·No text on this page.

·BIBLIOTHECA INDICA
COLLECTION OF ORIENTAL WORKS
PUBLISRED UNDER THE SUPERINTENDENCE OF THI
ASIATIC SOCIETY OF BENGAL
NOR. 46, 137 and 138.
THE
SANKARA-VIJAYA,
OR THE
LIFE AND POLEMICS OF SANKARA ACHARYYA,
BY
ANANDA GIRI.
IDITED BY
JAYANARAYANA TARKAPANCHANANA,
Professor of Nyáya in the Sanskrit College of Calcutta.
CALCUTTA:
PRINTØD BY c. B. LEWIS, BAPTIST MISSION PRESS.
1868.

·No text on this page.

·शङ्करविजयः।
आनन्दगिरिविरचितः।
श्रीनवद्दोपगोस्वामिना
श्रीजयनारायण-तर्कपच्चाननेन च
परिशोधितः ।
३३ प्रकरण पर्यन्तं सोमप्रकाशयको
अनन्तरं कलिकाताराजधान्यां वाप्तिष्ट-मिषन्-यन्त्रे
मुद्रितः।
भकादाः १०८८ । खोटाब्दाः १८६८

·No text on this page.

·श्रीगुरुभ्यो नमः प्राचार्यायो लिखते ললি অাবছ यस्य प्रमालामाऽपि पर्वोऽहं सदामाऽलं । अनन्तानन्दगिरिरहमप्रतिहताशय ममवतः शिवः खगरो- रवतारप्रयोजन वर्णवामि, सनयन मन परमगुरोरक्तारकथा- दुपञ्चतिपोषितजगत्परम्पराऽविच्छिषाद्वातविक्षत्रनिहा-त- दागाविजयकौतुहल- तान्दर्भनविचित्र- तच्चरीराक्सानका- लागतब्रह्मदेववचन- व्यासदत्वायु:प्रपञ्च- भट्टदर्शन मण्डनमि- अजय- तदङ्गनाप्रमा-देहानरसञ्चारविदिनकाममास्त्र-शिवा गमन- नृसिंहसाधात्कार- सरस्वतीजा प्रागिरिखाननाए-का- चीनमरनिर्माण-कामाविप पोरानाक-मोक्षमार्मप्रकार শিৱসালালি সন্ধৰি নগৰবাদলেহিৰি जतिं नानाममातरमावर पहुटमानियामबिहानी रामि बकरकं प्रकरण प्रथम ·महर विनये अथ(१)भगवांश्चतुर्मुखः स्वमुखबाइस्पादेभ्यः किल ब्रह्मक्षत्रवे- यहादान निर्माण संस्थानचक्राधिदेवशिवविष्णुवागणपत्युपास- कान काला जातिधर्मपरिपालनतपोविधिमाकल्पपर्यन्तमाच- कार । ततः प्रहत्तेषु कृतादियुगेषु ब्राह्मणादयः सत्यधर्मतयोवि- धादिपरिशोभितशीलाः सर्वदेवमयः खजातिदेव इति सम्यग्वि- चारसम्पन्नाः खे शैक्यनिर्जितभिदायन्नरायाः मदाद्यर्थपोलो- चनतत्परा बभूवुः। पूज्येषु मेवका नीचाः पुण्यमार्गक्रियानुगाः। तत्तदेव पदं चापुर्यथाजातिकुलस्थिति ॥ विप्राणां दैवतं शम्भुः क्षत्रियाणं । माधवः । वैश्यानां तु भवेद्दा शूद्राणां गणनायकः । इति मनुस्मृतेः॥ माह्मणेन शिवः शिवतत्त्वविदा मेवितव्यः क्षत्रियादिना तु तत्तत्तत्त्वविदेति निरवद्यं मनुस्मृतेरितरथाकर्तुमशक्यत्वात् । परन्तु क्षोणे पुण्ये लुप्तधर्मतया केशभाजि कलियुगे परस्पररा- गादिग्रस्तेषु (२) ब्राह्मणदिषु सत्यज्ञानशून्येषु निगमाचारप- रित्यक्तेषु खोकप्रक्तिः काचिदासीत् । (३) (१) सर्गादौ । ते. मु. । का. पु.। ( २ ) लुप्तधर्मे दयोलेशभाजि कलियुगे परस्पररोगादि- ग्रलेधु । का. पु. । तैलङ्ग पुस्तकेतु । परस्पररागादियोबिति याठान्तरं। (१) कदाचिदेवमासीत् । का. पु.।ते. पृ. । स.ए.

·द्वितीयं प्रकरणं । केचिच्छभुरताः परे हरिरता बाणीरताः केचन केंचिदक्षिरता दिवाकररता विघ्नेशभकाः परे। केचिच्छक्तिरताश्च भैरवरताः केचित्त मल्लारिंगा विष्वक्सेनरताः परे मदनगाः केचिनजन्यर्थदं । केषित्सुरेशमपरे यममपतिञ्च वायु महीमुदकमम्बरमादिमूर्ति । केचिद्विराजमपरे चिगुणान् यथेष्टं केचिन प्रधानमपरेऽणु (९) मुपात्तकर्म ॥ केचिच्चन्द्रपराः परे कुजपराः केचित्तु सोम्योत्सुकाः केचिनीवपराः परे भृगुपराः केचित्तु मन्दाश्रिताः । केचित्कालपराः परे पिटपराः केचित्त नागेशगाः केचित्तार्चपराश्च सिद्धनिचयं (२) सेवन्ति केचिदिया। केचिगन्धर्बसाध्यादीन भूतवेतालगाः परे। एवं नानाप्रभेदानां (३) नृणां वृत्तिर्यमिता ॥ केचिन खवृत्तिं वेदार्थः प्रतिपाद्यां समचिरे। (४) केचिद्धमैरियमुकिरितिजल्पं समास्थिताः । अन्योन्यमत्सरग्रस्ताः परस्परजयषिणः । [१] केविषधानमनुवाद । स. पु. । ते. पु. का. पु.। (२) केचित्ताक्षपराः खनिश्चयपराः । बा. मु. । का. पु. । वाय- निचर्य । स. पु.। (३) प्रभेदः स्यात् । का. म. । तै. प. । [४] केचित्परैरियं मुक्तिरितिजस्प तलाश्रिताः ।का मु। ते. पु. ।

·काय खिचिमुखडमरम्मादिचिर, अमचक्रगदापनादि- चिक, कमण्डलुकूर्षिकादिषिक, विस्था लिङ्कादिचिहू, पूर्ण- मण्डलरक्तचन्दनादिचिह, एकदन्तचि, स्वर्णवर्ण पादहरि- द्रादिचिह, स्फटिकार्द्धचजटाविभूत्यादिचिह, वराटमालि- काश्ववेषभाषादिचिक, वर्णदिरचितशङ्खचतुर्बाहुत्वादिदण्ड- तोवपाणित्वादिचिहं, पुष्पकोदण्डाद्युपकल्पितवमन्तोत्सवभूषण- चि, नवनिधानरूपकण्ठमालिकादिचि, मणिरचितवज्रायुध- धारणदिचिह, महिषरूपवेषप्रतिमादिचिहं, सलिलमध्यस्थ- लपजादिचिह, वायुपुरुषस्तोपासनचिहं, भूमिदेवतोपासन- चिकं, तीर्थयात्राादकधारणादिचिह, न्योपासनचिकं, श्रादिवराहोपासनधि, नागलोकपालोपासनविहं, रजस्तमोगुणे पास नववधारणादि लिदिएप्रधानो- पासनचिह, तकराधान्तनिश्चितपोलूपासनचिहं, जैमिनिमन- सिद्धकर्मप्रपञ्चसञ्चारचिह, पूर्णिमादिकालवेषचन्द्रोपासनादि- चिहं, अङ्गारकादिपञ्चग्रहोपासनचिहं, क्षपणकमतसिद्धकालो- पासनादिचि, दादिपुण्यकालामादितपवित्रपिचुपासनादि- चिह्न, वर्णदिरचितशेषफणधारणदिचिह, वैनतेयम - पासनचिह, नित्यनाथादिसिद्धवेषभाषाधारणदिचित्र, गान विशेषे विश्वावमूपासनादिचिह, चिताभसङ्कलनशल्यविशे- षधारणदिभिर्भूतराडपासनादिचिहं, अक्षादिबद्धकज्जलादि- धारणवेतालोपासनचिमित्यादिबहुविधं यथेच्छ सम्पाप्य

·खेछाविहरणबीला मचा बवा, ताबहरहसव्यापपानीत
त्यादि बहुविविधिवचनानि पौड्वन्ति।
कर्मभ्रष्टान्परानन्ददूरान (९) बानराधमान ।
तान् दृष्टा नारदः शोधमाप ब्रह्मपदाप्तिकम्
भो तात नूतनमज्जगदेवदा-
खाचित्रयुक्तिपरिकल्पितकर्मशील ।
कालादिजातनिगमार्थपरम्परा स्था-
झी तदा यदि भवन्मतमप्रमाणम् ॥
भवद्भिः पर्वमिदमुकं । सदेव माम्ये दमग्र आसीन । ब्रह्म वा
इदमग्र श्रामौत् । श्रात्मा वा इदमेक एवाग्र. आसीत् । वासुदेवो
वा इदमय बासीन।
यदाऽतमस्तन न दिवा न रात्रि-
ने मन्त्र चामञ्छित एव केबलः ।
तदक्षरं तत्सवितुर्वरेण्यं
प्रज्ञा च तस्मात्प्रसृता पुराणी ॥ म तिच,.
क्षरः सर्वाणि भूतानि कूटम्याऽक्षर उच्यते ।
उत्तमः पुरुषस्व न्यः परमात्मत्युदाहृतः इति ।
तत्पीतये कर्म करोतु विप्रः क्षत्रम् भूमि महमा (२) भुनक्तु ।
वैग्योददात्वर्थमथास्य(३)तुश्चै छद्रः करोत्वग्रजपूजनं हि ॥ इति ।
[१] दूरां चैतान । स. पु.। ते. प.
(२) सहसा । स. प. । ते. पुः । का. पु.
(३) ददात्वर्थमथायि । वा. प.।

·40 शङ्कार विजये तस्माद् दिजातीनामेकमेव दैवतं सदादिशब्दवायं तस्य गुणा- तीतहत्तेर्लिङ्गाभावात् तत्सत्त्वे मानाभावाञ्च निरुपाधिकं ब्रह्मेव मुमुक्षुभिरुपासनीयमिति । एवं नारदवचनं निशम्य ब्रह्मापि चिरं ध्यावा खलोकात पुत्रमित्रभनादियुक्तः शिवलोकं प्राविशन तत्र मध्याहकोटिसूर्यकोटितेजसं कोटिहिमांशशीतन्नं पञ्चवक चन्द्रमौलि विद्युत्पिङ्गजटाधरम् पार्वतीवामार्द्ध शरीरिणं सबै- श्वरं महादेवं दृष्टा दण्डवत्मगणः प्रणमाम, उत्थाय सम्पुटित- हस्तयुमा सगणे ब्रह्मा किलोवाच । भो महादेव सर्वज्ञ सर्वलो- केभ सर्वसाक्षिन सर्वमय सर्वकारण सर्वामक सर्वातीत सर्क- देववन्दितचरणरविन्द प्रणवरूप प्रणवातीत प्रणवगोचर काल- रूप कालातीत कमनीयविग्रह कन्दर्पहर कामितार्थप्रद करू- णकर श्रीपरमेश्वर सावधानेन महीयां विज्ञापनामवधारय, तुरीयप्रणवातीतामाया पावसामान उपायावतः किल्ला- ईविन्दुरूपा प्रकृतिरुत्पन्ना, तवैतन्याश्चन्द्रचन्द्रिकान्यायेन शुद्धा देता मा त्वमेवेति सिद्धं । नन्सकाशादकारः एकः सत्त्वसम्पन्नः, तस्मादुकारः कृष्णः तामसगुणप्रधान उत्पन्नः,तरमान्मकारः शोण- वर्णः रजःमन्यन्नोऽहं भवदाज्ञया (९) जरायुजादिचतुर्विधज- नमान् पर्वतादीन स्थावरांश्च सृष्ट्वा समुद्रदीपस्रिनदीवनपु- रग्रामोतरगमर्त्यकरिसिंहव्याघ्रभम्नुकादीन् ब्रह्मक्षत्रियवैश्य (१) तत्सकाशाभकारः शुक्लत्तामसगुणप्रधान उत्पन्नस्तस्मा- दकारः कृष्णः सत्वसम्पन्नस्तत्माद कारः शासवर्ग: रजःसम्पनर भवदागत्य । का. पु. । स. यु. । वा. पु. । है. प. ।

·करोति मनुजः कश्चित्मब्ब पाषण्डमानुयुः ॥ द्वितीयं प्रकरखं । प्रजातीन प्राणिनश्च तत्तद्धर्मसमाचारशीलान् कृत्वा भवञ्चर- णरविन्दध्यानासते मयि सत्यलोकाश्रिते भूलोके कश्चिदुपद्वः समुत्थितोऽभवत् । तदवधारय । अत्याचारं परित्यज्य मिथ्याचारं समाश्रिताः। विप्रादयो विचित्रैस्तु लिङ्गः सन्तप्तदेहिनः ॥ हुतं नैव यथाकालमनी हव्यम्मगन्ततः । (१) लिङ्गिनो वयमित्युचैरभिमानानराधमाः ॥ न दत्तं पर्वणि प्राप्ते कयं पित्रादिटप्तये। नाध्यापितं ब्रह्मयज्ञं सत्यलोकस्य सिद्धये। नानिष्टोमो नाययणं न सन्यास कदाचन । विष्णुदासा वयं चेति वयमोशालिङ्गिनः । केचित्कापालिकाचारा मद्यमांमाशिनः सदा । एकस्यैवमतस्यापि (२) भेदषद समाश्रिताः ॥ एवं बहवश्चार्वाकमतसिद्धान्ताश्रिताः नत्वरूपमेव परमिति त- दाचाराः(३)। सत्यशाचादिधर्मकर्मज्ञानरहिताः पशव इव देत- वादिनः श्रुतिस्मतोतिहासपुराणपपुराणदिफलितकर्मज्ञानरूप- मार्गदयं परित्यज्य हतोयपथा मढ़तात्पर्येण हि विहिताविहि- [१] यं खमवतः । वायु । स.यु. । का.म.। [२] रकस्यैकतमस्यामि । का. प. । ते. पु.। [श तदादताचाराः।स.प.। का.प.। ।

·शङ्कर विजये तविज्ञाय शुद्धादैतविरोधिनः दुर्नी त्या श्रुत्यर्थविरुद्धं तात्य- यं खोसत्य सबै कुमतशीला बभूवुः । ती बमीश जगतां मम केशवस्य तेजोभुगन्तसमये लयकार्ट कलात-। (१) तस्मात्कुविप्रवलकुत्सितदुर्मतानां नाशाय चिन्तय समुद्धर वेदमार्ग । इति ब्रह्मण प्रस्तुतः श्रीपरमेश्वरः सन्तुष्टानारः सन्निदमुवाच । ब्रह्मन् यथासुखं गच्छ सन्तुष्टोऽस्मि तवोक्तितः । शङ्कराचार्य्यनावाहं मभवामि महीतले । यद्धितं तव विष्णेश्च तदेव स्थापयान्यहं । मम भक्कावुभौ यस्मात्मत्यं नान्यविचिन्तय ॥ मविभूतिहरिवं हि चेन्द्राद्यष्टदिगीश्वराः। वसवो द्वादशादित्या गन्धाश्च मरुङ्गणाः यक्षाः सिद्धास्तथा साध्या गरुड़ाः किन्नरादयः । किमत्र बहुनोतन सर्च चेदं चराचरं । मदङ्गभेदसञ्जातं लये मय्येव सोयते । अइमेकोऽक्षरः कता ध्रुवः शाश्वत एव च ॥ आत्मा गुहाशयः सर्ववेदार्थप्रणवात्परः । तस्मात्सर्वेषु कालेषु मामबैतमुपाश्रय । इति सम्बोधिती ब्रह्मा प्रणिपत्य महेश्वरं। १ तस्मात् कुविद्यवल । वा प । तस्मात्त विप्रवलकुत्सितदुर्मती- नामिति । स. पु. । तै. पु.।

·द्वितीयं प्रकरणं
मगणः प्राप सत्याख्यं निजलोकमनन्यधीः॥
ततः सर्वात्मको देवश्चिदम्बरपुराश्रितः ।
श्राकालिङ्गनाम्बा तु विख्यातोऽभूमहीतले ।
तब विदमहेन्द्रस्य कुले द्विजगणश्रिते।
जातः सर्वज्ञनाम्ना तु कश्चिविजकुलेश्वरः ।
कामातीति सती चाभूत्तस्य लक्षणलक्षिता ।
चिदम्बरेश्वरं ध्याला तावुभौ प्रापतः सुतां ।
मा कुमारी सदा ध्यानसकाऽभूज ज्ञानतत्परा
विशिष्टेति च नाना तु प्रसिद्धाऽभूनाहीतले ।
तामष्टमेऽब्द विप्राय मानायाद्गुनकर्मणे ।
प्रददौ विश्वजिन्नाने सर्वज्ञोऽस्याः पिता स्वयं ।
मा मदा पतिमद्वैतं ध्यावाकाशात्मकं शिवं ।
तस्या-(१)-राधनमत्युग्रमाचकार विवेकिनी ।
तादृशीपि सन्यज्य यया विश्वजिदद्भुतं ।
* अरण्य (२) तपसे कृत्वा मनो निश्चयतां गतं ।
तदा प्रभृति सा नारी चिदम्बरमहेश्वरं ।
तोषयामास (३) पूजाभियानैरात्मगतेः सदा ।
स देवः (४) सर्वपूर्णाऽपि तस्या वदनपङ्कजं ।
[१] अस्था- । वा.यु.।
(२) बरख्थे। बा. पु.
(३) पूजयामास । स.प. । वा. पुः ।
(३) सदैव । वा. पु.।

·बार विजये प्रविश्य विस्मितान् कुर्वन् जनानन्यान् समागतान् ।(१) महोयतेजमा जुष्टा विशिष्टाऽभूद्याम्बिका । (२) सर्वैः सम्यूजिता नित्यं पिचादिमिरुपाश्रिता । (३) अतीते मामि. गर्भस्य बुद्धिरासीदिने दिने । चिदम्बरेश्वरं कृत्वा यजमान दिजोत्तमाः। हतीयादिषु मासेषु चक्रुः कर्माणि वेदतः । प्राप्त दशमे मामि विशिष्टागर्भगोलनः । (४) प्रादुरामोन्महादेवः शङ्कराचार्थनामतः । पासीत्तदा पुष्पवृष्टिदेवमोः प्रचोदिता । नेदुर्दुन्दुभयो दिव्याः खर्गलोके चिरं सुखम् ॥ इत्यनन्तानन्दगिरिकता प्राचार्थविजथे श्रीमच्छाहार- भगवत्पादाचार्यास्त्र-श्रीमददैतसिद्धान्त- श्रीपरमगुरोरवतार- कथा प्रकरणं द्वितीयम् ॥ * ॥ (१) सभामवान् । वै. प.। (२) दृष्याम्बिका। वा. पु.। स. पु.। (३) उपासिता । स.पु.। का. पु. (8) विशिश्चागर्भगोषकात् । वा. पु. स. पु.।

·ततीयं प्रकरणं । विचित्ररूपतेजोगुणगाभीर्यादिश्रुतः भवेऽपि प्रातमाग- * धगीर्वाणदिसर्वभाषाकुशलः सरखतीविलास व समवर्तत। - तीये वर्षे चोलकर्म पञ्चमे वर्ष माखीवन्ध विधुतितश्चक्रुः (१) विधाः । तदनु विद्यागुरुसमीपे सञ्चच्छ्रवणदेवावगतसर्वविद्या- प्रपञ्चातीत इव समचानवमाज (२) जोवमुक्त इव किलानाल- स्थादभवद्भगवान् श्रीमदाचार्यः । षड्दर्शनमूल इतिहासस्थाणुः निगमशाखः षड़ापल्लवः भूत्रपुष्यः मन्त्रालाटुः * ज्ञानपका- फलः श्रीशङ्करकल्पवृक्ष आसीत् । खौ यथा कल्पतरुस्तथा भूमी हि शङ्करः। सुराणं भूसराणां च वाञ्छितार्थप्रदो गुरुः । वेदे ब्रह्मसमस्तदङ्गनिचये गार्योपमस्तकथा- तात्पर्य्यार्थविवेचने गुरुसमस्तत्कर्मसम्वर्णने । (३) अामीजैमिनिरेव तदचनदोबाधकन्द (४) समो व्यासेनैव मदीयसहरसौ.श्रीशहराख्यः क्षिती। (१) विधितचकुरिति । का. पु. । स. पु. । तै. पु. विथुक्षितः कुर्वन्तौति । वा. पु.। (२) सम्यक्शानवशात् । का. पु. । ते. मु. । (३) संवगमे । ते. पु.। (8) तहमनदोहोधकन्दे । स. पु. । पु. । शबाटः अपकप।

·१३ शहर विजये अद्वैतार्णवपूर्णचन्द्रमभिधापद्माटवीभास्करम् विइकोटिसमर्शिताहियुगलं प्रषिकचानखं । इद्यावद्यसमस्तवेदजनितप्रोद्यदिवेकारं विद्यागमृतं परात्परगुरु (१) श्रीमहारं तं भजे । श्रद्धेन्दुललाटः पूसैन्दुमुखः विशालवक्षा श्राजानुबाहरुवि- सम्बः पीनोरुगं ढगुरुफः(२) खल्पपादः शोणनया करपादमध्य- खलेषु शङ्खचक्रादिचिह्नितः मिरसि वामभागे त्रिशलचिर दक्षिणभागे त्वर्द्धचन्द्रचिहमेवमझदयेन (३) साक्षाश्चिदम्बरेश्वर दव विराजमानः समप्रमाणशरीरः माजिदण्डाजिनतिलक- धारणभिवाशनादिभिः (४) शास्त्रविधिरेवमनुष्ठेयमिति सर्वम- याद बोधयन शिव्यबोधनार्थमुपाध्यायानुज्ञावशाद् ब्रह्मासने च- तुःषष्टिकलापरागके चटईविद्यामणिविराजिते सहसवेदप्रभा- दीपिते मूत्रेतिहासतन्तुविराजिते तापनीयागममन्वयम्वतन्त्रा- दिपशिदङ्गालोच्छिते प्रागट्टी बालभानुरिव, ब्रह्माण्डगोल- कोले ध्रुव इव,जनककृतद्दादशवार्षिके सत्रे याज्ञवल्क्य दव,परी शिनरेन्द्रस्य ज्ञानबोधसमये शुकदेव,मेरुमस्तके तपश्चर्याची रोचितव्यास दव, रामकथाप्रदाहलकाले वाल्मीकिरिव, भाणे- (९) परायरगुरु । वा. पु.। (२) पोनोगगुरुपरतिपाठस्त तैलङ्गपुस्तके । (३) एवमंशकदयेन । का. पु.। वा. मु.। (e) तितकभिक्षाशनादिभिरिति । का. पु. । स. पू. वा. यु.। विपुण धारणभिक्षाशनादिभिरिति । वै. पु.।

·कृतीचं प्रकरखं भदेशकाले कृष्ण रव, (१) देवानां शिक्षासमये सुराचार्य रव, नारदोपदेशकाले बोव, धर्मराजस्य तखोपदेशकाले श्रीवष्ण दव, (२) समासीनः श्रीशङ्कराचार्य्यगुहरनेकशिवाणां निगमादिसर्वशास्त्रप्रपञ्चस्य सदुपदेशमाचकार। भोः शिष्य त्वमेव ब्रह्म कमाञ्चैतन्यस्यैकरूपत्वात् तर्हि अविद्यापरिकल्पि- नेषु देहेन्द्रियादिषु विद्यमानेष्वपि चेतनखमेव भवसि । कथं गुरो सुखदुःखभाजो मे चेतनता, जन्मान्तरकर्मवशाननि प्राप्त- स्य जलबुद्द दवदशावतदेहस्य इन्द्रियादिभिरुपेतस्थ जन्मस्थिति- मरणप्रवाहलीनस्यारिषवर्गपीड़ितमा दारादीषणयग्रहग्रस्त- स्य नहि नित्यानन्दरूपत्वं कल्पयितुमुचितं मदन्नतिनो जोवमेति चेन्न तस्यापि किञ्चिज्ज्ञवादिधर्माश्रयत्वादिच्छामो- हादिपीड़ितत्वाच । किञ्च भेदवादिनस्तावदज्ञो जीवः एभा- शभभोका मायागोलगूढः परमेश्वराद्भिनरूपः तस्य परिपक्वज्ञा- मेनापि सायुज्यभाव एव, किन्तु सुकृतकर्मणा पुण्यलोकमाप्तिः कपूयादि कर्मणा नरकन्नोकप्राप्तिरेवमाह भास्त्रं (महती श्रुतिः छान्दोग्यपञ्चमोध्याये दशमखण्डे) अथ यदि ते रमणीय- चरण रमणीयां योनिमापोरन ब्राह्मण्योनि क्षत्रिययोनि वा बैश्ययानि वेति । अथ यदि ते कपूयचरणाः कपूयां योनिमापद्ये- रन् योनि वा शूकरयोनि वा चाण्डालयोनि वेति (३) त- (१) पतञ्जलिरिव । का. पु. । ते. पु..। (२ भाजसदसि कालिदासश्वेत्यधिकः पाठस्तु का. यु.। वा. पु.। (३)रोबरसाहेवमुद्रितग्रन्थे त्वे तच्छुतेः याठामार हो, उं, पत्र कमयं धर्मसम्बन्बन्धर्मितं जगभितं कर्म इतिभाष्यं ·मकर विजये . स्मान मष्टो प्रलवेऽपिभिन्न एव जोवः प्रतिशरीरं विचिचाणि करोति, माशो नाम सुखरूपस्थानप्राप्तिमाघमेव प्रोच्यत इति वदन्ति, सादृशे मयि सत्यज्ञानानन्दसक्षणशक्षितशुद्धचैतन्यक- त्पना कथमुचितामयादित्यालापिनं शिवं प्रत्याह भगवान् श्रीम- दाचार्यः यः सर्वज्ञः सर्वविद् यस्य ज्ञानमयं तप इत्यादिशास्त्र प्रसिद्धः परमात्मा जगदुपादानकारणं, सईयत खोकान नु सृजा इति म इमानोकानसृजत । अभी मरीचिर्मरमापोऽदोऽम्भ इति लोकष्टिं विधाय श्रतलादिसत्यान्त चतुर्दशलोकरूप विराड़देहे , अग्न्यादिदेवान सम्पाद्य मुखादिच्छिद्र षु यथा- • यतनं प्रविश्तेत्युक्त्वा किञ्चिदालोचितवानभून, एवम्भूतमा साज- म्य मेन्द्रियमा विराड्देहमा नहि हप्तिकरमन्नं सम्पादयितुं शक्यं सहातिरिक्तवस्वभावात् । तस्मादन्यदल्पशरीरं खष्टव्य- मिति विचार्य गोदेहं मेन्द्रियाधिदेवधुत्पिपासादिसंयुतं सृष्ट- वान, ततस्वन्यादिदेववाः परमात्मानमब्रुवन् तावदयं गोदेहः बददन्तः (१) पनुभावमापनः वायहितच न वै नीयमलमिति अतस्त्रीश्वरः स्वतन्त्रकरुणया दूर्बाहरमूलोत्पाटनहेतुभूतम्भ- यतोदन्तमश्वदेहं सृष्टा अग्न्यादिदेवान् यथायतनं प्रविशतेत्या- ह, ते तत्र गता अपि सुखलेशमलब्धा पुनर्न वै नोऽयमलमि- १५० तथा रमनीयचरणा अभ्याशय रमबीयां योनि. मापधेरन् ब्राझणयानि वा क्षत्रिययोनि वा वेश्ययानिवाथ यह कपूयचरमा व्ययाशी ह यत्ते कपूयां योनिमापद्येरन् श्वयोनि वा शूकरयोनि वा चाण्डालयोनि ति भाष्यसम्मतं । (१) एकदन्तरति ।.ए.।

·(९) व्यवहारपालनमेव । का.. हती प्रकर त्या वन्, भगवान पुनरपि विचाबै निर्निमेषकरण्या विवेकवा- क्यसम्पवं पुरुषदे मष्टा अन्धादिदेवान् यथाथतनं प्रविणते- त्याह । ते सच मताः सुचतं वर्तति पुरुषो वाव सुशानमिति सुख- मापुः पुनरेवं विचारमाचकार,मनःप्रत्यनुकूला किलेन्द्रिवप्र- वृत्तिः तस्य प्रेरकाभावे कार्यासामर्थ्य स्वात ममनस्कपेन्द्रियगण- स्थ जड़त्वात् जड़प्रेरकेण वजड़ेनैव भवितव्यं अजय चैतन्यत्वात् तदन्यस्य जड़त्वाच, तस्मादाह परमेश्वरः कथं विदं मदृतेमादि- ति। यदिदं देहेन्द्रियतदभिमानिदेवतावच्छरीरजातमस्ति तदि- दंसर्व मदृते भोगखामिनं जोवरूपधारिणं विना कथं नु नाम स्यात् नम्साभोगम्वामिना मया जीवरूपधारिण देहः प्रवेष्टव्य इत्यर्थः । ततः परमात्मा स दक्षत कतरेण प्रपद्या इति तावद्दारप्रवेशमा- गै द्वौ पादायं मूट्टि ब्रह्मरन्धञ्च तयोर्मधे कतरण केन मार्गेण प्रपद्ये प्रविशामीत्यर्थः मनु कथं विदमिति वाक्येन आत्मनो जीव- रुपेण प्रवेशमा देहेन्द्रियादिव्यापारपालनमेव (१) प्रयोजनं ना- न्यदिति चेत्र आत्मबोधखरूपमा प्रयोजनान्तरमा विद्यमानत्वान, प्रविष्टमय देहेन्द्रियादिप्रेरकमा देहेन्द्रियातीतमा प्रवेशमात्रणेव मायानुग्रहवशाज्जीवभावमापत्रस्य सत्यज्ञानानन्तलक्षणलक्षितमय परमात्मनः सम्यग्ज्ञानादभेदाध्यवसायेन परमात्मनि (२) मनो- बये जाते एकमेवाद्वितीयम् ब्रह्मनेह नानाऽस्ति किञ्चनेत्यभेद- [२] सम्यगचानादभेदाध्यवसायमनःविधिप्रत्तिनिरतिपर- मात्मनि । का. पु. । वै. पु. । वा. .।

·१६ शहर विजये मिद्धिर्भवतीति मोहमिति सर्वात्मशानवानिहामुत्रव्यापकः परि- पूर्को भवतीति शास्त्रात नमेव विदित्वाऽतिम्टत्युमेति नान्यः पन्या विद्यतेऽयनायेति च ब्रह्मविदाप्नोति परमित्यादि च । मदनु म परमेश्वरः एतमेव सोमानं विदार्यंतया द्वारा प्रापद्य- त, एतमेव मूर्ध्नि मध्यभागमेव कपालसन्धिरूपं स्थानं विदा- र्य छिद्रं कृत्वा तत्तन्मार्गेण क्रियाज्ञानशक्तियुक्तः (१) सन दे- हमथं प्राविशन् थस्माद्भावनोपाधिकस्य मूर्ध्नि मथे प्रवेशः तस्मा- भूर्ध्नि ज्ञानेन्द्रियबाडल्यं सम्भाव्यने किया त्युपाधिकस्य पादाये प्रवेशात् कण्टादधौभागे कर्मेन्द्रियबाहुल्य प्राप्यते एतद्विषयप्रप- वस्तु बहुधा मदीयेषु ग्रन्थेषु दर्शितः * इत्युक्तः शिथ्यः श्रीम- गुरुपादाम्बुजं नला खस्वरूपं विदित्वा सुखमास । एवमनेक मिथ्याः श्रीगुरुपदेशमहिमा सर्वविद्यासम्पन्ना बभूवुः । तिः सहस्रः मच्छिष्यलाः कोटिभिरेव च । बाप्तमासीजगदिदं शुद्धाद्वैतपरायणे । श्रुतिम्मतोतिहासादिचोदिनाचारतत्परैः। पञ्चयजपरैर्नित्यं पञ्चपूजाविशारदः । श्रादित्यमम्बिका विष्णु गणनाथं महेश्वरं ब्राह्मणः पूजयेत्पञ्च पञ्चयज्ञपरायणः ॥ कर्म ब्रह्मार्पणं कुर्यात्सर्वदेवमयः परः। तनिदिध्यासमक्तस्य सर्वभूतमयस्य च । [१) इच्छानियाधान शक्तियुक्तः । ते. पु. । गोपनिषदाथादा अवश्य । .

·हतीचं प्रकरणं।
पपत्रात्मनश्चैव सर्वव्यापकतेजसः । (१)
महादेतात्मनस्तस्य न वहिपूजनं विदुः ।
न कर्म खिष्यते बमिन भानवयात्मकेऽइथे।
देहाचैर विशेषेण देहिनी ग्रहणं निजं । (२)
प्राणिनां तदविद्योत्यं तावत्कर्मविधिर्भवेत् ।
काम्यकर्माणि सन्यज्य नित्यकर्म समाचरेत् ।
नित्येन कर्मणा बप्तः परमेशः प्रयति ।
अदेतं ज्ञानमत्यु ग्रं तेन मुक्नो भवेश्वरः ।
इहामुचैकरूपत्वात् प्राणिनः (३) कर्मसंख्थे ।
देहत्यागी विमुक्तिः स्यादिति वेदविदो विदुः ।
न तस्य प्राण उत्क्रामस्यचैव समवलीयन्त इति श्रुतेः ।
अतिनिरतो यत्र म देशः पुण्यवर्द्धनः ।
तदर्शनपरा ये तु ते मुक्ताः सुपर्न संशयः ॥
अवैतनिन्दां कुर्वन्ति ये मढ़ा दुःखभोगिनः ।
ते सर्वे नरकं यान्ति मानिन्दापरा यथा ।
एवमनेकप्रकारेण बहुभिय्यान धन्यान् कृत्वा अष्टमे वर्षे प्राप्त
श्रीमगोविन्दयोगीन्द्रमा सदुपदेशात्परमहंमाश्रमखोकारं कृतव.
सः श्रीमकारभगवत्पादाचार्यसर्वज्ञाः। ननु ब्राह्मणानां -
झाद्याश्रमचतुष्टयमस्ति, तथा च श्रुतिः ब्रह्मचर्य समाय
(१)सम्बंधापकरेतस इति। स.यु.। का.पु. । वा.प.ते प.।
(२) नहि। वा. पु.॥
(३) शानिनः । ते.प.।
..

·१८ शार विजचे पृही भवेत् गृही भूला वनी भवेल बनी भूत्वाऽथ प्रमजेदिति इतैरेवाश्रमेरेव बोकमानुष्टितक्रिर्मवत्येव क्रममनरेण ब्रह्मचर्याश्रमात्परमहंशाश्रमस्वीकारः किमर्थमीकतो भग- वद्भिरिति तचापि कुटीचका-*-द्याश्रमायतिक्रम्य परमहंसात्र- मखीकारश्चेति स प्राप्ते क्रमः ब्रह्मचर्याद्याश्रमेषु यत्र विराग उत्पनस्तदात्रमादेव प्रजेन तद्युत, बहीतरथा ब्रह्मचा- देव प्रबजेत राहादा वनाहाश्य पुनरवती वा उत्सवाग्निको वा बदहरेव विरजेत तदहरेव प्रबजेदिति श्रुतेः, अटीचकाद्याथ- मा परमवावमाधिकारिविषयत्याभावाद्भगवधिः पचन- शानुसन्धानविचक्षणः भेदगन्धरहितान्तःकरणैः सर्वोः पर- महंमाश्रम एवाङ्गीकत इति निरवद्यम् । इत्यनन्नानन्दगिरि- तो पाचार्यविजये प्रतिस्वरूपकथनं नाम प्रकरणं हती- धम्। कुटीचकः पुत्राबजीबी रहस्य इत्यर्थः ।

·चतुर्थ प्रकरण हेरूचे वासुदेवस्य घरचाचरमेव च । चरं मनासिना रूपमचरं प्रतिमादिकंग रति वचनवलादासदेवरूपमाखाय प्रपञ्चोपास्य व वर्तयन् अथा- तो ब्रह्मजिजामेत्यादिव्याससूत्राणां व्यासमनोत्तितात्पर्यन- काशकमद्वैतभाश्यं कुर्वन विश्वजिदिव दिखिदिम्वर्तमानानाम- मरादिजयमारममाणा (१). पद्मपादहस्तामलकसमित्याणि- चिदिलामजानकन्दविष्णुगुप्तबहकीर्ति-(२)-भानुमरीचिक- एणदर्शनवुद्धिद्धिविरिञ्चिपादपद्धानन्नानन्दगिरिप्रमुखेः जि- ध्यवरैः सेव्यमानः सर्वज्ञः श्रीधारभगवत्पादाचार्यः चिदन्न- रस्थलात् प्रदक्षिणमार्गेण श्रीममध्यार्जुनं नाम विवाविर्भत- स्थलविशेषं प्राप। मध्या मेशनमदृष्टपूर्व- (३) विद्यादिभिः पूजितपादपनं । (१) पतभाश्यं कुर्वन् सर्वतवादिजयमारभमाय इति पाठान्तर । स.प.। विश्वजिदिव दिग्विदिग्वर्तमानमानामत- पादिशयमारभमाय इति । ते. पु.। (२) मुद्यकीर्तिरिवि पाठाकर । बा. पु.। (३) पदपर्व विद्यादिभिरिति । स.प ।

·बुद्धोपचारै (१)रमजन परेश निधावतां मोक्षफलैकहेतु। नत्र किल भगवान भोमहराचार्यः सदाशिवमेवमब्रवीत खामिन मध्यार्जुन सर्वोपनिषदर्थोऽसिमर्वशोऽसिपदि निगमा- दीनां तात्पर्य्यगोचरी देतनिर्णयः अवैतनिर्षयो वा पारमार्थिकः पश्यतां सर्वेषां जनानां संशयनितिं कुर्वित्येवं प्रार्थितो मध्या- र्जुनेभः लिङ्गाग्रात् मावयवरूपेण निष्क्रम्य मेघवगम्भीरगिरा दक्षिणं हस्तमुद्यम्य सत्यमबैटमिति विरुवा लिजायेणनार्दधे पम्यतां नराणां महद तमासीत् । नङ्गताय तदा समस्त- (२) मनुजास्तगामदेगस्थिताः शुद्धाद्वैतपरायणः अतिकचामञ्चोदिताचारगाः । कृत्वा सद्गुरमेव शङ्करवरं नहोधितप्राग्भव-(३) श्रीमन्त्रोपजपादुमागणपतीशाळच्युताचीपराः ॥ प्रातःसानविशद्धाश्च पञ्चयज्ञपरायणाः । नित्यकर्म प्राणा (४) भगवत्प्रीतयेऽनघाः । एवं तदेशस्थान ब्राह्मणन मानद्वैतवादिनः छत्वा प्र- (१) बुद्धोपचारेरिति । का. पु. । वा. पु. । बुनोपचारैरिसि च पाठान्तर कचिदति। बुनः शिवः तदीयैः उपचारैः पूजोप- करमसामग्रीभिरित्यर्थः ।। (२) शमस्याइति पाठासरं । वा. प । (३) वहाधितप्राभव इदि । वा. पु.। (४) प्रकुर्वन्ति । वा. प. । का. प. । 1 ·मधेः शहर इव शिवसमतः समुद्रबन्धनीतभूत समीपे श्वरं नाम प्रसिद्धबल प्रति जगाम । মূলননি कामेश्वरीभूषितवामभागम महेन्द्रनीलोज्वलदुकिरीटं भीमेश्वरं खामिह पूजयामि। इति गङ्गाजलः एरियामास शङ्करं । शङ्करः पजैः पुष्पैरन्यैर्वन्यफलैस्तथा । एवं महादेवमर्चयित्वा मासइयं तत्र सुखमास । तदानों किल समागताः, तद्रोहिणः केचिलिङ्गाङ्गितभुजदयाः । केचित् फाले त्रिशूलञ्च डमरुञ्च भुजदये। केचित् फाले लिङ्गचिकं हृदि मुलं तथाऽपरे । केचित् फाले भुजइन्हे हृदि नाभी च लिङ्गिनः ॥ एवं महेचिहानि धारथिवा समागताः । तेषां भेदं कमाइक्ष्ये षड्विधानां परस्परम् ॥ भुजदयलिङ्गाधराः शैवाः, फाले त्रिशुलधारिण रोडाः, भुजद्दये डमरुधारिण उग्राः, फाले लिङ्गचिधारिणे भट्टाः, (१) हदि त्रिशूलं शिरसि पाषाणलिङ्गच्च धारिणे ज- माः, खलाटे भुनइन्ई हनाभिषु लिङ्गधारिणः पापता इत्युच्यने ते सर्वे श्रीमच्छङ्करभगवत्वादाचार्यमिदमब्रुवन् (९) भक्ता इमि । वा. पु. का. म ।

·२२ शार विजये किंभोः मन्यामिन तव शिवतत्त्वमशेषदोषनिराकरणहेतुभूतमरु- चासोत् । शिवस्य जगत्कारणमूर्तः (१) पश्चभूतरूपाणि पश्च लिङ्गानि सन्ति, विश्लडमरुगततेजउत्पनी रविचन्द्रो लिङ्ग- दयं, एवं लिङ्गाष्टकं भगवतोऽष्ट मूर्तयः(२)अन्तर्लिङ्गवहिलिङ्ग- संयोजनं कृत्वा चिचिदैक्यारूड़बुद्धिवृत्तिः निन्द्यानिन्द्यादिदन्छ- रहितः सर्व शिवमयमिति निवाङ्गधारी मन पश्यति स एव शिवः तद्धारणमात्रेण तम्मथः स एव मुक्तः तस्य ज्ञानमयलात् समस्तजनेरुपासनीयः, शिवस्येव जगत्कारणता निर्वचनीया एवं किल। चतं सत्यं परं ब्रह्म पुरुषं वरणपिङ्गलं । जईरतं विरूपानं विश्वरूपाय नमोनमः ॥ (३) इत्यादिना रसय मातमत्वं घटते। अभयार्थः, तम- पुखरूपं सत्यं महङ्क पं परं ब्रह्म एतदिशेषणचतुष्टययुतं पुरुषं पुरीततिमथे (४) हृदयकम लकर्णिकायां वहिःप्रदेश व्याप- करूपत्वेन शायिनं कृष्णपिङ्गलं कण्ठे कृष्णवर्ण,जटासु पिङ्गालवणे जरेतमईमुखरेतसं विरूपाक्षं विरूपान्यकेंन्दुवक्रिरूपाणि ची- णि पक्षीणि यमा तं विश्वरूपाय रित्याधष्टमूर्तिलेन यापकत्वेन (१) अनुच्यमासीत्। शिवस्य सत्कारमूर्तरिति। वा. पु.। का. यु. । स.पु.। (र रविच हो तपमेकं विज एवं सिङ्गाष्टकं भगवतेऽसमू- यः निमायें । बा.म. स. प.। का. पु. । ते. पु.। (३) विश्वरूपाय वे नम इति । वा.म. का.मु.स.पुः। (७) पुरान्तरणसमध्ये इति पाठान्तरं । वाम.।

·जगत्कारणानुचिन्तनप्रकरणे, कारणन्तु धेयः सबैश्वर्यसम्पन्नः चतुचे प्रकरणं। विश्वरूपः तरी तं नमो नम इति चतुथीद्वितीययोरजीकार- छान्दनः। तथा साझानं यस्य वेदा वदनि सवै नाभिचन्द्रसूर्यो च नेवे । दिशः श्रोत्रे वाखिवृताच वेदा मुमुक्षुबै शरणमहं प्रपडे। इत्यस्यायमर्थः, यस्य परमेश्वरमा मूर्धानं शिरः योः दुश्लोक, सतु मेघमण्डलोपरिप्रदेशात ब्रह्माण्डकपरपर्यन्तं वेदा ब- रन्ति द्यौरेव परमेश्वरसा मुद्धेत्यर्थः । तथा नाभिः खं भाका वदन्तीत्यनुषङ्गः चन्द्रसूर्यो ने चकारादग्नियेत्यर्थः । दिशः श्रोत्र कर्णवित्यर्थः वाम्बिस्ताश्च वेदा यस वाल्मावण विस्तृता वेदाः चवर्षेन इतिहायपुराणदिकश्चेत्यर्थः । तं पर- मात्मानं मुमुक्षुरहं शरणं प्रपद्ये भरणं यामीत्यर्थः वैशब्देन शरणागतानां मोक्षः सिद्धा भवति, एतादृशं शरणागतमोचपदं, अामरणरण्यदावानलमाश्रित्य नदी यमुद्राचाररुग्पादितदृढ़- भक्रिनिरताः भावते शिवके वन्ति । किञ्च, अथर्वशिखायां, सर्वेश्वरः, शम्भुराकाशमध्य इति भिवमा जगत्कारणता प्रति- पाद्यते। अथर्वशिरसि देवैः कस्वमिति प्रश्न ते तदा पृष्टः पर- मेवरः मोऽब्रवीदहमेकः प्रथममामं वामि च भविष्यामि च नान्यः कश्चिमत्तो व्यतिरिक इत्यादि, मत्ता अतिरिका मदन्यः कनेति भगवदुको तसैव सर्वैत्तमत्वं घटते सदात्मनोति ·२४ बहार विजये 4 सामान्यशब्दा अपि तत्परा एव तेषां जगदुपादानकारणपरत्वात् वासुदेवो वा इदमग्र आसीन ब्रह्मा न च शङ्कर इति वचनमा- यमर्थः इदं जगदधिकृत्याये सृष्टेः प्राक्क्रनकाले वसत्यस्मिन्पप- ञ्च इति वासः वामश्चामा देवश्च वासुदेवः उकारश्चान्दसः स परमेश्वरः, तस्य सर्वप्रपञ्चलयकर्तत्वात् स एक एवामीत्, जग- दग्रेस एक एव वर्तत इत्यर्थः, न ब्रह्मा चतुर्मुखः, न च शङ्क- रो विष्णुः, शं सुखं जीवनं करोतोति व्युत्पत्तेः तस्य स्थितिकत्त- लात सर्वप्राणिरक्षणेद्योगकतत्यर्थः। प्रलये जगदभावाज्जग़- ट्रशकामावलमर्थतः सिद्धमेव, तयोः परमेश्वरेच्छाजातलात मकारादुकारस्य उकारादकारस्य जनिदर्शनान् । आनाभेब्रह्मण रूपमागलादेष्णवं वपुः । पाशीर्षाटु मीशानन्तदये सर्वतः शिवं । इत्यादिना नरसिंहवरूपज्ञानेन भिवपरतत्त्वस्य रूढ़वात परमेश्वरस्थ कलारूपाणामेकादशरुद्राणां मथे शङ्करी विष्णु- रिति प्रसिद्धः रुद्राणां शङ्करचासोति श्रीकृष्णवचनगीताद- नाश्च । शिवरहस्ये रुद्रयामले च दुर्वासोमनेरुपदंशकाले महादेववचनानि । अहमेकाक्षरः का परात्परतरः शिवः। . सदात्मा ब्रह्मविष्णुच लोकानामादिकारणं ॥ पुराणः पूर्वगः पूर्वो ज्येष्ठः श्रेष्ठोऽहमदयः । मदिच्छारूपिणी शर्जिगसंहारकारिणी ॥ लुप्ता मय्येव सा सष्टा पुनः सृष्टी मया ऽनघ ।

·२५
चतुर्थ प्रकरणं ।
सा महत्तत्त्वमुत्पाद्य विगुणाकुरकारणं ॥
अहङ्कारं समुत्पाद्य चैगुण्यं पूर्वतत्त्वतः ।
गुणत्रयात्मकान् कृत्वा रुझानेकादशाऽव्ययान् ॥
राजम सृष्टिकतारं (१) कारयामास सादरं।
सात्विकाम्पालनपरान् तामसान्यलयेश्वरान् ॥
क्रमादवर्णन मनानानुवाच्च मवर्णतः । (२)
तेषु मुख्यतमा ब्रह्मविष्णुरुद्रा इति त्रिधा ।
अन्ये तदनुत्तिस्था एवमेकादशेश्वराः।
तेषां विभूतयः सर्वे देवा लोकाचराचराः ॥
पृथक पृथलग्नामयुतास्तत्तत्कर्मानुसारतः ।
ते सबै प्रलये ब्रह्मतेजसव लयं गताः ।
राजमे रक्तवर्णं च स तु ब्रह्मा समस्तभृत
कृष्णे नारायणमेव तेजस्यस्तोऽभवत्पुरा ।
रुद्रस्य एकवणे तु यस्तो नारायणः स्वयं।
स तु रुद्रः प्रत्यन्तर्गतः एलेन तेजमा । (३)
मदिच्छा शक्लवर्ण सा मय्येव विलयं गता ।
अतोऽस्माऽनन्तः सनर्थवेदैरपि न गोचरः ॥
वेत्ति कश्च न ममायां जन्मस्थितिलयावहां ।
श्रतो रुद्रार्थनपरा रुद्रभूतजपाविताः ॥
(१) राजसान् सृष्टिकतारमिसि । का. पु. । स. पु. । तै. पु. ।
(२) कमारवर्षसनातमवर्णाच मवोग इति । का. पु. ।स,
पु. । बा.पु. । ते. पु.।
(३) शुद्धन चेतसे ति । वा. प. ! का. पु. । स. पु.।
।

·शङ्कर विजये
२६
पञ्चादरीजपपरा म्हाताभरणेयं नरः ।
भूतिभूषितमाङ्गाः सदा धानपरायणाः ॥
ईश्वरं रुदमन्य व्यक्तरूपं जगलये।
येऽर्थयन्ति नरश्रेष्ठास्तेषां मुक्तिः करे स्थिता
श्रतस्वं भूतिरुद्रावधारणं कुरु सर्वदा ।
कुरु नित्यं महादेवपूजनं भक्तिभंयुतः ॥
दुर्वाससे मुनीन्द्राय येवमुक्का सदाशिवः ।
अन्तर्दधे तदाचारसकोऽभू-मुनिसत्तमः ॥ इति ।
अतो दुर्वास-त्रादिभिस्तवरूपविद्भिरूपासितं शिवतत्वाचा-
रवचनमिति निरवा । अथर्वशिरसि, अथ पुरुषो ह वै श्री-
नारायणेऽकामयत प्रजाः सृजेयेति नारायण प्राणे आयते
मनः सन्द्रियाणि च खं वायुः ज्योतिरापः पथिवी विश्वमय
धारिणे नारायणाद्रझा जायते नारायणान प्रजापतिः प्रजा-
यते रुद्रा वसवः सर्वाणि च छन्दांसि नारायणदेव समुत्पद्यन्ते
नारायणगवईन्ने नारायणात् प्रलीयन्ते श्रथ पुरुषो ह वै न:-
रायण ब्रह्मा नारायणः शिवय नारायणः शक्रश्च नारायणः
जईश्च नारायणः श्रधय नारायणः श्राकाम नारायणः
अन्तर्बहिश्च नारायणः नारायणदेवेदकं सर्च यडूतं यच्च भयं
निष्कलझे निरञ्जनो निर्विकल्पो निगख्यातः इद्धो देवः
एको नारायण न द्वितीयोऽतीत्यादिकत्रोपनिषदश्शायमर्थः,
नरो ब्रा प्रथमजोवः सृष्टेः पूर्वमेव जातत्वात् तत्कृता राष्टि-
रिति प्रसिद्धः राजमगुणप्रधानो रुद्रः तदादयो विषणुरुदे-

·चतुर्थं प्रकरणं । द्रादयश्चतुर्दशलोकवामिनः प्राणिनः तेषां समूहो नारं तदेवा- यनं स्थानं यमा आत्माकारण सर्वव्यापकः परमेश्वरः रषाभ्यां नो णः ममानपद इति सूत्रेण नमा हात्वे कृते नारायण इति रूपं निष्पमं तमेवांशाः सर्वे देवाः नमो नेभ्यो थे पृथिव्यां ये- अन्तरीक्षेचे दिवि चेषामचं वातावर्षहषभस्तेभ्यो दश प्राची दश दक्षिण दश प्रतोचोर्दशेदीचोर्दशोर्डवातेभ्यो नमस्खे को सड़य- वित्यादिप्रमाणन् । नमो ज्येष्ठाय च कनिष्ठाव चेत्यादिमा गुणातीतवृत्ती परमेश्वरे ज्येष्ठत्वमर्थतः सिद्धं तस्य सर्वोत्पत्ति- कारणत्वात् कनिष्ठलन्नु मकारविलक्षणे प्रकृतिजाते रहें वर्तते उकाराकारयोम्तजन्यत्वात् तदात्मकत्वं सिद्धं । यतो ब्रह्म- विष्णुरुदास्ते संप्रमुयन्त इति श्रुतेः । कारणकार्ययोज्येष्ठ- कनिष्ठभावो युक्त एव । स नारायणः अकामयत दछ छतवान् किमिति प्रजाः सृजेयेति तस्मात् खं वायुज्योतिरापः पृथिवी वि- श्वस्त्र धारिणी अजायन्त पृथिवी कीदृशीत्युक्ने विश्नुस्य प्रपञ्चम्य धारिणीत्यर्थः । तदनु नारायणमाणे आयते मनः सबैन्द्रिः याणि चेति पाठक्रममन्तरेण कथमित्युक्त तैतिरोये। एतस्मा- दात्मन प्रकाशः सम्भूतः आकाशादायुः वायोरग्निरनेरापः श्रद्धा पृथिवी पृथिव्या ओषधयः ओषधीभ्योऽनमन्त्रात्पुरुपमित्यादि भूतकृष्टिं विना प्राणदिसृष्टेरभावात् प्राणनां वायुरूपत्वाच प्राणादिसष्टिः भूतस्ष्टयनन्तरभाव्येव भवितुमर्हति । यद्दा प्रचते महान् महतोऽहकारः अहङ्कारात्पञ्च तन्मावाणीति राष्टिकमदर्शनात अहङ्कारादेव भूतोत्पत्तिर्यक व भाति तस्य ·शङ्कर विजये गुणत्रयात्मकत्वाद्भूतानामपि तथात्वात् । अतः सगुणगुदाद्भूतप्र- जाप्राणमनोमुख्यसृष्टिरुचिता, कार्यख कारणनुरूपत्वात कुलालादिना घटादिवत् । रुद्रविष्णु ब्रह्मादिहदयपुण्डरी- केषु व्यापकरूपेण स्थितस्थात्मनः सकाशात् भूतादिष्टिं केचिदिच्छन्ति । सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म यो वेद निहितं गुहा- यां परमे व्योमन सोऽश्रुते सान् कामान सह ब्रह्मणा विपश्चि- तेति आकाशादायुरित्यादि एतच्छब्देन यो वा परमेश्वरः खय निर्गुणेऽपि सर्वप्राणिवुद्धिगुहाविहरणशीलः सन्, तस्मात भूतोत्पत्तिरिति । ब्रह्मा भृतोत्पत्त्यनन्तरं सृष्टि करोमीति बहुकालं विचार्य स्वान्तर्गतमात्मतेजः सूर्याकारेण सृष्टवान् मन एव चन्द्रं मारकं वाङ्मयं बुधं ज्ञानसुखमयं गुरूं शक्रमयं एवं क्लेममयं शनि चकार । सूर्यादिगोलकान्यपि परमेश्वरेणैव प्रतिभान्ति । न तब सूर्यो भाति न चन्द्रतारक नेमा विद्युतो भान्ति कुतोऽयमग्निः । तमेवभान्तममुभाति सबै तस्य भासा सर्वमिदं विभाति । इति श्रुतेः । तरमानारायणब्रह्मा जायते नारायणत्यजापतिः प्रजा- परिपालनशीलः खितिका विष्णुर्जायते अन्ये नव रुद्रा वसवः सर्वाणि छन्दांसि एतानि सर्वाणि नारायणा' देव समुत्पद्यन्ते तस्य जगत्कारणत्वात् तस्मादेव प्रवईन्ते तस्मिन् लये लीयन इत्यर्थः । अथ पुरुषो ह वै नारा- ·चतुर्थ प्रकरणं। यण इत्यादिना तस्य विश्वरूपत्वं प्रतिपादितं । निष्कलको निरचनो निर्विकल्पो निराख्यातः भाद्रो देवः एको नारा- यण दति जगदतीतम्य परमात्मनो लक्षणमेतत, कलङ्क नाम पुण्वपापबन्धः तदभावानिष्कलङ्कः, अञ्चनं प्रज्ञानं तद- भावाविरचनः, अयमात्मा अन्यो वा आत्मेति संशयाभावा- निर्विकल्पः, श्राख्यातं नाम रूपगुणकादिस्तदभावात निरा- ख्यातः, पद्धः शकतेजोमयः, यच्छुलं तद्ब्रह्म, कं ब्रह्म खं ब्रह्म आकाशशरीरं ब्रह्मेति । अचिन्त्यमध्यक्रमनन्तरूपं तथारसं नित्यमगन्धवच्च यन् अनाद्यनन्तं महतः परं ध्रुवं निचाय्य तं मृतप्रमुखात् प्रमुच्यते ॥ इति श्रुतिभ्यः । दिव्यत इति देवः तेजः तदन्यवाभावात् एकः एकमेवाद्वितीयं ब्रह्म नेह नानास्ति किञ्चनेति श्रुतेः आत्मा वा इदमेक एवाग्र श्रामोदिति एक एव रुद्रो'न दितीयोऽवतस्थ इति च । स नारा- यणः अद्वितीयः प्रलये दितीयसत्तामाचाभावात् एक एव भाति, एकमेव ब्रह्म विभाति निर्वाणमिति श्रुतेः। महोपनिषदि । एको ह वै नारायण श्रासीन ब्रह्मा नेशानी नाग्रीषोमी नेमे द्यावापृथिवीत्यादि श्रुतेरयमर्थ, नारायण एक एत्र प्रामोद्यदा का भावः स तु प्रलयो न तब ब्रह्मविष्णुभावः ईशानशब्द. वाचा विष्णुः किमेतयोरभावमा मिद्धत्वात् अनोपोमयोरभावः शनीयः ? नेमे धावाप्रथिवीति सिद्धमेव । एवं,

·३०
शङ्कर विजये
स
नामदासीनो सदासीत्तदानीं नामीजा नो व्योमापरो या
किमावरीवः कुहकख शर्मालम्भः किमासीहहनं मभीर।
न मृत्युरामोदमृतं न तर्हि न राजा अक श्रासीत्यकेतः ॥(१)
इत्यादि, अमन्त्राः ईश्वर एव जगलवादोन प्रति-
पायन्ति । अस्यार्थः । असन् श्रदर्शनयोग्यभूतावाकाशवाय
सदादि नाहग्वस्तु नासीन तदानी प्रलथे न विद्यत इत्यर्थः । (२)
सत् तेजोम्वुपृथिव्यस्तदादि वस्तु च नो पासीत् , रजःकारण
पृथिव्यपि नामीन व्योमकारणमणुरूप अपरः कारणन्युदकवा-
यवः नासुः, लिङ्ग व्यत्ययः कान्दसः । कुहकस्य ब्रह्मज्ञानमा(३)
श्रावरोवः श्रावरणनि महदहङ्कारादि सप्त शर्मन् ब्रह्माण्ड च्च
किमामीन किञ्च दित्यर्थः। तदण्डोपरि विलमितं गहनं
दुष्पविष्टं गभोरं नमित प्रवेशे सान्द्रतया व्याप्तमम्भम्तोयं किमासोत
तदपि नास्तीत्यर्थः । मृत्युः सर्वलोकवासप्राणिप्राणहती नासीत्।
(४) तईि मृत्युरहितसमये अमृतं मृत्युनिवर्हणहेतुभृतं श्रमत
मृत्योस्तेजस्तिमिरयोरिव परस्परवैषम्यदर्शनान् विपक्षाभावे स
पक्षाभावमा श्रेयस्वादमृतसमाप्यभाव इत्याह अमृतं नासीत् ।
कमित्युक्त . ईश्वरव्यतिरिकसाभावमा युक्तत्वात् तदभाव
(१) प्रकृत्या इति केचित् ।
(२) बसन् शान Me Ti anा माय न सूटः प्रागि.
त्यर्थः । स. पु. । ते. प.
(३) कुहकस्य ब्रह्मणः इति । वा. मु.।
(8) सर्वप्रायही इति । का. पु.। स.यु.।

·चतुर्थ प्रकरणं। उचित एवेत्यर्थः राव्यकोः कारणभावात् कार्याभावः सिद्ध एव । ननु सर्वाभावे ईश्वरस्याप्यभावो भवतु नाम, एकस्मिन् काले स्वत एव जगदस्त गतं भवति, अन्यस्मिन् काले पुनर्नि- जरूपेणेत्थितं भवति । तथेदं (९) तव्याकृतमासीत् तन्नाम- रूपाभ्यामन्वकार्षी दिति श्रुतेः अशोकपुष्पविकासादिवत्कालतः प्रपद्यते। (२) जगदीजंतु जगत्कमव । कर्मणा जायते लोकः कम्मणव हि लीयते । इति जैमिनिराचार्यो मन्यते । पापकर्मशोलसा नरस्य पुण्ययोनिमम्म लामोधरेण कथं न कृतं (३) कानुकूलं जन्मेति चेत् कम्मैव स्वमार्गेण जोवं बुयादिलिङ्गशरीरवन्ध नयति तस्प घटस्लाघटकत्वयोम्नुन्यममर्थत्वात् त्पद्यमाने किमतर्गतेनेश्वरेणेति प्राप्ते ब्रूमः तत्सत एक सन्तं तहहुधा कल्पयन्ति बहुधा नानाप्रमाणे: सर्वाभावे प्रलये सन्तं वमन्तं परनामानमेकमद्वितीयं कल्पयन्ति वेदाः खय- मेव जगज्जन्मादि कारणं ब्रह्म निस्पाधिकं (४) वर्त्तत एवेत्यर्थः शाखान्तरे तैत्तिरीये। अमन्नेव स भवति श्रद्रोति वेद चेन अस्ति ब्रहोति चेद्वेद सन्तमेनन्ततो विदुरिति । ब्रह्म असत १ तही दमिति का. पु. । तदेवमिति । स. पु. । ते. २ कालतः प्राप्यते इति । स. पु. । का. पु. । ते. यु.। ३ पुष्पयानि सम्भवत्वं नेश्वरेण विनेति कथं कुत इति । अतः कर्मणा जगत्यु- वा.प.। 8 ब्रमविणारुपाधिकं प्रति । वा. प.।

·३२ शङ्कर विजये असत्यं असदप्रमाणं चेद्देद स... असन्नेक भवति प्रसन्नास्तिको भवति ब्रह्म हहत्त्वात् व्यापकत्वाच्च तथा प्रसिद्धं ट्रद्धवुद्धमुक- खरूपं ब्रह्म अस्तीति वेद चेन वेदितः फलमाह सन्तमेनं ततो विदुरिति । एवमीश्वरसगावे प्रमाणभारम्पम्थिाया तस्य मनो- वागतीतत्वेन दुःसाध्यवान नदिशासम्भतमकारप्रधानसगुण- रुद्रस्योपासनं चिन्हाङ्कन युक्तमेव । एवं प्राप्ते प्राइराचार्या भोः तप्तलिङ्गाङ्कितभुजदय विद्वेषवीरनामक सत्यमुक्तं भवता सतं सत्यं परं ब्रहोत्यादयः भवदुकाः सर्वाः श्रुतयः परमेश्वरं ब्रह्मांशन सष्टिं कुर्वाणं विष्वंशेन पालनं कुर्वाणं रुद्रांशेन लयं कुर्वाणं शुद्धमदैतरूपमव्ययमनादि ब्रह्म प्रशंसन्ति ताः भवत- व्याख्याताः, मयाच व्याख्याता एव तात्पर्य्यस्यैकरूपत्वात, किच्चैतावन्मात्रं विद्धगप्रमाणमम्नि नप्तलिङ्गाद्यानन्धारयिता व्य मिति तदसत् धारणवीजश्रुत्यादिप्रमाणभावात् निष्पमाण- त्वेनेव ब्राह्मणेचितवेदोकगर्भाधानादिसद्धर्मसंस्कृतस्य शरीरस्य निर्मूलतप्तता कथं श्रेयःपरम्पराजनिका भविश्वति परन्त प्रत्यवायधाव्य व । कमिति उतञ्च ब्रह्मयामले । नाभेरूई मोमपाम्दु नाभ्यधस्तादसोमपाः । देवास्तिष्ठन्ति विप्रेन्द्र वेदवेदाङ्गपारगे। शिखां शिरो ललाटञ्च कण घाणं कपोलकम् । (१) जिहायाञ्च तथा चैष्ठिा चिवुकं कण्ठमेव च । अंशदयं भुजबन्ई वाहू हस्तयुगन्तथा १ तथास्यकमिति । वा. प.।

·चतुर्थ प्रकरणं। ३३ बशेनाभिः कटिर्लिङ्ग वृषणं चोरणानुकम् । गुल्फो पादौ समाश्रित्य मदाद्याः सर्वदेवताः। पितर ऋषयश्चैव खानाद्याहिकमिश्रितः । (१) नित्यादिकर्मभिस्तप्ता भवामो नात्र संशयः । इति ब्रह्माणकेतुसम्मादः । श्रुतिश्च । यावता! (२) देवतास्ताः सर्वा वेदविदि ब्राह्मण वसन्ति तस्मात् तथाविध- तमोर्जीवनदशायां कृते तापे देवा पलायन्ते ततायःमान्नि- ध्यान्मनुष्या दूव। तथाविषतनारमा तापनाकं करोति यः। एनं शवा (३) पलायन्ते देवाः शीर्षादिवासिनः। पतितोऽयं भवत्येव वञ्चितिकाष्ठवत् । व्याधि विना कर्मयोग्य विप्राङ्ग चिमीच्य च । लोकेश्वरं भानुमोदथवा इदमाविशेत् ॥ इत्यादिबनि वचनानि प्रमाणनि मन्ति। श्रुतावपि, योऽ- न्यां देवतामुपास्ते अन्योऽहमस्मीति न स वेद यथा पशरि- ति । यः पुरुषः खस्मादन्यां देवतामुपास्ते श्रमौ देवता अन्या सर्वज्ञा सच्चिदानन्दादिलक्षणसम्पन्ना देवताद्वारा किञ्चिद्वा- १ स्नानाधहरमिश्रितः। का. प.। स. पु.। सानाद्य- हरहः श्रितः । ते. पु.। २ यावतीर्य । वा. पु.। ३ रनं त्यका । वा. पु. का. (५.)

