध्वनिन्ति स्वात्मानं स्वात्मना स्मरेत् । मारूपनाढीमार्गेण मन्त्रवः शिखा हि सः ॥ ५६ ॥ ॥ १ स. सम्मध्ये र । २ स. 'प्रस्वरूखसा लिया।

·॥
नारदपञ्चरात्रान्तर्गता-
[४ चतुर्यपादे-
पद्मसूत्रप्रतीकाशा सुपुन्ना चोर्ध्वगामिनी । तद्ब्रह्मरन्ध्रगा साक्षात्सुखद्योतनसत्तमा ॥१७॥
शनैः शनैश्च स्वात्मानं रेचयेज्ज्ञानवायुना । मात्रकारणपट्कं चाप्येवमव्यापकं त्यजेत् ॥
प्रामुयाच तदूर्व तु यः परात्मभुविग्रहात् । उदितो जायते तत्र तेजापुओ ह्यनूपमः
तत्मभाचकनाभिस्थस्वानन्दानन्दनन्दितः । परम्परात्परस्यास्य परतत्त्वस्य वै ततः
तत्त्वं निर्मुक्तदेहस्य केवलस्य चिदात्मनः। उदितो हि महानन्दः सा शक्तिर्वष्णवी परा॥
अलुप्तकर्मकर्तारं जीवं कृत्वा तमात्मसात् । यत्रोदिता च तत्रैव पुनरेवावतिष्ठते ।। ६२ ।।
तञ्च संकल्पनिमुक्तमवायं मुनिसत्तमाः। एवं स्वस्थानमासाद्य त्यक्त्वा मोतं च विन-
हम् ॥६३॥
तत्र स्थितो दहेपिण्डं शक्तितन्मात्रवर्जितम् । पदकोणं विशिखा सारं निर्गतं तृणरू-
पिणम् ॥ ६४॥
संस्थितः साधको नित्यमुक्तस्वात्मशरीरिणि । इच्छानिर्मथनोरथेन मन्त्रजेन तु वह्निना
नहल्लिदेशादारभ्य तं पिण्डं ज्वलितं स्मरेत् । दक्षिणायकराइष्ठमान्तदेशे रमक्षरम् ॥६६॥
ध्यात्वा यगान्तहुतभुरूपज्वालाशतावृतम् । तेन स्वविग्रहं ध्यायेत्प्रज्वलन्तं समन्ततः ।।
नामिकन्दान्तरे देशे नेत्रमन्त्रेण पावकम् । ध्यायेज्ज्वालागणोपेतं निनयेत्तेन मस्मसात्
पहनन स्वकं देहं हन्मन्त्रं भावयंस्ततः। देहजां भावयेज्ज्वाला मन्त्रनाथे लयं गताम् ।
मस्मराशिसमपरप्यशान्ताग्निं तदनुस्मरेत् । यातचक्रेण तद्भस्म यातं ध्यात्वा वितस्ततः
ततः समन्त्रं तद्विम्ब पूर्णचन्द्रायुतोपमम् । ध्यात्वा तन्निःसृतेनेव त्वमृतौधेन चाम्बरात॥
सावयेद्देहजो भूतिं सवां ध्यायेत्सुधामिकाम् । तत्राऽऽधारमयीं शक्ति मध्ये विन्यस्य
वैष्णवीम् ॥७२॥
पीजभूतां च सर्वस्य तदुत्थं चाम्बुजं स्मरेत् । पडध्यतत्त्वभूतं च सितं तेजोमयं शुभम् ॥
मण्डलं नितयारपूर्ण स्फुरकिरणमास्वरम् । मन्त्रात्मानं च तन्मध्ये ध्यायेन्नारायणं
ममुम्॥ ५४॥
निष्कलं केवलं शुद्धं पञ्चसन्मन्धविग्रहम् । तन्मन्त्रशक्तिभिर्भूयो भावपेन्मूछित
द्विजाः ॥ ७५ ॥
व्योमादिपञ्चमूतीयमानमीश्वरपञ्चकम् । तेभ्यः प्रसारितं चैव व्योमाधं विभव स्मरेत् ॥
संयोगजनितं पिण्डं ध्यायेद्विमवपञ्चकात् । सहस्रसूर्यसंकाशं शतचन्द्रगमस्तिमत्॥७७॥
निर्मलं स्फटिकास्यं जरामरणवर्जितम् । जनित्वेनास्य पिण्डं तु परमं भोगमोक्षयोः ।।
साधन सहनं सर्वदेहिनां मुनिसत्तमाः । समाधितः कमेणैव सम्यक्संक्षालनेन च ॥७९॥
स्वपदाग्निस्तरङ्गमञ्च कृत्वा शक्त्या सहोदयम् । स्वानन्दं च महानन्दात्स्वानन्दाच
श्रयेत्ततः ॥८॥
मारीचं नामिगं धकं तस्मादूपं स्वकं च यत् । सूर्यकोटिप्रतीकाशं प्रस्फुरन्तं स्वयाऽऽभया॥
कदम्बगोलाकारं च निशाम्बुकणनिर्मलम् । एवं मानसमानीय स्वस्थानात्स्यात्मना
विशेन्मन्ब्रशरीरं स्वं ब्रह्मरन्धेण पूर्ववत् । न्योत्स्नानाडीपथेनैव प्रविश्य च कचान्तरम्।।
द्विजाः ॥ ८२॥

·[१ प्रथमोऽध्यायः] धृहद्ब्रह्मसंहिता। १३७ स्ववाचक माधयन्ये ध्वनिना निकलेन तुं। ततस्तु निष्कलान्मन्त्राद्याबद्भौतिकविग्रहम् पञ्चोपनिषदात्मानमासाद्यालोकविग्रहम् । स्वमन्बादस्तीन से चोविग्रह स्वकम् ॥ ततः स्वमन्त्रं तद्विम्बमाकृप्य हृदय न्यसेत् । निस्तरङ्गा परा शक्तिमहानन्दमयी च सा॥ स्वानन्दं च ममाचक्ररूपमारमीयमास्वरम् । सुपुम्ना ताशं मागं पिण्डमन्त्रं च निष्क- ‘लम्॥८॥ सत्त्वादयो मन्त्रशक्तो यो धारयेत्स्वरपञ्चके । तेषां विमयसिद्धो यः पिण्डस्तत्समुदायकः, स्थूलसूक्ष्मपराख्येन त्रिविधेन तु सत्तमाः। करणेनोदिता सम्यक्शुद्धिरेपाच भौतिकी । अनया चेन्द्रियाणां च शुद्धिरुक्ता महारममिः । उपासकेन कर्तव्या पिण्डशुद्धिमुनी- पधाद्यागः प्रकर्तव्यो वाह्याभ्यन्तरभेदतः मुनय ऊचु:- बह्मन्ननुग्रहोऽस्माकं सर्वथा मयता कृतः ॥९१ ॥ पागाङ्गभूता मन्त्रोक्तभूतशुद्धिर्यथा तथा । आत्मशुद्धिः प्रवक्तव्या पूर्वोक्ता मावना. श्वराः॥ A- मयी ॥१२॥ जीवोऽयं ब्रह्ममावेन स्वात्मानं शोधयेत्कथम् । मुख्येयमात्मनः शुद्धिः स्वात्मप्राप्ती पितामह ।। ९३॥ किं चालमूता यागस्य भूतशुद्धिरिहोदिता। श्रीब्रह्मोवाच- मुनयः स्यात्मशुद्धिहि मुख्यवाऽऽत्मसमागमे अङ्गभूताऽपि विज्ञेया पाक्याम्यासेन केवला । अशक्नुवन्भावयितुं वाक्यमेव समभ्य सेत् ॥ १५॥ यौवाहं न संसारी नित्यमुक्तो न शोकमा । अव्युतोऽहमनन्तोऽहमव्ययोऽस्मि स्वर- पतः॥ ९६ ॥ इति वेदोपनिपवा मावना यात्मशोधिनी । तस्याः प्रकारं वक्ष्यामि भवन्तों मेऽनुपा- यिनः ॥ ९७॥ ब्रह्मणः प्रकृतिधा जीवाजीवविभेदतः । अजीवा प्रकृतिः प्रोक्ता हरिणा क्षेत्रलक्षण! क्षेत्रज्ञलक्षणभिन्ना प्रकृति वसंज्ञिता । क्षेत्रस्य धारणादात्मा जीवोऽपमज एव हि ॥ धार्य वेधं शरीरं हि क्षेत्रमित्यभिधीयते । क्षेत्रसंधारणाब्रह्मन्क्षेवज्ञारमा प्रकीर्तितः ॥ धायं तस्य शरीरं हि जीयोऽयमवधार्यताम् । क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोरामा स्वतन्त्रः स्वाश्रयो हरिः भयोजकः पोपकश्च प्रकाशक इतीरितः । द्रष्टा श्रोताऽनुमन्ता च धारको रसकोऽच्युतः।। तस्मात्स्वत्वं सदा भाव्यं परमात्मनि केशये । क्षेत्रं च भगवान्विष्णुः क्षेत्रज्ञोऽपि हार- मंतः॥१०३ ॥ सर्वनामा सर्वरूपः सर्वः सर्वरसः स्मृतः अचिन्नैव विजानाति कोऽहं कस्यास्मि कुब च॥ का. यविनम् ।

·॥ १३८ नारदपत्रान्तर्मसा- [१ चतुर्थपादे- नातो वह्मात्मकत्वेन बोधस्तस्य विधीयते । अहमस्मीति बोधोऽयं चेतमस्य स्वतो मतः।। तरमाब्रह्मात्मकत्वं च ब्रह्माधारत्वमुच्यते । आत्मनश्च परस्यापि ब्रह्मात्मत्वविभावनात्।। विमोक्षः संस्तेविप्राश्चेतनस्यैव निश्चितः । प्रकृतेदेहरूपायाः कर्तृत्वं पुरुप विना विज्ञेयं बन्धनायैव तत्सत्वगविजानताम् । अचेतनस्य कर्तृत्व स्वरूपस्य च्युतिर्मता ॥ आत्मनोऽपि च कर्तृत्वं बन्धनायैव घोधितम् । भस्वातन्त्र्याच्छरीत्वादाश्रितस्वाद्विशे. पतः।। १०९ ॥ वातन्त्र्येण च कर्तृत्ये स्वस्वरूपाध्च्युत्तिर्मना । तस्मात्सर्वारमना स्वस्थ परस्यापि धना- स्मनः ।। ११०॥ आत्मत्वं तास्वरूपत्वं जीव एव धिमावयेत् । प्रणमेद्भगवयुद्ध्या विश्वं चिदचिदात्म. कम् ॥ १११॥ फुर्यारकर्माणि सर्वाणि वासुदेवात्मकानि हि। बह्मार्पणं ब्रह्म हविर्बह्मामी ब्रह्मणा हुतम् ब्रह्मेष तेन गन्तव्यं ब्रह्मकर्मसमाधिना । आत्मनो ब्रह्ममावत्वं मावयेहन्धमुक्तये शोधितं श्रुतिवाक्यैश्च स्मृत्यागमशतैरपि । नाहं देहो न च माणो नेन्द्रियाणि तथैव च।। न मनोऽह नवे बुद्धिर्न धै चित्तमहं कृतिः । नाहं पृथ्वी न सलिलं न च पहिस्त- थाऽनिलः ॥ ११५॥ न बाऽऽकाशो न शब्दश्च न च स्पर्शस्तथा रसः। न हि गन्धो न रूपं च न मायाऽहं न संसृतिः ॥ ११६॥ अमात्मा च सर्वेपां साक्षी चेता सनातनः । ब्रह्मास्मीति न संसारी तत्त्वमस्यादिवा- क्यतः ॥ ११७॥ क्षेमक्षेत्रज्ञयोरेवममेदो ब्रह्मणा समय । मूतानामात्मनः शुद्धिरुदिता मुनिसत्तमाः अभेद जीवपरयोविजानाति नैव हि । तायदाचरित व सिद्धिः कल्पशतैरपि अन्तयांगविहीनस्य पूजा मवति निष्फला। अतो यः संविधास्यामि शन्तर्यागं समासतः इति भीवृह सहितादो चतुर्भपादे भूतशुद्धिकयनं नाम प्रथमोऽध्यायः॥1॥ आदितः श्लोकानां समस्यङ्का:-॥ ३५५६ ॥ अव यसपाद द्वितीयोश्याय । श्रीब्रह्मोवाच- पद्मासने स्वस्तिके या तथा योन्यासने मुझ । स्थित्वा निधिदेशे तु ध्यानयागं समा- रमेत् ॥१॥ नाभिमेट्रान्तरे ध्यायेच्छक्तिमाधाररूपिणीम् । तदृष्य कालकमं तु विमलं दीप्तविग्रहम् ॥ कर्माकार परं देवं शङ्खचक्रगदाधरम् । तस्याङ्केऽपि च नागेन्द्रं पूर्णचन्द्रनिभाननम् ॥ फणासहयसंपूर्ण मदाघृणितलोचनम् । चक्रलागलहस्तं च प्रणमन्तं परात्परम् ॥ ४॥ तदूध पसुधादेवी फुहमक्षोदसंनिमाम् । हेमरत्नविचित्रागां प्रसन्नवदनेक्षणाम् ॥ ५॥ यामर शम्दो । । ॥

·. [२ द्वितीयोऽध्यायः महब्रह्मसंहिता। पद्धाञ्जलिं शिरोदेशे संस्मरन्ती विमोः स्मरेत् । पनुर्धा माजिते क्षेत्रे मामिमेट्रान्तर. स्थिते ॥६॥ - - । एवमाधारशक्त्याद्याः संस्मरेदेयता इमाः। नामो क्षीरार्णवं ध्यायेत्कुन्देन्दुधयलाकृतिम् । ग्रोतोरश्मिमिराकीणं पूर्णचन्द्रनिमाननम् । गम्मीरविग्रहं पायेटूपयन्तमरूपिणम् ॥८॥ ततः समुत्थितं पनं ध्यायेत्क्षीरार्णवोदरात् । प्रशान्ताकाकारमुदयादित्यवर्चसम् ॥ श्वेतद्वीपं ततो ध्यायेवैकुण्ठं च चतुर्विधम् । धैकुण्ठं दिव्यलोकं च तथा जनपई स्मरेत् ॥ वैकुण्ठं दिव्यनगरं विमानं.च तथाविधम् । तत्राऽऽनन्दमयं साक्षाद्भावयेद्रनमण्डपम् । तस्मिन्सहस्रशिरसं देवमासनरूपिणम् । सहनमणिज्योत्स्नाभिदीप्यमानरुचं स्मरेत् ॥ धर्म ज्ञानं च वैराग्यमैश्वयं च क्रमादिमान् । आसनस्य स्मरेत्पादानानेयादिपु वैष्णयः॥ पुरुपाकृतयः सर्वे स्थिताः सिंहासनाधः । महोत्साहा महावीर्या भगवत्पीठधारकाः ।। पूर्वादिदिग्गता क्षेपा धर्मादीनां विपर्यया । अधर्म च तथाऽज्ञानमवैराग्यमनेश्वरम् पुरुषाकृतयश्चेमे बन्धूककुसुमारणाः । प्रागीशानदिशोमध्ये प्रागारोपी दिगन्तरे ॥ १६ ॥ नेतीवारुणीमध्ये पाशिवायुदिगन्तरे । ऋग्वेदाचं चतुष्कं तु पीठं हपनराकृति॥ १७ ॥ शानसीमयोर्मध्ये प्रागन्तकदिगनारे । राक्षसान्तकदिखध्ये पायुसोमदिगन्तरे ॥१८॥ कृताधं युगवृन्दं तु कृष्णं वृपनराकृति । सर्वे चतुर्भुजा एते द्वाम्यां पीठविधारकाः ॥ द्वान्यामक्षलिबन्धाभ्यां प्रणमन्त्यासनस्थितम् । तेषामुपरि संचिन्त्य पीठं बुद्धिमयं परम् ॥२०॥ अध्यक्तमम्बुजं श्वेतं तदूऽटवलं स्मरेत् । तदूध सूर्य विम्य तु सूर्यकोटिसमममम्॥२१॥ तदू पहिपिम्वं तु यझिकोट्ययुतममम् । तमो रजश्च सरवं च गुणानेतान्क्रमात्स्मरेत् ।। प्रणवस्य नतेश्चैव तत्संज्ञा तनुमध्यगा । युद्धयादिसत्त्वपर्यन्तं तत्त्यमन्त्रगणाः स्मृताः ॥ सतविदासनं दद्यात्पराहन्तास्वरूपकम् । आ नाभैईदयान्तं तु पञ्चधामाजिते पदे ॥ समुद्रायासनान्त तु चतुभिः कल्पयेत्पदः । एकेन पञ्चभेनैव पनाशासनफल्पनम् ॥२५॥ मूतान्याधारशक्त्यन्तमेतञ्च मातृकं गणम् । धागादिकं तथाऽनन् मुवि प्रोत्रादिपञ्चकम् मनः क्षीराणपं ध्यायेदहकार ततोऽम्युजे। दिरष्टकं च धर्माद्यं मानं चापि विधिः स्मृतः।। अथाव्यक्तं तदूर्धस्थमवदातं सरोरुहम्। तमःप्रमृतयः प्रोका गुणा मनपात्मका॥२८॥ एके कालं बदन्त्येतद्भूतादिवितयारमकम् । चिदानन्दमहतास्थं पुमांसं संपदे विदुः । अथवा गरडं ध्यायेंदूध चैव चिदासनात् । आत्मानमन्तरात्मानं परमात्मानगेय च ॥ ज्ञानात्मानं ततो ध्यात्वा पद्ममष्टदलं तु यत् । तस्य पूर्वाविमागेपु विमलायाश्च शक्तयः विमलोत्कर्पिणी ज्ञाना क्रिया योगा तथैव च । प्रती सत्या. नशाना मध्ये शकिरनु. ग्रहा ॥ ३२॥ चामरान्दोलितकरा विचिन्त्या नव मूर्तयः । जगत्मकृतये मध्ये योगपीठाय यै नमः ॥ दिव्यं च योगपर्य तवानन्तासनं स्मरेत् । तदोगदिव्यशय्यायां महावैकुण्ठनायकम् ।। श्रीमन्या सहितं देवं सर्वात्मानं हरि स्मरेत् । मानसैरुपचारस्तु पूजयेन्मन्त्रपूर्वकम् ।। ।

