·॥ श्रीः॥ श्रीमदमरसिंहविरचितः अमरकोपः। व्याख्यासुधाख्यया व्याख्यया समेतः । poe- प्रथमं काण्डम् । . . वर वीवल्लभ नखा गुरु(गिर) भद्योजिदीक्षितम् । दयावत्त्वमुक्तम् । 'दयालोरसमथस्य दु सायैव दयाळता इ. आ(अ)मरे विदधे व्यारया मुनिनयमतानुगाम् ॥ त्यतो ज्ञानवत्त्वमुत्तम् । कोहशस्य--अगाधस्य । न गाधस्त' प्रारिप्सितप्रत्यूहापनुत्तये कृत महल शिष्यशिक्षार्थमादी लसझे यस्य गम्भीरस्य । विपयानाकृष्टस्येति यावत् । यद्वा निववन्ध- अग शैल वृक्ष मा आप्नोति । 'अन्येभ्योऽपि दृश्यते' (चा. यस्य शानदयासिन्धोरगावस्यानघा गुणा' । ३।२।१०१) इति आप्नोते (आप व्याप्तौ । स्वा०प० अ.) सेव्यतामक्षयो धीरा. स श्रिये चामृताय च ॥१॥ ड । टिलोप (६।४१४३) । सवर्णदीर्घ (41१1१०१) तमर्ग दधाति मनसेत्सगाध । तस्य । परमेश्वरभक्तस्येति यस्येति ॥ हे अनघा , भवद्भि स धीरा सेन्यताम् । यावत् । कीदृशो धीरा-अक्षय । अ वासुदेव , तस्मिन्: न अघ पाप थेपा तेऽनघा निष्पापा । सुकृतिन इति यावत् । क्षयो ज्ञान निवासो वास्य सोऽक्षय । अनेन ब्रह्मनिष्ठतारूप, मुकृतिन एव त सेवितु प्रभवन्तीति त एव सयोध्यन्ते 'धर्मण द्वितीय विशेषणमुक्तम् । यद्वा न क्षयो हिंसा यस्म । 'क्षीप पापमपनुदति' इति श्रुते । घिय राति ददाति । 'रा दाने हिंसायाम्' (न्या० ५० अ० ) 'एरच्' ( ३।३।५६)। पू. (अ० प० अ०) अस्मात् 'विप् च' (३।२६७६) इति न तु 'क्षि निवासगत्यो' (तु. ५० अ०) । परपीडाप विप् । धीरा ज्ञानप्रदो गुरु । अनेन 'तद्विज्ञानार्थ स गुरुमे हारक । 'यसानोद्विजते लोक ' इति गीता । अथवा स याभिगच्छेत्' इति श्रुत्सर्थ उपदिष्ट । 'प्रयोननमनुद्दिश्य न धीरा मया सेव्यताम् । स क । यस्य गुणा अनघा । न अघ मन्दोऽपि प्रवर्तते' इति गुरुसेवाया फलमाह-श्रिये चाम् | येभ्यस्तेऽनघा । पापनिवर्तका इति यावत् । 'यश फलि- ताय चेति । चद्वयमुभयो प्राधान्यद्योतनाय । भुक्तिमुक्ति मलापहम्' इति भागवतात् । शेष समानम् । 'आशिषि कि प्राप्ति सेवातो भवति । क्रियार्थोपपदस्य- (२) डोटी (२३१) शी कगि लो । यहि गुरु इति चतुर्थी । तायें (वा० २।३।१३) वा । तदुक्त भाग सेवापरान् प्रति कर्तव्यत्वेनोपदिश्यते, वय वा प्राय॑ते । पते-'योगद्धिमापुरुभयां यदुहैहयाद्या' इति । ननु गुरो | गुरुसेवामाहात्म्य च ब्रह्मवैवर्तादौ प्रसिद्धम् । भागवतेऽपि--- त्रियोऽभावात्तत क्य सा प्रार्थ्य(प्य)त इत्याशझ्याह-य यथाऽह ज्ञानदो गुरु' इति, 'तुष्येय सर्वभूतात्मा गुरुशुश्रू- स्येति । अस्य गुरोरी लक्ष्मीरस्ति, गुणाश्च सन्ति । तदुक्त पया यथा' इति च । एव 'लक्ष्मीवान् , कल्याण (निर्मल) भागवते-ते भवत्पादपरायणान मा विन्दन बद्ध । गुण , शास्त्रसपनो, दयापूर्णा, विषयानाकृष्टो, विष्णुभत्तो, दया यतोऽनित' इति । 'सत्य शोच दया क्षान्तिस्याग | विष्णुसाक्षात्कारवान्, शानदो, गुरु सपत्प्राप्त्यर्थं / 1 समअसम् सतोष आर्जवम् । शमो दमस्तप साम्य तितिक्षोपरति श्रुतम् ॥ म्यर्थ च निष्पापैरधिकारिभि , मया वा सेव्यताम्' पापाकारणात ज्ञान विरक्तिरैश्वर्य शौर्य तेजो वल स्मृति । खातन्त्र्य कौशल | हितमुपदिशन्, खहितमाशसमानो वा अन्य निलिङ्गानामेव, स्व- कान्तिधैर्य मार्दवमेव च' इत्यादयो गुणा । कीदृशस्थाय-क्षणम् ( इति ) लक्ष्मीस्मरणरक्षण च महर् रूपेण व्याख्योचिता। ज्ञानदयातिन्धो । ज्ञायतेऽनेनेति ज्ञान शास्त्रम् , दया निष्पा सकुट 'स्वेष्टदेवतासकीर्तनाद्विशिष्टादृष्टम 'रणपरदु सप्रहाणेच्छा । तयो सिन्धोरिव । शास्त्रसपत्रस्य, खयोचत । म दयापूर्णस्य च । अनेन 'श्रोनिय ब्रह्मनिष्ठम्' इति विशेष-भारणापरणयोश्चच्छैव नियामिका- मम प्रतिभाति (समाधानार मध्ये श्रोनियलमुक्तम् । स ज्ञानवानपि किमर्थ इति द्वन्द्वी तर चे सुधीग्लेिरयम् ।। इति शिवदत्त ॥ -- 4. । देवनानाचकपदरा रणयोरिवानाम्येक् शपादि।

·अमरकोपः। [प्रथम का । सामान्यशब्दाना जिनलक्षणविशेपपरत्वेन व्यारयानस्य वैदि- प्रत्येक मापनेन कृतोत्कर्ष । यद्वा । असाराशरहित. कानामनुचित्वात् , अमरपनत्वे प्रमाणाभावाच । प्रा- शब्दरचनाविरोषवद्धि । निराण्डोत्पलिन्यादीनि नाममार. श्वस्तु–'हे धीरा , स भगवान् सेव्यतामाराध्यताम् । धैर्य-प्रतिपादकानि । वररुच्यारिद्रतानि तु लिङ्गमानप्रतिपादकानि । शालिन एव सेवितुं शक्नुवन्तीति तानेव सबोधयति । प्रकृत- अन तूभयार्थसग्रहादिदमेव सर्व. पाध्यमिति भाव ॥ वायुप्मामिर्हितेच्छुभि । स य --यस्य गुणा मैत्रीमर्यादा लिङ्गज्ञानोपाय परिभापते- दयोऽणिमादयो वा अनघा निष्पापा । रागायसरिता प्रायशो रूपभेदेन साहचर्याच कुत्रचित् । इति यावत् । यद्वा, हृद्या । तथा च धरणि-स्त्रीपुंनपुंसकं शेयं तविशेपविधेः धचित् ॥ ३॥ नयोऽपापहृद्ययो' इति । किभूतस्य शानदयासिन्धो । भेदारयानाय न इन्दो नैकशेपो न संकरः। ज्ञानं समस्तविद्या(पया वयोध । दृट स्वार्थमनपेक्ष्य परदु ख- कृतोऽत्र भिन्नलिदानामनुक्तानां कमाइते ॥४॥ ग्रहाणेच्छा दया । तयोरम्बुनुल्ययो सिन्धोरिय सिन्धोपि पिलिङ्गयां प्रिप्चिति पदं मिथुने तु द्वयोरिति । •पुलाधारस्य, अगाधस्य अनवच्छिनमहिन्न । अन्येरनधिगत- निपिलिहं शेपार्थ त्वन्ताथादि न पूर्वमाक् ॥५॥ ज्ञानपारखादपरिच्छेदगाम्भीर्य(द्य गाम्भीर्य यस्य था । स प्रायश इति ॥ 'यहरपायांच्चस्-' (५।४।४२) इति किंभूत --परहितापादनेषु नास्ति क्षयो विरामो यस्य, मर- पादिराहित्याद्वा । फराधीनैव प्रेक्षावता प्रवृत्तिरत आह-श्रिये शस् प्रायशो वाहुल्येन, रूपभेदेन व्याध्विसर्गविन्दुरूपेण । घेत्यादि । श्रीरन निवर्गसपत्ति , ता प्राप्तम्, अमृताय मो- स्त्रीपुनपुसक योध्यम् । यथा-'पद्मालया पद्मा' 'पिनारोज- क्षाय च । यद्वा स सिन्धु सेव्यताम् । स क-यस्य | गव धनु ' । वचिद्विशेषणपदस्थेन सर्वनामपदस्थेनापि रूप- अगाधस्यातलसशस्य, अक्षयस्य सदा परिपूर्णस्य, अस्य विष्णो । मेदेन सीपुनपुंसकं ज्ञेयम् । यथा--'तत्परो हनु 'अन तत्पर क्षयस निवासस्य वा गुणा अनघा रत्नादिमत्त्वानेमल्यादय , इति विशेषणादनो पुंस्त्रम् । (युतू वृत्ते स्नेहपानम्) सेवापा प्रिये लक्ष्य, अमृताय च पीयूषाय च' इत्याहु । अब युतुप पुमान् । (अत्र) 'सा' इत्युक्त्या कुला सीलम् । निश्चित- लिडेनानन्तर्य साहचर्यम् । रूपमेदाभावेऽपि चित्तेनापि लिने समुद्रपक्षस्तु न सम्यगिय । ज्ञानेलस्यानन्वयात् । 'अक्षय' ज्ञेयम् । यथा-'अश्वयुगधिनी' 'भानु पर"वियद्विष्णुपदम्। इत्यस्य प्रथमान्तस्य पध्वन्तत्पेन व्याख्यानस्थानुचितत्वात् । अभीष्टदेवतानमस्काराापनीतमदृष्ट हि.-, इत्यादिस्खनन्थ- अाश्वयुग्भानुवियन्ति साहचर्यास्त्रीपुनपुंसकानि ज्ञेयानि । विरोधाच । आशीनमस्कियावस्तुनिर्देशेष्वनन्तर्भावात् । शा. क्वचित तस्य स्त्रीपुनपुसक्स्य विशेपोपादानात्तज्ज्ञेयम् । यथा--- नदययो स्पन्दते प्रवर्तते देवतारूपत्वात्' इति वा, 'ज्ञानदये 'भेरी स्त्री दुन्दुभि पुमान्' 'रोचि. शोचिरभे लीये ॥३॥ अत्र सन्देते प्रवर्तते देवतारूपेऽस्मिन्' इति वा समाधेयम् । १-'प्रत्येक परिपाटीस्थापनादिना स्तोत्कर्षे.' पाठान्तरम् । पार्थोऽप्यार्थिवार्थत्वेन समाधातु शक्य । 'स्यन्दते सम- २–अत्रामरवोपे भिन्नलिङ्गाना प्रातिपयेनानुक्ताना भेदमा- सारण धध' (उ० ११११) इत्यु । यत्तु मुकुट --'ताभ्या रयातु इन्द्रो न कृतः । परवलिन दि स्यात् । नावयवलिङ्गम् । यया सिन्धुरिवेति प्रकृत्यादित्वात् (१३।१८ वा.) तृतीया । 'कुलिश भिदुर पवि', नतु कुलिशमिदुरपवय' इति । तथा एक- 'तृतीया' (२०१०) इति 'योगविभागासमास' इति शेषो न कृत । शिष्यमाणलिइस्यैव हि प्रदीति. स्यातू । यथा- सर्वधरादय' इति । तदपि न सम्यक् । अर्थासगते । प्राति 'नम ख श्रावणो नमा.', नतु खनावणौ तु नमसी' इति । तया पदिकार्थे हि सा, तस्य न भेदेनाभेदेन वानान्वय सभवति । सकरो व्यामिश्रतापि न कृता । साहचर्यात्तलिङ्गस्व हि स्यात् । यथा अमेदे हि तृवीया व्यर्था । प्रथमाया एवाचिस्यात् ॥ 'सव स्तोत्र सुतिर्नुति , नतु 'मुति स्वोन स्तो नुति.' इति । अभिधेयनयोजने दर्शयति- एता अमाइते यत्र सग्रहटोकादौ क्रममात्र विवक्षितम्, तपानु- समाहत्यान्यतन्त्राणि संक्षिप्त प्रतिसंस्कृतैः। कानो भिन्नरिङ्गाना द्वन्द्वादय. कृता एव । यथा 'दां. पृथ्वीपुर- मादनौषधिमृगादिभि । नभनक्षत्रविरुदै. सालोपारिहोदिता.' इत्यत्र द्वन्द्वसकरौ । भावादादेव शेषश्च कृत । उपाध्याय 'अमा. दुते' इत्यन्तगंडु मन्वान 'क्रमेणादृते परिपाट्योपादेये ग्रन्थे' इति | व्यदरत् । गौदोऽपीत्यमबुद्धवा ययात्राय संकरः प्रमाइते अनुक्रम पिना भिन्नलिङ्गाना न कृत. । अभिधानानुक्रमेणैवाभिधातु तु कृत ए । यथा 'कपदोऽस्य जटाजूट. पिनाकोऽनगव धनु । प्रमयाः र पारिपा' इति । मालाकारो दि सीरिजादीप्रकरणनिरदि- छन । श्रीमानरत्वन्यथा व्याख्यत् । “यथैने दकशेपसकरा , क्र. 'यनिर्देश विना भिन्नलिहा ययुक्ता न ए' तदा न कृताः ·स्वर्गवर्गः १] व्याख्यासुधाख्यव्याख्यासमेतः । कोशे, अनुक्ताना वपर्यायप्वपठितानाम्, भिनं लिङ्ग येषा ते- 'नति स्तुति' इति स्त्रीलिङ्गायुक्तौ । नतु 'स्तुति स्तोन स्तवो पाम्, लिङ्गभेदमारयातुम्, द्वन्द्व एकशेपश्च न कृत । यथा- नुति' इति कृतम् । एव 'जनुननजन्मानि' इति नपुंसकलि- 'देवतादेवतामरा' इति न कृतम् । परवलिता स्यात् । यथा | झानिरप्य, जनिरुत्पत्ति' इति त्रीलिझाबुक्ला, उद्भवशब्द वा-'ख नभ श्रावणो नभा' इसन 'खश्रावणौ तु नभसी' इति पुलिङ्ग उक्त । यत्तु स्वामिनोत्रम्-‘एतच्च कमाते । यन नकृतम् । शिष्यमाणलिङ्गतैव स्यात् । समानलिझाना तु तौ । सग्रहश्लोकादौ ममान विवक्षितम्, तत्र अनुजाना भिन्न- कृतावेव । यथा-'स्वर्गनाकनिदिवनिदशालया' 'पादा रदम्य- | लिझाना द्वन्द्वादय कृता एव । यथा । 'वर्गा पृथ्वीपुरक्ष्माभ- जितुर्याशा' । स्थानान्तरनिर्दिष्टाना तु भिन्नलिझानामपि तौ । द्वनौषधि-' इत्यादी द्वन्द्वसकरौ, 'भ्रानादावेकशेषश्च कृत कृतावेव । यथा--'अप्सरोयक्षरक्षोगन्धर्वकिनरा' 'माता इति । तन । इत्थ हि 'पृथ्वीपुर-' इत्यादिनिर्वाहेऽपि भ्राना- पितरौ पितरौ' । एते स्वस्खपर्यायेपूक्ता एव । तथा तेषा के | दावनिर्वाह एव । तत्र क्रममावस्याप्रतिपिपादयिषितलात् । मारते क्रम विना सम्रोन कृत । स्रीपुनपुसकानि क्रमेण | अत एव 'अप्सरोयक्षरक्षोगन्धर्यकिनरा' इत्यादावप्यनिर्वाह । पठितानि, तेषु कमेण पठ्यमानेषु नान्तरीयवस्तु सकरो न यदपि । 'उपाध्यायश्च 'क्रमाहते' इत्यन्तर्गड्ड मन्वान 'क्रमे दोप इति भाव । सकरो नाम भिन्नलिदाना मिश्रतारूप ।। णाहते परिपाट्योपादेये ग्रन्थे' इति व्याख्यत्' इति सामी। यथा-'लव' इति पुलिङ्गमुक्खा, 'स्तोत्र' नपुसकमुक्ता, तदपि न । अन्तर्गडमानस्य निर्वाजलात् । मस्सेदुक्तरीत्या पर्यायनिर्देश विना तूतानां कृता एव । यथा विद्याधरा सरोयह-नत । एष कृन -देवतानि पुति वा देवता सियाम्' इति लिङ्ग- रक्षोगन्धर्व किनरा' तथा 'पुत्री पुनश्च दुहिता च' । तथा ना- नार्थे 'सधा स्याश्चेतना नाम हस्तायैश्वार्थसूचना' इति ॥ ४ ॥ इति शान न स्यात् । तथा श्रावणौ तु नमसी' इत्येकशेषो न कृत , क्षीरस्वाम्युमेक्षितममरकोशोद्धाटनम् ।। 'ख नभ श्रावणो नभा' इति पुनपुमकलिङ्गशानाय । समानलि. द्वन्द्वकशेषयो रूपभेदकृतलिङ्गनिर्णयामावालिङ्गशानोपाय सकर. झाना तु तो कृतावेव । यथा स्वगनाकनिदिवनिशालया' सिना दोपपरिहार चाह मेदेति । अत्रामरकोषे मिनलिङ्गाना लिक विशुहरच्छागा' । किंभूताना भिन्नलिदानाम् ! अनुक्तानाम् । भेदमाख्यातु दद एकशेषश्च न कृत । द्वन्दो यथा 'दैवतादेवता रूपभेदसाइचर्यविशेषविधिभिरशापितलिङ्गानाम् । शापितलिङ्गाना तु मरा' इति न कृतम् । एकशेषो यथा “स नभ प्रावणो नभा.) द्वन्दैकशेपा कृतावेव । यथा स्त्रिया बहुभ्वप्सरस', 'नौकपिल इसन सनावणी तु नमसी' इति न कृतम् । एकलिहाना तुक विल-' इति 'यातुरक्षसी' इति शापितलिङ्गानाम् 'अप्सरोयक्षरक्षोग- तादेव । यथा '-स्वगनाकत्रिदिवदिशालया' 'अनाविष्णुहरच्छी न्धवकिनरा' इति द्वन्द्र कृत । यथा 'जनयित्री प्रदर्माता', 'ता- गा' इति । ननु मिन्नलिङ्गानामपि तौ कृती । यथा --अप्सरोथ- तस्तु जनक पिता' इति शापितलिङ्गाना 'मातापितरौ पितरौ' इत्ये- क्षरक्षोगन्धर्वनिरा' इति, 'मातापितरौ पितरौ' इत्यत आह-~- कशेष कृत । तथा भिन्नलिङ्गाना कमाते क्रमेण विना सकरोऽपि अनुक्तानामिति । स्थानान्तरेऽनिर्दिष्टाना न कृतौ, निर्दिष्टाना न कृत । क्रम प्रस्ताव । सकरो मिश्रत्वम् । अब तु बज्रप्रस्थाले कृताधव । इह तु स्थानान्तरनिर्देशो यथा स्त्रिया बहुध्वप्सरस , 'कुलिश मिदुर पवि ' इति पुनपुसकयो सकरो न कृत 'नैऋतो यातुरक्षसी', 'जनयित्री प्रभूमाता' तातस्तु जनक पिता प्रस्तावे 'सुरलोको घोदिवौ दे स्त्रियाम्' इति स्त्रीपुसयो । स्तुतिप्र- इति । ननु रतकोपादिव-स्त्रीपुनपुसक्काण्डविधानेनैव कथनमुधिः । स्तावे 'स्तव स्तोन नुति स्तुति ' इति स्त्रीपुनपुसकानाम् ॥ ४॥ तम् । तथासति रूपभेदसाहचर्यादिप्रतिपत्तिगौरवमपि न स्यात् । इति दीक्षितरामकृष्णविरचितपीयूषारय यारया ।। सकिमिति निसंकर पियते, इत्यत माह-मादृते इति । कम अग्नेयं विचारणा- विना संकरो न कृत 1 क्रमानुरोधात्तु कृत इति तात्पर्यम् । संक एकशेषाभावोदाहरण 'ख मम श्रावणो नभा' इत्यत्र सनावणी रस्तु भिन्नतिगाना मिश्रस्वरूप । प्रम प्रक्रम । प्रस्ताव इति | तु नभसी' इति न्याख्यासु व्यक्तम् । तर सगच्छते । नमोऽ तरीक्ष यावत् । यथा वर्गप्रक्रमे घोदिदी भिन्नलिझे अप्यवश्यवाच्यत्वात्क-गगनम्' 'नभा श्रावणिकश्च स ' इति स्वपर्याय रिङ्गभेदस्य ज्ञापि- थिते । विष्णुप्रस्ताये च लक्ष्मी नाम, इति । यदा क्रम विना मि-तत्वेन 'मातापितरी पितरौ' इत्यतो वैरक्षण्याभावादेवशेषेऽपि दो. नलिङ्गानां सकरो व्यामिश्रभावो न कृत । क्रमेण तु कृत एव । पाभावात् । तस्माद् 'ओक समाश्रयश्चौका' क्त्युदाहतव्यम् । य. यथा 'सुरलोक ' इत्यन्तेन पुलिङ्गशम्दानिरूप्य योदिवौ' इति सी. / चोक्त-समानलिंगाना तु कृतावेव' इति । तदपि न समजसम् । लिङ्गशब्दावुक्त्वा ही 'त्रिविष्टपम्' उत्तम् । एव 'जतुर्जननामा-पय क्षीर पयोऽम्बु च' इत्यत्र समानरिहत्त्वेऽध्यकशेषापरणात् । नि' इति वीबलिशानिरूप्य ‘जनिरुत्पत्ति ' इति स्त्रीलिङ्गायुक्त्वा - स्मादिय परिभाषा न सार्वत्रिकी । किंतु 'समानम्दिानामव, स्व- झवशब्द पुलिङ्ग उस । इह तु क्षीरस्वामितव्याख्याविरोपो भ- पर्यायपूक्तानामेव वा कृत' इति परिसरयारूपेण व्याख्योचिता । गौरवमयाम लिखित ॥ ४ ॥ इति रायमुकुटकृतपदचन्द्रिका ।। तथा च सिमे यजेत' इत्यर यागकरणाकरणयोरिवानाप्येक शेषादि. भेदेति । अत्र ग्रथे भिन्नलिताना भेदाख्यानम्य लिमभेद- करणाकरणयोश्चच्छेव नियामिका-इति मम प्रतिभाति ( समाधाना- भाख्यातु इन्दो न कृत । यथा देवनादैवतामरा इति द्वन्दो । तर चेत्नुधीमिलरयम् ॥ इति शिवदत्त ॥ 1सर्ग ·अमरकोपः। [प्रथमं काण्डम् तस्य सामअस्यात् ॥ ४ ॥ त्रयाणा लिशाना समाहारनिलि- | दिवेऽम्वरे' ।(३)॥ ॥ तिसृत्वप्यवस्थामु नयो ब्रह्मविष्णुरुद्रा जी, तर 'नियु' इति पदं ज्ञेयम् । इति परिमाप्यते । यथा या दीव्यन्त्यति निदिव ।-'घनर्थे कविधानम्' (वा० ३।- "निपु स्फुलिझोऽमियण' । न्यायसिद्ध चैतत् । निलियतिरि- | ३.८) इति कः- इत्साहु । तन्न । 'स्थानापाव्यषिहनियुध्य- वास्यार्थ[ थान्तर स्यासभवात् । अयोगाच । स्त्रीपुंसी नि- र्थम् (उक्तवातिकशेष) इति परिगणनात् । उदाहरणत्वेन थुनम्, तर 'द्वयो ' इति पदं ज्ञेयम् । यथा-'द्वयोचालकी- व्याख्यानस्य निर्मूल्लात् । यदपि---मूलविभुज़ादिलात् (वा. लो' । 'द्वयो' इति द्विशब्दप्रयोगोपलक्षणम् । तेन 'द्विहीन | ३३२१५) कालय -इति । तदपि न । अधिकरणव्युत्पत्तिप्र- प्रसवे सर्वम्' 'द्वयहीने मुकुन्दरे' इलायुपपद्यते । तया नि । दर्शनस्यासमतत्वात् । तन 'वर्तरि कृन्' (३।४।६७) इति घिद्धं लिङ्ग यस तनिपिद्धलिङ्गं पदं, शेषार्थ शेषलिङ्गकं ज्ञेयम्। वाक्यशेषात् । तस्मात् 'हलच' (३३३३१२१) इति पम्। इदमपि न्यायसिद्धम् । विशेषनिषेधे शेषाभ्यनुज्ञानात् ।। सज्ञापूर्वकत्वात् न गुण -इति व्याख्येयम् । यद्वा-बामण- यथा-'वनमस्त्री' इति । तुरन्ते यस्य तत्वन्तम्, अथ आ-रोद्रभेदेन सात्त्विक्राजसतामसभेदेन या विविधो दीव्यति दिर्यस्य तदादि, सन्तं च अधादि च नामपद लिङ्गपदं सर्व व्यवहरति प्रकाशते वा ('दिवु क्रीडाविजिगीपाव्यवहारद्युतिस्तु- नामपदं अव्ययपद च पूर्वान्काय न भवति । कि तूत्तरान्वयि तिनोदमदखाकान्तिमतियु' । (दि० पसे.) 'शुपधत्वाई' 'नगरी लमरावती' 'जयोऽथ शीघ्र सरितम्' इति च नाम- ( ३१११३५) क । त्रिदिवं तु खे । स्वर्गे च त्रिदिया पदम् । 'पुनि सन्तर्धि 'शस्त चाथ निषु द्रव्ये' इति लिह-नयाम्' इति मेदिनीदर्शनात् तीयेऽपि ॥ (४) ॥॥ निदशा- पदम् । तस्य तु प्रिया' इति सर्वनामपदम् । 'वा तु पुनि नामालय ॥(५)॥ वर्गमुरादय शब्दा खरूपपरा । रक्ष. इत्यव्ययपदम् । अयशब्दोऽयोराब्दस्याप्युपलक्षणम् । यथा- गया त्वर्थपरा । अत समानार्थत्वाभायादेकशेपो न ॥ ॥ 'अनुलोशोऽन्यथो हस' । न्यायसिद्धमिदम् । तुना पूर्वमा- | भुराणा लोक ॥ (६) मुरसादीनामप्युपलक्षणमेतत् । एवं द्विरोपद्योतनात् । अयशब्देन चार्थान्तरारम्भात् । भ्रमविषय यौगिरेषु सर्वनौनेयम् ॥ ॥ द्योतन्तेऽस्या द्या गोवत् । या चैतत् । 'उदपान न पुमि वा इत्यादी तु न दोष । उत्तर- हुलकात २०११) धुते ('धुतदीप्तौ' (भ्या आ० से.) डो। स्यानामयात् । लिगवाचिनाऽन्वयेऽपि दोषाभावात् । पस्तु- यौति 'धु अभिगमन (आ० प० अ०) । विच् (३।२।७५) तस्तु अन पादपूरणाय चारायेव पठितुं युक्तम् ॥ ५॥ वा । ('द्यौस्तु वर्गविहायसो') ॥ (७) ॥६॥ दीव्यन्यस्या- स्थरव्ययं स्वर्ग-नाक-विदिय निदशालया। निति बाहुलकात (३३३३१) दिने (दिचु क्रीडादिषु । दि०प० सुरलोको धो दिवौ द्वे खियां क्लीये विषिष्टपम्॥६॥ से०) दिवि ।यो , दिवः, दिव , धुभ्याम् वर्णन स्वरिति । यद्यपि 'चतुष्टयी शब्दानां प्रति ' इति पक्षे | भसो') ॥ (2)॥ यत्तु 'दिवेड्यो ' इति ज्योप्रत्यय -इत्या- सहारान्देषु व्युत्पत्तिर्नावस्यकी, तथापि शाक्टायनाभिम-ह मुकुट । तम । उक्तसूत्रस्थादर्शनात् । सामी तु--'यो त्रियीपक्षे घ्युत्पत्ति प्रदायते ॥ ॥ सर्थते स्तूयते इति स । शब्दोऽप्योकारान्तोऽस्ति । भाप्ये (६।११९३) गोतो णित्' 'शु शब्दोपताफ्यो' (भ्वा०प० स० । 'अन्येभ्योऽपि (1१1०) इत्यत्र 'ओतो पित्' इति पाठान्तरानानात्' इ- रश्यन्ते' ( ३।२।७५) इति विच् । बाहुलकारकर्मणि गुण लाह । तदपि न । स्मृत उर्येन स स्मृतीरित्या वृद्धिविधाने- (३८४ ) रपरतम् (१।१५१ ) इत्याहु । तन । नि-न पाटस्योपक्षीणत्वात् । यदपि-दिवे किम् (३।२१७६) इ. चीनबाहुल्काश्रयणस्यायुक्ततात् । 'वरति शन्दायते' इति युक्तम् । तदपि न । दिवी दिव इत्यादी बसो शूट्-' (I. व्युत्पत्तिरप्ययुता । कार्यस्य तप्रामभवात् । सरल- १) इस्यूट प्रमशात् । मुभूतिस्तु--'धु अभिगमने- प्राध्या उपतापमति । 'ननं ताकृते तपते' इति श्रुते स्विरा- यते अभिगम्यते याहुलकारकर्मणि टोमलय -इत्याह । 'धौ R ( 1११३७) पाटादव्ययतम् । 'अव्ययोऽत्री दादभेदे ती खर्गे च गगने दियं श्रीव तयो स्मृतम्' । यत्तु-स्वा. नाविणी नियंये नियु' । म शब्दस महलाघमादी प्रयोग मिना 'दिवशब्दो वृत्तिविषय ' इत्युक्तम् । तदेतेन परालम् । ('स्यः प्रेस योनि गरे च') (१)men मुष्ठ अज्यते सर्ग । उक्तमेरिन्यां त्तिविषयत्वानभिधानात् । 'मन्दर शैरिभ 'असं अने' (भ्वा०प० मंगि (१३१९) पम् । शकभव (राद) नै रा दिव नभ' इति त्रिवाण्टोपाच ॥ मन्यतेम्ममिति वा । मज गतिस्थान मेणु' (वा. विशन्वस्मिन् मुनिन इति विष्टपम् । 'विटप विष्टप विशिपो. आ..) 'हम' (२॥३॥१२१) इति पन् : न्यादित स्पा' (उ• ३।४५) इति विश ('विमा प्रवेशने' तु. ५० स(३१-२) मुतम् । यत्तु मुकुट - 'चो) प्रत्यय , तस्य च तुद् । 'मध-' (८४२११६) इति ति समाह । तप । 'निष्टायामनिष्ट इतम्' (॥३५९) पत्यम् । 'यत्र नभम्य पिटपम्' इति वैदिक प्रयोग तृतीय तिक (२) 1 1 4 गुग्ग, विल्लभा दुगम, विटरिशपम् ॥ (6)॥पूरणप्रलयस्तु वृत्तीगतार्थलाम प्र. नास्परमा पनि नाम । 'नाम्नपात्-(७५) की मोनको प्रया, तरभावो नापति पा । 'नाफतु नि १- पाटरतु म उपलभ्यते। .

·स्वर्गवर्गः १] व्याख्यासुधाख्यव्याख्यासमेतः। - युज्यते । (स्पभेदेनैव क्लीवत्वे लब्धे रूपभेदलब्धलिङ्गविशेष- त्था सुरास्त्यैपाम् । अआिद्यच् (५।२।१२५) । यद्वा शोभनं स्यानित्यवज्ञापनार्थ क्लीव इत्युक्तम् । तस्य फलं 'कर्म क्रिया | राजते । 'राजृ दीप्ती' (भ्वा० उ० से.) 'अन्येभ्योऽपि-' तत्सातत्यै गम्ये स्युरपरस्पराः' इत्यत नपुंसकत्व उक्तेऽपि (३।२।१०१ वा.) इति डः । 'सुरा चपरमद्ययोः । पुंलिङ्ग- पुंलिङ्गत्वं मिद्धम् । अतः 'कर्म व्याप्ये क्रियायां च पुनपुंसक- | त्रिदिवेशे स्यात् ।। (६). ॥ सुष्ठ पर्व अमावास्यादिचरितम्, योर्मतम्' इति स्द्रकोशेन सह न विरोधः शङ्कनीयः)। केचि- | अडल्यादिग्रन्थिः, उत्सवो वा पा सुपाणः । 'सुपर्वा ना तु-'पिष्टप' इति सूत्रं पटिला विशतेरादेः पो निपात्यते- | शरे वंशे पर्वधूमसुरेषु च ॥ (७) ॥ ॥ शोभनं मनो येया ते इत्याहुः । अयं पुंस्यपि । तथा चामरमाला-'पिष्टपो विष्टपोऽ- | सुमनसः । 'सुमनाः पुष्पमालत्योः स्त्रियां, ना धीर देवयोः ॥ प्यत्री भुवनं च नपुंसकम्' इति । 'नभो विष्टपं पो गौर्ना पृ- (0) *॥ त्रिदिवस्येशाः ।। (९) ॥ ॥ दिवमोको येषां ते दि- निश्चापि मुरालयः' इति रत्नमाला । एवं शकभवनफलोदया- | चौकसः । दिवशब्दोऽदन्तः। 'मन्दर सेरिभः शक्रमव(सद)- वरोहोललोकादयोऽप्यूह्याः । नव 'स्वर्गस्य ॥. नं सं दिवं नमः' इतिः त्रिकाण्डशेपात् । द्यौरोको येपामिति अमरा निर्जरा देवास्त्रिदशा विवुधाः सुराः। विग्रह 'दिवोकसः' अपि । 'स्यादिवौका दिवोकाश्च देवे सुपर्वाणः सुमनसस्त्रिदिवेशा दिवौकसः ॥ ७ ॥ चापीह पक्षिणि' इति रन्तिदेयः । 'दिवोकाच दिवौकाश्च आदितेया दिविपदो लेखा अदितिनन्दनाः। पुंसि देये च चातके' । शब्दपरविप्रतिषेधात्परस्य यणादेशः । आदित्या ऋभवोऽवमा अमर्त्या अमृतान्धसः॥८॥ स्थानिवत्त्वेन पूर्वस्य न यण् । 'सकृद्तौ' (१।४।२ प.) इति न्यायात् ॥ (१०)॥ ॥ 'नलो दालो दिति.' इति शाकटाय- बर्हिर्मुखाः क्रतुभुजो गीर्वाणा दानचारयः । नः । यद्वा द्यति । 'दो अवसण्डने' (दि. प. अ.)। वृन्दारका देवतानि पुंसि वा देवताः स्त्रियाम् ॥९॥ | "क्तिच् तौ च-' (३।३।१७४) इति क्तिच् । 'यतिस्पति-' अमरा इति ॥ न म्रियन्ते 'मृट् प्राणत्यागे' (तु० आ० (४१४०) इति इत्वम् । दितिभिन्ना अदिति । अदित्या अ. अ०) । पचाद्यच् (३।१।१३४)। 'अमरस्त्रिदशेऽयस्थिसंहारे पत्सानि । 'कृदिकारादक्तिनः' (४।१।४५ ग.) इति ढीपन्तात् कुलिशट्ठभे । स्त्री गुइच्यमरावत्योः स्थूणादूर्वाजरायुघु' (१) 'स्त्रीभ्यो ढक्' (४।१११२०) ॥ (११) ॥. दिवि सीदन्ति ॥॥ जराया निष्क्रान्ताः । 'निर्जरः स्यात्पुमान्देवे जराय- | वर्तन्ते 'पल विशरणगत्यवसादनेपु' (भ्वा०प० अ०, तु.. के च वाच्यवत् । निर्जरा तु गुडूच्या च तालपामपि | प० अ०) । 'सत्सूद्विप-' (३१२०६१) इति क्रिप् । 'हृद्यु- स्त्रियाम् ॥ (२) ॥ दीव्यन्तीति देवाः । पचादिपु (३।११- भ्या च' (६।३१९ वा०) इति टेरलुम् । 'सुपामादिषु च' (८. १३४) पाठादच् । 'देवः मुरे घने राशि देवमाल्यातमिन्द्रि- | ३१९८) इति पलम् ॥ ॥ 'तत्पुरुषे कृति बहुलम्' (६।३।१४) ये। देवी कृताभिषेकाया तेजनीस्पृकयोरपि' ॥(३) ॥ इति टेलकि 'युसदः' अपि । 'मनःसु येन द्युसदा न्यधीयत' तृतीया यौवनाख्या दशा सदा येपाम् । त्रिशब्दस्य तृतीया- | इति माघः ॥ (१२) ॥ ॥ चित्रादौ लिरयन्ते । "लिस अक्ष. र्थता विभागवत् । निर्देश वा। 'संख्ययाऽव्यया-' (२।२।२५) रविन्यासे' (तु. ५० से.) । 'अकर्तरि-' (३३११९) इति इति बहुमीहिः । 'बहुव्रीही संख्येये-' (५।४।७३) इति डच् । कर्मणि धन् । प्रीयाहस्तपादेषु तिम्रो लेसा सन्त्येपामिति वा। जन्मसत्ताविनाशारयास्तिस्रो दशा येषामिति वा । 'त्रीन् ता- | 'अर्श आद्यच्' (५।२।१२५)। 'लेखोलेर ये मुरे लेखा लि. पान् दशन्ति 'दंश दशने' (भ्वा० प० अ०) पचाद्यचि पो. पिराजिकयोर्मता' ॥ (१३) ॥ ॥ अदितेर्नन्दनाः ॥(१४).॥ दरादिलात् (६३।१०९) न लोपः' इति राजदेवः । तन्न। अदितेरपत्यानि । 'दित्यदित्या-' (४i11८५) इति ण्यः । उक्तविग्रहे कर्मण्यणः (३।२।१) प्रस नाचोऽप्राप्ते । मूलवि. लिगविशिष्ट (४.११) परिभाषाया अनित्यवान्डयन्ताण्ण्यो ना भुजादिलादित्येके (३३२।५ वा.) वा समाधेयम् ॥(४) ॥ ॥ | 'आदित्यो भास्करे देवे' ॥ (१५) ॥५॥ ऋशब्दवाच्यः विशिष्टो बुधो येपाम् । त्रिकालज्ञजीव-शिष्यखात् । विशेषेण | खर्गः, अदितिर्वा । खरादि (१।१।३५) पाठाव्ययलम् । बुध्यन्ते वा । 'बुध अवगमने' (भ्या. प. से०, दि. आ.. तन ततो वा भवन्ति । 'मितद्वादित्वात्' (वा० ३१२११८०) अ०) । 'इगुपध-' (३।१।१३५) इति कः । 'विवुधो क्षे | ड• ॥ विपि (३।१७६) 'प्रभुव.' अपि-इत्यन्ये ॥ (१६) मुरे' । (५) ॥ ॥ सुरन्तीति मुरा. । 'पुर प्रसवैश्वर्ययोः' (तु०- ॥ ॥ अविद्यमान खमो येपाम् ॥ (१५) 110 नियन्तेऽ. प० से.)। 'इगुपध-' (३।१।१३५) इति कः । यद्वा समुद्रो- | मिनिति मर्तो भूलों के' । 'हसिमृप्रिण्वामिदमिलपूधुर्विभ्य- १-अय पाठो बहुन नोपलब्धः । २–अस्थिसहारे गगादि- स्तन्' (उ० ३।८६)। तन भवा अप्युपचारान्मर्ताः । ततश्च प्रक्षेप्याणामरमामेकत्र मीलने-इत्यनेकार्थकैरवाकरकौमुदी । ३- 'नवसूरमर्तय विठेभ्यो यत्' (वा० ५।४।३६) इति खार्थे यत्। दश दशगर्गाः । श्रिय विन्दति सौमित्रे पञ्चविंशति वर्षवत्' इति | तद्भिन्नाः ॥(१८)॥ ॥ अमृतमन्योऽनं येपा ते ध्याख्यायत च रामायणवाक्येन सदा देवाना पञ्चविशवर्षात्मकत्वेन तृतीये दशे १-६६ च 'दिव उन्' (११३१) इफनचिद, द्रष्टुरपरो. सेव वर्तमानत्वमिति भावः । । बोध्यम् । .