·शङ्कर विजये - .. दिगुणविशिष्टोऽहमन्योऽस्मोति न स वेद स पुनर्वेदज्ञानस- म्पन्नो न स्यादित्यर्थः उतार्थ दृष्टान्तेन ढर्यात यथा पशु- रिति पशोर्यथा विवेकज नाभारः तथैवेत्यर्थः परीक्ष्य लोकान कर्मचितान ब्राह्मणे निर्वेदमायानाम्त्यकृतः कृतेन कर्मणेत्यादि- मुण्डकोपनिषदुपदेशवशात् (१) ब्राह्मणः कर्मचितान कर्मसम्पा- दितान अनित्यान् लोकान् दृष्टा निवंदनाधान । अकृतो मोक्षः कृतेन कर्मण (२) नास्ताति तस्मान भीक्षा प्राप्तये, तद्दिज्ञा- नार्थं स गुरुमेवाभिगच्छेन समित्याणिः श्रोत्रियं ब्रह्मनिष्ठमि- त्यादिना गुरुमभिवजेन अनेन मद्गुरूपदेशेनैव मगच मानिनः सर्वाभकर्मनिर्मूलनय लनपरः संमारामवमतिक्रम्य सावस्थाखा- त्मानं ध्यात्वा मुत्रो भवति । न परिधिहितनामाङ्गादिना प्रयोजनम्, चर्महानिमात्रफलमस्ति लिङ्गिनः, मुकिल ज्ञान- जोनिरला जर ज्ञानान्धकारमधव भवति (३)। केवलं रुद्रो- पासनायाः पुण्यलोकप्राप्तिरेव (४) फलं न त मुक्तिः तस्यास्तु जीवनमाना । तं दुर्द गढमनु प्रविष्ट गुहाहितङ्गकरेष्टं पुराणं। १ उपदे शवत् । का. पु... वा. पु. । स.मु.। २ कृतो न कर्मणा। ते. पु. । ३ न बहिश्चिशिलताङ्गादिना प्रयोजनं चर्महानिव्यतिरिक्त- मस्ति ज्ञानतेजोभिरज्ञानान्धकारस्यैव मुक्तिदानात् । वा. पु.। ४ रुहोपासनया पुण्य लोकप्रारिव । वा. प.।

·पञ्चमं प्रकरणं। ३५ Pankawariomkart अध्यात्मयोगाधिगमेन देवं (१) मत्वा धीरी हर्षशोको जहाति ॥ इति । नायमात्मा प्रवचनेन लभ्यो न मेधया न बहुना श्रुतेन । यमेवैष वृसते तेन लभ्य- स्तस्यैष श्रात्मा घणुते तनूं खां ॥ इति । अशरीरं शरीरेषु अनवस्थेवऽवस्थितं महान्तं विभुमात्मानं मला धीरो न शोचतीति ॥ तस्माद्रुकटाक्षागतद्धाद्वैतविद्यामाश्रित्य अभेदकल्प- तरुफलरसपानेन हप्तो भवेदिति श्रीमद्भिराचार्टरेवमुक्कः विदेषवीरनामको लिङ्गभूदग्रणोरिदमाह, खामिन् त्वमेव शरणं मम सर्वदाऽमि संसारमर्पविषदग्धमनु नयाए । (२) मामद्य युभदतिनिर्मलवेदवाक्य- नष्टा भिदाऽस्मि शिव एव जगत्पिताऽसि । महादेवार्चनफलं गुरो त्वमसि सत्तम । अक्षतामृतदाहले (३) रुद्रादयुत्तमोत्तमः । इति श्राचार्याशिरोमणि स्तुतिपावं मुहुर्मुहुर्नत्वा तदो- १ अध्याभयोगानुमतेन देवं । स. यु.। अध्याश्मयोगानु- गतेन देवं । वा.प.। २ नयाशां । स. प. का. यु.। ३ अबैतामतदाटत्वं । का. पु. । वा. पु. । स. प. ।

·शङ्कर विजये यचरणेदकपानं तदुक्काचारलक्षणं शिरमा परिहा कुल ग्रामदेशस्थान् सर्वानप्यदैतवृत्तिनः कृत्वा श्रीमत्पर चार्य- गुरुमभिवाद्य सुखमास ॥ इत्यनन्तानन्दगिरिकतः शिवमत- मिवईणं नाम चतुर्थं प्रकरणं ॥ * ॥

·पञ्चमं प्रकरणं। एवं लिङ्गादिधारणकारणे शिवमते (१) निरस्तेऽप्या- राध्याः केचन पोर्चननिरताः प्राणलिङ्गधारिणे निरवशेष- भक्षकाः (२) फाले लिङ्गधारिणः भविभूतिभूषितसाङ्गाः शिरःकण्ठवाहुषु सहस्रपरिमितरुद्राक्षमालाभूषिताः प्रति- पक्षचण्डभैरवविपक्षभूलभनायगण्यपरमतकालानलादयः श्रोश- हरायं दृष्ट्वा इदमूचुः कस्त्वं मन्यासिन भावावेषधारीव समा- गत्य षड्विधर्शवाचारं (३) सकलवेदप्रमाणं परित्यज्य विद्वेष- वीरादीन् मतधष्टान कृत्वा गन्तुमायतो भवसि प्रतिपक्षचण्ड- भैरवमाराध्यमतपद्मभास्करं मां विद्धि, किं शैवमतं नास्ति । (४) ब्राह्मण्यादुत्तमं प्रोक्तं वैष्णवं मुनिसत्तम । वैष्णवादधिक शैवमित्यादिना नारदं प्रति ब्रह्मोतो वमतस्य श्रेष्ठत्वं दर्भि- तं। तादृशमुत्तमोत्तममतं परिहत्य ब्राह्मणमा निपतनं वृक्षाग्र- मारूढस्य पुरुषस्थाधःपतनमिव प्रतिभाति । ब्राह्मण्यमलादेष्णव- मतशाखामवलम्वा (५ )। शैवायं गतस्य रूढपतनं किमर्थं भव-. १ शिवभक्त । घा. पु.। २ निरवशेष नक्षकाः । का. यु. । बा. पु. पविध शैवागमाचार । स. पु. । 8 किं भेजे जनताऽस्ति । स. पु. । का. पु. । ते. पुः । ५ वैधावस्य मतमवलम्बर । का. पु.। स..।

·३८ शङ्कर विजये भिः कृतं । मताधिदेवस्य रुट्रस्य परमत्वं नास्तीति या धते तत्प- रमत्वं नमस्ते रुट्र मन्यव इत्यादि शतरुद्रमन्त्रेषु सर्वजगदुपा- दानकारणमभूत् । वेदपुरुषोऽपि रुद्र इत्यर्थमुपक्रम्य तत्स्वरूप- स्थातिरोदत्वात्सर्वोत्तमत्वाञ्च वेपमानशरीरः चिरं तूपणी स्थित्वा खापराधनित्तये प्रतिपदे नमस्कारपुरःसरमेव स्तुतिगत हे रुद्र ते तव मन्यवे कोपाय चतुर्दशभुवनलयहेतुभूताय उत तदनन्तरं ते तव लयहेतवे दूषवे बाणाय नमः हे रुद्र ते धन्वने चापाय नमोऽस्तु ते वाहुभ्यां पाशुपतपिनाकधारि- भ्यां (१) नमः इत्यादिषु मन्त्रेषु प्रतिपदे बहुधा देवं नत्वा निव- त्तापराधोऽभूत् । उताम्मतत्वस्येशान इति पुरुषसकमध्यवर्त्तिना मन्त्रवरेण धर्मार्थकाममोक्षेषु चतुर्विधपुरुषार्थेषु मथे मोक्ष- रूप पुरुषार्थस्य श्रेष्ठलात् तस्य ईशानः रुद्रः कतैत्यनेन शिवस्य सर्वोत्तमत्वं । किञ्च पुरुषमूक्तमयाधिदैवं रुद्रः तस्य ऋषिना- रायणः पुरुषो देवतेति पुरुषो रुद्र एव, तसा सहस्रशीर्षवं सह साचलं सहसपाचं सिद्धमेव नमः सहस्राक्षाय शतधन्वन इत्या- दिबहुश्रुतिभ्यः। विश्वतश्चक्षुरुत विश्वतोमुखो विश्वतोबास्त विश्वतस्पात सं बाहुभ्यां धमति सं पतरित्यादिश्रुतेः । ददमिदानी चौधे। (२) १ पाशुपतपिणाकधारणयग्याभ्यां । वा. पु.। २ चोच्यते । .पु.।

·पञ्चमं प्रकरणं। सहस्रशीर्ष देवं तं विश्वाक्षं विश्वसम्भवं । विश्वं नारायणं देवमक्षरं परमं पदं । इत्यादिना सहस्रशो दिमाम्यात्स तं नारायणपरमिति चेन्न उपसंहारविरोधात् । उपक्रममा दौर्बल्ये उपसंहार- वशादपक्रमनयनमा मीमांसासिद्धलात् । प्रथमशाखाब्राह्मणे शतपथे श्वेताश्वतरोपनिषदि पुरुषसूकमुक्का उपसंहार एवं क्रियते। ततो यदुत्तरतरं तदरूपमनामयं, य एतद्विदुरम्मतास्ते भवन्ति, अथेतरे दुःखमेवापि यन्ति । साननशिरोयीवः सर्वभूतगुहाशयः । सर्वव्यापी म भगवान नस्मानार्वगतः शिवः ॥ दूति एवमुपक्रमोपमहारयोरेकवाक्यता यात महसशीर्षा पुरुष इत्यनेन साननशिरोग्रीव इति प्रतिपादिनस्यार्थस्यानु- कृन्नत्वात् । तन्मध्ये होश्च ते लक्ष्मीश्च ते पत्निया अहोरात्र पाश्च इति वाक्यहयेनापि प्रतिपादितः शिव एव । हीः गङ्गा लमोः यावतीत्यर्थः । तत्यतित्वं रुद्रय घटते । उक्तञ्च स्कान्दे । जिमायादपतन्माना गङ्गा रुद्रस्य वेगतः । तदीयभारसम्भ्रान्तो ल्यवादीत्तां सदाशिवः ॥ होमतो भव नात्युच्चैवर्त संप्राय मामिह । पुरुषं पुरुषश्रेष्ठं ब्रह्मविद्यादिकारणं ॥ सा तं नत्वा महादेवं तदाप्रति भक्रितः ।

·४० शहर विजये हिया जटासु(१) मिक्षिता हीरिति प्रोच्यते बुधैः । रुद्रयामले। तस्याङ्गमञ्चमारूढा (१) किमर्माहेश्वरी परा। महालक्ष्मीरिति ख्याता ध्यामा सर्वमनोहरा। नमधास्तेजःकणज्जाता लक्ष्मोवाकोटयः पुरा । शिवतेजःसमुद्भता हरिब्रह्मादिकोटयः ॥ क्रियन्ते पुनरेवते तत्र तत्र लयानुगाः । इति गङ्गालक्ष्मीपतित्वं शिवस्यामाधारणमि न्यविरुद्धं । उत्तरवाक्ये अहोरात्र पार्श्व अहश्च रात्रिच अहोरात्र तस्य दिवचनान्तत्वात् अहोरात्र पार्थ यमा, अहोरात्रपार्थत्वं त्त रुट्रसैयव । दक्षिणपार्श्वम्य शुद्धम्फटिकमकाशवान अहोरू- पपार्थत्वं । वामपार्श्वमा देवीभागवेन श्यामवर्णत्वादात्रिरूप- पार्श्वत्वञ्च रूट्रयामाधारणमेतत् । अतः सूकमा शिवपरत्वेन शिवसेव जगत्कारणत्वात् मा पेक्षया तन्मतमा (२) प्रावल्यं प्राप्त। अथर्वशिरसि ॥ भगवत परमेश्वरेण देवान प्रति स्वमा सात्मकन्वं प्रतिपादितं । मोऽहं नित्यानित्योऽहं ब्रह्माहं उपाङ्गः प्रत्यङ्गोऽहं दक्षिणचोदच्चोऽह मधचोर्द्धच दिशश्च विदिशयाई पुमानपुमान स्त्रियश्चाहं गाय- चाहं सावित्राहं सरखत्यहं त्रिष्टुप्जगत्यनुष्टुबहं छन्दोऽहं १ तपास । वा.पु.। १ तत्माकमण्ड खाएन । का.पु. । स. पु. । २ तन्मात्रस्य । स.पु. । बा.पु. का. यु. पु. । .

·पञ्चमं प्रकरणं।
गार्हपत्योऽहं दक्षिणमिराहवनीयोऽहं मोऽहं गौर
गार्यहं ज्येष्ठोऽहं श्रेष्ठोऽहं वरिष्ठोऽहमाषोऽहंजोहसम्यनु:-
मामाथाङ्गिरमोऽहमक्षरमहं शरमहं गुयोऽहं गोप्योऽहं
अरण्योऽहं पुष्करमहं पवित्रमहमपञ्च मध्यच्च बहिश्च पुरस्ता-
दशसु दिवस्थितमनवस्थितन्त्र ज्योतिरित्यहमेवं सर्वच
मामेव मां यो वेद सर्वान् वेदेत्यादि (१) भगवतो विश्व
रूपानं प्रदर्शितं व्यापकचैतन्यमा रुद्रमैश्व, रुदत्या स्वशत्या
लोकान द्रावयतीति रुद्रः ब्रह्मादिप्रलयकर्तेत्यर्थः ॥ अत
एवोतं शिवरहीं।
थेयत्वे तव माक्षिणे मुनिगणः ज्ञानप्रदत्वे एको
वन्द्यत्वे निगमाः खभविमताक्रान्ती (२) कृतान्तादयः
नित्यत्वे भगवान पितामहशिरःखम्वृन्दमाधन्तयोः
सन्यत्वे च वराहसवपुषी पद्मातपद्मासनौ।
इत्यादिप्रमाणेः शिवमा सात्मकत्वं हरिब्रह्मोन्द्रादि-
कत्तत्वं घटते तद्भकानान्तप्तलिङ्गरुद्रविभूत्यादिधारण पी-
ठाद्यर्चनया रडाध्यायअपेन च सर्वपापविनिर्मुकः शिवमा
युज्यं प्राघातीवि मिरवा।
उकञ्च कान्दे राप्रशंसाकाण्डे ।
क्षेत्र कन्वा गुरुदारांच गला
९ सम्बान्देवान् वेदे त्यादि । ते. पु.।
खत:कविमतकान्ती
। वा.पु.।
खतर्कविमतकान्ती
इति केचित् ।

·४२
मदार विजये
कछुदाय प्रचेतसे मीढुष्टमाय तवसे वोचेम शंतमं हम
सुरां पीला ब्रह्महत्याञ्च कृत्वा ।
भमच्छवो भस्मशवाणयानो
रुद्राध्यायी मुच्यते सर्वपापैः
॥
कोरिजमार्जितैः पुष्यैः शिव भक्तिः प्रजायते ।
बहुनाऽत्र किमुक्केन यस्य भक्तिः शिवे दृढ़ा।
महापापौघपापाव-(१)-कोटियस्तोऽपि मुच्यते ॥
इति शिवगीतारोक्तः । पुनरपि शिवगीतासु मुनीन्
प्रति
सूत इदमाह।
धर्मार्थकाममोक्षाणां पारं यास्यथ येन वे।
मुनयस्तत् प्रवक्ष्यामि व्रतं पाशपाताभिधं ।
कत्वा तु विरजां दोनां भूतिरुद्राक्षधारणं ।
अपस्त वेदसाराख्यं शिवनामसहसकं ।
सन्त्यज्य तेन मर्त्यत्वं शैवीं तनुमवास्यथ ॥
ततः प्रसन्नो भगवान् शङ्कारो लोकशङ्कारः।
भवतां दृश्यतामेत्य कैवल्यं वः प्रदास्यतीत्यादिकं ।
तत्र विपक्षष्ट्रल इदमुवाच तैत्तिरीये नारायणेपनिषदि
टेष रुद्रस्तस्मै कद्राय नमो अस्तु, पुरुषो वै रुनः सन्मही नमो
नमः विश्वंभूतं भवनं चित्रं बहुधा जातं आयमानञ्च यत, सव्वा
वेष रुस्तम रुद्राय नमो अस्तु इत्यादिना सदस्य सर्वात्मकाल
१ महापायाधमाशाष्यः । तै. प.। महापापौघपापोऽपि ।
स.प.।

·पचमं प्रकरणं। ४३ सर्वानमिवं सत्कृष्टत्वञ्च (१) घटते यत्र सदात्मन- पुरुष-(२)-माधारणवचनात्मकसकानि वर्तन्ते तानि सर्वाणि शिवपरायेव । ब्रह्माधिपतिर्बह्मणेऽधिपतिर्बमा भिवो मेऽस्तु सदाशिवोमित्यादिना तख सर्वाधिपतिवनियमात् । सहार- नानादिना धादिपुरुषार्थय विद्यमानत्वात् । नच रुद्राक- धारणदिकं प्रयुक्तमिति भ्रमितव्यं (३) । कैवल्योपनिषदि हरोपासनामुपदिशति । हृत्पुण्डरीकं विरजं विद्धं विचिन्य मधे विशदं विशोकं । अचिघमव्यकमनन्तरूपं शिवं प्रशान्तममृतं ब्रह्मोनिं । तदादिमध्यान्तविहीनमेकं विभु चिदानन्दमरूपमङ्गुतं । उमामहायं परमेश्वरं प्रभु विलोचनं नीलकण्ठं प्रशान्त । ध्यात्वा विनिर्गच्छति भूतानं समस्तमातिमसः परस्तात् । सापास्यत्वच । तै. २ व्यादिना सदस्य सम्बात्मकत्वादिप्रतिपादनाधा यत्र सदात्मनापुरुष इत्यादि । स. पु। नच बारधारबादिकं अयुक्तमिति भवद्भिः केन रेतुना निवारितं । का, प.। वा. प.नचेति विरहिते समीचीन ।

·महर विजये सब्रह्मा शिवः सेन्द्र मोऽक्षरः परमः खराट् । स एव विशुः स प्राणः स कालोऽग्निः स चन्द्रमाः । सर्व यद्भूतं यच्च भव्यं सनातनं । ज्ञात्वा नं मृत्युमत्येति मान्यः पन्था विमुक्तये । इत्यादिकृत्वोपनिषदा हृदयपुण्डरीकान्तर्वर्तिनः उमा- महायमा त्रिलोचनम्य नीलकण्ठमा ब्रह्मादिसर्वदेवमय स्य ध्यानादपुनर्भूतयोनि गच्छन्ति, मुक्त्यनन्तरं पुनर्यानिप्राप्तेरभा- वान् । एवञ्च महादेवसेवान कृष्टत्वान उमामहायादिलक्षणा- श्रितमा लयवामिनो रुद्रमैश्वोपासनवा मोक्षः सिद्ध इति फलितार्थः श्रुतिमन्यथाक मशक्यलात्, उपासकमा विभूत्या- दिचि युक्रमेव । ब्राह्मणेनावश्यं विभूतिधारणं कर्त्तव्यमिति कालाग्निदोपनिषदि ममावातं, अथ कालाग्निरुद्रं भगवन्तं स- नत्कुमारः पप्रछ धेहि भगवन् त्रिपुण्डविधिं सत्यवं किं यव्य किं यस्थानं कति प्रमाणं का रेखाः के मन्त्राः का शक्तिः कि देव- तं कः कता किं फलमिति च तं होवाच भगवान कालागिरुडी य- व्यं तदानेयं भस्म सद्योजातादिपञ्चत्र मन्त्रैः परिगृह्य अग्नि- रिति भस्म इत्यनेनाभिमन्य मानम्तोक इति समुहत्य जलेन मंमिश्रा मानो महान्तमित्यालोद्य व्यम्बकं व्ययुतमिति शिरोलला- टवक्षःस्कन्धेषु व्यायुधः व्यम्बके त्रिशक्तिभिस्वितिसो रेखाः प्रकुर्वीत व्रतमेतकाम्भवं सर्वेषु वेदेषु वेदवादिभिरुतं भवति तस्मात् तत्समाचारान्मुक्षुः न पुनर्भवाच धन सनत्कुमार प्रमा- एममा त्रिषुण्डधारणस्य त्रिविधा रेखा भाललाटादाचक्षुरामू ..

·मध्यतः चाऽक्षा प्रथमा रेखा मा गाईपत्ययकारो रनो मुलाक- शामा क्रियाशित सम्बेदः प्रातः सवनं महेश्वरी देवति चाडमा द्वितीया रेखा मा दक्षिणानिः कारः सत्यम नारीह- मन्नरामेछाशक्तिः यजुर्वेदः मार्च दिनं सवनं सदाशिवोदेवति याऽस्य सनीचा रेखा माहवनीयो मकारस्तमा वोलीक पर- मात्मा ज्ञानशक्तिः सामवेदन ती सवनं शिवो देवतेति त्रि- पुण्डं भस्मना करोति थी विद्वान् ब्रह्मचारी गृही वानप्रस्थो यतिर्वा स समस्तमहापातकोपपातकेभ्यः पूतो भवति म सबैषु तीथेषु खातो भवति स सर्वान् देवान ध्यातो भवति स वीन वेदान पधीतो भवति स सन्ततं सकलस्ट्रमन्त्रजापे भवति स सकलभोगमुग्द हं त्यक्ता शिवमायुश्चमानोति नम पुनरावर्तते न म पुनरावर्त्तते इति यः शुणोत्यधीते वा मोऽप्येवमेव भवतीत्वम् सत्यमों सत्यमित्युपनिषदित्यस्यां छत्तो- पनिषदि त्रिपुण्डस्य सर्वदेववेदकालात्मकत्वं मेक्षिपदवञ्च प्रतिपादितं ( सुगमत्वान व्याख्यातं ) तो विभूतिधारण- महिमानं या न शक्यते केमापि, तस्मात् ब्रह्मचर्यादिभिरा- अमिभिः सर्वैरपि विपुण्डधारणमेवावग्यं कर्त्तव्यं । एवं रुद्राक्षलिङ्गधारणस्यापि प्रमाणमझावोऽस्त्येव । शीर्ष कष्ट कर्मयोंच बाहो रुद्राक्षधारणात् । नीलकप्टी भवेन्मत्या अह्मणश्चत परात्परः । इति अगस्त्यसंहितापामुक्त। अतप्ततनून तदा मोक्ष प्रभुत इत्यादिप्रमाणेन तप्ततनोरेव फलश्रवणालिङ्गानमवश्यं कर्त-

·शहर विजये
व्यमिति प्राप्ने श्रीशङ्कराचार्योरिदमुच्यते, तप्तलिशादिधारणं
दिजातिभिर्न कर्त्तव्यम् प्रमाणभावान्, अतप्ततनूरित्यादि-
श्रुतेरर्थस्तावदेवं वक्तयं नामिना तापो विवक्षितः किन्त
तपसैव, ब्राह्मणमय तपः कुच्छ्रचान्द्रायणदिकं तादृशेन तपसा
तापो निर्दिष्टः कच्छचान्द्रायणैः च इति उक्तत्वात् (१)
पार्षविरोधाच। तदुक्तंबहबारदीये ।
लिङ्गाङ्गिनत दृष्टा राजन चक्राङ्कितन्तथा ।
खानमेव तदा काठमथवा सूर्य्यमीक्षयेत् ॥
पतितं तप्तलिजाका चक्राङ्कितमथापि वा।
वाङमाणपि नात पाषण्डाचारतत्परम् ॥
पद्रवत्स परित्याज्यो जीवञ्छवसमावतिः
ती दत्तच हव्यच्च कव्यञ्चापि वृथा भवेत् ॥
तर्शनात् परित्याज्यमन्त्र मन्त्राभिमन्त्रितं ।
अपि हवेक्षणानुअतु लिङ्गचक्राडिनं विना ॥
अपि निगमाचाररतो वेदाङ्गतत्परः । (२)
लिङ्गचक्राइमात्रेण स सद्यः पतितो भवेत् ।
मार्कण्य पुराणे।
ब्राह्मणानाञ्च गायव्याः सम्बादोऽभूमहान्युरा।
अतस्तयाऽतिसंशप्ताः पाषण्डाभदेवताः ॥
वेदोतकर्यहोना तान्त्रिकाचारतत्पराः।
१ कशत्वात् वार्षविरोधाण वै. प.
२ वेदान्ततत्परः । का. पु. । वे. पु.
॥

·पञ्चमं प्रकरखें। यूयं कला भवन्त्वे वमिति तानाह मा रुषा । अतः कलियुगे प्राप्ते भविष्यन्ति द्विजाधमाः । वेदार्थहीनाः पाषण्डा लिङ्गचक्रादिचिन्हिताः । जानकर्मपथाङ्गुष्टाः कामक्रोधादिपीड़िताः । दुरात्मानः सत्यधर्मवर्जिताः शापभोगिनः कली चिंशत्महस्राब्दे पूणे नष्टा भवन्ति ते । निःशेषतां गताः पश्चाददैतार्थानुचिन्तकाः । सत्यधर्मपरा भूगे भविष्यन्नि न संशय । इति । तस्मादकनं न युक्तं । भवदुकोपनिषत्तात्पर्यन्तु सत्य ज्ञानम- नन्तं ब्रह्म यतो वाचो निवर्तन्ते अप्राप्य मनसा महेत्यादिना तस्य दुराराध्यत्वादुमासहयादिधर्मसंयुतमा रुद्रमेवोपासनया ऽपि मोक्षोऽस्येव तस्य परब्रह्मावतारत्वात् तत्प्रीतये विभूतिरुद्रा- क्षधारणमवश्यं कर्त्तव्यमेव । किन्तु लिङ्गविठलडमरुधारणं निभूलत्वाबाजीकत्तव्यमिति सिद्धान्तः । एवं परिहतयोः शैवमतैकदेशिनोः पुनरन्यः शाखान्तरण प्रत्यवतिष्ठते मकायगय इति । तेषामसुरामं तिसः पुर श्रा- सत्रयमय्यथ रजताऽथ हरिणी ता देवा जेतुनाशक्नुवन् ता उपसदैव जिगोषं तस्मादाहुः यश्चैवं वेद यश्च नोपसदा वै महा- पुरं जयन्तीति यूं संस्कृत्य अग्निमनीष सोम शख्यं विष्णु तेजनं तेऽब्रुवन् क इमामाशिष्यतीति रुद्र इत्यब्रुवन् रुद्रो वै क्रूरः सो स्वलिति मोऽब्रवीत वरं वणे अहमेव पनामधिपतिरमानी- ति तस्मा. पटनामधिपतिस्तां रही वासजस तिसः पुरः ·प्रकार विजये विभ्यो लोकेभ्योऽसुरान प्राणुदत यदुपसद उपमद्यन्ने भाव्य- पराणुत्वै नान्यामाहुतिं पुरस्तातुझ्यादिति। पुरा राक्षसानां मथे तिसः पुर आसन् श्रयामयं रजतमयं हिरण्मयच्च पुरनामकान् चीन राकमान जेतु देवा अप्यसमा बभवः, ततस्ते देवा इy संस्कुर्वन्तः कल्पयामासुः चिदेवात्मिकालि संस्कुर्वन्तः मूले अग्नि- देवात्मिकां भथे चन्द्रदेवात्मिकां प्रविष्णु देवात्मिकामित्यर्थः, ततस्ते देवा अब वन क इमामाशिष्यति क एनान्धारयति यतो अनीषोमविषा तेजःकूटामकत्वेनात्यन्तभारत्वान जगन्जय- तेजोरूपत्वाच । एतादृक् पुरुषः ख हस्तेन धत्वा को का प्रयुन- नोति विचार्य रुद्र इत्येवमब्रुवन् यतो रुद्रः क्रूरः किल वै श्रत एनां पहुं च एव समर्थः, यतो रहस्याग्न्यादितेजः सबै खकी बमेतत् । कथमित्युक्त तावदनिचन्द्रो भगक्तो नेत्रे विष्णु स्तु नदीषदेहात्माविकांशात्मम्भूतः श्रतः ख तेजस्तस्य भारो न भव- तीति रुष्टं प्रार्थयामासुः। सोऽब्रवीदरं वर्ण भवड्यः ब्रह्मादि- भ्यो वरमिकामीत्यर्थः किमिति अहमेव पनामधिपतिः प्रधान इति, एवं रुद्रेणका अब्रुवन्, तस्मामुद्रः पहनाम- धिपतिः प्रधान इति स्ट्रेणधा अब्रुवन् तस्मात् रुद्रः पशूनामधिपतिरिति वयं ब्रह्मादयः सर्वे देवाः पशवः अस्माकं स्वमेक एव पतिरित्युत्का तदीयलिङ्गविष्टलादिचिहा- कि सबै धारयामासः । पानां ब्रह्मादीनां पतिः स्वामी पर- पतिः तस्ये नमो नम इति नमकऽपि प्रतिपादितस्वात् । तस्मात 'ब्रक्षनारायणदिभिः सबैरुपास्यः स्वामीत्यर्थः । अतः सर्वे ·देवा सिविलमुद्राधारिणः विभूतिष्दाहाललनदेहिनः पद्धस्फटिकाक्षमालिकाबद्धकराः पञ्चाक्षरीमन्वराजोचारणचख- दधरोष्ठाः ईषधशिरकाः परमेश्वरपादारविन्दयुगलं निज- किरीटेरयन्तः भकायगया बभूवुः। अतो निजलिङ्गविष्ट- लविभूतिरुद्रावधारणपरान् ब्रह्मादीन् प्रमथोत्कृष्टभका- न्दृष्ट्वा तदक्षणाय पुरशिक्षणाय च मेरुगिरि धनुः ज्यामहि- राज भूमि रथं चन्द्रसर्यात्मक पक्रदयं वेदानश्वान ब्रह्माणं सारथिच्च कृत्वा वन्द्यादिभिरिव देवैः संस्त चमानः परमेश्वरः (इत्यादि पुष्पदन्तीतप्रकारेण ) तामिषुमसृजत पुरोपरि मुमोच मेषुः पुराणि हिला मयुञ्चवस्य निषङ्गान्तरं प्राप तस्मात् पुरहरस्य लिङ्गादिपिकानि देवैरपि धृतानि तेषां मुख्यतया शिवभकालात् पहलाच पशपतिचिधारणं युकमेव लोके सेव्यमेवकयोस्तथादर्शनाच तस्मात शिवभक्तरस्माभिव तदधा- रणमवश्यमङ्गीकर्तव्यमेवेति प्राप्त पाइराचार्याः, त्रिपुरसं. हारकाले रुद्रभकानामपि देवानां लिङ्गाधनमनुपपत्रं कुतस्त- थाविधप्रमाणभावात् नारदादिमुनिषु च विभूतिरुद्राक्षस्फ- टिकधारणे विद्यमानेऽपि लिङ्गानाभाव एव; तस्मादेव मुन्या- दिषु कदाऽपि तप्तविललिङ्गादिचिहं न विद्यते " श्रद्धा- भक्रिध्यानणेगादवैहि " इति कैवल्योपनिषदचनालिझाद्यानस्य जानाङ्गलाभावात् । नान्यः पन्या विद्यते अयनाय इति मनवे दमवाप्तव्यमित्यादिश्रुतेश मोक्षय शानसाथलमुपपर्व तमा- चिर्मलान्तःकरणप्राप्तस्य मोरख वहिस्सापक प्रयोजनाभावात (७) ·५० शङ्कर विजये तप्तलिकादेनिन्दादर्शनाच लिङ्गाङ्कनमयुतमेवेति सिर्छ । भवन्मने ऽपि देवाग्रगण्यस्य शिवस्य च अंशांशिभावत्वेन तत्रापि सदानं. व्यर्थमेव तयोर्भेदाभावान्, चदि राजानं भत्यस्पेत्युक्तं तदय- सत्वं राज्ञः एकछत्रादिचिहं वर्तते तद्दत्यस्य नास्येव। विष्टला- द्यायुधविशेषं देवो बिभर्ति भक्तेनापि तथायुधधारणं कर्त्तव्यमि- ति किल भवद्भिरक्तं, तथा चेदयोमयं विष्टनादिकं धारयत्नां भारमा वमेव प्रयोजनं भवन्यत् नास्त्येव तथाविधकार्यकारणता- यां । किञ्च नीलकण्ठभुजगभूषणादिचिर देवस्थास्ति तदपि धारण वृश्चिकादिविषमात्रेण नियमाणस्य मर्त्यस्य न कालकूट- भक्षणे निरस्ति रज्जुदर्शनेन सर्पश्चान्या पन्नायमानमा भुवग- भूषणता कथं युज्यते। तामात् पामरहिं विहाय लिङ्गाद्य- नं परित्यज्य वेदोककम्मसमर्पणं भगवति कृत्वा जीवेश्यो- रेक्यांशमधानं कुर्वन् वर्तयन् दृढ तज्ज्ञाने जन्ममरण- प्रवाहकारणमूलाज्ञाननिवृत्तौ जानायां खिङ्गशरीरभङ्ग- हारा मुक्तो भवसोति परमाज्ञापितः भकायगग्यस्तदनुमा- रिणश्च परमतकालानलादयः परमगुरु श्रीशङ्कराचार्य मस्या स्वबन्धुपुत्रमिवादिभिः सह त्यलिङ्गाङ्काः सम्यगुपदिष्टशद्वादन- वादिनो बभूवुः । इत्यनन्तानन्दगिरिकृती शिवमतैकदेश- निवई नाम पञ्चमं प्रकरणं । .

·षड. प्रकरण तमादनन्तगयनं (१) नाम भगवद मुर्तिसनिहित- प्रदेशं संप्राप्तः नदेवदर्शन कला निजभिये मामपर्यन्तमास भक्का भागवताश्च व वैष्णवाः पाञ्चरात्रिणः । (२) वैखानसाः कर्महीनाः षड्विधा वैषणवा मनाः ॥ कियाज्ञानविभेदेन स एव द्वादशाभवन् । तानाह मकराचार्यः किं वो लक्षणमुद्यतां । आदो भका इदमचः । खामिन वासुदेवः परमपुरुषः सर्वदा जगदवनपरः सर्वज्ञः सर्वदेवकारणः स एव समजव्या- अवतारविभेदेन भुभारं निवर्तयितुं शिष्टावनमशिष्टसंहार च कुर्वन पुण्यस्थलेषु निजाविभूतमतिप्रतिष्ठामाचकार । मुड़ा वयं किल तदोषपादपङ्कजमेवया विगतपापास्त मोकवास प्रास्याम इति निश्चयबुद्धा कैण्डिन्यमुनेः अमन्त्री विष्णुरनन्त- नामा किलाचैव वर्तते, तदीयचरणमेवनमनुदिनं कृत्वा नोर्थ- प्रसादादिभिप्तिमेत्य गोपुरप्राकारादिषु समार्जनमोक्षणदिक कुर्वन्तः मन्तो वामः । अन रहितानेतान् स्मात वंशसमुद्भवान् । आईपुष्परान भकाननन्तादिये नयेत । (३) १ रामेश्वराद नन्तश्यनं । का. पु. । तै. पु.। २ वैष्ावाचार चकियः । वा. प.। ३ भवेत् । का. प. । स. प. । से.

·१२ बानमूमिदं माहामियाधानिकोदिता । नित्यकर्षणपामाथमिव प्रतिकविका किमप्रामाणमिति पतिवर्ग मदीयाचारी विविधः (१) ज्ञानवियाभेदात् । शानिनो वयं विष्णु शादया परे कर्ममः ब्रह्मगुप्तादवा श्रीम- रनलमाः अत्रैव वर्त इति विष्णुधर्मवचनं निशम्य - राचार्य्यस्तमपुच्छत् भवत्प्रमुखा ज्ञानिनः किल ज्ञानस्य वा खनषं तेन फलमपि किमित्युक्त विष्णुशाह, श्रीमदनन्न- भगवत्पादकमसमेव भरणमिति तूष्णीमवस्थितिरेव ज्ञानं तद- नुच्चा विना अपचलनमपि न भवतीति, तमाचार्योऽवीत मूढ़ विष्णुशर्थन् । जाना जायते द्रः कर्मण जायते विजः।" इत्याश्रमानुकूल कर्म सर्वेषामखयं तस्यैव तपःशक वाश्यवान, सन्यासिनामपि विहितं कर्म कर्तवमेव ने तु पातित्यमिति दर्शनात "अहरतः सन्ध्यामुपासीत, उदित सूर्ये प्रातर्जुहोति, उद्यन्नमस्तं यममादित्यमभिधायन् कुर्वन् ब्राह्मणे विद्वान् सकलं भद्रमभुतेऽसावादित्यो ब्रह्मोति बहाव मद्रमायति ध एवं वेद " इति च, पवें वेदा ब्राह्मणेचितं नित्यकर्म प्रशंसन्ति श्रौतस्मादिकं, यतः कार्थमेव श्रुतिप्र- वृत्तिः, अतः सर्वैरामिभिः वेदोक्तं कर्म अवश्यं कर्तव्यमेव । १ नित्यकर्मप्रामाण्यमिव वः प्रामाचं किं मप्रविशति । स.प.। नित्यकर्मप्रामाध्यमिव प्रतिफलति वः किम्प्रामाख्यं । है. पु. का. पु.।

·श्रुला सम्भूताश्ययः (३) श्रीशङ्कराचाच इदम जीवन परित्याग था करोति नराधमः । समढ़ी नरकं याति चावदाभूतसंभव । इति मनुवचनदर्शनात् देवाचनखानमिशाचर्यादिक कर्म यतीनाश्च विद्यत एव । शिवाचमनसानसन्ध्यावन्दन- वाग्निहोचखायाधमाधारिकदेवातिथिपूजादिकं कर्म वान- प्रथयथयोवस्वमेव, वनस्वस्थान् किल विशेषा, तपो नानशनात्परमिति, ब्रह्मचारिणतु वानसन्ध्याखाथा- घेश्वरपूजागुरुकुलवासादिकं कर्म उचितं अतः सका भष्टानां भवतां प्राह्मणहानिप्रसक्तिः सान। किञ्च शाकान- वर्तिनी वयमिति भवद्भिरतं तवाधिकारो नाखेव, यद्यस्ति नहि मदसलक्षणं ब्रह्मानाड़ीविभेद चित्परामर्थभावं षट्चक्र- मार्ग दर्भयध्वं (१), एवनाचार्थेकले विष्णुशदिया इदमूचा, यतिनाथ अब कर्म वानं चाभवमेवास्माभिर्विदितं मनन्तदेवपाददर्शनं विना न किञ्चिदिति (२), नवचः शर्मन कतिपयैरव्हरवं स्थितिः । मलाह, मत्सदृशः सप्तमः पुरुषः तत्पिता किश्चित्कर्षमील रति बाचे मया श्रुतं । तधि- १ बट्चक मार्गयध्वं । वा. पु.। । यसमाभिर्न विदितं पिकालमनन्तदेवयाददर्शनं विना । का.म. । यस्माभिर्विदितमिव्यादि न किचिदितीति विरहित पाठाकर।स.पु.. ३ सइचोमुम्पनेन समन्ताङ्क तास्वयं 1 वा. प.।

·शङ्कर विजये शम्य कोपाचोभयात्मकमानसः सकलगुरुराह हे प्रात्य सकल धर्म वहिष्कत दूरागछति त्वनमर्गणामाकं दायो भवे- दिति विणुशणमवादीन् । भतु किशपरितमानसः संगणः समतापराधं क्षमखेति दण्डवत्पणम्य सम्पुटितकरायः स्थाणु- वममातिष्ठत । विश्णु शर्माभिधमेनं शरणामतं दुर्भार्गद्रवामी वमिति धिया सगणन्य तस्य प्रायश्चित्तकरणे हस्तामलकादी- निजभियानाज्ञापयामास । ते विष्णा शर्मा प्रमुखानां सानत्र- मदण्डसमर्पणमुण्डनमहमघटम्मानशतप्राजापत्यवच्छप्रायोदी- थागमोदानभूपयन-(१-गोगर्भजन नजातकर्म नामकरणची- लोपनयनविवाहप्रमुखकमाणि यथाविधि समाचरन्त। विष्णु श- मादयोऽपि विहितम्राह्मणानुष्ठानतत्पराः श्रीपरमगुरुमिदभू- क्षु । खामिन् भवकृपया आमण्यसिद्धिरासीत् । माक्षसिद्धिः केनोपायेन नो भविष्यतीति अल्पतं विष्णु शर्माणमिदमब्रवीत् । ब्राह्मणाचारदेवाः खुरी विष्णु दिनेश्वरः। उमा गणपतिश्चैव तेषां पूजापरा नराः ॥ ब्रह्मार्पणधिया कामान् परित्यज्याचरन्ति । एवं कृते नित्यकर्म समले मनसि प्रभो। जीवस्य च भिदाभावाभात्येव न संशयः । मूलाज्ञानस्य तत्तस्य निवृत्तिानकारणं । (२) बाव्यशयन । वा. पु.. मलाज्ञानस्य निर्वनिज्ञानस्य कारणं मतं । का. पु. ते । स प. ।

·घष्ठ प्रकरण। तेन भने लिङ्गन्देहे मुनिर्भवति नान्यथा । इत्यादिष्टो विष्णु शर्मा दण्डवायधिपत्य । मगणः कारणामास नित्यकर्म मुहं स्मरन् । स्माताचारपरिश्रान्तः पञ्चपूजाविशारदः । विपुण्ड भस्ममा कुर्वन चन्दनेन च सवतः । साना हत्तिकया चोर्द्धपुण्ड कुर्वन् प्रयवनः । एवं निराकृतेषु विष्णु शमादिभक्षु तदन्ये कर्माश्रित- भक्ताः ब्रह्मगुप्तादयः समागत्य मुनीन्द्र मिदमूच । खामिन स्मार्च मार्गेण खानादिकर्म कुर्वन्तो ववमपि कर्मफलं भगवत्या- दार्पणं कृत्वा निवसामः, इति ब्रह्मगुप्तवष्णदासकमलाभकादि- भिर्विज्ञापितः श्रीशङ्कराचार्यः तान् प्रहसन्निदमुवाच इतः परं पञ्चपूजाफलपरिलब्धचित्तद्धयः शाहादैतविद्यावैषधनिरा- कृतमायारचितभेदवासनाः यथं खात्मानन्दानुभवत्याकलिङ्ग- शरीराः संश्चिदानन्दै क्यफलमनुभविष्यथेति गुरुवाक्यं श्रुत्ला नत्वा खस्था बभूवुः । एवं भक्तमते निराकृते भागवतमतावलम्बो कश्चिदिप्रदेवः प्रत्यवसिष्ठते मनवात् । सर्ववेदेषु यत्पुण्यं सर्वतीर्थेषु यत्फलम् । तत्फलं समवाप्नोतिबा देवं जनाईनम् । अनेन मन्त्रेण जगत्पतिस्तोत्रमात्रेणैव वेदपारायणतीर्थ- यात्रादिपरिनधफलस सत्त्वात् । श्रियःपतिकीर्तनमनुदिनमा- चरन क्सामि ‘कला संकोचं केशवं ' इति वचनान मुक्तिः कर- स्खेव तस्मात्मन्मतस्य निगमोकत्वात् प्रामाण्यं स्मृत्याचारानुकूल- ·યુ शहर विजये लक्षणत्वात् सात सानादिसत्कर्म तद्यु,कोऽपि भगवास- बन्धिभागवतः श्रियःपतिकटाचादहमभवं नामिविचार: कर्तव्यः सुवर्णस्य परिमलप्राप्तिरिव सदाह्मणस्य विष्णुस्तुतिः किल, तस्मात् श्रीमन्नारायणभक्त्या चोर्द्धपुण्ड भङ्खचक्रगदापना- दिचिहितस्तु म्लसोमालिकाबद्दगलः मार्चकालिकमुच्चैः नितरां तोमि नारायणमेव शरणमिति वदन्नमाचार्योऽब्रवीत्, भाग- वत भवन्मतमसमन्चमं विरोधसद्भावात् कथं चक्राद्यनस्य निन्दादर्शनात् । किञ्च भगवतो मूर्तिश्चता भवति परवाह विभवा_भेदात् । परमूत्त स्वरूपाभावालिङ्गाभावः आकाश शरीरं ब्रह्मेति यच्छुक्कं तद्रा कं ब्रह्म खं ब्रहोत्यादि श्रुति- भ्यः, तद्रूपं वक्तुं बंदा अपि असमर्था एव यतो वाचो निव- तन्ते अपाय मनसा सहेत्यादि श्रुतिभ्यः, अतो मनोवाग्वृत्त्य- गोचरं ब्रह्मोत्यर्थः, तदेव परमूर्तिः । याहमूर्ति विराट् चतु- ईशलोकात्मकः तस्य ब्रह्माण्डकपरपर्यन्त माकाशः शिरः, चन्द्रमा नेवे, प्रागादिदिशः धोने, अन्तरीक्षलोको घाणं, मेरः पृष्ठवंशः, शिखरत्रयं भुजकष्टाः, प्रत्यन्तपर्वताः पृष्ठपार्च वक्षांसि, उपपर्वताः शाल्मल्यादोनि, ममुद्रा रक्तं, लता साधूनि, वणवृक्षाः रोमाणि, भूमिः कृषि दोपा वसथः, भूरेखा रोम- राजिः, भूमध्यप्रदेशो वस्तिः, या शिनं, दिग्दन्तिपङ्किनित- म्बोरभागः, अतलादिसप्तकं कटिपादान्तरालः, कूर्मः पादौ, एवं वर्तमानस्य विराइदेहस्याहन नप्तमुट्टाधारणं समर्थश्चे- स्करु । भो(दिपादपर्यन्तं चिकन केनचिदयोमयेन दृढ़ ·५७ घर प्रकरणं। -तप्तेन प्ररीरमस्य देहनाशात्परं वैष्णवसिद्धिर्भविष्यति। विभव- मर्तयः मायाद्याः चेतने मत्सपावतारात्मके नाराबणे विद्य- माने अचेतनयोः मङ्खचक्रयायिक किमर्थं कर्तवा। चेतन- परित्यागे अचेतनपरिग्रहणे मामाभावाद्दोषबाहुल्यस वृह- आरदीये उतत्वाचबरे सोहमचे श्रायुधरूपे शङ्खचागदापा- सहित विहाय लोहमयान्येवमास्याद्याकाराणिकला तेरेव चिह- धारणं कुरु तेन चर्मक्लेशमात्र फलमति । तथा हवं चेन प्राणा- न स्थीवन्त इति इति त चक्रादि लोहम हत्या विष्णु मेव हसाभ्यां धारय बाहुभारमात्र फलमस्ति। वामूर्ती नां शिला- मबत्वात् तद्रूपेण तप्तेन बाऽश्य । तस्मान्मूढ भगवविधारणं काव्यमिति पाषण्डबुद्धिं त्यक्त्वा खकर्म नित्यादि बथाशनया कृत्वा तत्फलममर्पणं भगवत्येव विधाय राहादैनवादिनं गुरुमा- त्रित्व तदुपदेशवशादिमष्टकर्मबन्धः मुक्तो भविष्यति । किञ्च सुतिमाबेग्लेव मुक्तिः करस्थिति भवद्भिरक्तं तदत्यन्तासम्बछ ब्रह्मलो वागतीतत्वेन स्तुतेवाय पलेम मुक्तिः सुतरामचलीव पानं विना मुक्तिनास्येव नान्यः पन्था विद्यते अयनाति निषेधदर्शनात् । बाचाऽनभ्युदितं धन वागभ्युद्यते तदेव ब्रह्म स्वं विद्धि नेदं यदिदमुपाग यमनमा न मनुते येनार्मनी- मतं तदेव ब्रह्मा वं विद्धि नेदं यदिदम पामत इत्यादि श्रुतिभ्यः ब्रह्मणे वाडमनोवृत्त्यतीतत्वात् ईट्टा खरूपं ब्रह्मति वक्त मश- कावात् तदीयधानादिकं सर्वदा अनुपपन। जन्मान्तरमह साभ्यासपरिपकाबुद्दे कचित् गुरूपदेवशात् अक्गत- (८) ·अङ्कर विजये ब्रह्म तत्वस्य मुक्तिर्भवति । पार्यो वक्ता कुशलोऽस्य लब्धा ह्या- श्वर्यो ज्ञाता कुशलानुशिष्टः, न नरेणावरेण प्रोक्त एष नु सुवि- ज्ञेयो बहुधा चिन्यमान इत्यादि कठश्रुतिभ्यः । ब्रह्मवोध स्थासाध्यत्वात् ब्राह्मणेन कर्मनिष्ठावता भवितव्यं तदनुष्ठानेन चित्ता जातायां बहुजन्मतपःफलादाविर्भूतब्रहा स्वरूप- प्रपनः मन् मुक्त भवति । उक्तञ्च भगवडीलासु । बहूनां जन्मनामन्ते ज्ञानवान मां प्रपद्यत । इति वासुदेवः समिति स महात्मा सुदुर्लभः । इति । यत्र ब्रह्मणि प्रपश्चष्टिर्जायते (१) तदनन्तरज्ञानेन ने जगकित्वात्मैव जायते तदा म एवाहं भेदाभावो (२) भवत्येव, स एव मुकिरिति । एवमुपदेश (३) कुर्वन्तं परमगुरु श्रोश- कराचार्य विप्रदेवः सम्यगभिवाद्य खामिन् मदीयमतेनालं तस्य म तिजनकल्लाभावात. तावद्भवत्याददर्शनं मम सुकृतमतेनैवा- भूत् । अतः सदुपदेशेन मां कृतार्थं कुर्विति नमस्कारपुरःसरं विज्ञापितः श्रीपरमगुरिदमवादील , भो विप्रदेव चिहा नादिकं परित्यज्य यथाकालोचितं नित्यकर्म कुब्वन सदहं ब्रह्मा- स्मीति भावय, मिहायां भावनायां मुक्तो भवसीति ॥ इत्यनन्ना नन्दगिरिकृती भागवतमतनिवहणं नाम षष्ठं प्रकरणम् ॥ * ॥ प्रपषशिला यते । वा. ५. । २. तदामनासा भेदाभागे । बा.प. ३ एवं मुक्त उपदेशं । वा. मुः।

·सप्तमं प्रकरणं। एवं भक्कभागवतमतयोः पुनरन्यो वैष्णवः भाऊ पाणि रिति प्रत्यवतिष्ठते मत्रवर्णात् । यमुक्का मुच्यते योगी जन्ममंसारबन्धनान श्रा नमो नारायणायेति मन्त्रोपासकः माह ! भगबननेन वैकु- ठन्लोकवामार्थमवश्यं भङ्खचक्राद्यनं कतव्यं । नारायणमुद्रा- दिधरः (१) नारायणाष्टाक्षर्थचारणमात्रेणेव जन्ममंमारवन्ध- नादिमुक्तः वैकुण्ठभवनं गमिष्यति, शङ्खचक्रालितगात्रः वैशा- वोत्तम इति तादृग्विधास्तम्लोकवासिनो मुक्ता इति प्रसिद्ध तदुक्त पुराणा। ये बाहुभूलपरिचिलितमङ्गचका कण्ठसमतुलसीनलिनाक्षमालाः । ये वा ललाट फलके लमदूर्ध्वपुण्डा- स्ते वैष्णवा भुवनमाइ पवित्रयन्ति । इति मदोपासकः वैकुण्ठभुवनं गमिष्यतीति । अतो नारायण मुद्रादिधरः । बा. पु.।

·Pi भर बिजये मञ्चकाद्यानस पुराणपठितवादवयं कर्तव्यमेव भगवचिहत्वान् । एवं प्राप्ने पाहुराचार्याः । मह तप्त- अनचक्रधारणं परिहत्तवा कमात नहोधकत्रुत्वभा- वात् (१) । अतप्ततनून तदामो अश्वत इति श्रुतिस्तत्र प्र- माणमितिचेव । तपमाप्ततनुरेव ब्रह्मबोधस्यान्यत्र दर्श- नात् । भृगुः बहाबोधार्थ पितरं वरुणमामाद्य यथोचितं मत्वा ब्रमोपदेशं कुर्वियुक्त तपमा ब्रह्म विजिनामस्व तपो ब्रह्मेति किल वरुणेनोल । तप:शब्दार्थस्तु महापातकध्वंस हेतुभूत- चचान्द्रायणादिः पात्रमविहितकानुष्ठानं वा सकल- वेदवचनविदितस्य मक्षिचैतन्यस्य सर्वदेवमयम्य ध्यानं वा भविष्यति। एको देवः सर्वभूतेषु गढ़ः सर्वव्यापी सर्वभूतान्तरात्मा । कार्याध्यक्षः सर्वभूताधिवामः सादी चेता केवलो निर्गुणश्च । इति । अंतः परमा मनो रूपगुणकाभावाच तत्स्वरूप- ज्ञानेनेव मुक्रिदर्शनात्, तपोभूम्नमेव ब्रह्मज्ञानमिति प्राप्तं तन्मात् चकादिचिहसानवकाश: कार्यमविपणाचकाद्या- युधस्य विद्यमानत्वान् । तच्चिधारणेन तन्म जपेन च वैकु- एठप्राप्तिरिति किलो नहि तदपि रमणीय मेयमाषु चिषु वर्तमानेषु पश्चिमनले रुद्रस्तोकः मध्याने ब्रह्म- तद व कामअन्यभावाल। स..पु.।

·सप्तम प्रकरणं। एड्स भिखायो- लोक प्राकमजे विष्णुलोकः तेषां याक्मानलथा मकवान जनप्राप्तिरनर्थे । तद्वारा चक्रादिधारणस्य निरर्थकत्वं प्राप्त । ब्रह्मविदानोति परमिति ब्रह्मविद एक नियमाप्नेः तद- न्यतः क्षीणे पुरचे मर्त्य लोकं विशन्तीति संभारमाप्तिकरमेवेति सिद्धं पुराणेषु वृहबारदीवादिषु सप्तचक्रलिङ्गनिषेधदर्शनात कर्मवाझस्य आझयतिरिक्रस्य तधिहम स्तु तस्याप्ययनाथ- पयेव मुक्तिदर्शनादप्रयोजकलं चकाङ्कनस प्राप्त । विष्णु- चिक्रधारणेन विण समोऽहं भविधामोनि फलधिया घेदकधारणमात्रेणैव विण त्वप्राप्ति पवीतधारणमात्रेण ब्राह्मण्यप्राप्तिरिव भाति ब्रह्मभावन- यैव ब्रह्मत्व प्राप्त ब्रह्मविद ब्रहीव भवतीति । किच्चको चराचरग्रहणदिन्यसाधिकरणमत्रस्य विषयवाक्य- मेतत् । यस ब्रह्म च क्षत्रच्चाभे भवत बोदनं मनायखोप- मेचनं क इत्या वेद पत्र म इति अस्मिन्बधिकरणे मया भाथे सिद्धान्त एवं कृतः, अत्ता परमा मा कस्मात् चराचरग्रहणात यख च ब्रह्मक्षत्रायपलक्षितं जगत् चराचरं बोदनमन्त्र सत्यः सर्वप्राणिप्राणही उपमे चनं उपदंशः इत्यं को वा वेद यत्र यस्मिन जन्मनीत्यर्थः । वेदितः फलमाह स एव परमात्मैव भवतीति तस्मान ब्रमप्राप्तिः निरुपाधिका वेदनेनैव भवति। सर्बधी देवानामामेकावनमिति बहदारण्यकश्रुनेः । देवखरूपोय.सनमा मन एवेति चेन्न । कथं कर्मातीतहत्तरी- अरस्य कर्मोनरत्वं ब्रझलचे देवानां पृथक्वरूपाभावात ·महार विजये कारणैक्य सिद्धमेव (९)। अतः एकायनं मुख्यस्खानं । सधुायान्त- गतस्य वचनं बहु स्यां प्रजायेयेत्यनेन सर्वदेवमयत्वं प्राप्तं देवा- नां तदंशसम्भतत्वात् (२)। अतो यस्य देवस्य उपासनामविकिलां करोति तल्लोकप्राप्तिमात्रमेय फलं “समधिगति पुण्यस्तये पुनर्म य॑न्नोकप्राप्तेः । तदनन्तरप्रतिपत्तो रंहति सम्परिवा- प्रश्ननिरूपणाभ्यामित्य रिमन्त्रधिकरणे जीवस्य हणजलौकान्या- येन परलोकगमनमुक्का (३) तत्र स्खकर्मसम्पादितफलमनुभूय किञ्चिदवशिष्टे निजकर्मणि पुनर्मर्त्यलोकप्राप्तये पञ्चाग्नि- विद्यामात्रयति जीवः । स तु ा पर्जन्यपृथिवीपुरुषयोपित्सु - हामोमवृष्ट्यम्वरेतोरूपाः पञ्चाङतीरवलम्बा पुरुषाकारो भव- तीति अतः संसारमार्गत् दृढ तरज्ञानेन विना तप्तचक्रादि- धारणेन नष्टो भवतीति अनतवाद एव, सर्वस्य मायारूपत्वा । प्रमायिकसदनुस धानेनैव तन्निवृत्तिः (४)। अतः सर्वज्ञ- नित्यगबुडकावरूपं सत्यज्ञानमनन्तमणुमहत्त्वादिलक्षणलक्षि- तं ब्रह्मामोत्यनुसन्धानं सदा कुरु । तदनुसन्धानेन भेदग- वे निरस्ते जोवस्य परमत्वमेव, उच्च शिवगोतास । ९ कारणक्यता सिद्धव । ते. पु.। सदंशभूतसम्भूतत्वात । बा. पु. । ३ पराकमाकां । वा. प.। धमायारूपत्वादमाथिकसदनुसन्धानैव तमित्तिः । बाप ·सप्तम प्रकरण। शिवः शिवोऽहमस्मीति वादिनं यच्च कञ्चन । श्रात्मना सह तादास्यभागिंनं कुरुते भशं । इति । ए वमुपदिष्टः माङ्ग पाणिवेष्णवः श्रोशङ्कराचार्य परम- गुरु नवा स्वामिन भवदुपदेशेन कृतार्थोऽस्मि । इतः परं शहा- देतवृत्ती मोऽहंभावनापरिलब्धफलनिरस्तभिदाशङ्कायां निश्च- येन वर्तेऽहमिति दण्डवत्रनाम । प्राचार्यत्वं मुक्तो भवेत्य- वादोत । तदनन्तरं निरस्तांचकः स्मार्ताचारपरिवानगात्रः पञ्चपूजानेपाहतसकलदेवदत्तवरः खकुलगामदेशस्थानशेषा- नेयमाचकार। इत्यनन्तानन्दगिरिकता वैष्णवमतनिवर्हणं नाम प्रकरणं सप्तमम्।

·अष्टमं प्रकरणं। एवं परिहते वैष्णवमते पनरन्यः पानरावागमदीक्षितः प्रत्यवतिष्ठते । स तु श्रीशङ्कराचार्यमिदमाह। खामिन भ- वानवागत्य भनभागवतवैष्णवमनिरसनं कृत्वा वर्तमे ते 'वैष्णवाः किमु जातिमानोपजोविनः पुण्डादिधारणमात्रेण तहीनाः तन्वतं भवता निरस्तमेव इदानीमशेषविष्ण विदोना- कारणं पाश्चराचं परमवैष्णवमतमहमवलम्बा चिरादनन्तदेव- पादकमलाराधनं कुर्वन् भगवत्पियोऽभवं । पाश्चराबागमस्य निन्दा कर्तुमसमर्थ एव निरोऽपि अतः भगवद मतिप्रति- हादिकमपि तदनुहानमुलकत्वात् कर्त्तव्यं । तस्मात् ब्राह्मणैः सङ्घर- पि पाँञ्चराबागमाचार एव कार्य इति प्राप्ते पाचारिदनु-. यते । भो वैष्णव समीगोनमुक्तं भवता विचार्यमाणे वेदाविरु- इन्वमागमेऽस्ति चेत् तदुक्काचारः परियायो भवति यदि विरुवस्तदा स एवाचारः परित्याज्यों भवति । प्रथमं विष्ण- सम्बन्धी वैधः विपकदेवतानिरत रत्यर्थः। ताइम्विधस्य बेबस विए मन्नतोपदेशेनापि न मायभावः स्यात् ।

·अहर्म प्रकरण किन्तु गायव्युपदेशेनैव ब्राह्मणमिद्धिर्भवतीति । अतो मन्ला- तरपरिवहस दुर्निवार्यवात प्रामण्यानुग्रहाय गायव्यङ्गीका- र कर्तव्य पासीत् गायव्यङ्गीकारोऽपि माऽभूदिति वधुचते तहि गायव्यभावे पतित एव स्यात् । तमामन्यान्तरसद्भावात वैषणवत्वहानिः स्यात् । किञ्चैवमेव रविरमिच सेवनीयः (१) तयोरपि प्राह्मणकाधारत्वात् , तस्मादपरिहार्येषु देवतान- रेषु सद्भावात् तत्परित्यागे ब्राह्मण्यविच्छित्तिदर्शनात वैष्णव- मतमनृततरमित्युक्ते स त्वब्रवीत् । भवदुक्तमसमञ्चसं कथं गायत्या अपि विष्णु शक्तित्वात् । तदपि कथं शङ्खचक्रधार-. णस्य विद्यमानत्वाद्यत्र यत्र विष्णु चिधारणत्वं युज्यते तत्र तव नपत्वं प्राप्यते इति तर्हि रुद्रकिरेवेति वक्तव्या, कथं पञ्च- वदनेन्दुशेखरत्वाद्युपमानाट्रद्रस्य प्रागादिमुखसद्भावो यथा तथैव गायव्या अपि चन्द्र मुकुटत्वं रुद्रयामाधारण धर्मः। तददस्साश्चेत्यतः गायही रुद्रक्तिरेवेत्यविरुई। किच्च शरी- रापेक्षया श्रायुधानां भिन्नत्वात् पञ्चवक्रसद्भावात् रुद्रक्ति- रस्तु वा न वेति मन्देहस्लेशाभावात् परमेश्वर्येवं गायीति निरवा। खामिन् गायत्रीशब्दार्थस्तु न परमेश्वरों रुद्रशक्ति वति किन्तु सवितुर्देवस्य वरेण्यं श्रेष्ठं भर्गः तेजः धोमहीत्यादि- ना सूर्यतेज प्राधान्यात नमण्डलालयस्य नारायणस्यैवेश शक्तिरिति रोचते तसा बहुरूपसद्भावात् पञ्चमुखादिकमवि- हुई । ननु अष्टमूतः परमेश्वरस्यैव भक्तिरोभी कथं सर्म्यक १ राजनीयः । का. पु. । स. पु. । ते. पु. (८) ·शङ्कर विजये नअर्तित्वात् श्रतो रुद्रमूर्तिप्रतिपादिता गायत्री विष्णुशक्ति- रिति वक्तुं नाईसि गायत्रीहृदये गायव्युत्पत्तिप्रकारोऽपि नितरां प्रतिपादितस्तद्वारा प्रणवात् व्या हतप्रत्यत्तिः व्याहतीभ्यः गायव्युत्पत्तिः नायव्याः माविव्युत्पत्तिः माविव्याः सरखता- त्पत्तिः सरखत्या वेदोत्पत्तिः वेदेभ्यः ब्रह्मोत्पत्तिः ब्रह्मणे लोकोत्पत्तिः एवं स्थिते प्रकृतिकार्ये किं चिन्यं । एतत्सर्व- स्थापि प्रणवजन्यत्वं सिद्धं भवति । प्रणवस्य तु ओमित्येतूदग्रे अजायतेति जन्यत्वं दर्शयति श्रुतिः। प्रणवं प्रथमं परमेश्वरा- दजायतेति भाध्येऽप्युक्तं । परस्तादात्मन एव प्रणवोत्पतिः । भिड्वेव। थे वेदादी खरः प्रोक्तो वेदान्ते च प्रतिष्ठितः । तख प्रकृतिलीनस्यं यः परः स महेश्वरः। इति । नारायणोपनिषदचनान्महेश्वरस्य जगत्कारणत्वाच्च । तस्मादेव गायत्री जाता जगदुत्पत्तिहेतवे । खमायामविष्टस्य तस्य पञ्चवक्तचन्द्रमुकुटविशेषणस्य शक्तिरेव गायत्रीति समाधान शुरदारण्यके अन्तर्यामिब्राह्मणे, य श्रादित्ये तिष्ठन्नादित्यादन्न- रो यमादियो न वेद यसमादित्यः शरीरं य आदित्यमन्तरी यमबत्येष त अन्ताम्यमृत इति । यस्य परमात्मनः श्रादित्यः शरीरं भवति अमूर्त्यन्तःपातित्वेनादित्यः शिवस्य शरीर- मेव । एवञ्चादित्यशरीरस्य ईशानस्य तेजोरूपा गायचो तस्याः पञ्चवक्त चन्द्रचूड़वादुपियन्नं । अतः चक्रस्यायुविशेषत्वात रुद्रस्यायुपपत्रमेव । तस्माद्देवतान्तरत्वात्रैव गायव्युपासनीया ·अहम प्रकरणं। वैष्णवेन । तथैवाग्निरपि परित्याज्यः तस्य स्ट्रवात् अष्टमू- य॑न्तःपातित्वात् यो रुद्रो मौ योऽसय ओषधिषु । सो विश्वा भुवना विवेश तस्मै रुद्राय नमोऽस्विति श्रुतेः। रवि- स्बीशानमूर्तिरिति प्रतिपादित एव । तस्माल गायव्याऽग्न्युपा- सनं वैष्णवः कर्तुं नाहसि त्वं । एवं ब्राह्मण्यनिवृत्तावपि जा- ताथां वैष्णवोऽस्मीति याच्येत तर्हि प्रारवस्यातिविचित्रत्वात् को वा भवान्नाम्माकन्तदुपयोगः जातिभ्रंशस्थामादकत्वात् ज्ञानमतवत् भक्तादिषु नानामतावलम्बिना (१) निय- मातिक्रमवृत्तिमतां यथा जातिभ्रंशस्तथैवेत्यर्थः । तस्माद् जाने जाते संसारनिवृतरेव फलं लभ्यते नित्यमंसारिम- स्माकं ज्ञानमतमिति वदतां जात्यामविहितकर्मधष्ठानां किम वक्तव्यं तददित्यर्थः । नित्यनैमित्तिककर्यपरित्यागे ज्ञानमतावलम्बः तदन्यत्रानिधमानितम्बिनीपरिसवने का मनसावलम्बो वास्माभिर्वेदितव्यः . श्रुतिस्मृत्युकानियमदिना ज्ञानकर्ममार्गदयभ्रटानां मतं किमस्तीति। उकञ्च जीवन कर्मपरित्यागं यः करोति नराधमः । स मूढ़। नरके मेने यावदाभूतसंप्लवं ॥ इत्यादिना । एवं वैष्णवमतस्य दौर्बल्ये प्राप्त माधवाख्यो वैष्णव दद- माह । स्वामिन्याञ्चरात्रागमे तप्तचक्रे विभुजे धार्थे तेन परमं लोकं यातीति सम्यगागमदीक्षितस्य फलं प्रतिपादित वैधावस्थाप्रामाण्ये त्रागमस्य सुतरामप्रामाण्यमतिः स्यात् । ॥ ज्ञानमतावलग्विना । वा. यु.।

