·सिद्धान्तशिरोमगरन्तर्गतगगिताध्यायस्य प्रकरणानामनुक्रमणिका । ... १ ... ... ... ... ... ... ... ... अथ मध्यमाधिकारी कालमानाध्यायः।- प्रकरणम् पृष्ठाझा: पड़तयः। पच मजलाचरणम् पथ सिद्धान्तस लक्षणं प्रशंसा च पच सयस भचक्रय चलनम् ८ पथ कालस्य प्रवृत्ति: २१ पष कालमानाना विभागा, अथ मौरदेव चान्द्र पिघासावननाक्षवमानानि २५ पथ ब्राप्रमानम् अथ वाईस्पत्यमान मानुष्यमानं सक्षत्यव्यवस्था च १४ १.२ अथ मध्यमाधिकार भगणाध्यायः।- पथ यहमन्दीचचलीचयापाताना भयथा: पथ भभमा: २१ पच सूर्याशाशान्द्राहाश २२ १ अथ कुदिनानि एर पचाधिमासा न्यूनाहाय पथाधिमासेन्दुदिनावमादीनि प्रकारान्तरण २५ पथ चन्दमामा दिमधयाय प्रकारान्तरण २३ अध ग्रहानयनाध्यायः।- पचागंणामयनम् २४ अथ यहानयनम् २५ पथानाले श्मशेषान्द्रानयनम् অধিনান্তাষাখা বালিয়ন १ इदानी मध्यमयहादगंणानयमम् দীঘা কমল ... ... ... २२ ... . १८ ... ... ... ... २५ aar ·[.. ] पृष्ठाता. पड्कायः॥ १२ ... प्रकरणम् पथ कलिगतादर्गणादिकम् पथ कलिमुखएकाः अथ कवाध्यायः।- १२ १६ ... षषखकक्षा २२ ... ... ... ... ... २२ ... ४ ... .. 2 ... २२ ... ९८ ... ४० २ ४१ ... १२ ... ४२ ... ४१ पथ ग्रहकता' एवं सिंहे ग्वीम्दुक भकक्षायाय मानम् पथ यहतियाजमानि पथ कक्षामकारीष महानयमम इदानी विशेषमार अथ प्रत्यग्दशादिः ।- जवादी सावनदिमा प्रकारायन इदानी चयाहामा प्रकारवयेण पथ प्रकारमयेन गताधिमाधान डिचाइ प्रदानी दिनाद्येन विनाप्यम्दाधिपानयनम् रदानीमवर्मविनायवमर्गपटिका पाह पपरयन्दान्तयामपनमा इदानीमपिापदिनानि इदानीमहर्गणानयनम् दानों रयानयनम् अर्थ चन्दानयनम् अध भीमामयनम् अथ बुधघलानयमम् पथ गुरौरानधनम् अपनचलानयनम् पथ गनेरानयनम् अथ विधञ्चानयनम् पधपातायनम् पथ यानयनम् पथ दिमातिसाधनम् ... ४३ .. ४४ . - N . . १० ... G ४१ ४ १४ १. ५० -- ५० ८ ...

·[20] ५. ... F ४ ... ... । . ... ... ... ७ ... अथ अधिमासादिनिर्णयः।- प्रकरणम् पृष्ठाडा: पड्काय ।। इदानीमहर्गणादी विशेषमाह १ अथाधिमासक्षयमासलक्षणम् अथ मध्यगतिसाधनाधिकारः।- इदानी भूपरिधि तत्स्फुटीकरणं मध्यरेखाचा ... अथ देशान्तरमाह अथ यहाणा वीजकर्म पून १२ अथ ग्रहस्पष्टीकरणाध्यायः।- भईयाकारणं तरखण्डानि, उल्क मज्याखण्डानि च इदानीं ज्यासाधनम् ६२ अध धनु.करणम् ६२ १८ परमक्रान्तिज्या लघुज्याखण्डानि, तेन ज्याधनसाधनचाइ १ पथ भीग्यखण्डस्पष्टीकरणम् (४ पथ केन्द्र सती अनसुनकीटोना कल्पनामा पवयदर्शनम् पथ मन्दपरिधीनार ६७ चय मौमादीनां चलपरिधीनाई ६७ १४ पथ भुजकीयोः फलानयनम् ६ इदानी कपनयनं प्रकारचतुष्टयेन प्रतिहसमद्भिः... १५ * नीचौचालनिः इदानीमर्केन्दी: फलानयनलघुज्यया लघुप्रकारणा इदानीमन्दीतिस्पष्टीकरणम् इदानी भीमादीनां शीघ्रफलानधनम् २३ अथ यहस्पष्टीकरणमा पथ भीमादीनां गतिस्फुटीकरणम पप गते मीघ्रफलमा • पव घेवट नम् शीतगतिफलस्वदूषणमा . ... ... ... -- ... . 0. ... ... ... ०३ ७४ 10- . ०४ 8 Co ३ ... .. २ १३ .

·[ . ] प्रकरणम् पृष्ठाडा: पतयः। ८५ पपवातासम्भवमाह ... r. . २४ .. ८५ .. १५ ... CO १२ ... म दानौमुदयाससम्भवमाड पय स्फुटयज्ञामध्ययानयनम पथ पञ्चज्यासाधनम् पथ दिमराधिमाममा पप यहा चरकर्मा पथ लडीदयसादनं प्रशारक्येष पथ नियनातानमूनाइ अथ ने पुण्याय हीराद्युदया: अध भुनान्तरकर्म पोदयातरकर्म पथ तिथिकरणभयोगानो साधनम् दर .. ... ~ ... १ ... ... ... १. घननकम ... २० ... ... स ... १०० १०१ DO १०२ ... ... १०४ २२ अध स्फुटयस तत्कालिकोकरणम् पथ शूधनचवानयनम् अथ यहाणां राथिमकान्तिमान भादौना सन्धिमानन अथ विप्रशाधिकारः।- पथ समसाधनम्... पथ प्रारकालानयनम् अथ दिक्साधनम् पच हायात: कर्ण, कर्णात् शयाचार पथ पललस्वादिसंज्ञा पचारक्षेत्राणि एकस्य भुजकोटिक्कर्ष परस्परमन्येषां तदामयनप्रकारा: पथ दिनियमेन छायाऽऽनयनाथ कीएमडीरामयनम् पथ दिनाईगडः मकारयेन अथान्यानो इति इलेशाच्यामाइ प्रधान्यातिभ्यां दिनाशः पप दिनाऽगज्यामाइ प्रकारवयेण ... २१ ... १०० ४ ... १०७ १० ४ ११४ १ १४ ... .. ११८ ...

·[ . ] ... ... .. ... ... ... ... ... .. ... . 7. ... ... प्रकरणम् पृष्ठाडाः पड्कायः। पथ छायाकांवाह १२० अथ ममहसकर्णः १२१ १८ अधीनमाल कर्णमध्यकर्ष: १९२ অদ্যবিদ্যায়াম: १२३ रदानी तदर्थ दिग्ज्यामा १२४ ३ पछादिच्छायाऽऽनयनमाज १२४ १२ अथ कालनियमेन दायामयनम् ३ पटान्त्याचीरानयमन १ परममा उन्नतकालातकालाश १२२ पथेष्टमयमा पथ हायातः कालन्नानम् १२९ पथ हायातोऽनियनम् १४२ ५ पचकालिनाने सति पल जानम्... १४३ पथ हायाती भुनभानम् १४२ ८ पच मण्डलपत्रः १४ १ इदानीमिष्टभापत्रः १५४ ८ पचमलकयम् पविलीकमप्रकारमाह २ पथ से विलीकमार्थमा पथ पर्वसम्भवाधिकारः।- बघ सम्मानमार पच मूर्धयाचे विशेष पथ चन्द्रग्रहणाधिकारः।- रयानीमनी: कचायामाका १० पच योगमायककांश पाटीकरमा कलाकर्षमा २०० पप योजनामा मुटत्वमा १०१ बचपीजगरियाबाट १०१ पपयोजनामावालाहरपामार १०९ •नम् १०२ धविचेपामयम् १०1 ... ... C ... ... १ . ... ... ... ... ... 4.

·[.] पृष्ठाडा: पक्रयः। १०४ ... 4- २०० १०० .. १०८ १ ... १०८ १०८ १८० २० १८० २२ ... ११ ... १८१ १८१ १९ ... १७ प्रकरणम् पष यहणे सामप्रमाग्यमार भय स्थितिमहंथोरानयनम् अथ म्फुटीकरणमा • पत्र वदनम् पघटकालभुजामयमम् अधकधिमा अथ यासानत्कालघानमाह • पव क्षेवदर्शनम् पथ स्पोदिव्यवस्थितिमाह पथ वलूनानयनमाह इदानीमायनं बल नमाज इदानी स्फुटबलनार्थमा इदानीमगुललितार्थमाह इदानी वलनादौनामङ्गलीकरणमाइ इदानी परिस्लेखमा • घन चैवदर्शनम् रदानौसन्यथा मम्मीलनीन्मीलनादिपरिलेसुमार... •व परिलतः इदानीमिष्टयामार्थमा • पद क्षेवदर्शनम् इदानी यासात् कालानयनं परिलेसैनवाद पथ ग्रो वर्षमा पथ पदिश्यानादेयानाह अथ सूर्यग्रहणाधिकारः।- पथ लम्बनस्य मावाभावक्षनर्णत्वाथमिनिकलव्यता पथ लम्बनप्रयोजनमा •व देवदर्शनम् पच सन्मकारण सम्बनम् • पक्ष घेवदर्शनम् १६३ १६३ .. १० . १६४ १६४ १ १८८ १४ १८६ ५ १८८ १४ १२ ... ... २८ १८१ १९० ३ १९८ है ... ... २२ .. २०१ २ ...

·[ 1 ] ४ ... २०४ ४ ... .. ... ... प्रकरणम् पृष्ठाडा: पडतोय,। पथ नत्यर्थ मन्दोकोपावाह २०२ अध दृक्तेपात्रतिसाधनम् २०३ पथ स्फुटनीवानयनमा पथ स्थूल लम्बनावनती सुखार्थमाह २०४ २१ पप वर्णमुक्तिसम्मोलनोन्मीलनकालार्थमाह अथ ग्रहकायाऽधिकारः।- चादी यहवित्रीपामध्यमानाइ १५ दानों यहवियेपानयनमा रदानी क्रान्तिसम्कारयोग्यतालपणमन्यत् स्फुटीकरणं दामीमायनहकर्मा इदानीमहकर्मा २१५ रानीमुदयास्तस्नु प्रथी सरूप प्रयोजनधार २२० पर यहथ हयाम्नलघषमा २२१ पधाया यह धुगनमा २२१ पथ काले. स्फुटत्वं कृत्वा छायामाधनातिदेशमा २२९ अथ ग्रहोदयास्ताधिकारः।- पादी नियोदयानोर्गत गम्यनमा १० इदानों तदारघटिकासानमार २२५ हामीमा मनभान यादयामीसदमा दामी बुधपक्रयोतिषमा सदामी मामा २१० दामीभिरकामामामयनम् पघानयोतिप्यतामा प्रय गोसत्यधिकार।- भादीमा मानायचा १२१ ए ... ... ... . ... ... ४ . दा ११ का ·[ . ] पृष्ठाडाः पतयः। २२५ २३ २२० ... ११ .44 ९३६ २३९ ३ ... २. ... ... २४३ २१ २४४ २४५ ... २८ ... २४८ २४० प्रकरणम् पथ चन्द्रम्य संस्कारविशेषमा र परिम्खमूवमा पये परिलेखमा +पा क्षेवदर्शनम् स्वमतं दृदयितुं दृष्टान्नमाह अथ ग्रहयुत्यधिकारः।- भादौ रहाण मध्यमविवान्याद पथामा स्फुटीकरणमा बदामों युतिकानार्थमाह एव प्यूल कालमानीय सूमाघमारु पथरचितीसरासरजानार्थमारु... अपभेदयोगलम्बममानार्थमाइ अथ भनइयुत्यधिकारः।- अप भयह युति: तव ध्रुवकामार पच भामा गररांगाना पटिका चार पच युतिकालज्ञानाप्रमार पच युतिम्मन भामामुदयासकालमा प्रय पासाधिकारः।- पधाग्यमीलायनमबिप्रतिपादनार्थमार पचपदम विशेषमायाचना पप भाचारोन कानिसायमसभवनानमा पच म्यतिपात- मनपी: मभषमा पप तथान्कामात् कानिलाम्पस तिष्यप्रतिपादनाचंमार पच मतमम्दश कानिमाणकामश परिधामम দাদখালীঘালালালালামা परिपतीमा बापमानात पर पानीमा २४८ १६ ... ... ... ... .. ... २५२ १२ .. . ४ ८ ... .. ०१ १०४ ... ... २०५ २०० ... ...

·वासनाभाष्यसहितः गणिताध्यायः । (योमडास्कराचार्यविरचित सिद्धान्तशिरोभयो रन्तर्गतः।) जयति जगति गूढानन्धकार पदार्थान् जनघनघणयायं व्यञ्जयनात्मभाभिः । विमग्नितमनमा सहामनाऽभ्यासयोगः अपि च परमतत्त्वं योगिनां भानुरेकः ।। जयति सर्वोत्कण वर्तते। कः? अयं भानुः सूर्य:। किंविशिष्टः ? एक: अद्वितीयः । किं कुर्वन् ? व्यञ्जयन् प्रका- शयन् । कान् ? पदार्थान् । फाभिः १ प्रात्मभाभिः स्वदीप्तिभिः । क? जगति । किंविशिष्टान् पदार्थान् ? गूढ़ान् अदृश्यान्। कास्मिन् सति ? अन्धकारे सति । कया हेतुभूतया ? जनघन- घणया। घना चासौ घृणा च धनघणा जनानां घनघणा जनघनणा तयेत्यर्थः । न केवनं घटपटादीन् पदार्थान् व्यनयन्, अपि च परमतत्त्वं परब्रह्म। केपाम् ? योगिनाम् । कथंभूतम् १ कलुषितमनोभावादनानरूपेण तमसा अति- गूढम्। किंविशिष्टानां योगिनाम् १ विमलितमनमा निर्मली- कृतचेतमाम् । कैः। महासनाऽभ्यासयोगः । मतो ब्रह्मणो तस्याः अभ्यामयोगाम्तरमलीलतचेतसां योगिनां परमतत्वं व्यञ्जयवेको रविश्व राजते।- अथ निजशतशा तमादात् पदार्यान् शिशुजनणयाई ध्यतयाम्यव गूढ़ान् । वासना सहामना ·२ गणिताध्याये -- विमलितमनमां महामनाभ्यामयोगः हृदि भवति यधैषां तत्त्वभूतार्योध: । वासनाऽवगतिौलानभिन्नस्य न जायते । व्याख्याताः प्रथमं तेन गोले या वियमोक्तयः ।। तवादी तावदभीष्टदेवतां मनोवाकार्यनमस्कृत्य तस्याः सकाशादभोटार्थस्याऽऽशंसनमाह ।- यव वातुमिदं जगज्जलजिनीबन्धौ समभ्युद्गते ध्वान्तसविधी विधीतविनमनिःशेपदोपोचये। वर्तन्ते वातवः शतक्रतुमुखा दीव्यन्ति देवा दिवि द्राङ् नः सूतिमुवं व्यनक्तु स गिरं गीर्वाणवन्द्यो रविः ॥१॥ व्यनता प्रकाशयतु । कः ? सः । स कः? रविः सूर्यः । काम् ? गिरं वाचम् । केपाम् ? नः अस्माकम् । किंविशिष्ट वाचम् ? सूक्तिमुचं सूक्ति मुञ्चतीति सूक्तिमुक् तां सूति- मुचम्। कथम् ? द्राक् भाटिति। किंविशिष्टो रविः ! गीवाणवन्यः। गीर्वाणा देवास्तैर्वन्ध पति गोगिवन्यः । पुनः किंविशिष्टो रविः ? यत्र यस्मिन् रवाविदं जगत् वातं रक्षितुं निशि मृतपतितमिवोत्थापयितुं समभ्युहते- ऽस्यां पृथिव्या समभितः समन्तादुहते सति वर्तन्ते प्रवर्तन्ते । के ? कातवः यज्ञाः ; पञ्च महायन्ना दर्शपोर्णमासयागज्योति- टोमादय.। यदा यदा स भगवान्टेति तत्र तत्र तदा तदा यज्ञाः प्रवर्तन्त इलर्धः। ममभ्युदत इत्येवं बदताऽऽचायेगोदितहोमिनामेव पक्षोऽङ्गीकृत इति नाशङ्क- नीयम् । यतोऽनुदितहोमिनामप्यदयात् प्रागामन्त्र एव याग- काल इति भाव । न केवत यन्नाः प्रवर्तन्ते, यत एव कारणाहीव्यन्ति च क्रीडावन्तो द्योतन्ते। क्ष? दिवि खर्गे । के ? देवाः । विविशिष्टाः १ शतकातुमुखा इन्द्रादयः। यतस्ते यत्र यत्र ·मध्यसाधिकार कालमानाध्यायः । ३ यज्ञांशभुजः। पुनः किविशिष्ट रवौ ? ध्वान्तध्वंसविधी। ध्वान्तमन्धकारस्तस्य ध्वमं विदधातीति ध्वान्तध्वंसविधि- स्तस्मिन् । पुनः किंविशिष्टे ? विधौविननिःशेपदीपोञ्चये । विधौतः प्रचालितो विनमतां प्रणतानां नि:शेषदोपोचयः सकल- यायसमुदो येन असो विधीतविनमनिःशेषदोषोञ्चयस्तमिमन् । पुन: किंविशिष्टे १ जलजिनीबन्धी कमलिनीबन्धौ । जनजिनीशब्देन कुमुदिन्यपि यहाति। यतस्तामपि चन्द्रबिम्ब- मकान्तैः स्वरश्मिभिरेयोनामयतीति । एवं जलजस्थलजादीनां त्रैलोक्योदरवर्तिनामुपकारप्रतिः स गिरं दिशतु । अहो एवं- विशिष्टादपि भगवतः सूयात् किं वाद्मावस्याऽऽशंसनं तम् ? मत्यं तदम्युचते। इह हि कवीनां काव्यरचनोधतानां सदाक्यप्रत्तिरवाभीष्टमिति भावः । इदानीं पूर्वाचार्याणां प्रशंसनं सविनयमाह।- कृती जयति जिजो गणवाचनाचूडामणि- जयन्ति ललितोलाय. प्रथिततन्त्रसद्युक्तयः । वराहमिहिरादयः समवन्नीक्य येषां हातो: कृतीभवति मादृशोऽप्यतनुतन्त्रबन्धेऽल्पधीः ॥ २॥ स्पष्टार्थमिदम् । इदानीमात्मनः कलत्वारम्भणीयस्य च सम्बन्धार्थमाह ।- कृत्वा चेतमि भक्तितो निजगुरोः पादारविन्दं ततो लब्धा बोधलवं कारोति सुमतिप्रन्नासमुल्लासकम् । सहत्त ललितोति युक्तममलं लोलावबोध स्टम् ससिद्धान्तशिरोमणिं सुगणकमोत्यै रुती भास्करः ॥ ३ ॥ इदमपि सुगमम् । इदानी ग्रन्यस्यानारम्भकारणं विशिष्टमारम्भे कारणान्तरं पूर्वार्धनाभिधायोत्तराईन सुजनगणकान् प्रार्थयबाद।- ·४ गणिताध्याये कृता यद्यप्याथितुरवचना ग्रन्यरचना नथाऽप्यारब्धेयं तदुदितविशेषान् निगदितुम् । मया मध्ये मध्ये त इह हि यथास्थाननिहिता विलोक्यातः कत्सा सुजनगणकर्मत्कृतिरपि ॥ ४ ॥ आवेराचार्ययद्यपि चतुरवचना लक्षणा ग्रन्थरचना कृता, तथापि मयाऽऽरब्धा । इदम: प्रस्तुतनिर्देशादियमीदृशी चतुर- वचना अचतुरवचना वा; यद्यचतुरवचना तहि किमारम्भ- णीया ? तदर्थमाह । तदुदितविशेषान् निगदितुमिति । यत् तेरुदितं तत् तदुदितं तस्माद ये विशेषास्ते तदुदितविशेषाः । ये ते!ता इत्यर्थः । अथ सुजनान् प्रत्याइ । -सुजनाच ते गणकाच सुजनगणकास्तैरियं मत्कृतिरपि विलोक्या। अपि- शब्दः समुच्चयार्थे । तेन है सुजनगणकाः ! भवद्भिब्रह्मादीनां कृतयः किल विलोकिताः। इदानीं मत्कृतिरपि मदुपरोधेन विलोक्या । यदि विलोक्या तर्हि करना समग्रा । किमिति ? -हि यस्मात् कारणात् ते विशेषा हास्मिन् ग्रन्थे मया मध्ये मध्ये यथास्थानं यथाऽवसरं निहिता निक्षिप्ताः। सत्मग्रन्थ- विलोकनेन विना सर्वे न जायन्त इत्यर्थः । इदानीं सुजनगणकान् प्रार्थयन् प्रयोजनमाह।- तुष्यन्तु सुजना वुद्धा विशेषान् मदुदीरितान् । अबोधेन इसन्ती मां तोषन्ति दुर्जनाः ॥ ५ ॥ सुजना इति विशेषणं किम् ? यतो दुर्जनाः स्वतस्तोप- मेष्यन्ति । यदा दुर्जना मदुम्नान् विशेषान् द्रक्ष्यन्ति, तदा तानन्नात्वा दोर्जन्येन सन्छवमतयो विशेषार्थान् न बुध्यन्ति, तेनाबोधेन मदुक्तिमेव विरुहां मन्यमानाः सहपाः ; किं तेन कविना विरुवसुतामिति मामेव हसन्तस्तोषमप्यन्ति । नहि तोपं विना हास्यमुत्पद्यत इति भावः ।

·मध्यमाधिकारे कालमानाध्यायः ।
५
vimary-
अथानन्तरश्लोकेन सिद्धान्तग्रन्थलक्षणं, श्लोकदयेन सिद्धान्त-
प्रशंसां चाह।-
वुट्यादिप्रलयान्तकालकलना मानप्रभेदः क्रमा-
चारथ द्युसदां विधा च गणितं प्रश्नास्तथा सोत्तराः ।
भूधिष्णरग्रहसंस्थितेश्च कथनं यन्त्रादि यत्रोच्यते
सिद्धान्तः स उदाहृतोऽत्र गणितस्कन्धप्रबन्धे बुधैः ॥६॥
जानन् जातकसंहिताः सगणितस्कन्धकदेशा अपि
ज्योतिःशास्त्रविचारसारचतुरप्रश्नेष्वकिञ्चित्करः ।
यः सिद्धान्तमनन्तयुक्तिविततं नो वेत्ति भित्तो यथा
राजा चित्रमयोऽथवा सुघटितः काष्ठस्य कण्ठीरवः ॥७॥
জস্থলোজিনা মুজুডিলাক্সান্ধি-
रद्यानं च्युतचूत क्षमथवा पाथोविहीनं सरः ।
योपित् प्रोषितनूतनप्रियतमा यद्दन्न भाल्युञ्चक-
ज्योतिःशास्त्रमिदं तथैव विबुधाः सिद्धान्तहीनं जगुः ॥८॥
स्पष्टम्।
इदानीं ज्योतिःशास्त्रस्य वेदाङ्गत्वं निरूप्य वेदाङ्गत्वादश्य-
मध्यतव्यं तहिजैरव नान्यैः शूद्रादिभिरित्येतत्प्रतिपादनाथ
लोकचतुष्टयमाह।
वेदाम्तावद यज्ञकर्ममहत्ताः
यज्ञाः प्रोल्लास्ते तु कालाश्रयेण ।
शास्त्रादस्मात् कालबोधो यतः स्याद
वेदाङ्गत्वं ज्योतिषस्योतामस्मात् ॥ ८ ॥
शष्टशास्तं मुखं ज्योतिषं चक्षुपो
योत्रमुक्त निरुक्तं च कल्पः करौ।
या तु शिक्षाऽस्य वेदस्य सा नासिका
पादपद्मदयं छन्द प्राद्यैर्बुधैः ॥ १० ॥

·गणिताध्याये वेदच सुः किलेदं स्मृतं ज्योति मुख्यता चाङ्गमध्येऽस्य तेनोच्यते । संयुतोऽपोतरैः कर्णनासादिमि. चक्षुषाङ्गेन होनो न किञ्चित्करः ॥ ११॥ तस्माद दिजेरध्ययनीयमेतत् पुण्यं रहस्यं परमञ्च तत्त्वम् । यो ज्योतिषं वेत्ति नरः स सम्यग् धर्मार्थकामान् लभते यशय ॥ १२ ॥ स्पष्टम् । दूदानी ज्योतिःशास्त्रमूलभूतस्य सग्रहस्य भचक्रस्य चलनं शोकदयेनाह ।- सृष्ट्वा भचक्र कमलोद्भवेन ग्रहैः सहैतद भगणादिसंस्थैः । शश्वमे विश्वसजा नियुक्त तदन्ततार च तथा ध्रुवत्वे ॥ १३ ॥ ततोऽपराशाभिमुखं भपञ्जरे सखेचर शीघ्रतर ममत्यपि । तटल्यगत्येन्द्रदिशं नभयरा- शान्ति नीचोच्चतरात्मवमसु ॥ १४ ॥ यदेतद्भचक्र ग्रहः सह भ्रमद् दृश्यते, तहिश्वसृजा जगदुत्- पादकन कमन्नोइवेन ब्रह्मणा सृथ्यादौ सृष्ट्वा ततः शश्वमे- इनवरतन्त्रमणे नियुक्तम्। एतदुक्तं भवति । भान्यग्जिन्यादीन्य- न्यानि विशिष्टानि ज्योतीपि तेषां समूहया ग्रहाच सूर्या- दयस्तैः सह सृष्टम्। तानि भानि प्राक्संस्थया ममन्तानि- वेशितानि । ग्रहास्तु भगणादावखिनौमुखे निवेशितास्त उप- युपरिमंम्यया । तत्रादौ तावदधमन्द्रः । तदुपरि बुधः । ततः शुक्रः । ततो रविः। तस्माद्भौमः। ततो गुरुः। ततः ·मध्यमाधिकारे कालमानाध्यायः । शनिः। सर्वेषामुपरि टूरे भचक्रम् । एषां कक्षाप्रमाणानि कक्षाध्याये प्रतिपादयिष्यन्ते। अहो ययूद्धिस्था ग्रहास्तदु. परि दूरतो भगणः, नत् कथं भगणादिसंस्यपहरित्युच्यते ? सत्यम्। अत्र भूमध्ये सूत्रस्यैकमयं बहा द्वितीयमग्रं भचक्रे- ऽखिनीमुखे किन निवदम् । तस्मिन् सूखे प्रोता मणय दूर चन्द्रादयो ग्रहाः सध्यादौ ब्रह्मणा निवेशिताः। भमण्डलं हादशधा विमज्येवं भूमध्यात् सूत्राणि प्रतिभागं नीत्वा किल बहानि, ते सूत्रैः सह प्रहकक्षायां ये सम्पातास्ते तासु कक्षासु राश्यन्तः। तहत्मकारा राशय इति सहितमिहोत्तम् । कक्षाध्याये गोले च किञ्चिविस्तार्य पक्ष्यामः। एवंविध भचक्र दृष्ट्वा ब्रह्मणा गगने निशितम्। यत्र निर्देशितं तत्र प्रवहो नाम वायुः। स च नित्यं प्रत्यम्गतिः । तेन ममाहत भचक्र मखेचरं पश्चिमाभिमुखभ्रमे प्रहत्तम् । यत् तस्य प्रत्यग- भ्रमणं तच्छीतरम् । यत एकैनाला भमण्डलस्य परिवर्तः । एवं तस्मिन् भपञ्जरे सखेचरे शीघ्रतरे भ्रमत्यपि मेचरा इन्द्र- दिशं चरन्ति पूर्वाभिमुखं वन्ति । नीचोपतरात्मवर्मसु । अनन्तरकथितेषु स्वस्खमार्गेपु तेषां प्राग्भ्रमणम् । तत् तदल्पगत्या। प्रत्यग्गतर्वहुत्वात् प्रागल्पगत्या व्रजन्तो नोप- लक्ष्यन्त इति भावः। तथा तस्य भपञ्जरस्य यो दक्षिणोत्तरा. वन्तौ तत्र ये तारे ते ध्रुवत्वे नियुक्ते । इदानीमनाद्यनन्तस्य कालस्य प्रवृत्तिमाह ।-- लहानगामुदयाच्च भानो- स्तस्यैव वार प्रथमं बभूव । मधोः सितादेर्दिनमासवर्ष- युगादिकानां युगपत् प्रवत्तिः ॥ १५ ॥ ननु पूर्वटीकायामनादिरनन्तश्च कालोऽभिहितः ; अथ च

·गणिताध्याये
ANVI
सुध्यादौ तस्य प्रत्तिः । प्रहत्तिनाम श्रादिः । प्रलये तदन्तः ।
तथा च शास्त्रान्तरे।-
कालः पचति भूतानि सर्वाण्येव सहात्मना।
कान्ते स पक्कस्तेनैव सहायक्त लयं व्रजेत् ॥ इति ।
तत् कथमनाद्यनन्तः काल उच्यते ? सत्यम् । योऽयं भगवान्
मूतों व्यापकच कालस्तस्य प्राक्तनप्राकृतिकलयादनन्तरं व्यक्ति-
जनकानां सूर्यादीनामभावादब्यक्तस्याव्यतो यदवस्थानं स तस्य
लय उच्यते । नत्वात्यन्तिकः प्रलयः कालस्याऽस्तीति। यत्
तूक्तम् ।---"कान्ते स पक्तस्तेनैव सहाऽव्यक्ते लयं व्रजेत् इति तत्
तेनवाऽव्यतावस्थानाभिप्रायेण । अतो युक्तमनाद्यनन्तत्वं तस्यो.
ताम् । तस्याव्यक्तस्य कालस्य सृध्यादौ व्यक्तिजनकानां भग्रहाणां
प्रादुर्भावे सति कालस्य व्यक्तीनामपि दिनमासवर्षयुगादीनां
युगपदेकहेलया प्रवृत्तिबभूव । एतदुक्तं भवति। चन्द्रार्कयो-
मपादिस्थयोथेतस्य शुक्लपक्षादिः प्रतिपत् । अतो मधीः सितादे-
दिनानां सौरादिमासानां वर्षाणां युगानां मन्वन्तराणां कल्पम्य
च तदैव प्रहत्तिः। अथोदयाच्च भानोः । स चोदयः कस्मिन्
देश ? लहानगर्याम् । तथा तस्यैव वारे । आदित्यवार इत्यर्थः ।
इदानीं कालमानानां विभागकल्पनां लोकत्रयेणाह-
योऽक्षणोनिमेषस्य खरामभागः
स तत्परस्तच्छतभाग उता।
बुटिर्निमपैधृतिभिय काष्ठा
तचिंगता सहणकैः कन्नोंता ॥ १६ ॥
विंशत्कलाऽऽी घटिका क्षणः स्या-
बाडीवयं तैः खगुणैर्दिन।
गुर्वक्षःखेन्दुमितरसुस्तः
पभिः पलं तैर्घटिका खपभिः ॥ १७ ॥

·मध्यमाधिकार कालमानाध्यायः । स्याहा घटोषष्टिरहः खरामै- मासो दिनैस्तैर्दिकुभिश्च वर्षम् । क्षेत्रे समायेन समा विभागाः स्युश्चक्रराश्यंशकलाविलिप्ताः ॥ १८ ॥ योऽक्ष्णोर्लोचनयोः पक्षमपातः स निमेषः। स यावता कालेन निष्पद्यते तावान् कालोऽपि निमेषशब्देनोच्यते, उप- चारात् । तस्य विंशविभागस्तत्परसंज्ञः । तत्परस्य शतांशस्त्रुटि- रिति । अथ च निमेषैरष्टादशभिः काष्ठा। क्वचिच्छास्त्रान्तरे तिथिभिरिति पाठः। काठात्रिंशता कलोता। कलानां त्रिंशता घटिका । सा दी। भभ्रमस्य पष्टिभाग इत्यर्थः। घटिका- इयेन क्षणो मुहत्तः । क्षणानां त्रिंशता दिनम् । अथ प्रकारान्त- रेण दिनमुच्यते। गुर्वक्षरैः खेन्दुमितैरमुरिति ।-एकमात्री । लः । दिमावो गुरुः । तथा।-"सानुस्वारो विसर्गान्तो दी| युक्तापरस्तु यः।” इति छन्दोलक्षणे प्रतिपादितम्। यदक्ष सानुसारं विसर्गान्तं दीर्घ यस्याक्षरस्य यरतः संयोगस्थलघुपि गुरुसंगं जेयम् । गुर्वक्षरस्योशायमाणस्य यावान् कालस्तद्दश- केनकोऽसुः प्राणः। प्रशस्तेन्द्रियपुरुषस्य श्वासोच्छासान्तवर्ती काल इत्यर्थः। षभिः प्राणैरेकं पानीयपन्नम् । पलानां पध्या घटी। घटीनां पथ्या दिनम्। त्रिशहिनैरेको मासः। मासै- दिशभिर्वमिति कालस्य विभागो दर्शितः। अथैतत्प्रसङ्गेन क्षेत्रविभागोऽपि कथितः । क्षेत्रे ममायेन समा विभागा इति क्षेचे कक्षायां समाधन वर्षायेन समास्तुल्याः चेत्रविभागा जेयाः। ते के ? चक्रराश्यंशकलाविलिताः । यथैकस्य वर्षस्य मासदिनादयो विभागा एवं भगणस्य राश्यंशादयः । इदानीमनयव कालविभागपरिभापया सौरादीनि तत्- मानान्याह!- ·गगिताध्याये रवेशक्रभोगोऽर्कवर्ष प्रदिटं धुरावं च देवासुराणां तदेव । रवीन्दोर्युते: संयुतियांवदन्या विधोसम एतच्च पेवं दुरावम् ॥ १८॥ इनोदययान्तरं तटर्कमावनं दिनम् । तदेय मेदिनीदिनं भवासरस्तु भभ्रमः ॥ २० ॥ रविर्यावता कालेन पूर्वगत्या मेपादिभचनं भ्रमति, तावप्रमाणे रविवर्ष प्रदिष्टम्। तस्य द्वादशभागो रविमामः । मामम्य विंगदंशोऽदिनम् । दिनपव्य शोऽघटिका। तत्- पथ्यं गाऽकविघटिकेति पूर्वपरिभापया मर्यप वेदितव्यम् । इत्यर्कमानम्। पय देवमानम् ।-रावं च देवामुराणां तस्येति । यदर्कय तर्दय देवानां दैत्यानाञ्च द्यरात्रमहीरावः । एव रोपामहारानः। किन्तु यद्देवानां दिन मा देत्यानां रजनी। तथा च गोले यध्यति । पम्मादहोगवामासवर्षादि- कल्पना तयेव परिभापया। एवं देवानां वयं रविवशत- वयेण पश्यधिकेन भवति । पथ चान्द्रमानम्।-रयोन्दायुते: मंयुतिर्यायदन्या विधीर्माम इति। रवीन्दोतिरमावास्यान्ते भवति। तम्या युतेरन्ययुति. पर्यन्तं यायान् कालम्तावान् विधुमामः । एवं योऽयामावा- भ्यान्तो माम: म विधमाम इत्युनं भवति । तमामामात् पूर्वपरिभाषया वर्षादिकम्पना । रति चान्द्रमानम् । पप पवम्।-एमा पंयं परामिति । यो विधमामः म एक पितामहाराष. । पत: पूर्वदमामवादिकम्पना। पय माशमम् ।-नाटयध्यानमिति। पदिययोरमार यत् नदमानं दिनम्। संदेव पुटिनम प्रेयम् । पतोऽपि एक - ·मध्यमाधिकारे कालमानाध्यायः । पूर्ववन्मासवर्षादिकल्पना। अवार्कग्रहणमुपलक्षणं, तेनान्येषा- मपि ग्रहाणां तदुदयदयान्तरं तत्सावनमिति । अथ नाक्षत्रमानम् ।-भवासरस्तु भवम इति। भनमो नक्षत्रसावनमित्यर्थः । इदानी ब्राह्ममानमाह ।- खखाऽभ्रदन्तसागरैर्युमाग्नियुग्मभूगुणैः । क्रमेण सूर्यवत्मरैः कृतादयो युगाड्यः ॥ २१ ॥ स्वसन्ध्यकातदंशकैनिजाभागसम्मितः । युताश्च तद्युतौ युगं रदाब्धयोऽयुताहताः ॥ २२ ॥ मनुः क्षमानगैर्युगयुगेन्दुभिश्य तैर्भवेत् । दिनं मरोजजन्मनो निशा च तत्प्रमाणिका ॥ २३ ॥ सन्धयः म्युमनूनां शताब्दैः समा भादिमध्यावसानेषु नैमिश्रितः। म्याद युगानां महसं दिनं वेधसः मोऽपि कल्पी द्यरात्रं तु कल्पदयम् ॥ २४ ॥ शतायुः शतानन्द एवं प्रदिष्ट- सादायुमहाकाल्प इत्युक्तमायः । यताऽनादिमानेष कालस्ततोऽहं न वेगात्र पद्मोदया ये गतास्तान् ॥ २५ ॥ खखाऽभदन्तमागरेरिति ।-रविवाणां लक्षचतुष्टयेन हाविंशत्महम्राधिकेन चतुर्गुणेन कृतं नाम प्रथमो युग- चरण: १७२८००० । विगुणेन वेतामंनो द्वितीयो युग- चरण १२८६ ००० । हिगुणेन हापराख्यस्तृतीय: ८६४००० । एकपणेन कनिशतध: ४३२... । किंविशिटा पत युग- चरणा:'--"स्वनध्य कातदशानिंजार्कभागसम्मितैर्युताय"। युग- चरणप्रमाणस्य यो हादगागस्तप्रमाणा, तस्य चरणस्य मन्ध्या।

·गणिताध्याये सा चरणादौ भवति। तावांव सन्ध्यांश: । स चरणस्यान्ते । एवं स्वसन्ध्यासन्ध्यांशैः सह एते युगचरणा: कथिता इत्यर्थः । कतादी मध्यावणि १४४०००। झतान्ते सन्ध्यांशः १४४०००। वेतादौ सन्ध्या १०५०००। वेतान्ते सन्ध्यांशः १०८०००। वापरादौ सन्ध्या ७२०००। हापरान्ते सन्ध्यांशः ७२०००। कल्यादी सन्ध्या ३६०००। कल्यन्ते सन्ध्यांशः ३६००० । तद्युतौ युगमिति। तेषां चतुणी चरण प्रमाणानां युती युगप्रमाणम्। तञ्च रदाब्धयोऽयुताहताः ४३२००००। मनुः क्षमानगैर्युगेरिति ।- तैर्युगैरेकसप्तत्या मितेरेको मनुः । तमनुभिर्युगेन्दुभिचतुर्दशभिर्दिनं सरोजजन्मनो निशा च तत्- प्रमाणिका । ब्रह्मणो दिनतुल्या राविश्च भवति । प्रमाणिका- शब्देन छन्दोऽपि सूचितम् । अहो एवासप्ततियुगो मनुरुक्तः । ब्रह्मदिने चतुर्दश मनवः। एकसप्ततिावञ्चतुर्दशभिर्गुण्यते तावत् पडून महस्रं भवति । स्मृतिपुराणादौ तु-"चतुर्युग- महप ब्रह्मणो दिनमुच्यते ।" तत् कथमिदमुचते ? इत्याशद्धां परिहरन् आह ! -मन्धयः स्युमन्ना यातादैः समा श्रादि- मध्यावमानपु" इति ।-यादिश मध्यानि चावसानञ्च आदि. मध्यावमानानि । एवं तानि पञ्चदग। तेष्वादिमध्यावसानेषु मनूगा मन्धयः म्युः । से च कृतादममकानाः । हातान्दा यावत् पञ्चदशभिर्गुण्यन्ते तावदयुगपटकाप्दतुन्या भवन्ति । अतस्तै- मियियुगमहर्म ब्रह्मणो दिनमुच्यते । तत् कथमिदमुच्यत इत्यनुपपनमित्यपपद्यते । यद वादिनं मोऽपि कल्पमनः । एवं “निया च तत्प्रमाणिका" इति । युरावं तु कम्पपयामिति । अम्मादिनात् यस् पूर्वपरिभाषया वर्षगतं तद अधण पायुः । यत् सम्यायुः म महाकल्प इत्युपते। ततोऽन्यो प्रमा सदन्तान्य इति पुराणादी कष्यते यूयते च । विष्णुपुराणे :- ·मध्यमाधिकार कालमानाध्यायः । "निजेनैव त् मानन आयुर्वगतं स्मृतम् । तत् परास्यं तदईन्तु पराईमभिधीयते ।" तत् कियन्तस्ते गता इत्याशदायामाह,- यतोऽनादि- मान्” इत्यादि। यतः कालोऽनादिमान्, अतो ये गतास्तान् न वैदि। इदानीमन्यदाह।- तथा वर्तमानस्य कस्यायुपोऽई गतं साईवर्षाष्टकं केचिदूतुः । भवत्वागमः कोऽपि नाम्योपयोगी अहा वर्तमानघुयातात् प्रमाध्या: ॥ २६ ॥ तथा वर्तमानम्य ब्रह्मण श्रायु:कालस्य किं गतमिति न वैद्मि। तत्र केचिदाचार्या श्रायुपीऽहं गतं केचित् साईवर्षाष्टकं गमित्यूचः । तत्रागमः प्रमाणम् । इहागम विध्ये कः प्रमाग्य- मित्यताम्माकं नाग्रहः । यतोऽस्य गवर्मामर्दिनैरपि प्रयो- जनाभावः । ग्रहास्तु वर्तमानस्य दिवमस्य गतात् साध्याः । पदानी तत्कारणमाह।- यतः सृष्टिरेयां दिनादो दिनान्ते लयस्तेषु सत्स्वेय तञ्चारविन्ता । अतो युज्यी कुर्वते तां पुनर्य- ऽप्यमत्स्येषु तेभ्यो महङ्गो नमोऽस्तु ॥ २०॥ यत एषां ग्रहाणां दिनादौ सूरिदिनान्ते लयः। यदि महाकल्पगताहा: माध्यन्ते तईि यावन्त्योऽम्य विभायर्यो गताम्तामु ग्रहाभाव एव । अतो विद्यमानेष्वेव ग्रहेषु चार- चिन्ता फन युज्यते। यज कैरिदविद्यमानेष्वपि सेषु महा. कल्पगतावनमाना: कृतास्तान् प्रति वक्रोतया मोपहाममाह,- *सभ्यो महतो नमोऽस्तु" इति।

·१४ गणिताध्याय इदानी वर्तमानदिनरातमाह।- याताः परामनवो युगानि भमितान्यन्यद युगात्रियम् नन्दाद्रीन्दुगुणास्तथा शकनृपस्यान्ते कलेवत्सराः । गोद्रीन्दद्रितताङ्गदसनगगोचन्द्रा: १८७२८४०१०८ शकाब्दान्विताः सर्व सङ्कलिताः पितामहदिने स्युर्वर्त्तमाने गताः ॥ २८ ॥ खायम्भुवो मनुरभूत् प्रथमस्ततोऽमी खारोचिषोत्तमजतामसरवताख्याः । पष्ठस्तु चाक्षुप इति प्रथित: पृथियम् वैवस्वतस्तदनु सम्प्रति मतमोऽयम् ॥ २८॥ लोकद्वयं पटाईम् । इति ब्राह्ममानम् । इदानी वाहम्पत्यं मानपमानं चाह।- हहम्पतेमध्यमराशिभोगात् मंवत्सरं माहितिका पदन्ति । जेयं विमियं तु मनुष्यमानम् मानयतुर्भिर्व्यवहारहत्तेः ॥ ३० ॥ घर्धायन युगपूर्व कमल मोरात् मामास्तथा च तिघयस्तुहिनांगमानात् । यत् लसूतकचिकित्सितवासरायम् तत् मावनाच घटिकादिधामामानात् ॥ ३१ ॥ पूर्व यौके पर्याई सुगमम्। मनुथमानं तु विमियं जेयम् । कुतः १ यतो नोर्क चतुभिरेव मानव्ययभाग: प्रयत्ती । वर्षा. यन युगादिकं मोरमानात् प्रयत होके । मामास्तिथ्यय चन्द्राम् । प्रतीपधामचिफिक्षितम्नयायामगध मापनात्। घटिकादिकं नागवदिव। एयं मारचान्द्रमायननासतमान चतुर्मिरेिियितमनुष्यमानम्।

·मध्यमाधिकार भगणाध्यायः । announ ma इदानीं मानोपसंहारलोकमाह ।-- एवं पृथमानव-देव-जैव- पैत्रा-मारीन्दव-सावनानि। बाहा च काले नवमं प्रमाणम् ग्रहास्तु माध्या मनुजैः स्वमानात् ॥ ३२ ॥ एवं कालस्य नव मानानि । तत्र ग्रहानयनं मनुष्यमानात् । यतस्ते मनुष्यैः माध्याः । रतियीभास्करीये सिद्धान्तशिरोमणी कालमानाध्यायः॥१॥ अथेदानों ग्रहाणां मन्दोचानां चलीचानां ग्रहपातानाञ्च भगणान् झोकपके नाह।- अर्कशुक्रबुधपय्यया विधे- रनि कोटिगुगिता रदाब्धयः ४३२०००००००। एत एव गनिजीवभूभवाम् कीर्तिताथ गणकश्चलोच्चजाः ॥ १॥ खामखाभगगनामरन्द्रिय- क्ष्माधराद्रिविपया ५७७५३३००००० हिमद्यते । युग्मयुग्मगरनागलोचन- व्यानपड़नवयमाऽग्विनी २२८६८२८५२२ऽमृजः ॥ २॥ मिन्धुमिन्धुरनवाष्टगोऽद्धपट वाइसप्तगगिनी १७८.३६८८८८८४ अशीघ्रजाः । पञ्चपञ्चयुगपटकलोचन- हाधिपड्गुणमिमा ३६ ४२२६४५, गुगमता: ॥३॥ हिनन्दवेदाङ्गजाग्निम्नोचन- विशून्योना७.२२३८८४६२ मितगोवपर्ययाः ।

·गणिताध्याये nivennian भुनभनन्दहिनगागवाणपट कृर्तन्दवः १४६५६७२६८ सूर्यमुतम्य पर्यायाः ॥ ४ ॥ खाटाब्धयो ४८० ऽटाक्षगजेयुदिग्हिप. दिपाश्चयी ४८८१०५८५८ दायमा२८२रदाग्नयः ३३२ । शरेप्विमा ८.५ स्त्यचरमाः ६५३ कुसागराः ४१ म्युः पूर्वगत्या तरगोम॒दूचजाः ॥ ५ ॥ गजाभिर्गविरदाखिन: २३२३१११६८ कुम- द्रमासिनः २६७ कुशिराः ५२१ क्रमर्त्तवः ६३ । विनन्दनागा ८३ युगकुञ्जरपवो ५८४ निशाकराद व्यस्तगपातपर्ययाः ॥ ६ ॥ ग्रहाणां पूर्वगत्या गवतां कल्य एतावन्तो भगणा भवन्ति । तथा मन्दोचानां चलोबानाञ्च प्राग्गल्या एतावन्तः पवैया भवन्ति । तथा पातानां पश्चिमगत्या एतावन्ती भवन्ति । प्रवोपपत्ति.।-सा तु तत्तद्वापाकुगलेन तत्तत्तेवसंस्थान- जेन श्रुतगोलेनैव थोतुं शक्यत, नान्येन । ग्रहमन्दशीघ्रोचपाताः बस्वमार्गेषु गच्छन्त एतावत: पर्यायान् कल्पे कुवतीत्यनागम एवं प्रमाणम् । म चागमो महता कालेन लेखकाध्यापकाध्येट- टोपर्वहुधा जातः ; तदा कतमस्य प्रामाण्यम् । पय यद्येव- मुच्यते गणितम्कन्ध उपपत्तिमानवागमः प्रमाणम् । उपपत्त्या ये मियन्ति भगापास्ते ग्राधाः। तदपि न। यतोऽतिमान पुरुपणीपपानातुमेध गवाते । तया तेषां भगणानामियत्ता कत्तं गाने ; पुरुषायुपीडम्पलात्। उपपत्ती तु पहः प्रत्यह यन्त्रण वैध्या, भगणान्तं यायत्। एवं गनयरप्य तावदपांगा विंगता भगणः पूर्यते। मन्दोचानान्तु वर्षगरनकः। पती नायमः पुरुषमाध्य रहि। पत एवातिप्राजा गणका: माग्मतीपमधानुमारिणं प्रादगापकसीरुतं कमयागममी.

·मध्यमाधिकारे भगणाध्यायः । १७ । कृत्य ग्रहगणित अात्मनो गणितगोलयोनिरतिशयं कोयलं दर्शयितुं तथाऽन्धान्तिज्ञानेनान्यथोदितानांथ निराकर्त्त- मन्यान् ग्रन्यान् रचयन्ति। ग्रहगणित इतिकर्तव्यताया- मस्माभिः कौशलं दर्शनोयं भवत्वागमो योऽपि कोऽप्ययमा- शयस्तेषाम् । यथाऽत्र अन्ये ब्रह्मगुप्तस्वीलतागमोऽङ्गोकत इति । तर्हि तिष्ठतु तावदुपपत्या भगणानामियत्तासाधनम् ? अथ यद्युपपत्तिरुच्यते तर्हि इतरतराश्रयदोपशङ्कया वक्तुम् अशक्या । तथापि सझिप्तामुपपत्तिं वक्ष्यामः । इतरेतरा- श्रयदीयोऽत्र दोधाभासः । उपपत्तिभेदानां योगपोन वाम् अशक्यत्वात्। अथोच्यते ।-अर्कशुक्रबुधपयया विधरित्यादि। यावन्ति कल्पे वर्षाणि तावन्त एव सूर्यभगणा इत्युपपन्नम्। यतो भगणभोगकालो हि वर्षमुक्तम्। बुधशुक्रौ तु रखेरामवावेव कदाचिदग्रतः कदाचित् पृष्ठतस्तस्यानुचराविव सदा वजन्ती दृश्यते। अतस्तयोरपि रविभगणतुल्या भगणा इत्युपपन्नम् । चन्नोचमगणोपपत्तिमग्रे वक्ष्यामः । अथ समायां भूमावभीष्टकर्कटकेन त्रिज्यामितारद्धिर्तन सत्तं दिगतितं भगणांशशासितं कृत्वा तत्र प्राचीचिहाइक्षिातो नातिदूरे प्रदेश उत्तरेऽयने वृत्तमध्यस्थितेन कोलेन विरुदयो वेध्यः । ततोऽनन्तरं वर्ष मेक रव्युदया गणनीया:-ते च पञ्च- पध्यधिकशतत्रय ३६५. तुल्या भवन्ति । तत्रान्तिमोदयः पूर्वोदयस्थानादामन्त्री दक्षिणत एव भवति । तयोरन्तरं विगणय ग्राह्यम्। ततोऽन्यस्मिन् दिने पुनरुदयो बेध्यः । तु पूर्वचिहादुतरत एव भवति। तदप्यत्तरमन्तरं ग्राह्यम् । ततोऽनुपात: । यद्यन्तहतयकलाभिरकोऋताभि. षष्टिः ६० घटिका नभ्यन्ते तदा दक्षिणेनान्तरेण किम् ? इति । अत्र ·१८ गगिताध्याय -------------- । लभ्यन्ते पञ्चदश घटिकाः, त्रिंशत् पनानि, मार्दानि हाविशति- विपन्लानि १५ । ३० । २२ । ३० । श्राभिर्घटीभिः महितानि पञ्चपध्यधिकगतश्यतुल्यानि सावनदिनान्ये कम्मिन् व्यब्दे भवन्ति ३६५ । १५ । ३० १ २२ । ३० १ ततोऽनुपात: । यद्येकेन वगैतान्ति कुदिनानि, तदा कल्पवर्षः किम् ? इति । एवं ये लभ्यन्त, ते सावनदिवमा भवन्ति कल्पे। अथ तैरव रववर्षान्त:- पातिभिः कुदिनचक्रकला लभ्यन्ते, तदैकेन किम् ? इति । फलं मध्यमा रविगतिरित्युपपन्नम् । अथ चन्द्रभगणोपपत्तिः । तवादी तावद ग्रहवेधार्थ गोलबन्धोतविधिना विपुलं गोलयन्त्र कार्यम् । तत्र खगोल- म्यान्तभंगोल प्राधारहत्तयस्योपरि विषुवतम् । तत्र छ यथोत कान्तिहतं भगग्णांगाशितश्च बड़ा कदम्बद्वयकोलकयोः प्रोतमन्ययन ग्रहंधवन्तयम् । तच भगमांशातिं कार्ययम् । ततस्तसोनयन्वं मम्बग् ध्रुवाभिमुनयष्टिक जलसाक्षतिज- वलयच यथा भवति तथा स्थिरं छत्वा रावी गोलमध्यचिन्ह- गतया दृध्या रयतोतारा विन्नाक्य कान्तिहत्ते यो मीनान्तस्त रवतीताराया नियध्य मध्वगतयैव दृध्या चन्द्र विलोक्य तवेध. वलयं चन्द्रापरि निवेश्यम् । एवं रुत मति वैधत्तस्य क्रान्ति- हत्तम्य च यः सम्पातम्तम्य मोनान्तस्य च यावदन्तरं तन्ि काले तादान् स्कुटरन्द्री वैदितव्यः । क्रान्तिकृत्तम्य चन्द्रविम्ब. मध्वस्य च वैधते या नावांस्तम्य वितपः। ततो यावतोप राविगतर्घाटकारा वैधः हतन्तावीक्ष्य पुनहितीय- दिन कथः। एवं द्वितीयदिने स्टचन्द्रं माया नयोयंदन्तरं मा मधिने म्फटा गातः । भय ती चन्द्रो “म्पाटपहं मध्यप्रग मत्या समादमा मयमा सत्ता तमाम गा मध्यमा पन्द्रगति । तदानुपास । पवन दिनलायती चन्द्रगतिः, ।

·मध्यमाधिकारे भगहाध्यायः । Annnnn . -rrr-ray यत तदा कुदिनः किम् ? इति। एवं चन्द्रभगणा उत्पद्यन्ते। तथा चाह श्रीमान् ब्रह्मगुप्तः ।- "ज्ञातं छात्वा मध्य भूयोऽन्यदिने तदन्तर भुतिः । त्रैराशिकन भुक्त्या कल्पग्रहमण्डनानयनम् ॥" एवमन्येषामपि भगणोपपत्तिः । अथ चन्द्रोच्चस्य ।-एवं प्रत्यहं चन्द्रवेधं कृत्वा स्फुटगतयो विलोक्याः। यस्मिन् दिने गतः परमाल्पत्वं दृष्टं, तत्र दिने मध्यम एव स्फुटश्चन्द्रो भवति ; तदेवीचस्थानम् । उच्चममें ग्रह फलाभावी गतेश्च परमाल्पत्वम् । ततश्च तस्माद दिनादारभ्यान्यस्मिचन्द्रपर्यये प्रत्यहं चन्द्रवेधात् तथैवोच्चस्थान ज्ञेयम्। तच पूष्वस्थानादग्रत एव भवति । यत् तयोरन्तर तज्ज्ञात्वाऽनुपातः क्रियते । यद्येतावतिरन्तदिनारदमुञ्चयो: अन्तरं लभ्यते, तदैकन किम् १ इति । फलं तुङ्गगति: । तयाऽनु- पातात् कल्पभमणाः । अथ चन्द्रपातमगणोपपत्तिः। एवं प्रत्यह चन्द्रवेधात्तिगु- विक्षेपे चोयमाणे यास्मन् दिन विक्षेपामावा दृष्टः, क्रान्तिहत्त तत्स्थानं चियित्वा तत्र यावान् विधुः स भगणाच्छुद्धः पातः स्यादित नेयम्। पुनरन्यस्मिन्नीय पयेथे दक्षिण- विक्षेपामावस्थान ज्ञेयम्। क्रान्तिवृत्ते तत् स्थानं पूर्वस्थानात् पश्चिमत एव भवति। अतो ज्ञाता पातस्य विलीमा गति.; सा चानुपातात्। यद्यतत्वालान्तरदिनैरतावत् पातयोरन्तरं लभ्यते, कैन ।कम् ? इति । फल पातगतिः । तया प्राग्वत् कल्पभगणाः। अथ रवितुङ्गोपपत्तिः । -मिथुनस्थे रखो कम्मिथिहिने रेवतीतारकादयाद्यावताभिघाटकामौ रावहादतस्ताक्ताभि: मौनान्तामग्न साध्यम् । यसग्न, स तदा स्टा रविनयः । एष.

·गणिताध्याये با ممه मन्यम्मिन् दिनापि । तयोः स्फटार्कयोरन्तरं स्मटा गतिः । एवं प्रत्यहं म्फुटगतयो ज्ञातव्याः। यसिन् दिने गते: पर- माल्पत्वं तद्दिन यावान् रविस्तावदेव रवरचं भवति । तम्योच्चम्य चलनं वर्षशतेनापि नोपलक्ष्यते। किन्त्वाचायँचन्द्रमन्दोन- वदनुमानात् कन्यिता गतिः । सा चैवम् ;-यभंगणे: साम्प्र- लाहर्गमावर्षगपाद्वा एतावदुचं भवति, ते भगणा युतिया कुट्टकेन वा कल्पिताः। अथान्येषां शीघ्रोचोपपत्तिः। तत्र एत एव शनिजीव- भूभुवामित्यादि । उच्चो याकर्पको भवति । तेन स्वकक्षामगडले भ्रमन् ग्रहः स्वाभिमुखमाशयते । तेनासष्टः मन् कक्षामण्डले मध्यग्रहादग्रतः पृष्ठतो वा यावतान्तरण दृश्यते, तावत् तम्य फलं मान्य शघ्रा वा। अहो उच्चो नाम प्रदेश विशपस्तेन कथ- माशष्यत इति, तदुच्यते। यथोक्तं सूर्यसिद्धान्ते ।- “अदृश्यरूपाः कालस्य मूर्तयो भगणाथिताः । शीघ्रमन्दोचपातारया ग्रहाणां गतिहेतवः ॥ तक्षातरश्मिभिर्बडास्त: सव्येतरपाणिभिः । प्रादा पश्चादपक्षष्यन्ते यथासन्नं म्वदिमखम् ॥” इत्यादि । एवमोचन्य देवताविशेपत्वेनागौक्ततत्वाददोपः । दुक्तं भवति । गनेर्जीवात् कुजाहा यदा रविरग्रे वर्तते, तदा मध्यग्रहात् स्फटग्रहोऽग्रतो दृश्यते । यदा तु पृष्ठगतोऽर्कस्तदा मध्यात् स्फुटग्रहः पृष्ठतो दृश्यते । अतस्तेषां त्रयाणां रविसम शीघ्रोचं भारैः कल्पितम्। अतो रविभगणतुल्याः शीघ्रोच्च- भगणा इत्युपपन्द्रम् । अय मन्दोचोपपत्तिः। तत्र वेधेन स्फुटग्रहं ज्ञात्वा तं मन्द- स्फुटं प्रकला नत शीघ्रफलमानीय तत् तस्मिन् स्फटे विलोम कृत्वैवमसमन्दस्फुटो भेयः । एवं प्रत्यहं मन्दस्फुटमुपलक्ष्य म ·मध्यमाधिकार भगणाध्यायः। । मन्दस्फटो धनमन्दफले क्षोयमाणे यस्मिन् दिने मध्यमतुल्यो भवति, तदा तत्तल्यमेव मन्दोचं नेयम् । ततस्तम्माविमन्दोच्च- वद भगणा: कल्पः । एव मर्वेषाम् । अथ बुधशक्रयोः शीवाचायपत्तिः। तत्र रविशमयोः पूर्वम्यां दिशि चक्रयन्ववैधेनान्तरभागा जयाः। ते तयोः म्फुटयोरन्तरांशा जातास्तैः स्फटाक दिशाधितः स्फटः गुको भवति। ततः शुक्रस्य मन्दफनमानीय तत् स्फटे शुक्र धनम् व्यस्त कार्यम् । विथ मध्यमः कार्ययः । तयार्यदन्तरं तच्छोघ. फलमग धनच ज्ञेयम् । ' एवं प्रतिदिनवैधेन तच्छोप्रफल परममग ज्ञातव्यम्। तत् नाहक् फलमर्कात् तिर्य यते- नोभेनाकष्टस्य भवति। तच तिर्यवास्थत्वं विभान्तरितस्य म्यात्। अतस्तत्र विभीनेन स्फटशक्रेण तुन्ध शीघ्रोच्च नेयम् । "एवं पुनरन्यम्मिन् पर्यय प्राध्यामवान्यचौघांच जात्वाऽनुपातः क्रियत । यद्येतत्कालान्तरदिनम्तयारुश्चयारन्तरं लभ्यत, सर्दकन किम् इति । फन तुजगतिः। प्राग्वत् तया मगणाः। एवं बुधम्यापि। पघ भीमादीनां वेधेन प्राग्वदक्षिणविक्षेपामावस्थाने यावान् मन्दम्फटी पहपकगडम्तावान् पातः। बुधगक्रयोस्तु तदा मन्दफनभ्यस्तम म्हतं यावयोप्रोचं चक्रराई तापान् पातो जयः। ततः प्राग्वारगणकम्पगा। पथभभमाना- पत्रिपुर्यदपणामोभभमभमय । गतामा१५८२०३६४५....मपिमधमा भवन्तिकानि काहनि व्रदिन एतापम्मी भानां पयिमनमा भवन्ति । प्रयोपनिनि "मा भएथ्यांवृदिली स्थादिना कथिता ध्याप्याताचा ·गणिताध्याये अय मूयोहायान्द्राहांशाह- विधिदिने दिनहिवमाः करे- न्द्रियगरपुभुयोऽर्बुदमगुणाः १५५५२००००००००। नवनवाइकरारमन्दवः प्रयुतमंगुणिता१६.२८४८......विधुवामरा: 17 अवीपपत्तिः।--रविवाण दिनोलतानीति सुगमम् । चन्द्रार्कयोर्यावन्तः कल्पे योगास्तावन्तः किल गनिमासाः । ते तु योगा भगणान्तरतुल्याः म्यः। उभयोरपि प्राग्गमनात् । अतो भगणान्तरतुल्या: शशिमामा भवन्ति । ते विंशगुणाः अशिदिवमा भवन्तीत्युपपनम् । अथ कुदिनान्याह ।- भूटिनानि गरवेदभूपगो. मप्तसप्ततिययोऽयुताहताः १५७७८१६४५०००० । भनमास्तु भगणैर्विवर्जिता यम्य तम्य कुदिनानि तानि वा ॥८॥ एषामुपपत्तिः प्रागवीता। एकम्मिन् रविवर्षे यावन्तो भभमाः म्युस्तावन्त एवैकोना रविमावनदिवसा भवन्ति । यतो रविः प्रागत्या एक पर्यायं गतः, अतो भगणमध्ययोना भभमाः कहा भवन्ति । एवमन्येषामपि ग्रहाणां कुदिनानि स्युरित्यपपन्नम्। अथाधिमामान् याह ।- लक्षाहता देवनवेषुचन्द्राः १५८३३००००० कल्पेऽधिमामाः कथिताः सुघोभिः । दिनक्षयाम्तन सहमभिन्ना: खुवाम्यवाणाखाहियेषुदवा: २५०८२५५०००० ॥१०॥ प्रवोपपत्तिः।-अन प्रशनास्तावद्रविमासास्तेभ्ययान्द्रमासा ·मध्यमाधिकारे भगणाध्यायः । २३ - यावद्धिरधिकास्तेऽधिमासा उच्यन्ते। एवं प्रकृतानां साव- नानां चान्द्राणां चान्तरमवमान्युच्यन्ते । सावनदिनेभ्य- शान्द्राहा यावद्भिरधिकास्तेदिनक्षयाः। अतस्तेपामन्तरमेता- वद्भवतीत्युपपन्नम्। इदानीमधिमासिन्ददिनावमानि प्रकारान्तरेणाह।-- रथैः कोटिनिघ्नाः कृताष्टेन्दुवाणा: ५१८४००००००० सुराग्न्यब्धिरामपवी लक्षनिघ्नाः ५३४३३३००००० । शशाङ्कस्य मासाः पृथक् सूर्यमासै- विहीनास्तु कल्पेऽथवा तेऽधिमासाः ॥ ११ ॥ अधिदिनैर्दिनसहिनसञ्चयः सहित इन्दुदिनान्यथ तानि वा। विरहितानि च तानि दिनक्षयः क्षितिदिनान्यत उरक्रमतोऽपरम् ॥ १२ ॥ एवमनया वासनया पठितार्कचन्द्रमासान्तरमधिमासाः । किं पाठेनेति वाशब्दार्थः । एवमधिमासदिनैः सहिताः सोराहायान्द्राहा भवन्ति। किं तत्पाठेन वा। तेऽवमैरूना: कंहाः स्था। इदानी प्रकारान्तरेण चान्द्रमामान् दिनक्षयांचाह । - अन्तरं तरणिचन्द्रच कर्ज यद्भवेत् स विधुमाससञ्चयः । चन्द्रचक्रदिवसैक्यमूनितं चन्द्रमासभदिनैर्दिनक्षयाः ॥ १३ ॥ पूर्बाईम्य वासना प्रागेवोक्ता । अथ चन्द्रचनदिनको चन्द्रमासभदिनैक्येन वर्जिते क्षयाहाः स्यः । अत्र वासना।–चन्द्रभगणा रविभगणैरूनायन्द्रमामाः म्यु.। अतो विपव्ययाच्चन्द्रमामोनाथन्द्रभगणा रविभगणा भवन्ति । तैरूना भवमाः मावर्दिवमा भवन्ति । तैरूनाचान्द्राहा: क्षयाहा भवन्ति । एतदव्यतस्थित्या लिग्यते । चंमा ।

·२४
गणिताध्याये
चंभ १ । एते किन रविभगणाः। एभिरूनाः भवमाः मंशोध्य-
मानमृणं धनं भवतीति जाताः सावनाः। चंमा १ मधमा: १
चंभ ।। भिमनाथान्द्राहा नाता: चंभ १ चंदि १ मा ।
भन । एवं क्षयाहा भयन्तीत्यपपत्रम्। एतच्छिष्याणां
धनर्णयोगवियोगकौशनायें दर्शितम् ।
इदानीमन्यदा-
इन्दुमण्डलगुग्णेन्दु १३ मंगुण-
वनचक्रविवरऽधिमासकाः ।
मेचरोचभगणान्तरोन्मिता:
सम्ति मन्दचलकेन्द्रपर्ययाः ॥ १४ ॥
श्रतोपपत्तिः।-चन्द्रभगणा रविभगोनायन्द्रमामा भवन्ति।
नऽधिमासज्ञानार्थ रविमासोना: कार्या: । रविमामास्तु दादश
गुग्गित रविभगर्भवन्ति। पूर्वमकगुणैरुना इदानीं हादश-
गुणेथ । अतस्त्रयोदशगुणे रविभगणेरूनाशन्द्रभगणा अधि-
मासाभवन्तीत्युपपन्नम्। उत्तराईन केन्द्रवरूपमुताम् ।
इभि भगवाध्यायः॥ २४
इदानीमहर्गप्पानयनमाह ।-
कथितकल्पगतोऽसमागणो
रविगुणो मनमामसमन्वितः ।
खदहनै ३० गुंगिगतस्तिथिमंयुतः
पृथगतोऽधिकमास १४८३३००००० समाहतात् ॥ १॥
रविदिना १५५५२०००००००० प्तगताऽधिकमामकैः
सातदिनैः सहितो द्युमणो विधोः ।
पृथगतः पठितावम २५०८२५५०००० संगुणाद
विधुदिना १६०२८८८०..... शगतावमवर्जितः ॥२॥

·मध्यमाधिकार प्रहानयनाध्यायः। भवति भास्करवासरपूर्वको दिनगणो रविमध्यमसावनः । अधिकमासदिनचयशेषतो धुघटिकादिकमत न गृह्यते ॥३॥ स्पष्टम्। अत्र वासना।-कल्पगताप्दा हादशगुणिता रविमासा जाताः ते चैत्रादिगतचान्द्रतुल्यैः सौरैरेव युताः त्रिंशद्गुणा इष्टमासपति- पदादिगततिथितुल्यैः सौरव दिनैर्युताः ; एवं ते सौरा जाताः, तेभ्यः पृथक् स्थितेभ्योऽधिमासानयन राशिकेन । यदि कल्पसौरदिनैः कल्पाधिमामा लभ्यन्ते, तदैभिः किम् ? इति । फलं गताधिमासाः। तैदिनीकृतः पृथक् स्थितः सौराहर्गणः महितश्चान्द्रो भवति, यतः सौरचान्द्रान्तरमधिमासदिनान्येव । अथ चान्द्राद गणादवमानयनं राशिकेन । यदि कल्प- चान्द्राहैः कल्पावमानि लभ्यन्ते, तदैभिः किम् ? इति । फलं गतावमानि । तैहनयान्द्रोऽहर्गणोऽतः कर्तव्यः, यतः सावन- चान्द्रान्तरेऽवमान्येव। एवं कृते सति रवमध्यमः साव- नाहर्गणो भवति, न स्फुटः । मध्यमस्फटाहर्गयो दो गोले कथितः। स चाहर्गणोऽर्कादिः; यत: कल्पादौ, रवि- वासरः । प्रवाऽधिमासानयनेऽधिमासशेषमनष्टं स्थाप्यम् । न पुनस्तस्माद दिनाद्यवयवा ग्राह्याः। एवमवमशेषमपि। न तस्माइटिकादि ग्राह्यम् । नन्वनुपात: सावयवी भवति, कुतस्तदवयवा न गाधाःतत्कारणं गोले कथितं व्याख्यातच। इदानीं ग्रहानयनमाह।- धुचरचक्रहती दिनमञ्चयः छाहतो भगवादि फलं ग्रहः।

·गणिताध्याये .... दशशिरःपुरि मध्यमभास्कर क्षितिजसंनिधिगे सति मध्यमः ॥ ४॥ अहर्गणे भगणगुणे कहहते मध्यमो ग्रहो भवति। स च लढायां मध्यमे रखो क्षितिजासने कदाचिदूर्द्धस्थे कदाचिदधः- स्थिते भवतीति नेयम् । तत्कारणं गोले कथितं व्याख्यातञ्च । इदानीं जातेऽऽवमशेषाञ्चन्द्रमाह।- कोव्याहतैरवकतेन्दुविचः १३१४८००००० न्यूनाइशेषे विहते लवाद्यम्। रविनतिप्यायमनेन युक्ती रविविधुः स्यादिधुरुनितोऽर्कः ॥ ५ ॥ अस्योपपत्तिः;-चन्द्रार्कयोरन्तरभागैर्हाटशभिरैकेका तिथि- भवति। अतस्तिथयो द्वादशगुणाम्तयोरन्तरभागा भवन्ति । ते यदि रखो क्षिप्यन्ते, तदा शशी स्यात् ; यदि शशिनः शोध्यन्ते तदार्कः स्यात् ; इति युक्तमुक्तम्। किन्वेवं तिष्यन्ते भवति । अब चन्द्र औदयिक: साध्यः। तत्र तिष्यन्तार्कोदययोर्मध्येऽवम- शेपं वर्तते। तच सावनम् ; तस्य सावनलं गोले प्रति- पादितम् । तथानुपातेन चान्द्रं कार्यम् ।-यदि कल्पकुदिनः कल्पचान्द्रदिनानि लभ्यन्ते, तदावमपान्तःपातिभिः कुदिनः किम् ? इति। पूर्वमयमगेपस्य चान्द्रदिनानि भागहारः। इदानीं तानि गुणकारः। तस्यत्वात् तयोर्गुणकभाजकयो गे लते कुदिनानि भागहारः। फन चन्द्रदिनारमकं भवति । तहादश- गुणितमंगात्मकं भवति। अतो हादभिः कुदिनानामपवत्त हते हानवाणगिरिरामविगोगक्रविसमितो भागहार उत्- पवः। तत्र नाघवार्थमायेषु मप्तम स्थानप गून्यान्चेष सत्वा भागहारः पठितः। यतम्तया कृते एकापि विक्षला नान्तरं भवति। पतस्तैय भागैयुतोऽर्कः गगी स्थादित्युपपद्रम् ।

·मध्यमाधिकार ग्रहानयनाध्यायः । इदानीमधिमासाऽवमशेषाभ्यां चन्द्रार्कानयनमाह - कोट्याहतैर्यभवभै २०११००००००० रवातं न्यूनाइशेषे विहूते कलायम् । तत् स्याद् धनाख्यं तरणेविधीस्तत् विभू १३ इतं खेथुगुणांश३५युक् खम् ॥ ६ ॥ चैत्रादियातास्तिथयः पृथक्स्था विश्वहताः सूर्यविधू लवाद्यौ। तो चाधिशेपाच्छशिमासलब्धया हीनी युती स्वखधनाद्वयाभ्याम् ॥ ७॥ अवमयेषाद्रवमैः कोटिगुणैर्भलाद यलब्धं कलायं तवेर्धन- मं भवति। तदेव फलं त्रयोदशगुणं खकोयेन पञ्चत्रिंश- देशेन युतं, विधोधनसंन्नं भवति । अथ चैत्रादिगतास्तिथयो दिः स्थायाः। हितीयस्थाने विश्व १३ गुणास्तावंशा- स्मको रविचन्दी भवतः। परमधिमासशेषाच्छशिमासमताद यत् फलं, तेन हायप्यूनीकृती। तथा स्वखफलेन धनाख्येन युतौ सती। भवोपपत्तिः -रविवर्षान्ताद्यावन्तोऽदिवसा गतास्ता- वन्तोऽभागाः किल भवन्ति। ते कियन्त इति न जायन्ते । रविवर्षान्तोऽपि न जायते। प्रतयेवादेर्गतास्तिथयो यावन्त- म्तावन्त एव सौराहाः कल्पिताः। यथाहगणानयने। म एव भागात्मको रविः। यमौ पृथग विश्वगुणः कृतः; यतम्ताभि- रेव हादशगणामिस्तिथिभिर्युताः कर्त्तव्यः । तिथौ तिथौ हि रविचन्द्राम्तरं हादग भागाः। पथ चैत्रादिगततिथितुल्याः मौराहाः कम्पिताम्त धिमामशेषमन्तयन्द्रदिनरधिका जाताः । यतो मध्यममेघमान्तिकानो रव्यम्दान्तः । तस्य वादेयान्सर सियामकमधिमासमेषम्। यया गोले कथितम् ।-- ·२८ गणिताध्याय "दर्शाग्रतः समकालतः प्राक् सदैव तिष्ठत्यधिमासशेषम् ।" इति । तत् तावत् सौरचान्द्रान्तरमधिकं जातम् । तथा कल्पित- चन्द्रदिनसम्बन्धि यत् सौरचान्द्रान्तरं तदप्यधिकं जातम् । तदप्यधिमासशेषसम्भूतम् । एतदुक्तं भवति । अधिमास- शेषात् विंशगुणात् स्वच्छेदेन हृताद ये लभ्यन्ते ते चान्ट्राहाः । तेषां चान्द्राणां यावन्तः सौरा भवन्ति तैरधिकोऽर्को भातः । अतस्ते शोध्याः। तेषां चान्द्राणां सौरकरणायानुपातः । यदि कल्पचान्द्राहैः कल्पसौराहा सभ्यन्ते, तदा अधिमासशेषस्थैः किम् ? इति । पूर्वमधिमासशेषस्य त्रिंशहुणस्य सौराहा भागहार इति स्थितम् इदानीं गुणकारः । तुल्यत्वात् तयोर्नाशे कृतेऽधि- मासशेपस्य चान्द्राहा भागहारः। ततः पुनभाज्यभाजकयोः विंशताऽपवर्त्तने क्षोऽधिमासशेपस्य चान्द्रमासा भागहारः । फलं सौराहाः। त एव भागाः। रूनः कल्पितोऽको निर- न्तरः स्यात् । परं तिष्यन्ते । अमावौदयिकः कार्यः । तिष्यन्ता- ऽदिययोर्मध्येऽवमशेषम् । सावनम् । तेन चन्द्रा- कांवोदयको कार्यो। तवानुपातः। यदि धान्द्राहतुल्येन परमाऽवमशेषेप रविगतिलभ्यते, सदेष्टेनानेन किम् ? इति। एवमयमशेपं रविगत्या गुणनीयं चान्द्रार्भाज्यम् । अव गुणाक- भाजकयो रविगत्याऽपवः कृते भागहार किश्चित् प्रक्षिप्य कोट्याहतभवभतुल्यः सुखाय भागहारः कृतः । स्वल्पान्तरत्वात् । सन भागहारणायमगेपे मनो याः कला लभ्यन्त, ता: कला रवी चेप्या इति धनमंत्राः । भय चन्द्रग्य परमेऽयमशेये चन्द्रगति- सम्याः कना भवन्ति। अतो रविगत्या चन्द्रगती बतायां थपलिंगदंगाधिकाम्त्रयोदश १२ सभ्यते। तो रवैर्धन- फर्म बयोदगगुणं स्वपचविंगदंगाधिकं चन्द्रम्य धनं भवतीति- ·मध्यमाधिकारे ग्रहानयनाध्यायः २८ उपपन्नम्। एवं स्वखफलेनाधिको तिथ्यतकालिको चन्द्रार्का बौदयिकौ भवत इति सर्व निरवद्यम् । इदानी प्रकारान्तरण ग्रहानयनमाह।- असावनदिवागणो हतः खखसावनदिनैस्तु कल्पजैः। खामवाणगिरिरामखविगी। शक्रविश्व १३१४८३०३७५०० विहृताप्तराशिभिः ॥९॥ विवर्जितो विकर्तनो ग्रहादिको ग्रहादिकाः । महा भवन्ति वा बुर्धविचिन्त्यमन्यदप्यतः ॥ ८ ॥ अहर्गणाद ग्रहस्य कल्पसावनदिनैर्गुणितात् खामबाण- गिरिरामखत्रिगोशकविश्वविद्वताद् यत् फलं राश्यादि, तेन राण्यादिको रयिरूनोऽभीष्टो ग्रहः स्यात् । अमादानयन- प्रकारावुधैरन्यदपि प्रकारान्त विचिन्त्यम् । अनोपपत्तिः,-भगणरूनामभ्रमा ग्रहसावनदिवसाभवन्ति। से सावनैरूनास्ते भभ्रमा ग्रहभगणा भवन्ति । अतोऽहगणाद- प्रवदनुपातेन गतमधमान् ग्रहमायनदिवसांथानीय तैः साव- नैस्ते मममा वर्जिता यदि प्रियन्ते तदा भगणादिको ग्रहो भयतीत्युपायो दृष्टः । अथ च यो भगवायो रविरागतः, सोऽह. गणतन्यैर्मगोयुतो यावत् क्रियते तापहतमभ्रमा भवन्ति । यतः कुदिनानां रविभगणानाञ्च योगे भभ्रमाः । प्रव भगणानां प्रयोजनामावादास्यादिरेव रविभ्रमावयवीभूतो ग्टहीतः । एवं प्रगतमापनानयनापि। वन ग्रहकल्पमायनरहणे गुणिते कुदिनईते भगणादिकं किन्न फलं भवति । वादमाणित सम्पादिकं स्यात् । अतः कुदिनानि धादाम: १२ पपयतितानि भागहारः कृतः। नवरागिपु हादगतरेषु ये भगा लभ्यन्ते, ते प्रयोजनाभावात् त्वान्याः;

·गणिताध्याये उक्तम्-“याप्तरामिभिर्विवर्जितो विकतनः” इत्यादि । जातं सर्वमुपपनम् । इदानौमानयनप्रकारान्तराणामुपपत्तिमाइ ।- यथा यथाऽधिमासकाऽवमेन्दमासपूर्वकाः । परम्परं युतोनिता भवन्ति खेटपर्ययाः ॥ १० ॥ त एव सूर्यसावन-द्युपिण्डतोऽनुपातजाः । तथा तथा युत्तोनिता भवन्ति तेऽथवा ग्रहाः॥ ११॥ अबाधिमामावमेन्टुमासपूर्वका इति पूर्वशव्दीपादानादन्ये- ऽप्यमोटा रागयो यथा यधा परस्परं युतीनिता: मन्त इष्ट. प्रहभगणममा भवन्तोति पूर्व सम्प्रधार्य ताव राशीन् भग गान् प्रकल्पाहर्गणादनुपातेन फम्लानि माध्यानि । नेपां फनानां तया तथा योगे वियोगे च ते पहः स्यादिति । “इन्दमण्डन्नगुणेन्दुमंगुणयनचावियरेऽधिमामकाः" । इति । चन्द्रभगणानां बयोदशगुणाभगणानां चान्तर यद्यधि- मासा भयन्ति, तदा प्रयोदशगुणाभगणाधिमासयोगे चन्द्र- भगणाः म्युरित्यर्थाजातम् । अतोऽहणादधिमासयहम् भानीय धयोदशगुणोऽम्तेनाधिकचन्द्रः स्यादित्येवमादीनि प्रकारान्तर- शतान्युत्पद्यन्ते। इदानीमम्योटाहरणभूतानि प्रकारान्तराणि दर्शयवाह। विचमायोगजो यहो वियोगमेन युग्मियुक् । दमोती च सौ क्रमादमन्दमन्दगामिनी ॥ १२ ॥ विपर्ययान्तरोद्ध-पहेगा जितो ट्रतः । म मन्दगोऽय मन्दगो युसो भयेदमन्दगः ॥ १३॥ प्रवाऽद्यानयनम्योपपत्ति: मनमगणिनेन। दिनीयप्यालि. शुगमा।

·मध्यमाधिकार ग्रहानयनाध्यायः । पुन: प्रकारान्तरेणाह।--- केन्द्रोचयोयश्चलयोवियोगे योगेऽथवा स्यान्मृदुनोः प्रसाध्यः । माध्यस्य चक्रर्गुणितः प्रसिद्धो भक्तो निजः स्यादथ वा प्रसाध्यः ॥ १४ ॥ अनोपपत्तिः ;-शोघोबाद गहे शोधिते शोधकेन्द्रं भवति । शोधकेन्द्र गोधिते ग्रहो भवतीति किमाचर्यम् । मन्दोच्चीनी प्रहो मन्दकेन्द्रम् । तत् केन्द्रं मन्दोन युतं ग्रहो भवतीति कि चितम्। यदि सिद्धग्रहस्य युगभगणैः सिद्धग्रहो लभ्यते, तदा साध्यभगणे: किम् ? इति। फलं साध्यग्रहः म्यादित्युपपन्नम् । यहर्गणामध्यमग्रहमानोंयेदानीं मध्यमग्रहादहर्गणमाह ।- माग्रात् मचक्राच खगात् कहनात् तत् कल्पचक्राप्तमहर्गणः स्यात् । निरग्रचक्रादपि कुटकेन वध्धेऽप्रतोऽग्राञ्चं तथाऽग्रयोगात् ॥ १५ ॥ ग्रहम्य भगणरागिभागकलाविकला अन्ते विकनाशेषन कुदिनैः संगुण्य म्वच्छेदेन विभज्योपयुपरि निक्षिपेत्। तद यथा।- भगणादियो विकनायेधावधि कल्पकुदिनगुणे विकनाशेषस्थाने कुदिनविभज्य विकलास्थाने फलं प्रक्षिप्य सत्र पटवा विभञ्य कन्नाम्यान निक्षिप्य भगवान्तं यावत् । तत्र कल्पभगोते- जर्गणः स्यात्। प्रवोपपत्तिः विनोमगणितिन। तथा निरपचका- दपि पहात् तथा कवनादगादपि तथा शेषयोः गपाणां या योगादहगंगानयनमगत इति प्रयाध्याये कुष्कविधिना वधे । इदानामहर्गादपि कम्पगतमाह ।- अभिमतगणादधर्मनात् चितिदिनासगसायममंयुतः। .

