·No text on this page.

·श्री।
समासचक्रम्।
इदं पुस्तक
हरिप्रसाद भगीरथजी
इत्यनेन
मुंबय्यां
जगदीश्वर" यन्त्रालये
मुद्रितम्
आश्विन शुक्ल ११ संवत १९५८ सन् १९०१.

·श्री। श्रीवेङ्कटेश्वरायनमः। समासचक्रम्। ॥ श्रीगणेशाय नमः॥ ॥ षोढा समासाः संक्षेपादष्टाविंशतिधा पुनः॥ नित्यानित्यत्व- योगेन लुगलुक्त्वेन च द्विधा॥१॥ तत्राष्टधा तत्पुरुषःसप्तधा कर्मधारयः॥ सप्तधा च ब- हुव्रीहिईिगुराभाषितो द्विधा ॥२॥ द्वंद्वोऽपि द्विविधो ज्ञेयोऽव्ययीभावो द्विधा मतः॥ ते- षां पुनः समासानां प्राधान्यं स्याच्चतुर्विधम् ॥३॥ चकारबहुलो इंहः सचासौ कर्मधार- यः ॥ यस्ययेषांबहुव्रीहिः शेषस्तत्पुरुषःस्मृ- तः॥४॥ कर्तृकर्मक्रियायुक्तः प्रयोगः स्या- सकर्मकः ॥ अकर्मकः कर्मशून्यः कर्मद्वन्दो ·समासचक्रम् द्विकर्मकः॥५॥ अथ बालबोधार्थ प्रयोग- विधिः कथ्यते॥ प्रयोगाः पंचविधाः॥सक- मकोऽकर्मकः कर्मणि भावे हिकर्मकश्चेति भेदात् ॥ सकर्मकप्रयोगो यथा॥ कृष्णो भ- तान् रक्षति ॥१॥ अकर्मकप्रयोगोयथा॥ कृष्णस्तिष्ठति ॥२॥ कर्मणिप्रयोगो यथा ।। विष्णुना प्रपंचःक्रियते ॥ ३॥भावे प्रयोगो यथा ॥ कृष्णेन स्थीयते ॥४॥हिकर्मकप्रयो- गो यथा ॥ योधरामन्नं दुदोह ॥५॥ इति प्र- योगविधिः ॥ अथ समासविधिः कथ्यते ॥ समासाः षड्डिधाः तत्पुरुषः कर्मधारयो ब- हुव्रीहिदिगुहद्रोऽव्ययीभावश्चेति भेदात् ॥ तल्लक्षणानि तु ॥ पूर्वपदार्थप्रधानोऽव्ययीभा- वः॥उत्तरपदार्थप्रधानस्तत्पुरुषः ॥ उभयप- दार्थप्रधानो द्वंदः ॥ अन्यपदार्थप्रधानो बहु-

·समासचक्रम्
व्रीहिः॥ द्विगुकर्मधारयौ तत्पुरुषभेदौ। समा-
सार्थावबोधकं वाक्यं विग्रह इति॥ तत्राष्टधा
तत्पुरुषक्रमः ॥ प्रथमातत्पुरुषो द्वितीयातत्पु-
रुषस्तृतीयातत्पुरुषश्चतुर्थीतत्पुरुषःपंचमीत-
त्पुरुषः षष्ठीतत्पुरुषः सप्तमीतत्पुरुषो नञ्त-
त्पुरुषश्चेति ॥ तत्र प्रथमातत्पुरुषो यथा ॥
अध पिप्पल्याः अर्थपिप्पली॥
पूर्व कायस्ये-
ति पूर्वकायः॥ १॥ द्वितीयातत्पुरुषो यथा॥
कृष्णं श्रितः कृष्णश्रितः॥ ग्रामंगतो ग्राम-
गतः ॥ कांतारमतीतः कांतारातीतः॥२॥
तृतीयातत्पुरुषोयथा ॥ शंकुलया खंडः शंकु-
लाखंडः धान्येनार्थों धान्यार्थः ॥ मासेन
पूर्वो मासपूर्वः ॥३॥ चतुर्थीतत्पुरुषो यथा॥
यूपाय दारु यूपदारु॥ कुंडलायहिरण्यं कुंडल-
हिरण्यम् गुरवे दक्षिणा गुरुदक्षिणा ॥ ४ ॥

