·প্রিন্ট-মুখালি এও কোম্পানি।

·सूचोपनम् । १ १ ४ १ २ . A 2 म विषयः पृष्ठासः / विपयः पृष्ठान: मङ्गलाचरणम् .१ तब ब्रह्मविष्णुशिवायुत्पत्तिः १ ग्रन्थ प्रशप्ता शत्या सध्यादिकथनम् अन्यस्थानुक्रमणिका ४ | शब्दब्रह्मोत्पनिकथनम् ग्रन्यस्य काण्डपरिच्छेदादि तत्र ब्रह्मणो हैविध्यकथनम् १ निरूपणम् प्रथम परिच्छेद समाप्तिः तन्त्रशास्त्र प्रशंसा ८ भब्दादोनां स्फोटवादः गृहे तन्त्रशास्त्रस्थितिफलम् ८ पत्रिशत् तत्त्वनिरूपणम् तन्त्रोका कर्मणो हानिनिषधः विष्णु शिवशक्तीनां पञ्चाश- ज्योतिस्तन्वादौ अपशब्द- मूर्तयः निषधः ८ कालोत्पत्तिकथनम् तन्वशास्ते सशयनिषेधः पञ्चामत् विष्णूत्पत्तिः तन्त्रशास्त्र विश्वासफलम् १० पञ्चाशत् विष्णुशक्त्युत्पत्तिः तन्त्रज्ञानफलम् तन्त्रशास्त्राधिकारिकथनम् १० | पञ्चाशत् रुद्रशत्त्य त्पत्ति. कलौ तन्त्रोतकर्मणा फला औषधि प्रयोजनम् वाप्तिः परमब्रह्म निरूपणम् तन्त्रवत प्रशसा ११ वर्णतो नानाशास्त्रोत्पत्ति. तन्त्रादिनिन्दाकरणे दोषः ११ / राशिचक्रकथनम् तन्त्रवणफलम् ११ / राश्यधिपकथनम् शक्यत्यत्तिकथनम् वर्णतो नक्षत्रसृष्टिकथनम् सृष्टिप्रकरणम् १३ / अमावस्योत्पत्तिकबनम तत्र विविध विन्दुकथनम् १३ नक्षत्रवारादौ नपकथनम् विविध शतिकथनंञ्च १३ | जन्मनक्षत्रे वृक्षछदननिषेध पञ्चाशत् रुद्रोत्पत्तिः .. .

·[२] विषयः पृष्ठाक्षः विषयः पृष्ठाङ्कः नक्षत्रदेवताकथनम् ३६ जरायुजमनुष्यायुत्पत्ति नत्तत्रयोनिकथनम् कथनम् नक्षत्रयोनः फलम् ३७ मनुष्यत्वप्राप्तिप्रशंमा पक्षोत्पत्तितिप्यधिपकथनम् ३७ टतोय परिच्छेद समाप्ति: ४८ द्वितीय परिच्छेद समाप्तिः ३७ देहसध्यागर्मोत्पत्तिप्रकार: ५८ अथ सृष्टिकथनम् ३७ शुक्रशोणितायुत्पत्तिप्रकार: ५० लवादिमानकथनम् ३८ | देहसृष्टी धातुकथनम् ५२ मुहर्त दिनराविमासवत्सर इन्द्रियेन्द्रियार्थकथनम मानम् ३८ इन्द्रियाणा गुणकथनम् तत्र ब्रह्मदिनादिनिरूपणम् ३८ पञ्चभूतोद्भवास्थ्यादिकथनम् ५७ तत्त्वसष्टिकथनम् ३९ | जन्तुलक्षणम् पञ्चभृतोत्पत्तिलयप्रकरणम् ४० नाड्युत्पत्तिकथनम् । पञ्चभूतगुणकथनम् ४१ | अस्थ्याद्युत्पत्तिकथनम् । भूतमण्डलकथनम् ४२ नाडिमुखस्थानकथनम् भूतस्वरूपकथनम् ४३ चतुर्थ परिच्छेद समाप्तिः भूतपश्चात्मकचतुर्विधदेह- वायुप्रकरण तत्र शरीरस्थ सृष्टि ४३ वायु कथनञ्च तत्र पञ्चोकरणकथनम् ४३ । शरीरकोषविवरगाम् । उद्भिदायुत्पत्तिकथनम् ४३ | गर्भस्थ जन्तोरवस्थाविशे- पापविशेषावक्षयोनिप्राप्ति.४४ पादिः पापभेदान्नलत्वादिप्राप्ति इन्द्रियेषु पञ्चभूतस्थिति- कथनम् प्रकारः तत्तत्पापप्रायश्चित्तम् ४५ | देहे चतुर्दशभुवनस्थानादि ७० क्रिमिकोटपतङ्गादीना शरीरे तोर्यादिकथनम् ७१ मुत्पत्ति ४६ गतो जीवनि.सरणप्रकारः ७३ जपति ४६ कुण्डलीतोवर्णोत्पत्तिप्रकार. ७३ ·[३] ७७ विषयः पृष्ठानः । विषयः पृष्ठाः जन्तोरेकादशावस्थाकथनम् ७४/ भूमो वर्णमन्चपुस्तकादि स्वकर्मानुमारेण स्वर्गादिकम् ७४ लिखननिषेधः पञ्चम परिच्छेद समाप्ति: ७५ लेखनीकरण शुभाशुभम् १०० प्रस्तुत वर्णोत्पत्तिप्रकार: ७५ पुस्तकमान कधनम् कुण्डलिनीस्वरूपकथनम् ७६ / पुस्तकवेध फलम् तवाक्षरोत्पत्तिकम: पुस्तक पत्रफलम् पञ्चाशत् कामनामानि ८२ पुस्तके वेदलिखननिषेधः १०१ कामशक्तिनामानि ८२ लेखक-पूजाफलम् पञ्चाशत् गणेशनामानि ८३ / लिखितस्य वेतनग्रहणे पंञ्चायत् गणेशशक्तयः ६३ दोषः एकोनपञ्चाशत् क्षेत्रपाला: सप्तम परिच्छेद समाप्तिः १०१ क्षेवपाल कधन प्रयो- जनञ्च अष्टम परिच्छेद समाप्तिः १११ वैखरी सृष्टिकथनम् नवम परिच्छेदारम्भः मन्त्र- वर्णोच्चारणस्थानादिकम् ८४ प्रकरणाच वर्णोच्चारणा प्रकार: ८५ प्रथिव्या सन्त्रावतरणम् ११२ वणांना शिवशक्त्यात्मकत्वं तत्र महाविद्यादीनां इखदीर्घत्वादि कथनञ्च ८८ माटकावर्णभेदेभ्यः सर्व- वर्णानां पचभूतात्मकता वत्पित्तियाथनम् माटकामंजादिय तत्र पञ्चाम्नायादिभेदकथन पठ परिच्छेद समाप्तिः सप्तम तत्वकधने महारकशब्द- परिच्छेदारम्मथ व्यत्पत्त्यादि कथनञ्च अक्षराणा भूर्तिकाल्पना अष्टादश विद्या चतुर्वेदोप- लेखनप्रकारच वेदाङ्गाद्युत्पत्ति कथनम् ११३ अक्षारादिक्षकारान्तवर्ण तत्र शेप पाशुपतादि शस्त्रो- स्वरूपाणि त्पत्तिकधनम्. वर्णाभिधान कथनम् ८४ ८८ ·[४] विषयः पृष्ठाइः | विषयः पृष्ठाः पाखोचिकि शास्त्राध्ययने मन्त्रयोधनम्यावश्यकत्वम् १२२ शृगालयोनित्वप्राप्ति: ११४ मन्वशोधनप्रसारस्तव पञ्चामायादि तन्त्रप्रभेदाः ११५/. महामुद्राकनञ्च १२८ षडाम्नायादि भेदाः ११७ योनिमुद्रा कथनम् १२८ आम्नायभेदेनाचारभेदः ११८ योनिमुद्राकरणाशक्ती भूत. तन्वाणा वेदाङ्गत्वादि लिप्यादिना मन्त्रदोष- कथनम् १२८ আনি? १३७ अन्येषा सामान्य शास्त्रत्वा. अस्या ऋष्यादिन्यासः दिकम् पडनन्यासादिकं ध्यान तत्र भागवत लक्षणम् ११८ कथनश्च माटका वर्णभेदेभ्यः सर्व अस्या ध्यानान्तरम् मन्त्रोत्पत्तिदिविध मन्त्र भूतलिपे. प्राणप्रतिष्ठा जातिकघनश्च ११८ भूतलिपिन्यासक्रमः १३८ प्रयोगविशेषसिद्धार्थ मन्त्राणां | अस्याः पूजाक्रमः १४० विष्यकथनं पुनपु अस्या प्रयोगफलच्च १४. सकादि भेदाय ११८ मन्त्राणां दोपशान्त्यथै दश कम्प्रभेदे स्त्रो नपुंसक मन्त्र संस्कारा: वोजाभिधानञ्च १४. प्राशस्त्यादि कथनम् १०० दशम परिच्छेद प्रथम- । सुप्त प्रबुद्ध मन्त्राणां प्रयोग काण्ड समाप्तिः निषेधः १२१ द्वितीयकाण्डारम्भ उक्त एषा सुप्त प्रबुद्ध लेक्षणम् १२१ निर्णयश्च १४१ नवम परिच्छद समाप्तिः १२१ | गर्भाधानादि संस्काराः १४३ मन्त्राणां छिबादि दुष्टी १४४ वस्था १२१ गर्भाधानकधनम् १४५ क्विादिमन्त्राणां लक्ष. पुंसवन विधि: १५4 णानि पञ्चामृत विधि: १४७ तवादी ऋतुसस्कारः ·[] विषया पृष्ठाः | विषयः पृष्ठान सीमन्तोन्नयनविधिः १४७ सीमन्तोन्नयन प्रयोगः जातकर्म विधिः १४७ जातकर्म प्रयोगः तत्र कवित्वकारक प्रयो- नाम करण प्रयोग गादिकम् १४८ / निष्क्रमण प्रयोगः नामकरण विधि: १४८ अन्नप्राशन प्रयोग: निष्कमणविधिः १५० चूडाकरण प्रयोगः अन्नप्राशन विधि: १५१ | थोपनयन प्रयोग, चूडाकरणम् १५१ / विवाह प्रयोगः अथोपनयनम् १५२ / द्वितीय काण्डे प्रथम परि- तत्र यन्त्रसूत्र परिमाणम्-१५३ च्छेद समाप्तिः यन्नसूत्र प्रमाणाज्ञान द्वितीय परिच्छेदारम्भः १६८ दोपः १५३ | गुरुप्रकरणं तत्रादौ गुरु- यज्ञसूत्रस्य कर्त्तनम् १५३ लक्षणादिकम् अस्य ग्रन्थि प्रकारः तव कुलीन गुरु प्रशंसा- अस्य जोवन्यासः १५४ दिकञ्च यज्ञोपवीतादि धारण गुरुनाथाचार्यशब्दानां विधिः व्युत्पत्ति कथनादिकम् १७१ दारपरिग्रहस्यावश्यकता १५६ | गुरुविशेष लक्षणादिकञ्च १७२ विवाह प्रकरणम् १५६ । गुरु माहात्मयम् धर्मपत्नी कामपनो शास्त्रे गुरोरावश्यकत्वम् १७४ निर्णयः १५८ | गुरुमन्वदेवतानामैक्यम् १७५ दशविध संस्कारप्रयोग: १५८ | गुरुतध्यादि फलम् १७५ तत्रादी गर्भाधानप्रयोगः १५८ गुरु शब्दोच्चारण फलम् १७५ पमवन प्रयोगः १६. गुरुशरीरे ब्रह्मादीनां पचासत मयोगः १६१ स्थितिः ·१८७ स्त्रीगुरु लक्षणम् विषयः पृष्ठाडः विषयः गुरुतौ जगत्वप्ति गुरुनिन्दा करणे दोषः १८५ कथनम् १७५ गुरौ मनुष्यज्ञाने दोषः १८५ सर्वेभ्यो गुरोराधिक्यम् १६ गुर्वपराधादि दोष कथनम् १८५ गुरुपूजने जगत् पूजन गुरुसन्ततित्यागादि निषेध:१८५ कथनम् १७६ गुर्वादि मानन प्रकार: १८५ दीचाथिक्षादि भेदेन गुरुकुल पूजाक्रमः १८५ विविध गुरु कथनम् १७६ | गुरुदर्शनदिन प्रशंसा २८९ गुरुभेद कथनम् १७६ गुरुप्रीतौ फलम् तत्त्वज्ञ गुरुकरण वीजम् १७७ | गुरुपूजां विना इष्टपूनायां गुरु विशेषादि कथनम् १७७ दोपः १७८ | गुर्वनुक्तक्रिया वैफल्या- गुरोः कर्तव्ये वर्जनीय दिकम् कथनम् १८० | गुरुप्रणामादि फलम् १८७ त्याच्यगुरु कथनम् १८१ | गुरुग्रहे कृतपुण्यकर्मफलम्१८० शिष्य प्रकरणं शिष्यशब्द गुरुपादरजो मस्तके १८१ धारणफलम् १८२ | गुरुपादोदकादि भक्षण- फलम् शिष्यकर्त्तव्याकर्त्तव्यादि मस्तके गुरुपादोदक धारण कथनम् १८३ फलम् १८८ गुरोराना लड्डने दोषः १८४ | गुरुपूजा तदनभक्षणादि गुनिष्टकरणे दोषः १८५ १८६ गुरु पापजन्य दोषः १८५ | गुरु गुरुपुचाद्युच्छिष्टादि गुरुनिन्दा श्रवणे दोषः १८५ माहात्माम् अस्य प्रतीकारः १८५ | गुरूच्छिष्टाभक्षणे दोषः १८८ व्युत्पत्तिय १८७ शिष्य लक्षणम् वर्जनीय शिष्य लक्षणम् १८३ १८८ फलञ्च १८८ ·[] १८८ दोष कथनम् २०५ विषयः पृष्ठान विषयः पृष्ठाः गुरुसमोपे महापीठादी जान कारणम् च यादग्रक्षालनादि तत्र शुभ भूमि कवनम् १८४ निषेधः तब मध्यमाधम भूमि गुवां जया निषिद्धाचरणे कथनम् १८४ दोपाभावादि कयनम् १८८ तत्र शल्योहारं विना गुर्वग्रे मानादि निषेधः १८० गुरुभति फलन् १८० तव शुभफल कथनञ्च १८५ गुरुभत्यनुत्पत्ती दीपः १८१ | शल्योहार धनोहारी १८५ गुरु स्ती पुत्ववन्धूनां दोप मण्डपादि पूर्वादि जान प्रकाश तद्रव्यभक्षण निर्णयः निषेधादियाम् १८१ तत्र शझुनिखननप्रकारः २०५ गुरुशनुपादिकम् १८१ तत्र शङ्ख सूत्रकरणं तत्र गुरुमित राहदादीनां शुभाशुभ कथनञ्च २०५ अवमानादि निषेधः १८१ | मण्ड़पकरणम् २०७ द्वितोय परिच्छेद ममाप्ति १८१/ तबाइगर्पणादिकम् दोक्षादी गुरुशिष्य मन्त्रागां मण्डलकरण प्रकारः २१० नाडी नचच विचार अस्य माजनप्रयारादिकम् २१५ कथनम् १४२ / ततोय परिच्छेट समाप्तिः २१६ दोक्षाया अादि विज्ञार: १८३, चतुर्थ परिच्छेदारमा दीक्षा- पर पार्थ भूमि- परीक्षा १८३ / दोज्ञा माहात्मम् २१७ दोचाया बजनीय भूमि टोक्षा प्रशमा कथनम् १८३ / दीक्षायां विशेषः २१७ विदिशाभूमि मुभाशुभम् १८३/ दोचाज्येष्टत्वादि कथनम् २१७ तवैक मन्वमाधन फलम् २१८ तत्र शब्द व्य त्यत्तिय २१६ तत्र ब्राहा गादि भूमि ·दीनायाः फन्नम् २५६ १) . विपयः पृष्ठाइः | विषयः vष्ठ दीक्षाया प्रकरणे दोषः २१८ | प्रकारादि वर्णानां ध्याना- निन्द्यदोक्षा कयनम् २१८ दिकम् दोक्षाविधि कथनम् २१८ वर्णध्यानाकरणे दोषः २५४ नामक्रियाभेदेन दोक्षा- प्रकारादि वर्णानां पूजा- भेदाः २१८ मन्त्र कथनम् २५४ २२. दीक्षादौ पूजाक्रमय तत्राधिवास विधि: २२८ तव होमादि विधिः अडुरारोपण प्रयोगः २३० .तवान्धादिगोधनविधिः २५० अधिवास प्रयोग: २३२ / अभिषेक विधि: २१ चतुर्थ परिच्छद समाप्ति. २३५ | अभिषेकफलञ्च दीक्षाप्रकरणम् २३५, अभिषेकमन्नाः २६३ तत्र वृद्धि थाहादिकम् २३५ / भाणवी दीक्षाविधिः तत्र पञ्चदेव पूजा २३६ अस्या भेदकथनम् तव ग्रहपूजाग्रहमन्वो- तत्र वर्गामयौ दोक्षा २३७ | क्रमदीक्षाविधिः २६८ ग्रहपूजाक्रमः २३७ / कलो तान्त्रिकसस्कार- ग्रलपुरथरणादिकम् २३८ पत्र रत्न दोक्षादिकम् २७१ ग्रहदानादिकम् २३८ देवताभेदे मन्त्रलिखन- ग्रह कवचादिकम् २३८ प्रकारादिकम् दोक्षादौ तिथिपूजा २४० | देवताविशेषे मन्वलिखन तिथिध्यानमन्त्रपूजादिकम्२४० द्रव्य कथनम् पमध्यानादिकम् २४३ | तत्तद्देवता प्राणप्रतिष्ठादि तिथिपक्षमन्त्रध्यानादिकम्२४३ कथनश्च २७१ तिथिपूजाधकरणे दोषः २४५ तव सूर्यायदानं अय- तिधिकवचादिकम् २४५ २६८ डारः २७१ 3 ६५ - ट्रव्य कथनच ·[2] २८० २८७ विपर पृष्ठा| विषयः पृष्ठाडा प्रवल कलि कक्षणम् २७३ | गुरुकवचान्तरं प्रणाम- कोरुपशमप्रकारः २७३ स्तुत्यादिकं फलन २६८ कलेगुण कथनादिकम् २७४ | सदगुरु प्रणाम मन्त्रः २८२ धर्मकाण्ड समाप्तिः २७६ | वाह्यगुरुचतुष्टय नम- अर्थकाण्डारम्भः स्कारादिकम् २८२ अस्यानुक्रमणिका २०६स्तोगुरुध्यानस्तोत्रकवचा- आचारसप्तक कथनम् दिकम् २८३ तब वेदाचारकथनम् २८१ स्त्रीगुरुगीता २८६ तव इष्टदेवताध्यानादिकम् २८१ गुरुपूजाविधि' २८६. गुरुध्यानागधनादिकम् २८१ : सपनोकगुरुपूजादिकम् २८७ मानमगन्धाद्यैर्गुरुपूजा- सपत्नीकगुरुपूजामन्त्री दिकम् २८२ द्वारः गुरुपूजाक्रमः २८३ अस्य जयपूजादि फलम् २८७ गुरोर्ध्यानान्तरादिकम् २८३ | गुरुपंक्तिचिन्तनम् संदगुरुध्यानम् २८४ प्रथम परिच्छेद समाप्तिः २८८ कुलबक्षलक्षणादिकम् २८४ / कुण्डलिनीध्यानादिकम् २८८ कुलहक्ष प्रणामानन्तरं गुरु कुण्डलिनोस्तोत्रम् न गुरुपादुका मन्त्रो अस्याः स्तोत्रान्तरम् हार कथनम् २८४ | कुण्डलिनीकवचम् चम्पाटुकामाहात्माम् २८४ चौरगणेश मन्तः ग्वोपूजामन्त्रादिकम् २८५ | चौरगणेशमन्त्रं विना गुस्तोत्रम् पुराणपाठपूजा जपादौ पादुकापञ्चक स्तोत्रम् २८७ दोपकथनम् गुरुस्तोबान्तरम् अजपामन्त्रजपकाल- २८ कथनम् २८७ ३०२ तत्र परीत २८८ ३०० गुरुकवचम् ·विषयः विषयः ४॥ . अस्य प्रयोगः . पृष्ठाः तव सानाकरणे टोप- अजपामन्त्रजपसमर्पणम् ३०% कथनादिकम् हसस्य ध्यानम् ३०८ नानभेदादिकम् ३२ जपरहस्यादिकम् ३०८ सप्तविधनानकथनम् अहोरात्रमध्ये अजपा- तत्र वैष्णवाभ्यन्तर मानम् ३२ जपसंख्या ३०८ शालाभ्यन्तर मानम् ३२ अजपा नामकारणञ्च ३०८ शेवाभ्यन्तर सानम् ३२ मारकावर्ण स्वरूपकथनम् ३१० नित्यस्नानफलम् ३२५ अजपाया हेविध्यम् ३१० | वाह्यस्नानफलम् ३२५ प्रात इत्यादिकम् ३११ | शात कुशविशेषः ३२५ देवपूजाग्रहसम्मार्जनादि वैदिकस्नानानन्तरं तान्त्रिक . तत्फलञ्च ३१२ सानादिक स्नान- देवग्रहमार्जने विहित सङ्कल्पादिकञ्च निषिद्धद्रव्य तत्फलञ्च ३१२ / सङ्कल्पाकरणे दोषः ३२७ देवगृहोपलेपनादि फलञ्च ३१३ सङ्कल्प विहित निषिद्ध गुर्वादिनमस्कारविधिः ३१३ पावकथनम् प्रहैत भावनादि कथनम् ३१३ | मज्जनप्रकार: तत्र छिन्नमस्तायाविशेप. ३१४ मृदालम्भनम् ३२८ दक्षिणकाल्या विशेष. ३१४ | सहप तर्पणम् ३२८ अस्था. क्रमस्तवकथन সন্তান জ্ঞান দ্বিমত ३२६ फलञ्च ३१६ अयनादो तेलम्राननिषेधः ३२८ गुह्यकाल्या.क्रमस्तोत्रम् ३१८ गावमार्जनप्रकारादिकम् ३२८ त्रिपुराया. क्रमस्तोत्रम् ३२१ । गङ्गाम्रानं विना महा द्वितोय परिच्छेद समाप्ति. ३२३, विद्यापूजने दोपकथनम् ३२८ मानविधि: ३२३ गङ्गाया ध्यानमन्वादिकम ३३० ·[११] विपयः पृष्ठाः | विषयः पृष्ठाइः गङ्गानेत्रम् ३३० / स्वाधिष्ठानतीर्थ मणिपुर- गङ्गानाममाहात्माम् ३३१ तीर्थकथनच गगाजलमाहात्माम् ३३१ / अनाहततोथ विशुद्धस्य सगङ्गदेश प्राशस्त्यम् तीय ३३४ गङ्गायां प्राणत्यागफलम् ३३१ ) आज्ञास्थतीर्थम् गङ्गायानिकस्य पथि मृत्यु मानसम्रानफलञ्च ३३५ দম্ ३३१ | जले शुष्कवाससा स्थले गगातोरे मृत्य फलम् चाटू वाससा देव पैत्रा- गङ्गायां मृतास्थिनिक्षेप कम्मनिषेधः ३३५ फलम् ३३१ परिधेय वस्त्रपरिमाणम् ३३५ गङ्गाजले मरणपालम् ब्राह्मणादीना परिधेय- गायायतुहस्तमध्ये वम्बनिर्णयः ३३५ पिरडदानमालम् ३३२ / वस्त्रपरिधानप्रकार: गङ्गाया तयणफलम् ३३२ / कम्मविशेषे वस्त्र विशेगः ३३५ गङ्गाया पर्युदस्त काला नीलादिवस्त्र परिधाय भावः कर्मकरणे दोषः तत्र कालभेदाचरणे दोषः ३३२/ कलौ कार्पासादि वस्त्र- गङ्गाया परद्रव्यहरणे दोष. ३३२ प्रशसा ३३६ गगादा प्रतिग्रहे दोषः ३३२ सूचीविद्वादिवस्त्रेण वैध- तवात्माभिषेकमन्त्रादिकम् ३३२/ कर्म निषेधः मानसस्नानम् ३३३ | विजातीय वस्त्र क्रमिज- मनसो बन्ध मोक्षकारण वस्त्रेण साननिषेधः ३३६ त्वम् ३३३ । क्रमिज खेतवस्त्र प्रशसा मानमप्रयागकथनम् ३३३ | उत्तरीय वस्त्रप्रमाणम् ३३४ । यज्ञोपवोतमाग्नद्रव्याणि ३३६ भूगमार तीर्थः ·[१] विषयः पृष्ठादः | विषयः पृष्ठाडूः यज्ञोपवीतमार्जनप्रकार: ३३६| गायत्रो पड़ङ्गन्यासा- कण्ठादौ यज्ञोपवीतकरण- दिकम् दोषः ३३० | गायत्रो ध्यानादिकम् तिलकप्रकरणं फलञ्च ३३० अग्या: पूजाविधिः तत्र गोपोचन्दन तुलसी- गायत्रीकवचम् मूलमृत्तिकादि माहा- गायत्रीपुरश्चरणम् ३६८ त्मादिकम् अस्याः काम्यकर्मादिकम् ३६८ त्रिपुण्डधारणविधि फलञ्च ३४५ तान्त्रिक गायत्रो पुर- कालाग्नि रुद्रोपनिषत् ३४५ थरणञ्च त्रिगुण्डाकारण निन्दा ३४८ | अम्या ऋपादिकम् सच्छिद्रविपुण्ड करण अस्या ध्यानादिकम् निन्दा ३४८ अस्याः पूजाक्रमः शक्तितिलकाविधिः ३५० | आसनकथनादिकं फलञ्च २७१ टतोय परिच्छेद समाप्ति ३५१ सिद्धासनम् ३७४ सन्ध्याविधिः ३५१ । पद्मासनम् ३७४ तत्र योगौनां सध्याविधिः ३५४ पूजाट्रव्यस्थापन क्रमः एषां तर्पणविधिः ३५५ तत्राादिपाननिर्णय: ३७५ योगीनामन्तांगरूपसूर्य पाद्यपात्र लक्षणम् ३७५ पूजा ३५५ पाद्यप्रक्षेपणीय पात्र- कौलानां सन्ध्याविधिः ३५५ लक्षणम् ३७५ वैदिकापोमार्जनप्रकारः ३५५ अर्घ्य पात्र लक्षणम् गायत्याराधनादिकम् ३५५, आचमनोय पात्रलक्षणम् ३७६ . गायत्रीयन्त्रप्रकारादिकम् ३५६ | गन्धपात्र लक्षणम् गायत्रया प्यादिन्यासा- धूपपात्र लक्षणम् दिकम् ३६० | दीपपात्र लक्षणम् ·[१३] दोपमाला लक्षणम् दोपाधार लक्षगम् नैवेद्यपान लक्षणम् पानोयपान लक्षणम् विपयः पृष्ठाइः विषयः पृष्ठा ३७७ शक्तिविषये पुथ्यविशेषा- दिकम् ३८६ - नोराजनपात्र लक्षणम् ३७८ तत्र करवीरादि माहात्मा घण्टा लक्षणम् ३७८ फन्नच ३८७ ३७६ | पुष्पविशेष दानेन ब्रह्म- हत्यादि पापप्रायश्चित्त- ताम्बून्नपात्र लक्षणम् ३७८ कवनम् टतोय काण्डस्य चतुर्थ तत्र वृक्षस्थ पुप्यदाननिपे- परिच्छेट ममाप्तिः ३८० धादिकम् ४०१ भूतशुद्धि प्रकरणम् ३८. मध्याह्नम्नानानन्तरं पुप्प- अस्या अकरण दोपः ३६४ चोदननिषेधः ४०१ प्राणायामः ३८८ पुष्पमाला ४०१ पूजाधार निरूपणम् ३८८ | मानत्यादि पुप्यमान्लया प्रतिमानिकटे यन्त्रकरण कार्तिके विष्णुपूजगफलम् ४०१ निषेधः ३८८ मामविगेपे धात्रोफलादि- पार्थिव शिवलिङ्गे शक्ति दानफलम् ४०१ ३८८ भक्तियोगेन सर्वपुप्य: पूजा- स्फाटिकलिङ्गे शक्तिपूजा कथनम् ४०२ फलम् ३८८ जवापुष्पादिभिर्देवोपूजन शक्तः माकारत्वादिकारणम् ३८८ फलम् সানি ३८१ चातुर्मास्ये सक्षसंख्यक तत्रासनाद्युपचारा: मानतोपुप्पण विष्णु- तत्र गन्धाष्टकप्रमाणा- ४०२ दिकम् ३८५ | वयंपुष्प कथनम् अथ पुष्पम् ३८६ / कालविशेपे प्रशस्तपुष्पाणि ४०३ पूजा निषेधः ४०२ ३६४ पूजनफलम् ४०२ ·[१] पृष्ठाक्षः | विषयः पृष्ठास देवपूजादो विहिताविहित- ४.७ ४०३ +मन्त्रा ४०३ विषय: पुष्पाभावेन तत्पत्रेग्यापि देवताच्चनकथनम् ४०३ चादिकम् गुप्तपूजा पुष्पकथनम् ४०३ | हथियादो भयाभच्य- दिवारांतीभेदे पुष्पविशे ट्रध्यादिकाधनम् ४१३ पेण पूजनकथनम् ४०३ | रतीय काण्ड ममाप्तिः ४१५ देवालय जपुप्पण देवपूजने चतुर्थ काण्डारम्भस्तस्यानु- दीपकयनम् क्रमणिका च ४१4 देवताविशेषे पुष्पविशेष -मन्वचैतन्य फलञ्च ४१८ वर्जनादिकथनम् ४०३ पार्थकथनम् ४१८ विल्वपत्रादीना पर्युषित कुल्लकादिकधनम् ४२१ दोपाभावकथनम् कुसुकाया अजाने दोपः ५२२ धूपशब्दव्युत्पत्तिकथनम् ४०४५ सेतुकथनम् अस्यानाने धूपप्रमाणं दानफलञ्च ४०8+ दोपवायनश्च टीपशब्दव्युत्पत्तिस्तल- महासेतुकथन तत्फन्नञ्च ४२२ क्षणञ्च निर्वाणकयनम् ४२१ देवताचनादी वस्त्राला अस्याज्ञाने दोषः रादि प्रमाणम् ४०४ जपादो मुखशोधनम् ४२२ नैवेद्यशब्दव्युत्पत्तिस्तब अस्याकारणे दोपथ ४२३ क्षणादिकञ्च 808 प्राणयोगप्रकरणम् ताम्बललक्षणादिकम् ३०४२ दीपनकथन तत्फलञ्च निषिद्धचूर्णपदकम् ४०8 - जपनामस्तत्फलञ्च ४२४ प्रगामप्रकरणं फलञ्च पुरथरणविशेषः तत्र प्रदक्षिणप्रणामादिकं वारपुरथरणम् ४२५ तत्तलक्षणादिक फलञ्च ४०५ | तिथिपुरथरणम् निर्माल्यकालनिरूपणा मासनियतकार्याणि वा- दिकम् रादिपुरचरण सङ्कल्पाथ ४२६ ४२२ ४०४ व ४२२ ४२४ ४२४ ४०४ ४२५ ४२६ ४०७ ·[१५] पृष्ठानः | विषयः विपयः पृष्ठाः एपां दक्षिणा वाक्यादिवाम् ४२७ गुरुणा महैकत्र शयनोप- Vतपंणाभिषेकादिप्रयोगा: ४२७ वेशनादौ दोपः ४५४ योदुर्गाया रहस्य पुर कौलानामेकपात्रे पानादी थरणम् 8२८ दोप प्रायश्चित्तादिकम् ४५३ तत्र नक्षत्रपुरश्चरणं फलञ्च ४२८ मन्त्रमात्रादिगमन प्राय- करणयोगपुरवणादिक चित्तादिकम् ४५३ फलञ्च ४३० | अनिवेद्यभाजनप्रायश्चित्तम् ४५४ संक्रान्तिपुरश्चरणं तत्- अनस्थि प्राणिपक्षिमर्य- फलञ्च ४३० मार्जारादीनां बधप्रायः ग्रहणपुरश्चरणं तत्फलञ्च ४३० चित्तादिकम् ४५४ मालाप्रकरणं तत्फलञ्च ४३३ क्षत्रियवेश्यादि बधप्राय- प्रथम परिच्छेद समाप्तिः ४३७ चित्तम् ४५४ माधनस्थानानि ४३७ महापातकादिप्राय- सिद्धपीठकथनम् ४३८ यित्तादिकथनम् ४५४ तत्र कामरूपमाहात्माम् ४३८ । पशूनां व्रतभङ्गादि- पोठनिरूपणं फलन प्रायश्चित्तम् ४५४ देवता स्थाननिरूपणम् ४४० शालग्रामशिलाद्यग्रे कृत्वा पूजाकालकथनम् स्पृष्ट्वा दिव्यकरण प्राय- शान्तिवश्यादिकालाः ४५० चित्तम ४५४ महानिशाटिनिरूपणम् ४५० चतुर्थकाण्डम्य द्वितीय अकस्माद्देवपूजा वाधादि परिच्छेद समाप्तिः ४५५ प्रायश्चित्तम् ४५२ / विशेषसाधनं तत्र पशु- गुरुत्यागादि प्रायथित्तम् ४५२ वाच्य प्रवोधोपायय ४५३ कौलानां प्रायश्चित्ताभाव.४५२ रुकालासिद्धिः फ्लज ४५६ रिपुमन्वादिपरित्याग प्रकारान्तस हकलास. विधि: ४५३ सिद्धिः ४५६ ४४० ४४८ ·[१६] - । विषयः पृष्ठाझः | विषयः वल्लीसिद्धिः फलञ्च ४५६ शुकशब्द ज्ञानम् मूपिकसाधनं फलञ्च ४५७ सारससिद्धिः फलञ्च मार्जारसाधनं फलञ्च ४५७ | कपोतसिद्धिः फलञ्च शृगालसाधनं फलञ्च ४५७ कुक्कुटशब्द ज्ञानम् श्वशब्दसाधनं फलञ्च ४५८ शरालुसिद्धिः फलञ्च 'भेकमाधनं फलञ्च ४५८ क्षेमरीसिद्धिः फलञ्च गोधामाधन फलञ्च ४५८ टिटिभसिद्धिः फलञ्च गो शब्द जानम् ४५८ कोकसिदिः फलञ्च मृगशब्द ज्ञानम् ४५८ चकोरशब्द ज्ञानम् मेपशब्द ज्ञानम् कीटशब्द ज्ञानम् छागशब्द जानम् ४६० प्रकृतसाधनम् बनविड़ालशब्द ज्ञानम् ४६० शय्यासाधनं फलञ्च ऋगब्द ज्ञानम् ४६० विवाट चतुर्वाटसाधनं व्याघ्रशद जानम् ४६१ फलश्च इम्तिमाधनं फलव BER | विषमाधनं तत्फलच्च मिहमाधन फन्नस ४६१४ कार्तवीर्यार्जुन प्रयोगः शूकरमाधनं फल ४६१ कात्तवोर्यार्जुन कवचम् कहानमितिः फलश ४६२ तोय परिद ममाप्तिः फाकमदनानम् ४६२ कुक्कटप्रयोगः गजनमितिः फन्न ४५२+ वायकम्मेप्रयोगादिकम् जनपरपतिमिदिः फलव ४१२ पाकपंणप्रयोगः मयूरमिहिः फलश ४६३म्तम्भनम् विद्याधरपतिविगेपगिदिः४१३५ उमारनम् वकपष्ट जानम् ४५३ प्रम्य प्रयोगातर फलल घटकाप्दमानम् ४६४ | उछिटचागडानीमयोगः U ~ 1 ४ ४ ·[१०] ४८८ विषयः पृष्ठाः विषयः पृष्ठाक्षः पासमधकथनं फलञ्च ४५२ पष्टिकर्तव्यकथनम् ५०५ बमाघतीप्रयोगः फलच ४८२ सप्तमोत्यम् ५०८ सत्यापरिमलप्रयोगः ४८५ अष्टमीसत्यम् जयदुर्गामन्त रानगणपरि- अस्त्रपूजा ५२१ बता ज्वालामुखी प्रयोगा तत्र षोडशोपचार मन्त्रा' ५२२ दिकञ्च तव देव्याः स्तुतिः ५२५ चतुर्थ परिच्छेद समाप्तिः ५०० निशीथकृत्यम् ५२५ दुर्गामवविधि: ५.० नवमीकत्यम् પૂ૨૬ अस्या पूजाप्रकारः ५०० दशमीशत्यम् ५२६ [पूजाकालादिनिर्णयः ५०१ पञ्चम परिच्छेद समाप्तिः ५२० पूजाधारादिकथनम् ५०२ -दुर्गाया मन्चविशेषः पूजा- प्रतिमाकरणे विधिनिषे. दिकञ्च ५२७ धादिकथनम् ५०२ दुर्गानाममाहात्मा फलञ्च ५३१ ब्रिाह्मणादिभेटेन विल्व. दुर्गायाः शतनामस्तोवम् ५३५ । युरमस्य विशेषफलकथनम्। ०३/ दुर्गा गौताकथनम् तत्र पूर्वादिस्थ वित्ययुग्म- फलम् तत्र सात्विकादि वलि- तब विल्व युग्मादेयुति लक्षणम् ५३७ दोपः ५०३ / पदादि वलिप्रकरण तल. अस्या प्रायथित्तादिकम् ५०४ क्षणादिकञ्च ५३८ देशविशेपे मूर्तिविशेषा- तव शत्रु वलिविधिः दिकम् तव छागादीनामुत्तरो- पूजामण्डपस्थाननिरूपणा- त्तरप्राशस्त्यम् दिकम् ५०४५खद्रादिमन्त्रादिकम् सिंहासनादिलक्षणम् ५०४ खपूजायां विशेष: वलि प्रकरणम् ५४० ५४. ५४ ·[१] ५८२ विपयः पृष्ठाइः । विपयः पृष्ठाङ्कः वलिच्छेदन विधि: ५४३ श्रावणात्य तत्फलञ्च रुधिरपावलक्षणम् ५४३ | भाद्रवत्यं तत् फलश्च रुधिरग्रहणदान प्रकार: ५४३ वर्पकृत्य तत्फलञ्च ५८० होमविधिः ५४४ तत्र देवी पोड़पयात्रा तवाग्निपूजाविधि: ५४८ विधानं तत् फलञ्च 'तवाहुतिदानप्रकार: ५५३ ! चतुर्थ काण्ड समाप्तिः ५८७ होमद्रव्यप्रमाणम् ५५४ पञ्चम काण्डारम्भस्तस्यानु- 'मानाध्यायकथनम् ५५६ क्रमणिका च ५८० पष्ठ परिच्छेद समाप्तिः ५५६ गणेशप्रकरणम् अस्य पूजा मामात्यादिकथनम् ५५७ । प्रयोगः फलञ्च आश्विनसत्यम् ५५७ | कुमा-वेसनम् तत्र वजनदशन शुभा- गजसम्पादनम् शुभादिकाम् ५५ महालक्ष्मादिसाधनम् तत्र कोजागरक्कत्यादिकम् ५५८ गणेशस्य यन्त्र राज: फलञ्च ६.५ लक्ष्मीध्यागम् ५५८ आकर्षणादि प्रयोगः कात्तिहात्य फलञ्च ५५८४गणेशगायत्रो अस्याः अग्रहायाफल्य फलञ्च ५६४ पौपात्य' पलञ्च ५६६ | गणेगवोजोहार ध्यान- माघकल्वं फलच पूजादिकम् फालागत्य फलन अन्य प्रयोगा: फलानि च ६.७ चैत्र कृत्यं फलश ५७५ अणिमादि मन्त्राः पूजा- वैशानदात्य ज्येष्ठलत्य दिकञ्च फन्न ५७६ हरिद्रागणेश प्रकरणम् आपादमात्य वैशवाणां अम्योत्पत्त्यादि कथनञ्च ६११ मुद्राइधारणं तत्फलव ५७६ | महागणपत्य पनिषत् प्रयोगः फलञ्च ·[१८] . विषयः पृष्ठावः। विषयः पृष्ठाङ्कः गणपतिस्तोत्रम् ६१३ | दैवलिङ्गलक्षणम् ६२२ वाणलिङ्ग लक्षणम् ६१४ | गोललिङ्ग लक्षणम् ६२२ इन्द्रलिङ्ग लक्षणम् ६.४ प्रापलिङ्गलक्षणम् ६२२ अाग्ने यलिङ्ग लक्षणम् ६१४ लिङ्गलक्षणम् ६२२ याम्यलिङ्गलक्षणम् '६१४ खयम्भू लिङ्गलक्षणम् ६२२ नै त लिङ्गलक्षणम् ६१४ लिङ्गनिर्माणद्रश्यादि বাৰিত্ব লঘঘন ६१५ / शिवलिङ्ग संस्कारः ६२६ पायुलिङ्ग लक्षणम् ६१५ / पार्थिवादि सिङ्गाप्रमाणम् ६२७ कुवेरलिङ्ग लक्षणम् ६१५ / लिङ्गशब्द व्युत्पत्त्यादिकम् ६२८ रौद्रलिङ्गलक्षणम् । ६१५ लिङ्गमहिमादिकच्च वैष्णवलिङ्गलक्षणम् ६१५ | द्रव्यविशेषनिर्मितलिङ्ग- वाणलिङ्गानामिकादश पूजादिफलम्' चिङ्गकथनम् ६१५ पारदशिवलिङ्गमाहात्माम् ६३० वाणलिङ्गलक्षणान्तरम् ६१६ पारदशिवलिङ्ग निर्माणम् ६३१ वाणलिङ्ग परीक्षा शिवलिङ्गोत्पत्तिः ६३२ वाणशब्दव्युत्पत्त्यादिकम् ६१७ शिवपूजाधिकारिण; वाणलिङ्गपूजन फलम् ६१७ | शिवपूजाकरणे दोषः निन्द्यलिङ्गकथनम् ६१८ | शिवलिङ्ग स्थापनादिकम् ६३६ शुभलिकथनम् ६१८ कालिक शिवलिङ्गपूजन- वालिङ्गोत्पत्त्यादिः फलम् वाणलिडेप्यावाहनाभावः ६१८ | कामनाभेदे पार्थिवलिङ्ग- वाणलिङ्गम्मरणफलादि ६२० संग्यादिकं फलच्च ६३८ वाणलिङ्गस्तोवम् एकत्र लिङ्गय पूजा रोलिङ्गलक्षणम् निषेधः शिवनाभि लक्षणम् ६.१ । द्वितीयपरिच्छेद समाप्तिः ६३८ . ६३८ ·[२०] पृष्ठानः विषयः . विषयः पृष्ठाः पार्थिव शिवपूजाविधिः विष्वक्षमूले वेदीफलम् ६५२ तत्फलञ्च ६३० पञ्चवटो स्थापनविधिः शिवस्य षडक्षर मन्त्रोद्दारः ६४१/ विल्वपत्रमाहात्माम् ६५३ अस्य पञ्चाक्षर मन्लोदार:६४१ | रुद्राक्षमाहात्माम् अस्य मन्त्रान्तरम् ६४१ | सम्बिदा प्रकरणम् अस्याष्टमूर्तिपूजाविधि: ६४१ / शालग्रामोत्पत्तिप्रकार: शिवपूजा सूत्रम् ६४१ | अस्यानुद्योगेन लाभफलम् ६६३ शिवपूजां विना शक्ति- तस्याः शुभाशुभलक्षणम् ६६३ पूजादौ दोषकथनम् ६४२ | शालग्रामपूजन फलम् शिवपूजायामुक्तपुष्पादि शालग्रामस्थित देशफलम् ६६५ तन्माहात्मयादिकञ्च ६४२ / सुदर्शनादिचक्रलक्षणम् शिवलिङ्गस्य काम्यपूजा- शालग्रामोत्पत्ति स्थान- दिकम्. उपचारादिभिः पूर्णनफलश्च ६४४ शिलासनिधी मृत्यु फलम् ६६६ ६४४ | मालग्रामक्षेत्रे सानदा. रिष्टशान्तिरेकाह शिव- नादि फलम् पूजा फलञ्च ६४४ / शालग्रामदानफलं मत्स्या- लिङ्गस्य सार्वकामिकपूना दिमूर्ति लक्षणञ्च विशेषादिकम् ६४५ / बाह्मणादिभेदेन भाल- शिवनिर्मात्यभक्षणे दोषः,६४५ | ग्राममूर्तिविशेषपूजा ६८० वाणलिङ्ग निर्माल्यग्राध्यत्वम् ६४७ स्त्रीशूद्राटोनां शालग्राम- शान्त्यादौ शिवपूजाफलम् ६४८ स्पर्शनिपेधः शूद्राणां ब्राह्मणहारा शाल- गिवस्य म्तोत्रम् ६४८ ग्रामशिला पूजनादिकम् ६८८ ६५० शालग्रामशिलापूजां विना विल्वाक्षादिमाहामाम् ६५१ भोजने दीपा ६न्ट ६४३ / निर्णयः शिवार्पित द्रव्यफलम् ६८८ शिवस्य कवचम् ·[२१] . ७०० ७०८ ७०८ ७.८ विषयः पृष्ठाइः | विषयः पृष्ठाङ्कः शिवलिङ्गदय मालग्राम- काठपात्रे विष्णुपूजा- मिलायाचननिषेध: ६८८ निषेधः हादश शालग्रामपूजा- स्वर्णादिपात्रे विष्णुपूजा- फलम् फलम् शत शालग्राम पूजा- पुरुषसूक्तमाहात्मरम् फलम् ६८८ द्रव्यविशेषेण विष्णुम्रपनम् ७०७ शालग्रामविक्रयदोपाः ६ द्रव्यविशेषेण शिलाप्रक्षा. तुलस्या शालग्रामपूजा ६८० लनफलम् शालग्रामदारकाचक्रयो- विपणोमहामानं फलञ्च रकवावस्थानफलम् ६८. शहमाहात्माम् पालग्रामाधिकरणक विष्णु शहादिलक्षणम् पूजाफलम् ६८. विपदोलक्षणम् ७१० हारकाशिलालक्षणं श्रीध तुलसीमाहात्माम् रादि चक्र लक्षणानि च ६८० / तुलसोरोपणविधिः ७१२ हारकाशिलामाहात्माम् ६८. तुलसीध्यानम् বিডিমিকা: ६८० तुलसोस्तोत्रम् ७१३ . चक्रभदे मूत्तिभेदादिकम् ६८१ अस्या. प्रणाममन्त्र. ७१३ त्यज्यमूर्यादिकथनम् ६८२ तुलसीमालाधारणविधिः ७१४ शालग्रामपूजा ६५ थोकणानापित माला- चरणामृतभक्षण फलम् ६८० धारण दोष, ७१४ विष्णुपूजा सूत्रम् ६८८ | श्रीकृष्णार्पितमाला- विष्णुपूजोपचारमन्त्राः ७०० धारणे फलम् अक्षयधनावाप्तिप्रयोगः ७.१ मालाधारणस्य नित्यता ७१५ विशुनाममाहात्माम वैष्णवप्रशंसा थीलण शतनामस्तोत्रम् ७०५ दशावताराविर्भावकाल. १७ ७०४ ·[२२] ७२३ ७४० विषयः पृष्ठानः विपयः पृष्ठाडः महाविद्यानिरूपणम् ०१७ दक्षिणाकल्पकथनं फलच ७३८ महाविद्या माहात्माम् ०१८ | तान्त्रिकपूजाधिकारिणः ७३८ महाविद्यादीनां भैरव- गुरुद्वारा तान्त्रिकपूजा: निरूपणम् ७१९ फलम् महारावादि निरूपणम् ०२० पुरोहितेन तान्त्रिक वद्योत्पत्तिकथनम् पूजादौ दोषकथनम् ७३८ कालीमाहात्माम् ७२१ पूजाकालेऽन्यमुखावलो. तारा माहात्माम् कने दोषः ७३८ घोडशी माहात्माम् ७२४ | दोपान्वितादौ पूजाफलम् ७४° विद्युहौर्योत्पत्तिः ७२६ | प्राधा पूजाप्रकरणम् अईनारीखराद्युत्पत्तिः ७२७ अस्याः पूजासूत्रादिकम् ७४० किनमस्ताधुत्पत्ति: ७२८ महाकान्नध्यानं खङ्गादि- उच्छिष्ट वण्डालिन्युत्पत्ति: ०२८ ७३४ | संक्षेप पूजासूत्रम् ७४२ वगलोत्पत्तिकारणम् ७३५ | नित्यपूजा सूत्रम् मातङ्गिन्युत्पत्तिः ७३५ | पुरचरणविधिः भुवनेश्वरोमहालक्ष्मयादीनां काली शतनाम स्तोत्रम् ७४४ उत्पत्तिकारण कथनम ७३५ | महाविद्या स्तोत्रम् महाकालोत्पत्तिः, ७३६ | महाविद्या कवचम् वटुकोत्पत्तिः ७३६ | श्ममानकालीकवचम् कालीप्रकरणम् ७३६ / शातप्रशंसादिकम् ७५२ कुमारोपूजाविधिः फलच ७५३ पस्या निन्दने दोषः कुमारो पस्या मन्त्रा: फलञ्च पूजाक्रमः पम्या मन्त्रण गान्ति- कुमारी दानक्रमः फलच ७५८ पुच्चादिकम्म कयनम् ७३८ | कुमारीमन्य पुरयरणम् ७६० पूजा च ७४१ धूमावत्य त्यत्तिः ७४२ ४२ ७४६ ७४७ ७४६ सवादया प्रशमा ७३७ ७५७ ·[२३] '७८२ ७८३ ७८५ . ७८५ ७८६ ७८६ काशी माहात्माम् ७८६ ७८ विषयः पृष्ठाः | विषयः पृष्ठा कुमारी पूजाप्रयोग: ७६१ लावनो कुमारी स्तोत्रम् ७६३ नेतौयोग फलन ७८२ कुमारी तर्पणादिकम् ७६६ / दन्तीयोग फलञ्च ७८३ कुमारी कवचम् ७६७ धौतोयोग फलञ्च वामगा प्रशंसा ७२० नेड़नीयोग फलञ्च तीर्थयात्रा ७७१ प्रकारान्तरधोतीयोगः अगस्त्यगयाचेवनिर्णयः ७७३ गजकरिणीयोगः फलञ्च ७८६ गयामाहात्मयादिकञ्च ७७३ | वस्तीयोग: फलञ्च ७७७ | लौलीयोगः फलञ्च पष्ठ काण्डानुक्रमणिका ७७८ | नतीयोग: फलञ्च. पञ्चामगदि योगा: ७८३ | कपालभातीयोग:फलञ्च . ७८६ यनियमाद्यष्टाङ्गयोग: ७८५ | भूचरसियाटिक फत्तञ्च ७८ पड़ङ्गयोगो हठयोगश्च ७८७ | मुद्रादशक फलञ्च प्राणायामविधिः फलञ्च ७८७ महामुद्रा कुम्भकसिद्धिः महाबन्धः फलञ्च तत्र वानि महाविधः फलञ्च तवायथ्यानि पथ्यानि च ७८० सेचरीमुद्रा फलञ्च शीघ्र योगमिडापायः ७. मूलबन्धः फलञ्च वाटक कथनम् उडडोयानं फलञ्च उडडाख्यकवनम् लालन्धर बन्धः फलञ्च शोल्यारकथनम् विपरीतकरणं फलञ्च गोतलीकथनम् ७८२ / वयोनी कथनं फलञ्च भस्त्रिकाकधनम् ७६२ / शहिचालनं तत्फलञ्च भ्रामरीकथनम् ७८२ | पृथिव्यादिपञ्चभूतधारणम् ८०८ मूकिचनम् ७८२ कर्मविशेपे भूतोदयफलम् ८१२ .७८ .७८ ७८८ ७८० ८०३ . ७८१ ८०५ ७८१ ·[२४] ८२२ ८२४ विषयः पृष्ठाः | विषय:- पृष्ठाः बाल्यावस्थाभेदः ८१३ प्राणानां वहिगतिनिर्गयः ८२२ वारादिभेदेन नाड़ोविपेष तत्त्व विशेषेण गति शुभा- फलम् ८२४ शुभत्वम् नाडीवियेषे दिग्नानम् ८१४ भूतविशेषे षट्कम्म विशेषः ८२३ ख व नाड़ोफलकथनम् ८१४ खासप्रवेगकाले प्रश्रफलम् ८२४ विपरीत निन्दा ८२४ तत्त्वेन धासस्थान निर्णयः ८२४ दिनभेदेन विपरीतफलम् ८१४ तत्त्वविशेषेण युद्धादि- कालभेदेन कालफलम् ८१५ ज्ञानम् यारभेदे पादयात्रा भेदः ८१५ | यानयुद्धविजय प्रकरणम् ८२४ पूर्ण रिक्तयोः फलम् ८१५ | वशीकरणम् ८२५ नाडीचालन कारणम् ८१६ गर्भप्रकरणं फलञ्च ८२६ कर्मनाड़ोफलम् ८१६ । संवत्सरप्रकरणं फलञ्च कर्मविशेषे पिङ्गला फलम् ८१० रोगप्रकरणम् । कर्मविशेषे सुपुन्ना फलम् ८१० कालज्ञानम् ८२८ भूतप्रक्रिया फलम् ८१८ | नाड़ोज्ञानम् भूतज्ञान प्रकारः ८१८ राजयोग कथनम् भूतविशेष फलविशेषः लक्षयोगः पालञ्च मूलजोवादिनिर्णयः हठयोगस्तल्लक्षणादिकञ्च ८३५ बहुपादादिनिर्णयः २२ ज्ञान योगलक्षणम् ८३० भूतभेदेन धात्वादिकथनम् ८२१ वाह्यलक्ष्यादिक फलञ्च तत्वेन प्रश्नकल कालनिर्णयः ८२१ नाडोनां भेदकथनम् शब्दादिगुणपरिमाणम् २१ मध्यलक्षणकथनं फलञ्च ८३८ ८२२ षोड़शाधारभेदः फलञ्च ८३८ पूर्णनाद्यादि गतस्य प्रश्न अष्टाङ्गयोगलक्षणम् ८४१ फनन् ८२२ | पिण्डब्रह्माण्डयोरैक्यम् ८२७ ८२८ ८०० ८२० ८३३ ८२२ पृथिव्यवस्था कयनम् ८४१ ·[२५] ८४७ विषयः पृष्ठाः विपयः पठाः पिण्डमध्ये सालोकादिक ८४१ / विशुद्धचक्रस्थानम् तत्र पट्चक्रभेदादिकम् ८४२ / आज्ञाचक्र कथनम् ८५० तत्र सप्तदीपादिक ८४२ महसार लक्षणम् तत्र सप्तसमुद्रादिकम ८४२ / जानप्रशंसादिकम् नवखण्डादि कथनम् ८४३ । प्रदेतज्ञानं फलञ्च तवाष्ट पर्वतादिकम् ८४३ । विविधज्ञानादिकाथनम तीस्थित्यादि ८४३ / तत्वज्ञानादिकं तत्फलञ्च ८६८ देहस्थ कमलानां सङ्केतः ८४४ / क्रियाया मुक्तिमाधनत्वम् ८७. विद्योत्पत्त्यादि ८४५ 'ब्रह्मतत्त्वादि कथनम् ८०१ महाभूत गुणस्थानानि ८४६ ब्रह्मज्ञानप्रशंसादिकम् ६७३ योगदेशकथनम् परमात्मस्वरूप कथनम् योगाधिकारि कथनम् ८४७ परमात्म साधनादिकम् ८७५ योगमाहात्मादिकम् ८१७ ब्रह्मगो जगत्सृष्टवादि ८७५ ८४८ प्रात्मतत्त्वज्ञान प्रकारः ८७५ योगावस्था कथनम् ८४८ ब्रह्मज्ञान प्राप्तिफलम् मन्त्रयोगलक्षणम् ब्रह्मनाधनम् लययोगः फलञ्च ब्रह्ममन्त प्रशसाटिकम् জলিল ८४८ मन्त्रार्थमन्त्र वैतन्यकथनम् ८७८ योगार्थ क्षुद्रब्रह्माण्डत्वेन ब्रह्ममन्त्रोपासनाप्रकार: शरीरकयनम् अस्य सन्ध्याविधि, देहे वृहदब्रह्माण्डलक्षणम् ८५१ अम्य गायत्रोऋष्यादिक तन मूलाधारचक्रलक्षणम्८५१ ध्यानं पूजादिकच्च स्वाधिष्ठान कयनम् ६३३ / ब्रह्मम्तोव फलन मणिपूरचक्रकथनम् ब्रह्मकवचं फलञ्च अनाहत चकसानम् ८५५ वझोपामना योगभेद कथनम् , ८७८ ८७८ ८८० ८६१ -- ·[२६] टोट + ८८८ विपयः पृष्ठावः विपयः प्रहार ब्रह्ममन्त्र पुरथरणम् भावायमप्रकारकथनम् ८४० खरोदयोक्तमावादि ८८३ | पराभावनिन्दा मात्रावरचम फलञ्च ८८३ टिव्यवीरयोः प्राण त्यम् ८४२ वर्णवरच फलञ्च ८८३ पशवीरभावयोः काल: ग्रहस्सरचक फलञ्च ८८४, ब्रह्मचर्यायममिर्गायः ८४३ जीवस्त्र रचक्र फल ८८५ तव तान वारप फलम् ८.४४ रागीवरचक्र फल ८८५ ब्रह्मचर्य फलम् 28 नक्षत्रस्वरचक्रादि ८८५ को ब्रह्मचर्याश्रमनिपध:४४ स्वराणामुदयादिकम् ८८५ | गाहख्यायमादिकथनम् ९५ स्वराणा वाल्याद्यवस्था ८८७ ग्रहस्थादोनां धर्मकथनम् ८४५ पु स्त्रो नपु सकादिभेदा: ८८८ ग्टहस्थस्यातिथिपूजादि- खरात् दिनफलादि फलम् ८४६ स्वरविवरणकथनम् अतिथिनिराशे दोप: तिथिवारनक्षत्रखरा: ८८१ | माढपित्रादिसेवा फलम् ८४६ वालस्वरादोनां फलानि ८८८ | गृहस्थधर्मकयनादिकम् ८४७ दिक्वरविवरणादिकम् ८०० यत्याथम वायनम् सर्वतोभद्र वन फलञ्च ८१२ दण्डग्रहण प्रकार: एकाशोतिपदचक्र फलञ्च ८१६ | दण्डिनो भिक्षाचरणप्रकार ५१ शतपदचक्र फन्नञ्च ४२० दण्डिनं प्रति कर्तव्यम् ८५५ प्रस्तारचक फलञ्च ९२८ दण्डिनोऽवस्थितिप्रकार: ९५५ भस्य व्याख्यादिकम् ८२८ | आश्रमविशेष संज्ञाभेद. ८५६ जानकाण्ड समाप्तिः ८३३ | अवधूतायमकथनं फलञ्च ८५७ सप्तमकाण्डारम्भः ८३३ | अस्य भेदाः भावफलम् ८३७ एषां संज्ञायाधनम् ८६१ भावविशेप पातम् ८३७ | अवधूतभेदो माहात्माच्च ८६१ ·[२७] टर . ८८१ ८६४ .सिद्धिः टदर शैवाचार कयनम् विषयः पृष्ठाः विषयः पृष्ठान प्रवधतकर्तव्यकर्ममन्त्रा कुन स्त्रीसेवनादिविधिः दिकम् ८६३ कलौ दिव्यवोराचार- तन्मन्त्र प्रशंसा कथनम् . २६३ मिधः ८८१ वावधूतस्य सर्वकर्मा- कलो पशुभावेनैव मन्त्र- नहत्वम् परमहंमप्रकारो लक्षणञ्च ८६४ | पञ्चमकारादिप्रकरणम् आचारभेदाः फलञ्च पञ्चतत्व कथनम् ८८३ वैणवाचारः फलञ्च ८६५ पञ्चतत्त्व विना देवता- विशेषपूजने दोषः ८८३ दक्षिणाचारः फलञ्च ८६५ / सुरामाहात्मादिकम् दिव्य वोरमतकथनम् ९६५ मतम्यादि शब्दव्युत्पत्तिः ८८३ सिद्धान्ताचारलक्षणम् ८६५ / तब वैष्णवाणां पञ्च- पूर्णभिपेक्रप्रकरणं फलन्च ६६ तत्त्वानि पञ्चतत्त्वयोधनप्रकारः ८८४ पूर्णाभिषेक प्रयोगः वीरप्रशंसादिकम् मांसादिशोधनप्रकार: वोरक्कत्यम् भकिशोधनप्रकार: भैरवीचक्र स्थापनादि पञ्चमकारादिशोधन- मुराद्यभावे वर्णभेदेन सुराशापमोचन मन्त्रा: तदनुकल्पकयनम् वैधानादौ दोपाभाव: ९८० अानन्दभैरवानन्दभैरवी- असंस्कृत सुरापाने दोप: ८० ध्यानम् संस्कृतसरापाने गुणाः मांस मोन मुद्रा भोधन- शापमोचनेनास्या मुक्ति: ९८० पशुसन्निधौ सुरापान स्वयम्भ कुसुमादिकथनम् ८८. निन्दा स्वयम्भक समयादिकम् ८८२ ८८७ .८८ प्रकार: ८८७ ८८८ ८८८ ८८० ८८० - प्रकार: - -- ·[२८] १२ कुलाचार प्रशंसा २०॥ विषयः पृष्ठाः विषयः श्रोपावस्थापनादिकम् ८८२ एषां शान्तिः तत्त्वशुद्धि कथनम् ८८३ कुत्ताचारादिकथनम् वीराचार पूजादिकम् ८८४ घोरपुरसरणं फलञ्च ८८ अन्तर्यागादिकथनं फलञ्च१.1 श्राद्यायाः प्रयोगः फलश्च १००५ अन्तर्यजनं फलञ्च ताराया; पूजाविधिः १००८ अन्तर्होमादिकं फलञ्च १०३ ताराशतनामस्तोत्रम् १०११ पञ्चाहुतयः अम्याः स्तोत्रान्तरम् १०१२ | श्रीचक्र क्रमः वीरहोमविधिः फलञ्च १०१३ | कर्मविशेपे पावविशेषः १०३ देव्यै दृश्यदानफलम १०१४ मद्यप्रभेदादिक फलञ्च १०३६ सुराभेदकथनम् १०१४ मद्याभावे वटिकादिकम् २०६ महागामाला जपफलम् १०१४ अभाव वटिकाभिस्तर्पणम् १०६ महाशतमालाकरणम् १०१५ | कुलपूजां विना पानदोपः १०६ महाशलमाला संस्कारः १०१५ | पाराधनेऽशतानां कृत्यम् १०६ वीरसत्य कथनम् १०१६ | कुलद्रव्ये णाचनादिकम् १०१ धाराणां नैष्कर्मसाधनाथं कुलाचारकरण फलम् १०४ रसास्वादनादिकम् १०१७ | सस्कृतद्रव्यदान फलम् १०४ वीराणां भेदकथनादि १.१८ | कुलद्रव्यपानदोषः वीराणां पटकमसाधनम् १९१८ पूजकलक्षणादिकम् १०४ तत्र मारणवाथनम् १०२० | मण्डललक्षणम् शवत्सादनम् १०२१ मुराशोधनप्रकार: फलञ्च १०४ म्तम्भनम् वगीकरणान्तरम् १०२४ आनन्दस्वरूपकथनम् १०२६ | द्रव्यादोनामनुकल्पः मारणान्तरादिकम् २०२६ पञ्चतत्त्वकथने निन्दा १०४ १०२४ | कुलाचारकथनम् १०४५ १०४८ विपणाम् १०४८ १०४८ ·[२८] -- वेषयः पृष्ठाइ: विषयः पृष्ठामा कानुष्ठानकथनादिकम् १०५० शक्तिप्रशंसादिकम् नवन्दनादिकम् १०५३ / लतासाधनम् १.८१ गनपान प्रमाणम् १०५२ | योनिपूजा फलञ्च १०८२ पानविधानम् १०५३ / पोडश बन्धाः रान्तिस्तोत्र फलञ्च १५४ जानकाण्ड ममाप्तिः १९८० मानन्दस्तोत्र फलञ्च २०५५ ओपधिप्रकरणं फलञ्च मानन्दोल्लासः १०५७ । घश्यप्रकरणम् पञ्चचक्रानुष्ठानम् १०६. विवादजयकरणादिकम् १०८४ कुलशक्ति कथनम् १०६० चौर वाधा हरणम् १०८४ झुलसाधनव्यवस्था १०६४ / व्याधिनाशनमन्वादिकम् १०९४ पत्त्यने जपस्थानकथनम् १०६६/ टप्णानाशप्रकारादिकम् १०६४ पक्तिसाधनं फलञ्च १०६०/ आहारनाशनप्रकार: कुलागारसाधनं फलख १०६७ / क्षुधाटणादिहरणमन्तः १०८५ शय्याशुद्धिः फलन १०६८/ मूत्रनाशादिप्रकार: २०८५ लिशनि निर्णयादिकम् १०६८ शुक्रस्तम्भनम् पक्तिविशेषलक्षणं फलञ्च १०६६ निद्रानाशनं मन्त्राय १०८६ १०८७ कुलसाधनप्रयोगः फलञ्च १०७३, शुक्रस्तम्भान्तरम् गोनिस्तोत्र फलञ्च १०७४/ सर्वथाधिविनाशनम् योनिकवचं फलञ्च तृप्या क्षुधानाशनोंदि १०६७ मेवशक्तिसमायोगः २०४७ १०७७ ग्रन्थ समाप्तिः ·प्राणतोषिणी! अड़े काव्यं दावी द्रुतमुदकपिन्दी जलधितां पयोधी पायी- उणत्वमपि ननु सर्वेकवभगा। गिरौ धूलोलेशत्वमचलयरत्वं रजसि वा विचित्रेच्छा खैरं जयति जयतारे! तव नवा ॥ यत्पा दाम्बुजसेवया प्रतिदिनं कर्म क्षणालीलया ब्रह्मोपेन्द्रमहेश्वरमभू- तयः कुर्वन्ति सुध्यादिकम् । यामाराध्य मनुत्वमाप सुरथो ज्ञान समाधिः स्वयं सास्माकं वितनोतु वाछितफलं तस्यै भवान्ये नमः ॥ पासीदिवासवंशे विमलमतिदयारामविश्वासनामा तत्- पुत्तोऽत्यन्तदान्तोऽप्यतिशयसकतीरामहयाइयोऽसी। विश्वासी विश्वनाथार्चनचरपरती विश्वविश्वासवासो वाराणस्यामुषित्वा बहुविधमपि सत्कर्म कृत्वाप मुक्तिम् ॥ तत्सूनुभूमिपालो विविध युधगणैकाग्रगण्योऽतिधन्यो मान्यः श्रीप्राणप्पो यदनुजनुजग- मोहनाख्यः प्रसिद्धः । पुचा: पड् यस्य जाता: सुपिमलमतयो धैर्यगाम्भीर्यवन्तो दीनानाथान्धबन्धुद्दिजगणभरणकान्तविक्षा- न्तचित्ताः ॥ तवानन्दमयो महेशमहिपीध्यानावधानः सदा ज्येष्ठः श्रेष्ठतमः सदैव सदयो दारिद्राविंद्रावणः । तस्योपेन्द्रसमः कती भगवतीभक्तो भवानीपति-श्रीपादाम्बुजयुग्मलुब्धमधुपः श्रीराम- चन्द्रोऽनुजः । दाता कर्णसमो रणेऽर्जुनसमः शत्रौ कृतान्तोपमो दाता दीनदयामयस्तदनुजः श्रीविश्वनाथस्तथा ॥ श्रीयुक्त; शम्भु- नाथस्तदनु समभवत् सुन्दरस्तस्य पयात् श्रीकाशीनाथनामा तदनुज उदितचन्द्रवञ्चन्द्रनाथः । स्वर्धन्याः पूर्वतोरे सुरचिर. निलयः खड्दहाख्यः प्रसिद्धी नित्यानन्दादिसिधाश्रमविहित.

·प्राणतोषिणी। ॥ महाशुद्ध इन्द्रालयाभः। ग्रामो जीयान्महद्भिः कृतशभनिलया- रामभीमालयाब्धः, कैल्कातातो नगर्याः क्षितिपतिनगरादुत्तरे यामगम्यः ॥ तस्मिन् यीमाणकष्णो' निवसति निखिलखीय- निर्धू तवष्णो जिष्णोस्तुल्योऽतिमूल्यीत्तममणिगणसम्पूर्णकोषा- धिपालः। श्रीमान् धीमान् स्वकीर्त्या विधुरिव भुवि विश्वास- वंशावतंसः। साक्षात् सूर्य प्रतापैररिटणदहनो जीवतात् स प्रजामिः ॥ अपि च ॥ ज्योतिर्ग्रन्थान् बहुविधानालोक्य बहुभि बुधैः। संग्रह कारयामास प्राणक्वंष्णक्रियाम्बु धिम्। ततो नानाभिधानानि समालोक्य समासत: । प्राणकष्णीयशब्दाब्धि कारयामास यत्नतः ॥ तन्वाणि बहुधा नानादेशादाहृत्य त. त्परम्। खानेयुसम्मितं नानासंग्रहच कृतं बुधैः। संग्रह जय- सिंहादिपायां नामदर्शनात् । चिरं मृतानां ग्रन्थस्थनाना- द्यापि सुजीवताम् । ग्रन्थको िवरां मेने सर्वकीर्तेरनखराम्। ग्रन्थ कारयितुं धोरं यत्नतोऽन्वेषयत् कृती। न लेभे सहसा तेन सदा चिन्तापरः स्थितः। अथ श्रीशिवपादालनमरीकत. मानसः । कैल्कातानगरे रम्ये चकार मठमेव यः । श्रीगोपीना. थमिशेणानीय तं रामतोपणम्। श्रीप्राणकृष्ण विश्वासो विश्वास. वंशभास्करः। श्रादिष्टवांस्तन्वशास्त्रोत्तमसंग्रहहेतवे। समस्त- 'ज्ञानदातॄन् पड् गुरून् नवा सहस्रशः। मुण्डमाला मत्स्यसूक्त तन्वं महिपमर्दिनीम्। मायाञ्च माटकाभेदं माकोदय- मुत्तमम्। महानिर्वाणतन्तञ्च मालिनोविजयं तथा। महा- नील महाकालसंहितां मरतन्धकम् । भैरवं भैरवी भूतडामर- इयमेव च । वीरभद्र वीजचिन्तामणिमेकजटीं तथा। निर्वाण- तन्वं त्रिपुरासारं कालीविलासकम्। विश्वसारश्च वरदा वास. देवरहम्यकम्। पाराहीच सहहोतमीयं वर्णोद्दतिं तथा । पिसाराएयतन्वञ्च विजामलमेव च । हनीले हदयोनि ·प्राणतोषिणी। रहस्यं विष्णुसम्मतम् । वामकेश्वरतन्त्रञ्च ब्रह्मज्ञानं ततः परम् । ब्रह्माजामलमतं वर्णविलासमेव च। फेत्कारिणी तथा तन्वं पुरचरणचन्द्रिकाम् । पुरयाररसोल्लासं तन्वं पञ्चदशी शुभाम् । पिच्छिलां प्रपञ्चसारं हंसाद्य पारमेश्वरम्। नवरनेश्वरं नित्यं नौलं नारायणीयकम् । निरुत्तरं नारदीयं नागार्जुनमतः परम् । दक्षिणामूर्तितन्त्रञ्च दक्षिणामूर्तिसंहिताम्। दत्तात्रेयसंहिता- साष्टावकसंहितां तथा। यक्षिणों योगिनी योनि योगसारं तद- एंवम्। योगिनीहृदयं योगियाञवल्करमनुत्तमम्। योग. बरोदयश्चैवाकाशभैरवमेव च। राजराजेश्वरी राधा रेवती रुद्रनामलम् । रामार्चनचन्द्रिकाच सावरचेन्द्रजालकम् । काली- तन्त्रञ्च कामास्यां कामधेनुमतःपरम् । श्रीकालीकुलसर्वस्त्रं कुमा- रौतन्वमेव च। ककलासदीपिकाच कसालमालिनी तथा । कालोत्तरं कुलिकाञ्च कुलोडडीयं कुलार्णवम्। कुलमूलावता- राख्वकल्पसूत्रं यक्षडामरम्। सरखतीं सारदाञ्च शक्तिसङ्गम- तन्त्रकम्। शक्तिकागमसर्वस्वमूर्हाम्नायं स्वरोदयम् । स्वतन्त्र- तन्त्र सम्मोहं चौनाचारञ्च तोडलम्। पड़न्वयमहारत्न सिद्धे. कवोरतन्त्रकम् । निगमस्य कल्पद्रुम लतां तत्सारमेव च । तारारहस्यं श्रीश्यामारहस्यं स्कन्दजामलम् । इत्याद्यनेक- तन्त्राणि पुराणं पञ्चरातकम्। श्रुतिस्मृतिसंग्रहाय दृष्ट्वान्य- शास्त्रमेव च। रनान्येभ्यः समाहत्य रक्षाकरेभ्य एव च । श्रीरामतोपणेनेयं रोपिता प्राणतोपणो । कल्पद्रुमो दिशनि वाञ्छितमेव चिन्ता चिन्तामणिः कचन कामदुधा लभी- ष्टम् । थोप्राणतोपणकता व्रततिर्जनेभ्यो दृष्टव यच्छति फलं भुवि सर्वदेयम् । एतामक्षरमालिकां न मनुतामञः खभावो- ज्ज्वला नानारत्नमयों विलोकयत सह वैङ्गिकारुण्यतः। विश्वं पश्यति मन्दधी हतधिया प्रत्यक्षमेतज्जगदब्रहोवेति विलो- ।

·। ४. प्राणतोषिणी। कते स गुरुतो वैराग्यवावेत्तदा। आशावात-प्रौढ़तुङ्गोतर ड्रेऽपारे सारे हाधमौ घोरसिन्धौ। जीणों नौकामाश्रितस्थेष्ट- सिप भीतस्यैधि त्वं गुरो ! कर्णधारः । इमां मत्सरिणो दोष ध्योपहसतः प्रति। तथ्य वदामि श्रुत्वा यद्रोचते कुर्वतान्तु तत्। मान्याः ! सताञ्जलिरहं विनयेन वच्मि सर्वाण्यमुत्र गुरुव वांस्यमूनि । सज्जीचकार लतिकावयवानमोभिर्दोषा न मे न च गुणा: परिवेत्थ धीराः । सहन्ति ये गुणकणानिव दोषराशेः प रहाइमलिनेऽन्यपिकालिकस्ते। पश्यन्तु मादृशविनिर्मि- तिचित्रवल्ली रत्नोज्ज्वलां शुमवरीमुपसर्पकाणाम् । वलीयं धर्मार्थकमनभजन-ज्ञान नैर्गुण्यसप्तकाण्डाचित्र प्रसूनच्छदमुकुल- फला कोरकाद्यैर्विचित्रा । नानाविद्यार्थवादारुणकिरणमहाखि- अचित्ताकुलानां स्थेयःसिहान्तरूपप्रकृतवचनजच्छाययाति नि- हन्तु। वैवस्वतान्तरगतस्य गजाक्षिसंख्यस्य यं युगस्य चरणेऽजनि तूर्य संख्ये। भूनेवधर्मयुगसम्मितवीतवर्षे राधे दिने गुणमिते मृदुला हिमांशोः । शाके नेत्रयुगाद्रिकाश्यपिमितेऽतीतेऽक्षयायां तिथावेषा प्रादुरभूद्दिचक्षणमन:कदारसंवादिनी। विप्रीयुत- रामतोपण कृता श्रीप्राणतोपण्यस्यौ सोमःमसरखतीमयतया न्यक्कुर्वतीत्य विषा ॥ वाणो श्रीमाणतोषण्यसि सकलगुणा वजगदीप्तदेहा नित्यं निग्धा नवीना नवरसरुचिरा रोपिता- राममध्ये। किन्वारादृतमूतिर्जगदिदमनुगन्तासि दुष्टार्थबुद्धया मन्दानर्थाभिमानान्धितखलधिपणान् देवि! तुभ्यं नमोऽस्तु : प्रतिकाई नमस्कृत्य देवता विघ्ननापिणीम् । काण्डानि निम्मम सप्त रनोद्दीप्तिकराण्यहम् ॥ पाशांगुका चिरागीनदिगवलणा पक्षागर्दघरिता मगनन्तमूर्तिः। ध्यातेष्टदा गलितकुन्तनभार. रम्या माय नो भवतु सम्प्रति मालकान्ता ॥ पाद्यं नुतनमर्ग- काण्डममन्नं यवामित गन्दाकरो नित्यानित्यविचारमन्दजमि.

·प्राणतोपिणी।। . विष्णोषध्युडुव्योमगाः । भूतोडतमिदं चराचरमपि ब्रह्मध्वनि- जन्तुतो वर्णान् प्रेरयतीति लेखनविधिभिधानादि च ॥ नृणामव प्रहत्त्यर्थमादी निर्घण्टनं मया। केपाश्चित् क्रियते- न्यानि भूयांसि वेत्तु तान्यपि ॥ आदौ तन्त्रप्रसादि वावि- र्भावकारणम्। शिवथत्याविर्भवनं तदवस्थानिरूपणम् । विविधं शक्तिरूपन्तु ब्रह्मादेः शक्तिनिर्णयः । शक्ति विना जाधर्मपां शब्द ब्रह्मनिरूपणम् । भदब्रह्मपरब्रह्ममूर्तिरीयस्य चाखती । इति सर्गाद्यकाण्डस्य परिच्छेदस्तथादिमः ॥ १॥ अर्थाभिव्यक्त शब्दस्फोटवादनिरूपणम्। प्रसिद्धानित्यरूपे ई पत्रे नित्यस्य कीर्तिते । अनित्यमतदोषश्व प्रसिद्धमतनिर्णयः । शब्दो ब्रह्मति भव्दार्थो ब्रह्मेति मतदूषणम् । नित्यमते पूर्वपक्षसिदान्तौ च निरूपिती। शरीरं तत्त्वपतिशनिर्मितं कञ्चुकान्वितम् । शशी- नाग्निकलावर्णोद्भवायापि कलास्ततः । वर्णजाः सशक्तिविष्णु- रुद्राचौपधयस्तथा । प्रयोजनच्चीपधीनां हंसो विष्ठतिजाक्षरम् । तदिसतेः प्रकारच प्रणवाससम्भवः । सह नाशे तत्प्रणवस्थिते- निदर्शनं तथा। वर्णानां नित्यताबोधकारणं साधकान्तरम् । मतहये तु वेदानां नित्यानित्यत्वदर्शनम्। तथ्य नित्वसमेतेषां पुलिदृष्टिप्रमाणकः । वर्णेभ्यो ग्रहराध्यक्षोत्यत्तियक्रनमामिका । अमावास्यायुद्भव। नक्षववक्षनिर्णयः। वनक्षवक्षमावच्छे. इने दोषदर्शनम्। ऋक्षाधिष्ठानदेवाय नक्षत्रयोनिनिर्णयः तविरोधदर्शनञ्च दम्पत्यादिविचारणे। तिधिभदर्शनञ्च तिघ्या धिपनिरूपणम् । इत्वगुरपरिच्छेदहितीयस्य समापनम् ॥ २ ॥ सदाशियादेशत्पत्तिलवादिकालनिर्णयः। तत्त्वसध्यारम्भणचा. इद्वारस्य विधाततिः। त्रिविधाहतेः सृष्टिः शब्दादेर्भूत- उम्भवः । भूतमण्डलरूपाणि देहसृष्टिश्चतुर्विधा। पञ्चोक्कति- कारथोगिदुत्पत्तिातः परम् । पापेनोदियोनिस्तप्रायश्चित्त ।

·प्राणतोषिणो। प्रकृत्या जायते सर्व ततः परम् । खेदजोत्पत्तिकथनमण्डजोत्पत्तिरेव च। मनु स्थत्वप्रशंसा च जन्ममृत्युक्रमस्तथा । तस्यां संलीयते पुनः। इति शाखापरिच्छेदटतीयस्य समा. पनम् ॥ ३॥ रजस्वलाया गर्भस्थात् वीर्याइर्भसम्भवः । रजस्वलानिदानञ्च गर्भ वीर्यगतिक्रमः। , स्त्रीपुनपुंसको त्यत्तिकारणं तदनन्तरम्। बद्धपत्वत्वादिवीज बलवदर्भका- रणम्। जीवप्रवेशनं तत्र शकाद्युत्पत्तिकारणम् । खेदमूव- पूरीषाणामुत्पत्तित्यागयोः क्रमः। रोगोत्यत्तेः कारणञ्च धातू- त्पत्तिक्रमस्ततः । प्राणादीनां क्रियां पश्चात् कललादिनिरूपणम् । मल एष विवेकश्च मांसपिण्डागुरस्तथा। मेदोमज्जादिसम्भूति रङ्गप्रत्यङ्गसम्भवः। अभीष्टदानं मातस्तत्फलादिनिर्णयस्तथा । त्वक्श्रुत्यादिसमुद्भूतिः सन्धेः सम्पूर्णता तथा। दोपदयादिनि- रोतिरिन्द्रियादिनिरूपणम् । अन्तःकरणनिर्णीतिस्तत्त्वानां पञ्च विशकम् । पञ्चभूतगुणैदेहो दशवायुनिरूपणम् । नाड़ीनिक- पणं नाडीकन्दो हारस्थिताः शिराः । शाखाप्रशाखा नाडीनां ततः स्थाननिरूपणम्। अस्थ्यस्थिसन्धिपेश्यादि स्त्रीणां पेश्य- धिका मता। प्रशाखानामविच्छेदचतुष्कस्य समापनम् ॥ ४ ॥ वायुनामानि वायूनां मुख्यत्वादिविनिर्णयः। तेषां रूपाणि स्था नानि कर्माणि च पृथक् पृथक् । पिङ्गलेड़ागते प्राण सूर्या- चन्द्रमसोगतिः। दोषदृष्याग्निनामानि चोर्मिकोपनिरूपणम् । क्षेत्रजस्यार्थग्रहणप्रकारस्तदनन्तरन् । योवादी सादिसंसान प्राधान्चेन निदर्शितम्। वातपित्तकफेर्नु बधातुभीरोगसम्भयः । पूर्वादृष्टस्मृतिर्गमस्थितिलक्षणमव तु । गर्भाशयप्रमापन्तु वि. विध कर्म तत्परम् । गर्ने चिन्ताप्रकारय निचेष्टा तदनन्तरम् । देहस्याचरहत्तान्तं भुवनानि चतुर्दय। तनावद्रिदीपसेटराशि- नचनसंस्वितिः। गुमाएगभ्यां उताविन्दुदर्शनादेर सम्भवः । - ·माणतोषिणी। सूयाचन्द्रमसो; स्थानं ब्रह्मादीनां तथैव च। गर्भाच्छिशीनि:- सरणं पूर्वोदान्तस्य विस्मृतिः। गर्भादिर्गयकाले तु पापिनाम- धिका व्यथा। रोदनानेहसि तदा नादावस्थानिरूपणम् । देहा- वस्था पुनर्देहप्राप्तिः कर्मानुसारतः। ऐहिकस्य प्रेत्य भोगः क- मणा जायते ध्रुवम्। इति पक्षवरूपेषु परिच्छेदसमापनम् ॥५॥ अस्पष्टाक्षरमापा तु तिमार्गाविभागतः। कुण्डलीस्फूर्तिरे- कादिपञ्चाशदा यदा भवेत् । गुणिता सा तदा शब्दार्थाद्युतिः क्रमेण च । पञ्चाशत् कामनामानि रतिनामानि च क्रमात् । सशक्तिकगणेशाननामानि तदनन्तरम् । क्षेत्रपालस्य नामानि तत्- पूजादिफलं ततः। मुखावर्णप्रकाशस्तत्प्रकाशान्ते तु विस्मृतिः । वर्णप्रकाशस्थानानि चन्द्रसूर्याग्निजाक्षरम् । सर्वे विसर्गजा वी अष्टस्थाननिरूपणम् । वर्णोधारक्रमाः पाञ्चभौतिकाक्षरनिर्णय.। इति स्तवनरूपतु परिधोदसमापनम् ॥ ६॥ पवारूढाक्षरतनु निदानञ्च लिपिक्रम । अकारादिक्षकारान्तवर्णानां देवतैः सह। मूमो लिपिनियेधादिलेखनीनियमस्ततः। पुस्तकास्य ततो मान पुस्तकाच्छिनिर्णयः। पुस्तिकापननिर्णीतिवेदलेख ननिन्दनम् । युगौंदेशभर देवभेदो लेखकपूजनम् । श्रारम्भादौ लेखकस्य वेतनग्रहदूपणम् । इति कोरकविच्छेदसप्तमस्य समा- यनम् ॥ ७॥ ॐकारादिक्षकारान्तनामानि कुसुमानि च। तन्नमद्धतकारीषष्टमच्छेदसमापनम् ॥८॥ पञ्चवक्त्रोद्भवा मन्त्रा स्तन्वादिशास्त्रमेव च। गणेशेन सर्वतन्त्रविस्तारकरणं तत, । महामहादिविद्यानां वोजवं तदनन्तरम्। तथाष्टदशविद्याना दर्शनानाञ्च निर्णय. । ईश्वरस्य शक्तिसमावेशाच्यास्त्रादिकर्तृता । मनुष्यप्रतीगाव शासकर्तनिरूपणम्। भान्वीशिवादिनि- णोतिर्महिषां न तु मानसम्। पापमोशो विधात्मानमकरोत् तस्य कारणम्। तन्त्रावतारवीजन पञ्चवक्ताधयस्तथा। ।

·प्राणतोषिणी। । । वक्तस्य रूपञ्च पञ्चान्नायनिरूपणम् । षडाम्नायस्य कथनमावा- यभेददेवता। पात्रायानां फलञ्चैव तथाशु,फलनिर्णयः । श्राबा- यभेदमन्त्राणामाचारादिनिरूपणम् । अपवादोत्सर्गतया विद्या- शास्त्रविनिर्णयः । मन्त्रविद्याविभागय देवताभेदतस्तथा।। स्त्री- पुंनपुंसकत्वञ्च मन्त्राणां पस कर्मसु। मन्त्राणां क्रूरसौम्यत्वं स्वप्नजागरणादिकम्। इति केशरविच्छेदनवमस्य समापनम् ॥2॥ छिन्नादिदोपनिर्णीतिर्मन्त्राणां तप्रतिक्रिया। महामुद्रालक्ष. पञ्च योनिमुद्राकृतिस्तथा। कण्ठासनलक्षणञ्च पट्चक्रष्ट स्मृतिर्यथा। सहस्राराम्बुजे ध्यानमिष्टदेव्यास्ततः परम्। पुन- मूलाधारपद्मादिषु चिन्ताक्रमस्तथा । मन्त्राक्षरस्य चिच्छतो प्रोतानन्तरकर्म यत्। तत्फलं संवत्सरेणाभ्यासात् सिद्धि- रनुत्तमा। असक्तास्य योनिमुद्राकरणे तु जयक्रमः । भूतलिपि- निधानञ्च तस्या ऋष्यादिनिर्णयः । ध्यानं भूतलिपेः प्राणप्रतिष्ठा तदनन्तरम् । वर्णन्यास: पूजनञ्च नवाहत्तय एव च। होमय कामनाभेदामृतलिप्या पुटीक्कतः । सहस्रक्तवः सञप्तो मासमात्रं यदा तदा । मनुः सर्वसिद्धिकरी दशसंस्कारकारणम् । वोजना- मानि वोजानां भूतडामरसम्मतम्। नामधेयमिदं व्योमपरि. च्छेदसमापनम् ॥ १०॥ यदयत्तन्त्रसारकारैरस्मशानभास्करैः।। भृतं प्रमाणं तेनान नास्ति किञ्चित् प्रयोजनम् । द्रष्टव्यं तत्र तत् सर्व मन्त्रयन्वादिकं तथा । न्यासपूजादिमुद्रापि स्तवय कवचं तथा । मालासंस्कारकर्मादि सर्व तत्रास्ति केवलम् । संग्रल्लाम्यतं तेन स्मात्तेनापि दाचित् चित् । मूलप्रन्यान- क्रमेण व्यापयार्यमपि वादिनाम्। श्राक्षेपम्य निरालय तकृतं. प्रियते मया। यवाभिप्रायमावन्तु दर्शितं तेन सूरिणा। प्रमाणं नेव दत्तं तत् प्रमाणमपि लिप्यते । शम्दाभिप्रायव्याण्यापि छता यव महात्मना । तेन तदविदो मन्दधियो यिहसतः प्रति । - ·प्राणतोषिणी। ८ प्रष्टीकरोमि तां सवीं यथाशास्त्रार्थनिययाम्। एप क्रमः सर्वकाण्डे विज्ञातव्यो विचक्षणेः। वीज नव्यादुराव्य तदनु समभवहिव्यशाखाप्रशाखा जातं तत्पम्नवं तत्स्तवक उद. गमत् कोरकोऽत: प्रसूनम् । प्रोडू तः केशरः स्वाइजनि फलमिदं सर्गकाण्डस्वमीभिविभ्यनयानयनयुगमितो निर्मलं पश्य सर्वम् । धन्यो मान्यो वरेण्योऽग्रगण्यः सत्कोर्तिशालिनाम् । स्थिरलक्ष्मीनिवासः योयुतः स्वीयेटभक्तिमान् । प्राणतणथिर- जीवी भवतादात्मजैः सह । मुण्डमालातन्त्र अष्टमपटले । विना तन्वात् विना मन्त्रात् विना यन्चात् महेश्वरि !। न च भुक्तिय मुक्तिय जायते वरवर्णिनि !। मस्यसूक्ते महातन्त्र चतुर्विंश- तिसाहस्र उपरिभागे प्रथमचरणे चतुर्थपटले। विष्णुर्वरिठी देवानां दानामुदधिर्यथा। नदीनाञ्च यथा गङ्गा पर्वतानां हिमालयः। अखत्यः सर्ववृक्षाणां राजामिन्द्रो यथा वरः। देवीनाश्च यथा दुर्गा वर्णानां वाणी यथा। तथा समस्तथा स्त्राणां तन्वशास्त्रमनुत्तमम् । इति तन्त्रशास्त्रप्रशंसा। दह- नीलतन्वे प्रथमपटले। यदग्टहे निवसेत्तन्त्र तव लक्ष्मीः स्थिरायते। राजदारे श्मशाने च सभायां रणमध्यतः । निर्जने च जले घोरे खापदैः परिभूपिते । माहात्मवात्तस्य देवेशि ! चमत्कारी भवेत् प्रिये !। तस्मात् सर्वप्रयत्नेन गोपनीय प्रयत्नतः। इति ग्रह तन्त्रशास्त्रस्थितिफलम् । मत्स्य- सूक्त। यानि तन्वागमोक्तानि न हन्तव्यानि हेतुभिः। ईख. रेण प्रणीतानि यस्मात्तस्माद्विजातिभिः। प्रति हेतुवादेन त- न्त्रोतकर्महानिनिषेधः। तवैव । ज्योति मन्त्रवादे च वैद्यके वेदकर्मणि । अर्थमावन्तु ग्रहीयानापशब्द विचारयेत् । मन्त्रस्य घादो यत्र इति मन्त्रवादस्तन्वमिति। ज्योतिरादी शब्दवि- चारनिपेधः । तत्रैव । शब्दे मा संशयं कुर्याददृष्टस्विति कुन- ।

·प्राणसीषिणी। चित् । हातव्यं विनिचित्य आनन्तवाच्छब्दरूपतः। निर्वाय तन्त्र नवमपटलेऽपि । शब्दब्रह्मस्वरूपञ्च मम वत्रादिनिर्गतम् । सन्देहो नैव कर्तव्यो यदि मुक्ति समिच्छति। सन्देहात् परनं याति रौरवं पिटभिः सह ॥ इति तन्त्रशास्त्रे संशयनिषेधः । गन्धर्वतन्त्र हितोयपटले। सर्वकार्येषु सर्वत्र तान्त्रिक वैदिके तथा। अविश्वासो महान् दोषो यत्नतस्तं विवर्जयेत् । संसिके कारणं देवि ! विश्वासः समुदाहृतः । इति शास्त्रे विश्वासप: लम् ॥ महानिर्वाणतन्त्र चतुर्दशोलासे ॥ किं तस्य तीर्थभ्रमण: किं यजपसाधनैः। जानन्नेव महातन्त्र कर्मपाशैविमुच्यते । म सिधः सर्वशास्त्रेषु सर्वधर्मविदां वरः । सज्ञानी ब्रह्मवित् साधु यस्तन्त्र वेत्ति कालिके ! ॥ इति तन्वज्ञानफलम् ॥ तत्रैव । अलं वेदैः पुराणैश्च स्मृतिभिः संहितादिभिः। किमन्यैर्बहुभि स्तन्त्रः ज्ञात्वैकं सर्वविद्भवेत् । इत्येकतन्त्रस्यापि ज्ञानफलम् ॥ गन्धर्वतन्त्र द्वितीयपटले। आस्तिकोऽथ शुचिर्दक्षी हैतहीनो जितेन्द्रियः। ब्रह्मिष्ठो ब्रह्मवादी च ब्रह्मी ब्रह्मपरायणः । सर्वहिंसाविनिर्मुक्त: सर्वप्राणिहिते,रतः । सोऽस्मिन् शास्त्रेऽधि- कारो स्यात्तदन्यत्र न साधकः ॥ इति तन्त्रशास्त्राधिकारिकथ- नम् ॥ कुनिकातन्वे प्रथमपटले ॥ श्रुतिस्मृतिविधानेन पूजा कार्या युगये। प्रागमोक्तविधानेन कलौ देवान् यजेत् न हि देवाः प्रसीदन्ति कलौ चान्यविधानतः । पुरयरणरसोल्लासतन्चे वतीयपटलेऽपि ॥ तन्नो ध्यानमन्त्रच प्रशस्त भारते कलौ। वेदोक्तश्चैव स्मृत्युक्त पुराणोक्तं वरानने ।। न शस्तं चञ्चलापाङ्गि! कदाचिद्धारते कलाविति । महानिर्वाण तम्बे द्वितीयोलासे च ॥ विना धागममार्गण कली नास्ति गतिः प्रिये !! ऋतिस्मृतिपुराणादी मयैवोक्तं पुरा भिवे । भागमोतीन विधिना कली देवान् यजेत् सुधीः । कलावागममुद्रा योऽन्य सुधीः।

·प्राणतोषियो। मार्गे प्रवर्तते । न तस्य गतिरस्तीति सत्य सत्य न संशयः ॥ सथा, कली तन्वोदिता मन्त्रा: सिहास्तू फलप्रदाः। शस्ताः कर्मसु सर्वेषु जपयजक्रियादिषु । निर्वार्याः श्रौतजातीया विष- होनोरगा इव। सत्यादौ सकला आसन् कलो ते मृतका इव। पाञ्चालिका यथा भित्तो सर्वेन्द्रियसमन्विताः।, अमूर- शना: कार्येषु तथान्चे मन्त्राशयः । अन्यमन्त्रैः कृतं कर्म बन्ध्यास्त्रीसङ्गमो यथा। न तत्र फलसिदिः स्यात् यम एव हि केवलम्। कलावन्योदितैर्माग: सिद्धिमिच्छति यो नरः । पितो जान्हवीतीरे कूपं खनति दुर्मतिः। नान्यः पन्या मुक्ति- हेतुरिहामुत्र सुखाप्तये। यथा तन्वोदितो मार्गो मोक्षाय च सुखाय च ॥ इति कलौ तन्वशास्त्रोताकर्मणा फलप्रासिकथनम् ।। मुण्डमालायाम् । तन्त्रवता गुरुः साचात् यथा च ज्ञानदः शिवः । यथा गुरुर्महेशानि ! यथा च परमो गुरुः। यथा परापरगुरुः परमेष्ठी यथा गुरुः । यथा चैव हि मन्त्रजस्तन्त्रवता गुरुः स्वयम् । इति तन्त्रवक्तृप्रशंसा ॥ तत्रैव । तन्लञ्च तन्त्रवक्तारं निन्दन्ति तान्त्रिकी क्रियाम्। ये जना भैरवास्तेषां मांसास्थिचर्वणो- ग्रताः। अतएव च तन्वन्नं न निन्दन्ति कदाचन । न हसन्ति न निन्दन्ति न वदन्तपन्यथा क्वचित् ॥ इति तन्त्रादिनिन्दा. करणदोषः। प्रथमपटले । शृणु देवि ! जगदात्रि ! सर्वमङ्गल- मङ्गलम् । तन्त्र शृणुयावेशि ! ब्रह्मानिर्वाणमाप्नुयात् ॥ दशम- पटले तन्वराज महेशानि ! सारासारतरं प्रिये । श्रुत्वा ज्ञात्वा मोक्षमाग लभते नात्र संशयः ॥ एकादशपटले ॥ शृणुयात् यो मुण्डमालातन्वं परमकारणम्। ज्ञानदं मोक्षदं भक्तिभुक्ति- सौख्यप्रदं शिव ! 1 इत्येवं परमं देवि! देवानामपि दुर्लभम् । यो वेद धरणीमध्ये स एव परमार्थवित् ॥ इति तन्त्र विशेषश्रवण- कलम् । निर्वाणतन्वे । जानञ्च निर्मलं सत्वा बुद्धिश्च निर्मला ·माणतोषिणी। ! . तम् प्रथमपटले तु । आसीहिन्दुस्ततो नादो नादाक्तिः समु- हवा । नादरूपा महेशानि ! चिद्रूपा परमा कला। नादाञ्चैव उमुत्पत्रा' अईविन्दुमहेश्वरि !! साईत्रितयविन्दुभ्यो भुजङ्गी कुलकुण्डली। विगुणा सगुणा देवि ! ब्रह्मरूपा सनातनी । चैत- यरूपिणी देवी सर्वभूतप्रकाशिनी। आनन्दरूपिणी देवी ब्रह्मा- वन्दप्रकाशिनी। इति विन्दोरादौ उत्पत्तिोक्ता सा आम्रायभे- इन अविरुडेति । स चामायमेदोऽग्रे स्फुटीभविष्यति। इति स. Jणशिवाच्छक्त्युत्पत्तिः। तस्याः शनोस्तु नादविन्दुसृध्य पयोग्य- वस्थारूपो। तदुक्त प्रयोगसारे। नादात्मना प्रबुद्धा सा निरामय- पदोन्मुखी। शिवोन्मुखो यदा शक्तिः पुंरूपा सा तदा स्मता। इति शल्यवस्थाभेदः । इच्छासत्वादिरूपतया विन्दुरपि विविध उक्तः सारदातिलके कान्यकुलवासिना जगहुरुणा लक्ष्मणाचा- यण। शिवशक्तिमयः साचाचिधासौ भिद्यते पुनः । असौ विन्दुः शिवमयः शक्तिमय उभयमयथेति त्रिविधः। विविधस्य स्वरू- पमुक्त तत्रैव । विन्टुर्नादो वोन मिति तस्य भेदाः समीरिताः । विन्दुः शिवात्मको वीजं शक्तिर्नादस्तयोमिथः । समव्ययः समा- ख्यातः सर्वागमविशारदः। क्रियासारेऽपि। विन्दुः शिवा- मकस्तत्र वीजं शत्यात्मकं स्मृतम्। तयोर्योग भवेवादस्ताभ्यो जातास्त्रिशकायः । इति त्रिविन्दुकथनम् । शस्त्रियमुक्तं तवैव । रौद्रीविन्दोस्ततो नादात् ज्येष्ठा वीजादजायत । वामा ताभ्यः उमुत्पन्ना रुद्रब्रह्मरमाधिपाः। ते ज्ञानेशाक्रियात्मानो वजी. दर्कवरूपिणः । एतत् सार्दवचन शारदायामपि । ते रुद्रबन्ध- माधिपा: शिवब्रह्मनारायणा यथाक्रमं ज्ञानशक्तीच्छाशक्ति- केयाक्तिस्वरूपा इत्यर्थः । अतएवैते वडीन्दस्वरूपिण: शब्दस्य दृश्यन्तर्गता निबोधका अर्डन्दुविन्दुरूपाः शक्तरेवावस्थाविशेषा या। एतेन शत्रैव सध्यादिकर्तृत्वमिति ध्वनितम् । ननु ·प्राणतीषिणी। । तो मोता खदेहात् मोहिनी ददौ। द्वितीया सा महाविद्या सावित्री परमा कला। अस्याः सङ्ग समासाद्य वेदविस्तारण शुर। अनायासे सृष्टिकर्ता भव व महिमण्डले। द्वितीये जा. धते पुत्री विष्णुः सत्त्वगुणाश्रयः। कालिकोवाच । शृण पुत्र! महावीर ! विवाहं कुरु यत्नतः । विष्णुरुवाच । तव दर्शनमात्रेण निष्कामी आयते पुमान् । कथं करोमि हे मात ! र्मोहिनी देहि मे शिवे। देहाच्छक्ति विनिष्क,प्यं ददौ तस्मै च कालिका। पणवीं तां महाविद्यां श्रीविद्या परमेखरि !। तामाथित्य महा- घेष्णुः पालयत्यखिलं जगत् । तीये जायते पुत्रो महायोगी उदाशिवः। तं दृष्ट्वा सा महाकाली ऋतुयुक्ताभवन्मुदा। शृणु ga ! महायोगिन् ! महाक्य हृदयं कुरु । त्वां विना पुरुपः को मां विना कापि मोहिनो। अतस्त्वं परमानन्दी विवाह कुरु मे शिव !। सदाशिव उवाच । यदुक्त कर्म है मातस्त्वां वेना नास्ति मोहिनी। सत्यमेतत् नगन्मात ! मी विना पुरुषो च। अस्मिन् देहे संस्थिते च न करोमि विवाहकम् । कुर रेहान्तरं मातः करुणा यदि वर्तते। तत्क्षणे सा महाकाली दौ भुवनसुन्दरीमिति । कुभिकातन्त्र प्रथमपटले। ब्रह्माणो कुरुते सृष्टिं न तु ब्रह्मा कदाचन । अतएव महेशानि ! ब्रह्मा तो न संशयः। वैष्णवी कुरुते रक्षां न त विष्णुः कदाचन। पतएव महेशानि। विष्णुः प्रेतो न संशयः। रुद्राणी कुरुते सं न तु रुद्रः कदाचन। अतएव महेशानि! रुद्रः प्रेतो न शयः । ब्रह्मविष्णुमहेशाद्या जड़ायैव प्रकीर्तिताः। प्रकृति वना देवि ! सर्वकार्याक्षमा ध्रुवमित्युक्तम् । इति शत्या सध्या दकथनम् । शब्दब्रह्मण उत्पत्तिमाह। शारदायां प्रथमपटले। धमानात् पराहिन्दोरव्यतात्मा वरोऽभवत्। शब्दब्रह्मेति तं हुः सर्वागमविशारदा इति। परादिन्दीरित्यनेन शतयवस्था;

·प्राणसीषिणी। । गन्दार्थभावि भुवनं सृजतीन्दुरूपा यावविभर्ति स्वशत्या । वयामिका हरति तत् सकलं युगान्त तां मनसि जातु न विस्मरामोति। गोरक्षसंहितायामपि । क्रिया तथा ज्ञानं गौरी ब्राझी तु वैष्णवी। विधा शखि: यत्र तत्परं ज्योतिरोमिति । यथासम्भवमुग्नेयम् अत्र ज्ञान शक्तिरिच्छा ब्राझीशक्ति: क्रिया वैष्णवीशक्तिरिति विधा कारा सा। वक्ष्यमाणायामपि तस्यां सूर्येन्दुपावकान् । विभिर्वर्णरित्यादिप्रणवांशाः अकारोकारमकारा अकाराष्ट्रह्मणोत्पत्रमित्यादि तन्मण्डलेषु व्यवस्थिता इति। तेन तत्र तत्र ब्रह्मा अत्र तु सूर्यरूपो विष्णुरिति पू: विरोध इति चेदर्थसृष्ट्यनुसारेण क्रमोऽनुसन्धेयो न तु : नुसारेणेति स्थितम्। योगिनीतन्चे पूर्वखण्डे दशमपटले ! इत्युत्ता सा महाकाली ददावस्मासु शाम्भवि !। । ज्ञानशक्ति. सर्वकायार्थसाधना। इच्छा तु विष्णवे दत्ता शक्तिस्तु ब्रह्माण। मह्यं दत्ता ज्ञानशक्तिः सर्वशक्तिस्वरूपिणे इत्यनेन विष्णोरिच्छाशक्तिरिति यटुक्त' तदानायभेटेनाविरुद्धा रुद्रात्मका NI a एवं व । . पानायता राना तिपरस्परविरुद्धवचनानि साचिकादिभेदेनानायभेदेन व्यवस्थेयानीति निबोधिकादिसृष्टिकथनम् । निर्माणतत्वे प्रथ पटले तु। सत्यलोके निराकारा महाज्योतिःस्वरूपिणे मायावल्कलमुत्सृज्य विधा भिन्ना जगम्मयी। शिवशक्तिविक गेन जायते सृष्टिजल्पना। प्रथमे जायते पुत्रो नहासंघो। पार्वति ।। कालिकोवाच। गृण पुत्र । महावीर विवाह यवतः। एतत् शुल्ला ततो ब्रह्मा उवाच सादरं वचः । । विना जननी नास्ति शक्ति मे देहि सन्दरि!। तत् श्रुत्वा र ·! प्रणतोषिणी। १५ जाता माता खदेहात् मोहिनी ददौ। द्वितीया सा महाविद्या सावित्री परमा कला। अस्याः सङ्घ समासाद्य वेदविस्तारण । अनायासे सृष्टिकर्ता भव त्वं महिमण्डले। द्वितीये ना. ते पुत्री विष्णुः सत्त्वगुणाश्रयः । कालिकोवाच । शृण पुत्र! महावीर ! विवाहं कुरु यत्नतः । विष्णुरुवाच । तव दर्शनमात्रेण निष्कामी आयते पुमान् । कथं करोमि हे मात! र्मोहिनी देहि मे शिवे। देहाच्छक्ति विनिष्क,प्यं ददौ तस्मै च कालिका । वैष्णवीं तां महाविद्यां श्रीविद्या परमेश्वरि । तामाश्रित्य महा- विष्णुः पालयत्यखिलं जगत् । तीये नायते पुत्रो महायोगी सदाशिवः । तं दृष्ट्वा सा महाकाली ऋतुयुक्ताभवन्मुदा। शृण पुत्र ! महायोगिन् ! महाक्यं हृदयं कुरु । वां विना पुरुषः को वामां विना कापि मोहिनो। अतस्त्वं परमानन्दी विवाह कुरु मे शिव!। सदाशिव उवाच । यदुक्तं कर्म हे मातस्त्वां विना नास्ति मोहिनी । सत्यमेतत् जगन्मात ! मी विना पुरुपो न च । अस्मिन् देहे संस्थिते च न करोमि विवाहकम् । कुरु देहान्तरं मातः करुणा यदि वर्त्तते । तत्क्षणे सा महाकाली हदी भुवनसुन्दरीमिति । कुनिकातन्त्र प्रथमपटले। ब्रह्माणी कुरुते सृष्टिं न तु ब्रह्मा कदाचन । अतएव महेशानि ! ब्रह्मा तो न संशयः । वैष्णवी कुरते रक्षा न तु विष्णुः कदाचन । पतएव महेशानि ! विष्णुः प्रेतो न संशयः। रुद्राणी कुरते पास न त रुद्रः कदाचन। अतएव महेशानि। रुद्रः प्रेतो न शियः। अद्याविष्णुमहेशाद्या जड़ाश्चैव प्रकीर्तिताः। प्रकृति वना देवि ! सर्वकार्याक्षमा ध्रुवमित्युक्तम् । इति शक्त्या सध्या- दकथनम् । शब्दब्रह्मण उत्पत्तिमाह। शारदायां प्रथमपटले। भवमानात् पराहिन्दोरव्यतामा वरोऽभवत् । शब्दब्रह्मेति तं ..सर्वागमविशारदा इति। परादिन्दीरित्यनेन शत्यवस्था;

·। . प्राणतोषिणी। शब्दार्थभावि भुवनं सृजतीन्दुरूपा यावहिभर्ति स्वशत्या । वलयामिका हरति तत् सकलं युगान्त तां मनसि जातु न विस्मरामोति । गोरक्षसंहितायामपि । क्रिया तथा ज्ञानं गौरी ब्राह्मी तु वैष्णवी। विधा शक्ति: यत्र तत्परं ज्योतिरोमिति । यथासम्भवमुन्नेयम् अत्र ज्ञानं शक्तिरिच्छा ब्राह्मीशक्ति: क्रिया वैष्णवीशक्तिरिति विधा कारा सा । वक्ष्यमाणायामपि तस्यां सूर्येन्दुपावकान् । विभिर्वर्णरित्यादिप्रणवांशाः अकारोकारमकारा रुद्रात्मका प्रकाराङ्गह्मणोत्पन्नमित्यादि तन्मण्डलेषु व्यवस्थिता इति। तेन तत्र तत्र ब्रह्मा अत्र तु सूर्यरूपो विष्णुरिति विरोध इति चेदर्थसध्यनुसारेण क्रमोऽनुसन्धेयो न तु नुसारेणेति स्थितम्। योगिनीतन्वे पूर्वखण्डे दशमपटले इत्युत्का सा महाकाली ददावस्मासु शाम्भवि !। शानशक्ति: सर्वकार्यार्थसाधना। इच्छा तु विष्णवे दत्ता । शक्तिस्तु ब्रह्मणे । मह्यं दत्ता ज्ञानशक्तिः सर्वशतिखरूपिणी . इत्यनेन विष्णोरिच्छाशक्तिरिति यदुक्त तदाम्नायभेदैनाविरुदम् पादित तिपरस्परविरुद्धवचनानि साचिकादिभेदेनाम्नायभेदेन वा व्यवस्थेयानीति निबोधिमादिसृष्टिकथनम् । निर्वाणतन्वे प्रथम पटले तु। सत्यलोके निराकारा महाज्योतिःवरूपिणी। मायावल्कलमुत्सृज्य विधा भिवा जगन्मयो। शिवशक्तिविभा. गेन जायते सृष्टिकल्पना। प्रथमे आयते पुतो नवसंजीर पार्वति !। कालिकोवाच । शृणु पुत्र ! महावीर विवाह यवतः। एतत् शुखा नतो ब्रह्मा उयाच सादर वचः । लो विना जननी नास्ति गति में दैहि मुन्दरि!। तत् श्रुत्वा एवं पसना ·प्रागतोषिणी। - सातामाता स्वदेहात् मोहिनी ददौ। द्वितीया सा महाविद्या सावित्री परमा कला। अस्याः सङ्ग समासाद्य घेदविस्तारण रु। अनायासे सृष्टिकर्ता भव त्वं महिमण्डले। हितोय ना- प्रते पुत्रो विष्णुः सत्त्वगुणाश्रयः । कालिकोवाच । शृणु पुत्र! महावीर ! विवाहं कुरु यनतः । विष्णुरुवाच । तव दर्शनमात्रेण निष्कामी आयते पुमान् । कथं करोमि हे मात! र्मोहिनी देहि मे शिवे। देहाच्छक्ति विनिष्क प्य ददौ तस्मै च कालिका । 'वैष्णवीं तां महाविद्यां श्रीविद्या परमेश्वरि !! तामाथित्य महा- विष्णुः पालयत्यखिलं जगत् । तीये जायते पुत्रो महायोगी सदाशिवः । तं दृष्ट्वा सा महाकाली ऋतुयुक्ताभवन्मुदा। शृणु पुत्र ! महायोगिन् ! महाक्य हृदयं कुरु । त्वां विना पुरुष: को वा मां विना कापि मोहिनो। अतस्त्वं परमानन्दी विवाह कुरु मे शिव ! । सदाशिव उवाच । यदुक्तं कर्म हे मातस्त्वां विना नास्ति मोहिनी। सत्यमेतत् जगन्मात ! मी विना पुरुषी न च । अस्मिन् देहे संस्थिते च न करोमि विवाहकम् । कुर देहान्तरं मातः करुणा यदि वर्तते। तत्क्षणे सा महाकाली ददी भुवनसुन्दरीमिति। कुनिकातन्त्र प्रथमपटले। ब्रह्माणो कुरुते सृष्टिं न तु ब्रह्मा कदाचन । अतएव महेशानि ! ब्रह्मा प्रेती न संशयः। वैष्णवी कुरुते रक्षां न विष्णुः कदाचन । प्रतएव महेशानि! विष्णुः प्रेतो न संशयः। रुद्राणी कुरते प्रासं न त रुद्रः कदाचन । अतएव महेशानि ! रुद्रः प्रेती न संशयः । ब्रह्मविष्णुमहेशाद्या जड़ाव प्रकीर्तिताः। प्रकृतिञ्च विना देवि! सर्वका-क्षमा ध्रुवमित्युक्तम् । इति शक्त्या सध्या- दिकथनम्। शब्दब्रह्मण उत्पत्तिमाह। शारदायां प्रथमपटले। भिधमानात् पराइिन्दोरव्यतामा वरोऽभवत्। शब्दब्रह्मेति तं बाहुः सर्वागमविशारदा इति। पराहिन्दीरित्यनेन शत्यवस्था- !

·प्राणतोषिणी। रूपो यः प्रथमो विन्दुस्तस्माद्भिद्यमानादव्यतात्मा वर्णादिविशेष रहितोऽखण्डी नादमात्रमुत्पमित्यर्थः । उक्तञ्चदुर्गेण यत्र ध्वना- धकारादयो वर्णा विशेषरूपेण न व्यन्यन्ते स ध्वनिरव्यता इति। सृष्ट्युन्मुखपरमशिवप्रथमोलासमावमखण्डोऽव्यक्ती नादविन्दु- भय एव व्यापको प्रमात्मकः शब्दः । शब्दब्रोति हृदयं तथा 'च राघवमतं वचनम्। क्रियाशक्तिप्रधानायाः शब्दशब्दार्थकार- णम् । प्रततेविन्दुरूपिण्या: शब्दब्रह्माभवत्परमिति। प्रयोग- सारेऽपि । सोऽन्तरात्मा तदा देवि! नादात्मा नदते खयम् । यथा संस्थानभेदेन सम्भूय वर्णतां गतः। वायुना प्रेयमाणासौ पिण्डाहाक्ति प्रयास्यतीति । शारदातिलके । चैतन्य सर्वभूतानां शब्दब्रह्मति मे मतम्। तत् प्राप्य कुण्डलीरूपं प्राणिनां देह- मध्यगम्। वर्णात्मनाविर्भवति गद्यपद्यादिभेदतः । तद्भिद्यमान- विन्दुरूपं चैतन्य कुण्डलोस्वरूपं प्रणवाकारं प्राणिनां देह- मध्यगं सत् वर्णात्मना आविर्भवति प्रकाशत इत्यन्वयः । किं कला प्राप्य कण्ठादिकरणानीति शेषः । तथा च भूलाधारात् प्रथम- मुदितो यस्तु तार: पराख्य इत्यादि प्रपञ्चसार आचर्यो वक्ष्यति । अतएव वक्ष्यमाणा सृष्टिः कुण्डलीत इति ज्ञेयम्। शब्दब्रह्मपरम- ब्रह्मभेदेन ब्रह्मणो हैविध्यमुलं कुलार्णवे पञ्चमखण्डे प्रथमोल्लासे। भागमोत्यविवेकोत्थं विधा ज्ञानं प्रचक्षते । शब्दब्रह्मागमनयं परं ब्रह्मविवेकजम् ! श्रीभागवते पष्ठस्कन्धे षोड़शाध्यायेऽपि । अहं सर्वाणि भूतानि भूतात्मा भूतभावनः । शब्दब्रह्म परं ब्रह्म ममोमे शाखती तनुरिति । शब्दब्रह्म प्रणवरूपं तथा च भग- वहीता। प्रोमित्येकाक्षर ब्रह्म व्याहरन् मामनुस्मरन् । यः प्रयाति त्यजन् देह स याति परमो गतिमिति। प्रोमिति ध्वनिमात्रोपलक्षणमतो वक्ष्यमाणगुरुवन्त्र स्थित ब्रह्म लभ्यते । तत्प्रसादत इत्यादिवचनैः सह न विरोधः । सर्ववेव ध्वविद्य.

·प्रायतीषियी। मानत्वात् । प्रणवार्थो वा वाच्यन्तु परमं ब्रह्मप्रणवो वाचकः स्मृत इत्यादिवचनात्। इति श्रीप्राणतोपियां प्रथमकाण्डै वीजवरूपशब्दमाटु- र्भावरूपाकरकथनं नाम प्रथमः परिच्छेदः । इत्याकरे समुदभूते शन्दे संशयरूपतः विवादविलमुत्पन्ने पर- स्परजिगोपवेति । अथ शब्दा नित्या अनित्याः प्रसिदायेति मत- वयम् । तत्र पूर्वमते शब्दब्रह्मति सुतम् । अनित्यवादिनोऽपि वहवस्त पांमध्ये प्रान्तरस्फोटवादिनी जातिव्यक्तिस्फोटात्मक- वाद्यस्फोटवादिनवं विवदन्त यथा श्रथ कथमर्यः शन्देन प्रति- पाद्यते प्रतिपादयितुमक्षमत्वात् । तया हि नियतवर्णाः पदार्थ गमयन्ति ते किं क्रमेण युगपड़ा। नाद्यः । गौरित्यादौ गादिवर्णः प्रत्येकमयप्रतिपादने कृते अपरवर्णवेयध्ये स्यात् । अथ वर्णरेकशः कियानावयव: प्रतिपाद्यत इति चेत्तदप्ययुक्तम्। न हि गवाद्यव- यवे गादिवर्णानां सडेतोऽस्ति। न हितोयः। भित्रकालोप- लब्धानां योगपद्याभावात् । उच्चरितप्रध्वंसिनो हि वास्ताव- कालमतिष्ठन्त । न च पूर्वपूर्ववर्णज्ञान तस्योत्तरोत्तरवर्ण- मानानुहत्तो नित्यल्ले प्रसनात् अतएवेदं निरस्तम् । यावन्ती याण ये च तदर्थप्रतिपादने । वर्णाः प्रजातसामाः ते तये- वार्थबोधका इति। तस्मादनुत्पन्नोत्मननयोरसत्त्वे विशेया- भावात् वणेभ्योऽर्थप्रत्ययो न सम्भवतीति वर्णाव्यतिरेकेण वर्णा; मिव्यङ्गः स्फोटः परिकल्प्यते। स्फुटत्यों यमादिति स्फोटो- 'ज्यादानात् । वर्णोचारणन्त स्फोटार्यमेव । पादवर्णा हि स्फोट- व्यन्त्रका इति क्रमयोगपद्याभ्यां व्यञ्चकासम्भव इति चेद्भवति तावदर्यप्रतिपत्ति:तदनुपपत्त्या वर्णेष्वपि स्फोटः कल्पाते । तस्मात् वर्षस्फोटात् पदस्फोटस्तस्मादप्रतिपत्तिरित्यञ्च क्रमयोगप; याम्यां मदेभ्यो वाक्यानुपपत्या मदस्फोटअक्षितात वावा ·१८ ॥ प्राणतोषिणी स्फोटात् वाक्वार्थप्रतीतिः। ननु गौरित्युच्चारग्णानन्सर' वर्ष- व्यतिरिक्तं परं किञ्चिन्द्रोपलभामहे । केवलं वर्णा एव प्रतिपा- द्यन्ते । तस्मादनुपलभ्यमानत्वात् स्फोटरूपं नाम नास्त्येव शश- विषाणादिवदिति स्फोटवादिनमाक्षियन्ति। शपथैरपि ना- देयं वचो वः स्फोटवादिनाम् । नभ:कुसुममस्तीति कोऽभिदध्यात् सचेतन इति । तत्र स्फोटवादिभिरुच्यते प्रत्यक्षेण न राहते स्फोटः । तथा हि गौरित्यत्र गकारौकारविसर्गेति वर्णवयस्य क्रमेणानुभवानन्तरं पदमिति अभिवाकारा बुद्धिरुपजायते। न च तस्यां वर्णत्रयानर्थक्यं प्रयुज्यते अभिन्नत्वात् बुद्धः। यथा पटबुद्धि- रभिन्द्रा तन्तुभिरेवोपजायमाना तन्तुव्यतिरिक्त पटमवलम्बते। तथा इहापि वर्णघयव्यतिरिक्त स्वन्तरमवलम्बते स च स्फोट ति। ननु वर्णव्यतिरिक्तमन्याहस्तु न दृश्यत एव पटोऽपि ताई तन्तुव्यतिरित्तो न दृश्यते कथमङ्गीकर्तव्यः पटबुद्धौ पटः प्रकाशते स्फोटोऽपि तहि तथा। अथ स्फोट: किंखरूप इदं तदिति शृङ्गमाहितया प्रतिपाद्यताम् । अथोच्यते । यो हि यबुद्धिग्राह्यः स तबुद्धिबोध्य एव न बुद्धान्तरेभ्य इति पटोऽपि तर्हि तट. बुढेशव प्रतिपाद्यते । न तु बुद्धान्तरण तस्मात् । यथा तन्वनुभ- घानन्तरमवयवी प्रत्यक्षसिद्धः पटस्तहत् सकलवर्णानुभवानन्तर- मनुभूयमानो वर्णाभिव्ययः। प्रत्यक्षसिद्धस्फोट इति गोपीनाथ- तर्काचार्याः। तन्मतदयं दूपयितुसपक्रमन्ते शारदातिलके प्रथमपटले भाचार्य्याः। शब्दव्रति शब्दार्थ शब्दमित्यपरे विदुः। एके प्राचार्या: शब्दार्थम् पान्तरस्फोट' शब्दब्रह्म त्याहुः । यथाह। निरंग एव अभिनोनित्यबोधस्वभावः शब्दार्थ पान्त. रस्फोट इति । अपरे चैयाकरणाः पूर्वपूर्ववर्णाचारणाभिव्यत- तत्तत्पदमस्कारसहायचरमपदप्रयोबुई चाक्यस्फोटलक्षण- मणकार्यप्रकागर्क गब्द मन्दमति वदन्ति । यथाह । एक । ।

·प्राणतोपिणी। १८ एव नित्योऽभिव्ययभ्योऽखण्डो व्यक्तिस्फोटो जातिस्फोटो वा वहोरूप इति। न तु अनित्यःशब्दश्वेत्तदानानामुनिभिर्महादेवेन देव्यर्शनानानाशास्त्रषु एकमेव वचनं क्वचित् कचित् कथमुक्त तदने व्यक्तीभविष्यति। नित्यपक्षे तु नैप दोपो वचनस्यापि नित्य- त्वात् दति चेत् न। अनित्यपक्षेऽपि नानावत्रादेकखरूपा भा- रती वचनरूपेण निर्गतत्यनेन कस्यापराधस्तस्याः शत: वैचि- पात् । यत्तु योगिनीतन्वे प्रथमखण्डे दशमपटले। तन्मध्ये त मया दृष्टं वर्णपुञ्ज महोज्ज्वलम्। सूर्यकोटिसमाभासं चन्द्र- कोटिसशीतलम् । वह्निकोटिमहोज्वालं पर ब्रह्ममयं ध्रुवमिति वचनं तब्रह्माण्डादिवदाद्याशरोरस्थत्वेन अवधातव्यमन्यथा तच्छरोरवर्तिनां ब्रह्माण्डादोनामपि नित्यं स्यात्। तच्छरीरे ब्रह्माण्डन्तु । अतोव वृहदाकारब्रह्माण्डकोटिकोटयः। चरन्ति सर्वदा देवि! कः सख्यात क्षमो भवेत्। इति तदनन्तर- शिववचनाज्ञयम्। अथ भवन्मते मन्त्रवेदगायत्रवादीनाम- नित्यत्वापत्तिरिटापत्तिरिति चेत् । श्रोमित्येकाक्षरं ब्रह्म व्याहरन् मामनुस्मरन् । इति गौतोलम् । गुरुवको स्थितं ब्रह्म लभ्यते तत्प्रसादतः। इति गुरगोतीतम् । गुरुणा यस्य यत् मोती तत्तस्य ब्रह्मसंनितम्। इति गुप्तसाधनतन्त्र पाठपट- लोकम्। गायत्री ब्रह्मरूपिणीति तत्कवचोक्तमपौरपेयाणि वेद- वाक्यानोति दुर्गसिंहोतञ्च। उक्तञ्च दोषाः सन्ति न सन्तीति पौरुषेयेषु विद्यते । वेदे कत्तुरभावात्तु दोपागद्वैव नास्ति नः । इति तत्र तत्र लक्षणया ब्रह्मप्रतिपादकमिति व्यास्यातव्यमिति चित्रेयं लक्षणा रूढ़िप्रयोजनाभ्यां वञ्चितत्वादिति । उताञ्च काव्य. प्रकाये। मुख्यार्थबाधे तदयोगे रूदितोऽर्थप्रयोजनात् । अन्यार्थो लक्ष्यते यत् सा लक्षणारोपिता क्रिया। इति शब्दश्रवणमात्रा- वगम्योऽर्थः मुख्यार्थः । अयोक्ती गोपीनाथतर्काचार्येण । श्रुति- - ·माणतोषिणी। मात्रेण यत्रास्य तादयं मवसीयते। तं मुख्यमर्थ मन्यन्ते गौण यत्नोपपादितमिति । बाधस्तु अन्वयानुपपत्ति: । ययेत्यर्थे यदित्य- व्ययम्। क्रियाव्यापारः। आरोपिता अभिधेयप्रत्ययान्तरित. प्रत्ययेति । प्रसिहवादिनस्तु नामी वर्ण नित्यास्तलक्षणायोगात् । तथा हि सदकारणवनित्यमिति नित्यलक्षणम्। सत् सत्त्वाशालि अकारणवत् कारणरहितं यत् तनित्यमित्यर्थः । केवलं सदि- त्युक्ते घटपटादेवंसस्यापि नित्यत्वप्रसङ्गः स्यात् । केवलमकारण. वदित्युक्त ऽपि प्रागभावस्यापि नित्यत्वप्रसङ्गः। अतो विशेषण- इयमिति। वर्णास्तु कण्ठताल्वादिकरणनमानुविधायिजन्मानः नित्या भवितुमर्हन्ति । नाम्यनित्या: स एवायं शब्दो यः पूर्व- मुपालव्ध इति प्रत्यभिज्ञानात्। अथ तप्रतिरूपकोऽयमिति चेत्तथापि सकतान्तरप्रसक्ति' स्यात् । सङ्केतस्तु । अस्माच्छब्दा. दयमर्थो बोदव्य इत्युद्दे शनरूपः। वर्णादिपु उच्चरितप्रध्वस्तेषु सझेतोऽपि ध्वस्त इति। तस्मान्न अमी वर्णा नित्या नाप्यनित्याः । किन्तु अनवच्छिन्नसन्तानाः प्रसिद्धा इति । ननु वर्णा नित्या. शेत्तदा कथमुक्त वर्णात्मनाविर्मवतीति नैवमभिप्रायापरि- जानाद्दीपमाशङ्कसे तथा हि। शब्दो हिविधी ध्वनिवर्णय । पड्जपभगान्धारमध्यपञ्चमधेवतनिपादेषु सप्तसु खरीषु वर्ण विना ध्वनिः खातन्त्राण प्रतिभाति। अमरसिंहेनापि तन्त्री. कण्ठोत्थिताः स्वरा इत्युक्तम्। तथा च पड जं रौति मयू- रस्तु, गावो नर्दन्ति वर्षभम्। अजो. गैति. तु गान्धार को कति मध्यमम् । पुष्पसाधारणे काले ककिलो रौति पक्षमम् । धैवतं कुष्ठरो रीति निपादं हेपत्ते इय इति रायमुकुटप्रभृति- धृतसङ्गीतयचनमिति । मालवादयो रागा अपि मूर्छितखर भेदेन ध्वनिरेव भवति । तथाच मालवोऽयं वसन्तथायमित्यादि गोतियषणसमये ध्वनिभेदेन सामाजिकानां प्रतीतिः स्यात् !