·. - नारदपश्चरात्रातर्गता- [ ४ चतुर्थमदे- आवाहनादिमिस्त मन्त्रमूर्ती जगत्ममुम् । लक्ष्या सह समानीय सूक्ताम्यां न्यास- विद्यया ॥ ३६॥ पुरुपाराधने सद, सूक्तपूर्व विचिन्तयेत् । तथैव पूजयेदन्ते महापुरुषविद्यया ॥ ३७ ॥ स्तुत्वा नवा परिक्रम्य संबद्धाञ्जलिरानतः । गृहाण मानसी पूजां यथार्थपरिभाषिताम् इति संपामु विधिना मानसं होममाचरेत् । संकल्पजानितैव्यैः पवित्रैः पारमाथिकैः । बाह्यपक्रियया शश्वत्पुरस्तावक्ष्यमाणया। यजेत कमलाकान्तं भोग: सांस्पर्शिकादिमिः प्रापणान्तं विधायाथकारिणं संस्मरेद्गुरुम् । जीवन्तमथवाऽतीतं तस्मै दद्यात्ततोऽखि- लम्॥४१॥ वित्तं संविमजेचैव पापणांशेन मन्त्रवित् । जीवतोऽप्यथवाऽतीतान्यथार्थेनैव चेतसा ।। परिवासन्स्मरेत्सर्वान्वक्ष्यमाणान्विशेषतः । कारणे मपि सलीनान्मनसाऽऽनीय भूरुहान तत्तन्मन्त्रप्रयोगेण लयप्रक्रियया यजेत् । कुर्याच मानसे होम संस्कारं चेष्टदं शुभम् ॥ त्रिगुणाधारमध्यस्थे त्रिकोणे विमुणानले । ध्यानारणिं तु निर्मथ्य चिदमिमघतार्य च ॥ संस्कारैः संस्कृतं कृत्वा वक्ष्यमाणधिया युधः। विलक्षणस्थानगते वैष्णवे जातवेदसि॥ नादावसानगमनात्तारिकायाः परिष्कृतम् । वामं हविर्गृहीत्याऽथ ब्रह्मरन्ध्रेण संधिशेत् ।। सतो वह्निगृहे गत्वा सर्पिः संस्कृत्य शास्त्रतः । मुर्वीत सकलं कृत्यं तेनाऽऽज्येन यथा- विधि ॥४८॥ ततो होमावसाने तु सकलं कर्म मानसम् । संन्यसेत्मेममावेन वक्ष्यमाणधिया हरी ॥ कथितो मानसो यागः कार्य आदेहपातनात् । बाह्ययागं प्रवक्ष्यामि वासनामलशान्तये पहिर्वेद्यादिदेशस्य द्रव्यैस्तद्भावनेक्षितेः । मोगमूतहरेरिज्या पहियांगस्तु संस्मृतः॥५१॥ मण्डपादिविनिर्माणं वेदीविरचनं तथा । प्रागुक्त वो मुनिश्रेष्ठाः सूर्याय यजने यथा वैकुण्ठयैभवं स्मृत्वा स्मृत्वा प्राकृतवैभवम् । उमयोराश्रमं ब्रह्म हृदि सूत्रमिव स्मरेत् आधारशक्तिमारभ्य शरीरे यद्विचिन्तितम् । पूजितं मावनादपहिरावाहयेद्धि तत् ॥ वैकुण्ठवनमूपीठनित्यमुरुजनांस्तथा । विचिन्त्य कुसुमैदिव्यः सुषुनावमना बहिः। आनयेद्रचिते धाम्नि स्तम्मतोरणमण्डिते । तत्र संपूजयेदेवं साइं सायुधभूपणम् ॥५६॥ तत्राऽऽदी योगपीठस्य पश्चिमे गुरुपूजनम् । गुरुपूजार्थमाधारे पात्रं दिव्यं निवेशयेत् । पूजयेद्गन्धपुप्पाबैरात्मनो गुरुसंततिम् । गुरु नारायणाभिन्नं दिव्यबाहुचतुष्टयम् ।। ५८॥ धृतोपुण्ड्रपद्माक्षमालया समलंकृतम् । कृपया मगवत्तत्त्वं बोधयन्तं मुमुक्षवे ॥ ५९॥ उत्तरे भगवमतान्नारदादीन्विचिन्तयेत् । प्रणामैनाममन्त्रीश्च पूजयेञ्चन्दनादिभिः॥६॥ द्वारदेवान्समभ्यर्य पीठदेवांस्तथैव च । यजेन्नारायणं देवं कोटिब्रह्माण्डनायकम् घण्टा वामे तु संस्थाप्य गरुडाङ्कितमस्तकाम् । ॐ नमः पूर्वमुच्चार्य गजध्वनिपदं ततः। मन्त्रमातस्ततः माहा मनुर्घण्टार्चने मतः । दक्षिपो शङ्घसंस्थानं तत्राऽऽधारं प्रकल्पपेत अग्रिमण्डलमाधार दशतत्त्वसमन्वितम् । शङ्ख सूर्यमय ध्यायेत्कलाद्वादशसंयुतम् ॥६॥ मध्ये तु पोडशकलं चन्द्रबिम्ब विचिन्तयेत् । पूरयेत्तीथनीरेण कुम्भस्थेन महामनाः ॥ तीर्थान्यावाहये तब देयं तत्र प्रपूजयेत् । आवाहन स्थापनं च संमुसीकरणं तथा ॥६६॥ १७. पित सभोगयो । २ स. में धृतवा । ३२.अत्रा1115.'यं पोर । " ·। [२ द्वितीयोऽध्यायः] पृहब्रह्मसंहिता। संनिरोधायगुण्ठं च सकलीकरणं पुनः। अमृतीकरणां कुर्यान्मुद्या धेनुसंज्ञया ॥६॥ शङ्ख देवमयं ध्यारया पञ्च पात्राणि पै पुनः पाद्यार्थ्याचमनार्थ च प्रोक्षणार्थमथापरम् शुद्धोदकं पञ्चमं तु क्रमेणेव तु धारयेत् । आधारोपरि संस्थाप्य तोयद्रव्यैश्च पूजयेत् ।। पामे फलशमाधारे स्थापयेन्मूलविद्यया । मातृका प्रतिलोमांच तत्वन्यासं विशेषतः ॥ जासूर्यकलोपेतं मूलविद्याक्षराणि तु । तीर्थान्यावाह्य कलशे तुलसीकुसुमोदक १७१ ॥ संपूज्य सप्तधाऽऽमन्थ्य संरक्षपात्रेण याग्जितः। प्रदश्य सुरभि तत्र पूतं तोयं विमाधयेत्॥ तेनोदकेन शहं च पावाण्यन्यानि पूरयेत् । गन्धपुष्पाविद्रयाणि हगोचरतया न्यसेत्।। प्रक्षाल्य मूलमन्त्रेण संशोध्य शोपणादिमिः । पात्राणि पूततोयेन चोद्धरपया प्रपूरयेत् ॥ विष्णुकान्ता च दूर्वा च श्यामाकं पद्माकं तथा । पाद्यपाने प्रदेपानि तुलसीतोयमेव च।। सिद्धार्थकांस्तिलान्दूर्वाः सययान्सिततण्डलान् । तोपक्षीरफलान्यर्थे नव्याणि परि- पूरपेत् ॥ ७६ ॥ एलालबहाकहोलपुप्पाण्याचमनीयके । सर्वोपधिसुगन्धीनि मानीये तुलसी तथा ॥७॥ अन्पस्मिन्नपि पाव तु तोयमादाप सर्वतः निक्षिपेन्मूलमन्त्रेण स्पृशन्पाबाणि पाणिना मुद्रा कामदुधां तत्र प्रदर्य जलमाजने न पानाम्मसा प्रोक्ष्य मण्डलं मण्डपं तथा ॥ यागद्रव्याण्यशेपाणि ताइयेदस्त्रमन्त्रतः । मूलेन पावत्पश्चात्तत्सर्व भोगतां व्रजेत् ॥ ततो विष्णुं नमस्कृत्य श्रीभूभ्यां सहित तथा । आधारशक्तिमारभ्य योगपीठान्तमेव च। पूजयेद्गन्धपुष्पैश्च तन्नामानि समुच्चरन् । प्रणवादि नमोन्तं च डेन्त नाम तथैव च ॥२॥ पूजने सर्वदेवानां नाममन्त्रः प्रकीर्तितः । पाठेन ते पादपीठं द्वारदेवांस्तथैव च ।। ८३॥ पूजयेत्परया मक्त्या ततो देवं समर्चयेत् ।ध्यात्वा नारायणं देवं नागमोगे स्थितं द्विजाः दोभितुभिः संयुक्तं दिव्यसद्गणमण्डितम् । पञ्चशक्तिमपं दिव्यं पञ्चोपनिषदेस्तथा साङ्गं सावरणं सावं मणिभूषणमूपितम् । आवाह्य कणिकायां तु देवदेवं समर्पयेत् ।। आवाहनं चाऽऽसनं तु स्थापनं संमुख तथा । संनिधी करणं चैव सकलीकरणं पुनः ।। प्रतिमायां प्रकर्तव्यं तब मुद्राप्रदर्शनम् । प्राणप्रतिष्ठा कर्तव्या तत्त्वन्यासो विशेषतः पञ्चोपनिषदा बीज मन्त्रन्यासमथाऽऽचरेत् । मूलविद्याक्षरन्यास तथा सूक्तं च पौर- एम्॥८९॥ मुनय ऊच:- आवाहनादिकर्तव्यं सूक्तमुद्दाप्रदर्शनम् । पश्चरेपनिषदां बीज मन्यस्यास उदीरितः॥१०॥ तेषां तु लक्षणज्ञान वक्तप कमलासन । यत्कृत्वा तु प्रकर्तव्यं श्रीमदाराधनं हरेः ॥११॥ श्रीब्रह्मोवाच- अक्षिछिमधः कुर्यादिपभावानी मता । सेयं तु विपरीता स्पान्मुद्रा स्थापनकर्माण। याह्यादया मुष्टिमुद्रा स्यात्संनिधापनी. । अङ्गुटगर्मिणी सैव मुडा स्यात्सनिरोधनी ॥ उत्तानमुष्टियुगला संमुखीकरणी मता । अन्योन्यतर्जनीयुग्मभ्रमणादवंगुण्ठनी ।। ९४ ॥ मातृका केशवाख्यां च. तत्त्वन्यासश्च वै पुनः । कराङ्गादशतत्यानां न्यसनासंनिधिर्भवेत् ॥ - ख. वाडी ·नारदपश्चरावान्तर्गता- [ ४ चतुर्थपादे- १४२ शालग्राममणी यन्त्रे मण्डले प्रतिमामु च । नित्यं पूजां हरेः कुर्यान्न तु केवलभूतले ॥ पञ्चोपनिषदां न्यासः श्रूयतामविलम्बितम् । रहस्यं सर्वतन्त्राणां हरिणा च प्रकाशितम् ऑनमश्च परायेति परमेश्यात्मने नमः। यां नमो नमसा युक्तं पराय पुरुपात्मने ॥९८॥ नमोरां च परायेति ततो विश्वात्मने नमः । वां पराय निवृत्पात्मा डेन्तो नमः पुनः पुनः ॥ ९९ ॥ लांनमश्च परायेति तथा सर्वात्मने नमः । इति मूभि च नासाहृवापादेषु विन्यसेत् ॥ आत्मनश्च हरेर्वाऽपि तन्यासः परमाद्धतः । तस्मात्सर्वात्मना विप्राः पञ्चोपनिपदो न्यसेत् ॥ १०१॥ संचिन्त्य नित्यममलं स्वप्रकाशमनामयम् । सच्चिदानन्दमद्वैतं भगवद्विग्रहं द्विजाः॥१०२।। मूलान्ते देवदेवाय पाद्यादीन्क्रमशोऽर्पयेत् । कल्पयामीति सूक्तस्य ऋचा ह्येकैकयाऽथ या पञ्चामृतेश्च शुद्धोदैस्तथा संग्रापयेद्धरिम् । कुम्मोदकैः सानमन्त्रैः संस्कृतस्तीर्थवारिभिः महाभिषेकविधिना सापयेत्पुरुषोत्तमम् । तथा ह्याचमनं देयं देहोद्वर्तनकं तथा ॥१०५॥ धौतमाचमनं देयमुपवीतं च पादुका । हृदयादिमहामन्त्रान्संन्यसेन्मूलविद्यया ॥ १०६॥ कणिकायां न्यसेद्देवं ध्यात्वा वैकुण्ठवैभवम् । ततोऽङ्गपूजने कुर्याद्रूपणायुधपूजनम् ॥ हृदयादिमहामन्त्रैर्हदयादीन्प्रपूजयेत् । पादमारभ्य मूर्धान्तं द्वादशाङ्गेपु पूजयेत् ॥१०॥ प्रणवादिनमोन्तैश्च केशवाद्यैः प्रपूजयेत् । पादनानूरुजघनकटिनाभ्युरेपु च ॥ १०९ ॥ हत्कण्ठमाहुबदनललाटेषु क्रमादिमान् । पूजयेत्परया भक्त्या गन्धपुप्पैर्महामते ॥११०॥ किरीटादीननुध्याय चतुबाहुचतुर्मुखान् । कृताञ्जलिपुटान्मूधि दिव्यरुपान्मपूजयेत् ॥ किरीटादीननुध्याय किरीटाय नमो वदेत् । दक्षिणे श्रवणे दृक्षकुण्डलाय नमस्तथा वामकुण्डलमानम्य वामतो वनमालिकाम् । प्रणवादिनमोन्तोऽयं सर्वत्र मनुरीरितः ॥ श्रीमत्तुलस्यै च नमः पुरतो हारमेव च । श्रीवत्सं कौस्तुभं काञ्ची पीताम्बरमनुस्मरेत् ॥ अमुलीयं च बलयमगदं पादभूपणम् । मगवद्भपणान्येवं पूजयेत्कुसुमोत्करैः॥ ११५ ॥ सुदर्शनं हेतिराज रक्तवर्ण कृताञ्जलिम् । आलोकयन्तं लक्ष्मीशं पुरुष मूनि धारिणम् ॥ भगवञ्चकममलं ज्वालामालि वरायुधम् । नन्दकाव्यं तथा खड़गपुरुषं सगधारिणम् तथैव पद्मपुरुष मस्तके पद्मधारिणम् । शङ्खात्मानं च पुरुष पाश्चजन्यधरं स्मरेत॥११८॥ कौमोदकी गदा शाई वहन्तमाभिमानिनम् । तथैष शापुरुपं शिरःशाईधरं नभेत् ॥ सर्वदिध्यायुधं तत्वा पादसंवाहिनीस्तथा । चतुर्भुजं नागराज कृताक्षलिपुटं स्मरेत् ॥ हलं च मुसलं चैव धारयन्तं हरेर्मुखम् । पिपन्तमुलसत्स्मेरसहस्रफणमण्डितैः ॥ १२१ ॥ एवं संपूज्य देवेशं श्रीदेवी दक्षिणे यजेत् । भुदेवी नामतः पूज्या लीलां चाग्रे सम. चयेत् ॥ १२२ ॥ मिलाद्यास्तु संपूज्या दलेप्वानीतचामराः । वासुदेवादयः पूज्याः पूर्वादिक्रमतो बुधैः । वासुदेवः सीरपाणिः प्रद्युम्नश्चानिरुद्धकः । दिक्षु कोणेपु तत्पल्यो लक्ष्मीदेवी रतिर्युपा। द्वितीयावरणं पश्चा(केशवाद्याः सशक्तयः। श्रीलक्ष्मीः कमला पद्मा पद्मिनी कमलालया । १७. ओ बीम इंप।

·. [१ द्वितीयोऽध्यायः हब्रह्मसंहिता। १५३ रमा वृषाकपिर्धन्या पृथ्वी यज्ञा तथेन्द्रिा । शक्तयः केशवादीनी संप्रोक्ताः परमे पदे ।। संकर्षणादयश्चैव सपत्नीकाः समन्ततः। संकपणो वासुदेवः प्रद्युम्नश्रानिराद्धकः ॥१२॥ पुरुषोत्तमोऽधोक्षजश्च नृसिंहोऽच्युतसंज्ञका । जनार्दन उपेन्द्रश्च हरिः कृष्ण इति स्मृताः हिरण्या हरिणी नधा नित्यानन्दा घयीसुला । मुगन्धा सुन्दरी विद्या सुशीला च सुल- क्षणा।। १२९॥ संकर्षणादिमूर्तीनां शक्तयः संप्रकीर्तिताः। इन्या मत्स्यादयः पश्चात्सपत्नीका: पृथक्पृथक घेदा घेवती धात्री महालक्ष्मीः सुखालया। भार्गवी च तथा सीता रेवती रुक्मिणी प्रभा ॥ ३१ मत्स्यकूर्मादिमूर्तीनां शक्तयः संप्रकीर्तिताः । पश्चात्सशक्तयः पूज्याः शङ्खचक्रादिहेतपः शङ्खचक्र गदा पनं शाङ्गच मुसलं हलम् । पाणश्च सद्गखेटौ च क्षुरिका दिन्यतयः भद्रा सौम्या तथा माया जया च विजया शिवा । सुमङ्गला च नन्दा च हेता रेम्या सुरक्षणी ।। १३४॥ शक्तयो दिव्यहेतीनां पूजनीयाः सनातनाः । पहिलोंकेश्वराः पूज्पाः साध्याश्रय 'मरुदणाः एपमाधरणं सर्वमर्चयेत्परमात्मनः । पुनरादिकं दत्त्वा धूपदीपानिवेदयेत् ॥१३६ ।। पैनतेयादयः पूज्या विष्वक्सेनादयस्तथा । चण्डाया द्वारपाश्चैव विष्णोरनुलतेजसः ॥ प्रागुदीच्या तु सेनेशं सपत्नीकं प्रपूजयेत् । पत्नी सूत्रपति नाना नागराजं च वारुणीम धेनतेयं च कान्ति च स्वकीर्ति च प्रपूजयेत् । मजाननो जयत्सेनो हरिवश्वस्तथैव च ।। फालप्रकृतिरित्येते विष्वक्सेनानुयायिनः । विप्वक्सेनस्तु सेनानीः पार्पदभवरो हरेः॥ चण्डः प्रचण्डो मद्रश्च सुमद्रश्च जयस्तथा । विजयो धातृनामा च विधाता चापरो मतः दौ द्वौ पूर्व समारभ्य द्वारदेशेषु कीर्तिताः । सर्वे चतुर्भुजाः प्रोक्ता शङ्खचक्रगदाधराः॥ पुनः पूर्व समारभ्य कुमुदादीपपूजयेत् । कुमुदं कुमुदाक्षं च वामनं शकुकर्णकम्।।१४।। सर्वनेत्रं च सुमुखे सुप्रतिष्ठान्तमेव च । इति नारायणं देवं मुमुक्षुः प्रयतः सदा ॥१४४॥ पूजपेपरया भक्त्या नानासंमारसाधनैः । मानमाचमनं वासो ब्रह्मसूत्रोत्तरीयकम् ॥ पादुकां भूपणान्पङ्गे छनं चामरमेव च । चन्दनं कुसुमान्येवं धूपमाङ्गमुत्तमम् ॥१४६॥, दीपं तु मूलमन्त्रेण परमन्नं निवेदयेत् । निवेदनमकारस्तु श्रूयतां मुनिसत्तमाः॥१४७ ॥ पूर्वोक्तविधिना सम्पनिप्पन्नं यद्धविर्मवेत् । पाखण्डपतिताशुद्धविकर्मस्थानवेक्षितम् ।। अचका?रमर्यादप्णवैरपि नेक्षितम् । शुद्धं सत्त्वगुणोपेतमुच्छ्वासस्पर्शवर्जितम् घण्टाशङ्खनिनादेन समानीतं महानसात् । जयशब्देनमःशब्दैरुद्घोपितमितस्ततः ।। स्थापयेत्पुरुपो विष्णोर्मनुना शोधितेषु च । पात्रेषु पायसं शुद्धं सिताज्यपरिपूरितम् ॥ सिद्धरेदनं दधिक्षीरमोदकापूपमण्डकान् । पूलिका घृतपूरं च शाकराजिफलानि च ॥ अन्यानि लोकरम्याणि ह्यविरुद्धानि शास्त्रतः। तुलसीगन्धपुप्पेश्च संपूज्यानं हरेः प्रियम् संमोक्ष्यायनलेनैव संरक्ष्यास्त्रेण सर्वतः धेनुमुद्रांप्रदश्याथ ततो देवं निवेदयेत् ॥ १५४॥ मोज्यासने संनिविष्टं श्रिया साध जगत्पतिम् । अर्घ्यपाद्यादिकं देयं पीठे संस्थाप्य पूर्ववत ॥ .स. रक्षा ! ३ स. पुरतो.

·। ॥ १४४ नारदपञ्चरात्रान्तर्गता- 1 तुपादे- मधुपर्कः प्रदातव्यः पयोदधिमधुप्लुतः देयमाचमनं पश्चात्तदन्नं दर्शयेद्धरिम ॥ १५६ ॥ इदं हविर्गृहाणेश रचितं तव भक्तितः । आपोशनं जलेनैव कारयेत्परमात्मने ।। १५७ ।। पाणाहुर्ति प्रयुज्याथ तत्तन्मुद्रामदर्शनैः । मोजनं भावयेत्पश्चान्मन्त्ररानं जपस्थितः ।। मध्ये नीराजयेद्दीपैः शालिपिष्टषिनिर्मितः । राजिकालवणोपेतैः कृत्वा चोत्तानमाजने ।। दृष्टिदोपविघातार्थ देवदेवेश मुच्यते । पुष्पं पत्रं फलं तोयं यो मद्भक्त्या प्रयच्छति : ॥ तदहं भक्त्युपहृतमभामीति वचस्तव । इति संचिन्त्य देवेश दीनस्य मम केशव गृहाण देवदेवेश प्रणतस्य दयानिधे । कृत्वा जयनिका मध्ये नैच्यमावेदयन्निजम्॥१६॥ साझं सावरणं देवं चेतसा परिचिन्तयन् । हेमपात्रगतं दिव्यं जलं चन्द्रकपकिलम् ॥ शीतलं बहुलामौदामिमन्त्र्य निवेदयेत् । आपोशनं पुनर्दत्त्वा करोद्वर्तनकं तथा॥१६४॥ शुद्धमाचमनं कार्य सुगन्धेन विशोधयेत् । मोज्यासनात्सलक्ष्मीकं दत्वा तद्रलपादुकम्।। नयेत्पीठं जपन्सूक्तं ताम्बूलं प्रोक्ष्य चार्पयेत् । पुनः संपूजयेद्भक्त्या कुसुमेधूपदीपकैः ॥ धूपमन्त्रेण देवस्य धूपयेदलकावलीम् । नीराजयेद्विधानेन नानावाद्याभिवादनः।।१६७॥ आदर्श दर्शयेत्पश्चात्मणिपातप्रदक्षिणाम् । कुर्यात्स्तुति परां मक्ति प्रार्थयेत्पुरुषोत्तमात् ।। अपराध क्षमाप्याथ व्यजनैश्चामरैरपि । संपूज्य मुक्तशेपेण धलि मुवि विनिक्षिपेत् ॥ घण्डादिद्वारपालानां सर्वेषां च दिपीकसाम् । दद्यादुदकपूर्वेण हविःशेपं द्विजोत्तमाः। अन्तर्चा पौरुपस्यास्य सूक्तस्य सुरसत्तमान् । विष्ण्यर्पितं चतुर्भाग क्रमाव्यस्य चार्पयेत अनन्त ताक्ष्य सेनेश पवित्राणां निवेदयेत् । तीर्थेन सहितं हव्यं पृथक्पात्रेषु निक्षिपेत् ॥ स्वार्येभ्यो विष्णुमक्तेभ्यः प्रसाद तीर्थसंयुतम् । दत्त्वाऽऽत्मानं च मनसा कृतार्थ भावये- स्कृती ॥ १७३॥ दासोऽहं भावयेत्पश्चात्स्वामिनं माषयेद्धरिम् । चेतनाचेतनं सर्वं शरीरं स्वामिनः स्मरेत् आत्मनो धारकं देवं हरिमात्मतया स्मरेत् । स्वकर्तृत्वं परित्यज्य तदाज्ञापालनेन हि ॥ कर्तव्यं स्वोचितं कर्म यावदात्मस्थितिर्भवेत् । स्वरुपस्थितिमाश्रित्य भगवच्छेपवैभवाम् आकाक्षेन्नित्यनिरवध्यत्यन्तभगवरसुखम् । परमेकान्तिकात्यन्तपरमक्तिपरो भवेत् ।। तेनेव नित्यकर्यस्वरूपस्थितिमेष्यति ॥१७८॥ इति धीयहरमसहितायां चतुर्थपादे भगवापरिचर्याप्रकारे नाम द्वितीयोऽध्यायः ॥२॥ आदितः श्लोकानां समष्टपङ्का:-॥ ३७३४ ॥ अप चतुर्थपादे तृतीयोऽध्यायः। श्रीवह्मोवाच- अथानिपजन पक्ष्ये वैष्णवस्य विशेषतः। पूजान्ने सर्वदा होमो ब्राह्मणस्य विधीयते ॥ न्यायामितः साधनेश्च दानहोमार्चनादिकम् । कुर्यान्न चेदधो याति नारायणपराङ्मुखः होमान्ते पितृयागः स्यात्मानादिधिपा द्विजाः । वैष्णवेष्टिश्च कर्तव्या ह्याज्ञेयं परमा- स्मनः ॥३॥ क, भन्ली पोख, मानग्य।