·शहर विजये तस्मादैष्णवमतमवयमङ्गीकर्तव्यमित्यत्रोच्यते । भागमाक्ततप्त- शङ्खचक्रधारणमयुक्तं वेदविरुद्धत्वात् ब्रह्मादुरत्पत्तेः पूर्वभा- विनी वेदमा विरुद्धत्वे प्रोच्यमाने महानव दोषः प्रसज्येत तविरुद्धाचार तदेव (१) सूर्यप्रणीतागमविरुद्धतापि तथैवे- ति चेन्न भागमेनिहामपुराणकाचारम्न वेदानुकृष्लत्या ग्राह्यः, अग्राह्य एव तत्पतिकृतः । उक्तञ्च अतीन्द्रियार्थविज्ञाने प्रमाणं श्रुतिरेव हि । श्रुत्युक्ताचारतो याह्या यागमानां प्रसन्यता ॥ इति । अतः सर्वस्यापि वाङ्मयस्य निगममूलत्वेन तद्विरुद्धत्वेन वैवावस्थायाह्यत्वं प्रसक्तं भवति श्रतः परित्यक्तचक्रादिचिहः त्वमद्य प्रतिहतं ब्राह्मणाबारं निवर्तय यपाशक्तिकर्माचरणेनापि प्रत्यवायाभावान् । श्रेयान् खधर्मो विगुणः परधर्म न स्वनुष्ठि तादित्युक्तः। तस्मात् ब्राह्मणस्य यथोक्तकाचरणमेव तपः। तेन तपमा यस्तप्ततनुर्भवति स एव तप्ततनुः तस्य अत- प्रतनोः पुरुषस्य तदाम तद्धामेत्यर्थः। तस्य भगवतो धाम तेजः अश्नुते न विना विद्यत इत्यर्थः । ज्ञानमते मोक्षो न भव- ति तस्य मनोनर्मल्यमलं निर्मलेन मनसा मसारकारणस्य भेदस्य निवृत्तः। ततः परमहमस्मि ब्रह्मेति महावाक्यस्य निष्यन्नत्वान परं मोक्षमाप्नोति इति सिद्धान्तः । सर्वभूतेषु चात्मानं मर्वभूतानि चात्मनि । सम्पयन ब्रह्म परमं याति नान्येन हेतुना ॥ इति श्रुतेः । १ तत्रैव सूर्यप्रणीतागम विबहामि । से. पु.।

·अष्टम प्रकरण ie एवं भावनया तत्सत्यज्ञानानन्तलक्षणलक्षितं ब्रह्म समसि नतु पाञ्चराबागमदीक्षितो साधवः । यः परं ब्रह्म सर्वात्मा विश्वस्यायतनं महत् । सूक्ष्मात सूक्ष्मतरं नित्यं तत्त्वमेव त्वमेव तत् । इति श्रुतेः । तस्मात् मायाकल्पितचक्राद्यसनादिकं परित्यज्य शट्रा- देतवृत्त्या जीवेशक्यं कुरु मुक्तो भवमीति बाधितः त्यतचिहःपरि- वर्जितागमाचारः सन्मार्गगामी माधवः स्वकुलग्रामदेशवासि- भिः सह द्वादेतवृत्ति प्राप्य सानमन्ध्याग्निहोत्रखाध्याय- वैश्वदेवातिथिपूजापर परायण सर्वजगद्गपेणवगतं ब्रह्मेति ध्यात्वा तथैवाहमस्मीति मुक्तोऽभवत् । इत्यनन्तानन्दगिरिकता पाञ्चरात्रागनिवहणं नामाष्टमं प्रकरणं ।

·नवमं प्रकरणं । -- - एवं परिहतेषु भकभागवतवैष्णवपाश्चरात्रिषु पुन- रन्यो वैखानसमताचारः व्यास इति प्रत्यवतिष्ठते मन्त्रवर्णत खामित भवता निरस्ताः भनादयः चत्वारः तज्ज्ञानमार्गवर्ति- नव इदानीमहमागतोऽस्मि व्यामदासः वैखानसमताचाराग्रणी न च ब्रह्मापि मत्यक्षं निवारयितुं कुशलः मदीयमतेशस नारायणस्य सीत्कृष्टत्वात् शङ्खचक्रायशिताइरोरुपदियोऽहं विष्णुः सर्वोत्तम. दति अस्मन्मतस्य श्रुतिरूढत्वञ्चेति तथा मन्त्रय । तद्दिष्णोः परमं पदं सदा पश्यन्ति सूरयः दिवीव चक्षुराततं । तदिप्रामो विपन्यवो जागृवांसम्ममिन्धते । अस्या- र्थः । सरयः विद्वांसः विष्णेः नारायणस्य तत्पमिळू परम पदं उत्कृष्टं स्थानं वैकुण्ठाख्यं सदा साकालिकं पश्यन्ति तथाविधस्थानं कदा वयं प्राण्याम इति पश्यन्तीत्यर्थः तत्पदं किम्विधं दिवि द्युलोके पाततं विस्ततं चक्षुरिव वर्तमानं 1 ·नवमं प्रकरणं। ७१ चक्षुषोऽधिदेवतं सूर्य व प्रकाशमानमित्यर्थः विप्रायः बा- मणा विगतं पन्यं पापं येषां ते विपन्यवः जागृवांसः विगनिद्राः निद्रालस्यादिनिन्द्यगुणरहिता इत्यर्थः वि- ष्णोः नारायणस्य परमं सर्वापेक्षया पूज्यं पदं स्थानं यदर्तते तत् समिन्धते ध्यायन्तीत्यर्थः । तस्मात् सर्वदेवस्थानापेक्षया विष्णु पदस्य श्रेष्ठत्वात् । अनेन हि नारायणस्य सर्वोत्तमत्वं सिद्धमेव । नारायणाद्रमा जायते रुद्रा वसव इत्यादिना नारायणेपनिषदुकप्रकारेण सर्वदेवकारणत्वं नारायणे घटते अन्तर्वहिश्च तत् सर्व व्याथ नारायणः स्थित इत्यादिना नारायण एव परं ब्रह्म नराणां समूहो नारं तत्रायनं स्थानं यस्य नारायणः रेफात्पर नकारस्य णत्वविधानात सर्वप्राणि- बुद्धिगुहानिवासाच्छुद्धचैतन्यमित्यर्थः । दुञ्चतन्यमित्यर्थः । तस्मानारायणभक्तानां तदकधारणमुचितमेव । वैखानमो विष्णुभक्तो विरचितो एण्डः शङ्खचक्राभ्यां पवित्रगाव इति । अतः शङ्खचक्रोईपुण्डाद्यक्तिः विष्णु भक्त इति प्राप्ते अबोचते । भी व्यासदास भवदुक्तमन्त्र- दये विष्णुलोकस्य तेजोरूपत्वं विइत्यार्थ्यवं प्रदर्शितं । माया- तीतस्य परमात्मनः सकाशात अजा गुणत्रयमयी किल अजा- यत ततः महत्तत्त्वं नस्मादहङ्कारस्त्रिगुण उत्पनः । ष्णप- वैकारिकस्ताममश्च भूतादिश्चैव राजसः । त्रिविधोऽयमहङ्कारो महत्तत्वादजायत । इति वचनबलात् तस्य ब्रह्मविष्णु शिवात्मकत्व प्राप्त ।

·७२ मकर विजय ते सष्टिस्थितिलयकारः तस्मात पालनका विष्णु रित्युच्यते। व्यापकस्य पालनत्वेनैव मिद्धे मळभूतवहिरन्तःस्थितत्वेन नारा- थम इति नाम तस्य प्राप्त । अतः पालनकर्तुविष्णोः पदं स्थान सदा पश्यन्ति सूरय इत्युक्त का वास्माकं हानिः। पालनकर्ता वा परब्रह्म या विष्णुर्भवतु न चास्माकं तत् केशः सर्वेषां देवाना भात्मकायनमिति वृहदारण्यकश्रुतेः परब्रह्मणः सर्वदेवमय- वात् तस्मादीकार उत्पन्नो गुणत्रयसमातिरिति। न मायायतन. एव । उत्पन्नस्य प्रणवस्याणाः अकारोकारमकाराः परो विन्दुः तस्मात् मकारः तस्मादुकारः तस्मादकार इति प्रतिक्रमः नि- वृत्तिक्रमस्तु प्रकार उकारे लीयते उकारस्तु मकारे मकारी विन्दी विन्दुरजायां मा परब्रह्मणि इति व्यवस्थितिः । एवम्मन- प्रणवोऽथ रुद्रविष्णु ब्रह्माणः नयथिनिटिकारः तेषां मेरुशिखरेषुलोका वर्तन्ते ते तु तत्तदुपामकानां प्रायाः सगुणला- दनित्यत्वाच्च यः सोऽहं ब्रह्मास्मीत्यात्मानर्माद्वतीयं वेद तसय पुनः संसारप्राप्तिनति किल सिद्धान्तः। भवान् विष्णुभक्तः तत्पी- त्वे नित्यकर्म कुरु ब्राह्मणानां कर्मप्राधान्यात, नहि तप्त- चक्रादिधारणं कुरु तत्र प्रमाणाभावात् । आगम एव मानमिति यद्ययागते तथा न वक्तव्यं । श्रागमस्य खड्दयात्मकत्वात् ग्राह्यखण्डोऽग्राहखण्डश्वेति । कोवा ग्राह्यखण्डः निगमा- नुकूलखण्डस्तावत् ग्राह्यः । अयाह्यस्तविरुद्धः। विरुद्धोऽया- गमस्य प्रामाण्याड्राह्य इति याच्यते तर्हि ब्राह्मण्यहानिः स्यात् न मुरां पिवेत न कल भक्षयेत् न परदारां गच्छेत् ·नवमं प्रकर। ७३ नामीनुदासयेदित्यादिनिगमनिवेधेषु भागमणाझवश्वाचा. रोपदेये वर्तते निगमविरोधोऽयस्तु भागमबलात्तदाचारनिष्ठां करोति यदि तत्पतिग्राही भवति तदा स पतितो भवति, तस्मा- निगमम् बछदिनी गतिरिहामुत्रापि न विद्यते अतस्तप्तचक्रादि- धारणं न युक्तमिति एवमाचार्यः प्रतिपादिते व्यासदास इदमु- वाच स्वामिन यथागमाचारः प्रमाणं पूर्वस्मिन् युगे दत्तात्रेयाः परमयोगविदपि पञ्चमुद्रामुदितः कथमासोत तस्मात् महद्भिः परिगृहोतो मार्गः शङ्खचक्रादिधारणपरः खोकर्त्तव्य एव किश्च पुराणेषु च दर्शनान् । यत्र यत्र वैष्णवधा उताः तत्र तत्र चक्रादानं पुरःसरमेव वर्तते तदाराऽपि तदङ्गीकारः सिद्ध इति भगवचिहाभावे वैष्णवत्वहानेः । तस्मात् भगवञ्चिह- धारणमवश्यं कर्त्तयमिति पूर्वपक्षे प्राप्ते तवाचार्येरिदमुच्यते । व्यासदास भवदविवेकः किमु वक्त यः, मुद्राङ्किततनुः दत्तात्रेय इति केन श्रुतं, तस्य मुद्राङ्कने किम प्रयोजनं परमयोगविद- स्तस्य भूतजयत्तिनिष्ठस्य नियमाभावात् खगावनिष्ठपञ्ची- कृतपञ्चभूतानि अपञ्चोकृतभूतेषु संयोज्यते कस्मिन्नाक्षिप्ते अहमत्रस्थ इत्युत्तरं जल्प नास्ति तस्य महायोगिनः वहिरन किं प्रयोजनमस्ति (९) बाला अपि जानन्ति । किञ्च सर्वभूता- *नि खान्तः सर्वभूतान्तः स्खं च ध्यायतः जीवन्मुक्कस्य दत्तात्रेयस्य बहिणेन प्रयोजनमखि न वेवि। स. पु.। का. यु.। १ (१०) ·७४ घहार बिजये किमङ्कन प्रयोजनं । किञ्चखाविर्भूत कालादेकादशाब्दमितं (९) ब्रह्मादीनां सम्पाद्य हादगादलपनदललिखि नवीजमन्त्राची दि-(२)-विदितम्मानिबह गहेतु कालसकर्षणीविद्याकोविदस्य परमयोगिनः किं वहिरङ्कन । किच्च कक्षपुटिमलाराज- विदितसकलजगन्नाथस्य ' वहिःप्रपञ्चेन मायासचिन नहि किचिन् । अभूनसम्पन्नस्य (३) सर्वदेवपूजस्य किं वहिर- केन, तस्माञ्चकाङ्कनमनग्यं कार्यमिति मन्दबुद्धि दुराचारम- ढ़तां परित्यज्य विगतचिङ्गः सुखेन वर्त्तय । पुराणेषु भगवन- तानां भगवञ्चिारणं श्रुतभियुक्तं न हि तदय ह्य। कथं को वा प्रह्लादस्य चक्राङ्कन कारयामास नृमि हार्भािवमन्नत्वात् विरण - भक्तिरस्तीति किमु कता यः । गजेन्द्रः केन चक्राङ्कितः तस्यार्कि- परिहाराय चक्रहस्तो विष्णु ः कथमागतः । विभीषणस्य को वा वहिश्चिमाचकार (४) रामः शाश्वतलङ्काधिपत्यं कथमददात् । ध्रुवः केन लियभृत् तस्य ब्रह्मान्यपर्यने स्थितिः कथमा- सोत् । द्रौपदी केन चिनातिना तस्याः स्मरणमात्रेण वस्व- चय हाताऽभूत् । अतो व्यासदास मूढ़ विं परित्यञ्च वहिनिन १ साविभुतकालदे शाद शाब्दमितं । स. पु.। का. पु. । -- डादशद लपन्नद ल वीजमादिविदित । वा. प.। स प. का..। ३ छजस्येयधिकः । वा. पु.। वधिचिमाचकार । वा, प.।

·नवम प्रकरणं वास्खले त्यका धर्मविकारमाधनं मोऽहंभावेन त्यक्षभेदादिकल्यवः परमोक्षमावास्यसीति भगवधि धारणीयमित्युक्त सत्यं भगव- हेहनिष्ठ चिहं वा उत भगवडनचिहं वा नाद्या भगवद्दे हे लमोकौस्तुभचिन उदरे चतुर्दशभुवनचिह पादादिनाभिपर्य्य तमधोलोकचिहमत. अईमूर्द्धचिमनोः सूर्यचन्द्रचिहं जिवायामनन्तवेदचिक एवमनेक चिहानि भगवहे हे वर्तन्ते समर्थश्चेव तचिहावलम्वनं कुरु । यस्य कस्यापि मनुय्यय भगबद्दचिहातम्भवात् प्रथमपक्षो दूषितः । न द्वितीयः। भगवतकरनिष्ठायधचिस्यात्यन्तालभ लात। तदाका- राकारिततप्तलोहमिति (१) चेन। यस्य कस्यापि विष्णु चक्रदर्भ- नाभावात् शङ्खस्य च तयात्वात् यथेच्छालोहतायोऽत्र विवक्षितो भवति न हि तेन किञ्चिन प्रये जन चमहानिहते चक्रस्य वर्तु- लत्वं । शसस्य च पृथबध्नाकारत्वं (२) लोहेन परिकल्प्य कणा- नारेषु (३) तप्तं कृत्या ताभ्यां भुजयोरङ्कनं कारयामीति चेन मर्वजनसम्पतीतिः (४) स्यात्। तथा चेन विष्णतल्पं शेष इति दि- ष्णु वाहनं गहड़ इति च लोहेन तद् पं च कृत्वा ताभ्यां चाशनीयं भुज इयं प्रलचक्राभ्यामङ्कितं एतद्न्इं कुत्रेत्युक्ते कपोलयुगले गले किलाकय भुजापेक्षया ऊईकायस्य श्रेष्ठत्वात्, नत्र ज्ञाने- १ ताधिक्रमिति । ते. पु. । तथात्वादि त्यधिकः । का. पु. । स. पु. । वा.पु.। ३ अङ्गेयु । स. पु.। वा. मु. । का..। ४ प्रीतिः स्यात् । का. पु. । वा. प. । स..।

·शहर विजय न्द्रियबाडल्याच कर्मेन्द्रियप्राचर्ये बाहुद्दन्द चिहिते ज्ञान: द्रियसाबिध्ये कपोलयुगले च मो ज्ञानकर्षभ्यां विना पहन्तुमुचितो. भवति । विधिनिषेधात्मकरज्जुइये भने बन्धनित्तिः स्यात् । तस्मात् ज्ञानकर्मस्वरूपबन्धनिहत्ती जातायां यथेच्छाविहरणशीलत्वं युक्रमेव परत्र थमादिभ्यो जिताभयलोकख तव किं भयं विद्यते। वैष्णवोपाधिना स्मात कर्मपरित्यागं कुर्चतस्तव शुभ्रवस्त्र धारणमात्रमेवावशियने नत्वग्निहोत्रादिकं कर्म । अतः शव वैष्णवत्तिमाश्रित्य त्वं स्वस्थो भवेत्युक्तः व्यासदासः श्रीमच्छङ्कराचार्थमिदमब्रवीत् । खा- मिन् यतिवयं भवत्कृपया जातविवेकोऽस्मि नाहं चक्रालितः किन्तु मगुरुतदानित इति श्रुतं, वैखानसमतमवलम्बा कि- ञ्चित्तत्र वर्तिनं (१) मां शहादतवर्तिनं कुर्मिति विज्ञाप्य द- एडवदभिवाद्य सम्पुटिनकरइयमीषन्नगिरस्क व्यासदामं दृष्ट्वा करुणसमुद्रः श्रीशङ्कराचार्यः प्रहसन तं इदमाह शणु व्यास- दास भवतस्वनायासेन मुक्तिकारणं । ब्रह्मवाहं न संसारी मुक्तोऽहमिति भावय । तस्मिन्विधावशकावं वाक्यमेतदोरय । इत्यभ्यास-(२)-परित्यक इन्हे षणपडर्मिकः । विदिला परमात्मानं मुक्तो भवसि नान्यथा । १ किञ्चित्तवत्तिनं । तै. पु.। इत्याभास । का.पु. स. प.। ।

·इति सम्बोधितः शिवः कताधोऽहमितीरवन् । बझाहमिति संजयन यथा खकुखसंयुतः इत्यमन्नानन्दगिरिकती वैखानसमनिवई नाम नवम- प्रकरणाम ·शङ्कर विजये दशमं प्रकरणं। एवं परिहतेषु भक्तभागवतवै रणवपाश्चरात्रखा नसे पुनरन्यः कर्महोनः प्रतिप ज्ञः समागतो ऽभवत् नामतीर्थ इति । स तु बोगङ्कराचार्य दृष्ट्वा इदमुवाच । भोः खामिन चिरकालनिष्ठाभ्यासपटिष्ठा (१) भक्तादयः थोमद्भिनिवृत्ताः खलु इतःपरमागतं वृणीकृतकाणं विष्णु - सामाग्रगण्यं नामतीर्थं मां विद्धि, विष्णु रेव गतिरिति निश्चित- वता मया भाधनान्तरं मन्त्रानरं गुर्वन्तरं देवता नारं पर- मपिन र म विण मयं जगदिति गुरूपदेशात् गुरु- रेव मोक्षदः तदानों भगवन्तमेवं प्रार्थये दुर्म मछिय निज- पदारविन्दं प्रापयति । एवं मद्ग निरुक्त। (२) भगवानपि तथा करोति तस्मान्मम पुनर्जननहत्वभावात् जीवन्मुक्त एव मन्मत- मन्यथा कर्तुमसमर्थः शेषोऽपि श्रतः सथै बाह्मणाः कम हो. ९ निष्ठाभ्यासपदोराई। बा. पु. । का. पु. । स. पु. । २ मदरभिवत । या. पु. । स. पु. का. पु.।

·इधन प्रकारका नेति सुलभमनन्यदैवं विष्णु मवलम्बा भवन्तोऽपि मुक्ता भविष- तीति नामतीर्थे नैवमुक्तः परमयतिः श्रीमच्छङ्कराचार्य इद- माह भागमतीर्थ मढतरोऽसि किञ्चिदपि बाल्ये गुरुकुले वाम कृत्वा भवता मन्दछिनानाधीनं । कर्मभ्रष्टस्य भवतः जीवन्मुनि- रेव स यमुक्त तावत्, ज्ञानिनः प्रवृत्तिालोन्मत्तपिशाचवत किल लोके भवितव्या तो भवत्तिरपि निन्द्यानिन्धं विना पिशाचव- दभवन (१) । लोके मार्ग इयं वर्तते कर्ममार्गः ज्ञानमार्ग- ति, तबाद्यः स्वादि काम नया श्रुतिम्म युक्त कर्म करणं । ज्ञानमार्ग नाम वेदोक्तसर्बकम्माणि कृत्वा तत्फलसनर्पणं भग- वति परमेश्वरे वर्तव्यमिति पूर्व मुक्तं । कर्मफलपरित्याग एव ज्ञानमार्गहरुक्षमार्गः । तस्मान्मार्ग हयावष्टं वां दडिनं. कर्त्तव्यं । ब्राह्मणः कर्म कुर्बो तेत्यांदिप्रमाणवचनानां सद्भावात । एक दिनसध्यातिक्रमदोषपरिहारः प्राजापत्य कृच्छ्रवयेण वति, बहुवर्षेषु गतेषु भवद्ब्रह्मण्यं किम वक्तव्यं । कर्मवहि- स्कृतस्य विष्णु भक्कावपि अधिकारी नात्य व । एतच भागवते भगवनकस्य लक्षणं। न चलति निजवर्णधर्मतो यः सममतिरात्मसुहृद्विपक्षपचे। न जहति न चहन्ति केचिदुवैः सततमम तमवेहि विष्णुभकं । इति । तस्मात्रिजवर्णधर्माचलितस्थ तव बाल खाभावात् सुतरां १ वर्तमान पिशाचवदभवत् । ने. पु.।

·बहर विजये विष्णुभकिनारखेव । कर्मप्रतिपादकानां भगवायूपाणं वेदाना- मुलानात् । श्रुतिस्मतिसदाचारा आज्ञारूपा हि मे मताः। आज्ञाच्छेदी मम द्रोही स याति नरकं सदा । इति । भगवचनात् श्रुतिस्मती भगवदाचे अतो भगक्दा- ज्ञाच्छदिनस्तव तनकाधिकारमानं च न । गायत्रीमन्त्र- मृते बाझ याभावात् मलान्तरमवश्यमङ्गोकर्त्तव्यं साधनान्तरं जातकर्मादिकर्म गुर्वन्तरञ्च देवतान्नरं अग्निर्देवो विजा- तीनमितिवचनात् अग्निपरित्यागे को पतितो भवति एवं चतुणं विद्यमानत्वात् तदनुष्ठानाभावे महापातकदर्शनाच्च ! ब्रह्मचारी गृही वनस्थः केन धैर्येण कर्मत्यागः कर्तुं शक्यते परमसमन्त्री विना तेषां विधिदर्शनान् । “न कर्मण न प्रज- या धनेन त्यागने के अमृतत्वमानहरिति । " तस्माद्भवान सभां गत्वा द्वादश प्रदक्षि नमस्कारान् वा समतापराध क्षमध्व- मिति विश्वासपूळकं सम्पायुं ब्रह्मदण्डं समर्थ ब्राह्मण्यं सम्पाद्य कृतार्थी भव इति श्रीशङ्कराचार्यहनः नामतीर्थः प्रणामानेन श्रीगुरुं प्रोतं कृत्वा ब्राह्मणकर्मशीलः सगणेऽभवत् । तत्तन्मतज्ञा- नवादिना खखसिद्धान्तनिरसनमाचार्यकृतं दृष्ट्वा सर्च कृतप्राय. श्चित्ताः त्रिपुरधारिणः पञ्चयज्ञपञ्चपूजापरायणाः शद्धाद्वैत- मतावलम्बिनो निगमाचारपरतन्त्रा बभूवुः । इत्यनन्तानन्दगिरि. शती कर्महीनवैष्णवमतनिवर्हणं नाम दशमं प्रकरणं ॥ * ।

·एकादयं प्रकरणं। तदनन्तरमनन्तभयनात्पश्चिममार्गेण पञ्चदशदिनी सूत्र ह्मण्वं नाम कुमाराविर्भूतथलं सकलदेशिकशिश्च मेवितः श्रीशङ्कराचार्यः परमहंसगुरुः प्राप। साला कुमारधारायां नद्यां शिष्यसमन्वितः । भक्त्या मंपूजयामास षण्मुखं शेषरूपिणं । काषायवस्वदण्डायः कमण्डललसत्करः। भूतिभूषितमब्बाशा बभी रुद्र इव स्वयं । जानादेशस्थविप्रोषाः सुब्रह्मण्यं समागताः । दृष्ट्वा तं शङ्कराचार्यमिदमूचुः मुविस्मिताः ॥ खामिन ब्राह्मणा वयं ब्रह्मकुलाः किन्न मन्वादिस्मन्यु- नाचारशीलाः हिरण्यगर्भोपासनपरिलचमनस्याः सर्व ब्रह्म- निर्मितं जगदिति ब्रह्मण एव सृष्टिस्थितिलयकतत्वं निश्चय कृत्वा वसामः (१) हिरण्यगर्भस्य जग कारणत्वं तत्रज्ञानामोक्षय श्रुतिमिद्धः । तथाहि। १ ब्राह्मणा वयं मन्वादिस्स युक्ताचारशीलाः हिरण्यगर्भ रव जगतः सपिस्थितिलयकत्तति निश्चिय तदुपासनपरिलब्धमन:- स्थैर्याः सन्तोत्र वसामः । स. प. । कचिच्च । (११) ·शहर विजये हिरण्यगर्भः समवर्तता भूतस्य जातः पतिरेक आसीत् । सदा धार पृथिवीन्द्यामुत्तेमा- इस्मै देवाय हविषा विधेमः । इति । एतहचा हिरण्यगर्भः चतुर्म खो ब्रह्मा अग्रे जगदादी समवर्तत । भूतस्य आकाशादिप्रपञ्चस्य पतिः खामी तस्मादेव । आकाशावत्पत्तिरित्यर्थः। अयं हिरण्यगर्भः एक एव जातः पर- ब्रह्मणः निर्गुणात् मत्यज्ञानानन्तनशणादाविर्भूतः एक एव हि- रण्यगर्भ इत्यर्थः । स चादावक एवामोदिति एवकारः इतरसत्ता- मात्रनित्तिकरः। स पृथिवीं उत द्यां दिविदमांसदा धारम- ततं धतवानित्यर्थः । तादृशं ब्रह्माणमते कस्मै देवाय हविषा विधे- मः । श्रतः सर्यकई विक्तित्वं ब्रह्मण एव घटते । किञ्च सई- देवापेक्षया ब्रह्मण एव परमत्वं यते । "ब्रह्मा ब्रह्मा हि परः परो हि ब्रह्मेति" द्विस्तमा एतदयेक्षया परं नास्तीत्यर्थः। किन्च वरुणेपनिदि । भेषानन्दस्य मीमांसा भवतीत्युपक्रम्य स एको ब्रह्मण श्रानन्द इत्यन्तेन ग्रन्येन म पेत्तया ब्रह्मानन्दस्य श्रेष्ठत्वं दर्शितं तत्परानन्दस्याभावात् । स चतुर्मुखः तत् सृष्ट्वा नदेवानुप्राविशतु तदनप्रविश्य सञ्च त्यच्चाभवदिति श्रुतेरयमर्थः । तत्कार्य्यरूपं जगत् सृष्ट्रा उत्पाद्य तदेव खसृष्टमेव अयमेव एवकारो देहलोदीपन्यायेन तथानुप्राविदित्यनेन सम्बध्यते अनुकार्य सृष्टिमनु प्रविष्टोऽपि ब्रह्मा तत्प्रपञ्चमनुप्रविश्य मञ्च तेजात्यन्तरूप(१)त्यच्च वाय्वाकाशरूपंचकारान पञ्चभूतरूपशरी. तेजावन्नरूपं । वा.प.।

·एकादशं प्रकर। रान्तर्गतबुड्यादिप्रेरकजीवरूपश्च अभवत् । बहुस्यां प्रजायेयेयः- दिवचनेभ्यश्च सर्वप्रपञ्चस्य ब्रह्मखरूपत्वं ब्र झाधारकावञ्च निव- त्तिदशायां ब्रह्मण्येव लयत्वञ्च सिर्दू भाति । अतः सर्चदेन- प्रतिपाद्यमान श्रेष्ठत्वात्तस्य दक्षिणवामबाहुभ्यां विष्णु रुदो- त्पत्तिदर्शनात् तद्भकाच तत्सम्बन्धिकमण्ड लुकू दिचिहिनाः कामज्ञानमार्गद्वयावलम्विनः क्रमात् कमण्डलुकूादिधारिणे। वा जगद्विधिहोमविधिकर्मविप्रविधि- (१) शुद्धव ह्मकम- ण्डन्नुकोर्तियाग-(२) कूर्चब मवेदिहन कुनिमितविधिवेदपा- णिनिगमम्व (३) अतिपारीण-(४) निगममनिस्वाध्यायधर्म- ब्रह्मकर्मदेवकर्म मुनिकर्मयगपितामहगुरूपरमेष्ठिदिजपितामहा दयः : वयं भवन्तं सर्वशं यतिपतिमोक्ष्य कृतार्थाः स्मः। कि- चिदम्माभिर्विज्ञापिनमवधारय किमतेन प्रयोजनं । प्रथमजीवा- हिरण्यगर्भान सर्वे जोवाः जाताः। पुनः पुनः कर्मविकारीः जन्म- मरणप्रवाह नोनानपि प्रभुमा लये एतान् (५) मान सम्भ- सान् ब्रह्माण्डादितरे (६) खोदरे निवेश्य स्वयमेक एव वर्तते १ कर्माविधिविप्रविधि । ते. पु. २ कीर्तिमार्ग । बा. पु.। ३ निगम सति । ते. ऋतिपारीणां । वा. प. स. पु.। का. यु. । ५ प्रवाहलीना अघि प्रभुर्बमा सये वान् । वा. ए. । का. प.स.स प्रमाण्डाकरे। वा.प. । C 8 ·४ यङ्कर विजये सृष्टी पुनस्तान खकर्मगोलान्तःस्थान निजप्रकाया (९) मंयुज्य जन्ममरणप्रवाहसतानकरोदिति महुरूभिरुपदिष्टः परमार्थः । ब्रह्मकुक्षिप्राप्तकालो मोक्ष एव तथा च (२) ब्रह्मविदाप्नोति परमिति श्रुत्या चतुर्मुखखरूपज्ञानेन तन्मत्रोपासनेन च ब्रह्मवित् ब्रह्मस्वरूपज्ञ इत्यर्थः (३) परं मोक्षमवाप्नोति ब्रह्म- लोके विष्णुरुद्रादिदेवगोचरे चतुर्मुखकमण्डलुकूचादिपिक- धरो मुक्तः क्रीडति तस्मान् भवान् म ड लुगडपाणि: ब्रह्म- लोकयोग्य एव मदीय स्नेहान विशेषात् भवसाति है र गर्भवतः परमगुरुः श्रीशङ्कराचार्यः पठति । यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते येन जातानि जीवन्ति । यत् मयन्त्यभिमंविशन्ति तद् विजिज्ञासस्य तद्र म ॥ इति ॥ ज्ञानार्थिनं भगुमुद्दिश्य मित्रावरुणेनेवमुक्ती । इमान्या- काशादीनि पञ्च महाभूतानि भौतिकदे होपेतहिरण्यगर्भ- दिसम्बान्ताः सर्व प्राणिनः यतो वस्तुनः जायन्ते । वे शब्दः म इमान लो कानम्जोगादिशुभ मारप्रसिद्धियोनार्थः। उत्पन्नानि च भूतानि येन वस्तुना जीवन्ति थिति लश- न्ते प्रयन्ति विनागं प्रतिपद्यन्ते दुमानि भूतानि य इन्वभिसंवि- १ रहो मुनस्तावत् खकम्गालान्तस्य निजप्रकृत्या। वा. पु. । स. प. । का.पु.। २ इतरथापि । वा. पु. का. प. । स. पु. अमखरूपवित् ब्रह्माखरूप इत्यर्थः । वा..। स. पु. । का.प.। - ।

·एकादशं प्रकरणं। शन्ति साकल्येन प्रविशन्ति यथा फेनतरङ्गबुद्दानामुत्पत्तिस्थि- तिलयाः समुद्र भवन्ति तइज्जगदुत्पत्तिस्थितिलयकारणं वस्तु वि- चारय तदेव वस्तु त्वया * पृष्टं ब्रह्म तस्य लक्षण न्तु 'सत्यं ज्ञान- मनन्तं ब्रह्मेति ' सत्यं सर्वविकारार्थविलक्षणं (१) तहि भावरूपं जड़मित्यत श्राह ज्ञानं जइविननशं यद्यभावविलक्षणे भाव- विशेजस्तर्हि घटादिकमपि तथेत्यत आह अनन्तं देशकालवस्तु- परिच्छेदवन्य एतावत्युच्यमाने भावः स्यात् । श्रुती व्यय के दा- र्थमाह सत्यमिति मत्यमन तमित्युच्यमाने जड़मपि स्थान तयाह- त्यर्थ ज्ञानमित्याह यद्यपि ज्ञानमन तमित्यु छमाने सत्यादस्य न च यं ज्ञानस्याम द्वि नन गत्वार तथापि ज्ञानमदिति सासदा- दिनः समिर ते तत्यताधिक्षेपार्थ सय मियाह (२)। अयं भावः येनाऽपि सभी यवमाक्रिया तेनायझोक्रिया एवं सत्त्व- मध्य याम ये सवस्यानुपपत्तेः । ततो निरपेक्ष वादिति हेतु भ्यः मायाजी मार गोय या तादृशमत्यत्वं जलक्ष यच्च स्वयं ग्र- काशमानानन्दात्मन एव विद्यया सकलदुःख नामदर्गनादेव चेन ज्ञानमिरो बान्त कतमनन्नपदेनापोति न मन्तयं अन्तःकरण- विद्यारत्तेरपि (३) ज्ञान महाभिधेयत्वात् तदेव ज्ञानमिहम- * यस्तुतया । वां. . । का. पु. । स. पु. । तै. पु. ९ नकारार्थ विलक्षणं । वा. पु. । स. पु.। का. पु. । २ सासदादिनाऽसत्यक्षाधि क्षेपार्थ सत्यमित्याह । बा.पु.। अयं भावः ये नापि सर्वासयत्वनङ्गीक्रियते तेनाप्यङ्गी- क्रियत एव सत्वमन्यथा सदस्यानुपम । ततो निरपेक्षत्यादिभ्यो ३

·शहर विजये
८६
पीति बुद्धिनिवारणार्थमनन्त पदस्योपयोगात पदववभूमि स्वरूप
लक्षणमखांडेकरमं ब्रह्म हहतेधीत्वर्थकतं (१) मर्म महुभिरुपा-
सनीयं तदिच्छाप्रकृतिप्रसृष्टं (२) महदादिसब जगत, तस्मात
मायागभीन्तर्गतस्य हिरण्यगर्भस्य उपासनया मोतो नास्येव
नस्य किञ्चित्फलदत्वात् तर्हि परब्रह्मणोऽपि मोतो नास्थेव
तद्विचारस्थाशक्यवान् श्रतः प्राप्तमविचार्य्यमेव ब्रह्मेति उगते ।
एतदिचारकर्तचना च भाष्ये प्रथमाध्यायस्य प्रथमपादे बहुधा
चिन्तिता।
अविचार्य विचार्य वा ब्रह्माध्यामानिहरणात् ।
श्रमन्देहफलवाभ्यां न विचारं तदर्हति ।
अध्यामोऽहंब्रह्मशब्दो माङ्गब्रह्म श्रुतीरितं ।
मन्दे हान्मुक्तिभावाञ्च विचार्य ब्रह्म वै ततः ॥ इति ।
श्रात्मा वा अरे द्रष्टव्य इत्य वात्मदर्शनफन्नमुद्दिश्य तमा-
धनत्वेन श्रवणं विधीयते । अवणं नाम वेदान्तवाक्यानां ब्रह्मणि
हेतुभ्यः सत्वस्थानीकारकरणीये न सत्वस्य ति जडवैल क्षमय
खयंप्रकाशमानानन्दामत एव विद्यमा सकार्यया जाते सति
दुःखानामत्वदर्शनादेवसेत् ज्ञानमित्येवास्त कृतमनन्तपदे नापीति
न मन्तव्य अन्तःकरणविद्याइयोरपि । स. प.। का. पु.।
१
अखण्डे करसार्थ मिति । स. पु.।
। स. पु. का. प्र. । ते. पु. ।
ते धातारर्थभूतमिति । वा. प..
२ तदिच्छामर । बा.प.।

·एका प्रकरण तात्पर्य नितुमनुकुलो न्यायविचारः तदेतविचारविधायक वाक्यं विषयः प्रलोकचोर्न संशोना सन्देशमारवार्थान संग्रह प्रतोतेः । ब्रह्मविचारात्मकं माखमारस्थमानार ति सन्दे हः । पूर्वोत्तरपक्षयुक्तिदयं सर्वच सन्देहवीजमुई। सका- नारभ्यमिनि तावत्यानं विषप्रयोजनधारमान मलि विदित्वा तस्याविषयो भवति ब्रह्मलं बन्दिग्ध । तथाहि मन कि ब्रह्माकारेण सन्दियते (१) प्रात्माकारेण वा । सत्वं शानमन ब्रह्मेति वाक्येन ब्रह्माकारस्य निश्चयात् । न द्वितीयः अहम्पत्य- चेनामा कारम्चापि निश्चयात अध्यस्तात्मविषयत्वेन धान्नोऽह- म्पत्यय इतिचेन अध्यामनिरूपणान तमःप्रकाशवविरुष्ट्वसभा- वयोहात्मनोः शक्तिरजतवदन्योन्यतादात्म्याध्यासो न निरू- पयितुं शक्यते। तस्मादभ्रान्ताभ्यां श्रुत्यहम्पत्थयाभ्यां निश्चित- स्थात्मनः अमन्दिग्धवान्नविचारस्य विषयोऽस्ति नापि प्रयोजन पश्यामः उक्तप्रकारेण ब्रह्मात्मनि निश्चितेऽपि. मुकादर्शनात तस्मात् तवा न विचारमईतीति शास्त्रमनारम्भणीयमिति पूर्वपक्षिभिराक्षिप्ते अत्रोच्यते। शास्त्रमारम्भणीयं विषयप्रयोजनसद्भावात् श्रुत्य- हम्पत्यययोर्विप्रतिपत्त्या सन्दिग्धं (२) ब्रहात्मवस्तु अयमात्मा ब्रह्मेति श्रुतिरसङ्ग पदार्थ ब्रह्मात्मत्वेनोपदिशति । अहं मनुष्य इत्याद्यहम्बधिदेहादितादाम्याध्यामेनात्मानं गृहा- १ सङ्गह्यते । वा. यु.। विप्रतिपत्त्यसन्दिग्धं । का. पु. । वा. पु. । स. पु.।

·८८ शङ्कर विजये ति । अझसस्य च दुर्निरूयत्वमलङ्काराय तस्मात् भन्दिाधं वस्तु विषयः तनिश्चयेन च मुनिलक्षणं प्रयोजनं शुयादिविददनु- भवेन प्रसिद्ध । तस्माद्देदान्तवाक्यविचारमुखेन ब्रह्मणे विचा- राहत्वाच्च शास्त्रमारम्भणीमिति सिद्धान्तः । विचारस्तु लक्षण- प्रमाणाभ्यामन तवनिर्णयावधिका निर्णयानन्तरमखण्डं ब्रह्म खयमेव भवतीति निश्चयः। परब्रह्मांश जातरुद्रवि शुब्रह्मणां परम्पराकर्ट त्वात्तदुपासनायाः फलम युक्तमेव । • तो भो बाह्मणाः कामयादिगिरधार परिहर्त्तव्यं । वृहन्नारदीयादिवचनविरोधात् । कूर्चादिवत् चतुर्मुख वादेः चिहस्य कर्त्तव्यत्वापत्ते च। हिरण्यगर्भ एव परमम नकार गमि- त्य यसङ्गतं । यो ब्रह्माणं विदधाति पूर्व यो वै वेदांश्च प्रहिणेति तस्मै । तमात्मदेवं शरणं सनातनं मुमुक्षुर्वे शरणमहं प्रपद्ये ॥ . इत्यादिश्रुत्या ब्रह्मणः उत्पत्त्यादिश्रवणात् । जगतः पर- ममलं सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रहोत्यादि श्रुतिप्रतिपाद्यं निर्गणं ब्रही- व । यतो वेत्यादिश्रुतयश्चतत्परा एव । अत एव हिरण्यगर्भ इति श्रुती जात इति पदं सङ्गच्छते । सत्यादिम्वरूपत्राणः सकाशा- दुत्पन्न इति तदर्थः । किञ्च चतुर्भु खत्वादिसाकारोपासनायाः भेदघटितलेन मुशाभावप्रसङ्गात् । तथा हि श्रूयते । 'उदमन्तर कुरुतेऽथ तस्य भयं भवतीति । जीवन झणयोऽरमीषत. अन्तरं ·एकादशं प्रकरणं। भेदं कुरुते अथ तस मयं संसारी भवतीत्यर्थः । नमान तत्त्वमस्यहं ब्रह्मास्मीति दैशिकोकमार्गेध बोकाई परित्यज्य अभेदभावनया मुक्ता भवथेति भावाब बोधि तास्ते हिरण्यगर्भवादिनः जगविधिप्रमुखाः प्रायः तथेत्युक्त्वा प्राचार्य नला तथा चक्रुः । (२) इत्यनन्नानन्दगिरिकता हरण्यगर्भमनिवर्हवं नामका- - दशं प्रकरणम् ॥ १ फलमप्यु तमेव । यतो ब्रह्मकमण्डलुकादिधारणं पाय- ण्डमूलक परित्यज्य शुद्धाद्वैतपरायणाः शिष्या बभूवः । वा. पु.। (१२) ·शङ्कर विजय द्वादशं प्रकरणं । एवं परिहतेषु हैरण्यगर्भेषु पुनरन्ये महोत्रवोतिहोत्र- कव्यहोत्रादयः अग्निमतानुवार्तनः प्रत्यवतिष्ठन्ते । ते श्रीमन्तम- दैतमतसिद्धान्तकतारं सर्वशं श्रीशङ्कराचार्यमिदमूचुः । स्वा- मिन् परमेश्वर अभिरेवास्माकं देवता कथं मन्त्रवर्णत । अग्निर प्रथमो देवतानां संजाताना-(१) मुत्तमो विष्णुरासीत् । यजमानाय परिगृह्य देवान दोक्षयेतद्धविरागच्छृतं नः ॥ (२) इति । श्रये सृष्टेः पर्वकाले सर्वेषां देवानां प्रथमो ज्येष्ठः अग्निरेक एवासीत् तस्मात् संजातानां सम्यर्गानमनमृत्य जातानां (३) देवा- १ संचातानां । स. पुः। दोक्षयेदं हविरागच्छतं नः इति । ते. यु. । देहक्षये तहविरिति तु । बा.प. स. पु.। ३ ज्येष्ठः स एव संयातानां सम्यगभिमनुसृत्ययातानां । स.पु. -- ·द्वारा प्रकरण नां मधे विणतम चासोत । चतो दीक्षया यजमानाथ देवान परिगृह्य नोऽस्माकं हविः आगतं यस्य हविः न भवति तस्य तत् प्रापयतीत्यर्थः (१)। अग्निमुखा । देवा इति मत्रान्तरात् अग्निदेवो दिजातीनामिति वचनाच्च तस्य सर्वोत्कृयत्वं प्राप्तं ब्राह्मणैस्तदुपासनायां क्रियमाणायान्तच्चि- हानां विस्फुलिङ्गरूपमणिशन्नाकानां (२) धारणं कर्त्तव्यमेव । बाम गचितम्य कर्मणः तस्मार्तरूपस्य तत्कारणत्वात् (३)। ब्राह्मणानामन्माकं अग्निरेव देव इति सिद्ध। तस्यैव सर्च पापहरत्वं नारायणपनिषदि श्रूयते । उद्दीप्यस्व जातवेदो अपनन् नि तिं मम । पष्टच मह्यमावह जीवनञ्च दिशो दश ॥ इति (४) अयमर्थः । हे जातवेदः उद्दीयस्व मम नितिं पापदेव- १ यतो दीक्षिताय यजमानाय देवान अवाट ह्य नोऽस्माकं ये, यागच्छन्तं यस्य त्यादि । वा. प.। यतो देहक्षये यजमानाय देवान् परिरह्य नास्माकं हविरागछतं प्रापयतोन्यर्थः इति तु । स.च. प.। मणिशलिकानां । वा. यु. । का. पु.। स.. । ते. एवं सर्वत्र शलिका पाठोस्ति। ३ सर्वोत्क कृत्वं प्राप्त । तत्माद्विस्फूलिङ्गरूपमणिशलाकां कृत्वा कृतार्था मुक्ता भविष्यन्ति । वाराणोचितस्य श्रौतस्मात - रूपस्य तत्करणादिति । वा. पु.। 8 दिश दश । वा. ए. स. पु. का. म. ।

·८२ शहर विजय तामपान संहरवियर्थः । मह्यमेव पहनावह । पटनां चतुपदां धेनुप्रमुखानां दानं कुप्रित्यर्थः । "जीवनं द्रव्य धान्यच्च त्रियमिच्छेद्भुताशनादिति । " वचनात् दिशः प्रागादिदिक्षु मम यत्र सुखवसतिर्भवति तद्दिशो दश देहीत्यर्थः । अतः सः विगैरमिरेक एवोपास- नीयः। तस्माद्भवन्तोऽप्यन्यु पासनया कृतार्थी भवत इति प्राप्तेि। श्राचारिदमुच्यते । नायमग्निः परो देवः । ऋग्वेद- ब्राह्मणे अग्नेरवमत्व दर्शनात , अग्नि देवानामवमी विष्णुः परमस्तदन्तरेण सर्बा देवता इति । (१) देवानां मधे अग्नेरवमत्व विष्णापकचैतन्यस्य ब्रह्मणः परमलं तदन्तरे तयमथे अन्याः साः देवता दूति, एवं वेदार्थे स्थिते कथमनेः परमत्वं वक्तुं शक्यते किन्तु देवानामवम इति देवानां पुरोहितः हविर्भागित्यर्थः । कर्मण एवाग्निदेवता न त ज्ञानस्य । तथा हि कर्मद्वारा ज्ञानकारणमपीति चे तस्य भूतेन (२) जन्यत्वश्रवणात् गृहस्थानां चौतादिकर्मणि प्राप्त सत्युपास्यदेवतामन्त्रं कल्पनीयं। अनिमाड़े पुरोहित मित्यादि श्रुतेः । यत्र यत्राग्निकारणवाक्यानि वर्तन्ते नानि मायपि भूताग्निपरावेवेति योजनीयं । १ होगसाहेव प्रकाशित मुम्ब यि मुद्रित देय माझण पुस्त- केतु तदन्तरेण सब्बी चन्या देवता इति । तस्मात् कर्मण २ खरूपेण । वा. पु.।

·दादा प्रकरणा
एवानिर्देवता ब्रह्मणोऽशभूता। तदुपासनया चयिष्णु तलाक
वासादिफललाभेपि मुक्तासम्भवात् । तस्मात्कातिथेवान्युपा
मनं कला ‘जीवनं द्रय धान्य व श्रियमि छोड़नाशनादिति-
वचनबोधितं फलं प्राप्य मुक्तये सर्वव्यापकचैतन्यस्योपासनां (९)
उद्धावृत्तिमात्रिय मुना भविष्यथ तश्चिधारणं च
परिहतथं प्रमाणभावादित्येवमाचार्येरुनाः महोत्रादयः श्री-
शङ्कराचार्य गुरुं प्रणम्य तत्कटाक्षखोकृताद्वैतवृत्तिनः तथोक्तं
इत्यनन्तानन्दगिरिकतो अग्निवादिमतनिवर्हणं नाम
'दाद प्रकरणम्
१ उ.सनाय । वा पु. । का. पु.। स. पु.। तै.

·शकर विजये चयोदशं प्रकरणं। -०* ततः परिपूर्णमण्डलतिलकाः रक्तकुसुमधारिणः मर्य- भक्ताः दिवाकरादयः श्रीशङ्कराचार्य्यमद्वैतमतसिद्धान्तगुरुः नमस्कृत्वेदमूचुः । भोः स्वामित् सूर्य एव परमात्मा जगत्कारणं वर्त्तते । म एवास्माकं कुम्नदैवतमुपास्खोऽस्ति तस्य जगत्कारणत्व श्रुत्य एवाहुः । तथा हि “ सूर्य प्रात्मा जगतस्तम्थुषश्च । " " असावादित्यो ब्रह्मेति च ।" आभ्यां हि सूर्यस्य मायावं प्रस्येव च परब्रह्मत्वं च प्रतिपादितं भवति। ब्रह्मव च मर्म- जगत्कारणं यतो वा इमानि भूतानि जायन्त इत्यादिश्रुतेः । स्मृतिश्च नमः सवित्रे जगदेकचक्षुषे जगत्प्रसूतिस्थितिनाशहेतवे। त्रयीमयाय त्रिगुणात्मधारिणे विरिञ्चिनारायणशङ्करात्मने । इति । तस्मादेतस्य घणिः सूर्य आदित्यमित्यष्टाक्षरमन्त्रोपासकाः ·बाद प्रकरणं ८५ रजचन्दनपुण्डमालाधारिणः वविधा भका वर्तन (१)। केचिदुदयमण्डलं ब्रह्मात्मकलेन सृष्टिकारणमिति भजन्ति । कचित्त खमध्यवर्तिनं मयं ईश्वररूपेण सर्वजगलयकारण- मिति भजन्ति उपसंहारवलादुपक्रमोऽपि तेनैव भवतीति निश्चयज्ञानेन भजन्ति । केचित्तु अस्तमयकालविम्बं विणवात्म- कत्वेन (२) सर्वजगत्परिपालनकारणं तदेव सृष्टिलयहेतभूतं परतत्त्वमिति भजन्ति । केचित्तिमात्मकत्वेन त्रिकालमण्डलसे- विनः केचिन्मण्ड लेक्षणबतानुष्ठायिनः तन्मध्यवर्त्तिनं परमात्मान १ ततःपरं पूर्णमण्डलतिलकाः रक्षकुसुमधारिशः सूर्य भक्ताः दिवाकरादयः श्रीशङ्कराचार्य मिदमचः । खामिनस्मन्मतमनन्यभे- द्यं यतः सूर्य : सर्वलोकचक्षुः किल । अत एव ब्रह्मादिखरूपः तस्मात् सूधिस्थितिलयहेतुभूतः स एव परमात्मा भवितुमर्हति सूर्य आत्मा जगतस्तस्थ घश्चेतिश्रुतेः । किञ्च परब्रह्मत्वं तस्यैव घटते । असावादित्यो ब्रह्मति श्रुतेः। कस्यैव भगवतः परमबोध्याक्षरः धृशिः सूर्य आदित्यो न प्रभावात् त्रयक्षरं मधक्षरं मधति तसं सत्यञ्चैतद्रसमायो ज्योतिरसोऽमतं ब्रह्म भूर्भुवखरोमिति ऋमन्त. वर्ति भगवतोऽयाक्षरमवः तमेव थाकरोति अतिः धणिरिति दे अक्षरे या सर्य इति त्रीणि आदिवाति त्रीणि एसईसावित्र- स्यामाचरं पदं श्रियाभिषिक्त श्रिया अभिषिच्यते इति रसन्म- वोपासकाः सूर्य मवानुवर्तिन: रक्तचन्दनपूर्णपण्डमालाधारिणः मड्विधा भक्ता वर्तन्ते । वा यु. । २ विश्वात्मकत्वेन । वा पु. ।

·शङ्कर विजय हिरखमत्र हिरण केशमित्यादि खरूपं भजन्निा (१) तत्रैक- देशिनस्तु भगवदोषशमाचत्रतपराः मन्यमण्डले दृष्टा घोड़- शोपचारपजां समाये कर्मफलं भगवदर्पणं वाला वहन्ति न दर्शनं पिनाऽन्ति । पुनः केचित्तप्तलोहेन फाल भुजवक्षस्थलेषु मण्ड- लचिहानि भत्ता स्वमनस्य व (२) देवमनुतणं ध्याचलः सन्ति । तेषां प्रमानवमेक एव मन्त्र उपासनीयः धणिः सूर्य आदित्य- मिति तानुवारलोपन्छान्दसः तस्मादेतन्मन्त्रस्य श्रेष्ठखादय- मेव सवरुपासनीयः तन्मण्डलस्तुतिपरा धूतयः भूयस्यः सन्ति तथाहि । “ इंसः शविषइसुरंतरिक्षसदिति । " " आदित्यो वा एषएतन्मण्डलं तपती" त्युपक्रम्य " य एवं वेदे " त्युपनि- पदन्तेन ग्रन्थे न " ब्रह्मेतदमृत एष पुरुष " इति सूर्यस्यैव ब्रह्मत्वं पुरुषत्वच घटते । सहस्रशीर्षा पुरुषः सहसाक्षः महस पादित्यादि पुरुषसतप्रतिपाद्यः सूय्य एव कथं मण्डलादुपरि. तमोनिवृत्तये प्रस्ताः रमयः शीर्षाणि तान्यस्य सन्तीति सहसशीर्षा स एवात्मत्वेन पुरीषु अन्तः ते इति पुरुषः शस्य षः पुरुषः। पुरुसंज्ञे शरीरेऽस्मिन् शयानात् पुरुषो हरिः शकारस्य षकारोऽयं व्यत्ययेन प्रयुज्यते ॥ इत्यु । ३ हिरण्यम हिरण्यकेशं आपनखात सर्व एव सुब. लिस्य यथाकाप्यासं पुण्डरौकमेवमक्षियोमित्यादिखरूपं भज. तीव्यधिकः । ते पु.। रविं मनस्य च । वा मु.। - ·बोद प्रकरणं तस्य सर्वप्राणिकर्ममानित्वात् सहसान। श्रधा असता रम्मथः सहस्रपादाः तस्य ते सन्तीति महसपात्। स एव भूमि विश्वतः समन्तात् कृत्वा व्याय ब्रह्मामानेन भूम्युपरि मर्यापर्यन्ता काशस्य दशाङ्गलपरिमाणलात् दशाङ्गुलमिति अतिक्रम्य अति. हत स्थित इत्यर्थः । इदं परिदृश्यमानं जगत सबै पुरुष एष(९) सूर्य एवेत्यर्थः। बद्भूतं पूर्वकल्ये चइतं तदपिचच भयं वर्तमा- नकल्पापेक्षया भाविकल्पे यजगदलते तनानुरित्युच्यते (२) तदपि म एव । उतामृतत्वस्य मोक्षस्य तत्कारणस्य च ईशानः कतत्यर्थः । इत्यादिमन्त्रैः (३) सूर्य चैव सर्वोत्तमत्वमङ्गोक- व्यं । श्रतः पुरुषो ज्जयायानिति अत्र बहुवारपठितपुरुष शब्द न एष पुरुष इति शब्दमाम्यात सर्ववेदप्रतिपादितः सूर्य एव (४) पुरुषं कृष्णपिङ्गनमित्यादिरूद्र प्रतिपादकमन्त्रस्थ-(५) पुरुषशब्दोऽपि भगवत्पर एव भगवत्पुरुषशब्दावुभावपि सूर्यपरावेव कथं हन्ति सर्वदा गच्छतीति हंसः इचिषु शुद्धेषु प्रदेशेषु मोदतीति शंचिषत् वसुः वसुदेवः स एव वासुदेवः तस्मिन् भगवत्पुरुषशब्दावनुपाधिको वर्तेते ते. ९ पुरुष रव इति । का. पु.। स. पु. । पु.। पुरुष रघ एवेति कचिस । २ . सद्यमित्यच्यते । का. यु. । ते. यु. । ३ इत्यादिमचे। का.मु. । स. पु. 8 सूर्य एकरव इति । ते. पु.। ५ मवस्येति । स. पु. । का. यु. । तै. पु. । (१३) ।

·शङ्कर विजये भारतवचनात। भगवानितिशब्दोऽयं तथा पुरुष इत्यपि । निरूपाधी प्रवर्तते वासुदेवे सनातने ॥ इति ॥ (१) नन नेमी सूर्य प्रतिपादकी भगव- त्पुरुषशब्दो किन्तु नारायणप्रतिपादको । तथा हि । वसुदेव स्यापत्यं वासुदेवः कृष्ण इत्यर्थः। तस्मिन् पूर्णब्रह्मरूपे कृष्णा भगवत्पुरुषशब्दो निरुपाधिका वर्तते। प्रकरणवलादित्या- वित। पर्वपक्षावलम्बो पुनराह भगवत्पुरुषशब्दो मूर्यपरा. वेव (२) तस्यैव विष्णुत्वात् कथं भगवतः सूर्यस्य द्वादशभेदात्म- कत्वेन विष्णु नाम्नस्तदन्नापानित्वेन च तदिरोधी नात्य व । अरुणः सूर्यो भानुस्तपनचन्द्रो रविर्गभस्तिश्चार्यमा हिरण्य- रेता दिवाकरी मित्री विषण चीति वचनात् । 'आदित्यानामहं विष्णु ः ज्योतिषां रविरंशुमानिति ' कृष्णवचमगीतादर्शनात कृष्ण एव सूर्य: वासुदेवशब्दसाम्याच ध्येयः सदा सविटमण्ड मध्यवर्ती नारायण इति वचनात्तयों दाभावः ! हरतीकि, स एव हरिः खास्तमयकाले सर्बप्राणिप्राणहरलं (३)दालत्वं अरुणदये भगवतः प्रसिद्धमेव लोक तथाव्यवस्थादर्शनात रुद्रो ऽपि म एव वशता लोकनावणस्य (४) विद्यमानत्वात् अत एव M १ वासनाद्दा सनातन इति । वा. पु.। का. पु. । स. प. । २ वक्त ते इत्यधिकः । का. प. । स.यु. । ३ सर्वप्राणिहरत्व । वा. पु. । 8 लोकद्रावकस्य ति । वा. पु. । का. पु.। स. प. । A ·चयोदशं प्रकरण। ८८ नमस्ते रुद्रमन्यव इत्यादिशतमम्बप्रतिपादितः सूर्य एक एव । तस्य स्वयं यतस्य सर्वदेवात्मकत्वात् । किञ्च ब्रह्मविष्णु रुद्राः सृष्टयादिकारणात् सूर्यादेव जानाः म लोकोहरण हेतुभूतस्य सूर्यतेजसः शक्तवर्णत्वेन तदर्णदुत्पत्तिः तेषां युक्लैध बच्छुक्त तद्र होत्युपनिष (१) त्पमाणात् । अतः सूर्य एव सचमुमुक्षु- भिरुपास्यः । तस्य निङ्गापर्णमण्डलधारणादिभिरलतगात्रा- स्तन्मन्त्र जपथानामतः। प्य यूयं मुक्ता भविष्यर्थेति पूर्वपदे प्राप्ते । श्रीशङ्कराचार्या रिदमुच्यते भी दिवाकरमूढ़ किंमुक्तं भवता तदसमञ्जमं वेदविरोधात् । तथा हि “चन्द्रमा मनसो जात- श्वक्षोः सोऽजायतेति ” श्रुतेः । सूर्य स्थापि जन्यत्वदर्शनात् य- ज्जन्यं तदनित्यमिति नमिहान्तस्य विद्यमानत्वात् घटादिवदशा- श्वतस्य सूर्यस्य कथं परब्रह्मत्वं (२) मिथेत किन्तु ताहक- श्रुतितात्पर्यन्नु सूर्यनिष्ठपरमात्मपरमित्युन्नेयं जगदीश्वराज्ञा- वशादेव सूर्यो भ्रमतीति तैत्तिरीयके समानातं । भीषास्माहातः पवते भीषोदेति सूर्यः । भोषास्मादग्निश्चन्द्रश्च मृत्युवति पञ्चमः ॥ इति ॥ तस्मात् सूर्य्यस्य पारतन्त्रिकत्वं (३) प्राप्त। किञ्च सूर्या- दिषु प्रभा (४) जगदीश्वरस्यैव । तथोक्तं श्रुत्यन्तरे * पु. १ उपनिषदः प्रति । वा. पु.। २ कथं ब्रह्मत्व । वा. ३ पारतवंत्र । वा. पु. ४ सादिनिष्ठप्रभेति । ते. पु. । सयादिनिज प्रभेति । का..। स...

·१०० शङ्कर विजये । न तत्र सूर्यो भाति न चन्द्रतारक नेमा विद्युतो भान्ति कुतोऽयमग्निः । तमेव भान्तमनुभाति सर्च तस्य भासा सर्वमिदं विभाति ॥ इति । अत एवादित्यान्तःपुरुषस्य (१) हिरण्यश्मश्रु हिरण्यकेश- मित्यादिप्रतिपादितस्यैव परमात्मनः सर्वोत्कष्टस्य स्तुतिपराः श्रुतयः कथमादित्यं नित्यं वर्णयन्ति । ज्योतिःशास्त्र तद- नित्यता वर्णिता। मुष्टिः सरोजासनवासरादो वियश्चराणां विलयस्तदन्ते । श्राद्यन्तकालः स च कल्प उक्तः कल्पवयं स्याद्दिवसो विरिच्छेः ॥ इति ॥ वियत्याकाशे चरन्तीति वियच्चराः ग्रहाः सूर्यादयः तेषां मरोजासनस्य ब्रह्मणे वासरादी दिनादो सृष्टिस्त्यत्तिः तदन्त दिनान्ते विलयः एवमाद्यन्तकल्पः सहस्रयुगप्रमाणः विरि शतर्मुखस्य (२) दिनं दिवाकालः रात्रिरपि तादृशी कल्प- इयमितो ब्रह्मादिवस इत्यर्थः एवं ब्रह्म दिनकर्तः सूर्यात् (३) ब्रह्माद्युत्यत्तिर्भवदुक्ता तस्मादेव विदितो भवदविकारः । ब्रह्मायुःशताब्दमथे एकस्मिन दिने जन्मादिवृत्ति (४) प्राप्तस्य । १ अत रवान्तः पुरुषस्य । वा. पु.। २ विरिञ्चिचतुमुखम्तयति । वा. पु. । का. पु. । स. पु.] ३ एवं ब्राह्मणः सूर्यजनकत्व सूर्यात् । वा. पु. । 8 जन्ममित्ति । ते. पु.।

·- त्रयोदशं प्रकरणं । १०१ सूर्यस्य ब्रह्मपुरुषशब्दवाच्यत्वं भवता सम्पादितं किमु वक्तव्यं भवविद्यावैषद्य । सहस्रशीर्षा पुरुषः सहस्राक्षः सहस्रपादित्या- दिना भगवतो विश्वरूपत्वं प्रदर्शितं नित्यस्य परमात्मनो लोक- वहिरन्तर्गतस्य यद् यदिशेषणमुक्तं तत्तत् सूर्य्यस्वेति भ्रान्तो वक्ति सूर्यगतः परमात्मा मूर्य मण्डलवहिरन्तःस्थित एव तद्वारा तमोनिहरणं स एव करोति। जगदीश्वरादन्यस्य ताह- म्विधशक्ताभावात् मूर्यादन्यः (१) देवमनुष्यतिर्यग्जन्तुष्वपि परमात्मा नेत्रान्तर्गतः सन् वर्त्ततएव दीप्तेः तद्रूपत्वात् य एषो- ऽणि पुरुषो दृश्यते यथासावादित्ये स एक इति श्रुतेश्य एको प्यात्मा सर्वजगदन्तर्गतः । प्रतिपादितञ्चतत् औ अन्तस्तव- मोपदेशादिति व्यासमुत्रेऽस्माभिः । तस्मात्तच्चिाधारणं (२) पाषण्डाद्दोधकं त्यका स्मातीचारपरिलधशद्धातिविद्यावला- न्मुक्ता भवथ । एवमाज्ञप्ता दिवाकरादयः मोराः परमगुरूं नत्वा तत्कटाक्षानबाबादेतवादिनः मिथ्या बभूवुः । दूत्यनन्तानन्दगिरिकता सौरमनिवहणं नाम त्रयोदशं प्रकरमं ॥ * १ साद न्यदेव । वा. पु.। सऱ्यांदन्यदे व का. पु.। स. पु. । ते. पु.। सर्वजगहिरन्तर्गतः यो यन्तस्तहमापदे शादिति खत्राच्च तदधिकरणे श्रीमदिराचार्यरुक्त ब्रह्मपरमेव चैतद किरणमिति तस्मात् सव्वंगते ग्रह्मण्यावर्तय त्यज तचिह धारणं । बा. पु.। भानुमतविज्टम्भणं

·शकर विजये
चतुर्दशं प्रकरणं ।
-०*०.
ततस्तत्र गतेविप्रेः सबैरपि यतीश्वरः ।
समाश्रितो यया तस्मादायोराशां जयेच्या ॥ (१)
शिष्येषु त्रिसहस्रेषु केचिछलप्रपूरणैः।
केचिद्याद्यविशेषेश्च केचित्तालेः भोक्तिभिः ॥(२)
केचिद्दण्टानिनादैश्च क दीपैश्च केचन ।
केचियजनवातेश्च पिछवातैस्तथापरे ॥
समर्चपन्ति संन्यम्नमुखदुःखं यतीश्वरं । (३)
गता विप्रा
दृष्ट्या
तकिय्यतां गताः ॥
एवं प्रतिदिनं गत्वा तत्र तत्र गतान दिजान् ।
कुमतस्थान परानन्दभाजः कृत्वा शुभातिभिः ॥
पुरङ्गणवरं प्राप गणपस्थाश्रमं शुभम् ।
तत्र नद्यां हि कौमुद्यां स्नात्वा विघ्ने शमव्ययम् ॥
१ समानीतो ययौ तस्मात् वायोराशां जलेशयादिति ।
वा.पु.।
२ सुखोक्तिभिः । ते. प।
३ सन्त्यक्तसुखदुःख यतीश्वरमिति कचित ।

·. चतुर्दशं प्रकरणं। १०३ संपूज्य यतिराड् तत्र मासमास सहानुगेः । पनपादमुग्वाः भिय्याः पञ्चपूजापरायणाः ॥ दिग्गजा इति विख्याताः परविद्याप्रभेदिनः ! परपक्षहरोद्य क्तवचसः प्रौढ़वादिनः ॥ तद्याक्यं शिरमा धत्वा शिष्योऽन्यः पुरजिद्दलः । (१) नियन्ता सशिष्याणां पाकादिषु च कर्मम् ॥ ममर्च च गुरु भिक्षां दत्त्वा तस्मै परात्मने । पद्मपादस्तदन्येषां शिष्याणां षड़मेर्युतं । अददद्भाजनं नित्यं ब्रह्मार्पणमिति स्मरन् । सायन्नने सर्चशिष्याः परमगुरुमाचार्यशिरोमणिं दादश . वारं प्रदक्षिणनमस्कारान् कृत्वा बहुधा स्तुत्या दातालकराः परमेवं स्तुवन्तो नत्यन्ति परिपऽहं ब्रह्म सत्यं सत्मुखरूप चिदानन्दोऽहं शुतो रजतवदाभातीदं मयि (२) विश्वं निश्चिन मिथ्येति म्य नकारणलिङ्गदेशैः श्राकाशदिवदस्पृष्टोऽहं (३) ताह मयि बन्धः को वा दारादि म भविष्यति तत् अम्भःकण- जालेरस्पष्टं तामरसछदमिव न स्म भवं मत्तो जाता प्रकृतिरन- न्ता तहभन्महदुद्भूतं हि तस्माज्जातोऽहङ्कारायस्त्रिगुणयुतोऽ भवस्तस्माज्जाताः रुद्रो विष्णुब्रह्मा तेभ्यः सृष्टिस्थितिलयमभव- ४ पुजिदलिरिति । का. पु. । स. पु. । पुरजिद्दलमिति । चा. पु.। पुरजद्दलमिति क्वचित् । २ मयीत्यस्याभावः । वा. पु.। ३ रेहै: कालत्रयेऽप्यस्पृहोई । वा. पु.। ।

·शङ्कर विजये नितरां कार्यार्थिभिरेतैः कृतमपि तद्धदयगतोऽहं साक्षी परमः सर्वत्राऽहं वहिरन्तःस्थः सम्यक ज्ञान फलप्रद एव मत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म सर्वथा सर्वमयोऽहं मातीतः सर्वव्यापी कारणमेकः भानुमण्डलमध्यवर्तिपुरुषः साक्षी गतपरमदन्दोऽहं ईशो नित्यः शाश्वतविभवः समुक्तिदः सदुपासवतां सन्यै येते वेदा मज्जा मामबैतमजं न वदन्ति कि मनसाऽहं स्पष्टः किम्बा करणे- दूंरतरैरपि वेद्यः प्रात्मा ब्रह्म सदद्वयमेकः सचिन सुखरूपोऽ सकलं मामिति ये मनुजा विदन्ति मायामेतां हि तरन्ति ते नित्यं मां निगमैमीथैवेदां सत्यं मनमा धारयन्ति हि ये मुकि- स्तेषामनुतलिता स्वाभक्तिमतां किमसाध्यं लोके मम सम्बित- प्रदमद्भुतरूपं मममगि प्वपि गुरुमदेतं यमनियमादियुतः स्मरति हि चेन सममखिलात्मा समुपास्थ: स्यात् नत्यन्तो जल्पन्त- श्चैवं मत्यगुरुमभि नत्वा बहुधा शान्ता गुरुसन्निधिविश्रान्ताः दान्ताः पद्मपादाद्याः शिव्याः एवं प्रतिदिनभावं प्राप्ताः श्रीशङ्करगुरुपदगतचित्ताः । (१) ५ ताम्बपधः को वा शरीरादिनाम भविष्यति टाजालेरुद- कमिवाछन्न विद्यया दे ह्य हमभवं मत्तो जातोऽनन्तान्महानुङ्कतं 'जगन्मूतं तस्माज्जातोऽहवाराख्यः त्रिगुणयुतोऽभव स्तस्मात् रुद्रो विधाब्रह्मा तेभ्यः सूरिस्थितिलया यभवनितरां कार्यार्थिभिरतैः कृतमेतनाश्यभावात साक्षी परमः सर्वत्राहख दिरन्तस्थः सम्यक् ज्ञानफलप्रदं मामेवाः पुराण ज्ञाः सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म साधा र: सर्वनयोऽहं सव्वातीतः सर्वव्याप्तः कारगामे कचिदानन्दः भानु .4 ·चतुर्दशं प्रकरणं १०५ इत्यनन्तानन्दगिरिकती गुरुस्तुतिनाम प्रकरणं चतुर्दशं ॥ * ॥ मण्डलमध्यवर्ती पुरधाक्षिजातः परमादन्दोऽहं ईशानियः पुरुषः शाश्वतविभवः सर्वमुक्तिदञ्च सन्येवते वेदा मामदैतमजं न वि न्दन्ति किं मनसा हं स्प छः किम्वा करणैः दूरतर वेदाः लामा ब्रह्मपद इयमे कः सच्चित्सुखरूपोऽहं सकलं मामिति ये मनुजा विटन्ति मायामेतां तरन्ति ते नित्यं मां ये निगमावेद्य ये सत्यं मनसा ध्यायन्ति तेघां मत्या तुलिता स्यात मक्तिस्तेषां किस्सा लोके मम सम्बिप्रदम तरूयं सममखिलेश्वघि गरुमतं यमनियमादियतः स्मरति चेत मामखिलामानं न सम्बामाक् स्यात् नत्यन्ता जल्यन्तः सत्य गरुमाश्रिता बहुधा श्रान्ता गुरुतन्नि हिताः शान्ताः दान्ताः पनपादाद्याः शिव्याः रवं कतिदिनभा प्राप्ताः श्रीपाद गरम चिताः सर्व ॥ इत्यनन्तेत्यादि असमीचीन पाठान्तरमे तत्। वा. पु.। ( १४)

·भर विजये
पञ्चदशं प्रकरणं।
.*०
एवमानन्दसन्तुष्टमाचायं सेवकानपि ।
तत्पनदिजाः प्रेक्ष्य किमेतदिति चात्रुधन ॥ (१
न हि युभन्मतं सम्यगिव भाति हि पश्यताम् ।
आकाशवनिरालम्बमवयं ब्रह्म केवलम् ॥
मनोवागादिवृत्तीनामगोचरतरं परम् ।
कथमज्ञोपबोधाय योग्यं स्यान्मतमीदृशं ।।
तत्त्यकास्मन्मतं सम्यगाचरन्तु शभाप्तये ।
गाणपत्यमितिख्यातं षभिर्भेदर्विजम्भितं ॥ (२)
समस्तवेदतात्पर्यस्तदेव हि ममीरितम् ।
तदाचरध्वमत्यन्तशान्तिदं मोक्षदन्नृणाम् ॥
तुण्डेकदन्तचिहाभ्यां चिहितं शक्तिसंयुतम् ।
महागणपतिं यस्तु सदा ध्यायत्यनन्यधीः ॥
१ तत्पदं न दिजाः प्रेक्ष्य किमेतदितिचा वन् । स. ६.
पु.। हिजाः संप्रेक्ष्य बहुधेयादि वा. पु. । तत्पत्तनदिजाः
इत्यादि कचिच्च।
२ घडभिर्भदै विवर्जितं । वा. पु.। घडभेदैश्च विराजितं ।
स.च.पा.