·प्राणतोपिणी। ध्वनिभेदनानन्तु खरभेदेन भवति । न तु वस्तुत इति। ध्वनि- मन्तरेण वर्णो न प्रकाशते । अर्थावबोधाय ध्वनिवर्णात्मना प्रावि- भवति प्रकाशत इति तस्य तात्पर्य्यम् । नन्वर्धावबोधाय परा पश्यन्ती मध्यमा वैखरीत्वरूपावस्थः सन् ध्वनिरपि प्रकाशते । तथाच गवादीनां वसप्रभृत्वावाहनाद्यर्थं नादः प्रवर्तते ॥ प्रत. एवोतं वरशास्त्रे ॥ शिशुवैत्ति पशुर्वेत्ति वेत्ति गौतिरसं फणी। हरित्ति हरो वेत्ति नारदोवेत्ति वा न वा ॥ इति चेत् सत्यम् । गवादीनां स्वरमात्रप्रतीतिसमवायिना कियविषयकज्ञानमस्ति न तु धीमेधाविज्ञानानि तानि तु वर्णज्ञानादृते न सम्भवन्ति । तथाहि ईखरविपयकज्ञानमपोखरशब्द विना न भवति । एवमनिर्देश्यं निर्गुणं ब्रह्मापि अन्धकारावस्थितवस्तुप्रकाशकप्रदीये. नेव तप्रकाशकमात्रेण निर्गुणशब्देनैव व्यज्यते। अतएव ध्वनि पाय मत्वा शिशर्वेत्ति पशुर्वेत्ति वेत्ति गीतिरसं फणी। एकन्तु कवितातत्त्वमीखरो वेत्ति नापर इत्यनेन काव्यविद्भिरप- हसितम्। कवितातु अर्थव्यया अतो वर्णात्मकशब्द नैव कविता स्यादिति तु न शब्दवाच्यत्वं निर्गुणस्य ॥ सनिर्गुण: गुणति शिवो जेय सनातनः ॥ निगुणः प्रशतेरन्यः सगुणः सकलः स्मृत इति शारदोतोवर्णानां प्रातिप्रभवत्वेन तव हत्त्याभावात् प्रक्षते- रन्यः प्रकृत्या असम्बद्ध इत्यर्थः ॥ कुनिकातन्त्र प्रथमपटले तु शेषा- ईमन्यथोक्तं यथा। निर्गुण. सगुणोति शिवो ज्ञेयः सनातनः । निर्गुणाचैव सज्ञाता विन्दवस्त्रय एव च। ब्रह्मविन्दुर्विष्णुविन्दू- सदविन्दुमहेशरीति अन्यथा प्रकृतीवरभेदोपलब्धानन्तरं मिलितत्वप्रतीतिविपयेण सगुणेन निर्गुणस्य भेदप्रतीतिर्न स्थादतएव श्रुत्यध्याये ब्रह्मणा ब्रह्मण्यनिर्देश्ये निर्गुणे गुणवृत्तयः। कथं चरन्ति युतयः साक्षात् सदमतः परे॥ इति परीक्षितः प्रश्री. ऽपि सङ्गच्छते । प्रास्ता विस्तर: प्रस्तुतमभिधास्ये। तम्मतइयं ·प्राणतोषिणी। दूषयति शारदातिलक मतदयेन शब्दशब्दार्थयोः अन्नत्वमुना म हि तेषां तयोः सिद्धिर्जडत्वादुभयोरपीति तेषां वादिना मते तयोः शब्दशब्दार्थयोः शब्दब्रह्मत्वसिदिन। हेतुमाह उभयो. जड़त्वादिति । अयमाशयः। शब्द विनार्थो जड़ः प्रतिपत्तुमशक्यः कस्त प्रतिपादयिष्यतीत्येवमयं विना शब्दोऽपि जड़: प्रतिपाद. यितुमशक्तः क स बोधयिष्यतीति तेन शब्दार्थरूपविशिष्टस्य शब्द- ब्रह्मवमवधारितम्। तदुक्तम् अध्यायात्मविवेके । अनादिनिधर्म ब्रह्म शब्दतत्त्वं यदक्षरम् । विवर्त्ततेऽर्थभावेन प्रक्रिया जगतो म. तेति। अन्यत्रापि शब्दब्रह्मति शब्दावगम्यमर्थ विदुर्बु धाः। खतोऽर्थानावरोधल्वात् प्रोतोऽप्येतादृशो वर इति । स तु सर्वत्र संस्यूते जाते भूताकारे पुनः। आविर्भवति देहेषु प्राणिना- मर्थविस्त त इति ॥ अतएव कल्पसूत्रटीकायां शङ्कराचार्याः । षट्त्रिंशत्तत्वानि विश्वं शरीरं कञ्चकितः शिवो जीवः। निष्क- चुकः परमशिव इति षट्त्रिंशत्तत्त्वानि शुद्धमिश्राशुभेदानि यथा। शिवशक्तिसदाशिवेश्वरशुद्धविधेति शुद्धानि। मित्राणि शुद्धा- शुद्धानि। शुद्धानि यथा मायाकला विद्यावागहङ्कारकालनियति- पुरुषप्रतिबुद्धिमनांसि ॥ अशुद्धानि यथा । श्रोत्रत्वक्चरसना- प्राणवाक्पाणिपादपायूपस्वशब्दस्पर्शरूपरसगन्धाकाशवायुतेजी- जल पृथिव्यात्मकानि॥ तदुक्त मृत्युञ्जयसंहितायाम् ॥ कलाविद्या- वाक्कालमायानियतिपञ्चकैः कञ्चकितः शिवो जीवो भवति । एवञ्च शिवजीक्योरुपाधिमात्रभेदः । तत्त्वानां विशेषस्तु दीक्षाप- रिच्छेदे वक्ष्यते ॥ कच्चुकलक्षणं यथा परापरिमलोमासे । प्रस्यैव सर्वकर्त्तयत् किश्चिकर्व त्वविभ्रमः । तस्य हेतुः कलामाम तत्वं तत्वविदो विदुः। सर्वजस्य त्वविद्या स्यात् किश्चित् भावत्व- विममः। पूर्णस्य रागो विषयेवभिवत इतीरितः। कालो हिनाम भावानां भोपवाभीषणात्मकः । क्रमावच्छेदका.सोऽयं ..

·प्राणतोषिणी। एतन्त्र लवादिप्रलयावधिः । इदं ममैव कर्तव्यमकर्तव्यमिदं मम । प्रत्य नियमनस्यास्य हेतुर्नियतिरुच्यते। तत्त्वपञ्चकर्मतस्य स्वरूपा. वरकं यतः। तस्मात् कक्षुकमित्येतदुच्यते तत्त्वपञ्चकमित्याहुः ॥ कुलार्णवे पक्षमखण्डेऽपि । घणा लज्जा भयं शोको जुगुप्सा चेति पञ्चमी। कुलं शीलं तथा जातिरष्टी पाशाः प्रकीर्तिताः । पाशवदो भवजीवः पाशमुक्तः सदाशिवः ॥ इति शिवजीवयोरेक्य. मुक्ताम् । राघवभट्टस्तु यदि शब्दः शब्दार्थो वा ब्रह्मत्युच्यते तदा ब्रह्मपदवाच्यत्वं नोपपद्यते। यतः सच्चिदानन्दरूपो ब्रह्मपदार्थः । उक्तच्च श्रुत्या। नित्यं विज्ञानमानन्दं ब्रह्म त्याह। समीचीनम्। तेनैव लिखितकुण्डलीस्वरूपं प्रणवाकारमित्यसङ्गते; विवसाराद्युशवचनजाताच ॥ तथाच विश्वसारे। ब्रह्मति तं माह साक्षादेवः सदाशिवः । अनाहतेषु चक्रेषु स शब्दः परिकीर्त्यते। अनाहत महाचक्र हृदये सर्वजन्तुषु । तत्र ॐकार इत्युत्तो गुणत्रयसमन्वितः। शिवो ब्रह्मा तथा विष्णुरोद्वारे च प्रतिष्ठितः। अकारथ भवेद्रमा उकारः सच्चिदा. त्मकः। मकारो रुद्र इत्युक्त इति तस्यार्थकल्पना। अकार च भवेविष्णु रकारे च प्रजापतिः। मकार च भवेत् रुद्र इति वा वर्णनिर्णयः ॥ फेल पोतन्त्र प्रथमपटले च ॥ तेभ्य एव समुत्पन्ना वर्णेभ्यो विष्णुशूलिनोः। मूर्तयः शक्तिसंयुक्ता उद्यन्ते ताः क्रमेण तु। इत्युक्ता विष्णुशिवशक्तीनां प्रत्येक मूर्तयः पञ्चाशदुक्ताः । प्रपञ्चसारे तीयपटलेऽपि ॥ शशोनान्युस्थिता यस्मात् खरस्मृक्व्यापकाक्षराः । इनः सूर्य: स्मृक् स्पर्शः । तत्रि- भेदे समुपना अष्टत्रिंशत् कला मताः । स्वराः सौम्याः स्पर्श युग्म: सोरा वाचाय वद्भिजाः। पोड़शहादशदशसंख्याः स्युः क्रमशः कलाः ॥ क्रमश इति चन्द्रस्य पोडश हादश सूर्यस्य बहेशत्यष्टत्रिंशत् कलाः। वणेभ्य एव तारस्य पञ्चभेदैश्व ।

·२५ प्राणतोपिणी। भयवाहवः। पाया निजाइस्थगत्यालहतविग्रहाः। इति पवाहिशवः । कीर्तिः कान्तिम्तुष्टिपुष्टी तिः शान्तिः किया दया। मेधा सर्षी अदा यामजा लक्ष्मीः सरखती। प्रीतिरती रमा प्रोक्ताः क्रमिक 'स्वरगतयः। जया दुर्गा प्रभा सत्या चण्डा वाणी विलासिनो। विजया विरजा विश्वा विनदा सुनदा स्मृतिः। ऋदिः समृद्धिः शुडिय भक्तिर्मुतिर्मितिः क्षमा । रमोमा के दिनो क्लित्रा वमुदा घसुधा परा। परा परायणा सूमा सन्ध्या प्रजा प्रभा निशा। अमोघा विद्युता चेति शक्तयः सर्वकामदाः । एताः प्रियतमा- देष निपणा: सस्मिताननाः। विद्युद्दामसमानाड्यः पनजा- फेल्कारिणीतन्ने तु॥ ताच सम्मितवाला विद्युदामाः प्रकीर्तिताः। कान्ताद्वस्थाथ को द्याः कमला- भयपाणयः। इत्युक्तम्। इति पञ्चाशहिष्णुशकायः ॥ श्रीकण्ठो- इनन्तसूक्ष्मी च त्रिमूर्ति रमरेश्वरः । अर्धीशो भावभूतियाति- थिय स्थाणको हरः। मिाण्टोशो भेतिक: सद्योजातशानुग्रहे- भवरः। प्रक्रूरय महासेनः स्युरेता: खरमूर्तयः । ततः क्रोधीश- चण्डेशपञ्चान्तकशिवोत्तमाः। अथैकरुद्रकूर्मेकनेवाचतुरा- ननाः। अजेशः सर्वसोमेशस्तथा लागलिदारको। अर्धनारी. श्वरथोमाकान्तथाषाढिदण्डिनौ। स्युरप्रिमौनमेपास्यालीस्थि. तश्च शिखी तथा। छगलण्डहिरण्डेयो समहाकालवा- भुजदेशपिनाकोशखनीशाख्यवकेशकाः । श्वेतस- ग्योपलिपित्या. संपर्तयारसथा। से सदा. 'रमता रक्ता धृतशूनकपालकाः ॥ इति पञ्चाशद्वदाः ॥ पूर्णोदरो स्याहिरजा शाल्मली तदनन्तरम् । लोलाशी व लाक्षौ च दीर्घधोणा समीरिता । सुदौमुखागोमुख्यौ दीर्घजिवा तथैव च । कुण्डो- दयू ई केश्यो च तथा विक्षतमुख्यपि। ज्वालामुखी ततो जेया पशादुल्कामुखी ततः। सुथीमुखो चैव विद्यामुरयता: स्वर- लिनी।

·प्राणतोपिणी। शतायः ॥ महाकालीसरस्वत्यौ सर्वसिदिसमन्विते । गौरी त्रैलोक्यविद्या स्यान्मन्वसिडिस्ततः परम्। प्रात्मशशिभूतमाता तथा लम्बोदरी मता। द्राविणी नागरी भूयः खेचरी चापि मञ्जरी। रूपिणी चित्रिणी पथात् काकोदर्यपि पूतना। स्याद भद्रकालीयोगिन्यौ शशिनी गर्जिनी तथा। कालरात्रिश्च कुनि. न्या कपर्दिन्यपि वज्रपा। जया च सुमुखेवया रेवती माधवी ततः। वारुणी वायवी प्रोक्ता पश्चाटणे विदारिणी। ततथ सह आलमोर्व्यापिनी,माययान्विता । एता रुद्राक्षपीठस्थाः सिन्दूरा- रुणविग्रहाः । रतोत्पलकपालाभ्यामलढतकराम्बजाः। आयु- धादिध्यानं वामदक्षयोरेवं सर्वत्र। इति पञ्चाशद्रुशक्तयः। चन्द- नकुचन्दनागुरुक' रोशोररोगजलघुसणाः । ककोलजातिमांसी- मुराचोरग्रन्यिरोचनापत्रा। पिप्पलविल्वगुहारुणटणं कल- रगावकुम्भीवलिन्यः। शोल्वम्बरकाश्मरिकास्थिराजदरपु- प्पिका। मयूरशिखालक्षाग्निमन्यसिंहोकुशाहदर्भाः। कृष्णदर- पुप्पोरोहिणचुण्डकहहतोपाटलचित्रातुलस्यपामार्गाः । मखलतादिरेफाविष्णुकान्तामूपल्यथाञ्जलिनी। टूर्वाथीदेवीसह तयैव लक्ष्मीसदाभते। आदीनामिति कथिता वर्णानां क्रम- वगादयौषधयः । गुलिकाकवायभावितप्रमेदती निखिलसिहि. दायिन्यः। चन्दनं प्रसिद्धम्। कुचन्दनं रक्तचन्दनम् । अगुरुः प्रसिद्धः। कर्पूर रसक' रम्। उपोरं वीरणमूलम्। रोगः कुष्ठम्। जलं बाला। घुसण: कुगुमम् । ककोल काकोलीति प्रसिद्धम् । जाति: पुप्पविशेषः। लतामांसी जटामांसी। मुरा मुरा- मांसी। चोरथोरपुप्पी। ढोलकलम्बीति गौड़भापा । अन्यिः गाठियानीति गौडप्रसिद्धम् । रोचना हरिद्रा । पत्रं तेजपत्रम् पिप्पलोडखस्यः। विल्वः प्रसिद्धः । गुहा जयन्ती। अरुणटणं पृश्रिपर्णी। फलरशाह कामराङ्गाति प्रसिद्धः । कुम्भी गाम्भारी। ।

·त्वदुद्भवः । प्राणतोषिणी। पुंस्त्रीनियमितैर्लिङ्गेश्व सनपुंसकैः । रैफो माया वीजमिति विधा मायाभिधीयते। शक्ति: श्रीः सवतिः कान्तिलमोर्मधा सरखती। क्षान्तिः पुष्टिः स्थितिः शान्तिविद्याद्यैः स्वार्थ- वाचकः । नानाविकारतां प्राप्तैः खैः स्वैर्भावैर्विकल्पितः। तामेतां कुण्डलीत्येके सन्तो हृद्ययनां विदुः । मा रौति सततं देवी भृङ्गीसङ्गीतकध्वनिम् । प्राकृतिं खेन भावेन पण्डिता बहुधा विदुः । कुण्डली सर्वथा जे या सुषुम्नानुगतैव सा। चराचरस्य जगतो वोजत्वाहीजमेव तत्। मूलस्य विन्दुयोगेन शतानन्द- रेफान्वितोकाराकारयोगादुत्पत्तिरेतयोः । हका. राख्योद्भवस्तेन हरिरित्येप शब्दाते। हरत्वमस्य तेनैव सर्वा- त्मत्वं ममापि च । अस्य विन्दोः समुत्पत्त्या तदन्ते सोऽहमुच्यते । सहवारः पुमान् प्रोक्तः स इति प्रकृतिः स्मृता। अजपेय मता शक्तिस्तथा दक्षिणवामतः। विन्दुर्दक्षिणभागस्तु वामभागो विसर्गकः। तेन दक्षिणवामाख्यौ भागौ पुंस्त्रीविशेपितो। विन्दुः पुरुष इत्युक्तो विसर्गः प्रकृतिमता। पुम्प्रसत्यात्मको हंस. स्तदात्मकमिदं जगत् । पुंरूपा सा विदित्वास सोऽहंभावमुपा- गता। स एव परमाख्योऽय मनुरस्य महात्मनः। सकारच हकारञ्च लोपयित्वा प्रयोजयेत्। सन्धिर्वै पूर्वरूपाख्यं ततोऽसौ प्रणवो भवेत्। तारादिभक्ताच्चरमांशतः स्युर्भूतानि खादोन्यथ मध्यमांशात् । पनादितेजांसि च पूर्वभावात् शब्दाः समन्त्राः प्रभवन्ति लोके । समस्ता इत्यपि क्वचित् पाठः । विखसार, द्वितीयपटलेऽपि ॥ इंसौ तब समुद्भूतो पुस्त्रियो तव सम्मतौ। तत्र पुरुषः प्रोक्त: सकारः प्रकृतिः स्मृतः। ताविमो सकलं विश्वं व्याप्ती च कृतकोऽनलम्। कतको भम्म । यथानलमम्नि ध्याप्तस्तथा इमो विखं व्याप्तावित्यर्थः पग्निर्माणवक इत्यादिवदुपमासूचकपण्दमन्तरेणापि उपमामतीतिः। यदा ·माणतोषिणी। तभावमानोति तदा सोऽहमिति स्मृतः। स एव परमं ब्रह्म- कूटस्थो जगदगुरः। सर्वे देवास्तथा वेदा दिग्वाताकीदय- स्तथा । बुट्या दिकालकल्पाच तत्तदेव तथात्मकम्। यसिंच प्रलयं यान्ति वाङ्नाशे जगदीवरि!। यस्मिन् सृष्टि: सदै- वैति यस्मिन्नद्यापि तिष्ठति । स एव परमं ब्रह्म सोऽहंभावन जायते। सहवौँ विलुप्याथ सन्धिवर्ण दिशेयदा। प्रणवः सर्ववणेषु कथितः पद्मयोनिना। परानन्दमयं ब्रह्म शब्दब्रह्म- विभूषितम् । आत्मनो देहमध्ये तु सर्वमन्त्रात्मकं प्रिये ! ॥ इति रुद्रजामले उत्तरखण्डे द्वाविंशतिपटले च ॥ एकमूर्तिस्त्रयो देवा ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः । मम विग्रहसंक्लप्ता सृजत्यवति हन्ति च। प्रणवादुद्भवा एते योगविघ्नकरा: सदा। अकारं ब्रह्मणो वर्ण शब्दरूप महाप्रभम् । प्रणवान्तर्गतं नित्यं योगपूरकमा येत्। उकारं वैष्णवं वर्ण शब्दभेदिनमोखरम्। प्रणवान्त- गतं सत्त्वं योगकुम्भकमायेत् । मकारं शाम्भवं रूप जीव- भूतं विधूतम्। प्रणवान्तःस्थितं कालं लयस्थानं समाश्रयेत् । वर्ण एप विभागेन प्रणव परिकल्पितम्। प्रणवाज्जायते हंसो हंसः सोऽहं परो भवेत् । मोऽहं ज्ञानं महाज्ञानं योगिनामपि दुर्लभम् । निरन्तरं भावयेदयः स एव परमो भवेत् । हं पुमान् स खरूपेण चन्द्रेण प्रकृतिस्तु सः। एतद्वंसं विजानीयात् सूर्य- मण्डलभेदकम्। विपरीतक्रमेणैव सोऽहंज्ञानं यदा भवेत् । तदैव सूर्यगः सिद्धो वासुदेवप्रपूजितः। हकाराण सकारार्ण लोपयित्वा ततः परम् । सन्धिं कुर्यात्ततः पथात् प्रणवोऽसौ महामनुः । इति प्रणवतः सर्वेपामक्षरादीनामाविर्भावदर्शनाच्च । अतएव सर्वजीवोत्पादक इति वर्णाभिधाने प्रणवस्य नाम वक्ष्यति॥ अथ प्रणवस्य ब्रह्मवाचक न तु ब्रह्मत्वमुक्तम् सृष्टिप्रपञ्चस्तु अकारोकारमकारनादविन्दुरूपप्रणवावयवपञ्चक ·प्राणतोपिणी। वचने कुण्डली वेदं म्यत इति वक्ष्यमा धामवयं मा वेदाना- मित्यादिश्रुत्यष्टादगविद्या इत्यादि च सङ्गच्छते । सत्यं वेदान्त- मतमाथित्य तत् मवें समाधेियम् । तन्मतन्तु केवलमोखर विना सर्वेपामनित्यत्वम्। अपौरुयाणीत्यादि मीमांसक मतानुमारेणोक्तमिति। सर्वमनवद्यम् । वस्तुतस्तु सर्ववेदमयी देवी सर्वमन्त्रमयो तयेत्यादि वयमाणशारदोतकुण्डलिन्यात- न्यरूपाया: शब्दब्रह्मत्वेन निरूपितायाः शब्दार्योभयरूपिण्या वेदादिमयत्वेन वेदानां मन्वापाच नित्यत्वमेव प्रमाणम् । तर्हि उक्तशुर्तिः का गतिरिति चेत् न । महतोभूतस्य विराड्मूतरीश्व- रस्य निश्वसितं वेद इत्यर्थे वेदस्य जन्यत्वं नायातम् । यदि च श्रीधरस्वामिव्याख्यावलम्बिमिर्जन्य त्वमङ्गीक्रियते तदा पर- मेष्ठिनो निवासद्वारेणाविर्भूतस्य भगवतो वराहमूतः पर- मेष्ठिजन्यत्वं स्यात् । तत्प्रमाणन्तु वतीयस्कन्धे वयोदशाध्याये पर- मष्ठी त्वयां मध्ये तथा मग्नामवेक्ष्य गामित्युपक्रम्य यस्यास्मि हृदयादासं स ईशो विदधातु मे। इत्यभिध्यायतो नासाविव. रात् महमानघ !। वराहतो को निरगादपृष्ठपरिमाणकः । तस्याभिपश्यतः खस्थः क्षणेन किल भारत!। गजमात्र प्रवहधे तद्भतमभून्महत्। इति मैत्रेयवचनम्। इति नानाशास्त्री- त्पत्तिकथनम्। ग्रहादीनामपि वर्णदुत्पत्तिरुता ।। प्रपञ्च. सारे चतुर्थपटले । तदा स्वरेश: सूर्योऽयं कवर्गशस्तु लोहितः। चवर्गप्रभवः काश्यष्टवर्गाधसम्भवः । तवर्गोत्थः सुरगुरुः पव- त्यिः शनैश्चरः । यवर्गजोऽयं शीतांशुरिति सप्तगुणा वियम् ॥ विश्वसारतन्त्र अन्तमाटकासम्भववर्गाधिष्ठाटदेवतात्वं ग्रहाणा- मुक्तम् ॥ यथा। सप्तवर्गस्य देवेशि ! देवताः कथयामि ते । रतवर्णो भूमिपुत्रः कवर्गदेवता मता। काव्यष्टवर्गस्य विभुश्च- वर्गस्य बुधः स्मृतः। तवर्गस्य सुराचार्यः पवर्गस्य शनैश्चरः ।

·प्राणतोषिणी। ३५ ; यवर्गस्य तया चन्द्रः स्वराणां देवता रविरिति ॥ प्रपञ्चसारे ॥ अस्या विकारवणेभ्यो जाता हादश राशयः । लवादिकालोपचि. तैस्तैः : स्याञ्चक्रगतिकिया। ऋक्षराश्यादियु तथा चक्रगल्या जगत्स्थितिः। वक्ष्यामि चक्ररूपच प्रबळ राशिभिर्यथा अन्तर्वहिविभागेन रचयेद्राशिमण्डलम्। भूचक्र एव मेपादिः प्रविजेयोऽय मानुपः। आमपातयो राशिरीकारान्तः प्रती. यते। ऋकारान्तैल कारान्तै यो युग्मं ततस्विभिः। ततो मेपराभ्युद्भवात् परं ऋकारान्तस्त्रि भिई पो जात एवं लकारा- न्तै स्विमिमिथुनमित्यन्वयः ॥ एदौती: कर्कटो राशिरोदौतो: सिंहसम्भवः । अनःश वर्णकेभ्यश्च सजाता कन्यका मता। पड्भ्यः कचटतेभ्यश्च पयाभ्याच प्रजजिरे। वणिगाद्यास्तु मौनान्ता राशयः शक्तिजृम्भणात्। चतुर्मिर्यादिभिः साई स्यात् क्षकारस्तु मोनगः॥ इति वर्णतो राशिष्टिकथनम् ॥ क्षेत्राधियोऽपि तत्रैव ॥' अङ्गारानकहथिकी चतुले शुक्रस्य युकन्यके बौधे कर्कटकाङ्कयो हिमरुचः सिंहास्तथा गोपतेः। चापानावपि धेपणौ मकरकुम्भास्थौ च मन्दग्रहा: प्रोक्ता राश्यधिपा वली च कलसे मोऽयं क्रमो दर्शितः। इति राश्यधिपकथनम् ॥ तत- -स्तदूभागस्थो भुवश्चकसमस्तथा। स तु सिंहादिको यस्मिन् पैटको नियता गतिः। तदूभागसंस्थय खयक्रथापि तादृशः । स तु चापादिको देवचक्रस्वैनाभिकस्त्वयम्। इति त्रिभुवनराशि- चक्रकथनम् ॥ तथा एभ्य एव तु राशिभ्यो नक्षत्राणाञ्च सम्भवः । स चाप्यतरभेदेन सप्तविशतिधा भवेत् । श्राभ्यामखयुजा जाता भरणी छत्तिका पुनः। लिपित्रयाद्रोहिणी च तत्परत्वाच्चतु- ष्टयात् । एदेतोर्म गशीपर्दैि तदन्ताभ्यां पुनर्वसः। श्रमसीः केवली योगी रेवत्यर्थं पृयग् गतः। कतस्तिष्यस्तथालेपः खगयो,डयोमघा। ततः पूर्वोत्तछजयोरुत्तराज्मजयोस्तथा ।

·भवः। माणतोपिणी। २५ हस्ताचित्रा च टठयोः स्वाती डायचरादभूत् । विशाखात ढयो- मृता तथदेभ्योऽनुराधिका । ज्येष्ठा.धकारान्भुनाख्या नपफेभ्योऽभ. वत्तथा । पूर्वाषाढ़ा ततोऽन्या च सनाता श्रवणा मता। अवि. हास्या च यवयोम्तथा शतभिषा ततः। वयोः मोष्ठपत्संभा पसहेभ्यः परा: स्मृताः। इति वर्णतो नक्षत्रमुष्टिकथनम् । ताभ्याममाभ्यां क्षार्णोऽयं यदा वै सह यत्स्यते । तदेन्दुसूर्यसंयो- गोमावम्या हि प्रतीयते। कपतो भवमस्मत्तः कपयोः सङ्गमी. ततः सकारः सनातो नृसिंहस्तस्य देवता। स पुनः घसईः साई परा प्रोष्ठपदं गतः। इत्यमावास्योत्पत्तिकथनम् । अनुनक्षत्रवारपु स्वस्वमन्त्रजपोऽपरः। तस्मादेषां दिनानाञ्च कथ्यते देवतादयः । इति नक्षत्रवारे जपकथनम् ॥ कारस्करा- ख्यामलकोडुम्बरो जम्बुसंञ्जकः । खदिरः कृष्णवशी च पिप्पलो नागरोहिणौ। पलाशलक्षफाम्बोष्ठधियार्जुनधिकदकाः । वालः सरजां सों वञ्जुल: पनसाकको। शमोकदम्बनि- म्वासमधुकान्तादिनाधिपाः। घायुष्कामः वर्ततच छेद- येन कदाचन । इत्यत्र स्वार्थहेतूभयवाचकः । न छिन्द्यान छेदयेदित्यपि ॥ इति स्वीयनक्षत्रहक्षच्छेदननिषेधः ॥ अखिय- मानलधारशशिरुद्रादिति सुरेज्यासाच । पिवयमभग- दिनकवटारो मरुतस्तथेन्द्राग्नी। मिवेन्द्री तथा नियंति- जले विखेदेवा हरिस्तथा वसवः । वरुणोऽजपादोऽहिवनः यूमा च देवता भानाम् ॥ इति नक्षत्रदेवताकथनम् ॥ अवे' भाजभुजङ्गसर्पसयमामारिकाजः कुली भूपा मूपिकरुद्रयान- महिपीव्याघ्रायमारोहणः । व्याघेणीहरिणोखरानरपशु: शाखा मृगास्त्रीयः मयों गोकरिणी च साधुकथिता नक्षत्रयोन्यः क्रमात् ॥ इति नक्षत्रयोनिकथनफलम् | गोव्यानं गजसिंह- मखमहिषं श्वनञ्च वभूरगम् । वैरं वानरमेषकञ्च समहत्तद्द- ·पाणतीपिणी। घिमिः। विडालोन्दुरु। लोकानां व्यवहारतोऽन्यदपि च जाला प्रयत्नादिदम्। दम्पत्यो पमृत्ययोरपि सदा वज्यं शुभस्या- शाखतिकरितया इन्हे एकत्वं नपुंसकत्वञ्च ।। एतेभ्योऽमावास्यान्ताः प्रतिपदादिकास्तिथयः ॥ राशिभ्योऽत्र तिथीनामध्यवयन्तु राशिरकः स्यात्। तेन विंशत्तिथयो- द्वादश भेदतो भिन्नाः। ता एव स्युर्वेधा पुनरपि पूर्वान्त्यपक्ष- भेदेन ॥ पक्ष: पञ्चदशाहः स्यात् पूर्वः प्रतिपदादिकः शुलः । तहज्जे योऽप्यपर: पक्ष: कृष्णप्रतिपदादिकः प्रोतः। इति पक्षोत्पत्तिकथनम्। संज्ञासाम्ये सत्यपि सौम्यात्तु शासद्धि- तस्तिययः । न समाः पक्षहितये विशद्धेद तथापि प्राप्ताः । अग्न्यम्व्युमा: सविना नागा गुहसविटमातरी दुर्गा। वाकुभी धनपतिविष्णुयमहरयतिचन्द्राः क्रमेण तिथ्यधिपाः । इति चौमाणतोपिण्यां प्रथम सर्गकाण्डे शब्दार्थस्वरूपब्रह्मकथनगर्भा- क्षरजातजगत्कयनं नाम द्वितीयः परिच्छेदः ॥ एवं प्राधान्यद्योतनाय प्रथमोद्दिष्टापरान्ता शब्दसृष्टिरता शरीरसृष्टिमन्तरेण पश्यन्त्याया वक्तुमशक्या इति तां वकुमथ सुटिमारमते । शारदातिलकप्रथमपटले आचार्यः ।। अथ विन्द्रा- मनः शम्भोः कालबन्धोः कलात्मनः । अजायत जगत्साक्षी सर्व- व्यापी सदाशिवः । सदाशिवाद्भवेदीशस्ततो रुद्रः समुद्भवः । ततो 'विष्णुस्ततो ब्रह्मा नेपामेवं समुद्भवः। अवार्थ सृष्टी पुनरुद्रादीनामु. त्पत्तिस्त्वथरूपेण पूर्व तेषामुत्पत्तिः शब्दरूपेणातो न पौनरुता- मिति। कला माया तदात्मनस्तदुत्पनत्वात् । कालबन्धोरित्य- नाद्यन्तकाले सृष्टिरुपकालसहायानादात्मन इत्यर्थः। अनेन विशेषणदयेन प्रशत: कालस्य च महाप्रलयेऽप्यवस्थानमुक्तम् । अतएवानयोरापेक्षिकनित्यता पुरुयस्य स्वतो नित्यल सर्वविना. शस्य पुरुषावधित्वादिति । अतएव विश्वसारे। निमेषाद्यास्तथा ४ ·प्राणतोपियो। माया दिवसाय तथा निगाः । पचा मासाय शतवचाय वत्सरस्तथा । युग युगमानञ्च तथा मन्वन्तराणि च । महा. प्रलयपर्यन्त सर्व पिन्द्वात्मकं स्मृतम्। इत्यनेन मष्टिरूप. कालस्य लय उक्त: । किन्तु महाप्रलये कालबन्धोरिति बन्धु शब्देन कालस्य निमित्तत्व' सूचितम्। तथाच राधवभट्ट धृतम् ॥ लवादिप्रलवान्तो यस्तमःगतिविजृम्भितः। निमित्त भूतः कालोऽयं भावानां जनुराशयोरिति लवादिमानमपि । प्रपञ्चसारे प्रथमपटले ॥ नलिनीपतसंहत्यां सूत्मसूचिविमे- दने। दले दले तु यः कालः स कालोलवसंज्ञकः । लवस्तूटिः स्थात्रिंशतिः कलां तावत् त्रुटिं विदुः। काष्ठा तावत् कमाझेया तावत् काष्ठा निर्मपकः। सोऽङ्गलिस्फोटतुल्यब मावावाभिव तेः स्मृता। कालेन यावतातोयो हस्तः खं जानुमण्डलम् । पर्येति मात्रा सा तुल्या वयैकश्वासतुल्यया। अध्युत्तरैस्तु पिश- तैनिखासेटिका स्मृता । दिनाडिका मुहतः स्यात् विंशगिरीर हर्निशम् । निशद्भिस्तैरहोरात्रैमासो हादशभिस्तु ते॥ सम्ब- सरो मानुषोऽयमहोरात्र दिवौकसाम्। तथा दिव्यैरहोरात्रै- स्त्रिशतैः पष्टिसंयुतैः। दिव्यः सम्वत्सरो यो दिष्यैः संवत्स- रैस्तु तैः । भवेत् हादशसाइयर्मिरकं चतुर्यु गम्। तैः सहस्रः शतानन्द ! तवैक दिगमिष्यते । तावती तव रात्रिश्च कधिता कालवेदिभिः । तथाविधैरहोरावैविंशद्भिर्मासमृच्छसि। तथा- विधैहीदशभिर्मासैरब्दस्तव स्मृतः । तथाविधानामन्दानां शतं खमपि जीवसि। त्वदायुर्मम निश्वासः कालेनैवं प्रचोद्यते । इति। 'निधितत्त्वे संक्रान्तिप्रकरणतस्मृतौ तु। लघुक्षर- चतुर्भागस्तुटिरित्यभिधीयते। त्रुटियं लव: प्रोक्लो निमेषस्तु लवदयम् । अष्टादशनिमेपास्तु काठेत्यादि सम्बतः प्रलयः कल्प इत्यन्तो यः कालोऽभिहितोऽमरसिंहेन तस्य निमित्तल । .

·प्रगतोपिणी। पूर्व चीन दर्शितम्। मेरतन्चे प्रथमोशेऽपि। इन्द्रायु:- परिमाणं प्रकारान्तरणोक्ता एवमिन्टैरिन्द्रसंख्यैह्मणो दिन. मुच्यते । या ध्यायते महामाया मया तच्छासनिर्गमः । इन्द्र- संख्येचतुर्दशसंश्यरित्यर्थः। अपक्षी ब्रह्मदिवसः कुम्भको रात्रि- रस्य तु। एवं तस्या घटिकया वर्षमेकं विधः स्मृतम्। घटी. शतमितं तस्या ब्रह्मा जीवति कोटवत्। पक्षमेकं सतीरूपा एक कणन्तु पार्वती। ऋतुमात्र हरिर्जीवेहपमेकं सदा. शिवः । एवं सा गतवर्षा वै महाकालस्य गेहिनी। सर्पकञ्चक वह त्यत्वा त्यका पुनर्नवा इति कालनिरूपणम् । एवं प्रकृताया- मर्यसृष्टी तत्त्वमृष्टि' वक्तुमुपक्रमते। शारदायां प्रथमपटले त । मूलभूतादतो व्यसादिसतात्परवस्तुनः। असीत् किल मत- तत्त्व गुणान्तःकरणात्मकम् ॥ शब्दब्रह्मणो विकतात मृत्यु मुखान्महत्तत्वमासीदुत्पमित्यन्वयः। सर्वसृष्टिमूलरूपादत एव परवस्तुनोऽव्यक्तादिन्दुरूपादिति वा। किम्भूतं सत्त्वरज- स्तमोगुणात्मकम् । मनी बुधवारचित्तरूपान्त:करणचतुष्टय. मकञ्च तत्कारणमित्यभिप्रायः। कारणे कार्योपचारात्तदा- स्मकत्वमिति। अतिरपि प्रकृतेर्महान् महतोऽहद्वार इति । राघवमतवामकेश्वरतन्वेऽपि भव्यताविग्रहात् शब्दबद्रणः सर्वकारणम् । व्यक्तिमत्त्वगुणं यत्तु बुड़ितत्वमजायत । सांख्य- मते महत्तत्वस्य बुहितत्त्वमिति संज्ञा । शारदायां प्रथम पटले ॥ प्रभूत्तस्मादहहारस्विविधः सृष्टिभेदतः। वैकारि- काददारादेवा कारिका दश। दिग्पातार्कप्रचेतो. अश्विनीन्द्रोपेन्द्रमित्रकाः। तैजसादिन्द्रियाण्यासम्तम्मावाक्रम. योगतः। भूतादिकादद्वारात् पञ्च भूतानि नजिरे, राघव- भरतमपि । सोहहारस्त्रिभेदः स्यात् सवादिगुपभेदतः। कार: सात्विको नाम तैजसो राजसः स्मृतः। भूतादिक्षाम:, ।

·प्राणतोषिणी। - . सस्ते च पृथक्तवाद्यवासजन्। अधिकन व्यपदेशा भव- तीति न्यायात्। सात्त्विकादिविशेष उक्तः । वस्तुतस्विष्वेव न्यूनाधिकरूपेण त्रयो गुणा वर्तन्ते शिवशक्त्यात्मकादावधि तथा- नुसन्धेयम्। वैकारिकादिन्द्रियाधिष्ठातारचन्द्रश्च। तेजसात् पञ्च जानेन्द्रियाणि पञ्च कर्मेन्द्रियाणि मनश्च । भूतादेस्तम्मा वाणि जजिरे। तथाच राघवमटतम् ॥ वैकारिकाद्दिगा द्याथ चन्द्रेणैकादश समताः। इन्द्रियाणामधिष्ठाटेवास्ते यरिकीर्तिताः यच्चापरं मनस्तत्त्वं ससङ्कल्पविकल्पकम् । तेजसादेव तन्नातमिन्द्रियाणि तथा दश । भूतादेः पञ्च तन्मा- वाणि आसन् भूतमतः परम् ॥ तन्मात्राणि च शब्दस्पर्शरूपरस- गन्धाः ॥ शब्दतन्मावादाकाशम् । शव्दस्पर्शतन्मानाभ्यां वायुः । शब्दस्पर्शरूपतन्मात्रेभ्योऽग्निः । शब्दस्पर्शरूपरसतन्मात्रेभ्यो जलम् । शब्दस्पर्शरूपरसगन्धतन्मात्रेभ्यो भूमिरुत्पद्यते ॥ तदुक्तं प्रपञ्चसारे प्रथमपटले ॥ शब्दायोमस्पर्शतस्तेन वायु- स्ताभ्यां रूपादह्निरेते रसाच अम्भांसि एतैर्गन्धतो भूधराद्या भूताः पञ्च स्युगुणोनाः क्रमेण ॥ ब्रह्मज्ञानतन्त्रनिर्वाणतन्त्रयोस्तु । आकाशाज्जायते वायु: वायोरुत्पद्यतेः रवि रवेरुत्पद्यते तोयं तोयादुत्पद्यते मही। मही संलीयते तोये तोयं संलीयते रखी। रविः संलीयते वायौ वायुनभसि लीयते। पञ्चतत्त्वाभवेत् सृष्टि- स्तत्त्वे तत्त्वं विलीयते ॥ श्रुतौ च ॥ तस्मात् ब्रह्मण आकाधः মুন স্মাক্ষাদ্বানুযায়ী স্থায়ীত্নায়িী দ্ভিজ্জা प्रोषधय श्रोषधिभ्योऽनानीति भूतमात्राभूतसृष्टिकता ॥ इति पञ्चभूतोत्पत्तिलयप्रकारः। तार्किकास्तु आकाशादीनां शब्दा. दयो गुणा इत्याचक्षते। सांख्या अपि शब्दो गुग्णो वियतः शब्द- स्पशी वायोस्ती च रूपञ्चाग्ने रसेन सह तानि जलस्य गन्धेन सह तानि एथिव्या इति ॥ राघवभवेशानसहितायामपि।

·प्राणतोपिणी। शब्दैकगुणमाकाशं शब्दस्पर्शगुणो मरुत् । शष्ट्पर्शरूपगुणं वेज- स्त्रिगुणमिष्यते । शब्दस्पर्शरूपरसगुणा आययतुर्गुणाः। शब्द- स्पर्शरूपरसगन्धः पञ्चगुणा महोति। वस्तुतस्तु पञ्चीकरण- रूपेण पञ्चसु प्रत्येकेषु पञ्चगुणाः सत्त्वादिविगुणवत् सन्ति अतो नासिकादिषु पृथिव्यादीन्द्रियेषु कट्रम्लादि प्रतीयते। इति पञ्च- मूतगुणकथनम् ॥ मूतमण्डलानि शारदातिलके प्रथमपटले । वृत्त दिवस्तत् पडिन्दुलाञ्छितं मातरिश्वनः। विकोणे खस्तिकोपेतं वझेरन्दुसंयुतम्। श्रभोजम सो भूमेचतुरस्र विदुर्बुधाः ॥ प्रपञ्चमारेऽपि ॥ वृत्तव्योम्नो विन्दुषटकान्वितं तद्द वायोरग्नेः स्वस्तिकोद्यविकोणम्। अनोपेताईन्दुमहिम्बमाप्यं स्याहजोद्यदत्तिरस्र धरायाः । यदा विश्वसार ॥ आकाश- मण्डलं प्रोक्त वर्तुलं सर्वसम्मतम् । पट्कोणमण्डलं वायोस्त्रि- कोणन्तु विभावसोः। अष्टासं वरुणस्यापि चतुरस्र धरासुतम् । इति वैति कृत्वा मतत्रयं तत्र लिखितम् । एतत् प्रयोजनन्त प्रश्ने आरुतिञानम्। प्राणायामभूतोदययोः प्रत्यक्षदर्शनम् । पटकर्मसाधनञ्च सर्वमग्रे वक्ष्यते । इति भूतमण्डलानि ॥ भूतरूपाण्यपि शारदायाम् ॥ खच्छं वियन्मरुत् क्षणो रतो- ऽग्निविपदं पयः। पोता भूमिः पञ्चभूतान्येकैकाधारतो विदुः ॥ स्वच्छं श्वेतमिति राघवभट्टः। विपदं श्खेतम् ॥ तथाच प्रपञ्च- सारे ॥ खमपि शुपिरचिह्न समीरणः स्थाञ्चलनपरः परि- पाकान् कृशानु: । जलमपि रसवधना धरा ते सितसिति- पाटलशलपीतभासः। शुपिरं छिद्रम्। सितिः कृष्णः। वस्तुतस्तु स्वच्छं निर्मलं नीलमिति यावत् । प्रत्रप्रकरण स्पष्टी- भविष्यति ॥ तन्मते सित इत्यत्राकारमग्नेयेणासित इति। छिद्रादिभिः खादयो जायन्त इति तात्पर्य्यम्। एकाधारत इति लखकारणाधाराशीत्यर्थः । सूर्याचन्द्रोफाभूतपञ्चकात्मक ·૪૨ प्रारतोषिणी। चतुविधदेइसृष्टिस्तु॥ विश्वसारतम्चे प्रथमपटले ॥ पृथिव्या पोषधिर्जाता प्रोपधेरवमेव च। तस्माद्भवेत्तदा देवि ! रेत: सर्व सुखावहम् । रेतसस्तु भवेद्देवि ! ब्रह्माण्ई शशिसूययोः। शशि- सूयात्मकं सर्वं चराचरमिदं जगत्। चरं जगममचरं • स्थावरम् ॥ शारदातिलके प्रथमपटले ॥ पञ्चभूतात्मकं विश्वं चराचरमिदं जगत् । अरा बहुधा भिवा गिरिक्षादि. भेदतः। चरास्तु त्रिविधा भिन्नाः खेदाएडजजरायुजाः । पक्षभूतात्मकमित्यनेन विकरणपश्चः पञ्चीकरणपक्षोऽपि सूचित इति । तत्र ये तेजसा देवास्तेषामपि शरीरे ? भागस्तेजसः। चतुर्थीशः पृथिव्यायतु शो जलस्येति त्रि. करणपक्षः॥ पञ्चीकरणपक्षे तु तेजसथत्वारोंऽशा अन्येपाम- टमोऽष्टमोऽशा एवमन्यत्रापि ।' तदुक्त पञ्चदश्यां पञ्चम- प्रकरणे तत्त्वविवेके। स्थूलशरीराद्युत्यत्तिसिद्धवे पञ्चीकरणं निरूपयितुमाह। तद्भोगाय पुनर्भाग्यभोगाय तनुजन्मने । पञ्चीकरीति भगवान् प्रत्येक वियदादिकम् । भगवानख- यादि गुणपटकसम्पन्नः । ऐश्वर्यादिगुणषट्वाञ्च समग्रेश्व- यवीर्ययशःश्रीज्ञानवैराग्यरूपसुसञ्च। ऐश्वर्यस्य समग्रस्य वीर्यस्य यशसः थियः। मानवैराग्ययोथैव परमां भग इति स्मृतिः। समग्रस्येत्यनेनानाणिमाद्यैश्वाष्टकं सूचितमतस्तमो- गुणात्मकेवरादधिकगुणतया भगवतः समसत्त्वादिचिगुणा- मकवेनाधिक्यमायातम् । न तु सत्त्वमाचप्रधानगुणात्मकस्य भगवदिति नामधेयम् । तथाल्वे विगुणात्मिकाया भगवत्यास्तद- भिधानं नोपपद्यत इति सुधीभिर्भाव्यम्। परमेश्वरः पुन: पुन- रपि तद्वोगाय तेषां जीवानां भोगायव भोग्यसोगाय तनु- जन्मने भोग्यस्यानपानादेर्भोगायतनस्य जरायुजादिचतुर्विधश- रोरजातस्य च जन्मने उत्पत्तये वियदादिकमाकाशादिभूत.

·प्राणतीपिणी। ४३ - पञ्चकं प्रत्येकमेकैकं पञ्चीकरोति । अपञ्चात्मकं पञ्चात्मको सम्पद्यमानं करोति। विधा विधाय चैकैकं चतुर्दा प्रथम पुनः । स्वस्खेतरद्वितीयांशेर्योजनात् पञ्चपञ्चतेति । अथ वा पड़ शास्तेजसः पृथिवीजलवायाकाशानां दशमी दशमोऽशः । एवं पार्थिवे अस्मदादिशरोरेऽपि पृथिव्याः पडूभागाः । जला- दीनां दशमोदशमोऽ शस्तदुक्ता राघवभधतेन । पृथिव्यादीनि भूतानि प्रत्येक विभजेद्दिधा। एकैकं भागमादाय पञ्चधा 'विभजेत् पुनः। एकैकं भागमेकैकभूतैः संवेशयेत् क्रमात् । ततथाकायभूतस्य वा भागा: पड़ भवन्ति हि। वायादि भागाश्चत्वारो वायादिप्वेव माविशेत् । एवञ्च खेचराणामा- काशवायुभागाधिक्या हियति गति हगोधिकादीनामाकाश- भागाधिक्याद्भित्त्यादिगतिर्भूतादीनां वायुभागाधिक्यात् सर्वत्र गतिरस्यैर्यश्चेति ॥ इति पञ्चीकरणम् ॥ प्रपञ्चसारप्रथम “पटले- सती कालनुबायां गुग्णान्त:करणात्मनि । देह- चतुर्विधो भिन्नो जन्सोरुत्पत्तिभेदतः। उद्भिदः स्वेदजोऽण्डा. जयतुर्थस्तु जरायुजः। गुणान्तःकरणकारणे कालप्रेरितायां प्रकती सत्यामुद्भिदादिचतुर्विध उत्पत्तिभेदतो जन्तोः शरी- रिणो देहो भवतीत्यर्थः। उद्भिदलक्षणमुक्तम् । विश्वसारमपञ्च- सारप्रथमपटले ॥ उद्भिद्य भूमि निगच्छेदुद्धिदः स्थावरस्तु सः । निर्दिष्टः स्कन्धविटपपत्रपुष्पफलादिभिः। एपामुत्पत्तिप्रका- रस्तु राघवधतेन। उद्भिदा: स्थावरा जेयास्तुणगुल्मादि- रूपिणः। तत्र सिता जलै मिरन्तरुमा विपाचिता। वायुना व्युद्यमाना तु बोजवं प्रतिपद्यते । तथा चोक्तानि वीजानि संसितान्यम्भसा पुनः। उच्छ्नत्वं मृदुत्वञ्च मूलभावं प्रयान्ति च। तन्मूलादगुरोत्पत्तिरदुरात् पर्णसम्भवः । पर्णात्मकं ततः काण्ई काण्डाच प्रसवं पुनः ॥ इत्युद्भिदोत्पत्तिः ।। पाप- ·१४४ प्राणतीषिणी। कर्माचरणे प्रेत्य स्थावरयोनिमाप्तिमन्यो सप्तविंशतिपटहै। पापात्मा पिटदौहित्रमावडेपो त यूथिका। पुचद्देषी तु वरः कम्पदूषकनाशकः। भूहर्ता कोद्रवो देवि तीर्थडेपो त चम्पकः । भााया: केशनिर्वाचे दूर्वा भवति शहरि!। गोलोमदाहो । कयो ब्रह्मदेषी वको भवेत्। भााहेषी कुरुवको मिष्टभुक तिन्तिडीभवेत्। परान् वञ्चयित्वा स्वयमेव यो मिष्टं मुझे स एव तिन्तिडीच तात्पर्य्यम् ॥ तामहर्ता तु पनसो मही. हर्ता तथार्जुनः । परस्त्रीहरणे देवि ! बहुजो भवति ध्रुवम् । गुरुदेषो सोमतरुः श्वयूद्देपी जयन्तिका। मातुः कलह- संयुक्तथोरवक्षः प्रजायते । स्वामिना कलहे देवि ! ब्रह्माख्यो- जायते तरुः। हिभार्यश्चैकद्देपो स्यात् चण्डालो जायते हि सः। भायाया वञ्चकश्चैव जायते करमर्दकः । विभक्तधनहर्ता नीपो भवति निथितम् । शस्यापहारी एरण्डो यनपी धवो भवेत् । पराखो विफली देवि ! सुही सञ्जायते ध्रुवम् । सूचकोवासको देवि! राजगामिनि पैशुने। रामाख्यवासको- जातः कुद्दालशौरहत्तिकः। तैलहर्ता तिलतरुः सर्षप फल- दूषकः। परपुरुषगामिनी नारी कोद्रवोभवति ध्रुवम् । मत्स्यदेषी पिचक्षः पर्वगामी शिवामदः। शिवामैथुनिनो विप्रो धट वृक्षो विजायते। श्वशरनो नारिकेलः श्वश्रू हा लता भवेत् । परं पञ्चशिवावक्ष: श्यालहेपी जलं भवेत्। सपत्नीपुत्रद्देषी स्यादस्तूरो जायते प्रिये !। स्तनभेदी च पुरुषः अन्तर्मेंदी च मेरुकः। करमदः करच्छेदी जीवन्ती पादहा नरः। भूत- हेपो देवदारुर्नमेनः शिशुनिन्दकः आम्लानशीलो बन्धूकः सध्याहीनो जडो भवेत्। अतिथिवञ्चकश्चैव शरो नाम प्रजा- यते। पश्वण्डलोपकः पूगः पर्णो गोमूत्रनिन्दकः । देव- द्वेषी जातितः शवहेपी तु मल्लिका। व्रतडेषो पूततरः ·प्राणतोषिणी। ४५ सङ्कल्पमञ्जकच यः। भवेत् सोमतरुदेवि! श्रायमस्य त दूषकः। कामक्षो भवेद्देवि ! गव्यत्यागी शतावरी। भला- तको ज्ञानहर्ता अयाज्ययाजको वरिः। असत्प्रतिग्रहीता च भटसारो भवेत् ध्रुवम् । राजस्वहरणादेवि ! मवेचाण्डालको ध्रुवम्। देवदास्यास्तु हरणे कर्णिकारी विजायते। जले निस्तारजादेव अशोको जायते प्रिये । देवायतनभागादि- भेदको धातको भवेत् । ग्रहद्दपी तु जीवन्ती ब्रह्महानल एव हि। अन्तहा देवि ! तथा सर्वप्रदूपकः । गिरिकर्णि- कारो मवति भार्यात्यागी च भूरुहः। योनिभेदी तु कदली वीजभेदी तु वीजकम्। वीजहर्ता वीजमूल कामहर्ता मयू- रकः । शिवहेपी भूवदरो मलहेपी जवा भवेत्। पट्टहर्ता योगतरुवस्त्रहर्ता तु कासिका। लौहहत्ती वटो देवि! ताम्र- हर्ता तु वीनशः । कांसहर्ता रणतरुः रौप्यहर्ता तु शाहलः । इत्यङ्गपापभेदे तु शतशोऽय सहस्रशः 1 स्थावरत्वं गमिष्यन्ति सर्वावस्थासु सर्वदा । इति पापादृक्षयोनिप्राप्तिः ॥ पापेन जल- त्वप्राप्तिरत एव ॥ जलत्वं याति पापेन शैलत्वं याति शङ्करि!! तस्य पापम्य भेदेन जायते वर्णसङ्करः। उदक्यागमने देवि! नसीत्वं याति शरि! मिथ्यावभाषणादेव स्थावरत्वं जलं विदुः। मातापित्रोर्गुरोरग्रे तडागस्य जलं भवेत्। खाम्यग्रे ब परोक्षे व या नारी मन्दचारिणी। साभवतोयञ्च या शय्यां नारुहेत् पतेः । सा मृतान्यद्भवेत्तीयं सत्यमेव मम प्रिये ! । एकाशीत्या तथा पध्या पञ्चविंशतिमिर्यदा। तत्र तत्र विशु- रूपं तोयं जानासि भाविनि।। अशीतिमात्र सामुद्रे हस्ता- नाच प्रमाणतः। कलाहस्तो भवेद्यत्र हादशे पापवर्जितः । अतोऽन्यत् पापसम्भूति: स्वकालेनैव प्राप्सति ॥ इति जलत्व. 'माप्तिः। तत्यापादनुसारेण माथित्तं समाचरेत्। शिवलि ·॥ ४१ प्रागतोपिणी। समभ्यर्थ स्थापयित्वा यथाविधि ॥ चतुर्दयां निराहारी कृपखे भास्कर सिते। पापसयं समुचार्य गाश दद्यादहिजभने। तेषां पापस्य शहार्य प्राययित्तमुदाहृतम्। इति तत्पाप प्रायथित्तम । प्रपक्षसारविश्वसारयोः॥ कमिकोटपतङ्गायाः खेदजा नाम देहिनः। तदुत्पत्तिप्रकारोऽपि तवैव ॥ खेदन: खिद्यमानेभ्यो भूयहाहाः प्रजायते। यूकमकुणकोटाद्या ये चान्ये क्षणभङ्गरा इति ॥ यूक उकनीति यस्य नाम मत्कुष- कारपोक इति यम्य प्रसिद्धिः ॥ भूमेरन्तरुप विपाकेन वीजवं भानसिकम् ॥ विद्यमानभूयटिजलवकध्यस्तु स्वेदशोत्पत्तिः । प्रत्यक्षसिहा यथा गोमयपुनादेः कीटात्पत्तिरित्यनयो दः । अण्डजजरायुजयोः शुक्रशोणितसंयोगेनोत्पत्तिस्तु ॥ प्रयच. सारे ॥ अण्डजो वर्तुलीभूतात् शुक्रशोणितसंयुतात्। कालेन भिवात् पूर्णात्मा निर्गच्छन् प्रक्रमिष्यति । अहिगोधावयो मेक- शिशुमारादिकय स: । राधवभष्टतम् । अण्डजाः पक्षिणः सर्पा नकमत्स्याय कच्छपाः। कुलीरगोधा भकाद्याः शिशु. मारानसूतय इति । इति तत्रापि किंव- दन्ती। अण्ई सूते गिलाहारचर्वाहारो जरायुजमिति । प्रायि- कमेतलक्षणम्। तथा रोमन्थायकजन्तोः स्याच्छृङ्गं नान्यस्य जन्मिन इत्यपि ॥ शारदायाम् ॥ जरायुजा मनुष्याद्या जनु णां निगद्यते॥ विश्वसारतन्त्रे हितोयपटले ॥ मनुष्यसदृशं जन्म कुवापि नैव विद्यते। देवता पितरः सर्वे वाञ्छन्ति जन्म मानुपम्। दुर्लभो मानुषो देहः सर्वदेहेषु सर्वदा। तस्माच मानुषं जन्म एतदुक्तं सुटुर्लभम् । तत्रापि संशयचेता विशेषण तु पार्वति ।। मन्चतन्त्ररतः पुंसां सोऽपि चेदतिदुर्लभः । 'तबागमविदः श्रेष्ठाः सर्वदेहेषु पूजिताः। तत्रापि साधकः श्रेष्ठः सर्वतन्वेषु गोपितः ॥ रुद्रजामले उत्तरखण्डे दितीय- प्रमः शड्डः॥ - ·प्राणतोपिणी। पटले ॥ मानुष्य सपालं जन्म सर्वशास्त्रेषु गोचरम् । चतुर- शौतिलक्षेषु शरीरेषु शरीरिणाम् । न मानुथं विनान्यत्र तत्त्व. ज्ञानन्तु लभ्यते। कदाचिल्लमते जन्म मानुष्य' पुण्यसन्मयात् । सोपानभूतं मोक्षस्य मानुष्य जन्म दुर्लभम् ॥ निर्वाणतन्वे द्वितीयपटलेऽपि ॥ स्थावरादिपु कोटेपु पशुपक्षिपु शैलजे !। चतुरशीतिलतं वै जन्म चामोति सोऽव्ययः॥ ततो लभेत् परेशानि! मानुषी दुर्लभां तनुमिति। चतुरगोतिलक्षयोनिभ्रम- णानन्तरं ब्राह्मणयोनिप्राप्तिः। कर्मविपाकेऽप्युक्ता यथा। स्थावरास्त्रिंशलक्षच जलजो नवलक्षकः । शमिजा दशलक्ष रुद्रलक्षच पक्षिणः। पशवो विंशलशय चतुर्लक्षश्च मानवाः । एतेषु भ्रमणं त्वा विजत्वमुपजायते। निर्वाणतन् । मानुषीं तमित्यत्र ब्राह्मणत्वावच्छिनमानुषी तनुमित्यवगन्तव्यम् । दुर्लमेति विशेषणवलेनेति ॥ निर्वाणतन्त्र ॥ ततो मानुप- देहय धर्माधर्माधिपश्च सः। ततोऽपि लभते जन्म पुनर्म त्युम- वाघुयात् । जायन्ते च नियन्ते च कर्मपाशनियन्त्रिताः। चतुरशीतिलक्षेपु नानायोनिषु शैलजे ! ॥ इति मनुष्यत्वप्राप्ति- प्रशंसा ॥ चण्डिकोवाच ॥ कथं वा लभते जन्म कथं मृत्यु- भवेत् प्रभो !। तत्प्रकार महादेव ! थोतुमिच्यामि तदद ॥ शहर उवाच॥ इह यत् क्रियते कर्म तत् परत्रोपभुज्यते । जीवस्तृगजलौकेव देहाहान्तरं व्रजेत् । सम्प्राप्य चतुरं देह देहं त्यजति पूर्वकम्। इति श्रुत्वा च सा चण्डी पप्रच्छ शहरं प्रति ॥ प्राप्त चतुरदेवन्तु पिण्डदानादिकं कथम् ॥ शिव उवाच ॥ शृणु देवि ! प्रवक्ष्यामि मायादेहं तदेव हि। । मायादेहः परेशानि ! वायुरूयो न चान्यथा। वायुरूपो यतो देह आकाशस्थो निराययः। ततय पिण्डदानेन वायुः स्थिर- तरी भवेत् । प्रथमे मस्तक देवि ! जायते च क्रमावधि । ततो ·प्राणतोषिणी। तस्मात्, मम पुरं गत्वा धर्मकर्मादिकचरेत् । तथापरं किधिदयदा कर्म न विद्यते । ममाजया यदा जीव: प्रययी ब्रह्मशासनम् । कर्मानुसारेण यदि स्याडुलभा तनुः। महाविद्या भाग्य वशाद यदि प्राप्नोति सदगुरोः। तत्त्वज्ञानं महेशानि यदि भाग्य. वशालभेत्। सदैव परमो मोक्षो यावद्ह्माण्डमण्डलम् । महाविद्याप्रसादेन पुनरागमनं न हि तीयपटले॥ तोयातु वुदुदं जातं यथा तोये विलीयते । प्रकृत्या जायते सर्व पुन- स्तस्यां प्रलीयते। ब्रह्मविष्णुशिवा देवि ! जायन्ते प्राकृतादः ध्रुवम् । तथा प्रलयकाले तु प्रकल्यां लुप्यते पुनः॥ इति श्रीप्राणतोपिण्यां प्रथमे सर्गकाण्डे चतुर्विधदेहसृष्टिकथनं नाम टतीयपरिच्छेदः॥ गुरु प्रणम्य यं तेनाज्ञानध्वान्तसुधाकरम् । वक्ति मयंदेह सृष्टि विजः थोरामतोपण: ॥ शातानन्दतरङ्गिणी प्रथमपरिच्छेद- धृतज्ञानभाष्यम् ॥ देव्युवाच ॥ शरीरं कीदृशं नाथ ! मुक्तिर्वा केन कर्मणा। इदानीं श्रोतुमिच्छामि ब्रूहि मे शशिशेखर ! ॥ ईश्वर उवाच ॥ शृणु देवि! प्रवक्ष्यामि शरीरं कर्मसम्भवम् । रजखला च या नारी विशुद्धा पञ्चमे दिने । पीड़िता कामवाणेन ततः पुरुष- मोहते । भगलिङ्ग समायोगान्मैथुनं स्यात्तदा तयोः। अन्योस्न्य स्पर्शनादेव जायते च महासुखम् । क्षरते च यदा रेतः प्राणापान- विसं श्रितम् । क्षितिरापस्तथा तेजो वायुराकाशमेव च । सर्वेषां तत्र तत्त्व स्याहस्थरतवीजयोः । गर्भाशयनिरूपणानन्तर गर्भोत्पत्तिप्रकार उत्तो माटकाकाभेदतन्ले द्वितीयपटले । देव्युवाच ॥ वद ईशान ! सर्वज्ञ ! सर्वतत्त्वविदांवर!। यत् त्वया कथितं देव ! मम सङ्गे विहारतः । कथं वा जायते पुत्रः कथं वा शुक्रसंस्थितिः। पुत्र इति गर्भमात्रोपलक्षणम्। केन प्रका- रण गर्भो जायत इति प्रश्नस्य तात्पर्यम्। वईमानस्य लिङ्गस्य ·प्राणतोषिणी। ४ प्रवेशो वा कथं भवेत् । भौतियुक्ता यहं नाथ! वाहि मां दुःख. सङ्गटात् ॥ महादेव उवाच ॥ मणिपूर महापद्मं सुसुम्नामध्य- 'संस्थितम् । तस्माबालेन देवेशि । नाभिपद्म मनोहरम् । नाल- वयसमायुक्तं सदा शुक्रविभूपितम् । अईनालं सहसार अतः शुक्रविभूपितम्। तस्मादेव स्तनहन्दं घईमानं दिने दिने। मध्यनालं सुसम्नान्तं वृन्ताकारं सुशोतलम् । थायोन्यग्रमधी- नालं सदानन्दमयं शिवे !! शृणु चार्वनि ! सुभगे ! तन्मध्ये लिङ्गताड़नात्। यद्रूपं परमानन्द तबास्ति भुवनत्रये। नाभि- पद्मन्तुं यद्रूपं तत् शृणुष्व समाहिता। वस्थानं मध्यदेशेऽस्य सदा पद्मविराजितम् । वाहादेशे चाष्टपत्रं चतुरस्रञ्च तदहिः । चतुर्दारसमायुक्त सुवर्णामं सवन्तकम्। तत्यनेन भवेत् पुष्य हन्तयुक्त विपत्रेकम्। प्रफुल्ले त त्रिपने वै वाद्ये शोणितद- र्शनम्। एतन्मध्ये महेशानि ! यदि स्थालिङ्गताड़नम् । पद्म- मध्ये गते शुक्र सन्ततिस्तेन जायते ॥ पद्ममध्ये शुक्रगमन- प्रकारस्तु प्रपञ्चसारे॥ स्वस्थानतथुतात् शुक्रादिन्दुमादाय मारुतः। गर्भाशयं प्रविशति यदा तुल्यं तदापरः। आर्तवात् परमं वीजमादायास्याश्च मूलतः । यदा गर्भाशयं नेप्यत्यथ सम्मिययेन्मरुत् । सहोभ्य संवर्द्धयति तन्मलं गोणिताधिकम् । स्त्री स्यात् शुक्राधिकं ना स्यात् समेन च नपुंसकम् । वायुवना- म्भसा योगे गर्भवतिः प्रजायते ॥ एतेन बिहकरणपक्ष: स्पष्टीकृतः॥ ज्ञानभाष्ये ॥ नाभिपद्मे महादेवि ! साम्यते च समीरणैः। कुम्भकारो यथा चक्रे घटते च घटादिकम् । तथा समीरणो गर्भ घटते प्राणिनां तनुम् ॥ शारदातिलक ॥ रताधिका भवेबारी भवेट्रेतोऽधिकः पुमान्। उभयोः सम- तायान्तु नपुंसकमिति स्थितिः । मायकाभेदतन् । पुरुषस्य त यत् शुक्र शस्तस्याधिकं यदि। तदा कन्यां विजानीया- ·प्रायतीपिणी। दिपरोते . पुमान् भवेत्। उभयोस्तुल्य शुक्रेण क्लीवं भवनि निवितम् ॥ तवाधिक्यतुल्यतादिकम् राघवभधृतवचनोज- प्रमाणस्यैव यथा ॥ हाविंशतीरजीभागाः शुक्रमावाश्चतुर्दश गर्भसञ्जनने काले स्त्रियोः सम्भवन्ति हि॥ माताभाग इत्यर्थः । नारी रनोऽधिकांश स्याबरः शुक्राधिकांशके। उभयोरुत संख्यायां स्यानपुंसकसम्भवः । राघवभतवाग्भटे बद्धपत्य कारणमुक्तं यथा ॥ वायुना बहुधा भिन्न तहिन्दी वह्वयत्यता। वियोनिविकताकारा जायन्ते विकृते तथा। शृण चार्वनि । • सुभगे ! पुष्पमाहात्मामुत्तमम् । मेध्य तत् शुक्रसंयोगे बढ़ते च दिने दिने । एवं दिमाससम्प्राप्ती तत्युष्ये विन्दुसंयुते । गलिते परमेशानि ! व्यता भवति सन्ततिः ॥ श्रीदेव्युवाच ॥ किञ्चिद्री- गादिसम्भूते कमिकीटादिसम्भवे। तस्मानीवाः प्रणश्यन्ति सा नारी जीवते कथम् । श्रीशङ्कर उवाच । तस्य पुष्पस्य माहात्मा किं वक्तुं शक्यते भया। विन्दुस्थानसहस्रन्तु पुष्पमध्ये प्रियंवदे !। वुहुदा येऽत्र तिष्ठन्ति तत्रैव सन्ततिर्भवेत् । एवं क्रमेण देवेशि ! सहस्र सन्ततिर्यदि। वईमानं तदा पुष्प पीडा किञ्चिन्न जायते ॥ वीयवद् गर्भकारणमाह ॥ राघवभधतम् ॥ पूर्णपोडशवर्षा स्त्री पूर्णविंगेन सङ्गता। श्रद्धगर्भाशये मार्ग रतो शुक्रोऽनिले हृदि। वीर्यवन्त सुतं सूते ततो न्यूनाब्दयोः पुनः। रोगाल्पायुरधन्यो वा गर्भो भाति नैव वा। इति तत्र शुक्रशोणितमम्बाइविन्दी, पूर्वपूर्वानेकजना मञ्चितकर्मणां मध्ये. फलदानोन्मुखं पापपुण्यात्मकं प्रबलमेकं सुखदु खोभयफलक मनुष्यशरोरोपभोग्य यत् कर्म तदनुरूपेणाविद्यारूपयाशबहः सोकोऽपि बहुधा भिन्नो नित्योऽग्यात्मा गृहमिव देहं प्रविष्ट स्तटुक्त राघवभट्टधताध्यात्मविवेके ॥ अस्ति ब्रह्म चिदानन्द- मयं ज्योतिर्निरञ्जनम् । सर्वशक्ति च सर्वज्ञ तदशा जीवसंजका;

·॥ । प्राणतोपिणी। ५१ अनाद्यविद्योपहिता यथाग्नेविस्फुलिङ्गकाः। दीर्घायुपाधि- सग्भिवास्ते कर्मभिरनादिभिः। सुखदुःखप्रदः स्वीयैः पुण्य- पापैनियन्त्रिताः। तत्तजातियुतं देहमायु ग्यश्च कर्मजम् । प्रतिजन्मं प्रपद्यन्ते मायापाशनियन्त्रिता इति ॥ निर्वाणतन्वे- पि॥ सत्यलोके महाकाली महारुद्रेण सम्पुटा । चणका. कारविस्तारा चन्द्रसूर्य्याग्निरूपिणी । अनादिपुरुपोदयुक्ता सदंशा जीवसंज्ञकाः । ज्वलदग्ने यथा देवि ! स्फुरन्ति विस्फु- लिङ्गकाः। तस्याथातः परं विन्दुर्यदा भूमौ पतत्यपि। तदेव सहसा देवि ! शक्तियुक्तो भवत्यपि ॥ इति गर्भोत्पत्तिप्रकार- कथनम्। इति शुक्रशोणितादुत्पत्तिप्रकारस्तु योगार्णवे ॥ आयुष्य भुक्तमाहारं स वायुः कुरुते विधा। सम्पविश्याथ मध्यन्तु पृथगन्नं पृथग जलम् । स वायुः प्राणवायुः ॥ योगि- याज्ञवल्क उत्तरखण्डे चतुर्थाध्यायेऽपि । आयुष्य भुक्तमाहारं सहसा तैः समीकृतम् । तुन्दमध्यगत: प्राणस्तानि कुयात् पृथक् पृथक् । पृथक्करणप्रकारस्तु योगियाज्ञवल्को ॥ पुनरग्नी- जलं प्राप्य अबादीनि जलोपरि। स्वयं ह्यपानः सम्प्राप्य तेनैव सह मारुतः। प्रयाति ज्वलनं तत्र. देहमध्यगत पुनः । अग्नो जलं प्रापय्य अन्नादीनि जलोपरि सम्प्रापय्य तेनैव प्राण- वायुनवापानी वायुर्देहमध्यगतं ज्वलनं प्रयाति प्राप्नोती- त्यन्वयः । एवञ्च प्राणेन प्रेरितमिति प्राणस्थित्येति च प्राधान्येन घच्यते। वस्तुतस्तु प्राणायानाभ्यामेव प्रेरितमित्यर्थः ॥ वायुना वईते वझिरपानेन शनैः शनैः। ततो ज्वलति विप्रेन्ट्रि ! खकुले देहमध्यके । न्नालाभिचलनं तत्र प्राणेन प्रेरितं ततः। ज्वल- त्युदकमाश्रित्य कोष्ठमध्यगतं तदा। अन्न व्यञ्जनसंयुक्त जलो- परि समर्पितम् ॥ ततः सुपुप्तमकरोदह्निसन्तप्तवारिणा ॥ योगार्णवे च ॥ अग्न रूई जलं स्थाप्य तदन्नञ्च जलोपरि। जाल.

·५२ प्राणतोपिणी। स्माधः खयं प्राणः स्थित्वा खेदयते शनैः। वायुना व्युद्धमानो. ऽग्निरत्युषण कुरुते जलम् । अत्र तदुष्णतोयेन समन्तात् पच्यते पुनः। विधा भवति तत्पक्कं पृथक् को पृथग्रसम् । को मलम् ॥ तत्र रमोत्पत्तिप्रकारस्तु प्रपञ्चसार द्वितीय- पटले ॥ अथाहतं पड्स वाप्याहारं कण्ठमार्गगम्। भणा- नुगतं तस्य प्रभावान्मधुरीभवेत्। तत्र स्वादम्ललवणतितो- पणकपायकाः। षडमाः कथिता भूतविकत्या द्रव्यमाश्रिताः ॥ स्वादुमिष्टमुपणं कटु ॥ तथैवमाशयगतं पश्चात् पित्ताशयं ब्रजेत् ॥ श्राशयं छिद्रम् ॥ तदा तस्यानुगमनात् कटुकत्वं प्रय- यते। तथानान्तरसंश्लिष्टं पच्यते पित्तवारिणा ॥ जलादीनां पाकेनावस्थान्तरमुक्तम् योगियाज्ञवल्कर ॥ खेदमूत्रे जलं स्यातां वीर्यरूपं रसो भवेत्। पुरीषमन्त्र स्याहार्गि ! प्राण: कुर्यात् पृथक् पृथक् ॥ प्रपञ्चसारे ग्रहणी नाम सा पानी प्रस- ताञ्जलिसविभा॥ पात्री नाडी॥ अधस्तस्याः प्रधानाग्निः समानेनापि नुद्यते । तस्याधस्तात् त्रिकोणाभं ज्योतिराकार- मुत्तमम्। विद्यते स्थानमेतद्धि मूलाधारं विदुर्बुधाः। प्रधा- सानाग्निर्दीपदूष्यस्थाग्निभ्यो मित्रो वड़वानलरूपोजठराग्निरिति प्रसिद्धः । तथाच। पच्यमानाद्रसं भिन्न वायूरतादिकं नयेत् । तत्र कीदृ' पृथक् भिन्न ग्रहयां चिनुतेऽनिलः। तच्चोयमानं विणाम ग्रहणीं पूरयेन्मुहुः । सा तया शलता पूर्णा बलितां प्रति- मुञ्चति । शकता मलेन ॥ पूरीषं पायुमार्गेण तत्माके चाम्भस- स्ततः । अङ्गस्खेदवदभ्यन्तप्तः सूक्ष्मः शिवामुखैः। वस्ति- मापूरयेहायुः पूर्णो मुञ्चति धारया । मूत्राशयो धनुर्वको वस्ति- रित्यभिधीयते। मूत्रमित्याहुरुदकं वस्तश्चानिलनिर्गतम् । अप. ध्यभाजामनयोर्मागयोर्दोषदुष्टयोः। प्रमेहमूत्रकृच्छादन हिण्या- देश- सम्भवः । राघवभतिसुश्रुते। बगहनांसमेदोऽस्थि- ·प्राणतीपिणी। मन्नाशुक्राणि धातवः। भवन्यन्योन्यत: सर्वे पाचिताः पित्त तेजसा इति। एतेन पूर्वपूर्वस्योत्तरोत्तरं प्रति कारणलमुक्तम् । तथाच तवैव ॥ रसः सनाडीमध्यस्थः शारीरेणोमणा भृशम् । पच्यते पच्यमानाच्च भवेत् पाकद्दयं पुनः। चविध्य समन्ताच रुधिरन्तु प्रजायते। स्वस्वकोपाग्निना पोर्जायन्ते धातव: क्रमात्॥ योगार्णवे ॥ रसेन तेन ता नाड़ी :प्राणः पूरयते शनैः । प्रतर्पयन्ति सम्पूर्यास्ताच देहं समन्ततः ॥ योगियान्नवल्कर ॥ समानवायु- ना साई रसं सर्वासु नाड़िए । व्यापयन् वासरूपेण देहे चरति मारुतः। व्योमरन्धच नवमि विण्मूत्राणां विसर्जनम् । कुर्वन्ति वायवः सर्वे शरीर निरन्तरम्। निखासोच्छासकासाथ प्राण- कर्मसमीरिताः। अपानवायोः कर्मतदिएम बादिविसर्जनम् । प्राणापाने च चेटादि व्यानकर्मेति चेष्यते। उदानकर्म तच्चीत देहस्योन्नयनादि यत् । पोपणादि समानस्य शरीरे कर्म कीर्ति- तम् । उहारादिगुणो यस्तु नागकर्म समीरितम् । निमीलनादि कूर्मस्य क्षुत्तृष्णा ककरस्य च । देवदत्तस्य विप्रेन्द्रि ! जृम्भा कर्मेति कीर्तितम् । धनञ्जयस्य योषादि सर्व कर्म प्रकीर्तितम् । वायूनां स्थानादीन्यग्रे वक्ष्यन्ते ॥ इति शुक्लशोणिताद्युत्पत्तिकथनम्। योग वे । मातुरम्मुवहा नाडी ननु विदा पराभिधा । नाभिस्व गाड़ीगर्भस्य मानाशतरसावहा इति। शातानन्दतरङ्गिखाम् । वालनच करात्रेण वुदुदं पञ्चमे दिने । शोणितं दशरात्रेण मांसपिण्ड चतुर्दशे॥ प्रपञ्चसार ॥ मारीयं नाम योगोत्व पौरुप कार्मणं मलम् । आणवं नाम सम्प्रोता मिलितं तमल- द्वयम्। सूक्ष्मरूपाणि तत्वानि चतुर्विधमलइये। तत्र योग प्रत्याशु ततस्तु गर्भमारुतः। सहोस्य संवईयतीत्यादि पूर्वो- नान्वयः । खगतैर्मरुदन्यद्भिः लिद्यते धाप्यते च तत् । मिन्नी. भूतं तदद्य मातुरझुठसग्मितम् । सग्मितमिति मातुरगुष्ठः ।

·प्राणतोषिणी। नखपरिमितमित्यर्थः ॥ राघवभतयोगार्णवे ॥ धनमांसच्च विशाहे पिण्डभावोलपक्षितम् । पञ्चविंशतिपूर्णाहे पलं तद गुरायते ॥ शातानन्दे तु। मासैकेन तु पूर्णेन मांसपिण्डो. ऽगुरायते ॥ इत्युक्तम् तत्रैव। आदी सञ्जायते वीजं ब्रह्माण्डं सहसाझुरः। तस्य मध्ये सुमेरुथ कझालदण्डरूपधक् । चरा घराणां सर्वेषां देवादीनां विशेषतः। प्रालयः सर्वभूतानां मेरी रंभ्यन्तरेऽपि च । प्रदीपकलिकाकारो जीवो हृदि सदा स्थितः रज्जुवदो यथा श्येनो मतोऽप्याक्तप्यते पुनः । गुणवद्धस्तथा जोवः प्राणापानेन कृष्यते ॥ योगियज्ञवल्को द्वितीयाध्या तु। तन्मध्ये नाभिरित्युता नाभी चक्रसमुद्भवः । द्वादशार युतं तच्च सेन देहः प्रतिष्ठितः । चक्रेऽस्मिन् भ्रमते जीवः पुण्य पापप्रणोदितः। तन्तुपञ्चरमध्यस्थो यथा भ्रमति लूतिकः । लूतिक उर्णनाभः माकरसा यस्य प्रविधिः। नाभी जीवस्य भ्रमणमात्र स्थितिस्थानन्तु हृदयमेव । तेन पूर्ववचने न विवादः ॥ योगार्णवे । मासहये तु सम्पूणे शिरोभेदः प्रजायते । मन्नास्थि च त्रिभिर्मासै: केशस्त्वक् च चतुर्थके। एषु मासेवा ध्यात्मविषेके तु विशेष उक्तो यथा । द्रवत्व प्रथमे मासे कल- लीय प्रजायते। द्वितीये तु घन: पिण्ड: पेशीष्टघनमवुदम् । पुंस्त्रीनपुसकानान्तु प्रागवस्था: क्रमादिमाः । तीये त्वगुराः पञ्च करादिशिरसो मता: । अत्र ग्रन्थनये यजेदवयमगुरो- त्यत्तेत तच्छरीरमर्ववयवाझुरभेदेनाविरुद्धमानायभेदेन वा। अङ्गप्रत्यङ्गभागाः स्युः सूमाथ युगपत्तदा । चतुर्य बताता तेषां भागानामभिजायते । माटजस्वास्य हृदयं विषयानभिकाइति । श्रतो मातुर्मनोऽभीष्ट कुर्याइर्भसगृहये। ताच हिहदयां नारीमाहुर्दोहदिनी दुधाः। अदानाहोहदानान्तु गर्भस्य व्यङ्ग- सादयः। मातृदिपयालाभस्तदातों जायते सुतः! : गर्भ;

·प्राणतोपिणी। माहिपेण तु, स्थादर्थवान् भोगी देहे दोहददर्शने। अलङ्कार सुललितो धर्मिष्ठस्तापसायम। देवतादर्शने भक्तो हिंस्रो भुजगदर्शने । गोधाशने तु .निद्रालुर्बली गोमांसभक्षणे । रताच लोमशं सूयते सुतम्। महडं पञ्चमे पिण्डं मांस- शोणितपुष्टिभाक् । पठेऽस्थिनायुनायादिनखकेशविविक्तता। बलवडी चोपचिती सप्तमे त्वगपूर्णता। अष्टम बक्श्रुती स्यातां प्रोजश्चैतच्च हृद्भवम् ॥ ज्ञानभाष्ये तु ॥ कर्णाधिनासि- कारन्, कण्डोदरञ्च पञ्चमे। षष्ठे मुखं तथा पादौ सर्वा- नानि तु सप्तमे। सन्धिः सम्पूर्णतां याति अष्टमे मासि वै ततः। एतदपि पूर्ववत् ॥ अण्डाधारञ्च कासालं प्रारभ्य गुद- मूलतः। द्वाविंशज्ञानविज्ञानग्रन्यिनो वईते सदा ॥ शार- दायां प्रथमपटले ॥ अथ मावाहतैरनपानाद्यैः पोपित: मामात् । दिनात् पक्षात्तथा मासात् वईते तत्त्वदेहवान् ॥ तत्त्वदेहवा- निति चतुर्विशतितत्त्वात्मकशररीर इत्यर्थः । दोयैर्दू थैः सुखं प्राप्तो व्यक्ति याति निजेन्द्रियः। वातपित्तकफा दोपा दूप्याः स्युः सप्त धातवः ॥ इति धातुकथनम् ॥ शारदायाम् ॥ जानेन्द्रियाणि थोत्र त्वग्जिद्वानासिकादयः । जाने.. न्द्रियार्थाः शब्दाद्याः स्मृताः कर्मेन्द्रियाण्यपि। शब्दाद्या इति शब्दस्पर्शरूपरसगन्धाः। वादपाणियादपायुन्धुसंज्ञान्याहुमनी. षिणः । मुसहन्तपादगुदलिङ्गानि। वचनादानगतयो विस- र्गानन्दसयुताः । कथनग्रहणगमनत्यागानन्दाः । कर्मेन्द्रियार्थाः संप्रीता अन्तःकरणमात्मनः ॥ विश्वसार प्रथमपटले ॥ इन्द्रि- याणां गुणान् वक्ष्ये शृणुष्व कमलानने !। चक्षुषो रूपमाख्यातं कर्णयोः शब्दमेव च । गन्धस्तु नसि विजेयस्वचि स्पर्श उदा. हतः। आदानं भुजयुग्मेषु जिवायां रस उच्यते। गुधे विसर्गों विजेय भानन्दः स्यादपथके। गमनं पादयुग्मे च . L ·. । प्राणतोषिणी। कथनं मुखपङ्कजे। इतीन्द्रियेन्द्रियार्घकथनम्। अन्तःकरक स्पष्टयति शारदालत् ॥ मनोबुदिरहहारचित्तन्तु परिकीर्ति तम्। अत्र सङ्कल्पविकल्पात्मक मनः। सर्वभावनिययकारिणी बुद्धिः। ज्ञावभिमानयुक्तोऽदवारः। निर्विकल्पकं चित्तम् । यदाह एपा शक्तिः परा वीजरूपिणी प्रोतलक्षणा॥ सङ्कल्पक विकल्पञ्च कुर्वाणा तु मनो भवेत् ।, बुद्धिरूपा तथा सर्वभाव निश्चयकारिणी। ज्ञातास्मीत्यभिमानाच्या सेवाहङ्कारसंजिता । निर्विकल्पात्मिका सैव खलु चित्तस्वरूपिणी। एवमेकैव बहुधा- नर्तकोव प्रतीयत इति । शुतिरपि। मनः सङ्कल्पयति बुद्धि- निचिनोति अहमभिमानयति चेतश्चेतयते इति। प्रपञ्चसारे- ऽपि ॥ परेण धाग्ना समनुप्राच्या मनस्तदा सा तु महाप्रभावा। यदा तु सङ्कल्पविकल्पकत्या यदा पुनर्निश्चिनुते तदा सा। स्याधुद्धिसंज्ञा च यदा प्रवृत्तिज्ञतारमात्मानमहङ्गतिः स्यात् । तदा यदा सा स्वभिमीयतेऽन्तचित्तञ्च निर्धारितमर्थमेपामिति । शारदायाम् ॥ दशेन्द्रियाणि भूतानि मनसा सह पोडश । विकाराः स्युः प्रकृतयः पञ्च भूतान्यहङ्गतिः। अव्यक्त महदि- त्यष्टी तन्मात्राश्च महानपि। साहद्वारा विज्ञतयः सप्त तत्त्व- विदो विदुः। विकारा: पोड़शयष्टौ प्रकृतयः सप्त विकृतय इति वचनस्य पर्यवसितार्थः। यदुताः . मूलप्रक्षतिरविक्षति. महदाद्याः प्रहातिविकतयः सप्त । पोड़शकस्तु विकारो न प्रकतिर्न विकृतिरिति तत्वविद इति । एतानि प्रक्षयन्तानि चतुर्विंशति- तत्वानि .पुरुषान्तानि पञ्चविंशतिः। तदुक्तं वायवीसंहिता- याम् ॥ वयोविंशतितत्त्वेभ्यः परा प्रकृतिरुच्यते । प्रतेस्तु परं पाहुः पुरुपं पञ्चविंशकम् । यद्दा तत्त्वविद एवं विटुः । एषां तत्वान्तर्भावात् तत्वविद्भिरैवं संज्ञा सता इत्यर्थः । शारदा- याम् ॥ अग्निपोमात्मको देदो विन्दुर्यटुभयात्मकः । शुक; .

·प्राणतोपिणी ।। A मिग्निरूपं रक्त सोमरूपम् । स तदात्मकत्वाहिन्दुरुभयात्मक ६ इत्यर्थः । तदुत राघवमधतेन ॥ कलापोडशकयन्द्रः स्याद । द्वादशकलो रविः। कलादशयुतो वह्निः कलाष्टविंशदंशभुक् । साम्प्रतं सम्भवन्तीह गर्भाधानस्य इतवे। अग्नियोमात्मकं तेन गीयते सचराचरम् । कलांशकेन योगेन भूयाद गर्भस्य सम्भवः॥ ब्रह्मज्ञानतन्त्र प्रथमपटले॥ शिव उवाच ॥ अस्थि- मांसनखाव नाड़ौत्वक् चेति पञ्चमः । पृथ्वीपञ्चगुणा: प्रोक्ता ब्रह्मज्ञानेन भाषितम् । मलं मूत्र तथा शुक्र श्लेष्मा शोणितमेव च! तोयं पञ्चगुणा: प्रोक्ता ब्रह्मज्ञानेन भाषितम्। हासों निद्रा क्षुधा चैव भ्रान्तिरालस्यमेव च। तेजःपञ्चगुणा: प्रोता ब्रह्मज्ञानेन भाषितम् । धारणं चालनं क्षेपः सङ्कोच: प्रसवस्तथा । वायुपञ्चगुणा: प्रोक्ता ब्रह्मज्ञानेन भाषितम्। कामक्रोधस्तथा लोभस्त्रपा मोहय पञ्चमः। नमःपञ्चगुणा: प्रोता ब्रह्मज्ञानेन भाषितम् ॥ राघवभट्टतम् । अस्थि मांसं त्वचं मायुरोम एव तु पञ्चमं । इति पञ्चविधा मोक्ता पृथिवी कठिनामिका। लाला मूत्रं तथा शुक्र शोणितं मम पञ्चमम्। अपां पञ्चगुणा एते रुद्ररूयाः प्रकीर्तिताः । क्षुधा टप्णा भयं निद्रा पालस्यं शान्तिरेव च । रणात्मका गुणा एते तेजसः परिकीर्तिताः । धारणं वलानं भुतिराकुञ्चनप्रसारणम् । एते पञ्च गुणा वायोः क्रियारूपा व्यवस्थिताः। रागद्वेषी तथा लज्जा भयं मोहस्त- धैव च। व्योम्नः पञ्च गुणाः प्रोक्ताः शून्याख्ये शुषिरात्मनोति । इति पञ्चभूतोद्भवास्थ्यादिकथनम् ॥ शालानन्दतरङ्गिण्याम् ।। प्राणापानसमानश्चोदानव्यानौ च वायवः । नागः कूर्मोऽथ ककरो देवदत्तो धनञ्जयः। एते दशगुणाः प्रोक्ताः सर्वप्राण- यशात्मनः । शारदातिलके । दक्षिणांशः स्मृतः सूर्यो वाम- भागो निशाकरः। नाड़ीर्दश विदुस्तासु मुस्यास्तिस्रः प्रकी- ·प्राणतोषिणी। - मता। र्तिताः । इडा वार्मतनोमध्ये सुधूम्रा पिङ्गला परे। मध्या तास्वपि नाड़ी स्यादग्नीपोमवरूपिणी। अबेड़ा वाममुष्काध स्था धनुर्वक्रां वामनासापर्यन्तं गता। एवं पिङ्गला दक्षिणाण्डाध.स्था धनुर्वका दक्षिणनासान्तं गता। पृष्ठवंशान्तर्गता सुघुम्ना इत्यर्थः । एतदने स्टोभविष्यति ॥ तथा प्रपञ्चसारे। अईन्तु मरुता नुन्ना तस्मादपि मलइयो। उभयात्मिक्यधोत्ता नाडी दीर्घा भवेजुः। अवामुखी सा तस्याश्च भवेत् पक्षद्वये इयम् । पक्षहये पार्खये। नाद्यस्ताः सन्निरुद्धा स्युः सप्तान्या नाडिका सत्र या प्रथमा नाडी सा सुयुम्नति कथ्यते । या वामे- डेति सा जेया दक्षिणा पिगला मता ॥ तथा काचिबाड़ी वहिवता या मातुर्ह दि वध्यते। यया स पुष्टिमायाति केदार इव कुल्यया। मातुराहाररसजैर्धातुभिः पुप्यते क्रमात् । क्रम- वृद्धौ परं ज्योति: कलाक्षेत्रज्ञतामियात्। सक्षेत्रज्ञ मलं तत्तु सभूत सगुण पुनः । सदोष दूष्यसम्पन्न जन्तुरित्यभिधी. यते । सभूतपक्षकं सक्षेत्रनमात्रसहितं तत् पूर्वोक्तमानवादिमलं जन्तुरित्युच्यते। इत्यन्धयः । किम्भूतं सगुणं सत्त्वादिगुणं सत्त्वादिगुणयुक्त' सदीपं वायुपित्तकफयुक्त दूधसम्पन्न सप्त- धातूद्भवम्। इति न्तुलक्षणम् ॥ फलकोपदयं तत्तु व्यक्त पुमो न त स्त्रियाः। नपुंसकस्य किचित्तु व्यक्तिरत्रोपलक्ष्यते । फन्नकोपदयमण्डकोपदयम् । निरुत्तरतन्वे प्रथमपटले। नाढीला संबही देवि : कन्जयोनिः खुमाराइवम् । सत्र नाम: समुत्पन्नाः सहस्राणां हिसप्ततिः । कञम्य पद्मस्य योनिरत्य- त्तिस्थानं गालूकमिति यावत् । प्रधाना: प्राणयाहिन्यो नाधव दश स्मृताः । डा च पिङ्गला पेय मपुत्रा च तीयिका। गान्धारी हम्तिजिता च पूपा चैव यस्विनी। अलम्बुपा कुहुयेय गदिनी च दश भूभृताः । एवं नाडीमयं चक्र विनय 1 ·प्राणतोषिणी। शक्तिचक्रके। इडायाः पिङ्गलायाथ मध्ये या सा सुपुन्निका। इयञ्च चिगुणा ज्ञेया ब्रह्मविष्णुशिवात्मिका। रजोगुणा च वजाख्या चित्रिणी सत्वसंयुता। तमोगुणा ब्रहानाड़ी कार्य- भदक्रमेण च । तथा। वायुर्भानुमयो जेयो मनचन्द्रात्मक तथा। प्राणोऽपानः समानयोदानव्यानौ च वायवः । या वाममुष्क- सम्बन्धा संलिप्यन्ती सुषुम्नया । दक्षिणञ्चक्रमाथित्य धनु- वैका हृदि स्थिता। वामांशयन्वान्तरगा दक्षिणां नासिका- मियात्। तथा दक्षिणमुष्करथा नासाया वामरन्धगा। तन्वा- न्तरे॥ सघुम्नाकलिता याता मुष्का दक्षिणमाश्रिता। सङ्गता वाममागग्य यन्त्रमध्ये समाथिता। दक्षिण नासिकाहार प्राप्तेति गिरिजात्मजे !। बाममण्डमनुस्यूतामनन्या सव्यनासिका मिति । अनयोः स्वरूपमुक्त योगार्णवे। इडा च शवचन्द्रामा तस्या वार्म व्यवस्थिता। पिङ्गला सितरतामा दक्षिणं पार्व- माधिता इति। तन्वान्तरे इडायां सथितयन्द्रः पिङ्गलायां दिवाकर इति । तास्वपि सुषुम्ना मुख्येत्यर्थः । उक्तञ्च शीतत्त्व- चिन्तामणी॥ मेरोर्वाद्यप्रदेश शशिमिहिरशिवे सव्यदक्षे निपसे मध्ये नाडी सुपुम्ना चितयगुणमयी चन्द्रसूर्याग्निरूपा । अन्य वापि तयोः पृष्ठवणं समाथित्य मध्ये सुपुम्ना स्थिता ब्रह्म- रन्धन्तु यावत् । अन्यासां नामान्यपि शारदायाम् । गान्धारी हस्तिजिह्वाख्या सपूषालम्बुपा मता। यशस्विनी शलिनी च कुहुः स्युः सप्त नाडयः । पासां स्थितिस्वरूयं योगाणवे ॥' इड़ा- पृष्ठे तु गान्धारी मयूरगलसन्निभा। सव्यंपादादिनेबान्ता गान्धारी परिकीर्तिवा। हस्तिजिह्वोत्पलनेक्षा नाडी तस्याः पुर: स्थिता । सव्यभागस्य मूर्खादिपादाङ्गुष्ठीन्तमाथिता। पूषा तु पिङ्गलापृष्ठे नीलजीमूतसन्निभा। याम्यमागस्य नेत्रान्ता यावत् पादतन्न गता। यशखिनी शहवर्णा पिङ्गला पूर्वदेशगा। ।

·माणतोषिणी। गान्धाात्र सरस्वत्या मध्यस्था शहिनी मता। सुवर्णवर्क 'पादादिवर्णान्ता 'सव्यभागके। पादाङ्गुष्ठादिमून्तियाम्यमाने कुहुमंता। रावणा सरस्वती विश्खोदरी शङ्खिनो एवा अधि प्रधानत्वेनोक्ताः । उक्तञ्च। ताच भूरितरास्तासु मुख्या: प्रोता. श्वतुर्दश। सुषुम्नेड़ा पिङ्गला च कुहरथ सरखती। गान्धारी हस्तिजिह्वा च रावणा च यशखिनी। विखोदरी शालिनी ततः पूषा यशस्विनी। अलम्बुषेति ॥ शातानन्दतरङ्गिणीत- ज्ञानभाष्ये ॥ इड़ा च वामनासायां दक्षिणे पिङ्गला मता। 'सुषुम्ना ब्रह्मरन्ध्र च गान्धारी वामचक्षुपि । दक्षिणे हस्तिजिना च पूषा कर्णेऽथ दक्षिणे । वामे यशस्विनी ज्ञेया मुखे चालम्बुषा मता। कुत्तुश्च लिगमूले स्यात् शड्डिनो शिरसोपरि। एवं हारं समाश्रित्य तिष्ठन्ति दश नाडिकाः। क्षितिथ वारि तेजय वायुराकाशमेव च। स्थैर्य गता इमे पञ्च वाद्याभ्यन्तर एव च॥ एवं प्रधाननाडीनिरूपणानन्तरं शाखारूपनाड़ी निरू-. पिता ॥ शारदायां ॥ नाद्योऽनन्ताः समुत्पन्नाः सुपुम्ना यश्च. पर्वसु । सर्वाणि स्वाधिष्ठानमणिपूरकानाहतविशुद्धाज्ञान्तानि । 'तत्राधोऽधोग्रन्थिमारभ्यो?ईसर्वग्रन्थिपर्यन्तं समाप्तिः । गणयि. तुमशक्यत्वादनन्ताः। यदाहुः। पूर्वोक्तायाः सुपुम्नाया मध्यस्थायाः सुलोचने !। नाभिहत्कण्ठतालुभूमध्यपर्वसमुद्भवाः । अधी- मुखाः शिरा: काशित् काचिदूईमुखास्तथा। परास्तिर्यग्गताः कायित्तत्र लक्षवयाधिकाः। नाद्योऽदलनसंख्याता: प्रधानाः ममुदीरिता: ॥ तास सर्याम बलवान् प्राणो वायुः समन्ततः । विश्वमारे तु ॥ नाभः सकागाजायन्ते नाय: क्षेत्रप्रपोपिकाः । इडा तु यामभागे स्याक्षिणे पिनला मता1 मध्ये मुपुत्रा 'विज्ञेया चन्द्रसूयानलामिका। नाधोऽनन्ताः समुत्पत्रातस्याः प्रधस पर्यम् । इति नामः सकागादिति यटु सक्षेत्रपोषिका 1 ·प्राणतीपिणी। इत्यनेन रसादिचालनेन शरीरपुध्यर्थं न तु जानध्यानाद्यर्थ वायुसाधनप्रकरणे एतत् स्पष्टीकरिष्ये। नरपतिजयचा- स्वरोदयतबाजामलमपि शरीरपुष्यर्थमेव नाभी कुण्डलिनी- माह यथा महाशतिः कुण्डलिनी नाड़ीस्थाहिस्वरूपिणी । ततो दशोगा नाद्यो दश चाधोगतास्तथा। हे हे तिय्यंग्गते नाद्यौ चतुर्विंशतिसंख्यया। सूक्ष्ममुख्यास्त्वतो नायः सहस्राणां हिसप्ततिः। कुण्डलिन्यां महाशक्तो मूलमार्गा भवन्त्यमी। ताभ्य: सूक्ष्म मुखा नाय: शरीरं प्रतियोपिकाः । सप्त शतानि जायन्ते सप्तोत्तराणि संख्यया। प्रधाना दश नाबस्तु दश वायु- प्रवाहिकाः ॥ योगियाज्ञवल्केर प्रथमध्यायेऽपि नाभिचक्रमुप- कम्य । कन्दमध्ये स्थिता नाडी सुपुम्नेति प्रकीर्तिता। तिष्ठन्ति परितः सर्वाचक्रेऽस्मिन् नाडिकास्ततः । नाड़ीनामपि सर्वासां मुख्या गार्गि! चतुर्दश॥ गार्गि इति याज्ञवल्कास्य स्थियाः सम्बो- धनम् ॥ इड़ा च पिङ्गला चैव सुपुम्ना च सरस्वती। वारुणी चैव पूपा च हस्ति जिद्धा यशखिनो। विश्खोदरी कुहुश्चैव शद्धिनी च पयखिनी। अलम्बुपा च गान्धारी मुख्याश्चैता. चतुर्दश। तासां मुख्यतमास्तिस्रस्तिसृष्वेकोत्तमोत्तमा। मुक्ति मार्गे तु सा प्रोता सुयुम्ना विश्वधारिणी। कन्दस्य मध्यमे गार्गि! सुपुमा च प्रतिष्ठिता। पृष्ठमध्ये तु तेनास्था सह मूर्ध्नि व्यव- स्थिता । मुक्तिमार्गे सुपुना सा ब्रह्मरन्धोति कीर्तिता। अव्यक्ता सा च विनेया सुपुम्ना देण्वो स्थिता। इड़ा च यिनला चैव तस्याः सव्ये च दक्षिणे। इडा तस्याः स्थिता सव्ये पिङ्गला चैव दक्षिणे। इड़ायां पिङ्गलायाञ्च चरतचन्द्रभास्करी। इड़ायां चन्द्रमा जयः पिङ्गलायां दिवाकरः। चन्द्रस्तामस इत्युक्तः सूर्यो राजस उच्यते। विषभागो रवर्भागयन्द्रभागोऽमृतं तथा। तावेव तदधः सर्वं कालं राविन्दियात्मकम् ॥ भोली ।

·प्राणतोषिणी। सुपुम्ना कालस्य गुह्यमेतदुदाहृतम्। सरखती कुहुश्चैव सुना याचयोः स्थिते । गान्धारी हस्तिजिह्वा च इड़ायाः पृष्ठपूर्वयोः । यशस्विनी च पूषा च पिगला पृष्ठपूर्वयोः। कुहुश्च हस्तिहिता च मध्ये विश्खोदरी स्थिता। यशखिन्याः कुहोमध्ये वारणी मा प्रतिष्ठिता। पूषायाथ सरस्वत्याः स्थिता मध्ये यशखिनी। गान्धाश्च सरस्वत्याः स्थिता मध्ये च शष्टिनी। अलम्बुषा च विप्रेन्द्रि ! कन्दमध्यादध: स्थिता । पूर्वभागे सुषुम्नायास्वामढ़ान्तं कुहुः स्थिता। अधचोईञ्च विज्ञेया वारुणी सर्वगामिनी। यश- खिनी च याम्यस्य पादाङ्गुष्ठान्तमिष्यते। पिगला चोर्द्धगा याम्ये नासान्त' विद्धि मे प्रिये ।। याम्ये पूषा च नेत्रान्ता पिङ्गलायाः,सुपृष्ठतः। पयखिनो तथा गार्गि ! याम्ये नेवान्त- मिष्यते। सरस्वती तथाचो. इस्तिजिहा प्रकीर्तिता। आस- व्यकर्णाद्विप्रेन्टि । शखिनी चोर्डमागता। गान्धारी सव्यनेत्रान्त- मिडायाः सव्यत: स्थिता। इडा च सव्यनासान्त मध्यभागे व्यवस्थिता। हस्तिजिह्वा तथा सव्ययादाङ्गुष्ठान्तमिप्यते । विश्वोदरी तु सा नाडी तुन्दमध्ये व्यवस्थिता। अलम्बु पा महाभागे ! वायुमूला तथोड़ेगा। एतास्वन्या: समुत्पन्नाः शिवा- म्वन्चार ता प्रपि। यदलदले तहत् पद्मपत्रेषु चापि वा। नाडीवेतासु सर्वासु विज्ञातव्या तपोधने !॥ इति नाड्युत्पत्ति काथनम्। अध्यात्मविवेक । अस्थां शरीरे संख्या स्यात् पष्टियुक्तं शतवयम्। वोण्येवास्थितान्यत्र धन्वन्तरिरभापत। हे शते वस्थिसन्धीनां स्यातामत्र दशोत्तरे। पेशीमायुशिरासन्धि- महसहितयं मतम् । नव स्नायुगतानि स्युः पञ्च पेशीशता- न्यपि । अधिका विंशतिः स्त्रीणां स्तनयोर्दिग्दिगोरिता। गिरा. धमनिकानान्तु लक्षाणि नव विंशति:। सादानि स्युनवशती पट्पञ्चागदयुता तयेति । इत्यस्य्याद्युत्पत्तिकथनम् ।

·प्राणाद्या इति प्राणतीषिणी। ३३ जामले सप्तदशपटले । तिस्र: कोव्योऽईकोटी च यानि लोमानि मानुपे। नाडीमुखानि सर्वाणि धर्मविन्दु क्षरन्ति च । इति माडीमुखस्थानकथनम् । इति श्रीप्राणतीपिण्यां प्रथमे सर्गकागडेऽन्नमयकोपात्मक- मनुष्यदेहकथनं नाम चतुर्थः परिच्छेदः ॥ एवं नाडीप्रभृतीनां निरूपणानन्तरं वायुप्रकरणस्यौचित्या- तन्निरूप्यते॥ शारदातिलके 1. मूलाधारोहतः प्राणस्ताभि- याप्नोति तत्तनुम् । वायवोऽव दश प्रोता वयथ दश स्मृताः॥ ताभिर्नाडीभिः। तत्तनुमनुभूततनुम् । वायुना. मानि तत्रैव। प्राणाद्या मरुतः पञ्च नागः कूर्मो धनन्जयः । तकरः स्याद्देवदत्त इति नामभिरीरिताः ॥ प्राणपानव्यानोदानसमानाः। योगियाज्ञवल्कर चतुर्थाध्यायें- ऽपि। प्राणोऽपानः समानच उदानो व्यान एव नाग: कूर्मथ ककरो देवदत्तो धनञ्जयः। एते नाडीषु सर्वासु चरन्ति दश वायवः । एतेयु वायवः पञ्च मुख्याः प्राणा- दयः स्मृताः। तेषु मुख्यतमावती प्राणापानी नरोत्तमे !। प्राण एवैतयोमुंग्यः सर्वप्राणभृतां सदा ॥ एषां रूपाणि स्थानानि च योगार्णवे॥ इन्द्रनौलप्रतीकाशं प्राणरूपं प्रकीर्तितम्। श्रास्य- नासिकयोमध्ये हृन्मध्यनामिमध्यके। प्राणालयमिति प्राहुः पादाम्हुछेऽपि केचन ॥ अपानयत्यपानोऽयमाहारञ्च प्रलापि- तम्। शुक्र मूत्र सथोत्सर्गमपानस्तेन मारुतः । गोपप्रतीकाशः सन्ध्याजलदसन्निभः। स च मेट्रेच पायौ ध उरुवहणजानुपु ॥ मेरे लिने पायौ गुदे ऊरौ प्रसिद्धरूपे वदणे उरुसन्धौ नानुनि प्रसिद्धरूपे। इन्द्रगोपो रक्तवर्णकोटविशेषः । कापासियापोका इति ख्यातः। जड्वोदरककाट्याञ्च नाभिमूले च तिष्ठति। व्यानो व्यानशतोत्पन्नः सर्वव्याधिप्रकोपणः।

·प्राणतोषिणी। 1 ॥ महारजससम्मेवी हारोपादानकारकः । महारजतं काञ्चनम् । हारोपादानकारक आहारग्राहक इत्यर्थः ॥ खोयाक्षिकर्णयो- मध्ये कव्यां वै गुल्फयोरपि । कटिः प्रसिद्धाः। गुल्फः पादग्रन्थिः । ध्राणे गले स्फिगुहेशे तिष्ठत्यत्र निरन्तरम् । स्पन्दयत्यधरं वक्त गात्रनेत्रप्रकोयणः ॥ उद्देजयति चार्थानि तूदानो नाम मारुतः। विद्युत्पावकवर्णः स्यादुस्थाना सनकारक पादयोहस्तयोथापि स तु सन्धिषु वर्तते ॥ पोतं भक्षितमाघ्रातं रक्तपित्तकफानिलान् ॥ समं नयति गात्रेषु समानो नाम मारुतः। गोक्षीरसदृशाकारः सर्वदेह व्यवस्थितः॥ योगियाज्ञवल्का च ॥ श्रास्यनासिकयोर्मध्ये हृन्मध्ये नाभिमध्यके । प्राणालयमिति पाहुः पादाङ्गुष्ठे च केचन। अधचोई कुण्डलिन्याः परितः प्राणसंशयः । अपाननिलयं केचिद गुदमध्योरुजानुए। उदरे हृषणे कठ्यां जङ्घ नामी वदन्ति हि। गुदाधारहयोस्तिष्टेन्मभ्योऽपानप्रम- वनः। स्थानेष्वे तेषु सततं प्रकाशयति दीपवत् । उदानः सर्व- सन्धिस्थः पादयोहस्तयोरपि। समानः सर्वगात्रेषु सर्व व्याप्य व्यवस्थितः ॥ रायमुकुटस्तु । हृदि प्राणो गुदेऽपानः समानो नाभिदेशके। उदानः कण्ठदेशस्थो व्यानः सर्वशरीरग इत्याह उहारे नाग इत्युक्षी नीलजीमूतसनिमः ॥ उन्मीलने स्थितः कूर्मों भिन्नाचनसमप्रभः ॥ ककरः क्षुत्परयैव जवाकुममसर निमः ॥ विजृम्भणे देवदत्तः शुधस्फटिकसनिमः । धनजय- स्तथा घोपे महारजतवर्णकः ॥ ललाटे चोरसि स्कन्धे इदि नाभी त्वगस्थियु। नागाद्या वायवः पक्ष सहय परिनि- ठिता:॥ विश्वसारप्रथमपटले तु। प्राण प्रादो हदि म्याने पनरागसमद्युतिः। प्रधानो गुधदेशे च इन्द्रगोपममः ग्मृतः। गोचोरधवलाकारः समानो नाभिदेशक। उदान:

·प्राणतोपिणी। S शारदायाम् ॥ पम्नयो दोषदृष्येषु संलीना दश देहेषु। तेषां नामानि राघवभतानि यया ॥ जृम्भको दीपकथैव विभ्रमो भ्रमशोभन: । पावसथ्याहवनीयो दक्षिणाग्निस्तथैव च। अन्वा. झार्यो गाईपत्य इत्येते दश वह्नयः॥ भ्रमेण सह शोभन इति मध्यपदलोपिससासाश्रयणेन भमशोभनक्षेति दशाग्नि- कथनम् ॥ शारदायाम् ॥ बुभुक्षा च पिपासा च प्राणस्य मनसा स्मृती। शोकमोही शरीरस्य जरा मृत्युः षडूमयः ॥ प्रपञ्च- सारऽपि ॥ बुभुक्षा च पिपासा च शोकमोहो जरामती। पर्मयः प्राणघुविदेहधर्मेषु संस्थिता इति ॥ ऊर्मीनामा[- त्पादकोऽवस्थाविशेषः ॥ शारदायाम् ॥ शुक्रात् मायस्थिमज्जान- स्त्वद्भांमाथूणि शोणितात् । पितुः शुक्रात् मायादि। शोणिता. मातुः शोणितात् त्वगादि। पाट्कोपिकमिति प्रोक्तं सर्वदेहेयु * देहिनाम्। प्रपञ्चसार द्वितीयपटलेऽपि ॥ मज्जास्थिस्नायव: शुक्राद्रतात्वझांसशोणितम् । इति षाट्कोपिको नाम देहो भवति देहिनाम् । वेदान्तविभिस्त्वपरप्रकारेण पञ्च कोपा उक्ता यथा पौर्णमास्यां पञ्चकोपविवेकेऽष्टमप्रकरणे विद्यानन्दखा. मिना। पिटभुक्तानजाहीयाज्जातोऽन्नेनैव वर्धते। देहः सोऽन. मयो नात्मा प्राक् चोई तदभावत: ॥ पिटभुक्तत्यत्रैकशेपेण माळपिटभुक्तानजातादिति लभ्यते । अवेन दुग्धाद्याहारण प्राक् जन्मन इति शेषः। मरणादूई तदभावतः देहाभावतः । पूर्णा देहे बलं स्याद यलक्षाणां यः प्रवर्तकः । वायुः प्राणमयो नासावात्मा चैतन्यवजनात्। लौना सुप्तौ वपुर्बोधे वामुयादान- खाग्रगा। चिच्छायोपेतधोर्नामा विज्ञानमयशब्दभाक्। भव. तीति शेपः। कवकरणत्वाभ्यां विक्रियेतान्तरिन्द्रियम् ॥ विज्ञानमनसी अन्तर्वहिते परस्परमिति । अत्र रामकृष्ण पण्डितस्य व्याख्यानम्। ननु मनोबुयोरन्त,करणलाविशेषान्म- ·प्राणतोषिणी। नोमयविज्ञानमयरूपेण कोषहयकल्पना अनुपपन्नेत्याशय कर्तृ- करणत्वाभ्यां भेदसद्धावाद घटत एक मनोमयत्वादिभेद इत्याह । कट त्वेत्यादि अन्तरिन्द्रियमन्तःकरणं कर्ट त्वकरणत्वाभ्यां कलं. रूपेण करणरूपेण च विक्रियेत विपरिणमेत इत्यर्थः । एते कर्ट करणे विनानमनसो विज्ञानमन:शब्दवाच्ये भवतः । एते च परस्परमन्तर्वहिर्भावन वर्त्तते । अतः कोपहयत्वमुप- पद्यते इत्यर्थः ॥ काचिदन्तर्मुखा वृत्तिरानन्दप्रतिविम्बभाक् । पुण्यभोगे मोगशान्ती निदारूपेण लीयते। इदानीमान- न्दमयस्यानात्मत्वं दर्शयितुं तत्खरूपमाह काचिदित्यादि । पुण्यभोगे पुण्यकर्मफलानुभवकाले काचिदधीतिरन्तर्मुखा सती आनन्दप्रतिविम्वभाक्, आत्मस्वरूपस्यानन्दस्य प्रति- विम्ब भजते। सैव भोगशान्ती पुखकर्मफलभोगोपरमे सति निद्रारूपेण लीयते विलीना भवति। सात्तिरानन्दमय इत्यभिप्रायः । एतेन मज्जामयोऽस्थिमयः सायुमयधर्ममयो मांसमयो रक्तमययोति ये पटलोषास्तन्नविद्भिरतास्ते तु वेदा. न्तविद्भिरत्नमयकोपान्तर्गतत्वेनैव पर्यवसिताः । अधिवास्तु प्राणमयविज्ञानमयमनोमयानन्दमयेति चत्वार उताः । अतो दशकोषकोऽयं देह इत्यायातम् । इति शरीरकोपविवरणम् ।। प्रपञ्चसारे॥ रसादितः क्रमात् पाकशकान्तेषु तु धातुए। धातुपु रसादितः क्रमात् पाको भवतीत्यन्वयः। शुक्रपाकात् खयं भियाजराणामष्टमी दशा। क्षेत्रजस्य तदा जन्तु केवला- अयमिप्यते। यथा नेहः प्रदीपस्य यवानमशनिविपः। बहु- हारेण कुम्भेग संहतस्य हविजः। यथा तेजः प्रसरति समो. पालोकशक्तिमत्। तथा देहावृतम्यापि क्षेत्रजस्य महाविपः । इन्द्रियः संविवईन्ते खं स्वमर्थग्रहं प्रति। प्रदीपस्य प्रज्वलन- समये नेहस्तैलादिर्यघा प्रज्वलनाथ शिग्वां प्रति प्रसरति खय- ·प्राणतोषिणी। w शारदायाम् ॥ अग्नयो दोषदृष्येषु संलोना दग देहेषु। तेषां नामानि राघवभतानि यया ॥ जृम्भको दीपकश्चैव विनमो भ्रमयोभन: । पावसथ्याहवनीयो दक्षिणाग्निस्तथैव च । अन्वा- हार्यो गाईपत्य इत्येते दश वट्टयः । भ्रमण सह शोभन इति मध्यपदलोपिससासाथयणेन भमशोभनति दशाग्नि कथनम् ॥ शारदायाम् ॥ बुभुक्षा च पिपासा च प्राणस्य मनसः स्मृती। शोकमोही शरीरस्य जरा मृत्युः पडूमयः ॥ प्रपञ्च- सारऽपि ॥ बुभुक्षा च पिपासा च शोकमोहो जरामृती। पर्मयः प्राणबुद्धिदेहधर्मेषु संस्थिता इति ॥ जीनामात्यु त्यादकोऽवस्थाविशेषः ॥ शारदायाम् ॥ शुक्रात् सायस्थिमज्जान स्त्वनांमाथूणि शोणितात् । पितः शुक्रात् मायादि । शोणिता. मातुः भोणितात् त्वगादि। पाट्कोषिकमिति प्रोक्तं सर्वदेहेषु देहिनाम्। प्रपञ्चसारे दितीयपटलेऽपि॥ मज्जास्थिनायवः शुक्राद्रतात्त्वद्भांसशोणितम् । इति पाट्कोषिको नाम देहो भवति देहिनाम् । वेदान्तविद्भिस्त्वपरप्रकारेगा पञ्च कोषा उत्ता यथा पौर्णमास्यां पञ्चकोपविवेकऽयमप्रकरणे विद्यानन्दस्वा- मिना। पिटभुक्तानजाहीयाज्जातोऽन्नेनैव वर्तते। देहः सोऽन्न मयो नात्मा प्राक् चोर्ड तदभावत: ॥ पिटभुक्तोत्यत्रैकशेपेण माळपिलभुत्ताबजातादिति लभ्यते । अनेन दुग्धाद्याहारण प्राक् जन्मन इति शेपः। मरणादूई तदभावतः देहाभावतः । पूर्णा देहे बलं स्याद यलक्षाणां यः प्रवर्तकः। वायुः प्राणमयो नासावात्मा चैतन्धवजनात्। लीना सुप्तौ वपुर्बोधे वाप्नुयादान- खाग्रगा। चिच्चायोपेतधौर्नामा विज्ञानमयशब्दभाक्। भव. तीति शेषः। कर्ट त्वकरणत्वाभ्यां विक्रियेतान्तरिन्द्रियम् ॥ विज्ञानमनसो अन्तर्वहिश्ते परस्परमिति। अत्र रामकृष्ण- पण्डितस्य व्याख्यानम्। ननु मनोबुयोरन्त.करणत्वाविशेषान्म- ·प्राणतोपियो। नोमयविज्ञानमयरूपेण कोषद्दयकल्पना अनुपपन्नेत्यागय करी- करणत्वाभ्यां भेदसद्भावाद घटत एक मनोमयत्वादिभेद इत्याह । कर्ट वेत्यादि अन्तरिन्द्रियमन्तःकरणं कर्ट त्वकरणत्वाभ्यां कट. रूपेण करणरूपेण च विक्रियेत विपरिणमेत इत्यर्थः । एते कर्ट करणे विज्ञानमनसो विज्ञानमनःशब्दवाच्ये भवतः । 'एते च परस्परमन्तर्वहिर्भावन वर्तते। अतः कोपइयत्वमुप- पद्यते इत्यर्थः ॥ काचिदन्तर्मुखा वृत्तिरानन्दप्रतिविम्वभाक् । पुण्यभोगे भोगशान्ती निद्रारूपेण लीयते। इदानीमान- न्दमयस्यानात्मत्वं दर्शयितुं तत्खरूपमाह काचिदित्यादि । पुण्यभोगे पुण्यकर्मफलानुभवकाले काचिदधीत्तिरन्त- खा. सती आनन्दप्रतिविम्बमाक् आत्मस्वरूपस्यानन्दस्य प्रति- विम्ब भजते। सैव भोगशान्तौ पुखकर्मफलभोगोपरमे सति निद्रारूपेण लीयते विलीना भवति । सात्तिरानन्दमय इत्यभिप्रायः। एतेन मज्जामयोऽस्थिमयः सायुमयधर्ममयो मांसमयो रक्तमय ति ये पटकोपास्तन्नविद्भिरक्तास्ते तु वेदा- न्तविद्भिरनमयकोषान्तर्गतत्वेनैव पर्यावसिताः। স্মৃঘিমালা प्राणमयविज्ञानमयमनोमयानन्दमयेति चत्वार उत्तताः । प्रतो दशकोपकोऽयं देह इत्यायातम् । इति शरीरकोपविवरणम् ॥ प्रपञ्चसारे। रसादित: क्रमात् पाकशुक्रान्तेषु तु धातुए। धातुपु रसादितः क्रमात् पाको भवतीत्यन्वयः। शुक्रपाकात् स्वयं भिद्याज्जराणामष्टमी दशा। क्षेत्रजस्य तदा जन्त केवला- श्रयमिप्यते। यथा नेहः प्रदीपस्य यथाभमनिविपः। बहु- द्वारेण कुम्भेन संवतस्य इविभुजः। यथा वेजः प्रसरति समो. पालोकशक्तिमत् । तथा देहावृतम्यापि चेत्रजस्य महात्विषः । इन्द्रियैः संविवईन्ते खं समर्थग्रहं प्रति। प्रदीपस्य प्रज्वलन- समये नेहस्तेलादिर्यथा प्रज्वलनाथ शिग्वां प्रति प्रसरति स्वय- ·प्राणतोषिणी मायाति यया वा अथनित्विषो विद्युतो द्युतिसमयेऽभ मेधी यथा वा बहुछिद्रकुम्भावतस्य व ईतभक्षणसमये समोपालोक- शक्तिमन्निकटप्रकाशकशसियुक्तं तेजस्तथा देहाहतस्य कोप- दशकाभ्यन्तरवर्तिन आत्मनः स्वं स्खं विषयग्रहणं प्रति इन्द्रियैः करणेस्तेजासि संविवर्दन्ते प्रसरन्ति इत्यर्थः। यथा स्नेहमिति पाठे तु व्यक्त एवार्थस्तथापि व्याख्यायते ।. प्रदोपस्य तेजो यथा नेहं विद्युततेजो यथा मेघं बहुच्छिद्रपाबाबतवद्ग यथा वृतं प्रति तेन: प्रसरति तथात्मनस्तेजांसि खं खं विषयग्रहणं प्रति प्रसरन्तीत्वधः । संविवन्ते इति बहुवचननिर्देशादेकदापि वह्वि. न्द्रियेबहथग्रहणमिति सूचितम् । अतएव अन्तष्टिवहिरुपगत- प्रेक्षणाच्छिन्नपाशः प्रौढोलासाधिगतपरमनधानिर्विघ्नचेताः । तत्तद्भावोदितमधुरगीः सुप्रसन्नान्तरात्मा स्मेरास्या मे भवतु सततं शान्भवो काप्यवस्था ॥ इत्यादि कुलयोगिनः प्रौढ़ोलासप्रार्थना ॥ अन्तदृष्टिहियक्षरित्यादिवक्ष्यमाणकुलार्णववधनञ्च साधु सङ्ग- छते। वैष्णवरप्युच्यते । पुखानुपुडविषये क्षणतत्परोऽपि धीरो न मुद्धति मुकुन्दपदारविन्दे। सङ्गीतनृत्यगतितालवशं गतापि मोलिस्थ कुम्भपरिरक्षणधीनटोव । इत्यादि प्रत्यक्षसिबमपि कञ्चिद् युगपद गात्रं कण्डूयते एवं प्रेषयत्यपरं पश्यति च । एतेन युगपदुभयविषयकनानं न मन्चामह इति केपाश्चिम्मतं प्रशस्यमप्रशस्य वा सुधौमिनिपुर्ण विभाव्य विचारणीयमित्यास्ता विस्तरः । प्रकतमनुसरामः । इन्द्रियेषु पञ्चभूतस्थितिप्रकारमाहुः प्रपञ्चसार आचाया: ॥ नमःथोत्रेऽनिलचर्मण्यग्निशक्षुष्यथोद- कम् । निद्घायामवनी घ्राणे इत्यमर्यप्रवर्तनम्। नभ आकाश अनिन्नो वायुरुदकं जलमवनी पृथ्वी। इदन्तु प्रधानतया । वस्तुतस्तु प्रागुतपञ्चीकरणरूपेण पञ्चस्वपि पञ्च भूतानि ..ति पुरैवोक्ताम् । यदा पित्तं मरुन्नं विलोनं प्रविलापयेत् ।

·माणतोपिणी धातुस्तदा क्रमामृत लसोकां दावयेत् क्षणात्। ह्रता सा तुलसीकाहा रोमकूपैः प्रकईते। वहिः सर्वत्र कणशस्तथा खेदः प्रवर्तते। यदा कफो मरुत्पित्तनुनो लोनः प्रवर्तते। अईहतो द्रुतं वाप्य प्रत्येकञ्च प्रवर्त्तते । कफात्मिका तु विशतिः कर्णशष्कुलिपूरिका। गण्डमालादिकान् वापि कुयाज्जन्तोस्तु कर्मजान् ॥ शारदायाम् ॥ इत्वं भूतस्तदा गर्ने पूर्वजन्मशुभा- शुभम् । स्मारम्तिष्ठति दु.खात्मा छन्नदेहो जरायुणा ।। शालानन्दतरनिण्याम् । नवमे मासि गर्भस्थः सर्वान् संस्मरते हृदा। नवहारपुरे देही समयान् गमयेच्छनेः। स्थितिप्रका- रस्तु राघवभदृष्टने । कृताञ्जलिललाटेऽसो मापृष्ठमभिथितः । अध्यास्ते सकुचहावो गर्म दक्षिणपाखंग । वामपार्खाश्रिता नाडी लीवं मध्याश्रित मतम् ॥ विश्वसारे। योनिटेशोद्भवं रन्ध नाभिमूलमतः परम् । गर्भाशयन्तु तं प्राहुः सर्वतन्व विदो जनाः। कलल तब तिठे तत्र गर्मः प्रजायते। कर्मयोगात्म- रूपेण निर्माणं विधिरादिशेत् ॥ पूर्वार्जितकर्मफलं पूर्वपूर्वतरा- जितम् । जीवः प्रवेशनं कुर्यात् पूर्वकर्मबुभुक्षया । प्राक्तनकर्म- फलं भोतुमिच्छया जोवोऽविद्योपाधिकः प्रवेशनं कुर्याद गर्म ति शेपः । पूर्वकर्मफल किम्भूतम् पूर्व पूर्वार्जितमित्यादि । अय- कर्म विविध सचितं प्रारब्धमागामि च । सञ्चितस्य प्रायश्चित्तोपधादिना नाशः ।. आगामिनश तपसा । अत एव दोपणागभावासमकालीनदोपध्वंसवन्तः शिष्टा इति गोपीनायतर्काचार्येण शिष्टलक्षण कृतम्। प्रारब्धस्य भोगं विना न गत्यन्तरमस्ति । अतस्तत्फलभोगाय गर्ने जीवप्रवेश- माह। उक्तञ्च प्रारब्धकर्मणां भोगादेव क्षय इति॥ शातानन्द- तरनिण्याम् ॥ सुक्कत दुष्कृतश्चैव यत् सतं पूर्वजन्मनि । तत् सर्व सकलं ज्ञात्वा अई पादस्त्वधोमुखः। गर्भ तु सम्प्रविष्टो- माशयः। तत्र ·पितः। प्राणतोषिणी। इसौ स्तिमिते घोरदर्शने । स्तिमितेऽन्धकार घोरदर्शने भय- करे। अभ्यस्यामि शिव ज्ञान संसारार्णवतारणम्। चिरयोगी ततो भूत्वा मुक्तो यास्यामि तत्यदम्। एवं गर्भस्थितो जीवो गर्भयातनयादितः। नित्य' भावयते चित्ते लब्धचैतन्यलक्षणः ।। विखसारे॥ इत्यम्भूतस्तदा गर्भः पूर्वजन्मशुभाशुभम् । क्षणं तिष्ठेत् स्मरंस्तत्र निचेष्टो भवति ध्रुवम् । शरीरे पञ्चाशदक्षर. स्थिति विना शब्दादिन निर्गन्तुमाननत शक्तोऽत: शब्दब्रह्म- प्रादुर्भावः गर्म तेषां स्थानमुक्तम् तवैव । पुरा कृतयुगे देवि ! कैलासे पर्वतोत्तमे। बदोयपादयुगलं ध्यायेऽहं ध्यानयोगतः। मम सिद्धिर्मवेत्तत्र युगान्ते कमलानने।। परानन्दमयस्तव हस्तवाद्यो ममाभवत् । तस्मिन्नेव क्षणे देवि । शब्दब्रह्मविभू- पटहथामवत्तत्र ममानन्दविवृद्धये। शब्दार्थका- मनादेन द्रव्ययोगेन शब्दाते। पञ्चाशहर्णस युक्तं नादविन्दु- विभूषितम्। पञ्चाशहर्णसयुक्ता माटका चक्रसंस्थिता । षट्- चकाद्वितमन्वा च माकान्तः शरीरिणाम् । आधार लिङ्ग नाभी हृदयसरजिजे तालुमूले ललाटे हे पत्रे पोडशारे हिदशदशदले हादशा चतुष्को । वासान्ते बालमध्ये डफकठसहिते कण्ठदेश कोदण्डमध्ये न्यसतु विमलधी याससम्पत्ति- सिव । देहे चतुर्दशभुवनस्थानमुक्तम् शालानन्दतरङ्गिण्याम् । पाताल भूधरा लोका आदित्यादिनवग्रहाः। भूधरादिसप्त- वर्गाय नागाय सर्वदेहिनाम्। पिण्डमध्ये स्थिता: सर्वे स्थान तेपा वदामि ते। पादाधस्तात्तल विद्यात्तदूई वितलन्तथा । जानुनोः सुतलचैव अतलं सन्धिरन्धुके । तलातलं गुदमध्ये लिङ्गमूले रसातलम्। पाताल कटिसन्धो च पादादो लमये. दबुधः। भूलीको नामिदेशेच भुवोलोकस्तथा इदि। स्वीकः कण्ठदेशे च महाकय चक्षुपि। ननलोकस्तदूईच तपो. खराय हक्षी ·प्राणतोषियो। लोको ललाटके। सत्यलोको महायोनी भुवनानि चतुर्दश । त्रिकोणे च स्थितो मेरुरूईकोणे च मन्दरः। कैलासो दक्षिणे कोणे वामकोणे हिमालयः । विन्थ्यो विष्णुस्तदूर्द्धच सन्येते कुलपर्वताः। अस्थिस्थाने महेशानि ! जम्बुहोपो व्यवस्थितः । मांसेषु च कुशदोपः क्रोञ्चदीप: शिरासु च। प्राकदीयः स्मृती रक्त प्राणिनां सर्वसन्धिषु। तदूद्ध शाल्मलिहीप: अक्षय लोमसञ्चये। नाभौ च पुष्करद्दीप: सागरस्तदनन्तरम्। लव- णोदस्तथा मूत्रे शुक्रे धीरोदसागरः। मना दधिसमुद्रय तदूच तसागरः॥ वापः सागरः मोक्त इक्षुः स्यात् कटि- शोणितम् । शोणिते च सुरासिन्धुः कथिताः सप्त सागराः । ग्रहाणां मण्डलञ्चैव शृणु वक्ष्यामि पार्वति !। नादचक्रे स्थितः सूर्यो विन्दुचक्रे च चन्द्रमाः । लोचने मङ्गल: प्रोतो हृदि सोम. सुतस्तथा। उदरे च गुरुश्चैव शुक्र शुक्रस्तथैव च । नाभि- स्थितोऽथ मन्दो वै मुखे राहुस्तथा स्थितः। पादौ पाणी च केतुश्च शरीरं तोथमण्डलम् । विश्वसारे ॥ शीर्षे मुखे तथा वाहो हृदये चोदरी क्रमात् । कटौ वस्तौ च गुयोरुजानु. जवाद्धिप स्थिताः । मेषाद्या राशयों देहे तेषां रूपाण्यतः शृणु । अरुणसितहरितपाटलपाण्डुविचित्रा: सितेतरपिशङ्गो। पिङ्ग- लकवुरकमलिनारुचयो यथासख्यम् । हरित: श्यामलः। सितेतरः क्वष्णः । पिशङ्गो नीलपोतमियः। कर्तुरः प्रसिद्धः । वचः कपिलः । मेषं वृपं समिथुन कर्कटं सिंहमेव च। कन्या तुलां शिकञ्च धनुपं मकरं तथा। कुम्भ मीनं न्यसेद गावे. ॐकाराय नमोऽन्वितम् ॥ अखिनो भरणी चैव कत्तिको रोहिणी तथा। मृगशिरस्तथार्दा च पुनर्वसुरतः परम् । पुषालेषा मघा चैव पूर्वफल्गुन्यतः परम् । उत्तराफल्गुनी चैव स्वाती विभाखानुराधा ज्येष्ठा हस्ता चित्रा ततः परा।

·प्राणतोषिणी। मूला ततः परा। पूर्वाषाढ़ा चोत्तरा च श्रवणाभिजितस्तथा। धनिष्ठा शतभिषा चैव पूर्वभाद्रपदा तथा। उत्तरभाद्रपदा चैव रेवत्यन्ताः समीरिताः। मूनि भूयुगले चाक्ष्णोः कर्णयोर्मसि गण्डयोः। श्रोष्ठयोदन्तपंतौ च जिह्वायां ग्रीवमूलके। स्तन- वन्दे तथा वक्ष:पार्खयोर्नाभिदेशक । नितम्ब च तथा पृष्ठे गुह्ये च पादयोः पुनः। पादमेकं दिनक्षत्र राशीनां परिणाम- कात् । शरीरे राशिनक्षत्रकथनप्रयोजनन्तु प्रश्नकाले प्रष्टा यदङ्गे हस्तं दत्त्वा पृच्छति तदङ्ग यो राशि: पतितः तेन वर्णादिकं ज्ञातव्यम् इत्यभिप्रायः ॥ श्रीविद्याया राशिन्यासो नक्षत्रन्यासचानेनैवोक्त इति ॥ शाक्तानन्दतरंगिणीकृतज्ञान- भाष्ये। शुक्रादुत्पद्यते रक्तं रक्तादिन्दुसमुद्भवः । प्राणतो वायु- रुत्पन्न: कालाग्निः स्यादयानतः। शुक्रतो नाभिरुत्पवा शुक्रा- दग्निसमुद्भवः। अपानात् कालाग्निर्जाती नाभिस्थानस्थो वडवाग्निरूपो य आहारं पचति शुक्रसम्भूता वायुपित्तकफधा- तुस्था दशाग्नय इति भेदेन वगुत्पत्तिईिरुक्ता। मांसतच मलो- त्पत्तिर्मना चापि ततो भवेत् । शुक्रेणोत्यादिता जिल्हा नासिका सप्त देहिनाम्। रतादुत्पद्यते नेत्रं वामञ्चैव तु दक्षिणम् । प्राणादुत्पद्यते शून्य प्राणरन्धहय तथा ॥ तत्त्वसारे षष्ठपटले । ईश्वर उवाच। चन्द्रः सूर्यस्तथा वह्निः शरीरे दश नाडिकाः । देहस्था वायवः पञ्च मनो विन्दुस्तथैव च। पट्चक्र मेरुदण्डव उड्डीयान तथैव च । जालन्धरः कामरूपः पूर्ण ग्रीवः योहकः । निर्वाणतन्त्र प्रथमपटले ॥ जन्तोराकारं ब्रह्माण्डं नानावर्ण च पार्वति ।। ब्रह्माण्ड विग्रह प्रोक्त न्यूलसूक्ष्मादिकं हि तत् । मेरुपर्वतो मध्ये च देवि । सप्त कुलाचताः । मूलादिमस्तकान्तं हि समेकनाम पर्वतः। सितो मरोरधोभागे हागुलञ्चोई- देगतः। भूलोकादि महेशानि ! सप्तसगं क्रमेण हि। घडतं - !