·[३तृतीयोऽध्यायः पृहद्रह्मसंहिता। १४५ वैदिकस्तान्त्रिको विमा मखोऽयं द्विविधः स्मृतः । अधिकारस्य भेदात्तु येनोपैति हरेः पदम् ॥४॥ भूमि विशोध्य यत्नेन समां कुर्याद्विचक्षणः । कुण्डं तु तत्र कर्तव्यं हस्तमात्रेण यत्नतः आरमनः पञ्चमांशोऽयं हस्त इत्येकशाखिनः । कर्तुर्दक्षिणहस्तस्य मध्यमाइगलिपर्वणः चतुर्विंशतिमिर्हस्तः पूर्वोक्ताद्विगुणो मतः । युगानामनुरोधेन विज्ञेयः सर्वकर्मसु ॥ ७ ॥ पश्चमांशेन निसनेदन्तःकोणचतुष्टयम् । दिशि दिश्यन्तरं चैव पार्श्वस्थलचतुष्टयम् ॥८॥ एवं संलक्षणं कृत्वां पहिः कुर्याच्च मेखलाम् । द्वादशाप्टचतुर्माना स्वाइगुलैथ पक- ल्पयेत् ॥ ९॥ चतुष्कं नितयं कुदेिवं स्यान्मेखलाक्रमः । कुण्डस्य पश्चिमे मागे योनि कुर्यात्मल. क्षणाम् ॥१०॥ अश्वत्थपत्रसदशी कुण्डे किंचित्प्रतिषिताम् । पदयतुरुयडला साऽपि भवेनिम्ना क्रमा- द्विजाः ॥११॥ विस्तारणाऽपि सा योनिर्मवेत्पञ्चदशामुला । मूलं नालं तथाऽग्रं व्युत्क्रमात्त्यष्टचतुम्रिकम तन्मानाबुलमानं स्यातदेतत्कुण्डलक्षणम् । एकहस्तस्य कुण्डस्य प्रकारोऽयं प्रकाशितः॥ द्विहस्तकुण्डमप्येवं द्विगुणीकृतमेखलम् । नाभिरप्यथ वा कुण्डमेकमेसलकं भवेत् ॥ संक्षेपकर्मसु तथा पर्नुलं प्रोन्यते मया । चतुष्कोणकहस्तस्य बाह्यकुण्डस्य लक्षणम् ॥ समं विधाय सूत्रेण भ्रामयेदभितो द्विजाः । कोणे कोणे यदधिकं तद्दिष्वेव विनिर्दिशेन कुण्डं च यतुलं कुण्डं ततः स्यादर्धचन्द्रकम् । दिशि चोत्तरतः कुण्डो कोणमागार्धभागतः चाहिरैन्याश्च वारुण्या पत्लान्मध्ये तु लाञ्छयेत् । संस्थाप्य भ्रामयेदेनमर्धचन्द्रं सुशोभनम् मेखलाद्यष्टपत्राणि पर्तुलस्य नियोधत । पद्माकारं भवेदेतत्पुण्यं सर्वफलप्रदम् ॥ १९ ॥ शतहोमऽरनिमानं तदधं मुटिसमितम् । द्विहस्तमयुते लक्षे चतुर्हस्तमुदीरितम् ॥ २० ॥ दशलक्षेषु पढस्त कोटयामकरं स्मृतम् । एकहस्तमित कुण्डगेकहस्ते विधीयते ।।२।। लक्षणं दशकं यावत्तावद्धस्तेन वर्धयेत् । दशहस्तमितं कुण्डं कोटिहोमेऽपि शस्यते । इति वा कुण्डमानं स्यान्मेखलामानमुच्यते। कुण्डानां यादृशं रूपं मेखलानां च तादृशम कुण्डानां मेखलास्तिस्रः सत्त्वादिगुणरूपतः । मुटिमाने तु ता मोका उत्सेधायामतः समाः॥२४॥ कार्धाजन्यमानेन भयन्ति मुनिसत्तमाः । अरनिमाचे कुण्टे स्युस्तारिनोकाला. मिकाः॥२५॥ एकहस्तमिते कुण्डे वेदामिनयनालाः । मेखलानां मवेदन्तः परितो नेमिरगुन्लाता२६॥ एकहस्तस्य कुण्डस्य वर्धयेत्तां क्रमासुधीः । दशहस्तान्तमन्येपामडिलवशात्पृथक ॥ कुण्डे द्विहस्ते ता ज्ञेया रसवेदगुणाकुलाः । चतुर्हस्ते तु कुण्डे ता वस्वृत्वगुणाकुलाः ॥ कुण्डे रसकरे ताः स्युर्दशाटयगुलान्विताः । वसुहस्तमिते कुण्डे भानुपङ्कयटकाङ्गुलाः ।। दशहस्तमिते कुण्डे मनुमानुदशाहलाः । होतुरने योनिरासामुपर्यश्चयपत्रवत् ॥ ३०॥ मुष्टघरल्येकहस्तानां कुण्टानां योनिरीरिता । पटूचतुहुलायामविस्तारोन्नतिशालिनी ·नारदपश्चरात्रान्तर्गता- [१ वर्षपाद- १४६ एकागुलं तु योन्यग्रं कुर्यादीपदधोमुखम् । एकैकाहलितो योनि कुण्डेप्वन्येषु वर्धयेत् ।। .यावहयक्रमेणैव योन्यामपि वर्धयेत् । स्थलादारभ्य नालं स्याद्योन्या मध्ये सरन्धकम्।। नार्पयेत्कोणकुण्ठेपु योनिहोमपरायणः । कुण्डानां कल्पयेन्मध्ये नाभिमम्बुजसंनिमाम्॥ तत्तत्कुण्डानुरूपं वा मानमस्या निगद्यते । मुष्टयरल्येकहस्तानां नाभिरुत्सेधमानतः ॥ नेववेदागुन्लोपेतां कुण्डेप्यन्येषु वर्धयेत् । यावद्दयक्रमेणैव नाभिं पृथगुदारधीः ॥ ३६ ॥ योनिकुण्डे योनिमब्जे कुण्डे नामि विवर्जयेत् । नामिक्षेत्रं विधा मित्या मध्ये कुर्वीत कणिकाम् ॥ ३७॥ पहिरंशद्वयेनाप्टो पत्राणि परिकल्पयेत् । फुण्डानां नवकं प्रोक्तं स्वस्वकामानुसारतः ॥ मुमुक्षूणं धैष्णपानां चतुरश्र प्रकीर्तितम् । सकामानां क्षत्रियाणां यतुलं परिकीर्तितम् ।। धैश्यानामर्धचन्द्रामं शूद्राणां यश्रमीरितम् । एतद्वर्णानुसारेण न निपिद्धं कदाचन ॥ विशेषकाम्यहोमे तु सर्वेपामखिलानि तु । पुनाथं तु चतुणां तु योनिकुण्डं प्रकीर्तितम्॥ अर्धन्द्वारयं तु सर्वेषां वश्यादिशुमकर्मणि । शत्रुक्षयार्थ उपमं स्पाद्वर्तुलं शान्तिकमणि। छेदमारणयोः कुण्डं पडझं तु प्रकीर्तितम् । पद्माभं वृष्टिवं प्रोक्तमष्टाभं रोगनाशनम् ॥ विप्राणां चतुरभं तु मखे निष्कामकामयोः । चतुरभं निवृत्तानां सर्वेषामेवीरितम् ॥ स्वरूपं च प्रवक्ष्यामि संस्कारं च विशेषतः । मायां शिरः समाख्यातं बाहू दक्षिणसौ. म्ययोः॥४५॥ उदरं कुण्डमित्युक्तं योनिः पादौ तु पम्धिमे । स्थग्लेि या प्रकर्तव्यो नित्यहोमो मनी- पिणा ॥४६॥ विचारः कुण्डनिर्माणे पहुः प्रोक्तो विचक्षणः । अष्टादश च संस्काराः कुण्डानां तु प्रकीर्तिताः ॥४७॥ पीक्षणं प्रोक्षणं चैव ताउना पुक्षणे तथा । सननं पूरणं चैव समीकरणसेचने ॥४८॥ फुण्ठनं मार्जनं चैव त्रिसूत्रीकरणं पुनः । अपनं धजकरणं चतुप्पथविभावनम् ॥४९॥ हनुपादाक्षिकरणं संस्काराष्टादश स्मृताः । वीक्षणं मूलमन्त्रेण शरणाऽऽद्योक्षणं मतम् ।। तेनैव ताडनं दर्भे धर्मणाऽभ्युक्षणं मतम् । अस्त्रेण सननं चामईन्मन्त्रेण प्रपूरणम् ॥५१॥ समीकरणमस्त्रेण सेचनं धर्मणा मतम् । कुण्ठनं हेतिमात्रेण धर्ममन्त्रेण मार्जनम् ॥५२॥ घिलेपनं कलारूपकल्पनं तदनन्तरम् । त्रिसूत्रीकरणं प्रोक्तं मेसलापरिवेष्टनम् ॥ ५३॥ अर्चने गन्धपुप्पायरनेण दृढतां नयेत् । हृन्मन्त्रेण कुशेश्चैव सत्र कुर्यायतुप्पथम कवचेनैव कर्तव्यं तनुपादाक्षिपाटनम् । पूर्वोक्तमूतशुद्ध्यादि पात्रासायनमेव च ॥५५॥ पूमनं द्वारदेवानां मण्डपस्य च पूजनम् । कृत्वा संपाद्यं च गुरुं यागकर्म समारमेत् ।। संस्थाप्य प्रोक्षणीपात्रं प्रक्षाल्य घ सुर्व सुचम् । प्राणानायभ्य मनसा श्रीमद्वैकुण्ठवैभवम् स्मृत्वा जप्त्वा मनुवरं श्रीमदष्टाक्षरं सुधीः । आज्ञया वासुदेवस्य तेनैवाहं प्रवर्तितः ॥ दासोऽहमधुना सम्पगर्जितैर्यशसाधनैः । स्वात्मानं सर्वगं सर्वशरीरं पुरुपोत्तमम् ॥ ५९॥ यक्ष्पे स्वरूपसंप्राप्तिद्वारा कैंकर्यसिद्धये । कुण्डे वा स्थण्डिले पाऽपि रेसास्तिमः प्रक- ल्पयेत् ॥६॥ १७. स्वकर्मानु। २ ख. 'न लपनि । ख. रणे पु। ख. रेण प्रोक्ष। " ·[ ३ तृतीपोऽध्यायः] बृहद्ब्रह्मसंहिता। १४७ अर्श्वगाः प्रापतीचीस्थास्तिनश्रोत्तरदक्षिणाः । प्रागग्राणां स्मृता देवा मुकुन्देशपुरंग दराः ॥६१॥ रेखाणामुदगग्राणां ब्रह्मवैवस्वतेन्दवः । आधापाप्टदलं मध्ये पदकोणं उपगर्भितम् ॥ केवलादलं वाऽपि वैष्णवानां प्रकीर्तितम् । सर्वाण्यभ्यर्च्य तारेण योगपीठमथार्चयेत् । ऋतुस्नातां महालक्ष्मीमानयेत्कुशविष्टरे । संपूज्य लक्ष्मी मनुना पद्माक्षी पद्मसंभवाम् क्षीराम्बुराशिसंभूतां विष्णोरनपगामिनीम् । मातरं सर्वजगतो रिंसुं विष्णमानयेत् ॥ तिष्ठन्तमृनुदानाय कारमखिलेश्वम् । रेतोपं समानीय वह्नि चारणिसंमवम् ॥ ६६ ॥ घेष्णवायतनाद्वाऽपि विष्णुयागसमुद्भवम् ।आनीतं पात्रमध्यस्थं व्यादशिविवर्जितम् ॥ चतुर्भिश्चैव संस्कारः संस्कृतं वीक्षणादिमिः । योजयेद्वद्विबीजेन चैतन्यं पावके तदा ॥ शारेण मन्त्रित मन्त्री धेनुमुद्रामृतीकृतम् । अत्रेण रक्षितं पश्चात्कवचेनायगुण्ठितम् ॥ अचिंत त्रिः परिभ्राम्य कुण्डस्योपरि देशिकः । दक्षिणं सतारं च मन्त्रमटाक्षरं जपन।। मात्मनोऽमिमुख बहिं जानुम्यामवनीं गतम् । विष्णुवीर्य धिया देव्या योनावेनं विनि- क्षिपेत् ।। ७१॥ पश्चात्तयोः प्रदातव्ये विधिनाऽऽधमनादिकम् । पनिमन्त्रेण मज्याल्य तत्र ध्यानं समा. चरेत् ॥७२॥ विन्यसेदात्मनो देहे माजिदा हविर्भुजि । जिवास्तु विविधाः प्रोक्ता गुणमेदेन फर्मम् ॥ प्णयस्तु सदा पूज्याः सात्विक्ष्यो पागकर्मसु । हिरण्या फनकारक्ता कृष्णाऽन्या सुप्रमा बहुरूपा च रक्ता च सात्वियः परिकीर्तिताः । काम्यकर्मसु राजस्यस्तामस्य: क्रूरकर्मणि मापयुक्ता वैष्णवान विष्णोराज्ञानुवर्तिनाम् । लिङ्गपायुशिरोषस्त्रमाणनेप्रेषु सर्वतः ॥ हिरण्यायां न्यसेद्धीमानन्तर्यामिणमास्मरन् । यहेरगमनूच्यस्येत्तनायुक्तेन वमना ॥७॥ सहस्रार्चिः स्वस्तिपूर्ण उत्तिष्ठन्पुरुषः पुनः । धूमव्यापी समजिह्नो धनुर्मुद्धतमुक्कमाय॥ हृदयादिपढङ्गेपु मूरिष्टो न्यसेत्पुनः । जातवेदाः सप्तजिह्वो हव्यवाहनसंज्ञकः ॥ ७९ ॥ अश्वोदरजसंज्ञोऽन्यः पुनर्वैश्वानरातयः । कौमारतेजाः स्याद्विश्वमुखो देवमुखस्तथा । तारानेयपदायाः स्युनत्यन्ता यतिमूर्तयः । मूर्धाक्षिपार्श्वकट्यसभृकुटीपार्श्वकेषु च विष्ण्वात्मकं स्मरेद्वहिं शङ्खचक्रगदाधरम् । पद्महस्तं चतुर्बाहुं हेमामरणमूपितम् ॥८२॥ परिपिश्चेत्ततस्तोपैपिशुद्धर्मेखलोपरि । दभैरगर्भमध्यस्थमेखलायां परिस्तरेत् ॥३॥ निक्षिपेदिक्षु परिधीन्माचीवर्ज नरोत्तमाः। प्रादाक्षिण्यन संपूज्यास्तेषु ब्रह्मादिमूर्तयः ।। वैश्वानर जातवेदो लोहिताक्ष इहावह । सर्वकार्याणि मे देहि स्वाहा यदि मनुः स्मृतः ।। पूजपेद्वन्धपुष्पाद्यैर्यज्ञकाठः प्रदीपयेत् । प्रदीप्तेऽसौ प्रकर्तव्यं सुम्सुवादिविशोधनम् ॥८६॥ पाणिभ्यां सुक्मुवी धृत्वा स्थिती तावप्यधोमुखौ। त्रिशः प्रतापयेदग्नी धर्मानादाय मन्त्रवित् ॥ ८॥ तग्रमध्यमूलानि शोधयेत्तैर्यथाक्रमात् । गृहीत्वा वामहस्तेन प्रोक्षयेद्दक्षिणेन तो cell पुनः प्रताप्य ती मन्त्री दर्मानमो विनिक्षिपेत् । आत्मनो दक्षिणे भागे स्थापयेत्तौ कुशा- स्तरे।। ८९॥ १७.१वा काया , मता ।।७४॥ ॥

·१४८ नारदपञ्चरावान्तर्गता- [४ चतुर्थपादे- आज्यस्थालीमथाऽऽदाय प्रोक्षपेदनवारिणा । तस्यामाज्यं विनिक्षिप्य क्षिपेत्तत्पूतये कुशी पवित्रीकरणं ह्येतस्कुशौ संदीप्य वर्मणा। नीराज्याऽऽज्यं क्षिपेदनावभिद्योतनमीरितम् ।। कुशान्मज्वाल्य चास्त्रेण घृताताजातवेदसि । न्यसेदुद्योतनं प्रोक्तमयोत्पवनमाचरेत् ॥ गृहीत्वा घृतमङ्गारान्मत्युवामौ जलं स्पृशेत् । अङ्गुष्ठोपकनिष्ठाम्यां दौं प्रादेशसंमिती धृत्वोत्पुनीयादत्रेण वृतमुत्पवनं विदम् । तद्वद्धृदयमन्त्रेण कुशाभ्यामात्मसंमुखम्॥९४॥ धृते संप्लवनं होते संस्काराः पडुदीरिताः । प्रादेशमा सग्रन्थि दर्मयुग्मं घृतान्तरे॥१५॥ निक्षिप्य भागो द्वौ कृत्वा पक्षी शुक्नेतरौ स्मरेत् । वामे नाडीमिडां मागे दक्षिणे • पिङ्गाला पुनः ॥ ९६॥ सुषुम्नां मध्यतो ध्यात्वा कुर्याद्धोमं यथाविधि । सुवेण दक्षिणाद्भागादादायाज्यं हृदा मुदा ॥ ९७॥ जुलुयादग्नये स्वाहेत्योईक्षिपालोचने । वामतस्तद्वदादाय वामे वह्निविलोचने ॥९८॥ जुहुयादथ सोमाय स्वाहेति हृदयाणुना । मध्यादाज्यं समादाय वह्वेर्मालविलोचने ॥ जुहुपादग्नीपोमाभ्यां स्वाहेति हृदयाणुना। हृन्मन्त्रेण तुवेणाऽऽज्य मागदादाय दक्षिणात् अहुपादायै स्विष्टकृते स्वाहेति तन्मुसे । इत्यभिनेत्रवक्त्राणां कृत्वा चोत्पाटनं बुधाः। सतारामिहितिमिराज्येन जुहुयात्पुनः । अष्टाभिराज्याहुतिमिः प्रणवेन पुनः पुनः॥ गर्माधानं पुंसवनं सीमन्तोन्नयनं पुनः । अनन्तरं जातकर्म स्यान्नामकरण तथा ॥१०॥ उपनिष्कमणं पश्चादन्नप्राशनमेव च । चौलोपनयने भूयो वेदाध्ययनमेव च ॥ १०४ ॥ गोदानं च विवाहश्च संस्काराः शुभकर्मणि । ततश्च पितरौ तस्य संपूपयाऽऽत्मनि योज- येत् ॥ १०५ समिधः पञ्च जुगुयान्मूलामघृतसंप्लुताः । तदा हृदयमन्त्रेण विधिवत्स्वाहया विना ॥ महांगणेशमन्त्रेण विष्वक्सेनस्य पार्पदम् । गजाननं प्रजुहुयात्सम्यगेकादशाऽऽहुतीः ॥ सामान्यं सर्वमन्त्राणामेतदनिमुसं मतम् । ततः प्रज्वालिते वह्नौ पीठमभ्यर्च्य वैष्णवम्।। पूजयेत्परमात्मानं साझ सावरणायुधम् । पञ्चविंशतिसंख्याकमाज्येनेष्टमुख हुनेत्॥१०९॥ मूलेन वक्रीकरणमिदमुक्तं नियोधत । पह्निदेवतयोरेक्यमात्मना सह मावयेत् ॥ ११०॥ ब्रह्मार्पणं ब्रह्म हविब्रह्मामी ब्रह्मणा हुतम् । मूलमन्त्रेण जुहुयादाज्येनेकादशाऽऽहुतीः॥ नाहीतधानमुद्दिष्टमेतदागमशासने । श्रीमद्वैकुण्ठलोकं तु प्रकृतेः परमुत्तमम् ॥११२॥ विरजां नगरं विष्णोषिमुक्तमणिमण्डपम्।स्मृत्वाऽऽज्येन हुनेमन्त्रैरेकैशामाहुति मुनिः।। ततो वै घरुणा होम कुर्यादै मूलविद्यया । पौरुपेण तु मुक्तेन श्रियः सूक्तेन वा पुनः ।। अन्यैर्वा वैष्णवैः सूक्तिस्तिलाज्यमधुरैरपि । पायसेनापि पुण्येन नानापर्यजेद्धरिम् ॥ परामरणैः सम्भिः फलैर्नानाविधैरपि । शतं सहस्रमयुतं लक्षं कोदि विधानतः॥११६॥ वणवदिजमुत्यैस्तु जुहुयादिभवे सति । पैकुण्ठपार्षदान्नित्यान्मुक्तान्विष्णुप्रियानय ।। नाममन्त्रीः मजुहुयात्मत्यहं मुख्यपर्वसु । द्वादश्यामिष्टकाले तु संकान्तौ श्राद्धवासरे ॥ अन्येपु च पियाहादी व्रतवन्धे च सद्मनि । वापीकूपतडागादी प्रपारामारोपणे॥११९ ॥ नधान्ने जन्मदिवसे विष्णुपागं समारभेत् । दीक्षायां चोत्सवे प्राप्ते शयन्यां बोधवासरे। -

·॥
॥
[ १ चतुर्थोऽध्यायः
यूहद्वह्मसंहिता।
२४९
परियय उपासमंगोदाने दानकर्मणि । यात्रादौ ग्रहणे चैव प्रायश्चित्ते विशेषतः ॥२१॥
प्रतिक्षायां होलारोहणे विजयोत्सवे । कार्तिक मार्गशीर्षे च मकर मेपमास्करे
मलिम्लुचे सिनीवाल्यां युगमन्वादिवासरे । स्थयावादमनकपवित्रारोपणेषु च ॥१२॥
अवतारजयन्तीपु वैष्णयानां समागमे । एवं होम विधायाथ वैष्णवं वैष्णवोचमः
नैमित्तिकं ततः कुर्यादाक्षेयं परमात्मनः । ततः स्विष्टकृत हुत्या धृतेन मुनिसत्तमाः
जलेन विधिना सम्पपरिपिच्य समन्ततः । ततः पूर्णाहुतिं दद्याद्वैप्यावेाह्मणैः सह ।
ॐ भूराये पृथिव्यै महते स्वाहपा ततः । मुगो पायवे चान्तरिक्षाप दिये महते स्वा-
हया ततः॥२७॥
स्वश्चन्द्रमसे दिग्भ्यश्च नक्षत्रेभ्यः स्याहया ततः । ॐ भूर्भुवः स्वचन्द्रमसे नक्षत्रेभ्यश्य
महते स्वाहा ॥१२८ ॥
. इति हुत्या युकसुयो च पृतनाऽऽपूर्य ती पुनः होमव्यापि निक्षिप्य नामी संस्थाप्य
धैष्णवः ॥ १२९॥
बह्मार्पणेन मनुना दद्यात्पूर्णाहुतिं पुनः । ॐ इति पूर्वमाणवुद्धिदेहधर्माधिकारतः ॥
जामत्स्यमसुपुप्त्यवस्था मनसा याचा कर्मणा हस्ताभ्यां पद्यामुरेण शिश्ना पत्कृत
पस्मृतं यदुक्तं तत्सयं ब्रह्मार्पणं मयतु स्याहा
॥ १३१ ॥
इति पूर्णाहुतिं दत्वा ध्यात्वा साई हरि पुनः । गृहीत्वा यायुष प्रोक्ष्य मोक्षणीयज-
लेन च ।। १३२ ॥
आरमान कुसुसं दत्वा साङ्गं देवं विसर्जयेत् । नारायणात्मके क्षेत्रपाले बलिमथाऽऽचरेत्
मह्मात्मकतपेन्द्रादीन्मन्पन्न पलिं नयेत् । नित्यनैमित्तिको होमो मया : समुदाहृतः।।
अन्याधानादिकं फर्म यस्कुन्निस्यहोमके । ततो गुरुं मागवतान्पूजयेत्परया मुदा
अनचिते गुरी सर्व निष्फलं भवति क्षणात् । गुरुरेव हरिः साक्षाद्विष्णुरेय न संशयः ।।
कर्तृवफलसंयोग हित्या यागं समाचरेत् । पैष्णवः स्यात्मलामाय न लामोऽस्यो मना-
गपि॥ १३७॥
इति धीदासहितायो चतुपादे पहियोगो नाम बदीयोऽध्यायः ॥ ३॥
आदितः श्लोकानां समस्या:-- ॥३८७१ ॥
॥
मय स्तुपादे चपोयायः ।
मुनय ऊचु:-
पितृपागः कथं प्रोक्तो वेश्यायानां पितामह । फिलपकाच पितरः किं फलं वद विस्त-
रात् ॥१॥
प्रवृत्तिनिरतानां च या समाराधनक्रिया । एकरुपाऽथ पा भिन्ना फलसेदोऽस्ति पान वा
श्रीब्रह्मोवाच-
मुनयः साधु पृष्टोऽस्मि लोकानां हितकाम्यया । पितरो हि हरिः साक्षाचतुत्यूहात्मक-
स्तु यः ॥३॥

·नारदपश्चरावान्तर्गतो- [४ चतुर्थपादे- पुरा नारायणं द्रष्टुं नारदो गन्धमादनम् । जगाम प्रेमसंपन्नो देवे पिये च कर्मणि ॥४॥ स्थितं ददर्श देवेशं नरेण सहितं विभुम् । तदाऽऽश्चर्यमना विप्रः कर्मान्ते वाक्यमनधीत् ।। देवदेवेश विश्वेश परमात्मन्परात्पर । करोपि किमिदं कर्म देवे पित्र्ये च केशव ॥६॥ श्रीनारायण उवाच- पितरः सर्वभूतानामस्माकं च मुने स्वयम् । मगवान्यासुदेवो हि मूठप्रकृतिरुच्यते ॥ प्रकृतियों हि भूतानां येन सर्वमिदे ततम् । स्वकर्मणा तमम्पर्य सिद्धिं विन्दति मानवः पिताऽहमस्य जगतो धाता माता पितामहः । वेद्यं पवित्रमोंकार ऋक्साम यजुरेव च ।। गतिमा प्रमुःसाक्षी निवासः शरण महत् । इति मामवदपूर्व मगवान्भूतमावनः॥१०॥ देवे पिये च भगवान्संपूज्यः परमिच्छताम् । पातुर्विध्येन यो देवः सर्गादीप्रकरोनि हि वेदस्य कारण ब्रह्मन्सन्मानममिधीयते । तस्मिन्नाधारभूते हि सन्नामकममूजगत् ॥१२॥ सूक्ष्ममज्ञेयममाघमनौपम्पमिदं मुने। दण्डाहतोरगीवाऽऽसीनिष्कियं नामवर्जितम् ॥१३॥ अधिष्ठानार्दनन्येन माति द्रव्यगुणो यथा । सिसृक्षयाऽसृजत्तदै स्वाभितं नाम रूपयेत् ॥ निमित्तभूतं पत्तत्र समन्वेति तदेव तत् । आत्मा भवति सर्वेषां तत्तन्नामेति कीर्तितम् ।। कारणे स्वाभितं कायं सदेवमभिधीयते । कार्यं तदेव तन्नाम तदूपगुणमाग्मोत् ॥१६॥ ततः सूक्ष्ममविज्ञेयमव्यक्तममलं भुवम् । इन्द्रियैरिन्द्रियार्थश्च सर्वभूतेश्च वर्जितम् ॥ स घन्तरात्मा भूतानां क्षेत्रज्ञश्चेति कथ्यते । क्षेत्रं शरीरमित्याहुस्तरक्षेत्रं द्विविधं स्मृतम्।। चिदचिच्छनिर्दिष्टं तयोरांत्माऽमवञ्च सः । चितोऽमवच्छरीरं हि यदचिच्छेपसंक्षितम् क्षेत्रज्ञो यः स चित्मत्यगात्मांशो यः प्रकीर्तितः। परात्मनो ह्ययं तावत्क्षेत्र भूतो मतो मुने। क्षेत्रज्ञोऽप्ययमेवोक्तस्तस्य क्षेत्रद्वय यतः । विगुणाद्यतिरिक्तो ये पुरुपश्चेति कल्पितः ॥ तस्मादव्यक्तमुत्पन्न त्रिगुणं द्विजसत्तम । अव्यक्ताव्यक्तमावस्था या सा प्रकृतिरव्यया ॥ तां योनिमावयोर्षिद्धि योऽसौ सदसदात्मकः । आवाभ्यां पूज्यतेऽसौ हि देवे पिज्ये व कमणि ।। २३ ।। नास्ति तस्मात्परोऽन्यो हि पिता माताऽथ या द्विज । आत्मा हि नौ स विज्ञेयस्ततस्तं पूजयावहे ॥२४॥ पिता पितामहश्नाथ प्रपितामह एव च । एतेपामन्तरङ्गो हि विश्वात्मा पुरुषोत्तमः ॥ तभेदेन यहव्यः सर्वेषां मुनिसत्तम । सामानाधिकरण्येन पित्रादिकृतनामकः ॥ २६ ॥ तदन्तर्यामियजनं वैष्णवानां निरूपितम् । मुमुक्षूणां च सर्वेषां विष्णोराज्ञानुसारतः ।। तेनैपा प्रथिता ब्रह्मरमर्यादा लोकमाविनी । देवं पित्र्यं च कर्तव्यमिति तस्यानुशास- नम् ॥२८॥ बह्मा स्थाणमरुद्दक्षी भृगुर्धर्मस्तथा यमः । मरीचिरगिरोबी च पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः। पसिष्ठः परमेष्ठी च विवस्वान्सोम एव च । कर्दमश्चापि यः प्रोक्तः क्रोधो विक्रीत एव च ॥ ३०॥ एकविंशतिरुत्पन्नास्ते प्रजापतयः स्मृताः। तस्य देवस्य मर्यादा पूजयन्तः सनातनीम् ।। चिचित्परमात्मेति तत्त्ववयविचिन्तनात् । देव पिश्यं च कुर्वन्ति ज्ञानपूर्व निरन्तरम् ॥ १ स. भेदेन । २. रारम्बन ३स ऋोधो पि।