·पञ्चदशं प्रकरणं तन्मलमन्त्रपठन-परः मन् ब्राह्मणोत्तमः । यो वर्त्तते स एवात्र मोक्षभाग्भवति ध्रुवं ॥ इति ॥ तड्यानन्तु, वीजापूरगदेक्षुका कलमच्चक्राअपाशोत्पल- श्रीह्यग्रखविषाणकाञ्चनघटोनाखत्कराम्भोरुहः । थेयो वल्लभया च पद्मकरया शिष्टोचलभूषया विश्वोत्पत्तिविपत्तिसंस्थितिकरो विघ्नो विशिष्टार्थदः॥ इति विशात्पत्तिविपत्तिमंस्थिनिकर इत्यनेन सृष्टयादि हेतुलं गणेशख घटते । ब्रह्मादिलयेऽपि एकस्यैव गण- पतर्विद्यमानत्वात् । गणानां रुद्रनिपात्र मगणानां पतिः स एक एव प्रथम आसीत् । श्रहमेक एव गणपतिराममिति श्रुतेः तस्मानणपतिरेव सातीतः परमात्मा तन्मायारचिता ब्रह्मादय इति प्राप्ने पाहुः श्रीमदाचार्याः । (१) भी गाणपत्य सत्यमुक्तं भवता गणपतेः सर्वोत्तमत्वं, तन्मा- यावलाहुद्राप्रपत्तिश्चेति भवद्भिः प्रतिपादितं किल तदसमञ्ज- मभिव प्रतिभाति (2) कथं सगुणस्य गजमुखस्य गणपतेः रुद्र- गणैः सह लयानुगस्य जगत्कारणत्वं कल्पयितुमुचितं । किच्च रुद्रसुत इति लोके प्रसिद्धिरस्ति तस्य ब्रह्मत्वे कल्पिते पित्रा- । १ श्रुतेः । यतो गण पतेः सर्वातीतस्य परमात्मन एव जग. कारणत्व सिद्ध तन्नायारचिता ब्रह्मादय इति अत एव तस्य गणपतित्वं एवं पठन्तं गाणपत्यमिदमाह श्रीमदाचार्यः । वा पु. । २ प्रतिपादितं तद समञ्जसं विप्रतिभाति । वा.

·१०८ शङ्कर विजये दिकारणत्वं सुतस्यानुचितमेव अतो स्मादिकारणं परत्र रुदेव सौम्येदमय श्रामोत् । ब्रह्म वा इदमग्र आसीदित्यादिवाक्या- दहमेक एव गाणपनिगममिति वाक्यम्यार्थ उन्नयः तस्य विश्वो- पन्तिविपत्तिमंस्थिनिक त्वं सिद्धं भवतीति निराकृते महा- गणपतिमते पुनराह स्वामिन सर्चज्ञ भवदनुकूल भवद्भिरतं अकाभावः परः निरावसम्व एज भवति तन्यापि देवस्याभिमा- नाभावात् । अतः सान पुंसा भवितव्यं । यस्याङ्क धारयति पुरुषः नम्याभिगाजं तमिन् वर्त्तते प्रायेणापि नगणेस्तल्लाको गृह्यते अतः सालोक्यस्थ मतिरूपत्वात्तनप्राप्तिर्निरकस्य कथं भविष्यति मम मिदिमापत्रस्य महोयानां (१) गणनाथ- गणपत्यादीनां चेति अल्पतं गिरिजापुत्राभिधं महागाव- पत्यवरं श्रीमदाचार्य दूदमाह । शगु जड़मले गिरिजापुत्र बासागस्य किनङ्क वक्रय प्रथम अदा कुन्नजवो कम हितोयं सवनादिवेदोक्तकमाङ्क तोट ब्रह्मचाद्याश्रमात . एवम त्रयविराजमानस्य सद्राह्मण स निरहुता कथं आझण्याङ्कन मममन्या न विद्यते । ब्राह्म- पाकर्तव्य कानाचमनाणायाममार्जनगाय बोजपामिहोत्रवे- ढान्यानेश्वरपजादिषु वेदोक्तसत्कर्मस किं न देवा विद्यन्ने सर्चदेवटलास्पदस्य ब्राह्माणस्य देवाझं कथं न विद्यते ताहग्वि- धान वर्तमाने पुनरङ्कधारण परिव चिहं भवति । किञ्च ब्राहाणस्य किं वा लक्षणमित्युक्त शिखायज्ञोपवीत- - १ मादी यानामिनि । स. पु.। महीयानामिति । वा. प. ।

·पञ्चदशं प्रकरणं। १०८ धारणवेदोक्तकाचरणं लक्षणं तर्हि तत् क्षत्रियेऽपि विद्यमान- त्वात् तवातिव्याप्तिरित्युक्ते ब्रह्मकुलजवं विशेषलक्षणं । एतमा- ब्राह्मणस्य चारितार्थात् अङ्कधारणं पाषण्डताजनक परिहर प्रकाङ्गोकारे महापातकनस्तोति पुराणं श्रवणत वेदविरुद्धत्वाच्च । किञ्च सदुपासकानां मून्नाधारस्वाधिष्ठानमणि- पूरकानाहतविरुद्धाज्ञामहमारेषु चतुर्दलषड्दलदशदलद्दादश- दलषोड़शदलइिदलसहस्रदलेषु मर्गविटुगनी नपिन नधानेजः- कर्पूरवणेषु स्थिता गणपतित्र ह्मविणुरुद्जीवात्मपरमात्मानः तदुपरि श्रीपरमगुरुरिति स्वतन्त्रदेवताः सम्पति देहधारिणः अतो गणपोम लाधारगतस्य सर्वाधारकर्तवं वर्तते । तदुपरि गतानां चक्राणां तदधिकारिणां ब्रह्मादिदेवतानां च तदाधारक- वादतस्तथाविधे गणपतान्तस्ये तुण्डदन्तचिह्न भुजयोः कर्त्तव्य- मिति निरर्थक। किञ्च मूलाधारस्थे गणपतो सर्वोत्तमे परमात्मनि सम्य- गाज्ञाचक्रगते अनयोरधिकारे भवन्मते विशेषत्वं चिन्तय द्विसप्ततिसहस्रनाडीनां मलाधाराचितानां नियामकत्वमा गणपतेरधिकारः । नजनितनाडीभिरूधिःप्रसृताभिर्देह- ग्वितिकारताभिव्यगिचकाधारमनाभिर्गगधनः कारणत्वं प्राप्तं परमात्मा सर्वगतोऽप्याज्ञाचक्रवासी भूत्वा साधस्थजी- वस्ट्रविष्णु ब्रह्मगणपतीन् तत्तदिनियोगेषु प्रेरयित्वा स्वयं माझी निर्गएः सचिदानन्दमयः मातीतः सर्वोत्कट इति मम्य- वेदेषु प्रतिपादितः। अतः परमात्मानमाज्ञाचग चिन्तय hine

·११०
पञ्चदशं प्रकरणं ।
मक्तो भवसीत्युपदिष्टः गिरिजापुत्रः सगणः त्यक्तलिङ्गः परम
मुरोः शिवाऽभवत् ।
पञ्चपूजापरो नित्यं पञ्चयज्ञपरायणः ।
गुरुशुश्रुपणामतः समभूगिरिजासुतः ॥
इत्यनन्तानन्दगिरिकती महागणपतिमनिवई नाम
पञ्चदशं प्रकरणं

·मकर विजय षोड़शं प्रकरणं। ०*० एवं निरस्ते महागणपतिवादिनि गिरिजापुत्रे पुनरन्यो हरिद्रागणपतिमतवादी प्रत्यवतिष्ठते मन्त्रवर्णन् । स आह । खामिन्मदीयं मतं शृणु। हरिद्रागणपतिरेव सर्वजगत्कारणं । न च तचे प्रमाणाभावः श्रुतेरेव प्रमाणत्वात् । तथाहि । गणानां त्वा गणपतिं हवामहे कविं कवीनामुपमश्रवस्तमं । ज्येष्ठराजं ब्रह्मणां ब्रह्मणस्पतिम् आ नः शृण्वनुतिभिः सोद साध ॥ इति । (१) भो यतिवर्या गाणपत्यमालमयुकमिति प्रतिपाद्य चिरकालारभ्य ३ रूढ़मतपदविनं गिरिजापुत्रं तदाश्रितांश्च भ्रष्टान् कृत्वा वर्त्तसे (२) किमिदमुचितं तर्हि इदानीमागतं प्रतिपक्षविघ्नहण्डिराज- गणपतिकुमारनामानं मां विद्धि । किं गणेशमते न्य नताऽस्ति तत्प्रतिपादकमन्त्रस्थायमर्थः । गणानां रुद्रविष्णु ब्रह्मेन्द्रादि- गणानां गणपतिमध्यक्षं त्वां हवामहे ध्यानं कुर्महे । किं वि- शिष्टं कवीनां भृगगुरुशेषप्रभृतीनां कविमुपदेष्टारमित्यर्थः । पुनः कीदृशं उपमश्रवस्तमं उपमश्रवसां सवच्छवणसर्च विद्याविदां मथे तममत्यन्तं श्रेष्ठं । पुनः कीदृशं ब्रह्मणां प्रपञ्च १ साद नमिति सब्बत्रपाठः। २ वदसि । वा. पु.।

·षोड़शं प्रकरणं । कर्तृणां णां ज्येष्ठराजं तद्वारा ज्येष्ठप्रभुमित्यर्थः ब्रह्मादिभिरपि सृष्टयादिषु विघ्नेशः पूजनीय इत्यर्थः । श्रारमित कार्येषु सर्वेष्यपि देवमनुषादिभिः सर्विघ्नेशः पूजनीय इति पुरा- णेषु च बहुधा वर्तते तं ब्रह्मणस्पतिं ब्रह्मणामपि पतिमि- त्यर्थः । श्रआ नः पा समन्नात् नः नुतिभिः स्तोत्रैः शृण्वन् माः निर्विघ्नं शाभं सीद ददात्वित्यर्थः। अतः सकलदेवपज्यो गण- पतिरेव । ध्यानन्तु । पीताम्बरधरं देवं पीतयज्ञोपवीतिनं । चतुर्भुजं त्रिनयनं हरिद्रालसदाननं ॥ पाशाङ्क शधरं देवं दण्डाभयकराम्बुजम् । एवं यः पूजयेहवं स मुक्तो नात्र संशयः ॥ इति । स्कन्दपुराणवचनात् । जगदादिकारणं गणपतिरेक एव तत्कटाक्षानाताः तदंशभूताः सर्वे ब्रह्मादयः अतः विपिना- महं विघ्नेशं भवन्तोपि भजन्त, । तस्य चिहयन्तु डे कार ला सक तदाकारतप्तलोहाशितभुजईयस्तभकायगण्यस्तस्यैव मक्ति व रस्था भवतीति पूर्वपक्षे प्राप्ते श्रीमद्भिराचार्येरिदमुच्यते । किं गणकुमार भवह द्धिवैकल्यमप्रतिहतं जगत्कारण- वाक्यः, मदेव मोम्येदमग्र श्रासोदित्यादिभिः प्रतिपादित ब्रहोव गणपतिरिति तस्यांशा ब्रह्मादयः सृष्टयादिकतार इति भग्वादीनामपि सर्वविद्यागुरुगणपतिरिति च प्रसङ्गात किश्चिदन्यच्च सम्यक् प्रतिपादितं भवता । शुद्धबुद्धमुक्तस्वरूपं सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म गणपति गम्न मर्चवाच्यख ब्रह्मणः . .

·१९३ घोड़नं प्रकरणं। गणपतिशब्देन किमपरा । अतः परमात्मनः सकाशात ब्रह्मादयो जाता इत्यविरुई। ब्रह्मादोनों तदंशसम्भूतत्वात् रुद्र- पुत्री गणपतिरिति तत्राविरोधः । अंशांशिनोरभेदात तो देवकार्यार्थो (१) जगन्निर्माणादिषु विघ्नहर्तेत्यर्थः । संसारिणा- मपि सर्वविघ्ननिवृत्तये ताहम्गणपतिरुपास्य एव । अतः सर्वे मुक्षुभिरीशविष्णुगणपतिशक्तिमाः पञ्च तत्तत्पुरुषबुद्धि- भेदेनांशांशिभावमापन्ना उपास्या एव। किन्तु तुण्डकदन्तचित- धारणमात्रमेव विरुद्धं लिङ्गिनः पाषण्डत्वश्रवणदेदविरो- धाच । तस्मात्तुण्ड कदन्तचिझ परित्यज्य सद्धाद्वैतवृत्तिमा. वित्य पञ्चपूजां स्नानादिनित्यकर्म च कुर्वन् मायानिवृत्ती जातायां तद्वारा भमलिङ्गशरीरः सन मतो (२) भवसीत्येव- मुपदियो गणकुमारस्तथाङ्गीकृत्य गुरुवरं (३) थायन पञ्च- पूजापरायणः सुखमाप । इत्यनन्तानन्दगिरिकृती गाणपत्य कदेशिमननिवर्हणं नाम षोड़शं प्रकरणम् १ देवताधौं । वा. पु.। २ तद्दारामलिङ्गशरीराधमुक्तः त्वं । वा. पु.। ३ गणकुमारो धृतत्रिपुण्डः सद्गुरुवरं । वा. पु. । ( १५) ·शकर विजये सप्तदशं प्रकरणं। ०*० एवं परिहते गाणपत्यैकदेशिमते (१) पुनरन्यः उच्छूिट- गणपत्युपासकः दक्षिणेतरमार्गानुवर्ती हेरम्बसत इति प्रसि- इः प्रत्यवतिष्ठते । स तु भीमदाचार्य्यमिदमुवाच । भोः स्वामिन हेरम्बमुतोऽहमागतोऽस्मि केन विधिना गणपतिमतमयुक्तीम- ति श्रीमद्भिर्भवनिरुक्तं । श्रूयतामस्मन्मतं शैवागमे दादशग- एणपतिप्रकरणे महागणपतिमतमेकं हरिद्रागणपतिमतमेक उच्छ्रिष्टगणपतिमतमेक नवनीतगणपतिमतमेकं व गणपतिमतमकं सन्तानगणपतिमतमेकं एवं षड्विधगणप- तिमतानि भवन्ति । एते मत प्रवर्तकाः षण्महामन्त्राः उपमन्त्रष- इच्च तत्तन्मतावान्तगणि ज्ञानमतानि वामावलम्बकानि | उ- च्छिष्टगणपतेमास्य ज्ञानमतं हेरम्वमित्युच्यते । उभयोरपि प्रधा- नाङ्गयोवाममार्गावलम्बकत्वेनोछिटगणपतिरिति नाम प्राप्तं । तदीयध्यानन्तु। चतुर्भुज त्रिनयनं पाशाङ्क,शगदाभयं । १ गणपतिमतैकदेशिनि । वा. पु. । ।

·सप्तदर्श प्रकरणं। तुण्डाग्रपीतमधुकं (१) गणनाथमहं भजे ॥ इति । तदङ्गा हेरम्बस्य तु ध्यानमेतत् । महापीठनिषन्तं वामाङ्कोपरि (२) संस्थितां । देवीमानिङ्ग्य चुम्बन्तं स्पृशंस्तुण्डेन वै भगं ॥ इति । अत एव तयोरङ्गाजिनोमबाहुन्यवशात् जोवेशयोरिवै- क्यानुसन्धानं युक्तमिति मतदयमयहमवलम्बा कुङ्कुमाङ्कित- ललाटः पुण्डान्तरपरित्यागो मन्धादिसर्वकर्माणि इच्छावश- गानि कृत्वा मम्बित्तीर्थयानजनितानन्दविदितसकललोकः(३) एततममम्मतान्तरं नास्तीति नित्यहप्तोऽभवं । किञ्च मदीयाचारे धर्मद्वयमेवानुवर्तनीयं । पुरुषाणां सार्बजातिकानां एकजातिवदित्येको धमः, स्त्रोणं मार्चवर्णि- कानां एकजातिवदित्येको धर्मः, तेषां तासाच्च संयोगे वियोगे च दोषाभावः । अस्या अयमेव पतिरिति नियामकाभावात् । तासु रजःसितादी सुसम्पर्के (४) जाते रुधिरबाहुल्यान् श्रान- न्दाधिक्याच ( सर्व वर्णाः समानजातयः दाम्पत्यव्यवस्था नास्ति । येन केनापि पुरुषेण खखहेरम्बतां विभाव्य यां का- चिस्त्रियन्तच्छक्ति विचिन्य सुरयेन सम्भोगः कार्यः इत्यधिकः १ तुण्डायनीतमधुकं । वा. पु. । २ वामाङ्गोपरि । वा. पु. । ३ सम्यगदहन जनितानन्दविदित सकलालोकः । वा. पु.। का.प.। स.पु.। रजसिताम सम्पक । वा. पु.।

·शङ्कर विजये क्वचित् । ) आनन्दप्राप्तिरेव ब्रह्मप्राप्तिरिति तस्य सच्चिदानन्द- लक्षणाच। तस्मादुच्छिष्टगणपतेरखण्डानन्दरूपत्वेन ब्रह्मरूप- वेन च तन्मतमनन्यभेद्यं । तदंशाः सर्वे ब्रह्मादयो देवाः- शिनोरभेदः प्रतिपादितो रुद्रकाण्डे । नमकेपि, नमो गणेभ्यो गणपतिभ्यश्च वो नमो नम इति । गणरूपे गणपतिरूपे- भ्यश्च रुद्भ्यो नम इत्यनेन (१) गणत्वं गणपतित्वच्च एकस्मिन रुने घटते ओंकारातीतस्य परमशिवस्य गणपतिरूपत्वेन तदंशाः सर्वे देवा इतियुक्त। अतो कामाप्राप्तये कर्मणे कार- णवात प्रवृत्तिर्यर्थव ! किञ्च न कर्म मुक्तिसाधनं किन्तु कर्मत्याग एव । न कर्मणा न प्रनया धनेन त्यागेनेकेऽमृतत्वमानशारिति श्रुतेः। बागः सन्त्रासः स तु दन्दातीतः शान्तो दान्तः उपरतस्तितिक्षुः । हितः श्रद्धायुक्तो भावात्मन्येवामानमनपश्येदिति श्रुतेः । उ तिः सन्यासः । तितिक्षा शीतोष्णदन्दमहनं एतदुपलक्षणं : ख- दुःखमानापमानपुण्यपापादिष्वपि (२) इन्दता योजनीया । इन्दातीतत्तेः मोक्षहेतुत्वे तत्तहत्यवलम्बनस्य उच्छिष्ट गणपति- मतानुकूलत्वात्तन्मतं मुमुक्षुभिः मङ्घरुपासमोयमिति प्राप्ते श्रीमदाचार्येरुच्यते। भो हेरम्बसुत भवन्मतमनुचितं। वदविरोधमद्भा- वात् । वेदो हि ब्राह्मणादीनामुचितधर्मानुक्का पश्चान्महदाप- १ इत्यन्तेन । वा. पु.. २ सख्यसखिसमानासमान व्यपापादिष्वपि । वा. प.।

·सप्तदर्श प्रकरणं ११७ द्यपि इदमग्राह्यमिति निषेधमाह । न सुरां पिवन न कलशं भक्षयेत् न परादारां गच्छेत् मानीनुदासयेदित्या- दीनि बहूनि वचनानि सन्ति । तस्मादेतहमतस्य सुतराम-बघा युक्तमेवाङ्गीकरणं मुमुक्षुभिरङ्गीकर्तव्यमिति भवदुक्कं तदपिन्यास एवेति अपरे च यदित्यादिना (९) म्यागेनेके अमृतत्वमान- शरित्यादिना श्रुत्यर्थेन सन्नामिन एव मोक्षाधिकारित्वमुक्तं भवतीति तस्य दन्हातीतत्वादिगुणविभिगृत्वात् सुखदुःख- मोहादिपरित्यकस्य महायतेः परमहंसस्य हक यत्र यर पतति तत्र ब्रह्मस्वरूपनिश्चयात् सर्वं खल्विदं ब्रह्म नेह नानास्ति किञ्च नेति ब्रह्मव्यतिरेकेण प्रपञ्चासत्वामात्र- रूपिणः शहादतं ब्रह्माहमम्मोति महामार्गारूढस्य सर्वभूता- न्तःकरणमाक्षिणः गुड्वचैतन्यस्य दन्दातोतवं युक्रमेव । तमुप- मानं कृत्वा भवत्प्रमुखाः संसारिणः सुरां पिवामः कलन भक्षयामः प्रतारणबुद्धिरित्याजल्पथ तदत्यन्तदीष्टं नरक- प्रदमेव मतं तस्माच मूढ़बुद्धिं परित्यज्य ब्रह्मसभानुग्रहात् कलितप्रायश्चित्ताः यूयं मुक्तिमार्गमवलम्बा पञ्चपूजापराः पञ्च- यज्ञादिनित्यकर्मनिरताच कथं मूलाधारादिब्रह्मरान्त प्रतिचक्र गणपतिब्रह्मविपा रुद्रान् जोवपरमात्मगुरुसर्च- देवताः परिकल्प्य पञ्चपूजापुरःसरमजपामन्त्रजपपरास्तद्देव- ताध्यानमात्रेणेव मुक्ता भवथ नान्यविचारणीयं भवद्भि - रित्युपदिष्टा हेरम्बसुतादयः तत्मभानुग्रहात् कृतप्रायश्चित्ताः १ न्यासरव यदित्यादिना । वा. प.। -

·११८
शङ्कर विजये
श्रीमत्परमगुरुं नत्वा तत्कटाक्षप्राप्तब्राह्माणधर्माः श्रुत्याचार
परिश्रान्ता अतिविद्याभ्यासतत्परा बभूवुः ।
इत्यनन्तानन्दगिरिकता उच्छिष्टगणपतिमनिवर्हणं
नाम सप्तदशं प्रकरणं

·शकर विजये अष्टादशं प्रकरणं। -- श्रतः परं तवनीतममन्नानगणपत्यपामकाः समागत्य श्रीमदाचार्यखामिनमिदमूचुः । स्वामिन् वयं नवनीतादिगणप- त्युपासकाः मदीयाचारस्तु वेदोक्तकर्मानुकूलेन ( १ ) तत्तदुपा- सनां कुर्मः । किन्तु गणपतेरुत्तमत्वं सर्वेषां देवानां तदंशजातत्वं च निश्चित्य गणपतिमतसिद्धान्तमोक्षाभिलाषिणः मर्च जगत् गणपतिरिति ध्यायिनो भवामः । न किल तत्र विवादः कर्त्तयः तस्य सर्वकार्येषु सर्वदेवपूज्यत्वात् श्रादौ पूज्यो गणा- धिप इत्यादिप्रमाणसनावाच्च कथं भवद्भिर्महागणपत्यादिम- तत्रयं निराकृतं तद्यतिरेकेन' परमार्थिकाभावादिति । तत्त- टुपासकैश्च तत्प्रीत्यर्थ हरिद्रादिधारणं कर्त्तव्यमेवेति प्राप्त श्रीशङ्कराचार्य्यखामिभिरिदमुच्यते। मतमिति यत्तदेवासत् । यूयं मूढाः पारमार्थिकावेदिनः सत्यं ज्ञानं शृण्वन्तु । प्रकृतिपुरुषाभ्यामादो महत्तत्त्वे जाते नगर्ने अहङ्कारतत्त्वं गुणत्रयात्मकं उत्पन्नं तदेव रुद्रविष्णु - ब्रह्मरूपमभवत् ते क्रमावशक्तितस्ततगुणविशिष्टजगदुत्पत्ति- १ वेदेतिकर्मानुकूलत्वेन । का. पु. । स. पु. । ते. प.।

·शङ्कर विजये हेतवोऽभवन् । तत्र किल तामसाहकारे रुद्रसृष्टान्तजीताः गणपतिकुमारभैरवाः ते जगति खल्पाधिकारिणः (१) गणपतेः सृष्टयादि प्रयोजनेषु (२) मनुष्यमाथेषु सृष्टादिप्रयोजनेयु ब्रह्मादिमाथेषु च तत्तदादि पूज्यत्वं वर्तते तत्र सर्चकार्यनि- निघतासिद्धये कार्यदो गणपतिः पूजनीयत्वेन स्थापितः लोके मार्वभौमेण तत्तत्का> तत्तदधिकारिकल्पनावत् । अस्तु वा गणपतिरेव परमात्मा । अंशांशिनोरभेदात् (३)। त- स्मात् (४) विर्गणपतिब्रह्मवि प्रारुट्रजीवपरमात्मानः (५) देहान्तर्गत मूलाधारादिचक्र वेवोपास्याः तादृगनुष्ठानाशक्तानां (६) ब्राह्मणानां गणेशेनोमाहरीशाः प्रतिमादिषु पञ्च पूज्याः सर्वथा प्रमाणरहितं हरिद्रादिचिह्नमसङ्गमित्यपदिष्टाः वीरभद्र कदन्तादयः नवनीतम्मन्नान गणपन्युपामकाः परम गुरूं नत्वा परित्यन्य हरिद्रादिचिहानि पञ्चपजापराः शहादतविद्यावादिनों शिय्या (७) बभवः । (८) १ स्वखाधिकारिणः । का. प.। य. पु. । २ कृष्यादि प्रयोजने घु । तै. पु.। ३ तत्र सर्वकार्यनिर्विघ्नवत्याद्यांपिनारभेदादित्यन्त- पाठासदावतेलङ्गपुस्तके। परन्त । स. पु.। ५ गणपत्यादयो। स. पु. । का.मु.। ६ तट शक्ती। स. . ७ तच्छिष्याः । ते प.। ८ सध्यन्तीतो गणपतिः कुमारो भैरवश्च ते जगति V ·अष्टादशं प्रकरणे १२१ इत्यनन्तानन्दगिरिचतो गणपतिमतत्रयनिवईणं नाम अष्टादशं प्रकरणं ॥ खल्पाधिकारिणः गणपवेः सुष्यादिप्रयोजनेषु मनुष्यसाध्येषु सध्यादिप्रयोजनेघु ब्रह्मादिसाध्येषु च तत्तदादिपूज्यत्वं वर्तवे वस्मादिप्रैर्गणपतियझविष्णुगदजीवगुरुपरमात्मानः मूलाधारादि. चक्रेघु उपासनीयाः खदेहान्तश्चकाथि तदासुदेवरूपा. णि च परिकथ्य पूजनीयानीत्यर्थः तादृगनुछानासक्तानां नाम- शानां गणेशोनामाहरीशाः पञ्च पूज्याः इति सम्यगुपदिशा बौर- भद्रकदन्तादयः नवनीतवर्णसन्तानगणपत्य पासकाः परम. गर' नत्वा त्यक्त हरिद्रादिपुडादिचिहाः पचपूजापराः शुद्धा- द्वैवविद्यावादिनः शिघ्या बभवः इति पाठान्तरं । वा. पु.।

·शकर विजये
जनर्वि प्रकरणं।
-
.
ततः श्रीशङ्कराचार्यः भवानीनगरं प्राप । (१)मस्मादिला
पादपौर्विचित्रां (२) कुर्वन् पलाशोत्तमाङ्गार्चिताडि नां
सकलपूर्णरूपां मशियोऽभजन मः । एवं सकलय
श्रीशङ्कराचार्यः समस्तशिव्याचरितपूजाङ्गोकारविलसत्य
कमलः सर्वदेवार्धितो गुरुरिव प्रकाशमानमूर्तिः तत्र मासक
लमनिष्ठत् । तत्रस्थाः परमगुरुं (३) यतिभिमणि शिरोभि
रभिवाद्य (४) सविनयम इदमूचुः । खामिन्नस्मन्मतमति विरि-
चतरं
शृण
। भगवती (५) किल महाशम्भुशक्तिः प्रपञ्चम
कारणं गुणातीतवृत्तिश्च.(६) तन्मायावशात् महत्तत्त्वादि।।-
१ ततः श्रीशङ्कराचार्यस्तुलाभवानीनगरं प्राएकासमति
सत् । स.क्ष.पु..
२ पादपनः पवित्र । वा. पु.।
२ परमपुरुषं । ते. प.
8 शिरसाभिवाद्य । वा. पु. । स. पु. का. पु. ।
५ मतमपौसिक्वचित् भागवती । वा.
६ प्रपञ्चमुच्चकारणगुणातीतससह तिच । था. प. ।
:
-
पु.

·ऊनविंचं प्रकरणं १२३ दखिलमुत्पन्नं तद्वारा ब्रह्माद्युत्पत्तिस्तच त्यत्पत्तिच सिद्धा भवति तस्याः मनोवावृत्त्यतीतत्वात् तदंशयाः भवान्याश्च- रणरविन्दसेवापरास्तदकुश्मादिधारिणतत्पादाकाराकारि- तवर्णपादवद्धगलबाहवो वयं जीवन्मुक्ता एवं विद्योपासकानाच फलश्रवणात सेव च प्रकृतिः प्रधानमिति च व्यवप्रियते तदुक्तं सांख्यसिद्धान्ते। मूलप्रकृतिरविकृतिमहदाद्याः प्रकृतिविश्वतयः सप्त । षोडषकस्तु विकारो न प्रकृतिर्न वितिः पुरुषः ॥ इति । স্বনি अजामेकां लोहित शुक्रवर्ण बहीः प्रजाः सृजमानां नमामः इति । प्रकृतिपुरुषयोः शिवभक्तगयन्द्रन्द्रिकान्यायेना- भेदः। तथा च श्रुतिः। मायान्तु प्रति विद्यान्मायिनन्नु महेश्वरमिति । एतदुपासनथैव मुक्तिं श्रुतिराह । विद्याञ्चाविद्याञ्च यस्त वेदोभयं महाविद्यया स्मृत्यु तोला विद्ययाऽमृतमश्रुत इति । यमेवैका मुमुक्षुभिरूपासनीया (१) तस्याः कटाक्षलेशनैव मुक्ति- दर्शनात प्रकृतिश्चेश्वरश्चेत्यनेन श्रुतिवचसा प्रकृतिपुरुषयो- •रभेदात् मदेव मौम्येदमग्र प्रामीदित्यादि जगदुपादानका- रणवाक्यानि प्रकृतिपरायेव । अतः प्रकृत्यु पासका इति (२) निरवद्यं किञ्च प्रणवनिष्ठावर्णदुवर्णदुत्पत्तिर्यथा तथैव तक १ चत उमा कैब सार्म मक्ष भिवपासनीया । ते. यु. । २ प्रचात्य मास का मक्का इति । ते. पु. ।

·मकर बिजये कर्भवान्या लक्ष्मयादिवत्यु त्यत्तिः सिद्धव । अतः सर्वदेवकारणस्थ रुद्रस्य या शक्तिः चन्द्रचन्द्रिकान्यायेन तदुद्दोधरूपिणी खाधीन- वल्लभेति प्रसिद्धा मैव भवानोति निश्चयज्ञानवतामस्माकं न कश्चिद्विचारः । परमपुरुषैर्भवद्भिरपि तदकधारणपुरसरं मेवोपासनीति प्राप्ते श्रीमदाचार्य्यखामिन इदमाहुः । ननु भवदुक्ता भवानी संसारभयहारिणी जगत्कारणमिति परन्तु (१) पुरुषस्य श्रेष्ठत्वादीशज्ञानेनैव मुक्तिरिति सर्वत्रापि प्रतिपादितत्वाच्च । श्रात्मानमात्मना ध्याला मुक्तो भवति नान्य- थेतिमुक्तिवचनदर्शनात् (२) प्रजातीतस्य परमात्मन एव ज्ञानेन मुक्तिः। ब्रह्मविद्रह्मैव भनीति श्रुतेः । मांख्यसिद्धान्तेऽपि प्रकृत्यपेक्षया मायातीतस्य ज्ञानादेव मुक्तिः । तैत्तिरीयोपनिषदि अजाखरूपमुक्का तदितरत्वमीश्वरस दर्शितं । अजामेकां लोहितालकृष्ण बहीं प्रजां जनयन्ती सरूपां। अजो होको जुषमाणाऽनुशेते जहात्येनां भुक्तभोगामजोन्यः ॥ इति श्रुतेः। विद्ययाऽमृतमश्रुत इति विद्यापदार्थश्चात्मभिन्नं सर्वमान- त्यमात्मैव च शुद्धबुद्धमुक्तसच्चिदानन्दरूप इति ज्ञानमेव । प्रकृतेरजालन्तु अनादिप्रवाहरूपेण स्वर्गादेरमृत लवदापेक्षिकम अन्यथा एकमेवादितीयं ब्रह्मेतियुतिविरोधापत्तेः । ज्ञानस्य . १ भयहारिण्येव तथापि । वा. पु.। २ मुक्तिदर्शनाच । वा. पु. । का. पु.।

·विद्यावतां वाक्यमुक्त । ब्रह्मविद् व भवतीति जनबिंध प्रकरणं। १२५ मारमाधनवे मुक्तिदशायां न हि नसद्भावः शहनीयः । यतः तत्त्वज्ञानमपि जले कतकरेणुवन अविद्यामपहत्य खयमपि नश्य- तीति नाद्वितीयत्वविरोधः (१)। अतः परस्मिन्नदितीये ब्रह्म- णि भवान्यास्तहोधकारणं घटते । अतो विद्याशब्दवाच्या भवा- नो तदुपासनेन चित्तशुद्धो जातायां लिङ्गशरीरभङ्गद्वारा १ परमात्मनरव ज्ञानेन मुक्तिः । तैत्तिरीयोपनिषदि राजा खरूपमक्का तदितरत्वमीश्वरस्य दर्शितं । अजामेकां लोहितशुल्लकृष्णां बह्रीप्रजां जनयन्ती सरूपां। अजाह्य को जुयमाणोऽनुते जहात्य नां भतभोगामजोऽन्यः ॥ इति अतः परमात्मनः मायातीतस्थाज्ञानान्मुक्तिः । किञ्च सांख्य रपि · पुरुषलक्षणमुक्त। मूलप्रकृतिरविकृतिर्महदाद्याः प्रकृतिविकृतयः सप्त । घोडणूकश्च विकारो न प्रकृतिर्न विकृतिः पुरुषः। इति प्रकृत्यपेक्षया भिन्नस्य परमात्मन रब ज्ञानान्म तिरिति निर वद्य। ज्ञानस्य मोक्षसाधनत्वन मुक्तिद शायां न हि तत्साह भवः शवनीयः ईश्वरव्यतिरिक्तस्य सर्वस्यानित्यत्वात् किन्तु जीव- निधमज्ञान परिहत्य खयं नका भवति सपञ्च जलं कतकरेन- बत् कतकरेगुर्जलनिष्ठ परमपहत्य वयमपि नछो भवति एवं श्रुतेः। बा.पु.. २ तदधिकार । तै. पु.।

·१२६ पार विजय मोक्षः सिद्धः । अतो भवानोभना भवन्तोपि सर्वाणि सगुणे- पासनानि अल्पफलवात् परित्यज्य प्रमाणरहितं वेदविरुद्ध- कुछ मपुण्ड-(१)-स्वर्णपादादिचिहानि परित्यज्य पहाईत विद्यया (२) ब्रह्माहमस्मोति निश्चयज्ञानेन मुक्ता भवथ । ए प्राप्तये भिदादिपशमा न साधनमिति सम्यग त्रिपुरकुमारविन्दुभनपानन्दपूर्लभगवच्चरणसेवकाइचमत्या ही भवानीभनाः परमगुरु (३) यतिशिरोमणिं नत्वा त्या लिङ्गाः कृताञ्जलयः शहादैनवृत्त्याश्रिता चाराः खानसन्धा- वन्दनपञ्चपजादिनिरताः सच्छिष्या बभूवुः । इत्यनन्तानन्दगिरिकता शक्तिमतनिवहणं नामकोनविंश प्रकरणं * १ सगुणोपासनानि परित्यज्य कुसुमपण्डे त्यादि । वा. पु. । २ शुद्धाद्वैतविद्यायां । वा. .। ३ परमपुरधं । वा. पु.।

·शभर विजये विशं प्रकरणं। अतः परं (१) तत्समोपदेवस्थाः कुवलयपुरादिपत्तना- श्रिताः समागत्य परमपुरुषमाचार्य स्वामिनं नत्वेदमूचः (२) खामिन् महालक्ष्मीमतिव सफलदा जगतां उत्पत्तिस्थिति- लयकारणं भगवतो विष्णोंः प्राणाशक्तिः। तद्वारा पार्वती- बाण्यादिशक्तयश्च बहुधा उत्पन्ना । किञ्च त्रिमूर्तीनां मूलकारणमपि तच्छक्तिरपि सेवैका भगवत्येव परमपुरुषस्य मच्छब्दवाच्यस्य तत्कारणस्य प्रकृतेरसच्छब्दवाच्यत्वञ्च तैत्तिरी- योपनिषदि समानातं । असहा इदमय पासीत् ततो वै सद- जायत इति श्रतो मूलप्रकृतिः परमशक्तिः ब्रह्मादिप्रलये सर्वानपि संभक्ष्य गुणातीतवृत्त्या असर पेणाये श्रासीत् पुनः मुष्टिकाले तइशादेव ब्रह्मादयो जायन्त इति जगदुपादाम- कारणं मैंवैकैव । तचापीश्वरी यस्तीति यद्युच्यते तदन्तर्वयैवं, एवं श्रीमदाचार्यः कृतं शक्तिमतनिरासं कृत्वा वा.पु. । प्रवेति श्रुत्वा भवितुमुषितं । २ नवा किशेदमचः । वा. पु.।

·२८ शङ्कर विजये मोपीति विचारय तदादीनां (१) तजन्यत्वात् । अतः परज- मायपि सविमर्थता कल्पनीया । तयोः मार्बकालिकनित्यवाञ्च- न्द्रचन्द्रिकान्यायेन च भवदभेदस्थापि विरुद्धत्वाभावात् परमत- त्युपासनं भवद्भिरपि कर्त्तव्यं मुक्तिकाविभिरिति । अतः कर लायाः सर्वोत्कृष्टलात् तदुपासनं तचिहानां कमलपद्माक्षमाला- कुङ्क मानां भुजकण्ठतलादिषु धारणं कुर्मः भवद्भिरपि तथैवा- नुष्ठ यं मुक्तार्थमिति (२) शिष्टभूषणगङ्गाकोर्तिलक्ष्मीविलास रमाभक्तादिभिः सर्विज्ञापितः श्रीशङ्कराचार्य्यगुरुरिदमाह । श्रुतमद्भुतं भवद्भिः प्रतिपादितं मतं । भोः कमलाभकाः भवन्मतं न सम्यगाभाति । यतः स ईशः मानसृजत स आत्मा तत्त्वमसि श्वेतकेतो सदेव मौम्येदमय श्रामीत् । यः सर्वज्ञः सर्वविदित्यादिबहुश्रुतिप्रपञ्चमारो विचारितः परमात्मा अप- हतयामा सातीतः सर्वकारणः साधारः सर्वमयः स एकोऽद्वितीयः परानन्दमयः सदा वर्तते । तदिच्छारूपाया प्रकृतेस्तदाधारत्वेन तस्मिन् परमात्मनि प्रकृति गुणमयी नि- जाङ्ग परित्यज्य नष्टमविकारा सह पा समभवत् । पराधीन- वृत्तिप्रत्यासतिगत खतन्त्रलेशाभावात् कथं मुक्ता खस्य मुक्तभावे कथं मुक्तिप्रदा भवति । विद्यारूपायास्तस्यास्तथावि- १ सोपीति वियदादीनां । वा. पु. २ यतः कमलायाः सवोत्क शत्वात् भक्तानां भुजदयोः कम. सापधारिणां पप्राक्षमालापरिशोभितगलकण्ठानां कुछमा. बितभक्तानां मुक्तिः कर खेति । वा. पु.।

·शक्यते।
वि प्रकरणं
धसमर्थतास्तीति चेत् । ज्ञानस्यापीश्वरजीवभिदारूपालाचान
निवृत्तिमात्रमेव माटते । श्रतो मुक्तिसमवाधिकारणस्य विद्या-
रूपस्यैव परमेश्वरत्वं वक्तुं न
मातीतं ब्रह्म प्रसिद्ध
अहमस्मि ब्रह्माइमस्मोति यो वा ध्याता तली व मुक्तिः । श्रन्ये -
षामनित्योपासकानामनित्यलोकप्राप्तिः । क्षीणे पुण्ये पुनर्मर्त्यलो-
कप्राप्तिरिति सिद्धं । अतो यर्थ कमलकुडुमपण्डाद्य परिदृत्य
ड्वाई तविद्यामाश्रित्य मुक्ता भवध । इत्युपदिष्टास्ते परमगुरू
नत्वा शुद्धाद्वैतविद्यानिरताः खानपञ्चपूजादिसत्कर्मिण:
शिष्या बभवः।
তুলনালিহিনী মমিনহয়নি না
प्रकरण विशम
(१७)

·शकर विजये एकविंश प्रकरणं ०* कपुण्डाः T: कमलपागायः एवं निराशतेषु दुर्गालक्ष्मीमतभिद्धान्तिए पुनरन्ये पुस्त निगमसावित्रपरागमसुदागादयः शारदोपासकाः सामिनं नवेद मचः (१)। भोः खामिन विचित्रवेषधारित्वं सम्पाद्य दुर्गाकमलादिभकान्. मतभ्रष्टान कला मर्चसम इव वलसे इदानीमागतान विवि नः शारदा- भक्कान् निगमादीन परमतभेदलपटून् । किलासान्मतं निगम- सिद्ध। वेदानां तापावात तेषां नित्यत्वाच्च वेदानां नित्य:- प्राप्त तपायाः शारदायाः नित्यत्वस्ति न वेति मन्देहा- भावात मैव जगत्कों, नित्या वाग्वेद इति श्रुतेः वाचा विरूप- नित्ययेति श्रुतेश्च । अतः परात्परतरा शारदा जगदुपादान कारणं या नित्यप्रभा (२) जगलयेऽस्ति सैव वाक स ब्रह्मात्मा १ पुनरन्ये भारदोपाशकाः पुस्तकपुखराः कमलपाणयः प्रत्यवतिघन्त । से किल निगनसावित्रपरागमसुवागरूक सबीवामित्यादयः परमगमिद मच: । वा. यु.। २ यथानियप्रभा । स प ।

·एकविंश प्रकरसं। वाक्खरूपज्ञानेनेव शिवनारायणादिशब्दवाच्यगुणातीतत्तिः तद्वारा परब्रह्मादुर- त्पत्तिरित्यविरुई । अतः सर्वे मुभिः मैव निरन्तरमुपास नीया। तो भवन्तोऽपि स्थाशाजालं परित्यज्य पुस्तका- दभिश्चिहिताः वागपासनं कुरुवं मुता भवथ । अवेदार्थवित्पुरुषाः तं परमं वायूपं न वेदुः । नावेद- विन्मनुते तं इह लमिति श्रुतेः । अतः सद्ब्रह्मादिशब्दवाच्य परं वाय पं सम्यग्वेत्ता पुरुषो मुक्तः । ब्राह्माणस्य ततिरेकेण मुक्ताभावात् । माङ्गो वेदो ऽतव्यः श्रोतव्यो मन्तव्यो निदि- ध्यामितव्यः साक्षात्कर्त्तवेति श्रुतेः । श्रतः सर्बदा निश्चयेन वाय पानुसन्धान कुरुत । एवं प्राप्ते । शीमाचार्येरिदमुद्यते किं निगममुढ अबोषि भवद ज्ञानं केन वारयितुं शक्यं । भौः भारताः भवन्मतममममम कस्मात् श्रूयतां । वर्णमात्रस्य नित्यत्वमभिमतमतवेदादिरूप - वर्णसन्ततः । नायः उत्पनो गकारः नष्टो गकार इत्यादि प्रती- वर्णमावस्यानित्यत्वात् । मोऽयं गकार इत्यादिप्रतीतेस्तु मेयं दीपञ्चालेतिवत्सादृश्यावलम्ब नत्वात् । सर्वप्राणिप्रलये सबस्य वर्णमापि प्रलयसम्भवाच्च । न द्वितीयः । यस्य नियमितं वेदा दूति जन्यत्वदर्शनात यज्जन्यं तदनित्यमिति प्रमाणेनं अनित्य- त्वावगतेः । वाचा निरूपनित्यया इत्यादिश्रुतिस्तु प्रवाहानादि- तया वर्गदिवासिनिय प्रतिपादयति नात्यन्तिकं ।(३) .. ३ पाक्यं केन नित्यत्वं सत्य वाणित्यता स्यात् कण्टता- वादिसङ्गमान पूान्दरू पवाच्या कथं नित्य ताका -- ·१३२ शङ्कर बिजये श्रतः षड़ोंपरिशोभितस्य वेदराशेः महायुगान्ते प्रलयदर्शनात नदनुप्रयत्ते महायुगे सूर्यकिल कालयुगादिकता महर्षिभ्यो य- जास्वं प्राह तदेव वेदादिकमिति । उक्तश्च सूर्यसिद्धान्ते । युगे युगे महर्षीणां खयमेव विवस्वतेति। अतः प्रतियुगप्रलयत्ति गयत्तिश्रुतिप्रत्यामत्तिके सरम्वत्याः कथं शक्यं नित्यतां रचयि तु देवानामनित्यत्वेऽपि (१) ब्रह्मणे वक्तस्थायाःमरखत्या नित्य- त्वं नदा चक जगत (२)-सृष्टिस्तस्य ब्रह्मशक्तित्वादिति या चते न हि तदपि रमणीयं । चतुर्मुखस्य प्रथमजोवम्यानित्यत्वे तच्छ- करनित्यत्वमस्ति वा न वेति सन्देहाभावात् परब्रह्मतिः पर- प्रकृतिमहदादि स्तच कारणं सरम्पतीति यदुप्रयते न हि नद प ममञ्चमं । ईश्वरव्यतिरिक्तस्य मम्यापि प्रलयदर्शनात् वाङ्मनो वृत्तिवयातोतस्यैव परमात्मनः सद्रह्मादिशब्दवाच्यत्वं न तु प्रकृतेः । अतः रूगणनिगम मढबुद्धिं परित्यज्य सर्जशब्दवाच्यस्य तर त्यतीतस्य परमात्मनः सम्यकन्नानेनैव भक्तिरन्यथा नव(३) वा नाथः सम्पादयितु बनिन्यप्रपञ्चस्य वाय पस्थ सदादि शब्दवाच्यत्व कथमुक्त भवता किञ्च वर्गमात्रस्य नित्यत्व वा सकतेनित्यत्वं सव्वप्राणिप्रलये वर्गस्यापि प्रलयसम्भवान द्वितीयः 'यस्य निश्वसितं वेदा इति जन्य बदनात यज्जन्य तद नित्यमिति प्रमाणाञ्च । वा. प. । १ वेदानामनित्यत्वे पि । ते...। २ तबारा जगत । ते . . ३ नायव । वा. पु.।

·एकविंश प्रकरणं।
अतः शहादतवृत्तिमाश्रित्य स्नानादिसत्कर्म कुर्वन पञ्चपूजा-
परायणः त्वं कर्मफलं ब्रह्मार्पणमिति व त्या अनुष्ठिते सत्कर्मणि
अनेक दुरितक्षयकारणे ज्ञानप्रकृती जातायां लिभरी-
रभङ्गहारा मुक्तो भवसीनि' सम्यगुपदिष्टः निगमः सबै खकोये,
सह त्यक्तलिङ्गः कृतार्याऽहम मीति परमगुरुमाचार्यखामिनं
नत्वा शहादतवृत्त्याश्रितोऽभवत् ।
इत्यनन्नानन्दगिरिकती शक्तिमतैकदेशनिवहणं नाम
एकविध प्रकरणं

·। शहर विजय द्वाविंशं प्रकरणं। .*. एवं परिहतेषु वर्गकम नावाणी मनभि.नानि पुनरन्थ शक्तिवादिनः राजश्यामलोपासकाः शक्लिविन्नामचिदानन्दा- दयः वामाचारिणः प्रत्यवतिष्ठन्ते। ते समागत्या चाऱ्याभ्यागिन मिदमचः(१)। भोः स्वामिन् मम्बिस्वरूपमविदित्वा यतिवेषधारी मतहिरिव (२) समागत्य दुर्गा पासकानां वृत्ति मन्यथासिद्ध (३)कृत्वा करतलो स्तन मनन व वर्तसे । किं तव ज्ञानेन तेन तस्य शशविषाणवन्धापत्रवद्गनारविन्दवदत्य नासत्वात सृष्टी प्रलयेऽपि च भेदस्व सिद्धत्वात । ईश्वरेऽपि विमर्शः पृथ- गेव यथा भर्तरि भार्यान्या तथैवेत्यर्थः । तया जनादिविरुद्दला वतन्त्रा शक्तिः। शिवस्यापि वनकारिणी। तथा विना तस्य- १ पनरन्ये शक्ति वादिनः किल वामाचारवत्पराः समागत्य याचार्यस्वामिनमिद मचः । वा. पु. । २ यतिवेशधारी वहिरिव । वा. प. । का. पु. ३ अन्यथा सिद्धान्त । ते. प।

·हावित प्रकार अतः शक्तिरेव शिवस्थापि राणचन्न क्रियायामयममर्थवान् । कारणं। तद्वारा जगत्प्रवृत्तिदर्शनात् । अतश्च विमर्शवादिना- मस्माकं मतमेव श्रेयस्कर, निर्विमर्शवादिनां तु भवतां मुक्ति- रपि नास्ति । कथमित्युक्ते मुक्ति कार भातान, मुक्तिकारणं हि विद्या किल, अतश्चापि विद्यावादिनां मतिः करस्था विमर्श- प्राप्तिरेव मुक्तिरिति । एते राजश्यामन्नोपामकाः मणीधसुहो- बवीतरूपपरामतभखादयः पञ्चदश्य पामकाः शक्तिविलास- चिदानन्दचिद करविचरणपामकाश्चन्द्रादयश्च मनिरन्ते । अ- व्यकरूपविमर्श एव ब्रह्म तदतीतं वाङ् मनोवृत्त्यतिरिक्तं ब्रह्मा- स्मोति प्रदुच्यते तत्तदपि (१) तदाश्रितं शिवभब्दवाच्चं ता- तिरिक्तपरभावात् तथानित्यत्वं (२) श्रुत्यागमसिहं नित्यपदार्थ- योर्मये शक्तेरधिकत्वं तद्ज्ञानकारणं रहस्येष्टादिकं कर्म कुर्वतां जानमिशिनात् । अतो वयं षोड़श्य पासकाः पूर्णभिषिकाः कृतार्थाः कृतकृत्याः समाः किल । तत्मात विविधा नामम्माकं निस्व गुण्ये पथि विचरतां किमवकुण्ठनं लोकत्रये विद्यते । वि- हिताविहितमार्गदयसूत्रवद्धानां खर्गनरकप्रवृत्तिः। ज्ञानिनां मत्तगजवन्निरवकुण्ठनगतिप्रवृत्तेर्विद्यमानत्वात् । पर्वयुगे भृग्वग. स्य भुनिदाघजड़भरतविश्वामित्ररामादिषुवामोपासकेषु (३) १ या श्येत । तदपि । वा. प. । तयानित्यत्व । ते. पु.। ३ पूर्व युगेषु भग्वगत्तामनिदाघजडभरतविश्वामित्र रामद शरथपरशुरामात्र चत्रीकृष्णादिघु दक्षिणेतराचार प्रव तकेघ । तै. प.।

·शङ्कर विजये लोकत्रयातीतत्तः ज्ञानोबनेय (१) दृष्टलात तेषां मुक्तिः करस्येव । तस्माच तदाचारशीलवतां नः जीवशायामपि मुक्ति- रेव। यदि नो पश्चिम जन्म यदि वा शकरः खयं । तेनैव लभ्यते विद्या श्रीमत्पञ्चदशाक्षरो॥ इति । देव्यागमवचनस्य सत्यत्वात् (२) प्रती विद्यावतां नः किञ्चिविचारणीयं। भवन्तोपि सर्व परित्यज्य विद्योपासका भवथेति प्राप्ते श्रोमदाचार्यः पठति । भोः पूर्णभिषिक्त भवन्मतमसत्यं । कथमनित्यत्वात् तथा हि श्रुतिः यत्र त्वस्य सर्वमात्मेवाभृत् तत् केन कं. पश्य- दित्यादिना मिद्धज्ञानिनः पुरुषस्य श्रात्मातिरेकादर्श- नात्। तदानी विमर्शः कुत्र कल्पनीयः। ईषदपि तदति- रेके जगदभावात् जगतसत्यत्वे हेतुः प्रकृतिः जगदभाव कि प्रकृत्यभावः शनीयः। अनित्यप्रतिज्ञानेन किं फलं अथ च तस्याः बहुरूपतोती इन्द्रो मायाभिः पुरुरूप ईयते इत्यादि- श्रुत्या गुणमयी गुणकारणञ्च मा भवति । अतो नित्यायाः प्रक- नेरुपासनापेक्षया मःयादिनगन्ननितम्य परमात्मनो विशेष- ज्ञानेन मुक्तिदर्शनात् । स एक एव सबै मुमुक्षुभिरूपासनीयः तस्य सत्यसङ्कल्पत्वादिच्छामात्रेणेव महदादिजगदुत्पत्तिका- १ ज्ञानेन्नितस्य च इति । रा. पु. । का. पु. । ज्ञानस्य चेति ते. यु.। सत्यात । ते.

