·No text on this page.

·Collection Of ORIENTAL WORKS
1
POBLISNED BY THE
ASIATIC SOCIETY OF BENGAL,
NPW BERIES, do 1931
मुग्धबोध व्याकरगाम् ।
>!!!1:. .::!
COX
MUGDIIABODIA VYAKARANA
ne.
VOPØDEVA
fith the comment vry of Rama Tathasagiah..
DITED WITHI VOTIS BY
SIVA YARIYAN SIROMANI
I ITE IPOFESYON, FAXSARIT WOUTE, CUCUTTI
AV
Url's YleXiXXX,
VOLL FASOL
Calcutta,
11111) PTIVATII (RAVAST), ATTNEVNT ERA
4. Nandakumar Chawlhary's Und Lato
Ultruith tr *1 *
ANLATTI Cirry (171AL. !, PARK AREST
1011,

·LIST OF BOOKS FOR SALE AT: LAUTY OF 3!18 ASIATIC SOCIETY OF BENGAL 1,1, T'AI:K STREET, CICUTTA, SHOITAS., Boy! Tot su:13 SIENTS, :11. BERNARI) QUANTC., II, (salto STREET, YET Ban STREET, Luxpos, W., AND NR. OTTO: 11.11:11,1 Olli1%. JOUKSELLER, LEIPZIG, GERMANY. ext; ive outlined in 19rir trilh runsfrrijk Pannot l,r supplied.compoule of the lowejrali licin mit of start, BISSLIOTECA IXMICA. Sorel rit Seyir: Wdrmit: linsina Siilili. Par. 3. 4 ( romach tataluint: katus, Fani, 1.6i cach... 1 ruit, 17, 1-14?*71 5 10 J3* Bralit1997, n. 1, Bitur. 1.3 : 1), JI, F. 1-5: Vol. III, 1.1-, el. 11, l'anc. In rich 2 • Instala, Harr 2 linah $ *1,* rn, Lupii Vasc 16 17. Als 10o il!l'riga iparraits, l'orr. 7-47f Orch 3 170111'jeini-11:21, 15.- 1.01 srl !111111incha, Hai. Hiris yr!, 0 10 faiths, 11-34 fr... 14.999 kn, Saria en Tibetani Vol1. Tue, 1-7; Vol. 11. Miec. . + .. . ... 1 band .. 6. .. A. 13:121:1. 1.1.1. 1,147 1-2. ! . File 10 cachi 3:11.10 Str., w 19 tel. 11,1: - 1.10 rach *];} *11111357*** Pi 10, roli. ;:!l.: Digit? Vil 1, 15-r1-17; V., Free. I, 11 parh wilaylar al Ilginilit 14.10'te! Bisherill: 11,7 1'127.1934 Sur I. : '10' tarehe }; ihamiria inti ra, l-c. 3.50 110/ « la 18:1:"1111'l 4, 134, 13 110,11% 12% Ir para (in 73 -l. sil lush MUSS., 153-8. 1-latach Va Arathi Brahmant Pol I, 1arr. 1-7, Yol li, finc. Imit, Vol. III, T., 1.7 1., 12.1.,'IN, canh Vo Bar, Cylexh... Co od boat 19:19 :: FT 1915. Se mere Se mast . .. • ... . .. 0 dillaariki Prijai ir?!? Mirt, I. Hirv --!@!? Wtch "Citorialmin ('hintisni. Pol. II, 18-1-45; Pol. III. Yurt I, Brat", 1-1 Part II, 1°gn. I in Pol Ill. Fiar s-@ 10; cach Vol. Biznes sali!! ochi Bitte Ginekaartiha, (Engli- } l'a4e1ilit' turli * Cranta Strn of Apa3473ml, Fr. 17 a 110: each Cauklīyan, Pol. I, l'ascin7; Vol. II, Fasc. l-1, Vol. III. kamr. 1-4; Volf, lxr. 1 @ 10,'ench Sri Bhizliran, Fare 1 (Innich 0.2112 lirivi kaumus, Face 1.26,201 ech 1:wihari l'addhati kalastra Vol. 1, Fisc. 1-7 @ /10/ cach Achirasirah Vol. II, F:-c, 3-4 /10/ each Golvliliy lirihra Sitra. Poli@110/Pich blillos Vol. ll. Filme, @ 11t/ kach. (uppmiix}fgeleila l'orirista Ditto Grihy: ugrah. Haralitat Karmapradlips, Fac. I Kila lireka, Fisc. 1-7 @ 110] each Kitantra, Fasc 1-6 12' each Katla Sarit Ságara, (luglish) l'acc. 1-14 @ 14/ each “Kĩ 11a Prinz, F1, 3-3 ( 10 cach ... Lalita Vistar.., 1 Engli-lj fasc. 1-8 @ 1/. cach . **G*** ***16== 1919 C: de no heet hand ... .

·मुग्धवोधं व्याकरणम् ।
मगन्नाचरणम् ।
मुकुन्दै सच्चिदानन्दं प्रणिपत्य प्रगीयते ।
मुग्धवोधं व्याकरणं परोपकृतये मया ॥
ॐ नमो गणेशाय।
१. अदादिदेवासुरसन्दयन्दिते, पद्मालयेशाक्षिसरोजराजिते ।
कान्दपदान्तकपादनीरजे सन्तु प्रगामा वरदोहदबजे ॥
पचाननं चन्द्रकलाविशुई नादं दधानं प्रकृतिप्रयुक्तम् ।
व्यस्तं समस्तं स्वरित सुसिई चाटोदितं तं विगुणं नमामि ॥
दनुजकुम्न-विपक्ष तुध-दुग्धाब्धि-गी-
लसदमृत समाना रेजिरे यम्य वाचः।
मुग्वर-खन खरोक्ति-ध्वान्त-विध्वंस-मानी
मितभुवन-बुध-वक्ष क्षेत्र पीयूपहष्टेः ।
मोयारियोषध्यासा अन्याय कतिपयरीवाटिप्सम्य परिगिरे दरम्या।

·मुग्धबोधं व्याकरणम् । तेन व्याकरणं हातं कलियुगे दृष्ट्वा भवाब्धौ नरा- नज्ञानामृतमानसान् करुणया योमुग्धबोधं भुवि । पाणि न्यादिमतावलोकनपर: थोरामशर्मा, सती तस्यैतां सुधियां प्रमोटजननी टीका तनोति स्वयम् ॥ गुणवद्भिर्गुणो नेयो न दोषस्त्विह यत्नतः । सतां स्खलनजो दोषः परिष्कार्यः सतां पुनः ॥ परेऽत्र पाणिनीयज्ञाः केचित् कालापकोविदाः । एके विद्यानिवासाः स्युरन्ये सांक्षिप्तसारकाः ॥ इह खलु सकलशिष्टेकवाक्यतया प्रारिफितग्रन्यसमाप्ति- प्रतिबन्धकीभूतासाधारणदुरदृष्टनाशजनकेश्वरनमस्काररूपं मङ्गलं कुर्वन् शिष्यशिक्षायै आदौ श्लोकेन निबध्नाति मुकुन्दमित्यादि । ननु कथं नमस्कारादभिमतसिद्धिः, मङ्गलसत्त्वे कादम्बादाव- समाप्तेः तदसत्त्वे शिशुपालवधादौ समाप्तेश्चेति । मैवं, इह विघ्नो माभूदिति कामनया शिष्टैः क्रियमाणस्य तस्याभिमतसमाप्ति- प्रतिबन्धकीभूतविघ्नाभावः फलम् । असमाप्तिस्तु कादम्बादौ विघ्नस्य प्राचुयात् । नहि सहस्रजनसाध्यं कन्म शतेन साधयितुं शक्यते । शिशुपालबधादौ तु स्वभावसिद्धविघ्नाभावान्मङ्गलं विनैव समाप्तिः । अथवा तत्र नमस्कार एवासीत्, कायवाझनोभिरेव तत्सम्भवात् । चात्र प्रायश्चित्तवद्विघ्ननिश्चयेऽधिकार इति वाचं, तत्सन्देहेऽपि शिष्टाः प्रवर्तन्ते यत इति । अन्यथा अनुप- स्थितारातिनृपतीनां रथ-करि-तुरग-पदाति-सेना-सेनापति-समा- दरणं न स्यादिति दिक् ।

·मङ्गलाचरणम्। ३ यदा मच्चिदानन्दं प्रणिपत्य मया व्याकरण प्रणीयत इत्यन्वयः । संथामी चिञ्चासावानन्दयेति सच्चिदानन्दः । य-सः । प्रमन्न् भावे शट, लोपोऽस्त्यसीरित्यादिना प्रकारलोपः, पयात् सी नुण, स्यान्तस्य लुपि, मन् मलः (१)। पिती संज्ञाने किपि चित्, विशिष्ट- जानम् । पाइपूर्व टुनदि संधि, ध, प्रानन्दः, अनवनिप्रेमा- स्पदीभूनसुखमिति यावत् । तथाच "सत्यं विज्ञानमानन्दं ब्रह्म" इति श्रुतेः। सचिदानन्दं किंविशिष्टं ? मुकुन्दं, मुक्ति ददातीति डप्रत्यये मनीपादिखान्मुक्तिशब्दस्य मुकुमादेशः । यद्यपि सचिदा. नन्दशब्देन ईश्वरएवोच्यते, तथापि मुमुचूणां यागयोगाद्यनठान- द्वारा मुक्तिदात्वज्ञापनाय मुकुन्दमितिविशेषणीयम् । थवणमनननिदिध्यासनादिसाध्यमुक्त ? दाता भवति, स भक्ता- भीष्टफलप्रदो भवतीति ज्ञापनाय । मणिपत्येति पत्टगत्वैग्व- ययोः, पाच, व्यादनत्रः कोयसे प्रति यप, प्राग्वनोग्य प्रति नो णः । प्रधानप्रणयनक्रियायाः पूर्वकालीनत्वं प्रणिपातस्य संलक्ष्य तदुत्तरकालीनत्वं प्रणयनक्रियायाः मलप्यते । अभिधानादेकघत्वम् । यद्यपि निपूर्वपतनत्यर्यस्तथापि भक्तिश्रातिशय पूर्वक-खापकर्ष- योधकव्यापारविशेषज्ञापनाय प्रगष्ट इति। व्याकरणमिति व्याड्- पूर्वसभर्युत्पादनार्थः, व्याक्रियन्ते व्युत्पाद्यन्ते प्रतिप्रत्ययपरि- कम्पनया सिदशग्दा पनेनाव पा, घे हे पानटि एडिति णः, पथात् लिङ्गमंचायां मर्म। प्रणीयत इति प्रपूर्व-नीअप्रापर्ण कृत्यर्थः, तरमाग टे ते यक च, कित्त्वाच एः, प्राग्वद्रोण इति यः। ननु (1) नियति पाठानरम् ।

·४ मुग्धबोधं व्याकरणम् । यहा अन्यानि व्याकरणानि सन्ति, किमनेन इत्यत आह मुग्धबोध- मिति । मुग्धः सुन्दरो बोधो यस्मात् तन्मुग्धबोधं, अन्यापेक्षया प्रकरण शुद्धा झटितिपदपदार्थज्ञानं यस्मात् इत्यथैः । मुग्धानां मूढ़ानां बोधो ज्ञानं यस्मात् तत् । तथाच सर्वेषां विशिष्टज्ञानजनकतया अत्युपादेयमिति । मुग्धः सुन्दरमूढ़यो- रिति धरणि: । बुध्यौ ञ बोधे घञ्, णुः। ननु ग्रन्थलतां ज्ञान- मस्त्येव, किमनेनेत्याह परोपकतये इति । परेषामुपततिः परोप- कतिस्तस्यै परोपकृतये, उपलतिरुपकारः। ग्रन्थहातां प्रवृत्तिस्तु ईखरवत् फलानुसन्धानं विनैव । यहा पराचासावुपतिश्चेति परोपतिस्तस्यै, परा श्रेष्ठा, ततच खीयपरकीयोपकाराय। तथाच, रुणद्धि रोदसौं चास्य यावत् कीर्तिरनवरी। तावत् किलायमध्यास्ते सुक्लती वैबुधं पदमितिस्मरणात् स्त्रीयोऽप्युपकारः । केचित्तु चिच्चासावानन्दश्चेति चिदानन्दः, पश्चात् संचासौ चिदा- नन्दश्चेति सच्चिदानन्दस्त मिति यगर्भ-यसं स्वीकुर्वन्ति, यस्य (कम्म- धारयस्य) षत्वात् (तत्पुरुषत्वात्) दिदयोरेवेति । बुद्धिपादा:-काला (१) इति सूत्रे हे अहनी जातस्य घगजात इति त्रिपदतत्पुरुषं स्वीकृतवन्तः । अतएव यसप्रकरणे ग्रन्थकतोतं संचासो चिचासावानन्दश्चेति सच्चिदानन्द इति । तन, जिनेन्द्र- यहा चिञ्च (६) कालाः परिमाणिना (२।२।५)-परिच्द्यवाचिना सुबन्तेन सह कालाः समस्यन्ते। हे अहनी जातस्य यस्य स हरजातः . यस्य हि जननादूई दिनइयं गतं, स बाइजात इति व्यवतियते इति पाणिनीये।

·मङ्गलाचरगाम् । 1 १। ओं नमः शिवाय । (पी। ११, नमः । १। शिवाय ४ 1) पति नमस्कारसूत्रम् । प्रानन्दय ती चिदानन्दी, सन्ती चिदानन्दौ यस्मात् स तं। तथा च तत्त्वज्ञानं स्वर्गादिसुखच्च यस्माद भवतीति १। प्रोमिति । विविधा चास्य शास्त्रस्य प्रहात्तिः । उद्देशी लक्षणं परीक्षा चेति । उद्देश उपदेशः, सदाशिव-परमात्म-स्वरूप- ब्रह्मण उपदेश: (१)। यतः, सिद्धार्थ सिद्धसम्बन्धं श्रोतं थोता प्रवर्तते । शास्त्रादौ तेन वक्तव्यः सम्बन्धः सम्योजन इति । सिद्धी- ऽभिधेयः, अर्थः प्रयोजनं, सिद्धय अर्थच तत्, सिद्धेन सह सम्बन्धः सिसम्बन्धस्तम् । तत्र किं केन कथ(२)मिति जिन्नासायां, किं प्रयोजनं १ गियम् । यतः, प्रयोजनमनुद्दिश्य न मन्दोऽपि प्रवर्तते । तदुक्तं, सबस्यैव हि शास्त्रस्य कम्मणोवापि कस्यचित् । यावत् प्रयोजनं नो सायत् तस्केन ग्राह्यते इति । तथाच शिवाय शिव- प्रयोजनाय प्रोडारप्रतिपाद्याय तो परमामने नमः । सिहसम्बन्धप्रकारमाह। पात्मा बुद्धरा समर्याब्रियुक्त तविक्षया । मनस्तदङ्गिमाइन्ति स प्रेरयति मारुतम् ॥ वद्धिमारुतसंयोगात् चोभा वागिन्द्रियस्य च । सूक्ष्मा वाग्जायते पूर्व स एव कथितो ध्वनिः । (1) भामडीसमिति यापह, थोमिनियन्दमहाप इतिशेषः । {} प्रयोजनम्, न समाकरस किम्मचारः सम्बन्धः ।

·मुग्धबोधं व्याकरणम् । तत्तत्स्थानिष्वथ यदा वायुश्चलति सेन्द्रियः । पश्यन्ती वर्णरूपा वाक् तत उत्पत्तिमहति ॥ सध्यमा पदरूपाथ वाक्यरूपाथ वैखरी। इति वाचामवस्थाः स्युर्मखमध्ये तदिन्द्रियम् ॥ अर्थप्रत्ययोर्वाक्यात् श्रुतादनुमितान्मतात् । विशिष्टं खं मुखं राति विखरा सैव वैखरी ॥ जायते प्रादुर्भवति। तथाच भगवद्दाक्यम्--- ओमित्येकाक्षरं ब्रह्म व्याहरन्.सामनुस्मरनिति । एतेन शंशब्दरित्यादि-बहुलं ब्रह्मणौत्यन्त-दशाध्यायिरूप-व्याकर- णस्य साध्यत्वं, शूद्राणामनधिकारित्वञ्च प्रत्युत्तमिति । अथ वर्ण- देशना। हृलण्ठ जिहूं खलु तालु मूड़ा दन्तास्तथौष्ठावध नासिका च । वर्ण प्रकोष्टानधऊईभदानित्याह चाष्टावुपदेशतोऽन्यत् ॥ तथाचाहः शिक्षाकाराः- अष्टौ स्थानानि वर्णानासुरः कण्ठः शिरस्तथा । जिह्वामूलच दन्ताश्च नासिकौष्ठञ्च तालु च इति ॥ किं पुनः कस्य प्रयत्नः (१)। स्पृष्टत्वमोषत्स्सृष्टत्वं विकृतत्वं तथैव च । संवृतत्वं च वर्णानासन्तः प्रयत्न उच्यते ॥ इत्याहुः । (२) (8) वोहारणानुकूल बाभ्यन्तरो व्यापारविशेषः। (२) स्पष्टत्वं ईषतस्पृटत्वं वितत्वं संतत्वञ्च वर्णानां अन्तःप्रयत्न अाभ्यन्तर- मयत्न उच्यते। एतेषामाभ्यन्तरलं वर्णोत्पत्तिमागभावित्वात्, तथाहि नाभि- ·मङ्गलाचरणम् । २। शं शब्दैः। (गं । १ । शब्दः३॥)। गदैर्मगलं स्यात्। इति प्रयोजनाभिधेयसम्बन्धाः । इदमादिमगन्न, तथाचाह मनु:-- घोंकारयाय शब्दय हायती ब्रह्मणः पुरा। कळं भित्त्वा विनिर्यातो तेन मागनिकावुभी इति । ग्रंथ त्यादिरुच्यते इत्यत्रायशब्दः मध्यमगलं, बहुलं ब्रह्माणीति प्रधागदोऽन्तमङ्गल गान्तस्याभ्युदयपरम् । तथाच, मङ्गलादीनि मङ्गलमध्यानि मङ्गनान्तानि शास्त्राण्यव्याहतपसराखायुष्म- धाग्याट थोटकाणि भवन्तीति रतेरिति । यहा प्रकारो- कारमकारप्रतिपाद्याय प्रमाविष्णुगिवाग्मकाय नमः, गियाय कम्घाणाय । एक त उभयोरुपासकत्वात् उभयनमस्कारः, यय या सूवरत्योर्निर्विनसिहये इत्याहुः। ननु प्रकृतिप्रत्ययपरि- कल्पनया साधुणस्दव्युत्पादनाय प्रसिजायामनन कः साधुगप्दो व्युत्पादित इति गहां निरस्यवाह इतीति । इतिगब्दः प्रफ्रान्त परामर्गी। तथाहि त्रों नमः शिवायेति नमस्कारमूवम् । २। गं गन्दैः । किमर्थमेतयोरुपदेशः ? मिहाधं सिहसमन्धं प्रदेगात् प्रयतरितो वायु प्रापो माम मात्रामधुरमभतीनि स्पानाम्या नि, नतो वपनदभिम्पन्नमवनेो उत्पत्ति , तलोत्पनः प्राग्यदा मिहापो. पापमपमानितत्तयोत्पत्तिस्थान तालादि भयक पृपनि ना पहला पन् पदा पनि तदा पत्कृष्टता, ममीपस्थानमा संहता, दरले तिता। पतएर रयाना तामप्यायरियपि वानुम्पानेम मा जिवापादोnt पोशारणे व भम्पा स्पर्षः, वारे ९५ पर्य, महारेशारयोः समीप गावितरितोधिनी।

·मुग्धबोधं व्याकरणम् । इति। श्रोतुं श्रोता प्रवर्तते । शास्त्रादौ तेन वक्तव्यः सम्बन्धः सप्रयोजन तथा च सिद्धसाध्यसमभिव्याहारात् सिद्धः साध्यायोप- युज्यते इति हेतुत्वेन । ननु नित्यानां वर्णानां साध्यत्वमेव कुतः इति चेत् सत्यं, तेषां व्यञ्जकवायोर्जन्यत्वमादाय साध्यत्व. व्यवहारो ननु वर्णानामिति । शब्दः शमिति, शब्दः परम्परया काव्यरचनादिहारा ऐहिकं, यागयोगाद्यनुष्ठानद्दारा पारलौकिक स्वर्गमोक्षरूपं कल्याणञ्च भवतीत्यर्थः । इत्यादि, इतिशब्दः प्रकान्तपरामर्शी। शं शब्दैरिति वाक्येन प्रयोजनाभिधेयसम्बन्धाः, प्रयोजनं कल्याणम्, अभिधेया वक्ष्यमाणसाधुशब्दाः, सम्बन्धी जन्य- जनकभावः, प्रदर्शिता इति शेषः । अथ साधुशब्दव्युत्पादनाय शास्त्रं करिष्यमाणः परामृशति । साध्वसाधुशब्दान् प्रत्येकमुल्लिख्य साध्वसाधुशब्दपरिज्ञानं युगसहस्रेणाप्यशक्य, शब्दानामनन्तत्वात् । ततश्च बहुतरविशेषावच्छिन्नसंग्राहिकैकैका संज्ञा विधया व्यव- हारार्थम् । तथाच, संज्ञा च परिभाषा च विधिनियम एव च । अतिदेशोऽधिकारश्च षड़ विधं सूत्रलक्षणम् इत्युक्तम् । व्यवहारार्थ स्वशास्त्र कतःसङ्घतः संज्ञा,यथा अक् इक् इत्यादि । परितो व्यापृता भाषा परिभाषा । सा दिविधा न्यायमूला ज्ञापकसिद्धा च । यथा शिवेहोत्यादौ स्थानिवदादेश इति न्यायात् आदिष्टाडि अवर्ण- लोपः । राज्ञी इत्यत्र सदानोऽल्लोप इति नित्यमकारलोपः, आदी- पोरित्यत्र निरनुबन्धस्य ग्रहणेन न सानुबन्धस्य ग्रहणमिति ज्ञापनात् । विधानं विधिरप्राप्तिप्रापकः, क्वचित् वर्णोत्यादनरूपः क्वचिदभावरूपः, तस्यैव भेदी नाशनिषेधौ, क्वचिदादेशरूपश्च । यथा ·संजा। स्याद्यन्ताधिकारः। सन्ध्याध्यायः। अघ संजा। अ इ उ ऋ क, ए ओ ङ, ऐ श्री च, ह य व र ल, ञ गा न ड म, मढ घ घ भ, न ड द गाव, ख फ छठ घ, च ट त का प, शप साद्यन्ताख्याः । (प्र-म १०, प्राचन्तास्याः १)। एप मध्ये वे वर्णास्ते पादिवर्णान्तवर्गममाहारसंज्ञाः म्युः । रामाणां, गिवायोवमः, प अनन्तः, मुरारिरित्यादी नुमादि- विधिः । सामान्यमासकार्यस्य विशेषावधारणं नियमः, यया सवहा इत्यादी नियमः। अन्यधर्मस्य अन्यवारोपणमतिदेगः, यथा भयं भाष्यमित्यादी भच्त्वातिदेशादवादयः। पूर्वसूत्र- स्थितस्य दम्य परसूत्रीपस्थितिरधिकारः, यथा सहणेइत्यतः सह- गदम्यादिरीचोरित्यादायनुहत्तिः । उतायोः (१) कथं सूत्रत्वं- पल्पाचरममन्दिग्धं सारयदिग्वतोमुखम् । पम्तोभमनवद्यञ्च सूत्र सूवविदोयिदुरिति (२) दर्गनात् । २१.पद। पर एरा उप य लय ते प रस लुप्तमी - (यो नमः गिगय परियमयो। (e) पसाहमिति-पत्यावर निमाविम्याममाध्यम् । चन्दि- रमेतदति बुद्धिभेदाजनक म्। मारवत् मिटायुनम। तोएवं गंज मो मरतम्। यसोभं निरपतिम् । अमापनोबार- रोपण्यम् ।

·१० मुग्धबोधं व्याकरणम् । दं, तेभ्यः कमितं करोति, अ इ उ ऋ ल क ए ओ ङ इत्यत्र ककार विना अ इ उ ऋ णामनुवृत्त्या तेभ्यः ए ओ इत्येताभ्यां ङमितं करोति, एवं कारं विना अ इ उ ऋ ल ए ओ इत्येषा- मनुवृत्त्या तेभ्यः ऐ औ इत्येताभ्यां चमितं करोति, तथा चं विना हससूत्रे अनुवृत्तिरित्यर्थः (१)। चत्वारि दानि, अन्यथा एकदत्वे कङचां चावयवत्वे (२) हादिवदित्वं न स्यात् । एषामसन्धिन्ना- जो अन्त इत्यादिना चादिपाठात् (३) । हश्च यश्च वश्च इत्यादि- चसः । हादिसान्ता लुप्तप्रोव्वान्ताः । अन्तश्च अन्तश्च अन्तौ ताभ्यां सह आदिः आद्यन्तौ राजदन्तादित्वादादिशब्दस्य पूर्वनिपातः शाकपार्थिवादित्वाम्मध्यपदलोपः, श्राद्यन्तौ आख्या येषां ते आद्य- न्ताख्या: (४)। एषां मध्य इति, एषां अकारादिसकारान्तानां मध्ये थान् वर्णानपेक्ष्य य आदि स्तेन सह यान् वर्णानपेक्ष्य योऽन्त- स्वरूपो योऽवयवश्च स तेषां संज्ञेत्यर्थः (५)। अतएवोतं समाहार- (१) द्रव्यं परपदे सर्वेषां पूर्ववर्णानां अनुवृत्तावपि पन्यप्रयोगानुसारेण तत्तत्संज्ञा वेदितव्याः। तेन अक् दूक इत्यादिवत् उक् इत्यादीनामप्रयुक्तात्वादना- देयत्वमिति । अतएव "अक् इत्यादिसंज्ञा यथायोग्यप्रयोजनमुद्दिश्य योज्या" इति का-सि । (२) इन्दसमासावयवत्वे सति । (३) चादिर्गिनिरिति वक्ष्यमाणसूले चादिगणे अचां पाठादित्यर्थः । (8) कचिदादिवर्णेन सह अन्तस्वरूपोऽन्तस्थितो यो वर्णतमादाय संज्ञा मवेत् । यथा अक इत्यादयः। कचिञ्च अन्तावयव-स्वरूपवर्णमादायेत्यर्थः। यथा व इत्यादयः। १) अन्तश्च अन्तश्च अन्तावित्येकशेषे एकेनान्तशब्देन कङचा इतो वर्णा इन्हसमासावयवीभूतवर्णा ग्टह्यन्ते इत्याशयः । “एषामिति अभेदसम्बन्धे ·संचा। ४। इत् कृते । (इत् ।श, कते ।४।)। कम्मैचित् कार्यायोचार्य्यमाणो वर्ण: इसंजः स्यात् । तस्य- कार्येऽनुच्चारः। यया अचि कडचाः संज्ञार्थाः । हसे प्रकार उच्चारणार्थ:। संभाः म्युः, सम्यक्प्रकारेण पाहरण विधायिका:(१)संज्ञास्तेषां भव- न्तीत्यर्थः । अन्यथा यदि सर्वेपामादिवर्णेन सह सर्वेपामन्तः सकारः मध्र्वपां संन्ना भविष्यति तदा सान् वर्णानुलिख्य एका- भरमंना कृता स्यात् न तु प्रायन्तास्था इति (२) । प्रत्याहारा दि-अक् पच् प्रय अम् अन् एक् ड् इच् इन् (उक्) (३) ऋक् एड एच् एह ऐच हल हव् इस् यन्न् यम् यप् वम् अम् अम् अम् गड णम् गप झ झ झप झम् द जय खय् खप् खुम् छत् चक् चप शम् । एते चत्वारिंगत् गम्दा: प्रत्याहाराः । ४ । इत्कृते ॥ सते इति निमित्तार्थ व्यं, एति गच्छतीति इत् । कमेचिदित्यादि । कम्यचित् कार्यस्य हेतोरुचार्यमाण उपदिश्य- पी, मध्ये बारानाथयगन्दोधिकरणमावशयो नेपालको ये पर्या" रति। बा-मि | "मध्यगन्दसे मध्यावयापिले त ष्यकारसकारयो मानि साहिति गांदाम (1) मा प्रकारेष पन्योपयोगिवेनेन्यः । थाहरणम-मेननम् । (s) पक्ष्यमापफभोयारिषद येन विदेशापरेकी मंधामकरिप- दिस्यर्थः । “पुरिति बजारमनिगान मंशामा मामान्य ज्ञापितमिनि" -मि । । पाचार्य प्रयुला' मजायावारिया। नागोमेन ग परमतमतपय सहाटीमायां 8 रति जायाः प्रयुकारितापिएमालेति।