·प्राणतोपिणी। सप्त पातालास्तिष्ठन्ति परमेखरीति । तत्त्वसारे। प्रकृति: पु. रुपो देहे ब्रह्मा विष्णुः शिवस्तथा । नदाश्चैव समुद्राय भुवनानि चतुर्दश। ब्रह्माण्डे ये गुणाः सन्ति ते तिष्ठन्ति कलेवरे। तयां सड़पतः सर्व प्रवक्ष्यामि शुचिस्मिसे! । मेरुपृष्ठे स्थितयन्द्रो हिरष्ट- कलयान्वितः। अहर्निशं तुपारामां धारां वर्पत्यधोमुखः । सुधागविविधस्रावो पीयूषविन्दुरैव च। विन्दुरवस्य मध्ये न देहसिद्धिः प्रजायते। जवाकुसुमसद्धाशो वस्तिदेशे सुशोभने ! । शद्धिनीमूलं संव्याप्य सूर्यस्तिष्ठति देहिनाम्। हादशकलया सूर्यो वह्निर्दशकलात्मकः। सर्वेषां देहिनां देहे सदा अन्नादि- पाचकः। तुषार वर्षते चन्द्रो रविः शुष्यति सर्वदा। संयोगेन स्थितः प्राण वियोग मरणं भवेत्। ऊर्द्ध त्ववयवे रश्मिर- धश्चन्द्रामृतं सदा । अभ्यासं कामरूपस्य योगं योगविदो विदुः । संयोगो च भवेदयोगी प्राणापानकयोगतः । प्रोतोऽपानः सूर्य्यमयस्तथा। अनयोः सङ्गमो मध्ये रजो रोगस्य साधनम्। उडडीयान दृढ बडा कुयाद्रेचकपूरको। समानो- दानयोर्योग: प्राणापानकयोगतः। कामरूपे त्रिभिर्योगं प्राणा. पानसमानकैः ॥ नाभिशक्तियोमध्ये उड्डीयानः स उच्यते। वस्तो जालन्धरो ज्ञेयः कामरूपस्य गर्भके। पूर्णग्रोवो भ्रुवो- मध्ये श्रीहट्टम्तालुकोपरि॥ तघा। नाभिमध्ये स्थितो ब्रह्मा हदि मध्ये च केशवः । शङ्करः शिरसि नेयस्विस्थानं मुक्ति- दायकम् ॥ इति शरीरे तीर्थादिकवनम् ॥ शाकानन्दतर- शिवाम् । एतस्मिनन्तरे देवि । विश्वेषां गर्भसद्धटे। नवमे दशमे मासि प्रवलै सूतिमारतः। नि सार्यते वाण इव जन्तु. बिदेण सज्वरः । पोडादित इत्यर्य । पातितोऽपि न जानाति मूच्छितोऽपि ततश्चातिम्। सूतिवातम्य वेगेन योनिरन्धस्य पौडनात् । विस्मृतं मक ज्ञान गर्ने यञ्चिन्तितं वृदि॥ तत्र प्राणचन्द्रमयः ·७४ प्राणतोपिणी। पापिनां जन्मसमये पीड़ाधिक्य तदुक्तम् प्रपञ्चसारे दितीय- पटले ॥ अथ पापकतां शरीरभाजामुदराविष्वामितुं महान् प्रयासः। नलिनोवधीविचित्रवत्ता नितरां कर्मगतिस्तु मानु- पाणाम्। नलिनोद्भवस्य ब्रह्मणः । जायतेऽधिकसहिम्नो जृम्भतेऽङ्कः प्रकम्पितैः । यात्युल्वणं निखसिति भीत्या रोदितुमि. च्छति। मूलाधारात् प्रथममुदितो यन्तु तारः पराख्य: पश्चात् पश्यत्यथ 'हृदयगो बुद्धियुमध्यमाख्यम् । वो वैखर्यथ रुरु- दिपोर्यस्य जन्तीः सुपुन्नावइस्तस्माद्भवति पवनप्रेरितो वर्णसङ्घः । जन्मानन्तरबालकरोदनस्याप्यव्यक्तवर्णात्मकत्वात् वर्णोत्पत्तिप्रकार घदन कुण्डलिनीतः सामान्यतः सर्ववर्णानामुत्पत्तिं दर्शितवान् । श्रोतोमार्गस्याविभक्तत्वहेतोस्तत्रार्णानां जायते न प्रकाशः । तावद् यावत्कण्ठमूर्खादिभेदो वर्णव्यक्तिस्वानसंस्था यतोऽतः । जातोऽस्मोति यदा भावो मनोऽहङ्कारबुद्धिमान् । जातश्चित्पूर्वको जन्तोः स्वभाव: क्रमवर्द्धितः । बध्नाति मातापित्रोस्तु ततो बन्धुषु च क्रमात् । स पीत्वा बहुशः स्तन्यं मातरं स्तनपायिनीम् । न रोदिति च तांवीक्ष्य तत्र स्थादितरतरम् ॥ शालानन्दतरङ्गिण्याम् ॥ पञ्चैतान्यपि सृज्यन्ते गर्भस्थस्यैव देहिनः । आयुः कर्म च वित्तञ्च विद्या निधनमेव च । बालकश्च शिशश्चैव गण्डः कैशोरकस्तथा। श्रतः परन्तु युवकः प्रोढश्चैव तत: परम्। अतिप्रौढस्तथा वृद्ध- स्वतिबद्धस्तत: परम्। पलितं मरणञ्चेव अवस्थाः परिको- तिताः ॥ वृत्येकादशावस्थाकथनम्॥ मरणानन्तरमपि तत्रैव ॥ तत: स.नरके याति खर्ग वा खेन कर्मणा। देवत्वमथ मानुष्यं पशुत्वं पक्षितां तथा। वमित्वं स्थावरत्वञ्च जायते जन्मक- मंभिः ॥ तथा। कर्मणा जायते जन्तुः कर्मणेव प्रलीयते। देहे विनष्टे तत्कर्म पुनर्देहं प्रपद्यते। यया धेनुसहस्रेषु वत्सो विन्दति मातरम्। तथा शुभाशमं कर्म कतारमनुगच्छति। -- ·प्राणतीपिणी। ॥ नन्वाश विनाशिनः कथं कर्मणोऽसुत्र भोग इति सन्देहस्य निर- सनाय सदृष्टान्तमुक्तम् कुलार्णवे पञ्चमखण्डे प्रथमोल्लासे ॥ इह यत् क्रियते कर्म तत्परतोपभुज्यते । सितमूलस्य वृक्षस्य फले शाखास दृश्यते इति इति श्रीप्राणतोपियां प्रथमकाण्डे मनुष्यजन्मकथने नाम पञ्चमः परिच्छेदः ॥ प्रस्तुतं वर्णोत्पत्तिप्रकार कामेण दर्शयति प्रपञ्चसारे । अवै. शद्यान्मुखयोतोमार्गस्याविशदाक्षरम् । अप्यव्यक्तं प्रलपति यदा सा कुण्डली तदा। मूलाधार विष्वनति सुषुम्नां वेष्टते मुहुः । मुखथोषमार्गस्थावैषम्यादनमूल्यादेतोयंदा सा कुण्डली अविषदाक्षरमविस्पष्टमचरं यवाव्यतो ध्वनाविति पस्त प्रल- पति अर्थात् कलभाषणादिकं करोति तदा मूलाधारे विष्वनति शब्दायते सुषुम्नाञ्च मुहुर्वेष्टते इत्यन्वयः। कुण्डली- खरूपमुक्तम् शारदातिलके ॥ ततश्चैतन्यरूपा सा सर्वगा विश्वरूपिणी । शिवसनिधिमागत्य नित्यानन्दगुणोदया । तिष्ठ- तीति परेणान्वयः। शिवसबिधीत्यनेन शनिशब्दवाच्येयमित्याया- तम् अत: स्त्रीलिङ्गेन विशेषणानि । यद्यपि शिवशक्त्योरेकात्मक- लेनाभेदस्तथापि काल्पनिक भेदमुरोकत्य शिवसनिधीत्युतम् ॥ तदुशामभिनवगुप्तपादाचार्यः ॥ शक्तिय सिमटूपायतिरूपेण वाञ्छति। तादात्मामनयोनित्य वङ्गिदाहिकयोरिव । गुणा- नामुदयो यस्यां नित्यानन्दा चासौ गुणोदया चेति सा। दिक्कालाद्यनवच्छिन्ना सर्वा सर्वार्थमा शुमा। परापरविभागेन परा शत्तिरियं मंता। काचन परशतिः काचनापरशक्तिस्तदि- भागेनापीयं परशक्तिरेव ॥ तटुक्वं भगवद्गीतायाम् । भूमिरापो. ऽनलो वायुः खं मनो बुद्धिरेव च। अहसार इतोयं मे भिन्ना प्रकतिरष्टधा। अपरेयमिति बन्यां प्रकृति विधि में पराम्।

·प्राणतोपिणी। . जीवभूतां महावाहो ! ययेदं धार्यते जगत् ॥ शारदायम् । योगिनां हृदयाम्भोजे नृत्यन्ती नृत्यमनसा ॥ अनसा तत्त्वे- नेत्यर्थः ॥ पाधार सर्वभूतानां स्फुरन्ती विद्युदारुतिः। आधारे मूलाधार भूतानां जन्तूनाम् ॥ शकावक्रिमाद्देवी सर्वमावत्य तिष्ठति। शवमध्ये यावत: स यथा शहमाहत्य तिष्ठति तदियमपि सर्व शिवमात्य तिष्ठतीत्यर्थः । कुण्डलीभूत- सर्पाणामनथियमुपेयुयो। सर्ववेदमयी देवी सर्वमन्नमयो शिवा । सर्वतत्वमयी साक्षात् सूक्ष्मात् सूक्ष्मतरा विभुः। विभुः इय- तया ज्ञातुमशक्या। विधामजननी देवी शब्दब्रह्मस्वरूपिणी। विधामेति चन्द्रसूर्याग्निरूपा। द्विचत्वारिंशद्वर्णामा पञ्चा- शवर्णरूपिणी॥ हिचत्वारिंशदिति भूतलिपिमन्त्रमयो । पञ्चाश- दिति भाटकामयीत्यर्थः । गुणिता सर्वगात्रेण कुण्डली पर- देवता । विश्वात्मना प्रवुद्धा सा सूते मन्त्रमयं जगत् । सर्वगात्रेण 'सर्ववर्णेन गुणिता परस्परमिलिता सती मन्त्रमयं जगत् सूते प्रकाशयतीत्यन्वयः ॥ मूलाधारे सर्पवत् कुण्डलीभूता नाड़ी वर्तते तन्मध्यस्थायित्वादियं कुण्डली। एकधा गुणिता शक्तिः सर्वविश्वप्रवर्तिनी सर्वविवेत्युभयोपादानात् शब्दार्थरूपो- भयोत्पादिकति सूचितम् ॥ वेदादिवोज श्रीवो शक्तिवीज मनोभवम् । प्रासादं तुम्बु र पिण्ड चिन्तारत्न गणेश्वरम् । मार्तण्डभैरवं दौर्ग नारसिंहं वराहजम् । वासुदेवं हयग्रीवं वीजं श्रीपुरुषोत्तमम् । अन्यान्यपि च वीजानि, तदोत्यादयति ध्रुवम्। यदा भवति सा संविहिगुणोक्तविग्रहा। हंसवर्णों परात्मानौ शब्दार्थों वासरक्षपे। सृजत्येपा परा देवी तदा प्रकृतिपुरुषो। यदयदन्यजगत्यस्मिन् युगं तत्तदजायत । विगु- पोकतसर्वानी चिद्रूपा शिवगैहिनी। प्रसूते वैपुरं मन्त्र मन्नं भक्तिविनायकम् । पासायं वाक्षरं मन्त्र वैपुटं चाइनायकम् ।'

·प्राणतोपिणी। चौरं मृत्युन्जय शनि शाम्भवं विनतासतम्। वागीशी वाक्षर मन्त्र नीलकण्ठं विपापहम् । मन्त्र विगुणितं देव्या लोकवय- गुणत्रयम् । धामवयं सा वेदानां वयं वर्णवयं शुभा। विपुष्कर खरान् देवी अन्नादीनां वयं वयम् ॥ त्रिपुष्करमिति, ज्येष्ठ मध्यमकनिष्ठत्वेन तीर्थवयम् । खरानिति उदात्तानुदात्तसमा- हारान् ॥ वह्न: कालत्रयं शतोस्वयं हत्तित्रयं महत् । नाडोत्रयं विवर्ग सा यदयदन्यविधा मतम् ॥ प्रपञ्चसारे हितीयपटले- ऽपि ॥ दिचतुःपञ्चपट्सप्त चाटो च दश एव च। तथा हादश- पञ्चाशद्धेदेन गुग्पयेत् अमात्। यदा यदा त्रिगुणयेत्तदा विगुणता विभुः । शक्ति: कालाग्निनादात्मा गूढ़मूर्तिः प्रती- यते। तदा तां तारमित्याहुयामात्मेति बहुभुताः। तामेव शति ब्रुवते हरेत्यामेति चापरे। विगुणा सा विदोपा सा विवर्णा सा त्रयी च मा। त्रिलाका सा त्रिमूर्तिः सा त्रिरेखा सा विशिष्यते । एतेषां तारणात्ताः शक्तिस्तवृतशक्तितः । यदा चतुर्धा गुणिता सूक्ष्मादिस्यानचारिका। वाचिका जाग्रदा. दीनां करणानाच सा तदा। सा यदा पञ्चगुणिता पञ्चपञ्च- विभदिनी। पञ्चानामक्षराणाञ्च वर्णानां मरतां तथा । मरुतां प्राणादीनाम् । गणिता सा यदा पोढ़ा कोपोमिरसभेदिनी। तंदा पड़गुणिताख्यस्य चन्द्रस्य च विनदिनी। यदा सा संप्त गुणिता तारखंलखयोस्तथा। भेदरहाद्यः शान्तान्तर्विद्यते सप्तभिः पृयक्। अकारशाप्युकार मकारी विन्दुरेव च । नादः शक्तिश्च शान्तिश्व तारभेदाः 'समौरिताः।' हकारो रेफ- माये च विन्दुनादी तथव च । शात गान्तो च सा प्रोता: शत- भेदाच सप्तधा। अङ्गभ्योऽस्यान्तु सप्तभ्यः सप्तधा भिद्यते जगत् । लोकाद्रिदीपपातालसिन्धुग्रहानाबरः। धात्वादिभिस्तथान्येय सप्तसंख्यामभेदकैः। यदाष्टधा सा गुणिता तदा प्रहातमेदिनी।

·७८ प्राणतोषियो। । अष्टाक्षरा हि वस्खाशा माबमूर्तिप्रभेदिनी। दशधा गुणिता नाड़ी मर्माशादिविभेदिनी। हादशादिक्यपि यदा तदा राश्यक मूर्तियुक् । मन्त्रञ्च हादशााख्यमभिधत्ते स्वरानपि । तत्संख्यञ्च तदा मन्व शक्तिस्तद्गुणितात्मकम् । पञ्चाशहा प्रगुणिता पञ्चाशदर्णभेदिनी। पञ्चाशदंशगुणिताघ यदा भवेत् सा देवी तदात्मविनिवेशितदिव्यभावा । सौषुचवमशुपिरोदित- नादसद्भात् पञ्चाशदीरयति पतिश एव वर्णान् । सुपुम्बापथ- रन्धोहतध्वने: सङ्कात् सा शक्तिः पञ्चाशतं वर्णान् प्रेरयतीत्यर्थः । शारदायाम् ॥ चतुःप्रकारगुणिता शाम्भवो शर्मदायिनी। तदानी पद्मिनीबन्धोः करोति चतुरक्षरम्। चतुटयं गणेशानामात्मा- दीना चतुष्टयम्। भोजापूजादिक पोठं धर्मादोनां चतुष्टयम् । दलकादोन् गजान् देवि ! यद्यदन्यचतुष्टयम् । पञ्चधा गुणिता पनी शम्भोः सर्वार्थदायिनी। त्रिपुरा पञ्चमूट सा तस्याः पञ्चा- क्षरदयम्। पञ्चरत्न महादेव्या सर्वकामफलप्रदम् । पञ्चाक्षर महेशस्य पञ्चवर्ण गरुत्मतः । सम्मोहनान् पञ्च वाणान् कामान् पञ्च सुरट्ठमान्। पञ्च प्राणादिकान् वायूर पञ्च वर्णान् महेशितुः । मूतिः पञ्चकलाः पच पच ब्रह्म च; कमात् । संजत्येपा परा शतिवेदवेदाथरूपिणी। पोढ़ा सा गुणिता देवी धत्ते मन्वं पड़क्षरम् । पट्यूटं त्रिपुरामन्त्र गाणपत्यं पड़चरम्। पड़क्षरं हिमरचे रनिह पड़चरम् । ऋतून वस- न्तमुख्यान् पड़ामोदादीन् गुणाधिपान् । कोपाननिसान् शक्ती किन्याद्याः पड़ध्वनः । यन्त्र पणितं शक्तः पड़ा- धारानजीजनत्। पड विधं यजगत्यस्मिन् वर्ष तत् परमे- नरो। साधा गुणिता नित्या शारागिरीरिणी। ससाणं विपुगान्चं सप्तवर्ण विनायकम् । साका व्वातीनां मा सप्तवर्ण मुदनम्। लोगान् गिरीन् सुरान् धातून सुनीन् ·प्राणतोषिणो। अष्टधा सप्त ग्रहान् दिपान्। समिधः सप्त संख्याताः सप्त जिता इकि. भुजः। अन्यं सप्तविधं यद् यद् तत्तदस्यामजायत । गुणिता शक्तिः शेवमष्टाचरदयम् । अष्टाक्षरं हरे; शरष्टा- क्षरदयं परम् । भानोरष्टाचरं दौर्गमष्टाणं परमात्मनः । अष्टाणे नीलकण्ठस्य वासुदेवात्मकं मनुम् । यन्वं कामार्गलं दिव्यं देवीयन्त्र घटार्गलम्। गन्धाटकं शुमं देवोदेवानां हृदय- ङ्गमम् । ब्राह्मगाद्या भैरवान् सर्वान् मूर्तीराशा वसूनपि । अष्टपीठ महादेव्या अष्टाष्टकसमन्वितम्। चटौ सा प्ररुति- विघ्नवक्रतुण्डादिकान् क्रमात् । अणिमादिगुणानागान् वङ्गे- मूर्तीयमादिकान्। अष्टात्मकं जगत्यन्यं सर्व वितनुते तदा। नवधा गुणिता नित्या सूते मन्त्र तदात्मकम् । नवक शक्ति तत्वानां तत्त्वरूपा महेश्वरी। नवकं पीठशतोनां शृङ्गारादीन् रसानव । माणिक्यादीनि रत्नानि नव वर्गयुतानि च। नवक प्राणदूतीनां मण्डलं नवकं शुभम् । यद् यन्नवात्मकं लोके सर्व- मस्यामुदञ्चति । दशधा विकता शम्भोर्भाविनी भवदुःखहा। दशाक्षरी गणपतेस्त्वरिताया दशाचरम्। त्रिपुरा दशकूट सा त्रिपुराया दशाक्षरम्। दशाक्षरं सरस्वत्या यक्षिण्याः सा दशाचरम् । वासुदेवात्मकं मन्त्रमवारूढ़ादशाचरम्। नामा पद्मावतीमन्वं वायुमन्च दशाक्षरम् । दशकं शतितत्त्वानां तत्त्वरूपा महेखरौ। नारीणां दशकं विष्णोरवतारान् दश मात्। दशक लोकपालानां यद यदन्यत् सृजत्यसौ। एका दश क्रमात् संविदगुणिता सा जगन्मयो। स्ट्रैकादशिनीमाद्य- गरेकादशाक्षरम्। एकादशाक्षर, वाण्या रद्रानेकादश मामात्। समुहिरति सर्वज्ञा गुणिता हादश कमात्। नित्या- मन्त्र महेशाद्या वासुदेवात्मकं मनुम् । राशीन् भानून् हरेती- यंन्त सहादगान्मकम् । अन्वदेतादृशं सर्वं यत्तदस्यामजा- ।

·प्राणतोषिणी। यत॥ राघवमधूतपदार्थादर्श। त्रयोदशधा गुणिता वागी. खयश्वारूढामन्त्र' विखेदेवादिकञ्च । चतुर्दशधा गुणिता वासुदेवगोपालमन्त्रभुवनादिकम् । पञ्चदशधा गुणिता नित्या शूलिनी मन्नतिथ्यादिकम् । षोड़शधा गुणिता चकमन्वस्वर- । कलादिकम् । खरेति अकारादिविसर्गान्तम्। सप्तदशधा गुणिता लघुपञ्चमी ताराविद्यामन्त्रादिकम् । अष्टादशधा गुणिता वणवामनमन्वाग्निसंस्कारादिकम् । जनविंशतिधा कृष्णधरामन्वादिकम् । विंशतिधा गुणिता रनधारोमा. महेश्वरमन्त्रादिकम्। एकविंशतिधा गुणिता बहुकनाममन्त्र- यन्त्रादिकम्। द्वाविंशतिधा गुणिता कपणानाधिपतिसमुखी. मन्त्रादिकम् । त्रयोविशतिधा गुणिता लघुश्यामापुरुषोत्तम- हृदयङ्गममन्वादिकं सूते इति ॥ शारदायाम् ॥ चतुर्विशति- तत्वात्मा यदा भवति शोभना । गायत्री सवितुः शम्भो र्गायत्री नदनामिका । गायत्री विष्णुगायत्री गायत्रो विपुरात्मनः । गायत्रो दक्षिणामूर्त र्गायत्री शम्भुयोपितः । चतुर्विंशतितत्त्वानि तस्यामासन् परात्मनि । सवाप्यन्यदिति नेयम् ॥ हाविंश. बेदगुणिता सर्वमन्त्रमयो विभुः। सूते मृत्युञ्जय मन्वं नारसिंचे महामनम्। लवणाद्य महामन्त्र वरुणस्य महात्मनः। इय- ग्रोवमनु' दोर्ग वाराहं वशिनायकम्। गणेशितर्महामन्त्र मन्त्र मेनाधिपस्य सा। मन्त्र योदक्षिणामूर्तेर्मालामन्त्र मनोभुवः। विष्टुभ वनवासिन्या अघोराख्यं महामनुम् । मन्त्र सा देवको.. सूनोमन्वं योपुरुषोत्तमम् । योगोपालमनु' भूममन' तारा. मनु क्रमात् । महामन्त्र महालक्षमा मन्च भूतेशरम्य सा। क्षेवपालात्मक मन्वं मन्त्रमापयिवारकम् । स्ते मातदिनी विद्यां सिद्धिविद्यां शमोदयाम्। पनेन क्रमयोगेन गुथिता मिपयनमा। पत्रिंगत्पतलानि मैवानि रचयत्यमी। । + ·प्राणतोपिणी। ८१ अन्यानमन्वयि यन्त्राणि शुभदानि प्रसूयते। अव प्रकरणे सूते अजीजनदित्यादि यदुक्त तत् प्रकाशकत्वाभिप्रायेण प्रतीत्यभि- प्रायेण वा। अन्यथा सर्ववेदमयीत्यादि प्रागुक्तमनुपपन्नं स्यात् । सर्वेषां माटकारूपकुण्डल्यवयवात्मकत्वेन जन्मादि विरुद्धमिति सुधीभिः सुनिपुणेन मानसेन विवेचनीयम्। अचरोत्पत्ति- क्रममाहुः शारदायामाचा: । द्विचत्वारिंशता मूले गुणिता विखनायिका। सा प्रसूते कुण्डलिनी शब्दब्रह्ममयो विभुः । शक्ति ततो ध्वनिस्तस्माबादस्तस्माविबोधिका। ततोऽन्दु- स्ततो विन्दुस्तस्मादासीत् परा ततः ॥ मूले मूलाधारे विच- त्वारिंशता गुणिता विश्वनायिका कुण्डलिनी अनेन • क्रमेण अकारादिसकारान्तां विचत्वारिंशदात्मिकां भूतलिपिमन्त्रा. मिकां वर्णमालिकां सूते इत्यन्वयः। क्रममा शक्तिमिति। सा कुण्डलिनी शक्ति सूते ततः शक्तयनिरासीदिति योजना। ततो ध्वनेरित्यादि जेयम् । अयञ्च क्रमः सर्वाचरोत्पत्ती जेयः । तत्र सत्त्वप्रविष्टा चिच्छक्तिशब्दवाच्या पुरमाकायस्था सैव सत्त्व- प्रविष्टा रजोऽनुविधा सती ध्वनिशब्दवाच्या अक्षरावस्था सैव तमोऽनुविद्या नादशब्दवाच्या अव्यक्तावस्था सैव तमःप्रायात्रि- बोधिकाशब्दवाच्या सैव तत्त्वभयप्राचुर्यादडेन्शष्ट्याच्या । उतच पदार्थाद” ॥ इच्छाशक्तिबलोदघुष्टो ज्ञानशक्तिप्रदीपकः । पुंरूपिणी च सा शक्ति: क्रियाख्या सृजति प्रभुः। असावेव विन्दुः स्थानान्तरगतः पराद्याख्यो भवति । पश्यन्ती मध्यमा वाची वैखरी शब्दजन्मभूः ॥ तत्र परा मूले पश्यन्ती खाधिष्ठाने मध्यमा हृदये वैखरी मुखे। तदुक्तं पदार्थाद। सुक्ष्मा कुण्डलिनी मध्ये ज्योतिर्मानास्वरूपिणी। अथोत्र- विषया तस्मादुद्गच्छत्यूद्ध गामिनी । स्वयंप्रकाया पश्यन्ती सुपुम्नामाथिता भवेत्। सैव प्रत्यङ्कजं प्राप्य मध्यमा नाद.

·२ प्राणतोषिणी रूपिणी । ततः सञ्जल्पमात्रा स्यादविभक्तोड़गामिनी। सवोर कण्ठतालुस्था शिराघ्राणवकस्थिता। जिह्वामूलोष्ठनिधू तसर्व वर्णपरिग्रहा। शब्दप्रपञ्चजननी योवद्याद्या तु वैखरी । इच्छा. जानक्रियात्मासो तेजोरूपा गुणात्मिका। क्रमेणानेन मुजति कुण्डली वर्णमालिकाम् । अकारादिसकारान्तां हिचत्वारि-- शदात्मिकाम् । पञ्चाशद्वारगुणिता पञ्चाशवर्णमालिकाम् । सूते तहणतो भिन्ना: कला रुद्रादिकान् क्रमात् । कला रुद्राय पूर्वोताः। प्रादिशब्देन पञ्चाशकामा: कामशतायो गणेशा. स्तच्छतायः क्षेत्रपालायोक्ताः। कामनामानि राघवभदृष्टतानि यथा ॥ • कामकामदकान्ताश्च कान्तिमान् कामगस्तथा। काम- चारच कामी च कामुकः कामवईनः। रामो रमच रमणो रतिनाथो रतिप्रिय.। रात्रिनाथो रमाकान्ती रममाणो निशा- चरः। नन्दको नन्दनथैव नन्दी नन्दयिता पुनः । पञ्चवाणो रतिसखः पुप्पधन्वा महाधनुः। धामणो भमणश्चैव भ्रम- माणो नमोऽपरः। भ्रान्तथ धामको भूङ्गो भान्साचारो भ्रमावह.। मोहनो मोहको मोहो मोहवर्धन एव च। मदनी मन्मथश्चैव मातनो भृङ्गनायकः। गायनो गीतिजथैव नर्तक: खेलकस्तथा।' उन्मत्तो मत्तकोव विलासो लोभवईनः । दाडिमी कुसमाभय वामाः शक्तिसयुतः। सोम्या रताम्बराः सर्व पुष्यवाणाधकाम के। विधाणाः सर्वभूपाय्याः कामाः पञ्चाशदीरिताः ॥ तच्छन्तिनामानि च तत्रैव ॥' रतिः पोतिः कामिनी च मोहिनी कमलप्रिया। विलासिनी कल्पलता श्यामला च शचिस्मिता।. विस्मिताचो विमालाची लेलिहामा दिगम्बरो। वामा कुनाधरा नित्या कल्याणी मोहिनी तथा। मदना च सुरयेठा लापिनो मर्दिनो तथा। कलप्रिया तचे. काची मुमुखी नलिनी ततः। जयिनी पालिनी व शिवा ·प्राणतोपिणी। मुग्धा सविधमा। चारनेता सलोला च दोघजिद्धा रति. प्रिया लोलाची शृङ्गिणी चैव पावना मादना तथा। माला च हंसिनी विखतोमुखी नन्दिनी तथा। रमणी च तथा कान्तिः कलकण्ठो वृकोदरी। मेघश्यामा स्पोन्मत्ता एका- 'पञ्चाशीरिताः। यतायः कुड़मनिभाः सर्वाभरणभूषिताः। नीलोत्पलकरा ध्येयास्त्रैलोक्याकर्पणक्षमा इति ॥ पञ्चाशणेया- स्तच्छत्तयथ तत्रैव ॥ विघ्ने शो विघ्नराजय विनायकशिवोत्तमौ। विघ्नविधकर्ता 'च गणेकदिसुदन्तकाः । गजवक्त्रनिरन्ननी कपर्दी दीर्घजितकः। शझुकर्णय हपभध्वजय गणनायकः । गजेन्द्रः सूर्यकर्षश्च स्यात् त्रिलोचनसंज्ञकः । लपीदरमहानन्दी चतुर्मूर्तिसदाशिवौ। अमोघदुर्मुखो चैव समुखय प्रमो- दकः। एकपादो दिजिह्वश्च सूरवीरशिवामुखाः। वरदो वामदेवश्च वक्रतुण्डो हिरण्डकः। सेनानी मणीमत्तो विमत्ती मत्तवाहनः । जटी मुण्डो तथा खड्गी वरेण्यो हपकेतनः । भक्ष्यप्रियो गणेशच मेधनायकसजकः। व्यापी गणेखरः प्रोक्तः पञ्चाशहणपा इमे। तरुणारुणसद्धाशा गजवनास्त्रिलोचनाः । पाशाङ्कुशवराभीतिहस्ताः शक्तिसमन्विताः ॥ जी: श्रोच पुष्टिः शान्तिय शान्तिथैव सरस्वती। स्वाहा मेधा कान्तिकामिन्यो मोहिन्यपि वे नटी। पार्वती ज्वलिनी नन्दा सुयशा: काम- रूपिणी। उग्रतेनोवती सत्या विघ्नेशानी सुरूपिणी ॥ कामदा मदजिद्धा च भूतिः स्यादौतिका सिता। रमा च महिपी प्रोता भनिनी च विकर्णपा। भूकुटिस्यात्तथा लज्जा दीर्घघोणा धनुईरा। यामिनी रात्रिसन्ना च कामान्धा च शशिप्रभा। लोलाक्षी चञ्चला दीक्षि: शुभगा दुर्भगा शिवा । गर्मा च भगिनी चैव भोगिनी सुभगा मता। कालराकि: पञ्चाशच्छतायः स्मृताः सर्वालारणोद्दीप्ताः कालिका च ·८४ प्राणतोषिणी। डामरः। प्रियासस्थाः सुशोभनाः । रक्तोत्पलकरा ध्येया रतामाख्याम्बरा- रुणाः। इत्येकोनपञ्चाशहणेशशक्तयः । एकोनपञ्चाशत् क्षेत्रपालाच क्षेत्रपालप्रकरणे प्रयोगसारे ॥ भेदा एकोनपञ्चाशत् क्षेत्र- पालस्य कीर्तिताः। माकावीजभेदेन सम्भिवा नामभेदतः । अजरथापकुम्भश्च इन्द्रस्तुतिस्ततः परम् । इडाचारयोक्तसंज्ञा उमाद ऋषिसूदनः । समुक्तो लुप्तकेशश्च क्षेपकश्चैकदंष्ट्रकः । ऐरा. वतचौघबन्धूरोगाधीशस्तथैव च। अन्जनशास्त्रवारश्च कवलः खरुखानलः। चामुख्यश्चैव घण्टादोमनश्च चण्डवारण: । छटाटोयो नटालाख्यो मुद्धीवश्च जड़शरः। टइन्पाणिस्तथा चान्यष्ठानबन्धुश्च ढक्कावारोणवाणश्च तड़िद्देहः स्थिरस्तथा। दन्तरो धनदश्चाप्यनत्तिकान्तः प्रचण्डकः । फट- कारो वीरसङ्य शृङ्गाख्यो मेघभासुरः। युगान्तो चौद्यवश्वाथ लम्बोष्ठो वसवस्तथा। शुकनन्दः पड़ालाख्यः शुनानाहं वृक- स्तथा। एते भेदाः समाख्याता माटकाक्षरयोनिकाः। चेव- पालकथनप्रयोजनमुक्तम् तत्रैव ॥ नामपद्यस्य वर्णानां यो वों मालकान्तरे। दृश्यते प्रथमं तत्र तत्रायं चैत्रपालकः । तत्र तत्र विशिष्टामा भेदैरते यवस्थितः। ततो विशिष्टो यष्टव्यः क्षेत्रपालस्तु सर्वतः । क्षेत्रपालमसम्पूज्य यः कर्म करते कचित्। तस्य कर्मफलं इन्ति क्षेत्रपालो न संशयः । इति एकोनपञ्चाशतक्षेत्रपालकथनम्। वैखरोसृष्टिं वक्तुमारभते ॥ गारदायां हितोयपटले ततो व्यक्ति प्रवक्ष्यामि वर्णानां वदने नृणाम् । प्रेरिता मरुता नित्यं सुपुधारन्धनिर्गताः । कण्ठादिकरोवा: क्रमादाविर्भवन्ति ते। नृणां वदने वर्ण- व्यक्ति' वर्गकागकारगं वक्ष्यामीत्यन्वयः। ननु। पञ्चरे शुक- मारनपतगा:- पचियोनयः। गृहन्ति माधुर्ममन्मन्बाम मङ्गलं महत् । इति रुद्रजामलोत्तरमाछपवमपटलोकवचनन पचि. . ॥ .

·प्राणतोपिणी। ८५ यामपि वर्णोच्चारणदर्शनात्। महाभारतादावपि इंसया- कीयोपाख्यानादिना तस्य सुस्पष्टावगमात् पक्षिपठनस्य प्रत्यक्ष- सिद्धत्वाच कथं नृणामित्युक्तमिति चेत् सत्य प्रायिकत्वेन मनु- प्यस्य प्रकरणवललब्धत्वेन वा नृणामित्युक्त न तु पक्ष्यादि- यावर्तनाय। यदा नृणामिति बहुवचन निर्देशादर्योचारणा- हंगणो लभ्यते अतो न कश्चिद्दोष इति वर्णव्यक्तिप्रकारमाह प्रेरिता इत्यादि। मरता प्रेरिताः पश्यन्तीस्थान प्रापिता उत्पत्त्युन्मखीकताः। सुषुम्नारन्धनिर्गताः कण्ठादिकरणः मामादाविर्मवन्ति इति सम्बन्धः। एकदोचारणाभावात् क्रमा- दित्युक्त तदुक्त भर्ट हरिणा ॥ आत्मा बुद्ध्या समर्थ्यार्थान् मनो. युक्त विवक्षया। मनः कायाग्निमाहन्ति स प्रेरयति मारुतम् । मारुतस्तूरसि चरन् मन्द्र जनयति ध्वनिमिति ॥ कण्ठादी- त्यादिशब्देन ताल्वादि ॥ तथाच शिक्षासूत्रम् ॥ अष्टौ स्थानानि वर्णानामुरः कण्ठ: गिरस्तथा। जिद्धामूलञ्च दन्ताच नासि- कौष्ठौ च तालु चेति । पञ्चाशन्माएकावर्णोच्चारणं गुरुतोऽभ्यसे- दिति वक्ष्यमाणवचनन मनुष्यस्य वर्णोच्चारणेऽपि गुरुरुपसाधु- ससर्गः पक्षिणामिव कारणात्मकत्वेनावधार्थः। पूर्वस्मिन् वर्णानां सोमसूर्याग्निरूपत्वं सामान्यत उप्ताम् । अधुना तदि- शेषयति शारदायाम् । एषु खराः स्मृताः सौम्याः स्पीः सौरा: शुभोदयाः। आग्नेया व्यापका: सर्वे सोमसूयाग्निरूपिणः ॥ एयु वर्णेषु ॥ स्वरा: पोड़श विख्याता; स्पर्शास्ते पञ्चविंशतिः । तत्वात्मानः स्मृताः स्पा मकारः पुरुषो यतः। यस्मान्मकार: पुरुषः परमात्मा रविखरूपस्तस्मात् ककारादिभपर्यन्तास्तत्त्वा- मानः प्रचत्वादिचतुर्विगतितत्वमया इत्यर्थः । अतएव सर्व- वीजेयु विष्णुरूपमकारयोगात् पुरुषवयं नेपामिति मन्तव्यम् । मकारस्य विन्दुरूपत्वादिन्दुः पुमान् रवि: प्रोक्ता इति वक्ष्य. .

·माणतोपिणी। - माणं साधु सङ्गकते। सूर्यरूपविन्दात्मना मकारण स्पृश्य- मानत्वादेते कादयः स्पर्शाः । व्यापका दश ते कामधनधर्म- प्रदायिनः । एषां दोषदृष्येषु वर्तमानत्वायापकत्वम्। तत्रा- ग्नोनामपि सत्वादाग्नेया इत्यपि। नृसिंहाख्यकालाग्निरूपक्ष- कारान्तत्वेन वा आग्नेया इति द्रष्टव्यम। ते.वर्णा यथाक्रमं खरा; कामप्रदा; स्पशी धनप्रदा व्यापका धर्मप्रदा इत्यर्थः। प्रणवाई- मोत्पत्तिप्रकारो दर्शित; सम्पति हंसतः सर्वातरोत्यत्तिप्रकार माह प्रपञ्चसारे तीयपटले ॥ यथा भवन्ति देहान्तरमी पञ्चाशदक्षराः। भेदा येन प्रकारेण तथा वक्ष्यामि तत्त्वतः । समीरिता: समोरेण सुपुम्बारन्धनिर्गताः। व्यक्ति प्रयान्ति वदने कण्ठादि स्थानघटिताः । उज्जैरुन्मार्गणो वायुरुदात्तं कुरुते स्वरम् ॥ नीचैर्गतेऽनुदात्तञ्च खरितं तिर्यगागत: खरितं समाहारम् ॥ अर्द्धकद्दिविसंख्याभिर्माताभिर्लिपयः क्रमात्। सव्यञ्जनहखदीर्घप्लुतसंज्ञा भवन्ति ताः। अकारेकारयोर्यो- गादेकारो वर्ण इष्यते । तस्यैवाकारयोगेन स्यादैकाराक्षरं तथा । उकारयोगात्तस्यैव स्थादोकारायः स्वरः । तस्याकारस्य॥ तस्यैवीकारयोगेन स्यादीकारावयः स्वरः। सन्ध्यक्षराः स्युथ- खारो मन्त्राः सर्वार्थसाधकाः । लवर्णवर्णयोय॑तिर्न वै सम्यक् प्रदम्यते। विन्दुसर्गात्मनोव्यक्तिमनसोरजपा वदेत् । कण्ठात्तु नि.सरन् सर्ग. प्राययात्मकत. परः। नश्वरः सर्ग एव स्यात् सोच्छासः प्राणकस्तु हः॥ सर्गो विमर्ग एव नखरो विकृतः ।, सोकासः काररूपः उच्छासोऽन्तःप्रवेशशाली वायुः स्यादि. त्यन्वयः। एवं प्राणको वहिनिर्गमनशाली वायुहः स्यात् एव उच्छामः सोच्छास इति सन्धिस्तु न विसर्जनीयति नजा तिदिष्टत्वात् । सञ्चासावुच्छासचेति वा । प्राणवामी को वायु. क्षेति प्राणक ! स सर्ग: श्लेपितः कण्ठो वायुना कादिमीर- ·प्राणतोपिणी। ८७ वेत् । वर्गस्पर्शनमात्रेण कं खरस्पर्शनात्तु खम्। स्तोकगम्भी- रसंस्पर्शात् पधौ उञ्च वहिर्गतम् । विसर्गस्तालुगः सोमा शञ्च वर्गच्च यं तथा। ऋटुरेफरकारच्च मूईगो दन्तगस्तथा । मृतवर्गलसानोठ्यानुषूपभानसंज्ञकान् । दन्तीष्ठाभ्यां तत्तत्स्थानगोऽर्णान् समीरयेत् ॥ अत एवोता शिक्षासूत्रे॥ अवर्णकवर्गहविसर्जनीयाः कण्ठयाः ॥ इवर्णचवर्गयशा स्ता. लव्याः ॥ ऋवर्णटवर्गरपा मूईन्याः ॥ लवर्णतवर्गलसा दन्त्याः ॥ उवर्णपवर्गोपनीया ओष्ठया:॥ वो दन्तौष्ठाः ॥ एऐ कण्ठा- तालव्यो। श्रोत्री कण्ठपोष्ठी॥ वरदातन्त्रे दशमपटले ॥ श्रीशिव उवाच ॥ यद्गुह्यं सर्वतन्वेषु वर्णोच्चारविधि शिवे !! तव नेहान्महेशानि! तदद्य कथयामि ते। पञ्चाशन्मा- टकावर्णोचारणं गुरुतोऽभ्यसेत् । अकुचुटुतपयुश अष्टी वर्गाः प्रकीर्तिताः । उकारः पञ्चपञ्चवर्णविभागार्थः। अकहा:- कण्ठतो जेयास्तालुतथुयशाः स्मृताः । ऋटुरपास्तु मून्या दन्त्या लूटतुलसा मताः । उपरायोष्ठसम्भूताः स्थानानि कथितानि ते। विशेष कथयाम्यद्य प्रोचायाः कण्ठतः खराः। ऋदयं जिह्वाया मूर्छा लवयं जिवदन्तजम् । मुखस्थानाइलो वाच्याः क्षकारः कण्यातजः । व्यञ्जनयसंयोगे भवेत् पूर्व- 'खरो गुरुः। पदान्तादिमवर्णस्य संयोगेषु अतिईयोः। अप- दान्तादिसंयोगे योरन्यत्र तथेष्यते । योः श्रुतिस्तु तिरोभूय स्वरवत् श्रुतितां व्रजेत् । वियावीजे शकारस्य छमृतिः परमे- खरि!। . छथुतिय वादिभृगौ तथादिस्थे तु चश्रुतिः ॥ सहस इत्यादौ नमस्तस्यै अास्था इत्यादौ च ॥ रेफादिक तदन्ते वा हकार समवाच्यता। वईशद इत्यादी। किन्तु वैजात्यमा- थित्य स्फुटं नावास्य वाच्यता। चु तुर्यध्वनिमाप्नोति यादिस्थे परमेश्वरि । वाय इत्यादौ । पु चतुर्थध्वनि याति वादिस्थेत ·प्राणतोपिणी। विशेषतः । प्राद्वानमित्यादी। लादिस्पेऽप्यथ नादिस्थे वैजायं स्वल्पवाच्यता। प्रताद अजाय इत्यादी। मादिस्से में चम. स्यापि नासिकामूलवाच्यता। डजशनमा विन्दुनासिका- भूलजाः स्मृताः। यकारयुद्धतीयत्वं पदादी सर्वदा व्रजेत् । केयूरादावपि तथा अन्यत्र कण्ठमात्रगः॥ नादिस्वशसयो- छत्वं खरयोगान्तवर्गके। प्रश्न सान इत्यादी। . वत्तिरेषु डढयोर्वक्रजिहादिवाच्यता। वैजात्यमपि तत्रास्ति गुरोरव समभ्यस्येत्। पादिरेफस्तु सम्प्रोको दृशेरन्यो व्रजेताः। एवं नात्वा महेशानि ! पठेत् स्तोत्रं जपेन्मनुम् । कवचच्च महे- शानि ! नान्यथा फलमाप्नुयात्। यसैव परमेशानि ! स्तोत्रं वा संहितां पठेत् । तत्र तत्र परं यत्नात् समाप्त कीर्तयेद्बुधः ॥ इति वर्णोच्चारणप्रकारणकथनम् ॥ शारदायाम् ॥ स्व: खरेषु पूर्वोक्तः परो दीर्घः क्रमादिमे। शिवशक्तिमयास्ते स्युर्विन्दु- सर्गावसानकाः। विन्दुः पुमान् रविः प्रोक्त: सर्ग: शक्लिनिशा- करः। एकारोकारयोर्दीर्घत्वेऽप्यन पारिभापिकं हस्खत्वम् । इमे इखदीर्घाः क्रमात् शिवशक्तिमया इखा अ इ उ ऋ ल ए यो अं एते शिवमयाः पुंरूपाय इत्यर्थः। श्राई ऊ ऋ टु ऐ औ अः एते दीर्घाः शक्तिमयाः स्त्रीरूपाश्चेति। विन्दुविसर्गों पुरुषप्रतिरूपी पृथग्भूतावेताविति विवक्षया ते विन्दुसर्गा- वसानका: स्युरित्यन्वयः । ते इखा अन्ते विन्दुयुक्ता दीर्धाश्च अन्ते विसर्गयुक्ता इस्त्रेषु विन्दुरष्टमो दीर्घषु विसर्गोऽष्टम , इत्यर्थः। विसर्गो निशाकर इत्युक्त तदितरखराणां तकला- रूपतिथ्यात्मकत्वम् । अत एव स्वराः सौम्या इत्युक्तम् । स्वराणां मध्यगं यत्तु तच्चतुष्क नपुंसकम्। विना स्वरैस्तु नान्येषां जायते व्यक्तिरञ्चसा। शिवशक्तिमयान् प्राहुस्तस्मादर्णान् मनी- पिणः। अयमभिप्रायः खराणां शक्तिसयत्वं पूर्वमुत्य खरं विना त ·प्राणतोपिणी। ८९ व्यवनानामुच्चारणस्यायक्यत्वात् स्वरसहितोच्चारणे शिवशक्ति- मयत्वमिति। धारदायाम्। कारणात् पञ्चभूतानामुबूता माटका यतः। ततो भूतात्मका वर्णाः पञ्चपञ्चविभागतः । शिवशतिसमवायादिन्दोः कारणाद् यतो माळका उद्भूतास्ततः कारणात् पञ्चपञ्चविभागतो वर्णाः पञ्चभूतात्मका जेया इत्यन्वयः । अकारादिक्षकारान्तवर्णसमुदायस्य मादका इति संज्ञा। उद्दिष्टं स्पष्टयति । वायग्निभूजलाकाथा: पञ्चाशक्षिपयः कमात् । पञ्च इखाः पञ्च दीर्घा विन्दन्ताः सन्धिसम्भवाः । पञ्चश: कादयो यक्षलसहान्ताः समीरिताः। वायाकाशयोराद्यन्तेनं निर्दिष्ट- त्वायत्क्रमोक्तिः पञ्चोकरणप्रक्रियाया मुख्यत्वद्योतनाय । अन्यत् सर्वं सुगमम्। ननु कथमत्र विसर्गी न गणित इति चेदुच्यते मूलाधारात् सञ्जातविवक्षोत्यप्राणपवनप्रेरितः स्थानान्तरमप्राप्य कण्डादेव निःसरन् प्रकृत्यात्मकसर्गोऽत्र भूतेषु न गणितः ॥ इति श्रीप्राणतोपिण्यां प्रथमकाण्डे वर्णात्यत्तिकमकथनं नाम पष्ठः परिच्छेदः ॥ ६ ॥ एवं वर्णेषु प्रादुर्भूतेषु कदाचित् शब्दात्मकेषु पुरुषाणां भ्रान्तिरपि सम्भवतीत्यतस्तेपामोखरण पचारूढ़मूर्तिः कल्पिता॥ तदुक्ता ज्योतिस्तत्त्वे वहस्पतिना ॥ पाण्मासिकेऽपि समये भान्तिः सजायते यतः। धात्राक्षराणि सृष्टानि पला- रूढ़ान्यतः पुरा इति। तेषा लेखनप्रकारस्तु वर्णोधारतन्त्र प्रथमपटले भगवतीप्रश्नानन्तर शिव उवाच ॥ वर्णोद्वाराख्य- तन्त्र तु कथयामि शृणुष्व मे। पञ्चाशन्माटका नित्या साक्षाद ब्रह्मसरूपिणी। इत्युपक्रम्य सर्ववर्णलेखनप्रकारं स एवो- पदर्शितवान् स प्रकारोऽग्रे स्फुटोभविष्यति। कामधेनुतन्त्र प्रथमपटले ॥ शृणु तत्त्वमकारस्य अतिगोप्यं वरानने । शर- ॥

·2. प्राणतोपिणी। चन्द्रप्रतीकाशं पञ्चकोणमयं सदा। पञ्चदेवमयं वर्ण शक्तिहय- समन्वितम् । निर्गुणं सगुणोपेतं स्वयं कैवल्यमूर्तिमत्। विन्दु इयमयं वर्ण स्वय प्रशतिरूपिणी। वर्णोद्धारतचे। दक्षत. कुण्डली भूत्वा कुञ्चिता वामतो' गता। ततोईसङ्गता रेखा दक्षोही तास शङ्करः। विधिर्नारायणसव सन्तिष्ठेत् क्रमनः सदा। अर्डमात्रा शक्तिरूया ध्यानमस्य च कथ्यते । अ॥ काम- धेनुतन्त्र द्वितीयपटले ॥ श्राकार परमार्य शङ्खज्योतिर्मय प्रिये !। ब्रह्मविष्णुमय वर्ण तथा रुद्रमय प्रिये !। पञ्चप्राणमय वर्ण स्वय परमकुण्डली॥ वर्णोद्धारतन्त्र । अकाररूपमा साद्य दक्षकोडायता वधः । ब्रह्मादयस्तथा शक्तिस्तास तिष्ठन्ति नित्यशः । था। कामधेनुतन्ले ॥ इकार परमानन्द सुगन्ध- कुगुमच्छवि। हरिब्रह्ममयं वर्ण सदा रुद्रमय प्रिये ! । सदा- शक्तिमय देवि। गुरुब्रह्ममयं तथा। सदाशिवमय वर्ण पर- ब्रह्मसमन्वितम् ॥ वर्णोद्धारतन्वे । ऊर्ध्वाध. कुनिता मध्ये रेखा तत्सङ्गता भवेत्। लक्ष्मीर्वाणी तयेन्द्राणी क्रमात्तास्खेव सव- सेत्। शीर्षाध. कुञ्चिता रेखा दक्षीट कामरूपिणी । मात्रा शक्तिः कोणयुता ध्यानमस्य प्रवक्ष्यते ॥ ६॥ कामधेनुवन् । ईकार परमेगानि! स्वय परम कुण्डली। ब्रह्मविष्णुमयं वर्ण तथा रुद्रमय सदा। पञ्चदेवमय वर्ण पीतविद्युल्लताकतिः। चतुर्ज्ञानमय वर्ण पञ्चप्राणमयं सदा। वर्णोहारतन्। अधि: कुचिता मध्ये त्रिकोणाधोगता पुनः। अधोगता कोणशीर्षा कुशिता दक्षतः शुभा। शीर्षादक्षे कोणयुता कुचितोईगता पुनः। चन्द्रसूर्याग्निरूपा सा मानाशक्तिः प्रकीर्तिता ॥ ई । कामधेनुतन्वे ॥ उकारं परमेशानि ! अधः कुण्डलिनी खयम् । पीतचम्पकसदाश पञ्चदेवमयं सदा। पञ्चप्राणमयं देवि! चतु- वर्गप्रदायकम् । वर्णाधार ॥ अधिोमध्यत. कुना रेखा वाम to ·प्राणतीपिणी। . गता शुभा। तिष्ठन्ति वायुवह्नीन्द्राः शक्तिर्माता परा स्मृता ॥ उ॥ कामधेनुतन्ते ॥ भकुन्दसमाभास उकारः परकुण्डली । पञ्चप्राणमयं वर्ण पञ्चदेवमयं सदा । पञ्चप्राणयुतं वर्ण तथा वय. गुणात्मकम् । “विन्दुवययुतं वर्णं पोतविद्युल्लताकति। धर्मार्थ- काममोक्षञ्च सदा सुखप्रदायकम् ॥ वर्षोहारतन्ने ॥ तद्रूपा- धोगता रेखा कुलिता वामतः शुभा। तद्रूपा पूर्वोतोकाररूपा। तिष्ठन्ति तासु रेखास यमाग्निवरुणा: क्रमात् । अधोगामिनी माता लक्ष्मीर्वाणी च सा स्मृता ॥ ॐ ॥ कामधेनौ ॥ ऋकार: परमेशानि ! कुण्डली मूर्तिमान् स्वयम् । अव ब्रह्मा च विषय रुद्रयेव वरानने !। सदाशिवयुत वर्ण सदा ईश्वरसयुतम्।। वर्णोद्धारतन्ने। जी दक्षगता वका त्रिकोणा वामतस्ततः । पुनरवमोदकाता मात्राशक्तिः परा स्मृता । मावासु ब्रह्मविष्णी. शास्तिष्ठन्ति क्रमत: परा ॥ ३ ॥ वर्णोद्धारतन्त्र ॥ तद्रूपाधोगता दक्षा वामतः कुञ्चिता त्वधः । पुनर्दक्षगता रेखा तास ब्रोश- विष्णवः । मावाशक्तिः परा नया ध्यानमस्य प्रवच्यते ॥ ऋ । कामधेनुतन्वे ॥ लकारं चञ्चलापानि ! कुण्डली परदेवता। तव ब्रह्मादयः सर्वे तिष्ठन्ति सतत प्रिये ।। पञ्चदेवमयं वर्ण चतानमयं सदा। पञ्चप्राणयुतं वर्ण तथा गुणत्रयात्मकम् । विन्दुवयत्माकं वर्ण पीतविद्युनताकति । वर्णोद्धारे। रैखाध; कुण्डली वका दक्षतो वामतो गता। वहीशवायवस्तास नित्यं सन्ति च नित्यशः ॥ ल ॥ कामधेनुतन्ने । लुकारं परमेशानि! पूर्णचन्द्रसमप्रभम् । पञ्चदेवात्मकं वर्ण पञ्चप्राणात्मकं सदा । गुण- वयात्मक वर्ण तथा विन्दुवयात्मकम्। चतुर्वर्गमयं देवि ! खयं परमकुण्डली॥ वर्णोद्धारतन्त्र ॥ तत्कोडतुख्यरूपा च रेखा “सा वैणवी स्मृता। तासु वध्या सुरेशानि ! दुर्गा वाणी सर- खती ॥ ट॥ कामधेनुतन्त्र । एकार परमं दिव्य ब्रह्मविष्णु- ·८२ प्राणतोपिणी। ॥ शिवात्मकम्। वहिनीकुसुमप्रेयं पञ्चदेवमयं सदा पश्चाता- मक वर्ण तया विलगयात्मकम् । चतुर्वर्णमये देवि ! खयं परमः कुण्डली। वर्णाहारतम् । कुशिता वामती रेखा दक्षकोषा. यता वधः। पुनर्वामगता सेव तास वडोमवायवः । ए ॥ काम- धेनुतम् षष्ठपटले । ऐकार परम दिव्य महाकुण्डलिनी खयम्। कोटिचन्द्रप्रतीका पञ्चप्राणमयं सदा। ब्रह्मविष्ण- मयं वर्ण तथा रुद्रमयं प्रिये ।। सदाशिवमय वर्ण विन्दुवय. समन्वितम्। वर्णोधारतन्त्र ॥ एकाररूपमध्ये तु किञ्चिद्दले तदोईतः। चन्द्रेन्द्रभानवस्तास मानाशक्तिः क्रमात् स्मृताः । : विधा शक्तिमयी पूर्वा दुर्गा वाणी सरस्वती ॥ ऐ । कामधेनु- तन्वं ॥ एतद्दणं महेशानि ! स्वयं परमकुण्डली। वर्षोहार- तन्त्र ॥ वामतः कुण्डली भूत्वा दक्षान्मध्ये तु कुञ्चिता। किञ्चि- हक्षगता या तु कुञ्चिता वामतस्त्वधः । ब्रोशविष्णवस्तास माचा तु ब्रह्मरूपिणी। शक्षिय परमा सैव ध्यानमस्य प्रव- क्ष्यते । श्री। कामधेनुतन्त्र । रता विद्युल्लताकारमौकार कुण्डली खयम् ॥ खय ब्रह्मादयस्तत्र तिष्ठन्ति सततं प्रिये ।। पञ्चप्राणमयं वर्ण सदाशिवमयं सदा। सदा ईश्वरसंयुक्त चत वर्गप्रदायकम् ॥ वर्णोद्दौरतन्ते ॥ ओकारमध्यदक्षे तु गती तूह- गतायता। किञ्चित् सा'वामतों वक्रा तासु ब्रह्मविष्णवः । शतिमध्यगता रेखा' ध्यानमस्य च कथ्यते ॥ औ॥ कामधेनु- तन्त्र ॥ प्रकार विन्दुसंयुक्त पीतविद्युत्समप्रभम्। पर्चप्राणा- मक वर्ण ब्रह्मादिदेवतामयम्। सर्वज्ञानमयं वर्ण विन्दुवय- समन्वितम् । शक्तित्रयमयं वर्षे वयं परमकुण्डली॥ वर्णों- द्धारतन्त्र ॥ अकाररूपथो तु दक्षिणे विन्दुरूपिणी। ब्रह्मा विपाय रुद्रय क्रमशस्तासु तिष्ठति। या तु विन्दुमयी रेखा सेवाद्या शक्तिरीरिता ॥ 4 कामधेनुतन्वे । श्राकारं परम- ॥

·प्राणतोपियो। ८३ ॥ शानि! रताविद्युप्रभामयम् । पञ्चदेवमयं वर्ण पञ्चप्राणमयं सदा। सर्वज्ञानमय वर्णमात्मादितत्त्वसंयुतम् । विन्दुवयमयं वर्ण शक्ति- त्रयमयं सदा ॥ वर्णोद्धारे॥ आकाररूपदक्षे तु दिविन्दुरध अईतः । ब्रह्मेशविष्णवस्तास मावाशक्तिः समीरिता। विन्दु- दयान्विता रेखा सेवाद्या शक्तिरीरिता। अः॥ वर्णोधारे॥ वामरेखा भवेद ब्रह्मा विष्णुदक्षिणरेखिका। अधोरेखा भवे- द्रुद्रो मावा साक्षात् सरखती॥ कुण्डली चाडशाकारा मध्य- शून्यं सदाशिवः ॥ कदम्बगोलकाकारं ककारं भावयेत् सुधीः ॥ क ॥ कामधेनुतन्ने वतीयपटले । वामरेखा भवेद ब्रह्मा विष्णुर्दक्षिणरखिका। ' अधोरेखा भवेट्ठद्रो मावा साचात् सरस्वती। कुण्डली चामुशाकारा मध्यशून्य सदाशिव: 1 जवा- कुसुमसङ्काशा वामरेखा वरानने !। शरञ्चन्द्रप्रतीकाशा दक्ष- रेखा महेश्वरि । अधोरेखा वरारोहे ! महामरकतद्युतिः। शव- कुन्दसमा कीर्तिर्मात्रा साक्षात् सरखती। कुण्डली चालुशा- कारा कोटिविद्युल्लताशतिः । कोटिचन्द्रप्रतीकाशो मध्ये शून्यः सदाशिवः। शून्धगर्भस्थिता काली कैवल्यपददायिनी। अर्थश्च जायते देवि! तथा धर्मश्च नान्यथा। ककारः सर्ववर्णानां मूल- प्रकतिरेव च। कामिनी या महेशानि ! स्वयं प्रकृतिसुन्दरी। माता सा सर्वदेवानां कैवल्यपददायिनी। जई कोणे स्थिता वामा ब्रह्मशक्तिरितीरिता । वामकोणे स्थिता ज्येष्ठा विष्णुशक्ति- रितीरिता। दक्षकोणस्थिता शकीरौद्री संहाररूपिणी। ज्ञानात्मा सा तु चावनी कुलचतुष्टयात्मकम् ॥ इच्छाशतिर्मवेद ब्रह्मा विष्णुय ज्ञानशक्तिमान् । क्रियाशक्तिर्भवेद्रुद्रः सर्वप्रकति- मूर्तिमान् । श्रात्मविद्याशिवैस्तत्त्वैः सदा मात्रा प्रतिष्ठिता। आसनं त्रिपुरादेयाः ककारः पञ्चदेवतः। ईश्वरो यस्तु देवेशि ! त्रिकोणे तस्य संस्थितिः। विकोणमेतत् कथितं योनिमण्डल- ।

·१४ न ॥ ॥ ॥ प्राणतोषिणी। मुत्तमम् । कैवल्यं प्रपदे यस्याः कामिनो सा प्रकीर्तिताका चोहारतन्त्र ॥ शिवरूपा वामरेखा वह्निरूपा च सा स्मृता ख ॥ वर्णोद्धारतन्वे ॥ अग्राकुञ्चितरेखा या गणेशी सा प्रको र्तिता। ततो दक्षगता या तु कमला तत्र संस्थिता। अधी. गतागता या तु तस्यामीयः सदा वसेत् । अधोमुखेन गता पुनरूई मुखेनागतेत्यर्थः ॥ ग ॥ वर्णोद्धारतन्त्र ॥ संष्टिरूपा वाम- रेखा किञ्चिदाकुञ्चिता ततः। कुण्डलीरूपमास्थाय ततोऽधी- गत्य दक्षतः । अत ऊर्द्ध गता रेखा शम्भुर्नारायणस्तयोः । ब्रह्म- वरूपिणी देवि। मात्राशक्तिः प्रकीर्तिता ॥ध॥ वर्णोद्धार तन्त्र । अधिः क्रमतो रेखा किञ्चिदांकुञ्चिता ततः। अधो- गता कुण्डली तु मावाशक्ति: वरूपिणी । रेखालयेषु ब्रह्मेशवि- षण्वः सन्ति सर्वदा ॥ङ | कामधेनुतन्त्र ॥ चव शृणु सुश्रोणि! चतुर्वर्गप्रदायकम्। कुगडलीसहितं देवि ! स्वयं परमकुण्डली॥ स ततः कुण्डलयुक्त पञ्चदेवमयं सदा। पञ्चप्राणमयं वर्ण पञ्च- प्राणात्मकं सदा । विशक्तिसहित वणं त्रिविन्दुसहितं प्रिये ! ॥ वर्णोद्धारतन्त्र । वार्ताकुवत्तुंलाकार अधिः क्रमतो गतः। रेखा- वयेषु चन्द्राग्निसू-स्तिष्ठन्ति नित्यशः । शक्तिर्मात्रा तु विज्ञेया ध्यानमस्य प्रवक्ष्यते ॥ च ॥ वर्णोद्धारतन्ते ॥ ऊर्ध्वादधोगता रेखा कुञ्चिता कुण्डली ततः ॥ पुनशाधोगता तास सन्ति ब्रह्मेश- विष्णवः ॥ छ । कामधेनुतन्ते ॥ जकारं परमेशानि! या स्वयं मध्यकुण्डली। शरश्चन्द्रप्रतीकाशं सदा विगुणसंयुतम् । पञ्चदेव- मयं वर्णं पञ्चप्राणमयं सदा। विशक्तिसहितं वर्ण विविन्दु- सहितं प्रिये !। वर्णोद्धारतन्ले । उधिः कुञ्चिता रेखा तासु ब्रो शविष्णवः । वाग्देवी कमला नित्या विधा मात्रा प्रको- तिता ॥ ज ॥ कामधेनुतन्वे ॥ भकारं परमेशानि ! कुण्डली- मोहरूपिणी। रक्तविद्यु लताकारं सदा त्रिगुणसंस्थितम् । पञ्च- ·प्राणतोपिणी। ८५ - देवमयं वर्ण पञ्चप्राणात्मकं सदा। त्रिविन्दुसहितं वर्ण विश लिसहितं सदा ॥ वर्णोद्धारतन्त्र ॥ त्रिकोणकुण्डलीरूपा वाम- दक्षिणयोगतः। क्रमशस्तास तिष्ठन्ति चन्द्रसूयाग्नयः प्रिये !। तत्र षोड़शधा मात्रा शक्तिब्रह्मस्वरूपिणो। ऊ मावा तथे. न्द्राणी मध्ये नारायणी स्मृता ॥ झ॥ कामधेनुतन्वे॥ सदा ईश्वरसंयुक्तं अकारं शृणु सुन्दरि!। रतविद्युल्लताकारं या स्वयं परकुण्डली। पञ्चदेवमय वर्ण पञ्चमाणात्मकं सदा । विशक्तिसहितं वर्ण विविन्दुसहित सदा ॥ वर्णोद्वारतन्त्र । कुण्डलीरूपमास्थाय दक्षतो वामतस्ततः । ऋजुशाधोगता मात्रा वामतः कुजिता पुनः। तिष्ठन्ति तासु नित्यासु सूर्येन्द्रवरुणाः सदा। कुण्डलीहयरूपा तु या मात्रा मध्यत: स्त्रिता। महा- शक्तिखरूपा साध्यानमस्य प्रवक्ष्यते ॥ ज । कामधेनुतन्त्र ।। टकारं परमेशानि ! स्वय परमकुण्डलो। कोटिविद्यु लताकारं पञ्चदेवमयं सदा ॥ पञ्चप्राणयुतं वर्ण गुणत्रयसमन्वितम् । त्रिगुणीसहितं वर्ण द्विविन्दुसहितं सदा ॥ वर्णोद्धारतन्त्र । अद्धांधः क्रमतो रेखा कुण्डलीरूपतस्त्वधः । तिष्ठन्ति तास नित्याम कुवेरयमवायवः । मावा कोणगता चोर्ध्वा तत ऊद्धंगता तु सा। या नित्या परमा शक्तिशतुर्वर्गप्रदायिनी ॥ ८ ॥ काम- धेनुतन्त्र ॥ , ठकार चञ्चलापानि। कुण्डली मोक्षरूपिणी। पोतविद्युल्लताकारं सदा विगुणमंयुतम्। पञ्चदेवात्मकं वर्ण विशक्तिसहितं सदा ॥ वर्णेद्वारतन्त्र ॥ वात्ताकुवर्तुलाकारा रेखाधिष्ठितदेवताः। तिहन्ति क्रमतो नित्यं चन्द्रसूर्याग्नयः प्रिये ।। मावाहोनस्तूई शिख ठकारः परमेश्वरि । ॥ ॥ वर्गो- हारतन्वे ॥ अधिः क्रमतो रेखा मध्ये त्वाकुचिता तथा । लक्ष्मीर्वाणी भवानो च क्रमशस्तव संस्थिता। ब्रह्मरूपा तथा मावा महाशक्तिः प्रकीर्तिता ॥ड | वर्णोधरन्त्र ॥ अधिः ·प्राणतोषियी। 4 क्रमतो रेखा वामदक्षिणतो गता। ततः सा कुण्डलीरूपा विष्णोथब्रह्मरूपिणी। महाशक्तिमयी मात्रा ध्यानमस्य प्रव. क्ष्यते ॥ ८॥ कामधेनुतन्त्र॥ णकारं परमेशानि! या खयं परकुण्डली। पीतविद्युल्लताकारं पञ्चदेवमयं सदा। पञ्च- प्राणमयं देवि! सदा त्रिगुणसंयुतम् । आत्मादितत्त्वसंयुक्तं महा- मोचप्रदायकम्। वर्णोद्वारतन्त्र ॥ कुण्डलीत्वगता रेखा मध्य- तस्त्वत अङ्घतः। वामादधोगता सैव पुनरूद्ध गता प्रिये !! ब्रह्मेशविष्णुरूपा सा चतुर्वर्गफलप्रदा ॥ण ॥ कामधेनुतन्चे पक्षमपटले ॥ महादेव उवाच । तकार चञ्चलायाङ्गि! स्वयं परमकुण्डली। पञ्चदेवात्मकं वर्ण पञ्चप्राणमयं तथा। विशति- सहितं वणं प्रामादितत्त्वमयुतम्। त्रिविन्दुसहितं वर्ण पीत- विद्युसमप्रभम् ॥ वर्णोद्धारतन्वे ॥ आदी विन्दुस्ततो मध्ये कुण्डलीत्वमवाप्य सा। दक्षादामगता नित्या ब्रह्मविष्णीश- रापिणी ॥ त ॥ कामधेनुतन्वे ॥धकारं चञ्चलापानि ! कुण्डली मोक्षरूपिणो। विगप्तिसहित वर्ण विविन्दुसहितं सदा॥ वोडारतन्वे । कुचिता कुण्डली भूत्वा वामाइक्षिणतस्ततः । वामतः कुशिता भूत्वा दचाधो दमतो गता। जई ऋज्वायता रंगा सुरा गडादयः क्रमांत्। वाणी भवानी लक्ष्मीय ध्यान- मम्न प्रयध्यते ॥ २ ॥ कामधेनुतन् । दकार ण चात चतर्गप्रदायकम् । पचदेवाम वर्ग पत्रमागमयं सदा । द । यौहारतन्त्र विकोणरूपरेमायां या दया यमन्ति । विमेगरी यिनमाता वामतः स्कन्धरः पिता का. धेनुतन्धे । नकार गृणु पादयिमतानति । पदर. मयं प पयं परम सुनी। 'प31 दि भाग्य पाति पहारत माता कुपनी पा धि: मत: पिता। चन्द्रामाग्निरपामा मायामागीifrati ·८ प्राणतोषिणी। - । त्यशः । मावा कुण्डलिनो जेया ध्यानमस्य प्रवक्ष्यते ॥ म॥ कामधेनुतन्त्र ॥ यकार' शृणु चाङ्गि! चतुर्वर्गमयं सदा । पलालधूमसङ्काशं स्वयं परमकुण्डली। पञ्चप्राणमयं वर्ण पञ्च- देवमयं सदा ॥ वर्णोद्वारतन्वं ॥ ऊर्ध्वाधः क्रमतो रेखा त्रिको माधोगता हि सा। विधिरोशः केशवश्च तास तिष्ठन्ति नित्यशः । अई स्थिता तु या मात्रा सा शक्ति: परिकीर्तिता। तस्य मध्य- गता रेखा वह्निरूपा हि सा स्मृता। निर्गुणोऽसौ सदा वर्णी न कदाचिद् गुणी भवेत् ॥ य ॥ कामधेनुतन्त्र षष्ठपटले ॥ रेफञ्च चञ्चलापाङ्गि! कुण्डलीहयसंयुतम्। रतविद्युल्लताकार पञ्चदेवात्मकं सदा। पञ्चप्राणमयं वर्ण विविन्दुसहितं सदा । वर्णोद्धारतन्ले । दक्षतः कुण्डली रेखा वामाइक्षगताप्यधः । पुनर्दक्षगता देधा ततोऽधोगत्य चोर्द्धतः । भवानी शहरी वह्नि- स्तासु तिष्ठन्ति नित्यशः । अर्द्धमावा ब्रह्मरूपा महाशक्तिः प्रकीर्तिता ॥२॥ कामधेनुतन्त्र ॥ लकार' चञ्चलापाङ्गि ! कुण्डलीवयसंयुतम्। पीतविद्युल्लताकार सर्वरनप्रदायकम् । पञ्चदेवमयं वर्ण पञ्चप्राणमय सदा। विशक्तिसहितं वर्ण विवि- न्दुसहित सदा। आत्मादितत्त्वसहितं हृदि भावय पार्वति वणेचारतन्त्र ॥ कुण्डलीत्रयसंयुक्ता वामाक्षगता वधः । पुनरूगता रेखा तासु नारायणः शिवः । ब्रह्मशक्तिय सन्ति- उडानमस्य प्रवक्ष्यते । ल ॥ कामधेनुतन्त्र ॥ वकार चञ्चला. पानि ! कुण्डलो मोक्षमव्ययम्। पञ्चप्राणमय वर्ण विशक्ति- महितं सदा । त्रिविन्दुसहितं वर्णमात्मादितत्त्वसंयुतम्। पञ्च- देवमयं वर्ण पीतविद्युमतामयम् । चतुर्वर्गप्रदं वर्ण सर्वसिद्धिप्रदा याम् । विलिसहितं देवि! विविन्दुसहित सदा । वर्णो. भारतन्त्र ॥ कोणत्ययुता रेखा ब्रह्मविणुशिवामिका । माया- पक्कि परा नित्या ध्यानमस्य प्रवक्ष्यते व सकार' परम- .

·प्राणतोपिणी। 28 - ! शानि ! शृणु वर्ण शुचिस्मिते !। रतावर्णप्रभाकारं स्वयं परम. । कुण्डली । चतुर्वर्गप्रदं देवि ! शकार ब्रह्मविग्रहम् । पञ्चदेवमय वर्ण पञ्चमाणात्मके प्रिये !। रत्नपञ्चतमोदयुक्तं त्रिविन्दुसहित सदा। त्रिशनिसहितं वर्णमात्मादितत्त्वसंयुतम् ॥ वर्णोद्धार । चतुष्कोणात्मिका रेखा वामदक्षिणतः क्रमात् । वडीन्द्रविष्णव. स्तास तिष्ठन्ति क्रमतः सदा । जई मात्रा शक्तिरूया महालक्ष्मी समा स्मृता। मात्रा मध्यगता मात्रा वाग्देवी सा परा स्मृता शकामधेनुतन्वे ।पकारं शृणु चार्वङ्गि! अष्टकोणमयं सदा। रक्तचन्द्रप्रतीकाशं स्वयं परमकुण्डली। चतुर्वर्गमय वर्ष सुधा- 'निर्मितविग्रहम् । पञ्चटेवमय वर्ण' पञ्चप्राणमय सदा। रज सत्त्वतमोयुक्त विगक्तिसहितं सदा । त्रिविन्दुसहितं वर्ण आत्मा- दितत्त्वसंयुतम् । सर्वदेवमयं वर्ण हृदि भावय पार्वति वों- बारतन्ले । कुञ्चिता वामतो दक्षगता च गोरुतिस्त्वधः । पुनरूवंगता तासु वहिचन्द्रदिवाकरा: । विजेचा ध्यानमस्य प्रवक्ष्यते ॥ ५ ॥ कामधेनुतन्त्र ॥ सकार गुण चार्वनि ! शक्तिवीज परात्परम् । कोटिविद्युल्लताकार कुण्डलीवयसयुतम्। पञ्चदेवमयं देवि ! पञ्चप्राणात्मकं सदा । रजःसत्त्वतमोयुक्त विविन्दुसहितं सदा ॥ स । कामधेनुतन्ने । हकारं शृणु चार्यनि । चतुर्वर्गप्रदायकम्। कुण्डलीयसंयुको रहाविद्युल्लतोयमम्। रजःसत्त्वतमोयुक्त पञ्चदेवमयं सदा । पञ्चमाणात्मक वर्ण विशक्तिसहितं सदा। त्रिविन्दुसहितं वर्षे दि भावय पार्वति !॥ वर्णोद्धारतन्त्रे ॥ ऊर्बादाकुचिता मध्ये कुण्डलोत्वगता वधः। अगता पुन: सैव तास ब्रह्मादयः क्रमात् । मात्रा च पार्वतो ज्ञेया ध्यानमस्य प्रवक्ष्यते ॥३॥ कामधेनुतन्त्र ॥ क्षकारं शृणु चाङ्गि! कुण्डलीलयसंयुतम् । चतुर्वर्गमयं वर्ण पञ्चदेवमयं सदा। पञ्चप्राणात्मक वर्ण विशक्ति- मात्रा भवानी ·१०० प्राणतोपणी। । सहितं सदा। विविन्दुसहितं वर्षमात्मादितत्त्वसंयुतम् । शरश्चन्द्रप्रतीकागं हदि भावय सुन्दरि ! ॥ ६ ॥ योगिनीतन्त्र बतीयभागे सप्तमपटले। न भूमी विलिखेवणं मन्त्र न पुस्तके लिखेत् । न मुका पुस्तकं स्थाप्य न मुक्तमाहरेत्तु तत् । भूकम्ये ग्रहणे चैव अक्षरं वाय पुस्तकम् । भूमौ तिष्ठति देवेशि ! जम्म- जन्मसु मूर्खता । तदा भवति देवेशि ! तस्मात् तत् परिवर्जयेत् ॥ इति भूमो वर्णलेखनादिनिपेधः । वंशसूच्या लिखेवणं तस्य हानि- भवेद् ध्रुवम्। तामसूच्या तु विभवो भवेन तत्क्षयो भवेत् । महालक्ष्मी वेनित्य सुवर्णस्य शलाकया। वृहन्नलस्य सूच्या वे मतिहडिः प्रजायते। वृहन्नलस्य वोल इति गौडप्रसिद्धस्य ।। तथा अग्निमयदेवि ! पुचयौनधनागमः। अग्निमयैथित्रकाष्ठ- मयः ॥ रौत्येन विपुला लक्ष्मीः कांस्येन मरण भवेत् ॥ रौत्येन पित्तलेन ॥ अष्टांगुलप्रमाणेन दशाङ्गुलेन वाथवा। चतुरङ्गल- सूचा वा यो लिखेत् पुस्तकं शुभे !। तत्तदक्षरसंख्ये तु खल्पायु- र्याति वै दिने ॥ यथा रौत्येनेत्यादिवचने एकत्रैव विधिनि- पेधी तथावाप्यष्टाङ्गलदशाङ्गलयोविधिनिषेधश्चतुरङ्गले ॥ इति लेखनीकरणशुभाशुभे पुस्तकमानमपि तवैव मानं वक्ष्ये पुस्तकस्य शृणु देवि! समासतः । मानेनापि फलं विन्द्या- दमाने थोईता भवेत्। हस्तमात्र मुष्टिमात्रमाबाहु द्वादशा- ङ्गलम् । दशागुलं तथाष्टौ च अतो होनं न कारयेत् । इति पुस्तकमानम् । वेधयं मुष्टिहस्तं बाहुमाने चिरन्तनम् । सम- भागे महेशानि ! हस्तादौ रूपबन्धकम्। अष्टाङ्गलं परित्यज्य मध्ये वेधं न कारयेत्। प्रादेशादी भवेद्रन्धो हड्ले वा समा- चरेत् । पुस्तकस्य च आद्यन्ते यन्ववेध विकल्पयेत्। भाया- हानिर्भवेदाशु धनानां वा क्षयो भवेत्। दग्धरन्धं भवेत् पौड़ा वर्नुलं शुभदं भवेत्। चतुष्कोणे विप्लवस्तु त्रिकोणे मरण ·. ग्रोम् ॥ अः यौकण्डः सुरेशश्च ललाटञ्चैकमाविकः। पूर्णोदीVII प्राणतोपिणी भवेत् । इति पुस्तकवेधफलम् ॥ भूर्जे वा तेजयवे वा ताले वा ताड़िपत्रके । अगुरुणापि देवेशि ! पुस्तकं कारयेत् प्रिये !। सम्भवे स्वर्णपात्रे च ताम्मपात्रे च शङ्करि!। अन्यवृक्षत्वचि देवि! तथा केतकिपत्रके। मार्तण्डपत्रे रौप्य वा वटपने वरानने !! अन्यपत्रे च सुदले लिखित्वा यः समभ्यसेत्। स दुर्गतिमवाप्नोति धनहानिर्मवेद ध्रुवम् । इति पुस्तककरणपव- फलम् ॥ वेदस्य लिखनं कृत्वा यः पठेद ब्रह्महा भवेत् । पुस्तकं वा गृहे स्वाम्य वचपातो भवेद् ध्रुवम् । इति पुस्तके वेदलिखननिषेधः ॥ सत्येऽक्षरे स्थितः शन्भुः शूलपाणिखिलो- चनः। प्रजापतिर्दापरे च वेतायां सूर्य एव च। ते युगे पिनाकी च काली लिप्यक्षरे हरिः। प्रारम्भे च समाप्ती च लेखक प्रतिपूजयेत् । हरिञ्च गन्धपुष्पाविस्वैव सुमनोहरैः । यावदारसंख्यानं प्रतिपत्र च सुन्दरि!। तावद युगसहस्राणि ब्रह्मलोके वसेचिरम् ॥ इति लेखकपूजाफलम् ॥ वेतनं यस्तु ग्टहीयात् लिखित्वा पुस्तकं स तु। यावदक्षरसंन्यानं तावत्र नरके वसेत् ॥ इति लिखितस्य वेतनग्रहणदोपः । इति श्रीप्राणतोपिण्यां प्रथमसर्गकाण्डे अक्षरलेखनादिप्रकार. . कथनं कोरकनाम सप्तमः परिच्छेदः । तन्त्रसबेतबोधार्थमावृत्य तन्त्रशास्त्रतः। वर्णनामानि कतिचि- दच्यामि विदुपां मुटे। ॐकारो वर्तुलस्तारो वामय हंसका; रणम् । मन्त्राद्यः पर्णवः सत्यं विन्दुशक्तिस्तिदेवतम्। सर्वजीवो- त्पादवाथ पञ्चदेवो ध्रुव त्रिकः । सावित्री त्रिशिखो ब्रह्म विगुणो; गुणजीवकः । आदिवीजं वेदसारो वेदवोजमतः परम् । पञ्च- रश्मिस्त्रिकुटे च त्रिभवे भवनाशनः । गायत्रीबीजपञ्चांशी मन्त्र- विद्याप्रमः प्रभुः। अक्षरं माटकासूचानादिरहैतमोक्षदो, -- ·प्राणतोपिणी। सृष्टिमेधी सारस्वत: प्रियंवदः। महावामी वासदेवो धनेश: केशवोऽमृतम्। कोर्तिनिवत्तिर्वागीयो नरकारिहरी मरुत् । वमा वामायजो इस्त्रः करमः प्रणवाद्यकः। मणवाचावयव इत्ययः ॥ ब्रह्माणी कामरूपय कामेशी वाशिनी वियत् । विखेगः .यीविष्णुकण्ठी प्रतिपत्तियिरंगिनी। अकमण्डल- वर्षायो ब्राह्मणः कामकपिणे । अ॥ प्राकारी विजयानन्तो दीर्घच्यायो विनायकः । क्षीरोदधिः पयोदय पायो दीर्धास्थ- वृत्तकी। प्रचण्ड एकजो रुद्री नारायण इतेश्वरः। . प्रतिष्ठा मानदा कान्तो विखान्तकगजान्तकः। पितामहो हिठाम्तो भूः क्रिया कान्तिय सम्भवः। द्वितीया मानदा काशी विघ्नराजः कुजो वियत्। खरान्तकर्य हृदयमङ्गठो भगमालिनी। आ॥ २: सूक्ष्मा शाल्मली विद्या चन्द्रः पूपा सुगुह्यकः। सुमित्र सुन्दरो वीरः कोटर: 'काटर: पयः। भूमध्यो माधवस्तुष्टि- दक्षनेवय नासिका। शान्तः कान्तः कामिनी च कामो विघ्न- विनायकाः। नेपालो भरणी रुद्रो नित्या लिन्ना च पावकः ॥" इः ॥ ईस्त्रिमूर्तिमहामाया लोलाची वामलोचनम्। गोविन्दः शेखरः पुष्टिः सुभद्रा रत्नसंज्ञकः । विष्णुर्लक्ष्मीः प्रहासश्च वाप्वि- शुद्धः परापरः। कलोत्तरीयो भेरुण्डा रतिश्च पौण्ड्रवर्द्धनः । शिवोत्तमः शिवा तुष्टियतर्थी विन्दुमालिनी। वैष्णवी वैन्दवी "जिह्वा कामकलसनादका। पावक. कोटरः कीर्तिमोहनी काल- कारिका। कुचबन्द तर्जनी च शान्तिस्त्रिपुरसुन्दरी॥ई॥ उ: शहरी वत्तुंलामो भूतः कल्याणवाचकः । अमरेशो दक्ष- कर्णः पड़ बक्को मोहनः शिवः । उग्रप्रभुईतिर्विष्णुर्विश्वकर्मा महेश्वरः। शत्रुघ्नश्चेटिका पुष्टिः पञ्चमी वह्निवासिनी। कामना धेशी मोहिनी विघ्नहन्मही। डटसूः कुटिला थोत्र पारदीयो पो हर. ॥ उ॥ ऊः कण्ठको रतिः कामनः .

·प्राणतोपिणी। - शान्तिः क्षोधनो मधुसूदनः । कामराजः कुजेशश महेशो वामकर्णकः। अर्कोशो भैरवः सूक्ष्मो दोघंघोणा सरखती। विलासिनी विघ्नकर्ता लक्ष्मणो रूपकर्पिणी। महाविदोखरी पष्ठी पण्डो भूः कान्यकुमकः ॥ ॐ ॥ ऋः पुर्दीर्घमुखी रुद्रो देवमाता विविक्रमः। भावभूतिः क्रिया क्रूरा रेचिका नासिकातः। एकपादशिरोमाला मण्डला शान्तिनी जलम् । कर्ण: कामलभा मेधो निवृत्तिर्गणनायकः। रोहिणो शिवदूती च पूर्णगिरिय सप्तमी ॥ ३॥ ऋः क्रोधोऽतिथिशो वाणी वामनो गोऽथ श्रीतिः। अर्द्धमुखी निशानाथः पद्ममाला विनरधोः। शशिनी मोचिका श्रेष्ठा दैत्यमाता प्रति- ष्ठिता। एकदन्ताद्वयो माता हरिता निथुनो दया। कोमल: श्यामला मेधी प्रतिष्ठा पतिरष्टमी। ब्रह्मण्यमिव कोलाले पावको गन्धकर्षिणी ॥ ॥ ल्ट: स्थाणुः श्रीधरः शुषो मेधधूम्रो वको वियत्। देवयोनिर्दक्षगण्डो वहेश: कोन्तरद्रको। विश्वे- श्वरो दीर्घजिह्वा महेन्द्रो लागलि: परा। चन्द्रिका पार्थिवो धूम्मा दिदन्तः कामवईनः । शुचिस्मिता च नवमी कान्तिरा- यातकेश्वरः। चित्ताकपिणो कायथ ढतीयकुलसुन्दरी । ट। लृकारः कमला हर्षा द्वपीकेशो मधुव्रतः। सूक्ष्मा कान्तिर्वाम- गण्डो रुद्रः कामोदरी सरी । शान्तिकत् खस्तिका शक्रो मा- यावी लोलुपी वियत् । कुशमी सुस्थिरो माता नौलपोतो गजाननः । कामिनी विखया कालो नित्याशुद्धः शुचि. कृती। सूर्यो धैर्योऽकर्षणी च एकाको दनुजप्रसूः ॥ तृ ॥ एकारो वास्तवः शक्तिीण्टोशोठो भग मरुत्। सूक्ष्माभूतोऽईकेशी च ज्योत्ना श्रद्धा प्रमर्दनः। भय ज्ञानं कृपा धीरा जहा सर्व- समुद्भवः । वन्निविषणुर्भगवती कुण्डली मोहिनी वसः। योपि- दाधारशक्तिश्च त्रिकोणा ईशसंन्नकः । सन्धिरेकादशी भद्रा . A में ·१०४ प्राणतोपिणी। - पद्मनाभः कुलाचलः ॥ ए॥ ऐलन्ना भौतिकः कान्ता वायवी मोहिनी विभुः। दक्षा दामोदरः प्रजोऽधरो विकृतमुख्यपि । क्षमात्मको जगदयोनिः परः परनिबोधकत्। ज्ञानामृता कपदियोः पीठेशोऽग्निः समादकः। त्रिपुरा लोहिता रानी वाग्मवो भोतिकासनः। महेखरो हादशी च विमलय सर- खती। कामकोटो वामजानुरंशमान् विजया जटा ॥ ऐ॥ प्रोकारः सत्यपीयूपी पथिमास्यः श्रुतिः स्थिरा। सद्योजाती वासुदेवो गायत्री दीर्घजद्धकः । आप्यायनी चोर्द्ध दन्तो लक्ष्मी- वीणोमुखी विजः ।, उद्देश्यदर्शकस्तीव्रः कैलासो वसुधाक्षरः । प्रणवांशो ब्रह्मसूत्रमजेशः सर्वमङ्गला। त्रयोदशी दीर्घनासा रतिनाथो दिगम्बरा। त्रैलोक्यविजया प्रज्ञा प्रीतिवाजादि- कपिणो ॥ भो ॥ गोकारः शक्तिको नादस्तेजसो वामजसकः । मनुबदग्रहेशच शड्डकपः सदाशिवः । अधोदन्तय कण्ठोष्ठी समर्पण: सरखती। आज्ञा चोर्द्धमुखी शान्तो व्यापिनी प्रकृतः परः । अनन्ता ज्वालिनो व्योमा चतुर्दशी रतिः प्रियः । नेत्र- मात्मा कर्पणी च ज्वालामालिनिका भृगुः ॥ ओ॥ अवारचक्षुषो दन्तो घटिका समगुह्यकः । प्रद्युम्नः श्रीमुखो प्रोतिर्वीजयोनि-, वैषध्वजः। पर शशी प्रमाणीश: सोमविन्दुः कलानिधिः । अक्रूरचेतना नादपूर्णा दुःखहरः शिवः। शिरः शम्भुनरेशच, सुखदु.खप्रवर्तकः । पूर्णिमा रेवती शुद्धः कन्याचरवियद्रविः । अमृता कर्पिणी शून्य विचित्रा व्योमरूपिणी । केदारो रात्रि- नाशश्च कुनिका चेव वुदुदः । अ॥ अः कण्ठको महासनः काला पूर्णामृता हरिः। इच्छा भद्रा गणेशच रतिविद्यामुखी मुखम् । दिविन्दुरसना सोमोऽनिबद्धो दुःखसूचकः। दिजितः कुण्डलं वचः सर्गः शक्तिनिशाकरः। सुन्दरी सुयशानन्ता गणनाथो महेश्वरः ॥ श्रः॥ का कोधीशो महाकाली कामदेव- " - - ·प्राणतोपिणी। अनन्तः पार्थिव प्रकाशकः । कपाली तेजसः शान्तिर्वासुदेवो जयाभलः । चक्री प्रजापतिः सृष्टिदनस्कन्धी विशाम्पतिः। विन्दुस्तापिनी परमात्मकः । वर्गाद्यच मुखी ब्रह्मास खाद्योऽम्भः शिवो जलम्। माहेश्वरी तुला पुण्या मनलचरण करः । नित्या कामेश्वरी मुख्यः कामरूपो गजेन्द्रकः। श्रीपुर रमणो वग- कुसुमा परमात्मकः ॥ क | खः प्रचण्ड: कामरूपी ऋविह्निः सरस्वती। आकाशमिन्द्रियं दुगी चण्डीशस्तापिनी गुरुः । शिखण्डी दन्तजातीशः कफोणिर्गस्तो यदि। शून्य कपाली कल्याणी सूर्पकर्णो जरामरः। शुभधाग्नेया चण्डलिङ्गो जना- व्यागारखगको ॥ ख ॥ गो गौरी गौरवो गङ्गा गणेशो गोकु. लेखरः । शाी पञ्चान्तको गाथा गन्धर्वः सर्वगः स्मृतिः । सर्वसिद्धिः प्रभा धूम्रा हिजाख्यः शिवदर्शनः। विश्वात्मा गौः पृथयूपा बालबदस्त्रिलोचनः । गीतं सरस्वती विद्या भोगिनी नन्दनो धरा। भोगवती च हृदय ज्ञान जालन्धरो लवः ॥ ग॥ धः खड्गी घुर्घरो घण्टी घण्टीशस्त्रिपुरान्तकः । वायुः शिवोत्तमः सत्या किङ्किणी धोरनायकः। मरीचिर्वरणो मेधा कालरूपी च दाम्भिकः। लम्बोदरा ज्वालमूलं नन्देशो हनन ध्वनिः । बैलोक्यविद्यासंहर्ता कामाख्यमनवामयः ॥ ३ ॥ ड: शद्धी मैरवयण्डो विन्दूत्तंसः शिशुप्रियः । एकरदो दक्ष नखः खपरी विपयस्मृहा। कान्ति: श्वेताद्वयो धीरो दिजात्मा ज्वालिनी वियत्। मन्त्रशक्तिय वदनो विघ्नेशी चात्मनायकः । एकनेत्रो महानन्दो दुईरशन्द्रमा यतिः । शिवयोषा नीलकण्ठः कामयी च मयांशुकौ ॥ ड ॥ चः पुष्करो हली वाणी चात्म- शक्तिः सुदर्शनः । चर्ममुण्डधरो भूत्वा महिपाचारसन्धिनी । एकरूपो कचिः कूर्मयामुण्डा दीर्घवालुकः । वामबाहु लमाया चतुमूर्तिस्वरूपिणी। दयितश्च दिनेवय लक्ष्मीस्त्रितयलो- ·प्राणतोपिणी। चनः । चन्दनं चन्द्रमा दैववेतनोहथिको वुधः । देवी केट मुखेच्छात्मा कौमारी पूर्वफलुगुनी। अनशमेखला वायुमेदिनी च मुलावती ॥ च ॥ छश्छन्दनं सुपुम्मा च पशुः पशु पतिर्मतिः । निर्मलं तरलं वद्भिभूतमात्रा विलामिनी। एकनेत्रश्च वषली दिशिरा वामकूर्पर ।. गोकर्णा लागली वामः काममत्ता सदा शिवः। माता निशाचर: पायुर्विक्षतः स्थितिशब्दकः ॥ छ । ज: शवो वानर शूली भोगदा विजया स्थिरा। ललदेवी जयो जेता धातकी सुमुखी विभुः। लम्बोदरी स्मृति: शाखा सुप्रभा कलं का धरा। दीर्घरूपी बहुरुचिहंसो नन्दी तेजाः सुराधिपः । जवनो वेगितो वामो मानवाक्षः सदात्मकः । हृन्मारतेश्वरो वेगी चामोदो मदविह्वलः ॥ ज ॥ भो भझारी गृहो झझावायुः सत्यः पडुवतः । अजेशो द्राविणी नादः पाशी जिह्वा जलं स्थितिः। विराजेन्द्रो धनुर्हस्तः कर्कशो नादजः कुजः। दीर्घबाहुबलो रूपमाकन्दितः सुचञ्चल.। दुर्मुखो नष्ट आत्मवान् विकटा- कुचमण्डलः। कलहसप्रिया वामा अगुलीमध्यपर्वकः । दक्षहासाष्टहासच पाथात्मा व्यञ्जनः स्वरः ॥ भ॥ अकारो बोधिनी विश्वा कुण्डली मथदो वियत्। कौमारी नागविज्ञानी • सव्यागुलनथरो वकः। सर्वेशचूर्णिता बुद्धिः स्वर्गात्मा घर्घर- ध्वनिः । धर्मकपादौ सुमुखौ विरजा चन्दनखरी। गायन: पुष्पधन्वा च रागात्मा च वराक्षिणी । ज॥ टष्टङ्कारः कपाली च सोमवा: खेचरी ध्वनिः । मुकुन्दो विनदा पृथ्वी वैष्णवी वारुणी नवः । दक्षानकाईचन्द्रश जरा भूतिः पुनर्भवः। बह- स्पतिधनुचित्रा प्रमोदा विमला कटिः। राजा गिरिमहाधनु- ओणात्मा सुमुखी मरुत् ॥ ट॥ ठः शून्यो मन्नरी वीज पाणिनो लागली क्षया। वनजो नन्दनो जिता सुनापूर्णकः सुधा। वर्तुंलः कुण्डलो वह्निरमृतं चन्द्रमण्डलः । दक्षजानूरभावन .

·प्राणतोपिणी। देवभक्षो बहध्वनिः । एकपादो विभूतिय ललाटं सर्वमिवकः । वपनो नलिनी विष्णुमहेयो ग्रामणी: शयी॥ ठ॥ डः स्मृतिर्दा- रुको नन्दिरूपिणी योगिनीप्रियः। कौमारी शङ्करस्वासस्त्रि- वको नदको ध्वनिः। दुरूहो जटिली भीमा दिजितः पृथिवी सती। कोरगिरिः क्षमा कान्ति मिः स्वाती च लोचनम् ॥ ड॥ ढो ढकानिर्णय: पूर्वो यजेशादनदेश्वरः ॥ अनारीश्वरस्तोय- मोखरी त्रिशिखी नवः । दक्षपादाइलेर्मूलं सिद्धिदण्डा विना- यकः । ग्रहासा विवरा ऋद्धिनिर्गुणो निधनो ध्वनिः । विनेशः पालिनी बकधारिणी झोडपुच्छकः । एलापूरं त्वगात्मा च विशाखा श्रीमनो रतिः ॥ 6 ॥ यो निर्गुण रतिनानं जम्मनः पचिवाहनः । जया शम्भो नरकजित् निकला योगिनीप्रियः । दिमुखं कोटवी श्रोत्र समृदिर्वोधनी मता। त्रिनेत्रो मानुषी व्योम दक्षपादाङ्गुलेर्मु खः। बाधवः शहिनी वोरो नारायणय निर्ण यः ॥ ॥ ॥ तः पूतना हरिः शहिः शक्ती शक्तिर्जटी ध्वजा। थामस्फिक्वामवाट्यो च कामिनी मध्यकर्ण कः। थापाढ़ी तण्डतुन्नश्च कामिकापृष्ठपुच्छकः । रत्नकच श्याममुखी वाराही मकरोऽरुणा । सुगतोऽईमुखा बुद्धजानुय क्रोडपुच्छकः। गन्धी विस्खा मरुच्छनथानुराधा च सोरकः । जयन्ति पुलको भ्रान्ति- रनगमदनातुरा ॥ त॥ थः स्थिरामी महाग्रन्थिन्थि हो भयानकः। पिली शिरसिजो दण्डी भद्रकाली शिलोचयः । कृष्णो बुधिविकर्मा च दक्षनासाधिपोऽमरः । वरदा भोगदा केशो वामजानरसोऽनलः । लोलो जर्जयिनी गुद्यः शरच्चन्द्रो दिवाकरः ॥ थ, दोऽद्रीशोधतकिर्धाता दाता दल कल- बकम्। दीन ज्ञानञ्च दानच भतिराहवनी धरा। सुषुम्ना योगिनो सद्यः कुण्डलो वामगुल्फकः। कात्यायनी शिवा दुर्गा लङ्घनाना विकण्डको। स्वस्तिक; कुटिलारूप: कणयोमा ·१०६ प्राणतोपिणी। । जितेन्द्रियः । धर्महदामदेवश्च धमा बहुसुचञ्चला। हरिद्रा- पुरमती च दक्षपाणिस्त्रिरेखकः । द॥धी धनार्थों रुचि: स्थाणुः सात्वतो योगिनीप्रियः । मीनेशः शतिनी तोयं नागेशो विख. पावनी। धिषणा धरणा चिन्ता नेत्रयुग्म प्रियो मतिः। पोत. वासा विवर्णा च धाता धर्मप्लवङ्गमः। सन्दर्णी मोहनो लज्जा वचतुण्डाधर धरा। वामपादाङ्गुलेमुलं जेष्ठा सुरपुरम्भवः । स्पांत्मा दीर्घजद्धा च धनेशो धनसञ्चयः ॥ ध ॥ नो गर्जिनी क्षमा सौरिर्वारुणी विश्वपावनी। मेषश्च सविता नेत्र दन्तुरो नारदोऽञ्जनः। अर्द्ध चामो हिरण्ड्य वामपादाङ्गुलेर्मु खः । वैनतेयस्तुतिवत्मस्वरणिर्बालिरागमः । वामनो ज्वालिनी दीर्घा निरीहः सुगतिवियत्। शब्दात्मा दीर्घघोणा च हस्तिना- पुरमेचको। गिरिनायकनोलौ च शिवो नादिमहामतिः ॥ न ॥ 'यः पूरप्रियता तीक्ष्णा लोहितः पञ्चमो रमा । गुह्यकर्ता निधिः शेषः कालरात्रिः सुवाहिता। तपनः पालनः पाता पद्मरेणु- निरञ्जनः । सावित्री पातिनो पानं वीरतत्त्वो धनुर्धरः। दक्ष- पार्वथ सेनानी मरीचिः पवनाशनिः । उड्डीशं जयिनी कुम्भो- इलस रेखा च मोहकः। मूला द्वितीयमिन्द्राणी लोकाक्षी मन आत्मनः ॥ प ॥ फः सखी दुर्गिणो धूम्मा वामपार्यो जनार्दनः। जया पादः शिखा रौद्री फेलार: शाखिनीप्रियः । उमा विहङ्गमः कालः कुन्निनौ प्रियपावको। प्रलयाग्निर्नीलपादोऽक्षरः पशुपतिः शशी। फुत्कारो यामिनी व्यता पावनो मोहवर्दनः। निष्फल- वागहङ्कारः प्रयागो ग्रामणोः फलम् ॥ फ॥ बोऽवनीभूधरो मार्गो घघरी लोचनप्रियः। प्रचेता: कलस: पक्षी स्थलगण्डः कप- दिनी। पृष्ठवंशोमयामात्त: शिखिवाहो युगन्धरः। मुखविन्दु- बली घण्टा योद्धा त्रिलोचनप्रिय. । मेदिनो तापिता भूमिसुग- पिन्द्रबलिप्रियः। सुरभिमुखविष्णुथ संहारो वसुधाधिपः । . - ·प्राणतीपिणीं। १०८ पठी पुर' चपेटा च मोदको गगनं प्रति। पूर्वाषाढ़ामध्यलिङ्गी- शनिः कुम्भवतीयको ॥ व ॥ मा लिन्ना मरो भीमो विश्व- मूर्तिनिया भयम् । हिरण्डो भूपणों मूलं यनसूत्रस्य वाचकः ।' नक्षत्र भमणा दीप्तिर्वयो भूमिः पयो नभः। नाभिर्भद्र महा. बाहुविश्वनूर्तिविताण्डकः। प्राणात्मा तापिनी वा विश्व- रूपी च चन्द्रिका। भीमसेनः सुधासेन: सुखो मायापुर हरः । म. मः काली के शितः कालो महाकालो महान्तकः । वैकुा- ण्ठो वसुधा चन्द्रो रविः पुरुपराजक: । कालभद्रो जया मेधा विश्वदा दीप्तसंज्ञकः। जठरञ्च भमा मानं लक्ष्मीर्मातीन- बन्धनौ। विषं शिवो महा महावीरः शशिप्रभा जनेश्वरः । प्रमत्तः प्रियसूरुद्रः सर्वाङ्गो वनिमण्डलम् । मातङ्गमालिनी विन्दुः श्रवणाभरयो वियत् ॥ म॥ यो वाणी वसुधा वायु- विशतिः पुरुषोत्तमः । युगान्तः श्वसन: शीघ्रो धूमाचिः प्राणि- सेवकः । शहा धमो जटी लोला वायुवेगीयशङ्करी। सतर्पणः क्षया बालो हदयं कपिला प्रभा। आग्नेयो व्यापकस्यागी होमो यानं प्रमा सुखम् । चण्ड: सर्वेखरी धूमयामुण्डा'सुमु. खेश्वरो वगामा मलयो माता इसिनी भृङ्गिम्नायकः ॥ तेन मः शोपको मीनो धनिष्ठाननवेदिनी। मेष्ठः सोमं पक्तिनामा पापहा प्रायसनकाय ॥ रो रसः क्रोधिनी रेफः पावक- स्त्वोजसो मतः । प्रकाशा दर्शनो दीपो रतकपणा पर बलो। भुजङ्गेशो मति: सूर्यो धातुरतः प्रकाशकः। व्यापकी रेवती दासं कुक्ष्यंगो वह्निमण्डलम् । उग्ररेखा स्थूलदण्डो वेदकण्ठ- पला पुरा'। प्रकृतिः सुगलो ब्रह्मशब्दय गायको धनम् । योकण्ठ उपा हदयं मुण्डो त्रिपुरसुन्दरी। सविन्दुयोनिजो चाला योशेलो विश्वतोमुखी ॥ र ॥ लयन्द्रः पुतना पृथ्वी माधवः शत्रुवाचकः। बलाजुज: पिनाकीशो व्यापको मांस- ·प्राणतोषिणी। 1 । । . । संजकः । खड्गी नादोऽमृतं देवी लवणं वारुणीपतिः। शिक्षा वाणी क्रिया माता भामिनी कामिनी प्रिया । ज्वालिनी वैगिती नादः प्रद्युम्नः शोपणो हरिः। विश्वात्ममन्द्रो बली चेतो मेर गिरिः कला रसः ॥ ल ॥ वो वालो वारुणी सूक्ष्मा वरुणो भेद संजकः। खगोशो ज्वालिनो वद्धः कलसध्वनिवाचकः । उत्- कारोशस्तु नावोतो वचा स्फिक् सागरः शुचिः। विधातः शङ्करः श्रेष्ठो विशेपो यमसादनम् ॥ व ॥ शः सव्यश्च कामरूप- कामरूपी महामतिः। सौख्यनामा कुमारोऽस्त्रि श्रीकण्ठो वृषकेतनः । वपनः शयनं शान्ता सुभगा विस्फुलिङ्गिनी। मृत्युर्देवो महालक्ष्मीमहेन्द्रः कुलकौलिनो। बाहुहंसो विय: दत हदनगाङ्कुशः खलः। वामोरुः पुण्डरोकात्मा कान्ति; कल्याणवाचकः ॥ श ॥ प: श्वेतो वासुदेवय पीता प्रन्ना विना- यकः । परमेष्ठी वामबाहुः थेठो गर्मविमोचनः । लम्बोदरो यमोऽजेशः कामधुक् कामधूमकः । सुधीरुपमा वषो लज्जा मरु- नच्यः प्रियः शिवः । सूर्यामा जठरः कोपो मत्ता वक्षोविदा- रिणी। कलकण्ठो मध्यभिन्ना युद्धात्मा मलपूः शिवः ॥ ५ ॥ सो हंसः सुयशा. विष्णु ग्वीशचन्द्रसन्नकः। जगदीजं शक्ति- नामा सोऽह वेशरतो भृगुः। प्रकतिरीश्वरः शुद्धः प्रभा बता कुलोन्ज्वलः । दक्षपादोऽमृतः ब्राह्मी परमात्मा परोऽक्षरः।। सुरूपा च गुणेशो गौ: कलकण्ठो वृकोदरी। प्राणद्याथ पुरा देवी लक्षणीः सोमो हिरण्यपुः । दुर्गोत्तारिणी सम्मोहाब्जीवो मूर्तिमनोहरः ॥ म॥ हः शिवो गगन हसो नागलोकोऽस्विका- पतिः। नकुलीशो जगत्प्राण: प्राणेश: कपिलामलः मात्मात्मजी जावो यवाकः शान्तिदोऽङ्गनः। मृगोमयोऽरुणा स्थाणुः क्रुटकूपविरावणः। लक्ष्मीमविहरः शम्भुः प्राणशशि- ललाट्जः। खकोपवारण: शूली चैतन्य पादपूरणः । - - पर- . महा- ·प्राणतोषिणी। १११ लक्ष्मीः परं शम्भुः शाखोठ: सोममण्डलम् ॥ ६॥ ला पृथ्वी विमला मेघोऽनन्तोऽव्यवहासिता। व्यापिनी शिवदा केतु- जंगसारतर हठः। ग्लोमड़ानी च वेदार्थसारी नारायणः खयम् । जठरो नकुलि: पोता शिवेयोऽनङ्गमालिनी ॥ ल । क्षः कोपस्तुम्बुक: कालो रूक्षः संवर्तकः परः। नृसिंहो वि- द्युता माया महातेजा युगान्तकः । परात्मा क्रोधसंहारौ बलान्तो मेरुवाचकः। सर्वाङ्गः सागरः कामः संयोगान्यस्त्रि- पूरकः । क्षेत्रपालो महाक्षोभो माटकान्तानलक्षयः । मुख कन्यवहानन्ता कालजिता गणेश्वरः । छायापुत्रय सङ्घातो मलयबोललाटकः ॥ क्ष॥ इति श्रीप्राणतोपिण्यां प्रथम सर्गकाण्डे वर्णाभिधान- कथनं नामाष्टमः परिच्छेदः । मन्त्राणां वर्णमयत्वात् वर्णप्रकरणानन्तर मन्त्रप्रकरणस्यो- चित्यात् मन्त्रप्रकरणमुच्यते विश्वसारतन्त्र ढतीयपटले ॥ अथ मन्वान् प्रवक्ष्यामि शृणुष्व कमलानने!। यस्य प्रसादमा- त्रेण चतुर्वर्ग लभेवरः । कैलासस्य चतुर्दिन मन्वाणां साधकस्य च । सन्ति सर्वत्र तन्त्राणि चतही परमेश्वरि । कोटिकोटिय मन्त्राणां यन्वाणां साधकस्य च । पृथिव्यां देवलोकेषु गन्धर्वेषु रसातले। नरलोके ऋपिलोके कुष्माण्डराक्षसेषु च। नाना- रूपाणि तन्त्राणि सन्ति वैशेषिकाणि च । सर्वेषां तन्त्रमन्त्राणां मानुषेषु विशिष्यते ॥ तथा। मुक्तापीतपयोदविद्रुमजवावर्ण- मुंखेः पञ्जभिस्वारच्चितमीशमिन्दुमुकुट पूर्णेन्दुकोटिप्रभम् । शूलं टङ्कलपाणवजदहनान् नागेन्द्रघण्टागुशान् पाशं भौतिहर' दधानमसिताकल्पोज्वलाङ्ग भजे ॥ प्रणम्य कथयियेऽहं सर्वलोक- हितं परम्। यस्मिन् यादृश अाचारस्तत्र धर्मस्तु तादृशः । सतार्थस्तेन जायेत स्वर्गमोक्षसमन्वितः । चान्तिस्तत्र न ·११२ प्राणतोपिणी। कर्तव्या तदा सिद्धिः प्रजायते ॥ तथा। मुक्तामुख देवतायाः सर्वमन्त्र जगाद सः। यक्षगन्धर्वनागेषु तथा पोतमुखेन च । कुष्माण्डविघ्नलोकेषु ययोदेन मुखेन वै। वैदूर्येण जवाभेन मनुष्येयु निगद्यते। शिप्येभ्यो दापयामास महाविद्या: सुरे- 'श्वरः ॥ शिष्येभ्यो दापनप्रकारस्तु गायत्रीतन्त्र दशमब्राह्मण- पटले ॥ शिव उवाच॥ लम्बोदर । महाभाग! शृणु मे परम वचः। इदं महासुसन्दर्भ मम वक्त्रादिनिर्गतम् । निर्गत पार्वती वनातन्त्र परमदुर्लभम् । विलिख्य बहुयत्नेन गच्छ सिद्धान्यमं सत!। यत्र तिष्ठन्ति मुनयो वेदवेदाङ्गपारगा। अणिमादिगुणैयुतः शीघ्र त्वं भव मे सुत ।। इत्युक्तः शरे- णासी चाष्टवाहुरभूत्ततः। चतुर्भिहस्तैः संलिव्य शिवाय विनिवेदयेत्॥ शिव उवाच ॥ गच्छ पुत्र । महावाहो! तन्त्र- मादाय सत्वरम् । सिद्धायसं वन रम्य, यथेन्द्रस्य च नन्द- नम्। प्रणम्य प्रययौ शीघ्रं तन्त्रमादाय तद्दनम् ॥ इत्युपक्रम्य । मुनेर्वाक्य ततः श्रुत्वा तत्तत्व मुनये ददौ। एवं तत्वाणि सर्वाणि विलिख्य विनिवेदयेत् ॥ इति पृथिव्यां तन्त्रावत रणप्रकारः ॥ विश्वसार ॥ जीवकोटिप्रविष्टा सा महाविद्या महे- प्रवरि।। महाविद्या महेशालि । जीवनैव प्रकीर्तिता। जीवे जीवनसिद्धिः स्याद्देवदेवत्वसिद्धये। मालकावर्णभेदेभ्यः सर्वे मन्त्राः प्रजजिरे। प्रजजिरे प्रादुर्वभूवुरित्यर्थः ॥ महाविद्या महापूर्वा महामन्त्राच भाविनि।। सर्वेषा वोजमित्युक्तं शङ्करस्थ मतेन च । कुलमूलावतारकल्पसूत्रटीकाततापनी च । पर- मशिवभट्टारकः श्रुत्वादविद्या. सर्वाणि दर्शनानि च लीलया तत्तदयस्थापनः प्रणीय सविमत्या भगवत्या स्वात्माविभिनया पृष्टः पञ्चभिK खैः पञ्चाम्नायान् परमार्थस्वरूपान् प्रणिन्चे इति । एतान् व्याचक्षते शङ्कराचार्याः । परमशिव इति तदुक्त परि.