·८ अमरकोषः । [प्रथम काण्डम् ॥ ॥ शास्तीति शास्ता । 'तन्तृची शसिक्षदादिभ्य स वृद्धौ (भ्वा० ५० से.) । अन्तर्भाषितम्पर्ध । 'बृहेर्नोऽय' शाया शानिटी' (उ० २१९४) इति तन् तृज्वा । पितृ- (उ० ४।१४६) इति भनिन् । धातोर्नस्यादादेश । घृहति वच्छास्तराब्द । ननादिग्रहणस्य (६४११) नियमार्थ- वर्धत इति वा । यत्तु-व्योमादित्य (उ० ४११५१) कल्प- स्वात् । चान्द्रे शासे चिचि शिष्टिलिन 'शाता' इति नमस्य मुकुटेन कृतम् । ततूकसूनामरणमूरयम् । ('ब्रह्म प्रत्युदाहरणेऽनीणादिक्तृच एव रत्नमतिना दर्शितत्वादुद्ध-तत्त्वंतपोवेदे न द्वयो पुति वैधति । ऋत्विग्योगभिदोविने चाचिनोऽपि दीर्घ - इति मुभूति । तन्न । तृचस्तस्येन्नस- चाध्यात्मज्ञानयोत्तथा') ॥ (1) ॥ ॥ आत्मनो विष्णो झात् । अनौणादिक्तृच एवेला प्रमाणाभावाच । (शास्ता सकाशात , आत्मना खयमेव वा भवति । 'भुव सबान्त- रामन्तभदे ना शासके पुनरन्यवन्') ॥ (१७) ॥ ॥ मन्यते रयो' (३।२।१७९) इति किम् । ('आत्मभूना विधी मुनि मनेरच' (उ० ४।१२३) इतीन् । ('मुनिर्वाचयमे- कामे') ॥ () u॥ सुरेषु ज्येष्ट ॥ (३) ॥५॥ परमे व्यो. ऽईति । प्रियालागस्तिपालाशे) ॥ (१८) ॥ ॥ अष्टादश 'यु- मनि, चिदाकाशे, ब्रह्मपदे, वा तिति । 'परमे स्थ विस्' (उ० ४.१०) इतीनि । 'तत्पुरषे कृति-' (६३१४) शाम्यमुनिस्तु यः ॥१४॥ इललु स्थास्थिनस्थूणाम्' (वा० ४३३९५) इति पत्वम् ॥ स शाक्यसिंहः सर्वार्थसिद्धः शोद्धोदनिश्च सः। (४) on लोकपितॄणा मरीच्यादीनामर्यमादीना वा पित्ता पितामह । 'पितृव्यमातुल-' (४२१३६) इति साधु । गोतमन्चार्कबन्धुश्च मायादेवीसुतश्च सः ॥ १५ ॥ ("पितामह पायोनौ जनके जनकस्य च') ॥ (५) ! शाक्येत्यादि ।। (य)। शोऽभिननोऽन्य । शण्डिका- हिरण्य हिरण्मयमण्ड तस्य गर्भ इव । 'तदण्डमभवद्धम सह- दिभ्यो ज्य' (४१३३९२ ) । यद्वा शाकक्षपतिच्छन्नं पास | साशुसमप्रभम्' इति मनूफे । तद्वा गर्भेऽस्य ॥ (5) urm यसाय चमिरे । तस्मारित्वापुर्वदयास्तै शाक्या इति भुवि लोकानामोश ॥ (५) ॥ ॥ वयमेव भवति । 'भुव -' स्मृता' इलागमात् शादै भनाः शाक्या । दिगादितायत् । ( ३१२११७९) दति विप् ॥ (6) ॥१॥ चत्वार्याननान्यस्य ॥ (५४) प्रत्यय । तद्बशाचतीणों मुनि । शाक्यवासा (२) ॥ ॥ दधाति । 'डधान् भारणपोषणयो' (जु० उ० मुनियेति ॥ (1) 10. (स ) । शाक्य सिंह इव । 'उप ..)। तृच ( ३६१११३३)। ('धाता वेधति पाल्के') मित ध्याना-' (२१॥५६) इति समारा ॥॥ भीमवत् ॥ (१०) ॥ ॥ अन्ज योनिरस्य ॥ (११) | इयति अपि ॥ (२) ॥३॥ रावर्धिषु सिसो निष्पन्न । दुष्टेभ्य । 'दुह जिघासायाम्' (दि. ५० से.)। दक्षि प्य-' (२१४१) इति रामास । सर्वाऽयं सिद्धोऽ भ्यामिनन्' (उ० २१५० ) इतानन्-इति मुकुट । सन। स्थति या 1-॥ सिद्धार्थ.' अपि । सिद्धार्थी घुसपो हुदक्षिभ्याम्' इति तत्र पाठात् । 'प्रविण दक्षिणा' इत्युदा- इति शावत ॥ () ॥ शुद्ध ओदनोऽस्येति । शरध्वादि हरणात् । अत 'पहुरमन्यत्रापि' (उ० २१४९) इतीनच् । (९४) । शुद्धोदनस्यापत्यम् । ‘भत इव' ( बाहुलवाद्गुणाभाव ॥4॥ 'दुघणः अपि । 'ब्रह्मात्मभू स्या- Hum (vjun गोतमसाय शिष्य । 'तस्पेदम्' हुहिणो दुघणध पितामह ' इति भागुरे । 'परणेऽयोदि- दुषु' (३३३३८२) इति हन्ते करणेऽप् धनादेशश्च । 'पूर्वपदा. त्-'(४॥३) इति णत्वम् । तु ससाररक्षो हन्यतेऽनेने- त्यधं ।'दुघणो मुद्रेऽपि स्याटुहिणे च परवधे') ॥ (१२) ॥ ॥ विरचयतीति विरिधि । 'रच प्रतियने (चु० उ० से.)। खार्थप्यन्ताद् 'अब इ' (उ० ४.१३९) । पृपोदरादिन्वान् (६१०९) अगरस्येत्व नुमागमश्च । (चिदित्वाभावे 'विरशिः अपि । 'चिरे विरचिन चिरं पिरशि' इत्यादी प्रयोगदर्शनाद ) ॥ ॥ पचायचि (३।१।१३४) 'विरिञ्च. अपि । (पिरिशो हहिण शिजो पिरिचिपणो मत' इति पदार्णवात् । यत्तु-रिच वियोजनसयमनयो' चुरादि । 'अब र ' ( उ० ४।१३९)। पृषोदरादित्वान् (६।३।१०९) नम्, शरवदुपधारस्वत्वं च-इति मुकुट । सन । परिच 'शाक्य १-अय पाठः सर्व नोपरम्यते ॥ २-उत्तमयोग परमर- भस्य ( ८१४४५३ ) नित्यत्वेन पिलोमरयासाधु वाम सर्वसमइत्वम्।।

·स्वर्गवर्गः १] व्याख्यासुधाख्यव्याख्यासमेतः। - - नियोजनसंपर्चनयोः' इति चुरादौ पाठदर्शनाखविधानस्या-रायण-पुनर्वसु-विश्वरूपाः' इति त्रिकाण्डशेषश्च । नर- गुपयोगात् । फुअरवदिति दृष्टान्तोऽप्ययुक्तः । तत्र हसवि- स्थापत्यम् 'नडादिभ्यः फर (४११९९) इति वा । संज्ञापूर्व- धानाभावात् ॥ (१३) ॥॥ कमलमासन यस्य ॥(१४) | कत्वादृद्धयमावो या । नरानाताः नारा आपः तत्त्वानि वा सृजति । तृच् (१।१११३३)। 'मृजिदृशो:-' (१९८) अयनं (यस्स) नारम् अयते जानाति वा, आययति प्रवर्तयति इत्यम् ॥ (१५) 10 प्रजानां पतिः । 'प्रजापतिः द. वा 'अयं गती' (भ्वा० आ. से.) पिजन्तोऽपि । 'कृत्य- क्षादौ महीपाले विधातरि' । ('प्रजापतिब्रह्मराझोर्जामातरि ल्युटः-' ( ३।३११३ ) इति ल्युट् ।('नारायणस्तु केशवे दिवाकरे । वही सष्टरि दक्षादी) । (१६) ॥ ॥ विदधाति । नारायणी शतावर्युमा श्रीः') । (२) ॥ ॥ कृष्णो वर्णोऽस्या- 'विधामो वेध च' (उ०४।२२५) इति वेधादेशोऽसिप्रत्ययश्च स्तीति 'कृपेण' (उ०३।४) इति नगन्तात् 'गुणवचनेभ्यो मुफुटस्तु-अमुन्-इत्याह । तन्न । (६११११९७) आधुदात्त- मतुपो लुक' (वा० ५।२९४) इति लुक् । कसरीनिति वा खापत्तेः । मिथुनेऽसिः' (उ०४।२२३) इत्युपममाघ । ('वेधाः मुसि हृषीकेशे युधे च परमेष्टिनि') ॥ (१) विशेषण बाहुलकाद्वर्ण विनापि कृषेः ('कृप विलेसने'। (भ्वा०प० दधाति । विरन्योपसर्गनिवृत्त्यर्थः। ('विधाता द्वहिणे काये') अ०) नक् । ('कृपणः सत्यवतीपुत्रे वायसे केशवेऽर्जुने। ॥ (१८) ॥॥ विश्व सृजति । 'विप्' (३२७६) 'किन्प्रत्य- कृष्णा स्याद्रीपदी नीली पिप्पलीद्राक्षयोरपि । मेचके वाच्य- यस्स-' (१२।६२) इति कुत्वं तु न । 'रजुमभ्याम्' इति लिङ्गः स्याल्लीवे मरिचलोहयोः) । (३) ॥॥ विकुण्ठाया ( ॥२॥११४) भाष्यप्रयोगात् । यद्वा रजियज्योः पदान्ते अपत्यम् । शिवादित्वात् (१1१1११२).अण् । विगता कुण्ठा पलविधेः कुलापवादस्यात् । यत्तु मुकुटेनोक्तम्-'किन्न नाशोऽस्य, विकुष्टं ज्ञानं स्थानं वास्ति स्वरूपत्वेनाश्रयत्वेन त्यय' इति तद्गुणसंविज्ञानपक्षे किनन्तस्य कुत्वम्, न किव- पास्य । ज्योत्स्नादित्यात् (वा० ५।२।१०३) अण् । यहा वि- न्तस्य- इति । तन्न । प्रत्यय महणवैयर्थ्यात् , दृक् स्थगिलाद्य- कुण्ठानां जीवानामयं नियन्ता ज्ञानदो वा । 'तस्येदम् (४। सिद्धिप्रसदाच, तत्पक्षस्यानाग्रहणात् । यद्यपि-'अतद्गुणसं- | ३।१२०) इति, 'शेषे' (४।२।९२) इति वाण् । विगता कुण्ठा विज्ञानपक्षे तु क्विन उपलक्षणत्वात्तदभावे कियन्तस्यापि कु- यस्मात् । प्रज्ञायण (५।४।३८) वा । ('वैकुण्ठो वासवे स्वम्' इत्युक्तम् । तदप्यस्मदुक्तप्रकारद्वयेन प्रत्युक्तम् ॥(१९) विष्णो') ॥ ४ ॥०॥ विष्टरे श्रूयते । असुन (उ०४।१८९)। ॥॥ विधत्ते इति विधिः । 'उपसर्गे घो. कि.' (३।३।९२)/ विष्टरो वृक्षः । 'पलाशी विष्टरः स्थिरः' इति विकाण्ड. माहुलकात् (३।३।११३) कर्तरि । यद्वा 'विध विधाने' (तु० / शेप. । तरथाबाश्वत्थोऽभिमतः । 'अश्वत्थः सर्वक्षाणाम् ५० से.) । इन् 'इगुपधारिकत्' (उ० ४।१२०) इति कित्वान्न | इत्युक्ते । विष्टरो दर्भमुष्टिरिव अवसी कर्णावस्येति या॥ गुणः । (विधिब्रह्मविधानयोः । विधिवाक्ये च देवे च (५)॥ - ॥ दाम उदरे यस्य । सप्तम्यन्तस्य वैयधिक- प्रकारे कालक्रपयोः') ॥ (२०) ॥ ॥ विंशति. 'ब्रह्मणः ॥ | रण्येऽपि समासः । 'सप्तमीविशेपणे बहुमीही' ( २।२।३५) विष्णुनारायणः कृष्णो वैकुण्ठो विष्टरश्रयाः । इति लिङ्गात् । गमकत्यादिति मुकटोको 'हेतुस्त्वप्रयोजकः ।। दामोदरो हपीकेशः केशवो माधवः स्वभूः १८ (६)*॥ हपीकाणामिन्द्रियाणामीयः ॥ (७) Ill प्रशस्ता. केशाः सन्त्यस्य । कश्च ईशश्च केशी पुत्रपौत्री दैत्यारिः पुण्डरीकाक्षो गोविन्दो गरुडध्वजः । स्तोऽस्य । 'केशाद्व.-' (५४२११०९) इति वः । केशी याति पीताम्बरोऽच्युतः शाहीं विष्वक्सेनो जनार्दनः ॥ वा । 'या गती' (अ० प० अ०), 'आतः-' (३।२१३) उपेन्द्र इन्द्रावरजश्चक्रपाणिश्चतुर्भुजः। इति कः । 'शंभोः पितामहो ब्रह्मपिता शमायधीश्वरः' इति पद्मनाभो मधुरिपूर्वासुदेवस्त्रिविक्रमः ॥ २० ॥ पायोक्तेः । ( यत्तु ) हन्त्यर्थाद्वधेः केशिनं हेतवान् । 'अ- देवकीनन्दनः शौरिः श्रीपतिः पुरुषोत्तमः । न्येभ्योऽपि दृश्यते' (वा० ३।२।१०१) इति डः पृषोदरा. घनमाली चलिध्वंसी कंसारातिरघोक्षजः ॥ २१ ॥ दित्वात् ( ६।३।१०९) केशिशब्दस्यकारस्याकारे नलोपेर विश्वभरः कैटभजिद्विधुः श्रीवत्सलान्छनः। विष्णुरित्यादि । वेष्टि । 'विप्ल व्याप्ती (जु० उ० १-आपो नरसूनवः' इति मनूक्तेः, इति मुकुटः ।।)। अ०) । 'विषे किय' ( उ० ३।३९ ) इति न ॥ (१)॥॥ 'नराजातानि तत्त्वानि' इति मप्रवर्णादिनि मुकुटः ॥ ॥ नराणां समूहो नारम् । 'तस्य समूहः' (४।२।३५) इत्यण् । | टस्तु 'कृषिरत्कृष्टवचनो नश्च निवृतिवाचकः । तयोरेपन्यादि तदयनं यस्य । 'पूर्वपदात्-' (८।४।३) इति गत्वम् ॥ ॥ कृष्ण इत्यभिधीयते' इति त्वोपनिषदाः । उत्कृष्टा नि।११३) नरा अयनं यस्येति विग्रहे 'नरायणः अपि । 'पृपोदरादि- व्युत्पत्तिरित्यप्याह ॥४-सात्वयैष दुष्टात्मा हतरस शीर. त्वात्' (६।३।१०९) इति मुकुटस्तु चिन्त्यः । अथ नारायणो दन । तस्मात्तशवनामा त्वं लोके ख्यातो भ िनित्यं दन्त्या. विष्णुरूर्ध्वकर्मा नरायणः' इति शब्दार्णवः । 'वासुन- । शोक्तः, इति मुकुटः ।। कालिन्द्या भेदनः। - २ ·अमरकोषः। [प्रथम काण्डम् केशव -इति मुकुट । तन्न । वैधधातोरभावात् । वध इत्या | ध्योऽपि । 'तालव्या मूर्धन्याचवे शब्दा शटी च परिवैप । दौ वधादेशविधानात् । ('केशयोऽजे च पुनाये पुसि केश | विश्वक्सेनो श्रेष प्रतिप्क्स कोशविशदी च' इत्यूप्मविवे वति निषु')॥()माया लक्ष्म्या धव । यद्वा काच । विपक्सेना फलिन्या स्वात् विषयलेनो जना मैघोरपत्यम् । तस्यत्वात् (मधोहन्तेति वा ।) 'शेषे' दने । मुकुटस्तु-'पूर्वपदारसज्ञायामग' (४३) इति (४।२।९२) इत्यम् । मा नास्ति धोऽस्य था। ('माधवोऽजे न णत्वम् । विप्वशब्दस्य गकारान्तत्याद । गवारान्तत्य च मंधी राधे माधवे ना स्त्रिया मिसी। मधु शर्करावासन्तीकुहनीम | णत्वे कर्तव्ये परस्य 'सरि च' (८१४१५५, भा० ६१) इति दिरामु च') (९) खतो भवति । 'भुव - (३।२।१७९) चत्वस्यासिद्धत्वात-इत्याह । तन्न । अकुप्वाइ' (८४) इति क्विप । ('स्वभूनां ब्रह्मगि हरौ ) । (१०)॥॥ इत्यधिकारात्सकारव्यवाय प्राप्तेरेवाभावात् ।। (१०) ll दलानामार ('देत्यारि पुमि सामान्यदेवे च गाडध्वजे') जनन जन । भावे पर ( ३।३।१८)। 'जनिवभ्योध' ॥ (11) पुण्डरीकमिवाक्षिणी यस । 'बहुप्रीही (१३२३५) इति न वृद्धि । जनो जम । तमर्दयति जना सक्भ्यक्ष्णो खाजारपन्' (५।४।७३)। पुण्डरीकेष्वक्षि यस्य | दैन । 'अर्द हिंसायाम' (चु. ३० से.) नन्द्यादित्यात वा । एतच्च 'हरिस्ते साहस्र कमलबालमादाय' इत्सन व्यकम्। (३३१३१३४) ल्यु । जना समुद्रस्थदलभेदा , तेषामर्दन यद्वा पुण्डरीक लोकात्मकम् अक्षति । 'अभू व्याप्तौ' (भ्वा० । इति वा [ जनरर्यत इति वा । 'अर्द गतो याचने च' । 'कृ प. वे.)। 'कर्मण्यण' (३।२।१) तत् क्षायति वा । | सल्युट -' (३।३।१३३) इति कमणि ल्युट् ॥ ॥ (१९) क्षये (भ्वा० प. अ.) 'आतोऽनुप-' (३।२।३ ) इति ॥ ॥इद्रमुपगतोऽनुसत्वात् । उपेन्द्र । 'कुगति-(२०२११८) क । 'अन्येषामपि-' (६३११३७) इति दीर्घ । आइन । इति समास । यत्तु-उपगत इन्द्रोऽस्य-इति । तन । 'कु क्षेपो पा । तर 'मुपि' (३३२।४) इति ( योगविभा गति-' (२।२।१८) इत्युपन्यासविरोधात् ॥ (3)॥ ॥ गाल ) 'मूलविभुगादि' (वा० ३।२।५) इति क ॥ (१२) इन्दसावर जात । 'अन्येष्वपि-' (३३२।१०१) इति द । ॥ गा भुव धेनु स्वर्ग वेद वा अविदत् ( विन्दति)। [इद्र अवरजोऽस्य वा ॥] (२१)॥ चक्र पाणी यस्य। 'विद्ल लाभे' (तु.उ.प्र.) । 'गवादिषु विन्दे सझायाम' प्रहरणार्थेभ्य -'(का० २।२।३६) इति सप्तम्या परत्वम् ॥ (घा. ३११११३८) इति श । वराहरूपेणोद्धरणात् । काम (२२)॥ ॥ चत्वारो भुना यस्य । यद्वा 'मुझे भुनकि' इति धेनोरैश्चर्यमासे । इन्द्रेण वर्गस्य निवेदनात् । मत्स्यादिरूपेण, भुज । चतुर्णा धर्मार्थकाममोक्षाणा भुन ॥ (२३)॥४॥ वेदाहरणाद्वा । ('गोविन्दो कासुदेवे स्याद्वाभ्य: बृहस्प प नाभी यस्य । (गड्वादिलात् (वा २।०।३५) सप्तम्या। ती') ॥ (१३)॥ ॥ गरुडो ध्वधिहमस ॥ (१४) ॥ ॥ परनिपात ) । 'अच प्रत्य वव-' ( ५।४।७५) इत्सन 'अच्' पीतमम्बरं यस्य । (पीताम्बरस्तु शैलपे पुंसि वैटभसूदने ) इति योगविभागादच् ॥ (२४) ॥ ॥ मधोरसुरस्य रिपु ॥ ॥ (१५).॥ नास्ति च्युत स्खलन स्वपदायस्य । नाच्योर 1३४) 2 चमुदेवस्यापलम् । 'ऋष्यन्धक-'(४.११११४) (0 दपयति । वुला३३) (6)॥ ॥ लक्ष्मी पमालदे वास । 'बाहुलकादुण' । बासुधासी गस्वामस्य । न अ ज्ञानमस्मादिति वा । 'अनङ्गो लक्ष्मीरित्यादि ॥ रक्षयति पश्यति नाताम्वतोऽसौ. दनेऽनङ्गमापाशमनसोरपि' ॥ (१) ॥ ॥ काम्यतेऽ | दर्शनाइनयो' (उ० प० से.)। 'ल्क्षेर्मुट् च' (उणा. ३ मन । 'पुसि सज्ञायाम्-' (३॥३॥११८) इति घ । ('काम १६.) इति ईप्रत्यय , तस्य च मुट। 'लक्ष्मी संपत्तियो मरेच्छयो पुमान् । रेतस्यपि निकामे च याम्येऽपि स्याम्म | भयो । ऋयोषधी च पद्माया वृद्धिनामोपधेऽपि च ॥ (१ पुंसकम् ) ॥ (8) ॥ ॥ पञ्च शरा अस्य । 'उ मादनस्वापनध ॥ ॥ पममा योऽस्या ॥ (२)॥ ॥ पद्ममस्यस्या । अर्श शोषण स्तम्भनलया । समोहनध कामस्य पञ्च वाणा प्रशीर्तिता ॥ (१०) ॥ ॥ स्मरयत्यु कण्ठयति स्म आन्तरेऽम्बुजे । ना मागे वो फमिकाभीचारटीपनगीषु च'। आयच (५।२।१२७) । 'पझोऽवी पद्मक व्यूहे निधिसंग या ध्याने (मा० ५० भ०) । पचाद्यच् (३।१।१३४) । सर्य (३) ॥ ॥ यमलैवम् । 'कमलं सलिरे ताने जलने को तेनेनेति वा । 'पुनि सज्ञायाम्-' (३॥३॥११८) घ ॥ (यो)नि भूषण । मृगभेदे तु कमल , कमला श्रीवरखियो (११) ॥ ॥ सरस्वारि ! 'सीव नु सवरं नीवी बौद्धमत विशेषयो । विशेष पुति देत्यस मस्यस्य हरिणस्य च इति इति वियदीीं । यत्तु मुटेन 'सप्रसारणनिषेधश्च' इत्यु । (४) ॥ ॥ श्रयति हरिम् । 'विवचि-' (वा०३।२।१७८ दन्त्यादी रभरा ॥ ॥ शवरं गतिरे पुति मृगदैवविशेषयो' पम् । तचिन्त्यम् । श्रयतेस्तदविधानात् । यत्तु-धीय इति तालव्यादौ मेदिनीकारात् तारव्यादिरपि ॥ (१२) ॥ ॥ सर्वे -इति विगृहीतम् । तन्न । विप वृत्त्वेन तरि विधा १-मवरण मवर , इति मुकुट ॥३-दैत्यानाश कल्याण नेन कर्मण्यसभवात् । बाहुलकस्य त्वगतिकगतिलात् पृणोति । शनि पालो' (३।२।१४) इत्यापिना- इत्यति मुकुर ॥ - - १-ण्डिाषात् ॥ F ·स्वर्गवर्गः १] प्याख्यासुधाख्यव्याख्यासमेतः । ११ देवकस्यापत्यं वा । 'अत इम्' (४।१९९५) सज्ञापूर्वकलाह- | देवरानकदुन्दुमिवादनात् । हरौ जाते, कृष्णे जाते, इति द्धयभावः । 'इतो मनुष्यजातेः' (४११६६५) इति टीप- खामिमुकुटोक्तिस्तु भागवताद्यश्रवणमूलिका । 'भानकदुन्दुभो इति च मुकुटः ॥ (२८)॥ ॥ शूरस्थापत्यम् , तद्वंशजलात् । वसुदेवपिता' इत्यपि निर्मूलम् ॥ (२) ॥ ॥ विष्णुनामस, वृष्णित्वेऽपि वाहादिलात् (४।१।९६) इम् ॥ ॥ 'सूरो | कृष्णनामोपगमात्कृष्णस्यैव विष्णुत्वमभिप्रेति ग्रन्थकृत् । अ. यादवे दन्यवान्' इति माधवी । 'सौरिः अपि ॥ (२९) वतारान्तराणां तु तदंशत्यातनामानि नोकानि । 'अन्ये ॥॥ श्रियः पतिः ('श्रीपतिर्विष्णुभूपयो.') ॥ (३०) त्वंशकलाः पुंसः कृष्णस्तु भगवान्खयम्' इति वदतो व्यास• ॥॥ पुरुषेयूत्तमः, पुरपाणां पुरुपेभ्यो वोत्तमः ॥ (३१) स्याप्ययमाशयो लभ्यते अत एव कृष्णजनकस्यात्र नामोक्तम्, ॥॥ 'आपादपद्मं या माला वनमालेति सा मता' इति । न तु जमदमिदशरथादे । द्वे 'कृष्णपितुः ।। कलिङ्गः । सास्यास्ति । प्रीह्यादिलात् (५।२।११६) इनिः । बलभद्रः प्रलम्बघ्नो चलदेवोऽच्युतामजः। वनं मलितुं शीलमस्य इति वा । 'मल धारणे' (भ्वा० आ० | रेवतीरमणो रामः कामपालो हलायुधः ॥ २३ ॥ से.)। 'मुपि' (३।२।७८) इति णिनिः । ('वनमाली नीलाम्बरो रोहिणेयस्तालाको मुसली हली। तु गोविन्दे वाराष्ट्र बनमालिनी')॥ (३२) ॥१॥ य- संकर्पणः सीरपाणिः कालिन्दीभेदनो बलः ॥ २४ ॥ बलभद्र इत्यादि ॥ पलं भद्र श्रेष्टमस्य, बलेन भद्र इति वा। 'वलभद्रा त्रायमाणाकुमार्यो., पुंसि सौरिणि,' ('चल- भद्रस्वनन्ते बलशालिनि') ॥ (१) ॥॥ प्रलम्ब हतवान् । मूलविभुजादिलात् (पा० ३।२।५) कः ॥ (२) ॥॥ यलेन दीव्यति । ('बलदेवो बले वाते प्रायमागौषधी स्त्रियाम्') ॥ (३) ॥ ॥ अच्युतस्याप्रजः ॥ (४) ॥॥ रेवत्या रमणः । नन्द्यादिलात् (३।१।१३४) ल्यु.॥ (५) ॥ ॥ रमते । ज्वलितिकसन्तेभ्य.-' (३।१।१४०) इति णः । रमन्तेऽस्मि. योगिनः, इति वा । 'हलच' (३१३११२१) इति घन् । यत्तु-रमयति मोदयति प्रजा रूपमस्य-इति मुकुटेनोकम् । तन । पिजन्तस्य ज्वलादिलाभावात् । न्तरलात् । (रामा योपा हिनद्यो. क्लीचं वास्तुक्कुष्ठयोः । सा राघवे च बरुणे रेणुकेये हलायुधे । हये च पशुभेदे च ३ गरी सितेऽसिते') ॥ (६) कामान् पालयति । पक्षिणाम् शत-- Mari त्वाद्वा शोभने पर्णे पक्षावस्य । ('सुपर्ण: यूड य गरुड कृतमालके । सुपर्णा कमलिन्या च चैनतेयस्य मातरि') ॥ १--ता दृष्ट्वा श्रीमिवायतीम्' इति प्रयोगः-इति मुकुः ॥ (2) ॥॥ पन्नगानश्नाति । 'अश भोजने' (आ० ५० से.)। २-कारग्रहणस्य तपरार्थत्वे 'सकारोकारी। स्यारस्त्रिंशतः' त्यु. (३।१।१३४) । पनगा 'अशनं यस्येति वा'। (९) ॥४॥ इति सिद्धान्तकौमुद्यामेव लिखितत्वान्न मानम् । अत र नहि नव 'गरुडस्य ।। कारग्रहणे केवलग्रहणम्' इति मुनित्रयेण परिभाषितमिति रक्षि. शंभुरीशः पशुपतिः शिवः शूली महेश्वरः । तग्रन्थानुवादो मनोरमोणादादेव कृतः ॥३--'अन्तः पूर्वपदाद्'- | ईश्वरः शर्व ईशानः शंकरश्चन्द्रशेखरः ॥ ३० ॥ (४।३।६०) इति सूने 'बायो दैव्यः पाशजन्योऽथ गम्भीराज्य भूतेशः खण्डपरशुगिरीशो गिरिशो मृडः। इप्यते' इति वदता भाष्यकृता ध्वनितस्य गम्भीरायः' (४॥३॥ मृत्युंजयः कत्तिवासाः पिनाकी प्रमथाधिपः ॥३॥ ५८) इति सूत्रे 'बहिर्देवपञ्चजनेभ्यः' इति चार्तिकस्य काशिकाय 'दृश्यमानत्वेन याह्यदैव्ययोः बहिपष्टिलोपो यत्र' 'देवाचनमो' इति वार्तिकान्तरेण सिद्धौ पाञ्चजन्यस्य साधनाय केवल 'पञ्चजनाद' इत्यस्यैवावश्यकचमित्यभिमन्दीक्षितेन कौमुद्यामलेरानेनैव माहि काभावादि युक्तिश्चिन्त्यैवेति शम् ।। इयन्तः लिङ्गानुशासगकाराभिप्रायेण तु पुमि । गौटमतेन तु तरी वार्थकैरवाकरकौमुदी । ययान्ताना धाख ४--अमरावत्या डयन्तः।

·*अमरकोप.1 [प्रथम य . मितद्रादित्वात् (वा० ३।२।१८०) डु । यत्तु 'श भवत्ससाद' (६१३५६७) ॥ (१७) |कृतिश्चर्म वासोऽस्य ॥ (१८) इति खामिमुकुटौ । तन । तरि कृतो विधानादपादाने ड ॥॥ पिनाकोऽस्सास्ति । इनि (५।२।१९५) ॥ (१९) प्रत्ययाभावात् । ('शभुमाईतो शिवे') ॥ (१) ॥॥ इटे। प्रमथानामधिप ॥ (२०)॥। उच्यति कुधा सवध्यते-उन । 'ईश ऐश्वर्ये' (अ. आ० से०)। इगुपधत्वात् क । (३३११ | 'उच समवाये' (दि.प.से.) 'मन'-(२१२८३०) इला. १३५)। ('ईश सामिनि रहे च स्यादीशा हलदण्डके) दिना रन् गश्चान्तादेश 1 ('उग्र. क्षनियत शह्या सूनायु (२) ॥ ॥ पशूना जीवाना पति । तिर्यग्नाती पशु प्रोक्त (क्टरद्रयो । उग्रा वचामिकिकयो')" (२१) ॥ ॥ कप- सर्वप्राणिषु पुस्ययम्' ! प्रमथानामिति वा। पशु गादी छगरे | दोऽस्यास्ति । इनि (२११५) ॥ (२०) ॥ ॥ श्री प्रमथे च पुमानयम्' इति तालव्यान्ते रमसात् । ('पशुपति शोभा कण्ठेऽस्य । ('श्रीकण्ठ कुरुजागरे । सकरे च') ॥ पिनाकिनि हुताशने ) ॥ (३) ॥॥ शिवमस्सास्ति । अर्शआ | (२३) ॥ ॥ शिति कार कण्ठोऽस ।। (२४) ॥ ॥ पाल द्यच् (५।२।१२५) ॥ शिवयतीति वा । 'तत्करोति-' (पा. ३॥ | निति ।। ( २५)॥॥ वामयति दुष्टाना मदमिति वाम । १२.) इति प्यन्तात्पचायन् (३।१।१३४) । ('शिवो मोक्षे 'टुवम् उद्गिरणे' (भ्वा०प०से.)। णिच् (३।१।२६) पचा- महादेव कीलवग्रहयोगयो । बालके गुग्गुली घेदे पुडरीकइ । यच (१११११३४) । वामश्चासी देवश्च । लोकविपरीतसाद्वा मेऽपि च ।मुखे क्षेमे जले क्लोवम् ॥(४)॥ ॥ शूलमस्यास्ति। वाम । ('वामं धने, हरे पुंसि कामदेवे पयोधरे) यत्तु इनि (५।२।११५) ॥ (५) ॥ ॥ महाश्वासावीश्वरथ । 'स पवि (३॥३॥१८,१९) 'नोदात्तोपदेश-' (३३४) इत्या- न्महत्-' (२।१६६१) इति समास ('महेश्वरो महादेवे दिना वृद्धिनिषेधै प्राप्ते 'अनाचमे ' (३३४) इति 'कम्य- नधितोऽधीश्वरेऽपि च' ) ॥ (६)॥ ॥ ईशितु शीलमस्य । मिवमि'-इलादिना निषेध , इति मुकुटेनोकम् । तम । वर्तरि 'स्थेशभास-' (३।२।१५) इति वरच् । ('ईश्वरो मन्मथे घनोऽसभवात् । भवादौ सभवेऽपि देवेन सामानाधिकरण्या- शमी नाट्ये सामिनि धाच्यवत् । ईश्वरी चेश्वरोमायाम्')॥ | सभवात् । लोकाचारविपरीतलाद्वामो देव क्रीडा यस्येति वा ७) णाति 'श हिसायाम्' (क्याप.से.)। 'कृर | समाधेयम् । वामेषु श्रेष्टेषु देवो द्योतो यस्येति वा । (२६) भ्यो व ' (उगा० १११५५) ॥७॥ 'पर्व गती' (भ्वा०प० ॥ ॥ महांश्वासी देवय । महान् देवो नृत्यादिरूपा क्रीडा से.)। इत्यत ‘पर्व हिंसायाम्' (भ्वा०प०से.) । इत्यतो वा यस्येति वा ॥ (२७) ॥ विविधानि रविचन्द्रामिरूपाण्पक्षी- वषयोरमेदात् पचायचि (३।१।१३४) । 'सर्व' अपि । यस्स । 'बहुप्रीही सक्थ्यक्ष्णो साहात्पन्' (५।४।११३) । 'सर्यस्तु श? भगवान शंभु फालंजर शिव' इति विरूपेष्वपि अक्षि कृपादृष्टिर्यस्येति वा । विविधरूपाणि विवि नामनिधानात् । ('कालंजरो योगिचक्रे मेलके भैरवे गिरी) धरूपेषु वा अक्षाणोन्द्रियाण्यस्येति वा ॥ (२८) ॥ ॥ प्रीणि Mayun ईष्टे तच्छील । 'ताच्छील्य-' ( ३३२।१२९ लोचनानि यस्य । निपु कालेषु लोकेषु गुणेषु वेदेषु लोचन इति चानश् । ('ईशानं ज्योतिपि ग्लोब पुलिङ्ग स्यात्रिलो ज्ञान यस्येति वा । नयो वेदा वर्णा अकारोकारमकारा वा चने ) ॥ (१) ॥ ॥ श करोति । शमि धातो सझायाम् । लोचनानि यस्मिन् वा (२९) ॥ ॥ कृशानौ रेतो यस्म कू (२०१४) इलच् यत्तु 'वृमो हेतु-' (३।२।२०) इति ट . शानु सूतरूपो रेतोऽस्येति वा ॥ (३०) ॥ ॥ सर्व जानाति। इति सामी । तम । अस्यैव टापवादत्वात् ॥ (10) चन्द्र शेखरो यस ॥ (11) ॥ ॥ भूतानामीशा । (१२) 'आतोऽनुपसर्गे (३।२।३) इति क ॥ (३१) ॥॥ार- ॥॥ सण्डयतीति खण्ड परशुरस्य ॥ ॥ 'पण्डपषु भूता जटिर्यस्य । 'जट, घट, सघाते' (भ्वा०प से.)। स अपि । 'खण्डपशु पशुरामे शकरे चूर्णलेपिनि । (खण्डाम, द्विरुपकोश । धर्गगा जटाखस्य इति खामी । तन । जटि- विधातुभ्य' (४१११८ उणा०) इतीन् । 'जटिर्जटा' इति लकपन्य सिंहिकातनयेऽपि च)' इति विश्वात् ॥ (१३)॥ वस्यति वक्तुमुचितत्वात् ॥ (३२) । PRAT गिरीशोऽद्धिपती याचसतिशंकरयो पुमान्) लोहितश्च कण्ठे जटामु च ॥ (२३) ॥ ॥ हरति । पचा- ॥ नीवासी ॥ (१४) ॥६॥ गिरिराश्रयत्वेनास्यास्ति । लोमादित्वात् (५। 116)श । स्वामी तु गिरि इति उपभोगेन तनूकरोति यन् ( ३।१।१३४ ) । ( 'हरो नाशकरद्रयो । भाजप गिरी शेने घा: गिरी उदछ दसि (वा०२१५) । लोके तु 'आशुतुक्षणिवत् इत्याह ।। (१५) मृडति, मुसने १-'धृत कण्ठे विष घोर सत श्रीकण्ठलामगाद' इति नीलक- (नु०प.से.) इगुपधलात्क (३।१।१३५) ण्ठस्तव इत्यपि मुकुट ||-२ 'पूज्यते यमुरै संवर्महाथैव प्रमा च चारक्षौदे (क्या०प०से.) ॥ (१) त्यविशेपया । धातुमहति पूनाया महादेवस्तत स्मृत' इति शिवपुराण यति ।। संज्ञायां मृतृमृजि (२६) इति (१२) ॥ ॥ इति मुकुट ॥ ३-पृषोदरादित्वात् (६३१०९) भाकारस्पकार नेन स्वामी प्रान्त । उररूपेण जटिसाधनार इति मुकुट ॥ २-तथा च स्वशकरोमि सध्यानापरेश य याण यम् । भूतानामसमानाह शकर स्मृत ' इत्यपि मुर। काद 'नील यन ममाग तु रसात, लोहित विपा। नील त्यव ततोऽइ परिकीर्तिन' इति वा-इत्यपि मुकुट । रिणस्य मा। णत ।

·स्वर्गवर्गः१] व्याख्यामुधाख्यय्याख्यासमेतः। ५ - - च')॥ ॥'हीरः अपि । 'हीरः कपर्दी शमिरः' इति पदोऽस्य जटाजूटः संसारावर्तात् । ('हीरो पजे हरे सपै हीरा पिपीलिका कपर्द इति ॥ 'पर्व पूरणे' (भ्वा०प०सै०) । संपदादि- त्रियोः ॥ (३४)॥ सरं हरति । 'हरतेरनुयमनेऽच् स्यात् (वा० ३।३।१०८) भावे किप् । 'राहोपः' (६।४।२१) (३।२।९) ॥ (३५) ॥ ॥ भर्जते । 'भृजी भजने' (भ्वा० केन मुसेन जलेन वा परं पूर्ति ददाति । 'मुपि' ( ३।२।४) आ० से.) । पचायच् (-३।१।१३४) न्यड्कादित्वात् । इति योगविभागात क । क्स जलस्स परा पूरणेन दायतीति (३५३) कुत्वम् । भृज्यन्ते कामादयोऽनेनेति वा । वा । 'दै शोधने' (भ्वा०प०अ०) । (कपर्दः पार्वतीभर्तुर्ज- 'हलथ' ( ३।३।१२१) इति धन् ॥ ॥ 'भर्यः' इति पाठे टाजूटे वराटके' । अर्शआद्यजन्तः शिवेऽपि) (9).. ण्यत् (३।१।१२४)॥ (३६) l त्रीप्यम्बकान्यस्य । जटानां जूटो बन्यः । एकम् 'जटायन्धस्य । निध्यम्बकमस्येति वा । 'अम्बकं नयनं दृष्टि ' इति हला- पिनाकोऽजगवं धनुः। युधः । त्रयाणां लोकानामम्बकः पिता इति वा । नीन्वेदा पिनाक इति ॥ पाति । 'पिनाकादयश्च' ( उ०४११५ ) नम्बते शब्दायते वा । 'अवि शब्दे' (भ्वा० आ० से.)। इति पाराक इत्वं नुम् च । ('पिनाफः शिवकोदण्डे पाशु. 'कर्मण्यम् (३१२१) । 'संज्ञायाम् (५।३।८७) इति वृष्टिनिशूलयो') 1 (9) ॥ ॥ अजेन ब्रह्मणा गम्यते । इति क(न)। त्रिपु लोकेषु कालेषु वा अम्बः शब्दो वेदलक्षणो 'अन्येष्वपि दृश्यते' (वा०३।२।४८) इति ड. । असं या यस्येति वा । त्रयः अकारोकारमकारा अम्बाः शब्दा पाचका | गच्छति यज्ञत्वेन प्रविशतीति वा । अजगो विष्णुरसि शरत्- यस्येति वा । तिस्रोऽम्याः यो म्यापो यस्येति तु भारतम् ॥ नालिनिति । 'गाण्यजगात्संज्ञायाम्' (५।२।११०) इति १ः (३५). ॥ त्रयाणां धातूनां पुराणि, तेषामन्तकः । श्यव- ॥ प्रज्ञादित्वात् (५।४।३८) अणि 'माजगवम्' अपि । ययं पुरं त्रिपुरम्, तस्यान्तक इति वा । प्रयाणां पुराणां समा- | 'पाजगवमनस्य वा पिनाकं वा' इति चोपालितः । 'स्थाणो. हारः । 'पानादिः' (वा० २।४।३०) इति प्राञ्चः । तन्न । धनुराजगवम्' इत्यमरमाला च ॥ ॥ अजो विष्णु , को तथा सति 'पचपानी' इतिवत् 'निपुरी' इति प्रयोगभावप्र- ब्रह्मा, ताववतीनि 'अजकायम्' अपि 'धनुस्त्यजगवं यु- सङ्गात् ॥(३८)॥ ॥ धरतीति धरः । पचाद्यच् (३११११३४)। | ग्यमजकावमजीजकम्' इति शब्दार्णवात् ॥ ॥ अजग गनाया धरः ॥ (३९) ॥ll अन्धकस्य दैत्यस्य रिपु. ॥ विष्णुब्रह्माणी वातीति 'आजकवम् अपि । 'मुपि' (३।२।४) (४०) ॥ ॥ ऋतुं ,ध्वसयति । 'मुपि-' (३१२१७८ ) इति | इति (योगविभगात्) 'आतोऽनुपसर्गे-' ( ३१२.३) इति या णिनिः ॥ (४१) ॥ वृषो ध्वविहमस ॥ (४२)॥॥ कः ।। (२) ॥ ॥ द्वे 'शिवधनुपः ॥ ध्योग्नि केशा यस्य ॥ (४३)॥॥ भवति भवते धा सर्वम्। प्रमथाः स्युः पारिपदाः 'भू प्राप्ती' (चु० आ० से.)। पचायच् (३।१११३४)। यत्तु भवत्सस्माद्विश्वम् । बाहुलकाद (३३३।११३) अप् । विश्वमस्त्वस्मिन् इति वा । अस्त्यादेशाद्वः (२४५२) अप् ( ३३३६५७) । 'त्रिणीभुवः-' ( ३३३१०४) इत्सन त्रिणीसाहचर्यादुवो भावादिकादेव घम्-इति मुकुटः । तन । पाहुलकस्यागतिकगतिसात् । अन चोक्तरीया गतिसंभवात् । अधिकरणे ल्युटो बाधकसत्त्वादपोऽसंभवात् । 'अजभ्या स्वीसलना.' (३॥३३१२६) इति वार्तिकोक्ने साहचर्याभ्युप- गमोऽप्यनुचितः । 'गातिस्था-' (२२४७७) इत्सवापि पासाहचयांदस्वादेशस्याग्रहणप्रसमात् । ('भयः क्षेमेशससारे सत्तायां प्राप्तिजन्मनो.')॥ (४४) ॥॥ विभेवस्मात् । 'भीमादयोऽपादाने (३४१७४) । 'मिय. पुर या' (उ०१ १११४८ ) इति मन् । 'भीमोऽम्लवेतसे घोरे सभी मध्य- मपाण्डवे' ॥ (४५) तिष्ठति । 'स्थाणु.' (उ० ३१३७) ('स्थाणुः कीले हरे पुमान् । मन्त्री ध्रुवे')। (४६) रोदयति । 'रोदणिलुक् च' ( उ० २१२२) इति रक् ॥ (४७) ॥ उमायाः पतिः॥ (re) अष्टचत्वारिंशन् 'शंभोः॥

·वर्गवर्गः १]. व्याख्यासुधाख्यव्याख्यासमेतः । - (२) ॥४॥ द्वयोर्मानोरपत्यम् । 'मातुरुत्संख्यासंभद्रपूर्वायाः' शाखा मे कठिलके') ॥ (१२) ॥ ॥ शिखी मयूरो वाहन- (४१११११५) इत्यणि उत्वं रपरत्वं च । दुर्गाचामुण्डाभ्यां | मस्य ॥ (१३) ॥ ॥ पण्णा मातॄणामपत्यम् । 'मातुरुत्संख्या पालितखात् । गजमुखतया हस्तिन्या अपत्यत्वात् । गङ्गाया सं-' (४|११११५) । (१४) ॥ ॥ शक्तधरः ।। (१५)॥॥ अपत्यत्वाद्वा । 'द्वैमातुरो जरासंधवारणाननयोः पुमान् ॥ कुमारयति क्रीडति । 'कुमार क्रीडायाम्' (चु.उ.से.) 14. (३) ॥४॥ गणानां प्रमथानामधिप. ॥ (४) ॥ ॥ एको चाद्यच् (३।१११३४) कुत्सितो मारोऽस्येति पा । 'कुः पा. दन्तोऽस्य । स्कन्देनोत्पाटितदन्तत्वात् ॥ (५) ॥ ॥ हे | पदर्थयोः' । को मारयति दुष्टान् । पचाद्यच् (३।१।१३४)। रम्बते । 'हः शंकरे हरी हंसे रणरोमाञ्चयाजिपु' इति नाना- | यत्तु-ब्रह्मचारिलात्कुमारः-इति स्वामिनोक्तम् । तन । 'शत. थैरत्नमाला । 'अवि रवि शब्द' पचाद्यच् (३।१।१३४)। क्रतो रूपवती देवसेनेति या सुता । सा महेन्द्रेण रत्यर्थ भा. 'तत्पुरुषे कृति-' (६।३।१४) इत्यलुक् । हे उपसि रम्वते | त्वेिनोपपादिता ॥ उदीर्णसेनापतये महासेनाय मुव्रत' इति । इति खामी । ('हेरम्बः शौर्यगर्विते । महिपे विघ्नराजे च') वायुपुराणात् । कुमारः स्याच्छुके स्कन्दे युवराजेऽश्ववारके । ॥ (६) ॥ ॥ लम्वमुदरमस्य । ('लम्बोदरः स्यादुद्ध्माने वालके वरुणद्रौ ना न द्वयोजीत्यकाञ्चने') ॥ (१६) ॥ ॥ धेः प्रमथानां च नायके') ॥ (५) ॥ ॥ गज आननमस्य । (भ्वा०प०से०) क्विन् (३।२।५९) । प्रज्ञाद्यण् ( ५।४।३८)। 'समुदायशब्दा अवयवेऽपि वर्तन्ते' इति गजमुसपरो गज- क्रोग्यस्य पर्वतस्य दारणः । 'दृ विदारणे' (भ्वा०प०से०) ज्य शब्द. ॥ (6) ॥ ॥ (नन्वन द्वन्द्वो न प्राप्नोति । 'विरूपाणा- | न्तात् (३।१।२६) ल्यु. (३।१।१३४) ॥ ॥ 'कैलासे धनदा' मपि समानार्थानाम्' (वा० १।२१६४) इत्येकशेपविधानात् । | वासे कौञ्चः क्रौञ्चोऽभिधीयते' इति बृहद्धारावली । अतः भैवम् । स्वरूपपदार्थकानामेपा द्वन्द्वविधानात् । स्वरूपस्य च 'कौवदारणः' अपि ॥ (१७) ॥ ॥ सप्तदश 'कार्ति प्रतिशब्दं मिनत्वेन समानार्थताया एवाभावात् । अर्थपरता | केयस्य' ॥ तु लक्षणया ज्ञेया । तारतम्यशब्दवत् । सर्वनैवं बोध्यम्) ॥ इन्द्रो मरुत्वान्मघवा विडोजाः पाकशासनः । अष्टौ 'गणेशस्य॥ वृद्धश्रवाः सुनासीरः पुरुहूतः पुरंदरः॥४१॥ कार्तिकेयो महासेनःशरजन्मा पडाननः । जिष्णुर्लेखर्पभः शक्रः शतमन्युर्दिवस्पतिः । पार्वतीनन्दनः स्कन्दः सेनानीरग्निभूगुहः ॥ ३९ ॥ सुत्रामा गोत्रभिद्वनी वासवो वृत्रहा घृपा ॥ ४२ ॥ याहुलेयस्तारकजिद्विशाखः शिखिवाहनः । वास्तोप्पतिः सुरपतिलारातिः शचीपतिः। पाप्मातुरः शक्तिधरः कुमारः क्रौञ्चदारणः ॥ ४०॥ जम्भभेदी हरिहयः सारानमुचिसूदनः ॥ ४३ ॥ कार्तिकेय इत्यादि ॥ कृत्तिकानामपत्यम् । 'स्त्रीभ्यो संक्रन्दनो दुश्चयवनस्तुरापाण्मेघवाहनः । } ढक् (१५०.9.2016) महती सेना यस्य । ('म• आखण्डतामहस्राक्ष ऋभुक्षाः हासनो महासैन्ये स्कन्देऽपि) ॥ (२) ॥ ॥ शरेयु जन्मा AliED३४)। हरेश्चन्दनः । .. स्य ॥ (३) ॥१॥ पड् आननान्यस्य ॥ (४) ॥.॥ पार्चला से.)। 'ऋोन्द्र-' (उ० २।२८) इत्यादिना राग इति ईन्द्र इत्यादि इन्दति । नसके नन्दन (५) ॥ ॥ स्कन्दनि । पचाद्यच् (३।१११३४) ॥(६) ॥ ॥ सेनां नयति । 'सत्सूद्विप-' (३।२।६१) इति क्विम् ।। दित्यभेदयोगभेदान्तरात्ममु' । इन्द्रः फणिजफेऽस्त्री स्यात्' ॥ । अन्तोदात्तापतेः । 'इन्द्रः शमा- गानीः स्यात्पुमान्कार्तिकेये सेनापती पुमान् ॥ (3) (१) ॥ ॥ मरुतः रान्यस्य । गनुप् (५।२।१४ ) । अनेर्भवति । ('भुव -' (३।२।१७९) इति क्विप् ॥ (८) इय' (८।२।१०) इति वलम् । ती मल' (१४१९) ॥ गृहति रक्षति सेनाम् । ‘गुष्ह संवरणे' (भ्वा०उ०से०)। इति भलामण्याभाव. ॥ (२) ॥ ॥ गते पूज्यते । 'गह 'इगुपध-' (३।१।१३५) इति कः । 'गुह. पाण्मातुरे गुहा । सिहपुच्छ्यां च गर्ने च पर्वतादेव कंदरे ॥ (5) ॥ बहुः ११५९) इत्यादिना 'मघयन्' इति निपातितम् ॥* n: पूजायाम्' (भ्वा०प०से०, ०००)। मुक्षा-'(3. लाना कृत्तिानामपत्यम् । 'स्त्रीभ्यो ढ- (४।१।१२०)॥ (१०)॥॥ तारक जयति ॥ (११)॥॥ विशासति । घवा यहुलम्' (६४११२८) इति प्रादेशपो गयपान' 'शाख श्लास्र व्याप्तौ' (भ्वा०प०से.)। पचाद्यच् (३१११३४) इत्यपि योध्यम् । यत्तु 'प्रादेशे दीर्घाभायात् गमयत विशाखायां जात इति वा । 'सधिवेलादि-' (४.३।१६) इति दीर्घर्गभवान् । गर संयोगान्तलोपरस (८।२।२३) खामिनोक्तम् । ता । 'रावंगामस्थाने चारांयुद्धी' (१।४।८)। त्यणः 'श्रविष्टाफल्गुनी-' (४1३।३४) इलादिना कि 'युचा. द्वितलकि' (१।२।४९) । ('विशासो याचके स्कन्दे वि. अगिद्धलम् । 'मघवा यलम्' (६।४।१२८) इति बालम णेन तद्वाधनान् । अत एव मनुपा (५।२।९३) अन्तादेशमा १-अयं पाटो न सर्वोपलभ्यते । पचिदुपलम्धोऽसि पुनर. सारयानपरं याति के तद्वाप्यं च (१।४।१२८) गंगटगे। "हपिक्षिति नि शङ्को मगेयु मपपानगाजी भकि । एमेन । मुकुट' । तम - राप्रायः।