·. हाविंशं प्रकरणं १३७ रणत्वात् ईश्वर एक एव सर्वेस्पास्यः। गृहस्थ गृहिणीजात- सुखानुभवो गृहस्थस्थास्ति देवे तदभावात् (१)। किञ्च ईश्वर- स्थापि किञ्चित्करलमुक्तं तदपि न सम्भवति सर्वशक्तिः सर्व- मयः सर्वकर्षणमिति अतिभ्यः वाङ्मनोवृत्त्यतीतस्य ब्रह्मण- स्तदाश्रितत्वमुक्तं भवद्दिवेकस्य न लक्षणं किमु वक्रव्यं कलचभक्ष णशीलस्य वक्तव्यं किं मालतम् (२) अभक्ष्यभक्षणशोलस्य सुतरां प्रामाणिकवाभावात् वेदविरोधाच्च । अतो वामाचारवतां ब्राह्म- एयविच्छित्तिदर्शनात् भवतां प्रायश्चित्तं कर्त्तव्यं भग्वादिवयं कृतार्था इत्युक्त मन्दबुद्धीनां युभाकं भृग्वादिसमता कथं स्थान भृगुपादताडितो ब्रह्मादिधियमेव चकार । अगस्त्यादिषु समुद्रपानादिमाहसकर्माणि वर्तन्ते भवतां तादृशक्तिः कथं नास्ति । तस्मान्मूढबुद्धिं परित्यज्य ब्राह्मण्याइष्टर्भवद्भिः प्राय- श्चित्तं कर्तव्यमिति सम्यगुपदिष्टास्ते परमगुरु नत्ला सच्छिष्याः कृतप्रायश्चित्ताः शुद्धाद्वैतवादिनः सत्कर्मशीन्नाः पञ्चपूजापराः बभूवः। इत्यनन्तानन्दगिरिकृती शक्रिमकदेशिविनयनिवर्गण नाम द्वाविंशं प्रकरणं १ टक्षस्थे महिणौवहिमर्श इत्युक्त तदप्यसत्य हिणी जातमुखानुभषा एहस्थस्थास्ति तथा देव तदभावात् । तै. पु. । २ किं सत्यत्वं । वा.पु.। (१८) ·शकर विजये चयोविंश प्रकरणं। तम्मा न्युगदुनामार्गगासी श्रीशङ्कराचार्य्यगुरुः सशियः । स उज्जयिन्यायपुरं ददर्श कापालिकाचारपरैः सभेतं स्थित्वा दिमासं तत्रैव तवस्थानाह सत्वरं। (१) आचारः प्राच्यतां युभत्क लागतविधिश्च कः । इति पृष्टा यतीशन्तमचुः कापानिकाः परे । स्फटिकैरईचन्द्रश्च जटाभिः परिशोभिताः । स्वामिन्नम्मदाचारः मर्वप्राणिमन्तोषकरः कर्महीन , कर्मणा न मुक्तिरिनि वचनात् । मदुपास्ते भैरव एक एव जग- कती। ततः प्रलयो भवतीति यो वा प्रलयकत्ता स एव स्थित्यु- त्पत्त्यारपीति । ( उपसंहारवलेनैव नीयतां म उपक्रम इति शास्त्रवृत्तेः। इत्यधिकः । स.प.।) उपसंहारवलाविद्धारित १ तत्रस्थानातिसत्वरः । स. प.। वा. यु.।

·योविंशं प्रकरणं १३८ उपक्रमोपि चेति शास्त्रहत्तेः तदंशा एव सर्वे देवाः तत्तद- धिकाग्मम्पन्नाः श्रीमद्भेरवाजां शिरमा धला तदुक्तिप्रत्यामन्नश-- तयः तत्तकार्यपराः बभूवुः । किञ्च मा रुभिरेवमुक्तं। एकोपि भैरवी हाष्टमूर्चिधरः असिताङ्गो रुरुचण्डः क्रोधश्चीमत्तभैरवः । कापाली भीषणश्चैव संहारबाट भैरवाः । रति । वचनात् । असिताङ्गो विष्णुरूपः । रुरुर्ब्रह्मरूपः । चण्डः सूर्यः । को- धो रुद्रः । उन्मत्तः इन्द्रः। कापाली चन्द्रः। भीषण यमः। संहारः स्वयम् । एतयतिरिक्रदेवास्तत्तदंगाः सृष्टिकतारः सपिरु- ट्रांशाः । बिनितारः सर्वेऽपि अमिताांशाः । संहारकार: सर्वेऽपि क्रोधांश इति । एवं जगतसृष्टयादिकं कृत्वा प्रलया- नन्तरं निजसप्तमति सदोचं कृत्वा एकः शाश्वतः संहारभैरवः परमात्मा वर्तते श्रतः सर्वदा अस्मन्मतस्य श्रेष्ठत्वात् सर्वैर्मदा चारः परिग्राह्यः सर्वदा बोधोल्वणनित्यानन्दोऽहं वटुकना- थनामतः मच्छियोऽस्ति विश्वरूपविदितवेषविश्वरूपविदित- रवादयः सर्वेपि सदा द्रव्यजनितबोधपरवशाः (१) कापालि- कस्तानिङ्गन तुष्टान्तरङ्गाः (२) सङ्गमोडूतपरामृतपान- पराः पजनकल्पितखागज्यादिमखं वृणीकृत्य देहान्त भैरवः १ सदासम्बिद्रयभक्षणमधुसेवाजनितबोधपरवशाः इति । ५.। २ कापालिक श क मालिन तुराङ्गाः । ते प 4 .. ते. * ·१४० शङ्कर विजये पदमस्तोति निर्भयाः मन्तो वर्तन्ते । एवमत्यन्तसन्तोषजनकम- नममलकीर्तिविस्त तं परित्यज्य मूर्खजनाः श्रुतयः प्रमाण- मिति पर्वपक्षसिद्धान्तं नन्दिकेशविश्वकर्मादिदन्तशायाग्निभ- स्मायुतमवलम्बा घटीयन्त्रघटवन्नरस्त्रयंजन्ममरणप्रवाहप- तिताः कथं बोधं वहति तस्मात् भवान् सनवासी कमण्डन्नुधारी किल कर्महीनः कापालिकयोग्य एव तो भवता खोकत कापालिकमताचारे भवच्छिथ्याः मपि तथैव भविष्यतीति प्राप्त । श्रीमदाचार्य खामिभिरिदमुच्यते किं मढतम जल्पा मा ते श्रुतिः (१) भगवन्मुखगुहाविभूत पञ्चास्सैव विधि- रहितमत्तमातङ्गजशिनाटना किलातः श्रुतिविरुद्धाचार- नत्परान् युभान्विक्षेप्तुमागमं । मद्यमांमाशिनां ब्राह्मण्य हानिदर्शनान् मद्यपायिनस्तव भैरवपरवचनेन किमागतं अमम्बालापिनं कापालिकमतगुरु बहुस्त्रीपुरुषमर्यादा- লা मन्त्रीपुरुषसम्पर्कमनानपापभागिनं दणीकृत वेदशास्त्रादिप्रपञ्च ब्राह्मण्यमभिदाहानलं ताड़यिथ्यामीत शिथ्य स्तं सगणं ताडयामास हतः कापालिकगुरुः रूपियान परिमाडिनान् दृष्ट्या सक्रोमित्य चैः इंकृत्याह यतीश्वरं एता- वत्याप्तपश्चिकैरवध्यः सगोहं भवता ताडितोमि मदुपास्य महारभैरवं मन्त्राविर्भूतं करोमि स तु त्वामचिरेण सगणं भक्ष्य- यिय्यनीयुक्का पुनई मित्यु चार्य वामहस्तेन नरकपालं धृत्वा १ मातेव श्रुतिः । ते. पु.।

·अयोधिप्रकरणं।
तमुरापरणं मन्त्रण, विधाय स्वयमई पोवा अवशिष्ट शिबी
भ्यो दवा हत्तारुणलोचनः खमध्यं पश्यचिदमाह यः संहार
कालो भैरवः प्रभुरीश्वरः स एवागत्य सन्नामिप्रभतीन भक्षय
सत्वरमित्य चैस्तिहकमात्रेण , खड्गकपालघण्टाष्ट्रलपाणिदि-
गम्बरो जटाक्षिप्ताम्बरः संहारभैरवः किलाविवभूव ।
संहारभैरवं नत्वा मन्त्रातीति किलाब्रवीत् ।
खामिन वेदेषु शास्त्रषु पुराणेषु च कर्म यत् ॥
प्रतिपादितमस्तोह तन
कलयं हि
धर्षात
विप्राणां कर्मणा धर्म माथं स्वादिति में मतं ।
धर्मेण सर्वपापाघो नष्टं याति शचित्रतात् ।
पापसङ तथा नष्टे मनःशादिः प्रजायते ।
शुद्ध मनसि सर्वात्मसाक्षात्कारो भवत्यलं ।
स एवमुक्तः सर्वेषां ब्राह्मणानां पुरःस्थितः ॥
त्वतः महसावादि (१) दुष्टयुक्तिपरम्परां।
एतन्नोचितमित्युग्रं मच्छियैस्ताडितः स तु.॥
आकरोदागतं त्वान्त मन्त्रवीजपरायणः ।
इतः परं त्वमेवैतत् सत्यासत्यं कुरु प्रभो ।
इत्युको भैरवः प्राह विपदण्डार्थमागतः ।
शहरवं सदा पूज्यः सर्ववेदपदार्थभाक् ।
भवतकृतं हि यत् कर्म मयापि च कृतं हि तत ।
तेषां कापालिकानान्तु ब्राह्मण्याचरतां कुरु ॥
१ सहसापादि । स. पु. । का. पु. । वा. प.।

·१४२
शङ्करविजये
..
.
विकले तु कलो प्राप्त तेषां वृत्तियर्थ मिता।
बभूव मन्त्रबद्धोऽहं प्रत्यक्षास्मि न धर्मतः ॥
इत्युक्तान्तर्दधे देवः कापान्निकमतानुगाः ।
तदाक्यश्रयणादाताः परिवाटकुलशेखरं ॥
नत्वा द्वादशधा सर्वेक्ट काद्याः सुविस्मिताः ।
स्वामिन्मूढा वयं यस्मात् पालयास्मांश्च सादरं ।
एवमालापिनो दृष्टा करुणपूर्णविग्रहः ।
श्राज्ञापयामास यतिः शिष्यांस्तषांविशेधने ।
पद्मपादमुखाः शिव्याश्यक स्तान ब्राह्मणाव गान् ।
प्रातःस्वानरतानित्यं मन्धयाकर्मढवतान ॥
पञ्चपूजापञ्चयज्ञपरान्निश्चलमानमान् ।
वटकादयस्ते सर्वज्ञमूर्ति परमगुरुमाश्रित्य मच्छिय्या
बभूवः।
इत्यनन्तानन्दगिरिकृती कापालिकमलनिवहां नाम
त्रयोविंशं प्रकरणं॥

·शहरविजये चतुर्विध प्रकरणं। एवं निराकृते पुरन्ये नानावणः कापालिकचार्वाक- मोगनक्षपण कनवौद्धाः प्रत्यवतिष्ठन्ते तत्र तावच्छद्रजातिः उन्मत्तभैरवनामा कश्चन कापानिकः चितिभस्मपूर्णकल्लेवरः नर कपालमा नाश्तगन्नः फालदेशरचितकज्जलरेखः सकलकेश- रचितजटाजुटो व्याघ्रचर्मरचितकटिसूत्रकोपीनः कपालशो- भितवामकरः मनादघण्टाधतदक्षिणकरः शम्भभैरव अहो कालीश इति मुहुर्मुहुर्जल्पन प्राचार्यवामि- नमिदमबीन खामिन् किं कापालिकमते न्य ननास्ति तदन्यत्र किं फलमस्ति वटुकनाथादिका भवद्भिस्तिरस्क ताः कापालिकमतभ्रष्टा बभूवुः तदूषणं ब्राह्मणजातित्वं (१) न मे जात्या प्रयोजनं वर्तते अविवेकस्यैव जातिः कारणं ब्रह्मादिपिपी- लिकान्तर्देहस्य भौतिकत्वात् कस्य जातिवकव्या अनङ्गमयशरी- रस्य चर्ममांसास्थादिसप्तधातुमयस्य समत्वेनैव मर्वप्राणिषु १ ते तु जात्याश्रये ॥ दूषिताः । स य. । का. पु. । ते. पु.।

·शङ्कर विजये १४४ वर्तमानस्य विशेषाविशेषत्वं भवद्भिः कल्पितं भैरवाज्ञया माट- योनेरुत्पन्नस्य नीचोचवृत्तिवं मन्दा अपि नाङ्गोकुर्वन्ति अतोऽस्माकं न हि प्रमाण जातिः किन्न जातियं दृश्यते स्त्रीनं पुंस्वञ्च तयोर्मध्ये स्त्रीजातिः श्रेष्ठा कथमित्युक्त तत्संयोगेनानन्दभैरवनन्दनस्य विद्यमानत्वात् यदुक्तं श्रुत्यादिना भवद्भिः परदारां न गच्छदित्यादिनिषेधवाक्यं तद्वयं नाङ्गीकुर्मः तस्याज्ञानविजम्भितत्वात् । अस्मन्मताधिकारिणो या विद्या ने सा मदीयेव प्रानन्दग्रहणार्थं चर्मणश्चर्मसंयोगे कृते जीवस्य कोऽनों भवति पराम्तहप्तजीवस्य मोक्ष- दर्शनात् सार्थक एव देहपतनानन्तरं भैरवप्राप्तिरेव मोक्ष इति प्राप्त श्रीमदाचार्य्यः पठति । भोः कापालिक समोचोनमुक्त भवता इदमेकं सत्यं वद भवन्माता कस्य पुत्रीति नियमितः कापालिकः पुनराह खामिन् मदीयगाता दीक्षितपुत्रो तहीक्षितत्वं कथमित्युक्त तालादिवृक्षगतां सुरामाहृत्य हस्तग्रहणदिना तदानन्द- मिच्छुरपि खयं न पिवति किन्तु तद्दिक्रयणशीलः तस्माद्दीक्षित इत्युच्यते तस्य पुचिका मम माता श्रानन्दानुभवाय गतान् पुरुषान् निजाङ्गसमर्पणानन्दसमुद्रमग्नान् सदाक- रोत् तत्सुतोमुन्मत्तभैरवनामा दिने कमण्डलुसुरा- पानचमत्कारसम्पन्नस्यैवमेव प्रसिद्धः मत्पिता कुलालः तद- ग्रे देवा अपि न तिष्ठन्ति सुरागन्धविमुखाः पलायन्त श्रतः पिटतः समागतः मत्कुलप्रसूतोऽहं भवद्भिरपि न विचारणीय ·चतुर्वि प्रकरसं! एवेत्यालापिन परमपुरुष दमाह गच्छ कापालिक यथासुरवं विहर बाहाणानेव दुष्टमतावलम्बिनो दण्डयितुनन तदितरेपामप्यानपादनवनादिवृत्तिनदाचारानुमरस प्रश- स्तमपि भ्रष्टस्य तव किं मानमित्युका एष उच्चाटगौर इत्या- शार्यवचनं शिरसा परिव चिया कमायानुरासद मंदिरापानमन्तं कापालिकं दूरमत्यजन्न । दत्तन लानन्द गिरिलो झापनि कदेशिक नाम चतुर्वि प्रकरण ·शङ्कर विजये पञ्चविंशं प्रकरणं। ततश्चानाकः प्रमथैः शङ्करमिव बहुशिष्यवरैराश्रितं लोकगुरु श्रीशङ्कराचार्य दृष्ट्वा किमेतत् जगन्मूर्खजनाक्रान्तं विचित्रमिव जातं किमज्ञ देहेन्द्रियातीतः, शून्यात्मवादिनः असन्तस्तेषां मुक्ताभावादेव लोके किल विकला इव बहवो जाता मूढतराः तेषां सहवारेन बुद्धिमतामस्माकमपि दुष्टमतिरायाती- ति बहुधा विचार्य अधैवं (१) तदयणीमत्रासोति कश्चिदति खलु तस्य यदि विवेकोस्ति तदा तदये क्षणं स्थास्यामि नो चेत् शीघ्रमागच्छामीति च सभां प्रविश्य ददमुवाच खामिन यदि भवता परमार्थो विदितस्तहि२) मुक्तिलक्षणं तद तावत मदिवेकः श्रूयतां पिटमाबकारणम्य कार्य्यरूपशरीरस्योंन्द्रय- प्राणजीवात्मकस्य लय एव मोक्षः मन्दमतयस्तस्य पुनरागमने १ अप्य वं । स. प.। २ स्वामिन खोकान् प्रतारयन्निव वर्तते । यदि भवता पर. मार्श विदितताई। स.क्ष..।

·पञ्चविंश प्रकरणं १४७ 4 जल्पन्ति, भस्मीभूतस्य देहस्य पुनरागमनं कुतः, शक्यं वक्तुं यदि समुद्रलीनानां सरिदम्भमा पुनरागमनमस्ति चेत् तदा मृतिं गता नामपि पुनरागमनमायाति । अतो मृतिरेव मुक्तिरिति निरवा चिन्मन्दधियः किल मृतानां श्राद्धं कर्म कुर्वन्ति तदनेन मृतानां तिरस्तीति तहिवेकः किम वक्तव्यः किञ्च स्वर्गनरक- रूपः परलोकोऽस्ति तत्र सुखदुःखानुभवी मृतानामस्व व पुण्ये पापे वा क्षोणे देहिनः मर्यलोकप्राप्तिरिति केचिजल्पन्ति तन्म- तं सुतरामप्रामाण्य (९) इहैव खर्गनरकानुभवन्य विद्यमानत्वात यो वा सुखभक स एव स्वर्गस्थः यो वा क्लेशभुक व एव नरकस्थ इतिप्रत्यक्षदृश्यम्वर्गनरकरूपफनम्य परोक्षस्थितिन हि कल्प- यितुमुचिता भूतेषु भूतानां तत्कार्येन्द्रियाणाञ्च नत्वात्तेषां परलोकगमनमनर्थकं किन्तु जीवस्येति चेन्न तस्य स्वरूपाभावात् रूपाभावस्य जीवस्य कथं गमनं वनुमुचितं यदि घटाकाशस्य गमनमस्ति चेन जोवस्यापि गमनं वक्तुं शक्यं वृक्षाग्राहक्षाग्र गतस्य पक्षिण दूव जोवस्येति चेन्न मरूपस्य पतिणस्तथागमन- मुचितं नौरूपस्य जीवस्य वक्तमशक्यत्वात् तस्माद मान्मतमेव युक्त मिति प्राप्ते। श्रीमद्भिरिदमुच्यते भाचार्वाक भवदुक्तं नाहं वेदविरु- छत्वात् (२) तावज्जीवो देहेन्द्रियेभ्यो भिन्नः स एवास्माभिः परमात्मेत्युच्यते स एव मर्चभृतान्तःकरणेषु वर्तमानः साक्षी . * C १ तन्मतं पुनरागम प्रमाणं । वा. पु.। २ भवमतमयुक्त वेद विरोधात् । स.क्ष..

·कूटव इस म्यने अन्न करण्ठत्ती ऋटग्यस्येव प्रतिफलम जोध इति प्रसिद्धिः । यदा द्धातःकरण शिरोरधि छेद কুনি না জীব গানিনিষি: ৪ পা দুনি यसरदय मसान्गगर्थनात्यभिः देहपतनमेव मोक्ष इति शमसाला ज्ञानम्हते मोक्षस्याभावात् । ज्ञानाति জুগ্ম হয়। খাদি ম ল্লা ধনাননলিনিস্বন। মানিক স্বায়না दायाला भाकलेवर मलितः परत्र याति प्रोवियोः पशुपायानो कला भवना उक्लैव। मिटानेन वर्गकामे पतेलि अतः .. काही भात पर- लोकं लदन कूल चेन जीवस्य जनकावत पर्वग्रह गदेव परालवनमतौष्ट्रियविकिरदाहृतं श्रुतिश्च नाजनका हर ... नि पर्बटणं मुञ्चति । आदि बानि परोक न सच तो तत्पर दिना भोपाजोसा भदादिक काल लेन ताजनिति गानानि भवयक यानिने लगिरको दर्शनात जीवनय भाषा: जालिमारी रमेव मा मामा नि मोवानिमामो विवादामकलित " या (१) मा प्रतिवात सगुणता कल्पनो हावार जोताई कमाई स्थनोहं मुस्थई दुःसपाहत * एक बन्यो अतः साशावात पक्षिवत नाकाचोकान्तर गम- । . विभिमानचा विरोध होम मुफ लि ५ २ १ वा "

·त्रयोविध प्रकरणं ।
१४१
नमुचितमेव सिहातितं । (२) तस्मात् चा कमूढ़ पापाचार
तूष्णों गळू त्यु कः स तु वेषभापादिकं परित्यज्य श्रीमदा
चायंगस्पादय मइयं नला तत्य तकभारभरणेद्य तगोपालको
ऽभवत।
दत्यनन्तानन्दगिरिकता पाकिमनिवह नाम पञ्च
विशं प्रकरण
॥
१ नच वेद म्याप्रामाण्यन यदुतामितिका
दम्याग्रामारो सुखदुःखजन ककमारावे न ऐश्वव्यादिना कर
न दुःखोतियवस्था न सास् तव मनामनादियथेच्छयवहारा
'पत्ति इत्यधिकः। स न घ

·शकारविजये पदविंशं प्रकरणं -:*:- -- ततः पीनकलेवरः सूक्ष्मभिरस्कः मोगतः श्रीशङ्कर पा नत्वा दूदमुवाच खामिन् जगदिदं व्यत्यम्तमामीन सब्ड दुर्बोधवशात् कर्मशीला ईव भान्ति किं कर्मण भौतिकदेने स्वास्ति सृष्टिस्थितिलयं विना तादृक्शरीरमा भौतिक- रूपस्य स्वानेन किं शड्डतास्ति जीवस्तु निर्मलो देहपाता- नन्तरं मुक्तः तयोरन्तरम्बेति चेत् कथं वा स्नानवशाद्धिरस्ति अतो निरर्थकत्वात् स्नानादि कर्म न कार्य किन्नु ऋणवमा जीवः पुनर्जातो भवतीति केचिन्म खंजना जल्पन्ति तन्न मन देहादृष्टप्राप्तधनस्य कथमणता वक्त मुचिता द्रव्य नभ्यघृतादि- भक्षणेन देहपुष्टेर्विद्यमानत्वात् पुष्टशरोरस्यैव तुष्टजोव कारण- त्वात् श्रतो ऋणं कृत्वा घृतं पिवेदिति वचनमा प्रामाण्यात तत्व- बिदा पुष्टयरोरिणा भवितव्य देशान्ने ऋणाभावात् तस्मात् तत्र तत्र असं कृत्या समग्रभक्षणशीलस्य मुखप्राप्तिरेव भोक्ष माधनं तदन्ते मोक्षः करम्थ एवेति प्राप्ते।

·शिं प्रकरणं। श्रीमद्भिरिदमुच्यते किं मौगत जल्पमि देहपातानन्तरं जीवस्य मोक्ष इत्य तं तदसत्य परलोकागमनदर्शनात् तब सुखदुःखानुभवस्य श्रुतिमिहत्वात् अन्यथा वन मनुचितं स्मृतिश्च क्षीणे पुण्ये मर्त्य लोकं विशन्तीति अनेन परलोके लिङ्गशरीरबद्दजीवस्य सुखदुःखानुभवसिद्दोऽभूत् श्रतः परलो कादागा यस्य वा पृणं दातव्यं यस्य वा द्रव्यमपहर्तव्यं तह में तस्य जन्म भवत्येव तस्मात् अज्ञानबुद्धिं पापपङ्कलिप्तां (१) परित्यज्य सन्मार्गगामी भवेत्यु क्तः पुनराह । स्वामिन् सुगतमुनिः चतुःसमुद्रान्तां भुवं दृष्टा विस्मयाविष्ट मानमः सत्यमेतदिति जगदिचार्य सर्वप्राय पामकोऽभवत् सतु मदुपदेशकाले करुणावशात इदमाह सर्वप्राण्यहिंसा परमो धर्मः तादृग्विधधर्म सेव कपालनिवृत्ते को भवसीति तदार- भ्यामपि गुरुवाक्यं शिरसा परिगृह्य तत्पादध्यानासनः सर्व- प्राणिषु दयापरोऽस्मि तदन्यो धर्यो नास्त्येव लोके किलातः परम मतमस्मदीयं धर्मस्थानं भवदादिभिः सर्वैरङ्गीकरणीयमिति पुनः मोगतमते प्राप्ते। परमगुरुभिरिदमुच्यते रे रे मोगत नीचतर किं किं जल्पसि अहिंसा कथं धो भवितुमर्हति यागौयहिंसाया धर्मरूपत्वात् तथाहि अनिष्टोमादिक्रतुः छागादिपमान यागस्य परमधर्मस्वात् सर्व देवप्तिमस्तकलाञ्च तद्दारा स्वर्ग दिफलदर्शनाच्च पशुहिंसा श्रुत्याचारतत्परैरङ्गौकरणीया १ पापकल्पितां । स. पु.। "

·সঙ্কসিই
नयतिरिकव पाण्डलान् तदाशररता नरकमेव शामि
वेदनिन्दापरात नवाचाविवर्जिताः।
से सर्वे नरकं याति यद्यपि ब्रह्मवीजजाः ।
इति मनु पनात्।
हिमा कर्तव्य त्यत्र वेदाः सहसं प्रमाण वतने ब्रह्मा-
जश्वमाया तिजाममा पासाय: प्रभा मे हत्या
पतितो नरकगामी चैति सन्दमुपदिह मामतः परना जाता
समाभिमानः पसभा दाहिमगिर पाद क्ष
यदि कुन सततं नमामला?
बयललामगि नाडि

·शङ्करविजये
सप्तविंचं प्रकरणं
:*:
ततः क्षपणकः कौपीनमात्रधारी गोलयन्त्रन्तुरीययन्त्रञ्च
कराभ्यां धवा समागत्याचार्य खामिनमिदमब्रवीत् । भोः
खामिन्मदीयमतमतिविचित्र शृणु। क्षपणकः पूर्णसभयनामाहं
कालजनकं सूर्य गोलेन तुरीयेण यन्त्रण वा वध्वा समयज्ञानेन
स्वर्गमर्त्यपातालस्थलभ्यालभ्यशभाशभं वाचा। किञ्च काल
एव प्रमदेवता ! मत्यक्षं चलयित ईश्वरोपि न समर्थ. इति
अस्पन्तमाचार्यः प्रत्युवाच ।
भोः पूर्णसमय समीचीनमुक्तं भवता त्वं कालवित किल
तथैवाहमपि तस्मान्मदात्रयेणागच्छ यत्र भवत्परीक्षोचितका-
लागमनं तदानीं बां पृच्छामीत्युक्तः स तु तथैवाखिति
तं सर्वदाश्रित्य सिद्धसङ्कल्पोड (१) भवत् ।
१ सत्यसबल्यो । वा.
(२०)
प।

·१५४ शहर विजय ततो जैनः कोपोनमात्रधारी मलदिग्धाः सदाऽयोऽहत इति मुहुर्मुहुरुञ्चैरुञ्चरन् सन्याङ्कः शून्यपुण्डधतविन्दुपुण्डः शिष्यसमेतः पिशाचवत् सर्वजनभयङ्करः समागत्य सकललोकगुरु मिदमुवाच । भोः स्वामिन् मदीयं मतमत्यन्तसुगमं श्रूयतां । जिनदेवः सर्वेषां किल मुक्तिदः जौतिपदवाच्यस्य जीवस्य नेतिपदेन पुनर्भव इति स एव दिव्यत इति देवः सर्वप्राणि- हृतपुण्डरोकेषु जीवरूपेण व्यवस्थित इति ज्ञानमात्र ण देह- पातानन्तरं मुक्तः तस्य नित्यमुक्तिम्पत्वात् तेन करचरणादि- माधनहारा यद्यत् कर्म कृतं तत् सत्यं तस्य तदधीनत्वात् । अतो जीवः शद्धः देह स्तु मलपिण्डः स्नानादिना तस्य एवाभावान वृथाप्रयोजनं स्नानादि कर्म न कार्यमिति प्राप्त । श्रीपरमगुरुः पठति । भो जैन किमुक्तं भवता मूढतरण जीवस्य देहनिवृत्तिरेव मुकिरिति निष्प्रयोजनवात् सानादि कर्म न कर्त्तव्यमिति च तदयुक्तं कथं जीवस्य देहत्रयं विद्यते । स्थूलसूक्ष्मकारणभेदात् । स्थूलस्य लक्षणन्तु पञ्चीकृतपञ्चमहाभू- तस्वरुपं तचतुर्विंशतितत्त्वात्मकम् । समस्य मन्तदशामकर लक्षणं एकादशेन्द्रियपञ्चमहाभंतबुद्धिसंख्याकम् । कारणन्तु अज्ञानमात्रं (१) तेषां लयस्तु स्थलस्य सूको तस्य कारणे कार- णस्य सगुणे सगुणस्य निर्गणे परमात्मनीति तत्सदधिपतिविधि- यानां देहानामेवं नये मचिदानन्दलक्षणलक्षितः परमात्मा जीव एव स्यात् जीवः परमात्मैव । तथा भेदभनमित्तो मुक्तिरिति १ कारणन्तु मनामात्र । वा. ए. ।

·सर्वि प्रकरणं। १५५ निरवा । मनु प्रत्यक्षदृष्टाच्छरोराछरीरामरकल्पना निर. र्थका तत्सत्तामात्र प्रमाणभावात् । यद्यस्ति तर्हि जीवस्य शरीरचयमचारो वक्त यः । मनःकल्पिते खने गङ्गा मया दृष्टा हिमवान् मया दृष्ट इति व प्रत्ययोऽस्ति । देहादात्ममा निर्गम- नस्य युक्तालात । कारणशरीरले मनसः कल्पिते जोवस्थापिनिगम नमेव वक्तव्यं । निर्गमिते जीवे (१) पुनःप्रायभावात्वनानन्तर- मेव मरणप्रमतिः । चतुर्विशतितत्त्वेष्वेव लिङ्गस्यान्तभावात् तत्क- ल्पना व्यर्था भृतजातीन्द्रियाणं तद्रूपत्वान् । अनोऽनया क्लिष्ट- कल्पनया न हि किञ्चित् प्रयोजनमस्ति । तस्मादेको देहः प्रति जीवस्य तत्पातानन्तरं जौवमा मक्तिरिति प्राप्त । श्रोमद्भिरिदमुच्यते । जैन मूढतर तत्त्वं न श्रुतवा- नसि । पञ्चीकृतभूतैः पञ्चविंशतिसंख्या जाता तया तत्त्वानाञ्चतुर्विशतिरभवत पञ्चविंशतिसंख्याकस्य ज्ञान रूपत्वात न हि चतुर्विशत्या देहमिद्धिर्भविष्यति अपञ्चीकृतपञ्चभूताभावात् । अतः पञ्चीकृतेरपञ्चीकृतेश्च भूतैर्देहसिद्धिर्वक्तव्या अतः स्थलापेक्षया लिङ्गशरीरमङ्गोकृत स्थलशरीरस्य पातानन्तरं जीवे मुझशरीरासने परलोकगमना- रम्भः प्रसज्यते । अरूढस्थ पुरुषस्य तु भोणे लिङ्गे सर्व मनस्येवा- ध्य भवति । तच्छुद्धं मनस्तु जायदाद्यवस्थाखामिभ्यो विश्वतेजम प्राजेभ्यश्चापरिविराजमानमङ्गुष्ठमात्रं सर्वजगत्पभु मनोन्मनास्य मधिगच्छति । स एव कारणशरीरलय इति प्रसिद्धः । १ जाते । स. प. । का.यु.।

·१५६ महारविजये एवं नष्टे शरीरत्रये सगुणनिर्गुणभयात्मको मनोमनः पर- मात्मनि लोनो भवति स एव मोत इति स.रतीन्द्रियविभि- रुदाहतः, एवमत्यन्तदुःसाथस्य मोक्षस्य नहि देहपातात प्राप्तिः सम्भवतीति सिद्धान्तः। एवं श्रीगिरको जैनः शियः मह खवेषभाषावियुक्तः परमगुरूणां प्रतिदिनं तण्डुलादि- वस्वाकर्यणगोलः वणिगजनोऽभवत् । इत्यनन्तानन्दगिरिकता जैनमतनिवहणं नाम सप्तविंशं प्रकरणं ॥ * ॥

·शहर विजये अष्टाविंश प्रकरणं । एवं निराछतेषु कापालिकचाकसौगतक्षपणकजैनेषु वौद्धः किल शवलनामा प्रवलः प्रत्यवतिष्ठते । किं खामिन सांत्तम इव वर्तमे तव ज्ञानेन किमद्दतफलमस्ति (९) तमा शशविषाणवदत्यनासत्त्वात् दृष्टफलं परित्यज्यादृष्टफलाभिलाषी कथमसि । प्रत्यक्षद्रोहिणस्तव परोक्षेऽपि फलाभाव एव भविष्यति सर्वशून्यस्य परोक्षस्य फलदानाममर्थवानिर्जीवत्वाच । यस्तु जीवशब्दवाच्य चैतन्यं किल कश्चिच्छवरनामा लोके मई- प्राणिषु वर्तते स तु एकोपि बहुरूपाणि धत्वा हृदयादि- प्रेरको भूत्वा नित्यमुक्तस्वरूपः कर्ताहं भोक्ताहमदयः परमा- नन्दोहमिति मन्वानः स्वाभीष्टं यावत्तावद्देहेषु क्रीड़न पश्चा- न्मतो भवति देहं परित्यज्येति वौद्धोक्तः श्रीपरमगुरुः पठति । भोः शवर अनर्ह भवता प्रतिपादितं कथमत्याविरुद्धत्वात १ तवज्ञानेन किमतेन पलमस्ति । ते. पु.।

·१५८ মুৰি तय मोक्षः कथं देहपातानन्तरं (१) परलोकगमनदर्शनात् । तथाहि पुराणे। सत्यशेचरतो यस्तु देवतातिथिपूजने। (२) स याति ब्रह्मणे लोकं यावदिन्द्रावतईश ॥ अनिष्टोम देवप्रीतिदं कुर्यादस्मादिन्द्रलोकं हि याति सत्यायः सत्पीण्डरीकात्ययाति याति तत्तदेवोपासकास्तत्तद्देवमिति । यो यो यां यां तनुं भक्तः श्रद्धयार्षाितुमिच्छृति । तस्य तस्साचला अवां तामेव विदधाम्यहं ॥ इति । भगवद्गीतावचनात् । दयं देवता मदीयोपासनया तुष्टा देहावसानान्मे लोक- निवासं दामातीति प्रमाणशतम्य विद्यमानत्वात् जीवस्य देह- पातानन्तरं लोकान्तरगमनमस्तीति मिहमेवं परमात्मा सर्व. देवरुपः सर्वलोकद इति प्रसिद्ध । यो देव यस्याभीष्टः तल्लोकदः म एवात्मा एकोऽद्वितीय इति सिद्ध। श्रतो देहपातानन्तरमेव मुक्तिरिति सुतरामयुक्त ज्ञानसते मुक्तभावदर्शनात् । ज्ञातस्य किंवा लक्षणमित्युक्त सर्वभूतानि स्वस्मिन् सर्वभूतेषु ध्याता पुरुषो मुक्त इति प्रसिद्धेः। उक्तच्च श्रुता। सर्वभूतेषु चात्मानं सर्वभूतानि चात्मनि । सम्पश्यन् ब्रह्म परमं याति नान्ये न हेतुना ॥ इति । १ कस्य मोक्षस्य कथं देहानन्तरं । का. पु. वा. पु. स. पु. २ सत्वचितपोयस्तु दे व तातिथिपजने ॥ वा. पु. स. प.।

·अष्टाविंशं प्रकरणं। १५८ तस्मावर मूढबुद्धिं परित्यज्य खस्यो भवेत्युक्तः भवर- नामको वौद्धः श्रीमददै तमिद्धान्तिनं शङ्करनामानं परमगुरु नत्वा तत्कीर्तिस्तवपरो वन्दिमागधस्तवेषधार्यभवत । दत्यनन्तानन्दगिरिकती वौद्धमनिवर्हणं नामाष्टाविंश- प्रकरणं ॥ * ॥

·शङ्करविजये एकोनविंचं प्रकरणं। तस्मादायुदिशि प्रमिद्धमखिन्नैः जियैः समेतः परः पाप प्रोद्यदिनाभमतिरनुमल्लाख्यं हि सत्पट्टनं। १ स्थित्वा तत्र दिनकविंशतिमशेषान वीक्ष्य तबाश्रितान किं विप्रा वदत प्रभातमुखकालेकृत्यमा|इतं ॥ (९) जगद्गुरुभिराचार्यैरेवमुक्ताः पौराः किल नवे दमचः स्वामिन मदं शप्रवृत्तेरागतमिदं लक्षणं यः परमेश्वरो मन्त्राभ- रहरः प्रसिद्धो मल्लारिरिति लोके वर्त्तते तन्म तिः किला- वैवाविर्भतजगदुत्पत्तिसम्पत्तिकारणं तामनुदिनं संपूज्य तद्दा- हनरूपशुनकवेषभाषादियुक्ता वयं कण्ठधतवराटिकामाग्नि काडाः शाहीनाः चिकालनार्दुवादिभिर्मल्लारिं प्रीतं कृत्वा वसामः तत्कटाक्षजनितानुदिनवईमानानन्दपरवशाः सर्वज- गन्मल्लारिगर्भकोटरान्तर्गतनितिध्यानासकास्तदतिरिक्तं किञ्चि- दपि नेखामः तस्यैव सर्वात्मकत्वाच्च । किञ्च वेदेषु मला- १ किं विप्रा वदत प्रभातमुखकाले क्रुद्धपार्घदूतं । ते. पु. ।

·যালয়ি মজ। १६१ रिणः सर्वव्यापकत्वं वर्तते नहाहनखापि वेदविहितत्वात तद्देषभाषामकानामस्माकं नयन्येच्छा तथा हि श्रुतिः। श्वभ्यः श्वपतिभ्यश्च वो नम इति । अतः अतिप्रसिद्धा- चारस्थ दुर्निवार्यत्वात् स्वमपि मशियः परममुक्तिकारणमस्म- दराचारानुग्रहणं कुरु भवतागणयोग्यानि वराटकानि दास्थाम इति प्राप्ने। श्रोनदाचारिदमुच्यते कि महातम बोधि मला- रिकारणवादित कथं घटते वेदविरुवालान पता परमात्मा एकोऽद्वितीयः सर्वसाक्षी सर्वकारणं सदेव माम्बेदमय आसी- दित्यादि अतिप्रतिपादितः तदाखिललोककती तदिच्छा. रूपया प्रकृत्या महदादिकारणं जगत असजत (१) प्रकृति- गर्भजाताः ब्रह्मविष्णुरुद्राः एटयादिकत्तीरः किल तदन्ये थे देवाः तत्तहणानुकूलवृत्त्या तदंशा एवेति प्रसिद्धाः यत्र कुद वा लयकारणे प्राप्ते रुद्रांशा वीरभद्रा भैरवादयो बहवः मन्ति तेषां ज्ञानेन मुक्तिरिति वक्तुं न झुचितमिव भाति मुनर्जी वेश- भिदाविरहकारणत्वात किञ्च खवाहनारूढस मज़ारिनाचा रुद्रांशस्य वेदप्रतिपादितत्वात् सन्मतमङ्गोकर्त्तव्यमिति किल भवतोतं नहि तदपि प्रौढतरं। एकादशरुद्राणां स्तवमारभ- माणेनानेन (२) कथं मल्लारिस्तुतिः कृता श्वपतिभ्य इत्यत्र रुद्रबाहुल्याइवचनमुक्तं ननु पूजायां बहुवचन मिति न्या- १ कासज्यत । वा. २ स्तवमारभमान नमकेन । स. पू. बा. पु. से . पु. । (२१) ·शहर विजये येन मलाग्भ्यिः श्वपतिभ्य एव नम इत्यर्थः । पूर्वकाक्ये अभ्य इति तद्वाहननमस्कारस्य विद्यमानत्वादिति यद्युच्यते तदङ्गी- कर्त्तव्यं रुद्राण जगद्यापकत्वं प्रतिपादयितु अभ्यः स्वान्तर्गत- नक्ष रुद्रेभ्यो नमः श्वपतयः श्यामशवलादयो वैवखतवंशसम्भवाः अथवा श्वपतयः श्वविक्रमार्जितमांमादिभुजः अथवा अपतयः चाण्डालाः श्वमांसभक्षणशीलाः तेषां, विविधानां हृदयव्याप- केभ्यः रुद्रभ्य इति निरवद्य । किञ्च शनां निकृष्ट जन्तुत्वात् पापरूपत्वाञ्च तदीयप ष्ट्या मृत्तिकास्नानस्य ( प्राणायामादिना इत्यधिकः ते. पु. ) बाह्म- एणनां सिद्धलात् तद्देशभाषाचि कथं भवद्भिर्धतं तन्मात्रस्य प्रायश्चित्ताभावाझवदाचरितत्रिकालनाथात्तत्कि याचरणेन लुप्त मन्धादिनित्यकर्मणः प्राप्तदोषस्य किं प्रायश्चित्तं वक्तव्य एवं वंशप्रवृत्त्याचरितभवदु त्या ब्राह्मण्यस्थ निरवकाश एव प्रम- कः। तस्मात् भवन्मुखनिरीक्षणेन सूर्यावलोकनस्य विधिबो धितत्वात इतःपरं मानमेव कर्तव्यमित्युक्ताः ममारिणः परम- गुरुचरणारविन्दसमोपे कृत्तमूलतरव इव महाराजसमोर कृतापराधिन व किलापतन् । दयारमाभिषिकतनुराचार्य- खामो समोच्य तान तिष्ठध्वमित्युक्का तेषां पापविशोधनं कर्तु। মাননিয়নভিলম্বা खशिष्यान पद्मपादहस्तामलक मुखान् श्राज्ञापयामाम ते किल तेषां शिरोमुण्डनं महानद्यां अयुतमृत्तिकास्त्रानं मुण्डनाहारनियमनं पुनर्म ण्डनं शत- मृत्तिकास्नानं प्रायश्चित्तं संकल्य ब्रह्मदण्डं यथाविधि ·एकोनत्रि प्रकरणं. छत्त्वा पाहण्यमार्गगतानाच तत्पुरमाझाच परम- गुरूणां मुख्यशिष्याः चानादिसत्कर्मशीलाः पञ्चपूनारताः मा- स्वाध्ययनपरा बभूवुः। ६ इत्यनन्तानन्दगिरिकती मनारिमनिवई नामको- नचिंचं प्रकरणं ।

·शकरविजये
चिंचं प्रकरणं
तस्मात्य रात्पश्चिममार्गगामी
मरून्धसंज्ञां पुरमाप शिः।
ढक्कादिवाद्यानुचलत्करोघे
विचित्रवन्यादिबाप ।
तत्र पुर्या विचित्र विष्वक्रोनगोपुरपूर्वभागे विपुलतराय
अपाशालायामन्त हादिकाल्पनां कृत्वा तत्र देवगृहे श्रीमदा-
चार्यः सम्यग्दर्भासनगतः मन् मनोमनाख्यमङ्गष्टमात्र लक्ष्य
पूर्णमण्डलाकारं परमात्मानमोक्ष्य ननिस्सन्दपीयूषविन्दु-
सन्दोहपानढप्तसाङ्गः कुण्डलिनों पुनर्मूलाधारं नीत्व
तदधीशं गणपति स्तुत्वा सुखं चिरमास । तत्र विष्वक्सेनपरा-
यणाः शङ्खचक्रचिदिराजमुज़द एडतोत्रपाण यः श्रीगुरुखामि
नं नत्त्वेदमचः । खामिन् मदीयं मतमत्यन्तपुष्पदं विष्वक्सेना--
धिंदैवतं स तु किल पटवानिनो भगवतो (१) दितीयावतार
१ स तु किल बैकुण्ठसेनाधिपतिः । भगवतो। वा. पु.।

·त्रि प्रकरणं। १६५ व सकललोकनियता वर्तते । तस्य भक्ता वयमनिश्मावणामः वकुण्ठे नित्यमुकाः खलु नामाकं यमादिभिरति देहपातः । तदुपासनेन वैकुण्ठलोकप्राप्तिरिति वयं तमुपास्महे । भवति- रपि तदुपासना विधेयेति प्राप्त । प्राचार्यैरिदमुक्तम् भवन्मतमयुकं (१)। वेदवायत्वात तत्कथं नारायणकाण्डेषु श्रुतिप्रकरणेषु सर्वेषु विष्वक्सेनस्थानु- कत्वात् । भगवद्भता वैकुण्ठे बहवो वर्तन्ने भगवद परैरव ननकानाञ्च किञ्चित् प्रसादलवी दातव्यमित्यनुज्ञामात्रेण कथं तेषामुपास्यत्वमासीत् तथाकर्तव्ये प्रमाणभावात् । तदी- शस्य नारायणस्योपासनन्तु तल्लोकेमुभिः कर्त्तव्यम् । तस्य सगुणत्वात् परम्परया मुक्किद इति प्रसिद्धे नतु साक्षान्मुक्तिप्रदः तमेवाखाडरूपेण सर्वजीवैक्यभावनविशेषेण ध्यानतोस माक्षा- न्म तिरिहवेति (२) यूयं मुक्तिकाविणश्चेत अखण्डमहितीय सर्वव्यापिनमात्मानं मर्चगुणतीनं श्रीगुरूपदेशालयद्वारा ध्यावा मुक्ता भवथेत्युपदिष्टाः (३) त्यतलिङ्गाः परमगुरुचर १ यमादिभिरति देहपातात्तट्रट्टचोदितमार्गेय वैकुण्ठ लोक एवमय इति प्राप्ते शोकविद्भिरिदमुक्त । विष्वक्सेन मनमनुचितं कथं । वा. पु. ২ বলগীৰ মামৰিঘুম যান নয় ভাস্বাক্ষি रिति । वा. पु.। ३ भविष्यतीति नियमिताः । वा. पु. ।

·१
शङ्करविजये
णारविन्ददन्दं उत्तमा.नत्वा शुद्धाद्वैतविद्यां तदुपदेशेन प्राप्य
पञ्चपूजापराः स्मार्तवीतसकलकर्मशीला बभूवुः ।
বনদাননিজিনা দিলাননি না
त्रिंशं प्रकरणं

·शभर विजय एकत्रिंशं प्रकरणं। एवं परिहतेषु विष्वक्सेनमतेषु पुनस्तत्रस्था एवान्ये विष्णुसु- ना इतिप्रसिद्धाः मन्मयोपासनानिरताः क्रौञ्चविल्कामविविद्या- विदित्यादयः पुस्पधनुर्लक्ष्मशोभितबाइयगाः परमगुरु नत्वेद-१७ मूचुः । स्वामिन् अस्मन्मतं शण सर्वजनमनोरञ्जनहेतुभूतं मन्म- तेशो मन्मथः सर्वप्राणिहृदन्तत्तिपरमात्मा स एवोत्पत्ति- कारणं यस्योत्यत्तेरोशत्वं तस्यैव स्थितिसंहारयोरपोति जगदु- पादानकारणत्वे सिद्दे सङ्घ मुक्षुभिः स एक एव उपासनीयः नराणं समूहो नारं तस्मिन् अयनं यस्य स नारायणः मन्मथः तस्य सर्वदाढत्वे समर्थतास्तीति ततस्तुतिं कृत्वा मोक्षप्रदोपि स एवेति सम्यगुतं तस्मात् धमार्थकाममोक्षप्रदाढत्वं तसा सिद्धं तसय वसन्तोत्सवादिषु भूषणनि मदनतेजोविजम्भितं नित्या- नन्दतरङ्गं नाम भूषणं (१) हकयदेशे वर्गलाकारभूषणदयं- शीकृतत्रैलोक्यस्त्रीकदम्बकं यदस्ति तदीयदर्शनस्पर्शनाभ्यां निर- १. नित्यानन्दकरं नाम भूषणइयं । वा. प. ।

·। १६८ ঘুৰিাৰ वधिकानन्द प्राप्ताखण्डानन्दस्य भगवद् पत्वेन (९) तत्पाप्ति- रेव मोक्षः अतो मोक्षकाशिणे यूयमपि मन्मथोत्सवभूषण- पुस्पधनुचिहानि धला तजनितनिरवधिकानन्दप्राप्तिमन्तो मुक्ता भवथेति प्राप्ते श्रीपरमगुरुभिरिदमुच्यते । भोः क्रौञ्चविदादयः भवदुक्तमसमञ्जमं कथं प्रमाणा- भावात् । तावन्नान्यथस्य सृथ्यधिकारः कथं सम्भावनीयः ब्रह्मण एव सृष्टिकर्त्तत्व दर्शनात् तथैव स्थितिलयकर्तत्वाभावः विष्ण- शिवावेतत्कगविनिप्रमिन्दः । मन्मथसा नारायणपुत्रत्वान स्थित्यधिकारः तमापि वक्तं शक्यते इति यद्यच्यत तदसमञ्चमं । पुत्र पिटशक्यभावंदर्शनात यथा सूर्यपुत्रे शनैश्चरे सूर्यप्रभाद्य- दर्शनात् नतु वसन्तोत्सवकालसम्पादितविशेषभूषणधारणं क- व्यं तलाकत्रितयविद्यमानस्वीवशं करोतोति यदुक्तं तत् कि प्रमाणं स्त्रीणां नत्सङ्गिनां सङ्ग दूरतः परिवर्जयेदिति निषेधद- नात किञ्च मन्मथस्य स्त्रीपुरुषमोहंकारकशक्ताभावात् तदुपा- सनं व्यर्थ कथं रुटकालाग्मिनाभस्मीभूतस्य जगतसम्मोहनवश নম্বয়াৰ- भवात् तथापि तत्सम्म वोमिवनि यदच्यत तर्हि आकाशस्या ६ निरवधिकानन्दम्यावारखण्डानन्दम्य भगबट्टू पस बेन । स. पु. का.यु.।

·एकविध प्रकरणं। १९८ कार्यकारणतामसनिः तस्मात अनङ्गस्य मोक्षहानिप्रपञ्च (१) अनवकाश प्राप्त परमेश्वरवरातिदेवीप्रार्थनया तन्मात्र- मस्तीति कल्पनीयं तादृशस्य प्रद्युम्नस्य कथं स्ट्यादिकर्ट त्वं शक्यं सम्पादयितुं श्रतः प्रत्यक्षविरुद्धं भवन्मतमप्रमाणमित्यु क्ताः कौञ्चविदादयः परमगुरु नत्वा त्यक्तलिङ्गगः शद्धदितवृत्त्या- श्रिताः पञ्चपुजापराः सत्कर्मशीला बभूवुः । इत्यनन्तानन्दगिरिकती मन्मथमनिवहणं नामकत्रि प्रकरणं .॥ १ मोहादिप्रपञ्चे । वा. .। (२२) ·शविजये রানি সন্ধ जन्माद मार्ग मानिसमा मधु। प्राय बच यक्षालयं नाम प्रसिद्ध देवम्यानमाश्रितः । पक्षकालमाथिली भरि जन- लतपजाचमत्कारधुरीणे (१) जगह रावाचार्य मामाने नबन्धु- ब्राह्मणाः कुवेरोपासका नवनिधानपटिकामनिकापरि शामितगलाः कुवेरखे पराद्धेश-(२)-प्रमुखाः स्वामि बालेद- मः स्वामिनदीयमतमतिचित्रतरं किन्न बजात् मम स्वामा कुधरः तस्य नवनिधाने शत्लान लोके लदनिरिकपूर्णधनाभा- वात रूकावता जिमि वचनाञ्च अवेरममा नामस्मद रास्टिोपाभावात् पुर्णानन्दत्वं सिद्धं तस्य नारूपत्वा तदेव मोक्षप्राप्तिः कर्मसिझेरपर्थमनकत्वात् नहि सदनिकाधासद्धि रपि विद्यते अतोऽर्थस्य कामज्ञानमान्नकल नदधिपतेः तुबेर की पासनकर्म ममक्षभिश्च कर्तमिति सिद्धं । १ पजागीकारधुरोग । ते. प. । २ कुवेरेश पराश । स. प. । का. पु.।

·द्वात्रिंशं प्रकरणं १७१ किञ्च दिक्पालानां मध्ये कुबेरस्य श्रेष्ठत्त्वं विद्यते याव- दभीष्टमर्थ इन्द्रादीनां . ब्रह्मावि रुदादोनाञ्च स एत्र ददातीति मर्त्यलोकपाताललोकस्यानामपि खदाता स एंव तस्य -- तत्वामित्वात् तत्परिचारकपरसुन्दरीनामय क्षिण्य पासनेनापि . महदैय॑स्य सत्त्वात् किं रिक्यो- पासनेन शक्यं ... वक्त धर्मार्थक समो तिरूपपुरुषार्थजनक- रिज्यवामिनं विना विना , चिन्मन्दमन्यः तदन्यदेवतारा धनं कुर्वन्ति तदविवेककारण पूर्वजन्मसक्रियतापमाकृत- ब्रतानां हि धनमहलबतानां कुत इति वचनबलात् कुवेरोपा- मनं मक्तिकाविणो भवन्तोपि कुर्वन्दिति प्राप्त । श्रीमदाचारि दमयने भोः कुवेरखे जपराद्देशाः (१) युग्मन्मतमसमचमं प्रमाणाभावात् कुवेरन्थार्थस्वामित्वे सिद्ध नहि तेन कचिदर्थ दत्त निधानागतार्थेन कस्तप्तो विद्यते लोके देवान् पर्णदर्थवतः पापस्यार्थापनादयान रागाद्य रिषट्वस्य स्थानत्वात् धर्मनेशोपि नास्त्येव ज्ञान ध्यस्य मोक्षस्या वकाशः सुतरां नास्त्येवेतिसिद्धमेव अवार्थ गाल पत्वान मुमतणां द्रव्यं परित्याज्यमेव । अर्थमनर्थ भाषच नित्यं नास्ति ततः मुखलेशः सत्यं । पुत्रादपि धनभाजां भीतिः मर्वत्र षा विहिता रीतिः॥ १ कुवेरे श पराई शाः । स. प.। का. पु. ।

·Roar- शङ्कारविजये इत्याचार्योक्तः धोपि साध्य इतिचेत् भवतु नाम प्राकर्मवशात् कुवेरनिधानार्थं विना द्रव्यं तदेव विवेकिनां धर्मकार বিঘাননিৰিকত্ব মুমনিমিয়লান অনা: নিষ জন। दिरूपेण खर्ग बहुधा सम्पादयन्ति तेन केचिजीवनं कुर्वन्ति अचिद्भवणानि धारयन्ति कुवेरद्रयणेन्द्रादयाऽप्युपजीवन्तीति यदुक्तं तदस्त कनकमयमेरुप्रदेशविलसदिन्द्रादयः स्वतन्न- पुरुषाः सर्वसुखभाजः सन्नित्यैश्चर्यसम्पन्ना दीना व निभी ग्या इव किं कुवेरं याचन्ने भवदज्ञानवाक्यानां प्रामाण्याभावान किमुत्तरं वक्तव्य ब्रह्मविष्णरुद्राणां द्रयदाता कुवेर इत्युक्त भवत्यमार्गः केन परिहर्त्तव्यः हिरण्यगर्भस्य ब्रह्मणः लक्षी- पतेनारायणस्य हिरण्यरेतमो रुद्रस्य ट्रव्ययाचनां सम्पादितस्य तवापवादोपदेशः किमन्यः कार्य एवं समर्थतरेण भवता कुर- रेण मर्त्यलोकस्थेषु निरर्थापवादपरम्परा सदैव कृता भाति (१) भवतस्तिलकमशकजिवायां न किमन्यदुचितं अतोमवाक्यात(२) मढतराः कुवेरशिष्यैः सह विगतलिङ्गस्त्वमई तविद्यामाश्रित्य सानादिनित्यकर्मामकाः पञ्चपजापरायणाः भवत इत्य ता. १ सदेवता भवति । वा, प. । सदैवकता भवेति । स. पु.। २ भवसतिल कमशक्र जिक्या न किं कमनसमुचरितं । तब पतितवाक्यात । से. प.

·द्वात्रिंशं प्रकरणं।
९७३
कुवेरादयः त्यक्तानवनिधानचिहाः परमगुरुपादाम्बु जामताः
सद्धाद्वैतविद्याश्रिता बभूवुः ।
इत्यनन्तानन्दगिरिकतो कुवेरमनिवहणं नाम दानि
प्रकरण

·शङ्कर विजये
..
चयस्त्रिंशं प्रकरणं।
इन्द्रप्रस्थपुरं प्रसिद्धमखिले शिष्यः समेतः परः
प्राय प्रौढमहीसुराः पुरगताः सम्बोच्च नत्वा गुरु ।
श्रोतव्यं मतममादीयममन्न लायाधीश्वरे-
णेन्द्र णैव हि निर्मितं फलप्रद शेत्या स्त्रशतं ॥
पुनः परमगुरुमाचार्यकामिन नला ते किल्लेदमचः
स्वामिन्मदीयमताधिदेवतमिन्द्रः मार्ग परिपमान
चरणाम्बुजा
जभनुपादान रसं किला-
तस्तदंशा एव ब्रह्मादिघा टिकाः किमारणार
वायोपि म एवेति प्रतिपादितं नारायण पनिषदि समझा
स शिवः स हरिः सेन्द्रः मोक्षरः परमः खराडिति कैवल्यो-
पनिषदि च स एव विष्णु रित्यादि तस्य चतुई शलोकेश्वरत्वा
सर्वप्रदालत्वं त्रिकाण्ड (क मंहितायां ) ऽभिहित इन्द्र श्रेष्ठी
नि द्रविणानि धेहि चित्तं दक्षस्य नभगवमन्ने पापं रती-
णमरिष्टं (१) तनूनां खात्मानं वाचः सुदिनत्वमहा-
मिति इन्द्रो राजा जगतोपई (२) इतिच तम्मादिन्द्रस्य
१ सौ पौध रपीनामरिएं । वा. पु.। मस्मै पाधं रथि
।
नामरिएं, । .पु.
२. जगतापदेशे। स.पु.।
--

·त्रयस्त्रि प्रकरणं । १७५ मन्ति सर्वदेवोत्तमत्वं प्राप्तं किञ्च इन्दस्य श्रेष्ठत्व निकानि बनि तयाहि इन्द्रानुजो नारायण एव उपेन्द्रनामा- वसति कनकाचले स्थानं जरामरगारहितममृतं दृष्टार्थदः काम- धेनुः कल्पवृक्षः चिन्तामणिरैरावतश्च उछ श्रवःप्रमुखं वाहनं मेवकाम्लयस्त्रिंशकाटिदेवाः कार्य सहायाः सगणाः चित्रमा वादि दिक्पालकाः तस्यैव ब्रह्मविषणु शिवा सकत्वात् सृष्ट्यादि- कट त्वमिद्धिः । वर्णने लोकं द्रावयति सशक्रिभिरिति इन्द्रः स एव सर्वात्मा गुणातीतः परात्परतरश्च तदशात् अह कारादि तदाराप्रपञ्चमवृत्तिरिति ऊर्यखानां यतीनां म एव शिक्षां करोति अधोमुखान पान का प्रायदि न्द्र ति अनः मनियता सकारखं सबनी समर्थ माथया विपुः जापानमा गिजासमेत अल्पाय इन वर्तते तसाच श्रेयाकामितिः भवनिरपि स एव बेदियः धनार्थ पानमोल नाहयापिद्धि भएब कारोवाति जिरवयं । चचं बिन पहज-मालित मायाः जोरताः किले समितितादात्मोपदे भवदक्षिापरमात्मानो तपःप्राप्तपरानन्दभरलसन्दाक्तिफाला: गद्रहरिजिष्णहरि भनेन्द्र शचीपतिसरसतीपत्यादयो वयमिति पक्ष प्राप्त । परमगुरुभिरिदभुच्यते । भो भद्रहरिप्रमुखा भवन्म- तमसम जम। कथं प्रमाणभावात् । इन्द्र शब्दस्य ब्रह्मादि- शब्दान्तःपातित्वेन इन्द्र एव जगदुपादान कारणमिति नार- सम्यक पद ·शङ्कर विजये यणीय श्रुत्या प्रदर्शितभिति भवद्भिरक्तं तदयुक्तं । सदेव साम्येर- मग्र श्रासोदित्यादि जगत कारण वाक्येषु प्रतिपादितं यद्रह्म तत्सत्यं स श्रात्मा तत्वमसि श्वेततो इत्यादि ब्राहाणता नित्य- राजमुकम्पापं सर्चज्ञ सर्वजगदुपादानकारणमदितीयं बोध्यते स उच्यत लेकात्रु सृजा इत्यादिना जगन्निर्माणार्थ स परमात्मा ईच्यत इछां कृतवान् । या भगवर्वादका सेव प्रतिः तया किल महदादितत्त्वपूर्वकं जगत् सृष्टं तबाहकारतत्त्वे गुणत्रया पके ब्रह्मविपारुद्राः संप्रसूयन्ते यत इति ते किल जगत्सृष्ट्यादिकतारः तब सृष्टिकर्तुः ब्रह्मणो मुखादिन्द्रानो जायते यदा विराण्मुखा भवन्ति ताहगिन्द्रस्य जगदुपादानका- रणे प्रोच्यमाने तदन्यर्दिकपालः किमकायं कृतं सर्वप्रदाढत्व मिन्द्रस्य वर्तत इत्युक्तं । सर्वेषां जन्तनामपि तत्तदधिकार- याम्यतादाटत्वमत्येव किन्तन ब्रह्मात्वमस्ति जरामरणरहित- मम्तसेवनमस्ति तेन ब्रह्मत्वमित्युक्ती भवदज्ञानं केन वारयितु शक्यं हवाचेदममृतपानं येषां विद्यते तेषां ब्रह्मत्व प्राण्या ब्रह्मा नन्य प्रक्तिः एकमेवाद्वितीयं ब्रहोत्यादि श्रुतयः व्यर्थाः स्युः किच्च सहस्रयुगात्मके ब्रह्मदिने किल इन्दाश्चतुर्दश। एक- स्पेन्दानुपाततः माधितस्य कालस्य प्रमाणं घटिकादि । २।८।१४ अतो ब्रह्मादिनचतुई शांशानुजोविनः खर्गराजस्य एक सप्ततिमहायुगाधिपत्वस्य कथं ब्रह्मत्वं वक्तुमुचितं। खमानेन ब्रह्मणः शताब्दायुषि पूणे पृथिव्यास्तोये विल यस्तस्यानो वह बायो वायोराकाशे तय ब्रह्मणि सयः ·त्रयस्त्रिंशत्प्रकरणम्। १७७ wimpNNY MIN ब्रह्मणे यथा देवाः इन्द्रादिदिक्पालप्रमुखा उत्पन्नाः, निवृत्ता- वपि तथैव ब्रह्मणस्तदङ्गं प्रविशन्ति, एवं सर्वलोकदेवलयस्थानं ब्रह्मापि नारायणे विलीनः स्यात्, नस्य रुद्रे, तस्य च महत्तत्त्वे, तस्थाऽव्यकप्रकृती, मा गुणरहितचिदानन्दमये परमात्मनि लोना सन्माचरूपेणवतिष्ठते । तदानों “मदेव सौम्येदमग्र श्रामीत्" "ब्रह्म वा इदमग्र प्रासीत्” “आत्मा वा इदमेक एवाग्र आसीत्" इत्यादि ब्रह्मकारणवाक्यानि प्रवृत्तानि । “यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते येन जातानि जीवन्ति यत् प्रयन्त्यभिसंविशन्ति तदिजिज्ञासख, तद्ब्रह्मति” । “सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्मति” “यतो वाचो निवर्तन्ते अप्राप्य मनमा सह” इत्यादि श्रुतयः प्रमाणनि । तस्मात् भद्रहरिप्रभृतयो मूढा: यूयं शद्धाद्वैतविद्याश्रिताः विगतलिङ्गा भवनेति सम्यगु- पदिष्टास्ते परमगुरुं नत्वा स्मातकर्मशीलाः पञ्चपूजापरायणः शुद्धविद्याश्रिता बभूवुः॥ इत्यानन्दगिरिकृती इन्द्रमतनिवईणं नाम त्रयस्त्रिंशत्प्रक- रणम् ॥ .॥ A ·शङ्करविजये चतुस्त्रिंशत्प्रकरणम् । नाव्य- तस्मात् यमप्रस्थपरं हि प्राप सात्मकः मद्गुरुराद्यशिव्यैः । श्राव्यो यथा सर्वगुणैरुपेतः पुरन्दरः सर्वसुरैरिवामोत् ॥ तत्र किल मासकालमास्थिते परमगुरी यमोपासकाः महिषरूपतप्तलोहाशितभुजदयाचित्रमहिषवेशं प्रत्ला माचरन्तः सङ्गायन्तो यमदेवं पुरस्कृताः सम्यगागत्य स्वा- मिनं नत्वेदमूचुः, स्वामिन्नई किल किङ्करनामा, मच्छिष्याः सन्ति बहुला यमद्धकिङ्करतरुणदूतादय, सर्वं यमपरायणः यमस्यैव लयहेतुत्वेन सृष्टिस्थित्योरपि स एव कारणमिति कृत्वा तस्यैव सर्वोत्कृष्टत्वं वर्तत इति निश्चित्य तदुपासकाना- मस्माकं मुक्तिरेव भविष्यतीति निर्भीत्या जन्ममरणप्रवाह- मुलत्य वामः । किञ्च यमप्रतिपादिका वागियम्, यमाय सामं सुनृत यमाय जुड़ता हविः । यमं ह यज्ञो यच्छ- * तस्मात् यमप्रस्थपुरं प्राप सर्वात्मकः सदाराष्यः शिष्यैर्यथा सर्वगुणेषपेतः पुरन्दरः इत्यादि । वा. पु० ।

·चतुस्त्रिंशत्प्रकरणम्। १७८ त्यग्निर्डतो अरं कृत इति । एतदर्थ एवमुन्नेयः, सोमं यागद्रव्यं यमाय सुनृत वह इविश्च यमाय जुहुत कस्मादित्युक्रेः, यज्ञः श्रीतः स्माती वा यमं गच्छति, हशब्दो निश्चयार्थः, अरम- लमग्निरेव हुतः यमो नेति शेषः। एवं यज्ञभुजो यज्ञरूपस्य यमस्य सृश्यादिकारणस्य परब्रह्मत्वे सिद्धे तन्मूर्त्तिबिधा भवति ककृष्णभेदात्, या शक्ला सा परब्रह्मरूपा, यच्छुक्तं “तद्- मेति" श्रुतेः। तस्मान्निर्गुण द्यमादावि तमहत्त्वादिद्वारा रु- द्राख्यो यमावतारः, तस्माज्जातः कृष्णवर्णा यमः सर्वव्यापकः विष्णसञ्जः, तन्नाभिकमले जातो रक्ताधिकत्वाद्रकवर्णख्यो ब्रह्माख्यो यमः, तबारा किलाष्टदिगोशाः सूर्यादिग्रहाः सर्व- चराचरात्मकं जगदिति कृत्वा स्वयं पुण्यपापकर्मपाधिद्वारा सर्वप्राणिशितां कुळन् दक्षिणदिमात्रेश्वरदण्डपाणिर्महिषवा- इनारूढो यमदेवो वर्तते वेशधारीव। निजसत्यज्ञानानन्त- लक्षणं विहाय किञ्चिज्ज्ञ व इन्द्रादीनां खांशानां मध्ये स्वय- मपि किञ्चिदिव लक्ष्यते, भस्मान्तर्गताङ्गार दुव, पवनान्तर्गता- मिरिव समुद्रान्तर्गतवाडव इव, मेघान्तर्गतजलमिव, जडा- न्तर्गतात्मेव, घटान्तर्गतदीप इव, सरोऽन्तर्गतपद्ममिव भाति। तस्मात् जगत्कारणवाक्याभिप्रश्यरूपं शद्धबुद्धमुक्रवरूपं ब्रह्म यमस्तस्यांशः सगुणः, शुद्धयमोपासनायाः कर्तुमशक्यत्वात् । * यमाय सुनुत इविश्चेति कचित् पाठः । + शुक्लयमोपासनाया इति क्वचित् पाठः । B2 ·अङ्कारविजय सगुणनीलवर्णयमोपासनमस्माभिः क्रियते तेन मूलाज्ञामनि- वृत्ती यम एव ममिति बोधोत्यत्त्यमन्तरं यमप्राप्तिव मोक्ष इति च। तस्मात् यूयं मोक्षकाशिणः किल तस्मात् बमोपासनं कुरुध्वं तत्कटाक्षलेशेनैव मुक्तिा भविष्यतीति प्राप्ते परमगुरुरेवं पठति, भोः किङ्करादयः एणुध्वं यूयं, भवन्मत- मनई, कथं, श्रुत्यादिसवाक्प्रपञ्चविरुद्धत्वात् तावदिति व एव भवति । पुरा नचिकेताः किल पिटशापात् यमपुर प्राप्तः, तवारे त्रिरात्रमनशन वृत्त्येव उवास, तं सूर्यवर्चसं नचिकेतस- मतिथिं दृष्ट्वा वेपमानशरीरो यम इदमुवाच, "तिलो रात्री- चंदवात्सोहे मेऽननन् ब्रह्मन् अनिधिर्म नमस्यः । नमस्तेऽस्तु । ब्रह्मम् स्वस्ति मेऽस्तु तस्मात् प्रति श्रीन् वरान् वृणीवेति"। एवं नमःपुरःसरं यमेनादरेणोकः नचिकेताः किल वचन- मुवाच । “शान्तसङ्कल्यः सुमना यथा स्यात् वी तमन्यौतमो माऽभिमृत्यो त्वत्प्रसृष्टं माऽभिवदेत् प्रतीतः एतचयाणां प्रथम वरं वृणे” इति नचिकेतमाको मृत्युः पुनराह, “था पुर- स्तात् भविता प्रतीत बौद्दालकिगरूणिर्मत्प्रमशः, सुखं रात्रीः जयीता बोतमन्युः त्वां ददृशिवान् मृत्युमुखात् प्रमुक्र, स्वर्गे लोकेन. भयं किञ्चनास्ति म तब वं न जरया विभेति, उभे तोवी शनायापिपासे शोकातिगा मोदते स्वर्गलोक इति" फिलमीमनस्यकाशिणे नचिकेतसः तपितुश्च जरादि- दोषविहीनं स्वर्गलोकप्राप्तिरूपं फलं शान्तसङ्कल्पविग्रहादिफलञ्च ·चतुस्लिंगनकरणम्। सम्यक्प्रदं मृत्यु नचिकेताः पुनराइ द्वितीयं वरं, “म त्वमग्निं खर्गमध्येषि मृत्यो प्रब्रूहि तं श्रद्दधानाय मह्यं, खर्गलोका अमृतत्वं भजन्त एतद्वितीयेन वृणे वरेणेति” नचिकेतमा पृष्टेन यमेन प्रोको द्वितोयवरस्तेताग्निरूपः, “चिनाचिकेत: विभिगेत्य सन्धिं त्रिकर्मठत्तरति जन्ममृत्यू ब्रह्मयज्ञं वेदमोद्यं विदित्वा निचाय्येमा शान्तिमत्यन्तमेतीति"। एवमुको नचि- केताः हतोयवरप्रार्थनामेवमकरोत्, "येयं प्रेते विधिकिमा मनव्ये अस्तीत्येके नायमस्तीति चेके, एतद्विद्यामनुशिष्ट वया- ऽहं वराणामेष वरस्तृतीयः" इति पृष्टः यमस्त दरस्य रहस्स- नत्त्वगोचरत्वात् बहुधा द्रव्यवाहनमतिचिरायुः पुत्रमुख* फलं दास्यामि हतीयवरार्थमिति बहुधा लोभयित्वा पञ्चानिराशा- लोभनीयं नचिकेतमं दृष्वा प्रणम्य इदमाइ “सबै वेदा यत्पदमामनन्तीति, तपांसि सर्वाणि च यददन्ति यदि- छन्ता ब्रह्मचर्य चरन्ति तत्ते पदं मंगहेण प्रब्रवीम्ोमि- • त्येतदिति। प्रशरोरं शरीरेषु अनवस्थितमीश्वरं ।। महान्तं विभुमात्मानं मत्वा धीरो न शोचतीति" च ॥ "यस्य ब्रह्म च क्षत्रञ्चोभे भवत श्रोदनं मृत्युर्यस्योपसेचनं क इत्था वेद यत्र स इति" । जायदाद्यवस्थासाक्षी खयमशरीरः * शतायुः पुत्रमुख इति क्वचित्पाठः। + शरीरं पारंगरेषु च न वस्थेववस्थितमिति भाष्यसम्मतः पाठः ।

·१८२ शङ्करविजये गक्रयममोजोमयम्तरीयः परमात्मा मूर्ध्नि पूर्णमण्डलाकारेण विराजमानः सातीतः सर्वकारणं परं ब्रह्मास्ति तस्य गुणातीतत्वेन सवात्कृष्टत्वेन च तदुपासनमत्यन्तगहनमपि तदधःप्रदेशवर्तमानपरमाङ्गुष्ठमात्रपुरुषे यो मनोलयं करोति स मुक्त इति। किञ्च सर्वमंहारकर्तत्वं तस्य प्रतिपादयति ब्रह्मक्षत्राद्युपलक्षितं जगन्मृत्युरूपसेचनमिति च सम्यगुदिष्टो नचिकेताः कृतार्था भूत्वा पितरं प्राप यमस्यैव परब्रह्मत्वे प्रोच्यमाने खवाक्येऽप्रामाण्यप्रसक्तिः यस्थात्मनो जगदन्नं मृत्यु- रुपमेचन मिति तस्यैव खोपसेचनत्वविरोधात्। अतो यमान्यद् मर्यकारणं परिकल्पनीयं। यमादीनां किञ्चिजत्वेन यमाद्युपास्यं ब्रह्म सगुणं सर्वकारणञ्च निर्गुणं परं ब्रह्म सदेव सौम्येदमग्र ग्रामोदित्या दिका गणवाक्यनिषादिनं । सगुणं मृ- ध्यादिकारणं ब्रह्मविष्णुशिवात्मकं, अतो लयमूर्तेः शिवस्य महदुदरं प्रलये चतुर्मुखादयो देवा दून्द्रादिदिक्पतयः सूर्यादिग्रहाः पृथिव्यादिभूतानि चराचरं सर्वमपि जगत प्रविशन्ति तदानों किल मर्वजगद्र पान्नभक्षणकाले उपमेचनं नाम उपदेशो यमो भविष्यति तत्तादृगयमस्य लिङ्गादि- धारणेन मुक्तिरिति अनृतमुक्तं भवता यमादिगुरुण कि- करण। पुराणेष्वपि मार्कण्डेयादिषु यमादितेषु शत्रुसूदना भनवमलो महादेवः स्वतन्तो यमं निष्यीय भक्तपालनम- करोदिति महापातकिनः मुन्दरनाम्नो ब्राह्मणस्य यमदूतै-