·१२ मुग्धबोधं व्याकरणम् । ५। आ वत् स्वर्घप्लु । (आ।१।, वत् ।११, स्वर्धप्नु ।। )। अ आ अ ३ इति वर्णत्रयं क्रमेण स्वर्घप्लुसंगं स्यात् । वत् शब्दात् ई. ई इ. ३ इत्यादिषु च । ख एज् नास्ति । इत्यर्थः। मानो वर्ण इत्संचः स्यात् । तथाच आचार्यत् यत् कार्य- मुद्दिश्यैव यद्यदुपदिष्टं तत्तत् प्रयोजनमुद्दिश्यैव इत् संज्ञा कता । तेषां तु प्रयोगकाले अनवस्थानं अन्वर्थसंज्ञाबलादित्याह तस्ये- त्यादि । तस्य इत्संज्ञकवर्णस्य कार्ये कार्यकाले अनुच्चारः अप्रयोग ननु अक् इङ् एजित्यादौ यथा प्रत्याहारार्थमुपदेशः कङचां, तथा कथं नाकारादीनामिति चेन्न, आदिशब्दस्यावय. वार्थत्वात् । अन्तशब्दस्त स्वरूपावयवार्थ इति । इत्संज्ञस्य प्रयोगकाले अनवस्थानं दर्शयति यथेत्यादि। अचि अकारादि- नववर्णमात्रघटितप्रत्याहारे . कङचा अक्इएजित्यादिसंज्ञा- प्रयोजनका इत्यर्थः । एवं हसे अकारस्य प्रयोजनान्तराभावात् उच्चारप्रयोजनकत्वमेव । आ इति बहुक्षणोचरितं लुप्तप्रोक्तं दं, वत्शब्दः सादृश्यार्थव्यं, वघेलु लुप्तप्रोक्तं दं, स्वश्व र्घश्च प्लुश्च तत्। नन्वेक- वर्णस्य संज्ञानयं निरर्थक, एकोनैव चरितार्थत्वात् । न च यथा प्रादे- गिनिव्यसंज्ञानयं तथात्रापीति वाच्यं, इह फलभेदाभावात्, तत्र तु गिनिव्यानां फलभेदेनावश्यविधेयत्वमिति । नापि त्रिवर्णात्मकसंज्ञा वाच्या, एकाक्षरेणैव चरितार्थत्वात् गौरवाच्च, यतो मात्रालाघवे- नाचायाः पुत्रोत्सव मन्यन्ते इति.. स्मरणात् । तस्मात् संजात्रयेण, ५।

·मंजा। संजिवयमुपस्थाप्यते । तथाहि यदैकसणोचरिताकारम्तदा तम्य स्वसंजा. यदा दिक्षणोचरिताकारम्तदा तस्य घसंजा, यदा बहुधणोशरिताकारम्तदा तय॑ मुमंज्ञा, बहुमणोश्चरितस्य एक- दिक्षणोधरितत्वं विना बहुतणीचरितत्वासम्भवात् । तथाचाह: शिवाकाराः। एकमावो भवेत् इम्बो हिमावो दीर्घ उच्यते । विमायस्त मुतो जेयो व्यञ्जनं चाईमात्रकमिति । प्रत्र घिमात्रपदं बहुमाबोपन्नत्तणम । एक तु अय पाय अप मौनत्वात् सन्धिः बहुलं ब्रह्मणीत्युक्तः, तथाच छन्दोवत् सूवाणि भवन्तीति भाष्यमित्याहुः । वदिति भागय्दममभिव्याहा- रात् प्रचत्वैकमावत्व हिमावत्वबहुमावत्वधर्मेण मादृश्यं ग्राते । तेन ६४३ इति, प्रादिना उ उ उ ३ ३ ऋ ऋ३ र स्ट ३ । (१) नन्वेचः सन्ध्यवरत्वात् स्वत्वाभावं दर्शयति म्बएज् नाम्तीति । व्युस्कमेणान्यय स्तेन ए ए ३ भो भो ३ ऐ ऐ ३ श्री श्री इति । पनचत्वार (२) प्रतध्य प्ररक्ष्य इत्यादी म्नत्वाभायात् बम्य तन् पितीति तन् न स्यात् । (1) "करित थायरित्येकपदं माया xkre इत्यादीना मंचावयं मिां पनि नमाने कपममियोपमामल मगरते। चमतरत् दधि भट रति प्रयोगे थाटामतप यथा मादुवम् वर्षतो दधिभोजनहारा मिमनि तपास पसमारियाज.'। का-मि। । स्योयननयोहाभ्यामईमामाभ्यां योगमाया भयेग तदा प्रतवारी एमालय हमारे प्रम्य तनु रितीति हलन् म मारिया मयात सनामामाभिधायात पचामे एसोविधानादि ।

·मुग्धबोधं व्याकरणम् । ६। ञपोऽक् समोर्ण ऋक् च । (अपः १), अक् 1११, समः ११, ण: ११, ऋक् ।११, च ।११)। समानो अपोऽक् च परस्परं र्णसंज्ञः स्यात्, ऋक् च । साम्य- त्वेकस्थानत्वम् । अत्रयं एह क ख ग घ ङा: कण्ठयाः । इत्रयं च छ ज झ ञ शा ए ऐ यास्तालव्याः । ऋत्रयं ट ठ ड ढ ण र षा मूईन्याः । टतयं त थ द ध न ल सा वो दन्त्याः । उत्रयं प फ ब भ म वा ओ औ श्रोष्ठयाः । एषां मध्ये यो येन समः स तसा तत्र ततः । ६ । अपः । अपारटकः(१) प्रत्याहारा: । जपाकोः पृथक् दकर- णात् ञप् उपेनैव अक् अकेनैव णसंज्ञस्तेन कुम्भकार इत्यादी न सहर्णे र्घः । ऋकारलकारयोः स्थानवैषम्यात् पृधयकोविधान, तेन होतृकार इत्यादी लकारेण सह ऋकारस्य घः । साम्यमिति समस्य भावः साम्यं ब्राह्मणादित्वात् ष्णाः । एकस्थानत्वमिति एक- स्थानोच्चरितत्वमित्यर्थः। एहः प्रत्याहार: ए ओ ऐ औ ह इति । कण्ठयाः कण्ठे भवाः, शरीरावयवाट् य इति यः, एवमन्यत्र । उभयत्र पाठात् ए ऐ कण्ठयतालव्यो, ओ औ कण्ठयोष्ठयो, वकारोदन्त्यौष्ठयः । नच अत्रयम् एहकव: (२) कण्या इत्यादि वाच्यं, अन्योन्याश्रय- (१) अप+अक+कः । (२) कव इति कुशब्दाज्जसि रूपम् ।

·संजा। १५ दीपात् (१)। सवर्ण इति परे । एषामिति । एषां अ आ अ एह क ख ग घ ड इत्यादिवर्णानां मध्ये येन वर्णेन समो यो वर्णस्तस्य सामान्येन विधानेन सम आदेशः स्यात् नत्वसमादेशः। यथा भृज्जी भृजः इत्यादि । तति परप्ती, पूर्वस्य परनिमित्तकसामान्यादेश परवर्णस्य मम आदेशः । यथा मान्तः असित इत्यादि । तत इति पी, परस्य पूर्वनिमित्तकसामान्यादेशे पूर्ववर्गस्य सम आदेशः । यथा वाग्धरिः अजझसोरित्यादि। अनियमे प्राप्ते वचनम् । अत्र वदन्ति- सूत्रे प्रान्तं यविधेयं मन्तं यत्प्राप्यते हि तत् । वान्तं यत् तस्य योगे स्यात् प्यन्तं यस्मात् परन्तु तत् ॥ यस्य स्थान भवेत् कार्य तत् प्यन्तं समुदाहृतम् ! सान्तं गम्ये परे वाच्ये यस्मिन्नुपपदे हि तत् ॥ कचिदात्ययतो (२) शेयमिदं पाणिनिसम्मतम् । यथा--महणे इत्यादि, चौसे त्वृतो निमित्यादि, वारादर्थ- रित्यादि, आदिगेचोरित्यादि, जसशसोः शिरित्यादि, घेशप्रे इत्यादि । परे तु तुल्यास्य प्रयत्नं सवर्णमिति (१।१८) (३) प्रयत्नसाम्ये। प्रयनास्तु- तथाच वर्षात (1 सच दोषः सपहसामेज-पइसापेक्ष-पहकत्वरूपः। स्थामनिर्देश कर्तव्ये कु रत्युक्तौ सवर्णस्यज्ञानमेक स्थानत्यज्ञानमपेक्षते, एकस्थानत्व- मानमपि भवत्यज्ञानमपेक्षते इत्यन्योम्यात्रियदोषापत्तेरियर्थः । (२) व्यत्ययस्तु सेमथायदे. लोहयो रे इत्यादी बोध्य । (३) तालादिस्थानमाभ्यन्नरमयनयेत्येतदुद्दयं यस्य येन तवं सम्मिथ सवर्ण संत स्यादिमित्ति।

·१६ ६ मुग्धबोधं व्याकरणम् । अका ७1 चपोदितीकानिता : । (चपा ३।, उदिता ३, का ३१, अनिता ३।, : ११) उकारता चपेन इद्रहितेनाका णों ग्टह्यते । आभ्यन्तरीणाश्चत्वारः स्पृष्टत्वादय ईरिताः । वाह्या विवारसंवारी खासो नादच घोषतः ॥ अघोषचाल्पप्राणश्च महाप्राणोऽष्ट ते मता इत्याहुः । अस्मन्मते तु आस्यसाम्येनैव सिद्धेः । ७ । चपोदिता। उत् इत् यस्य स उदित् तेन, चप् प्रत्याहारः च ट त क प इति तेन, उदितेति चपेत्यस्य विशेषणं, नास्ति इत् यस्य सोऽनित् तेन, अकेत्यस्य विशेषणम् .।. तथाच च ट त कपा एते यदा उदितः स्युः तदाणे गृह्णन्ति, एवं अक्, अ इ उ ऋ ल एते यदा इहितास्तदा णं गृहन्ति इत्यर्थः (१) । 1 (१) "अत्र सामान्य शब्दस्य विशेषपरत्वात् कार्यान्नरासम्पादकीभूतोदिञ्चपः समानवर्णग्राहकत्वं, तेन मघोनस्तुवेत्यल तुङः समानवाग्राहकत्वम्, अलो- कारस्य कार्यान्तरसम्पादकत्वात्, कार्यान्तरन्तु एतत्काोतिरिक्त कार्य विदचो- ऽहेर्नुरिणति । दभोयाविति ज्ञापकात् कार्यखरूपेद्रहिताकः समानवर्णाग्राह- कत्वं त्यहां टेरको चैक्याचुद जयल्पीऽर्श आदित्वाद इत्यादिषु प्रदर्शितम् । ख्यस्येत् सनीत्याल काम्यनाशोरक इत्यत्र च रकारबोधक-इत्शब्दोपादानं ज्ञापक- सिस्यानित्यत्वज्ञापनार्थम् । केचित्तु दभोयावित्यस्य ज्ञापकत्वेन प्रत्ययादेशयोः समानवर्णग्राहकत्व नास्तीति व्याख्याय मघोन इत्यत्र तुडोऽपि समानवाग्राह- कत्वमित्यूचुः। तत्र युक्तं स्तुञ्चभिः टुभिः ष्टु इत्येतयोचुटोः समानवर्णाग्राहकत्वा- पत्तेः। तवैव 5 ई इत्यक संज्ञाक्रान्त कार्यवरूपस्य हखेकारप्रयोगेणाप्राप्तत्व- मिति ज्ञापकमगंविषयमेव, अतएव तेषां मते स्तुथुभिरित्यादौ न दोषः किन्तु मघोन इत्यत्र गत्यभाव इत्यवधेय"मिति | का-सि । 7 .

·संजा। ८। दूडोऽरलेड् णुः । (इड ६, अर् अल् एड 1१1, ए: ११,)। इडः स्थाने अर अल् एड एते णुसंजाः स्युः । इङः । अर्च अलच एड्च तत्, एडप्रत्याहारः, यदा प्रत्येक दं, एपां यो येन सम इति नियमात् इदुतोरपि एकार- भोकारी भवतः न तु ऋकारस्य लकारस्य च । ऋकारे प्रयोऽज्भागाः सन्ति तन्मध्यवर्ती तुरीयो रेफ इति (१) इकारी- कारभागसत्त्वेऽपि (२) अरुपदेशात (३) अरेव एसञः न तु इररौ; एव टकारेऽपि (8)। इड इति घोनिर्देथात् एङ एव एड्, यथा प्रेजते परोखति इत्यादौ ए.| गुण इति परे । (1) अस्थायभाशयः 'उरण रपर. (उ.६ ण ।। रमर ) ति पाणिनि- सालम् । कारस्य स्थाने यण अर्थात् व्य र उ एते वयो वर्षा रपरा भवनि । रति रलयो मसा। कारेपान लकारोपि ग्टह्यते । तेन स्थाने घर, उर् एते सु । एवल स्थाने अल स्यादिति सूवाथ । (७) यद्यपि स्थाने र उर् इत्यपि भवतस्तथापि । (२) गुणसंचासले इति शेषः । (४) लयोऽजभागा सन्नीत्यनेनान्वयः। तल रल, उन् रत्येतयोरमयोगार थलेव गुणमंच । यतएव कार्तिकेयसिद्वान्नेन च फरकारे खयोजभागा. त्यादि एवं लकारेपोत्यन्त तर्कशागीशवचनसत्य तर्कवागोवस्तु पापिन्यादिमतमव- लम्बगाहे त्युक्तम् । यम्यञ्च, "सर्वत्र पुविधायकस्ले रडः माताभियं सभा, तेन पुड यल अन्त्येहा माति । थाहिगे पोरित्यनेन रको गेरियनेन एडय विधानेनैव एड प्राप्नो स्थान रह उपादान व्यर्थमिति चेन, म्यमौजधिरिति. वत् उद्देश्यविधेयभावान्पयात णुपदेन अरटेड इत्यस्योपस्थितस्यात् । अब त पुपदेन रड स्थानकर्तव्यारसेड वायमिति न त केरलारसेड। व्यत कार्येण कार्युपस्थास्यते, तेन प्रजवदेतिसो विपदेन कार्यिनरूपाजुपस्थाप्यते, ध्यप थारालेज प्रत्यार अच्यपादियुमम् । "समत्यादिवर्ष एकारयोरेकार उप- ·१८ सुग्धबोधं व्याकरणम् । ६। अच आरालैज् बिः। ( अच: ६।, आ आर् पाल् एच् ।१।, ब्रिः ११)। एते विसंज्ञाः स्युः । १० । प्रपरापसंन्यवानुनियंधिसूत्परिप्रत्यभ्य- त्यप्युपाङ् गिः । (प्र-~-आङ ।१।।, गि: ११ )। एते विंशतिर्गिसंज्ञाः स्युः । अत्रार्चायां वती, नातिक्रमेऽतिः, पय॑धी गती। अपिः पदार्थ-सम्भाव्य-गर्वानुजा-समुच्चये ॥ अचः। आय आर् च आल च एञ्च तत्, एच् प्रत्या- हारः, सोनत्वात् सान्तविधरनित्यत्वाहा न चैक्यादः ; शेषं पूर्व- वत् । वृद्धिरिति परे । प्रपरा। १०॥ प्रश्च परा च अपश्च सञ्च निश्च अवश्च अनुश निश्च दुश्च विश्व अधिश्च सुश्च उच्च परिश्च प्रतिश्च अभिश्च अतिश्च अपिश्च उपश्च आङ् च ते। विंशतिरिति स्वरूपकथनम् । अत्रेत्यादि । अत्र प्रादौ खतौ पूजार्थों न गी, यथा सुस्तुते, अतिस्तुते । अतिक्रमे अतिर्न गिः, फलोदयेऽपि क्रियाप्रवृत्तिरति- क्रमः तस्मिन्, यथा अतिसिञ्चति शालीनित्यादि। गतौ पर्यधी न गो, यथा परिसेधति अधिसेधति इत्यादि । याभ्यां पयधिभ्यां योग गत्यर्थधुः खार्थे न जहाति, गत्यर्थधुसम भिव्या हतौ पर्यधी अोकारयोरोकारः। ततोऽवशिष्टौ अरलौ रलयोः समत्वात् क्रसेण ऋवर्ण- लवर्ण योः स्याताल, समुदायसाल्याभावे अांशिकसाम्यस्यापि ग्राह्यत्वादि"ति- दुर्गादासः।

·संत्रा। १० ब्राह्मगाकः। इत्यर्थः, (१) तथाच अधिपरी अनर्थ काविति परे । अपिः पदार्थे- त्यादि। पदार्थश्च सम्भाव्यथ गर्दा च अनुजा च समुच्चयश्च तत् तस्मिन्, अप्रयुज्यमानपदस्यार्थः पदार्थस्तस्मिन्, यथा सर्पिषोऽपि स्यात्, मधुनोऽपि स्यात्, विन्दुपदस्याथै अपिशब्दः (२)। सम्भाव्यः सम्भावनं योग्यतेति यावत्, यथा अपि सिञ्चन्मूलसहस्रम् । गर्दा निन्दा, यथा अपि स्तुयात् हपन्नम्, अपि सिञ्चेत् पलाण्डून् अनुज्ञा प्राकाम्यं, यथा अपि सिञ्च अपि स्तुहि ययेष्टं कुरु इत्यर्थः । समुच्चयः परस्परसंश्लेपः, यथा अपि सिञ्च अपि स्तहि, उभयं कुरु इत्यर्थः, सर्वत्र पल्लाभावः फलम्। स्वादेरनु- करणात् तेनलुक्, न गौग्णानुकरणयोरिति निषेधात् । ननु चादिगिनिरित्यतः प्राक् गिसंज्ञा क्रियतां कथमिहेति चेन्न, धुसंजाया: प्राक् गिसंन्नाविधानं धीः प्राड्नियतप्रयोगार्थ, तेन प्रकट नयति प्रणायकाः, प्रशष्टमेजते प्रेजक: इत्यादौ णत्वणल्वे स्तः, तु प्रगतो नायकः, प्रनायकः, प्रगत एजक: प्रेजकः इत्यादी (३), ट्रन्ययोगे व्यस्येति सत्वाभावात्। कथं तस्य व्यत्व मिति, चादि- पाठात् (४)। ननु प्रजयति अभ्यागच्छति प्रतिष्ठते इत्यादी (१) अतएव उपसर्गस्य द्योतकत्वं न तु वाचकत्वमिन्युक्तम् । १२) अात्र अमपुज्धमानपिन्दुपदस्थाचं याक्षियते इति फा-मि। पदार्थोऽल्पत्वं यपि सिञ्चति व्यल्पं सिञ्चतीत्यर्थ इति दुर्गादासः। (३) प्रनायक इत्यादी प्रादीनामध्याहृतगतिक्रियां प्रत्युपसर्गत्वं न त नयनादि- क्रिया मतीति। ध्यतएव प्रगतोऽध्यानं प्राव इत्यत्र गेरध्वन इत्य प्रत्ययः । (8) द्रव्ययोगे विशेषणभावापने सतीत्यर्थः, व्यस्येति-व्यम्यग्यतुकारेति स्रवेण, साताभाषात-ममामत्त्वाभावात् न एत्वणुत्वे इति पूणाम्बयः । धातमकरण-घटित- पाविधैः पूर्वं व्यस्थग्य तुकारेति सभामविधानात् समासामा पत्वं नस्यादिति- ·२० मुग्धबोधं व्याकरणम् । ११ । स्वादिधुः । (भ्वादिः ११, धु: १।) । भू-सत्तायामित्यादिगणो धुसंज्ञः स्यात् । प्रकर्षाभिमुख्यसामीप्यगमनं गैरेव कल्पाते, तदन्वयव्यतिरेकानु- विधानादिति(१) चेत् न, बधार्थराधां क्षमार्थमृषामिति विशेषणेन धोरेवानेकार्थत्वकल्पनात्, प्रत्ययानां प्रकृत्यान्वितस्वार्थबोधक- त्वाच (२)। अतएव गेोतकत्वं, न वाचकत्वं, द्योतकत्वं हि मामात्यशब्दानां विशेषतात्ययंग्राहकत्वम् । प्रतिष्ठते इत्यत्रापि विरोधिन्तनण्या धोर्गमनोपस्थितितात्पर्य्यसंग्राहकत्वमिति । तथाचोतं कामधेनौ "क्रियावाचित्वमाख्यातुं प्रसिद्धार्थः प्रदर्शितः । प्रयोगतोऽन्ये मन्तव्या अनेकार्था हि धातवः” । सहस्रशोऽसौ शपयानयप्यत्, अकरोदित्यर्थः । ११ । स्वादिः । भूरादिर्यस्य गणस्य सः, तद्गुणसंविज्ञान- तथाच भट्टी - सूचितम् । तेन प्रनायक इत्यात उपसर्गवाभावात् समासामावे णत्वं नस्यात् । जक इल्यान च अनुपसर्गत्वात् गे?रित्यनेन गुणोपि नस्यात् । अतएवोक "प्रादीनासुपसर्गवं धातुयोगे च सर्वदा । अव्ययत्वं निनयोगे कथितं पूर्व- सूरिमिरित्युक्तः प्रादिर्यदा घातयोगी भवति तदा तस्वीपसर्गत्वं, यदा तु नियोगी तदा तस्याव्ययत्वमिति । प्रनायकः प्रगतो नायको यस्माद्देशात् स इत्यादौ प्रादयो नोपसर्गा अपि तु तमतिरूपकाः । तेन तेषां चादिगणे पाठात् निपातत्वेऽव्यवत्वं सिद्धमिति" । (१) अन्वयन्नसत्त्वे तत्मत्ता व्यतिरेकस्तट्सचे तदसत्ता, ततश्च प्रजयतीत्यादौ सत्युपसर्गे प्रकर्षाद्यर्थः, अमति च तस्मिन् तदर्थाभाव इत्येवमन्वयव्यतिरेकाभ्यां तत्तदर्यबोधनादित्यः। (२) प्रनयति इत्यादौ निप्रभृतीनां धातूनां प्रकृतित्वम् न तु प्रादीना- मुपसगाणामिति। ।

·संज्ञा। । हः। पृथ्वीवाचकभूशष्दस्य धुसंज्ञां निरस्यवाह भूसत्ताया- मित्यादि । गणशम्दः समूहवचनः । तथाच भूसत्तायामित्यादि- दशगणपठितानां क्रियावाचिनां धुसंज्ञेत्यर्थः। क्रिया त क्वचित् सिद्धा, पाकाशादेयंदस्तित्वादिकम् । कचिदसिद्धा, तण्डुलादेः पाकाद्यायितक्रमरूपा पूर्वापरीभूतावयवा च (१) साध्यलेन विवक्ष्यते इति । यदुक्तं, यावसिमसिद्ध वा साध्यत्वेन विवक्ष्यते । आश्रितकमरूपत्वात् मा क्रियेत्यभिधीयते (२)। यहा क्रिया ध्वर्थः (२)। स च परिस्पन्दनसाधनसाध्यः, यथा गमनादिः, अपरि- स्पन्दनसाधनसाध्योऽपि, यथा अवस्थानादिः। गणे पाठाभावात् अलपयति वर्पयति संन्नपयति इत्यादेनं धुत्वम् (४)। गणपाठात्तु खेतते मेघः, रज्यते रविः, नीलति तमालवनं, शोणति कोकनदं, स्मृशति वायुः, विशेषयति अथें, समवैति घट, जानाति शिवं, (४) पूर्वापरीभूती व्यवयवो यस्यास्तादगी, पूर्वाधयवोऽधिययणं तच्च उल्ला स्थालीस्थापनं, आपरावयो नलतण्डुलाद्यपणम्। अतएवोक्तं विक्तित्त्यसकूल- व्यापार: पाक ति। (२) सिनित्यं सत्तादिकं, यमित अनित्यं गुणाभावादिकं वा, यावत् यत् समस्तं वस्तु साध्यत्वेन प्रयत्नादिक्रियारूपत्वेन विषच्यते, व्याथितक्रमरूपत्वात याश्रित प्रानं कमरूपं पूर्धापरीभाषः येन तत् प्राधितकमरूपं तस्य भाषस्तत्वात सा कियेत्यभिधीयते । (३) व्यसनय प्रतिगच्यानां सत्तामागदोनों पूर्वापरोभायस्साभारात् कर्थ क्रियायमिन्यागाह यहेति । पूर्वाधार्यशतगणपठितानां भ्वादीनां पायव क्रियेति निष्कर्षः। 18) शिष्टमयोगानुसारी लजपं (धातलक्षणं) शिष्टय एते (अपयती. ज्यादयः) म प्रयुतान्येपामर्थवत्तय नास्तीति कातन्त्र-टीका।