·अमरकोषः । • [प्रथमं काण्डम् हसिका सोमवारी । ब्रह्मशक्ति') ||॥ 'ब्राह्मी माहेश्वरी (४१११४२) इत्यादिना दीप । ('काली गार्या क्षीरकोटे चेन्द्री वाराही चैष्णवी तथा । कोमारीयपि चामुण्डा काठिकामातृभेदयो । नव्यमेघौघपरिवादयो') वर्ण. चर्चिकेत्यष्ट मातर' । 'बाहयाद्या मातर स्मृता' इति स्याविवक्षाया काला । 'उमा कासायनी दुर्गा पाती हम भागुरि । 'ब्रह्माण्याद्यास्तु' इति पाठे ब्रह्माणमपति की | वतीश्वरी । काला कालंजरी गौरा' इति पाचस्सति ॥ तयति । 'अण शब्दे' (भ्वा०प०से.)। 'कर्मण्यम्' (३।२।१) (४) ॥१॥ हिमक्तोऽपत्यम् । 'तस्थापत्यम्' (१.११९२) 'टिड्डा-(४।१।१५) इति डीप्। ब्रह्माण्याद्या स्मृता सप्त देवता इयण् । 'हेमवत्यभयावणक्षीयों श्वेतवचोमयो' ॥ (५) मातरो बुधै' इति हलायुध । स हि 'कौबेरीत्यपि कौमारी ॥ ॥ईटे। 'ईश ऐश्वर्य' (अ० आ० से.)। 'स्थेशभास-' सप्तव मातर स्मृता' इति परति ॥ 'ब्रह्मादिशतिदेव- (३।२।१७५) इति वरच् । टाप् (४.१४) ॥ ॥ यनिपि तानाम्' एकैकम् ॥ (३।२।६५) 'वनो र च' (१७) इति टीवी । अत 'ई. विभूतिभूतिरेश्चर्यमणिमादिकमष्टधा । श्वरी' अपि । यद्वा अश्रुते । 'अशूट व्याप्ती' (खा. आ. विभूतिरित्यादि ॥ भवन भूति । स्त्रिया क्तिन्' से०) 'भश्नोवेराशुक्मणि वरट ई चोपधाया' (उ०५७)। (३॥३॥९४) 'भूतिभस्मनि सपत्ती हस्तिद्वारयो स्त्रियाम् ।टित्वात् (४।१।१५) डीप् । ईश्वरः शकरेऽधीशे तत्पन्या मासपा विशेषोत्पातयोरपि ॥॥ (')॥॥ विभूतिरिति मीश्वरीश्वरा' इति वोपालित ॥ (६) ॥ शिवयति । कथनमन्यप्रादिनिवृत्त्यथम् ॥ (१)॥ ॥ ईश्वरस्य भाव । शिवमस्त्यस्या । शिवो वालि भर्तृत्वेन यस्या इति वा । 'गुणवचन-' (५।१।१२४) इति ध्यन ॥ (३) ॥४॥ 'अणि- 'शिवं भद्र शिव शभु शिवा गौरी शिवाभया' इति मालधिमा प्राप्ति प्राकाम्यं महिमा तथा । ईशिता शाश्वत ॥ ॥ पुयोगे तु शिवी ॥ (1) ॥ ॥ भवस्य पशिता चैव तथा कामावशायिता' । तन, अणोर्भाव | स्त्री । 'इन्द्रवरुण-' (1१४९) इति डीपानुमौ ॥ (6) 'इमनिच्' (५।१।११२) ॥॥ लघोभाव ॥॥ प्राप्तिरह ॥४॥ एव रद्राप्यादय ॥ (९)॥ (११) ॥ (१५) ॥१॥ त्यप्रेण चन्द्रादे ॥ ॥ प्रकामस्य भाव इच्छानभिघात सर्वभ्य सर्वेषा वा मजरा । सर्वाणि मगलान्यस्या , इति ॥॥ महतो भाव । येन ब्रह्माण्डेऽपि न माति ॥॥ ईशो | वा 0-10 'मगला' इत्यपि । 'महलासितर्वायामुमाया ऽस्यास्ति । 'अत --' (५।२।११५) इतीनि । इशिनो भाव । पुसि भूमिजे । नपुराक तु कल्याणे पुति सर्वार्थदक्षिणे ॥ तल् (५।१।११९)। प्रभुत्वम् । येन स्थावरा अप्याज्ञाका (१२) ॥ न पर्णान्यस्या । तपस्यन्त्या पणांनामपि रिण ॥॥ वशोऽस्यास्ति । इनि ( ५।२१११५) वशिनो त्यागात् ॥ (१३) ॥१॥ पर्वतस्येयम् । पार्वती । 'तस्ये! भावो वशिता । यया भूमावप्युग्मन्नननिमजने ॥ ॥ का दम्' ( ४॥३१२०) इत्यण् । अपत्यार्थे त्वपवादत्वादिन् मानवशेते । शीड (अ० आ० से.) णिनि ( ३।२।७८) (४११९५) स्यात् । 'इतो मनुष्य-' (४११६५) इति.न. कामावशायिनो भाव । गत्यसयल्पता । स्पते (दि०प०अ०) शे। मनुष्य लिमय । सुप्य राve) इति णिनि ॥ (२५) ॥ ॥ हरियो यस्य । 'लकेशवालरो मिलिना (३२२७८ २॥ जयति । 'जि जये, अभिभवे माणि मुवणाभानि यस्य तु । हरि स वर्णनोऽभस्तु पीत- या' (भ्वा०प०अ०) । ग्लाजिस्थश्न-' (३।२।१३९) । कौशेयमप्रभ ' रनि शालिहोत्रम् ॥ २६) ॥ ॥ ख खर्गे इति ग्नु । 'जिष्णुना पारावेऽर्जुने । जिलरे वाघ्यवत्प्रोक्तो रावते । स्वेषु देवेषु स्वेन धनेन घा,आ रानते वा । 'सरसू-' विष्णाव वगुष्वपि' । (१०) ॥ ॥ देखेषु ऋषभ । सप्तमी (३६२६६१) इति क्किए । 'रो रि' (१३१४) ऐति लोपे (२११४०) इति योगविभागात्समास । लेख ऋषभ इवेति 'ठूलोपे-' (६।३।१११) इति दीर्घ । जान्त ॥ (२) ॥३॥ पा । 'उपमित व्याया-' (२१११५६) इति समाम ॥ (११) नमुपति । 'मुच्ल मोक्षणे' (तु. उ० अ०)। "गुपधा. ॥॥ शक्नोति । 'शल्ल शक्ती' (खा. प० अ०)। 'स्फामि | वित्-' (४।१२०) इतीन् । 'नभ्रानपाद्-' (६३३१७५)। तशि-' (उ० २।१३) इत्यादिना रक् । 'शक पुमान्देव इति न प्रवृत्या । नमुचेर्दै त्यस्य सूदन । 'पूद क्षरणे' (भ्या. राजे फुटजार्जुनभूरहो' । (१२) ॥१॥ शत मन्यवो यागा आ० से०, चु० उ० से.) । नन्दादिलात् (३।१।१३४) अस्य । शते दैत्येषु मन्यु क्रोधोऽस्येति घा। शत मन्यवो | त्यु ॥ (२८) ॥ ॥ सफन्दयति । 'फदि आदाने रोदने च' दैन्यायस्यति वा देत्यै पराजितत्वात् ।। (१३) in दिव १-अय न्यायश्च 'नमुने (८२१३) इति सूत्र भाष्यकृता पति । तत्पुरुषे कृति-' (६।३।१४) इयत्र बहुलप्रहणादकृस्य- एवमुप यस्त --'वृद्धकुमारी नेणोक्ता 'वर पृणीष्व इति । सा प्यतुम् इति मुकुट । तन। पातेईति ' (४॥५७) इत्युणादिसून | वरमवृणीत 'पुत्रा मे बहुक्षीरएनमोदन कांस्यपाभ्यां भुजीरन्' इति । रात्वात् । वस्तुतस्तु “पष्टया पतिपुर-' (८३५१) इति न च तावदम्या पतिभवति, कुत पुत्रा 1 कुतो गाव । कुतो पापम् । सत्रान्या एकेन वाक्यन पनि , पुत्रा, गाव , धान्यम्' १-मातुरिति मुकुर । इति सर्व सगृहीन भवनि' इति ।

·अमरकोषः । • [प्रथमं काण्डम् - हलिका सोमवारी । ब्रह्मशक्ति') in 'ब्राह्मी माहेश्वरी (४११४२) इत्यादिना डीप । ('काली गायां क्षौरकीटे चैन्द्री वाराही वैष्णवी तथा । कौमारीत्यपि चामुण्डा कारिकामातृभेदयो । नव्यमेधीपपरिवादयो' ) ॥॥ वर्ण चर्चिकेत्यष्ट मातर' । 'बाहयाद्या मातर स्मृता' इति म्याविवक्षाया काला । 'उमा कात्यायनी दुर्गा काली हम भागुरि । 'ब्रह्माण्याद्यास्तु' इति पाठे ब्रह्माणमपनि की वतीवरी । काला कालंजरी गौरा' इति पाचस्पति ॥ तयति । 'अण शब्दे' (भ्वा०प०से.)। 'कर्मण्यम्' (३।२।१) (४) ॥ हिमवतोऽपत्यम् । 'तस्यापत्यम्' (१९२) 'टिड्डा-(४.१११५) इति हो।ब्रह्माण्याद्या स्मृता सप्त देवता इत्यण् । 'हेमपत्यभयास्वर्णक्षीयों श्वेतवचोमयो' ॥ (५) मातरो युधे' इति हलायुध । स हि 'कौवेरीत्यपि बीमारी | ॥॥ ईष्टे । 'इश ऐश्वर्य' (अ० आ० से.)। 'स्थेशभास-' सप्तव मातर स्मृता' इति पठति ॥ 'ब्रह्मादिशक्तिदेव (३।२।१७५) इति वरच् । टाप् (१।४॥॥ वनिषि तानाम्' एकैक्म् ॥ (३।२६६५) 'वनो र च' (४१७) इति टीवी । अत 'ई. विभूतिभूतिरैश्वर्यमणिमादिकमष्टधा। श्वरी' अपि । यद्वा अभुते । 'अशूट व्याप्ती' (खा. आ० विभूतिरित्यादि ॥ भवन भूति । 'स्त्रिया क्तिन्' से.) अश्नोतेराशुक्मणि वरट ई चोपधाया' (उ०५५) । (३३३३९४) भूतिर्भसनि सपत्ती हस्तिनारयो स्त्रियाम्' । टित्त्वात् (४।१।१५) डीप् । ईश्वर शकरेऽधीशे तत्पन्या मासपाकविशेषोत्पातयोरपि ॥)॥ (२) ॥ विभूतिरिति मीश्वरीश्वरा' इति वोपारित ॥ (६) ॥॥ शिवयति । क्थनमन्यप्रादिनित्यथम् ॥ (१)॥ - ॥ ईश्वरस्य भाव । शिवमस्त्यस्या । शिवो वास्ति भर्तृत्वेन यस्या इति वा । 'गुणवचन-' (41१1१२४) इति प्यत्र ।। (३) ॥ 'अणि | 'शिवं भद्र शिवः शभु शिवा गौरी शिवाभया' इति मा लघिमा प्राप्ति प्राकाम्यं महिमा तथा । ईशिना शाश्वत » पुयोगे तु शिवी ॥ (७) ॥॥ भवस्य पशिता चैव तथा कामायशायिता' । तत्र, अणोर्भाव | स्त्री । 'इन्द्रवरुण-' (४।१।४९) इति डोपानुनी ॥ (6) 'इमनिच्' (५।११११२ ) ॥ ॥ स्पोर्भाव ॥॥ प्राप्तिरछ ॥ ॥ एव रद्राम्यादय ॥ (९) ॥ (११)॥ (१५) त्यग्रेण चन्द्रादे ॥॥ प्रकामस्य भाव इच्छानभिघात सर्वभ्य सर्वेपा वा मगा । सवाणि मद्रान्यस्या , इति ॥ ॥ महतो भाव । येन ब्रह्माण्डेऽपि न माति ॥ ॥ ईशो- | वा ॥ 'मङ्गला' इलपि । 'मगलासितदूर्वायामुमाया ऽस्यास्ति । 'अत -' (५२१११५) इतीनि । ईशिनो भाव । पुति भूमिने । नपुसकं तु कल्याणे पुति सवार्थदक्षिणे' ॥ तल् ( ५।११११९) । प्रभुत्वम् । येन स्थावरा अप्याज्ञाका | (१२) ॥॥ न पर्णान्यस्या । तपस्यन्त्या पर्णानामपि रेण ॥४॥ वशोऽस्सास्ति । इनि (५५२१११५) वशिनो त्यागात् ॥ (१३) ॥॥ पर्वतस्येयम् । पार्वती । तस्य। भावो वशिता । यया भूमावप्यु मजननिमजने ॥ ॥ का | दम्' ( ४।३।१२०) इलण् । अपलाथै विपवादत्वादिन मानवशेते । शीड (अ० आ० से.) णिनि (३।२।७८)। (४।१।९५) स्यात् । 'इतो मनुष्य्-' (1१।६५) इति.न कामावशायिनो भाव । सत्यसम पत्ता । स्यते (दि०प०अ०) मालमस्य। यात राज्य) गिनिना (३२१७८ 195) ॥ जयति । 'जि जये, अभिभवे माणि मुवणाभानि यस्य तु । हरि स वर्णतोऽश्वस्तु पीत- या' (भ्यो ५० अ०) । 'ग्लाजिस्थान- (३।२।१३९) कौशेयमप्रभा इति शालिहोत्रम् ॥ (२६) ॥ ॥ख खर्ग इति ग्नु । 'जिष्णुना वासवेऽर्नुने । जिबरे याच्यवत्प्रोक्तो रानते । स्वेषु देवेषु स्वेन धनेन वा,आ राजते वा । 'सत्सू- विष्णाव यमुष्वपि ॥ (१०) ॥ ॥ येषु ऋषभ । 'सप्तमी' (३।२६६१) इति क्विप् । 'रो रि' (८।३।१४) पति लोपे (२०११४.) इति योगविभागात्रामास । रेख ऋषभ इयेति | 'टूरोपे-' (६।३।१११) इति दीर्घ । जान्त ॥ (25) ॥ घा । 'उपमित व्याघ्रा-' (२॥११५६) इति समास ॥ (११) न मुञ्चति । 'मुच्ल मोक्षणे' (तु० उ० अ०)। "इगुपधा ॥४॥ शक्नोति । 'शाल शक्ती' (खा०प० अ०) । 'सायि वित्-' (४.१२०) इतीन् । 'नभ्राग्नपाद्-' (६।३।७५) तथि-' (उ० २११३) इत्यादिना रन् । 'शक पुमा देव | इति नन् प्रकृत्या । नमुचेर्दै त्यस्य सूदन । 'पूद क्षरणे' (भ्वा० राजे फुटजार्जुनभूरहो' । (१२) 10 शत मन्यवो यागा आ० से०, चु० उ० से.) । नन्द्यादित्वात् (३।१११३४) अस्य । शते दैत्येषु मन्यु क्रोधोऽस्येति घा। शत मन्यवो ल्यु ॥ (२८) ॥ ॥ सकन्दयति । 'ऋदि आदाने रोदने च' दन्यान्यस्येति वा दैत्यै पराजितत्वात् ॥ (१३) ॥ ॥ दिव १-अय न्यायश्च 'न मुने' (८२१३) इति सूत्र भाष्यकृता पति । 'तत्पुरपे पृति-' (६१३३१४) इलन बहुरग्रहणादकृत्य- एवमुप यस्त -'पृथ्वुमारी रद्रेणोक्ता 'वर वृणीष्व इति । सा प्यलग् इति मुकुट । तपा पातेर्डति (४॥५७) इत्युणादिमून | वरमघृणीत पुत्रा मे बहुक्षीरपृतमोदन कास्यपाच्या भुधीरन्' इति । गत्त्वात् । यस्तुनस्तु 'पध्या पतिपुत्र-' (१३५३) इति न च तावदस्मा पति भवति, कुत पुत्रा । कुतो गाव । कुतो धान्यम् । तत्रान्या एकेन वाक्यन पनि , पुषा , गाव , धान्यम्' १-पत्रमानुरिति मुद्र। इति सर्व सगृहीत भवति' इति ।।

·३२ अमरकोषः! प्रथम " - हुमण्डप्टै' । (१) मण्डयति । 'मांड भूषायाम्' (पु. ५० ज्यान जी । "ज्या वयोहानी' (च्या. प. अ०)। संपदादि- से.) । वृषादित्वात् (उ० १११०६) क्लच् । मण्ड खात् (वा० ३।३३१०८) । किप् । जिया वयोहान्या मूतो भूषा लाति-इति वा । ('मण्डलं देशबिम्बयो । बद्ध इति वा । (जीमूतो पासनेऽम्बुदै । घोषौ मृति- भुजगभेदे पारधी शुनि द्वादशराजके । संघाते दृष्टभेदे च') करे') ॥ (१२) ॥॥ मोदन्तेऽनेन । 'मुद हर्षे' । (भवा. ॥ (२) ॥ द्वे 'मण्डलाकारेण परिणतसमूहस्य' । आ० से.) । 'इपिमदिमुदि--(उ० १५१) इति किरन् । अनं मेयो पारिवादः स्तनयितुर्वलाहकः ॥ ६॥ 'मुदिरः कामुके मेघे ॥ (१३) ॥॥ जलं मुखति । 'मुल धाराधरो जलधरस्तडित्यान्दारिदोऽम्वुभृत् । मोक्षणे' (तु.३०अ०) । विप् (३।२।७६) ॥ (१४) धन-जीमूत मुदिर जलमुग्धूमयोनयः ॥ ७॥ धूमो योनिरस ॥ (१५) ॥६॥ यद्यपि शब्दार्णवे 'मेपास्तु निविधास्तन वहिजा धूमयोनय । निश्वासजास्तु जीमूतास्ते (अभ्रमित्यादि ।) अपो विमति । मूलविभुजादित्वात् ज्ञेया जीवरूपिण । यज्ञास्तु घना घोरा पुष्करावर्तकादय' (३३२१५) । अभ्रति । 'अभ्र गतौ' (भमा० ५० से.)। इति विशेषपरखमुक्तम् । तथाप्यन्यत्रापि वृत्तिर्न विदा । सच् (३६१११३४) । न प्रयन्त्यापो यस्मात् । 'शु अध • पथदा 'मेघस्य॥ पतने' । 'अन्येभ्योऽपि-' (वा० ३।२।१०१) इति ड -इति कादम्बिनी मेघमाला .

·- - अमरकोपः। [प्रथम काण्डम् ३८ दाक्षायण्योऽश्विनीत्यादि ताराः द्विष-' (३।२।६१) इति विप्। यत्तु-'ऋविग्-' (३३२॥ (दाक्षायण्य इति ।) दक्षस्थापत्यानि । 'वा नामधेयस्य' ! ५९) इलादिना विन्-इति मुकुट । तन। युजे केवरात्वि. (वा० ११११४३) इति वृद्धसज्ञायाम् 'उदीवा वृद्धादगोतात्' विधानात् ॥ (१) ॥१॥ अश्व अवरुपमस्त्यम्या. । इनि (४।१११५७) इति फिन् । गौरादित्वात् (११) डीम् । (५।२।११५) ॥ (6) 10 वें 'अश्विन्या॥ यतु-आमुरेरुपसख्यानम्' (वा. ४|१११९) इलन वेचिद् राधा विशाखा 'भासुरिदाक्ष्यो' इति इति मुकुट आह । तन । भाध्ये राधेति ॥ राधोति कार्यमनया । 'राप समिद्धी' (बा. दाक्षेरदर्शनात् । यदपि--गोवत्वमुपचर्य 'गोरे कुमादिभ्य प. अ.)। 'गुरोध हल ' (३३३११०३) इत्सवार । राध. सपन्' (१९८) इति फमि 'जातेरत्रीविषयादयोपधात्' । यति । अच् (३॥१1१३४) इति वा । 'राधा विद्युद्विशासयो । (४११६३) इति डीप-इलाह । तदपि न । कुमादिगणेऽस्य विष्णुकान्तामल्ययोश्च गोपीवेभ्यविशेपयो' इति हैम ॥ पाठाभावात् । उक्तरीयोपचार विना निर्वाहाच । यत्तु-अत (1) ॥ ॥ विशासति । 'शाख व्याप्ती' (भ्वा० ५० से.)। इन्' (४।११९५) । अनन्तरापत्येऽपि द्वैपायनवत् 'यनिनोश्च' अच् (३।१।१३४) । 'विशाखो याचके स्कन्दै विशा. (१1१।१०१) इति फक्-इति खाम्याह । तदपि न । अन- खामे कठिाकरे' इति हैम ॥(२) ॥॥द्वे 'विशाखायाः॥ न्तरापत्ये फोऽदर्शनात् । द्वीपमयनमस्य द्वीपायन । द्वीपा- पुष्ये तु सिध्यतिप्यो यनस्थापत्य द्वैपायन । ऋण्यण (४.११११४) इति द्वैपायन (पुप्ये विति ॥) पुष्णाति कार्याणि । 'पुष्यः कलियुगे शब्दव्युत्पत्तेदृष्टान्तासभवाच्च । यदपि इतो मनुष्यजाते' स्मृत । मासनक्षत्रयो दै' ॥ (१) ॥ ॥ निष्यन्त्यस्मिन् । (४१६५) इसन 'इन' उपसख्यानान्दीप् । 'कौरव्यमाण्ड | 'पुष्यमिध्यौ नक्षत्रे' (३३११११६) इति क्यपि निपातित ॥ काभ्या च'(४११०१९) इति चकारादासुरायणीवत् फ -इति । (२) ॥ ॥ (तुप तुओं) तुष्यन्त्यस्मिन् । 'सूर्यतिष्य- (६॥४॥ तदपि न । सदुत्तोपसख्यानामसिद्धे । चकारस्थानुक्तसमुच्च १४९) इति निपातनाक्यप् उपधेत्व च । 'तिप्यो नक्षन यार्थत्वे मानाभावाच्च । यदपि-दक्षमयते । ल्यु (३।१॥ भेदे स्मारकली धाच्या च योपिति' ॥ (३) ॥१॥ ग्रीमि १३४) । प्रशाद्यम् (41४।३०)-इत्याह मुकुट । तदपि न । 'पुष्यस्य॥ प्रज्ञप्राज्ञवद्रूपद्धयमसङ्गात् । अश्विन्याद्या सप्तविंशतितारवा भविष्टया। नाक्षायपर उच्यन्ते । ('दाक्षायणी लपर्णायामचिन्यायुडघु समा धनिष्ठा था)1 (1) ॥ ॥ एकम् अश्विन्यादिभानाम् ॥ (थविष्ठयेति ॥) श्रवण श्रव । 'ऋदोरप्' (३॥३१५७) अश्वयुगश्विनी ॥ २१ ॥ प्रसिद्धि । श्रवोऽस्त्यस्या । मनुप् (५।२।९४) । अतिशयेन अश्वयुगिति ॥ अश्व युनक्ति रूपेणानुकरोति । 'सरसू श्रववती । इष्टन् (५५३५५) । 'विन्मतोलक्' (५५३६६५) १-लिङ्गज्ञान तेषामन्यतोऽवधायम् । तथा च तत्रान्तरे- 1)सा अविष्ठया समेसन्वय ॥ द्वे 'धनिष्ठायाः ॥ इति मतुपो लुक् ॥ (१)॥॥ एवमतिशयेन धनवती ॥ 'हस्तखातिप्रवणा भट्टीने, मृगशिरो नपुमि स्यात् । पुसि पुन- सुपुष्यो, मूल वस्ती, स्त्रिय शेषा' इति वचनशान कर्मप्रदी स्युः प्रोष्ठपदा भद्रपदा. स्त्रियः ॥ २२ ॥ पानुसारेण । तथाहि-'भामयाघऽथ सोये विशासाध तथैव च । स्युरिति ॥ प्रोष्ठो गी, तस्यैव पादा यासाम् । 'सुप्रा. भाषाढाये धनिष्टाय अश्वि-याये तथैव च ॥ दद्वान्येतानि रहुव- तसुश्व-' (५४११२०) इत्यादिना बहुमीहावच् पद्भावश्च क्षाणां जुहुयात्सदा । ददद्वय दिवशेषमवशिष्टा यथैववत् ॥' | निपातित । प्रोष्ठपदयोर्द्वित्वेऽपि ‘फल्गुनीप्रोष्टपदानाम्-' इति । एव चापाश्चतस्र लिया बहुवे, मृगशिरा स्त्रीकोवयोरेक्ले, (१॥२६६०) इति नक्षतात्पाक्षिक बहुत्वम् ॥ (१)॥१॥ भद्र आर्द्र स्यकल्ले, पुनर्वमुपुष्पी पुस्यैप व आशेषाद्य संबहुवे, पद यासा ता । अनारोपाहुत्वम् । यत्तु-'मुप्रात-' (५। फागु-यौ सौदित्ये, हस्तो मिधुनैवत्वे, चित्रा रुयेकले, स्वातिमि- ४११२०) इति प्रोष्ठपदा भद्रपदाच निपातिता -इति मुकुट । भुनैकत्वे, विशाखाये स्त्रीबहुत्वे, ज्येष्टा स्येकत्वे, मूलमस्त्रियामरत्वे, तप । भद्रपदाशब्दस्य तनाग्रहणात् । एतेन-अर्धग्रहणा- आवाटाये सीवहरवे, अवणो मिथुनेरसे, धनिष्ठाय स्त्रीबहुवे, दपदा-इति खाम्युक्तिरपि परास्ता ॥ (२) ॥॥ द्वे 'पूर्व भाद्रपदाइय नीद्वित्वे, रेवनी सयेक्षे इति निकष । मुकुटरत | भद्रपदोत्तरभद्रपदानाम् ॥ मश्विनीभरणीरोहिणीमृगशिराद्रापुश्याषाहस्तचित्रारदात्यनुराधा- मृगशीर्ष मृगशिरस्तस्मिन्नेवाग्रहायणी । ज्येष्ठामूलाषाढावणधनिष्ठाशतभिपरेवतीनामेक्वचनान्त चम्, पु. नमुपगुनी विशाम्वाभाद्रपदानां दिवचनान्तत्वम् , वृत्तिवामपयो मृगेति ॥ आकृला मृगस्य शीर्षमिव शी: । तत्रोक्तावावयविरोध स्पष्ट एव । अस्य काल्या. होममात्रविषय वम् जुहुयात्पदोपादानात सत्पनीयम् ॥ । ऐषात्-इति मुकुट । १-स्वादिरवायम् । 'महपतिस्पिास्ति । सिम्मादिलात है (३।२३३) वा ('श लियारस्वस्मर 'जडा स्थाच्छूकशि ·दिग्वर्गः ३] व्याख्यासुधाख्यव्याख्यासमेतः । - *!! मृगः शिरोऽस्य । रूपमैदाक्लीयम् । सौम्या मृगशिरः | 'गुरुर्महत्याशिरसे पित्रादौ धर्मदेशके । अलघौ दुर्जरे चापि' स्युमंगशिरा.' इति बोपालितः स्त्रीत्वमप्याह ॥५॥ मृगोऽपि । इति हैमः ॥ (५) ॥ ॥ जीवयति । अच् (३।१।१३४) । मृ. 'मृगशीर्य हस्तिजाती मृगः पशुकुरङ्गयो' इति व्याडिः ॥ तसंजीवनमन्त्रज्ञत्वात् । 'जीवः स्यात्रिदशाचार्ये दुमभेदे श- (२) ॥ ॥ अग्रे हायनमस्याः । मार्गशीर्षमारभ्य वर्षप्रहत्ते । रीरिणि' इति हैमः ॥ (5) ॥ ॥ 'अगि गतौ' (भ्वा०प० प्रज्ञावण (५।४।३८) । 'पूर्वपदात्-'(४३) इति णत्वम् । से०)। 'अहिरा.' (उ० ४।२३६) इत्समुन्नन्तो निपातितः । आग्रहायणी पौर्णमासी । तद्योगानक्षत्रमपि तथा । यत्तु- अङ्गिरसोऽपत्यम् 'ऋष्यन्धक-' (1१1११४) इत्यण् । 'आमहायण्यश्वत्थाढा (४१२।२२) इति निर्देशात्खार्थेऽण् । बहुत्वे 'अनिभृगु-' (२।४।६५) इति लक् । आशिरसः, गौरादित्वात् (४।१।४१) डीप् । अणन्तत्वादेव डीपि सिद्धे आझिरसी, अङ्गिरसः ॥ (७) ॥ वाचस्पतिरित्यन 'पाः गौरादिषु पाठोऽस्य पुंबद्भावनिषेधार्थ । तेनाग्रहायणीभार्य पतिपुत्र-' (८३५३) इति सलविधानात्पध्या अलर ॥१॥ इति सिध्यति-इति मुकुट । तन । अपसिद्धान्तात् । नहि लपक्षे 'वापतिः' अपि ॥ (4) ॥ "ऋषयः सप्त गौरादित्वं पुंवद्भावप्रतिपेधार्थम्, कि तु डीविधानार्थम् । धीमद्भिः स्मृताश्चिशिखण्डिनः' इति हारावली । तदन्तर्ग- नच पाठसामर्थ्यम् । तस्य स्वरभेदार्थत्वात् । नचोदात्तनिद्र- | तादङ्गिरसो जातखाचित्रशिखण्डिनो जातः । 'पञ्चम्याम्-' त्तिख रेण तदभाव । पाठसामर्थ्यादुदात्तनिवृत्तिखरम्यैव बा- | (३।२।९८) इति डः ॥ (९) ॥ ॥ नव 'वृहस्पते ॥ धसंभवात् । अस्य गीरादिकत्वमप्रामाणिकमिति सुवचत्वाच ॥ शुक्रो दैत्यगुरुः काव्य उशना भार्गवः कविः । (३) ॥६॥ त्रीणि 'मृगशिरसः॥ शुक्र इति ॥ माहेश्वरशुरुद्वारा निर्गतत्वाच्छुकः । शो- इन्वकास्तच्छिरोदेशे तारका निवसन्ति या॥२३॥ चति । 'शुच शोके' (भ्वा०प० से.) "ऋजेन्द्र-' (उ० २। इन्वका इति ॥ इन्वन्ति प्रीणयन्ति । 'इपि व्याप्तौ | २८) इति रक इति वा ॥ (3) ॥ ॥ दैत्यानां गुरु. । (२) प्रीणने च' (भ्वा० प० से०) इदित्वात् (१।५८) नुम् । ॥*'कुइ शब्दे' (भ्वा० आ० अ०)। कोतुमवश्यमास्या- संज्ञायां कुन् (उ० २।३०)। क्षिपकादित्वात् (वा० ३।४५) तुमर्हलात् काव्यः । 'ओरावश्यके' (३।१।१२५) इति ण्यत् । इत्वाभावः ॥ ॥ 'इल्बलाः' इति पाठे तु 'इल खप्ने क्षेपणे कवेरपत्यम् । 'दुर्वादिभ्यो ग्य' (४११११५१) इति वा । च' (तु. ५० से.) । 'सानसिवर्णसि-' (उ० ४।१०७) इति 'काव्यं ग्रन्थे पुमान् शुक्रे काव्या स्यात्पूतनाधियोः) ॥ (३) वलच् गुणाभावश्च निपात्यते । ('इल्बलास्तारकाभेदेऽपी. 'वश कान्तौ (अ० ५० से.) । वष्टि । 'वशेः कनसिः' ल्वलो मत्स्यदैत्ययो') ॥(१)॥॥ मृगशीपंशिरोदेशस्थानां | (उ० ४।२३९) । ग्रह्यादिलात्संप्रसारणम् (६।१।१६) । पचानां 'स्वल्पतारकाणां' एपम् ।। "ऋदुशनस्-' (७।१।९४) इत्यनइ ।। (४)॥ ॥ भृगोरपत्यम्। बृहस्पतिः सुराचार्यों गीतिर्धिपणो गुरुः। ऋष्यण (४.११११४)। बहुत्वे तु लुक् (२।४।६५)। भृगव । ('भार्गवः परशुरामे मुधन्वनि मतगजे। दैत्याचार्य भार्गवी जीव आगिरसो वाचस्पतिश्चित्रशिखण्डिजः॥२४॥ तु कृष्णदूर्वोमयोः स्त्रियाम्') ॥ (५) ॥०॥ क्वते । 'कुड् गृहस्पतिरित्यादि ॥ बृहतां पति । तद्वृहतो - शब्दे' (भ्वा० आ० अ०) । 'अच इ.' (उ० ४।१३९)! (वा० ६।१।१५७) इति मुट्तलोपौ ॥ ॥ अलुकि 'वृहतां कौतीति वा । ('कविर्वाल्मीकिशुक्रयो । सूरी काव्यकरे पुति पतिः' इत्यपि ॥ (१) ॥ ॥ मुराणामानार्य. ॥ (२) ॥* | खलीने स्यात्तु योपिति') । (६) ॥ ॥ पट् 'शुभस्य ॥ गिरां पति । 'महरादीना-' (वा० ८।२।७०) इति वा रेफः अङ्गारका कुजो भीमो लोहिताङ्गो महीसुतः ॥२५॥ ॥ ॥ पक्षे विसर्गोपध्मानीयौ) । कस्तादित्वात् (८।३।४८) प-इति केचित् ।। (३) ॥॥ प्रशस्ता धिषणाम्य । अर्श महारक इति ॥ अगानि इयति पीनलात् ' ऋगती' आद्यच् (५।२।१२७) । यद्वा धृष्णोति । 'निधृषा प्रागल्भ्य (जु०प०अ०) । 'कर्मण्यण' (३१२१) । अङ्गति या। (खा०प० से.) । 'धृषेधिप च-' (उ० २१८२) इति क्युः। 'भगि गती' (भ्वा० ५० से.) 'अभिमदि-' (उ० ३।१३४) ('धिषणत्रिदशाचार्ये धिपणा तु पियां मता') ॥ (१) इत्यारन् । सज्ञाया यन् (५।३।९७) । अगार इच । कन् nn गृणाति उपदिशति । 'ग शब्द' (क्या० ५० से.)। (५३३९६) रक्तवर्णवादिति वा । 'अनारकः कुजेऽपि 'कृमोरुथ' (उ० १।२४) इति कुः उधान्तादेशः (रपर)। स्यादुरमुकाशे कुरुण्टके । भवेदङ्गारिका चेक्षुकाण्डे किंशुक- कोरके' ॥ (१) ॥ ॥ कोः पृथिव्या जातः । “पञ्चम्याम्-' नम् । भन्विका नक्षत्रम्" इति श्रुतेः-इति स्वामी ॥२-- (३।२।१८) इति डः । ('कुजा भवान्यां वृक्षे तु कुजो मुदयति सष्ट सुनिचान्द्रोक्तेऽरुचिः सूचिता । गीप्पतिरित्यमाधु- नरकभीमयोः') ॥ (२) ॥ ॥ भूमेरपत्यम् । शिवादिलात ५०)-इति मुकुटेनोक्ताये गीपतिः, गी* पति-, गीपतिः, इति १-नथा च रामायणे 'अनात्तामष्टमांश्च आहताय गृहस्पतिः । पितपुंस्कत्यात्मुंवद्भावपान करकादिषु पाठकल्पनमार निरस्तन् ॥ | दिव्यामिर्मप्रयुक्तामिरोषधीभिरजीवयत्' इति मुकुटः ॥ - ·अमरकोपः। [प्रथमं काण्डम् प्रत्येक एकम् ॥ (४।११११२) अण् । 'भीमो मालदत्ययो ' इति हेम ॥ शिरा अनि पुरस्य पुलह मतु । यष्टिति राप्तते हया- (३) ॥ ॥ रोहितान्यामान्यम्य ॥ (४) ॥॥ मह्या मुत ॥ चिनशिराण्डिन' ॥ (१) ॥१॥ एवम् 'सप्तपणाम् ।। (५) ॥ ॥ पञ्च 'मङ्गलस्य॥ राशीनामुदयो लग्न रोहिणेयो बुधः सौम्यः राशीनामिति ॥ अशुवते व्यामुवन्ति । 'अरा व्याप्ती' गैहिणेय इति ॥ रोहिण्या अपत्यम् । 'त्रीभ्यो टक' (सा० आ० से.) । 'अशिषणायो हदायद्धां च (उ. (४।१।१२०)। 'रोहिणेयो भवेद्वत्स रेवतीरमणे बुधे' इति । ४.१३३) इति रडागम इण्प्रत्ययश्च ।। (1) ॥ संगति फ्ले । 'एगे सा' (भ्या०प० मे.) 'धुन्धम्यान्त-' (॥२॥ विश्व ॥ (1) ॥॥ युध्यते । 'धुध अवगमने' (दि. आ० अ०)। (३।१।१३५) (बुधः सौम्ये ची) ॥ (३) १८) इति तस्येडभार , तस्य नश्च निपासते । यत्तु-ल- ॥ ॥ सोम इव । सोम्य । 'शासादिभ्यो य ' (५।३।१०३), गति साध्यै निजे, इति विप्रहं प्रदयं 'ओलनी ओरजी मीडे' (तु. आ० से.) इति धातोरपन्यसनं मुकुटेन कृतम् । तत प्रज्ञायण (५।४।३८) । ('सौम्यः सोमात्मजेऽनुग्रे तन । उकधातोरंगतिरूपाभायात् । प्रतेऽर्थासगतेश्च । मनोई सोमदेवते । सौम्याः पुनमृगशिर शिर स्था- पञ्च अत 'श्वोदितो निष्ठायाम्' (०२११४) 'सोदितश्च' (८।२। तारका') । (३) ॥ ॥ श्रीणि 'बुधस्य'। ४५) इति सूनयोरपन्यासो व्यर्ध । 'लग्नं रायुदये ही समौ सौरिशनेश्वरी। सक्तलजितयोनिषु' ॥ एवम् ‘राश्युदयस्य' । समाविति ॥ सूरस्यावस्थापत्यम् । 'अत इन्' (191 ते तु मेपवृपादयः ॥२७॥ ९५) ॥ ॥ 'तसेदम्' (४१३३१२०) इत्याणि 'सौरः अपि ॥ ते रिवति ॥ ते राशय । मेपरषी आदी येपा ते॥ (१) ॥॥ शनैश्चरति पलात् । अच् (३३१११३४) ॥ ॥ 'शनिसौरिशनैश्चरा' इति रभसारछनिरपि ॥ शनैश्चरे 'मन्दः' इति वाचस्पति ॥ (२) ॥ ॥ द्वे 'शने' ॥ सूरसूर्यार्यमादित्यद्वादशात्मदिवाकरा । भास्कराहस्करमनप्रभाकरयिमाकराः ॥२८॥ समस्तु राहुः स्वर्भानुः सैहिकेयो विधुतुदः ॥ २६ ॥ भास्वद्विवस्वत्सप्ताश्यहरिदभ्योष्णरदमयः । (तम इति ।) ताम्यति । 'तमु ग्लानी' (दि० प० विकर्तनाकमार्तण्डमिहिरारणपूषणः ॥ २९ ॥ से०)। असुन्, (उ० ४११८९) । 'तमु कालायाम्' (दि. ५०द्युमणिस्तरणिमिनश्चिनभानुर्विरोचनः । से०) इति मुकुटस्य प्रमाद । ताम्यतीति विगृहीतलात् । विभावसुम्रहपतिस्त्विपांपतिरहपतिः ॥ ३०॥ 'तमांसि गुणतिमिरसैंहिकेया' इति विकाण्डशेप ॥ ॥पचा | भानुहंसः सहस्रांशुस्तपनः सविता रवि । चचि (३११११३४) भदन्त पुंलिङ्गोऽपि । 'खर्भानुस्तु तमो सूरेति ॥ मुवति प्रेरयति कर्मणि रोयम् । 'पू प्रेरणे' राहु' इति पुस्काण्डे रमकोपामरमालयोर्दर्शनात् ॥ (१) (तु० प० से.) । 'सुसूधा गृधिभ्य भन्' (उ० २।२४)। पा रहति गृहीला स्यजति चन्द्राौँ । 'रह त्यागे' (भ्वा० । दन्त्यादि ॥ ॥ शवति । 'शु गतौ' (सौत्र) 'शतिचिमीना ५० से०) भ्यादि । बाहुलकादुण् । रहव' इत्युण्-इति । दीर्घध' (उ० ०।२५) इति मनि शूरश्च । 'शूरवारभटे सूर्य मुकुटस्य प्रमाद । एतादृशसूनादर्शनात् ॥ (२) ॥ ॥ सरा- | इति विश्व । 'सुभटे शूरः सूर्ये च दन्योऽपि' इत्यूप्मनि फाशे विपरीतलक्षणया भाति । 'दाभान्या नु' (उ० ३।३३) वेक । शूरयते वा । 'शूर विक्रान्ती' (धु० आ से)। आदि (८।४।३९) । (३) ॥ ॥ सिंहिकाया अपत्यम् । अच् (३।१।१३४) यत्तु-सूतै प्रेरयत्बन्धकारम्, इति विप्रह 'स्त्रीभ्यो ढक्' (४।१।१२०) ॥ (४) ॥ ॥ विधु तुदति । प्रदर्य 'पू प्रेरणे' (तु०प० से.) इति धातोरुपन्यसन मुकु- 'विष्वरूपोस्तुद' (३।२।३५) इति पश् । 'अहर्-' (६॥३॥ टेन कृत्तम् । तन । उक्तधातोस्तादृशरूपाभावात् ॥ (१) ॥१॥ ६५) इति मुम् ॥ (५) ॥ ॥ पय 'राहो.॥ सरति । स गती' (भ्वा० ५० अ०) । मुघति मेरयति । केतुः ॥ ('फेतुना रुक्पताकाविमहोत्पातेपु लक्ष्मणि') मैणि लोकान्, इति वा । 'पू प्रेरणे' (तु०प० से.)। 'रा ।। (१) शियी । ('शिखी वही वलीवर्दे शरै केन्महे | जसूयसूर्य-' (३३११११४) इति निपातित । हमे । मयूरे कुछटे चाये, शिखावत्यन्यनिक') इति स्वामी ॥ (२) ॥॥ढे 'केतो.॥ 1-पुटीयलिगम्' इति इमैन व्यारयाप्तम् । श्यन्ते च प्रयोगा अपि ॥ ३ ते राशय मेपो पोय मिथुनं पर सप्तर्षयो मरीच्यत्रिमुसाश्चिनशिसण्डिनः । सतेति ॥ सप्त च ते ऋषयश्च । 'दिवसरये-' (२० साम्युक्ता शेया ॥ ३-वारुणी वारुणीभूतसौरमा सौरभारपदम्' सिंहकन्या । तुलाथ पृश्विको धन्दी मकरः कुम्भमीनको' इति ५.) इति दिगु । 'चित्र शिराण्डमूहाविशेषोऽस्येशाम्' इति दण्डियमकात् । 'कुमुदाकरा श्वासोदशरभास' इति वासर्वर 'सूर्योऽपणे इति व्युत्पत्त्या प्रत्येक सप्तापि चित्रशिखण्डिन । 'मरीचिर- दत्तापातालव्यादिरपि-पति मुकुट. ।।