·चतुरिंशत्प्रकरणम् ।
राक्रव्यमाणे जीवे धनलोभात् कृतैकशिवगविजागरणफन्न-
तुष्टमहादेवदूतैः सर्वोत्कृष्टबलवनिस्ताडिता यमदूताः सुन्दरं
परित्यज्यापलायन्त । शिवदूतैर्नोतः सुन्दरः शिवभकाय-
गण्य दव कैलामे वर्तमानः इति च पुराणेषु वर्त्तते। अ-
जामिलो ब्राह्मण्यकर्म परित्यज्य चण्डालोमंसर्गतः पुत्रान्
पञ्च, लब्धा कनिष्ठनारायणस्यपुत्रनामोच्चारणत् त्यक्तकले-
वरस्य ब्राह्मणस्य समशरोरे यमदूतै!यमाने वलाढ्या विष्णु-
दूताः समागत्य अजामिलं खलीकं प्रापयन्ति स्म, दुर्व-
लिनस्तु यमदूतास्तेर्भग्नकलेवरा रुदन्तः सन्तो यमलोकं गताः
इति वर्त्तते । तस्मात् यूयं किङ्करादयस्यतलिङ्गाः श्रद्धा-
दैतविद्यामाश्रित्य स्नानसन्ध्यावन्दनस्वाध्यायपिटतर्पणवैश्वदेवा-
तिथिपूजादिकं कर्म समाचरथ। एवं निष्पापात्मानः सद्-
गुरूपदेशात् ब्रह्म स्वरूपं ज्ञात्वा मुक्का भवथ इत्युकाः किङ्क-
रादयः परमगुरुं नत्वा शुद्धाद्वैतवृत्त्याश्रिताः मच्छिण्या
बभूवुः ।।
इत्यानन्दगिरिकृती यममतनिवर्हणं नाम चतुस्त्रिंशत्प्र-
करणं ॥ ॥

·शङ्करविजये पञ्चविंशत्प्रकरणम् । सर्वषां तस्मात् प्राप प्रयागाख्यं स्थलं पुण्यविवर्द्धनम् । गङ्गाया यमुनायाश्च सरस्वत्याश्च सङ्गमम् ॥ तत्र परमगुरौ समास्थिते वरुणेपासकाः पाशचिका वायूपासका ध्वजाचिङ्गाः भूमिदेवोपसका पूर्णकास्तीर्थापा- सका विन्दुचिहान समागताः । समागत्य तीर्थपतिप्राण- नाथानन्तजोवनदाख्याः ख शिष्यैः सहेदमूचुः, स्वामित्राचार्य मदीयमतमतिविचित्रमत्यन्तपुण्यदं श्टणु । अहं किल तीर्थ- पतिः, मदीशो वरुणः सर्वदेववन्दितचरणारविन्दः जीवन इति च सर्वोत्कृष्टः म एवोपासनोय इति। ततः प्राणनाथः स्वामिनं नत्वेदमाह, स्वामिन् मन्मतेशे वाय किल सर्वदेहप्राणरूपः स एक एव लोकैरुपासनीयः । “ये प्राणं ब्रह्मोपासते” “प्राणो हि भूतानामायुरिनि' श्रुतेः । प्राणोपासकानामस्माकं तदङ्कपरिशद्धगात्राणं न वि- चारः कर्त्तव्यः किल इहामुत्र च। ततः परमगुरुमनन्तो नत्वेदमुवाच, स्वामिन् मदीयमतमुत्तम, भूमिः किल मर्वका- रणम् । “स्थानापृथिवी भवानृक्षरा निवेशनोया खा नः शर्म प्रतः ·पञ्चविंशत्प्रकरणम्। १८५ माया" इति मुले. भ. बाबान मोदेवमा तदुपासकानामस्माकमिहामुत्रापि न विचार इति। ततः खामिन जोवनदोनवेदमुवाच, खामिवस्मन्मतमतिविचित्र- तरम्। तीर्थस्य ब्रह्मरूपत्वात् तदुपासनमेव मर्मुमुक्षुभिः कर्त्तयं, तव्यतिरिक्रपरमाभावात् त्रिवेणीतीर्थविन्दुसेवनमा- चेण ब्रह्महत्यादिदोषशान्तिर्भवति। दर्शनमात्रेणैवेति केचि- बदन्ति, “अम्ब त्वदर्शनान्मुक्तिर्न जाने खानजं फलमिति" नारदोक्तः। किञ्च उदकस्यैव सर्वात्मकत्वं श्रुत्या दर्भितम्, * "आपो वा इदं मा विश्वा भूतान्यापः प्राणेऽवर्णवः । श्रापः पशवः श्रापोऽनमयोऽमृतमयः सम्राडापो विराडापः । खरा- डापो वा छन्दांस्यापोज्योतीयापोयजूंव्यापः” इत्यादितः सर्व- मयत्वे तीर्थस्य ब्रह्मत्वं सिद्धम् । तदुपामकानामस्माकमिहा- मुत्र न विचारः कर्त्तव्य इति। तस्माद्भवन्तोऽपि मोक्षका- झिणः सर्वदा तीर्थोपासनं कुरुष्वमिति प्राप्ते परमगुरुभिरे- वमुच्यते, भोस्तीर्थपतिप्राणनाथानन्तजीवनदाख्याः श्टणुध्वं, युभन्मतानि अप्रमाणनि, जगत्कारणवाक्यविरुद्धत्वात्। प्रथम वरुणोपासनुमनुचितम्, तस्य जगत्कारणत्वाभावात् । तथा वायोरपि परमत्वाभावः, हरपञ्चभूतान्तःपातित्वात्। भूमे- रपि तद्दजन्यत्वदर्शनात् यज्जन्यं तदनित्यमिति, मानम् । “आत्मम आकाशः सम्भतः, आकाशाद्वायुयोरमिः, अग्ने- प्राण पापोऽर्णव इत्यपि पाठः। *

·१८६
शङ्करविजये
रापः, अङ्ग्यः पृथ्वी” इति श्रुतेः तीर्थस्थानित्यता ; किन्तु
भूतानां मधे तीर्थयोत्तमत्वं वर्णयति, "आपो वा इदं सर्व-
मिति"। क्षरज्ञानेनावरपरब्रह्मप्रावभावाद् थुमाकं कथं मु-
तिरस्ति। तदभावाज्ञानस्थापि फलाभावो वक्रयः, उपा-
स्थानामनित्यत्वात्। तस्मान्मोहबुद्धिं परित्यज्य शहाद्वैतवि-
द्यानिरतां भवथ। विश्वतेजसप्राज्ञातोतपरमाङ्गुष्ठमात्रब्रह्म-
द्वारा मनोलयानन्तरं पूर्णमण्डलाकारं शद्धं ब्रह्म प्राप्य मुक्का
भवथ इत्याचप्ताः परित्यकलिङ्गाः शुद्धाद्वैतविद्याश्रिताः शिया
बभूवुः ॥
इत्यानन्दगिरिकती वरुणवायुभुम्बुदकसेवकमतनिवईणं नाम
पञ्चत्रिंशत्प्रकरणम् ॥ ३५॥

·शकरविजये
पबिंशत्प्रकरणम्।
एवं निराकृतेषु पुनरन्यः शून्यवादी प्रत्यवतिष्ठते। म
किल खामिनं प्रणम्येदमुवाच, मम मतं सुखदं, तथाहि मया
मार्गे किञ्चिद् दृष्टं तत्सावसाधेन श्टणु।
मृगहष्णम्भसि स्नातः खपुष्पकृतशेखरः।
एष बन्ध्यासुतोयाति शशाङ्गधनुर्द्धरः ।।
तं दृष्टा देवभावेन प्रणम्य शिरसा मुशम् ।
प्रागतोस्मि यतिश्रेष्ठ तवान्तिकमहं द्रुतम् ।।
इति श्रुत्वा भी विचिचतर त्वन्नाम किम् इत्याचार्यैरुक्तः
स तु पुनरुवाच, खामित्रहं निरालम्बनामा, मत्पिता
कल्पितरूपनामा, मन्माता निर्भरिता, इति निशम्य परमगुरु-
रिदमाह, भो निरालम्ब भवन्मतमसमञ्जसम्। कथं । तस्य
शून्यत्वात्, शन्यस्यैव परब्रह्मत्वमिति यदुच्यते तदयुक्तम्
“तमेव भान्तमनुभाति सर्वमिति” श्रुतेः। सूर्यकोटितेजोरूपस्य
ब्रह्मणः शून्यत्वं वामनुचितं, तदधिकतत्समतत्वरूपाभावा-

·१८८ शङ्करविजये देकमेवाद्वितीयं ब्रह्म सर्वैरुपासनीयमिति सिद्धान्तः। तस्मा- न्मूढबुद्धिं परित्यज्य शून्यमतं त्यक्वा शुद्धादेतविद्याश्रितो भव इति नियमितो. निरालम्बः पुनराह, खामिन् श्रा- काशस्य ब्रह्मत्वं युक्तं किल। कथं। व्यापकत्वाद्वेदमूलक- बाच्च। तथाहि । “श्राकाश होतेभ्यो ज्यायानाकाश: परा- यणमाकाशं प्रत्यस्तं यन्तोति"। किञ्च वेदान्ते “ॐ आकाश- स्तल्लिङ्गात्" इत्यधिकरणे अाकाशस्य ब्रह्मत्वप्राप्तिर्निद्धारिता। अतः श्रुतितात्पर्य्याज्ज्यायस्वपरायणत्वे निर्धारिते। “श्राकाशं प्रत्यस्तं यन्ति” इत्यादिना लयस्थानञ्चाकाश एवेति कृत्वा सृष्टा- दिकारणमाकाश एव ब्रह्मेति प्राप्तिः । पुनराचार्यरिदमुच्यते, किं निरालम्ब मूढतम ब्रवीषि, कथमाकाशस्य ब्रह्मत्वमुचितं वहुँ । अाकाशलवमलिलांशाभ्यां जातस्य शब्दस्याकाशगुणत्वात्, सगु- णस्याकाशस्य कथं ब्रह्मत्वप्राप्तिः। भूतरूपस्याऽस्थाकाशादायुरि- त्यादिश्रुतिसिद्धत्वात् कार्य्यभूतोत्पत्तिलयस्थानमाकाश: किल तस्यापि ब्रह्मजन्यत्वं वर्त्तत एव । किन्तु आकाशशब्दः साधारणे ब्रह्माकाशयोर्वर्त्तते। “यदेष आकाश अानन्दो न स्यात्" । श्राकाशोऽपि नामरूपयोर्निवाहिता ते यदन्तरा तोति ज्या- यस्वपरायणत्वादिगुणा अपि भवन्त्येव निर्निमित्ते नभस्यवस्थि- ताः। तथाहि । “ज्यायान् पृथिव्या ज्यायानन्तरिक्षात् ज्या- यान् दिवो ज्यायानेभ्यो लोकेभ्यः” इति श्रुतिः। “विज्ञान- मानन्दं ब्रह्म रातेधातुः परायणमिति"। अपि च अन्तर्ववदो-

·पत्रिंशत्प्रकरणम्।
१८९
घेण कालावत्यस्य पक्षं नुदित्वा अनन्तरं किञ्चिकामेन शेव-
खिना श्राकाशः परिग्रहीतः, तदाकाशमुद्गीथे सम्पाद्योपसंहरति,
"एष को वरीयानुहीथः स एषोऽनन्त इति सूचः । अक्षरे
परमे व्योमन् सैषा भार्गवी वारणो विद्या परमे व्योमन् प्रति-
ठिता" इत्यादिश्रुतिभ्य आकाशशब्दस्य ब्रह्मपरत्वे निर्धारिते
टन्यवादिनिगलम्बनामा परमगुरुं नत्वेदमाह, खामिन् भव-
त्पाददर्शनेन सतायाऽई पुनर्भर बाङ्गुमिच्छामि, तदुपदेश
कुरु इति जल्यन्तं निरालम्बमिदमाह गुरुः, “ॐ श्राकाशस्त-
लिङ्गात्” इत्यधिकरणसूत्रवाक्याभ्यां ब्रह्मेवाकाश इति सम्यग्-
हृदयकमन्नाग्रनिटसअविवगकाशोदहगख्यो ब्रह्म, तदुपास्य
त्वं कृतार्थो भवेत्युक्तः शद्धाद्वैतविद्याश्रितः शिष्योऽभवत् ॥
इत्यानन्दगिरिकती न्यमतनिवईणं नाम पत्रिंशत्प्रक-
रणम् ॥ ३६ ॥ ॥

·शङ्करविजये सप्तत्रिंशत्प्रकरणम। एवं परिहते शून्यमते पुनरन्यो बालचन्द्राकविराजमानभु- जदयः आदिवराहोपासकः स्वामिनं नत्वेदमुवाच। भो यति- श्रेष्ठ कल्पान्ते किल एकीकृतसकलवार्धिजलनिमग्रझम्युद्धरणहेतु- भृतस्यादिवराहस्य मतं मदीयं विद्धि, भगवतो दंष्ट्रादण्डाये सप्त- समुद्रकुलाचलादियुता क्षितिः कमन्नमात्र तिष्ठते, तस्मात् सकलजगत्कारणं सगुणनिर्गुणं ब्रह्म सर्वैर्मुमुक्षुभिः स एक एव परायणं, अतो भवन्तोऽपि मोक्षकाङ्गिणे दंष्ट्राङ्कयुतभुजाः 7- राहोपामकाः भवध्वमिति प्राप्ते पठत्याचार्यः, भो वराहोपासक भवन्मतमन, कुतः वेदविरोधात्, तत्कथं ब्राह्मणेन तपः कर्त्त- व्यमित्येव ब्राह्मणलक्षणं शास्त्रे प्रतिपादितम्। “तपो ब्रह्म तपः शौचं तपः सत्यं तपो ब्रतं तपः शान्तं तपो दमस्तपः शम- स्तपो दानं तपो यज्ञं तपो भूर्भुवब्रह्ममात्र स्यादेतत्तपः" इति तप एव ब्रह्म, वृहतेद्धातोरर्थभूतं कृत्स्नं वस्वभिधीयते तत्ममा- धिकवस्वभावात् । ब्रह्मणस्तावनभिन्नवस्तु मात्रमस्ति तेन न ब- म भिन्नो जीव इति। अतो जगदुपादानकारणस्यास्य सृष्टि- स्थितिलयाद्या बहो जातास्तश्चिहरडनीयमिति यदि प्रामाण्यं तहि मत्स्यकूर्मादिचिन्हैः शिरःप्रतिगात्रेषु यथाशक्यमक-

·मप्तत्रिंशत्प्रकरणम् ।
नीयं । ब्राह्मणव्यतिरिक्तस्यैवानप्रयोजनं न तु ब्राह्मणानां ।
ब्राह्मणं कर्म कुर्विति तत्प्रयासस्यान्यथासिद्धत्वात्। विप्रोचितं
कर्म परित्यज्यादिवराहोपासनं कर्त्तव्यमिति को वाऽशनिपा-
तस्तवागतः। “उदिते सूर्ये प्रातर्जुहोतोनि" श्रुतिः क्व गता।
ब्राहाण्याचारं परित्यज्य शूद्राचारपरिग्रहणं कथं भवता छ-
तम् । "अहरहः सन्ध्यामुपामीत" इत्यादिविप्रकलैयविधिव-
चनानि तव शिक्षां किं न कुर्वन्ति । सगुणामोपासना कर्म
व्येति चेत् तथापि "ब्रह्मविष्णुरदाः मम्ममयमा" रति प्रमा।
तेषामेकनमेनोपामनेन भवितव्यं, किमर्थं तदपि नाडोलतं भव-
ता। वराहदंशादण्डषि तं किमर्थ भक्ताहितं। चतः
सदाचारं परित्यज्य रंगादण्डाविगजमानभुजः पश्यमार्ग
वर्त्तय, ज्ञानं विना मोक्षाभावः, दण्यस्तावत्त्वम् कोमय व-
से, कातिकमो दण्ड्य इति मन्वादिकृतधर्मशास्त्रेषु प्रमाण-
दर्शनात्। तस्मात् स्वयं मूढबुद्धिं परित्यज्य विगतलिङ्गः स्वकु-
लोचितमत्कर्म कुर्वन् वर्त्तय, शुद्धाद्वैतविद्योपदेशं गुरुमुखात
प्राप्य मुक्तो भवमोति सम्यगुपदियो वराहः परमगुरुं नत्वा तन्मु-
खारविन्दात् पारमार्थिकं ज्ञानं लब्धा लक्ष्मणाख्यः शिष्यत-
रोऽभवत्॥
इत्यानन्दगिरिकती वराहमतनिवर्हण नाम सप्तत्रिंशत्प्रक-
रणम् ॥ ३७॥

·शङ्करविजये
अष्टत्रिंशत्प्रकरणम् ।
.
एवमेतन्मते परिहते पुनरन्यश्चतुर्दशलोकोपासकः कामकर्म-
नामा ममागत्य यतीशं नत्वेदमाह, स्वामिन् लोकमवएवे-
श्वर इति कृत्वा लोकानामुपासकोऽहम्, लोकानुग्रहादेव सर्व-
लोकप्राप्तिफलं सम्यगस्ति, तस्मात् इहामुत्रापि, न विचारः
कर्त्तव्य इति, भवन्तोऽपि मुनिकाशिणः सत्यलोकवासेच्छातः
प्रतिदिनं लोकोपासनं कुरुध्वम्। प्रसन्ने लोकसङ्ग्रे सत्यलोका-
वाप्तिरेव मुक्तिरिति सर्वोन्नतफलं प्रास्यथ इति प्राप्ते भगवभि-
रायैरिदमुच्यते, भोः कामकर्मन् मूढतम, नास्ति किन्तव वि-
वेकलेशोऽपि। लोकोपासनेन फलमस्तीति भवतोतं, तेषां भौ-
तिकत्वादनित्यत्वाञ्च तदुपासनमनृततरं, जडस्य फलार्पणमामा-
भावात्, उपासनं कर्त्तव्यं यदि सगुणब्रह्मण एव, तस्यापि
फलमस्त्येवेति सम्यगुपदिष्टः कामकर्मनामा परमगुरुं नत्वा त-
दुपदेशबलात् अद्वैतवृत्त्याश्रितोऽभवत् ॥
इत्यानन्दगिरिकृती लोकमतनिवईणं नाम अष्टत्रिंशत्मक-
रणम् ॥ ३८॥

·शङ्करविजये
एकोनचत्वारिंशत्प्रकरणम् ।
एवमेतन्मते परिहते, पुनरन्ये गुणोपासकाः प्रत्यवतिष्ठन्ते,
ते किल स्वामिनमिदमाहुः, स्वामिन्, गुणाः किल लोककतारः
ब्रह्मादिदेवकारणं किल, प्रतो वयं गुणेपासनामात्रेण कृता-
थाः । सर्वस्यापि प्रपञ्चस्य गुणमयत्वात् सर्वलोकपूज्यत्वं गुणे-
पासकानामस्माकमस्ति । तस्माद्भवन्तोऽपि गणेपासनं कुर्वन्तो
मुका भविष्यन्तीति प्राप्ते दुष्टमतशिक्षायै श्राचार्येरिदमुच्यते,
किमुक्तं भवद्भिर्मूढतमैर्गुणेपासनं कर्त्तव्यमिति, तदनुपपन्नम्,
तेषां जन्यत्वात् अशाश्वतगुणेपासनेन किं शाश्वतफलरूपोमो-
शोऽस्ति । तस्मान्मूढबुद्धिं परित्यज्य शुद्धाद्वैतविद्यामाश्रित्य
सत्याख्यशिलाविगतवेषभाषा भवथ इति प्रोतास्ते कृतविलासाः
यतिशिष्या बभूवुः ॥
इत्यानन्दगिरिकती गुणमतनिवईणं नामकोनचत्वारिंशत्-
प्रकरणम्॥ ३६॥

·शङ्करविजये चत्वारिंशत्प्रकरणम्। एवमेतेषु गुणोपासकेपु परिहतेषु म्पङ्ख्यः प्रधानवादी क-. श्चित् प्रत्यवतिष्ठते, स त्वाचार्यस्वामिनमिदमुवाच, प्रधानं जग- दुपादानकारणं, तस्मिन् साङ्ख्यानां स्मतिः किल प्रमाणं, मन्वा- दिस्मृतिवत् तत्स्मृत्यर्थमिव श्लोकरूपेण कृषिकल्पितमात्रण' स्मतिरामोत्। अतो वेदार्थानां प्रमाणभावान् स्मतिरपि प्रमा- मिति तबलाप्रधानस्य जगदुपादानकारणत्वं सिद्धमासीत् । तब किलायं श्लोकः स्मर्यते। "गुणमाम्यं प्रधानं हि महत्तत्त्वादिकारणम् । अव्यक्तं व्यकभावञ्च जगत्येकं हरात्परम्" ॥ इति । तदुपासनमात्रेण मुक्तिः सन्निहिता नृणाम् ॥ इति । कपिलादिभिराचार्यरादृतं ोगमुत्तमम्। इति च । तस्मात् साङ्ख्यानामस्माकं प्रधानमेकमेव भरण्यं मोटेच्छूना- मिति प्राप्ते श्रीमभिरिदमुच्यते, भोः माय भवन्मतमनुचि- तम्, क, प्रमाणाभावात् । स्मृतिः प्रमाणमिति यद्युच्येत * मार्गेणेति क्वचित्पाठः।

·चत्वारिंशत्प्रकरणम् । १८५ तत्र सम्भवति। वेदानुकूलायाः मतेरेव प्रामाण्यात्, वेद- गर्हितं माझ्यस्मतिमिद्धमप्रमाणमेव प्रधानम्, तस्थाशब्दत्वात्, ईतिहत्वाभावाच। अतएवाचार्यैः, ॐ "ईततेनाशक मित्य- धिकरणे, अशब्दं प्रधानं, नहि प्रमाणम्, ईक्षतेरिति भाव्ये प्रतिपादितम्, अचेतनस्य प्रधानस्य ईक्षितत्वासम्भवात् चैतन्ये ब्रह्मण्येव जगदुपादानकर्तत्वम्। “श्रात्मा वा इदमेक एवाय श्रामोत् नान्यत् किञ्चनमिषत् ईक्षत लोकानसूजा" इत्यादि बतीयकाण्डे “म ईक्षत बहुस्यां प्रजायेयेति सदेव सौम्य इदमय श्रामीत् ब्रह्मा वा इदमय पासीत् एको ह नारायण श्री- सीत् एको रुद्रो न द्वितीयोऽवतस्थे” इत्यादि ब्रह्मकारणवा- क्यानि, कथमचेतनं प्रधानं प्रशंसन्ति । तस्मात् साङ्ख्य मूढबुद्धि परित्यज्य शद्धाद्वैतविद्यामाश्रित्य सुखी भवेत्युपदिष्टः परमगुरूं नवेदमुवाच, खामिन् महानुभाव महत्तत्त्वादिकारणमव्यक्तं वेद- चोदितमेव प्रधानम्, तत्कथमशब्दं भवितुमईति, यतः कषतः, वे "अचिन्त्यमव्यक्तमरूपमव्ययं तथा रसं नित्यमगन्धवञ्च यत् । अनाद्यनन्तं महतः परं ध्रुवं निचाय्य तं मृत्युमुखात् प्रमुच्यते"॥ इति । श्रुती अव्यक्तसङ्गं प्रधानं प्रतिपादितमेवेति पुनः साङ्यमते प्राप्ने परमगुरुभिरेवमुच्यते। भोः साङ्य भवदुक्कमनईम्, कथम्, ·१८६ शङ्करविजये अव्यक्त प्रधानं श्रुतिसिद्धं न भवति। अव्यक्तस्य महत्तत्त्वीज- रूपत्वे सगुणाङ्कुररूपादव्यनं सकलवदभवत्, तस्यैव प्रधानत्वं त्रिगुणमाम्यमिति प्रधानं याच्येत तदयुक्तम्, गुणचयमा धा- नोपासनेन सत्त्वोद्रेकज्ञानं कथं सिद्ध्यति । ज्ञानं सात्विक युक्त गुणसाम्यावस्थायामेकगुणदासमवात् मोक्षम्यानपणयोग्य- मपि कथम् जगत्कारणमिति यद्युच्येत तदपि न ममममम. अतवित्तिदर्शनात्। तस्मात् साङ्य मूढकल्पितप्रधानकारणं परित्यज्य शद्धाद्वैतविद्याश्रयस्वं सुखी भवेत्युक्तः साङ्यः परमगुरूं मत्वा तदुपदेशेन तच्छिष्योऽभवत् ॥ इत्यानन्दगिरिकती माङ्ख्यमतनिवईणं नाम चत्वारिंशत - करणं ॥ ४ ॥ RE ·शङ्करविजये एकचत्वारिंशत्प्रकरणम् । एवं परिहते साक्ष्यमते पुनरन्यः कापिलोयोगवित् प्रत्य. वतिष्ठते। स तु किल आचार्यस्वामिनं नत्वेदमुवाच, खामिन् मदीयमतमतिविचित्रतरम्, योगेन मुक्तिरिति निगमागम- वचनदर्शनात्। तथाहि, "चिरुन्नतं स्थाप्य समं शरीरमित्यादि। विविक्रदेशे च सुखासनस्थः शुचिः समयीवशिरःशरीरः । श्रत्याश्रमस्थः सकलेन्द्रियाणि निरुध्य भक्त्या स्वगुरुं प्रणम्य ॥ हत्पुण्डरोकं विरुजं विश्राद्ध विचिन्य मध्ये विशदं विशोकम् । अचिन्यमव्यकमनन्नरूपिणं* शिवं प्रशान्तममृतं ब्रह्मयोनिम् ।। तदादिमध्यान्तविहीनमेकं विभुं चिदानन्दमरूपमङ्गतम् । * रूपमिति पाठः साधुः ।

·१९८ शङ्करविजये 4. उमामहायं परमेश्वरं प्रभु चिलोचनं नीलकण्ठं प्रशान्तम् ।। ध्यात्वा पुनर्गच्छति भूतयोनि समस्तसाक्षं तमसः परस्तात्” । इति । आगमेऽप्यजपाविद्याया मूलाधारचक्रमारभ्य सहस्रारपर्यन्तं षट- चक्रस्थदेवतानां गणपत्यादीनां सम्यगुपासनेन ब्रह्मनाडीविले ज्ञाते ततः कुण्डलिनी मूलाधार चक्रस्थां वामपादपार्णिनिपी- डितपायुबलात् प्राणपानवायवैक्यं गुरूपदेशात् कृत्वा तद्देशात् समुत्थाप्य प्रतिचक्रभेदेन सहस्रारं प्रापयित्वा तन्मूलाधारे पुनः स्थापयित्वा ब्रह्मानन्दसुखभुक् पुरुषः मुक्तो भविष्यति इति । अतो यूयं मोक्षकाशिणे योगमाश्रयध्वम् इति ॥ तत्राचार्यः पठति, भोः कापिल भवन्तं सुतरामनईम, कुतः, प्रमाणाभा- वात्। प्रमाणं, विविक्रदेश इत्यादिलिखितमेवेति यद्युच्येत, तथा न वक्तव्यं, व्यक्तं तदादिवाक्यैरिह दहरविद्यैव प्रतिपादिता, न योगः। अजपाविद्यायामागमोक्तबलाद्योग इति यद्युच्येत, तदपि न सम्भवति । अजपामूलमन्त्रस्य हंसरूपत्वेन मोऽहमि- त्यर्थे निर्द्धारिते परजीवयोर्भिदागन्धलेशाभावात्, कथं योग इति वक्तुं शक्यते । मन्त्रवशाद्योगस्थाप्राप्तावपि कुण्डलिन्या षट्चक्रभेदनमाचं योग इति यदुच्येत, तदपि न मानम्, मुक्ति- मार्गाभावात् ।

·एकचत्वारिंशत्प्रकरणम्। 'गर्वभूतस्थमात्मानं सर्वभूतानि चात्मनि । सन्पश्यन् ब्रह्म परमं याति नान्येन हेतुना ॥ इति निषेधस्यान्यपरत्वात् । किञ्च, ज्ञानाधिकारपरामर्शऽपि "शान्तो दान्त उपरतस्तितितुः समाहितः श्रद्धान्वितो भूत्वा प्रात्मन्येवात्मानमनुपश्येदिति” नियमः प्रतिपादितः । अनुशब्देन ब्रह्मविषयकवेदान्तशास्त्राङ्गोकारमात्रञ्चोद्यते, "वेशन्तविज्ञान- सुनिश्चिताः सन्यासयोगाद्यतयः शुद्धमत्त्वाः । ते ब्रह्मलोके तु परान्तकाले परामृतात् परिमुञ्चन्ति सर्वे" इति श्रुतः। अतो योगस्य सर्वदा निरवकाशत्वात् अप्रामाण्ये प्राप्ते पुनः कापिलः सकललोकगुरुं स्वामिनमिदमुवाच, भोः परमयतिवर्य, योगो न मुक्तिकारणमिति भवदुक्र, सत्यं मुनिखरूपानभिजस्वमेवं जल्पमि। "अज्ञात्वा खेचरीमुद्रां ब्रह्मज्ञोऽहमिति दिजः । यो वदेत्तस्य जिहायाग्छेदं कुर्विति शासनम् ॥ नदीवितयसंयोगं त्रिकूटायमिति द्विजः । ब्रह्माहमिति यो ब्रूते तज्जिहाच्छेदमाचरेत् ॥ अविदित्वा दिजो यस्तु टनाटकमतोपरि। ब्रह्माहमिति यो ब्रूते तजिहाच्छेदमाचरेत् ॥ मनोन्मन्या स्वरूपं हि पूर्णमण्डलमार्गतः । अविदित्वा ब्रवीद्रहोत्यस्य जिहां हि सञ्छिनेत्॥ मताः इति कधित् पाठः । * ·शङ्करविजये अङ्गुष्ठमावस्य पुंसः स्थानज्ञानं विना द्विजः । ब्रह्मास्मोत्युच्यते यो वै तस्य जिहां हि सञ्छिनेत् ॥ अवस्थात्रितयम्थानं नोचोन्मत्तविहितम् । अज्ञात्वा ब्रह्म यो ब्रूते शिरस्तस्य पतत्यधः” । इत्याद्यनेकगोप्यलक्ष्यलक्षणम्यानव्याप्तं ब्रह्मस्वरूपं योगशास्त्र विना ज्ञातुमा क्या लययोगे तत्प्रपञ्चम्यातीवदर्शनात, “लयवित् परमं . ब्रह्म याति नान्येन वर्मना" इति योगपरस्य निषेधदर्शनात्, लय- भिन्नज्ञानस्य योगोऽवश्यमङ्गोकर्त्तव्यः । “हठवित् परमं स्थानं याति ब्रह्म सनातनम्” इति हठयोगप्रपञ्चस्य श्रेष्ठत्वमुक्तम् । अतः सर्वदा अत्यन्तयत्नेन मोक्षकाङ्गिभिर्योग एवाङ्गीकर्तव्यः । एवं प्राप्ते भगवद्भिरिदमुच्यते, किं कापिल वं वृथा जल्पसि. प्राणा- यामप्रत्याहाराद्यष्टाङ्गयोगैर्न मुक्तिमार्गगन्धः सम्भवति। किन्तु देहयद्धिमात्रमेव फलम्। खेचरीमुद्राविज्ञानेन मोज्ञो नास्तीति भवदुक्कम, तदत्यन्तमन्दतरम्, परिपूर्णस्य ब्रह्मणः सम्यग्ज्ञानं किलाभ्यसनीयम्, तादृविधज्ञानस्य चित्तद्धिमूलकत्वात्, तस्य सत्कर्माश्रयत्वादतो वेदोक्तमत्कर्मेव सदनुष्ठितं तचित्तशुद्यादि- फलं जनयति। तेन नित्यानित्यवस्तुविवेके इहामुत्रार्थफलभोग- विरागे शमदमादिषट्कसम्पत्ती शीतोष्णादिद्वन्दसहने मुमुक्षुत्वे जाते सति मुनिः सिद्धैव साधनसम्पन्नस्य श्रवणदिना, इति । श्रवणं नाम श्रीमगुरुमुखात् महावाक्योपदेशः “तत्त्वमसि' "अहं ब्रह्मास्मि" "अयमात्मा ब्रह्म" "नेह नानास्ति किञ्चन"। एवं .

·एकचत्वारिंशत्प्रकरणम्। वाक्यचतुष्टयोपदेशादेव शिव्यस्य अवणसिडी जातायां तहा- क्यार्थविचारणरूपं मननमिति वाक्यार्थनिष्यवखरूपयानमेव निदिध्यासनमित्युच्यते, तदा सर्वात्मकब्रह्मसाक्षात्कार एव मोक्ष इति निरवद्यम् । किञ्च रहस्यवेदे महादेवेन किल एकोपदेशः कृत इत्युक्तम्, तदुपदेव प्रकारोऽपि महावाक्यचतुष्टयरूप एव, तथाविधोपदेशेन एकस्य सर्वात्मकब्रह्मसात्कारसिद्धिः । कठपने "आचर्या वका कुशलोऽस्य लब्धा ह्याश्चर्या ज्ञाता कुशलानुशिष्टः। न नरेणवरेण प्रोत- एष मंविज्ञेयो बनधा चिन्यमामः ॥ अनन्यप्रोके गतिरत्र नास्ति अणोयो ह्यतळमनु प्राण इति गुरुशिष्याभ्यं प्रयत्नात् ज्ञातव्यस्य सर्वात्मकस्य ब्रह्मणः खरूपं केन वेत्तुं शक्यमिति उके तत्रैवोक्तम्, "मनमेवेदमाप्तव्यं नेह नानास्ति किञ्चन"। इति। एवकारेण मनोव्यतिरिक्तसाधनान्तराभाव इत्युच्यते । अतः शुद्धमनोवेद्यं ब्रह्मेति प्राप्ते, "यतो वाचो निवर्तन्ते अप्राप्य मनसा मह" इति श्रुतिविरुध्यते तथाप्येतदूषणमपक्वमनसा ज्ञातव्यम् । ताव- त्य वमनमः कारणशरीरस्य मनोन्मन्यवस्था यदा प्राप्यते तदा सदभदात्मके अङ्गुटमात्रे पुरुषे लीनं मनो भवति तस्यैव R

·२०२
शहरविजये
ज्ञानरूपत्वात्, जलमालिन्यकतकरेणवहित्य हनीयम् । इच्छाक-
पितपरिच्छिन्नरूपमात्रपरमात्मनि मनोलये जाते मनःकल्पित-
सर्वप्रपञ्चोपशमान्यनिरिति दिक् । चतुर्विंशतित्त्वात्मकस्थल-
शरीरस्य सूक्ष्मे सदन्द्रियात्मके लयं कृत्वा तदपि कारणे
मनोमात्रे लयप्रलयं कुर्वतः सिद्धमनसोऽपि' परब्रह्माणि लयं
चिकोर्षीः पुरुषस्थ जीवन कस्य दग्धपटन्यायेन प्रपञ्चान्तःपा-
तिनः किमु माझ्ययोगाभ्यां प्रयोजनं विद्यते। ब्रह्मस्वरूपानभि-
ज्ञस्य सद्गुरूपदेशलेशादपि दूरगतस्य मार्थस्य मूलाधारा के
शल्यमांसमयः किं मुनिरस्ति । तस्मान्मूढबुद्धिं परित्यः न-
रस्त योगतत्त्वः शुद्धाढतविद्यामाश्रित्य सर्वपरिपूर्ण ब्रह्म
दानन्दलक्षणं ज्ञात्वा मुको भवेत्युनः कापिलः परमगुरु
पारविन्दद्दन्दानवमिराजदुपदेशेन प्राद्धानिविद्यामाश्रितः भि
व्यश्रेष्ठोऽभवत् ॥
इत्यानन्दगिरिकता योग्मतनिवई नामैकचत्वारिंशत्प्रक-
रणम् ॥ ४॥

·शङ्करविजये विचत्वारिंशाकरणम्। प्रसिद्धः। ततः पोलूनां वादिनो धीरशिवभट्टशिवगङ्गानाथादयः परमगुरुं नत्वेदमूचुः, स्वामिन् अस्मदीयमतं टण, माझ्यमत- निराकरणमिव न सुलभम्। न्यायशास्ते की ईश्वरः परमेश्वरः साक्षात् जगत्का, स एव सृष्टी भूम्याद्यणुमयोगं लये वियोगच करोति, भूम्याधणना नित्यत्वात्। एवं भूम्यबग्निवायुप्रपञ्चे जाते तैरेवातलवितल- लोकसृष्टिं विधाय तत्तलोकवासयोग्यान् प्राणिनः सृष्टा स्वयं सर्वसाक्षो सर्वं सम्पश्यन्नास्ते सर्वपरिपूर्णश्च श्राकाशवदिति प्राप्ते परमगुरुः पठति, भो धीरशिवादयः श्टणचं, भवन्मतममम- असम्, कुतः, श्रुतिविरोधात् । प्रात्मन आकाशः सम्भत इत्या- दिना भूतानां जन्यत्वा नित्यत्वे प्राप्ते कथं नित्यतास्ति “यज्जन्यं तदनित्यम्” इति न्यायात्, “अत्ता चराचरग्रहणात्" इति सूत्राच्च सर्वात्तृत्वे जगदीश्वरस्य प्रोच्यमाने केऽवशिष्टाः पीलवो विद्यन्ते । अतः पृथिव्यादिषु नहि नित्यत्वकल्पना युक्ता, पर- ·शङ्करविजये मेश्वर एक एव नित्यस्तयतिरिक्तं जगदनित्यमिति सिद्धान्तः । तन्मतदूषणच प्रतिपादित, "अधीत्य गौतमों विद्यां गाईभी योनिमाविशेत” । इति प्रत्यक्षादिप्रमाणसिद्धभतास्तित्वकन्यनां परित्यज्य नित्य- शुद्धबुद्धमुक्तस्वरूपं “सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म” इति गुरूपदे- शाज्ज्ञात्वा शद्धाद्वैतविद्यामाश्रित्य मुका भवधेत्युताः पोलुवा- दिनस्तदुपदेशवशात्तच्छिष्या बभवः॥ इत्यानन्दगिरिकता पोलुमतनिवईणं नाम द्विचत्वारिंशत्- प्रकरणम् ॥ ४२ ॥ * शाालीमिति वा पाठः। .

·विचत्वारिंशत्प्रकरणम्। प्रातः सात्वा त्रिवेण्या हि गुरुः शिव्यसमन्वितः । प्रामार्गाप्राप पक्षात्काण काशीयसंयुताम् ॥ तदानों वाद्यादिकृतस्तुतिभिः शिष्यकृतकरतलतालः मङ्खटक्का- दिमिनादेश्चित्रमामोत्, तत्र स्थिते त्रिमाभकालं परमगुरी के- चित् कर्मवादिनः समागत्य खामिनमिदमूचुः, टण मतं मदी- यम्, अखिलकारणं कर्मैव, जगदुत्पत्तिविपत्तिसम्पत्तयः कर्मणेव भवन्ति, तथाविधप्रमाणम्य विद्यमानत्वात्। “तथेत व्याकृत- मामोत्” इति श्रुतेः, “इदं जगदव्यनमामोत्" केन कर्मणैव तस्य खतन्त्रत्वात् कम्मैव कारणम् “अथातो धर्मजिज्ञासा" इति सूत्रे जैमिनिना मिद्धान्तितत्त्वाच। तदेव स्खनिष्ठान् सृजति लये संहरति तत्तदन्तरे पालयति; मत्यमेव तेषां सुकतकर्मवतां जीवानां सुकृत योनिप्राप्तिः। पापकर्मवतां पापयोनिप्राप्तिरपि दर्शिता। "श्रथ यदि ते रमणीयचरण रमणोयां योनिमापोरन् ब्राह्मणयोनि वा क्षत्रिययोनि वा वैश्ययोनि वेति । अथ यदि ने कपूयचरणः कपूयां योनिमा- पोरन्, अयोनि वा शूकरयोनि वा चण्डालयोनि ति" चलि- ·शहरविजये .. कुतः ताचरणमावरणं कम्मैव पुण्यपापयोनिषु जननकारणमिति कृत्वा सत्कम्मैव मर्मुमुक्षुभिः कार्यमिति जीवस्य सुखप्राप्तिरेव मोक्षः, कम्भव समिद्धिनिमित्तकारणम्। अतः “कर्मणैव हि मंमिद्धिमा- स्थिता जनकादयः” इत्युक्रेर्गीतादौ लोकदृष्टान्तोऽपि कुट्यादि- कर्मणा फलप्राप्तिदर्शनात्। तस्माद्भवद्भिरङ्गीकर्त्तव्यं कर्मैव मुमु- क्षुभिरिति प्राप्ते परंमगुरुः पठति, भवन्मतमनईम्, निगमादिवाक्यप्रपञ्चादिविरोधात् । तथाहि, “यस्येवेतत्कर्म म वै वेदितव्यः” इति शतड्भगवत्कर्मैव तस्य जगदुत्पत्त्यादिकारण- त्वात्। अथर्वशिखायां कारणन्तु ध्येय इत्युपक्रम्य "अम्भुराकाश- मध्यगः” इत्युपसंहृतम्। अत: मर्वकारणं ब्रह्मास्तीति सिद्ध मेव। श्रुत्यन्तरञ्च, "ऋतञ्च सत्यञ्चाभोद्धात्तपसोऽध्यजायत ततो रात्रिरजायत ततः ममुद्रोऽर्णवः ममुद्रादर्गवादधिमंवत्म- रोऽजायत अहोरात्राणि विदधविश्वस्य मिषतो वशी सूर्या- चन्द्रमसी धाता यथा पूर्वमकल्पयत् दिवञ्च पृथिवीश्चान्तरी- क्षमथो भुवः खरिति” ॥ अर्थस्तु वक्तव्यः, 'अभीद्धात्तपसः' मायाशवलाद्ब्रह्मणः, 'मृत' सूक्ष्म, महत्तत्त्वादि ‘सत्यं च स्थूलं विराडादिप्रपञ्चरूपं, 'अध्यजायत,' तदा सूर्यादिग्रहाभावात रात्रिरेव प्रथममजायत, ततः 'समुद्रः' लवणादिसप्तरूपः, 'अर्णवः' गङ्गादितटिनोशः, 'समुद्रात्' उनात्, 'अर्णवात्', च अधिकृत्य 'संवत्सरः' कालः, 'अजायत', सम्यगस्मिन्नयनमा- सपनदिनाऽहोरात्रयामघटिकाविघटिकामुखसूक्ष्मकालाः युग-

·विचवारिचत्रकरणम् ।
मन्वन्तरकल्पादिस्थलकालांश्च वसन्तौति संवत्सरः, म एव प्रथम
'अजायत' इत्यविरोधः । ततः सूर्यादिग्रहोत्पत्त्यनन्तरं
रात्राणि विदधत,' बहुवचनेन प्रतिविषयभिन्नभिन्नाहो-
रात्राणोति निरवद्यम। 'मिषता विश्वस्य', 'वशी' ब्रह्मा,
'सूर्याचन्द्रममा', 'यथापूर्व' पूर्वकल्यानुगेधेन,
पूर्वकल्यानुगेधेन, 'अकल्पयत्,'
सूर्येण विना अहोराञ्युत्पत्त्यभावात् सूर्याद्युत्पत्त्यनन्तरमेवा-
होराश्युत्पत्तिर्वक्रया। अवार्थक्रम एवाङ्गोकर्त्तव्यः, पाठक-
मविरोधात्। “अग्निहोत्रं जुहोति” “यवाणु पचति” इत्यत्र
अग्निहोत्रहामानन्तरं यवागुपाको व्यर्थः स्थात्, तस्मादर्थक्रमो
यथाङ्गीकर्तव्यः, तथैवाबाङ्गोकर्तव्य इत्यलमतिप्रसङ्गन । 'दिवं
धुलोकं, 'पृथिवी' भूमिष्ठातलादिसप्तलोकान्, 'अन्तरिच'
सूर्यादिग्रहलोकं ध्रुवलोकपर्यन्तं, 'स्वः' खलीकोपलक्षितमह-
जनानामन्यन्ना. एवं 'प्रकल्पयत्।
तस्मादीश्वरः
सकारणं कर्मणे जडस्य 'नहि जगज्जन्मादिकारणत्वं मन्दा
प्रयङ्गोकुर्वन्ति, यत्परं कुयारचनादिकं कर्म तदेव फलदमिति
वळ नहि रमणोयम् । इदं कुट्यादिरचनादिकं कर्म कुरु इत्या-
जप्तः फलदः स्यात्, तस्य चेतनत्वात्, अते नीव जगदुपादा-
नकारणमिति सम्यगुनाः कर्मवादिनः कनकगिरितुरङ्गनाथादयः
परमगुरूपदेशेन शुद्धाद्वैतविद्याश्रिताः कृतार्था बभूवुः ॥
इत्यानन्दगिरिकतो कर्ममतनिवईणं नाम त्रिचना शिप्रक-
.
रणम् ॥४३॥

·शङ्करविजये चतुश्चत्वारिंशत्प्रकरणम् । तदनन्तरं शिवाभरणाख्यः स्खशियः सह समागत्य खामि- नमिदमुवाच, मदीयमतममृतमिव सर्वलोकोपादेयं चन्द्रदैवतं, सावधानेन स्टणु। भगवान् चन्द्रः किल षोडशकलापरिपूर्णः सर्वदा मर्वप्राणिपोषणपर: वाटादशसहस्रजनविस्तीर्णमण्ड- लेन ब्रह्माण्डं द्योतयन् विभुरेकोऽदितीयः परोऽमृतरूपः म एव वर्तते, "पुष्णामि चौषधीः सर्वाः सेामा भूत्वा रसात्मकः”। इति श्रुतेः सर्वदेवय निकरश्च । तथा हि स्वगात्रनिष्ठामृतं दे- वेभ्यो दत्वा तान् परिपालयति । तथा “प्रथमां पितरः पि- वन्ति” इति श्रुतेः। अतः पूर्णिमादिपुण्यकान्लेषु चन्द्रोपामनया प्राप्तामृतपानेन मुकिरिति प्राप्ते परमगुरुः पठति, भोः शिवा- भरण भवन्मतमनई, प्रमाणाभावात्। चन्द्रोपामनया मुक्तिरित्युक्त तदपि न मानम् । अनित्योपामनया मुक्तिप्राप्तिरस्तोति नानु- चितमेव तव रोचते। नहि माक्षमार्गाऽप्येतद्वारा विद्यते। किन्तु इष्टापूर्तीदिकर्मकृतां चन्द्रप्राप्तिः पुनर्मलोकपातिनि- त्यनुज्ञामात्रेण मुक्तिः किं वर्तते। धूमोरात्रिस्तयाष्टष्णः षण्मासा दक्षिणायनं।

·चतुश्चत्वारिंशयकरणम्।
२.
तत्र चान्द्रमसं ज्योतियोगी प्राप्य निवर्तते ॥
इति भगवदुक्के, “एष देवानामन्त्रम्” इति श्रुतेश्व, अन्त्ररूपस्य
चन्द्रस्य ज्ञानेन न हि मोक्षलेशः सम्भवति, तलोकप्राप्तिरिति
वयमपि शत्रुमः । मूढतम श्रद्धादैतविद्यामाश्रित्य त्वं कृतार्थो
भवेत्युकः शिवाभरणः सद्गुरूपदेशं खचा शहाईतविद्याश्रितो-
भवत्॥
इत्यानन्दगिरिकता चन्द्रमतनिवर्हणं नाम चतुश्चत्वारिंश-
प्रकरणं ॥४४॥

·शङ्करविजये पञ्चचत्वारिंशत्प्रकरणम्। एवमेतस्मिन् परिहते पुनरन्ये भौमादिग्रहोपामकाः प्रत्य- वतिष्ठन्ते, ते किल अनण: सुविद्यः कृतविद्यः शर्मिष्ठः कल्माषः मृतवदन* इत्याद्याख्याः स्वामिनं नत्वेदमूचुः, टणु, अस्मदीयमतानि परमसुलभानि तावत्, भौमस्याग्निमूर्द्धत्वं दिगिलापतित्वं श्रुतिमिळू। श्रागमेषु चाङ्गारकप्रसिद्धिर्वर्त्तते । मुणविमोचनाङ्गारकादिस्तवेषु ॥ “कुनारो रकवर्णश्च वन्हिमूहा द्युदिक्पतिः । भूयःकोतिर्महोतत्त्वगात्री भीमः स पातु माम् ॥ भोगमोदी ददात्वस्मन्कार्य सफलमादरात्” ॥ श्रुतिश्च। “अमिट्टी दिवः ककुत्पतिः पृथिव्या अयम् अपां रेतांसि जिन्दथ” इति। तस्मादिहामुत्र फलेच्छुभिभीमापासनं कर्त्तव्यमिति प्राप्तं; तद्वत् बुधोपासनमपि सर्वविद्याप्रदत्वात् ज्ञानहेतुकत्वाञ्च, ज्ञानं मोक्षदमतोमोक्षकारणस्थ बुधस्योपासनस्य श्रुत्यादिमूलकत्वात् तदेवाणीकर्तव्यम् । गुरूपासनं कर्त्तव्यम् तस्य क्रूरवदन इति क्वचित्पाठः।

·पञ्चचत्वारिंशत्रकरणम्। वेदमूलकत्वात् देवगुरुत्वाञ्च । अतो गुरोः सर्वज्ञत्वादिगुणविशिष्ट- त्वाच्च गुरूपासनमावश्यकं कर्त्तव्यम्। भगोरपासनमपि तहदेव, तस्य महर्षि वात् । अनादिगुरुत्वं सर्वज्ञत्वं सर्वदिजपूज्यत्वं मिळू, तत्प्रसिद्धिर्थजुकाण्डेऽभिहिता। “भगूणां त्वाङ्गिरसां व्रतपते व्रतेन ददामोति मग्वशिरसामादद्यात" इति। तस्य वरुणपुत्रत्वेन तदुपदेशबलात् सर्वज्ञस्य भगोरुपामनया ज्ञानमितिः, तस्माङ्गू- पासनमावश्यकम् इति तावत् प्राप्तम्। मन्दस्व सुखकारणत्वेग तदुपामनया दुःखनिवृत्ती जातायां सुखप्राप्तिरेव मोक्षावाप्तिः, इति तदुपासनस्यापि मोक्षकारणत्वेन ग्राह्यत्वं प्राप्तम्। रा- हपासनं कर्त्तव्यम्, विषणुवचमाद्रविचन्द्रग्रहणममर्थम्य बलिनः परमोपासनया ग्रहातिग्रहमार्गादिवृत्तलभ्यमानत्वात्. तदुपासन- मावस्यकम् इति प्राप्ते, तेषां भौमादीनां स्वतन्त्रत्वात् पृथ- गुवामनर्धर्मार्थकाममोक्षपुरुषार्धमिद्धिर्भविष्यति । अतो नि:- सन्देहाभवन्तोपि मुक्तिकाङ्गिणः पञ्चकारणानां ग्रहाणामु- पासनं कुर्वन्तु, तेन · कालातीतहत्याश्रिता मुक्का भवथ इति प्राप्ने श्राचार्यः पठति, यूयमनृणादयः श्टणुष्वं, भवन्मतानि नाङ्गोकर्त्तव्यानि, कुतः, प्रमाणभावात्। वेदमूलमेव प्रमा- णमिति यद्युच्येत, तर्हि सर्वस्यापि वेदमूनकन्त्रमन्लोव । नहि सर्वम्योपासनं युक्तम्, यचैतन्यं जगदुपादानकारणम् “सदेव सौम्येदमय श्रामोत्" इत्यादि जगत्कारणवाक्प्रपञ्चवेद्यं तदे- कमेवाद्वितीयं ब्रह्म सर्वैर्भुमुक्षुभिरुपासनीयम् । तदुपासकानां ·२१२ शारविजये तत्प्राप्तिरेव मोक्षः। विना विज्ञानं घरीरिणे पहाणा- मुपासनेन मुकिरिति जडा अपि न मन्यन्ते। लोकानां विरुद्धग्रहपोडाशन्तये तत्तोपासनं कर्तव्यमिति वेदमू- सकत्वेनावश्यकं वाक्योपयोगिकञ्च, एवं वृत्तिमतां शानदा- छत्वमनुचितमेव, तस्मात् जड़ा परित्यज्य शङ्काढतवृत्ता- भवथ। गुरुण परमे ब्रह्मणुषादिष्टे मियः एषोभवेत, शिवे- पदिष्टे तु शिक्षकोगुरुरेवासीत्, गुरुः शिष्योभवेत्, तदा "मनोन्मने मनस्येव लीने ब्रह्म परङ्गतः । स एव समाक्षीस्यादिति वेदा वदन्ति हि"। श्रुत्वैतदनृणाद्यान्नु नत्वा गुरुपदद्वयम् ॥ मिथ्या बभूवुस्तबोधे जोवनमुक्तास्तदाऽभवम् ॥ इत्यानन्दगिरिकता भीमादियहपञ्चकस्याद्रिाहुमतस्य नि- वईणं नाम पञ्च चत्वारिंशत्प्रकरणम् ॥ ४५ ॥ .

·शङ्कारविजये घट्चत्वारिंशत्प्रकरणम् । ततः क्षपणकः परमगुरुं मला इदमाह, स्वामिन भवदाश्र- यथेन मया षण्मासकालोऽनभृतः, इतः परं मन्मतपरीक्षां कुरुध्वं, अहं यास्यामोत्युक्तः शङ्करगुरुरपि तन्मतसुपरिशील- नार्थमिदमब्रवीत्। भवत्करतयन्त्रस्य भवत्करश्तयन्त्रस्य लक्षणमुक्का शीघ- छ इति । स तु क्षपणकः पुनः परमगुरुं नत्वा सावधाने- नेदं श्रूयताम् इति विज्ञाप्याह, इदं किल गोलयन्त्रं तदन्तर्वर्नि- गोभूपिण्डस्य नित्यमधःपतनशीलस्यानुकुलवृत्त्या सर्वग्रहः- मण्डलोपेतं . समान्तरमनुगच्छति, तन्मध्यस्थग्रहास्तु चक्रवेगात् प्रागुदयं प्रत्यगस्तमयं यान्ति। केचिन्मन्दधियः कच्छिा- मारनामा भगवान् सकलादिप्रदेशेषु ग्रहहंगणं विभौति वदन्ति । तदत्यन्तमसत्यम्, एकस्थस्य शरोरिणो विकृतशिशुमा- रस्य करादिस्था यहाश्च तेषां भूम्यधो भ्रमणहेतुत्वाभावात्। तस्मात् कालचक्राश्रिता ग्रहाः सर्वे तस्योपरि कक्षाबद्धाश्चन्द्रादयः अन्यन्ताः कालरूपानुवृत्तिमाश्रिताः कालेन नित्यभ्रमणशीला- इति पूर्वापरयाम्योत्तरवृत्तद्वयसंयोगस्थानदत्तफलांशमखण्डव- याग्रनिबद्धं कान्तिवृत्तं स्यात्, तस्मिन् किल द्वादशराशिषु ।

·शङ्कर विजये . स्थावरजङ्गममञ्चारं कुर्वन् अहराट् सो वर्तते, सर्वखेचरम- एडलाश्रितं. ग्रहगोलं स्वपार्श्वम्भखगोलान्तर्वर्तमानमध्यचिक- मार्गविम्बमध्ये ग्रहदर्शनकालखरूपञ्चानतो मुक्तिरिति काल एव ब्रह्म, अतः कालविद्ब्रह्मविदिति निरवद्यम् । दिक्काला ने- श्वरादतिरिच्यते, मानाभावात्। न च परत्वापरत्वानायकत्वेन तसिद्धिः, श्रात्मनस्तदुनयनादित्यादितर्कगद्धान्तवादपि का- लस्य ब्रह्मात्ये प्राप्ते तत्तुयींशी लघुमार्गात्तुर्ययन्त्र मण्डलचतुर्भा- गमित्यर्थः । तत्र यन्त्रोपरि किल रन्ध्रदयमखिलं छत्वा तम- ध्यदृश्या रविज्ञानेन कालज्ञानं जायते। अत्र तुर्य्ययन्त्र विंश- जीवकल्पना कर्त्तव्या, ताभ्यो नवत्यंशकल्पना, तदधः पञ्चदश- घटिकादिकल्पना। एवमेतद्वित् सर्ववित् भवतीति सम्यगुपपादि- तमिति पूर्वपक्षे प्राप्ते परमगुरुः पठति, भोः क्षपणक कालस्य ब्रह्मत्वं तावत् प्रतिपादितं किल, तदत्य नमग्राह्यम्, कथं, तस्य जन्यत्वदर्शनात मावयवत्वात् । तथाहि यजुरारण्यके "नदीव प्रभवेत् काचित् अक्षय्यात्स्यन्दते यथा । तान्नद्योऽपि समायान्ति ताभिः भा न निवर्तते एवं नाना समुत्थानाः कालाः संवत्मराश्रिताः । अणुशश्च महशश्च” इति ॥ अक्षय्यादविनाशस्थामात् कदाचित् नदी प्रभवति तदन्या अन्यनोऽधिकनद्यश्च समायान्ति। मा ताभिरनुरूपाधिक- रूपा सती न निवर्तते। एवमेव नानासमुत्थाः काला ·. पर चत्वारिंशताकरणम् अणुशो महाश्च संवत्सरादणवोऽयनादयो महशस्तु युगादयो- ऽपि सर्वेऽपि मंवत्सरं कालमाश्रिताः। स तुः संवत्सरः काल: केनापि न निवार्य एव वर्त्तते। श्रुत्यन्तरे “संवत्सरोऽजा- यतेति"। एवं जन्यस्य कथं ब्रह्मत्वं वकुं शक्यते । वैशेषिकास्तु कालमुपेक्ष्यान्योऽन्येन पञ्चविंशतितत्त्वानि विविच्छेदमब्रुवन्, नानाविधानिमयो मा जनयति कालतत्त्वम्, एवमेवाविर्भव- भूतचयं कलयति जगदेव कालोऽत इति । अत: कालतत्त्वस्य जन्यत्वाहात्वमयुक्तम्, इति सिद्धान्तः। गोलान्तःस्था पृथिवी चित्यमधः पतनोत्युक्तं, तदपि न मानम्, भूमेरधःपतनहेतु- प्रमाणाभावात् । “मध्ये समतदण्डस्य भूगोलो योनि तिष्ठतीति सूर्यसिद्धान्तवचनाच"। किञ्च भूनिष्टपुरुषेण गगणं प्रत्युत्क्षिप्तं पाषाणादिवन भूभ्युपर्येव क्षिप्रं निपतति, तदृष्वापि किमुष- रितं भवता मन्दधिया। तस्मात् भूम्यधःपतनं निरालम्बमेवा- मीत्। अतः स्थिरस्य भूमिपिण्ड स्यान्तर्गतयाम्योत्तरं किल सुमेरुजवयं वर्त्तते। तत्र दक्षिणपश्चिमदिक्स्थट के रुद्र- पत्तनं, मध्ये खलु ब्रह्मपुरं, प्राक्शिखरे विष्णुपुरञ्च वर्तते धस्ताचाष्टदिक्पालपत्तनानि क्रमात्मन्ति। मेरोः परितोविष्कम्भ- भेलाः, तच्छिखरेषु कदम्बजम्बुवटपिप्पलाख्यास्तरवश्च वर्तन्ते । जम्बुक्षपफलानां रसेन नदी, जाम्बूनदोति प्रसिद्धा, तह- शादेवेदं जम्बुदीपमिति प्रसिद्धम् । भूम्यर्द्धमुदक्स्थं नव- खण्डवर्षाख्यम्, बर्द्धमन्यत् सप्तसमुद्रः षड्वोपरन्वितमिति । तद.

·शङ्कर विजये। ज्योतिःशास्त्र प्रसिद्धम् । भूमध्ये तु लङ्गापट्टणं, तबाक् द्वयों- शान्तरेण यवकोटिपट्टणं, तत्प्रत्यक्समान्तरे रोमकम् तदधस्त- दूर्द्धसमान्तरे सिद्धपुरम्, एवं पट्टणचतुष्टयस्य उदयमध्याझा- स्तमयार्द्धरात्रकालान् पञ्चदशघंटिकान्तरेण पूरयति भानुः एवं सति यदा लङ्कायामुदयः, तदा सिद्धपुरस्थास्तमयः, यव- कोव्यां मध्याहः, रोमकस्य अर्द्धरात्रम् । उक्तञ्च सिद्धान्ते, "उदयो योऽयं लङ्कायां सस्तमयः सवितुः” इति। सिद्धपुरे मध्याकः यवकोश्यां रोमकविषये अर्द्धरात्रं चेति, तच्चतुःपट्टणे पर्यव कालचक्र माविंशतिनतत्रात्मकम, तदन्तम्थल नोचग्रहका श्रितं प्रवाहानिलजवात् भ्रमणशीलं ब्रह्मणा किल सृष्ट्यादी सृष्टम, तल्लङ्कायां समन्तादन्यविषये कालचक्रादिदिलण्डस्लम- म्पर्कवशात् स्वस्ति कचतुष्टयमुत्पाद्य वाद्यवृत्तं क्रान्तिमण्डलं, सूर्य- स्तत्र किल राशिमनुभवति। लङ्कात उदक प्राक् याम्येच त्रीणि चोणि अहोरात्रवृत्तानि कलयति। उदक् विषु मेघा- दिषट्कमनुभवति। क्रमोत्क्रममार्गमाश्रित्य तदर्द्धन्मिथुनान्ने याम्यायनारम्भः सिद्ध एव । याम्ये धनुरन्ते दिङ्मार्गानुकूल वत्ते उदगयनं प्रसिद्धमिति सम्प्रदायः। तेषां चक्रवशात् प्रत्यम्- गतिरेवेत्युकम्, तदनईम्, ग्रहाणं प्राग्गतेः प्रत्यादृष्टत्वात्। तथाहि अश्विनोनक्षत्रे खमध्यङ्गते तदपेक्षया भरणे किल प्रागेव वर्त्तते, तत्प्राक् कृत्तिकादि । तथैवाश्चिनोस्थग्रहोभरणमेव याति । तवस्खः कृत्तिकामित्यादिप्राग्गतिः प्रत्यक्षदृष्टा । तस्मात् ·षट्चत्वारिंशत्रकरणम्। यहाणां प्राग्गतिः, चक्रस्य प्रत्यग्गतिः, इति । वादी भगवता सृष्टे चके अश्विन्यादिघटिकायां भानुवारे प्रतिपदि क्षेत्रमा क्लपक्षे प्रभवमंवत्सरे कुपिण्डोपरि वायुइयोपरिवर्तमाने प्रवह- वायौ चन्द्रबुधाकरविकुजगुरुभनयोनिवेशिताः, खखापरिकचा- स्थाश्चक्रान्तर्वर्सिनोऽपि चक्रान्नम्बर दुव भान्ति, तदशादेव प्रा- गुदयः, पश्चादम्त मयश्च तेषाम् वृक्षानुभवः कथमित्युक्त काल- चक्रम्यप्रतिपद्य नसूत्राणि चन्द्रकलानिर्गतानि किल, प्रतियह- 'कक्षाग्रहणमाचरन्ति, तशात् घटोमयसमयश्च खकहासु प्रा- जनगण्या कुनाल चक्रविपरीतगतिकीट व प्रतिदिन नभो- तिभ्रमित पोजनप्रमाणमाञ्चरतां स्वखकक्षामागतानां बह- अधुभगतिरिति सम्यगुपपद्यते। मा सर्वेषां समाप्तिभिन्नेव प्रति- फल ति, निङ्गाग्निान्नयकता प्रदक्षिणपुरुषगतिरिव, एवं चन्द्र- शन्यो-जनीयम् । उनञ्च सिद्धान्ते “मन्दामरेज्यभूपुत्रसूर्यश्एक्रेन्दुविन्दवः । परिक्रमन्धोधःस्थाः सिद्धा विद्याधरा धनाः” ॥ इति । “कक्षाः सर्वा अपि दिविषदां चक्रलिप्ताङ्कितास्ता वृत्तेर्लब्यो लघुनि महति स्युर्महत्यश्च लिप्ताः । तस्माते शशिशशिजमितादित्यभौमेज्यमन्दा- मन्दाक्रान्ता इव शशधराशान्ति यान्तः क्रमेण ॥ इति। * चक्रकक्षावितानाति वा पाठः। G ·शारविजये ग्रहगतिरपि घोडा पूर्वापरा उदग्याम्या अधिरा चेति कश्चिडिषोऽत्रावगन्तव्यः । सूर्यः किस अननस्तात् एष्यादि- काला जाताः, शश्वत् प्रागदिशचरताः सूर्यचन्द्रयोदानने स- गमः सम्भवति । तस्मात् शोधमत्या पुरोगते चन्द्रे भातो पृडखे दादांशमितं यदा भवति तावत् प्रतिपदुत्पद्यते। चतुर्वि- शत्यंमान्तरे द्वितीयेत्याद्युत्पत्तिरित्येदमन्यामां तिथीनां ज्ञात- व्यम्। चन्द्रादेव नक्षत्रं तयोर्यागाद्योगसिद्ध्यर्थं करणमेवं पञ्चा- झोपपत्तिः। ग्रहपतिचलनादेव लोकान्धकारनिवृत्त्यर्थं भग- वति केचित् शि.मारे सहसानं वदन्ति, तदनई मिति भव. दुकं तदेव ग्राह्यं भवति। कुतः, पुराणप्रमाणम्य विद्दमान- त्वात्। सर्वशैयामः किमन्यथा प्रतिपादितम् । शिशमारं किल रूस्तिकामधनील. वदनेन ग्रहोला निजाङ्गन ब्रह्मा गड़. माक्रम्य कालचक्र खपृष्टाधारण भमयन् तदन्यमुखेन याम्य- ध्रुवकोलं ग्टहाति। मुंखाभ्यामहाक्षरतेजोरूपेण निषं तहला- दधःप्रदेशाधारं महाकूर्मेण हत्वा वर्तते इति कालभ यहाभ्रमन्तीत्युतम्, न तथा वक्तव्यम्, श्रुतिविरोधात् । तथाहि "भीषास्माद्रातः पवते भीषोदेति सूर्यः। भीषास्माद निश्चन्द्रश्च मृत्युीवति पञ्चमः" ॥ इति उपक्रम्य जगदुपादानकारणं विवक्षितम्, अन्तेन ग्रन्दन "म एको ब्रहण आनन्दः" इति । अतो 'अमात्' ब्रहण एव, 'भीषा'

·षट्चत्वारिंजप्रकरणम् ।
२१९
भयेन, 'वातः पवते', 'भीषा', एव 'सूर्थोऽपि, उदेति 'अनिय',
सर्वलोकेषु वहिरन्तापकत्वेन वर्त्तते। 'इन्द्रः', बिलोकाधि-
पत्यं करोति। 'मृत्युरपि सर्वप्राणिहिंसाव्याजेन 'धावति',
इति तस्मात् क्षपणक कालो ब्रह्मेति मूढबुद्धि परित्यज्य रद्धा-
बैततिमाश्रय, तया जायदाद्यवस्थावितयातीतमनीमचं गुरु-
मुखाज्ज्ञात्वा मुक्को भवसीति नियमितः क्षपणकः परमगुरु
नवा द्धाद्वैतविद्याश्रितोऽभवत् ।।
इत्यानन्दगिरिकृती क्षपणकमतनिवईणं माम घटवखा-
रिंशत्प्रकरणम् ॥ ४ ६ ॥

·शङ्करविजये सप्तचत्वारिंशत्प्रकरणम् । मतः पित्रुपासकाः सत्यशर्मक्तवर्मादयः समागत्य परम- गुरुं नत्वेदमृचः, स्वामिन्स्मन्हतं सावधानेन टणु, पित्यजनमेव नियतं कर्त्तव्यम, ते पितरः प्राचीना अग्निवात्तादयश्चन्द्र- मण्डलोपरि खर्गे नित्यमुक्काः सन्तो वसन्ति । विचार्यमाणे तेषां मथे अमूर्तयस्वयः, मूर्त्ताश्चत्वारः, तदुपासनमत्यन्तफलदमिति- कृत्वा तदन्येषामपि तदाधारत्वेन तत्तृप्तिद्वारा तेषामपि बप्तिदर्शनात्, प्रतिवर्षाखिन पिनदिनेषु सावत्यादिषु नदपा- सनमेगास्माभिरादरात् कृतम, "श्राद्धकृत्सत्यवादी च रहस्योऽपि विमुच्यते”। इति मोक्षहेतुत्वाच्च पिवमानेन चान्द्रमासस्य दिनरूपत्वात मध्याकममा भवति, अर्थादई रात्रं, पूर्णिमा, शुक्लपक्षार . मस्तमयः, कृष्णपक्षाढ़े सूर्योदयश्च। तस्मात सर्वेऽपि एहस्याः श्राद्धं कर्म श्रमायां कुर्वन्देव, तत्तृप्ते तेषां मुनि रिति सुस्थ- नरेव मुक्तिः, परमगुरुः पठति भोः सत्यशर्मकृतवादयः श्टणुध्वम्, भवन्मतमनईम्, बुतः, प्रमाणभावात् । श्राद्ध कर्म कुर्वी तेति वचनमेव प्रमाणमिति यद्यच्चो तहि तेन कर्मणा मुक्तिरिति कथं, न कर्मणेति निषेधदर्शनात् । किं ब्रह्मविदा- .