·३२ गणिताध्याये vvvvra ~~ दिनगणः स भवेत् तिथिसञ्चयः पृथगतोऽधिकमाससमाहतात् ॥ १६ ॥ विधुदिनाप्तगताधिकमासकैः कृतदिन रहितोऽर्कदिनीचयः । भवति मासगणः खगुणो ३० वृतो रवि १२ हतः स च कल्पगता: ममाः ॥ १७॥ स्पष्टार्थमिदम् । अवोपपत्तिस्वैराशिकाभ्याम् । अहर्गणा नयनादिलोमप्रकारेण कल्पगतानयनं सुगमम् । इदानी कलिगतादम्यहर्गणादिकमाइ ।- कलिगतादथ वा दिनमञ्चयो दिनपति गुजप्रभृतिस्तदा। कलिमुखध्रवकेण ममन्वितो भवति तागणोद्ववेचरः ॥ १८ ॥ प्रव कलिगताहर्गणेऽयं विशेषः।-शुक्रायो वारो गण. नीयः। यत: कल्पागताहर्गणात् कनिमुखे शकवारी भवतिः। तव च ये गृहाम्ते ध्रुवमंशाः कल्पिताः । तदयगणभवः खेचरय कनिमुलभुषण मन्वित: कार्य इत्यत्र वासनापि सुगमा । इदानी कनिमुपमहानाह।-- नाद्रिगमाग्नयः ३३७० काग्निरामाकाः ८३५१ वेटवेदारचन्दा १८४४ पिलिप्ता: क्रमाम् । पदमाहापयो ४६६६ लामवेदाधयो ४४.॥ घेदपटकाभभूपाभभूम्मिताः १०१६.६४॥ १८ पेटचन्द्रक्षिपदाधिनागाः ८४४२१४ कर- हाधिवदाधिगना ०४४४२२ भयेयुः कुत्रात् । दापगन्तवायक गहाम्सया एयतुन्दितन्दिपातीयाः । २०॥

·मध्यमाधिकारी कक्षाध्यायः । कुजादीनां सर्वेषां ध्रुवायक्रशुहा: पठिता लाघवार्थम् । स्पष्टार्थमिदम् । कल्यादौ ग्रहा। मं, शु, रतुं, चतुं चंपा, २ ४ ५ २८ २७ २८ ५ ३ २४ २७ ४२ ४६ ४५ २८ २८ १४ ३४ ४६ इति यहानयनाध्यायः॥३॥ इदानीं कक्षाप्रकारेण ग्रहानयनं विवक्षुः खकक्षा तावदाह- कोटिन्ननखनन्दपटकनखभूभुजङ्गेन्दुभिः १८०१२०६८२०००००००० ज्योतिःशास्त्रविदो वदन्ति नभप्स: कक्षामिमां योजनैः । तद ब्रह्माण्डकटाहसम्पटतटे केचिनगुर्वेट नम् केचित् प्रोचुरदृश्यदृश्यकगिरिं पौराणिकाः सूरयः ॥ १॥ करतलकलितामलकवदमल सकलं विदन्ति ये गोलम् । दिनकरकरनिकरनिहततमसो नभमः स परिधिरुदितस्तैः ॥२॥ एभिर्योजनस्तुल्या गणका: खकक्षामाकाशपरिधि वदन्ति । तब कथमनन्तस्याकाशस्येयत्ता वक्तं शक्यत इत्याशयाहर्पति- धतियुजो नभमः परिधेरिदं मानं वदन्ति । अत एव पौरा- णिका गणकास्ते ब्रह्माण्डपरिधिं वदन्ति ।, केचिलोकालोकं वदन्ति। यतस्तदन्तर्बलिन एवार्करश्मयः । न्तीति नास्माकं मतमित्यर्थः। प्रमाणशून्यत्वात्। करतल- कलितसकलनयाण्डगोला एवं वक्तुं शक्नुवन्ति । एवमन्ये वद.

·गणिताध्याये
-
इदानीं स्वमतमाह।-
ब्रह्माण्डमेतन्मितमस्तु नो वा कल्पे ग्रहः कामति योजनानि ।
यावन्ति पूर्वे रिह तत्प्रमाणं प्रोतं खकक्षास्यमिदं मतं नः ॥३॥
स्पष्टार्थम्।
इदानीं ग्रहकक्षाम् पाह।-
ग्रहस्य चकैर्विहता खकक्षा भवेत् स्वकचा निजकक्षिकायाम् ।
प्रहः खुकक्षामितयोजनानि धमत्यजसं परिवर्तमानः ॥ ४ ॥
सा खकक्षा यस्य यस्य भगणे: हियते तस्य तस्य ग्रहस्य
कक्षामितिलभ्यते । अस्योपपत्तिरूपं शोकस्योत्तराई मिति ; यतः
वकक्षायां ग्रहो श्रमबजलं परिवर्तमानः खकक्षामितानि
योजनानि पूरयति । अतो ग्रहभगणैर्भताया: खकक्षाया यत्
लभ्यते, सा ग्रहकक्षामितिरित्युपपनम् ।
इदानीमेवं सिद्धे रवीन्दुको भकक्षाचाह।-
माद्रिगोमनुसुराब्धिमितार्ककक्षा ४३३१४८०५
चान्द्री सहस्रगुणिता जिनरामसंख्या ३२४०००।
अप्विभाइगजकुलरगोऽक्षपक्षाः २५८८८८८५०
कक्षा रणन्ति गणका भगणस्य चेमाम् ॥ ५ ॥
रवः कक्षा ४३३१४८७६ । चन्द्रकचा ३२४००० ।
भकक्षा २५८८८८८५० । अवार्ककक्षातो भकक्षा पष्टि .
गुणा । अर्को भपयश इत्यागमप्रामाण्येनानीकता। एव-
मन्येमामपि ग्रहाणां कार्याः ।
इदानीं ग्रहगतियोजनान्याह!-
कल्पोद्भवः क्षितिदिनगगनस्य कक्षा
भक्ता भवहिनगतिर्गगनेचरस्य ।
पादीनगोऽसतिभूमितयोजनानि ११८५८४५ ।
खेटा बान्त्यनुदिनं निजवर्मनीमे ॥६॥

·मध्यमाधिकारी कक्षाध्यायः । अनोपपत्तिः ;-यदि कुदिनैः खकक्षामितयोजनानि गच्छन्ति, तदैकेन किम् ? इति। फलं दिनगतियोजनानि। तानि च स्थूलत्वेन तावत् पादोनगोऽक्षतिभूमितानि स्युः । इदानी गहानयनमाह ।- अहर्गणात् क्वक्षिनवाझ ८८२१ निनात्- नवेन्दुवेदेषुहुताश ३५४१८ लब्धा । अहर्गणी गोऽक्षतीन्दु ११८५८ निघ्नो विवर्जितः स्युर्गतयोजनानि ॥ ७ ॥ स्वयां खया तानि पृथक् च कक्षया इतानि वा स्युभंगणादिका ग्रहाः । अहर्गणे भूनेत्रनवनन्द ८८२१ गुणे नवशशिश्रुति- बाणाग्निभिः ३५४१८भते यल्लब्ध, तेन विवर्जितः कार्य: । क; ? नन्देन्द्रियवृत्तीन्दु११८५८गुणोऽहर्गणः । एवं गतयोजनानि स्युः। तेभ्यः पृथक् पृथक् स्वया स्वया कक्षया भाजिवेभ्यो भग- याद्या ग्रहा लभ्यन्ते। अनोपपत्तिः-दिनगतियोजनरहर्गणे गुणिते गतयोजनानि अव सुखार्थ गोऽक्षतोन्दुभि: ११८५८ सम्पूर्णरहर्गणो गुणितः। सोऽधिको जातः । यदधिक तच्छोध्यम् । तस्याधिकस्य ज्ञानार्थमुपायः।-परमीऽहर्गणः कुदिनतुल्यः । तेन गुणकेन गुखः। एवं गोऽधतीन्दुनिघः सन् खकक्षातोऽधिको भवति। तस्मात् खकक्षा विशोध्य शेपेणानुपातः। यदि कुदिनतुल्येनाहर्गणे तावधिकं भवति, तदेष्टेनाहगणेन किम् । इति । अत्र कुदिनानां तस्य शेषस्य च पञ्चपञ्चयुगवेदैरयुतगुणितः ४४५५०००० अपवनें कृते सति शेषस्थाने कक्षिनवाया उत्पन्नाः। कुदिनस्याने नन्देन्दुवेदेषु- हुताभाः । एवं राशिकेन यसभ्यते, तेन स्थू नगतिगुणितेऽहगणे भवन्तीति सुगमम् ।

·गगिताध्याये -------- वर्जिते गतयोजनानि भवन्ति । सर्वेषां ग्रहाणां तान्येव । गतेस्तुल्यत्वात्। अथ ग्रहार्थमनुपात:। यदि कक्षातुल्यैर्गत- योजनेरेको भगदः, तदैभिः किम् ? इति। फलं गतमगणायाः सधै ग्रहा भवन्तीत्युपपन्नम्। इदानीं विशेषमाह।- ग्रहस्य कक्षैव हि तुगपातयोः पृथक् च कल्पगाव तदीयसिद्धये ॥ ॥ प्रर्कस्य कव सितन्नयोः सा जेया तयोरानयनार्थमेव । उने तयोर्ये चलतुङ्गको तसेच तीच धमतोऽगाया EM अवोच्चस्य पातस्य च या कक्षाऽऽगच्छति, सा तयोरानय- नाथमैव कल्पा । अन्यथा या ग्रहस्य कक्षा मैव तयोरपि। यतो प्रहकचाया उच्चमदेशस्योच्चव्यपदेशः। यत्र च विमलेन सह सम्पातस्तम्य प्रदेशस्य पातमंज्ञेति गोले मम्यक् प्रतिपादित- मस्ति । तथा वुधशक्रयोरन ये अर्ककक्षातुल्ये को प्रागच्छतस्ते तयोरानयनार्थमेव । किन्तु तयोर्ये चलकक्षे तवैव तो च भ्रमतः। परमकंगत्या। एतदुक्तं भवति । भूमध्यादकं प्रति नीतं सूत्रं यव प्रचन्नकक्षायां लगति, तव बुधो; यव एकचल कमायां लगति, तव शुनो भ्रमतीत्यर्थः । रतिकृपाप्रसारण राना - दामी प्रत्यष्दादिः। तत्रादौ सावनदिनाघमा।- प्रधोऽधस्तिधा कल्पयाताष्ट्रमन्दात् कराभ्यां कृतेः पावकः : मंगुणास । २ ·मध्यमाधिकार प्रत्यब्दशतिः। भुजङ्गरवासं फलं स्याद दिनोयं. तदब्दान्वितं भास्करादब्दपः स्यात् ॥ १॥" स्पष्टार्थम् । अनोपपत्तिः ;-एकस्मिन् रविवर्षे 'सावनाहाः पाक प्रति. पादिताः। तेभ्यः पञ्चषध्यधिक शतवयं ३६५ मोय शेषं दिनस्थाने पूर्ण, पञ्चदश नायः त्रिंशत् पलानि, तथा सा नि द्वाविंशतिर्विपलानि ॥१५॥३०१२।३० ; एतदष्टभिः सवर्णित जातम् । अतोऽनुपातः । यद्यष्टभिर्वरतावद दिनाद्यं, तदा' कल्पगतः किम् ? इति । फल दिनाधम् । तदनष्टं संथाप्यम्। ततो गताब्दैर्युतं सदब्दपंति: स्यात् इति यदुतों तदतः। यतः पञ्चयध्यधिकशतत्रये सप्तभिर्भक्ते एकोऽवशिष्यते। अत एक- गुणाब्दसंख्या तसिन् दिना निक्षिप्तां। तम्मिन् सप्तत:- ऽर्काद्योऽब्दपतिः; यतो यस्मिन् वारेऽब्दादिः, सोऽब्दपतिः स्यादिन्युपपनम् । इदानी प्रकारान्तरेणाह।- निजामीति ८० भागेन युक्तं समाई खषड् ६० भक्तमन्दाङ्गियुग वा दिनाद्यम् । अत्र वर्षाणामद निजेनामोतिभागेन युक्त पध्या हृतं वर्ष. चतुर्थाशेन युक्त सद दिनायं वा। अत्रीपपत्तिः ;-पूर्वस्मिन् 'दिनाये' पञ्चदश घटिकाः, स' एकस्य दिनस्य चतुर्थांशः । यानि बिशत् पलानि , तत् घटि- काया अईम् । एतदनष्टमधोघटिकाया अधस्तनेना- वयवेन । सवर्णितेन यावद वियते तावदशौतिलभ्यते। अतो । 1 वर्षा निजाशीतिभागेन युक्तं धटिका भवन्ति । तत्पध्वंशो' ग-४ ·३६ गणिताध्याय दिनानि। तानि पूर्वकथितवर्षचतुर्थीशन युतानि दिनानि भवन्तीत्युपपवम् । पुनः प्रकारान्तरेणाह।- गतान्दा विभक्ताः समुद्रैः ४ खसूर्यः १२० खखागार Be६०० वा फलेक्यं दिनाद्यम् ॥२॥ अनोपपत्तिः; एक दिन पञ्चदशघटिकाभिर्यावद हियते, तावच्चवारो लभ्यन्ते। यावर्दघटिकया तावत् खसूर्य्याः १२० । यावदधस्तनेनावयवेन • । ० ( ० । २२ । ३० तावत् खखाडाइकाः ८६.1 एवं प्रत्यम्दम् । अतो गताग्दा एभि- विभत्ताः फलैक्यं दिनाद्यं स्यादित्युपपन्नम् । इदानीं आयाहानाह।- खपष्टांगयुक्तानि वर्षाणि वर्षेः खरामाहतैः संयुतान्यभभूपैः १६० । विभतानि तान्यत्र लब्धं विशुद्धं समाभ्यो गताभ्यो भवन्ति क्षयाहाः ॥३॥ अत्रोपपत्तिः यदि कल्पवर्षेः कल्पक्षयाहा लभ्यन्ते, तदा एकेन किम् ? इति। फलमेकस्मिन् वर्षे शयाहाद्यम् ०४८ । २२ । ७।३० । अस्मात् पञ्च विशोध्य शेषेणाप्दा गुणिता अव- माद्यं भवति। तत्र लाघवाथ शेषं कपाहिशोध्योर्वरितमभ- भूपैः १६० सवर्णितं जातम् ३१ । १ ततोऽनुपातः। यद्यभ्र. भूपैर्वरेकलिंगद्दिनानि घटिकयाऽधिकानि लभ्यन्ते, तदा गताब्दैः किम् ? इति । अव वषध्यंशयुक्तानि वर्षाणि खरामा- हतवर्षयुतानि एकत्रिंशता नायधिकया गुणितानि भवन्ति । प्रवाभभूपे १६० लब्धफलेन गतान्दा अतो वर्जिताः कृताः । यतः प्रत्यब्दं पष्टेऽवमै यव पूर्यते, तद् गृहीत्वा कर्म कृतमिति मवमुपपत्रम्।

·मध्यमाधिकारे प्रत्यब्दशुद्धिः । इदानी प्रकारान्तरण क्षयाहानाहा- दिनाद्य विनि समानान्धवेदां- ४०० शकोनं समात्रिंशदंशेन युग वा। यत् प्रागानीतं दिनाद्यं, तत् विगुणं वर्षचतागतांशोनं वर्ष. विंगदंशन युतं वा नयाहा भवन्ति । अबीयपत्तिः;-अनेकवर्षे दिनाद्यम् ०।१५।३०।२२। ३० । तथा अवमाद्यम् ॥४८॥ २२॥ ७।३० । दिनाये विगु- णितऽवमाद्यादिशोधित जातं शेषम् ।।१।५१ । इदं त्रिगुणे दिनादो यदि क्षिप्यते, तदाऽवमाद्यं भवति । इदं शेर्ष खखाक: १२०० गुणितं जातं मप्तत्रिंशत् ३७ । प्रदाः सप्तत्रिंगता गुण्याः वखार्भशास्त्रिगुणे दिनाये यदि क्षिप्यन्ते, तदा गतावमानि भयन्ति । पत्र गुणके रूपवयं प्रक्षिप्य सुखायं चत्वारिंगद गुणकः कमः । रूपवयमणं गुणकथ ४० ! ३ । पाभ्यामष्टा गुण्याः, ग्वार्कर्भाज्याः। तव प्रथमगुणकरत्वारिंशताऽपतितो जातः १। हरय ३०। दितीयो गुणकसितभिरपवर्तितः ।। हरयतायती ४.०, पतो गताप्दाः पृथक् विंगता चतुःभत्या च इताः, प्रथमफनं विगणदिनाये धन द्वितीयमृणम् ; एवमय- माय भवतीत्युपपत्रम्। पथ प्रकारान्तरेणापमान्याह।- पप गहीनादपानेन्दु १५• भागः बपांगहीनादयुग, वा पयाहाः ॥ ४॥ पयोपपत्तिः ;-एकस्मिन् रविवषमगेपाटाचवारिंशद घटिकाः । तत् पांगीन दिनम् । पतः पागोना पदाः सताः। पथ तदधम्तना पपया...121.11.:पत मानेन्दुभिः १५• गुणिता जाता: १८ एतत् पच्चंगानं ·गणिताध्याये रूपम्, अत: वषष्टंशोनाम्दाः खानेन्दुभिर्भवाः पञ्चांगोनाब्द युता अवमाद्यं भवतीत्युपपद्रम् । अथ गताधिमासान् शुद्धिं चाह।- दिनादिच्याहादिदिगुमाउदयोगः खरामैः ३० ईतः स्यः प्रयाताधिमासाः । भवेच्छुधिसंन्नं यदवाऽवशिष्टं तटूचं सदूनाहनाबादिकेन ॥ ५ ॥ अनन्तरानीत ये दिनादिक्षयाहादो, तयोर्योगो दशनैर्गताब्दैः युतस्त्रिंशता हतः, फलं गताधिमासा भवन्ति। यदवावशिष्टं, तच्छुदिसंभम्। परं दयाहाणां नाद्यादिकेन वर्जितं सत् । अनोपपत्तिः; अवैकवर्षमावनानाम् ३६५॥१५॥३०१२२२३० अवमानाप ५॥ ४८ । २२।७।३० योगतुल्या वर्षे चान्द्राहा भवन्ति २०७३।५।३०। तथा वर्षे पथ्यधिकशतवयं ३६० सौराहाः। एभिरूनाशान्दाहाः प्रत्यब्दमधिमाससम्बन्धिन एकादश भवन्ति, घटोत्यञ्च सा नि दिपञ्चाशत् पलानि ११।३३५२१३० । एववेकस्मिन् वर्षे दिनादिक्षयाहादियोगो दशाधिकोऽधिदिनानि भवन्ति। पधिदिनस्त्रिंशारिधिमासो भवति, इत्युपपवमधिमासानयनम् । पधाधिपदिनान्यहर्गपा. नयने शोध्यत्वाच्छुदिसंज्ञानि। अवाधिमासशेषतिथिभ्यो यद- वमघटिका: शोधितास्तत्कारणमग्रे कथयिष्यामः । प्रय प्रकारान्तरण अधिमासानयनमा।- हिधाऽन्दा हिरामः ३२ रामः ३० च भक्षा: फलकां गिवन्नाम्दयुक्तं विमलम् । खरामैस्तु ते वाधिमासाय शेष भवेधुहिरूनाहनाड़ीविहीनम् ॥ ६॥ म्प्रटार्यम्। 1 ·मध्यमाधिकार प्रत्यन्दशादिः । ४१ ततः प्रोपपत्तिः ;-प्रत्यध्दं यान्यधिमासशेषसम्बन्धिदिनानि ११ । ३ । ५२ । ३० । एभिः किलाग्दा गुण्यास्त्रिंशता ३० हृता अधिमासा भवन्ति। तत्र लाघवार्थमभ्य एकादश विशोध्य शेषम् । ३ । ५२ । ३० । हाटवेदैः ४८० गुणितं जातमेक- विंशत् ३१ । अनेनाम्दा गण्याः किल खाष्टनेदैः ४८० भाज्या: । तवाचाय्यंगा रूपविभागागुणकस्य खण्डवयं कृतम्। तत्राद्यं पञ्चदश द्वितीयं पोड़ा। उभयत्र इरः स एव । खगडाभ्यां हर पृथगपवर्तिते जात पाद्यो हरो दाविंगत् ३२ अन्यस्त्रिंगत् ३० । अतो हाविंगता विंशता च पृथगताब्दा भता: फन्ने कामकादगगुणाश्दयुतं विंशतं फला मासाः। गोपं प्राग्वच्छुडिरित्युपपनम् । इदानी दिनायेन पिनाम्यम्दाधिपानयनमाई।- गतान्दाधिमामान्तरं विघ्रमादयं धयाहर्गतः मप्तभक्तावशिष्टम् । विगदच शुढे म यपाधिपो वा भयेर माभावगिटोऽर्फपूर्वः ॥ ७ ॥ म्पटम्। प्रबोपपत्तिः;-रव्यम्दान्ते योऽहमाय यो वार:, मोऽदाधिपः। प्रत्य; भोरदिनमण्या पश्यधिक गनययम्। गलि मततरे वयोऽवगिष्यन्ते । मामदिने माताटेपु इयमव- मिप्यते । पनी गमान्दामिरगुणा गमाधिमामा दिगुणास्त देकर माराटं यायति, तावदेव वादः पागयोत तिथिगने ममत- विगपं म्यात्। तर किम गतिषिए योज्यन् । तमः पूर्व नया ससाना गाया। नया प्रत्यदं पच पच पसीदा: पञ्चगुणा: गाथा.। १ वा या गोध्या एष। दिगुणा; रिमाधिमा थापा । पती पतो हिगुताः ·४२ गणिताध्याय नाघवार्थमधिमामोना अदा हिगुणास्तब्धाऽवमय मप्ततष्टः शुद्धिरूना समतटा रव्यम्दान्ते वारी भवति । स एवान्दप इत्युपपत्रम् । इदानीमयमैर्विनाम्यवमशेषटिका धाइ।- यत् त्वधिमासकर्शपकनाड़ी- पूर्वमिदं रहितं विहितं सत् । पाद्यदिनाद्यघटीभिरथैवं म्युः क्षयशेपभवा घटिका वा ॥ ८॥ यदधिमामशेयं तिथ्यात्मकं तस्याधो या घटिकाम्ता श्राद्य. दिनाद्यस्य घटोभिरूना: सत्यः क्षयघटिका भवन्ति । “द्विधाप्दा हिरामः खुरामय भता.” इत्यादिना ये दिनाचे फल उत्पद्येते तन्निरावारणार्थमायग्रहणम् । अवोपपत्ति: सुगमा। यतो दिनावमघटिकैक्येनाधिमास- शेपस्य घटिकास्ता दिनघटिकोना अवमघटिकाः। यदाऽवम- बटिकोनास्तदा दिनघटिकाः म्युरिति भावः । इदानीं रव्यन्दान्तग्रहानयनमाह ।- कल्पजचकहताम्तुगतान्दा: कल्पममाविहता भगणाद्याः। स्युर्बुवका दिनलगणान्ते पातमृदूच्चचलोशखगानाम् ॥ ८ ॥ स्पष्टार्थमिदम्। अवोपपत्तिस्त्रैराशिकेन;-यदि कल्पवः कल्पभगणा लभ्यन्ते तदा गतैः किम् ? इति । फलं रविमण्डलान्तिका ग्रहा भवन्ति। ये तव ग्रहा., ते ध्रुवकाः कल्पिताः। यदव पात- मृदूञ्चग्रहणं, तत् नेपामतिमन्दगतित्वाइपंगणेवानयगमुचित- मिति सूचितम् ।

·मध्यमाधिकार प्रत्यब्दशुद्धिः । --- इदानों चन्द्रध्रुवकं प्रकारान्तरेगाह।- यत् तु दिनाधिशेपमिनघ्नं १२ म्याद ध्रुवकस्त्वथवा म लवाद्यः । कैविगोवनिताजनभर्तुः पोतचकोरमरीचिचयम्य ॥ १० ॥ यदधिमासोपं तिथ्यात्मक, तद्रविगुगा भागात्मको विधु- भवति । अवोपपत्तिः सुगमा। यतो दादशगुणास्तिथयो रवीन्दो. रन्तरभागा: म्युः। तव रवि: १२ पूर्णम् । अतम्तागैव गशी. त्युपपन्नम्। इदानी कलिगतादाह ।- कलगताम्दरथ या दिनाचं पूर्व यदुमा खुनु तर प्रमाध्यम् । पदाधिपस्तव मितादिकः म्याद ध्रुवारा युनाः कनिवारखेटः ॥ ११ ॥ माटम् । রানীশায় গনেশ্বাঃ। पीयनवांशयता: क्षयनायः पदिनानि दिवागणमिध। पूर्वमानावा ये सयाहाम्तेपारधी यदाडिकावं तत् घीय. पिंगांगयुस मढ़ दिमायाम्पाम् । या घटिकामानि दिनानि, या पिटिकास्ता घटिकामामाराधी ये पध्येगाम्सामि पानापानानि कम्पानीति। किमर्थम् , दियागामित्र- पागंणमाम् । पापत : वयामानानयन पदयमानधनं गय पत.परिभांगहारः लस.; यापादामा घनु पररा एकमवम ·४४ गणिताध्याये पतति। प्रतो रव्यन्दान्त यदवमशेपं तच्छुड़ानासु तिथिषु खोयकरामतुरङ्ग ७०२ लवयुतासु सदृशच्छेदं कृत्वा क्षेप्यम् । ततचतुःपध्या मागे होते लब्धमवमानौत्युचितम् । तत्र रय ब्दान्ते यदवमशेपं घटिकात्मकं पूर्व गृहीतस्ति, तत्तु पष्टि च्छेदं तच्चतु पष्टिच्छेदं कार्यम् । अतस्ता घटिकायतुःपष्टा किल गुख्याः पथ्या भाज्याः; एवं चतुःपरिच्छेदमवमशेष भवति । अथ चतुःषष्टिस्थाने त्रिषष्टिरेव कृता, किम् इति ! तत्रोच्यते; पूर्व या अधिमासशेषतिथय भागताम्ता एव शुद्वित्वेन ग्रहीतुं युज्यन्ते ; यतस्ताभिरूनावाद्यास्तिथयोऽब्दान्तात् अप्रतो ग्टहीता भवन्ति । अथ च गहितिथयः कार्यान्तरवशात् अवमघटौभिरूनाः शुद्वित्वेन परिकल्पिताः । अवमटिकोनया शुद्दा यावच्चैवाद्याम्तिथय ऊनीकृतास्तावच्छे पतिथिष्ववमशेष- घटिका अधिका जाताः। यतः शोध्यमानमृगएं धनं म्यादिति । यत एकगुणा युक्ताः, अतस्त्रिपष्टिगुग्दा योन्याः। तनावमटि- कानां विषष्टिगुणकारः, पष्टिांगहारः। तत्र गुणकभागहारी विभिरपवतिनी, गुणकम्यान एकविंशति: २१ भागहारम्यान विशतिः २० । फलं दिनानि । अत्र राहुणको विशांगाधिका- ऽत: “म्बीयनवांशयुताः क्षयनाधः चेपदिनानि" इत्युपपदम् । इदानीमहर्गणानयनमाह।- चैवमितादिगतस्तिथिसहाः शोधितगहिरधन्तु ममतः ॥ १२ ॥ खोयकरामतुर ७.२ नवेन क्षेपयुसः शतपटकविभक्तः । नर्थाटनसयर्जिनगेपो रव्युदये गणोदिपन: स्यात् ५ १३ ॥ चवागततिधिसञ्चयः गहिरहितम्बिष्ठः काय: । अन्तिमी ·४६ गणिताध्याये इदानीं विशेषमाह। यावत् तिथिभ्योऽभ्यधिकाऽत्र शुहिः प्राक् चैवतस्तावदहर्गण: स्यात् । प्राक् शुद्धिपूर्वेण तथैव खेटाः प्राग्वर्षजातेधुंवकैः समेताः ॥ १४ ॥ अव यावञ्चैत्रादितिथिभ्यः गहिर्न शुध्यति, तावत् पाचात्य चैतादेरारभ्य तिथोर्गायिला पूर्ववर्षभवैः शुडान्दपक्षेपदिन- रहर्गणः साध्यः। तस्मादागता ग्रहाः पूर्ववर्षभुवकैय युताः कार्याः। यतो रव्यम्दादेरहर्गणस्यान्यरव्यम्दान्तं यावदुपचय इयमेवात वामना। इदानीं रव्यानयनमाह ।- दिनगप्पी निजपष्टिलवोनिती भवति तिग्मचिः स लवादिकः । गुणगुणाद युगपादथ भाजिताद यमयमैः २२ कलिकादिफनान्वितः ॥१५॥ अनोपपत्तिः;-अत्र वान्लायमोधार्थ रूपमहर्गणं सवा ग्रहाणां दिनगतयः माधिताः । चं मं । दु शु ग पा . १३ . ४ . . . १. ४ ५८ . ४. १० ८ २२ २ ६ ३ ३४ २५ ३२ ५३ २६ १८ ५३ २८ दिनगणः स्वपटरंगीनी मागा रति प्रत्यइमेकोनपटि: कन्ना गृहीताः। गेषावयवैन मविभाग:सामभिर्दिनरका कलाभवति। पतो गुपगुणाद युगणाद यमयमभाजितात् इत्युपपनम् । २१ 2 २० - ·गणिताध्याये गृहीताः । तत् पृथक् विगुणं जातम् । एता: कलाः पूर्वकलामिग्रीकता जाता: ।। एतत् कुजगतेरधिकम्, प्रतो- ऽतः कुजगतिं विशोध्य शेषम्-०३।३१॥५३ । अनेन सप्तदश गुणेनैका कला भवति। अत उक्त-"युगणसप्तदशांगविवर्जितम्" इति । पूर्वफलेन भागादिनाऽनेन च कलादिना भौमधुवको युताः कुजो भवति ; यतोऽयमहर्गणोऽर्काब्दान्तादूर्द्धमतस्तदुत्थं फलं रविमण्डलान्तिके योज्यमित्युपपत्रम् ।। इदानी बुधचलानयनमाह!- दिनगणः कृतसंगुणितः पृथग गुणगुणः रहगुणेन्दुभिरुदृतः। फनयुतः खलु नेन न्नवादिना बुधचन्नं भवति ध्रुवकोऽन्वितः ॥१८॥ अवोपपत्तिः ;-अहर्गणयतुर्गुणो भागा भवन्तीति प्रसि- हम् । पथ अचलस्य कल्पभगणानां भागान् कृत्वा तेभ्ययतु गुणान् क्वहान् विशोध्य शेषस्यास्य १४५६५३८३४२४० हादशा नानन १२१३७८१८५२० शेषं कहायापतिता जाता. शेषस्थाने हादश १२ वहस्थाने खगुणेन्दवः १३०।। अतः पृथगहर्गणो द्वादशभिर्गुण्यः। पूर्व चात्र चतुर्गुणोऽहर्गण पासीत् । स एव विगुगो हादशगुणो भवतीति गुणगुण उत्ताः । पृथक् स्थितो ययतर्गणितः स एव विगुपोशतम्तेन हादग- गुणितो जातः। सगुणेन्दुभिभलफनभागः पृथक् स्थितयत. गुणोऽहर्गणो युतः काव्यः । एवं ने भागाः प्राग्वत् ध्रुवके घेण्या इत्युपपवम्। इदानीं गुरोरानयनमाह।- युर्माणीभः कुनगद्युगो हतो नवकाना: समृणं ध्रुवर्क गुरुः । .. ।

·मध्यमाधिकार प्रत्यब्दशुद्धिः । 'पश्च अनोपपत्तिः ;-किञ्चिन्यूना: कला गुरोर्गतिरिति द्वादशभिदिनरको भागः। यब्यूनं तेन रूपे हत एकसप्ततिः लभ्यते । अत एकसप्तत्या दिनैरेका कलोनेत्युपपन्नम् । अथ शुकचलानयनमाह।- ऋतुभिरक्षदिनैर्दशमहणात् फललवा: समृणं ध्रुवके सितः ॥ १.in : अनोपपत्तिः ;--अत्र सुखार्थमहर्गणं दशगुणं क्षत्वा भाग हारहयेन फले साधिते। तत्र दशभ्यः पभिर्भागे इसे लब्ध- मेको भागयत्वारिंशत् कलाः १।४.। इदं दिमगतेरधिक जातम् । अम्माद गतिं विशोध्य शेषम् . १३१५२॥ १५॥२५॥ अनेन दशभ्यो भागे हते लब्धाः- पञ्चपञ्चैन्दवः '१५५ । अतो. जगणादशनात् पृथक् पडूमिः पञ्चतिथिभिय भूतामध्ये भागाये धनर्णरूपे फले प्रत्युपपनम् । इदानीं शनैरानयनमाह ।- "हिंधी दिनीयः पृथगक्षभनी लिप्सा विन्तिप्ता ध्रुयके स्वमार्किः। पत्रोपपत्तिः ;-गतिः कलादयम् । अधोऽवयवात् पञ्चमि- दिनई विकले भयत इत्युपपन “दिघी दिनोध" इत्यादि। रदानी विधूचानयनमाह - दिग्भिगमय तो दिनोधः क्षेप्यो ध्रुधागेषु भवहिपृचम्॥ २०॥ प्रवोपपत्ति: ;-फनापर्क गतिरिति दगमिदिनांगः । मागादिगते: कसापटमा विगीय शेपेशानेन •1-18.1५२rt रुप धी नया गीभा: ८ पती "दिग्भिगंजः त्या. धुपयवम्।

·५० गणिताध्याये , अथ पातानयनमाह।- ताड़ितः खदहनैर्दिनसहः पटकपटकशरत् फलमशाः । खं ध्रुवे कुमुदिनीपतिपातो राहुमाहुरिह केऽपि तमेव ॥ २१॥ प्रोपपत्तिः ;-कस्पराहुभगणानां रामिभिः कुदिन भगोषु लब्धं .पटकपटकगरा: ५६६ । एभिर्युगणे भक्तो राग्यादि फमम् । तद्रागादिकं कत्तुं “ताड़ितः खदहनैः" इत्युपपन्नम् । इदानी प्रकारान्तरेण महानयनमाह।- सक्षाहतादिनगणाच्छाणिषट्कशक- दिभिः १०९४६१ नगाटनगतिथिभिः क्रमेण१५१०८७१ देवाष्टखादयामभिः १८०८३३ च रमाग्निवेद- मिड:२४४३६ खल्हाधिदहनाभयमेन्दुभिय१२०३४०० ॥ २२ ॥ भूपाधिलोचनरमः ५२४१६ खत्रमाभनन्द. नम्दामिभिः २८८०...गगनखाभगजाहनागः८८८...। साभाटपदमसिमितः १८८५८०० भलाद भागादिकानि हि फलानि रयेः मकागात् ॥ २३ ॥ विधीः फनं ग्वासिगुण विधेय पहभुषाः सम्पफन: ममताः । ते वा भवन्ति पुचराः फ्रमण भागादिक: यार फनमेव भानुः ॥ २४॥ प्रष्टम्। पोपपत्ति-यदि कम्पदिनः क पभगणभागा मभ्यन्ते, तदारगणेन किम् । रति । एवं बंगगि रुतं पपात् मचारः। पद भगषमागमित गुमा फदिमानि रमादा मामले जिम रहि। एवं भापदिनभ्यः प्रयग भगपभागातभ्यो - ·मध्यमाधिकार प्रत्यब्दशुद्धिः । . यानि फलानि, तानि लक्षाहतस्य दिनगशस्य -भागहारा भवन्ति । विधोस्तु लक्षण विंशत्या च गुपितेभ्यः कुदिनभ्यो हारः साध्यते ; गतेबहुवादित्युपपन्नम् । इदानी दिनगतिसाधनमाह।- महोमितादहर्गणात् फलानि यानि तत्कलाः। भवन्ति मध्यमा: क्रमानभासदां भुत्तायः ॥ २५॥ समा गतिस्तु योजनैनमःसदा सदा भवेत्। कलादिकलानावशान्मृदुईता च सा स्मृता ॥ २६ ॥ । अत्रोपपत्तिस्त्रैराशिकेन ;-पूर्वं गतिर्योजनात्मिका ग्रहाणां तुल्यैवोक्ता । इदानीमतुल्या । सा कलादिकल्पनावशात् । इदानीमतुल्यत्वे कारणमाह । कक्षाः सर्वा अपि दिविषदा चक्रलिप्ताडितास्ता वृत्ते लघुत्रो लघुनि महति स्युर्महत्यय लिप्ताः । तस्मादेते शशिजभृगुजादित्यमोमेज्यमन्दा मन्दाक्रान्ता व शशधराशान्ति यान्तः क्रमेण ॥२७॥ यतः सर्वा अपि कक्षाचक्रलिप्ताभिर्रवाद्विताः, अतो महति हत्ते महत्यो लिताः स्युः । लघुनि लघुरः। तद्यथा चन्द्रकक्षा मर्वाधःस्था लघुः । तस्यामेका कला पञ्चदशभिर्योजनैर्भवति । शनिः कक्षा सर्वोपरिस्था सा महती। तस्यामेका कला योज- नानो षड्भिः सहमैरकसप्तत्योन:५८२८भवति । योजनं चत:- क्रोगमेव । अतचन्द्रात् सकाशादू ईस्था बुधशुकादयः क्रमेण मन्दाक्रान्ता मन्दगतय इव भान्ति। मन्दाक्रान्ताच्छन्दोऽपि सूचितम्। इति मिशनशिरोमणिवासभामाथे प्रयददि..

·१२ गणिताध्याये इदानीमहर्गणादौ विशेषमाह - अभीष्टवारार्थमहर्गणयेत् मैको निरेकस्तिथयोऽपि तद्दत् । तदाधिमासावमशेयके च कल्याधिमामावमयुक्तहीने ॥ १॥ इह किल स्थूलतिष्यानयन यस्यां तिथौ यो वार आगतः स चेदहणे नागच्छति तदाहर्गणं सैकं निरकं कृत्वा ग्रहाः साध्या इति ज्योतिर्विदां सम्प्रदायो युक्तियुक्ता एव। यतोऽह- गणम्य वारी नियामकः । एवं कृते यो विशेषः सोऽभिधीयते । तिथयोऽपि तद्ददित्यादि ।-अवैतदुक्तं भवति । यदा वाराथं मैकोऽहंगंणः कृतस्तदाधिमामावमशेषाभ्यां चन्द्रार्कानयने “कोट्याहतैरहवतेन्दुविग्वैः' इत्यादी हादशगुणास्तिथयोऽर्क- भागेषु याः क्षेप्यास्ताः सैकाः कृत्वा द्वादशगुणाः क्षेप्याः। यदा निरेकोऽहर्गणः क्तस्तदा निरेकाः कृत्वा। तथा यदि मैको. हिर्गणम्तदाधिमासशेष कल्पाधिमामयुतं कार्यम, भवमेरयम- पक्ष। यत: मैकासु तिथिपु सको हर्गणो निरकास निरेका, प्रतिदिनमधिमामपस्याधिमाकपचयोऽयमेरयमशेष. स्याती युलमुलम् । इदानी लघुदिनीघधिपयमाह:- पवमेवास्प दिवागणेऽपि मेकं निरकं च तदावमाग्रम् । तथाधिमामप्य तियोगहीला मर्दिनीयः सुधिया प्रमाध्य: ॥ २ ॥ महगंगे मैके निर्रफ तिथयोऽपि मैफा निरंकाः। मवावम- गेपपि सके निरकं कायम्। यतम्तवायमानयन पपगुणा पव तियययतःपया इसा: । पय महर्गणे माध्यमान भी तथा ·मध्यमाधिकारऽधिमासादिनिर्णयः । ५३ 1 टाइचैत्राद्यन्तर यद्यधिमासोऽस्ति, तदा तस्यापि तियोहोला लघुर्दिनौधः साध्यः । अत्र लघुरिति विशेषणावहदहर्गणे न ग्राह्याः । यतस्तवाधिमासानयनेन लवाधिमासे ता युक्ता भवि- प्यन्ति। लघुहर्गणानयने त्वदान्तादूईमधिमासानयनस्या- भावात् तनावश्यं योज्याः। इदानीमन्यदाइ।- स्पष्टोऽधिमास: पतितोऽप्यलब्धो यदा यदा वाऽपतितोऽपि लब्धः । सैकनिरकः क्रमशोऽधिमास- स्तदा दिनौधः सुधिया प्रसाध्यः ॥ ३ ॥ कृत्वा युतीनं क्रमशोऽधिशेष दिनीकृतैः कल्पभवाधिमासैः । सैकाविरकान्मधुयातमासां- स्ततः प्रसाध्यौ खलु पुष्पवन्तौ ॥ ४ ॥ अथाहर्गणानयने योऽधिमास आगच्छति, स मध्यम- मानेन । यदा स्पष्टोऽधिमास: पतितः, अथ चाहर्गणानयने न लब्धस्तदा लब्धाधिमासान् सैकान् कलाऽहर्गणः साध्यः । तदा यदधिमासशेषमागतं तच्च युतं कार्यम् । कः ? “दिनीशतैः कल्पभयाधिमासै:"; तथा चैत्रादिमासान् मैकान् सात्वा चन्द्रार्को साध्यौ। यदा वाऽपतितोऽपि लब्धस्तदास्मादिपरीतम् । एत- टुसं भवति । यदा स्पष्टोऽधिमास: पतितस्तदाऽलव्योऽपि प्रायः । यदा न पतितस्तदा लयोऽपि न ग्राधः । तदाधिमाम- शेष कल्पाधिमासैदिनीशर्यथाक्रम युतीनं कार्यम् । यत- स्त्रिंशता दिनैर्दिनगणोऽन्तरितः । तस्मादधिमासभेपाचन्द्रार्की साध्यो । तदा चैत्रादयो मासा: सैका निरेकाय ग्राद्याचन्द्रार्क- साधने।

·गगिताध्याय इदानीं शुद्धी विशेषमाह ।- शुद्धयागमे त्वपतितोऽपि स लभ्यते चे. हा तदा खदहनैः ३० युतया दिनौधः । एतद्विदन्ति सुधियः स्वयमेव किन्तु बालावबोधविधये मयका निरुक्तम् ॥ ५ ॥ शुद्यानयने स स्पष्टोऽधिमासोऽपतितोऽपि यदि लभ्यते,तदा सोऽपि न ग्रायः। तस्मिन्नग्रहीते विशदधिका शुडिर्मवति । तयाऽहर्गणस्तदा कर्तुं युज्यते ; स्पटाधिमामस्य ग्रहणात्। इदानीमधिमासस्य क्षयमासस्य च लक्षणमाह। असङ्क्रान्तिमासोऽधिमासः स्फुटं स्याद हिसान्तिमामः चयाख्यः कदाचित् । क्षयः कार्तिकादित्रये नान्यतः स्यात् तदा वर्षमध्येऽधिमासयञ्च ॥ ६ ॥ यम्मिन् शशिमासेऽर्कसङ्गान्तिनास्ति, सोऽधिमास इति प्रसिद्धम् । तथा यत्र मासे सद्धान्तिद्वयं भवति, स चयमासो यतः सद्धान्त्युपलक्षिता मासाः, अत एकस्मिन् मासे सङ्क्रान्ति द्दये जाते सति मासयुगलं जातम् । क्षयमासः कदाचित् कालान्तरे भवति । यदा भवति तदा कार्त्तिकादिवय एव। तदा क्षयमासात् पूर्व मासत्रयान्तर एकोऽधिमासोऽग्रतय मासवयान्तरितोऽन्यथामद्धान्तिमासः - नेयः। म स्यात् । अबोपपत्तिः;-चन्द्रमामप्रमाणमेकोनविंशत् मावनदिना- न्येकविंशत् घटिकाः पञ्चाशत् पलानि २८ । ३१ । ५० । तथाऽर्कमामम्विंशहिनानि पड्विंशतिर्घटिकाः सप्तदग पलानि २०१२६।१७। एतावद्भिर्दिवमैरविमध्यमगत्या राशिं गच्छति । यदार्किगतिरेकषष्टिः कालास्तदा साई कोनविंगता दिन: २८३.

·मध्यमाधिकारेऽधिमासादिनिर्णयः । राशिं गच्छति ; अतयान्द्रमासादस्पोर्कमासस्तदा स्यात् । एवं रविमासस्य परमाल्पता २८३२०१४ ० । सा चैकपष्टिर्गतिवृषि- कादित्रयेऽर्कस्य । स ईदृशोऽल्योऽर्कमासो यदा चन्द्रमामस्या- नल्पस्यान्त:पाती भवति तदैकस्मिन् मासे सङ्घमण्यमुपपद्यते । अत उक्त-"क्षयः कार्तिकादित्ये" इति । पूर्व किल भाद्रपदो- इसट्रान्तिर्जातस्ततोऽकंगतेरधिकरवान्मार्गशीर्पो हिसडान्तिः । तत: पुनर्गतेरल्यत्वाचवोऽप्यसद्धान्तिर्भवति। ततो वर्षमध्ये- ऽधिमासहयमित्युपपन्नम्। इदानी गणकानां प्रतीत्यर्थ क्षयमासकालान् गतागतान् कतिचिद्दर्शयति ।- गतोऽधाद्रिनन्दैः ८७४ मिते भाककाले तिथोशः १११५ भविष्यत्यथाङ्गाक्षसूर्योः १२५६ । गजाग्निभूमिः १३७८ तथा प्रायनोऽयं कुवेदेन्दु १४१ वर्षेः कचिह्नीकुभिश्च १८ ॥ ७ ॥ स्पष्टम्। अनोपपत्तिः यदा किलकविंशतिः शुधिस्तदा भाद्रपदो- धिमासः । तस्मिन् जाते कार्तिकादिनये क्षयमासः सम्भाव्यते । सा च तथाविधा शुद्धिः कुवेदेन्दु १४१ वर्षान्तरे काले पुन- भवति । किन्तु सत्रिभागाभिः पड्भिर्घटिकाभिरधिका भवति । कदाचिदेकोनविंशत्या वस्तादृशी भवति। तब विभागो- नाभिचतुर्दशटिकाभिरधिका भवति। कुवेदेन्दुवर्षेभ्यस्तथै- कोनविंशतिवर्षभ्यो "विधाब्दा दिरामः खरामैच भन्ना:" इत्या- दिना लञ्चेष्वधिमामेषु शेप्रतिधिषु शून्य प्रथमस्थाने सत्रंशाः पघटिकाः स्यः ६।२० । द्वितीये विचंाशाचतुर्दश १३६४० । अत उत्त-"प्रायशोऽयं कुवेदेन्टुवर्षेः क्षचिहोकुभिश्च” इति । प्रागनतथेत्यर्थादुक्तं स्यात् ।

·गणिताध्याये . इदानीमस्य प्रशमाह।- यत् प्रोक्तं फनकीर्तनाय मुनिभिर्वर्षे धिमासहयं तत् प्रब्रूहि कथं कदा कतिषु वा वर्षेषु तत्सम्भवः । एवं प्रश्नविदां वरेण गणक: पृष्टो विजानाति य- स्तं मन्ये गणकाल कुमालवनपोहोधने भास्करम् ॥ ६॥ स्पष्टम्। इत्यहिमासादिनिर्णयः ॥६॥ इदानीं भूपरिधिमाह।- प्रोक्तो योजनमाया कुपरिधिः सप्ताङ्गनन्दाब्धय ४८६७ स्तव्यामः कुभुजङ्गसायकभुवो१५८१ऽथ पोचते योजनम् । याम्योदकपुरयोः पलान्तरहतं भूवेष्टनं भांश ३६० इत् तद्भतास्य पुरान्तराध्धन इह ज्ञेयं समं योजनम् ॥ १॥ भूपरिधेरुपपत्तिोले कथ्यते । योजनलक्षणं गणिते कथित- मस्ति । तथाप्यत्र यदुच्यते तवेदं कारणम् । भूरेकैव, किन्तु यत्त्वार्यभटादिभिराचार्यः सत्यपि नियामक पलांशदर्शनेऽन्यथा- ऽन्यथा तत्प्रमाणममिहितं तत्रपटससाटयवमङ्गलं कनिष्ठिकादि- भेदेन शास्त्रेपूच्यते । तेनाभिप्रायेणाऽन्वेन वा यत् तैरुतां तदनेन स्पष्टोक्रियते । याम्योत्तरयोः पुरयोः पलांशान् वक्ष्यमाणप्रकार- त्विा तेपामन्तरेणानुपातः। यदि भांशपरिधी दक्षिणोत्तर- मण्डल एतावत् पलान्तरं तदा भूपरिधौ पुरान्तर किम् ? इति । यनम्तावन्तो विभागाः पुरान्तरख डिझयन्ते। यावानेको विभाग- स्तावयोजनं नेयम् । तादृशैर्योजनेर्देशान्तरं कर्तव्यमित्यर्थः । इदानीं भूपरिधिस्टीकरणं मध्यरेशाचाह ।- नम्बज्यागुपितो भवेत् कुपरिधिः स्पष्टस्त्रिभज्याहतो यहा हादशमगुणः स विपुवकन भताः स्कुटः । ।

·मध्यमाधिकारः। . यलद्वोजयिनीपुरोपरि कुरुक्षेत्रादिदेशान स्पृशत् सूत्र मेरुगतं बुधैर्निगदिता मा मध्यरेखा भुषः ॥ २॥ भवोपपत्तिोले। इदानी देशान्तरमाह 1- यव रखापुर स्वाक्षतुल्यः पन्न- स्तनिजस्थानमध्यस्थितेर्योजने। खेटभुलिईता स्पष्टभूवेटने- नीता प्राटणं स्वं तु पथाद ग्रहे ॥ ३ ॥ पतोयपत्तिस्त्रराशिकेन गोलेऽभिहिता च । इदानी देशान्तरटिका आह । - प्राग्भूविभागे गणितोस्थकाला. दनन्तरं प्रग्रहणं विधोः स्यात् । प्रादौ हि पाहिवरे सयोर्या भवन्ति देशान्तरनाडिकास्ताः ॥ ४ ॥ तदनं स्फुटं पटिहतं कुकृतं भवन्ति देशान्तरयोजनानि । घटीगुणा पष्टिहता द्युभुक्तिः स्वर्ण ग्रहे चोतवदेव कार्यम् ॥ ५ ॥ अर्कोदयादूईमधथ ताभिः प्रायां प्रतीच्या दिनपत्तिः । জন্ধু নম্বনাভিজাল্পী रखावुदग्दक्षिणगोलयाते ॥ ६ ॥ यः किल मध्यरैखाया अपरिज्ञानात् ततः प्राक् पथाहा स्थितोऽस्मोति न वेत्ति, सेनेदं ज्ञातव्यम्। विधुग्रहणदिने घटिकायन्त्रण काले राविगतं ज्ञेयम् । अथ च गणिर्तन स्पर्शकाली नयः। गणितोत्यकालादनन्तरं प्रग्रहणं यदि दृष्टं, ·गणिताध्याये इदानीं ज्यासाधनमाह !- तत्त्वाखिभता असवः कला वा तल्लब्धसङ्ख्या गतशिलिनी सा ॥१०॥ यातैष्यजीवान्तरशेषघातात् तत्त्वाखिलब्धता सहितेप्सिता स्यात् । यदि कलानां जीवा: साध्यास्तदा ताः कलास्तत्त्वाखिभिः २२५ भाज्याः; यदि कालावयवस्य तदासवस्तत्त्वाखिभि- ज्याः। यल्लब्धं तसंख्या गतज्या ग्राह्या। यतिष्यजीवयो. रन्तरस्य शेषकलानाच घातात् तत्त्वाविभक्ताद या लब्धिस्तया लब्धपा सहिता सती ईप्सिता स्यात् । अनोपपत्तिः; चतुर्विंशतिः किन्न ज्यानि। वृत्तचतुः थांश कलाः खखाब्धिविषयाः ५४००। प्रासां कलानां चतु- विशतिभागस्तत्त्वाखिनः २२५। अतो गतकलास तत्वाषि- हतासु गतज्या लभ्यते। अथ वृत्ते ज्याग्रयोरन्तरं तत्त्वाति कनामितधनुःखण्डम् । यद्यनेन धनु:खण्डेन गतागतजग्रान्तर तुल्यं ज्याखण्ई लभ्यते, तदा शेषकलातुल्येन किम् ? इति । फलेन युक्ता सती गतज्येप्सिता स्यादित्यपपनम् । अथ धनुःकरणमाह।- जयां प्रोमा तत्त्वाखिइतावशेष यातैष्यजीवाधिवरेण भक्तम् ॥ ११॥ जीवा विशुद्धा यतमाऽत्र तदत्रै- स्तत्त्वाजिभिस्तत् सहितं धनुः स्यात् । यस्य धनुः कार्य, तस्माद या जौवा विशुध्यति मा गोध्या। शंपात्तत्वाखिगुणाहतागतजनान्तरहताद्यलभ्यते तत् स्थाप्यम् । ततो यतमा जीवा विशुद्धा, तहुणितस्तत्त्वाग्मिभिः महितं धनुः स्यात् । अवोपपत्तिजोत्पत्तिवैपरोत्येन।

·स्पष्टाधिकारः। इदानीं परमक्रान्तिजयामाह।- अवाझविखे १३६७ ऽत्र जिनांशजीवा यहा सुखार्थ लघुखण्डकै ॥ १२ ॥ रूपाखिनी विंशतिरक्षचन्द्रा: २१ । २०१९ अत्यष्टितिभ्यर्कनवेदनाः १०१।१२।४।५।२ । जाखण्डकान्यंशमितर्दशाप्तं स्यातखण्डान्यथ भोग्यनिनाः ॥ १३ ॥ शेषांशका खेन्दुहृता यदाप्त तदयातखण्डैक्ययुतं लघुजया । जिनांशजीवाशक्तता विपादाः ४८ 1 ४५ स्याटुल्कमजयाऽत्र विलोमखण्डः ॥ १४ ॥ विशोध्य खण्डानि दशघ्रशेषा- दशन्तब्धं धनुरंशकाद्यम् । विरुद्धसाहतदिग्यतं स्याद भाग्यात् स्फटाजतिपरिस्फुटाच ॥ १५ ॥ चतुर्विशतिभागानां जीवा अबाधिख १३८७ तुल्या भवति । इयं परमकान्तिजरा सन्ततीपयोगितात् पठिता । अथ लघुखगड़केा साध्यते मुखार्थम् । कानि तानि खण्डकानि ? "रूपाविनः" इत्यादीनि नव । अथ जामाधनम् ।-यस्य जया माध्या, तस्य भागान् सल्ला दशभिः १० भजेत् । तत्र याव. सभ्यते तावम्ति गतवगड़कानि स्युः । अथ शेषांशान् भोग्य- रखण्डेन मनाए दशभिभजेत्। फलं यातखण्डेकोन युतं लो जाका स्यात्। एवमत्र विमजा खाकं १२० मिता स्यात् । तथा जिनौगजा पादोना नवाब्धयः ४८ ॥ ४५ ॥ अवोस्कमजानां पृथक्वाठाभावात् कयमुकमज्ञाः साध्या: । इत्यत शह!-- “स्यादुत्क्रमजाय विनोमखण्डः" इति । अथ धनुःसाधनम् ।- - ·५८ गणिताध्याये प्रत एवं तदा द्रष्टा रेखातः प्राग्भू विभागे । यतो द्रष्टा यथा यथा रेखातः प्राखुजति, तथा तथा रेखोदयात् प्रागेवार्कोदयं पश्यति । इतो. ऽन्यथा चेत् तदा पयाद द्रष्टा। दृग्गहणप्रग्रहणकालयोरन्तरं देशान्तरघटिकास्ताभिर्गुणं पध्या इतं स्पष्टभूवेष्टनम् । एव. मनुपाताद्देशान्तरयोजनानि । अथवा किं योजनैः। यदि घटौषध्या गतिर्लभ्यते, तदा देशान्तरघटीभिः किम् ? इति । एवं यत् फलमुत्पद्यते तत् प्रारटणं पद्याधनमिति युक्तमुक्ताम् । तथा प्रायां ताभिर्घटीभिर्टिनवारप्रवृत्तिरर्कोदयादूर्द्ध भवति । प्रतीयान्तु तस्मादधः। यतो लद्धोदये वारादिः । च रवावुत्तरगोलस्थे चराईटिकाभिरूईम् । यतस्तदोन्मण्डनं क्षितिजादूईन् । दक्षिणे त्वधोऽतस्तत्रोदयादधो वारप्रत्तिरिति सव्वं निरवद्यम्। इदानीं ग्रहाणां वीजकर्माह।- खाचखा हताः कल्ययाताः समाः शेषकं भागहारात् पृथक् पातयेत् । यत् तयोरल्पक तद्विशत्या २०० भजेत् लिप्तिकाद्यं फलं तत् विभिः सायकैः ॥ ७॥ पञ्चभिः पञ्चभूमिः कराभ्यां हतम् भानुचन्द्रज्यशुक्रेन्दुतुने वृशम् । इन्दुना दसवाणैः कराभ्यां कृते- भीमसौम्येन्दुपातार्किषु स्वं कमात् ॥ ८ ॥ स्परम् । अनोपलब्धिरैव वासना। यद्वर्षमहसपटकं यावदुपचय. स्ततोऽपचय इत्यवागम एव प्रमाणं, नान्यत् कारणं वक्तुं शक्यत इत्यर्थः। प्रथाधिकारोपसंहार सोकायं युतियुतामाह।- ·स्पष्टाधिकारः। wayam पदनाम्यैरपि विस्तृतं बहुतरैम्तन्त्र प्रकारान्तरे- मन्दानन्दकरं तदव निपुणैः प्रारवज्ञायते। पाख्याते पृथुता मगोलगणिते व्या हि तस्मान्मया सविसं न च विस्तृत विरचितं रजयो हि सर्यो जनः ॥ ८॥ रूपस्थानविभागतो हदगुणच्छिदभ्यां च सञ्चारतो नानाच्छेदविभेदभिवगुणकर्नानाप्रकारप्वपि । प्राद्याधन विचिवमनिभिरभिप्रेतप्रसिद्ध क्रिया लषी वाऽथ समा तदेव सुधिया कार्य प्रकारान्तरम् ॥१०॥ स्पष्टार्थमिदं लोकदयम् । इति श्रीभास्कराचार्यविरचित सिद्धान्तशिरोमणिवासनाभाष्ये मिसावरे मध्यसमाधनाधिकार: प्रथमः ॥ १॥ पवाधिकार पन्यसाधा नदनानि 40 इदानी स्पष्टगतियाख्यायते। तबादौ तदारम्भप्रयोजन- यात्राविवाहोत्सवजातकादौ खेटः स्फटैरेव फलस्फुटलम् । स्यात् प्रोच्यते तेन नभयराणां स्फुटकिया दृग्गणितैक्यकद या ॥ १॥ स्पष्टार्थम्। इदानीमज्याकारणं ताथाह ।- अज्याने खेचरो मध्यसूत्रात् तिर्थक्संस्थो ज्ञायते येन तेन । अर्डज्याभिः कर्म सर्व ग्रहाणा- मईज्यैव ज्याभिधानान वेद्या ॥२॥ तत्त्वाखिनी नन्दसमुद्रवेदा- सन्द्राद्रिषटका गगनाइनागाः ।

·गणिताध्यावे
यस्य धनुः साध्यते तस्मादाद्यखण्डादारभ्य यावन्ति खण्डकानि
शुष्यन्ति तावन्ति शोधयेत् । शेषाद्दशगुणादशुद्धखण्डभत्ताद
यसन्धमंशायं तद्दिशुद्धखण्डसङ्घयागुणैर्दशभिर्युतं धनुः स्यात् ।
अनोपपत्तिः प्राग्वदनुपातेन :--अत्र यावदयावन्महद व्यासाई
बहनि च खण्डानि तावत् तावत् स्फुटा जया स्यात् । तदन्यथा
स्थूना। प्रत उक्त-भोग्यात् स्टाजतिपरिस्फुटान" इति ।
इदानों भोग्यखण्डस्पष्टीकरणमाह ।-
यातेप्ययोः खण्डकयोर्विशेषः
शेषांशनिघ्नो नग्नहृत् तदूनम् ।
युतं गतेप्यैक्यदल स्फुटं स्यात्
मोकमजयाकरणेऽत्र भोग्यम् ॥ १६ ॥
गतेप्ययोः खण्डकयोर्यदन्तरं तज्जासाधने दशभक्तभागेभ्यो
ये शेषांशास्तैर्गुपितं नम्वैमजेत्। फलेन गतैष्ययोः खण्डयोर्योगाई-
मूनीकृतं स्फुटं भोग्यं भवति! उत्कृमजयाकरणे त युतम् ।
अवोपपत्ति:-गतेप्ययोः खण्डयोर्योगाई खण्डमन्धौ खण्डं
भवितुमर्हति । भोग्यखण्डन्तु भौग्यान्तस्थाने ; तदन्तरेऽनुपातः ।
यदि दशभिर्भागस्तयोरन्तराई लभ्यते, तदा पांग: किम् ?
इति । एवं पैराशिकन गतैयखण्डान्तरगुणितानां शेषांशानां
विशतिभागहारः स्यात्। फलेन गतैययोर्योगार्डमत ऊनं
कियत, यतः कमजयाकरणे खण्डान्यपचयेन वर्तन्ते। उत्कम-
जमाकरणे तूपचयेनातस्तव युतमित्युपपन्नम् ।
इदानी भोग्यखण्डस्य धनु:करणाय स्फटीकरणमाह ।-
विशोध्य खण्डान्यवशेषकाई-
निघ्नं गतैयान्तरमेष्यमलम् ।
फलोनयुग्येयगतैक्य खण्इं
चापार्यमेवं स्फुटभोग्यखण्डम् ॥ १७ ॥

·स्पष्टाधिकारः। अव धनुःकरणे खण्डेषु विशुद्धेषु यच्छेषं तस्याईन गतैय- खण्डान्तरं गुणितमष्यखण्डेन भजेत् । फलेन गतष्यखण्डक्यदलं प्राग्वत् क्रमधनुःकरणाय होनमुकमधनु:करणाय योजाम् । अत्रापि सैव वासना। इदं धनुःखण्डस्फुटीकरण किञ्चित् स्थूलम् । स्थूलमपि सुखार्थमङ्गोसतम्। अन्यथा बीजकमाणा असतकर्मणा वा स्फुटं कर्तुं युजरते । इदानी केन्द्रमभिधीयते । ततो धनर्णकल्पना भुजकोटि- कल्पनाच श्लोकचतुष्टयेनाइ!- मृदूच्चैन होनी ग्रहो मन्दकेन्द्र चलोच्चं ग्रहोनं भवेच्छीघ्रकेन्द्रम् । तुलाजादिकेन्द्र फलं स्वर्णमेवं मृदु जेयमस्मादिलोमञ्च शीघ्रम् ॥ १८ ॥ विभिभैः पदं तानि चत्वारि चक्र क्रमात् स्यादयुगयुग्मसंज्ञा च तेषाम् । अयुग्मे पदे यातमेष्यन्तु युग्मे भुजो बाहुहीनं त्रिभ कोटिरता ॥ १८ ॥ ये दोकोव्योः स्तः क्रमजेर तदूने त्रिज ते वा कोटिदोरुकमजे।। ये दोःकोव्योरुल्कमा तदूने त्रिज्ये ते वा कोटिदोणोः क्रमज्ये ॥ २० ॥ दोकोटियावर्गहीनो विभज्या- वर्गौ मूले वा तयोः कोटिदोज्थें । एवं युज्याकान्तिजीवे मियः स्तो दृगजाशडू यच्छतिर्वा त्रिभजया ॥ २१ ॥ स्पष्टानि ।-अनोपपत्तिोले कथितेव; तथापि बालाव. बोधार्य किञ्चिदुच्यते । अव समायां भूमो विगतुल्येन ·गगिताध्याये - कर्कटकेन वृत्तं कृत्वा भांगैः ३६० अयम्। तन्मध्ये पूर्वापरां यान्योत्तराञ्च रेखां कृत्वा प्राय: सकागात् मव्यक्रमेण किल पटानि कल्पानि हत्ते रेखाऽवच्छिवानि। तेषां क्रमेणायुग्म- युग्ममंजा च । अव प्रथमपदे प्रायाः सकाशाहत्तेऽभीष्टस्थाने बिन्दुः कार्यः । तस्य विन्दोः प्राच्यपरायाय यदन्सरं सा दोजी। बिन्दोर्याम्योत्तरायाय यदन्तरं सा कोटिजगा; तहनुपी भुजकोटिसंजे। यथा यथा स विन्दुरग्रतथान्यते, तथा तथा दोर्योपचीयते कोटिजा चापचीयते। पदान्तं प्राप्ते बिन्दी कोटेरभावः। दोजा च व्यासाईतुल्या स्यात् । ततो द्वितीयपदे कोटेरुपचयः । तत्पदान्ते कोटि: परमा। भुजम्या- भावः । अत एवीतम्,-"अयुग्मे पदे यातमेप्यन्तु युग्मे" इति । तथाऽत्र धनुषि जगरूपा या मा क्रमजा। शररूपं यदन्तरं सोत्कृमजया। बाणोनं व्यासाई चैतदितरजातुल्यं स्याज्जीवोन व्यासाई तदितरबाणतुल्यं स्यादिति हत्तोपरि सर्व दर्शनीयम् । अत्र क्षेवदर्शनम्। भु. कोटि भुजज्या | मुजज्या प्रथमपदम् | चतुर्थ मरम् को. कोटिन्या | कोटिज्या জা कोटिज्या द्वितीय पदन तृतीयपदम् को. भुजच्या मुजज्या मुः ·स्पष्टाधिकारः। ---- -- ० अथ मन्दपरिधीनाह !- मन्दोचनीचपरिधिस्सिलवोनगा-१३।४ भागा रवैर्जिनकलीनरदा ३११३६ हिमांशोः। खाम्खा ७० भुजङ्गदहना ३८ अमरा ३३ भवाय ११ पूर्णपवो ५० निगदिता: क्षितिजादिकानाम् ॥ २२ ॥ इह ग्रहफलीपपत्त्यर्थ मन्दोचनीचहत्तानि पूर्वः कस्थितानि। तपा प्रमाणान्येतावन्ती भागाः । अत्रीपपत्तिः।-ग्रहस्य यन्त्रवधविधिना यत् परमं फल- मुत्पद्यते तस्य जपा परमफलजमान्यफलजमा चोच्यते । अन्य- फलजगतु पश्यासाईन यद्दत्तमुत्पद्यते तनोचोचहत्तम्। तत् परिधिम्बरामिकेन । यदि विजाव्यासाई भांगा: ३६० परिधि: तदाऽन्त्य फलजमाध्यामाई किम् ? ति लब्धं परिधिभागाः। एवमर्यादीनां सिलवोनका त्यादय उत्पद्यन्ते। अथ भीमादीनां चलपरिधोना ।- ·गणिताध्याये ज्ययानया एषां भीमादीनां चलाश्चलनीचोच्चत्तपरिधिभागा एते। अथ शुक्रस्य मन्दकेन्द्र या दोजा सा हिगुणिता त्रिगुणेन ३४३८ भाजपा। फलेन मन्दपरिधिस्तस्य रहितः सन् स्फुटो भवति। अथ शुक्रग्य शीघ्रकेन्ट्रे या दोजा सा पञ्चगुणा विजाया माजरा। फलेन शीघ्रपरिधियुतः सन् स्फुटो भवति । अथ भौमस्य प्रथमं शीघ्रकेन्द्रं कृत्वा तद् यस्मिन् पदे वर्त्तते, तस्य यहतं, यच्च गम्यं, तयोरल्पस्य या जया, सा विभागोनैः सप्तभिरंशः ६ । ४० गुणनीया । तत: पञ्चचत्वारिंशद्धागानां २४३१ भाज्या। यझब्धं भागादिफलं तदनष्टं स्थाप्यम् ; तेन कुजस्य मन्दोचं सहितं यम् । यदि शीघ्र केन्द्र मकरादिषट्के, कादिषट्के तु होनं कार्यम् । एवं मन्दोचं स्फर्ट भवति। अथ कुजस्य यः पठित: शीघ्रपरिधिः म तेनानष्टस्थापितेन फलेन सदैव वर्जितः सन् स्फुटो भवति। अवोपपत्तिः।-एप भौमादीनां यानि परमाणि शीघ्र- फलान्यपन्नभ्यन्ते तेषां ज्यान्त्यफलज्या; ततः प्राग्वत् परिधि अथ शुक्रस्य ये मन्दपरिधिभागा रुद्रतुल्याः पठि- तास्ते युग्मपदान्ते। भोजपदान्ते तु नव ८ अवान्तरीऽनु- पातः । यदि त्रिज्यया परिध्यन्तरं दयं ३ लभ्यते तदेष्टदोय॑या किम् ? इति। फलेन परिधिरपचीयमानत्वादर्जितः कृतः । तथा तम्य यः शीघ्रपरिधिः पठितो वसुबाग्गदसा इति २५८ एप युग्मपदान्ते। भोजपदान्ते तु पञ्चाधिक: २६३ । अवा- न्तरेऽनुपातेन यत् फलं तदुपचौयमानत्वाइनं कृतम् । मोमस्य यन्मन्दा गणितागतं तच्छीघ्रकेन्द्रपदसन्धिषु सर्वेषु तथाविधर्मव । पदमध्ये पुनस्त्रिभागोनैः सप्तभिरंशेरधिक- मेव भवति मुगादिकेन्द्र। कार्यादीत होनम्। तथा तस्य भागाः। अध ·स्पटाधिकारः। ne य: गोघपरिधिः पठितः, असी पदमन्धिषु । पदमध्ये तु तांगरून एष। तदनन्तरेऽनुपातः । यद्ययुतरागिज्यया २४३१ विभागोना: मंप्स भागा लभ्यन्ते, तदा पदगतगम्याल्प- जाया किम् ? इति । फन्नमुपचयापचयवशादनर्णम् । अवागम एय प्रमाणम् । इदानीं भुजकोव्योः फस्नानयनमाह।- पेनाहते परिधिना भुजकोटिजोवे भागः ६० हृते च भुजकोटिफन्नाधये स्तः । त्रिज्योवृते च यदि वान्त्यफलजाकानी विज्योतयं फलमिहान्त्य फलम्य जीवा ॥२६॥ मरम्। अयायपत्तिः ;-यावत् केन्द्र प्रतिमगरले नावदेश नीचीच- इते म्यात्। पतः प्रतिमाहलदी:कोटिश्ये धनुपातेन नोचोच. हत्ते परिणाम्ये मे । यदि भांगरत एते दो कोरिज्ये, तदा परि- ध्यम किम् । इति। पथवा विजाव्यामा एसे दो:कोटिज्य सदायफम्नमाध्यामा किम् । इति । फन तुम्धर्मप । पत्य. फनना पूर्व नोता. सदयं विग्याइयं फलम् इत्यादि। विजया पया पहाणां मन्दगीमपरिधिमार्गगुप्या भांग: २६. भाजा. स्त्याफम्नमा मवसीत्यर्थः। रक्षानी कानयन प्रकारचर्यना- पकोटिनोवामदफनायोयों योगी गगादापय कटाटा। फन्तर सहजीवयापदः वर्गपयमूर्म कायम: म कर्ण । २०. वित्रा नया कीरिग्नेग गुहा सीमा पतरो.पनवगंयोगात्।