·प्राणतोपिणी। मलोलासे ॥ परमेशः प्रसन्नात्मा प्रकाशस्य महेशितः। प्रथमो यः परिस्पन्दः शिवतत्त्वं तदुच्यते ॥ भट्टारकः सर्वनियमकर्ता कुलार्णवे पञ्चमखण्डे सप्तदशोल्लासे ॥ भवपापप्रशमनात् टवा- रैन्दुकशेखरात् । रक्षयात् कमनीयादा भधारक इति स्मृतः ।। शृतिप्रसिद्धा अष्टादश विद्या इति । चत्वारो वेदा उपवेदायत्वारः पडदानि पुराणन्यायमीमांसाधर्मशास्त्राण्येतावत्यः ॥ श्रुति- प्रसिद्धा इति सर्वतः प्रामाण्येनोक्तम् । चत्वारो वेदा इति ऋक्- सामाथयजंपि। उपवेदा इत्यायुर्वेदगान्धर्ववेददण्डनीतिधनु- वंदा यथाक्रममुक्तवेदानामित्यवगन्तव्यम् । तथा च शौन- कोलो चरणव्यूहे ऋग्वेदस्यायुर्वेदोपवेदो यजुर्वेदस्य धनुर्पदोप- वेदः सामवेदस्य गान्धर्ववेदोपवेदोऽथर्ववेदस्यार्थशास्त्राणि भवन्तीति अस्त्रशास्त्राणि भवन्तीति चतुर्थचरणं दाक्षिणात्याः पठन्ति। श्रीभागवते टतोयस्कन्धे द्वादशाध्याये तु। आयु- वैद धनुर्वेद गान्धर्व वेदमात्मनः । स्थापत्य चासजदं क्रमात् पूर्वादिभिKखैरित्युक्तम् । स्थापत्य विश्वकर्मशास्त्रमिति खामी। तत्तु ग्टहवास्तुकुण्डादिकरणशास्त्रम् । एतेषां श्रुतिवेदभित्रशा- स्त्रेभ्य. प्रामाण्यकोत नाय सर्वशास्त्राणामादौ निर्देशः क्षतः शङ्कराचार्य. । श्रीधरखामिना तु श्रीभगवडीताटीकाया स्मृति- शास्त्रापेक्षया दण्डनौतेर्दु बलवमुक्तम् । तथावे लायुर्वेदोतामझौ. पधानामभच्यापेयानामग्राह्यत्व स्यात् । भरलास्तु ताहयौषधम- क्षणे तु प्रायथितमाहुः । तत्र । एतान्येव व्याधितस्य भिपक्- क्रियायामप्रतिषिद्धानि यानि चैवविधानि तेवम्यदोम इति स्मृत्युक्तः। पडङ्गानीति शिक्षाकल्पव्याकरणनिरुक्ताच्छन्दोज्यो- तीथि । पुराण पञ्चलक्षणाक्रान्त व्यासप्रणीतम् । न्याय, कर्मः भीमासा । गौतमेन तथा न्यायमिति वक्ष्यमाणवचनादान्वीक्षि क्यपि । मोमासा ब्रह्ममीमासा वेदान्त इति यावत्। धर्मया; .

·- . . । ११४ प्राणतोषिणी। स्वाणि मन्वादिप्रणीतानि।,एतावत्योऽष्टादशविद्या इति दर्शनानि व्याचक्षते प्राचायाः। यथादर्थनानि बौथैववादसौरवैष्णव- भातानीति । सम्प्रति तु वेदाम्ससांख्यमीमांसाविशेषतर्कशा- स्त्राणि दर्शनानि मन्यन्ते सुधिय इति । लीलयेति लीला इच्छा- विशेषः । अन्यथा सृष्टिकर्तृत्वे निरोहस्य भगवतः कारणान्त- रापेक्षा नास्त्येव । तत्तदवस्थापन इति ब्रह्मविष्णुरुद्रव्यासनार- दादिशरीरीति। अतएव गन्धर्वतन्त्र प्रथमपटले ॥ प्रथमं हि मया प्रोक्तं शैवं पाशुपतादिकम् । मच्छत्यावेशितैविप्रैः सम्प्रो- तानि ततः परम् । कणादेन च सम्प्रोतं शास्त्रं वैशेषिकं महत् । गौतमन तथा न्यायं सांख्यन्त कपिलेन तु । धिषणेन तथा प्रोक्तं चार्वाकमतिगर्हितम्। दैत्यानां नाशनार्थाय विष्णुना बुद्धरूपिणा। बौद्धशास्त्र तथा प्रोक्त लग्ननीलपटादिकम् । थापत्य श्रुतिवाक्यान्यां दर्शयन् लोकगहितम् । कर्मस्वरूपत्या- ज़्यत्वमत्र वै प्रतिपद्यते। सर्वकर्मपरिभ्रष्ट कल्मषन्तु तदुच्यते । गौतमप्रोक्तशास्त्रार्थनिरताः सर्व एव हि । शागीली योनि- मापनाः सन्दिग्धाः सर्वकर्मसु । अतएव महामारते मोक्षधर्मे काश्यपेन्द्रसंवादे ॥ अहमासं पण्डितको हैतुको वेदनिन्दकः । आन्वीचिको तर्कविद्यामनुरत्तो निरधिकामिति प्रस्तुत्व प्रा. क्रोष्टा चातिवता च ब्रह्मयज्ञेषु वै दिजान् । यस्येयं फलनिष्पत्ति: शृगालत्वं मम दिजेति ब्राह्मणं प्रति शृगालवाक्यम् ॥ ननु आन्वीक्षिकी दण्डनीतिस्त्रयो त्रिदिवसुन्दरीति कालीकुलसर्व- खोयवचनेनाद्यासहस्रनामान्तर्गतत्वेनान्वीक्षिक्या: श्रीमदक्षिण- कालिकास्वरूपाया अध्ययनरूपोयासनया बदि शृगालव स्यात्तदा चतुर्वर्गफलं कुती लब्धव्यमिति चेत् सत्यमान्वीक्षिक्य- ध्यात्मविदोति ब्रूमः । सा च दत्तात्रेयप्रणीता न गौतमोता। तथा च भागवते प्रथमस्कन्धे। पष्ठमत्रपत्यवं हतः प्राप्तोऽनुसू- ·प्राणतोपिणीं। यया। आन्वीक्षिकीमलर्काय प्रदादादिभ्य ऊचिवानिति । अविणा हत: सन् तस्यापत्यत्वं प्रासः । कथमित्याह अनुसूया- यामामेवापत्य इतवानिति दोषदृष्टिमकुर्वत्रित्यर्थः । शेपं सुग- मम्। आन्वीचिकोमात्मविद्यामिति श्रीधरखामिना व्याख्या- तम् । न गौतमोक्तविद्या सा तु तर्काद्वयत्वेन प्रसिद्धेति चेनैवम् । तवावे आन्वीक्षिकी तर्कविद्यामिति मोक्षधर्मश्लोके तकवि- येति विशेषणमान्वीक्षिकी दण्डनोतिस्तर्कविद्यार्थशास्त्रयोरित्य- मरसिंहोतञ्च न सङ्गच्छते। तस्मात्तयोईयोरवान्वीक्षिकीति नामधेयम् । अथ तहि उत्तदोषस्तदवस्य इति सत्य गन्धर्वतन्त्रा- भिप्रायमनालोय दोषमाशवसे तथाहि। निष्ठाया अतीता- र्थाभिधायित्वाच्छाली . योनिमापनाः प्राप्तगालयोनिकाः सर्व एव गौतमप्रोतागास्त्रार्थनिरताः कैवलतर्कशास्त्रनिपुणाः सन्तः सर्वकर्मसु सन्दिग्धा भवन्तीति वचनस्य निर्गलितार्थः । शास्वान्तरव्यावृत्तिस्तु निपातन व्यज्यते। अतएव बालायार्था- विवादेन च्चायचिन्तां करोति यः । तेन निःश्रेयसं प्राप्य शार्गाली योनिरन्यथेति पठन्ति। मोक्षधर्मश्लोकार्थस्तु। तर्कविद्या- मान्वीक्षिकीमनुरतोऽहं दिजानाक्रोष्टातिवसा च यस्य ब्राह्मणं प्रत्याक्रोशस्थातिवादस्य च फलनियत्तिर्मम शृगालत्वमिति । युक्तञ्चैतहाचिकपापस्य मनुना तथात्वस्य प्रतिपादितत्वात् ॥ तथाच मनुः ॥ शरीरज: कर्मदोपैति स्थावरतां नरः । विक: पक्षिजातिवं मानसेरन्यजातितामिति । मानसपायन्तु न ग्राहस्थानामित्यग्रे वक्ष्यते कलोतरपरं वा। तथाच भागवले प्रथमस्कन्धे। नानुष्टि कलिं सम्राट सारङ्ग व सारभुम् । कुशलान्याशु सिध्यन्ति नेतराणि शतानि यत् । सारङ्गो भ्रमर दुव सारग्राही सम्राट् राजा कलिं नानुद्देष्टोत्यन्वयः। कुशलानि पुण्यानि आश सङ्कल्पेन सिध्यन्ति फलन्ति। इतराणि पापानि ·प्राणतोषिणो। नाश सिध्यन्ति यतस्तानि तान्येव सिध्यन्ति न त सङ्कल्पमाला- णीत्यर्थः । सङ्कल्पः कर्म मानसमित्यमरः ॥ यदि तु तर्कविद्या- पाठेन शृगालत्वमुच्यते तदा तु मोचधर्मस्याक्रोष्टेत्यादि लोकस वैयध्ये स्यादिति सुधीभिर्विचायमिति॥ गान्धर्वे ॥ हिजमना जेमिनिना सर्ववेदमपानंतः। निरीश्वरेण वादेन कृतं शास्त्रं महत्तरम् । सविमत्येति सविमतिविमर्षरूपा । भगवत्येति भग- वतो सच्चिदानन्दरूपलक्षणा । वात्माविभिन्नयेति । स वै नैव रेमे तस्मादेकाको न रमते स हितोयमैच्छत । सहेतावाननवास यथा स्त्रीपुंसो सम्परिष्वक्तौ स तावानेवात्मानं वेधार्पयेत् । पतिथ पत्नी चाभवताम् । तस्मादिदमई गच्छत इति तस्मात्तु याज- वल्कास्तस्मादयमाकास्त्रिधापूर्यत एव तां समभवत्ततो मनुष्या अजायन्त सौहे यमोक्षाञ्चक । इति श्रुति.। एतदुक्त स्वच्छन्द भेरवे। गुरुशिष्यपदे स्थित्वा स्वय देवो महेश्वरः। पूर्वोत्तर- पदेवाक्येस्तन्वान् समवतारयत् ॥ परापञ्चाधिकायामपि। परमेशः प्रकाशात्मा प्रकाशस्य महेशितः। विमर्पकखभावत्वं न क्वचिद्यवधीयते। पञ्चभिमुखैरिति ईशानतत्पुरुषवाम- देवाघोरसद्योजातस्वरूपः । पञ्चाम्नायानिति पूर्वपश्चिमदक्षि- णोत्तरनिरुत्तरान् सर्वेषां देवाना तत्तत्प्रकरणस्वरूपान् ॥ तदुक्ता भैरवतन्त्र । पूर्वपश्चिमदक्षिण उत्तरञ्च निरुत्तरमिति । अन्यत्रापि पूर्वाम्नायः पूर्वमुखः पथिमः पथिमामुखः। दक्षिणो दक्षिणस्तद्वदुत्तरयोत्तरः परः। निरुत्तर तथा चौद्ध सिद्धान्तागम- रूपिणम्। अर्द्धाम्नायपरिज्ञानं नाल्पस्य तपसः फलमिति । अन्यत्र पूर्वानायः शब्दरूपो दक्षिणः कर्णरूपकः । पश्चिमः प्रश्न- रूपः स्यादुत्तरथोत्तरस्तथा। ऊर्खामायस्तत्त्वबोधः केवलानु- भवात्मकः ॥ कुलार्णवतन्त्रेऽपि ॥ मम पञ्चमुखेभ्यय पञ्चानायाः समुहता इत्यादि। परमार्थखरूपानिति सर्वेया शैवाद्याम्ना- ·प्राणतोषिणी। यानां सारभूतान् ॥ निर्वाणतन्ले पठपटलेऽपि ॥ विभाव्य मुखपद्मं हि शिवस्य वरवर्णिनि !| सद्योजतं वामदेवमघोरच ततः परम् । तत्पुरुष तथेगानं पञ्चवक्त्र प्रकीर्तितम् । सद्यो- जातच वै शुक्ल शुद्धस्फटिकसन्निभम्। पीतवर्ण तथा सौम्य वामदैवं मनोहरम्। कृष्णवर्णमघोरञ्च सर्म भीमविवनम् । रक्त तत्पुरुषं देवि । दिव्यमूर्तिमनोहरम । श्यामलञ्च तथे- शानं सर्वदेवशिवात्मकम। चिन्तयेत पश्चिमे चायं द्वितीयञ्च तथोत्तरे। अघोरं दक्षिणे देवं . पूर्व तत्परुपं तथा। ईशानं मध्यतो नेयं चिन्तयेद्भक्तितत्परः । समयाचारतन्ले द्वितीय पटले तु पडाम्नाया उता यथा ॥ पूर्वामायो यदा मन्त्र- म्तदा प्राचीदिशि स्थित। मदाशिवोऽहं भगवानाचारः परि- कीर्तितः। एवं वै दक्षिणाम्नायो दक्षिणस्यां दिशि स्थित' । एवमेवोत्तराम्नाय उत्तरस्यां दिशि स्थितः। मखमूर्ख कर्त देवि । यत प्रोक्तं तव सबिधी। जाम्नायश्च कथितो टेवा- नामपि दुर्लभः । यदाचारो मुखे देवि । यत् प्रोक्तं गिरिजे? अध प्रामाय इत्युक्तः सत्यं सत्यं सुमध्यम ।। पडा- म्नायाय कथितायोत्पत्तिकमनामतः । यस्मिन् यसिथ ये देवा: कथिताश वरानने ! । तान् टेवांथ प्रवक्ष्यामि साधकानां हिताय वै। श्रीविद्यामेदसहिता तारा च त्रिपुरा तथा । भुवनेशी चावपूर्णा पूर्वाचाये प्रकीर्तिता । वगलामुखी वशिनी त्वरिता धनदा तथा। महिपघ्नी महालक्ष्मीक्षिणानाय. कीर्तिताः। वाशिनी बालभैरवीत्यर्थः ॥ महासरस्वती विद्या तथा वाग्वादिनी परा। प्रत्यद्भिरा भवानी च पश्चिमानाय- कीर्तिताः ॥ कालिकामेदसहिता ताराभेदैव संयुता। मातङ्गी भैरवी छिन्ना, तथा धूमाक्तो परा। उत्तरानायकथिताः कली शीघ्रफलप्रदाः । समस्तभेदसहिता, कालिकायाः प्रफी. प्रिये ।।

·प्राणतोपिणो। तिताः । द्वाविंशत्यक्षरी तासां दक्षिणानायकीर्तितां । तत्परा परमा विद्या न विद्यान्तरगोपिता ॥ पराप्रासादमन्त्रश्च अडा- माये प्रकीर्तितः। वागोखरादयो देवा अध आम्नायकीर्तिताः। अर्धामाया अधयेव केवलं मोचदो भवेत्। धर्मार्थकाममोक्षार्थे प्रामायान्ये प्रकीर्तिताः। ययोक्तविधाना भद्रे! कत्वा फल- मवाप्नुयात् । पूर्वामायादि सर्वासां विधानं शृणु सुन्दरि!। कला येनाशु लभते फलं यदुत्तमोत्तमम् । पट्कर्मफलदा नृणां पड़ामायाः प्रकीर्तिताः। उत्तरामायो देवेशि ! तेपामाशु फल- प्रदः ॥ अतएव पादुकापञ्चकस्तोत्रे पड़ामावफलोपेतमित्युक्तम् । अवामायादीनां नानातन्त्रवर्णविरोधः पञ्चपडिव्यामायविरो- धथामायादिभेटेन समाधानीय इति पूर्वमुक्त कल्यभेदेन वा। तवामायभेदेनाचारभेद उक्तस्तु निरुत्तरतन्वे प्रथमपटले ॥ पूर्वामायोदितं कर्म पाशवं कथितं प्रिये !। यदुक्तं दक्षिणा माये तदेव पाशवं स्मृतम्। पथिमामायनं कर्म पशुवीरसमा- थितम् । उत्तरामायजं कर्म दिव्यवीराश्रितं प्रिये !। दिव्यो- ऽपि वौरभावेन साधयेत् पिटकानने। वीरासनं विना दिव्यः पूजयेत् पिटकानने। अमायोदितं कर्म दिव्यभावाश्रित एतेन तन्वादीनामेवामायत्वमायातम् । तल्यप्रमा णत्वज्ञापनाय तु अतिवेदामायानामेकपायता अमरसिंहेन खोक्ता। अतएव मेरुतन्त्र प्रथमप्रकाश ॥ न वेदः प्रणवं त्यत्वा मन्त्री वेदसमुत्थितः । तस्मादयरो मन्चो वेदाङ्गवा- गमः स्मृत इति। तन्त्राणां वेदाङ्गत्वमुक्तम् वेदे यरी वेदपर उत्तम इत्यर्थः । वेदा मन्वा एवाङ्गानि यस्य स तथा। निरु- त्तरतन्त्र पि॥ आगमः पञ्चमो वेदः कौलस्तु पच्चमाश्रम इति। एवञ्च प्रागुक्ततापनोव्याख्याने शङ्कराचारतावत्य इति विशेषणदानेन तापन्युक्ताष्टादशेति विशेषणेन च दर्शनानां प्रिये !।

·प्राणतीपिणी। - पृथङ्देिशनाप्यन्येषां न विद्यात्वं किन्तु सामान्येन भास्त्रत्वमेव । तानि तु कामसूदनटसुदाशिल्पाखगजरत्नश्येनपरीचास्त्र- निर्माणस्थापत्यकरलिस्वरशकुनराजनीतिकाव्यालङ्कारंप्रभृतीनि। अतएव. विद्याः शास्त्राणि शिल्पानि नृत्यगीतादिकञ्च यदि सरखतीस्तवे विद्याशास्त्रयोः पृथगुपादानम् तर्हि शिल्पादी- नामपि शास्त्रत्वात् कथं तत्र पृथर्देिश इति चेन्नैवम् । शिल्पा- दिशब्देन शिल्पादिक्रिया तन्वाभिमता अतो न दोपः। तेषां शास्त्रले प्रमाणन्तु कामशास्त्रमजानन्तो रमन्ते पशवो यथेत्यादि- वचनम्। अष्टादशविद्यान्तःपातिपुराणविद्यामध्ये प्रचरद्रूप- त्वात् सटीकतया निःसन्दिग्धार्थत्वाच्च भागवतमात्रस्य लक्षण- 'मुच्यते । नारदपञ्चरात्रे हितोयरात्रे सप्तमाध्याये ॥ ग्रन्थाष्टा- दशसाहसंग हादशस्कन्धसम्मितम् । शुकप्रोक्त भागवतं शुखा निर्वाणतां व्रजेत् । पुरा भगवता प्रोक्त कपणेन ब्रह्मणे शुके । पुराणसारं शुद्धं तत् तेन भागवतं विदुः ॥ शारदाद्वितीयपटले ॥ माटकावर्णभेदेभ्यः सर्वे मन्त्राः प्रजन्तिरे। मन्त्र विद्याविभागेन द्विविधा मन्वजातयः । मन्त्रा: पुंदेवता जेया विद्याः स्त्रौदेवताः स्मृताः॥ प्रयोगसारेऽपि । विधा प्रोताय ते मन्त्राः सौम्य- सोरविभागतः। सौरा: पुंदेवता मन्तास्ते च मन्त्राः प्रकी- तिता:। सौम्याः स्त्रीदेवतास्तइडिद्यास्ते विश्रुता इति प्रयोग- विशेषसिद्धार्थ मन्त्राणां चैविध्यमाह शारदायाम्। पुस्त्रीनपुं- सकात्मानो मन्त्राः सर्वे समोरिताः । पुंमन्त्रा हु'फडन्ताः स्युस्ठिान्ताय स्त्रियो मताः। नपुंसका नमोऽन्ता: स्युरित्युता मनवस्त्रिधा ॥ ननु निष्कलचेतन्यात्मकानन्दवाच्यस्य मन्त्रस्य कायं मुख्यादिकल्पसमिति चेत् सत्यं वस्तुतो नास्त्येव उपासका. नामर्थे कल्पनामात्र यदाहुः। चिन्मयस्य द्वितीयस्य निष्क- लस्थाशरीरिणः । उपासकानां कार्यार्थ ब्रह्मणो रूपकल्पना ।

·१२१ प्राणतोपिणी। हुँ फडिति सम्प्रदायाहास्तसमस्तास्तदन्ताः इति। किंठान्ता इति खाहान्त इत्यर्थाः ॥ ठशब्दन लिपिसाम्यादर्थादिन्दु- रुच्यते । ठः शून्ये च वृहदलाविति कोषात् । शून्यरूपमेव तस्य हित्वं तेन विसर्गः स च शक्तिरूप इति ठिशब्देनाग्निशक्तिः वाहोता। प्रयोगसारे तु वपट्स्वाहान्तगाः स्त्रियः । नपुंसका हुँ'नमोऽन्ता इति मन्त्रास्विधा स्मृताः। तारणाम्यनुमौयन्ते मन्त्राः खाद्यन्तमध्यतः । प्रत्यासत्रात्मभावेन यथा पुंस्त्रीनयु- सकाः। विन्दुसर्गेन्दुखण्डान्तास्तहदेव प्रकीर्तिताः । शारदा याम् ॥ शस्तास्ते विविधा मन्त्रा वश्यशान्त्याभिचारके ॥, नारा- यणोये ॥ शेपाः पुमांसः शस्तास्त वयोबाटविशेषतः। क्षुद्र- क्रियाशुपध्वंसे स्त्रियोऽन्यत्र नपुसकाः । शारदायाम् ॥ अग्नो. पोमात्मका सन्चा विज्ञेयाः क्रूरसौम्ययोः। पूर्व माटकाया: कुण्डल्या आविर्भावस्योतत्वात्तस्य अग्नीपोमात्मकत्वात् मन्त्रा- णामपि तथेति हृदयम्। तत्रैव कर्मोज्ञितारान्त्यवियत्- प्रायाः समौरिताः ॥ क्रूरसौम्ययोः कर्मणोरित्यन्वयः। वहो. रेफः। तार कारः। अन्तः क्षकारः। वियत् हकारः । प्रायःशब्दो वाहुल्यवाची ॥ आग्नेया मनवः सौम्या भूयिछेन्द- मृताक्षराः। आग्नेया इति पूर्वेण सम्बध्यते ॥ इन्दुः सकारः । तत्त्वन्यास इन्दुमण्डलस्य सकारादित्वेन ब्यस्तत्वात् । अमृतं वकार:॥ अनेकस्य वाहुल्ये तत्वम्। उसञ्चगानसंहितायाम् । ताराकाशाद्यन्तवाद्यन्तवर्णा आग्नेयाः स्युः सौम्यवस्ततोऽन्ये । आग्नेयाऽपि स्यात्तु सोम्यो नमोऽन्तः सौम्योऽपि स्यादग्निमन्त्रः फड़न्त इति । स्वादाग्नेयः क्रूरकर्मप्रसिद्धः। सोन्यः सौम्य- का कुर्याद यघावदिति ॥ नारायणोऽपि ॥ नारोऽन्त्याग्नि वियत्मायो मन्व प्राग्न ये दुपते । शिष्टः सोम्यप्रशस्ती ती कर्मयोः क्रूरसोन्ययोरिति ॥ गारदायाम् । प्राग्नेयाः सम्प्र.

·प्राणतोषिणी। १२१ - बुध्यन्ते प्राणे चरति दक्षिणे। भागे नाभिस्थिते प्राणे सौम्या बोध प्रयान्ति च । नाड़ोहयं गते प्राणे सर्व बोधं प्रयान्ति छ । प्रयच्छन्ति शुभं सर्वे प्रबुद्धा मन्त्रिणां सदा ॥ सुराकाले प्रयोगी न कार्य: । उक्तञ्च नारायणोये ॥ सुप्तः प्रबुइमानो वा मन्त्रः सिदिन यच्छति । स्वापकाले वामवहो जागर दक्षिणावहः । भाग्नेयस्य मनःसौम्यमन्वस्यैतविपर्ययः ॥ स्वापकाले दक्षिण- श्वासो जागरणे वामनिवास इति वैपरीत्यम्। प्रबोधकाल जानीयादुभयोरन्तयोर्वहमिति ॥ इति थोप्राणतोपिण्यां प्रथम सर्गकाण्डे प्रामायभेदरूप- केशरकथनं नामाष्टम: परिच्छेदः। । यद्यपि विवादिदुष्टमन्वाणां लक्षणं तन्वसारकारेणेव धृत' तथापि तेषां व्याख्यानार्थ नानाशोधनदर्शनार्थञ्चात्र लिख्यते । शारदायाम्। छिन्नादिदुष्टमन्त्रास्ते पालयन्ति न साधकम् । छिन्नो रुद्धः शक्तिहीनः पराङ्मुख इतीरितः । वधिरो नेत्र. होनथ कोलितः स्तम्भितस्तथा। दग्धः सस्तव भीतय मलिनच तिरस्कृतः। भेदितच सुपुप्तच मदोन्मत्तय मूर्छितः । हृतवी. व्यथ हीनय प्रध्वस्तो बालकः पुनः। कुमारय युवा प्रौढ़ो बड़ी निस्त्रिंशकस्तथा । निर्वोय: सिद्धिहीनच मन्दः कूटस्तथा पुनः । निरंशः सत्त्वहीनथ केकरो वीजहीनकः। धूमितालिङ्गिती स्यातां मोहितच क्षुधात्र्तकः। अतिदृप्तोऽङ्गहीनः स्यादति- क्रद्धः समीरितः। अतिरथ सब्रीडः शान्तमानस एव च । स्थानभ्रष्टय विकरः सातिहदः प्रकीर्तितः। निःस्रहः पीड़ि- तथापि वक्ष्याम्येपाञ्च लक्षणम् ॥ तथा पुनरित्यनेन कूट एव निरंशक इत्याह। अतिबद्ध इति निःस्नेहविशेषणम्। तेन नि:स्नेह इत्यनन्तरमतिबद्ध इत्युतमिति राघवमः । मनोयं- स्यादिमध्यान्तेष्वानलं वीजमुच्यते। संयु वा वियुक्त वा ·१२२ प्राणतोपिणी - खराकान्त विधा पुनः । चतुर्धा पञ्चधा वाथ स मन्त्र विस- ज्ञकः। श्रादिमध्यावसानेष्विति समुच्चयः । संयुक्त वा अक्षरान्तर युक्त वियुक्त वा केवलं वा इत्येकैकं हिः सम्बध्यते । विशिष्ट मलिन वा विशिष्ट वीज वा यस्य स छिन्नसंज्ञक इति। वीज शक्तिवीज' स्वराकान्त दीर्घस्वराकान्तम् आ ई ऊ ऐ ओ एतत् खरयुक्तम् इति सम्प्रदायविदः। वीजशब्देन मायावीज कथ. मिति चेदुक्त शैवे॥ मायावीजस्य नामानि मानिनी शिववनवी। वातावतिः : कला वाणो वो शक्तिश्च कुण्डलौति ॥ आदिमध्या- वसानेषु भूवीजइन्द्रलाञ्छितम्। रुदमन्तः स विज्ञेयो भुक्ति- मुक्तिविवर्जितः । भूवीज लः। इन्हे ति प्रत्येकं सम्बध्यते । पिङ्गलामते । प्रादौ विधा द्विधा मध्ये पुनधान्त विधा भवेत्। इन्द्रवीजमसौ मन्त्रो रुद्ध इत्यभिधीयते ॥ मायावितवयोवीज- वारहीनस्तु यो मनुः। शक्तिहीन: स कथितो यस्य मध्ये न विद्यते । माया भुवनेशीवीजम् । वितत्त्व हुङ्कारः प्रणवो वा। वारः द्धारः। श्रीवोज लक्ष्मोवीजम्। एयां न समुच्चयः । तदुक्तम् । मायावीज न यवास्ति वितत्व वारमेव था। श्रीरह वापि मन्त्रोऽसो शक्तिहीनः प्रकीर्तितः । पिङ्गलामतेऽपि। मायावीज' त्रितत्त्व वा योग्टई यत्र नास्ति चेत्। शक्तिहीन इति ख्यातः सामर्थ्य हन्ति मन्त्रिण इति ॥ कामवीज मुसे माया शिरस्य शमेव वा । थसो परामुखः प्रोमो इकारो विन्दु- लाञ्छितः। यस्य मध्ये इति पूर्वपद्यचरणेनान्वयः। मुखे शादी। शिरसि अन्त । अयुग मोद्धारः । वाशब्दः समुच्चये। यदुकं पिङ्गलामते । कामवोज नयन्मध्ये मायादावन्तिमो. जुशः । परामुख इति प्रोतो मनुः मिय परामख इति । मन्त मुखावल्यामपि। यस्य कामकलायीज मध्यस्थाने न वि. हावे। श्रादो माया भुगवान्त ययामो पराशन इति । भा.

·प्राणतोपिणी। १२२ . चन्तमध्येष्विन्दुर्वा न भवेदधिरः स्मृतः। हकारो विन्दुलाञ्छित इति पूर्वलोकचरणेनान्वयः। विन्दुलाञ्छित इन्दुरित्यननापि सम्बध्यते। आद्यन्तमध्ये विति न समुच्चयः । यदुताम् । शून्य विन्दुसमायुक्तमाद्यन्ते वाथ मध्यतः । न भवेज्जीववीज वा यस्थासो वधिरः स्मत इति । केचिहिन्दुशब्देन ठकाराख्यमाच- क्षते। जीववीजत्यनेन एतदपि परास्तम् ॥ पञ्चवर्णो मनुयः स्थादेफाकेंन्दुविवर्जितः । नेत्रहीनः स विन्ने यो दु.खशोकामय- प्रदः । अर्को हकारः ॥ वैष्णवशत्तत्वन्यासे । अर्कमण्डलतत्वस्य हकारादित्वेन न्यस्तत्वात् हकारस्य पुरूपत्वाहा अर्कत्वम् । इन्दुः सकारः। दुःखशोकामयप्रद प्रति क्रमेण फलम् । यतोऽग्नि- सूर्यचन्द्राणां नेत्रवयात्मकवाटेकविहीनतः कारणतापि जेया। तदुळ पिङ्गलामते । पञ्चाक्षरस्तु यो मन्त्री वद्धिचन्द्रार्कवर्जितः। नेत्रहीन इति जे यो दुःखशोकभयावह इति ॥ आदिमध्याव- सानेपु हंसप्रासादवाग्भवौ। विद्यते स तु मन्त्रः स्यात् स्तम्भितः सिविरोधकः। हंसस्वरूप प्रासादो होवीजम् । वाग्भव ऐं- बीजम् ॥ वह्निवायुसमायुक्तो यस्य मन्त्रस्य मूर्द्धनि । सप्तधा दृश्यते तन्तु दग्ध मन्येत मन्त्र वित्। वहौरफः वायुर्यकारस्तेन समवेतः प्रत ऊई या मूर्धनि आदो। तटुक्तं पिङ्गलामते । पा. दिस्यैः सप्तभिवीजरितः पावकाक्षरम् । दीपितं यत्र तं मन्त्र. मायां दग्ध प्रचक्षते । अस्त्र दाभ्यां त्रिभिः पड्भिरटाभि- श्यतेऽचरैः। सस्तः सोऽभिहितो यस्य मुखेन प्रणवः स्मृतः। द्वाभ्यां विभिः पड्भिरष्टाभिर्वा अक्षरैर्वा यस्य अस्त्र फटकारी दृश्यते । पिङ्गलामते भीतनामा अयमुक्तः । आदिमध्यावसानेषु यदि मन्त्रोऽसंयुतः। भीत इत्युच्यते मन्त्रः फलहोनो विशा- रदः शिवो वा शतिरथ वा भौताख्यः स प्रकीर्तितः। यस्य 'मुखेनेत्यादिगतलोकचरणेनान्वयः। यस्य मुखे आदी शिवो ·१२४ प्राणतोषिणी। । हङ्कारः शक्तिः सकारो नास्ति । अयन्तु मन्वान्तरेणोक्तः । पिङ्ग- लामते ॥ शिवशक्तिस्तथोङ्कारो यस्यादी नास्ति तं मनुम् । वदन्ति मानकाहोनं होनशक्तिप्रदायकम् ॥ आदिमध्यावसानेषु भवेन्माणचतुष्टयम्। यस्य मन्तः स मलिनो मन्त्रवित्त विव- जयेत् ॥ आदील्यादेः समुच्चयः । मार्णचतुष्टयमित्यत्रापि समु. चयः। तेन स्थानववे मिलित्वा मार्णचतुष्टयमपेक्षितम् । तटुक्त पिङ्गलामते ॥ आदिमध्यान्तदेशेषु चतुर्दा यत्र दृश्यते। मकारो मलिनं विद्यात्त मन्त्र मन्त्र वित् सदा ॥ यस्य मध्ये दकारी वा क्रोधो वा मूर्द्धनि विधा। अस्त्र तिष्ठति मन्त्रः स तिरस्कृत उदाहृतः । क्रोधो इंवोजम् । मध्ये दकारक्रोधयोर्विकल्प इति । मूई नि अन्ते । अस्त्र' विधास्त्रमिति सम्बन्धः । तदुक्तम् । दकारः . क्रोधवीज वा यस्य मध्ये व्यवस्थितम् । फड़ हयञ्च स्थिते प्राप्त यन्मनोः स तिरस्कृत इति ॥ हयं मुखे शो वपड़स्त्रञ्च म- ध्यतः । यस्यासी भेदितो मन्वस्त्याज्य: सिद्धिषु सूरिभिः। शो अन्त । वषट् अस्त्र फट् ॥ मन्त्रमुक्तावल्याम् । अस्त्रवर्णहयं मध्ये वषड़न्त तथैव च । यस्य मन्वय भिन्नोऽसौ विनयः सिद्धि- वजित इति । पिङ्गलामतेऽपि ॥ अस्त्रवर्णहयं मध्ये वषडन्त तथोदिताः। अधमाः स्युरसौ मन्त्रो भेदितः परिकीर्तितः ॥ त्रिवर्णो हंसहीनो यः सुयुप्तः स उदाहृतः। विवर्ण इति विव- णत्वं इंसहीनत्वमेकस्यैवोक्तम् ॥ पिङ्गलामते ॥ वर्णवयं भवेद यत इंसहीनस शम्भुना। सुषुप्त इति सिद्धान्तः प्रोस: सिद्धि फलापह इति ॥ मन्त्रमुक्तावल्यामपि । वर्णत्रयात्मको मन्त्रो यस्तु इंसविवर्जितः। प्रसुप्तः स तु विन्ने यः सर्वसिरिफलापहः । शारदायाम् । मन्वो वाप्यय वा विद्या सप्ताधिकदशाक्षरः। फट्कारपञ्चकादियों मदोन्मत्त उदीरितः । सप्ताधिकानि प्रष्टी दश चाक्षराणि यव सः॥ फट्काराणां पञ्चकमादी यशसः।

·माणतोपिणी। १२५ । . तदुक्तं राघवधतेन। विद्या वा यदि वा मन्त्रो यद्यष्टादश- वर्यकः । पञ्चफटकारपूर्व: स्यान्मदोन्मत्तः स उच्यते । पिङ्गला- मतेऽपि । विद्या वा मन्दराजो वा यः स्यात् ससदशाधिकः । । फटकाराः पञ्च पूर्वञ्चेदुन्मत्तः स प्रकीर्तितः ॥ भारदायाम् ॥ तह- । दस्त्र स्थित मध्ये यस्य मन्त्रः स मूर्छितः । यस्य मन्त्रस्य मध्ये तदस्त्र स्थितं पञ्च वा फट कारवीजानि स्थितानि स मूच्छित इत्यर्थः । विरामस्थानगं यस्य इतवीर्यः स उच्यते। विराम- स्थिानगमन्त अस्त्रं यस्येत्यर्थः । पिङ्गलामते तु ॥ अस्त्रमन्ते भवेदयस्य मध्ये प्रान्ते च शम्भुना। हतवीर्य इति ख्यातः स सर विधिद इति ॥ शारदायाम् ॥ आदौ मध्ये तथा चान पुरसयुतो मनुः । ज्ञातव्यो होन इत्येष यः स्यादष्टा- दशाचरः। आदाविति समुच्चयः । स्थानवये मिलित्वा अस्त्रचतुष्ट- यम् । तन्त्रान्तरे तु भीतनाना अयमुक्तः। यथा। पादावन्त तथा मध्ये चतुरस्रेण संयुतम् । अष्टादशाक्षर मन्त्र भीतं तं भैरवोऽब्रवोत् । अन्यत्र भीमनामा अयमुक्तः। यथा। आदी मध्ये तथा चान्त चतुरस्रयुतो मनुः । ज्ञातव्यो भौम इत्येष यः स्थादष्टादशाक्षरः॥ शारदायाम् ॥ एकोनविंशत्यों वा यो मन्त्र- स्तारसयुतः। हल्लेखाशवीजाव्यस्त प्रध्वस्तं प्रचक्षते। तारः प्रणवः । हलेखा होमिति। अद्भुशः कोमिति। एकोनविंशति- वटादशाक्षरो वा । तथा च राघवमतवचनम् । स स्याद. टादशाचरः। विंशत्येकोनवर्णय मायौद्वारागुणान्वितः । प्र- ध्वस्त इत्यसौ मन्त्रः शम्भुदेवेन कीर्तित इति ॥ सप्तवर्ण ध्रुव युतो मनुर्निस्त्रिंश ईरितः । ध्रुवः प्रणवः । अन्यत् सुगमम् ॥ सप्त- वर्णो मनुवालः कुमारोऽष्टाक्षरः स्मृतः । पोड़गार्यों युवा प्रौढ़- यत्वारिंशल्लिपिमनुः । लिपिरक्षरम् ॥ राधवभधतमपि ॥ सप्ता- क्षरो भवेकालः कुमारवाष्टवर्णकः । चत्वारिंशाचर; मौढ़स्तरुण;

·प्राणतोषिणी। पोड़शाचर इति ॥ विशवर्णचतुःषष्टिवर्णो मन्त्रः शताक्षरः। चतुः- शताचरशापि वृड्व इत्यभिधीयते ॥ नवाक्षरो ध्रुवयुतो मनु निस्विंग ईरितः ॥ नवाक्षरत्वं ध्रुवयुक्तत्वञ्चैकस्यैव ॥ पिङ्गलामते ॥ नवाक्षरस्तु निस्विंगो ध्रुवयुक्तय मृत्युद इति ॥ शारदायाम् ॥ यस्थावसाने हृदयं शिरोमन्त्रो च मध्यतः। शिखा वर्म च न स्यातां वौषट फट कार एव वा। शिवशक्तयाणहीनो वास नि. वीर्य इति स्मृतः ॥ हृदयं नमः । शिरः साहा। शिखा वषट । वर्म हम् । शिवो हकारः । शक्तिः सकारः। राघवभट्टतम् ।। अन्ते त हृच्छिरोवोजी मध्ये वी शिखा तथा। शिवशक्या' मको वौँ न स्तो यस्य स मन्त्रराट । निर्वीर्य इति सम्प्रोतः .सर्वकर्मसु गर्हितः ॥ तन्तान्तरे तु ॥ निर्वीर्यस्तु समाख्यात आदा- वोद्वारवजित इति ॥ एषु स्यानेषु फट कारः पोढ़ा यस्मिन् प्रदृश्यते । स मन्त्रः सिडिहीनः स्यान्मन्दः पंत्यक्षरो मनुः । आदि. मध्यावसानेषु एपां समुच्चयः । पोढ़ेति स्थानत्रये मिलिलेत्यर्थः । मन्द इति पंत्यक्षरो दशाक्षरः। पंक्तिच्छन्दसो दशाक्षरत्वात् उक्तदशाक्षरो भवेन्मन्त इति ॥ कूट एकाक्षरी मन्त्रः स एवोक्तो निरंशकः । विवणे सत्त्वहीन: स्यात् चतुर्वर्णस्तु केकरः ॥ पड़क्षरो वीजहीनस्त्व ईसप्ताक्षरो मनुः । अत्राईसप्ताक्षरत्वम् अददादयवर्णत्वञ्च वक्ष्यमाणम् । अन्ते स्वरस्य न सत्त्वानेयम् ॥ साददादशवर्णो वा धमितः स तु.निन्दितः । साईवीजवयं तह- देकविंशतिवर्णक. ! साईवोजभयमपि पूर्ववत् नदमित इत्यर्थः । तदुतं पिङ्गलामते ॥ भईसप्ताक्षरो मन्तः साईहादशवर्णकः । धूमितः स समाख्यातः साईवर्णत्रयोऽय वैति । विशल्य- सिंशदर्यो वा यः स्यादालिङ्गितस्तु सः ॥ द्वाविंशत्यक्षरो मन्ती मोहितः परिकीर्तितः । हाविशदों मन्त्री यः सतविंश- तिवर्णकः । शुधातः स तु विन्न ययतविंशतिवर्णकः । एका- ·प्राणतोपियो। १२७ १ दगाचरो वापि पञ्चविंशतिसंख्यकः। वयोविंशतिवों वा मन्त्रो दृ उदाहृतः ॥ उद्देशावसरे अतिप्तस्योतत्वात् लक्ष. पावसरे दृशलक्षण कयं क्रियते इति नोद्देश्यं सत्यपि उत्सर्ग भेदात् । तदुक्तं राघवमतमन्वमुक्तावल्याम् ॥ धाव बाधने कचित् कथित्तमनुवर्तते । तमेव विशिनध्यन्योऽनर्थको. ऽन्यः प्रयुज्यते । पशित्वक्षरो मन्त्रः पगित्यक्षरस्तथा । त्रिंशदेकोनवणे वाप्यङ्गहीनोऽभिधीयते ॥ अष्टाविंशत्यक्षरो य एकत्रिंशदथापि वा। अतिक्रुद्धः स कथितो निन्दित: सर्व- कर्मसु ॥ विंशदक्षरको मन्त्रस्त्रयस्त्रिंशदयापि वा। अतिक्रूरः । स गदितो निन्दितः सर्वकर्मसु । चत्वारिंशतमारभ्य विपष्टि- विदापतेत् । तावत्संख्या निगदिता मन्त्राः सनीड़संज्ञकाः । चत्वारिंयदक्षरमारभ्य एकैकातरवृया चतुर्विंशतिप्रकार: स बीड़ित इत्यर्थः ॥ पञ्चपध्यवरा ये स्युर्मन्दास्ते शान्तमानसाः । एकोनशतपर्यन्ताः पञ्चपध्यक्षरोदिताः। ये मन्नास्ते निग- दिताः स्थानधष्टावया बुधैः ॥ पञ्चपठ्यचरमादिर्यस्य इति अत- गुगासविज्ञानो बहुव्रीहिरयम् । अन्यथा पञ्चपध्यक्षरस्य पूर्व शान्तमानसत्वेनोक्तत्वात्तस्यापीयं संन्ना स्यात् ॥ स्पष्टमुना मन्त्र- मुक्तावल्यां यथा ॥ पञ्चपट्युत्तरा ये च यावदेकोनकं शतमिति । तेन एकैकापरवा चतुस्विंशप्रकाराः स्थानबष्टसंज्ञका इति ॥ बयोदशाक्षरा ये स्युर्मन्त्राः पञ्चदशाक्षराः। विकलास्तेऽभिधी- यन्ते शतं साईशतन्तु वा। शतइयं विनवतिरेकहोनाघवापि वा। शतवयं वा यत्संख्या नि:नेहास्ते समोरिताः। एकहीना दिनवतिरेकाधिका नवतिरित्यर्थः ॥ चतुःशतान्यधारभ्य यावर्ष- सहस्रकम्। अतिवृद्धः प्रयोगेपु परित्याज्यः सदा बुद्धः ॥ सहस्रा- णाधिका मन्वा दण्डका: पीडिताद्वयाः ॥ हिसहस्राक्षरा मन्त्राः खण्डमा सप्तधा बताः । ज्ञातव्याः स्तोत्ररूपास्त मन्ना एते यथा - ·प्राणतोषणी। १२८ स्थिताः। तथा विद्याथ बोडव्या मन्विभिः सर्वकर्मसु । तथा सदोषा इत्यर्थः ॥ राघवभट्टतम् ॥ यथा मन्त्रास्तथा विद्या भेदभित्राः परस्परम् । ज्ञातव्या देशिकेन्द्रेण नानातन्त्रेषु भाषिता इति । भेदभिन्ना इति लक्षणमेदेन भिन्ना नतु परमार्थतः । केचित्त सर्वकर्मखित्यत्र काम्यकर्मखिति पठन्तो मुक्त्यर्थजपे एतदोषा- भावात् द्रशसंस्कारादि न कर्त्तव्यमित्याहुः । तत्र । सुत्यर्थजपे- ऽपि वक्ष्यमाणशोधनादिकं कर्त्तव्यमेवेति राघवभट्टोतवदिति,॥ शारदातिलके द्वितीयपटले ॥ दोषानिमानविज्ञाय यो मन्वान् भजेते वुधः । सिदिन जायते तस्य कल्पकोटिशतैरपि । प्रत्यादि- दोषदुष्टांस्तान्मन्वानामनि योजयन्। शोधयंदू पक्षी बद्दया योनिमुद्रया। बडया योनिमुद्या अई पवनः सम्भकः साधक आत्मनि मन्वान् योजयत् शोधयेदित्यन्वय । गोधन- प्रकारस्तु राघवभतेनोक्तो यथा ॥ बडा तु योनिमुद्रां तां सोयाधारपसाजम् । तदुत्पत्रान् मन्त्रवर्णान् कुर्वतय गता- गतान्। ब्रह्मरन्धावधि ध्यात्वा वायुनापूर्य कुम्भयेत् । सहस्र प्रजपेन्मन्त्र मन्त्रदोपोपशान्तये। योनिस्थानमुद्रणाद योनि- मुद्रा। महामुद्रया मूलबन्ध संशोधयेत् ॥ महामुद्रा तु राघवभरता यथा॥ पादमूलेन वामेन योनि सम्पोद्य दक्षियम्। पादं प्रसारित झत्वा,कराभ्यां पूरयेन्मुखम्। कण्ठे वक्त समारोप्य , धारयेहायुमूर्द्ध तः। मूलरन्धस्तु । पाणि- भागेन सम्पोद्य योनिमाकुञ्चयेद गुदम्। अपानमूर्ख माय मूलबन्धो निगद्यते। अव योनिमुद्रा कुञ्जिकातन्ने पष्ठ- पटले ॥ अथ वक्ष्ये महेशानि! शारदेन्दुनिभानने !। अतीय पंरम देवि ! न प्रकावं कदाचन। न प्रकाश्यमिदं देवि ! स्वयोनिरिव पार्वति !। निशीथे मुक्तकेशस्तु नग्नः शक्तिसम. न्वितः। चिन्तयेदिष्टदेवीच योगिनां योगरूपिणीम्। गुध- .

·प्राणतोपिणों। '१२८ वरि। 'देशे वामपादगुल्फ' संयोजयेत् सुधीः। शरीरच स्थिरीकत्य जिह्वायां तालुकं न्यसेत् । नासायं नेत्रयुक्तच कर्त्तव्यञ्च महे- कण्ठासनं तथा कृत्वा चिन्तयेदू वाहिनीम् । भुजङ्गरूपिणी देवीं मूलाधारनिवासिनीम्। प्रातराधारकमले हुतभुमण्डलोपरि। चतुर्भुजां महादेवीं परमामृतहहि- ताम्। श्यामवर्णी महादेवी महापद्मासनस्थितम् । अभयञ्च वरचैव दक्षिणे धारिणी सदा। खङ्ग मुण्डञ्च वामेऽस्मिन् धारयन्तीं सनातनीम्। मुलकेशी स्मितमुखीं श्मशानालय- वासिनीम्। दन्तुरां दक्षिणव्याप्ति मुक्तकेशी दिगम्बरीम् । शवानां करसङ्घातैः कृतकाचों हसन्मुखीम् ॥ लम्बमानां मुण्ड- माला धारयन्ती सदाशिवाम् । शवस्य हृदये चैव दक्षपाद- निषेविताम्। महाकालेन रत्यर्थमत्यन्तलालसापराम्। चन्द्र- सूर्यवङ्गिरूपनयनत्रयसंयुताम्। अईचन्द्रधरां टेवों पौनोनत- पयोधराम्। शिवाभि?ररावाभिश्चतुर्दिक्षु समन्विताम्। चतु- वैदेरपाराञ्च सर्ववेदविभूपिताम् । कामर्दा कामरूपाञ्च भक्तानां चाणकारिणीम् । चतुर्वर्गप्रदां भीमां वन्दे दक्षिणकालिकाम। खाधिष्ठाने महादेवी चिन्तयेदिन्दुरूपिणीम् । सञ्चिन्त्य निर्मलं विश्वरूपिणम् । अभयं वादचैव हस्तञ्च सुर- सुन्दरि!। धनुर्वाणधरां देवीं पाशाङ्गशधरां पुन । वाणलिङ्ग- समायुक्त नीलमेघाननप्रभाम् । ललजिह्वां महादेवी विष्णु रूपां सनातनीम्। बालयुग्मलसत्कणी दुष्टासुरनिसूदिनोम् ॥ व्याघ्र- चर्मपरोधानां ब्रह्मरन्धनिवासिनीम्। अतिप्रसन्नवदनां मेरा- ननसरोरुहाम्। मणिपूरे चिन्तयेत्तु तेज पुञ्जां सनातनीम् । दिगम्बरी करालास्यां मुक्तकेशी चतुर्भुजाम्। रनवणी महा- देवी रतावस्वविधारिणीम् । पद्मासनां महादेवी सर्वनागविभू- पिताम् । शङ्खचक्रगदायमधारिणों सुरपूजिताम् । धर्मार्थ- तब देवोच्च ।

·+ । ! । प्राणतोषिणी। दायिनी देवी भक्तानां चाणकारिणीम्। सर्वसिदिप्रदा देवी जगतां मोहिनी पुनः । महामायां मोहिनीच ज्ञानिनां जानदा सतीम् । सुन्दरी रमणीं रामां चतुवर्गफलप्रदाम् । शान्ता शान्तप्रियामुग्रामुग्रदैत्यविनाशिनीम्। मधुमांसप्रियां का यशोदानन्दकारिणीम्। भलिगम्यां महादेवी महाकालनिवा- सिनोम्। सर्वेषां जननी नित्यां चिन्तयेत् सुरपूजिताम् । अनाइते महादेवि ! चिन्तयेत् परदेवताम् । अष्टभुजां महा- देवों रतवां त्रिशस्तिकाम्। धनुर्वाणश्च खगञ्च चक्रञ्च दधती शिवे !। पाशाङ्गुशधरां देवीं ब्रह्मादिसरवन्दिताम् । भई- चन्द्रधरां देवी पोनोग्रतपयोधराम्। पद्मासनां महामायां महापद्मासनस्थिताम् । एवं सञ्चिन्तयेद देवों ब्रह्ममार्गेण गामिनोम् । विशुद्धे तु महाचक्रे चिन्तयेत् परमेश्वरीम्। दश- भुजां महादेवी पौतवी सनातनीम्। कपालं खेटक शल दर्पणं चामरं तथा। दक्षिणे बिमती देवी कामराजोपनि स्थिताम्। वामे खड्ग महापद्म कर्तृकं पाशमशम् । धार यन्ती महादेवी महासिंहासनस्थिताम्। दिव्यवस्नपरीधानां जटामुकुटमण्डिताम्। ब्रह्मविष्णुमहादेववन्दितां सरसुन्द रोम् । आज्ञाचक्र महेशानि ! विभुजां चिन्तयेत् सुधोः । सिंह • स्कन्धसमारूढ़ विभुजां सुमनोहराम् । वरामयं दधाना नानामणिविभूषिताम् । जटामुकुटसंयुक्तामचन्द्रविभूषिताम् । रनकाचीसमायुक्तां रबमालाविभूपिताम् । रतावस्त्रपरीधानां कमलापतिमै विताम्। संसारदुःखशमनी संसारार्णवतारिणीम्। सुषुम्नावमना देवी चिन्तयेद्यालरूपिणीम्। पट्चक्रमेदयोगेन चिन्तयेत् परमेशरीम्। सहस्रारदले चैव चिन्तयेत् परमे खरीम् । कामं भ्रमन्त' तमध्ये पञ्चवाणविभूपितम् । गादि. सर्वतीर्थच अमृत प्रतिचक्रके। वसन्तादि महादेवि ! सर्व ·प्राणतीपिणी। १३१ परिशोभितम् । श्वेतवर्ण महादेवि ! सहस्रदलमुत्तमम्। सर्व. देवसमायुक्त सर्वशक्तिसमन्वितम्। सर्वमन्त्रमयं देवि ! चतु- वैदविभूषितम्। एकादशमहादेवां ब्रह्मविष्णुशिवात्मिकाम् । कर्णिका वर्णवर्णाञ्च तत्र देवं विचिन्तयेत्। चिन्मयं परशिवं देवि! ध्यानगम्यं सनातनम्। सारासारतरं परादपि परं तोवचोऽगोचरम् नित्यानन्दनिरन्तर निरुपम वेदैरपारं परम् । शिवशक्तिमयं देवि ! निर्गुणं सगुणात्मकम् । प्रदीप- कलिकाकारं योगिनां ध्यानरूपिणम् । चैतन्यरूपिणं देवं पर- मामृतहितम्। तन्मध्ये चिन्तयेद्देवीं त्रिगुणाञ्च सनातनीम् । घोरदंष्ट्रां करालास्यां ललजिह्वां चतुर्भुजाम् । सद्यस्छिन्नशिरः- खड्गवामोधिःकराम्बुजाम्। अभयं वरदञ्चैव दक्षिणाधोई- पाणिकाम् । नौलमघप्रभां तन्वी धोररूपां दिगम्बराम् । कण्ठा- वसतमुण्डालीगलटुधिरचर्चिताम् । कर्णावतंसतां नौतशवयुग्म- भयानकाम्। बालार्कमण्डलाकारलोचनवितयान्विताम् । सक- दयगलद्रताधाराविस्फुरिताननाम् ॥ मुक्तकेशी स्मितमुखों श्मशा. नालयवासिनोम् । शवानां करसवातैः शतकाचौं हसन्मुखीम् । शवरूपमहादेवदयोपरि सस्थिताम् । महाकालेन रत्यर्थमुप- विष्टां स्मरातुराम् । शिवाभि|ररावाभिवतुर्दिक्षु समन्वि- ताम् । अतिप्रसन्नवदनां मेराननसरोरुहाम् । अनाहतस्तु तवैव तडिकोटिसमप्रभाम्। तस्योद्धे तु शिखा तन्धि ! चिद्रूपा तया सहितमात्मानमेवम्भूतं विचिन्तयेत्। गच्छन्तीब्रह्ममार्गेण लिङ्गभेदक्रमेण तु॥ सूर्यकोटिप्रभाकारं चन्द्रकोटिसुभीतलम्। अमृतं तडि संन्नस्यं , परमानन्द- लक्षणम् । गत्वा कुलाकुलां दिव्यां पुनरेव कुलं विशेत् । एवमभ्यस्यमानस्य अत्यन्तस्येह निययात् । जरामरपटुःखाद्यै- मुच्यते भवबन्धनात् ॥ चतुविधा तु सा सृष्टिस्तस्यां योनी प्रव. परमा कला।

·प्राणतोषिणी। . सते। योनिमुद्रेयमाख्याता सर्वसिहिप्रदायिका। मूलाधार- सरोजे तु त्रिकोणं सुमनोहरम् । कामं भ्रमन्त तन्मध्ये बाला कोटिसनिमम्। तदूई कुण्डली शक्ति तड़ित्कोटिसम. प्रभाम्। सुषुप्तभुजगाकारां साईविवलयान्विताम् ॥ मूलाधार त्रिकोणे तां भावयेत् सुरसुन्दरीम् । अरोम्यारोग्यशक्ति कमल. जनिलयामात्मना साकमेषु स्थानवलासनेषु प्रणिहितहदयां चिन्तयन्ती क्रमेण । नित्यानन्दावसानं खगमुकुलमहापद्मसङ्घा. न्तरस्थां ध्यायेचैतन्यरूपामभिनवजलदां मोक्षमार्गकमार्गाम् ॥ साक्षालाक्षारसाभां गगनगतमहापद्मसस्थाच हंसात् पोवा दिव्यामृतौघं पुनरपि च विशेन्मध्यदेशं कुलस्य । चक्र चक्र क्रमणामृतरमविसरैस्तर्पयेदेवतास्ताः डाकिन्याद्याः समस्ताः सकलदलगता तर्पयेत् कुण्डली ताम् । इन्द्रस्तदूई बोधिन्यां नादेनादस्तथैव च । शक्तौ पुनापिकांशमामर्नु मनुगोचर ॥ मन्त्राक्षराणि चिच्छतो प्रोतानि परिभावयेत् । तामेव परमो व्योम परमामृतहिते। दर्शयेदात्मसम्भावं पूजाहोमादिक विना । एवं सञ्चिन्तयन्मन्त स योगी नात्र संशयः। सर्वपाय- विनिर्मुक्त इष्टदेवों प्रपश्यति। परमासे सर्वसिद्धिः स्यादात्मा. नञ्च प्रपश्यति ॥ अष्टादशमहासिदिवत्सरान्ते भविष्यति। एव सञ्चिन्तयेद्देवी परमात्मस्वरूपिणीम् । स एव पर साक्षात् स एव विष्णुरध्ययः । स एव परम ब्रह्म स एव देवतीत्तमः ।। इति ते कथिता देवि । योनिमुद्रा महेश्वरि ।। वत्सरेण लभेत् सिद्धि पूर्ण कामः लभेत् पुनः। श्रीपार्वत्युवाच ॥ प्रशला योनि- मुद्राया होनबुद्धिनरा: कली। विहितं साधने शक्ती कथं यान्ति परां गतिम् ॥ सदाशिव उवाच ॥ साधु पृष्टं महादेवि ! जन्तूनां हितकारिणि ।। योनिमुद्रां महेशानि ! यदि कर्तुं न शक्यते । मायया वा थिया वापि कामेन प्रणवेन या सम्मुट मूल- ·प्राणतोपिणी। - । मन्त्रन्तु जपेदष्टसहस्रकम् । तेनैव च सुसिई स्यान्मन्बसाधनमा- चरतः शृणु चान्यत् प्रवक्ष्यामि माधनं परमाइतम् । येना- नुष्ठितमात्रेण सर्वसिद्धिः प्रजायते । पञ्च इस्वाः सन्धिवर्णा व्योमे- राग्निजल धरा। अन्त्यमाद्यं हितोयञ्च चतुर्थ मध्यम क्रमात् ॥ पञ्चवर्णाक्षराणि स्युर्वान्तः खेतेन्दुभिः सह । एपां भूतलिपिः प्रोक्ता हिचत्वारिंशदक्षरैः । प्रायवरार्णवर्गाणां पञ्चमाः शान्तसं- युताः । वर्गाद्या इति विज्ञ या नववर्गाः स्मृता अमो। एतवचनं शारदायां पष्ठपटलेऽपि ॥ अस्यार्थः । यचड़खा: अ इ उ ऋ ल इति प्रथमवर्गः । सन्धिवर्ण ए ऐ ओ औ इति द्वितीयो वर्गः व्योम हकारः। इरो यकारः। अग्नोरफः। जलपकारः । धरा लकार इति द्वतीयो वर्ग:। पञ्चवर्गावराणां क्रममाह अन्त्यमिति । अन्त्य डः । आद्यं कः। द्वितीयं खः । चतुर्थं घः। मध्यमं गः। अयं क्रमचतुर्वन्चेष्वपि वर्गेषु एवमष्टवर्गः। रान्तः शकारः। खेत यकारः । इन्दुः सकारः । अयं नवमवर्गः । नवमव- गर्गाद्यक्षराण्याह प्रायम्बराणं इति। अम्बराणे हकारः। अथ एय अम्बराति इन्हे अए इत्यत्र सन्धी ऐ अम्बर पर आयादेशे प्राअम्बर इति वर्गाणां पञ्चमा ङ जण न म इति वर्णाः। शान्त संयुताः शकारान्तास्तेन अ ए इ ङ ब ण न म श इत्यक्ष- राणि इति नवमी वर्ग: । वर्गवर्णानां पञ्चभूतात्मकं दर्शयति' शारदा ॥ व्योमेराग्निजलक्षीणी वर्गवर्णान् पृथग्विधः। द्वितीय- वर्ग भून स्थानवमे न जलं धरा। द्वितीयवर्गस्य चतुरक्षरला. दन्त्यभूतात्मकमक्षरं नास्ति एवमन्त्यवर्गस्य त्रिवर्णात्मकत्वाटु- भयं नास्तीत्यर्थः। विरिञ्चिविष्णुरुद्राषिप्रजापतिदिगोश्वराः । क्रियादिशक्तिसहिता: क्रमात् स्युर्वर्गदेवताः। दिगोखरा इन्द्र- यमवरुणचन्द्राः। सर्वे किम्भूताः क्रियाज्ञनिच्छाशक्तिसहिता इत्यन्वयः। विधाहत्तक्रियाज्ञानेच्छाशक्तिभिरुपेताः। केचित्तु । १२ ·१३४ प्राणतोपिणो।. दिगोखरा इत्येकक्रियाशक्त्यादयस्तिम इति नव देवता पदन्ति। ऋपि: स्याहक्षिणामूर्तिर्गायत्रं छन्द ईरितम्। देवता कथिता मद्भिः साक्षावणेश्वरी परा। हादिषड वर्गकैः कुर्यात् षड़ङ्गानि सजातिभिः । ध्यायेल्लिपितरोर्मूले देवीं तन्मयपहजे। वदन्ति सुधियो वृक्ष नित्यवर्गामयं परम्। परसं विन्महावीज' विन्दु नादमहाशिफम्। पृथिव्यतरशाखाभिः सर्वाशात विजम्भितम् । सलिलाक्षरपत्रः सबै सम्छादितजगत्त्रयम्। पहिवर्णाकुरैर्दीत रवैरिव सुरद्रुमम्। मरुवर्णलसत्प्रप्पोतयन्त वपुःथियम् । प्रकाशार्णफलैनम्न सर्वभूताश्रयं परम् । परामताक्षमधुभिः सिञ्चन्ती परमेश्वरोम् । वेदागमादिभिः सा.सं समुबतिमनो. हरम्। शिवशक्तिमयं साक्षाच्छायाथितजगत्त्रयम्। एनमा. नित्य मुनयः सर्वान् कामानवान युः ॥ अस्थार्थः ॥ लिपितरो. मूले तन्मयपशजे वर्णमयपद्म देवीं ध्यायेदित्यन्वयः। ध्यान' पचादक्ष्यति । लिपितरुमाह वदन्तोति । वर्णमयं वचं पण्डिता, नित्यं वदन्ति। किम्भूतं परसंवित् कुण्डलिनी परब्रह्म वा वीजम् । एवं विन्दुनादो शिफे मूले यस्य तम्। ननु तवृक्षो नित्यवेत्तदा. कथं परसंविन्महावीजमित्युक्तम् । सत्वं व्यञ्चकत्वेन वीजवदुपच- र्यते । शेष, सुगमम् । ध्यानमाह ॥ अशोन्मुक्तशशाङ्क कोटिसदृशी. मापोनतुङ्गस्तनी चन्द्रा वितमस्तकां मधुमदादालोलनेवब- याम्। विमाणामनिशं वर जयवटी विद्या कपालं करैराद्यां यौव. नगवितां लिपितन वागीश्वरीमायये ॥ कुन्निकातन्त्रीलध्यान' यया । अक्षस हरिणपोतमुदग्रटझं विद्या: करविरतं दधतीं विनेत्राम् । अन्दुमौलिमरुग्णामरविन्दमाला वर्णेश्वरीं प्रणमत स्तनभारनमामिति । तया । पागाशपुट कृत्वा मायां ततः ममोरणम् । दहनं धरणी तोयं माहेश्वर' ततः परम् । पासा. हुन समुच्चार्य शक्ति; सूर्यसमन्विता। अमषा भूतलिम्याय - ·प्राणतोपिणी। १३५ प्राणा इह ततो वदेत् । पुनमन्वान् समुच्चार्य पाशादीय ततो वदेत् । जीव इह स्थित इति पुनस्तांथ समुच्चरेत् । सर्वेन्द्रिया- पोत्येताय क्रमात्तानुचरेत् सुधीः । वामनयतुस्वगिति श्रोत्र- घ्राण प्राणा इहागत्य ततो वदेत् । सुखं चिरं समुच्चार्य तिष्ठन्तु वद्भिवलमा। इति प्राणान् प्रतिष्ठाप्य ध्यायेत्तामिष्टसिद्धये ।। इत्युत्ता ध्यानमुक्तम् । ततो न्यास कुर्यात् ॥ तदुक्तं शारदायाम् ॥ थाधारदेशेऽधिष्ठाने नाभी हृदि पदे पुनः । विन्दौ नाद ततः शत्यां शिवे देशिकसत्तमः । नवाधारेषु विन्यसेत् स्वरानव यथा- विधि। मूलाधारे खाधिष्ठाने नाभौ हृदि पदे भुमध्ये मूर्डि तदुपरिदेशे हादशदलपद्म इति नवसु स्थानेषु नव स्वरान् न्यसे- दित्यर्थः । हादिवर्णीस्ततो न्यसेन्मुखे मूर्खादितः सुधीः । ऊर्द्ध- माहेन्द्रयाम्य दिक्परिमेषु समाहितः ॥ दो:पत्सु वेदवांच वर्णान् टेशिकसत्तमः। वर्षा मूलीपमूलाग्रमध्यदेशक्रमेण तु । नवाग्रमङ्गल्यः । मूलमंशादि। उपमूल कूर्परजानुनी । उपाग्रं करपादाङ्गली प्रथमसन्धिः मणिबन्धगुल्फ। समाहित इत्यनेन सावधानतया स्थानविपर्यायाः। भावदुष्टेऽप्य क्त: शारदायाम् ॥ गुवाहमुविले न्यस्येच्छादिवर्णवयं क्रमात् । सध्या सर्गा- वसाना स्यात् स्थितौ वझिमरुत् प्रियः । वियदभूमिक्रमान्यस्ये- हिन्दुसर्गावसानिकाम्। संहतो प्रतिलोमेन विन्चसे हिन्दुभूपि- सृध्यामिति सगावसानिका भूतलिपिरिति शेपः । स्थिती बिन्दुसर्गावसानिकांता क्रमान्यस्येदित्यर्थः। तत्रायंक्रमः ॥. ज:: : : ल: औ: औं: ऐं:एर यः वः : लंः। खं: कः छः . डः छ: चं: झःज: अट: टं: र्ड: पं: यः तःधः द; नं: फः पं: भै: : मं: संः पं: शः। कचित्तु वह्निवर्गवर्णान् सर्वान् प्रथमं विन्यस्य यशामरुवर्णान् ततो जलान्तान् एतान् सविन्दून् ततो वियद्भुमिवर्णान् सविसर्गान् न्यस्येदित्वाइ । ताम्।

·१३६ प्राणतोपिणी। गारदायाम्। आगमोतोन मार्गण दीक्षितः साधकोत्तमः । लहं न्यम्येज्जपेत्तावज्जुहुयादयुतं तिलैः । तावदिति लचम् । तत्र एको न्यास एकात्तिोति क्रमोऽनुसन्धेयः । शारदायाम् । पूज- येदन्वहं देवीं पोठे पागोरिते सुधीः । प्रागोरिते इत्यनेन सर- स्वतीप्रकरणोयपीठयक्तिरतापि पूजयेदिति सूचितम्। तेनार' दलं पोड़शदलं हात्रिंशद्दलं चतुःपष्टिदलं भूपरञ्च कला तव पीठशक्ति पूजयेत् ॥ शारदायाम् ॥ वर्णाने नासन कुान् मूर्ति मूलेन कल्पयेत् । देवीं सम्पूजयेदस्यामझाद्यावरणे: सह । आदावगाहतिः पयादम्बिकाद्यामिरोरिता। द्वितीया मामिः प्रोक्ता टतीया ह्यष्टशक्तिमिः॥ चतुर्थी पञ्चमी प्रोक्ता द्वात्रिंश च्छक्तिभिः पुनः । चतुःपध्या स्मृता पठो शक्तिभिलॊकपालकैः । सप्तमो वृतिरतेपां मन्त्र स्यादष्टमी हतिः। वर्णाने नासनं दत्त्वा मूर्ति मूलेन सङ्कल्प्य तत्र देवोमभ्यय केशरेयु अङ्गान्य- भ्ययं तदुपरि दिग्दलेषु चतस्रोऽम्बिकादिकाः तदुपरि ब्राह्मयाः द्यास्तत: पोडशदले करालाद्या द्वात्रिंशद्दले विद्याद्याश्चतु पष्टि- दले पिड्सलाद्याः पूजयेत् ॥ तदुपरि भूपुरे लोकपालांस्तदस्त्राणि चेति । वर्णावेन हेसोः भूतलिपि: सरस्वती। योगपीठाय नम इति प्रयोगः ॥ शारदा ॥ एव पूज्या जगद्धात्री श्रीभूतलिपिदेवता । स्थानपूक्तेषु विधिवदभ्यच्चोहानि पूर्ववत् ॥ पूर्ववत् सरस्वती- प्रकरणवत् ॥ अम्बिका वाग्भवो दुर्गा श्रीशक्ति: प्रोतलक्षणा। ब्राह्मयाद्याः पूर्ववत् पूज्या' कराली विकराल्युमा। सरस्वती श्रीदुंर्गोमा लक्ष्मी. श्रुतिः स्मृतिधृतिः । बडा मेधा मति: कान्ति- राया: पोडशशक्तयः। खड्गखेटकधारिण्य' श्यामाः पूज्या:' स्वलता। विद्यायोपुष्टयः प्रज्ञा सिनीवाली कुहः पुनः । रुद्र- वोठ्या प्रभा नन्दा स्यात् पोपिण्यडिदा शुभा। कालरात्रिमहा- रात्रिभद्रकाली कपालिनी। प्रक्षतिर्दण्डिमुण्डिन्यौ सेन्दुखण्डा ·प्राणतोपिणी। । शिखण्डिनी। निशम्भशुम्भमथनी महिषासुरमर्दिनी । इन्द्राणी चैव रुद्राणो महाराबंगरीरिणी। नारी नारायणी चैव विशू- लिन्यपि पाशिनी। अम्बिका द्वादिनी चैव हाविंशच्छतायः शिवाः । चक्रहस्ता: पिशाचास्याः सम्प ज्याचारुभूपणाः । पिङ्ग- लाङ्गो पिशाचाक्षी समृद्दि हिरव च । श्रद्धा खाहा स्वधा भिक्षा. माया संज्ञा वसुन्धरा। विलोकरात्रिः सावित्री गायत्री निद- शेखरी। स्वरूपा बहुरूपा च स्कन्दमाता हुतमिया। विमला चामला पथादरुणो पूर्णवारुणी। प्रकृतिविकृति: सृष्टिः स्थितिः संहृतिरेव च । सन्ध्या माया सती हंसी मर्दिकी रतिको परा। देवमाता भगवती देवकी कमलासना। त्रिमुखी सप्तमुख्यान्या मुरासुरविमर्दिनी। लम्बोष्ठी चोच केभी च बहुशी कोदरी। रथरेखाद्वया पक्षाच्छशिरेखा तथापरा। गगनवेगा पवनवेगा च तदनन्तरम्। ततो भुवनयालाख्या तत: स्थान्मदनातरा ।। अगन्नानगवदना तथैवानङ्गमेखला। अनङ्गकुसुमा विश्वरूया- सुरभयङ्करी। आख्यावसत्यवादिन्यौ वषरूपा शुचिव्रता । वर. दाख्या च वागीशी चतुःपष्टिः समौरिताः। चापवाणधराः सर्वा ज्वालाश्चिना महाप्रभाः। दंष्ट्रियशो केश्यस्ता युद्धोपक्रान्त- मानसाः । सर्वाभरणसन्दीप्ता पूजनीया: प्रयत्नतः । लोकेया: पूर्व- वत् पूज्यास्तहबजादिकान्यपि। इत्य' यः पूजयेन्मन्त्री श्रीमत- लिपिदेवताम् । थोवारयोः स भवेडूमिदेवैरप्यभिनन्द्यते । क- मलरयुतं हुत्वा राजानं वशमानवेत् । उत्पलैजु बतस्तदन्महा: लक्ष्मोः प्रजायते । पलाशकुसुमेह त्वा वत्सरेण कविर्भवेत् । वानी लवणहोमेन . वनितां वशमानयेत्। माटकोमानि कम्माणि कुयादवापि साधकः । भूतलिप्या पुटीकल्य यो मन्त्र भजते नर: । क्रमोत्कमाच्छताहत्त्या तस्य सिद्धो भवेन्मनुः । कुनिन कातन्त्र ॥ ध्यानानन्तरम् ॥ एवं ध्यात्वा महेशानि! जपेत्ताञ्च ·१३८ प्राणतोपिणी। प्रसवधीः। क्रमोत्क्रमाच्छताहत्या भूतलिप्या पुरस्क्रिया । भूतलिप्या पुदीक्वत्य यो यं मन्त्र जपेवरः। सहकप्रमात हठात् सिद्धिर्भवेधुवम्। मासमात्र जपेन्मन्त्र' भतलिप्यात सम्प टम्। क्रमोत्क्रमादरारोह ! ततः सिडिरनुत्तमा। मन्त्र दोषशान्त्यर्थं शारदायां दशसंस्कारकरणमयि लिखितम् ॥ सस- स्मादत्यतिबद्धप्रपितामहसहृदयगोष्ठीगरिष्ठष्णानन्दागमवामी. शभट्टाचार्यः स्वकतन्वसारे लिखितम् । अन्वेषकैस्तव द्रष्टव्यम् । दोपान्तरेऽपि दश संस्कारा उक्ताः समयाचारतन्वे यथा । गुरो. र होतमन्त्रय जप्ता तां गतिसाधकः । दुष्टाचारं प्रमादादा भा- लस्याहापि सुन्दरि ! होनवीर्यखमाप्नोति स तु मन्त्रो वरानमे !! इत्यादिदोपनाशार्थ दशसंस्कारमाचरेत् ॥ इति, मन्त्रदोषशान्ति- विधिः ॥ वोजसकतबोधार्थमाहत्य तन्त्रशास्त्रतः । वोजनामानि कतिचिटु वक्ष्यामि विदुषां सुदे। माया लज्जा परा संवित् त्रिगुणा भुवनेखरी। हल्लेखा शम्भुवनिता शक्तिदेवीश्वरी शिवा । महामाया पार्वती, च संस्थानकतरूपिणी । परमेखरी च भुवना धात्री जीवनमध्यगा । स्त्री ॥ वझिल्लीन स्त्रयुनाया स्थिरमाया प्रकीर्तिता॥ ह्रीं ॥ शाग्निशान्तिविन्दुना लक्ष्मोमणव उच्यते। श्रीलक्ष्मीविष्णुवनिता रमा क्षीरसमुद्रजा ॥ श्री॥ पोडशव्यञ्जनं वहिवामाधिविन्दुसंयुतम् । चन्द्रवीजसूमारुढ' वधूवीजमिद स्मृतम्। बधूमिक्षणा योषिदेवाची स्त्री च कामिनी । स्त्रीं॥ नादविन्दुसमायुक्तो हादशस्तु मरो भगम्। योनिः सरस्वती वीजमधर वाग्भवञ्च वाक् । ऐं॥ हकारो वाम कार्णाव्यो नादविन्दुविभूपितः। कूच क्रोध उपद्रो दीर्घइ- द्वार उच्यते । शब्दश्य, दीर्घकवचं तारा प्रसव इत्यपि ॥॥ कामाक्षर वनिसंखं रतिविन्दुविभूपितम्। कालीवीजमिदं प्रोता रतिनीजं तदेवदि कीं ॥ कामाचरं धरासंस्थं रति- ·प्राणतोपिणी। . विन्दुविभूषितम्। गुप्तकालीवीजमिदं गोपालवीजमित्वपि । तत्कामवोज कामेभीवी शक्तिस्वसौ पराली ॥ सत्या. न्तयुग् व्योमसेन्दु शैवं प्रासादसुच्यते ॥ हौं । कलावं केदिनी- बीजं क्रोद्धारस्वशाभिध: । क्रो॥ श्राकारी विन्दुमान् पाय: शेपथ ससुदीरितः। सकला भुवनेशानी कामशीवीज- मुच्यते। नमस्तु हृदयम् स्वाहा दिठष्ठयुगलं ठठः । खाहा । चन्द्रयुग्म शिवो वेदमाता ज्वलनसुन्दरी। स्वाहा परा देवभोज्य ठयं चन्द्रयुग्मकम् । शुवो हविर्वेदमाता देवास्यं वन्दिरी॥ स्वाहा ॥ शिखा वषट् शिरोमध्य शक्रमाता चरः प्रिया। शिखा वपट् च। वपट् कवचं क्रोधो वर्म हुमित्यपि । क्रोधाख्यो हं तनुखञ्च शस्त्रादी रिपुसंज्ञकः ॥ ॥ अस्वनेत्रयुगं बौषट् ॥ वौषट् ॥ फड़वं शस्त्रमायुधम् ॥ फट ॥ तार्तीयन्तु सौः प्रेतवीजम् ॥ ईसौः ॥ हंसोऽजपामनुः ॥ हंसः ॥ गकारो विन्दुमान् वोनवोजं गणेशवीजकम् ॥ गं स्मृतिस्वं मांसमो विन्दुयुतम् ॥ भूवीजमीरितम् ॥ लं॥ ठान्त दहननेवेन्दुयुतन्त विम्बवोजकम् ॥ड़ी ॥ अथ कामकला वामनयनं विन्दुसंयुतम् अर्कमात्रा कलावाणी नादोऽईन्दुः सदाशिवः । अनुचार्य तुरीया च विश्वमादकलापरा ॥ नादः ॥ भूतडामरस तबोधार्थंभूत- डामरीयवीजनामान्यपि लिख्यन्ते । प्रणयो विपवीजं स्याद ध्रुवं हालाहलं स्मृतम् कालगतिपथं ज्ञेयं वहुरूपि निरन्जनम् ॥ प्रणवम् ॥ चतजस्थं व्योमवत्र धूम्रीरव्यलङ्गतम् । नादविन्दु समायुम वोजं प्राणामिवां स्मृतम्झीं। क्रोधीशं क्षतमारूढ़ धूमभैरव्यलङ्गतम्। विद्याजिनाविन्दुयुतं पिबभूवासिनी स्मृतम् । क्रीं । क्रोधकालात्मकं कुर्याद्भौतिकं वाग्मवं स्मृतम् । नादपिन्दुसमायुना समाधायोग्रभैरवीम्। वीजमतत्तु कथित बबुद्धिमवर्तकम् ॥२॥ क्रोधी बसमृडूनभैरवी नाद- .

·१४० प्राणतोषिणी। ॥ विन्दुभिः । त्रिमूर्तिमन्मथं कामराजस्त्रैलोक्यमोहनम् । इन्द्रा- सनगतो ब्रह्मसमूर्तिस्तु समन्मथः ॥ लीं ॥ संयुक्त धूम्रभैरव्या रक्तस्थं बलिभोजनम् । नादविन्दुसमायुक्त किजिनीवीज- मुत्तमम् ॥ ह्रीं ॥ नादविन्दुसमायुक्त रक्तस्थ बलिभोजनम् । कालरात्रपासनोपेतं विशिखाख्यं महामनुम् ॥ हां विदा-- लिङ्गितोग्रास्यो वसिस्तु क्षतजोचितः। नादविन्दुसमायुक्तो विज्ञेयः पिशिताशनः ॥ ९ ॥ धूम्रध्वजाध: कालाग्निः सोई- केशोन्दुविन्दुभिः । युगान्तकारक वीजं भैरवेण प्रकाशितम् ॥ स्पे॥ कपर्दिनं समादाय क्षतजोक्षितविग्रहम् । संयुक्त धूम मेरयां क्षोऽयं नादविन्दुमान् ॥ प्रों ॥ कपालीहयमादाय महा- कालेन मण्डितम् । समासनमिति प्रोक्त चण्डिकाव्य प्रयो. जयेत् ॥ ठं ठं ठः ठः॥ चतजस्थ व्योमवत्र चन्द्रखण्डविभू.. पितम्। खद्योतमिति सम्प्रोक्त ग्रासिनी कालरावियुक् ॥ ह। क्षतजोक्षितमाकाशं नादविन्दुविभूपितम्। विदारी- भूपितञ्चैव वीज वैवखतो हकम् ॥ हां॥ कोल्स्याकालवका च 'महाकालेन साधितम् । तदनादिपञ्चरश्मिः सृष्टिस्थित्यन्त- कृविधिः ॥ ॐ ॥ व्योमस्थ तालजसास्थ विन्दुनादविभूपितम् । कूर्च कालो महाकाल: क्रोधवीज निरञ्जनम् । ई। पृथ्योपालो नवहोपपतिरतिमतिः कणचन्द्रो महात्मा विद्यात्रामण्यमान्य यमजनवदमदान्तमोशानचन्द्रम् । तस्मात् सत्वाप यो विष्ण. विजयिपदवों खेष्टदेवीप्रसादाञ्चके तेनाद्यमेतद्विदभिमतफल सर्गकाण्ड विचित्रम् ॥ हंस: प्राणो मनयन्दः कृणो मध्य गत. स्तयोः। गौड़ोदये पुप्पयन्ती श्रीमाणसष्णचन्द्रको । अवदा. मङ्गलं देशभापयाचीकरोद यतः । तस्मादिदेगेऽमावास्या- कृष्णचन्द्रस्य भूपतेः ॥ एपा निज़रभाषया समुदिता भास्वत्प्रभा निर्मला विमोद्दीप्तिकरी जगदिनकरी श्रीमाणतोपियतः ।

·प्राणतोपिणी। १४१ श्रीमानीवति नीति वितितलेऽभूत् प्राणकपणाभिधी हंसी नास्तमितः सदोदययुत: कोल्नया शाखतः । इति श्रीप्राणशण विश्वासानुमतायां विश्वविजयियोराम- तोपणविद्यालङ्कारविरचितायां श्रीमाणतोपिण्यां फलकयनरूपदशमपरिच्छेदान्वित सर्गकाण्ड समाप्तम्। तमः॥ अचिन्त्यापि ध्ये या स्वखिलहृदये ध्वान्तरुचिरा मनोध्वान्त गाढ़ हरसि करुणाम्भोनिधिरपि । महाकाली खैरिण्यसि सकलमूर्ति: कदहमानदृश्या लोकानां त्वमसि जयतादद्भुत आसौदामहरोति पूरुपहरी राकेन्दुभाजित्वरीराशा- पूर्तिकरी: सुशीतलहरी: कीर्तीः समासादयन् । विश्वासान्वय- पावनी गुरुकपापात्रं कुलोद्दीपकम् यो दैवर्जनयाम्बभूव. कतिनं श्रीप्राणकपणाभिधम् ॥ कृष्णमङ्गलविद्यावागीशसूनुः सतां मुदे । गङ्गादेवीसुतोऽकार्पोदर्मकाण्ड' द्वितीयकम् ॥ द्विती- यस्योच्यते धर्मकाण्डस्य संस्क्रियात्मनः। निर्घण्टः प्रथम तब संस्कारस्य प्रशंसनम् ॥ दिजानां दश संस्काराः कर्ममावाधि- रकाः। शूद्रशूद्रप्रकाराणां विज्ञातव्या नवेव ते। मायादि- कत्वं मन्त्राणां विनयं कलिसम्मतम्। ऋतुकर्म ततो गर्भा- धानं पुंसवनं ततः। पञ्चामृतप्रदानञ्च सीमन्तीवयन तथा। जातकर्म ततो मेधाजननं कविताकरम् । मायादिदानं विप्रेभ्यो वालस्य पुष्टिकारणम्। विजयं नामकरणं ततो निष्कमणं स्मृतम् । अन्नाशनं ततथूडाकर्णवेधस्ततः परम्। कुमारी- शूदजातीनां सर्वमेतदमन्त्रकम् । उपनायो वेदभेदे सूत्रमाणं प्रकीर्तितम्। सूत्रनिर्माणसंस्कारी सूत्राधिष्ठावदेवता। सा- वित्रीग्रहणं कर्म समावर्तनमित्यपि। अदारजननिन्दा च धर्म- पत्नीनिरूपणम्। विवाही दशसंस्कारप्रयोगस्तदनन्तरम् । ।

·“१४२ प्राणतोषिणी। इति द्वितीयकाण्डाद्य परिच्छेदसमापनम् ॥ आदी गुरोर्लध- णञ्च ततः सद्गुरुलक्षणम् । कौलगुरुप्रशंसा च कूटार्थकति दूषणम् । गुरुविशेषकथनं शास्त्रे त्वावश्यकं गुरोः । गुरुमन्न देवतानामेकत्वभावनाक्रमः । गुरुसन्तुध्यादिफलं गुरूञ्चारण फलम् । गुरुबप्ते जगत्तृप्तिराधिक्यं सर्वतो गुरोः। जगत्पूजा फलावाप्तिगुरुपादाम्बुजेऽश्चिते। दोक्षाशिक्षादिभेदेन गुरुभेद निरूपणम्। एक एव महाकालीगुरुन मानुषः क्वचित् । तद धिष्ठानवशतो माहात्मा मानुपस्य च । गुरुवंशस्य मर्यादा पशुमन्तादिमेदतः । परापरादिभेदय गुरूणां तदनन्तरम् । स्त्रीगुरोर्लक्षणं वयं गुरुत्वकल्पने तथा । त्याज्यो गुरुव शिष्यस्य लक्षणं वर्जनं तथा । वज्या शिष्यकर्ट निन्दा गुर्वाजा लड्चने तथा। गुरुद्रव्यादिहरणदोपानिष्टकतेस्तथा । गुरुथा पजन्यदोपस्तन्निन्दा श्रवणस्य च । तच्छ्रवणप्रतीकारी गुरु निन्दाकरस्य च । दोषो गुरौ मनुष्यत्वज्ञाननिन्दा तथैव च । गुरुदोहादिदोषय त्यागे गुरुकुलस्य च । निषेधो गुरुगोवस्य माननापूजने तथा। गुरुदर्शनकालस्य पूज्यत्वं गुरुपूजनम् । विनेष्टपूजादोषश्व गुरुपूजादिजं फलम्। गुरुगेइस्थितवत्य- पुण्यस्याचयता तथा। गुरुपादपद्मरेणूदकमाहात्मावर्णनम् । गुर्ववभक्षणफलं गुरूच्छिष्टफलं तथा। तदुच्छिष्टाभोजनज. दोपय तदनन्तरम्। गुरुपाटुकादिप्रणतिनिषि गुरुसंविधी। गुनिया निषिदस्याचरणानास्ति पातकम् । जातिविद्यादि. गवस्थ त्यागः यीगुरुसविधी। सदा थीगुरुपादामध्यान फलनिर्णयः। गुरुणेकामनत्यागो गुरुभक्रिफल तया। पं. गुरुकुलत्यागदोषः यीपूर्वकीर्तनम् । गुदिरचनाकाल एवं तवामभापणम्। चतुर्विधा तु गयूपा गुरुमिवादिमानना। गुर्वालये प्रवेगम्य प्रकारम्तदनन्तरम्। इति द्वितीयकापस ·प्राणतीपिणी। १४३ परिच्छेदे द्वितीयकः ॥ नाड़ीचक्रविचारश भूपरीक्षा ततः परम् । दिग्विशेषलवा भद्रा भद्रफलप्रदायिनी। ब्रह्मण्यादिमहोत्रानं शुभभूमिनिरूपणम् । त्याज्या भूम्यो हि चकञ्च तस्य व्याख्यान- मेव च । शल्योद्धारः स विविधः शङ्खना दिडिरूपणम् । मण्डप- करण तस्मात्तोरणच तत: परम्। अङ्गुरारोपणं तस्य परीक्षा तदनन्तरम् । अशुभामुरशान्तिश्च परिच्छेदतीयके ॥ दीक्षा- शब्दार्थनिर्णोतिर्दीचामाहात्माकोत्तनम्। अदीक्षितस्य निन्दा च दोषितस्य प्रशंसनम् । दीक्षया चैव ज्येष्ठत्वं दोषया मोक्ष. साधनम् । एकमन्न साधनेन सर्वमन्त्रस्य साधनम् । मन्त्रग्रहण- निन्दा च पुस्तकालोकनादितः। दोक्षां विना नाधिकारः पूजादौ निन्द्यदीचितः । ततश्च त्रिविधा दीक्षा चतुर्धापि प्रकीर्तिता। अधिवासनिधियागुरार्पणाद्यधिवासयोः । प्रयोग इति तुयाख्य परिच्छेदसमापनम् ॥ गुरोनिमन्वणं पूर्व सानादि- तन्त्रकर्मणि। सौरमासससुलेखो माटकादिप्रपूजनम् । वृद्धि- श्राद्धं सर्वकार्य पञ्चदेवप्रपूजनम्। लक्ष्मादिपूजनञ्चैव ग्रह- मन्त्रस्तत: परम्। ग्रहपूजादानविधिग्रहाणां कवचं तिथिध्यानमन्त्रपूजाकवचं तदनन्तरम्। वर्णध्यानाद्यासनस्य शुद्धियैव ततः परम्। अर्चनाहोमकर्माणि समासेन तत: परम्। इति पञ्चमविच्छेदसमाप्तिरभिधीयते ॥ दीक्षा नाना- । विधा षष्ठे कोर्ति तान्यद यथास्थलम्। ज्ञातव्यमुद्देशमात्र निघण्टेन कृतं मया। व्यास्यया ग्रन्यवाहुल्यदर्शनादधुना मया। प्रमाणमावं लिखित मीमासापि क्वचित् कचित् ॥ इदानी प्राप्तावसरेण गर्भाधानादिसंस्कारा उच्चन्ते। संस्काराणां प्रयो- गस्यावश्यम्भावग्दो प्रयोगो लेखनीयो नातो व्याख्याजाताप्रमाण- मात्रं लिख्यते । महानिर्वाणतन्त्र नवमोलासे " सदाशिव उवाच । सस्कारेण विना देवि ! देहाधिन जायते । नाम- . ततः।

·२४४ प्राणतोपिणी। है । स्कृतोऽधिकारी स्याहवे पेत्रोच कर्मणि। अतो विप्रादिमि वर्णि: स्ववर्णोक्तसंस्क्रिया॥ कत्तच्या सर्वथा यत्नरिहामुत्र हिते प्मुभिः। वीजसेकः पुंसवनं सीमन्तोनयनं तथा। जातना निष्कमणमन्नाशनमत: परम्। चूड़ोपनयनोहाहा: संस्कास कथिता दश। शूद्राणां शूद्रभित्रानामुपवीतं न विद्यते। शूद्र भिन्नानां शूद्रप्रकाराणामध्रमशूद्रकैवर्त्तादीनामित्यर्थः। तेषां नवैव संस्कारा द्विजातीमा दश स्मृताः। नित्यानि सर्वकर्माणि तथा नैमित्तिकानि च । काम्यान्यपि वरारोहे ! कुर्य्याच्छाम्भव वर्मना। संस्कारेषु च सर्वेषु तथैवान्येषु कर्मसु। विप्रादिवर्ष- भेदेन क्रमान्मन्त्राश्च दर्शिताः ।. सत्यवेताद्वापरेषु तत्तत्कर्मर कालिके !। प्रणवाद्यांस्तु तान् मन्वान् प्रयोगेषु नियोजयेत् । कलौ तु परमेशानि ! तैरेव मनुभिर्नराः। मायायैः सर्वकर्माणि कुय्युः शङ्करशासनात् । निगमागमतन्त्रेषु वेदेषु संहितासु च । सर्वे मन्वा मयैवोक्ता: प्रयोगा युगभेदतः। अथोच्यते महामाये गर्भाधानादिका क्रिया। तवादातुसंस्कार: कथ्यते क्रमतः शृणु । कतनित्यक्रियः शुद्धः पञ्च देवान् समयेत् । ब्रह्मा दुर्गा गणेशश्च ग्रहा दिक्पतयस्तथा । स्वण्डिलेन्द्रादिदिग्भागे घटेप्वे. तान् प्रपूजयेत्। ततस्तु माटकाः पूज्या गौयाद्याः पोड़य क्रमात् । गौरी पद्मा शची मेधा सावित्री विजया जया । देव- सेना स्वधा स्वाहा शान्तिः पुष्टि,तिः क्षमा। प्रात्मनो देवता चैव तथैव कुलदेवता। श्रायान्तु : मातरः सर्वास्त्रिदयानन्दका. रिकाः। विवाहव्रतयज्ञानां सर्वाभीष्ट प्रकल्प्यताम्। यान. शलिममारूढ़ा; सौम्यमूर्ति धरा: सदा। प्रायान्तु मातरः सर्वा यत्रोत्सवसाये। इत्यावा मागणान् स्वगत्या परिपून्य घ। देहल्यां नाभिमानायां प्रादेगपरिमाणतः। समधा पर वा विन्दून् दद्यात् सिन्दूरचन्दनः। प्रत्येकपिन्दी मतिमान । 7 . ।

·प्राणतोषिणी। १४५ 2 काम मायां रमा स्मरन् । मृतधारामविच्छिन्नां दत्त्वा तत्र वसु यजेत्। वसधारी प्रकल्पावं मयोतनव वर्मना। विरय स्थण्डिलं धीरो वह्निस्थापनपूर्वकम् । होमद्रव्याणि संस्कृत्य पचे- चरमनुत्तमम् । प्राजापत्यथरुथान वायुनामा हुताशनः । समा- प्य धाराहोमान्त कृत्यमार्तवमारभेत्। श्री प्रजापतये वाहा चरुणैवाहुतित्रयम् । प्रदायैवाहुतिं दद्यादिम मन्त्रमुदीरयन् । विष्णुोनि कल्पयतु त्वष्टा रूपाणि यच्छतु । श्रासिञ्चत प्रजा. पतिर्धाता गर्म दधातु ते । स्वाहा भाज्येन चरुणापि वा । सूर्य प्रजापति विणं ध्यायन्नाहुतिमासृजेत्। गर्भ धेहि सिनीवाली गर्म धेहि सरस्वती। गर्म ते अश्विनौ टेवावाधत्तां पुष्करसजी। ध्यात्वा देवी मिनीवालों सरस्वत्यश्विनी तथा। स्वाहान्तमनु- मानेन दद्यादाहुतिमुत्तमाम्। अत: कामं बधू मायां रमां कूच समुच्चरन्। अमुथै पुत्रकामायै गर्भमाधेहि सहिठम् । उक्वा ध्यात्वा रवि विष्णु जुहुयात् संस्कृतेऽनले। यथेयं पृथिवी 'देवो झुत्ताना गर्भमादधे । तथा त्वं गर्भमाधेहि दशमे मासि सूतये। स्वाहान्तेनामुना विष्णु ध्यायनाहुतिमाचरेत् । पुन- राज्य समादाय ध्यात्वा विष्णु परात्परम् । विष्णो! ज्ये छेन रूपेगा नायामस्यां वरोयसम्। सुतमाधेहि ठहन्दमुत्वा वह्नी हविस्त्यजेत् । कामेन पुटितां मायां मायया पुटिता बधूम् । पुनः काम मायाज पठित्वास्याः शिरः स्पृशेत् । पतिपुतवती. मिथ नारीभिः परिवेष्टितः। शिर पालभ्य हस्ताभ्यां बवाः क्रोडाञ्चले पतिः। विस्तु दुगी विधि सूर्य ध्यात्वा दद्यात् फनत्रयम् । ततः खिष्टिकृतं हुत्वा प्राययित्त' समापयेत् । यहा प्रदोपसमये गोरौशङ्करपूजनात् । भास्कराध्यपदानाच दम्पत्योः शोधन भवेत्। आर्तव कथितं की गर्भाधानमयो शृणु ॥ तद्राबाव- १३ ·प्राणतोषिणी। न्यरात्रौ वा युग्मायां निशि भार्यया। सदनाभ्यन्तरं गत्वा ध्यात्वा देव-प्रजापतिम्। सृशेत् पत्नी पठेद्र्ता मायावीजपुगः- सरम्। आवयोः सुप्रजायै त्वं शय्याशभतरो भव। आरुह्य भा. यया शय्यां प्राड्मुखो वाप्य दमुखः। उपविश्य स्त्रियं स्पृश्यन् हस्तमादाय मस्तके। वामन पाणिमालिङ्गा स्थाने स्थाने मनु जपेत्। शो काम शतं जया चिवुके वारभवं शतम्। कण्ठे रमां विंशतिधा स्तनहन्द. शतं शतम्। हृदये दशधा मायां नाभौ,तां पञ्चविंशतिम् । जमा योनौ करं दत्त्वा कामेन सह, वाग्भवम् । शतमष्टोत्तरं जमा लिङ्गेऽप्य वं.समाचरन् । विकाम्य मायया योनि स्त्रियं गच्छेत् सुताप्तये। रेतःसम्पातसमये ध्यावा. विश्व तं पतिः,। नामेरधस्तात् चित्कुण्डे वस्तिकायां प्रपा- तयेत् । शुक्रसेकान्तरे विहान् इमं मन्त्रमुदीरयेत्। यथाग्निना सगर्भा भूयोर्यधा वजधारिगा। वायुना दिग् गर्भवती तथा गर्भवती भव.॥ इति गर्भाधानम् ॥ जाते गर्भ तौ तस्मिनन्यस्मिन् वा महेश्वरि !। तीये गर्भमासे तु चरेत् पुमवनं-रही। हातनित्यक्रियो भर्त्ता पञ्च देवान् समचयेत् ।, गौयादिमालकाश्येव वसोर्धारां प्रपातयेत् । वृद्धियाई ततः सत्वा पूर्वोक्ता विधिना सुधीः । धाराहोमान्तमा- पाद्य . कुयात् पुंसवनक्रियाम्.। प्राजापत्यथरुस्तत्र चन्द्रनामा हुताशनः। गव्ये दधि यवक ही मापावपि निक्षिपेत् । पतिः पृच्छत् स्त्रियं भ! किं व पिबसि वि: सतम्। ततः मोमन्तिती ब्रूयान्मया पुसवन विधा। प्रसूतीम्बीन् पिवे. बारो यवमापयुतं दधि। जीवत्सुताभिनितां यागस्थान ममानवेत् । संस्थाप्य वामभागे तां चकहोम समाचरेत् । पूर्व- वक्षरमादाय मायां कूचे समुच्चरन् । ये गर्भविघ्नकतारो ये चु गर्मविनाशकाः। भूताः प्रेताः पिगाचाय वेताला बाब. . .

·प्राणतोषिणों। १४७ घातकाः । तान् सर्वान् नाशय हन्द गर्भरक्षां कुरु दिठः । मन्त्रेणानन रक्षोघ्न चिन्तयित्वा हुताशनम् । रुद्र प्रजापति ध्यायन् प्रदद्याद्दादशाहुतीः। ततो मायाचन्द्रमसे खाईत्या. हुतिपञ्चकम्। दत्त्वा भार्थी हृदि स्पृष्ट्वा मायां लक्ष्मी शतं नपेत् । तत: खिष्टिकृत हुत्वा प्रायश्चित्त समापयेत् । इति पुंसवनम् ॥ ततस्तु पञ्चमे मासि दद्यात् पञ्चामृत स्त्रियै। शर्करा मधु टुग्धश्च तं दधि समांशकम् । पञ्चान्तमिदं प्रोक्त देहशुद्ध विधीयते। वाग्भवं मदन लक्ष्मी मायां कूर्च पुरन्दरम् । पञ्चगव्योपरि शिवे ! प्रजप्य पञ्च पञ्चधा। एकीकृत्यामृता- न्यत्र प्राशयेद्दयितां पतिः ॥ इति पञ्चामृतदानम् ॥ सीमन्तोनयनं कुर्य्यामासि पठेऽष्टमेऽपि वा । यावन्न जाय- तेऽपत्यं तावत् सीमन्तन किया। पूर्वोक्तधाराहोमान्तं कर्म क्वत्वा स्त्रिया सह । उपविण्यासने प्राज: प्रदद्यादाहुतित्रयम्। विष्णवे भास्कर धाने वद्भिजायां समुशरन् । ततश्चन्द्रमसं ध्यावा शिवनाम्नि हुताशने। सप्तधा हवन कुर्यात् सोममुद्दिश्य मा. नवः। अखिनो वासर्व विणु शिव दुर्गा प्रजापतिम् । ध्यात्वा प्रत्येकती दद्यादातोः पञ्चधा शिवे !। स्वर्णकवतिको भर्ता यहोवा दक्षिण करे। सोमन्ताइकेशान्ताकेशपाशे निवेश- येत्। शिव विष्णं विधि ध्यायन् मायावीज समुच्चरन् । भार्ये! कल्याणि ! सुभगे! दशमे मासि सुव्रते ।। सुप्रसूता मव प्रीता प्रसादाद्विश्वकर्मणः। प्रायुपति ! कद्धतिका वर्चस्वी ते शुभ' कुरु। ततः समापयेत् कर्म स्विष्टिकदवनादिभिः ॥ इति सीमन्तोषयनम् ॥ जातमात्र सुतं दृष्ट्वा दत्त्वा स्वर्ण एहान्तरे। पूर्वोक्तविधिना धीरो धाराहोम समापयेत्। ततः पञ्चाहुतीर्दद्यादग्निमिन्द्र ·१४८ प्राणतोषिणी। कस्य प्रजापतिम् । विश्वान् देवांश्च ब्रह्माणमुद्दिश्य तदनन्तरम् । मधुसर्पिः कांस्थपात्रे समानीय समांशकम् । वाग्भवं सप्तधा जमा प्राशयेत्तनयं पिता। दक्षहस्तानामिकया मन्त्रमेवं समुचरन् । आयुर्वक़ बलं मेधा वर्दतां ते सदा शिशो!। इत्यायुर्जननं कृत्वा गुप्तं नाम प्रकल्पयेत् । गन्धर्वतन्त्र द्वितीयपटले ॥ बाल- जिह्वायां त्रिदिनाभ्यन्तरे न्यसेत् । मधुना श्वेतदूर्वाभिः सुवर्णस्य शलाकया। इदं वाग्भवकूटन्तु लिखे? जननान्तरे । स एव पण्डितो भूयान्न तु मूर्यो भवेब्रुवम् ॥ वाग्मवकूटमपि तवैव यथा। कामदेवस्ततो योनिस्तुर्यस्वरपुरन्दरी। भुव- नेशो ततः पथात् पञ्चवक्त्र विभूषितः । अयं सवाम्भवो देवीवागी. शत्वप्रदायकः। पद वाग्भवकूटन्तु बालिशस्यापि मूईनि। हस्त दत्त्वा पठेत् सिद्धमष्टोत्तरशतं पिये।। सोऽपि श्लोकं महेशानि! करोत्येव न संशयः ॥ बालिशस्य मूर्खस्य । सत्त. कंपदवाक्यार्थशब्दालङ्कारसारवित् । जिह्वायां न्यासनावि! मूकोऽपि सुकविर्भवेत्। वृहबोलतन्त्र सप्तमपटले द्वितीय. विद्यानातरीमन्त्राधिकत्व । इदानीं शृणु चार्वद्भिः ! कविता. कारक परम् । प्रयोग दुर्लभं गोप्य तव नेहात् प्रकाशितम्। चण्डों चाण्डालिनीञ्चैव त्यागिनं सर्वमोहनम्। वीजवयं जपे. द्रात्री मध्ये चैव रवेर्दिने। अष्टाधिकसहस्रस्य प्रमाणेन जपं चरेत् । शताभिमन्त्रितं कृत्वा पिबेच्च जलमुत्तमम् । सप्तदिन प्रयोगेण कविता चित्तमोदिनी। जायते नात्र सन्देहः सत्यं सुरगणाञ्चिते!। पाणिना दक्षिणेनैव मधुलाजान् समानयेत् । नाड़ोच्छेदाच प्रागेव बालं संस्कर्याच साधकः। कवित्व जायते नेन पाण्डित्वं सरवन्दिते !! जिहां सम्माज्य देवेगि लिखेम- शलाकया। दूर्वया वा महादेवि ! जिहोठयोः समालिखेत् । परिइयेन संलेख्य कुयाच बालसंस्क्रियाम् । एकादगाई देवगि! ।

·प्राणतोपिणो। १४८ हादशाहेय वा पुनः । वर्षजात्यादिभेदेन मासान्तः सम्भवि- प्यति। यथाशक्युपचारेण देवतां पूजयेत् पुनः! सम्पूज्य देवतां भक्त्या लिखेन्मन् महेश्वरि । यदा पिता न देशस्थः विटव्यो मातलोपि वा। लिखित्वा परमेशानि! कुऱ्याच बालसंस्क्रियाम् । मूलमन्वं लिखेन्मन्त्री यस्यौठे खेतटूर्वया । वाक्योचारणतो बालो वाग्मी द्रुतकविर्मवेत्। जन्मसंस्कारक नाम पुने जाते प्रशस्यते । जिह्वायाञ्च लिखेदयन्वं यत्ने दारुकु- शेन वा। वारत्रयन्त सम्माज्य दक्षिणेनैव पाणिना। मन्त्रमु- चार्य प्रत्येक पंक्ति कुर्यात् सुशोभनम् । पादौ संस्कारः कर्तव्य- स्तदन्ते विलिखेन्मनुम् । गन्धचन्दनपुष्पैच पूजयेत् तारिणी शिवे !। उत्तराभिमुखो भूत्वा स्थापयेत् पीठमुत्तमम् । पूज- येत् तारिणों देवीं नानामध्यः सुशोमनः। पौड़शेरुपचारय पूजयेद् भक्तिभावतः । धूपं दद्यादगुग्गुलना सर्वकर्मफलप्रदम् । नारिकेलं तथा रम्भा वदरं वकुलं तथा। वोडा पार्णिकार शर्करां गन्धसंयुताम् । मधूदक कलायञ्च विधान पायसाप्लु- तम् । मापं मत्स्यं विष्टका दद्यादतिप्रियं महत् । कविर्वाग्मी भवेत् पुत्रः सर्वकामप्रकारकः । जितेन्द्रियः सत्यवादी धार्मिको जायते महान् ॥ दद्यादित्यनेन सम्पदानोपस्थितेवचने वाधाण. पदस्थामावेऽपि ब्राह्मणेभ्य इति लभ्यते । अतो ब्राह्मणसम्प्रदान. कमापादिदानव्यवहार इति ॥ महानिर्वाणतन् । कृतोपना यने पुवे तेन नाम्ना समाहवेत् । प्रायश्चित्तादिकं कृत्वा जात- कम्मे समापयेत् । नालच्छदं ततो धात्री कुदुत्साहपूर्वकम् । यावन छिद्यते नाल तावत् शौच न बाधते । प्रागेव नाडीका- च्छेदात् दैवीं पैत्री क्रियाचरेत्। कुमायाथापि कर्त्तव्यमेव. मेवममन्त्रकम् ॥ इति जातकम् । मडे वा चाटमे मासि नाम कुर्यात् प्रकाशतः। साप:

·१५० प्राणतोषिणी। यित्वा शिशु माता परिधाप्याम्बरे शुभे । भत्तः पाच समा. गत्य प्रामुखं स्थापयेत् सतम्। अभिषिञ्चेत् शिशोड़ि सहिर- ण्यकुशोदकः। जानवी यमुना रेवा सपवित्रा सरखती। नर्मदा वरदा कुम्भी सागराव सरांसि च । एते त्वामभिषिञ्चन्तु धर्मकामार्थसिद्धये । हीं। पापो हिष्ठा मयो भुवस्ता न ऊर्ज दधातन । महेरणाय चक्षष यो वः शिवतमो रसस्तस्य भाजय- तेह नः । उशतीरिव मातरः तस्मा अरङ्गमाम वो क्षयाय जिन्वथ अायो जनयथा च नः। अभिपिय विभिमन्वैः पूर्ववद्दङ्गिसंस्क्रियाम् । कृत्वा सम्पाद्य धारान्तं दद्यात् पञ्चाहतीः सुधीः । अग्नये प्रथम दत्त्वा वासवाय ततः परम् । ततः प्रजानां पतये विश्वदेवेभ्य एव। ब्रह्मणे चाहुती दद्यापही पार्थिव संजके । ततोऽङ्के पुत्रमादाय यावयेदक्षिणश्रुतौ। खल्यावर सुखोच्चायं शुभ नाम विचक्षणः। बावयित्वा त्रिधा नाम ब्रा- ह्मणेभ्यो निवेद्य च । ततः समापयेत् कम्म कृत्वा खिष्टिकृता- दिकम्। कन्याया निष्क्रमी नास्ति वृद्धिथाई न विद्यते । नामान्त्रप्रायनं चूडां कुयाडीमानमन्चकम्। चतुर्थे मामि पठे वा कुय्यानिमामणं शिशोः । कृतनिन्यक्रियस्तातः सम्पूज्य गणनायकम् । सापयित्वा तु तनयं वस्त्रालद्धारभूपितम् । सं. स्थाप्य पुरतो विहानिमं मन्त्रमुदीरयेत् । ब्रह्मा विष्णुः शिवो दुर्गा गणेशो भास्करस्तथा। इन्द्रो रायुः कुवेरय वरुणो. ऽग्निहस्पतिः। शिशोः शुभं प्रकुर्वन्तु रक्षन्तु पथि सर्वदा। इत्युक्त्वा . समादाय गीतवाद्यपुरःसरम्। वहिनिष्कामयेदालं सानन्दः स्वजनैः सह । गत्वाध्वनि कियहरं गिन' सूख्य निरी- क्षयेत् । झीं। तचक्षुर्देवहितं पुरम्ताच्छुकमचरत्। पश्येम शरदः शतं जीवेम शरदः शतम् । शृणुयाम गरदः शतम्। इत्यादिवं दायित्वा समागत्व निजालयम्। अयं दत्त्वा ·प्राणतोपिणी। १५१ तत्रा- दिनेशाय स्वजनान् भोजयेत् पिता॥ इति निष्क्रमणम् ॥ पाठे मासि कुमारस्य मासे वाप्यष्टमे शिव!। पिटधाता पिता वापि कुर्य्यादन्नाशनक्रियाम्। पूर्ववद्देवपूजादि वह्नि- संस्करणं तथा । एवं धारान्तकर्माणि सम्पाद्य विधिवत् पिता। दद्यात् पञ्चाहुहीस्तव शुचिनानि हुताशने। अग्निमुद्दिश्य प्रथमां द्वितीयां वासवं स्मरन् । ततः प्रजापतिं देवं विश्वान् देवान् ततः परम् । ब्रह्माणञ्च समुद्दिश्य पञ्चमीमाहुति त्यजेत्। ततोऽग्नावबदा ध्यात्वा दत्तपञ्ज्ञाहुतिः पिता। थवा गृहेऽन्यस्मिन् वस्त्रालङ्कारशोभितम्। क्रोडे निधाय तनयं प्राशयेत् पायसामृतम्। पञ्चप्राणाहुतेमन्वैर्भोजयित्वा तु पञ्चधा। ततोऽन्नव्यञ्जनादीनां दत्त्वा किञ्चित् शिशो. मुंखे। शहतूयादिघोपण प्रायश्चित्त समापयेत् । इत्यन्नप्राशनं प्रोक्तं चूडाविधिमतः शृणु। तीये पञ्चम वर्षे कुलाचारानुसारतः। चूडाकर्म शिशोः कुर्याहालसंस्का- रसिद्धये। देवपूजादिधारान्तकारी निष्पाद्य साधनः। सत्या- ग्नेरुत्तरे देशे कृपगोमयपूरितम्। तिलगोधूमसंयुतं शरावं स्थापयेद् बधः। कवोरा सलिल क्षुरमेकं सुशाणितम्। प्रासाद्य तनयं तत्र जनकः स्वीयवामतः । सस्थाप्य जननीकोडे कोणसलिन्नैव तैः। वारुणं दशधा जघा सम्माय॑ गिशमूर्द्ध- जान्। मायया भवताभ्यां जुष्टिमेकां प्रकल्पयेत् । मायां लक्ष्मी विधा जमा रहीवा लौहजं क्षुरम् । छित्त्वा तु जुष्टिका- मूलं माळहस्ते निवेशयेत् । कुमारमाता हस्ताभ्यामादाय गोमयान्विते। सराव स्थापयेज्जुष्टिं नापिताय पिता वदेत् । चुरमुण्डे शिशो: चोरं सुखं साधय ठहयम्। पठिला नापित पश्यन् सत्यनामनि पावके । प्रजापति समुद्दिश्य प्रदद्यादाहुति- त्रयम्। नापितेन कृतचौरं नापयित्वा शिशु' ततः। वस्त्रा- ·प्राणतोषिणी। सहारमास्येन भूषयित्वाग्निमनिधी। खवामभागे संस्थान विष्टि कृतीममाचरेत्। प्रायश्चित्तं ततः कृत्वा दद्यात् पूर्णा- हुति पिता। माया शिशो! ते कुशलं कुरुतां विखवृदिभुः । पठित्वेनं शिशोः कर्णे वर्णमय्या शलाकया। राजत्या लौहमया वा तत्र वैध प्रकल्पयेत् । आपोहिष्ठेति मन्त्रेण अभिषिय सुतं ततः। भान्त्यादिदक्षिणां कृत्वा चूडाकर्म समापयेत्। गर्भा- धानादिचूड़ान्त समान सर्वजातियु। शूद्रसामान्यजातीना सर्वमेतदमन्बकम्। जातकर्मादिचूड़ान्त कुमायाचाप्यम- न्त्रकम्। कर्तव्यं पञ्चभिर्वर्णरेक निष्क मणं विना । अथोच्यते दिजातीनामुपवीतिक्रियाविधिः। यस्मिन् कते हिजन्मानो देगीग्राधिकारिणः । गर्भाष्टमेऽष्टमे वाब्द कुादु पनयं शिशोः । पोड़शान्दाधिको नोपनेतव्यो निष्कि यो हिसः । कृतनित्यक्रियो विहान् पञ्च देवान् समर्चयेत्। गौयादिमाट- काथैव वसुधारा प्रकल्पयेत् । बुडियाचं ततः कुर्यात् देवता. पितये। कुथण्डिकोतविधिना धाराहोमान्तमाचरेत् । प्रातः कत्वाशनं बालं सुखातञ्च स्खलङ्गतम्। शिखां विना कृत- चौरं चौमाम्वरविभूषितम्। छायामण्डपमानीय समुद्भवहुता- शितः। समीपे चात्मनो वामे संस्थाप्य विमलासने। शिर्थ वदेव ह्मचर्यं कुरु वस! ततः शिशुः । ब्रह्मचर्य करोमोति गुरवे विनिवेदयेत्। ततो, गुरुः प्रसदामा गिशवे शान्तचेतसे । कापायवाससौ दद्यादोर्धापुष्वाय वर्चसे। मौञ्जी कुशमयीं वापि बिहत्तां ग्रन्थिसंयुताम् । तूष्णीञ्च मेखलां दद्यात् कापायवस्त्र- धारिणे । मायासुच्चार्य सुभगा मेखला स्याच्छुभप्रदा । इत्युका मेखला बड्डा मौनी तिष्ठेद गुरोः पुरः। यज्ञोपवीतं परमं पवित्रं वहस्पतेर्यत् सहजं पुरस्तात्। आयुष्यमा प्रतिमुञ्च शुभ यनीयवीतं बलमस्तु तेजः । मन्त्रेणानेन शिशवे दद्यात् कृष्णा- ।

·प्राणतोषिणी। १५३ जिनान्वितम्। यत्रसूत्रपरिमाणन्तु माटकामेदतन्ने एकादश- पटले ॥ यजमूत्रस्य यन्मानं तत् शृणुष्व वरानने । ऋग्वेदी धारयेत् सूत्रं नामेरूई स्तनादधः । यजुषां सूत्रमानं हि पाथर्य शृणु शैलजे !! बाहुमूलप्रमाणेन यज्ञसूत्रं दिजातिभिः। धारणीयं प्रयत्न न नान्यदन्न कदाचन । नान्यदन्नं नान्यप्रमाणमित्यर्थः । सामगस्य दीर्घसूत्र विविध वरवर्णिनि ।। ब्रह्मरन्धानाभिदेश- पर्यन्त यज्ञसूत्रकम् । अथवापि च ग्रीवायामारोप्य नाभिमा स्मृशेत् । तस्मात् पृष्ठे मेरुदण्डपर्यन्त यज्ञसूत्रकम् । अथवा परमेशानि । प्रकारान्तरमुच्यते। ग्रीवाया दक्षिणानुष्ठपर्यन्त यज्ञसूत्रकम् । अथों धारयेत् सूत्र यत्नेन यजुषा मतम्। अथवा धावयेत् सूत्र सामगस्य प्रमाणत: । अथवा धारयेत् यनसूत्र परममोहनम। श्राज्ञाचकानाभिदेशपर्यन्तं यन- सूत्रकम्। एतत् सङ्केतमज्ञात्वा य' कुर्यात् सूत्रधारणम् । स चण्डालसमो देवि। यदि व्यामसमो भवेत् ॥ प्रसङ्गाद यन- सूत्रस्य कर्त्तन जीवन्यासच लिख्यते ॥ गायत्रीतन्वे चतुर्थ ब्राह्मणपटले ॥ कन्या च कर्जयेत् सूत्र पतिपुत्ववती तथा। विधवाऽविधवा वापि पुत्रहीनापि ब्राह्मणो। क्षवाणी वैश्यदारा च कतयेन तु शूद्रिणी। दीक्षिता यदि सा शूद्रा कर्त्तनेन च निन्दिता। सच्छूद्रा यदि सा भने । शुद्धा सा सूत्रकर्त्तने । अस च्छूदा महेशानि । निन्दिता सूत्रकर्त्तन। कार्पाससम्भवं सूत्र यज्ञसूत्र विनिर्मितम्। सूक्ष्मातिसूक्ष्म परमं सर्वदेवमयं तथा ॥ इति निर्माणम् ॥ अणुग्रन्थिः । ग्रन्थिकाले स्मरहिमान् सूत्र' भवति मूर्तिमत्। ब्रह्मा च काश्यपो विप्र सनकच स- नन्दनः । सनसनातनो विग्रो नारदः कपिलस्तथा। मरीचि- रविः पुलहः पुलस्त्यो गौतमः क्रतुः। भृगुर्दक्ष प्रचेताय वशिष्ठो वाल्मिकिस्तथा। दैपायनो भरद्वाजः शक्रो जैमिनि- ·१५४ प्राणतोषणी। रेव च । विदूरथः शन:शेफो जातुकर्णच रौरवः । श्रीध संवर्तकः शुक्रः सराचायी वृहस्पतिः। चन्द्रः सूर्यो बुधः श्रीमान् यन्त्रसूत्रस्य ग्रन्थियु। तिष्ठन्तु मम वामांशे वामस्कन्धे त्वहनिशम् । ब्रह्माद्या देवताः सर्वा यज्ञसूत्रस्य देवताः ॥ तथा । जीवन्यास प्रवक्ष्यामि यज्ञसूत्रस्य संशृणु। यज्ञसूत्र करे कत्ला दक्षिणे दिजसत्तमः । गायत्री प्रथमं जमा प्रणवं प्रजपेत् शतम्। गायत्री पुनरुत्वा वै वामस्कन्धे निवेशयेत् । जीवन्यास' विना देवि! यन्त्रसूत्रञ्च सूबवत् ॥ महानिर्वाणे । यज्ञोपवीतं दण्डच्च वेणवं खादिरश्च वा। पालाशमथवा दद्यात् क्षीरक्ष समुद्भवम् । आपोहिष्ठे ति मन्त्रेण मायया पुटितेन च । विरा- वृत्त्या कुशाम्भोभिई नदण्डोपवीतकम्। अभिषिच्य ततस्तीयैः पूरयेदालकाञ्जलिम्। तदञ्जलि दिनेशाय दातारं ब्रह्मचा- रिणम्। तचक्षुरिति मन्त्रेण दर्शयेद्भास्कर गुरुः। दृष्ट्वा भास्क- रमाचार्यो वदेन्माणवकं ततः। मम व्रत मनो धेहि मम चित्त ददामि ते। जुपखैकमना वस ! मम वाचोऽस्तु ते शिवम् । हृदि स्मृष्ट्वा पठित्वैन किनामासोति तं वदेत्। शिथस्त्वमुकशर्मा भवन्तम भिवादये। कस्य त्वं ब्रह्मचारीति गुरो पृच्छति पार्वति!। शिष्यः सावहितो ब्रूयाद्भवतो ब्रह्मचार्यहम्। इन्द्रस्य ब्रह्म चारो त्वमाचार्यस्ते हुताशनः । इत्युका स गुरुः पश्चाद्देवेभ्यस्त समर्पयेत् । त्वां प्रजापतये वत्स ! सवित्रे वरुणाय च। पृथिव्ये सर्वदेवेभ्यः सर्ववेदेभ्य एव च । समर्पयामि ते सर्वे रक्षन्तु त्वां निरन्तरम् । ततो माणवको वह्नि दक्षिणावर्मयोगतः। गुरु प्रदक्षिणोलत्य आसने पुनराविशेत् । गुरुः शिष्येण सम्पृष्टः समः द्भवहुताशने। पञ्च देवान् समुद्दिश्य दद्यात् पचाहुती: प्रिये ।। प्रजापतिस्ततः शक्रो विष्णुब्रह्मा शिवस्तथा। मायादिवह्निमाया मौर्जुहुयात् खननामभिः । अनुलमन्ने सर्वत्र विधिरेप प्रकीर्तितः।

·प्राणतोषियो। १५५ . - ततो दुर्गा महालक्ष्मोः सुन्दरी भुक्नेश्वरी। इन्द्रादिदशदिक्- पाला भास्करादिनवग्रहाः । प्रत्येकनाम्ना हुत्वैतान् वाससाच्छाद्य बालकम्। पृच्छेन्माणवक' प्राज्ञो ब्रह्मचाभिमानिनम्। को वाश्चयस्ते तनय ! ब्रूहि किन्ते मनोगतम् । ततः शिष्यः साव- हितो धत्वा गुरुपददयम् । करोतु मामायमिणं ब्रह्माविद्योप- देशतः। एवं प्रार्थयमानस्य दक्षकणे शिशोस्तदा। श्रावयित्वा विधा तारं सर्वमन्त्रमयं शिवे !। व्याहृतित्रयमुच्चार्य सावित्री श्रावयेद गुरुः। ऋपिः सदाशिव: मोक्तश्छन्दोऽनुष्टुबुदाहृतम् । अधिष्ठात्री च सावित्री मोनार्वे विनियोगिता। अन्तर्गतं मह- इर्ची वरणीयं यथाममिः । ध्यायेम तत् पदं सत्व सर्वव्यापि सनातनम्। यो भर्गः सर्वसाक्षी नो मनोबुद्धीन्द्रियाणि च । धर्मार्थकाममोक्षेषु प्रेरयेदिनियोजयेत्। इत्यमर्थयुतां ब्रह्म- विद्यामासाद्य सद्गुरुः। शिष्यं नियोजयेद्दे वि! ग्रहस्थाथम- कम। ब्रह्मचर्योचितं वेशं वत्स दानों परिव्यज। शाम्भवो- दितमार्गेण देवान् पितॄन् समर्चय। ब्रह्मविद्योपदेशेन पवित्र ते कलेवरम् । प्राप्ता एहस्थाथमिता तदुक्तं कर्म कल्पय। उप- वोतइयं दिव्यंवत्लालद्वरणानि च । ग्रहाण पादुकाच्छन गन्ध- माल्यानुलेपनैः। ततः कापायवसनं कृष्णाजिनसमन्वितम् । यज्ञसूत्र मेखलाञ्च दण्ई भिचाकरण्डकम्। आचारादर्जितां भिसा समय गुरवे शिवे !। शोपवीतयुगल परिधायाम्बरे शुभे । गन्धमाल्यधरस्तूप्णी तिठेदाचार्यसन्निधौ। ततो ग्रहस्था- श्रमिण शिष्यमेतदेद गुरुः । .जितेन्द्रियः सत्यवादी ब्रह्मविद्या- रतो भव । स्वाध्यायायमकर्माणि यथाधर्मेण साधय । इत्यादिश्य विदं पचात् समुद्भवहुताशने। मायादिप्रणवान्त न भूर्भुव:- स्वस्त्रयेण च । हावयित्वा विधाचार्य: स्विष्टिकृद्धोममाचरेत् । दत्ता पूर्णाहुतिं भद्रे ! व्रतकर्म समापयेत्। वीजसेकादिसं !