·[ चतुर्पोऽध्यायः] पृहसासंहिता। ने कर्मबन्धनिर्मुक्ता शनिाकारनिषेधणात । ज्ञानेकाकारमारमानं प्राप्नुवन्ति न संशयः ॥ ये तु ज्ञानमृते येवं पिठयं फर्म युपासते । ते भिन्नफल मोक्तारः संसारं प्रविशन्ति हि ॥ अन्तर्याम्पनुसंधान फलसङ्गानिवर्तनम् । आत्मनापि कर्तृत्यं ज्ञानमेतद्धि कर्मणि ॥३५ सर्वत्र नननं विष्णोरन्तयामितया मुने । वैष्णवानां गृहस्थानां धोऽयं पारमार्थिकः ।। देवं पिश्यं च सततं तस्य विज्ञाय तत्त्वतः । आत्मप्राप्याणि च ततः मामुयन्ति बिजो- तमाः ॥ ३७॥ स्वर्गस्था अपि ये फेषितं नमस्यन्ति देहिनः । ते तत्मसादाद्गच्छन्ति तेनाऽऽदिष्टफला गतिम् ॥ ३८॥ शानिनां तु फलं त्येकं निर्दिष्टं देवपिध्ययोः । अज्ञानं तु फलं नाना निष्फलं खल्लू चैव तत् ॥ ३९॥ शानिनः फर्मकारः कर्म यत्प्रतिबन्धकम् । निवयं स्यात्मसंप्राप्ती मुक्ता एव भवन्ति हि पे होनाः सप्तदशमिर्गुणैः कर्मभिरेय र । कलापञ्चदशस्यक्तास्ते मुक्ता इति निश्चयः ।। मुक्तानां तु गतिर्बह्मन्क्षवेज इति निश्चिता । स हि सर्वगुणश्चैव निर्गुणश्चैय कथ्यते ।। प्रकृतेर्गुणसंयोगाधिगुणः पुरुषोत्तमः । निरयात्मगुणसंपन्नः स प सर्यगुणो मतः ॥४३॥ अध्यक्तोऽपि दृश्योऽपि दुर्गम्पोऽपि महामते । ज्ञानेन कर्ममिण दुष्कर्म व्यपोहर व्यक्तिमायाति विप्रर्षे मगयान्सात्यतां पतिः । परमेकान्तिनां गम्यो नात्र कार्या विचा- रणा ॥४५॥ हश्यते ज्ञानयोगेन ह्यायां च प्रसृतस्ततः । एवं ज्ञात्या तमात्मानं पूजयायः सनातनम् ॥ तं घेदाचाऽऽअमाश्चैव नानामतसमाश्रिताः । मक्त्या संयूजयन्त्याशु गतिं चैव ददाति सः ये तु तद्भाविता लोके धेकान्तित्वं समास्थिताः । एतदम्पधिकं तेषां यत्ते तं प्रषिश- न्त्युत ॥४८॥ देवं पिज्यं च कर्तव्यं तदाज्ञापालनाय हि । पीतः प्रयच्छति क्षिम धर्ममेकान्तिना हरि: इति नारापणेनोक्तं नारदाप यिपृच्छते । इयोरेकफलं विप्रा द्वपोरेकं च देवतम्॥ ५० ॥ देवे साक्षाद्धरिः पूज्यः शङ्खचक्रगदाधरः । अन्तर्यामिधिया पिश्ये पूज्पः पित्रादिरूपतः पैष्णवानां विशेषोऽयं पित्र्ये कर्मणि वर्तते । तदहं संप्रवक्ष्यामि संक्षेपान्मुनिसत्तमाः ।। विष्णुशेषेण यन्याः पितरो द्वादशीदिने । अन्यथा निरयं यान्ति पितरो येऽस्य जन्मदाः ॥ ५३॥ वैष्णवानां विशेषोऽयं देवे पिये च कर्मणि । पशुधातो न कर्तव्यो मुन्यन्नेन परा गतिः न श्राद्धे यामिपं देयं पितॄणां च कदाचन । न चाऽऽमिपाशिनः पिध्ये यष्टव्याः प्राद्धक- वैष्णवः सततं पूज्या वैष्णवा बाह्मणा द्विजाः । न च मांसाशिनः शैवाः शाकाथापि मणि ॥ ५५॥ यवैदिकाः ॥ १६ ॥ लिङ्गिनोऽशुचयः क्षुद्रा भूतभैरवचिन्तकाः । नानादेवैकनिरताः प्रयोगादिविधायिनः । देवान्नसविनो मन्त्रपीठविक्रयिण ये । प्रेतान्नमोजिनो विपा न पूज्याः श्राद्धकमणि॥ अनूपुण्ट्रिणः शङ्खचकलाञ्छनयजिताः । एकादश्यन्नमोक्तारो गुरुधर्मविनिन्दकाः ॥

·[१ चतुर्षादे- ॥ - १५२ नारदपञ्चरात्रान्तर्गता- अमेध्यस्पर्शनिरतास्त्पक्तविष्णूत्सवाश्च ये।अगीतापाठिनी विष्णौ सामान्यमतयो द्विजाः अमन्त्रतिलका वामा नित्यकर्मविवर्जिताः । अनुक्तकारिणोऽनुक्तभोजिनोऽनुक्तसेवका: देवे पिव्ये न वै पूज्या जटामस्मादिधारिणः । मद्यपानरतानां च पातकोपधिसेविनाम् ॥ संविक्रयिणां सङ्गं दूरतः परिवर्जयेत् । अज्ञातगोत्रप्रघरा विप्रा ये कूटसाक्षिणः श्राद्धादी नैव संपूज्या विपाश्चान्त्यजवृत्तयः । श्राद्धकालस्तु संप्रोक्तो विष्णुना प्रमवि- ष्णुना ॥ ६४॥ वैष्णवेन प्रकर्तव्यं श्राद्धं साद्धया द्विजाः। नारदाय मया प्रोक्तो धर्मोऽयं द्विजसत्तमाः मदुक्ते शङ्कितमना निर्धाराय गतो हरिम् । नारदेन पुरा पृष्टो भगवान्मधुसूदनः॥६६॥ प्रपन्नस्त्वां हरे देव कथं देवान्तरं यजेत् ॥ श्रीमगवानुवाच- न च देवान्तरधिया वैष्णवैरपते परः कर्मत्यागेन मे विप्र शासनं कुत्र विद्यते । कमणा मनसा वाचा यत्नात्कार्य सदेव हि ॥ सणैरनृर्षाऽपि यावद्देहक्षयं द्विज । विविक्तं धर्ममेतावत्सिद्धानामपि देहिनाम् ।। संसेव्यमाशया मे तु नात्र कार्या विचारणा । असिद्धेन तु कर्तव्यं ज्ञानपूर्व द्विजोत्तम !! आत्मसिध्द्यर्थमप्येप सिद्धोऽयं लोकसंग्रहात् । नाऽऽचरेद्योऽपि वै सिद्धो लौकिकं धर्म- मग्रतः ॥ १॥ उपप्तवं स कुरुते धर्मस्प मम नारद । त्यागालोकस्य धर्मस्य ग्लानिर्मवति सर्वतः ।। तदर्थमहमेवापि न स्यनामि सनातनम् । विवेकज्ञैरतस्तस्मालोकाचारपथा स्थितैः ।। आदेहपाताद्यनेन रक्षणीयः प्रयत्नतः । आचाराणां हि सर्वेषां धर्माणां मुनिसत्तम ॥ श्राद्धं मे रोचते पाहतादृङ्नैपापरं तु थे। तस्प कालं विधानं च पथावदपधारय सितासिते घ द्वादश्यावमावस्या च पूर्णिमा । राहुसंदर्शनं चैव सूर्यसंक्रमणं तथा भाद्धं तत्र प्रयलेन काम्यं कुर्याच भक्तितः । नवान्नमाशने चैव तीर्थे वाऽऽयतने हरेः।। प्राप्ते क्षेत्रेऽप्पसंसिद्ध प्रतिष्ठायां पवित्रके । वापीकूपतटागानां वृक्षाणां परिरक्षणे गोदानादौ धनत्यागे व्रतारम्भे तदन्ततः । शाखश्रवणनिप्पत्ती चाऽऽरम्भे च तथैव हि ॥ घासरे वत्सरे विप्रमित्राप्तानां कुटुम्बिनाम् । युगादिपु च मन्वादी श्राद्धं कुर्याद्विचक्षणः॥ पूजयित्वा पुरा देव तर्पयित्वा हुताशनम् । प्रयुक्तेन विधानेन ततस्त्वाहूय वैष्णवान् ॥ प्रक्षालिताङ्ग्रीस्वाचान्तान्मोक्षितेनानवारिणा रात्रौ त्रीसङ्गरहितान्विष्णुसूक्त पाठ- फान् ॥२॥ पवित्रहस्तान्संशुद्धान्परनिन्दाविवर्जितान् । संमुखान्मन्ननाथस्य चोत्तराभिमुखानपि। आसनेषु विविक्तपु परिच्छिन्नेषु नारद । गायच्या मस्मरेपासु शगुनाऽनान्वितेन धा । हृदाखपरिजप्तानामासनानामथोव॑तः । प्रतिष्ठाप्याऽऽसने पूर्व स्वेकमादौ तु वैष्णवम् ॥ हाक्तनाथ तेनेष स्वधासंपूजितेन च । पितुः पड्सचवसाने तु नाम्नाऽन्यमुपवेशयेत् शिरसा संपतेनाथ गृहीत्वा पाणिना द्विज । नाम्ना पितामहीपेन प्रतिष्ठाप्याऽऽसनेऽपरम् नेवस्वधावसानेन त्वक्षरेण स्वमूर्तिना । प्रपितामहनाम्ना तु वैष्णवं धापरं न्यसेत ॥ ॥ ॥

·- 11 ॥ ॥ 1" चतुर्थोऽध्यायः] यहह्मसंहिता। १५३ चत्वार एवं पूर्व मन्त्रपीठस्य संमुखाः । लक्ष्मीमन्वचनुष्केण मानुर्वाऽस्य कुलस्प वा अस्त्रेण पितृवर्गस्य तूत्तराभिमुखं द्वयम् । प्राङ्मुखी देविको विपी विपास्त्रय उदहमुखाः एकैको वोमयत्र स्यादसंपत्तावितिकमः 1 पाचं वा देविकं कृत्वा विप्र एकस्तु पैतृके ।। इति धा निर्वपेच्छाद्धे निर्धनधान्यदाचरेत् । संपत्तावपि पात्राणामेकस्य अयस्त्रयः ॥ पिनादेप्णवार मोक्तचित्वारो वैश्वदेविकाः । हो याऽपि दैषिके मोक्तावेको वाम दोपमा ।। ९३॥ स्यान्मातामहिकेऽप्येवमेको वै वैश्वदेविक । मातामहे तु कर्तव्य पदैयरयमथापि या ॥ पार्वणद्वयकं या स्यान्मुनीनां मतभेदतः । आसनादिप्रदानेन स्थापितान्वैष्णवान्दिजान् द्वादशानुन मन्त्रेण पूनपेद्विधिना क्रमात । मन्त्रन्यासश्च सर्वेषां कर्तव्यो द्वादशाक्षरः ॥ शग्भिः पुरुपसूक्तस्य मन्त्र राजस्य चाक्षरैः । सः चतुर्भुजा ज्ञेयाः शङ्खचक्रगदाधराः ।। किरीटकोस्तुमधरा वैनतेयासनोजिताः । प्रोद्यता इव चोय तु पितृमृतस्य नारद ततो हदपमन्त्रेण चायपात्रोदकेन तु । सिचक्रमेणाप्रियुगमेकैकस्मिन्महामते मूलमन्त्रेण तदनु पाणिभ्यां तु तिलोदकम् । वैष्णवानां च पितरो न ये नरकवासिनः ।। न याम्यां यातना यान्ति न यस्यतसमनि । पितृलोके न ते सन्ति परमेकान्तिनो हि ते।। साक्षाद्वैकुण्ठनाथस्य द्वारदेशाधलम्धिनः । प्रद्युम्नसंकर्षणकवासुदेवस्वरूपकाः ॥ १०२॥ पिणा पितामहश्चैव तथैव प्रपितामहः । असिगन्ममाध्वरे यूयं विष्णुशेपं निवेदयेत् गन्धपुष्पादिकं सर्व स्वी कुरुध्वं स्वधा हि वः । इदमोदकं दिव्यं तुलसीदलमिश्रितम्।। निर्गजने भगवतः पादयोः प्रतिगृह्यताम् । धूपशेपं भगवतस्तथा दीपं नमोऽस्तु वः अयं दत्वा पुनः पात्रे समात्यास्त्रमन्त्रतः। पूजयेद्न्धघुम्पायैः पवित्रारापणोत्तरम् ॥ पषिनं तु कुशैः कार्य तुलसीपल्लवैश्च वा । संस्थाप्याने ममयता संपूज्यादिमिईि- जान् ।। १०७ ।। तेषु तांश्चिन्तयेमाज्ञः पितृन्मातामहानपि । विश्वेदेवांस्तथा ध्यास्वा विष्णोः पारिपदो: त्तमान् ॥१८॥ आदाय शिरसा तेपामाज्ञां ये श्राद्धकर्मणि । आगता हि महामागाः स्वागतं कृपया. मयि ॥१०९॥ यावच्छ्राद्धं पवतेत तावत्संनिहिता ननु । निमन्त्रितान्तुिजान्मार्य संस्थितानपितासने॥ मार्थयेद्भगवन्तं तु पितृणां यागकर्मणि । भगवन्धितृयागार्थ प्रार्थपे त्या विशेषतः।।१११॥ तेपामनुग्रहार्थं च यागमाहर मेऽच्युत । एवं संप्रार्थ देवेशं कर्मपाचं निधाय च ॥११॥ संसाधयेञ्चरुं धीमान्क्षीरेण सुरभेः स्वयम् । प्रोक्षयेदरमन्त्रेण मक्तं सुव्यसनान्वितम् ॥ सर्व संसाधितं किंचिद्भक्ष्यपानादिमोजनम् । चेतसा कल्पयेत्सर्वं पितृणां तृप्तये तु ता । यथा निवेशिताः पूर्व मण्डलेप्वय नारद । अस्त्रेण प्रणवेनैव पात्राणि क्षालयेकमात् ।। पितृपात्राणि देवानि स्वे स्वे स्थाने निवेशयेत् । पजपेयुद्विजास्ताववैष्णवाः स्वासनेषु च परिवेपणं तु यावत्स्यात्सूक्तानि हरितुष्टये । दधिक्षीरानपानं च क्रमाद्यस्येप्सितं च यत् ॥ तुलसीदलसंमिश्र पानेपु परिवेपयेत् । अयंपुष्पैस्तथा धूपैर्लेपनाञ्जनदीप: ।। ११८ ॥ ॥ २० ·१५४ नारदपञ्चराधान्तर्गता- [१ चतुर्थपादे- संपूज्य परया भक्त्या पुनः पृच्छा समाचरेत् । तृप्ताः स्मोवादिनी यावत्मबूयुर्वष्णवा द्विजाः ॥ ११९॥ सल्पं स्वल्पं प्रदातव्यं मुन्यन्नं विष्णुदर्शितम् । मुखानं तदशेपेण स्मरेन्नारायणं हरिम्।। हविष्यान्नं घृतोपेतं कथितावटकादिकम् । तद्वीर्यमुप्मणा साध तस्मिन्परिणतं स्मरेत् ॥ तेन संभावयेत्तृप्तिमतीव मुनिसत्तम । सर्वेपामन्नवीय चाप्येवं परिणतं स्मरेत् ॥ १२२ ॥ प्रणवनामृतेनैव ततो नारायणात्मने । तदन्ते तु नमः कुर्यान्मन्त्रोऽयं पितृतर्पणे ॥१२॥ दीक्षितानेव सच्छ्राद्धे पितॄनुदिश्य तर्पयेत् । अथाऽऽसनेप्पविष्टानन्यानन्न प्रदापयेत् ॥ दक्षिणां मुखवासं च दत्त्वा विभान्विसर्जयेत् । सगोत्रैर्वन्धुमिः साकं स्वयं मुञ्जीत वाग्जितः ॥१२५॥ एवं श्राद्धपरो विमो महामागवतो मतः । सदैव दीक्षितानां च यागमन्त्रेण वैष्णवः ।। सन्सिंपाद्य यत्नेन यथालन्धेन केनचित् । वस्तुनाऽपि पवित्रेण चेदं श्राद्धं समापयेत् कदन्नन कुदेशे चाप्यापनेनापि नारद । ज्ञानविज्ञानमन्त्राद्यैः संपाचं विद्धि शाश्वतम् देशे काले तथा पाने श्रद्धापूर्त तु किं पुनः । वैष्णवः परमं पात्रं देश आयतनं हरे ॥ द्वादशी सर्व कालानामुत्तमा परिकीर्तिता। नैमित्तिकेषु यो भेदः श्राद्ध प्रोक्तो मया द्विज जय शास्त्राज्ञया सर्वमवधार्य विपश्चिता । पुत्रो मे नारदो विमाः श्रुत्वा भगवतोदितम्।। निःसंदेहोऽभवत्पूर्व श्राद्धं विष्ण्वेकदैवतम् । ब्राह्मणानां भोजनं च पिण्डानामर्चनं तथा केऽपीच्छन्ति महामागाः शाखाभेदाद्विजन्मनाम् । श्रौतेन विधिना वाऽपि वैष्णवानां समर्चनम् ॥ १३३ ॥ तैस्तैमन्त्रः प्रकर्तव्यमन्तर्यामिधिया तथा । प्रद्युम्नादिधिया पुत्रस्त्वनिरुद्धः स्वयं यजेत् ।। णवानां गृहस्थानां कर्तव्यं देवकर्मवत् । इदं तु वैष्णवं श्राद्धं मुन्पन्नेनैव वर्तयेत् नाऽऽमिपं न मधु प्रोक्तं खड्गपात्रं न चैव हि । नैकादश्यां प्रकर्तव्यं न तिर्यक्पुण्डूधारणम् नानिवेद्य प्रदातव्यं नादेयं कुत्रचिन्मतम् । काकपिण्डं न दातव्यं वैष्णधानां कुले यतः॥ नागतिजायते विमा मृतानां पापिनामपि । नृत्यन्ति पितरस्तस्य प्रनृत्यन्ति पितामहाः॥ वैष्णवोऽयं कुले जातः किं करिष्यति नो यमः शोचन्ति पितरोऽन्येषां यज्वानः स्वर्गता अपि ॥ १३९॥ नास्माकं वैष्णवो जातो यो नयेद्भगवत्पदम् । अस्मामिरजिते पुण्ये क्षयं जाते च कः पुनः वारयिष्यति नः पाताहिना श्रीवैष्णवान्मुतान् । अजितं सुकृतं लोके यज्ञदानदयादिभिः।। नाजितो वैष्णवो धर्मो नार्जितो वैष्णवः सुतः देवं पिज्यं मानुपं च तस्य तावदिह स्थिरम् पावत्सर्वात्मना विष्णोः शरणं नैति मानवः ॥ १४२॥ तस्मादनन्यशरणाः पुरुषोत्तमस्य लीलागृहीतवपुपो भवताच्युतस्य । सर्वस्तदेव भवतां सफलो मुनीशाः स्वाध्याययोगजपदान क्रियाकलापः ॥१४३।। इति श्रीवृहामसहितायो चतुर्थपादे श्राद्धविधान नाम चतुर्थोऽध्यायः ॥४॥ आदितः श्लोकानां समध्यङ्काः-॥४०१४ ।।

·[५ पचमोऽध्यायः] बृहब्रह्मसंहिता। ૨૫૬ अप चतुर्थपादे पचमोऽध्यायः। श्रीब्रह्मोवाच- एकादश्याच माहात्म्य माक्पृष्टं शृणुतामलाः । वैष्णवानां परं नास्ति यतं लोकेषु मुक्ति- अनादिवासनावद्धो जीवोऽयं परिमुह्यति । विपयावटमागेपु नैति शान्ति मनागपि॥२॥ परहिंसारता लोममोहानृतमयाकुलाः । संसरन्ति भवाम्मोधी नानादुःखौघमागिनः ।। तान्विलोक्य महादेवी लक्ष्मीर्जलजलोचना । पप्रच्छ शेपपर्यनिरूपितपदाम्बुजम् ॥ भगवन्मपिता मुप्तो मापायां प्रीतियोधितः । जीवो वाभिजानाति तमसा व्याप्त. लोचनः ॥ ५॥ घोधितं नाऽऽचरेत्कर्म मुक्तये यदि कश्चन । मित्रस्य नैप दोपोऽस्ति दोपोऽस्वास्ति केवलम् ॥ ६॥ कण्टकेषु कुमार्गेण गच्छन्तं न निवारयेत् । दोपः सहचरस्यैव प्रतिबुद्धस्य केशव ॥७॥ स्वं सखा सर्वजीवानामाश्रयः प्रतिबोधकः । त्वद्भासा मासते सर्व जगत्स्थावरजङ्गमम्॥ त्वं माचक्षुहि जीवानां त्वं गतिस्त्वं परायणः । अतस्त्वमेव जीवस्य निस्तारोपाय- मावह ॥९॥ केन जीवस्य निर्माक्षो वासनाजालपारात् । को जपः किं बतं कान्त किं तपः किं च संश्रयम् ॥१०॥ बद्धस्य पक्षरान्मुक्तिः सुलमा चैकदेशतः । बाह्यान्तरनिबद्धस्य दुस्त्यमं तव बन्धनम्॥ चक्षुपा स्थूलरूपेण रज्ज्वा रूपस्वरूपया। निबद्धो वासनारूपतन्तुभिर्यहुभिः सितः ।। भोधनासास्यत्व निबद्धः श्रवणादिमिः। तवृत्तितन्तुजालेश्च कथं मुक्तो मदिह ।। श्रीनारायण उवाच-- जपस्त्वष्टाक्षरो देवि यतं त्वेकादशीव्रतम् । तपः संतोप आस्पात संभयो भगवत्मिया ॥ एकादश्या च सर्वेपामाश्रयः कमलालया। त्रिभिर्निप्पद्यते कान्ते चतुर्थ बतमुत्तमम् ॥ अद्याऽऽजन्मकृतं देवि जपादीनां चतुष्टयम् । एकादश्यां कृतं कान्ते सर्व तत्समतामियात् बिरानं तु व्रतं घतल्लोकानां पावनाय मे । निहितं स्वकरे देवि सर्वबन्धननाशनम्॥१७॥ पृथिव्यादीनि भूतानि कालः क्षणलवादिकः । इन्द्रियाणि च देवाश्च मामेवमुपतस्थिरे ।। सर्व ऊचुः- भवतोत्पादिताः सर्वे निदेशमनुवतिनः । किं कुर्मः कथयेशान किमर्थोत्पादिता वयम् ।। श्रीमगवानुवाच- सर्वेषामहमाघारो मयि सर्वमिदं जगत् । प्रलीनं बीजरूपेण चेतनाचेतनात्मकम् ॥२०॥ उत्पादिता मया सर्वे यूयं जीवस्य मुक्तये । अशरीरो ममाशोऽयं नायं मोक्तुमिहार्हति भवद्भिः साध्यतामेपां शरीराणि च सर्वशः । एकीय महामागा भूतेन्द्रियमुरैः खलु ।। .. ख. "प: पावसंश्रयः । २ ख. 'भा ना ।