·मन्तचत्वारिंशत्प्रकरणम्। प्रोति परमित्यादीनि वाक्यानि नहि भवद्भिरधीतानि, पिट- कर्मण्येवाधिश्रवणसूतं न वर्तते, नोमदासीामदासीदित्यादी तदेव विचारयध्वम् । काङ्गसकेनैव कर्मनिवृत्तिर्भवति, पिन- सूकानां ब्रह्मपरत्वात्। नतो ये कर्मविहिता मन्त्रा वर्तन्ने तेषां त्रिविधरूपता कल्पनीया, विध्यर्थवादमनाभेदात् । “अह- रहः मन्ध्यामुणमोत," "ज्योतिशेमेन वर्गकामो यजेत" "न कलञ्जम्भक्षयेत्” “न परदागन् गच्छेत्” इत्यादिवाक्यानि विधिपगणि। एतदावश्यकं कर्त्तव्यम्, एतदकर्त्तव्यमिति बाध- रूपात केचिदर्थवादा वर्तन्ते, "हरिचन्द्रो ह वै धर्म इच्चाको राजा पुत्र श्राह, तस्य शतं जाया बभूदुः, तासु पुत्रं न लेभे, तस्य ह पर्वतनारदो ग्रह ऊपतुः, स ह नारदं पप्रच्छ, इति जनको ह वैदेहो बहुदक्षिणेन यज्ञेनायजत, तत्र ह कुरुपाचा- अभिसमेता बभूवुः, तस्य ह जनकस्य वैदेहस्य विजिज्ञासा बभूवेत्यादि। भृगुवै वाणिवरुणं पितरमुपससार, अधीहि भगवो ब्रह्मेति" । अत्रेदं चिन्दते एतदर्थवाद- रूपाण्यंशानि नो दिव्यानि, प्रयोजनाभावात्। विधिमन्नाधा- मेव सर्वप्रयोजन सिद्धरित्यत आइ, अधिकरणरत्नमालायाम्, “पारिनवार्थमाख्यानं किंवा विद्यास्तु तिस्तुतेः । ज्यायोऽनुष्ठान शेषत्वं तेन पारितवार्थकः || अस्यार्थस्तु अध्वरे महावेद्यां रात्रिषु राजानं स्कूटमुपवेश्य नदग्रत एव वैदिकान्युपाख्यानानि अध्वर्युणा पठितव्यानि, लानां ब्राह्मण

·२२२
शहरविजय
तदिहाख्यानं कर्म पारिसव पाचक्षते भतु विद्यासुतिमात्र-
माख्यानं प्रातःमायालयोरुचितहविमानन्तरकालानुष्ठान-
पूरणं किलाख्यानैर्भवतीति कृत्वा अनुष्ठानशेषत्वं ज्यायः श्रेष्ठं
भवतीत्यर्थः। अतोऽमुष्ठानोपयोगिबेनार्थवादा ग्राह्या भव-
न्ति। मन्त्रास्तु गायत्र्यादयः। “तत्पुरुषाय विद्महे, महा-
देवाय धीमहि, तन्नो रुद्रः प्रचोदयात"। "नारायणाय
विद्महे, वासुदेवाय धीमहि, तन्नो विष्णः प्रचोदयात्” । “एह्य-
अये ह होता निषोदादवम्, पुरा एता भवानः, अवतां खा
रोदसी, विश्वमन्ये यजामहे मौमनसाय देवान्” इत्यादयः ।
यस्मिन् कर्मणि यो मन्त्रो विधिदर्शितः म तम्मिन्नेव सदाङ्गोकर्तव्य
इति अर्थ पर्यवमिते ार्यरखण्डं निर्गुणं नित्यशद्धबुद्धमुक्तस्व-
रूपं ब्रह्म सर्वतन्त्रवाच्यभुन्नेयम् । श्रवणदिना कर्मणां गहन-
त्यावेदानां सगुणत्वाच। उनञ्च भगवगोतामु
"त्रैगुण्यविषया वेदा निस्वैगुण्यो भवार्जुन” । इति ।
अतो मुमुकुणा निस्वैगुण्येन भवितव्यम् । तस्माद्भवन्तोऽपि पति-
चादिधारणेन पिढकर्मप्रपञ्च प्रवृति गटाऽनेकजन्मार्जिता परि-
त्यज्य. सद्गुरुमुखोन्मेषमहावाक्यश्रवणादिना मुक्ता भवथ ।
"नान्यः पन्था विद्यतेऽयनाय" इति निषेधदर्शनात्, इत्युपदिष्टास्ते
परमगुरुं नत्वा तदुपदेशबलात् कृतार्था अभवन् ।
इत्यामन्दगिरिकता पिलमतनिवईणं नाम सप्तचत्वारिंशत्र-
करणम्॥४७॥

·शङ्करविजये अष्टचत्वारिंशत्प्रकरणम् । . , मतः भेषोपासका गरुडोपासकाच भजपादकुमालीउ प्रभृतयः समागत्य स्वामिनमिदमूचः, भो गुरो महीयं मतदर्य अतिविचित्रतरं घटणु, शेषः किल भूभती भगवतो नाराय- एस्य तन्यरूपेणान्तरङ्गः, ततः किल तस्मात्तदाकाराकारित- तर्षणधारणमात्रेण* मुका वयमिति, गरुडः किल मर्वलोकक्षि- प्रबे भगवन्तं स्वोपर्यारोह्य मञ्चरते इत्युकर्षण मदुपामकाश्च नित्यमुक्का वयं भगवसकाग्रगण्या इति प्राप्ते पूर्वपक्षे परमगुरुः पठति भोः शङ्खपाद, कुजलोढ, भवद विवेकः किम वक्तव्यः । नारायणस्य तयवाहनोपामनेन मुक्रिरित्युक्रम्, तदत्यन्त दुर्गामा, तर्हि नारायणोपासनमेव कुरुतात, तस्य सर्वातत्वात् ब्रह्मांशक- त्याञ्च । परम्परया चित्तरायनन्तरं परमगुरूपदिष्टमार्गेण मुक्ता भवथ, इत्येवमुनी तो श्राचार्य मत्वा शिव्येभ्यः शुद्धादेतवि- धाथितो बभवतुः ॥ इत्यानन्दगिरिकतो शेषगरुडमतनिवईणं नामारचत्वारिंश- प्रकरणम् ॥४८॥ सदाकारपूगधारणमात्रेणेति वा पाठः ।

·शङ्करविजये एकोमपञ्चाशत्तमप्रकरणम् । ततः सिद्धोपासकाश्चिरकोर्तिजनितानन्दपरार्जुनादयः समा- गत्य खामिनमिदमूचुः, भोः स्वामिन् मदीयमतमतिविचिकनरं किल मपास्थानां मिद्धानां विचित्रनात् । अतः सिद्धोपदेश- परिलञ्चसकलमन्त्रबुद्धयो वयं कृतार्थी मुनाच । तस्मात् भव- तोऽपि सिद्धमतावलम्बिनो भवथ। श्रोशैलादिभगवदाविर्भूत- स्थलेषु मन्त्रौषधविशेषान् प्राप्य मायन. यानिमिडाः कृतार्थाश्चिर- ञ्जीविनश्च बभूवुः । तदुपदेशन तथाविधा वयम्. अस्माभिः सर्व- प्रपञ्चो विदितः किल, तकथमिट के निधिनिक्षेपाञ्जनदर्शन- मोइनस्तम्भनवश्यवादिस्तम्भनादिविद्याविशेषः, अत्याहारानाहार- जलाग्न्याकाशपृथ्वीजयमलिन्द जयजियवायुजयादिविद्याविशे- पैः, विशेषेण पारदपानतैलपानप्रभृतिभिश्च अपमृत्वाकाल मृत्यु- हरप्रवृत्तिभिर्योगविशेपैः, कान्नवर्षाकानाशनिपात वृश्चिकवर्ष- सर्पवर्षवहिवर्षशिलावर्षादनुवर्षनक्षत्रवर्षग्रहवर्षप्रतिभिः क्रिया- विशेषैः, मलिलवर्षक्षोरवर्षदधिवर्षमध्वाज्यवर्षमुराव(मतवर्षकन- कवोदिभिः शक्रिविशेषैः. कुसुमवर्षान्नवर्षधान्यवर्षादिभिर्यक्षिण- विशेषः, मोनवर्षपशवर्षयुवनिवादिभिर्मोहिनीविशेषैः, भुम्युच्क्षे- पणसलिलोत्क्षेपणवद्युत्क्षेपणमलिलवायूतक्षेपणतरूतक्षेपणरिपूत्- क्षेपणाद्देश्यकविद्यारूपमन्त्रविशेधेः, ग्टहदाहग्रामदाहपुरदाहा- रण्यदाहादिभृदाहेति विद्यामन्त्रविशेषैः, स्त्रीपुरुषाकृतिकरण- ८ ·एकोनपञ्चाशकामकरणम्। २२५ पुरुषख्याकृतिकरणशत्रुजयसेनाजयस्त्रीजयादिकक्षघटिकादिवि- याप्रभेदः, प्रयःकरणताम्रकरणरजतकरणहेमकरणदिधातुविद्या- प्रभेदैः, दृष्टिनिर्बन्धनसिंहशरभव्याघादिदष्टम्टगबन्धनादीन्द्रजाल- महेन्द्रजालादिमन्त्रमूलिकाकज्जलविशेषैः, एतदाद्यनेकविशेषैर्वयं सर्वज्ञा एवाध्यास्महे, तस्मादनन्यभेद्यमसान्मतमिति प्राप्ते भगवा नाचार्यः पठति, भोश्चिरकोर्तिनित्यानन्दपरार्जुनादयः किमनि- त्यफले मुभिर्भवद्भिः सम्भाषणमपि नाई कुबे, कुतः, किं विचित्र वेषैः प्रयोजनं विद्यते, निधिनिपाद्यश्चनादिभिः परद्रव्याप- हारदोषप्राप्तिमात्रमेव फलम्, चिरजीवित्वादिभिर्न मुत्युपायः सम्भवति, देहस्य दुःखालयत्वात्, तत्परित्यागेन ब्रह्मप्राप्युपायो- बुद्धिमभिः सम्पादनीयः। तस्य गुर्बधीनत्वात्तन्मुखपद्मविगलबा- दयामृतपानपरायणनित्यमुक्काः सुखिनश्च भवन्ति । तदन्ये पुनर्दुःखालयमेव शाश्वतं संसारं नित्यं यान्ति, चिरजोविना सुखमिति याच्येत, तईि युगान्तरे मन्वन्तरे वा सर्व लोकजरा- मृत्युकानविनयोऽन्येव, तत्रापि पुनर्दुःखप्राप्तिरेव स्यात्। त- स्मान्मुकानां यत्सुखं नित्यानन्दरूपं वर्तते, न तदन्येषां तत्, क्लेशा- भावानात्यपाय एव सखेच्छुभिग्नुदिनं चिन्तनीय इत्युकास्ते परम- गुरुमाचार्यस्वामिनं नत्वा नदुपदेशबलान्मनोन्मन्यां मनालयं कृत्वा नित्यतेजकूटरूपब्रह्मानुसन्धानं कुर्वन्तः शिष्यतरा बभूवुः ॥ इत्यानन्दगिरिकता सिद्धमतनिवर्हणं नामकोनपञ्चाशत्तम- - प्रकरणाम्॥४८॥ H ·पञ्चाशप्रकरणम। शङ्करविजये 4 ततः परं गानशीलाः :विश्वावमुनामगन्धर्वकन्यकापत्युपा- सकाः पद्मोतमिथिलांगतगुण्डगानादयः परमगुरुं नत्वेदमूचः, खामिन् वयं किल कृतार्थाः, मदीयमतमखिलपरमानन्ददम्, विश्वावसपामनेन विदितगानकारणनादोपामनपग्लिश्चवर्ण- तोतविन्दुकलाः, थानसम्भूतकलानुभव एव ब्रह्मानुभव इति कृत्वा नित्यमुक्का एव, तस्माद्भवन्तोऽपि मुन्वभिलाषिणः सदा गान्धर्वविद्यापरिश्रमं कुरुध्वमिति प्राप्ते भगवान् पठति, मनु भादज्ञानेन ब्रह्मावाप्तिरित्युक्रम् । तदयुक्तम् । श्रुतिविरोधात्, ब्रह्मणः शब्दाद्यतोतत्वाच, विन्दकलयोरपि सगुणत्वात् । "नादविन्दुकलातीतं यस्तं वेद स वेदवित्” इति स्म तेः । "अशब्दमस्पर्शमरूपमव्ययं तथाऽरसं नित्यमगन्धवच्च यत्। श्रमाद्यनम्तं महतः परं ध्रुवं निचाय्य तं मृत्युमुखात् प्रमुच्यते” ॥ इति कठश्रुतेः। तस्माबादविन्दुकलातीतं परममदयं नित्यशद्धबुद्धमुकास्वरूपं शुद्धं ब्रह्म उपासकानां निजेक्यकरणदहं सदा भजध्वम्, तद्वारा मुक्ता भवथे युद्देशमङ्गोवत्य शिष्यास्ते बभूवुः ॥ इत्यानन्दगिरिकतो गन्धर्वमतनिवईणं नाम पञ्चासत्यक- 64 ·शङ्करविजये एकपश्चात्प्रकरणम् । इव ततः केचित् चितिभस्मव्याप्तसाङ्गाः शल्यविशेषभूषितमणि- बन्धगला भूतराडपासकाः खामिमं नत्वेदमूचुः, स्वामिन् अस्म- मतं टण, भूतराजाः सप्त सप्तलोका तालप्रमाणदेहिनोव- तन्ते। उपासकाना प्रत्यक्षं तदुपासनेन शत्रुजयादिफलमस्तो. ति, गणकती वेतालः। तदुपामकानामस्माकं सर्वलोकवशङ्करं रूपं फलमस्तोति प्राप्ते पूर्वपक्षे भवद्भिरेवमुक्रम्, भृतवेतालो- पासका भवन्मतमनहमेव भवति, ब्राह्मणानां नित्यकर्मादि परि- त्यज्य भूतादेपासनानईत्वादवेदमूलकत्वाच, तदुपासनमनईमेव । "अपसर्पन्तु ते भूता ये भूता भुवि मंस्थिताः । ये भूता विघ्नकारस्ते शिवाज्ञया" ॥ इति वचनाच्च ब्रह्मकर्मप्रतिबन्धकरूपभूतार्चनं ब्राह्मणमा- मयुक्रम्, तदन्येषां रागद्देषादिरज्जुबद्धवानामन्योन्यहानिमभी- मनां तदिद्यावेशद्यप्रत्यासत्तिरिति सिद्धान्तः। यूयं ब्रह्मकुख- जा एवमुक्राचारं परित्यज्य शद्धातविद्याश्रिता वर्णचितकर्म- शोला भवथ । स्वकर्मभ्रष्टानां नहि गतिरिति, अमुत्र फलदेति गोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यैरभिहितमस्माभिरित्युकाः क्रोधदण्ड- विद्वेषणरागादयः स्वामिनं नत्वा तदुपदेशविदिततत्तत्कर्मशीला: शुद्धादैनविद्यानिरताः पञ्चपूजापरायण बभूवुः ॥ इत्यानन्दगिरिकृती भूतवेतालमतनिवईणं नामकपञ्चाम प्रकरणम् ॥ ५१॥ লম 82 ·शङ्करविजये दिपञ्चाशत्प्रकरणम् । U एवमशेषमतनिवईणं कृत्वा दिनमण मध्यन्दिनङ्गते मणिक- र्णिकातोरे निदिध्यासनलाल से परमगुरौ भगवान् व्यासः किस म्थविरब्राह्मण व समागत्य षट्सहसशिष्यसमेतं प्रमथाधित- मोशमिक, देवास्तमिन्द्रमिव सृष्यावृतं ब्रह्माणमिव दृष्टा को- ऽयमित्याक्षिपत्। शिव्यास्तं मायावेशधारिणमिदमूचः, A श्टणु, वृद्ध, परानन्द गुरुः शङ्करनामकः । सेतुप्रभृतिदेशेषु मतध्वंसमथाचरन् । भाष्यं कृत्वा ब्रह्मसूत्रतात्पर्यार्थविनिर्णयम्। देतार्थावबोधेन शिव्याम् कृत्वा विवेकिनः ॥ जयत्येव हि गङ्गायाम्नीगविर्भतचन्द्रवत । एवमुक्तः स्थविरोऽपि शिव्यसामतीत्य कम्यत्यस्लितवदनशिराः शङ्कराचार्यमिदमाह, यब भवताधिकृतः किमु ब्रह्मसूत्रपरिश्रमः। परमगुरुराचार्य समोच्यैकमवादीत्, भो विप्र कुत्र भवनः प्रवेश- स्तव वमोति । वृद्धः पुनराह, तदन्तरप्रतिपत्तो रंहति सम्परि- स्वतः प्रश्ननिरूपएमभ्यामिति सूत्रस्य कोऽर्थी भवताधिचनः । पुन- ·विपयाचप्रकरणम्। २२८: । गाद परमगुरः, भूतमी सम्परिखक एव 'तदन्नरप्रतिपत्ती' देहानारप्रतिपत्ती, रंहति' गच्छति, जीवो लिङ्गवरीरबन्धः पर- खोकमिति । वृद्धोऽप्येवमाह, भूतानां सर्वदेशसमत्वात्कर्मानुकले गाचग्रहणं तत्रैव करोतु यत्रैवारचच्या इति । पुनः परमगुरुराह, वृद्ध मूढतर तत्त्वमस्य न विदितं भवता। तथाहि, खदेहवीज- भूतर्भूतसूचीः सम्परिश्वत एव गच्छतीत्यवगन्तव्यम्, कुतः, प्रश्न- निरूपणाभ्याम् । तथाहि, प्रश्नो यथा “पञ्चम्यामाहुतावापः- पुरुषवचसेा भवन्तीति”। निरूपणञ्च द्युलोकपर्जन्यपुरुषयोषित्सु श्रद्धासोमवृश्यन्नरेतोरूपा: पञ्चाइतोर्दयित्वा “पञ्चम्यामाइता. वापापुरुषवचसो भवन्तीति", तम्माभिः परिवेष्टितो जीवो या- तोति गम्यते । भो यते, अन्या श्रुतिः, “जलोकावत्पूर्वदेई न मु- वति यावदेहान्तरं नाकामतोति"। भो वृद्ध, तत्राप्यपरिवेष्टि- तस्यैव जोवस्य कोपस्थापितप्रतिपत्तव्यदेहविषये भावनादिर्धी- भावमाचं जलोकयोपमीयते इति । पुनर्वृद्ध इदमाइ, व्यापिनां करणानां प्रात्मनश्च देहान्तरपतिपत्तो कर्मवशाहद्धिनाभम्नत्र भवति, इन्द्रियाणि तु देहवदभिनवान्येव तब तब भोगस्थाने उत्पद्यन्ते, मन एव हि केवलं भोगम्यानमभितिष्ठने, जीव एव उत्मुत्य देहाद्देहानरं प्रतिपद्यते, शुकइव वृक्षाद् वृक्षातरमि- ति। यतिः पठति, भवन्मतमनई, श्रुतिविरोधात्। तत्र श्रुतिः, “न तस्य प्राणायुत्क्रामन्ति तचैव समवलीयन्ते” इति। ननु उदाहतान्या प्रश्नप्रतिवचनाभ्यां केवलाभिरद्भिः सपरिवको ·२३ शङ्करविजये 'रंहति' प्राप्नोति, अपछब्दग्रहणमामात् । तत्र कथं मामा- न्येन प्रतिष्ठाय मर्मतसम्मैः सम्परिबको रंइति, इति यधुच्येत, तत्रैवमुत्तरं, सूत्रमेव यात्मकत्वात् भयस्वातत्, तुशब्देन चोदि- मामाश कामुछिनत्ति, “यात्म का ह्यापस्त्रि वृत्करणश्रुतेः । ता- स्वारम्भकास्वभ्युपगम्यमानाः खेतरदपि भूतदयमवश्यमभ्युपगन्त- व्यम्, यात्मकश्च देहस्त्रयाणां नेजोऽबन्नानां तदम्मिन् कार्योप- लब्धः पुनश्च यात्मकः त्रिधातुत्वात्, बिभिवातपित्तनेमभिर्न सम्भू- तान्तराणि प्रत्याख्याय केवलाभिरभिरारम्भः शक्यते, तस्मात भूयस्वापेक्षायामापः पुरुषवचस इति प्रश्नप्रतिवचनयोगपकन्दो न कैवल्यापेक्षः। सर्वदेहेषु रमलोहितादिवस्तु दृश्यते, पा- र्थिवा धातु यिष्टो देहिधूपलक्ष्यते, इति यद्युच्येत, नैष दोषः । इतरापेक्षया अपां बाहुल्यं भविष्यति। दृश्यते च शक्रशोणित- लक्षणेऽपि देहवीने द्रवबाहुल्यं, कर्म च निमित्तकारणं देहा- रम्भे, कम्माणि चाग्निहोत्रादोनि, सामाज्यपयःप्रतिद्रवद्रव्या- अयाणि कर्माणि, कर्मसमवायस्य चापः श्रद्धाशब्दोदिताः सह कर्मभिर्युलोकाना इयन्त इति वक्ष्यते । तस्मादप्यपां बा- हुल्यप्रसिद्धिः । बाहुल्यादप्यपछब्देन सर्वेषामेव देहवोजाना भूतसूक्ष्माणामुपादानमिति निरवद्यम् । सूत्रान्तरं, "प्राणगतेश्च प्राणानां देहान्तरप्रतिपत्तो गतिः” । श्रूयते “तमुल्लामन्तं प्राणो- त्रयाणामप्तेजोबागूनामिति चित्पाठः।

·बिपञ्चामाकरणम् । । ऽनूकामति" प्राणमुक्काम प्राण अनाकामन्ति” इत्यादि श्रुतिः। मा च प्राणिनां गतिराश्रयमन्तरेण न भवतीत्यतः प्राणगतिप्रयु- का तदाश्रयभूतान्तरोपमशानां गतिरादवगम्यते । नहि नि- राश्रयाः प्राणाः क्वचित्तिष्ठन्ति, गच्छन्ति वा जीवतोऽदर्भना- दित्याग्रहेण जल्पतो वृद्धस्य कपोलताडनभाचकार । परं पद्म- .मादं निजभिव्यमिदमाह, एनं परपक्षश्रेष्ठं वृद्धमधोमुखं पात- यित्वा पादागावलम्बनाडूरं त्यजेति । स तु गुरुभिरेवमुको वृष्णो- मास । यतिराड्वाक्यश्रवणत् स्वयमेवाश दूरमगमत् । ततः शिष्यः परमगुरुं नत्वा इदमाह । शङ्करः शङ्करः साक्षात् व्यासेा नारायणः स्वयम् । तयोविवादे मम्प्राप्ते किङ्करः किं करोम्यहम् ॥ इत्येवमुक्तः खामीदमाह, स एव व्यासश्चेदनुपममतिः सोऽय- मपि मामवतु अद्वैतार्थेऽप्यनुभववहिरस्तस्मतिर्यदि, यथाभा- नुर्मध्यादिषु समकरः, सर्वभुगपि पूज्यो वक्रिश्च प्रभाकरणत्, दुःखन्यजतु सपदि तन्मवाक्योत्थं परज्ञानात्, आयातु स्वयमेवात्र व्यासः शिष्यजनप्रियः। अद्वैतभाष्यकारं पातु नो वादरायणः॥ स एव परमार्थश्चेद्भिदामिया भवेद्यदि। यासं मंयमिना श्रेष्ठं धरणं यामि सर्वदा । म एवाद्य प्रसन्नात्मा हरवखिलतामसम् ॥

·२३२ महारविजये अपराचार्येण एवं स्तुतो याचः सर्वसम इव समक्षमाविरामोत्, गुरुः खामिनं नत्वा तस्य द्वादशप्रदक्षिणाभिर्वन्दनानि कृत्वा त्वदंशस्वच्छिथ्योऽहमिति विज्ञाप्य निजकृतब्रह्मास्त्रभाष्यमवदत् । स तु भाथं सम्यगवलोक्य परमगुरुमालिञ्च इदमुवाच । सूत्राणान्तु पदार्थंकतात्पर्य विदितं त्वया। महाशयस्तु दुर्जेय प्राचार्यस्त्वं जगत्पतिः ॥ शिव व शिष्यजनाधेळञ्चर भायमपदिशन्मम । शुद्धातविदः कुरु लोकानन्यमार्गानन्यान् ॥ इत्यानन्दगिरिकती व्यासदर्शनं नाम दिपञ्चाशत्प्रकर- ·विपञ्चामप्रकरणम् . एवमुक्का तु स खामी उचरनं मुनीश्वरम् । मत्वेदमाइ सर्वच मदंशोऽद्य भविष्यति । प्राणे प्रणवं वीच्याच बाथमि वं दयानिधे । त्वत्पादसन्निर्योगामुक एवाहमयः ।। इत्युक्रः शङ्कराचार्यमिदमाई घृष्पन्धितः । कथं प्रसिद्धं भाव्यं स्यागते खयि जगत्वलम् ॥ तस्मादतिबोधाय खिरो भव परावरे । आज्ञप्तोऽप्येवमाचार्यः पुनराह मुनीश्वरम् । षोडशेषु भरल्लेव यदायुखितिरित्यतः ॥ यासस्वाकर्षयामास ब्रह्माणं मुष्टिकारणम् । अमाप्यवादीदेवं हि खतम्लः प्रहरं प्रभु दुष्टाचारविनाशाय प्रादुर्भतो महीतले । स एव शङ्कराचार्यः माक्षात्कैलासनायकः । यावदिच्छाब्दमु- हि स्थित्वा पश्चाइमिश्यति ।। इत्यानन्दगिरिकता ब्रह्मदेववचनं नाम चिपञ्चाशत्प्रकर- * जगत्पते इति कचित् पाठः ।

·शहरविजये
चतुःपञ्चाशत्प्रकरणम्।
इति ब्राह्मवचः श्रुत्वा व्यामः काशीनालयः।
करणानीय गङ्गाम्ब
जीव वं श्रदां शतम् ॥
इत्युक्का प्रोक्षयामास शङ्कराचार्यमुत्तमम् ।
व्यासदत्तायुरुत्कटतेजःपूर्णकलेवरः ॥
बभी श्रीशङ्कराचार्या ब्रह्म व्यासयुतस्तदा ॥
विष्णुवागीशसंयुक्रमहादेववदङ्गतम्॥
स तु नावा मुनिश्रेष्ठं ब्रह्माणं पारमार्थिकः ।
कृतार्थोऽस्मि भवत्पाददर्शनादित्यभाषत ॥
वाचार्य भिदा मिथ्या अद्वैतं पारमार्थिकम् ।
उपदेशं नृणामेवं कुरु यत्नेन सर्वतः ।
इत्युक्वान्तर्दधे ब्रह्मा व्यासश्च भगवानृषिः।
इत्यानन्दगिरिकती व्यासदत्तायु:प्रपञ्चनं नाम चतुःपञ्चा-
बत्प्रकरणम् ॥ ५.४ ॥

·शारविजये पञ्चपञ्चामप्रकरणम् । तस्मात् उदमार्गमवलम्य अमरलिङ्गं केदारलिङ्गं दृष्ट्वा कुरुक्षेत्रमार्गात् वदरीनारायणदर्शनं कृत्वा तत्र शोतलोदक- स्वानस्थातिदुःमहत्वात् हिमवत्सान्निध्याच भगबन्तमिदमुवाच, भो नारायण स्वानाय उष्णोदकं नो देहि, इति । स तु नारायण, स्फटिकादधःप्रदेशात् उष्णतीर्थमरितमुत्पादयामाम। सर्वे दि- जाः खात्वा शङ्कराचार्यन्तुष्टुवुः । तस्मात् द्वारकादिदिव्यम्यस्ल- विलोकनात् प्रादक्षिण्मयोध्यां प्राप । तस्मात्पुरात् गयाया- मोशानादिदर्शनं कृत्वा गङ्गासहस्रनामसकलखानमाचरन् जग- बाथमार्गात् पर्वत प्राप। तत्र मझदेवं मल्लिकार्जननामानं तच्छक्तिमतविद्यारूपिणे धमराम्यां नत्वा, तत्र माममास्थिते परमगुरौ सद्धाख्यपुरात् ब्राह्मणाः समागम्य परमगुरुमिदमूचुः, खामिन्, भट्टाचार्याख्यो दिजवरः कश्चिदुदन्देशात्ममागत्य दुष्ट- मतावलम्बिनो बौद्धान् जैनानसङ्ख्यातान् राजमुखादनेकविद्या- प्रसङ्गभेदैनिर्जित्य मेषां शीर्षाणि परशभिन्छित्वा बडषु उल- 12

·भारविजये।
खखेषु निजिष्य कटधमले सूकस्य चैवं दुष्टमतसमाचरन्
निर्भयो बर्मते इति ।
।
श्रुत्वतदछुतं कर्म
गुरुः मियममन्वितः
प्राप्तो सद्धाख्यनगरं जयबदविजृम्भितम् ।
दिनदशकपूर्वकारले भट्टाचार्यः सर्वविपक्षध्वंसं कृत्वा जैनगुर-..
मुखात्कश्चिविद्यालशोजात इति गुरुवधप्रायश्चित्तं विचार्य अष्टे
तरशतकारिकाप्रमाणेपत्यकाकरोषोपरि होमामिना पति
क्रमाइग्धेम वमितव्यमिति निश्चित्य विजनप्रदेश तथा म
यित्वा तब हतप्रायवित्तदीसः स तु करोषपर्वतायव
समवर्तत । तदानीं परमगुरुर्भट्टाचार्य बोध्येदमाह,
अचानेन किल प्राप्ता व्यवस्था भवता दिज।
ईदृशान् मूढ गूढार्थान् न वेसि निगमान् यतः ।।
"हन्ता चेन्मन्यते हन्तुं इतश्चेन्मन्यते इतम् ।
उभौ तौ न विजानीतो नायं हन्ति न हन्यते" ॥
इति श्रुतेः । इत्युको जानुमावदोऽपि भट्टाचार्य: परमगुरु-
मिदमुवाच, जायकालानागतो नूतनो बौद्धतरः कमात्,
दहागत्य उत्तापयमि। गुरुराह, नाई बौद्ध, किन्तु बारा-
चार्यः, शुद्धाद्वैतमार्गदाता प्रसङ्गार्थमिहागतोसि, इति वचनं
निशम्य पुनर्भट्टाचार्यः प्राह तथाऽदग्धशेषशरीरः, महगिनोमानी

·पञ्चपछामाकरणम् मएनमित्रः सर्वज्ञ व विधाम पितामह व गते । तेन साकं भवदादकडूतिनिइतिपर्वका प्रा कुर। पर- मतिकर्मविपाकधर्मसूचबद्ध दिमवस्थथा परलोकं यामि। मे भवदर्शनं प्रतिमाखदमामोत् इत्युका निर्मालिताक्षः सर्वानास- अधरूढबुद्धिरामोत्। ततः परमगुरुरपि सर्वजगलबमावविभवः • पुनः पट्टणं प्राप्य बहाख्यपुरवासिनः सर्वान् पढतमामाविताम्, इत्यानन्दगिरिकतो भहारीनं नाम पचासकर- ·शहरविजये। षट्पश्चाशत्प्रकरणम्। ढकाशङ्खतालध्वनिभिर्जयशब्दैवन्दिमागधसतसवैः पर- पादादिभिवचतकरतालैदिक्करिकर्षकुहरबधिरत्वं सम्पादयन्तः । श्रीपरमगुरुप्रमुखाः कुवेरदिनार्गमवलम्य हस्तिनपुरादामेथ- दिग्भागस्थलं विद्यालयमतिप्रसिद्धं, सद्देशवासिनस्तु विजिल- विन्दुरिति वदन्ति, तत्पुरं प्राप्य तत्पुरान्तगले चतुर्योजनवि- स्वारे प्रत्यदिशि कोशमात्रसमचतुरम्मभूमिनेमिभागे तालत- रूच्छ्रितां शाला निर्माय नमुखे शतहस्तप्रमाणं परस्पराभि- मुखं वेदिकादितयं तदुपर्यातपोतदारपचरबद्दशकपञराणि अनेकानि कल्पयित्वा तत्र पञ्चशतशिव्यानेकैकशास्त्रपारीणन मण्डनमिश्र वाचतुर्मुखेभ्यो ब्रह्मा व महसवदनेभ्योऽहिराज दुव पञ्चास्येभ्यो रुद्र व षड्दर्शनपाठपराक्रमितान् नाना- नदसमुद्रसवमानान् शिष्यान् अखिलाशाजयसमर्थानाचकार । तच्छाखान्तरे, सेवकैदीमीदासजनः कृपतडागादि निर्माय त- दारिपरिबर्द्धसकलशस्यारामादिभिः प्राप्तात्रयाकादिभिरेव प्र- त्यहमखिलभिव्यैः सह पनसोपेतान्नभक्षणपरिहप्ततनुर्निवसन्, . अर्थात् प्राप्ते पैदकदिने निमन्वितबाह्यणर्थनिमित्तं पिटवा- नाय व्यामं मन्नाशिवलादागतं निमकायामास। विश्वे देव- ·षट्पञ्चायत्मकरणम्। स्थानीयतत्समबाह्यणाभावात् सच्चीकारावरूपं मालग्राम निमय कृतसकलपाकचा विनयवत्या, पिवसमर्थन कर पाको जात इति ग्टहीतवचनः सूचिः प्रसन्नादयो मण्डनमित्रः पवित्रभूषितकरकमण्डलुकू धरो माध्यामिकामयज्ञवैश्वदेव- कर्माणि कृत्वाचम्य पदे मङ्गल्य क्ष (१) देवार्थ शालग्राम • "दत्वा पिचथै व्यासकरे दत्वा रथाङ्गणे चतुरसव लमण्डल- इयं कृत्वा तत्पूजा विधिवदाचरित्वा खवं प्रत्यमुखो मत्ला देवस्थाने क्षणं दत्वा शालग्रामं दीपरि मविवेग्य विश्वेदेव- ध्यानमाचरनाम। तदानों किल परमगुरुः सर्वशिष्यान् नत्पुरपूर्वभागोद्यानेषु सन्निवेशयित्वा खयं पुरं प्रविवेश । भानौ खस्खस्तिकारूढे पुरः प्रत्यग्भागमार्गे किल दारकदम्बं वीक्ष्य मण्डनमिश्रालयः कुत्रास्ति इत्यत्रवीत् । तत्पृष्टास्ता: परम- गुरुं प्रत्यूचा, प्रत्यक्षशब्दान्तविधिप्रभेदैः शकाङ्गना यच गिरं वदन्ति । द्वारे तु नोडान्तरसविरुद्धाः अवेहि तन्मण्डनमिश्रधाम ॥ जीवेश्वरैक्येन भिदामभेदैः एकाना यत्र गिरं वदन्ति । द्वारे तु मोड़ान्तर इत्यादि । (१) पिवपक्षे तिलदर्भाणं क्षणं रति सजा देवपक्षे यवदर्भाणाम्।

·अब्दालमत्प्रत्ययधातुवादः
शकाना या मिरं वदमि।
द्वारे तु इत्यादि।
सामादिविमोचितकर्वशत्यां
एकाङ्ना यत्र गिरं वदन्ति ।
द्वारे तु इत्यादि।
मन्त्रादिराजस्य विधानभेदैः .
शुकाङ्गना यत्र गिरं वदन्ति ।
छारे तु इत्यादि ।
जेनोनिभिः काल विक्रिभेदैः
कानमा वत्र गिरं वदन्ति ।
द्वारे तु इत्यादि।
कापालिकभैरवपक्षपादः
शशकाङ्गना यत्र गिरं वदन्ति ।
दारे तु इत्यादि।
भन्यादिभिः शेवमतप्रभेदैः
शएकाङ्गमा यत्र गिरं वदन्ति ।
द्वारे तु इत्यादि।
गणेशविष्णवर्कपराम्हतार्थः
काङ्गना यत्र गिरं वदन्ति ।
बारे तु इत्यादि ।

·षट्पञ्चाशत्प्रकरणम्। १४१ काव्यादिभिनाटकमिद्धवादः एकाजना यत्र गिरं वदन्ति । द्वारे तु इत्यादि। अाकर्षणोच्चाटनसिद्धमन्त्रैः शकाङ्गना यत्र गिरं वदन्ति ।। द्वारे तु नोडान्तरमविरद्धाः प्रवेहि तन्मण्डनमिश्रधाम ॥ इत्यादिकान् बाधा दामोवचनसन्दर्भसञ्जातलोकान् श्रुत्वा महदाश्चर्यसम्मिश्रः परमगुरुयुवतिमामतीत्य मण्डनमिश्रग्टई प्राप्य कवाटगुप्तं दुःप्रवेशमिति विचार्य प्राणायामवलागगन- मार्गेणान्तःप्रविश्य मण्डनमिश्रकृतपूजाप्रसन्नविश्नेदेवमण्डले क्ष- णादवतिष्ठत । तदानों मण्डनमिश्रो विश्वेदेवान् सङ्कल्प्य शालग्राम स्वागतमिति दीक्षतप्रोक्षणकाले शङ्कराचार्यपादवयं मण्डलस्यं ददर्श। ततः सर्वाङ्गानि वीक्ष्य क्षणेन किलायं मन्यामीति ज्ञात्वा कोपकोलाहलचित्तः कुतो मुण्डीत्यवा- दीत्, इति प्रथमवाक्यं मिश्रस्य । द्वितीयवाक्यं गुरोः, सर्व न ज्ञातव्यम्, पागलान्मुण्डो, सुरा पोता, सा हि सुरा श्वेता, किं मत्तः ग्रहस्थेषु किं जडधामतद्भौतिकदेहे, किं निभाग्य, यत्यर्चामंहत एव निभाग्यः, किं दूषकतत्पातकवति, किं चोर- रत्याश्रित परिवर्गपीडितस्यैव अप्रार्थितनिमन्त्रिताभ्यागतो वि- * कुतोऽयमित्यवादोदिति क्वचित्पाठः। K

·पारविजये
पुरहमित्यादिवाक्यानि व्यासः श्रुत्वा पाद्यं दोषतामिति प्राह
भण्डनमिश्र। पाद्यग्रहणकाले वादार्थमागतोऽस्ममिति गुरुर्जगाद ।
मण्डनमिश्रोऽपि भोजनानन्तरं तदा करोमि इत्यवदत् ।
यथाविधि पिटकर्म निवर्य वादार्थ पणमेवं व्याचक्रतुः, रहस्यो-
ऽहमपि यदि पलायितः सन्यासी भवेयम्, अहमपि यदि वादे
पलायितः, रहस्थो भवामीति, उभयपक्षग्रहणसमर्थी मण्डन-
मिश्रपत्नों कृत्वा सरसवाणोनाबों प्रसङ्गोपक्रममाचक्रतुः । निग-
मादिसर्व विद्यासु प्रसङ्गो क्रियमाणे शतदिनात्परं प्रतिपक्षस्य
खालित्यं श्रुत्वा खलायित इति मिश्चित्य महानमात्पतिसमोपं
मत्वा सरसवाणणे सर्वज्ञा किलेदमत्रवीत्, नाथ मण्डनमिश्र,
एहि भिक्षाय, एवमुक्रवती सारसवाणी,
'कथां वहसि दुर्बुद्धे गईभेनापि दुर्भराम्।
विखायज्ञोपवीताभ्यां कथं भारो भविष्यति' ।
'कथां वहामि दुर्बुद्धे तव पिचादिदुर्भराम्।
शिखायज्ञोपवीताभ्यां श्रुतेभीरो भविष्यति' ॥
महानसात्ममागम्य सरसवाणो मर्वज्ञा किल्लेदमनवीन नाथ
मण्डनमित्र विहिता मिति तां परमगुरुस्तुष्टाव, तदानीं
मण्डनमिश्रः परमगुरुचरणारविन्दं नत्वा बदुपदेभेन सध्यागे
भूत्वा कुवेरदिशमभजत् ॥
इत्यानन्दगिरिकृती मण्डनमिश्रजयाभिधामं नाम षट्पञ्चा-
मप्रकरणम् ॥ ५६॥

·शहरविजये सप्तपञ्चाशनकरणम्। ट पतियत्याश्रमयहणात् पूर्वक्षणे महानसात् गगनमवलम्य ब्रह्मलोकं गच्छन्तों मरमवाणं दृष्ट्वा परमगुरुर्वनदुर्गामन्त्रेण दिग्बन्धनमाचकार । तदनन्तरं भोः सरसवाणि ब्रह्मशकिरमि, तदंश सम्भतस्य मण्डनमिश्रस्य पनी उपाधिना प्रतिफलमि, तस्मान्मया साकं प्रसङ्गं कृत्वा गन्तुमईसि, इति परमगुरुणा उका प्रत्युवाच, पतिसन्यामात् पूर्वमेव बैधव्यभयात् पृथिवी मया त्यना, तस्मात्युनः पृथिवीमहं न स्पशामि, हे यते वन्नु भस्था, कथं प्रसङ्गायैकविषयस्थितियुज्यते, इति। परमगुरुरेवं वदी प्रत्याह, मानम्तथापि भूम्युप-काशे इस्तषट्कमात्रेणावतिष्ठ, मया सह माझं सर्ववाक्यप्रपञ्चसञ्चारं कृत्वा गच्छसि, इति मादरा भूत्वा तेन सह सर्वशास्तेषु वेदेतिहासपुराणेष्वपि समयप्रसङ्ग कृत्वा यतितिरस्कागय दुःप्रवेशकामशास्त्रे नायिकानायक- भेदप्रपञ्चेषु कतबुद्धिरासीत् । तदानीं यतिवरः तत्कथानभिज्ञ स्वपणीमास ॥ इत्यानन्दगिरिहती सरसवाण्या सह यतिप्रसङ्गाप्रपञ्चो नाम सप्तपञ्चाशत् शरणम् ॥ ५॥ K2 ·शङ्करविजये अष्टपञ्चाशत्प्रकरणम् । - ततः सरसवाणो किल यतिवमित्यत्रवीत्, भवदविदितं शास्त्र वृत्त्यन्तरमस्ति किल तामहं जानामि । कालवित् परम- गुरुः प्रत्युवाचा 'मातस्तत्रैव षण्मासं तिष्ठ पश्चात् कथासु च । मति सर्वविभेदामु करोम्यर्थविनिर्णयम् ॥ इत्युक्वाऽमावाग्रहपूर्वकं भगवतीं तत्रैव गगनमण्डले संस्थाप्य सर्वशिष्यान् यथायतनं प्रेषयित्वा चतुर्भिः शिष्यः, सह हस्ताम- लकपद्मपादविधिविदानन्दगिरिप्रवराभिधानैः संसेव्यमानस्तत्पु- रादरुणाशादुर्गमवनगन् तच्छल्पप्रवचनानां मर्मविभेदं ज्ञात्वा अमृतपुरनामकं चिताङ्गणविशेषं प्राप्य तत्पता मते व्यस्ते तद्देई चितागतं ज्ञात्वा तत्पुरप्रान्ता ट्रिकोटरे निजदेहं संस्थाप्य सर्वदा रक्ष्यतामिति शिष्यानुक्का परकायप्रवेशविद्याप्रपञ्चेन लिङ्गशरीर- मात्रेण साभिमानो जोरश्चितिगतनपकवन्ये अम्बरनिष्ठा ब्रह्मरन्ध्र प्राविशत् । ततश्वग्नितपादकगदिकं नृपं समीक्ष्य पौराः सर्वे- ऽपि प्रफुल्नवदनाश्चितेर्विम्मयप्राप्तजीवं राजानं शैत्योपचारैग्नेकैः वस्थं कृत्वा चितिनिवेशापेवादपरिहाराय' कुक्कटादिक्षुद्र- जन्तून तत्र निक्षिप्य वहिना संयोज्य शान्त्यर्थ बहुगन्धधारा- तापवादपरिहारायेति कचित् पाठः।

·घरपञ्चाशत्प्रकरणम् ।
भिषिक्तं भूपतिममृत इति प्रसिद्ध शङ्खभेरोकोलाहलढक्का-
तालमईलादिवाद्यविशेषैर्विप्रपरीतशान्तिसविशेषैः । पुरस्त्री-
कदम्बकतनोराजनविशेषेईम्यश्वरथपदानुगचतुर्विधबन्नममवेताः
परमाप्तपौराः प्रभुं मिहामनारूढमाचक्रुः। तत्र स्थित्वा ज्येष्ठ-
भार्याग्रहं गतः।
तदालिङ्गनसञ्चातसुखभुग्यतिकौशलात्
मुखं मुखेन मंयोज्य वक्षो वक्षोजयोस्तथा ॥
नाभ्या नाभिश्च सङ्कोच्य सङ्कोचेन पदा पदम् ।
एवमेकाङ्गवत् कृत्वा गाढालिङ्गनतत्परः ।।
कक्षास्थानेषु हस्ताभ्यां स्पृशन् प्रौढ दवावभी।
तदानापविशेषज्ञा ज्येष्ठपत्नी कथादिवित् ।
देहमात्रं हि भर्तुः स्यात् न जीवोऽयं हि सर्ववित् ।
इति ज्ञात्वा बलं दिक्षु प्रेषयामास पूर्वकम् ॥
'यत्र कुत्र शरीराणि जोवहीनानि भूमिषु ॥
गुप्तानि शिथ्यमा नदीदेवालयादिषु ।
गुहासु भूमतां वापि मध्ये दादशयोजनात् ॥
पालोक्य तानि सर्वाणि चिति यान्विति सादरात् ।
अवादीदपि तदादादन्वेषणपराभवत् ॥
इत्यानन्दगिरिकती देहान्तरसञ्चारविदितकृतकामशास्त्रप्र-
पञ्चो नामारपञ्चाशत्प्रकरणम् ॥ ५८ ॥

·शङ्करविजये
एकोनषष्टि प्रकरणम्।
नृपस्तदङ्गनासङ्गमहिमापद्यवर्णनम ।।
ततः शङ्करगाचज्ञाचाराः शिव्योपसेवनात्।
कत्वा चितिं काष्ठभतेमध्ये स्थाप्य ततस्तनुम् ॥
वहिं संयोज्य तं कुर्युः शिष्यास्तावत्पुरं गताः ।।
कामखोस्नुपमेत्याशाबद्धबुद्धिं नृपोत्तमम् ।
बालोक्य नायं कुर्वन्ति बोधयन्तः परोकिभिः ॥
यत्मत्यमुख्यशब्दार्थानुकूलं तत्त्वमसि तत्त्वमसि राजन् ।
न ह्येतत्त्वं विदितं नृषुभावम् तत्त्वमसि तत्त्वमसि राजन् ।
विश्वोत्पत्त्यादिविधिहेतुभूतं तत्त्वमसि तत्वमसि राजन् ।
सर्व चिदात्मकं सर्वमतं तत्त्वमसि तत्त्वमसि राजन् ।
परतार्किकैरीश्वरमर्वहेतुस्तत्त्वमसि तत्त्वमसि राजन् ।
यद्वेदान्तादिभिब्रह्म सर्वस्थं तत्त्वमसि तत्त्वमसि राजन् ।
यजेमिनिनोकमखिलं कर्म तत्त्वमसि तत्त्वमसि राजन् ।
यत्पाणिनिः प्राह शब्दस्वरूपं तत्त्वमसि तत्त्वमसि राजन् ।
यत् माझ्यानां मतहेतुभूतं तत्त्वमसि तत्त्वमसि राजन् ।
अशाङ्गयोगेन अनन्तरूपं तत्त्वमसि तत्त्वमसि राजन् ।
सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म तत्त्वममि तत्त्वमसि राजन् ।
नहोतदृश्यप्रपञ्चं तत्त्वमसि तत्त्वमसि राजन्। :
यद्ब्रह्मणे ब्रह्मविष्ठावीश्वरा घभवन् नत्त्वमसि तत्त्वमसि राजन।
त्वद्रूपमेवमस्माभिर्विदितं राजन् तव पूर्वयत्याश्रमस्थम् ।।
इत्यानन्दगिरिकता शिष्यागमनं नाम एकोनषष्टिप्रकरणम् ॥५॥

·शहरविजये
पष्टिप्रकरणम्।
विनोदोधितो राजा मूळमवलम्य सदसि सर्वेषां देहा-
निर्गमितो नीडथपक्षिवत्सलिङ्गकः गिरिकोटरे निजाईन
प्राप, अग्नेमध्यगं वीक्ष्य वहिज्वालामधा कपासमध्यात्प्रविश्या-
मखदवस्थाहोमोऽयं लमीनृसिंहं तदा प्रस्ताति,
ब्रह्मन्द्ररुद्रमरुदर्ककिरीटकोटि-
मट्टिताहिकमलारुणकान्निकान्त ।
लक्ष्मीलसत्कुचसरोरुहराजहंस-
लक्ष्मीनृसिंह मम देहि करावलम्बम् ।
इत्याद्यष्टलोकः ॥
स्तुतो नूमिहाऽपि लक्ष्मीसमेतः साक्षादभूव । ज्वालामालासहस्र-
परिवरितां चितिं समीक्ष्य दक्षिणकरावलम्बनमाचार्यस्य दत्वा
उत्थाप्यामिशिखाकृतविकृति खदृगमतपूरणेन सम्यग्विधाय
सर्वलोकं जयेत्याशीः कृत्य स्वयं तिरोहितोऽभवत् ॥
इत्यानन्दगिरिकती नृसिंहसाक्षात्कारो नाम षष्टिप्रकर-
पम् ॥ ६ ॥

·शङ्करविजये एकषष्टिप्रकरणम्। प्राचार्यस्ततः शिष्यजनसेव्यमानः शीघ्र मण्डननिअपुरं प्राय गगनासनस्थां मरमवाणं दृष्ट्वा परमतत्त्वरूपिणों सर्वकला- वती, मातखटातरतिशास्त्र प्रश्नानामुत्तरमवैव वक्ष्यामि । वा- मात्रेणैव सर्वज्ञा सरसवाणो मर्वज्ञम्त्वमिति स्वामिनं प्रस्तुतव- व्यासीत् । ततस्त्राचार्याऽपि विदितसमस्त पदार्थः कता बभौ ॥ इत्यानन्दगिरिकतो मरखतीविजयं नाम एकषष्टिप्रकर-

·ततः परं सरसवाण मन्त्रबद्धां कृत्वा गगनमार्गादेव टा.
पुरसमोपे तुङ्गभद्रातोरे चक्र निर्माय तदये सरसवाण निधाय
एवमाकल्पं स्थिरा भव मदाश्रमे, इत्यानाय निजमठं कृत्वा
तत्र विद्यापीठनिर्माणं कृत्वा भारतीसम्पदायं निजशिष्यं चकार।
तदारभ्य द्धाद्वैतगुरवो भारतीसम्प्रदायनिष्ठाः परमगुरोरा-
चार्यस्वामिनः कटाक्षपरिलब्धविद्या ।। वैषद्यायेति व्यवहारः ।
यस्खदैतमते स्थित्वा भारतीमतो। निन्दकः ।
म याति नरकं घोरं यावदाभूतसम्भवम् ॥
यति शहराचागलमय
नित्यं भरत्युत्तमलोकवासो।
गुरुरूपज्ञातया हि मुक्तः
सत्यं परं ब्रह्म गुरु चान्यत्।
नारायणं पद्मभवं वशिष्टं
शक्तिञ्च तत्पुचपराभरञ्च ॥
१। विद्या बभूवरिति क्वचित्पाठः ।
है। भारतीपीठनिन्दकः इति कचित्पाठः ।
Jh

·शहरविजये
व्यास एक गोडपदं महान्
गोविन्दयोगीन्द्रमथास्य शिष्यम्।
श्रोशागाचार्यमथास्य शिव्यं
पद्मञ्च हस्तामलकञ्च शिथ्यम् ॥
तत्तोटकं वार्तिककारमगुरून् सतनमानतोस्मि। गुर्वभिमत- .
शुद्धाद्वैतमतमवलम्य श्रद्धाभक्तिमतवृत्त्या जाग्रदाद्यवस्थात्रयातीतं
मनोन्मनमङ्गुष्ठमात्रतर्नु ध्यात्वा तद्वारा शुद्धं निष्कलं निष्क्रिय
शान्तं निरवा निरञ्जनं सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्मेतिवाक्यमिद्धं
परमात्मानं यो वा वेद सेोऽविद्यामुको भवतीति दिक्॥
इत्यानन्दगिरिकता गुरोः सरसवाण्याश्च सृङ्गगिरिस्थान-
निवासनं नाम द्विषष्टिप्रकरणम् ॥ ६२ ॥

·शङ्करविजये विषयप्रकरणम् । । तब परमगुरुादशाब्दं विद्यापीठे स्थित्वा बहुशिष्येभ्यः उद्धा- द्वैतविद्यायाः सम्यगुपदेशं कृत्वा तदनन्तरं कश्चिच्छिष्य सुरेश्व- राख्यं पीठाध्यक्ष कृत्वा स्वयं निश्चक्राम। तस्मात् अहोबसाख्यं नृमिहावि तम्यनं प्राप्य तत्र नमिई सत्वा तस्मात् वैकल्यगिरि प्राप्य वैकल्येशमखिलकारणं शुद्धाद्वैतरूपं नत्वा तवार्चकादीन् नत्वा अतवृत्तीन कृत्वा तस्मात् काञ्चीनगरप्रदेशं प्राविशत्। तब किल भगवान् महादेवः खकीयपृथिवीमू-विर्भूतलिङ्ग- रूपेण किल अम्बरेश इति प्रमिया वर्तते। तस्मिन् स्थले मासमात्र स्थित्वा शङ्कुप्रतिष्ठापूर्वकं शिवकालोनिपट्टा निर्माय तत्प्राक् ब्रह्मयज्ञकुण्डावि तविष्णु वरदराजमामानं समाश्रित्य तत्र विषणकाञ्चोतिप्रमिद्धं पट्टणं निर्माय तत्मेवार्थ ब्राह्मणदोन् अनेकभक्तजनान् सम्पाद्य तानपि शुद्धाद्वैतवृत्तिन एव कृत्वा सर्व- वेदान्ततात्पर्यैकनिष्ठः परमगुरुः सुखमास । ततस्तद्देशवासिनः सर्वे ताम्रपर्णातटस्थाः परमगुरुं नावेदमूचुः, सर्वदा भिदा मत्यमिव भाति कथमभेदस्य सिद्धृत्वमुचितं वक्तुं, भेदस्य भूतभेदस्थ प्रतिदेह- भेदस्य प्रत्यक्षदृष्टत्वात्, तस्मात् भिदा एव पारमार्थिको इति ब्रूमः। परलोकेऽपि केषाञ्चित् सुकृतकर्मवशात् खर्गप्राप्तिः, केषांचित दुरितवशात् नरकप्राप्तिः, केषाञ्चित् अर्चिरादिमार्गद्वारा ब्रह्म- 12 ·२५२ शङ्कारविजये। लोकप्राप्तिः, केषांचित् यक्षलोकप्राप्तिः, केषाञ्चित् पाशुपतानां रुद्रलोकप्राप्तिः, सौराणं सूर्यलोकप्राप्तिः, गाणपत्यानां तलोक- प्राप्तिः, एवमनेकप्राप्तिरिति कृत्वा भेदस्यैव पारमार्थिकत्वं सम्भ- वतीति पूर्वपक्षे प्राप्ते परमगुरुरेवं पठति, भो दिजवराः किमु पारमार्थिकमविदितं भवद्भिः, “यच त्वस्य मर्वमात्मैवाभृत् केन के पश्येत् केन कं जिभेत् केन कं विजानीयात्” इति श्रुतिभिः सर्व- स्थात्मरूपत्वेन ज्ञानानिदगधपापपञ्चरस्य मयस्य न भिदा द्योतते तस्य भिदाभावान् मुक्तिरिति समस्तवेदान्तेषु निश्चयतत्त्वं न सन्देहगन्धः । “तत्सृष्ट्वा तदेवानप्राविशत्” इति शास्त्र तात्पर्येण जगकर्तुः परब्रह्मण एव जीवरूपण जगदन्तःप्रवेशावगमात्, किन्नत्तदुपामकानां तत्तलोकप्रापिरिति भवद्भिरुक्तम् । यद्यस्ति जीवभेदस्तदा भविष्यन्ति कति भेदा इत्युपक्रम्य त्रयस्त्रिंशत्- सहस्रतिनिरुच्य के ते इति पृच्छायां "महिमानमेवेषामेव जय- स्त्रिंशदेव देवा" इति भवति श्रुतिः, एकैकस्य देवतात्मनाऽनेक- रूपतां दर्शयति । तथा चयस्त्रिंशतों वितरदन्तरभवक्रमेण कार, एको देव इति प्राणा इति, प्राणेकरूपतां देवानां दर्शयति। तस्यैकस्य प्राणस्य युगपद नेकतां दर्शयति। तथा मतिरपि । "आत्मनाश्च सहस्राणि बहनि भरतर्षभ। योगी कुर्याद् बलं प्राप्य तैश्च सवीं मही चरेत्। प्राप्नुयाविषयान् कश्चित्कश्चिदुयं तपश्चरेत् ॥ संहरेच्च पुनस्तानि सूर्यस्तेजोगणानिव" ।

·विषष्टिप्रकरणम् । इत्येवञ्चातोयकप्राप्ताणिमाद्यैश्वर्यसङ्गयोगिनामपि युगपदनेकश- रीरयोगं दर्शयति, किमु वक्तव्यम् अज्ञानसिद्धानां देवानां, अनेकप्रतिपत्तिसम्भवात्। एका सा देवता बहुरूपैरात्मानं प्रवि- भज्य बहुषु योगेषु युगपदङ्गभावं गच्छति परैश्च न दृश्यते । अन्नधीनादिशक्रियोगदित्युपपद्यते । विग्रहवत्तामपि काङ्गभावे चोदनास्वनेकप्रतिपत्तिर्दृश्यते । क्वचिदेको वियहवाननेकत्र युग- पदङ्गभावं न गच्छति । बहुभि जयभिनेको ब्राह्मणो युगपदो- ज्यते। क्वचित्तु एकोविग्रहवाननेकत्र युगपदङ्गभावं गच्छति। यथा बहुभिर्नमस्कुवाणैरेको ब्राह्मणे नमस्क्रियते । तदिहोद्देश- परित्यागात्मकत्वात् यागस्य विग्रहपतिमेतावदेव तामुद्दिश्य बहवो युगपत्परोक्ष्य विग्रहवत्त्वेऽपि देवतानां न किञ्चित्कर्मणि विद्यते, तेष्वपि चैतन्यस्यैकरूपत्वात् सर्वस्थापि देवगणस्य ब्रह्मस्वरूप- त्वाच्च, “बहुस्यां प्राजायेयेनिश्रुनेः । तस्मात् सर्वजं नित्यद्धबु- दुख रूपं कारणं ब्रह्म मुमुक्षुभिरुपासनीयमिति सिद्धान्तः । तस्माद्भवन्तोऽपि जीवात्मभेदं देवताभेदं सर्वं परित्यज्य शुद्धा- द्वैतब्रह्मोपासनया मुक्ता भवथेति सम्यगुपदिष्टाः काञ्चीताम्रप- र्णदेशवासिनः राद्धाद्वैतविद्याश्रिता बभूवुः ॥ इत्यानन्दगिरिकतो काञ्चीनगरनिर्माणं नाम त्रिषष्टिप्रक- ·शङ्करविजये चतु:परिप्रकरणम्। तदनन्तरं कामातीप्रपञ्चविनयने । सा तु साङ्ख्यायनस्य मुने- रावि ता किलोपासनया भगवतो मरुद्रूपिणी ब्रह्मविद्या रुद्र- शक्तिः । इदानीमपि गुहावासिनी भृत्वा वर्तते, निजमहिमाप्रक- टार्थमनेकवैभवाननुभवतो । तस्याः परमेश्वर्या विम्वप्रतिष्ठामथ्धा कारयामोति विद्याकामाक्षीप्रतिष्ठामाचकार। भाप्युपासकानां फलदा कल्पवल्लोव समभवत्। अतो विद्यारूपया तया महापि यक्रः परमेश्वरोमोक्षद इति कृत्वा वेदवेदान्तसहस्रसिद्धमतवादः। "उमासहायं परमेश्वरं प्रभु बिलोचनं नीलकण्ठं प्रशान्तम् । ध्यात्वा मुनिर्गच्छति भृतयोनिम्” इति श्रुतेः । अथर्वकाण्डे । “उमामनन्तं वशीभमानाम्" इत्यादिवाक्यानां विद्याफलमाह, उमा 'विद्या' ज्ञानरूपिणोति फलितार्थः । मैव मुक्तिदेति निरवद्यम्। “या देवी सर्वभूतेषु 'ज्ञानरूपेण मंस्थिता । नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमोनमः" ।। इति मार्कण्डेयपुराणसद्भावाच्च । तस्मात् परा देवता कामाक्षीति तत्प्रपञ्चोऽभवत् ॥ दूत्यानन्दगिरिकतो कामाक्षीप्रकरणं नाम चतुःषष्टिप्रकर- णम् ॥ ६४॥ * बुद्धिरूपेणेति क्वचित्याठः।

·शङ्करविजये पञ्चषष्टिप्रकरणम् । एवमेतस्मिन्नर्थ निष्यन्ने परशक्तित्वस्याभिव्यञक श्रीचक्रनि- माणं क्रियते भवद्भिराचार्यः । तत्र सोकोऽयम् । "विन्दुत्रिकोणवसुकोणदशारयुग्म- मनस्वनागदलमंयुतषोडशारम् । हत्तत्रयञ्च धरणीमदनचयञ्च श्रीचक्रमेतदुदितं परदेवतायाः” इति ॥ अब तु नव चक्राणि वर्ण्यन्ते खल्ल, तेषां मध्ये केषांञ्चित् शैवत्वं केषाञ्चित् शातत्वं । तथाहि। "चतुर्भिः शिवचकैश्च शक्तिचक्रश्च पञ्चभिः । नवचक्रेश्च संसिद्धं श्रीचक्रं शिवयोर्वपुः" इति ॥ तत्रापि देवीशिवचक्राविर्भावं दर्शयामि। "त्रिकोणमटकोणञ्च दशकोणदयं तथा। चतु ईशारं चैतानि शकिचक्राणि पञ्च च ।। विन्दुश्चाष्टदलं पद्मं तथा षोडशपत्रकम् । चतुरस्रं चतुर्दारं शिवचक्राणि तु क्रमात् ।। त्रिकोणवैन्दवं लिष्टमष्टारेऽयदलाम्बुजम् ।

·२५६
शङ्करविजये
दशारयोः षोडशारं भुग्रहं भवनासके।
शेवानामपि शाक्तानां चक्राणाञ्च परम्परम् ।
अविनाभावसम्बन्धं यो जानाति स चक्रवित् ॥
त्रिकोणरूपिणे शनिर्विन्दुरूपः सदाशिवः ।
अविनाभावसम्बन्धं तस्मादिन्दुत्रिकोणयोः ॥
एवं विभागमज्ञात्वा श्रीचक्रं यः समर्चयेत्
न तत्फलमवाप्नोति ललिताम्बा न तुष्यति" ॥
इत्यादिवचनैः श्रीचक्रस्य शिवात्येक्यरूपत्वात विद्यात्मैक्यमन्य-
भेदादवमायसिद्धिः । तस्मात् मुक्तिकादिभिः सर्वैः श्रोचक्रपूजा
कर्त्तव्येति दिक्। तस्मात् सर्वेषां मोक्षफलप्राप्तये दर्शनादेव
श्रीचक्रं भवद्भिराचार्यनिर्मितमिति॥
इत्यानन्दगिरिकृती श्रीचक्रनिर्माण नाम पञ्चषष्टिप्रकर-
एम् ॥६५॥