·ग्राह्या माणतोषिणी। ध्यात्वैकैकं समुद्दिश्य जुहुयात् संस्कृतेऽनले। भायर्यायाः पा युगलं रक्षोयात्तान्युदीरयन् । पाणिं गृहामि सुभगे! गुरु रता भव । गाहस्थ्यं धर्मकर्मेण यथावदनशीलय । तेन खा दत्तन लाजै वाहतैः शिव।। प्रजापतिं समुद्दिश्य दद्या हे चाहुती वरः । प्रदक्षिणी कृत्य वह्निमुत्थाय भार्यया सह । दुः शिवं रमा विष्णु ब्राह्मीं ब्रह्माणमेव च । युग्म युग्म समुहि विविधा हवनं चरेत्। अश्ममण्डलिकासप्तारोही कुर्यादा खकम् । निशायाञ्चेत्तदा स्त्रीभिः पश्येदधूम्रामरुन्धतीम् । प्रत्या हत्यासने सम्यगुपविश्य वरस्तदा। विष्टि क्लद्धोमपूर्णाहुत्यन्त कर्म समापयेत्। ब्राझो विवाहो विहिती दोषहीनः सवर्णया, कुलधमानुसारेण गोत्रभिन्ना सपिण्डजा। ब्राह्मोहाहन या सैव पत्नी रहेखरी। तदनुज्ञां विना ब्राह्मविवाहं ना. चरेत् पुनः । लस्या अपत्ये तइंशे विद्यमाने कुलेखरि ।। अथ महानिर्वाणतन्त्रोतादशसंस्कारप्रयोगः । संस्कार विना देवपत्रकम्मानधिकारितया सर्वैविप्रादिभिर्वर्णेः स्वस्व. वर्णोक्ताः संस्कारा: कार्याः । दश संस्कारास्तु वीजसेकसवन- सोमन्तोन्नयनजातकम्मनामकरणनिष्क्रमणान्नप्राशनचूड़ोपनयन- विवाहाः। ततः शूद्राणामधमशूद्राणामुपनयनं नास्ति तेषां नवैव संस्काराः। ब्रावणक्षत्रियवैश्यानान्तु दश संस्कारा इति ॥ अय गर्भाधानम् ! कतनित्यक्रिय आमने उपविश्य दोक्षा- पद्धतिलिखिष्यमाणमन्त्र घटान् संस्थाप्य तत्र ब्रह्मदुर्गागणेश- विष्णु सूर्य शिवादित्यादिनवग्रहेन्द्रादिदशदिक्पालान् सम्पूज्य ततो गोयादिपोडशमालकाः पूजयेत्। पोडशमाटकास्तु । गोरो पद्मा शची मेधा सावित्री विजया जया। देवसेना स्वधा स्वाहा शान्ति: पुष्टिधति: क्षमा ॥ आत्मदेवता कुलदेवता एता. अत्यः । पूजाक्रमस्तु ॥ अयं स्थापनं कला बद्दान्नलिः। डी ·प्राणतोषिणी। १५० प्रायान्तु मातरः सर्वास्त्रिदशानन्दकारिकाः। विवाहवतयन्नाना सर्वाभीष्ट प्रकल्प्यताम् । यानलिसमारूढाः सौम्यमूर्तिधरा: सदा। आयान्तु मातरः सर्वा यज्ञोत्सवसमृद्धये ॥ इति माट- कागणमावाह्य झी गौर्य मावे नम इति पाद्यादिभियथाशक्ति सम्पूज्य एव पद्माय मात्रे नम इत्यादिमिः पोडशमाबकाचन' स्वशत्या विधाय नाभिमानायां भित्तो प्रादेर्शमात्रमध्ये सिन्दू- रेण रक्तचन्दनेन वा सप्त वा पञ्च वा विन्दून् दद्यात्। ततः प्रत्येकविन्दी लोमिति होमिति थीमिति वीजनयेणाविच्छिन्ना तधारी दत्त्वा तत्र वसु' यजेत् । ततो होमप्रकरणलेख्य- खण्डिलादिवह्निस्थापनान्त की कृत्वा होमद्रव्याणि संस्कृत्य प्राजापत्य चरु थपयेत्। ततो वायुनामानमग्निं ध्यात्वा आवाह्य घेतेन पाद्यादिमि सम्यू ज्ये धाराहोमान्त कर्म कृत्वा ही प्रजा- पतये स्वाहा इति मन्त्रण चरुणा वारत्रय जुहुयात्। ततो ही विष्णुयोनि कल्पयतु त्वष्टा रूपाणि यच्छतु । आसिञ्चत प्रजा- पतिर्धाता गर्भ दधातु ते। स्वाहा इत्यनेन चरुणा वारमेकं जुहु- यात् । तत आज्येन चरणा साज्येन न चरुणा वा सूर्यप्रजा- पतिविणून ध्यात्वा ही सूर्याय स्वाहा ही प्रेजापतये स्वाहा ही विष्णवे खाहा इति मन्वयेण प्रत्येक जुहुयात्। ततः सिनीवालीसरस्वत्यश्विनान् ध्यावा ही। गर्म धेहि सिनीवाली गर्भ धेहि सरस्वतो । गर्भ ते अश्विनौ देवावाधत्ता पुष्करस्रजी। खाहा इत्यनेन तेन जुहुयात् । ततो मनसा रवि विष्णु ध्यात्वा ली स्त्रीं श्रीं श्रीं हुमित्यमुष्यै पुत्रकामायै गर्भमाधेहि स्वाहा । इति मन्ये णाज्येन जुहुयात्। ततो विम्णु मनसा ध्यात्वा ही। यथ्य पृथिवो देको छुत्ताना गर्भमादधे । तथा त्व गर्भमाधेहि दशमे कासि सूतये ॥ साहा इति मन्त्रणाज्येन जुहुयात् । तत: पुनरपि विष्णु मनसा ध्यात्वा ही। विष्णोज्येष्ठेन रूपेणं ·माणतोषियी। - नायामां वरीयसम् । सुतमाधेहि वाहात्यनेनान्येन यात् । ततः कीं श्रीं स्त्री ही की ड्रीमिति मन्मेण बध्वाः मिः सभेत्। ततः पुत्रवतीभिनारीभिः परिवेष्टितो प्रस्ताभ्या वधा घिर पालभ्य विष्णु दुगी विधि सूर्यञ्च ध्यात्वा तस्याः क्रोडा चले फलवयं पतिर्दद्यात्। ततः खिष्टिकतं दुत्वा प्रायषित होमं कुर्यात्। तत: प्रदोषसमये गौरीसहितपहर सम्पूज्य भास्कराय दद्यादिति। ततस्तद्रावावन्यरावौ वा युग्मायां भार्यया सह भवनान्तर गत्वा प्रजापति मनसा ध्यात्वा पत्नी संस्पृश्य शय्याशोधनं कुर्यात् । यथा। ही आवयोः सुप्रजायै त्वं शय्ये ! शुभकरी भव। ततो भार्यया सह शय्यामारुध प्राइख उदप खो वा उपविश्य स्त्रिय पश्यन् तन्मस्तके हस्त दवा वामिन पाणिना तामालिय तस्याः शौर्षे कोमिति शतधा चिवुके ऐमिति शतधा कण्ठ थोमिति विंशतिधा स्तनबन्द श्रीमिति शतधा हृदये होमिति पञ्चविंशतिधा जमा योनौ कर दत्त्वा क्लीं ऐमिति अष्टोत्तरशतं जमा लिपि ऐं क्लौमि. त्यष्टोत्तरशतं जपेत् । ततो होमिति मन्त्र ण योनि विकाश्य सुतप्राप्तये स्त्रियमुपगच्छेत् । ततो रेतःपातसमये विश्वकम्माण ध्यात्वा नाभेरवस्तात् चित्कुण्डे रेतः पातयेत्। शुक्रपातान्त. समये इमं पठेत् । ह्रीं । यथाग्निना सगर्भा भूौर्यथा वजधा- रिणा। वायुना दिग्गर्भवती तथा गर्भवती भव ॥ इति गर्भाः धानम् ॥ अथ पुंसवनम् । पतिः कृतनित्यक्रियः पञ्चदेवतापूजादिवृद्धि थाहान्तं गर्भाधानपइत्युक्तं विधाय ततो वह्निस्थापनादि चन्द्रनामानमग्निं ध्यात्वावाह्य सम्पूज्य प्राजापत्यं चर पचेत् । ततो गव्ये दधि यवमेक हौ माषौ च निक्षिप्य स्त्रियं पृच्छत् । हे भट्रे! किं त्वं विः कृतं पिबसि इति । ततः स्त्री ब्रूयात् मया हात्वा ·प्राणतोपिणों। पुंसवने कृतं पोयते। इत्युक्ता यवमापयुतदधिप्रतिवयं पिवेत्। तनों जीववत्सांभिर्वनिताभिस्तां यागस्थानं समान- येत्। ततो वामभागे ता संस्थाप्य चरुमानीय ही हु ये चार वितकर्तारो ये चे गर्भविनाशकाः। भूता: प्रेताः पिशाचाय वेताला वालघातकाः। तान् सर्वान्नाशय नाशय गर्भरक्षां कुरु स्वाहा । इत्यनेन मन्त्रण रक्षोन विचिन्त्य प्रजापतित्व ध्यायन् चरुणा हादशाहुतीर्जुहुयात् । हीं चन्द्रमसे वाहेति मन्त्रण पञ्चाहुतीर्दद्यात्। ततो भायादि स्पृष्ट्वा ही थीमिति मन्त्र शतं जपेत् । तत: खिष्टिकहोमस्तदनन्तर प्रायश्चित्तहोमादि- वद्भिविसर्जनान्त कम कत्ला दक्षिणाच्छिद्रावधारणान्त कुया. दिति पुंसवनम् ॥ अथ पञ्चामृतदानम्। तत्तु गर्भजननमासावधिके पञ्चम मासि गर्मिण्ये देयम् । पञ्चामृतन्तु समांशेन दधिमधुदुग्ध- वृतशर्करामिथितरूपम् । अनेन स्त्रिया देहशुद्धिर्भवति। तत्र प्रत्येक द्रव्ये ऐं क्लीं श्रीं ही हुँ लमिति पञ्चधा जघा सम्मिश्रय गर्मिणी प्राशयेदिति पञ्चामृतदानम् ॥ अथ सोमन्तोनयनम् । तत्तु पठेऽष्टमे वा मासि कर्त्तव्यम् । तत्राशतावपत्यजननात् पूर्व कार्यम्। तत्र पतिः पञ्चदेवता. पूजादिधारोहोमान्त गर्भाधानप्रकरणोता' विधाय स्त्रिया सहा- उने उपविश्य शिवनामानमग्निं ध्यात्वा आवाध यथाशक्ति सम्पूज्य ही विष्णवे वाहा ही भाखते स्वाहा ही धाने स्वाहा इत्याहुतित्रयं दद्यात्। ततः सोमं ध्यात्वा ही सोमाय स्वाहा इति सप्तधा' जुहुयात् । अखिनौ वासवं विष्णु शिवं दुर्गाक्ष प्रजापतिञ्च ध्यात्वा प्रत्येकं पञ्चाहुतोदद्यात् । ततः पतिः वर्षकवतिकां दक्षिणहस्तेन ग्टहीत्वा स्त्रियाः सीमन्तादिके- शान्तयाणे निवेश्य शिवं विष्णु विधिन ध्यायन ड्रीं । भायें ·१६२ प्राणतोषिणी। कल्याणि! सुभगे! दशमे मासि सुव्रते। सुप्रसूता भव प्रीता प्रसादाविश्वकर्मणः । आयुष्मति ! कतिका वर्णखी ते शुभं कुरु ॥ इति पठेत् ॥ तत: खिष्टिवडोमप्रायश्चित्तहोमो कवा दक्षिणामग्निविसर्जनादिकञ्च कुयादिति सीमन्तोत्र- यनम् ॥ अथ जातकम्म । जातमात्रबालकं पिता स्वर्ण दत्त्वा पश्येत् । ततो ग्टहान्तर गर्भाधानपइत्युक्त पञ्चदेवतापूजादिधाराहोमान्त कर्म कृत्वा पञ्चाहुतोर्दद्यात्। ड्रीमग्नये खाहा होमिन्द्राय खाहा ही प्रजापतये स्वाहा ही विश्वेभ्यो देवेभ्यः खाहा ह्रीं ब्रह्मणे स्वाहा। इत्ये भिमन्चै रिति । तत: कांस्ययात्रसमांशेन मधुसर्पिपी समानीय तदुपरि ऐमिति सप्तधा जबा। हीं। आयु: वों बलं मेधा वतां ते सदा शिशो!। इति मन्त्रण दक्षिण- हस्तानामिकया शिशु प्राशयेत्। इत्यायुर्जननं कृत्वा पिता गुप्त नाम कुयात्। ततो जन्मदिनावधि विदिनाभ्यन्तरे खेत. टूर्वाभिः वर्णशलाकया वा मधुना बालकस्य जिह्वायां वाग्भव- कूटं लिखेत्। अनेन वाग्भवकूटेन बालकः पण्डितः सुकवि; शब्दालङ्कारविञ् भवति । यदोमं मन्त्र कृतपुरश्चरणो मूर्खस्य शिरसि हस्त दत्त्वा अष्टोत्तरशतं जपेत्तदा सोऽपि लोकं करि- यति ।.यदि चेमं मूकस्य जिह्वायां न्यसेत्तदा सोऽपि कवि- भवति । अथ वा द्वितीयायास्वाक्षरी दूर्वया बालकस्य जिहोष्ठी सम्माज्य पंक्तियेन लिखेत्। तत्र क्रमः । नाडीच्छेदात् प्रागे- कादशाह द्वादशाह मासान्ते वा यथाशति उपचारेण तां देवतां सम्पूज्य मन्त्र लिखेत् । यदि पिता न देशस्थ स्त्रदा पिढव्यादि- रंतत् कुर्यात्। अथवा खेतटूर्वया कुलदेवतामन्च बालक- स्यौष्ठे लिखेत् । स बालो वाग्मी हतकविर्भवेत् । ततः खिष्टि- मधोमादिवह्रिविसर्जनान्त कर्म कुयात् । कुमा• अय ·प्राणतोपिणी। विममन्त्र के कुर्यात् । तत उत्साहपूर्वकं धात्री नाड़ी छिन्द्यात् । तदनन्तरमशौचं भवतीति जातकर्म । अथ नामकरणम् । पठेऽष्टमे वा मासि प्रकाशतो नाम कुर्यात्। तत्र माता शिशु मापयित्वा नवे अम्बरे परिधाप्य पत्युः पार्थ वामकोड़ासनमागत्य बालं मानुस स्थापयेत् । ततः पिता सहिरण्यकुशजलेन थियो नमभिपिञ्चेदेभि- मन्त्र यथा। ही जागवी यमुना रेवा सपवित्रा सरस्वती। नर्मदा वरदा कुम्भी सागराय सरांसि च । एते त्वामभिषिञ्चन्तु धर्मकामार्थसिद्धये। छीं। आपोहिष्ठामयो भुवस्ता न ऊर्जे दधातन महेरणाय चक्षसे । यो वः शिवतमो रसस्तस्य माज- यतेह न;। उशतीरिव मातरः। तस्मा अरणमाम वो यस्य क्ष- याय जिन्वथ। आपो जनयथा च नः। इत्यभिपिच पूर्वव- इङ्गिस्थापनादिधाराहोमान्तं कर्म कृत्वा पार्थिवनामानमग्निं ध्याला स्वल्पाक्षरं सुखोच्चायं नाम विधा पिता थावयित्वा ब्राह्मणेभ्यो निवेदयेत्। ततः खिष्टिक्तद्धोमान्त कर्म समा- पयेत् । एतत् कर्म कन्याया अप्यमन्त्रक कर्तव्यमिति नाम- करणम् ॥ अथ निष्कुमणम्। निष्कमणन्तु चतुर्थे मासि पष्ठे वा कुर्यात् । तव पिता कतनित्यक्रियो गणेशं सम्पूज्य शिशु माप- यित्वा वस्त्रालद्वारै घयित्वा अग्रे संस्थाप्य ह्रीं ब्रह्मा विष्णु- रित्यादिप्रमाणप्रकरणोक् पठित्वा बालकमङ्के निधाय गीत- वाद्यपुरःसरं सानन्दः स्वजनै तो वहिनिष्कामयेत् । कियडूरं गत्वा हों तच्चक्षुर्देवहितमिति मन्त्रेण बालक सूर्य दर्शयेत् । ततो गहमागत्य सूर्यायाध्ये दत्त्वा खजनान् भोजये- दिति निष्क मणम् । 'अथान्नप्राशनम् । तत्र पठे मासि अष्टमे वा पिटनाता ततः ·१६४ प्राणतोपिणी। यथा पिता वा अप्राशनक्रियां कुर्यात्। तत्र कतनित्यक्रियः पूर्ववर सगणाधिपगोर्यादिक सम्पूज्य शुचिनामानमग्नि संस्तत्व प्रागुतधाराहोमान्तं कर्म समाप्य पञ्चाइतीज डुयात् । ही अग्नये स्वाहा ह्रीं इन्द्राय स्वाहा ह्रीं प्रजापतये खाहा श्री विखेभ्यो देवेभ्यः स्वाहा जी ब्रह्मणे स्वाहा। इति हुदा तवान्यस्मिन् ग्रई वा वालक कोड़े कृत्वा पञ्चप्राणाहुतिमन्वैः पायसं पञ्चधा भोजयित्वा शिशोKखे किञ्चिदत्रव्यसनादि दत्त्वा आचामयेत्। ततो गीतवाद्यपुरःसरं प्रायश्चित्तहोमादि समापयेदित्यनप्राशनम् ॥ अथ चूड़ाकरणम् । तीये वर्षे पञ्चमे कुलाचारप्राप्त वा चूड़ाकरणम् । तत्र तनित्यक्रियः सगणाधिपमानकादिपूजा विधाय सत्यनामानमग्नि संस्कृत्य धाराहुत्यन्तं कर्म समाप्याग्ने रुत्तरे तितगोधूमसहितं हपगोमयपूर्ण नवशरावं स्थापयेत् कवोष्ण जलं शाणितं तुरश्च। ततः पिता खयामे जननी- कोड़े बालकं निधाय वमिति दशधा जवा तेन कवोणतोयेन केशान् सम्माज्य हौमिति मन्त्रण कुशपत्रदयनिर्मितजुष्टिका- मेकां तत्र बन्नीयात् । ततो मायालक्ष्मीवीजदयं विधा जमा लौह क्षुरं गृहीत्वा सजुष्टिककेशमुपमूलं छिन्यात्। ततः कुमारमाता तं सजुष्टिककेशं हस्ताभ्यां गृहीत्वा तस्मिन् गोम- यान्वितनवशरावे स्थापयेत् । ततः पिता नापिताय ब्रूयात् । क्षुरमुण्डे शिशोः क्षौरं सुखं साधय स्वाहा। इति पठित्वा बालकं पश्यन् सत्यनामाग्नौ ह्रीं प्रजापतये खाहा इति त्रिवार जुहुयात्। ततः कृतक्षौरं नातं समलङ्कतं समाल्यं बालं वाम. भागे संस्थाप्य खिष्टिकृतप्रायथित्तहोम हुत्वा पूर्णाहुतिं दद्यात् । ततो ही शिशो! ते विश्वकर्मा कुशलं कुरुतामिति पठिला स्वर्ण- मय्या राजत्ला शलाकया वा शिशोः कर्णदये वेधं कल्पयेत् । ।

·प्राणतोपिणी। । तत आयोहिछेत्यादिमन्ते ण तमभिषिय शान्त्यादिक छल्ला दक्षिणां कुर्यादिति चूड़ाकरणम् । गर्भाधानादिचूडान्त कर्म सर्वजातिषु समानं केवल शूदा. णामिदं सर्वममन्त्रकमिति ॥ अथोपनयनम् ॥ गर्भाष्टमेऽष्टम- उब्दे वा उपनयनं कर्त्तव्यमिति। पीड़शाव्दपर्यन्तमनुपनी- तस्य बालस्य देवपैयक्रियायां नाधिकारः॥ तत्र कतनित्य- क्रियः सगणाधिपमानपूजादिनदियादान्त कर्म कल्वा कुश- रिडकोतविधानेन समुद्भवनामानमग्नि संस्थाप्य धाराहोमान्त कर्म कृत्वा प्रातः कृताशनं शिखां विना मुण्डितशिरसं सुखातं दौमाम्बरधर स्खलसतं बाल छायामण्डपमानीय वहिः समीपे स्त्रवाम शुद्धासने उपवेशयेत्। ततो ही ब्रह्मचर्यं कुरु इति गुरुः । ही ब्रह्मचर्यं करोमोति शिष्यो ब्रूवात्। ततो गुरु- स्तस्मै शिष्याय कापाये वाससी कुगमयों मेखलाञ्च दद्यात् । ड्रीं समगा मेखला शुभप्रदा स्यादिति पठित्वा शिष्यो मौनी तिठेत् । ही यज्ञोपवीतमिति मन्त्र पठित्वा गुरुः शिष्याय कृष्णाजिन- युक्तयज्ञोपवीतं दद्यात वेदभेदे सूत्रमानन्तु प्रमाणमध्ये अनुस- न्धेयम् । पुनयंत्रोपवीतमानं वंशदण्डच्च दद्यात् पालाशच । ततो मायापुटितापोहिष्ठादिमन्त्रेण त्रिपत्रकुशेन वृतकाय वस्त्रमेख. लाजिनयन्त्रसूत्रदण्ई शिष्यमभिषिय तोयेन तदन्नलिं पूरयेत्। ततः सूर्यायानलिं दापयित्वा बालही तश्चक्षुरिति मन्वेणादित्य दर्शयेत् । ततो गुरुर्माणवकहदयं स्पृष्ट्वा ही मम व्रते ते इति मन्त्र पठित्वा कि नामासि इति पृच्छेत् । ततः शिष्यः थोप्रमु- कनामाई त्वामभिवादये इति वदेत् । ततो गुरुः कस्य त्वं ब्रह्म- चारोति। शिष्यः भवतो ब्रह्मचार्यहम्। ततो गुरुः। इन्द्रस्य ब्रह्मचारी समाचार्य्यस्तै हुताशनः । इत्युत्ता ही प्रजापतये वस इति मन्नण माणवक समय दक्षिणावर्तयोगेन वह्नि प्रद.

·प्राणतोषिणी। क्षिणीकारयित्वा पासने उपवेशयेत् । ततः शिर्येण सृष्टी गुरुः ही प्रजापतये स्वाहा। ही इन्द्राय वाहा। हों विष्णवे खाहा। ही ब्रह्मण साहा। ही शिवाय स्वाहा। ततो मायांदिखाहान्तेन नामा दुर्गालक्ष्मीसुन्दरीभुवनेश्वरीन्द्रादिदर्श दिक्पालभास्करादिनवग्रहेभ्यः स्वखनाना प्रत्येक जुहुयात्। तती माणवकं वाससा आच्छाद्य को वायमस्ते तनय ! ब्रूहि कित्ते मनोगतम्। ततः शिष्यो गुरुपादवयं धृत्वा करोतु मामात्र- मिणं ब्रह्मविद्योपदेशतः। इति प्रार्थयमानस्य शिष्यस्य दक्षकर्ण विधा प्रणव संशाव्य सेव्याहृतिका सावि: श्रावयेत्। अन्या- ब्रह्मविद्या। गायवधाः सदाशिव ऋपिरनुष्टुप्छन्द: सावित्री देवता मोक्षार्थे विनियोगः । तदर्थञ्च ज्ञापयेत् । ततो माणवको भिक्षां कुर्यात् । ततो गुरुः ही ब्रह्मचार्युक्तवेशमिति पठेत् । ततो माणवकः कषायवस्व सलणाजिनयज्ञसूत्रं मेखला दण्डं भिक्षाकरण्डमजितभिक्षाञ्च गुरवे निवेद्य' शुद्धयज्ञोपवीतहयं शुक्लवस्त्रहयञ्च परिधाय धृतगन्धमाल्य आचार्यसविधी तूष्णी तिष्ठेत्। ततो गुरुः। ही जितेन्द्रियः सत्यवादीत्यादि पठित्वा शिष्येण हावयेत् । यथा। हीं ॐ भूः स्वाहा हीं ॐ भुवः साहा ही ॐ स्वः स्वाहा इत्यनेन। ततः खिष्टिकहोमादिदक्षिणान्त कर्म समापयेदित्युपनयनम् ॥ अथ विवाहः। तत्र कतनित्यक्रियः पञ्चदेवतापूजादिवधि- श्राद्धान्त कर्म कृत्वा रात्रौ गीतवाद्यपुरःसरं वरं छायामण्डप- मानीय पूर्वाभिमुखमासने समुपवेशयेत् । ततो ब्राह्मणः पुण्याहं वाचयित्वा ही साधु भवानास्तामिति वरं पृच्छेत् । ततो वरः। ही साध्वहमासे इति क्देत्। ही अर्धयिथामो भवन्तः मिति वरं पृच्छेत्। हीमय इति वरो वदेत्। ही पाद्यं सम- पंयामीत्यादिना पाद्यार्थ्याचमनीयगन्धपुष्पवस्त्रालद्धारयज्ञसूत्रैर्वर- ·प्राणतोषिणी। मभ्यर्थ ही मधुपर्क समर्पयामीति वरहस्ते मधुपर्क समर्पयेत् । सती वरी मधुपर्क गृहीत्वा वामहस्ते निधाय दक्षिणहस्ताना- मिकाङ्गुष्ठाभ्यां ही प्राणाय स्वाहा ही अपानाय स्वाहा ही समा- नाय स्वाहा ही उदानाय स्वाहा ही ज्यानाय स्वाहा इति मन्त्रण तन्मधुपर्कद्रव्यं पञ्चधा आप्राय तत् पावसुदीच्यां दिशि स्थापयेत्। ततो वराय पुनराचमनीयं दत्त्वा दाता दूर्वान- ताभ्यां वरस्य दक्षिणं जानु स्मृष्ट्वा विष्णुरोम् तसदद्य अमुके मासि अमुकराशिस्ये भास्कर असुके पक्षे अमुकतिथौ अमुक- गोत्रः श्रीअमुकदेवशर्मा अमुकगोवस्थामुक्रप्रवरस्यासुकदेवशर्मणः प्रपौत्रं पुनर्गौवाद्युल्लिख्यामुकदेवशर्मणः पौवं पुनर्गोवाद्युल्लि- ख्यामुकदेवधर्माणः पुत्रं पुनर्गोत्रादिहितीयान्तमुग्लिख्य श्रीश्रम- कदेवशमाणमर्थितं वरम् । एव गोत्रप्रवरनामयष्ठान्त प्रपिता- महपितामहपितॄणामुक्का यथाक्रम प्रपौवीं पौत्री पुत्रीञ्चोका अमुकगोवाममुकप्रवरां श्रीअमुकोदेवीं बाझविवाहेन दातुं भवन्तमहं वृणे इति वदेत् । वरस्तु ही वृतोऽस्मीति वदेत् । तदा यथाविहितं विवाहकर्म कुरु। वरः ही यथानानतः करवाणीति । ततः सवस्त्रालद्वारा कन्यां छायामण्डपमानीय वरसम्मुखे स्थापयेत् । ततो वरहस्ते कन्याहस्त नियोज्य फलरत्नादिकं दत्त्वा प्राम्वत् सौरमासाद्युल्लेखानन्तरं प्रपितामह- पितामहपितॄणां गोत्रप्रवरनामपाठान्तमुल्लिख्य यथाक्रमं प्रपौ- वाय पोवाय पुत्वाय इत्युका अमुकगोवाय अमुकप्रवराय श्रीअ- मुकदेवशर्मणे वराय इत्युच्चार्य कन्यायाश्च प्रपितामहपितामह- पितणा पठान्तं गोवप्रवरनामोल्लिख्य प्रपौत्री पौत्रों पुचीमिति - यथासम्भवमुच्चार्य अमुकगोवाममुकमवर थीअमुकीदेवी कन्या- मित्यन्त विरुञ्चार्य एनामचिंता साच्छादनालङ्कारां प्रजापति- देवताममुककामस्तुभ्यमहं सम्प्रददे। इति वराय दद्यात् ।

·प्रामतोषिली। पर सस्तीति खोकुयात् । सतः सम्प्रदाता धर्मे चार्थे च काम च भवता भार्यया सह वर्तितव्यम् । वरो वाढ़मित्युका काम- स्तुतिं पठेत् । ततः सम्प्रदाता कन्याजामातरौ ही प्रजापति- प्रसादेनेत्यादि श्रावयित्वा वस्त्रेणाच्छाच सुमङ्गलपुर:सरेवर- कन्ययोः परस्परमुखावलोकं कारयेत्। ततः काञ्चनादिक वराय दक्षिणां दत्त्वा अच्छिद्रावधारणं कुर्यात् । ततो वरस- दात्री परदिवसे वा कुशण्डिकोतविधानेन योजकनामाग्नि संस्थाप्य प्राजापत्य चर अपयेत्। ततो धाराहोमान्तं कर्म कत्वा ही शिवाय स्वाहा। श्री दुर्गायै स्वाहा ही विष्णवे स्वाहा छीं ब्रह्मणे खादा ही इन्द्राय स्वाहा इति जुहुयात् । ततो ही पाणिं ग्टहामीति मन्त्र पठित्वा भार्यायाः पाणिं ग्रहीयात् । ततः कन्या हस्तस्थेन स्वामिदत्तेन तेन भावाद्याहतलाजैः प्रजापतिमुद्दिश्य ही प्रजापतये स्वाहा इति चतुर्धा जुडुयात् । ततो भार्यया सह उत्थाय वह्नि प्रदक्षिणीकृत्य ही दुर्गाशि- वाभ्यां स्वाहा ही ब्राह्मीब्रह्मभ्यां स्वाहा। इति विधा हुत्वा अश्मारोहणसप्तपदीगमने अमन्त्रक कारयेत् । रात्री चेद्धोम- स्तदा स्वीभिः सह चन्द्रमरुन्धतीञ्च पश्येत् ॥ तत: खिष्टिक होमादिदक्षिणान्त कर्म समापयेत् ॥ इति विवाहः ॥ इति थोप्राणतोषिण्यां द्वितीये धर्मकाण्डे संस्काररूपग्रन्थि- कयनं नाम प्रथमः परिच्छेदः । वक्ष्यमाणवचनैर्दीक्षाया अपि संस्काररूपत्वात् संस्कारमध्ये वक्तव्यत्वमुचितम् । तस्या गुरुमूलतया त्वादी गुरुप्रकरणम्- च्यते । तत्र गुरुलक्षणं शारादायां द्वितीयपटले॥ मारत: पिटतः शुद्धः शुद्धमावो जितन्द्रियः । सर्वागमानां सारन: सर्वशास्त्रार्थ- तत्त्ववित् ।।, परोपकारनिरतो जपपूजादितत्परः । अमोघ- वचन: शान्ती वेदवेदाङ्गपारगः। योगमार्थसन्धायो देवता- , ·प्राणतोपिणी। १५८ शान्तः हृदयङ्गमः। इत्यादिगुणसम्पनो गुरुरागमसम्मतः। देवता. वत् हृदयङ्गमो मनोहर इत्यर्थः॥ विश्वसारतन्ने द्वितीयपटले. ऽपि ॥ सर्वशास्त्रपरो दक्षः सर्वशास्त्रार्थ वित् सदा। सुवचाः सुन्दरः स्वाङ्गः कुलोन: शुभदर्शनः। जितेन्द्रियः सत्यवादी ब्राह्मणः शान्तमानसः । पिटमाहिते युक्तः सर्वकर्मपरायणः पाथमी देशस्थायी च गुरुरेवं विधीयते ॥ पात्रमी गृहस्थः । तथाच मत्स्य सूक्ते महातन्वे त्रयोदशपटले ॥ मध्यदेशसमुद्भूतः सर्वगुणैर्युतः। पुत्रदारैश्च सम्यवो गुरुरागमसम्मतः ॥ मध्यदेशसमुद्भूत इति श्रेष्ठत्वदर्शनार्थम् । तत्प्रमाणन्तु,तन्त्रसार- कारेणैव लिखितमतोऽत्र न प्रयोजनमिति गुरुलक्षणम् ॥ रुद्र. जामले पूर्वखण्डीयपञ्चदशपटलोत्तरखण्डीयहितीयपटलयोः । आदी साधकदेवव सदाचारमतिः सदा। पशुभावस्ततो वीरः मायाङ्गे दिव्यभाववान् । एतेषां भाववर्गाणा गुरुर्वेदान्तपारगः । शान्तो दान्तः कुलीनश्च विनोत: शुइवेशवान्। शुद्धाचार: सुप्र• तिष्ठः शुचिर्दक्ष: सुबुद्धिमान् । प्राथमी ध्याननिष्ठय मन्वतन्त्रवि- शारदः। निग्रहानुग्रहे शलो वशी मन्त्रार्थजापकः॥ शान्त इत्याये- तत् सर्व रामानचन्द्रिकायामपि केवलं शेपचरणे वशी- त्यादी गुरुरित्यभिधीयत इति पाठः ॥ शान्तो विषयोकटेच्छा- रहितः शमादिगुणसंयुक्तः। शमस्तु श्रवणादिकव्यतिरित विप- येभ्यो मनसो निग्रहः। यया। तीबाया बुभुक्षायां जातायां भोजनादन्यो व्यापारो मनसि न रोचते। भोजनविलम्बच्च सहते तथा सञ्चन्दनादिविषयेष्वत्यन्तमभिरुचिस्तत्वज्ञान- माधनेषु श्रवणमननादिवत्यन्तमभिरुचिश्च जायते इति । शान्त. रुपेग प्रसिद्धो वा। दान्तस्तप.केशसहः दमयुक्तो वा। दमस्तु वाद्येन्द्रियाणां तयतिरिकाविषयेभ्यो निवर्त्तनम् । सवणादिसाधनेभ्यो विलनग्येषु शब्दादिविषयेषु प्रवर्तमानानि जानसाधन- ·प्रामतोषिणी। योवादीनि वाधेन्द्रियाणि येन हत्तिविशेषण निवर्तन्ते स दम इत्यभिप्रायः । अतएव गात्तोऽन्तरिन्द्रियनिग्रहकर्ता दान्ती बहिरिन्द्रियनिग्रहकर्ता इति वेदान्तविद्विरुक्तम् ॥ बहलोल- तन्त्रे तीयपटलेऽपि। वहिरिन्द्रियहर्ता च गुरुः सर्वत्र टुर्लभः। अन्तरिन्द्रियहत्तां च गुरुः सर्वत्र शोभनः। प्राचार: वान्महाविद्याराधनिष्ठव तत्परः । तत्कल्पाचारसंसनो गुरु रित्यभिधोयत इति। कुलोन: कोलः। एतेपामित्यादिवच. नान्यदृष्ट्वा कुलोन: शुद्धजन्मा याचारादिनवगुणशाली वैति कथित् खबुद्धा व्याचष्टे एतदतीव मन्दम् । वक्ष्यमाणसारसंग्रह बचने विशुद्धमातापिटकंकुलीनेति हयोरुपादानात् । येनैव व्याख्यायते तस्य सन्देहस्तु विष्णुमत्वोपदेष्टरि कुलाचाराभाव इति । स तु सन्देहः कामाख्याकुलार्णवरुद्भजामलादीनामद्रष्टुरेव स्फुरति। तत्र तु सौरगाणपत्यशैववैष्णवशाक्तानां सर्वेनां कुला- चारोपदेशस्य सुस्पष्टत्वादिवि तबमाणमग्रे लिखितव्यमिति । गुरुकरणे वर्जनीयप्रकरणे श्यावदन्तं कुलाचाररहितमित्यादि प्रञ्चाचारविवर्जितमिति च वक्ष्यमाणं तेन न दृष्टमिति । अत एव कुलीनः सर्वमन्त्राणामधिकारीति गीयते। दीक्षाप्रभु म एवात्मा सर्वमन्वय म्य नापरः । इति तन्त्रसारकृतं साधु सङ्गच्छते । कामाख्यातन्वे तीयपटलेऽपि ॥ शान्तो दान्तः कुलीनश्च शुद्धान्त:करणस्तथा। पञ्चतत्त्वात्मको यस्तु सहरुः स प्रकी- र्तितः। सिहोऽसाविति विख्यातो बन्धुभिः शिष्यपालक । चमत्कारो देवशक्त्या सहुरुः कथित: प्रिये !। अश्रुतं सम्भृतं वक्ति वाक्यं साधु मनोहरम् । तन्वमन्त्र समावेत्ति य एव सह रुथ सः ॥ महानिर्वाणतन्त्र दशमोल्लासे च ॥ शात शालो गुरुः शस्त: शैवे शैवों गुरुर्मतः । वैणवे वैष्णवः सौर सौरो गुरुरुदा- हतः। गाणपे गाणपः ख्यातः कौल: सर्वत्र सगरुः । अतः सर्वा- .

·प्राणतोपिणी। मना धीमान् कौलादीनां समाचरेत् ॥ नानाविकल्पविधान्ति. नाशमित्यादिसहरुलक्षणं वच्यते । इति सद्रुलक्षणम् ॥ तथा । पशोर्वकालब्धमन्त्रः पशव न संशयः। वीरालब्धमनुवीरः कौलाच ब्रह्मविद्भवेत्॥ वृहनीलतन्त्रऽपि ॥ शैवोऽपि परवि. द्यानामुपदेष्टा न संशयः । वैष्णवः स्वमतस्थानां सोर: सौरविदा सताम् ॥ • गाणपत्येस्तु देवेशि ! गणदीक्षाप्रवर्तकः। शैवेशात च सर्वत्र दीक्षास्वामी न संशयः । कोलस्तस्मात् प्रयत्नेन कुलीने गुरुमाश्येत्॥ इति कुलीनगुरुप्रशंसा ॥ ननु रुद्रजामलीयो- त्तरखण्डीयपष्ठपटलोक्तेन । भावस्तु विविधो देव ! दिव्यवीरपशु- क्रमात् । गुरवस्विविधाश्चात्र तथैव मन्त्रदेवताः। इत्यनेन पशुगुरुविषयकमेतद्वाख्यादीनां वामसिद्धान्तकुलमार्गानुसारिणा वचनैरामार्जनचन्द्रिकादिवचने पारिभाषिक कुलीनमगोकल्य कथमेताहग व्याख्यान कर्त्तव्यमिति चेन्न ॥ महानिर्वाणतन्त्र कोलस्य सर्वमन्वोपदेष्टुत्वसद्गुरुत्वयोः स्पष्टमुक्तत्वात् । एतेन शान्त्या- दिगुणवत्त्वे सति अभिशस्तत्वादिदोषरहितत्वं सदगुरुत्वमिति सदगुरुलक्षणमर्वाचौने: सातमम्यपास्तम्। कौलस्यैवं सदगुरुत्वेनो. सात्वात् । अथ कुलोन: शुद्धवंशजन्मा आचारादिनवगुणशालीव इतीतरलोकप्रसिद्धकुलोनव्याख्यामेन को दोप इति चेन । तन्त्र- भास्त्रे कूठार्थकल्पनाया निन्दाश्रुतेः । यथा महानिर्वाणतन्त्र एका- दशोलाये ॥ एतस्मिन् शाम्भवे शास्त्रे व्यक्तार्थपदहिते। कूटनार्थ कल्पयन्तः पतिता यान्त्यधोगतिम् ॥ रुद्रजामले उत्तरखण्ड द्वितीयपटले नोरोगी निरहङ्कारो विकाररहितो महान्। तपस्वी सत्यवादी च सदा ध्यानपरायणः। आगमार्थविशिष्टजो निजधर्मपरायणः । अव्यक्तलिङ्गचिह्नस्थो भावको भद्रदानवान् । लक्ष्मोमान् तिमात्रायो गुरुरित्यभिधीयते ॥ गुरुनाथाचार्य- शब्दानां व्युत्पत्तिस्त कुलार्णवे पञ्चमखण्ड सप्तदशोल्लासे । गुया.

·प्राणतोषिणी। गमार्थतत्त्वानुसन्धानाबोधनादपि । रुद्रादिदेवरूयत्वादगुरुरि त्यभिधीयते । श्रीमोक्षज्ञानदाढत्वानादब्रह्मात्मबोधनात् । स्व- गितज्ञानचिकत्वात् श्रीनाधः कथितः प्रिये !। स्वयमाचरते शिथानाचार स्थापयत्यपि। आचिनोति हि शास्त्रार्थानाचा- यस्तेन कथ्यते। चराचरसमासनमध्यापयति यः स्वयम्। यमादियोगसिद्धत्वांदाचार्य इति कथ्यते ॥ शालानन्दतरङ्गिणी. तंसारसंग्रहे ॥ विशुमातापिटको जितेन्द्रियः सर्वागमन्त्रः परदुःखकातरः। यथार्थवाग्वेदविदङ्गपारगः शान्त: कुलीनी गुरुरीरितो विजः। हिज इत्युपादानानान्येभ्यो मन्त्रग्रह णम्। अनाचारो द्विजो यस्तु वर्णानां गुरुरेव सः ॥ इति वच- नात्। स इत्यनेनैवकारः सम्बध्यते । स एव गुरुरित्यनेन जा. त्यन्तर व्यवच्छिद्यते। गुरुशब्द नैवकार: सम्बध्यते व्याहत्तेर- भावात् ॥ कुलमूलावतारकल्पसूत्रटीकातनवचक्रेश्वरे ॥ शिव- रुप समादाय भवपाशनिवृत्तये। सिद्धान्तसारवेत्ताहं सिवान्तः सारभेदकः। अविच्छिन्नाप्रमत्तच सदानुग्रहनिग्रहे। शिवो दिव्यासतिदेवि! न च दृग्गोचरोऽम्यहम् । तथा श्रीगुरुरूपण शिष्यान् शास्यामि पार्वति !। परं संवित्तिजननं परानन्द- समुद्भवम् । तत्तत्त्वं विदितं येने स गुरुः कुलनायिके। भूत- भव्यौ मन्वतन्वी शाम्भव वेत्ति य: सदा। वैधम्य पडिधं देवि ! स गुरुः कुलनायिक!। वर्ण कलां पद तत्त्व मन्त्र' भुवनमेव च । बोधयेदयः घडध्वानं स गुरुः कुलनायिके । पड़ाधारं नव. हारं पोड़शाधारनिर्णयम् । यो जनाति विधानेन सं गुरुः कुल. नायिके !। जाग्रत्वप्रप्ति रूपञ्च तदतीतकम्। यो वेत्ति पञ्चकं देवि ! स गुरुः कुलनायिके ! ॥ सम्मोहनतन्वे प्रथमपटले. ऽपि पट्चक्र पोड़गाधारं विलक्षं व्योमपश्चमम्। खदे यो विजानाति स गुरुः कथितो बुधैः । क्रमेणैतानि ध्यास्यायन्ते ।

·प्राणतोषिणी। य: पड़वाने शिथं बोधयेत् स गुरुरित्यन्वयः। अध्वानमाह वर्णमित्यादि। एतान् पड़ध्वनो दोचाप्रकरणे स्पष्टीकरिथे। पड़ाधारं पट्चकाणि पृथिव्यादीनामाधाररूपत्वात्। नवद्यार हक्थोत्रास्यनासिकागुयलिङ्गच्छिदरूपम्। उत्तच्च सम्मोहन. तन्वे दितीयपटलेऽपि! नवहारं नवच्छिद्र पुरं वपुः प्रकीति- तम् । नवपद्माणि चकाणि विसूत्र नाडिकावयमिति । पोड़- गाधारस्वरूपमपि तत्रैव ॥ मूलाधारस्वाधिष्ठानं मणिपूरमना- इतम् । विशुद्धमाजाचकञ्च विन्दुर्भूयः कलापदम् । निवोधिका तथाईन्दुर्नादो नादान्त एव च । उन्मनी विष्णुवाष ध्रुवमण्ड. लिका ततः। इत्येतत् पोड़माधार' कथितं योगिदुलममिति । विधानेन प्रयत्न प्राणायामादिनेति यावत् । जापतवमसपुप्ति- मिति बुडेरावर्तत्रयरूपम्। विन्दुस्तदतीतं निरननमित्यग्रे स्पष्टो- भविष्यति। विलक्षादिकमपि तवैव स्वयम्भूर्वाण इतरस्त्रिलक्ष. परिकीर्तितम् । पृथिव्यादोनि भूतानि कथितं व्योमपञ्चक- मिति । तत्र खयम्भलिङ्ग मूलाधारे कालिगमनाहते। इतर- माजाचके । नवच खरे ॥ पिण्ड यदे तथा रूयं रूपातीत चतु- टयम् । यो वा सम्यग् विजानाति स गुरुः परिकोर्तितः । पिण्डादिचतुष्टयं स्पष्टीकृतं गुरुगीतायाम्। पिण्ड कुण्डलिनो- शतिः पदं इंसः प्रकीर्तितः। रूपं विन्दुरिति जेयं रूपातीत निरननम् ॥ नवचक्रेश्वरे । यो वा पराञ्च पश्यन्ती मध्यमामपि वेखरीम्। चतुष्टयं विजानाति स गुरुः परिकीर्तितः ॥ इति गुरुविशेषलक्षणम् । रुट्रजामले उत्तरखण्ड़े प्रथमपटले ॥ गुरुमूलं जगत् सर्व गुरुमूलं परं तपः । गुरोः प्रसादमाचेय मोक्षमाप्नोति सदशी: मुण्डमालातन्ने प्रथमपटले । गुरुरेक: शिवः साक्षात् गुरुः सर्वार्थसाधकः। गुरुरेव पर तत्व सर्व गुरुमयं जगत्। विना गुरुप्रसादेन कोटिपुरचरणेन किम् ।

·१७४ प्राणतोषणो। पिच्छिलातन्त्र पूर्वखण्डे प्रथमपटलेऽपि। गुरुमूलमिदं गावं नान्यः शिवतमः प्रभुः। अतएव महेशानि! यत्नतो गुरुमात्र येत् ॥ इति गुरुमाहात्माम् ॥ रुद्रजामले पूर्वखण्ड चतुर्दश- पटले ॥ गुरु विना यस्तु मूढ़: पुस्तकादिविलोकनात् । जप- बन्धं समाप्नोति किल्विषं परमेश्वरि !। न माता न पिता माता तस्य को वा गतिः प्रिये!। गुरुरेको वरारोहे ! पापं नाशयति क्षणात् । गुरु विना यतस्तन्वे नाधिकारः कथञ्चन । अतएव प्रयत्न न गुरुः कर्तव्य उत्तमः । इति शास्त्रे गुरोरावश्यकत्वम् । जामले। गुरुरेकः शिवः प्रोक्तः सोऽहं देवि! न संशयः । गुरु- स्त्वमपि देवेशि । मन्लोऽपि गुरुरुच्यते। अतो मन्त्र गुरौ देवे न हि भेदः प्रजायते। कदाचित् ससहस्रार पद्म ध्ये यो गुरुः सदा । कदाचित् हृदयाम्भोजे कदाचिदृष्टिगोचरे । मुण्डमाला- तन्त्र ॥ देवतागुरुमन्त्राणामैक्य सम्भावयन् धिया। तदा सिद्धो भवेन्मन्त्रः प्रकटे हानिरेव च ॥ पार्वत्युवाच । ऐक्य ज्ञान महा- देव ! कथमुत्पद्यते प्रभो!। नराशति गुरु मन्चे देवता ध्यान- रूपिणी। मन्त्रवाक्षररूपो हि कथमैक्य भवेच्छिव !॥ शिव उवाच ॥ एकजातिस्वरूपेण स्वभावादेकजन्मतः। एतेषां भाव: योगे तु एकसाधनमेव हि । गुरोर्जातच मन्वय मन्त्राजाता तु देवता। अतएव वरारोहे! देवतायाः पितामहः । पितच भाव- नाहे वि ! यथा चैव पितुः पितः। तदुद्भवस्तीपमति विपरीते विपर्ययः । अयमभिप्रायः। एकजातिस्वरूपेणेति निराकार- खरूपेणेति तात्ययम् ॥ तथा हि महाकालस्यैव गुरुत्वेन वक्ष्य. माणत्वानमन्त्रस्य ध्वनिमयत्वावताया आकारस्य कल्पितत्वाश वयाणां निराकारत्वमवगन्तव्यम् । एकप्रकारसाधनत्वेनेति वा। गुरोजातय मन्वयेत्यनेन यवा पुत्रपौवाभ्यां पितुरंगजबे. नेक्य तथा गुरुमन्नदेवतानामिति मतवयेणेक्यं दर्गितम् ३ यथा ·प्राणतोपिणी। माटकाभेदतन्वे दशमपटले। श्रीदेव्युवाच ॥ नराकृतिं गुरु नाथ ! मन्त्रवर्णात्मकं सदा। ध्यानानुरूपिणं देवमेकत्वं वा कार्य वद ॥ श्रीशिव उवाच ॥ गुरुवनान्महामन्त्रो लभ्यते साधको. त्तमः। यद्देवाज्जायते वीजस्तस्य मुक्तिभवेद्ध्वम् । देवतायाः शरीर हि वीजादुत्पद्यते प्रिये !। गुरोराजानुसारेण चान्यनू तिस्तु जायते। गुर्वादिभावनादेवि ! भावसिद्धिः प्रजायते। अतएव महेशानि! चेकत्व परिकथ्यते ॥ मुण्डमालातन् । मन्त्र वा गुरुदेवे वा न भेदं यस्तु कल्पते । तस्य तुष्टा जगदात्री किन्न दद्यादिने दिने ॥ इति गुरुमन्वदेवतानामकत्वप्रकारकथा नम् ॥ गुरुतन्ते ॥ गुरुः कर्ता गुरुहर्ता गुरुः पाता महीतले । गुरुसन्तोपमात्रेण तुष्टाः स्युः सर्वदेवताः। वामकोखरतन्त्रे एक- पञ्चाशत्पटलेऽप्य तवचनम्। किन्तु पातेत्यत्र गुरुर्दातेति पाठः । गुरौ तुष्टे शिवस्तुष्टो रुटे रुटस्त्रिलोचनः। गुरौ तुष्टे शिवा तुष्टा रुष्टे रुष्टा च सुन्दरी। अतो गुरुमहेगानि। ससाराणवलद्धने। • कर्ता पाता च हर्ता च गुरुमोक्षप्रदायकः ॥ इति गुरुतुथ्यादि- फलम् ॥ शालानन्दतरङ्गिणीतरुद्रनामले ॥ गकारः सिद्धिदः प्रोलो रेफः पापस्य दाहकः । उकारः शभुरित्युत्तास्त्रितयात्मा गुरुः स्मृतः ॥ कवालमालिनीतन्त्र प्रथमपटले ॥ निगुणञ्च पर- ब्रह्मा गुरुरित्यक्षरदयम्। महामन्त्र महादेवि । गोपनीय परा त्यरम् ॥ गुत्तन्ते ॥ गुरुरित्यदर यस्य जिह्वाग्रे देवि ! वर्तते । तस्य किं विद्यते मोहः पाठेवैदस्य किं था। गकारोच्चारण. मात्रेण ब्रह्महत्या व्यपोहति । उकारोबारमात्रेण मुच्यते जन्म- पातकात् । रेफोच्चारणमात्रेण उकारोञ्चारणात् पुनः । विस- गर्गोचारणात् कोटिजन्मजं पातक हरेत् । गुरुरित्यक्षर देवि ! जपतो मम निश्चितम् । ब्रह्महत्या पुरा मुक्ता सत्यमेतत्र संशयः । परशुरामो माळवधात् देवेन्द्रो बन्नहिसनात्॥ पातकादपि सुनो- ·प्राणतोषियो। । ऽभूत् गुरोरुचारमात्रतः ॥ इति गुरुशब्दोच्चारणफलम्॥ तवैव । ब्रह्मा विष्णुश्च रुद्रश्च पार्वती परमेश्वरी। इन्द्रादयस्तथा देवा यक्षायाः पिटदेवताः। गङ्गाद्याः सरितः सर्वा गन्धर्वाः सर्प- जातयः । स्थावरा जङ्गमाशान्ये पर्वताः सार्वभौतिकाः। एते चान्ये च तिष्ठन्ति नित्यं गुरुकलेवरी । श्रीगुरोस्तृप्तिमात्रेण ढप्ति- रेषाञ्च जायते ॥ इति गुरौ हप्ते जगत्तृप्तिकथनम् । तव । न गुरोरधिकं शास्त्र न गुरोरधिकं तपः । न गुरोरधिको मन्त्रो न गुरोरधिकं फलम् । न गुरोरधिका देवी न गुरोरधिक; शिवः । न गुरोरधिका मूर्त्तिनं गुरोरधिको जपः ॥ विश्वमार- तन्त्रीयगुरुगीतायाम् ॥ गुरोVत्त: सदा ध्यानं गुरोस्तत्त्व सदा जपेत् । काशीक्षेत्र निवासोऽस्य जाह्नवो चरणेदकम् । गुरुर्वि- खेखरः साक्षात् तारकं ब्रह्म निश्चितम् । तथा । ध्यानमूलं गुरो. मंतिः पूजामूलं गुरोः पदम् । मन्त्रमूलं गुरोर्वाक्यं सिद्धिमूल गुरोः कपा। तथा। मुनिभिः पनगैर्वापि, सरैर्वा शापितो यदि । कालमृत्युभयाद्दापि गुरूरचति पार्वति ॥ गुप्तसाधनतन्छ हि.. तीयपटले । गुरुर्ब्रह्मा गुरुर्विष्णगुरुर्देवो महेश्वरः। गुरुस्ती गुरुयंत्रो गुरुर्दानं गुरुस्तपः । गुरुरग्निर्गुरुः सूर्यः सर्व गुरुमय जगत् ॥ इति सर्वेभ्यो गुरोराधिक्यकथनम् । किं दानेन कि तपसा किमन्यत्तीर्थसेवया। यीगुरोरचिती येन पादौ तेनार्जित जगत् । ब्रह्माण्डभाइमध्ये त यानि तीर्थानि सन्ति वै। गुरोः पादतले तानि निवसन्ति हि सन्ततम्। इत्यनेन गुरुपादाचन। वगात् विखपूजासिहि स्पष्टमवगम्यते ॥ इति गुरुपूजने जगत्- पूजनसिधिकथनम् ॥ पिछिलातन्त्र ॥ गुरुस्तु विविधः प्रोक्तो दीक्षाशिक्षाप्रभेदतः। आदी दोचागुरुः प्रोतः शेषे विचागुरु- मतः। । यन्मुखात्तु महामन्वः श्रूयतेऽभ्यस्यतेऽपि वा। स गुरुः पर- मो यस्तदाधा सिद्धिदायिनी। कुखनूलायतारकरपसूवटीका- ·प्राणतोपिणी। घृतकुलागमे । प्रेरकाः सूचकचैव वाचको दर्शकस्तथा । शिक्षको वोधकश्चैव षडेते.गुरवः स्मृताः। पञ्चेते कार्यभूता स्युः कारण बोधको भवेत्॥ इति गुरुभेदकथनम् । तथा । तत्त्वोरुपदिष्टा ये तत्त्वज्ञास्ते न संशयः। पशुभियोपदिष्टा ये देवि! ते पशवः स्मृताः। अभिनयोरेन्मूखं न मूखो मूखमुहरेत् । गिला सन्तारयेलीही न शिला तारयेच्छिलाम् ॥ अतएव गुरुतन्वे ।। गुरवो बहवः सन्ति शिष्यवित्तापहारकाः । तमकं दुर्लभ मन्ये शिष्यहत्ताप. नायकम्। एकः श्रेष्ठो भवेत्तेषां भुक्तिमुक्तिप्रदायकः । इति तत्त्वज्रगुरुकरणवीजम् ॥ योगिनीतन्ले पूर्वखण्डे प्रथमपटले ।' थोदेव्यवाच । गुरुः को वा महेशान । वद मे करुणामय ।। त्वत्तोऽप्यधिक एवार्य गुरुस्त्वया प्रकोर्तित:। योईखर उवाच ॥ आदिनाथो महादेवि। महाकालो हि य: स्मृतः । गुरुः स एव देवेशि ! सर्वमन्चेषु नापरः । शैवे शात वैष्णवे च गाणपत्ये तयेन्दये। महाशवे च सौर च स गुरुर्नात्र संशयः । मन्त्रवक्ता स एव स्यानापरः परमेश्वरि ।। मन्त्र प्रदानकाले हि मानुपे गिरिनन्दिनि !। अधिष्ठान भवेत्तस्य महाकालस्य शङ्करि ।। अतो न गुरुता टेवि। मानुपे नाव संशयः । मन्त्रदाता शिवः पझे यानं कुरुते गुरोः । तद्यानं कुरुते देवि। शिष्योऽपि शीर्षशवजे। तवानं शिष्यशिरसि चोपदिष्ट न चान्चथा। वृति कामाख्यातन्त्र तीयपटले शेपाईम् । अतएव महेशानि । एक एव गुरुः स्मृतः । अधिष्ठानवशात्तस्य मानुपस्य महेश्वरि ।। माहात्मा' कीर्तितं तस्य सर्वशास्त्रेषु शरि॥ कामाख्यातन्त्र बतीयपटलेऽपि । अतएव महेशानि ! तो हि मानुषो गुरुः । मानुपे गुरुता देवि । कल्पना न तु मुख्यतः। मोक्षो न जायते टेवि! मानुपे गुरुमावनादिति ॥ तथा। अतएव गुरु व मनुजः किन्तु कल्पना। दीक्षादौ साधकानाच वृक्षादौ पूजनं यथा ।

·प्राणतोषिणी। - ननु यदि मानुषश्चेत्र गुरुस्तदा। अविद्यो वा सविद्यो वा गुरु: परमदैवतम्। इत्यादितन्त्रसारतवचनस्य का गतिरिति चेत् सत्यं प्रागुतहक्षादिवन्माननीयत्वेनोक्तम् । न तु वस्तुतस्तथात्वे वक्ष्यमाणगुरौ . मनुष्यबुद्दीत्यादिवचनं गुरौ मनुष्यताबुद्धि- मित्यादितन्त्रसारकारतच न सङ्गच्छते। घटस्य छिद्रव्रणा- दिदोषवन्महापातकादिदोषी मनुष्यस्य इति सुधीभिध्येयम् ॥ गुरुतलेऽपि ॥ एक एव गुरुर्देवि! सर्वत्र परिगीयते। भेद- स्तस्य न कर्त्तव्यः सवें गुरुमयं जगत् ॥ इति वचनाह रोनित्य- खेन गुरुमरणे त्रिरात्राशौचमिति वदन्तो मूर्खा एव। अशो- चादेः स्मृत्युक्तत्वेन गुरुमरणाशीचं स्मृत्युक्तगुरुपरं वैदिकगुरु- परं वा। यदि च मत्स्य सूतादिवचनानुसारेण तान्त्रिकगुरुपर- मम्यगीकुर्वते । तदपि कुलागमप्रोक्तप्रेरकादिगुरुपरम् । पखा- चारयुक्तशिष्यस्य कर्त्तव्यत्वेनोक्त वेति केचित्। न त बोधक गुरुपरमिति सुधीभिध्ययम् । विशेष शृणु वक्ष्यामि माहात्मा गुरुगोचरम् । पशमन्त्र प्रदाने तु मर्यादा दशपौरुषो। वीर. मन्त्र प्रदाने तु पञ्चविशतिपौरुपी। महाविद्यासु सर्वासु पञ्चा- शत्पोरुषी मता। ब्रह्मयोगप्रदाने तु मर्यादा शतपौरुपी। अयमभिप्रायः । पखाचारादिमतप्रदेयमन्त्री यदि शिष्येण गुरुतो ग्रहीतस्तदनन्तरं शिष्यसन्तत्या गुर्वन्तराद यदि मन्चो ग्टहीत. स्तथापि पैटकगुरुत्यागजन्यदुरदृष्टशालिना पैटकगुरुदशमादि- वथपर्यन्तं स्त्रीयदशमादिवंशावधिकन गुरुवन्मर्यादा कार्या। अन्यथा प्रत्येकेन प्रत्येकतो यदि मन्त्री ग्राह्यते तदा तेषां सर्वेषा गुरुतया वंशमयादाकल्पनमनर्थकं स्यादिति त्यलगुरुवा- मर्यादाकथनम्। यहा वक्ष्यमाणकामाख्यातन्धोतवचनेन लुब्बदुष्टादिगुरुत्यागस्व वैधत्वेन यदि पियेण स गुरुस्त्यज्यते तथापि तदंशम-दार्थमेतटुक्तम् । दिव्यवीरगुरिपि दोषदुष्टले ।

·प्राणतोषिणी। १७८ बान्यत्वं वक्ष्यते। एवञ्च गुरुत्यामाद्भवेन्मृत्यरित्यादितन्वसार- कारतवचनमदुष्टादिगुरुत्यारी बोध्यम् ॥ शाक्तानन्दतरङ्गिणी- कृतमहिपदिनोतन्त्र । मानवस्य महेशानि ! सपाविग- दामि ते। गुरुः परगुरुयैव परापरगुरुस्तथा ! स्त्रगुरुः परमे- शानि ! सानाद्ब्रह्म न संशयः । तत्पिता परमगुरुः स्वयं विष्णुः क्षिती सदा। तत्पिता परापरगुरुमहेश्वरसमः सदा। वहन्नीलतन्ने द्वितीयपटले तु ॥ परापरगुरुणाञ्च निर्णय शृणु पावति !। आदी सर्वत्र देवेशि ! मन्त्रदः परमो गुरुः । परापर- गुरुस्त्वं हि परमेष्ठी त्वहं गुरुः ॥ कुलार्णवतन्वे। पारम्पया- गमानायं मन्वाचारादिकं प्रिये !। सर्वं गुरुमुखालब्ध सफलं स्यात्र चान्वथा ॥ .पारम्पर्यशब्दव्युत्पत्तिस्तु सप्तदशोलासे ॥ पाशच्छेदकराद्देवि ! रञ्जनात्परतेजसः । जातिमिश्छ्यिमानाच पारम्पयमितीरितम् ॥ अथ स्त्रीगुरुलक्षाणम् ॥ रुद्रजा- भले उत्तरखण्डद्वितीयपटलपूर्वखण्डपञ्चदशपटलयोः ॥ साध्वी चैव सदाचारा गुरुभाता जितेन्द्रिया। सर्वमन्त्रार्थतत्त्वना सुशीला पूजने रता। सर्वलक्षणसम्पन्ना रूपिका पद्मलोचना। रनालङ्कारसंयुक्ता स्वर्णाभरणभूषिता। शान्ता कुलीना कुलजा चन्द्रास्या सर्वबुद्धिगा। अनन्तगुणसम्पन्ना दत्वदायिनी ग्रिया। गुरुरूपा शत्विदात्री शिवज्ञानविरूपिणी। गुरुयोग्या भवेत् सा हि विधवा परिवर्जिता। खिया दोना शुभा प्रोक्ता मातुयाटगुणा स्मृता। पुत्तिणी विधवा ग्राह्या केवलानन्द- कारिणो। सिद्धमन्च यदि तदा ग्रहीयाहिधवामुखे। केवलं मुफलं तत्र मातुरष्टगुणं स्मृतम्। स्वयं वा स्वप्नविलये ददाति यदि मन्मनुम् । तत्राष्टगुणमाप्नोति यदि सा पुत्रियो सती। यदि माता खोयमन्त्रं ददाति तनुजाय च । तदाटसिदिमा. प्रोति भक्तिमार्गे न संशयः । तदेव टुलमं देव ! यदि मात्रा प्रदी- -- ·१८० प्राणतोषिणी। यते । श्रादौ भक्ति ततो मुक्ति सम्प्राप्य कामरूपतक् । महस कोटिविद्यार्थ जानाति नात्र संशयः। स्वप्ने वा यदि वा मात ददाति च वमन्त्र कम्। पुनःक्षां सोऽपि वखा दानवस्वमवा. प्रयात्। यदि भाग्यकोनैव जननीच्छानुवर्तिनी । तदा सिद्धि- मवाप्नोति तत्र मन्त्र विचारयेत्। स्वीयमन्त्रोपदेशेन न कुर्या. 'हुरुचिन्तनम् ॥ इति स्त्रीगुरुकथनम् ॥ गुरौ कर्तव्ये वजनोयमाह रुद्रजामलीयोत्तरखण्डीयहि. तीयपटलपूर्वखण्डीयपञ्चदशपटलयोः । वर्जयेच परानन्द रहितं रूपवर्जितम् । निन्दितं रोगिणं क्रूर महापातकिन' गुरुम् । अष्टप्रकारकुष्ठे च गलत्कुष्ठिनमेव च। खिविणं जन- हिंसाय सदार्थग्राहिणं तथा। स्वर्णविक्रयिणं चौरं बुद्धिहीन मुखर्वरम् । श्यावदन्तं कुलाचाररहित शान्तिवर्जितम्। सक लङ्क नेत्ररोगपीड़ितं प्ररदारगम् । असंस्कारप्रवक्तारं स्त्रीनि सञ्चाधिकाङ्गकम्। कपटात्मानमेवश्च विशिष्टं बहुजल्पकम्। बवाशिनं हि कपण मिथ्यावादिनमेव च। अशान्तं भावहीन पञ्चाचारविवर्जितम् । दोपजालैः पूजिताझं पूजयेत्र गुरु विना। गुरु विना न पूजयेदित्यभिधानात् गुरी कते य: कुष्ठादिदोष' दुष्टो भवति तं पूजयेत्। गुरुकरणसमये तु यः कुष्ठादिस्त वजयेदिति वचनस्य तात्पर्यम् । तमोक्तं महापातकिन गुरु वर्जयेदिति तदपि भाविनि भूतवदुपचार इतिकर्तव्यगुरुपर- मन्यथा पूर्वापरलिखितेकग्रन्ययोर्वप्रम्यं , स्यात् ॥ निरुत्तरतन्त्र हादसपटले॥ पशु पठच्च धूर्तश्च चुम्बकम विशेषतः। धर्मा- काममोक्षार्थी गुरत्वेन न चाचयेत् । जामले पूर्वखण्डे पञ्चदम पटले त गुरोविचारः सर्वत्र तातमातामई विना । प्रमादाच यदा ताभ्यां दोक्षाविधिमुपाचरेत् । प्राययित्त ततः प्रत्वा पुनदीचां समाचरत् । सावित्री मन्त्रजापच लघसंप्यं जगतः ·प्राणतोपिणी। १८१ पतेः । विष्णोवा प्रणवं लक्ष् प्राययित्तमिति स्मृतम् । प्रयत. वेन्महादेवि ! चायुतं प्रजपेन्मनुम् । दशसाहस्रानप्ये न सर्व किल्विपनाशिनी। गायत्री छन्दसां माता पापराशितलानलः । कठिनच रिपुच्चैव सोदरं वैरिपक्षिणम् । मातामहश्च पितर' यतिनं वनवासिनम् । वर्जयित्वा च शिष्येन्द्रो दोचाविधिमुदा- चरेत् । अन्यथा तबिरोधेन कायनाशो भवेद्धृवम् । सिद्धमन्वञ्च ग्रहीयाटुष्कुलादपि भैरवि!। स्वप्ने तु नियमो नास्ति दीचामु गुरुशिष्ययोः। खपलब्धे स्त्रिया दत्त संस्कारेणैव शुध्यति ॥ राघवमतमहाकपिलपञ्चरावे॥ नातिवालो न वृदय न खञ्जो न शशस्तथा। नाधिकाङ्गी न होनाङ्गो न खवाटो न दन्तुरः। वोरमिवोदयतकल्पचिन्तामणी ॥ चयरोगी च दुशमा कुनखो श्वावदन्तकः। कर्णन्धः कुसुमाक्षय खल्वाटः खञ्जरोटकः ॥ कर्णान्धो वधिरः । खजरीट: खन्नः ॥ अङ्ग- होनोऽतिरिक्ताङ्गः पिनाचः पूतिनासिकः । वृद्धाण्डो वामनः जुनः खित्री चैव नपुंसकः ॥ पूतिनासिको दुर्गन्धिनासिकः । इत्याद्यैदेहजैर्दोषैः संयुलो निन्दितो गुरुः। संस्काररहितो मूर्यो वेदशास्त्रविवजितः । श्रोतस्मार्तक्रियाशून्यः शुष्कभापः सुकुत्सितः। पुरयाजनजीवी च नरो वैद्यद्य कामुकः । क्रूरो दम्भी मत्सरी च व्यसनो कपणः खलः। कुसङ्गी नास्तिको भोतो महापातकचिह्नितः। देवाग्निगुरुविद्यादिपूजाविधि- परामुखः। सन्ध्यातर्पणपूजादिमन्वज्ञानविवर्जितः । पाल- स्थोपहतो भोगी धनहीन उपयुतः। इत्यादीबहुभिदौये- रागमोक्लेश यवतः। वर्जनीयो गुरुः प्रान्नैर्दीधाम स्थापना, दिपु ॥ मत्स्यसूक्ते वयोदशपटले । अपुत्रथासुतपत्नीकः शक्ति- होनोऽथ वामनः। फुलः कुष्ठः स्थावदन्तो पलीपतिरव च। मातामहम्मादय सोदरस्य 'तथैव च । पित्रोर्मन् न' ·. । प्राणतोषिणी ररलोयात्तथा चैवाश्रितस्य च। कदाचियदि गृहाति पुन संस्कारमहति ॥ त्याज्यगुरुमाह कामाख्यायां तृतीयपटले। मानुषे गुरुत्वस्य कल्पनामात्रमुत्ता। यथा भोले तु भोज्यति म्वर्णादिपात्रके न च, दीयते च यया देवि ! तौ सर्वसमर्प- एम् । यदि निन्द्यञ्च तत्मात्रं स्वर्ण वापि कुलेखरि !। तदा त्यजेत्तु तत्यानमन्यपात्रेण भोजयेत् । अतो हि मनुज' लु दुष्टं शिष्यो हि सन्ताजेत्। सर्वेषां भुवने सत्यं ज्ञानाय गुरुव हि। ज्ञानान्मोक्षमवाप्नोति तस्माज्ञानं परात्परम् । अतो यो ज्ञानदानं हि न समेत्तं त्यजेहुरुम् । अन्नाकाझी निरन् हि यथा सन्त्यजति प्रिये !। ज्ञान तव समाभाति स गुरुः शिव एव हि। अन्नानिनं वजयित्वा शरणं ज्ञानिनां व्रजेत्। मधुलुब्धो यथा । भङ्गः पुप्पात् पुष्पान्तरं ब्रजेत् । ज्ञानलुब्दस्तथा शिष्यो गुरोपे: वन्तर व्रजेत् ॥ तथा । पूर्वोकदोपगुताचेहिव्यो वा वीर एव वा। तयोरपि न कर्तव्या शिष्येण गुरुभावना। किन्तु काय हिते. पित्वं गुरुताकल्पन त्यजेत् ॥ कौलानान्त तवैव ॥ महाविद्या सम्प्रदाय धोराचार ददाति न। स याति नरक घोर' गियो- ऽपि पतितो भवेत्। पशुभाने स्तिो यो हि कालिकातारिणी मनुम् । दत्त्वाचार वदेनेव नरकाव निवर्तते। तस्मात् पग- गुत्त्याज्य: साधकः सर्वदा प्रिये !। यदि दैवात् पशोदी लभते गाना एव च । कोलाज, कोलिकी कला तम्मन पुनरा. लमेत् ॥ इत्युलरचनादभिषेकादिना पुनगुनः करणीय इत्यपि वध्यते । गुरुता नियत्वापक्षणीत्यती गुरुप्रकरणानन्तर गिष. प्रकरणमुची । तब गिप्पगम्दव्युत्पत्तिस्तु कुलाणवे प्रशमय मादगोजामे । गरोरमय पापांय सदगुरुभ्यो निवेद्य यः । मुरभ्यः गिवतो योग विषयभिधीयते । पगिष्पलचगम् । सदनामले उत्तरपणे स्तिोयपटते । गुरुलचपनुका । मिथल ·" . प्राणतोपिणी। पायो भूत्वा सद्गुरु पर्युपाययेत्॥ कुलमूलावंतारकल्प- सूत्रटीकायाम्। चतुर्भिराये: संयुक्तः यदावान् सुस्थिराशयः । लुब्धः स्थिरगात्रय प्रेक्षाकारी जितेन्द्रियः । आस्तिको दृढ़ें- भक्तिय गुरौ मन्ये च दैवते । एवंविधो भवेत् शिस्वितरी 'दुःखसदगुरोः । चतुर्मिराद्यैः संयुक्तः शमादिचतुष्कयुक्त इत्यर्थः ।। शारदातिलके द्वितीयपटलें। शिष्यः कुलीन: शुहात्मा पुरुपार्थ- परायणः। अंधोतवेदः कुर्शलो दूरमुक्तमनोभवः। हितैषी प्राणिनां नित्यमास्तिकत्यतनास्तिकः। स्वधर्मनिरतो भया पिटमाटहितोद्यतः। वामन कायपमुभिगुरुगुथपणे रतः । एतादृशगुणोपेतः शिष्यो भवति नापरः। समाचारतन्वे द्वितीय- पटलें ॥ शिष्योऽपि स्वगुणैर्युतो गुरुभक्तिरत: सदा। धर्मका- मादिसंयुक्तो गुरुमन्नपरायणः । सत्यबुद्धिगुरोर्मन्ने देवपूजन- तत्परः। गुरूपदिष्टंमार्गे च सत्यबुद्धिरुदारधीः। एवंलक्षण- संयुक्तः शिष्यथापि परीक्षित: मत्स्यसूतो महातन्त्र वयोदश- पटलेऽपि । शिष्यः कुलीन: शुद्धामा पुरुपार्थपरायणः । अधीत- वेदः कुशलो दूरमुक्तमनोभवः। हितैषी प्राणिनां नित्यमास्ति- कस्त्यज्ञानास्तिकः । स्वधर्मनिरतों भक्त्या पिटमाटहितोद्यतः । वाचन:कायर्वसुभिर्गुस्शुयूंपणे रतः । एताहणगुणोपेतः थियो भवति शङ्करि ।। इति शिथलक्षणम् ॥ सदजामलीयगुरुमाननादिप्रकारविधायकानि । गुरुः त्यादिजन्महेतुरित्यादि। सद्गुरुः खाथितमित्यादिवचनान्य- स्पदत्यतिप्रपितामहकपणानन्दागमवागीशन स्वततन्त्रसार लिखितान्यतो नेवात्र प्रयोजनमिति ॥ वळशिष्यमाह रुद्रजा., मलपूर्वखण्डपञ्चदशपटलोत्तरखण्डदितीयपटलयोः । कामुक कुटिल लोकनिन्दितं सत्यवर्जितम्। अविनीतमसमर्थ प्रजा. हीन रिपुप्रियम् । सदा पापक्रियायुक्त विद्याशून्यं जड़ात्म- पित ·१८४ प्राणतोषियो। कम्। कलिदोषसमूहागं वेदक्रियाविवजितम्। आश्रमा चारहीनचाशुद्धान्तःकरणोद्यतम्। सदा श्रद्धाविरहितमधर्म क्रोधिन भ्रमम् । असञ्चरित्रं विगुण परदारातरं तथा। सम्ब- डाझं समूहोग्रमभक्तं दैतचेतसम्। नानानिन्दाहतानञ्च त शिथ वर्जयेदगुरुः ॥ इति निन्द्यशिष्यलक्षणम् ॥ जामले । यदि न त्यज्यते वीरो धनादिदानहेतुना। नारको शिष्यवत् पापी तविशिष्टमवान यात्। क्षणादसिद्धः स भवेच्छिथासादिलपा तकैः। अकस्मात्ररकं प्राप्य कार्यनाशाय केवलम् । विचा यत्नाहिधिवच्छिष्यसंग्रहमाचरेत् । अन्यथा शिष्यदोपण नर कस्थो भवेदगुरुः। इति वयंशिष्यकरणनिन्दा॥ शिष्यकर्त्तव्या कर्तव्ये उक्त स्ट्रजामले उत्तरखण्डे प्रथमपटले । यथा । न लङ्क- यह रोराज्ञामुत्तरं न वदेत्तथा। दिवा रात्री गुरोराज्ञां दासवत् प्रतिपालयेत् ॥ इति गुर्वानापालनविधिः ॥ न शृणुयाद्गुरोर्वाक्य शृणुयादा पराङ्मुखः । अहितं वा हितं वापि रौरवं नरक व्रजेत् । प्राज्ञाभङ्ग गुरोर्देवि ! यः करोति स मूढधीः। प्रयाति नरक घोरं शूकरत्वमवाभुयात् । तथा एकविंशतिपटले वृथा धर्म था चयं वृथा दीक्षां वृथा तपः। वृथा सुक्रुतिमाख्याति गुर्वाजालवने नृणाम् ॥ इति गुर्वानालङ्घनदोपः। द्वितीयपटले । , प्राज्ञाभुङ्ग तथा निन्दा गुरोरप्रियवर्णनम् । गुरुद्रोहच यः कुया- त्तत्संसर्ग न कारवेत् । कारयेत् इत्यत्र स्वार्थे णिच् न कुर्यादि त्यर्थ । कुलार्णवे पञ्चमखण्डे एकादशोलासे । गुरुद्रव्याभिलाषी यो गुरुस्त्रीगमनोत्सुकः। स तिर्यग्योनिमाप्नोति क्रव्यार्भिक्ष्यते प्रिये ॥ रुद्रजामले ॥ गुरुद्रव्याभिलापी च गुरस्त्रीगो भवेद, यदि । पातकच भवेत्तस्य प्रायश्चित्त न कारयेत् ॥ प्रायश्चित्त न कारयेदित्यनेनात्यन्तनिपिद्धमिति ध्वनितम् ॥ यया । कामती ब्राह्मणवधे निष्कृतिनं विधीयते। इति मनुवचनतात्पर्य मु. ।

·प्राणतीषिणी। १८५ . ॥ कम् । भविष्यपुराणे ॥ कामतो ब्राह्मणबधे, यदेतन्मनुनीदितम् । एकान्ततो विप्रबधवजनार्थसुदीरितम् ॥ जामले ॥ गुरु दुष्क त्य रिपुवनिर्गत्य परिवादतः । अरण्ये निर्जने देशे स भवेद्वनरा। क्षसः ॥ इति गुर्वनिष्टकरणदोषः ॥ गुरुगीतायाम् ॥ अशता हि सुराः सर्वे असता मुनयस्तथा। गुसंशापरता क्षीणाः क्षय यान्ति न संशयः ॥ इति गुरुशापजन्यदोपः ॥ रुद्रजामले पूर्व- खण्डे चतुर्दशपटले ॥ गुरोनिन्दाच पैशन्य यः शृणोति दिना- न्तरे। तस्य तहिनजां पूजां न तु राति सुन्दरी । इति गुरु- निन्दायवणदोपः ॥ बालार्णवे दादशोलासे ॥ यत्र श्रीगुरुनिन्दा स्थानिधाय यवणे स्वके । सद्यस्तस्मादिनिएकमेदूरं न श्रवणं यथा । गुरोर्नाम स्मरेत् पद्यात् श्रवणे सा प्रतिक्रिया । इति गुरु- निन्दाथवणप्रतीकारः ॥ जामले॥ गतथीच गतायुश्च गुरोनिन्दा- करो नरः। कल्पकोटिशतं देवि ! नरके पतति ध्रुवम् ॥ तथा । एवं गुत्वा महादेवि! गुरुनिन्दा करोति यः । स याति नरक घोर यावचन्द्रदिवाकरौ ॥ इति गुरुनिन्दाकरणे दोषः ॥ गुरु- तन्त्र ॥ गुरौ मनुष्यताबुद्धिः शिष्याणां यदि जायते । न हि तस्य भवेत् सिद्धिः कल्पकोटिशतैरपि ॥ इति गुरौ मनुष्यज्ञानजन्य- दोपकथनम् ॥ कुलार्णवे। प्राज्ञाभगोऽर्थहरणं गुरोरप्रियवर्ण- नम्। गुरदोमिद प्रायः कुर्यात् स तु पातको। गुरुको- पात्तु नायः स्यादगुरुद्रोहात, पातकम्। विमृत्युगुरुनिन्दायां गुर्वनिष्टान्महापदः। जीवेदग्निं मविष्टो वा नरः पीतविपोऽपि वा। मृत्युहस्तगतो वापि नापराधकरो गुरोः ॥ इति गुर्वपरा- धादिदोपः ॥ रुद्रजामले पूर्वखण्डे । गुरोस्तु सन्ततिं त्यक्षा ::ने गुर्वन्तरमायवेत्। गुरुनिन्दा न कर्त्तव्या न श्रोतव्या कदा- धन ॥ इति गुरुसन्ततित्यागनिषेधः । गुर्वादिमाननप्रकारच पुरयरपरसोज्ञासे दशमपटले । गुरुच्च भावनित्यं सदा शिव- .

·प्राणतोषिणी! . मयं सदा। गुरोः सुतम चावति! गणेशसदृशं सदा। गुरोः घुपा वरारोहे ! वागो लक्षोरिप प्रिये !। गुरोः कुलं महेशानि। भैरवायां गणं यथा ॥ कल्पसूत्रटोकातकुलागमे शालानन्दतर- निण्याच॥ गन्धेर्माल्येय चाङ्गि! पूजयेत् सर्वदा गुरुम् । गुरोः पनी तथा देवि ! पूजयविधिनामुना ॥ गुरुपनोपर्द गुरु- योपिटुपलक्षणम् । न तु पत्यु! यजसम्बन्ध इति पाणिनि- सूत्रानुसारेण विवाहसंस्कृतापरम्। सूवार्थस्तु पतिशब्दस्यान्ते नकारादेशो भवति यज्ञसम्बन्धे गम्यमाने। यजशब्देनात्र विवाहायन उच्यते। तघावे पञ्चविधगुरुयोपित्यूजाविधान कुलार्णवोतमसनत स्यात्तथा च । कुलाणवतन्ते पञ्चमखण्डे प्रथमोल्लासे । ऊढ़ा धृता तथा क्रीता मूल्येन च समाहृता। सात् कामगता चापि पञ्चधा गुरुयोपितः। अलवया: पूज- नीयाचागम्याच गुरुयोपितः वहनीलतन्त्र वतीयपटले ॥ गुरुपत्नी च युवतो न संवाह्य त पादयोः । पुनर्विशतिवर्पण गुण- दोपो विजानता। अतएव महेशानि ! न कुयात् पादसेव. नम् ॥' कुलागमे । गुरुवगुरुपुवेषु गुरुवत्तत्सुतादिपु । पूजयेत् प्रत्यहं मत्या अमुना विधिना प्रिये ! ॥ पूजाक्रमस्तु तत्रैव ॥ गुरोरभावे चाङ्गि! गुत्पत्नी प्रपूजयेत् । अभावे अलाभे ।। तदभावे च चावङ्गि ! गुरुपुत्रं समर्चचेत्। तदभावे वरारोहे ! गुरुकन्याच पूजयेत् । तदभावे च चार्वनि ! गुरुमपा प्रपूज- येत्। एपामभावे चावङ्गि ! मुरुगोत्रं प्रपूजयेत् । तदभावे वरा- रोहे ! तया मातामहस्य च । मातुलं मातुलानी वा पूजयेविधि- नामुना ॥ इति गुरुकुलपूजाक्रमकथनम्। तथा । पूजाकाले चा, चावशि! पागच्छेच्छिस्थमन्दिरे । गुरुर्वा गुरुपत्री वा पुत्रो वापि समानतः । ज्येष्ठो वाप्यचनामध्ये शिष्य:- सर्वार्चनां त्यजेत् । तमेव पूजवेच्छिय इति शास्त्रस्य निर्णयः ॥ इति पूजाकाले.

·प्राणतोपियो। १८० -- - मन्त्रस्य गुर्वादावागते सति शिप्यकर्त्तव्यम् तत्रैव ॥ शिष्यस्य तद्दिन देवि! कोटिसूर्यग्रहः समम्। चन्द्रग्रहणकालं हि तद्दिन वर- वर्णिनि !। गुरोर्दर्शनमात्रेण सर्वपापैः प्रमुच्यते । तत्क्षणाचञ्चला- पाद्भिः। दान कुयाविचक्षणः । इति गुरुदर्शनदिनप्रशंसा। गुरौ प्रीतिसमापने देवता मोतिमान यात्। देवे च प्रीतिमा- पने मन्चसिदिभवेद्धवम् ॥ इति गुरुपोतिफलम् ॥ मुण्डमाला- तन्त्र ॥ गुरुपूजां विना देवि ! इष्टपूजां करोति यः । तस्य तेजांसि हरते भैरवः खयम् ॥ रुद्रजामले ॥ गुरुपूजां विना नाथ ! कोटिपुण्यं बघावहम् । अतः सर्वजने ख्यात गुरुणा सिदिमान यात् । राघवभटतम् । गुर्वनुक्ताः क्रियाः सर्वा नि- प्फलाः स्युर्यतो ध्रुवम्। जपो होमाई नविधिः कार्यो दीक्षा. न्वितैस्ततः । तथा। प्रणम्य गुरुपादान' ध्यात्वा च गुरुपादु. काम्। ज्ञात्वा परमतत्व' वै यो जपेत् जलचण्डिकाम् । स सातार्थः स धन्यश्च स कुलन्नः स पण्डितः। स भावजो महादेवि ! जायते नात्र संशयः ॥ गुरुगोतायाम् ॥ संसारसागरसमुद्धरणैक- मन्वं ब्रह्मादिदेवमुनिसेवितसिद्धिमन्वम् । दारिद्रयदुःखभय. शोकविनाशमन्वं वन्दे महाभयहरं गुरुदेवमन्वम् ॥ गुरुतन्वे ॥ गुरोः सेवा गुरोान गुरोः स्तोत्र गुरोजपः । गुरोः पूजा गुरो- स्तृप्तिर्गुरोमक्तिन णां यदि। जन्मभाग्यपशाद्देवि! येषां सञ्जा- यते कचित् । नेपा मन्त्रो भवेत् सिद्धो जीवनमुक्ताय ते नराः । गुरोगैहे स्थितः शियो यत् पुखं समुपाचरेत् । तत् पुण्यमवय प्रोक्तं पुण्यतीर्थे शताधिकम् ॥ इति गुत्ग्रहनिप्पादितपुखकार्म- फलम् ॥ तत्रैव ॥ गुरोः पादरजो यस्तु सुधोमुनि धारयेत् । तीर्थकोटिजफलात् फलं दशगुण लमेत् । गुरोः पादोदक यस्तु नित्यं पिबति भक्तितः । साईत्रिकोटितीर्थानां फल स लभते ध्रुवम् ॥ गुप्तसाधनतन्त्र ॥ निसन्यं पियते यस्तु गुरुपादो- ·१८८ प्राणतोपिणो। दक सुधीः । तस्य नास्ति पुनर्जन्म संसार मोहवर्मनि । अगा विष्णुय रुद्रप माय पिवदेवताः। तिष्ठन्ति श्रीगुरोः पादपत्रा किंतजले गभे। गुरोः पादोदक यन्त नित्यं पिबति मानुषः। धर्मार्थकाममोक्षाणामधिपो जायते धस योगिनीतन्त्र। सुभत्या विगतस्यादप्रक्षालनजलं यदि। पिबेदमतभावेन यः स देवोपुरं व्रजेत् ॥ गुप्तसाधनतले । गुरोः पादोदकं यस्तु शि. रसा धारयेवरः। स सर्वतीर्यज पुख्य लभते नात्र संशयः । गुरुतम् ॥ विसय पूजयेद् यस्तु गन्धपुष्यजंगहरुम् । सस्थ किं मन्त्रपूजादिविधानसजापकः। गुरोर महादेवि ! यस्तु भक्षणमाचरेत्। कोटिजन्मार्जितं पापं तत्क्षणात्तस्थ नश्यति । न सान पादशौच न वाचमनचरेत् । प्राप्तिमात्रेण भोतव्यं नैव स्थानं विचारयेत्। न बामण्य न कोलीन्यं न जातीनां विचारपम्। न ज्ञातिमतबन्धूनां सभ्यानां तत्र चिन्तनम् । एकस्थानस्थितं धन तत्तीधमण्डलीकृतम् । भोक्तव्यं मोक्षद देवि ! शूद्रस्फुटन चिन्तयेत्। गुरोरन्न' सुधाबुडया यस्त्वद्यान्मतिमावरः। शिवोऽपि तस्य देवेशि ! तुष्टो भवति नान्यथा। गुरोरुच्छिष्टकं देवि ! भक्तिमुक्तिप्रदं भवेत्। अवश्य वैणवैः शिष्यीक्तव्यं तद्दिने दिने । योगिन्यां प्रथमपटले ॥ गुरू- च्छिष्टञ्च देवेशि , तत्सुतोच्छिष्टमेव च । मोजनीयं न सन्देही विकारयेदधोगतिः। तवोच्छिष्ट महादेवि। ब्रह्मादीनां सुदुर्लभम् । गुरूच्छिष्टं तथा प्रोक्त महायूतं परात्परम् ॥ नन्वे तावता गुरुपत्नच्छिष्ट न भक्षणीयमिति चेन्न। गुरुपत्नी महेशानि ! गुरुरेव न संशय इत्येतद्दचनेन तस्या गुरुत्वेन गुरू:, च्छिष्टभोजनविधिना तदुच्छिष्टभोजनविधेः सिद्धत्वात्। गुरुणा 7 गुरुपत्नया वा गुरुपुत्रण वा प्रिये !। स्पृष्टान्नं मुष्टिमाव वा योऽश्रीयावर्षविंशतिम्। चिरजीवी जरारोगविमुक्तोऽसी ·प्राणतोपियो। १८९ शिवो भवेत् ॥ गुरुतन्त्र । गुरोरुच्छिष्टकर्यस्तु सर्वाङ्गमनुलेप- येत् । वचोऽपि तस्य गात्राणि न भिनत्ति कदाचन। गुरो- रुच्छिष्टमन यो भक्षयेद्भक्तिभावतः। अन्नपूर्णा जगहाती तस्ये- खर्यं प्रयच्छति। इति गुरुच्छिष्टभोजनफलं तवैव ॥ कदाचित परमेशानि ! यदि तव नमो भवेत्। न तस्य निकति टा कल्पकोटिशतैरपि। न भक्षवेद यस्तु मोहागुरोरुच्छिष्टक प्रिये !। तस्य क्रुद्धा भवेस्त्वं हि विपत्तिय पदे पदे ॥ इति गुरुच्छिष्टामक्षणजन्यदोपकथनम् ॥ तवैव ॥ पादुकां वमनं छत्र शयनं भूपणादिकम्। दृष्ट्वा गुरोर्नमस्कुयादात्मभीग' न कारयेत् ॥ कुलार्णवे पञ्चमखण्डे हादशोल्लासे ॥ पादुकामासनं छत्र वाहन वस्त्रचामरे। दृष्ट्वा गुरोनमस्कात् नात्मभोगाय कल्पयेत् । पादप्रक्षालनं मानमभ्यङ्गं दन्तधावनम् । नूत्र- निष्ठीवन चौरं शयनं स्त्रीनिपेवणम्। वीरासनञ्च दुर्वाक्यमासनं हास्यरोदनम्। केशमोचनमुष्णोपं कञ्चकं लग्नतां तथा । पादप्रसारणं वादं कलह दूपणं प्रिये !! अङ्गभङ्गाड्नवा- द्यादिकरास्फालविधूननम् । द्यूतकुकुटमल्लादियुद्धमित्यादि चाम्बिके !। गुरुसिद्धमहासिद्धपीठक्षेत्रायेषु च। नाचरेदा- चरेन्मोहात् देवताशापमाप्नुयात् । उपचार विना तिष्ठेद गुर्वग्रे नेच्छया विशेत् ॥ इति गुरुसमीपे महापीठादी पादप्रक्षा- लनादिनिषेधः ॥ योगिनीतन्त्र पूर्वखण्डे प्रथमपटले। सुरां यद्यम्यसंस्कारां गुरोराज्ञावशात् पिवेत् । प्रायश्चित्तं न तवास्ति वैदेऽपि स्थितमेव हि। अपि.तन्त्रविरुद्धं वा गुरुणा कथ्यते यदि। तसम्मतं भवेदेदैर्महारुद्रवचो यथा। इति गुजिया निषिद्धाचरणे दोषामावः । निर्गतं यद गुरोर्वकात् सर्वं शास्त्र तदुच्यते। गुरुकायें स्वयं शक्तो नापरं प्रेरयेत् प्रिये!। रुद्र- मामले। बन्धुभृत्यपुरै त्यैः सहितोऽप्यतिमकिमान्। गच्छन् ·प्राणतोषिणीं। । तिष्ठन् वपन् जाग्रत् जपन् जुनत् प्रपूजयेत् । गुर्वाज्ञामेवे कुर्वीत तहतेनान्तरात्मना । अभिमानो न कर्तव्यो जातिविद्या- धनादभिः । सर्वदा सेवयनित्यं शिष्यः श्रीगुरुसन्निधौ॥ इति ग, वैग्रे माननिषेधः ॥ तत्रैव ५ सदा च पादुकोमन्चे जिंहाने यस्थ वर्तते। अनायासेन धर्मार्थकाममोक्ष लभेवरः॥ श्रीगुरोच- रणाम्भोजे ध्यायेद यय सदैवतम्। भुक्तये मुक्तये वीरो नान्यो मतस्ततोऽधिकः । विद्याङ्गमासन मन्त्रं मुद्रा तन्नादिक प्रभो!। सर्व गुरुमुखाल्लब्ध सफलं नान्यथा भवेत् ॥ वाक्यभेदेनान्वयः ।। कम्बले कमले वापि प्रासादे संस्थिते तथा । दीर्घकाष्ठे तथा पृष्ठे गुरोरकासनं त्यजेत् । श्रीगुरोः पादुकामन्च मूलमन्च खपादुकाम् ॥ शिथाय नैव देवेश । प्रवदेद्यस्य कस्यचित् । यद- यदात्महितं वस्तु तद्रव्य नैव वञ्जयेत् । गुरोलबैकवर्णो यस्तस्य तुष्यामि सुव्रत ! । मत्या वित्तानुसारेण गुरुमुद्दिश्य यत् कृतम् । तयोरेव फलं देव ! तुल्यमाव्यदरिद्रयोः । स्वल्पे महति वा पुण्य-' मिति तोयचरणे कुलाणवे पञ्चमखण्डे हादशोल्लासे पाठः । सर्वस्वमपि यो दद्याद गुरुभक्तिविवर्जितः। नरकं तदवाप्नोति भक्तिरेव हि कारणम् । कुलार्णवे तु। शिष्यो न फलमानोति इति ढतीयचरणे पाठः। गुरुभक्त्या च शक्रत्व मद्भक्त्या शूकरो भवेत् ॥ गुरु विना मय्येव या भक्तिस्तयेति तात्पर्यम् । गरु- भक्तिपरं नास्ति सर्वशास्त्रेषु तत्त्वतः ॥ इति गुरुभक्तिफलम् । धिग्धन धिम्बलं तेषां धिक्कुलं धिग्विचेष्टितम्। तेषां नोत्य- द्यते भक्तिगंरुदेवे महखरि।। इति भत्त्यनुत्पत्ती दोषः। जामले ॥ गुरुस्त्रीपुचवन्धूना दोषं नैव प्रकाशयेत्। भक्षयेब च तद्रव्यं दत्तं नैव परित्यजेत् । गुरुगीतायाम् ॥ गुरुणा दर्शिते मार्गे मन.शद्विच कारयेत्। गुरुणा सदसहापि यदु तन्त्र लवयेत् । गुरोरने न वक्तव्यमसत्यञ्च कदाचन ॥ पिच्छिला- ·प्राणतोपिणी। १८१ तन्ने। पैन गुरुकुलं यस्तु त्यजेदै धर्ममोहितः। स याति नरकं घोरं यावच्चन्द्रार्कतारकम् ॥ कुलाये पक्षमखण्डे एका- दशोल्लासे ॥ ब्रह्मादिस्तम्यपर्यन्तं यस्य या गुरुसन्ततिः । तस्य में सर्वशिष्यस्य कोलः पूज्यो महोतले। इति निथितबुद्धियः स भवेदावयोः प्रियः ॥ श्रीगुरु कुलगास्त्राणि पूजास्थानानि यानि च। भक्त्या श्रीपूर्वक देवि ! प्रणम्य च प्रकोर्तयेत् । गुरु नाम्ना न भापत जपकालादृते प्रिये!। श्रीनाथदेवस्खामोति विवादे साधने वदेत्। अथ गुरुशुश्रूपा। तथा हादशोलामे ॥ आत्मार्थमान्यसनावैः शुश्रूषा स्थाचतुर्विधाः । अयूपया धिया देवि ! शिष्यः सन्तोषयेद्गुरुम् । पट्टे पदेऽखमेधस्य फलं प्राप्नोत्य- संशयम् । केवलं गुरुशुश्रूपा त्वत्कृपाकारिणी प्रिये !। मद्भक्ति- सहिता चेत् सा सर्वकामफलप्रदा। क्षीयन्ते सर्वपापानि वईन्ते पुण्यराशयः । सिध्यन्ति सर्वकार्याणि गुरुशुश्रू पया प्रिये। यद- यदात्महितं वस्तु तत्तहित्तमवञ्चयन् । गुरुदेवार्चको यस्तु तस्य पुण्यन गएयते। गुरुमिवसहदासीदासाद्यान्नावमानयेत्। न निन्देदस्य समयान् वेदशास्त्रागमादिकान् । तथा। विविक्षु- देशिकावासं शान्तचित्तोऽतिभक्तिमान्। वाहनं पादुकां छत्र चामरं व्यजनादिकम् । ताम्बूलं वेशमुत्सृज्य प्रविशेञ्च शनैः शानेः॥ देशिकव्युत्पत्तिस्तु मादशोलामे ॥ देवतारूपधारि, स्वाच्छिष्यानुग्रहकारणात्। करुणामयमूत्तित्वादेशिक: कथ्यते प्रिये ! ॥ देशिकावासं गुर्वावासमित्यर्थः । तथा। रिकहस्ता नोपेयाद्राजानं दैवतं गुरुम्। फलपुप्याम्बरादीनि यथाशक्त्या समर्पयेत् ॥ इति श्रीप्राणतीपिण्यां द्वितीये धर्मकाण्डे गुरुशिष्य- प्रकरणरूपशाखाइयकथन नाम द्वितीयः परिच्छेदः।

·२८२ प्राणतोपिणी। . दरपतिजयचयाखरोदयरतनजामले ॥ अखिन्यादि लिखेचक्र साकारं विनाडिकम् । तत्र वेधवशाज्ञेयं विवा- हादिशुभाशुभम् । विनाड़ीवधनचवमखिन्याः युगोत्तरा। हस्तेन्द्रमूलवारुण्यः पूर्वाभाद्रपदास्तथा। याम्यः सौम्यो गुरु. योनियिवामिवजलाइयम्। धनिष्ठा घोत्तराभादमध्यनाड़ी व्यवस्थिता। कृत्तिका रोहिणी सो मघा स्वातीविशाखके। उत्तरा श्रवणा पौष्यकोड़नाडी व्यवस्थिता। अखिन्यादि नाडीवेध पष्ठं द्वितीय क्रमात् । याम्यादितयं तय॑ञ्च कत्ति कादौ दिपटककम् । एवं निरीक्षयेऽधं कन्यामन्चे गुरौ सुरे। पुण्य स्त्रीखामिमित्रेषु देशे ग्रामे पुरे गृहे। एकनाड़ीस्थधि. प्णपाणि यदि स्युर्वरकन्ययोः। तदा वेधं विजानीयाद् गुर्वादिषु तथैव च । प्रकट यस्य जन्म तस्य जन्मतो व्यधः। प्रशस्त जन्मभं यस्य तस्य नामतो वदेत्। योर्जन्मभयोर्वेध न कर्तव्यं कदाचन । एकनाडीस्थिता चेत् स्थानाशाय चा. गना। एकनाड़ोस्थिता यत्र गुमन्त्रश्च देवता। तब वेषं रुजं मृत्यु क्रमेण फलमादिशेत् । प्रभुः पुण्यागना मित्र देशो ग्राम: पुरं' यहम्। एकनाडीगता त्याज्या भव्या वेधविवर्जिता ॥ इत्यादिवचनाद गुरुशिष्यमन्त्राणां नाडीनक्षत्रविचारोऽवश्यकर- णीय इति ॥ दीक्षायां कर्तव्यायां चक्रादिविचारस्यावश्यकत्वम् । तत्तु अस्महोष्ठौगरिष्ठकपणानन्दागमवागोशेन स्त्रवततन्त्रसार सर्व लिखितमतो नात्र प्रयोजनम् ॥ यत्तु नात्र सिद्धाद्यपेक्षास्ती त्यादिवचनमात्रप्रदर्शिभिरिदं प्रशंसापर सर्वत्र विचारस्यावश्यक त्वमिति तन्त्रसारकारस्य स्वकपोलकल्पितमित्युपहसितम्। तैः रुद्रजामलोत्तरखण्डीयचतुर्थपटलायुक्तं न दृष्टं न श्रुतश्च तद यथा। कालीतारादिमन्त्रस्य सिद्धादीव शोधयेत् । तथापि शोध येन्मन्त्रं प्रशंसापरमेव तत्। विचाराभावप्रतिपादकवचनमान 11 ·प्राणतोपिणी। । यत्यादिपरं न रहस्थपरमित्यग्रे वक्ष्यते । चक्रविचारप्रतिप्रसव- स्वबदाकल्पे द्वितीयपटले उत्तो यथा ॥ हरचक्रादिचक्रनरक- मुक्त्वा ॥ नवचक्रविशुद्धात्मा मन्नोऽभीष्टाय कल्प्यते। उपासिता यदि भवेत् पैटको पुरुषाक्रमात् । तदा तद्ग्रहणे धीरो विचार नैव कारवेत्। तत्तु मन्वञ्च वनितात्रयेद्भाग्यवशायदि । तदा भत्तर्विचारेण विचारोऽस्या न तु स्वतः। कुलचक्र समुत्पने वोरान् माहेश्वरीमुखात्। कृपया दीयमानस्य विचारो नास्ति' भैरव !। स्वान्तःकरणहत्तर्वा यत्र श्रद्धा गरोयसी। सैवोपाच्या प्रयत्नेन विचारस्तत्र निष्फलः ॥ दीक्षाकम्मणि मण्डपकरण- स्थावश्यम्भाविन भूमिपरीक्षां विना मण्डपादिकरणनिषेधदर्थनेन चादो भूमिपरीक्षोच्यते ॥ तत्तु राघवभकृतमहाकपिलपञ्च. रात्रे । तत्र भूमीं परोक्षेत वास्तुतत्त्वविशारदः। स्फुटिता च सशल्या च वल्मोकारोहिणी तथा। दूरतः परिवा भूः कत्तुं रायुधनापहा॥ स्फुटिता चेति चकारेणोपरेति न लभ्यते । स्फुटिता मरणं कुर्यादूपरा धननाशिनो । सशल्या लोशदा नित्यं विषमा शत्रुतो भयम् ॥ इति वर्जनीयभूमिकथनम् ॥ तत्रैव ॥ ईशकोणलवासा च कर्तुः थोदा सुनिथितम्। पूर्वप्लवा बद्धिकरी धनदा तूत्तरलवा। विहेपं मरणं व्याधि कुयादग्निप्तवा मही। धर्मराजलवा भूमिनित्य मृत्युभयप्रदा। सहक्षयकरी सा च भूमि नैऋतलवा। नहानिको पृथ्वी कीर्मिता वरुणावा । वातनवा तथा भूमिनित्यमुद्देगकारिणी। इति दिक्प्लवभूमि- शुभाशुभ ॥ तत्रैव खेता तु ब्राह्मणी भूमिरता वै क्षत्रिया स्मृता वैश्या पीता तु विनेया शूदा कृष्णा प्रकीर्तिता। ब्राह्मणी तगन्धा स्यात् क्षविया रक्तगन्धिका । वीरगन्धा भवेदेश्या शूद्रा विड्गन्धिनी क्षितिः। मधुरा वाघाणी भूमिः कपाया चत्रिया स्मृता। वैश्वा तिता च विजेया शूद्रा स्यात् - ·२८४ प्राणतोषिणी। - काटुका मही। ब्राह्मणी भूः कशोपेता चनिया स्याच्छवाकुला। कुशकाशाकुला वैश्या शूद्रा सबढ़णाकुला॥ इति ब्राह्मण्यादि. भूमिजानकरणकथनम् तवैव । सिता पोता तथा रता कृष्णवर्णसमन्विता। स्थिरोदका दृढ़ा निग्धा भूमिः सर्व सुखावहा। शीतस्पर्थोप्णकाले च वकिस्पर्शा हिमागमे । वर्षास चोभयस्पर्धा सा शुभा परिकीर्तिता। ततृतहयशोध- पञ्चरात्रेऽपि ॥ सुरभीणां रतियंत्र सवत्सानां पैः सह । सुन्द- रोणां रतिर्यव पुरुप्रैः सह सत्तम ।। काश्मोरचन्दनामोदा कर्परागुरुगन्धिनी। कमलोत्यल्लगन्धा च जातिचम्पकगन्धिनी। पाटला मल्लिकागन्धा नागकेशरगन्धिनी। दधिक्षोराज्यगन्धाढ्या मदिरासवगन्धिनी। सुगन्धितीहिगन्धाव्या शुभगन्धयुता च सा। सर्वेषामेव वर्णानां भूमिः साधारणी मता । इति शुभ- भूमिकथनम्। मदग्रजरामलोचनविद्याभूपणवतवास्तुयागप्रदी- पिकातहयशीर्षपञ्चरावे ॥ जावा भूमीं परोक्षेत पूर्वोदक्- लवना शुभाम् । प्रसङ्कटां तथाच्छना कृतेस्तोययरिप्लुताम् । सम्पूर्य मार्गे खाते तु तथाधिकमृद शुभाम् । कुसुमप्रकरस्तहद यस्यां न ग्लानिमृच्छति। न निर्वाति तथा दीपः शीघ्रं पुष्प न शोय्यते । खेतारणा पीतकपणा विप्रादीनां विशिष्यते ॥ प्रश- स्यते इत्यर्थः ॥ त्याच्या भूमिः क्षारगन्धा पूतिगन्धा च या भवेत् । मधुरा च पाया च अम्मा च कटुका च या। कुशैः शरैस्तथा काशैर्दू भिर्या च सम्भृता । सम्भृता अत्यन्तसङ्कीर्णा ॥ तथाधि- कमृदमित्याद्युक्त विवरणामुक्त प्रयोगसारे। विस्तिमात्रविस्तार निर्माय विवरं भुवि। निक्षिपेत्ता मृद तस्मिन् तास शिष्टासु शोभनम् । समासु मध्यमं विद्यानास्वधममुच्यते। परीक्ष्यैव प्रयत्नेन त्यक्त्वा भूमी कनीयसीम् । अङ्गारतुपकेशास्थिहीन इलाय भूतलम् । अङ्गारेत्यादिनिपिडद्रव्यमानोपलक्षणम् । होत ·प्राणतोपिणी भस्म- वित्वनेन शल्योहारक्रमः सूचितः । प्रकरणे दोषोऽपि । प्रतएव कुण्डकरणे दुटी ॥ खन्यमाने यंदा कुण्डे पागो ने प्राप्यते भुवि । तदापमृत्यवे चास्थिकेशाङ्कारधनक्षयः नाग्निभयं प्रोक्त तुषैः प्रोता दरिद्रता। ति दुष्टफलमुपदर्शि- तवान् ॥ शुभफलमपि स एव। गोशृङ्गं पीतमण्डूकः शद्धः गूक्तिय कच्छपः । शबूकच प्रशस्ता: स्युर्य चान्ये रत्नजातयः । अथ शल्योडारधनोहारी॥ स्वरोदयश्ततजामलें । अहि. चक्र प्रवक्ष्यामि यथा सर्वसभापितम्। ट्रव्य शल्यै तथा शून्य धेन जानन्ति साधका'। निधिनिवर्त्तनैकस्थः सम्भ्रान्ती यत्र भू- तलें । तत चक्रमिद स्थाप्य' स्थानद्दारमुपस्थितम् । अर्द्ध रेखा टैक लेख्य तिर्यक् पञ्च तथैव च। अहिचक्र भवत्येवमष्टा- विशतिकोठकम् । तत्र पौणाखियाम्य कत्तिकामधेभाग्यभम् । उत्तराफाल्गुनी लेख्यं पूर्वपत्या भसप्तकम् । अहिवनाजपा दक्ष पतम ब्रह्मसर्यभम् । पुष्य हस्त समालख्यं द्वितीया पक्ति मास्थितम् । अभिजिहिष्णुववृक्षं सौम्य रौद्रपुनर्वसू । चित्र- मञ्च बतीयायां पत्तौ धिष्णास्य सप्तकम् । विखर्व तोय मूल ज्येष्ठा मैत्र विशाखमम् । स्वाती पत्त्यां चतुर्थ्यान्तुं कृत्वा चक विलोकयेत् । एव सञ्जायते चक्र संस्थान पबगारुति । हार- देशे मघायाम्यौ हारस्था कत्तिका मता । अश्वीयपूर्वाषाढादित्रि- कपञ्चचतुष्टयम् । पौणपोष्ठपदा पेन्दी नि पाणिं भावतः । १।२।३।६।७।८1८१०।२०।२१।२२।२७। २५ इति चन्द्रस्य। ४.५1१।१२। १३ । १४ । १५ । १६ । १७।१८।१८। २३ । २४ । २६ । इति सूर्यस्य । उदयादि- गता नायो भन्नाः पथ्याप्तशेपके। दिनेन्दुभुक्तयुक्तोऽसौं भवेत्त- कालचन्द्रमाः । चन्द्रवत् साधयेत् सूर्यमृक्षस्य चेष्टकालिकम् ! पंचादिलोक्येत्तौ च वख वान्यतः स्थिती। चन्द्रऋचे दाय- ·प्राणतोषिणी। । - कैन्दू तदास्त नियतं निधिः । भानुऋक्षस्थिते तो तु तद शल्यं विनिर्दिशेत् । खखमे हितयं ज्ञेयं नास्ति किञ्चिद्विपर्यये स्थितं न लभ्यते द्रव्यं चन्द्रे क्रूरग्रहान्विते । पुष्टे चन्द्र भवेत्युष्ट क्षीणचन्द्रऽल्पको निधिः । ग्रहदृष्टिवशात् सोऽपि विजय नवधा बुधैः। हेम ताम्रञ्च तारारं रत्नकांस्यायसं त्रपु। नाम चन्द्र विजानीयाद भास्करादिग्रहेक्षिते। मिये मिश्य भवेद, द्रव्य शून्यं दुष्टिविवर्जिते। सर्वग्रहेक्षिते चन्द्रे विजेयोऽसौ महानिधिः । हेम तारञ्च ताम्रारं पापाणं मृण्मयायसम् । सूया. दिग्रहगे चन्द्र द्रव्यमाण्डं प्रजायते। शुभक्षेत्रगत चन्द्र ट्रव्य लाभो न संशयः । पापक्षेत्रे न लाभः स्याज्ज्ञातव्य ज्योतिषां बुधैः। भुक्तराश्यशमानेन भूमानं कार्मिकः करैः। नीचे विघ्न पर नीचे जलस्थोऽसो भवेनिधिः । उच्चस्थ अवग द्रव्यं नवा- शकक्रमेण च । परमोच्चे परे तुङ्ग भित्तिस्थमृक्षसंक्रमे । चन्द्रा- शभुक्तमानेन द्रव्यसंख्या विधीयते । तस्माञ्चेज्जायते वृद्धिः षड- वर्गेषु,बलकमात् । अधिष्ठितं भवेद्रव्यं यत्र चन्द्रो ग्रहान्वितः । तदधिष्ठायको जेयो भास्करादिग्रहैः क्रमात् । ग्रहा [पग्रहा. थैव क्षेत्रपालश्च माटका। दोपशो भीषणो रुद्रो यक्षो नाग: क्रमान्मतः। ग्रहहोमव कर्तव्यो मुखे नारायणे बलिः । क्षेत्र- पाले सुरा मांसं माटकायां महाबलिः ।,' दोपे प्रदीपजा पूजा भीषणे भोपणाचनम् । रुद्रे रुद्रजपो जम्यो यचे यक्षादिशा न्तिकम्। नागे नागगणाः पूज्या गणनाथेन संयुताः। लक्ष्मी धरादितत्त्वानि सर्वकार्येषु पूजयेत्। एवं कृते विधानेन दु:- साध्यः साध्यते निधिः । निधिप्रास्या नरो लोके पूज्यवे सर्वदा बुधैः ॥ अस्यार्थः ॥ सर्वज्ञभापितं श्रीसदाशिवभाषितम् । अहि. चक्रम् अहं प्रवक्ष्यामि प्रकर्पण कथयिष्यामीत्यन्वयः । येन चक्रण द्रव्यं शल्य' तदुभयं शून्यं द्रव्यशल्यहोने स्थान पण्डिता जानन्ति - ॥

·प्राणतोपिणी। १८७ भविष्यसामीप्ये वर्तमाननिर्देशात् ज्ञास्यन्तीति तात्पर्यम् । निधिरिति निवर्तनकस्थी दीर्घग्रहस्ततः द्विशतहस्तमाने भूतले दशाधिकदिशतहस्तपरिमिते वा यत्र सम्भ्रान्तो भ्रम- विषयो निधिस्तत्र इदं चक्र स्थाप्यम्। निवर्तनप्रमाणन्तु सि. द्धान्तशिरोमणी लीलावत्यभिधे पाटीगणिते तथा करणाद दशकेन विंशः निवर्तनं विंशतिवशसर्गास्यः क्षेत्र चतर्भिध भुजै- निबद्धमिति । स्वरोदयटोकाकारस्तु ॥ सप्तहस्तेन इस्तेन त्रिंश- इण्डो निवर्त नमित्याह। तदुभयमतं प्रामाण्यम् । अस्य दीर्घत: • प्रइस्ततथ एकादशवार्षिकनवाझुलैयतुर्दशहस्तैश्च परिमितहय- मवधार्यम् । खरोदयटोकालन्मते दीर्घप्रहस्तादिकमेतदनुसा. रेण पण्डिते विविध कर्त्तव्यम् । चक्र कीदृशं स्थानद्दारमुखस्थित क्षेवादी दाराजाने एवं प्रजायते । चको प्रस्तार पनगातिरित्यु- पसंहारवचनार्थतो भादादिविपु मामे पूर्वादिचतुर्दिधु पिर कवा नागः शेते तेन तत्तन्मासि प्रश्ने सति तस्यां तस्यां दिशि अहिवलचक्रमुख कत्तिकानक्षत्रव्यवस्थित कृत्वा व्यवहरणीय- मित्युपदेशः । ऊर्खेति ॥ जई रेखाष्टकं ऊो च क्रमेण रेखाष्टक लेख्यम् । तथैव पञ्चरेखास्तिर्यक्क्रमेण लिखेत् । एवमष्टाविंश- तिकोष्ठम्। तत्र कोठेपु पौष्णो रेवती अश्विनी. याम्यर्च भरणी वत्तिका मघा भाग्यम पूर्वफल्गु नी उत्तरफला नी चेति नक्षत्रसप्तकं प्रथमपत्यां लेखनीयम् । अहिवनेति । अहि- बनः उत्तरभाद्रपदः अजपादः पूर्वभाद्रपदः शतभिषा ब्राह्म रोहिणी सर्पभमनेपा पुप्या हस्ताथेति नक्षत्रसप्तकं द्वितीय- पंतिमास्थित लेख्यम् । विधिरिति। विधिः अभिजित् विष्णुः यवणा सौम्य मृगशिरा रोद्र पुनर्वसु चित्रा चेति नक्षत्रसप्तक बतायपat। विश्वमुत्तरापाढ़ा मूलं ज्येष्ठा अनुराधा विशान्ता साती चेति नक्षत्रसप्तकं चतुर्थपंतो। एवं 4 .