·देग्वर्गः ३] व्याख्यासुधाख्यव्याख्यासमेतः । ४१ - - पने स्त्री तद्भार्योपधीमितोः' ॥ (२) ॥ ॥ इयति । 'श्वनुक्ष- (२३) ॥ ॥ तरन्त्यनेन संसारम् । तरणिः । 'अतिसुध- पूपन्-' (उ० ११५९) इति निपातितः । ('अर्यमा (उ० २।१०२) इत्यादिना तरतेरनिः। 'तरणियुमणी पुषि पेतृदेवते । तरणी सूर्यभक्तायाम्') ॥ (३) १॥ अदितेर- कुमारीनौकयोः स्त्रियाम् ॥ (२४) ॥ ॥ मेद्यति । 'निमिदा त्यम् । 'दित्यदित्या-' (४११८५) इति ण्यः । ('आदित्य-स्नेहने' (दि. १० से.)। 'अमिचिमिदिशतिभ्यः कः' नदशार्कयोः') । (४) ॥ ॥ द्वादश आत्मानो मूर्तयो यस्य | (उ. ४१६४) इति का । ('मित्रं सुहृदि न द्वयोः । सूर्य । (५) ॥॥ दिवा दिनं करोति । 'दिवाविभा-' (३।२।३१) पुंसि') । (२५) ॥*॥ चिना भानवोऽस्य । 'चित्रभानुः ति टः ॥ (६) ॥ ॥ एवं भास्करादिषु । (कस्कादिलात् पुमान्वैश्वानरे चाहस्करेऽपि च ॥ (२६) ॥ ॥ विरोचते। ८१३।४८) भास्कराहस्करी-इति खामी) । ('भास्करो 'रुच दीप्ती' (भ्वा० आ० से.)। 'अनुदात्तेतश्च-' (३२) हिसूर्ययोः') ॥ (७) ॥ ॥ (6) ॥.॥ तिमिरं बध्नाति । १४९) इति युच् । 'विरोचनः प्रहादस्य तनयेऽऽमि. वन्धेधिवुधी च' (उ० ३१५) इति नक् ॥ (९)॥ ॥(१०) चन्द्रयोः ॥ (२७) ॥ ॥ विभैव वसु यस्य । 'विभावसुः ॥ (११) ॥ ॥ भासः सन्त्यस्य । मतुप् (५।२।९४)। पुमान्सूर्ये हारभेदे च पावके' ॥ (२८) ॥ ॥ ग्रहाणां भास्वान्दीसे रवा) ॥ (१२) ॥ ॥ विविध वस्ते आच्छा- पतिः ॥ ( २९) ॥ ॥ विषां पतिः । अलुकू ॥ (३०) यति । 'वस आच्छादने (अ० आ० अ०) । किप् (३३२ ॥॥॥ अहः पतिः। अहर्पतिः ॥ (३१) ॥॥ भाति । १६) । विवो रश्मिः । विवोऽस्यास्ति । मतुप् (५।२।९४) । 'दाभाभ्यां नुः' (उ० ३।३२) । ('भानुरंशी रवौ दिने') ॥ तसौ मत्वर्थे' (१।४।१९) इति भत्वादुत्वाभावः । ('विव- (३२) ॥ ॥ हन्ति । 'यवदिहनि-' (उ० ३।६२) इति वान्विबुधे सूर्ये तनगर्या विवस्वती') ॥ (१३) ॥२॥ सः । 'हंसः स्यान्मानसोरसि । निलभिनृपविष्णवर्कपरमा. प्तिाश्वा यस्य ॥ (१४) ॥ ॥ हरितोऽश्वा यस्य ॥ (१५)॥1त्मनि मत्सरे ॥ योगिभेदे मन्त्रभेदे शारीरमरुदन्तरे । तुरं. प्णा रश्मयोऽस्य ॥ (१६) ॥॥ विशेपेण कर्तनं यस्य । गमनभेदे च ॥ (३३) ॥ ॥ सहस्रमंशवो यस्य ॥ (३४) पेश्वकर्मणा' यन्त्रोल्लीढत्वात् । विकतयति भक्तरोगान्' इति | ॥५॥ तपति । ल्युः (३।१११३४) 'तपनोऽरुष्करेऽपि स्या. TA 'कृती छेदने' (१० ए० से.)। णिजन्तायुद् (३३३३ भास्करे निरयान्तरे'। प्रज्ञायणि ( ५॥४॥३८) तापनोऽपि। १३) ॥ (१५) ॥ ॥ अय॑ते । 'अर्च पूजायाम्' (भ्वा० | तापयति वा । ल्यु. ( ३११११३४ ) । 'तपनस्तापनो रविः {० से.) । कर्मणि घन् (३।३।१८) 'चजो.-' (॥३॥५२) इति ससारावर्तात् ॥ (३५) ॥ ॥ मुवति । 'पू प्रेरणे' (तु. 'ति कुत्यम् । यद्वा 'कृदाधारार्चिकलिभ्यः कः' (उ० ३।४०)। प० से.)। तृच् ( ३।१।१३३) । यत्तु-सूयते, सूते-इति चो. कु:' ( ८१२।३०)। ('झरो झरि' ( ८१४१६५) क- खामिमुकुटाभ्यामुत्तम् । तन्न । 'खरतिसूतिसूयति-' (१२॥ गोपः)। यद्वा 'अर्क स्तवने' (चु० प० से०) चुरादिः । ४४) इतीद्धिकल्पात्पक्षे 'सोता' इति रूपप्रसङ्गात् । उक्त- अर्यते । “एरच्' ( ३।३१५६) 'एरमण्यन्तानाम्' इति धात्वोरासगतेश्च ॥ (३६) ॥॥ रूयते, स्तूयते, रवते. ते पञ् । (अकों द्वभेदे स्फटिके ताने सूर्ये विडोजसि') वा । रविः । 'रु शब्दे' (अ० प० से.) । 'रुड् गतौ' १८) ॥ मृतण्डे भवः । शफन्यादिः (पा (भ्वा० आ० अ०) वा। 'अच इ. (उ० ४.१३९) । ४) । 'परा मार्ताण्डमास्यत्' । 'पुनर्माताण्डमाभरत्' इत्या- 1 (३७) ॥॥ चण्डांशुः, अपि । 'चण्डांशोः पारिपार्श्विकाः देमन्त्रादीर्घाऽपि 'अथ मार्तण्डमार्ताण्डो' इति नामनिधाना- । इति वक्ष्यमाणत्वात् ॥ ॥ सप्तत्रिंशत् 'सूर्यस्य' ॥ छन्दार्णवाच । 'मार्तण्डः कोडसूर्ययो.' ॥ (१९)॥॥ मेहति । 'मिह सेचने' (भ्वा०प० अ०)। इपिदि- माउरः पिगलो दण्डवण्डांशोः पारिपाधिकाः ३१ (उ० ११५१) इति फिरन् । 'मिहिरः सूर्यवुद्धयो' ॥॥ (माठर इति ।।) मनुते मठरः। स एव माठरः । रहेः किरचि महिरोऽपि । 'महिरमिहिरगीथाः कालक- 'जनेररष्टश्च' ( उ० ५।३८) इत्यनुवर्तमाने 'वचिमनिभ्यां पद्मपाणिः' इति त्रिकाण्डशेषात् ॥ (२०) ॥ ॥ ऋच्छति । चिच' (उ० ५।३९) इत्यरप्रत्ययः ठश्चान्तादेशः । ततः अतेश्च' (उ० ३॥६०) इत्युनन् । ('अरुणोऽव्यक्तरागे. प्रज्ञायण (५।४।३८) । मठति । 'मठ मदनिवासयोः' घ्यारागेसारथी । निःशब्दे कपिले कुष्ठभेटे ना गुणिनि (भ्वा०प० से०) बाहुलकादरच् । मठरस्यापत्यमिति वा । श्रेषु ॥ अरुणातिविषादयामामजिष्टानिस्तामु च') ॥ (२१) ऋप्यण (४।१।११४) । मठन्यनेन मठः । 'पुंसि-' (३॥ १॥ पुष्णाति । पूपति या । 'पुप पुटी' (म्या५० से.)। ३।११८) इति घः । मठं राति । 'रा दाने' (अ.प. पूर वृद्धी' (भ्वा०प० से.) वा वनक्षन्-' (उ० ११ से.) । कः ( ३।२६३) ('माठरो व्यासविनयोः । सूर्या- १५६) इति निपातितः ॥ (२२) ॥ ॥ दिवो मणिरिव ॥ नगे') ॥ (१)॥ ॥ पिङ्गलो वर्णोऽस्सास्ति । अर्श आद्य - १-- ही गाषिधी' इति पाठः ॥ २–मते इत्यनेन १-मत्सरो द्वेषः । तत्र यथा मुनी विहमे सरसीव शुष्के' एरजण्यन्तानामिति वचनमनाम' इति कयटघोषितारुचिः मूचिता । इत्यनेकार्थकैरवाकरकौमुदी॥ ६ ·४२ अमरकोषः। [प्रथमं काण्डम् (५।२।१२७) । पिझं वर्ण लातीति वा । क. (३३२॥३)॥ ॥ मिमीते । 'माड जसो मय च' (उ० ५।२५) इत्यू (1)॥ दण्डोऽस्सास्ति । अच् (२।१२५) दण्डय | खालयो मयादेशश्च । एतेन मापयन् प्रमापयन् गगनमो. तीति वा । ('दण्डः सन्ये दमे यमै । मानव्यूहप्रभेदेव खति गच्छति । 'मा माने' (अ० प०अ०) । 'उसउसि-' श्रेऽनुचरे मथि ॥ प्रकाण्डे रगुडे कोणे चतुर्थोपायवर्गयो ॥ (भ्वा०प० से ०) इति दण्डकोक्तो गत्यर्थ । अन् (३॥१ (१) पायें इति परिपार्थम् । विभक्त्यर्थऽव्ययीभाव | १३४) । पोदरादि (६।३।१०९) इति मुकुट परास्त । (१६) परिपावं वर्तते, इत्यर्थे 'परिमुखं च' (१४ धातुममुदायात्प्रत्ययानामविधानात् । पृषोदरादिखायणम्य २९) इति चकाराद्वक् । सूर्यपार्थस्थाना माठरादित्रयाणां' निर्मूल्त्वाच । ('मयूपः किरणेऽपि च । ज्वालायामपि एकैकम् ॥ शोभायाम्') ॥ (३) -1 अशयति । 'अश विभाजने' सूर्यसूतोऽराणोऽनूरा फाश्यपिर्गरडामजः । चुरादि । मृगप्पादित्वात् (उ० ११३५) कु । 'अंशुलेश सूर्यति ॥ सूर्यस्य सूत ॥ (1) ॥ ॥ अरुणो ध!- रवी रदमौ' इति विश्व । 'अंशुः ममादिसूक्ष्मा किरणे ऽस्सास्ति । अच् (५२११२७) । गुण-' (वा. 4) चण्डदीधितो' । (४) ॥ ॥ गम्यते । 'अन्यत्रापि' (वा. इति मनुपो लुग्वा । (२) ॥ ॥ अविद्यमानावूरू यस्य ।। ३।२।४८) इति ८ । गो शेयवर्ग । तं पभनि दीपयति ।। ( ३ ) ॥ ॥ वस्यपस्थापत्यम् । वाहादियात् ॥ (१९६) गभसि । 'भस भर्सनदीयो' (जु०प० से.)। जहो. इम् ॥ (४) ॥ गरुडस्यापन ॥(५॥ ॥ पञ्च च-गगने भसति दीप्यते । 'भस भर्सनदीप्त्यो' । 'सेति' लादि । 'तिच्तो च-' (३॥३॥१७४) इति तिन् । एवं 'सूर्यसारथे। (उ० ४।१८०) इति याहुलकात्तिप्रत्यय । पृपोदरादिलात् परिवेषस्तु परिधिरपसूर्यकमण्डले ॥ ३२ ॥ (६३३३१०९) गनभागलोप - इति मुकुटकृतं लिटकल्पनम. परिवेष इति ॥ परितो रिप्यतेऽनेन । 'विप्ल्ट व्याप्ती' नदेयम् । भसतीति विगृधोक्तधातोरुपन्यसन प्रामादिकम् । (जु० उ. २०) । पम् ( ३३३३१८) । 'परिवेश स्यात्प गभस्तिः किरणे सूर्य ना साहायो न योषिति') । (५) रिधी परिवेषणे' इति मूर्धन्यान्ते र ॥ 'विश प्रवेशने' गजियति। 'पृ क्षरणदीयो' (जु. ५० भ०) हो. (तु. ५० अ० ) अस्मादपि तु तालव्यान्त । 'पेटने परि- सादि । छान्दरस्थापि भापाया प्रयोग -इति प्राय । पस्तु. घेशः साद्वानो सविधमण्दले' इति तालव्यान्ते रभस ॥ तस्तु घरति । " सेचने' (भवा. प. अ.) भ्वादि ।। (1) ॥ ॥ परितो धीयतेऽनेन । 'उप-' ( ३॥३॥९२) 'पृणिनि-' (उ० ४१.२) इति निप्रत्ययो गुणाभावश्च निपा. इति कि । ('परिधियंझियतरो शासायामुपसूर्यके')॥ नित । ('घृणिः पुनः । अगुज्यालातररेषु') । (६) ॥३॥ (२) ॥५॥ उपगर्न सूर्यमुपसूर्यम् । प्रादिगमारा (२॥ धृष्णोति । भिषा प्रागरभ्ये' (सा. ५० से.)। 'कृषि- १८)। ता साथै वन (५।३१९७) ।। (३) Hai 'मडि । भूषिभ्यां कित्' इति नि पिञ्च-इति मुकुट । तम । तादृश भूषायाम् (भा. ५० से.) मन्दति ! पृषादिलात् (उ० सूत्राभावात् । अतो याहुलकानि , गुणाभावध ॥ - ॥ ११०६) बलम् ।। (४) in 'मण्डल परिवेशथ परिधि- । 'वृष्णि.' इति पाठान्तरम् । 'गपु मेयने' (भ्वा० प० से.)। थोपसूर्यकम्' इति भारि ॥ चत्वार 'चन्द्रसूर्ययोत्पा- 'मापिभ्या किन्' (उ. ४४९) इनि नि पिय 1st तादिजातमण्डलस्या 'पृश्निः' इसके पेड़ । 'रश संम्पर्शने' (तु. प०अ०) । किरणोसमयूस्यांमुगभस्निपृणिकृष्णयः । अस सरोसे गुणाभावाच 'प्रतिधि-' (उ० ११५२) इति भानुः फरो मरीचिः स्त्रीपुंसयोदीधितिः स्त्रियां ३३ निपातित । पर्शति । 'पृशु सेचने' (भ्वा० ५० से.) वा । किरण इति ॥ वीर्यते । ‘क विक्षो' (नु० ५० मे)। (1) 11] भाति । भानु ॥ (e) 10 वीर्यते । 'विशेष' '-' (उ० २०८१) इति कर ॥ (१) ॥ यमन्ति (तु०प००) । 'कादोरप्' (३॥३५७) । (करो वर्षांपरे रमी रसा लिन् । 'म निवामे' (भा.प. अ.)। रायि पाणी प्रत्याय गुण्डयो ') ॥ (5) ॥ ॥ नियते तमोऽम्मिन् । तमि' (उ० २१३) शी र । यतात्विात् । (१1१1१५) 'मृगिभ्यामीधि' (उ० ४।७०) स्त्रीपुंसाधिकारे-'बुदि संप्रगारम् । 'म रपर-' (३३१.) इति न पवम् । मरिमरीचय' इति रिहानुशागनम् । 'द्वयोमरीचि किरणो ('उम्रो च पिरणेऽयुम्रान्युपत्रिनयो ) ॥ (6) भानुष्य कर पदम्' इति शब्दार्णव । 'मरीचिमुनि २-यो दश नामा नरपारपर गारव' । पामो में ना गभन्नावनमाम् ॥(10) ॥॥ दीधीत दीप्यते । एम् । १ को वाममा दामो इन पर दाधीर दाप्तिदेवनयो ' (म आगे.) तिच् (11३11७४) । लगाम यडर दक्षिी पाये भो । रितुन-' (१९) इनीग्निपेषस्तु न । अप्रहादीनाम्' माररसासा। गुदारानुराः । वे मायर १साल या अयोधुश्च भयारे बर महौषधीना नशेसा ।। राजु गु इति आनीहरणे यमरापति गुरः ।। , ·कालवर्गः ४ ] व्याख्यासुधाख्यव्याख्यासमेतः । इति वार्तिकात् । 'यीवर्णयोः-' (४१५३ ) इतीकारलो. | गुणिनि विशेप्यनिनाः ॥ चत्वारि 'ईपदुष्णस्य'॥ पः । अयं स्त्रियामेव । 'दीधितिः स्त्रियाम्' इति लिनानु तिग्मं तीक्ष्णं परं तद्वत् शासनात् । काकाक्षिगोल कन्यायेन 'दीधितिः' इत्यन स्त्रिया- मिति संवध्यते । उत्तरत्रापि ॥ (११) ॥ ॥ एकादश 'कि- से०)। 'युजिरुचितिजां कुछ' (उ० १११४६) इति मन क. (तिग्ममिति ।) तेजयति । 'तिज निशाने' (बु. ५० रणानाम् ॥ वर्गश्चान्तादेशः ॥ (१) ॥॥ "निजेदीर्घध' (उ० ३.१८) स्युःप्रभारुचिस्विइभाभादछविद्युतिदीप्तयः । इति सम्मलये तीक्ष्णम् । 'तीक्ष्णं सामुद्रलवणे विपलोहा- रोचिः शोचिरभे क्लीये जिमुकके। क्लीवं यथानके पुंसि तिग्माखागिनोनिषु' । (२) स्युरिति ॥ प्रभाति । 'आतचोपसर्गे' (३।१।१३६) ॥ समिन्द्रियं रात्यमिभवति । 'रा दाने' (भ. प. इति कः ॥ (१)॥ ॥ रोचते । 'रुच दीप्ती' (भ्वा० आ० अ.)। कः (३४२१३) । 'सरं स्यात्तीक्ष्णधर्मयोः । गर्दभे- से.)। क्विप् (३।२।१५८) । (रुक् शोभाकिरणेच्छासु') ॥ स्त्री देवताडे' ॥(३) ॥ ॥ तद्वत्-गुणे क्लीवम् , तद्वति त्रिपु, (२) ॥ ॥ 'इगुपधारिकन्' (उ० ४.१२०) इतीन् । 'रुचि- इयर्थः । नीणि 'अत्युप्णस्य'। तीक्ष्णोऽतिः इलादायुप. दप्तिी च शोभायामभिष्वज्ञामिलापयोः ॥ (३)॥॥ त्वेप- चारात्प्रयोगः। ति । विप दीप्तौ' (भ्वा० उ० से.) । किम् (३।२।१७८)। मृगतृष्णा मरीचिका ॥ ३५॥ ('त्विट् शोभायां जिगीषायां व्यवसाये रुची गिरि') ॥ (४) ॥ ॥ 'भा दीप्ती' (अ० प० से.) । दृशिग्रहणात् (१।२।१२७) । (१) ॥ ॥ मरीचिरिव । 'इवे प्रतिकृती' (मृगेति) मृगाणां तृष्णास्त्यस्याम् । अर्शआयच् (वा० ३।२।१०१) डः । टाप् (१४) । 'भा भव्यलंकृती (५३९६) इति कन् ॥ (२) ॥ ॥ वै 'मृगतृष्णायाः' । दीप्तौ स्त्रियां भाः किरणे द्युतौ' इति नानार्थरममाला । यद्वा इति दिग्वर्गविवरणम् ॥ विप् (३।२।१५८)। आवन्तलाभावान सुलोपादिः । भाः । विश्वपावत् ।। (५) ॥ ॥ 'भास दीप्ती' (भ्वा० आ० से.)। कालो दिष्टोऽप्यनेहापि समयोऽपि विप् (३।२।१७७) । भाः, भासौ । ('भाः प्रमावे मयूखे काल इति ॥ कल्यवे । 'क्ल संत्याने शब्दे च' (भ्वा. च') ॥ (६) ॥॥ यति छिनत्ति या तमः । 'कृविष्वि- आ० से.)। कर्मणि पम् (३३१९) कालयति सर्वम् , छवि-' (उ० ४५६) इति क्विनन्तो निपातितः ॥ (७) इति वा । प्यन्तात्पचायच् (३११११३४)। 'कालो मृत्यो ॥ 'द्युत दीप्ती' (भ्वा० मा० से.) द्योततेऽनया। 'इगु- महाकाले समये यमकृष्णयो.' ॥ (१) 11 दिशति । 'दिश पधारिकत्' (उ० ४।१२०) इतीन् ॥ (6) ॥॥ दीप्यते- अतिसर्जने (तु० उ० अ०) 'किच्ची च संज्ञायाम्' (१॥ ऽनया । 'दीपी दीप्ती' (दि. आ० से.) । 'किमायादिभ्यः' | ३।१७४) इति कः । 'दिष्टं देवे पुमानाले' ।। (२) ll (वा० ३॥३॥९४) ॥(९)10 रुच दीसी' (भ्या.आ.से.)। नाहन्ति नागच्छति, नाहन्यते, इति वा । 'नग्याहन एह च' रोचतेऽनेन । 'अर्चिशुचि-' (उ० २११०८) इति इसि. ॥ (उ० ४।२२४) इलमुन् , एहादेशथ । सो 'ऋदुशनर-' (१०) ॥ ॥ "ईशुचिर् पूतीभावे' । (दि. उ० से.) । (११९४) इत्यनड् । 'तम्मानुचि' (६१३१७४) इति नन् । गुच्यति पूतीभवत्यनेन ! इसिः ॥ (११) ॥ ॥ एकादश | सान्त ॥ (३) ॥ सम्यग् एति । 'इण् गती' (भ. प. 'प्रभाया ॥ अ०) पचाद्यच् (३।१।१३४)। ('समयः पधे भाषा- प्रकाशो द्योत भातपः ॥ ३४ ॥ संपदोः कालसविदोः । सिद्धान्ताचारसंकेतनियमावमरेणु च ॥ (प्रकाश इति ॥) प्राशयोताविनि भाये (३।३।१८) मियाकारे निदेशे च') । (४) ॥ ॥ चनारि 'सामान्य करणे (३३३३१९) वा धनन्ती । (प्रकाशः स्फुटहागयोः । कालस्य ॥ अध पक्षतिः। उयोतेऽतिप्रसिद्ध च) ॥ (१) || (२) ॥ आतपस्तु पचायजन्तः ।। (३) श्रीणि 'भातपस्य' । प्रतिपद हे इमे स्त्रीत्वे फोणं फरोणं मन्दोणं कदुणं त्रिषु तद्वति । (थति ॥ ) पक्षम्य मूलम् । “पक्षात्ति.' (५।१५) 'सर्वतोऽतिसर्थात्-' (पा. ४१।४५) इति दीपि तु प. कोणमिति ॥ ईपदुष्ण योष्णम् । 'इपदर्थे च' ( क्षती ! 'पक्षतिस्तु भवेन्षक्षमूले च प्रतिपत्तिपा' ।। () ३११०५) इति पादेशः ॥ (१)॥१॥ 'कर चोणे' (६॥३॥ का प्रतिपद्यते उपग्रम्पतेऽनया मागा। पदादित्यार १०७) इति कोः यवादेशः ॥ (२) ॥॥ पदादेशध ।। (४) पा० ३३१.८) किए। दान्ता । 'प्रतिपानी तियो मती' ॥ मन्दं च तदुष्णं च ॥ (३) ॥४॥ एते गुणे लीयाः । ॥ (२) 'प्रतिपत्तिये॥ तदाचास्तिश्योदयोः १-पपापजन्त युसर 'रानो पचा पोवारसी (तदाचा इति ।)गा प्रनिपद माया मा दाः। - .

·४२ अमरकोषः [प्रथम काण्डम् (५।२।१२७) । पिङ्गं वर्ण लातीति वा । 4. (३॥२॥३) 0 मिमीते । 'माड ऊखो मय च' (३० ५।२५) इत्यू (१) ॥ ॥ दण्डोऽस्यास्ति । अच् (५।२।१२५) दण्डम- रामत्ययो मयादेशश्च । एतेन मापयन् प्रमापयन् गगनमो. तीति वा । ('दण्डः सैन्ये दमे यमे। मानप्यूहमभेदेष्य सति गच्छति । 'मा माने' (अ० १० अ०)। 'उखउसि-' श्वेर्मानुचरे मथि ॥ प्रकाण्डे लगुडे कोणे चतुर्थोपायवर्गयो' (भ्वा०प० से.) इति दण्डकोक्तो गत्यर्थ । अच् (191 (१)॥॥ पार्दै इति परिपाश्वम् । विभक्त्यर्थऽव्ययीभाव १३४) । पृषोदरादि (६।३।१०९) इति मुकुट परास्त । (२०१६) । परिपार्श्व वर्तते, इत्यर्थे 'परिमुख च' (४॥४धातुसमुदायात्प्रत्ययानामविधानात् । पृषोदरादिलाश्रयणम्य १९) इति चवाराहक् । सूर्यपार्श्वस्थाना माठरादित्रयाणां' निर्मूलत्वाच । ('मयूयः किरणेऽपि च । ज्वालायागपि एकैकम् ॥ शोभायाम्') ॥ (३) ॥ ॥ अशयति । 'अश विभाजने' सूर्यसूतोऽरणोऽनूरु काश्यपिगरडाग्रज । | चुरादि । मृगय्यादित्वात् (उ० १॥३७) कु । 'अंशुलेशे सूर्येति ॥ सूर्यस्य सूत ॥ (१) ॥.॥ अरुणो वर्णो रवा रदमौ' इति विश्व । 'अंशुः मूत्रादिसूक्ष्माशे किरणे चण्डदीधितो' । (४) ॥ ॥ गम्यते । 'अन्यनापि' (वा. ऽस्यास्ति । अच् (५।२११२५)। 'गुण-' (वा० ५।२।९४) इति मतुपो लुग्धा ॥ (२) ॥ ॥ अविद्यमानावूर यस्य ॥ ३॥२४८) इति उ । गो ज्ञेयवर्ग । त यभस्ति दीपयति ॥ (३) ॥ ॥ श्यपस्थापत्यम् । याहादियात् ॥ (१९६) गभस्ति । 'भम भर्मनदीह्यो' (जु० प० से.)। जुहो. इम् ॥ (6) ॥ ॥ गरुडस्यापन ॥(५) ॥ ॥ पञ्च त्यादि । 'क्तिच्की च-' (३॥३११७४) इति क्तिच् । एवं च-गगने मसति दीप्यते । 'भस भर्सनदीयो । 'वसेस्ति' 'सूर्यसारथेः॥ (उ० ४११८०) इति वाहुलकात्तिप्रत्यय । पृपोदरादिलात् परिवेषस्तु परिधिरुपसूर्यकमण्डले ॥३२॥ (६।३।१०९) गनभागलोप - इति मुकुटकृत लिटकल्पनम- परिवेष इति ॥ परितो निष्यतेऽनेन । 'विकट व्याप्ती नुपादेयम् । भसतीति विगृह्योक्तधातोरुपन्यसनं प्रामादिकम् । (जु० उ० अ०) । घन् ( ३।३।१८) । 'परिवेषः स्यात्प (गस्तिः किरणे सूर्ये ना साहाया तु योपिति') । (५) रिधी परिवेषणे' इति मूर्धन्यान्ते रुद्र ॥ ॥ 'विश प्रवेशने' | जिति । क्षरणदीयो ' (जु० ५० अ०) जुहो- (तु० ५० अ० ) अस्माद्वनि तु तालव्यान्त । 'बेष्टने परि. त्यादि । छान्दसस्यापि भाषाया प्रयोग -इति प्राच । वस्तु घेशः स्याद्भानो सविधमण्डले' इति तालव्यान्ते रभस ॥ तस्तु घरति । ' सेचने' (भ्वा०प० अ.) भ्वादि (१) ॥ ॥ परिनो धीयतेऽनेन । 'उप-' ( ३।३।९२ ) । 'पृणिपृश्नि-' (उ० ४।५२) इति निप्रत्ययो गुणाभावश्च निप.. इति कि । ('परिधिर्यज्ञियतरो शायायामुपसूर्यके' ) ॥ नित । ('घृणिः पुनः। अगुज्वालातरङ्गेषु) । (६) +॥ (२) ॥ ॥ उपगत सूर्यमुपसूर्यम् । प्रादिसमास (२।। धृष्णोनि । निधृपा प्रागल्भ्ये' (स्वा० ५० से.)। 'दृषि- १८) 1 तत खार्थे पन (५॥३॥९७) ॥ (३) ॥•॥ 'मडि षिभ्या कित्' इति नि रिच-इति मुकुट । तन्न । तादृश- भूषायाम्' (वा०प० से०) मन्दति । पृपादियात् (उ० सूनाभावात् । अतो बाहुलकानि , गुणाभावश्च ।। १९०६) क्लच् ॥ (४) ॥ ॥ 'मण्डल परिवेशश्च परिपि । 'दृष्णिः' इति पाठान्तरम् । 'पु सेचने' (भ्वा० प० से.)। योपसूर्यकम्' इति भागुरि ।। चत्वारि 'चन्द्रसूर्ययोरत्पा- 'यषिभ्या विन्' (उ० ४।४९) इति नि पिच ॥३॥ तादिजातमण्डलस्य॥ 'पृश्निः' इलेके पेटु । 'स्पृश सरार्शने' (तु. प. अ.)। किरणोसमयूखांमुगभस्तिणिकृष्णयः । अस्य सोपो गुणाभावाश्च 'घृणिपृश्नि-' (उ० ४।५२) इति भानुः करो मरीचिः स्त्रीपुंसयोर्दीधितिः स्त्रियां ३३ | निपातित । पर्शति । 'पशु सेचने' (भ्वा०प० से.) वा ॥ किरण इति ॥ कीर्यते । ' विक्षेपे' (नु प० से०)। (५) ॥ ॥ भाति । भानु ॥ (0) ॥ ॥ शीर्यते । 'कृ विक्षेत्र' 'कृपति-' (उ० २।८१) इति क्यु ॥ (१) ॥ ॥ यसन्ति । (तु०प०से०)। 'ऋदौरए' (३।३५७) । ('करो वर्षांपले रदमी सा अस्मिन् । 'वस निवासे' (भ्वा० प० अ०)। 'स्थायि पाणी प्रत्यायशुण्डयो ) ॥ (5) ॥ म्रियते तमोऽस्मिन् । ताधि' (उ० २।१३) इति रक । यजादिलात् । (६।१११५) 'मृकणि यामीचि' (२० ४१७०) स्त्रीपुसाधिकारे-'श्रुटि- सप्तसारणम् । 'न रपर--' (८।३।११०) इति न परवम् । मरिमरीचय' इति लिङ्गानुशासनम् । 'द्वयोमरीचि मरणो ('उसो यूपे च हिरणेऽप्युनाऽन्युपचिनयो') ॥ () भानुरुस्त्र कर पदम्' इति शब्दार्णव । 'मरीचिमुनि- भेदे ना गभानावनपुसकम्' ।(१०) 11. ॥ दीधीते दीप्यते । १-दादयो घटादरा नामा तरेणार परिवारवा । यमौ. रम् । तत्र शको वामगाचे दण्डाख्यो दण्डनायक । वहिन द- दोधीट दाप्तिदेयनयो (अ०आ.से.) तिच् (३३३१) क्षिणे पायें पिछले वामनश्च स ॥ यमेऽपि दक्षिणे पाय भवे. 'तितुन-' (७०।९) इग्निषेधस्तु न । अबहादीनाम्' मारमशया । एवमन्य ग्रहहररावरादय । ते प्राधान्याश्रय १-ताल यान भयो बन्धुश्च भयारे बरे महीपधीनष्टक- योक्ता । ति हानिमुङगे। रोशुभे तुभे' इति जान हरणे यमरादिति गटः॥ -- ॥

·कालवर्गः ४] व्याल्यासुधाख्यव्याख्यासमेतः । ४३ -- इति वार्तिकात् । 'यीवर्णयोः-' (१४५३) इतीकारलो- | गुणिनि विशेष्यनिनाः ॥ चत्वारि 'ईपदुष्णस्य ॥ पः । अयं नियामेव । 'दीधितिः स्त्रियाम्' इति लिशानु- तिग्मं तीक्ष्णं परं तद्वत् शासनात् । काकाक्षिगोलकन्यायेन 'दीधितिः' इत्यन स्त्रिया- मिति संबध्यने । उत्तरत्रापि ॥ (११) ॥ ॥ एकादश 'कि- से०) । 'युजिरुचितिजा कुश्च' (उ० १११४६) इति मक् क. (तिग्ममिति ॥) तेजयनि । 'तिज निशाने' (बु. ५० रणानाम्॥ • वर्गवान्तादेशः ॥ (१) * ॥ “तिजेदपश्च' (उ० ३११८) स्युः प्रभारमुचिस्त्विइभाभादविद्युतिदीतयः । इति स्मात्यये तीक्ष्णम् । 'तीक्ष्णं मामुदलवणे विपलोहा- रोचिः शोचिरुमे क्लीवे जिमुफके।लीयं यवाप्रके पुंसि तिग्मार्थत्यागिनोन्निपु' । (२) स्युरिति ॥ प्रभाति । 'आतथोपसर्ग' (३।१।१३६) ॥॥ समिन्द्रियं रायमिभवति । 'रा दाने' (भ. प. इति कः ॥ (१)॥ ॥ रोचते। 'रुच दीप्ती' (भ्वा० आ० अ.)। कः (३।२३३)। 'परं स्यात्तीक्ष्णधर्मयोः । गर्दभे. से.) । किम् (३१२११५८) । (रुक् शोभाकिरणेच्छासु') | Sस्त्री देवताडे' ।। (३) it i तद्वत्-गुणे क्लीयम् , तद्वति त्रिपु. (२) ॥ ॥ 'इगुपधारिकत्' (उ० ४।१२०) इतीन् । 'रुचिः । इत्यर्थः । नीगि 'अत्युप्णस्य' । तीक्ष्णोऽनिः इत्यादावुप दाप्ती च शोभायामभिष्वामिलापयो.'। (३)। स्वेप. चारात्प्रयोगः ।। ति । 'विप दीप्ता' (चाउ० से.) । किम् (३१२।१७८)। मृगतृष्णा मरीचिका ॥३५॥ (स्विट् शोभायां जिगीषायां व्यवसाये रुची गिरि')॥ (मृगेति) ॥ मृगाणां तृष्णास्त्यस्याम् । अर्शआध (४) ॥ ॥ 'भा दीप्ता' (अ० प० से०) । दृशिग्रहणात् । (५।२।१२७) । (9) ॥ ॥ मरीचिरिव । 'इवे प्रतिकृती' (वा० ३।२।१०१) डः । टाप (४॥१॥४) मा भुव्यलंकृती (५।३।९६) इति कन् ॥ (२) ॥ ॥ द्वे 'मृगतृष्णाया' । दीप्ता स्त्रियां भाः किरणे धुती' इति नानाधरनमाला । यद्वा इति दिग्वर्गविवरणम् ॥ किए (३।२११७८)। आयन्तलामावान मुलोपादिः । भाः। विश्वपावत् ।। (५) 11*11 'भास दीप्ती' (भ्वा० आ० से.)। कालो विष्टोऽप्यनेहापि समयोऽपि किए (३।२।१७७)। भाः, भासी । ('माः प्रभावे मयूखे काल इति ॥ कल्यते । 'कल संख्याने शब्द च' (भ्वा० च') । (६) | | छथति छिनत्ति वा तमः । 'कृविधि- आ० से०) । कर्मणि घम् (३।३।१९) कालयति सर्वम् , च्छवि-' (उ० ४।५६) इति किनन्तो निपातितः ॥ (५) इति वा । ण्यन्तात्पचायच् (३।१।१३४) । 'कालो मृत्यो Hit It 'द्युत दीप्ती' (भ्वा० आ० से.) द्योत या। 'इगु- महाकाले समये यमकृष्णयो.' ॥ (१) ॥ दिशति । 'दिश पधारिकत्' (उ० ४।१२०) इतीन् ॥ (6) ॥१॥ दीप्यते । अतिसर्जने' (तु० उ० अ०) । 'क्तिच्क्ती च संज्ञायाम्' (३॥ या । 'दीपी दीप्ती' (दि. आ० से.) । 'क्तिमायादिभ्यः' । ३,१७४) इति । 'दिष्टं देवे पुमान्काले' ॥ (२) ॥ ॥ वा० ३।३।९४) ॥(९) ॥ ॥ 'स्च दीप्ती' (भ्या आ०से०)। नाहन्ति नागच्छति, नाहन्यने, इति वा । 'नव्याहन एह च' रोचतेऽनेन । चिचि-' (उ० २११०८) इति इसि ॥ (उ० ४।२२४) इत्यमुन् , एहादेशश्च । सो 'अदुशनस्-' (1.) ईशुचिर पूतीमा' । (दि 5 से 191९४) इयतह । 'तम्मा तुचि' (121७४) इति नुट् । शुच्यति पूतीभवत्यनेन । इसि ॥ (११) ॥ ॥ एकादश | सान्तः ॥ (३) ॥॥ सम्यग् एति । 'इण् गती' (अ० ५० 'प्रभाया। अ.) पचायच् (३।११३४)। ('समयः शपथे भाषा- प्रफाशो धोत आतपः ॥ ३४ ॥ संपदोः कालसविदोः । सिद्धान्ताचारसंकेतनियमावसरेषु च ।। (प्रकाश इति ॥) प्रकाशयोताविति भावे (३।३।१८) क्रियाकारे निदेशे च') ॥ (४) ॥4॥ चत्वारि 'सामान्य- कालस्य॥ करणे (३३३३१९) या धनन्तौ । ('प्रकाशः स्फुदहासयोः । अथ पक्षतिः। उक्ष्योतेऽतिप्रसिद्धे च) । (१) 10 (२) ॥ आतपरतु पचायजन्तः ॥ (३) 01 श्रीणि 'आतपस्य' । प्रतिपद् हे इमे स्त्रीत्वे फोणं कचोष्णं मन्दोणं कदुष्णं निपु तद्वति । (अथेति ॥) पक्षस्य मूलम् । 'पक्षाति.' (५।२।२५) 'सर्वतोऽक्तिमर्थात्-' (पा० ४१११४५) इति हीपि तु प. कोणमिति ॥ ईयदुष्णं कोणम् । 'इंपदर्थ च' (६॥ ३।१०५) इति कादेशः ॥ (१) | || 'वं चोष्णे (६३ क्षती । 'पक्षतिस्तु भवेत्पक्षमूले च प्रतिपतिथी' । (१) 11 प्रतिपद्यते उपक्रम्यतेऽनया मामादिः । संपदादिश्चात् १०७) इति को. कयादेशः ॥ (२) 13.॥ कदादेशच ॥ (४) / (वा० ३।३।१०८) क्रिप् । दान्ता । प्रतिपत्नी तिथी मती' * मन्दं च तदुष्णं च ।। (३) ॥ एने गुणे प्लीयाः । ॥ (२) ॥॥ द्वे 'मतिपत्तिथे ॥ १-पचापजन्त इत्युत्तर 'एनो पच' इति घो वा रसपि तदाद्यास्तिथयो द्वयोः॥१॥ (तदाद्या इति ॥) सा प्रतिपद् आद्या यारा ताः । । पाठ॥

·४६ अमरकोषः। [प्रथम काण्डम् + पक्षान्तौ पञ्चदयो । वाली । एन विष्णुना सह वर्तते सा रक्ष्मी । तयोगात् । (पक्षेति ॥) द्वे पचदइयो पूर्णिमामावास्ये पक्षस्यान्ती ॥ | सिनी चन्द्रक्ला । ब्रीह्यादि वात् (५।२।११६) इनि । सिनी (१) ॥१॥ एकम् 'पक्षान्तस्य' ॥ चलति धारयति । 'कर्मण्यम्' (३।२13) यत्तु-'त्रिया पुं. पौर्णमासी तु पूर्णिमा ॥ ७॥ वन्-'(६॥३॥३४) इति न पुंवत्त्वम् । 'सज्ञापूरण्योध' (द ३१३८) इति निषेधात् इति मुकुट । तन्न । रिनीवालीलन पौगति ॥ पूर्णा मासोऽस्याम् । बहुव्रीही कृते खाऽण् । सामानाधिकरण्याभावात् , असज्ञात्वात् , अभाषितपुंस्त. प्रज्ञादे. (१।४।३८) आकृतिगणत्वात् । 'सास्सिन्पौर्णमासी' वाच । यदपि-सिनी चन्द्रकला मा बालाल्पाव-इति तेन (४।२।२१) इति निर्देशाद्वा । यद्वा माचन्द्र । पूर्णो मा विगृहीतम् । तदपि न । वारेयस विशेषणत्वेन पूर्वनिपात- पूर्णमा । तस्येयम् । यद्वा 'महाराजप्रोष्ठपदाहन्' (४।२।३५) प्रसङ्गात् । खामी तु-सिनी सिता बालात्वस्याम्-इत्याह । इति सूने 'तदस्मिन्वर्तते' इत्यर्थे 'पूर्णमासादण' उपसख्या तन । पुषद्भावप्रसद्वात् । ('सिनीवाली तु दृष्टेन्दुकलामा- नादण् । ('पौर्णमासः पुमान्यज्ञभेदे स्त्री पूर्णिमानियो) । दुर्गयो स्त्रियाम्') ॥ (१) ॥॥ एकम् 'सिनीवाल्या.' ॥ (१) * 'पूरी आप्यायने' (दि० आ० से.)। भावे क सा नऐन्दुकला कुह.. (३।३।११४) पूर्ण चन्द्रस्य पूरणम् । तेन निर्वत्ता पूर्णिमा। (सेति ॥) उदये अमायोगानचन्द्रकला सा अमा कुहू । भावप्रत्ययान्तात् 'तेन निर्वृत्तम्' इत्यर्थे इमप् (पा० ४।४।२०) कुहयति । 'कुह विस्सापने (चु० उ० से.) चुरादि । 'नृति- द्वाप् (४११४) । (२) ॥ ॥ द्वे 'पूर्णिमाया.॥ शृध्यो कू' (उ० ११९१) इति कूप्रत्ययो बाहुलकादिहापि कलाहीने सानुमतिः ॥i मृगय्वादित्वाद्खोऽभीत्यन्ये । धेनूरुरज्जुकुहुसरयुतनु- कलेति ॥ सा पूर्णिमा उदयकाले प्रतिपद्योगात्कलाहीने वरेणव स्त्रियाम्' इति विन्ध्यवासी ॥ ॥ 'कुहूः स्त्री कोकि- चन्द्रे । अनुमन्यते-अनुमति । तिच् (३।३।१७४)। 'अथा | लालापन टेन्दुकलदर्शयो' ॥ (१) ॥ ॥ एकम् 'कुता। नुमतिरुनेन्दुपूर्णिमानुज्ञयोरपि ॥ (१) ॥ ॥ एक 'सानु- उपरागो ग्रहः मत्या उपराग इति ॥ उपरज्यतेऽनेन । 'रस रागे' (भ्वा० पूर्णे राका निशाकरे। उ० अ०)। 'हलच' (३३३१३१) इति घन् । 'पनि च पूर्ण इति ॥ चन्द्रे पूर्णे तु । राति शुभम् । ‘रा दाने भाववरणयो' (१।४।२०) इति नरोप । भावे वा भन्। (अ० ५० अ०) । "कृदाधारा-' (उ० ३६४०) इति क (३॥३॥१८) । 'उपरागस्लु पुंसि स्याबाहुप्रासेऽचन्द्रयो । बाहुलबागख । 'राका नद्यन्तरे कच्छो नवजातरज नि- | दुर्नये प्रहयाोले व्यसनेऽपि निगदते' ॥ (१) ॥६महणं याम् । सपूर्णेन्दुतिथी' ॥ (१) ॥१॥ एकम् 'राकायाः ॥ प्रह 'महरह-' (३॥३१५८) इलप् । 'ग्रहो निहनिर्वधप्र. अमावास्या त्वमावस्या दर्शः सूर्येन्दुसंगमः ॥ ८॥ हणेषु रणोद्यमे । सूर्यादौ पूतनादौ च सैहिक्योपरागयो' ॥ (२) ॥॥ द्वे 'ग्रहणस्य। (अमेति ॥) अमा, सह वसतोऽस्या चन्द्राौं । 'भमा- राहुनस्ते त्विन्दी च पूप्णि च ॥९॥ वस्यदन्यतरस्याम्' (३३१११२२) इति ण्यत्, पक्षे वृद्धभाव- ध निपाल्यते ॥॥ नामैक्देशे नामप्रहणात् 'अमा' अपि सोपल्टयोपरतो दौ ॥*॥ वसतेरिन्प्रत्यये (उ० ४१११८) ततो दीपि (ग० ४॥ (राद्विति ॥) 'उपलवः सैहिकेये विप्लवोत्पातयोरपि'। १।४५) अमावसी ॥४॥ इणजादिभ्य' (वा० ३।३३१००) | सहोपाठवेन । 'वोपसर्जनस्य' (६॥३॥८२) इति सभाव ॥ इतीणि अमावासी ॥ ॥ “मसी परिणामे (दि० प० से०)। (1) ॥ ॥ उपरज्यते स्म । कर्मणि का (३।२।१०२।४१७.) • अमा चन्द्रसूर्यो साहचर्येण मस्सत परिच्छिन्तोऽस्या मासम्। उपरतो व्यसनात राहुनस्तेन्दुसूर्ययो ।' (२) Wn सौ भमागासी । इण् (वा० ३।३।१०८) ॥ ॥ अमामसी । इन् द्वौ 'राहुणा प्रस्ते सूर्ये च ॥ (उ० ४११८)॥॥ 'दर्शामाऽमावसी च स्यात्' इति अम्युत्पात उपाहितः। रमस. । अप्यमावस्यमावासी चामामध्यप्यमामसी' (अध्युत्पात इति ॥) अग्नरुत्पतनम् उत्पातो वैकृतम् ॥ इति शब्दार्णव ॥ (१) ॥४॥ (२) ॥१॥ दृश्यते शास्त्रेण । (१) ॥ ॥ उप आसनम् आहित फल यस्य । 'उपाहितो. मुलि सभायाम्' (३।३१११८) इति घ । 'पक्षान्तेऽन्धौ ऽनलोत्पाते पुमानारोपिते नि' ॥ (२) unदे 'माका. दर्शने च दर्श. सूर्येन्दुसंगमे ॥ (३) ॥ ॥ सूर्येन्दू संगच्छ शादियग्निविकारस्य। तोऽस्मिन् । ५ (३१३१११८) । (४)॥ ॥रसारि 'दर्शस्य। १-ममेदिन्योरपि- अनुग्रह' इति पाटो दृश्यते । व्याख्यात सा हटेन्दुः सिनीवाली चानेकार्थकैरवापरकौमुपाम् 'अनुग्रह प्रसाद ग्रहशाद सत्यभा. सेति ॥ चतुर्दशीयोगाटचन्दा राती सा अमा चिनी• | माया भामाशम्श्वस्' इति ।।