·१५६ नारदपञ्चरावान्तर्गता- [४ चतुर्यपादे - त ऊचुः मोक्ता यद्यव्यय जीवो यस्य वा स्याम चाऽऽलयम् । तथाऽपि तत्मसङ्गेन तत्तमूतामि- मानिनः ॥२३॥ मालिन्यमभियास्यामः कथं नो निकृतिर्मवेत् । इति श्रुत्वा वचस्तेपामहमूचे वरानने । श्रीनारायण उवाच- इन्द्रियाणां च देवानां पातकानां प्रशान्तये । शरीराकारमूतानां शुद्धये निर्मिता मयाn एकादशीति विरयाता तिथीनामुत्तमा तिथिः । तस्याः संमाननाद्देवाः सर्वेषां शुद्धि- रुच्यते ॥ २६॥ तीर्थमानेन या शुद्धिर्या शुद्धिः प्राणसंयमात् । मूतानां भूतशुद्ध्या च या शुद्धिः परिकीर्तिता ॥२७॥ एकादश्यां तु सा शुद्धिर्भविष्यति न संशयः। विनाऽन्नप्राशनात्तापो यो भविष्यति देहिनाम् ॥२८॥ तेन तापेन कायस्य शुद्धिवार्चने मता। देहस्थानां च भूतानां द्वयमप्यन्नसेवनात् ॥ देहस्य धारणं चैव प्रमादालस्यमेव च । प्रमदादिमिरानन्दमूर्तिसंसेवनेन हि ॥३०॥ अन्ने दोप इति प्रोक्तस्तस्पोपायो द्विधा मतः । परित्यागो द्वितीयस्तु विधिना तन्निपे- वणम् ॥ ३१॥ सात्मिक वैष्णवैविष्णोरर्पितं शुद्धवृत्तिजम् । ज्ञानप्रदं च मनसः प्रसादजननं स्मृतम् ।। सर्वदा तत्परित्यक्तुं नैव शश्यं शरीरिणाम् । एकादश्यां परित्यागो कर्तव्यो हितमि. च्छता ॥ ३३॥ अन्नमाश्रित्य तिष्ठन्ति पातकानि महान्यपि । एकादश्यां यतो विष्णोरन्तरायकरं हि तत् मन्त्राभ्यासो दिने पूजा ध्यान जागरणं निशि । कर्तव्यं कीर्तनं वायं नटनं हरिसंनिधौ मा दन्तलनस्यान्नस्य जिह्वास्पर्शी भवेदिति । दन्तधावन वर्ममेकादश्यामतो बुधैः ।। कीर्तनेन वचः शुद्धिर्वापिकी जायते प्रिये । बिम्बस्य दर्शनाद्विप्णोश्चाक्षुपी शुद्धिरीरिता श्रवणाधशसो विष्णोः श्रोत्राणां शुद्धिरीरिता । नत्या च शिरसः शुद्धिस्त्वचः साटा- झवन्दनात् ॥३०॥ उत्तीर्णधुपपुष्पाद्यैर्नासाशुद्धिर्वरानने । करयोजिनादिम्यः प्रादाक्षिण्यारपदोरपि एकादश्या सत्कृत्वा सर्वेषां देहवासिनाम् । आ जीवनान्तं या शुद्धिः सा शुद्धिर्जायते ध्रुवम् ॥ ४०॥ रात्री जागरणं कार्य तत्र चाहूय वैष्णवाचू । महामाया निशा तेन निस्तीर्णा जायते सलु ॥४१॥ नभेत यं न भेतव्यं पातकैः पक्षसंचितः । एकादशी निशा तस्मिन्नाऽऽयास्पति सवल्लमा न भेतव्यं न मेतव्यं पातकैर्वर्पसंचितैः । एकादशीति विरयाता तिथिर्या हरिवल्लभा । भो देवा; करणस्था हि मा खिद्यन्तु मनागपि । भवद्भिः साध्यतां देहः साधितकादशी फरिप्पन्ति मनाः सर्षे पक्षयोरुभयोरपि । तेन यः स्वर्गतिस्तस्य देहस्थानां भविष्यति।। ॥ मया॥४४॥ - ·। [५ पञ्चमोऽध्यायः] वृहद्रह्मसंहिता । एकादशीव्रतस्यस्य ये च संबन्धिनो मताः । चेतनाचेतनाः सर्वे कृतार्था नात्र संशयः॥ सूर्योदये भवद्भिस्तु स्यशिरस्थीयतां तनुः । नराचरिता पूजा मदीयेकादशीदिने । तेन यद्भवतां स्थानमक्षयं मविता सुताः । नाकृत्यदोपसंपर्को भविष्यति मनागपि ॥ मवतांमुपकारेण जीयोऽयं पापपञ्जरात । निर्गमिष्यति छस्थानं कृत्वा चैकादशीवतम्।। मवध कृता चैपा तिथिरेकादशी मया । जनैरावरिता देवा गतिं दास्यन्ति निश्चितम्।। अतः कुरुध्वं संमूय सृष्टिमशैदिवौकसः । इति श्रुत्वा वचो देवि प्रहृष्टाः सृष्टिकारिणः ।। शरीरं जनयामासुस्ते देवा विष्णुतेजसा । एवं संपादिता देवि मया सृष्टिं वितन्वता ॥ अतः सबैजनैः सेव्यं सामान्यस्ततं महत् ।मपा देवि वरी दत्तो देवानां हितमिच्छता ।। मवतो पातकैस्तेषां गतिश्चाधो भविष्यति । ये लब्ध्या मानुपं देहं करिष्यन्ति न मद्धि- तम् ॥ ५४॥ निद्रया नक्तमन्नार्दिवा कार्थहया तथा । तस्मादेकादशी चाष्टवादारभ्य मामिनि ॥ कर्तव्याऽशीतिपर्यन्तं निराहारेण सर्वदा । जलाहारेण वा कुर्यादशक्तेन फलादिमिः ॥ नक्कैन वा हविष्येण चैकमुक्त्या निरन्धसा । जपपूजा तु न त्याज्या ह्याज्ञेयं मामकी प्रिय।। यस्याहं मोक्षमिच्छामि तस्मै दद्या मतिं व्रते। एकादशी म कर्तव्या विद्धा चैवारणोड्ये वैष्णवैस्तु विशेषेण विद्धा त्याज्या वरानने । दशमी मेतराजाय तिथिर्दत्ता मया पुरा ॥ तस्या योगे न कर्तव्यं मामकं दिनमुत्तमम् । यावन्ति वतमुख्यानि मदीयानि हरिप्रिये ।। अन्यवासरमिश्राणि न कुर्यादरूणोदये । तिथिप्रवेशमिच्छन्ति मामका अरुणोदयात् ॥ स एव मुख्यकालस्तु संकल्पस्यायधार्यताम् । दशमीदिनमारस्य मामकं तु दिनत्रयम् ॥ माननीय विशेपेण जनैः काम्पादिवर्जनः । वैष्णवैरुत्सवः कार्यों ज्ञात्वा मजन्मवासरम् वितानतोरणालेपसेकमार्जनदीपकैः । पूजनं केशवादीनां मूर्तीनां कमलालये ॥६४ ॥ पञ्चामृतश्च नैवेद्य हयनः संस्तवैरपि । सहस्रनामपउनैमहापुरुषविद्यपा कुसुमाक्षलिमिप्णुिं तथा वैकुण्ठपार्षदान । तोषयेत्परमादेन नृत्यगीतोत्सवादिभिः ॥ रजनी यमयेत्माज्ञः पुनश्वारुणनिर्गमे । कृत्वा चाऽऽवश्यकं कर्म पूजायागं समारभेत् ॥ विमान्दादश चाऽऽहप महामागवताभिये । अधीतविष्णुसूक्तांश्च केशवादिधियाऽनयेत साङ्गं सावरणं देवं पूजापीठे निवेश्य च । पञ्चामृतेन संमाप्य तथा सर्वोपधैरपि गन्धेधूपैः सुरमिमिः पुष्पैश्चैव प्रपूजयेत् । नीराजनार्यदानश्च कुसुमाञ्जलिभिस्तथा ॥ सूर्यसंदर्शनात्पूर्व द्वादश्यां पूजयेद्धरिम् । हरियासरमुत्सृज्य विप्रान्संतोप्य वैष्णवान् ॥ द्वादश्यां पारणं कुर्याधुत्वाऽग्नौ मूलविद्यया पारणं तु त्रयोदश्यां कुर्याद्विद्धां परित्यजेत् पारणाहे मुहूर्तेऽपि द्वादशी तु भवेद्यदि । तस्यां वै पारणां कुर्यात्कृत्वा माध्यानिकी क्रियाम् ॥ ५३॥ दिवास्वापं मैथुने च परान्नं तत्र संत्यजेत् । इयं तु द्वादशी पुण्या चतुर्धा मम पल्लमा शयनी बोधनी देवि तृतीया परिवर्तनी । मार्गशीर्पमवा या तु शुक्ला वाराहवछमा ॥ आसु पुण्यासु मामेकमुत्सवः समपूजयेत् । रथोत्सवं निरूप्पाथ गत्वा पुण्यसरिद्वराम् ॥ .स. कोत्यादि।

·१५० नारदपञ्चरात्रान्तर्गता-- [१ चतुर्थवादे- श्वेतदीपं प्रकल्प्यान संपूज्य स्वापद्धरिम् । आपाढ्यां वैष्णवैः साकं जयमङ्गलनिस्वनः प्रतप्तशवचनाद्यैरन्येद्भुजमूलयोः । आदिपादेऽनुराधायास्तदमावे तु केवले ॥ ७८ ॥ प्रस्वापयेद्धपीकेशं वृष्टिनाशोऽन्यथा मवेत् । परिवर्तस्तु कर्तव्यो द्वादश्यां श्रवणस्य च मध्यपादे महामागे मासे नमसि शोभने । आविर्भावो वामनस्य त्वस्यामेव विनिर्दिशेत वैष्णवान्पूजयेद्भक्त्या कृत्वा होमं हुताशने । कार्तिक शुक्लपक्षस्य द्वादशी रेवतीयुता ।। तस्यां प्रबोधयेद्विष्णु चतुर्थे चरणे मुदा । प्रबोध्य देवदेवेशं प्रसुप्त क्षीरसागरे ॥८२॥ शव्यायां पन्नगेन्द्रस्य श्रिया साकं महोत्सवैः । महापूजा प्रकर्तव्या ह्यभिपेचनकैलेः॥ सप्तावरणसंयुक्तं संपूज्य पुरुपोत्तमम् । रथयानं प्रकर्तव्यं दीपवृक्षाविधाय च ॥ ८४ ॥ वादयेत्सर्ववाद्यानि पाठयेत्मङ्गलस्तवान् । भ्रामयेत्स्यन्दनं विष्णोष्णवैः समलंकृतः । आनीय मन्दिरं देवं भक्त्या नीराजयेद्भृशम् । मुद्राधारणपूर्व तु कुर्यादेतन्महोत्सवम् ।। मातः संपूज्य हुत्वाऽग्निं वैष्णवान्भोजयेहि जान् । द्वादशी मार्गशीर्षस्य देवि चातीव वल्लमा ॥८॥ अस्थामभ्यर्चनं नूनं कोटियज्ञफलप्रदम् । इष्टिं मागवतीं कुर्यादस्यामेव वरानने ॥२८॥ विधिमस्याः प्रवक्ष्यामि जनानां गतिदायिनीम् । उपोप्यकादी शुद्धा द्वादश्यां पूर्वव. द्धरिम् ॥ ८९॥ अर्चयित्वा विधानेन गन्धपुष्पाक्षतादिभिः । पौरुपेण तु सूक्तेन श्रीमदृष्टाक्षरेण वा अर्थजगतामीशं सर्वाभरणभूपितम् । ततो भागवतान्सनियेत्परितो विज्ञान् ॥११॥ पुष्पैर्वा तुलसीपत्रैः सलिलैरक्षतैरपि । प्रल्हाद नारदं चैव पुण्डरीकं विभीषणम् ॥१२॥ रुक्माङ्गदं तत्सुतं च हनुमन्तं शिषि मृगुम् । वसिष्ठं वामदेवं च व्यासं शौनकमेव च ॥ मार्कण्डेयं चाम्बरीपं दत्तात्रेयं पराशरम् । हारीतात्री एकतं च द्वितं चैव त्रितं तथा ॥ भारद्वाजं बलिं भीममुद्धवारपूर्वकान् । गुहं शुकं च वाल्मीकि मर्नु स्वायमुवं तथा। मातङ्गशवरीं चैव पृथु मागवतोत्तमम् । सनन्दनं च सनकं कुमारं च सनातनम् ॥५६॥ वोढुं पञ्चशिखं चैव गजेन्द्रं च जटायुपम् । सुशीलां बिजटां गौरी शुभां विद्यावली तथा ॥१७॥ अनसूयां द्रौपदी च यशोदा देवकी तथा । सुमद्रां चैव गोपीश्च शुमा नन्दवजे स्थिताः नन्दं च वसुदेवं च दिलीयं च विशेषतः । समर्तृकां च कौसल्या जनकं वसुसंज्ञकम् ॥ भूतभव्यमविष्यांश्च महाभागवतानिमान् । नारदादीन्मपन्नांशाप्यनन्तं विहगेश्वरम् ॥ सेनेशं नित्यमुक्तांश स्थापयेत्परितो हरेः। दीक्षितानां द्विजातीनां तनुप्वावाहयेदिमान्।। पाद्यार्याचमनादीनि दत्त्वा चोर्द्वतनैः पुनः । पञ्चामृतः पञ्चगव्यैः कपायौपधिवारिभिः। सापयेत्क्रमशो मक्त्या स्वाधिकारेण संस्थितान् । हृदादिमन्त्रकल्पैश्च कुर्यादुपकृति क्रमात् १०३॥ दत्त्वाऽऽचमनकं धोतं वस्त्रं प्रोक्षण तथा । कुशादिनिर्मितैश्चैव पीठेषु विनिवेशयेत् ॥ उत्तरीपाणि देयानि द्वादशाक्षरविद्यया । ऊर्ध्वपुण्ड्राणि विधिना केशवादिकनामभिः॥ कुर्यादथेषु गन्धेन लेपनं मक्तितत्परः । तुलसीमालिकामिश्च धूपदीपनिवेदनः ॥१०॥ मक्ष्योपेश्च चोध्यैश्च पेपैनानाविधैस्तथा । भोजयेत्परमानेन विधिना साधितेन वै ॥

·॥
॥
1६ पष्ठोऽध्याया।
बृहवासंहिता।
१५९
पद्यदिष्टतम यस्य तत्तत्तस्मै निवेदयेत् । ततः मुशीतलं वारि चन्द्रकोशीरयासितम्
अर्पयेद्भक्तियुक्तेन चेतसा वीजपेच तान् । ततः पूगफलोपेतैरेलापुप्पलयगकैः ।।१०९ ।।
सच्चूर्ण पुगताम्बूलं मलेनाऽऽशु समर्पयेत् । दक्षिणावस्त्रगोस्वर्णकर्णकुण्डलमुद्रिकाः ॥
हार, प्रीयतां भक्त्या विप्ररूपो जनार्दनः। प्रणमेदण्डवभूमी साटाझं प्रेमविह्वल:
धन्पोऽहं भावयेद्विपादशौचावनेननः । नीराजपेत्ततो विष्णोः पादमूलं विचिन्तयेत् ॥
अनया वैष्णवेध्या मे वासुदेवो दयानिधिः । केकयं में ददावीशा श्रीमूलीलापतिः प्रभुः
परधर्मपरज्ञानपरमक्तिसमन्वितम् । करोतु मामचिन्त्यारमा भगवान्मक्तवत्सलः ॥११४॥
अनन्यशेपता चैव तथाऽनन्यप्रयोजनम् । अनन्यसाधनत्वं च देवो मह्यं प्रयच्छतु ।।
अहे मुवेतिसूक्तेन दद्यान्नीराजनं हरेः । क्षमाम्य स्वापराधान्ये वैष्णवांस्तु विसर्जयेत् ॥
आकारत्रयसंयुक्तान्नयेज्याकर्मतत्परान् । अर्थपञ्चकतत्त्वज्ञान्महामागधतान्नमेत् ॥११॥
वैष्णवानाममावे तु वैष्णकं मपूजयेत् । न नयेद्वासरं पन्ध्यं स्तपैनत्या प्रपूरयेत्।।११८॥
इमां तु वैष्णवीमिष्टिं सर्वदा तु समाचरेत् । मृताहे जन्मदिवसे वैष्णवस्य गुरोरथ
स्वस्य वा धर्मकार्ये च विवाहे सर्षपर्वसु । विष्णोराराधनान्ते तु होमान्ते च वरानने ॥
पूजयेद्विधिना विप्रान्महामागवतान्मुदा । अनन्तविहगेशादिपार्षदपवरोत्तमान् ।।१२।।
मान्या चतुर्विधा त्वे द्वादशी परमादरा । मद्भक्त नान्यहस्तेऽहं वशीभूतो वसाम्यहम्॥
चैत्रे तु शुक्लद्वादश्यां पवित्रारोपणं मम । कृत्वाऽऽन्दोलोत्सवं पूर्वमेकादश्यां वरानने ।।
एकादशी समारम्प वैशाखं सकलं नयेत् । कृत्वा नानाविधैः पुप्पोलामान्दोलनेन मे।।
यथैवैकादशी प्रेठा तथैव द्वादशी मम । तथैव वैष्णवा: मेष्ठास्तथैव मधुमायौ ॥१२५॥
पावणे द्वादशी प्रोक्ता पवित्रारोपणे प्रिये । त्वयाऽहं पूजितो भद्रे प्रपच्छामि निज पदम्
एकादशीसमं नैव वासरं मम वल्लमम् । नाटाक्षरसमो मन्त्रो न धर्मो वैष्णवात्परः ॥
जीवानां प्रतिबुद्धानां मुक्तये हि मया कृता । एकादशीपद्ममये द्वादशीसहिता कलौ ।
मम त्वया धैष्णवेश्च संतोपो न जपेन च । निष्पन्ना जायते देवि वल्लभैकादशी मम ॥
एकाऽप्पाचरिता सम्पमहापातकिनामपि । पातकं क्षालयेदेपा शरज्जलमलं यथा
चिन्तामणिः कामधेनुर्यथा कल्पतरुणाम् । तथैव कामदा लोके मता ह्येकादशी तिथि:
मुक्तिमुक्तिप्रदा नान्या गद्रेव वरणिनीन चाहमिव लोकेऽस्मिन्नाश्रयोऽस्ति विचिन्तय
तस्मात्मवर्तयोपायं ममाप्तौ दिवि सत्वरम् । प्रसुप्तेपु जनेप्येकमेतदेकादशीमतम् ॥१३३।।
श्रुत्वैवं मुनयो लक्ष्म्या लोकानां श्रेयसे बतम् । विप्वक्सेनाय संप्रोक्तं मन्त्रराजेन वै मम
एवमेकादशी पुत्रास्तथा वैष्णवपूजनम् । द्वयं प्रोक्तं भवत्पीत्या किमन्यच्छ्रोतुमर्हथ ॥
इति श्रीमहासंहितायां चतुधर्माद एकादशीमाहात्म्यं नाम पचमोऽध्यायः ॥५॥
आदितः श्लोकानां समष्टयङ्काः-॥४१४९ ॥
अथ चतुर्पपादे पछौध्यायः
-
मुनय ऊचु:-
भगवद्गीतेन भद्रबाहुश्श गौतमः । कथं मागवती मूत्वा गतिं भागवती गती ॥१॥

·- भारदपञ्चरात्रान्तर्गता- [४ चतुपादे- किं तवं वासुदेवस्य रुद्रेणोक्तं पुरातनम् । कुतश्चाध्यगमज्ञानं पादोदकशिराः शिवः ।। ब्रह्मोवाच- न बोधगमद्राला मद्रबाहुर्यदा पुरा । शिवेन वोधितोऽपीह वास्पैर्वेदान्तगतिः॥३॥ पप्रच्छ प्रणतो भूत्वा शंकरं घृपमध्वजम् । मगवन्मयता भोक्तो मोक्षदः पुरुपोत्तमः मामकस्मादयं देव गौतमोऽवञ्चयकथम् । प्रवक्ता तव तत्त्वस्य कर्ता शास्त्रस्य शंकर ॥ तदहं श्रोतुमिच्छामि विस्तरेण मुसातवा संशयो मे महानस्ति नान्यस्त्वत्तोऽस्य नाशक: परस्य रूप जीवस्य स्वरूपं चन्धमोक्षयोः । निर्णय वासुदेवस्य विभूतेश्च निरूपय ॥७॥ श्रीशिव उवाच- नमो जलजनेत्राय सर्गस्थित्यन्तकारिणे । नारायणाय देवाय विशुद्धज्ञानमूर्तये ॥८ रास्तेऽहं प्रवक्ष्यामि शृणुप्पैकमना ऋतम् । वचः श्रुतिकथोपेतं परमात्मनिरूपणम् ॥ अप्येति सकलं यस्मिन्यत्संज्ञां प्राप्य तिष्ठति । एकमेवाद्वितीयं च तद्ब्रह्मेत्यवधार्यताम्।। यस्मिन्स्थूल विशेषोऽयं नास्ति मायापिनिर्गतः निविशेषोऽविशिष्टोऽयं सूक्ष्मरूपेपा मानद मन्नामकमिदं ब्रह्म रूपनामादिवर्जितम् । अनामरूपं तद्ब्रह्म स्वाश्रयं त्ववधार्थताम् ॥ पस्यांशमूतकालेन पस्याऽऽज्ञामनुवर्तिना । सिसृक्षा जायते यस्य तद्ब्रह्मेत्यवधार्यताम् ॥ य एकोऽहं बहु स्यामित्युत्थाप्याऽऽत्मगतं जगत् । नाराणामयनं यत्स्यादित्याह श्रुति- रात्मना ।।१४।। निर्विशेपं निराधारं निःसंकल्पं निरञ्जनम् । नारापणेतिशब्देन सर्वावस्थासु बोध्यते ।। बृहन्तोऽस्मिन्गुणाः सत्यज्ञानानन्दादयो नृप। तस्माद्ब्रह्मेतिशब्देन सर्वावस्थासुबोध्यते।। नारायणेति बह्मेति परमात्मेति शिष्यते।मायातीतस्य नामानि नित्यानि विलसन्ति हि ।। परमात्मेति विख्यात प्रवेशाद्विष्णुरुच्यते । समावस्थामवष्टभ्य स्थितः सर्वस्य मानद ॥ कर्तृत्वपालयितृत्वसंहर्तृत्वगुणैर्युतः । स्वकृतानियमाकाले करोत्यवति हन्ति नः ॥१९॥ स एव सर्गकाले तु संप्राप्ते पुरुषोत्तमः । क्षोभयामास संसुन पुरुपं प्रकृति पुनः ॥२०॥ साऽभूत त्रिगुणं क्षोमं तैरत महत्तरम् । महत्तत्वं महाभाग तत्रान्वेति यहच्छया विशेषसंज्ञासंभूतात्सविशेषः स उच्यते । कार्यों नारायणमयाव्याकृतोऽव्याकृतादयम्।। नारायणाभिव्यक्तिस्तु बहुधा समजायत । अयनाद्यक्तमूतानां नरेवापतनादपि ॥२३॥ बलेषु शयनाद्वाऽपि नारायण उदीरितः । परमात्मादिशब्दानामेवमेवान्वयादिह ॥२४॥ विशेपे बहुनामानि सगुणानि मवन्ति हि । निर्गुणान्पेव राजेन्द्र निर्विशेपे भवन्ति हि॥ महदादिपु कार्यपु महदादिकसंजितः । भूतेषु मौतिकप्वेकः प्राणेन्द्रियमनासु च ॥२६॥ आत्मा समभवद्ब्रह्म वेदान्तकविदो विदुः । एवं संकल्पमात्रेण सर्व सममवत्पुरा ॥२७॥ बहुत्वमेवमापन्न एक एवाभवत्तु यः। सर्वेषां योनिरप्पेप सर्वेषां च निधिस्त्वयम् ॥२८॥ सर्वेपामवधिश्चाऽऽत्मा सर्वेषां पुरुषोत्तमः । न ब्रह्मा न हरो नेन्द्रो न यमो वरुणो वरः न सूर्यो न शशाङ्कश्च नाग्निर्नाऽऽपो न वै मरुतान प्रजापतयश्चान्ये मनवो न मरुद्गणाः।। न दिशो विदिशो नैव नान्तरिक्षं न वै क्षितिः। एको नारायणस्वासीदाधारः स्वाभ. नित्यानन्तगुणोपेतो पीजमूतोऽव्ययोऽच्युतः । तस्माद्ब्रह्मा समभषद्धरोऽहं वासवो यमः योऽगुणः ॥ ३१॥ १ ख. 'दि कर्मस्वभावयुकेषु स्वसत्तावा कारणम् । मिदचित्सु समन्वेति तदारकतया मरः ।।