·+ १८८ प्राणतोषिणी। । । कृत्वा अर्थादालोक्य चक्र विलोकयेदिति। एवमनेन प्रकारण कत्तिकानिक्षत्रानुक्रमस्थित्या पत्रगाकतिः सर्याक्ततिः। हारशा- खेति मघाभरण्यो। दारशाखे हारोभयपास्थिते । कृत्तिका. हारस्थनागमुखम् । अवोशेति। अखिनी ईश आद्री पूर्वाषाढा एतानि आदिभूतानि कत्वानुक्रमेण त्रिपञ्चचतुष्टयं नक्षत्र यथा अखिनी भरणी कृत्तिका इति वीणि। आर्द्रा पुनर्वसु । पुष्या अश्लेषा मघा चेति पञ्च । पूर्वाषाढ़ोत्तराषाढ़ा अभिजित् । श्रवणेति चत्वारि नक्षत्राणि। अखिनी भरणी वत्तिकाद्री पुनर्वसु पुष्या असपा मघा पूर्वापाढा उत्तरापाढ़ा अभिजित् । थवणा रेवती पूर्वभाद्रपदा एतानि नक्षत्राणि । इन्दोश्चन्द्रस्य । शेषाणि भानि रोहिणी मृगशिराः पूर्वफल्गुन्युत्तरफल्गुनी हस्ता चित्रा खातो विशाखा अनुराधा ज्येष्ठा मूला धनिष्ठा शत. भिषा उत्तरभाद्रपदसंज्ञकानि। भाखतः सूर्यस्य ज्ञातव्यानि ॥ उदयादोति । उदयो नक्षत्रप्रवृत्तिसमयस्तदादिः । इष्टसमयेन च यावन्तो दण्डाश्चन्द्रेण भुक्तास्तदवधिगता नायो भनाः सप्तविंशत्या पूरिताः पट्या हताः कायाः । गृहीतभागेनाप्तशेषके आप्ते लब्धे शेषे चासो तत्कालचन्द्रमा भवति । स किम्भूतः दिने- न्दुभुक्तायुक्तः। दिने दिने इन्दुना चन्द्रेण भुक्तेन नक्षत्रेण युक्तः । सप्तविंशत्यधिके सप्तविशतिमपास्य अधिकमश्विनीतो भुक्तनक्षत्र- सख्या भवति। एवं सूर्योऽपि स्वभुक्ताखिन्चादिनक्षत्रयोगेन तात्कालिको भवति। एवमेव स्वरोदयटोकायां नरहरिणा व्याख्यातम् । सूर्यभुज्यमाननक्षत्रन्नानन्तु मानसपञ्जिकागणन- नवमलोकेनोलम् । स पतः प्रवच्यामि तल्कालेन्दु परिस्फुटम् । वेन विज्ञानमात्रेण बुध्यते च शुभाशुभम् । अहोरात्रस्य मध्ये तो विधान्तौ विष्णामण्डले। स चैव प्रश्नकाले च यावाकाले विशे- पतः । दण्देश्य पञ्चभारागिरेवं स्युर्दादश क्रमात् । लग्नवडला- A . - ·प्राणतोपिणी। '१८८ भोगस्य त्यागाच्चैषः क्रमोत्क्रमः । प्रवास: सुखता मृत्युस्यो जयो ज्वरो रतिः। शून्यता शासिता क्रीड़ा सुप्ति तिथ मेपतः। एताच हादशावस्थाः शशाङ्क्षस्य दिने दिने। शुभा- शमेयु कार्येषु फले नामानुरूपतः॥ नचवमेकं प्रतिपञ्चदण्ड- क्रमेण हादशचन्द्रास्ताकालिका भवन्ति चेन्न। यस्य नचवस्य उदयादिगता नाड़ी ग्राह्या तस्यादौ पञ्च दण्डान् व्याप्य तस्य नक्षत्रस्य चन्द्रो भवति । तत्परपञ्चदण्डान् व्याप्य तत्पर- चन्दमा भवति। एव क्रमेण हादश चन्द्रमसो भवन्ति। कस्य- चिन्मते सूर्योदयावधिपष्टिदण्डात्मककाले हादश चन्द्रमसो भवन्ति । तन्मते सूर्योदयावधिपश्चदण्डे यनशन तस्य चन्द्रमा भवति। तत्परपञ्चपञ्चदण्डे क्रमेण चन्द्रमा दिवाराती हादश- चन्द्रास्तात्कालिका भवन्ति । यावायामेवेति । उदयादिगता इत्यस्यार्थः। यध्याप्तय शेषः पध्यातशेषकं तस्मिन् पध्याप्त- शेपके । एतेन पध्या दण्डपध्या तशेपके चेति यावत् । तस्मिन् पध्या हतलब्धाङ्को दिनेन्दुभुक्तयुक्तस्तकालचन्द्रमा भवति । तत्- पध्या हृतभागशेया उदयादिगतनाड़ीयुक्तेन यः सख्याती भवति स तस्य चन्द्रमसो भोग्यदण्डो भवतीति भावः । शेषका इति खार्थे कः। अत्र यदि शेपो न लब्धस्तदा उदयादिगता नाडीमानसंख्यास्तस्य भोग्यदण्ड इति भावः। एतेन खण्ड- नक्षत्रस्येवं भोगवयात्तात्कालिकचन्द्रस्य स्थाननिश्चयो बोहव्यः । पध्याप्तशेषकैरिति पाठे तु पथ्याप्तेन पध्या हतलब्धावेन दिने न्दुभुक्तयुक्तश्चेत् तल्कालचन्द्रमा भवति । शेपकैः पध्या हतभाग- पारुदया नाडीसंख्याड्युकोन य: सख्याः स तस्य चन्द्रममो मान भवति । चन्द्रवदिति ॥ ऋक्षवं नक्ष. वस्वं चेष्टना प्रसममय इष्टदण्डस्थं छत्वा एकदितिदिन- क्रमेण प्राथना १० । दानां साईचतुक सक्लय्य ग्राहम् । एवं ।

·प्राणतोपिणी। द्रयगतभूमानं भुक्तांगकसंख्यकहस्तप्रमाण' कर्तव्य खाते द्रव्यमस्तीति वक्तव्यम्। नीचे नीचराशिहथिकस्थे चन्द्रे तदेव मान हिनं दिगुणितं पर नीचे हथिकहतीयांशस्थे च चन्द्र असी निधिर्जलस्थो वक्तव्यः । तावत् खातन्तु यावन्नलस दव्यं लभ्यते ॥ उच्चस्थे इति । वृषराशिद्वितीयांशस्थ चन्द्रे नवां शकक्रमेण यावन्तो नवांशा भुक्तास्तावन्त: पूर्ववंदू गौं परमो पटतीयांशस्थ चन्द्रे अत्युच्चपदेशे द्रव्यमस्तोति । ऋक्षसंक्र तात्कालिकनक्षत्रशेषपलगते भित्तिस्थ' भवति ॥ चन्द्राति । चन्द्रधभुताकालेन तात्कालिकचन्द्रेण रार्यावन्तोऽशा भुला स्तन्मानेन द्रव्यसंख्या विधीयते । प्रत्येकं भुक्तांगे दशंसख्या च घड वगैघु ग्रहे होराद्रेकाणनवांशहादशांशत्रिंशाशेषु बलमा द्दशगुणे वृद्धिः यदि स्वकीयपड वर्गमागे तिष्ठति तदा अशाटु दितद्रव्यं दशगुण स्यात् । अधिष्ठितमिति वर्णप्रश्ने चन्द्रो ग्रहा- वितो भवति तत्र द्रव्यमधिष्ठितं भास्करादिग्रहः प्रत्येक सहिते क्रमात्तदधिष्ठायको द्रव्याधिष्ठितो ज्ञेयः । यथा चन्द्र सूयान्विते. ग्रहस्थूलचन्द्रसहिते उपग्रहः कुजसहित क्षेत्रपाल' बुधसहिते माटका गुरुसहिते दीपेश' शुक्रसहिते भीषण: शनि- सहिते रुद्रः राहुसहिते यक्ष: केतुसहिते नाग इति कमात्॥ ग्रह इति । ग्रह अधिष्ठिते हेमग्रहस्यैव मुखें मुखग्रहः नारायण मारायणसम्बन्धी बलि: पूजोपहारादिरिति । क्षेत्रपाले अधिः ठिते तमे सुरा मद्यमांसच देयमिति । माटकायामधिष्ठितायां महाबलिः । मानुषबलिस्तदभावे छागादयोऽपि अविरुद्धा बलि त्वेनोपकल्पाः । दीपेशे अधिष्ठिते दीपजा दीपप्रधाना पूजा भीषणे भीषणाचनं मयजनकार्द्धनम् । लोहितपुप्यादिकते रहे। ऽधिष्ठिते रुद्रजापो रुद्रमन्त्रस्य जपः जाप्यो रुद्राध्यायः । यद। ऽधिष्ठिने यक्षादिशाकं यक्षादिपूजनम् । नागेऽधिष्ठित नागगणाः ।

·ग्राणतोषिणी २०३ पूज्याः। गणनायेन गणेशेन संयुताः प्रतिशान्तिके गणेशपूजा। लक्ष्मोधरादिभूत्यादिपञ्चविंशतिसंख्यकानि सर्वकार्येषु पूज- येत् ॥ एवमिति । विमाने यथाविधि क्रमेण एवं वने पूजा- होमादौ दुःसाध्यो निधिः साध्यते । एतविरूपकस्य, दृष्टप्रयो- जनमाह एवं प्रकारेण नरो मनुष्यो निधिपात्या वन्दनीयः नमः स्करणीयः स्तुत्यो वा भवत्यत्र न संशय इति । अथवा महाकपिलपञ्चरात्रोताक्रमेण शल्योडारः कर्त्तव्यः । स क्रमो यथा। प्रासादारम्भकाले च ग्टहादौ च विशेषतः । शल्योडारस्तु कर्तव्यो यदीच्छेच्छुभमात्मनः। प्रासादारम्भकाले च यदङ्ग स्पृशते पुमान् । वास्तुदेहे दृढं तत्र शल्य दद्यादिच. क्षणः। कण्डूयति शिरः पुंसि शिरःशल्य समुद्धरेत्। शल्यं तत्रास्ति विन्नेय खन्यमाने करवये। अग्निदाहच रोगच धन- हानिश जायते । यत्नेनोत्पाटयेच्छल्य यदीच्छेच्छुभमात्मनः । बाहो कण्डूयमाने तु निर्दिशेलोहपृड्डलम्। हस्तहयेन मान तलक्षण कवितं तव । स्वामिनो मरण विद्यादिदेशगमन तथा। यने नोत्पाटयेच्छल्यं यदोच्छेच्छुभमात्मनः। ऊरौ कण्ड्यमाने तु कास्यशल्य विनिर्दिशेत्। हस्तैकेन च सन्तिठेलक्षण कथित तव। असतो च भवेद्भाऱ्या यशोहानिः प्रजायते। यत्र नोत्पा- टयच्छल्य यदीच्छेच्छुभमात्मनः । हस्ते कण्ड यमाने कद्धालञ्च विनिर्दिशेत् । विहस्तेन तु सन्तिष्ठेत् खन्यमाने न चान्यथा । अग्निदाहय रोगय पीडा च मरणं भवेत्। यत्नेनोत्पाटयेच्छुल्यं यदोच्छेच्छुभमात्मनः। पृष्ठे कण्डूयमाने तु बाहुशल्य विनि- दिशेत् । हस्तेनैकेन सन्तिठेन्नात्र काया विचारणा । स्वामिनाशी भवेत्तत्र माया वा जायतेऽसती। पदे कण्डू यमाने त हस्त- शल्य विनिर्दिशेत्। साईहस्तेन सन्तिष्ठेन्नक्षण गदितं तव । अङ्गनाशो राजदण्डः शम्यहानिय जायते। यने नोत्पाटये छल्प । ।

·.२०४. "प्राणतीषिणी।' । यदोच्छेत् सिडिमात्मनः । कुक्षौ कण्डूयमाने तु पाषाणं तत्र निर्दिशेत् । हस्तहितयमानेन लक्षणं गदित तव । भुजङ्गदंश. स्तत्र स्यात् तस्माच्छल्य समुहरेत्। आनौ कण्डूयमाने त भस्म तत्र विनिर्दिशेत्। हस्त हयेन सन्तिठेलक्षण गदितं तव । अग्निदाहो मनस्ताप ल शदुःखमयानि च। करोत्येवंविधं कम तममात्त वै समुडरेत् ॥ ज्योति ॥ सुनिश्चिता मन्दिरभूमिमादौ निखाय तोयावधियनतस्ताम्। कुर्यादिशल्यामथवा न मान स्याहावा प्रश्नवशाहिधिज्ञः। दूर्वाप्रबालाक्षतपुष्पपाणि: शचिः शुचिं दैवविद समेत्य । पृच्छेदिनीती मधुरवरेण शल्यस्य तत्त्वं भवने तदीशः। तत्प्रश्नस्यादिमो वर्णः सन्धा- यवतोऽथ वा। कमात् पुष्पापरादेव फलानां.ब्राह्मणादितः। क्रमादित्य- नेन ब्राह्मणः पुष्पनाम वदेत् क्षत्रियो नदीनाम वैश्यो देवनाम शूद्रः फलनाम इत्यायातम्। प्रणवो धरणी धारिणी करौ न तदनन्तरम् । भूत्यै नमश्च इत्येप मन्त्रो वद्भिप्रियान्तकः । वनि- प्रिया वाहा। मन्त्रेणादेन कठिनीममिमन्दर, विभाजयेत् । नवधा सदनक्षेत्र तया पश्चादिलेखयेत्। वकचतएहाः शप- या नव चेत् प्रश्नाक्षराणि जायन्ते प्रागादिकोष्ठनवके वास्ते शल्यमाख्यान्ति। प्रश्ने वकारः पुरतो नराखि ब्रोति शल्यं मरकप्रदायि ॥१॥ क्षोणीशदण्डोरगहेतुमृत्युपद ककार: खर- शल्यमग्नौ ॥२॥ याम्या चकार: प्लवगास्थिवेश्म । प्रभाविना. शावहमाह शल्यम् ॥ ३॥ रक्षोदिशि खास्थिग्रहस्थितानां मह. द्भय वक्ति सुनिधितं तः ॥ ४ ॥ ए: पाशिदिश्यस्थिगियोवीति मृत्युप्रवासाहवमाह शल्यम् । ५६ हो वायुकोणे नररूपमाह दारिद्युमिष्टक्षय कहिधत्ते ॥ ६ धनपदियि विप्रास्थिवित्तक्षयात् ॥ ७॥ अथ पकारी वक्ति ऋचास्थि. शम्भौ ॥ ८॥ तदिह कुलविनाशं गोधनानाब हानि वितरति थकारः माह ·। ग्राणतोषियो। २०५ गृहनाथस्थापि गुप्तस्य देवैः। यो मध्यभागे भसितं कपालं कालायसवाह कुलक्षयाय ॥ ८॥ यत्नादपास्यान्धधुना प्रमाणं सर्वत्र तथ्य कथयामि शल्ये। इन्द्ररक्षोजलेशाने शल्यं साई- करे कटौ। वङ्गान्तककुवेरेयु पुरुप मध्यवातयोः ॥ देवी- पुराणे॥ पुरुषाध:स्थितं शल्यं न गृहे दोपदं भवेत् । प्रसादे दोपद' शल्य भवेद यावज्जलान्तिकम् ॥ इति शल्योहारः॥ पूर्वादिज्ञाननिश्चयमेव मण्डपादि कुर्यादन्यथा दोप उक्तो राघवभतिवचनेन यथा ॥ यदि कुर्याद् यथा दृष्टं विपन्नो निरयं व्रजेत्। भानोर्गत्या दिशो ज्ञात्वा कुर्यात् कर्माणि देशिकः। वास्तुवैषम्यतो यत्र सम्यङ् न ज्ञायते किल । तत्र गहुँ प्रतिठाप्य जानीयात् शुद्धदिस्थितिम् ॥ शप्रमाणन्तु ज्योतिस्तत्व। अर्काङ्गलाथ सूच्यग्रा काष्ठो दाङ्गलमूलिका । गगुसंज्ञा भवेत्तस्यास्तच्छायां परिकल्पयेत् ॥ राघवभतम् ॥ तदत्या दिक्परिजानं शृणु वक्ष्ये यथाविधि । सुसमे भूतले कृत्वा वृत्तं भ्रमणरूपतः। तन्मध्यविन्दी भडन्तु स्थापयेत् हादशाङ्गुलम् । अग्रच्छायान्वयवशादृत्ते । पूर्वापराह्वयोः कृत्वा चिड़े तमभितस्तथा। उसमानपरिचान्त्या कायें इत्तदयं पुनः। तयोः सश्लेषसप्नातमध्यदचोत्तरे स्थिते । सन्धिहवे त प्राक् प्रत्यक् सूत्रं मधेप विन्यसेत्। सूबदक्षोत्तर तेषामग्रैः प्रागादि कल्पयेत् ॥ क्रियासारेऽपि ॥ सत्वा भूमि समां तत्र वृत्त हस्तमितं समम्। द्वादशाङ्गलमानोच्च गहुँ खादिर- निर्मितम्। अलामे यन्नकाष्ठस्य तन्त्र संस्थापयेत् सुधीः तच्छाया सस्पृशेदयत्र तन्मध्ये मध्यमं स्मृतम्। तिर्यक् प्रसा- रयेत् सूत्र मध्ये याम्योत्तरे स्मृते । कोणा: स्युरो चत्वारथतः सूत्रप्रसारणात्। एवमाशापरिज्ञानं समात्यात जमा स्मुटम् । - ·.प्राणतीषिणी। जात्वैवं मण्डपादीनि 'कुयात् सम्यग् विचारत: ॥ महाक- पिलपञ्चरात्रे तु विशेषः। विषुवेऽनुगते सूर्ये शहुमान समा चरेत् । स्वादिर विन्यसैच्छा द्वादशाङ्गुलविस्मृतम्। इनि पूर्वादिदिग्ज्ञाननिर्णयः । शङ्गुनिखननप्रकारोऽपि तवैव । निश्चलीकत्व हन्तव्यं ग्टहीत्वा लौहमुहरम्। अष्टधा च समा. हिन्यात् प्रशस्त क्रमतो लघु। हत्यमाने यदा शङ्कौ हस्तात् पतति मुहरः। तदा ताडयितुः शोको जायते दुस्तरो म हान् ॥ इति शनिखननप्तकारः। शडसूत्रकरणमपि तत्रैव । मौजकोशेयकासं प्राणिबालजमेव वा। चतुर्यवपरीणाह सूत्र शशौ तु वेष्टवेत् । वेश्यमान यदा सूत्र शङ्खमुञ्चति लक्षणम्। पुत्रस्य मरणं विद्यात् छिन्ने, वैश्यविनाशनम् ॥ तत्रापि नारसिंहेन होमेनाशुभनाशनमिति ॥ तथा ॥. शड्डु सार भूमेः प्रोक्तं तस्याय चित्रहत्तकम् । तस्य हत्तादिनादी तु स्थापयेत् समभूतले। शङ्ख द्विगुणमानेन तन्मध्ये वर्नुल लिखेत्। पूर्वापरालयोछाया यदा तन्मण्डलान्तगा। तहिन्दु. हयग सूत्र पूर्वपरा दिगिष्यते। विन्दुद्दयान्तरभ्रान्तगरफदा- पुच्छगम् । दक्षिणोत्तरग सूवमेव सूत्रदयं न्यसेत् । तदग्रा- 'परान्तानि सूत्राणि च विनिक्षिपेत् ॥ सूत्राणि स्थापयेत् ग्रान्नः प्रागुत्तरमुखानि चेति ॥ यशोर्षपञ्चरात्रेऽपि ॥ भमि तोयसमां कात्वा दर्पणोदरसबिमाम्। हादशाङ्गुलमानेन तब इत्तञ्च भ्रामयेत्। मध्ये तु नियल शास्थाप्य छायां निरी क्षयेत् । हत्तरेखा या वाह्यस्था शड छाया प्रकल्पिता। प्रवेश निर्गमे तस्यां शगुच्छाया निरूपयेत्। शइच्छायाप्रचिन्नाभ्या प्राक्मतीची प्रसाधयेत् । रावो तु माचीसाधनं यथा ॥ सत्तिका यवणा पुचा चिवाखात्योर्यदन्तरम्। एतत् प्राच्या दिगो रूपं युगमावोदिते पुर प्रति । विकाण्डमण्डलेऽपि । यवपस्योदये - H ·प्राणतोषिणी। x प्राची सत्तिकायास्तथोदये। चिवाखात्यन्तरे चन्द्रसूर्ययोः । इति शङ्ख प्रकरणम् ॥ अथ मण्डपकरणम् । विखसारे द्वितीयपटले॥ दीक्षा) मण्डयं सर्थात् सुन्दरं सुमनोहरम् । नानावर्णथिचवर्णथि- वित सुमनोहरम्। भित्तिस्तम्भादिसर्वेषु स्वर्णरत्नविभूपितम् । मानावर्णचित्रवर्णश्चित्रितं मणिमण्डपम्। वितानपत्रथालप्यै- रलइ,याविधानतः। पताकाभिर्ध्वजं फुयाचतुर्दिक्षु मनो- हरम् । अष्टौ कुम्भानष्टदिक्षु मण्डपं रचयेत् सुधीः ॥ अत्रे. तिकर्तव्यता उता शारदातिलके हितोयपटले ॥ पुण्याहं वाच. यित्वा तं मण्डप रचयेच्छुमम् ॥ पुण्याहमिति यजमानस्य पुण्याई भवन्तोऽधिब्रुवन्तु एव स्वस्ति मवन्त इति ऋद्धिं भवन्त प्रति त्रिभिः पुण्याहवाचनम् ॥ सदुत राघवभयतबौधायनेन ॥ पुण्याहं स्वस्ति ऋद्धिमित्योद्धारपूर्वं त्रिस्त्रिरेकैकामाशिपं वाच. यित्वेति। आशिषं वाचयित्वेति निर्देशात् सुतरां यजमान- नामोल्लेख आयाति। तेन नामोल्लेखमहत्वा केवलं पुण्याह- मित्यादिवचनमनुभवविरुदमिति। शारदायाम् । पञ्चभिः सप्त- भिईस्तैनवभिर्वा मितान्तरम्। पोडशस्तम्भसयुला चत्वारस्तेषु मध्यगाः। अष्टहस्तसमुच्छाया: सस्थाग्य द्वादशाभितः । पञ्च- इस्तप्रमाणास्ते निम्छिद्रा ऋजवः शुभाः ॥ मध्यस्तम्भस्याष्ट- उस्तपरिमाणमितरेपा हादशाना पञ्चहस्तपरिमाणमिति। तत्पश्चमांशं निखनेन्मेदिन्यां मन्त्र वित्तमः नारिकेलदलैर्वशे- महादयेत्तत्समन्ततः ॥ वशेषशदलरुभयन बहुवचननिर्देशेनेत्या- दिबहुवचनान्ता गणस्य संसूचका भवन्तीति न्यायाच्छादनोप- युतामन्यदपि लभ्यते । हारेषु तोरणानि स्युः क्रमात् क्षौरिमही- रुहाम् । स्तम्भोच्छायः स्मृतस्तेषां सप्तहस्तैः पृथक् पृथक् । दशा- इलप्रमाणेन तत्परोपाइ ईरितः। तिर्यक् फलकमानं स्यात् ·प्राणतोषिणी। ॥ स्वम्भानामूईमानतः। मूलानि कल्पयन्मध्ये तोरणे हस्तमा- नतः। दिक्षु धजानि बनीयात् लोकपालसमप्रभान् । वितान- दर्ममानारिलद्भुर्वीत मण्डपम् ॥ चीरिमहीरुहामिति अख- स्थोडुबरमनवटानाम् ॥ तदुक्त राघवमतेन ॥ न्यग्रोधतोरणं पूर्व याम्ये तूडुम्बरं मतम्। पश्चिमेऽवस्थसम्भूतमुत्तर प्लचतो. रणम् ॥ पूर्व वा सक्षसम्भूतं न्यग्रोधञ्चोत्तरे मतमिति ॥ तोर- रणकरणकारणन्तु महाकपिलपञ्चरात्र। देवास्तारणरूपेण संहिता यज्ञमण्डपे। विघ्नविध्वसनार्थञ्च रक्षार्थ त्वध्वरस्य च । अध्वरस्य यज्ञस्य । इति मण्डपादिकरणम् ॥ अथारार्पणम्। प्रपञ्चसारे पञ्चमपटले ॥ सप्ताहतो वा न- वमाहतो वा प्रागेव दीक्षादिवशायथावत्। सपालिकापञ्च मुखीशरावचतुष्टये वोजनिवापयुक्ताम्। अन्यस्मिन् भवन च भूतलतले शुद्धे स्थले मण्डल कुर्यात् प्राग्वरुणायतं पदचतुष्कोणे तु भानूदयम् । पोतारतसितासितं प्रतिपदं वयादिसप्तान्ति- कम् याम्योदौयसमायतं प्रणिगदन्त्यन्येऽपि तन्मन्त्रिणः । वैष्ण- व्यस्त्वय पालिका अपि चतुर्विंशाङ्गुलिव्यापका वैरिञ्चयो घटि- कास्तु पञ्चवदनाद्यष्टाङ्गुलोच्छ्रायकाः। शैवा: स्पर्दिषडङ्गला अपि शरावास्ता जलक्षालिता: सूत्रय प्रकलय्य पंक्तिपु च ता: मोल. क्रमादिन्यसेत् ॥ पृथगपि शालीता लपूर्णासु सदर्भवडकू सु । मुद्दालुकाकरोषैः क्रमेण पूर्णानि पावाणि ॥ शालीकमुश्यामाक; तिलसर्पपमुहमापनियावाः। खुल्यादकीममेता बोजानि विदुः प्ररोहयोग्यानि॥ प्रक्षाल्य तानि निवपेदभिमन्त्रा मूलवीजन साधकवरस्वपि पात्रकेषु। विप्राशिपा च विधिवत् प्रतिपाद्य. मानहादिमुख्यतमपञ्चकनिखनेस ॥ हारिद्रादिः सम्यगम्युला वस्त्रैराच्छाद्याशिः मिथतां पञ्चघोपः। सायं प्रात: गर्यरी प्रदद्यादुद्रव्यस्त इलि' साधकेन्द्रः भूतपिटयधनागमगिया ·प्राणतोषिणी। २०८ . देवतायं विष्णन्ताः । ताभ्यः क्रमेण राविषु सप्त सुरान् पसु वा पहलियः । लाजतैलरतरजनीदधिगत्तवानि भूतक रास्यम् । पैत्रातिलतण्डुलक सानपूर्व करम्भलाजकं याक्षम् ॥ नारि- के लोदकयनुपिष्ट नाग पद्माचतच वेरिधाम्। अवापूपं गेव दुग्धावस वैष्णवेयम् ॥ यदि नवरात्र क्रमेण बलिरुतः । तारा. दिनमोऽन्तः खैः खैरपि नामभिर्वलिमन्वः । पावापि विविधान्यपि परितः पुनरष्टदिस वलिल.प्तिः। घीजारोपण- कम्म प्रथितमिदं सार्वकामिकं भवति। सार्वकामिकमित्युपा- दानादक्ष्यमाणदीचायामित्यादिवचनाञ्चास्यावश्यकत्वम् । एते. पामर्यस्तु विश्वसारशारदावध्यमाणप्रमाणैः स्पष्टीभविष्यत्यतोऽव व्याख्या न कता । विश्वसारतन्त्र ढतीयपटले च। जातागुराः प्रकुर्वीत चतुर्दिक्षु च पालिकाः। पालिकाः पञ्च मुख्यय शरावाय ततः क्रमात् । पोड़शदादशाष्टाभिरङ्गलीभिः कामादिमाः । सुग- धितोयपूर्णेन जाताडुरमुदाहृतम् । सुधावीजेन वीजानि निक्षि- पेत्तत्र सर्वतः । प्राचार्यो विधिना कुयात् सर्वशास्त्रार्थपारगः । श्यामाकमापकद्य ब्रीहयः सर्वत: स्मृताः। दीक्षायाः सप्तमे पूर्व दिवसे संयतः सदा। सप्तरात्रेषु कुर्वीत पूजन सर्वदेवताः । नानोपहारवलिभिः पूजयेत् परमेश्वरि ।। प्रणवाद्या नमोऽन्सास पूजयेत् सर्वतः सुधीः । भूतानि पितरो यक्षा नागा ब्रह्मा शिवो हरिः। क्रमेण पूजयेत् सर्वान् सप्तरात्रिषु देशिकः। सप्ताना- 'मपि रावीपां देवताः सर्वसम्मताः । उपहारैः पूजयेत्तान् तानि वक्ष्यामि पार्वति ।। लाजेच पूजयेद्भूतान् गन्धपुप्पादिचन्दनः । भूताधिप भूतगण भूतेशञ्च क्रमेण तान्। तैलहरिद्रादधि- भाभिः पूजोपहारकः । तण्डुलान् तिलसम्मियान् सानपूपः मपूजयेत्। पितॄणां पूजयेन्नित्य कथितं पद्मयोनिना । करम्भ- लाजी यक्षेभ्यो नारिकेलोदकान्वितम् । शापिष्टच नागेभ्यः ·२१० प्राणतोषिणी। । पूजयेदिधिनामुना। पजातपतण्डु लदूर्वाशालिभिरुत्तमा यूजयेत् कथिता तैवि! ब्रह्मणः सर्वसम्मता। सापूपमनं सर्वात सर्वतन्त्रस्य सम्मतम्। गुड़ोदकं गुड़ानञ्च नानारससमन्वितम् । 'दधि दुग्ध पायसाब दद्यात् प्रियतमं महत् । विष्णवे च निते द्याय सर्वसिद्धिं लभेन्नरः ॥ अत्र बलिव्याधिक्यदर्शनात् प्रागुना- प्रपञ्चसारोदितबलिद्रव्यमुपलक्षणमान शक्ताशक्तपरं वा। शार दातिलके ढतीयपटलेऽपि ॥ प्रागेव दीक्षादिवशात् सप्तभिर्वि धिवहिनैः। सर्वमङ्गलसम्पत्त्य विदध्यादगुरार्पणम् । भण्डल स्योत्तरे भागे शाला पूर्वापरायताम्। गूढां कुर्यात्ततस्त मण्डलं रचयेत् सुधीः। पञ्चहस्तप्रमाणानि पञ्चसूत्राणि पा येत् । पूर्वापरायतान्येपामम्भर बादशाङ्गलम् । दक्षिणोत्त सूत्राणि तदेकादशार्पयेत्। पदानि तत्र जायन्ते चत्वारिंध प्रमार्जयेत्। पंत्या वीयोश्चतस्रोऽन्तयतुष्कोभयपाचं यो वौथ्यौ हेच चतुप्कोष्ठमेकमवावशिष्यते। पदानि रञ्जवेत्ता श्वेतपीतारुणासितैः। रजोभिः श्यामलेनाथ वोधीरापूरये सुधीः । पात्राणि विविधान्याहुरबुरार्पणकर्मणि। पालिक पञ्चमुख्यय शरावाश्च ततः क्रमात् i प्रोक्ताः स्युः सर्वतन्वेषु हरि ब्रह्मशिवात्मका:। एपामुत्सेधतोऽन्वे यैः पोड़शहादशामिः। अङ्गुलैः क्रमशस्तानि शुभान्यावेध्य तन्तुना । प्रक्षाल्य देशिकस्ले पादेवाहितशालिए। सगन्धदर्भकूप पशिमादि निवेशयेत् । करीपवालुकामृद्भिस्तानि पाचाणि पूरयेत्। सुधाबीजेन वीजानि टुग्धैः प्रक्षाल्य तत्त्ववित् । मूलमन्वविजमानि पञ्चघोष पुरःसरम्। पाशीर्वागभिदिजातीनां मङ्गलाचारपूर्वकम् । नि. पत्तेषु पात्रेषु देशिको यतमानसः । यालियामादकीमुदतिल. निप्यावसयाः। कुलत्यकामापाय योजान्यदुरकग्नशि। हरि द्राभिः समभ्युष्य वराच्याय देषिका। वलि विविधपात्राणां ·प्राणतोषिणी। २११ 'दिक्षु पूर्वादितः चिपेत् । प्रणवाद्यैनमोऽन्तय रावी रावीश- नामभिः । भूतानि पितरो यक्षा नागा ब्रह्मा शिवो हरिः । सप्ता- • नामपि रावीणां देवता: समुदीरिताः। भूतेभ्यः स्युर्लाजतिल- : हरिद्रादधिशतव: । शाल्यः पिलभ्य: सतिलास्तण्डु ला: परि- कोर्तिताः। करम्भलाजो यक्षेभ्यो नारिकेलोदकान्वितम् । शक्तुं पिष्टञ्च नागेभ्यो ब्रह्मणे पद्धजाक्षतम्। सपूपमन्न सर्वाय विष्णवे स्थादगुडीदनम्। ततो लोकेखरेभ्योऽपि विधिवदितरेहलिम् । दीक्षायामभिषेकेषु नववेश्मप्रवेशने । उसवेषु च मम्पत्त्यै विदध्या- • दद्यार्पणम् ॥ एतेपामर्थः ॥ दोक्षादिवयात् पाकसप्तभिर्दिने- रित्यनेन दीक्षादिनमष्टमं यथा भवति तथा कर्त्तव्यमित्युक्तम् । विधिवदित्यनेन नवभिः पञ्चभिस्त्रिभिर्वा इत्यायातन् ॥ तदुक्त 'सिद्धान्तशेखर ॥ प्रतिष्ठायाञ्च दीक्षायां स्थापने चोत्सवे तथा । सम्मोक्षणे च शान्त्यर्थं विवाहे मौञ्जिवन्धने। सर्वमङ्गलकार्येषु • कारयेदरार्पणम् ॥ महाकपिलपञ्चरावेऽपि ॥ पुण्याहघोषणं कृत्वा ब्राह्मणैः सह देशिकः । मङ्गलास रयज्ञञ्च कुर्यात्तत्रैव वाहनि ॥ प्रशस्तयागदिवसात् 'पुरस्तात् सप्तमेऽहनि शुभे नवमे वा। पञ्चमेऽथ सुदिने सुमुहर्ते मङ्गलास रविधि विदधीत ॥ गुरुविशुद्धः प्रागेध शुद्धाहात् सप्तमेऽहनि। सङ्कल्पयोपोप्य कर्तव्यमरारोपण' शुभम्। कुल्वान्दोमुखथाई पूर्वेयुः खस्तिवाचनम् । स्वग्रह्योत्ताप्रकारेण तदेतहिदधीत वै। समि- तायामपि ॥ सर्वत्राभ्युदययाइमा रोत्पादनं तथा । प्रादायेव प्रकुर्वीत कम्मणोऽभ्युदयात्मनः ॥ शालामिति विशत्या तु करै- मनिं दशायामेन, विस्तृतेति शालाया उत्तममानम् । अवैतावत्याः प्रयोजनाभावादईन मध्यममानेन शाला कार्यो । तेन दशहस्त- दीर्घा पञ्चहस्तायामा अत्र शाला कर्तव्या तामेव पूर्वापराया. तामिति। दीर्घप्रहस्तचतुरस्ररूपां गूढां कपाटादिपरिश्ता ।

·२१२ प्राणतोषिणी। - दक्षिणेकदारवती निवाताच कुर्यात् । तदुक्त प्रयोगसारे । अर्वादुदस्थितां कृत्वा निवातां तां कुटी दृढ़ामिति । तत्र मण्डलकरणप्रकारमाह। पञ्चहस्तेति पूर्वपश्चिमक्रमेण पञ्च सूवाणि पातयित्वा हादशाङ्गलान्येकैकान्तरितान्येकादशसूत्राणि दक्षिणोत्तरक्रमेण पातयेत् तेन चत्वारिंशत्कोठा भवन्ति । मार्जयेदिति पश्चादन्वेति ॥ पंतयावाद्य चतस्रो वीथीजियेत् माजनप्रकारस्तु ॥ प्रथमं पूर्वस्थां चतुष्कोष्ठात्मिकामेकां वीथीम् ततो दक्षिणस्यामष्टकोष्ठामिकामपराम् पश्चिमायां चतुष्कोष्ठा- मिकामन्याम् उत्तरस्यामष्टकोष्ठामिकामितराञ्चमार्जयेत्। ततः अन्तथतुष्कस्य उभयपार्श्वयोई वीथ्यौ दिदिकोष्ठरूप पुनर्मार्ज येत्। तेनात्र मण्डले चतुष्कोष्ठत्रयमवशिष्यते। तानि शि. ष्टानि चतुष्कोष्ठवयस्थानि हादशपदानि प्रत्येक चतुष्कोष्ठ खेतादिभीरजोभीरयेत्। तत्र वायुपदे व ते पाग्नेये पोत नैऋते अरुण' ईशाने कृष्णम्। ततः श्यामलेन वीथोरापूर- येत्। पत्राणोति स्थूलान्युच्चानि शरावाण्येव पालिकाशब्देनो. यन्ते । पालिका एव नीचाः पञ्चमुखस्थिताः पञ्चमुख्य उयन्ते शरावा: प्रसिद्धा एव । पालिका हरिरूपाः पञ्चमुख्यो ब्रह्मरूपाः शरावा: शिवरूपाः। एतेन हरिब्रह्मशा एष पावेषु पूज्या इत्युक्त भवति । तदुक्त सारस्वततन्वे॥ प्रोतोय तेषु पात्रेषु व्रह्म- विष्णुशिवान् यजेत् ॥ सिद्धान्तशेखरेऽपि ॥ सम्पूजयेत् शरावेषु रुद्र चन्दनपुप्पकैः । पालिकास तथा विष्णु ब्रह्माण घटिकास चेति। उत्सेधत ग्रोवत्येन। महाकपिलपञ्चरात्र पालिका वक्रविस्तारा पोड़शाङ्गुल उच्यते। भवेत्कण्ठविलवास्या गुदे. ऽष्टाशुलविस्तृतम्। पादपीठस्य विस्तार पङ्गुल उदाहतः । चतुरनुल उत्सेधस्तत्सन्धियालयम्। तरसन्धेय भवेवाहः पादपीठादमेव च । भवेत् पञ्चमुखी च घटिका सर्वकामदा।

·प्राणतोपिणी। २१२ परतुङ्गलविस्ताराण्याहुवचाणि पञ्च वै। चत्वारि च चतुर्दिच आई मकं यथाविधि । घटिकायामविस्तारो हादगागल उच्यते । प्राचाया: कथयन्त्वे के पोडगाङ्गलमेव वा। बादशाङ्ग लविस्तार परावस्य मुखं स्मृतम्। चतुरङ्ग लविस्तारमधस्तान्मूलमुच्यते । घवमधतम् । तालमात्रमपि पञ्चमुखी स्यायासतोच्यमिता घटिका स्यात् । दिनु तन्मुख चतुष्टयमेकं मध्यमन्तु समवर्तित- भागम् । अलविस्टतमुखे तु शरावं व्यासतोच्छ्यगताई मिताधिः। दण्डमस्य चरगलनाह कण्ठमध्यविलवर्जमदग्रम् । सम्भवे कनकरूप्यताम्बतो मार्तिकाण्यनिनवान्यथवा स्युः ॥ सिद्धान्त- शेखरे त ॥ यथासम्भवमानन्तु पालिकादि समाचरैदित्युक्तम् । शुभानीति कृष्णवर्णवणादिरहितानौति राघवभः । तन्तुनेति त्रिगुणेन पूर्व प्रक्षालन पश्चाचिगुणतन्तुना वेष्टनम् । दमकूच मये वक्ष्यमाणम्। पश्चिमादीति पश्चिमचतुष्क पालिकाचतुष्टयम् मध्यमचतुष्के पचमुखीचतुष्टयम् पूर्वचतुष्क शरावचतुष्टयं निवेशयेत्। तन्मध्ये आग्नेयादिस्थापनम् । देशिक इत्यनेनो क्तम् । तटुक्त प्रयोगसारे । एव कृत्वा साधकस्तु तत्र पावाणि विन्यसेत् । वजयादीशानपर्यन्त चतुष्क पु पृथक् पृथक् । करी- पेत्यादि ॥ करीप शुद्धगोमयचूर्णम् ॥ एतैरुत्तरोत्तर सर्वा- खपि पावाणि पूरयेत् । तदुक्त इयशीर्षपञ्चरात्र ॥ पूरयेदु- त्तरोत्तर इति। प्रयोगसारेऽपि। मृहालुकाकरीपेथोड़ता पात्राणि पूरयेदिति ॥ अव विशेय: सिद्धान्तशेखरे ॥ गन्धादि- भिच कुद्दाल पूजयित्वा दिनान्तरे। गौतनृत्यसमायुक्त गज- वाजिसमन्वितम्। गुर्वादयो रथारूढा गजारूढास्तथा परे । गत्वा तीर तडागस्य नद्याः पुष्पवनस्य वा। तत्र शुद्धं भुवो भागं दर्भः सम्भाव्य वास्त्रतः। अभ्युच्य चाव॑तोयेन तत्तन्मन्त्रमनुस्म- रन् । हुदा भूमि समावाद्य गन्धपुप्पः समर्चयेत्। कुहाली- 1 ·सार १४ प्राणतोषिणी। मन्त्रमन्वेण खात्वा भूमिमयो मृदम् । गृहीत्वा वामदेशेनं पूरी येत् कांस्यपात्रके। हृदा मृदन्त सम्म ज्य वस्त्रेणाच्छाद्य धारयेत् । पुरं वा निलयं वापि सर्वमङ्गलनिस्वनैः। गुरुः प्रदक्षिण कृत्वा मण्डप' वानयेत्ततः। तत्तत्कर्म दिवाकाले कुर्यादात्रौ न बुद्धिमान्। तेषु वीजारोपणमाह सुधेति ॥ सुधावोजेन व मितिमन्त्रण। दुग्धैः प्रक्षाल्येति । महाकपिलपञ्चराने सु वि शेषः ॥ हादशाक्षरमन्त्रण क्षालयित्वा तु वारिणेति ॥ खतमतेऽपि ॥ वीजानि तानि प्रक्षाल्य जलक्षीरेण च क्रमादिति । एतत्सर्व तन्वविदित्यनेन सूचितम् । मूलेति मूलमन्त्रण अभि. जतानि अष्टोत्तरशतमित्यर्थः। तदुक्ता' महाकपिलपञ्चरावे ॥ सख्यानुतौ शतं साष्टं सहस्रं वा जपादिविति ॥ पञ्चघोषस्तु । पटहकांस्यमृदगामुखवाद्यशङ्खाः। मङ्गालाचारति। चतुरङ्गः सुप्रसिद्धहुलहुलध्वन्यादिभिः । ततस्तानि वीजान्येकीकत्य रात्री प्रामुख उदम खो वा मूलमन्त्रण पालिकादिषु निर्वये. दित्युक्तम् । तदुक्ती सिद्धान्तशेखरे । वीजमुख्येन भूलेन प्रामुखो वाप्युदनु खः । वापयेत् सर्ववौजानि पालिकादिष्वनुक्रमात् । वोजानामधिपः सोमस्तस्माद्रात्री तु निर्वपेत् ॥ सारस्वतमी- ऽपि ॥ वोजेभ्यो दैवतेभ्यश्च स रात्रौ कान्तिमान् यतः। तस्माद गुरुस्तु वीजानि निशायामेवं वापयेदिति॥ वीजान्याह शा. लोति । शालयो हेमन्तिका: श्यामाः श्यामाका:। कान्यकुमा भाषायां साम्बा इति। गौड़भाषायां शामा इति प्रसिद्धिः। आढ़की तुवरी अरहर इति गौड़भापामसिद्धिः। निप्यावा वोरा इति गोड़भापाप्रसिद्धिः। सारखतमते प्रत्येक वीजेषु देवतापूजीता यया । स्वन्दं प्रियङ्गी निष्पावे वायुमग्नि कुल स्थके। पाटक्यां मिति सोमं मुग्धे ! वैवखत निले। प्रजा पति शालिवोजे बनन्तं सपाईयेत् । इमं स्वामे च मारे । .. ॥

·। । प्राणतोपिणी। २१५ वरुणन्त नगात्मजे! इति। सिद्धान्तशेखरे तु प्रत्यहं सोमपूजाप्युता यया। सोम सम्पूजयेन्नित्यमधिवासदिनावधि । अधिवासदिने प्राप्ते सोममुलासयेद्गुरुरिति। हरिरिन्द्रेति तत्तन्मन्ने उक्त: । 'प्रयोगसारे । त्रिपञकाय सर्वाय शङ्कराय शिवाय च । सर्वलोक- प्रधानाय शाश्वताय नमो नमः । विकीर्यानेन मन्त्रण हरिद्रा- 'चूर्णमिथितम् । तोयं प्रवर्षयेत्तेषु सिञ्चत् तोयैर्दिनं प्रति । प्रति- दिनमित्यर्थः। वस्त्रै तनवस्त्रैः । बहुवचनं कपिञ्जलाधिकरण- न्यायेन चित्वे पर्यवस्यति। आच्छाद्येति पावचतुष्टयमेकैकेन रात्री बलिं क्षिपेदित्यन्वयः। प्रातः पुनः स्थलमार्जनादि कृत्वा हितोयराबादो बलिदान प्रयावादोरिति तन मन्त्रः। ॐभूतेभ्यो 'बम एवमन्यत्रापि मन्त्रः। महाकपिलपञ्चरात्रे तु विशेषः । 'ततो गन्धविमिण सिञ्चदै शुद्धवारिणा । विरावन्तु यथान्यायं 'पञ्चरात्रमथापि वा। सारस्वतमते त। प्रहढान्य राण्यन्यो न वौत कदाचन। प्राचार्य एवं प्रविशेत् शिप्यो वापि तदा शिवेति । सिद्धान्तशखरेऽपि ॥ वस्लेराच्छाव यत्नेन सुगुप्ताति च कारयेत्। सप्तस रात्रिपु पृथ्वग्बलिद्रव्याण्याह भूतेभ्य इति । करम्भो दधिगतवः । अक्षता अखण्डतण्डुला इति राघवभः । यादतत्त्वकृतवचने अक्षता यवा इति । यदा नवसु रात्रि बलिदान तदा रात्रिहये बलिदानम् । द्रव्य देवता च पुरैवोक्तम् । तत्तद्दिगि पायसादिना बलिविधेयः। तवेगानपूर्वयोमध्ये ब्रह्मणे नेतपश्चिमयोर्मध्ये ऽनन्ताय बलियः ॥ अथाद्गुरमा रोक्षा॥ सिद्धान्तशेखरे। यजमानाभिहयर्थमगुराणि परीक्षयेत् । सम्यगई प्ररूढानि कोमलानि सितानि च । धूमवर्णान्यपूर्वाणि तथा तिर्यग्गतानि च। श्यामलानि च कुलानि वर्जयेदशभानि तु। आदृष्टि कुरुते कृष्ण धूम्राम कलई तथा । अपूर्व जननाशञ्च कुभिक्षश्यामलाडुरस्। तिय॑ग्गवे भवेद्याधिः कुझे शत्रुमयं तथा म -- ·प्राणतोषियो। 'सारस्वतमतेऽपि ॥ प्ररूढ़े रङ्गरैः कर्तुनिदि गेच शुभागमम् श्यामः कृष्णेरहुरैरथहानिस्तिर्यगृढव्याधिरान्दोलितैस्तैः । कुनै दुवं दुष्पगढ़ मंतिथ रोग' भुग्ने स्थानदेशेष्टहानिरिति । अशुभेचाङ्करे जाते शान्तिहोमं समाचरेत् । मूलमन्वेण जुहुयाद गुरुव ब्राह्मणैः सह । अघोरास्त्रेण चास्य शतं वाथ सहस्रक मित्यअरारोपणम् ॥ इति श्रोप्राणतोपिण्यां द्वितीये धर्मकाण्डे गुरुशियविचा- राद्यरारोपणान्तकर्मकथनरूपपलव. कथनं नाम बतीयः परिच्छेदः । दोचाव्युत्पत्तिस्तु रुद्रजामले। ददाति शिवतादावा क्षिणोति च मलत्रयम्। अतो दीक्षेति सम्प्रोक्ता दोक्षातन्त्रार्थ- बेदिभिः ॥ लघुकल्पसूत्रे च ॥ दोयते परमं ज्ञान क्षीयते पाप- पइतिः । तेन दीक्षोचते मन्ले खागमार्थबलाबलात् । योगिनी तन्वे रतीयभागे षष्ठपटलेऽपि। दीयते ज्ञानमत्यर्थं चीयते पाशवन्धनम् । अतो दीक्षेति देवेशि। कथिता तत्त्वचिन्तकः। 'मनसा कर्मणा वाचा यत् पाप समुपार्जितम् । तेषां विशेष- किरणो परमज्ञानदा यतः। तस्माद्दौति लोकेऽस्मिन् गीयते शास्त्रवेदकैः। विज्ञानफलदा सैव हितीया लयकारिणी। टतोया मुक्तिदा चैव तस्माद्दीक्षेति धीयते । विश्वसारतन्त्र हितीयपटले च ॥ अथ दीक्षां प्रवक्ष्यामि शृणुष्व कमलानने ।। यस्य विज्ञानमान्ने ण देवत्वं लभते नरः। दिव्यज्ञानं यतो 'दद्यात् कुर्यात् पापक्षयं ततः। तस्माद्दोक्षेति सा प्रोता सर्वतन्त्रस्य सम्मता ॥ अथ दीक्षामाहात्माम् । रुद्रजाम्लपूर्व खण्डे बतीयपटले । देवि। दीक्षाविहीनस्य न सहतिः । तस्मात् सर्वप्रयत्न न गुरुग्णा दीक्षितो भवेत् । विचार चक्रसारस्य करणीयमवश्यकम्। अदीक्षितोऽपि मरणे रौरवं । सिहिर्न च .

·प्राणतोपिणी। २१७ - नरकं व्रजेत् । तस्मादीक्षां प्रयत्नेन सदा कुर्य्याच तान्त्रिकीम् ॥ पञ्चदशपटले ॥ अदीचिता ये कुर्वन्ति जपपूजादिकाः क्रियाः । :न भवन्ति प्रिये ! तेषां शिलायामुप्तवीजवत् । कल्पसूत्रटीका- तकुलाणवतन्वे॥ रसेन्द्रेण यथा विश्मयः सुवर्णतां ब्रजेत् । 'दोचाविस्तथैवात्मा शिवत्वं लभते प्रिये !। दीक्षाग्निदग्धकमासी यायाइिच्छितवन्धनः। गतस्तस्य कर्मवन्धी निर्जीवथ शिवो * भवेत्। गतं शूद्रस्य शूद्रवं विप्रस्थापि च विप्रता। दीक्षा- संस्कारसम्भिन्ने जातिभेदो न विद्यते। शिवलिङ्ग शिलाबुद्धि कुर्वन् यत्यापमाप्नुयात्। दीक्षितस्यापि पूर्वत्वं सारन् तत्पाप- 'माप्नुयात्। दावश्मलौहमृद्रनजातिलिङ्ग प्रतिष्ठितम् । यद्यो- च्यते तथा शुद्धाः सर्वे वांय दीक्षिताः। येन यूजितमात्रेण चाब्रह्मभुवनान्तिकम् । पूजितं तेन सर्व स्याहीक्षितेन न संशयः । दीक्षितस्य न कार्य स्यात्तपोभिनियमव्रतः न तीर्थगमने- नापि न च शारीरयन्त्रणैः ॥ पञ्चमखण्डे पष्ठोलासेऽपि। गवां सर्पिः शरीरस्वं न करोत्यात्मपोषणम् । स्वकार्मचरितं दण्ड पुनस्तामेव पोपयेत्। एवं सर्वशरीरस्थसपिवत् परमेश्वरि ।। विना चोयासनादेवि ! न ददाति फलं नृणाम् ॥ पुरश्चर- रसोलासे प्रथमपटले । न च दीक्षापरं ज्ञानं न च दीक्षापर तपः । न च दोक्षापर कालं तस्माद्दीक्षा गरीयप्ती॥ इति दीक्षा- प्रशंसा ॥ दीक्षायां वारतिथिनक्षत्रमासादिभद्रामद्रे अस्मद- त्यतिबद्धप्रपितामहकपणानन्दागमवागीशेन तन्वसार लिखिते ते तत्र द्रष्टव्ये। विशेषस्तु पुरथरणरसोलासे॥ दीक्षायां चञ्चलापानि । न कालनियमः कचित् । सद्गुरोर्दर्शनादेव सूर्य- पर्व च सर्वदा । शिष्यमाहय गुरुणा कृपया यदि दीयते । तत्र लग्नादिकं किञ्चिन्न विचार्य कदाचन। एतत् सर्व दिव्यवीर- विषयम् । तथा च इतः पूर्वम् । दिव्यवीरगुरु लया दीक्षा .

·प्रापतोषिणी। क्षत्वा विषणः । ततः समाहितो भूला पुरचयां करिष्यति । इत्युताम् एतेन पशुगुरतो दीक्षायां सर्व विचार्यमित्यायातम् । कल्पसूत्रटीकातकुलार्णवे॥ हिजोऽपि दीक्षितः पश्चादयन: पूर्वदीचितः। बिजः कनिष्ठः स ज्येष्ठ इति शास्त्रस्य निर्णयः । ज्येष्ठत्वेन च ते पूज्या नावमान्या; कथञ्चन ॥ इति दीनाम्येष्ठ बादिकथनम् ॥ कुलार्णवेऽपि ॥ दीक्षां विना न मोक्षः स्यात् प्राणिनां शिवशासनात्। सा च न स्यादिनाचार्यमित्याचार्य परम्परा। उपासनाशतेनापि यां विना नैव सिध्यति। ता दीक्षामाश्रयेटु यत्नात् श्रीगुरोमन्त्रसिद्धये ॥ महाकपिलयच. रात्रनारायणीययोः॥ मन्त्रो य: साधयेदेने जपहोमार्चना. दिभिः। क्रियाभिभूरिभिर्यस्य सिध्वन्यन्येऽल्पसाधनात् । सम्यक् सिद्धैकमन्त्रस्य नासाध्यमिह किञ्चन । बहुमन्त्रवतः पुसः का कथा हानिरेव स. ॥ इत्येकमन्वसाधनफलं राघव भधतम् ॥ पुस्तके लिखितो मन्वो येत सुन्दर ! जम्यते । न तस्य जायते सिद्धि निरेव पदे पदे ॥ षट्कर्मदीपिकात- मपि ॥ पुस्तके लिखिता विद्या येन सन्दरि ! जप्यते । सिद्धिन जायते तस्य कल्पकोटिशतैरपि। राधवभधतम् ॥ हिजार नामनुपैतानां पट्कर्माध्ययनादिषु। यथाधिकारो नास्तीच स्थाञ्चोपनयनादन। तथाचादीक्षितानाञ्च मन्त्रदेवार्चनादिषु नाधिकारोऽत्यतः कुर्यादात्मानं शिवसस्कृतमिति ॥ दीनाया अकरणे दोपकथनम् । नारायगीये ॥ यदृच्छया श्रुतं मन्न छन्वेनापि छलेन वा। पवेक्षित वा यधावत्तजघन्यमनर्थक्षत् ॥ इति निन्यदीक्षाकथनम् ॥ राघवभट्टे ऽपि ॥ विमस्य विधिव- हीक्षामभिपकावसानिकान्। श्रुत्वा तन्त्र गुरोलब्ध साधये. दीक्षित मनुम् । गुरुमुस्या छिया: सर्वा भुमिमुक्तिफलप्रदाः । तस्मात् सेव्यो गुरुनित्यम मुसमाहित, 1 गुर्वचलाः क्रिया:

·प्राणतोषिणौ। सर्वा निष्फलाः स्युर्यतो ध्रुवम् । जपो होमार्चन विधिः कार्यों दोक्षान्वितैनरः ॥ इति दीचाविधिकथनम् । मूलसूत्रम् ॥ दीक्षास्तिस्रः शाली शाम्भवी मान्त्री चेति। तव थाती शशिप्रवेशनात् शाम्भवी चरणविन्यासात् मान्वी मन्त्रोपदिष्टा सर्वाथ कुर्य्यादेककमित्येके । एताचचते यीशहराचार्याः। शाक्तीति शक्ति: कुण्डलिनी परचिद्रूपा तस्याः कियासमभिव्याहारण कुलाकुलभेदाह्मनाद्या पर- शम्भुमलन शक्तिप्रवेशः। शाम्भवी चरणविन्यास्यादिति ने चरणाचत्वारः शुक्लरक्तमिश्चपरखरूपाः। मन्त्री मन्त्रोप- दिष्टेति। तदुक्तं सदजामले । शाली शक्तिभवा दोक्षा शक्तिः यीपरकुण्डली। तस्याः प्राणविलोमेन प्रवेशः पर- शाम्भवे । चरणहयसम्भूता शाम्भवी शोधसिहिदा। मान्त्री मन्त्रोद्धवा दीक्षा तच्छति: स्वामसम्भवा । मन्त्रयन्धानाटुक्ता क्रियाभिर्भागमोक्षदा। चरणहयं शिवशतिरूपम् । तत सत्त्व- प्रधान' शुक्ल: रज प्रधानी रत: तम:प्रधानो मिश्रः । गुणा- तोतो निर्वाणः । साक्षात् परमानन्दनिर्भरः सदाशिवस्वरूपः । भहस्रदलकमलकर्णिका-मध्यवर्ति-चन्द्रमण्डलगतपीयूषधाराशा- व्यमानाचिन्तनीयाः । उत्तच भगवता दत्तात्रेयेण ॥ भूमध्यगो विधिहरी तव शुक्लरती पादौ रजोमलगुणो खलु सेव्यमानी। सृष्टिस्थिती वितनुतो हृदय वतीयमाद्य भजन हरति विश्व मुदयमुग्रः। तस्य तवायंचरण निरुपाधिबोध्यम् सान्द्रा. भृतं शिवपदे सततं नतोऽस्मि ॥ रद्रजामले। विविधा सा भवदीक्षा प्रथमा प्राणवी परा। शाती च शाम्भवी चान्या सद्यो मुक्तिविधायिनी। मन्त्रार्चनासनन्यासध्यानोपचारकादिमिः ॥ दीक्षा सा प्राणवो प्रोक्ता यथाशास्त्रोतरूपिणी। सिद्धय च गतिमालोक्य तया केवलया शिशोः। निरुपायं कता दीक्षा ·२२० प्राणतोषिणी। शाक्यो परिकीर्तिता। अभिसन्धि विनाचार्य शिष्ययोरुभयो रपि। देशिकानुग्रहेणैव शिथता व्याप्तिकारिणी॥ षड़न्वय महारनऽपि ॥ विविधा सा मवेदीक्षा प्रथमा आणवी परा शालेयो शाम्भवी चान्या सद्योमुक्तिविधायिनी । मन्त्रार्चनासन ध्यानस्थापनोपासनादिभिः। कता दीक्षा सा वाणवी प्रोता यथाशास्त्रोक्तरूपिणो। सिडी खशक्तिमालोक्य तया केवलया शिशोः। निरुपायं कृता दीक्षा शाक्तयो परिकीर्तिता। अभिसन्धि विनाचार्यशिथयोरुभयोरपि। देशिकानुग्रहेणैव शिवताव्यक्तिकारिणो। सेयन्तु शाम्भवी दीक्षा शिवादेशन- कारिणी। वायवीयसंहितायामपि। शाम्भवी चैव शाक्ती च मान्त्री चैव शिवागमे । दोक्षोपदिश्यते वेधा शिवेन परमात्मना। गुरोरालोकमात्रेण स्पर्शात् सम्भाषणादपि। सद्यः संज्ञा भवे- ज्जन्तोर्दीक्षा सा शाम्भवी मता। शाक्ती ज्ञानवती दीक्षा शिष्य- देहं प्रविश्य तु । गुरुणा ज्ञानमार्गेण क्रियते ज्ञानचक्षुषा । मान्त्री क्रियावती दीक्षा कुम्भमण्डलपूर्विका ॥ इति नामक्रियाभेदाही. क्षाभेदकथनम् । दीक्षाभेदान्तरन्तु शारदायां चतुर्थपटले । चतुर्विधा सा सन्दिष्टा क्रियावत्यादिमेदतः। क्रियावती वर्ण- मयो कलात्मा वेधमय्यपि ॥ प्रयोगसारे॥ मन्त्रमार्गानुसारेण साक्षात्कृत्वेष्टदेवताम्। गुरुशोदोधयेच्छिर्थ मन्त्रदीक्षेति सोच्यते ॥ सूत्रान्तरमाह सर्वाय कुर्यादेकैकां वेत्येके ॥ रुद्रः जामले ॥ प्राणवो बहुधा दीक्षा शाम्भवी च तथा पुनः । एका वापि विवद्भिः पठ्यते शास्त्रकोविट। शिवशक्तिसमायोगा- जन्मान्तरलतात् शुभात्। शिवपूजानुसन्धानात् कर्ममाम्मे यदा भवेत् । शिव एव तदा साक्षादाणव्या दीक्षया भवेत् । इति दीक्षाफलकथनम् ॥ विश्वसारतन्त्र॥ चतुर्विधा सा दीचा ब्रह्मणा भापिता पुरा। क्रियावती कलावती वर्णवेध.

·प्राणतोषिणी। २२१ भयो गुनः। ताः क्रमेणापि कश्यन्ते सर्वसम्पत्प्रदाः शुभाः ॥ एवं सर्वासां दीक्षाणां मानसादिकैवल्यान्तं समानमेव फलम् ॥ तदुक्त' रुद्रजामले। सर्वासासेव दीक्षाणां मुक्तिः फलम. पण्डितम्। अविरोधाभवत्येपा प्रासनिक्यस्तु भनयः ॥ अधाधिवासविधिः । तत्रादी गृहप्रवेशानन्तरं विघ्ननिवा- रणपूर्वक सूर्यः सोमादि पठित्वा भूरसोत्यादि मन्वैर्घटस्थापन कुर्यात् । तदुतां विश्वसारतन्ने टतीयपटले ॥ गुरुणा वात्मना शिष्यः सर्व कुयाविधानतः । गुरुणा कारयेत् कर्म शिष्यः सर्व हरेत् सुधीः। चन्दनागुतकर्पूरै पवेद यागमण्डपम् । ग्रह प्रविश्य विधिना तन विघ्नान् विनाशयेत् । कताञ्जलिपुटो भूत्वा मन्नमेनं समुच्चरेत् । ओं सूर्यः सोमो यमः कालो महाभूतानि पञ्च च । एते शुभाशुभस्येह कर्मणो नव साक्षिणः। घटस्या- रोपण कुयान्मन्त्रेणानेन देशिकः। घटारोपणमन्योऽयं सर्वत. न्वेषु सम्मतः । औं भूरसि भूमिरस्यदितिरसि विश्वधा या विखस्य भुवनस्य धीं पृथिवीं यच्छ पृथिवीं दृह पृथिवीं मा हिंसीः भूमिशोधनमित्युत सर्वतन्त्रसमन्वितम् । मन्त्रणानेन देवेशि ! शुलधान्य विनिक्षिपेत् । यो धान्यमसि धिनुहि देवान् धिनुहि यन्न धिनुहि यन्नयतिं धिनुहि मां यन्जनम् । श्री मायो मन्लो दा नाम वा कामाय मत्वा दीर्घा ननु प्रमितिदशानुमेषां देवी वः सविता हिरण्यपाणि: । प्रतिरक्षात्यच्छिद्रेण शिलाचक्षुषे त्वा महो मां पयोऽसि । इस्तमानं घट झाला नवरनोदरेण च। घट संस्थापयेत्तत्र मन्नणानन देशिकः। ओं आजिघ्र कलसं मह्यामा विशन्तुन्दवम्। पुनर्जानि वर्त्तख सा नः। सहस्रं धुक्षोरुधारा पयस्वती पुनर्माविशता दयिः । मन्त्रणानन देवेशि ! घट संस्थापयेत्ततः। सुत्सामाणिक्यवेर्यगोमेदवच- विट्ठमान् । पद्मरागं मरकतं नीलञ्चैव अमानव । नवरत्नानि 1 ·२२२ प्राणतोषिणौ। तत्रैव निक्षिपद विभवावधि। मेकतन्त्रेऽपि। पुष्य नीलप, वैदूयं विट्ठमं मौक्तिक तथा ततो मरकतं व गोमदं पारागकम्। प्रोलानि नवरत्नानि देशिकमन्त्रवित्तमः। ॐ आप्यायस्व समेत ते विश्वतः सोमवध्य भवावाजस्य सङ्गधे । मन्त्रेणानेन देवेशि! जलं दद्याहटोपरि। ॐ धनना गा धवन जिञ्जयेम धवना तीवाः समदो जयेम । धनुः शत्रोरपकाम कु. णोतु धननाः सर्वाः प्रदिशो जयेम । मन्त्रेणानन देवेशि ! शाखा दद्यादघटोपरि। ताम्बूलं श्रीफलं दद्यात् कदली वा विशेषतः ॥ ॐ श्रीश ते लक्ष्मीच पना अहोराने पार्वे नक्षत्राणि रूप- मखिनौ। व्याप्तमिटुमीशानमु म ईशानः सर्वलोकमहेशानः । मन्त्रेणानेन देवेशि ! घटे पुप्प विनिक्षिपेत् । सफलं शालि- चूर्णञ्च शरावञ्च घटोपरि। विनिक्षिम्याथ विधिना क्षीरशाखि- समन्वितम् । सुवस्त्राच्छादनं कुयान्मन्त्रणानेन साधकः । ॐ वस्त्रञ्च पावनं श्वेतं बहुतन्तुविनिर्मितम् । मया निवेदित भक्त्या वस्त्रञ्च प्रतिग्टह्यताम् । काथितो जम्बुचूर्णेन इन्द्रबल्ली- दलेन च। घटं संवेध्य विधिना सिन्दूरादिविभूषितम्। स्थाप- येत घट मन्चमुच्चार्य यत्नतः सुधीः ॥ कायितो जम्बु चूर्णनेति प्रदर्शनार्थमुक्तामन्येनापि तविशेषो मेरतन्त्र तोयनकाशे ॥ पञ्चाशदोषधी: वाथैः पूरयेत्तदनन्तरम्। एकेन सहितास्ताथ वर्गापध्यः क्रमादिमाः। चन्दनञ्चापि रक्ताख्यचन्दनबागुरु- स्तथा। कर्पूरोशोरकुष्ठानि बालकदापि केशरम् । कोलक जातिफलं जटामांसी मुरां तधा। ग्रन्यिक रोचना जातीपत्र पिप्पलविवको। पृग्निपी चित्रकच करङ्ग कत्तुणं तथा । कट्फलञ्चापि गुञ्जा च दद्गुहं वककाश्मरी। पद्मकोपं शडपुष्पी मयूरस्य गिखा तथा प्रक्षोऽग्निमन्यच तथा मुहपर्णी कुमाः पुनः। पापाणभेदकः कृष्णशपुप्पी च रोहिणी। खोपाको ·"- प्राणतीषिणी। २२३ वृहती चैव पाटलो मुखकर्णिका। तुलसी शिखरा इन्द्रवल्ली • भृङ्गाभिधा पुनः । ततोऽपराजिता तालमूली चापि कतानली। दुर्वा श्रीदेवकन्याख्या भार्याख्या भद्रसुस्तकम् । लवङ्गरहिता. येताः पञ्चाशत्संख्यका इति ॥ यद्यपि प्रथमकाण्डे पञ्चाशदो- पधयो निरूपितास्तथाप्येकपञ्चाशत्त्वप्रात्यर्थमुक्तस्य दुरूहत्वनि- वृत्तये क्रमभेदज्ञापनाय च पुनर्दशिताः। दुग्धवृक्षवच: काथै- ब्रह्मबच्चोद्भवेस्तथा। गन्धपद्धप्रसूनादिवासितर्वात लैरिति । ततो घट' स्थिरोकुर्यात् यावद्दीक्षाविधिर्भवेत् । ॐ स्थिरो भव विडङ्ग आशभव वायवर्वन् पृथुर्भव सुपदस्थमग्ने पुरीशराहनः । मन्त्रणानन देवेशि ! स्थिरीकरणमुत्तमम्। ततः कृताप्नलि- भूत्वा मन्त्रमेनं पठेत्ततः। ॐ गुरुभ्यो गणपतिभ्यश्च वो नमो विरूयेभ्यो विश्वरूपेभ्यश्च वो नमः। व्रातभ्यो व्रातपतिभ्यय नमो ग्रोभ्यो ग्रह्मपतिभ्यथ वो नमः। पुण्याहं वाचयेदादी स्वस्तिवाचनपूर्वकम् ॥ ॐ स्वस्ति न इन्द्रो युद्ध- थवाः स्वस्ति नः पूषा विश्ववेदाः स्वस्ति नम्ता:ऽरिष्टनेमिः । स्वस्ति नो वृहस्पतिर्दधातु ॥ अस्त्राय फडिति मन्त्रण भीमान् विघ्नान् विदारयेत्। दिव्यदृया दिव्यविघ्नान् दूरयेच्च चतु- दिशि। दिव्यदृष्टिलक्षणं तवैव । अनिमेषाचिदृष्टिय दिव्यदृष्टिः प्रकीर्तिता। माषमतेन चाबेन यावकेन च संयुतम् । अजा- कर्णस्य रतन दुग्धेन मधुरण च। मापभक्लबलिं दद्याभूतप्रे. तपिशाचके । ॐ भूताः प्रेताः पिशाचाच पातालभूतले खिताः । पर्वताने तया वृक्षे ग्राहक्षेत्रादिपु स्थिताः। तुष्टा भवन्तु ते सर्वे मम ग्टद्धन्विमं वलिम्। यजेच रतकुसुमैरतमाहिपशोणितैः । मत्स्यमांसादिभिर्भटेर्दुग्धैश्च विधिनामुना । बलिं दद्याच तवापि तदा मङ्गलमारभेत्। दोचाया धर्मकर्मरूपत्वेन तत्र विघ्ननि- रास उतो योगिनीतले उत्तरखरष्टमपटले। तीर्ये प्रामाद- - ·२२४ प्राणतोषिणी। करणे धर्मारम्भे विशेषतः। व्रतयजसमारम्भ विनानि निव सन्ति वै। तानि सम्पूजयेदादी बलिभिर्मोदकादिभिः । अन्यथा जायते वितमिति जानीहि मे प्रिये !। अथापराणि विज्ञानि शरीरे निवसन्ति वै। मानसाजाननिहारास्तानि गण मम प्रिये । कचित्रिवर्तको देवि! कथित् प्रवर्तकस्तथा । सविवर्ष विदूर वा सहस्रं फलमेव वा। पापानुसरणञ्चैव आलस्येनापि दूषणम्। शोकमोहज्वराव्याधितारुण्यं धनलालसा। कलाई भार्यया साई दुर्भिच गृहसङ्गटम् । नानाव्रतसमाकीर्ण धार्मि- कोऽस्मोतिमानसः। प्राप्तशोकस्तु धर्मस्य कारणे होनपति कम् । वृक्षपत्रञ्च तुलसी धाबी वृक्षफलं तथा। शालग्राम शिला खण्ड प्रतिमां दारुजां तथा। मानुष ब्राह्मणचैव खया वत्तुलां शिलाम् । शङ्ख शम्बूकभेदच खड्गस्य मांससम्भवम् । दृष्ट्यादावाभवेदेवं तीर्थजातं जलं तथा। गङ्गाया वा नदीकप पुण्यक्षेत्रच भूमिकाम् । इत्येतानि च विघ्नानि संयान्ति च पुनः पुनः। पूजयित्वा विधानेन हारदेशे न साधयेत्। कवचेनैव वोजेन सप्तकत्वो जपेन च। नि:सायं विघ्नान् तान् सर्वान तदा रक्षा दिशेत् पुनः ॥ विश्वसारतन्त्र ॥ प्रात्माने रक्षयेत् तत्र वडिप्राचीरयोगतः। वडिवोजे चतुर्दिक्षु प्राचोरं भावये- दिया। तदा तालत्रयं दद्यादङ्गिवीजेन देशिकः । जोर्ड योगेन गुरूच प्रणमेत्ततः। ॐ गुरुभ्यो नमो नित्यं तदा च गुरुपादुकाम् । परं परापरं देवि ! परात्परमतः परम् । क्रमेय प्रणमेहीमान् ॐकारादि उदौरितान् । गणेशं दक्षिणे नवा सम्मुखे चेष्टवताम् । गणेश स्थापयेत्तस्य पूर्वोक्त तु घटे सुधीः । भावाहम्यहं देवं गणेशं शिवनन्दनम्। व्याघ्रचर्माम्बरधर व्यास यञोपवीतिनम्। गणकोया परिहतं देवं मोदकभोजनम् । अविघ्नं च महाकायं सर्वलोकैकपूजितम् । बलिनं सर्वमान्य । दाम ·प्राणतोपिणी। ! रौद्रमावाहयाम्यहम्। एज्य हि भगवन् ! देव ! सर्वविघ्नविना- शक !! इमां पूजां गृहाण त्वं सर्व में सफलं कुरु। सिन्दूररता- पुष्पादोः पूजयेच्छिवनन्दनम्। अञ्जल्यावाहयेदादी सर्वत्राय विधिः स्मृतः । खागतादि ततः प्रश्न प्रत्युत्तरसमन्वितम् । आस- नन्तु ततो दत्त्वा पाद्यमय निवेदयेत्। ॐ पाद्य सुवासित देव ! सर्वभूतसुखावहम् । दूरयात्राथमहरं पाद्य तत्प्रतिग्रहा- ताम् । पाद्य नमः पादयुगे स्वाहार्य शिरसि स्थितम् । मधुपर्क खधान्ते तु पुनराचमनीयकम् । नानीयञ्च नमो ब्रूयात् पुन- गन्धादिकं ततः । वस्त्र यज्ञोपवीतञ्च नमोऽन्ते परिकल्पयेत् । अन्न भक्ष्य स्वधान्ते तु धूपं दीपं विधानतः । क्रमेण निक्षिपे- तब देवाय विधिनामुना। अयं पात्रे प्रदायाध्य ततः शृणु वरानने !। अर्योदकं भवेच्छङ्के श्यामाकयवदूर्वके । नानागन्ध- समायुक्त कुशांश तिलसर्पपम्। विष्णुकान्ताच यवर्क पड़ो- ऽयं प्रकीर्तितः। ॐ काण्डाचैव मन्त्रेण अयं दद्याच साधकः । पाद्यमन्चेण कुर्वीत तथा चाचमनीयकम्। ॐ नमः खाहा- समायुक्त ब्रह्मवफलहेतवे। मया निवेदितं भक्त्या मधुपर्क ग्यहाण मे। मूलमन्वण सर्वत्र कारादिनमोऽन्विते । छान्द- सत्वान वर्णनाश:। ॐकारादिनमोऽन्वितेन मूलमन्त्रणेत्यर्थः । दना च मधुसपिभ्यो मधुपर्कः प्रकीर्तितः। यज्ञोपवीतमन्त्रण दद्यादयनीयवोतकम्। यनोपवीतमन्वस्तु ॥ ॐ यज्ञोपवीत' परम पवित्र बहस्पतेर्यत् सहजं पुरस्तात् । आयुष्यमग्र प्रति- मुञ्च शुन यज्ञोपवीत बलमस्तु तेजः ॥ ॐ नानारत्न च घटितं विश्वकर्मादिनिर्मितम्। सर्वाङ्गशोभामरण गृहाण फलहेतवे। ओं वनस्पतिरसोत्पनो गन्धाब्यो गन्ध उत्तमः। पात्रेयः सर्व देवानां धूपोऽयं प्रतिप्यताम् । ओं सुप्रकाशो महादीपः सर्व- तस्तिमिरापहः । सवाद्याभ्यान्तर ज्योतिर्दापोऽयं प्रतिग्रयाताम् । - ।

·प्राणतोषिणी। प्रदीपावलिभिः कुर्याबिकटे.धूपदीपकौ। प्रेक्षालनाय सिस पश्चात्यानं क्षिपेत् सुधीः । शातकुम्भप्रपूर्णेन मण्डप रचया सुधीः। गणेशं पूजयित्वा च अर्क विणु शिवं शिवाम्। पूर्व येदिधिना तत्र घटे सर्वसमृदये। कूर्यमुष्टिं क्षिपदादौ फड, मन्त्रेण तु साधकः। तिलान् कुशान् सर्षपांच कूचमुष्टिः प्रकी र्त्तिता। विकिरान् प्रक्षिपेत्तव सप्त सप्त शराणुना। विकिरी दीक्षायां वक्ष्यन्त ॥ शराणुना अस्त्रमन्त्रेण । ततो गुरुः स वैद्याना गत्वा खस्यासने विशेत् ॥ मेरुतन्त्र हतीयप्रकाशे। सचिवा मन्त्रेण मूर्ति मेवं तस्मिन् गुरूत्तमः । तस्यां मूत्तौ समावाद पूजयेदिष्टदेवताम् । स्मृत्वा मूलमन मन्त्री सम्यक नाड़ीमुखा- त्ततः । निर्गमस्य च चैतन्यं नासिकाग्रविनिर्गतम् । पाली माढकापद्म महः पुष्पान्विते गुरुः। मस्तकास्त' समुत्थाप्य तस्यामावाहयेत्ततः । सस्थापन सविधानं सबिरोध ततसरीत्।, सम्मुखीकरणचापि सकलीकरणं ततः । ततोऽवगुण्टन कार्य ममृतीकरण ततः । परमीकरण कुर्यात् क्रमशः स्वखमुद्रया। क्रमाद्विदध्याच तत उपचारान् प्रकल्पयेत्। आसनादि प्रभू तानां उपचारान् प्रकल्प्य च। ततो मम्व विधानेषु प्रोताजाव रणान्यपि ॥ पुन: पूर्वादिकाठास क्रमादस्वादिकान् यजेत् । लोकपालान् मण्डलेषु कुम्भोंपरि च तव वा। ऐरावत पुण रोकं वामनं कुामुदाञ्जनौ। पुष्पदन्त' सार्वभौमं सुप्रतीक सर- ग्रतः । सर्वान्त लोकपालानां सदस्खालां मपूजनम् । इन्द्रादि- पूजनात् पूर्व प्राधयादिपूजनमपि। तथा च विखसार । अष्ट- दिन चाष्ट कुम्भान् क्कायतोयमपरितान्। आधादिमावया: पूज्या: सर्वतन्त्रसमन्विताः। माला प्रान विधानेन गन्धपुष्धार वारिभिः। दरई कमण्डलुकरमशस्वाभयं तबा। विमती बनकच्छायां बानी गणाजिनोचला।। पूरबपास ·प्राणतोषिणी। २२७ पर नृणां पोतं मनोहरम् । वंइन्ती हेमसङ्काशा ध्ये या माहे. जरी शुभा ॥ २ ॥ अङ्गशं दण्डपलाझं पाशञ्च दधती करैः। ध्ये या बन्धूकसङ्काशा कौमारी शम्मेदायिनी ॥३॥ चक्र घण्टां मदा खडू विमती सुमनोहरा। तमालश्यामला या वैष्णवी शमंदायिनी ॥ ४॥ मुपलं करबालञ्च खेटकं दधती हलम् । करचतुर्मिराही ध्ये या कालधनच्छवि: ॥ ५ ॥ अङ्कुश तोमर' विद्युत् कुलिशं विनती करैः। इन्द्रनीलनिमेन्द्राणी ध्ये या सर्व- समडिदा ॥६॥ शूलं कपालं नृशिरः कपालं दधती करैः। मुण्डसमण्डिता ध्ये या चामुण्डा रक्तविग्रहा ॥ ७ ॥ अक्षस्रज' वोजपूरं कपालं पाजं करैः । वहन्ती हेमसङ्काशा महालक्ष्मी हरिप्रिया ॥ ८॥ मेरुतन्त्र । विधाय पूजामेवं हि धूपदीपनिवे. यकैः। ते निवेदो च ततो मण्डलं परितः कमात् । प्रबाला. गुरपत्राणि स्थापनौयानि मन्त्रिणा। वेदिकाया दक्षभागे कृत्वा स्थण्डिलमुत्तमम् । संस्थाप्य वह्नि संस्कृत्य वैखदेवं समा- रभेत्। यथाविधि ततस्तत्र गन्धाद्यैर्देवतां यजेत्। ततः प्रणव पूर्वाभिई ला व्यान्ततिभिः पुरा। जुडयान्मूलमन्त्रण पायसेन 'घृतेन च। पञ्चविंशतिमिः पश्चादुत्वा व्यातिभिः पुरा। सम्पूज्य तां चन्दनाद्यः पीठमूतौ नियोजयेत् । अग्नि विसृज्य शिष्टेन पायसेन बलिं हरेत्। पार्षदेस्ययन्दनादिपुष्पाक्षता समन्वितम्। तत उत्थाप्य नैवेद्य तत्स्थलं शोधयेत् सुधीः । पुनयंजेशोपचारैः पञ्चभिर्दर्शयेत्ततः। दर्पणं व्यजतं छत्रं चामरं मुखवासकम्। सहसच जपेन्मन्चो मूलमन्त्र समाहितः ॥ विखसार ॥ जलं समर्प्य विधिना तदा कुर्वीत मङ्गलम् । हिज- स्त्रीणां ब्राह्मणानामाशीर्वाद प्रगृह्य च। जयशब्दब्रह्मशब्दै- ब्राह्मणान् परितोय च। बन्धुवर्ग प्रतोधाव अधिवासं ततो दिशेत् । मन्त्रेणानेन द्रव्येण क्रमेण देशिकोत्तमः। अधिवास ·•२२८ प्राणतोषियो। । प्रकुर्वीत शिष्यस्य सावधानतः । ओंकारं पूर्वमुच्चार्य नमोऽन्तेन समर्पयेत् । षों भूरसोति च मन्त्रेण मृत्तिकां प्रक्षिपेत्ततः। श्री गन्धद्वारा दुराधषां नित्यपुष्टां करोपिणीम्। ईश्वरीं सर्वभूताना वामिहोपतये श्रियम्। गन्धं दद्याच विधिना मन्त्रणानेम साधकः। ओं प्रपर्वतस्य उपभस्य पुष्टां वावश्चरम्ती शशि व इयानाता श्रावहत्तमदधागुदता । अहिं बनमनुरीषमणा विष्णो विक्रमणमसि-विष्णोविक्रान्तमसि विष्णोः क्रान्तमसि वैष्णवे त्वा॥ मन्त्रणानेन विधिना शिलां दद्याविचक्षणः । धान्यमन्त्रण धान्यस्य दानं तन्वेषु सम्मतम्। ओं काण्डात् काण्डात् प्ररो. हन्ती पुरुपं पुरुपः पवि। एतान् दूर्वे प्रतनु सहस्रेण शतेन च । मन् णानिन देवेशि ! दूवी दद्याविधानतः। ओं श्रीश्च तेति च मन्त्रेण पुष्यं दद्याविधानतः। ओं याः फलिनीति च मन्त्रण फलं दद्याविचक्षणः। ओं दधिक्रावोऽत्यकार्ष जिष्णोरवस्य वाजि वः। सुरभीनो मुखाकरत् प्रणतानंसितायत्। मन्त्र णानेन तं ध्यात्वा अधिवासं समादिशेत् । श्री तिवती भुवना नामभिथियोर्वी पृथ्वीमधुदुघे सुपेशसा । द्यावापृथिवी वरुणस्य धर्मणा विष्कभीते अजरे भूरितिसा। मन्त्रणानेन देवेशि । दद्याच्छिष्यस्य मस्तके। ओं सस्ति न इति मन्त्रण खस्तिक विनिवेदयेत् । ओं सिन्धोरिव प्रावने सुघनासो वातप्रमीय- पतन्ती जिह्वा तस्य धारा अरुषो न वाजीकाठाभिन्दनूमिभिः पिवमानः। इति मन्त्रेण सिन्दूरं दद्याच शिष्यमस्तके। ओ शड ! त्वं शङपुण्यानां मगलानाञ्च मड्नलम् । विष्णुता विता नित्यं मम शान्तिप्रदो भव। शङ्कास्पशनमन्त्रोऽयं सर्वतन्त्रस्त सम्मतः । ओं समिधोऽङ्गनं वदर मतीनां तमग्ने मधुमत् पिनमान:। बाजीवहन् वाजिनं जातवेदा देवानां वाधि प्रियमादधन्त। मन्त्रणानेन देवेशि! कज्जलं विनिसज्जयेत्।

·प्राणतोषिणी। २२८ ! प्रौं युवन्ति नमरुषं चरन्त परितस्थुषः। रोचन्ते रोचना दिवि। रोचनां परितो दद्यान्मन्वे णानन सुन्दरि!। श्री अवयते अन्नस्य नो धेघनमीरस्य शुमिणः । प्रदातारं ताप ऊंज नो धेहि द्विपदेशं चतुष्पदे । विश्वकर्मणे स्वाहा । मन्ते - णानेन देवेशि! स्पर्शन परिकीर्तितम् । औं हिरण्यगर्म: सम- वर्तता भूतम्य जातः पतिरेक आसीत् । स दाधार पृथिवीं द्यामुमो कोटेवाय हविधा लिधेम वा । मन्त्रणानेन देवेशि ! काञ्चनं परितो न्यसेत्। ओं रूपेण वै रूपमांनां पुथोमा विखवेदा विमजतु मुत्तमस्य पथा वेदश्चन्द्रदक्षिणापश्यव्यन्त. रोक्षं यत् सुपदुः। मन्त्रणानेन देवेशि ! रूम्य दद्यादि. धानतः। औं असौ यस्ताम्रोऽरुण उत वसुः सुमङ्गलः। ये चैन रुद्रा अभितो दिक्ष थिताः । सहस्रशो वै या हेलपीमहे । मन्त्रेणानेन देवेशि! तान् दद्याविधानतः। ओं रक्षोहनी बल्गहनः प्रोक्षयामि वैष्णवान् रक्षोहनी वल्गहनो बन्न- यामि वैणवान् रक्षोहनी बल्गहनो वस्तृणामि वैष्णवान् रक्षोहनो बल्गहन उपदधामि वैष्णवं रक्षोहनो बल्गहनः पय मामि वैष्णवीन् वैष्णवमसि वैष्णवा: स्थ । मन्त्रणानेन सिद्धार्थे दत्त्वा बालस्य मूईनि। श्री पावणेन रजसा वर्तमानो निवेशयन मृतं मयंञ्च । हिरण्मयेन सविता रथेना देवी याति भुवनानि पश्यन् । मन्त्रेणानेन देवेशि ! दर्पण प्रतिपादयेत् । ओं मनोज्योतिर्जुपतामाज्यस्य वृहस्पतिर्यजमिमं तनोतु। अरिष्ट यामिमं दधातु विखे देवाः स इह मादयन्ता मोम्प्रतिष्ठ । मन्द - ग्णानेन देवेशि दीपं दद्याविधानतः॥ औ प्रतिपदसि प्रति- पदेवा अनुपदसि अनुपदे त्वा सम्यदसि सम्यदे ला तेजोऽगि तेजसेवा तेजोमयि धेहि । श्री प्रशस्तमात्रमसि भूतपात्रे शिर- सार्थ मम कुरु सर्व देवीचरयुगले वन्दनीयम् ॥ शारदातिलके ।

·प्राणतोषिणी। चतुर्थपटले॥ अस्त्रण चालिते पात्रे नवे ताम्ममयादिक!। तण्डुलान् गालिसम्भूतान् मूलमन्त्राभिमन्त्रितान्। प्रसृतीनाथ दशभिः चिया चान्वमनु जपेत् । प्रचाल्य पानवदनं विधायक वचानना। प्रान,खो मूलमन्त्रण देशिकेन्द्रश्वर पचेत् । अवे. णाज्येन संखिने दद्यात्तप्ताभिमारणम्। मूलेन पश्चात्तत्यावं कवचेनावतारयेत्। अस्त्रजप्त कुशास्तौणे मण्डले विधिवद् गुरुः । तं विभज्य विधा भागमेकं देवाय कल्पयेत् । अन्य दग्नौ च जुहुयादपरं देशिकः स्वयम् । शिष्येण साई भुनीत विहिताचमन ततः। आचान्त शिष्यमादाय सकलीक्लत्य दे. शिकः । तालप्रमाणं हज्जप्त क्षीरिक्षादिसम्भवम् । दन्तका' तदा दद्याच्छिष्याय नियतात्मने। दन्तान् विशोध्य स पुनस्तत् प्रक्षाल्य विसज्जने। यथाविधि तमाचान्त शिखावधाभिरक्षि- तम्। विधाय साईममुना वेद्या दर्भान्तरे गुरुः। शयीत तस्या ता रात्रिमधिवासः समीरितः ॥ विशेषस्तु मेरुतन्त्र तृतीय प्रकाश अनुसन्धेयः ॥ इति अधिवासविधिः ॥ अथामुरारोपणप्रयोगः। तत्र दीक्षादिवशात् प्राक् नवमे सप्तमे पञ्चम शुभे तस्मिन् वहिमण्डयप्रान्तरे पञहस्तमितानि पञ्चसूत्राणि पूर्वपशिमक्रमेण पातयित्वा दक्षिणोत्तरक्रमेण हाद- शाङ्गुलान्तरितान्येकादशसूत्राणि पातयेत् तेन चत्वारिंशत्कोष्ठा भवन्ति। तेषां वहिथतुम्रो वोथीलियेत्। मार्ज़नप्रकारच प्रथमं पूर्वस्या चतुष्कोष्ठात्मिकामेकां वीथीं ततो दक्षिणस्यामष्ट्र काष्ठामिकामपरा पथिमायां चतुष्कोठात्मिकामन्यामुत्तरस्या मष्टकोठात्मिकामितराञ्च मार्जयेत्। ततोऽन्तयतुष्कस्य पूर्व- पश्चिम पार्खयोई वोप्यो दिकोष्ठात्मिके पुनर्माजयेत् । तेन मण्डले चतुष्कोष्ठात्मक कोष्ठत्नयमवशिष्यते । ततयतप्कोष्ठत्रयस्थानि द्वादशपदानि प्रत्येकं चतुष्कोठं खेतादिभोरजोभीरञ्जयेत् ।

·माणतोषियों। तो वायुपटे खेतमाग्नेये पीत नै ते अरुणमोशाने कृष्णम् । ततः श्यामलेन मार्जितवोथीरापूरयेत्। तेषु पदेषु पालिका- पञ्चमुखीशरावाणां सुप्रचालितं विगुणसूत्रवेष्टित शुष्कगोमय- चूर्णवालुकामृद्धिरुत्तरोत्तरपरिपूरितम् । हरिब्रह्मरुद्रस्वरूप कप्णवर्णवादिरहितं पथिमादिक्रमेणाग्निकोणमारभ्यशान- कोणपर्यन्तं प्रत्येक चतुष्कोठेषु स्थापयेत्। ततः परिमदिथि पालिकाचतुष्क वि| मध्ये पालिकाचतुष्को ब्रह्माण' पूर्वस्या शरावचतुष्क रुद्र ध्यात्वावाह्य पूजयेत् । ततो वमिति मन्त्रण विष्णुविषये औं नमो भगवते वासुदेवायेति मन्त्रण टुग्धे ना- भसा च वीजानि प्रक्षाल्य वौजोपरि दातव्यमन्त्रमष्टोत्तरशत जपेत् । ततः कडी स्कन्द निप्पावे वायु कुलत्य वजिमाढक्यां नि ति मुझे सोमं तिले वैवस्वतं शालौ प्रजापति सर्पपेऽनन्त ध्यामाके सूर्य माप च वरुणं सम्पूज्य वीजानि मिथयित्वा तत्र सोम पूजयित्वा प्रामुख उद खो घा। श्री त्रिपञ्चकाय सर्वाय शवराय शिवाय च। सर्वलोकप्रधानाय शावताय नमो नमः । इति मन्त्रेण तेषु पात्रेषु वोजानि निर्वपेत् । ततो हरिद्राचूर्ण मिथितजलेन गन्धमिश्रितजलेन च तानि सिचेत् । उक्सप्रकार- जलसेचनं सोमपूजनश्चाधिवासदिनपर्यन्त' प्रत्यहं कुर्यात् । ततो नूतनवस्त्रत्रयेण तानि पानाण्याच्छाद्य प्रत्येकराविषु देव- साभ्यो बलिं दद्यात्। तव प्रथमराती औं भूतेभ्यो नम इति मन्त्रण गन्धपुष्पे दत्त्वा लाजतिलदधिशक्तुभिर्वलिं दद्यात् । तत: स्थानमाज नादि कुयात् । हितोयरात्री ओं पिटभ्यो नम इति गन्धपुष्प दत्त्वा सतिलावतण्डुलैबलिं दद्यात् । तौयरात्री ओं यक्षेभ्यो नम इति गन्धपुष्पं दत्त्वा दधिशक्तुलाजैर्बलिं द. द्यात्। चतुर्थरात्रौ ओं नागेभ्यो नम इति गन्धपुप्पे दत्त्वा ना. रिकेलोदकाल पिष्टकैलिं दद्यात् । पञ्चमरावी ओं ब्रह्मणे ·२३२ प्राणतोषिणी। नम इति गन्धपुष्पे दत्वा सपङ्कजाचततण्डुलेन बलिं दद्यात् । षष्ठरात्री ओं शिवाय नम इति रावपुष्प दत्त्वा सयूपावलि दद्यात्। सप्तमरात्री ओं विष्णवे नम इति गन्धपुष्ये दावा गुडौदनेन बलिं दद्यात् । ततः पायसादिना लोकपालेभ्यो बसि- दानम् । तत्र शानपूर्वयोमध्ये ब्रह्मणे। नैऋतवरुणयोमध अनन्ताय बलियः। प्ररूढ़ानडुरानन्यो न पश्येत्। भगभेष, अद्भुरेयु शान्त्यादिकं कुर्यादित्यद्भुरारोपणम् ॥ अथ अधिवासप्रयोगः । तत्रादौ गुरुर हं प्रविश्य चन्दना गुरुधूपासिंह सुवासित कृत्वा विघ्नान् विनाश्यों सूर्य सोम इत्यादि पठित्वा घटस्थापनं कुर्यात् । तत्कमस्तु पों भूरसोति भूमिशोधनम् ॥ १। ओं धान्यससीति म पता लधान्यनिक्षेपः ॥ २॥ ओं प्राण इति मन्त्रण हस्तप्रमाण घटस्योदरी नवरब्रदानम् ॥३० औं प्राजिन इत्यादिमन्त्रण तम तस्य स्थापनम् ॥ ४ ॥ ओं प्राप्यायखेति मन्त्रेण घटोपरि जब दानम् ॥५॥ पो धन नेति तदुपरि शाखादानम् ॥ 4 ॥ तदुपरि ताम्बूलस्य योफलस्य च दातं कदलो फलस्य वा ॥ ७॥ भी यीय तेति तदुपरि पुष्पदानम् ॥ ८॥ ततः सफल भालिचूर्ण युक्लं शरावस्त्र घटोपरिनिधानम् ॥८॥ नों वन्नति चोरगाखिशाखासहितवस्तार्पणम् ॥१०॥ जम्बू पश्चाभदोष धिक्काथेन घटपूरणम् ॥ ११॥ इन्द्रवलग घटवेष्टनम् ॥१२॥ घटे सिन्दुरदानम् ॥ १३॥ भी स्थिरो भवेति दीक्षापर्यत घटस्य स्थिरीकरपम् ॥ १४. एव घट संस्थाप्य पी गुरुमी नम इत्यादि पठिला भी यजमान पुयामित्यादिना पुखार वायित्वा पो खस्तित इति सस्तिवाचन लत्या पीपमा फङ्गिति भोमान् विनाननिमेषाविष्टियपदियया कि दियान वितानपसाय पो भूताः प्रेता इति मन्माषभर ॥

·प्राणतोषिणो। २३३ भाबेन यावकेनाजाकरितोन दुग्धेन मधुरद्रव्येण वा बलिं दत्वा रतपुष्प ण तान् पूजयेत् । ततो हुमिति सप्तमलो जप्तेन विकि- रेण सर्वान् विघ्नान् निःसार्य रमिति जलधारया चतुर्दिक्षु वलि- प्राकारं कल्पयेत् । ततो वमित्यू ईक्रमेण तालवयं दत्त्वा यों गुरुभ्यो नम एवं गुरुपादुकाभ्यः परमगुरुभ्यः परापरगुरुभ्यय सो क्रमेण वामे नत्वा दक्षिणे ओं गणेशाय नमः मध्ये इष्टदेव्यै नमः इति प्रणमेत् । ओं आवाहयाम्यहमित्यादिना गणेशं ध्यात्वा एयहोत्यादिना घटे आवाह्य सिन्दूररताकुसमा- दिना तं पूजयेत् । तत्क्रमस्तु स्वागतप्रश्नोत्तरानन्तरमासन- दानम्। आ पाद्यमिति यादयोनम इति पायदानम् । शहो. दकश्यामाकदूकुश्थतिलसर्पपापराजितायवरूपपड़नाध्य गन्ध- युक्त गद्धे निधाय। ओं काण्डादिभिः वाहेति शिरस्यर्य- दानम् । पाद्यमन्त्रणाचमनीयदानम्। श्री नम इति दधि- मधुरतरूप मधुपर्कस्य वधेति दानम्। मूलमन्त्रण स्वधेति पुनराचमनीयदानम्। मूलमन्त्र व नम इति खानीयदानम् । ओं यज्ञोपवीतमिति यजमूत्रदानम् । ओ नानारत्नेथेत्याद्या- भरणदानम्। मूलेन नम इति गन्धदानम् । मूलेन वौष- डिति पुष्पदानम् । वनस्पतीति धूपदानम् । यो सुप्रकाश इति दीपदानम्। मूलेन दोपावलिमिनम इति नीराजनम् । मूलेन निवेदयामीति नैवेद्यदानम्। तत: प्रागुक्लनमो गुरुभ्य इति वन्दनम्। इति गणेशं सम्पूज्य। एवं क्रमेार्कविष्णु- शिवदुर्गा घटेपूजयेत् । तत आं फडिति मन्त्रण तिलकुशसर्षप- रूपकूर्चमुष्टि प्रक्षिपेत् । तत ओं अस्त्राय फडिति सप्तकलः सञप्य लाजचन्दनखेतसर्षपभस्मदूर्वारूप विघ्नविनाशकविकिर- प्रक्षेपं कुर्यात् । ततो गुरर्वेदिकोपरि खीयासने उपविश्य मूलेन मूत्ति कल्पयित्वायाध यावाइन्यादिमुद्राः प्रदश्यामनादि;

·२३४ प्राणतीषिधी। पुष्पान्तेनेष्टदेवता सम्पूजयेत् । ततोऽशावरणादि सम्पूजयेत् । तत्क्रमस्तु तन्त्र सारेऽनुसन्धेयः। ततोऽष्टसु दिनु अष्ट मुभान् कायतोय प्रपूरितान् पूर्वोक्तमन्च : संस्थाप्य तेष्वष्टमाटकाध्यामा- वाइनपूर्वकं पूजयेत्। ततो दशदिक्षु इन्द्रादिलोकपालानेरा- वतादीनटो गजान् वजाद्यस्त्राणि सम्पन्य धूपदीपो नैवेद्यवेष्ट- देवतायै निवेद्य वैदिकाया दक्षमागे मण्डलं. सत्वामुरपात्राणि स्थापयेत्। ततो दक्षिणे स्थण्डिलं कृत्वारे संस्कृत्य तव देवतां सम्यूज्य श्री भूः खाहा ओं भुवः स्वाहा श्री स्वः स्वाहा इति व्यातिभिर्छतेन हुत्वा पायसेन मूलमन्त्रेण पञ्चविंशति- वारं जुहुयात् । पुनर्व्यातिभिहुवा गन्धपुष्पादिभिः सम्पूज्याग्नि विसृजेत् । ततोऽवशिष्टपायसेन पार्षदेवेभ्यो बलिं दद्यात् । ततो नेवेद्यसुत्याप्य स्थानमाननं त्वा पुनर्दशोपचारिष्ट. देवतां घटे सम्पूज्य दर्पणं चामरं व्यजनं छत्रं मुखवासकताम्बू लञ्च दर्शयेत् ततो मूलमन्त्र सहस्रधा जवा जप समाप्य प्रणम्य ब्राह्मणान् परितोप्य मजलध्वनिनृत्यगोतपुर.सरमधिवासं कु- यात् ॥ यथा श्री भूरसीति शिष्यमस्तके मृत्तिकास्पर्शनम् ॥ १ ॥ ओ गन्धदारामिति गन्धः ॥ २॥ ओं प्रपर्वतस्येति शिला ॥ ३ ॥ ओं धान्यमसीति धान्यम् ॥ ४ ॥ ओं काण्डादिति दूर्वा ॥ ५ ॥ थों धीयतेति पुष्पम् ॥ ६ ॥ ओं या: कलिनीति फलम् ॥ ७ ॥ नों दधीति दधि ॥ ८ ॥ ओं इतवतीति तम् ॥८॥ओं खस्ति न इति स्वस्तिकम् ॥ १० ॥ श्री सिन्धोरिवेति सिन्दूरम् ॥ ११ ॥ नों शह त्वमिति शङ्कः ॥१२॥ ओं समिध इति कन्जलम् ॥१३॥ श्री युञ्चन्तीति रोचना ॥ १४॥ भों अनेति सिद्धानम् ॥१५॥ नों हिरण्येति काचनम् ॥ १६ ॥ श्री रूपेणेति रूप्यम् ॥ १७ ॥ थी असौ य इति ताम्रम् ॥ १८॥ भो रक्षोहन इति सिद्धार्थः ॥ १८ ॥ श्री भारुणनेत दर्पषम् ॥ २० ॥ भो मनोज्योतिरिति ॥ 11 , ·प्राणतोपिणी। २३३ दीपः ॥ २१॥ ओं प्रतिपदेति प्रशस्तयानम् ॥ २२॥ सर्वाणे- तानि शिष्यमस्तके दद्यात् । ततः फडिति मन्त्रण प्रक्षालिते नवे पात्रे मूलमन्त्राभिमन्वितदशमसतिमितशालितण्डुलान् कृत्वा हुमिति मन्त्रेण पाबवदनं प्रचाव्य चर पचेत् । सुखिने चरी मूलेनाभिधारणं कुर्यात् । ततो इमिति तत्यानमवतार्य कुशास्तीणे मण्डले फडिति मन्त्रण स्थापयेत् । तं चरुविधा विभज्य एक देवाय दद्यात् अपरं वजी जुहुयात् । अपर भागं शिष्येण साई गुरु जीत । तत प्राचान्ताय शिष्यायानन्यासं सत्ला स्थिताय द्वादशाङ्गुलं दन्तकाष्ठं गुरुर्दद्यात् । शिष्यन्तु तेन दन्तकाठेन दन्तान् संशोध्य तत् काठ प्रक्षाल्य विसृजेत् । तत प्राचान्तशिष्येन साई वेद्यो दर्मसंस्तरे तां रात्रि गुरुः श्यो- वत्यधिवासविधिः॥ इति श्रीप्राणतोषिया द्वितीये धर्मकाण्डे अधिवास- रूपपुप्पकथनं नाम चतुर्थः परिच्छेदः । अथ दीक्षा ॥ विखसारतन्ने । गुरोनिमन्त्रणं त्वा परद्युः साधकस्तदा। वस्त्रालद्वारवोर्गाभिश्चैव विधानतः । ततः मात्वा विधानेन नद्यादो साधकोत्तमः ॥ विधानेन सङ्कल्पा- दिना तान्त्रिककर्मणि ससल्पादौ सौरमासोल्लेख उक्तः । पिच्छि. लातन्त्र पञ्चमपटले सौर मासि शुभा दीक्षा न चान्द्रे न च तारके। प्रयोगादीनि सर्वाणि सौरणेव समाचरेत् । विश्वसारे द्वितीयपटले। अद्भुरारोपणानन्तरम् ॥ माटकाः पूजयेत्तत्र गोयाद्याः सर्वसम्मताः। गणेशाद्या. पूजवेत्ता. क्षमखेति क्षमा वदेत् ॥ मालकाः पूर्वमुल्लाः ॥ यसोर्धारा तदा देया सर्वविघ्न- विनाशिनी। पूजयेत् परया भन्या राजोपरिचर बुधः । तथा नान्दीमुखथाई कुर्याच विधिनामुना। पितर पितामहदेव तथेव प्रपितामहम्। जीवे पितरि तत् बाई कुर्यात्तत् यिट- ·२३६ प्राणतोषिणी। पूर्वकम् । मातामहं प्रमातामहं प्रमातामहं ततः । पर पिण्डान् पचिपेहेवि! तानुपास्य सुसाधकः । नामगोवानुरूपेण शाई कुर्थाविधानतः । देवतापूर्वक श्राई कुावान्दोमुषं ततः। पुरोरवा माद्रवाच सर्वकार्येषु देवता। नान्दोमुखवसुः सत्या देवता परिकीर्तिता। सर्व देवक्रमेणैव भाडे दद्यान- लादि च। यत्तु महा निर्वाणतन्त्र दशमोलासे । नान्दीमु. खाय पितरो नान्दोमुख्यच मातरः । पितामहादयोऽप्य मातामहादयोऽपि च । श्राद्धे नान्याभ्युदयिके समुल्ले ख्या वरानने ! ॥ तथा । तवादी देवपक्षे तु वाक्य शृण शुचिस्मिते ।। कालादोनि निमित्तानि समुलिख्य ततः परम् । तत्तत्कर्माभ्यः दयाथेमुन्ना साधकसत्तमः । पित्रादीनां त्रयाणान्तु मात्रादीनां तथैव च। मातामहानाञ्च मातामह्यादीनामपि प्रिये ! । प. ध्यन्त कीत्तयेबाम गोत्रोचारणपूर्ववाम् । विश्वेषाञ्चैव देवानां थाई पदमुदीरयेत् । कुशनिर्मितयोः पश्चादिप्रयोरहमित्यपि । करिथे परमेशानोत्यनुज्ञावाक्यमोरितम् । विश्वान् देवान् परि- त्यज्य पिटपक्षे तु पार्वति । तथा मातामहस्यापि पक्षेऽनुन्ना प्रकीर्तिता॥ इति मात्रादीनां माताम यादीनाञ्च श्राइमुक्त तबादशदैविकथाइयरम् । विश्वसारोक्तवचनन्तु आभ्यु दयिक; श्रादपरम् । तदपि सामगानामेव। ऋग्वेदयजुर्वेदयोस्तु नव- दैवतयाइमिति । एवञ्च हादशदेवताभ्युदयिकथाद्धयोरक्तप्रमाण- दर्शनादिच्छा विकल्पयति ॥ विश्वसार तथा॥ पुण्याहं वाचयित्वा तु सर्वकार्य समुद्दिशेत् ॥ इति बडियाडम् ॥ पञ्चदेवपूजापि तवैव ॥ सर्वत्र सर्वकार्येषु गणेशघटपूर्वकम् । गणेश सवितार शिवां शिवमतः परम् । विष्णुञ्च पूजयेद् यनात् सर्वकाासिइये। लक्ष्मी सरखती गङ्गां यमुनाञ्च तथैव च । दिक्पालान् नि नान् देवानुषीन् विघ्नपासिनी महांस्तताः - ·प्राणतोपिणी। परम् । मासराशितियोर्योगान् करणानि च पार्वति ।। पूज- येत् परया भक्त्या सर्वतन्तसमन्वितान् ॥ दिक्पालादिपुजा पूर्व- मुक्ता तहिशेपस्त्वतोऽनुसन्धयः । सम्प्रति ग्रहपूजार्थमादौ ग्रह- मन्त्रा उच्चन्त ॥ ग्रहजामले चतुर्थपटले । प्रणवो वगिमारूढ़ा शिव आस्येन्दुसंयुतः। मायायाः सप्तमः सर्गयतुर्वर्णो रवर्मनुः । मन्वस्तु प्रों हां ही सः॥१॥ प्रणवः कचतुर्यस्तु स मतः स्वरवि- न्दुकः। हादिवह्निसमारूढ़यतुर्दशखरान्वितः। विन्दू रषष्ठः सर्गय इन्दोर्वेदार्णको मनुः । मन्वन्तु ओं धौं सौं सः ॥२॥ तारः थिखिसमारूढ़ः शिवो मुखसमन्वितः। विन्दान्यः पुटितानन मापाहादिः ससर्गकः । पञ्चवर्णात्मको देवि! भौमस्य कथितो मनुः। मन्वस्तु ओं झांझी स: । ३ तारो नादसमारूढ़ः सतयः समनुस्वरः। विन्दुस्तद्वयं भानोईिचतुर्थार्णकस्तथा । पञ्चवर्णात्मको देवि! बुधमन्च: समीरितः। मन्नस्तु श्री हौं हौं जामः ॥ ४ ॥ तारः कदशमाणश्च समनुखरविन्दुकः। एत- चयं सूर्यतुर्यो गुरोः पञ्चाणको मनुः । मन्त्रस्तु ओं औं औं औं सः ॥ ५ ॥ चन्द्रजादिद्वितीयय दिननाथवितुर्यकः। चतु- वर्णात्मको मन्त्रः शक्रस्य कथितः प्रिये । मन्नस्तु ओं ह्रीं ह्रीं सः ॥ ॥ प्रणवो रचतुर्थस्तु समनुस्वरविन्दुकः। एतद्वयं सूर्य- तुर्यवतुर्वर्ण: शनर्मनुः । मन्बस्तु नो शौं शौं सः PM मनुखराव्यो धतयः सविन्दुस्तेन सम्पुटः । खपठो मुखविन्दान्यो भानुत-- स्तकः प्रिये !। चतुर्वर्णामको सन्नः श्रीराहोः समुदीरितः। मन्त्रस्तुओं को छ छौं सः॥८॥ तारो दपञ्चमो वणे मनुस्वर- नमोऽन्वितः । साम्यविन्दुः खपष्ठाण: सौष्ठावो विन्दुनाष्टमः । सूर्यतुर्यो महेशानि! केतोः पञ्चाणको मनुः । मन्वन्तु प्रों ,फौं फां फौं सः ॥ ८ ॥ पूजाक्रमस्तु प्रादी मन्त्र समुच्चार्य पश्चात् दव्यमुदीरयेत्। सम्प्रदानपदं पथाच्यागात्मकपदं ततः। इति ·२३८ प्राणतीषणों! रुद्रजामलीयवचनानुसारेण मूलमुच्चार्य एतत्याचं प्रो सूयाय प्रहाय नम इत्यादिना पूजयेत्। सर्वेषामेष क्रमो जेयः। प्रस- जातेषां पुरश्चरणादिकं लिख्यते । यया ब्रह्माजामले शिववा- क्यम् । विगुणे तु ग्रहे देवि ! व्याधिशनृपार्दने । राष्ट्रीपभवन घोरे पायुषो नाश पागते। जातिध्वंसे कुलोच्छेदे सर्वनाथ उपस्थिते । धनपुत्रादिकाम च कुयादग्रहपुरष्क्रियाम् । दयोला- वर्षसंख्येन सहस्रेण जपेन तु । पुरयरणमुद्दिष्टं सर्वेषां व्योम- चारिणाम् । दशांशं जुहुयाहह्रौ विमवाशसमिहरैः । कल्पोती. गन्धकर्पमिश्रितेनोदकेन च। तपयदेवतां टेवि! तद्दयांश- क्रमेण तु। अभिषिञ्चेत्तहशांश कपुरवासितै लैः। तहमांश- क्रमेणैव कुर्याद्राह्मणभोजनम् । आद्यन्त महती पूजा दक्षिणा विभवाविधि ॥ इति ग्रहपुरथरणम् । वरदातन्त्र वतीयपटले अतस्तत् साधकेनापि कर्तव्यं ग्रहपूजनम् । अन्यथा ग्रहदोषणं न कदाचित् फलं भवत्। सर्वाणि साधनानीह कृत्वा भक्त्या विधानतः । ऐहिके फलफलमाङ् न स्यादिना हि ग्रहपूजनम् । कथयामि समासेन ग्रहसाधनमुत्तमम्।' चन्द्रतारानुकूले हि दिन ग्राह्य विचक्षणैः। ये ग्रहाचाभवन् दुष्टास्तान् प्रयत्नेन पूजयेत् । वस्त्रपुष्पाणि सर्वाणि तत्तवर्णानि दापयेत् । जुहुयानु यथाशक्ति ग्रहेष्विष्टप्रसिहये। तत्तद्ग्रहोक्तद्रव्याणि तेभ्यो दत्ता हिजे दिशेत् ॥ ग्रहदानन्तु ग्रहजामले षष्ठपटले ॥ श्रीदेव्युवाच । दीनबन्धो ! दयासिन्धो! यदि तुष्टोऽसि मां प्रति । आपदिना- शन कर्म कृपया कथय प्रभो ! ॥ ईखरोवाच ॥ तैलवति प्रप. वस्य दीपस्य पवनात् प्रिये !। विनाशः स्यादयथा तहदकाले प्राणसंक्षयः । अत आपविनाशाय दीर्घायुष्कबहेतवे । सारमेक प्रवक्ष्यामि यनाहान' समाचरेत् । तुलादानञ्च यो दद्यादग्रह विप्राय सुन्दरि!। आपन्मुक्तो भवेत् सोऽपि भुवि सम्मोदते ·प्राणतोपिणी। २३८ सुखम् ॥ १॥ सुवर्णस्य तुलां दद्याद ग्रहविप्राय य: प्रिये !। तस्य तुष्टः सरगुरुरायुद्धति करोति सः । यस्तु रोप्यतुलादानं दद्याद ग्रहबिजाय च । सन्तुष्टस्तस्य शुक्रः सन् संसृजेदीर्घजीवितम् ॥२॥ ग्रहबिजाय यो ट्यात्तुलां तामस्य पार्वति ! । सन्तुष्टो माल- स्तस्य दीर्घायुष्टं करोति हि॥३ यो यद्याद ग्रहविप्राय पित्तलस्य तुलां प्रिये !। तस्य तुटो बुधः कुर्यादायुःपुष्टिं सुगौ- रखम् ॥ ४॥ ग्रहविप्राय लौहस्य तुलां यस्तु प्रयच्छति। मोतः शनेशरस्तस्य विपुलायुः प्रयच्छति ॥ ५ ॥ सौसकस्य तुलां दद्याद ग्रहविप्राय ‘यः प्रिये !। तस्याश राहुः सुप्रीतः सौभाग्यायुः प्रयच्छति ॥ ६ ॥ यः खर्परतुलां दद्याद ग्रहविप्राय सुन्दरि ।। सन्तुष्टो भगवान् केतुस्तस्यायुर्वईयेत् सुखम् ॥ ७॥ तुला तानस्य यो दद्याद ग्रहविप्राय सुन्दरि!। आदित्यस्तस्य सुप्रीतो दीघायुः परियच्छति ॥८॥ ग्रहविप्राय यो दद्यात्तुलां कांस्यस्य सुन्दरि !। सन्तुष्टस्तस्य रात्रीशो विभूत्यायुः प्रयच्छति ॥ ॥ वैदूर्य नौलमाणिक्ये पद्मरागच्च मौक्तिकम्। वचं परेश गोमेद तथा मरकतं प्रिये !। दद्यादुत्सृज्य विप्राय खयञ्च बिभ्याकरे ॥ इति ग्रहदानम् ॥ अथ ग्रहकवचम् ॥ अष्टादशपटले ॥ पार्वत्युवाच । श्रीशान ! सर्वशास्त्रज! देवताधोखर ! प्रभो!। अक्षयं कवचं दिव्यं ग्रहा- दिदैवत विभो !। पुरा संसूचितं गुह्यं सुभताक्षयकारकम् ॥ सपा मयि तवास्ते चेत् कथय श्रीमहेखर !॥ অীমিৰ उवाच ॥ शृणु देवि ! प्रियतमे ! कवचं देवदुर्लभम् । यद्धृत्वा देवताः सर्वे अमरा: स्युर्वरानने । तव प्रीतिवगाइच्मि न देयं यस्य कस्यचित्। ओं हां झों सो मे शिरः पातु श्रीसूर्यग्रह- भूपतिः। ओं घौं सौ ओं मे मुखं पातु श्रीचन्द्रो ग्रहराजकः । ओं झां ह्रीं ह्रां सः करी पातु ग्रहसेनापतिः कुजः । पायादों - ·प्राणतोषिणी। रतिलकोद्दीप्तामञ्जनाजितलोचनाम् । জাবিমিামলা भूलतापरिशोभितास । शुक्लासनसमासौनां शुक्लाभरणभूषि- ताम् । पलवस्त्रपरीधानां ध्यायेदात्मविभूतये । ह्रीं ओं सप्तम्ये स्वाहा ओंठीं ॥ ७॥ राकाचन्द्रप्रतीकाशां विभुजां चन्द्रशेख- राम् । पूर्णचन्द्रमुखथेणी कुटिलालकशोभिताम् । हास्ययुक्तां प्रसन्नास्यां खेतवस्त्र परिच्छदाम् । खताभरणशोभायां किशोरी नवयौवनाम, । मालाकटाक्षसंयुक्ता भूलतापरिशोभिताम | सिन्दूरतिलकोहीप्तामञ्जनाचितलोचनाम् । क्री हुऐ अष्टम्य स्वाहाऐं हु क्रीं ॥८॥ खेतपद्मप्रतीकाशां द्विभुजा लोललोचनाम्। दाडिमोवीजसदृशदन्तक्तिपरिच्छदाम । शुक्लपट्टाम्बरधरा शुकवस्त्रोत्तरीयिणीम । ललाटे पट्टिकां शुद्धां सिन्दूरतिलको ज्ज्वलाम् । नानाभरणदीप्ताङ्गीं पीतगन्धप्रलेपिताम् । मुक्ता- वर्तुलहारेण कम्ब कण्ठसुशोभिताम् । नानामाल्यपरिच्छिवां चित्रराजविराजिताम् । ओं हु नवम्यै स्वाहा हुं ओं ॥८॥ मल्लिकापुष्पसद्धाशां द्विभुजा लोललोचनाम नतासनोपवि- दाच खेतांशकपरिच्छदाम । खेताभरणसंयुक्ता खेतगन्धवि- लेपनीम् । सिन्दू रतिलकोहीसामञ्जनाञ्चितलोचनाम् ॥ ऐं ओं दशम्य स्वाहा ओं ऐं ॥ १॥ केतकीपुप्पसङ्काशां 5 लता परिभूपिताम् । नानाकटाचसंयुक्ता मत्तहिरदगामिनीम्। नाना- लद्वारसुभगां पीतवस्त्रपरिच्छदाम् । पीतगन्धपलिप्ताङ्गीं सिन्दूर- तिलकोज्वलाम् । दाडिमीवोजसथदन्तपंक्तिमनुत्तमाम् । हिभुजां सुन्दरी देवी नमाम्यात्मविभूतये ॥ ॐ क्रीं ॐ एकादय साहा क्री॥११॥पीतपद्मसमाभासां शुक्लवस्त्र परिच्छदाम्। रातचन्दनमित्तानी द्विभुजा लोललोचनाम्। गल्लाभरणगी- भाव्यां गतासनसमाययाम्। दाडिमीवीजमहशदशनद्युतियो- भूनाम् । सिन्दूरतिलकोद्दीप्तां ललाटपटिकां शुभाम् । थी ।

·प्राणतीपिणों। हो हादश्ये खाहा ही ओं ही॥ १२ ॥ रतचन्द्रप्रतीकाशां कि- शोरी नवयोवनाम् । राषस्वपरीधाना कुटिलालकमण्डिताम् । विभुजा सुन्दरी शुद्धां पूर्णचन्द्रमुखप्रभाम् । दिलीचा चन्द्ररेखां विष्णुपूज्या वृहत्कटौम्। सिन्दूरतिलकोहीसामञ्जनाचितौ चनाम् । नानाकटाक्षसयुक्ता नानाशृङ्गारशोभनाम् । ध्यात्वी वयोदशी देवी प्रजपेन्मन्त्रमुत्तमम् । औं ऐं' त्रयोदश्यै स्वाहा ऐं ओं ॥ १२ ॥ शुद्धस्फटिकसद्धाशां हरिदस्त्रविनोदिनीम् । नानालङ्कारसुमगा पीतमाल्यपरिच्छदाम् । श्वेतपद्मसमासीनां विभुजा लोललोचनाम् । कटाक्षर्विशिखोद्दीप्तों सिन्दूरतिलको- ज्ज्वलाम्। दाडिमीवोजसदृशदशनद्युतिमुज्वलाम। कदम्ब- कोरकाकारस्तनयमनोहराम् । हास्ययुक्ता प्रसन्नास्यां किशोरी नवयोवनाम् ॥ की ओं ह्रीं चतुर्दश्यै स्वाहा ही श्री क्री ॥ १४ ॥ सप्तमपटले ॥ श्रीमहादेव उवाच ॥ पूर्णिमा शृणु चावनि। यया सिद्धिमयों भवेत्। कोटिविद्युल्लताकारां चतुर्बाहुसम- न्विताम् । पीताशकपरोधाना रनहारविराजिताम् । शवकरण- केयूरनानाशृङ्गारभूषिताम् । रत्नकुण्डलसयुक्तास्फुरदण्डमनी- हराम् । विभङ्गललिताकारा सिन्दूरतिलकोज्ज्वलाम् । कटाक्ष- लक्षसंयुक्ता भूलतापरिशोभिताम् ॥ ही ओं की श्री पूर्णिमायै स्वाहा पा की ओं हो ॥ १५ ॥ एतत्ते कथित देवि । पूर्णमन्च परात्परम् । एतास्तु तिथयो देवि । शलपचे वरानने ! । कृष्ण- पक्षे महेशानि [ तिथयस्तु सुशोभना । नौलाञ्जनचयप्रख्या किशोर्यो नवयौवना । तामा ध्यान प्रवक्ष्यामि सावधानावधा- रय । दलिताञ्जनसवाणा पीताशुकपरिच्छदाम्। पौतगन्ध- प्रलिप्तानी पोताभरणभूषिताम् । पोतपद्मसमासौना किशोरी नवयोवनाम् । हिलोचना चन्द्ररेखा द्विभुजा कोरकस्तनीम् । ललाटपटिकाशुद्धा सिन्दूरतिलकोवलाम् । खेलतुखञ्जन ।

·। २४४ प्राणतोषिणी। गामीश्च विभगिललिताकृतिम् । दाडिमवीजसदृशदशानन्या रुज्ज्वलाम् । कणपक्षे महेशानि ! पयानं प्रशस्यते । सर्वसाधा परमेशानि! एकेन भवति प्रिये !। सर्वासां पूर्ववन्मन्बममा वास्यां विना शिव!। अमावास्याम टेवि! शृणुष्व वरवर्णिनि!! नों ही ही ओं अमावास्यायै स्वाहा औं ही छी औं । अध वक्ष्यामि सफल पक्षध्यानं वरानने !, शकुन्दसमाभासां न यौवनसंयुताम्। चतुर्भुजां विनयनां मतहिरंदगामिनीम। ललाटपट्टिकामध्ये सिन्दूरतिलकस्थितिम्। भमभ्रमरनी लाभामननाञ्चितलोचनाम् । पीतांशकपरीधानां कृष्णवस्त्री. रोयिणीम्। नानालद्धारसभगां नोलपद्मोपरिस्थिताम्। घूर्णाय माननयनां नीलपद्मविधारिणीम्। सदा पोडशवर्षीयां कद बकोरकस्तनीम्। होरकद्युतिसङ्काशदशनज्योतिरुज्वलाम् । नानापुष्यमयहरैनानागन्धमयों पराम्। प्रत्यहं भावये वीं शुक्लपक्षखरूपिणीम् ॥ ऐं ऐं क्रीं क्रीं शुक्लपक्षाय स्वाहा ,'ऐ' क्री की ॥ कृष्णपक्षे महेशानि ! अधुना निगदामि ते। महामर- कतश्यामां चतुर्बाहुसमन्विताम् । पोनोत्तुङ्गकुचां रम्या चित्र वस्त्रविलासिनीम्। नानाशृङ्गारवेशाच्या स्फ रञ्चकितलोच. नाम् । सिन्दूरतिलकोद्दीप्तामचनाञ्चितलोचनाम् । कन्दर्पधन. राकारभूलतापरिशोभिताम्। रत्नहारेण सहितनागहार- विराजिताम्। पौतपद्मसमासीनां चित्रचूडाविराजिताम् । पीतविद्युसमाकान्तात्तरीयवमनच्छविम्। पूर्णचन्द्रमुखी देवी कृष्णपक्षस्वरूपिणीम् ॥ श्री ओं क्वपापक्षाय स्वाहा ओं औं । श्रीशिव उवाच ॥ तिथेानं तिथेमन्त्र पक्षध्यान तथैव च। पक्षमन्त्र तथा देवि! दिवसे दिवसे सुधीः । प्रत्यहं कुरुते यस्तु तस्य सिद्धिरदूरतः। एतास्तु तिथयो देवि! सूर्यमण्डलसस्थिताः। पचध्यान प्रधमतस्तिथिध्यान ततः पिये। पक्षमन्त्र ततो ·प्राणतोपिणी २४५ अधा तिथिमन्त्र ततो जपेत् । तत: सिदिमवाप्रोति जपपूजा- दिका च या। दिनचर्य महेशानि! यः करोति दिने दिने । पनपूजां प्रथमतः कला सिदिमवाप्न यात्। तिथिपूजां विना हेवि ! जपयज्ञादिका क्रिया। सर्व निष्फलतां याति प्रामपात: मिवाम्भसि । दिवसे दिवसे देवि । तिथिमासाद्य यत्नतः । प्रात:- काले ततो धोमान् तिधिध्यानं समाचरेत्। दशधा प्रजपेन्मन्न सूयं दृष्ट्वा प्रयत्नतः । तदा तिथिफलं प्राप्य सर्वं पूजाफलं लभेत्। एतत्तत्वमविज्ञाय आयुर्याति दिने दिने। तिधिरूपा महादेवी महामाया जगन्मयो। ध्यानमन्त्र विना देवि। सर्वेषां सिद्धि- नाशिनी। प्रत्यह कुरुते यस्तु जपध्यानं तिथेः प्रिये !। गङ्गा- सानफलं सोऽपि लभते नात्र संशयः । अश्वमेधमहायजे व्यासो' होता यदि निये!। विफलमखमेधं हि तिथिध्यानं विना भ- वेत् । अमृतेनानृतं कृष्णे प्रीयन्ते देवताः क्रमात्। प्रथमां पिवते वन्निहितीयां तपन: कलाम् । विश्वदेवास्तृतीयान्तु चतु- थीन्तु प्रजापतिः। पञ्चमी वरुणशापि पठों पिबति वासवः । सप्तमीभूपयो दिव्या वसवोऽष्टी तथाष्टमीम् । नवमी कृष्ण- पक्षस्य पियतीन्द्रः कलामपि। दशमीं मरतयापि रुद्र एका- दगी कलाम् । द्वादशीन्तु कला विष्णुर्धनदय त्रयोदशीम् । चतुर्दशी पशुपति: कला पिबति नित्यशः । ततः पञ्चदशोचामि पिबन्ति पितरः कलाम् ॥ अथ तिधिकवचम्। अस्य तिथीनां कवचस्य अखत्याम- बलिव्यासहनूमविभीपालपपरशुरामा ऋषयो गायत्रीच्छन्दः श्रीमत्युञ्जयशिवो देवता धर्मार्थकाममोक्षेसु विनियोगः। पूर्वे पातु सदा नित्या नोद्धारी प्रतियत्तिथिः। लौडारी पात में निवं द्वितीया ब्रह्मपूजिता। ऐद्वारी पातु मे नित्यं रतीया पथिमे परा। ब्लुङ्कारी पातु मे नित्या चतुर्थी विष्णुपूजिता ।

·प्राणतोपणी। ब्लुद्धारी पातु मे नित्यमूई देहमहनियम् । होबारी पातु मे नित्य पञ्चमी मुखमण्डलम्। यौहारी पातु मे नित्यं षष्ठी- रूपा च पार्वती। स्त्रीसारी सप्तमी पात नित्यं मे नाभिमक लम्। हुवारी चाष्टमी नित्य कण्ड मे पातु सर्वदा। श्रीहारी नवमो नित्व स्वाधिष्ठानं सदावतु । दशमी पातु मे नित्यं इस्त- युग्म यथा तथा । एकादशी सदा पातु चाक्षियुग्ममहर्निशम् । हादशी पातु मे नित्यं इस्तयुग्मं यथा तथा। वयोदशी महा- लक्ष्मीः क्षेत्रस्थाननिवासिनी। त्रयोदशी पातु नित्य इंस इत्यचरामिका । हङ्कारः पातु मे नित्य पादयुग्ममइनिशम् । साकारः पातु मे नित्य पादानात् केशमण्डलम् । चतुर्दशी महामाया सर्वत्र परिरक्षतु। स्वाकारश्चतुर्दशी नित्या नित्यं मे धनसम्पदम्। हाकारः पूर्णिमा नित्य देहि मे आयुवर्द्धनम् । श्रीं हुं ही स्वाहा सर्वरूपा देवी तिधिरूया च मां परिरक्षतु सर्वदा। हु ही अमावास्या सदा पातु दारान पुचपरिच्छदम् । ही हु ही स्वाहा कथितं कवचं देवि! त्रैलोक्येषु च दुर्लभम् । इदं कवचमन्नात्वा कवचान्य पठित्तु यः। अन्येषां कवचानाञ्च तेजांसि हरते तिथिः । तस्मादयत्न न है देवि ! तिथीनां कवच पठेत् । ध्यानं मन्त्र तथा स्तोत्र कवचञ्च तथा प्रिये !। कलि. कालमतं देवि ! परतत्त्व विनिर्गतम् । प्रति ते कथितं देवि ! सारासारं परात्परम् ॥ इति श्रीवर्णविलासतन्ले गणेशजतु कर्ण सुभगासंवादे तिथिकवचं समाप्तम् ॥ मासादीनां ध्यानन्तु कामधेनुतन्वादावनुसन्धेयमत्र ग्रन्थ- गौरवभिया न लिखितम् ॥ अथ वर्णानां ध्यानादिकं वर्णोद्धार- तन्त्रोक्तम् । प्रणाममन्वस्तु सर्वत्र कामधेनुतन्त्रोक्त इति । तदः यथा॥ केतकीपुष्पगर्भाभा द्विभुजा हंसलीचनाम् ।

·प्राणतोपिणी। २४७ पट्टाम्बरधरां पद्ममात्य विभूपिताम्। चतुर्वर्गप्रदां नित्यं नित्या- नन्दमयीं पराम्। वराभयकरां देवी नागपाशसमन्विताम् । एवं ध्यात्वा अकारन्तु तन्मन्वं दशधा जपेत् ॥ अ॥ ध्यानमस्याः प्रवचामि पड्भुजां रतलोचनाम्। रत्नकरणकैयूरहारीज्वल- कलेवराम् । सिद्धां सिद्धिप्रदां सौन्यां सिद्धगन्धर्वसेविताम् । एवं ध्यात्वा सुरश्रेष्ठां तन्मन्त्र दशधा जपेत् ॥ आ॥ धूम्रवर्णी महा- रौद्री पोताम्बरयुतां पराम् । कामदां सिद्धिदां सौम्यां नित्यो. साहविवहिनीम् । चतुर्भुजान्तु वरदा हरिचन्दनभूपिताम् । एव ध्यात्वा ब्रह्मरूपां तन्मन्च दशधा जपेत् ॥ ६ ॥ चतुर्भुजां रक्तवर्णी रतपुप्पोपशोभिताम् । चारचन्दनदिग्धाङ्गीं रक्तपसजलो. चनाम्। रतचीरपरीधानां धर्मकामार्थमोक्षदाम्। एवं ध्यात्वा सुरथेष्ठा तन्मन्वं दशधा जपेत् ॥ ६॥ पीतवर्णी त्रिनयनां पीताम्बरधरां पराम्। विभुजां जटिला भौमां सर्वसिद्धिप्रदा. यिनीम् । एवं ध्यात्वा सुरयेष्ठां तन्मन्त्र दशधा जपेत् ॥ उ ॥ द्विभुजां शुक्लवर्णाञ्च जटामुकुटशोभिताम् । शुल्लमाल्याम्बरधरा चारचन्दनभूपिताम्। चतुर्वर्गप्रदां नित्या रतपद्धजलोचनाम् । एवं ध्यात्वा तु तन्मन्च दशधा जपमाचरेत् ॥ ॐ ॥ पड्भुजां नीलवर्णाञ्च नीलाम्बरधरा पराम्। नानालद्धारभूषाव्या सर्वा- लसतमस्तकाम्। भक्तिप्रदा भगवतीं भोगमोक्षप्रदायिनीम् । एवं ध्यात्वा सुरश्रेष्ठा तन्मन्व दशधा जपेत् । पञ्चप्राणमयं वर्ण चतुनिमय तथा । रतविद्युल्लताकार ऋकार प्रणमाम्यहम् । ऋ॥ ध्यानमस्य प्रवक्ष्यामि विभुजा पद्मलोचनाम् । सन्तप्त- वर्णवर्णाभा सर्वालङ्कारभूपिताम् । रतपोक्षणा देवी रत्नहार- विभूपिताम् । एवं ध्यात्वा सरथेठा तन्मन्त्र दशधा जपेत् । चतुर्बानमय वर्ण पञ्चप्राणमयं सदा। विशक्तिसहितं वर्ण प्रणमामि सदा प्रिये ! ॥ ३॥ स्वर्णचम्पकवर्णाच स्वर्णालद्वार.