·गणिताध्याये मूलं श्रुतिर्वान्त्यफलविमौर्ष्या- वर्गक्यराशय तथा युतोनात् ॥ २८॥ विभजाया कोटिफन्तहिनिघ्नया कोटिजाया वान्त्यफलदिनित्रया। मूलं श्रुतिर्वा मृदुदोःफलम्य चापं बुधा मन्दफन्लं वदन्ति ॥२८॥ मृगादी केन्द्र कोटिजवान्त्यफलजायोर्यो योगः कर्यादीत यदन्तरं तस्य भुजजायाय वर्गक्यपदं कर्णः स्यात् ; तथा मुगादिकेन्द्र विजराकोटिफन्तयोर्योगः कर्यादौ तु यदन्तरं तस्य भुजफलस्य च वर्गक्यपदं वा कर्णः स्यात् ; तथा मृगादि- केन्द्र विजगत्यफलजायोगयोगात् विजाया कोटिफलगुग्णया हिगुणया च युतादथवा कोटिजायान्त्यफलजयागुणया हिगुणया च युतात् कर्यादौ तु होनान्मूलं वा श्रुतिः स्यात् । भुजफलस्य धनुग्रहस्य मन्दफलं भवति । अनोपपत्तिः; समायां भूमौ बिन्दु सत्वा तां भूमि प्रकल्पा तस्त्रिजरामितेन कर्कटकेन कक्षास्यमण्डलं लिखेत् । अव प्रतिहत्तमद्भिः। अथ मन्द- ग्राषित कन्ट्रोजो गतिवृत्तम् कत्तान्तम् 'मग्र फलज्या सा. दोज्या स्म नाम मया ·स्पष्टाधिकार। - तगणादितं कृत्वा मेषादेरारभ्य ग्रहमुझं च दया तब चिड़े कार्यो। ततो भूबिन्दूचिङ्गयोरपरि रेखा दीर्धा कार्या। सोच्चरेखोच्यते । अथ तदुत्थमत्स्येन कक्षामण्डलेऽन्या तिर्यग्रेखा च कार्या। भूबिन्दोरुपय॑न्त्यफलज्यामुच्चोन्मुखी दत्वा तदने विज्यामितकर्कटेन प्रतिमण्डल कार्यम् । उच्चरेखया सह यत्र सम्पातस्तत्र प्रतिमण्डलेऽप्यु नेयम्। तस्मादुचभोगं विलोम दत्त्वा तत्र प्रतिमण्डले मेपादियः। ततो ग्रहमनु- लोम दत्त्वा तत्र चिह्न कार्यम् । अथ प्रतिमण्डलमध्येऽप्यन्या तिर्यग्रेखा कार्या। तिर्यग्रेखयोरन्तरमन्त्यफलज्यातल्यमेव सर्वत्र भवति। ग्रहोचरेखयोरन्तरं दोा। ग्रहतियग्रेखयो रन्तरं कोटिज्या । प्रतिमण्डलस्थग्रहाडूबिन्दुगामि सूत्रं कर्णः कर्णसूत्रस्य कक्षाहत्तस्य च यत्र सम्पातस्तव स्फुटो ग्रहः । कचामण्डले स्फुटमध्ययोरन्तरं फलम् । तच्च मध्यग्रहात् स्फुटे- ऽग्रस्थे धनं पृष्ठस्थे त्वृणमिति किल ग्रहसंस्थानम् । अथाव कर्ण. स्योपपत्तिः। कक्षाहत्तप्रतिहत्ततिर्थस्थरेश्वयोरन्तर किलान्त्य- प्रतिमण्डले कोटिभ्यान्त्यफलज्यायादुपरि भवति भगादिकेन्द्रेऽतस्तव तदैक्यं स्फुटा कोटिः। कर्यादौ तु तदधी. इतस्तत्र तदन्तरं स्फुटा कोटिः । स्फुटकोटिमूलस्य भूबिन्दोच यदन्तरं तद्भजज्यातुल्यमेव स्यात् । अतस्तयोर्भुजकोव्योर्वर्ग- योगात् पदं कणे इत्युपपन्नम्। अथ क्रियोपसंहारः।-कोटि- ज्यान्त्यफलज्ययोर्योगस्यान्तरस्य च वर्ग: कार्यः। स चैवम् । "खण्डद्दयस्याभिहतिनिधी तत्खण्डवगैक्ययुता ततिः स्यात्” इति। तत कोटिज्यैक खण्डम् । अन्त्यफलज्या हितोयं खगडम् । प्राभ्यां कता कृतिः। कीनं २ कोव १ अंव १ इयं योगस्य। अन्तरस्येयं कोडं २ कोव १ अंव । इदानी दोावर्ग: साध्यते ।-कोटिज्यावर्गोनस्त्रिज्यावर्गो दोयावर्गः स्यादिति फलज्या।

·७२ गगिताध्याय जातो दोयायग: कोय । विव । अनयोर्यावदयोगः क्रियते तावडनर्णयोः कोटिज्यावर्गयोस्तुल्यत्वाबाश आते विन्यान्त्य फलज्ययोर्वर्गक कोटिज्ययान्त्व फन्नज्यागुणया हिनिघ्रा च युतं जातम् । एवं मृगादिकेन्द्र। कांदिकेन्द्रे तु तया होनं एवं तन्मूलं कर्ण इत्युपपतम्। इदं कर्णानयनवयं प्रतिमण्डलभद्या। अथ नीचोच्चत्तभन्या चोच्यते।- नीचोच्चत्तभङ्गिः। भवति। उ पवि भग्रारमा सूः Lalte A कक्षामण्डले मध्यग्रहस्थानेऽन्त्यफलज्यामितकर्कटेन वृत्तं विलिप्य भूबिन्दोमध्यग्रहोपरिगामिनी रेखा कार्या,मा तवोच्च- तस्य वृत्तस्य रखया सह यो योगी तयोरुपरितन उच्च- संज' ; अधस्तनो नीचसंन्नः। तखातोऽन्या तिय्यम् उत्तमध्ये मत्स्येन रेखा कार्या। तदपि वृत्तमुच्चप्रदेशाद्भांगेरयम् । तत्र रखा।

·स्पष्टाधिकारः। ७३ . उच्चाको केन्द्रमनुलोमं देयम् ; मन्द केन्द्रन्तु विलोमं देयम्। तत्र गोब्रकेन्द्राग्रे पारमार्थिको ग्रहः। मन्दाग्रे मन्दस्फटः । अत्रापि अहोचरेखयोरन्तरं भुजफलं ग्रहतिर्यग्रेखयोरन्तरं कोटि फलं ग्रहभूम्योरन्तरं प्राग्वत् कर्णः। अथ तदानयनम् । मकारादि- केन्द्र त्रिज्यो तः कोटिफलं दृश्यते । कर्यादौ तु वदधः । प्रतस्तदैक्यान्तरं स्फुटा कोटिः। भुजफन्नन्तु तत्र भुजः । तयोगयोगपदं कर्ण इत्युपपन्नम्। अवापि क्रियोपसंहारः । अत्र स्फुटकोटिवर्ग: खण्डइयेन प्राग्वत् । तत्रैक खण्डं त्रिज्या। द्वितीयं कोटिफलम् । अतः खण्डहयस्याभिहतिर्दिनिघ्नोत्या. दिना जातो वर्ग:। विकोफ २ विव १ कोफव ११ अयं योगस्त। अन्तरस्यायम् । विकीफ २ त्रिव १ कोफव १। कोटिफलवर्गानोऽन्त्यफन्तज्यावर्गो मुजफलवर्गो जातः। कोफव १ अंव १ अनयोोंगे कोटिफलवर्गनाशे त्रिज्यान्वफलज्या- वर्गक्यं विज्याकोटिफलघातिन दिगुणेन मृगादिकेन्द्र युतं कादौ तु रहितं तस्य पदं कर्ण इत्युपपत्रम् । इदानीमन्दोः फलानयन लघुज्यया लघुप्रकारणाह।- ये केन्द्रदोर्ये लघुखण्डकोस्ये क्रमाद्वोन्दो खमंगुणे ते। मनो विखेशैः.११०३ मुनिसप्तवेदैः-४७७ यहा तयोर्मन्दफले लवाद्ये ॥ ३० ॥ स्पष्टम् । अत्रोपपत्ति:;--अर्कस्य वृहज्जयाभिः परमं फलमानीत भागवयं माईदशकलाधिक किन्न भवति । २११०१३१ । यदि लधुरा त्रिज्यातुल्यया दोव्ययेदं फनं तदाभीष्टया किम् ? इति । एवमनुपातेन दोज्याया: फलं गुस्तिज्या १२० हरः।

·गणिताध्याये ।- सञ्चारः । यदि फलमिते गुणे विज्याहरस्तदा विंशतिमिते किमित्युत्पद्यन्ते विखेशाः ११०३ । अथ चन्द्रस्य परमं फलमष्ट- विकलाऽधिककलाहयाधिकाः पञ्च भागा: ५।२।८। हापि नखगुगविज्यायाः २४०० फलेन भागे ते लभ्यन्ते मुनिसप्त- वेदाः ४७७। इदानीमन्दोर्गतिस्पष्टीकरणम् :- तल्कोटिजीवा क्वतबाणभन्ना रवेविधोर्वदहताद्विभक्ता। लब्धाः कलाः ककिंमृगादिकेन्द्र गते: फन्लं तत् क्रमशो धनर्णम् ॥ ३१ ॥ तत्कोटिजीवेति ।-लघी कोटिज्या “लतबाणभत्ता” रवे- गतिफन्न स्यात्। विधोस्तु केन्द्रकोटिज्या लघी वेदगुणा सप्तभक्ता गतिफलं स्यात् । तत् फलं कादिकेन्द्रे धनं मकरादावणं गते: कार्यम् । एवं तात्कालिको स्फुटा गतिर्मयति। अत्रोप- पत्तिः । तव वक्ष्यमाणप्रकारेण "कोटीफलनी मृदुकेन्द्रभुतिः" इत्यादिनाऽऽनीते रविचन्द्रयोः परमे गतिफले कलाये प्राभ्यां गतिफलज्ञानार्थमनुपातः। यदि लघुया विज्यातुल्यया कोटिज्यया एते रविचन्द्रयोर्गतिफले तदेष्टया किम् ? इति । अत्र गुणकेन गुणकभाजकावपवर्त्य ज्ञाता भाजके युगशराः चन्द्रस्य गतिफल चतुर्थाशन गतिफलं त्रिज्याचाप- वत्त्ये ज्ञातो गुणकः ४ । भाजकय ७। इत्युपपत्रम् । धन- णतोपपत्तिरग्रे वक्ष्ये। इदानी भीमादीनां शीघ्रफलानयनम् ।- ट्राग्दो:फलात् मङ्गगितात् विमाया घातामुजज्यान्यफलज्ययो । । । । १४ ४६ ? ५४.

·स्पधाधिकारः। कर्णोद्धृतादयत् सममेव लब्धम् तत् कामुक गोषफलं ग्रहाणाम् ॥ ३२ ॥ स्परम् । अव वासना वैराशिकेन। कर्णकोटिसूत्रयोयदि कर्णाग्रे भुजफलतुन्यमन्तरं तदा विज्याने किम् ? इति । अतस्त्रिज्यानं भुजफलं कर्णेन कृतम्। तचापकरणेन वृत्तगतत्वं फन्नस्थोप- पनम् । अथान्यप्रकारेण ।-दोयान्त्यफलज्यानी विज्यया भक्ता भुजफलं भवति। यदि कर्णाग्रे एतावदन्तरं तदा विज्याये किम् ? इति। पूर्व त्रिज्या हरः। इदानी म गुणस्तुल्यत्वान्नाशे कते सति “घातागुजज्यान्त्यफलजायोर्वा" इत्युपपन्नम्। इदानी प्रकारान्तरण फलमाह - विजवाहता कर्पता भुजजया तचापबाह्वोर्विवरं फलं वा। नेयोऽत्व बाहुः प्रतिमण्डलस्य चापिन शीघ्रान्त्यफलजाकायाः ॥३३॥ विभं युतीनोनयुतं पदानि दोस्तेषु यातेप्यमयुग्मयुग्मे । भुजजा विजाया गुण्या कर्णेन भाजया लब्धस्य यच्चापं तस्य बाहोच यदन्तरं तहस्य शौघ्रफलम् । परमत्र बाहुः प्रतिमण्डलस्य ज्ञेयः। अथ तबाहुजानार्थमाह।चापेन शौघान्त्यफलजाकायाः" इति । ग्रहस्य परमेण शीघ्रफलेन युती- नोनयुतं कार्यम् । किम् १ राशिवयं चतुःस्यम् । तानि प्रति- मण्डलपदानि भवन्ति। तदयथा वुधस्य परमं शीध्रफलमेक- विंशतिभागा: पादीनद्वात्रिंशत्कलाधिका: २१ । ३१ । ४३ । अनेन कृतानि पदानि।

·गणिताध्याये vi- ૨ ૨ ૨ ३ एतानि बुधम्य प्रतिमण्डलपदानि । यदा ८२१ प्रतिमण्डलभुजः क्रियते, तदायुग्मे पदे ३१ २६२८३१ ४३ १०१७ ४३ यातमेयं तु युग्म इत्यादिनैव । तठ्यथा।- यदा साईराशिवयस्य केन्द्रस्य भुजः क्रियते, तदा तावानेष भवति । यदा माईराश्यष्टकस्य केन्द्रस्य भुजः क्रियते, तदा साईराशिवयं भवतीति जेयम् । “तचापबाहोर्विवरं फलं वा" इत्यवायं बाहुज्ञेय इत्यर्थः । अनोपपत्तिस्त्रैराशिकन। कोहरेख्योरन्तरं यदि कांग्रे भुजजातुल्यं भवति, तदा विजयाने किम् ? इति । फन्न स्फुट- ग्रहोचरेग्खयोरन्तरं जग्रारूपं स्यात् । तचापस्य प्रतिमण्डल- बाहोय यदन्तरं तच्छौध्रफलं स्यात् । अतोऽत्र प्रतिमण्डलस्य बाहुः । यतः प्रतिमण्डलस्यीजपदान्तं यावत् फलस्योपचयः ततोऽपचयः । तथा चोतं गोले।- “कक्षामध्यगतिर्यग्रेखाप्रतिहत्तसम्पाते। मध्यैव गतिः स्पष्टा परं फलं तत्र खेटम्य ।" इत्येवं फलानयनमुक्तदानीं ग्रहस्पष्टीकरणमाह ।- स्यात् संस्कृतो मन्दफलेन मध्यो मन्दस्फुटोऽस्माञ्चलकेन्द्रपूर्वम् ॥ ३४ ॥ विधाय शैलेषण फलेन चैवम् खेटः स्फुटः स्यादसञ्चत् फलाभ्याम् । दलोकताभ्यां प्रथम फलाभ्याम् ततोऽखिलाभ्यामसकृत् कुजस्तु ॥ ३५ ॥ स्फुटौ रवीन्दू मृदुनैव वेद्यो शीघ्राख्यतुगस्य तयोरभावात् । आदी ग्रहस्थ मन्दफलमानोय तेन संस्कृतोऽमी मन्दस्फट. स्यात्। तं शीघ्रोच्चाहिशोध्य शोधकेन्द्र कला ततः शीघ्रफन्त ·स्पष्टाधिकारः। तेन संस्कृतो मन्दस्फुटो ग्रहः स्फुटः स्यात्। तस्मात् स्फुटात् मन्दोच्चं विशोध्य मन्दफलमानीय तेन गणितागतो मध्यः संस्कृतो मन्दस्फुटः स्यात्। तेन पुनयलकेन्द्रं ततथलफलं तेन मन्दस्फुटः संस्कृत: स्फुटः स्यात् । एवमसकदयावद- विशेषः। अवोपपत्तिर्गौले - "शौचनीचोच्चत्तस्य मध्यस्थितिम् ज्ञातुमादौ शतं कर्मम मान्दं ततः । खेटबोधाय शंध्र मिथः संथिते मान्दशै र हि लेनासकृत् साधिते ॥ पति तथा मन्दकर्मणि कों न कृतस्तत्कारणमपि गोले कथितम् । यत् तु“दलीकृताभ्यां प्रथम फलाभ्याम्" इत्यादि कुजस्य विशेषस्तत्रोपन्नधिरव वासना। इदानीं गतिस्फुटीकरणमाह।- दिनान्तरस्पष्टखगान्तरं स्याद गतिः स्फटा तत्समयान्तराले ॥ ३६॥ कोटीफलनी सुटुकेन्द्रभुक्ति- विजयोड़ता कर्किमृगादिकेन्द्र। तया युतोमा ग्रहमध्यभुकि- स्वात्कालिको मन्दपरिस्फुटा स्यात् ॥ ३७॥ ममीपतिथ्यन्तरामोपचाननम् विधोस्तु तत्कालजयेव युजाते। सदूरसञ्चालनमाद्यया यतः प्रतिक्षणं मान समा महत्वतः ॥ ३८॥ अद्यतनवम्तन स्फुटग्रहयोरोटयिकयोदिनाईजयोस्तिका- निकयो यदन्तरं कलादिकं सा स्फुटा गतिः। प्रद्यतना- ·गणिताध्याय कुस्तने न्यूने वका गतिज्ञेया। तत्समयान्तराल इति। तस्य कालस्य मध्येऽनया गत्या ग्रहथालयितुं युज्यत इति । इयं किल स्थूला गतिः। अथ सूक्ष्मा तात्कालिको कथ्यते। तुङ्ग गत्यूना चन्द्रगतिः केन्द्रगतिः। अन्येषां ग्रहाणां ग्रहगतिरेव केन्द्रगतिः। मृदुकेन्द्रकोटिफलं कला तेन केन्द्रगतिर्गण्या विज्यया भाज्या लब्धेन कादिकेन्द्र ग्रहगतिर्युता कार्या; मृगादौ तु रहिता कार्या। एवं तात्कालिको मन्दपरिस्फुटा स्यात्। तात्कालिक्या भुत्या चन्द्रस्य विशिष्टं प्रयोजनम् । तदाह,-"समीपतिष्यन्तसमोपचालनम्” इति। यत्कालिक- थन्द्रस्तस्मात् कालाहतो वा गम्यो वा यदासबस्तिष्यन्तस्तदा तात्कालिक्या गत्या तिथिसाधनं कर्तुं युज्यते, तथा समीप चालनध। यदा तु दूरतरस्तिष्यन्तो दूरचालनं वा चन्द्रस्य तदाद्यया स्थूलया कर्तुं युज्यते, स्थूलकालत्वात् । यन्द्रगतिमहत्त्वात् प्रतिक्षणं समा न भवति । अतस्तदर्थमयं विशेषोऽभिहितः। अथ गतिफलवासना।--अद्यतनम्नम्तन ग्रहयोरन्तरं गतिः । प्रत एव ग्रहफलयोरन्तरं गतिफलं भवितुमर्हति । तत्साधनम् ।- अद्यतनश्वस्तनकेन्द्रयोरन्तरं केन्द्रगतिः। भुज- जमाकरणे योग्यखण्डं तेन सा गुण्या, शरहिंद जया। तत्र तावत् तात्कानिकभोग्यग्नुगड़करणायानुपातः । यदि विजया. तुल्यया कोटिज्ययाचं भोग्यतण्डं शरहिदम्रतुल्यं लभ्यते, तदे. टया किम् । इति। अत्र कोटिज्याया: शाहिदना २२५ गुण- स्त्रिज्या हर: । फनं तात्कालिक स्फुटभोग्य खुराई, नेम केन्द्रगति- गुणनीया गरहिंद जया। पत्र भरसिदयमितयोगुणक- भाजकयोस्नुल्यत्वामागे कृते केन्द्रगले: कोटिजया गुणस्त्रिज्या हर: स्यात् । फनमद्यसनमस्तन केन्द्रदीपयोरन्तरं भवति । यत.

·स्पधाधिकारः। तत्फलकरणार्थ स्वपरिधिना गुण्यं भांशैः ३६० भाजाम् । पूर्व किल गुणक: कोटिजया सा यावत् परिधिना गुण्यते भांश: २६. नियते, तावत् कोटिफर्ल जायत इत्युपपन्न “कोटी- फलनी मृदुकेन्द्र निः" इत्यादि । एवमद्यतनखस्तनग्रहफलयो- रन्तरं तहतेः फलं कर्यादिकेन्द्र ग्रहणफन्तस्थापचीयमानत्वात् तुलादी धनफलस्योपचीयमानत्वाइनम्। मकरादौ तु धन- फलस्थापचीयमानत्वान्मेपादावणफलप्योपचीयमानस्वाहपमित्यु- पपत्रम्। इदानीं गतः शीघ्रफलमाह।-- দলাযাৱানগিৰিীল্পী द्राकेन्द्रभुक्तिः शुतिइदियोध्या। खशीघ्रभुक्तः स्फुटखेटभुतिः शेपश्च वक्रा विपरीतशुदौ ॥ ३८ ॥ ग्रहम्य ये शोधफलांशा पागच्छन्ति ते नपतेः. शोध्या: । शेषांगानां या जगा तया गौत्र केन्द्रगनिर्गुण्या शीघ्रकन भाजरा। लब्धं शीघोच्चविः शोध्यम्। शेषं स्फुटा गति- भवति । यदि न शुध्यति तदा विपरीतशोधन पते धक्का गति- र्भवति।' अनोपपत्तिः-अद्यतनम्वस्तनशीघ्रफलयोरन्तरं गतः गीत- फन स्यात्। नस यथा मान्द गतिफलं प्रहफलवदागीतं तथा यद्यानीयत सतथि याबांनुपात रिम स्यात्। धोधिदे। न हि कन्ट्रगतिशीय फलयोरन्तरं स्यात् किन्वन्य दपि। पद्यतनभुशफलम्बम्तनापुजफलान्तर विजयागुणेऽयतन- জন যা দ ন নয় নমনীগন। বাল্যবি कर्ण भाजाम्य यात्वान्तर प्यादित्येतदानयन हिलान्य-महा. मसिमधिः फक्षितम् । तद्यया। दोन्द्रगतिय पटौरुता। यथा ·गणिताध्याये - - RA तस्यां हि शीघ्रोचगतेः शोधितायां ग्रहस्य गतिः स्फुटैवावशिष्यत इति। तत्र स्फुटकेन्द्रगतिप्रदर्शनार्थ अत्र क्षेत्रदर्शनम् । प्रपतनकारी वखनको छेयकोतविधिना कक्षाहतं प्रतिमगइनच विम्लिय तयोरय. सनग्रहस्थानीयस्थान चियित्वा भूमध्यात् प्रतिमण्डलग्रह- चिड़गामिनी कर्णरेखा कार्या। खाकक्षाहत्तयोः मम्पति- ऽद्यतनम्फुटो ग्रहः। यथा मध्यपहोधचिनयोमध्ये मध्यम केन्द्रमैवं म्फटोश्चयोर्मध्ये म्फुर्ट केन्द्रमित्ययगन्तव्यम् । म्फुट- केन्द्र गोयोगाशोधिते म्फटो ग्रहोऽयमिप्यत इति भाषः । पथ कचाहते प्रसिहते च मध्यचित्रात् केन्द्रगतिविमोमा दया। सदने गम्तनं मधकेन्द्रम्। पवाप्यन्या कर्णरेया फा ! हमारने रेलीगयोमध्य पम्ननं म्फटकंदम् । रंगयो. मध्ये म्पटा केन्द्रगतिः। तह म्फटप्रहस्थानयोरसरत्वात् कमिर्याव स्फुटा प्रहगनिनं प्यादिति नागीयम्।

·८१ सष्टाधिकारः। -- फलस्य यतोऽद्यतनकर्णरेखा केन्द्रगतिज्ञानार्थमेव रक्षिता। अन्यथा स्वस्तनग्रह उच्चे च मेपादेरनुलोमं चालिते सत्यद्यतनस्फुट- प्रहाच्छस्तनस्फुटोऽग्रत एव भवत्यवक्रो यदि । वक्रगतस्तु पृष्ठतः । तयोरन्तरं सा ग्रहगतिः स्पष्टा । इयन्तु केन्द्रगतिरेव । अथ तन्मानज्ञानार्थमुपाय: । - यथा भूमध्यादिनिःसृता कर्णरेखा कक्षाहत्तेऽद्यतनमध्यग्रहात् फन्नतुल्येऽन्तरे लग्ना ; एवं प्रतिमण्डलमध्यादिनिःसृता रखा प्रतिहत्तग्रहात् फल- तुल्येऽन्तर यथा नगति, तथा कृता सती कर्णसमकलया तिष्ठति । तस्याः कर्णन मह सर्वत तुल्यमेवान्तरं स्यादित्यर्थः । अथ तदवधित्वेन प्रतिमण्डले फलस्य जगाया यथा जयाग्रं प्रति. वृत्तमध्यग्रहचिङ्गे भवति। अथ केन्द्रगत्याधिकस्य च जवाया। तयोर्जीवयोरन्तरं कर्णसूत्रात् नियग्रूपं भवति । तदव गणितेन जमाकरणवासनया सिध्यति । शीघ्रफलस्य जीवायां क्रियमाणायां योग्यखण्डं तेन केन्द्रगतिगुण्या । भरविदर्भाजया। लब्धन्तु तयोर्जीक्योरन्तरं स्यात् । यतो जयाग्रस्थेन भोग्यखण्डेन जीवाया उपचयः । अथ तस्य भोग्य- खण्डस्य स्फुटीकरणम्। यदि विजयातुल्यया कोटिजायाचं भोग्यखण्ड, तदा फलकोटिजाया किम् । इति । एवं कृत आद्यखण्डं फलकोटिजया च केन्द्रगतगुणौ। शरहिदनास्त्रिजमा च हरौ २२॥३४३८। अथान्योऽनुपात: । यदि कर्णाग्र एतावदन्तरं तदा विजयाये किम् ? इति । लब्धं कक्षावृत्ते जयारूपं भवति। तस्य धनुःकरणेऽल्पत्वाज्जीवा न शुध्यति, किन्तु शाहिदसा गुण श्राद्यखण्डं हरः स्यात् । तथा कृते दर्शनम्। गुणः। केंगावि फलको-पा- २२५ । छेदः । वि क पा-२२५ । शरदिदसतुल्ययोस्तथा विजयातुल्ययोस्तथाद्यखण्ड तुल्ययोय गुणकभाजकयोस्तुल्यत्वान्नाचे कृते केन्द्र गतेः फल- ·८२ गणिताध्याये भवति । कचामध्यग- कोटिजया गुणः कर्णो हरः स्यात्। फलन्तु स्फटा केन्द्रगति- सा शोधोक्षगते: शोध्या। शेष स्फुटा ग्रहगति- र्भवति। अत उक्तं-फलांशवाद्वान्तरशिन्जिनीनी" इत्यादि। अव भोग्यखण्डस्फुटोकरणस्य फलं प्रदर्श्यते । तियग्रेखाप्रतिवृत्तसम्पाते भुजजरातुल्यः कर्णो भवति । तावती च फलांशवादान्तरशिञ्जिनी । अतस्तुल्यत्वाद्गुणकभाजकयोरवि. कतैव केन्द्रगतिः। ततो मध्येवावगतिः स्पष्टा। अस्फुटखण्ड ग्रहणे- "विजाहता स्वचलकर्णहताशुचाप- भोग्यजाया विगुणिता विहताद्यमौा ।" इत्यनिनाम्यानयनेन न तब मध्यगतितल्या सम्यग्भवती सर्वमत्र निरपद्यमिति भावः । इदानी ललोक्तगतिफलस्य दूपणमाह।- धोसहिदे चलफलं युगतेयदुक्तं लम्नेन तन्त्र सदिदं गणकर्विचिन्त्यम् । केन्द्र विर्भ च.नवभे च फलम्य नाशाद भावात् तथा गतिफलस्य धनसन्धी४.n धीहिद तन्ने तहरीयलफलमुम्ां सदमत् । विभे नवर च केन्द्र भोग्य पण्डाभावात् फलाभावः म्यात् । तथा धनर्गमन्ध गतिफनाभायम्पाने पि फनमुत्पद्यत एव । तापसे गतिफना भावकारणम्याभावात्। येऽव वासनाविदम्तरतामात्रमपीद जायत, येन्ये न विदन्ति । पथवा थाभिमानिनम्तेष धूनीकर्मणा प्रतीतिमापाया। सदयया। भीमप्य धनर्णमन्धि केन्दं साईरागिचतुष्टयम् । ४।१५ गक्रम्य विंगतिभागाधिकम् ४२. पय यायदुनं गतिफनमानीयते तावत् मतदगकमा १० भीमद। गम्य दाविंगत् ३२ कमा पागदति।

·स्पष्टाधिकारः। ८३ तदसत् । अथ सल्यान्तरत्वादिति चेत् तदपि न । एकत्रिंशत् कना गतिः सप्तदशकला अन्तरम् । तत् कथं वल्पमुच्यते ? अत्र केचिहासनावाद्याः स्वभोग्यखण्डाहतेत्याशुचापभोग्यतण्डा. होति मन्यन्ते । एवं बुधगतिफलस्याप्रकृत्ती केन्द्र राशिचतुष्टये मागेन कलापञ्चकेन चाधिके ।। १।५ अवक्रस्थानेऽपि वका गतिरायातोति सुधीभिरिदमपि विनोक्यम् । इदानीं वक्रतासम्भवमाह ! - द्राक्केन्द्रभागैस्त्रिनृपैः १६३ शरेन्द्र-१४५ स्तत्वेन्दुभिः १२५ पञ्चपै १६५ तिरुद्रः ११३॥ स्याहकता भूमिसुतादिकाना- मयकता तद्रहितच भांशः ३६० ॥४१॥ यादृशे केन्द्र गतिः पूर्ण भवति तादृशस्य केन्द्रस्य भागा: मुखार्थ पाठेन पठिता: । यती परम्भे वक्रत्याच गतिः पूर्ण भवति । अतयमाञ्चुरतास्तेऽयकभागा भवन्तीत्युपपन्नम् । मागभागाः १८१२१५२३५१८२१७ ॥ इदानीमुदयाम्तमम्भवमाह ।- प्राचामुदेति क्षितिजोऽष्टदर्मः २८ म १४ गुरु. मप्तकुभिय १७ मन्दः । स्वम्मोदयांगोनितचक्रमार्ग-३३२१३४६३३५३ म्तयो प्रजन्त्यम्तमयं प्रतीयाम् ॥ ४२ ॥ निने २४ मितयोगदयः प्रतीक्षा- मम्तय पञ्चतिधिभि १५५ मुनिममभूमिः ११०॥ प्रागुहमा गरनाले २.५ विलिममाणे-१८३ रस्तर मप दशवडिभि ३१० रनदेय: ३३६४३ प्रशिवनापामयोदयोन भागाधिकोना: कनिका यिमनाः। वाचे ५.

·गणिताध्याये द्राकेन्द्रमुक्त्याप्तदिनैर्गतैयै- रवक्रवशास्तमयोदयाः स्युः ॥ ४४ ॥ स्पष्टार्थमिदम्। अवोपपत्तिः ;-उदयास्तमयाध्याये ये कालांशाः पठिताः स्फुटार्कात् स्पाटग्रहे तैरन्तरिते उदयोऽस्तमयो वा भवति । इह तु मध्यमार्कात् स्थूलस्फुटे ग्रहे तावद्भिः क्षेत्रांपरन्तरिते य उदयोऽस्तमयो या स्थूलः स कथ्यते। इह यच्छीघ्रकेन्द्रं तन्मन्द- स्फुटम्य मध्यरवेशान्तरम् । यथा क्षितिजस्याटदसाः २८! एभिः केन्द्रभागैर्यावहोमस्य फलमानीयते तावदेकादश भागा ११ भवन्ति । तैरधिको मन्टस्फुटो यावदर्काच्छोध्यते तावत् सप्त- दशभागान्तरितो भवति। मतदश हि तस्य कालांशाः । अतस्तावति केन्द्र उदयः । एभिः केन्द्रभागेयकाचुरतैः पथिम- दिगि तायदेय भीमार्कयोरन्तरं म्यात् । अतस्तत्राम्तमयः । एवं यदा गुरोयतुर्दश भागाः १४ केन्द्रम् । तस्मात् केन्द्राद्भाग- वयं फलम्। सदधिकम्य गुरोरर्कस्य चान्तरमेकादश भागाः । एवं मन्दम्यागि स्फुटस्या र सहान्तरं पञ्चदश कालांशाः १५ । एषमनयोर्भीमवञ्चकारस्तमयः । बुधगक्रयोस्तु खाने ५० जिन: २४ केन्द्रोगविखगमिता: कालांगा उत्पद्यन्ते । तेर्भाग- रधिको तो तैरव मागे रवैरगतः म्याताम् । यतो य एव मध्यो रविम्तावेव गमा। प्रतः कालांगान्तरितयोगदयः । एवं तयार्य उदयामसभागा: पठितात मोः कानांगैस्तुम्यमिव फन भवति । अपरसादयाम्तमार्गभ्य अनाधिका: कला द्राकेन्द्र भुतया जता गपदिनानि भवमोति वैरागिनोपपत्रम् । इदानों पटादारमध्यपहानयनमाह!- माटग्र मध्यग्नगं प्रफन्या हाला फने सन्दचने ययोती।

·स्याधिकारः। - ----- ताभ्यां मुहयस्तधनकाभ्यां सुसंस्कृतो मध्यखगो भवेत् सः ॥ ४५ ॥ स्पष्टार्थमिदम् । प्रत्र विलोमरिधिरव वासना । दानों पन्नभाज्ञानमाह- क्रियतुलाधरसङ्गमपूर्वतो- ऽयनलवोत्थदिनैर्विषुवहिनम् । मकरकर्कटसमतोऽयन द्युदन्तमा विषुवहिवसेऽक्षमा ॥ ४६॥ अयनांशानां कला रविभुक्त्या हृताः फलमयनलवीत्य- दिनानि। तैर्दिनैर्मयसद्धान्तेस्तुलासङ्गान्तेय प्राग्वियुवहिन भवति । एवं मकरकर्कटसक्षमतः प्रागयनदिनम् । तस्मिन् विपुद्दिने मध्याङ्के या छाया सा पलभा । अस्य क्षेवस्य वासना गोले। इदानीं पञ्चज्यासाधनमाह।-- युनायनांशादपमः प्रसाध्यः काली च खेटात खलु भुक्तभोग्यो। जिनागमो० १३८७ गुणितार्कदोर्ध्या त्रिज्यो ३४३८ दृता क्रान्तिगुणोऽस्य वर्गम् ॥ ४० ॥ बिज्याकृते: ११८१८८४४ मोह्य पदं घुजीवा शान्तिर्भवेत् कान्तिगुगस्य चापम् । अक्षप्रसासषितायमज्या तहादशांगो भवति क्षितिज्या ॥१८॥ मा विज्यकानो विहता घुमौर्या परम्पकारस्थायधनुयर स्वाता अव खेटादिसुपनपणम्। यस्मात् सेटालग्नाहापम; .

·गणिताध्याये
ऽन्तरे।
माध्यस्तस्मात् सायनांशादेव । तथा यस्मादुदयमम्बन्धिनी
भुक्तभोग्यकाली साध्यौ तस्मादपि सायनांशादेव । सायनार्कस्य
दोा जिनभागज्यया गुणिता विजाया भक्ता कान्तिज्या
स्यादित्यादि स्पष्टार्थम् ।
अस्योपपत्तिः । -
विपुवत्कान्तिहत्तयोर्याम्योत्तरमन्तरं
क्रान्तिः। तयोः सम्पाते क्रान्त्यभावः। ततस्त्रिभेऽन्तर परमा
जिनतुल्यभागाः। अतस्तरसम्पातादारभ्य क्रान्तिः साध्या ।
उदयाथ तत एव । स तु सम्पातो मैपादेः प्रागयनांशतुल्ये
अतः सायनांशात् खेटात् क्रान्तिर्मुक्तभोग्यकाली च
इत्युत्ताम् । यदि त्रिज्यातुस्यया भुजज्यया जिनांशज्यातल्या
कान्तिज्या लभ्यते, तदेष्टज्यया किम् ? इति । फलं क्रान्तिज्या
विषुवहत्तात् तिर्यग्रूपा भवति। क्रान्तिज्या भुजस्त्रिज्या
कर्णस्तहर्गान्तरपदमहोरावस्त्तव्यासार्धम्। सेव ाज्या। अध
कुज्योच्यते ।- यदि हादशकोटे: पलभा भुजस्तदा क्रान्तिज्या-
कोटेः किम् ? इति । फलं क्षितिजोन्मण्डलयोमध्येऽहोरात्र-
वृत्ते ज्यारूपं स्यात् । मैव कुज्या ।
सा धनुःकरणार्थ
त्रिज्यावृत्ते परिणाम्यते। यदि युज्याव्यासाई एतावतो तदा
विज्याव्यासा? किम् ? इति । फलं चरज्या । तदनुसर-
मित्युपपद्रम्।
अथ प्रकारान्तरेण चरानयनमाह।-
स्वदेशजेस्तचरखण्डकै
लघुज्यकावविदोस्त्रिभागात् ॥ ४ ॥
मेपादिराशिवितयम्य यानि
चराषधोऽधः परिशोधितानि।
तानि स्वदेो चरखएइकानि
दिमागसवाशगुणैः १०।८। विनिन्नी ॥ ५० ॥

·स्पष्टाधिकारः।
-
पलप्रमा तोयपलात्मकानि
स्थूलानि वा स्यशरखण्डकानि ।
मथुनं चरं चाम्बुपलात्मकं ते.
स्तत्प्राणुचापं यदि वापि सूक्ष्मम् ॥ ५१ ।।
अथवा तच्चरं वक्ष्यमाणस्तिभिः खण्डकैः खदेशजेलघुजा-
प्रकारेणांशमितेदेशासमित्यादिना साध्यम् । कस्मादित्याह 1--
रविदोस्त्रिभागात्। अर्कस्य सायनांशस्य यो भजस्तस्य यस्यंग-
स्तस्मादंशमितेर्दशातमित्यादिना ! अथ खण्डकानि।मेषादि-
राशिवयस्येत्यादि सुगमम् ।
अथ स्थूलखण्डकर्यच्चरं तत् स्थूनं
पानीयपन्नात्मकं भवति । तत् पद्र्ण प्राण
कम् । तस्मादयदि
धनः क्रियते तदा सूक्ष्मं चराई स्यात् ।
अत्रीपयत्तिः ;-एकमङ्गल पलभां प्रकल्पा एकद्वित्रि-
'राशीनां पृथक् चराण्यानीय तानि पड्मिविभजा पानीययना-
मकानि रुत्वा यावदधोऽधी विशोध्यन्ते, तावद्दिड्रागमताशगुणा
उत्पद्यन्ते। अतोऽनुपातः। यद्येकालया पन्नमयैतानि चर-
खण्डानि तदेय्या किम् ? इति। एवं चरखण्डानि स्यः ।
परं तानि अपात्मकानि। यतः पूर्व स्वल्पत्वात् धनुर्नोत्पबम् ।
प्रत एव "तप्राणचापं यदि वापि सूक्ष्मम्” इत्यक्तम् । खण्डक-
शरकरग लघजासाधनवहामना । मत लघुजमाखण्डकानि.
नव चरखण्डकानि नीणि परमे राशिवये भुजे यथा बोणि
लभ्यन्ते, तदर्थ “रविदोस्त्रिभागात्" इत्युक्तम् ।
इदानी दिनराविमानमाह |--
चरघटीमहिता रहिता: क्रमात्
तिथिमिता घटिकाः खलु गोन्नयोः ।
मपति तद बुदन निजमापन
खगुपतः पतितं रजनोदलम् ॥ ५२ ॥

·गणिताध्याये
पञ्चदश नाद्य उत्तरगोले चरघटीभिःसहिता दक्षिगे रहिताः।
एवं कृते निजमावनं द्युदनप्रमाणं भवति। यस्य ग्रहस्य चरं
तस्येत्ययः । दिनदलं विंशतो विशुई राविटनं भवति ।
अत्र वामना। उन्मगडलयाम्योत्तरवलययोर्मध्ये पञ्चदश
घटिकाः। उन्मण्डलादधः क्षितिजमुत्तरगोले चराकालेनात.
स्तदधिकाः पञ्चदश घटिकाः। याम्यगोले तु तदूईमतयरोना-
स्तव पञ्चदशा
इदानीं पहाणां चरकाह।-
चरप्रभुक्तियुनिशानुभक्ता
तयोनयुक्त: खचरो विधेयः ।
क्रमादुदग्दक्षिणगोलगेऽक
सूर्योदये व्यस्तमतोऽस्तकाले । ५३ ॥
ग्रहस्य भुक्तियरासुभिगुख्याहोरात्रामुभिः २१६५८ भाजा।
फनकलाभिरुत्तरगोले ग्रहो रहिती दक्षिणगोले सहितः।
एबमोदयको यद्यम्त कालिकस्तदातो व्यस्तम्।
उत्तरगोले महितो दक्षि गगोले रहित इत्यर्थः ।
अनोपपत्तिः; ये लड़ोदयकालिकास्ते स्वोदयकालिकाः
क्रियन्ते। यत्र तदुदययोर्मध्ये चरकान्तः। ततोऽनुपातः ।
यद्यहोरावासभिः २१६५८ गतिकला लभ्यन्ते, तदा चरामुभिः
किम् ? इति। फलकन्नाभिरूनो ग्रह उत्तरगोलस्थेऽऽतः
क्रियते यतस्तव लहोदयात् प्राक् खोदयः । यलद्वायां क्षितिज
तदन्यदेश उन्मण्डलम् ।
अत उन्मण्डलादधःस्थे क्षितिज
ऋपम्। दक्षिणगोले तूपरिस्थिते धनम्। अस्तकाले त्वस्माद
विपरीतम्। यतस्तत्रोन्मण्डतं प्राप्य पद्यात् क्षितिजं प्राप्नोति
रविरुत्तरगोले। दक्षिणगोले त्वादावेव। एवं मर्वमुपपत्रम्
इत्यादि वासना गोले मम्यगभिहिता; यह सहिमोता।

·स्पटाधिकारः। अथ लोदयमाधनमाह - एकस्य राहतो जाका या इयोस्विभस्यापि कृतीकतानाम् । स्वस्तापमजालतिवर्जितानां मूलानि तासां विगुणा ३४३८ हतानि ॥ ५४॥ खबघुमौर्या विभजेत् फलाना धाधान्यधोधः परियोधितानि । कमीकमस्थानि निरक्षदेगे मेषादिकानामुदयासवः स्युः ॥ ५५ ॥ एकस्य राईहती ज्येवटमी ना। योरिति पोडशी जा। विमस्येति विजया । पासां वनितानां स्वकीयखकीय- कान्तिजावर्गजितानां मून्नानि विजयागुणितानि वखाजाया विजेत् । फलानां चापान्यधोऽधः परिशोधितानीति तीयाद द्वितीय, दितीयात् प्रथम गोध्यम् । प्रथम तथाविधमेय। एवं लाहोदयासकः स्युः। परोपपत्तिः -पनीहच्छतः क्रान्तिकृतस्य सिर्यखित- त्वात् वाम्राणि वायुत्पद्यन्ते। तदयया।-मेषान्सम्य ना कातिते कर्णः। तत्कान्तिा महाधितिजे भुजः । तद वर्गान्तरपदं मेपान्तडजोरावहत्ते कोटिः। एवं राशियस्य जरा कर्णः । तत्कातिजा भुमः । तदर्गान्तरपदं ध्यभानही. रायमले कोटिः। एवं विराजिया कर्णः । परमा कान्तिजा भुनः। परमापधुरा कोटिः। एता: कोटयपापकरणाय विज्ञायते परिणामिता: । विजयागुणा: बम्पजाया भगा. मतामा पापानि। प्रथम मपोदयस्य कारः। द्वितीय रागि. याय । समीय राभिमयण पत्र विभिनयुपपमम् । दानी प्रकारान्तरणा- ·गणिताध्याये कीटादिराश्यन्तजकोटिजीवा- स्त्रिजरा ३४३८ गुणाः स्वखदिनजायाप्ताः। चापीकता: प्राग्वदधो विशुदाः कीटादिकानामुदयासवो वा ॥ ५६ ॥ कोटादिराभ्यन्तजकोटिजीवास्ता एकहिविरागिजाभवन्ति १७१८।२८७७१३४३८ एतास्त्रिजरया गुण्याः स्वखदिनजाया भक्ता इति। यैव हषभान्ते युजरा सैव कीटान्तेऽपि ३२१८ । यैव मेपान्ते युजया मैव सिंहान्तेऽपि ३३६६ । कन्यान्ते धुजरा विज्यैव ३४३८ । आभिस्ता भाजपाः । फन्नानां चापान्यधोऽध: शहानि कोटादीनामुदयासवः स्युनिरक्षे वा । त एव मिथुन हपभमेपाणामित्यर्थः । अवोपपत्ति:-क्रान्तिहत्ते तपमान्ते सूत्रस्यैकमग्रं बडा हितीयमन कोटान्ते निबध्यते तस्य सूचस्याईमेकराचा भवति। एवं सूत्रस्यैकमयं मेपान्ते बता हितीये मिहान्ते तस्य सूत्रस्याई राशियस्य जमा भवति । एवं मेषतुलाटी बद्दसूचस्या विजया। एता एव हपभान्तमपान्तमौनान्ताहोरावहत्तानां जगा भवन्ति ; यतस्तत्सम्पातेषु क्रान्तिहत्ते सूत्राणि बदानि । अतस्तासां विजयाहत्तपरिणतानां चापान्तराणि कोटादिकानामुदया भव. म्तीति गोले प्रदर्शयेत् । इदानीं पुन: प्रकारान्तरेणाह।- मैपादिजीवास्त्रिग्रहद्युमोया ३१४१ क्षुस्मा हताः स्वस्खदिनजाया वा। चापोहताः प्राग्वदधी विमुद्धा भेपादिकानामुदयासवो वा ॥ ५ ॥ मष्टार्थमिदम्। भस्योपपत्तिोले कथितैव सुगमा च ।

·स्पष्टाधिकारः। पथ निष्पनांस्तानसूनाह।- भ्राद्रिभूपा १६७० गुणगोऽद्रिचन्द्राः १७८३ सप्ताग्निनन्देन्दुमिता १८३७ अथैते । क्रमोत्कुमस्थायरखण्डकः सः क्रमोल्कमस्थैथ विहीनयुक्ताः॥ ५८ ॥ मेपादिपणामुदयाः स्वदेश तुलादितोऽमी च विलोमसंस्थाः । उदेति राशि: समयेन येन तत्सप्तमोऽस्तं समुपैति तेन ॥ ५० ॥ पत्र धनु:करणे जीवानां स्थूलत्वादितीयतौयावुदयौ नान्यः सम्यक् पठिती। अब प्रथमप्रकारेण प्रथम उदयो ग्राह्यते । द्वितीयप्रकारेण द्वितीयटतीयो। शेषं स्पष्टार्थम् । अनोपपत्तिः;-निरक्षखदेशादिययोरन्तर चरम्। निरक्षे स्वदेशे च मेपादिः सममुदेति। मेपान्त आदी स्वक्षितिज तत उन्माइले लगति। अतचरखण्डोनो मेयोदयः स्वदेशो- दयो भवति । एवं वृपमिथुनयोरपि। कर्यादौ तु चर खण्डानामपचीयमानत्वाइनं तानि परिणमन्ति । तनादी तून्मण्डन्तस्याधःस्थितत्वाञ्चरखण्डानि धनं भवन्ति। मकरादी तु घरखण्डानामयचीयमानत्वा परिणमन्ति । इत्यादि गोले सम्यग्विनीक्यते। इदानी नैपुण्यमाह - क्षेत्रापां स्थूलत्वात् स्थूला उदया भवन्ति रागीनाम्। सूक्ष्मार्थो घोरापां कुर्यात् काणकामां का ॥ ६ ॥ यथा राथ्युदयाः माधितास्तथा होरोदया अपि माध्याः । तद्यथा । पञ्चदशादिपदशभागोतरमामानां सा शेरानराः पड् भवन्ति । ताभिर्मियुनान्तधुजा ३१४१ पृथक् पृथक् 1 ·८२ गणिताध्याय %3D गुण्या स्वस्वाजाया भाजया। फनानां धनूंषधोऽधः शहामि । पाठात् पञ्चमं पचमाचतुर्थमित्यादि। पाणि होरोदयासयो भवन्ति। एवं दशादिदगोत्तरभागकाणोदयासंवी भवन्ति । ते च नय। तथा होरांगाना पट् चराणि यान्यधोऽधः शहानि तानि तेषां चरखण्डानि । से: क्रमोत्कमस्यः क्रमोस्कमस्था जनयुताः सन्तः स्वदेश होरोदया भवन्ति । मेपादीना घादग। ते च घ्यस्तास्तुनादीनाम् । एवं चतुर्विशति: २४ । एवमेव हकायोदयाः पविंगत् ; तथा चार्कस्य सायनांशस्य भागाः पञ्चदश १५ ता गतहोराः स्युः। शेषांगास्ते भुक्तास्त पञ्चदगभ्यः शुदा भोग्यांशाः स्युः। भोग्यांगघ्नः स्वदेशहोरोदयः पञ्चदशहतः फलं भोग्यासवः स्युस्तानिष्टासभ्यो विशोध्य तद- प्रतो होरोदयांय शोधयेत्। शेषं पञ्चदशगुणमशुहोरोदयेन भजेत्। फलं लवाः। अशुद्धपूर्वाणां होरोदयानां संख्यया गुणितः पञ्चदशभिर्युताः सन्तो लग्नस्यांशा भवन्ति ; एवं लग्नात् कालमाधनेऽपि । एवमेव दृकाणोदयैरपि लग्नसाध- नम् । तव पञ्चदशस्थाने दश १० गुणने भजने च कल्पााः । एवं होरोदयैटेक्काणोदयैर्वा साधितं लग्नादिकमुदयान्तराख्य कर्मा च सूक्ष्मं भवति। अन्यथा स्थूलम्। इदानीं भुजान्तरमाइ।- भानोः फलं गुणितमर्कयुतस्य राश- यक्षोदयेन खखनागमही १८०० विभताम् । गत्या ग्रहस्य गुणितं द्युनिशासभक्त स्वर्ण ग्रहेऽवदिदन्तु मुजान्तराख्यम् ॥ ६१ ॥ अर्कम्य यजफलं यग्मिन् राशी रविवर्त्तते तस्य राशेः सम्बन्धी यो निरक्षोदयस्तेन तहुणितं राशिकलाभिः १८०० भक्तं पुनर्ग्रइगत्या गुणितमहोरावासुभिः २१६५८ भर्त यत् फलं ·स्पधाधिकारः। २ तहेऽकंवइनणं कार्यम्। यद्यर्कस्य भुजमलं धनं तदा सूर्यस्यान्येषां च धनम् । यदि ऋणं तदा ऋणमित्यर्थः । अत्रोपपत्तिः।-ये मध्यमार्कोदयिकास्ते स्फटाकौंदयिकाः क्रियन्ते। तवाफलम्यासुकरणेऽनुपात: । यदि राशिकला १८०० निरक्षीदयासुमिरच्छन्ति, तदा फलकानाः कतिमि रिति। लब्धं भास्वत्फलोत्या असवो भवन्ति । अथान्योऽनुपातः । यदि युनिशासुभिर्गतिकला लभ्यन्ते तदा एभिः किम् ? इति । ताः कन्ता अत: ऋणां धनं यत: “मध्यमार्कोदयात् प्राक् स्फुटार्योदयः स्याटणे तत्फले स्खे यतोऽनन्तरम्” इत्युपपन्नम् । इदानीमुदयान्तरमाह । युक्तायनांगम्य तु मध्यमस्य भक्तासवोऽस्य निरक्षदेशे। मेषादिभक्तोदयमंयुता ये यथायनांशान्वितमध्यभानोः ॥ ६२ ॥ लिप्तागणस्तहिवरेग मिनी गतिग्रहय्य धुनिशासु २१४५८ भता। स्वर्ण ग्रहे दसवीऽधिकोना इदं ग्रहाणामुदयान्तराख्यम् ॥ ६ ॥ मध्यमार्कस्य सायनांशम्य ये राणे नाभागास्तैस्तदुदयं निरक्षदेशीय सङ्गण्य विंशता विभजेत् फन्नं तस्य राशे कामयः। प्रय पाया ये कण भुता राशयस्तपाञ्च गिरक्षीदयामयम्तव योजास्ते मेपादिमतोदयामयः म्यः । घय मध्यमार्कस्य मायनांगप्य कना: कार्याः। तामां धानानां पामसूनाच यटन्सर तेन पहगतिगुण्या घनिशासुभिांजा मधाः कला पहे धनं कार्याः। यदि कमाभ्योऽमयोऽधिका: म्युः। यदि न्यूनास्तदा ऋणम्।

·८४
गणिताध्याये
अनोपपत्तिः ;-इह यः पूर्वमहर्गणः कृतः समध्यमसावन-
मानेन ; स्फटसावनस्य चलत्वात्। रविमध्यगतिकलातुल्या-
सुभिः सहिता नाक्षत्राः षष्टिधटिकाः ६० 1५८1८। इदं
मध्यममर्क सावनम्। खोदयभुक्तिधातात् खाभ्राष्टभू १८००
लब्धसमासुभिः सहिता नानवाः पष्टिघटिका: स्फुटसावनम् ।
ता गतिकता यैरसभिरुहच्छन्ति तद्यता: पष्टिधटिकाः स्फुट-
सावनम्। तच चलम् । प्रत्यहं गत्यन्चत्वात् प्रतिमासं राश्य
दयान्यत्वाच्च । तादृशोऽहर्गणः कर्तुं नायातीति मध्यमः कृतः ।
तेन सम्यगर्कोदये ग्रहा न भवन्ति । कदाचिदर्कोदयात् प्राक्
कदाचिदनन्तरम् । अत एव प्रागुतम्।-
"दशशिरःपुरि मध्यमभास्करे
क्षितिजसनिधिगै सति मध्यमः।" इति ।
अथ स्फटमध्यमार्गणयोरन्तरानयनम् । मेषादेरारभ्य
येऽभुक्ता रागयस्ते यैरसुभिरुइच्छन्ति त एकीकृताः। तावत्य-
स्वात्मके काले भदिनान्तादूईमहर्गणेन भवितव्यम् ; अथ च
मेषादिभुतकनातुल्येऽन्तरे कृतः। अतोऽसूनां कलानाच
यदन्तरं तावद्विरमुभिरहर्गणोऽन्तरितः। अत्रानुपातः। यद्यहो.
रावामुभिर्गतिलभ्यते तदा एभिः अन्तरासुभि: किम् ? इति।
फलं ग्रहेषु खं यद्यसवोऽधिकाः । अन्यथा ऋणमित्येतदुक्तं
युक्तमेव ।
इदानीं येऽम्योदयान्तरम्य वासनां न बुध्यन्ति तेषां प्रती-
त्यर्थमन्यदम्याद।-
चेत् खोदयः स्फुटरपेरमय: छताम्ते
विपिताय यदि मध्यरयः कलाभिः।
वाछन्तरात्यमुदयान्सरकं चराग्य
कामवयं विहितमीदयिके तदा स्यात् ॥ २४॥

·स्पष्टाधिकारः। यदि स्फुटरवेः स्वोदयेन भुतासवः कृता मेपादिवोदयेय युतास्तेषामसूनां मध्यमार्ककलानाश्च यदन्तरं तेन भुक्तिमुषिता धुनिशामिर्मता। यद्यसवोऽधिकास्तदा फलं ग्रहे खमन्यथा गम् । एवं लते सति भुजान्तरमुदयान्तरं चराख्यश्च कर्म- वयमपि कृतं भवति औयके ग्रहे। इदानी प्रकारान्तरेणौदायिककर्माह।- मध्यावरयनभागयुतादिनिनाद दोळ लघुर्गतिगुणा रखनगाखि २०० भत्ता । स्वर्ण ग्रहे युगयुजोः पदयोर्विलिता- स्वेवं स्फट खलु भवेदुदयान्तरं वा ॥ ६५ ॥ मध्यमार्कस्य सायनाशस्य द्विगुणितस्य या लघुप्खण्डक- दोया तया गुणिता ग्रहगतिः खसप्तयमैः २७० हृता फन्न विकलादि ग्रहे धनम् । एवं युग्मपदस्थिोऽ। प्रयुग्म पदस्थिते तृणम् । अवोपपत्तिः ;-क्रान्तितम्य चत्वार्यापि पदानि पृथक् पृथर पञ्चदभिः पञ्चदशभिर्षटिकाभिरहच्छन्ति ; परं न एकको राशिः पञ्चभिः, अत उद्यान्तरकम् पदमध्यं यावद उपचीयते ततोऽपचीयते। अत एव पदान्तेषु तस्याभावः । पदमध्येषु परमता। यदव निरचोदयः कर्म दर्शितं तद थानायबोधार्थम् । तत् स्थनम् । उदयानां स्यू लत्वात् । अत एव आर्यभटादिभिः सूक्ष्मवायं दृकाणीदया: पठिताः। इदमुद- यान्सरं कर्म यथा मम्यग्भवति तथाधते ।-- मध्यमार्क स्य मायनांशम्य दोज्यां द्युन्याञ्च क्त्वा तया धुजश्या मा दोर्मा भाजग मियुगान्तयुजाया गुणनीया। तस्या धनुपी येऽमयस्तै- मंघमास्य रसनाय मुजफना जनाः सत्यः सटर असरः मयो भवन्ति । रुदयोऽतरित इत्यर्थः । एवं पदमध्ये पर- , ·गणिताध्याये विंशतिः २६ पलानि किञ्चिदधिकानि भवन्ति । तानि जयाप्रका. रेण साधयितुमर्को द्विगुणितः। द्विगुणितस्यार्कस्य यावद्भुजः क्रियते तावत् पदमध्ये राशिवयं भवति। तदोर्जण्या लघूमा पाइ.. विंशत्या चानुपातः । यदि खार्कमितया दोर्जरया पविंशति- लभ्यते तदाभीष्ट्या किम् ? इति । अव पड्विंशत्या खाऊ अपवर्तिता गुणक स्थाने रूपम् १ । हरस्थाने साथित्वारः ४३. फलं पानीयपलानि । पुनरन्योऽनुपात: । यदि पानीयपलषध्या गतिकालातल्या विकन्ता लभ्यन्ते तदैभिः किम् ? इति। पूर्व लघी दोजा गुण: साहश्चित्वारो हरः । इदानी परिहरः । अतो ग्रहमतेर्दोजा गुणः । हरयोर्धातो हरः खनगाश्विन २७० । इत्युपपन्नम् । ओजयदेऽसवः कालाभ्यः ऊना एव भवन्त्यतस्तत्र ऋग्यम् । युग्मपदे त्वधिका अतस्तत्व धनम् । इदानीं तिथिकरणभयोगानां साधनान्याह ।- रवि १२ रमः ६ विरवोन्दुलवा हृताः फलमितास्तिथयः करणानि च । करहितानि च तानि बवादितः शकुनितोऽसितभृतदलादनु ॥ ६६ ॥ ग्रहकग्नाः सरवीन्दुकला ता: खखगजे ८००य भयोगमिती क्रमात् । अथ ताः स्वगतप्यविज्ञिप्तिका: म्वगतिभिय गतागरानाडिझाः ॥ ६॥ व्य कन्दोर्भागा दिखा। एकव रविमिर्भाग्यास्तत्र फर्म गताम्तिययः । अन्चन रसर्भाज्या: । फलं गतकरणानि । तानि त्वकोनानि बयादितो भवन्ति। झणचतुर्दम्यादुपरि यान्यव- गियन्त श्रीणि चतुर्थ प्रतिपत्प्रयमा ध। एतानि चत्वारि गनितः। गनिचतुष्यदनागविजानीति गैपः । यन्य ·स्पष्टाधिकारः। ग्रहस्य नक्षत्रं नातुमिष्यते तस्य कलाः कार्या:; तथा चन्द्रार्क- योगस्य कला; कार्याः। उभयत्र शताष्टकेन ८०० हृते प्रथम- स्थाने गतभानि द्वितीयस्थाने गतयोगाः। अथ यानि अव- शिष्टानि तानि गतानि। तानि स्वखहरच्युतानि गम्यानि स्युः । तेषां गतानां सम्बन्धिन्यो विकला: स्वस्वगतिभिर्भाज्याः। यलभ्यते ता गतघटिका भवन्ति। ययेष्याणां विकला भन्ना. स्तदेष्या घटिका भवन्ति । अनोपपत्तिः, यदि व्यकेन्दोयकाः ३६. विपत् ३० तिथयो लभ्यन्ते तदैभिः किम् ? इति । अव बिंशता अपवर्तित हर जातो हादश हरः। अथ यदि चक्रांशः २६. पष्टिः ६. करणानि सभ्यन्ते तदैभिः किम ! इति। अवापि षध्याप- पर्तिते जातो हरः पण्मितः। अथ यदि चक्रकलाभिः २१६०० सप्तविंशति नि लभ्यन्ते योगा वा तदाभिः किम् ? इति । अवापि सप्तविंशत्यापवर्त्तने कृते जातोऽष्टशतो हर उभयत्र । अथ घटीकरणार्थमनुपात: ।-यदि गतिकलाभिः पष्टिघटिका लभ्यन्ते तदा गतैयामिः कलाभिः किम् ? इति । फलं गया घटिकाः। अथ कलाः पध्धा गुणिता विकलाः स्युरित्यत उत्तम् । “अथ इता: खगतेप्यविलिप्तिकाः” इति समुप- पन्नम्। इदानी नतकर्माह।- तिथ्यन्तनाड़ीनतबाहुमौा लधुमार्कशीतांशुफले विनि । क्रमेण मतो नलगोसमुद्रैः ४८२० कदाग्निवेदैः ४३६१ फलहीनयुक्तः । ६८॥ प्राक्पथिमस्थस्तरणिर्विधुः प्राक् ऋणे फले युक्त इतोऽन्यथोनः । - ·८८ गणिताध्याये मुहुः स्फुटातो ग्रहणे रवीन्दो. स्तिथिस्विदं जिष्णुसतो जगाद ॥ ८॥ चन्द्रग्रहणेऽग्रहणे वा यास्तिथ्यन्ते नतनाद्यस्ता रस । गुणा नतभागा भवन्ति । वेषां लघी दोा साध्या। तया- शीतांशभुजफखे गुण्ये। पकस्य नखगोसमुद्रेयन्द्रस्य कझाग्नि- वैदर्भाज्ये। यदि फले अंशाचे गुणिते तहिं अंशाद्या लम्धि. धा; यदि कालाये तदा कलाद्या। तेन लब्धफलेन प्राकपालस्यो रविनः कार्य: । यदि पयिमस्थस्तदा युक्ताः । विधुतु प्राकपालस्खे ऋणे च फले वर्तमाने युक्तः कार्यः। अंतोऽन्यथा प्राम् पयादा हीन एव । अतः पुन. म्ताभ्यां तिथिः । पुननतकर्म च यावदविशेषः । “इदं जिणु. सतो जगाद" इति । एतदाममप्रामाण्येनामाभिलिखित. मित्यर्थः। चतुर्वेदाचार्य याम्युपलब्धिरेय यासनेत्यभिहितम् । यदि ईदृग्युपतन्धिरस्ति तदाऽस्माभिः किं नानीकर्तव्यमिति भावः। प्रय ब्रह्मगुप्तोत्तमुच्यते ।-पत्र प्रायोनायतुर्दश नीचोय. हत्तपरिधिभागा रघः पठिताः। नया ये जिनकलीनरदा हिमांगोम्ते याम्योत्तरमण्डलस्यम्येव । ते रवेमध्याइस्थम्य परिधिभागा ये फले मागुन्मएडलस्वस्य कलाविंगत्यधिका: पयादूना: । धनफले तु मागूनाः पयादधिकाः । पू पफले १४ १३ धनफने १५ १६ १४ म प प पय चन्द्रभ्य मध्याइपरिधिभागा: प्रागुम्मन्दनम्यम्य पण वा धने वा फसे दिपवागता ५२ कमाभिनाः। पपाहणे फमे तामिः कमाभिः ५२ युमाः । धने तु साभिनाः।

·स्पष्टाधिकारः। प प ४४ पू म पू ऋणफले ३० ३१ ३२. धनफले ३० ३१ ४४ ३६ २८ ४४३६ प्रवान्तरे तु अनुपातात् परिधिभागानानीय तैः स्फुटीकरण रुत्वेदानी तसंस्कारः क्रियते। तवानुपात:। यदि विज्या- तुल्यया नतभागज्यया भागामः परिध्यन्तरं तदेष्टया किम् ? इति । अत्र नतभागज्याया भागनाशो गुणस्त्रिज्या,हरः १२० । एवं कृते सति नतज्यायाः पध्यधिकशतत्रयं ३६० भागहारः । फलं स्फुटपरिष्यन्तरम् । अथान्योऽनुपातः । यदि शोनचतु- दशभिः परिधिभागैरिदं फलं लभ्यते तदा स्फुटपरिष्यन्तरेण किम् ? इति । अत्र फलस्य नतज्या गुणः परिध्यंशाः पध्यधिक शतत्रयच हरः। इदानी हरयोर्धाते उत्पन्ना नखगोसमुद्राः । एवं चन्द्रस्यापि । तत्र परिध्यन्तरं दिपञ्चाशत् कला: ५२ । विज्यातुल्यया नतभागज्यया १२० इदं परिध्यन्तरं भागात्मक तदेष्टया किम् ? इति । अव विज्यायाः पष्टिगुणायाः क्षिपञ्चाशतापवर्ते कृते इष्टनतज्यायाः हरो लभ्यते । इष्टनतज्या । दं स्फुटपरिध्यन्तरम्। यदि जिनकलोनरदैः २१ परिधिभागः इदं फलं लभ्यते तदा स्फटपरिध्यन्तरेणानेन किम् ? इति। अत्रापि हरयो_तो हरः स्यादिति जाताः काङ्गाग्निवेदाः ४३६१ । इदानी स्फुटग्रहस्य तात्कालिकीकरणमाह - यातैष्यनाडीगुणिता द्युमुक्तिः पध्या ६. इता तद्रहितो युतय । तात्कालिक: स्यात् खचरः गशीनो तिथ्यन्त एवं समलिप्तिको स्तः ॥ ७० ॥ हरः १२८ १५८ ·गणिताध्याय पूर्णान्तकाले त समौ लवाद्यै- दर्यान्सकालेऽवयवैहाद्यैः। स्पष्टम्। वासनापि सुगमा राशिकेन । इदानीं सूक्ष्मनक्षत्रानयनमाह ।- स्थूलं कृतं भानयनं यदेत. ब्जयोतिर्विदां संध्यवहारहतीः ॥ ७१ ॥ सूक्ष्म प्रवक्ष्येऽथ मुनिप्रणीतं विवाहयात्रादिफलप्रसि। अध्यभोगानि ११८५६५२ पड़त्र तन्नाः प्रोक्षुर्विशाखादितिभध्रुवाणि ॥ ७२ ॥ पडभोगानि च ३८५१७ भोगिस्ट्रा यातान्तकेन्द्राधिपवारुणानि । पारयत: पञ्चदशकभोगा. न्युक्तो भभोगः गणिमध्यभुति: ७८०१३५ ॥ १३ ॥ सर्वक्षभोगोनितचक्रलिप्ताः देवापतः म्यादभिजिनभोगः । फलोकतादिष्टखगादिगोध्य दासादिभोगान् गतमानि विद्यात् ।। ७४। বিষয়লি বা मगहमोगात् पतितं नदेयम् । गतागते पष्टिगुणे विमाये ग्राम्य भुया घटिका गतथाः र यवमानयनं हतं तत् म्यून मोयाध्यवहारामा मम्। पप पुषिगमिहर्गादिभिरियाहयावादी मम्यक কলমি শাহিন যুলিনা wয়। শত্ৰ भोगानि। विगापापुनपुरोहिणुनरामयम्। पथ पड़ा- - ·स्पष्टाधिकारः- १०१ . भोगानि !-अश्लेषा आर्द्रा स्वाती भरणी ज्येष्ठा शतभिषक् । एभ्यः शेषाणि पश्चदशकभोगानि। भोगप्रमाणन्तु "शशिमध्य- भुतिः" ७८०३५॥ अध्याईभोग: ११८५१५२। अईभोगः३८५।१७। सर्वभोगैरूनितानां चत्रकलानां २१६०० यच्छेषं सोऽभि- जिद्भोग: २५४।१८। अथ तत्साधनम् । पई कलकत्या- विन्यादीनां भोगान् विशोधयेत् । यावन्तः शुद्धास्तावन्ति गतमानि जानीयात् । शेयाः कला गतसंज्ञाः । ता अशक्ष- भोगात् पतिता एथसंज्ञाः। ता गतैष्याः कलाः पष्टि ६० गुणा ग्रहगत्या भक्ता गया घटिका भवन्ति । अवोपपत्तिरागमप्रामाण्येन । इदानी ग्रहाणां राशिसङ्क्रान्तिमानं भतिथिकरणयोगानां सन्धिमानञ्चाह ।- पष्टिविम्बं ग्रह लिभती सङ्घान्तिनाद्योऽखिलधर्मकृत्ये । रवस्तु ताः पुण्यतमा ग्रहः स्व- सट्टान्तिगो मिश्रफलं विधत्ते ॥ ७६ ॥ शशितनुविकलाभ्यश्चन्द्रभुक्त्येन्दुभान्वी- र्गतिविवरकलाभिर्भूय एताभिरेय । पृथगथ गतियुत्या नाड़िकाः सन्धिरामा भतिधिकरणयोगानां फलं तव मिथम् ॥ ७॥ वयमाणप्रकारेण ग्रहविम्बकला भानीय पध्या संगुण्य ग्रहमुक्या मजेत् ; यलय सड़ान्तिनाद्यः । राश्यन्तकालात् पूर्वमी उत्तरतोऽर्डा इत्यर्थागम्यते । ताः सद्धान्तिनाद्यो रवस्तु पुण्यसमा:। तथा यावत् सान्तिस्थो ग्रहस्तावद्राशियोत्थं फलं करोति । एवं शशिविम्बविकलाभ्यो या घटिका उत्पद्यन्ते मा भतिथिकरणयोगानां सन्धिघटिकाः स्युः । मन्धी मियफस- BHAR N.... RA LIBE

·गणिताध्याये
मित्यर्थः। अत्र सन्धिरुभयतोऽपि विम्बस्य स्थितत्वात्। उप-
पत्तिरप्यव सुगमा।
इति श्रीमहरीपाध्यायसुतमारकराचार्यविरचित सिडानशिरोमपिवासनामार्थ
मिताचरे यहस्पष्टीकरणवासनाध्यायी द्वितीयः ॥९॥
पाक्षिद्वारे पत्यसमा घट शतानि 10008
पथ विप्रशाध्यायं विवसुस्तावत् तदारम्भप्रयोजनमाह।-
नगुर्विदोऽदः किल कालतन्त्र
दिग्देशकालावगमोऽत्र यस्मिन् ।
विप्रनमाम्नि प्रचुरोविधानि
इवेऽधिकारं तमशेषसारम् ॥ १॥
स्पष्टार्थम् ।
इदानीं लग्नसाधनमा:-
तात्कालिकार्कण युतस्य राशे.
रभुक्तभागेर्गुणितोदयात् स्वात् ।
भोग्यासवः खाग्नितादवाप्ता
भुनासवी भुतलवः स्युरेवम् ॥ २॥
इटासुमहादपनीय भोग्या-
स्तदप्रतो रायुदयांच पेषम् ।
पग्रहधत् खाग्निगुणं लवाद्य-
मगडपूर्व वनरजाः ॥३
युक्तं तनुः स्यादवनांगहीन-
मिटामयोऽल्पा यदि भोग्यकेभ्यः ।
विंगहमाः स्त्रोदयभाजिसास्ते
लम्चांगभुतो रयिरेव लग्नम् ॥ ४॥

·विप्रनाधिकार। यस्मिन् काले लग्नं ज्ञेयं तस्मिन् काले तात्कालिकोऽर्कः सायनांशः कार्यः। तेनार्केण युतस्य राधेय भोग्यांशातः सदुदयासवो गुण्यास्त्रिंशता भाज्याः। ये लब्धास्ते भोग्यासवः स्युः । अथेष्टासुभ्यो भोग्यासून विशोध्य तदग्रतो यावन्त उदयाः प्राध्यन्ति तावन्तः शोध्याः। ततः शेषात् खरामगुणादशुद्धोदयेन भताद्यलब्धमंगाद्यं तदशद्धोदयात् पूर्व यावन्तो मेषाद्या उदया. स्तापतिः रागिभिर्युतमयनांशैव रहितं तलग्नं स्यात् । प्रथ यदीष्टासुम्यो भोग्या न शुध्यन्ति तदेष्टासवस्त्रिंश३० गुणास्तदुः दयासभि जयाः । फलेनांशादोन युतो रविलग्नं स्यात् । अत्र वासना त्रैराशिकन सुगमा। इदानी लग्नात् कालानयनमाह।- अर्कस्य भोग्यस्तनुभुतीयुक्तो मध्योदयादयः समयो विलग्नात् । यदैकमे लग्नरवी तदा त- भागान्तरघोदयखाग्निभागः ॥ ५॥ लग्नेऽल्पके तु धुनिमात् स शोध्य. स्तात्कालिकार्कादसतच कालः । चेत् सावनाः प्रष्टुरभीष्टनाष्य- स्तदेव ताकालिकतिग्मरश्मे ॥ ६ ॥ आयो यदेष्टा घटिका विलग्नं कालय तबौदयिका सहाच । अकस्य प्राग्वद्रोग्यकालः साध्यः । लग्नस्य सायनांशस्य भुक्तकास: साध्यः। तयोरक्यमर्कादयती लग्नपर्यन्तं ये मध्ये राथयस्तेषामुदयाच क्षेप्यास्तत्रैव । एवं लग्नात् कालो भवति । पत्र यदेकरामौ लग्नाको भवतस्तदा तयोरन्तरांश: खोदयं सगुण्य विंशता भजत् फलमिष्टकालः स्यात्। पर ·१०४ गणिताध्याये शोध्यः । यद्यम्लिग्नमधिकम्। यदल्यं तदा स कालोऽहोरावास शेपमिष्टकालः स्यात् । अष्टकालसाधनार्कस्य भोग्यमौदयिकादेव क्रियते । यतः कालज्ञानात् तात्कालिकत्व- मर्कस्य कार्यम् । अतः स्थूलः काल पायाति । अनेन कालेन तात्कालिकमक क्त्वा मुहुः कालः साधयितुं युज्यते । परं यदि मष्टुः सावनघटिका इष्टाः। इटलग्नार्थम् एतदुक्तं भवति । उदयानन्तरमेतावतोवर्कसायनघटिकासु कीदृग् लग्नं भवतीति एतदभीष्टं तदेव तात्कालिकाक्षिम्नं साध्यते । तदैव लग्नादस- छत् कालः । यदा पुनरिष्टघटिका भा_स्तदीदयिकादेवार्का- लग्न लग्नात् काल: सरुम । अनोपपत्ति: सुगमा। तात्कालिकीकरणकारपता गोले कधिता व्याख्याता च । इदानीं विलोमलग्नमाह।- भुतासशुढेविपरीतलग्न भुक्तांयगेहातलवोनितोऽर्कः ॥ ७ ॥ यदोदयात् पूर्वघटीपु लग्नमिष्टं तदा तात्कालिकमर्फ छत्वा तस्य मुलामयः साध्याः तानिष्टासुभ्यो विशोध्य शेपासुम्यो यावन्त उदया विराध्यन्ति तावन्तो विलोमेन वियोधयेत् । पात् परामगुणितादपिशहोदयभानावे लब्धा अंशास्तैस्तथार्क- भुमांगेय तया विशद्वोदयतुम्यः रागिभियोनीतो रविर्मग्न भवति। वामनाऽप्यव सुगमा। इदानीं दिगमानमाई।- हत्तेऽम्भःमुसमीतसिसिगते केन्द्रस्वगतोः क्रमा. ग्रापं यव विगत्यति च यतस्तवापरेन्द्रयो दिगी। तत्तापापमजीवयोम्नु विश्राद्वाकर्णमित्यापता. घमन्यातमिताइनरयनदिग्गेन्द्री स्फुटा पालिता।