·२२ मुग्धबोधं व्याकरणम् । १२। सित्यादिः तिः । (सित्यादिः ११, क्ति: ११) स्यादिस्त्यादिश्च तिसंज्ञः स्यात् । सुखमिच्छति, शत्रु देष्टोत्यादी गुण-विशेष-समवायादीनां क्रिया त्वमेवेति शाब्दिकाः प्राहुः (१)। भूसत्तायाम् अस भुवौत्युक्तो- रिहार्यकथने अन्योन्याययो न दोषः । यद्यपि विकल्पे वा, विशेषे वि, प्राङ् च अवधारणे, इत्यादीनां क्रियात्वं, विकल्पते इत्यादिप्रयोगात्, तथापि वादीनां विकल्पाद्यर्थद्योतकत्वान धुसंज्ञेति । जू-खि-प्रभृतीनां सौत्राणां गण पाठासत्त्वेऽपि ध्वधि- कारे पाठादेव धुसंज्ञा । दशगणा हि, म्वाद्यदादि-जुहोत्यादि- दिवादि-स्वादयः स्मृताः । तुद्रुधादी तनादिश्च क्रीचुरादी इमे दश । चुरादेजगन्तत्वादेव धुत्वे सिद्धे विकल्पितजान्तानां जेरभाव- पक्षे धुत्वार्थोऽत्र पाठः । पूर्वाचार्यकृतधातुपाठाभिप्रायेणदं सूत्रितम्, अन्यथा खक्कतगणक्रमेण जु-श्वि-स्तन्भु-विषेत्यादीनाम् इरित्त्वादेव डे सिद्धे पृथग्विधानमनर्थ कं स्यात् । धातुरिति परे । १२। सित्यादिः । सिश्च तिश्च ती सिती तावादी यस्य स सित्यादिः तहुणसंविज्ञानहः । बन्दात् परः श्रूयमाण: शब्दः प्रत्येकमभिसंवनातीति न्यायादाह स्यादिस्त्यादिश्चेति । स्यादय एकविंशति: त्यादयः साशौतिशतसंख्यका वक्ष्यन्ते । विभक्तिरिति परे । (१) श्वेतते मेघ इत्यादी श्वितप्रभृतीनां गुणादिवाचकत्वेऽपि गण पाठात् धातत्वमिति दर्शितम् । एवं गडि वढ्नैकदेशे, द्रव्येपि वर्तमानस्य गण्डेर्धातत्वं, ·संन्ना। २३ १३ । वदव्वान्येकदिवहुप्वेकशः । (कद्दबानि १॥, एकदिबहुपु ७, एकशः ॥१॥) करेकैकं वचनं क्रमात् क-इ-ब्व-संजू स्यात्, तानि च क्रमा- देक-दि बहुवर्थेषु प्रयुज्यन्ते । । १३। कह । एकम् एकम् एकश: वीप्सायां चशस् । एकशब्दस्य ससम्बन्धिकत्वात् (१) निं विपरिणम्याह तोरिति । अर्थेविति । अर्थशब्देन सित्याधोरां ग्राह्यन्ते । तेन रामः, कृष्णः, देवगम्यते स्वर्ग इत्यादौ लिधुम्यां लिक द्योरेकत्वदित्वबहुत्व- विवक्षायां कव्वानि भवन्तीत्यर्थः । यद्यपि कहब्वमेकदिबहु- वेकशः इति सूत्रिते सिडे व्यनिर्देशः क्वचित् व्यभिचारार्थः तथाहि, विंशत्यादेरनाहत्ती ब्वे कम् । विंशत्यादिपराईपर्यन्तेभ्यो ब्वे कं स्यादनावृत्तौ। एकोनविंशतिः शूराः, विंशतिः शैल. यासिना, पराईमन्यवः । अनावृत्ती किं, हे शते शूराणां, हे विंशती- घटानामित्यादि। तथाच शतैस्तमक्षणामनिमपत्तिभिरिति रघुः। तिप्यपुनर्वसुभ्यां भे चे इम् । तिष्य एकः, पुनर्वसू दौ, एभ्यो नक्षत्रे चे व्वे ई स्यात् । तिष्यश्च पुनर्वसू च तिप्यपुनर्वसू दृश्यते । तिष्यार्थग्रहणात् पुष्यपुनर्वसू सिद्धपुनर्वसू इत्यपि। तिष्य- . । तेग गण्ड इत्यपि सिद्धमिति कातन्त्रपली। गहि गण्डे रति कविकल्पद्रुमः । “यत्र द्रष्यनिषस्तत्र तनिक्रियाविशेष उपलक्ष्यते इति मैत्रेयवोपदेवौ। केचित्त गण्ड रति मन्दस्य व्युत्पत्त्यर्थमेवार्य धातमन्नव्यो नावस्यान्यन प्रयोग रन्याई रिति सहोकायां दुर्गादामः। (1) सम्बन्धिसापेक्षत्वात् ।

·नमन शावरण
ww
उनलोरिति रिका: "I : बि. तिरे कान
सुननानी डिजाई-ब-दुनिया नई ३ है
वियनमः जि.पट्याउन वि.
सुनना. इरिग सात इल
-
कले नात. तेन चिन्ह दिन के
विकादेम्वत इलाज
मन में
कके जलन याने ६ ३. स.
नया
यो । मन्दीरा सन्न्द्र यादव इन इल
मन्द्रा हानिकादिरगाह अनुसरून
मनिटांचा इनिन् ।
अकया . ह. ३. हि : ,
बाद तितिका... जिवाः
देते देर ६३ माद : एनयू रखा
महान्य इचादिः नरेशानी है " अवि-
साकद ३ = सत् । उहंकन, उई
स्वार रिचारक
--
। राशि है बलदने. दहद इन
हान्नुस:
। बः उन इरः नोड देवा :
जर इमकिर नाई
का ही नही
जबरच देशदे दो करने --
रितिक

·संज्ञा। २५ १४। क्त्यन्तान्चौ दली । (यन्तान्यो १॥, द-ली १॥) त्यन्तशन्दी दसंन्नः स्यात्, अन्यस्तु लिसंजः । . । - बूवः वयं ब्रूमः । अविशेषणेति किं, अहं पटुर्नवीमि । वयमप्रगल्भ- मनसः इति तु विशेषणविशेप्यभावस्य कामचारात् प्रसाद एव विशेषणत्वम्। यदा तु अस्पद एव विशेष्यत्वं तदा न स्यात् । फानीपोष्ठपदाभ्यो मे हे। फलानीभ्या प्रोष्ठपदाभ्याञ्च हे व्यं वा स्यात् नक्षले । पूर्वे फल्गुन्यौ पूर्वाः फल्गुन्यः ; पूर्व प्रोष्ठपदे पूर्बाः प्रोष्ठपदाः। प्रोष्ठपदाशब्देन भाद्रपदागब्दस्यापि ग्रहणम् । भे किं, फरगुन्यौ माणविके। वर्षादेः कहयो| तु वल्वनादेः । वर्षादेः के हे च ब्वं नित्यं स्यात् ववजादेस्तु वा। वर्या दारा ग्टहा लाजाः सिकताय जलौकसः । बहुलाः कृत्तिका पापो वस्त्रान्ते तु दगा मघाः । अविज्ञातार्थकाः सर्वे यथा तव सुताः कति । वल्वजा वल्वजयासरसवामराः समा। समाः कविभिरुताः सुमनसः सुमना अपि ॥ १४। क्त्यन्तान्यो। क्तिरन्ते यस्य स जयन्तः, त्यन्तय अन्यथ तो, दश्च लिम तौ। त्यन्तदेन लुप्तक्तिकस्यापि ग्रहणं, न दंतसाविति जापकात् । लिङ्गसंज्ञायाः प्राक् धु-क्ति-दसंजाविधानात् धु-ति- दभिन्नस्य निगसंज्ञा इत्यर्थः (१)। तेन हन्धो दिप् अम्, अहन् (१) अनुकरणस्थले छ धातविभक्त्योरपि सिनाव सात, यथा धव. मालो पा मम्, चे नसिवान्यादि। ४ ·मुग्धबोधं व्याकरणम् । १५ । लुपि न सन्धमाद्यविधी। ( लुपि ७), न ।११, सन्ध्याद्यविधी १॥.) लुबिति लोपे कृते यो लुप्तस्तदाद्यन्तयोः सन्धिन स्यात्, तदाद्यस्य च यो विधिः स च न स्यात् । इत्यत्र न नस्य लुप्, (१) भवतीत्यादेनं स्याद्युत्पत्तिश्च । हरिहरौ पीताम्बरः इत्यादी समुदितस्यावयवस्य क्यन्तत्वेऽपि समुदितस्य लिसंज्ञा तस्यात्यन्तत्वात् । अन्यशब्देन इहार्थवदनर्थवतीग्रहण, तेन रामो गङ्गा ज्ञानं प्र परा च वा इत्यादीनां लित्वमिति । चार्थवद्ग्रहणे नानर्थकस्येति परिभाषया अनर्थवतो न ग्रहण- मिति वाच्यं, परिभाषायाः क्वाचिकत्वात् । एष बन्ध्यासुतो याति खपुष्पकतशेखरः। कूम्मलोमपटाच्छन्नः शशशृङ्गधनुर्द्धर इत्यादी तु समुदायस्य वायाप्रसिद्धावपि लित्वं, खण्डश: प्रसिद्धः । पृथक् सग्रहणादिति पर (२)। दं पदं, लिलिङ्गम् (३) । १५। लुपि। आदौ भवः पाद्यः, अचासौ आद्यश्चेति आद्यः,(४) आदेर आद्यः.(५) अ आद्यो यस्य तदाद्यं, सामान्यत्वात् न (१। तत्र प्रतिनान्तलिङ्गस्य नस्य लुविधानात् । (२) पाणिनीये “अर्थवदधातुरप्रत्ययः प्रातिपदिकम्" १।२।४५ । इति मातिपदिकस्य प्रथमलक्षणम् । “शक्तिसमासाच" १ ।२।४६ । रति हितीय- सक्षणम्। तल समासस्य पृथक् ग्रहणात् बन्ध्यासुतादिशब्दानां प्रातिपदिकत्व- मित्युक्तम् । (३) . प्रातिपदिकमिति परे । (४) अादिरवर्ण इत्यर्थः (५) अल श्रादेरिति पञ्चम्यन्तं, तेन लुप्तस्य आदिवर्णादुत्तरो योऽवर्णः स श्राद्य इत्यर्थः । अतएव भो अब इत्यादौ नाकारलोपः। - ·संजा। लीवत्वं, पथात् श्रावय श्राद्यय प्रायञ्च पाद्यं, लीवाकीवयोः लो वा त कमिति क्रम् । तस्य विधिराद्यविधिः, ततः सन्धिर प्राद्यविधिथ तौ (१)। लुबिति वर्णानामदर्शनं विच्छेद इति यावत् । यद्यपि विष्ण इति, थिया एति, क इह, देवा अत्र, भो अत्र, राजभ्यां, राजभिरित्यादावुत्तारूपेण (२) सिध्यति तथापि सन्धिग्रहणं स्यादिलुपि (३) सन्धितापकमिति । अतएवाग्रे सन्धिग्रहणात् सन्धिलुम्येव न मन्विरिति वक्ष्यति। शाहिंषु पिपतु इत्यादौ पत्वं स्यादेव अनवर्णाश्रितत्वात् । मघवान् इत्यादौ तु नो लुप् फेधाविति प्रकृतिनान्तस्यैव ग्रहणात् न नो लुप् । लुपि युक्तवत् लिङ्गं संख्या च (8)। लुविति यो लुप्तस्तदर्थे युक्तवत् प्रततिवत् लिङ्गसंख्ये स्याताम् । अङ्ग स्थापत्यानि अङ्गास्तेषां निवास इत्यर्थे (१) सन्धिशब्देनेह मन्थ्यध्यायदूलविहितकार्यमिति बोध्यम् । ग्राद्यविधि- रिन्यन्त्र व्यादिशब्दस्य साकाइवान् सर्वन लुप्तस्येन्यनेनान्वयः। तेन लास्य य यादिवर्णस्तस्य विधिर्म स्यात् । ध्यतएव राजभ्यामित्यादौ याशिममवीति भाकार एवं वन्नमाचष्टे रति सौ टिलोमे किपि जेलोंमे यमन रति लिगात् सौ स्थान्तस्यारादिति रेफरस लुपि लास्यादिवर्णत्वेन जकारम्य चड, रति कुड भ स्यात् तेन वज इत्येव । तथा लुप्तस्य य व्यादिरवर्णस्त निमित्तकोऽपि विधिन स्यात्। तेम राजभिरियादौ न ऐम् । गङ्गे धाव इत्यादौ वद्देश्मीय रत्येकारस्य सन्धिनिषेधे तविमित्तकस्याकारलोपस्यापि निषेधानेन सन्धिनिषेधप्रसने यादि- विधेनिषेधेनैव तनिमित्तकविधेनिषेधस्यापि प्राप्नत्वात् भो अल इत्यादौ एडोस्त रति माकारलोप रति दुर्गादासमतम् । (२) प्याद्यविधिनिषेधेन। (३) प्याद्यन्नप्रकरणीयसूण लुपीत्यर्थ । 1४) दुपयन्देम लोपे आते यथा सध्याद्यविधिनिषेधस्तथा क्षचित् तद्धित- मन्ययामां मुपि तदन्नपदामा प्रतिवनि पचने साताभिक्ति परेषा मतमामेट्य- घाइनुपीति। - ·२८ मुग्धबोधं व्याकरणम् । प्णप्रस्तस्य लुपि अङ्गा जनपदः । एवं पञ्चालाः पुण्डाः कुरवः । लुपि किं, लवणै: संस्कृतः, लवणाल्लुक्, लवणः सूपः (१)। द-भेदात् क्वचित् संख्यैव प्रकृतिवत् । यथा खलतिकस्य गिरेरदूरभवानि वनानि खलतिकं वनानि (२), वरणादित्वात् (३) पणास्य लुप् । क्वचिल्लिङ्गं प्रशतिवत् यथा-हरीतक्याः फलानि, हरीतक्यः फलानि, विकारे फले लुप् । से ब्वविषयस्योत्तरदस्वैव युक्त वद्भाव इति भाष्यं, मथुरा च पञ्चालाश्च मथुरापञ्चालाः। बविषयस्योत्तर- दस्यैवेति किं, पञ्चालमयुरे। एकस्मिन्नाद्यन्तवापदेशिवच्च । (४) (१) लवणानुगिति सूत्रेण लुकि कृते लुपकरणाभावान्नपूर्वोक्त कार्यमिति । (२) व्यत्र खलतिकशब्दस्य पुंस्त्वं न, केवलं वचनमेव । (२) वरणादेश । वरणादेश्वतुर्वर्थेषु उत्पन्नस्य त्यस्य लुप् स्यादिति तद्धित- टीकायां दातुरर्थिकप्रकरणे वच्यतीत्युक्तं वरणादित्वादिति । (४) इदानीमाद्यन्तशब्दार्थ निर्वनि एकस्मिन्निति। उताञ्च, श्राद्यन्नवदेक- स्मिन् । १ । १ । २१ । इति पाणिनीयसूवटीकायां तत्त्ववोधिन्यां "सत्यन्यस्मिन् यस्य पूर्बो नास्ति स याटिः। सत्यन्यरिगन् यस्य परो नास्ति सोऽन्तः इति लोके प्रसिद्धं, तदुभयमेकरिमन्नसहाये न सम्भवतीति तत्र अाद्यन्तव्यपदिष्टानि कार्याणि न स्थरतोऽयमतिदेग" इति । व्यस्थायमाशयः-यत्र हिवा वर्णाः सन्ति तत्र यस्य पूर्बो नास्ति स एवाद्यः, यस्य च परो नास्ति स एवान्त्य इति वक्तुं युज्यते लोकप्रसिद्धेः। यत्र तु एक एव वर्णस्तत्र कथमाद्यन्तव्यवहार इत्याशङ्कयाह असहाये एकस्मिन् वर्णेऽपि याद्यन्तवत् कार्यमतिदिश्यते अारोप्यते । याद्यन्न- वदिति श्राद्यन्नयोरिवेति सप्तम्यन्ताञ्चत्प्रत्ययः। याद्यन्ननिर्देशेन यत्कार्य विहिवं तदनापि भविष्यतीत्यर्थः । अतएव सौपः तैङ इत्यादौ सुप तिङ् शब्दाभ्यां यो कृते लोकासिनिरुक्तादिलक्षणविरहितत्वेऽपि णित्तेविराद्यच इति वृद्धिः स्यात् । अाययतीति इन्धोऔं जित्यन्त्येति वृद्धिः । एवमन्यत्र । व्यपदेशिवच्चेति । अस्थायमर्थ:-"विशिष्टोऽपदेशो व्यपदेशः मुख्यो व्यवहारः सोऽस्यास्तीति व्यपदेशी मुख्य इति यावत्, तेन तुल्य' मिति तत्त्वबोधिनी।

·संता। । १६ । चादिर्गिनिः। (चादिः ११, गि: ११, निः १)। चादिगणो गिय निसंजः स्यात् । एकस्मिन्नसहाये विषये आद्यन्तवत् कार्यमतिदिश्यते, व्यपदे- शिवश्च । सौपः, तेडः, आदिवत्त्वादा यचो निः । एवम् पाय- यति इत्यादावन्तवत्त्वात् विः । आर्य ऋदन्वत्वात् ध्यण् । एवम् : कामदेवः तस्मिन् भी अन्तवत्त्वाडौ। व्यपदेशिवदिति, व्यपदेशस्तादूग्येण कथनं विद्यते यस्य स व्यपदेशी तहत्, एव (१) यथा-एकोऽच् यस्य स एकाच तस्मादिन स्यात् अवान् इत्यादी। १६। चादिः । च प्रादिर्यस्य स चादिः तद्गुणसंविज्ञान- हेन चस्यापि निसंज्ञा। चादियथा । च यौषट् वपडुड वधा सह समं साकं पुरा हन्त किं वा तु खित् यदिवाऽधवा चण चन (१) भिवाम्यकार्थेति सुखस्य टीकाया "समस्य मानपदार्थोऽपि बन्यपदार्थः सात, व्यपदेश्य-व्यपदेशिवद्भावात्। यथा-शोभनशरीर शिलापुन, जनाईन- चामचतुर्थ एवे 'युजवता तर्कशागीरोग व्यपदेश्य-व्यपदेगिवद्धाको बनोहिममास एवेति दर्शितम् । ततप यम बनीको समस्यमानपदार्थान्यपदार्थयोरभेदावगम- माग व्यपदेशिवाय इति निष्कृष्टार्थः । उक्त कार्तिकेयसिद्धान्तम व्यन्याजादिष्टिरिति सूखटोकायाम्-“यन्यपदार्थ- समस्थमानपदार्थयोरेकार्यप्रतिपादकाल कुवचिद् बमोहिमामय सापितम् । यथा-गोमनपरीरः गिनापुल , अनाईनयात्म चतुर्थ इत्यादौ यग्यशपवित्य- सम्बन्धमान्यपटा भागदेकार्थप्रतिपादकालम् । यतएव पयकता कल्याणीपञ्चमा- रावय रति ख्यपूरण्या उदाहरणानन्तरं कल्यापपञ्चमीक पक्ष रति प्रत्युदाइत्य रावि पूर पोताच्या ति पूर्व मुख्यत्वमिन्युक मिति ।

·३० मुग्धबोधं व्याकरणम् । प्याडङ्ग हंहो नहि। किंवा वै नहिकं कुवित् पशु सुकं हाहेति हे है नवा तावहाढ़मलं कणेतिथमहं सत्यं हिकं वाव रे। नूनं पर्यनुकं हहा ह नकिरा शखत् किमु प्राड़यो वेलायामुत हु तथाहि चिदरे सत्ता धगाहो अथो। मात्रायां वड़हो कु हो वशमये नोचेदयि प्रत्यले स्वाहा हाह धिगाशु वौषड़हहावश्यं सहामास्म चेत् । संवत्तथाच शीघ्र खुम् मा प्राङ् मा किनकिम् सु ना। ननु आहोस्त्रिदाहोस्मित् साई कच्चि- दतिखपि। यावत् शंसु न चेदेव हीही यदाधि हं कृते अोमवं थाट् स्वकं नोचेत् ग्यच-क्ति-प्रतिरूपकाः (१) ॥ श्रौषट् वौषट् स्वधा खाहा अलम् एतेषां पृथक् पाठः द्रव्ययोगार्थः (२) । कश्चित् स्वाहा सह समं साकं साईमलमिति खरादौ, कते उच्चैर्नीचैः शनैरित्यपि चादावाह। परि आङ् अप अनु अति सु अपि अधि प्रति उप इत्येषां भागमऱ्यांदाद्यर्थद्योतकत्वात् द्रव्ययोंगाच्च पाठः । गिप्रतिरूपकाः प्रदत्तमवदत्तमित्यादि। अच्प्रतिरूपका: अ इ उ ऋ ल ए ओ ऐ औ इति । क्त्यन्तप्रतिरूपकाः वने ब्रूहि अस्ति खले मन्ये इत्यादि। दभेदात् द्रव्यवृत्तिचादीनां न नित्वं, तेन पशुः पुरुषः स्वाहा अग्नायी, तथाच स्वाहयेव हविर्भुजमिति रघुः । निपातानां द्योतकत्वं न तु वाचकत्वं, (३) तेन रामस्थ (१) एते चादयः साकल्येन परिसंख्यात्मशक्याः। यदुक्त "इयन्त इति संख्यानं निपातानां न विद्यते । प्रयोजनवशादेते निपात्यन्ते पदे पदै" इति । (२) चादयोऽसत्त्वे ११४१५७। इति पाणिनिः। अद्रव्यार्थाश्चादयोनिपात- संज्ञास्युरिति दृत्तिः । लिङ्गसंख्यान्वितं द्रव्यमिति तत्त्ववोधिनी । (२) 'निपाताश्चादयो ज्ञेया उपसर्गाश्च मादयः। द्योतकत्वात् क्रियायोगे ·संजा। १७। गमितोऽन्त्याचोऽन्तेऽन्यस्यादौ । (पम्-इत: १॥, अन्त्याचः ५, अन्ते ७, अन्त्यस्य ६, प्रादौ १)। णित् यस्यीयते तस्यान्यादचः परः, निदन्ते, डिदन्त्यस्य स्थाने, मिदादौ स्यात् । १८ परस्त्यः । (परः ११, त्यः ११)। प्रकृतेः परो यः स त्यसंजः स्यात् । सदृशः देवस्य समुच्चय इतिवत् रामो न, देवय इत्यादौ पी म स्यात्, नादेः सादृश्यादिद्योतकत्वात् । १७। एमितः। णम् प्रत्याहारः, थ न ड म इति इत् येषां ते णमितः । अन्ते भवमन्त्यम्, अन्त्यश्च तत् अति अन्त्याच् तस्मात् अन्त्याचः, विद्यस्येति पोनिर्देशात् यस्य णिनिन्डिन्मि- विधानं तस्यायं नियमः। यथा पयांसि पुस्कोकिलः पुमान् रामाणाम् इत्यादि। पीनिर्देशनियमात् ग्राही पच इत्यादी न स्यात्। १८। परशब्दस्य ससम्बन्धिकत्वात् प्रकृतिमुप- स्थापयतीत्यत आप प्रक्षतरिति (१)। ननु वहुगतः वहुपटुरित्यादी लोकायगता रमे' इत्युकम्। मिपाता थपि द्योतका एष न तु वाचका, पाचकत्व त घटस समय न्याल यथा सम्बन्ध पी तथा घटय इत्यवापि पध्यापत्ति । इदानीन्त घटपन्दौर सक्षपया ससञ्चयवाचिवाकारस तमोतकापान पोति दुर्गादासः। (1) प्रत्ययात् प्रथम क्रियतेऽसाविति मतिः, सिधातय। प्रतीयते येमाः समत्यय रतिदिरिति कातन्त्राप्तिः। परः। तेषां ·३२ मुग्धबोध. व्याकरणम् । १६ । अं अः नुवी। (अं अः ॥१॥, न वी १॥)। अकार उच्चारणार्थः, विन्दुद्दिविन्दुमात्रौ वर्णी क्रमानुविसंजौ स्तः । २० । क+ पौm मून्यौ। (क + पौ०१॥,मून्यौ१॥)। कपावुञ्चारणार्थों, वचंगजकुम्भाकृती वर्णी क्रमान्मूनौसंज्ञौ स्तः । - वहोरप्रत्ययत्वप्रसङ्गस्तस्मिन् सति वहुगर्त इत्यत्र गतॊत्तरादित्य- नेन ईये कते वहुगीय इत्यनिष्टं स्यात् इति चेत्र, प्रकृतेः पर इति दिगलक्षणा पी, निर्देशविहितोपलक्षणत्वात्(१) लेवहुः प्रागि- त्वत्र प्राक्शब्दयोग पौविधानात् तस्य त्यत्वमिति दिक् । १। अं अः। . अं अः इति लुप्तप्रौई दम्, अंच अश्च ती, नुश्च विश्व तौ। उच्चारणार्थ इति प्रयोजनान्तराभावात् । गुरनुः खारः विविसर्ग इति परे । २०.। क+पौm | क़+श्च पm.श्च तौ। यद्यपि कख- यफयोर्मुन्धावित्यत्र मून्योः स्थाने क + पाm विति कृते हरि + काम्यः कृष्ण m पाता इत्यादि सिध्यति, तथापि मूनी- नुवीनां णत्व विधौ खरता स्वरसन्धी व्यञ्जनता इत्यस्य ज्ञापनार्थ पृथक् संज्ञाविधानमिति । तेन उर + कायेण उर m पेण इत्यादी णत्वम्। हरि + काम्यः हरि पाता इत्यादौ न यत्वम् । (१) दिगलक्षणा पीति-सामान्यतो दिगवाचकशब्दयोगे पञ्चमीत्यर्थः । नि:- शेति- यल यथा निर्देशेन यविहितं तस्य उपलक्षणत्वात् प्रतिपादकत्वात् परशब्द- स्वेति शेषः । तेन. प्रकृतेः परवत् कचिबिर्देशानुसारेणं पूर्वोऽपि प्रत्ययसंज्ञा स्थादित्यर्थः । .