·२४८ प्राणतोषिणी। विग्रहाम्। चतुर्भुजां त्रिनयनां रक्तचन्दनचर्षिताम् । प्रम- मामि सदा देवी धर्मकामार्थमोचदाम्। एवं ध्यात्वा अप्रपा तान्त्र दशधा जपेत् ॥ लु ॥ ध्यानमस्त्राः प्रवक्ष्यामि पीतवर्ण चतुर्भुजाम्। पीताम्बरपरोधाना नानालङ्कारमस्तकाम् । विचित्र माल्याभरणां देवदानवसेविताम्। चतुर्वर्गप्रदां नित्यां नित्यो- साहविवर्धिनीम्। एवं ध्यात्वा ब्रह्मरूपां तन्मन्त्र' दशधा जपेत् ॥ ल॥ रक्ताम्बरपरीधानां पड्भुजा रतलोचनाम् । विचित्राभरणी नित्यां चतुर्वर्गप्रदायिनीम्। ईषहास्यमुखी सोम्यां देवगन्धर्वसेविताम् । एवं ध्यात्वा ब्रह्मरूपां तमन्च दशधा जपेत् ॥ ए॥ विचित्ररूपिणों देवीं विचित्राम्बरधारिणीम् । विचित्रमाल्याभरणी चतुर्बाहुसमन्विताम् ॥ नानालङ्कारसंयुक्ता चतुवर्गफलप्रदाम् । देवदानवगन्धर्वैः सेविता मोचकाशिभिः । एवं ध्यात्वा ब्रह्मरूपा तन्मन्त्र दशधा जपेत् ॥ ऐ ॥ रत्नालङ्कार संयुक्ता पद्मरागप्रभा शुभाम् । शरत्पूर्णेन्दुवदना विचित्रवसना. न्विताम्। चतुर्भुजा त्रिनयना मेरास्या नीलकुन्तलाम् । विद्युत हामसमानाङ्गों मुक्तापंक्तिस्रज भजे। एवं ध्यात्वा ब्रह्मरूपा तन्मन्त्र दशधा जपेत् ॥ ओ ॥ चतुर्भुजा त्रिनयना जटामुकुट मण्डिताम्। खेतरोहितपोतादिपुष्पहारोपशोभिताम् । सदा मेरमुखीं सौम्या चतुर्वर्गप्रदायिनीम्। एवं ध्यात्वा ब्रह्मरूपा तन्मन्त्र दशधा जपेत् ॥ औ॥ जवादाडिमपुप्पामा डिभुजा रक्तलोचनाम् । रक्ताम्बरपरोधाना रक्तालद्धारभूषिताम्। चतु- वंगप्रदां सौम्या वरदां नागशेखराम्। एवं ध्यात्वा ब्रह्मरूपा तन्मन्व दशधा जपेत् । अं॥ सन्तप्तहेमवर्णाभा सर्वालङ्कारः भूषिताम् । रत्नयनोपवीताज रवाकपराजिताम्। पूर्णेन्दु वदना सोम्या तुरीयकरसंयुताम् । चन्द्रसूयाग्निरूपेण नयन त्रितयान्विताम् । साधकामीष्टदां नित्या धर्मकामार्थमोचदाम् ।

·प्राणतोपिणी। २४८ एवं ध्यात्वा ब्रह्मरूपा तन्मन्न दशधा जपेत् ॥ श्रः ॥ जवायावक- सिन्दूरसदृशीं कामिनी पराम् । चतुर्भुजा विनवाच्च बाहुवली. विराजिताम् । कदम्बकोरकाकारस्तनयुग्मविराजिताम् । रव- कणकेयूरहारनूपुरभूपिताम। एवं ककार ध्यात्वा तु तन्मक दंगधा जपेत् ॥ क । बन्धूकपुष्पसद्धाशा रनालद्धारभूषिताम् । वराभयकर नित्यामीषदास्यमुखी पराम्। एवं ध्यात्वा खका- रन्तु तन्मन्त्रं दशधा जपेत्। गुणत्रययुतं देवि! पञ्चदेवमयं सदा। विशक्तिसंयुतं वर्ण खकार प्रणमाम्यहम् ॥ ख ॥ दाडिमी- पुष्यसकामा चतुर्बाहुसमन्विताम्। रक्षाबरधरा नित्वा रक्ता- लद्वारभूषिताम्। एवं ध्यात्वा गकारन्तु तन्मन्वं दशधा जपेत् । पञ्चप्राणमयं वर्ण सर्वशत्यात्मकं प्रिये !। तरुणादित्य- सङ्काशी कुण्डली प्रणमाम्यहम् ॥ ग॥ मालतीपुष्यवर्णाभी पड़- भुजां रतलोचनाम् । शुक्लाम्बरपरीधाना शुलमाल्यविभूपिताम् । तदा मेरमुखी रम्या लोचनवयराजिताम्। एवं ध्यात्वा धकारन्तु तन्मन्न दशधा जपेत्। निर्गुणं त्रिगुणोपेतं सदा विगोलसंयुतम्। सर्वर्ग सर्वदा शान्त धकार प्रणमाम्यहम् ॥ घ। धूम्रवणां महाघोरा ललज्जिद्धां चतुर्भुजाम्। पोता. वरपरीधानां साधकाभीष्टसिद्धिदाम् । एवं ध्यात्वा ब्रह्म- रूपां तन्मन्नं दशधा जपेत्। सर्वदेवमयं वर्ण' त्रिगुण लोल- लोचने !। पञ्चप्राणमयं वर्ण डकार प्रणमाम्यहम् ॥ छ । तुषारकुन्दपुष्पाभी नानालङ्कारभूपिताम्। सदा पोड़शव- पीयां वराभंयकर पराम। शुक्लवस्त्रातकटि शक्लवस्त्रो- प्रीयिणीम्। वरदां शोभनां रम्यामष्टबाहुसमन्विताम् । एवं ध्यात्वा चकारन्तु तन्मन्वं दशधा अपेत् ॥ च ॥ ध्यान- मस्याः प्रवक्ष्यामि हिभुजान्तु विलोचनाम्। पीताम्बरधरां नियां घरदां भक्तवत्सलाम् । एवं ध्यात्वा छकारन्तु तन्मन्न, ।

·.३५० प्राणतोपियों। । दशधा जपेत् । विविन्दुसहितं वर्ण सदैवेवरसंयुतम्। पोत विद्युलताकार छकार प्रणमाम्यहम् ॥ छ । नानालबारसंयुक्त भुजैगभिर्युताम् । रक्तचन्दनदिग्धानी चिवाम्बर विधारिणीम्। त्रिलोचनां जगदावीं वरदां भक्त वत्सलाम् । एवं ध्यात्वा जवा. रन्तु तम्मन्नं दगधा जपेत् ॥ ज ॥ सन्तप्तहेमवर्णाभां रताम्बरः विभूपिताम्। रक्तचन्दनलिप्तानी रकमाल्यविभूपिताम् । चतु देशभुजा देवी रनहारोज्वला पराम्। एवं ध्यावा झकारन्तु सन्मन्च दयधा जपेत् ॥ॐ ॥ चतुर्भुजां धूम्रवणों कृष्णाम्बरविभू. पिताम् । नानालद्वारसंयुक्तां जटामुकुटराजिताम्। ईपहास्य मुखीं नित्यां वरदां भक्तवत्सलाम्। एवं ध्यात्वा अंकारन्तु त मन्त्र दशधा जपेत् ॥ ॥ मालतीकुन्दपुप्पामा पूर्णचन्द्रनि:- क्षणाम् । दशबाहुसमायुक्तां सर्वालङ्कारभूपिताम् । परमोच. प्रदां नित्यां सदा स्मेरमुखी पराम्। एवं ध्यात्वा टकारन्त तन्मन्त्रं दशधा जपेत् ॥ 2 ॥ पूर्णचन्द्रनिभा देवी विकसत्यजे. क्षणाम् । सुन्दरी पोडशभुजां धर्मकामार्थमोक्षदाम् । एवं ध्यावा ठकारन्तु तन्मन्वं दशधा जपेत् ॥ ४॥ जवासिन्दूरसदाशां वरी भयकरां पराम्। विनवां वरदां नित्यां परमोक्षप्रदायिनीम् । एवं ध्यात्वा डकारन्तु तन्मन्त्र दशधा जपेत् । चतुर्जानमयं वर्ण- मामादितत्त्वसंयुताम् । पोतविद्युल्लताकारी डकारं प्रणमाम्य- हम् ॥ ड ॥ रत्तोत्पलनिमा रम्या रक्तपट्टजलोचनाम् । अष्टादश- भुजां भीमा महामोक्षप्रदायिनीम् । एवं ध्यात्वा ढकारन्तु त. न्मन्न दशधा जपेत् । सदा विगुणसंयुक्तमादितत्त्वमयं सदा। रक्तविद्युल्लताकार ढकार प्रणमाम्यहम् ॥ 6 ॥ विभुजां वरदा वन्द्यां भक्ताभीष्टप्रदायिनीम् ।। राजीवलोचनां नित्या धर्म- कामार्थमोक्षदाम् । एवं ध्यात्वा णकारन्तु तन्मन्त्र दशधा पेत् ॥ ण ॥ चतुर्भुजां महाशान्तां महामोक्षप्रदायिनीम् । सदा + ·प्राणतोषियो। २५१ पोडशवर्षीया रक्ताम्बरधरां परास्। नानालद्धारभूषां वा सर्व सिद्धिप्रदायिनीम्। एवं ध्यात्वा तकारस्तु तन्मन्च दशधा जपेत् ॥ त ॥ नौलवण) विनयनां पड्भुजां वरदां पराम् । पीतवस्त्र- परोधाना सदा सिद्धिप्रदायिनीम् । एवं ध्यात्वा थकारन्तु तन्मन्त्रं द्रशधा जपेत् । पञ्चदेवमयं वर्ण पञ्चप्राणमयं सदा । तरुणादित्य- सहाशं थकारं प्रणमाम्यहम् ॥ २ ॥ चतुर्भुजां पीतवस्त्री नवयौव- नसंस्थिताम् । अनेकरत्नघटितहारनूपुरशोभिताम् । एवं ध्यावा दमारन्तु तन्मन्व दशधा जपेत् । विशक्तिसहितं देवि ! त्रिविन्दुः महितं सदा। आत्मादितत्त्वसयुक्त दकार प्रणमाम्यहम् ॥ दम पाइभुजां मेघवर्णाश्च रक्ताम्बरधरा पराम् । वरदां शुभदा रम्या चतुर्वर्गप्रदायिनीम् । एवं ध्यात्वाधकारन्तु तन्मन्त दशधा जपेत् ॥ 4 ॥ दलिताञ्जनवर्णामां ललनिता सुलोजनाम् । चतुर्भुजां चकोराची चारचन्दनचचिताम्। कृप्याबरपरोधानामोपडा. स्यमुखी सदा। एवं ध्यात्वा नकारन्तु तन्मन्त्र दशधा जपेत् ॥न। विचित्रवसनां देवीं विमुजां पङ्कजेक्षणाम् । रक्तचन्दनलिताड्डी पद्ममालाविभूपिताम्। मणिरत्नादिकैयूरहारकेयूरविग्रहाम् । चतुर्वर्गप्रदां नित्यां नित्यानन्दमयी पराम् । एवं ध्यात्वा पकारन्तु तन्मन् दशधा जपेत् ॥ ५ ॥ प्रलयाम्बुदवर्णाभा ललज्जिद्वा चतुर्भजाम्। भनाभयप्रदां नित्या नानालङ्कारभूपिताम् । एवं ध्यात्वा फकारन्तु तन्मन्व दशधा जपेत् ॥ फ॥ नीलवणी विन- यनां नीलाम्बरधरा पराम् ॥ नागद्वारोज्वलां देवीं डिभुजा पद्मलोचनाम्। एवं ध्यात्वा बकारन्तु तन्मन्त्र दशधा जपेत् । त्रिशक्तिसहितं वर्ण विविधासतले पिताम् । स्वयं कुण्डलिनी देवीं सततं प्रणमाम्यहम् ॥ व ॥ तडिप्रभा महादेवी नागकरण, शोभिताम्। चतुर्वर्गप्रदां देवी माधकाभीष्टसिद्धिदाम्। एवं धात्वा भकारन्तु तन्मन्त्र दशधा जपेत् । विशक्तिसहित वर्ष - ·२५२ प्राणतोषिणी। विविन्दुसहितं प्रिये !। पात्मादितत्वसंयुन भकारं प्रणमाम्य- हम् ॥ म ॥ कृष्णा दशभुजां भीमां पोतलोहितलोचनाम्। कृष्णाम्बरधरां नित्यां धर्मकामार्थमोक्षदाम् । एवं ध्यात्वा म. कारन्तुं तन्मन्व दशधा जपेत्। विशक्तिसहित वर्ण विविन्दु- सहितं सदा। आत्मादितत्त्वसंयुक्त हृदिस्थ प्रणमाम्यहम् मा धूम्रवणी महारौद्रों पड्भुजां रतलोचनाम् । रताम्बरपरीधाना नानालङ्कारभूषिताम्। महामोक्षप्रदां नित्यामष्टसिद्धिप्रदायि- नोम्। एवं ध्यात्वा यकारन्तु तन्मन्त्र' दशधा जपेत्। त्रिशक्तिस- हित वर्ण त्रिविन्दुसहितं सदा । प्रणमामि सदा वर्ण शक्तिमामोक्ष मव्ययम् । य ॥ ललजिह्वां महारौद्री रतास्यां रतलोचनाम् । रक्तवर्णामष्टभुजा रक्तपुष्पोपशोभिताम । रतमाल्याम्बरधरां रलालद्धारभूपिताम । महामोक्षप्रदां नित्वामष्टसिद्धिप्रदायि- काम । एवं ध्यात्वा ब्रह्मरूपां तन्मन्त्र दशधा जपेत् । त्रिशक्ति- सहितं देवि ! आत्मादितत्त्वसयुतम् । सर्वतेजोमयं वर्ण सततं प्रणमाम्यहम् ॥ र॥ चतुर्भुजां पीतवस्त्रां रक्तपट्स जलोचनाम, सर्वदा वरदां भीमां सर्वालङ्कारभूषिताम् । योगीन्द्रसेविता नित्यां योगिनी योगरूपिणीम् । चतुर्वर्गप्रदां देवीं नागहारी पशोभिताम । एवं ध्यात्वा लकारन्तु तन्मन्च दशधा जपेत् ॥ ल॥ कुन्दपुष्पप्रभां देवीं हिमुजां पङ्कजेक्षणाम । शलमाल्या. म्बरधरां रत्नहारोज्ज्वलां पराम्। साधकाभीष्टदा सिद्धां सिद्धिदां सिद्धसेविताम् । एवं ध्यावा वकारन्तु तन्मन्त्र दशधा जपेत ॥ ३॥ चतुर्भुजा चकोराची चारुचन्दनचर्चिताम् । शुक्लवी विनयनां वरदाञ्च शुचिस्मिताम् । रत्नालद्धारभूपाळ्यां वेत माल्योपशोभिताम् । देवचन्देर भिवन्द्या सेवितां मोचकादिभिः । एव ध्यात्वा शकारन्त तन्मन्त्र दशधा अपेत् ॥शा शुक्लाम्बर शुक्ल वर्ण हिभुजा रतालोचनाम् । खेतचन्दनलिप्ताङ्गी मुक्ताहारोप- ॥ - ·प्राणतोपिणी। २५३ योमिताम् ! गन्धर्वगीयमानाच सदानन्दमयीं पराम्। 'अष्ट- सिद्धिप्रदां नित्या भक्तानन्दषिवाहिनीम्। एवं ध्यात्वा पकारन्तु तन्मन्वं दशधा जपेत् । विभक्तिसहितं वर्णमात्मादितत्त्वं संयुतम् । प्रणय सततं देवि ! हृदि भावय सुन्दसिप करोपभूपितागीञ्च साहासा दिगम्बरीम्। अस्थिमाल्यामष्ट- भुजा वरदामम्बुजेक्षणाम्। नागेन्द्रहारभूपाच्या जटामुकुट- मण्डिताम्। सर्वसिद्धिप्रदां नित्वा धर्मकामार्थमोक्षदाम् । एवं ध्यात्वा सकारन्तु तन्मन्त्र दशधा नयेत् ॥ स ॥ चतुर्मुजां रता. वणी शुक्लाम्बरविभूपिताम्। रतालद्वारसयुक्तां वरदां पद्म- लोचनाम्। ईपदास्यमुखी लोला रक्तचन्दनचर्चिताम् । स्याहा- पीकं चतुर्वर्गप्रदां सौम्यां मनोहराम्। गन्धर्वसिइदेवायेाता- माया सुरेखरीम् । एवं ध्यात्वा हकारन्तु तन्मन्त्र दशधा जपेत् ॥ ह ॥ तम्मन्नपुटित' कृत्वा मूलमन्वं ततो जयेत् ॥ इति सर्ववर्णषु जेयम्। अन्यथा निष्फलं प्रेयं जपपूजादि- साधनम्। दीक्षा च निष्फला जेया तस्मात् कुर्यात् प्रयत्नतः । हात्वा जयं प्रकुर्वीत यथोक्तफलमाप्नुयात्। शेवे शाल वैएव च सर्वतन्त्रप्वयं विधिः । तन्मन्त्रपुटितं मन्त्रं दधा दशधा जयेत् । दोक्षादौ गुरुणा साई कर्त्तव्यं मन्वशोधनम्। अन्यथा निष्फला दीक्षा जपपूजादिकञ्च यत् । सदगुरुः सयतो नित्यं ध्यावा. भ्यर्य जपादिकम् । गुरुचेतन्यमावेण चैतन्यं जनयेत्ततः । संस्का. रञ्च शोधनञ्च सागौन विशेपतः। तम्मन्त्र पुटितं कृत्वा शत- मष्टोत्तर जपेत् । दीक्षादी गुरुणा पूर्व कर्तव्योऽयं आगः सदा । पञ्चाशवर्णमनुना पुटिता मनवः प्रिये !। चतुर्वर्गप्रक्षाः शान्ता यथोक्तफलदाः सदा। अन्यथा निष्फला दीक्षा जपपूजादियाध., नम् । विधिनानेन होना या सा दीक्षा निप्पाला भवेत् । इह दारिद्रामतुलमन्ते च निरयं व्रजेत् । दोचादौ गुरुकर्तव्यक्रम २२ ·२५४ प्राणतोषिणी। . । एव प्रयवतः। आद्यावसाने वर्णन पुटितं प्रजपेन्मनुम् । शिथ; प्रयत्नतो नित्यं कुर्यादेत क्रमं प्रिये!। पूजादौ वा जपादौ वा अन्यथा विफलं भवेत् ॥ इति वर्णानां ध्यानम् । एतेषां मन्वस्तु ॐ अकाराय नम इत्यादि द्रष्टव्यम् ॥ पश्दे- वादिवर्णान्तपूजानां सर्ववोपयोगित्वेनादौ लिखित सामान्यार्थ्य- स्थापनमन्तरमेव कर्तव्यम्। शारदायां चतुर्थपटले ॥ आचम्य विधिना, तव सामान्यायं विधाय च। हारमन्त्राम्बुभिः प्रोक्ष्य दारपूजा समाचरेत् । सामान्याय॑ स्थापनन्तु मण्डपदायेद । द्वारपूजा,तु अर्थकाण्डेऽनुसन्धेया ॥ रुदजामले पूर्वखण्डे द्वितीय- पटले ॥ मेरुपृष्ठ ऋपिः प्रोक्तः सुतलं छन्द उच्यते । कूर्मो देवता- सनयोगे विनियोगः प्रकीर्तितः। मायावीज समुच्चार्य कूम्मी- सताय ते नमः । पार्णिघातत्रयेणेव वारयेमिविघ्नकान् । ताल- वयेणान्तरीक्षान् तथा विघ्नानिवारयेत् ॥ पिच्छिलातन्त्र पञ्चम- पटले,॥ सौर मासोत्यादि प्रागुक्तम् ॥ विश्वसारे । क्षेत्राधिप क्षेत्रपालं ग्टहदेवी ततः परम्। गन्धपुष्पौ धूपदीयौ नैवेद्यञ्च निवेदयेत् । एषा पूजा विलयाथ नाञ्चयेवतान्तरम् ॥ शार- दायाम् ॥ पञ्चगव्याध्य तोयाभ्या प्रोक्षयेयागमण्डपम् । चतु. प्पथान्ता तच्छुडिं.विध्याहीक्षणादिभिः। वीक्षण मूलमन्त्रण शरेण प्रोक्षण मतम् । तेनैव ताड़न दर्भेवर्मणाभ्युक्षण' मतम् । चन्दनागुरुकपूरेधूपयेदन्तरं सुधीः। विकिरान् विकिरेत्तत्र सप्तजप्ताच्छराणना। लाजचन्दनसिद्धार्थमम्मटूर्वाकुशाक्षता.। विकिरा इति सन्दिष्टाः सर्वे विघ्नौघनाशनाः। सोमशम्भोस्तु विशेषो, राघवभतो यथा । विकिरान् शुद्धलाजान् वा सप्त मन्वाभिमन्त्रितान्। यस्त्राडि, प्रोशितानेतान् कवचेनाधा- ण्ठितान् । नानामहरणाकारान् विघ्नोविनिवारकान् । अस्त्र- जप्लेन दुर्भाणा मुष्टिमामार्जयेच.तत्। ईशस्य दिशि बन्धन्या ·'माणतोपिणी। २५५ -- पासनाय प्रकल्पयेत् । पुण्याहं वाचयित्वा त ब्राह्मणानुपवेश्य च । उत्तोषु मण्डलेवेक वेदिकायां समालिखेत् । विशेन्मदासने मन्नो प्रामुखो वायु दमखः । वहपद्मासनो मौनी समाहिती जितेन्द्रियः। ऋजुकायो जितेन्द्रिय इति मेस्तन्त्र पाठः ॥ मग- लाङ्करपात्राणि स्थापयेदितु देशिकः। मङ्गलरूपाणि यान्यडुर- पावाणि उक्तरोत्या उतानि तानि दिक्षु स्थापयेदित्यर्थः । लता- नलिपुटो भूत्वा वामदक्षिणपाल योः । नत्वा गुरु गणेशान भूतशुद्धिं समाचरेत् । करशदि समापाद्य कुर्यात्तालत्रयं ततः । जोई मन्त्रमन्त्रेण दिग्बन्धमपिदेशिकः । तेन सोऽञ्जलितस्तेजो- रक्षां कुर्यात् समन्ततः । ऋषिश्छन्दो देवतानि न्यसेन्मन्वस्य मन्त्रवित् । प्रात्मनो मूडिवदने हृदये च यथाक्रमम् । प्रपञ्च- सारेऽष्टमपटले ॥ ऋपिगुरवाच्छिरसैव धार्यश्छन्दोऽक्षरत्वाद्रस- नागतं स्यात् । धियावगन्तव्यतया सदैव द्वदि प्रविष्टा मनुदेवता च। विधाय मूलमन्वेण प्राणायाम यथाविधि । विदध्यान्मा- टकान्यास मन्त्रन्यासमतः परम् । अङ्गुष्ठादिष्वङ्गलीपु न्यसेदङ्गः सजातिभिः। अस्त्र तत्तालयोन्यस्य कुर्यात्तालवयादिकम् । दिशस्तेनैव बनीयाच्छोटिकाभिः समाहितः । हृदादिषु च विन्यस्येदङ्गमन्त्र स्ततः सुधीः । हृदयाय नमः पूर्व शिरसे वद्धि- वल्लभा। शिखायै वषडित्युक्का कवचाय हुमीरितम् । नेत्रत्रयाय वौषट् स्यादस्वाय फ़डिति क्रमात् । षडङ्गमन्चानित्युक्लान् पड- नेषु नियोजयेत् । असोल्युग्मयोविद्वान् प्रादविण्येन दैथिकः । धर्म ज्ञानञ्च वैराग्यमैवयं न्यस्य तु कंसात् । सुखपार्श्वनाभि- पावधर्मादोन प्रकल्पयेत् । धर्मादयः स्मृताः पादाः पीठ- गावाणि चापरे। अनन्त दये पद्ममस्मिन् सूर्येन्दुपावकान् । एषु स्वस्वकला न्यस्येबामाद्याक्षरपूर्वकान् । सत्त्वादीस्त्रीन गुणाने व्यस्वेत्तथैवान गुरूत्तमः । आत्मानमन्तरामानं परमात्मानमन ।

·२५६ प्राणतोषिणी। - तु। जानात्मानं प्रविन्यस्य न्यसेत् पीठमनु ततः एवं देहमये पीठे चिन्तयेदिष्टदेवताम्। मुदा प्रदर्य विधिवदय स्थापनमा चरेत् । शहमन्वाम्बुना प्रोक्ष्य वामतो वह्निमण्डले। साधार स्थापयेदिहान् विन्दुस्रुतसुधामयैः । । तोयैः सुगन्धिपुष्यायः पूजयेत्तं यथाविधि। आधार पावकं शङ्ख सूर्य तोर्य निशाक- रम्। सारेहगाकंचन्द्राणां कलास्तास्तेष्वनुक्रमात् । कलास्तु प्रथमकाण्डे निरूपिताः। मूलमन्त्र जपेत् स्मृष्ट्वा न्यासे त. स्याङ्गमन्त्रवित् । हन्मन्त्रेणाभिसम्पय्ये हस्ताभ्यां छादयव्यः । जपेदिहान् यथान्यायं देशिको देवताधिया। अस्त्रमन्त्रेण संरच कवचेनावगुण्डा च। धेनुमुद्रा समापाद्य बोधयेत् स्वस्खम- द्रया। दक्षिणे प्रोक्षणीपात्रमाधायाद्भिः प्रपूरयेत् । किधि- दाम्बु संग्टद्य प्रोक्षण्यम्भसि योजयेत्। अयं स्योत्तरतः काय पाद्यमाचमनीयकम्। आत्मानं यागवस्तूनि मण्डल प्रोक्षयेदगुरुः। प्रोक्षणीपावतोयेन मनुनान्यदपि क्रमात् । न्यासक्रमेण देहे स्खे धर्मादीन् पूजयेत्ततः । पुष्पाद्यैः पीठमन्वन्तं तस्मिंच परदेवताम् । पञ्चतत्व: पुनः कुर्यात् पुष्पाञ्जलिमनः न्यधीः । उत्तमाङ्गहृदाधारपादसर्वाङ्गके क्रमात् । विना नैवेद्य गन्धाद्यैरुपचारैः समर्चयेत्। गुरूपदिष्टविधिना शेषमन्यत् समापयेत् । सर्वमेतत् प्रयुञ्जीत प्रोक्षणीस्थेन वारिण। विसृज्य तोयं प्रोक्षण्याः पूरयेत्तत् यथायुरा। ततस्तन्मण्डलं मन्त्री गन्धाद्यैः साधु पूजयेत् । शालिभिः कर्णिकामध्यमापूर्योपरि तण्डुलैः। अलबत्य पुनस्तेषु दर्भानास्तीय मन्त्रवित्। कूछ- मक्षतसंयुक्त न्यसेत्तेपामयोपरि ॥ मेस्तन्वं चतुर्थप्रकाशेऽपि । पूरयेत् कर्णिकां पूर्व शालिभिस्तण्डलस्ततः। दर्भाच्चसैदुपयेषां साक्षतं कूर्चकं ततः। छिबमूला: कुशा दीर्घाः सप्तविंशति- संख्यकाः। ब्रह्मग्रन्थियुतास्त्वग्रदेशे कूच इहोच्यते । आधार । ।

·मागतोपिणी। - भक्तिमारभ्य पीठमन्त्रमयं यजेत्। अधः कूर्चभिलारूढी पर- चन्द्रनिभप्रभाम्। आधारमा प्रयजेत् पद्धजद्दयधारिणीम् । मूर्ध्नि तस्याः समासीनं कूर्म नीलाभमर्चयेत् । जईब्रह्म शिला- सोनमनन्त कुन्दसत्रिभम् । यजेञ्चक्रधरं मूर्ध्नि धारयन्त वसु- न्धराम्। तमालश्यामला तव नीलेन्दीवरधारिणीम्। सम- चयेइसुमती स्फुरत्सागरमेखलाम् । तस्या रनमयं होपं तस्मिंश्च मणिमण्डपम् । यजेत् कल्पतरु तस्मिन् साधकाभीष्ट- सिद्धिदम्। अधस्तात् पूजयेत्तस्य वैदिका मण्डलोज्वलाम् । पश्चादभ्यर्जयेत्तस्या पीठ धर्मादिभिः पुनः। रतश्यामहरिद्रेन्द्रनी- लाभान् पादरूपिणः। वृषकेशविभूतेन्द्ररूपान् धर्मादिकान् यजेत् । गावेषु पूजयेत्तांस्तु नपूर्वानुकलक्षणान्। श्राग्ने- यादिपु कोणेपु दिनु मध्येऽम्बुजं यजेत् । आनन्दकन्दं प्रथम संविबालमनन्तरम्। सर्वतत्त्वात्मकं पद्ममभ्यर्च तदनन्तरम् । मन्त्री प्रकतिपत्राणि विकारमयकेशरान् । पञ्चायवर्णवोजाट्य- कर्णिको पूजयेत्ततः। कलाभिः पूजयेत् साई तस्या सूर्येन्दु- पावकान् । प्रणवस्य विभिर्भागरथ सत्त्वादिकान् गुणान्। आमा- नमन्तरात्मान परमात्मानमर्चयेत्। ज्ञानात्मानञ्च विधिवत् पीठमन्त्रावसानकम् । पीठशक्तीः केशरेषु मध्ये च सवरामयाः । हेमादिरचित कुम्भ' मन्त्राद्भिः क्षालितान्तरम् ॥ चन्दनागुरु- कर्पूरधूपित शोभनाकतिम्। आवेष्टिताझं नीरन्ध तन्तुना विगुणात्मना । अञ्चित गन्धपुप्पा कूर्चाक्षतसमन्वितत् । नव- रत्नोदर मन्त्री स्थापयेत्तारमुक्षरन्। ऐक्य सङ्कल्प्य कुम्भस्य पीठस्य च विधानवित् । क्षोरट्ठमकपायेण पलाशत्वग्भवेन वा । तीर्थोदका कर्पूरगन्धपुप्पसुवासितेः। आत्मभेदेन विधिवत् मालका प्रतिलोमतः। जपेन्मूलमनु' तहत् पूजयेद्देवताधिया। गझे काथाम्बुसम्पूर्ण गन्धाष्टकमनीष्टदम् । विलोद्य पूरवेत्तरिम- - ·२५८ प्राणतोषिणी। नावाध सकलाः कलाः । दश वड़े: कला: पूर्व बादश हादसा मनः । षोड़शापि च सोमस्य पश्चात्पञ्चशतं कलाः। अपिता प्रतिलोमेन मूलमन्त्रञ्च मन्चवित् । समाहितेन मनसा धाया मन्धस्य देवताम्। प्राणप्रतिष्ठा कुर्वीत तत्र तत्र विचक्षणः । कलात्मकं शहसंस्थ कायं कुम्भे विनिक्षिपेत्। पाशादिवार रात्मान्ते स्यादमुष्य पद पुनः। क्रमात् प्राणा इह प्राणास्तथा जीव इह स्थितः। अमुष्य सर्वेन्द्रियाणि भूयोऽमुष्थ पद वदेत् । वामनोनयनथोत्रघ्राणप्राणपदान्यथ । पश्चादिहागत्य सुखं चिर तिष्ठन्तु उदयम् । अयं प्राणमनुः प्रोक्त: सर्वजीवप्रदायकः । पसा- दखत्थपनसदूतकोमलपल्लवैः। इन्द्रवल्लोसमावः सुरद्रुमधिया गुरुः। कुम्भवन पिधायास्मिंश्चपर्क सकलीकृतम्। संस्थापयेत् फलधिया विधिवत् कल्पशाखिनाम् । ततः कुम्भ निर्मलेन सोमयुग्मेन वेष्टयेत् । मूलमन्त्र समुच्चार्य सुपुमावर्मना सुधीः । संस्थापन सन्निधानं सन्निबोधमनन्तरम् । सकलीकरणं पयादि- दध्यादवगुण्ठनम्। अमृतीकरणं कृत्वा कुर्वीत परमौकतिम् । क्रमादेतानि कुर्वीत स्वमुद्राभिः समाहितः । अथोपचारान् कु. वोत मन्त्रवित् खागतादिकान् । स्वागतं कुशलप्रश्न निगदेद- ग्रतो गुरुः। पाद्यपादाम्बुजे दद्यादेवस्य हृदयात्मना। हद यात्मना नम इति मन्त्रण । अध्य दिशेत्ततो मूटि शिरोमन्त्रण देशिकः । खधामन्त्रेण वदने दद्यादाचमनीयकम् । खधात्मना ततः कुयान्मधुपर्क मुखाम्बुजे। तेनैव मनुना दद्यादगिराचम- नीयकम् । गन्धाद्भिः कारयेत् सानं वाससी परिधापयेत् । दद्यादयत्रोपवीतच हाराद्याभरणैः सह। न्यासक्रमेण मनुना पुटितैमारकाक्षरः। अभ्यर्थं देवं गन्धारिगादीत् पूजयेत्ततः । तव तव जल दद्यादुपचारान्तरान्तरा। अनानि लोकपालाम्त यजेदावरणान्यपि। केयरग्निकोलादि हृदयादीनि पुजा ।

·प्राणतोषिणी। '२५८ 4 येत्। पड़गपूजादिक्रमस्तु गन्धर्वतन्वं चतुर्घपटले । अग्नी. 'शासुरवायव्यमध्ये दिक्षु च पार्वति!। पड़गयुवतीः पयाद पूजयित्वा विधानतः। नेत्रमग्रे दिशां वस्त्र ध्यातव्यान्यनगदेवताः। तुषारस्फटिकश्यामनीलधारणारुणाधिपः । वरदाभयधारिणः प्रधानती वरस्त्रियः। पयादभ्यचनीयाः स्युः कल्पोकाहपयः क्रिमात् । अन्त यजेल्लोकपालान् मूलपारिषदान्वितान्। हेति- 'जात्यधिपोपेतान् दिक्षु पूर्वादितः क्रमात्। एवं सम्पूज्य विधि- पवेद्यान्तं ततो गुरुः । दक्षिणे स्वण्डिलं सत्वा तवाधाय हुता. शनम्। संस्हात्य विधिवहिहान् वैश्वदेवमखं चरेत् । तत्र स- म्यूज्य गन्धाद्यैर्देवतामुक्तविग्रहाम्। तारस्य व्याहृतिं हत्वा मूल- मन्त्रण मन्त्रवित्। सर्पिमता पायमेन पञ्चविशतिसंख्यया। हुत्वा व्यावतिभिभूयो गन्धाद्यैः पुनरचयत् । संयोजयित्वा पीठख- 'मूतौ वहि विसर्जयेत् । अवशिष्टेन हविपा विकिरेत् परितो वलिम्। देवतायाः पार्षदेभ्यो गन्धपुष्पाक्षतान्वितम्। ततो निवेद्यमुद्धृत्व शोधयित्वा स्थलं पुनः । पञ्चोपचारैः सम्पू ज्य दर्श- 'येत्रचामरे। कर्पूरगकलोन्मित्र' ताम्बूलञ्च निवेदयेत् । सह- 'साहत्य सञप्य मूलमन्त्रमनन्यधीः । तज्जप्तं सर्वसम्पत्यै देवतायै निवेदयेत् । ततः शम्भोदि शि गुरुर्विकिरेत् पूर्वसञ्चिते। हैम- वस्त्रादिसंयुक्तां घर्घरों तोयपूरिताम्। संस्थाप्य तस्यां सिंहस्थां खड्गखेटकधारिणीम् । घोररूपां पथिमास्यां पूजयेदस्वदेवताम् । चलासनेन सम्पूज्य तामादाय गुरुः पुनः । रक्षेति लोकपालानां नालमुक्तेन वारिणा। देवानां श्रावयन्नन्त: परिहत्ते प्रदक्षिणम् । अस्त्रमन्त्रं समुच्चार्य यधापूर्व निवेशयेत्। विलोक्य दिव्यदृष्ट्या तं तबैतन्यं वदम्बुजात्। गुरुरात्मनि सयोज्य कुर्यादध्वविशोधनम्। तं शिष्यम्। उता कलावा'तत्त्वाध्वा भुवनावेति च त्रयम् । वध्वा च पदावा च मन्त्रालयरवयम् । नित्याद्या कलाः ·प्राणतोषिणी। । माय पञ्च कलावेति प्रकीर्तितम्। तत्त्वावा बहुधा भिवः शैवाया गमभेदतः । पत्रिंशच्छेवतत्त्वानि हात्रिंशद्वैष्णवानि तु। चत् विंशतितत्त्वानि मैत्राणि प्रकृतेः पुनः। उतानि दश तत्वानि सा च त्रिपदात्मनः। तत्त्वानि शैवान्युच्यन्ते शिवः शक्तिः सदा शिवः। ईखरो विद्यया साई पञ्च शुद्धान्यमूनि तु । कालश्च नियतिः कालविद्या पुनः स्मृता। रागः पुरुष एतानि शुद्धाशुद्धानि सप्त च। प्रकृतिबुद्धाहवारी मनो ज्ञानेन्द्रिया- ण्यथ। कर्मेन्द्रियाणि तन्मात्राः पञ्च भूतानि देशिकाः। एता. न्याहुरशुद्धानि चतुर्विशतिमागमे । शैवानामिति तत्त्वानां विभागोऽत्र प्रदर्शितः। जौवः प्राणो धियश्चित्त ज्ञानकर्मेन्द्रिया. यथ। तन्मात्राः पञ्च भूतानि हत्या तेजसा वयम् । वासः देवादयश्चेति तत्त्वान्येतानि शाणिः । पञ्च भूतानि तन्माता इन्द्रियाणि मनस्तथा। गर्वो बुद्धिः प्रधानञ्च मैत्राणोति विदुबुधाः। निवृत्ताद्याः कलाः पञ्च ततो विन्दुः कला: पुन:। नादः शक्तिः सदापूर्वः शिवय प्रकतिर्विदुः । अात्मविद्या शिवः पयाच्छिवो विद्यालना पुनः। सर्वतत्त्वञ्च तत्त्वानि प्रोनानि विपदात्मनः । तत्त्वाध्या कथितो ह्येवं तत्तदागमवेदिभिः । ईरितो भुवनाति भुवनानि मनीषिभिः। वर्णाध्वेति वदन्त्वनादीक्षान्तान्मनी. पिणः। वर्णसङ्घः पदाध्वा स्यान्मन्वाध्वा मन्त्रराशयः। क्रमा देतानध्वन: पट् शोधवेद्गुरुसत्तमः । पदान्धुनान्धुजालमूह खपि शिशोः स्मरेत् ॥ अन्धुर्मुदस्थानम् ॥ तव सपण विधि- वत्तत् स्मन् जुहुयादगुरुः। प्राचार्यकुण्डे संगडेस्तिलेराज्य- परिनुतेः । शोधयाम्यमुमध्वानं स्वाहेति पृधगध्वनाम् । ताराद्या माहुतीरटो झमात्तान् विलय नयेत्। शिवे गिवात्तान संलोनान् जनयेत् सृष्टिमार्गतः। विलोकयन् दिव्यदृष्ट्या । तत् स्थित तव चैतन्य पुनः शिष्ये नियोजयेत् । मुचा पूर्णति ·प्राणतोषिणी। स्तरे। तत्त- दत्त्वा मूलमन्त्रेण देखिकः। नेत्रे शिष्यस्य बनीयात्रेत्रमन्त्रण वाससा। करे गृहीत्वा तत् गिष्यं कुण्डतो मण्डलं नयेत् । तस्याप्तलिं पुनः पुष्यैः पूरयित्वा यथाविधि। कलसे देवता- प्रीत्यै चेपर्यन्मूलमुच्चरन्। व्यपौध तं नेवबन्धमासीन दर्भस- आत्मयागक्रमाझ्यः संहत्योत्पाद्य देशिकः। नमन्वोदितान्यासान् कुर्याद्देहे शिशोस्तदा । पञ्चोपचारः कुम्भस्या पूजयित्वेष्टदेवताम्। तस्य तन्त्रोतमार्गेण विदध्यात् सकलीकृतिम्। मण्डलेलते शिष्यमन्यस्मिनुपवेशयेत्। नदत्स पञ्चवाद्येषु साई विप्राशि गुरुः। विधिवत् कुम्भ- मुद्धृत्य तन्मुखस्थान् सरगुमान् । शिशोः शिरसि विन्यस्य मादको मनसा जपन्। मूलेन साधितैस्तोयैः सिञ्चदक्षाधमञ्जमा। अथामिकविधिः ॥ वामकेश्वरतन्वे पञ्चाशत्पटले । अभि. घेकस्तु विविधः शाक्तय पूर्ण एव च। अवधूतेन गुरुणा भाता- भिषेकमाचरेत्। किञ्चिजलञ्च कुम्भाना ब्रह्मकुम्भे निवेशयेत् । भानीय ब्रह्मकलसं सम्मुखे स्थापयेडुधः । निरुत्तरतन्त्र सप्तम- पटले । श्रीशिव उवाच ॥ अभियेकच विविधो राज्ञो वा घा- निनामपि । राजाभिषेके देवेशि ! वेदिकीच क्रियाचरेत्। ना. निनामभिपेकन्तु सर्वतन्वयु गोपितम्। सर्वशान्तिकरं पुण्य सर्वरोगनिवारणम्। धनदं कीर्तिदश्चैव आयुईद्धिकरं नृणाम् । सर्वसौभाग्यजननं महापातकनाशनम्। सर्वाशापूरक सर्वमन्त्र- दोषनिवारणम्। सर्वार्थसाधकं देवि! सर्वतीर्थफलप्रदम् । अभिचारहरं सर्वग्रहदोपविनायकम् । सर्वग्रहदोषविनायकम्। भूतावशादिशमनं डाकिनीना भयापहम्। तेजोड़िकर टेवि! वलड़िकर परम्। तक्षकेणापि दष्टस्य विषपीड़ाविनाशकम् । तेजोहासे वलहाये बुद्धिहासे धनचये । स्त्रोकतेष्वपि दोषेषु शारीरे मानसे तथा। विकारे देशिकः कुर्य्यादभिषेकं विचक्षणः । असौभाग्ये ·२६२ प्राणतोषिणी। च नारीणामभिषेकः प्रवर्तते। गुरुत्वञ्च लभेद्देवि! कर्मणा- भिषेकवर्मना। वैष्णवी ज्ञानसम्पत्रः शैवश्चैव कुलेखरि! अभिषेकं प्रकुर्वीत शाक्तश्च कुलभूषणः । मन्त्रतन्वञ्च सर्वेषाममि षेकेण सिध्यति। अभिषेकेण सर्वेषामधिकारी भवेद्धवम् अभिषेककतो विप्रो ब्रह्मत्वं लभते ध्रुवम्। अभिषेककृतः क्षेत्र विप्रधर्मत्वमागतः । वैश्यः क्षत्रियता याति शूद्रो वैश्यत्वमागतः। अभिषेकेण सर्वेषां चतुणी वर्णता त्यजेत् । ब्राह्मणस्य सुरापान ब्राह्मण्य त्यजते क्षणात् । अभिषेककते विप्रे सुरापानं विधीयते। आगमः पञ्चमो वेदः कौलव पञ्चमाथमः। शिवोऽपि पक्षमो वर्णो महाविद्या जपेदयतः। स्वखवर्ण परित्यज्य शिवत्व प्रजायते। अभिषेकं विना नैव ब्राह्मण: प्रपिवेत् सुराम्। प्रग्टह्य सिद्धविद्याञ्च सद्धेतजस्ततो भवेत्। सङ्केतनः कुला- चारे त्वभिषेकं समाचरेत्। अभिषेककतो मन्त्री कुलपूजी समाचरेत् । कुलपूजाकतो मन्त्री पिढभूमि ततो व्रजेत् । पिटभूमिततं स्थानमेकाको विहरीत्तदा। एकाको विहरडोर प्रान्तरे रात्रिपान्तरे। तव सिद्धिं लभेद्देवि! देवानामपि दुर्लभाम्। कुलाचारं विना देवि! मन्वतन्त्र न सिध्यति। सिद्धविद्या कुलाचार द्रव्यं सिध्यति निथितम् । अभिषेकसुरा दवाद कुलकर्म युगे युगे। सुरां पीत्वा जपेहिया कालाधिपविशेषतः । विजयाचानुकल्पञ्च सुराभावे निवेदयेत् । प्रानन्देन विना भंशी न च टप्यन्ति देवताः। पक्षमेनाचयेत् काली कामाख्यायी विशेषतः। कामाख्याया विशेपेण कालिका सिहिदा भवेत् । कुलाचारं विना नैव कालीमन्वय सिध्यति। अभिनेक विना देवि ! कुलकर्म करोति यः । तस्य पूजादिकं कर्म अभिचाराय कल्पाते। अभियेक विना देवि। सिवियां ददाति यः। तावकालं बसेहोरे यावचन्द्रदिवाकरी। ब्रह्मत्व हरिता ·प्राणतीषिणी। २६३. । शिवत्वच्च कुलेखरि!। सर्वसिद्धीखरत्वक्ष अभिषेकेण जायते । दिव्यो वोरथ देवेशि ! कुलभक्तिपरायणः। अभिषेकच्चरह वि ! अधिवासपुरःसरम् । दहियाद तत: छत्वा शिवशतो; प्रपूजयेत् । गुरु सम्पूज्य विधिवत् स्वर्णालद्धारभूषणैः । ततः सङ्कल्प्य वि. धिना गुरूणां वरण चरेत् । ततः पूजी चरेद्देव्याः पञ्चमैय पृथक पृथक् । प्रणम्य सदगुरु देवं देवीच साधकेश्वरः। गुरु पूजा विधायाथ देव्या ध्यानपरायणः। अभिपिकं विधायाथ शुचौ देशे च साधकः । शून्यागारे नदीतीरे विल्वमूले त्रिपा- न्तर। महात्रिपान्तरे वापि निन ने पिटकानने। ग्रामे पला- तके वापि पर्वते तटिनोतटे। देवतायतने वापि स्थानञ्च परि- चिन्तयेत् ॥ अष्टमपटले ॥ शिवशक्ति पूजयित्वा स्थापयेइट- मुत्तमम् । नातिहख नातिदोघं स्वर्णरौप्यविनिर्मितम्। विशे. पाय खयन्त्र वा त्रिकोणे वापि विन्यसेत् । गङ्गाद्याः सरितः सर्वाः समुद्राच सरासि च । सर्वे समुद्राः सरितः सरासि जलदा नदाः । इदाः प्रस्रवणाः पुख्खाः स्वःयातालमहोगताः। सर्व- तीर्थानि पुण्यानि घटे कुर्वन्ति सन्निधिम्। श्रीवोजेन प्रजप्तेन पक्षवं प्रतिपादयेत्। कूर्चन फलदानं स्यात् स्त्रोवीजेन स्थिरा- कृतिः। सिन्दूर वह्निवीजेन पुष्प प्रेतेन विन्यसेत् । मूलेन दूवी प्रणवः कुर्यादभ्युक्षणं ततः। हुं फट् स्वाहेति मन्त्रण कुयाइर्मेण ताड़नम्। विचिन्त्य देवि! पौठन्तु तत्रावाह्य प्रयू. जयेत् । अनेनैव विधानेन सर्वकम्मस सुन्दरि!। धर्ट सस्थाप- ये वि! पट्कमास विशेषतः। महापूजाञ्चरेद्दे वि! पोड़ी- रुपचारकः। गुरूणाञ्च महापूजा शक्तीनाच ततः परम् । तत्: पथात् साधकानाञ्च कुमारीणाच पूजनम्। कुमारीभ्यो बलि दत्त्वा कुलजाभ्यो विशेषतः। अभिषेकं ततो देवि ! कुर्यात् खगुरुमार्गतः। स्वतन्त्रोक्तविधानेन मन्त्रोच्चारणेन च। चाल.

·२६४ प्राणतोपिणो। 1 । वेनं घट मन्त्री मन्त्रेणानेन देशिकः । ॐ उत्तिष्ठ ब्रह्मकलस ! देवताभौष्टसिद्धिदः । सर्वतीर्याम्ब पूर्णेन पूरयास्य मनोरथम् । ईशानेन्दुस्मरक्षोणी तदन्ते भुवनेश्वरी। मन्त्रणानेन वादिव निर्घोपैथालयेहटम्। अभिपिञ्चेदगुरुः शिष्यं यजमान पुरो हितः। सिञ्चदश्वस्थवक्षोत्यैः पल्लवैर्मृतसङ्गमे। सिवेदौडम्बर मन्त्रदोपे च करवीरजः। यशोधनायुस्तेजः श्रीफलकामेन चू तजैः। तुलसीमञ्जरोभिय सर्वपापचयार्थिभिः। सर्वतीर्य- फलावात्यै शाताना विल्वपल्लवैः। अभिचार नारसिंहरभिषेकः प्रवत्तते ॥ नारसिंह चुनियाहागड़ा इति यस्य प्रसिद्धिः । कुर्या भैरगर्भश्च दोपेषु स्त्रीशर्तवपि। असौभाग्ये च नारीण दूर्वा- भिरभिपेचनम्। ' सर्वकार्येषु मन्त्राणां सिद्धार्थ चूतपल्लवैः । तस्याभिषेकमन्त्रस्य दक्षिणामूर्ति पिरनुष्टुप्छन्दः शक्तिर्देवता सङ्कल्पसिद्धिप्राप्तये विनियोगः । ॐ राजराजेश्वरी देवी भैरवी कालभैरवी। श्मशानभैरवी देवी त्रिपुरानन्दभैरवी। त्रिकूटा त्रिपुरा देवी तथा त्रिपुरसुन्दरी। त्रिपुरेशी महादेवी तथा वि. पुरकारिका। त्रिपुरानन्दिनो देवी तथैव त्रिपुरातनी। एता. स्त्वामभिषिञ्चन्तु मन्त्रपूतन वारिणा ॥ १॥ छिन्नमस्ता महा- टेवो तथा चैकजटेखरौ। तारा च जयदुर्गा च शूलिनी भुवने. खरी। त्वरिताख्या महादेवी तथैव च विखण्डिका । नित्या. च नित्यरूपा च वचप्रस्तरिणी तथा। एतास्त्वामभिषिचन्त मन्त्रपूतेन वारिणा ॥२॥ अखारूढ़ा महेशानी तथा महिप- मर्दिनी। दुर्गा च वनदुर्गा च श्रोदुर्गा भगमालिनी। तथा भगन्दरी देवी भगल्लिन्ना तथापरा। सर्वचक्रेखरी देवी तथा नौलसरखती। सर्वसिद्दिकरी देवी सर्वगन्धर्वसेविता। तारा महादेवी तथा दक्षिणकालिका ॥ एतास्वामित्यादि । क्षेमहरी महाकाली चानिरुक्मरखती। मातङ्गिनी धावपा ·प्राणतोषिणी। २६५ राजराजेश्वरी तथा ॥ एतास्त्वामित्यादि ॥ ४ ॥ उग्रचण्डा प्र. चण्डा च चण्डोग्रा चण्डनायिका। चण्डा चण्डवती चैव चण्ड रूपातिचण्डिका। एतास्वामित्यादि ॥ ५ ॥ उग्रदंष्ट्रा महादंष्ट्रा शुभदंष्ट्रा कपालिनी। भीमनेत्रा विशालाक्षी मला विजया जया। एतास्त्वामित्यादि॥६॥ मगला नन्दिनोभद्रा कीर्तिल- मौर्यशखिनो। पुष्टिमेधा शिवा साध्वो यश: शोभा जयाधतिः । थीनन्दा च सुनन्दा च नन्दिन्यानन्दपूजिता ॥ एतावामि- त्यादि ॥ ७ ॥ विजया नन्दिनी भद्रा स्मृतिः शान्तिति: चमा। सिडिस्तुष्टौरमा पुष्टिः योईडिय रतिस्तथा। दीप्तिः कान्तियंशो लक्ष्मीरीश्वरी बुद्धिरेव च । शानो मायावती ब्राह्मो जयन्ती चापराजिता। अजिता मानवी श्वेता दितिशादितिरेव च। माया चैव महामाया मोहिनी क्षोभिणी तथा। कमला विमला गौरी शरखाम्य धिसुन्दरी। दुर्गा क्रियारन्धती च घण्टाकर्ण कपालिनी। रौद्री काली च मायूरी त्रिनेत्रा चापराजिता। स्वरूपा बहुरूपा च तथैव विग्रहालिका । चचिका चायरा ज्येष्ठा तथैव सुरपूजिता । वैवखती च कौमारी तारा माहेश्वरी परा। वैष्णवी च महालक्ष्मीः कात्तिको कौपिको तथा। शिवदूती च चामुण्डा गुण्ड- मालाविभूषिता॥ एतास्वामित्यादि ॥८॥ इन्द्रो वशियनशव नै तो वरुणस्तथा। पवनो धनदेशानी ब्रह्मानन्तौ दिगो. श्वराः। एते स्वामित्यादि। संवत्सरशायनी च मासरः प. दिनानि च । तिथयश्चाभिपिञ्चन्तु मन्त्रपूर्तन पारिणा ॥ १० ॥ रविः सोमः कुजः सौम्यो गुरुः शुकः शनैश्चरः। राहु केतुच सत- तमभिषिञ्चन्तु ते ग्रहाः ॥ ११॥ नक्षत्र करणं योगः अमृत' सिदिरेव च । दग्धं पापं तथा भद्रा योगा वाराः क्षणास्तथा। वारवेला कालवेला दण्डा वृदादयस्तथा। अभिषिञ्चन्तु सतत २३ ·प्राणतोपिणी। . । मन्वपूर्तन वारिणा ॥ १२ ॥ असिताङ्गो रुरुश्चण्डः क्रोध उन्मत्त संजकः। कपाली भीषणश्चैव संहारोऽष्टौ च भैरवाः । अमि. षिञ्चन्तु इत्यादि ॥ १३ ॥ डाकिनीपुत्र काश्चैव राकिणीपुत्रका स्तथा ॥ लाकिनौपुत्रकाथान्चे काकिनीपुत्रका: परे। शाकिनी पुत्रका भूयो हाकिनीपुत्रकास्तथा। ततश्च यक्षिणीपुत्रा देवी- पुत्रास्ततः परम् । मातृणाञ्च तथा पुत्रा अर्द्ध मुख्याः सुताश्च थे। अधोमुख्याः सुता ये च उन्मुख्याश्च सुताः परे ॥ एते त्वामि- 'त्यादि ॥ १४ ॥ ब्रह्मा विष्णुश्च रुद्रश्च ईश्वरश्च सदाशिवः । एते वामित्यादि ॥ १५ ॥ पुरुषः प्रकृतिथैव विकाराश्चैव षोडश। आत्मान्तरात्मपरमज्ञानात्मान: प्रकीर्तिताः । आत्मनश्च गुणा थेतु स्थूला: सूक्ष्मास्तथा परे ॥ एते त्वामित्यादि ॥१६॥ वेदादि. वीज हुवीजं स्त्रीवोज मीनकेतनम् । शक्तिवीज रमावीज मायावीज सुधाकरम्। चिन्तारत्न महावीज' नारसिंह शाङ्करम्। मार्तण्डभैरवं दोगें वोज श्रीपुरुषोत्तमम् । गाण- पत्यञ्च वाराह कालीवीज' भयापहम्। एते त्वामित्यादि । १७॥ गङ्गा गोदावरी रेवा यमुना च सरखती। आत्रेयी भारती चैव सरयूगण्डकी तथा। करतोया चन्द्रभागा श्वेतगङ्गा च कौशिको। भोगवती च पाताले स्वर्गे मन्दाकिनी तथा। एतास्त्वामित्यादि ॥ १८॥ भैरवो भीमरूपश्च शोणो धर्धर एवं च । सिन्धुतीयहदाः पान्तु तथा पातालसम्भवाः । यानि कानि व तीर्थानि पुख्खान्यायतनानि च। तानि लामभिषिञ्चन्वि- व्यादि ॥ १८॥ जम्बुद्वीपादयो होपा: सागरा लवणादयः । अनन्ताद्यास्तथा नागाः सर्पा ये तक्षकादयः। एते त्वामित्यादि ॥ २० ॥ रतिय वल्लभा वर्वपट्कूमतः परम् । योपटकारस्त फटकारमभिपिञ्चन्तु सर्वदा ॥ २१ ॥ नश्यन्त प्रेतकुभाण्डा राक्षसा दानवाय ये। पिशाचा गुधका भूता अभिषेकेण ता. ।

·मायतीषिणी। डिताः ॥ २२ ॥ अलक्ष्मी: कालकर्णी च पापानि सुमहान्ति च । नश्यन्तु चाभिपिकेण तारावोजेन ताड़िताः ॥ २३ ॥ रोगाः गोकाच दौर्बल्यं दारिद्रा चित्तविक्रिया। नश्यन्तु चाभिषेकेण वाम्वोजेनैव ताडिता: ॥ २४ ॥ लोकानुरागत्यागय दौर्भाग्यमपि दुर्यशः । नश्यन्तु चाभिषेकेण मन्मथेनैव ताडिताः ॥ २५ ॥ तेजो. हासो बलझासो बुडिहासस्तथैव च। नश्यन्तु धाभिषेकेण शक्तियोजेन ताड़िताः ॥ २६ ॥ विपापमृत्युरोगय डाकिन्यादि. भयं तथा। घोराभिचाराः क्रूराय ग्रहा नागास्तथा परे। नश्यन्त चाभिषेकेण कालीवोजेन ताड़िताः ॥ २७ ॥ नश्यन्त चापदः सर्वाः सम्पदः सन्तु सुस्थिराः। अभिपेकेण शाक्लोन पूर्णाः सन्तु मनोरथाः ॥ २८ ॥ शारदायाम् ॥ अवशिष्टेन तोयेन शिष्यमाचा- मयेदगुरुः। ततस्तत् सकलीकुयाद्देवतात्मानमात्मवित्। आचम्य वागयतो भूत्वा निपीदत् सविधी गुरोः । देवतामात्मनः शिथे सक्रान्ता देशिकोत्तमः । पूजयेद्गन्धपुष्पाद्यैरैक्य सम्भावयं- स्तयोः ॥ निरुत्तरतन्त्र ॥ एवं संसिच्य शिष्यन्तु पुनः पूजा समा. चरेत् । मेरुतन्त्र टतीयप्रकाशेऽपि ॥ अथ शिष्यञ्चामिपिञ्जेदाश सम्पदवाप्तये । कुम्भास्यस्थ सुरद्रुथ मूई न्यस्य शिशोगुरुः । अथ पञ्चनिनादेश विप्राशीर्वचनेः सह। सहीत्वाभ्यचितं पूर्व करके धम्ररूपिणम्। तत्तोयैरभिपिञ्चेत्तं रक्षायै देशिकोत्तमः । शिष्यो- ऽपि तत्र सम्पूज्य गुरवे दक्षिणा ददेत् । गोभूमिशिष्यसत्त्वञ्च रौप्यरत्नानि पार्वति । सर्वस्व वा तदई वा तदर्द्ध वापि दक्षिा णाम् ॥ दक्षिणेषा तु मन्त्रग्रहणानन्तर यदि अभिषेकः क्रियते तदा कर्तव्या। अभिषेकानन्तर चेन्मन्वग्रहणं तदा तदक्षिणायै वा अगीमूताभिषेकादिदक्षिणा सिद्धेति ॥ वामकेखरतन्त्र वि. पञ्चाशत्पटले । अभिपिक्तः साधकेन्द्रः क्रियादक्षी भवेत् प्रिये !! रोरशोधनं देवि! न प्रसिध्येत् क्रिया विना ॥ शारदायाम् ।

·२६८ प्राणतोषिणी। - दद्याविद्यान्तर' तो विनीतायाम्बु पूर्वकम्। गुरोर्लयां पुन विद्यामष्टकालो जपेत् सुधीः। गुरुविद्यादेवतानामैक्य सका. वयन् धिया। प्रणमेद्दण्डवझूमौ गुरुतं देवतात्मकम्। तस्क पादाम्बु जहन्द निजमूईनि योजयेत्। शरीरमर्थ प्राणच सर्व तस्मै निवेदयेत्। तत: प्रभृति कुर्वीत गुरोः प्रियमनन्यधीः । ऋत्विग्भ्यो दक्षिणा दद्यात् समग्रां प्रीतमानसः। ब्राह्मणां- स्तर्पयेत् पथात् भक्ष्यभोज्यसदक्षिणान् । एषा क्रियावती दीक्षा प्रोता सर्वसमृद्धिटा ॥ बहनीलतन्वे टतीयपटले । तस्य छाया- नुसारी स्यान्निकटे विदिनं वसेत्। नोचेत् सञ्चारिणी शक्ति गुरुमति न संशयः ॥ इति क्रियावती दीक्षा। आणवी दीक्षा तु दशविधा। तदयथा ॥ आणवी बहुधा दीक्षा नादेयो शाम्भवी पुनः । एकधैवेति विद्भिः पठ्यते शास्त्र कोविदः ॥ राघवभतं वचनम् ॥ आणवो बहुधेत्यता तद मधुनोचते। स्मात्ती मानसिकी यौगी धाक्षषी स्पार्शिकी तथा। वाचिको मान्विको हौत्री शास्त्री चेत्वमिचिका। विदेशस्थ गुरु स्मृत्वा शिष्यं पापवयं क्रमात् । विश्वेश्य लय भागाङ्गविधानेन परे शिवे। सम्यग्योजनरूपैर्या स्मार्ती दो- क्षेति कथ्यते । खसनिधी समासीनमालोक्य मनसा शुचिः । मलत्रयाटुपायैर्या विजेया सा तु मानसी ॥ योगोतकमतो योगी शिष्यदेई प्रविश्य तु। सहीत्वा तस्य चात्मानं स्वदेइयोजना मिका। योगदौति सा प्रोता मलत्रयविनाशिनी ॥ ३ ॥ शिवोऽहमिति निश्चित्य वीक्षणं करुणाया। दृशा सा पाषी दीचा सर्वपापप्रणाशिनी ॥ ४ ॥ स्वयं परशिवो भूत्वा निःसन्दि धमना गुरुः । शिष्यहस्तेन शिष्यस्य स्वमन्त्र मूर्तिसंस्मृयेत् । स्पर्शदीक्षेति सा प्रोक्ता शिवाभिव्यक्तिकारिणी ॥ ५ शिवहस्स लक्षणं यथा सोमशम्भी॥ गन्धैमण्डलकं खोयविदध्यातिणे करे।

·प्राणतोषिणी। २६८ विधिना बच येवमित्य' स्याच्छिवहस्तकमिति। स्वीयगन्धः स्वखगन्धाष्टकरित्यर्थः ॥ गुरुवक निजं वक्त्र विभाव्य गुरुराद- राव। गुत्ववप्रयोगेण दिव्यमन्वादिकं शिशोः। मन्वन्यासा- दिभिः साई दद्यात् सेयच्च वाचिकी ॥६॥ दोपवातो यथा मन्त्र- न्याससंयुक्तविग्रहः। वयं मन्नतनुर्भूत्वा संक्रमं मन्त्रमादरात् । दद्यात् शिष्याय सा दीक्षा मान्छी मलविघातिनी ॥ ७॥ कुण्डे घा स्थण्डिले वापि निक्षिप्याग्नि विधानतः। लंयभागक्रमणैव प्रत्यध्वानं यथाक्रमम् । मन्त्रवर्णकला तत्र पदविष्टपमेव संशोध्य होमरूपैर्या होत्री दोचा समीरिता ८॥ योग्यशिष्याय भक्ताय शुश्रूषार्धापराय च । साई शास्त्रपदा द्रव्या शास्त्री दी. क्षेति सोचते ॥ ८ ॥ शिवञ्च शिवपनीच कुम्भे सम्पूज्य सादरम् । शिवकुम्भाभिषेकामा दीक्षा स्यादभिपेचिका ॥ १० ॥ शारदा- याम् ॥ अथ वर्णात्मिका पक्ष्ये दीक्षामागमचोदितात्। पुंप्रक- त्यात्मका वर्णाः शरीरमपि तादृशम् । यतस्तस्मात्तनौ न्यस्येद- वर्णान् शिषस्य देशिकः । तत्तत्स्थानयुतान् वर्णान् प्रतिलोमेन संहरेत् । अाज्ञया देवताभावाद्विविधा देशिकोत्तमः । तदा विनीय तत्तीयं शिष्यो दिव्यतनुर्भवेत्। परमात्मनि संयोज्य तञ्च- तन्यं गुरूत्तमः । तस्मादुत्पादितान् वर्णाव्यस्येच्छिाप्यतनौ पुनः । सृष्टिक्रमेण विधिवतन्य नियोजयेत् । जायते देवताभाव: परानन्दमयः शियोः। एपा वर्णमयी दीक्षा प्रोता ज्ञानप्रदान, यिनो ॥ कलावती दीक्षा तु अस्मद्गोष्ठीगरिष्ठमणानन्दागम- वागीशेन स्वछततन्त्रसारमन्य लिखिता। संक्षेपदीक्षापोत्यतो नैतयोरन प्रयोजनम् ॥ वैधमयी दीक्षाप्यप्रचद्रूपतया न लि. खिता ॥ अन्वेषकैः शारदायां पञ्चमपटले अन्वेप्थेति । अथ क्रमदीक्षा ॥ कामाख्यातन्त्रे हाविंशत्पटले ॥ देव्यु- वाच ।। क्रमदीचा हि नाय ! यदि तेऽस्ति झया मयि । कथं --- ·२७. प्राणतोषिणी न वा कुरुते दीक्षा क्रमेण जगदीखर !॥ शिव उवाच ॥ श्रुता दीचा बहुविधा देवानी प्रीतिदायिका। इदानीं कथयिषामि यदि कमै न वक्ष्यसि । प्रकाशाइहवो दोपाः सर्वत्र गोषिता मया। कलौ पापसमाचारे सिद्धिन स्यात् कदाचन । सिडिन स्यात् सिदिन स्यात् कलौ नान्यविधानतः । क्रमदीचाविहीनस कलौ न स्यात् कथञ्चन। इति ज्ञात्वा महेशानि ! क्रमदीक्षा समाचरेत् । · रसैमन्त्र यथा विद्यमय: सौवर्णता व्रजेत् । क्रम दीक्षाप्रभावेण तथात्मा शिवता लभेत्। जपो देवाचनविधि: कार्यो दीक्षाक्रमेण वै। उपचारसहस्रस्तु योजिता भक्तिस- युताम् । क्रमदीना विना देवि ! न ग्टह्णन्ति कदाचन । आदौ काली ततस्तारा सुन्दरी तदनन्तरम्। क्रमदीक्षेति विख्याता सर्वदा सिद्धिकामतः। राज्य देयं शिरो देयं न देयं क्रमयो गतः। विधानं क्रमतः सिद्धिरभिषेकाच्च पार्वति ।। विशा, मातापिटको जितेन्द्रियः सर्वागमज्ञः परदुःखकातरः। एवंवि. धानो गुरुरेव शान्तः कुलीनशिष्यः क्रमतो विधानम् । नाव शद्धाद्यपेक्षास्ति न वा सिद्धादिचिन्तनम् । न चाधिकारिचिन्ता च ग्रहणे क्रमयोगतः। एकाहे वा वत्सरे वा वत्सरान्तेऽपि पा. वति ।। तस्मात् शिष्यः प्रयत्नेन ग्रहोयात् क्रमयोगतः। ए. होवा गुरुवत्राच क्रमेण पूजयेच्च ताः। क्रमेण च यजेद्देवि ! पुरथयाक्रमेण च । प्रथमे दिवसे शिष्यः संयतामा जितेन्द्रियः । द्वितीये चोपवासथ त्रिदिने दीचयेद्गुरुः। कुलीनत्वस्य वी. कारं कारयित्वा मनून वदेत् । एकाक्षरं वाक्षर वा द्वाविंशत्य. चरं तथा। द्वितीयायास्तथा प्रोती रतीयायास्त्रिकूटतः । क्रमण दिवो वापि क्रमेण वत्सरेण च । वत्सरान्ते तथा देवि! क्रमेण दोषयेद्गुरुः। यामान् दासास दासीय सुवर्णच यथाक्रमम् । गुरवे दक्षिणां दद्याद् विभवस्यानुसारतः । यदि भाग्यवाद !

·, प्राणतोपिणी। २७१ देवि! क्रमदीक्षा च जायते। तदा सिद्धिर्भवेत्तस्य नाव काया विचारणा। क्रमदीक्षाविहीनस्य कथं सिडिः कली भवेत् । सर्वायमेषु भूतेषु सर्वदेवेषु सुव्रते ।। क्रम विना महेशानि! सर्व तेषां तथा भवेत्। तस्मात् सर्वप्रयत्नेन गुरुणा दीक्षिती भवेत् । क्रममूलं जगत् सर्व क्रममूलं परं तपः। भदौचिता यदि ज्ञाता किञ्चिदादाय भोजयेत् । वृथा दानं भवेत्तस्य त- स्मात् सर्वं विवर्जयेत्। सद्गुरोराहिता दीचा सर्वकर्मागि कारयेत् ॥ इति क्रमदोचा। भातानन्दतरङ्गिणीतगुप्तदीचातन्वे । मृतमप्यनुगच्छेत विद्यामन्त्री विशेषतः । मन एव मनुष्यस्य पूर्वकर्माणि शंसति । यदि न स्यान्महेशानि ! मनुष्यस्य कथं भवेत्। दोचायाञ्च कयं तस्य मनो भवति पार्वति ।। तस्मात्तु यत्नतो देवि ! पूर्वविद्या समुदरेत् । वकुलाम्बत्थवटकं पत्ररत्न शृणु प्रिवे।। वटपत्रे मह. शानि शक्तिमन्त्र लिखेत् प्रिये ।। अश्वत्थे विष्णुमन्त्रञ्च वकुले, शिवमन्त्रकम् । रक्तचन्दनेन देवेशि ! काश्मीरण महेश्वरि ।। भक्तिमन्त्र लिखेद्देवि ! चन्दने विष्णुमन्त्रकम्। भस्मना शिव- मन्वञ्च विलिखेत् परमेश्वरि ।। सप्तसप्तकपवेषु तत्त वताया मन्त्र लिखेदित्यर्थः । प्राणप्रतिष्ठां तन्मन्ने कारयेदयनतः सुधीः। तत्तद्देवतायाः प्राणप्रतिष्ठां कारयेत् । यथाशक्त्युपचा. रेण सम्यूज्य परमेश्वरि । तत: शियोऽध्यय पावन हस्त छत्वा महेवरि । अनेन मनुना मन्त्री भास्कराय निवे दयेत् ॥ अर्यद्रव्यमाह ॥ आपः क्षोर कुशाग्राणि तं दधि तथा मधु । रतानि करवोराणि तथैव रतचन्दनम् । अष्टाङ्ग एषोऽयों वै भानवे परिकीर्तितः । औं भी देव ! पृथिवीपाल ! सर्वशक्तिसमन्वितः । ममाध्यञ्च गहाण त्वं पूर्वविद्यां प्रकाशय । अयं दत्त्वा नमस्कत्व कताञ्जलिः पठेत्ततः ॥ गान्धर्वे । न दद्या- ·२७२ प्राणतोषिणी भास्करायाय भवतोयमहेश्वरि।।श्री सूर्यः सोमो यमः कालो महाभूतानि पञ्च वै । एते शुभाशुमस्येह कम्मणो नव साक्षिणः । सर्वदेवाः शरीरस्था मम मन्त्रस्य साक्षिणः। पूर्वजन्मार्जितां विद्या मम हस्ते प्रदायय। पठित्वेद महेशानि! सत्वरं पत्रमुहरेत् । उद्धृत्य पत्रमेकन्तु गुरोहस्ते प्रदापयेत्। गुरुस्तु अक्षरवेणी. मुद्धृत्य परमेश्वरि !। सेतु दत्त्वा महेशानि! तनाष्टशतक जपेत् । शिष्यस्य मस्तके हस्तं दत्वा चाष्टशतं जपेत् । गुरुस्त प्रामुखो भूत्वा शिष्यः प्रत्यनु खः स्थितः ॥ अन्यत्र । प्रामुखो गुरु- रासीनः शियः प्रत्यक्षुखः स्थितः। त्रिवार दक्षिणे कर्णे वामकणे तथा सक्तत्। स्त्रोशूदविषये कुावपरीत्येन चिन्तनम् । था- चम्य संयतो भूत्वा प्राणायामं विधाय च । अष्टोत्तरशत जमा ऋष्यादिकसमन्वितम्। अष्टकलो नपेन्मन्त्र वामकणे सुरे- खरि!। इयं दीक्षा सर्वतन्वे शतया परिकीर्तिता। गुरो. लंबा महाविद्यामष्टोत्तरशतं जपेत्। गुरवे दक्षिणां दया द्वित्तथाव्य न कारयेत् । ' गुरवे गुरुपुत्राय तत्पनर वा प्रदाय येत् ॥ कुलाणवे॥ गुरुप्रीतिसमुत्पन्न देवता प्रीतिमाप्नुयात् । देवताप्रीतिमापन्ने मन्त्रसिद्धिर्मवेध्रुवम्। पत्ररत्न प्रधानन दीक्षां कुर्यात् कलौ युगे । ततः सिद्धो भवेन्मन्त्री नात्र कार्या विचारणा। एतज्ज्ञानं विना देवि ! दीक्षां कुर्य्याच यो नरः । दीक्षा त विफला तस्य अन्ते तु नरकं व्रजेत् । ततः शिथो महे. शानि ! प्रणमेद्दण्डवद्भुवि । ततो गुरुवदेत् ॥ उत्तिष्ठ वस ! सुतोऽसि सम्यगाचारवान् भव। कीर्तिः श्रीकान्तिमेधायु- बलारोग्य मदास्तु ते ॥ योगिनीहृदये । मन्वं दत्त्वा गुरुवेव उपवास समाचरेत्। महान्धकारनरके लमिर्मवति नान्यथा रुद्रजामले स्यामाभया भैरवी ताराच्छिन्नमस्तास भैरवे । मजुघोपे तथा रौद्रे पञ्चाङ्ग न्यस्यते वुधः ॥ तत्रापि गुमकालो: .

·प्राणतोपिणी । २७३ विपये पञ्चायतनदीचा तत् पुरेवोक्तम् ॥ कलो तान्त्रिकसंस्कार पनरनदीचादिकोशम् ॥ प्राप्तावसरेणेदानी प्रवलकलिलक्षण- मुच्यते ॥ यथा महानिर्वाणतन्ने चतुर्षोल्लासे ॥ यदा तु वैदिकी दीक्षा दीक्षा पौराणिकी तथा। न स्थापयति वरारोह। तटव प्रबलः कलिः । यदा तु पुरणपापानां परीक्षा वेदसम्भवा । न स्थास्यति शिवे ! शान्ते । तदैव प्रवल: कलिः। कचिच्छिन्ना क. चिनिना यहा सुरतशिणी। भविष्यति कुलेशानि ! तदैव प्रबल: कलिः । यदा स्त्रियोऽतिदुर्दान्ताः कर्कशा: कलहे रताः । यदा तु म्लेच्छजातोया राजानो धनलोलुपाः । भविष्यन्ति महामान्ने ? तदैव प्रबलः कालः। यदा तु मानवा भूमौ स्त्रोजिता: काम- किङ्कराः। हृधन्ति गुरुमित्रादीन् तदैव प्रबलः कलिः । यदा क्षौणी स्वल्पफला न मेघास्तीयवर्पिणः । असम्यकफलिनो वृक्षा- स्तदैव प्रबल: कलिः। मातरः स्वजनामात्या यदा धनफले- च्छया। मिथः सम्प्रहरिप्यन्ति तदेव प्रबलः कलिः। प्रकटे मद्यमांसादी निन्दारम्भविवन्जिते। गूढपानं प्रकुर्वन्ति तदैव प्रबल: कलिः । सत्यवेताहापरे च यथा मद्यादिसेवनम् । कला- वपि तथा कुर्यात् कुलवानुसारतः ॥ इति प्रबलकलिलक्षणम् ॥ कलेल्पशमप्रकारोऽपि तवैव ॥ ये कुर्वन्ति कुलाचारं सत्य. पूता जितेन्द्रियाः। व्यक्ताचारदयाशीला न हि तान् बाधते कलिः ॥ गुरुश्यूपणे युक्ता भता माळपदाम्बुजे । अनुरताः खदारपु न हि तान् बाधने कलिः। सत्यवताः सत्यनिष्ठा सत्व- धर्मपरायणाः। कुलसाधनसत्या ये न हि तान् बाधते कलिः। कुलमार्गेण तत्त्वानि शोधितानि च योगिने। ये दद्युः सत्य- घचसे न हि तान् बाधते कलि । हिंसामासर्यरहिता दम्भप. विवन्जिताः। कुलधर्मपु निष्ठा ये न हि तान् वाधते कलिः ।' लौकिक सह संसर्ग वसितं कुलसाधुए। कुर्वन्ति कौलवां ये । ॥

·२७४ प्राणतोपिणी। । न हि तान् बाधते कलिः । नानावेशधरा: कौला: कुलाचारेषु निश्चलाः । सेवन्ते त्वां कुलाचारैन हि तान् बाधते कलिः। वीजसेकादिसस्कारान् पिटवादादिकाः क्रियाः। ये कुर्वन्ति कुलाचारैर्न हि तान् बाधते कलिः । कुलतत्त्व कुलद्रव्यं कुलयो- गिनमेव च । नमस्कुर्वन्ति ये भक्त्या न हि तान् बाधते कलिः । कौटिल्यानृतहीनानां स्वच्छानां कुलमार्गिणाम् । परोपकार अतिनां साधूनां किङ्करः कलिः । अथ कलेर्गणः । कलेर्दोषसमूहस्य महानको गुणः प्रिये !! सत्यपतित्ता कौलानां शेयः सङ्कल्पमानतः । अपरे तु युगे देवि! पुण्यपापञ्च मानसम् । नृणामासीत् कालो पुण्य मानसं न तु दुष्कृतम्। कुलाचारविहीना ये सततं सत्यभापिणः । परद्रोह परा ये च ते नराः कलिकिद्धराः। कुलधर्मप्वभक्ता ये परयो पित्सु कामुकाः। देष्टारः कुलनिष्ठाना ते ज्ञेयाः कलिकिडराः । प्रकटेऽत्र कलो देवि ! सर्वे धर्माच दुर्बला:। स्थास्यत्येक सत्य मात्रं तस्मात् सत्यमयो भवेत्। सत्यधर्म समाश्रित्य यत्कम् कुस्ते नरः। तदेव सफलं की सत्यं जानीहि सुव्रते !। न हि सत्यात् परोधर्मो न पापमनृतात्परम् । तस्मात् सर्वात्मना मर्त्य सत्यमेकं समाययेत्। सत्यहीना वृथा पूजा मत्यहोनो वृथा जपः । सत्यमूला: क्रियाः सर्वाः सत्यात् परतरं न हि। अत: एव मया प्रोक्तं दुप्क्षते प्रबले कलो। कुलाचारोऽपि सत्येन कर्तव्यो व्यक्तभावतः। गोपनाहीयते सत्यं न गुप्तिरनृतं विना। तस्मात् प्रकाशत: कुयात् कौलिकः कुलसाधनम्। कुलधप्रस्थ गुत्यये नानृत्य स्यान्जुगुप्सितम् । यदुक्तं कुलतन्त्रेषु न शस्त प्रबले कलो। झते धर्मयतुप्पादस्तायां पादहीनकः। द्विपादो दा. पर देवि! पादमात्र कली युगे। तवापि सत्यं बलवत्तपः सुई दयापि च। सत्यपादे सते लोपे धम्मेलोपः प्रजायते । ।

·प्राणतोपिणो। . सस्मात् सत्यं समाथित्य सर्वकर्माणि साधयेत् । कुलाचारं विना यव नास्त्युपाय: कुलेखरि !। तवानृतप्रधेश: स्यात् कुतो नि: थेयसं भवेत् । सर्वधा सत्ययूतात्मा मन्मुखेरितपत्मना। सर्व कर्म नरः कुर्यात् स्वखवर्णायमोदितम्। दीनां पूजां जपं होमं पुरचरणतर्पणम्। व्रतोदाही पुसवनं सीमन्तोनयनं तथा । जातकर्म तथा नाम चूड़ाकरणमेव च । यात्रा गृहप्रयेशच नव- वस्त्रादिधारणम् । वापोकूपतड़ागानां सप्कारं तिथिकर्म च । ग्टहार प्रतिष्ठाच देवतास्थापनं तथा। मयोक्तेन विधानेन तत्सर्व साधयेवरः । यदि मन्मतमुत्सृज्य महेशि ! प्रवले कली। तदा यत् क्रियते कर्म विपरीताय तद्भवेत्॥ अष्टमोल्लासे । अतोऽव कवितं देवि! हिजाना प्रबले कलो। गायवधामधि- कारोऽस्ति नान्यमन्त्रेषु कहिचित्। विजातीनां प्रभेदार्थ शू. प्रेभ्यः परमेखरि !! सन्ध्येयं वैदिको प्रोक्ता प्रागेवानिककर्मणः ॥ विश्वासो रामहाद्वय इह मुक्ती पुण्यकोर्विरिष्ठः सा. क्षार्मों महात्मा म जनयति नर: श्रीलनारायणाभी। शान्ती दान्तौ सदन्त.तिमिलितजगन्मोहनप्राणक्षप्णी श्रीवाणीशी प्रतापानलकलितमहारातिवशाटवोको॥ थोप्राणतणविखामः सुतान् सप्त महोदयान्। अजीजनवविप्रभताबानागुणान्वि- तान् ॥ बोलानन्दमयज्येष्ठः सदानन्दमय: कती। श्रीरामचन्द्र- स्तदन दयाधर्मप्रतापवान् । श्रीविखनाथो विश्वात्मा तदनु ज्ञान- दानवान् । श्रोशम्भुनाथस्तदनु स्निग्धमूर्तिर्दयामयः। श्रीकाशी- नाथविश्वासो विश्वासकुलपावनः । यीचन्द्रनाथस्तदनु चन्द्रदृक्षो गुणाकरः। एतेऽप्य योगिनी ग्रन्थकारणाये यत: सदा । प्रतो नामान्यत्र तपां निवनाम्यतिवनतः ॥ धीमान् श्रीमान् भुवन- विदितस्तन्वसारस्य कर्ता कृष्णानन्दोऽजनि भुवि नवदीपदेशप्र- दोनः । काशीनाथोऽभवदिह सुतस्तस्य सारावलोछत् विद्वान् .

·प्राणतोपिणी। २७७ जपामेदनिरूपणम्। श्रात्मध्यानादिक तस्मादहिर्गतिकम- स्तथा। मेवे दन्तधावन नासाशुद्धाञ्जने तया। देवालयो- पलेपादिक्रमसोचं ततः परम् । परिच्छेदो द्वितीयय समाप्त- स्तदनन्तरम् । बानफलं मानभेदाभ्यन्तरमाननिर्णयः । नित्य- खान मानविधियस्तत् सदिति भाषणम् । तनिपिपात्रं तत्माननिर्णयम् । तीर्थावाहनागपटकन्यासी मूलजपस्तथा। मृत्तिकालम्भनांदिय भश्तोयाभिषेचनम् ।' सपतर्पणं पयात परखातेतिकार्यता। तेन चाननिपेधय पत्रमार्जनवस्त्रकम् । गात्रमार्जननिषेधस्तत्कारणनिरूपणम् । गडाध्यानमन्त्रफलं क्षेत्रमाहात्मामेव च । गङ्गानामादिमाहालंग गड्नामृत्युफलं ततः ॥ तदयात्रिकस्याध्वमृत्युतत्तीरनत्युज- कलम् । गङ्गाजलाचतुर्हस्तमध्ये पिण्डप्रदानजम् । फल गङ्गा- तर्पण कालाकालविचारणम् । तत्र नास्ति च गङ्गायां चौथ्यादिदोषनिर्णयः। अभिषेकामृतकृतमानसम्रानमेव च । परिधेयवस्त्रमानं कर्मभेदेशिक ततः । नीलांशकादेच ततो निषेधचोत्तरीयकम्। विधा योगपदं यज्ञोपवीतमार्जनं ततः । तिलकं स्थानभेदे तु तदाकारनिरूपणम्। अङ्घ पुण्ण तत्फलञ्च नहते कर्मनिन्दनम् । जई पुरे त्रिपुण्ड्रस्य निषेधस्तदनन्तरम् । वैशवानामूर्द्ध पुण्ड ब्राप्रथादेस्त्रिपुण्डूकम्। सई पुण्ड्रस्थ निर्माणविधिस्त्रेधोत्तमादिकः। तस्य वर्णभेदफलं निन्द्याण्ड ततः परम् । जई पुण्ड्राक्कतिस्तेधा हरिमन्दिरलक्षणम् । पुण्ड- कत्येऽङ्गुलीभेदफलं पुण्ड, स्य मृत्तिका। गोपीचन्दनमाहात्मर तहानस्य फलं ततः। तुलसीमूलमृत्माया माहात्मय तदन- न्तरम् । विशुनिमाल्यानुले पतिलकञ्च ततः परम् । हादश- तिलकविधिवद्दाने चोपक्रमस्ततः । त्रिपुण धारणस्थाननिरू- पणमतः परम्। भस्मान्तरं त्रिपुण्ड,स्य पञ्चबहाऋचस्ततः। । २४ ·२७८ प्राणतोपिणो। 44 । कालाग्निरुदीपनिपचिपुण्ड,स्य फलं ततः। विपुण्ड करणे 'निन्दा शतितिलकनिर्णयः। इतिच्छेद रतीयस्य समापनमयो. यते। सन्ध्या वेदोदिता कार्या तान्त्रिको तदनन्तरम् । सध्या विहीननिन्दा च हादश्यादो च तकिया। ततः परं योगि. सन्ध्या योगिनां तर्पणं ततः। तेपामादित्यपूजापि कौलसम्ध्या ततः परम्। मार्जनस्य वैदिकस्य प्रकारस्तदनन्तरम्। गाय- 'बीव्याहतेरों गायवार्थस्तत: परम्। सन्ध्यासवर्णरूपस्तु सवर्थ- दैवतन्तथा। सवर्णध्यानफलकन्तस्या यन्वं ततः परम् । ऋपयः प्रणवस्यापि गायत्रयाय ततः परम । पदन्यासः शिरी- न्यासः पड़ङ्गन्यास एव च । ध्यानं तस्यास्ततो ध्यानान्तरे ऋथा दिरैव च। निन्दा जपस्थ न्यासेन विना व्यासस्य मुद्रिका । गायत्रीपूजनं पीठपूजनं तदनन्तरम्। दशावरणपूजा च. द्रव्याभावे जलादिना। पुनर्जन्तु जयफलं विशेषो जपनक्रमः । अशोचेऽपि च गायत्रमा मानसो जप ईरितः। तस्यै जपापण तस्याः कवचं तत्पुरस्क्रिया। तत्कास्यकर्म तान्त्रिक्या गायनाः फलनिर्णयः । तज्जपस्य फलं तस्याः पुरश्चरणमेव च। तस्या ऋष्यादिविवन्यासस्त्रिसन्ध्यध्यानमेव च । यागस्थानागतिः पाद- प्रक्षालनमतः परम्। हारपूजा वैष्णवादिमतभेदेन तत्परम् । पूजागृहप्रवेशवासनञ्च तदनन्तरम् । फलभेदे त्वासनस्य भेदश्च ग्रहमेधिनाम् । कृष्णाजिनविशेपचासनानाञ्च फलं ततः । काष्ठा- सनविशेषथ मृदाद्यासनमेव च। परिमाणमासनस्य कर्मभदा. मनं ततः । शवासनादि च ततः सलोमासननिन्दनम् । आसनस्य च ऋष्यादि यतोनामासनारुतिः । यतिमिन्त्रासनं ज्ञेयं चतुरस समन्ततः । प्रौढ़पादनिषेधश्च प्रौढ़पाट्स्य लक्षणम् । सिहासन तत: पद्मासन योगोपयोगि च। द्रव्यस्थापनदेशश्च त्रिविधं धावसेव च। पाद्यपानं ततः पाद्याधारपात्रस्य लक्षणम् ।

·प्राणतोपिणी। . मिपावलक्षणञ्च चामपावस्य लक्षणम्। पानोयपात्रताम्बू पावस्य लक्षणं ततः । इति पल्लवविच्छेदचतुर्थस्य समापनम् । तशुद्धिर्भूतशुद्धौ पापदेहविनाशनम्। पापपुरुपध्यानन्तु पृथि- यादिविलापनम् । आवश्यक भूतशुद्धः स्वप्राणाना प्रतिष्ठितिः । राणायामस्तु तत्पूजाधारी मन्वशिलार्चने। न यन्त्रकरणं [र्तिनिकटेऽपि कदाचन। पूजाहय कृते यन्चे पार्थिवेऽञ्चा- नषेधनम् । विद्याविशेषे तत्रापि पूजासाधकसिद्धये। ब्रह्मणो तिराख्याता खेतलाणादिरूपिणी । कालिकाया रूपनेत्रादि. जं तदनन्तरम् । आविर्भावो देवतायाः प्रतिमादी निरूपितः । प्णादिमूर्त्तनित्यत्वं मन्वः प्राणप्रतिष्ठितः। तस्य ऋष्यादि- न्यास: पडङ्गन्यास एव च । मन्वन्यासस्ततो ध्यान पूजा स्य पुरस्क्रिया। प्राणदूत्यः प्रयोगय तदयन्त्रकरणं ततः। सन पाद्यमय चाचमनीयं ततः परम् । मधुपर्कः पुनराच- नीयं तदनन्तरम् । गन्धशब्दस्य व्युत्पत्तिर्गन्धस्तहानजं फलम् । घाटकं पञ्चविधं पुष्यव्युत्पत्तिरेव च । पुष्पच करवीरस्य फलं दनु कीर्तितम्। करवीरादिमूले त प्राणत्यागफलं तत.। तादिकरवीराणां माहात्मा तदनन्तरम् । अपराजितादि- हात्मा विशेषपुप्पदाननम् । फलं पुष्यफल कपणापराजिता- लं ततः। रसालमञ्जरीत्यादिफलं श्रीचक्रपूजने। कृते पुष्प- विषेश प्राययित ततः परम् । वक्षस्थपुप्पदानस्य निषेध- रणं ततः । मध्याह्नमानमत्यं स्य पुप्पाहरणनिन्दनम् । पुष्प- लायन्नस्वमालाभेदनिपेधनम्। वयंपुष्प' कालभेदे देव- देऽपि तत्परम्। धूपशब्दस्य व्युत्पत्तिधूपस्तहान फलम् । पिशब्दस्य व्युत्पत्तिर्दीपो वस्त्र ततः परम् । अलद्वारय नैवेद्यं खूलं तदनन्तरम्। निपिइञ्चैव ताम्बूलं नतिभेदस्ततः म्। निर्माल्यकालविज्ञान देवताये निवेद्यकम्। सन्देशादि- ·- प्यानं ततोऽन्यानि जेयानोति यथास्थलम्। नित्यात प्रथम- स्त्रय आचारा दिव्ये वौरे प्रतिष्ठिताः। एतान् सप्ताचारान् सष्ट.. कोलात्परतरं न होति । नित्यातन्त्र ॥ वेदाचारं प्रवामि चिन्तयेत् परमां फलाम् ॥ रुद्रनामले उत्तरख हितोय. २८० प्राणतोषियो। नारिकेलशस्यं मिष्टसमन्वितम्। इद्द्यादिफलं शस्तं शाकं मूलादिसम्भवः । तिन्तिडीगिरिकुभाण्डे निषिद्ध वनजं तथा । वीजपूर्ण कदल्यादि चाकालपनसस्तथा । शस्यानि यानि देयानि निषिद्धानि ततः परम् । निषिद्ध लवणं क्षार प्राचीभूतादिक तथा। मार्गादिमांसं दातव्य निषिद्ध माहियं तथा। चोर दधि तश्चैव पक्षिणां हरितादयः। टेया मत्स्याचित्रकार निषिद्धा च विड़ालिका। अभक्ष्या जानपादाद्याः शकुना ये तथा भिधाः । अभक्ष्याच तथा प्रोताः शाका: कौसुम्भकादयः । निधि रामरम्भादि धान्यं श्रावणिकादि च । नारिकेलं सुवर्णाभं ककन्युः शर्करान्विता। न देयमिततकमठो मल्या गोमीनकादयः। भन्या भक्ष्ये देशभेदे तान्त्रिकैवर्त्यमेव च। मृतमांसं त्रिरात्रावखित मांसं तथैव च। मांसत्यांगफलञ्चैव कार्तिकादी विशेषतः । पक्षी भक्ष्योऽप्यभक्ष्योऽप्यभक्ष्या नृवानरादयः । भोगे प्रायश्चित्त ततः परम् । मांसत्यागे तुलादौ तु फलं नाना विधं तथा। यावज्जीवनमांसादित्यागस्य फलमेव च । पटले । चत्वारो देवि ! वेदाद्या पशुभावप्रतिष्ठिताः। वामाधा- यति कुलार्णवे पञ्चमखण्ड़े ॥ सर्वेभ्ययोत्तमा वेदा वैदेभ्यो वैष्णवं महत् । वैष्णवादुत्तमं शैवं वादक्षिणमुत्तमम् । दुत्तमं वाम वामात् सिहान्तमुत्तमम् । सिद्वान्तादुत्तम शृण सर्वाङ्गसुन्दरि!। वाझेर सुइत्तै उत्थाय गुरु मला. खनामभिः। प्रानन्दनाथशब्दान्ते पूजयेदथ माराम्ब जे ध्यात्वा उपचारैम्सु पञ्चभिः। प्रजप्य वाग्म यो कुक्कुरादिमांस- हवि. कोलं साधकः। मा ·प्राणतोषिणी। २८१ पटले। प्रभाते च समुत्थाय अरुणोदयकालतः। प्रातःकत्या- दिकं कृत्वा पुनः शय्यास्थितो नरा। गुरु' सचिन्तयेत् शोपी. म्भोजे सहनके दले। अत्र पूर्वोक्तवचनेनैकवाक्यतया प्रभाते ब्राह्ममुहर्ने एवं वक्ष्यमाणपथिमयामित्यादावपि ॥ तत्र रुद्र- जामल प्रथमखण्डे प्रथमपटले। ब्राहोर मुहर्ते उत्याय बद्धपद्मा- सनः सुधोः । विधाय भूतशयादीन् गुरु प्रातः स्मरेन्नरः । आदि- शब्दादिष्टदेवताध्यानादिकमेव च । तथाच नीलतन्त्र प्रथम पटले ॥ उत्थाय पश्चिम यामे चिन्तयेदुग्रतारिणीम्। आमूला- प्ररन्धान्तं विषतन्तुखरूपिणीम्। मूलमन्त्रमयीं साचाद- मृतानन्दरूपिणीम्। सूर्यकोटिप्रतीकाशां चन्द्रकोटिसुशी- तलाम्। तडिकाटिसमप्रेचां कामानलशिखोपरि। तत्प्रभा. पटलव्याप्तपाटलोकतदेहवान् । सहस्रदलपङ्कजे सकलशीतर- श्मिप्रमं वराभयकराम्ब जं विमलगन्धपुप्योचितम् । प्रसन्नवदने- क्षणं सकलदेवतारूपिणम् । स्मरच्छिरति हंसगं तदभिधानपूर्व गुरुम् ॥ रुद्रजामले पूर्वखण्डऽपि एतत् किन्तु द्वितीयचरणान्ते पुष्पसजमिति पाठः॥ विश्वसार दितीयपटलेऽपि॥ शिरसि शोऽने दिनेनं विभुजं गुरुम् । वराभयकर शान्तं स्मरेत्तबामपूर्वकम् । कङ्कालमालिनोतन्त्र प्रथमपटले च । सहसदलपद्मस्व अन्तरात्मानमुज्ज्वलम् । तस्योपरि नादविन्दो- मध्ये सिंहासनोज्चले। तत्र निजगुरु नित्यं रजताचल- सत्रिभम् । वोरासनसमासोनं सर्वाभरणभूषितम् । शुलमाल्या. म्बरधरं वरदाभयपाणिनम्। वामोरुशक्तिसहितं कारुण्येना- वलोकितम्। प्रियया सचहस्तेन धृतचारुकलेवरम्। वामे. नोत्पलधारिण्या रताभरणभूपया। नानानन्दसमायुक्त स्मरे- जनामपूर्वकम् ॥ पूर्वखण्डेऽपि ॥ वामोरुन्चस्तशक्तिच स्वपा- खालिशितप्रभम्। वामहस्तोत्पन्ना रक्तां ध्यायेत्परमप्यतीम् । प्रातः ·२८२ प्राणतोपिणी। यत्तु रुद्रजामले उत्तरखण्ड द्वितीयपटले॥ तरुणादित्य. सहा तेजोविम्ब' महागुरुम् । अनन्तानन्तमहिमासागर शशिशेखरम्। महान्मभास्वराग तेजोविम्ब महागुरुम् । महाराजाम्बराजस्थ दिनेत्रं विभुज गुरुम् । अात्मोपलब्धिविषय तेजसा शलवाससम्। आज्ञाचक्रोईनिकर कारणञ्च सतां सुखम् । धर्मार्थकाममोचाङ्गं वराभयकर विभुम् । प्रफुल्ल कामलारूढ सर्वनं जगदोश्वरम्। अन्त प्रकाशचपल वनमाला- विभूपितम्। रनालङ्कारभूषाढ्यं देवदेव सदा भजेत् ॥ इति रक्तवर्ण गुरुध्यानमुक्ताम् । तद्राजसगुरुपरम् । राघवभट्टमते तु शतिमात्रविषये रक्तवर्णस्यैव गुरोर्ध्यानम् । न तु शुक्लस्य तदित रविपये शक्लवर्णमेव ध्यायेदिति तन्त्र समीचीनम् । शक्तिविष- येऽपि नीलतन्वादो शुजावर्णध्यानदर्शनात्। गुरुकवचेऽपि । सहस्रारे महापने कर्पूरधवलो गुरुरित्यस्य वक्ष्यमाणत्वाञ्च । अर्वाचोनेस्तु कर्पूरैर्धवल इति टतीयासमासाङ्गोकारेण धवलत्व- मुक्ता वस्तुतो रतावर्यध्यानमिति वदति तदनुशासनविरुद्ध कर्पूरलेपनस्य कुचापि प्रमाण नास्ति इति । रक्तवर्षशक्ति- प्रभापटलेन रक्त वा। एतत्तु सितरतप्रभमिति वक्ष्यमाणे व्यक्तीभविष्यति। अत्र तु जवास्फाटिकन्यायेन शक्तिप्रभाधिका- द्योतनाय रतमावमित्युक्तम् । कशित्तु व्यत्ययो बहुलमिति पाणिनीयसूत्रबलालिङ्गव्यत्ययेन स्त्रीगुरुध्यानमिदमाह। राजसे रतावर्गध्यानन्त्रले प्रतिपादयिथे ॥ नीलतन्वे॥ ततो मानस गन्धारियेत् स्वस्वमुद्रया। कनिष्ठा पृथिवी तत्त्वं तदयोगाद गन्धयोजनम्। अङ्गुष्ठो गगन' तत्त्व' तेनैव पुप्पयोजनम् । तन नो वायुतत्व स्थापं तेनैव योजयेत् । तेजस्तत्व' मध्यमा स्याहीपं तेनैव योजयेत्। भनामा जलतत्व' स्यात्तेनैव योज. येव कम्। ततस्तु वाग्भव जम्यादष्टोत्तरशते सुधीः। नपं ।

·प्राणतीषिणो। '२८३ समय भक्त्या च प्रणमेद्दण्डवत्रुपि ॥ अबदाकल्येऽपि । मिथुन' चिन्तयित्वा तु मानसैरुपचारकैः। भौतिकैः पूजये विद्दान् मुद्रा. मन्त्रसमन्वितेः। भूम्याकाशमरुद्धिवारिमन्त्रः सविन्दुकः । कनिष्ठाइलितजन्यो मध्यमानामिके तया। अङ्गुष्ठेन समा- योगान्मुद्राः पञ्चप्रकीर्तिताः। पृथिव्यात्मकगन्धः स्यादाका- शामकपुप्यकम् । धूपो वाय्वात्मकः प्रोक्लो दोपो वनगमकः परः। रसात्मकच नैवयं पूजा पञ्चोपचारिका । ततस्तु वाग्भवं जप्यादष्टोत्तरशतं सुधीः ॥ कवालमालिनीतन्वे प्रथमपटले च ॥ मानसैस्पचारैच सम्प ज्याकल्पयन्मुदा। गन्धं भूम्यात्मक दद्याद्भावपुप्प ततः परम् । धूपं वायात्मकं देयं तेजसा दीपमेव च। नेवेद्यममृतं दद्यात् पानीयं वरुणात्मकम् । अम्बर' मुकुरं दद्याचामर छत्रमेव च। तत्तन्मुद्राविधानेन सम्प- ज्यात्मगुरु जपेत् । यथाशक्ति जपं सत्वा समाप्य कवचं पठेत् ॥ पूजाक्रमस्तु कुलमूलावतारकल्पसूत्रटीकायां ढतीयकाण्डे । निजगुरु ध्यात्वा मुकानन्दनाथामुकशक्त्यम्बा श्रीपादुकां पूजया- मोति मानसेर्गन्धाक्षतकुसुमैरजयेत् ॥ कनिठाभ्यां लं पुषिव्या. मकं गन्ध समर्पयामि नमः । अङ्गुष्ठाभ्यां इं आकाशात्मकं पुष्प समर्पयामि नमः। तर्जनीभ्यां यं वाय्वात्मकं धूपं समर्पयामि नमः । मध्यमाभ्यारं वयात्मकं दीपं समर्पयामि नमः । अनामि- काभ्यां वं अमृतात्मक नेवेद्यकं समर्पयामि नमः ॥ ध्यानान्तरन्तु गुरुगोतायाम् ॥ हृदम्बुजे कर्णिमामध्यसंख' सिहासने संस्थिता दिश्यमूत्तिम् । ध्यायेदगुरु चन्द्रकलाप्रकाशं सञ्चित्सखाभीष्ट- वरप्रदानम्। मुक्ताफलाभूपितदिव्यमूर्ति' वामापीठस्थितदि. व्यक्तिम् । श्वेताम्बर' खेतविलेपयुक्त मन्दस्मिते पूर्पकलाविधा- नम् ॥ अथ गिर:पद्मं गुरुस्थानमुक्ताम् । तल्कथं इदम्बु जे ध्यान- मिति चेन्न कदाचित् हृदयाम्भोजे कदाचिदृष्टिगोचरे। इति ·२८४ प्राणतोषिणी। ॥ पूर्वलिखितरुद्रजामलवचनेनैव तत्सन्देहनिरास: कृतः ॥ अथ सद्गुरुध्यानम् गुरुगीतायाम् ॥ ब्रह्मानन्द' परमसुखद केवलं ज्ञानमूर्ति इन्दातोतं गगनसदृशं तत्त्वमस्यादिलक्ष्यम् । एक नित्यं विमलमचलं सर्वदा साचिभूतं भावातीतं त्रिगुणरहित सहरु तं नमामि ॥ इति सहुरुध्यानम् ॥ रुद्रजामले पूर्वखण्डे तु कुलपक्षप्रणामानन्तर गुरुध्यानमुक्तम् ॥ कुलवृक्षाय रेवती- तन्त्र चतुर्थपटले उक्ताः ॥ यथा । हरीतको तथा धात्री निम्बा. श्वस्थकदम्बकाः। डुम्बस्वटविल्वौ च तिन्तिड़ी नवमः स्मृतः । कुलकाष्ठादिकं देवि ! होमार्थच समाहरेत् ॥ एतेन तिन्तिड़ी- प्रभृतिकाष्ठेनापि होमार्थवनिप्रज्वालनम् । समिहोमस्तूलकाष्ठा- दिभिः कार्य इत्यायातम् ॥ रुद्रजामले ॥ ब्राह्म मुहूर्त उत्थाय कुलबक्षं प्रणम्य च। शिरःपद्म सहस्रार चन्द्रमण्डलमध्यके । अकथादित्रिरेखीये हंसमन्त्रसुपीठके। ध्यायेबिजगुरु वीरो रजताचलसन्निभम् । पद्मासीनं स्मितमुखं वराभयकराम्ब जम् । शुक्लमाल्याम्बरधरं शुक्लगन्धानुलेपनम्। वामोरस्थितया र * शक्त्यालिङ्गितविग्रहम् । तया स्वदक्षहस्त न धृतचारुकलेवरम् । वामेनोत्पलधारिण्या सुरक्तवसनस्रजा। सितरतामा बिन च्छिवदुर्गावरूपिणम् ॥ परानन्दरसापूर्ण स्मरेत्तन्नामपूर्वकम् । तारत्रयं समुच्चार्य हसख ततः परम्। हसक्षमलवरयूं हसख हसौ ततः । अमुकानन्दनाथान्ते अमुकीदेव्यनन्तरम् । अम्बाथी- पादुकां दत्त्वा पूजयामि नमोऽत्तकः । अयं यौपादुकामन्त्रः सर्वेप्सितफलप्रदः। मिथुनं चिन्तयित्वा तु इत्यादि । ततस्तु वाग्भवं जप्यादष्टोत्तरशतं सुधीरित्यन्तमन्नदाकल्पेन समान मिति ॥ पादुकामाहात्मयन्तु कुलमूलावतारकल्पसूत्रटीकात पद्मवाहिन्याम् ॥ पादुकान्नानमात्रेण जीवन्मुक्ता भवन्ति हि! कुलार्णवे ॥ वागुरामूनवलयमुद्राद्याः कवला: कृताः। एवं .