·-
यते ॥४३॥
[६ पष्ठोऽध्यायः ]
बृहन्नमसंहिता।
१६१
चमुः सूर्यः शशाङ्कश्च बहिरापो नमः क्षितिः । मनुः प्रजापतिमुखस्तस्मादेव व्यजायत ।
तस्मात्पुरुप एवेदं भूतं मध्यं भवच यत् । यथाऽस्य शक्तिः प्रकृतित्रिगुणा परमेश्वरी ।।
फोटिब्रह्माण्डमाण्डानां संश्रया कारणारिमका । सच्छन्दवाच्या सर्गादी साक्षाब्रह्म-
स्वरूपिणी ॥३५॥
विकारो जायते तस्मात्सर्वोऽपिघह्मसंज्ञितान् । देहरूपेण कार्येण सर्वान्यामोति पूरुपान्।
अत: प्रकृतिरात्मेति मीयते कार्यरूपिणी । विश्वस्मिन्सकलं वस्तु चेतनाचेतनं नृप ।।
पिना प्रकृतिसंसृष्टिं विद्यते नेय किंचन । तथाऽस्य चेतना शक्तिः प्रकृति वसंज्ञिता i
धात्री सर्वविशेषस्य माकृतस्य विशांपते. मा ब्रह्मभुवनालोकानावृत्य प्रमया स्वया ।
च्याप्य तिष्ठति सर्वत्र तस्मादात्मेति कथ्यते । अचेतनमिदं सर्व चेतनस्य
मते ॥४॥
शरीरभूतं विज्ञेयं नेते चेतनं विना । अण्वी जीवकलामेतां प्रविश्य सकलां तनुम् ।।
प्रवर्तयति तेनैप विष्णुरित्यभिधीयते । यसत्यस्मिञ्शरीरस्थे धासुदेव इति स्मृतः ॥४२॥
अचेतनाबृहन्तोऽस्मिन्माणाः सन्ति नृपोत्तमातेनास्य संज्ञा ब्रह्मेति जीवस्यापि विधी
जीवो हि सचिदानन्दलक्षण प्रकृतेः परः । अचेतना या प्रकृतिश्चतुपिशतिधा स्मृता ।।
शरीरभूता सा राजश्चेतनायवेमया । चेतना प्रकृतिभिन्ना प्रतिदेहं व्यवस्थिता ॥४५॥
ज्ञानाकारेणेकरूपा परायत्तस्थितिहि सा । चेतनाचेतनं सर्व शरीरं परमात्मनः ॥ ४६॥
परमात्मा स्वतन्त्रोऽयं राजनार्वेश्वरो हरिः । चेतनेषु च सर्वेषु चेतनोऽयं प्रजापतिः ॥
घाऽस्माकं गुरु यः कृपापात्रं रमापतेः । समष्टिः सर्पजीवानां जनानां पारिधिर्यथा॥
सोऽस्प नाभिह्नदाम्भोजादाविर्भूतश्चनुर्मुसः । नायं साधारणो जीवः साक्षात्मतिनि-
उत्कृष्टादजसो जातः संकल्पनार्थसाधकः । सर्वजीवनिकायोऽसी भगवत्प्रतिमो मतः ।।
एमावाद्यः स्वयं ह्येष पानं कल्पमयामृजत् । स तु नारायणसुतोव्यातो ब्रह्माण्डविग्रहे
व्पष्टयात्मको यथा जीवः स्वशरीरे महामते । सर्वेपां हृदयज्ञोऽयं प्रेरकः सर्ववृत्तिपु॥५२॥
परमात्मा स्मृतो राजन्समष्टियपुपो ननु । अस्प ब्रह्माण्डदेहस्य सत्तावृत्तियुतः पुमान् ।।
आत्मा चतुर्मुखो ज्ञेयः पूज्यो वन्यस्तु देहजेः । द्विपरार्धावसानोऽयं सर्वेषां वरदो मतः ।।
सर्वेश्वरः सर्वपतिः सर्वपांच पितामहः । सर्वेभ्यो जीवजातेभ्यः स्वतन्त्रो नित्यवेमयः।।
बृहन्तोऽस्य गुणास्तस्माद्ब्रह्मा चेत्यभिधीयते । ईश्वरो मुक्तिदः पुंसां तेजोगर्मः स्वरीश्वरः
वेदगर्भो वेदमुखो वेदस्ग्वेदबोधितः । सर्ववेदान्तवाक्यानामतो ब्रह्मा गतिमतः ॥५७॥
अंशमूतो मगवतो महामागवतोत्तमः । नारायणाभितोऽसीमो यतोऽयं ब्रह्ममुख्यतः ॥
ततोऽयं विशतेऽण्डान्ते मक्त्या प्रकृतिवनितः आभयान्तरनिर्मुक्तो नित्यानन्तगुणास्पदः
भाग्यो माग्योऽथ गम्यश्च सर्वेषां नृपसत्तम । प्रसादजो यथा ह्येप कोधोऽपि तथा
ह्यहम् ॥ ६॥
समसा घोररूपेण संहर्ता तत्मसादतः । पञ्चवक्त्रो महादेवो महाकायो महेश्वरः॥३१॥
मृत्युस्येण सर्वत्र व्यासोऽहं प्राकृतेषु च । यमरूपेण रौद्रेण शत्रुरूपेण भूपते ॥३२॥
कलयामि जगत्सयं भूतमेतगणाधिपः । आवयोनं समस्तेन कुतोऽधिकतरस्ततः ॥ ६३॥
धिहरेः ॥ ४९ ॥

·॥ ॥ । ॥ १६२ नारदपश्चराधान्तर्गता- [ १ चतुर्थपादे- सदाभपत्वात्मेर्यत्वात्स एव परतः परः । सर्वात्मा सर्वमा च सर्वशः सर्वसंश्रयः सदनन्तगुणाधारो मुक्तिदोऽयमुपासताम् । शरीरत्वाद्वयं सर्वे तस्येशस्य रमापतेः गीयामहेऽनन्य एव तत्त्वमस्यादिवाक्पतः। आत्मैव पर्युपास्योऽयं मोक्तुमिच्छनिरेव हि ॥ लक्षणेश्चास्य निष्पत्तिः कर्तव्या वेदवादिमिः । एते वयं महामाग स्वस्य चेतसि नित्यशः चिन्तयामो धनश्याम योगमार्गविशोधिते । नारायणं श्रियोपेतं वनमालिनमव्ययम् ॥ बोधयन्तं च नो बुद्धिमनःप्राणेन्द्रियाणि च । मक्तानामात्मनो रुपं व्यञ्जयन्तं मनोहरम् अभक्तानां मनोवृत्तेर्दूरादूरतरं मतम् । निश्चितं सर्ववेदेषु वैष्णवं परमं पदम् ॥ ७० ॥ गुणवयाह्यतीतं तन्यापकं हेयवजितम् । नाव कालगतिया ह्येकरूपं सनातनम् शान्तं विकल्परहितं निर्विशेषमगोचरम् । नित्यानन्दमनौपम्यं परमं वैष्णवं पदम् नातः परं प्रगन्तव्यं सर्वावधितया मतम् । यावन्न प्राप्यते राजन्मगवान्मूतमावनः प्राप्यं नाधिगतं तेन वृथैव भ्रमता सता ! विभूतयो वयं सर्वे ब्रह्माद्याः सकलेश्वराः ॥ प्रविशामो मुहुस्तस्मिन्सरितः सागरे यथा । केवलं नामरूपायर्या बुद्बुदा इव वारिधी उत्पद्यन्ते प्रलीयन्ते कर्मवातेरिता मुहुः । परतन्त्रा वयं सर्वे वाक्तच्या विनियोजिताः ।। न शक्नुमो महाराज दातुं भोक्तुं मनागपि । वहामो हि बलिं तस्मै विष्णवे प्रभविष्णवे कालरूपेण यो लोकान्यसते निरनुग्रहः । वीक्षणाधस्य जायन्ते ब्रह्माण्डानां च कोटयः संलीयन्ते च संकोचाजलेपु लवणं यथा । चतुर्धाऽपि क्षपो यस्मिनायते परमेश्वरे ॥ तमिमं प्रणताः सर्वे विसर्गोऽपि यतो मतः जीवोऽयं विशतेऽव्यक्तऽव्यक्तं च परमात्मनि परमात्मा निजे रूपे लीनमादाय तिष्ठति । व्यक्ताव्यक्तं विनिर्मुच्य यदा मागवतो भवेत अभ्येति वैष्णवं धाम यतो नाऽऽवर्तते पुनः । यावत्प्रकृतिसंसर्गो राजनीवस्य तिष्ठति ॥ तावन्न प्राप्यते ब्रह्म स्वाधिष्ठानमनामयम् । अटन्तु सर्वतीर्थानि पठन्तु सकलागमान् ॥ यजन्तु निखिलान्यागानाऽऽमोति परमं पदम्।न विद्या हीयते राजन्विना भक्तिं जनार्दने आकारत्रयसंपन्ना या भक्तिः प्रोव्यते बुधैः । स्वरुपविस्मृते राजन्यो दोपः समपद्यत ॥ कथं तस्य निरासः स्यादिना विष्णुपदाश्रयात् । तपोयोगवतादीनां फलमेकं विनिश्चितम् गोविन्दचरणाम्मोजे यदि मक्तिः प्रजायते । तपसा सर्वसामर्थ्य जायते नृपसत्तम ।' न वैकुण्ठपदाम्भोजरतिलेशो मवेदिह । अनुग्रहो यदा विष्णोर्जायते हेतुवर्जितः ॥८॥ तदा हि जायते काचितिनित्यानपापिनी । भक्त्या तया मलं राजन्निर्दहेदात्मनो यदा स्वरूपं भासते तस्य मायासंसर्गवर्जितम् । ज्ञानरूपमनीपम्पमसंकुचितवैमवम् ॥१०॥ निर्मठं सत्यसंकल्पं सदैकरसमक्षरम् । परसाम्यं गतं विष्णोर्मोग्यसाम्यमपि ध्रुवम् ॥११॥ देवाः समुपतिष्ठन्ति संकल्पादेव भूपते । तदा स केवलीमावं संप्राप्तो मविता मुनिः । परभक्त्या पुनः सैव ह्यात्मस्थं विश्वकारणम् । नारायणं जगन्नाथं सर्वकारणकारणम्॥ स्वाधार स्वाश्रित नित्यमेकरूपमनामयम् । स्वयंज्योतिः स्वयंधाम स्वतन्त्रं पुरुषोत्तमम् परमं पद्मामोति मक्त्या नान्यत्तु साधनम् राजोवाच- ॥ ९५॥ परमं शरणं विष्णोः प्राप्य भोग्यं निरूपितम् । परमत्वं कथं तस्य लक्षणं वद शंकर ।। १स, पाइति मे ना -- ·[.७ सप्तमोऽध्यायः] • पृहद्ब्रह्मसंहिता। श्रीशिय उवाच प्रकृतिः पदमेकं तु प्राकृतं कथितं तु तत् ॥ ९७ ॥ प्राकृतं रूपमाप्नोति पत्राऽऽसतोऽयमक्षरः । नावैति स्वात्मनो रूपं शरीरं परमात्मनः देहोऽहमिति संस्थानलक्षणं प्राकृतं पदम् । आत्मैवाहं न देहोऽहं द्वितीयं पदमात्मनः ।। देहादिवासनाव्यातं मलिनं तत्प्रकीर्तितम् । शुद्धरूपं तृतीयं तत्केवलं ज्ञानलक्षणम् कैवल्यं प्राप्यते पत्र संमातः पुरुपो नृप । परमं तु पदं ब्रह्म वैष्णवं परिकीर्तितम् स्वाधारभूतमात्मानं निर्गुणं बोधलक्षणम् ।यं प्राप्य भूपते मुक्ता मवन्ति मुनिसत्तमाः। इति धीवृक्षावासहितायो चतुर्थशदे यातायो तस्वनिधया नाम पठोऽध्य यः ॥ ६॥ आदितः श्लोकानां समष्टयङ्का:- ॥४२५१ ॥ । । - भप चतुपादे सप्तमोऽध्यायः । - . - राजोवाच- कथं स्थानत्रयातीतं चतुर्थ परमं पदम् । समभ्येति दयासिन्धो वद नो घदतां वर॥१॥ श्रीचन्द्र उवाच- फर्म ज्ञानोपासनं च भगवत्प्राप्तिसाधनम् । कथितं सर्ववेदेषु पुराणागमवर्गसु ॥२॥ नारायणात्मकं कर्म कर्मबन्धनिवर्तकम् । मुमुक्षूणां सदा सेव्यं ज्ञानकसदृशं हि तत् ॥ पत्कर्तृत्वाभिमानेन फलमुद्दिश्य वा कृतम् । बन्धकं नृपशार्दूले कर्मिणामेव कीर्तितम् ॥ न तद्वह्मात्मकं कर्म त्वज्ज्ञानजनित हि तत् । दुर्ट क्षरफलं सर्व जन्मकमैकसाधनम् ॥५॥ राजोवाच- यदज्ञानकृतं कर्म सफल दृश्यते हि तत् । पद नो ज्ञानरूपं तथैन रन्धनिवर्तनम् ॥ ६ ॥ श्रीरुद्र उवाच-- ज्ञात्वाऽऽत्मानं सदानन्दलक्षणं बोधरूपिणम् । गन्तव्यमेकरूपं च परिणामादिवजितम्।। चिन्मयं भगवद्व्याप्तं भगवच्छे पवैभवम् । नित्यमक्षरमव्यक्तमजमव्ययमुज्ज्वलम् ॥ ८॥ देहादिकृतनानात्वरहितं निर्गुणं परम् । विकारवर्जितं ज्ञानप्रकाशपरिपूरितम् ॥९॥ पद्धं प्रकृतिसंपोगादल्पज्ञमसुखात्मकम् । विज्ञायाऽऽत्मानुभूत्यर्थमविद्याकर्मशान्तये । नारायणाज्ञया नित्यनैमित्तिकमथाऽऽचरेत् । स्ववर्णाचारतः प्राप्त निवृत्तान्यप्रयोजनः ॥ सर्वबानुगतं ब्रह्म नारायणमनुस्मरेत् । शरीरवाद्भगवतश्चेतनस्य जडस्य च ॥१२॥ न तदस्ति जगत्यस्मिंश्रेष्टते श्रीहरि विना । तमेव भान्तमनुभाति सर्व चिचिदात्म. कम्॥१३॥ आत्मन्यनौ हविष्ये च यष्टव्येपु कुशेषु च । मन्त्रे चरुपुरोडाशे ब्रह्मात्मत्वं विभावयेत् ॥ कर्तृत्वं फलसंयोग कृतं मे कर्म एव च । हित्वा वयं मकुर्वीत कर्म ब्रह्मात्मकं विदम् ।। ज्ञानरूपमिदं कर्म कर्मबन्धविमुक्तिकृत् । यावदात्मस्थितिस्तावनुष्ठेय विपश्चिता अकर्तृत्वस्य रूपस्य संधानादब कर्मणि । व्यापिनो वासुदेवस्य स्वरूपस्यानु चिन्तनात् ॥ १ ख, 'ल कर्म तत्परिकी १ ख, स्वस्वं कर्मग । 11

·१६४
नारदपश्चरात्रान्तर्गता-
(१ चतुर्यपादे-
मोग्यत्वस्याऽऽमरूपस्य स्वेतानित्यमावनात् । कृतं ज्ञानात्मकं कर्म न बन्धाय भवि-
प्पति ॥ १८॥
स्वर्गादिवन्नाऽऽरमगतिः फलं नाशाय हि स्मृतम् । नोत्पद्यते नवं किंचिदात्मनोऽम्य
नृपोत्तम ॥ १९॥
नातः फर्मफलं ह्यात्मा किमात्मा ज्ञानकर्मणा । आत्मान्तरायकं दुष्ट कर्मानेन निवार्यते॥
ज्ञानमात्मस्थिति विद्धि रागद्वेपादिसंक्षयम् । नेङ्गते देहबुद्धघा तु मनाइमानापमानयोः
शीतोष्णसुखदुःखेषु समः स्वात्मसुसास्पदम् । ज्ञानेकाकारमात्मानमनुपश्यति सर्वतः ।।
मायामात्रमिदं सर्व देहं देहानुगं च यत् । हेयबुद्धया न गृह्णीयाद्राजन्नात्मस्थितो नरः ।।
नास्य कर्म महाराज कर्तव्यमवशिष्यते । स्वात्मप्राप्तौ महामाग सर्वयत्नविवर्जितः॥२४॥
परकीयमिवाऽऽत्मीयं देहं यो मनुने पुमान् । न तब युज्यते हर्षशोकहेतोरुपस्थिती ॥
अयमेव स्थितप्रज्ञो गुणातीतो मतो बुधः । ज्ञानयोगरतः साक्षादात्मभूतः स केवलः ॥
ब्रह्ममावमनुमाप्तः स्वात्मन्येव नरेश्वर । गुणो हि गुणिना भिन्नो यथा नैवार्हति स्थितिम्
अहमेयं ब्रह्मणाऽस्मीत्यभेदमनुसंस्मरेत् । एवं ज्ञानी यदाऽऽत्मस्थमात्मानमनुपश्यति ॥
आत्मस्थं परमं प्रेठं नारायणमनामयम् । प्रीत्याऽतिशयमावेन क्षणमेकं न मुञ्चति॥२९॥
दर्शनकसमे ध्याने परमेमास्पदं हरिम् । ध्यायेदनन्यमावेन सा भक्तिः परमा मता॥३०॥
उक्ता मागवती भक्तिरखण्डस्मृतिलक्षणा । तयाऽऽरमाने हरिः साक्षात्संदर्शयति भूमिप
भक्त्या केवलया ग्राह्यो भगवाखलजेक्षणः । अनन्तनित्पनिःसीमकल्याणादिगुणास्पदः
सर्वाधारः सर्वशेपी दिव्यमगठदेहभृत् । शङ्खचक्रगदापद्मधारिचारुचतुर्भुजः ॥ ३३ ॥
पियोऽयं परमस्तस्य तथाऽयं परमप्रियः । नैनमाकाक्षते त्यक्तं न चायं तमधोक्षजम् ।।
एवं परानुरागेण जाता मक्तिः परस्परम् । परा काष्ठेयमादिष्टा भक्तानां नृपसत्तम ॥
देहाभिमाने निर्मुक्त तथाऽऽत्माभिमतिर्गता । केवलं परमात्मात्ममावो मागवतो मतः ॥
चञ्चलं चाति राजेन्द्र मनो दुनिग्रहं धिया । निरोधाप मता तस्य धारणा शास्त्रपारगैः।
दोपबुद्धिं च सर्वत्र मायामाने नरेश्वर । अमायिके चाऽऽत्मनि च सुखमात्यन्तिकं
स्मरेत् ॥ ३८॥
परा काठा तु भूपाल परमात्मनि संस्थिता । ज्ञानाभ्यासातिरिक्तेन मनसा नाधिगम्यते
यो विज्ञायाभ्यसेदाजन्कर्मणोपासनेन वा । ध्यानेन सोऽश्नुते सम्यगात्मानं प्रकृतेः परम्
सुकरः कर्मयोगो हि श्रद्धामात्रमपेक्षते । अहश्यमानं तत्तत्त्वमनुसंधाप चेतसा ॥४१॥
दृष्टार्थेन क्रियां कुर्वन्न प्रमाद्यति कहिंचित् । चेतसो बाह्यवृत्तित्वाज्ज्ञानस्य सहकारिता
पूर्तेष्टेति द्विधा मोक्त कर्म निष्कामलक्षणम् । कूपारामादिक पूर्तमिष्टं ज्ञानादिलक्षणम् ॥
अग्रो वा स्थण्डिले वाऽपि प्रतिमायामथापि धा । यजनं विविधैर्मन्प्रेरिष्टिरेपा प्रकी-
फलमेषां परित्यज्य ज्ञानेन सहकारिणा । नित्य कर्म प्रकर्तव्यं तब भागवतं पुनः॥४५॥
उद्दिश्य वासुदेवं च लक्ष्मीकान्तं धराधिप । सात्त्विकैव्यमन्त्रैश ताशैरपि भूसुरः ।।
राजसैस्तामस व कर्तव्यं कर्म सात्त्विकम् । मुमुक्षुणा महामाग चेतसः शान्तिमिच्छता
विष्णोनिकेतनं चैप पश्चकालोपसर्पणम् । वापीकूपप्रपारामतडागादिपवर्तनम् ॥ ४८ ॥
तिता॥४४॥

·॥ [७ सप्तमोऽध्यायः वृहब्रह्मसंहिता। १६५ अन्तमिधिया विष्णोापकत्वमनुस्मरन् । सर्वतोपकुति वैष्णवेषु विशेषत: विप्रेषु सुरपर्येषु नारायणविभूतिपु । हरिबुद्धया समभ्यद्राजन्नारायणात्मकः ॥ ५० ॥ एवं ज्ञानात्मकं कर्म सुकरं प्रतियोधितम् । दुष्करे ज्ञानयोगे तु मनाशान्तिरपेक्षिता तवाङ्गमाणसंरोधो योगेनैव विशांपते । अपेक्षितो मुमुक्षणामात्मतच्यममीप्सताम्॥५२॥ यमैश्च नियमैश्चैवाप्यासनप्राणरोधनः । प्रत्याहारध्यानधृतिसमाधिभिरमीक्ष्णशः॥५३॥ मनो निगृह्यते राजनिन्द्रिय धारणाश्रये । निरुध्य परमोपाय: स्थूले भागवतस्तनौ ॥ धारयेत्प्रथमं राजन्यावरसूक्ष्मे प्रवर्तते । सूक्ष्मे भगवतो रूपे स्थिा सायं प्रसीदति ॥५५॥ सूक्ष्मं तु मगदपमन्तर्यामितया स्थितम् । हृत्पुण्डरीके विमले सन्द्रियविकाशकम् ।। तेजोमयं चतुर्माहुं पुण्डरीकनिभेक्षणम् । पीताम्बरधरं मास्वत्कुण्डलाभ्यां विराजितम् ।। रुचिरोष्ठपुटं चारुदशनावलिलालितम् । कृपया प्रणतं मक्तं वीक्षयन्तं मुहुर्मुः ।। ५८ ॥ शान्तमानन्दनिलयं श्रीदेवीपरिसेवितम् । बाहानोगोचरं दिव्यं गुणत्रयविवर्जितम् ॥ एतद्धारणया ध्वस्तमायावरणविभ्रमः । ब्रह्मानन्देकनिलयमात्मानं प्रतिपद्यते ॥६॥ आत्मानन्दैकनिलयो निवृत्ताशेपवासनः । स्वात्मभूते हरौ साक्षादतिमानोति पुष्कलाम उपेक्षितान्यतत्साम्यमोगैश्चर्यमहोदयः । आमोति विरजं ब्रह्म कार्यान्ते नृपसत्तम ॥६॥ विमोक्षकाले संभाते कायस्य विगतामयः। प्राणायामपलेनेव स्वात्मानं चोर्ध्वमुन्नयेत् ।। पाह्यस्थानेषु विश्रान्ते मूर्ध्नि निर्भिद्य निर्गते । सुयुनावमना मुक्तो यहिनिक्रमते मुनिः ।। अचिरादिमिरानीतो याति सूर्यपथा घुमान् । निर्दग्धवासनादेहः सूक्ष्मरूपमुपेत्य सः ॥ मयाति ब्रह्मणो लोकं पूजितः पथियासिमिः । महामागवतो नूनमिति बुद्धया विरश्चिना कृतोत्सवेन राजेन्द्र धन्योऽहमितिवादिना । ततोल प्रयातीह निवृत्ताशेपवासनः ॥ भूतमूक्ष्माणि भूतानि मनोदेयानतीत्य सः । सायुज्यं तत्र तत्राय क्रमादनुमवन्नसो प्रिविधा प्रकृति हित्वा महत्तत्वमतीत्य च । प्रकृति चानिरुद्धादीनतीप भगवत्मियः ।। प्रयाति पार्षदेतिस्तद्विष्णोः परमं पदम् । यतो नाऽऽवर्तते भूयो यत्र कालवलं न हि ॥ देपादिरहितं साक्षाद्धाम मागवतं महत् । निर्गुणं निर्मल शान्तं निर्गुणोऽयं विशेरपुनः परमात्मसुसास्वादो राजन्नास्ते निरन्तरम् । यत्सुखास्वादकोट्यंशो ब्रह्मादीनां न विद्यते कोटिकोट्यंशलेशेन कृतकृत्यविभाविनः । वयं तु तत्पदं राजेश्चिन्तयामा निरन्तरम् ॥ प्राणायामस्थिताः सर्वे स्वाधिकारेषु सर्वदा । धन्या मागवता लोके सद्यः श्रीकान्त- विष्टरम् ।। ७४॥ प्रयान्ति नृपशार्दूल परमैकान्तिनोऽमला: । योगिभ्पश्चाधिकाः प्रोक्ताः परमैकान्तिनों नराः॥५॥ पिना योग विना कर्म विना साधनकोटिमिः । निर्हेतुककृपालेशाद्धरिणा दीक्षिता नृप एकान्तमावोपगता यान्ति सद्यो हरेः पदम् বাঘাব- परमैकान्तिनो देव कीडशाः सन्ति मे वद । शिष्योऽहं त्वां प्रपन्नोऽस्मि कैलासकृतकेतन ॥७७॥ १. स्य २०१३ स.स ·नारदपश्चरात्रान्तर्गता- [१ चतुर्थपादे-- - श्रीरुद्र वाचें- योगादिकारणं नैव विद्यते नृपसत्तम । अन्यथा चेद्वयं सर्वे तथाभूता मवेम हि ॥ ७९ ॥ यमेव वीक्षते साक्षाद्भगवान्पुरुषोत्तमः । स एव लोके भवति ह्येकान्ती नृपसत्तम ।। नारायणार्थनिर्मुक्तदारपुत्रधनादयः । अनित्यलोकसंवन्धदेहदेवान्तरस्पृहाम् ॥१॥ मोगमोक्षस्पृहा हित्वा हित्वा चान्याहशेपताम् । नारायणं प्रपन्ना ये नारायणपरायणाः भगवद्ससंविद्धहृदया दीनवत्सलाः । नारायणमृते कर्म न कुर्वन्ति मनागपि ॥ ८३ ॥ हरेः संबन्धिनं हित्वा भोजनादिक्रियादिपु । सद्गो न विद्यते येषां दर्शनस्पर्शनादिभिः॥ नानिवेदितमश्नन्ति न वसन्ति मनागपि । मनसा वचसा विष्णोर्नाममन्त्रैकजल्पकाः ॥ न च मन्त्रान्तरं येषां न व्रतान्तरसेवनम् । न फलान्तरजिज्ञासा न देवान्तरदर्शनम् ॥ नान्यशेषस्य ग्रहणं फलादेरपि भूमिप । नान्यवेपानुकरणं नान्यपर्वानुमोदनम् ॥ ८॥ नान्योत्सवावलोकं च नान्ययात्राप्रवर्तनम् । नान्पवतानुचरणं नान्यासक्तिर्मनागपि ॥ नान्यार्थ जीविका कार्या नान्यार्थी पाकसंकिया। नारायणमृते राजन्सर्वेपामात्मदेवतम् देहयात्रामरन्यासं कुर्यान्मातरि पालवत् । वासुदेवे भगवति स्वाधिछाने नियोक्तरि ॥ स्वस्य सर्वमरन्यासं कृत्वोपासनमाचरेत् । मृत्यः स्वामिनि तस्याऽऽज्ञा पालयत्यनुवा- सरम् ॥ ११॥ सेवामगस्य चिन्तका न चिन्ता स्वात्मरक्षणे । वृत्तिं दास्यति विश्वासः समृत्यस्य यथा तथा ॥९२॥ पासुदेवैकनिलयो वासुदेवैकसंश्रयः । सेवां कुर्वन्मगवतो वृत्त्यर्थ नायसीदति ॥९३ ॥ येन शुक्लीकृता हंसाः शुकाश्च हरितीकृताः।मयूराश्चित्रिता येन स मे वृत्ति विधास्यति गच्छस्तिमन्स्यपन्ध्यायन्स्तवन्मुआन्पिवन्नृप । नारायणेति वागेपा जिह्वाग्रे वर्तते सदा॥ आवह्मजीवलोकेषु हरिसंवन्धवर्जिते । देवे नरे च निर्यक्षु स्वबुद्ध्या नार्पयन्मतिम् ॥ सबन्धो द्विविधो विष्णोर्वस्तुमात्रेपु विद्यते । साधारणो हि राजेन्द्र तथाऽसाधारणो मतः चतुर्विधेषु भूतेषु तदात्मत्वेन मानद । तजन्यत्वेन वा ज्ञेयस्तदाधारतया हि सः॥ ९८॥ साधारणो हि संपन्धो न च संसारनाशकः । दासत्वेन च संबन्धो द्वितीयो मोचको मतः तापादिपञ्चसंस्काराद्यों जातो जगतीपते । तदनन्याहशेपत्वमात्मनो हनुमावनम् तत्संवन्धानुसंधानं तनुवाकायमानसः । नेदं साधनसंसिद्धं किं तु निर्हेतुकी क्रिया सर्वतो मनसो रागन्निःसनत्वं प्रजायते । विना योगसमाधि हि केवलं कृपया हरेः ॥ दृष्ट्वा हि सलु राजेन्द्र लोकरीतिमनुत्तमम् । वैराग्यं सर्वमावेषु राजक्षायेत पुष्कलम् ॥ दाराः सुताः प्रियाः प्राणा राज्यं यद्यदवैष्णवम् । न प्रियाणि भवन्तीह कामिनः कामिनी विना ॥ १०४ ॥ इयमात्यन्तिकी राजन्मक्ति!विन्दपादयोः । प्रसादेनेव संसाध्या सत्यं सत्यं वदाम्यहम्॥ यस्यानुग्रहमात्मीयमाकाङ्क्षति दयानिधिः । तस्यैवैकान्तिकी प्रीतिर्जायते नान्यसा- धना ॥ १०६॥ प्रतिज्ञातं मगवता शृणु राजन्यसत्तम । परमैकान्तिकोपायः स्वहस्ते विधृतो यथा १ "न्ति वृथा क्षम्। २ 'तु या वै कप ॥ ॥ ॥