·विप्रयाधिकारः। तन्मस्यादर्थ याम्यसौम्यककुभौ सौम्या ध्रुवे वा भवे- देकरमादपि भाग्रतो भुजमिता कोटीमितां शगुतः । न्यस्येष्टिमर्जु तथा मुघि यथा यध्यप्रयोः संयुतिः कोटिः प्राच्यपरा भवेदिनि झते बाहुय याम्योत्सरा e" उदकन समोसतायां भूमाविष्टप्रमाणं इत्तं विलिख्य तस्य केन्द्रे हादशाङ्गलगडं निवेश्य तस्य छाया तस्मिन् हत्ते यत्न प्रविशति पूर्वालेऽपराले यतो निर्गच्छति तत्र पश्चिमपूर्वदिशौ किल भवतः। परन्तु यस्मिन् काले छायाप्रवेशो जाती यस्मिन् काले च निर्गमस्तात्कालिकयोरर्कयो: क्रान्तिज्ये साध्ये। तयो- रन्तरात् तस्याः छायायाः कर्णेन गुणिताप्लम्बज्यया भक्ताद्यलब्ध- मङ्गलादि फलं तेनैन्द्री दिगुत्तरतयालिता स्फुटाभवति यद्युत्तरे- ऽयने रविवर्तते। यदि दक्षिणे तदा दक्षिणतः। एवं स्फुटा अन्यथा स्थूलेत्यर्थः । तम्मत्स्याद्याम्यसौम्ये दिशौ । पथ प्रकारान्तरणाह।-ध्रुवमवलम्बसूत्रेण विडा ध्रुवाभिमुख- कोलकः सौम्या। स्वस्थानकौलको याम्या। तन्मत्स्यात् पूर्वांपरे। प्रथम भाइयाग्रदर्शने दिगज्ञानमुताम्। इदानी. मथवैकरमादपि भाग्रतः। तच्चैवम्। अभीष्टकाले शदोर्भाग्रं चियित्वा तस्याः छायाया वक्ष्यमाणप्रकारेण भुजं कोटि- शानीय भुजकोटिमिते शलाके गृहीत्वा गड्डमूनादयथादिग्गता कोरिशलाका छायामाहास्तदिग्गतां भुजशनाकाच तथा भुवि भ्यसेत् यथा शलाकारयोः संयुतिः स्यात्। एवं कृते सति कोटि: प्राच्यपरा दिग्भवति। बाहुय याम्योत्तरा। पत्रोपपत्तिः अहोरात्रहत्ते इष्टानामुन्नतधटिकानामप्रे पूर्वा सममण्डलेन यापदन्तर तावदेवापरा तावनीना- मिष्टघटीनामपे भवति । अतस्तच्छायाग्रविन्दुभ्यां दिगज्ञान- सुपपद्यते। पर तत्कालान्तरेण यदर्ककात्यन्तरं तेनान्तरित प्राची। ।

·गणिताध्याय इति। भवति । अतस्तत् सन्धेयम्। तञ्चैवम् । तस्मिन् काले यानि कर्ण- हत्तापाङ्गलानि पूर्वाले यानि चापराहे तेपामन्तरं कार्य्यम् । तत्र लाधवाथ तत्कालकान्त्योरेवान्तरं कृतम्। ततोऽग्राकरणायानु। पातः । यदि लम्बज्याकोव्या विज्याकर्णस्तदा क्रान्तिध्यान्तरण किम् ? इति। भव लब्धमयान्तरम्। ततोऽन्योऽनुपातः । यदि विज्याव्यासाई एतावदन्तरं तदा कर्णव्यासाई किम् । मन तुल्यवाहुणकभाजकयोस्त्रिभ्यानाचे छते सत्युप- पन्ने तत्कालापमजीवयोस्तु विवरात्” इत्यादि। यद्युत्तरमयम वर्त्तते उत्तरतोऽके चलिते गहोर्भाग्रं दक्षिणतो याति सदुत्तर- तथालनीयम्। अत उपपनम् “ऐन्द्रो स्फुटा चालिता" इति । भुनकोटीनामुपपत्तिरप्रे। तद्रियेशमात्रेण दिगमानमिह दर्शितम्। इदानीमतसम्बन्धमाह।- दिक्सूबसम्पातगतस्य शो- छायाप्रपूर्वापरसूवमध्यम्। दोर्दीः प्रभावर्गवियोगमूनं कोटिर्नरात् प्रागपरा सत: स्यात् ॥ १०॥ पत एव दिक्सम्पातस्यस्य शोभयं यत्र पतति सस्य पूर्वापरसुवस्य च यदन्तरं स दोरित्युध्यते । दोशययोर्वर्गान्तर पद पूर्वापरा कोटिरिति। इदानी छायातः कर्ण, कर्थात् छायावाद।- भाक्ततीन १२ ति १४४ मयुतः पदं म्यातिः तिकृतीनवर्गयोः १४४। पन्तराद्रपियुसोनकर्षयो. राहतेय यदि वा पदं प्रभा। ११. छायावादगवर्ग १४४ युतान्मम कर्षः। कर्षवर्गा-

·विप्रथाधिकारः।
द्वादशवर्गो १४४ नान्मूलं छाया। अथवा कर्णो हिडः। एकत्र
द्वादशभिरूनोऽन्यत्र युतस्तयोर्घातान्मूलं छाया। बस्योपपत्ति-
गणिते कथिता।
इदानीं संचाविशेषानाह!--
गॉर्नरो ना कथितः स एव
खाद्रिवर्या विषुवहिनाई।
नतिः पलोऽक्षय स एव त -
स्तनोबतिर्यास्य स एव लम्बः ॥ १२॥
स्पष्टम्।
इदानीमक्षक्षेत्राण्याह!-
भुजोधमा कोटिरिनाङ्गली ना
कर्णोऽक्षकर्णः खलु मूलमेतत् ।
क्षेत्राणि यान्यक्षमवानि पां
विद्येव मानार्थयशः मुखानाम् ॥ १३ ॥
लम्बज्यका कोटिरथाचजीवा
भुजोऽत्र कर्ण स्त्रिभुजे विभज्या ।
कुज्या भुनः कोटिरपक्रमच्या
कार्योऽयका च त्रिभुज तथेदम् ॥ १४ ॥
तथैव कोटि: समहत्तगड
रग्रा भुजस्तऋतिरत्र कर्णः।
भुजोऽपमज्या समना च कर्णः
कुश्योनिता ततिरत्र कोरिः ॥ १५ ॥
पादिखण्डं कधिता च कोटि-
रहत्तना दोः यययोऽपमन्या ।
उत्तना कोटिरथानकाप-
खण्डं भुजस्तच्छ्रवणः क्षितिज्या ॥ १६॥

·गणिताध्याये खएई यदूई ममहत्ताडो यत् तदृतेस्तावथ कोटिक । अग्रादिखण्डं भुज एवमष्टी क्षेवायमून्यवभवानि तायस् ॥ १७ ॥ पत्र किस निरक्षे देथे यदेव वियुवन्माइसं तदेव सम. मण्डलम्। तथा चितिजादन्यदुन्मएडसं नाम वमयं नास्ति । तव धुमौ च क्षितिजासतौ। अथ निरपदेगाह्रष्टा या यथोत्तरतो गछति तथा तथोदगभुवसुवतं पश्यति । तथा ये गे व उपतम्तरेव भागेरचसंज: सुखस्तिकाक्षिप्यतो विपुषग्मण्डलं नतं पश्यति । विषुवमण्डलस्य निर्यस्थित वात् सदायितान्यहोरावहत्तानि स्वस्थाने तिरयोनानि भवन्ति । मतः माक्षे देगे खगोलवमयानां तिरयोमभगोल- मलयानात सम्पाता पाम्राणि शेवाप्युत्पयन्ते । ताम्बर पेवमधान्युपयोगित्वात् कप्यन्ते । पचमा नाम पलमा मसिहा सा भुजः। हादगालः गाः कोरि। पचकर्षस्तव कर्णः । इदं संपामपक्षेवाणी थप मापानां मूलम् । केपां किमियेत्याह ।-"विशेष मामार्ययम:- समानाम्" इति। पयरप्येवमुच्यते । विधा नाम मरप्य कीतिरतमा माग्यलये चाययो धेनुः कामदुधा रतिय विरहनेवं रतीयच मा। सत्कारायसमें कुम्नस्य महिमा रवेविना भूपर्ण हमादग्धमपोडा हतविपर्य विद्याधिकारं कुरु। पयाम्पत् देवम्। पेषदमार्य योगी मगोमन महा पेवापि दर्शयेत्। सन दतियोरमणने थियार मम्पासादी यापान नमः मिनिमममधूवतः मा सब कोटि मानिसमययोता माचण्या सा मुमः।

·विप्रथाधिकारः। १०८ -- अद्भुः । सा कोटिः भूमध्यानम्याग्रगामि सूत्रं विज्या सा तत्र कर्णः। इदमप्यन- क्षेत्रम्। इष्टाहोरावहत्तं यत्र क्षितिजे लग्नं तस्य प्राक् स्वस्तिकस्य चान्तरमग्रा चापांशाः। तेषां ज्याया। तावतीच प्रत्यक्षितिजे । अग्रायोर्निवई सूत्रमुदयास्तसूवम्। अहोरात्रवृत्तोन्मण्डस- सम्पातम्य प्रायपरसूवस्य च यदन्तरं मा क्रान्तिज्या । सा तत्र कोटिः । श्रपा कर्णः। तदप्रयोरन्तरं सा कुज्या स भुजः । इदमक्षक्षेत्रमा तथाऽहोरावहत्तसममण्डलसम्पातादधोऽवलम्बः समहत्त- अग्रा भुजः। अहोरात्रहत्ते ज्याखण्डका ततिः कर्णः । प्रदमचचेवम्। तथा कुज्योनिता ततिरहोराववृत्ते ज्या सा कोरिः । उन्मण्डले क्रान्तिजा स भुजः । समहत्तभक्षुः कर्णः । इदमन- क्षेत्रम्। तथाऽहोरात्रीमण्डलयोः सम्यातादवलम्ब उन्मएइलगहुः म भुजः। उन्मण्डलहत्ते फ्रान्तिज्या कर्णः । उन्माइलगहु- मूलस्य प्राच्यपरसूत्रस्य च यदन्तरं सदग्रादिसराई सा तत्र कोटिः। दमनक्षेवम् । सयोन्मगडलगःकोटिः । शगुमूलोदयास्तसूक्योरन्तर- मनाप्रवाई म भुजः। कोटिभुजाग्रयोरन्तरसूत्रं मा कुन्या। म तत्र कर्णः । इदमक्षवम् । मघोन्मगइनगइगा हीन: ममगदम्तस् ममनोरूई खगई मा कोटिः। कुन्योना सहनिम्तहसेरुईखण्ई स कर्णः । अग्रादि- पए म मशः । इदमनवम्। एतान्घटी तावत् कथितानि। एवमन्यान्यपि भवन्ति । प्रदानीभेषां माधनान्या !~~ ·गणिताध्याये । । एपामयैकस्य तु बाडुकोटी- कर्णर्मियोऽन्यान्यनुपाततः स्युः । एषां चेत्राणामकस्य दोःकोटिकणे: परस्परमन्यानि भवन्ति । इदानीं तथाह।- विन्ये पृथक् कोरिभुजाइते ते कर्णादृते लम्बपलज्यके स्तः ॥ १८॥ . तत्कार्मुके लम्पपलौ च तर दो:कोटिजीवावदतो मिथी वा। मक्षज्यका कोटिगुणा भुजाप्ता लम्बग्यका वाधगुणोऽन्यथातः ॥ १८॥ तब बिज्या सप्तम स्थानेषु सप्तभिः कोटिभिर्गुण्या। वकी- बेन स्वकीयेन कर्णेन पृथक् पृथग्भाज्या । एवं सप्तपा लम्बज्या भवति । अथ सप्तथा त्रिज्या भुजैगुण्या स्वखकर्णेन भान्या । सप्तधा अक्षज्या भवति । लम्बजाक्षजायोर्धनुषी कार्ये। तो लम्याक्षी स्तः । लम्बोत्कमजीवयोना विज्याक्षज्या स्यात् । पक्षोत्कुमजीवयोना तु विजया लम्बजया स्यात् । विजयावर्गात् पृथक् पृथग् लम्बावजयावर्गोनाले भक्षलम्बज्ये वा । अधजया सप्तम स्थानेषु सप्तभिः कोटिभिर्गुण्या वस्वभुजेन भाज्या सप्तधा लम्पज्या भवति । सप्तधा लम्बजया सप्तभिर्मुजैर्गुण्या स्वखकोव्या भता सप्तधारजगा स्यात् । इदानीमन्यदाह।- क्रान्तिमाके कर्णगुणे विभक्त कोट्या भुजेनाप्तमिताप्रका स्यात् । पावं हितीयं ममगहुरेप स्यात् तदृतिः कोटिद्वतः तिनः ॥ २०॥ क्रान्तिमाचक्षेवकर्णन गुणिता द्विः स्याम्या । - एकद ·विप्रशाधिकारः। स्वकीया भता सत्यया भवति। अन्यत्र स्वभुजेन भत्ता तत्र समगक्षुः । एवं सप्तभिः कर्णः सप्तधागा सप्तधा च समानुर्भवति। एप शाः सप्तभिः कर्णैर्गुणितः स्वस्खकोटिभक्तः सप्तधा तवृति- भवति। इदानीमन्यदाह।- कर्णेन निनी पृथगनका वा भजेन भत्ता खन्न तवृतिः स्यात् । अग्रका सप्तधा सप्तभिः कणेर्गुण्या वस्वभुजेन भाज्या सप्तधा • वा ततिर्भवति । इदानीमन्यदाह ।- कोव्या हता ततिरयका च कर्णन दोषणा क्रमशो विभता ॥ २१ ॥ विधा भवेद्दा समहत्तमः स दोर्गुणः कोटिहतीप्रका वा। सप्तधा तइतिः सप्तभिः कोटिभिर्गुण्या स्वस्वर्ण जया साधा ममगधर्भवति । एवं सप्तधापा समभिः कोटिभिगुण्या खखभुजेन भन्ना। एवं वा समधा समगदर्भवति । स सम- गः सप्तधा सप्तभिर्भुजमुख्यः वस्खकोव्या भक्तः सप्तधाना था भवति। इदानीमन्यदाह। कोव्हतं तद्दतिखडमूई गुत्या इस वा ममहत्तमः ॥ २२ कुजोनिता ततिम्तन् तवृत्यू ईणाम् । सत् साधा सप्तभिः कणेर्गुण्य ववकोप्या भवं सप्तधा पा ममगइभवति । इदानीमन्यदाह।-- विधापमजा भुजकोटिनिनी कोच्या घ दोणा विद्वतापमाम् ।

·११२ गणिताध्याये भवति । कुज्या परं तदृतिखण्डमूह स्यात् तवृतिः मंयुतिरेतयोर्वा ॥ २३ ॥ सप्तधापमच्या भुजेर्गुण्या स्वखकोय्या भक्ता मप्तधा वा कुज्या अथ मप्तधापमन्या सप्तधा कोटिभिगुखा स्वखभुजेन भाज्या सप्तधा तदृतेरुई खण्डं भवति । कुज्योई खण्ड़योर्योग- स्ततिरित्यष्टनवनिर्मदा भवन्ति । । इदानीमन्यदाह।- कुज्यापमज्ये भुजकोरिनिरी कर्णोदृते स्यात् क्रमशो यदाप्तम् । अनाग्रखण्डं प्रथम द्वितीय मग्रादिसण्डश तक्यमग्रा ॥ २४ ॥ कुज्या सप्तधा भुजैर्गुण्या वस्खकर्णेन भाज्या सप्तधा अग्राम- खण्डं भवति । एवं क्रान्तिन्या सप्तधा कोटिभिर्गुण्या स्वस्वकर्णेन भाज्या। सप्तधा अग्रादिखण्डं भवति । पुण्इयोर्युतिः प्राग्वत् अनेकधाग्रा भयति। इदानीमन्यदाद।- अपादिखण्डन नथापमज्या, भुजाहते ते क्रमशो विभक्तो। कोटिश्रुतिभ्यामुभयव शड- सन्मण्डलस्य रविमण्डले स्यात् ॥ २५ ॥ अग्रादिषण्डं सप्तधा भुजैगुण्यं स्वस्वकोट्या भाज्यं सप्तधी- मण्डलशकुमवति । एवमपमज्या सप्तधा भुजैर्गुण्या सखकणेन भाज्या सप्तधोन्मण्डलगडर्भवति । इदानीमन्यदाह ।- अग्राखण्ड क्षितिशिञ्जिनी च कोट्या हते दी:यवणोद्धृते स्तः ।

·विप्राधिकारः। उहत्तगडू समना तदूनः स्थादूई खण्डं समहत्तयोः ॥ २६ ॥ प्रमाग्रखण्ड सप्तधा कोटिभिर्गुण्य वस्वभुजेन भाज्यं सप्तधा धीमण्डलंगदुर्भवति। एवं कुज्या सप्तधा कोरिभिर्गुण्या स्वस्व- कर्णेन भान्या। एवं सप्तधा वोन्मण्डलगभवति । तेनी- मण्डलगडुना रहितः सममण्डलगडस्तस्थो खण्डं स्यात् । इदानीमन्यदाह ।- अग्रा भुजनी तिहत् क्षितिज्या तदूनिता तवृतिकाईपण्डम् । प्रया सप्तधा भुजैर्गुण्या खखकर्णेन भाज्या सप्तधा कुच्या स्यात् । कुज्योनिता तकृतिस्तदूई खण्ई स्यात् । इदानीमन्यदाइ।- जाता साध्यादितर भयन्ति यहा गुणछेदविपर्यायेण ॥ २७ ॥ दोकोटियर्गक्रपदं श्रुतिः स्यात् तत्कोटिवर्गान्तरतः पदं दोः । दी:कर्णवर्गान्तरतर कोटि- दाभ्यां वतीया यदि वा स्युरेवम् ॥ २८॥ इदानीमुपमहारझोकमाइ ।- विषष्टिरतानयनप्रभेदा. स्तावत् स्युरेवं पलनममोर्योः। प्रमादिकानां गतमः प्रभेद- मम्पादयोऽपि प्युरनन्तभेदाः ॥ २८॥ पडप्रकारप्रतिपादनार्थमिदम् । विसमापवासादिमदासम्।

·११४
गगिताध्याय
इदानीं दिनियमेन छायानयनं विवक्षुरादौ कोणशोरा-
नयनमाह।-
अग्राकृतिं हिगुणितां त्रिगुणस्य वर्गात् ११८१८८४४
त्यना पदं तदिह कोणनरोऽक्षभानः ।
अर्को १२ दृतः फलयुजाऽसझदग्रयासो
सौम्ये फलेन वियुजा तु तया प्रसाध्यः ॥ ३० ॥.
विजाया वर्गादग्रावर्गेण हिगुणितेनोनाद्यन्मूलं स किल
कोणशक्षुः स्थूलो भवति । स पलभया गुण्यो हादश १२
भक्तो यत् फलं तेन युताना कार्या। तयाऽग्रया पुनः शझुः
साध्यः। तस्मादपि पुनः फलम्। पुनस्तेन युतयाऽग्रया स
साध्यः । यावदविशेषः । एवं याम्यगोले। सौम्ये तु फलस्यामा
याय यदन्तरं तामग्रां प्रकल्पाऽसहत् साध्यः ।
अत्रीपपत्तिः ;-अव कोपहत्तस्थम्याकस्य सममण्डलेन
सह यावदन्तरं ज्यारूपं स भुजः। तावदेव याम्योत्तरमा-
लेन महान्तरं भवति। सा कोटिः । तदर्गयोगपदं खमध्या.
र्कान्तरभागानां ज्या सा गया। एवं भुजवर्गों दिगुणी
गज्यावर्गो भवति । स दृगज्यावर्गस्त्रिज्यावर्गाट्यायदिशोध्यते
तावच्छ वर्गोऽयशिष्यते । अतस्तन्मूलं कोयगर्भवति । किन्वत्र
भुजो न जायते तज्ज्ञानं वक्ष्यमाणविधिना ।- प्रथानभात्रो
नरोऽहत्" इत्यादिना । अत: गछः पलभया गुखते हादगभि.
यिते । फलं शइतनं दक्षिणं म्यात् । स्वागास्वभङ्गुतलयोर्याम्य
गोले योगः मौम्ये त्वन्तरं भुजी भवति। अत्र कोणशोरजा-
नाहुतलानानम् । केवलममा प्रायते । मेघः प्रथम बाहुः
कम्पितः । ततः "अप्राकृतिं हिंगुणिमा विगुणस्य वर्गात्" इत्या.
दिना या गहुरानीत. म स्थूलो जातः। तोमविधिना
सम्यग्भवति । तथा यत्र देगे यस्मिन् काले चना अध्यारागि

·गणिताध्याय नतांशजीवा भवतीह दृग्ण्या दिनाईडय तथोक्तज्या। इह मध्या३ नतांशानां जीवा दृगज्या स्यात् ; तयो. व्रतांशानां ज्या स दिनाशाहुः । वासनाऽत्र सुगमा । इदानी प्रकारान्तरेणाह।- विभन्यकोमण्डलगहुधाता चरजाया खलु यष्टिसंञम् ॥ ३३ ॥ युतीनितोहत्तनरेण यष्टिका भवेदुदग्दक्षिणगोलयोनरः। उम्मण्डलगो विजाया गुपिते परजाया भन्ने यलब्ध सा यष्टिः स्यात् । सा यष्टिरुत्तरगोले उन्मण्डलशङ्ग ना युक्ता दक्षिणे होना सती दिनाईशद्धर्भवति। पत्रोपपत्तिः ;-क्षितिजोन्मण्डलयोर्मध्ये चरकालः। तस्य जातकर्णवत् तिर्यग्रूपा; सा चरज्या। उन्मण्डलादूई याम्यो- तरहतं यावद यः कालः स सदैव सर्वत्र पञ्चदशधटिकात्मक तस्य कालस्य ज्या विज्या। इदानीमनुपातः । यदि चरज्ययोन्मण्डलगातुन्यमूर्द्ध लभ्यते, तदोम्मण्डलादू काल- ज्यया विज्यया किम् ? इति। फलमुन्मण्डलशङ्ग समसूवा- दुपरि ऊईरूपं भवति तस्य यष्टिसंज्ञा कता। सायटि- रुन्मण्डलगडुनोत्तरगोले युता दिनाईशङ्खः स्यादित्युपपनम् । दक्षिणगोले तून्मण्डलस्याधःस्थितत्वादीना। इदानी इतिमन्त्वाचाह ।- नितिन्ययैवं युगुणय सा इति- थरज्ययैवं त्रिगुणोऽपि सान्त्यका ॥ ३४ ॥ बुज्यैवं चितिनायोत्तरगोले युता याम्य रहिता इति- भवति । एवं त्रिज्या चरजीवया युतोनान्त्या स्यात् । एवं।

·विप्रनाधिकारः। अनोपपत्तिः ;-अव गोले होरात्रतक्षितिजसम्पातयो. बंदं यत् तदुदयास्तसूत्रम् । एवमुम्मण्डलसम्पातयोबदं तदहो. रात्रहत्तयामसूत्रम्। तदुदयास्तसूत्रयोरन्तरं सर्वत्र कुज्या। अथ याम्योत्तरहत्तमम्पातयोबद्धं तत् तन्मितं तस्य व्याससूवम् । तयोर्ध्यामसूबयोर्यः सम्पातस्तम्मादुपरितमं खण्डं धुन्या । सोत्तरगोले धास्थया कुज्यया युता यावत् क्रियते तावहिना- ऽर्कोदयास्तसूत्रयोरन्तरं स्यात् । दक्षिणे त कुज्यया होना। यतस्तत्रोदयास्तसूत्रादधः कुज्या। यदऊदयास्तसूत्रयोरन्तरं सा च हतिरुच्यते । एवमन्त्यापि । अत्राहीरावतव्यामाई विज्या- तुपैर हरयते तावत् विज्यातुल्यं भवति ; तेरहर्यावत् कुज्या गखते तायचरज्यातल्या मवति । अथ चरज्यया त्रिज्या युसोनात्यासंञा भवति । न घन्त्याहत्यो: क्षेत्रसंस्थानदः किन्वद्वानां गुमनवृत्वात् केवनं साक्षतो भेद इत्युपपन्नम् । इदानीमन्त्यातो हतिं हतेयान्त्वामा । तिम्तिमौा घरजीक्या वा हता घुमौर्ष्या चितिजीक्या वा। भतान्त्यका स्यादथवान्त्यकाया इतिगुणच्छेदविपर्ययेण ॥ ३५ ॥ प्रतिसिध्यया गुणिता युज्यया भला मत्यया भवति । पथवा घरम्यया गुगिता कुज्यया मतान्त्यका स्यात् । एपमन्या घुम्यागुणा विज्यया भला तिः स्यात् । पयवा कन्यागुणा चरज्यया मता इतिः स्यात् । पोपपत्तिमारागिन। यदि ज्यया विज्या नभ्यते कुश्यया वा घरज्या सदा इत्या किम् । इति । यतो धुन्यापरिणता कुज्या विज्यापरिणता परया। एव. मन्यातो प्रतिपिनोमविधिनति सर्वसुपपनम् । फन्नममया;

·गणिताध्याय इदानीमन्त्याचतिभ्यां दिनाईगइमा ।- अन्त्याथवोग्मण्डलगडुनिनी घरजायाप्ता स दिमाईगडुः । द्वतिः पलवजकोटिनिनी तत्कर्णभक्ता यदि वा स शगुः ॥ २६॥ अन्त्योन्मएइ लगाइना गुणिता चरजाया भता फल दिना ईशडाः। अथवाइटधा तिरष्टाभिः पलीवकोटिभि- गुणिता खखकर्णेन भाला फलेमष्टधा दिनाईशहः । प्रवोपपत्तिस्राशिकेन । यदि चरजातल्यैनात्याधः- खण्डेनोग्मण्ड लशगुनभ्यते तदा समप्रयान्त्यया किम् ? इति । फलं दिनाईशङ्खः। भय इतितः। इतिर्नामाक्षकर्णगत्यार्क: प्रापि सूत्रम्। अतोऽवचेवकर्णरनुपातः । याक्षक्षेत्रकर्णेन तत्कोटिलभ्यते तदा हत्या कर्णन किम् । इति । फलमर्का- लम्बितसूत्रस्य भूपर्यन्तस्य प्रमाणं शदुर्भपतीत्युपपनम् । दामी दिनार्ददृग्जामाह।- इतिः पलक्षेत्रभुजेन निघ्नी तत्कर्णभन्नायकयोनयुता। गोलक्रमात् स्यादथवाऽत्र गजा याम्याथ सौम्या विपरीतही ॥ ३७॥ अथाष्टधा तिरष्टभिः पलक्षेत्रभुजैर्गुण्या वस्वफर्णन भाज्या यत् फलं तदुत्तरगोले ग्रया होनं याम्ये युतं दिना. दृग्ज्य स्यात्। सा च याम्या। यद्युत्तरगोले फलादया न शुति तदापायाः फलमेव जयात् । शेष दृग्ज्या तदा सौम्या स्यात् अवोपपत्तिस्वैराशिकेन । यदि पलक्षेत्रकर्णेन तमु लभ्यते तदा हत्या किम् ? इति। फलमुदयास्तसूताइक्षिणत शामूलं यावत् भवति । दृग्ज्या तु शगुमूलमाच्यपरयोरन्तरम् ·विप्रश्नाधिकारः। अतः प्राच्यपरोदयास्तसूत्रयोरन्तरमग्रातुल्य याम्यगोले तत्र क्षेप्यम्। उत्तरगोले तु सम्मादिशोध्यम्। शेषं याम्या हग्न्या स्यादिति युक्तम् । यदा तूत्तरगोले खा दुत्तरतो रविवर्तते तदा अमूल प्राच्यपराया उत्तरतो भवति। तस्तन फलादग्रा न शुध्यति। अपातो यावत् फचं विशोध्यते तावत् प्राच्चपरा- मामूलयोरन्तरमवशिष्यते। सैष दृगज्या। एवं सौम्या चेत्युपपयम् । इदानी प्रकारान्तरेणाह।- गोलकमात् ततिहीनयुक्ता धतिः पलक्षेत्रभुजेन निती। तस्कर्षमला भयतोह हम्च्या प्रद्योतने वा युदलं प्रयाते ॥ ३८॥ इतिहत्तरगोले तवृत्या होना दक्षिणे युक्शा सा अष्टधा पष्टाभिः पलोत्रभुनर्गुण्या खरखकर्णेन भाज्या फलमष्टधा हम्ज्या स्यात् । पत्रोपपत्तिः;-अहोरात्रहत्तमममण्डल सम्पातयोः पूर्व- परिमयोर्यदहं स्वं तस्य याम्योत्तरवृत्तसम्पाते नियतिसूत्र- स्योदयास्तसूत्रपर्यन्तस्य यः सम्पातस्तस्मादधम्तनं तिखगई सतितुग्यं भवति। अतस्तेनोनिता तिरुईखण्डं समसूत्रा- इक्षिणतोऽकर्णगत्यापर्यन्तं भवति । अतस्तेनानुपातः। यद्यपदेवकर्णन साजो लभ्यते तदाऽनेन किम् ? इति। फल दृगज्या। दक्षिणगोले त क्षितिजादधोऽशोरावहत्तम्य मममंण्ड लेन सम्पातम्तवाधोमुखः समगडः नितिजादधय तइतिः । पतम्तया सदृत्येयं इसियुताध:ममसूवातितोऽसकर्णगत्यार्क- पर्यम्सं भवति। प्रप्तमतयाऽनुपात: । फलं याम्या दृग्या । वसस्तिकादक्षिणोत्तरहते यभांगरकी मसम्पां ध्येत्यर्थः ।

·गणिताध्याय इदानी प्रकारान्तरंगाइ।- विज्या नृचापोत्कृमजीवयोना हरव्या भदेवमतो नरोथा। एवं हि हरभ्या यदि वाखिलानां विदिक्समोइत्तनरादिकानाम् ॥ ३८ विज्या गदचापस्योकमज्यया होना दृगज्या भवति । दृग्याचापम्यो कमजीवयोना तदा गर्मवति । पनेन प्रका- रंण दिनार्दोग्म एक्लसमगड्डादीनां दृगच्या स्यात्। पूर्यत या कथिता सा दिनाई एव । पस्योपपत्ति जफोटिश्याप्रकरणे एव प्रतिपादिता । इदानी छायाकयाह ।- गजरा विजोवे रविसगुणे ते शाहुते भायवणी भवेताम् । गज्या च विज्या घ हे हादशगुणे शडना भाज्ये । दृग्ल्यास्थाने यत् फलं लभ्यते सा छायागुलामिका भवति । यत् विज्यास्थाने सोऽस्याग्शायायाः कर्णः । अवोपपत्तिम्बराशिकन। यदि शगुकोटेग्ज्याविन्ये भुजकों तदा हादशाङ्लगहो; को? फले छायाकौँ स्त इत्युपपदम्। इदानी प्रकारान्तरेण दिनाईकणमाह ।- तिज्याक्षकर्णेन गुणा विभता द्वत्या शुतिर्वा दिनमध्यगेऽके ॥४०॥ विजयामक्षकर्णन सगुण्य हत्या भजेत्। फलं मध्यकर्णः स्यात् । प्रोपपत्तिस्राशिकाभ्याम् । यद्यक्षकर्णेन हादश १२ शास्तदा हत्या तुल्येन किम् ? इति । अन तिर्दादश- ·विपनाधिकारी १२१ गुणाघमणेन भाज्या। फनं मध्यगाः । अथान्योऽनुपात: ।- यदि मध्यागडुना विजमार्गसदा हादगाल १२ गाना किम् ? रति। इस विज्या दशगुणा पूर्वानीतगदुरूप- भाजकस्य छेदांगविपर्यासे छतिक्षफर्णगुणा च हादसगुण्या इत्या भाज्या। पन गुणकभाजकयोदशकयो ये खते विष्याचक्षणेन गुप्खा इस्या भाज्या। पान मध्यकर्ष: स्यात् प्रत्युपपयम्। इदानी प्रकारामारेपाहा- युतायनांगा हानज्यया परामप्तिप्यनभुयो १.१५३. ताः परः। पम्नतिषः पनभाविभाजितः परोधियोहतगह रपी युतिः॥४१॥ पम्य मायनांगम्य ती भुसन्या माध्या। पडपेत्ययः । नयाभ्यया पूर्णाग्नितिधिगम्यगगिमः १.१५३. যায়। যথী । म पर पलकर्णन गुप्यः पम्तमया भाग्यः । फन्तसुम्मण नगसप्याकम्य धायापारों या मन भवति। एक पनमा दानों सम्मादेव परमन्नात् ममतापमा।-. परोसिमामालितो भोपका प्यार ममताकपः । गुणः पमफर्ना भाल्पः। রামধনুজানা বাণী সংবি। पोपपnिiमियन:-यदि विग्यया परशानिया सभ्य दादोज्या जि! इति। पय दोन्या परम हातिमाया गुप्या शिपया माला एकातिापा। मोरगुपदयपन पक्षमा मुत्री मम्मी सदा कान्ति ·१२२ गणिताध्याये -4 ज्यया किम् ? इति। फनमुन्मण्डनगरः । इदानीं दोाया: परमझान्तिज्या पमभा च गुणभिमन्याचकर्णय हर। इदानी- मन्योऽनुपातः । यदाम्य गटोनिया कम्तदा दादगामुनस्य भदोः किम् ! इति। पत्र विन्या द्वादशगुणा भाज्यः । पूर्व- रागिर्भाजकः। सह छेदांगविपर्यास करी विज्यावर्गो सदगगुणी- चकर्णगुणा भाग्यः । दोया परक्रान्तिज्यागुप्पा पलभागुणा भाजकः। पम भाज्यभाजकयोः परमान्त्यापवर्तः । दादा- गुगसिज्यावर्गः परमान्त्या यावदपवय॑ते तावत् रामतिष्य. भभुवो लभ्यन्ते १०१५३.। एते दोयया भताः परमंत्राः बताः। पन्यस्मिवानयन उपयोगित्वात् । इदानीममी परो. चिकन गुणः पन्नभया विभता: उम्मण्डलकर्णः स्थादित्युप. पत्रम् । एवं सममगइलक यथायोगमनुपातवये कसे तयेय परक्रान्तिज्ययापपत्ते कृते स एव पर स्यात् ; किन्तु तवाचमा गुग्योऽक्षकों हरः। फनं सममण्डलकर्णः स्यादित्युप. पन्नम्। इदानीमुगाण्डलकर्णान्मध्यकर्णमाह।- उहत्तकर्णयरगिनिनीनो भक्तोऽन्त्यया वा थरयो दिना। ४२॥ उन्मण्डनकर्षयरज्यया गुण्योऽन्त्यया भाज्यः । फलं वा मध्य- कर्णी भवति। श्रवोपपत्तिस्वैराशिकेन। यद्यत्याधःशकलेन मितेनोन्मण्डनकों लभ्यते तदात्यया किम् । इति। दं व्यस्रावैराशिकम् ।- "इच्छाहदी फले हासो हासे हदिय बायते । व्यस्तै वैराशिकं तव जयं गणितकोविदः ।" अतोऽत्र चरज्यागुग्योऽन्त्या हरः। फलं मध्यकर्ण इत्युपपत्रम् । चरम्या ·विप्रनाधिकारः। इदानी प्रकारान्तरणोन्मण्डलकर्णात् समवृत्तकर्णाञ्च मध्य- कर्णमाह। क उहत्तकर्ण: समहत्तकर्णः क्षितिज्यया सतिसंजया च । अमिण निनी विहतौ च हत्या दिनाईकर्णावधवा भवेताम् ॥ ४३ ॥ स्पष्टार्थम् । अनोपपत्तिस्त्रैराशिकेन । यद्युन्मण्डलाध:स्थेन क्षितिज्या. संजेन इतिखण्डेन कुज्यामितेनोग्मण्डलकर्णी लभ्यते तदृव्या च सममगड नकर्णी लभ्यते तदा हत्या किम् ? इति। एते च भ्यम्तवैराशिके। अत्र फलं मध्यकर्णः कर्णादुक्तवन्मध्यच्छाये- त्युपपत्रम्। इदानीमिच्छादिक्वायां विवशुस्तनस्य सुजताधिक निरूपयन् प्रश्नरूपेणाह।- याम्योदकममकोणमा: किल कताः पूर्वः पृथक्माधन- र्यास्तदिग्विवरान्तरान्तरगता या: प्रच्छके छावशात् । ता एकानयनेन चानयति यो मन्ये तमन्य भुवि जोतिर्यिदिनारविन्दमुकुम्लमोदबोधने भास्करम् ॥ ४४ ॥ अ६ किल पूर्वाचार्यः कानानपेक्षया सिम्र एवं छाया पानीताः। एका पूर्वापरा, अन्या याम्योत्तरा; तदन्या कोणच्छाया। ताय पृथक् पृथक् साधनः। येनानयनेन मध्यछाया पागच्छति न तेन कोणशाया न ममछाया। इसरम्या मानयन नेसरा नागातीव्यर्थः । मदिग्विवरान्तर्गता याय प्रच्छकेच्छावगात्। एतदुन भवति । एमााया य पानयति। यरमेनकानयनेन । न नाना- मयनमैदः। तमहं भुवि मूर्यमन्यं मन्ये । एक: किन दिदि या पता याय ·१२४ गणिताध्याये सूर्यः । अयं भुवि। कस्मिन् विपये ?--च्योतिर्विदनारविन्द तुकुलमोदबोधने गएकवदनकमल कलिकाविकासे । इदानीं तदर्थमाह ।- चकांशका क्षितिजास्यहत्ते प्राक् स्वस्तिकाभीष्टदियोऽस्तु मध्ये । येगास्थितास्तेऽन्त्र दिगंशकाया. स्तनपात्र दिगजेप्रत्यपरे विभागे ॥ ४५ ॥ कदाचिदम्यभीष्टदिने यस्मिन् काले प्राकः पृच्छति तव कालेऽकॉपरि न्यस्तस्य दृमण्डलम्य भितिजस्य च सम्पाते याभीष्टा दिक् तस्याः प्रास्वस्तिकस्य चान्तरे नितिजाते येगास्तेऽत्र दिगंगका भेया। सैषां च्या दिगजेाति । एवं पथिमभागेऽपि। इदानीमिक्षादिच्छायानयनमाह।--- पलप्रभा व्यासदलेन निघ्नी दिग्न्योता तो पलभां प्रकल्पा । साध्याक्षजीवाथ तया विनिनो. स्वाक्षज्ययाप्तापमशिन्निनी च ॥ ४६॥ ताभ्यां दिनाईद्युतिवविदध्या- दभीष्टदिक्स्थे द्युमणो द्युतिं वा। पलप्रभा विज्यया गुख्या। इच्छादिग्ज्यया भाज्या । यम- भ्यते तो पतभा प्रकल्पान्याक्षज्या साध्या । अथ या क्रान्तिन्या सेदानीमानीतया प्रक्षल्यया गुण्या संदेशाक्षज्यया भाज्या । फलमिष्टकान्तिज्या भवति । “ताभ्यां दिनाईद्युतिवहिदध्यात्" इति। एतदुक्तं भवति। इष्टानज्याया धनुरिष्टपलो भवति । इटमान्तिज्याया धनुरिष्टापमो भवति। “पलावलम्बावपमेन मखतौ” इत्यादिना या मध्यच्छाया भवति साभीष्टदिस्य युमणो छाया भवति ।

·विप्रशाधिकारः। -uvi me- अनोपपत्तिः ;-विषुवहिने विषुवन्मण्डले रविर्भमति । सत्र भ्रममाणे इष्टदिशं गते यावती छाया सा तावदिह साध्यते। हादशाङ्गलशदोकायाग्रं दिमध्ये यथा भवति तथा विन्यस्तस्य प्रायपरया सहान्तरं विद्युक्तीतुल्यमेव भवति । तच्छकुतलम् । अग्राभावात् स एव भुजः। छाया दृगया। अथ दिमध्यात् विज्यातुल्येन कर्कटकेन यदृत्तं लिख्यते तत् किल क्षितिजम् । तब क्षितिजे या दिगज्या स भुजः । दिगज्यामाद- दिअध्यगामिनी विज्या तव गज्या । इदानीमनुपात: । यदि दिग्ज्यामितेन भुजेन विज्यातल्या राज्या लभ्यते तदा पलभा- मितेन किम् ? इति । अत्र त्रिज्या पलमया गुण्या । दिगज्यया भाज्या। फलं विधुवनमण्डलस्थेऽर्के इच्छादिक्च्छाया भवति । अथ तां पलमा प्रकल्पा"माध्याक्षजीवा" इति ।-खमध्यार्कयो- रन्तर येईशा दृमण्डलस्थितास्तेषां ज्या साध्या। येयमिदानी- मानीता छाया तां पलमा प्रकल्पा तस्याः कर्णमानीय सायलमा विज्यया गुण्या तत्कणेन भाज्या। फलमिष्टाक्षन्या स्यात् । खदेशानच्या दक्षिणोत्तरहत्तगता। इयन्तु हमण्डलगता लिय॑स्थितत्वादधिका जाता। इदानीं क्रान्तिज्यापि दृमण्डल- गता क्रियते। तत्रानुपातः।-यदि स्वदेशाज्ययेष्टाक्षज्या दृमाइलगतैतावती लभ्यते तदा क्रान्तिज्यया दृझगडालगता कियति? इति। अत उलम् :-*प्रय नया विनित्री स्वाक्ष- ज्ययालापमशिन्निनी "इति ।-अव फलं विषुपमण्डलार्कयो- अगले यान्तरांगास्तेषां ज्या भवति । मेष्टकान्तिज्या। पथ "साभ्यां दिनाईद्युतिवदिदध्यात्" इति । उहाज्याया धनु , भण्डन्तगतं मोक्ष.। पटकान्तिज्याया धनुरिष्टकासि.. प्रण्डलगता। अथ तयोर्याम्यगोले योगः सोम्ये त्वन्तरं खमध्यानमगइलगतार्कनतांगा भवन्ति। तेषां ज्या दृग्ज्या। ।

·१२६ गणिताध्याय नवर्यिशोधितानां तेषां जयोनतज्या सगडुः। “दृगज्या विजीवे रविसङ्गणे ते" इत्यादिना छायाकौँ भवत इत्युपपन्नम । इदानों विशेषमाह।- एवं कृते ये पलभागका: म्यु- स्तहीनवाटेन्दुमिताय येणाः ॥ ४ ॥ नांयाचभागान् प्रविकल्पर साध्या विधेष्टदिग्भा यदि दिग्लवज्या। अल्पायकायाः खन्नु सौम्यगोले याम्ये तु तस्यां दिशि मैव नास्ति ॥४८॥ उत्तरगोले उत्तरेच्छा दिग्न्याग्रे दृप्राण्डलं विन्यस्तं कमि- विदहोराववृत्ते पूर्वाहेऽपराहे च स्थानदये लगति। तस्मिन्त्र होरावर भ्रमतः सूर्यग्य तत्स्थानदयं प्राप्तस्य तद्दिकस्थत्वं धारहयं भवति। अतस्तद्दिशि मायेन भवितव्यम् । तत् कमिति चेत् तदर्थमिदम् । एवमनेन प्रकारेण य इष्टपलांशाः स्युसोपु साशीतिगतात् १८० शोधितेपु ये शेषांशास्तांचाक्ष. भागान् प्रकल्पा सति सम्भवे विधेष्टमा साध्या। एवं तदेव भवति । यदोत्तरगोलेऽग्रायाः सकाशाहिग्ज्याल्पा भवति । थाम्यगोले तु तस्यां दिश्यकः क्षितिजादुपरि न प्रवियति । अतस्तत्र छायाऽभाव एव । भवोपपत्तिः ;-अत्रेच्छादिगि न्यस्तस्य दृमण्डलस्य विपु. वन्मण्डलेन सह सम्पात एकः खस्वस्तिकादासबो यै गर्भवति ते किलेच्छापलांगाः। अन्यः खखस्तिकाहूरत इतरस्यां दिगि यै गर्भवति ते च पलांशाः कल्पिता:1 पामनांशानामग्रादि- तरपां चाग्रादिष्टाहोरावहत्तमिष्टकान्त्यग्रे भवति। अत उभ- यतोऽपि साध्या छाया। अतः मति सम्भव विधा भवति। दं यथास्थिते गोले दिग्ज्याग्रे हमण्डलं विन्चस्व दर्शनीयम् ।

·विप्रशाधिकारः। १२७ २०१० . प्रथाननानयनन सममण्डलच्छायानयनाघमुदाहरणम् । यस्मिन् देशे पञ्चाङ्गला पलमा तत्र यदाशीत्यधिका सप्तशती कान्तिजया ७८. तदाष्टाविंशत्यधिकसहस्रदयं २०२८ समगङ्गुः । भमा पञ्चचत्वारिंशदधिकाष्टशती ८४५। अनेनानयनाम्यय समाइरागच्छति। तदयथा ।-तत्र देशेऽक्षजा द्विदन्तेन्दु- मिताष्टादशविकलाधिका १३२२ । १८ । पलप्रभा ५ व्यास- दलेन निघ्नो १७१८० दिगज्योड़ता। अत्र दिगजा पूर्णम् । भनेनोदृता जातः खहरः १११ । एतां पलभां प्रकल्पाचजमा किन साध्या। अस्या वर्गाहादशवर्गेण सहशच्छेदेन शून्यो- भूतेन युक्तान्मूलं जात: कर्णः पलभा सम एवं 1 विजया पलमया गुण्या तत्कन तत्समानेनैव भाज्या। एवमक्षज्या भयति । भत्र तुम्यत्वादुगाकमानकयोः शून्ययोः पलभातुल्ययोय नाश सते विजावाचजरा जाता। तहनुरंशा नवति ८. रमः। नवतः गोधितोऽक्षो नम्बः पूर्णम् । अथ “तया विनिनो' इत्यादि। तया विजयातुम्ययाचन्यया २४३८ प्रान्तिजया ७८० गुण्या म्बदेगाचजायानया १३२२११८ भाजया। एवं लते मम- शरुत्पद्यते । ऽयमिष्टमान्तिजया जाता २०२८ । अवलम्बः पूर्णम् । अयमिष्टकान्तिजगधनुपा किलाधिक: कर्तव्यः । एवं रुस उग्रतांगा भवन्ति। रोपां जीवा स गडः। एवं स एय सममण्डल गर्भयति । एवं यदा कान्तिजा पूर्ण. भवति सदा गुणयिन्त्यप "पविधी" इत्यादिगणितीतया शून्यपरित भाषयापाममगादीनि माधितान्यन्येपामनुपाताय न कचिद दुषन्ति । दानी प्रकारान्तरेणेवादिकछायामा- ध्यामाईवर्गः पन्नभातसिनी दिगमातिदिगवर्गनिनो।

·१२६ गणिताध्याय Rana तसंयुति: स्यात् प्रथमम्तथाऽन्य- -स्विजराषभायामितिम्ततस्ती ॥४॥ दिगजयाप्रयोर्वर्गवियोगमती यदन्यवर्गण युसावरायः। पदं तदन्योनयुत गृतिर्वा गोलक्रमादिष्टदिशं गतेऽके ॥ ५० ॥ स्थादग्रकाया यदि दिगजाकाल्पा तदाऽन्यवर्गात् प्रथमेन होनात् । मूलेन होन: सहितो विधाऽन्यः कर्णवयं स्यादिति सौम्यगोले ॥ ५ ॥ एकत्र विजयावर्ग: पलभावर्गेण गुण्योऽन्यत्र दिग्जालति- दशवर्गण गुण्या। तयोराश्योोगः प्रथममंत: स्थाप्यः । अथ विजाया अक्षमाया अग्रायाय तिसणां धातोऽन्यसंजय अथ दिगजराया अग्रायाच वर्गान्तरेण तावाद्यान्या- वपवयों। ततो य प्राधराशिस्तस्मादन्यराशे वर्गण युतायत् पदं तदन्येन राशिनोनं. सदुत्तरगोले दक्षिगगोले तु युतं सत् “इष्टदिगं गतेऽ" छायाकर्णो वा भवति । अथोत्तरगोले यदि दिग्जाग्रायाः सकाशादल्पा भवति तदाऽन्धराशर्वर्गात् प्रथमेनं होनादयन्मूलं तेनान्यराशिरकत्र होनोऽन्यव युतः सन् विधा कर्णी भवति। यत्र युतः सतस्तत्र सममण्डलादुत्तरस्येऽर्क यत्र होनः कृतस्तत्र दक्षिणस्थ इति नेयम् । कदाचिदुत्तरतोऽपि कर्णवयं भवति। अवोपपत्ति:जगणितप्रक्रियया । तताव्यक्तं याकारोप- लचितं विज्ञानादिका प्राद्याक्षरोपलक्षिताः कृत्वा बीज- प्रक्रिया भयत । तयथा।-शयाकर्णप्रमाणे यावत्तावत् ।। पस्माइजः साध्यः । “त्रिमजराहतार्कायका कर्णनिधी"इत्यादिना स्थाप्यः।

·विपनाधिकारः। १२८ याव १४४ अत्र पक्षी दक्षिणगोले .उत्तरा जाता कर्णहत्ताया या. १। इयं कर्ण वि. हत्ताग्रा पलच्छायया संस्हता जातो भुज: या. वि. वि । अस्मात् "विजाहतोऽसौ प्रभया विभक्तः” इत्यादिना दिगजा साध्या। अयं विजागुणितः या. अ१ वि. वि १। कर्णवर्गा- हादशवर्गेऽपनीत जातश्छायावर्ग: याव १ रू १४४। “वर्ग वर्ग गुणयद्रजेच” इत्यनेन पूर्वरागिवर्गो भाजाः । पूर्वराशेर्याव- धर्गः क्रियते तावत् प्रथम यावत्तावर्गगुणितोऽग्रावर्गः। ततो याकारगुणितोऽग्रोविजयापलभानां घातो हिगुणस्ततः पलभावर्ग- गुपस्त्रिजयावर्मो रूपराफिरन्ते भवति । स तेन छायावर्गण भलो जात: याय, व १ या. पवि. मि २ विष, विष १ । अत्र फलं दिग- जरावर्गः। अतोऽयं दिगजवावगंण ममः क्रियते । समच्छेदोकत्य छेदगमे तयोः गोधनार्थ न्यासः याय. चव १ था, प. वि. बिरविरविव पत्र “एकाव्यतां शोधयेदन्यपक्षात्" इत्यादिना दिन १४४ समगोधने कृते जातं प्रथमपने प्रथमस्थाने दिगजायावर्गान्तरं यावर्गगुणितं द्वितीयस्थाने विजाक्षमाग्रामितिदिगणिता यावत्ताबदुणिता ऋगता च इति प्रथमः पक्षः। दितीय- पक्षे रूपस्थाने *ण्यासाईघर्गः पलभाततिम्रो दिगण्या- कतिर्दादशवर्गनिनी" तसंयुतिर्जाता। गोधितयधयोामः । धार, दिव र थाप पर या. च. वि. मिर। पय पायोमलार्थ दिग- व्यापावर्गवियोगेनापवतन कृतम् । पव्यक्तवर्गस्थाने रूप जातम् । इतरी रागी प्रथर्तिती नाती मधू। तब यो पराशि: मोऽस्त्र प्रयममंज: कतः । चष्यसम्याने विग्याच भापामितिदिंगल्यापाववियोगमला चाम्पमंजः दानी पधयोरन्यवर्गसुम्यामि रूपाणि प्रधिप्याष्यसपनाय मूलम् ।या १ पन्यः । इदं प्रथमपनम्नम्। पथाऽन्यपगंग याव, दिवस था. - रातः।

·गणिताध्याये . युसाधराशेनं द्वितीयपचमूनम् । तेन मह प्रथमपक्षमूलम्य पुनः ममीकरणम् । तव प्रथमपनमूले योऽन्यो रुपरागि: म हितीयपक्षमूले समशोधने ऋणगतत्वात् क्षेप्यो भवति दक्षिण- . गोले। उत्तरगोले तु धनगतत्वाध्योध्यः । यदोत्तरगोलेऽपाया अल्पे दिमाणे इच्छादिकछायासाधनं तदा दिगज्यावर्गादयावर्गो न शुध्यति। अतः समक्रियायां विलोमशोधने क्रियमाणे प्रयतपक्षमुलेऽन्धः ऋणगतो लभ्यते सप दितीयपक्षमूलादधिका स्यात् तदा,--- গঙ্গলকামী व्यतस्य पक्षस्य पदं यदि स्यात् । ऋण धनं तच्च विधाय साध्य- मव्यतामानं विविध कचित् तत् ।। इत्यस्याः परिभाषाया विषयः । तम्तव विधा श्रुतिः स्यादित्युपपन्नम्। इदानीमही मर्वासा दिक्छायानामेकमेवानयनमप्रसिद- मनाचार्येणोक्तम् । तत्र का प्रतीति: १ इति मन्दानामाशsi परिहरवाह। कर्णाग्रया बाडुरिह प्रसाध्य स्त्रिज्याहतोऽसौ प्रभया विभक्तः । मवेत् प्रतीत्यर्थमियञ्च दिग्ज्या तुल्यैव सा स्याङ्गवणहयेऽपि ॥ ५२ ॥ इदं सुनरुक्तमानमपि जायते। इदानीं ये जड़ास्तेषां प्रतीत्यर्थ वक्ष्यमाणप्रकारेण कर्णपण, बाटु. माध्य:.1 बाहुस्त्रिज्य या गुण्यश्छायया भतो दिगज्या भवति । गडुमूलाच्छायाणगामि सूत्र यत्र विन्याहत्ते लगति, सा तस्याः ? स. यतः।

·विप्रयाधिकारी यायाया दिक् । किन्यदिग्वैपरीत्येन भवति । एवं मन्दानां पतीतिरुत्पाद्या। एवं दिडियमन छायानयनमभिधायेदानी कालनियमे नाह।- उता प्रभाऽभिमतदिनियमेन तावत् तामय कालनियमेन च वच्मि भूयः । म्यादुवसं घुगरागेपकयोर्यदल्पं रोनोनितं दिनदनं नतमंचका ५३॥ भयोयतादूनयुताचरण फमादग्दचिणगोनयोा। स्यात् मूवीतहणितं घुमीळ य्यामाईभरच कलाऽभिधानम् ॥ ५४॥ दिवमय यहतं यच गेप तयोर्यदल्प तदुवसमन भेयम् । समावर्तनानी दिनटनप्रमाण सनतमन्नं भवति । प्रयोपता- दवसकानादुत्तरगोले घरगोनिसाइक्षिणे युतादया ज्या सत् गूयम् । मा गयमंग्रेत्यर्थः। तत् सूर्य ज्यया गुणित विज्यया भा कम्दाग भपति। प्रयोपपत्तिः ;-यािन् काने छाया माध्या, तस्मिन् कामे माहोराय याताभिटिकाभिः शितिजावती विस्ता: मामुमता। धन कामेन मध्याजावतम्तय नसमंशा पच चरणोमयुसगावरानाम्नम्य किम ज्या माध्या। ज्या ममाधि यति। म च मध्यप्रदिगोजीरावधानोमान. गम्पान भरता म उन्मममम्माताभ्यामूहमाया. प्पामोरंग। म उन्मनायधनीरा मामा विति माप्रपामधारमा गगग । पतगि नितापमादार गामे दत्तिने गन्ना। यह उत्तरंगीन चिनिनादपवनपर्म 1 ·गणिताध्याये " . दक्षिणेऽधः। तस्मात् कालादया ज्या साधिता सा विज्योत. परिणता। मा च सूत्रसंचा। अथ यदि वियाहत्त एतावती, 'तदा युज्यामृत फियति ? इत्यनुपातन युन्याहत्तपरिणता। साच कलासंचा। इदानी प्रकारान्तरण कलां तस्यायेष्टयष्टिमाह।- सर्व कुजौवागुणितं विभतं घरन्यया स्यादथवा कलासा। कला पलवजकोटिनिघ्नी तत्कर्णभक्ता भवतीष्टयष्टिः ॥ ५५ ॥ अथवा तत् सूर्व कुन्यया गुणितं चरन्यया भक्तं सत् कला भवति। सा च कलाऽष्टधा पलक्षेत्रकोटिभिर्गुण्या स्वखकर्णेन भाज्या फत्तमष्टधेश्यधिर्भवति । अनोपपत्तिः ;-अत्र चरज्याकुज्ये विन्याकुज्यापरिणते । प्रतस्ताभ्यां चानुपातः। यदि चरज्यया कुज्या लम्यते, तदा सूत्रेण किम् ? प्रति। फलं कला। सा कलाऽहोरात्रहत्ते जया। सा पलयशादक्षकर्णवर तिरयोना जाता। अथ तस्याः कोटिसूब मात्रमानेयम्। तवानुपातः । यदि पलक्षेत्रकर्णेन तत्कोटि- लभ्यते तदा कलाकणेन किम् । इति । फलमुम्मण्डलधन- समस्वादुपयेर्कविम्वादध हुई कोटिरूपं भवति । तस्येष्ट- “यष्टिसंगा। इदानी प्रकारान्तरेणेष्टयष्टिमाइ ।- उदृत्तशोरपि वनिना शरजायाप्तं यदिष्टयष्टिः। स्पष्टायम् । पत्रोपत्तिः ;-यदि घरजपाया उमण्डलशगुर्यष्टिस्तदा धूवास्यस्य किम् । इति। वैराशिकन वा यष्टिरित्युपपन्नम्। . न ·विप्रशाधिकार। इदानीमिष्टान्त्यकाकृत्योरानयनमाह ।-, रखावृदग्दक्षिणगोलयाते सूत्र युतोन चरजीवया स्यात् ॥ ५६ ॥ इष्टान्त्यकैवं चितिजीवया च कला युतोना हतिरिष्टकाले। यत् पूर्वानीतं सूत्रं तदुत्तरगोले चरज्यया युक्तं दक्षिणे होनमिष्टान्त्यकासंगं भवति। एवमनेनैव गोलक्रमेण कुल्यया युतहीना सती कलेटतिसंजा भवति । मनोपपत्तिः;-प्रबोमण्डलादुपरितनकालस्याहोरात्रहने या ज्या सा कला; अधस्तनस्य या ज्या सा कुज्या। तयो. रुत्तरगोले योगे छतेऽबिम्बादुदयास्तसूत्रपर्यन्तमक्षकर्णगत्या तिर्यक् सूत्रं भवति। सेष्ट इतिः । सैव विन्यापरिणता सतीष्टान्यका भवति । अतयरज्यया मूत्रं युतं कृतम् । दक्षिणगोले तून्मण्डलस्य चितिजादधःस्थितत्वात् कला खुज्यया होना कार्या सूचं चरन्ययेत्युपपन्नम् । इदानीमिष्टशगुमाह।- युशोनितोमण्डलगडुनैव मिष्टाख्ययष्टिर्भवतीष्टगडः ॥ ५७ ॥ एवमुत्तरगोले उन्मण्डलगनुमा युता दक्षिणे रहितेष्टयष्टि- रिष्टशार्भवति। पत्रोपपत्तिः ;-या पूर्वमानीतेष्टयष्टिः सोमण्डलथग्र- समस्वादुपयूईरुपा। मा यावदुत्तरगीले उमण्डलगाना युता दक्षिणे रहिता क्रियते तावदबिम्बादवलम्बो भूपर्यन्ती भवति। स एवेष्टशडरित्युप्रपत्रम् । उनतकालाधमानीयेदानी नतकालादा- ग-१२ ·गणिताध्याये नतोकमज्या शर इत्यनेन होनान्यका वाऽभिमतान्त्यका स्यात् । दुज्याहतो व्यासदलेन भक्त्यः कुज्याहतो या चरशिञ्जिनीद्धत् ॥ ५८ ॥ शरः पृथक्स्थेन फलेन होना इतिर्भवहा इतिरिष्टकाले। इष्टकाले यतं तस्योकमज्या सा शरसंघा जेया। अनेन शरेण प्रागानौतात्या रहिता सतीष्टान्त्या वा भवति । अथ शरः “युज्यागुणो व्यासदलेन भक्ताः”; अथवा कुज्यागुण- सरन्यया भक्तः। यत् फलं तदनष्टं स्थाप्यम् । तेन पृथक्- स्थेन फलेन मागानौता तिर्वर्जिता सतीष्टतिर्वा भवति। अनोपपत्तिः ;-गीलक्रमेण विज्या चरज्यया युतोना किलान्त्या भवति। सूत्रं चरज्यया युतोनमिष्टान्त्या भवति । नतोकमज्यया बाणरुपया विज्या यावनिता क्रियते तावत् अत उक्तं शरोनान्त्येष्टान्त्या भवति । शरस्निन्यायरिणतोऽमावनुपातेन द्युन्यापरिणत: कतः। यदि विज्यया द्युन्या लभ्यते तदा शरण किम् ? इति ; अथवा चरन्यया कुज्या लभ्यते तदा शरेण किम् ? इति वैराशिकाभ्यां यत् फलमुत्पद्यते सा नतोकमज्या युज्यापरिणता जाता। युज्या कुज्यया युतहोना किल इतिः स्यात् । कला त कुज्यया युतोनेष्टद्धतिः स्यात् । अथ नतोकमज्यया युज्यापरिणतया यावद युज्या वर्जिता क्रियते तावत् कला भवति । यदि इतिरुना क्रियते तदेष्टइतिर्भवतीत्युपपनम् । अथ साहोरावहत्ते याम्योत्तरहत्तसम्पाते सूत्रस्यैकमग्रं बहा दितीयमधासम्पाते च, तस्य सूवस्योदयास्तसूत्रेण यः मम्पातस्तस्मादुपरितनं खाएं इतिः । प्रथाहोरावते अथ यः सूर्व भवति ।

·विपश्याधिकारः। याम्योत्तरशत्तसम्पातात् पूर्वतः पश्चिमतय नतघटिकाये चिह्न- यित्वा तव सूत्र बन्नीयात् । तस्य सूत्रस्य इतिसूत्रस्य च यः सम्पातस्तस्मादध:खण्ड यदुदयास्तसूत्रपर्यन्तं तावत् प्रमाणेष्ट- इतिः। यत् तूईखण्डं सा नतीकमज्या द्युन्यापरिणता फलसंजा। एवं गोलोपरि दर्शयेत् । इदानीमिष्टगर्थमाह।-- फलं पलक्षेत्रजकोटिनिनं सत्कर्णभक्तञ्च तदूईसंजम् ॥ ५ ॥ उहत्तोः शरसङ्गणात् स्या- चरन्ययाप्तं यदि बोईसंचम् । जन होनो दिनमध्यशः स्यादिष्टशदुर्न ततोऽथवेवम् ॥ १० ॥ यत् पूर्यफलमनष्टं स्थापितं तदष्टधा पलक्षेत्रकोटिभिर्गुणिसं वस्वकर्णेन भक्तं सदूईसंजमष्टधा भवति । प्रथया प्रागानीत: पर उन्मण्डलशदुना गुणितयरज्यया भक्तास्तदूईसन स्यात्। कि फलानयनप्रयासेन ?-तेनोईसजेन दिनाईगदुरुनितः सबिष्टगदुर्भवति। प्रवोपपत्तिः यत् प्राक् प्रदर्शित इतरुपरिखएई फल. सं लिप्यंपूपं तस्य कोटिरूपकरणायानुपातः। यदि पन- वकर्णन सस्कोटिर्मभ्यते सदा पनेन फलमनेन किम् । इति। लधमूह कोटिरूपं भवति । सत् यावदिनाई गतीविणोध्यने तापदिष्टगहो; समानमवशेष भवति यतस्तरसमसूवेणे. वार्कविम्यमहोराबवत्त वर्तते। यदि घरज्यया विज्याEN. परिणतयोन्मएडलमतुल्याई नभ्यते तदा गरेण विण्या- तपरिणतेन कियत् इत्येवं तावदुईमिति सर्षमुपपवम् । इदानीमिष्टान्त्यकातिभ्यां समाह।- ·गणिताध्याय या दृष्टान्त्यकायाश्च हृतेश्य यहा दिनाईयदलवदिष्टगहः। शहोय दृग्ज्यायवणप्रमाः स्यु- हृतन दृग्या मुधियाऽत्र कार्या ॥ ६१R यथाऽन्त्याया “अन्त्याथवोन्मण्डलशगुनिनी" इत्यादिना प्रकारेण दिनाईशडुरानीतः। तथा यथा हतेय तिः "पलवजकोटिनिनो" इत्यादिना च तथेष्टान्त्यकाया इट- हतेथेष्टशदुः साध्यः । तथा शहोर्टग्ज्या ततम्छायाकर्णश्छाया च साध्या ; सा दिना तिवत् साध्येति शेषः। किन्वत्र हतेदृगज्या इति: “पलक्षेत्रभुजेन निनी" इत्यादिना न साध्या । अयमर्थस्तत्राप्युतः। पत्रोपपत्तिः ;-द्वतिर्दक्षिणोत्तरमण्डलगता तया दृग्न्या साधिता सा दक्षिणोत्तरमण्डल एव दिनाई भवितु- मईति; यतस्तत्र दक्षिणोत्तरमण्डलमेव दृमण्डलम्, इह वन्यत्। अतो तेर्टेग्न्या न साध्यैत्युक्तम् । पथ प्रकारान्तरै'छायाकर्णमाह ।- उहत्तकर्णात् चितिशिचिनीमात् समाख्यकर्णादपि तहतिमात् । दिनाईकर्णादथवा इतिघ्रा. इत्येष्टयाप्तं यदिवेष्टकर्णः ॥ १२॥ यः पूर्वमुमण्डलकणं पानीतः स कुन्यया गुण्यः। यय समत्ताडोः कर्ण उत्पद्यते सतहत्या गुणनीयः । यस्तु मध्य छायाकर्ण: स इत्या गुण्यः। तेभ्यस्त्रिभ्य इष्टया इत्या भागे हते पृथक् पृथक् विधेष्टकर्णो भवति । प्रवोपपत्तिय॑स्तवैरागिन ;-यदि कुजरातुल्यया इत्यो. भण्डलकर्णस्तदृत्या सममण्डलकर्णी इत्या मध्यानकर्षा ·विपश्याधिकारः। १३७ लभ्यते तदेष्टहत्या किम् । इति। फलमिष्टकर्णी लभ्यते इत्युपपदम्। इदानीं विशेपमाह।-- यव कचिच्छुदिविधौ यदेह शोध्यं न शुध्येदिपरीतराया। विधिस्तदा प्रोतवदेव किन्तु योगे वियोगः सुधिया विधेयः ॥ ६ ॥ अथ यत्र क्वचिच्छुद्धिविधी कर्त्तव्ये शोध्यं यदि न शुध्यति तदा शोध्यादितरराशि विशोध्य शेपविधिः कर्त्तव्यः ; किन्तु व्यस्तशोधने कते यदा योगविधिरुत्पद्यते तदा वियोगविधिः कार्य:। कलाया पत्रोपपत्ति:;-भव “अथोग्रतादूनयुताचरण" इत्यादी यदोत्तरगीले उनतकालाचरं न गुध्यति तदा चरादुक्तं विशोध्य शेपस्य ज्योन्मण्डलादधयरजाखण्इं सूत्रसंङ्गं भवति ; तस्य यदा फला क्रियते सदोग्मण्डलादधः कुजमाखण्डं भवति । यदेश्यष्टिः क्रियते तदोमण्डलगडोरू खण्डं भवति । “रवादग्दधिणगोलयाते" इत्यादी सूत्रं किल चरजाया युनं कार्य, सदिह न कार्यम् ; किन्तूमण्डलादधीमुखं यत् सूख- मागतं तत् घरजगया विगोध्यम् । शेपमिष्टान्त्या भवति। एवं सदा या कलोमडनादधोमुण्यागता सा कुजमाया विशोधिता शेपं कुष्याधम्सनमण्डमिष्टइतिः। एषमुभएडसादधोमुखी यष्टयष्टिरागता सोमण्डलगडोः गोध्या शेपमिष्टगदुर्भवतीति युलाम् साम्। दानीमन्यं विगेपमाह।- वाणेन्दु १५ नाघूननतात् क्रमज्या विग्यान्विता मेव नतोलमज्या ।

·गणिताध्याये तथा उहत्तथगुस्तु न याम्यगोले , दृश्योऽनुपातार्थमय प्रसाध्यः ॥ ६४ ॥ यदा नतं पञ्चदशघटिकाभ्योऽधिकं भवति तदोकामन्या. करणे नतात् पञ्चदशघटिका विशीध्य शेषस्य क्रमजीवा विज्यया युता सती उत्तमज्या स्यादित्यवगन्तव्यम् । दक्षिणगोले क्षितिजादध:स्थितत्वादुन्मण्डलशरदृश्यस्तथाप्यय- मन्येषामनुपातार्थं साध्यः। भत्रोपपत्तिः ; उत्कमज्या हि बाणरूपा मवति ; यदा नतं पञ्चदशघटिकाऽधिकं तदा पञ्चदशघटिकानामुल्कमज्या बाण- रूपा विज्यातुल्या भवति । अथ पञ्चदशटिकाऽधिको यः कालस्तस्य क्रमज्योधिोरूपा भवति ; सा यावत् विज्यया युता क्रियते तावदाणरूपोकमन्या भवति । अव गोलेडझो- रात्रहत्ते याम्योत्तरवृत्तात् पूर्वतो नतघटिकाग्रे सूत्रस्यैकमग्रं बहा द्वितीयमग्रं पथिमतय नतघटिकाग्रे निबध्यते, तस्य सूवस्य याम्योत्तराहोरावहत्तसम्पातस्य च यदन्तरं तहाणरूपम् । एवं नामुल्कमन्यां प्रदर्शयेत्। इदानीमन्यं विशेषमाह।- मार्तण्डः सममण्डल प्रविशति स्वस्पेऽपमे स्वात् पलात् दृश्यो झुत्तरगोल एय स विशन् थाया तदैवास्य भा। पप्राप्तेऽपि समाख्यमण्डलमिने यः शडुरुत्पद्यते नूनं सोऽपि परानुपातविधये नैवं कचियति ॥ ६५ ॥ मार्तण्डस्य यावदुत्तरा क्रान्ति: पन्नाधिका भवति तावत् मममण्डलादुत्तरस्थस्यैव तस्य दिनाई भवति, यावत् पलादूना. तावद्दक्षिणस्थस्यैव ; अतस्तव सममण्डलं प्रविशति। एवं दक्षिणगोलेऽपि पलादूनायां क्रान्ती रविः सममण्डलं प्रवि. गति ; किन्तु तव क्षितिजादधःस्थितत्वात् प्रविशन् न ·विपश्याधिकार। १३८ दृश्यते। उत्तरगोले तु दृश्यते। अतस्तत्रैव तस्य भा यांच्या कथनीया। नया "अप्राप्तेऽपि समाख्यमण्डलमिने यः शह- रुत्पद्यते” इति ।-यव किल विंशतिर्भागाः पलस्तव मिथुना- न्सस्थो रवि: सममण्डलादुत्तरतो भागचतुष्टयेन दिना भवति । अतस्तस्य मममण्डलमप्राप्तस्यापि यो गणितेन समगदुरुत्पद्यते, तथा तदृतिय सत्कथमिदं वयं बन्ध्यासुतवत् ? तदपि प्रदर्श्यते। -उदयास्तसूत्रमध्यादृतिसूत्रगत्या सूत्रमेकं प्रसार्य द्वितीयं गोलमध्यात् खखस्तिकगामि च । तयोः सूत्रयोर्यो गोलादूई भागे सम्पातस्तस्मादध ऊईसूत्रं यत्प्रमाणं तत्प्रमाणस्तदा सम- शगुरुत्पद्यते। यत्तु तिर्यक् सूत्रममाणं सप्रमाणा तकृति- सत्पद्यते। तवायग्रा मुजरूपिणी । इदमक्षक्षेत्रम् । अतो- ऽन्येषामनुपातार्थमिदं न दुष्यति । दक्षिणगोले अदृश्यो यः समगडः सोऽप्यनुपातार्थ न दुयतीत्यपि शब्दार्थः । इदानी छायात: कालनानमाह!- उहत्तकर्णाचरशिलिनीघा- हिनाईकर्णादथवाऽन्त्यकानात् । इष्टेन कर्णन हतादयदाप्त- मिष्टान्त्यका सैव पृथक् पृथक् स्यात् ॥६६ पलश्रुतिघ्नस्त्रिगुणस्य वर्गो द्युज्येष्टकर्णाहतिद्वद्भवेहा। इष्टान्त्यका सहिताऽन्त्यकाया भवन्ति या उत्क्रमचापलिप्ताः ॥ ६७॥ नतासवस्ते स्युरहर्दलं तै- हनीपातं चोन्नतकाल एवम् । उन्मण्डलकर्णाच्चरज्यया गुणितादथवा मध्याह्नकदन्त्यया गुणितादिष्टकर्णेन भक्तादयत् फलं लभ्यते सेटशन्या भवति।

·१४० गणिताध्याय उभयत्र तुल्येत्यर्थः । अघ प्रकारान्तरेणेष्टान्त्यामाह।-"पल- तिनस्निगुणस्य वर्ग:" इत्यादि।-विन्यावर्ग: पलकर्णेन गुण्यः । धुनाया इष्टकणस्य च घातेन भाजयः। यत् फलं लभ्यते सेष्टान्त्यका । तयेष्टान्त्यया रहिताया अन्त्याया यच्छेपं तस्योत्- क्रमेण धनुः कार्यम्। तस्य धनुषो यावत्यः कलास्तावन्त- स्तस्मिन् काले नतासको जेयाः। तैर्नतामुभिरूनीकता दिन- दलासव उबतासवः स्युः। अघोपपत्तिय॑स्तवैराधिकेन ; यद्युन्मण्डलकर्णेन चरज्येष्टा- न्त्यका लभ्यते तदेष्टकर्णेन किम् ? इति; अथवा यदि मध्याकर्णेनान्त्या लभ्यते तदेष्टकायाकर्णेन किम् ? इति । एवमत्रोभयत्र फलमिष्टान्त्यका भवति। अथान्यस्मिन् प्रका- रान्सरे चैराशिकवयेणोपपत्तिः। यदीष्टछायाकर्णेन हादशा- गलशहुर्लभ्यते तदा विजयाकर्णेन क इति । अव विजयाया हादश गुण इष्टको हरः। फन्न महाशदुः । प्रतिकरणार्यमनुपातः । यदि हादशाङ्गलशझोविपुवकर्णः, कर्णस्तदास्य महामहोः कः ? इति। पूर्व विजमाया हादश गुग्णः । इदानी हरः। अतस्तस्यत्वाहादशफयोर्गुणहरयो गे कृते सति विजयायाः पलकों गुण इच्छायाकर्णी हरः । फम्नमितिः। पयेष्टान्न्याकरणायानुपातः। यदि पुज्यया विज्या नभ्यते तदेहत्या किम् ? इति । इदानीं विज्या गुणो शुन्या हरः। हरयोर्घातो हर इति युज्येष्टकांहति- भवति। गुपयोति विज्यावर्ग: पलकर्णगुणितो भवति । एवं फनमिटान्यका। सया वर्जिताया अन्याया यदवणे मा नसम्योतकमज्या गरमना। प्रतम्तम्या धनुरुतुक्रमेण म मतफानः स्यात् । नतकालो दिनाहात् पतित उपतकासः ग्यादित्युपपत्रम् । अथ तस्य ·विप्रशाधिकारा इदानी विशेषमाह - त्रिज्याऽधिकस्य क्रमचापयुक्ताः खखाब्धिबाणा धनुरुत्क्रमात् स्यात् ॥ ८ ॥ यदेष्टान्त्यकावर्जिताया अन्यायाः भेषं विज्यातोऽधिक भवति तदा तस्मात् त्रिज्या शोध्या। शेषस्य क्रमचापलिता: खखाब्धिबाणैर्युता उत्क्रमचापं भवति। ते तदा नतासवी भवन्तीत्यर्थः। अव येवाधिकस्य क्रमव्याकरणे युक्तिः सेवाधि- कस्य क्रमधनुःकरणे। इदानीमुवतकालस्य प्रकारान्तरमाह।-- इष्टान्त्यका सा चरजीवयोना युक्ता च गोलक्रमतः क्रमोत्थाः । सच्चापलिप्तायरयुक्त होनाः समुनतास्ते यदिवासवः स्युः ॥ ६॥ । अथवा सेष्टान्त्यका उत्तरगोले चरज्यया होना दक्षिणो युता। ततस्तस्याः कमज्याभियापम्। तदुत्तरगोले चरेण युतं दक्षिणे होनं सत् तत्काल उव्रतांसपो भवन्ति । यदेष्टान्त्यकायायर- ज्योत्तरगोले न शुध्यति तदा'चरज्याया इष्टान्त्या शोध्या। शेषस्य चापं तत्र चरं क्षेप्यं तदिहन क्षिप्यते व्यस्तविशोधने कते “योगे. वियोगः सुधिया विधेयः" इति वचनात् तचाप घराहियोध्यम्। शेपमुखतासवो भवन्ति। उन्नतादिनाही- छोधितावतासयो भवन्ति । प्रवोपपत्तिः ;-इष्टान्त्यकाकरणे या क्षेवसंस्था कथिता संवैध तथापीपत् कथ्यते।-इष्टान्त्य कायायरल्या यावदुत्तरगोले गोध्यते, दक्षिणे त क्षिप्यते, तावदुमण्डलादुपरितनकालस्य ध्या सूत्रसंञा भवति। पतस्तस्था धनुरुत्तरगोले तूमण्डला- दधास्थेन चरण युत, दक्षिणे तूपरिस्थेन होनं सत् चितिजादु .