·संत्रा। ३ २१ । हो झस् । (हः ११, झस् ।१३) । हकारो झस्संज्ञः स्यात् । इति संतापादः। त्येक। तथाचाहुः शिक्षाकारा:-प्रयोगवाहा अनुखारविसर्जनीयजिवा- भूनीयोपभानीयाः, एषां सामान्येनोपदेशः स्वरता णत्वविधौ ध्या- नता परगमनार्थमिति। मूर्जितामूलीय: नीरुपाभानीय इति परे । २१ । होमस्। झस्प्रत्याहारेण यद् विधेयं तहकार- णापि भविष्यति इति, तेन हितमित्यादी हेऽपि नः । यद्यपि शपसान्ते हकारीपदेशात् पहंण अघुक्षदित्यादि सिध्यति, तथापि एह प्रत्याहारस्थान्तहकारसन्देहनिरासार्थमिदमिति कथिदि- वस्तुतस्तु एकस्थान प्रयत्न विशिष्ट वर्णहयाभाव-ज्ञापनाय हस्य पृथगुपादानमिति(१)। यद्यपि चपोदिताऽकानिता णः, लुपि न सन्ध्याद्यविधी, णमितोऽन्त्याचोऽन्तेऽन्त्यस्यादाविति सूत्रितं, तथापि संजायाः प्राधान्यात् संज्ञापादः। पादोहि एकार्था- वच्छिन्नसूत्रसमूहः । अथ रामौ रामाः भवति भवतः इत्यादी सन्धेरुपयुतात्वात् सयामादौ सन्धिं निरूपयति । सन्धिस्त संहिता, संहिता तु परः सन्निकर्षः, स चाईमात्रा-कालातिरिक्त-कालानुचरितत्वे सत्युच्चार इति । यदुक्ती, संहितैकपदे नित्या नित्या धातूपसर्गयोः । सूचेवपि तथा नित्या सेवान्यव विभापया इति । (१) हो भम् इति सूबेणेति येषः। ५ ·३४ मुग्धबोधं व्याकरणम् । अथ सन्धिः । २२ । सह णे घः । ( सह ।११, णे ७), र्घः ।)। णे पर पूर्वस्य ऐन सह घः स्यात् । मुरारिः, लक्ष्मीशः, विष्णूत्सवः, धातृद्धिः, शक्लदन्तः, होतकारः । २२। सह। लुप्तप्रोक्कं दं, तस्मिन्निति प्तीनिर्दिष्टे पूर्वस्येति(१) नियमादाह पूर्वस्येति । सहशब्दस्य साकाइत्वात् तान्तर्णस्य तिविपरिणामादाह ऎनेति। एजझसोः गर्घयोरभावात् अक एव र्घः । मुरारिरित्यादि, मुरनानोऽसुरस्यारिः, लक्ष्ममा ईशः, विष्णोरुत्सवः, धातुः ऋद्धिः, शलनामा कश्चित् शक्लश्चासाव दन्त श्चेति, होत्रुचारित लकार इति वाक्यं, शाकपार्थिवादित्वान्मध्य- पदस्य लोपः । शक्लृदन्त इति नेच्छन्ति परे(२)। चैत्रेण सह मैत्रः स्थूलः, पुत्रेण सह प्रागत: पिता इत्यादौ सहशब्दस्य पृथक्त्व- प्रतीतावपि वालुकाभिः सह मृत्पिण्डं घटं करोति इत्यादिवत् अत्रैकत्वप्रतीतिरिति, लाघवात् । अतएव मुरारिरित्यादौ एक एवघः॥ (१) नियमचायम्-तस्मिन्निति निर्दिष्टे पूर्वस्य (१।११६६ ) इति पाणिनि- सूवम् । सप्तमीनिर्देशेन विधीयमानं काय वर्णान्तरेणाव्यवहितस्य पूर्वस्य बोध्य- मिति शत्तिः (२) लुकारस्य दीर्घस्य प्रयोगो नास्तीति पाणिनिक्रमदीश्वराविति दुर्गादासः ।

·सन्धिः । २३ । आदिगेचोणुव्री। (प्रात् ५।, इक्-एचोः ६॥, णुवी १५)। अवर्णात् परयोरिगेचोरवर्णेन सह क्रमात् णुव्री स्तः । हृषीकेशः, दामोदरः। सन्धिग्रहणात् सन्धिलुप्येव न सन्धिः । माधवर्दिः, शिवल्कारः, कणकत्वं, मुकुन्दौकः, कृष्णैक्यं, भवौषधम् । २४ । गे/रनेधिन एङ्ककोः । (गेः ६, धोः ६। अन्-ए-इनः ६।, एड्-ऋकोः ६॥)। दाम रज्जः . २३ । प्रात् । प्रादिति पी-कान्तं दं, अकाऽनिता गरें रखते इति । तस्मादित्युत्तरस्येति (१) नियमादाह अवर्णात् परयोरिति। हपोकेश इति, हुयीकाणि इन्द्रियाणि तेयामोशः । उदरे यस्य इति वाक्यम् । सन्धिग्रहणादिति । सन्धिग्रहणात् लुपि नेत्यादावितिशेषः, उक्तरूपेण(२) राजभ्यां राजभिः थिया एति भो अब इत्यादी सिधे, सन्धिलुपि सन्धिप्रकरणीयसूत्रकतलुपि न सन्धिः, एवकारस्य व्यवच्छेदात् (३) स्थादिलुयि सन्धिरित्यर्थः । माधवस्य ऋद्धिः, शिवनोच्चारित कारः, कृष्णस्य एकत्वं, मुकुन्दस्य भोकः स्थानं, सणस्य ऐक्यं, भवस्य औषधमिति वाक्यम् । इगेचोरिति पीनिर्देशात् तत्समादेशः । (1) नियमवायम्-तमादित्युत्तरस्य ( 110) रति पाणिनिधयम् । पञ्चमोनिर्देशन फ्रियमाणं कार्य वर्षानरेणाव्यरहितस्य परस्य शेयमिति (२) तव याद्यविधिनिषेधेन । (1) अभ्ययोगध्या अंदादिभ्यर्थः ।

·मुग्धबोधं व्याकरणम् । गैरवर्णात् परयोरेधिनजितस्य धोरङऋकोरवणेन सह क्रमात् णुव्री स्तः । प्रेजते, परोखति, अपाच्छति। अनेधिनः किं-उपैधते, अवैति । २४ । गे|ः । एध् च इन् च तौ स्वरूपौ, तयोः समाहारः, न एधिन् अनधिन् तस्य, एङ् च ऋक् च ती तयोः, आत् सह चेत्यनुवर्तते। एधङ वृद्धौ, इन ल गतौ एतदुभयभिन्नस्य धोर- वयवभूतयोरेऋकोस्तद्गैरवर्णात् (१) परयोरित्यर्थः, तेन प्रगत एजकः प्रेजक: इत्यादौ न स्यात् गतसमभिव्याहृतस्य प्रादेरेजती- त्यादेरगित्वात् (२)। म्वादिपाठे लकाराभावात् परती- दाहरिष्यति । - (१) तङ्गेरिति. तस्य धातोः पूर्ववर्त्तिनो गेरित्यर्थः (२) उक्तञ्च गोयीचन्द्रेण-धात्वन्तरोपसर्गस्य सम्बन्धिनोऽवर्णात् परयोरेड्- को गुणसद्धी न स्तः । प्रगत एजको यसात् इति वाक्ये प्रैजक इत्यत्र प्र उपसर्गो गमेरेव न वेजेरिति । यदा तु प्रकष्टार्थेन प्रशब्देन सह प्रादिसमास- स्तदापि पैजक इति। प्रादोनां क्रियायोग एवोपसर्गत्वं, अन तु कर्नयोगेनानुप- संर्गत्वादिति। कार्तिकेयसिद्धान्तोऽन्याह- अत्र गिरुपसर्गः “प्रादीनामुपमर्गत्वं धातुयोगे च सर्वदा। अव्ययत्वं लिङ्ग- योगे कथितः पूर्वसूरिभि"रिति न्यायात् धातयोगिप्रादीनां गित्वमभिहितं तस्य ग्रहणात् धातुसम्बन्धिनोरेऋकोः प्राप्तावपि धुपहणं धात्वन्तरसम्बन्धिगेर- वर्णेन सह अनेन गुणप्रभावार्थम् । एतेन मध्यपदलोपसमासेऽखानधिकारः सूचितः, तेन प्रगता एजका यस्मात् स प्रैजक इत्यत्र मध्यपदस्य गतभागस्य लोपे तत्सम्बन्धिनः प्रशब्दस्य एजधातोः सम्बन्धाभावान्नणुरिति । ननु प्रगत इति नान्तं नाम, एजक इति णकान्त नाम, तद्योगिप्रादेर्गिवं कथं सम्भवतीति चेत् सत्य, प्राक प्राप्तधातुयोगप्रादेर्गिवं पश्चात् णकान्तनान्नादिनामयोगे कचिन्न- निवर्त्तते इत्यवलम्बनस्य प्रेषः प्रेष्य इत्युदाहरता प्रदर्शितत्वात् । न च तर्हि ·सन्धिः। ३० २५ । लिधी। (लिधोः ।, वा १)। लिधोस्तु पूर्वोक्तं कार्यं वा स्यात् । प्रेकीयति प्रैकोयति, प्रोघीयति प्रौघीयति, प्राीयति प्रीयति, प्राल्कारीयति प्रकारीयति। २५। लिधोः। श्रादौ लि: पक्षात् धुस्तस्य । सिद्धे सत्यारम्भी नियमार्थः(१) । अनेधिन इति नानुवर्तते । पूर्वोक्तदेन गैरवर्णात् परयोनिधोरेड्ऋकोरवर्णेन सह क्रमात् गुद्री वा स्त इत्यर्थः । एधिनो निहत्तिं दर्शयति प्रैकोयति इन्लगतौ क (२) एकः तं इच्छति, क्योऽम्वयादिति क्य अई एकीय, धुसंजातिवादयः, व्यस्येति प्रस्य समासः, एवमन्यत्र । प्रोङ्काम्यति प्रोद्वारीयति इत्यादी परत्वादवर्णलोप:(३) । धात्यर्थद्योतकानां प्रादीनां धात्वनरसम्बन्धित्वाङ्गीकारे प्रष्ट एजते प्रेनते इत्यादावपि कानक्षपातयोगित्ये एजधावादिसम्बन्धाभावात् सर्बवायाविषय रति वाच्यम्। ममम्यमानपदसम्बन्धिमादीनां तदर्थ द्योतने पदभेदाभाशत मध्यपदलोपममासानुपपत्ते। प्रादीनां द्योतकस्य' याख्यातनिष्पवधातयोगे सेय, ध्यतएव प्रसाट एमते इत्यास पक्षार्थस्तु एजधातुना द्योन्यते, तेन धावन्नर- त्याभावादस्य विषय रति। ननु प्रसनं प्रतिषिध्यने इति न्यायात् ममासनिप्पन- मैजक रन्यत्र नामसम्बन्धिन एडः मन्धिः कथं प्रतिषिध्यते इति घेत्मन्यं, यद्यपि रूसिमवं नाम रति प्रागभिरु तथापि तेषां क्रियावाचस्यात् कचित् धातवं ध्याहियते, तेम भूस्थोयोजनलोकमित्यादौ भूस्य इत्यादीनां क्रियायेम व्यातयात व्यन्यत्रापि तथा चिन्त्यमिति। ( लिधोति नियमसालमित्यर्थः। (1) ग्रोणादिकः क प्रत्ययः। (२) विमतिषेधे पर कार्यम् । (२) इति पाणिनिः। तल्पवसपिरोधे पर कार्य सात् । इति सुत्तिः। - ·३८ मुग्धबोधं व्याकरणम् । २६ । लोपोऽस्योमाङोः। ( लोपः ११, अस्य ६, ओम्-आडोः ७॥)। अवर्णस्य ओमाङोः परयोर्लोप: स्यात् । शिवायोनमः, शिवहि, ब्रह्मोतं, राजर्षिः । स्थानिवदादेशः। योविभाषयीमध्ये विधिनित्यः ! M २६ । लोपः। ओम् च ङ च तौ स्वरूपौ तयोः, पुनर- स्योपादानं सहादिनिवृत्त्यर्थ, लोपपदोपादानात् णुव्रीति निवृत्तम् । शिवायोन्नम इति लोपोऽप्यादेश उच्यते इति न्यायात् स्थानिवत्त्वेन अयां खोरिति यकारस्य न लुप। शिवेहि इति आङ्- पूादिनधोहि शपोलुक गिध्वोनित्यसापेक्षत्वात् श्रादौ आदि- गेचोरिति णुः पश्चादनेनाकारलोपः। ब्रह्मोतमिति आङ्यूज़ उङ् शब्दे क्त:(१) ब्रह्म वेदः तस्य आ सम्यक् प्रकारेण उतं उच्चारित मिति यावत् । राजर्षिरिति आ सम्यक् प्रकारेण ऋषिः अर्षिः राज्ञोऽर्षिः राजर्षि:(२)। स्थानिवदादेश इति । स्थानमस्यास्ति स्थानी पूर्वस्थितः, स्थानीव स्थानिवत्, आदिश्यते असौ आदेशः, परस्मिन् पूर्वविधावच इति शेषः(२) । तथा च परनिमित्तकपूर्व- विधी कर्तव्ये अचः स्थाने य आदेशः स स्थानिवत्, स्थानी यथा (१) वेअधातो त उतमिति केचित् । (२) राजर्षिशब्दः प्रायशः कर्मधारयनिष्पन्नएव प्रयुज्यते । इह तु सूत्रो दाहरणार्थोऽयमिति। (३) स्थानिवदादेश इत्यस्मिन्नशे परस्मिन् पूर्वविधावच इत्यंशोयोज्य इत्यर्थः।

·सन्धिः । ३८ कार्याणां निमित्तं भवति तथादेगोपीत्यर्थः, तेन पिवति गणयति तातहि इत्यादो न पब्रिजवादयः स्युः। अतिदेशकायं कचित् न स्यात्, यथा-न नु हि घ यलोपेषु दान्त-चप्-जव अमेषु च । झभेपु पड्कडोरेवं जिथ विजयोस्तु बिस्तथा(१)। एयु स्थानि- वत्र स्यात् । संयन्ति इनो यादेश मस्य नुः, न य स्थानिवत् । कथं किम्बुक्तां, यं दृष्ट्वा यस्योत्पत्तिः स तस्य सन्निपातः, सन्त्रि पातविधिरनिमित्तं तद्विधाताय इति न्यायात् न नुः । टहान इत्यादौ इकोयलादेश स्वादनचीति धस्य दिः, न य स्थानिवत् । प्रतिदीव इत्यादौ प्रतिदिवन् शब्दस्य पौपरे सदान इत्यन्लोपे धनन् तयोति घं:, अल्लोपस्य न स्थानिवत्त्वं । यायावर इत्यत्र याधोर्यडि यायायधोवरे हसालोप इत्यकारलाप बोर्लोप इति यकारलोपः, अकारलोपो न स्थानिवत् । को स्त इत्यादौ लोपोऽस्त्यसोरित्य- कारलोपो दान्तकाये आवादेशे न स्थानिवत् । श्रीमाडोः स्थानिवत्वातिदेशादोमाड्भिन्ने दान्ते अस्य विषयः। जक्षत- रित्यादी अदधार्घसादेशे हनगमेत्युडलोप: झपझसोरिति धस्य क, उडलोपो न स्थानिवत् । धडे इत्यत्र धाधोखें, शपोलुक, द्वादिरिति दिः, थायोरित्याकारलोपः, झभान्तस्यति खेदंस्य , (1) तुरनुस्वार. हिहिंव, घों दीर्घ , यलोय'. दान्त इति पदान्ने यत् कार्य तत्. पप जा अम् एते प्रत्याहारा.- एषु कर्तव्येषु ग्रादेशो न स्थानियत । झभेषु झभ रति मन्याहार । पड रति गमाजेति निहत'। कह रति घड फुड इत्यनेन विहितः। ए कर्मव्येषु बिर्जिनोप न स्थाभिवत्। तथा किन्यो-किपि और परे यत्कार्य तस्मिन् कर्तव्ये मिनिसोपो म स्थाभियत् । सयनोत्यादोम्येषाएदाहरपानि।

·४० मुग्धबोधं व्याकरणम् । धः, पश्चात् प्रतते धस्य झपझसोरिति जवे आकारलोपो न स्थानिवत् । गोन्ति इत्यत्र गोमत् क लेपने गोमधो जगन्तात् क्तिः, जिलोपे मकारस्य नुः, पश्चात् अपे जम्नोरिति अमे अकारलोपो न स्थानिवत् । पिण्टि इत्यादौ पिषधोहि: न णो ने इति न्त्वे जपे अमनोरिति जमादेशे न् न स्थानिवत् । दाह- माचक्षाण इत्यादी जो विपि दादेर्घ इति घः धाक् इत्यत्र झमान्तस्येति झभादेशे न जिः स्थानिवत् । एवं धाक् धाग्या- मित्यादी चपजवोरपि(१)। यायष्टि रित्यादौ यजधो यङन्त- जान्तात् तो पङि जिलोपो न स्थानिवत् । पापक्तिरित्यादी यङन्तान्तात् पचधोः ती कङि जिलोपो न स्थानिवत् । नावयतीति(२) क्विपि नौः इत्यत्र जटि जिलोपो न स्थानिवत् । वादयन्तं प्रेरिरत् अवीवदत् इत्यादी ग्रादिकार्ये(३) जिलोपो न स्थानिवत् । ननु कथमौतारीयदिति (8) चेत् सत्यं भूयो- ऽमगादेरिति सूत्रमकत्वा अजादिग्रहणमेवं ज्ञापयति सकल्लक्ष्ये लक्षणं प्रवर्तते इति, तथाच एकस्यामो लोपे पराममादाय विः । क्वचिदपवादविषये उत्सर्गोऽभिनिविशते इति न्यायात् उपशब्द- स्याङि वा अकारलोपः तेन उपेहि उपैहि। तथाच तामुपैहि (१) चपि जवि च कर्तव्ये जिन स्थानिवदित्यर्थः (२) नावमाचष्टे इति औ तिपि रूपम् । (३) जे परे अडिपरे उडो हस्खादिकार्ये इत्यर्थः (४) प्रोङ्कारीयेति नामधातोदिपि रूपम्। अल ओम् शब्दे परे अमागम- स्याकारः कथं न लुप्यते इत्याशङ्कयाह नन्विति ।

·सन्धिः । ४१ २७। एवेऽनियोगे। ( एवे ७], अनियोगे 01 )। अवर्णस्य एवे पर लोप: स्यात् अनियोगे। अधव, नियोगेतु-अद्यैव गच्छ । २८। वौठोत्वोः से । (वा १२, पोष्ठोत्वो: ७n, से I) अवर्णस्य प्रोष्ठोत्वोः परयोर्लोप: स्यात् वा से सति । विम्बोष्ठः विम्बोष्ठः, स्थूलोतुः स्थूलौतुः । से किं तवीष्ठः । । महाराज इति चण्डी, पूर्ववाशब्दव्यवस्थया वा। ननु पूर्व सूवादानुवर्तते कथं नित्यमिदमित्याह योरित्यादि, विभाषयो- शब्दयोरित्यर्थः । २७। एवे। नियोगो व्यापारविशेषः, न नियोग: अनि- योगस्तस्मिन् । सामान्यशब्दस्य विशेषपरत्वात् अनियोगेऽपि सादृश्यसम्भावनातिरिक्त न लोपः, तेन इहैव वयं धीराः, मिथ्यैव योः थियंमन्या इत्यादि। सादृश्यसम्भावनयोस्तु चमेव रज्जुः तदोवाभूदिति। एक त सादृश्यानयोगेऽपि वालेव गच्छ मालेव तिष्ठ इत्याहुः ॥ २८। वौष्ठो। ओष्ठय श्रोतुस तौ तयोः, सः समास- स्तस्मिन् । विम्योष्ठ इति, विम्बाविव पोष्ठी यस्य इति वाक्यं, एवं स्थ नयासावोतुरोति। सनिहितालामै विप्रकष्टं विधिरपेक्षते इति न्यायात् यस्य दस्य पोष्ठोतभ्यां स स्तस्यावर्णस्य तयोर्लोप इत्यर्थः, तेन हे राजपुषीष्ठी ते, हे राजपुचीतुस्ते, हे देवदत्तौठकमलं .

·मुग्धबोधं व्याकरणम् । ३२ । प्रस्योढ़ोट्यूहाः। (प्रस्य हा,अढ़-ऊढ़ि-ऊहाः।।) प्रस्यावर्णात् परा एते त्रिं यान्ति । प्रौढ़ः, प्रौढ़िः प्रौहः ३३ । वैषैषौ। (वा 11, एष-एप्थौ १॥) प्रस्थावर्णात् परावेतौ त्रिं वा प्राप्नुतः। प्रेष: प्रेष्यः, प्रेषः •. प्रेष्यः । । ३२ । प्रस्य । शाकटायनसम्मतत्वादूहग्रहणम् । प्रौढ़ इति जहधोः तः, एवं क्तिः प्रौढ़िः, अहसाहचर्य्यात् जहनिद्दिष्टतक्त्यो- ग्रहणम् न तु वहनिष्यन्नयोः, (१) तेन प्रोढ़ोभारः, प्रोढ़ीरथानां इत्यादि (२)। . एवं आपूर्ववहेरपि प्रोढ़: प्रोढ़िः । प्रौह इति जहनमूहः भावे घञ्। ३३। वैष । प्रेष इति इष्य सर्पण घञ्, प्रेष्य इति ध्यणन्त- निर्देश: (३) एष इति अनव्ययसाहचर्य्यात्, तेन प्रेष्य गतः (४), इत्यत्र यवन्ते न स्यात् । गेोरिति नित्ये प्राप्ते वचनमिदं । नित्यमिति परे (५)। न (१) जद इति वहेः तेन निष्पादितमिति वहनां मतम, जहधोको ऊढ़ इति कथं सिध्यतोति सुधीभिश्चिन्त्यम् । (२) अढोढ़ी अत्र वहनिष्यनौ। (३) न तु यापूर्व इष धातोः बाचो यपि रूपम् । अत्र हेतमाह एष इति । (४) आगत्य गत इत्यर्थः । (५) प्रेषः प्रेष्य इति पदवयं ईषधातोः क्रमेण पनि ध्यणि च ईषः ईष्य इति स्थिते गुणे कृते सिद्धमिति सिद्धान्तकौनदी।

·सन्धिः । ४५ ३४ । मनीषाः ।-(१m) मनीषाद्या निपात्यन्ते। मनीषा, हलीपा, लागलीषा, शकन्धुः, कुलटा, सौमन्तः, पतञ्जलिः, सारङ्गः। . ३४। मनी । शब्दव्युत्पादनप्रस्तावेऽथे कार्याभावात् मनी- पाशब्दः स्वरूपपरः, (१) तस्य एकत्वे बहुत्वानुपपत्त्या बनिर्दिष्ट- मनीषाशम्दो गणं सूचयति(२)। तथाच भाष्ये “यलक्षणेनानुत्पत्रं तत्सवं निपातनासिद्ध"मिति । तस्य सिद्धिस्तु कचिवर्णविपर्ययैः कचिहणविकारः कचिहांगमैः कचिवर्णनाणैः कचिडालाति- शयातव्या । तथाच - वर्णागमो वर्णविपर्ययय हौ चापरी वर्णविकारनाशी। धातोस्तदर्थातिशयेन योगस्तदुच्यते पञ्चविधं निरक्तमिति ३)। मनीषादिर्यया-मनीषा हलीपा शकन्धुः समर्थो रथया पिशाचः कपित्थो दधिस्थः । मरुत्ती तुलापो जिनो यक- निष्के मयूरो हनूमान् पी सिंह-रत्ने। सारङ्ग-कारस्कर-किष्कु- कुम्भाः सीमन्त-कन्दर्प-धुरन्धराय । दूड़ा-दूणाश-परःशताद्याः - 1) गन्दव्यत्पादनप्रकरणे वाच्थे, कार्याभावात्-तत्तत्कार्याणां माकल्पेण सभणनिगाभावात् । खरूपपरः मनीषागन्दस्य स्वरूपनिर्देगः, यः गन्दो व्युत्पाद्यः स एव सरूपतो मिति इत्यर्थः । एतेनैवविधाः गन्दा निपात्या इति सूचितमिति । (३) रल्यादि-वडवचनान्ना गपस्य संसूचका भवन्तीति न्यायादित्यर्थः। (a) भावातिययेन धाडूनाभनेकार्थत्वकल्पनेमा निरन्तं वेदागगास्तविशेषः। पिक्षाकलोध्याकरणं निरु ज्योतिपनथा। इन्दोति पहङ्गानि बेदानां परिका विदुरिति। मिरुन पदमननमिति हेमचन्द्रः। उक्रया ·४६ मुग्धबोधं व्याकरणम् । कुद्दाल कुस्तुम्बुरु-कुञ्जराश्च । यथायथं षोड़श-कान्दिशोक-कास्तौर- पारस्कर-मस्कराश्च । सस्तौर-भद्रकरणाग्निमिन्धा वलाहकोडुम्बर- विष्किराश्च । अट्टहासस्तथता दिवौकाः शुद्धोदनोदुखर गोष्पदानि । पतञ्जलिमस्करि-लाङ्गलोषा-ऽपरस्परापस्कर-तस्कराश्च । यरस्परा ऽवस्करमन्तितान्तम मध्यन्दिनाऽन्योन्यसनौषितञ्च । लोकम्पृणो धूर्जटि-शोणितार्शी प्रतिस्कशोऽश्वत्थ-वृहस्पती च । समशनमटविर्दक्षिणतारं हनुमदुदूखलमुष्णशरणम् । कीचक- कुलटा-लोकप्रीणं तैलम्पाताऽङ्गणगव्यूती । प्रायश्चित्तं प्रायश्चित्ति- र्जीमूत-वनस्पति-गन्धर्वाः । अश्वत्थामास्पदमईशनं किष्किन्धो- लूख लमाश्चर्यम् । श्यैनम्माताऽर्णवो दूट्यो धेनुम्भव्या पृषोदरः । भ्राष्ट्रमिन्धः पृषोद्यानं केशवाढ्यमुषर्बुधः । श्मशानमन्तिषत् इन्दं परोक्षं पुनलोऽन्तिमम् । अनभ्यासमित्यः पश्चाई दूड़भो ब्राह्मणस्तथा। प्रस्तुस्पति रजस्तुन्दमन्यदीयञ्च वावलिः। प्रस्क- नोऽन्यत्कारकञ्च हरिश्चन्द्रः किकीदिविः । चम्मखतौ च राजन्वान् वृषणश्खो वृषण्वसुः । भुवर्लोको मनुषच्चाऽङ्गिरखच्चेतरतरम् । नभस्वच्च मुकुन्दश्च मन्मथोऽन्ये प्रयोगतः ॥ मनीषेत्यादि। ईषङ मर्पण सेमतात् सरोरिति स्त्रियां भावे अ: मनस ईषा, हलस्य ईषा अनयोष्टेर्लोपः मूईन्यान्तः, ताल- व्यान्तस्तु हलौशा हलेशा इति केचित् । शकस्य नृपतेरन्धः कूपः । समोऽर्थोऽस्य समर्थः। रथेन पाति रथष्पा नदी वहिष्ठादित्वात् षः। पिशितमश्नाति पिशाचः । कपयस्तिष्ठन्त्यस्मिन् कपित्थः। एवं दधित्थः । मरुता दत्तो मरुत्तः । अप्सु लुनाति लुलापो महिषः ।

·सन्धिः। जितमनेन जिनः । यशः कोति यस्कः । निकाम्यते निष्कं हिर- स्थम् । मयां रीति, मेऊ इति रौति वा मयूरः । हनुरस्यास्तीति इनूमान् । ब्रुवन्तः सौदन्त्यस्यां वृषी (१)। हिनस्तीति सिंहः अत्र अक्षरविपर्ययः । रसेस्तननं(२) । सारमङ्गं यस्य सारङ्ग:(३)। कारं करोति कारस्करो वृक्षः। कारकरोऽन्यः । 'कोयते ज्ञायते मृग- खादित्वात् कु: किष्कः। केनोभ्यते(४) कुम्भः । सोमानमन्तति सोमन्तः केशविन्यासः, अन्यत्र सीमान्तः । के न दर्पयति कन्दर्पः । धुरं भारं प्रियते ( धरति) धुरन्धरः। दुःखेन दास्यते दूड़ामः । दुःखेन दाश्यते दूणाग: मून्यः । शतात् परं पर:शतं वे श इति कवित्, एवं पर:सहस्रमित्यादि। कुंउद्दालयति कुद्दालः। कुत्सितं तुम्बुरुः कुम्तम्बुरुः धन्याकम् । को जीर्यति कुन्जरः । यथायथेत्यर्थे यथायथं लीवत्वम् । पड़धिका दश पोडशः । कां दिशं गच्छामीति चिन्तयन् पलायित: कान्दिगीका। कु ईपत् कुत्सितं वा तीरं प्रान्तभागोऽस्य कास्तीरम् । पारं करोति पारस्करो देशः। मा क्रियते अनिन मस्करो वेणुः। सत् ईपत् तोरं सस्तीरम् । अभद्रं भद्रं करोत्यनेन भद्रगुरणम् । अग्नेरिन्धः अग्निमिन्धः । दाहतं कमनन क्लाहको मेघः । उद्गतोऽम्बरं उडुखरः । विकि- रति विकिरः शकुनिः। वेहपाठात् विकिरोऽपि । अह अह बला- (११ प्रतिमः मोदन्यस्यामिति कुलपित् पाठः। (1) रतिं चतरागं तमोतीत्यर्थः । (३) सारजपातकादिः, अन्याय हाराति (७) केन नसेन उभ्यते पूर्यते इत्यर्थः । उन्म दे धम् ।