·[८ अष्टमोऽध्यायः बृहद्ब्रह्मसंहिता- तेषां सततयुक्तानां मजतां मीतिपूर्वकम् । पदामि बुद्धियोगं तं येन मामुपयन्ति ते..॥ तेषामेवानुकम्पार्थमहमज्ञानजं तमः । नाशयाम्यात्ममावस्थो ज्ञानदीपेन मास्वता ॥ जायमानं हि पुरुपं यं यं पश्यति चक्षुपा । स एव मपति क्षिममेकान्ती पुरुपेषु हि ॥ एकान्तिनो महामांगा गृहीता हरिणा स्वयम् । भगवद्दत्वैराग्यज्ञानयोगादिभिस्तथा ।। चित्तकतानमाश्रित्य वासुदेवेऽसिलात्मनि । प्राप्नुवन्ति परं धाम वैष्णवं शाश्वतं पदम् ।। । इति श्रीरमसंहितायां स्वगीतायो मचिनिरूपणे नाम सप्तमोऽध्यायः ॥७ आदितः श्लोकानां समष्टयका: ॥४३६३॥ भय चतुर्थपादेश्टमोऽध्यायः। आदौ तु ब्रह्मजिज्ञासा कर्तव्या नृपसत्तम । ज्ञात्वा बह्म ततः कुर्यालक्ष्यमारमशरस्य हि राजोवाच- अलक्ष्ये लक्ष्यता कार्या लक्ष्ये वाऽलक्ष्यता नु किम् । आये त्वसंमषो देव स्यनुवादी द्वितीयके ॥२॥ श्रीरुद्र उवाच- सर्वप्रमाणसिद्धत्वान्नालक्ष्यं ब्रह्म भूपते । सन्मानं न विशेपोऽस्य यत्र संधार्यते मनः॥३॥ सन्माने संशपच्छेदो न सम्बगभिजायते । स्थाणुर्वा पुरुषो वेति न निर्धारयितुं क्षमः ।। विशेषोऽस्य सतो राजनिःसंदेहकरो मतः । विशेपे धारणायोगो निर्षिशेपे ने शस्यते :।। सन्माने दोपरहिते दोपद्रष्टुः परंतप । मासमानो विशेपो हि मासते न कथंचन ॥६॥ राजोवाच- पुरुषः सविशेषो वा निर्विशेषोऽथ वा प्रभो । विचार्य मम वक्तव्यं मगवशरणार्थिनः। श्रीरुद्र उवाच- प्रशोऽयं तव राजेन्द्र सविशेष प्रयच्छति । सप्रकारकतापन्ने संदेहों जायते यतः ॥८॥ निर्विशेपे विपाणादी संदेहो न कदाचन । जायते नृपशार्दूल वस्तुरवाद्विमर्शतः ॥९॥ राजोवाच- शशे विपाणरहित कर्णाभ्यां दूरदोपतः । शृङ्गप्रतीतिर्मयति देव तदिहापि हि ॥१०॥ श्रीरुद्र उवाच- शृगमकारतापन्न एकदेशे शशस्य तु । शृङ्गबुद्धिः प्रभवति न तु साऽकर्णके शशे ॥११॥ कि साहश्यधिया राजन्ब्रह्मणि प्रतिमाति ते । तादृशे धर्मसद्भावे सविशेपो न संशयः शशस्य शृङ्गामावेऽपि शृङ्गमावविधायके । कर्ण स्यातां महाराजनिष्पकारे कथं भ्रमः राजोवाच- के ते विशेषाः पुरुपे येपां ज्ञानानिवर्तते । संसारो दीर्घरोगोऽयं येन दुःखं पदे पदे ॥ श्रीरुद्र उवाच- फर्तृत्वमस्य जगतस्तथा च परिपालनम् । संनिरोधो विमोक्षश्च विशेषोऽयं परात्मनः । १. न रोत्स्यति । ११. तदीये ध।

·नारदपश्चराधान्तर्गता- [४ चतुर्थपाद किं ब्रह्मेति पुरा पृष्टे श्रुतिरेवोत्तरं जगौ । यतो भवन्ति भूतानि येन जीवन्ति सर्वतः ॥ यत्मयन्ति विशन्तीति तद्ब्रह्मेत्यषधार्यते । लक्षणं ब्रह्मणस्तावच्छ्रोतं भवति भूमिप ॥ राजोवाच- सत्यं भवति देवेश लक्षणं श्रुतियोधितम् । एतैस्तु लक्षितं ब्रह्म लक्ष्य मवति योगेनः ।। अष्टो भवति द्रष्टा विज्ञातोऽज्ञात एष च । अश्रुतो भवति श्रोताऽमतो मन्ता प्रकीर्तितः अकर्तव तथा कर्ता ह्यधर्ता धारको मतः । अमोक्ता सर्वमश्नाति निर्षिशेपो विशेपवान् यद्यद्विलोक्यते तुच्छ सर्व मिथ्येति गीयते । अतोऽस्य कारणं ब्रह्म ह्यकर्तेव निरूपितम्।। अकर्तृत्वं तु देवेश लक्षणं प्रतिमाति मे । रूपं च लक्षितं तत्र धारणाऽपि भविष्यति ॥ निर्विशेष निराधार निर्गुणं च निरञ्जनम् । इत्येवं मावना साक्षाद्धारणं गिरिजापते ॥ किं न स्यादिति मे शङ्का जापते सुट्टदा प्रमो। तां निवर्तय सद्युक्त्या पदि योग्योऽस्मि भावितुम् ॥ २४॥ श्रीरुद्र उवाच- स्वातळयेणास्य नो द्रष्टा श्रोता मन्ता च विद्यते । अतो विशेष्यते राजनैतैरेव विशेषणैः अयं यमनुगृह्णाति परमात्मा सनातनः । स एव तं विजानाति यास्यत्यखिलसंश्रयम् ॥ मन्ता स एव मवति नान्यो राजन्कदाचन । प्रसादादेव देवस्य विशेषो ह्यवधार्यते॥२७॥ आत्मत्वात्सर्वमावानामन्तः सूक्ष्मस्वरूपतः । प्रविष्टः पुरुषश्रेष्ठस्तस्मान्नैवोपलक्ष्यते ॥२८॥ शरीरभूतमसिलमात्मानं पुरुषोत्तमम् । न विजानाति राजेन्द्रेत्याहुर्माध्यदिनास्तु तम् ।। पः पृथिव्यादिवाक्येपु चिदचित्सु विशांपते । आकाशवत्समन्वेति तदेतवमासयन् ॥ अटो ह्यात्मरूपत्वाद्रष्टा भवति चिन्तय । पारतपस्वभावत्वादनयोईटिदृश्ययोः द्रष्टा न चेतो मो राजन्यं विना प्रमवत्यलम् । अतो द्रष्टा हरिः साक्षाद्यथा वीणारवोमतः अनुप्राणन्ति यं प्राणाः प्राणन्तं सर्वजन्तुषु । अपानन्तमपानन्ति नरदेवमिवानुगाः ॥ सर्वत्र सर्वभूतोऽयं तथाभूतो विराजते । द्रष्टाऽप्यसृष्टो राजेन्द्र दृश्यते चापि पश्यताम् ।। मिद्यते हृदपग्रन्थिश्छिद्यन्ते सर्वसंशयाः । क्षीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन्दृष्टे परावरे ॥ पदा पश्यः पश्यतेति श्रुत्वा दृश्यत्वमप्युत । प्रसादेनैव जायत विष्णोरेवावलोकनमें ॥ सर्वात्मत्वेन सर्वेषां रूपत्वेन च तत्त्वतः । विशेषरूपविज्ञानं दर्शनं नृपसत्तम ॥ ३७॥ विशेष रूपविज्ञानाद्भिद्यते अन्थिरात्मनः। छिद्यन्ते चापि कर्माणि क्षीपन्ते सर्वसंशयाः स्वरूपं वैमवं शक्तिवलपौरुपमस्य च । साकल्येन न संश्रोतुं शक्यते नृपसत्तम ॥ ३९ ॥ अभूतो नाभुतस्तावद्वाक्पैर्वेदान्तसंभवः । तं त्वोपनिपद देवं पृच्छामीति श्रुतबलात् ॥ इयत्तया मितिनास्ति तस्मादुक्तोऽमितो यतः । यं पिना मीयते नैवामदमेतचराचरम् ॥ आविर्भावस्तिरोभावः सूक्ष्मरूपेण संस्थितिः । यस्मिन्नामाति विश्वस्य स चाऽऽधार- तया मतः॥४२॥ आनन्याख्यो विशेषोऽयमाधारारपस्य भूपते।न मितो थासुदेवस्य तस्मादमत उच्यते। विज्ञात स्पायतः सर्व स्थूलसूक्ष्मतया स्थितम् । कस्तमन्यो विजानीयादविज्ञातस्ततः ईशोऽस्ति सर्वजगतो न गोता त्वस्य मासते। अदृश्यस्यापि राजेन्द्र ब्रह्मणः परमात्मनः। स्मृतः॥४४॥ १. मविवि निस, 'दृष्टः स्वात्मा । घ.म् । तस्याऽऽरम।

·तपा म:॥४८॥ ॥ [८ अष्टमोऽध्यायः बृहद्रासंहिता। अधुतो नाश्रुतस्तावद्वाक्यर्यदान्तसंभवः। तं त्योपनिषदं देवं पृच्छामीति श्रुतेपलात् ॥ इयत्तया मितिनास्ति तस्मादुक्तोऽमितो यतः । यं विना मीयते नैवमिइमेतचराचरम् ॥ आविर्भावस्तिरोभावः सूक्ष्मरूपेण संस्थितिः । यस्मिन्नामाति विश्वस्य स चाऽऽधार- आनन्पारयो विशेषोऽयमाधारास्यस्य भूपते । न मितो वासुदेवस्य तस्मादमत उच्यते विज्ञातं स्याद्यतः सर्व स्थूलसूक्ष्मतया स्थितम् । कस्तमन्यो विजानीयादविज्ञातस्ततः स्मृतः॥ ५० ॥ ईशोऽस्ति सर्वजगतो न गोप्ता खस्य भासते । अदृश्यस्यापि राजेन्द्र ब्रह्मणः परमात्मनः पथाऽहमिति भूतानां प्रतीतिः सलु भूपते । अव प्रसूतादारभ्य चाऽऽशतान्तात्मतीयते ॥ तथातिपामरेणापि प्रोच्यते पुरुषोत्तमः । विज्ञात एव राजेन्द्र प्रतीत्याऽनुमयेन च यथाऽन्यन्नास्ति पाक्येन शून्यमामाश एव हि । परिस्फुरति सर्वेषां भूप जानीहि सर्वतः आकाशमस्तीति पुनश्चोत्तरं किं न दीयते । विशेषास्फुरणाचात तन्याय इह युज्यताम् देहादिप्राणमनसा सहैवाहंकृतग्रहः । विशेपाग्रहणात्स्यस्य तम्याय इह युज्यताम्॥५६॥ नाहमन्यो नचाऽऽमानो विशेपः परजीवयोः । अज्ञसर्वज्ञरूपेऽन्यो विशेषोऽपि न गृह्यते जीवस्य कर्मकर्तृत्वं कर्मपा पाक्तनेन हि । तथा हरेर्न कर्तृत्वं कर्मलेपो न विद्यते॥ ५८ ॥ तेन का महीपाल परमात्माऽयमीरितः । प्रकृतेरपि फर्तृत्वं यदापत्तं रमापतेः ॥ ५९ ॥ रमापतेस्तथा नैव ह्यकर्ता तेन माधयः । न कर्ता माधवो ज्ञेयः श्रुतिस्मृतिविरोवत: कर्तृत्वं वास्तवं पुंसो वासुदेवस्य भूमिप । उमयोः परतन्त्रत्वाकर्तृत्वं नोपपद्यते अज्ञानेन यथा धर्ता देहस्य पुरुपो मतः । देहोऽहमभिमानेन न तथा पुरुपोत्तमः ॥६॥ धर्ता विशेषणीभूतचिदचिहयोहरिः । विधृतिः सेतुरूपेण श्रुतिराह विशांपते ॥६३ ॥ अवश्यभोक्ता जीवः स्याद्राजन्स्वीयस्य कर्मणः । फलं शुमाशुमस्यातः संसारेऽगि. निबध्यते ॥६॥ अप्राकृतस्य भोक्ताऽयं मापा मतापितस्य च । हेयमाकृतरूपो यो विशेषस्तेन यजितः महदादिविभेदेन कार्यावस्थासु रूपतः । स्वानन्तशक्तियोगेन नित्यः स्वामायिकस्तु यः हेयांशवर्जितो राजन्विशेपस्तेन संयुनः । चिदचिच्छन्दवाच्यो यो विशेषणतया स्थितः सर्वावस्थाश्रयस्तस्मिन्विशेष्ये परमात्मनि । विशेषः सर्वकालेषु न निवर्तत कहिचित ।। धारकः मेरको भर्ता सर्वस्यास्य प्रकाशकः । सदनन्तगुणावासः श्रीमा मोक्षस्वयम अन्यव्यायतकानेकविशेषणविशेषवान् । विमाति भगवानेको निर्विशेषो न भूमिप ॥६॥ अनादियासनाबद्धो जीवः सकुचितस्मृतिः। विशेष वासुदेवस्य न जानाति कृपां विना अयं पमनुगृह्णाति स्वाङ्गीकर्तुमिच्छति । शास्रसङ्गगे मवेत्तस्य सदाचार्यस्य संनिधी ॥ विशेष तस्य विज्ञाय तबाssरोप्य मनो धिया । विमुक्तो भवति क्षिप्रं जन्मसंसारबन्ध- नात ॥७३॥ सकरपामावातु जगन्मिथ्येति गीयते । न मिथ्यायाशं नैव भ्रमो रज्जुमुजङ्गवत् । राजकार्यस्य मिथ्यात्वं नैर्गुण्यं परमात्मनः । आमासबायो जीवस्य पापण्टैरुपकल्पितः 1.सि यमहीय तुमिच्छति । । ।

·नारदपश्चरात्रान्तर्गता- [१ चतुर्पपादे- १७० नेतद्विश्वसनीयं ते मयोक्तमपि मायया । आज्ञया वासुदेवस्य मोहनाप सुरद्विषाम् ॥ प्रवर्तितमसच्छास्त्रमयथार्थस्य शासनात् । तर्कसिद्धाद्विशेषेण तामसानां प्रियं हि तत् ॥ अयं वेपो महामाग जटामस्मास्थिकल्पितः श्मशाननिलयावासोऽमेध्यमोगो मदाश्रितः तामसं सर्वमेतद्धि स्यादिष्टं पिशिताशिनाम् । नारायणसमत्वेन देवतान्तरचिन्तनम् ॥ मायाविद्याविमागेन चेशजीवविकल्पनम् । मायाविद्याविनाशे तु नेशो जीवो न विद्यते यथा घटमठामावे तथाऽऽकाशोन विद्यते । बन्धमोक्षौ भ्रमः स्यातां न स्यातामीश- जीवको ॥१॥ निर्विशे निरामासं ब्रह्म निर्धर्मकं तथा । ध्याता ध्यानं न ध्येयं हि त्वस्ति नास्तीति नैव हि ॥२॥ अनिर्वाच्या हरेः शक्तिमिथ्या मायेति पार्थिव । मायावादमिदं शास्त्रं मायामोहप्रवर्ति- तम् ॥८३॥ सात्वतैनाऽऽहतं सद्भित्विा मोहनमात्मनः । मुमुक्षुमिन संधार्य न श्राव्यं मुक्तिमि- च्छताम् ॥४॥ पाखण्डमयथार्थं च श्रुतिस्मृतिविरोधतः ॥८५॥ गौतम उवाच- निर्विशेपे महादेव विशेपोऽयं मवेद्यदि। को दोपः स्यादुमाकान्त वद मे वदतां वर॥८६॥ श्रीरुद्र उवाच- निर्विशेष प्रवदतां भवतां कोऽयमाशयः । निर्विशेपे विशेषस्तु मतो व्यावर्तको न वा ।। आधे व्यावर्तको धर्मो निविशेपेऽपि सिध्यति । द्वितीयो निर्विशेषोऽपि न सिध्यति महामते ॥ ८en अव्यावृत्तैर्विशिष्टस्तु निर्विशेषः किमुच्यताम् । निर्विशे न वस्त्वस्ति सदसरस्वपि किंचन लक्ष्यं लक्षणनिर्दिष्टं सर्वं भवति गौतम । ध्यावर्तकत्वं सर्वत्र स्वेतरस्य द्विजोत्तम ॥९०॥ सधर्मकत्वं संसिद्धं तेन सर्वत्र सर्वदा । आधारं सर्ववस्तूनां मासकानां च मासकम् ॥ ब्रह्मवस्तु कथं ब्रह्मन्निर्विशेपं भवेदिदम् गौतम उवाच- सर्वस्य सविशेषत्वात्सधर्मत्वात्कृपानिधे । सर्वतो हि विजातीयमुक्तं ब्रह्म सनातनम् ॥ अतो निर्धर्मकं ब्रह्म निविशेष विनिश्चितम् । सविशेषस्य नष्टत्वं दृष्टं प्रत्यक्षतो मया ॥ श्रीरुद्र उवाच- विशेषस्यैव विप्रेन्द्र ब्रह्मणः परमात्मनः । विजातीयत्वमारयातं विशेषादन्यनिष्ठितात्।। सर्वेतरविजातीयविशेषेण विशेषितम् । सर्ववेदान्तसिद्धान्तसंसिद्धमिति चिन्तय॥९५॥ चेतनोऽचेतनश्चेति विशेषोऽयं महामते । विशेषणतया तन पर्येति परमात्मनि ॥ ९६ ॥ विशेषश्चिदचिंन्निधः परतन्त्रोऽयमीरितः । तस्मादिलक्षणो धर्मभूतो देवस्य शाणिः ॥ अनन्तनित्यनिःसीमगुणदोपविवर्जितः । अहेया मावनातीता गुणा विष्णोनिरूपिताः॥ १ स. साव नैवाऽऽ । २ ख, विप।

·॥ [८ अष्टमोऽध्यायः बृहन्नीसंहिता। धर्मभूतास्तु ते सर्वे कल्याणादिकसंज्ञिताः सच्चिदानन्दरूपाश्च कृतिशक्त्यादिरूपिणः॥ नान्यविधगुणाश्चिदचित्सु द्विजोत्तम । नैवंविधगुणः पुटः पुरुपोऽन्यो मया मतः ॥ परिच्छिन्नविशेषानु गुणाद्वा पुरुपादपि । सविशेषगुणापन्नो मिन्नोऽयं पुरुषोत्तमः विष्णोर्गुणानां वैजात्यमस्ति चान्यगुणः सह । विष्णोरपैतदोषस्य ह्यन्येन गुणिना सह ॥ असाम्यान्निविशेपत्वं गुणानां गुणिनोऽपि वा। विशेषान्मुनिशार्दूल न विशेषत्वसंक्षयः ।। निर्विशेपे विशेपोऽस्तीत्येवं वक्तुं न शक्यते । योऽयं विशेष: सोऽप्यत्र कीडशोऽमि- मतस्त्वया ॥ १०४॥ निर्विशेषस्य चान्यस्य स्वस्य वेति द्विजोत्तम । आये नु बरसस्तावद्याधातः स्याद्वि- तीयके ॥ १०५॥ अन्यस्य सत्वं वाऽसत्त्वमायेऽद्वैतस्य संक्षयः । द्वितीये चासतस्तावत्संबन्धो नै सिध्यति तृतीये स्वाभयमृते विशेपो नास्ति कुत्रचित् । न तु तावद्विशेपोऽयं शुक्तो रजतवत्स्मृतः मिध्येच दोपश्च सत इति चेन्नैव सिध्यति । दोपामावस्तव मते दोषः कापि निरामयः ॥ आभयो निर्विशेषो हि तथा निधर्मकः स्मृतः । दोपस्य सत्त्वे द्वैतं स्यादसत्त्वे नापरो. क्षता ॥ १०९॥ मिश्यावे वनवस्था स्याहोपान्तरविकल्पनात् । निर्विशेष विशेषोऽयमिति भ्रान्तिर्वि- चार्यताम् ॥ ११०॥ सविशेपस्य विप्रेन्द्र द्वयं सिध्येद्विमर्शतः । कैश्चिविशेपैः संव्याप्तमव्याप्तं कैश्विदेव हि ॥ सविशेपे द्विजश्रेष्ठ निर्विशेषत्वसंभवः ॥१११ ॥ गौतम उपाच- ध्यातव्यासत्वमप्युक्तं सविशेपे दयानिधे । केप्ति के च व्याप्तमिति मे संशयं नुद ॥ श्रीरुद्र उवाच- महदादिकता ये च विशेपास्तरनावृतम् । सृष्टी कदाचिद्भवति ध्याघृतं मुनिसत्तम । प्रधानादिविशेषोऽपि निषिशेपस्तु कारणे । मलीनस्वाविशेषाणां सर्गादौ तु विशेषवान् निजासाधारणाकारगुणशक्तिविशेपयुक्न ज्ञापते मुनिश्रेष्ठ विना भगवतः कृपाम् ॥ चैशिष्ट्यं वासुदेवस्य न विहन्येत कहिंचित् । विशिष्टं येन तथापि सदेव परमार्थतः ॥ अस्वातन्त्र्यादसत्त्वं तु मिथ्यात्वं श्रुतिराजगी । विशेषस्यापरोक्षस्य पाकृतस्य विनाशतः नित्यानां तु विशेषाणां विनाशो नैव विद्यते । स्वरूपहानिरेव स्यादन्यथा मुनिसत्तम ।। विशिष्टं ब्रह्मणो रूपं सदसयां विनिश्चितम् । स्वस्मिन्प्रकारतापन्नं सदनन्तगुणान्वितम् ॥ स्वरूपलक्षणं तावच्छतिभिः क्रियते द्विज । सत्यं ज्ञानमनन्तं च ब्रह्मेत्यादिमिरेव च ॥ तथा कर्तृत्ववचनैः स्वरूपं लक्ष्यते यथा । विकारे निर्विशेषस्य तथाऽऽह श्रुतिरेव हि ॥ सविशेष परं ब्रह्म धारणैकसमाश्रयम् । विज्ञाय गुरुवारपेण श्रवणादिमिरेव च ।।१२२॥ नामसंकीर्तनश्चैव स्तवनैर्वन्दनस्तथा । ध्यानेन मक्तियोगेन तत्साम्पमधिगम्यताम् तत्साम्पलक्षणो मोक्षः सायुज्यमभिधीयते । यतो नाऽऽवर्तते भूयो भोगसाम्यमुपैति हि १. ति चाव । ३ स. स्वमित्युक्तं ।। स त त पाप्त म। स. अनिसाबाद। ५७. ते सदा । ॥