·समासचक्रम् पंचमीतत्पुरुषो यथा॥ अर्थात अपेतःअर्था- पेतः ॥ सिंहात् भयं सिंहभयम् ॥ वृश्चिका- तु भीः वृश्चिकभीः ॥ ५॥षष्ठीतत्पुरुषो य- था। कृष्णस्य भक्तःकृष्णभक्तः ॥ आम्रस्य फलं आम्रफलम् ॥राज्ञः पुरुषो राजपुरुषः॥ ॥६॥ सप्तमीतत्पुरुषो यथा ॥ अक्षेषु शौंडः अक्षौंडः ॥ कर्मणि कुशलः कर्मकुशलः ॥ विद्यायां निपुणः विद्यानिपुणः ॥ ७॥ नञ्त- त्पुरुषो यथा ॥ न ब्राह्मणः अब्राह्मणः ।। न वृषभः अवृषभः॥ पापाभावः अपापम् ॥ धर्मविरुद्धोऽधर्मः॥८॥ इति तत्पुरुषः॥अथ कर्मधारयः कथ्यते ॥ स च विशेषणपूर्वपदो विशेष्यपूर्वपदोविशेषणोभयपद उपमानपूर्व- पदउपमानोत्तरपदः संभावनापूर्वपदोऽवधा- रणापूर्वपदश्चेति भेदात्सप्तविधः। तत्र विशेष- ·६ समासचक्रम् णपूर्वपदकर्मधारयो यथा॥ कृष्णश्चासौसर्प- श्च कृष्णसर्पः॥ कृष्णौ च तौ सपौ च कृष्ण- सौ ॥ कृष्णाश्च ते साश्च कृष्णसर्पाः रक्ता चासौ लता च रक्तलता॥रक्ते च ते लते च रक्तलते ॥ रक्ताश्चताः लताश्च रक्तलताः॥ नीलं च तत् उत्पलं च नीलोत्पलम् ॥नीले च ते उत्पले च नीलोत्पले॥ नीलानि च तानि उत्पलानि च नीलोत्पलानि ॥१॥ विशेष्यपूर्वपदः कर्मधारयो यथा ॥ वैयाक- रणश्चासौ खसूचिश्च वैयाकरणखसूचिः॥ गोपालश्चासौ बालश्च गोपालबालः॥२॥ विशेषणोभयपदः कर्मधारयो यथा ॥ शीतं च तत् उष्णं च शीतोष्णम् ॥३॥ उपमा- नपूर्वपदः कर्मधारयो यथा ॥ मेघ इव श्या- मो मेघश्यामः कंबुवत् ग्रीवा कंबुग्रीवा ॥ चंद्रवत् मुखं चंद्रमुखम् ॥४॥ उपमानोत्तरप- ·समासचक्रम् ७ दः कर्मधारयो यथा॥ पुरुषव्याघ इव पुरुष- व्याघ्रः नरः सिंह इव नरसिंहः॥ ५॥ सं- भावनापूर्वपदः कर्मधारयो यथा॥ गुणः इति बुद्धिः गुणबुद्धिः ॥६॥ अवधारणापूर्वपदः कर्मधारयो यथा॥ विद्यैव धनं विद्याधनम् ॥ अविद्यैव शृंखला अविद्याशृंखला॥७॥म- ध्यमपदलोपी समासो यथा ॥ शाकप्रियः पार्थिवः शाकपार्थिवः ॥ देवपूजको ब्राह्मणः देवब्राह्मणः॥इति कर्मधारयः अथ बहुव्रीहिः कथ्यते ॥ सच द्विपदो बहुपदः सहपूर्वपदः संख्योत्तरपदः संख्योभयपदोव्यतिहारलक्ष- णो दिगंतराललक्षणश्चेतिभेदात्सप्तविधः ॥ तत्र द्विपदबहुव्रीहिर्यथा॥चित्राः गावो यस्य सः चित्रगुःगोपः॥ प्राप्तं उदकं यं सः प्राप्तो- दको ग्रामः॥भुक्तं ओदनं येनसः भुक्तौदनो- ·समासचक्रम् भूपः ॥ निर्जितः कामो येन सः निर्जित- कामः शिवः ॥ विभक्तं धनं यैस्ते विभक्त- धनाबंधवः॥ दत्तः सूपो यस्मै सः दत्तसूपो ब्राह्मणःउद्धृतं धनं यस्मात्तत् उद्धृतधनं कुंडम् ॥चक्र पाणौ यस्य सः चक्रपाणिः हरिः। कर- स्थितं धनं यस्य सः करस्थितधनो वणिक्॥ पुष्पिता द्रुमाःयस्मिन् सः पुष्पितद्रुम आरा- मः ॥ बहवो यज्वानो यस्यां सा बहुयज्वा शाला ॥ पुष्पिताःद्रुमाः यस्मिन् तत् पुष्पि- तद्रुमं वनम् ॥खरस्य मुखमिव मुखं यस्य सः खरमुखस्तुरगः ॥ उष्ट्रस्य मुखमिव मुखं यस्य सः उष्ट्रमुखो यक्षः॥उच्चर्घटो यस्याःसा उच्चैर्घटा नारी॥ अंगगात्रोदरस्तनकंठौष्ठदं- तमुखाक्षिकेशाः स्त्रियां बहुव्रीहौ ईबंता भवं- ति ।। ते च यथा ।। सुंदरं अंगं यस्याःसा सुं- दरांगी। शोभनं गात्रं यस्याः सा सुगात्री ।।

·९ समासचक्रम् कृशं उदरं यस्याःसा कृशोदरी॥ चारू स्त- नौ यस्याः सा चारुस्तनी ॥ इंदीवरे इव अक्षिणी यस्याः सा इंदीवराक्षी ॥ कंबुरिव कंठो यस्याःसा कंबुकंठी॥ कुटिला केशाय- स्याःसा कुटिलकेशी॥इतरेषांअंगादिवाचका- नांस्त्रीत्वेऽपि आबंतत्वमेव ॥ चारुदेहा विस्तृ- तालका आवृतकुचा कुंददशनेत्यादि ॥ उरु- पृथुलघुबहुपटुक्रजुस्वादुचारुमृदुशब्दानां स्त्री लिंगविशेषणत्वे ईबंतत्वमपि ॥ यथा॥ मृ- ही शाटी लध्वीभाषेत्यादि॥ इति द्विपदबहु- व्रीहिः॥बहुपदो यथा॥अधिक उन्नतःअंसो यस्य सः अधिकोन्नतांसः॥ सहपूर्वपदो य- था॥ सह कृष्णेन वर्तत इति सकृष्णः॥सह पुत्रेणवर्तत इति सपुत्रः ॥ रामेण सह वर्तत इति सरामः ॥ संख्योत्तरपदो यथा ॥ दशा- ·१० समासचक्रम् नां समीपे ये संतिते उपदशाः॥ संख्योभ- यपदो यथा॥द्वौ वा त्रयो वा हिताव्यति- हारलक्षणो यथा ॥ केशेषुकेशेषु गृहीत्वा इदं युद्धं प्रवर्तत इति केशाकेशि युद्धम् ॥ दंडैदैडैः कृत्वा इदं युद्धं प्रवर्तत इतिदंडादंडियुद्धं ॥ दि- गंतराललक्षणो यथा ॥ दक्षिणस्याःपूर्वस्या- श्च दिशोर्यदंतरालं सा दक्षिणपूर्वा ॥ इति बहुव्रीहिः॥अथ द्विगुः ॥ द्विगुसमासो द्विवि- धः एकवद्भावी अनेकवद्भावी चेति ॥ एकव- द्भावी द्विगुर्यथा ॥त्रयाणां शृंगाणां समाहा- रस्त्रिशंगम् ॥ पंचानां फलानां समाहारः पं- चफली ॥ अनेकवद्भावी द्विगुर्यथा ॥ सप्त च ते ऋषयश्च सप्तर्षयः अथ हंदः॥ हंहोऽपि द्विविधः इतरेतरसमाहारभेदात् ॥ इतरेत- रबंदो यथा ॥प्लक्षश्च न्यग्रोधश्च प्लक्षन्यग्रो- धौ॥रामश्च कृष्णश्च रामकृष्णौ। समाहार- ·समासचक्रम् ११ हंद्रो यथा ॥