·१४२ गणिताध्याय बतकालो भवतीत्युपपतम्। यदा तूत्तरगोले चरज्या न शुध्यति तदा व्यस्तवियोधने लते उन्मण्डलादधीमुखी न्या सूवसंज्ञा भवति। अतस्तस्या धनुपि चराच्छोधिते सति चितिजादुव्रतकालो.भवतीत्युपपत्रम्। इदानी छायातोऽर्कानयनमाइ।- दिनाईद्युतेस्त्रिज्यकानया इतायाः स्वकणेन चापांशकाः स्युनतांशाः । दिना पियुक्ता युतास्ते पलांश- रुदग्दक्षिणे भागकऽर्कापमः स्यात् ॥ ७० ॥ ततः क्रान्तितो वैपरीत्येन भानु- भवेदेतदन्यच्च गोले प्रवक्ष्ये । मध्याइच्छाया विज्यया गुण्या। मध्याइच्छायाकर्णेन भाज्या। यत् फलं लभ्यते तस्य चापांशा नतांशा भवन्ति । यद्युत्तरं छायायं तदा दक्षिणाः, यदि दक्षिणं तदोत्तराः । एवं दिना ये नतांथा भवन्ति, ते यदि दक्षिणास्तदा पलांश. वियुताः। यद्युत्तराः तदा पलाशैर्युताः सन्तः क्रान्त्यमा भवन्ति। ततः कान्तितो परीत्येन रविर्भवतीति गोले वक्ष्ये। अन्यच बहु गोले वक्ष्ये । प्रतोपपत्तिः;- यदि मध्यछायाकर्णेन मध्याइछाया- तस्यो भुजो लभ्यते, तदा विन्याकर्णन कः? इति। यदनेन वैराधिकेन फलमुत्पद्यते सा याम्योत्तरहत्ते खमध्यार्कान्त- रांशानां जीवा; अतस्तस्या धनुर्नतांशाः। ते च छायातो दिग्वैपरीत्येन भवन्तीति प्रसिद्धम्। यदि ते दक्षिणा जाता: सदा तेभ्योऽक्षांशाः शोध्याः। शेष विषुवन्माइलाक्षिणतः कान्यंगा भवन्ति । यदि तेभ्यः पलांगा न गुध्यन्ति, तदा पला. गेभ्यो नताशान् विशोध्य शेयं विषुवम्भण्डलादुत्तराः क्रान्त्यंया ·विप्रशाधिकारः। १४३ भेयाः। यद्युत्तरा नतांगास्तदा पलांशैर्युताः सन्त उत्तराः क्रान्त्यंशा भवन्तीति सुधिया ज्ञातव्यम्। इदानी क्रान्तिज्ञाने सति पलञानमाह।- नतांशापमांशान्तरं तुल्यदि युतिभिवदिको पलांशा भवेयुः ॥ ७१ ॥ एवं छायातो ये नतांया जातास्तेपामपमांशानाच दिक्- साम्येऽन्तरं दिग्भेदे योगः पलो भवति । पूपिपत्तिकथनवैपरीत्येनास्योपपत्तिः कथिता भवति । दूदानों छायातो भुजनानमाह ।- विभन्याहतार्काग्रका कर्णनिती मयेत् कर्णहत्तानका व्यस्तगोला। पलच्यायया सोम्यथा संस्कृता स्या- मुजोऽथोत्तरे मायके सौम्यगोले ॥ २ ॥ भुजः कर्णहत्ताग्रयान्योऽन्यदासौ वियुक्तोऽपमा स्यार तया वा वियुक्तः । भुजः सौम्यभाग्रेऽन्यदाव्यस्तिमज्या. इतः कर्णभन्नोऽपका चापमोऽतः ॥ ७३ प्रर्कस्यापेष्टच्छायाकणेन गुण्या विभज्यया भाज्या फलं कर्णहत्तायका स्यात् । सा च व्यस्तगोला। उत्तरगोले याम्या; दक्षिणगोले सौम्या। सा पलच्छायया सौम्यया संस्कर्तव्या । पलाया सदेव सौम्या प्रेया। सस्या: कहप्तापाया. योत्तरगोलेऽन्तर याम्ये योगो भुजः स्यात्। भुजी नाम छायाप्रपूर्वापरखियोर्याम्योत्तरमन्तरम् । प्रय भुनदर्शने कर्णवत्ताप्रया पनभानानमाह । “पयो- कार भाप इति ।यदोत्तरगोले सममइलाइक्षिणमसे रवायुत्तर भागं भवति, तदोत्तरभुजः कर्षहप्तापया युतः सन् ·१४४ गणिताध्याये पलभा. भयति । अन्यदा तु भुजस्य कर्णहत्तापायाथान्तरं पलभा। अथ दृष्टे भुजे पलभया कर्णसत्ताग्राज्ञानमाई ।-"तया वा वियुताः' इत्यादि। यदा सौम्यो भुजस्तदा तस्याक्षमायाचा. न्तरमन्यथा योगः कर्णहत्ताग्रा भवति। सा विज्यागुणा कर्ण- भवानी .स्यात्। प्रया पलक्षेत्रकोटिगुणिता तस्कर्णभक्ता क्रान्तिज्या स्यात् । अनोपपत्तिः;-समायां भूमो विज्याहत्तं विलिष्य दिग- द्वितच कवा तत्र पूर्वतः पश्चिमतच यथादिशमां, दत्त्वा तदग्रयोरुदयासस्वरेखां कुर्यात्। अथोत्तरगोले इष्टकाले सममण्डलादुत्तरतोऽहोरावहत्तस्थाद्रवरधोऽवलम्बस्तदा किल शहुः। शङ्खमूलस्य प्राच्यपरसूत्रेण सहान्तरं स शोरुत्तरी भुजः । उदयास्त सूत्रेण सहान्तरं तच्छङ्गतलम् । अतः शङ्ख तलं यावदनाया विशोध्यते तावमुजोऽवशिष्यते। यावद्धजो विशोध्यते तावच्छातलमवशिष्यते। शगुतलभुजयोर्योगोऽपा भवति । यदोत्तरगोले समहत्ताइक्षिणतः शगुस्तदा गद्भुतलाद- ग्रायां विशोधितायां भुजोऽवशिष्यते। भुजे विशोधितेऽग्रा। भुजाग्रयोर्योगस्तदा शङतलं भवतीत्यत्र योगवियोगे किं वासनावैचित्राम्। इदं महाशङ्कोस्त्रिज्यातुल्ये कर्णे दर्शितम्। महायपुरनियतः। इदानीं निग्रतस्य द्वादशाङ्गलशहोरुच्यते ।- महाशगुादशभिर्भाज्यः। यलब्धं तेन महाशड्डुर्यावच्छिद्यते तावहादश लभ्यन्ते। यावत् त्रिज्या विद्यते तावत् छायाकणे नभ्यते। यायदग्रा छिद्यते तावत् छायाकर्ण वृत्तापा स्यात् । यावच्छद्भुतलं छिद्यते तावत् पलमा स्यात् । यावमुश्छिद्यते नावगुनो लभ्यते। अथवा पैराशिकेन सर्वम्। यदि विज्या- वृत्ते इदमग्रादिकं लभ्यते तदा कर्णहत्ते किम् ? इति। फलं ·विप्रनाधिकारः। १४५ ततः तदेव । अतछायावत्ताग्रापलभयोर्योगवियोमाइजः । पलमा ततथाग्रेत्युपपत्रम् ; किन्तु शझुप्राच्यपरयोर्यावदन्तरं तावदेव छायाप्रमाच्यपरयोः स्यात् ; किन्तु दिग्वैपरीत्येन । अतस्तेन कर्णवृत्तामा व्यस्तगोला इत्युपपत्रम् । अथ मन्दावबोधार्थमुदाहरणम्। यत्र देशे पञ्चाङ्गला विधु- वती ततोत्तरगोले यदा पञ्चांशोन: सप्तदशभिरधिका नवशत्यग्रा ८१६ । ४८ । तत्र दिन इष्टच्छायाकर्णस्त्रिंशदङ्गलः ३० पञ्च- दशाङ्गलो वा। तब पृथक् पृथक् भुजं ब्रूहि भुजात् पलभां ताभ्यां चाग्राम् इति। "विभज्याद्वतार्काप्रका" इत्यादिना विशदङ्गले कणे ज्ञाता कर्णवृत्ताग्रा याम्या। इयं पलच्छायया सौम्यया ५ वियुका जातो याम्यो भुजः ३१ प्रथ भुजे जाते तेन रहिता कर्णवृत्तामा जाता पलभा ५। पलभाभुजयो- तियोर्योग जाता कर्णहत्तामा ८। इयं त्रिज्यागुणा कर्णभन्ना जाताग्रा ८१६ । ४८। एवं पञ्चदशाङ्गले कर्णे कर्णहत्तामा चतुरङ्गला ४ । सौम्यो भुजोऽङ्गलम् १ । पलमा मैव ५॥ इदानी प्रश्नाः सोत्तराः। तत्र छायाकणे भुजेऽर्क च जाते- ऽथवार्काजाने भुजद्दये कर्णद्वये च जाते यः पलभां वेत्ति तस्योत्कर्षमाह।- दृष्टमा योऽत्र दिगवेदी छायाइयं वा प्रविलोक्य दिग्नः। वेच्यभामुद्दतदैववेदि. दुर्दर्यसर्पप्रथम स ताः ॥ ७४ ॥ स्पष्टार्थम् । इदानीं प्रशमाह |-- भाकणे खगुणाङ्गुले ३० किल सखे याम्यो भुजस्त्यङ्गलो. ऽन्यसिान् पञ्चदशाङ्गले १५ ऽगुलमुदग्वाहुय यवेक्षितः ।

·'गणिताध्याये अत्र अक्षाभां वद तत्र पतगजैः ८४६ यहापमज्यां ममां दृष्टामनयोः श्रुतिञ्च सभुजां दागब्रूहि मेऽक्षप्रभाम् ॥ ७५॥ स्पष्टार्थं प्रश्नदयम्। प्रथमप्रश्नस्योत्तरमाह।-- भाइयस्य भुजयो: ममाशयो- य॑स्तकर्णहतयोर्यदन्तरम् । ऐक्यमन्यककुभोः पलप्रभा जायते श्रुतिवियोगभाजितम् ॥ ७६ ॥ अत्रैको बाहुर्याम्यस्त्रयम् ३। तत्र कर्णस्तिंशत् ३०॥ अन्यः मौम्यो रूपम् १। तन कर्णः पञ्चदश १५। अनयो- भुजयोरन्योऽन्यवाहतयोभिन्द्रदिशोर्योगः ७५ । अयं कर्णा- न्तरेण भतो जोता पन्लभा ५। एकदिशोस्त्वन्तरम् । अम्योपपत्तिम्तावदुच्यते ; . सा चाव्यक्तक्रियया। पलभाप्रमाणं यावत्तावत् या ११ इयं दक्षिणेन भुजेन युता जाता कर्णवृत्ताग्रा या १ रू३ । इयं विज्यागुणा कर्णभक्ता जाताऽग्रा या. वि . वि३ । एवमन्यभुजादपि पलभा यावत् तावत् या १। इयमुत्तरेण भुजेनोगा कर्णवृत्ताग्रा भवति या १रू । इयं त्रिज्यागुणा कर्णभना जाताऽग्रा या विवि। अनयोरन्योऽन्यच्छेदगुणयोग्छेदगमे নদীধনায় था वि १५६ वि ४५॥ अनयोस्विजायापवत सते “एकाव्यक्तं शोधये. दन्यपक्षात्" इत्यादिना यावत्तावच्छे कर्णान्तरतुल्यं हरो जातः १५ । रूपशेषमन्योऽन्यकर्णाहतभुजयोर्योगो जातो भाज्यः ७५ । अत उपपत्रं “भादयस्य भुजयोः समाशयोः" इत्यादि। अथ द्वितीयः प्रश्नः।-अयवा घट्तगज: ८४६ तुल्यां क्रान्तिज्यां दृष्ट्वा तयोरेकं कर्ण भुजच दृष्ट्वा पलमां बहोत्यस्यो ३० न्यासः या वि३.०वि० त्तरमाह।- ·विप्रयाधिकारः। १४७ . क्रान्तिज्याकर्णयधात् विज्याप्तकतिर्नधुः म दोःकया। झोनोऽधिमनु१४४नाम्यादाद्योऽय परो भुजः कृतेन्द्र१४४न: 1000 सौनघुवेदेन्द्रा१४४न्सरममा परयर्गती यदाद्याव्यात् । मूलं घरयुतयियुतं मोम्ये याम्ये भुजे यलमा ॥ ७ ॥ फ्रान्तियोद्दिष्टवायाकन गुण्या विज्यया भाज्या। फलस्य या नघुमंजः पृथगनर: म्याप्यः । मन जय गोनी वैदेन्द्रः १४४ गुण्यः । म पाद्यमंत्र: स्यात् । अय भुजो वेटेन्द्रः १४४ गुणितोऽन्यमंतः प्यारा । नायाद्यान्धी तम्य नघोवदेन्द्राणां १४४ चान्तरेणापायी। ततोऽन्यवर्गादायेन युताय स्मृन्नं तदुत्तर भुज मति परण युतं याम्ये यजिसं पन्नभा भवतीति सूवार्थः। अम्योपपत्तिमध्यमाहरण योजन। यदा विंगदान: कर्णः, यव वाली ३ याम्यो भुजः, पतगजेनुभ्या ८४ कासिज्या, सब तापदच्यते ।-पम्नभाप्रमाणे यावतायत् या। यं याम्येन भुग युता नाता कर्णहतापा या ११३। पथ प्रकारान्तरण कर्णहत्ताया।-सब क्रासिया पनकर्णगुणा पाटग १२ मना किनापा यात्। तय पनकी म गायन किन्यतामकः पनकपी पायते। म देवम्। पनमा वर्गो सादगगयतः एनकर्षवर्ग: म्याग याय १ + १४४ "वगंण वर्ग गुणयामि क्रान्तिया वोनिन गुणी डा. वर्गम भाग्य: फरमपावर्ग: शानदा...atm। "farग्यासाकोपका कीमती धानाय गुल्य. सियागंज भाग्यः । एवं कमायावा भवति। et पर भाम्पसमाप्दातम्पान कासिम्या. 10 वर्षगंगगे विचाL ११८१८८४ निा जातोपर्मप्र:। रूपम्यान ए सानियाग कांगणे - ·१४८ गणिताध्याये याव ५४६७८५० वेदेन्द्र १४४ गुणे च त्रिज्यावर्गच्छिन्ने जातो लघुर्वेदेन्द्रगुणो- ऽङ्गलानि तदधी व्यङ्गलानि च वालावबोधार्थ स्थापितानि । तस्य राशर्यश्छेदः सोऽपि विज्यावर्गच्छिवस्तदधी न्यस्तस्तथा दर्शनम्। य एव क्रान्सिच्यावर्ग: कर्णवर्गगुण- कंदः १४४ स्त्रिज्यावर्गच्छिन्नः मैव क्रान्तिज्याकर्णबधात् त्रिज्याप्तशतिः । अयं रागिः कर्णहत्तायावर्ग: पूर्वकल्पिताया अस्याः कर्ण- हत्तापायाः या १ रू३ । वगंगानेन याव १ या ६ रू८ । समः कार्यः । अयं समच्छेदकरणार्थं शड्वर्गेण १४४ गुणितस्तत- छेदगमे ते शोधनार्थ न्यासः घाव १४४ या ८४६१२८६ ०८५० याव या... २४ योधने कृते जातमुपरिपक्षे लघुवेदेन्ट्रान्तरतुल्यो यावराशिः । कृतेन्द्र १४४ नो भुजो हिगुणय याराशिः। द्वितीयप जाती याब रया २२ (५५४ २४ लघुर्दोःक्वत्या होनोऽधिमनु ११४ प्रथ। भयं रूपराशिराद्यसंन्नः कल्पितः। यो मध्यराशिरहितः स भुजः कृतेन्द्र १४४ नो जातः । सोऽन्यसंञः कल्पितः। प्रथपक्षी यावर या t ४. 5.1 लघुवेदेन्द्रान्तरेणापवर्तितो जाती याव. या .६०२ भनयोः पक्षयोरपवत्तितान्यवर्ग तल्यानि रूपाणि प्रक्षिप्य मूले या १ या. १० गृहीते अनयोः पुनः साम्ये क्रियमाणे व्यक्तपक्षस्य मूलमव्ययक्षमूलस्य रुपैरन्यतुल्यैरूनमेकेन भक्तं सज्जाता पलमा ५। उत्तरे भुजे त्वन्यतुल्यरूपाणि ऋणं भवन्तितः गोध्यत्वादयुतं पलमा स्यादित्युपपवम् ।

·विप्रयाधिकारः। १४८ . • । इदानी सममण्डलप्रश्नः।- दिनकर करिवैरिदल ४ । १५ स्थिते नर १२ समा नरभापरदिश्रुती । भवति यव पटो पुटभेदने कथय तान्त्रिक ! तव पलप्रभाम् ॥ ७॥ स्पष्टार्थम्। इदानीमस्योत्तरमाह ।- त्रिज्याघातः तिवारः स्याद यत् क्रान्तिमौर्वीसमवृत्तगड्डोः । वर्गान्तरान्मूलमनेन भता फ्रान्सिजाका सूर्य १२ हताक्षमा स्यात् ८०॥ "त्रिज्यार्फघातः शुतिद्वन्नरः म्यात्" इति साधारणम् । त्रिज्या- हादशघातम्य यम्याग्शायायाः कर्णन भागो झियते तम्या: सम्बन्धी महागडुलभ्यते । भवानुपातः।-यधनेन कर्णन हादगालगडुम्तदा विजयाकरेंन कः ? इति। एवमती दाहरणे यो लभ्यते स समगडुः । स कर्ण: । सिंहाईगतस्यार्कम्य फ्रान्ति जरा भुजः । तवर्गान्तरपदं कुब्योनिता तइतिः कोटिः। इद पनक्षेत्रम्। यद्यनया कोव्या क्रान्तिग्या भुजी नभ्यते तदा हादशालमितया किम् । इति। फर्म पल- भेति वैरामिकेनोपपत्रम्। पत्र सममण्डलमहादशी व्या २४३१। सिंहाई ४.१५ कान्तिजा पयांगोना प्रष्टवसु- नन्दाः ८८०॥ पनयोतिरपदेन हादशगुणा मास्तिजा भाजा। सपाम्याः वर्ग: ८७५७४८ । गहुवर्गः ५८.८७१ पनयोरन्तरम् ४८३४.१२ मूलम् २२२१४१५ पनन मसा दाटगगुमा क्रान्तिमा १९८५११३८ । सन्धा सा देशे पनमा मागपचाइना ॥२॥ इदानीमन्धी प्रयो।- ४८1 ·१५० गणिताध्याये मार्तण्डः सममण्डलं किल यदा दृष्टः प्रविष्टः सखे । काले पञ्चघटीमिते दिनगते यहा नते तावति । केनाम्युज्जयिनोगतेन तरणे: क्रान्तिं तदा वेसि चेत् मन्ये त्वां निशितं सगर्वगणकोन्मत्तेमकुम्भामुशम् ॥ ८॥ हे गणक ! केनचित् किलोज्जयिनोगतेन यदा दिनगते पञ्चघटीमिते काले मार्तण्डः सममण्डलं प्रविष्टो दृष्टस्तदा कियती क्रान्तिज्या ? इत्येक: प्रश्नः । अथाऽन्यः।-तावति पञ्च- घटोमित मते वा काले सममण्डलं प्रविष्टो दृष्टस्तदा च या क्रान्तिजया तां त्वं चेहेसि तदा सगर्वगणकोन्मत्तेभकुम्भाडु निशाणोडूतं त्वामहं मन्ये । इति स्पष्टार्थम् । इदानी प्रथमप्रश्नम्योत्तरमाह।- या म्याद्रवेरुन्नतकालजीवा- भीष्टा हतिः सा प्रथमं प्रकल्पया। अर्का १२ क्षभाघातहताक्षकर्ण- कृत्योहता स्यादपमजाकाम्याः ॥ २ ॥ चरादिकेनेष्टहतिः प्रमाध्या शुग्णाम्तया कान्तिगुणोऽसलञ्च । तदायहत्या विहतः स्फुटः स्यात् सहस्ररश्मी मममण्डलस्थे ॥३॥ रवेः सममण्डलप्रवेशे य उग्रतकाल उद्दिष्टस्तम्य जीवा सा तावत् प्रथममिष्टहतिः कस्पा। ततो हादगगुपया अचभया गुण्या पलकर्णवर्गण भाज्या। मा किन स्थूला क्रान्तिजा भवति। तम्याः क्रान्तिजाया धुजा कुत्र्यां चरज्यां घरच शाला “प्रयोव्रतादूनयुताक्षरेण” इत्यादिनष्टइति: माध्या । तया पूर्वमागता क्रान्तिज्या गुरखा। प्राद्यहत्या कम्तिया भाया। फर्म स्फुटामना क्रान्तिज्या भवति ।

·विप्रशाधिकारः। . अनोपपत्तिः ;- प्रबोवतकालजीवातुल्या प्रथमं तधृतिः कल्पिता। तस्या अनुपातेन शहः । यदि पलकर्णेन द्वादशकोटिस्तदा तदृतिकर्णन किम् ? इति । अव तड़तेहादश गुणः पन्नकों हरः। फलं सममण्डलगङ्खः । पुनरन्योऽनु. पातः। -यदि पलकर्णेनाक्षमा भुजो लभ्यते, तदा सममण्डल- भातल्येन कर्णेन किम् ? ति । फलं क्रान्तिज्या स्थूला । अस्याः क्रान्तिज्यायायरादिकेन “प्रयोव्रतादूनयुताचरे” इत्यादिनेष्ट- इतिः साध्या। तां तइति प्रकल्पा पुनः कान्तिन्या साध्या। एवममझदयावदविशेषः । तत्रासलत्कम्मणि वैराशिकन क्रियोप- महारः कृतः। यदि कल्पितया हत्येयं क्रान्तिज्या लभ्यते, देदानोमानीतया किम् । इति। एवं क्रान्तिज्या स्फुटा स्यादित्युपपवम्। इदानी हितीयप्रशम्योत्तरमाह।- तदा नतज्याविभजीवयोर्य- दर्गान्तरं तत् पानभाकृतिप्रम् । तेनोवृती व्यासदनम्य वर्गों वेदेन्द्र १४४ निनीय सरूपलध्या ॥ ८४ ॥ प्यामाईवर्गाद्विधतात् पदं स्यात् क्रान्तिव्यका मा विभगिनिनौनी। जिनांगमौा विद्धताप्तचापा. दणे प्रयच्ये च यथा रवि: स्यात् ॥५॥ यदा मममण्डनं प्रविष्टो हटतदा या नसटिकाम्तामा सम्या वर्गण विज्यावा रहितः । बाणगुण्यः। सेन भाग्यः। कम्तिज्यावर्ग:! कि विगिट, देन्द्र १४४ गुणाः। तब यत् फनं मभ्यते तन मन वियागालादयन नभ्यते मा क्रान्तिमा म्यात् । जीवा। तत पनमा- मा ·१५२ गणिताध्याये भान्यः। समगहुः कर्णः। क्रान्तिज्या विज्यागुणा जिनांशज्यया भता यत् फलं तस्य चापादयथा रविर्भवति तथाग्रे वक्ष्ये । अवोपपत्तिरव्यताकल्पनया। तत्र क्रान्तिज्याप्रमाणं याव. त्तावत् १। क्रान्तिज्यावर्गोनस्त्रिन्यावर्गों युज्यावर्गः स्यात् । याव । विव १ । तदा नतज्यावर्गणोनस्त्रिज्यावर्गः सूत्रसंजस्य वर्ग: स्यात् । सूत्रं युज्यागुणं विज्याहृतं, कलासंगं स्यात् । सव कला नाम कुज्योना तदृतिः। पत्र “वर्गेण वर्ग गुणये. जेच्च" इति सूत्रसंजस्य वर्गेण युज्यावों गुण्यस्त्रिज्यावर्गण फलं कलावर्गो भवति । तव कला कोटि। क्रान्तिज्या भुजः। इदं पलक्षेत्रम्। अतस्तेनानुपातः। यदि हादशकोटेः पलभाभुजस्तदा कुज्यो. निततदृतेः कलासंन्नायाः किम् ? इति । एवमव कलावर्गस्य पलभावर्गो गुणः । द्वादशवर्गो हरः। फलं क्रान्तिज्यावर्गः । एवमव द्युल्यावर्गस्य सूबवर्गविपुवतीवर्गयोर्घातो गुणस्त्रिया- वर्गहादशवर्गयोः १४४ घातो १७०२०५७५३६ हरः । सूत्रवर्गण पलभावर्गगुणेन भाज्येऽपवर्त्तिते जातो धुजरावर्ग एव यावरू ११८१८८४४। भाजके चापवर्तिते जाता अष्टो विवंगा: ७।४। अयं द्युन्यावर्गस्य छेदः । दर्शनम् । यावर १९८४ । अयं क्रान्तिन्यावर्गस्यास्य याय १ इति ममच्छेदोकृत्य केंदगमे पक्षयोः शोधनार्थ न्यासः या ११८१९८४४।। पत्र गोधने कृतेऽव्यशानानेन ८१४. व्यासाईवर्गालामून नग्धं यापत्तावनानम्। सेय क्रान्तिज्या ११६८। एवं "नतन्याश्रिमजीवयोर्य हर्गान्तरम्" इत्यादि ममुपपनम् । प्रधान्यं प्रथमाह - सम वापस......।

·त्रिपश्याधिकारः। १५३ मार्तण्डे सममण्डलं प्रविशतिच्छाया किलाष्टाङ्गला . दृष्टाष्टासु घटीषु कुवचिदपि स्थाने कदाचिदिने । अर्ककान्तिगुणं तदा वदसि चेदक्षप्रभां तव च विप्रश्नपत्रप्रपञ्चचतुरं मन्ये त्वदन्यं न हि ॥८६॥ अस्योत्तरमाह।- अत्रापि साध्योवतकालजीवा पूर्वं तु सेवेष्टहृतिः प्रकल्पा। ततोऽर्कनिघ्नी समशगुभता पलश्रुतिः स्यात् पलभा ततय ॥ ७ ॥ पन्न प्रभातः शमशगुरक्षा कर्णोतः स्यादपमज्यकातः। चरादिकेनेष्टहतिस्ततोऽक्ष- कर्णोऽसलत् क्रान्तिगुणय तस्मात् ॥ ८॥ अत्र किल पोड़शाङ्गला सममण्डलच्छाया। विंशत्य- । यधनेन कर्णेन हादशाङ्गलशगुस्तदा विज्या- कर्णन कः ? ति । फलं सममण्डलगढुः । तथा च प्रागभिहितं "त्रिज्याघातः अतिहबर: स्यात् इति । अतोऽत्र जातः समशगुः पञ्चांशोनाख्यङ्गनखाः २०६२ । अवापि साध्योनतकालजीवेति । यथा पूर्वप्रश्नभने उनतकालज्येष्ट हतिः प्रकल्पिता तथाऽवाप्युनतकालज्येष्टा इतिः प्रथम प्रकल्पा। सार्क १२ हादशगुणा सममण्डलशडुना भाज्या । यत् फलं स स्थूल: पलकर्णः स्यात्। तस्मात् पलमा साध्या। तया पन्नभया सममइन्नगगुर्गुण्यः पलकर्षेन भाज्यः। फलं स्थूला क्रान्तिज्या। तस्याः कान्तिज्याया ाज्याकुजरादिक प्रसाध्य “प्रथोमतादूनयुताचरेण इत्यादिनेष्टहति: साध्या । तस्याः पुनरक्षकर्णस्ततः क्रान्तिय। एवमसकृदयावदविशेषः । कर्णः ४८।

·१५४ गणिताध्याये अनोपपत्ति: ;-अवयोव्रतकालजया सा तवृतिः कल्पिता । तयाऽनुपातः। यदि समशोस्तवृतिः कर्णस्तदा हादशाङ्गल- शोः कः १ इति । फलं पलकर्णः । ततोऽन्योऽनुपात: । यदि पलकर्णस्य पन्नभा भुजस्तदा समशगुतन्यस्य कर्णस्य कः ? इति । फलं क्रान्तिजया। यतः समशगुः कर्णः। क्रान्तिजया भुजः । कुज्योनिता तदृति: कोटिः । इदं पन्तक्षेत्रम्। एवमस- कृत्कम्णा पलभाक्रान्तिज्ये स्फुटे भवत इत्युपपन्नम् । इदानीमिष्टप्रभाप्रश्नमाह।- पञ्चाङ्गला गणक यत्र पलप्रभा स्यात् तवेष्टमा नवमिता दशनाडिकास । दृष्टा यदा वद तदा तरणिं तवास्ति यद्यत्र कौशलमलं गणिते सगोले ८८॥ स्पष्टम् । अस्योत्तरमाह।- इष्टान्त्य कामुन्नतकानमो:- तुल्या प्रकल्पाऽथ तया विभक्तः । इष्टप्रभागगुहतोऽचकर्ण स्त्रिजपागुणो द्वादशभाजितय ॥ ८ ॥ धुजा भवेत् तत्कतिवर्जिताया- स्विजाहतेमलमपक्रमजया। इटान्त्यका प्राग्वदतोऽसञ्च युजगापमजया च ततः खरांश: ॥१॥ पव नवाइलेटमा। तत्कर्ण: पञ्चदशाहुल: १५ । “विजयार्क- घात; गृतिहबरः स्यात्" इति जात इटभाया महागाः खबाणाद्रिदमाः कन्नायविंगतिविकनाऽधिका: २०५० । २४ । अयोवतकालम्य जग मा प्रथममिष्टान्त्यका कम्पा । सये- टाम्य कष्टप्रायामागारक्षकन गुणितो मानाः। यत् ·त्रिप्रताधिकारः। AAAA MaurAmA । फलं तत् विजाया गुपितं हादशमिथ भाजाम् । फलं स्थूला द्युजमा स्यात् । अथ विजयाझते[जातिविवर्जिताया मूलं মালিকা। ततः क्रान्तिजयायाधरादिकं साध्यम् । “अथोन्नतादूनयुताच्चरेण” इत्यादिनेष्टान्यका साध्या । ननु प्रश्ने गोलस्यानिर्दिष्टत्वात् कथमन्त्यां साधयेत् ? सत्यम्। तत्रयुक्तिः। -- यस्मिन् गोले कल्पिते कल्पिताया दृष्टान्त्यकाया आसन्ना साधि- वेष्टान्त्यका भवति स गोल: कल्पाः । तस्या दृष्टान्त्यकायाय पुनटुंजया। ततः क्रान्तिजया ; तत इष्टान्त्यका। एवमसतत् क्रान्तिज्या स्फुटा भवति। ततो रविय॑स्तविधिना। अत्रोपपत्तिविलोमगणितेन । अब महाशहर्जात एव । ततोऽनुपातः। यदि हादशाङ्गनशझोः पलकर्णः कर्णस्तदा महाशशोः कः ? इति । फलमिष्टहतिः स्यात् । इतिः त्रिजरा- गुणा यदि धुजण्या हियते तदेष्टान्त्या लभ्यते ; यदीष्टान्यया हियते तदा धुज्या लभ्यते। अत इयमिष्टहतिः विजयागुणा कल्पितेष्टान्त्यया भक्ता फन्नं युजवा । अत उक्ताम्--"दृष्टान्त्यका- मुखतकालमौर्वी-तुल्या प्रकल्पग्राऽथ तया विभक्तः । इष्टप्रभाशङ्क- हतोऽक्षकर्ण-स्त्रिजयागुणो हादशभाजितथ ॥ युजा भवेत्-" इति । ततः क्रान्तिजया। ततश्चरादिकेनेष्टान्त्येत्युपपन्नम् । प्रयान्यं प्रशमाह - यत्र क्षितिजपा शरसिद्धतुल्या २४५ स्यात् तवृतिस्तत्त्वकुरामसया ३१२५ । तत्राक्षभाऊ गणक ! प्रचव चेदचजक्षेत्रविचक्षणोऽसि ॥२२॥ अस्योत्तरमाह ।- कुज्योनतदृतिता शतशक्रनिघ्नी कुज्यैव यत् फलपदं पलभा भवेत् सा।

·गणिताध्याये तथा कृते ६२११८०. न्यामः । थाव २८८.6.1 कुजरा हता रविभिरक्षभया विभका कान्तिजाका भवति भानुरतो विलोमम् ॥ ३ ॥ स्पष्टार्थम्। अनोपपत्तिः ;-तत्र पलभाप्रमाणं यावत्तावत् या १। अतोऽनुपातः । यदि पलभामिते भुजे हादश कोटिस्तदा कुज्या. मिते का ? इति । फलं क्रान्तिज्या। पुनहितीयं वैराशिकम् । यदि पलभामित भुजे हादश कोटिस्तदा क्रान्तिजवामित का ? इति । फलं कुन्योनिता तवृतिर्भवति । एवमत कुजवाया २४५ हादशवर्गो गुणः पलभाव! हरः। । इदं कुन्योनतकृतिसममितिपक्षी सम- दः यावा दोक्लत्य केदगमे शोधनार्थ न्यासः याव • ०२५२८० ।। पक्षी नखशैलेः अपवर्त्य पक्षयोर्मूले गृहीते जातं पलभामानं साहानि त्रीण्यनुलानि ३३। यदि पन्तभया हादश कोटि- स्तदा कुजाया किम् । इति। फलं क्रान्तिनमा ८४०। एवं "कुज्योनतवृतिः” इत्यादि सर्वमुपपत्रम् । अथान्यं प्रश्रमाद।- क्रान्तिज्याममगतदृतियुतिं कुच्योनितां वीक्ष्य यो विशत्यम्बरम: ६७२. मितामय परांपध्यवचन्द्रर्मिताम् १८१.। कुन्यानापमशिश्विनीयुतिमिनं वेत्त्यतां चापित ज्योतियित्कमलावयोधनविधी वन्दे परं भाम्करम् । ८४ ॥ स्पष्टम्। इदानीमस्योत्तरमा: ।- क्रान्तिजासमगदुसदृतियुति: बुज्योनिता या सया कुजापापमगिनिनीयुतिमिनेः १२ गुण पृथकस्यां मजेत् । नवं ग्यात् पलभा पलसिपलछायाऽर्फयुत्या तती HIमराऽन्याऽथ पृथक स्थिताप्तमपमजरा स्यात् सतोभास्कर।८५० ·विप्रश्वाधिकारः। १५७ ----- । अत्र या “क्रान्तिज्यासममद्भुतड़ातयुतिः कुज्योनिता" विंशत्यम्वरसः ६७२० मिता दृष्टा तया याऽन्या “कुळ्यानापम- शिञ्जिनीयुतिः" पध्यवचन्द्रर्मिता १८६० दृष्टा तो हादमिः सङ्गण्य पृथक् स्थापयित्वा मजेत् । लब्ध पलमा स्यात् । ततः पलकर्णः कार्यः। पलकर्णस्य पलभाया द्वादशानाच योगेन 'तां पृथक् स्थापितां भजत्। लब्धं क्रान्तिज्या स्यात् ८४.। अत्र पसभा २३० पलकर्णः १२।३० । अव समशः ३००० । अग्रा ८७५ । कुज्या २४५ । तवृतिः ३१२५ । अबोपपत्ति/जक्रियया। तत्राजातानां बहुत्वादनक. वर्णकल्पनया वर्गगतया क्रिया प्रसरति न निर्वहति च । अतोऽत्र मद्युतिः। क्रान्तिज्या तावत् पलक्षेत्रकोटिः । कुज्या भुजः। तथा समशेडुः कोटिः। अग्रा भुजः। तथा तवृति: कुज्योनिता कोटिः। क्रान्तिज्या भुजः। अत्र यः प्रथम दृष्टो योगः स कोटीनां योगः। द्वितीयो भुजानाम्। भुजकोटियोगी भुजकोटित्वं न अतोऽनुपातः।-यदि कोटियोगमित्या कोट्या भुजयोगमिती भुजो लभ्यते, तदा हादशाङ्गुलमित्या कोट्या किम् ? इति । पलभा। अथ क्रान्तिज्याज्ञानार्थं युक्तिः । येयं कुज्याप्रापमशिचिनीयुति: सा पलक्षेत्रभुजकोटिकनाश्व सत्र कुज्या भुजः। अग्रा कर्णः। क्रान्तिया कोटिः। अतोऽत्रानुपातः । यदि पलभापलकर्णहादशानां योगेन द्वादशकोटिलभ्यते, तदा कुज्याग्रापमशिञ्जिनीनां योगेन किम् ? इति। एवमत्र कोटिक्रान्तिज्या लभ्यते। अतो विलोमविधिना रविरित्युपपन्नम्। अथान्य प्रश्नमाह ।- क्रान्तिज्यासमशगुतमृतियुति कुज्योनितां दोक्ष्य यः पूर्णाधाब्धिमहोमिता१४४०मथ पर खाधाष्टभूसम्मिताम्१८ ग-१४ त्यजतः। भवति ।

·गणिताध्याये कर्णः। 1 अग्राज्यासमशडुतकृतियुतिं वैत्यक्षभाय च तं ज्योतिर्वित्कमलावबोधनविधी वन्दे परं भास्करम् ॥८६॥ सुगमम्। अस्योत्तरमाह!-- क्रान्तिज्यासमयडुतदृतियुतिः कुज्योनिताद्यो हता तेनाग्रासमशद्भुतदृतियुतिः सूर्याहताक्षतिः । स्यात् तस्याः पलभा पन्नश्रुतिपलच्छायाऽर्क १२ युत्योद्धृता- दाद्यादक्षभयाहताच भवति क्रान्तिन्यकातो रविः ॥ ८७॥ अवोपपत्तिः ;-अत्रापि सद्युतिः । अव क्रान्तिज्या कोटिः। अग्रा कर्णः। तथा समगदुः कोटिः । दृतिः कुज्योनिता तदृतिः कोटिः। ममशगुः कणः। एक कोटीनां योगो दृष्टः । अन्य: कर्णानाम्। तत्र वेगशिकम् । यदि कोटियोगतुल्यकोट: कर्णयोगतुल्यः कर्णो नभ्यते, तदा हादशाङ्गलकोटः कः ? इति । फलं पलकर्णः म्यात्। तत: पलभा । ततः पूर्ववत् क्रान्तिज्येत्युपपनम् । इदानीमन्यं प्रशमाह - यत्र विवर्गण मिता पन्नाभा तत्र विनाडीमितं चरं स्यात् । यदा तदार्क यदि वेन्सि विहन् । सांवरमराणां प्रवरोऽसि नूनम् ॥ ८८ ॥ इदानीमम्योत्तरमाह।- चरज्यकार्काभितिम्सिमौर्या मसातवमया सनिघ्रया। युतोऽथ तन्मनहता घरज्या सूर्या १२ इता कान्तिगुणस्ततोऽक: ॥१८॥ अनोपपत्तिः;-क्रान्सिच्याप्रमाणे यावत्तावत् ।।

·त्रिप्रवाधिकारः। १५८ 1 हैद: विव १४४ मक्षप्रभागुणा हादश १२ भक्ता कुज्या स्यात् । या, वि।। इदानी प्रकारान्तरेण कुज्यावर्गः। तत्र यावत्तावर्गीन- स्त्रिज्यावर्गो ज्यावर्ग: स्यात् । तेन गुणितयरज्यावर्गस्त्रिज्या- वर्गमता: कुज्यावर्ग: स्यात्। याद. प व विदच व १ । अयं पूर्व- कुज्यावर्गणानेन याव. विव..। सम प्रति पक्षी समच्छेदी- कृत्य छेदगमे कृते शोधनार्थ न्यासः याव, विव. विव१ ० . ] अन. याय. चव, १४४ विव. १. १४४ योस्त्रिज्यावर्गेणापवर्तितयोः समीकरणे क्रियमाणे एवं जातम् । अधस्तनपक्षे यावर्गेण चरज्यावर्गहादशवर्गयो_तसमेन विज्या- वर्गच्छिवेनर्णगतेन शोध्यत्वाइनगतेनोपरितनराशिषिौ विघु- वतीवर्गतुल्यो युतः कृतस्तस्य मूलेनाधस्तनरूपराशर्मूलं घरज्या- हादशधाततुल्यं भक्त फलं क्रान्तिज्येत्युपपत्रम् । अथवा तद्देशीयैथरखण्डकैथरज्यासाधनव्यस्तविधिना स्थूलो अत्र चरं घटोत्रयम् ३ । १०६२। अर्कगुणिता जाता १२०४४। इयं त्रिज्यामला लब्धम् ४२ अस्य वर्ग: ४२। अक्षभावर्गणानेन ८१ युतः ४३ । रविः स्यात् । अस्य ज्या है। ४ २४ . ७ अस्य मूलम् । ४३६ अनेन द्वता चरज्या सूर्या १२ इता लब्ध क्रास्तिच्या १३०८।२। अथान्यं प्रश्रमाह।- ज्यकापमगुणार्क दोयंका- संयुतिं खसखबाण ५००० सम्मिताम् । वीक्ष्य भास्करमवेहि मध्यम मध्यमाहरणमस्ति पेच्छुतम् ॥ १० ॥ स्पष्टार्थम् । इदानीमस्योत्तरमाह।- ·गमिाताध्याये । युजपापक्रमभानुदोर्गुणयुतिस्तिथ्यु १५ घृताब्धा ४ हता म्यादाद्यो युतिवर्गतो यमरगुणात् सप्तामरा३३७मोनिताः । नागाद्रादिगङ्गकाः ८१०६७८ पदमतस्तेनाद्य जनो भवेद व्यासाऽष्टगुणाधिपावक३४३८मिते क्रान्तिज्यका तोरविः॥१०॥ योद्दिष्टा रविदोळाज्याक्रान्तिज्यानां युतिः सा पृथकस्या चतुर्भिर्गुण्या पञ्चदशभिर्माज्या। फलमाद्यसंगं स्यात्। प्रथ युतिकृतेः पृथक्स्यायो हिगुणायाः सप्तामरैः ३३० भागे होते यल्लभ्यते तेनोनिताः कार्याः। के? नागाद्रादिगद्धकाः । अत एभ्यो यत् पदं तेनाद्य ऊनौरुतः सन् कान्तिज्या भवति । सा चक्रकलाव्यासा। अस्या रवि: माध्यः । अनोपपत्तिः ;-क्रान्तिज्याप्रमाणं यावत्तावत् १। इयं विज्यागुणा जिनांशज्यया भक्ता रविदोया स्यात् । या २४३६ इयं क्रान्तिज्यायुक्ता। उद्दिष्टयुतेः शोध्या। शेपं घुज्या भवति । अथ प्रकारान्तरेण द्युजमावर्गः यावर विव । अस्य पूर्वद्युजयावर्गण साम्यम् । तत्र पक्षी समच्छेदी. कत्य छेदगमे गोधने च कृते मूनग्रहणार्थ यावत्तावहान पक्षयोझिद्यमानयोर्भाज्यभाजकयोर्यथायोगमपवर्तने च किया माणे एवंविधा क्रियोपपद्यते। पत्र क्रान्तिज्या .. घुज्या ।। दोया १११। रविः इदानीमन्यं प्रशमाह - फ्रान्सिज्याममगातहतिमहौजीयाप्रकाणां युति- दृश वाखरपञ्चमेचर ८५.. मिता पञ्चाङ्गलाक्षाभे। देगे सव पृथक् पृथगणक ता गोलमि दक्षोऽसज- यतीदविधी विचक्षण ! ममाचक्ष्याविनतोऽमि चेत् ॥ १.२॥ या ४८१५ ८८५००० - ·विप्रशाधिकारः। म्पष्टार्थम्। इदानीमस्योत्तरमाह।- कान्तिज्या वियुवप्रभारविहतेस्तुल्या प्रकल्पापराः कवायासमशगुततिमहीजीवा अभीष्टास्ततः । वाद्यास्तद्युतिभाजिताः पृथगथ प्रोद्दिष्टयुत्या इता उद्दिष्टा खलु यद्युतिः पृथगिमा व्यक्ता भवन्ति क्रमात् ॥ १०३ ॥ स्पष्टार्थम्। प्रवोपपत्तिः ;-अव क्रान्तिज्येष्टा कल्याा, साऽव हादश- गुणविषुवच्छायातुल्या कल्पिता यथेतरा निरग्रा लभ्यन्ते । क्रान्तिज्या ६.। समशक्षुः १५६ । तदृतिः १६८ कुज्या २५) प्रणा५, মেঘ: কালিয়া ৫৮ साधिता:। अतस्त्रैराशिकम् । पत्र यासां युतिरुदाहता तासां युतिः कार्या। ४७५। युत्यता: कान्तिजाद्याः पृथक् पृथक् पञ्च जया लभ्यन्ते तदानया खाम्बरपञ्चखेचर ८५०० मितया किम् ? इति । एवं लब्बा कान्तिज्या १२.०। समशः २१२०। तदृतिः २३८.। महीजीवा ५०.। अग्रका १३०० । इदानीमम्यानयनस्य व्यातिदर्शनार्यमन्यं प्रमाह।- पग्रापमन्याक्षितिशिलिनीनां योग सहसहितयं २००० विदिखा। पृथक् पृथक् ता गयक ! प्रचक्ष्य कढ़ा सगोले गणिते मतियेत् ॥ १४ ॥ प्रवापि "कान्तिज्यो विपुवतप्रभारविहतम्तुग्यो प्रकल्पा" त्यादिना कल्पिता क्रान्तिया। नतोऽग्राफुध्ये च माधित । कान्तिज्या .. कुज्या २५॥ प्रामा युत्यानया १५० यताः पृथक् पृथक नभ्यन्ते, लदा सहर- तथा Fat यद्यानया ·गणिताध्याये हितयेन २००० किम् ? इति । लब्धा क्रान्तिज्या ८०० ! प्रपा । । कुजया १३, २० . . इदानी नलकयन्वेगा ग्रहविलोकनप्रकारमाह।- विधाय बिन्दं समभूमिभागे मात्वा दिशः कोटिरतः प्रदेया। प्रत्यमुखी पूर्वकपालसंस्थे पूर्वामुखी पधिमगे ग्रह सा ॥ १०५॥ कोव्यग्रतो दोरपि याम्यसौम्यो' बिन्दोथ मा भाग्रभुजाग्रयोगात्। सूवञ्च बिन्दुस्थनरामसतं प्रसार्य कर्णाकतिसूवगत्या ॥ १०६॥ गुधमूलं नलकं निवेश्य वंशयाधारमथास्य रन्धे। विलोकयेत् खे खचरं किले जले विलोमं तदपि प्रवक्ष्ये ॥ १०७॥ यभिमन् दिने ग्रहं ग्रहणं प्रहयुतिं शृङ्गोवति वा नलक- यन्त्रेण दर्शयितुमिच्छति, तस्मिन् दिने तमिन् काले तस्य ग्रहस्य ग्रह छायोजयकारेण छायां कर्ण भुजं कोटिश्चानीय नलकयन्वं निवेशयेत् । तवायं स्वावतारः।-"विधाय विन्दं समभूमिभागे” इति। जलसमीकतायां भूमी बिन्दु फत्वा धृषादिना दिसाधनञ्च कला घिन्दोरुपरि प्राथपरा रेखा कार्या। ततो यदि तदा ग्रहः पूर्वकपाले यति, तहिं मिन्दोः मकागात् कोटिः प्रत्य मुम्ही देया; यदि पयिमकपाले ग्रहमतदा पूर्वाभिमुखी। तत: कोव्यप्राजी याम्यः मोम्यो वा ययादिग्दातम्यः। तथा बिन्दोः सकागा. मायाप्रमाणा शनाका भुभायाभिमुखी प्रसायां। छाया-

·गणिताध्याये .
तावति दूरे तदुच्चप्रमाणं भुवः सकाशादधोमुखं कृतं सद्रष्ट्रा
पुरुपेण जले दृश्यत इति जलदृश्योर्वस्तुशक्तिः। अधोमुख.
न्यस्तस्य वेणोरग्रे सूत्रस्यैकमग्रं बवा द्वितीयमग्रं पुरुषष्टि-
मानीयमानं यत्र भुवं भित्त्वा निर्गच्छति तहिन्दुस्थानम् । तत्र
जलपातम् । पुरुषस्य दृगुच्छ्रयः अक्षुः । पुरुपजलान्तरं छाया ।
हक्सूत्रं कर्ण इति सर्वमुपपनम् ।
इदानीमस्योपसंहारलोकमाह ।-
दर्शयेद्दिविचरं दिवि के वा-
नेहसि द्युचरदर्शनयोग्ये।
पूर्वमेव विरचय्य यथोक्तं
रख्ननाय सुजनस्थ नृपस्य ॥ १.८॥
स्पष्टार्थम्।
तिथीम हेयरोपाध्यायसुतभास्कराचार्यविरचिते सिनामगिरीमणिवासनाभाष्य
मिताची विधाविकारमटतीय..॥
पवाधिकार पयसा सपादानवगी।२१५ ।
मध पर्वमम्भवज्ञानमाह।-
कलेगताप्दा रवि १२ भिर्विनिता.
येवादिमासैः सहिताः पृथकस्याः ।
हिनाः स्वनागागजांग ८८८ होनाः
पचान ६५ मता: प्रथमान्विताः स्युः ॥१॥
मामा: पृथक् ते हिगुणान्तिपूर्ण
याणा ५.३ ऽधिका: स्वाइनुपांग १५८ युक्ताः।
विभि ३ बिमला: फममंगपूर्व
मासीधतुम्येय ग्रहयुग स्यात् ॥ २ ॥

·पर्वसम्भवाधिकारः। सपातसूर्योऽस्य भुजांशका यदा मनू १४ नका: स्याहहणस्य सम्भवः । कलिमुखादेरारम्य गताग्दा हादश १२ गुणाचैत्रादिगत- मासयुताः पृथक्स्था हिनाः खकोयेन गजाकाष्ट ८८८ भागे- नोना: पञ्चपट्या ६५ भत्ताः फलमधिमासाः। तैः पृथकस्था युताचान्द्रमासा भवन्ति । प्रत्रोपंपत्तिस्त्रैराशिकेन । यदि युगरविमासैः ५१८४०००० युगाधिमासा १५८३३०० लभ्यन्ते तदैभिः कलिगतैः किम् ? इति। प्रवाधिमासानामईनानेन ७८६६५० गुणकभाज- कावपवर्तितो जातं गुणकस्थाने इयं २ भागहारस्थाने पश्चषष्टिः किञ्चिदभ्यधिका ६५ । ४ । २१ । प्रतः पञ्चपष्टि- गुणानामधिमासानां १०३५६४५०० विगुणानां रविमासानाञ्च १०३६८०००० यदन्तरं ११५५०० । तेन दिगुणा रवि- मासा भता लब्धमष्टासगजाः ८८८। द्विगुणाः कलिगत- मासा भाज्याः। यलभ्यते तेन तान् वजितान् कृत्वा पञ्च- पध्या ६५ भागे हृतेऽधिमासा लभ्यन्त इत्युपपत्रम् । तैरधिमासैः पृथक्स्था युतायान्द्रमासाः स्युः। ते चान्द्र- मासाः पृथग विनिम्नास्त्रिपूर्णबाणे: ५०३ सहिताः स्वकीयेनाङ्ग- नृपशिन १६८ युक्तास्त्रिभि ज्याः । फलमंशाचं ग्राह्यम् । तानगास्त्रिंशता ३० विभज्य फलं राशयस्तदुपरि स्थाप्याः । राशिस्थाने मासौधतुल्या राशयय क्षेप्याः। एवमसी सपात- सूर्यो भवति। तस्य भुजांशा यदि चतुर्दशभ्य १४ जना भवन्ति, तदा चन्द्रग्रहणस्य सम्भवो वेदितव्यः । भवोपपत्तिः ;-ग्रहणं हि मानक्या दूने वितेपे भवति । चन्द्रग्रहे मध्यम मानक्याई पट्पञ्चाशत् कलाः ५६ ! सूर्यग्रहे द्वात्रिंशत् ३२। पट्पञ्चाशत् कलाः शरो हादशभिभुजभागे- ·गणिताध्याये - ३५८३२०२०४६० ५२४२२१००००० भवति । हालिंगन्मिता: सप्तभिभुजभागैर्भवति। अतः स तु विक्षेपः सपातेन्दोः साध्यते । “दन्ति यावान् विधुस्तावानव रविर्भवति । पौर्णमास्यन्ते तु षड्भाधिक: स्यात् । षड्भा- धिकस्यापि भुजस्तुल्य एव । अतः सपाताळविक्षेपः कृतः । अतः सपातसूर्य साधनेऽनुपातः। तत्रार्कपातयोः कल्पभगणा. नामैक्यं द्वादशभिः १२ सगुण्य राश्यात्मक कार्यम् । यदि कल्प- चान्द्रमासेरेभिः५३४३३३०००००एते राशयः५४६२७७३४०१६ लभ्यन्ते तदैकेन किम् ? इति। लब्धमेको राशि: १। शेष विंगता ३० सङ्गण्य नेनैव हारेण भागे नियमाणे लब्धं पूर्णम् • शेषं भागांशा प्रधछे दश । छेदवाशन १०८१११००००० छेदेऽपत्तिते जातं वयम्। तेनैव छेद- वागेन भाजाराशावपवर्तिते जातं वयम् २१. शेपार्डन शेपे २१०८२०४८०ऽपवर्त्तिते जातं इयम् २। पूर्वच्छेदस्य वागे च शेपानापवर्तिते जाता पहनुपाः १६८। मतो हिगुणा मासगणात् स्वाइनृपां १६८ शाधिकात् विभिर्विभक्तात् फलं भागादि मासगातुल्या राशयय तव क्षेप्याः। एवं सपाससूर्यो भवतीत्युपपत्रम् । यदु “विपूर्णवाणा ५.३ऽधिका" इति । पयं कनियुगादी पातस्य क्षेपम्तया सपातसूर्यमासाईक्षेपयाव योजितः। तथाऽव मध्यमः मूर्य: सपात पागच्छति। सेन स्फुटेन भयितव्यम् । स्फटमध्ययोरम्सरं स्यूनं किन्न भागदयम् २। प्रत उहं “मनूनका" इति। अन्यया हादशभिरेय भुजभाग- मानक्याईतस्य: गर उत्पद्यते। तया गूदक्रियया फममानीय मपातसूर्य इति नामनिर्देगः सतः। तेन तयोर्वोजक मुचितम् । तदप्यत्र मपातार्क कार्यम् । पच सूर्यग्रहाय विगेपः।- ·पर्वसम्भयाधिकारः। من دعا می . ॥ . गृहाई युक्तास्य सपातभाखतो भुजांशकान् गोलदिशोऽवगम्य च ॥ योऽर्को रविसङ्घमाइतदिनैर्दन्तिनाडीनता- हेदांशेन शहादिनीनसहितः प्राक् पधिमेऽस्यापमः। अक्षांश: खलु संस्कृती रसलवेनास्याऽथ ते संस्कृताः पातायाभुजांशका यदि नगोनाः स्युम्तदाऽग्रहः ॥ ४ ॥ रूपं १ वियत् • पूर्णकृतान् ४० सपादान १५ क्षिछा सपाते प्रतिमासमर्के। तत्सम्भवं प्रागवलीका धीमान् ग्रहान् ग्रहार्थ विदधीत तव ॥ ५ ॥ अवोतवदयः सपातसूर्यो ज्ञातः। असौ पञ्चदशभिः १५ भागेरधिकः कार्यः। यदि सूर्यग्रहणसम्भवो ज्ञातव्यः । ततस्तस्य भुजांगा यदि सपात: सूर्यः उत्तरगोले तदोत्तरा, यदि दक्षिणे तदा दक्षिणाः। तहिचिह्निता अनष्टाः अथ रविसङ्गमात् र्यो ज्ञेयः। रविसङ्गमाद यावन्तो दिवसा गतास्तावन्ती भागाः कल्पाः । गतसङ्क्रान्ति तुल्या राशया ततोऽमावास्यान्तकालस्य स्थूलस्य नत- घटिकाः कार्याः। तामां चतुर्भिः ४ भागे हृते यलभ्यते तद्राश्यादिकं फलं ग्राह्यम् । तेन राश्यादिना फलेन पूर्वा रविरूनः कार्योऽपराहे युतस्तस्य सायनांशस्य क्रान्तिः कात्यक्षांशानाच तुल्यदिशां योगोऽन्यदिशा- मन्तरमेवं ते नताशा भवन्ति। तेषां रसांशन ६ तेनष्ट- स्थापिता भागाः संस्कृताः काया: । समदिशां योगो भिवदिशामन्तरमित्यर्थः। एवं ते भागा यदि सप्तभ्य ७ ऊना भवन्ति, तदा सूर्यग्रहणसम्भवो वेदितव्यः । सपातसूर्यस्य प्रतिमासक्षेपः। यदि तस्मिन् मासे नार्क- स्थाप्या:. माध्या। , ·गणिताध्याये प्रहस्तदा मपातसूर्ये राशिस्थाने रूपम् ।। भागस्थान पूर्णम् . 1 मपादायत्वारिंधर कलाय ४० । प्रक्षिप्य सम्भवो जेयः । जाते सम्भये स्फुटार्य तव ग्रहाः १५। प्रतिमाम काया:। ततः प्रवोपपत्तिः --ये मपातसूर्यस्य भुजांगास्ते भराध पृथक् स्थापिताः। अथ च सूर्यग्रह गरो नत्या मंस्कृतः कार्यः। तदर्थ दर्शान्ते या नतघटिकाम्ता लम्बनमोना. धिकाः कार्याः। नतघटीनां चतुर्थीग: स्यूल लम्बनम्। पञ्चभिः पञ्चभिर्घटिकाभिरेककः किन राशिः। याः किन्न नतघटिकाम्तायतोंगन लम्पनेनाधिकाः कार्याः । पञ्चभिर्भाज्याः। एवं कृते पूर्यटिकायतुर्मिना भवन्ति । मतस्तेन राण्यादिनीनो रविः पूर्वाह विविभासम्रो भवति । पधिमकपाले त युतः सन्। यतम्तवार्कादपतो वित्रिम वर्तते। एवं विविभलग्नस्य क्रान्तिरक्षांश: संस्कृता नताशा जाताः। से यदा नतांगाः पञ्चचत्वारिंशद ४५ भवन्ति, सदा यदि विज्यया परमावतिः ४८॥ ४६ लभ्यते, तदा पञ्चचत्वारिंशदंगानां ज्यया २४३१ किम् १ इति । फलं नतिः, साथितुम्लिंशत् ३४.३०॥ एतावांम्छरो यैर्भुजभागेरुत्पद्यते ते जेयाः । यदि मप्तत्या कलानां पञ्चदश १५ भागा लभ्यन्ते तदाभिनतिकलाभिः ३४। ३ किम् ? इति। नब्धा अंशाः सप्त चतुर्विशतिकलारा । एते तु मतलवानां पडंशनोत्पद्यन्ते । अत उक्तं “रसलवेनास्याऽथ से संस्कृताः" इत्युपपन्नम्। प्रतिमासक्षेपे तु वासना सुगमा । इति श्रीभास्करीये सिद्धान्तशिरोमणिवासनाभा पर्वसम्भवाधिकार। कन्नाः 1 ·चन्द्रग्रहणाधिकारी इदानीं ग्रहणं विवक्षुस्तदारम्भप्रयोजनमाह -- बहुफलं जपदानहुतादिके स्मृतिपुराणविदः प्रवदन्ति हि। सदुपयोगि जने मचमत्कृति ग्रहणमिन्दिनयोः कथयाम्यतः ॥१॥ स्पष्टार्थम ।- इदानी ग्रहणोपयोगिनीमितिकर्तव्यतामाह।- समयहांशकलाविकलो स्फुटौ रविविधू विदधीत रविग्रहम् । समलवावयवौ तु विधुग्रह ममवगन्तुमगुच्च तदोलवत् ॥ २ ॥ सति सम्भवे रविग्रहं ज्ञातुममावास्यायां रविविधू तमय वा ततोऽन्दू देशान्तरादिस्पष्टीकरणैः स्फुटौ विधाय तिथिञ्च कत्वा यथोतं नतकर्म च । तथा कृते सति तिष्यन्तकालिको तो कायौं तमश्च । एवं चन्द्रग्रहणं ज्ञातुं पौर्णमास्याच; यतस्ततो पहणक्रिया। प्रदानीमन्हो: कक्षाव्यासाई पाह।- नगनगाग्निनवाटरसा ६८८३७७ रखें रसरमेषुमदीप ५१५६६ मिता विधीः । निगदितावनिमध्यत उच्छिति: अतिरिय किल योजनसङ्ख्यया ॥ ३ ॥ स्पष्टार्थम्। भनोपपत्तिः ;-कक्षाध्याये चन्द्रार्कयोः किल को कथिते, किन्तु व्यासौ न कथिती; ताविदानी राशि- कैन । यदि मनन्दाग्निमित ३८२७ परिधः सवाणसूर्ये १२५० मिती ध्यासमतदा साहादिगोमनुसुराधिमिता ४३३१४८७ ।

·१७० गणिताध्याये ३०कक्षायाम्तथा महसगुपिातजिनरामसवाया: ३२४००० चन्द्र कक्षायाः कः ? इति । फन्नं व्यासी। तयोरई एते श्रुती। इयं भूमध्यात् कक्षाया उच्छितिः । इदानीमस्य योजनात्मककर्णस्य स्फुटीकरणा) कलाकर्ण तावदाह।-. मन्दति क्श्रुतिवत् प्रसाध्या तया विभज्या दिगुणा विहोना। त्रिज्याकृतिः शेपट्टता स्फटा स्या- लिप्ता श्रुतिस्तिग्मरुचेर्विधोय ॥ ४ यथा ग्रहम्य शोधकम्मणि कर्ण: साधितस्तथाऽर्कस्य विधीय पृथक् पृथङ् मन्दकर्णः साध्यः । तं कर्ण हिगुणायाः २ त्रिज्याया विशोध्य शेपेण त्रिज्याशतिर्भाज्या। फलं स्फुट: कलाकर्णी भवति। एवं विधोय। अनोपपत्तिः ;-इह स्पष्टीकरणे ये मन्दनीचोचहत्तपरिधि- भागा: पठितास्ते त्रिज्यातुल्ये कक्षाव्यासाई। यदा ग्रहस्य कर्ण उत्पन्नस्तदा कर्णो व्यासाई ग्रहकक्षायाः; अतस्वैराशिकेन तत्परिणतास्ते कार्याः। यदि विज्याव्यासाः एते मन्दपरिधि- भागास्तदा कर्णव्यामा? कः ? इति । एवं परिधः स्फुटत्वं विधायासतत् कर्ण: कार्यः । स कलाकर्णः स्फुटो भवति। एतदसत्कर्मोपसंहृत्य सतकर्मणा कर्णस्य स्फुटत्वं छतम् । प्रथमं यः कर्ण भागतस्तमेव विज्यारूपं प्रकल्प्य स्फुटः कर्णोऽत्र माध्यते। यदा किन्न कर्णस्त्रिज्यातो न्यूनो भवति यावता न्यूनम्तत् त्रिज्यया मंयोज्य यद्यधिको वर्त्तते यावताधिकस्तत् त्रिज्याया विशोध्य शेषेणानुपात: । अथवा अनुपात: विज्या- मिते शेषे असलत्कर्मोत्यस्त्रिज्यातुल्यः कर्णो लभ्यते तदेष्ट- शेपेण किम् ? इति । व्यस्तत्रैराशिकेन तदेव फलम् । यद्यनेन ·चन्द्रग्रहणाधिकारः। "" विज्या लभ्यते तदा विज्यया किम् ? इति। अनेनानुपातेन स्फुटः कर्ण: सकद्धयति। अंत्र धूलीकम्मेणा प्रत्यक्षप्रतीतिः । इदानी योजनात्मककर्णस्य स्फुटत्वमाह।- निप्तातिघ्नस्त्रिगुणेन भन्न: स्पष्टो भवेदयोजनकर्ण एवम् । स्पष्टार्थम् । अनोपपत्तिस्त्रराशिकेन। यदि विज्याय..... स्फुरः कर्णस्तदा योजनात्मकव्यासाई किम् ? इति । • फन भूमध्यादग्रदोष्क्रितियोजनानि भवन्ति । इदानीं योजनविम्यान्याद।-- विम्ब रद्दिशिर ६५२२सया- नोन्दोः खनागाम्बुधि ४८० योजनानि ॥५॥ भूव्यासहीनं रविधिम्बमिन्दुः कर्णाहतं भास्करकणभलम् । भूविस्त तिर्मयफलेन होना भयेत् कुमाविस्तृत्तिरिन्दुमागे 144 रखेर्योजनात्मकं विर्य मध्यम दियममाणपट्कतुल्यानि १५२२ योजनानि। इन्दौस्तु शून्यपसुवेद४००मितानि । पथ राहीरयते ।-रविवि भूष्यामन हीन ४८४१ कवेन्दु कणेन पटेन योजनामकेन महुल्य रविकणेन स्फटेन भजेत्। फलेन भूथामो वर्णितयन्ट्रकक्षा भूभाष्यामो भवति । एतानि योजनविम्यानि। प्रोपपतिः ;-यम्मिन् दिन कप्य मध्यतुल्येव म्फटा गतिः स्यात. ममिन् दिने उदयकाने पक्रकनाय्यामाई मिसन यरिस्तियेन मूनमिमिलन सम्यया सदपाभ्यो विम्बमान्ती विध्येत्। या यध्यपयोरन्तरकनाम्ता रविविपकमा भवन्ति 1 ·१०२ गणिताध्याय मध्यमाः। ताय दाविंशत् किशिदधिकैकविंशदिकलाऽधिकाः ३२।३१ । ३३ । एवं विधीरपि पौर्णमास्यां यदा मध्येव गतिः स्पष्टा तदा विध्येत् । तस्यैवं हात्रिंशत् कला: ३२ । । ८. उत्पद्यन्ते। विम्बकलानां योजनीकरणायाऽनुपात:। यदि विज्याव्यासाई एतावत्प्रमाणं विस्वं तदा पठितवतियोजनः किम् ? इत्येवमुत्पद्यन्ते दिदियर ६५२२ सयानि योजनानि । विधोस्तु खनागाम्बुधि ४८० मितानीति। अथ भूभाबिम्बस्योपपत्तिरुच्यते । अर्कविम्वव्यासाव्यामो यतोऽल्योऽतो भूभा सूच्यया भवति दीर्घतया चन्द्रकक्षामतीत्य दूर वहिर्गमछति। अतो भूविस्तृतेः कियत्यपचये जाते चन्द्र- कक्षायां भूभाविस्तृतिर्भवतीति भानायानुपातः। यदि रवि. कर्णेन सूर्यविम्बभूव्यासान्तरयोजनानि ४८४१ सभ्यन्ते, तदा चन्द्रकन किम् ? इति। फलं भूव्यासस्यापचययोजनानि • भवन्ति। प्रतस्तै व्यास ऊनीकृतयन्द्रकचायां भूभाव्यासो भवतीत्युपपवम्। पदानी योजनानां कलाकरणार्थमाई।- सूर्येन्दुभूभातनयोजनानि विज्याइतान्यर्कममीन्दुकर्णः। भतानि तस्कार्मुकलिप्तिकास्ता- स्रोपां कमान्मानकना भवन्ति on पत्र सेवदर्शनम् । G ·चन्द्रग्रहणाधिकारः। १७३ भवति। स्पष्टार्थम् । अवोपपत्तिस्वराशिकेन । यदि योजनात्मकण्यासाई एतावन्ति विम्बमानानि, तदा त्रिज्याव्यासा कियन्ति ! इति। फलानां चापानि लघुज्याऽभिप्रायेणोक्तानि। इदानों प्रकारान्तरेण विम्बकलानयनमाह ।' भानोर्गति: खदश १० भागयुताड़िता वा विम्ब विधोस्ति ३ गुणिता युगशैल ७४ भन्ला । तिथ्यदि ७१५ होनशशिभुतिरिहि २५ भत्ता नन्दाधि २८ युग्भवति वा विधुविम्वमेवम् । रवर्गतिः स्वदशांशन १० युवादिता च रवे: कलाविम्ब प्रथ चन्द्रगतिस्बि ३ गुणिता युगशैलभता तबिधु. विम्ब भवति। अथवा चन्द्रभुक्तिस्तिद्रिभिः ७१५ होना पञ्चविंशत्या २५ भत्ता फलमेकोनत्रिंशता २८ युतं चन्द्रविम् भवति । अनोपपत्ति: ।-विज्यातो महति कर्णे प्रहविम्बं लघु भवति, तथा गतिय लघी भूमध्यादुरगतत्वादहस्य ; पथाल्पे कर्णे विस्वं पृथु गतिय महती। तवाऽऽसवंत्वात्। विम्बगन्योरुपचयापचययोस्तुल्य कालवाहतेरपि विमं साध- यितुमुचितं भवति। तयथा। तब राशिकम् । यदि योजनामिकया गत्या पादोनगोऽषतिभूमितया विहि- गरतु ६५२२ सर विम्यं लभ्यते, सदा कनागत्या किम् । इति । पत्र गुणकस्य दिदिगरनुसंख्यस्य कादशभागन ५८२ । गुणकभाजकावपतितो जाता गुणकस्याने एकादग ११। भाजके विंशतिः २०! पतो रवितिः मुखार्थ दशगुणा विंगत्या जियते सावर्तिता भवति, यत एकादगाभ- गुण्यातो दगांगनाधिका ततेत्युपपत्रम् । एवं चन्द्रस्य पना- ।

·गणिताध्याये गाम्बुधि ४८० मितो गुणी भागहारी योजनगतिरेव ११८५८ । एतौ खनृपः १६० अपवर्तितो जातं गुणकस्थान वयं, भागहारस्थाने चतुःसप्ततिः ७४ । अव परमं विकलावितयं यदन्तरं तत् सुखार्थमगीकृतम् । अध चन्द्रविम्बानयने क्रियोपसंहारः मुखोपायाथै कृतः । तत्र तिथ्यद्रि ७१५ तुल्यस्य गतिखण्डस्यैकोनविंशर म्मितं विम्बखण्डं लभ्यते । गतिशेषस्य पञ्चविंशत्या २५ भागे ते विम्बशेष कला- वयं ३ लभ्यते। अतस्तदैक्ये हात्रिंश ३२ मध्यमं चन्द्र- विम्बम् । गतरुपचयापचयवशात् स्फुटत्वे विम्बस्यापि स्फुटत्वमुपपनम् । इदानी राहोः प्रकारान्तरेण कलाविम्यमाह।- मानोर्गतिः शर ५ हता रविभि १२ विभक्ता चन्द्रस्य लोचन २ गुणा तिथि १५ भाजिता च । लब्धान्तरं भवति वावनिभाप्रमारई भूभा विधुं विधुरिनं ग्रहणे पिधत्ते ॥८॥ रधिगतिः पञ्चगुणा हादगमता फलं कलात्मकमनटं स्थाप्यम् । अथ शशिगतिईि गुणिता पञ्चदशभाजिता । मपि कलात्मकं फलम्। अनयोः फलयोरन्तरं भूभाविम्ब प्रमाणं भवति। प्रदानी प्रहाणे छाद्यच्छादकत्वं प्रतिपादयति । भूभा विधुग्रहणे विधुं छादयति, रविग्रहणे तु रयिं विधु'शादयति । प्रवोपपत्तिः ;-प्रब कर्कव्यासान्तरमितानां योजनानां रविकशायां कलाकरवायानुपात:। यदि गतियोजनः ११८५८ गतिकना लभ्यन्ते, सदा कम्प्यासाम्तरयोजन:४८४१ किम् ? इति । अव रविगते: कर्कव्यामान्तर गुया: ४८४१। गरियोजनानिहरः। एती वसुबसुनवभिः ८८८ अपवर्तिती ·चन्द्रग्रहणाधिकारः। १७५ जाता गुणस्थाने पश्च ५। हरस्थान द्वादश १२। फर्म रवि- गतिसम्बन्धिन्योऽपचयलिप्ताः। अथ भूभ्यासस्य चन्द्रकमायां लिप्ताकरमार्थमनुपात: ।-यदि गतियोजनः ११८१८ चन्द्र- गतिकमा नभ्यन्ते, सदा भूयासयोजनः १५८१ किम् ! इति । पा गुणकान गुणफमाजकायययतितो मासं गुणकस्थाने इयम् २ | भागहारस्थाने पञ्चदश १५! फलं भूष्यासकलाः। एताभ्य: पूर्वकनाः गोध्या: । यत उपयुपरि गच्छन्त्या भूभाया विसिरपचयिनी भवति। पोपपत्तिलि सविस्तरा । इदानीं पन्द्रविषपानयनमाह।- मपातताकानिकचन्द्रदोया खर्भ २०० ईसा प्यामदलेन भगा। मपासगीतद्युतिगोनदिक स्या- हिरोपन्दीः मच घाणमंत्रः॥ १०॥ यस्मिन् काले विषेपः माध्यम्तग्मिन् काले नाकानिकयो. पन्द्रपासयोर्योगः कम्य इति माधारण्ये नोखम् । चन्द्रग्रहणापगमे समकम्नप्य चन्द्रम्य तात्कानिकपातम्य च योगः कर्तव्यः। सम्य दीया प्रभः २०० गुण्या, पिण्यया भाज्या, फनं कमात्मकपन्द्रविधपः । म च वागमनः। यदि पइमादूमः मपासचन्द्रमादोतरी प्रेयः. यदा पड्मा. धिकम्तदा दक्षिणीयः। पोपपतिः-पन्द्री हि विमाउने भमति, क्रान्ति मामय विमगमप्य , मम्पातम्तम्य म पातो मीमाताहिमाम गति। सामात् पासात लिमst neमम मापार्मि... भाग: कामिण हत्तादुतातो भति। पातात् पनि भेष भाग: ४३.दिनी भति। पर मिमगतस पन्द्रय यः पातमा

·गणिताध्याय
क्रान्तिमण्डलेन सह यदन्तरं स याम्योत्तरी विक्षेपः। तज-
जानार्थं चन्द्रपातयोरन्तरं ज्ञेयम् । तच चन्द्रयातयोगि
क्षते भवति। पातस्य विलोमगत्वात् । तस्य सपातचन्द्रस्य
दोज्ययाऽनुपात:। यदि त्रिज्यातुन्यया दोय॑या परमः खम-
नियम २७० कलातुल्यो विक्षेपस्तदाऽनया कियान् ? इति । फल-
मिन्दुविक्षेपः। यतः पातादग्रतः पड्भंक्रान्तिहत्तादुत्तरतोऽन्य-
दक्षिणतोऽतः “सपातशीतद्युतिगोलदिक् स्यात्" इत्युपपनम् ।
इदानों ग्रहणे प्रासप्रमाणमाह।-
यच्छाद्यसंछादकमण्डलैक्य-
खण्डं शरीनं स्थगितममाणम् ।
तच्छायविम्वादधिकं यदा स्याज-
जेयञ्च सर्वग्रहणं तदानीम् ॥ ११ ॥
स्पष्टार्थम् ।
अनोपपत्तिः ;-रवरयतो माडीन्तर क्रान्तिहते भूमा
भमति। अतः पौर्णमास्यन्ते भूभाचन्द्री समौ भवतः ; किन्तु
याम्योत्तरमन्तरं विक्षेपतुल्यं भवति । स विक्षेपग्छाद्यच्छादक
विम्बमध्ययोरन्तरम् । तदयदा विम्बाईक्यसम, तदा विम्ब-
प्रान्तयोर्योगमाचं स्यात् । यदा यावता मानक्याटून ताव.
च्छायविम्बे छादकविश्वं प्रविशति। अत उक्त तत् “स्थगित-
प्रमाणम्” इति। तत् स्थगितं छायविम्वादधिकं यदा भवति,
तदा “सर्वग्रहणम्” इत्यपि सुगमम् ।
पदानी स्थितिमईयोरानयनमाह।-
मानाईयोगान्तरयोः कृतिभ्यां
शरस्य वर्गण विवर्जिताभ्याम् ।
मूले खपट ६० सङ्गुणिते विभो
भुत्यन्तरण स्थितिमर्दखण्डे ॥ १२ ॥

·चन्द्रग्रहणाधिकारः। तच्च स्पष्टार्थम् । पत्रोपपत्तिः * ;-स्पर्शकाले त विम्बगर्भयोरन्तरं मानक्या- ईम्। तच्च कर्णरूपं भवति। तत्र यः शरः सा कोरिः। कर्णकोव्योर्वर्गान्तरपदं भुजः। पाहकमार्गखण्डम्। तस्कमणकान्तायानुपात:। तञ्चन्द्रार्कयोः प्रागमनाइत्यन्त रण । यदि भुत्यन्तरतुल्यकलाभिः पष्टि ६० घटोरन्दू कामत- स्तदा लब्धाभिर्भुजकलाभिः कियत्यः । इति । फलं स्थित्याई- घटिकाः। परं स्पर्शकालशराजानान्मध्यग्रहणशरेणैतत् कम सतम्, अतः स्थूलं स्थित्य है जातम् । अथ मई मुच्यते । यदा छादकेन छाये समझने सम्मोलनमान, तदा विखगर्भयोरन्तर विम्बान्तिरतुल्या: कला भवन्ति । ताय कर्णरूपाः। तस्मिन् काले यावान् विक्षेपस्तावतो कोटिस्तयोर्वर्गान्तरपदं प्राइक- वर्मखण्ड भवति। तत्रापि पूर्ववदनुपातन टिकात्मकः काली मर्दखण्डं भवति। सोऽपि स्थूलः । इदानीं स्फुरीकरणमाइ।- स्थित्यईनाडीगुणिता स्वभुतिः पध्या ६. ता तहिती युतौ च । प्रत क्षेत्रदर्शनम्।

·१७८ गणिताध्याये सत्वेन्दुपातावसकच्छराभ्यां स्थित्यमाद्यं स्फुटमन्तिमञ्च ॥ १३ ॥ स्पष्टार्थम् । अत्र स्पर्शकालभवशरेण कोटिरूपेण कर्म कार्यम् । एवं स्थित्य ईमसतत् स्फुटं भवतीति सुगमा वासना । इदानीमयं विमर्डमपीत्यतिदिशति ।- एवं विमर्दाई फलोनयुक्त- सपातचन्द्रोद्भवसायकाभ्याम् । पृथक् पृथक् पूर्ववदेव सिद्धे स्फुटे स्त प्राद्यान्यविमर्द खण्डे ॥ १४ ॥ स्पष्टार्थम् । दानोमिष्टकाले भुजानयनमाह।- स्पर्शाग्रतः स्पार्शिकमिष्टमुक्त प्रामोक्षतो मौक्षिकमत्र पूर्वः । वीटेन निघ्नाः स्थितिखण्डकेन , भुक्त्यन्तरांशा भुज इष्टकाले ॥ १५ ॥ एवं विमर्दाईहताः पृथक् ते सम्मोलनोन्मीलनयोर्भुजी स्तः । पूर्वाई स्पष्टार्थम् । , इष्टोनेन स्थितिखण्डेन गुणिता भुक्त्यन्तरभागा: कलात्मको भुजो भवति । एवं ते एव भुत्यन्तरांशाः प्रथमविमर्दाईगुणाः सम्मोलनभुजो भवति । हितीयगुणास्तदोन्मीलने । अनोपपत्तिः ;-इष्टकाले यत्र ग्राहकविम्बमध्यचिङ्गं यत्र च मध्यशरापचिटं तयोरन्तरं ग्राहकमार्गखण्डं भुज हो. यते। तस्यानयनं वैराशिकेन । यदि घटोपध्या भुक्त्यन्तर- कला लभ्यन्ते, तदेटोनस्थितिदलेन किम् ? इति । अत्र गुएक- ।

·चन्द्रग्रहणाधिकारः। १७८ nangama भाजकयोः पध्यापवर्त्तनं कृते जाता भुत्यन्तरांगा गुणक- स्थान। हरस्थाने रूपम् । एवं विमाभ्यां मर्दभुजौ। इदानी कर्णार्थमाह।- कोटिय तत्कालशरोऽथ कोटी- दोर्वर्गयोगस्य पदं श्रुति: स्यात् ॥ १६ ॥ मानक्यखण्डं श्रुतिवर्जितं सद- ग्रासप्रमाणं भवतीष्टकाले। इष्टकाले यावांछरः सा तत्र कोटिः । कोटिभुजवर्ग- योगपदं कर्णः। कर्णीनं मानक्याई मिष्टकाले ग्रासप्रमाणं भवति। अत्रीपपत्तिः * ;-भुजोऽत्र क्रान्तिहत्ते प्राच्यपरस्तस्माद याम्योत्तर शरोऽतः कोटिः। तहर्गयोगपदं कर्ण प्रत्युचितम् । कर्णो नाम विम्बमध्ययोरन्तरम् । स यावता मानक्या- डाटूनो भवति तावदग्राहकविम्बं ग्राह्ये प्रविष्टम् । स्तावानिष्टकाले ग्रास इत्युपपन्नम् । इदानीं ग्रासात् तत्कालज्ञानमाह - प्रत- * अत्र क्षेत्रदर्शनम्।

·१८. गणिताध्याय ग्रासोनमानैक्यदलस्य वर्गाद- विक्षेपलत्या रहितात् पदं यत् ॥ १७ ॥ गत्यन्तरांगैविकृतं फलोन स्थित्यक भवतीष्टकालः । तत्कालवाणेन मुहुः स्फुटोऽग्रे वधेऽन्यथा वा पारिलेखतोऽमुम् ॥ १८॥ इष्ट ग्रासेनोनस्य मानक्यास्य वर्गात् तत्कालविक्षेपवर्ग- पोमान्मूले गत्यन्तरांगैर्विभजेत्। फलेन स्पर्णस्थित्य होने यदि स्पार्शिको ग्रामः । यदि मीषिकस्तदा मौक्षिक होनम् । गेपमिष्टकालो भवति। स च स्थूनः । अथ तत्कालशरण य पानीयते स सूत्मासनः । एवमसतत् स्फुर: स्यात् । अमुमिष्टकालमग्रे परिलेखादेव वक्ष्ये । प्रवोपपत्तिविलोमगणितेन । ग्रामोनमानक्याई कर्णः तत्कानगरः कोटिस्तान्तरपदं भुजः । स गत्वन्तरांश. विद्वतः फलमिष्टकालस्य मध्यग्रहस्य च सायनान्तरम्, प्रतः म्वस्थित्यताछोधिसमित्युपपदम् । पदानी ग्पादिव्यवस्थितिमाह।- मध्यग्रहः पर्वषिरामफाले प्राक् प्रमहोऽम्मात् परतय मुक्तिः । स्थित्य ईनाड़ीप्वय मर्दशासु मम्मोननोन्मीलनके नयेव । १८ म्पटार्यम्। इदानी बननानयनमा !- पाहा. बधुदलेन भर पदिकानोयनतं मयाः म्यः । तपो मन्या पमगिधिनोत्री भन्दा घुमौर्या यशामचापम् । २..