·मुग्धबोधं व्याकरणम् । हसति अट्टहासः(१)। अट्टाहास इति मैथिलाः । तथ्यस्य भाव- स्तथता । द्यौरोकः स्थानं यस्य दिवौकाः, यद्यपि दिवेत्यकारान्तो- प्यस्ति तथापि वान्तादोकारनिवृत्त्यर्थं पाठः। शुद्ध ओदनो यस्य शुद्धोदनः। उडुम्बरवत् उदुम्बरः। गवां पदं गोष्पदं गोभिः सेवितो देशो मानञ्च । पततां ज्ञानिनां अञ्जलिर्यस्मै स पतञ्जलि- रनन्तः । काम्यकन्माणि मा कर्तुं शोलमस्य मस्करी भिक्षुः । हलोषावत् लागलीषा । अपरेच अपरे च अपरस्पराः क्रियासातत्ये, अपरस्परा: सार्था गच्छन्ति अविच्छेदेन .यान्तीत्यर्थः। अपकरो- तीति अपस्करो रथाङ्गं, अन्यत्रापकरः। तत्करोतीति तस्करचौरः । परे च परे च परस्परं क्रियाविनिमये। अवस्करः पुरोषे, अन्यत्रावकरः । अन्तिकादन्तितः कस्य तः । अन्तिकात् तमे तिक- लोपे. अन्तमः । दिनस्य मध्यं मध्यन्दिनम् । अन्ये च अन्ये च क्रिया- विनिमये अकारस्योकारे अन्योन्यम् । मनसा ईषितं मनौषितम् । लोकस्य पृण मन् लोकम्पृणः, लोकम्मृणमिति केचित्। धूरिव जटा यस्य स धूर्जटिः शिवः । शोणितमझे यस्यास्ति स शोणिता- ी। प्रतिष्कशः पुरोयायो (२) अन्यत्न प्रतिगतः कशां प्रति- कशोऽखः । अश्वास्तिष्ठन्त्यस्मिन् सोऽवस्थः(३)। वृहतां पतिः । (१) अट्टमट्ट हसनमित्यर्थेऽपि । मूलोदाहरणे ढात् पस्थिति षण। हासे वाच्ये एव निपात्य इति । (२) प्रतिपूर्वक कशेः पचादित्वादन् इति सिद्धान्तकौमुदी। उक्तश्च "पाममद्य प्रवेच्यामि भव मे त्वं प्रतिष्कशः" इति काशिका (३) सदा चलदलत्वेन अश्व दूव तिष्ठतौति डे अश्वस्य इत्यमरटीकायां .. -- भरत:। - ·सन्धिः। ४८ वृहस्पतिः सुराचार्यः । सममशनं समशनम् । अटन्तो वयः पक्षिणो यत्र अटवि: अरण्यम् । दक्षिणतीरमित्यर्थे दक्षिणतारं, दक्षिणश्च तत्तोरचेति वाक्यं, वेहपाठात् दक्षिणतीरमपि। हनू- मान् पूर्ववत् । उई खन्यते उदूखलम् । उप्णस्य करणे मन् उष्ण- शरणम् । चौक कि मर्पणे एकः वर्णविपर्यये कीचको वंश- दैत्ययोः। कुलान्यटति कुलटा भिक्षुक्यां असत्याच(१)। लोक. प्रोणमिति लोकम्पृणवत्। तिलपातोऽस्यां क्रियायां तैलम्माता पिटक्रिया। अगन्त्वस्मिन् अङ्गणं मूर्धन्यान्तम् । गवा यूतिः गव्यूतिः कोशयुगम् । प्रायात् चित्तचित्त्योः सुम् (२) प्रायश्चित्तं प्रायशित्तिः । जीवनं जलं मूतं वदमनेन जीमूतो मेघः। वनस्य पतिः वनस्पति: वृक्षः। गानं धर्मोऽस्य गन्धर्वः। अश्वस्येय स्थाम ( वलं) यस्य अश्वत्थामा द्रोणपुनः । धास्पदं प्रतिष्ठा- याम् । अईमशनं अईशनम्, इदं नेच्छन्ति केचित् । किञ्चित् ध्यायते चिन्त्यते अम्मिन् किष्किन्धोऽट्रिः। उलूखलमुदूखल- वत् । पार्यमगुते, अन्यत्र पाचयं काम शोभनन् । श्येन- पातोऽस्यां क्रियायां श्यै नम्पाता मृगया। यः पानीयम- पास्ति अर्णवः केशादित्वाद्दे सकारलोपः ! दुःखेन ध्यायति दूव्यः । १) 'घटतीन्यटा पचाचि टाए। फुलम्य घटा कुलटा। यदि त कुलम् घटतीति विष्टाते तदा फर्मण्यणि डीपि कुलाटीति स्यात्"-ति सत्य- बोधिनी। (३) चित्त वित्तिमन्दो मिययार्थी तथा प्रायोनाम तपः मोह चित्तं नियय उध्यते। तपोनियसंयुक्त प्रायरित्तमिति मृतम् । निषयसंयुक्त पापचयमाल. साधनलेम निचितमित्यर्थः। - ७ ·५० मुग्धबोधं व्याकरणम् । धेनुभविष्यति धेनुम्भव्या। पृषदुदरमस्य पृषोदरः। भ्राष्टस्येन्धे मन् भ्राष्टमिन्धः। पृषदुद्यानमस्य पृषोद्यानम् । केशिनमवधीत् केशवः। आधारयति आध्यायतीति वा पाढ्यः । उपसि बुध्यते उषबधः, उषोबुध इति कश्चित् । शवानां शयनं यत्र श्मशानम् । अन्तिके सौदति अन्तिषत् । हौ हौ हन्द', बन्द रहसि चार्थेच वैरे मिथुनयुग्मयोरिति धरणिः । अक्षिभ्यां परं परोक्षं, पृधोरसि साधयन्ति केचित्, तन्मते अत्र पाठः परशब्द ऽनिष्टवारणार्थः। पूर्यते गलति च पुद्गलः शरीरम् । अंन्तिके भव इत्यर्थे मस्त्यः, मे कस्य लोपः, अन्तिमः । यहा अन्तिकात्तमः प्रकृतिप्रत्यययोः क-त-लोप अन्तिमः । वेहपाठात् अन्तिकतमश्च । अनभ्यासे दूरे इत्यः (१) मंश्च अनभ्यासमित्यः, परिहार्यसनिधि- रित्यर्थः । पश्चादई पश्चाईम् । दुःखेन दभ्यते वञ्चरते दूड़भः । वाहितं पापमनेन ब्राह्मणः । गवि कर्तरि प्रस्य सन् तुम्पती । प्रस्तु- म्पति गौः अन्यत्र प्रतुम्पत्यश्वः । (२) अजस्येव तुन्दमस्य अजस्तुन्दं नगरम् ! अन्यस्येदं अन्यदीयम् । वाग्वादस्थापत्यं वावलिः । प्रगतं कल्मषं पापमस्य प्रस्कन्न ऋषिः । अन्यस्य कारके दन, अन्यत्- कारकं । हरिरिव चन्द्रो रमणीयः, हरिश्चन्द्रो राजा । किकीपूर्व- दिवधोः क्वौ दिवेदिव्यादेशः, किकौदिवि: चातकपक्षी। चर्म अस्या अस्ति चर्मण्वती नदीकदल्योः । राजा अत्रास्ति राज- (१) इत्यः गम्यः दूनधोः क्यम् । (२) तुम्पतीति तौदादिक-तुपधातोस्तिपि रूपम् । प्रस्तुम्पति गौः हिन- स्तीत्यर्थः । ।

·सन्धिः। ३५ । यलायवायावोऽचीचः । (यल्-अय-भव-बाय्-आव: , अचि ७१, इचः ।) इचः स्थाने य व र् ल् अय् अव् आय आव् एते अचि परे क्रमात् स्युः । ब्राम्बकः, विणीशी, धात्रयुती, लालतिः, हरये, शम्भवे, नायकः, पावकः । न्वान्, सुराजि देशे, अन्यत्र राजवान्। वृष्णोऽश्वः वृषणखः । वृष्णोवसुः हपखसुः । भवौक इत्यत्र मस्य रेफः। मनुरिय मनुष्वत् । अगिरा इव अङ्गिरस्वत् । इतरे च इतरे च क्रिया- सातत्ये इतरेतरम् । नभ इव नभवत् । मुक्तिं ददातोति मुकुन्दः, वेहपाठात् मुक्तिदश। मनो मथाति मन्मथ: कामः । शेषं प्रयोगानुसारेण जयम् । अन्यस्याऽयोत्रान्तस्य दवाशादी में । पीवान्तभिन्न स्यान्यस्य दन् स्यात् प्राधादौ से सति, अनाविती। अन्याचासावाशाचेति अन्यदागा। एवं अन्यदाशीः अन्यदास्थितः अन्यदास्था अन्यदर्थः अन्यदूतिः अन्यद्रागः अन्यदुत्सकः । अर्थ- शब्दस्य वेहपाठात् अन्यार्थोऽपि । अपोवान्तस्येति किं अन्यस्यान्येन वा प्राथा अन्याया (१)। ३५। यल। यलाजिच: प्रत्याहाराः। पूच इति पोकान्त दं(२) यल स्यावयवापेक्षया यथाक्रममुक्तम् । वाखक इति त्रीणि । (11 "हदिगन्दा एते फञ्चित्पाद्यन्न रम्यश्यपाः भापहः कार्य" रति तत्वोधिमी। एते ममोपादयः गन्दा इत्यर्थः । (३) रति प्य मोबान्तमित्यपि कचित्पाद ·५२ मुग्धबोधं व्याकरणम् । ३६ । वाव गोदान्ते । (वा ।११, अव ।११, गो: ६, दान्ते )। गोरिचः स्थाने अवः स्यादा अचि परे दान्ते । गवेशः, गवौशः । दान्ते किं गवे । अम्बकानि चक्षषि यस्य वाम्बकः, लोचनं चक्षुरम्बकमिति शाखतः । विष्णुश्च ईशश्च तौ, धाता च अच्युतश्च ती, लराकृतिर्यस्य इति वाक्यानि । अव इति लुप्तप्रोकं दं, पृथक् विधानादका- रान्तादेशः । दस्यान्तो दान्तस्तस्मिन् । गोरिच इति अन्चेज- भावादोत इति शेषः । गवेश इति गवामौश: से तेलुकि- दान्तवादवः । चित्रगविह इत्यादी लाक्षणिकत्वान्न स्यात् (१) । वाव (१) लाक्षणिकत्वात् गौणत्वादिति। एतेन गोरिच इत्यत्र मुख्यस्यैव गोशब्द स्पेति तर्कवागीशस्याशयः। पूर्वत दूजचावनुवर्तते। इच: ससुटायस्य प्रयोजनाभावेऽपि लाधवा: दनुवर्तनं दसोरस्येत्यत्र वस इम्-विधान-लाधववत् । ननु वाव गोः से इति कृते- ऽपीटसिद्धौ यत् दान्नग्रहणं तत् निमित्ताचोऽपि समासावयव-पदादित्वज्ञापनार्थ तेन गवेश इत्यादयः सिद्धाः। अन्यथा अजाश्वगायः, परमगवः, इत्यादी अवा- देशापत्तेरिति । का-सि। वृत्तौ गोरिचो ग्रहणात गवाधादेरिति हखे उकारस्थाम्यवादेशे चिलगवा- चार्य इत्यादि सिमित्येके इति दुर्गादासः। सिद्धान्तकौमुद्यान्तु मर्बल विभाषा गोः (६।१।१२२ ) इति सूलोदाहरणे चित्रग्वयमित्युदाहृतम् । गवीश इत्याव चयां वोरित्यादिना वकारलोपाभावस्तु तत्सूत्रीयवाशब्दस्य व्यवस्थावाचित्वादिति दुर्गादासः। कार्तिकेयसिद्धान्तस्तु व्ययां वोरित्यत्र त्रिया एति विष्णा उत्क इत्याद्युदाहरणेनास्यासमास एव विषयस्य ज्ञापितत्वादित्याह ।

·सन्धिः । ५३ ३७ । ' गवेन्द्रगवाक्षो। (१॥)। (१) नित्यम् । ३८। अयां व्वोर्लुव्वा । (प्रयां ६, खोः ६॥, तुप ।।, वा ।११)। दान्ते स्थितानामयादीनां यवयोलुप् स्याहा । हरएहि हरयेहि, शम्भइदं शम्भविदं, थियाएति थियाति, विष्णाउत्कः विष्णावुत्कः । ३०। गवे। गवेन्द्रय गवाक्षय तो। गवामिन्द्र इति वाक्यम् । गवामचीव गवाक्षः, वातायने एवाभिधानात् अन्यत्र प्राण्यड्ने गवामक्षीव गोऽक्षं इति, असंज्ञायां नित्यमकारलोप इति भाष्यम् । गोऽवं गो भक्ष मित्यन्ये । ३८ । श्रयां । य च व च ती तयोः । प्रयामिति व्वनिर्देशो गणार्थः, तेन अय् अव पाय आव् इत्येषां सामान्यतो ग्रहण(२)तेन अव्ययमाचक्षाण भास्ते अव्य-प्रास्ते अव्ययास्ते, मूनवथमाचक्षाण (1) प्रचरत्सु मुद्रित-मुग्धबोध-पुस्तके' "गोन्द्र-गडाचौ निन्य" मित्यंगो पशष्य- वम निर्दिः । तव समोचोमं भन्यामहे, बहु-टोकाकार-मत-विरावात् । ततय "गयेन्द्र गवाजी" इति सूत्र, नित्यमिति हत्तिः। यत्र प्रमाणामि-दुर्गादामेन गवेन्द्र इत्यन्य विभाषाहयमध्यातिवादस्य मित्यत्वमिन्युकम् । कात्तिकेय- मिनेनापि नशगोगात समासाको लिपिया "मिस्मिति हत्तिः, वाइय- मध्यत्तित्वात् निन्य मित्यभिहितम् । यतोऽव पुस्तके गवेन्द्रगमावापिति एपक सूबवेन मिटिम्। (१) यचा कथमपि चकाराकाराभ्यां यक्योोगमिणमा व्ययवारयो पाया नस पृष्यवाहियामामवेयर्थः ।

·५४ मुग्धबोधं व्याकरणम् । ३६ । एडोऽतः । ( एङः ५१, अतः 1)। दान्ते स्थितादेङः परस्याकारस्य लुप् स्यात् । हरीव, विष्णोऽव । आस्ते मूल आस्ते मूलवास्ते इत्यादि। वाशब्दस्य व्यवस्थावाचित्वात् हवे च नित्यं, तेन अव्यहसति मूलबहिहवे किं अव्यय्सु मूलव्स । पात् क्विवन्तय्वोरेव नित्यमिति केचित् । क उ पश्यन्ति, हा उ पश्यत इत्यादौ नित्यं उजि योर्लुवित्यन्ये । आद वोल्वेति सिद्धे अयामिति निर्देशात् अज्जयोरनाद्योर्हसि नित्यं लुप् । (१) तेन उं शिवं अधिकृत्य प्रास्ते, अध्यु आस्ते अवास्ते, साधोरीलक्ष्मीः तस्या उदयः, साध्वी उदयः साध्युदयः इत्यादि । अनाद्योरिति किं, इश्व उश्च तो यू तयोरर्थः स्वधः । अज्जयोरिति किं वायवर्थः । हसि किं होः शम्भोः । आद् स्वावीषत्स्सृष्टतरौ वा । अवर्णात् दान्ते स्थितौ यकारवकारावीषत्सृष्टतरौ वा स्यातां अचि परे । तयायाः त आUः पट एहि, पटवेहि इति रूपदयम् । ईषत्- स्पृष्टता हि उच्चारणस्थानशैथिल्यमिति (२)। ३८ । एङः । एङ् प्रत्याहारः अत इति तपरकरणात् पटवा- गच्छ इत्यत्र न स्यात् । वाइयमध्यस्थत्वात् नित्यम् । विशेषविधा- नादयवावनेन वाध्येते । .. (१) अचोजायेते अज्जौ। यच वच तौ खौ। अज्जौ च तो वौ चेति तयोः । अचः स्थाने जातयोरनादिस्थयोर्यवयोर्नित्यं लुप् स्यात् इसे परे। (२) अल सूने व्ययादीनामेकपदीयत्व एव यवयोर्लोपस्तेन पुत्र पठ यं इति, पुत्र पठ व इति, पुत्र पठ मा य इति, पुत्र प्रठ मा व् इत्यादौ माभूदिति दुर्गादासमतम् ।

·सन्धिः। १५ ४० । गोर्वा । (गोः ६, वा ११)। गोरति वाऽसन्धिः। गो अग्रं गवाग्रं गोऽग्रं। ४१। नाजोऽन्तोऽनाङ् निः प्नुश्च । (न ।१।, अच् ॥११, भोऽन्तः ११, धनाड् ११, नि: १,मः १३, च)। ४०। गोः। पूर्वसूत्रादत इत्यनुवर्त्य ति-विपरिणामादाह अतीति । वाशब्दस्योभयपनायितत्वाविषेधपच प्राथीयतेऽत्र (१)। तथाच दान्ते स्थितस्य गोशब्दस्य अति यत्कार्य प्राप्तं तन्न भवति वेत्यर्थः । तेन गो अग्रमित्यत्र वा सन्धिनिषेधः। पक्षे वाव गोरित्यवादेशे गवाग्रमिति, उभयत्यतपक्षे गोऽमिति । वा इयेन रूपत्रयम् । ४१ । नाजो। अजिति लुप्तमीक दं, प्रो अन्तो यस्य स पोऽन्तः, न पाइ प्रनाड्, अची विशेषणं, निरित्यस्य उभय- वान्वयः । मण्डूकगत्या प्रचीति अनुवर्तते, तथाच अमावनिः भोऽन्तनिय अचि सन्धिं नाप्नोतीत्यर्थः। तेन जानु उ, जानू पत्र जान्वत्र, मधु उ, मधू-अव मध्वत्र इत्यादौ नर्गुणीभूत- वात् सन्धिः(२) । अजोऽन्तः इत्येकदत्वे सिहे विभिन्नदकरणमवं (१) गो ध्यपमित्युदाइतववाचायण अकारे परे गोपन्दस्य सन्धिमिधोऽपि म्यादिति सूचितम्। ततर गोरति वा सन्धिरिति हत्ती सन्धिर्विभाष्यते उत पा- सन्धिरित्यय थकारणलेषेण संस्विमिषेधो विमाप्यते त्यापहाइवा सदस्यति । (1) एषामपि परे सन्धिमिधात् यः परयेत् सन्धिर्भविष्यतीति य. मिति । का--दि।

·मुग्धबोधं व्याकरणम् । अमात्र ओकारान्तश्च निराजवर्ज: सन्धि नाप्नोति प्लुच (१)। अ-अनन्तः, इ-ईश्वरः, उ-उमेशः, अहो ईशान, कृष्ण-एहि । अनाङ् किं- मादायामभिविधौ क्रियायोगेषदर्थयोः । य आकारः सङित् प्रोतो, वाक्यस्मरणयोरङित् ॥ आत्मबोधादैकदेशादालोक्योपरतैर्हरिः । आ एवं तत्त्वमर्यादा, आ एवं तत् कृतं मया ॥ ज्ञापयति ओऽन्तनिमधिकृत्य यः सन्धिः सोऽपि न स्यात्, तेन अहो अत्र, नो अत्र इत्यादौ नाकारस्य लुप्। लुरित्यत्र योग- (१) (मूले यो अन्न इत्यसन्धिकमङ्गीकृत्याह) अोअन्त इति पृथक्कर- णादच्पदेन तन्मात्रं प्रतीयते। अन्यथा व्रजवदरलजनिम इत्यादिवत् अजन्त- स्यैव प्राप्तिः स्यात् । किञ्च ओ इति पृथक् पाठेनापि अोदन्त प्राप्तौ अन्तग्रहणं अोदन्तस्य यन्तावयवीयसन्धेरेव निषेधो. न तु सर्ववर्णानामिति जापनार्थम् । अन्तावयवीयसन्धिश्च अधि पर एव सम्भवतीति अचि पर एव निषेधः। तत्माह- चर्यात् अञमावलतयोरपि अचि परं एव सन्धिनिषेध इति बोध्यम् । तेन अनन्त ,अ ईशान अहो इत्यादी सन्धिः स्यादेव । न च अनन्त अ इत्यादि अकारादेः सन्धि स्थानिवत्त्वाभावादेव सन्धिनिषेधस्य न प्रसङ्ग इति वाच्यम्, यस्य यस्य सन्धिनिषेधस्तनिमित्तकसन्धेरीप निषेध इत्यवश्यवक्तव्यत्वात् । अन्यथा गङ्गे पत्र इत्यादावपि अकारलोपः प्रसजेत् । अत एव अवगणित-मवमंतावताते अवमानितञ्च परिभूते । मङ्गलानन्तरारम्भ प्रश्नका स्नेष्वथो अथ इत्यमरोक्तिः संगच्छते। ननु कृष्ण एहि इत्यादौ प्ल तात्परस सेर्लोपः कथमितिचेत् सत्यं, आदौ ह्रस्वात् सिलोमे पदसंज्ञायां पश्चादूरावानादौ प्लुतत्वे सन्धिनिषेधः इति दुर्गादासः। प्रोऽन्त दूत्यत्र यद्यपि येन विधिस्तदन्तस्येति न्यायात् ग्रोकारपदेन अोका- रान्तो लभ्यते तथापि अन्तग्रहणं, अन्तावयवस्य सन्धिनिषेधार्थ नव समुदायस्य, तेन ईशानाहो इत्यादौ सन्धिः स्यादेवेति । का-सि ।

·सन्धिः । , विभाग: कर्तव्यः (१)। पूर्वसूवाहाशदं प्लावनुवर्त्य तस्य व्यवस्थया विकल्पयन्ति, तेन कृष्ण इति कणेति इतावेवेति केचित् । चकारोऽनुक्तसमुच्चयार्थः (२) यथा परे- दूराक्षाने तु वाक्यस्य धावन्त्याच मुर्विभाषया। पर्यायेण तथागृहहयोरन्ययोरपि । अनन्त्ययोरथादूरे भवेत् प्रत्यभि- वादने । नानो गोवस्य चैवान्त्याजस्त्रीशूट्रानसूयके । अथ पूजा- प्रतिक्षेपानुयोगेषु (३) च वाक्यतः। इवार्थेन चिता योगे, तथा प्रश्नोत्तरे तु हैः । अथान्त्याच् धेरितस्य पर्यायेणैव भर्सने । अथ पूर्वस्य निन्दायामस्या सम्मति-धि । तथा विचार्यमाणानाम- धान्त्याजङ्गयोगतः । त्यादि-सापिक्षक-त्यादेराशिपि प्रेष्यनिन्दयोः । तथाथ सर्वदानाच प्रश्याख्याने भवेदय । पूजा-प्रश्न विचारेप तथा प्रत्यभिवादने । एच: नुवादिभागः स्यादन्त्यभागस्य युद्भवेत् । न तु इंच, इति प्राह लौकिके शाकटायनः । वाक्यस्य मध्ये धौ अन्त्याच मुःस्याहा दूराहाने सति, स्वाभा- विक-प्रयत्नातिरिक्त-प्रयत्नोच्चरितत्वं दुराधान तस्मिन् सति । कृष्ण एहि, एहि कृष्ण३, पक्षे कृष्णेहि। तथा (पन्दरः) भिवो रुसंजको धावच् पर्यायेण मुर्वा स्यात् दूराधाने सति । देवदत्त एहि, एहि देवदत्त३, पक्षे देवदत्तेहि। रु इति किं एहि सु- . । । (1) सुतम्य मञा योगसय विभागय । सन्धिनिषेध सन्धिर भवतीत्यर्थ । (२) अनुम्हानां मसञ्चयः सम्बन्धोया यस सः। अल थपपि चित् मियमा सनीति कारण सचितमित्यर्थः। (२) महिपतिरस्कार, अत्तयोग रखा। ८ ·५८ मुग्धबोधं व्याकरणम् । रथ अत्र अत्याच् पूर्वेण (१), सुरथेहि च । अदितिकिं कृष्ण एहि। अन्त्ययोरनन्त्ययोश्च हैहयो(२)रच प्लुःस्याहा दूरावाने सति । अम्ब है३ है३ अम्ब, अम्ब हे३ हे३ अम्ब, पक्षे अम्बर है अम्बश्हे हायस्वर हेऽम्ब३ । है हे शब्दौ सम्बोधनार्थद्योतको । स्त्रीशूद्रानसूयकभिन्नानां (३) प्रत्यभिवादने नानो गोत्रस्य च धाव. न्याचः प्लुः स्यादा। अभिवादितेन गुरुणा प्रयुक्ताभिवादक- स्थाशीः प्रत्यभिवादनम् । आयुप्मान् भव वशिष्ठ३, आयुष्मान् भव गाय॑३। नामगोत्रयोरितिकि आयुष्मान् भव वत्स। स्त्री- शूद्रादौ तु आयुष्मती भव गार्गि, आयुष्मान् भव नापित, आयु- मान् भव जाल्म। अदूरार्थोऽयमारम्भः, दूरे तु पूर्वेणैव । पूजा- यर्थेषु वाक्यानामन्त्याच् प्नुः स्याहा । पुनर्वाक्यग्रहणं ध्यधि- साधारणप्लुत्वाथ (४ ४) शोभन: खल्वसि मैत्र३, मैत्र भोः किमाचयं३, अद्य श्राद्धमित्यास्थ३, अयमप्यदूरार्थः। इवार्थ- चित्शब्दयोगे वाक्यानामन्त्याच् प्नुः स्याहा। राजाचिद्रूते३ राज- वहदतीत्यर्थः । प्रश्नोत्तरे हे रत्याच नुः स्याद्दा । कटमकार्ष हि३ प्रश्नस्य प्रतिवचनं तत्र । भत्सनेऽर्थे धे हिरुक्तस्यात्याच् पर्यायेण प्मुः स्याहा। कर्ण३ कर्ण३ अद्य क्क गम्यते, कर्ण३ अद्य व गम्यते । निन्दाद्यर्थेषु वेः पूर्बदस्यान्त्याच् नः स्याहा अर्जुन३ अर्जुन धिक् (१) पूर्वेण पूर्वनियमेन अन्त्याचः सर्वास्यादित्यर्थः । (२) हैहे इति शब्दयो। (३) अनसूयको मूढः । (४) सम्बोधनासम्बोधनसाधारणम् । .