·कालवर्ग: :४] घ्याख्यासुधाख्यव्याख्यासमेतः। - एकयोक्त्या पुष्पचन्तौ दिवाकरनिशाकरौ ॥ १०॥ इति तो मुडागमश्च । ‘रालोपः' (६।४।२१) इति छलोपः । (एकयेति ॥) 'पुष्प विकसने' (दि. ५० से.) । भावे ‘हलि च' (०२५७) इति दीर्घः । 'लिड् चोर्चमौर्तिके' पन् (३।३।१८) । पुष्पो विकासः प्रमाशथ । तद्वन्ती। (३॥३॥१६४) इति निर्देशाद्वा मुहूर्तः ॥ (१) ॥१॥ एकम् मत्प् (५।२।९४)। एकयोक्त्या साधारणवचनेन । प्रत्येक 'मुहूर्तस्य'॥ 'पुष्पवान्' इति न प्रयोक्तव्यमिति भावः । अकारान्तोऽपि ते तु त्रिंशदहोरात्रः पुष्पवन्तशब्दः । 'अव रक्षणे' (भ्या०प० से.) । 'जृषि ते विति ॥ ते तु मुहूर्ताः । अहश्च राविध तयोः समा. शिभ्यां झन्' (उ० ३।१२६) इति वाहुलकादवतेरपि झन् । हारः । 'अह.सर्वैकदेश-' (५।४।८७) इत्यच् ! रानाहाहाः 'झोऽन्तः' (1११३) । पुप्पस्यावन्तौ इति विग्रहे शकन्भ्वादिः पुंसि' (२।४।२९)। यत्तु-अहा सहिता रात्रिः' इति वि. (वा० ६।११९४)। रविशशिनी पुष्पपन्तास्यौ' इति नाम- प्रहं प्रदर्य 'अहोरात्र:-''इत्युपन्यस्तं मुकुटेन । तन । तथा माला । 'पुष्पवन्ताभ्याम् , पुष्पदन्तयोः' इत्यादि। ('पुर- सत्यजभावप्रसङ्गात् । अह.पूर्वादानिशब्दाद्वेन्द्र एवाउिवधा. दन्ती पुष्पवन्तावेफोक्या शशिभास्करी' । 'पुष्पन्दतौ च ) नात् । 'गणरात्रवदज्' इति दृष्टान्तोऽप्यसंमतः । चकारासं. चन्द्रार्कावेकोरत्या' इति हैमतः 'पुष्पदन्ती' अपि चोध्यौ) । ख्याव्ययादेरप्यविधानात् । अन तदादित्वाभावात् यदपि- (१) ॥1॥ एकम् 'समुचितसूर्यचन्द्रयोः । समाहारे क्लीवमप्यहोरात्रम्-इत्युक्तम् । तदपि न । समा. अष्टादश निमेपास्तु काठा हारेऽपि 'रामाहाहाः पुंसि' (२।४।२९) इत्यनेन परत्वात्पु. अष्टादशेति ॥ क्षणद्वयं लवः प्रोक्तो निमेषस्तु लव- स्त्वविधानात् । यदपि-बामनलिङ्गानुशासने 'द्विगुरपि पा. यम्' इत्यादिशास्त्रसिद्धा निमेषाः। तेऽटादश काठा। काशते। वावदन्तः' इति नपुंसकत्वेन 'अहोरात्रं द्विरानम्' इत्युदा. 'हनिकृषि-'(उ० २।२) इति क्थन् । 'काष्ठा दाहरिदायां हतम्- इति संमतिप्रदर्शन कृतम् । तदपि न । 'रात्रं प्रा. कालमानप्रकर्पयोः । स्यादिशि स्थानमात्रे च 'काठमाख्या- पसंख्ययान्वितम्' इति द्विरात्रस्य नपुंसकत्वेऽपि अहोरावस्य तमिन्द्रिये' इति विश्वः ॥ (१).॥ एकम् 'काष्टायाः ॥ तिदयोगात् ।। (१) एकम् 'अहोरात्रस्य ।। पक्षस्ते दश पञ्च च । विंशतु ताः कला। (त्रिंशदिति ॥) ताः काष्ठाः त्रिंशत् कला ॥ कलयति । (पक्ष इति ॥) तेऽहोरात्राः । पक्ष्यते। 'पक्ष परिमहे' कल संख्याने' (चु. उ० से.)। पचाद्यच् (३।१११३४) (भ्वा०, चु० ५० से.) । कर्मणि घन् (३।३।१९) 'पक्षो मासार्धके गेहे पार्श्वसाध्यविशेषयोः । केशादेः परती बृन्दे 'कला स्यात्कालशिल्पयो.') ॥ (9) ॥६॥ एकम् 'काबले ससिसहाययोः ॥ चुल्लीरन्ध्र पतत्रे च राजकुञ्जरपा- लायाः॥ वयोः' ।। (१) *। एकम् 'पक्षस्य ॥ जास्तु त्रिंशत्क्षणः पक्षौ पूर्वापरी शुक्लकृष्णौ (ता इति ॥) ताः कलाः । क्षणोति । 'क्षणु हिसायाम (त० उ० से०) । अच (३॥१११३४) । 'क्षणाः पर्वो क्षोऽपरः ॥ (१)॥ ॥क्रमेणैकैकम् 'शुक्लकृष्णपक्षयोः । (पक्षाचिति ।) शुक्लपक्षः पूर्वसंज्ञः।। (१)* ॥ कृष्णप- त्सवेऽपि स्यात्तथा मानेऽप्यनेहसः' ।। (१) ॥ ॥ एकम् 'क्षणस्य ॥ मासस्तु तावुभौ ॥ १२॥ ते तु मुहूों द्वादशास्त्रियाम् ॥ ११ ॥ (मास इति ॥) तो पक्षौ । मस्यते परिमीयतेऽयम् , अनेन वा । 'मसी परिमाणे' (दि. ५० से.)। कर्मणि घन् ते स्विति ॥ ते तु क्षणाः (द्वादश) 'हुी कौटिल्ये' (भ्वा० प० से०) । बाहुलकात् 'अजिसि- (उ० ३८९) (३३३१९) । ‘हलञ्च' (३।३।१२१) इति वा ।। (१) ॥ ॥ एकम् 'मासस्य ।। १- देवताद्वन्दे च' (६।३।२६) इति नानछ । तर 'आ- | दो द्वौ मागादिमासौ स्याहतुः नवृतो द्वन्दे' (६।३।२५) इत्यतो द्वन्द्वमहणेऽनुवर्तमाने पुन? द्वाविति ॥ इयति, ऋच्छति वा । 'अतेश्च-' (उ०११ न्द्रग्रहणेन वेदलोकसहचरितद्वन्दस्य प्रहणात् । अस्य तु द्वन्द्वस्या | ७२) इति तु.। चात कित्वम् । ('मातुः स्त्रीकुसुमे मासि तथात्वात् । अत एव 'रविचन्द्रावपि नोपलक्षितौ' इति घटख- सन्तादीपुधारयो.') ॥ ॥ मार्गादीना युगैहेमन्तादीतून पर:--इति मुकुरः ।। २-'प्राक्प्रत्यक धरणीधरशिखरस्थितयु- वक्ष्यति । तदेकदेशमयनपरिच्छेदार्थमनुवदति द्वौ द्वाविति ॥ पवन्ताभ्याम्' इत्याश्चर्यमञ्जर्यामदन्तत्वदर्शनात्-इति मुकुटः ।। (1) ॥ ॥ एकम् 'ऋतोः ॥ ३-अनेकार्थकैरवाकर फौमुद्या व्याख्यातं च । पुष्पे व पुष्पे, पन्ताविव दन्तौ, पुष्पे च ते दन्तौ च पुष्पदन्तौ । यथा च ! 'वि. १-अत एव भाष्ये 'अहर्यण द्वन्दार्थ द्रष्टव्यम्' इत्युक्तम् ।। वस्यास्य विलोचने निरयतो यापुष्पदन्ती तमः' इति ॥ २-तेऽहोराना इत्युत्तरं 'दश पञ्च' इत्यपि दृश्यते ।। 1 ।

·. 'तन साधु 'पौषस्य ।। तपा माघे सस्य तः ॥ कोष । तद्युका पर्णिमासी मार्गी । सामिपति। ('मागात्रीणि 'चैत्रस्य। अमरकोषः [प्रथम काण्डम् तैरयन प्रिमिः। हायण्या युक्ता पौर्णमास्यस्मिन् । 'आप्रहायण्यवस्थाहक (४॥ (नैरिति ॥) तैनुमिः । अयतेोऽनेन । ल्युट (३३३३) २।२२) ॥१॥ ज्योत्सावित्यात (पा० ५।२११०३) अपि ११७)। यत्तु-'अयतेऽर्कोऽनेन' इति विगृह्य 'इण् गती' | 'आग्रहायण' अपीति पुरुषोत्तमः ॥ (४) ॥॥ चलारि (अ० प० अ०) इति धातोरुपन्यसन-मुकुटेन कृतम् । तद. 'मार्गशीर्षस्य॥ सगतम् । इति स्पष्टमेव । 'अयनं' पथि, भानोरप्युदग्दक्षि- पौधे तैपसहस्यौ द्वी णतो गतौ ॥ (१) ॥॥ एकम् 'अयनस्य ॥ पौष इति ॥ पुष्येण तिष्येण च युक्ता पौर्णमास्यसिन् । अयने द्वे गतिरुदग्दक्षिणार्कस्य 'नक्षण-' (४।२।३) इखण् । तिष्यपुष्ययोनक्षत्राणि य. (अयने इति ॥) अयने तु वै। अर्कस्योतरा गतिः, लोप.' (वा० ६।४।१४९) डीप् (४११।१५) ततः 'साग्मिन् दक्षिणा च उत्तरदक्षिणाख्ये द्वे अयने नु वत्सर.-इति व.। (४।२।२१) इत्यण् । ('पोपो मासमभेदे स्यात्योपं तु मह कम्ये 'अवस्य' इति ग्रहणं चान्द्रत्वव्यावृत्त्यर्थम् । पक्षादिक युद्धयो.) ॥ (१) ॥॥ (२) ॥ सहनि घले साधुः । तु चान्द्रमुकम् । अयनं तु न चान्दं कि तु सौरमेव ॥ (४१४९८) इति यत् ॥ (३) ॥॥ त्रीणि (1) 10. ॥ 'अयनवयस्य' एकैकम् ॥ वत्सरः॥ १३ ॥ (वत्सर इति ।) वसन्यस्मिन् । 'वसैश्च' (उ० ३७१) (तपा इति ।) तपन्सस्मिन् । अनुन् । (उ० ४१८९) इति सरप्रत्ययः । 'स. स्वार्धधातुके' (४४९) इति | सान्त 'तपो लोकान्तरेऽपि च । चान्द्रायणादी धर्मे च पु. माम् शिशिरमाधयो' ॥ (9) ॥ ॥ मया युक्ता पार्णमा- स्खलिन् ।। (२)..॥ द्वे 'माघमासस्य । समरात्रिन्दिवे काले विपुवद्विपुर्व च तत् । अथ फाल्गुने। समेति ॥ रातिश्च दिवा च रानिन्दिवम् । 'अचतुर-' सातपस्या फाल्गुनिका (५।४७७) इसादिना साधु । तत् समं यस्मिन् ताशे वाले (अथेति ।) फलति निष्पादयति । 'फल निष्पत्ती' तुलामेषावच्छिन्ने । विषु साम्येऽव्ययम् । ततो मतुः (4॥२॥ (भ्वा० ५० से.) 'फले वच' (उ० ३।५६) इत्युनन् गुगाः १४), 'मझायाम्' (८३२१११) इति वत्वम् ॥ (S) गमश्च । 'फल्गुनस्त्व में मासे नक्षत्रे फल्गुनी स्मृता' इति प्रकरणेऽन्यत्रापि' (५६२.१०९) इत्युक्तेर्व । तेन विधु- गोवर्धनानन्द ॥ ॥ प्रज्ञाद्यणि (पा४।३८) । वृद्धि (७॥२॥ घम् । 'विपुवान समरानिवासर.' इति स्काण्डे थोपा- लित ॥ विषुणोऽपि । विषु नानारूपं गमनं विष्वा । इति धरणि ॥ फल्गुनीभिर्युका पौर्णमासी पाल्गुनी । ११७) 'फाल्गुनस्त्वर्जुने मासै फाल्गुनी चास पूर्णिमा' तदम्यास्तीति विग्रहे 'विध्वगित्युत्तरपदलोपश्चाकृतसंधे.' (५॥ १०.) इति पामादन्तर्गणसूत्रेण नष्प्रत्यय । णत्वम् ( नदीजार्जुनभूरहे । तपस्यसझमासे तत्पूर्णिमायां तु फारगुनी'। सास्मिन्नति फाल्गुन फाल्गुनिश्च । 'फाल्गुनस्तु गुडाकेशे ४॥३) ॥ (२) ॥३॥ढे 'समराबिन्दियकालस्य' ।। 'विभाषा फाल्गुनीश्रवणाकार्तिकीचैत्रीभ्यः' (४१२१२३) इति मार्गशीर्षे सहा मार्ग आनहायणिकश्च सः ॥ १४ ॥ । पक्षेऽण् ॥ (१) ॥ ॥ (३) ॥ ॥ तपति साधुः । (मार्गेति ॥) मृगशिरसा युक्ता पौर्णमासी । 'नक्षनेण 'तर साधुः' (४१४१९८) इति यत् । ('तपस्यः फा. युक्त. काल (४।२।३) इत्यण । 'अधि शीर्ष (६११६२) । गुने मासे तपस्या नियमस्थिती') ॥ (२) ॥ ॥ नीति मार्गशीर्षी पौर्णमास्यस्मिन्मासे । 'सास्मिन्यौर्णमासी' (१२१) 'फाल्गुनमासस्य'। २१) इत्यम् । एतेन 'पुष्ययुक्ता पौर्णमासी पापी मासे तु यत्र सा। नाना स पोषो मापाद्याश्चैवमेकादशापरे' इति (स्यादिति ।) चिनया युक्ता पौर्णमास्यस्मिन् । अण्- पटपमान व्यारयातम् ॥ (१) ५-५ राहते पह मर्पणे' को (४।२।२३) । ('चैत्र मृले देवकुले ना भन्मासभे- का० उ. अ०) अमुन् (उ० ४११०४) सान्न । (सहो दयो ) (१) ॥ (२) ॥ ॥ मन्यते एतं मधु । मन पलायोतिपि च सहा हेमन्तमार्गयो.'पचायण ज्ञाने' (दि० आ० अ०), 'फलिपादि-' (उ० १।१८) इ. मला मार्गे सहः सहा ' इति शब्दार्णव ।। (२) युपश्चान्तादेश. । 'मधु पुष्परसे क्षौद्रे मये ना तु मधुदुमे । गृगमदे मासे सौम्य:ऽन्वेषणे पधि') । (३) आम. - स्याचैत्रे चैत्रिको मधुः ॥१५॥ घशाखे माधवो राधः (वैशाख इति ।) विशाराया युक्ता पौर्णमास्यस्मि- १.-भाष्य तु 'अन्येभ्योऽपि वि दृश्यते ।।

·कालवर्गः ४] व्याख्यासुधाख्यव्याख्यासमेतः । ४९ ज्यैठे गुफा प्रस्ति । ('चैशाखः सानके मासे मन्यानेऽपि') (१)/ मात्रम्' इत्यभिप्रेस 'भस दीप्ती' (जु० ५० से.) इति हो. ॥॥ मधु मकरन्दः । सोऽस्मिन्नस्ति । 'मधोने च' (४. त्यादेः 'न बस्ति' इति व्युत्पत्त्याश्रयणे तु 'अत्वसन्तस्य-' ४।१२९) इति नः ॥ (२) ॥ ॥ राधा विशासा । तद्वती (६१४११४) इति दी? न स्यात् । 'धनुर्धरे त्रिषु नभाः क्लीवं पौर्णमासी राधी । सास्मिनस्ति । (३) ॥ ॥ त्रीणि 'वैशा- योनि पुमान्यने । घ्राणश्रावणवर्षामु विसतन्तौ पतगहे' खस्य॥ ।। (२).॥ "विभाषा फाल्गुनी-' (४।२।२३) इति उकि श्रावणिकः ॥ (३)॥॥ त्रीणि 'श्रावणमासस्य ॥ ज्येष्ठ इति ॥ पूर्ववदयेन ज्येष्ठः ॥ ॥ संज्ञापूर्वक्स स्युनभस्यपौष्ठपदभाद्रभाद्रपदाः समाः। विधेरनित्यलाइयभावे ज्येष्टोऽपि । 'ज्येष्ठो मासि च युद्धे च ज्येष्टा च गृहगोधिका' इति त्रिकाण्डशेषः। (ज्येष्ठः स्युरिति ॥ नभा अधम् । तन साधुनभस्यः ॥ (१) स्यादप्रजे श्रेष्ठ मासभेदातिरद्धयोः । ज्येष्ठा भे गृहगोधिका- 10 प्रोष्टपदाभिर्युक्ता प्रौष्ठपदी । भद्रा भद्रपदा । ताभिर्युक्ता याम्') ॥ (1) 110 विरहिणः शोचन्यस्मिन् । 'शुच भादी भाद्रपदी च पौर्णमासी । तत. 'सास्मिन्' (४।२।३१) शोके' (भ्वा०प० से.) 'ऋनेन्द्र-' (उ० २२८) इति इत्यण् ॥ (२) ॥ ॥ (३) ॥ ॥ (४) ॥ ॥ चत्वारि 'भाद्र- रक्, चकारस्य ककारश्च । 'शुक्रः स्याद्धार्गवे ज्येष्टमासे | पदमासस्य' । वैश्वानरे पुमान् । रेतोऽक्षिरम्भिदोः झीयम् ॥ (२) ॥ स्यादाश्विन ईपोऽप्याश्वयुजोऽपि द्वे 'ज्येष्ठमासस्य॥ (स्यादिति ।) अश्विन्या युक्ता पौर्णमास्यस्मिन्नस्ति । शुचिस्वयम् । (१) 'इप गती' (दि. ५० से.) एपणमिट् यात्रा । আবার किम् (३।२११७८) सास्मिन्मासे जिगीपूणामस्ति । अर्श. (शुचिरिति ॥) अयमिति गुचैः पुंस्वाभिव्यक्त्यर्थम् । आद्यच् (५।२११२७) । (२) ॥ ॥ अश्वयुजा युक्ता पौर्णमा- शोचन्ति विरहिणोऽस्मिन् । 'इगुपधारिकत्' (२० ४.१२०) । स्यस्मिन् । अण्वयम् (४।२।३,२१)॥1॥ संज्ञापूर्वक्त्वादृट्य- इतीन किच ॥ (१) ॥॥ अपाढया युक्ता पौर्णमास्यस्मिन् । भावे अश्वयुजोऽपि । 'आश्विनोऽश्वयुजश्चैप.' इत्यमरमाला ॥ 'आपाढो बतिनां दण्डे मासे मलयपर्वते । स्त्री पूर्णिमायाम्'। (३) ॥ ॥ त्रीणि 'आश्विनमासस्य । आपाटाभिराख्यातः, इति विग्रहे तु 'अपाढक.' अपि । आ- स्थातु कार्तिके ॥ १७ ॥ रयानण्यन्तात् (वा० ३।१।२६) 'बुन शिल्पिसहयो' (उ० बाहुलोजो करतिकिका २॥३३) । 'स्थादापाढे त्वषाढका' इति शब्दार्णव. ॥ (२) ॥॥द्वे 'आपादस्य। (स्यादिति ।) कृत्तिकामियुक्ता पौर्णमास्यस्मिन् 12 (6) श्रावणे तु स्थानभाः भावणिकश्च सः ॥१६॥ ॥ ॥ बहुला कृत्तिका । अण्वयम् (४।२।३,२१) । (२) ॥॥ ऊर्जयति उत्माहयति जिगीपून् । 'ऊर्ज वलपाणनयोः' (श्रावण इति ॥) 'स्त्रीपुंसयो क्षभेदे श्रवणं श्रुतिक- (चु. ५० से.) ण्यन्तात् । (३।१।२६) पचाद्यच् (३०१ यो ' इति रभस । श्रवणेन युक्ता पौर्णमासी श्रवणा ! १३४) । 'ऊर्जः कार्तिके बले' इति हैम. ॥ (३) ॥1॥ 'यविशेपे' (४१२।४) इति प्राप्तो ला यद्यपि 'पौर्णमास्यां विभपा फारगुनी-' (४।२।२३) इति कि कार्तिकिकः ॥ नेप्यते' इत्युत्सर्ग । 'विभाषा फाल्गुनी-' (४१२१२३) इति (४) ॥ ॥ चखारि 'कार्तिकमासम्य' । लिन्दात् । तथापि श्रवणशब्दादिष्यत एव । तव (४१२। हेमन्तः २३) सूत्रे 'श्रवणा' इति निर्देशात् । 'अबाधकान्यपि निपा- तनानि' इति 'श्रावणी' इत्यपि । ततः 'सास्सिन्' (४।२। (हेमन्त इति ॥) हन्ति । 'हन्तेमुंद हि च' (उ० ३१ २१) इत्याणि श्रावण । 'श्रावणो मासि पासण्डे दध्याल्या १२९) इति झन् हिरादेशो मुडागमः । गुणः (३१८४) श्रावणा मता' इति हैम ॥ (१) ॥ ॥ विरहिणो नभ्यति, .॥ 'हेमा' अपि । 'सर्वत्राण च-' (४।३।२२) इति सूने नन्नाति, नभते, वा नभा. । 'गम हिमायाम्' (वा० प० यद्भाप्यम् 'हेमन्तस्य तलोपवचनानर्थस्य हेम्नः प्रकृत्युन्यत- से०, दि०५० से०, श्या० आ० से.)। अमुन् (उ०४॥ रस्य सत्त्वात्' इति । हिनोति वर्धयति चलम् । “हि गती १८९) । स्वामी तु-न भासते मेघच्छन्नलात्-इत्याह । वृद्धी च' (स्वा०प० अ०) । अन्तर्भावितण्यर्थात् 'अन्ये- तम । नभासा, नभासः, नभाभ्याम् , नभामिः, नभा मु, भ्योऽपि' (३।२।७५) इति मनिन् ॥ (१) ॥ ॥ मार्गपो. इत्यादिरूपप्रसङ्गात् । 'नभ. सं धावणो नभा.' इत्यनुपप- पाभ्यां निष्पन्नस्य ऋतो. एकम् ॥ तेश्च । हवदीर्घोषधयो शब्दभेदात् । 'भासते इत्यर्थकथन- १-मूर्धन्यान्तः ध्वनिमिषे निमिषे क्षणमग्रतः' इति माघ. १---मेदिन्यामेवाय पाठः॥ यमकान्-इति मुकुरः॥

·अमरकोप ५० [प्रथमं काण्डम् । ॥ शिशिरोऽस्रियाम् । १४)। भूमि, यहुरवे । तेन नित्यपहुवचनान्त ॥ (२) (शिशिर इति ॥) 'शश मुतगती' (भ्या०प० से.) | Ill वर्पता श्रावणभाद्राभ्यामृतो.' ।। 'अजिरशिशिर-' (उ० ११५३) इति रिजन्तो निपातित । अथ शरत्स्त्रियाम् ॥ १९ ॥ शशन्ति धावन्ति यस्मिन्पथिका । 'शिशिर• स्याहतो दे तुपारे शीतलेऽन्यवत्' इति विश्व ॥ (१)॥ ॥ एवम् 'मा- अथेति ॥ शीर्यन्तेऽम्या पावनौषधय । 'रिसायाम् घफाल्गुनाभ्यामृतो॥ (क्या. प. से०) सदभसोऽदि ' (उ० ११३०) । (शरत् श्री वत्सरेऽप्यता) ॥ ॥ भागुरिमते टापि शरदा च । 'शर बसन्ते पुप्पसमय मुरभिः द्भवेच्छरदया प्राइट प्राकृपया सह' इति विश्व ॥ (१) (वसन्त इति ॥) वसन्यत्र मदनोत्सवा । 'तृभूवहि ॥ ॥ एम् 'आश्विनकार्तिकाभ्यामृतो' ॥ वमि .' (उ० ३।१२८) इति झन् ॥ (१) ॥ ॥ पुष्पाणा पडमी मतव. समय ॥ (२) | मुटु रमन्ते रभसयुक्ता भवन्यन । पुंसि मार्गादीनां युगेः प्रमात् । 'रभ राभस्ये' (भ्या. आ० अ०)। इन् (उ० ४११८) पडिति ॥ अभी हेमन्तादय । 'न, गती' 'अर्तम' (उ० 'सुरभिहेग्नि चम्पके जातीफले मातृभेदे रम्ये चनयस ११७२) इति तु , चारित् । यत्तु मुवुटेनोक्तम्-केत्वादय न्तयो ॥ मुगन्धी गवि शलक्याम्' इति हम ॥ (३) ॥ ॥ इति मुन्-इति । तम ! गुणप्रसदान् , अपाणिनीयत्वाच ।। जीणि 'चैनवैशाखाभ्यामृतो॥ (१) ॥ ॥ 'हेमन्तादीनां पण्णाम् एकम् ॥ प्रीम ऊमकः॥१८॥ संवत्सरो वत्सरोऽन्दी हायनोऽस्त्री शरत्समा २० निदाध उष्णोपगम उष्ण ऊष्मागमस्तप । ग्रीष्म इति ॥ प्रसते रसान् । 'प्रमु अदने' (या. 'सपूर्वाचिन्' (उ० ३७२) इति सरप्रत्यय । 'रा म्याधंधा संवत्सर इति ॥ सवसन्त्युदयोऽन । 'पसेश्च' (३७१) आ० अ०)। आतो मक् , धातोपीभाव , पुगागमश्च 'ग्री तुरे' (1४४९) इति त ॥ (१) ॥ ॥ एव वत्सरोऽपि ॥ प्म' (१।१४९) इत्युणादिसूनेण निपानित । 'ग्रीष्म अम्मर्तुभेदयो' । (१) ॥ ॥ अपति रुजति । 'अय रुता (२) ॥ ॥ आप्यते 'आप्ल व्याप्ती' (खा०प०अ०)। थाम्' (भ्वा० ५० से.) । 'अन्येभ्य -' (३६२६७५) इति अब्दादयश्च (उ० ४.१८) इति दन् हस्पत्य च । 'अन्दर मानिन् । 'ऊष्माणस्तु निदाघोष्णगीमा शपसहा अपि')। हाति, निहीते वा । 'हश्च ब्रीहिमालयो' । (३।१।४८) इति पुमान्' ।। (३) ॥ ॥ भावार' यावादित्वात् (५।४।२९) क्न् ॥०॥ मकि (बाहुलशत् ) 'हायनो अदन्तोऽपि । 'ऊप्मो धर्मऽश्रुणि तथा ज्येष्ठे, ऊष्मा स्त्रिया युट । 'हायन स्त्रा' इति पाठ शरदा सबध विषि' इति योपारित ॥ (२) ॥ नितरा दहातना न निया वर्ष पुस्पचित्रीहिभेदयो' ॥ (४) ॥ ॥ गुणाति । , 'दह भस्मीकरणे' (भ्या० ५० अ०) । हरच (१॥३॥१२५) 'शु हिंसायाम् (क्या० प० से.) शुभसोऽदि (उ. इति धन् । न्यड्वादिलात् (१३५३) कुलम् । निदायो १३०) इत्यादि ॥ ॥ प्रायणि (4) शारदोऽपि प्रीष्मकाले स्यादुष्णस्वेदाम्युनोरपि' ॥ (३) ॥ ॥ उष्णमुप समायोपिनि, शारद' इति रत्नकोप ॥ (4) NATH टम वलव्ये' (भ्वा० ५० से.)। समति विव कुन्ति गमम ॥ (v) ॥ ओपति । 'उप दाहे' (भवा०प० सर्यम् । पचायचि (३।१।१३४) टाप् (115)। बहुव- से.) । 'इणसिजिदीटायविभ्यो नम्' (उ० ३१२)। 'ऊप्णो चननिदशा प्रायेणाय बहुवचनान्त' इति ध्वनयति । चि प्रोष्मे पुमान् , दक्षाशीतयोरन्यरितक' ॥ (५)॥ ॥ 'ऊप द्वचनान्तरमपि । 'समा समा विनायते (१।२।१२) इति रुतायाम्' (भ्या. प. से०)। मनिन् (३२१७४) भाग छति । पचायच् (३।१।१३४) ऊष्मा तप आगमोऽन ॥ ॥ सूनान् । समाया समायाम्' इति तन भाप्याच । समाति जन्मा' अपि । 'ऊप्मातपनिदाघयो' इति नान्ने योपा सह वर्तन्ते ऋत्तवोऽस्यामिति वा । मा माने (अप लित ॥ (६) ॥ ॥ तपति । पचायन् (१।१।१३८) ॥ () अ.)। आतधोपरागें (३॥३॥१०६) इट मा. माम्' (१२) इति निर्देशान्मलोप । 'समा सवत्सरे - . ॥ ॥ सप्त 'ज्येष्ठापाढाभ्यामृतो'। स्त्रियां प्रावृट स्त्रियां भूनि वर्षा - १-'ननु दे अपने बगर' इत्युक्तम् । तमेव वत्सरपर्य या स्त्रियामिति ॥ यर्षण यूट् । 'शु सेग्ने' (भा० प० । वक्तमुचिता । सत्यम् । पूर्वमयनस्यपुरस्कारेणोक्तम् । तन मा. से.) सपदादित्वात् (पा० ३।३।१०८) किम् । प्रष्टा । धादि सौरो व मर , अत्र तु हेम तादिपुररसारण मार्गादिश्चाद्र पहिलति- (६।३।११६) इति दार्घ ॥ (१) ॥ ॥ सब सर , इति न पातरुत्यम् । रोम्नु दमामा सर' नाभि अर्शआवच् (॥२॥१२७)। टाप् (४॥ इति मासपुरबारेणैव प्रयुज्यत--' इसी पीयूपन्यारया । .

·कारवर्ग १] व्यारयासुधाख्यव्यारयासमेत । . त्रियाम् । सर्वसाधुसमानेषु समं स्यादभिधेयवत्' । (६) | मन्वन्तरं तु दिव्यानां युगानामेकसप्ततिः । ॥ षट् 'संवत्सरस्य। मन्वन्तरमिति ॥ 'मनोरन्तरमवनाश' इति विग्रह मासेन स्थादहोरात्र पेन ॥ ॥ एकाधिश सप्तति । सा च विचिदधिकेति बोध्यम् । मासेनेति ॥ नृणा मासेन । पितॄणामय पैनोऽहोरान | एकम् ‘मन्वन्तरस्य' । तन कृष्णपक्षो दिनम् । शुद्धपक्षो रानि । संवत. . मलय. कल्प क्षय कल्पान्त इत्यपि ॥२२॥ वर्षेण देवत । संचत इति ॥ सवर्तते जगदन । 'हलच' (३।३।१२१) (वणेति ॥) नृणा वर्षेण । देवतानामय देवतोऽहो । इति पर। 'संवर्त प्रलयेऽसद्रौ' इति हैम ॥ (१) ॥ ॥ रान । तनोत्तरायण दिनम् । दक्षिणायन रात्रि । प्रलीयतेन 'लीट वेपणे' (दि. आ० अ०) “एरच्' (२।३। ५६) 'प्रलयो मृती । सहारे नष्टचेष्टत्वे इति हैम ॥ (२) देये युगसहने द्वे ब्राह्म. ॥ ॥ 'कृपू सामर्थ्य' (भ्वा० आ० से.) कल्प्यन्ते विरुद्ध (दैव इति ॥) देवाना युगसहस्रद्वयेन ब्रह्मणोऽयम् 'वा लक्षणया क्षीयन्तेऽत्र । 'पुसि-' (३।३।११८) इति घ । मोऽसातौ' (६।४।१७१) ग्रामोऽहोरान । देवे पट्यधिकै 'कल्पो पिक पे करपद्रौ सवते ब्रह्मवासरे। शास्त्रे न्याये खिमिरहोरानशतदिव्य वपम् । तदशभि सहानुप च विधौ' इति हेमचन्द्र ॥ (३) ॥ ॥ क्षीयन्ते प्राणिनोन। नुयुगम् । तच देवानामेन युगम् । तत्सह्य ब्रह्मणो दिन 'क्षि क्षये' (भ्वा०प० से.)। 'एर' (३३.५६) 'पुसि' भूताना स्थिनिकाल । तावत्येव रानि प्रलयकाल ॥ (३।३।११८) इति धो वा । 'क्षयो गेहे च कल्पान्ते करपा तु तो नृणाम् ॥२९॥ अचये सरि' इति हैम । (४) ॥ ॥ कल्पस्यान्तोऽवधि । फरपाविति ॥ ये देवे युगसहस्र ती । कल्पयत स्थिति करप शास्त्रे विधौ न्याये सवर्ते ब्रह्मणो दिने' इति शाश्वत ॥ (५) 111 पञ्च 'प्रलयस्य । प्रलय च । 'पू सामर्थे' (भ्वा० आ० से.)। ण्यन्तात् (३३१११२) पचाद्यच (३,१११३४), 'करप. शाले विधौ अस्त्री पदं पुमान्पाप्मा पापं कित्विपकल्मपम् । ज्याये सवर्त ब्रह्मणो दिने' ॥ (१) ॥ ॥ एवम् 'ब्रह्मणो कलुपं वृजिनेनोधमहोदुरितदुष्कृतम् ॥ २३ ॥ देनस्य ॥ अस्त्रीति ।। पच्यते दु समनेन । 'पचि व्यक्तीकरणे, वि. तारे वा' (भ्वा० आ० से.)। करणे पञ् (३।३।१९) १-मबधातु' इति पाठ । २-इद च मनूक्तमपि निशी | कुत्वम् (३५२) । यद्वा-पञ्चन यसो व्यक्तीकरणम् , वि. यतो दिना तरप्रवृत्तिमत । वस्तुतस्तु कृष्णाष्टम्य) सूर्योदय , स्तारो वा । त करोति । 'तत्करोति-' (वा० ३।१।२६) अमान्ते मध्याह्न , गुलाटम्य) सूर्यास्त , पूर्णिमान्त निशीथ इति णिच् । तत पचाद्यन् (३।१११३४)। 'पकोऽये कर्दमे' पितृगा भवति ॥ ३-इदमपि तथैव । देवाना सूर्योदयो इति हैम ॥ (१) | ll आप्नोति व्याप्नोति रोकान् । 'आष्ट्र मषविषुव, मध्याहो मिथुनान्ते, सूर्यास्तस्तुलानिपुव, निशीथो व्यासी' (स्वा० प० अ०) 'नामन्सीमन्-' (उ० ४११५१) धनुर त भवति ।। ४.---'कृत बता द्वापर र यलिश्चेति चतुर्यु इति सूत्रेण निपातित ॥ (२) ॥ ॥ पान्यस्मादास्मानम् । गम् । प्रोच्यते तत्सहस्र तु ब्रह्मणो दिनमुच्यत ।' इति । 'पा रक्षणे' (अ० प० अ०)। 'पानीविषिभ्य प' (उ० विष्णुपुराणनो युगाना नामानि शयानि । न मान च मनु ३३२३)। भीमादिलात् (३।४।७४) अपादाने । यद्वा पियति न थमभिहितम्--‘चत्वार्याहु सहस्राणि वर्षाणा तु कृत युगम् । तम्य ताव छती सरया सध्याशश्च तथाविध ॥ इतर १-मनवो ब्रह्मसुताश्चतुदशैव । तथा च विष्णुपुराण-'मनु ससध्यपु ससध्याशेषु च त्रिषु । एकापायेन वतन्त सहस्राणि | स्वायमुवो नाम मनु स्वारोचिषस्तथा । औतमिस्तामसिश्चैव रैक- शतानि च ॥ एतद्वादशसाहन देवाना युगमुच्यते । देविकाना | तश्चाधुषस्तथा । एत तु मनवोऽतीता सप्तमस्तु वे सुत ।वे. युगाना तु महल परिसरयया । ब्राझमझमहथेय तावती रानि. | वन्वतोऽय यस्यैतत् सप्तमो वर्तत युगम् ॥ सावणिर्दक्षसावर्णो ब्रह्म. मव च ॥' इति । अस्य निष्कृष्टोऽथस्तु 'कृनयुगमान दैववर्षे सावर्ण इत्यपि । धमसावर्गरुद्ररतु सावर्णो रौच्यभौत्सवत् ॥' इति ४८००, वर्षदिन ३६० गुणित नात मानुपवर्षमानम् १७२८०००। । म व तरमानानयन । नामनिधाने सवशनीनारायणचरणा -दकि. वेता दिव्यैवर्षे ३६०० मानुषे १२९६००० 1 द्वापर दिधे काना युगाना तु सहस ब्रह्मणो दिनम् । मन्वन्तर तथैवेक तस्स २४००, मानु । ८६४००० । कलेदिन्यै १२०. मानुपै भागाश्चतुदश । इत्यनेन फुरमेवोक्तवन्त । तथा चैपश्य मन्द- ४३२००० । चतुयुग दि यै १२००० मानुपै ४३१०००० ।तरस्य ३०८५७१४२८ वर्षाणि, ६ मासा , २५ दिनानि, ४२ प्रमदिन दिव्यै १२०००००० मानुपै ४३२००००००० | घटिका । साग्राण्यकपञ्चाशत् पलानि भवन्तीति-मुकुटाशय । साथमक्सेय ॥ २ ' ' इति पाठ ।

·अमरकोषः । [प्रथमं काण्डम् ५२ ra. , ॥ भक्षयति कर्तारम् । 'पा पाने' (भ्वा० प० अ०) ॥ (३) मुत्प्रीतिः प्रमदो हर्षप्रमोदामोदममदाः ॥ २४ ॥ ॥॥ त्यति मीडयति विषयेषु । “किल चैयफ्रीडनयो' स्यादानन्दथुरानन्दशर्मशातसुखानि च । (तु०प० से.)। 'किरेक्च' (उ० ११५०) इनि टिपच् मुदिति ॥ मोदनम् । मुद् । 'मुद् हप' (न्या. था. युगागमध । 'फिल्यिपं पापरोगयो । अपराधेऽपि') ॥ से०)। सपदादि (वा० ३।३।१०८) ॥ (1) ॥ 'प्री (c) 0 शुभ वर्म स्पति समाप्त करोति । 'पोऽन्तर्मणि' तणे' (ग्या० उ० से.)। भाये चिन् (३॥३॥९४) । (दि. प. अ.)। 'आतोऽनुप-' (३२१३) इति क । पृषोदरादित्वात् (६३४११०९) लत्यपरवे । 'कलम कि (प्रीतियोगान्तरे प्रेमिण म्मरपनीमुदो नियाम') (6) ॥ ॥ 'मदी हर्षे' (दि. ५० से.) 'नमदसमदी हर्षे' (३। ल्विषे लीय पुसि स्यामरकान्तरे' ॥ (५) ॥ ॥ क्लयति १।६८) इत्यप् । 'प्रमदः समदे मते नियामुन्मदयोपिति' । वशीकरोति । 'यल गती, सरयाने' (चु० उ० से.) । पुन । (३) ॥ ॥ (5) u ॥ 'हप तुष्टी' (दि. ५० से.) घन् । हिनलिभ्य उपच्' (उ० ४।७५)। 'कलुपं त्वाविले पाएँ । (३।३।१८) । (४) ॥ ॥ प्रमोदामोदी धमन्ती । 'आमोदो (1) ॥ ॥ ज्यते । “पूजी वर्जने' (० आ० से.) । 'जे गन्धहर्षयो ॥ (4) ॥ ॥ (६) ॥ ॥ 'टुनदि समृद्धी' विच' (उ० २।४७) इतीनन् । 'वृजिनं कामपे ग्लोब केशे (भ्वा०प० से.)। 'दितोऽधुन्' (३१३६८९) ॥ (e) ॥.॥ ना कुटिले नियु' ॥(७)॥ यन्लधोऽनेन । एति गच्छति प्राय आनन्दो घान्त ॥ (९) ॥ ॥ गुणात्सगुभम् । 'शू हिंमा. श्चित्तेनेति वा । 'इणू गो' (अ०५० से.) । 'इण आगसि' याम्' (क्या० प० से.)। 'सर्वधातुभ्यो मनिन्' (उ० ४। (उ० ४।१९८) इत्समुन्, नुहागमश्च । ('एनः पापापरा धयो') ॥ (८) ॥ ॥ असते गच्छति दानादिना । अघि १४५)। भावे वा ॥ (१.) ॥ ॥ श्यति दुगम् । शो तनूसरणे' (दि. प. अ.)। याहुरमात्तन् (उ. ३१८५) गतो' (भ्वा० आ० अ०)। पचायच् (३।१।१३४) आगम- भावे वा । यत्तु-श्यतेः सौनात् इत्युक्त मुकुटेन तन । शास्त्रस्यानित्यत्वान नुम् । 'अधं दु खे व्यसनैनसो' इति तस्य गणपठितत्वात् । सानस्य तस्यादर्शनात् ॥॥ 'अनु. हम ॥ (९) ॥१॥ अमति गच्छति । 'अम गत्यादिषु' पसर्गालिम्प-' (३।१।१३८) इति सूरपठितात् 'साते' (भ्वा०प० से०) । 'अमेहुंक्च' (उ० ४।२१३) इत्यमुन, पचायचि (३।१।११४) 'सातम्' देन्यादि । यत्तु-सिनो हुगागमश्च । यद्वा अहति । 'अहि गती' (भ्वा०प० से०)। असुन (उ० ४१८९) 'अवः' इति केचित्पठन्ति । तन मुकुटेन । तन । सिनोतीति विगृह्योक्तधातूपन्यासस्य त्यशुभम् । सातम् । 'पै क्षये' (भ्वा० प० अ०)-इत्युक्त 'अघि गती' (भ्वा० आ० से.) धातुर्योध्य ॥ (१०)॥॥ इणोभावे क (३३३३११४) । दुष्टमित गमनमनेन ॥ (१) (दि. ५० अ०)-इति खामिनोक्तम् । तदपि न । स्यते रद्धयात् । यदपि-स्पति दु खम् । सातम् । 'पोऽन्तमणि' ॥* दुष्ट कृत करणमनेन । 'इदुदुपधस्य-' (८३४१) इति ते 'यतिस्पति-' (॥४॥४०) इतीलप्रसङ्गात् । तनस्ववि- प ॥ (१२) ॥॥ द्वादश 'पापस्य॥ धानात् । पाहुलक्स्य खगतिक्गतिलात् । अन तूक्तगते. स्थाद्धर्ममस्त्रियां पुण्यश्रेयसी सुकृतं वृपः। सत्त्वात् ॥ (11)॥ ॥ शोभनानि खान्यनेन । 'सुख, दुस, स्थादिति ॥ धरति विश्वम् । पृन् धारणे' (भ्या० उ० तकियायाम्' (चु० उ० से.)। भावेऽच् (३।३।५६) वा । से०) । 'अर्तिस्तुमु-' (० १११४०) इत्यादिना मन् । ('सुखं शर्मणि नाके च सुखा पुर्या प्रचेतस') ॥ (१२) धर्मोऽस्त्री पुण्य आचारे खभावीपमयो स्तौ। अहिंसो ॥ ॥ द्वादश 'आनन्दस्य' । पानपण्याये ना धनुर्यमसोमपे' ॥ (1) ॥५॥ पुनाति । 'पूजो भ्य श्रेयसं शिवं भद्रं कल्याणं मगलं शुभम् ॥ २५॥ याणा पुक्क हस्थ' (उ० ५.१५) इति यत् पुल हखर्थभाबुक भविक भन्यं कुशलं क्षेममस्त्रियाम् । यद्वा पुणति । 'पुण कर्मणि शुभे' (तु: प० से.) । 'गु- शस्तच पध-' (३।१।१३५) इति क । पुणमर्हति । तर माधुर्वा । (श्व.श्रेयसमिति ॥) श्व आगामि श्रेयोन । श्व प्रेय. TH CAREE) ('पुण्यं तु सुन्दरे । मुकृत पावने थमैं? सम् । 'वसो वसीय श्रेयम' (16) इवच् समा ।। (२) ॥५॥ अतिशयेन प्रशस्यम् । द्विवचन- ५॥३॥५७) सान्त । 'श्व श्रेयस तु कल्याणे परमात्मनि शमणि' ॥॥ तीयमुन । प्रशस्यस्य भ्र' (२०५६०) । श्रेयो मुक्तो श्योवसीयसमपि योध्यम् ॥ (a) mn शेतेऽनेन । शुभ धर्मऽतिप्रशस्ते च वाच्यवत्' ।। (३) ॥५॥ मनु स्तम्। शिवम् । 'शीड् खप्ने' (अ० आ० से.) । 'सर्यनिष्व- IHAमास (२०१८) ('सुकृतं तु शुभे पुण्ये शीय सुविहिते (उ० ११५३) इति वन्, हवथ निपातित । शिव तु Farmenu वर्षति फरम् । पु सेचने' (भ्वा० : मोक्षे क्षेमे मुखे जले। शियो योगान्तरे वेदे गुग्गुली से.)। इगुपधरक्षण (३।१११३५) क ।'वृपो गव्याखुधर्मयो। पुराशिमैदयो राजपा पासके शुक्लेऽपि च ॥ श्रेष्ठे स्यादुत्त. }--तथा च देवीशनके अनुलोमप्रतिलोमयमाम् 'सात रस्थश्च' इति हैम ॥ (५) ॥ ॥ पय 'धर्मय'। । वर्माननस्यारहसिहरिहरस्थाननर्मावतसा' इति--मुकुट. ।।