·चन्द्रग्रहणाधिकार। १८१ very- प्रजायते प्रागपरे नते क्रमा- दुदग्यमाशं वलनं पलोद्भवम्। यस्मिन् काले वलनं साध्यं तस्मिन् काले या नतघटि- कास्ताः खाका ८० हतायन्द्रग्रह रानार्दैन भला अर्कयो दिनार्दैन फलमंशाः स्युः। तेषां क्रमज्या अक्षज्यया गुण्या धुजीषया भक्ता लब्धस्य चापं पलोद्धवं वलनं जायते । पाङ्गते सौम्यं पथिमनते याम्यम्। वलनानयनमुकमज्यया कैथित् कृतं तबिरासार्थमन क्रमज्येति विशेषणम्। न पुन- रेतहिशेषणबन्नादन्यत्र सर्वत्रीकमज्याः प्रामुवन्ति । कुतः?" “येरुकमज्याविधिनेतदुक्तम्” इति ज्ञापकात् । अत्रीपपत्तिर्गौलाध्याये। इदानीमायनं वलनमाह ।- युतायनांशोडुपकोटिशिजिनी जिनांशमौल गुणिता विभाजितो ॥ २१ ॥ युजीवया लब्धफलस्य कार्मुकं भवेच्छशाङ्कायनदिक्कमायनम् । ग्रहस्य सायनांशस्य कोटिज्या जिनांशज्यया गुण्या युज्यया भना फलस्य चापमायनं वलनं भवति। तच्च यस्मिन्नयने ग्रहो वत्तते तहिक भवति । अनोपपत्तिोले। इदानीं स्फुटवलनार्थमाह ! तयोः पलोत्यायनयोः समायो- युतेर्वियुक्तस्तु विभिन्न काष्ठयोः ॥ २२ ॥ या शिलिनी मानदलैक्यामिनी विज्योड़ता तद्दननं स्फुटं स्यात् । यैरुकमण्याविधिनतदुर्गा सम्यङ्ग ते गोलगतिं विदन्ति ॥ २३॥ तयो: पलोभदायगयोवलनचापयोः समायोयोंगो भिना. ९०१ ·१८२ गणिताध्याये anwarxxx -~- शयोरन्तरं तस्य ज्या मानक्याईगुणा त्रिज्यया भला फलं स्फुटा वलनज्या भवति । यैरिदं वलनहयमुल्कमज्याविधिनोक्तं "सम्यङ्ग ते गोलगतिं विदन्ति” इति गोलं परिभाम्य दिशा वननस्योकमज्ययोपचयः क्रमज्यया वेति तैः सम्यक् कापि नावलोकितमित्यर्थः। अनोपपत्तिोले सविस्तरा। इह सममण्डलं द्रष्टुः प्राची सममण्डलादिष्टे नते काले विषुवम्मण्डलमाची यावता यत. यलिता तावत् तद्दिक् पलोद्भवं वलनं ज्ञेयम्। अथ विपु- वन्मण्डलात् क्रान्तिकृत्तमाची यावता यतयलिता तदायनं तग्नेियम् । तयोर्योगवियोगात् स्फुटमिति। सममण्डलात् क्रान्तिमण्डलप्राची यावता यतालता तत् स्फुमित्यर्थः । एवं विज्यापरिणतं तदत्रानुपातेन मानक्याई परिणतं कृतम् । यतोऽत्र मानक्याहत्ते वलनं देयम् । इदानीमङ्गललितार्थमाह ।-. विज्याइतस्तत्समयोत्थशहः साईहि २।३० युक्तोऽङ्गललिप्तिकाः स्युः । स्यूलाः सुखार्थ द्युदलेन भलं समुन्नतं साक्ष्यमा २१३० न्वितं वा ॥ २४ ॥ मध्यग्रहणकाले ग्रहम्य विप्रश्नोत्या गहुः साध्यः । शास्त्रिज्यया भनाः। फल साईहियुतामङ्गलग्निप्तिका भवन्ति । प्रयायतघटिका ग्रहण्य दिनाईघटीभिभक्ताः फनं माहियुग सुम्बार्य स्थना अनलिप्तिका भवन्ति । प्रवोपपत्तिः ;-गगनमध्यस्यं यद्दयिमं तम्य निग्लिन- करनिकरपिडितपरिधित्वात् किश्चित् सूक्ष्मं दृश्यते। पथी. दये चितिजस्थं भूयदिसतकरनिफर विगानमिव प्रतिभाति। तत् सूनन पिगालपशोपनम्ध्या बुद्धिमानः याम्पिसम् । म

·चन्द्रग्रहणाधिकारः।
१८३
अथवा
तच्च गगनमध्ये साई विकलं ३१३. उदये साईदिकलं २०३०
अगलं कल्पितम् । अवान्तरेऽनुपतिन। यदि त्रिज्यातुल्ये
शवावगुलन्निप्तान्तरं रूपं १ लभ्यते तदेष्टेन किम् ? इति ।
फलं माईदियुतामङ्गललिक्षिकाः स्युरित्युपपन्नम्।
स्थूनोऽनुपात:। यदि दिनाईतुल्याभिरुन्वतघटिकाभी रूपं
१ लभ्यते तदेष्टाभिः किम् ? इति ।
इदानी वलनादीनामङ्गलीकरणमाह ।-
प्राभिर्विभक्ता वननेषु विम्ब.
दोश्वलिताः स्युरथाङ्गलानि ।
शरा यथाशा ग्रहणे खरांशी
यन्द्रग्रहे व्यस्तदिशस्तु वेद्याः ॥ २५ ॥
प्राभिरङ्गालकलाभिर्वलनविक्षेपविम्वच्छनभुजकोटिक)
भाज्याः। फलान्यङ्गनानि भवन्ति। इह रविग्रहणे शरा
यथागतदिश एव। चन्द्रग्रहणे तु व्यस्तदिशो ज्ञातव्याः ।
अनोपपत्तिः -अङ्गनकरणे त कथितेव। शराग्रे हि
चन्द्रः शरमूले भूभाऽतयन्द्रविक्षेपादन्यदिशि भूभा वर्तते ।
तत्स्थानमानार्थं चन्द्रग्रहणे व्यस्तदिश: शरा वेद्या इत्यु पपन्नम्।
इदानीं परिलेखमाई --
ग्राह्याईसूवेण विधाय वृत्त
मानक्यखण्डेन च साधिताशम् ।
वाद्येऽव वृत्ते वलनं ज्यकावत्
प्राचिङ्गतः स्पर्णभवं हिमांशो: ॥ २६ ॥
सव्यापसव्यं खलु याम्यमौम्य
मोक्षं तथा पशिमतश्च देयम् ।
रविग्रहे परिमपूर्वतस्ते
विक्षेपदचिह्नत एव माध्यम् ॥२७॥

·१६४ गणिताध्याये सूवाणि केन्द्राहननाग्रसला- न्यायान्यतः म्पर्शविमुक्तिवाणी। ज्यायविजाभ्यां चलनायकाभ्यां दयो यधागावथ मध्यवाणः २८॥ केन्द्रात् प्रदेयो वननस्य सूत्र तेभ्यः पृथगाइकलण्डकेन । हत्तैः कृतः स्पर्णयिमुक्तिमध्य- प्रासाः क्रमणेयमिहावगम्याः॥ २८n ममायामपनो प्राधादप्रमाणेन सूवेणेष्टस्थानकस्पित- प्रव क्षेवदर्शनम् । .

·चन्द्रग्रहणाधिकारः। १८५ अथ बिन्दोह लिखित्वा तस्मादेव बिन्दोर्मानकाखण्डप्रमाणेन सूत्रेणान्यहत्तं त्वा तस्य बिन्दोरुपरि प्रायपरं याम्योत्तरच सूत्र खटिकाया रजसोच्छाध रेखे कायें। अथ मानक्याहत्ते घलनं देयम् । तत्र चन्द्रस्य पाशिक प्राचौचिहतो मौक्षिक प्रतीचौचिहतः। रवस्तु स्पार्शिकं प्रतीचीचिहान्मौक्षिक प्राचीचिङ्गतः। अथ मध्यवलनं यदि विक्षेपो दक्षिणती देय- स्तदा दक्षिणचिह्नाद्यदीत्तरस्तदोत्तरचिङ्गात् । तत् कथं देयम् ? इत्याह ।-"सव्यापसव्यं खलु याम्यसौम्यम्” इति। यदि याम्यं वलनं तदा सयक्रमेण प्राचीचिड़ाद याम्यं, दक्षिणचिनात् पश्चिमं, पथिमचिह्नादुत्तरम, उत्तरचिङ्गात् पूर्वमिति सव्यम् । इतोऽन्यथाऽपसव्यम् । तच वलनं ज्यावद्देयं न धनुर्वत्। एवं खलनानि दत्त्वा केन्द्राहलनाग्रगतानि सूत्राण्ययानि । स्पर्शवलनापात् स्पार्शिको मोक्षवलनाप्रान्मौक्षिको विक्षेपो देयः। स च ज्यावत्। अथ मध्यविक्षेपः केन्ट्राइलनसूत्रे देयः । तेभ्यः शराग्रचिङ्गेभ्यो ग्राहकाईप्रमाणेन सूत्रेण हत्तान्युत्पाद्य स्पर्श मुक्तिमध्यग्रासा वेदितव्याः । अत्र वासना। मानक्याईवृत्ते ग्राहकहत्तस्य मध्यं यदा भवति, तदा ग्राह्यग्राहकयोविम्बप्रान्तौ संलग्नौ भवतोऽतो मानक्याईवृत्तं वहिलिखितं, तञ्च दिगडितम् ; तत्र या प्राची सा सममण्डलप्राची, ततस्तस्या वलने दत्ते या केन्द्राहलनाग्रगा रेखा सा क्रान्तिहत्तप्राची। एवं सर्वदिशां वलनम् । अथ वलन- सूवाजावहिक्षेपः। यतः कान्तिहत्तप्राया विक्षेपो याम्यो- त्तरः। एव स्पर्थमोक्षयो: किल। अथ मध्यशर केन्द्राहलन- - सूत्रेऽतो दत्तो यती मध्यवलनं नाम तत्कालक्रान्तिहत्तप्राच्या याम्योत्तरा दिक् । विक्षेपाने ग्राहकहत्तमध्यमतमात्र कतैत्तैः स्पर्शमोक्षमध्या भवन्तीत्युपपदम्। M ।

·१८६ गणिताध्याये इदानीं निमौलनोन्मीलनेष्टयासपरिलेखमाह ।- केन्द्राडुजं खे वलनस्य स्त्रे शरं भुजामाच्छवण केन्द्रात् । प्रसार्य कोटिश्रुतियोगचिहादु वृत्ते कृते ग्राहकखण्डकेन ॥ ३० ॥ सम्मोलनोम्मोलनकटकाल- पासाय वेद्या* यदि वाऽन्यथाऽमी। सम्मोलनकाले वलनमानीय तत् प्राचिङ्गतः प्राग्वद्दत्त्वा केन्द्राहलनानगां रेखां कृत्वा तस्यां रेखायो केन्द्रात् पूर्वती भुजो देयः। भुजापात् तत्कालशरप्रमाणां शलाका, तथा केन्द्रात् कर्णमिताच प्रसार्य शलाकाग्रयोयुतिचिद्वादग्राहका- ईन वृत्तं विलिख्य सम्मोलनस्थानं जेयम् । एवमुन्मीलनवलनं पयिमतो दत्त्वोन्मीलनस्थानं ज्ञेयम् । एवमेव तत्कालवम्तन- * सम्मोलनोन्मीलनेष्टपासपरिलेखः ।

·चन्द्रप्रक्षणाधिकारः। १८० - मिटवशेन प्राक् पयिमतो वा दत्तोशावदिष्टपासो यः । “यदि वाऽन्यथाऽमी" इत्यग्रे सम्बन्धः । प्रमोपपत्तिः, भुजो हि ग्राहकमार्गखण्डम् ; तव शरः कोटिस्तर्गयोगपद कर्णः। कर्णापादग्राहकविम्बे लिखित सम्प्रोलनादिक भवतीति युक्तमुक्तम् । नन प्राविम्बमध्याद वलनसूवे भुजो दत्तस्तत् कथं भुजो ग्राहकमार्गखण्डमित्युच्यते? सत्यम् । यव कुत्रचिजकोटिकणेस्त्यसमुत्पद्यते तदपश्यमायत. चतुरमा स्यात् । तदव भुजाग्राहिक्षेपः कोटिः । एवं भुज- मूनादपि । विक्षेपमूलयोरन्तरे यावान् भुजम्तावान् । विक्षेपा. प्रयोरपि। अतो ग्राहकमार्गखण्डं भुज इत्युच्यते तदुष्टम् । इदानीमन्यया सम्मोलनादिपरिलेखमा |-- ये स्पर्गमुत्योविशिखाचित्रे साभ्यां पृथानध्यगराग्रयाले ॥३१॥ रखे किल प्रग्रहमोक्षमार्गी तयोय माने विगणय्य वेद्ये। विम्बान्तराईन विधाय वृत्तं केन्द्रेऽथ तन्मार्गयुतियऽपि ॥ ३२॥ भूभाईसूत्रेण विधाय वृत्ते सम्मोननोन्मीलनके च वेद्ये । स्पर्शशराग्राममध्यशराग्रयाता रेखा कार्या। मार्गी जेयः । अथ मध्यशरायान्मुलिशराग्रगा पृथगन्या रेखा कार्यो। स मुक्तिमार्गों जेयः। तयोर्मार्गयोः प्रमाणे अङ्गल- शलाकया मित्वा पृथगनष्टे स्थाये । अथ विम्यान्तराई- प्रमागोन सूत्रेण केन्द्र वृत्तमुत्पाद्य तस्य वृत्तस्य मार्गहयेन यौ योगी तस्मादयोगदयचिनात् भूभाईस्वेण ते विधाय सम्मोलनोन्मौलने सातव्ये। सप्रग्रह- ·१८९ गणिताध्याये यत्र अनोपपत्तिः स्वमार्गेणागच्छतो ग्राहकमध्यस्य मानान्तराईतुल्यः कर्णो भवति, तबस्थे तम्मिन् ग्राहके सम्मोन्लनमुन्मोलमञ्च यत उत्पद्यते ततो विम्बान्तरार्डन वृत्तं" विलिस्य ते स्थाने नातव्ये । इदानीमिष्टग्रासार्थमाह।- मार्गाङ्गलनं स्थितिखण्डभता- मिष्टं स्युरिटागुलसंज्ञकानि ॥ ३३ ॥ इष्टाङ्गलानीस्वशात् स्वमार्गे दत्त्वाऽत्र च ग्राहकखण्डत्तम्। रुत्वेष्टखण्ई यदि वाऽवगम्यं स्थूलः सुखार्थं परिलेख एवम् ॥ ३४ ॥ इष्टमितीष्टकालो घटिकादिरनष्टस्थापितैर्मार्गाङ्गलैगुण्यः खस्थित्यईघटीभिर्भाग्यः। फलमिष्टाङ्गलानि भवन्ति । तानी. भव क्षेत्रदर्शनम्। * ·चन्द्रग्रहणाधिकारः। १८८ - टाङ्गलानि खमार्ग दत्त्वा। कथम् ? इति चेत् । इषगात् । यदि स्पर्शादग्रत दटं कल्पितं, तदा स्पर्शगराग्रादग्रत टाङ्गः लानि देयानि ; यदि मध्यात् पूर्वत इटं तदा मध्यशरापात् पूर्वतो देयानि । एवं मुक्तिमार्गेऽपोष्टवादिष्टाङ्गलाये ग्राहका- विस्वाईन वृत्तं विलिख्येष्टग्रासो यः। एवं पा स्यन्नः सुखार्थं परिलेखः। अवोपपत्तिस्वैराशिकेन । यदि स्थित्यहंघटीभिर्मार्गाङ्गलानि लभ्यन्ते, तदेशघटीभिः किम् ? इति। फलमिटाङ्गलानि । सदग्रे ग्राहकविम्बमध्यमित्यर्थः । तव ग्राहकान वृत्त कृते रष्टयामो भवतीति किं चिवम् ? इदानी ग्रासात् कालानयनं परिलेखेनैवाह।- ग्रामोनमानेक्यदलेन केन्द्र वृत्तात् कतारमार्गदले वहिये । ते सङ्गणे स्वस्थितिखण्डकेन माहिलाते पृथगिटकालौ ॥ ३५ ॥ मानक्यान प्रासोनेन केन्द्र हत्तं लिखेत् । तस्माद सत्ताहहिये मार्गखण्ड़े भवतस्ते स्वस्थितिखण्डकेन गुपिते खमार्गाङ्गतर्भान्थे। फलं स्पर्शादप्रत इष्टकालो भवति । मोक्षात् पृष्ठतय। अवोपपत्तिः-पासोनमानक्यदलमिष्टकाले ग्राहग्राहक विम्बमध्ययोरन्तरं कर्ण इत्यर्थः । इदं पूर्वमेव कथितम् । तेन कर्णन केन्द्र वृत्तात् कृताये मार्गखण्डे बहिर्भवतस्ताभ्या- मिहानुपात:। यदि मार्गाङ्गलः स्थित्यर्दघटिका लभ्यन्ते, तदा वहिर्मूतवण्डागुलेः किम् ? इति। फलमिष्टकाल इति सब निरवद्यम्। इदानी ग्रहणे वर्णमाह।- ·. गणिताध्याय Amanuman. narar खल्पे छत्रे धूम्रवर्ण: सुधांशो- र. कणः कणरतोऽधिकऽ त् । सर्वच्छन्ने वर्ण उता: पिशङ्गो मानोश्चन्ने मर्बदा कृष्ण एव ॥ ३६॥ स्पष्टार्थम्। इदानीमादेश्यानादेश्यानाह।- इन्दोर्भागः पोड़श: खण्डितोऽपि तेजःपुञ्जच्छन्नभावान लक्ष्यः । तेजस्तक्ष्णयात् तीक्ष्णगोद्वादशांशो नादेश्योऽतोऽल्पो ग्रहो बुद्धिमद्भिः ॥ ३७॥ स्पष्टार्थम् । अथोकमज्यानिराकरणे दृष्टान्तद्वारेण गोलविदो गणकान् प्रति सीपालम्भमाह।- यत् खस्वस्तिकगे रवौ भवनये हत्तवत् संस्थिते प्रत्यक्ष वलनं कुजे विभयुतार्कानासमं दृश्यते । त्वञ्चेदुत्कुमजीवया नयसि ता तादृक् मखे ! गोलविन्- मन्ये सद्यमलं तदेव वलनं धोहाद्विदाद्योदितम् ॥२८॥ यवादोऽभरमा ६ नवा दिनमणेस्तवोदयं गच्छतो मेपे वा हपमेऽपि वाम्यनिमिपे कुम्भे स्थितस्यापि वा । स्पर्शो दक्षिणतस्तदा नितिजवत् स्यात् क्रान्तिहत्तं यत- स्ता कमजीवयाव यलनं व्यासाईतुल्यं कथम् ॥ ३८ ॥ एतच्छोकइयं गोले सविस्तरं व्याख्यातम् । इति श्रीमोरोपाध्यायमुतभास्कराचार्यविरचित मिशान्तशिरोमथिवासनामार्थ मिताची चन्द्रयाधिकार:समान । पदाधिकारी रयमा चवारिंशदधिकविमती । १४.1 ·सूर्यग्रहणाधिकारः। इदानीं सूर्यग्रहणाधिकारो व्याख्यायते । तबादौ तदारम्भप्रयोजनमाह।- दर्शान्तकालेऽपि समौ रवीन्दू द्रष्टा नतो येन विभिन्न कक्षो। कोच्छितः पश्यति नैकसूत्रे तलम्बनं तेन नतिञ्च वच्मि । अमावास्यान्तकाले समकलावपि चन्द्रार्को नती खा. दन्यत्र यतस्ततोऽपि वा स्थिती भूम्यईनोच्छितो द्रष्टेकसूत्रे न पश्यति । येन कारणेन तो विभिन्नकचौ। चन्द्रस्य कक्षा लधो; अर्कस्य महतो। यथा चन्द्रग्रहणे येव चन्द्रस्य कक्षा सैव भूभाया अपि। तत्र तिथ्यन्ते समो भूभन्दू नता- वपि कोच्छितोऽपि द्रष्टेकसूत्रे पश्यति तथाऽग्रहणेऽन्दू न पश्यति, भिन्नकक्षत्वात् । तेन कारणेन तलम्बनाख्यमन्तरं नत्याख्यञ्च वच्मि । इदानी लम्बनस्य भावाभावं धनर्णत्वच कथयितमिति- कर्तव्यतामाह ।- दर्शान्तलग्नं प्रथमं विधाय न लम्बनं विविभलग्नतुल्ये। रवौ तदूनेऽभ्यधिके च तत् स्या- देव धनक्रमतय वेद्यम् ॥ २॥ अत्र लम्बनं ज्ञातुं दर्शान्तकाले लग्नं विधाय तत् त्रिभोनं कार्यम् । तेन विभीनेन लग्नेन समे रखो लम्बनं नास्ति । "तदूनेऽभ्यधिके च स्यात्" इति वेदितव्यम् । तथा वित्रिभलग्ना- दूमे रखो यलम्बनमुत्पद्यते तदनसंगं वेदितव्यम् । तिथ्यन्त. घटिकासु योन्यमित्यर्थः । यदधिक तट्टणं तिथ्यन्तघटिकाभ्यः योध्यमित्यर्थः।

·१८२ गणिताध्याये . नतत्वं गतः। अथ लम्बनस्योपपत्तिस्तावदुयते। यह किल सममण्डल. याम्योत्तरकोणवृत्तानामहच्छदेन परिकरवदयहत्तं निबध्यते, तत् क्षितिजम् ; तवस्य ग्रहं भूगर्भस्थो द्रष्टा पश्यति । भूपृष्ठगस्तु भूच्छवं तत् चितिजपि न पश्यति ; किन्तु भूम्यईयाजनैस्तस्मात् क्षितिजाटुपरि समन्तादन्यत् क्षितिज स मन्यते । यतस्तस्मादू स पश्यति। तदधः क्षितिज दृक्- सूवालम्बितं न पश्यति, अतो ग्रहकक्षायां दृझण्डले तेषां योज- नानां सम्बन्धिन्यो या लिप्तास्ताः कुच्छन्नलिप्तास्ता एव परम- लम्बन लिप्ताः परमावनतिलिप्ताय । तास्तु ग्रहभुक्तिपश्च. दांशतल्या भवन्ति; यतो गतियोजनानां पञ्चदशांगो भूव्यामार्सम् । यदा किल क्षितिजस्थस्तदा कुच्छबलिप्ताभि- अथ यदा खमध्यस्थो रयिस्तदा तं भूगभस्यो दृष्टा भूपृष्ठस्थोऽपि खमध्यस्थमेव पश्यति। न कुतोऽपि नत. मतस्तव लम्बनाभावः। क्षितिजे तु कुच्छनलिप्तातुल्यं परमं लम्बनम्। प्रतो नातं खानते ग्रहे लम्बनमुत्पद्यते। एवं चन्द्रस्यापि। दन्ति चन्द्रनम्वनलिताभ्यः पर्कलम्बनलिप्तास शुदास शेपं ४८७६ रविवादधयन्द्रस्य परमा लम्पन- अथ यदा दृमण्डलाकारं कान्तिमत्तं भवति, सदा परमलम्बन लिप्तानां घटीकरणायानुपातः। यदि गत्यन्तर- कलाभिर्घटोपटिलभ्यते, तदा गत्यन्तरपञ्चदशांगतुल्याभिः किम् ? इति। फलं घटिकाचतुष्टयं ४ परमं लम्बनम् । अतो घटिकाचतुष्टयानुपातन लम्बनं माधयितं युज्यते, परं यदि हमालाकारं क्रान्तिहत्तम्। यदा तदपि निरीनं तदाऽनु. पासइयन। मम्पनं हि दृप्रगइलसूणोपपासे, तन मध्यम नम्पनम्। तर किन कररूपम्। सत् कान्तिप्तप्राचीपरित माम कोटिप्पं म्फुट भवति । यदा दृप्रण्डनमव कान्तिहतं, लिप्ताः।

·सूर्यग्रहणाधिकारः। १८३ Mum तदा तदेव स्फुटम् । यतः क्रान्तिवृत्तमायपरया लम्बनस्य स्फुटत्वम्। अतः क्रान्तिहत्तस्य परमनीचस्थाने लम्बनस्य परमत्वम्। परमोच्चस्थाने लखनाभावः । तञ्च तस्य पर मोच्चत्वं वित्रिभलग्ने भवति। यदा वित्रिमं खमध्ये भवति, तदा तच्छङ्गस्त्रिज्यातुल्यः स्यात् । तदा मध्यममेव स्फुटं लखनम् । यदा तद्वित्रिभ खमध्याव्रतं भवति, तदा तत् गङ्गास्त्रिज्यातो न्यूनो भवति । तदा मध्यमलम्बनात् स्फुट लम्बनं कोटिरूपकरणेन तदल्पता याति । अतो विविभलग्नशगोर- पचयवशेन नम्वनस्यापचयः। प्रतो वित्रिभलग्नगडुना मध्यमन्नबनस्य स्फुटत्वकरणेऽनुपात: कर्तु युज्यते । इदानीममुभवार्थ सम्प्रधाऱ्यांनुपातयन लम्बनमाइ ।- विमोनलग्नं तरणिं प्रकल्पा तलग्नयोर्यः समयोऽन्तरासी। विभीनलग्नस्य भयेद्ययातः गङ्गाद्यतस्तस्य चरान्त्यकायैः ॥ ३॥ विभीनलग्नाविशेषणिधिनी कृताहता व्यासदलेन भाजिता। इतात् फलादिविभनग्नशाना विजीवयाप्तं घटिकादि लम्बनम् ॥ ४॥ दन्तकाले लग्ने विधाय तदनटं विविभव सत्वा तयो- पित्रिभम्य भोग्यं नग्नस्य भुखमन्तरोदययुतं विविभम्योदितः कानो भवति। तेन कालेन विविभनग्नावितकुञ्या. घुज्यानयादिभिय विप्रशोमया गाः माध्यः। गडीय दृग्ज्या समझायाकर्णध माध्य' । पय विमाननग्नाशयोरन्तरस्य व्या प्रय तया मम्पनार्थमनुपातः । यदि विग्यातम्यया विविभनग्नान्तरज्यया घतम्रो घटिका मवन दानया. माध्या।

·१८४ गणिताध्याये . . भीष्टया किम् ? इति । फलं मध्यमनखनम् । अतस्तत्स्फुटी. करणार्य द्वितीयोऽनुपात:। यदि विज्यातुल्यवितिभलग्नको एतावसम्बनं लभ्यते, तदाऽस्मिवनन्तरानौते किम् ! इत्येवं लम्बनं स्फुटं भवति । इदानी प्रकारान्तरण स्फुटीकरणमाह ।- फनादवि १२ नात् विभहीनलग्न- कर्णन लब्धं खलु लम्बनं वा। फन्नाद्रविनादिति ।-मध्यलम्बनाडादशगुणाहिरिभलग्न- सम्भूतच्छायाकर्णेन भक्ताद यम्लधं तहा स्फुट लम्बनं भवति । अनोपपत्तिस्त्रैराशिकेन । सव विचिभलग्नशकोहादशांशन विविभन्नग्नमस्तिल्या चापवर्जिता जाता गुणकस्थाने हादश १२ हरस्थाने विविभलग्नकर्ण इत्यु पपमम् । इदानी प्रकारान्तरेण नम्वनमाह।- विभोनलग्नस्य रयेय गट्टो वो दृग्ज्ययोर्ववियोगमूलम् ॥ ५ ॥ स्यात् दृड्रतिद ४ गुणा विमा भलायवा सम्पननाडिकाः म्युः । विभीनम्नम्नस्य य: गहुः माधितस्तथा दन्तकाले रवः । खोपकरणैयः गहुरुत्पद्यते सायनष्टो स्थापयित्वा तयोय दृग्ग्ये माध्ये। पथ तयोः गड्डोर्यान्तरपदं तद हतिमंज भवति। प्रथमप्रकारोंऽयम्। पथ घर्तितीयः प्रकारः ।- तयोग्ययोर्वर्गान्तरण्टं दृतिमंचं भवति । पथ हमे- मंथनमुद्यते । दृतियतुगंगा विन्धया भन्ना फन नबन. नाडिकाः स्युः। प्रवोपपत्तिः मेर। यदा विविमनग्नं नमध्ये भवति हमइनमेव कान्तिप्तम्। विभीननम्नायोर्या- ·सूर्यग्रहणाधिकारः। १८५ ऽन्तरज्या सैव तदाकस्य दृग्ज्या। मा चतुर्गा विज्ययाप्ता मध्यमं किन लम्बनं भवति । तदेव स्फुटम् ; अर्द्धस्थित- त्वात् क्रान्तिकृत्तस्य । अथ यदा विविभलग्न खावतं, तिर्यस्थितत्वात् क्रान्तिमत्तस्य, तदा तत् पाचपरया स्फुट लम्बनं कोटिरूपं भवति । तच विविभलग्नगङ्गानुपातन तथा स्फर कोटिरूपं कृतम्। तत् कथम् ? इति चेत् तदर्थ- मुच्यते । मध्यलम्बनानयने विज्यैव विविभलग्नशमुः। ततः स्फुटत्वार्थ यः साधितो विविभलग्नशमुः स दृक्क्षेपमण्डले कोटिस्तहग्ज्या भुजस्त्रिज्या कर्णः। पित्रिमलग्नस्य यदृङ्- मण्डलं तहक्क्षेपमण्डलमिति गोले कथितम् । अतस्त्रिज्या- परिणतया नतज्यया यदानीतं तजातं कर्णरूपं तत् कोटिरूपस्य विविमलग्नोरनुपालन कोटित्वं नीतमित्युपपन्नम् । यदेव स्फुट लम्बनस्य कोटिरूपत्वमुपपन्नं तदेव प्रकारान्तरे- योपपादितम् । रबर्टमण्डले या दृग्ज्या मा कर्णरूपिणी । वित्रिभलग्नस्य या दृगज्या, स एव दृक्क्षेपः, स भुजरूपः । यतः क्रान्तिमण्डन्नप्रायाः सम्यग्दक्षिणोत्तरं खा हिविभलग्नो- परिंगतं दृक्क्षेपमण्डलम्। तव विविमलग्नस्य या राज्या स दृक्क्षेपः। तजनिता नतिकलायन्द्रार्ककक्षयोर्याम्योत्तर. मन्तरं सर्वव तुल्यमेव द्रष्टा पश्यति। यथो गोले ।- "कक्षयोरन्तरं यत् स्यादिविभ सर्वतोऽपि तत्। अत:,- नतिलिप्ता भुजः कर्णो दृग्लम्बनकलास्तयोः । कत्यन्तरपदं कोटि: स्फुटलबनलिप्तिकाः ॥ यत इदं लम्बनक्षेत्रम्, भतो टक्क्षेपागज्ययोर्वर्गान्तर- पदतल्या दृतिर्भवितुमर्हति; परं यथा स्थिते गोले क्षेत्रो- परोयं न दृश्यते । यतो विविभलग्नार्कयोरन्तरज्या वित्रिभ- लग्न शमुव्यासाईपरिणता सती हतिर्भवति । - एब ·१८६ गणिताध्याये अनेनापि प्रकारण क्षितिजस्थेऽर्के परमा दृङ्गतिर्विविमलग्न गडतल्या भवति । अतोऽयमपि प्रकार: पूर्वतुल्य एव। किन्तु दृक्क्षेपार्कदृगज्ययोस्तुल्ये गलाके भुजकर्षरूपे समायां भूमी विन्यस्य तदन्तर कोटिरूपां हङ्गति दर्शयेत् । एवमनेक विधान्युपपत्यानुसारण क्षेत्राणि परिकल्पा धूलोकर्मोपसंहार- मा-ः कुर्वते । अथ प्रस्तुतमुच्यते । अत्र किल विनिमलग्नस्य रवेय दृग्ज्ययोर्यहर्गान्तरपदं तावदेव तच्छड्डीरपि भवति। तत् कथम्? इति चेत्तदुच्यते।-पत्र स्वस्व गङ्गुवर्गेयोनी विज्यावर्गों दृग्ज्यावर्गों भवतः । तयोरन्तरे कृते विज्यावर्गयोस्तुल्यत्वा. तयोः शङ्खवर्गान्तरमेवावशिष्यते। एवं यत्र कुत्रचिवासा- ऽपि भुजज्ययोर्वर्गान्तरतुल्यं तत्कोटिज्ययोर्वर्गान्तरं भवतीति । श्रत उक्त "विभोनलग्नस्य रवेद्य शझोर्वा दृग्ज्ययोः" इति । हतिस्त्रिज्याऽनुपातेन लम्बनस्य घटीकरणम् । इदानी प्रकारान्तरेण लम्बनमाह - भइौस्तयोग्णयोस्तयोर्वा विज्या चतुर्थीविभतायोः स्यात् ॥ ६ ॥ यहर्गविश्लेषपदं विधैवं विलम्बनं तद्घटिकादिकं वा । तयोरनन्तरकथितयोर्वित्रिभलग्नार्कशङ्गोस्त्रिज्याच शे- नापवर्तितयोर्यवर्गान्तरपदं तल्लम्बनं वा भवति । शोर्य हग्ज्ये तयोस्त्रिज्याचतुर्थीशभक्तयोर्वर्गान्तरपदं वा सम्बनं भवति। अवोपपत्तिः, प्रत्र निष्पवाया हवेः कोटिरूपाया घटोचतुष्टयेन विज्यया चानुपात: । स तदुपकरणभूतयोः शोस्तग्ज्ययोर्वा कियालाघवार्थं यदि क्रियते, तदा घटि- . अथ तयोः ·सूर्यग्रहणाधिकारः। ANA कात्म केव दृतिरुत्पद्यते । तदेव लम्बनम्। अतस्तथा कृते जातमन्यत् प्रकारइयम् । इदानी लम्बनप्रयोजनमाह।- तरसंस्कृतः पर्वविराम एवं स्फुटोऽसक्तत् स महमध्यकाल: ॥ ७ ॥ एवं यहान्तकाले लम्बनमुत्पदं सहिविभलग्नाटूनेऽर्के धन- मतो दन्तिघटिकास क्षेप्यम्। यदि वित्रिभादधिकऽ जातं तहणं दर्शान्तघटीभ्यः शोध्यम्। एवमसक्कलम्बनसंस्कृतात् दर्शान्स- कालाभग्नमानीय विविभव कवोलपकारेण लम्बनं साध्यम् । तेन गणितागतो दन्तिः पुन: संस्कार्य। एवं मुहुर्यावद- विशेषः। एवं संस्कृतो दर्शान्तो ग्रहणमध्यकालो भवति । अवोपपत्तिः, अव चन्द्रकक्षाया पासबत्वाविकक्षाया दूरत्वात् क्वोच्कृिताइष्टुः रविमण्डलगामि यत् सूत्र, तमादध- चन्द्रोऽवलम्बितो दृश्यते, तलम्बनम्। क्रान्तिकृत्ते परमोचस्थाने किल वित्रिभम्। तस्मादूनो यदा रविस्तदाादवलम्बित. सन्दः पृष्ठतो भवति। चन्द्रो हि शीघ्रगतिः। शोने पृष्ठगते युतिरप्या। प्रतो लम्बन तिथी धनम् । यदा विविभलग्ना- दधिकोऽर्कस्तदा चन्द्रोऽवलम्बितोऽर्कादग्रतो भवति। शो ऽग्रगे युतिर्याता लम्बनतुल्येन कालेनातस्तत्र लम्बनमृणम्। एवं लखनसंस्कृतो दर्शान्तो पहणमध्यकालः स्यादित्युपपन्नम् । यदि विज्यातुल्ययाग्ज्यया परमा अत्यन्तरपञ्चदशांगतुल्या लम्बनलिता ४८॥ ४६ लभ्यन्ते, तदेश्याग्ज्यया किम् ? इति । फलं दृग्लम्बनकलाः। एवमनेनैवानुपातेन दृक्पाद्या लम्बन लिप्ता उत्पद्यन्ते, ता अवनतिलिताः। ता मुजरूपाः । दृग्लम्बनकला: कर्णः। तयोर्वर्गान्तरपदं स्फुटलम्बनलिमाः ; यतो दृड्रत्यानयनेऽर्कटग्ज्या कर्णो दृक्क्षेपो भुजः। अतो ·१८८ गणिताध्याये RAY 'दृक्क्षेपाजनितावनतिभुजः । स्फुटलम्ब नलिप्ताः कोटिः । इदम- खिलं गोले लम्बनोपपत्तो कथितम् । तद् यथा ।- यत: कोच्छ्रितो द्रष्टा चन्द्रं पश्यति लम्बितम् । साध्यते कुदलेनाती लम्बनञ्च नतिस्तथा । इटापवर्तितां पृथ्वीं कक्षे च भिसूर्ययोः । पत्र क्षेत्रदर्शनम्। स्वमम्म् रविकक्षा दागतम चन्द्रमाक्षा . भित्तौ विलिख्य तन्मध्ये तिर्यग्रेखां तथोईगाम् ॥ तिर्यग्रेखायुती कल्पं कक्षायां क्षितिजं तथा । ऊ रेखायुती खाई हग्ज्याचापांगकर्नती ॥ कत्वाऽन्दू समुत्पत्ति लम्बनस्य प्रदर्शयेत् । एक भूमध्यतः सूत्रं नयेच्चण्डांशमण्डलम् ॥ दृष्टुर्भूपृष्ठमादन्यदृष्टिसूत्रं तदुच्यते। कक्षायां मूत्रयोर्मध्ये यास्ता लम्बन लिप्तिकाः ॥ गर्भसूत्रे सदा स्याता चन्द्रार्को समलिप्तिकौ। दृकसूत्रालम्बितचन्द्रस्तेन तलम्बनं स्मृतम् ॥ दृग्गर्भस्त्रयोरेक्यात् खमध्ये नास्ति लम्बनम् । अथ याम्योत्तरायान्तु भित्तो पूर्वोक्तमालिखेत् ॥ ये कक्षामण्डले तेऽत्र जेये दृक्क्षेपमण्डले। विभीनलग्नहग्ज्या या म दृक्पो इयोरपि । • पत्र विभोगलग्रहराज्याकंडक्टेपोऽमाधिोय या पति पाठान्तरम् ।

·सूर्यग्रहणाधिकारः। १८८ तचापांशेर्नती बिन्दू कला विचिभमंजको। प्राग्वहकसूत्रतयन्द्रविविभस्य नतिर्नतिः ॥ कक्षयोरन्तरं यत् स्यादिवि सर्वतोऽपि तत् । याम्योत्तरं नतिः साऽत्र हक्क्षेपात् साध्यते ततः ॥ यत्र तत्र नतादादधयन्द्रावलम्बनम् । तवृत्तेऽन्तरं चन्द्रभान्वोः पूर्वापरं तु तत् ॥ पूर्वापरञ्च याम्योदग्जातं तेनान्तरदयम् । प्रतापमण्डले प्राचो तत्तिर्यग्दक्षिणात्तरा। यत् पूर्वापरमावेन लम्बनाख्यं तदन्तरम् । यद याम्योत्तरभावन नतिसंनं तदुच्यते ॥ नतिलिप्ता भुजः कर्णो दृग्लम्बनकलास्तयोः । कत्यन्तरपदं कोटिः स्फुटलम्बनलिप्तिका: ॥ परलम्बनलिप्तानो विज्या ३४३८ ता रविग्ज्यका । दृग्लम्बनकलास्ताः स्युरेवं हक्क्षेपतो नतिः । गत्यन्तरस्य तिथ्यंशः ४८४६ परलम्बालप्तिकाः । गतियोजन तिथ्यंशः कुदलस्य यतो मितिः ॥ स्थलम्बनकला नाड्यो गत्यन्तरलवोवृताः । प्रागग्रतो रवेयन्ट्रः पयात् पृष्ठेऽवलम्बितः । शौघेऽग्रगे युतिर्याता गम्या पृष्ठगते यतः । प्राटणं तदनं पथात् क्रियते लम्बनं तिथौ। याम्योत्तरं शरस्तावदन्तरं शशिसूर्ययोः । नतिस्तथा तया तस्मात् संस्कृतः स्यात् स्फुटः शरः ॥१८॥ इदानीं सकप्रकारेण लम्बनमाह।- विभोनलग्नस्य नरस्त्रिभू १३ नो दन्तै ३२ विभक्तः परसंजकः स्यात् । १९६५६ ·२०० गणिताध्याये - लग्नार्कयोरन्तरकोटिदोन्य विधाय दोापरयोवियोगात् ॥ ८॥ खन्नाद्युतात् कोटिगुणस्य कल्या मूलं श्रुतिः कोटिगुणात् परमात् । गुत्या तासधधनुः कलाया। स्ते वासयो लम्बनजाः सतत् स्युः ॥८॥ विभोनलग्नस्य यः गगुः स त्रयोदशगुगो हात्रिंशत: फलं परमनं भवति। दर्शान्तकाले यलग्नं तस्मादर्कोनाइजकोटिज्ये साध्ये तत्र दोाया अनन्तरानीतस्य च परस्य यो वियोग- स्तस्मादर्गीकृतात् कोटिन्यावर्गण युताद यत् पदं स कर्णः । कोटिन्यापरयोर्घातात् तेन कर्गोन भक्ताद् यत् फलं तस्य चापे यावत्यः कलास्तावन्तो लम्बनासवः सक्कदेव भवेयुः । पत्रोपपत्तिः -यदि विज्यातुल्ये १२० विविभनग्नशाली परमलम्बनज्या ४८४६ लभ्यते, तर्दष्टशकी का ? इति। तत्र सञ्चारः। यदि परमलम्बनज्यातुल्यगुणकेन विन्या हरस्तदा त्रयोदशगुणकेन कः ? फलं हाविंशत् । तस्य परसंज्ञा कता । अधोऽधःस्थयोरपि चन्द्रार्कयोः क्रियोपसंहारार्थमन्यथा कल्पित लम्बनक्षेत्रम् । तत तावत् परमं लम्बनमुच्यते। चतस्रो घटिकाः किल परमं लम्बनम्। तत् तु त्रिज्यातुल्ये विविभ- लग्नशद्धौ। तासां घटीनां यावन्तोऽसवस्तावत्य एव चतु. विशतिभागानां कला भवन्ति। अतस्विज्यासम्भसक्रान्तेः कलानां तुल्यास्तदा परमलम्बनासवो भवन्ति । यदा पुन- विविमलग्नश स्त्रिज्यातोऽल्पो भवति, तदा तज्जनितक्रान्स: कलानां तुल्या भवन्ति । अतो विविमलग्नशगुजनिता क्रान्तिज्या तदा परमलम्बनासूनां ज्या भवतीत्ययगन्तव्यम् । श्रथ पूर्वापरायताया भित्तेरुत्तरपाखें विज्यामिताङ्गलकर्क- ·21892 सूर्यग्रहणाधिकारः। टेन वृत्तमालिख्य तन्मध्ये तिर्यग्रेखामूर्द्धरेखाश्च कुर्यात् । .अब क्षेत्रदर्शनम्। नि अर्ककतावृत्तम पदक साइतम भू . तत् किल चन्द्रकक्षावृत्तं कल्पाम् । तन्मध्यादुपरि परमलम्ब- नासु ज्यान्तर भूमंजितं बिन्दु कत्वा तत्र तेनैव कर्कटेनान्यदृत्तं विलिखेत्। तन्मध्येऽप्यन्या तिर्यग्रेखा कार्या। ऊर्द्धरेखा मेवोपरितो नेया। तत् किलार्ककक्षावृत्तम् । ते वृत्ते चक्रांगे- ठिकाषट्या घार। अचरेखायुतौ योरपि विविभलग्न- संजो बिन्दू कायौं ; ततो विनिमलग्नार्कान्तरभागैः रविकक्षायां विविभलग्नावतं रविसमर्क बिन्दं कुर्यात्। एवं चन्द्रविवि. भाचन्द्रकक्षायां तैरेव भागैर्नतं चन्द्रबिन्दुश्च। ततो भूबिन्दोः मकाशाञ्चन्द्रबिन्दूपरिगतं सूत्रं प्रसार्यम् । तत् सूत्रं यत्र रवि- कक्षायां लगति, तसूर्यविन्दोरन्तरे यावत्यो घटिकास्तावत्य- स्तस्मिन् काले लखनघटिका जैया:। एवंविध क्षेत्रस्य लम्बनण्य साधनोपपत्तिहशीघ्रफलवदुत्पद्यते । तव रवि- ·२०२ गणिताध्याये कक्षा कक्षामण्डनं चन्द्रकक्षां प्रतिमण्डल परमलम्बनासु- ज्यामन्त्यफलज्यां विविभलग्नं सपड्भं शीघ्रोच्च प्रकल्प्य शेषा क्रियोहा। एतदानयनं किञ्चित् स्थूलम् । अथ नत्यर्थमन्दोर्टक्षेपावाइ।- दृग्ज्येय या विविभन्नग्नगहोः स एव दृक्लेप इनस्य तावत् । सौम्योपमे विविभजेऽधिकऽचात् सौम्योऽन्यथा दक्षिण एव वेद्यः ॥ १० ॥ चापीशतस्यास्य तु संस्कृतस्य विभीनलग्नोत्यशरण जीवा। पूर्वाई सुगमं प्रागेव व्याख्यातम्। मोऽर्कक्क्षेपः सौम्यो याम्यो वेति भानायोच्यते । तत्र वित्रिमलग्नस्थापने सौम्येऽचशिभ्योऽधिके सति सौम्यो जेयः। इतोऽन्यथा याम्यः। अथ तस्य टक्क्षेपस्य धनु: कार्यम् । वित्रिभ. लग्नं चन्द्र प्रकल्पा सपाततात्कालिकचन्द्रदोज्यत्येवं विक्षेपः साध्यः । तेन वित्रिभलग्नविक्षेपेण तहक्षेपधनुः संस्कार्यम् । एकदिशोर्योगो भिवदिगोरन्तरमित्ययः । संस्कृतिवसाचन्द्र- हक्क्षेपस्य दिक् । तस्य “जोधा दृक्क्षेप इन्दोः” इत्यने भत्रोपपत्तिः ;-विविभन्लग्नं क्रान्तिहते तामवशात् कदाचिदक्षिणोत्तरहत्तात् पूर्वतः कदाचित् पचिमतो भवति । यधुदयलग्नमुत्तरगोले, तदा पूर्वतो भवति ; तदन्यथा पशि- मत इत्यर्थः । खा इिविभलग्नोपरि गतं दृक्क्षेपमण्डलं यत्र विविभे लगति, तत्खान्तिरेऽर्कटक्क्षेपचापांशाः । एडले लगति तत्खान्तिरे चन्द्रदृक्क्षेपचापांशाः। तन्नेर सयो क्षेपौ। यथाह श्रीमान् ब्रह्मगुप्तः।- यव्र विम- ·सूर्यग्रहणाधिकारः। २०३ AnitamaramananAD दृक्क्षेपमण्डले युरो। अयमण्डलेन मानोशन्द्रस्य विमण्ड- लेन युते" । इति । यदा कक्षामण्डलं खमध्ये भवति, तदा तस्य दृमण्डला- कारत्वाद यत्र कुव स्थितोऽपि प्रही लम्बितोऽपि कक्षामण्डलं न त्यजति । अतोऽत्रावनतेरभावः। यदा खानतं वित्रिभ. लग्न दक्षिणतः, तदा तिरयोनलात् क्रान्तिकृत्तस्य तत्रस्थो रविअण्डलगत्यावलम्बितः कान्तिहत्ताइक्षिणतो यावतान्तरण दृश्यते तावती तस्य नतिः। एवं वितिभलग्न यदि वार्डाव- समुत्तरतस्तदोत्तरा नतिः; एवं चन्द्रस्यापि नतिः। किन्तु चन्द्र कक्षामण्डल विमण्डलमेष कल्पाम् । यतचन्द्रो विमण्डले नमति । अतः खार्दादिमण्डलं यावता नतं तावच्चन्द्रटक्क्षेपस्य चापम् । तज्जया तट्टक्क्षेपः। एवं हक्क्षेपवशात् तिरथीने स्थिते विमण्डले सति दृमण्डलगत्या विलम्बितस्य चन्द्रस्य विमण्डलेन सह यदन्तरं दक्षिणोत्तरं सा चन्द्रनतिस्तस्थ हक्क्षेपादागच्छति। इदानीं दृक्क्षेपाबतिसाधनमाह :- टक्क्षेप इन्दोनिजमध्यभुक्ति- तिष्यशनिवौ त्रिगुणोडतो तौ ॥ ११ ॥ नती रवीन्दो: समभिन्नादित तदन्तरक्यं तु नतिः स्फुटाउन । तो चन्द्रार्कयोदृक्शेपो वसमध्यभुक्रिपक्षदाशन गुणिती विज्यामलो फले तयोर्नती भवतः। तयो त्योः समदिशो. रन्तरं भिवदिशोर्योगो रविग्रहे स्फुटा नतिर्भवति । अनोपपत्तिस्त्रैराशिकन ;-यदि त्रिज्यातुन्येन टक्क्षेपेण परमा भुक्षिपञ्चदशांशतुल्या नतिर्लभ्यते, तदेष्टेग किम् ।। फलं मतिकलाः। अथ तयोर्नत्योर्योगवियोगकारणमुच्यते। यस्यां ·२०४ गणिताध्याये दिशि चन्द्रो नतस्तस्यां दिशि यदि रविस्तदा नत्योरन्तरेगा चन्द्रार्कयोरन्तरं ज्ञातं भवति ; यदा भिन्द्रदिशो नतो, तदा तयोर्योगेन चन्द्रार्कयोरन्तरमुत्पद्यते। इदानीं स्फुटनतेरेवानयनमाह । - दृक्क्षेप इन्दोईिगुणो विभक्तः विन्द्रः १४१ स्फुटैवावनतिर्भवेहा ॥ १२ ॥ लघुज्यकोत्यो हिगुणोऽक्षभक्तः पध्वंशयुक्तोऽवनतिः स्फुटा वा। चन्द्रस्य हक्क्षेपा द्विगुणो भूगः १४१ भाजितः फलं म्फुटैवावनतिः भवति। यदि लघुज्यकोत्थो विटक्क्षेपम्तदा द्विगुणः पञ्चभक्तः फलं स्वषष्ट्यंशयुक्तं “स्फुटवावनतिर्मवेत्। अनोपपत्तिः ;-तत्र स्वल्पान्तरत्वाच्छशिट्टक्क्षेपतुल्यमक- दृक्क्षेपं परिकल्पा भुक्त्यन्तरपञ्चदशांशनानुपातः । यदि विज्यातुल्ये दृक्तेपे भुत्यन्तरपञ्चदशांशमिता स्फुटा नति- लभ्यते, तदाभोटेऽस्मिन् किम् ? इति । अव भुक्त्यन्तरपञ्चदशांगो गुणस्त्रिज्या हरः। गुणकहरौ गुणकाईनापवर्तितौ। नातं गुणकस्थान इयं २, हरस्थाने विन्द्राः १४१; एवं वृहज्जा- काभिः। लघुज्यकाभिस्तु गुणकस्याने इयं २, हरस्थाने किश्चिन्यूनाः पञ्च ४।५५ । ते सुखार्थे पञ्च कृताः । अतस्तत् फलं स्वपध्वंशयुतं कृतम् । इदानीं स्थूले लम्बनावनती सुखार्थमाह |-- विभोनलग्नम्य दिनाईजाते नतोत्रतज्ये यदि वा मुखार्थम् ॥ १३ ॥ दृक्क्षेपशडू परिकल्पा साध्य स्वल्पान्तरं लम्बनकं नतिय। विभोनन्नम्नं चन्द्र प्रकल्पा तस्य क्रान्तिः शरय साध्यः ।

·सूर्यग्रहणाधिकारः। २०५ ---- . कार्याः। तेन शरेगा कान्ति: संस्कार्या। सा तस्य स्फटा क्रान्तिः ।। “पन्नावलम्बावपमेन संस्कृती" इत्यादिना नतांशा उन्नतांशाश तज्जर विविभलग्नस्य दिनाईजाते नतीन तज्थे । यथाह श्रीब्रह्मगुप्त: ।-- "विविभलग्नापक्रमविक्षेपाक्षांशयुतिवियुतः।" इत्यादि। अत्रीवतज्या विविमलग्नगडु नतज्यां चन्द्रक्षेपञ्च परि- कल्पयोक्तवलम्बनं स्वल्पान्तरमवनतिश सुखार्थ साध्या। अनोपपत्तिः ;-वित्रिभलग्नशदोरासन्न एव दिनाईशगु. स्तहग्ज्यासन्नो दृक्क्षेप इति भावः । शेषोपपत्ति: कथितेव । इदानी नतेः प्रयोजनमाह - स्पष्टोऽत्र बाणो नतिसंस्कृतोऽस्मात् प्राग्वत् प्रसाध्ये स्थितिमदखण्डे ॥ १४ ॥ अत्र सूर्यग्रहणे य: पूर्ववच्छर आगच्छति, प्रमौ नत्या संस्कृतः मन् स्फुटो भवति । अवैतदुक्तं भवति। गणिता. गती दर्शान्तकालो लम्बनेनासतत् स्फटोक्कतः, स किल ग्रह- तत्र तात्कालिक सपातं चन्द्र क्षत्वा विक्षेपः साध्यः। अथ स्थिरलम्बनकाले यदित्रिभलग्न तस्मादवनतिः • माध्या) तया स वितेपः संस्कृतः। स मध्यग्रहणविक्षेपः स्फुटो भवतीत्यवगन्तव्यम्। ततो “मानाईयोगान्तग्योः क्षति- भ्याम्” इत्यादिना स्थितिमर्दखण्डे साध्ये । अत्रोपपत्तिः ;-चन्द्रस्थाने क्रान्तिमण्डनविमण्डलयोरन्त- राल विक्षेपः। चन्द्रो विमण्डले रवि: क्रान्तिमण्डलेऽतस्तयो- विक्षेपो याम्योत्तरमन्तरम् ; परं यदि भूगर्भस्थो द्रष्टा । यदा तु कनोच्छ्रितो भूपृष्ठस्थम्तदा रविकक्षामण्डन्नाञ्चन्द्रकमा. माइलमधो दृक्षपवशालम्बित' भवाति। तद् याम्योत्तर- मविन यावता लम्बितं, तावतो नतिस्तदमारोऽतस्तया भर मध्यकालः।

·गणिताध्याये मंस्कृते स्फुटमर्केन्दोरन्तरं भवति । स एव स्फुटशरः। यथोक्तं गोले।- “याम्योत्तरं शरस्तावदन्तरं शशिसूर्ययोः । नतिस्तथा तया तस्मात् संस्कृत: स्यात् स्फुटः शरः ॥ इति। स्थित्यमर्दवासना प्रागुक्तीव । इदानी स्पर्शमुक्तिसम्मोलनोन्मीलनकालार्थमाह।- तिष्यन्ताहणितागतात् स्थितिदलेनोनाधिकालम्बनं तत्कालोस्थनतीषु संस्कृतिभवस्थित्यई होनाधिके । दर्शान्ते गणितागत धनमृणं वा तद्दिधायासहज- जेयौ प्रग्रहमोक्षसंज्ञसमयावेवं क्रमात् प्रस्फुटौ ॥ १५ ॥ तन्मध्यकालान्तरयोः समाने स्पटे भवेतां स्थितिखण्डके च । दर्शान्ततो मर्ददलोनयुक्तात् सम्मोलनोमीलनकाल एवम् ॥ १६ ॥ सकृत्प्रकारंण विलपनञ्चेत् सतत् स्फुटी प्रग्रहमोक्षकालो। किन्त्वव बागावनती पुनय तात्कालिकाभ्यां विविविमाभ्याम् ॥ १७॥ प्रथमं यो गणितागम्तिष्यन्तम्तम्मात् स्थितिदलेनो. नाधिकासम्बनं माध्यम् । पण स्थितिदलेनोनाग्मोनधि- इत्यर्थः। अब फिल म्प्रणकालः साध्यते । तव गणि तागतिप्यन्तात् स्थित्यानात् माग्वालम्बनमानीय तदनष्ट म्यापयित्वा तहणितागत तिय्यन्त म्यिसिदलनाने धनमृणं या कार्यम् । म स्थलः पर्गकाम्नः। सन्मध्यकानयोरन्तरं म्यूमन म्पित्यम् । सनितफलानात् ममकलन्दोः गग्स्तस्कान कात् ·सूर्यग्रहणाधिकार। २०० -~----~-- विविभजनितया नत्या संस्कृतस्तस्मात् स्फुटविक्षेपात् पुनः स्थित्वदम् । तेन स्थित्यन गणितागते दर्शान्त ऊने तलम्बनं धनमृणं वा कार्यम् । एवं कृते सति यावान् कालस्तावान् स्पर्शकालः। एवमसक्कदिति। स्पर्शमध्यग्रहकालयोरन्तरं स्पार्शिकं स्थित्यः ज्ञेयम्। स्पर्शकालात् पुनलम्बनमानीयानष्टं स्थाप्यम् । अथ स्पार्शिकस्थित्यईघटीफलेन चन्द्रमूनीकृत्य शरः माध्यः। अनन्तरानोतवित्रिभलग्नान्नतिथ। तया स्फुटी- छताच्छरात् पुनः स्थित्य ईम्। तेनोनित गणितागत दर्शान्त तलम्बनं धनमृणं वा कार्यम् । एवं स्फुटः स्पर्शकालः । अम. कत् इति यावदविशेषः। मौक्षिकाएं मध्यग्रहकानीत्यस्थितिः समकालोस्थतिष्यन्ते योज्या। तत्रासकलम्बनान्तशरभवस्थित्या गणितागततिथ्यन्तो युनः सा मोक्षस्थितिरस्पटा। तल्लम्बनान्त- शरीयस्थित्या वारं वारं पूर्वदर्शान्तो योज्यः। एवं स्थिरलम्ब- नान्तशरोस्थस्थितिर्मोक्षस्थितिया। सैव मौक्षिकम् । एवं হিনিৰনাগ্রাঘিনাশনাল্মান্ধালারি। तत्र चन्द्रयात- तात्कालिकोकरणे फल धनम् । एवं मोक्षमध्यग्रहकालयो- रन्तरं मौक्षिकं स्थित्य ईम् । एवं मर्ददलेनोनाइणितागतात् सम्मोलनकालः। मर्ददलेन युक्तादुन्मीलनकालः। सम्मोन्नन- मध्ययहकालयोरन्तरं प्रथम स्फट मार्डम् । उम्मीलनमध्य- ग्रहकालयीरन्तरं द्वितीयम्। यद्यसतविधिना लम्बनं क्रियते तदेवम् । यदा पुनः सवदिधिना लम्बनं तदा स्पर्शकाली मोक्षकालोऽपि सकदेव स्फुटो भवति ; किन्तु तवायं विशेषः । स्पर्शकाले मोक्षकाले वा पुनर्विविमलग्न कवा तस्मादतिः तया तत्कान्नभवो विक्षेप: संस्कृत: सन् स्फुट: स्थायिकः। मौक्षिको वा स्फुटी भवति । नदेवं तदा माध्या। स्थूलः।

·गणिताध्याये . अनोपपत्तिः ;-स्थित्यनियने पूर्वोक्तव। तत्स्फुटीकरणे प्रोच्यते । गणितागती हि दर्शान्तकालो मध्यग्रहकालो भवितु महति । चन्द्रार्कयोस्तत्र तुल्यत्वात्। स्थित्य नोनो दर्शान्त- कालः स्पर्शकालो भवति। युतो मोक्षकालः। अथ च द्रष्टः साझेच्छितत्वालम्बनमुत्पन्नम्। अतस्तेन संस्कृतो दर्शान्तो मध्यग्रहकान्तः स्फुटो भवति। एवं स्पर्शकालोऽपि तत्काल- जनितलम्बनेन संस्कृतः स्फुटो भवितुमर्हति । या युक्तिमध्य. ग्रहणकालय लम्बनसंस्कार, सैव स्पर्शमोक्षसम्मोलनोन्मीलन- कानानाम् ; किन्तु स्पर्शकालस्य लम्बनमस्कार क्रियमाणे कान्लान्यत्वाच्छर किश्चिदन्यथा भवति। नतिय किश्चिदन्या- दृशी। तसंस्कतिभवं स्थित्यमपि किश्चिदन्यादृशम्। अस- स्तनोने गणितागते दर्शान्त तलम्बनं धनमृणं या कर्तु युज्यते । प्रत उक्तं “तत्कालीत्यनतीषुमंस्कृतिभवस्थित्यबहानाधिक" इत्यादि । यद्यसतहिधिना लम्बनं, तदा पुनः पुनलम्बनं तया तत्कालशर स्फुटः स्थित्यर्थ किन क्रियते । तदा स्थित्यई स्फुटं भवति। নজামী स्फुटो भवति। म एव स्पार्शिकः गर इति वेदितव्यम् । यदा पुनः मतविधिना लम्बनं, तदा पुनः पुनः परस्य नतेयाकरणात् पार्शिक: गरः पुन: कर्तु युज्यते । प्रन उन्न "किन्वत्र वाणावनती पुनय तात्कालिकाभ्यां विधुधिविभा- भ्याम्” इति। इदानीं विशेषमा६।- शेपं अशाइग्रहणीनमत्र- म्फुटपुजेन यितिलपड़केन। इतोऽय तेनैव इतः म्फुटेन वाः म्फुटः स्वाद पाहणेऽव भानोः ॥ १८ नतिय। तदा ·सूर्यग्रहणाधिकारः। प्रव ग्रामाच कालानयने फलं यत् स्फुटेन निघ्नं स्थितिखडकेन । स्फुटेपुजेनासकदुइतं तत् स्थित्यशाई भवतीष्टकालः ॥ १८॥ अब रविग्रहणे विम्बवलनभुजकोव्यादीनामानयनं गाइ- पहणोतं वेदितव्यम् ; किन्वत्र भुजसाधने विशेषः । पूर्वानयनेन यो भुज पागधति, पसौ तत्कान्नस्फुटभर- जनितेन स्थित्यहन गुण्यः स्फुटन स्थितिखण्डकेन भाज्यः ; म्पर्शमध्यकालयोरन्तरेण भाज्य इत्यर्थः। फलं स्फुटो भुजो भवति । अथ “प्रासाच कालानयने फलं यत्" इति ।-- यासीन मानक्यदलस्य वर्गादिक्षेपक्वत्या रहितात् पदं यत् । गत्यन्तरांगे- विद्वतम्” इति यत् फलं लभ्यते तस्य स्फुटीकरणम्। तत् फलं स्फुटन स्थित्यन स्पर्शमध्यकालयोरन्तरण गुणितं तत्काम्न- स्फुटशरजनितेन स्थित्यहन भक्तां स्फुटं भवति। तत् खस्थित्यः छुडमिष्टकालो भवति । स च स्पर्णादग्रतो मोक्षात् पृष्ठतः । तस्मिन् काले नतिसंस्कृतं गरं पुनः तत्वा प्रामोनमानेक्यदलस्य वर्गादिचपलत्या" इत्यादिना फर्म साध्यम् । तत् फलं पुनः स्फुटं कर्तव्यम्। एवं यावदिष्टकाल: स्फुटो भवति, तावहें- सतकर्म। पवोपपत्ति: ;-भुशानयने पूर्वोतोय, तत्म्फुटीकरण मोचते।-यथा चन्द्रमाणे स्थित्याई गरमानेक्याईयोवर्गातरा- दुबूतं तथेहाय्यानीतम् । तदम्फटम् । मयनमस्कार से स्पर्श- मध्यपकानयोरन्तर सत् स्फुट स्थित्यम् नपनान्तरमंस्कृत. मित्यर्थः। भुमो हि स्थित्यहमम्मन्धेमागच्छति। पई मध्यममिय म्पित्याईम। तयाम्पम याहगो भुजम्तवा. गति, साहनिहापि भवितव्यम् ; वामनायाम्नुन्यत्वात् । यथा चन्द्र ·२१० गणिताध्याये पातः । । अथ च “वीष्टेन निघाः स्थितिखण्डकेन" इत्येवं यदा.. नीयते तदा स्फुटस्थित्यई वीष्टं कृत्वा गणक आनयति तदा स्फरस्थित्य इंसम्बन्धी भुज: स्यात् । असावसम्यक् । अतस्तस्य तत्कालस्फुटशरजनितस्थित्यईसम्बन्धीकरणायानु- यदि स्फुटस्थित्य नेतावान् भुजस्तदा तत्काल- जनितस्फुटगरभवस्थित्यईन किम् ? इति । फलं स्फुटो भुजो भवति । एतदेव विपरीतं कर्म ग्रासात् कालानयन। यसो "ग्रामोनमानेक्यदलस्य वीत्" इत्यादिना यत् फलमागच्छति; सम्मध्यमं स्थित्यहं वोष्टम् । तत् स्फुटस्थित्यौद यावदिशोध्येते, तावदसम्यगिष्टं भवति। अतस्तस्य फलस्य स्फुटस्थित्यईपरि- ग्गामायानुपात: । यदि मध्यमस्थित्यनैतावत् फलं, तदा स्फुट- स्थित्यम कियत् ? इति । पत्र यनभ्यते स्फुटं फन्न तस्मिन् स्फुटस्थित्यहाच्छोधिते स्फुटमिष्टमवशिष्यते इत्यर्थः । इदानी चाधोतहारण विगेपोऽभिधीयते व्याख्यायते च।- गगिट्टक्षेपार्थ यहिविभलग्नपुणाव मम्करणम् । जिपणुजमतं तदुला न ममतं वच्मि युतिमिह ॥ २०॥ यत्रामोऽजिनभागास्तवाकन्दू तुलादिगावुदये। पात: किम्न सहपटक सममण्डनवत् तदापतिं स्यात् ॥ २१॥ प्रकासम्बितचन्द्रो न जहायपमण्डन सित:। विविमगरमम्कारावतिरवायाति मा व्यर्या ॥ २२ ॥ पव रविकोपधपिविमम्नम्नोत्यगरण मंहतं गगह- सेपधनुभंयतीति यदुहां, महागुप्तम्य मतं न मममम तदयुक्त मिव प्रतिभातीति भावः । तत् पायमयुतम् इति सदर्थमार, “वच्मि युनिमि” इति।-अब रविपकिनन्दयोयाम्योत्तरम् ·सूर्यग्रहणाधिकारः। २११ अन्तरं विक्षेपः। विक्षेपो नाम कक्षामण्डलविमण्डलयोर्याम्यो. त्तरमन्तरम् । अथ यदा दृमण्डलगत्याधो लम्बितचन्द्रम्तदा तस्य चन्द्रस्य रविकक्षया सह यावदन्तरं तञ्चन्द्रार्कयोर्याग्योत्तर. मन्तरं स स्फटविक्षेप इत्यर्थः । तस्य पूर्वविक्षेपेण सह यदन्तर, सावती नतिरित्यर्थः । इति किल रविग्रह नतिस्वरूपम् । अथ युक्तिरुच्यते ।-यत्र देशे चतुर्विंशतिरक्षांशाः, यदा किलार्को राशिषटकं तावांय चन्द्रस्तावांस पात: शशिशरः शून्यम् । तदा तस्मिन् देशे रवरुदयकाले रविरेव लग्नम् । रवि. चन्द्रः पात: सप्रम् विविभम् तदिविभनग्न राशिवयं भवति। :: ::: तस्य क्रान्तिमत्तरा चतुर्विंगतिभागास्तरक्षे संस्कृते नतांगाना- मभावः। प्रतो विविमलग्नं खस्वस्तिके प्रास्वस्ति रविः; मममहलमेव तदा क्रान्तिमण्डलम्। तदेव दृमण्ड- लम् । दृमण्डलगत्याधो लम्बितयन्द्रमतत्कक्षामगडलं - न त्यजति । अतोऽव स्फुटविक्षयोऽपि शून्यम् । अतोऽत्र नतेर भावः । पिविभलग्नगरसंस्कारणाव कन्नाचतुष्टयं नतिरुत्पद्यते मा व्यर्था। यद्वगुप्तेन विमण्डलमेव कक्षामण्डलं परिकल्पा नति. रानौता, माऽपि युतियुक्ता; किन्तु मा विमण्डलावधिरायाता न कक्षामगहनावधिः। अतो सम्बनकालेन चालितस्य विधी. र्यावान् यिोपो यावांय प्रथमम्तयोरन्तरं तम्या नतर्यम्त कार्यम् । रविहरक्षेपधनुपि यदि विविभनग्नगरी युन्ध- म्तदेदमन्तरं नसे: मोध्यम् । यदा रहितं, तदा युझ कार्य. मित्ययः। एवं कृते मति मा नति: म्फटा भवितुमर्हति । पचया रविकाक्षेपवनयन्द्रगरण मम्कृतं छत्वा नतिः माध्यत : सापि म्फुटाममा भवति ; किन्तु पहाणे चन्द्रगरोपो भवति ।