हरिश्च हरश्च गुरुश्च एषां समा- हारः हरिहरगुरुः॥ प्राणितूर्यसेनांगानां इंदै- कवद्भावः ॥ प्राण्यंगे यथा ॥ पाणी च पादौ च मुखं च पाणिपादमुखम् ॥ तूयोगे यथा ।। मादगिकश्च वैणविकश्च मादगिकवैणविक- म् ॥ शंखश्च पटहश्च शंखपटहम् ॥ सेनांगे यथा॥राजन्याश्च रथाश्च अश्वाश्च राजन्यर- थाश्वम् ॥ इति इंदः॥अथाव्ययीभावः।।स यथा ॥ तटं तटं प्रत्यनुतटम्।।गिरिंगिरिं प्र- त्यनुगिरि ॥क्रममनतिक्रम्य वर्तत इति यथा- क्रमम् । वेलायामित्यधिवेलम् ॥ कुंभस्य स- मीपे वर्तत इत्युपकुंभम् ॥ मक्षिकाणामभावो निर्मक्षिकम् ॥ हिमस्य अत्ययःअतिहिमम् ॥ अव्ययीभावस्याव्ययत्वात्रिषु लिंगेषु समानं रूपम् ॥ इति षट्समासा निर्णीताः ॥अथ ·समासचक्रम् लुक्समासोऽलुक्समासश्च ॥ लुक्समासो यथा॥ तनुरेव लता तनुलता ॥ कृष्णा एव मेघाः कृष्णमेघाः॥अलुक्समासो यथा॥ वने चरतीति वनेचरः॥ पंके रोहतीति पंकेरुहम् ॥ मत्वर्थीयादयो यथा॥बुद्धिरस्यास्तीति बु- द्धिमान॥धनमस्यास्तीति धनवान् ॥धीरस्य भावो धीरता ॥ जनानां समूहोजनता॥घ- टस्य भावो घटत्वम् ॥ वृक्षशाखा तत्पुरु- षः श्वेताश्वः कर्मधारयः॥रक्तवस्त्रो बहुव्री- हिहश्चंद्रदिवाकरौ १॥ यलिंगं यह- चनं या च विभक्तिर्विशेष्यस्य ॥ तल्लिंगं तहवचनं सैव विभक्तिविशेषणस्यापि ॥ ॥२॥ सदृशं त्रिषु लिंगेषु सर्वासु च विभ- क्तिषु॥वचनेषु च सर्वेषु यन्न व्येति तदव्यय- म् ॥३॥ आदौ कर्तृपद वाच्यं द्वितीयादिप- ततः॥ क्वातुमुन्ल्यपूच मध्ये तु कुर्यादंते दं ·समासचक्रम् १३ क्रियापदम् ॥४॥ अथ कारकमुच्यते॥ क- र्ता कर्म च करणं संप्रदान तथैव च ॥ अपा- दानाधिकरणमित्याहुः कारकाणि षट् ॥५॥ निर्देशे प्रथमा प्रोक्ता सैव चामंत्रणेष्वपि ॥ द्वितीया कर्मणि प्रोक्ता तृतीया कर्तृकरणयोः ॥६॥ज्ञानज्ञाप्येऽगविकारे हेतावपि च इ- ष्यते॥तादर्थ्य संप्रदाने चचतुर्थी स्याच्च स- र्वदा ॥७॥ हेत्वपादानयोः पंचमी षष्टी तु क- र्तृकर्मसंबंधे ॥ अधिकरणनिमित्तेसति सप्त- मी स्याञ्च विषयेऽपि ॥८॥ यदा कर्तरि प्रथ- मा स्यात्कर्मणि द्वितीया तदा॥ यदा कर्तरि तृतीया स्यात्कर्मणि प्रथमा तदा ॥९॥वि- शेषणं पुरस्कृत्य विशेष्यं तदनंतरम् ॥ कर्तृक- मक्रियायुक्तमेतदन्वयलक्षणम्॥१०॥ प्रथ- मांतस्तृतीयांतः षष्ठयंतः कर्ता ॥ द्वितीयांतं ·समासचक्रम् षष्ट्यंतं कर्म ॥ तृतीयांतं करणम् ॥ चतुर्थ्यंत संप्रदानम् ॥ पंचम्यंतमपादानम् ॥ षठ्यर्थः संबंधः॥ सप्तम्यंतमधिकरणम् ॥ इति कार- काणितो ते तीत्या ते ती॥॥त्यातें त्यां ते त्याप्रत त्यांप्रत तीतें त्यांतें तीप्रत त्यांप्रत ॥२॥त्याने त्याणे तेणें त्यांनी त्यांणी त्यांहीं तेणेकरून त्यांकरून त्यांहींकरून त्याशी त्यांशी त्यासहवर्तमान त्यांसहवर्तमान त्या- सह त्यांसह तिने तिणें तीकरून तीणेकरून त्यांकरून तिशी त्यांशी तीसह त्यांसह ॥३॥ त्याकारणे त्यांकारणें तीसाठी त्यांसा- ठी तदर्थ ॥४॥ त्यापासून त्यांपासून त्याहू- न त्यांहून त्यास्तव त्यांस्तव त्यापेक्षा त्यांपे- क्षां तीपासून त्यांपासून तीहून त्यांहून ती- स्तव त्यांस्तव तीपेक्षा त्यांपेक्षां॥५॥त्या- चा त्यांचा त्यास त्यांस तिचा त्यांचा तीस ·समासचक्रम् त्यांस॥६॥ त्याचेठायीं त्यांचेठायीं त्याम- ध्ये त्यांमध्ये त्यांच्यामध्ये त्याजमध्ये त्यां- जमध्ये त्यांत त्यांच्यांत त्याविषयी त्याच्या- विषयी त्याजविषयी त्यांविषयी त्यांच्यावि- षयी त्यांजविषयी त्या निमित्त त्याच्यानिमि- त्त त्याजनिमित्त त्यांनिमित्त त्यांजनिमित्त तो- असतां ते असतां तिचेठायीं त्याचेठायीं ती मध्ये तिच्यामध्ये तिजमध्ये त्यामध्ये त्यां- च्यामध्ये त्यांजमध्ये तींत तिच्यांत त्यांत त्यांच्यांत तीविषयीतिच्याविषयी तिजविष- यी त्यांविषयी त्यांच्याविषयी त्यांजविषयी तीनिमित्त तिच्यानिमित्त तिजनिमित्त त्यांनि मित्त त्यांच्यानिमित्त त्यांजनिमित्त ती अस तां ते असतां ती असतां॥७॥हे अरे अगा अहो हो भो हे अगे गेअहो हो भो हे॥ सं बोधनम् ॥ इतिसमासचक्रं समाप्तम् ॥

·नाम ४ १ ४ १ जाहिरात । किं. डा. म. सिद्धान्तचन्द्रिका मुबोधिनीटीका और तत्त्वदीपिकाटीकासे सहित सारस्वतचन्द्रकीतिटीकासहित सिद्धांतकौमुदी अष्टाध्यायी, गणपाठ, धातुपाठ, लिङ्गानुशासन पाठ, अक्षर मोठा जिल्द अति उत्तम अष्टाध्यायी, सूत्रपाठ रघुसिद्धांतकौमुदी टिप्पणसहित - ४ सम्पूर्ण पाठको और विद्यानुरागी महाशयोंसे निवे- दन है कि इस पुस्तकालयमें संस्कृत अथवा भाषाकी नीति काव्य नाटक उपन्यास वैद्यक वेदान्तादिकी पुस्तकें सर्वदा समयपर तैयार रहती हैं. जिनको आव- श्यकता हो मंगावे यदि सूचीपत्र देखनेकी इच्छा हो तो निम्न लिखित ठिकाने परसे मंगवाना। हरिप्रसाद भगीरथजीका पुस्तकालय-कालकादेवीरोड़ रामवाड़ी मुंबई,

·No text on this page.