·कालवर्ग ४] व्यारयासुधारयव्यारयासमेत । बालके हरे । पुण्डरीकद्रुमे कीले' ।। (२) ॥ ॥ भन्दते | जात द्रव्ये वर्तमान निपु बोध्यम् । तन स्त्रियां क्ल्याणौ । 'भदि कस्याणे' (भ्वा० आ० से.)। 'ऋग्नेन्द्र-' (उ० २१ | अन्ये टावन्ता ।। २८) इति रनि निपात्यते । 'भद्र शिवे राशरीटे यूपभे च मतल्लिका मचर्चिका मकाण्डमुद्धतल्लजी। कदम्बके । करिनातिविशेषे ना होव मालमुस्तयो ॥ काश्चने प्रशस्तयाचकान्यमूनि च स्त्रिया रालाकृष्णाव्योमनदीपु च । तिथिभेदे प्रसारिण्या मतल्लिकेति ॥ मतल्लिकादयो नियतलिझा , अव्युत्प- क्ट्फलानन्तयोरपि ॥ त्रिषु श्रेष्ठे च साधौ प न पुसि करणा नाश्चेति प्राय । व्युत्पत्तिरपि सभवति । मत मतिमलति । न्तरे' ॥ ॥ पचाद्यचि (३।१।१३४) भन्दम् । 'भन्दं भद्र 'अल भूपणादी' (भ्वा० ५० से.) ण्वुल् (३।१।१३३), शिवं तथा' इति त्रिकाण्डशेष । ('भन्द कल्याणे सौरय छन् (उ० २।३२) वा । पृषोदरादिलान् (६।३।१०९) अस्य च) ॥ (३) ॥५॥ कल्य नीरुतत्वमाणयति । 'कर्मण्य ॥ (१) ॥ ॥ म शभु चर्चति । “चर्च अध्ययने' (चु. (३॥२॥१) । फ्ल्ये प्रात काले अण्यते । 'अण शब्दे (भ्या० उ० से.) । गुल् (३।१।१३३) कुन् (उ० २०२८) वा । ५० से.) । 'आतरि-' (३।३।१९) इति पञ्चा। 'करयाणं | 'म पुन शम्भी' इति हैम ॥ (३) ॥ ॥ प्रकृष्ट काण्डमय- हेनि महले' । (४) ॥ ॥ मगि सर्पणे' (भ्वा० ५० से.) : सरो, सो वास्य । प्रगत काण्डो धर्मोऽस्मादिति वा । 'प्र- मति, मद्यते या 'मझेरलच्' (उ० ५/७०) । मङ्गलं काण्डो विटपे शस्ते मूलस्सन्धान्तरे तरो' इति विश्व ॥ पुन । कल्याणे, मङ्गलो भौमे मगला श्वेतदृविका' ॥ (३) ॥ ॥ उद्धशब्दस्तु ‘सघोद्धौ गणप्रशसयो' (३।३।८६) (५)॥ ॥ शोभते । 'शुभ शोभायाम्' (भ्वा० आ० से.)।। इति निपातित । उत्पूर्वाद्धन्तेरप्, निरोप , धत्वं च निपा 'इगुपध-' (३।११३४) इति क ॥ ॥ शु पूनित भाति । त्यते । 'उद्धो हस्तपुटे वही भाषाया देहजागिरे' इति हैम ॥ 'आत -' (३।२।३) इति को या। अन्येभ्योऽपि-' (वा० (४) ॥ ॥ प्रशस्त पुरुष =पुरुषमतरिका । ब्राह्मणमचर्चिका। ३।२।१०१) इति डो वा । 'शुभो योगे शुभं भद्रे' ॥ (६) गोप्राण्डम् । मनुष्योद्ध ॥ ॥ लजतीति लज । 'लन का. ॥ ॥ भवनशीलम् । 'भू प्राप्तौ' (चु० आ० से०) । 'ल्प न्ती' (भ्वा०प० से.)। पचायच् (३११११३४)। तद्वछज पतपद-' (३१२११५४) इत्युक्न् ॥ (७) ॥ ॥ 'भयो भ तल्लन । कुमारीतन ॥ (५) ॥॥ प्रकाण्ड पुस्यपि । द्राप्तिसत्तयो' इत्यनय । भयो भद्राप्तिरनास्ति । 'अत इनि । 'अस्त्री प्रकाण्डो विटपे तरुस्कन्धप्रशस्तयो'। मतल्लिका- टनी' (५।२।११५) ॥ (2) ॥ भवति । भव्यगेय-' (३॥ दीना रूटिशब्दयात् 'प्रशसावचनेश्व' (२।११६६) इति स. २०६८) इति साधु । ('भयं शुभे च सत्ये च योग्ये भा. मास । कृष्णसर्पवाप्यश्वादिवदेते नित्यसमासा । उद्धस्त्वस विनि तु त्रिपु। मरजतरौ पुसि स्त्रिया करिक्णोमयो । मस्तोऽसीति खाम्यादय ॥ पञ्च 'प्रशस्तस्य' ।। क्लीयमस्थनि') ॥ (९)॥ ॥ कुत्सित शलते सगृणोति । 'शल अय गुभावहो विधि. ॥२३॥ चलने सवरणे च' (भ्वा० आ० से.)। पचायचे (३।१। १३४) उशलं क्षेमपुण्ययो । पर्याप्तो फुशलोऽमिझे ॥ अय इति ॥ एसनेन सुसम् । 'इण् गती-' (inm (१०) ॥ ॥ क्षयत्यशुभम् । 'सि क्षये' (भ्वा० ५० अ०)। से०) पुसि सज्ञायाम्' (३।३।११८) इति च ॥ () मन् (उ० १११४०) । अस्त्रियामिति क्षेममानान्वयि । एकम् 'शुभावह विधे.॥ यत्तु-क्षिणोत्यशुभमिति विगृह्य 'क्षि क्षये इति धातोरुप | दैवं दिष्टं भागधेयं भाग्यं स्त्री नियतिर्विधिः ।टाप न्यसने मुकुटेन कृतम् । तदसगतम् । 'क्षेमस्तु मङ्गले। देवमिति ॥ देवादागतम् । 'तत आगत' (४१३॥६॥ लब्धसरक्षणे मोक्षे क्षेमोमाधनहर्यपि ॥ (११) ॥ ॥ 'शमु | इत्यण् ॥ (१) ॥ ॥ दिश्यते उपदिश्यते स्म । 'दिश अति स्तुती' (भ्वा०प० से०) शस्यते स्म । १ (३।२।१०२)।- सनने (तु० उ० अ०)। क्त (३।२।१०२) ॥१॥ भाग्य शस्यते । भावे क्त (३।३।११४)-इति मुकुट । 'शस्तं वदेशयोर्भाग.' इति रुद्र । भाग एव । 'भागरूपनामभ्यो क्षेमे प्रशस्ते च' ॥ (१२) ॥ ॥ द्वादश 'कल्याणमानस्य॥ धेय ' (वा० ५।४।३५) । ('भागधेयं मतं भाग्ये भागप्र अथ त्रिपु द्रव्ये पापं पुण्य सुखादि च ॥२६॥ | त्यययो पुमान्') ॥ (३) ॥ ॥ भज्यते । भज सेवायाम्' अथेति ॥ पापपुण्यशब्दो मुसादि च शस्तान्त शब्द (भ्वा० उ० अ०) । 'ऋहलोर्ण्यत्' (३।१।१२४)। 'जो- (१३५२) इति कुखम् ।--'भागाद्यच' (५।१।४९) इति १- पचायच् इत्युत्तर यदा-कुश्यति । कुश सरेपण' वृथा | खामी । भाग्यं कर्म शुभाशुभम्' । (४) ॥ ॥ नियम्यते- दि वात् किलच्' इत्यपि पाठ ॥ ऽनया । तिन (३।३१९४) । नियच्छति । 'क्तिच्तो च-' 'कुशलवर्धित इति विदग्धमुष्पमण्डनम् । 'कुशरथयो रूपो (३।३.१७४) इति तिज वा । अत एव 'स्त्री' इति विधान प्लाय' इति वासवदत्ताछेप ! 'कुप निष्पर्षे' इत्यतो मूर्ध- सार्थकम् । 'नियतिनियमे देवे' इति विश्व ॥ (५) ॥१॥ न्यमध्योऽपि, इत्यलबारोऽमूल - -ति मुकुट । पीयूपकृता I उपल मूर्ध यमध्यमपि--इत्यु कम् ॥ १५युत्तर 'ना विशेष्यतिमा' इति पुस्तका तरे पाठ ।। . २--कुशल तालव्यमध्यम् ।

·५४ अमरकोषः । [प्रथम ५ ७. -- विधीयतेऽनेन । दुधात 'उपसर्ग घो नि' (३॥३॥९०)। 'पुरुषस्वात्मनि नरे पुनागे च' इति हैम ॥ (1) ॥ ॥ 'चिधिर्वह्मविधानयो । विधिवास्य च देवे च प्रकारे काल-नीणि 'आत्मन.'। करपयो' ॥ (६) ॥ ॥ पद 'प्राकनगुमाशुभकर्मणः ॥ प्रधान प्रकृतिः स्त्रियाम् । हेतुर्ना कारणं बीजम् प्रधानमिति ॥ प्रधतेऽन सनम् । ल्युट (३।३।११७), हेतुरिनि । हिनोति व्याप्नोति कार्यम् । 'हि गती' (सा. प्रधत्ते सर्वमात्मनीति या । 'बहुलमन्यत्रापि' (उ० २।७८) ५० अ०)। 'कमिमनि-' (उ० १९७३) इति तुन् ॥ (१) इति युच् । प्रकृष्ट धानमनेन था। 'प्रधान प्रती युद्धा ... कार्यतेऽनेन । ण्यन्तायुद् (२॥३।११७)।--रोतीति । वृत्तमे परमात्मनि । महामाने' इति हैम ॥ (१) ॥ ॥ प्र. 'त्युत् च (३३३३९१५) इति चाराग्युट्-इति मुकुटस्त्वम् । पृष्टा कृति कार्य यस्या , प्रारोतीति वा ।क्तिच् (३॥३॥ गत । 'कारण घात्तने हेती करणे, कारणा पुन । यातना ( १७४) । 'प्रतिर्गुणमाम्ये म्यादमायादिखभावयो । योनी पार्मण मन्त्रादियोगे कर्मकारये' इति हैम ॥ (३) ॥ ॥ वि- लिङ्गे परिवगें' ॥ (२) ॥७॥ द्वे 'मायाया' । शेषेण जायतेऽनेन । 'उपसर्गे च सज्ञायाम्' (३।२६९९) इति विशेषः कालिकोऽवस्था । 'अन्येषामपि-' (६।३११३५) इति दीर्घ । यद्वा वीय- विशेष इति ॥ कारतो धर्मो यौवनादिविशेषोऽवस्था। से । 'ध्येन् सवरणे' (भ्वा० उ० अ०) । सपदादि विम् (पा० ३।३।१०८) विय समृत जायते जनयति । अन्तर्भा- कालेन निर्दृत्त । नितेऽक्षयूतादिभ्य' (१९) इति वितष्पर्थ । 'अन्येष्वपि-- (१११११०१) इतिड । विशेठ । अवपूर्वात्तिष्टतेरड् (३।३।१०६) । 'व्यवस्थायाम्' (१॥ पेण ए कामात्, इनाया जायते । विशिष्टा ई लक्ष्मीयि- १॥३४) इति ज्ञापात् ।।(1) 11-11 एम् कालावस्थाया। तेऽस्मादिति वा । वनति कार्य गच्छति । 'वज गली'। गुणाः सरनं रजस्तमः ॥ २९ ॥ (भ्या० ५० से.) । अच् (३।१।१३४) । पृषोदरादिलात् गुणा इति ॥ सतो भाव सत्त्वम् । मीदन्यम्मिन् गुणा- (६३१०९) ईलम् । वयोरभेदातीजम् । 'बीज तु रेतसि । दय इति वा । सदेस्वन (उ० ४।१०५) 'सत्यं द्रव्ये गुणे स्यादाधाने च तत्त्वे च हैतावडरसारणे' इति हैम ॥ (३) चित्त व्यवसायखमावयो । पिशाचादावात्मभावे बले प्राणेषु ॥॥ त्रीणि 'कारणस्य। जन्तुषु' । (१) र रथयति । 'भूरजिभ्या मित्' (उ०४।। निदानं वादिकारणम् ॥ २८॥ २१७) इन्यसुन् । (रजो रेणुपरागयो । स्त्रीपुप्पे गुणभेद पान दान (उ० उ० अ०) । 'परणा-' (३३३३१४ पुष्पे येशे गुणे चैव रजोऽय रजसा सह' इत्युत्पदिनी । निदानमिति ॥ नितरा दीयतेऽसाधारणतया जन्यते- ) ॥ (१) ॥ ॥ ताम्यत्यनेन । 'तमु ग्रानी' (दि. से०)। अमुन् ॥ ॥ कात्यये 'रजतमा' अदन्तपुलिझायपि । स्वाधर्म'निदानं कारणे शुद्धी तपस फ्लयाचने । व- 'रजोऽय रजसा सार्ध स्त्रीपुष्पगुणधूलिपु' इत्यतय ॥ (१) जवसाने च ॥ (१) . आदिच्य कारणम् ॥ *॥ 'भयाणां गुणानामपि एकैकम् ॥ '* ॥ द्वे 'मुख्यकारणस्य॥ जनुर्जननजन्मानि जनिरत्पत्तिरुद्भवः । 'धर्मों। आत्मा पुरुषः पनिपत्रिज्ञ इति ॥ क्षीयते इति क्षेन शरीरम् । तनानाति । जनुरिति ॥ जननम् । 'जनी प्रादुर्भाच' (दि आ.से.) A अयोधन' (क्या० ५० अ.) । गतोऽनुप-' (३।२। “जनेरुमि' (उ० २।११५) । (१) ॥ ॥ युटि (३।३।११५) यो) इति क । यातु-क्षेने जानाति-इति मुकुट । तन्न। जननम् । यत्तु-'जन अनने' (जु० ५० से.)--इति मुकु. स्तयो वेति-' इति प्रागुपन्यसगीताविरोधान् । 'क्षेत्रका टेनोक्तम् । तन्न । तस्य छान्दसत्वात् । ('जननी तु दयामा- वात्मनिपुणा' इति हैम ॥ (१) ॥ ॥ असति । 'थत सात नोजेननं दशजन्मनो ') ॥ (२) ॥६॥ मनिनि (उ० ४॥ गम (वा. ५० से.) । 'सातिभ्या मनिन्मनिणः १४५) जन्म ॥ ॥ इपियुधीन्धि-' (उ० ११४५) इति (उ० ४१५३) इति मनिण् । ('आत्मा चित्त भनौ यो मरि जन्मशब्दोऽदन्त पुलिन । 'क्लीयोऽपि' इत्युज्ज्वरद- विषणाया कलेवरे । परमात्मनि जीवेऽर्के हुताशनसमोरयो । त ॥ (३) ॥ ॥ जनियमिभ्यामिण' (उ० ४१३०) । 'ज. खभा) । (२) ॥७॥ पुरनि । 'पुर अप्रगमने' (तुः प० निवध्योध' (७॥३.३५) इति वृद्धिनिषेध ! उत्पत्तिसाहचर्या से.) 'पुर सुपन्' (७० ४४७४) । 'अन्येषामपि-' (जने स्त्रीत्वम् ॥ (४) u-m उत्पदनम् । ‘पद गती (दि. ३।१३५) इति दीर्घत्वे 'पुरष.' अपि । पूरयति । 'पूरी आप्यायने' (दि. आ. से.) । याहुलकात्कुपन् । स्या १ सय वदन्ति ते पसादसत्र नीरजस्तमः' इति प्रयो. गा-इति मुकुरबुभमनोहरे ॥ २-- किम जनिना ज-तो.' इत्यादि प्रयोगदर्शनापुस्त्वमपिइति मुकुटपीयूपो ॥ १- तुन मातोपयोगि।

·धीवर्गः ५] व्याख्यासुधाख्यव्याख्यासमेतः । " आ० अ.)। किन् (३॥३॥९४) ॥ (५) ॥॥ उद्भवनम् ।। १७८)। तुम् (६।१।५१) । व्यत्ययेन तस्स द इत्यन्ये । 'ऋदोरप्' (३१३१५७) ॥ (6) ॥ ॥ पन् 'जननस्य' ॥ ('हृत् क्लीवं बुकचित्तयो.') ॥ (५) ॥॥ मन्यतेऽनेन । प्राणी तु चेतनो जन्मी जन्तुजन्युशरीरिणः ॥३०॥ अमन् (उ० ४:१८९) । प्रज्ञाद्यणि (५।४।३८) मानसम् । प्राणीति ॥ प्राणाः सन्त्यस्य । अत इनि-' (५।२।११५) (मानचित्ते मनीषायाम्') । अवादिः (२।४।३१) अयम्- ('मानसं स्वान्तसरसोई') ॥ (6) ॥ तदभाचे मनः । इतीनिः ॥ (१) ॥६॥ चेतयते, चेतति वा । नन्द्यादिः (३। इत्येके । तदा 'मनाः' इत्यपि ॥ (५) सप्त 'मनसः ॥ १११३४)। ('चेतनः स्यात्सहृदयप्राणिनोश्चेतना तु धी.') ॥ (२) ॥ ॥ जन्मास्यास्ति । 'अत इनि-' (५।२।११५)। ॥ इति कालवर्गविवरणम् ॥ नान्तात्तु नीहादिलात् (५।२।११६) । (३)॥ ॥ जायते । 'कमिगमिजनि-' (उ० १।७३) इति तुन् ॥ (४) ॥ ॥ 'य- बुद्धिमनीपा धिपणा धीः प्रज्ञा शेमुषी मतिः। जिमनि-' (उ० ३।२०) इति युच् । ('जन्युः स्थाजन्तुमाने प्रेक्षोपलब्धिश्चित्संवित्प्रतिपशप्तिचेतनाः ॥ १ ॥ च पावके परमेष्टिनि') । (५) ॥ ॥ जन्यु शरीरमस्सास्ति । बुद्धिरिति ॥ बुध्यतेऽनया । बोधनं घा। क्तिन् (३॥ इनिः (५।२।११५) ॥ (६) ॥ ॥ पट 'माणिनः ॥ ३।९४) ॥ (१).॥ 'ईप गतिहिंसादर्शनेषु' (भ्वा० आ० जातिर्जातं च सामान्यम् से.)। 'गुरोश्व हल.' (३।३।१०३) इत्यप्रत्यय । मनस ईपा । शकवादिलात् (वा० ६१११९४) टेः पररूपम् ॥ (२) ॥॥ जातिरिति ॥ जायते । जनी प्रादुर्भाव' (दि. आ० से०) । 'क्तिक्तौ च--' (३।३।१७४) इति क्तिच् । 'जन-धष्णुवन्सनया । निधृपा प्रागल्भ्ये' (खा० ५० से.) 'धृपे.. सन-' (६।४।४२) इत्यादिनात्वम् । 'तितुत्र-' (२९) इति धिप् च संज्ञायाम्' (उ० ०।८२) इति युच् ॥ (३) ॥॥ नेट् । 'जातिः सामान्यगोत्रयोः । मारुत्यामामलक्या च ध्यायत्यनया । ध्यानं वा । 'ध्यायते सप्रसारणं च' (वा. चुल्ल्यां कम्पिल्लजन्मनोः ॥ जातीफले छन्दसि च' इति हैमः ॥ ३।२।१५८) इति कि । 'हल' (६।४।२) इति दीर्घः । (१) ॥ ॥ क्ले (३।३११७४) जातम् । 'जातं व्यक्तीवजन्म- ('धीर्थाने ज्ञानभेदेऽपि') ॥ (४) ॥ ॥ प्रज्ञायतेऽनया । मु । लीव, निलिङ्गमुत्पने' । (२) ॥॥ समानाना भाव । प्रज्ञानं वा । 'ज्ञावबोधने' (श्या० प० अ०)। 'आतश्चोप- गुणवचन-' (५११२४) इति प्यन् ॥ (३) ग्रीणि सर्ग (३।३।१०६) इत्यङ् । ('प्रज्ञस्तु पण्डिते याच्यालगो, बुद्धौ तु योपिति') ॥ ॥ श्रद्धापि । 'प्रज्ञा श्रद्धा धरा ज्ञप्तिः घटत्वादिजाते' ॥ पण्डा संवेदनं विदा' इति शब्दार्णवात् ॥ (५) ॥ ॥ व्यक्तिस्तु पृथगात्मता। शेते । शे. विच् (३।२।७५) । मोहः । तं मुष्णाति । शेमुपी।, (व्यक्तिरिति ॥) व्यज्यतेऽनया । 'अचू व्यक्त्यादी' 'मुष स्तेये' (स्या० प० से.) मूलविभुजादिखात् (वा० ३॥ (रु. ५० से०) स्त्रिया क्तिन्' (३।३।९४) । व्यनक्ति वा ।। २।५) क । गौरादिलात् (४।१।४१) डीप् ॥ (6) ॥॥ क्तिच् (३।३।१७४) । (१) ॥४॥ पृथगात्मा यस्य तस्य मन्यतेऽनया । मननं चा। 'मन ज्ञाने' (दि आ० अ०)। भाव । तल् (५।१।११०) ॥ (२) ॥॥ द्वे 'घटादि- तिन् (३।३।९४) । ('मतिर्बुद्धीच्छयो.') ॥ (५) * व्यक्तः ॥ प्रकृष्टमीक्षणम् । अनया 'गुरोश्व-' (३।३।१०३) इसः टाप् . चित्तं तु चेतो हदयं स्वान्तं हृन्मानसं मनः॥ ३१॥ (४/१॥४) । 'प्रेक्षाधीरीक्षणं नृत्तम्' इति हैमः ॥ (6) ॥॥ चित्तमिति ॥ ‘चिती सज्ञाने' (म्वा० प० से.) । उपलम्भनम् । उपलभ्यतेऽनया वा । 'डुलभ प्राप्ती' (भ्वा०. भावे क. (३।३।११४) । वीदित – (१२११४) इतीण- | आ० अ०) ! पित्त्वात् (३।३।१०४) अडि प्राप्ते आवादि- निषेध ॥ (१) ॥ ॥ अमुनि (उ० ४।१८९) चेतः ॥ (२) मत प्राप्ती') ॥ (९) ॥ ॥ 'चिती संज्ञाने' (भ्वा० प० से.) खात् (वा० ३।३।९४) बाहुलाद्वा क्तिन् । ('उपलन्धि. ॥ ॥ हियते विषय 'गृह्रो पुग्दुको च' (उ० ४।१००) इति क्यन् दुगागमश्च । हरति आहरनि विषयानिति वा । ('हृदयं संपदादित्यात् (३।३।१०८) किए । चित् तान्ता ॥ (१०) वक्षसि खान्ते बुक्कायाम्') ॥ (३) ॥ ॥ 'स्वन शब्दे' (भ्वा० संवेदनम् । 'विद ज्ञाने' (अ० प० से.)। ('संवित् प० से०) । खन्यते स । क्षुब्धखान्त-' (७1०1१८) इति सभापणे ज्ञाने संग्रामे नानि तोपणे । क्रियाकारे प्रतिताया मनसि निपातितम् । ('स्वान्तं चेतसि गहरे) ॥ (४) ॥ ॥ (दि० आ० से) । संपदादित्वात् (वा० ३।३।१०८) । किम् । सकेताचारयोरपि') (११) ॥॥ प्रतिपदनम् । 'पद गती' रदयस्य पदनम्' (६।१।६३) इति हृदादेशः । प्रभृति- करणे वा ॥ (१२) ॥.॥ 'इप मिच' (चु० प० से.) ग्रहणस्य प्रकारार्थलाक्वचित्खादायपि । हरते विप् (३३२ धुरादि । पन्तत्वाद्युचि (३।३।१०७) प्राप्ते आयादित्वान १—हमे तु 'जात्योध' पति पठितम् । जातिः सामान्यम् । तत्र (का० ३१३१९४) बाहुलसद्वा तिन् । यदा तु चुरादीनां यथा 'रल सुजात कनकावदातम्' इत्यनेमार्थकैरवाकरकौमुदी ।। पिजभावे सामान्यापेक्षं झापकम् । तदा तिन् न्याय्य ।

·अमरकोपः। [प्रथम काण्डम् एव । 'तितुत्र-' (१९) इति नेट् ॥ (१३) ॥॥ 'चित विचिकित्सा तु संशयः। सचेतने' (चु. आ० से.) चुरादि । ‘ण्यासभन्थ - (३॥ संदेहद्वापरोच ३।१०७) इति युन् । 'चेतना सपिदि स्त्रियाम् । वाच्यय विचिकित्सेति ॥ "रित सशये' (म्या० ५० से.)। माणयुक्ते' ॥ (१४) 11-11 चतुर्दश 'युद्ध.॥ 'गुप्तिविह्य सन्' (३।१।०)। 'अ प्रसयान्' (३।३। धीर्धारणावती मेधा १०२) । विचिरित्सा ॥ (१) ॥ ॥ 'शी' (अ. आ. धीरिति ॥ धारणाशक्तियुक्ता धी । 'मेधु सगमे' (भ्वा० से.) । “एएच' (३।३।५६)। सशय ॥ (२) ॥ -॥ "दिह ३० से.) मेधते सगच्छते सर्वमस्याम् । 'गुरोध-' (३३॥ उपचये' (अ० उ० अ०)। सदेहनम् । घम् (३।३।१८) १०३) इत्यकार । ('मेधा बुद्धौ कती पुमान्') ॥ (१), (३) |॥ द्वौ परी प्रकारी यस्य । 'सर्वनामसरययो -' ॥६॥ एकम् 'धारणाचलुद्ध। (चा० २१२६३५) इति द्विशब्दस्य पूर्वनिपात । पोदरादि संकल्पः कर्म मानसम् । लात् (६३३११०९) आत्वम् । ('द्वापरं सराये युगे') ॥ ॥॥ चत्वारि 'एकर्मिणि विरद्धानेककोट्यवगाहि. संकल्प इति ॥ इदमिदं पुर्यामिति मनस र्म व्या ज्ञानस्य ॥ पार । सकल्पनम् । 'कृपू सामर्थ्य' (भ्वा० आ० से.)। अथ समो निर्णयनिश्चयो॥३॥ भावे घम् (३।२।१८)॥ (१) ॥ ॥ एकम् 'मनोव्या अथेति || 'गीन् पापणे' (भ्याट अ)। निर्णय. पारस्य। नम् । 'एरव्' (३३१५६) । 'उपसादसमासेऽपि-(21 चित्ताभोगो मनस्कार' ४।१४) इति णत्वम् ॥ (१) ॥४॥ चिन् चयने' (खा. उ० चित्तेति ॥ चित्तस्य मनस आभोगस्तदेवप्रवणता पूर्णता अ.) निधयनम् । 'प्रह-' (३६३१५८) इलप् ॥ (२) ॥॥ वा 'आभोगो वारुणच्छने पूर्णतायनयोरपि' । 'भुत पाल द्वे 'निश्चयस्य' ॥ नाभ्यवहारयो' (९० ५० अ०)। भावे घन् (३।३।१८) ॥ | मिथ्यादृष्टिनास्तिकता (१) ॥॥ मनस वारो व्यापारविशेष । 'डुकृन्' (त. मिथ्येति ॥ 'मिथ्या' इसपहवे । तद्विपयिणी दृष्टि ॥ उ• अ०) । भावे घन् (३।३।१८) । 'अत कृमि- (1) ॥ ॥ नास्ति परलोक इति मतिरस्य । 'अस्तिनास्तिदि (८।३।४६) इति सत्तम् ॥ (२) ॥ ॥ द्वे 'मनस. सुखादो मति' (१४६०) इति ठक । तस्य भावो नास्तिकता है तत्परत्वस्य' । (२) ॥ ॥ द्वै 'परलोको नास्तीत्यादिवुद्धः ।। चर्चा संख्या विचारणा ॥२॥ व्यापादो द्रोहचिन्तनम् । चर्चेति ॥ 'चर्च अध्ययने' (चु० उ० से.) चुरादि व्यापाद इति ॥ 'पद गती' (दि. भा. अ.) न्या- प्यन्ताद्भावे 'चिन्तिपूजि-' (३।३।१०५) इत्यड्। (चर्चा इपूर्व । व्यापादनम् । प्यन्तात् (३।११२६) घर (३॥३॥ स्थाचर्यमुण्डाया चिन्तास्थासकयोरपि') ॥ (१)॥६॥ सर या नम् । 'चक्षित स्या' । (२।४।५४) । आतश्च-' (३३॥ १८ ॥ (१) ॥३॥ दोहस्प चिन्तनम् । 'त्युत् च ॥३॥ १०६) इयत् । 'सत्यवादी विचारे च' । (२) र ११५) ॥ बाहुलवायुर-इति मुकुट । तन्न। खीत्वविशिष्ट (चु० उ० स०) चुरादि । 'प्पास- (३।३।१०७) स्युटो निरपवादत्वात् ॥ (२) ॥॥ द्वे 'द्रोदचिन्तनस्य' । भावे अड (३।३।१०५) विदितत्वेन नपुसक्लविशिष्टे भावे इति युच् ॥ (३) ॥ ॥ त्रीणि 'विचारणस्य ॥ समौ सिद्धान्तराद्धान्तो अध्याहारस्तर्क ऊहः समाविति ॥ सिद्धोऽन्तो निश्चयो यस्मिन् ॥ (१) अध्याहार इति ॥ अध्याहरणम् । अध्यापूर्वी हा। ॥ ॥ राद सिद्धोऽन्तो निश्चयोऽस्मिन् ॥ (२) ॥ ॥ द्वे (भ्वा० उ० अ०) भावे घम् (३।३।१८) ॥ (१) ॥॥ 'सिद्धान्तस्य॥ अपूर्वोत्प्रेक्षण तर्कणम् । 'तर्क भाषार्थ' चुरादौ 'पटपुर-' इति दण्डके पठित । भावे घन् (३॥३॥१८) कृन्तति, र भ्रान्तिर्मिथ्यामतिर्भमः ॥५॥ न्तने वा अव् (३।१११३४) धनी (३।३.१९) । पृषोदरा भ्रान्तिरिति ॥ 'श्रम चलने' (भ्या. प. से.) । दित्वात् (१।३।१०९) वर्णविपर्यय । 'कर्को वितके कासा भावे तिन (३॥३॥९४) अनुनासिक्स- (६।४।१५) इति यामूहकमविशेषयो ' इति हैम ॥ (२) ॥ ॥ उहनम् 'उह दीर्घ । 'मान्तिरनवस्थिता । मिथ्यामती च भ्रमणे । वितर्क (भ्वा० ० से.) ! भावे घन् (३।३।१८) ॥ (३) ( . । 'मिथ्या' इत्यव्ययम् । तेन कर्मधारय । प्रीणि 'तस्य' ।। (२) ॥ ॥ भावे पति (३।३।१८) भ्रम । 'नोदात्तोप- देश-' (३३४) इति न रद्धि । 'भ्रमोऽम्युनिर्गगे भ्रान्ती र-वाच्यप्रमाणखगे। पुन्दभ्रमणयोरपि ॥ (३)1-11 नोषि अतस्तिज्ज्ञानस्य'। है m ·धीवर्गः५] व्याख्यासुधाख्यव्याख्यासमेतः । । संविदागूप्रतिज्ञानं नियमाश्रव-संश्रवाः । (३।३।११४) इति वा तः। 'निर्वाणोऽवाते-' (८३२।५०) अङ्गीकाराभ्युपगम-प्रतिश्रव-समाधयः॥५॥ इति निष्ठानत्वम् । यद्वा अधिकरणे भावे वा ल्युट् । बन्धानि- संविदिति ॥ संवेदनम् । “विद ज्ञाने' (अ० प० से.)। गमनमित्यर्थः । 'निर्वाणं मोक्षनियोर्विधाने करिमनने' संपदादिखात् (वा० ३।३।१०८) किम् ।। (१) ॥ ॥ आ- इति हैमः ॥ (३) ॥ ॥ अतिशयेन प्रशस्यं श्रेयः। 'श्रेयो गमनम् । आगू । गमेः' इत्यनुवर्तमाने 'भ्रमेश्च हू.' (उ० मुक्तौ शुभे धर्मेऽतिप्रशस्ते तु वाच्यवत्' ॥ (४) ॥॥ नि. २०६८) । डित्त्वाहिलोपः (६३४११४३) । वधूशब्दवत् । तरां श्रेयः निःश्रेयसम् । 'अचतुर-' (५।४।७७) इति निपा. यदा तु विपि (वा० ३।३।१०८) 'गमः की' (६४|४०) तिनम् । 'निःश्रेयसं तु कल्याणमोक्षयो शंकरे पुमान् ॥ इत्यन्तलोपे 'उड् च गमादीनाम्' (वा० ६।४।४०) इत्यू- । (५) ॥ अविद्यमानं मृतं मरणमत्र । 'अमृतं यज्ञशेषे कारादेशः । तदा 'ओः सुपि' (६।४।८३) इति यणि अमि स्यात्पीयूषे सलिले घृते । अयाचिते च मोक्षे ना धन्द. शसि च ‘आग्वम् , आग्वः' इति विशेषः । 'गुरी उद्यमने न्तरिदेवयोः' । (६) * 'मोक्ष अवसाने' (चु०० (तु० आ० से.)। अस्मात् विपि (वा० ३।३।१०८) तु | से०) अवसानं क्षेपः । चुरादिः । 'एरच्' (३॥३१५६) । धन् आगूः, आगुरौ, आगुरः, इति धूर्वत् ॥ (२) ॥ ॥ जाना- (३५३११८) वा । 'मोक्षो नि.श्रेयसे वृक्षविशेषे मोचने मृती' तेयुट् (३।३।११५) ॥ (३) ॥१॥ 'यमः समुपनिविषु च' | इति हैमः ॥ (७) ॥ ॥ अपवर्जनम् । 'बजी वर्जने' (अ. (३।३।६३) इत्यप् । “नियमो यन्त्रणाया च प्रतिज्ञानिधय- | आ० से.) । घम् 'अपवर्गस्त्यागमोक्षयोः । क्रियावसाने मते' ॥ (४) all आइपूर्वाच्छृणोतेः 'ऋदोः-' (३।३।५७) साकल्ये' इति हैमः ॥ (6) ॥ ॥ अष्टौ 'मोक्षस्य' ॥ इत्यप् । 'आश्रयोजीकृती प्लेशे नान्यवद्वचनस्थिते' । (५) अथाज्ञानमविद्यामतिः स्त्रियाम् । 11* ॥ एवं संभव (६) प्रतिभवौ (९) ॥l 'अजी' इति (अथेति ॥) ज्ञानविरुद्धम् ! ज्ञाननिवत्यखात् ॥ (१) च्च्यन्तमव्ययम् । तत्पूर्वात्कृनोभावे घञ् (३।३।१८)(७)| ॥*॥ "विद ज्ञाने' (अ० प० से.) । वेदनम् 'संज्ञाया ॥५॥ अभ्युप' इत्युपसर्गद्वयपूर्वाद्मेः 'प्रहवृद्-' (३३१५८) समज-' (३३।९९) इति क्यम् । अविद्या विद्याविरुद्धा ॥ इत्यप् । 'अभ्युपगमस्तु पुंसि खीकारे निकटगमने च ॥ (२) ॥ ॥ अहमिति विभक्तिनतिरूपकमव्ययमहंकारार्थम् । (८) ॥ समापूर्वाद्धामो भावे कि. (३।३।९२) । 'समा- अप्रधाना मति. ॥ (३) * ॥ त्रीणि 'अज्ञानस्य । धिर्ना समर्थने । ध्याने वैरस्यनियमे काव्यस्य च गुणा- रूपं शब्दो गन्धरसस्पर्शाश्च विषया अमी ॥ ७॥ न्तरे' ।। (१०) ॥ ॥ दश 'अङ्गीकारस्य' । गोचरा इन्द्रियार्थाश्च मोक्षे धीर्शनम् रूपमिति ॥ रोपयति विमोहयति । 'रुपु विमोहने', मोक्षे इति ॥ मोक्षफलिका धीज्ञानम् ॥ (१) ॥॥ एक | (दि० प० से.) । अच् (३।३।१३४) । 'अन्येषामपि-' 'मोक्षोपयोगिबुद्धेः॥ (६।३।१३५) इति दीर्घः । यद्वा रूप रूपकरणे' (बु. उ. अन्यत्र विज्ञानं शिल्पशास्त्रयो। से०) इति चौरादिकस्यायमप्यर्थः । यद्वा त्यते स्तूयते । अन्यत्रेति ॥ अन्यफलिका शिल्पे शास्त्रे च या धी. सा| इति पप्रत्ययो दीर्घश्च निपातितः । रूपं तु श्लोक्शब्दयोः । 'रु शब्दे' (अ० ५० अ०) । 'खप्पशिल्प-' (उ० ३१२८) विज्ञानम् । 'विज्ञानं कार्मण ज्ञाने' इति हैम । मुकुटस्तु- पशावाकाशे सौन्दर्ये, नाणके नाटकादिके ॥ प्रन्थावृत्ती 'मोक्ष इति निमित्तसप्तमी । मोक्षनिमित्तं शिल्पशास्त्रयोधीहा- स्वभावे च' इति हैम. ॥ (१) ॥ ॥ शप्यते आक्रुश्यो । नमुच्यते । अन्यनिमित्तं या तयोधी. सा विज्ञानम्' इति शिप आकोशे' (भ्वा०, दि० उ० अ०) 'शाशपिभ्यां द. व्याख्यत् । 'तन्न । शिल्पज्ञानस्य मोक्षेऽनुपयोगात्' ॥ (१) दनौ' (उ० ४।९७) इति दन् । 'शब्दोऽक्षरे यशोगीत्यो. *ll एकम् 'शिल्पादिविषयकबुद्धः। चर्चाक्ये खे श्रवणे ध्वनौ' इति हैमः ॥ (१) ॥ ॥ गन्धयति । मुक्तिः कैवल्यनिर्वाणश्रेयोनिःश्रेयसामृतम् ॥ ६॥ 'गन्ध अर्दने' (चु० आ० से०) । अच् (३।१।१३४) । मोक्षोऽपवर्गः 'गन्धः संबन्धलेशयो. । गन्धकामोदगर्वेयु' इति हैमः ॥ मुक्तिरिति ॥ मोचनम् । 'मुच्ल मोक्षणे' (तु० उ० (१) ॥१॥ रस्यते । 'रस आखादने' (चु. ५० से.) अ०) । तिन् (३६३१९४) । 'मुक्तिर्मोचनमोक्षयोः' इति | चुरादिः । “एरच्' (३३३१५६) । घन् (३।३।१८) वा। हैमः ॥ (१) ॥॥ बन्धविरहात्केवलस्य भावः । ‘गुणव- , 'रसो गन्धरसे जले। शृगारादौ विषे वीर्ये तिवादी द्रव- चन- (4791१२४) इति प्यन् ॥ (२) ॥ ॥ निर्वान्त्यत्र । रागयोः ॥ देहधातुप्रमेदे च पारदखादयोः पुमान्' इति भावे वा। 'कोऽधिकरणे च (३।४।७६) इति 'नपुंसके भावे | हैमः ॥ (१) ॥ ॥ 'स्मृदा संस्पर्शने' (तु. ५० से.) । १ अयं पाठः कुत्रचिन्नोपलभ्यते ।। १-मेदिन्यामेवोपलभ्यते ।।