·२१२ गणिताध्याय संस्कार ततेऽपि स्वल्पान्तरा नति: । अत एवाद्यैराचार्य: स्वल्पान्तरत्वादिटं कमोपेक्षितमिति मम मतम् । अथवा किं जगहिरोधेन ? यत् तेन कृतं तदपि युक्तम्। लम्बनकालशरान्तरमस्यां व्यस्तं नती यदि क्रियते । स्पष्टवं स्यादथवा चन्द्रस्य शरेण संस्कृत्य ॥ २३ ॥ भानोर्टक्क्षेपधनुः साध्या स्वल्पान्तरा नतिम्तस्मात् । ग्रहणे स्वल्पगरत्वात् खल्यान्तरता नर्तर्यस्मात् ॥ २४ ॥ तस्मानेदं पूर्वैरकाशायैस्तथा कृतं कर्म । प्रात्मप्रतिभासो वा मयोदितः किं जगहिरोधेन ॥ २५ ॥ रति श्रीमपरोपाध्यायसुलभास्कराचार्यविरचित सिद्धान्तशिरोमनिवासनाभार्थ मितापी मूर्थाचाधिकार। पवाधिकार पन्यसमा पगियाधिकश्मिती । १२५॥ प्रय ग्रहच्छायाऽधिकारो व्याख्यायते। तवादी तावद्ध- विक्षेपान् मध्यमानाह।- विक्षेपलिप्साः तितिजादिकानां खेगा ११० दिवाणेन्दुमिता १५२ रमाग्वाः ७६ । पट्वीन्दयः १३६ खाग्निभुषः १३० सितम पाती स्फुटी स्तयन केन्द्रयुक्ती ॥१॥ नितिजस्य खरुद्रमिता ११० मध्यमा वितेपलिप्ताः । बुधम्य दिवाणेन्दुमिता: १५२। गुरोः पटमप्ततिः ७६ । पडिस १३६ तुस्याः। गनेः खवीन्दु १३. मिता बेदितव्याः । सया बुधगक्रयोर्यो गणितागती पाती, ती वस्वगीतकेन्द्रन युती कार्यो। एवं स्फटी म्तः । प्रवोपपत्ति:-मध्यमगसिवामनायां वैधप्रकारण वेध. वलये प्रहविधेपोपपत्तिर्दगितक; किम्वन्त्यफनन्याईधनुपा गुकम्य ·ग्रहच्छायाधिकारः। सविरहेण तुल्यं यदा शीघ्रकेन्द्रं भवति, तदा विज्यातुल्यः शीघ्र- कर्णो भवति। तस्मिन् दिने वेधवनये यावान् परमो विक्षेप उपलभ्यते, तावान् ग्रहस्य परमो मध्यमविक्षेपः । एवमेत भीमादीनामुपलब्धाः पठिताः । अथ मशक्रयोः पातम्य स्फुटत्व. मुच्यते ।-भगणाध्याये ये बुधशुक्रयोः पातभगणाः पठितास्ते स्वशीघ्रकेन्द्रभगणेरधिकाः सन्तो वास्तवा भवन्ति । ये पठितास्ते खल्पाः कर्मलाघवेन मुखार्थम् । अतः पठितचक्रभवी स्वगोत्र- केन्द्रयुती वास्तयभगनिष्पन्नौ स्फुटी भवतः । तथा चीत गोले।-"ये चात्र पातभगणाः पठिता जमुम्वोस्ते शोधकैन्द्र भगण: इत्यादि। इदानी प्रहविक्षेपानयनमाह - मन्दस्फुटात् खेचरतः खपात- युला जज्या पठितेनिनी। মীন না ম; ঘা सपातमन्दस्फुटगोलदिकः ॥ २॥ मन्दस्फटाहाहात् खपातयुनाइजज्या माध्या। माधहस्य पठितेन गरेण गुण्या स्वगीघ्रकन भाज्या। फलं स्फुटविक्षेप: स्यात् । सपातो मन्दस्फटी ग्रहो यदि रागिपटकादूनम्तदीतरी विशेपोऽन्यथा दक्षिणः । प्रोपपत्तिः;-मन्दस्फुटो पहा বীনিয়াল भ्रमसि। तव च तस्य पासोऽपि। पाती नाम मतिमएडम्स विमाइन्नयोः मम्पातः। सम्मादारभ्य विपतिः। रस मुमरलयंगगनाकया कक्षामहमं ताप्रतिमनच छियकोला विधिना विषय तव गौघप्रतिमण्डले मपादेः प्रतिलोमं पातम्यामच वियित्वा स शिमगडन नियम्। पास- पिजादागिपट्कान्तर विमानप्रतिमाइलयोरन्यं मम्पात ·२१४ गणिताध्याये . कत्वा, पातात् पूर्वतस्विभेऽन्तरे पठितविक्षेपप्रमाणेन पति. मण्ड नादुत्तरतो विमण्डलं केनचिदाधारण स्थिरं कृत्वा, मेषा. देरनुलोमं मन्दस्फट ग्रहं प्रतिमण्डले विमण्डले च दत्त्वा विक्षेपोपपत्तिं दर्शयेत् । तत्र तयोर्ग्रहयोर्यावान् विप्रकर्ष- स्तावांस्तव प्रदेश विक्षेपः । अथ तस्यानयनम् । पातस्थाने हि विनेपाभावः। ततस्त्रिभेऽन्तरे परमो विक्षेपः । अन्तर- ऽनुपातेन । अतः पातग्रहचिह्नयोरन्तरं तावज्जेयम् ; तञ्च तयोर्योग सते भवति । यतो मेपादेरनुलोमं ग्रहो दत्तः, पातस्तु प्रतिलोमम्, अतः तयोर्योगः शरार्थ किल केन्द्रम् । तस्य दीया साध्या। यदि विज्यातुल्यया दोज्येया पठितविक्षेप- तुल्यं प्रतिमण्डनविमण्डन्नयोरन्तरं लभ्यते, तदाभीष्टया ग्रह- स्थानभवया दोज्यया किम् ? इति । फलं शोधकर्णाग्रे विक्षेपः । अथ द्वितीयोऽनुपातः।-यदि शीघ्रकर्णाग्रे एतावान् विक्षेपस्तदा त्रिज्याग्रे कः ? इति । अव गुणकभाजकयोस्त्रिज्यातुल्ययोस्तुन्य- लानाशे कृते सति दोायाः पठितविनेपो गुणः शीघ्रकर्णी हरः। फलं कक्षापदेश विक्षेपो ज्यारूपस्तस्य चापं म्फट. विक्षेप इत्यर्थः। भूचिङ्गे सूत्रम्यैकमग्रं बद्धा द्वितीयममं विमण्डले प्रहम्याने निबई सूत्रं कर्णः। सूत्रकक्षामण्डलयो. रन्तरं स्फुटः शर इत्यादि सर्व छावाय दर्शनीयम् । इदानी विक्षेपस्य क्रान्तिसंस्कारयोग्यतालक्षणमन्यत् स्फुटीकरणमाइ ।- विज्यावर्गादयनवलनच्याति प्रोद्य मूल यष्टिर्यध्या युचरविगिखम्ताड़ितस्त्रिज्ययाः । यहा राशिवययुतप्तगद्युन्यका स्विमीया मत: म्पटो भवति नियनं कासिमंस्कारयोग्यः ॥ ३ ॥ ग्रहस्य “युतायनांगोडुपकोटिगिनिनी” इत्यादिनायनं यतन ·गणिताध्याये म्बयोरन्तरमायनं वलनमतस्तस्य ज्या भुजः। ग्रहचिनकदम्बयो. रन्तरम्य ज्या विन्या स कर्णः; तयोवर्गान्तरपदं कोटिः साच यष्टिसंज्ञा। क्रान्त्यपाहिलेपः कदम्बाभिमुखः कर्णरूपः । तम्य कोटिरूपकरणायानुपातः । यदि त्रिज्याकणे यष्टिः कोटिस्तदा शरकणं का? फन्न क्रान्तिसंस्कारयोग्यो विक्षेपो भवति । तेन संस्कृता क्रान्तिः स्फुटा। विक्षेपाग्रस्थस्य ग्रहम्य विषुवन्- मण्डलस्य च यद याम्योत्तरमन्तरं सा स्फुटा क्रान्तिरुच्यते । अथानुकल्पेऽपीयमेव वासना। अत्र सविराशिग्रहक्रान्तिज्या भुजस्थाने कल्पिता स भुजः । तद् धुज्या यष्टिस्थान कल्पिता मा कोटिः। तत्रापि त्रिज्या कर्ण इति सर्वमुपपन्नम् । इदानीमायनं दास- प्रायनं वलनमस्फुटेषुणा सङ्गणं युगुणभाजितं हतम् । पूर्वपूर्णधतिभिहाथित- ध्यक्षभोदयह्रदायनाः कलाः ॥ ४ ॥ अस्फुटेपुवननाहतिम्तु या यरित् फलकल्ला: म्युरायनाः । ता पहेऽयनपत्कयोः क्रमा. देकभित्रककुभोऋणं धनम् ॥ ५ ॥ ग्रहस्य यदायनं पलनं तदम्पुटगरण मङ्गण्य तद गुन्यया भनेत् । फनमष्टादशगतेः १८०० मनग्य यग्मिन् रायी ग्रहो वर्ती सस्य निरक्षोदयासुभिर्यिभजेत् । भवन्ति। वायनयलनकना अम्फुटेन गरंण महुण्य यया विभजेत् । फम्नमायनकनाः स्वम्पान्सरा भवतीत्यनु. कम्पः। अहो यस्मिनयने यत्तते तस्यायनम्य प्रहगरम्य छ याका दिफ तदा ता पायनाः सनाः ग्रई म कार्याः । । फलमायनकला ·२१८ गणिताध्याये सूत्रं यत्र कान्तिवृत्ते लगति, तत्र कृतहकर्माको ग्रहः। एवं ध्रुवा- बीयमानन सूवेण शरकृतं वासं भवति। क्रान्तिकृत्तपहस्थाना- दग्रतः पृष्ठतो वा प्रायनकलातुल्येऽन्तरे तत् सूत्रं झान्तिहत्ते लगति। मत आयनकला भुजः। अस्फुटविक्षेप: कोटिः । शराग्रक्रान्तिकृत्तयोरन्तरे यावत् सूवखण्डं स तत्र कर्णः । एतत् वासं वलनवाससम्भवम् । अतस्त्रराशिकेन वलनकलानामा- नयनम् । यदि यष्टिकोव्या वलनकलाभुजो लभ्यते, तदा अस्फुट- विक्षेपकोट्या किम् ? इति। फलमायनकला इति सर्वमुप- पत्रम् । पदानीमच दृकर्माह।- स्फुटास्फुटमान्तिजयीयराईयोः समान्यदिवोऽन्तरयोगशासवः । पलोद्भवास्या भनभासदां शरै महत्ययाल्पे यदि वा स्युरन्यथा ॥ ६॥. स्पष्टेपुरधवलनेन हतो विभतो लम्यज्यया रविहतोऽभया इतो वा। लब्धं हतं विभगुणेन द्वतं युमोा स्युमियः पलभवा अथ तेः गर तु ॥ ७ याम्योत्तर क्रमविलोमविधानलग्नं पेटत् कृतायनफनादुदयाग्यनग्नम् । माम्ये क्रमेण विपरीतमिपो तु याम्य भााधिकात् पचरतोऽन्तयिनग्नमेवम् ॥ ८॥ पहस्य म्फटकामोरस्फुटमान्यगर्ने माध्ये। यदि म्फुटा- म्फटकान्ती तुम्यदिरे, तदा चराईयोरम्सरं कार्यम् ; यदि भिवृदिरे सदा योगः; एवं दो भयेयुमो पनीहवा याः । पाम्य भम्य वा यदा महांकरमादेवम् । यदाम्पस्तदाऽन्यथा ·पहच्छायाधिकारः वा पन्लोगवासवः साध्याः । यहस्य स्पष्टः शरोऽधवलनेन गुण्यो लम्यज्यया भाज्यः। प्रथवा विपुवत्या गुणितो बादश- मिर्माज्यः । या तत् विज्यया गुण्यं शुन्यया भाज्यं फलं पलोड़वा अमयो भवन्तीत्यनुकल्पः। अथ तायनकर्मक ग्रई रविं प्रकलय से: पलोद्भवासभिलग्नं साध्यम् । यदि ग्रहप्य याम्यः शरस्तदा क्रमविलग्नम् ; यदि सौम्यस्तदा विलोमलग्नम् । एवं कसे सति ग्रहम्योदयलग्न भवति । पथ तमेय यह समाई रवि प्रयाल्थ्य सेरेवासुभिरुत्तरे शरे यत् क्रम- लग्न याम्ये विलोम क्रियते तदहस्याससम्लग्नम् । प्रवोपपत्तिः ;-- पर गोले विषुवम्मण्डलं साक्षांश- विवामितं, तायदुमण्डलमुत्तरगोले क्षितिजादुपरि लगति, याम्येऽधः । यतस्तवस्थो पहा स्वचरार्हामुभिरुवाति नतिञ्च गतः। अतसराईस्य या वासना मेष पलोडवासूनाम् । "स्फटास्फुटक्रान्तिजयोयराईयोः” पन्तर यावन्तोऽसवस्तायन्तः गरभवा प्रत्यर्थाज्जातम्। यतस्तयोरन्तरं शर एव; एवं तुल्य. यदा महता शरशान्यदिकं नीता क्रान्तिस्तदा शरस्यक खण्डमुत्तरतोऽन्यदक्षिणतः। तयोर्योग यतः परो भवति, प्रतस्तजनितयोथराईयोर्योग शरजनिताः पलोद्भवा- सवः स्य। एवं हि महति भरे। पथाल्पे। ग्रहः किलो. तरगोले उत्तरय तस्य गरस्त दाक्षशाच्छोण प्रहस्य यदुनमनं तत् राधिकेन साध्यसे । यदि लम्बज्यया कोट्याक्षवलनतुल्यो भुजस्तदा स्फुटशरतुल्यया किम् ? इति । अत्र यत् फलं तद पहाज्याहत्ते ज्यारूपं भवति। अथवा लघुना क्षेत्रेणानु. पातः । यदि हादशाङ्गलकोव्या पलभा भुजस्तदा स्फुटगर- कोप्या किम् ? इति। फलं तुल्यमेव ! अथ विज्याहत्ते परिणामायानुपातः। यदि युज्याहते एतावती ज्या सदा दिके।

·२२०
गणिताध्याय
--hna
-on-am-RANA
विज्याहत्ते कियती ? इति ! फलस्य धनुः कर्तु युज्यते । तच्छर-
स्याल्पत्वानीपपद्यत इति न कृतम्। प्रायनक्कीण्य स्फुट-
विपादमवः साधिताः।
इह तु स्फुटात्। तत्र कारण-
मुच्यते। तेन दृकम्पा निरक्षर्देशक्षितिजस्थो ग्रहः कृतः ।
तत् क्षितिजमन्चदेश उन्मण्डलम् । शरमूले यद धुज्यात
शराग्रे च यत् तयोत्तयोरुन्मण्डले यावदन्तरं तावान् स्फट:
शरः। स तु कोटिरूपः । अस्फुट: कणरूपः । अतोऽत्र कोटि-
रूपेण पलोद्भवा असवः साधिताः। कृतायनशमीको ग्रहो-
ऽक्षवशात् प्रागुदित उदेथति वा यैरमुभिस्तेऽव पलोद्भवास्याः ।
अथ याम्ये शरे तेरसुभिः क्षितिजादधःस्थो ग्रहो यावदुपरि
क्षितिज नीयते, तावत् कृतायनहक्क मी यहादग्रतः क्रान्तिहत
क्षितिजे लगति । यदि सौन्यः शरस्तदा तेरसुमिः चितिजा.
दुपरिस्थो ग्रह.क्षितिज यावदधो नीयते, तावत् छतायनकर्म-
काद ग्रहात् पृष्ठत. क्रान्तियत्त नितिजे लगति । अत उत्तम्-
"शर तु । याम्योतरे क्रमविनोमविधानलग्नम्” इत्यादि। एवं
कृत उदयलग्नं जातम्। अमादुदयनग्न माधनाद व्यस्तमस्तलग्न-
साधनम्। यता यैरसभिविनेपेग प्राच्यां ग्रहः क्षितिजादुना.
म्यते तरेव प्रतीच्यां नाम्यते। यैनाम्यते तैरयोवाम्यते। प्रथ
प्रतीच्या प्रहेऽम्तं गच्छति प्रायां यनग्नमुदेति तदम्तन्नम्नम् ।
प्रतो “भार्याधिकात खचरतः” इत्युक्तम्। इदं मई गोलोपरि
सम्यग्दृश्यते।
इदानीमुदयास्तनग्नयोः स्वरुपं प्रयोजनचाहा-
निजनिजोदयलग्नममुहमे
ममुदयोऽपि भडनमा मदाम् ।
भयति धास्तविनग्नममुद्रम
प्रतिदिनम्तमयः प्रवहभ्रमात् ॥ ८ ॥

·पहच्छायाऽधिकारः। २२१ । स्पष्टार्थम् । इदानीं ग्रहस्य दृश्यादृश्यत्वलक्षणमाई।- निशोष्टलग्नादुदयास्तलग्ने न्यूनाधिके यस्य खगः स दृश्यः । दिनेऽपि चन्ट्री रविसविधानान- नास्तं गतयेत् सति दर्शने भा॥१०॥ दिनकरीस्तं गते यदिष्टकाले लग्नं तदिष्टलग्नम् । तस्माद- ग्रहस्योदयात्यलग्नं न्यूनमस्ताख्यञ्चाधिकं यदि भवति, तदा प्रहो दृश्यः। तोऽन्यथा चेददृश्यः। एवं लक्षणे सति चन्द्रो दिवसेपि दृश्यः। यदि ग्रहो दृश्यस्तदा पहस्य छाया साध्या । मनोपपत्तिः स्पष्टार्था । इदानी छायार्थ प्रहस्य घुगतमाह - भातुं यदा भाभिमता अहस्य तत्कालखेटोदयलग्नलग्ने । साध्ये तयोरन्तरनाडिका या- स्ता: सावनाः स्युडुंगता ग्रहस्य ॥ ११ ॥ ता एव खेटद्युतिसाधनार्थ क्षेत्रात्मकत्वात् सुधिया नियोज्याः। जनस्य भोग्योऽधिकभुक्तयुक्तो मध्योदयादयोऽन्तरकाल एवम् ॥ १२ ॥ यस्मिन् काले ग्रहस्य छाया ज्ञातव्या तात्कालिकस्य ग्रह- स्योदयलग्नमिष्टलग्नञ्च तयोरन्तरघटिका: साध्या, भोग्योऽधिकभुक्तयुक्तः" इत्यादिना। एवं ता ग्रहस्य साधन- घटिका दिनगता भवन्ति । अवोपपत्तिः, अवेटलग्नं किल क्षितिजे। इष्टकालि- कस्य अहस्य यदुदयलग्नं क्वते यदुदयलग्नमेव । चितिजादुपरि यत्र कुवचित् स्थाने। तस्य भोग्यकाल इष्ट. "ऊनस्य ग्रह: स ·२२२ गणिताध्याये घुगता भवन्ति । नग्नस्य भुक्लकालेन मध्योदयय युक्तस्तस्य ग्रहस्य दिनगतः कालो भवितुमईति। ता घटिकाः साधना भवन्तीति यदुतां तत् कुतः। यतम्ता घटिका: वात्मिकाः। दं गोलोपरि दर्शयेत्। गोल इटलग्नं चितिजे निवेश्य तालालिकग्रह स्योदयलग्नं मेपादेवा तदने प्रहसंचको विन्दुः कार्य: । तब तस्याहोरावहत्तं निवेश्यम्। तस्मिन् हत्ते पूर्वक्षितिजसम्पाता. दारभ्य ग्रहचिहपर्यन्तं यावत्यो घटिकास्तावत्यस्तस्य ग्रहस्य साय सावनाः। यतोऽहोरात विगणय्य ग्रहीताः। ग्रहस्याहीरावे याः पष्टिधटिकास्ता: सावनाः । छायासाधनार्य सेवात्मिका एव नाद्यो ग्रहीतुं युज्यन्ते । छाया- साधनं हि क्षेत्र व्यवहारः। पत उकं-"ता एव पेटयुक्तिसाथ- नार्थम्" इत्यादि। इदानीं क्रान्तः स्फुटलं कृत्वा यासाधनातिदेश करोति स्म। स्पष्टा कान्तिः स्फुटगरयुतोनकभिवाशभाषे तज्जया स्पष्टोऽपमगुण तो धुज्यकावं ग्रहस्य । कृत्वा साध्या तदुदितघटीभिः प्रभा भानुभाष चन्द्रादीनां नलकमुपिरे दर्शनायापि भानाम् ॥ १३ ॥ ग्रहस्य क्रान्तिः स्फुटन शरण तुल्यदिनी युता मिवदिके वियुता सती स्फटा भवति । स्फुटक्रान्तर्या ज्या सा स्फुट- क्रान्तिज्या, तया कुज्यायुज्याचरन्यादि सर्व प्रसाध्यम् । पूर्वा नीताभिर्युगतघटिकाभिरुन्नतं ज्ञात्वा “प्रथोबताटूनयुतात्" प्रत्यादिना भानुभावचन्द्रादीनां ग्रहाणां भानां वा छाया साध्या। यद्यपि ताराग्रहाणां मानाञ्च छाया न दृश्यते, तथापि नलक- सुपिर तदर्शनाय तदुपयोगिनी भविष्यतीति साध्या । भवोपपत्तिस्त्रियोक्तव। .

·प्रहछायाधिकारः। २२३ इदानीमत्रापि विशेषमा ।- स्वमितियंगविवर्जितो ना महांमधुः खाग्निक्षता ४३. शहीन: स्पष्टो भवेदस्फुटजातहग्ज्या सन्ताड़िता; स्फुटगाभक्ता ॥ १४ ॥ प्रभा भवेत्रा तिथिभागतोस्पो यावदिधुस्तावदसावश्यः । एवं किल स्यादितरग्रहाण स्वस्पान्तरत्वान कृतं तदांद्यः ॥ १५॥ एवं विपश्रोत्या ग्रहस्य गर्छ गज्याश्च साधयेत् ; ततः भोः स्फुटत्वं कार्यम् । ग्रहस्य भुक्षिपञ्चदशांशेन वर्जितः गडः स्फुटो भवति। अस्फुटमडोर्या जाता हग्ज्या सा छादयगुणा स्फुटगाना भक्ता छाया भवति । छायावर्गाद हादशवर्गयुतान्मूलं कर्णः। बहनाभिर्यदा शङ्खः कृतस्तदेवम् । यदा लघुज्याभिलघुः शङ्खः कृतस्तदा भुत्तो: खाग्निवेदांशेन४३० वर्जितः स्फुटो भवति । यदा महाछः मुक्तिपञ्चदशांशात् खल्पो लघुः गङ्गा भुक्तः खाग्नितांशात् स्वल्पस्तावविधुर. दृश्यो भयः। अत्रोपपत्तिः ;-अत्र यः शङ्करसी इमण्डलोबतभागानां जीवा तस्य शङ्कोमलादुपरि मुक्तिपञ्चदशांशतुन्याः कला भुवा छवा भूपृष्ठस्यो दृष्टा न पश्यति। ता भूच्छन्द्रलिप्ताः पूर्व प्रति- पादिता एव । तथा च गोले “कुपृष्ठगानां कुदलेन होने दृमण्डलाई खचरस्य दृश्यम् । कुच्छन्नलिप्ता नुरतो विशोध्या: स्वभुतितिथ्यशमिता: प्रभार्थम् ॥"

·२२४ गणिताध्याय -- लिप्ताः" ; यदि वसगुणकताग्नि ३४१८ तुल्ये व्यासाई भुक्तोः पञ्च- दगांश: कुच्छम्रलिप्ता लभ्यन्ते, तदा खार्क १२० मिते किम् ? इति। एवमनुपातेन खाग्निकतांशो लघुशअपक्षे “कुच्छन्न एताभ्यो लिप्ताभ्यः शङ्कावूने चन्द्रस्त्वदृश्यः । एवं किल म्रा प्रहा पट्टश्या भवन्ति। कि विधीनिर्धारण तदाद्याचार्याभिप्रायेण। तैः खल्पान्तरत्वादन्येषां ग्रहाणां नोहम्। इदानीं तेषां दूषणं निराकुर्ववाह।- खल्पान्तरत्वादबइपयोगात् प्रसिद्धभावाच बहुप्रयासात् । ग्रन्थस्य तज्मगुगताभयेन यस्त्यज्यतेऽर्थो न स दूपणाय ॥ १५ ॥ पति श्रीमहेनरोपाध्याय सुतभास्कराचार्यविरचिते सिडामगिरीमपिवासनामार्थ मिताचर याछायाधिकारः। चयमध्यानपत्रसारमती माधिकारीष्वस्य प्रचारमा। पवाधिकार पन्चसम्मानबत्यधिक मतम् । १९.. अथ महोदयास्तमयाध्यायो प्याख्यायते। तवादी नित्यो- दयाम्तयोर्गतगम्यलचगामाह।- प्राग्राहः स्यादुद प्यम्लग्न- मम्तास्यक परिमग्नः मः । प्राग्ग्ग होऽस्पोऽव यदीष्टनम्ना- तो गमिष्यत्युदयं यहुरीत् ॥ १॥ कनोऽधिकः पथिमहागहरे- दम्तं गतो यास्यति धेति येद्यम् ।

·उदयास्ताधिकारः। २२५ यस्मिन् दिने यस्मिन् काले यस्य ग्रहस्योदयोऽस्तो घा जातव्यम्तस्मिन् दिने तात्कालिक स्फुटं ग्रहं कृत्वा तस्यो. दयाम्तलग्ने माध्ये। अथ तत्काले यदिष्ट लग्नं तच्च माध्यम् । तत्र यदुदयलग्नं तत् प्राग्ग्ग्रहसंजं वैदितव्यम् ; यदम्तन्नग्नं तत् पथिमदृग्ग्रहसंजं वेदितव्यम् । यदि प्राग्ग्ग्रह इष्ट- लग्नादल्यो भवति, तदा ग्रह उदित इति वेदितव्यम् । यदा. विकस्तदोदयं यास्यतीति ज्ञेयम् । एवमुदयगतै प्यताज्ञानम् । अघ पथिमहग्ग्रह इष्टलग्नाद् यदाल्पस्तदा ग्रहोऽस्तं गत इति वेदितव्यम् ; यदाधिकस्तदोदयं यास्यतीति च ज्ञेयम् । अनोपपत्तिः ;-दृष्टलग्नादृदृग्ग्रह ऊन: क्षितिजादुपरि वर्त्ततेऽत उदितः। यदाधिकस्तदा क्षितिजादधोऽत उदेष्य- नौनि युक्तमुक्तम् । एवमिष्ट लग्नाग्रहस्यास्तलग्ने न्यूने ग्रहः प्रत्यक्षितिजादधो वर्ततेऽतोऽस्तं गतः। अधिक तु प्रत्यक्- क्षितिजादुपरि वर्त्ततेऽतोऽस्तं यास्यतीति । इदानीं तदन्तरटिकान्नानमाह।- तदन्तरोत्या घटिका गतष्या- स्तच्चालितः स्यात् म निजोदयेऽस्ते ॥ २॥ तल्लग्नयोरन्तरतोऽसकद्या; कालामिकास्ता घटिकाः स्युरायः । अभीष्टकानाचरोदयान्त- यद्देष्टकालद्युचरास्तमध्ये ॥ ३ ॥ इष्ट लग्नात् प्राग्ग्ग्रहो यदोनस्तदा तयोरन्तरटिकाः प्राग्वत् माधिता गता भवन्ति। ताय सावना: । ग्रहस्य भुक्तिं सद्भुण्य पध्या विभज्य फलकन्नाभिरूनिती दृग- ग्रहो निजोदयकालिको भवति । अथ तस्येयनग्नस्य चान्तर. घटिकाः साध्याः । एवमसशद यावत् स्थिरा भवन्ति । अथ ताभि- ता:

·२२६
गणिताध्याये
कालात्मिकाः। ग्रहोदयेष्टकालयोर्मध्ये एतावत्यो नाक्षवा
गतघटिका इत्यर्थः । एवमेया अपि। एवमस्तेऽपि कालात्मि-
कानां घटिकानां गतागतानां साधनम् ।
प्रवोपपत्तिः; लग्नाटकानां नाक्षत्राणां माधने प्रागु-
व। एवं ग्रहस्य प्रवहवशेन प्रतिदिनं यावदयास्ती तो
निरुतो।
इदानीमर्कासनभावेन यावृदयास्तौ तदर्थमाह।-
निरुतो ग्रहस्येति नित्योदयास्ता-
विनासबभावेन यौ तौ च वक्ष्ये ।
रवरूनभुक्तिग्रहः प्रागुति
प्रतोद्यामसावस्तमैत्यन्यथान्यः ॥ ४॥
यो ग्रहो रवैः सकाशादूनभुतिरसी प्राच्यां दिश्युदेति
प्रतीच्यामम्तमेति । यथा भौमो गुरुः शनि। योऽधिकभुति
रसी प्रतीक्षामुदेति पाच्या प्रतितिष्ठति । यथा चन्द्रः।
अनोपपतिः-यो मन्दगतिग्रहो दिनकरकरनिकटतया-
ऽदृश्यतां गतः, असावके शीघ्रतया पुरतो गच्छति सति ग्रहो
मन्दगतित्वात पृष्ठतो विलम्बित: प्राध्यां दिग्यर्कोदयात् पूर्वमेध
दृश्यो भवति । प्रथ यो मन्दगतिर्यहोऽौदधिक प्रासौदसौ
शीघ्रतया रवेस्तदासदतां गच्छति, तदा तत्करनिकरावगुण्ठितः
प्रतीधामसावस्तमेति । अनयेव युन्याधिकभुतिः प्रतीचा.
मुदेति प्रायां प्रतितिष्ठति ।
दामी बुधराक्रयोर्विशेषमाह।-
मगका प्रत्यगुदम्य वक्रां
गतिं प्राप्य नव यातः प्रतिहाम् ।
सतः प्राक् समुहम्य वाबजुत्वं
समासाद्य तव चास्त प्रजेताम् ॥ ५॥

·उदयाम्ताधिकार। २२७ बुधगुको तु यदा ऋन सदाधिकभुस्तित्वात् प्रतीच्यामुद गच्छतः; तसम्तवेव वक्रतां प्राप्यासे गच्छतः। ततस्तयेष पक्रया प्राध्यामुहम्य ततो वक्रतां प्राप्याधिक क्लित्वात् प्राध्या- मेवाम् अजिताम् । पवापि मैप वासना। किस, यत् प्रा दियुगमन प्रतीधामम्तमयम्सदकतावपरीत्यम् । रदानी काम्नांगानाह।- दनेन्दवः १२ नभुवय १७ का १४ रुद्राः १५ मचन्दा १. स्तिथयः १५ क्रमण। चन्द्रादित: काम्नम्तवा निकला सागक्रयाकगोदिहीमा चन्द्रादीनामत १२।१०।१४।११।१०।१५। कामांगा: याः। बुधगयोतु पक्रगतयोरिहाना दिवर्जिताया। पोपपतिः -कामांगा इति ।-कामामका कामांगाः। पभिरंगरेका घटिका। एकप्यांगण पानीयपनानि । पर्वतदुतं भवति । चन्द्रभ्य किन बाद १२ कानांगा। पर्कयामतमयादुदया। घरिफास्यापित पम्दी हरियोग्यो भवति। तदने सम्प्रभावादितस्वादयः । पसराप्य दस फामांगा:। प भोमय माग १. पड़गीनास्तिो घटिफा श.. सत्यपः। एपमन्यमा पया पहिताचा विषय माहागानापिकता। ए भगवागतयोपिय मावादमाः । पोपमा कामना। पदाnिaxiचनामाTI- चोरपावासमागम माहित]श्चि। गाः - ·२२८ गणिताध्याये namaALARA । प्रस्तोदयासन्नदिने कदाचित् साध्यस्तु पथात् तरणिः सपड्भः ॥ ७ ॥ इह केन्द्रभागेग्रहस्योदयोऽस्तमयो वा यस्मिन् दिने आयात. स्तस्यासने कस्मिंश्चिहिने तं ग्रई रविञ्च स्फुटं कृत्वा यस्यां दिशि ग्रहोदयोऽस्तमयो वा तहिाभवो डग्ग्रहः कार्यः । यदि प्राच्या तदोदयिकं ग्रहं क्त्वोदयलग्नं साध्यम् । यदि च प्रतीच्या तदाम्तमयिकं गृहं सत्वास्त लग्नं साध्यमित्यर्थः। यदा प्रतीच्या तदा रविः सपड्भय कार्यः । प्रदानौमिष्टकालांशानयनमाइ।- दृक्खेचरान्तिरजातनायो रमाहताः कलालवाः स्युरिष्टाः । दृग्गृहार्कयोरन्तरघटिकाः साध्यास्ता रस ६ हता इष्टाः कालांशा भवन्ति । अथ तैरदयास्तयोगतेप्यतामाह ।- उलोभ्य ऊनाभ्यधिका यदोटा: ग्छेटीदयो गम्यगतस्तदा स्यात् ॥ ८६ अतीन्यथा वास्तमयोऽवगम्यः मोशीष्टकालांगवियोगन्निप्ताः । रखामाष्टभू१८००पा धुचरोदयासा: सेटार्क भुत्यन्तरभाजिताय Hel वक्रे तु भुत्ययाता भवाप्ता. मतदन्तराले दियमा गतेयाः । सामानिकाभ्यां रयिदृग्गजाभ्यां मुहुः कृताम्ते म्फटतां प्रशान्ति १॥ एवं ये इटकालांशा पानीताम्ते प्रातभ्यो यदि चम्पा भवन्ति, सदा पहम्योदयां गम्यः। यधिकाम्सदा गत रति ·उदयास्ताधिकारः। २२८ वेदितव्यम् । “अतोऽन्यथावास्तमयः” इति ।-उलोभ्यो यदीष्टाः खल्यास्तदा ग्रहस्यास्तमयो गतो यद्यधिकास्तदा गम्यं ति। अथ प्रोतानामिष्टकालांमानाञ्च या अन्तरे कलास्ता अष्टा- दशशतः १८.. गुण्या दृग्गहानान्तस्य राशेः. स्वदेशोदया. सभिभाज्याः। फलकलानां ग्रहाभुक्त्यन्तरेण वक्रगे ग्रहे भुतियोगेन भागे होते यल्लब्धं ते गता एथा वा दिवसा भव. भ्युदये वास्तमये वा। तैर्दिवसैस्तात्कालिको दृग्ग हाऊ क्षस्वैषमसलकम्मेणा सम्यक् तत्कालज्ञानं भवति । मनोपपत्ति ;-इष्टकालांशसाधने लग्नवासनैव । प्रोक्तानां कालांशानामन्तर्वी प्रहो दृश्यो भवति। प्रतो यावदिष्टा न्यूनास्तावददृश्यः । उदये विलोक्यमाने उदेष्यति। अस्ते विलोक्यमानेऽस्तं गत इत्यर्थाज्ञायते। इटा यद्यधिकाम्तदा मोक्तभ्यो यहिभूत वाद हो दृश्यः । उदये विलोक्यमाने उदितः । पम्ते विलोक्यमानेऽस्त यास्थतीत्यर्थाज्ञायते। अथ तेषां मोटानां कालांशानां या अन्तरै कलास्तासां वलिप्तीकर- णायानुपातः। यावत्यः कालकलास्तावन्त एवासवो भवन्ति । अथ यदि दृग्राहोदयासुभिरष्टादशगतानि १८०० क्षेवलिप्ता सभ्यन्ते, तदा तदन्तरफनामभिः किम् ? इति। फलं क्षेवलिप्ताः । ना महामुत्यन्तरेण भाज्याः। भुज्यतरं हि वनिता- स्तरात्मकम, पत: मजातीयकरणाय क्षेत्रलिपीकरणम्। भुस्य न्तरेण को दिवसी मभ्यत इति युलमुलम् । वक्र त भक्तियोग एय भुप्यन्तरम् । दूरान्तरे स्यूनकाली भरतीत्यसतस्कम् सूत्मार्थम्। पथ विशेपमाह।- प्रागृहग्यादधिको रव: भ्या- टूनोऽथवा पपिमहाग्रहय। मोहोटकानांगयुत: कलाभिः - ·२३० गणिताध्याय साध्यास्तदानी दिवसा गौप्याः ॥ ११॥ तथा योष्टकालांशाः प्रोक्तेभ्योऽभ्यधिकास्तदा। व्यत्ययश्च गतप्यत्वे जेयोऽहां मुधिया खलु ॥ १२॥ यदि प्राग्ग्ग्रहो रवेरधिको भवति, अथवा पथिमदृग्- ग्रहो न्यूनो भवति, तदा य इष्टकालांशा प्रानौतास्तेषां प्रोक्तानाच योगकलाभिर्दिवसाः साध्याः; नान्तरकलाभिः । तथा माग्दृग्ग्रहेऽर्कादधिके सति पथाद् दृग्ग्रहे वा न्यूने य इष्टकालांशा अागतास्ते च यदि “प्रोक्तभ्योऽभ्यधिकाः" भवन्ति, तदा “प्रोक्नष्टकालांशयुतेः कलाभिः" मे दिवसाः साधितास्तेषां दिवसानां गतष्यत्वे विपर्ययो जेयः । अनोपपत्तिः;-यो ग्रहः प्राचामुदति प्रतितिष्ठति वा, असौ रवरूनः सन् पथिमायामधिकः सन् प्रायां दिशि प्रोत- कालांशेरूनः सन् प्रदृश्यतामति । तावद्भिरेव पश्चिमायामधिकः मन्। अतो रवः पृष्ठतः प्राच्यां प्रोतकालांशाः। प्रतीच्याम- प्रतः। प्राच्यामूने ग्रहे य इष्टकालांशाः साध्यन्ते, ते रवः पृष्ठतः ; अतः पृष्ठगतैरेव प्रोक्तकालांशैस्तेषामन्तरं कर्तुं युज्यते । अथ प्राच्यां रवरधिक दृग्ग्रहे य इष्टकालांगा: माध्यन्ते, ते रवरग्रती भवन्ति । अतोऽग्रगतानां पृष्ठगतानाच कालांशाना योगे कृते सत्यन्तरं कृतं भवति ; तथा उक्तभ्य जनाभ्यधिका यदीष्टा इति यहतगम्यलक्षणमुहां, तत् सजातीयानामेव । यदा पुनरके पृष्ठगता एकऽग्रगतास्तदा तहतगम्यलक्षणं व्यत्य- येन भवति । अत उक्तं-"व्यत्ययय गतेप्यत्वे" इत्यादि । अत्र सुधियेति विशेषणाद बुहिमतेदमनुक्तमपि ज्ञायत इत्यर्थः । पनि शोमनरोपाध्याय मुलभाम्काचार्यविरचित मिशनरीमविकासमाभार्थ , मितादरी योदयाप्ताधिकार पवाधिकारे रन्दमात....

·शृङ्गोन्नत्यधिकारः। v-muvvvvvvs. इदानीं शृङ्गोबतिाख्यायते । तबादौ चन्द्रशगुर्थमाह मामान्तपादे प्रथमेऽथवेन्दोः शृङ्गीनतिर्यदिवसेऽवगम्या । तदोदयेऽस्ते निशि वा प्रसाध्य: शर्वधीः खोदितनाडिकाद्यैः ॥ १ ॥ मासान्तपाद इति ।-कृष्णाष्टम्या उपरि प्रथमाथवा शुल्ला- टम्या: प्रागव यस्मिन्बभीष्टदिने शशिशृङ्गोन्नति तुमभीष्टा, तस्मिन् दिने मासान्तपाद औदयको चन्द्राको स्पष्टी कार्यो। प्रथमचरणे त्वम्तकालिको; ततः शृङ्गोन्नतिर्जया ; निशि वा। एतदुक्तं भवति । मासान्तपाद उदयकाले शशिशृङ्गोवति: साध्या। प्रथमचरणे वस्तकाले; अथवा किमुदयास्तनियमेन ! यत्रोदये तवोदयात् प्रागिष्टघटी. तुल्यकाले वा यत्रास्ते तत्रास्ताटुपरीष्टास घटीषु वा शृङ्गो. ति: साध्या। तत्र तात्कालिको चन्द्राका कृत्वा चन्द्रस्य स्फटकान्त्युदयास्तलग्नोवतघटिकादिभिस्तदुपकरणैः साध्यः। प्रबोपपत्तिः ;-चन्द्रस्थादूने शुक्ले तत्कोटी शृङ्गाकार भवतः। तवेष्टकाले कतरङ्गोबतिर्भविष्यतीति भातव्यम् । नत्र शुक्रस्य शृङ्गाकारता दूने शके। तचा दूनत्वं मामान्त- पादे प्रथमे च सम्भवति। हितोयरतीययोरपि चरणयोहा- गुप्तादिभिः कण शोतिरानीता, सा मम न सम्मता। न हि नरैः कणगोवतिः स्पोपलक्ष्यते । प्रसिहा तु रामगो. मत उक्त-"मामान्तपादे प्रयमेऽथया" इति। पथागर्य गइतनार्थवाह निपावशेषेरसुमिगती यथाक्रम गोन्नविपर्ययेग। प्रतिः।

·२३२ . गणिताध्याय साध्यः । एव । रवेरधः शङ्करथाक्षभानो नरोऽर्क १२ इच्छङ्घतलं यमाशम् ॥ २ ॥ शृङ्गोबतिकाले विधोः किल शगुः साधितः । अथ रखें: तत्र यद्युदयेऽस्तमये वा, तदा रवेः शङ्खः पूर्ण सिड यदा तूदयात् प्रागस्तानन्तर, तदा क्षितिजादधास्थस्य रवेः कथं शङ्खः साध्यः ? तदर्थमाह,-"निशावशेषैरमुभिः" इत्यादि। उदयात् प्राग् यावतीभिर्घटिकाभिः शृङ्गोबतिस्तावत्यो निशावशेषाः; अस्तादनन्तरं याभिर्घटीभिस्ता रात्रिगताः । तासामसुभी रवि गोलविपर्ययस्थं प्रकल्पा “अथोनतादून- युतात्” इत्यादिना यः शङ्खः साध्यतेऽसौ रवेरधःगर्भवति। अथ चन्द्रस्य शगु रवेर्वा शङ्करन्यस्य कस्यचिदाक्षभया गुण्यते द्वादशभिर्भाज्यते, फलं शगुतलं भवति । तञ्च याम्यम् । अधो- मुखनरस्य सौम्यं शझुतलं वेदितव्यम् । अनोपपत्तिः ;-निशावशेपा गता वा येऽसवस्तेऽधःस्थ- लोकाभिप्रायेण । तेरसुभिर्यः शङ्कः साध्यतेऽसौ रवेरधोमुखः शङ्खर्भवति । स च गोलविपर्ययेण साध्यः । यतो यस्मिन् गोलेऽस्माकं चितिजादुपरि यमण्डलं तच तेषां चितिजादधः ; यवामद्देश चितिजादधस्तव तद्देशे क्षितिजोपरि। शडु- साधने वासना पूर्वोक्तव। अथ शाहुतलवासनोच्यते । -क्षितिजे समहत्ताहोरातत्तयोरन्तरभागानां जीवाया। सा च प्राच्या पथिमतय। अपाययोनिब सूत्रमुदयास्तस्वम्। अहाराब- हत्तं क्षितिजादुपयशवशाक्षिणतो नतं भवति । क्षितिजा- दधस्तदयादेवोत्तरतो नतं भवति । तवस्यग्रहात् क्षितिजगामी लम्बः गाः। उपरिस्थगढीस्तम्लम्वनिपातस्थानमुदयाम्त सूवाद दक्षिणतो भवति ; पधागडोस्तु तत् तलमुत्तरतो भवति । नव गातनं भुनः गतः कोटिरिष्टइतिः कर्णः। एतदशः ·शृङ्गोबत्यधिकारः। २३३ क्षेत्रम् । अतोऽक्षक्षेत्रणानुपातः । यदि हादशाङ्गलगडोः पलमा भुजस्तदा कलात्मकन्याम्य महाशझोः कः? इति । लब्धं कलात्मकं गड्तनम् । अथ भुजज्ञानार्धमाह।- सौम्यं त्वधोमुखनरम्य तलं प्रदिष्टं स्खाग्राखातलयोः सममिवादियो। योगोऽन्तरं भवति दोरिनचन्द्रहोणा- स्तुल्यायोर्षियरमन्यदिशीस्तु योगः ॥ ३ ॥ पष्टो भुजो भवति चन्द्रभुजाग इन्दी: गुडे भुजे रविभुजाविपरीतदिकः । प्रथमचरणी व्यास्थात एव। वेर्यापा यच्च गहुतनं तयोः ममदिगोोगो भिवदिशोरन्तरमसी रविभुजः। एवं चन्द्र. म्याप्रागइसनयोर्योगान्तर चन्द्रभुजः स्यात् । प्रथ चन्द्रार्क- सुजयोः ममदिगोरन्तर भिवदिगोर्योग: शृङ्गोवती स्फटी भुजी भवति। भिवागयोयन्द्रार्कभुजयोर्यदा योगस्तदा दक्षिण उत्तरो या म्फुटो भुजी भयतीत्येतदर्थमाह,-"चन्द्रभुजागः" इति। या चन्द्रभुजम्य दिक् मेव म्फुटभुजस्य कम्पेत्यर्थः । एवं सम्यदिशोरसरेऽपि चन्द्रभुजागो सेयः; परं यदि चन्द्र- भुजाः । यदा त रविभुजाचन्द्रभुनः गृहस्तदा विपरोस- दिशः। यदि चन्द्रभुज उत्तर पामोव, सदा म्फुटभुजो दक्षिणी भवति । यदि दक्षिणम्मदोतर इत्यर्थः। पयोपपति-पय किन भुजी यः। भुजी नाम पूर्णपरगवम गामूमम्य च यक्षिणीतरमतरम्। पूर्श- परमादयामामूवारसरं मापदपा। मा घ यदा किमी. सरा सदोदयाम्तमवगीर्यदतर गइनन तेन दतिले माया यावदूना क्रियते, तपमयात्रा परी भुत्री भवति। प्राथपरएयादुरतताययकार गर्यत इत्यः। यद्यमां ·२३४ गणिताध्याय . क्रियमाणे शतलादग्रा विशुहा, तदा याम्यो भुजो भवति । एवं मममण्डलप्रवेशादनन्तरं भवति । अथ यदा दक्षिणाग्रा, तदा शगुतलमपि दक्षियम् । तयोर्योगे कृते समसूत्रगो- रन्तरालं भुजो भवति । एवमधोमुखशवोरुत्तरगोलेऽग्राशन- तमयोोगे भवति ; यतस्तत्रोत्तरं शङ्कतलम् । दक्षिणगोले त्वन्तरे कृते। एवं चन्द्रार्कयो जी। पथ ताभ्यां स्फुटो भुजः । स्फुठो भुजो नाम चन्द्रार्कयोर्याम्योत्तरमन्तरम् । तञ्च तयो- (जयोरकदिशोरन्तर भिवदिशोर्योगे कृते भवति। तद्यथा।-- चन्द्रस्योत्तरो भुजः किल चत्वारिंशदधिकं शतम् १४० । रवस्तु नवतिः ८१ कला उत्तरः । शशिभुजाविभुजे तुल्यादिका. छोधिते पञ्चायत फना ५. उत्तरो भुजोऽवशिष्यते । एवं दक्षिणयो जयोः शशिभुजशेष दक्षिणो भुजः। यदा त रवि- भुजाच्छशिभुजः शुद्ध उत्तरदियो, तदा प्राच्यपरसूवादुत्तरतयन्द्र- अद्भुः किल पञ्चाशत्कलान्तरे ५०। रविशद्वस्तु नवति ८० कलान्तरे। सदा रविशडोः कलायत्वारिंशत् ४० । दक्षिणत- यन्द्रशङ्करित्यर्थादम्यते। एवं भुजो जातः । प्रदानी कोटिमाह। योधो नरो दिनक्षतः स विधोरुदय- शन्वितो मम मता खलु मैव कोटिः ॥ ४ ॥ यो रवेरध: शहरमी विधोरुगडुना युतः मेव कोटिर्मम मता। "मम मता” इति साकाइत्वाव्रह्मगुप्तेनेत उपरि बहुनायासेनान्या कोटिरानीता, सा मम न सम्मतेति सूचितम् । पत्रोपपत्तिः इहान्दोर्याम्योत्तरभावेन यदन्तरं म भुजः। जहांधरभावेन यदन्तरं मा कोटिः। मा चैवं भवति । उदयेऽस्ते वा यदि गोबतिस्तदा रविशोरभावाच्छगिगाहरेत्र कोटिः। यदा निभिरवेरधः गडुस्तदा स गझुर्विधोरदपगडुना ·शृङ्कोनत्यधिकारः। २३५ युतो यावांस्तावत् तयोर्यवतवस्थयोरुधिरमन्तरं सैव कोटि- रुचिता। यतो द्रष्टा पुरुपेणात्मनोऽवस्थानवशेन शशिनः शृङ्ग- मुनतमवलोक्यम् । अतः स्वावस्थानसमसूवादूई रूपिण्या कोट्या भवितव्यम्। भुजकोटिकर्णकृतं वासं दृष्टेरग्रत प्रादर्शवत् सम्मुखं यया भवति तथा कल्प्यम् । तत् क्षेत्र ब्रह्मगुप्तेन रवीन्दोरम्स- राईन्यां द्विगुणां कर्ण प्रकल्पा तड्जवर्गान्तरपदं कोटिरिति यत् वासं प्रकल्पितं, तत् तिरयोन जातम् । न हि इष्टदृष्टि- सम्मुखमादर्शवत् । न तेन सम्यक् शृङ्गोवतिरिति मम मतम् । अथ दिग्वलनार्थमाह।- दोकोटिवगैक्यपदं श्रुतिः स्या- मुजो रस ६.तः श्रवणेन भक्तः । प्रजायते दिग्वलनं हिमांशो: नोवती तर स्फुटबाहुदिकम् ॥ ५ ॥ भुजकोव्योर्वर्गयोगपदं कर्णः। अथ भुजः पड्गुणः कर्णन भल: फनं वलनम्। स्फुटबाहोर्या दिक, सा तस्य चलनस्य या। पत्रोपपत्तिः कर्णनयने गणितीसव ! भुजकोटिकणे: गोव्रतेस्तावत् परिलेखः क्रियते। इह तु चन्द्रविम्बध्यामा पड़ङ्गलं कर्ण प्रकल्पा तत्परिणतस्य च भुजम्य बननमजा कता। अथ तत्परिणामायानुपासः । यदनन्तरानौतम कर्णन भुभो नभ्यते, तदा पडङ्गलेन किम् ? इति। फन चन्द्रविम्बे वनममित्युपपमम्। पथ चन्द्रव्य परिसहसूवानयनयोग्यतां कत्तुं संस्कार- विगेपमा।- चन्द्रस्य योजनमययवर्णन निधी ध्यकन्दुदीगुण इनयपणेन भन्नः ।

·गणिताध्याये तत्कार्मुकेण सहितः खलु शुक्लपक्षे कृणेऽमुना विरहितः शशधियः ॥ ६ ॥ शृङ्गोबतिकालिकं चन्द्रं रविणा रहितं कृत्वा तस्यं दोया- चन्द्रस्य योजनकर्णन गुण्या रवियोजनकर्णेन भाज्या यत् फलं, तस्य धनुषा शुक्लपक्षे शशी युक्तः कार्य:, कपणे रहितः। एवं परिलेखसूत्रसाधनयोग्यचन्द्रो भवति । अनोपपत्तिः ;-परिलेखसूवं हि शुक्लवशेन । शुक्लस्यो. पचयो व्यर्कन्दोरुपचयवशेन। यद्यथा।-विम्बाई पड़नलं प्रकल्पोचते। यदा व्यर्केन्दुः पञ्चदश १५ भागास्तदाऽङ्गलं १ शुक्लम् । यदा विंशत् ३० तदाऽङ्गलद्दयम् । एवं यदा नवति ८० र्भागास्तदाऽङ्गलपटकं ६ शुक्लम्। एवं बहुभिराचार्य: गुलमानीतम् । तदसदिव प्रतिभाति । यदा तु पादोनपट- काष्ट ८५।४५ लदा व्यर्केन्दुस्तदेव विम्बाई शुक्लं भवितुमर्हति । यथोक्तं गोले वासनाध्याये।- “कक्षाचतुर्थे तरणेहि चन्द्र- कर्णान्तरे तिर्यगिनो यतोऽलात् । पादोनपटकाष्टलवाऽन्तरेऽतो दलं नृश्यस्य दलम्य शुक्लम् ॥" चन्द्रार्कयोर्योजनकर्णी केनचिदिष्टेनापवर्तननापवर्त्य भित्ता रुत्तरपार्वे भूमंन्नं विन्दं कृत्वा ततः स्वस्वकर्णेन कर्कटकेन तयोः को विनिख्य भगणांमाहिते च सत्वा तयोर्मध्ये नियंग्रेवामू- रखाच कुर्यात्। कचारग्रामम्पातयोरन्तरे नवतिर्नवतिर्मागा भवन्ति। भय भूविन्दोरुपरि चन्द्रकचोडरंग्जामम्पाते चन्द्र- वि विनिय तम्मध्येऽन्या तिर्यग्रेना कार्या। तम्यायन्द्र रंजाया रविकचायाय यो मम्पाती तावर्धाम्तयग्रेखाया उपनि सपादमागचतुष्टये भवतः । यदा तवस्यो रविस्तदा चन्द्रात् ·शृङ्गोवत्यधिकारः। तिर्यम्भवति। तत्र यदा पश्चिमसम्यातस्थस्तदा गोलकाकारस्य चन्द्रस्योर्द्धरेखाया: पशिमं चन्द्रस्याई शुलं भवति । अतो मनुष्य- दृश्यस्थाधोदलस्य दलं शलं भवितुमर्हति । इति । अथ तद्राग- चतुष्टयं सपाद नवर्यावदिशोध्यते तावत् पादोनपटकाष्टलवाः" अवशिष्यन्ते ; तावांस्तदा व्यन्दुः। तावति व्यकेन्दौ पूर्वानयने- नाङ्गलपटक ६ नायाति। अतस्तत्र चन्द्रे भागचतुष्टयं सपादं ४।१५ क्षेप्यम् । अवान्तर तहशादनुपातेन यद्भवति तत् क्षिप्यते। प्रथानुपात: कथ्यते । यदि रवियोजनकर्णस्य विज्यामिता: कला भवन्ति, सदा चन्द्राधःस्थस्य चन्द्रयोजनमितस्य रविकर्ण- खण्डस्य कियत्वः । इति । एवं या लभ्यन्ते कलास्ता ज्यारूपाः । अथ द्वितीयोऽनुपातः । -यदि त्रिज्यातुल्यया व्यर्केन्दुदोळयेताः कला सभ्यन्ते तदाभीष्टया किम् । इति । अन पूर्वानुपात विज्या गुण इदानी हर:, अतस्तयोस्तुल्यत्वावाशे रुते चन्द्रकों गुणो रविकर्णो हर इत्युपपनम् । अत उलं-“चन्द्रस्य योजन- मयथयणेन निघ्नः" इत्यादि। अथ तासां कलानां धनुषा शलपने चन्द्री युक्ताः सन् रुषणे रहितः सन् शुक्लसाधनयोग्यो भवति । तच्च धनुः परमं भागचतुष्टयं सपादं भवति । अवान्तरं तदनुसारेण । पथ परिलेखसूत्रमाह।- व्यर्कन्दुकोव्यंगगरेन्दु १५ भागी हारोमुना पल्लति ३६ तो यदाप्तम् । हिष्ठश्च हारीनयुतं तदई स्याता क्रमादव विभाखभाय ७॥ परिलेखसूत्रस्वरूपं तावदुयते । व्यन्दुभुजमागा: पञ्च- दश १५ भना: शुल्लाङ्गनानि भवन्ति । चन्द्रं भूमौ मिनिस्य सव यथो बलन दवा वलनस्वचोच्छाध गुरुपचे पवाद- ·.२३८ गणिताध्याये भागाइलनसूत्रेण शुक्लं दत्त्वा तदने चिङ्गं कार्यम् । तथा वलनसूत्रात् तिर्यग्रेखाञ्च कृत्वा तहत्तसम्पातयोघान्यचियं कार्यम् । तचिङ्गवयं यथा स्पृशति तथा यहत्तमुत्पद्यते, तत् परिलेखवृत्तम्। यद येन व्यासाईनोत्पद्यते तत् परिलेखसूत्र- मुच्यते । परिलेखहत्तस्य मध्यं हि पलनसूत्र एव भवति । वलनरेखायाञ्च तत्र बिन्दुः कार्यः । तस्मादिन्दोस्तचिह्न- गामिनी रेखा कार्या, स कर्णः। चन्द्रकृत्तमध्यात् तच्चिद्ग- गामिनी तिर्यग्रेखा भुजः। चन्द्रमध्यपरिलेखत्तमध्यबिन्दो- रन्तरं कोटिः। चन्द्रमध्यशक्लचिङ्गयोरन्तरं कोटिकर्णान्तरम् । “भुजादगितात् कोटिकर्णान्तराप्तम्” इत्यादि। एवं कोटिकर्णी साधितो। तो चैवम्। व्यर्केन्दुभुजभागाः पञ्चदशहताः शुक्लाङ्गलानि किल भवन्ति। कोटिभागेभ्य एवं शुक्रोनितं चन्द्रविम्बाई भवति। तदेव कोटिकर्णान्तरम्। चन्द्रव्यासाई- मङ्गलपट्क भुजः । भुजो वर्गितो जाता पतिः ३६ । ऽयं कोटिकर्णान्तरण भाज्या । अत उक्त "ध्यकेंन्दुकोट्यंश- शरेन्दुभागो हारोऽमुना पटततितो यदाप्तम्” इति । यदाप्तममौ कोटिक र्षयोगः। "दिष्ठश्च हारोनयुतम्" इति सहमगणितेन जातो कोटिकर्णी। तत्र कोटेर्विभामंशा कृता कर्णस्य स्वभामंजा। कर्ण एव परिलेग्नुसूवमित्युपपत्रम् । पथ परिलेखमाह - मूग विम्ममुडुपस्य पड़ङ्गलेन कला दिगडमिह तहलनं ज्यकावत् । मामम्य तुर्यचरणे वरुणोदेगात् प्राग्भागतः प्रथमके सुधिया प्रदयम् ॥ ८॥ केन्द्राहिमा तहलनापसूखे कृत्वा विभाग्रे स्वभया चहत्तम् ।

·शृङ्गोवत्यधिकारः। २३८ जेयेन्दुखण्डाशतिरेवमत्र स्यात् तुङ्गशृङ्गं वलनान्यदिकस्थम् ॥ ८ ॥ * अत्र क्षेत्रदर्शनम्। + प्रथम- समायां भूमी पडङ्गलेन सूत्रेण वृत्तमालिन्य दिग्भिरद्वितच कत्वा तं चन्द्रं परिकल्पा तत्र हत्ते प्रागानोतवलनं व्यावद यथाशं देयम्, मासान्तपारे पथिमदिचिहतः । घरणे तु पूर्वदिग्भागात्। ततः केन्द्राधननोपरि हत्ताहहिरपि खटिकया सूत्रमुच्छाधम्। अथ केन्द्रात् सूत्रे विभा च देया; ततो विभाचिने स्वभामितन सूत्रेण वृत्तमालिख्य सेन इत्तेन खण्डितस्य चन्द्रस्य शेषखाडाकतिरेयसव भातव्या। मनप्ति- नती जहाधरभावो। समायां भूमी पन्द्रविम्बखण्डे लिखिते दृष्टे शमुवतमिति कथं मायत ? इत्यागया,-* -"म्यात् तहर वलनान्यदिकस्यम्" इति। यदि दक्षिणं वननं तदीप्तरं हमुवतं मातम्यं, यद्युत्तरं तदा दक्षिणमिति। प्रवोपपत्ति:;-अन्नमयस्य गोनकाकारण्य गणिनः गरुत्व- फ्रारणं सदुपचयापचयकारणं नहिगलनकारगच तापच्यने ।

·२४. गणिताध्याये यथोक्तं गोले । “तरणिकिरणमङ्गादेव पीयपपिण्डो दिनकरदिगि चन्द्रयन्द्रिकाभियकास्ति । तदितरदिभि बालाकुन्तनश्यामलयी- घंट इव निजमूर्तिच्छाययैवातपस्यः ॥" भव “हरिहरविरतिवरलाभयवसहर्षपुत्रकामाविने. विगलितजलविन्दुरयमिन्दुः पितामहेन ग्रहत्व प्राकाशे निये- गितः” इति श्रूयते स्मृतिषु पुराणेषु । प्रत पागमप्रामाण्ये- नास्य जनमयत्वम्। तदुपरि दूरतो रविर्भमति। अतोऽस्य यस्यां दिशि दिनकरस्तत्करनिकरमणमजनितचारुचन्द्रिका. निचयेन तस्यां दिशि चन्द्रयकास्ति दीप्तिमान् भवति । "तदि- तरदिगि बालाकुन्तलम्यामलयोः”। कुन्तलो पर्नुलः केग- बन्धविशेषः। तदुपचारतः केथिस् केशेष्वपि प्रयुज्यते । शासाकुन्तलस्येव ज्यामन्ता कृष्णा यो: शोभा यस्येति विग्रहः । कया तव मामल: 1 निजमूर्तिछायया। कइय? पात- प्रस्थो घट व। मातपस्यम्य घटम्य दिनकरदिगि यहनं सदुज्यनमितरध्यामनं दृग्नते तया चन्द्रम्येत्यर्थः । एकरागी दगें सूर्योदधास्यस्य विधोरहम शरूम्। अध. स्तनं मनुष्ययं सचम्। भय भान्तिरितम्य परिवर्त: नेम पार्णमाम्यामूईमई सगमधम्तनं गुरूम्। एवं पादीन. पट्फाट न्तरितस्य रम्तियकम्पितत्वादूधिोदनयोर्दले मितामिते भयतः। एवमम्हाधिपोतरवननाग्विननम् । तमानाय भुनकोटिमाधनम् । सदुपपत्तिर्गाने भिहिता:- “यदयाम्यादा सपनगगिनीपतरं मोऽय या कोटिहांधरमपि सायंग निर्यकम कर्षः।

·शृङ्गोवत्यधिकारः। २४१ AmA- दोच्नेऽक: गणिदिशि भुजोऽग्राञ्च कोटिस्तदये चन्द्रः कर्णो रविदिगनया दीयते तेन गोक्लाम् ॥" रवीन्दोर्दक्षिणोत्तरमन्तरं भुजः। रवैर्यत: शशी सा सस्य दिक्। यदूधिरमन्तरं सा कोरिः। यत् तिर्यक् म कपः । चन्द्रविम्याईमगलपटकं कर्ण परिकल्पा तत्परिणतम्य भुजम्य वन्नुनमंशा कृता मासम्य प्रथमचरणे किल शृङ्गीतिः। वलनश्च याम्यमङ्गलवितयम् ३ । तव पूर्वभागाभिमुख चन्द्र- शृङ्गे भवतः । प्रतचन्द्रमध्यात् पूर्वाभिमुखी यिमा देया। यत. मतदग्रात् खण्डितम्य चण्डीशचूडामणेस्तथाविध शृङ्गे भयतः । अत: प्राग्भागतो वननं दक्षिणं दत्तम्। मामान्तपादे तु परिमभागाभिमुखे शृङ्गे भवतः। अतस्तव पथिमभागाइननं देयम् । अत उ "मासस्य तुर्याचरणे वरुणेशदेशात्" इति । ततयन्द्र केन्द्राइलनामानुगते सूत्रे या विभा दत्ता मा पूर्वप्रति पादितवासकोरिः। म्वभा तु कर्णः। भतम्तया विभागादा वृत्ते कृतं चन्द्रगसम्बाइस्य मम्यगावति यते । यम्यो दिगि चन्द्रादर्भिवति नदिक् शृङ्ग मुक्तं भवति । यत् पूर्ण वलनमानीतं तचन्द्रदिए । चन्द्रादी व्यम्तदिग्भवति। पत उक “स्यात् ताग वननान्यदिकस्यम्" इति। मर्य- मुपपयम्। उपपत्तो हि फचिदमूही प्रमेयं परमावत् तज्ञानमय बम धम् । प्रमोऽय मन्दायमोधनेन म्यमतं द्रदयितुं परमत- লাগায় ক্ষতিগ্রন্থ থ্যেম। यो याकथिती कि कोटिकणी साभ्या हात तुपग्लियरिधी यां। मामा भासि मम हमानियमय मीयता सुगनिंपुर विमोचरम् ।...

·२४२ गगिताध्याये यवाक्षोऽङ्गरसा ६६ लवाः क्षितिजवत् ततापहत्ते स्थिते मेषादावुदयं प्रयाति तपने नक्रादिगन्दोर्दलम् । याम्योदग्बलयेन खण्डितमिव प्रायां मित्रं स्यात् तदा नेतद्ब्रह्ममतेऽस्य हि विभगुणो बाहुय कोटिस्तदा ॥ ११ ॥ शृङ्गे समे स्तो यदि बावभाव अधिरं ते यदि कोव्यभावः । विज्यासमौ तस्य च कोटिबाह किंवा ममानेन नमो महद्भवः ॥ १२ ॥ यत्र देशे पट्पष्टिः ६६ पलांगास्तव मेषादियंदा प्राक्- क्षितिजस्थो भवति, तदा सर्वेऽपि राशयः क्षितिजस्था भवन्ति । अपममण्डलमेव चितिजम् । यदा हपभान्तस्थः किल सूर्यो मेपान्तस्थयन्द्रस्तदा चन्द्रस्योत्तर भागे हाङ्गुलं शुरूमू रूपञ्च शृङ्गं भवति ; उत्तरस्थितत्वादकस्य । यदा मेषान्तस्यो रविर्मपादिस्थचन्द्रस्तदाऽप्येवमेव । यदा मेषादिस्थो रविः कुम्भाईस्थो विधुस्तदा बागुलं शुलमुत्तरत अधिरमैव शृङ्गम् । एवं यदा मकरादिस्थयन्द्रस्तदा मेषादिस्थो रविरिति यदुक्तं तत् तिर्यस्थत्वोपलक्षणार्थम्। तेन मेषादेः प्राक् सपादे भागचतुष्टये यदि रविस्तस्य मकरादिस्थस्य विधोय पादोन- पटकाष्ट ८५ । ४५ लवा अन्तरं भवति। एतदुतो भवति । रविकक्षायां प्राक्खस्तिकाक्षिणतयन्द्रयोजनकर्णतुल्येऽन्तरे रविवर्तते। दिमध्यचिहाइक्षिणतस्तावद्भिरेव योजने. स्त्रकक्षायां चन्द्रोऽपि मकरादिस्थो वर्तते। अतो रवः सम्यक् तिर्थक्- स्थितत्वाद हिमकरस्य मकरादिस्थस्य प्राच्यामई याम्योत्तर- मण्डलेन खण्डितमिव शुक्लं भवति। तत्राप्यूईरूपं शृङ्गमित्यर्थः। ननु युक्तियुक्तमिदमुक्तं प्रतीतिजनकत्वात् प्रत्यक्षमिव कयाऽपि युक्त्या निराकतुं न शक्यते, तत् किमर्थमिदं निरूपणम् ? ।

·प्रहयुत्यधिकारः। इत्यागनाह,-"शृङ्गे ममे स्तो यदि बाह्वभावः” इत्यादि। अत्र बहुभिर्यन्यकारर्वाहुः स एषानीतः कोटिकवपि तदनु- मारिणी। ब्रह्मगुप्तेन तु कोटिकावन्यो साधितौ। परि- लेखस्तु मबैरक एव । तस्य परिलेखस्यायं परिणामः ;-"शृङ्गे ममे म्तो यदि बावभावः” इति । यतो बाईदिशि शृङ्गं नमति, प्रसो बाहोरभावाच्छुङ्गे ममे स्तः। यदा कोटेरभावस्तदोधिरे शृड्डे भक्तः। उपरि जाग्रामम्बनियातोऽधः शृङ्गाग्रे भवति । प्रयं परिलेखपरिणामः । पथ च हिमकर मकरादिगते विष्यामितो बाहुः; अघ्रगुप्तपक्षे विज्यातुन्या घ कोरिः। मतः परिलेग्वे क्रियमाणे कथं शृङ्गयोरुधिरत्वम् ? पत्र मोरार्यभटादिगास्त्रेषु कोटेरभाव एव । “हिमकर मकरादि- गते" इत्यु पान क्षणम् । यदाऽपममण्डलं शिप्तिजवपति, तदा मामाग्तपादे प्रथमे। अथवा यवतवस्यस्यापि विधोरुधिर एव राजे भवतः। जिष्णुजकोटिकाभ्यां न छाप्यूधिरे भवतः । अथवा "किं ममानेन नमो महा:"; महतामभि- मायं महान्त एव विदन्ति । येति वियम्भरा भारं गिरीणां गरिमाययम्। इति । तिमाशातौभाwfish feamshfमामा मितापी यसोचधिकार। मारिया या मोम .. पथ पहतिान्यायते। सवादी पहा मध्यम- शिमाम्यारा- प्यापर५ मगरणा पाय IN Frमाग. युद्धादयो २. म च मविमपेपर २. प।

·२४४ गणिताध्याये स्युर्मध्यमास्तनुकलाः क्षितिजादिकानां त्रिज्याशुकर्णविवरण पृथग्विनिनाः ॥ १ ॥ भोमम्य मध्यमं विस्वं पादीनाः पञ्च कताः। बुधस्य मपादाः पर। गुरोः मवंगा: सप्त । शुक्रस्य नव कलाः । भने: सत्राणा: पञ्च । “विज्याशुकर्णविवरेगा" इत्यग्रे सम्बन्धः । प्रथामां म्फटीकरणमाह।- विघ्रया निजान्त्यफलमौर्विकया विभक्ता लव्धेन युक्तरहिताः क्रमशः पृथक्स्थाः। जनाधिके त्रिभगुणाच्वणे स्फुटाः स्युः कलप्यं खलु विकलमङ्गलमत्र विम्बे ॥ २॥ सा मध्यमाम्तनुकलाः पृथक्स्थास्त्रिज्याशकर्णयोरन्तरेण पृथगुण्या प्रहस्य चलान्त्यफलज्यया विगुपया भान्याः । लब्धेन पृयकम्था युता: कार्याः। यदि विज्यातोऽस्पः शोधकर्णः यधिकम्तदा रहिताः कार्याः। एवं बिम्बकलाः स्पष्टा भवन्ति । तत्र विकलमजलं कम्परम् । फलास्विभक्ता अङ्ग- लानि भवन्तोत्ययः। पनोपपत्तिमपलधिरव । यदा विज्यातुभ्यः गीघ्रकर्ण- मतदा यायदुपलभ्यते तावन्मध्यमं विम्बम् । विज्यातोऽम्पे करें भूमेरामवत्वात् सदुपचीयते। विन्याधिके तु कर्ण ग्रहस्य भुमेरम्यितत्वाहिसम्यापचयः। तम्य विम्यम्य विभागः परम उपचयः । तथा परमापचयः पवातरंऽनुपातन । परमीपर्य. उपचाप्युपलब्धिरय वामना। मा चोपनधिटिडया प्रबंधन मागुनीय। तत्रयं यदा विज्यातम्ययमकणम्सदा यहिश्याप्र- येधेन याहिमपनभ्यते, ताय मध्यमम् । पस्यमभज्योन. विपातम्पे कर्ण यदुपलभ्यत, सत् परमं म्युनम् । ज्याधिविण्यातुम् कर्ण यदुनभ्यत, सत् पग म्मम् । पर्व ·ग्रहयुत्यधिकारः। २४५ यद्यन्त्य- मध्यमपरमसूक्ष्मयोर्मध्यमपरमस्थूलयोशान्तरे मध्यमविश्वम्य विभाग एवोपलभ्यते। अतोऽवान्तरे सेनानुपातः । फलज्यातुल्येन "विज्याशुकर्णविवरण” विम्बविभाग उपलभ्यते सदाभोटेन किम् ? इति । विज्यातोऽल्पे कर्णे फलेन मध्यम विम्बं युक्तम्, अधिके तु रहितं स्फुटं विम्बं भवती त्युपपत्रम्। इदानीं युतिकालज्ञानार्थमाह।- दिवौकसोरन्तरलिप्तिकौवाद- गत्योर्वियोगेन तायदैकः । वक्री जवैक्येन दिनेरवाप्त- यता तयोः संयुतिरल्पभुक्तौ ॥ ३ ॥ वक्रऽथवा न्यूनतरेऽन्यथेच्या द्वयोरन्ज्वीविपरीतमध्मात् । प्रभीष्टदिने प्रहयोरन्तरकलास्तयो(त्यन्तरेण भाज्याः । यदको यको तदा भुक्तियोगेन । लब्धैर्दिवसयुतिर्याता या यद्यल्पभुतिरूनः । इयोर्यो वक्रो स यानस्तदापि याता युतिः ; इतोऽन्यथैया। यदि हायपि वक्री तदाऽल्पभुक्तिर्यघूनस्तदेष्या। यद्यधिकस्तदा याता युतिरिति वेदितव्यम् । अनोपपत्तिः, योरेकदिशं गच्छतो त्यन्तरमेव प्रत्यष्ट. मन्तरं भवति । यदेकोऽग्रतः माची गच्छत्यन्यः पृष्ठतः प्रतीची तदा तयोर्गतियोग प्रत्यहमन्तरं भवति । अतस्तेनानुपातः । योतायता ग्रहान्तरण के दिन लभ्यते, तदा ग्रहान्तरकलाभिः किम् । इति। लदिनयुतिर्याता। लघुगती वक्र ग्रहे वा न्यूने यतम्तमतिक्रम्येतरो यहीऽग्रतो गतः। श्योकियो- रिसोऽन्यथेति तदपि युनाम् । पर्यवं स्थू नकालमानीय सूमार्थमाइ ।- ·२४६ गणिताध्याये : A- . साध्यः। हकमी क्लत्वायनमेव भूय: साध्येति तात्कालिकयोयुतियत् ॥ ४ ॥ एवं कृते दिविचरौ ध्रुवसूत्रसंस्थी' स्यातां तदा वियति सैव युतिनिरुता। हकर्मणायनभवन न संस्कृती चेत् सूत्रे तदा त्वपमहत्तजयाम्यसौम्ये ॥ ५ ॥ एवं स्थूलैर्दिनैर्यस्मिन् दिने युतिरायाता, तस्मिन् दिने पुनस्ती मध्यमौ स्फुटो च कृत्वा तयोः शरावानीयायनं दृक्की च सत्वा “दिवौकसोरन्तरलिप्तिकौघात्" इत्यादिना पुनर्युतिकालः म स्फुटो भवति । एवं कृते सति 'पही युतिकाले ध्रुवसूत्रसंस्थी भवतः। ध्रुवाहोपरि नीयमानं सूत्रमितर- ग्रहस्योपरि गमतीत्यर्थः। सैव तदा युतिः। प्रायन- हकर्मणा ध्रुवसूत्रगतो ग्रहः क्रियत इत्यस्य वासना प्रागुन य । यद्यक्षते दृकम्मणि युतिः साध्यते साऽपि भवति । तदा तो ग्रही क्रान्तिहत्तात् तिर्यकसूत्रे। तदा कदम्योपरि नीयमानं सूत्र ग्रहयोपरि गतं भवतीत्यर्थः। कदम्बममिहतारयोरभावाष्टुः प्रतीतिर्नोत्पद्यते इति ध्रुवसूत्रे युति: कथिता। युतिर्नाम यदाकागे योरस्पमन्तरं तत् मायः कदम्पसूत्रस्ययोरव भवति । अथ दक्षिणोत्तरान्तरञानार्थमाइ- एवं मर्यहयुतिदिनद्यालिती ती ममी स्त- स्ताभ्यां सूर्यग्रहणपदिपू मटाती बमनत्या । ती च प्रष्टी तदनु विगिषी पूर्ववयायिधयो दिकमाम्ये या वियुतिरनयो: मयुतिभिन्न दिमोnan याम्योदयम्यधुपरयियरं यमपुदिकवी मेटी यः म्यानचुसरगरः मोऽन्यदिक सादियो। एवं ये म्फुटा युतिदियमा पागतास्ते गता एया वा ·ग्रहयुत्यधिकारः। २४० AN तैयालिताविति तात्कालिको कतौ ग्रहौ ग्रहांशकलादिभिः समौ भवतः। ततस्ताभ्यां शरी सूर्यग्रहवत् वखनत्या संस्कतो कृत्वा ततो यध्या “चरविशिखस्ताडितः" इत्यादिना स्फुटौ कार्यो। ततस्तयोः शरयोटिक्साम्यन्तिरं भिन्नदिके योगस्तयोग्रहयोर्याप्योत्तरमन्तरं भवति। तो च यही स्वख- 'दिशि ज्ञातव्यो। एकदितो तु यस्याल्पः शरः सोऽन्य दिशीतर- प्रहात्। अनोपपत्तिः प्रागुक्तव। इदानीं भेदयोगलम्बनज्ञानार्थमाह।- मानक्या दद्युचरविवल्पे भवेद्वेदयोगः कार्य सूर्यग्रहवदखिलं लम्बनाद्यं स्फुटार्धम् ॥ ७ ॥ कल्पोऽधःस्थः सुधांशुस्तदुपरिग इनो लम्बनादिप्रसिध किन्वर्कादेव लग्नं प्रयुतिसमये कल्पितार्कात्र माध्यम् । प्राग्वत् तलम्बनेन ग्रहयुतिसमय: संस्कृत: प्रस्फुटः स्यात् खेटौ तौ दृष्टियोग्यौ यदि युतिसमये कार्यमेवं तदैव ॥८॥ याम्योदकस्थद्यचरविधरं भेदयोगे म बाणो सेयः सूर्याङ्गवति स यतः शोतगुः सा शराशा। मन्दाक्रान्तोऽनृजुरपि यदाध.स्थितः स्यात् तदन्द्रयां स्पर्शो मोक्षोऽपरदिशि तदा पारिलेख्येऽवगम्य: ॥८॥ तद याम्योत्तरमन्ता ग्रहयोर्मानेयादि यदाइल्पं भवति, तदा भेदयुतिया। यदा भेदयुतिस्तदा सूर्यप्रवालम्बनाचं माध्यं स्पष्टार्थम्। तत्र तयोग्रयोर्मध्ये योऽधाम्थः स मुधांशः कल्पा ऊहस्थी रविः। किमर्थं तथा कस्पी नबनादिमाध- नाय ; किन्तु यलग्नं विविमलग्नार्थ साध्य, तददेिव । कल्पिताकांत । अभिग्नभाधन कः कालः। “प्रहयुतिममये । एसदुलं भवति । यस्मिन् दिने यावतीषु राविघटिकामु - । न ·२४८ गणिताध्याय गतासु ग्रहयुतिरायाता ताभिर्घटौभिः सषड्भ ६ मकं कृत्वा लग्नं साध्यम् । तहिनिभं कृत्वा तस्योक्तवच्छी क्रत्वा तस्य विविमस्य कल्पिताकस्य चान्तरज्या "कता ४ हता व्यासदलेन भाजिता" इत्यादिना प्राग्वालम्बनं साध्यं नतिथ। तत्र लम्बनेन ग्रहयुतिकाल: संस्कार्यः । एवं लम्बनादिकं तदेव कार्य यदा तो खेटौ दृष्टियोग्यौ। तस्मिन् भेदयोगे यद् याम्योत्तरम् अन्तरं स बाणः। कल्पितार्कात् कल्पितः शशी यस्यां दिगि वर्त्तते, सा दिक् तस्य बाणस्य ज्ञेया। तथा पारिलेख्थे कर्मणि विशेष उच्यते। योऽधःस्थो ग्रहः शशी कल्पितः स चेदल्पभुक्ति- र्भवति वसो वा, तदा प्राच्यां दिशि स्पर्शः, पथिमायां दिशि मोच, इति वेदितव्यम् । इतोऽन्यथा चेत्, तदा प्रतीच्या स्पर्शः রান্নার নি। पत्र मेदयोगे वासनया ये ये मेदा उत्पद्यन्ते, से तेऽनाभिहिताः। नान्यः कथित् कर्मविशेषः। अतोऽत्र वासना विमला सुगमा च । ধি স্বীনীবানুবশ্রীমান্ধাধার্যবিধির বিধাশমিথিলা मितावर फाधिकारः। पवाधिकार सन्यममा पचामोति: अथ भग्रहयुतिUण्यायते। तवादी भध्रुवकानाह।- अष्टो नग्वा गजगुणाः खगरास्विपट्का: सप्तर्तवम्विनव चाइदिगोऽटकाष्ठाः । गोऽकम्तियाऽट्रिमनवः शरवाणचन्द्राः खात्ययस्तितयो नवनन्दचन्द्राः ॥ १॥ प्रकाजिनो जिनयमा नववाहुदया: काध्यमिनो जलधिसत्वमिताय भागाः ।