·सन्धिः। ५८ वामित्यादि । इदमन्यत्राप्यूहनीयम् (१)। मन्दिग्धे वस्तुनि तत्त्व- परीक्षा विचारः, तहिषयाणां वाक्यानां पूर्वदस्यान्त्याच मुः स्याहा अहि३ र्नु रन्नुः। अनशम्दयोगे त्याद्यन्त-सापेक्ष त्याद्यन्तस्या- त्याच सुः स्याहा । भङ्ग क्रीड़३ पुरा बुध्यसे जाल्म । अन्यत्र अङ्ग- कोड़ पङ्ग कूज। पाशीवादाद्यर्थेषु चानङ्गयोगेऽपि त्याान्त- सापेक्षत्याद्यन्तस्यान्त्याच् शुः स्वाहा । रुद्र भज३ चिरं जीव्याः । भृत्य धान्यं लुनौहि३ प्रजाश्च रक्ष । स्वयं दुग्धं भुतो३ उपाध्याय तक पाययति । प्रश्नाख्यानयोः सर्वेषां दानां अन्त्याच् मुः स्याहा । अगमः पूर्वाश्न् ग्रामाश्न अग्निभूते३ । प्रगम पूवीश्न प्रामाश्न भोः। पूजार्थेषु एच आदिभागस्य प्लुः स्याहा, अन्त्यभागस्य युत्स्यादा न तु हनिष्पन्नस्य एचः । शोभन: खल्व सि अग्न३५, पूजायाम् (१)। पागच्छ३६: गैल३६ अग्निभूत३६, प्रश्ने। होतव्यं दीक्षितस्य ग्रह, विचारे । प्रायुमन्तौ भवतं वत्स३उ, प्रत्या दिने। एषु किं शोभनः खस्खसि अग्ने । दूरे तु शोभन: खल्यसि अग्ने३ । इस्य एचस्तु भायुमत्यो भवतं कन्ये३ इति पूर्वेण मुः न अत् युती। यत्र यत्र सुस्तत्रैव विकल्पः, यत्र यत्राचि मुर्विहितः तन सन्ध्यभावः, यत्रानचि तत्र प्रसङ्गादुन्नः । मु- प्रकरणं छान्दसमिति परे । शाकटायनस्तु भाषायामपि प्रतएव लिखितमस्माभिः। 111 ग्रन्यावापि अभयाधर्षेभपि, रस-धिक त्वामिति ।

·. मुग्धबोधं व्याकरणम् । ४२। व्वदेऽमौवे । ( ब्व-हे ७, अमी ई ज-ए = रवे ।११)। व्वे निष्पन्नो ऽमी शब्दो, हे निष्पन्न ईटूटेदन्तश्च सन्धिं नाप्नोति। अमी-ईशाः, हरी-एती, विष्णू-इमो, गङ्गे-इमे । बध्वर्थः व्व किं अम्ययं, मर्यादायामित्यादि। मर्यादा सीमा, अभिविधिरभिव्याप्तिः, क्रियायोगो धातुना सह सम्बन्धः, ईषदर्थोऽल्पार्थः, क्रमेणोदा- हरति आत्मबोधादिति। आ आत्मबोधात् आत्मज्ञानपर्यन्तं आ. एकदेशात् एकदेशं व्याप्य हरिः आलोकि सम्यक्प्रकारेण दृष्टः । पा उपरतैरौषहिरक्तैर्जनैरित्यर्थः । अडिदुदाहरति आ एवमिति । मयादा महिमा, आ इति वाक्यं, तत्त्वस्य तवान्तःकरणस्य एवं एतादृशी मर्यादा, अर्थात् मया यदुक्तं तत् त्वया न कृतं इति भावः ; तत्त्व ब्रह्मणि तद्भावे वाक्यभेदे च चेतसोति धरणिः। आ एवं भवता एतादृक् कथमुच्चते वहाक्यान्मया यदङ्गीकृतं तत्कृतमेवेति पूर्ववाक्यानन्तरं स्मरणं, उभयत्र न सन्धिः । बहे। ब्वञ्च इच्च तत् तस्मिन् । अमी इति लुप्त- प्रोक्वान्तं दं, वे इति लुक्त प्रौव्वं दं, ईश्च जश्च एश्च ते । भिन्नदाभ्यां व्वयोः क्रमेणोदाहरति अमी ईशा इत्यादि। गङ्गे इमे इति । ह-निष्यन्नस्य एकारस्य निषेधात् पचेते इमो इत्यादौ न स्यात् । पचेते अत्र इत्यादौ तन्निमित्तत्वान्नाकारलुप्। अचीत्यनुवर्तते, तेन कामवाचकात् इ शब्दात् श्री ई, दधि ई दधौ इति स्यादेव, ४२ ।

·सन्धिः। ४३। स्योहतो। (सि प्रोत् - स्योत् ११, वा ११, इतौ )। सौ नात पोकारः सन्धि वा नाप्नोति इतौ परे । विष्णो-इति विषा-इति विष्णविति । तु अत्र एवं मधु अ मधू । नत्रा निर्दिष्टस्यानित्यत्वं तेन अमुकेऽत्र, प्रतएव अदसो मात् पर ईदूदेत् सन्धिर्न स्यात्, अके स्यादिति परे, है सन्ध्येऽस्तमनोदये, मणीवादयय सिद्धाः । मयी प्रादीनामिवे एव नान्यत्र तेन मणी अत्र मणी इति । मणी पादयस्तु-मणी भार्यापती चैव जायापती च जम्पती। वाससी रोदसी चैव पेचुपी दम्पती तथा इति । यद्यपि कादम्ब- खण्डितदलानि व पद्धजानि, प्रशस्तलिखितानि व केशिदन्त- क्षतानि, शात्रयं य यश: पपुरित्यादी इवार्थोऽपि वशब्दोऽस्ति, तथापि इवे अनिष्टवारणार्थमिदम्। भम्ययमिति अमधोर्भाव घम् स्वपक्षे (१) प्रमो रोगः अस्यास्ति असौ अमी। बध्वर्थ इति बध्वा पर्थ इति वाक्यम् । ४३ । स्योत्। सौजात श्रोत् स्योत् शाकपार्थिवादि- त्वामध्यपदलोपः। विष्णो इति। सन्ध्यभावपक्षे पोरवादेश पयामित्यादिना वा लुप, लुवभावपक्ष विष्णविति । सौजात इत्युक्तो: गवित्यव अनुकरणे माभूत् । (1) मनधरत्यारिना हसपने।

·६२ मुग्धबोधं व्याकरणम् । ४४ । उञ् गापात्त्वचि व वा । (उञ् ।१।, णपात् ५१, तु ।११, अचि ७), व ११, वा ।१।)। उञ् सन्धि वा नाप्नोति इतौ परे, णपात् परस्तु वो वा स्यादचि । उ-इति, विति ! किम्वुक्तं किमु उत्तम् । ४५। वैक खश्चाणेऽसे । ( वा ।११, इक ।११, स्वः २१, च ।११, अणे ७), असे 1 )। इक् सन्धि वा नाप्नोति, स्वश्च वा स्यादणे परे, नतु से, दान्ते । शा-अत्र शाङ्गि-अत्र शायत्र। असे किं-हर्यर्चा । ४४। उज। उनि: प्रश्नार्थः । इतावित्यनुवर्तते अत आह इतौ परे इति । णप् प्रत्याहारः तस्मादुजो वोऽचि वेत्यर्थः । उ इतौति पूर्वेण नित्यं निषेध प्राप्ते विकल्पः । पक्षे विति। किम्वुक्त मिति सन्निपातलक्षणस्य विधेरनिमित्तत्वाननुः । रूपान्तरत्वात् शुभंयुमाचक्षाण: शुभंय् उ, शुभंयु इति शुभं- विति इति तु पूर्वभागे न। णपात्सानुनासिको व-इत्यन्यः । किमु उक्त मिति व-विधानाभावपक्षे नाजोऽन्त इति सन्धि- निषेधः, उपदेशावस्थायां केवलाचो ग्रहणात् । वाशब्दव्यव- स्थया इतौ उज: सानुनासिको र्घादेश: तेन ॐ इति इत्यपि । ४५। वेक् । इक् प्रत्याहारः। न र्णः अर्णस्तस्मिन् । शाङ्गि अन इति स्वविधानसामान यः। वाशब्दस्य व्यवस्था- वाचित्वात् अदान्तेऽपि क्वचित्, यथा अरी अति, अरि अर्ति, ३ - ·सन्धिः। ४६ । ऋक्यक् । (ऋकि 1, पक् ।११)। अक् सन्धिं वा नाप्नोति ऋकि परे वय वा स्यात् । ब्रह्मा-ऋषिः, ब्रह्म-ऋषिः, ब्रह्मर्षिः इति पच-सन्धिपादः। 1 अय॑र्ति इत्यादि। इर्यर्थेति हरेर; इति वाक्यं, इदन्तु (१) भाष्यमते । परे तु नित्यसवजनात् नद्या अम्भ इत्यर्थे नदी अम्भः, नदि अम्भः, नद्यम्भ इति । नित्यसे तु नद्यर्थमिति स्यादेव । ऋकि । ऋगको प्रत्याहारी। प्रवास इति नानुवर्तते, तेन महायासाइषियेति महाऋपि, महऋषि, महर्षिरिति । तथाच उच्चारित-रुचिर-ऋचा चाननानां चतुर्णा- मिति सूर्यशतके। पवापि नित्यसवर्जनात् अश्ली इत्यादि उदाहरन्ति केचित् । वा शब्दस्य व्यवस्थावाचित्वात् गैः परातीत्यादी न स्यात् । पक्ष केचिदाहु:-"ऋतोरसादल- नोर्खा लोपस्ताभ्याम् घर" | फटकारस्य ऋकारे परे रः लकारे परे लः स्याहा, ऋतो लोपय वा ऋदलतोः परयोः, रलाभ्यां परयो ऋदल तोर्घय। पिवृणं, पिटणं, पिवृषणं पई पिटऋणं, पितृणम् । होत्झकारः, होत्लकारः, होत्सृकार: पक्षे होट- लकारः, होतृकारः इति। परे त, ऋत ऋदलतादलदभ्यां 11) समासमालवमन्त।

·मुग्धबोधं व्याकरणम् । वा ऋता तु लद लतः । ऋकारस्य ऋकारेण सह रेफभाग- हययुता ऋत्, ऋकारस्य लकारेण सह लभागययुक्त लत् वा स्यात्, लकारस्य तु ऋकारेण सह लभागययुक्त लुच्च वा । होट ऋकारः, होट लकारः इत्यत्र होकारः, होटल्लकारः । गम्ल ऋकार इत्यत्र गम्नुकारः पक्षे यथा प्राप्तम् । अस्मन्मते तु वा शब्दस्य बाहुल्यात् ऋकि ऋको घ-सध्यभाव-स्वाः प्रवर्तन्ते । तथाहि पितॄणं, पिटऋणं, पिटणम् । प्रारटको र्घाभावात् "सहर्घ” इति धं कृतेऽपि वा स्वः । स रेफभागहययुक्तः । ऋकारे वयोऽज्भागाः सन्ति तन्मध्यवर्ती तुरीयोरफः । इकारभागः पूर्वार्दै उपर्यध उवर्णभाक् । पूर्वाईभागवणांशो रेफस्तन्मध्य- संस्थित इति शिक्षाकारवचनात् ऋकारहयादेश घस्य स्खले रेफ- भागहयासिद्धे: तेन पितॄणं इति (१)। क्वचिदपवादविषयेप्युत्सर्गो- ऽपि निविशते इति न्यायात् यलायवायाव इति रलो तेन पितॄणं, पितृकारः, गम्नुकारः। इकोयलन् वाणेऽचि। इकः क्रमात् यलन् वा स्यात् अणे अचि परे । अनावितौ। दधियत्र, मधुवन, कर्तृरत्र, शक्ललत्र एवं सेऽपि। त्रियम्बकः, भूवादय इत्यादि, पक्षे दधि अत्र दध्यत्र इत्यादि । अणे किं दधौदम् । अचि किं-दधि तिष्ठति । (१) . स रेफभागद्दययुक्त इत्यारभ्य तेन पितॄणमित्यन्तस्य टोकांशस्य टिप्पनी यरिशिष्टे द्रष्टव्या ।

·हस्-सन्धिः। ४७। स्तु शुभिः शुशात् । (मतु ।११, चुभिः ३|||, शत्रु २१, अशात् ५)। सकारतवर्गौ शकारेण चवर्गेण वा योगे शकारचवर्णी क्रमात् प्राप्नुतः, न त गात् परौ। सचित्, शाङ्गिञ्जय । अशात् किं प्रश्नः । ४८। टुभिः ष्ट्रष्यदान्तटोः । (प्टुभिः ३।।, पटु ।२।, अपि ७), अदान्तटो: ५१)। ४७ । स्तु शुभिः । स च तय तत्, श च चवय ते यवः तैः,- अवयवापेक्षया ब्वं, यथा-अचः प्रचामिति, श च चुरा तत् । हविषये बनिहेशात् (१) नञ् तत्पुरुषः, कञ् धातुः, अच् तकार इत्यादी न स्यात्। एक तु अध्यचतायेप्पिरिति ज्ञापकात् दान्तचोः परस्य स्तोयुलं न स्यादित्याहुः । अच्शु नश इत्यादी चाभ्यां सस्य श इति केचित् (२)। सस्य शत्वं यथा कृष्णचिन्त्य इत्यादी । दान्तादान्तसाधारणोऽस्य विषयः, अतएवादान्ते प्रत्यु- दाहरति प्रश्न इति । प्रच्छ धोः स्वपरवेत्यादिना नड्, न जिय, छोः शूटाविति छस्य गः। 1) युभ्यामितिकर्तव्ये युभिरितिकरणाव । () 'व्यव असन्धिरिति अध्यच्ताच्यपिरित्यादिशापकात विभत्यन पवर्गानात् परो सफारतवर्गा सकारचौँ न सातामिति बोध्यम्, मापक भाषितापिम्बयो सक्षमतमरनीति न्यायान् । तेन मनमाम' सञ्चासरिया रया मिशः। किञ्च थारा मश यादो मभयोः परयोपरगम्य दानतल्यरये पिविभत्यनायाभावात् एपः सस्य सारथ्यशकारतम्-दि इगोदामः।

·६६ मुग्धबोधं व्याकरणम् । सकारतवर्गों षकारेण टवर्गेण वा योगे षकारटवर्गों क्रमात प्राप्नुतः, न तु षकारे परे, न च दान्तात् टवर्गात् परौः। तट्टीका, चक्रिण्टौकसे। अषि किं सत् षष्ठः । अदान्तटो. कि षट्-ते । ४६। षमां षमवति षणगर्यः। (१)। एते निपात्यन्ते। ५०।, ले लस्तोः । (ले , ल: १, तोः ६।)। ले परे तो लंकारः स्यात्। तल्लयः, विहाँल्लिखति । " ४८ । टुभिः । टुभिरिति पूर्ववत् । ष च टुश्च तत्, न ष अष तस्मिन्, दस्यान्तो दान्तः स चासौ टुश्चेति सः, न स: अदान्तटु- स्तस्मात् । तथाच दान्तटवर्गात् उच्चायमाणो सकारतवर्गा: वित्यर्थः । तेन षट्सन्त इत्यत्र तनि कृते अदान्तत्वेऽपि प्राग्दान्त- परत्वान्न ष्टुत्वमिति। बनिर्देशान्न यथासङ्ख्यम् । स्तु इत्यनु- वर्तयन्नाह सकारतवर्गाविति । अस्यापि दान्तादान्तयोबिषयः । ४८। षमाम् । षमाञ्च षसवतिश्च षणगरी (१) च ताः । अनुकरणात् न तेर्लुक् । षणामिति नुमि डे प्राप्ते णो निपात्यते । नवतिनगर्योर्दान्तटोः परत्वादप्राप्ते णत्वं निपात्यते। नगरीति स्त्रीलिङ्गनिर्देशात् षड्नगरमित्यत्र न स्यात् । ५०। ले। तल्लय इति । लीयत इति भावे अल् ; तस्य लय इति वाक्यम् । यहा लोयते अस्मिन् लयः, स लयो यस्येति 6). परमां नगरीति दुर्गादासः, षां नगराणां समाहार इति गोयीचन्द्रः ।

·हस्-सन्धिः। १७ यलो विधारो निरनुनासिकः सानुनासिकः । अमोऽनुनासिक स्तेन तत्स्थाने सानुनासिकः ॥ ५१ । मो न झस्यदान्ते। (मोः ६॥, नुः ११, झसि ), श्रदान्ते ।)। प्रदान्ते स्थितयो मनयो नः स्यात् झसि परे। रंस्यते, वृंहितं। विग्रहः । ननु यलस्य सानुनासिकत्वं कुत इत्यत आह यलो विधेत्यादि। नास्ति रो यस्मिन् सोऽरः, यल इत्यस्य विशेषणं । तथाच रभिन्नयलो विधा दिप्रकारः, एको निरनुनासिकः अनुनासिकत्वधर्मरहितः, (१) अपरः सानुनासिक: अनुनासि- फत्वधम्मसहितः। तथाच शिक्षाकारा: :-अन्तस्या यरलवा पित्- स्पृष्टा, रेफवर्जिताः दिप्रभेदाः सानुनासिका निरनुनासिकाय इत्याहुः। जम इति, नमः प्रत्याहारः। अनुनासिक इति अनु पथात् नासिकया उच्चार्यते यः सोऽनुनासिकः। जमस्तु अनुनासिकएव तेन हेतुना तत्स्थाने य आदेश: सः सानु- नासिकः स्यात्, न निरनुनासिक इत्यर्थः । विद्वॉलिखति इत्यादौ सानुनासिको लकारः । एवं यँय्यम्यते सबस्सर इत्यादि । ५१। मोः। म च न च तो तयोः। न दान्तोऽदान्त- स्तम्मिन्। रंस्यते इति रम धो: स्यते । वृहितमपि वृधि वृदी का, इदित्वानुन, प्रनिन नस्य नः । 11) निराकट प्रतिवदाय यतमासिकमन्दस धर्मपरतया नि ।

·मुग्धबोधं व्याकरणम् । - सकारतवर्गों षकारेण टवर्गेण वा योगे षकारटवर्गों कमात् प्रामुतः, न तु षकार परे, न च दान्तात् टवर्गात् परौ। तट्टीका, चक्रिण्टौकसे। अषि किं सत् षष्ठः । अदान्तटो: किं षट्-ते । ४६। षणां षणवति षणगयः। (१)। एते निपात्यन्ते। ५० । ले लस्तोः । (ले ७१, लः ११, तोः ६।)। ले पर तो लंकारः स्यात् । तल्लयः, विहाँल्लिखति। -- ४८ । ष्टुभिः । टुभिरिति पूर्ववत् । ष च टुश्च तत्, न ष अष तस्मिन्, दस्यान्तो दान्तः स चासौ टुश्चेति सः, न स: अदान्तटु- स्तस्मात् । तथाच दान्तटवर्गात् उच्चार्यमाणो सकारतवर्गा- वित्यर्थः । तेन षट् सन्त इत्यत्र तनि कृते श्रदान्तवेऽपि प्राग्दान्त- परत्वान्न ष्टुत्वमिति। बनिर्देशान्न यथासङ्खयम् । स्तु इत्यनु- वर्तयन्नाह सकारतवर्गाविति । अस्यापि दान्तादान्तयोविषयः । षणाम् । षमाञ्च षणवतिश्च षसगरी (१) च ताः । अनुकरणात् न तेर्लुक । षणामिति नुमि डे प्राप्ते णो निपात्यते । नवतिनगर्योर्दान्तटोः परत्वादप्राप्ते णत्वं निपात्यते। नगरीति स्त्रीलिङ्गनिर्देशात् षड्नगरमित्यत्र न स्यात् । ५०। ले। तल्लय इति । लीयत इति भावे अल् ; तस्य लय इति वाक्यम् । यहा लीयते अस्मिन् लयः, स लयो यस्येति ४८। (१) . परमां नगरीति दुर्गादासः, षण नगराणां समाहार इति गोयीचन्द्रः । A/MDA ·हस्-सन्धिः। । यलो विधारी निरनुनासिकः सानुनासिकः । जमोऽनुनासिक स्तेन तत्स्याने सानुनासिकः ॥ ५१ । सो र्नु भस्यदान्ते। (मोः ६॥, नुः ११, झसि , अदान्ते ।)। प्रदान्ते स्थितयो मैनयो : स्यात् झसि परे। रंस्यते, वृहित। विग्रहः । ननु यलस्य सानुनासिकत्वं कुत इत्यत शाह यलो विधेत्यादि । नास्ति रो यस्मिन् सोऽरः, यल इत्यस्य विशेषणं । तथाच रभिन्नयलो विधा दिप्रकार:, एको निरनुनासिकः अनुनासिकत्वधम्मरहितः, (१) अपरः सानुनासिकः अनुनासि- फत्वधम्मसहितः । तथाच शिक्षाकारा:-अन्तस्या यरलवा ईपत्- सृष्टा, रेफवर्जिताः हिप्रभेदाः सानुनासिका निरनुनासिकाय इत्याहुः । बम इति, नमः प्रत्याहारः। अनुनासिक इति अनु पथात् नासिकया उच्चायते यः सोऽनुनासिकः। जमस्तु अनुनासिकएव तेन हेतुना तत्स्थाने य आदेशः सः सानु- नासिकः स्यात्, न निरनुनासिक इत्यर्थः । विद्वॉलिखति इत्यादी सानुनासिको लकारः । एवं यय्यम्यते सव्वरसर इत्यादि। ५१ । नोः। म च न च तो तयोः। न दान्तोऽदान्त- स्तस्मिन् । रंस्यते इति रम धोः स्यते । वृहितमपि हि हदीस, इदित्त्वाचुन्, अनेन नस्य नुः । 11) निराकर इतिवदव यतनासिकमन्दस धम्मैपरतया निर्देश ।

·- मुग्धबोधं व्याकरणम् । ५२ । जपे जम् नो । (जपे , जम् ।११, नो: ६.)। अदान्ते स्थितस्य नो पे परे जम् स्यात् । शान्तः, अङ्कितः । ५३ ॥ वा त्वरययेऽरयम्। ( वा ।११, तु ।११, अरयपे ७१, अरयम् ।११)। दान्ते अदान्ते वा स्थितस्य नो रेफवर्जयपे पर रेफवर्जयम् वा स्यात् । यमो ऽनुनासिकः। यँय्यम्यते यंयम्यते, हरिम्भज हरि- भज। कम्पते इति पूर्वेण नित्यम् । अरे किं-रंरम्यते । " ५२ । अपे। अजमो प्रत्याहारौ। शान्त इति शम् धोः तो जमुजोमस्यणाविति घः, पश्चात् पूर्वेण नौ कृते अनेन नः । अङ्कित इति अकिक् लक्ष्मणि (१) त, इम्, नुण्, पश्चात् पूर्वेण नौ कृते अनेन ङः। अत्र पूर्वसूत्रात् मोरित्यनुवर्त्य तन्नोरेव ङम् तेन जंजप्यते इत्यादौ न नित्यं, किन्तु परसूत्रेण विकल्पः (२) झपोति कृते सिद्धे अप इति करणात् इन्दांचकार इत्यादी आमो नो नं नित्यं जम्, गौरवादर्थाधिक्य मिति । ५३। वा त्व। नास्ति रो यस्मिन् सोऽरः, अरश्चासौ यप- श्चेति स तस्मिन् । एवं अरश्चासौ यम् चेति सः । यय्यमी प्रत्याहारौ। अदान्त इत्यनुवर्तते, सिंहावलोकितन्यायेन दान्त इत्यपि ; अत आहदान्तेऽदान्ते इति । यँय्यम्यते इति यमधो यङ् अमजपत्यादिना नुण । इह सामान्य नोर्ग्रहणात् यम् । (१) लक्ष्म चियुक्ताकरणमिति दुर्गादासः । (२) जंजप्यते इत्यादौ अमजपेत्यादिना अनुखारागमेन तस्य त्रो स्थान- नातवाभावान्न नित्यमित्यर्थः । . . .

·हस-सन्धिः। ५४। दान्ते मो ऽसमाजो हसे नुः । (दान्ते ७, मः ६, असमाजः ६, हसे , नुः १।)। दान्ते स्थितस्य मस्य हसे परे नुः स्थाव, न तु सम्राजः । शिवस्तोति। असम्राजः किं-समाडिति । . एवं ववम्यते वंवम्यते, लॅन्मय्यते, लंलय्यते इत्यदान्ते । दान्ते त सँय्यन्ता, संयन्ताः, सव्वत्सरः, संवत्सरः, संन्लयः, संलय इत्यादि । कम्पत इति कपि ड चलने, ते, इदित्त्वावुण, सोनुरिति नौ कृते अपे अम् इति । वाशब्दस्य व्यवस्थावाचित्वात् हकारस्य व्यवधानेऽरयपेऽरयम्, तेन किय्द्यः, किह्यः, किंवद्धलयति किंव- लयति, किल्हादयति किंदादयति, किन्छुते, किंझुते, किम्हाल- यति, किंवलयति (१)। पर इति किं-किं श्रादयति । ५४ । दान्ते । दस्यान्तोदान्तस्तस्मिन् । न सम्राट् असम्राट तस्य । सिवन्त निर्देशात् संरानते इत्यादी न स्यात् (२)। “वा विरामे" इत्यन्यः । राम, रामम् । दान्ते किं गम्यते । इसे किं ? अहमव। (8) “ममयमा परभूता यायन नरिमन इकारे परे पदान्ने मकारस्य स्थाने यथाक्रम नमयपमा वा भवन्ति । यवला मातुमासिका निरचनामिकाए भवन्नि, रात सानुनासिकानामे विधानम् । अते रति झुड अपनयने । इन साल सञ्चनने घटादिः। य रन्यव्ययं गदिनमभिधत्ते। सादो एसे " रति गोयोगन्द्रः। (२) इति गन्देन समाट गन्दो यमिव हट सवै वळनमिति बोध्यते । दिस्तु-येने राजसूयेन मण्डलस्वरय यः। गाति यपाध्या राम सपाड़ियमरो । तेन मोम राजते संराट चन्द्र रत्यावस्थादेवेति दुर्गादासः ।

·मुग्धबोधं व्याकरणम् ।
५५ ।' पुंसः सन् खप्यम्परऽख्ये ।
( पुंसः ६, सन् ।१।, खपि ७, अम्परे ७), अख्ये ७१)।
पुंसो मस्य सन् स्यात्, अम्परे खपि परे, न तु ख्ये ।
पुंस्कोकिलः । अम्परे किं-पुंक्षीरम् । अख्ये किं-पुंख्यातः ।
५५ । पुंसः । अम् प्रत्याहारः । अम् परो यस्मात् स तस्मिन् ।
न ख्योऽख्यस्तस्मिन्, खपीत्यस्य विशेषणम् । पुंस्कोकिल इति
पुमांचासौ कोकिलशेति इति वाक्यं । विधानसामर्थ्यात् न पुनः
स्यान्तलुक् । एवं पुंस्करोति पुमितिपदं करोतीति वाक्यम्
पुंस्पानमित्यादि। पुंक्षौरमिति पुंसः क्षीरमिति वाक्यम् । पुं.
ख्यात इति पुंसा ख्यात इति वाक्यम् । सन्यनुनासिको नोर्वा
समस्तु सुमि सन्नपि । नो रनुनासिको वा स्यात् सनि, सुमि तु
समः सन्च वा स्यात् ।
सकतानां (१) क्रमादित्वे सर्वेषाञ्च (२) योईयोः ।
अनुस्खारे भवन्त्यष्टावष्ट स्युरनुनासिके ।
मते षोड़श वा ज्ञेयाः कज्जट-श्रुतिपालयोः ॥ (३)
संस्स्कर्ता संस्कर्ता संस्कर्ता संस्स्कर्ता संस्मकर्ता संस्कर्ता
संस्कर्ता संस्मस्कर्ता। सँस्स्कर्ता सँस्कर्ता सँस्कर्ता सँस्स्कर्ता
सँसकर्ता सँस्कर्ता सँस्कर्ता सँस्मस्कर्ता। कज्जटश्रुतिपालयो
(१) स क त एषां वर्णानां।
(२) सर्वेषां सकतानां।
: . (३) कज्जटतिपालयोस्तदाख्य-वैयाकरणविशेषयोः।

·इस-सन्धिः।
७१
५६ । नो प्रशामश्कते।
(न: ६1, अप्रणामः ६ा, छते ।)।
दान्ते स्थितस्य नस्य सन् स्यात्, अम्परे छत परे, न त
प्रगामः। शाहि छिन्धि, चक्रिस्ताहि । अम्परे किं सन्त्सरः ।
अप्रशामः किं-प्रशान्तनोति।
५७। कांस्कान् नृ': पि वा।
(कांस्कान् ।११, नुः ॥११, पि ७I, वा ।११)।
कांस्कान् कान्कान्, नृ: पाहि नृन्पाहि ।
.
।
मतभेदात् पोडशरूपाणि (१)। केचित् सनि मलोपे चत्वारि
यथा-सस्कर्ता सस्कर्ता सस्स्कर्ता सस्कर्ता इत्याहुः ।
५६ । नो। न प्रशान् अप्रशान् तस्य । शाद्भिश्छिन्धि इति,
छिदधोहि अण्, नणो न, हेधिः, सनि वानुनासिकः शाङ्गि-
छिन्धि इत्यपि। चक्रिस्त्राहि इति वायते इति वा:, वा इव
पाचरति कि, हि, बाहि। अन्ये तु वाधुरदादिरप्यस्ति
इत्याहुः । सानुनासिके चक्रिस्ताहि इत्यपि ॥
५७। कां। कानिति दोव्वान्तस्य कानिति होवान्त, नृन्
इत्यस्य पकार सन् वा स्यात् । कांस्कानिति । सानुनासिके
कास्कान् । सनभावपक्षे कान् कान् वीसाथै हिः। ननित्यस्य
(1) "हि समारमेक सकार किसकार इमलयं सानुसार सानुमानिहार
पटमकार, तदेव हिककारभेदात् दादयमकारभेतदेव भाष्य दर्पितम्" इति मेरी