·अमरकोषः। [प्रथम काण्डम् ल्यण 'अक्तरि च' (३३३३१९) इति पम् । 'स्पशा वर्गाक्षरे दाने 'नापि पाय नुवर' इति घोपालत । 'पुमि क्पायस्तुप स्पर्शने स्पर्शके रजि' इति हैम ॥(6) ॥ विसि यन्ति रम्' इति तीयकाण्डे रमकोप ॥ (१) . पति क. नियनन्तीन्द्रियाणि । 'पिम् बन्धने' (सा० उ० अ०)। टम् । 'यप हिंसायाम् (भ्वा० ५० से.) । वाहुरकादाय । पचाद्यन् (३३३३१३४)। 'परिनिवि-' (८३३१५०) इति । 'कपाय मुरभी रसे । रागवस्तुनि नियासे बोधादिषु पत्वम् । 'विषयो यस्य यो ज्ञातस्तन गोचरदेशयो । विलेपने' इति हम ॥ (२) ॥ ॥ अवीत्युभयान्वयि । शब्दादी जनपदे च' इति हेम ॥ (१) * गाप इन्द्रि उत्तोपाभ्याम् । 'कुवरस्तु पायोऽनी' इत्येके पठन्ति ॥ याणि चरन्त्येषु । 'करणाधिकरणयो' इत्यधिकारे 'गोचर द्वे 'कपायरसस्य॥ सचर-' (३३३।११९) इति निपालित ॥ (२) ॥ इन्दि मधुरो यैरय॑न्ते । 'अर्थ याच्लायाम्' (चु० मा० से.) । कर्मणि मधुर इति ॥ मधु माधुर्यमस्यास्ति । 'उपसुपि-' (41 पञ् (१॥३।११९) । (३) ॥ ॥ पञ्चानामपि प्रत्येक त्रीणि | २|१०७) इति र । ('मधुरं विषे)। मधुरस्तु प्रिये खादौ 'विषयाणाम् ॥ रसे च रसवत्सपि । मधुरा मधुरापुर्या यष्टामेदामधूलिधु । हुपीक विषयीन्द्रियम्। मधुकुकुटिकाया च मिश्रेयारातपुष्पयो ' इति हैम (१) ॥६॥ हुपीकमिति ॥ हृप्यन्यनेन । 'हा अलीके' (भ्वा० । एक 'मधुरस्य' ।। प० से.)। 'अलिहपिभ्या कित्' (उ० ४.१७) इति करणे ईक्न् ॥ (१) ॥॥ विषयोऽस्यास्ति । इनि (५।२।११५)। लवण इति । लनाति जाध्यम् । “लूल छेदने' (गया. ('विषयी विषयासके वाच्यवत् , क्लीवमिन्द्रिये । पुलि स्या उ० से.)। नन्दादित्यु (३।१।१३४)। लवणाहक् (४। धृपतौ कामदेवे वैपायरेऽपि च') । (२) ॥ इन्द्रस्या । ४।२४) इति लिहाण्णवम् । 'स्वणो राक्षसे रमे। अस्थि मनो लिङ्गम् । 'इन्द्रियमिन्द्रलिझम् (१।२।९३) इत्या | भेदे लघणा लिट् इति हैम ॥ (१) ॥॥ एवम् दिना पच् निपातित । 'इन्द्रियं तु चक्षुरादियु रेतसि इति । 'लषणस्य' । हैम ॥ (३) ॥ ॥ श्रीणि 'इन्द्रियाणाम् ॥ कर्मेन्द्रियं तु पाय्यादि (कटुरिति ॥) पटलावृणोति तीक्ष्णतया मुखम् । 'कटे वर्षावरणयो' (भ्वा० प० से.) । 'कदिवटिभ्या : कर्मेति ॥ कर्मसाधकामेन्द्रिय कर्मेन्द्रियमुच्यते ॥ (१) (उ० १८) इत्यु । 'कट्कार्ये मत्सरे च दूषणे च फटू ॥॥ पायति शोषयति तैलमिति पायु । पै शोषणे' (भ्वा० । रसे । तिक्त प्रियहुमुरमा कटुका राजिकासपि' इति हैम ॥ प. अ.) 'कृवापाजि-' (उ० १।१) इत्युण् । 'आतो युक्-(१) ॥॥ एक 'कटो'॥ (1३।३३) 'पायूपस्थे पाणिपादौ वाक्चेतीन्द्रियसमह । तिक्त उत्सर्गानन्दनादानगत्यालापाथ तक्रिया' इति कामन्द तिक्त इति ॥ तेजयति स्म । तिन निशाने' (धु०प० कीये । एक 'गुह्यादीन्द्रियस'। से०) । सामान्यापेक्षज्ञापयाधुरादीना गिलभावे 'गल्या. मनोनेत्रादि धौन्द्रियम् ॥ ८॥ मक-' (३।४।७२) इति छ । पक्षातरे तु सहापूर्वक मन इति ।। धीसाधनमिद्रिय धीन्द्रियम् ॥ (१) ॥ ॥ वाद्गुणाभाव । 'तिनस्तु सुरभी रसे। निकातु कटुरो 'मन कौँ तथा नेत्र रसना च त्वचा सह । नातिका हिण्या तिक्त पर्पटकोषधे' इति हैम ॥ (1) एवम् चैति पट तानि धौद्रियाणि प्रचक्षते' ॥ एक्म् 'ज्ञान- 'तिक्तस्य' । न्द्रियस्य ॥ अम्ल इति ।। अम्ब्यते शब्यते भोक्तमि । 'अवि शब्दे (भ्वा० प० से.) । 'मूशक्यविभ्य ल' (उ० ४॥ तुवर इति ॥ 'तु ' सौत्रो धातु । तवीति हिनस्ति से १०८) । अम्ब्ल ॥ ॥ 'अम रोगे' (चु० उ० से.) । अमति गान् । 'छिल्लरछत्वर-' (उ० ३.१) इत्यादिना प्वरच् । रुनलरुचिम् । वाहुलकारले अम्लोऽपि । 'अम्लो रसेऽम्ल "तुपरस्तु क्याये स्यात्काझ्यादयोस्तुवर्यपि') ॥ ॥ दी वेतसे । (अम्ली चाडैयाम् )' इति हैम ॥ (१) ॥६॥ धादिरपि । 'नरेश्मश्रुणि शृङ्गाभ्यां रहिवे गवि तूबर एकम् 'अम्लस्य॥ काले प्राप्त पाये व रसे पुष्यअने च्युते' इत्युत्पलिनी । १-अत्र दीयं बायर्या भङ्ग स्यात्-पति मुकुर ॥ २-अस्थि १-वर्गाक्षराणि चादयो मावसाना पचविंशति । 'तगा भदो भाल कणान्तराधि । तर यथा प्रयोग । 'शुणाति लपणा पन पत्र' इति पातसूक्षात् ।। पात' त्याने कायरैरवाकरकौमुदी ॥ - अम्ल तुवरस्तु कपायोऽस्त्री , ·धीवर्गः ५] व्याख्यासुधाख्यव्याख्यासमेतः । रसा. पुंसि आमोदी मुखवासन. ॥११॥ रसा इति ॥ 'रस आखादने' (चु० उ० से.) अ. आमोदीति ।। आमोदयति । 'मुन्यजाती-' (३१२।७८) दन्त । रस्यन्ते आस्वाद्यन्ते । 'एरच्' (३।३।५६) घन् । इति णिनि ॥ (१) ॥॥ मुस वासयति । नन्द्यादिल्यु (३।१। (३।३।१९) वा । तुवरादय पट् रसशब्दवाच्या । तर १३४) । (२) ॥ ॥ द्वे 'मुसवासनगुटिकादे.॥ तुवरकषाययोरस्त्रीत्वस्योक्तत्वादितरेषा रिझनिर्णयमाह- पुसि' पूतिगन्धिस्तु दुर्गन्धः इति । 'गुणमाने वर्तमाना मधुरादय पञ्च पुसि' इत्यर्थ ॥ पूतीति ॥ 'पूयी विशरणे दुर्गन्धे च' (भ्वा० आ० तद्वत्लु पडमी निपु ॥९॥ से०)। पूयते । पूति । तिन् (३५३३९४)। पूतिर्दुवे तद्वत्स्विति ॥ अमी पट । पण्णामपि वाचकास्तुवरा- | गन्धोऽस्य 'गन्धस्येत्' (१।४।१३५) इतीकार ॥ (१) दय सप्तापि गुणिनि निलिङ्गा इत्यर्थ । क्टुशब्दास्त्रियाम् ॥ ॥ दुर्गन्धे विकारो नेति विशेष ॥ (२) ॥॥ द्वे 'वोतो गुण-' (४११४४) इति वा डीप् ॥ 'दुर्गन्धस्य॥ विमदोत्थे परिमलो गन्धे जनमनोहरे। विस्त्रं स्यादामगन्धि यत् । विमर्दोत्थ इति ॥ सुरतादिविमर्दोत्थे माल्यादिगन्धे, वित्रमिति ॥ विस्यति । "विस प्रेरणे' (दि. प. घर्षणसमुद्भवे चन्दनादिगन्थे, च जनाना मनोहरे, परिमल । से०) 'स्फायि-' (उ० २।१३) इति बाहुलकाद्र । 'विस उ 'मल धारण' (भ्वा० आ० से)। मल्यते । क्मणि घम् । सर्ग' इति तु भट्ट । 'विनसते' इति वा 'अन्येभ्योऽपि- (३।३।१९) । सज्ञापूर्वकत्वादृद्धयभाव । 'खनो घ च (वा० ३।२।१०१) इति ड । चैवयोरभेद ॥ (१) ॥४॥ (३।३।१२५) इति घो का । घिरकरणात, 'अन्येभ्योऽपि' ! आमोऽपक्को मल । तस्येव गन्धोऽस्य । 'उपमानाच' (41 इत्यभ्युपगमात् । यद्वा मलते धारयति जनमनासि पचायच् ४११३६) इति समासान्त इत् (२) ॥ ॥ वै अपकमांसा (३।३।१३४) । 'स्यात्परिमलो विमतिमनोहरगन्धयो दिगन्धस्य' ।। थापि । मुरतोपमर्दविक्सच्छरीरसनादिसौरभे पुसि' ॥ (१) शब्दार्णवे तु 'कस्तूरिकायामामोद कारे मुखवासन । ॥1॥ एकम् 'परिमलस्य ॥ बकुले स्वात्परिमलश्चम्पके सुरभिस्तथा' इति ॥ आमोदः सोऽतिनिहारी शुक्लशुभ्रशुचिश्वेतविशदश्येतपाण्डराः ॥ १२ ॥ ' आमोद इति ॥ स परिमलोऽतिनिहींरी अत्यन्तमनो हरवेत् । आसमन्तान्मोदयति, इत्यामोद । 'मुद ही अपदातः सितो गोरो वलक्षो धवलोऽर्जुनः । (भ्वा० आ० से.) ण्यन्त । अच् (३।१।१३४)। आमोदो शुक्लेति ॥ शोकति मनोस्मिन् । 'शुक गती' (भवा प. गन्धहर्षयो' ॥ (१) ॥ एक 'सुगन्धस्य'। से०) । कलेन्द्र-' (उ० २।२८) इति निपातित । 'शुक्लो योगान्तरे सिते । नपुसक तु रजते' ॥ (१) *॥ शोभते। वाच्यलिङ्गत्वमागुणात् ॥ १० ॥ 'शुभ दीप्ती, शोभाया वा' (भ्वा० आ. से.) । 'फाथि-' वाच्येति ॥ आगुणात् 'गुणे शुक्लादय पुसि' इत्यत (उ० २।१३) इति रक् । 'शुभं दीप्तेऽभ्रके सिते' इति हैम प्राक् । अत परं 'वाच्यलिङ्गता' इत्यधिक्रियते ॥ ॥ (२) 'शुच दीप्तौ' (*)। इक् (घा० ३।३।१०८) समाकर्षी तु निहारी ॥ (३)॥॥ 'निश्चिता वर्णे' (भ्वा० आ० से.) भ्यादि । समाकर्षीति ॥ समाकपत्यवश्य मन 'आवश्यका श्वेतम् । घन् (३।३।१८) 'श्वेतो द्वीपाद्रिभेदयो । श्वेता (३॥३११७१) इति णिनि । यद्वा समाकर्षणशील । 'सुप्य वराटिकाकाछपाटलाशतिनीषु च । क्लीव रूप्ये(ऽन्यवच्छुक्ले) जाती-' (३१२।७८) इति गिनि ॥ (१) ॥ ॥ एव निर्दोरी | ॥ (४) ॥ ॥ विशीयते । 'शल शातने' (भ्वा०, तु. प. ॥ (२) ॥॥ द्वे 'दूरगामिगन्धस्य' ॥ सुरभिर्माणतर्पण.। १-गन्धस्येत्' (१।४।१३५) इति सूत्रे दुरोऽपाठात् । इटगन्धः सुगन्धिः स्यात् केचित्तु मत्वोंयेत्य त पठित्वा कर्मधारयादिनि व्याचक्षते । तन्म। सुरभिरिति ॥ सुत्रु रभन्तेऽत्र सुरमि । इन् (उ० कर्मधारयमत्वीयाम्या बहुव्रीहिरवेटो लाधवात्' इति कात्याय- ४।११८) ॥ (१) *। घ्राण तर्पयति । नन्द्यादिल्यु (३१ / नोके । अपरे तु लाघवमनादृत्य मत्वर्षीयमिच्छन्ति । 'दिसकिलयच्छे. १११३४) ॥ (२) ॥ ॥ इष्टो गन्धोऽस्य । 'इष्टगन्धः सु. दपायवन्त ' इतिवत् । प्रयोगश्च 'यदुर्गन्धि मदाविल मलशतैर्य- गन्धौ स्यात्रिषु क्लीव तु वाकै' (३) ५॥ मुटु गन्धौ / यूतिनाडीमयम्' इति झारप्रकाशे । इति बुधमनोहरायाम् ॥ ऽस्य । 'गन्धस्येन्-' (५।४।१३५) इति समासान्त इकार । २-विस्र दन्त्योम्यादि । 'विनजम्बालशेपम्' इति दम. 'सुगन्धिः स्यादिष्टगन्धे लिए क्षीरे नपुसकम् ॥ (6) ॥५॥ यतीलेषात् ॥ ३-ताटव्यश श्वेतो धावति' इति महाभाष्य. चत्वारि 'इष्टगन्धस्य॥ , . हषात् ॥

·अमरकोषः। [प्रथम काण्डम् " - अ.)। अच् (३।१११३४) । 'विशदः पाण्डरे व्यक्त' इति हरिणः पाण्डुरस पाण्डः हैम ॥ (५) ॥॥ श्यायते। 'श्यैड् गती' (भ्वा० आ. हरिण इति । हरति मन । 'श्यास्त्याहविभ्य इनन्' १०)। 'हश्याभ्यामितन्' (उणा० ३१९३) ॥ (६) ॥ (उ. २०४६)। 'हरिणी पाण्डसारङ्गी हरिणी चारुयो. पण्डते मनोस्मिन् । 'पडि गती' (बा आ० से.) याहु- पिति । मुवर्णप्रतिमाया च हरितात्तिभेदयो' इति हैम ॥ लकादरो दीर्घश्च ॥ (७) ॥ ॥ अवदायते स्म । 'दप् शोधने' (१) ॥॥ पाण्डस्वमस्यास्ति । 'नगपासुपाण्डभ्यो र'। (भ्वा० ५० अ०)। कर्मणि फ (IN): 'अधदातं | 'पाण्डुरो वर्णतद्वतो । पाण्डुरंतु मायके' इति हैम ॥ तु विमले मनोज्ञे सितपीतयो' इति हैम ॥ (1) ॥ (२) ॥५॥ पण्ड्यते ज्ञायते । 'पडि गती' (भ्वा आ० से.) सिनोति मन । 'पिन् बन्धने' (खा० उ० अ०) । 'अनि मृगवादिलाद (उ० १३५) कु । पृषोदरादिलात् (६॥३॥ सिभ्य 'क' (उ० ३१८९) । 'सितस्त्वसिते बढे वर्णे १०९) दीर्घ । 'पाण्डस्तु पीतभागार्थ केतकीधूलिसनिभ सिता तु शर्करा' इति हम ॥ (९) ॥॥ गुरते उद्युके इति शब्दार्णव । 'पाण्डु' कुन्तीपती मिते' इति हैम ॥ भनोऽस्मिन् । 'गुरी उद्यमने' (तु. आ० से.) । अनेन्द्र- (३) ॥ नीणि 'पीतसंवलितशुक्लस्य ॥ (उ० २।२८) इति निपातित । 'गौर. श्वेतेऽरुणे पीते ईपरपाण्डस्तु धूसरः ॥१३॥ विशुद्ध चन्द्रमस्यपि । विशदे गौरं तु श्वतसर्पपे पद्मसरे' ईपदिति ॥ धूनोति चेत । 'धू विधूनने (खा. भा० इति हैम 1 यत्तु-गोरते' इति स्वामी, गौरति' इति मुकुटच से.) : 'धूमदिभ्य क्सर' (उ० ३१७३) । बाहुलकादप- तन । 'गुरी उद्यमने' इति धातुमुपन्यस्योक्तरूपोपन्यासस्या- बम् । यद्वा धूसनम् ! 'धूस कान्ती' (चु. ५० से.) चु- सभवात् ॥ (१०) ॥ ॥ अवलक्ष्यते । पन् (३।३।१९), रादि । 'एरच्' (३।३।५६) । धूस राति । 'रा दाने' (अ. 'वष्टि भागुरि -' इत्याल्लोप । यद्वा घलनि । “वल चलने' ५० अ०) । 'आतोऽनुप-' (३।२।३) इति + । 'धूसरी (भ्वा० प० से.)। किम् (३।२।१४८) । वल् । अक्ष किनरीभेदे, ना खरे, निषु पाण्डुरे' । 'धूसरस्तु सित पीत. न्यसात् । 'अक्षु व्याप्ती सधाते च' (भ्वा० ५० से रेशवान्यकुलच्छवि' इति शब्दार्णव ॥ (9) ॥॥ एक घन् (३॥३॥१९) वल् चासौ अक्षश्च । यद्वा वल क्षायति । 'क्षे 'धूसरवर्णस्य ॥ क्षये' (भ्वा०प०अ०) 'आतोऽनुप-(३।१।३) इति के ॥ कृष्णे नीलासितश्यामकालश्यामलमेचकाः। (११)॥॥ धावति मनोज । 'धाचु गतिशुद्धयो ' (भ्वा० १० से.) । घुपादिलात. (उ० १११०६) कलच् । बाहुल कृष्ण इति ॥ पति मन । 'कृपैर्वणे' (उ० ३।४) इतिह काद्रख । यद्वा धवनं धव 'धूम् कम्पने' (क्या० उ० ना । 'कृष्ण काके पिके वर्णे विष्णौ व्यासेऽर्जुने क्ली। से०) । 'दोरप्-' (३।३।५७) धव लाति । 'रा दाने' | कृष्णा तु नीत्या द्रौपद्या पिप्पलीद्राक्षयोरपि ॥ कृष्णं तु (अ०प०अ०)। 'आतोऽनुप' (३।२॥३) इति क । 'अथ मरिचे लोहे' इति हैम ॥ (१) ॥ ॥ नीलति । 'गील वर्ण' अवलो महोक्षे मुन्दरे सिते । धवली गौ' इति हैम ॥ (भ्वा०प० से.) । 'इगुपध-' (३॥१॥१३५) इति क । (Hry nu अज्यते । 'अर्न अर्जने' (भ्वा० प० से.)। 'नीलो वर्णे मणौ शैले निधिवानरभेदयो । नील्योषध्या अर्णिलक च' (उ० ३।५१) इत्युनन् । 'अर्जुनः ककुभे | लाञ्छने च' इति हैम ॥ (२) ॥ ॥ सितविरुद्धोऽसित. पार्थे कार्तवीर्यमयूरयो । मातुरेकमुतेऽपि स्यादवले पुनरन्य (३) ॥ ॥ श्यायते मनोऽस्मात् । “इथै गतौ' (भ्वा० आ. यत् ॥ मपुसक तृणे मेत्ररोगे स्थादर्जुनी गवि' ॥ (१३) अ०) : 'इपियुधीन्धि-' (उ० ११४५) इति मक् । ॥॥ प्रयोदश 'शुक्लवर्णस्य ॥ 'श्यामोऽम्बुदे शितो। हारते प्रयागवटे कोकिले वृद्धदारुके। श्याम सैन्धवे मरिचे श्यामा सोमलतानिशो' इति हैम ॥ शान्दार्णवे तु 'श्वेतस्तु समपीतोऽसौ रकेतरजपारुचि । । (४) ॥ कल्यते । काल । 'कल सख्याने' (भ्वा० मा० पलक्ष सितश्याव कदलीकुसुमोपम । अर्जुनस्तु सित | से.) घन् (३।३।१९) । काल. पुन कृष्णवर्णे महाकाल कृष्णवेशवान्कुमुदच्छवि ' इत्युक्तम् । कृतान्तयो ॥ मरणानेहसो काली कालिकाक्षीरकीटयो । मातृभेदोमयोर्नव्यमेघाघपरिवादयो ॥ काला कृष्णनिती शुद्धशब्दोऽप्यन्न । तथा च धरणि । 'शुद्धः शुके च यो गयाम्' इति हैम ॥ (५) ॥ ॥ श्याम स्यामत्वम- पूते च केवले च प्रयुज्यते' इति ॥ स्यातीति । सिध्मादिलात् (५।२।९७) लच् । 'श्यामल: पिप्पले क्यामे' इति हैम ॥ (६) ॥*॥ मचति मिश्रीभवति t-ताव्यश विशदाविशदामसारसे शारस जल' की दण्डियमकाए । २--दन्त्यादि विकसित सितम्' इति १-न्यावरणातरोक्तमपीदमयदेशानुमत्या मगाच' (वा० फीचकवधयमा। ई-पपसयोगवान् 'अयं स वलक्षोभाना । ५।२५१०७) इति वार्तिकनानुमतमेव मथमादिसशाविधानादिवत् ।। पतिरिव' इति पृन्दावन झेपाव इति मुकुट | २-काला पादे इति पाठ.

·धोवर्ग:५] व्याख्यासुधाख्यव्याख्यासमेतः। . वर्णान्तरेण । 'मच मुचि कल्पने' (भ्वा० आ० से.)। प्राचीनामलकेऽरुणे' इति हैम ॥ (३) ॥॥ नीणि 'रक्त. 'कृमादिभ्य सज्ञायां बुन्' (५।३५) । 'पचिमच्योरिचोप | वर्णस्य ॥ धायाः' (उ० ५।३५) इत्तीत्वे लघूपधगुण (१३१८६)। शोण कोकनदच्छविः। 'मेचक दयामले कृष्णे तिमिरे बहिचन्द्रके' इति हैम ॥ शोण इति । शोणयति । 'शोण वर्णे' (भ्वा०प० से.)। (७) ॥५॥ सप्त 'कृष्णस्य' । शब्दार्णवे तु 'मेचकः कृष्णः | पचाद्यच् (३११११३४) । 'शोणः शानौ स्योनाके लोहि- नील स्यादतसीपुष्पसनिभ' इत्युक्तम् ।। ताशे नदे पुमान् । नियु कोकनदच्छाये' ॥ (१) url पीतो गौरो हरिद्राभः | कोकनद रक्तोत्पलमिव छपियंस ॥ (२) ॥४॥ द्वे 'शोण. पीत इति ॥ पीयते पियति वर्णान्तरम् । आणादिक वर्णस्य' ॥ क्त (पाहुलकात् ३३८९) । 'पीतं पाने हरिदाया स्त्रिया, अव्यक्तरागस्वरुण' गौरेऽभिधेयवत्' । यत्तु-पीयते वर्णान् । पाते,हुलकात् अव्यक्तति ॥ अव्यक्तो रागो यस्य । फिचितरोहित ॥ 'अजिघृषिभ्य क' (उ० ३८९) 'धुमास्थागा-' (६४। | (१) ॥१॥ ऋच्छति । 'ऋ गती' (भ्वा० ५० अ०) 'अर्ते- ६६) इत्यादिना ईलम् इति मुकुटेकोजस् । सदस्पद्धमिति नन्' (३० ३१६.) , अरुण, कृष्णलोहित ' इत्यमर स्फुटमेव ॥ (१) () ॥१॥ हरिदेवाभा दीप्तिरस्य ॥ माला । 'अरुणोऽव्यक्तरागेऽर्फ सध्यारागेऽसारथी । (३) ॥ * ॥ त्रीणि 'पीतवर्णस्य ॥ नि शब्दे कपिले कुष्ठभेदे ना, गुणिनि निपु ॥ अरुणाऽति. पालाशो हरितो हरित् ॥ १४॥ विषाश्यामामशिष्टानिस्तासु च ॥ (२) ॥*॥ द्वे 'अरुण पालाश इति ॥ पलाशस्य पत्रस्यायम् । तस्येदम् वर्णस्य ॥ (४।३।१२०) इत्यण ॥7॥ 'पन पलाशं ना रक्ष शठीहरि ध्येतरक्तस्तु पाटलः ॥ १५॥ तक्शुिके' इति रुद्राखादिरपि । तन सज्ञापूर्वस्वादृश्य श्वेतेति ॥ श्वेतरक्त (१) ॥ ॥ पाटयति । 'पट गतौ' भाव यद्वा पलमश्नाति । 'अश भोजने' (श्या० प० से.)। (भ्वा० ५० से.) ण्यन्तानुपादित्वात् (उ० १६१०६) क्लच् । 'कर्मण्यम्' (३३२३१) । तत प्रज्ञाद्यम् (१।४।३८) । पाटलाकुसुमाभ पाटल । 'पाटलं तु कुङ्कुमश्वेतरफयो । पलाश. किंशुके शव्या । हरिद्रो राक्षसश्च पलाशं छदभे पाटल. स्यादाशुव्रीही पाटला पाटलिट्ठम' इति हैम ॥ (२) मृतम्' इति हैम ॥-शेपे' (४२।९२) इत्यस्य विधिला ॥॥द्वे 'श्वेतरक्तवर्णस्य ।। जीकारादण्-इत्याहु । तम। 'तस्येदम्' इति सिद्धे शेपला श्यावः स्यात्कपिश. भावात् ॥ (१) ॥ ॥ हरति । 'हश्याभ्यामितन्' (उ० ३॥ श्याव इति ॥ यायते । 'श्यैट् गती' (भ्वा० आ० ९३) 1 'हरिता स्त्री च दूर्षाया हरिद्वर्णयुतेऽन्यवत्' ।। (२) अ०) बाहुलकात् 'कृगृभ्यो च' (उ० ११५५) ॥ (१) ॥॥ 'हसरहियुपिभ्य इति' (उ० ११९७) । हरित् । ॥॥ कपिर्वर्णविशेप । सोऽस्यास्ति । लोमादित्वात् (५।२। ('हरिद्दिशि स्त्रिया पुसि हयवर्णविशेषयो । अस्निया स्सा. १००) श । कपिर्मट । तद्वर्णत्वादिति था 'फपिश. तृणे च') ॥ (३) ॥ ॥ नीणि 'हरितवर्णस्य । निपु श्यामे, श्री माधव्या, सिहके पुमान् ॥ (२) *ll रोहितो लोहितो रक्त 'कृष्णपीतस्य' द्वे ॥ रोहित इति ॥ रोहति । 'रुह वीजजन्मनि प्रादुर्भावे धृनधूमलौ कृष्णलोहिते। च' (भ्वा० प० अ०)। रुहे रश्च लो वा' (उ० ३५९४) धूम्रति ॥ धूमं राति । क (३३२॥३)। पृपोदरादि इतीतन ॥ (१) ॥॥ 'लोहितो मङ्गले नदे । वर्णभेद (६।३।१०९) ॥ (१) ॥* चूम लाति । 'रा, ला, आ लोहितं तु कुङ्कुमे रक्तचन्दने ॥ गोशीर्ष रुधिरे युद्ध' इति दान' (अ० प० अ०)। (३१२॥३) । (२) 4.0 हैम ॥ (२) ॥ ॥ रजति स्म । 'रज रागे' (भ्वा० उ० प्र०) | मिश्री लोहित ॥ (३) ॥ ॥ नीणि 'कृष्णलोहितस्य' । क (३।२।१०२) । यद्वा रच्यते स । 'रच प्रतियत्ने' कडारः कपिलः पिगर्पिराझी कपिङ्गली ॥ १६ ॥ (चु. उ० से.)। 'अनित्यण्यन्ताक्षुरादय' इति गिजभारे त (३।२।१०२) । 'भत्तो लोप' (६।४।४८) । 'चो कु) 'गडे फड च' (उ० ३।१३२) इसारन् । यद्वा बटनम् । कडार इति ॥ गति । 'गड सेचने ' (भ्वा० १० से.) (८॥२॥३०) । 'रक्त नील्यादिरमिते । फुकुमेऽमृज्यनुरच १-तारभ्यान्त 'राजन्कपिशताबी' इति दिसपानशेषात् १-विश्वकोपस्थोऽय पाठ ॥ २-३मे तु नोपलभ्यो । 'पपिशन पिभिर्व मदनामिना पति मायाद॥ २-नारस्यमध्य । ३--मेदिन्यामुपलभ्यते ॥ ४-हैमे तु 'पराश किगुमश्नपे। तथा च माथे परिपारपिशलतारजसारोपश्चनास्ति कपि परित पलाश पोरवप पाठ ॥ गलता' इति-पति मुकुट ॥ - ·अमरकोषः। [प्रथम काण्डम् - - कड । 'सनो धच' (१२५) इति घ । क्डमृच्छति । 'हन्त्यांत्र' इति चुरादी पाठात् णिच् । कल् चासौ मा. 'ऋ गतो' (भ्वा० प० अ०) 'कर्मण्यण' (३१२॥३) । पश्च । 'कल्माषः करे कृष्णे' इति मूर्धन्यान्ते रमस । ('कडारः पिङ्गले दासे') 11 (9) ॥ ॥ 'क्य वर्णे' (भ्वा० । 'कल्मापो राक्षसे कृष्णे शबरेऽपि' इति हैम ॥ (1)* आ० से.)। 'कबे पश्च' (उ० ११५५) इति इलच्प्रत्यय । शपत्याकोशति वर्णान् 'शप आमोशे' (भ्वा० उ० अ०)। पवारश्चान्तादेश । पि वर्ण लातीति वा । 'पुण्डरीस्क- 'शपेश्च' (1० 11१०५) इति कल , यत्वं च ॥ (v) 0 रिण्या तु शिशिपागोविशेषयो । स्त्री रेणुकाया कपिला वर्णे | एति वर्णान् । एतेर्वर्णे तन् (उ० ३१८६)। 'पतः पर्युर ना कुकुरे मुनी ॥ अनले वासुदेवे च कपिलः परिकीर्तित '॥ आगते' । (५) ॥॥ 'पर्व हिसायाम्' (भ्वा० प.से.)। (२) ॥॥ पिजयति । 'पिजि वर्णे' (अ. आ० से.) । अच् 'मद्रादयश्च' (उ० ११४१) इति निपातनारकुरच् । यषयो. (३।१।१३४) । न्यवादि (३५३) । 'पिला गोरोच. रभेदात्कवुर । 'कर्युर सलिले हेन्नि कव॒रः पापरक्षसो । नाहिनाडिकाचण्डिकामु च। पिङ्गी शम्या पिशने ना वालके कर्वरा कृष्णन्ताया शवले पुनरन्यवत्' (६) ॥॥ पड् तु नपुंसकम् ।। (३) * पेशति । "पिश अवयवे' (तु० नानावर्णस्य' ।। उ० से.) "विडादिभ्य कित' (उ० १।१२१) इत्यगच् ॥ गुणे शुक्लादयः पुंसि (४) ॥ ॥ कन्दति । 'कदि आह्वाने रोदने च' (भ्या० ५० गुण इति ॥ यद्यपि 'शुक रूपम्' इत्यादी विशेष्यनि- से.)। मृगरवादित्वात् (उ० ११३७) साधु । 'कदुस्निप भतबेष्यते । तथापि विशेष्यानुपादाने प्राप्तस्य 'सामान्ये वर्णपिझे नागाना मातरि स्त्रियाम्' ।। (५) ॥५॥ पिजति । नपुसकम्' इत्यस्यापवादोऽयम् । पटस्य शुक्ल इत्यादि यो- पिजि वणे' (०००) । वृपादित्वात् (उ० १११०६) ध्यम् ॥ फलन् । 'न्यवादीना च' (७॥३६५३) इति कुरदम् । पिझं अपवादान्तरमाह- लातीति वा । 'पिङ्गला कपिले वधी रदेऽपारिपार्श्विके । गुणिलिङ्गास्तु तद्वति ॥ १७ ॥ कपी मुनौ निधेर्भदे पिङ्गाला कुमुदस्त्रियाम् ॥ (5)॥॥ गुणीति ॥ विशेष्यस्थानुपादाने यदेव यलिश प्रतिपि- पद् 'फपिलवर्णस्य ॥ शब्दार्णवे तु 'सितपीतहदिक्त कडारस्तृणवहिवत् ।। पादयिषितम् , तल्लिया इयर्थ । यथा शुक्लम् , इत्यादि । अयं तूद्रिक्तपीतान कपिलो गोविभूषण ॥ हारताशेऽधि इति धीवर्गविवरणम् ॥ केसी तु पिशङ्गः पद्मधूलियत् । पिशास्त्वसितावेशात पड़ो दीपशिखादिषु ॥ पिङ्गलस्तु परच्छाम. पि शुक्लाइ ग्राही तु भारती भाषा गीर्वाग्वाणी सरस्वती । पण्डवत्' इति ॥ नाहीत्यादि ॥ ब्रह्मण इयम् । 'ब्राह्मोऽजाती (४॥ चित्र किरिकल्मापशवलैताश्च फर्युरे। १७१) इति दिलोपे 'टिहा-' (1१1१५) इति टीप् । चित्रमिति ॥ चीयते । 'चिम् चयने' (भ्वा० ३० अ०) 'बाली तु भारली। शाकभेद परगण्डी हशिया सोमवे. अमिचिमिदि- (उ० ४।१६४) इति क । चित्त प्रायते लपि । ब्रह्मशक्ति ' इति हैम ॥ (१) ॥ विमति । पाह पालने' (भ्वा० आ० अ० ) । के (३२॥३) । 'भृमृशि-' (उ० ३।११०) इत्यवच् । तत प्रायणि किमोरे- इति समासमकृला पृथपभेददर्शन ‘गुणे (५।४।३८) डोर (४११५) । भरतस्येयमिति वा। अलादय पुसि' इत्यस्य बाधनार्थम् । 'वित्रापर्णीगोड । 'अथ भारती । वचने च सरस्वत्या पक्षित्तिप्रभेदयो' म्बासुभद्रादन्तिका च ।मायाया सर्पनक्षत्रनदीभेदेषु च ॥ (२) ॥४॥ भाध्यते । भाप व्यकाया वाचि' (न्या. प्रियाम् । तिलकारेख्ययो लीवं कर्तुराहतमोरपि । तयुक्त आ० से०) । 'गुरोध हल' (३॥३॥१०३) इत्यात्स्य ॥ योस्त्वन्यलिगम्' । नामलिङ्गानुशासने तु नानाथपुंस्का: (३) ॥ ॥ शृणन्त्येताम् । 'गृ शब्दे' (श्या० ५० से. )। पठित । तदनुरोधेनहापि 'चित्रनिमार-' इति समस्त सरदादिलान् (पा० (३३३३१०८) किम् । (गी स्त्री भाषा कायस्पठन्ति ॥ (1) ॥n कीर्यते । 'कू विक्षेपे' (तु० ५० सरसत्यो ') ॥९॥ भागरिमते गिरापि । 'हाणी वचनं २) । गम्भीरादयध' इति फिरतेरिन्, मुडागम । वाचा जल्पितं गदितं गिरा' इति शब्दार्णव (४) ॥१॥ मारो ना नागरहे (बुरे राक्षसान्तरे)' । (२) * उच्यते । वाक् 'वच् परिभापणे' (अ० १० अ०)। कि- कलयति दिए (२०१८) । इल् । मापयसभिभवति । स्वचि-' (वा० (३॥३११७८) इत्यादिना विप् , दीर्घोऽस- पर्णान् । माप । मप हिंसायाम्' (या. पसे)। प्रसारण च । ('वाग्याचे भारत्या वचने त्रियो) । (५) --एक घेतक चित्र चित्र वेदेवता कुन' इति धर्मसी ॥॥ वण्यते 'वण शब्द' (भ्वा० १० से.) । इम् (पा. निप्रयोगधोपलभ्यते । ति मुकुटधमनोहरे ॥ १-बाकी गौरिती' इति पचिपाठ. इति बुधमनोहरा ।। ।

·शब्दादिवर्गः ६] व्याख्यासुधाख्यव्याख्यासमेतः । । - 44 (३।३।१०८) । ('वाणिरम्बुदे । व्यूती मूल्ये सरस्वत्याम्' | भाष्यकारमते आवश्यकत्वाभावात्स वाक्यम् । क्रिये- इति हैम । 'वाणिः सातिभारत्योर्वाणि मूल्ये बलाहके' त्यादि । वाशब्द समुच्चये । 'कारवान्वितक्रियावौधरम् इति विश्व ) 'कृदिकारात्-' (ग० ४।१।४५)इति डीए । पजि | 'घटमानय' इत्यादि तिटसुपचयात्मकमपि वाक्यम्' इत्यर्थे । ( ३।३।१९) गौरादिलात् ( ४११४१) वा ॥ (६) ॥*ll सरोऽस्त्यस्या । मतुप् (५।२१९४) 'सरस्वती सरिद्भिदि । १-दद च 'अनभिहिते' (२०३१) इति सूत्रव्याख्यावसरे वाच्यापगाया स्त्रीरने गोवाग्देवतयोरपि' इति हैम ॥ (७) नीलमिद, न तु रक्तम्' इत्यादौ विशेषणान्तरनिवृत्तितात्पय- कैऽस्ति क्रियाया अनावश्यकत्वात्' इति मनोरमाया भाष्यभा- ॥४॥ सप्त 'अधिष्ठातृदेवतायाः' । न्या || भाध्ये तु प्रत्युत 'तिश्समानाधिकरणे प्रथमा' इयुत्वावा व्याहार उक्तिलपितं भापितं वचनं धचः॥१॥ 'वृक्ष' इत्यादौ तिडोऽप्रयोगे प्रथमासिद्धययम् 'अस्ति भवन्तीपर व्याहार इति ॥ व्याहरणम् । व्याड्पूर्वानो भावे घन् प्रथमपुरुषोऽप्रयुज्यमानोप्यस्ति' इति वृक्ष प्लक्ष 'अस्ति' इति गम्यते' इत्येवोक्तम् ॥ अध्याहार विना वत्र प्रथमैव न स्यात् ।। (३१३१८) । (१) ik 'यच परिभाषणे' (अ० प. शब्दार्थप्रत्ययानामितरेतराध्यासात्सझर तत्प्रविभागसयमा सवभू. अ०)। क्तिन् (३६३।१४)। सप्रसारणम् (६।१।१५) ॥ तरुतशानम्' इति विभूतिपादीये योगमूने भाष्यकृच्छीवेदव्यासोऽपि (२) ॥ ॥ 'लप व्यवाया वाचि' (भ्वा० प० से.)। भावे सर्वपदेषु चास्ति वाक्यशक्ति । 'वृक्ष' इत्युक्ते 'अस्ति' इति क (३।३।११४) । (३) ॥ ॥ 'भाप व्यक्काया वाचि' (भ्वा० । गम्यते । 'न सत्ता पदार्थो व्यभिचरति' । इत्युक्तवान् ॥ तसात् आ० से.)। भाषण भापितम् । भावे क्त (३:३।११४)॥नियाध्याहार आवश्यक एव । 'त्रय काला' इत्यत्रापि सन्ति' (४) ॥ ॥ वचेभीवे ल्युट् (३६३।११५) ॥ (५) ॥ ॥ असुनि | इत्येवाध्याहायम् इति 'अतीतानागत स्वरूपतोऽस्त्यध्वभेदाद्धर्माणाम् (उ० ४.१९९) वच ॥ (6) ॥ ॥ पट 'भापणस्य । इति कैवल्यपादीययोगमूत्रभाष्ये व्यक्तम् ।। अत एव बुधमनो- हरारयन्यारयायामपि तिसुवन्सचय' चैत्र पचति' इत्यादि । केचित्तु 'ब्राह्मयाद्यास्त्रयोदश (वचनस्य) पर्याया' इत्याहु ॥ पाको भवति' इत्याद्यर्थक पचति भवति' इत्य दावव्याप्तेराह- अपभ्रंशोऽपशब्दः स्यात् क्रिया घेतिकारकविशिष्टझियाबोधक शब्दजात वाक्यम्'इत्यर्थ । अपभ्रंश इति ॥ सस्कृतादपन्नश्यति । 'भ्रशु अध विस्तरोऽयत्र । क्रियारहिते तदध्याहार आवश्यक ' इत्युक्तम् ॥ पतने' (दि. ५० से०) । पचायच् (३।१।१३४) । ('अप २- अत्र वाशम्दश्वेदथे । योध्या' इति शेष । 'पारका- भ्रंशस्तु पतने भाषाभेदापशब्दयो')॥ (१) ॥ अप चिनक्रियाबोधकसुप्तिडन्त चय' इत्यर्थ । सुप च तिड् च सुप्तिङ् । भ्रष्ट शब्दोऽपशब्द ॥ (२) 'व्याकरणानिप्प सुविशिष्ट तिड मुप्तिछ । तयोरक्शेपेऽ तशब्देन समास || तेन मुदतचय-तिइन्तचय-सुप्तिङन्त चयाना त्रयाणामपि लाभ । तन नस्य गाचीत्यादे.॥ सुबन्तचय - चैत्रेण शयितव्यम्' इति । तिङन्तचय - पचति शास्त्रे शब्दस्तु पाचकः। भवति' इत्यादि । अन्त्य - चैत्र पचति' इत्यादि । क्रिया वा' शास्त्र इति ॥ शास्त्रे व्याकरणादौ यो वाचक साधु स इत्यनेन निरथर पदसमुदायल्यावृत्ति । सुप्तिडन्तचयपदेन केवलस्य शब्द स एव निरुपपदेन शब्दशब्देन व्यवहियते ॥ एकम् ‘पचति' इत्यादयत्ति । तस्यापि 'कादिविशिष्टनियाबोधकत्वाद। 'वाचकस्य' । इति मञ्जूषोक्तदिशा एकमेव वाक्यलक्षणमिदम् ॥ अत एव समर्थ (२२२६१) सूत्रमा ये वालिफकतापि आख्यात सविशेषण तिइसुवन्तचयो वाक्यं क्रिया या कारकरन्विता ॥२ वाक्यम्' इति वाक्यलक्षणमुक्तम् ॥ असत्वभावप्रत्यया तानाम. तिडिति ॥ तिताना चय 'पचति पश्य' 'पचति प्यारयातत्वमेव । अत एव हेमचन्द्रेणापि नाममालायाम् 'सवि. भवति' पाको भवतीत्यर्थ । सुबन्ताना चय । 'प्रकृतिसि शेपणमारयात वाक्यम्' इत्यरमेव वाक्यलक्षणमुक्त्वा 'प्रयुज्य दमिद हि महात्मनाम्' इत्यादि । 'भवति' इत्यध्याहारस्य मानमप्रयुज्यमान व्यारयात प्रयुज्यमानैरप्रयुज्यमाना मनादि- भिविशेपणे सहित वाक्यमुच्यते । तथा 'धों वो रक्षतु' । अप्रयु- १-'मेण्टे स्वदिरदाधिरोहिणि, वश याते सुवन्धी विधे ज्यमानमारयात यथा 'शील ते स्वम् । अत्र अस्ति' इति शाते हन्त च भारवौ विघटित वाणे विषादस्पृश । वाग्देव्या गम्यते । अप्रयुज्यमानविशेषण यथा-प्रविश' । अथ 'गृहम्' विरमन्तु मन्तुविधुरा द्राग्दृष्टयश्चेटते शिष्ट कश्चन स प्रसादयति । इति गम्यते । अनयोराप्रपरणादा आरयातादेरवगमादप्रयोग । तां यद्वाणिसद्वाणिनी ।' २१५३ श्रीकण्ठचरितारखान्तो वाणि 'आरयातम्' इत्यत्र चैकरवस्य विवक्षितत्वात् 'ओदन पच तव शब्द ॥ २-'बलीवईपग्लिरिद समाधुर्या वाणी मनोरति' इति । भविष्यति' इत्यादी वाक्यमेद' इति स्वयमेवामिधान चिन्तामणी दमयन्तीक्षेषादीर्घान्तोऽपि वाणीशन्द ॥ ध्यारयातम् प्रति दिए । - - ·अमरकोपः [प्रथम काण्डम् । केचित्तु-भाष्यकारमतेन प्रथम पक्ष 'एकतिद् वाक्यम्' क्वचित्रयोधर्मशब्दस्यापि प्रयोगे तब्धे षष्टीसमास कम्यते । (पा. २११११) इति वातिकाभिप्रायेणापरा इत्याहु । प्रतिपाद्यप्रतिपादकभाव सबन्ध पम्पर्य । तान्त्रिक्सौ. यत्तु-पूर्व शन्दात्मकस्य वाक्यस रक्षणम् । 'क्रिया-' गतादिधर्मव्यावृत्यर्धमिद धर्मस्प विशेषण सगच्छते ।' इलादि त्वर्थात्मकस्य-इत्याहु । तत्तु 'वचोऽशब्दसज्ञायाम्' मस्य च चतुर्दश' इति नियमात् । अतस्रायन्तानि चत्वारि (६५) 'इति कुलनिषेधसूरस्थाननुगुणम्' । 'उच्यते' | वेदस्य नामानि । न च 'वेदानयत्रयी' इत्यनेन पौनरत्य इति वाक्यम् । वचे (अ०प० अ०) पत् (३।१।१२४)। शाम् । सामान्य विशेषरूपेणोभयसभवात् । 'ब्राह्मणक्षत्रिय 'चजो-' (३॥५२) इति पुत्व शब्दसज्ञायाम् । अन्यत्र वैश्या द्विजा , विनोऽपि द्विज ' इति यया । नच 'धर्ममस्त्रियाम्' तु वाच्यम् । ('वाक्यं तु कुरिसते हीने वचनाहे च वाच्य । इत्यनेन पोनरत्त्यम् । तन धर्मपयांयाणामभिधानात् । इह यत्') । (१) ॥५॥ एवम् 'वाक्यस्य॥ तु धर्मखरूपस्य धर्मप्रमाणम्य चाभिधानात् । यदपि-समासे श्रुतिः स्त्री वेद आनायत्रयी गुणीभूतस्यापि प्रयोशब्दस्य बहुविवक्षावशातच्छन्देन परा- मर्श -इत्युक्तम् । तदपि न । तन्मते त्रयीधर्मशब्दस्य श्रुतिरिति ॥ श्रूयते । 'श्रु अवर्ग' (भ्वा० प० अ०)। विधेयरवात्तदेकदेशस्य प्रयोशब्दस्यानुवायत्वासभवात् । वेद- 'किन् (३३३३९४)। 'भूयते धर्मोऽनया' इति वा । स्यैव तच्छन्देन परामर्शसभवाच । यदपि यथा सन्दानु 'भूयजीपिस्तुभ्य करणे' (वा० ३६३५९४) इति किन् । शासनम् इति दृष्टान्तप्रदर्शनम् । तदप्येतेन प्रत्युक्तम् । 'श्रुति. धोत्रे च तत्र्मण्यानायवार्तयो स्त्रियाम् ॥ (3) वेदस्यैव परामर्शसभवात् ॥ त्रीणि वेदस्य' ॥ ॥॥ विदन्त्यनेन धर्मम् 'विद ज्ञाने' (अ. प. से.)। धर्मस्तु तद्विधि। 'हल्च' (३३३३२२१) इति घन् । 'वेदः श्रुतौ च वित्ती च' ॥ (२) ॥ ॥ आनायते अभ्यस्यते । 'ना अभ्यासे' धर्म इति ॥ तेन वेदेन विधीयते यज्ञादि । एवेन वेद- (भ्या०प०अ०)। ममि पर (३॥३११९) 'आमनत्यु विहितत्व धर्मत्वम्, वेदश्च धर्मे प्रमाणम्-इत्युक्तम् । परति पदिश्यति धर्माधर्मी' इति वा । 'क्याथधा'-(३।१।१४१) लोकान् । धियते वा जनैरिति धर्म 'भर्तिस्तुमु- (उ. इति ण । 'आम्नाय कुल आगमै । उपदेशे च' इति ११४०) इत्यादिना धृनो मन् ॥ (1) 0 (एक 'वेदवि हैम ॥ (३) ॥५॥ (यत्तु)-प्रीणि वेदस्य । प्रयोति । हितफर्मण')॥ प्रप्या धर्मत्रयीधर्म । तया प्रख्या विधिविधीयमानो यज्ञा | स्त्रियामृक् सामयजुपी दिसद्विधि । “विधानमृग्यजु साम्नां प्रयोधर्म विवुधा'। स्त्रियामिति ॥ ऋष्यन्ते स्तूयन्ते देवा अनया । 'ऋच एकम् । इति मुकुट । तन्न । 'तानि धर्माणि 'धर्मेण पा स्तुती' (तु. प. से.) । किम् (वा० ३।३।१०८ ॥ (१) पमपदनि, 'वेदोऽखिलो धर्ममूल धर्ममूरमिद स्मृतम्, । ॥१॥ स्पति पापम् । 'पोऽन्तकर्मणि' (दि० ५० १०) भनिन् तो धर्मजिज्ञासा', 'चोदनालक्षणोऽयों धर्म', 'श्रेया (उ० ४४१५३, ३।२।७४) । 'साम टीयमुपायस भेदे H, धर्मक्षेत्र कुरुक्षेत्रे धर्म प्रोपित्तकैतव', 'धर्म वेदान्तरेऽपि च ॥ (१) * इज्यतेऽनेन । 'अपिपि- लापवयस्य', 'धन च धर्मेक्फ्रम्', धर्मादर्यश्व', 'धर्मो (उ० २।११७) इत्युस् । (१) ॥॥ 'वेदानां' प्रत्येकमे- रक्षति रक्षित', 'धर्माधों सद्विपाका', 'धर्म विज्ञाममा. नेन' इत्यादिषु बहुषु प्रन्थेषु धर्मशब्दस्यैव प्रयोगदर्शनात् । इति घेदानयत्रयी ॥३॥ देवदत्तो दत्त , इतिवदेते प्रयोगा सत्विति चेत् । न । व इतीति ।। इति एते त्रयो वेदात्रयी । प्रयोऽवयवा पम्यात् । देवदत्तराब्दस्यानेकस्थले प्रयोगो ट क्वचिदत्त शब्दस्यापि प्रयोगे इष्टे पूर्वपदलोपादिक कल्प्यते । प्रकृते तु सा सा सहति । निशब्दान् 'सख्याया अवयवे तय (५।२।४२) । 'द्वित्रिभ्या तयस्य-' (५।२।४३) इत्सयच् । धर्मशब्दस्येव प्रयोगो घर । “एव अयोधर्मम्' इलादी च 'टिड्डा-' (५।१।१५) इति टोप् । 'प्रयी निवेद्या त्रितये १-श्मीरलिखितपुस्तक तु एतदुत्तरम्-धमो रक्षनीम्यादौ | पुध्या सुमतादपि' इति हैम ॥ (१) ॥६॥ त्रयसं. तु सन्यमामतिय पूर्वपदाहोरो द्रष्टव्य । नम्यारलु त्रयी, इत्यन्त घातस्य' एकम् ॥ चतुष्टय वेदसामान्यस्य नाम । त्रयीशम्दो वदसामान्ये त्रिवधा च शिक्षेत्यादि थुतेरहम् धीत। (पपा) विजशदो मापण त्रिवयों च । त्रयीधर्म , इलाम्या धर्मखयोधर्म इति विग्रहो बोध्य । प्रयाविशेषण शिक्षेति ।। श्रुतेर्वेदस्य शिक्षेत्यायनम् । 'शिक्षा क्लो स्वागमारियावृत्यर्थम् । आगमादिमोकरय धमन्याभाव'- ध्याकरण निरुफ ज्योतिषां गति । छन्दोविचितिरित्यतै पदहो साइ । एपम् । 'कच स्तुतौ । यत तूयन्ते देवा अनया- १-रमृत्युत्तोऽपि वैदिक एव, घेदमूलकत्वात्स्मृतीनाम् इति क्षीरस्वामी ॥ २-आपर्वणस्तु प्रयनुवाद पति स्वामी ॥ - कैरम् ॥ पति पाठ उपाय ॥