·१७२
मारपश्चरानान्तर्गता-
11४ चतुर्थपादे-
ऋपिराजश्च विप्रश्च श्रुत्वा शंकरमापितम् । आदाय ती परं धर्म शरणागतिलक्षणम् ॥
व्यवस्थावचनैस्तावन्निःसंदेही बभूवतुः । स्थूणासंसननन्यायासंदिहानावपृच्छताम् ॥
इति श्रीवृहह्मसहितायां चतुर्थपादे रुदगीताया ग्रह्मविचारो नामाष्टमोऽध्यायः ॥ ८ ॥
आदितः श्लोकानां समष्टयड्डा:--॥ ४४८२ ।।
भय चतुर्धपाद नवमोऽध्यायः
धकः॥७॥
तापूचतुः
पञ्चवक्त्र महादेव विशिष्टं ब्रह्म लक्षणैः । लक्षितं तन्त्र संदेहमावयोस्त्वं निशामय ॥2॥
सत्यादिलक्षणैर्लक्ष्य कीदृशं वह्म शंकर । सत्यादिभिस्तु किं वाच्यं स्वरूपं धर्म एष पा
सत्यस्वरूपं चेद्ब्रह्म वितरः किं प्रयोजनम् । इति सर्व समाचक्ष विष्णुसिद्धान्तमभितम
श्रीरुद्र उवाच-
सत्यादिलक्षणलक्ष्यं ब्रह्म सरयादिलक्षणम् । न निर्विशेष निर्धर्म निस्क्रिय तावदिप्यते॥
सत्यादिभिरतु सत्यत्वधर्मयत्त्वं प्रपञ्च्यते । तादृशो ब्रह्मणो रूपं सत्पत्वादिभिरुच्यते ॥
अन्यथा तु विरोधः स्याच्छ्रुत्या स्मृत्या च युक्तिभिः । विरुन्धतोऽपरुन्धन्ति सन्तः
सिद्धान्तशसिनः ॥६॥
तापूचतु:-
अन्यथा को विरोधः स्याद नौ यदा घर । सत्सास्वतागमाभ्याससिद्धान्तार्थाबरो-
सत्यादिभिः स्वरूपं किं नोच्यते दूषणं च किम् । स्वरूपमात्रकथने धर्मवत्त्वं निवार्यते
श्रीरुद्र उवाच-
सत्यादिलक्षणैर्लक्ष्यं यदि स्यादितरनृप । तदाऽसत्वं प्रसज्येन न तु सत्यस्वरूपकम् ॥९॥
नीतिः सत्यादिशब्दानां सामानाधिकरण्यजा । अपेक्षिता तु सर्वेषां तदभावः प्रसज्यते
ये च सत्पादयः शब्दाः सामानाधिकरण्यतः । बोधयन्ति विशिष्टं हि सत्यादिकविशे-
न च सत्यादयो राजन्मतिकूलेन वर्मना । एकस्य ब्रह्मणस्तावन्निविशेषत्वमुजगुः ।।
एकार्थपरता सिध्ये द्यावृत्तीनां बहुत्वतः । न चेदसत्यव्यावृत्तिः सैव स्यादन्पयोरपि ॥
न व्यावृत्तिबहुत्वं स्यादिति चेन्नोपयुज्यते । असम्द्यावृत्तिमात्रेण द्वयोवृत्तिरेव चेत् ।।
बह्मस्वरूपसिद्धत्यादन्ययोः किं प्रयोजनम् । तत्तद्व्यावृत्त्यपच्छिन्नं स्वरूप परमात्मनः
अतश्चैकार्थपरता त्रयाणामभिधीयते । इति चेदागतो मार्गे सविशेषप्रसङ्गतः ॥ १६ ॥
स्वरूपस्य विशेपः क इति चेदुच्यते द्विज । घ्यावृत्तीनां स्वरूपस्य व्यवच्छेदकता हि या
स विशेपो हि राजेन्द्र सत्यादिभिरुदाहृतः । यथा सत्यादिभिर्बह्म कर्तृत्वादिमिरप्युत ।।
तयैव बोयते राजन्द्विजवर्यस्वरूपतः।
तापूचतु:-
शोधकर्बोधकर्वाक्यैः स्वरूपं यदि वोध्यते । पौनरुत्य कथं न स्यादिति नी संशयो
महान् ॥१९॥
१ विपात्री 120 भिरच्युत ।
पणः ॥११॥

·[९ नवमोऽध्यायः] पृहहह्मसंहिता। श्रीरुद्र उवाच- कर्तृत्वादिकवाक्यस्तु निमित्तं ब्रह्म चोच्यते । उपादानं च जगतो घोधितं नृपसत्तम । यथा बोधकवाक्पैश्च मोक्ता कारणरूपता तथा शोधकवाक्यैस्तु साजात्य दोष एव च। पार्यते नृपशार्दूल मुने तर्कविदां वर । तेन शोधकवाक्यानां न वेपथ्यं भवदिह ॥२२॥ उमाम्यां बह्मणो रूपं निर्दोपमवसीयते । मा भूयादिह शङ्का वा यथा नो ब्रह्मनिश्चयः न तु पोधकवाक्पैस्तु पेलक्षण्यं निरूप्यते । चेतनाचेतनाभ्यां च शोधकः किं भवेदिह ॥ तत्र साजात्यदोपो हि कथं पामोति वार्यते । श्रूयतामिति चेत्सायं हिताहां प्रपदाम्यहम् प्रकृतेः पुरुपाद्वाऽपि भिन्नेऽपि परमात्मनि । विकारोऽपि हि साजात्यादायाति किल केवले ॥ २६ ॥ - सत्यं ज्ञानमनन्तं च पदानि क्रमतो नृप । बह्माऽऽहुर्धारणामूलं विमुक्तिर्येन जायते ॥ तत्र सत्यं पदं तावदाह ब्रह्म सनातनम् । निरुपाधिकसत्सत्तायोगि नेन निवारितम् ॥ अचेतनं विकाराणामास्पदं चेतनं पुनः । तसंमृष्टं महामागी ततो ज्ञानपदं च यत असंकुचितपोधेकाकारमाह परात्परम् । पूर्व संकुचितज्ञाना मुक्तास्तेन निवारिताः आहानन्तपदं ब्रह्म परिच्छेदविवर्जितम् । तेन नित्यास्तु ध्यावृत्ताः पूर्यकोटिविलक्षणाः ।। स्वरूपेण गुणेश्चैवाऽऽनन्त्यमस्ति हरौ यतः । नित्यमुक्तनिबद्धेषु भूतोऽस्ति कश्चन ।। तस्मात्सत्यादिकपदैर्गुणभूतविशेषणः । विजिज्ञास्यं परं ब्रह्म सर्ययस्तुविलक्षणम् ॥३३॥ ताधूचतु:- कथं निमित्तमा चास्य तथोपादानता कथम् । ब्रह्मणो वद विश्वेश गङ्गाधर महेश्वर । श्रीरुद्र उवाच- चिदचिकृतिर्द्वधा विशेषणतया हरी । तद्विशिष्टं परं ब्रह्म श्रुतिराह महामने ॥ ३५॥ सदेवेदं पूर्वमासीदेकमेवाद्वितीयकम् । तदेक्षतासृजल्लोकान्सूक्ष्म मूतान्स्वसंस्थितान् ॥३६॥ असृजनामरूपाम्यां तब तवान्वगात्स्ययम् । तत्तन्नामाभवद्राजन्नाकारान्तरसंग्रहात् ॥ विशिष्ट एवमवति प्रकारान्तरमाभितम् । स्थूलावस्थी चिचित्ती प्रकारान्तरसंस्थिती। तत्तनियमनाहत्वमुपादानं च कीर्तितम् । यं विशन्तीति वाक्येन प्राग्विलीनमिदं जगत् स्थलाकारपरित्यागो लयो नाम निरूप्यते । स्थलाकारानुकरणं प्रमवी नाम गौतम ॥ न च द्रव्यान्तरोत्पत्तिराकारान्तरमेव च। वाचारम्मणवाक्येन निर्णीतं परमर्षिभिः॥४१॥ उपादायेदमसिलं निर्विकारतया स्वयम् । नामरूपविभेदेन परिणामो ध्यपस्थितः तद्भामित्वमुपादानं सत्यसंकल्पता हरेः । निमित्तत्वं तु निर्णीतं चेतसा हायलोक्यताम् निमित्तत्वं चिचितोपिशेपेण विभूतयोः । स्थलाकारमघटना योग्पत्य ब्रह्मणः स्मृतम् ॥ यतः संकल्परूपेऽयं सृष्टिरक्ता द्विजोत्तम । अत्तो निमित्तं मगवान्संकल्पथ निरामयः ॥ अन पूर्व जगदिदं निपीत प्रपिलापितम् ।उत्ससर्ज तमेवैकं संकल्प लपकारणम्॥ ४६ ॥ बसपश ·॥ नारदपश्चरावान्तर्गता- १७४ [४ चतुर्थपादे- पुनः संकल्पयन्स्वस्मिन्विलीनं पहिरुत्सृजन् । एकोऽहं नामरूपेण बहु स्यामित्यचि- न्तयत् ॥४७॥ संकल्पनासृजत्तस्मानिमित्तं स्वयमेव च । स्वयमेवाभवत्पश्चात्मविश्यान्तः प्रकाशयन् ॥ ॥ उभयत्वं समानातं सर्वशक्तः परात्मनः । सांकर्य जायते नेव न च दोपस्य संश्रयः न चास्य ज्ञानसंकोचः प्रकृति पर्यणामयत् । सूते सा महदादिम्यः प्राकृताण्ड नरोत्तम स चाशेपस्य जगतः प्राकृतस्य प्रयोजकः । महापुरुएनामाऽसौ सहस्राननशीपवान् ॥ सहस्र फरवावनिः संचिन्त्योऽस्ति मनीषिभिः । तस्य नामिसरोजातं पङ्कजं तु हिरण्म- यम् ॥ ५२॥ तस्मादमूचतुर्वक्त्रो ब्रह्मा लोकपितामहः । समस्तजीवजातानां निलयः पुष्करासनः ॥ तस्मादहं तामसानां जनकः समजायत । तस्य प्रसादात्रिजगत्संहरामि हराह्वयः ॥५४॥ मनुः समभवत्तस्माद्यस्तु स्वायंभुवाह्वयः । मनुष्याणामशेपेण धर्मानाह सनातनान् दक्षादयस्तथा चान्ये ये प्रजापतयोऽमवन् । तेभ्यो मरीचिरभवद्यः मृष्ट्याद्यो विलोक्यते मरीचे कश्यपो जातस्तस्मात्संस्थिरजगमाः । अदितेादशाऽऽदित्या दितेर्दैत्याः प्रकी- तिताः॥ ५७॥ दनोस्तु दनुजा जाता दानवा ये प्रकीर्तिताः। कद्रोः समभवन्स विनतायाः पतत्रिणः तथा चैकशफा जाता द्विशफोश्च परंतप । यादांसि सरितश्चैव पर्वताः सागरास्तथा ॥ पयः पितरो देवा मनवः सिद्धचारणाः । गन्धर्वाप्सरसो यक्षा रक्षोमूतगणाश्च ये॥ कलाः सर्वे भगवतो विष्णोरतुलतेजसः । शरीरभूता विज्ञेयाः पुरुषस्य महात्मनः आत्मा तु भगवानराजन्यः प्रविश्य प्रवृत्तिदः । उपास्यः स्थूलरूपेऽस्मिंस्तभेदधिया अस्य लोकस्य रक्षार्थ धत्ते विप्पार्महाकृतीः । यः समाराध्य पुरुपो याति नैर्गुण्यता. मयम् ॥६॥ प्रकृतेर्गुणविस्तारः सप्तावरणवेशितः । निर्गुणः पुरुषोऽन्योऽस्मादिच्याप्राकृतविग्रहः ॥ असंत्यातोऽपरिच्छिन्नो लोकातीतो ह्यकर्मकः । नित्यो हेयगुणातीतः पञ्चोपनिषदा. त्मकः ॥६५॥ असंख्यातोऽपरिच्छिन्नो मुक्तिस्थानमितीरितम् । प्राकृतामाकृती ह्येती बद्धमुक्तनिकेतनी अनयोर्लोकयो राजन्नाधारो भगवान्हरिः । स्थूलसूक्ष्मस्वरूपेण सर्व यत्रावतिष्ठते एतद्विशेषणाविष्टं ब्रह्म वेदान्तसंमितम् । मासकं सर्वकार्यस्य धारकं मुनिसत्तम ॥ ६८॥ येनेदं च यतश्चेदं यत्रेदं च यदात्मकम् । विश्वमेतन्महामागौ प्राप्यं भोग्यं तदेव हि ॥ गन्तव्यमथनं साक्षाद्देवो नः प्रणतेः पदम् । वयमेशकलाः सर्वे तदापत्तप्रवृत्तयः ।।७० ॥ स च स्वामी वयं दासा दासाः स्वामी स्वरूपतः । तस्यैवाहं स चास्माकमनन्याह: परस्परम् ॥१॥ चिदचिद्धि सजातीय साक्षादात्मतनौ स्थितम् । परमैकान्तिभिध्यविशिष्टं ब्रह्म केव- लम् ।। ७२॥ ईपणापनिर्मुक्ता बासुदेवकृतायनाः। उक्तानुसंधानपरास्तस्मिन्नेव विशन्ति ते ५७३॥ दा शरीरयन् । २ स पा. पशुजातय. 1 ३ स." तो सलावित्र.स. "चिद्विस । ॥ मुने ॥६२॥ ॥ स, ·१. दशमोऽध्यायः] बृहन्ब्रह्मसंहिता। १७५ हेयं मायिकमाज्ञाय हित्वा तन्मननोचितम् । आत्मानं तदसंश्लिष्टं ब्रह्ममावमुपागतम् ।। आत्मसर्वस्वरूपेण प्रेमातिशययोगतः । परमात्मानमात्मस्थं चिन्तयेत्तदवाप्तये ॥५॥ इति वेदान्तसिद्धान्त उपदिष्टो मयाऽनघो । निवर्तथामतोऽन्यस्मात्सिद्धार्थी द्वावपि प्रम॥७॥ ग्राहितो यो मया पूर्व मोहनाय सुर द्विपाम् । विवारम्मको वादो वादोऽन्यः कापि- लस्तु यः॥ ७॥ तं विहाय महात्मानाविदं ज्ञानं मयोदितम् । स्वी कुर्यातं विमोक्षाय नाव कार्या विचा- रणा॥ ७८॥ ताबूचतु: मगवन्यासुदेवस्य शरीरं समुदाहृतम् । सर्व यदि ह प किंचिरस्थूलसूक्ष्मस्वरूपतः॥७९॥ तद्भावनाशक्तिमतां विमूर्ति वद शंकर । केषु केषु च मावेषु चिन्त्योऽयं मगवान्हरिः ।। श्रीरुद्र उवाच- विष्णुत्रिविक्रमारपो यो ज्योतिपां रविरंशुमान् । मरीचिश्चन्द्रमा नागो वामदेवो महा- मुनिः ॥१॥ शंकरः पावकः स्वच्छः सामवेदो बृहस्पति । स्कन्दः कुरो मेरुश्च कामधेनुर्द्विजोत्तमः अकारः प्रणवो मन्त्ररत्नमष्टाक्षरो द्वयम् । गायत्री सागरो गङ्गा विरजा सरयूस्तथा यमुना चाथ कावेरी नारदः कपिलो मुनिः। उच्चैःश्रवा हयो नाग ऐरावत इति स्मृतः गरुडो नित्यमुक्ताश्च प्रह्लादो ध्रुव एव च । वरुणश्चार्यमा चैव कामः संकर्षणस्तथा । कालो मृगेन्द्रः पवनो रामः परशुधारकः । अवताराच मत्स्यायाः पुण्या मक्तास्तु सर्वशः ॥८६॥ गोवर्धनश्चित्रकूटो नरनारायणाश्रमः । येङ्कटादिः पुष्करश्च श्रीमवृन्दावन तथा सूकरात्यं महाक्षेत्रं नैमिषं च कुशस्थली । काश्ययोध्यापुरी वत्स नीलपर्वत एव च ॥ स्मृतिमधा धृतिः क्षान्तिासो विष्णुजनाश्रयः । स्वाचारवासनो यज्ञो राजाऽर्वा मरुतः सुतः॥८९॥ वसन्तो मार्गशीर्षश्च हरेरेता विभूतयः । असंरयाता मया राजन्द्विज वक्तुं न शक्यते । प्रधान घस्तु चवोक्तं नान्तो वर्षशतैरपि । प्रातः प्रातर्विभूतीनां स्मरणं पापनाशनम् ॥ यद्यविभूतिमत्सत्वं श्रीमदूजितमेव या। तत्तदेवावगच्छेतं विष्णुतेजःसमुद्भवम् ॥ ९२॥ इति श्रीबृहहह्मसहितायां चतुर्थपादे रुद्रगीताय नवमोऽध्यायः ॥ ६॥ आदितः श्लोकानां समयङ्काः--॥४५८१ ॥ ॥ अथ चतुर्थपाई दशमोऽध्यायः । राजोवाच- मगवन्देवदेवेश यदुक्तं भवताऽऽवयोः । ज्ञानं ब्रह्मस्वरूपस्य वाक्ष्यैः शोधकयोधः ॥१॥ । ब्रह्माद्वितीयं वैशिष्टयं कथं स्याद्वद विस्तरात् । फुतो ये दृश्यते तिमद्पे परमात्मनि ।

·१७८ नारदपश्चराधान्तर्गता- [१ चतुर्थपावे- अखण्डतैलधारावद्दधार गत्तसाध्वसः । अन्तर्दधे महादेवः पार्पदपवरैः सह ॥५२॥ सिद्धान्तं न्यायनिर्णीतं नानातर्कगणावृतम् । हित्वा मागतं धर्ममास्थितो गौतमो मुनिः ॥ ५३॥ अम्बरीपादिमुख्येभ्यस्तत्वमेतद्विधास्यति । परमैकानिकं धर्म दुर्लमं मुनिसत्तम ॥ ५४॥ आस्थितोऽहं हरेज्ञात्वा हरिसंतोपकारणम् । अस्यां च गन्दरद्रोण्यां वैष्णव वेपमुदहन।। मवन्तो मुनयः सर्वे श्रीमन्नारायणोदिते । सिद्धान्ते कृतसिद्धान्ताः प्रविशन्तु विमुक्तिदे भवद्भिः सह संवादों मया योऽयं प्रकीर्तितः। संहितेयं समारयाता भविष्यति हिताय वै सिद्धान्ते मामके विमा रहस्यं प्रवदामि वः। नामक्ताय प्रदातव्यं नास्तिकाय शठाय च विष्णुमक्ताय शान्ताय दातव्यं मुनिसत्तमाः । सिध्यन्ति हरिसंबन्धात्तीर्थानि नियमा यमाः॥ ५९॥ कर्माणि दानयज्ञाश्च स्वाध्यायो योग एव च । हरि विना न सिध्यन्ति काम्यान्यपि मुनीश्वराः ॥६०॥ तस्यैव शरणं भूत्वा हित्वाऽन्यत्साधनान्तरम् । मावयेचेतसा तस्य संबन्धं परमात्मनः ।। प्रपद्ये शरणं श्रीमन्नारायणपदाब्जयोः । इत्येकान्तित्वमालम्ब्य चेतसा भावयेन्मुहुः ॥ लोकयानां च नः स्वामी करिष्यत्येव सर्वथा । इति विश्वासमालम्ब्य भरन्यासं प्रव- तयेत् ॥ ६३॥ सामागं प्रणतो सर्वकर्माणि परिमावयेत् । प्रपद्ये शरणं श्रीमन्नारायणपदाब्जयो॥६४॥ उच्चारणमिदं साझं स्वाध्यायमनुभावयेत् । श्रीमत्मसादसेवा च भावयेत्सर्वभोजनम् ॥ सर्वतीर्थाभिगमनं पादतीर्थाभिपेचनम् । आचार्यसंनिधि तायद्भाययेदमृताम्युधिम् ॥ संसारतापशान्त्यर्थ महाविश्वासपूर्वकम् । प्रतिकृलजनावासं दावाग्निमिव संत्यजेत् ॥ इत्येवं गुह्यसंदेशः कथितो मुनिसत्तमाः । एतदर्थमिहाऽऽगन्य धृतं मौनयतं मया||६८ कृष्णात्रिगोत्रममवो द्विजः कश्चिदतन्द्रितः । ग्राहयिष्यति शिष्येभ्यः संहितां च मही- तले ॥६९॥ कृष्णानेयीति विरयाता भविता बझसंहिता । बृहत्पूर्वा महाभागा यस्यां धर्मः सना- तनः॥ ७०॥ य इमां संहितां पुग्यां सर्ववेदार्थगुम्फिनाम् । श्रद्धया पश्योपेता भविष्यन्ति समाहिताः तेपामैकान्तिकी मक्तिरचिरासमविष्यति । प्रोष्यन्ति पुण्यकालेषु तेषा नैवास्ति पात- कम् ॥ ७२॥ सर्वतीर्थपु यत्पुण्यं सर्वयज्ञेपु पत्फलम् । तत्फलं समवाप्नोति श्रुत्वेमां ब्रह्मसंहिताम् ॥ अधीत्य मुनयः सर्प प्रणिपत्य पितामहन् । गृहीत्वा वैष्णवी दीक्षा प्रजग्मुः सर्वतो. दिशम् ॥ ७४॥ हारीताद्याश्च मुनयः श्रुत्वेदं ब्रह्ममापितम् । प्रवर्तयामासुरिमे स्मृतीरेकान्तिनां प्रियाः ।। यस्मिन्नित्यसदेकधाम्नि भगवत्याम्नायगीतोदये स्थूलं सूक्ष्ममिद जगच सकलं सन्नामकं चाभवत् ।

·[१० दशमोऽध्यायः वृहवह्मसंहिता। यस्मादेव पुनः मरोहति जगद्दीमाद्यथैवाहर स्तस्मै श्रीपुरुषोत्तमाय हरये नित्यं नमः कुर्महे ॥ ७६ ।। यो विष्णुर्मजताममीष्टगतिदो गीतोऽपि नीतो मव- त्यये व्यग्रकरः करीन्द्रकरुणारा विराज विना। आयात्युन्मदमानराजमथने यः सापराधे जने नत्यैवामिमुखः प्रपच्छतु रति लक्ष्मीधरावल्लमः ॥ ७७ ।। इति श्रीनृहद्रमसहितायो चतुपादे भद्रगीतायो तत्त्वनिधयो नाम शिमोऽरयायः.. आदितः श्लोकानां समध्यङ्का:-॥४६५८॥ इति चतुर्थः पादः। नारदपञ्चरात्रान्तर्गता वृहद्ब्रह्म संहिता समाता ।