·७२. मुग्धबोधं व्याकरणम् । ५८ । न ण टन ङ श्चकन् श शस् स शसि वा। (न ण टन ङः ६।, चकन् ।११, श शस्.स शसि ७, वा ।१।)। दान्ते स्थितस्य नस्य चन् शे, णस्य टन् शसि, टनयो स्तन् से, ङस्य कन् शसि, स्याहा। सच्छम्भुः सञ्शम्भुः सशम्भुः, सुगण्ट- षष्ठः सुगण्षष्ठः, षट्त्सन्तः षट्सन्तः, सन्त्सः सन्सः, प्राकषष्ठः प्राङ्घष्ठः। ५६ । : चपोऽबे ज़ब् । (चपः ६ा, अबे ७I, जब् ।१।)। दान्ते स्थितस्य चपस्य जब् स्यात् अबे परे । वागीशः, चिद्रूपः। ५८। पकार पञ्चधा-नृ: पाहि पाहि नृस्पाहि । सर्वत्र निपा- तनात् सन् विश्व । पक्षे नून् पाहि पाहि इति परे ॥ टश्च नश्च तत्, नश्च णश्च टनञ्च ङश्च तत्, तस्य । एष्वकार उच्चारणार्थः । चक: प्रत्याहारस्तस्मात्रमितं करोति, तेन चकन्, तथाच चकोपस्थितचतुणां न इत्यर्थः, अतएव यथाक्रम दर्शयति दान्ते स्थितस्येति । सछम्भुरित्यादि-नस्य चनि कर्न आगमो यद्भत स्तद्ग्रहणेन गृह्यते (१) इति न्यायात् नस्यादा- तत्वे नोर्नुरिति नुः, पश्चात् अपे जम्, शहोश्चपादिति वा छ । चनभावपक्षे सञ् शम्भुः। सुगण्टषष्ठ इति शस: प्रत्याहार- त्वज्ञापनार्थं मूर्धन्येनोदाहृतम् । एवं टनि वा छत्वे सुगण्ट्छम्भुः सुगण्टशम्भुरिति, एवं सुगण्ट्साधुरिति । प्राषष्ठ इत्यादि ॥ (१) यनतो यस्य स्थानांतः। तद्ग्रहणेन ग्टह्य ते तहत् ज्ञायते इत्यर्थः । अत्र दुर्गादासः-न ण ट न ङ इत्यस्य पञ्चम्यन्नत्वे चकि कृतेऽपीष्टसिद्धौ षष्यन्तस्य चकन् विधानं तङ्गतत्वेन चनादीनां पदान्तत्वार्थमित्याह ।

·हम-सन्धिः । । अमे ञम् वा । (जमे ७, जम् ।११, वा ।१।। दान्ते स्थितस्य चपस्य जमे परे जम् वा स्यात् । एतन्मुकुन्दः एतदमुकुन्दः। ६१ । त्ये। (७)। त्ये मे परे दान्ते स्थितस्य चपस्य जम् स्यानित्यम् । चिन्मयं, वामयम् । ५८ । चपो। चप्जबी प्रत्याहारौ। परबकारणावप्रत्या- हारं जापयन्नाह चिद्रूप इति । अमे। पूर्वसूत्राशप इत्यनुवर्तते । अत्र यद्यपि अन्ते चप्जबाविति विधानात् (१) वाकारं विनैव एतदमुकुन्द इति सिध्यति (२) तथापि वाशब्द एवं ज्ञापयति विरामाभावे दान्ते झपयप् एव, विरामे चप्जबाविति, तेन (३) परसूत्रस्य सार्थ- कत्वमिति । एतन्मुकुन्द इति । ६१ । त्ये । दान्तस्थितस्य चपस्य नित्यं अम् स्यादित्यर्थः । त्ये अणनडाभावादाद त्ये म इति । चिदात्मकमित्यर्थे मयट् । (1) धपक्षपाविति विधामात् पच्यमाण झपझमोरिति सो इति शेषः । (१) रति मिध्यति-एतमुकुन्द इत्यात्र एष चासो सकुन्दति ममागे मुन विभक्ति कायेन दानये सिरेषिरामपरतया झमो अविशते दकारो भवस्य केन्या गहमारतचापोति। एतदुकुन्द इत्यत त दानवेऽपि पिरामाभावात् न भार अमोरित्यनेम नम्। (1) नेन थावसो विकल्प विधानेन । थम्यचा नियमिनिटं स्यात् ।

·७४ मुग्धबोधं व्याकरणम् । ६२। शहोश्चपात् वामि छझभी। (शहोः ६॥, चपात् ५१, वा ।११, अमि ७), छ-झभौ १॥)। दान्ते स्थितात् चपात् परयोः श-हकारयोः क्रमेणामि पर छ-झभौ वा स्तः । तच्छिवः तशिवः वाग्धरिः वाग्हरिः । अमि किं-वाश्चयोतति । ६३। खागाडोऽचि दिः । ( खात् ५१, गङः ११, अचि ७, हिः ११)। खात् परो दान्ते स्थितो णडो दिः स्यादचि परे । सुगणोशः सन्नच्युतः प्रत्यङ्डात्मा । ६२। शहोः। शच हच ती तयोः, छच झम् च ती, अम् प्रत्याहारस्तस्मिन् । तच्छिव इति स चासौ शिवश्चेति वाक्यं, पक्षे तशिवः । एवं वाक्लक्षः वाक्लनः वाक्छ्मशानं वाक्- श्मशानं ; अनयोः परयोः शस्य नेच्छन्ति चान्द्रा: (१) । वाग्घरि- रिति, एषां यो येन इति नियमात् प्राक् समो झम् पश्चात् चपो जब् । त्रिष्टुब्भसति त्रिष्टु बहसति इत्यादि। ६३। वात् । णङ प्रत्याहारः । सुगणोश इति सुगणयति इति क्विप, पश्चादनेन दिः । स्वादिति किं-महानयं, प्राङास्ते । सनयङन्तो विरिति निर्देशात् त्य-णडो दिन स्यात्, तेन सनन्तान सनिष्यते इति भट्टवार्तिकम् । सन्निच्छायामिति निर्देशाच्च सूत्र- (१) अनयोः लकारमकारयोः शस्य छत्वमिति शेषः, तथाच "लमपरस्य नेति कातन्त्रम्” इति संक्षिप्तसारसूत्रम् ·इस-सन्धिः। छोऽचः। (छः १२, प्रच: ५।)। अचः परम्छकारी दिः स्यात् । सतं विकल्पयति। नञोऽनाविति निर्देशात् श्रनो न हिः तेना- नन्तः भनेक इत्यादि (१)। ६४। छो। अच् प्रत्याहारस्तस्मात् । दान्त इति नानु- वर्तते । मण्डूकगत्या शहोयपादित्यादिना वानुवर्त्य तस्य व्यवस्था- याचित्वात्- परस्परानपेक्षायां दान्तात् सदाय वा भवेत् (२) । अमाडाखात्तथा विश्वजनादेवेति कीर्तितम् ॥ यथा-तिष्ठतु कुमारी छत्रं हर देवदत्तेत्यादि (३) नित्यम् । माड्वर्जिताभ्यां घनुभ्यां विकल्पः। गौरीच्छाया गौरीछाया, रुष्णच्छिन्धि कृष्णछिन्धि । माडतु माच्छादयति। दान्ता- दिति किं म्लेच्छयति, पूर्वेण नित्यम् । विश्वजनच्छवं विश्वजन- छत्र, दधिच्या दधिछाया इत्यादि छान्दसमित्यन्ये (४)। (1) "यत ग्रनचतरोणाणी विध्योरिति, पहन्दिपचादे र्णिननान घे रति, मन्यडन्तोहिरिन्यादिनापकादसमासस्य विषयो बोध्यः। तेन मनन्च यहन्न तिडनाः सिद्धाः । ससिद्ग या सत्रादित्यादौ त मापकसिसानिया वाय"--का सिन (१) परसरापेक्षा यव नास्ति तलापि पदान्नदो इत्तरको नियं विभाति रत्येके। च्यलाने काचार्यापामसम्मतिरेव-रति गोयीचन्द्रः। पादिपदस्य च परसरमन्षयो न शात् सत्यः । (1) माल परम्परापेक्षा, वाक्पयो भिवत्वात-रति गोयीचन्द्रः। 1.) यस सस इत्ती अत्रीति पाठः बडप पुस्तके दृश्यते। संचितसारे- पोष" इत्यस्य पत्तो "यच उत्तरखकार परे परे दिभवतो' युक्तम् । यव जन्तपदस ·Fur मुग्धबोधं व्याकरणम् । । अचो ह्राभ्यामरी यपः । अचः पराभ्यां हकाररफाभ्यां रभिन्नयपो दिः स्थाहा। प्रहुते प्रद्रुते, लेझि लेहिम्म, सूर्यः सूर्य:, शूर्पः शूर्पः इत्यादि। अचः किं-सद्भुते । यपः किं-वर्षा । अरग्रहणमुत्तरार्थम् । स्वादनचि। वात् परोऽरो यपो हिर्वा स्यात् अनचि । सँय्य्यन्ता सँय्यन्ता, क्लृप्प्यते क्लृप्यते । स्वात् किं-वाय्वोः । अरः किं-धम्मः। अनचौति किं-दधि । विरामेऽपि-नक् नक, अज्- भिन्नत्वात् (१)। र्यादपौति केचित्-वाक् वाक् वाग्ग् इत्यादि । रात् शस् । रेफात् परः शस् वा दिः स्यात् अनचि । मयते मर्थते । अनचि किं मर्षणम् । यल-णप-खप-शसेभ्यो णप यल-शस-खपाः । एभ्यः एते क्रमात् हयाः स्युवा । उल्का उल्का, शुल: शुलः, चषीरं क्षीरं, रक्कन्धः स्कन्ध इत्यादि । पुत्रादि-पुत्रपुत्रादिनोस्तोऽनाक्रोशे । पुत्रादिन् इति शब्दस्य पुत्रपुत्रादिन् इति शब्दस्य च तकारस्य हिर्वा स्यान्नत्वाकोशे । पुत्रान् पुत्रपुत्रान् वा अत्तुं शोलमस्याः सा पुत्वादिनी पुत्रा- दिनौ पुत्रपुत्त्रादिनी पुत्रपुत्रादिनी, व्याघ्री मत्सी वा। केचित् अत्र गोयीचन्द्रेण “खरे परे इति वृत्तौ प्रमादपाठः, यतो नैतत् पाणिनि सर्व- वर्मचन्द्रादिसम्मतम् । एवं सति होच्छ्यते इत्यादौ द्वित्वं न स्यात्" इत्युक्त्वा खरे घरे इति निराकृतम् । होच्छ्यते इति हीछ लज्जे इत्यस्मानावे ते । कातन्त्रेऽपि 'विर्भाव वरपरस्छकारः" इति सूते टीकाकारेण "खरात् पर इति तत्पुरुषः न पुनः स्वरः परो यस्मादिति बहुब्रीहिः, तेन उञ्छतीति न विर्भावः, विच्छाते इति विर्भाव एवे"त्युक्तम् । (१) अभिन्नत्वात् विरामस्येति शेषः ।

·हस्-सन्धिः।
६५। झपझसोः खस्झवो चप्जवावन्ते च ।
(झपझसोः ६॥, खम्झबो: ७, चप्जबी , अन्ते , च।१।)।
झप-झमयोः स्थाने खस-झबयोः परयोः क्रमात् चप-जबी
स्तः, विरामेच । शिवच्छाया, अच्छा।
पुचहती पुचजग्धी इत्यपि पाहुः । अनाक्रोशे किं-पुत्रादिनी
पुत्रपुवादिनी पलि भूयाः ।
.मू-नी-वयः । एते हयाः स्युचा । उर+ + केण उरmmपेण
उस: केण पक्षे उर+ केणेत्यादि । . परस्परानपेक्षायामित्यादि
शाकटायनमते, ग्रन्यक्षता तु उपेक्षितं, अति प्रति भेदाभावात् ।
लोपो वा य-समझसे हसाय-झसस्य । हसात् परस्य यस्य
ये झसस्य समझसे लोप: स्यात् वा। प्रास्ये भवं प्रास्यं
पास्या, हर्यते (१) हयेते जयति जयति पिण्टि पिण्ड्ढी-
त्यादि । हसात् कि, भय्यते भेत्ता। झसस्येति किं, शाम् ।
समेति किती।
अन्न-वन-मभां रोये । एषां रस्य लोपो वा स्यात् थे।
प्रभ्यते वभ्यते मभ्यते, पक्षे अभाते इत्यादि ।
६५। झ। झपादयः प्रत्याहाराः। क्रमादिति-
झपः खसे चपादेशो जबादेशो झसो भवे ।
विराभे तो तयोः स्यातामित्यस्यार्थः प्रकीर्तितः
शिवच्छाया इति शिवस्य छाया इति वाक्यं, छस्य छोऽच
॥
(1) दर्य लमे गतौ त्यस भावे रूपम् ।

·वि-सन्धिः ।
६६ । वः सोऽशसन्ते छते ।
(वेः ६।, स: ११, अ-शसन्ते ७, छते ७) ।
वेः सकार: स्यात् अ-शसन्ते छते परे । कृष्णश्चित्यः, हरिष्टी-
कते, विष्णुस्त्राता। शसन्ते तु-कः त्सरुः ।
६७। सेतु क-ख-प-फे वा।
( से ७, तु ।१।, क-ख प-फे ७', वा ।१।)।
इति हिलेऽनेन पूर्वस्य चः । न च्च्यतीति अच्छा (१) निम्मला ।
चपः खथ् वा शसि । चपस्य खथ् स्याहा शसि । दृस्यामा दृक्-
श्यामा अफ्सराः अप्सराः षठ्सन्तः षट्सन्तः तथ् षष्ठः तत्षष्ठः ।
शसि किं वागहरिः ।
इति हस्-सन्धिपादः ।
६६ । वेः। शस् अन्ते यस्य सः, न शसन्तः अशसन्तस्तस्मिन् ।
छत् प्रत्याहारः तस्य विशेषणं तेन शसन्तभिन्ने छते इत्यर्थः ।
कृष्ण श्चिन्त्यः इति, अनेन से कृते चवर्गयोगात् शः । एवं हरिष्टीकते
इत्यत्र टवर्गयोगात् षः ।
६७। सेतु । सः समासस्तस्मिन् । भास्कर इत्यादि, भासं
करोति, भासा खरस्तीक्ष्णः, भासां पतिः, भासा फेरुरिति
वाक्यम् । परे तु भाःकर इति नेच्छन्ति । अत्राहुः-
--
(१) नपूर्वात् छो य लूनौ इत्यस्मात् धातो र्डप्रत्यये स्त्रियां.रूपम् ।

·'वि-सन्धिः। वः सकारो वा स्यात् क-ख-प-फेषु परेपु, से सति । भास्करः भाःकरः, भास्वरः भा:खरः, भास्पतिः भा:पतिः, भास्फेरुः भा:फेसः। 13 सदा ऽयस्तमसोः काण्डे वास्तोर्खाची दिव:पती। भ्रातः पुत्र शुनः कणे पिण्डे तु मेदसो मतः । नमः पुरः क्रियायोगे तिरोऽन्तडौं पराभवै । निर्दुराविहिः-प्रादुशतुरान्तु कखे पफे । अव्यासो ऽपरदस्थस्य पाश-कर्णी-कुशा-शनि । कामि-कंस-कुम्भ-पावे, पदे तु स्याच्छिरोऽधसोः । इसस: क-ख-प-फेऽथा मेपि वा स्यात् क्रियायये। वियस्त्रियकवोर्थेऽथाव्यस्य सथ वैरपि । क-काम्य-कल्प-पाशेष, रस्त्वकाम्येषु वैः सदा । इकः सः पः क ख प फे वाशब्दस्य व्यवस्थया। प्रय पादे वैः सः स्यात् काण्डादौ से सति । अयस्काण्ड: समस्काण्डः वास्तीपतिः, वहिष्ठादित्वात् षः, वाचस्पतिः दिव- स्पतिः भातपुतः, इकः सः पः क ख प फ इति पः, शनस्कर्णः, पञ्चभ्यः प्या अलुक् । मेदस्पिण्डः। क्रियया सह से नमःपुरमी नमस्कृत्य नमस्कारः, नमःशब्दस्य साक्षादादित्वात् वा सविधानात् नमः कवेति च । अन्तधानपराभवयोस्तिरमो वः सः । तिरस्करोति तिरस्कारः तिरस्कृत्य, वा स-विधानात् तिरःसत्वेति च । निरादीनां क ख प फे परे वेः सः । निष्कर्षः दुष्करः प्रावि- वैः सः।

·मुग्धबोधं व्याकरणम् । ष्कारः वहिष्कृतं प्रादुष्कृत्य चतुष्कपालमित्यादि। सर्वत्र इक: सः षः क ख प फ इति सः । पाशादौ से अनुत्तरदस्थस्य व्यवजस्याऽसन्तस्य वैः सः । अयो लौहः पाशो रज्जुः अयस्पाशः, अय इव कर्णावस्या- अयस्कर्णी, स्त्रीलिङ्गनिर्देथात् अयःकर्णः अयस्कुशा, आवन्त- निर्देशात् अयः-कुशीति। श्रयः-करोतीति अयस्कारो जाति- विशेषः। तेजः कामयते तेजस्कामः अयस्कामः। जान्तस्यैव कमो ग्रहणात् प्रजान्ते माभूत्, तेजः कामः । अयस्कंसः (१) चतुःषष्टिपलात्मकपरिमाणार्थग्रहणात्, अन्यत्र अयःकंसः । अय- स्कुम्भः, प्रातिपदिकग्रहणे लिङ्गविशिष्टस्यापि ग्रहणं इत्युक्तेः अयस्कुम्भौति। एवं अयस्पात्रं अयस्पात्रीति। अव्येति किं श्वः कामः । अपरदस्ति किं, धर्मयासु कामार्थयश:करीषु इति भहिः। पदशब्दे पर शिरोऽधसो वैः सः से। शिरस्पदं अधस्पदं । से किं शिरःपदे करोति, अधःपदे करोति । अपरदस्थस्यानुवृत्तेः परम-शिरः-पदं परमाधः-पदम् । इसन्तोसन्तयोः से सति क.ख प फे पर वेः सः । सर्पिष्कुण्डं यजुष्याठः । से किं तिष्ठतु सर्पिः पिवोदकम् । अपरदस्थ स्यानु- वृत्तेः परमसपिः-कुण्डम् । अथ क्रियया परस्परापेक्षायां इसन्तोसन्तयोरसेऽपि क ख पफेषु वै: सो वा। सर्पिष्कुरु यजुष्पठ, पक्षे सर्पिः कुरु यजुः- (१) अयसः कंस इति पछीसमासः ।

·वि-सन्धिः । ८१ -- ६८। शसि शस् । (शसि ७, गस् ।१।।)। वैः शस् वा स्यात् शसि परे। हरिश्ते हरिःशेते, सन्तप्पट सन्तःपट, शिवस्मेव्यः शिवामेव्यः । . पठ, अथणदात् परदस्थस्येत्ति निहतं, तेन परमसर्पिष्कुरु परमयजुष्पठ इत्यपि। क्रियान्वये किं, परमसर्पि: कुण्डम् । वित्रिचतुरित्येषां कखपफेषु वेः सो वा स्यात् वारज्थें । हिप्करोति विखादति चतुष्पठति । पक्षे दिः करोति इत्यादि । चकत्वोऽर्थे किं, चतुष्कपाल मिति पूर्वेण नित्यम् ! अथानन्तरं व्यवर्जस्य सस्य वेः कादी नित्यं सः स्यात्। कस्येदमयः अयस्के, पात्मनः पयच्छति पयस्काम्यति, पयस्कल्पं, धनुष्पाश इत्यादि । अव्यस्येति किं, अध:क, खःपायः । रेफस्य वेः काम्यभिन्ने कादी सः स्यात् । गोप्कं, गोप्कल्पः, धूपाश इत्यादि। काम्येत गी:काम्यति। अव्येति किं स्वः- कस्पं । पयस्काण्डादेराकृतिगणत्वात्- भाभीचण्ये कः कः इत्यर्थे कस्कः, एवं कुतः कुत पागतः कोतस्कुतः । वियन्तः सद्यःकोस्तत्र भवः क्रतुः साद्यस्कः, सद्य- स्कारः, महस्कार इत्यन्यः। अयस्काण्डो लौहभेद इत्यादि । परस्य वेः सस्य प: स्यात् । प्रयोगा यथास्थाने दर्शिताः । (१) ६८। शसि । गस प्रत्याहारः । इरिशेते इति से रुते सिहे । करित पुमत के पल "चतुकपासमियादौ से दानापात् पल्लाभारे सभापरयुक"मियधिकः पाठः । एक: .

·८० मुग्धबीघं व्याकरणम् । कारः वहिष्कृतं प्रादुष्कृत्य चतुष्कपालमित्यादि। सर्वत्र इक: सः षः क ख प फ इति सः । पाशादी से अनुत्तरदस्थस्य व्यवजस्याऽसन्तस्य वेः सः । अयो लौहः पाशो रज्जुः अयस्याशः, अय इव कर्णावस्या- अयस्कर्णी, स्त्रीलिङ्गनिर्देशात् अयःकर्णः अयस्कुशा, आवन्त- निर्देशात् अयः-कुशीति । अयः-करोतीति अयस्कारो जाति- विशेषः। तेजः कामयते तेजस्कामः अयस्कामः। जान्तस्यैव कमो ग्रहणात् प्रजान्ते माभूत, तेजः कामः । अयस्कंसः (१) चतुःषष्टिपलात्मकपरिमाणार्थग्रहणात्, अन्यत्र अयःकसः । अय- स्कुम्भः, प्रातिपदिकग्रहणे लिङ्गविशिष्टस्यापि ग्रहणं इत्युक्तेः अयस्कुम्भौति । एवं अयस्पात्रं अयस्पात्रीति। अव्येति किं खः कामः । अपरदस्येति किं, धर्मयासु कामार्थयश:करीषु इति भहिः। पदशब्दे पर शिरोऽधसो ः सः से। शिरस्पदं अधस्पदं । से किं शिरःपदे करोति, अधःपदे करोति। अपरदस्थस्थानुवृत्तेः परम-शिरः-पदं परमाधः-पदम् । इसन्तोसन्तयोः से सति क.ख प फे पर वेः सः । सर्पिष्कुण्डं यजुष्याठः । से किं तिष्ठतु सर्पिः पिवोदकम् । अपरदस्थस्यानु- वृत्तः परमसर्पिः-कुण्डम् । अथ क्रियया परस्परापक्षायां इसन्तोसन्तयोरसेऽपि क ख पफेषु वः सो वा । सर्पिष्कुरु यजुष्यठ, पक्षे सर्पिः कुरु यजुः- . (१) अयसः कंस इति षष्ठीसमासः ·वि-सन्धिः । ८१ ६८। शसि शस् । (यसि ७, शस् ॥१॥)। वेः शस् वा स्यात् शसि परे। हरिशेते हरिःशेते, सन्तप्पट सन्तापट, शिवमेव्यः शिवामेव्यः । . . पठ, अथशदात् परदस्थस्येति नितं, तेन परमसर्पिष्कुरु परमयजुष्मठ इत्यपि। क्रियान्वये किं, परमसर्पिः कुण्डम् । हित्रिचतुरित्येषां कखपफेषु वः सो वा स्यात् वारेऽर्थे । हिष्करोति त्रिप्वादति चतुष्पठति । पने दिः करोति इत्यादि । चकत्वोऽर्थे किं, चतुष्कपाल मिति पूण नित्यम् । अथानन्तरं व्यवर्जस्य सस्य वेः कादी नित्यं सः स्यात् । कस्येदमयः अयस्क, प्रात्मनः पयइच्छति पयस्काम्यति, पयस्कल्प, धनुष्पाश इत्यादि । अव्यस्येति किं, अध:क, खःपाश: । रेफस्य वैः काम्यभिन्ने कादी सः स्यात् । गीष्क, गोष्कल्पः, धूष्पाग इत्यादि । काम्येतु गी:काम्यति । अव्येति किं स्व:- कल्पं । अयस्काण्डादराकतिगणवात्--- भाभीचण्ये कः कः इत्यर्थे कस्कः, एवं कुतः कुत आगतः कौतस्कुतः । विवन्तः सद्यःक्रोस्तव भवः क्रतुः सायस्कः, सद्य- स्कारः, मुहुस्कार इत्यन्यः । अयस्काण्डो लौहभेद इत्यादि। इकः परस्य वेः सस्य पः स्यात् । प्रयोगा यथास्थाने दर्शिताः। (१) ६८। शसि । स प्रत्याहारः। इरिशेते इति से कृते सिहे " कचित् पुस्तके पत्र "चतुष्कपालमित्यादौ ः से हानत्वात् पत्ताभावे कसा परमिन्यधिकः पाठः।

·८२
मुग्धबोधं व्याकरणम् ।
६६। कख-पफयो
{न्यौ।
( कख-पफयोः ७॥, मून्यौ १॥)।
वर्मून्यौ क्रमात् वा स्यातां कख-पफयोः परयोः ।
हरि-काम्यः हरिः काम्यः, मणे + खनिः मणे: खनिः,
कृष्णपाता कृष्णः पाता, भक्तिफलति भक्तिः फलति ।
७० । अतोऽधब्युः । (अत: ५१, अत्-हबि श्रा, उ:१।)।
अकारात् परस्य वेरुकारः स्यात् अकारे हबि च परे ।
शिवोऽयः, शिवोवन्यः।
सन्तष्षट् इत्यादी अषौतिवज्जनात् षत्वार्थं शस्विधानमिति,
तेन श-ष-से श-ष-सा: स्युरित्यर्थः। खपान्ते शसि लुब्वा ।
खपान्ते शसि पर वे लुप् वा स्यात् । कश्चयोतति कष्ठीवति
कस्तौति। पक्षे कः श्चयोतति इत्यादि ।
६८ । कख । कश्च खश्च तत्, पश्च फश्च तत्, पश्चात् कखच्च
पफञ्च ते तयोः । मण्डकगत्या अशसन्त इत्यनुवर्तते, तेन वास:
क्षोम, कः साति इत्यादौ सून्यौ न स्यातां । वाशब्दस्य व्यवस्था-
वाचित्वात् ख्याधी न स्यात्, तेन शिव:ख्यात इत्यादि ।
७० । अतः । हब् प्रत्याहारः परबकारेण । अपोऽक् समो ण
ऋक्चेति ज्ञापकात् सूत्र निर्देशाच (१) शिवोऽयं इति वेरुले अता
सहादौ णुः, पश्चादकारलोपः ; अन्यथा उकारस्य वः स्यात् (२)
(१) सूत्र निर्देशात् अतोऽब्युरिति सूत्रे अतोऽत् इति निर्देशात् ।
(२) अन अशसन्त इत्यस्यानुत्ति नास्ति, अनिष्टत्वात, तेन रामोऽग्नातीति
स्थादेवेति दुर्गादासः।

·वि-सन्धिः। ७१। अ-भो-भगोऽघोभ्योऽवे लुम् । (अ भो भगोऽघोभ्यः ||, अबे ७१, लुप् ।१३) । अवर्णात् भी भगो अधोभ्यश्च परस्य वेर्लुप् स्यात् अवे परे। रुद्रा नमस्याः, भो हरे, भगो रक्ष, अघो यज । ७२ । य वाचि। (य ११, वा ।११, अचि ७)। अवर्णात् भो भगो अघोभ्यय परस्य वे ? वा स्यादचि परे। शिवयुनः शिवउग्रः भोयच्युत भो अच्युत । ७१1 अभो। भी भगो अघो इति सम्बोधनस्यैकदेशानु- करणम् (१)। परसूत्रसापेक्षत्वात् इहाचि नोदाहृतम् । अब- प्रत्याहारः परबकारेण इत्याह रुद्रा नमस्या इति । नमस्या इति नमःशब्दात् नमस्तपोवरिव इत्यादिना क्यः, नमस्यः, तस्य घुसंज्ञा, ततस्तव्यानीयया इति ढे यः, पयासालोप इत्यकार- लोपे, लोपो वा य-समझसे हसात् य-समझसस्येति वा यलोपः, ततो निसंज्ञायां स्याद्युत्पत्तिः । ७२ । यवा। शिव उग्रइति वेलृपि न सन्धिः । यइत्यस्य ऐपत्स्पष्टता सिद्धेव, ईपत्पृष्टतरी योऽनन विधीयते । वाशब्दस्य घ्यवस्थावाचित्वात् अवर्णादचि खो दान्तौ वा लघुप्रयत्नतरावपि स्याता, तेन तयायाः तयायाः, लुप्पक्षे त प्रायाः। पटवेहि पटवेहि पटएहि। लघुप्रयत्नता हि उच्चारणस्थानशैथिल्यम् (२) । 1) भोः भगोः यधोरिन्येषां विसर्गविहायेत्यर्थः । (३) चिस्यं मन्दपयलता।