·शब्दादिवर्ग• ६] व्याख्यासुधाख्यव्याख्यासमेतः । वेद उच्यते । शिक्ष्यते स्थानादिकमनया । 'शिक्ष विद्योपा गती' (भ्वा०प०अ०) । 'उपिकुपि-(उ० २१३) इति थन् । दाने' (भ्वा०आ.से.) 'गुरोश्व-' (३।३।१०३) इत्यप्रत्यय अर्थस्य भूम्यादे शास्त्रम् । एकैकम् 'दण्डनीते'। 1॥ अश्यते ज्ञायतेऽनेन । 'अगि गती' (भ्वा०प०से०)। आख्यायिकोपलब्धार्थी घ (३१३३११८) पम् (३३३३१२१) वा ।। (१)। एक आख्येति ॥ आचष्टे । 'चक्षिड ख्यान्' ( २१४५४) 'वेदाङ्गस्य'॥ ण्वुल् (३।१।१३३) ॥ (१)॥ ॥ उपलब्धो ज्ञातोऽर्थो यस्या ओंकारप्रणवौ समो। सा । एक 'शातसत्यार्थभूतायाः कथाया.' ॥ ओकारेति ॥ अवति । 'अवतेप्टिलोपश्च' (उ० १।१४२) पुराणं पञ्चलक्षणम् ॥५॥ इति मन्प्रत्ययस्यैव टिलोप "ज्वरतर-' (१।४।२०) इत्यूठौ। पुराणमिति | पुरा भवम् । 'सायचिरम्-' (१३॥ गुण (॥३॥८४) । वषट्कार' (१॥२॥३५) इति लिझात्सम २३) इति व्युटशुली । 'पूर्वकालैक-' (२।११४९) इति सूने दायादपि कारप्रत्यय (पा० ३।३।१०८) ॥ (१) प्रनिपातनात्तुडभाव । यद्वा पुरापि नव पुराणम् । 'पुराणप्रो. णूयते स्तूयते । 'शु स्तुती' (अ०प०अ०) । 'ऋदोरप्' (३॥ तेषु' (४५३।१०५) इति सूत्रे निपातितम् । 'यद्वा पुरा ३६५७) । 'उपसर्गात्-' (१४) इति पलम् ॥ (३) अतीतागतार्यावति । 'अण शब्दे' (भ्वा०प०से.)। ॥ ॐकारस्य। पचायच् । 'पुराणं पश्चलक्षणे । पणे पुसि, निषु प्रत्ने' । इतिहास. पुरावृत्तम् (१)॥॥ पञ्च लक्षणान्यस्य । 'सर्गश्च प्रतिसर्गश्च वंशी म. न्वन्तराणि च । भूम्यादेश्चैव संस्थान पुराण पश्चलक्षणम् । इतीति ॥ 'इतिह' इति पारम्पर्यापदेशेऽव्ययम् । तदा क्वचिदिह 'वशानुचरित चैव' इति तृतीयपादे पाठान्तरम् ॥ स्तेऽस्मिन् । 'आस उपवेशने' (अ०अ०से०) । 'हलच' ३। ३।१२१) इति धन् । (१) ॥ ॥ पुरावृत्तमाचष्टे पुरावृत्तम् । (२) ॥॥ द्वे 'व्यासादिप्रणीतमत्स्यपुराणादेः ॥ प्रवन्धकल्पना कथा भारयानण्यन्तात् (वा० ३।१।२६) पचाद्यच् (३।१।१३४)। प्रबन्धेति ॥ प्रवन्धस्य कल्पना रचना स्तोकसत्या ।। (२) ॥ ॥ 'पूर्वाचरितप्रतिपादकग्रन्थस्य' द्वे ॥ (१) ॥ 'कथ वाक्यप्रवन्धे' (चु.उ.से.) । 'चिन्तिपू- उदात्ताधास्त्रयः खराः॥४॥ जिवधि-( ३३३३११५) इत्सड् । कथा कादम्बर्यादि । . (उदात्तेति ॥ 'उदात्तश्चानुदात्तथ स्वरितश्च खरात्रय । (२) ॥४॥ द्वे 'कथायाः ॥ चतुर्थ प्रचितो नोक्तो यतोऽसौ छान्दस स्मृत । खरन्ति प्रवलिहका प्रहेलिका। शब्दायन्ते । 'स्ट शब्दोपतापयो' (भ्वा०प०अ०) । पचा प्रवेति ॥ प्रवल्हते आच्छादयति । 'वह वल्ह परिभाप. द्यच् (३।१११३४) । यद्वा-वर्यन्ते अर्था एमि । 'पुसि-हिंसाच्छादनेषु' (भ्वा०मा०से०)। दन्त्योष्ठ्यादिन्तिः (३।३।११८) इति घ । यद्वा-स्वेन राजन्ते । 'रान | 'कुन् शिल्पिसइयो (उ० २॥३२) । ण्वुल् (३।१।१३३) दीप्तौ' (भ्वा०उ.से.)। 'अन्येभ्योऽपि-' (वा० ३।२।१०१) | वा ॥ (१) ॥ ॥ हेलयति अभिप्राय सूचयति । 'हिल इति ड । खरा अच । तद्धर्मलादुदात्तादयोऽपि । 'स्वरो भावकरणे' (तु०प०से०) । ण्वुल् (३१११११३) । 'व्यक्ती. नासासमीरे स्यान्मध्यमादिनिकखरे । उदात्तादावकारादौ | कृत्य कमप्यर्थ खरूपार्थस्य गोपनात् । यन बाह्यार्थसबन्ध पड्जादौ च ध्वनौ पुमान्' इति विश्वमेदिन्यो । (१) ॥॥ कथ्यते सा प्रहेलिका' ॥ ॥ यद्वा प्रवल्हतेरिनि (उ० ४। उत् उच्चैरादीयते उच्चार्यते स्म त (३१२।१०२)। 'अच उ ११८) प्रबल्हि तत 'कदिकारात्' (ग० ४।१।४५) इति पसात्त' (१४४७) । 'उदात्तो दातृमहतोहये च खर- | टीप् । उभाभ्या खार्थे कन् । प्रहेलिका प्रवल्ही च प्रश्न- भिद्यपि' इति हैम ॥१॥ एकम् 'स्वराणाम् ॥ दूती विपादिका' इत्युत्पलिनी ॥ (२) ॥४॥ द्वे 'दुर्वि शानार्थस्य प्रशस्य। आन्वीक्षिकी दण्डनीतिस्तर्कविद्यार्थशास्त्रयो । स्मृतिस्तु धर्मसंहिता आन्वीक्षिकीति । अनु श्रवणोत्तरभीक्षण परीक्षणम्- स्मृतिरिति ॥ वेदार्थस्मरणपूर्वक रचितलास्मृति । अन्वीक्षा । सा प्रयोजनमस्या 'प्रयोजनम्' ( ५।१।१०९) 'स्मृतिर्धर्मशास्त्रसरणयो स्त्रियाम् ॥ (१) ॥॥ धर्मबो- इति ठक् ॥ (१) ॥३॥ दम्यतेऽनेन । 'दमु उपशमे (दि. धार्थ रचित्ता सहिता । सपूर्वाद्दधाते कर्मणि के 'दधातेहि ' पसे)। 'नमन्ताई' ( उ० ११११४ ) दण्डो नीयते वो (२) ॥ (२) ॥ द्वे 'मन्वादिस्मृते. ॥ ध्यतेऽनया दण्डनीति । क्तिन् (३३२९४) यद्वा दण्ड लयति दण्ज्यान्प्रति प्रापयति । क्तिच् (३।३।१७४) आन्वीक्षिकीसा १-हैमकोरे तु पोदशपणस्य पुराणसवाभिहिता । यदाह- हैचर्यास्त्रीलम् ॥ (१) ॥॥ एतौ द्वौ मात्तर्कविद्याया न्या | पोडशपण पुराण पणो भवत्काकिणी चतुफेण-इति' इत्य. यरूपायाम्, अर्थशास्त्रे व वर्तेते । अर्यते गम्यते । 'ऋ| नेकाथरवाकरवीमुदी - । ९ ·६६ अमरकोषः । [ प्रथम काण्डम् -- समाइतिस्तु संग्रहः ॥ ६॥ अथादयः॥७॥ समेति ॥ समाहरणम् । क्तिन् (३।३।९४) ॥ (१) आण्याह्ने अभिधानं च नामधेयं च नाम च । ॥ ॥ सग्रहणम् । 'प्रहह' (३६३१५८) इत्यम् । 'विस्तरेणी अथेति ॥ आइयन्याहा । 'भातश्योपसर्ग' (३३१११३६) पदिष्टानामर्थाना सूनभाध्ययो । निबन्धी य समासेन स. । इति के मासे 'प्रसारणिभ्यो डो वक्तव्य ' (वा० ३२२१३) इति मह त विदुर्बुधा' संग्रहो बृहदुद्रो मुष्टिसक्षेपयोरपि' इति ड । तैर्यायते प्राप्यते । 'या प्रापणे' (भ. प. अ.)। मेदिनी' । (२) | वे 'सनहस्य' ॥ घन के (वा० ३१३१५८) । 'अन्येतापि' (पा० ३३२६४८) समस्या तु समासार्थी इति डो वा । यद्वा आह्वानमाहू । सपदादि (वा० ३।३।१००) समेति ॥ समरानम् । असु क्षेपणे' (दि०प०से०)। ३३१०६) इयत् ॥ (२) ॥ ॥ एवमाहा ॥ (३) ॥४॥ | तस्या अय ॥ (१) ॥ ॥ आरयानम् । 'आतचोपसर्गे' ण्यत् (३६१६१२४) । सतापूर्वक्वादृयभाव । यद्वा सम अभिधीयते । कर्मणि त्युट (३।३।११ कृत्स्नम् । तद्विषयिणीच्छा समस्या । तत्प्रयोज्यबाच्छन्दोऽपि सा । समशब्दात्स्यचि ( ३111८) 'सर्वप्रातिपदिकम्य नायते । 'मा अभ्यासे' (भ्वा०प० से.)। यद्वा नभ्यते (वा० ७॥११५१) इति मुगागमे ' प्रत्ययात्' (३।३।१०२) ऽभिधीयतेऽर्थाऽनेन । 'गम प्रहृत्ये शब्दे च' (भ्वा०प०अ०), इत्य टाप् (४।१।४) ॥ (1) ॥ समसन समास । पत्। नामभ्यो धेय' (वा० ५॥४॥३५) इति खार्थेवा धैय ॥ 'नामन्सीमन्-' (उ० ४१५१) इति निपातित । 'भागरूप (३॥६१८)। समासोऽर्था यस्या पूरणसाकाहा । कविशक्ति परीक्षार्थमपूर्णतयैष पठ्यमाना । यथा 'शतचन्द्र नभस्तलम्' (५) ॥ ॥ (६)*॥ पद् 'नान्न.' ॥ इति । वन 'दामोदरकराघातविह्वलीकृतचेतसा । इष्ट चाणूर हतिराकारणाहानम् मालेन इत्यादिना सा पूर्यते ॥ (२) * 'असमासार्था' हतिरिति ॥ ह्वानम् । हेन (भ्वा० उ० अ०) । किन् इति पाठे तु 'अपरिपूरणार्थी' इत्यर्थ ॥ द्वे 'समस्याया.' ॥ (३३३३९४) ॥ (१) ॥ ॥ आकारणम् । कृो पन्तात किंवदन्ती जनश्रुतिः। (३।१।२६) युच् (३।३।१०५) ॥ (२) ॥१॥ (7) युटि किंवदन्तीति ॥ कोऽपि वाद । किपूर्वाद्दे भूतवाहि । (३३१११५) आह्वानम् ॥ (३) ॥४॥ त्रीणि आहानस्य संहतिर्यहुभि हता ॥८॥ घसि' (उ० ३११२८) इति मन् । 'झोऽन्त ' (१३) गो रादिलात् (१।४१) डीप् । यद्वा किंवदन्ति' इत्याख्याय संहतिरिति ॥ बहुकर्तृवा चेत् संहति ॥ (१) माना । अनुकरणशब्दादारयातण्य तात् (पा० ३।१।२६) एकम् ‘यकर्तृफाहानस्य' ॥ 'भच इ. (उ० ४।१३९) । 'कृदिकारात्-' (ग० ४.४५) विवादो व्यवहार, स्थात् इति डीम् ।। (१) ।। ॥ जनेभ्य भूयते । तिन् (३३३३९४) विवाद इति ॥ विरुद्धो वाद ॥ (१) ॥॥ विना- (२) ॥॥ द्वे 'लोकमवादस्य॥ नार्थेऽव सदेहे हरण हार उच्यते । नानासदेहहरणाद्वयवहार वार्ता प्रवृत्तिर्वृत्तान्त उदन्त स्यात् इति स्मृत' इति कात्यायन । 'व्यवहार' स्थितौ पणे । वातेति ॥ शुसिरोंकवृत्तम् । तदस्त्यस्याम् । 'वृत्तेश्व' हुभेद" इति हैम । (२) ॥१॥ द्वे 'ऋणादिन्यायस्य । (वा० ५।२।१-१) इति चातिन ण । यत्तु-'प्रज्ञाश्रद्धा-' उपन्यासस्तु पामुखम् । उपेति ॥ उपन्यसनम् । 'असु क्षेपणे' (दि. ५० से.)। (५।२।१०१) इत्यादिना ण -इति मुकुटेनोक्तम् । तन । 'तन पृत्तिशब्दस्य पाटोऽप्रामाणिक' इत्युक्तवातिनैव शापित पञ् (३।३।१८) । (२) १ वाचो मुखमिव मुसमुपम । सान् । 'याता तु वर्तने वातिमणे कृप्यायुदन्तयो । नि । (२) ॥४॥ द्वे 'वचनोपकमस। सारारोग्ययो क्लीयम्' ॥ (१) *॥ प्रवर्तने व्यामोति वृत्ते उपोदात उदाहार, (भ्वा० आ० से.) जिच् (३।३।१५४) । 'प्रवृत्तितात्ता न्तप्रवाहेषु प्रवर्तने' इति है ॥ (२) ॥ ॥ रत्तोऽनुवर्तनीयो धन् (३॥३॥१८) ॥ (१) ५३ ॥ उदाहरणम् । पम् (३।३।१८) गतेपणीयोऽन्त रामाप्तिर्यस्य । 'वृत्तान्तस्तु प्रकरणे कास्न्ये (२) ॥ ॥ द्वे 'वक्ष्यमाणोपयोग्यर्थवर्णनस्य । प्रकृतोष वार्तामकारयो ' इति हैम ॥ (३) ॥ ॥ उद्वतोऽन्तो यस्य ।। पादयस्य दृष्टान्तादेरियन्ये ॥ 'उदन्त. साधुवायो' । (४) ॥॥ चत्वारि 'वाया', उपोद्धात इति ]] उप समीपे उद्धनन ज्ञापनम् । भावे १-हैमे तु सग्रहो रहदार प्रतक्षेपयोरपि' इत्युपलभ्यते । सचपेऽपीति मन्यनेकार्थकरवाकरकोमुदी ॥ २-मे तु 'प्रवृत्तिईसी पारीया प्रवाह' इत्युपलभ्यते । शपनं शपथ पुमान् ॥९॥ शपनमिति ॥ 'शप आक्रोशे' (दि० उ० अ०) । युद १--भाष्य तु 'अयेष्वपि प्रति दृश्यते ।। ३-भेटे ध्यवक्षारेऽपि' इति पाठान्तरम् ॥

·शब्दादिवर्गः ६] व्याख्यासुधाख्यव्याख्यासमेतः। ६७ (३।३।११५) ॥ (१) ॥ ॥ 'शीशप-' (उ० ३।११३) स्तवः स्तोत्रं स्तुतिर्नुतिः ॥११॥ इत्यर्थः । 'शपथः कार आकोशे शपने च मुतादिभिः' इति स्तव इत्यादि ॥ स्तूयतेऽनेन । 'ऋदोरम्' (३१३१५७)। हैमः ॥ (२) ॥४॥ द्वे 'सुतस्पर्शादिना शपथकरणस्य॥ (१) ॥॥ 'दानी-' (३।२।१८२) इति धनि स्तोत्रम् ॥ (२) प्रशोऽनुयोगः पृच्छा च ॥ तिनि ( ३।३।९४ ) स्तुतिः ॥ (३) ॥ ॥ 'शु स्तुती' प्रश्न इति ॥ प्रच्छनम् । 'यजयाच-' (१॥३॥९०) इति | (अ० प० अ०) । नुतिः ॥ (४) चलारि 'स्तुतेः' ॥ नड् । 'प्रश्ने चा-' (३।२।११५) इति लिङ्गान संप्रसारणम् । आडितं द्विस्त्रिरुकम् (१) ॥ ॥ अनुयोजनम् । युजेर्षम् (३॥३११८) ॥ (२) ॥2॥ आनेडितमिति ॥ आनेज्यते आधिक्येनोच्यते । प्रच्छन्नम् । 'गुरोध हल.' (३३३३१०३) इत्यङ् । संप्रसारणम् | 'ग्रेट उन्मादे' (भ्वा०प० से.)। क्तः (३।२।१०२) । यथा (६।१।१६) ॥ (३) नीणि 'प्रश्नस्य। 'सपैः सर्पः' इति ॥ (१)॥ ॥ एकम् द्विरुक्तेः ॥ प्रतिवाफ्योत्तर समे। उच्चैर्युष्टं तु घोषणा। प्रतीति । प्रतिवचनम् । ण्यत् (३३१११२४) ॥ (2) उच्चैर्युष्टमित्यादि ॥ उबैर्घष्यते स्म । 'घुपिर् शब्दे' * उत्तरणम् । 'प्रदोर' (३॥३॥५७) । ('उत्तरं प्रवर्णी- (चु० उ० से.) । तः (३।२।१०२) । 'पिरविशब्दने' र्वयोः । उदीच्यप्रतिवचसोरुत्तरस्तु विराटजे') । (२) १. ॥ (२१२३) इतीग्निषेधः । विशब्दनं खाभिप्रायप्रकाशनम् । द्वे 'उत्तरस्य' ॥ तब प्रकृते नाभिप्रेतम् ॥ (१)10:17 प्रयास- (३।३।१०७) मिथ्याभियोगोऽभ्याख्यानम् इति युच् ॥ (२) ॥ ॥ * ॥ 'उच्चैःशब्दनस्य' द्वे ॥ मिध्येति ॥ मिथ्या वासावमियोगश्च ॥ (9) ॥ ॥ च- काकुः स्त्रियां विकारो यः शोकभीत्यादिभिनेः। क्षिः (अ० अ० से.) अभ्याइपूर्वाद्भावे ल्युट (३।३।११५॥ काकुरिति ॥ आदिना कामकोषादेर्ग्रहः । कक्यते । (२) ॥॥ द्वे 'शतं मे धारयसि' इत्यादि 'मिथ्याविधा- 'कक लील्योपतापयो.' (६) । बाहुलकादुण् ॥ (3) ll एक्म् 'शोकादिना विकृतशब्दस्य । अथ मिथ्याभिशंसनम् ॥१०॥ अवर्णाक्षेपनिर्यादपरीवादापयावत् । अभिशापः ४ अथेति ॥ अभिशंसेः (भ्वा० ५० से.) भावे ल्युट् उपक्रोशो जुगुप्सा च कुत्ता निन्दा च गहणे॥१३॥ (३॥३१११५) ॥ (१) 11-11 अभिशपनम् । पञ् (३५३।१८)। अवणेत्यादि ॥ यथा अवर्णादयो निन्दायाम, सथोप- (२) ॥१॥ द्वे 'मिथ्यारोपस्य सुरापानादिविषयस्य' ॥ बोशादयोऽपीत्यर्थः । वर्ण्यते । 'वर्ण वर्णने' (चु०प० से.)। प्रणादस्तु शब्दः स्यादनुरागजः। घन् (३।३।१८) वर्णः प्रशंसा । तद्विरुद्धोऽजर्णः 'वों मणाद इति ॥ प्रणदनम् । घन् (३३३११८) 'प्रणादस्तु , द्विजादिशुकादियशोगुणकथासु च । स्तुती ना न नियां में- पुमास्तारशब्दे च श्रवणामये' । 'अनुरागकृते गब्दे प्रणादः दरूपाक्षरविलेपने' ॥ (१) ॥ ॥ 'क्षिप प्रेरणे' (तु० उ० सीत्कृतं नृणाम्' इति शब्दार्णवः ॥ (१) ॥ ॥ एक प्रीतिवि- | से०) । पन् (३।३।१८)। 'आक्षेपो भर्त्सनाकृष्टिकाव्या- शेषजनितस्य 'मुसकण्ठादिशब्दस्य ॥ लकृतिषु स्मृतः ॥ (२) ॥॥ निरादिपूर्वाद्वदेः (भ्वा०प० से०) घन् (३।३।१८) । 'निर्वादः स्यालोकवादपरिनिष्टित- यशः कीर्तिः समझा च वादयो.' ॥ (३) in 'उपर्सगस्य धनि' (६।३।१२२) यश इत्यादि । अनुते व्याप्नोति । 'अश् व्याप्ती' (खा० इति (वा) दीर्घः । 'परियादोऽपयादै स्याद्वीणावादनव- आ से०) अशेर्देवने युट् च' (उ० ४।१९१) इत्यसुन् ॥ स्तुनि' । (४).n*॥ 'अपवादस्तु निन्दायामाज्ञाविश्रम्भ; (१) ॥ ॥ कीर्यते । 'कृत संशब्दने' (चु० ५० से.)। योरपि ॥ (५) ॥४॥ 'कुश आह्वाने' (भ्वा० प० से.) । 'उतियूति-' (३।३।९७) इति निपातितः । 'कीर्तिः प्रसा- पञ् (३॥३॥१८) ॥ (६) ॥॥ गुप गोपनकुत्सनयोः' दयशसौविस्तारे कर्दमेऽपि च ॥ (२) 14-11 सौ. सर्वेशीयते। (भ्वा० आ० से.)। गुपेनिन्दायां सन् (३॥१॥५)। अ 'ज्ञानबोधने (म्या० प० से.) घनर्थे कः (वा० ३।३१५८) प्रत्ययात्' (३।३।१०२) ॥ (5) ॥॥ 'कुत्स अवक्षेपणे (अन्यनापीति) डो या ॥॥'समाज्ञा' इति समाङ्पूज्ज्ञि (क्या० प० से.) । 'आतश्चोपसर्ग' (३।३।१०६) इत्यट् १-लोकवादोऽपवादः । तर यथा खलनिवर्वादकथायां वदिता is 'समज्या' इति पाठे (समाइपूर्वात) 'अज गतौ' । यसलजनोऽपि स्यात् ॥ परिनिधितवादस्त्यक्तवाद: 1 तत्र यथा (भ्वा० ५० से.) । 'संज्ञाया समज-' ( ३१३।९९) इति । 'निर्वादा वादिनः कृताः ॥ २--मेदिनीहैमयोस्तु 'अववादः' क्यप् । 'क्यपि प्रतिषेधः' (वा० २।४।१५६) इति न वीत्वम्।। इति दृश्यते । व्याख्यातमुदाहृत च सदेवानेकार्थकैरवाकरको. (३) ॥ ॥ त्रीणि 'कीतः। मुद्याम् ॥

·-- अमरकोपः। [प्रथम काण्डम् । 'अर्थानमः' इत्युरःप्रभृतिषु (५।४।१५१) पाठानित्यं का वितन्यते । याहुलकारक्थन् । 'अनुदात्तो-' (६।४।३७) इति समासान्तः । अनर्थकं जरवादिवाक्यम् । 'अयध्यं स्याद' नलोपः ॥ (१)॥॥ न कतम् । 'अनृतं कृपावसत्येऽपि ॥ इति पाठ' इति कीमुदी । 'अवध्यमबधाई स्यादनर्धकवच-1 (२) ॥ ॥ द्वे 'असत्यवचसा' ॥ स्वपि' इति (हममेदिन्योः) दर्शनात् ॥ (२) ॥ ॥ढे 'समु- सत्य तथ्यमृतं सम्यम् दायार्थशून्यस्य वचनस्य ॥ सत्यमित्यादि । सति साधु सत्सम् । 'सत्यं कृते च मनक्षरमवाच्यं स्याद् शपथे तथ्ये च निषु तद्वति ॥ (१)॥ तथा सत्य साधु अनक्षरमिति ॥ न प्रशस्तान्यक्षराणि यलिन् । अक्ष- तथ्यम् ॥ (२) ॥ अर्यते ल। 'ऋ गतौ' (भ्वा०प०अ०)। राणामप्राशस्त्यं चार्थद्वारकम् ॥ (१)॥ न वचनाम् । फ. (३।२।१०२) । ('ऋतं शिलोञ्छे पानीये पूजिते दीप्त- प्यत् (३।१११२४) । 'वचोऽशब्दसंज्ञायाम्' (१३॥६७) इति । सत्ययो') ॥ (३) ॥३॥ समधति संगच्छते । 'अब्रु गती' न कुलम् ।। (२) ॥॥ द्वे 'निंदावचनस्य' ॥ (भ्वा०प० से.) विन् (३।२।५९) सम्यक् । सम्यड् पुंसि आहतं तु मृषार्थकम् । स्त्रियां समीची ॥ (४) ॥ ॥ चलारि 'सत्ययचसः ॥ आहतमिति ॥ आहन्यते स । क्तः (३।२।१०२) । अमूनि त्रिपु तद्वति 'आहतं गुणिते चापि ताडिते च मृषार्थ । स्यात्पुरातन अमूनीति ॥ अमूनि (सलादीनि) उपचारात्तद्वति वर्त- वस्त्रेऽपि नववस्त्रे वितानके ॥ (1) मृपाऽर्थो यस्य ॥1॥ मानानि त्रिषु । 'निघूत्तरे' (प्रागुवेन) इत्यनेन वाग्विशेषप- 'एप वन्ध्यासुतो याति' इत्यादिवचनस्य 'मृपावचनस्य' राणा निलिजतमुक्तम् । अनेन तु वक्तपराणाम् इति विशेष ॥ शब्दे निनादनिनदध्वनिध्वानरवस्वनाः ॥२२॥ 'सोल्लुण्ठनं तु सोत्मासम् स्वाननिघापनिर्झदनादनिस्वाननिस्वनाः । सोलुण्ठनमिति ॥ उठि आलस्ये प्रतीपाते च' (भ्वा० आरपारायसंरावविरावा प० से.) । ल्युट (३।३।११५) । उलुण्ठनेन सहितम् ॥ शब्द इति ॥ शब्दनम् । 'शब्द शब्दकरणे' (चु.उ. (5) उत्प्रासनम् । 'अमु क्षेपणे' (दि. ५० से। से०)। एरच्' (३।३१५६) । घन (३॥३॥१८) वा ॥ (१) घर ( ३।३।१८ ) उत्प्रास उपहासः । तत्सहितम् ॥ (२) | ॥॥ 'पद् अव्यक्ते शब्दे' (भ्या० प० से.) । 'नी गद:- ॥॥ द्वे 'सोपहासस्य'॥ नद-' (३३३३६४) इत्यप् ॥ (२) ॥॥ पक्षे घम् (३३३॥ 'मणितं रतिकूजितम् ।' इति क्वचित्पठ्यते ।। १८) ॥ (३) ॥६॥ 'वन शब्दे' (भ्वा० प० से०)। मणितमिति ॥ 'मण कूजने' (भ्वा० प्र० से.) । भावे 'सनिकषि' (उ० ४११४०) इति इ. ॥ (४) ॥॥ पनि फा (३।३।११४) ॥ (१) ॥ ॥ रतौ कूजितम् ॥ (३) | वानः (३।३।१८) । (५) ॥४॥रवणम् । ' शब्दे' (अ. द्वे रितिकूजितस्य' ॥ प० से.) । 'ऋदोरप्' (३॥३॥५७) । (६) ॥॥ 'स्वनह- अथ ग्लिएमविस्पटम् सोर्वा' (३१३।६२) इत्यप्धमौ ॥ (७) ॥॥ (2) ॥॥ अथेति ॥ म्लेच्छयते स । 'म्लेच्छ अव्यक्त शब्दे' | 'धुप घुष्टी' (भ्वा० उ० से.) । ‘हाद अव्यक्ते शब्द' (या. (भ्वा०प० से.) । 'भुब्धसान्त- (०२११८) इति निपा- आ० से.) । पम् (३॥३॥१८) । (s) ॥ ॥ (Rom तितम् । ग्लिटं त्रिवव्यक्तवाचि लाने' ॥ (१) ॥ ॥ न “विभाषा डि रुनुवोः (३।३।५०) इति घम् ॥ (१५) विपश्यते स । 'सश याधनस्पर्शनयो' (-) कर्मणि क्त. पक्षे भए (३॥३॥५७) ॥ (१४) ॥॥ उपसर्गे स्व. (३॥ (१२) । 'अविस्पष्ट-' (२०१८) इति निर्देशादिड- २२) इति पञ् ॥ (१६) ॥६॥ (१७) ॥४॥ सप्तदश 'शब्दस्य ॥ भावः ॥ (२) ॥॥ द्वे 'अप्रकटवचनस्य' । वितथं त्वनृतं वचः ॥ २१ ॥ अथ मर्मरः ॥२३॥ वितथमिति ॥ विगत तथा सत्यं यस्माद्वितयम् । 'अच्' (५।४।७५) इति योगविभागात्समासान्तोऽच् । यद्वा अथेति ॥ वखाणा पर्णानां च खनिते मर्मर शब्दा. 1-जिरहवः कम्बलपादुकाभ्यों द्वारि स्थितो गायति मह- 'कृदरादयध' (उ० ५।४१) इसरन् मुगागमो गुणध- नुकरणमिति खामी । 'मृड् प्राणत्यागे' (तु आ० अ०)। हानि । सभामणी पृच्छति पुत्रकामा राजन् रुमाया गुनस्य | इत्यन्ये । मर्म राति या।क, कोः' इति मुकुरः ॥ २-लाने विच्छाये यथा लिष्ट चित्रमा (३।२।३१) । 'मर्मरो वस्त्र- मित्रवासभवने पति स्वदीय यश.' अनेयायकर याकरकौमुदी॥ १'--वाग्भेदास्तु त्रिषुत्तरे' इस्पस्यावपिर्दशितइति मुकुटः ।। । स्वनिते यलपर्णानाम् ।

·माध्यवर्गः ७] व्याख्यासुधाख्यव्याख्यासमेतः । भेदे च शुष्कपर्णध्वनौ तथा । पुंसि स्त्रियां पुनः प्रोक्ता मीसितं सुरभीकृते । ज्ञानमात्रे सगारावे वासितं चत्रवे- मरी पीतदारुणि ॥ (6) ॥॥ एक 'वस्त्रपर्णध्वनेः' । रिते') इति विश्वकोपादिदर्शनेन तु दन्त्यवानपि ॥ (१) भूपणानां च शिक्षितम्। एकम् 'पक्षिशब्दस्य॥ निकाणो निकणः काणः कणः कणनमित्यपि ॥ २४॥ स्त्री प्रतिश्रुत्प्रतिध्वाने भूपणानामिति ॥ भूषणानां ध्वनौ । 'शिनि अव्यक्त स्त्रीति ॥ 'श्रु भवणे' (भ्वा०प० से.)। संपदादि- शब्द' (अ० आ० से.) तालव्यादिः । भावे क्तः (३१३॥ लात् (चा० ३।३।१०८) क्किए । प्रति प्रथमशब्द लक्ष्यी- ११४) ॥ ॥ 'गुरोश्च-' (३।३।१०३) इलप्रत्यये 'शिक्षा' कृत्य श्रूयते प्रतिश्रुत् ॥ (3)॥ ॥(२)॥ ॥ द्वे 'प्रतिध्वने । अपि-इति खामी ॥ (१) ॥ 'नौ' (३।३।६४) इति गीतं गानमिमे समे। 'अनुपसर्ग' (३।३।६१) इति चानुवर्तमाने 'कणो ची. गीतमिति ॥ गीयते । भाचे शाः (३।३।११४)-ल्युटी णायां च' (३१३६६५) इत्यप् ॥ (३) ॥ ॥ (५) ॥ ॥ (३॥३॥११५) । 'गीतं शब्दितगानयोः' इति हैमः ॥ (6) पक्षे धन् (३।३।१८)॥ (२) ॥६॥ (४) ल्युट (३३॥ ॥१॥ () ॥ ॥ द्वे 'गानस्य ॥ ११५) ॥ (6) ॥ (यत्तु) पञ्च वीणाया अन्यस्य च इति शब्दादिवर्गविवरणम् ॥ ६॥ किनरादेः क्वणने-इति मुकुटः । तन । अपिशब्देन पूर्वान्वयस्य धोधनात् । अतः पैडपि 'भूपणध्वने। निपादपभगान्धारपड्जमध्यमधैवताः। वीणायाः क्वणिते प्रादेः प्रकाणप्रकणादयः। पञ्चमश्चेत्यमी सप्त तन्त्रीकण्ठोत्थिता स्वराः॥१॥ घीणाया इति ॥ प्रादेरिति । उपसर्गात् । 'वीणायां निषादेति ॥ निषोदति मनोऽस्मिन् । 'पद्ल विशर- च' (३।३।६५) इत्यंशेन सोपसर्गादपि विधानात् । आदि-पगत्यवसादनेषु' (भ्वा०, तु० प० अ०) 1 'हलच' (३३३॥ शब्दादुपकणादयः ॥*३ 'वीणाकणनस्य' इमे।। १२१) इति धन् । 'सदिरप्रतेः' (१३६६) इति पत्वम् । कोलाहलः कलकलः 'निपादः खरभेदेऽपि चण्डाले धीवरान्तरे' ॥ (१) कोलाहल इति ॥ 'कुल संस्त्याने' (भ्वा०प० से.)। ॥ ॥ ऋपति यलीवर्दसरसादृश्यं गच्छति । 'ऋषी गती' ,कोलनम् । कोल एकीभावः । तमाहलति । 'हल विलेसने' (तु. ५० से.)। 'ऋपिपिभ्यां कित्' (उणा० ३३१२३) '(भ्वा० प० से.) । अच् (३।३।१३४) क. (३१२६३) वा ॥ इत्यभच् । 'ऋषभस्त्यौपधान्तरे । खरभिदृषयोः कर्णर- (१) 'क्ल शन्दे' (भ्या आ० से.)। पत्र (३३३३ न्ध्रकुम्भीरपुच्छयोः ॥ उत्तरस्थः स्मृतः श्रेष्ठे स्त्री नराकारयो- १८)। संज्ञापूर्वकलादृद्धधभावः । कलादपि क्लः । (यत्तु) पिति । शुकशिम्ब्यां सिरालाया विधवायां क्वचिन्मता' ('आ कोलान्सूकरानाहते नासयति-इति खाम्याह । तन्न । 'आडो दिजिनेऽपि' ॥ (१) ॥४॥ गन्धारदेशे भवः । अण् (१३॥ यमहनः' (१॥३॥२८) इत्यकर्मकारखागकर्मकाच हन्तेरात्म- | ५३) । 'गान्धारो रागसिन्दूरखरेषु नीदन्तरे' इति नेपदविधानात् । यदपि-आमीक्ष्ण्ये द्विर्भावः । (ar) हैम: 1 (9) 19• 13 पड्भ्यो जातः । 'पञ्चम्याम्-' (३२) इति। तदपि न तस्य तिडव्ययकृन्मानविषयत्वात् । कलकल ९८) इति डः । 'नासां कण्ठमुरताल जिह्वां दन्तांश्च संस्मू- उक्तः कोलाहले तथा सर्जनिर्यासे' ॥ (२) ॥॥ द्वे 'बहुभिः शन् । पड्भ्यः संजायते यस्मात्तस्मात्षड्ज इति स्मृतः ॥ कृतस्य महाध्वने ॥ (१) ॥ ॥ मध्ये भवः । 'मध्यान्म.' (४।३।८) । 'तद्वदे- तिरश्चां वाशितं रुतम् ॥ २५॥ वोत्थितो वायुरुरःकण्ठसमाहतः । नाभिं प्राप्तो महानादो मध्यस्थस्तेन मध्यम:। 'मध्यमो मध्यजे खरे । देहमध्ये तिरश्चामिति ॥ तिरोऽचन्ति ते तिर्यश्चः । तेषां यहः | मध्यदेशे (मध्यमा कर्णिकाङ्गुलिः । राकारजस्खला चापि) तम् तद्वाशितम् । 'वाश शब्दे' (दि० आ० से.) ताल- इति हैम. । 'मध्यमो मध्यजेऽन्यवत् । पुमान्सरे मध्यदे- व्यान्त । भावेत. (३।३।११४)। 'वाशिता करिणी- शेऽप्यवलो तु न स्त्रियाम् ॥ स्त्रियां दृष्टरजोनार्या कर्णिका- नार्यो शितं भाविते रुते'। ('वासिता करिणीनार्यो- हुलिभेदयोः । त्र्यक्षरच्छन्दसि तथा' ॥ (१) ॥४॥ धी १-पीयूष विवेकयोरपि शिजितम्' इत्येक भूपणध्वनेः। मतामयं धैवतः पृषोदरादिः (६।३।१०९) 'संज्ञायाम्' निकाणादयः पध बीणाकिनरादिस्वनितस्य । इत्येव दृश्यते । (८।२।११) इति वा वखम् ॥ (4) * 'वायुः समुद्गतो अग्निपुराणान्तर्गतनामलिङ्गानुशासने 'भूषणानां च शिक्षितम् । नामेरुरोहृत्कण्ठमूर्धसु । विचरन्पश्चमस्थानप्राप्त्या पश्चम उच्य- वीणाया निकणः घाणः' इति पाठस्यैव दर्शनेनापि निकाणा- ते' । तजन्यत्वात्खरः पञ्चमः । पञ्चानां पूरणः 'तस्य पूरणे- दीना भूषणध्वनिवाचकावाप्राप्तेः ॥ २-अय च शेकक्रमो मे १---राका पूर्णिमा । तर यथा 'अमृनममृतराशिमध्यमाम- दिनीखा। परतु तत्रापि दन्त्यमध्य एवोपलभ्यते ॥ ध्यरा' इति ॥ २--अयं पाठः कुत्रचिदुपलभ्यते ।।

·७२ अमरकोषः। [प्रधर्म काण्डम् (५॥२॥४८) इति इद् । 'नान्तास्-' (५।२।४९) इति मट् । समन्वितलयस्त्वेकतालः 'पञ्चमो रागभेदे स्यात्खरभेदे च पञ्चमी । पाण्डवानां च, समन्वितेति ॥ सभ्यगन्वितो लयो नृत्यगीतवाद्यानां पन्या स्त्री पञ्चानां पूरणे त्रिपु' । 'पञ्चमो रुचिरे दः ॥(1) साम्यं यत्र स एफः समस्तालो मानमस्येत्येकतालः ॥ (१) ॥॥ अमी सप्त खराखन्त्रीतः कण्ठायोचरन्ति । 'दारपी * एकम् 'गीतवाद्यलयसाम्यस्य' गानवीणा च द्वे वीणे स्वरधारिके' इति वचनात् वंशमुर. घीणा तु बलकी। जादयस्तु अनुकरणमानोपयोगिन इति भावः । नारद'- 'पजं रौति मयूरस्तु गावो नर्दन्ति चर्पभम् । अनाविको विपञ्ची च गान्धार क्रौद्यो नदति मध्यमम् ॥ पुष्पसाधारणे काले वीणेति ॥ वेति जायते स्वरोऽस्याम् । 'बी गलादिपुर कोकिलो रौति पञ्चमम् । अश्वस्तु धैवतं रौति निपादं रीति | (अ० प० थ०) 'रानासाना-' (उ० ३।१५) इत्यादिना कुलर.' इति 'स्वराणां पृथक्पृथक' एकैकम् ।। नप्रत्ययो णत्वं गुणाभावश्च निपातितः । 'वीणा विद्युति य. काकली तु फले सूक्ष्मे छक्याम् ।' (1) ॥॥ वाहते । 'वल वल्ल संवरणे' (भ्वा० काकलीति ॥ ईपत्कलः याकली । 'ईपदर्थे च' (टीप् ॥) विपश्चयति विस्तारयति शब्दम् । 'पचि आ० से.) कुन् (उ० २।३२) । गौरादित्वात् (1१।४२) ३११०५) इति को कादेशः । गौरादित्यात् (1४1) | विस्तार (. ५० से.) । प्यन्तादम् (३।१।१३४) । गौ. हो । अन्ये तु-कलेः (भ्वा० आ० से.) इन् (उ• रादिः (११) । 'विपची सेलिवीणयो.' ॥ (३) ॥१॥ ४११८) । कलि. शब्द ईपदनेति काकलिः । ततः कृत्रीणि 'वीणायाः ॥ दिकारात्-' (गः ४१।४५) इति डीए । अत एव 'साधू- सा तु तन्त्रीभिः सप्तभिः परिवादिनी ॥ ३ ॥ दितं काकलिमिः कुलीनै.' इसभिनन्दप्रयोगः संगच्छते- सेति ॥ सैव सप्तभिस्तन्त्रीभिरुपलक्षिता परिषदति ख- इत्याहुः ॥ (१)॥६॥ एकम् 'सूक्ष्मध्वन' ।। ध्वनौ तु मधुरास्फुटे। रान् : 'मुपि' (१९७८) इति गिनिः ॥ (१) ॥ एक्म् 'सतार इति स्यातस्य॥ ध्वनाविति ॥ मधुरः श्रुतिमुख. । स वासावस्फुटो.ततं वीणादिकं वाद्यम् ऽव्यक्ताक्षरच । तादृशे ध्वनी क्लः । 'कई मदे' (भ्वा० प. तमिति ॥ वीणादि यद्वायं पादनीयम् । तत्ततम् । से.)। कति माइत्यनेन । 'हलच' (३३३३१११) इति आदिना सैरन्ध्रीरावणहस्तकिनरादि तन्यते 'तनिमृडभ्यां घन् । संज्ञापूर्वकलादृध्यभावः । डलयोरेक्लमरणम् । यद्वा पिट' (उ० ३।८८) इति तन् । 'अघ ततं व्या विस्तृते च कलनम् । 'कल सायाने' (भ्वा० आ० से) । 'सनो निलिझयस् । क्लीय वीणादिवाये स्यात्पुंलिङ्गस्तु सदागतौ ॥ घच' (३१३१२५) इति घ. । यद्वा कलते । पचायच् (6) ॥१॥ एकम् 'वीणादियाधस्य॥ (३।१।१३४) । 'कला स्यान्मूलरैवृद्धी शिल्पादावंशमात्रके। पोडशांशे च चन्द्रस्य कलनाकालमानयो. ॥ फलं शुके नि- आनद्धं मुरजादिकम् । ध्वजीर्णे नाव्यतमधुरध्वनौ' ॥ (१) ॥१॥ एकम् 'अव्यक्त आनद्धमिति ॥ आनह्यते स मुसे चर्मणा यध्यते । मधुरचनेः'। 'णह बन्धने' (दि. उ० अ०)। कः (३१२११०२) । 'नहो मन्द्रस्तु गम्भीरे, ध.' (१२१३४)। आदिपदारपटहादि । 'आनद्धं मुरजादौ मन्द्र इति ॥ गम्भीरे मेघादिध्वनौ । मन्दते । 'मदि च क्लीबं सारसंदिते निषु' ॥ (१) ॥५॥ एकम् ‘मुरजादि- स्तुत्यादौ' (भ्वा० अ० से.) 'स्फायि-' (उ० २।१३) इति वाद्यस्य' ॥ रक्॥ (१) एका 'गम्भीरशब्दस्य' । यंशादिकं तु गुपिरम् तारोऽत्युचैः चंशति ॥ वंशो घेणुः । आदिपदारवाहलादि । शुषि- तार इति ॥ तारयति अतिमामयन्याशब्दान् । 'बहु-, रिछदमस्सास्ति । 'ऊपशुषि-' (५।२।१०७) इति रः । 'शु. छमेतानिदर्शनम्' इति जुरादिगणसूत्रात्साथै णिच् । पचा- पिरं वंशादियाये विवरेऽपि नपुंसकम् । भुपिरो मस्त्रियां घच् (१३४) ॥ (1) ॥ ॥ एकम् 'उच्चशब्दस्य' ॥ गर्ते, वहौ, रन्ध्रान्विते त्रिपु' । 'सूर्य सपिरामिव (पशा- प्रयस्त्रिषु ॥२॥ हिकभाप्यस्थश्रुतौ) इति प्रयोगात् (सुपिरम् ) दन्यायपि । भय इति ॥ त्रय फ्लमन्द्रतारा (त्रिषु विशेष्यनिमाः)। ५-चिन्मेदिनीपुस्तके तु 'भूपिके ना स्रिया नाल्पोषधौर. -मद्रोऽपि ते स्वामी ॥ भान्विते त्रिपु' इति पाठ उपलभ्यते ।। .