·भग्रहयुत्यधिकारः।
२४८
पध्यविनय पवनोत्कृतयोऽष्टभानि
खासाश्खिनो नखगुणा रमदन्तमयाः ॥ २॥
सप्तामराः खमिति भध्रुवका निरुता
दृकर्मणायनभवेन सहाखिधिण्यात् ।
ब्रह्माग्निभध्रुवलवा रदलिप्तिकोना
मैवेन्द्रयोधिपभस्य च सेपुलिप्ताः ॥ ३ ॥
4
म. पा. पु
पु. चा
म.
पू.
०
.
१
१
२
२
३
३
३
४
४
५
५
६
द
२०
३
१८
२७
५
२०
३
.
.
२६ २८
.
.
.
.
.
6
श्र
ज्ये. म्
पू. छ.
रे.
.
७
C
₹
.
१९
१ १४ २०
२५
८
२०
९० २६
७
.
.
५
५
५
.
.
.
.
.
.
.
.
.
वेदितव्याः ।
अष्टौ नखा इत्यादयोऽश्विन्यादीनां साभिजिता ध्वमागा
तत्रापि विशेषमाह।-ब्रह्माग्निभध्रुवन्नवाः"
इत्यादि । मत्तिकारोहिणीनक्षत्रयोविंशकलोनाः। विशाखा-
ऽनुराधाज्येष्ठानां कलापञ्चकेनाधिका ध्रुवकभागा वेदितघ्याः ।
अथ भानां शरांशानाह।-
दिशोऽर्काय साधय: माईवेदा
दशेशा रसा: खं खराः खच्च सूर्याः ।
विचन्द्राः कुचन्द्रा विपादौ च दसौ
तुरङ्गाग्नयः मविभागञ्च रूपम ॥ ४ ॥
विपाद इयं साईरामाय मार्दा
गजाः मविभागपयो मार्गप्पाय।
दिपाटिः रामाय बलिया
विभागो जिना उत्कृतिः पच्च भानाम् ॥ ५ ॥

·गणिताध्याये --- anna.n निरुताः स्फुटा योगताराशरांशा- स्त्रयं ब्रह्मधिणादिशाखादिषटकम । करो वारुणं वाष्ट्रमं सार्पमपां शरा दक्षिणा उत्तराः शेषभानाम् ॥ ६ ॥ प. भ. . रो. म. पा. प. पु. ना, म. पू १० ४ ४ . 0 . ४५ ३. ६ स ४ द दै उ १ द 8 8 B द द खा. वि. म. ज्ये. मू. पू. . ३० ५ ५ २० ३६ . . २. २० ४५ द ४ द ६ छ उ उ द ए ए दिशोऽर्का इत्यादयस्तेषां भानां शरांचा प्रेयाः । शे स्पष्टार्थम् । अनोपपत्तिः तव भवेधार्थ गोलबन्धीमाविधिना विपुलं गोलयन्त्र कार्यम्। तत्र खगोलस्यान्तर्भगोले पाधारहत्तय. प्योपरि विपुवहत्तम् । सत्र च यथो क्रान्तिहतं भगणांभा- ३१. तिच कार्यम्। ततस्तहीनयन्त्रं सम्यगध्रुवाभिमुख- यरिक जलसमत्तितिजवलयं यया भवति, तथा स्थिर कवा रावी गोलमध्यगचिहगतया दृध्या रेवतीतारां विलोक्य कान्सि- हले यो मौनान्तम्तं रेवतीसारायां निवेश्य मध्यगतयेव दृघ्या- जिन्यादैनचवम्य योगतारां विलोक्य, तम्योपरि वेधवलयं नियेग्यम् । एवं क्रले सति वेधवलयग्य क्रान्तिहसम्य च यः मम्पास: म मीनाम्तादपतो यावहिरंगम्तावन्तम्तम्य धिपणास्य ध्रुवांया याः। प्रथ वेधषनये सप्येय सम्पातस्य योगतारायाय यापन्तोऽन्तरांगास्तायतमतम्य गरांगा उतरा दचिणा वा वेदितथाः। पपये ध्रुषभागाः पहिसामने सतहका पप ।

·भग्रहयुत्यधिकारः। २५१ ये तु शरांशाः पठितास्ते स्फुटा एव। यतो ध्रुवदयकोलयोः प्रोतं वैधवलयम् । तस्मिन् वेधवलये यो ज्ञात: शरः स ध्रुवाभि- मुखः । यो हि ध्रुवाभिमुखः शर: म स्फुटः। अस्फुटस्तु कादम्बाभिमुखः। अत एव पूर्व भगणोत्पत्तिकथने ग्रहवेध- वलयं कदम्बकोलयोः प्रोतं कर्त्तव्यमित्युतम् । अत एव कार- पात् कृतहक्कमका एव भध्रुवाः । यतो ध्रुवाहोपरि नीयमानं सूत्रं यत्र क्रान्तिवृत्ते लगति, तत्र तायनकको ग्रह प्रति दृकर्मवासनायां पूर्व कथितमेव । अथागत्यलुब्धकयोराह।- अगत्यध्रुवः सप्तनागास्तु भागा- स्तुरङ्गाद्रयस्तस्य याम्या: शरांशाः । पड़ष्टौ लवा लुब्धकस्य ध्रुवाऽयं नभोऽम्भोधिभागाः शरस्तस्य याम्यः ॥ ७॥ स्पष्टम् । अस्योपपत्तिः पूर्ववत् । अथेष्टघटिका पाह।- अगस्त्यस्य नाड़ीयं प्रोक्तमिष्टं सपड्भागनाड़ीदयं लुब्धकस्य । विभागाधिक स्थूलभानामणून ततयाधिक तारतम्येन कल्पाम् ॥८॥ स्पष्टार्थम्। प्रत्रोपपत्तिः ;-अगस्त्यस्य नाड़ीदयं यदिष्टं, तत् तस्य हादशकालांशा उत्पद्यन्ते। "सषड्भागनाडीहयं लुब्धकस्य" इति। तत्र त्रयोदश १३ कालांशाः । “विभागाधिकं स्थूल- भानाम्" इति ।-यानि स्थूलानि नक्षवाणि तेषां चतुदश- कालांशाः । “अणूनां ततयाधिकम्" इति। कयाञ्चित् पञ्चदश केषाश्चित् षोडशेति कल्पाते। अत्र ग्रहाणां मानां वा ये ·२५२ गगिताध्याये ---- कालांगास्ते स्थूलसूक्ष्मवतारतम्यपालोचनया । या: स्थन्ना स्तारास्ता अर्कोदयादल्पेन कालेनान्तरिता दृश्या भवन्ति ; याः सूक्ष्मास्ता अधिकेनेत्युपपत्रम् । भग्रहयुती पूर्वकर्तव्यतामाह ।- विधेयमायनं ग्रहे स्वदृष्टिकर्म पूर्ववत् । स्फुटय खेटसायको ग्रहयोगसिद्धये ॥ ८ ॥ स्पष्टम्। अवोपपत्तिः ;-यतो मानां ध्रुवाः कृतहक्कमकाः शराय स्फटाः, अतो भग्रहयुतिमाधनाय ग्रह आयनकम स्फुटश्च सायकं कृत्वा युतिमाधनं कर्तुं युज्यते । अथ युतिकालज्ञानार्थमाह ।- प्रहधुवान्तर कन्ना नभोगमुक्तिभाजिताः । गतागताप्तवामरैर्युतिग्रहऽधिकोनकै ॥ १० ॥ यिनीमगे नभयर गतष्यताविपर्ययः । प्रहर्षदक्षिणोत्तरान्तरं नभोगयोगयत् ॥ ११ ॥ येन नक्षत्रेण सह ग्रहम्य युतिरन्विष्यते, तस्य ध्रुवम्य ग्रहम्य चान्तरकन्ना ग्रहभुत्या विभज्य नदिनतिर्गता जेया, यदि ध्रुधाराऽधिकः । अथ ययूनम्तदया। यदि वो अप. म्तदा “गरीयताविपर्ययः । प्रय प्रहयोदक्षिणोत्तरमन्तरं तयुनिषत्। प्रद्रोपपत्तियुनिषदेय। भभूयम्य गति शून्यं प्रकल्पा “दियोकमारन्त नप्तिकोषाहत्यावियोगन" इत्यादिना यथा कामःमाधितम्तयाऽवापि। पत: मर्वा यहयुतियागना । प्रय युतिसमझेन भानामुदयाम्तकालगा- हसम्म गा पलभर्षन तु वनेन भानां मुनमगारपीपदयातनग्ने।

·भग्रहयुत्यधिकारः। २५३ Aammam सत्वा तयोरुदयलग्नमिनं प्रकल्पा लग्नं ततो निजनिजे पठितेष्टकाले ॥१२॥ यत् स्यादसावुदयभानुरथास्तलग्नाद व्यस्तं विभाईमपि लग्नकमस्तसूर्यः । इष्टोनषष्टि ६० घटिकाखथ वास्तलग्ना- लग्नं क्रमेण मदनोनितमस्तसूर्यः ॥ १३ ॥ स्यादुहमी निजनिजोदयभानुतुल्ये येऽस्तभास्करसमेऽस्तमयय भानाम् । अत्राधिकोनकलिका रविभुक्तिभक्ता यातैष्यवासरमितिय तदन्तर स्यात् ॥ १४ ॥ भानामगस्यस्य लुब्धकस्य च पूर्ववदुदयास्तलग्ने माध्ये परन्तु केवलेन पलभवन दृकर्मणा। ध्रुवस्य कृतायनहक- कर्मकत्वात् पुनरायनं कर्म न कर्तव्यमित्यर्थः। तत्रोदय- लग्नमर्क प्रकल्पा लग्नं साध्यम् । तञ्च स्वकीये पठितष्ट- काले। एवं यलग्नं सिद्धाति स उदयार्को ज्ञातव्यः । यदस्तलग्नमानीतं तचा प्रकल्पा निजनिष्टकाले विलोम लग्न साध्यम्। तद्राशिषट्कोनमस्तसूर्यसंनं भवति । अथवेष्टघाटकोनाभिः पष्टिघटिकाभिरस्तलग्नात् क्रमेण लग्नं साधितं तद्भदलोनितमस्तसूर्यो भवति । यदोदयभानुसमो भानुर्भवति, तदा तस्य नक्षत्रस्योदयो भवति ; यदाऽस्तसूर्यमम. स्तदाऽस्तमयः। यदाऽगस्त्योदयः किलाभीष्टदिनात् कियद्भिः दिनैरिति विज्ञातुमिथते, तदेष्टदिनार्कस्यागस्त्योदयार्कस्य चान्तरकला रविभुक्त्या भाज्याः । लब्धदिनैरगत्यस्योदय एयः । यद्युदयार्को महान् ; यद्यूनस्तदा गतः । एवमस्त- सूर्य्यादस्तमयोऽषि। एवं मानामपि । श्रवोपपत्तिः ;-उदयास्त नग्नमाधने तु पूर्वं कथितव । ग-२२ अथ ·२५४ गणिताध्याये अथ उदयलग्नोदये किल भस्योदयः यदोदयलग्नसमो रविर्भवति, तदा रविणा सह तनक्षवमुदेति । तस्मादुदयात् प्राक पठितेष्टघटिकातुल्यं कालं यावत् तन्नक्षत्र रविप्रभाभिहतं क्षितिजादुपरिस्थमपि न दृश्यते । अथ पठितेष्टकाले यत् क्रमलग्नं तत्स्थानस्थितो रविरुदयातुल्यो भवति, तथा रव्यस्तमयादनन्तरं नक्षवास्तमयात् पूर्व प्रत्यक् क्षितिजा- दुपरिस्थमपि नक्षत्रं पठितेष्टकालं यावन्न दृश्यते । नक्षत्रस्य क्षितिजादुपरि स्थितत्वात् प्रत्यक्षितिजस्थेनार्केए न्यूनन भवितव्यम्। अतोऽस्तम्लग्नात् पठितेष्टकाले व्यस्त कार्यम् । तम्लग्न प्राचितिजस्थं भवति । अतः पड्भो. नितं प्रत्यञ्चितिजेऽस्तसूर्यो भवतीत्युपपन्नम्। “इष्टोनषष्टि ६. घटिकामु" इत्यादी वासना सुगमैव । अथ विशेपमाह।- यस्योदयार्कादधिकोऽस्तभानुः प्रजायते सौम्यशरातिदैर्ध्यात् । तिग्मांशसानिध्यवर्शन नास्ति धिणास्य तस्यास्तमयः कथञ्चित् ॥ १५॥ यस्य नक्षत्रस्योदयायदम्ताकोऽधिको भवति, तस्य नक्षव. स्यार्कसानिध्ययशादस्तो नास्तीति चेदितव्यम्। इदं कुत ? इति “मीम्यगरासिदयात् । यम्य भस्य सौम्यः शरो दीर्घा भवति, तस्य पलोद्भवासवो बहवो भवन्ति। तर्विलोमनग्ने क्रियमाणे उदयनग्नमूनं भवति। प्रस्तलग्नं क्रियमाणमधिकं भयति। ताभ्यां घदयाम्ताी साध्यो। सखाम्ताग किन न्यूनन भवितव्यम् । पम्ताकममे रवी किलाश्यतारम्भ म्ततः कियन्ति च दिनान्यदृगं भूस्खोदयाकममे रयो सहिपार मुदति। प्रत उदयापाधिकन भवितव्यम् । यसो ·भग्रइयुत्यधिकारः। सनिधिवशेनैतावुदयास्तौ। यथा यथा सौम्यगरस्य दीर्घवं, यथा यथाऽक्षवशेन गोलस्य दक्षिणतो नामनं, तथा तथोदया- स्तार्कयोरल्पमन्तरं भवति । अल्पान्तरल्यान्येव दिनानि तनक्षत्रमदृश्यं भवति। एवं यस्मिन् देशे उदयास्तासी तुल्यौ भवतस्ततः परं तस्मिन् देशे तस्य नक्षत्रस्यार्कासनभावना- दृश्यताभाव इति युक्तितः सिद्धम् । अधान्यं विशेषमाह।- यस्य स्फुटा क्रान्तिरुदक् च यत्र लम्बाधिका तत्र सदोदितं तत् । न दृश्यते तत् खलु यस्य याम्या भं लुब्धकः कुम्भभवी ग्रहो वा ॥ १६ ॥ यस्य स्फुटा क्रान्तिरुत्तरा, यस्मिन् देशे नम्बाधिका मयति, तस्मिन् देशे तझं लुब्धकोऽगस्त्यो यहो वा सदोदित एव । यस्य ग्राम्या तई ग्रहो वा सदा न दृश्यते, यस्मिन् देशे सप्तविंशदधिकाः पलांशास्ववागस्त्यो न दृश्यते, यव हिपञ्चा- पदधिकाः पलांशास्तवाभिजित् सदोदितमेव । अस्य वासना । लम्बांशैर्विषुवन्मण्डलं दक्षिणक्षितिजाद- परि भवति, तैरव भागेरत्तरक्षितिजादःअतो लम्बाधिका- मुत्तरा कान्तिं विषुवमण्डलाहत्त्वा सदग्रे यदहीरावहतं निवध्यते तदुत्तरक्षितिजादुपर्येव भवति। अथ तामेव दक्षिणां क्रान्तिं दत्त्वा तदग्रे यदहोराववृत्तं निबध्यते, तक्षिपक्षिति- जादध एव भवति । अतस्तस्मिन् क्षितिजाध.स्थेऽहोरात्र- हत्ते परिभमत् तई सततमदृश्यम् । एवं क्षितिजादुपरिस्थे तु सततं दृश्यम्। अथ देशान्तरवशेन विशेषमभिधायेदानी कालान्तरवशेन विशेपमा- ·२५६ गणिताध्याये इत्यभावेऽयनांशानां कृतमुक्काका ध्रुवाः । कथिताय स्फुटा: बाणाः सुखार्थ पूर्वरिभिः ॥ १७ ॥ अयनांशवशादेषामन्याहत्वञ्च जायते । शरज्या अस्फुटाः कार्या: स्फुटीकतिविपर्ययात् ॥ १८ ॥ ताभिरायनदृक्कम्म मुहुर्व्यस्तं ध्रुवेष्वथ । अयनांशवशात् कार्य तट्टकम्म यथोदितम् ॥ १८ ॥ एवं स्युर्बुवकाः स्पष्टाः शरन्याय तत: स्फुटाः । यथोक्तविधिना कार्यास्तञ्चापानि स्फुटाः शराः ॥२०॥ ततो भग्रहयोगादि स्फुटं जेयं विजानता। पूत्याधिक्येऽयनांशानामल्पत्वे त्वम्पमन्तरम् ॥ २१॥ ये भध्रुवकास्ते स्थिरत्वात् पूर्वाचार्य: “कृतहक्कमकाः" एव सुखार्थ पठिताः; परमतेऽयनांशभाव एव भवन्ति । यदा तैः पठितास्तदा प्रायस्तेषामयनांशानामभावः सम्भाव्यते, अन्यथा त्वयनांगवणादेषां किञ्चिदन्यादृवच भवति । स्तेषां मम्यक् स्फुटीकरणायाइ,-शरज्या प्रस्फुटाः" इत्यादि। ये स्फुटाः गरांगाः पठिताम्तेऽस्फुटास्तावत् कार्यास्ते च धनू रूपाः मन्त्यतो ज्यास्तेषां कृत्वा “यथ्या युचरविशिखस्ताडितः" इत्यादिना व्यस्तेन कर्मणाऽस्फुटाः कायाः। एतदुक्तं भवति । भध्रुवं प्रहं प्रकल्पायनांगाभावे पायनं पलनं यटिश्चानीय पठितगरम्य ज्या विज्यया गुण्या यध्या भाज्या। स्फुटगरस्य ज्या भवति। “ताभिरायनहकर्म" कार्य व्यस्त. ममहत्। तञ्च यथा गोले सम्यगायनं बननमुन्नं तव व्यस्त कार्यम् ; गरम्य महत्वात्। तद यथा!-मास्फटगरण्या- ऽयनवननेन गुण्या घम्यया भाज्या। फनचापासुभिः गर• बननयोकिदिगोमध्रुवकमर्फ प्रकल्पा निरयोदयः क्रममग्नं कार्यम्। भिवदिगोरकमनग्नम् । एवममशदातायन.

·भग्रहयुत्यधिकारः।
२५७
॥
हकर्मको ध्रुवो भवति । ततस्तस्य ध्रुवस्यायनांशवशादनु-
लोममायनं टक्कर्म कार्यम्। तद यथा,-अक्कतकर्मकस्य
ध्रुवस्यायनांशान् दत्त्वा पलनं यष्टिथ साध्या। तहलनमस्फुट-
शरज्यया गुण्यं ध्रुवस्य युज्यया भाज्यं फलचापासुभिरकत-
कर्मक भध्रुवं रवि प्रकल्पा शरवलनयोरेकदिशोरकमलग्न
भिवदिशोः क्रमलग्नं यद्भवति स स्फुटो भध्रुवः। यः पाठ
पठितोऽसाधयनांशाभाव एव । तथा या अस्फटा शरज्या सा
यध्या गुण्या विज्यया भाज्या। फलस्य चापांशास्ते स्फुटाः
मरांशाः। ये पाठपठितास्ते स्थूलाः। एवं स्फुटेन ध्रुवेण
स्फुटशरेण च भग्रहयोगादिकं साध्य विजानता गणकेन। अर्व
अयनांशानामल्पत्वेऽल्पमन्तरं कृतेऽपि तस्मिन् कर्मणि भवति।
बहुत्वे तु बहु। अतो यदा बहवोऽयनांशास्तदेदं कर्मावश्यं
कर्तव्यमित्यर्थः।
इति श्रीमहशरीपाध्यायसुसौभास्कराचार्यविरचिते सिद्धान्तशिरोमणिवासनाभाष्य
मिताक्षर भयच्युस्थधिकार।
पवाधिकार ग्रन्थमा विशदधिकशतम् ॥ १३ ॥
अथ पाताध्यायो व्याख्यायते। तबादौ तदारम्भमयोजन-
माह -
भावाभावे गतष्यले पातस्य विदुषां भ्रमः ।
पूर्वेषां यत्र वक्ष्येऽहं तत्साधनमपि स्फुटम् ॥ १॥
स्पष्टम्।
प्रथास्य गोलायनसन्धिप्रतिपादनार्थमाह।-
चक्र १२ चना ६ च व्ययनाशेऽर्कस्य गोलसन्धिः स्यात् ।
एवं विभे च ३ नवमे ऽयनसन्धिय॑यनमागेऽस्य ॥२॥

·२५८ गणिताध्याये चक्र राशिहादशके १२ चकाई राशिपटक ६ । कि विशिष्टे ? व्ययनांश। अयनांगैविरहिते। तव किम् ? अर्कस्य गोलसन्धिः । तद् यथा।-यदा किलकादश ११ अयनांशास्तदा गोलसन्धिः 1 यदैतावान् रविर्भवति, तदा कान्तर- भावाहोलसन्धौ वर्त्तते ; विषुवन्मण्डलस्थ इत्यर्थः । एवं विभ राशिवये नवभे राशिनवके। अयनांशरूनिते। तव किम् ? प्रर्कस्यायनसन्धिः ।। यदैतावान् रविस्तदायनसन्धी - २ वर्तते। प्रतीपपत्तिः;-अत्र किल क्रान्तिमण्डलस्य मेषादेः पथिमतोऽयनांशतुल्येऽन्तर विषुवन्मण्ड सह सम्पात:। प्रमुमर्थ गोले वक्ष्ये। तवस्थो रविर्गालसन्धी। विषुवनमण्डले हि याम्योत्तरगोलविभागयोः सन्धिः। एवं तस्मात् सम्पा- तादग्रतस्विमेऽन्तर उत्तरा परमा क्रान्तिः। तवस्थो रवि. रयनसन्धी वर्तते। तती हि दक्षिणगमने प्रहत्तिः । एवं पृष्ठतोऽपि विभेऽन्तरे परमा याम्या क्रान्तिः । ततयोत्तर गमनपत्तिरित्युपपन्नमवायनसन्धित्वम् । समायां भूमावभीष्टकर्कटकेन' वृत्तमालिख्य तच्चक्राकलाहितं ध्रुए- विलोकनादिना सम्यग्दिगद्धितञ्च कत्वा दिमध्ये ऋजुः सूक्ष्मः कोलकय निवेश्यः। प्रातः पयिमभागस्थो द्रष्टा करकलिताय- लवकसूत्रेण तेन च कोलकेन प्रत्यहमहीदितमादित्य विद्या विज्याहत्तस्य प्राविभागे तब तव चिहानि कुर्यात् । एवं विध्यता यस्मिन् दिने सम्यक् प्राच्यां रविरुदितो दृष्टम्तत् विपुहिनम् । तस्मिन् दिने गणितेन स्फुटी रविः काय्यः । तम्य रवर्मपादेय यदन्तरं तेऽयनांगा जेयाः; • एवमुत्तरगमने मति। दक्षिणे तु तस्यास्य तम्नादेशान्तरमयनांगाः । एवं प्रतिदिनवेधनोत्तरां परमां काठां प्राप्य यतिन् दिने दनियत ·पाताधिकारः। २५८ उच्चलन् दृष्टस्तदयनं दिनम्। ततः प्रभृति दक्षिणगमनम् । तस्मिंच दिने गणितेन रविः स्फुट: कार्यः । तस्य विभव सहान्तरेऽपि तावन्त एवायनांशा भवन्ति । एवं दक्षिण परमा काठां प्राप्य निवृत्ती दृष्टस्तदुत्तरायणं दिनम् । ततः प्रभृत्युत्तरगमनमित्यर्थः। एवं चन्द्रस्यापि गोलायनसन्धयो वेधेन वेद्याः। अथ चन्द्रस्य विशेपमा-चतुष्टयेना।- अयनांशोनितपाताही: कोटिज्ये लघुज्यकोत्ये ये। ते गुणसूर्ये १२३ रवै० गुणिते भक्तो कतैः४ सूर्य: १२ ॥३॥ प्रयनांगोनितपाते मगकर्यादिस्थिते विषडामैः ३६२ । कोटिफलयुतविहीन हुफलं भतमाप्तांगः ॥ ४ ॥ मेषादिस्थे गोनायनसन्धी भास्करस्योनी। तौ चन्ट्रस्य स्यातां तुलादिषडस्थिते तु संयुक्तौ ॥५॥ गोलायनसन्ध्यन्तं पदं विधोरत्र धीमता सेयम् । रविगोलवदस्पष्टा स्पष्टा क्रान्तिः खगोलदिक् शशिनः ॥६॥ यस्मिन् काले क्रान्तिमाम्यमन्वेष्यं, तदा कस्मिंयित् तदासन्नतमदिने स्फुटौ चन्द्रार्को पातय कार्यः । एवं कृते सति सूत्रावतारः। तस्य पातस्यायनांगैर्विवर्जितस्य “लघुज्यकाभी- रूपाश्विनी विंशतिरनचन्द्राः" इत्यादिना दीा कोटिज्या च कार्या। तत्र दोा गुणसूर्येस्त्रयोविंशतियुतशतेन गुण्या। कोटिज्या तु सप्तभिर्गुण्या। ततो दोा चतुर्भिर्भाज्या; कोटिज्या तु हादशभिः। एवं भुजकोटिफले भवतः। ततो हिपड्रामः कोटिफलयुतविहीनः । कथम् ? इत्याह ।-"अयनांशोनितपाते मृगकर्यादिस्थिते" । यदायनांशोनितपातो मृगादौ वर्तते, तदा कोटिफलयुतैः कादौ तु कोटिफलविहीनस्तर्बाहुफलं भाज्यम्। फलमंशाचं ग्राह्यम् । तस्मिवयनांगोनितपाते , ·गणिताध्याये तथा । मेपादिषट्कै वर्तमाने तैरातमागैरादित्यस्य गोलायनसन्धी ऊनीरुतो चन्द्रस्य भवतः। तुलादिषट्के तु तैर्भागयुती सन्ती भवतः । यदायगोलसन्धेः सकाशादयनसन्धिं यावत् विग्टई, तत् प्रथमं पदमुच्यते। ततोऽन्यत् विभं द्वितीय गोलसन्ध्यन्तं द्वितीयपदम्। एवं ढतीयचतुर्थे । यदेन्दोः क्रान्तिः साध्यते, तदा किल रविवत् । तथा सिदायाः फ्रान्ते रविगोलवशेन दिकल्पना; न खगोलवशेन । ततः शरेण संस्कृता सती खगोलदिग्भविष्यतीति बालोऽपि जानाति । अनोपपत्तिः -प्रवार्कगोलायनसन्धिभ्यामन्यौ चन्द्रस्य यत् कथिती, तत कारणमुच्यते। रवे: किलापमण्डलविषुव. मण्डलसम्पाते गोलसन्धिः। विधोस्तु विपुवम्भण्डल विमएइल. सम्पाते। यतोऽसौ विमण्डले भमति । तत्सम्पातस्थ एवं प्राचामुदेति । तवस्थस्य विधोः कान्तिः स्फुटेन शरण संस्कृता मती शून्यं भवतीत्यर्थः । तदप्रतः पृष्ठतय विभेऽन्तरे स्फुटा परमा क्रान्तिः। तवस्थो हि यो यथा- सामुत्तरां याम्याच परमां काठां प्राप्य निवर्तते ; प्रतस्तावे. वायनसन्धी चन्द्रस्येत्युपपनम् । प्रवादी तावदुदाहरणमुझा गोलोपरि प्रदर्यते। ततूदा. हरणं प्रयाध्याये। तद यथा ।- “युनायनांशीऽशतं १.. गगी चे. दगीति . रकी दिशती२०. विपातः। चन्द्रम्तदानीं वद पासमाश धौडिदं त्वं यदि योवुधोपि " यदा किन्नकादगा ११ यनांगास्तदा फिन नवभागाधिक रागिय रविः। भागोनं विभ गगी। एफपिंगतिभागाधिक .

·पाताधिकारः। २६१ २ । रविः चं पात: त्रिभं पातः। ३। एवं “युक्तायनांशोगशतं शशी”। "अशोतिरकः" । अंशदिशती सपातः । अत्र पात: ३1 २१ । चं २ । २८। अतोऽशहिशती सपातचन्द्रो २०. भवति । रवि: २।२०। चन्द्रः ३।१०। सपात: ६ । २०। प्रने “विपातचन्द्रः" इति यदुक्तं तहीडिदाभिप्रायेण । तत्र हि चक्राच्छोधितः पातः। अतस्तत्र विपातोऽत्र सपातम्तुल्य एव भवति। अवायनांगोनितपात: ३।१०। अम्य दोःकोटि- जोवे लघुज्यकोत्थे ११८ । २१ । अत्र दोा गुगण सूर्योः १२३ गुणिता कृतेः ४ भक्ता जातं दी:फलम् ३६२८ । ३० कोटिज्या त्वजैः ७ गुणिता सूर्यः १२ भत्ता जातं कोटिफन्लम् १२ । १५ । अनेन कोटिफलेन वर्जिता हिपड्रामा जाता: ३४८।४५। यस्मादयनांशोनितपातोऽयम ३११० कादौ वर्त्ततेऽत: कोटि- फलोनेस्तै हुफले भक्ते लब्धांशाः १०१२२।२८ एभिरादित्यस्य गोनायनसन्धी ऊनीकृती। यतोऽयनांशीनितपातो मेपादौ वर्तते। एवं जातौ चन्द्रस्य गोलायनसन्धौ ११।८।३०॥ ३२॥ २।८।३७।३२। तथान्यौ ५।८।३७ । ३२ ॥ ८॥८॥ ३७ । ३२ । अत्र खगोलसन्धिस्थस्य विधीः स्फुटेन शरेण स्फुटी- कृता क्रान्तिः पूर्ण भवतीति प्रतीतिः । अत्र यथोक्ते बड़े गोले क्रान्तिवते मेपादेः सकाशादिलोमं चन्द्रपातस्य राशिभागादिकं गणयित्वाऽग्रे चिहं कार्यम् ; एवं विमण्डलेऽपि । तयोर्मण्डलयोस्तत्र सम्पातं कृत्वा तस्मात् पूर्वतस्त्रिभेऽन्तरे साईचतुर्भिः ४ । ३० भागैः क्रान्तिमण्डला. दुत्तरतस्तथा पश्चिमे विभऽन्तरे तेरेव भागैर्दक्षिणतो विमण्डलं विन्यस्य स्थिरं कार्यम्। तथा कृते सति विमण्डले विषुव- न्मण्ड लेन मह यत्र सम्पातस्तत्र चन्द्रस्य गोलसन्धिः ।

·गणिताध्याये 1 रविगोलसन्धेः कियतान्तरेण वर्तत इति न ज्ञायते। किन्तु • रविगोलसन्धो यावान् विक्षेपस्तावान् विज्ञायते । म च कथम् ? तदुच्यते। रविगोलसन्धिरयनांगोनितं चक्रम् ११ । १८ । तत्र स्थस्य चन्द्रस्य शरमाधनार्थं चन्द्रस्य पातो यावत् मंयोज्यते, ताव दयनांशोनितणतः सम्पद्यते । तस्य दोा परमशर २७० गुणा विज्यया १२० भाज्या। एवं सति गुणकभाजको त्रिंशताप- वत्तिती। गुणकस्थाने नव 21 भागहारस्थाने चत्वारः ४ । फन्तं तव स्थाने चन्द्रस्य शरः। तावत्येव तन तस्य स्फटा क्रान्तिः । अस्फटकान्तेरभावात्। एतावतो स्फुटा क्रान्तिः कियदि गैः सम्पद्यत इति ज्ञातुमशक्यम् । पत्र किल क्रान्ति- साधने छात्राणां मुखाथै स्थूलान्यपि पञ्चदशभागनभ्यानि क्रान्तिखण्डानि ब्रह्मगुप्ताद्यैः पठितानि । तद् यथा ।--- “क्रान्तिकला द्विरसगुणास्तिनमुनयो दिखदिगो वसुवाः। वसुवसविखे च खलतमनवय क्षेपयुतवियुताः ॥” इति । ३६२ । ७०३११००२। १२३८ । १३८८। १४४.। तथा शरखण्डकान्यपि मया करणे कथितानि ।- "डाखा वाणर्तवोऽङ्गामाख्यधयो भानि खेचराः।" इति। ७०।६५1५।४।२७1८1 पत्र प्रदेश क्रान्तः प्रथमखएडेनवोपचयो गोलमन्धित्वात् । ततस्तम्भिव प्रदेश यच्छरखण्डक सेनाधिकेन क्रान्तिखण्डेन स्मटकान्तरुपचयः। यदि परमा क्रान्तियतुर्विगतिभागा. धिका; यथूना तदा शरखण्डकोनेन क्रान्तिमण्डेनोपचयः । पतस्ते दिरसगुवा: ३६२ तत्स्थानीयगरखण्डकैन मंम्कता यावन्तो भवन्ति, सप्रमाण स्फुरकान्सेः प्रयमं रहगई भवितु। महतीत्यर्थः। तत्स्थानीयगरमगडकं कयं जायते ? तदर्थ- सुपायः।-सर्वत्र भुजज्याकरणे स्पट भोग्यप कोटि.

·पाताधिकारः। ज्यया राशिकेन जायते। तद यया । यदि विज्यातल्पया १२० कोटिज्यया प्रथमं शरखण्इं मप्ततितुल्यं लभ्यते, तदाय. नांगोनितपातम्य कोटिज्यया किम् । इति । प्रव गुणका भाजकी दशभिरपयतितो । एवं कृते कोटिन्यायाः मप्त गुणो हादश भागहारः। फलं तत्स्थाने भरखण्ई भवति। तेन गवण्डकेन हिरसगुणाः ३६२ युक्ताः कार्याः, यघयमांगोनितपातो मकरादिपटके वर्तते। यतम्तव वर्त- माम मति रागिवयाधिकस्य चन्द्रम्य स्फटा परमा क्रान्ति- यविंगतिभागाधिकव भवति । कर्यादिषट्कस्थित ऊनव । तदेवं म्फटमण्डं जातम् । तेमानुपातः । यद्येतावता खण्डेन पञ्चदग १५ धनुर्भागा विमगइलगता: क्रान्तिमगडलगता था माभ्यन्त, सदा प्रागामीतगरतुन्येन फिम् ! इति। पूर्व गर- माधने दोषीया नय ८ गुणरावारी भागहार इति म्यितम् रदानी पक्षदग गुगकारः। कीटिफनोनयुता दिपनामा रः। पवध गुणयोर्चात पते पत्रिंगदाधिक गतं ११५ गुणः। पय घ गरः स्फुटः कर्तव्यः। तब मयिरागियाह- पुण्यानिप्रामाण्याइतः गरः म्फुटो भवतीति। तवम्यपन्दः मायनांग: पूर्ण भवति । सप्य रागिवययुतम्य दुज्या परम• पापा। पर: पगिदधिक गतं यावत् परमयन्यया गुम्वत पिया जियते तापटुपमा गुण पप्याः १२५। एषमयमांगो. नितपातादोग्य गुणगय गुन्निता कहा। नाफर्म कोटिकमीनगुरिरमाणे १६२ महम्। मगरकंगोम. मभियनामोमिनपान मंपादिम्पत हमीशियरी, यतः पाती विमीममतसम्यान विपरभण्डमारियन क्रानि भवति। नयमिप गितमय पार पाडतात. परमपित पासमोर Mati रमिमम पिमतः पर - ·गणिताध्याये रविगोलसन्धेः कियतान्तरेण वर्तत इति न जायते। किन्तु रविगोलसन्धो यावान् विक्षेपस्तावान् विज्ञायते । म च कथम् ! तदुच्यते ।-रविगोलसन्धिरयनांशोनितं चक्रम् ११ । १८ । तत्र. स्थस्य चन्द्रस्य शरमाधनार्थं चन्द्रम्य पातो यावत् मंयोज्यते, ताय. दयनांशोनितपात: सम्पद्यते । तस्य दीर्ध्या परमशर २०० गुणा विज्यया १२० भाज्या। एवं सति गुणकभाजको त्रिंशताप- वत्तितो। गुणकस्थाने नव ८1 भागहारस्थाने चत्वारः ४ । फलं तत्र स्थाने चन्द्रस्य शरः। तावत्येव तत्र तस्य स्फुटा क्रान्तिः। अस्फटकान्तेरभावात्। एतावतो स्फुटा क्रान्तिः कियदिभांगैः सम्पद्यत इति मातुमयक्यम् । पत्र किन्न क्रान्ति- साधने शवाणां सुहाथै स्थूलान्यपि पञ्चदगभागलभ्यानि क्रान्तिखण्डानि प्रधागुप्तावः पठितानि । तद् यथा ।- “क्रान्तिकला दिरसगुणास्त्रिखमुनयो हिखटिशोषमुवााः। वसुषविले च खततमनवय क्षेपयुतवियुताः ॥” इति ।

·पाताधिकारः। --- - - - । अवापि विधुकान्तेरूनत्वात् क्रान्तिमाम्या. भावः। ण्यमस्मादपि कान्लाट नाटग्रतस्तावत्येव दिनान्तरे क्रान्तिमाम्याभाव एव भविष्यतीति । एवं प्रथम. कालात् पृष्ठतथालनहये कृत पि क्रान्तिमाम्याभाव एव । एवं मामहये कान्तिमाम्याभाव एष मम्भूतः। यदा गोलमन्धि- ममीपस्थः पातो भवति, तदा रवेदक्षिणायनादुत्तरायणाचोभ- यतः कियन्ति च दिनानि कान्तिमाम्याभाव एवेत्यर्थः । पय व्यतिपातवैधतयोः मम्भवमाद। -- व्यतिपातोऽयनभेदे गोले कलेकंचन्द्रयोः कान्योः । माम्य वेत एकायनेऽन्य ममत्वे ॥८॥ पूर्व किल माधारण्येन फ्रान्तिमाम्यस्य भावाभावलाय. मुताम्। तच्च क्रान्तिमाम्यस्य लक्षणविशेषेण व्यतिपातयत- मामयोगी भवतः । इदं हि किन्न लक्षणम्। यदाकंचन्द्रो भिवायनमस्थावे कगोग्नौ च भवतम्सदा यदि तयोः क्रान्तिमाम्य भवति, तदा व्यतिपातनामा योग उच्यते । यदेकायनम्ययो- मित्रगोम्नस्थयोय माम्तिमाम्यं भवति, सदा पेहतनामा योग- उथते । तत् ताग लक्षणं कदा चेति न मायते । प्रतम्तम्मानार्थ सचणमाह।- मायनरविगियोगी भाई । चक्र १२ यदा सदामयः । समभयम्तदूनाधिकनिता भुजियोगरता: नस्पदिनैरप्यगतम्तात्कानिफयोग्पकमी माध्यो । फम्मिचिहिने म्फुटी रविचन्दी पातय कार्यः । नयाँ: रविचन्द्रयोः पृथक प्रथा मायनांगयोांगो यरा भाई भवति, सदासय कामयामयोऽपतः पृष्ठतो वा व्यतिपातम्य मभी. इसीलियम्। यदातु मार्योगप १२ भवति तदारती तण मभनेयः। यदा योगी भाई पकं पान पूर्यत. म-२५ ·गणिताध्याये विषुवनमण्डलेन सह सम्पाती भवति। अतस्तुलादिस्य तु विपरीतमिति। एतद् यथास्थिते गोले यथोक्तं विषुवनमण्डन्तं विन्यस्य दर्शयेत्। इति सर्व निरवद्यम् । अथ साधारण्येन क्रान्तिसाम्यसम्भवासम्भवज्ञानमाह। स्वायनसन्धाविन्दोः क्रान्तिम्तत्कालभास्करकान्तः। ऊना यावत् तावत् कान्त्योः साम्यं तयोर्नास्ति ॥ ७ ॥ यव कुत्रचिहिने यावतीषु घटिकासु खायनसन्धितुभ्यः स्फुटचन्द्रो भवति, तस्य स्फुटा क्रान्तिः साध्यते। तत्र काले यावान् गविस्तस्य क्रान्तिः साध्यते । तस्या रविक्रान्तः सका- शाद याना स्फुटा शिक्रान्तिस्तदा क्रान्त्योः साम्यं नास्तो. त्यवगन्तव्यम्। अवेयं प्रकटव वामना। लायनसन्धिस्यविधोर्या क्रान्तिः मा तम्य स्फुटा परमा। तस्मात् स्यानादग्रतः पृष्ठतो वा याव. च्छशी चाल्यते, तावत् तम्य क्रान्ति!नैव भवति । पतोऽधिकया रविक्रान्त्या सह साम्यं नास्ति । अतोऽन्यथाऽस्तीत्युपपनम् । पत्र यावदूना तावत् क्रान्त्योः माम्यं नास्तीत्यस्याभिप्रायो व्याख्यायते। यदा किन्न व्ययनांशो राशिपटकं पातः। रवे. रयनमन्धितुल्यः गगी २ । १८ रविर तावान् २।१८ तदार्क- चन्द्रयोरयनमन्धिस्तुल्य एव भवति २।१८। तव स्वायनमन्धा. विन्दी: कान्ति: ११७.। तव रवय क्रान्ति: १४४.1 विधीः कान्तावात् क्रान्तिमाम्यामायः । तम्मात् काना. दपतो वियागरातुर्दगदिन: १३१४०। रविचन्द्रपामा मध्य. गत्यय फिल चानिता एतावती भवन्ति । र चं. पा. पव विधारयनमन्धिरितीयः ८११८८९५ । पत्र म्यायनगन्धाविन्दी; काति: ११५८ तरकाममाम्करशान्तिः १२८। । ८ ·पाताधिकारः। समत्वे ॥८॥ २८ ४ ४३ अत्रापि विधुकान्तेरूनत्वात् कान्तिमाभ्या. १२ २३ २८ भावः । एवमस्मादपि कानाटग्रतस्तावत्येव दिनान्तर क्रान्तिमाम्याभाव एव भविष्यतीति। एवं प्रथम- कालात् पृष्ठतथालनहये कृतेऽपि क्रान्तिमाग्याभाव एव । मामये क्रान्तिमाम्याभाव एव मम्भूतः । यदा गोलमन्धि. ममीपस्यः पातो भवति, तदा रवेर्दचिणायनादुत्तरायणाचोभ- यतः कियन्ति च दिनानि क्रान्तिसाम्याभाव एवेत्यर्थः । अथ व्यतिपातवैधतयोः मभयमा ।- व्यतिपातोऽयनभेदे गोलकत्वेऽकचन्द्रयोः क्रान्त्योः । माम्य वैत एकायनेऽन्यदिगपर জ্ব জিল বায়াল জলিল সাজাখাল- मुक्ताम्। तच कान्तिसाम्यस्य लक्षणविशेषेण व्यतिपातयत- नामयोगी भवतः। द हि किन लक्षणम्। यदाकंचन्द्री भित्रायनमस्थावकगोनो च भवतस्तदा यदि तयोः क्रान्तिमाम्य भवति, तदा व्यतिपातनामा योग उच्यते । यदेकायनम्थयो. मित्रगोलस्थयोच कान्तिमाम्यं भवति, तदा वैसनामा योग. उच्यते । तत् साहग लक्षणं कदा चेति न जायते। पतम्तमानार्थ लक्षणमाइ!-- भायनरबिगियोगो भाई । चक्रं १२ यदा सदामनः । सत्सम्भवम्तदूनाधिकलिप्ता मुतियोगता : मन्यदिनरयगतम्तात्कालिकयोरपक्रमी माध्यो। फम्मिविहिन म्फुटी रविचन्द्रो पातय कार्यः । तयाः रविचन्द्रयो पृथक् पृथक मायनांगयोोगो यरा भाई भपति, सदा सस्य फालयामयोपसपृष्ठतो वा व्यतिपातम्य मनमो. तीति नेयम्। यदान योयोगपर्म १३ भवति, मदामग्री वैतप्य मभ सेयः। यदा योगी भाई चक्र वाम पूयत, - ग-२१ ·गणिताध्याये AA - यदा तदा यावतीभिः कन्नाभिः पूर्यते ता ऊना: कलाः । तु भादधिको योगस्तदा योगादभाई शोधिते याः शेषस्य कनास्ता अधिककला उच्यन्ते। एवं चकादपि: "ऊनाधिक लिप्ताः" । ता: कलाश्चन्द्राकयोः स्फुटगतियोगेन भाज्याः । फलं टिनादिकं ग्राह्यम् । तैः "दिनैरेयगतैः” इति ।-यथासङ्घनन । याना लिप्ता भक्तास्तदैव्यदिवसा लब्धाः । यदाऽधिकाः कलास्तदा गतदिवसाः । तैर्टिवमैरेप्थैर्गुणिता भुक्तिकलाः पृथक स्थायाः । ततो दिवसावयवघटीभिः पुनर्गणिता भुक्ति: पध्या हता लब्धकलाभिर्मिथिता: पूर्वकला ग्रहे योज्याः। यदि गतदिन- गुणिता भुक्तिस्तदा शोध्याः । एवं रवेर्विधोः पातस्य च ताल्का- लिकोकरणम्। तात्कालिकयोयन्द्रार्कयोः सायनांशयोर्योग भाई चक्र वा भवतीत्यर्थः। ततस्तयोः “तात्कालिकयोरपक्रमों माध्यो"। अत्र वासना प्रकटव। सा यथा ।-यदा रविशशियोगी भाई चक्र वा तदासनः क्रान्तिमाम्यस्य सम्भव इति यदुक्तं तस्यायमभिप्रायः।-ययोर्योगे राशिषटकं चक्र वा भवति तयो. रवश्यं भुजस्तुल्य एव स्यात् । भुजम्य तुल्यत्वादस्फुटशशिकान्ते रविक्रान्तेय तुल्यत्वमेव ; किन्तु स्फुटकान्तिस्तस्मिन् काले रविक्रान्तेः सकाशाच्छरेणोनाधिका वा भवतीत्यर्थः । तात्- कालिकोकरणवासना सुगमैव । इदानीं तस्मात् कालात् क्रान्तिसाम्यस्य गतष्यत्वप्रतिपाद- नार्थमाह। भोजपदेन्दुक्रान्तिमहती सूर्यापमालघुः समजा ॥ १० ॥ यदि भवति तदा यो यातः पातस्तदन्यथा गम्यः । प्रोजपदे विषमपदे वर्तमानस्येन्दोः स्फुटा कान्तिर्यदा महती भवति । कस्मात् । सूर्यापमात् ; तथा यदि मम.

·पाताधिकारः।
यथा
पदे भगी भवति। तस्य क्रान्तियंदा सूर्यापमालधुर्भवति तदा
गतः पातः। यातं क्रान्तिमाम्यम्। अमालक्षणांदन्यथा तर्हि
गम्यम्।
अनोपपत्तिः ;-रविस्तावत् स्थिरगतियन्द्रोऽतीव चलस्त-
स्यैव क्रान्तेः प्रतिक्षणमन्यथात्वम् । अतथन्द्रमधिकृत्योच्यते ।
अत्रीजपदै वर्तमानस्य विधीः क्रान्तिरूपचये वर्तते ।
यथा ग्रहोऽग्रतो याति, तथा तथा तस्य क्रान्तिर्विषमपद उप-
चोयते। प्रथमपदस्य टतीयपदस्य च गोलसन्धावादिः। तद-
प्रतस्विभऽन्तर कान्तः परमत्वम् । अतो विषमपदे वर्तमानी
यथा यथायतो याति, तथा तथा क्रान्तिरुपचीयते। ततस्वि.
भात् परतो हितोयगोलसन्धिं यावत् समपदम्। तत्र वर्त-
मानो यथा यथाग्रतो याति, तथा तथा कान्तिरपचोयते । एवं
हनीयचतुर्थपदयोरपि। पत पोजपदे पर्तमानम्येन्दोः क्रान्ति
यंदा सूर्यापमानमहती सदाऽग्रे चालितस्येन्दोरतिगयेन महती
भवति। यदि यथा यथा पृष्ठसयाल्यते गयी तथा तथा
क्रान्तिहनेव भवति। पस ऊनया रविकान्त्या सह माम्य
गतमेवानुमितम् । प्रय समपदे वर्तमानम्य विधी: क्रान्ति-
मंघो सूर्यापमारवति, सदापि पृष्ठसयानितम्येन्दोः क्रान्ति
महतो भवति। प्रतो महत्या सूर्यकान्या मह माम्य गामिति
जातम् । प्रमामयणादन्ययात्वे कान्तिसाम्यमेष्यमित्यर्था-
मायते। पतो गतगम्यत्वनाषणं युतमत्वम् ।
पय तस्मात् कामातगम्यम्य क्रान्तिमाम्यकामम्य परि.
माममार्योत्तराहादारभ्य मानायर्यावयचाइ।-
तत्काम्यारदिगारन्तरमपर्य विभिवदिगोः ११॥
कार्य यतिपाताम्ये तदन्या वत प्रथम एवम् ।
गतगम्येटघटीभी रवीन्दुपातान् पचान्य माध्योन्यः ॥१२॥

·२६८ गणिताध्याये 1 श्राद्यान्यकालयोरपि यदि गम्यं लक्षणं गतं यदि वा। श्राद्यान्चयोस्तदाऽन्तरमतोऽन्यथै क्यञ्च तेन हृताः ॥ १३ ॥ प्राद्यगुणा नाद्योऽसदिष्टाः स्पष्टाः स्युरेवमेतासु । चक्राईचक्रकान्नाहतगम्यं पानमध्यमाय वशात् ॥ १४ ॥ इदं पूर्वोदाहरणस्योपरि प्रदर्श्यते । तच्चोदाहरणं “युक्तायनांशोऽशशतं शशी चेत्" इत्यादि। तंव नवभागाधिक राशियं रविः २।८। भागेनोन त्रिमं शशी २। २८। एकविंशतिभागाधिक विभं पात: ३।२१। एते ताल्का- लिका एव कल्पिताः। यतोऽनयो रविचन्द्रयोः साय- नांशयोर्योग भाई भवति। रवि: २ । २० । चं३ । १० । अत एव व्यतिपातेनात्र भवितव्यम् । अत्र रवेस्तावहोला. यमसन्धी ११२ रास तथा चन्द्रस्य साधिती अवोदाहरणे २०३० २०१२ चन्द्रः२॥ २८॥ अस्यासनी योऽयनसन्धिः स ग्राह्यते । "खायनमन्धाविन्दोः क्रान्तिः" इति सन्धितुल्यं विधं प्रकल्पा साधिता स्फटा क्रान्तिः सप्तदशाधिकानि चतुर्दश गतानि १४१७ । अथ “सत्कालभास्करकान्तिः” इति । यस्मिन् काले शगी स्वायनसन्धितुल्यो जातो भविषति तव काले यावान् रविः म तत्कालभाम्कर। अवायनसन्धियन्द्रादूनोऽतः प्राग- वायनमन्धिस्यी जासः । स च कियता कालेनेति । अत्र विधी: स्वायनमन्धेयान्तरकलायन्द्रमुन्या भाज्याः । दिनः समन्धियो ज्ञातो भविर्यात येति वेटिसध्यम्। प्रयो- दाहरणे विधीः स्वमन्धेयान्तर भागाः २.। २.1 एप कनापन्द्रभुश्या भाज्या:। पय चन्द्रभुमिः मुखार्य वव मुनिमिता; काना: ८. कस्पिताः। रखेप भतिः पतिः ·पाताधिकारः। २६८ अत्र च भुत्या ता: कला भला लब्धमेक दिनं घटिकायतु- स्त्रिंशत् ।। ३४ । एतावता कालेन विधुः स्वायनसम्धिस्थः पूवमेव जातः । अतोऽनेन कालेन चालितो रविः। अयं तत्कालभास्करः २। ७। २६ । अस्य क्रान्तिर्दशाऽधिकानि चतुर्दशशतानि १४१० । अस्याः सकाशात् स्वायनसन्धिक्रान्ति- रिय १४१७ मधिकातोऽस्ति क्रान्तिसाम्यम् । अत्र धीवधिद- पक्षे “सूर्य्यापमादोजपदोद्भवात्" इत्यादिलक्षणेन क्रान्ति- साम्याभावः। तथा ब्रह्मगुप्तपक्षेऽपि “विनवग्रहेन्दुकान्तिः" इत्यादिना लक्षणेन। तथा "विनवमवनजाता क्रान्तिः" इत्यादिना शेखरोक्तलक्षणेन। तथा,- "रवेरोजपदक्रान्तेश्चन्द्रयुग्मपदोद्भवा । खल्पा चेन तयोः क्रान्त्योः साम्यं स्यादन्यथा भवेत् ॥" इति माधयोक्तसिद्धान्तचूड़ामणिलक्षणेनापि क्रान्तिसाम्या: भाषः। एवमन्येषां तदनुसारिणामपि पचे। अथ प्रसङ्गेनाप्युदाहरणं ताप्तिदर्शनायोच्यते।- "तिग्मांशुचन्द्रौ किल सायनांशी चतुर्दिराशी च विपातचन्द्रः। यहाष्टकं तत्र वदाश पातं 'धौदिदं त्वं यदि बोबुधौपि ॥" प्रत्र तिग्मांशुचन्द्रपाताः । रविः ४ । चन्द्रः २। पातः । यदा किलायनांशाभावस्तदेते तात्कालिकाः कल्पिताः। भत्र "सूर्य्यावमादोजपदोद्भवात्" इत्यादिलक्षणेन क्रान्तिसाम्यमस्ति; यतः सूर्यो युग्मपदे वर्तते । यदा कदाचित् क्रान्तिसाम्या- भावस्तदा विषमपदस्थ एवादित्ये तत्पक्षे । अन्यथा “ोजपदो- दयात्" इति वियपर्ण निरर्थकमेव स्यात् । अतोऽत्र तत्पनेऽस्ति पासः । स च "अयुग्मजयन्द्रमसोऽपम" इत्यादिना तदुबलक्षणे.

·२७० गणिताध्याये नेप्यो जातः। अथ तदुक्तेनैवासकासाधनप्रकारेणानीयमानं कान्तिसाम्यं वर्षशतेनापि नागच्छतीत्यत्र प्रत्यक्षं प्रमाणम् । अतः किं कुर्मः ? कः उपालभ्यः १ यवेदमसमन्नसमिति । किं जगहिरीधन ? अवाम्मत्पले क्रान्तिमाम्याभाव एव । एवमव भावाभावे भ्रमो दर्शितः। क्वचिदगते थत्वेऽपि स उदाहरणान्तर दर्शितः । अथ प्रस्तुतमुच्यते ।-"तात्कालिकयोरपक्रमी साध्यो" इति साधितौ तयोयन्द्रार्कयोरपक्रमो। र.। चंपा। १४१६ । १३२४ । “ोजपदेन्दुक्रान्तिः" इति पूर्व साधारण्ये- नेदं व्याख्यातम्। अवेन्दुः समपदे वर्तते तस्य क्रान्तिलथी। अतोऽत्र यात: पातः । स च कियता कालेनेति तदर्थ “तत्का- त्योरेकदिशोरन्तरम्" इत्यादि सूत्रम् । अतस्तयोः कान्त्योरुत्त- राशयोरन्तरं कृतम्। यदि भिवदिशौ भवतस्तदेक्यं कार्ययम् ; एवं व्यतिपाते ; वैधते त्वन्यथा। तदन्तरमैक्यं वा प्रथमसंनं भवति।तचानष्टं स्थाप्यम्। तथाऽत्र जातः प्रथमः८२। एवमनेन प्रकारण तत्कान्त्योरेकदिशोः” इत्यादिनाऽन्यः साध्यः । स च किं कृत्वा ? तदाह ।-“गतगम्येष्टघटीभी रवीन्दुपातान् प्रचाल्य" इति। एतदुक्तं भवति। कतिचिदिष्टघटिकाः कल्पयाः । ताय गते पाते गताः। गम्ये गम्याः। ताभिर्घटीभिः “यातेप्य- नाड़ीगुणिता युभुक्तिः” इत्यादिनोक्तप्रकारेण रवीन्दुपातास्तात्. कालिका: कार्याः । तथाऽत्र कल्पिता इष्टघटिकाः ६. । पाभिः कृतास्तात्कालिकाः र २।८।।। चं २ । १६ 1 . 1. पातः ३ । २० । ५६ । ४८। अत: "तात्कालिकयोरपक्रमो साध्यौ" इत्यादिसूवावतारः । साधितावपक्रमी । उत्तरा कान्ती रवे: १४१३ १ ४ उत्तरा क्रान्तियन्द्रस्य १४०८।२५ । आभ्या- मपक्रमाभ्याम् “ोजपदेन्दुकान्तिः” इत्यादिना गतगम्या- ·पाताधिकार न ता वलोकनम्। पुनरवापि गतः पातः । अथ “तत्कान्त्योरेक- दिशोः शतमन्तरं जातोऽयमन्यः २ । ३८ । आद्यान्यकालयो- रपि यदि गम्य लक्षणं गतं यदि वेति तयोराद्यान्ययोः माध्य- मानयोईयोरपि यदि गम्य लक्षणं भवति ; अथवा इयोरपि गतं तदाद्यान्ययोरन्तरं कार्यम्। अन्यथा यदा तदैक्यम् । तेनान्तरणक्येन वा भाज्याः । का? इष्टघटिकाः। कि विशिष्टाः! आयेन गुणिताः । तत्र यलभ्यते तदटिकादिकं ग्टद्यते। ता इष्टघटिकाः प्रकल्पा पुनरन्यः साध्यः । प्रायः पूर्व एव । तेन पूर्वानीतेनायेन पुनरानीतेनान्येन च पुनरिष्ट- घटिका: साध्याः। एवमसलद यावत् स्थिरा भवन्ति । इष्टघटिकाः स्फुटाः। एवमेताभिः चक्राईचक्रकालाहतगम्य पातमध्यमाद्यवशादिति। यस्मिन् काले चन्द्रार्कयोर्योगरकार्ड ६ चक्र वा १२ जातं तस्मात् कालात् प्रागेव ताभिर्घटिकाभिः क्रान्तिसाम्यं गतं वेदितव्यम् । यद्यायकाले गतं लक्षणं जातम् । यदि गम्यं तदा गम्यमिति वेदितव्यम् । यदैव क्रान्तिसाम्यं तदैव पातमध्यम् । एवमत्राद्यान्ययोरपि कालयो. गते लक्षणे जाते कृतमाद्यान्ययोरन्तरम् ८८।४१। अनेनेष्ट- घटिकागुणे प्रथमे भक्ते जाता अन्या इष्टघटिकाः ६१ । ४७ । एवं पुनरप्यसक्वत्कर्मणा जाता: स्थिरा इष्टघटिकाः ७० । प्राभिर्घटीभिश्चक्राईकालात् पातमध्यं गतमिति ज्ञातम् । अनोपपत्तिः ;-अत्र चकाईकाले क्रान्तिसाम्यस्य गतत्वं किल जातम् । इदानी तत्कालज्ञानार्थमावैराचार्यरुपायः कल्पितः। तत्कान्त्योरन्तरं परमेकदिशोव्यतिपातयोगे च ; यती व्यतिपात एकागोलस्थयोरेव भवति । अतस्तत्कान्त्योरन्तरं कृतम् ; यत्कान्त्योरन्तरं स यवतत्रस्थितयोरपि चन्द्राकैयो- म्योत्तरभावः । तयोर्युरात्रहत्तयोरन्तरमित्यर्थः । यदा पुन ·२७४ गणिताध्याये पातायन्त कालिका: पृथक् पृथक् चन्द्राकपाताः कार्याः । स्थित्यगुणा भुक्ति: पष्टिवता यत् फलं, तेन वखफलेन यात मध्यकालिका एकोना अन्यत्राधिका कार्या इत्यर्थः । ततस्तयास्तात्कालिकयोयन्द्रार्कयोः फ्रान्ती कृत्वा प्राग्वत् तयोरन्तरमाद्यसंजं कल्पितम्। तेनादोन भजेत् । काः । मानक्याईन गुणिता: “स्थित्यहनाड़िकाः" । एवं स्पष्टा भवन्ति । ततस्ताभिघंटिकाभिस्तात्कालिकीकरणादिनाऽसतत्कम्मे कार्य, यावत् स्थित्यहनाडिकाः स्थिरा भवन्ति। एवं पृथक पृथ. गुरपाद्य तदिष्टकालिकः कृतं तद दितीयं स्फुटं स्थित्यई. मित्यर्थः । अनोपपत्तिः ;-अहो यदा क्रान्तिसाम्यं तदेव पात- स्तस्मात् कालात् प्रागप्रतय कथमवस्थानं पातस्य ? कान्तिसाम्याभावात् । क्रान्तिसाम्य नाम पातः । तत्री यते ।-यावती विम्बमध्यस्य क्रान्तिर्भवति, सा विम्बाईनी- निता सती विम्बप्रान्तस्य पायात्यस्य तावती क्रान्तिर्भवति । विम्बाईनाधिकाग्रतो विम्बप्रान्तस्य भवति। एवं रवेयन्द्रस्य अत्र विम्बे पृष्ठमग्रञ्च याम्योत्तरभावेनोच्यते। यावती रवेविम्बपृष्ठमान्तक्रान्तिस्तावती यदा चन्द्रस्याग्रप्रान्तस्य क्रान्ति- भवति, तदा तयोविम्बैकदेशेन कान्योः साम्यात् पातस्यादि- रिति । तदा तयोर्विम्बमध्ययोर्मानक्याई तुस्यमन्तरं, भवति । तदनन्तरं क्रमेण गच्छतोर्यदा विम्बमध्ययोः कान्तिमाम्य तदा पातमध्यम् । तदनन्तरं रवरप्रप्रान्तस्य चन्द्रपृष्ठप्रान्तस्य च यदा क्रान्तिसाम्यं तदा पातान्तः। यती यावन्मानक्या- हादूनं क्रान्त्यन्तरं, तावत् पातोऽस्तीत्यत उक्त स्थित्य। अथ तदानयनस्योपपत्तिः। पातमध्यसाधने यदायसं क्रान्त्य न्तरं यायासतकर्मणा स्फुटीकता इष्टटिकास्तेन ताभियानु- ।

·पाताधिकार पातः । यद्याद्यतुल्येन क्रान्त्यन्तरेणेतावत्यो घटिका लभ्यन्ते, तदा मानक्याईतुल्येनान्तरेण किम् ? इति । एवं त्रैराशिकेन या लभ्यन्ते स्थित्यईघटिकास्ताः स्थूलाः जातास्तत्स्फुटीकरणा) तात्कालिकयोः पुनः कान्त्यन्तरं कृतम्। तमानझ्या सन्न जातम् । तेन पुनरनुपातः । यद्यनेन क्रान्त्यन्तरेणैतावत्यः स्थित्यर्दघटिका लभ्यन्ते, तदा मानक्याईतुल्येन किम् ? इति । एवमसतत् तासां घटीनां स्फुटमित्युपपन्नम् । अथ स्थित्योपपत्तिरूपं लोकमाह |-- तावत् समत्वमेव फ्रान्त्योर्विवरं भवेद यावत् । मानक्या दूनं साम्याहिम्बैकदेशजक्रान्त्योः ॥ १७ ॥ घस्यार्थी व्याख्यात एव । अथ विशेषमाात्रयेणाह।- खायनसन्धाविन्दोः क्रान्तिस्तत्कालभास्करकान्तः । ऊना तयोस्तु विवरं मानक्यादि यदाऽल्पकं भवति ॥१८॥ ज्ञेयं तदैव मध्यं पातस्यापक्रमान्तरं चाद्यः । तस्मादिष्टघटीभिः प्राक् पथाचापरी साध्यौ ॥ १८ ॥ प्राधान्यान्तरमत मानक्यादि ययोस्तदा विवरम् । इटघटीभिः क्षुरणं स्थित्यः स्तः पृथक पृथक् स्पष्टे ॥ २० ॥ अन भावाभावलक्षणे यदुक्तं स्वायनसन्धाविन्दोः कान्ति. स्तत्कालभास्करकान्तेरूना, तदा क्रान्तिसाम्यस्याभाव इत्यस्य विशेषोऽयम्। यदोना भवति तयोः क्रान्त्योर्विवरं यदि मानक्याादूनं स्यात् तदाऽस्ति पात इत्यवगन्तव्यम् । पातस्य कदा मध्यम् । इत्येतदर्थमाह,-नेयं तदैव मध्य पातस्य” इति । यस्मिन् काले चन्द्रः स्वायनमन्धिं प्राप्तम्तस्मि- वेध काले पातमध्यं शेयम् ; तथा तयोः कान्त्योर्यदन्तरं स प्रायः कल्पाः। ततस्तस्मात् कालादपत; पृष्ठतयेष्टटि- तस्य ·२७२ गणिताध्याय अथ किल शन्द्रक्रान्तिः शरेगान्यगोलं नीता, तदा कान्योोगः कृतः । यतयन्द्रस्यान्यगोलेऽहोरात्रहत्तमर्कस्यान्यगोले। एकस्य स्व. कात्यग्र उत्तरतोऽन्यस्य स्वक्रान्त्यग्रे दक्षिणतोऽतस्तयोरहोराव. हत्तयोरन्तरं तत् क्रान्तियोगेनैव भवतीत्युपपन्न “तत्कान्त्योरक- दिशोरन्तरमैक्यं विभिन्मदिशोः" इति। यदर्कस्याहोरात्रतं तदेव यदा चन्द्रस्याहोरावहत्तं भवति तदा व्यतिपातः । अथ विषुवमण्डलादुत्तरतो दक्षिणतो वा यावताऽन्तरण रवेरहोरावधत्तं तावतैवान्तरेण विषुववृत्तादन्यदिशि यदेन्दो. रहोरात्रहत्तं भवति, तदा वैधतनामा योगः। दक्षिणगोले रविवर्तते। तस्य क्रान्यये स्वाहोरात्रतं निवे. श्यम्। ततो विषुवन्मण्डलादुत्तरतस्तावतैवान्तरेण निवेश्यम् । तस्मिन् मण्डले यदि चन्द्रो भवति, तदा वैधत इति भावः । यदा पुनयक्रकालिकग्रन्द्र उत्तरगीले किल वर्तमानः खोत्तर क्रान्तरल्पत्वात् तस्मादहोरात्रहत्ताइक्षिणतोऽन्यस्मिन्नहोरात्र- वृत्ते भ्रमति, तदा तयोत्तयोरन्तरं कथं जायते ! तदर्थ रवे- दक्षिणक्रान्तितुल्येऽन्तरे विषुवनमण्डलादुत्तरतस्तदृत्तं निवेश्यम् । अथवेष्टकालिकस्य चन्द्रस्य यदन्यदहोराववृत्तं तच्चन्द्रस्योत्तर क्रान्तेरग्रे। अतथन्द्रस्योत्तरकान्ते रवेर्दक्षिणक्रान्तेश यदन्तरं तत् तयोत्तयोरन्तरम। अथ यदि विक्षेपेण दक्षिणगोलं नौतस्तदा चन्द्रस्य स्फुटा क्रान्तिदक्षिणा वर्तते। अत्रेष्टकालि. कस्य चन्द्रस्य यदन्यदहोरात्रहत्तं तदा तस्योत्तर निवेशित. स्याहोरात्रहत्तस्य चान्तरं तयोः कान्त्योोगे भवति । उक्तं तदन्यथा वैधते” इति। एवं तत्कान्योरन्तरं प्रथमसंन्न कल्पितम्। अस्य क्रान्त्यन्तरस्यापचीयमानस्य यदाऽभावस्तदा क्रान्तिमाम्यम् । अथ च तदपचयस्यापीयत्ता कर्तुं न शक्यते । भत इष्टकालघटिकाभियालितयोयन्द्रार्कयो प्रत SIRIPTIT ·पाताधिकारः। प्रकारेण पुनः कृतम्। तम्याऽन्यमंशा कृता। ततस्तयोराद्या- न्ययोर्यदन्तरं स तावतीनां घटिकानां मम्बन्धी कान्त्यन्तर- स्थापचयः। प्रतस्तयोरन्तरं कृतम्। परं यद्याद्यान्यकानयो. र्गतं गम्यः वा लक्षणं तदेव । यदा किलाद्यकाले गतलक्षणा. मन्यकाले गम्य', तदा प्रथमकान्त्यन्तरमपचीयमानमभावं प्राप्य पुनरुपचितम्। अतस्तत्राद्यान्ययोोंगे कृते सत्यन्तरं कृतं योतावता क्रान्त्यन्तरापचयनष्ट- घटिका लभ्यन्ते, तदा प्रथमतुल्येन कियत्या? इत्यत इष्टघटिका- गुणे प्रथम प्राधान्यान्तरमतो या घटिका लभ्यन्ते ताः स्फुटा. सन्ना भवन्ति ; यतः प्रतिक्षणं क्रान्तिचलनं समं न भवति । प्रास्तामिटिकामिरसवत्कमाया स्फुटाः कर्तुं युज्यन्त इति सर्वमुपपन्नम्। एवं पातमध्यमभिधायेदानीं याताधन्तकालयरिनानार्थ- भवति। अतोऽनुपात:। माह- । गम्यं वा। मानक्याई गुणितं स्पष्टघटीभिर्विभक्तमायेन । लब्धघटीभिर्मध्यादादिः प्रागग्रतय पातान्तः ॥१५॥ तात्कालिकैः पृथक् पृथगाद्य प्राग्वसाध्य तेन भजेत् । मानक्यान हता असकृत् स्थित्यईनाडिकाः स्पष्टाः ॥ १६॥ एवं स्पष्टा या धटिका जातास्ताभिः पातमध्यं गतं अथ ताभिटिकाभिश्चकाईचक्रकालिको चन्द्रार्की प्रचाल्य पातमध्यकालिको कृत्वा तथा तयोयन्द्रग्रहणीला विम्बे प्रमाध्ये । ततो मान क्या प्रागानौताभिः स्फुटाभि- घंटीभिर्गुण्यं तेनासंज्ञेन भाज्यम्। फलं घटिकादि बाह्यम् । ताभिलब्धटिकाभिः पातमध्यकालात् पूर्वतः पातस्यादियः; সু, কচি ঘামি: মুনমুজালাহল: যাক स्यान्तो यः। ताः स्थित्यईटिका जाता इत्यर्थः ।

·गणिताध्याय T काभिघालितयोः पृथक् पृथक् प्रान्त्यन्तर साध्ये । तावन्ध- मंजी भवतः। अतोऽनन्तरं चाद्यम्यान्यस्य चान्तरण मान. क्याहीद ययोरन्तरमिटघटीगुणं भाज्यम् । तदेकदा स्थित्य- हम्। एवं हितोयमप्यपरेशान्येन । अवाप्यसकला- नुक्तमयाज्जायते । अवोपपत्तिः ; - स्वायनमन्धी वर्तमानस्येन्दीस्तत्काल. भास्करम्य च क्रान्त्यन्तरं यदि मानक्या दूनं भवति, तदा स्थित्योपपत्तिवहिम्बैकदेशजक्रान्त्योः माम्यात् पात: केन निवार्यते ? अस्त्येव पातः। किञ्च यस्मिन्नेव कालेऽयनान्तं प्राप्तयन्द्रस्तस्मिन्नेव काले पातमध्यम् । यतस्तम्मात् कालाद प्रतः पृष्ठतय क्रान्त्वन्तरमधिकमधिकं भवति । प्रय तस्य पातस्याद्यन्तप्रतिपादनार्थ भूमौ विम्बे विलिख्योच्यत । तदः यथा।-चन्द्रार्को किल यदोत्तरगोलस्यो, तदा समायां भूमी याम्योत्तरी रेखा कत्ला तस्यां रेखायां बिन्दुश्च कृत्वा स बिन्दुः किलोत्तरचन्द्रस्यायनसन्धिः कल्पितः । अयनसन्धी यावत् क्रान्त्यन्तरं तस्यायसंज्ञा पूर्व कल्पिता । कलास्तन्मितैरङ्गालेरयनान्तादुत्तरतोऽन्य विन्दं कृत्वा तत्र रवि- खाहोरात्रहत्तं कल्पाम् । तत्र च रविविम्बाईकलामितैरनैः रविविम्बं विलिय तस्मादिविम्बमध्याक्षिणतो मानक्याई- कलामितरङ्ग लैरन्यो विन्दुः कार्य: । तत्र किलेन्दोः स्वाहो- रातहतम् । च चन्द्रविम्बाईकलामितैरङ्गलेश्चन्द्रविम्वं कार्यम् । तयोचन्द्राविम्बयो: प्रान्ती संलग्नी। यदायनान्त- मुपसर्पतश्चन्द्रस्य कालेन वृत्तं भवति । अयनान्तमनुप्राप्तस्य यत् तवाहोगवस्त्तं भवति, तत् तवस्थस्यैव चन्द्रस्य। एव विख- मान्तक्रान्त्योः साम्यात् तत्र पातादिः; ततोऽनन्तरं यावता कालेनायनान्त प्राप्नोति, तावदाद्यं स्थित्यहम् । ततोऽनन्तर- तस्याद्यस्य यावत्य: तत्र ·पाताधिकारः। २७७ यत- मयनान्तादपसर्पन यावता कालेन तदेवाहोरात्रहत्तं पुनः प्राप्नोति तावदन्त्यं स्थित्यईम्। स्थित्यईसाधनवासना राशि- केन। तवेटघटिकाभिचन्द्रार्को प्रचाल्य क्रान्त्यन्तरमन्यायं कृतम्। तस्याद्याख्यस्य चान्यस्य यदन्तरं तदिष्टघटिकानां सम्बन्धि क्रान्त्यन्तरं भवति। यद्यनेन कान्त्यन्तरेणेटिका लभ्यन्ते तदाद्योनितमानक्याईतुल्येन कियत्यः ? इति । चन्द्राहोरात्रहत्तस्यायनान्तस्य चान्तरमाद्योनितं मानक्याई वर्त्ततेऽत उपपन्नम् “श्राद्यान्यान्तरभक्त मानक्यााद्ययोस्तदा विवरम्। इष्टघटीभिः क्षुसम्” इति सर्व निरवद्यम् । इदानीं पातप्रयोजनमाह!- पातस्थितिकालान्तर्मनलकृत्यं न शस्यते तज्जैः । म्रानजपहोमदानादिकमत्रोपैति खलु वृद्धिम् ॥ २१ ॥ स्पष्टम्। प्रति श्रीमहेश्वरीपाध्यायमुत्योभाखराचार्यविरचिते सिद्धान्तशिरोमसिदामनाभार्थ मिताचरी पाताधिकारः। पवाधिकार ग्रन्थसम्या चत्वारिशदधिकविशतानि ॥ २४॥ एवमादिती ग्रन्यसमा ४३४५॥ ॥समाप्तोऽयं ग्रहगणिताध्यायः॥ 21847