·शङ्करविजये षट्पष्टिप्रकरणम् । कदाचित् शिष्या अनन्तानन्दगिरिमुखा नवेदमूचुः, खा- मिन् मोक्षस्य मार्गलक्षणं वद । स तु परमगुरुः शिष्यैः प्रार्थितो मोक्षमार्गलक्षणं वक्तुमुपक्रममाचकार ॥ भगवद्गीतासु। "अग्निज्योतिरहः एकः षण्मासा उत्तरायणम् । तत्र प्रयाता गच्छन्ति ब्रह्मा ब्रह्मविदो जनाः" ॥ संशयः। इत्यन्यादिमार्गोऽयमर्चिरादिमार्ग इत्युच्यते। एतस्मिन्नर्थे भव- भिराचार्यैः सूत्रभाष्ये सम्यक् प्रतिपादितम्। सूत्रवर्चिरादिषु अथवा नेतारो गन्तणमिति, तत्र मार्गलक्षणभृताः अर्चिरादय इति पूर्वपक्षः । अर्चिरादयश्चेतना इति सिद्धान्तः । तथा हि । “चन्द्रमस्ये विद्युदन्तः पुरुषः सराणान् ब्रह्म गमयति" इति सिद्धवद्गमयित् त्वं दर्शयति । तस्य स्वस्थानमागतस्य मुक्र- जीवस्य लिङ्गं प्रथममनिर्दह्यते तथा मोऽम्न्यानागे भवतीति नदुपरि निरञ्जनं ज्योतिः प्राप्य स्वयमपि ज्योतिःसरूपो भव- ति। अज्ञानवरूपाया राजेस्तवाभावात् ॥ ततः एकं प्राय सयञ्च एको भवति, “यच्छुक्तं तत् ब्रह्मा" इत्यादिना तदेव M ·शङ्करविजये ब्रह्मप्राप्तिरिति लगतस्य पुनरावृत्त्यभावात् । इत्यानन्द अह- भूत्वा विहरति केचिदेवं वदन्ति । अर्चिरादिमार्गेण कार्य- ब्रह्मस्थानं प्राण तदन्तपर्यन्तं तदये स्थित्वा तेन सह मुक्ताः ब्रह्म सत्यज्ञानानन्तलक्षणं प्राप्नुवन्नोति तन्मतमनईम् । सूक्ष्म- शरीरनाशानन्तरं स्थित्यभावात्, सर्वगतं ब्रह्मैव स्वयम्भवतोति सिद्धान्तः ॥ "धूमो रात्रिस्तथा कृष्णः षण्मासा दक्षिणायणम् । तत्र चान्द्रममं ज्योतिर्योगी प्राप्य निवर्तते"। इति भेदफलं पुनरावृत्तिरेव, तस्य सर्वदाप्यसत्वात्। तथाहि । इदमस्माद्भिनमिति प्रतीयमानो भेदो धर्मिखरूपं वा स्यात् तथा धर्मी वा, न तावद्धर्मिखरूपमात्र भेदः । इदमस्माभित्रम्, घटः पटो न, इत्यदो प्रकारतया भासमानस्य धर्मिखरूपत्वा- मुपपत्तः । अयं घटः, घटः पटाभिन्न इतिप्रतीत्योरविशेषप्रम- जात्, विषयवैचियव्यतिरेकेण प्रतीतिवैचित्र्यस्य वकुमशक्यत्वा' अन्यथामिद्धेत्यायोग्यायोग्यघटितत्वेनाप्रत्यक्षत्वप्रसङ्गात् । क- चिदपि प्रत्यक्षानजोकारे अनुमानस्थाप्रवृत्तेः। एवञ्च एक एव दण्डः कदाचिद्दण्डत्वेन भासते, दण्डवति कदाचिदन्वयादिसा- चिच्ये मति दण्डो घटकारणमिति तब दण्ड इति प्रतीतेः, न प्रतियोगिध्वंसापेक्षत्वम्, 'अन्वयाद्यपेक्षत्वं वा, दृष्टानुसारिखान् कल्पनायाः, विषयभेदाभावेऽपि प्रतीतिवैचिश्यश्चाजोधतम्।

·२५ षट्पष्टिप्रकरणम्। प्रतियोग्यनुयोगिविशेषणविशेष्वाधाराधेयावच्छेद्यावच्छेदकभावा- दयोऽपि धर्मिखरूपा एव विलक्षणप्रतीतिनियामका इत्यजी- कृतम्। तथाचापि भेदस्य धर्मिखरूपत्वेऽपि विलक्षणप्रतीति- नियामकवं सत्प्रतियोगिकत्वं न विरुद्धमिति प्रबोच्यते । कारणत्वादयोऽपि विचारणेयास्तेषामपि स्वरूपत्वेऽपि कथं विलक्षणप्रतीतिनियामकत्वं न ह्येकमेव वस्तु मत्प्रतियोगिकं निपनियो गिन्न सम्भवति विरोधात् । घटप्रतीतो कारण- त्वादिसन्देहो न स्यात् अज्ञातांश लेशाभावात् । न च समान- प्रकारकनिश्चयस्य समानप्रकारकमंशयविरोधितया घट इति निश्चयात् घटो न वेति सन्देहो माभूत् । घटकारणं न वेति कारणवप्रकारकमंशये तु न बाधकं भिन्नप्रकारकत्वादिति वाचं घटत्वस्येव कारणत्वस्य घधर्मत्वानङ्गोकारात्। घटस्य घटत्वापेक्षया भिन्नत्वात् धर्मिस्वरूपज्ञानेऽपि दोषवशात् घटत्वा. ज्ञाने घटो न वेति संशयः सम्भवति। कारणत्वन्तु घटखरूप- मेवेति कथं घटज्ञानेऽपि कारणत्वसंशयः, न च घट इति ज्ञाने घटस्थाविशेषणत्वेन तत्खरूपस्थापि कारणत्वस्याप्रकारत्वात् तत्- प्रकारकसंशयदुर्भिक्षमिति वाच्यम् घटे घटत्वमिति घटज्ञाने मति कारणत्वसंशयो न स्यात् उक्रज्ञाने घटस्य प्रकारतया सत्व- रूपस्य कारणताया अपि प्रकारत्वात्, न च घटस्य घटवेन रूपेण प्रकारत्वेऽपि कारणवत्वेन रूपेण न प्रकारत्वमिति वाच्यम् । घट- सरूपातिरिक्रकारणत्वानङ्गीकारात् । तस्मात् धर्मिखरूपभेदो 42 ·महारविजय न दक्षमः। न दितीयः । मधर्मः किं भाकपोऽभावरूपो वा, भावरूपत्वे पृथक्कं विभागो वा दयमपि न समावति । गुण दाभावप्रसङ्गात् । विभागपने मंयुयोर्भदो न था। पृथकस्य प्रतीतिबलात् गुणदिवृत्तिवाङ्गीकारे पृथक्कस्य भेदो न स्यात् पृथक्के पृथकानङ्गीकारात् । अन्योन्याभावेनैव पृथकव्यवहारोपपत्ती अतिरिक्तपृथक्वानङ्गीकाराच । न चान्या- रादितरेत्यादिसूत्रे अन्यशब्दस्यार्थपरत्वेन इदमस्माभिनमितिवत् इदमस्मात् पृथगित्यपि प्रयोगादिति वाच्यम् विभक्त्यनुशास- नस्य शब्दविशेषाधीनत्वस्य सर्वसम्प्रतिपत्तेः। अन्यथा घटात् प्र- मेयमित्यपि प्रयोगापत्तेः प्रमेयशब्दार्थानामपि पृथक्वार्थक- त्वात् । न चासाधारण्येन पृथक्वार्थकत्वमभिहितमिति वाच्यम्। कथञ्चिदर्थविवक्षायामतिप्रसङ्गभयेनार्थविशेषविवक्षायां नभित्र- बेनापि शब्दविशेषणत्वे बाधकाभावात् तस्थान्योन्यात्यन्ताभाव- साधारणार्थकत्वेनासाधारण्येम तदर्थकत्वाभावाच। किञ्चिदिष्ट- प्रमजयहार्थमर्थपरत्वव्याख्यानस्याभिमतत्वे साइकत्वाच । एव व्याख्यानतो विशेषप्रतिपत्तिर्न हि सन्देहादखचणम्, अभि- धानलक्षणाः छत्तद्धिता इत्यादि वैयाकरणादीनां प्रयोगशरणवाद् जोषम्, तस्मादिभागः पृथक्कं वा न भेदः । प्रभावोऽपि किमन्यो- न्याभावः, प्रवन्नाभावो वा । माध, प्रतियोग्यनिरूपणात, न किं घटादिकमेव प्रतियोगीति शक्यं वकुम्। घटो नास्ति, घटो न भक्तीत्युभयचापि घटस्लेव प्रतियोगित्वे अत्यन्तान्योन्याभावयो- ·पष्टिकरणम्। मो. सान् भवापि पटवावच्छेदकावेनावदकभेद- साभावाच त दामावेऽपि करितादातारोपः कचित्संसारोप इति सम्बन्धभेदानेद इति वाच्यम्। मतले घटो नास्ति, भूतलं घटवन भवति इत्यत्र उभयचापि मंसर्गस्येवा- रोप्यत्वेन भेदानापत्तेः । न चैकत्र संसर्गः मंसर्गत्वे नागेष्यत इतरत्र तादात्म्यत्वेनेति भेद इति वाच्यम्। संसर्गत्वतादाम्यत्वयोर्भेदस्य वकुमशक्यत्वात् न ह्यतो भेदः पारमार्थिक इत्युक्ताः शिष्याः पुनरूचुः, खामिन्, "दासुपर्ण सयुजा सखाया समानं वृक्षं परिषखजाते। तयोरन्यः पिप्पलं स्वादत्त्यनननन्याऽभिचाकशीति" ॥ "अजामेकां लोहितशलकृष्ण बहों प्रजां जनयन्ती सरूपाम्। अजो टेको जुषमाणेऽनुशेते जहात्येनां भुनभोगामजोन्यः" । इत्यत्र च जीवप्रभेदस्य निश्चयात्, कथम् अभेदः सिद्धान्त इति वकुमुचितम् । तस्माझेद एवाजीकर्तब इति प्राप्ने, परम- गुरुभिरेवमुच्यते, मेदं श्रुतिवाक्यदयं जोवपरभेदसमर्पणपरम्, किन्तु बुद्धिक्षेत्रज्ञसम्भिदार्पणपरम् । तयोरेकस्थानाश्रितत्वात् बुद्धिकोशे क्षेत्रज्ञस्य प्रतिफखनं जोब इति प्रमिया जोवोत्र- जयोः सर्वदाऽभेद एव । मजलघटेषु सूर्यबिम्बमतिफलनमिव, दर्पणन्तःप्रतिविम्बितमुखमिव, भिदागन्धलेयरहिते जीवाद- वाचे क्षेत्र, दर्पणमालिन्यामुखमालिन्यमिव, दर्पणनप्रति- ·२६२ शङ्कारविजये विम्बिते जलमालिन्यात् दिनकरविम्बमालिन्यमिव कर्मफलान्यनु. भवतः क्षेत्रज्ञस्य प्रतिविम्बितस्य भिदा कल्पनीया तेन बहुबुद्धिको प्रतिफलनेन क्षेत्रज्ञबाहुल्यमुचितं वकुम् । घटदर्पणबाइस्येऽपि सूर्यमुखयोरेकत्वं, यथा, तद्ददभेद एव सिद्धान्तः । “तत्पृहा तदे- वानुप्राबिदित्यादिना” प्रविष्टस्य ब्रह्मण एव क्षेत्रज्ञत्वात्, साक्षी नित्यः क्षेत्रज्ञः परमात्मा सद्ब्रह्मात्मेति ब्रह्मणि पर्यायशब्दाः, "क्षेत्रज्ञञ्चापि मां विद्धि सर्व क्षेत्रेषु भारत" । इति भगवदचनाच। तस्मादद्वैतमेव सिद्धान्तः । दैतन्तु माया- कल्पितं मोहकारणम् जन्ममरणप्रवाहागाधजलप्रायमिति सि- द्धान्तो व्यासमतमिः। दृष्टापूर्तीदिकर्ममोलाचन्द्रमसं धूम- मार्गद्वारा प्रविशन्ति, प्रथमं धूमस्थाने मेघोपरितनप्रदेशे धूः मायिताः। तदुपरि रात्रिं प्राप्य तदुपरि कृष्णवर्ण भूत्वा चन्द्र प्राप्नुवन्ति । तस्थापि कृष्णवर्णत्वाद्देवोपभोग्ययोग्ये चन्द्रमसि स्थितास्ते देवा श्रात्मतां प्राप्नुवन्ति, किंवा मण्डलैकदेशे किले- शादिकारणे वमन्तोति याच्येत, तवेदमुच्यते, प्रथमां पिर्व वहिरित्यादिना देवानां चन्द्रचन्द्रिकापानमात्रमेव, न तु कृष्ण- वर्णचन्द्रविम्नानुभवः । अतोहतास्तत्र इत्यादिकारणमपि कृष्ण- वर्णत्वेन देवोपभोग्यत्वं न सम्भवति। मण्डलाश्रयत्वमात्रमेव तेषां तवानुभवस्तु देववदमृतपानं खं न सम्भवति, किन्नु परं चन्द्रविम्ब- रूपमम्मृतं दृष्ट्वा नित्यकप्ता व वर्तन्ते, यावत् पुण्यपापं, कि- ञ्चिदवशिष्ट पुण्ये तच स्थातुमसमर्थाः, पक्कफलगणा इव च्युताः -- ·षट्पष्टिप्रकरणम् । पञ्चाग्निविद्यामवलम्ब पञ्चम्यामाङताः पुनः पुरुषाकारतां प्राप्य नित्यममारिण व वर्तन्ते । तदन्ये तु यममार्गमवलम्च स्थानि कर्माणि सेवन्ते सप्तविधनरकेषु पच्यन्ने । यावत् कर्मफलं ता. वयूयं स्टूलशरीरस्य लयं सूक्ष्मे सम्यग्विधाय सदस्य च का- रणे मनोमानान्नद्धानं कृत्वा, मनसेोऽपि विश्वकारणे अङ्गुष्ठ- मात्रपुरुषे विलापं सम्पाद्य तदुपय॑भिवब्रह्म भूत्वा मुक्ता भव- थेत्युक्ताः शिव्याः परमगुरुपादकमलइयसकाः भिय्याः कृतार्थाः विदितब्रह्माणे जीवनमाना बभूवुः ॥ इत्यानन्दगिरिकती मोक्षमार्गप्रकाश नाम षट्षष्टिप्रक- ·शङ्करविजये सप्तष्टिप्रकरणम्। तदनन्तरं सकललोकसाक्षी चैतन्यानुभवविदितभूतभविष्य- दर्तमानकालः परमगुरुः खतन्त्रपुरुषः शुद्धाद्वैतविधानिष्ठान् गरिठान् सेतुहिमाचल मध्यदेशस्थाननिवेशान् ब्राह्मणादोन् कृत्वा तदोयविरोधाङ्गोकारसमी निजशिथ्यपरम्परां श्राकल्पं 'टङ्ग- गिरिम्यानम्थां कृत्वा सकल शिय्येभ्यो मोक्षमार्गापदेशं कृत्वा कलावस्मिन् यगे नानापापपरिध्वस्तज्ञानाङ्करेषु मर्येषु शुद्धा. द्वैतविद्यायामनधिकारिषु तेषां वृत्तिः पुनरपि यथेमिता भव- तीति सम्यविचार्य लोकरक्षार्थ वर्णश्रमपरिपालनार्थ पर- मतकल्पनां जोवेशभेदास्पदाञ्च रचयितुमुपक्रम्य निजशि व्यं परमतकालानलं दृष्टेदमाह, भोः शिष्य तव यत् प्रोतिस्तत्स- मामतो भाविकानोचितवशात् तत्करोमि तव मत इति उक्तः परमतकालानलः परमगुरुचरणारविन्दयुगलमुत्तमाङ्गेन इत्ला सर्वापराधं क्षमस्वेति कपोलताडनपुरःसरं तिष्ठम् प्राञ्जलि- रिदमब्रवीत्, भोः खामिन् परमगुरो प्रत्यक्षशिवे शिवेति जग- कारणे चिरान्मम मतिरवलमा । तथाहि। यदस्ति प्रपञ्च- कारणं नित्यशुद्धबुद्धमुक्तस्वरूपमखिलमयं ब्रह्म सत्यं ज्ञानम- नां तत् तदेव इति बुद्धिमिळू छत्वा वस्तसंशयोमि। अतः शिव ·सप्तपरिप्रकरणम्। एव परिपूर्ण जगदुपादानकारणमिति निश्चयेन सर्वमपीदं परि- दृश्यमानं जगत् शिवादनन्यवृत्त्वाधारत्वात् तदीयतेजकारण. सञ्जातब्रह्मविष्णुरुद्रान् सध्यादिजगदबस्थानिमित्तान् तलेज:- सम्भूतदिगधोशादिकान् विग्रहानश्चिन्यादितारावलीलतकालचक- मेतदन्तःसन्ततस्थगितभूम्यधिदीपगिरिप्रमुखमखिलं शिवांजमिति बहुधा युक्तियुक्त विचार्य निरुपाधिकः परमेश्वर एव सदुप- देशवलात् श्रात्मा स एवाइमिति समाधानमनमा वर्तमान- स्थापि मतिरिदं निश्चिनोति। वन्जिकाष्ठसंयोगजातविस्फुलिङ्गा इव परमशिवाज्जातमखिलं जगदेव मनुष्यतिर्यग्जीवव्याप्तम् इति, तस्मादीशोऽस्ति किल । यदंशा जीवा इत्युक्त्या परमेश्वरः मर्वरुपासनीयः। ततोऽस्मदभीष्टः शिवः, "शिवध्यानपरा ये तु शिवभकावन्द्रिताः । लोकं यान्ति शिवाश्चैव सर्वदेवनमस्कृताः" ॥ इति भारतवचनात् शिवस्योपासनमत्यन्त पुण्यवर्द्धनं भोगमोक्षा- स्पदं ब्रह्मचर्यादिभिः । श्रत इदमेव सदाङ्गीकरणीयमिति सम्यग्विज्ञापितः परमगुरुः, एवमेको मार्गोऽस्तु ब्रह्मविदुषामद्वैत- मार्गममारोहणम्मयीनामिनि प्राप्ते, कलियुगे यूयमेतद्देवता- निरता भवथ, इत्येकेभ्यो मुनिभ्यो दत्तं यतिशापञ्च प्राप्तशाप- मिव विचार्य दिखिजयाधिकारिणं निजशिष्यं ज्ञात्वा बडकालं शैवमतं शापान्तरमतान्वितं लोकोपकाररूपं कल्पयित्वा तम- वादीत्, म पुनः परमगुरुं प्रणम्य पद्धिधभेदात्मकं शैवमतं ·भारविजये चापि रचयित्वा सेतुहिमाचलमध्यदेशवासिनो ब्राह्मणादीन् तस्मतावलम्बिनः कतुं प्रतिपक्षक्षयार्थञ्च दिग्विजयमारभमाणः परमतकालानलः काशोनगरपागादिदिमार्गप्रक्रमणेन परम- गुर्वनुज्ञया वासमारभमाणे भगवतः शङ्करस्य चिहालांशः परमतकालानल. सन्यस्तकापि तकदण्डः छलहस्तमण्ड- साहतडमरुगः पश्यतामाविर्भतशहर व समवर्तत । 'जनाः केचिदथाद्वैतं गहनं शङ्करोदितम् । गुरुण तेनं सम्प्रोक्तं शैवं रुचिकरं हि नः ॥ शिक्षिता गुरुण तेन वयं कैलाशभागिनः। भवाम इति तच्छिष्या बभूवुः शेवमार्गगाः ।। एवमशेषदिग्विजयं कृत्वा तत्तद्देशखान् कांश्चित् पञ्चाक्षरमहा- मन्त्रराजोपदेशादिमा तारयतिस्म परमतकालानलः शङ्करा- चार्यशियः॥ इत्यानन्दगिरिकती शैवमतस्थापनं नाम सप्तषष्टिप्रकरणम् ।

·शारविजये . अटषष्टिप्रकरणम्। ततः परमगुरुस्वैगुण्यान् कलियुगमनुजान् दृष्ट्वा शैवानन्तरं वैष्णवमतञ्च कल्पनीयमिति, विचार्य नसुबन्धशेषवायुसत्यजाती लक्ष्मणहस्तामलको खान्तरङ्गाशिथ्यौ, युवयोसभयं वदतामिति । तो परमगुरुचरणारविन्दयुगलं सद्भत्या उत्तमाङ्गेन मत्वा कृताञ्जली इदमूचतुः, स्वामिन् भवदुपदेशात् अचिक्यमव्यक्त- मनन्तरूपं सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म सर्वकारणं तदेवाइमिति ज्ञानसिद्धावपि मदीयं चेतः सर्वदा श्रीनारायणचरणजस्थान- मिव वर्त्तते, स एव ब्रह्मति सहसप्रमाणसम्भूतः सिद्धान्तोऽस्म- दीयः। एवं शिष्यवरवचनं निशम्य पुनरवादीत् परमगुरुः, समोचोनम, लक्ष्मण, इस्तामलक, युवां ब्रह्मचारिणी, किल मतकल्पनाय स्वीकुरुतम्, इति तावत्यन्तसन्तोषचित्तौ तदानी- मेव परमगुरूपदेशवशात् सन्यासिनो भवतः स्म । ताभ्यां वन्दित- पादः परमगुरुर्दयाम्बुधिरिदमाह, विष्णुमतं षड्विधभेदविरा- जितं सकलमनुजमोहकरं द्विपञ्चमुद्रालिङ्गनारायणाक्षर- मन्त्रोपदेशमूलं दृष्टि सृष्टिदोषवर्जितं कल्पयतम्, एवं पनि, कर्मविभेदेन वैष्णवमतं कृत्वा दिग्विजयं कुरुतम्, पुनरा- N2 ·२६८ भारविजये - गतयोर्भवतोः सत्यमिव तद्भविष्यतीति । एवमाज्ञप्ती मतकारण- त्वादाचाया लक्षणहस्तामलको काञ्चीनगरक्रमात् पूर्वापराशा- द्वयमवलम्ब्य परमगुरुमनुदिनं स्मरन्नी दिग्विजचं चक्राते। स हि पूर्वभागे लक्षणाचार्यः किल दिग्विजयं कृत्वा कांश्चिद्रा- हाणदोन् सच्चिद्रो पुण्डधारणशङ्खचक्राङ्कभामग्भुजगन्नान कृत्वा बहुशिष्यसमेतः पुनरावृत्त्य परमगुरुचरणं नत्वा तदनुज्ञा- वशात् मतविजन्मणहेतुकं भाष्यादिग्रन्थचयमकरोत्। हस्ता- मलकस्तु भूमध्यात्वश्चिमखण्डदिग्विजयं कृत्वा पञ्चमुद्राकवि- राजितान् भगवदयाक्षरमन्त्रजपासनान् कांश्चिद्राणदीन कृत्वा रजतपीठादिस्थलेषु कृष्णादिदेवप्रतिमा कवा मतं विज्ञा- पयितुम् पुनः परमगुरुं प्राप। दृष्ट्वा तदानी काच्यां परमगुरु शङ्कराचार्य नत्वा तत्पादयुगले स्वकृतं विज्ञापयामास ॥ इत्यानन्दगिरिकती वैषणवमतस्थापनं नामाषष्टि प्रकर- ॥

·शङ्करविजये एकोनसप्ततिप्रकरणम्। ततः परं सूर्यशकिगणपतिशिवनारायणनां ब्राह्मणेपासम- योग्यदेवतानां समयुपासनया मुक्तः सिद्धत्वात् तचानधिका रिभिर्व्यापासनञ्च कर्त्तव्यमिति कृत्वा शिवके शवमतदयं प्रति- पादितम्। तदानी सूर्याष्टाक्षरीमूलसौरमतं षद्धिधभेदविज- म्भितं स्थापयितुं श्रीपरमगुरुर्निजशिष्यं सर्वविद्याप्रवीणं दिवा- करनामानं वोच्येदमाह, भो दिवाकर वं ब्रह्मचर्याश्रमत्रतं समाप्य परिबाट भव, सौरमतं रचयितुमिदानी चन्नितकालो- ऽयमागत इति तदाक्यं शिरसा परिग्टद्य दिवाकरस्तदानीमेव परमगुरूपदेशबलाद्धृतपरमहंसाश्रमः सौरमतदर्शनलक्षणं गुरु- मुखात् श्रुत्वा तदनुज्ञावशात् सेतुहिमाचलपर्यन्तं दिग्वि- जयमारभमाण: काञ्चीनगरात् प्रागादिप्रदक्षिणमार्गेण अव- लम्ब्य किञ्चिद्रं गत्वा. तत्र कांश्चिदिप्रान् सौरमतप्रचारकाना- चकार। एवमशेषदेशसञ्चारं कृत्वा तत्तद्विषयेषु सौरमतमुज्ज- भयन् पुनः काञ्चीनगरं प्राप, परमगुरुं नत्वेदमाह, स्वामिन, तव कृपया सर्वदेशेषु मौरमतस्थापनं विधाय तत्प्रतिपक्षान् यु- किभिर्जित्वा भवदर्शनायागतोस्मि। इति परमगुरुस्तुष्टान्तरो- ऽङ्गसमोचोनं भवता कृतमिति तमवादीत् ॥ इत्यानन्दगिरिकता सौरमतस्थापनं नाम एकोनसप्ततिप्रकरणा॥

·शहरविजये सन्ततिप्रकरणम्। ततः परमगुरुः शक्रिमतं रचयितुं निजशिष्यवरं त्रिपुर- कुमारं विलोक्येदमब्रवीत् । भोः शिष्य भवतः कुत्र मते विश्वास- स्तदद, इत्युकः त्रिपुरकुमारः प्रणम्येदमब्रवीत्, खामिन् परम- गुरो, भवदुपदेशेन भगवानात्मा सर्वकारणम्, स एवाहमिति निश्चल ज्ञानवतोऽपि ममान्तःकरणविमर्शस्य विश्वकारणं भग- वती, तत्र भगवतो निमित्तकारणत्वमात्रमेव दृश्यते। ततः प्रकृतिरेव शिवः, वहिरावरणशकिरखिलकारणमस्मदादिपरि- दृश्यमानजगति तथा दर्शनात्, शत्यभावे पुरुषस्याकिञ्चित्कर- त्वमेव सम्भवति। अतश्च सोषाधिक एव भगवान जगत्कारणं कती। भवन्मतेऽपि निरुपाधिकचैतन्यं जगत्कारणक्षमम्। त- स्मात् प्रकृत्यभावे ईश्वरस्याप्यभावो वकुमुचित व प्रतिफलति । किञ्च उभयमपि जगत्कारणं वेदितव्यम्, ईश्वराभावे प्रकृत्य- भावे च लोकनि स्यात् । पिलमानभ्यामिव मनुष्यः, तथापि पित्रपेक्षया शिशुधारणनिर्गमनप्रयासस्य माननिष्ठत्वात् प्रथम प्रकृतिर्जगदुपादानकारणं, पुरुषः पश्चात्, इति सिद्धान्तः मदधिकारः, एवं भवत्वपावलाप्रतिलब्धम् इति सम्यग्विज्ञापितः

·मप्ततिप्रकरणम् ।
परमगुरुः विश्ववरं पुनः प्राइ, मतं भवदाण्यरूपं कल्पयितुं
सन्यासमद्यैव खोकुरब्ध, इति तदाज्ञां शिरसा परिग्रह्य तदु-
पदेशवशात् सन्यासं पारमहंस्याख्यं प्राप्य दण्डकमण्डलभ्यां
विराजितकरः कषायवस्वशोभिततनुः शिष्यवरस्त्रिपुरकुमार,
परमगुरुचरणकमलयुगलमत्यन्तभनया मुहुर्मुडः प्रणम्य दि-
विजयाथै काञ्चीनगरात्यागाद्याशामवलम्याविर्भूतस्विपुर दव
परमगुर्वनुज्ञया ययौ। सेतुहिमाचलमध्यभूमिस्थप्रौढविद्वज्ञ-
मानिजशक्तिदर्शनात् जित्वा कांश्चिद्धनान् खदर्शनाशकान्
श्रीविद्यानिरतान् कृतार्थान् कृत्वा पाश काञ्चीनगरस्थं गुरु-
मभिवाद्य वकृतमशेष प्रयोजनं विज्ञाय शैववैष्णवसौरमताध्यक्ष-
यतिस्थानगोऽभवत् ॥
इत्यानन्दगिरिकतो शक्तिमतस्थापनं नाम मततिप्रकर-
णम् ॥ ७॥

·शङ्करविजये एकसप्ततिप्रकरणम् । एवं स्थापितेषु शैववैष्णवसौरशाकेषु, गिरिराजकुमार इति प्रसिद्धः सर्वशाम्पारं गतः समागत्य परमगुरुचरणारविन्द- युगलं नत्वा विनयादेवमाह, स्वामिन् ब्रह्मादिगणानां पति- गणपतिः सर्वलोककती, अहमेक एव गणपतिः, 'गणानां त्वा गणपतिं हवामहे' इति श्रुतिः । किञ्च तस्य सर्वदेव पूज्यत्वं वर्त्तते। त्रिपुरसंहारकाले महादेवेन पूजितः। रावणासुर- मंहरणार्थं समुद्रमध्ये सेतुरचनाकाले रामेण पूजितः । हो- राधिमथनकाले देवासुरैः पूजितः । सृश्यादी ब्रह्मणा पूजितः । एवं शिवकेशवब्रह्मादिभिरूपास्यः परमपुरुषः किल महागण- पतिः, तस्य निर्गुणत्वं सगुणत्वञ्च सिद्धमेव । महदादितत्त्वकारणं निर्गुणम्, व्योमादिभूतकारणं सगुणमेव । सकललोकव्यापकचैत- न्यस्य गणपतेर्विष्णुनाम, वृहत्त्वाद्ब्रह्म नाम, स्वच्छवर्णमाम्या- लयकहत्वाच रुद्रनाम नासिद्धं भवति । एवञ्चाकारत्रयेण मुशादि स एव करोतीति दिक् । 'नाम्बरधरं विष्णुं शशिवर्णं चतुर्भुजम प्रसन्नवदनं ध्यायेत् सर्वविघ्नोपशान्तये ॥ इति तस्य कर्मादिपूज्यत्वस्य सिद्धत्वात् सर्वविद्यामयत्वाच तस्मिन् ज्ञाते सर्वमिदं विज्ञातं भवतीति नित्यश्रद्धबुद्धमुक्तखरूपं ब्रह्म,

·एकसप्ततिप्रकरणम्।
२०३
.
गणपतिः एक एव श्रामीत्, तस्मादरममतमत्यन्त श्रेष्ठतरमिति
कृत्वा तदेव सर्वैरङ्गीकर्त्तव्यमिति विज्ञापितम्। इतः परं सर्वजे-
भवद्भिः परमगुरुभिर्यथाज्ञापितं तदेव करोमीति ब्रुवन्तं
गिरिराजपुत्र शिष्यवरं वीक्ष्य भगवान् परमगुरुरिदमब्रवीत्,
शिष्य, गणपतावास्तिक्यबुद्धिरस्ति चेन्मतं रचय, तदर्थ सन्यासी
भव, एवमुक्तः शिष्यो गुरूपदेशवशात् परमहंमाश्रमो भूत्वा
दिग्विजया) काञ्चीनगरात् प्रामार्गमनुसृत्य सेतुहिमाचल-
मध्यभूमिषु स्वमतं प्रकाशयित्वा बहुगाणपत्यशिष्यसमेतः पुनः
परमगुरूं नत्वा शिव्यस्थानमाप ॥
इत्यानन्दगिरिकृती गाणपत्यमतस्थापनं नाम एकसप्तति-
प्रकरणम् ॥ ७१ ॥

·शकरविजये
दिसप्ततिप्रकरणम् ।
एवं ब्राह्मणेपासनं पञ्चसु मतेषु स्थापिसेषु कापालिका वटुक-
माथ इति प्रसिद्धः समागत्य परमगुरुं बहुधा नत्वा विनयात्
कृताञ्जलिरिदमाह, स्वामिन् मम मतेन समरेषु मतभेदं छत्वा
शुद्धाद्वैतवृत्तिं हिमवत्सेतुमध्यभूमिषु श्रापूर्य सर्वानपि ब्राह्म
णादोन अतिदर्शनपरान् कृत्वा मर्त्य खोकेऽस्मिन् शुद्धाद्वैत-
न्याश्रितवादिपञ्चमतस्थापनप्रदोऽसि, मन्मतस्यातिविवित्सावकाशं
चिन्तय, सर्वमनगुरुर्गतिस्वमिति दण्डवत् प्रणम्य कृताञ्चलिपुट
वटुकनाथमालोक्य परमगुरुभगवानिदमाह, भोः शिष्य, देव-
सिद्धानां तेषां शैववैष्णवमारशातगाणपत्यानां पूर्वपक्षवृत्त्या
भवन्मतं रचय, तदभावे तेषां सिद्धान्तता न घटते, इति
उपदिष्टः, स तु शिष्यो वटुकनाथः तथा करोमि, इति
पुनरपि गुरुपादारविन्दयुगलं. नत्वा काचोनगरात्यागादि-
दिमार्गमवलम्य सेतुहिमाचलमध्यभ्रमिषु तत्र तत्र कांचिः
घाणादीन् भैरवमतप्रवर्तकान् कृत्वा पुनः भोघमागत्य परम-
गुरुं नत्वा स्वामिन् भवत्कृपया रहस्यादिधर्माश्रितं कापा-
लिकमतं मया केषुचिकेषु प्रतिदेशे विजृम्भितमिति विज्ञाप्य
मुख्यशिष्योऽञ्च इति समोपे
तद्दासर्व
समवर्तत॥
इत्यानन्दगिरिकता कापालिकमतस्थापनं नाम दिसप्तति-
प्रकरणम् ॥७२॥

·शङ्करविजये चिसप्ततिप्रकरणम् । तदानी हि सर्वे शिष्या गुरुस्तुतिमेवमाचरन्, सावत्पद्म- पाद एवमब्रवीत्, 'अद्वैतार्णवपूर्वदिग्भववि, विद्याप्रदं प्राणिनां, विद्यागमताशनं कृतधियां सन्देहशङ्कापहम् । विद्वैरिजनोक्तिपतिमखिलाकल्पोक्किमहोगमैन माधुर्यामृतपानहप्तमनिशं नौमि प्रसिद्धं गुरुम्' । 'यत्पादपङ्कजध्यानालक्ष्मणाद्या मतेश्वराः। बभूवुस्तादृशं वन्दे शङ्करं षण्मतेश्वरम्' ।। भट्टराचार्यकल्पतरुः शुद्धाद्वैतमूलः। षण्मतशाखो ज्ञानफल: सन्ततं लोके विराजति । ततः परमतकालानलादयो यतयः इदमूचः, 'यः कती ब्रह्मविद्याया ब्रह्मवाद इति श्रुतेः । पासीगुरुः स एवाद्य अस्माकं हैतवादिनाम्॥ तत्कटाक्षेणैव वयमुमेशादिमतानि हि । विरच्य लोकरलार्थमभवाम कृतास्पदाः ।। मदर्थमाभातिगुरुः परात्मा, स एव चाहं विदिते तु तत्त्वे ।

·शङ्करविजय अज्ञानतस्त्वं गुरुरन्पबुद्धिः शिष्योऽहमेतत् खस्नु भेदजातम्॥ अजा परेशस्य जगदिमोहिनी. विवेकिनामप्यपहर्ति संविदम् । तथा ह्यभेदो नहि भाति सिद्धव- विधिप्रतोपो ममतां भिदेक्षया ॥ अपारमार्थिको भेदोऽयचौघग्रस्तचेतसाम् । कल्पितानि मतान्यद्य तलागणकृपावशात् ॥ नदभावेऽन्धमार्गेण चरन्यत्र विसंविदः । गुरो भवत्कटाक्षेण मार्गगाः स्युः पुनः पुनः । सर्वज्ञयुभहुणम मद्य- शेषोऽपि नो वर्णयितुं समर्थः । किं युभदड्यजनिषेवणात- ज्ञानास्तथा त्वत्कृपयातवेषाः ।। गुरो गरीयसी कीर्त्तिम्तव लोके भवेत्सदा । षण्मताचार्यगुरुरित्यस्माभिः शिरसा धृता ॥ श्रोशङ्कराचार्य्यगुरुं पगत्यरं, भजामहे मन्ततमिरामिद्धिदम् । इतीरयन्तः प्रणिपत्य सादरं, तादात्म्यगा: म्युर्विगतद्विधाभयाः । तदन्थे भानुमरीच्यादयः शिष्याः परमगुरुमाचार्यस्वामिमं मत्वे-

·त्रिसन्नतिप्रकरणम् ।
'जोवेशयोर्भिदा मिथ्या घदेतं सत्यमुत्तमम् ।
तदर्शनगुरुीकगुरुस्वन्ये तु गहिताः॥
श्रतो लोकगुरुं त्वान्नु शुद्धाइतं परात्परम् ।
नमामि सच्चिदानन्दं नित्यमव्ययमीश्नरम् ॥
अस्माकं यद्भिदाज्ञानमज्ञानेन प्रवर्द्धितम् ।
तन्नाशनं कुरु गुगे मोक्षदो भव सन्ततम् ।।
इत्युक्वा परमगुरुचरणारविन्दयुगलं नत्वा ढक्कातालवीणदि-
कराः कान्नानि कमविनोदमेवं चक्रुः, सगुरोः शङ्कराचार्यवा-
मिनः कटाक्षशेनेव वयं कृतार्थी नित्यमुक्का अभवाम इति
निश्क्यिश्च ।
तं वन्दे गुरुमव्यक्तं जगत्कारणममिति ।
नित्यं सत्यं ज्ञानमनन्तं शान्तमजं ध्रुवमक्षररूपम् ।
तदिज्ञानादिह सुज्ञानं प्राप्तमझदचिरादस्माभिः ॥
ये
मूढा
जीवे परभेदं जल्प न्तीह भवाब्धी मनाः ।
नानायोनिषु ममाः पुनरपि मातुस्तनरसपानोन्मत्ताः ॥
बाल्यं पुनरपि कौमार ते यौवनमुद्यत् स्थविरत्वञ्च ।
पुनरपि मृत्योर्वशतां यान्ति ब्रह्मज्ञानवहिर्मुखमूढाः ॥
दुःखप्राप्तिविधिस्था नित्यं भेदधियोङ्गोकतममाराः ।
शुद्धादयविज्ञानमरुच्यन्तेषां घृतमिव रोगयुतानाम् ॥
ये किल नटाखिलपामानस्तपामिति मतिरनिशं भाति ।
परमव्ययमद्वैतं ब्रह्मोवाइं न तु किञ्चिज्जो जीवः ॥

·महारविजये
नहि मे देहेन्द्रियसंयोगो मिथ्याभूतमनिप्रमुखः किम् ।
इह परलोकद्वयमपि नहि मे सत्त्वं पूर्ण सम्प्राप्तञ्च ॥
स्थूलकलेवरमेतत् पञ्चीकृतभृतोत्थं लिङ्गान्तःस्थं ।
कृत्वा कारणदेहे तदपि च, प्राणमतोत्य स विन्दुस्थाने ।।
अङ्गुष्ठे परमात्मनि लोनं प्रविधायान्तः परिपूर्णमजम् ।
भूताश्रयमानन्दाकारः सद्धाद्वैतफलानुभवाद्धि ॥
एवं वर्तितुरिह परभीतिर्नहि मे परमगुरुपदेशात् ।।
संसारस्पौषधं नित्यं यो न वेत्ति विमूढधीः ।
सगुणं निर्गुणं वापि कोऽन्यस्तस्मादचेतनः ॥
अथवा सर्वदेहेषु समवस्थितमोश्वरम् ।
न जानाति विमूढात्मा कोऽन्यस्तस्मादचेतनः ॥
ब्राह्मण्यं प्राप्य लोकेऽस्मिन् मूको वा बधिरोऽपि वा।
नापकामति संसारादात्महन्ता भवेत् स तु ।।
ब्राह्मण्यं प्राप्य दुर्बुद्धिः संसारे हि भ्रमेत्तु यः ।
तत्रापि न विरक्तः स त्वधःपतनमृच्छति ॥
ब्राह्मण्यं प्राप्य लोकेऽस्मिन् भवेदज्ञानमाहितः ।
श्रात्मानं नहि जानाति प्रात्मइन्ता भवेन्नरः ।।
ब्राह्मण्यं प्राप्य लोकेऽस्मिन् न पिवेद्ब्रह्म मद्रसम् ।
वृष्णाशान्तिस्तस्य नास्ति बहुमावस्तनाद्रः ॥
ब्राह्मण्यं प्राप्य लोकेऽस्मिन् म ध्यायेत्परमेश्वरम्
तस्य जन्म वृथा पश्चाचाण्डालो भवति ध्रुवम् ॥

·पिसप्ततिप्रकरणम्।
कर्मज्ञानदयं लोके प्रमाणं वर्तते खलु ।
कर्मणेऽप्यधिकं ज्ञानं तद्द्यात्पतितच्युतः ।
ब्राह्मण्यं प्राप्य लोकेऽस्मिन् सगुरोरुपदेशतः ।
न जानाति परं ब्रह्म तं विना पतितस्तु कः ॥
ब्राह्मण्यं प्राप्य लोकेऽस्मिन् मूलाधारादिचक्रगम् ।
ब्रह्ममार्ग न जानाति तं विना पतितस्तु कः ॥
ब्राह्मण्यं प्राप्य लोकेऽस्मिन् पूर्णमण्डललक्षणम् ।
न जानाति परं ब्रह्म तं विना पतितस्तु कः ॥
ब्राह्मण्यं प्राप्य लोकेऽस्मिन् शुद्धाद्वैताश्रितो न चेत्।
म याति माहकोटीनां गर्भशय्यां विनष्टधीः ॥
ब्राह्मण्यं प्राप्य लोकेऽस्मिन् शङ्कराचार्यमुत्तमम् ।
अद्वैतगुरुमीशानं न ध्यायेत् स तु पातकी ॥
प्रतेन विना मोक्षो न जीवस्येति निश्चयः ।
तस्माददैतमीशानं गुरुं वन्दामहे वयम् ॥
इत्यादि बहुधा गुरुं स्तुत्वा प्राप्ततादात्म्यभावास्तूष्णीमासुः ।
इत्यानन्दगिरिकता श्रीगुरुस्तुतिनाम त्रिसप्ततिप्रकरणम् ॥ ७३ ।।

·शङ्करविजये चतु:सन्ततिप्रकरणम्। ततः परं सर्वज्ञः सकलगुरुराचार्यः स्खशिव्यान् परमतकान्ना- नलादीन् यतीन् तदन्यांश्च तत्र तत्र विषचेषु प्रेषयित्वा स्वयं स्वेच्छया खलोकं गन्तुमिच्छुः काञ्चोनगरे मुक्रिम्यन्ने कदा- चिदुपविश्य स्थूल शरीरं सुमेऽन्तीय सद्रूपो भृत्वा सूक्ष्म कारणे विलीनं कृत्वा चिन्मात्री भृत्वा अङ्गुष्ठपुरुषस्तदुपरि पूर्णमखण्डमण्डलाकारमानन्दमीश्वरमनिधी प्राप्य सर्वजगड्या- पकं चैतन्यमभवत् । सर्वव्यापकचैतन्यरूपेणाद्यापि तिष्ठति । तबत्या ब्राह्मणाः सर्वे शिष्याः प्रशिय्याश्च उपनिषगीताब्रह्म- सूत्राणि सम्यक् पठन्तः अत्यन्तचिस्थले गतं कृत्वा तत्र गन्धा- क्षतविल्वपत्रतुलसीप्रसनादिभिः सम्पज्य तच्चरीरं समाधि चक्रुः' ततः प्रत्यहं क्षीरतर्पणक्षोरान्ननिवेदनादिभिः सर्वोपचारैर्विधि- वदभ्यर्थ नतो महापूजादिने बड़यतीनां ब्रह्मविदां ब्राह्मणानां कर्मज्ञाननिष्ठानाम् उत्तमानाञ्च श्रीमदद्वैतविद्याप्रकाशकश्रोम- त्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छङ्करगुरुखामिनमुद्दिश्य परब- ह्मणे धिया स्वाइन्नमूलशाकसूपभक्ष्यघृतदध्यादिसमस्तव्यञ्जनयु- कमन्नं वस्त्राभरणैः शाकमोश्वरपूजामेवं चक्रुः। पूजां मर्दनैवं चक्रुः ।

·चतुःसप्ततिप्रकरणम् । २८१ एवं हि शङ्कराचार्यगुरुर्मुक्तिप्रदः सताम् । आकल्पमेतत्परमार्थबोधं श्रीशङ्कराचार्यगुरोः कथार्थम् । मच्छिष्यमुनिप्रदमस्तु लोके मंसेवितञ्चार्यजनैरभेदम् ॥ सर्वव्यापकचैतन्यरूपेणाद्यापि तिष्ठति । अनन्तानन्द गिरिणा गुरोविजयमुत्तमम् ।। रचितं ये तु ग्टहन्ति ते मुकाः स्य न संशयः । अद्वैतार्थप्रदं लोकरद्वैतार्थानुचिन्तकैः ॥ गुरुकीर्तिप्रदं शास्त्रमुपास्यं भवति दह तु सकललोकैः सेव्यमानो गुरुमें विदितमकल वेदः शङ्कराचार्यनामा । मतत्रिदखिन्नकाण्यन्तरायाणि हत्वा दिशतु परमतत्त्वोद्धारमोक्षं स एव ।। चतु:मप्ततितमैः७४ प्रकरणैः परिशोभितं गुरुदिग्विजयं नाम शास्त्रं जयतु भूतले ॥ इत्यानन्दगिरिकृती सच्चिदानन्दैक्यं नाम चतुःसप्ततिप्रकर- ध्रुवम् । णम् ॥७४ ॥ ॥ समाप्तश्चायं ग्रन्थः ॥ * ॥ . * चतुःसप्ततिसंख्यैः प्रकरणैः परिशोभितमिति क्वचित्पाठः ।

·No text on this page.

·विज्ञापनम्। शङ्करविजयग्रन्थः पूर्वमेतद्देशे दुष्प्राप्य त्रासीत्, किन्त्वयं यन्थ- छात्राणं पण्डितानाञ्चानेकमतज्ञापनेन समीचीनां व्युत्पत्ति- मादधाति, शङ्कराचार्याणं वादरायणसूत्रभाष्यकाराणं जीव- नचरितमपि समोचोनतया ज्ञापयति । शङ्कराचार्यास्तु मा- धवाचार्यहर्षमिश्रवाचस्पतिमित्रपक्षधरमिश्रोदयनाचार्यगङ्गेशो- पाध्यायादोनामतीवमान्यास्तदपेक्षया प्राचीनाच, तच्छिय्योपशि- व्यैर्बहनि अटेतमतप्रकाशकप्रकरणनि भारतवर्षप्रचलितानि प्र- णेतानि । गुरुपरम्परयास्माभिः श्रुतं शङ्कराचार्य्यममयमपेक्ष्य द्वादशशतवत्सरा व्यतोता इति । शङ्करविजयस्य नागराक्षरलि- खितं एक पुस्तकं बहुयत्नेन प्राप्तं, तैलाङ्गाक्षरलिखितमपर- मपि यत्नैरनेकैरानीतम, तदृष्ट्वा वङ्गाक्षरेण एकं पुस्तकमपि लिखितं लेखकेन, एतत्पूस्तकत्रयं दृष्टा व्युत्पत्तिवलेन चायं ग्रन्थः शोधित इति ॥ यत्प्रसादादेतादृशं दुर्लभमपि सुलभतमं भवति मासिया- खण्डक्षेमकारिणी सभा क्रमशोऽधिकामधिकां दीप्तिं दधाना चिरजीविनी भूयादिति श्रीजयनारायणतर्कपञ्चाननः प्रार्थयते ॥

·No text on this page.

·विज्ञापनम् । पुरासीत् खड्दहग्रामे प्रसिद्धः सिद्धपूरुषः । नित्यानन्दप्रभुनाया शिव्यमकतारकः ॥ १ ॥ तदन्वयभवः श्रीमान् नवदीपेति नामकः । विद्यारत्नोपनामा च गोखामोतोर्यते जनैः ॥ २ ॥ नानाशास्वाटवीयानपञ्चाननसमः सुधीः । शङ्कराचार्यविजयग्रन्थस्य शोधनाथ मः ॥ ३॥ . प्राप्तवान् श्रासियासंशत्-सभ्यानुमतिमर्थितां । शोधितस्तेन रामानिमितप्रकरणावधिः ॥ ४ ॥ मुद्रितोऽभूत्ततः सोऽपि निजकार्येषु तत्परः । अत्यन्तानवकाशत्वादशकः गोधने स्वयं ॥ ५ ॥ जयनारायणं नामा तर्कपश्चाननाभिधं । स्वीयन्यायगुरुं धोरं समागम्येदमब्रवीत् ॥ ६ ॥ ममावकाशलेशोऽपि नास्तीदानोमतः कथं। दूर्म ग्रन्थं शोधयामि भवताऽतः प्रग्यातां ॥ ७॥ कृपया मम भारोऽयं ग्रन्थसंशोधनात्मकः । अध्यापकोऽसौ कृपया तातामवद्धुरं ॥ ८ ॥ कालीपोठादवाचान्दिथिविमलकुलब्राह्मणवासभूमि- वड्म्यामञोऽस्ति पल्लीबजवितततनुर्याम उद्यविदग्यः ।

·तचामोद् विद्वदिन्द्रः समतिजनगणाध्यापनासकचित्तः मावणः स्थापितोऽतिप्रथितकुलचतुःसागरोवारिपूर्णः ॥ ६ ॥ श्यामसुन्दरसज्ञोऽमा वाचम्पतिपदाम्पदं। प्रतीच्यवैदिकश्रेणोलसत्काण्वायनान्वयः ॥ १०॥ मावर्णभ्यः समासाद्य बहुला भृमिमुत्तमा । जोविकां बहुलानन्तेवामिनोऽध्यापयश्चिरं ॥ ११ ॥ चालव्यस्तस्य धीरेन्द्रो रामचन्द्रेति नामटक् । तर्कालङ्कारोपनामा तत्र तर्कमपाठयत्॥ १२ ॥ तस्याङ्गजा हरिश्चन्द्रविद्यासागरसञ्जकः । पुराणे धर्मशास्ते च निपुणेऽभन्महामतिः ॥ १३ ॥ तस्य हितोयस्तनयो जयनारायणाभिधः । तर्कपश्चाननोपाख्याविख्याततर्कमयात् ॥ १४ ॥ काव्यं याकरणं धर्मशास्त्रच स्मार्तनिर्मितं। योऽधीतवान् यत्नशाली कथितात् पितुरात्मनः॥ १५॥ येनाऽलङ्कारशास्त्राणि प्राप्तानि रामतोषणात् । विद्यालङ्कारविख्यातादागमग्रन्थकारकात् ॥ १६ कत्वयातानगरादारात् शालिकायाम उत्तमः । गङ्गापश्चिमकूलम्थ स्तनामोहोतमोपमः ॥१७॥ नर्कसिद्धान्तोपनामा जगन्मोहननामध्क् । तस्मादतिसुविख्यातादधीतं येन यत्नतः॥१८॥ तर्कशास्तं तत्वचिन्तामणिप्रभृतिविस्तृतं । ॥

·दीधितिप्रमुखञ्चापि गादाधर्यादिकम्तथा ॥१८॥
येन गुर्जरदेशोयानाथूरामाख्यशास्त्रिणः ।
वेदान्तादीन्यधीतानि वाग्देव्याः पौरुषाकृतेः॥२०॥
यो नारिकेलडाङ्गाख्यग्रामे लोहाध्वसन्निधौ।
निवसन सुधियः शिव्यानध्यापयति साम्प्रतं ॥२१॥
श्रीयुक्तश्वरचन्द्राग्यो विद्यामागरमज्जितः ।
यस्मान्यायादिशास्त्राणि विख्यातोऽधीतवान् पुरा॥२२॥
महेशचन्द्रः श्रीयुको न्यायरत्नोपनामकः ।
यस्मात्तकादिका विद्या विख्यातः प्राप्तवान् पुरा ॥२३॥
कल्ल्यातानगरान्तःस्थे स्वोयमंस्कृतमन्दिरे।
दर्शनाध्यापने राज्ञा यः परीक्ष्य नियोजितः ॥२४॥
यस्य ज्येष्ठः शालिकास्थे मठे श्रीमधुसूदनः ।
पाठयत्यधुना तर्क तर्कवागीशविश्रुतः ॥ २५ ॥
जयनारायणः श्रीमान् मोऽयं न्यायादिवित्तमः ।
चतुस्त्रिंथात् प्रकरणादारभ्यैनमशोधयत् ॥ २६ ॥
शकस्य धरणीपतेर्भुजगनागशेलेन्दुमेऽ-
हितालियुतहायने शनिदिनेऽत्र भासे मधी।
विश्वद्धपदवों गता गदिततर्कपञ्चाननात्
सदादृतसमुद्रणकृतिरियाय सम्पूर्णताम् ॥ २७ ॥

·No text on this page.

·शङ्करविजयस्य निर्धष्टपषम्। १६ १७ ११ ६ प्रकरशानि। विषया। १ मङ्गलाचरणशास्त्रोपक्रमविका .. २ शवाराचार्य्यम्य शहरावतार स्य पादुर्भावस्थारम्भः ই অনবন্ধঘনাল 8 शवमनिराकरणाम्भः ॥ মিনমিনবিয়ার ६ भागवतमतनिराकरणारम्भः. ७ वैधावमतनिराकरमारम्भः ८ पचराचागमनिराकरणारम्भः है वैखानसमतगिराकरणारम्भः .. १. कर्महीनवैषणवमतनिराकरणारम्भः.. औरण्यगर्भमतनिराकरणारम्भः १२ चमिवादिमतनिराकरणारम्भः १३ सौरमतनिराकरणारम्भः २४ गुरुस्तुतिः १५ महागणपतिमतनिराकरणारम्भः. १६ हरिमागणपतिमतनिराकरणारम्भः १७ उछिरगणपतिमतनिराकरणारम्मः १८ नवनीतवर्णसन्सामगणपतिमतनिराकरणारम्भः १६ प्रक्तिमतनिराकरणारम्मः २० महालक्ष्मीमतनिराकरणारम्मः २१ वाग्देवतामत निराकरणारम्भः २ १.२ . ११६ १२२ १२७ ·घटाया। २३७ १५. १६० १७० प्रकरणानि । विषयाः। २९ वामाचारमनिराकरणारम्भः २३ कापालिकमतनिराकरणारम्भः २७ कापालिक कदेशिमतनिराकरणारम्भः २५ चाबीकमतनिराकरमारम्भः सौगतमतनिराकरणारम्भः ২৩ জলসনলিয়ান্স: २८ बोइमतनिराकरणारम्भः २६ महारिमनिराकरणारम्भः ३० विश्वक्सेनमतनिराकरणारम्भः ३१ मन्मथमतनिराकरणारम्मः .. ३२ कुवेरमतनिराकरणारम्भः ३३ इन्द्रमनिराकरणारम्भः ३४ यममतनिराकरबारम्भः १५ वरुणादिमतनिराकरणारम्भः २६ शून्यमतनिराकरमारम्भः ३० वरामतनिराकरणारम्भः ३८ बोकमनिराकरणारम्भः ३६ गुणामसनिराकरणाम . १. साधमतनिराकरणारम्भः ११ योगमतनिराकरमारम्भः ४२ पोलबादिमतनिराकरगारम्भः ४३ कर्ममतनिराकरणारम्भः 88 चन्द्रमनिराकरबारम्भः १५ राऊमतनिराकरबारम्भः १७४ . १७८ १८४ १८० २.३ २०५ . . ...

·२२७ २२६ २१० २३३ २२५ २३८ विषया। 9 क्षपडकमतगिराकरवारम्भः 80 पिटमतनिराकरणारम्भः १८ शेषगण्डमतनिराकरणम् १६ सिद्धमतनिराकरणारम्भः ५. गन्धर्बमत निराकरणम् ५१ भूतवेतालमनिराकरणम् ५२ व्यासदर्शनम् ५३ ब्रह्मदेववचनम् .. ५७ व्यासदत्तायुःप्रपक्षमम् ५५ रडाख्यपुरे भट्टदर्शनम् ५६ मगहन मिश्रजयाभिधानारम्भः ५७ सरसवाण्या सह यतिप्रसङ्गाप्रपञ्चः... ५८ देहान्तरसचारारम्भः.. ५४ शिष्यागमनम् १० नृसिंहसाक्षात्कारः ६१ सरसवाणोविजयः दर गुरोः सरसवाण्याच टङ्गगिरिस्थाननिवासः .. ६३ काचीनगरनिर्माणारम्भः ६ कामाक्षीप्रकरणम् ६५ श्रीचकनिम्मायारम्भः.. १६ मोक्षमार्गप्रकाशारम्भः शेवमतस्थापनारम्भः ६८ वैष्णवमतस्थापनारम्भः ६६. सौरमतस्थापनम् २४३ २४8 . २४६ २४७ २४७ २४९ २५१ २५४ २५५ २६०

·हामा
.
२७४
प्रकरशानि। विषयाः।
शक्तिमतस्थापनारम्भः..
७१ माणपत्वमतस्थापनारम्भः
२ कापालिकमतस्थापनम्..
७३ श्रीगुरतुत्यारम्भः
७७ गुरोर्देहत्यागः
ग्रन्थसमाप्तिः
२७५
२८०
२८१
..

·शङ्करविजयस्य शुद्धिपत्रम्। पृष्ठाडाः। पत्यकाः। अद्धानि । २ सवात्मको.. १२ १० मनुछेयमिति ४ कुटीचका.. - कुटोचका.. ६ तदाश्रमा.. १८ १४ कुटीचकः .. ६ बुद्धिरद्धि.. पोहानि। सात्मको मनुछेय इति कुटीचरा कुटीचरा स्तदा तदाश्रमा कुटीचरः बुद्धिरद्धि वामुः वाम बुद्धिगुहा कम्मणव . २४ .. वासः वास . २८ वुद्धिगुहा कम्मगाव भवता ३२ १. भवत १२ धारयिताव्य २१ यंशवयं धारयितव्य यंसहयं ३२ .. ३३ २९ वाह १७ किञ्चिद्.. १३ निरस्तान्तरज्ञान १. वैषणवादधिक १० पाशुपाता.. वाह किञ्चिज्ज्ञ निरस्तान्तराचान वैष्णवादधिक ३० ४२ ४५ .. २१ मोक्ष पाशुपता मोक्ष सर्वदेवकारणं कौण्डिन्यमुनेः ५१ ८ सर्वदेवकारणः १२ कैण्डिन्यमुनेः ..

·पृष्ठाकरः। पातयकाः। अशधानि। २ किमप्रामा गय .. .. पू२ चौलोपनयन 18 शानि। किम् प्रामाण चौडोपनयन चन्द्रसूर्यो बोध मतयोनिराकृतयोः । पमरन्यो १० १५ चन्द्रसूर्या.. वोध ५६ .. १ १ मतयोः : पुनर रन्यो ५ तपस्त मत नरेव तपत तनाव १० तदन्तः तदन्यत् वस्ाप्यग्रज .. ब्रह्मविद् सम्बो ... ई तस्याप्य पज ११ ब्रह्मविद .. १४ सम्बन्धो ८ तस्माद् १६ नविना विद्यते १७ मनो नर्मल्य १ पाश्चरात्रिषु ६ द्यवितारो २ पालनत्येनैव १० यद्यप्युच्यते २२ परदारां ११ वक्तव्यः ११ वतस्थः केव तन्मत्तोपासनेन .. १३ प्रयोजन २ चतुस्पदा .. तस्मात् न विद्यते मना नर्मल्य पाञ्चरात्रेप द्यजितागुरो पालकत्वेनैव यांच्यते परदारान ৩২ २ ७३ वक्तव्यम् Co 8 वनस्थः रतैः केन तन्मयोपासनेन प्रयोजन चतुष्पदा .. ..

·पृष्ठाकाः। पत्त्याः। शहानि। २ गुगनमस्कृत्वा २ भूमि ५ यतिठत . २ जवेश्या .. ३ केचित .. १०२ १०२ .. १०२ ६ पिछवात १०२ .. शहानि। गुरं नमस्कृत्वा भूमि अतिष्ठत जयेच्छया केचिच्छ पिच्छवातै बच्छिष्यता देह्य हमभवं गुणयुतोभव सदुपासनावता वेदाः विन्दन्ति मां ये निगमावे एतादृग्वपुष सत्पत्तन तात्पर्य - तछिष्यता .. १६ नमभव १७ गुण युतोऽभव ५ सदु पासवतां ६ वेदामंजा .. ६ वदन्ति ९ मां निगमैमोथैर्वेचं १०३ २०४ है 908 १६ पतादृम्ब पुषः २ तत्पट्टन ६ तात्पर्य १ तन्मज तमूल लियो ६ शियो . ६ घडदन बड्दन १ रव चिरकालारब चिरकालादारभ्व १२१ २० प्रसङ्गात .. प्रसङ्गात् त्यागेनके ११ त्यागने के ३ देतदाह्म देतदयाह्य ·पृष्ठाकाः। पडत्यकाः। अशुद्वानि । १० सत्वामान.. सत्तामात्र ११७ ११६ १२ तसुप. १७ बुद्धिरित्वा.. १४ तदत्यन्त दौर १ तवनीत .. है तातिरकेब १५ हस्ततद्गुण.. ५ विद्यता गरु २ माङ्गार्चिताकि १५ सहाविद्य या सम्प बुद्धिरीत्या तद यन्तदुर नवनोस तातिरेकेण तात त्तद्ग विघ्नता गणं माङ्गार्चिता सह विद्या १२० .. १२१ १२२ १२७ वाच्यम्य १३ सर्वकारः १२८ १२६ १२६ ७ परमगर .. १२ विधाम .. सर्व दभि ४ १३१ .. सर्वकार परमगुरु विशम सर्व दिभि न विदाः घान्द वाच्छ साक्षात्कयञ्चति वायपा पराभावात् सदभानकारणं न निश्चिविचारणीय . . ६ शब्दवाच्य ६ साक्षात्कतवेति. है बायपा १३१ १३५ १३५ .. ११ परभावात् १२ तदान कारणं ७ किञ्चिविचारणीयं . .

·पृष्ठाकाः पत्यागः। बशानि। १० स्यात् भग .. १६ निवईण .. १३७ २३६ २ प्रत्यामन्न .. २४. १५ मैरव .. १४. १०१ २. भक्ष्ययिष्यती २. भवतकृतं २१ ब्राण्यांचरतां.. ५ जटाजूटो भैरव २ किमत शानि। स्थात् विक्षाभंग निवहणं प्रत्यासन भैरव भक्षयिष्यती भवत्वतं ब्राझण्याचारता जटाजूटो शम्भुभैरकै किमज्ञा २४३ ६ शम्भ १४६ १ तीतः शून्यात्म तीत शून्यात्म पुनरागमनं १४८ ११ पुनरागमने १० जलुकावत् ११ टमाजलका १४ मतापधि .. - केचिन्मखजना १३ भाक्षसाधन १४८ জান্ধা राजलाका मतोपाधि केचिन्मूर्खजना मोक्षसाधनं .. १५० १५. १५१ १५६ धम्मगोव धर्मेणे व . २ सर्वे.. सर्व .. २ वौद्ध बौद्ध .. शवलनामा पूवरनामा खामिन खामिन् ३ सर्वोत्तम.. सर्वोत्तम ७ किल कश्चिच्छवरमामालोके किल लोके ·पृष्ठाङ्काम पड़ सयकाः। घशहानि। २ सत्यदृनं २६. १. त्रिकालनाद्यन्तु सानि। सत्यत्तनं त्रिकालनाधस्त म्हातम मूख्तम २६ ख वाहनारूतस्य.. वाहनारुहस्य ३ खन्तर्गत श्वान्तर्गत 8 ४ श्याम शवलादया ४ बहुप्रपद्यैः ५ वियुलतराय ७ मात्रा लक्ष्य ... ... १६४ श्यावशवलादयो बहुप्रपन्नः वियलतरायां मात्र लक्षणं परनात्मानं समोच्य वैकुण्ठे प्रसाद लवा परमात्मानमोक्ष्य १६५ इत्यनुज्ञा .. पुष्यधनु. कृत्वा स्थिताय 1 मोक्षप्रदोऽपि वशोचत .. ... २ वकुण्ठ प्रसादलवं मित्यनुज्ञा ३ पुस्पधनु.. ६ कृत्वा मोक्षप्रदोऽपि १२ शोकृत ३ पुस्पधनु.. १५ वशासम्भवात.. १६ .यदुच्चेत.. ६ दरगादि १९ मूलक त्वं .. ३ नामयक्षि सवः कृत पुष्पधन बशोकरायमम्भवात याच्येत दरिद्रादि मूलत्वं नामकयक्षि १७० ४ २७१ साहस ·शहानि। चिदर्थीदत्त पृष्ठाना पडाया। बादानि। २७१ १९ चिदर्घ दत्तं १७१ २१ विहिता.. ५ केचिद्ययानि विदिता .. १७२ ५ दयाऽप्युप १७२ ६ वक्तव्य .. केचिदूषणानि दयोऽप्युप वक्तव्यम् परिसेयमानं बहनि पूर्वपक्षे परिसेव्यमान १९५ १ बनि १८ पर्बपने १७५ १०६ २ प्रतिपादितं । यह प्रतिपादितं यद्वक्ष ५ रक्ष्यत বন ६ रयत १०६ १४२ .. इक्षत योग्यता एकस्येन्द्रानुपातः ब्रह्मेतिप्राप्तः भवद्भिराचार्य किमचरितं जम्ब नदी खापत्तनं कोटि पत्तन १३ याग्यता १८ एकस्येन्दानपातः १. ब्रह्मेतिप्राप्तिः ९ भगवद्भिरायें १२ किमचरितं १६ जाम्बूनदी १ लशापट्टण २ कोटिपट्टणं .. २१५ २९६ २१४ २९६ C २१७ पट्टणोपर्येव १७ रत्तेल न्यो १९ अपम्टत्यकालम्रत्यु ६ भवद्भिरेव पत्तन पत्तनोपर्यव वृत्तेलध्यो चपम्त्यकालम्रत्यु भगवद्भिरेव २२४ ·C घटानाः। पत्यकाः। अशद्धानि । २२६ २ शरोबन्धः १९ भं গুয়ানি। शरीरबद्धः प्रभु मल्लिकार्जुन पत्तनं २३५ ६ मल्लिकार्जन .. २३७ .. २५१ ६ पट्टणं .. पत्तनं २५९ पत्तनं মালালাল २५८ ४ ज्ञानानन्त लक्षणं यत्र १० यत् ११ समासतो भावि २६६ १९ मार्गेण व्यवलम्ब्य समासता वदभावि मार्गमवलम्य भाह्मणोपासनार्थ २०४ १ ब्राह्मणोपासनं .. शुद्धिमत्रं समाप्तम् ॥

·No text on this page.