·मुग्धबोधं व्याकरणम् । रोऽचः । ७३। रिचो ऽबे। (र।१।, इच: ५।, अब ७१ )। इच: परस्य वे रेफः स्यादबे परे। हरिरयं, चतुर्भुजः । ७४ । (रः ६।, अचः ५।)। अचः परस्य रेफस्य वे रेफः स्यादबे परे । नातरव, धातर्गच्छ। ७५। खपि वा। (खपि ७, वा ।११)। अचः परस्य रेफस्य वे रेफः स्याहा खपि परे। गोर्पतिः गोष्यतिः गी:पतिः । एवं उजि आत् न यः (१) तेन देवदत्ता उ एकविंशतिः, देव- दत्त उ एकः, अत्र नित्यं वेर्लुप् । ७३। रिचः । र इति लुप्तप्रोकं दं। खरूपभङ्गनिरासाय अनुकरणत्वाद् वा न विः, इच् प्रत्याहारस्तस्मात् । अत्रापि अब- प्रत्याहारः परबकारण इत्याह चतुर्भुज इति, चत्वारी भुजा यस्य इति वाक्यम् । (२) ७४ । रो। र इति षीकान्तं दं। आद्र इति कृते सिद्धे अज् ग्रहणं परार्थम् । (३) ७५ । खपि । खप् प्रत्याहारः। मण्डूकेगत्या से तु कखपफे वेत्यतः स इत्यनुवर्तते, तेन इयं गौः पतिरसावित्यादौ न स्यात् । (१) उजि परे अवर्णात् परस्य वेर्यो न स्यात् । (२) चतुर्भुज इति सामान्यविशेषन्यायेन परसूत्रस्योदाहरणं भवितुमुचित- मिति नाशङ्कनीयं, कार्य्यिगतविशेषापेक्षया तत्पूर्वनिमित्तगतविशेषस्थान्तरणतया बलवत्त्वादिति केचित् । (३) परसूले अचोऽनुवृत्तिं विना अहर्प तिरियाद्यसिद्धेरित्यर्थः ।

·वि-सन्धिः। ८५ गोप॑तिरिति गिरी पतिरिति वाक्यम् । गोष्यतिरिति अय- कागडादेराकृतिगणत्वात् से तु कखपफे वैति वैः से, इकः सः पः इति पः । उभयत्यतपक्षे (१) गी:पतिः गोवाण इत्यादि। एवं अर्पति अहस्पतिः अहपतिः अहःपतिः, धूर्पतिः धूष्पतिः धूmपति: धूःपनि। यद्यपि सामान्येनोक्तं तथाप्यभिधानात् जयम् (२)। एकाधिकरणे प्रचेतमी राजासे । प्रचेतसो वेः रेफः स्थात् वा एकाधिकरणे राजनिति शब्दे पर न तु से। है प्रचेता राजन् हे प्रचंती राजन् । एकाधिकरणे किं जुहुधि प्रचेतो राजन् गच्छ । सेतु प्रचेतोराजन् भोः (३)। नान्तग्रहणात् शत्रन्ते (४) प्रचेतो राजन् गच्छ। (१) पपिति से तु कल्स्युभयोरमाप्तिपणे इत्यर्थः । '१) एतेम गिर धुर् व्यहन् एषामेव विमर्गस्य पतिपन्दे परे एव स्यादिति पापितम् । यतएव याशी पतिः गीःगठ इत्यादौ न स्यादिति दुर्गादासः । गोमतिरियल “निपात्यमित्यन्ये" त्यधिकः पाठः। संक्षिप्तसारे त सन्धिपादे १५ संख्यक सूबे गोप्पतिरित्यसाधरित्युतम् । धमाटोकार्या गोष्पतियन्दे त “गिरां पतिः पक्षे व कस्लादित्यात साधु"रिति रणमाषः। भरतस्तु “गिरां पतिः गोपतिः सेत कखपफेवेति सः, मनीषादियात् पार; साभारपणे कापफयोभूभ्यापिति उपाध्मानीये गोmपतिरिति । तदभाव- पचे पपिति रेफे गीपतिःतदभावपचे विसर्गस्य स्थितिरेत, गीपतिरिति । एवं पातरूप्यं चन्द्र-शोरखामियोपदेव सुभूत्यादीनां सम्मतमेव । व्यतएव गोमति- रिम्यसाधुरिति कपिहचन म इंद्य"मियाह। (१) प्रचेता राजा यस्येति विपर 1) परमत्ययाने रामधातो परेन इत्यः ।

·८६ मुग्धबोधं व्याकरणम् । ७६ । नाङ्गो रकती। (न ।११, अङ्गः ६, रकती ) अहो रेफस्य वे रेफो न स्यात् रेफे के तौ च परे । अहोरात्रः अहस्करः, अहोभिः । ७७। हस्येतत्तदोऽनञकः से लापः । ( हसि ७, एतत्तदः ५१, अनजकः ५१, से: ६।, लोपः १।)। नजक्वर्जादेतदस्तदश्च परस्य से वे र्लोप: स्यात् हसि पर । एष कृष्णः, स विष्णुः । अनजकः किम्-असः शिवः, एषकोरुद्रः । ७६ । नाङ्गः । रश्च कश्च तिश्च तत्तस्मिन्, सौत्रत्वान्ननुण । अत्र सामान्यशब्दस्य विशेषपरत्वात् रात्रिरूपरथन्तराणां (१) रेफेष्वेव, तेनाहारजनोत्यादौ निषेधो न स्यात् । अहोरात्र इति एकदेशविकतमनन्यवद्भवतीति न्यायादिति परे। चन्द्रस्तु रेफ- मात्रे निषेधात् अहोरजनी अहोरमणीयमित्याह, अत उक्तं रेफ- इति (२)। हे सिलोपे च । अङ्गः सिलोपे वेः रेफो न है । दीर्घाहो ग्रीष्मः ह्रस्वाहो हेमन्त इत्यादि। है कि अत्यह- हेमन्तः । लोपग्रहणात् लुकि माभूत्--दीर्घाहर्वनम् । एष च स च तत्तस्मात्, नञ् च अक् च तौ, तौ न विद्येते यस्य तत्तस्मात् । से: किं एतैस्तै गम्यते । क (१) रथन्तरं साम। (२) सख्यहोरान इति ज्ञापकादाचार्येण चन्द्रमतमेवावलम्बितमिति युक्त- मुत्पश्याम इति।

·वि-सन्धिः।
७८। दोदि र्घद्यानुः ।
(दुःदा, द्विा, घः ११, च ॥११, (अन्-ऋ) = अनुः ६०)।
ढकारस्य ढकार परे, रेफस्य रेफे पर, लोपः स्यात्, पूर्वस्य
च ऋवर्जस्य घः। रूढः, हरीरम्यः। अनुः किं-बढ़ः ।
इति वि-सन्धिपादः।
प्रति सन्ध्यध्यायः ।
एपे च पादपूरणे। श्राभ्यां से लोप: स्यात् पादपूरणे
कर्तव्ये, एप इति प्रीकान्ते परे । यथा-
सैप दाशरथी रामः सैप राजा युधिष्ठिरः ।
एपेप (१) रथमारुहा मथुरां याति माधवः ॥
पादपूरण इति किं, स एप क्षिणोति, स एप पृथिवीपालः
पालयामास मेदिनीमिति। एपेति किं, स एव श्रीहरिः पाया-
यक्यानन्दवर्दनः।
७८। दो।
ढच रच तत्तस्य, न ३ अट तस्य । रूढ़
इति रुही जन्यांत, होढ़, ढभात्तस्य धः, टुभिरिति धस्य ठः,
अनेन लोपौं । टढ़ इति उहधू हिंस, क्त, अदित्त्वादिमो-
माये साधनं पूर्ववस् । वि-मन्धिपादः (२) । सन्ध्यध्याय इति--
एकार्यावधियः पादसमूहीऽध्यायः ।
(१) एष रति माधपविशेषणम्, सम्भमे हित्यम् ।
(२) यस कचित् पुमके लोकोऽयं रम्यते-

·मुग्धबोधं व्याकरणम् ।
श्यः । अजन्ताध्यायः ।
संज्ञा।
७६ । ले:-सि औ
जस्, अम्
औ
शस, टा
भ्याम् मिस्, ङे भ्याम् भ्यस् , उसि भ्याम् भ्यस्, ङस्
ओस् आम्, ङि ओस् सुप् । (ले: ५।, सि-सुप् । १॥ )।
स्यादीन्येकविंशतिले: पराणि प्रयुज्यन्ते । ज श ट ङ पाः
सि-ङस्योरिकारश्चेतः ।
८०। विश: प्री ही वी ची पी षी प्ताः ।
(त्रिशः ॥१॥, प्री--स्यः ॥)।
स्थादीनि त्रीणि त्रीणि क्रमात् प्रो हो त्री ची पो षी तौ-
-
संज्ञानि स्युः।
७८। लेः। स्यादीनामेकविंशतिः प्रत्येकं दं, सौत्रत्वात्
सेलृक् । ज श ट ङ पानां सि-ङस्योरिकारस्य चेत्त्वं चिह्नार्थम् ।
अनिर्दिष्टार्थत्वात् स्वार्थे भवन्ति स्यादय इति। त्यर्थसम्बुडवक्तार्थे
प्रीत्यादिना अर्थनियमः कार्यः, अनेन तु स्यादौन्येव विधीयन्ते,
अतो नायं व्यर्थः ।
८०। विशः । त्रीणि त्रीणि त्रिश: वीपसार्थे चशस् । प्रमा-
श्रीमहोपदेवचसा सर्वार्थसम्मादिना
सन्ध्यध्याय एव विदितस्तस्यामला टिप्पनी।
संसार्यात्मजातहृदयान्तन्निसन्तापिनी
श्रीरामेण पाणिनिमते ज्ञानाय सन्तन्यते॥
।

·। संज्ञा ८१। सम्बुद्धौ सि धिः । ( सम्बुद्दौ ७, सि: ११, धिः १३)। सम्बोधने विहितः सि सिंजः स्यात् । ८२। स्यमौजस् घिः । (सि अम् श्री जस् ॥१॥, धि: १) सि अम् औ जस् एते घिसंज्ञाः स्युः । - दीनां च-स: प्रौचेत्यादि । परे तु प्रथमा, द्वितीया, टतीया, चरार्थो, पञ्चमी, पठी, सप्तमोत्याहुः। ग्रन्थक्वन्मते प्रमादेनदादि- पाठादीप। अतएवाग्रे सदाऽनलोऽसादिप्रयाः, क्रियान्तःकालाव- नोय पीच इति स्त्रीलिङ्गनिर्देशः कृतः । ८१। सम्बुद्धी। मम्बुद्धिः सम्बोधनं, चेतनाचेतनयोः स्थितयोराभिमुख्येऽभिधानं, तत्र विहितस्य सेरेव धिसंज्ञेत्यर्थः । एके तु कस्यादिना अचेतनस्यापीत्याहुः । सम्बुद्धिरिति परे। २। स्यमौ। सिथ अमच औथ जश्च तत् । प्रामौघि- रितिकृते सिद्दे स्यमौजस् इति कृतं, मुख्यलाक्षणिकयोमध्ये मुख्य कार्यसंप्रत्यय इति परिभाषाज्ञापनार्थम्, तेन सख्यावित्यत्र घोविरिति न विः स्यात् (१)। अम्जसोर्मध्ये पाठात् श्रीकार. यस्य ग्रहणम्, अन्यथा व्युत्क्रमनिर्देशो व्यर्थः स्यात् । सर्व- नामस्थानमिति परे । (1) स्थापिठितस्यैव प्रौकारस्य शिमला, सस्य मुख्यत्वात् ; न त यस्य कस्य. चित साने नातस्य, तस्य वाषिकत्वात् इत्यायः । १२

·मुग्धबोधं व्याकरणम् ।
८३। शि: लोवे। (शिः ११, लौवे )।
नपुंसके शिरेव घि-संज्ञः स्यात् ।
८४ । दान्तवत् सभि। (दान्तवत् ।१५, सभि १) ।
सभयोः परयो र्दान्तवत् कायं स्यात् ।
८५। भी लिध्वो हसझसोरन्ते च ।
( भौ , लिध्वोः ६॥, हसझसोः ७॥, अन्ते ७, च ।।)।
भौ परे यत् कार्य वक्ष्यते त-लेहसे धोझसे स्यात्, अन्त
चतयोः ।
८४॥
८३ । शि: लो । शिरेवेति एवकारेण शिभिन्ना व्यवच्छिद्यन्ते,
तेन वारिणी इत्यादी नसबमहन्न इति न घः ।
दान्तवत् । अधिकारात् स्यादेरेव सभयोर्दान्तवाति-
देशः, तेन पुम्भयां पुंस्यामित्यादौ वा यम्, न तु रंस्यते मंस्यते
इत्यादौ मनो निषेध:
८५ । भौलिध्वोः । लेहंसन्तं धोझसन्तं भिरित्यर्थः । लिधुभ्यां
झसन्तं भिरिति कृते सिद्धे एतत्करणं, लेर्दान्ते धोर्दान्तादान्तयो-
भिकार्यज्ञापनाथ, तेन कस्त्राता शक्स्थाता इत्यादौ न स्यादेरिति
सकयोर्लोपः । अभ्राक्षीत्, आक्षीत्, अवोढ़ अवट, अवक्,
अधीक् इत्यादी सकलोप-ढ-षङ्-क-घाः स्युः । (१)
(१) कस्वाता इत्यल स त र इति त्रिभि हसैः संयोगः, तेषु रेफो भिः, तस्मिन्
परे स्त् इति संयोगस्य दानत्वाभावात् स्यादेः सोलोप इति न सलोपः। एवं शक
स्थाता इत्यत्रापि न कलोपः। अचाक्षीत, आक्षीत्, अवोढ़ एषु अदान्नत्वेऽपि
।

·मजा। ८६ । हसोऽन्तः फः । (हसः ११, अन्तः ११, फः १)। इसी विरामथ फसंज्ञः स्यात् । ८७।. सर्व विश्व उभ उभय भवत् त्वत् त्वैक सम सिम नेमाः, अन्यान्यतरेतर डतर डतमाः, त्यद् तद् यद् एतदिदमदः किम् इस्माद् युप्मदः, पूर्वपरा- वर दक्षिणोत्तरापराधरान्तरखाः सिः । ( सर्व-नेमाः १, -डतमाः १||, त्वद-युमदः 21, पूर्व-स्वाः १॥, स्त्रिः ११)। अन्य ८६ । हसो । अन्तः परे वर्णाभावः । स च विविधः-प्रागभावः प्रध्वंसोऽत्यन्ताभावथ । इह तु प्रध्वंसात्यन्ताभावयोग्रहणम् । तेन अरुणः पयः रामः इत्यादौ स्रोविः । हस इति दभेदः स्यादिहस- भापनार्थः, तेन अस्तीत्यादौ न विः, वष्टि इत्यादौ न डः (१)। नोऽन्तः फः इति कृते दान्तातिदेशात् (२) पयोभ्यां राजभ्यां घुभ्यां पञ्चानां इति सिहे हस्ग्रहण, मुख्यलाक्षणिकयोर्मध्ये मुस्खे कार्यसंप्रत्यय इत्यस्यानित्यत्व-ज्ञापनार्थ, तेन राजतः । स्थाममं सकलोपः इस दर । थपर, घरक, यधोक् एपु हान्नत्ये ऽपि भी परे पकडधाःभवन्तीति। (1) "हम इ स्यादरेव, धोमी नः फपीन्याय फपहरोमेटसिहौ भग्योः एपगपाहणा"दिति दुर्गादासः | (२) सभयोः परयोरितिषः।

·८२ मुग्धबोधं व्याकरणम् । दभेदो गणभेदार्थः । एते पञ्चविंगत् शब्दाः स्रिसंज्ञाः स्युः । समो ऽतुल्ये, व्यवस्थायां पूर्वाद्यो ऽनान्तरो ऽपुरि । वहिर्योगोपसंव्याने, खस्त्वज्ञातिधनाभिधः ॥ --- ८७ । सर्व्व । सर्वश्च विश्वश्चेति च-सः (१) । त्वत्-त्वौ अन्यार्थ- वाचकी। परे तु त्वच्छन्दं नाहुः (२)। डतर-डतमी त्यौ, येन विधिस्तदन्तस्येति यायात् तदन्तानां ग्रहणम् । पृथगन्यतरस्य ग्रह- णात् अन्यतमस्य न त्रिसंज्ञा, तेन अन्यतमाः अन्यतमायेत्यादि । भाप्ये तु अन्यतमस्थापि सिसंज्ञाविधानात् अन्यतमे अन्यतम- स्मिन्निति । उभ-भवत्त्वतां सिसंज्ञाफलं(३)--उभयोः स्त्रियोधनं उभधनं, भवत्या धनं सवइनं, त्वलेत्यादि । समोऽतुल्ये इत्यादि। समं सबसमानयोरित्यमरः । सम- {१) सिद्धान्तकौमुद्यां "आमि सर्वनाम्न सुटू" ( ७ । १ । ५२ ) इति सूत्रस्य वृत्तौ उभयशब्दस्य हिवचनं नास्तीति कैयटः, अस्तीति हरदत्त इत्युक्तम् । गोयी- चन्द्रोऽपि सुबन्तपादे ०६३ संख्यक-सूखटीकायाम् “एकवचनबहुवचनविषयस्तु उभयशब्द" इत्याह । क्रमदीश्वरेण सुवन्तपादे “पूर्वाधुभयौ जसि वा" ( ८७ ) इति सूत्रयित्वा उभयशब्दस्य नसि वा खिसंजेल्युक्तम् । “उभया अमिला इति तु छान्दसत्वाबोध्य"मिति तत्त्वबोधिनी । सिम. सर्वार्थः, नेम इत्य.। (२) तत्त्वबोधिन्यान्तु "जयदेवोऽपि प्रायुङ्ग-त्वधरमधुरमधूनि पिबन्तमिति, त्वत्तोऽन्यस्या अधर इति विग्रहो न तु तवाधर इति * * * पूर्ववाक्येन सहा- नन्वयापत्ते"रित्युक्तम् । (३) तेस्तु सर्बा इत्यनेन उभशब्दात् सर्बा विभक्ताय स्युरित्यपि फलम् । तथाच "उभौ हेतू उभाभ्यां हेतुभ्याम् उभयोर्हेत्वोरिति. अन्यथा षष्ठी हतप्रयोगे इति षनव स्यादिति कातन्त्र चतुष्टयत्ति २१ संख्यकसूते पञ्जीकारः।

·संज्ञा। Sar . शब्दस्य सकलाथें वर्तमानस्य निसंज्ञा न तु समानार्थे । अग्रे प्रयोगं वक्ष्यति नमः समस्मादिति । व्यवस्थायां पूर्वाद्य इति। दिग्देशकास्तवाचिता व्यवस्था, तस्यां पूर्वादयो नव सिसंजकाः, यदुक्तं- पूर्वादयो व्यवस्थायां स्युः सर्वनामसंज्ञकाः । व्यवस्था कथिता लोके दिग्देशकालवाचिता ॥ इति । अन्यत्र दक्षिणाः प्रगाथकाः प्रवीणा इत्यर्थः । उत्तराः कुरवः, पराः लोकाः थेष्ठा इत्यर्थः, अवराः कनिष्ठा इत्यादी न गोण्याख्या घेति न निषेधः (१)। एक त स्वाभिधेयापेक्ष्यावधिनियमी व्यवस्था ; अवधिमादा सीमेति तथाच स्वाभिधयानां दिग्देशकालानां अपेक्ष्यः कारणत्वेनापेक्षणीयो योऽवधिनियमः स एव इत्याहुः। अवान्तर इति । अत्र पूर्बादो, न पूरपूस्तस्यां, वहिर्योगो पहिःसम्बन्धः वाह्य इति यावत्, उपसंवीयते अपिधीयते यत् तत् उपसंध्यानम्, टेनिट, वहिर्योगिभिन्नं वस्तु केनचिदाच्छादित- मेयोच्यते (२) । तथाच पहियोंगोपसंव्यानयोर्वर्तमानीऽन्तरशब्दः पूर्भिवविषय: स्रिसंन्न इत्यर्थः । अन्यत्र ब्रह्माशिवयोरन्तरे विष्णु: मध्ये इत्यर्थः। यावत्, ( नि ध्यरस्यावाधियाभावाविषेध इत्यर्थः । 11) केनचित-पवान्नरणेत्यर्थः । वस्तान्तरेषाच्छादितमधोवास उपमंयान' मिति यात् । उच्च संक्षिप्तसारे सुपनपा २६६ संख्यकसले “यन्नर थाटका गुप्तपरिधामीया रत्यर्थ "रति।

·८२ मुग्धबोधं व्याकरणम् । दभेदो, गगाभेदार्थः । एते पञ्चविंशत् शब्दा: स्रिसंज्ञाः स्युः । समो ऽतुल्ये, व्यवस्थायां पूर्वाद्यो ऽनान्तरोऽपुरि। वहिर्योगोपसंव्याने, स्वस्त्वज्ञातिधनाभिधः ॥ ८७ । सर्व्व । सर्वच विश्वश्चेति च-सः (१) । त्वत्-खो अन्यार्थ- वाचकी। परे तु त्वच्छब्दं नाहुः (२)। डतर-डतमौ त्यौ, येन विधिस्तदन्तस्येति न्यायात् तदन्तानां ग्रहणम् । पृथगन्यतरस्य ग्रह- गात् अन्यतमस्य न सिसंज्ञा, तेन अन्यतमा: अन्वतमायेत्यादि। भाप्ये तु अन्यतमस्यापि सिसंज्ञाविधानात् अन्यतमे अन्यतम- स्मिन्निति । उभ-भवत्त्वतां सिसंज्ञाफलं(३)--उभयोः स्त्रियोधनं उभधनं, भवत्वा धनं भवद्धनं, त्वलेत्यादि । समोऽतुल्ये इत्यादि । समं सर्वसमानयोरित्यमरः । सम- (१) सिद्धान्तकौमुद्यां "ग्रामि सर्वनाम्न सुटू" (७॥ १ ॥ ५२ ) इति सूत्रस्य वृत्तौ उभयशब्दम्य द्विवचनं नास्तीति कैयटः, अस्तीति हरदत्त इत्युक्तम् । गोयी- चन्द्रोऽपि सुवन्तपादे २६३ संख्यक-सूत्रटीकायाम् “एकवचनबहुवचनविषयस्तु उभयशब्द" इत्याह । क्रमदीश्वरेण सुवन्तपादे "पूर्बाद्युभयौ जसि वा” ( २८७ ) इति सूत्रयित्वा उभयशब्दस्य जसि वा निसंजेल्युतम् । “उभया अमित्रा इति तु छान्दसत्वाबोध्य"मिति तत्त्वबोधिनी। सिमः सर्वार्थः, नेम इत्य.। (२) तत्वबोधिन्यान्तु "जय देवोऽपि प्रायुस-त्वधरमधुरमधूनि पिबन्तमिति, त्वत्तोऽन्यस्था अधर इति वियहो न तु तवाधर इति * * * पूर्ववाक्येन सहा- नन्वयापत्ते रित्युतम् । (३) स्रेस्तु सर्बा इत्यनेन उभशब्दात् सा विभक्तय स्युरित्यपि फलम् । तथाच "उभौ हेतू उभाभ्यां हेतुभ्याम् उभयोर्हेत्वोरिति. अन्यथा षष्ठी हेतुप्रयोगे इति पठेत्रव स्था"दिति कातन्त्र चतुष्टयत्ति २५ संख्यकसूले पञ्जोकारः। .

·मंजा। ८३ शब्दस्य सकलार्थे वर्तमानस्य सिजा न तु समानार्थे । अग्रे प्रयोगं वक्ष्यति नमः समस्मादिति । व्यवस्थायां पूर्बाद्य इति। दिग्देशकालवाचिता व्यवस्था, तस्यां पूर्वादयो नव स्रिसंन्नकाः, यदुक्तं- पूर्वादयो व्यवस्थायां स्युः सर्वनामसंज्ञकाः । व्यवस्था कथिता लोके दिग्देशकालवाचिता ॥ इति । अन्यत्र दक्षिणाः प्रगाथकाः प्रवीणा इत्यर्थः । उत्तराः कुरवः, परा: लोकाः येष्ठा इत्यर्थः, अवराः कनिष्ठा इत्यादी न गोण्याख्या चेति न निषेधः (१)। एक तु स्वाभिधेयापेक्ष्यावधिनियमो व्यवस्था ; अवधिमयादा सीमेति यावत् ; तथाच स्वाभिधयानां दिग्देशकालानां अपेक्ष्यः कारणत्वेनापेक्षणीयो योऽवधिनियमः स एव इत्याहुः। अवान्तर इति । अत्र पूर्बादौ, न पूरपूस्तस्यां, वहिर्योगो पहिःसम्बन्धः वाध इति यावत्, उपसंवीयते अपिधीयते यत् तत् उपसव्यानम्. टेऽनट, पहियोगिभिन्न वस्तु केनचिदाच्छादित- मेवोधते (२) । तथाच वहिर्योगोपसंव्यानयोर्वर्तमानोऽन्तरशब्दः पूर्मिन्नविषयः सिसंज्न इत्यर्थः । अन्यत्र ब्रमशिवयोरन्तरे विष्णुः मध्ये प्रत्यर्थः 11 किन्तु व्यवस्थायाचित्वाभावानिषेध रत्यर्थः । (1) केनचित्-वस्तानरेत्यर्थः । वस्तानरेगाादितमधोवास उपसंध्याम- मिनि यारत् । उतच संक्षिप्तधारे रावन्नपा ८६ संसारले "यन्तरे शाटका गुमपरिधानीया रम्यर्थः" इति।

·मुग्धबोधं व्याकरणम् । ६४ । लुकि न तव । (लुकि ७, न ।१।, तत्र ) । लुगिति लोप कृते यो लुप्तस्तस्मिन् परे यत् कायं तन्न स्यात् ६५ । स्वरादि-नि-चित्त्यं व्यम् । स्वरादि-नि-चित्त्यं ११, व्यं ११)। खरादिगणो निश्चकारतस्त्याश्च व्यसंज्ञाः स्युः । . तवैकस्यैवान्त्याची व्यपदेशिवकस्मिन् इति न्यायात् (१) देशिवद्भावेन टित्वं, तेन हरौ शम्भी इत्यादौ इकारादेर्लोपः । ८४ । लुकि । लुञ्चधोंः क्विप्, न्यादित्वात् (२) कङ, लु पुंलिङ्गः । तत्रेति निमित्तप्तप्तमी, तथाच-लुक् शब्देन यर लोपः क्रियते तन्निमित्तकपूर्वकार्यं न स्यादित्यर्थः । ८५ । स्वरादि । खरादिर्यस्य सः, च इट् यस्य चित्, चिच्चा सौ त्यश्चेति चित्त्यः पश्चात् चस: । स्वरादियथा- वनक्तं समया वृथा व निकषा सामि स्वयं निःषमं स्वस्ति प्रादुरतीव भोरिव सना प्रायः शनैर्दुःषमम् । कं कामं ननु शं दिवा किल तिरोमिथ्या मिथः श्वः पुनः सायं नाम चिरं चिरेण सहसा दोषा विनोषा वहि: ८ (१) अस्य व्याख्या २८श प्रवे४) संख्यक टिप्पन्या द्रष्टव्या ] .(२) न्यकरित्यल निपूर्बादञ्चधातोरुपत्यये यथा चम्य क तथालापीत्यर्थः । तथाच पाणिनीये "न्यकादीनाञ्च” ( ७ । ३ । ३८ ) कुत्यं स्यादित्युक्तम्। तर्क वागीशेनापि चजोः कगोरिति सूत्रटीकायां "न्यक्कादीनाञ्च । एषां चजोः कंगो स्त" इति वार्त्तिकसूत्रं कृतम् । गायीचन्द्रेण तु सुबन्तपादें प्रथमसूत्रटीकायां "लुगिन्यव्युत्पन्नं नाम न त लुञ्चतेः विवन्तस्य रूपमित्युक्तम्. -

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.