·प्राणतोपिणी। २८५ अलार्थवज्ञानां पादुकायां प्रतिष्ठितम्। कोटिकोटिमहादानाम् कोटिकोटिमहाव्रतात्। कोटिकोटिमहायज्ञात् परा यौपा. टुकास्मृतिः। कोटिकोटिमहातन्त्रात् कोटितीर्थावगाहनात् । कोटिदेवार्थ नाहे वि! परा श्रीपादकास्मृतिः। महारोगे महो. त्माते महादोपे महाभये । महायदि महापापे स्मृता च गुरुपा- दुका ॥ रुद्रजामले पूर्वखण्डे प्रथमपटले ॥ मायां लक्ष्मी पुरो दत्त्वा सर्वत्र पूजने विधिः पृथिव्यां भूमिवीजच्च गन्ध समर्प- येति च । आकाशात्मकं शम्भुवीज नादविन्दुसमाइतम् । पुष्प समर्पयामोति वायुवीज ततः परम् ॥ पुरश्चरणरसोबाचे पष्ठ- पटले। गुरुपूजां विधायादौ सक्चन्दनविभूषणः। अलझारै- विचितच सुवर्णादिविनिर्मितः। वसनेरतिसूक्ष्मथ शुभारती- स्तथापरैः। पीते: कपणेच चार्वति ! पूजयेद गुरुमुत्तमम् । चतुविधेर्मोजनेस स्वर्णपावैमनोहरैः। पोडशैरुपचाय स्वर्णरा- जतनिर्मितः। पानपावैमहेशानि ! शुद्धस्वर्णविनिर्मितः। ताम्बू लैय सकर्नानागधसमन्वितः । स्वर्णपावयुतैर्देवि! शिवसिंई प्रपूजयेत् ॥ शिवसिंह गुरुम्। अनेन विधिना देवि! पूजयेत. गदीवरम् । अतः परं वरारोहे। गुरुदारान् प्रपूजयेत् । पोडश- स्पचारैय इष्टदेवी सुभक्तिभिः। आदौ गुरु ततो देवी सम्पूर्ण पूजयेत् प्रिये ॥ एवं गुरु ध्यात्वा अन्तर्यागक्रमेणैव यापुप्पः समर्थ येदितिवचनान्मानसोपचारैः सम्यूजयेत्। पूजामन्त्रस्त माटकाभेदतन्चे सप्तमपटले । वाग्वीजञ्च महामायां विष्णु- शक्ति समुच्चरेत् । हसख तथानन्दभैरवस्य मर्नु ततः। तस्य शोमन पथात्ततयैव सेही सही। श्रीगुरोश तथा शमन्त्र. मैतत् सरेश्वरि !! गुरुरानन्दनाथान्तथाबान्ता शक्तिरीरिता । पूजयामीति देवेशि पूजाविधिरिति प्रिये ! ॥ अबदाकल्पेऽपि॥ तारत्रय समुच्चार्य हसख ततः परम्। इसक्षमलवरयः ·२८६ प्राणतोपिणी। ॥ हसख सेही ततः । अमुकानन्दनाथान्तै अमुकीदेव्यनन्तरम् । अम्बा थोपादकां दत्त्वा चिन्तयामि नमोऽन्तकः । अयं श्रीपा. टुकामन्त्रः सर्वेप्सितफलप्रदः । रुद्रजामले पूर्वखण्ड"प्रथम- पटले ॥ वितारञ्च पुरो दत्त्वा शिवशक्तिखकारकम् ॥ फानिर कारविन्दुश्च शिवशक्तिक्रमेति च। भूमोन्टूवहिवायू च उका- रान्तं सुरेखरि!। प्रानन्दनाथशक्तिय शिवश्च भुवनेश्वरः । सः विसर्गों महत्येव प्रकाशिनी परत्यपि। वह: कारलक्ष्मीर्माया सरखती श्रीपादुकां पूजयामीति स्मृत्वा पादुकाम् । जपमन्त्रस्त रुद्रजामले पूर्वखण्डे पञ्चदशपटले ॥ प्रानन्दनाथशब्दान्ते गुरु डेऽन्तं समुद्धरेत् । नमः पदं ततो ब्रूयात् प्रणवं सवसिद्धिदम् । महागुरोर्मनु जया सर्वसिद्धीखरो भवेत्। वाक्सिडिर्वदना- म्भोजे गुरुमन्वप्रसादतः। शतमष्टोत्तरं नित्यं सहस्रं वा तथा टकम् । प्रजप्यार्पणमालत्य प्राणायामवयञ्चरेत् । वाग्भवेन ततः कुर्यात् प्राणायामविधि सुदा। पूर्वोक्ताबदाकंल्पोतनीलतन्त्रो- कवचनाभ्यां वाग्मवोऽपि जपमन्त्र इति। सम्प्रदायक्रमेणा- ष्टोत्तरशतं सहस्र वा गुरुमन्वं जघा वाग्भवेन प्राणायामवयं कत्वा गुद्यातीत्यादिना जपं समयं स्तवकवचादिकं पठेत्। स्तवो यथा ॥ शिरःस्थितसुपङ्कजे तरुणकोटिचन्द्रप्रभ वराभयकरा. म्बज सकलदेवतारूपिणम् । मजामि वरदं गुरुकिरणचारु- शोभोज्ज्वलं प्रकाशितपदद्दयाम्बु जमलतकोटिप्रभम् ॥ १ ॥ जग- भयनिवारणं भुवनभोगमोक्षपदं गुरोः पदयुगाम्बुजं भजति यत्र योगे जयम् । भजामि परमं गुरु नयनपद्ममध्यस्थितं भवा- विभयनाशन शमनरोगकालक्षयम् ॥ २॥ प्रकाशितसुपद्धजे सुदलपोड़शाख्ये प्रभु परापरगुरु' मजे सकलराज्यभोगप्रदम् । विशालनयनच्याम्बु जतडिप्रभामण्डलं कड़ारमणिपाटलद्युति- गदिन्दुविन्दिन्दुकम् ॥ ३॥ महोजससुमापतेविगतदक्षभागे ·प्राणतोपिणी। २८७ शदि प्रभाकरशतोज्वलं सुविमलेन्दुकोय्याननम्। भजामि परमेष्ठिनं गुरुगभीररावोल्वनं चलाचलकलेवर प्रचपले दले द्वादश ॥४॥ गुर्वयन्न' शुभं मादनगणदहनं हेममखीर- सारं नानाशप्दाबुताक्लादितपरिचरणाचारचक्र विभङ्गम् । नित्वं ध्यायेत् प्रभाते अरणमतवटामोभनं योगमन्य नामी पद्मति कान्त दशदलमणिभे भाव्यते योगिभिर्यत् ॥५ ॥ या माता मय- दानवादिसभुजा निर्माणसीमा पुरै खाधिष्ठाननिकेतने रसदले वैकुण्ठमूले मया। जन्मोडारविकारभावलहरी वेदप्रभा भा- व्यते कन्दर्पितशान्तियोनिजननी विष्णुप्रिया शाहरी ।।। या भासानलकुण्डलोकुलपथोहामाभशोभाकरी मूले पद्मचतु. ईले कुलवतो निखासदे शाश्रिता। साक्षात्कासितकल्पवृक्ष- लतिका सुप्ता स्वयम्भूप्रिया नित्या योगिभयापहा विषहरा गुर्व- खिका भाव्यते ॥ ७॥ जाम्भोरुहनिःसृतामृतघटामोदाज्जला- प्लाविता गुर्वाद्या परिपातु सूक्ष्मपथगा तेजोमयो भास्वती। सूक्ष्मा साधनगोचरामृतमयी मूलादिशीर्षाम्बुजे पुज्या चेतसि भाव्यते भुवि कदा माता सदोडोहमा ॥ ८ ॥ स्थितिपालनयोगेन ध्यानेन पूजनेन वा । यः पठेत् प्रत्यह व्याप्य स देवो न तु मानुषः । कल्याणं धनदञ्चैव कीर्तिमायुर्यथः श्रियम् । साया च प्रभाते च पठेदयदि सुबुद्धिमान्। स भवेत् साधकोष्ठः कल्पद्रुमकलेवरः। स्तवस्यास्य प्रभावेण वागीशत्वमवाप्नुयात् । इति रुद्जामले स्वशक्तिकगुरुस्तोत्रं समाप्तम् ॥ कुलमूलावतारकल्पसूत्रटीकायाम् ॥ पादुकापञ्चकस्तोत्र स्वाधिकलोको वर्तते । सोऽप्यन लिखितः । श्रादि कादि किल खादि तारकं वर्णमण्डलमखण्डसिद्धिदम् । अन्तरल्लसितहक्षला- क्षरं लक्षयन्ति पशवः कथं शिवे ! ॥१॥ ब्रह्मरन्धसरसौरहोदरे नित्यलग्नमवदातमद्भुतम् । कुण्डलीविवरकाण्डमण्डितं वाद- ·२८८ प्राणतोपिणी। । पाटुकापञ्चकस्तोत्र • गाणसरसोरहं भजे ॥२॥ तस्य कन्दलितकर्णिकापुटे कप्त रैगमकथादिरैखया। कोणलचितहलक्षमण्डलीमावलक्ष्यमब- लामयं भजे ३॥ तत्पुटे पटुतडित्कड़ारिमस्य ईमानमणिपाट लप्रभम् । चिन्तयामि हृदि चिन्मयं वपुर्विन्दुनादमणिपीठमण्ड. लम् ॥४॥ ऊई मस्य चुतभुशिखासख' तहिलासपरिहणास्पदं विश्वघमारमहोत्सवोत्कटं व्याश्यामि युगमादिहंसयोः ॥ ५ ॥ तब नाघचरणारविन्दयोः कुडमासवझरीमरम्दयोः । इन्दमिन्दु मकरन्दशोतलं मानसं स्मरति मङ्गलास्पदम् ॥ ६ ॥ निपक्तम- णिपाटुकानियमिताधकोलाहलस्फुरकिशलयारुणं नखसमुल- सञ्चन्द्रकम् । परामृतसरोवरोदितसरोजसद्रोचिषं भजामि शिरसि स्थित गुरुपदारविन्दद्वयम् ॥ ७ ॥ वञ्चवक्त्रादिनिर्गतम्। पड़ामायफलं प्राप्त प्रपञ्चे चाति. दुर्लभम् ॥ इति शिवपञ्चवक्तादिनिर्गतं पादुकापञ्चकस्तोत्र समाप्तम् ॥ कुनिकातन्त्र ॥ अथ गुरुस्तोत्रम्॥ औं नमस्तुभ्यं महामन्त्र दायिने शिवरूपिणे। ब्रह्मज्ञानप्रकाशाय संसारदुःखतारिणे । अतिसौम्याय दिव्याय वीराय ज्ञानहारिणे । नमस्ते कुलना थाय कुलकौलिन्यदायिने। शिवतत्त्वप्रबोधाय ब्रह्मतत्त्वप्रका शिने !। नमस्ते गुरवे तुभ्य साधकाभयदायिने । चारभावबोधाय भावहेतवे। भावाभावविनिर्मुक्तमुक्तिदात्रे नमो नमः । नमस्ते शम्भवे तुभ्यं दिव्यभावप्रकाशिने। ज्ञाना नन्दस्वरूपाय विभवाय नमो नमः शिवाय शक्तिनाथाय सच्चिदानन्दरूपिणे। कामरूपाय कामाय कामकेलिकलात्मने। कुलपूजोपदेशाय कुलाचारस्वरूपिणे। आरक्तनिजतच्छति समभागविभूतये । नमस्तेऽस्तु महेशाय नमस्तेऽस्तु नमो नमः । इदं स्तोत्रं पठेन्नित्यं साधको गुरुदिमुखः। अनाचारा प्रातरुत्याय ·प्राणतोषियी। देवेशि ! ततो विद्या प्रसीदति ॥ इति कुजिकातन्वीत गुरु- .स्तोत्रं समाप्तम् ।। अथ गुरुकवचं कशालमालिनीतन्ने । देव्युवाच ॥ भूतनाथ ! महादेव! कवचं तस्य मे वद। गुरुदेवस्य देवेश! साक्षाद्रहा. खरूपिणः ॥ ईखर उवाच ।। अधातः कथयामोश! कवचं मोक्ष- दायकम् । यस्य ज्ञानं विना देवि! न सिधिन च सातिः॥ ब्रह्मादयोऽपि गिरिजे! सर्वत्र याजिनः स्मृताः । अस्य प्रसादात् सकला वेदागमपुरःसराः । कवचस्यास्य देवेशि ! ऋपिविष्णु- रुदाहृतः। छन्दो विराड़, देवता च गुरुदेवः स्वयं शिवः । चतुर्वर्गज्ञानमार्ग विनियोगः प्रकीर्तितः। सहस्रार महापझे क'रधवलो गुरुः। वामोरुस्थितशक्तियः सर्वत्र परिरचत । परमाख्यो गुरुः पातु शिरसं मम वल्लमे !। परापराप्यो नासां मे परमेष्ठी मुखं सदा। कण्ठ मम सदा पातु प्रतादानन्द- नायकः। बाइ हौ सनकानन्दः कुमारानन्द एव च । वशिष्ठा- नन्दनाथथ हृदयं पातु सर्वदा। क्रोधानन्दः कटिं पातु सुखा- नन्दः पद मम ।। ध्यानानन्दश सर्वाङ्ग बोधानन्दच कानने। मवेव गुरवः पान्तु सर्वे ईश्वररूपिणः। इति ते कथितं भद्रे! कवचं परमं शिव ! । भक्तिहीने दुराचारे दत्त्वेतन्मृत्युमामुयात् । अस्यैव पठनाद्देवि ! धारणात् श्रवणात् प्रिये !। जायते मन्त्र- सिद्धिय किमन्यत् कथयामि ते। कण्ठे वा दक्षिणे बाही शिखायां वीरवन्दिते !। धारणाबाशयेत् पापं गङ्गायां कल्मषं यया। इदं कवचमज्ञावा यदि मन्त्र जपेत् प्रिये !। तत् सर्व निष्फल कला गुरुयोति सुनिथितम् । शिव रुष्टे गुरुस्वाता गुरौ स्टे न कथन ॥ इति कद्वालमालिनीतन्त्र गुरुकवचं समाप्तम् ।। पुरचरणरसोल्लासे द्वितीय प्रश्न दशमपटले ॥ ईश्वर उवाच । - ·अथ ध्यानम् । श्रीसिद्धमानवमुखा गुरवः खरूपं सासारदाहशमनं प्राणतोषिणी। शृणु देवि ! प्रवश्यामि गुचाइयतर महत्। लोकोपकारक प्रश्न केनापि कृतं पुरा। अद्यप्रभृति कस्यापि नाख्यातं का? मया। देशिका बहवः सन्ति मन्त्रसाधनतत्यराः। न तेष जायते सिद्धिर्मवैर्वा चक्रपूजनैः। गुरोविधानं कवचमनाला क्रियते जपः । श्या यमो भवेत्तस्य न सिद्धिर्मन्त्रपूजनः । गुरु पादं पुरस्कृत्व प्राप्यते कवचं शुभम्। तदा मन्त्रस्य यन्त्र सिद्धिर्भवति तत्क्षणात्। सुगोप्यन्तु प्रजप्तव्यं न वक्तव्य वरा नने ! ॥ ॐ नमोऽस्य श्रीगुरुकवचनाममन्त्रस्य परमब्रह्मर्षिः सर्ववेदानुनो देवदेव थीमादिशिवो देवता नमो सौ हम: हसक्षमलवरयू वीजं सोऽहं हंस: हसक्षमलवायूं शक्ति: हस. सोऽहं कीलकं श्रीसमस्तगुरुमण्डलप्रीत्यर्थे जपे विनियोग'। कासेखरानन्द द्विभुज त्रिनेत्रम्। वामाङ्गमिसकलाभरणविभूषं ध्यायनपेत् सकलसिद्धिफलप्रदञ्च । इति मनसा प्रणम्य ॥ हसा वृदयाय नमः । हसी गिरसे खाहा। हसू शिखायै वषट् । है कवचाय हुँ। हेसौ नेत्रत्रयाय वौषट् । हसः अस्त्राय फट । एवं कराङ्गन्यास क्षत्वा उपचारः सम्पज्य। ॐ नमः प्रकाशानन्दनाधश्च शिखाया पातु मे सदा । परशिवानन्दनाथव शिरो मे रक्षयेत् परशक्तिदिव्यानन्दनाथो भाले च रक्षतु । नाथो मुखं रक्षतु सर्वक् । दिव्योघो मस्तकं देवि ! पातु सर्व शिरः सदा । कण्ठादिनाभिपर्यन्तं मिदोघा गुरवः प्रिये !! भोगानन्दनाथगुरुः पातु दक्षिणबाहुकम्। ससयानन्दनायब सन्ततं हृदयेऽवतु । सहजानन्दनाथश्च कटिं नाभिञ्च रक्षतु । एषु स्थानेषु सिद्धौधा रक्षन्तु गुखः सदा। अधर मानवीघाव गुरवः कुलनायिके ! । गगनानन्दनाथच गुल्फयोः णत सर्वदा । नोलौघानन्दनायव रक्षयेत्मादपष्ठतः । खात्मानन्दनाथ ·ग्राणतोपिणी। २८१ - - - - पादाङ्गुलीच रक्षतु । कन्दोलानन्दनाथय रक्षेत्पादतले सदा । इत्येव मानवौधाच न्यसेवाभ्यादिपादयोः। गुरुमे रक्षयेदुयों सलिले परमो गुरुः । परापरगुरुवठी रक्षयेत् शिववलमे !। परमेष्ठी गुरुश्चैवं रपेयेहायुमण्डले। शिवादिगुरवः साचादा- काशे रक्षयेत् सदा । इन्द्री गुरुः पातु पूर्व प्राग्नेय्यां गुरुरग्नयः । दक्षे यमो गुरुः पातु नै त्यो नि तिगुरुः । वरुणो गुरुः पश्चिमे च वायव्यों मारतो गुसः ॥ उत्तरे धनदः पातु ऐशान्यामीश्वरो "गुरुः । अर्द्ध पात गुरुवंद्मा अनन्तो गुरुरप्यधः । एवं दश दिशः पान्तु इन्द्राद्या गुरवः क्रमात्। शिरस: पादपर्यन्तं पान्तु दिव्योध- 'सिद्धयः। मानवौषाय गुरवो व्यापकं पान्तु सर्वदा। सर्वत्र गुरुरूपेण संरक्षेत् साधकोत्तमम्। प्रात्मानं गुरुरूपच ध्याये. 'नमन्त्रं सदा बुधः । इत्येवं गुरुकवचं ब्रह्मलोकेऽपि दुर्लभम् तव प्रोत्या मयाख्यातं न कस्य कथितं प्रिये !। पूजाकाले पठेद 'यस्तु जपकाले विशेषतः । त्रैलोक्यदुर्लभं देवि ! भुक्तिमुल्लि. 'फलप्रदम्। सर्वमन्त्रफलं तस्य सर्वयन्त्रफलं तथा । सर्वतीर्थ- फलं देवि ! य: पठेत् कवचं गुरोः। अष्टगन्धेन भूर्जे च लिख्यते चक्रसंयुतम् । कवचं गुरुपङ्क्तस्तु भत्त्या च शुभवासरे। पूजये. चूपदीपायैः सुधाभिः सितसंयुतः। तर्पयेद्गुरुमन्त्रण साधकः शुचेतसा । धारयेत् कवचं देवि। इह भूतभयापहम्। पठे- मन्त्री विकाल हि स मुत्तो भवबन्धनात्। एवं कवचं परात्पर दिव्यौघसिदौघकालवान् ॥ इति गुरुकवचं समाप्तम् ॥ शक्तयेत्तदा योगसारोक्तं गुरुसहस्रनामस्तोत्रमपि पठेत् ॥ इह त ग्रन्यगौरवभिया तन लिखितम् ॥ रुद्रजामले । एकान्त- भत्या प्रणमेदायुरारोग्यवद्धये । प्रखण्डमण्डलाकारं व्याप्त येन चराचरम्। तत्पदं दर्शितं येन तस्मै श्रीगुरवे नमः । अन्नानतिमिरान्धस्य ज्ञानाननगलाकया। चतुरुन्मीलितं ·सर्व नित्यशुद्ध निरामास निरकार निरञ्जनम्। नित्यबोध- निर्वाणतन्त्र रतीयपटले॥ तुरीयधाम! महादेव! परमामाशये २८२ प्राणतोषिणी। येन तस्मै श्रीगुरवे नमः। देवताया दर्शनच करणावरुणा लयम्। सर्वसिद्धिप्रदातारं योगुरु प्रणमाम्यहम्। वराभयकर नित्य खेतपद्मनिवासिनम् । महाभयनिहन्तारं गुरुदेवं नमा म्यहम्। महाज्ञानाच्छादिताङ्ग नराकारं वरप्रदम्। चतुः वर्गप्रदातारं स्थूलसूक्ष्मदयान्वितम्। सदानन्दमय देवं नित्या- जननिरञ्जनम्। शुद्धसत्त्वमयं देवं नित्यकाल कुलेश्वरम् । ब्रह्मरन्ध्र महापद्म तेजोविम्बे निराकुले। योगिभिर्योग गम्ये च चारुशुक्रविराजिते। सहस्रदलसद्धाशे कर्णिकामध्य- मध्यके । महाशलभास्वरार्ककोटिकोटीमहौजसम् । पौठस्थममलं परहस परात्परम् । वेदोडारकरं नित्य काम्य कर्मफलप्रदम्। सदा मन शक्तिमयलयस्थानपदाम्बुजम् । शरज्जयोत्माज्वलन्मालाशोभेन्दुकोटिवन्मुखम् । वाञ्छातिरित दातारं सर्वसिद्धीखर गुरुम् । भजामि तन्मयो भूत्वा त हंस- मण्डलोपरि। आत्मानं सुनिराकारं साकारब्रह्मरूपिणम् । विद्यामन्चप्रदातारं श्रीगुरु परमेश्वरम् । सर्वसिद्धिप्रदातारं गुरु देवं नमाम्यहम् । कायेन मनसा वाचा ये नमन्ति निरन्तरम् । अवश्यं श्रीगुरोः पादाम्भोरुहे ते वसन्ति हि। प्रभाते कोटि पुण्यञ्च प्राप्नोति साधकोत्तमः। मध्याह्न दशलक्षञ्च सायाह्न ऽनन्तपुण्यदम् ॥ इति रुद्रजामले उत्तरखण्डे गुरुप्रणामस्तुति- कथनम् ॥ चिदानन्दं गुरु ब्रह्म नमाम्यहम् । आनन्दमानन्दकरं प्रसन्न ज्ञानस्वरूपं निजबोधयुक्तम्। योगीन्द्रमोद्य भवरोगवैद्य श्रीमहरु नित्यमहं नमामि ॥ इति गुरुगीतोक्तसङ्ग रुप्रणाम.. स्थितः । शिरपस्थित वाद्ये नमस्कारः कथ भन्नेत् ॥ शिव ·प्राणतोपिणी। २८३ उवाच ॥ शिरःपझे महादेवस्तथैव परमो गुरुः। नसमो न तु देवेशि ! पूज्योऽस्ति भुवनवये । तद्रूपं चिन्तयेन्मन्त्री वाद्ये गुरुचतुष्टयम् । तदंगभावसम्भूता ये चान्ये गुरवो ननाः । तथैव ब्राह्मणाः सर्वे चांशावतारसंस्थिताः । यदैव वाद्ये चैतांश प्रत्यक्ष भावयेत्तदा। सहस्रार महापद्म सदा चित्त विवर्जयेत् । प्रत्य- क्षदर्शने देवि। साक्षात्तं ब्रह्म चिन्तयेत्। नमस्कारादिकं देवि ! कुर्य्यात् साधकसत्तमः । ब्राह्मणादीन् समालोक्य ब्रह्मचारि- यतित्रयम्। दृष्टिमात्रेण गिरिजे! प्रणमेद्दण्डवद्भुवि। महापातक- युक्तोऽपि मुक्तो भवति नान्यथा। न कुाद यदि मोहन महा- पातकवान् भवेत् । रक्तवस्त्र समालोक्य तथा भस्माङ्गभूपणम् । दण्डहस्त विशूलञ्च दृष्ट्वा प्रदक्षिणत्रयम्। प्रकुर्य्यात् साधक- येष्ठथान्यथा पातको भवत्। इति वांधगुर्वादिदर्शने जाते तदानीं सहस्रारे गुरुचिन्तानिपधः। अथ स्त्रीगुरुध्यानं गुप्त- साधनतन्त्र द्वितीयपटले । पार्वत्युवाच ॥ गुरुध्यानं श्रुतं नाथ ! सर्वतन्त्रधु गोपितम् ॥ स्त्रिया दीक्षा शुभा प्रोक्ता सर्वकामफल- प्रदा । बहुजन्मार्जितात् पुण्यात् बहुभाग्यवशाद यदि। स्त्रीगुरु- लभ्यते नाथ । तस्या ध्यानन्तु कोदृशम् । कुत्र वा सा गुरुयैया योतुमिच्छामि साम्प्रतम् ॥ कथयस्व महादेव ! यद्यहं तव वल्लभा । शिव उवाच ॥ शृण पार्वति। वक्ष्यामि तव स्नेहपरिनुतः। रहस्यं स्त्रीगुरोयानं यया ध्येया च सा गुरुः । सहस्रारे महा- पद्म किबल्कगणशोभिते। प्रफुल्लपद्मपत्राक्षी धनपीनपयो- 'धरा। प्रसन्नवदना क्षीणमध्या ध्यायेच्छिवां गुरुम् । पद्म- रागसमाभासा रक्तवस्त्रसुशोभनाम्। रक्तकणपाणिञ्च रक्त. नूपुरशोभिताम्। शरदिन्दुप्रतीकाां रतोद्वासितकुण्डलाम् । खनाथवामभागस्यां वराभयकराम्बु जाम्। इति ते कथितं देवि ! स्त्रीगुरोर्ध्यानमुत्तमम् । गोपनीय प्रयत्न न प्रकाश्य ॥

·कदाचन ॥ अथ स्तुतिः ॥ मालकाभेदतन्वे सप्तमपटले । देव्यु. वाच ॥ स्तुतिञ्च कवचं नाथ ! श्रोतुमिच्छामि साम्प्रतम् । श्रीगुरोः कवचं प्रोक्तं त्वया नाथ ! पुरा प्रभो!। इदानीं स्त्रीगुरोः स्तोत्रं कवचं मयि कथ्यताम् । यस्य विज्ञानमात्रेण पुनर्जन्म न जायते । श्रीशिव उवाच ॥ शृणु देवि! प्रवक्ष्यामि स्तोत्रं परम- गोपनम्। यस्य श्रवणमात्रेण संसारान्मुच्यते नरः। नमस्ते देवदेवेशि ! नमस्ते हरपूजिते!। ब्रह्मविद्यास्वरूपायै तस्यै नित्यं नमो नमः ॥ १॥ अज्ञानतिमिरान्धस्य ज्ञानाञ्जनशलाकया। यया चक्षुरुन्मीलितं तस्यै नित्यं नमो नमः ॥ २ ॥ भवबन्धन पारस्य तारिणी जननी परा। ज्ञानदा मोक्षदा नित्य तस्यै नित्यं नमो नमः ॥ ३ ॥ श्रीनाथवामभागस्था सदया सुर- पूजिता। सदा विज्ञानदात्री च तस्यै नित्यं नमो नमः ॥ ४ ॥ सहसारे महापद्मे सदानन्दस्वरूपिणो। महामोक्षप्रदा देवी तस्यै नित्य नमो नमः ॥ ५ ॥ ब्रह्मविष्णुस्वरूपा च महारुद्र खरूपिणी। त्रिगुणात्मस्वरूपा च तस्यै नित्य नमो नमः ॥६॥ चन्द्रसूर्याग्निरूया च मदापूर्णितलोचना। स्वनाथञ्च समा लिङ्ग्य तस्यै नित्यं नमो नमः ॥ ७ ॥ ब्रह्मविष्णुशिवत्वादिजीव- न्मुक्तिप्रदायिनी। ज्ञानविज्ञानयोर्दात्री तस्यै श्रीगुरवे ॥ ८॥ इदं स्तोत्रं महेशानि ! य: पठेद्भक्तिसंयुतः। स सिडि लभते नित्य सत्य सत्वं न संशयः ॥ प्रातःकाले पठेद् यस्त गुरुपूजापुरःसरम् । स एव धन्चो लोकेशो देवीपुत्र व क्षिती। इति माटकाभेदतन्चे स्त्रीगुरोः स्तोत्रं सम्पूर्णम् ॥ स्तोत्रं समाप्तं देवेशि! कवचं शृण सादरंम् । यस्य सारण मात्रेण वागीशसमतां व्रजेत्। स्त्रोगुरोः कवचस्यास्य सदाशिव ऋपिः स्मृतः । ताराख्या देवता स्याता चतुर्वर्गफलप्रदा। कीं वीज चम्पोमध्ये सर्वाङ्ग में सदावत। ऐ वीज मे मुख नमः ·प्राणतोपियो। २८५ पातु ही जिहां परिरक्षतु। थी वोज स्कन्धदेश मे हसखफ्रे भुजदयम्। हकारः कण्ठदेशं मे सकार: पोड़गं दलम् । क्षवर्ण- स्तरधः पातु लकारो हृदयं मम। वकारः पृष्ठदेशञ्च रकारो दचपाकम् । यूद्वारो वामपार्वच सकारो मैस्मैव च। - कारो मे दक्षभुज क्षकारो वामहस्तकम् । मकारयाङ्गली पात लकारो मे नखं वतु । वकारो मे नितम्बञ्च रकारो जठरं वतु । पोद्धारः पादयुगलं हेसौः सर्वाङ्ग मेऽवतु । हेमोलिङ्गच लोमानि केशव परिरक्षतु । ऐं वोज पातु पूर्व मे ही वीज दक्षिण- ऽवतु । थीं वीज पश्चिमे पातु उत्तरे भूतसम्भवम् । श्रीं पात चाग्निकोणे च वेदाख्या नैतेऽवतु। देवाम्बा पातु वायव्यां शम्भी थीपादुकां तथा। पूजयामि तथा चोच नमथाधः सदा- ऽवतु । इति ते कथितं कान्त ! कवचं परमाद्भुतम् । गुरुमन्व जपित्वा तु कवचं प्रपठेदयदि । ससिद्धः सगणः सोऽपि शिव एव न संशयः। पूजाकाले पठेद यस्तु कवचं मन्त्रविग्रहम्। पूजा- फलं भवेत्तस्य सत्यं सत्यं सुरेश्वरि!। त्रिसन्ध्य' यः पठेद्देवि ! स सिद्धो नात्र संशयः । भूनें विलिख्य गुलिका स्वर्णस्थां धार- येद यदि। तस्य दर्शनमात्रेण वादिनी निष्प्रभां गताः । विवादे जयमाप्नोति रणे च नितेः समः। सभायां जयमाप्नोति मम तुल्यो न संशयः । सहस्रारे भावयन् यस्त्रिसन्ध्य प्रपठेद यदि। स एव सिद्धी लोकेशो निर्वाणपदमीयते। समस्तमङ्गलं नाम कवचं परमाद्भुतम् । यस्मे कौ न दातव्यं न प्रवाश्य कदाचन। देयं शिष्याय शान्ताय चान्यथा पतनं भवेत् । अभक्तभ्यथ देवेशि। पुत्रेभ्योऽपि न दर्शयेत् । इदं कवचमचावा दशविद्याय यो जपेत् । स नाप्नोति फलं तस्य चान्त च नरकं व्रजेत् । समाप्त कवचं. देवि! किमन्चत् श्रोतुमिच्छसि । तव नेहानुबन्धेन किं मया न प्रकाशितम् ॥ इति माटकाभेदतन्ने स्त्रीगुरुकवचं समाप्तम् ।

·२८६ प्राणतोषिणी। । ॥ - । अथ स्त्रीगुरुगोल॥ कङ्गालमालिनीतन्त्र द्वितीयपटले । पार्वत्युवाच ॥ लोकेश ! कथ्यतां देव ! गुरुगीता मयि प्रभो !। श्रीभगवानुवाच ॥ शृणु तारिणि ! वक्ष्यामि गीतां ब्रह्ममयी पराम्। गुरुस्त्व सर्वशास्त्राणामहमेव प्रकाशकः । त्वमेव गुरु- रूपेण लोकानां वाणकारिणी। गया गङ्गा काशिका च त्वमेव सकल जगत्। कावेरी यमुना रेवा करतोया सरखती। गोमती चन्द्रभागा च त्वमेव कुलपालिके!। ब्रह्माण्ड सकलं देवि ! कोटिब्रह्माण्डमेव च। न हि ते वक्तुमर्हामि क्रियाजालं महेश्वरि!। उक्सा चोक्का भावयित्वा भिक्षुकोऽहं नगात्मजे ! । कथं त्वं जननी भूत्वा बधूस्त्वं मम देहिनाम्। तव चक्रं महेशानि ! अतीतं परमात्मनि। इति ते कथिता गीता गुरुदेवस्य ब्रह्मणः । सद्धेपेण महेशानि ! प्रभुरेव गुरुः खयम् । जगत् समस्तमास्थाय गुरुस्त्व को हि केवलम्।। इति तं तोपयित्वा च नुतिभिः स्तुति भिस्तथा। नानाविधद्रव्यदानैः सिद्धः स्यात् साधकोत्तमः ॥ इति स्त्रीगुरुगीता समाप्ता अत्र प्रसङ्गप्राप्तगुरुपूजनमपि लिख्यते । वृहन्नीलतन्त्र दि. तीयपटले । गुरुपूजाविधानञ्चः कथयामि वरानने !। भद्रासनं दद्यात् पाद्यं दद्यात्तत: परम् । अयं दद्याविशेषण तथा चाचमनीयकम्। सानीयं वसनं दद्याद्गन्ध पुष्पञ्च भनम्। धूपञ्च गुग्गुलु दद्याहीपं दद्यात् सुशोभनम्। चय चोष तथा लेद्य पेयं दद्यान्मनोहरम्। नानाविधं फलं दद्या बानारससमन्वितम्। भक्ष्य भोज्य विशेपेण दद्याचैव वरा- नने !। पुष्पाणामञ्जलिं दद्याचन्दनेन समन्वितम् । शयां दद्यान्महेशानि! विचित्रां सर्वमोहिनीम्। खटां दद्यान्म है- शानि ! विचिताम्बरधारिणीम्। पादसेवां गुरोः कुर्यादति ' यत्नेन सुन्दरि !! गुरुवत् गुरुपुत्रए गुरुवत्तत्सतादिए । । ॥ आदी .

·प्राणतोपिणो। - अथ सपत्नीकगुरुपूजनम् । पुरयरणरसोलासै दशमपटले । पानीय स्वगुरु देवि! सपत्नीक प्रयत्नतः। नानागन्धयुतस्तले- रनवेदनयष्टिकाम्। खापयेदिविधे, शुरुदकैः सुरपूजितः । दिध्यवस्त्रेण तदगाव' सम्माज्यं वरवर्णिनि ।। पूजयेद्विविधैः पुष्पगन्धैव विविधैस्तथा। धूपदीपैस्तथा पेयेस्ताम्बूलाद्यैः सुवा. सितैः 1 प्रकृत्या सह चार्वनि । पूजयेदगुरुदैवतम्। गरोरङ्गं महेशानि। चन्दनै परिलेपयेत् । गुरो कण्ठे महेशानि। माला दद्याहिलक्षणाम् । नानालद्वारसुभगैः पूजयेद गुरुदैवतम् । पट्ट वस्त्रादिभिर्देवि। स्वर्णरत्नादिभूपणे । तत्पनी तीपवैद्भक्त्या साक्षात्ता जगदीश्वरीम्। भडकवणकेयूरनपुरादिविलक्षण । हारैरत्नमयैर्देवि । तत्पनी पूजयेत् प्रिये ।। तस्थास्तु वामतस्ति- छेद भक्त्यापि च शभिस्मिते !। तुल्य निष्क प्रदद्याहै भक्त्या रत्नानि पार्वति ।। तन्मन्व शृणु चावनि । अतिगुह्य परात्प रम् । कामवीज समुद्धत्य तस्याशाख्यानमुद्धरत् । पुन: कामं समुद्धृत्य मन्त्रमेतदुदीरितम् । सपत्नीक गुरु देवि । पूजयेद् यस्तु साधक। अनेन विधिना टेवि ! सम्पूज्य गुरुपादयोः। सह- सारे महेशानि। तत्र कोपोपरि प्रिये ।। भावयेत्तु सपत्नीक पूजयेद्गुरुराजया। गुरोराज्ञा मूट्टि धृत्वा एकधा पूजयेद यदि। तदैव सहसा सिद्धिर्जायते वोरवन्दिते।। अयुत प्रजपेद यस्तु किं तस्य शतकोटिभि । एवन्तु प्रत्यह कुाद यावलक्ष समाप्यते । दिवालक्ष महेशानि । पशवत् साधकाग्रणीः । रात्रौ लक्ष जपित्वा तु दिव्यवीरमते. प्रिये ।। समाप्य विधिवत्या गुरवे दक्षिणां तत. दत्त्वा सिद्धिमवाप्नोति चन्द्रसूर्यग्रहेण किम् ॥ अथ सिद्धोघगुरुपतिचिन्तनम् ॥ हनीलतन्त्र हितीय- पटले । सिदोघा गुरवो देवि । दिव्योपा गुरवस्तधा। माना ·२८८ प्राणतोषिणी। वौधाः समासेन कष्यन्ते गुरवस्तया। ऊह केशो व्योमकेयो नीलकण्ठो वृषध्वजः ॥ कुलचूडामणौ ॥ मूलादिब्रह्मरन्धान्त । कुलं ध्यात्वा गुरु स्मरेत् । प्रह्वादानन्दनाथाख्यं सनकानन्दमेव च । कुमारानन्दनायञ्च वशिष्ठानन्दनाथकम् । क्रोधानन्दसुखा- नन्दो ध्यानानन्दं ततः परम् । बोधानन्दं ततश्चैव ध्यायेत् कुल- मुखोपरि। कुलमुखोपरि सहस्रारास्थितचन्द्रमण्डले इत्यर्थः । महारसरसोलासहदया चूर्णलोचनाः। कुलालिगनसंयुक्ताथूर्णि- ताशेषतामसाः। कुलशिष्यैः परिहताः पूर्णान्तःकरणोद्यताः। वरा- भययुताः सर्वे कुलतन्त्रार्थवेदिनः । कुलमूलावतारकल्पसूत्रटी काया टतोयकाण्डे ॥ प्रातः प्रभृति सायान्तं सायादिप्रातरम्ततः । यत् करोमि जगत्यर्थे तदस्तु तव पूजनम् ॥ इति प्राणतोपिण्यां टतोऽर्थकाण्डे आचारसप्तकादि गुरुपक्तिनिरूपणान्तरूपयन्यिकथनं नाम प्रथमः परिच्छेदः । इति सर्व गुरवे निवेद्य मनसा गुरोराज्ञा गृहीत्वा मूला- धारकर्णिकान्तःस्थत्रिकोणान्तर्गताधोमुखस्वयम्भूलिङ्गवेष्टिनीं प्र. सुप्तभुजगाकारां साईविवलयां विद्युत्पुनप्रभा नीवारशूकर- तन्वों कुलकुण्डलिनी निजेष्टदेवतारूपां इद्वारेण मनुना इंस इति मनुना वा त्रिकोणमण्डलाग्निना पवनदहनयोगाञ्चैतन्य विधाय ब्रह्मवमना सहस्रारं नीत्वा तवत्यपरशिवे संयोज्य तयोः सामञ्जस्यं विभाव्यात्यन्तं श्यामारहस्योतम्। तत्प्रमाणं ततः कालिकातिर्यथा ॥ मूलाधारे स्मरेन्नित्यं त्रिकोण तेजसा निधिम् । तस्याग्निरेखामानीय अध ऊर्द्धव्यवस्थिताम् । तोयदमध्यस्थतडिल्लेखेव भाखराम्। नीवारशूकवतन्वीं पीता भावदनुपमाम्। नोवारशूकवदिति उडिधान्यसा इति प्र- सिद्धिः। तस्याः शिखाया मध्ये च परमोई व्यवस्थिताम् । व नोल.

·प्राणतोषिणो। ब्रह्मास शिवः सूर्यः शङ्करः परमलराट्। स एव विष्णुः स प्राण: स कालाग्निः स चन्द्रमाः। इति कुण्डलिनी ध्यात्वा सर्व- पायैः प्रमुच्यते। इति गुरोराज्ञां ग्टहीवेति प्रमाणशून्यलिख. । नम्। कुण्डलीध्यानानन्तर योगसारे । मूलाधारे कुण्डलिनी ध्यात्वा सम्यूजयेन्नरः । ध्यान तथा प्रवक्ष्यामि येन योगी प्रजा यते । ॐ प्रसुप्तभुजगाकारां स्वयम्भूलिङ्गमाथिताम्। विद्यु- कोटिप्रभां देवीं विचित्रवसनान्विताम् । शृङ्गारादिरसोल्लास सर्वदा कारणप्रियाम् । एवं ध्यात्वा कुण्डलिनी ततो यजेत् समाहितः । मनसा गन्धपुष्पाद्यैः सम्प ज्च वाग्भवं जपेत् । ततो वै तोपयेत्ताञ्च स्तवेनानेन साधकः। रुद्रजामले॥ अथ प्रातः समुत्थाय पशुरुत्तमपण्डितः । गुरूणा चरणाम्भोजमङ्गल शोषपसजे। विभाव्य पुनरेवं हि श्रीपटू भावयेद यदि। पूज. यित्वा च विविधैत्पचारैर्नमेत् स्तवैः॥ बैलोक्य तेजसा व्याप्त मण्डलस्थां महोत्सवाम् । तडिकोटिप्रमादीप्तिं चन्द्रकोटिसुशीत- साविवलयाकारस्वयम्भूलिङ्गवेष्टिताम्। उत्थायये- बहादेवीं महावना मनोनानीम् । श्वासोच्छासादुद्गच्छन्ती बादशाङ्गलरूपिणीम्। योगिनी खेचरी वायु मूलाम्बुज. स्थिताम्। चतुवर्णस्वरूपां तो वकारादिसमान्तकाम् । कोटि- कोटिसहस्रार्ककिरणोज्ज्वलमोहिनोम्। महासूक्ष्मषधप्रान्तरा- न्तरान्तरगामिनीम्। त्रैलोक्यरचितां वाक्यदेवता शब्दरूपि- गोम्। महाबुद्धिप्रदां देवीं सहस्रदलगामिनीम्। महासूक्ष्म- यथे तेजोमयों मृत्युखरूपिणीम्। कालरूपां ब्रह्मरूपां सर्वत्र सर्वचिन्मयोस् । ध्यात्वा पुनः पुनः शीर्षे सुधाब्धी विनिवेष्टिताम् । सुधापानं कारयित्वा पुनः स्थाने समानयेत् । समानयनकाले तु सुषुम्नामध्यमध्यके । अन्ताभिलुतं कृत्वा पुनः स्थानेषु पूजयेत् । जादगमनकाले तु महातेजोमयों मरेत् । प्रतिप्रयायकाले त लाम्। 1 ·त्वं स्वयमादिदेववनिता दीनातिदोनं परम् ॥ १ ॥ रक्ताभामृत. प्रियां प्रावट्यामरसारचित्तचपलांवालावलां निष्कलाम् । या देशी ३०० प्राणतोषिणी। सुधाधाराभिराल ताम्। महाकुण्डलिनी देवीममृतानन्दविग्र- हाम् । ध्यात्वा ध्यात्वा पुनर्थ्यात्वा सर्वसिद्धौखरो भवेत् । तस्मिन् स्थाने महादेवीं विभाव्य किरणोज्ज्वलाम् । अमृतानन्दमूर्ति तो पूजयित्वा शुभां मुदा । मानसोचारवीजेन मायां वा कामवीज- कम्। पञ्चाशदर्णमालाभिजवानुलोमतस्तथा। विलोमेन पुन- जमा सर्वत्र शुभदं स्तवम् । प्रठित्वा सिधिमाप्नोति तत् स्तोत्र शृणु मैरव !॥ अथ कुण्डलिनीस्तोत्रम् ॥ जन्मोद्धारिणि ! रक्षिणीह तरुणी वेदादिवोजादिमा नित्यं चेतसि भाव्यते भुवि कदा महाक्यसभा रिणी। मां सा तु प्रियदा सदा सविपद सङ्घातय श्रीधर धात्री चन्द्रिका लिपिमयो साततिनिद्रिता जाग्रधर्मसमाश्रिता भग. वतौ त्वं सांशलोकाश्रयः । मांसोद्गन्धकगन्धदोपजड़ित वेदादि कार्यान्वितं सम्पाल्यामलचन्द्रकोटिकिरणे नित्य' शरीरं कुरु ॥२॥ सिद्धार्थो निजदोपवित् खलगतिाधोयते विद्यया कु । ण्डत्याकुलमार्गयुक्तनगरी' सायाङ्गमाजाश्रया। योवं भजति 'प्रभातसमये मध्याह्नकालेऽथवा नित्य यः कुलकुण्डलोनिजः पदाम्भोज स सिद्धो भवेत् ॥ ३ ॥ ये वाकाशचतुर्दलेऽतिविमले 'वान्छाफलोन्मूलके नित्य सम्प्रति नित्यदेशघटिता सङ्केतिता भाविता। विद्याकुण्डलमालिनी स्वजननी सारक्रिया यस्तैः सिडिकुलोद्धवैः प्रणतिभिः कोत्त्वी परं शम्भुभिः ॥४॥ वाचा शहरमोहिनी विपलयाच्छायापटोद्गामिनी सारामादिमहा मुखप्रहरणी नेत्रस्थिता योगिनी। सर्वग्रन्यिविभेदिनी सुभुजगा सूक्ष्मातिसूक्ष्मा परा ब्रह्मज्ञानविनोदिनी कुलकुठाराघातिनी भाव्यते ॥ ५ ॥ वन्दे श्रीकुलकुण्डली विवलिभिः सा खया মাশন ·प्राणतोपिपी। परिमाति वेदवदना सम्भावना भावना तामियां शिरसि वय- भुवनितां सम्भावयामि क्रियाम् ॥६॥ वाणीकोटिसदननादमदना निवेषिकोटिध्वनिः प्रायेशीवशवाममूलकमलोल्लासकपूनना। धापाढ़ोद्भवमेघराजनियुतध्वान्तान्तरस्थायिनी माता सा परि- पातु सूक्ष्मपथगे! मां योगिन' संस्कुरु ॥ ७॥ त्वामाथित्य गरा प्रजन्ति सहसा वैकुण्ठकैलासयोरानन्दैकविलासिनी शशिगता- मन्दानना कारणम् । मातः ! श्रीकुलकुण्डलिप्रियकले ! काली- सुलोद्दीपने ! भूयस्त्वां प्रणमामि रुद्रवनिते ! मासुधर वं पथि, ॥८॥ कुण्डलीशक्तिमार्गस्थ स्तोवाष्टक महाफलम् । यः पठेत् प्रातस्त्याय स योगी भवति ध्रुवम् । क्षणादेव हि पाठन कवि- नाथो भवेदिह। परन कुण्डलीयोगाब्रह्मलीनो भवेन्महान् । इति ते कथितं नाथ ! कुण्डलीकोमलस्तवम् । एतत्स्तोत्रप्रसा- देन देवेषु गुरुगोप्पतिः। सर्वे देवाः सिधियुक्ता अस्याः स्तोत्र- प्रसादतः। हापराईचिरञ्जीवी व्रह्मा सर्वसुरेश्वरः । त्वच्चापि मम निकटे स्थितो भगवतीयतिः। मां विद्धि परमां शक्ति स्थूलसूक्ष्म स्वरूपिणीम्। सर्वप्रकाभकरणीं विन्ध्यवासि-.. नोम्। हिमालय सुता सिद्धां सिद्धमन्वखरूपिणीन् । वेदान्त-, भक्तितन्त्रस्थां कुलतन्वार्थगामिनीम् । रुद्रजामलमभ्यस्यां खिंति. स्थापकभावनाम् । पञ्चमुद्रास्वरूपाच्च शतिजाललसालिनीम् । रनमालाबलाकान्यां चन्द्रसूर्यप्रकाशिनीम्। सर्वभूतसहाबुद्धि- दायिनी दानवापहाम्। स्थित्युत्पत्तिलयकरी करुणासागर- स्थिताम्। महामोहनिवासाब्यां दामोदरशरीरनाम् । छव. चामररत्नान्यां महाशूलकरा पराम् । ज्ञानदां बुडिदां विद्या रत्नमालाकलापदाम् । सर्वतेजःस्वरूपां मामनन्तकोटिविग्न- हाम्। दरिद्रधनदां लक्ष्मी नारायणमनोरमाम् । सदा भावय २६ .

·... ३०२ प्राणतोपिणी। ! . ध्याखा नः प्रपा ॥ शम्भो ! त्वं योगनायक ! पण्डित! ॥ इति रुद्रजामले उत्तरखड़े कुण्डलीस्तोत्र समाप्तम्। । कुण्डलिन्यां स्तोत्रान्तरं योगसारे तीयपटले। ओं नमस्ते देवदेवेशि ! योगीशप्राणबल्लमे। सिद्धिदे ! वरदे! मातः ! खयम्भूः लिङ्गवेष्टिते ॥ १॥ओं प्रसुप्तभुजगाकार ! सर्वदा कारणप्रिये !! कामकलान्विते ! देवि ! ममाभोष्ट कुरुष्व च ॥२॥ असारे घोर संसार भवरोगात् कुलेखरि !। सर्वदा रक्ष मा देवि ! जन्म संसारसागरात् ॥ ३॥ इति कुण्डलिनोस्तोत्र ठेत् सुधीः। मुच्यते सर्वपापेभ्यो भवसंसाररूपके ॥ इति कुण्ड लिनीस्तोत्र समाप्तम् । अथ कुण्डलिनीकवचम् ॥ रुद्रजामले उत्तरखण्डे पञ्चविश त्पटले ॥ श्री आनन्दभैरव्युवाच ॥ अथ वक्ष्ये महादेव ! कुण्डली. कवच शुभम् । परमानन्दद सिद्ध' सिद्धवन्दनिषेवितम् । यसत्ता, योगिनः सर्वे धमाधर्मप्रदर्शकाः। मानिनो मानिनो धीरा विचरन्ति यथा नरा। सिद्धयोऽप्यणिमाद्याथ करस्थाः • टेवताः। एतत्कवचपाठेन देवेन्द्रो योगिराड्भवेत् । ऋषयो योगिनः सर्वे जटिला: कुलभैरवाः। प्रात:काले निवारण मध्याहे वारयुग्मकम् । सायान्न वारमेकस्तु पठेत् कवचमेव च। पाठादेव महायोगी कुण्डलोदर्शनं लभेत्। कुण्डलोकवचस ब्रह्मा ऋषिर्गायत्रीच्छन्दः कुण्डलीदेवता सर्वाभीष्टसिद्धार्थ विनियोगः। श्रोमोखरी जगडावी ललिता सुन्दरी परा। कुण्डली कुलरूपा तु पात मां कुलचण्डिका । शिरो मे ललिता देवी पातूपाख्या कपोलकम् । ब्रह्मरन्ध्रण पुटित भूमध्य पात मे सदा । नववयं महाकाली कालाग्निभनिका मिणाम् । दस्ता पनी विमालाची गोष्ठमिष्टाववासिनी। कामवीजामिका. विद्या पधर पात मे सदा। दृग्गण्डसा चाण्डयुग्म मायागीया सर्व ·प्राणतोपिणी। रमप्रिया । भुवनेशी कर्णयुग्म' चिवुक क्रोधकालिका ! कपिला मे गलं पातु सर्ववीजवरूपिणी। माटकावर्णपुटिता कुण्डली कत्यमेव च । वृदय कालपुत्री च कद्वाली पातु मे मुखम् । भुज. युग्म चण्ड दुर्गा चण्डदोर्दण्डखण्डिनी। स्कन्धयुग्म' पातु देयी चिवुक क्रोधकालिका। अगुल्या कुलानन्दा श्रीविद्या नख- मण्डलम् । कालिका भुवनेशानी पृष्ठदेश सदाऽवतु । पाखंयुग्म महावीरा वीरासनधराऽभया। मातमा कुलदर्भस्था नाभिमुदर- मल्लिका। कटिदेश पृष्ठसंस्था महामहिपघातिनी। लिङ्गस्थान महामुद्रा भगमाला मनुपिया। भगीरथप्रिया धूम्ना मूलाधार' गणेवरी। चतुर्दलं कामविद्या दलान मे वसुन्धरा। धोधरा धारणाख्या च ब्रह्माणी पातु मे मुखम्। भेदिनी पातु कमला वाग्देवी पूर्णगं दलम्। छेदिनी दक्षिणे पार्वे पातु चण्डा महातपाः। चण्डघण्टा सदा पातु योगिनी वारुण दलम् । उत्तरस्थं दलं पातु पृथिवीमिन्द्रलालिताम् । चतुष्कोण काम- विद्या ब्रह्मविद्याष्टकोणकम् । अष्टदलं सदा पातु सर्ववाहन- वाहना। चतुर्भुजा सदा पातु डाकिनो कुलचञ्चला। मेद्रस्थ- मदनाधारा पातु मे चारपद्धजम् । स्वयम्भूलिग चार्वङ्गो कोट- राक्षी ममासनम् । कदम्बवनगा पातु कदम्बवनवासिनी। वैष्णवी परमा माया पातु मे वैष्णव पदम् । पडदलं राकिणी पातु रङ्गिनी कामवासिनी। कामेश्वरी कामरूपा कृष्ण में पीतवाससम् । धनुः सा वनदुर्गा मे शव मे शहिनी शिवा। चक्र चक्रखरी पातु कमलाक्षी गदां मम। पद्म मे पद्मगन्धा च पद्ममालामनोहरा। वादिसान्ताक्षरं पातु लाकिनी लोक- पावनो। पड दलस्थितदेवांथ पातु कैलामवासिनी। अग्निवर्णा सदा यातु गलं मे परमेश्वरी। मणिपूरं सदा पातु मणिमाला- विभूपणा। दशपर्व दशवर्ण कादिफान्त त्रिविक्रमा। पातु ·। भाषा महोदया। ईपवर' पातु विमला मम हत्यप्रवासिनी। सुरान् रक्षतु वेदज्ञा सर्वभाषा च कालिकाम्। ईश्वरादासन- गता प्रपायान्मे सदाशिवा। शाकम्भरी महामाया शाकिनी चण्डिका । हरा परशिव पातु मानर्स पातु पश्चमी । पशासा ३०४ प्राणतोपिणो। नीला महाकाली भद्रा भीमा सरखती। अयोध्यावासिनी देने महापीठनिवासिनी। वाग्भवाद्या महाविद्या, कुण्डली बार रूपिणी। दशच्छदशतं पातु रुद्र रुद्रात्मकं मम । सूक्ष्मा सा तरा पातु सूक्ष्म स्थाननिवासिनी। लाकिनी लोकजननी धातु कूटाचरान्विता। तेजसं पातु नियतं रजकी राजपूजिता। विजया कुलवीजस्था तवर्ग तिमिरापहा। चन्द्रात्मिका मणिपनि भेदिनी पातु सर्वदा। मगमाला भृगुसुता पातु मां नाभिवा सिनी। नन्दिनी पातु सकलं कुण्डलो कालकल्पिता। इस पातु कालाख्या धूम्रवर्णा मनोहरा। दलद्वादशवर्णञ्च भास्करी भावसिद्धिदा। पातु मे परमा विद्या कवर्ग कामचारिणी। चवर्ग चाररसना व्याघ्रास्या टड्डधारिणी। टकारं पातु है पणाख्या काकिनी पातु कालिका कालिका कालसन्दर्भा योगिनी योगमातरम् । इन्द्राणी वारुणी पातु कुलमाला कुलान्तरम् । तारिणी शक्तिमाता च कण्ठवावा सदाऽवतु । विप्रचित्ता महोग्रोग्रा प्रभादीप्ता घनामला। बाद स्तम्भिनी ववदेहा वैदेही वषवाहिनी। उन्मत्ता नन्दचित्ता कुलेशी सा मगातुरा । मम षोड़श पवाणि पात मावतया स्थिता। पातु सर्वदा। भवानी भवमाता च पयोट्ठमध्यपहजम् । व्रतकामाख्या अष्टाङ्गसिद्धिदायिनी। पातु मामखिलानन्दा मनोरूपा अपप्रिया। लकारं लक्षणाक्रान्ता सर्वलक्षणलपणा। अण्णाजिनधरा देवी चकारं पातु सर्वदा। द्विदलस्थ सर्वदेवं सदा पात वरानना। बहुल्या विश्वरूपा हाकिनी चात । ठगुरागी ठकार मे वीक हिदलं - ·प्राणतीपिणी। । उदा पातु पट्चक्रकुलवासिनी। अकारादिक्षकारान्ता विन्दु- सर्गसमन्विता। मादका सदा पातु कुण्डली मानकुण्डली। 'मयंकाली गतिप्रेता पूर्णगिरितट शिवा। उड्डीयानेखरी देवी सकलं पातु सर्वदा। कैलासपर्वतं पातु कैलासगिरिखा- सिनी। डाकिनो राकिणे शक्तिर्जाकिनी काकिनी कला । साकिनी हाकिनी देवी षट्चक्रादीन् प्रपातु मे। कैलासाख्य सदा पातु पञ्चाननतनूद्भवा । हिरण्यवर्णा रजनी चन्द्रसूयाग्नि- भक्षिणो। सहस्रदलपन मे सदा पातु कुलाकुला । सहस्रदल- पमस्या दैवतं पातु भैरवी। काली तारा पोड़शाख्या मातङ्गी पद्मवासिनी। शशिकोटिगलद्रूपा पातु मे सकलां तनुम् । रणे घोरे जले दोपे युद्दे वादे श्मशानके। सर्वत्र गमने जाने सदा मां पातु शैलजा। पर्वते विविधावासे विनाशे पातु कुण्डली । पदादिधरन्धान्त सर्वाकाशा सुरेश्वरी। सदा पातु सर्वविद्या सर्वज्ञानं सदा ममः। नवलक्षमहाविद्या दशदिक्षु प्रपातु माम् । इत्येतत् कवचं देवि! कुण्डलिन्याः प्रसिद्धिदम्। ये पठन्ति ध्यानयोगे योगमार्गव्यवस्थिताः । ते यान्ति मोक्षपदवीमैहिको- नात्र संशयः। मूलपझे मनोयोग हात्वा दृढ़ासनस्थितः । मन्त्री ध्यायेत् नीं सूक्ष्मपद्मप्रकाशिनीम्। धर्मोदयां दयारूढ़ामाकाशस्थानवासिनीम् । अमृतानन्दरसिकां विकलां सकलां सिताम्। असितां रतारहितां विरतां रक्तविग्रहाम् । रखाने कुलवित जनाकुलजलोक्लाम् । विप्रकार महो- रूपां मूले ध्यात्वा प्रपूजयेत्। यो योगी कुरते एवं स सिको नात्र संशयः । रोगी रोगात् प्रमुच्येत बद्धो मुच्येत बन्धनात् । वस्तु प्रियमवाप्नोति वस्तुहीनः पठेद यदि। पुत्रहीनो लमेत् पुत्रं योगहीनो भवेद्दशी। कवचं धारयेदयस्तु शिखायां दक्षिणे भुजे। वामा वामकरे धृत्वा सर्वाभीष्टमवाप्नुयात् । स्वर्ण रौप्ये ·प्राणतोषिणी। तथा नाचे खापयित्वा प्रपूजयेत् । सर्वदेशे सर्वकाले पतिला सिरिमाप्नुयात् । स भूयात् कुण्डलीपुत्रो नात्र कार्या विवा', रणा॥ इति रुद्रजामले उत्तरखण्डे कन्दवासिनीकवचं समा - सम्॥ तत पाचारात् खेष्टदेवताप्रणाममन्त्रेण कुण्डलिनी नत्या दशस हारेषु चौरगणेशमन्त्र कवाटवन् न्यसेत् तदुक्तं गणेशविम र्षियाम् ॥ चक्षुईयं तथा कर्णवयं नासापुटदयम् । मुखं नाति लिङ्गमूलं गुदस्थान तथैव च । मनोहारं भुवोमध्ये दशैव हार संन्निताः । अशं प्रथमं वीज हृदये दशधा अपेत् । प्रजपान्य ततो मातः ! कवाट निक्षिपेत्ततः। कर्णयोश्च तथा कूच कारी नासापुटे ततः। मुखे स्त्री दिविधं', वीज नाभी वाणी ततो जपेत् । हेसौः वीज लिङ्गमूले ब्लुमूले परिकीर्तितम् । कारण भुवोर्मध्ये मनास्थाने तथैव च । एतदेकादशं वोनं प्रति हार कवाटवत् ॥ चौरगणेशमन्त्र न असा कर्ममा कुर्यात्। यदि कुर्यात्तदा दोष उक्तो वर्णविलासतन्त्र ॥ गणेश उवाच । अधुनाई प्रवक्ष्यामि चोरमन्वमतः शृणु। चौरमन्त्र परिज्ञानं विना है वाहाणीयरि!! पुराण प्रपठेदयस्तु स एवं मूर्तिमान् कलिः। परजन्मनि पापिष्टः स भवेचौरकुकुरः। शिवपूजा विष्णुपूजा शधिपूजा तथैव च। सर्पपूजास यत्तेजी हरते गणपः सयम्। पञ्चागदगणदेवानां ज्योतीषि मुनि पुनवाः। प्रतिहारपये गत्वा प्रतिपद्येषु जृम्भते। हरन्ति कप वेजांसि प्रतिपद्मषु संस्थिताः। जपपूजास यत्तेजस्तन चौर- गणाधिपः। तस्माचीरप्रबोधार्थं चौरमन्यान् जपेद्दय। ततस्त पूजयेदीमान् यस्य या इष्टदेवताः। ततः फलमवाप्नोति ब्रादि- विदिवोकस चोरमन्नं महामन्त्र पञ्चाशद्गणतोषणम् । घोर मन्द पिना भद्रे ! मान्तिलस्वयनं कुतः । कर्णय तथा चक -

·प्राणतोषिणी।।
नासामुख ततः । नाभिस्थाने लिङ्गमूले गुदस्थाने तथैव च ।
नोहार भुवोर्मध्ये दशैकं हारमोरितम्। प्रतिहार न्यसेनमन्त्र
औराख्यं ब्रामणीश्वरि ।। चौरमन्ववाह भद्रे ! प्रतिद्वारे कवाट.
त्। रहस्य ते प्रवक्ष्यामि पशाशदगणतोपणम् । प्रबुश पञ्चमं
मौज प्रथने दशधा जपेत् । प्रजप्य सुभगे ! मातः ! कवाट निधि-
रेत्ततः । अन्यथा अङ्गुणैर्वीजे: कवाट भेदिरे गणाः । चन्द्रिकान्त-
गता नित्यं शङ्करं वरसुन्दरम् । चन्द्रिका रुपमा सीता शिजिनी
प्रणिमागुणा। चन्द्रविन्दामिका नित्या गणेशपरिपूजिता। ही ही
वौजदयमिति विन्यसेन्नयनहये । कर्णयोय तथा ही ही हु हु
नासाहये तथा । मुखे स्तों दिविध वीज नाभी क्लीं सुभगखरि!!
हेमौर्वीनं लिङ्गमूले गुर्दे,इन, परिकीर्तितम् । हुशारण भुवो-
मध्ये मनःस्थाने तथैव च । एतदेकादशहारे चौरमन्त्राणि
विन्यसेत् । दशधा चौरमन्वञ्च एकधा वापि वोजकम् । अनेनैव
जपेनापि प्रतिदारे कवाटकम् ॥ जपकालोऽपि तत्रैव ॥ शृणु
चापि प्रवक्ष्यामि मन्त्रस्य जपनिर्णयम्। प्रात.काले च शय्यायां
मुक्तास्वापः स्वदहके। पूर्ववन्माटकान्यासं विन्यसेन्मारकास्थ ले।
तथा एकादशहारे चौरमन्वाणि विन्यसेत्। दशधा चौरमन्वन्द
एकधा वापि सनषेत्। चोरमन्त्रजपात् तुष्टिगणेशस्य तदा भवेत्।
यमस्य नाधिकारोऽपि चौरमन्त्रजपात् प्रिये ।। सर्वमन्त्र जपा.
तेजः सर्वस्मात् समुपस्थितम्। तत्तेजोहरणे शतिर्गणेशस्य न
चैव हि ॥ इति ॥'.
अथ प्रयोगः॥ इदि क्रोमिति दशधा जपेत् दक्षिणचक्षुपि
ही शौमिति ॥१० वामचक्षुपि ह्रीं ह्रीमिति ॥१०॥ दचकणे
झी डोमिति ॥१०॥ वामकणे ही छोमिति ॥१०॥ दक्षिणनासायां
हुई इति । १०॥ वामनासाया हुई 'इति ॥ १० ॥ मुखे
झी ही ही ही हीमिति ॥ १५॥ नाभो , लोमिति ॥ १० ॥

·३०८ प्राणतोषिणी। लिङ्ग होः इति ॥ १०॥ गुद्य लुमिति ॥ १० ॥- भूमो इमिति ॥ १० ॥ सर्वत्र दशधा जपेत् ॥ ततः स्याने स्थानेऽवया मन्त्रसमर्पणं कुर्यात् ॥ कुलमूलावतारकल्पसूत्रटीकायां बतौर काण्डे प्रस्थाजपागायत्रीमन्वस्य शिरसि हंस ऋषये नमः। मुखे अव्यक्तगायत्रीच्छन्दसे नमः । इदि परमहंसदेवताये नमः। लिहं वीजाय नमः ॥ प्राधारे सः शक्तये नमः । पर मात्मप्रीतये उच्चासनिखासाभ्यां षट्शताधिककविंशतिमाम जपेन पूर्वभूतेभ्यो निवेदयामि । मूलाधारमडये स्वर्णवर्णपत दलपद्म वादिसान्तचतुर्वर्णान्विते गायत्रीसहिताय गणनाबाद पट्यतसख्यजपमहर्निश समर्पयामि नमः । स्वाधिष्ठानमण्ये अनेकविद्युबिभे वादिलान्तषड्वर्णान्विते षड्दलपने सावित्री- सहिताय ब्रह्मणे अजपामन्तपट्सहस्रं निवेदयामि नमः। मणिपूरमण्डपे नीलोत्पलमेघनिमे डादिफान्तदशवर्णाधित दशदलपद्म लह्मीसहिताय विष्णवे पट सहस्रजपं समर्पयामि नमः । अनाहतमण्डपे तरुणरविनिभे हादशवर्णयुते द्वादशः दलपद्म गौरीसहिताय शिवाय अजपाषट सहस्रजपं समर्प- यामि नमः। विशुद्धमण्डपे पोडशदलकर्णिकामध्ये जीवात्मने अकारादिअाकारान्ते अजपासहस्रसंख्यजपं निवेदयामि नमः । आज्ञामण्डपे थोचन्द्रप्रभे हिदलपद्महक्षवर्णान्विते मायासहित गुरुमूर्तये एकसहस्रजपं निवेदयामि नमः । नानावर्णोज्वले सहस्रशब्दोऽसंख्यपर इति बोध्यम् । उसञ्च पद्म कोटिसमन्वितमिति । सहस्रयास्थिताय परमात्मने अकारादिक्षकारान्तसहिताय एकसहस्रजपं निवेदयामि नमः । इति जपं समयं अष्टोत्तरशतसंख्यमजपाजपं कुर्यात् । अका रादिक्षकारान्ता वर्णा हंस इति शिवशक्तिविन्दुना ब्रह्माणं अ इति विसर्गरूपविन्दुभ्यां हरिहरयोरभेदः। सोऽहमित्यभेद: . ब्रह्मरन्धमहये ·प्राणतोषिणी। भावनया ब्रह्मरूपता खं खं परिभाव्य उक्तः । पट शताधिका- विशतिसहसजपेत्र परदेवतारूपः श्रीपरमेश्वरः प्रीयतामित्येक- वार सद्धरम्य ईसंस्य ध्यानं यथा ॥ आराधयामि मणिसबिभ- मात्मलिग मायापुरोदयपद्धजसत्रिविष्टम्। बहानदौविमल- चित्तजलावगाहं नित्य समाधिकुसुमेरपुनर्भवाय ॥ प्रसङ्गाज- परहस्यं लिख्यते। पञ्चाशदर्णसम्पटत्वेनानुलोम्यप्रातिलोम्येन ब्रह्मरूपं मर कारं परिकल्पा तया सह जपं कुर्यादिति दोपलेशन बाध्यते । एतेन विखमेव हंसमारकयोरेकाकारण कालात्मना लोके चिदात्मा उच्यते । अजपाविधान विना थीविद्या- दिसकलविद्याया अनधिकारी भवेत् । तदुलम् । हमज्ञानविमु- ग्धेन कृतमप्यततं भवेत् । इति। ततपद्मकोपराघवमतत. न्वान्तरदक्षिणामूर्तिसंहितासप्तमपटलेषु । अजपाधारणं देवि ! कथयामि तवानधे ।। यस्य विज्ञानमात्रेण परं ब्रोव दैशिकः । हंस: पदं परेशानि ! प्रत्यहं प्रजपेन्नरः। मोहरन्न नानाति मोक्षस्तस्य न विद्यते। श्रीगुरोः कृपया टेवि। ज्ञायते जप्यते यदा। उच्छासनिखासतया सदा बन्धक्षयो भवेत् । उच्छासे चैव निश्वासे हंस इत्यक्षरदयम्। तस्मात् प्राणस्तु हंसात्मा आत्माकारेण संस्थितः। नाभेरुच्छासनिखासात् हृदयाग्नेर्व्यव- स्थितिः॥ अहोरावमध्येऽजपाजपसख्यापि तत्रैव । पष्टिखासै- मवेत् पाण: पट प्राणा नाडिका मता। पष्टिनाया अहोरात्रं जपसंख्याक्रमो मतः। एकविंशतिसाहसं पट्शताधिकमोखरिता जपते प्रत्यहं माणी सान्द्रानन्दमयीं पराम् । उत्पत्तिच जपा- रभो मृत्युस्तस्य निवेदनम्। अजपानामकारणमपि तवैव। विना जयेन देवेशि! जपो भवति मन्त्रिणः। अजपेयं तत: प्रोक्ता भवपाशनिकन्तनी। एवं जयं महेशानि ! प्रत्यहं विनि वेदयेत्। गणेशब्रह्मविष्णुभ्यो हराय परमेश्वरि !! जीवा- 1 ·प्राणतोषिणी। क'रद्युतिसंराजसहस- भने क्रमेणैव तथैव परमात्मने । षट् शतानि सहस्राणि सहल तदेव हि। पुन: सहस्र गुरवे क्रमेण च निवेदयेत् । एवं यथा स्थानावस्थितेभ्यो गणादिभ्यस्तज्जपसमर्पणमुक्त्वा तत्तव स्थानानां तत्तदवस्थितमाटकानाच रूपमाह तत्रैव॥ पाधार स्वर्णवर्णेऽस्मिन् वादिसान्तानि संस्मरेत् । द्रुतसौवर्णानि तथा वर्णानि परमेश्वरि !! स्वाधिष्ठाने विद्रुमा वादिलान्तानि । स्मरेत् । विद्युत्युचप्रभाभाणि सुनीले मणिपूरक। डफान्तानि महानीलप्रभाणि च विचिन्तयेत् । पिङ्गवणे महावनिकलिका भानि चिन्तयेत्। कादिठान्तासिवर्णानि चतुर्थेऽनाहते प्रिये ! विशुद्धौ धूम्रवर्णं च रतावर्णान् खरान् यजेत् । आज्ञायां विपु दाभायां शची हदी विचिन्तयेत् । दलनीरजे। नादात्मकं ब्रह्मरन्ध्र जानीहि परमेश्वरि !! एतेषु सप्तचक्रषु स्थितेभ्यः परमेश्वरि।। जपं निवेदयित्वा । अहोरात्रभवं प्रिये !। सहज परमेशानि! न्यास कुर्यादिचक्षणः । ऋपिहंसो व्यक्तरूपो गायत्रीच्छन्द उच्यते । टेवता परमादित हसोऽहं वोजमुच्यते। सः शक्ति: कोलकं सोऽहं प्रणवस्तु त्वमेव हि। नेत्रस्थलं भवेत् खेतं वर्णञ्च,परमेश्वरि ।। तदा तत्सा इत्येवं मनोरस्य प्रकीर्तितः । मोक्षार्थे विनियोगः स्यादेवं जानी ततः पड़ङ्गविन्यासं कुर्यादेहस्य सिइये । सूयं सोमं महेशानि! निरञ्जनमतः परम्। निराभासं चतुर्यन्तं खाहान्ते क्रमतो न्यसेत् । कवचान्तं प्रविन्यस्य ततोऽनन्तपदं स्मरेत् ॥ अजपाया हैविध्यमुक्त यथा निसत्तरतन्त्रे चतुर्थपटले. ऽपि ॥ हंसेति प्रक्ततिया ॐकारः प्रक्कतेगुणः। हमारण वहिर्याति सकारेण विशेत् पुनः। हंसेति परमं मन्त्रं जीवो अपति सर्वदाः। षट् शतानि दिवारात्रौ सहस्राण्येकविंशतिः । धजपा नाम गायत्री योगिनां मोक्षदायिनी। अजपा द्विविधा हि पार्वति !!

·प्राणतोषिणी। हेवि! व्यता गुप्ता क्रमेण च । व्यता च हिविधा प्रोता शब्द- ज्योतिःस्वरूपिणो। ज्योतीरूपा च सा देवो हृदि स्थाने प्रति: हिता । ठकाररूया गुप्ता च शिवशक्तिः प्रकीर्तिता। चन्द्रवोज उकारस्तु वीप्सितः खर उच्यते। अजपार्थमयी गुप्ता वडिजाया प्रकीर्तिताः अस्याः सङ्कल्पमात्रेण पुरचरणमुच्यते।। इति खेष्टदेवतागुरुकुण्डलिनीध्यानेन परिपूतमनःकायचिन्तयेट यथा। राघवभतम् ॥ यहं देवो न चान्योऽसि ब्रीवाई न शोकभाक् । सच्चिदानन्दरूपोऽहं नित्यमुक्तस्वभाववान् । गुरु- देवात्मनामक्यं भावयित्वा तु प्रार्थयेत् ॥ भावनाप्रकारस्तु धर्म- काण्डे दर्शित: । त्रैलोक्य चैतन्त्रमयाधिदेव ! श्रीनाथ ! विष्णो! भवदान्जयेव । प्रातः .समुत्थाय तव प्रियार्थ संसारयानामनु- वर्तयिने। जानामि धर्म न च मे प्रवृत्तिः जानाम्यधर्म न च मे निहत्तिः। केनापि देवेन हदि स्थितेन यथानियुक्तोऽस्मि तथा करोमि, ॥ अव श्रीनाथविष्णो इति शैवादावूहः कार्यः । अतएव शाकानन्दतरङ्गियां पञ्चमोल्लासे। त्रैलोक्यचैतन्यमयेखरेशि ! श्रीपार्वति ! त्वञ्चरणाजयेव। इति शतिविषये अहमुक्तम् इति प्रार्थनामन्त्रः ॥ तत उत्थाय भूमिनतिं सत्वा वामपदपुरःसरं मूत्रपुरीये कुर्यात्तदुक्तं तत्रैव । एवं सञ्चिन्त्य मनसा ग्टहा- विगत्य संयतः । आचम्य प्रयतो मन्त्री दन्तधावनमाचरेत् । प्रयत इत्यनेन मूत्रपुरीपोत्सर्गान्तशुद्ध इति सूचितम् । तथाच । महानिर्वाणतन्त्र पञ्चमोल्लासे ।। नमस्कात्य वहिर्गच्छेदामपाद. पुरःसरम् । त्यत्वा भूत्रपुरोपञ्च दन्तधावनमाचरेत् । गन्धर्व- तन्ने पञ्चमपटले ॥ सर्वमङ्गलसम्पनो वहिनिर्गत्यासाधकः । त्यला मूवपुरोपे तु दन्तधावनमाचरेत् । दन्तकाष्ठमखादित्वा पूजयेद यस्तु देवताम् । , सा पूजा विफला देवि !: मते तु नरकं ब्रजेत् । दक्षिणामूत्तौं । लोमामकं कामदेवं सर्वजनमथालिखेत् । - ·! पुण्यं पुरासतम्। मन्वतन्यप्रकाशे ॥ स्मृत्युक्तन विधानेन दद्यादै दन्तधावनम्। दद्यादाचमनीयञ्च दद्यादासोऽमल वर्जयेद गुच्छं कुभकाय वर्जयेत्। इति देवरहसम्मार्जनम् । ११२ प्राणतोपिणी प्रियाय हृदयान्तोऽयं मनुर्दन्तविशुद्धये। चतुर्दशाचरैया चालयेत् सिदिहेतवे । मन्वतन्त्रप्रकाशे। विधायावश्यकं शोर- माचमं दन्तधावनम् । मुखप्रक्षालनादीनि कृत्वा स्नान समा. चरेत् ॥ पदार्थदर्शने । बाहो महत्तै उत्थाय करपादौ वियो- वयेत्। मुखं प्रखाल्य देवेशि ! नासारन्धयं तथा। नेवाचन विधायैव शुद्धस्थान समाश्रयेत् । नवाजनमकत्वा तु यः पश्येत् सौरमण्डलम् । जन्मार्जितफलं नश्वेत् का कथा तस्य दुर्मतेः । इति निन्दार्थवादो हरिद्वारादावावश्यकत्वप्रतिपादको यस्मिन् देणे इत्याद्युक्तवचनादन्यत्र काम्यत्वज्ञापक इति । स्मृत्युक्तविधा नेन शौचादिकं देहराविञ्च विधाय रात्रिवासः परित्यज्य वासो ऽन्तर परिधाय मन्त्रम्रान क्लत्वा देवदहमागत्य सम्मार्जनोय- लेपादि क्त्वा देवस्य निर्मात्यमपसार्य पूर्वदिनावशिष्टपत्रादि- निाभ्यर्य नमस्कुर्यात् । अन्चया दोपः । यदाहुः ॥ ढषान्तिः पर्वधः कन्यका च रजस्वला। देवता च सनिर्मात्या हन्ति सम्यक् शौचं विधाय च । प्रक्षाल्य पादावाचम्य कृत्वा यतात्मवान् । प्रविश्य देवतास्थानं निर्मात्यमपलष्य च । दद्याद पुष्पाञ्जलिं विद्वानय॑याये तथैव च। मुखप्रक्षालनं दद्याद शुभम् ॥ सम्मार्जनन्तु योगिनीतन्त्र ढतोयभागे नवमपटले । सम्मान प्रवक्ष्यामि तत् शृणुष्व वरानने !। यां गतिं पुरुषा यान्ति स्त्रियो वा कर्मनिश्चिताः। यावलिनिःसताश्च भूमि सम्मार्जने प्रिये !। तावर्षसहस्राणि सप्तद्वीपे महेश्वर इति । विधिनिषेधद्रव्यमपि तवैव ॥ न काष्ठेन न पत्रेण न कुन कदाचन। वस्त्रेण बणगुच्छेन वीरणेन नलेन च । न्यास मार्जय- ·प्राणतोपियो। । उपलेपनमपि तत्रैव ॥ मृहोमयेन वै भूमेः क्रियते लेपन प्रिये ।। एकेनैवोपलेपेन स योन्यां नैव जायते। सात्वावलेपने देवि ! सलिलं यो ददाति च । तस्य पुण्यं महाभागे ! शृण तत्त्वेन सुन्दरि!! यावन्ति जलविन्दूनि लिप्यमानस्य सुन्दरि !! ताववर्षसइस्राणि स्वर्गलोके महीयते । मृत्तीयः प्रोक्षणं कुर्या- इवस्य च विलेपनम् । सर्वपापविनिर्मुक्तो वारुणं लोकमन्यते । इत्युपलेपनम् । ततः स्तवनमात्रेण नमस्कुय्याद यथा विश्व- सारतन्त्रे टतीयपटले ।। ईश्वर उवाच ॥ प्रातरेव समुत्याय हस्तपादौ विशुध्य च। उत्तराभिमुखीभूय कुर्याद्भत्या गुरो- नतिम्। मनसा वचसा वापि कायेन च विशेषतः। क्षेत्रेशं वास्तुराजञ्च विघ्नराजं ततः परम्। दुगी विनायक शम्भु भैरवं वटुकान्वितम्। ब्रह्माणं न तिचैव चक्रपाणि नमेत् सदा। विघ्नेभ्यो विघ्ननाथेभ्य ऋपिभ्योऽपि नमेत्ततः। देवेभ्यो वेदशास्त्रेभ्यो वेदार्थेभ्यश्च वै नमः। रामायणेभ्यो आगवतेभ्यः पुराणेभ्यः सदा प्रिये !। ब्राह्मणेभ्यो गुरुभ्यश्च योगिनीभ्यो विशेषतः। यतिभ्यो मनुवंशेभ्यो मनुष्येभ्यो नमेत् सदा। हक्षेभ्य प्रोपधिभ्यच लतागुल्मेभ्य एव च। कुलाचलेभ्यो दिग्भाय दिक्पालेभ्यो नमो नमः। सहिताभ्यः शिवेभ्यश रुद्रेभ्योऽपि नमो नमः। योगेभ्यः करणेभ्यय तिथिभ्यस्तेभ्य एव च। दिवसेभ्यश्च पक्षेभ्यः सर्वकालेभ्य एव च। योगिनीभ्योऽपि कालेभ्यः प्रथमेत् सर्वकालतः। क्षणभ्यो निमिषेभ्यश्च कर्मभ्यः कारणेभ्यश्च । पोटभ्यः सागरीभ्यश्च तीर्थेभ्योऽपि नमो नमः । नदीभ्य: कर्मयोगेभ्यो मन्त्रेभ्यः प्रणमेत् पुरा। हवेभ्य ओपधि- भ्यश्च लतागुल्म भ्य एव च। तविमासत्रिमभ्यय देभ्यः प्रणमत् सदा। जीवेभ्य: सर्वभावेभ्यो रसेभ्योऽपि विशेषतः । पुप्प भ्यश्च प्रणम्याव चागमेभ्यो नमत्ततः। भाष्येभ्यशार्थशास्त्रेभ्य ।

·ध्या शुद्धस्फटिकसन्निभम्। ककुदंश हलं ध्यायेन्मुद्गरं वामपार्थके। वापि तधेति न्यायात् सवत्र क्रमस्तवे तत्फलमनेयम् । अन्यथा प्राणतोषिणो। आख्यानेभ्यो नमेत् सदा। अस्त्रेभ्यः सर्वशास्त्रेभ्यो माटपा भ्यश्च. पार्वति !। पुरुषेभ्यश्च शक्तिभ्यो धर्मशास्त्रेभ्य एव । भूतेभ्यः पञ्चभूतेभ्यो महाभूतभ्य एव च। ज्योतिर्यो ज्योति भ्यश्च आचार्येभ्यय पार्वति । श्रुतिभ्यश्च प्रणम्याथ तुम्क प्रणमेत् सदा। वर्णेभ्यो वर्णशक्तिभ्यः कलाभ्यः प्रणमेत् सदा। सब्रह्मविष्णुरुद्रेभ्यो मुद्राभ्यः प्रणमेत् सदा। स्थानेभ्यः खान देवेभ्य: सर्वकालात्मने नमः । विघ्नेभ्यः कालपीठेभ्यो योगिनी गणपालिके !। भैरवेभ्यस्तत्पनीभ्यो मामण्डलचक्रके । से भ्यश्च स्वरभ्यथ देवीप्रीतिकरेष्वपि। एवं प्रणम्य देवेशि ! हेवी विचक्षणः। प्रान्तरे वा श्मशने वा शून्यावासे तथा रहे। अहेतभावनां कुर्याद् ब्रह्माण्डसदृशीं तनुम्। सञ्चिन्त्य पङ्कजइयधारिणीम्। तन्मूर्छि चिन्तयेह वि ! कूम रूप, जनार्दनम्। नीलमेघनिभं देवं सर्वतत्त्वसमन्वितम् । तस्य पृष्ठे स्थितं देवमनन्तं चिन्तयेदिया। सहस्रफणसंयुत एक कुण्डलरत्नेन भूपणेनातिभूषितम् । पृथिवीं चिन्तयेदिया। यथा पृथिव्याः सिद्धार्थ तथेमां चिन्तयेत सुधीः। कृष्णवणां शुकव्रीहि जयुग्मेन भूषिताम् । तत्रापि मण्डपं ध्यायेन्मनसा मणिभूपितम्। तत्र कल्पतरु ध्यायेत् सर्ववाञ्छाफलप्रदम् । तदधःस्थ चिन्तयेच्च स्वर्णसिंहासनं महत् । तत्र सञ्चिन्तयेद्देवीं हृत्पद्मस्यां सुरेश्वरीम् ॥ इति छिन्नमस्ताया विशेषः। यद्यपि सरीक्रमस्तव एव फसमुक्तं न तु चित्र मस्तादीनां तथाप्येवाव निर्णीतः शास्त्रार्थो बाधकमतरलाग्य স্মধামমি एकचक्रस्य उपरि . क्रमम्तवस्यानित्यत्वप्रसङ्गः स्यादिशापत्तिरिति चेत्र । निबन्धुभिरलिखितस्य तच्छति। दक्षिणकाल्यास्तु । प्राय भाचीन ·प्राणतोपिणी। ३१५ उहत्ते उत्थाय इस्तपादौ विशुध्य च। पूर्वोक्तच गुरुध्यान यात् साधकसत्तमः । प्रणम्य विधिवहेवीं ध्यायेत्तां वे सना- नौम्। अष्टोत्तरसहस्रं हि जपित्वा विधिनामुना। क्रमस्तव ठेन्नित्यं विधिनानेन देशिकः । ॐ नमो गुरुभ्यो देवेभ्यस्तथा रतराय च ॥ परापरेभ्यस्तहच्च तथा परात्पराय च। चेव- गलं नमस्कृत्य द्वारदेवान् विधानतः । लक्ष्मी सरस्वती दुर्गा गङ्गां गोदावरी तथा। भोगवतीं नमस्कृत्य वास्तुदेवानमेत्तदा। वघ्नराजञ्च वास्वी क्षेत्रेशं प्रणमाम्यहम्। न तञ्चैव ब्रह्माणं ब्रह्मकर्मात्मकं प्रिये ।। विनान् प्रणम्य विधिना तान् देवांच नमेत्ततः । आधारशक्ति ता नत्वा पसजदयधारिणीम् । नोल- 'वणी महामायां हादशाक्षररूपिणीम्। ततो धर्मगणैः सेव्यां नां देवीं शक्तिरूपिणीम् । नीलवर्ण महाकायं कूर्म हिमाद्रि- मंस्थितम्। सर्वशक्तितनु विष्णु कूर्माकारं नमाम्यहम् । तस्य. पृष्ठे स्थित देवमनन्त तं नमाम्यहम् । सहस्रफणसंयुक्त सर्पा- कार हरि नमः। हिमाद्रिसदृशं विष्णु एकदण्डधरं विभुम् । फणासहस्रमणिभिमूपितं तं नमाम्यहम् । तस्य कुक्षगतं ध्याये. लागलञ्चाशुभावहम् । मुद्गरं वामभागे च तवैकादशसंयुतम् । तस्य मूट्टि स्थितं ध्यायेहराह विष्णुमव्ययम् । एकदन्तं महा- कायं कालमेघसमप्रभम्। तस्य दन्ते सदा ध्यायेत् पृथिवीं पद्मपायिनीम्। नौलवणां महादेवी शालिशूकविभूपिताम् । अणिमादिगुणैर्युक्तां सर्वतत्त्वविभूपिताम् । तस्या मूट्टि सदा ध्यायेत् समुद्रान् रत्नसंयुतान्। नानापर्वतसंयुक्तां पृथिवीं चिन्तयेद्धिया। पर्वतायिन्तयेत्तस्यां सर्वच कुलभूपितान् । दिग्ग- जेभ्यो नमस्कात्य योगेभ्यः प्रणमत् सदा! मुनीन्द्रेभ्य ऋषिभ्यय योगशास्त्रधराय च। शाक्वेभ्यो वैणवेभ्यश्च शैवेम्यः प्रणमेत सदा। यन्त्रेभ्यो मन्त्रदेवेभ्यः सर्वशास्त्रपराय च। चन्द्राय ·प्राणतोषिणी। योगि- चन्द्रवंशेभ्यः सूर्यवंशेभ्य एव च । मनुवंशमनुष्येभ्यः पञ्चभूवम्य एव च। महाभूतेभ्यो भूतेभ्यः कलाभ्यः प्रणमेत् सदा। रसेग्यो ऽपि नमस्कृत्य गन्धेभ्यः प्रणमेत् सदा। पुष्पेभ्यः पुष्यहासम्यो गन्धर्वेभ्यो नमो नमः । यक्षेभ्यो भूतवर्गेभ्यः प्रेतेभ्यः सर्वकर्मछ । शब्दब्रह्मस्वरूपेभ्यः प्रणमामि सदा प्रिये !। रुद्रेभ्यो रुद्रवंशयो भैरवेभ्यो नमो नमः। लिङ्गेभ्यो लिङ्गदेवेभ्यो वेदशास्त्रेभ्य एवं च। वेदेभ्योऽपि च शास्त्रेभ्यस्तेभ्यो नित्य नमो नमः । स्थाव- रेभ्यो नमस्कृत्य ऋपिथ्यः प्रणमेत् सदा । प्रणमामि सदार्थयो वेशेभ्योऽपि नमो नमः । मन्त्र भ्योऽपि नमस्कृत्य मन्त्राभ्यो नमो नमः। पूजोपकरणेभ्यश्च ब्राह्मणेभ्यो नमो नमः । नीभ्यो नमस्कृत्य शक्तिभ्योऽपि नमो नमः । रत्नेभ्योऽपि नम: स्कृत्य नदोभ्यः प्रणमेत् सदा। पीठभ्योऽपि नमस्कृत्य मान्यः प्रणमेत् सदा। अन्नेभ्योऽपि नमस्कृत्य इन्द्रेभ्योऽपि नमो क्षेत्रेभ्योऽपि नमस्कृत्य क्षेत्रपालेभ्य एव च । कुला चलेभ्यो नत्वा तु प्रादुर्भावभ्य एव च । किञ्चित्तेभ्यो नित्यं नमो नमः। ॐ नमामि कालिका देवी कलिकल्मषनाशिनीम्। नमामि शम्भुपत्नीञ्च नमामि भने सुन्दरीम्। आद्यां देवीं नमस्कृत्य नमस्त्रैलोक्यमोहिनीम् । नमामि सत्यसङ्कल्पां सर्वपर्वतवासिनीम्। पार्वतीच नमस्काय नमो नित्य नगात्मजे !। मातस्त्वदीयचरणं शरणं सुराण ध्यानास्पदैर्दिशति वाञ्छितवाञ्छनीयम्। येषां हृदि स्फ,रति तचरणारविन्दं धन्यास्त एव नियतं सुरलोकपूज्याः शुभैः कुडुमपतलेपैर्मातस्त्वदीयं चरणं हि भक्ताः । शृखन्ति लुठन्ति धीरास्तेषां जरा नैव मवेद्भवानि !। तवादि पद्मं शरणं सुराणां परापरा त्वं परमा प्रतष्टिः। दिने दिने देवि ! भवेत् करस्थः किमन्यमुच्चैः कथयन्ति सन्तः । नमः। उत्तानुक्तञ्च यत् ग स्परति कवीन्द्राणां दर्य ·प्राणतोषिणी। ३१७ तव रकमलशोभापरिचितं विधुन्वन्नडा मे सकलगणमेतगिरि- ते ! । अतस्त्वत्यादान जननि! सततं चेतसि मम हितं नारो- तं प्रणिहितपदंशावरमपि। ये ते दरिद्राः सततं हि मात वदीयपादं मनसा नमन्ति। देवासुराः सिद्धवराय सर्वे सादात् सततं लुठन्ति ॥ हरिस्वत्यादान निखिलजगतां भूति- भवत् शिवो ध्यात्वा ध्यात्वा किमपि परमं तत्परतरम्। प्रजानां योऽयं तदनु जगतां सृष्टिविहितं किमन्यत्ते मातस्तव चरण- मस्य फलता॥ इन्द्रः सुराणां शरणं शरण्ये ! प्रजापतिः काश्यप व नान्यः। वरः पतिविष्णुभव: परेशि ! त्वदीयपादामफलं. नमस्तम् । लदोयनाभीनवपल्लवे वा नवाझुरैर्लोमवरैः प्रफुल्लम् । दा वरेण्यं । शरणं विधेहि किंवापर चित्तवरैविभाव्यम् । विदीयपादाचितवस्तुसम्भवः सुरासुरैः पूज्यमवाप शम्भुः । त्वदीय-' सादाचनतत्परो हरिः सुदर्शनाधीखरतामुपालभत्। धरित्री हान्धरूपेण रसेन च जलं कृतम्। तेजो वहिवरूपेण प्रणवे हामरूपतक् ।' मुखं चन्द्राकार विभुवनपदे यामसहितं त्रिनेत्रं से मातः ! परिहरति यः स्यात् स तु पशः । न सिद्धिस्तस्य स्यात् सुरतसततं विश्वमखिलं कटास्ते मातः ! सफलपदपद्मं स लभते ॥ ऋतुस्त्वं हविस्त्वं खधा वं मुरारः पुरात्वं परा त्वं सदा- गोमुरारेः। हरस्त्वं हरिस्त्व शिवस्त्वं शिवानां गतिस्त्वं गतिस्त्वं गतिस्त्वं भवानि!॥ नवाहं नवा त्वं नवा वा क्रियाया वरस्त्वं चरस्त्व भर धरायाः। नदस्त्वं नदी त्वं गतिस्त्वं निधोना सुतस्त्व' सुता त्वं पिता रहिणाम् ॥ त्वदीयमुण्डाख्य भवानि!'मालां विधाय चित्ते भवपद्मजादयः। सुराधिपत्वं लभते मुनीन्द्रः शरण्यमेतत् किमपीह चान्यत्। नरस्य मुण्डञ्च तथा हि खद भुजदये थे मनसा जपन्ति । सव्येतरे देवि ! वराभयञ्च भवन्ति ते सिंचजना मनोन्द्राः। शिवोपरि त्वां हृदये निधाय । ।

·सती गोरी नित्याचिन्त्या चिति: क्रिया ॥ परा प्रांद्या पराया 4 त्वदीयशृङ्गारस । वा परां देवि! परापराख्या। त्वदोयलजायजापकलावबार- योम्बमोखरी काली त्वं होस्वच करालिका। लज्जा तमः ३१८ प्राणतोषिणी। जपन्ति विद्यां हृदये कदाचित् । सदा भवेत् काव्यरसस्त येत अन्ते पदद्दन्दमुपाश्रयेत॥ दिगम्बरी त्वां मनसा विपिन जपेत् पराख्यां जगतां जनीति। जपेत्यराख्यां जगतां मतिय किंवा पराख्याशरणं भवामः । शिवाविरावैः परिवेहिता खां निधाय चित्ते सततं जपन्ति। भवेय देवैशि! पा. परादिनिरीशतां देवि! परा वदन्ति ॥ निधाय जपन्ति मन्त्र यदि वेदमुख्याः । भवन्ति ते देवि ! जमा पवाद कविः कवीनामपि चाग्रजन्मा॥ विकीर्णवेशां मनसा निधाय जपन्ति विद्यां चकितं कदाचित् । सुधाधिपत्यं लभवे नरः स किमस्ति भूम्यां शृणु कालकालि ! ॥ त्वदीयवीजवयमा तरतज्जपन्ति सिद्धास्तु विमुक्ति हेतोः। तदेव मातस्तव पादप अगा भवन्ति सिद्धिय दिनत्रयेऽपि ॥ त्वदीयकूर्चयजापकत्वान सुरासुरेभ्योऽपि भवेञ्च वर्णः । धनित्वपाण्डित्यमयन्ति सर्वे कि शानि ! चतुर्थसिद्धिः । • त्वदीयससिडिवरप्रसादात्तवाधिपत्वं लभते नरेशः ॥ ततः स्वनाम्नः शृणु मातरतत् फलं चतुर्वर्ग वदन्ति सन्तः। वीजवयं वै पुनरप्यु पास्य सुराधिपत्यं लभते मुनीन्द्रः । पुनस्तथा कूचं युगं जपन्ति नमन्ति सिहा नरसिंहरूपाः । ततो. ऽपि लज्जाइयजायकत्वालमन्ति सिडिं मनसो जनास्ते । पद क्षिप्य विभा विभावसोस्वन्मन्त्रसुडारमिद वदन्ति ४.पि. चारे चक्रे जननि ! मततं सिद्धिसहिता विचिन्वन भनिन् परमममृत' दक्षिणपदम् । सदा काली ध्यात्वा विधिषित पूजापरिकरा विशेषाख्यानं ते न खलु भवभडाभयपदः । - पते च परमा परमा पसः। अकुत्पायित्ते प्रचयपदप पदभुत ·प्राणतोपियो। सदा जवा स्तुत्वा जपति इदि मन्त्र मनविदा। न तेषां संसार विभवपरिभङ्गप्रमथने क्षणं चित्त' देवि! प्रभवति विरुडे परिकरम् ॥ वयस्त्रिंशः झोकर्यदि जपति मन्त्रं स्तवति च नमच्चै- तानेतान् परममृतकल्प सुरवरम्। भवेत् सिद्धिः शुद्धौ जगति शिरसा त्वत्पदयुगं प्रणम्य प्राकाम्य वरसुरजनैः पूज्यविततिम् । इति विश्वसारतन्वे दक्षिणकालिकाक्रमस्तोत्रं नाम चतुर्थः पटलः॥ यासां यासां कमस्तोत्रं तासां तासां दक्षिणाप्रतिकवेनाप- वादविषयम् परित्यज्योत्सर्गस्य प्रहत्तित्वात् दक्षिणकालिका- क्रमस्तोत्रपाठेनैव तत्फलनिर्वाहः । सम्पति गुह्यकाल्या अपि विशेष उतस्तवैव पष्ठपटले तत्कवचात् परम् ॥ क्रमस्तवं प्रव- क्ष्यामि शृणुष्व कमलानने !। ब्राह्मण मुह उत्थाय गुरुदेवान- मेत् सदा। वारुणोमुखमाश्रित्य नमस्कुर्यादुपय॑धः । गुरुभ्यो. ऽपि नमो नित्यं नमस्तत्मादुकाय च। परं परेभ्यश्च परापरेभ्यः परात्परेभ्योऽपि नमोऽस्तु ते च। आधारशक्तिं नमस्कृत्य कुलाच- लानमस्कुयात् । धर्मकर्मणे नमस्कृत्य कूर्मराजाय वै नमः । अनन्ताय नमो नित्यं वराहाय नमो नमः। पृथिव्यै च नमो नित्यं कुलाचलेभ्यो नमो नमः । समुद्रभ्यो नमो नित्य सरत्न. रमृतै लैः। कुल क्षेभ्यो नमो नित्य कल्पनचेम्यो नमो नमः । स्वर्णसिंहासनेभ्यथ मणिवेद्यै नमो नमः । चतुर्दिशि नमस्कुर्यात् सर्वदेवान नमस्तता देयोऽपि नमो निच वेदान्यो नमो नेमः ।पाखाभ्यस्तस्य वै नित्य तत्पादेभ्यो नमो नमः । तह- पणेभ्यो नमो नित्यं वयभ्यो नमो नमः । असंस्कारपदेभ्यश्व नमो वै परमात्मने। विद्याभ्योऽपि नमो नित्यमविद्याभ्यो नमो नमः । शास्त्रेभ्योऽपि नमो नित्यमशास्त्र भ्यो नमो नमः । वर्मयोपि नमो नित्यमधर्मभ्यो नमो नमः । भागवतेभ्यो नमो .

·प्राणतोषिणी। नित्यं विद्याभ्योऽपि नमो नमः । श्रुतिभ्योऽपि नमो नित्य अमर र्थेभ्यो नमो नमः । श्रीराममागवतेभ्यश्च दण्डवत् प्रमिल सदा। भागवतेभ्यो नमो नित्य भागवतार्थेभ्यो नमो नमः । तत्त्वार्थेभ्यो नमो नित्यं तत्त्वेभ्योऽपि नमो नमः। योगेमो ऽपि नमो नित्यं योगार्थेभ्यो नमो नमः। संहिताभ्यो नमो नित्यं तदर्थेभ्यो नमो नमः । माढकाभ्यो नमो नित्यं तदर्थेभ्यो नमो नम:। कलाभ्योऽपि नमो नित्य शक्तिभ्योऽपि नमो नमः । स्वरेभ्योऽपि नमो नित्य रागेभ्योऽपि नमो नमः । रागि- णोभ्यो नमो नित्य तदर्थेभ्यो नमो नमः। अस्त्रेभ्योऽपि नमो नित्य शस्त्रेभ्योऽपि नमो नमः । जीवेभ्योऽपि नमो नित्यं वोजे भ्योऽपि नमो नमः। भूचरेभ्यो नमो नित्य खेचरीभ्यो नमो. नमः। योगेभ्योऽपि नमो नित्य करणेभ्यो नमो नमः । मुह तेभ्यो नमो नित्य यामेभ्योऽपि नमो नमः । ऋतुभ्योऽपि नमो नित्यं वत्सरेभ्यो नमो नमः । डाकिनीभ्यो नमो नित्यं रुद्र भ्योऽपि नमो नमः । भूतेभ्योऽपि नमो नित्य प्रेतेभ्योऽपि नमो नमः। यक्षेभ्योऽपि नमो नित्यं विघ्नेभ्योऽपि नमो नमः । भूतेभ्योऽपि नमो नित्य' महाभूतेभ्यो नमो नमः । नमो नित्य शङ्करेभ्यो नमो नमः । वैष्णवेभ्यो नमो नित्यं ये च' मायाविमोहिताः। मायायै प्रणमेन्नित्य तत्त्वेभ्योऽपि नमो नमः । शरोरेभयो नमो नित्य व्यापकेभ्यो नमो नमः । मन्वन्यो- ऽपि नमो नित्यं यन्वार्थेभ्यो नमो नमः । नमो वर्णालिका भ्यय देवताभ्यो नमो नमः। तत्पदभ्यो नमो नित्य सित्पदभ्यो नमो नमः। भावनाभ्यो नमो नित्य भावशास्त्र एवं स्तवेभ्यः कवचेभ्यश नामभ्योऽपि नमो नमः। आगमेभ्यो नमी नित्य तदर्थेभ्यो नमो नमः । तक्रियाभ्यो नमो नित्यं यह मास्नेति कीर्णते। इसेभ्योऽपि नमो नित्व गन्नेभ्योऽपि नमी आचार्थेभ्यो - ·प्राणतोपिणी। inम: 1 पीठेभ्योऽपि नमो नित्यं तत्स्थेभ्योऽपि नमो नमः । उप्तत्त्वेभ्योऽपि नमो नित्य राजसेभ्यो नमो नमः । तामसेभ्यो नमो नित्यं गुणेभ्योऽपि नमो नमः। सर्वविद्यावतारेभ्यः सिद्ध- भ्योऽपि नमो नमः। आनन्दकन्दाय नमस्कृत्य कन्दनाय नमो तमः । सर्वतत्त्वात्मकमलाय प्रकृतिपत्रेभ्य एव च । सिद्धपीठाय सत्त्वस्य शवरूपशिवाय च। त्रिपञ्चाराय चक्राय नमो नित्य नमो नमः । तत्रस्थायै कालिकाये गुद्यायै कामरूपिण्यै। गुरु- कुलादिशक्तिभ्यः कालिकायै नमो नमः । नमो नमो नमस्ते- ऽस्तु परापराभ्यो नमो नमः । विशालनेवां सुरसङ्घवन्दितां सुरा- सुराभ्यर्थि तपादपद्माम्। नृमुण्डमालाकलिताशतारैः परावर ते प्रभवन्ति सिद्धाः ॥ स्थूलेति केचित् प्रवदन्ति सिद्धाः सूक्ष्मेति केचिन्मुनयो वदन्ति । तामम्बिकां नौमि विशालनेव सुमगर्ल धेहि मदीयटेहे ॥ त्वदीयपादाम्ब जमेवमेतत् निवेव्य सिधाः प्रभवं प्रयान्ति । मातस्तवायं पापात् सर्वशोकदुःखाजगज्जन- रम्ये। ये त्वा ध्यायेयुमनसि विधानाः सर्वे ते सकलफलाः ॥ इति विश्वसारतन्त्र गुह्यकाल्याः क्रमस्तवो नाम पाठपटले ॥ अथ त्रिपुरासुन्दर्याः क्रमस्तवः मप्तमपटले । क्रमस्तव" प्रवक्ष्यामि शृणुष्व कमलानने।। ॐगुरुभ्यो नमो नित्यं परा- परापरेभ्यः परेभ्यथ नमो नित्य नमो नमः । गोभ्यो नमो ब्राह्मणेभ्यो ब्रह्मपुवेभ्यो वै नमः । मुनिभ्यो मुनि- पनीभ्यो मुनिपुवेभ्यो वै नमः। दिगभ्यो नमो दिक्पतिभ्यो दिगम्बरेभ्यय वै नमः। भ्रमणेभ्यो नमो नित्यं रसनाभ्यथ वै नमः। देभ्यो वेदशास्त्र भ्यो वेदार्थेभ्यो नमो नमः । भागवतेभ्यो नमो नित्य श्रीभागवतभ्यो नमो नमः। श्रीरामभागतेभ्यो नमो नित्यं भागवतभ्यो नमो नमः । तीर्थेभ्यः पर्वतेभ्यश पौठेभ्यः सततं नमः। योगिभ्यो योगिनीभ्यश्च योगादिभ्यश्च वै नमः । त्परतराय च। + ·नमः। . - । ३२२ प्राणतोषिणी। ध्यानेभ्यो मन्त्रवर्णभ्यो मालकाभ्यो नमो नमः। प्राचार्येभ्यो नमो नित्यं भैरवेभ्यो नमो नमः। रुद्रेभ्यो रुद्रण्नीभ्यो गन्धर्वेभ्यो नमो नमः। किन्नरेभ्यः पिशाचेभ्य: कुष्पाण्डेभ्यो नमो नमः । अवतारेभ्यो मूर्तिभ्य प्रादित्येभ्यो नमो नमः । नमः संवत्सरे भ्यय दिवसेभ्यो नमो नमः। नक्षत्रग्रहयोगेभ्यः करणेमाच वै तिथिमाः सर्वकालेभा ऋतुभयोऽपि नमो नमः । ककारा_महादेव्यै कालिकायै नमो नमः । एकारस्थां महादेवी सर्वाधारस्वरूपिणीम। ईकारस्थां महादेवी रति कामाङ्गसुन्द- रोम्। लकारस्थमहादेव्यै इन्द्राण्यै सर्वसिइये। हकारस्थ- महादेव्यै शिवायै सवतो नमः। एतैवर्गमहामाया पात मां सुन्दरो शुभा। सकारस्था महामाया सावित्री पातु मां सदा। शिवा मां पातु देवेशी इकाराद्या सुरेखरी। शिवानी सर्वदा पातु हकारस्था महोदया। वकारस्था महादेवी पातु मां काम दायिनी। लकारस्था मकादेवी इन्द्राणो पातु सर्वदा। सर्वाङ्गं पातु मां देवी सर्वाणी सर्वसुन्दरी। एतैवणेमहामाया पातु मा सुन्दरी सदा। ककारस्था महामाया ब्रह्माणी पातु मां सदा । हकारस्था शिवा पातु सर्वत्र शिवदूतिका। ककारस्था शिवा पातु हकारस्था सुरेश्वरी। सकारस्था सदा पातु सावित्री शर्म. दायिनी। लकारस्था महादेवी लक्ष्मीमा सर्वदावतु। भुव. नेशी सदा पातु सर्वाङ्गे भवसुन्दरौ। अनन्ता सर्वदा मातु अकारस्था सुरेश्वरी। अकाराद्या सदा पातु शिवदूतो सुरे- खरी। सकारस्था सदा पातु कामिनी कामदायिनी नकार पातु मां सर्वक्षेत्रे विभुवनेवरी। लकारस्था सदा पातुं इन्द्राणी मकारस्था सदा पातु सर्वत्र मां सुरेखरी। एभिवणेः स्थिता देवी पातु मां भुवनेश्वरी। शिवानी मां सदा पातु सर्वत्र पुरसुन्दरी। चन्द्रवीजस्थिता विद्या सावित्री शमः सर्वदा मम।

·प्राणतोपिणी। ३२३. रूपिणी। पातु मां सर्वक्षेत्रेषु देवता भुवनेश्वरी। एतैर्वर्ण- महामाया पञ्चविंशतिवर्णिका। भुवनेशी सदा पातु सर्वाने त्रिपुरास्विका। सर्वबीजेषु सर्वत्र योजयेद्धवनेश्वरीम्। सर्वाङ्ग मां सदा पातु देवो विभुवनेश्वरी। शिखायां भूयुगे चाक्ष्णोरो- योगण्डयोनसि। तथा च चिवुके दन्ते जिद्वायां तालुमूलके । हृदये पार्षयुगले .पृष्ठ नाभी तथोदरे। नितम्बे च तथोपस्थे गुह्य च जानुयुग्मके। जानुचक्र च जड्वायां कटिके पादके पुनः। सर्वाङ्ग पातु,मां देवो योमचिपुरसुन्दरी। शास्त्र वादे च संग्राम राजहारे सुरार्थने। प्रान्तरे गिरिदुर्ग च शत्रु- मध्ये तथापरे। चौर व्याघ्र च सिंहे च विषमादिमयादिषु । अत्यन्तरोगयुक्तोष पातु मां त्रिपुराम्बिका। सुन्दरी पातु सर्वत्र सुन्दरी परिरक्षतु । इद' त्रिपुरसुन्दया: क्रमस्तोत्रमुदाद्वतम् । यत्र तत्र न वक्तव्यं यदीच्छेदात्मनो हितम् । शठाय भक्तिशून्याय निन्दकाय महेश्वरि ! । न्यूनाङ्गे चातिरित्ताने दर्शयन कदाचन । शूद्राय न च दद्याञ्च स्तवराज महेश्वरि !। पदेद्दा दर्शयेदापि शक्रेण च भापितम् । लोकं वा स्तवमेकं वा पूजयेद्दा पठन्नपि । ब्रह्महत्या सुरापानं स्तेयं गुवगनागमः । सर्वमाशु तरत्येव स्तव. स्थास्य प्रसादतः। अपुत्रो लभते पुत्र दरिद्रो लभते धनम् । अरोगी बलवांचैव जायते स्पर्शनादपि। किमन्यवहुना देवि ! यदयाञ्छितमात्मनः । तत्सर्वं लभते देवि! स्तवस्यास्य प्रसा- दतः ॥ इति विश्वसारतन्त्र त्रिपुरासुन्दरीक्रमस्तव; समाप्तः । इति श्रीमाणतोपियां टतीयेऽर्थकाडे प्रातःकत्यविधि. रूपशाखाकथनं नाम द्वितीयः परिच्छेदः । जामले । मानमूला: क्रियाः सर्वाः श्रुतिस्मृत्युदिता नृणाम् । तस्मात् भ्रानं निपेवेत योपुध्यारोग्यवईनम् । एतद्दचनं मत्स्य. सूतो दभमपटलेऽपि ॥ नानाकरणे दोष. उत्तो राघवभहेन । - ·३२४ प्राणतोषिणी। यतयाशचिवस्तमम्रानमनलद्वारं पुरुपं देवता नाधितिष्ठन्तीति । मानभेदमाह रुद्रनामले उत्तरखण्डे एकविंशतिपटले, सानन्तु दिविधं प्रोत मन्जनं गावमार्जनम्। मन्वनलादिभिः सानमुत्तमं परिकीर्तितम् ॥ तत्प्रकार गण प्राणवनम: प्रिय- कारणम् ॥ विखसारतन्त्र द्वितीयपटले ॥ मान्न भौमं तथा ग्नेयं वायव्य दिव्यमेव च । वारुणं मानसञ्चैव सप्तमान प्रकी- र्तितम् । एवं सात्वा विधानेन शुचिर्भवति नान्यथा ॥ तत्र मान्त्रस्नानादिकं विशेषयति वव । पापो हिष्ठादिभिर्मान्व भौम देहप्रमाजनम् । प्राग्नेयं भस्मना मान वायव्य गोरजः स्मृतम् । यत्तदातपवर्पण सानं दिव्यमिहोच्यते। वारुणञ्चाव- गाहः स्यान्मानस विष्णुचिन्तनम् । तन मन्त्रनानं द्विविधमा. न्तरं वाह्यञ्च । तत्र वैष्णवमानमान्तरसुक्तम् वशिष्ठसंहितायाम्। अनन्तादित्यसकाश वासुदेव चतुर्भुजम् । शहचक्रगदापद्ममुकुट वनमालिनम्। हादशार्णाम्बुजगतं ध्यायेबारायण विभुम् ॥ विश्वसारतन्त्र द्वितीयपटले ॥ खस्थितं पुण्डरीकाक्षं मूर्तिमन्त प्रभु मेरन् । तत्पादोदकां धारां निपतन्ती स्वमूर्धनि । चिन्तयेद्ब्रह्मरन्ध्रण प्रविशन्त खकां तनुम् । तया संक्षालयेत् सर्व- मेतद्देहगतं मलम् । तत्क्षणाधिरजो मन्त्री जायते स्फटिको- प्रमः । इदं नानवरं मान्वात् सहस्रमधिकं स्मृतमिति ॥ इति वैष्णवान्तरनानम् ॥ शाक्तमभ्यन्तरसानमुक्त श्रीपञ्चमीमते ॥ सानप्रकारी हिविधी वाद्याभ्यन्तरभेदतः ।, प्रान्तरं मानमत्यन्तं रहस्यमपि सादरात्। कथयामि भवध्वस्यै चतुर्वर्गफलातये । सविचयमनुस्मृत्य चरणत्रयमध्यतः । सवन्तं सच्चिदानन्दप्रवाई भावगोचरम् । विमुक्तिसाधनं पुंसां स्मरणादेव योगिनाम्। तेन सावितमात्मानं भावयेद्भवशान्तये ॥ इति शानो श्रान्तरसानम् । शैवान्तरमान शैवागमे उक्तम् । मनसा मूलमन्त्रेण प्राणायामपुर:- 1 ·प्राणतोषिणी। ३२५ सरम्। कुर्वीत मानसम्रानं सर्वत्र विहितश्च यत् ॥ गन्धर्वतन्ने पष्ठपटले ॥ मानञ्च त्रिविधं प्रोक्त सन्ध्या च विविधा स्मृता । धान्तरञ्च भवेद्देवि ! वाह' मानसमेव च । मानसं वै भवेत् मानं यः सदा शुडमानसः। स्पर्शलेपादिके वापि निर्विकल्पः सदैव हि। वाधमन्वैश्च सम्प्रोक्तमान्तरं शृणु साम्प्रतम् । मागुताक्रमयोगेन प्राणायामपरो बुधः । शक्ति परशिवनैव सङ्गमय्या विधानतः। तदुद्भवास्ते शक्षत्रिमन्ना पुनरेवहीति ॥ अथ नित्यम्रानफलम् मत्स्यसूक्ते दशमपटले ॥ याम्यं हि यातनादुःख नित्यनायो न पश्यति। नित्यमानेन पूज्यन्ते येऽपि पापक्षतो जनाः। अगम्यागमनात् पापात् पापिभ्यथ प्रतिग्रहात्। रहस्थाचरितात् पापान्मुच्यते नानमाचरन् ॥ अध वायनानम् ॥ रुद्रजामले पूर्वखण्डे द्वितीयपटले ॥ नदी- सरस्तड़ागेपु कूपवापीषु वा पुनः। प्रातमध्याक्षसाया नरः खायाद यथाविधि॥ विश्वसारतन्चे द्वितीयपटले ॥ विधिना खानमुद्दिश्य कुर्यात् पूर्वाह्निकी क्रियाम् । नदी वा देवगतं वा दोर्घिकां सागरं तथा ॥ एतान् प्राप्य सानमुदिश्यं पौर्वा- तिकी क्रियां कुयादित्वन्वयः। नद्यादीनामदृतजलापचया स्थानस्थजलस्य प्राशस्त्यमुक्तम् तत्रैव ॥ गङ्गाद्याः सरितः सर्वाः शस्यन्ते स्थानतो बुधेः। काश्यादिसर्वतीर्थानि भारते यानि सन्ति वै । तानि स्थाने प्रशस्यन्ते सर्वपापहराणि वै॥ इति वक्ष्य- माणवचने योजनपर्यन्तदेशस्य गगात्वात् कौमुतिकन्यायसिदं गङ्गाजलस्योद्धृतस्यापि प्राशयमिति। एवञ्च गङ्गाथा इत्वव तद्गुणसंविज्ञानवहुब्रीहिणा गगाभिन्ना इति नेयम् ॥ नीलतन्त्र हितीयपटले ॥ मृत्कुयानपि संग्टय गत्वा जलान्तिकं ततः। मलापकर्षणं • खात्वा मन्त्रस्रानं समाचरेत् ॥ शाले अथान् विशेषयति श्यामारहस्यमतम् । तजन्या रजतं धार्थं स्वर्ण ·पादावप उप- ॥ ३२० प्राणतोपिणी। धाय॑मनामया। एप एव कुश: शात न दी वनसम्भवः । इति शाक्तकुमः। महानिर्वाणतन्वे पक्षमोल्लामे । स्पृश्य प्रविशेत् सलिले ततः । नाभिमावनले स्थित्वा मलानाम- पनुत्तये। सतत् सात्वा तथोन्मन्ना मन्वनानमथाचरेत् ॥ एतेग मलापकर्षणं विना सदत्यपूर्वकसानमाचमनुशासनविरुदम् । केचित्तु प्रागुनाविम्बसारवचने पीर्वाद्विकक्रियानन्तरखानदर्शना- दसततक्रियास्तैलाभ्यता अपि भ्रानात् पूर्व पौर्वातिककत्य- माचरन्ति । तन्न मनोरमम् । प्रागुक्तजामूलबचनेन क्रियामावस्य सानमूलकत्वादत एव राधवभन मन्वनानं कृत्वा देवग्रह मागत्य सम्माजनादीत्याद्युक्तम् ॥ नौलतन्वे ॥ विद्यया विनिम- ज्जैावमाचरेत् पाथसा तथा । पुनर्निमजा पयसि सङ्घल्पञ्च समान पयेत् । इष्टदेव्याः पूजनार्थ कुयात् सानं जलाशये ॥ मन्त्र- तन्वप्रकाशे ॥ अरुणेऽनुदिते सन्त्री तीर्थे वा विमले जले। वैदिक म्रानमाचर्य तान्त्रिकं म्रानमाचरेत्। इति वैदिकमाना- नन्तरं तान्त्रिकमानम् ॥ गन्धर्वतन्वे प्रथमपटले ॥ प्रणव पूर्व मुद्दत्वं तदिति परतस्ततः । सदिति तु समासाथ कर्म कुर्या- विचक्षणः। मारणात् कर्मणामाद्ये ब्रह्मभूयाय कल्पते। इति तत्सदिति निर्देशफलम्। तोड़लतन्वे द्वितीयपटले व्यादि समुच्चार्य सौरमासं समुच्चरेत् । देवतामोतये पश्चात् स्नायाच शुद्धवारिणा ॥ कुलचूड़ामणौ ॥ कणरत्नहरिनीला. विविधा मम मूर्तयः । तत्र यः कुलग: शिष्यः स तद्रूप परा- मपन् । दिवं सर्वामथोर्वीञ्च पाताल भूतसम्भवम्। आचान्त; कुलदर्भण सदर्भकुलाण्ड्रकः । कुम्पपात्रं सर्वञ्च सतिलं सजलं ततः । ग्टहीत्वा कुलदेवस्य पीतये खानमाचरेत्। कृतसङ्कल्प - एवादी कुलचक्र जले न्यसेत् ॥ कुलपात्र तामपानम्। कुल- चक्र विकोणकमिति सङ्कल्पविधिः ॥ मल्यसूक्त ॥ नित्ये ॥ अद्ये- ·प्राणतोषिणी। नैमित्तिके काम्ये पिटदैवतकर्मणि । सङ्कल्पपूर्वकं कर्म अन्यथा न फलं स्मृतम् ॥ इति सङ्कल्याकरणे दोषः। सङ्घल्पार्थ निपिद्धविहितधानमपि तवैव। शुतियवाश्महस्तैच कांस्य- रौप्यादिभिस्तथा । सइल्यो नैव कर्तव्यो मृण्मयच कदाचन ॥ इति सङ्कल्ये निषिद्धपात्रम् ॥ ग्रहोत्वौडम्बर पाच सौवर्णञ्च विशेषतः। सङ्कल्पन्तु बुधः कुर्यान्मेध्यपत्रपुटेन वा ॥ इति सङ्घल्पे विहितपात्रतवैव ॥ सानकाले तु हस्तेन तानपात्रेण वा ततः। पैटके थाइपात्रेण दैवे शड्डः प्रशस्यते ॥ इति कर्म- विशेपे पावविशेषः । मन्जनाकारमाह तत्रैव । स्रोतसोऽभि- मुखो मज्जेत् सूर्याभिमुखतोऽथ वा। स्मरेनारायणं गङ्गामिष्टः देव ततः परम् । मजन मुक्तकेशेन बधीयाच्च शिखां पुनः । ततः कृताञ्जलिर्भूला तीर्थान्यावाहयेत्ततः। ॐ गङ्गे च यमुने चैव गोदावरि सरस्वति। नर्मदे सिन्धु कावेरि जलेऽस्मिन् सन्निधिं कुरु। ब्रह्माण्डे देवतीर्थानि करैः स्पृष्टानि ते रवः। तेन सत्येन में देव! तीर्थ देहि दिवाकर!। प्रियव्रतानि तीर्थानि सूर्यरश्मिस्थितानि च । आगत्याय ग्रहीत्वा च सर्वसिदि' प्रयच्छ मे। चतुरस्र विनिर्माय तत्र भ्रानं दिशेत् सुधीः । राघवभतम् । आवाहयामि त्वां देवि! मानार्थमिह मन्दरि!! एहि गङ्गे! नमस्तुभ्यं सर्वतीर्थसमन्विता। इति मन्त्रैरङ्कुश- मुद्रया आदित्यमण्डलात्तीर्थमावाद्य वमित्यम्भसि संयोज्य सोम- सूयाग्निमण्डलानि तव सचित्य वमित्यमृतवीजेन हादयधा अभिमन्वा कवचेनावगुण्ठा अस्त्रेण संरच्य मूलमन्त्रेणैकादशधा अभिमन्वयेत्। तत्प्रमाणं वशिष्ठसंहितायाम् ॥ हृन्मन्वोऽबुश- मुदाभ्यां तोर्थमावष्य मण्डलात्। आवायाम्भसि संयोज्य सोम- सूर्याग्निमण्डलम् । सञ्चिन्त्य मन्त्रो तन्मध्ये निमजेत् सुसमा- हितः। मूलमन्त्र समावत्यं मनसोनिख्य मचाकति। ज्ञानार्णवे।

·३२८ प्राणतोपिणो। 1 । विन्यस्थाने पड़ङ्गानि प्राणायामपुरसरम् । श्रीसूर्यमल्लला- तीर्थमावथागुशमुद्रया। वमित्यनेन चालाव्य कवचनावगुण्ड- येत्। संरक्ष्यास्त्र या मूलेन' मन्वयेत् सदसंन्यया। निमन्ना तस्मिन् श्रीदेवं ध्यायेच्छत्या जपेभनुम् । मत्थसूतोऽपि । रुद्र संख्यं जपेन्मन्चमाच्छाद्य मीनमुद्रया। सूयायाभिमुखं तोयं निक्षिप्य रविसंध्यया। रविसंख्यया द्वादशसंख्याया। मूलमन्त्र समुच्चार्य क्षालयेच करदयम्। चरणानिःसते तोये विनिमब्जा जपेन्मनुम्। अथ मृदालम्भनं विखसारतन्त्र । मृदोदकञ्चः गङ्गायां मक्षयिला विधानतः। सानं कुर्वोत विधिना महा कालवची यथा, मृत्तिकालम्भनाकारस्तु मन्त्रतन्त्रप्रकाशे॥ भूलेनानीय मृत्मान्त विभागं तत्र कारयेत् । भांगमेकं नलेनैव. क्षिपन्भन्न समुञ्चरन् । एवं मूर्खादिनाभ्यन्तं तथैव परिलेपयेत् । तथैव भागान्तरेण परिलेपयेदधोभागमिति शेपः॥ लेपनप्रकारो' मस्यसूक्त ॥ नासाभाले च गण्ड़े च चिवुके पाखंयोः पदे। पृष्ठे नाभ्यू रजङ्घास निरग्नेत्तिकाविधिः ॥ क्षेपणमन्वस्तु तवैव इंदं विष्णुरिति मन्त्रस्य मेधातिथि पिर्गायत्रीच्छन्दो विष्णु- देवता तोये मृत्तिकालम्भने विनियोगः । ॐइदं विष्णुविच क्रमे वेधा निदधे पदं समूढ़मस्यं पांशले ॥ गावलेपनमन्त्रस्तु विश्वसारे ॥ ओं अश्वकान्ते रथकान्ते विष्णुकान्ते वसुन्धरे !। भृत्तिके! हर में पापं यन्मया दुष्कतं कृतम्। ओं उद्धृतामि वराहेण कृष्णेन शतबाहुना। नमस्ते सर्वदेवानां प्रभवारुणि! सुव्रते । ततः । ओं आधारं सर्वरूपस्य विष्णुरतुलतेजसः । तद्रू पाथ ततो जाता अग्रे ता: प्रणमाम्यहम् । इत्युपदिश्याम्भसि च विनिमजेत् ततो बुधः ॥ वशिष्ठसंहितायाम् ।। तत्पश्चात् षडङ्गन्याससंयुतः । आत्मानं मूलमन्त्रेण मुद्रया कल. साख्यया। सप्तकखोऽमिषियाय मूलनामन्वितैजलैः ॥ कलस: ॥ उत्थायाचम्य ·प्राणतोपिणी। ३२४ मुद्रा यथा ज्ञानार्णवे॥ वामहस्ते कृता मुष्टिदचहस्तस्य पार्वति!! } कलमाख्या भवेन्मुद्रा सर्वपापहरा शुभा ॥ वशिष्ठसंहितायाम् ॥ उन्मजा कुम्भमुद्रान्त बडा सायादपट् ततः । शालग्रामशिला- तोयं तुलसीगन्धमिश्रितम्। कृत्वा शङ्ख चामयन् त्रिः प्रक्षि- पेनिजमूर्धनि । ततः संक्षेपतो विमान् मनुष्यान् तर्पयेत् पितॄन् । पोड़यित्वा स्वकं चोर प्रक्षाल्याचम्य यत्नतः ॥ इति संक्षेपतर्य- पम् ॥ परखाते तु विशेपोऽस्ति विश्वसारे द्वितीयपटले ॥ पर- खाते तु कर्तव्यः पद्धपिण्डोहरः सदा। उत्तिष्ठोत्तिष्ठ पद्ध! त्वं त्यज पुण्य परस्य च । पापानि विनाशय मे शान्तिं देहि सदा मम ॥ इति परखातेतिकर्तव्यता ॥ अथ अयनादौ तैलमान- निषेधः ॥ योगिनीतन्त्र उत्तरखण्डे नवमपटले ॥ अयने विषुवे चैव भोमवारे दिनक्षये। हादश्या राहुग्रस्ते च तैलसानं न कारयेत् ॥ अथ गावमार्जनं तत्रैव वस्त्रेण मार्जयेद्देवि ! कार्पा- सेनाथ वाल्कलैः। रक्तवस्त्रेमवेत् कुठी पाण्डरैर्व्याधिमाप्नुयात् । न कुयात् कुसुमैश्चैव कृत्वा नाशमवाप्नुयात् । पटैयक्षुः समा- प्रोति नोलेरतक्षयं व्रजेत्। मध्याइनाने तु गावमार्जननिषेधो मत्स्य सूतो दशमपटले ॥ मध्यानानं देवेशि ! वस्त्रेण वाथ पाणिना। न च प्रमाजयेहावं प्रातर्भाग्य न दुष्यति । प्रेतम्राने च तीर्थे च गदायां सार्वकालिकम् । न तूलिकस्य वीजेन गावं नैव प्रमार्जयेत्। एषु गाव नैव मार्जयेत् । अधिकदोपदर्शनार्थ न तूलिकस्य वीजेनेत्युक्तम् । मध्याह्नेगात्रमार्जननिपधकारणमपि तवैव ॥. देवाः पिबन्ति शिरसो मुखस्य पितरस्तथा। उरस: पिढगन्धर्वा अधर सर्वजन्तवः । तस्माव मायेद गावं मध्याङ्ग तु विशेषतः । पुरयरणरसोबासे । गङ्गासानं विना देवि! पूजवेद यस्तु कालिकाम् । दशविद्या महेशानि! पूजयेद यस्तु भनित। सर्व तस्य तथा देवि! गभानानं विना प्रिये !! ॥ .

·प्राणतोषिणी। गङ्गामन्त्र समुच्चार्य क्षेत्रे नद्यान्तु पार्वति!। नापयेद् यस्तु पापामा सर्वपापैः प्रमुच्यते। ध्यानञ्चैव तथा मन्त्र गङ्गायाः शृणु सुन्दरि !। तन्त्रोत ध्यानमन्त्रञ्च प्रशस्तं भारते कलौ ॥ अथ ध्यानम् ॥ शुद्धस्फटिकसाशा शुक्लाम्बरविभूषिताम् । शुक्लमुक्तावलीमालां हृदयोपरिशोभिताम्। खेतमालाधरां देवी खेताभरणभूषिताम्। सदा पोडशवर्षीयां ब्रह्मादिपरि- पेषिताम् । एवं ध्यात्वा जपेदिद्यां गङ्गायाः शृणु शङ्करि !। प्रणवं पूर्वमुच्चार्य मायावोज समुद्धरेत्। गङ्गायै परमेशानि ! ततः परसुदीरयेत् । पूर्ववीजद्दयञ्चोक्का वङ्गिजायां समुद्धरेत् । एषा नवाक्षरी विद्या सुषुम्नामार्गसंस्थिता ॥ १॥ अपरैक प्रवक्ष्यामि मन्त्र परमगोपनम् । प्रणव पूर्वमुद्धृत्य गङ्गायै तद- नन्तरम् । पुन: प्रणवमुद्धृत्य मन्त्रमेतदुदीरयेत् ॥ २॥ अपरैक प्रवक्ष्यामि सुषुम्नामार्गसंस्थितम् । मायावीजं समुद्धृत्य पुनः प्रणवमुचरेत् । ततो गङ्गापद देवि! चतुर्यन्तं कुरु प्रिये।। पूर्ववोजदयं प्रोबा मन्चमेतं जपं कुरु । एषा सप्ताक्षरी विद्या सदा मे शिरसि स्थिता ॥ ॥ अपरक प्रवक्ष्यामि मन्वं परम- दुर्लभम् । मायावीज समुदृत्य गङ्गायै तदनन्तरम्। पुनर्मायां समुत्य मन्त्रमेतदुदीरयेत् ॥ ४ ॥ अनेन ध्यानमार्गेण मन्त्र- मार्गेण पार्वति ।। पूजयेत् सततं गगां तस्य सिदिरदूरतः । दिने दिने च जया वे गङ्गाखानफलं लभेत् । तथा। तस्मादादी जपेविद्यां गनायाः सुरपूजिते ! । गदापि स्वयमायाति पूतार्य साधकप च ॥ इति गङ्गामन्त्रफलम् ॥ या गङ्गा माती माया कुण्डली परकुण्डली। सा गङ्गा परमेयानि ! ब्रह्माण्डं व्याप्य तिठति। महानदनदीरूपा सयें व्याप्य हि तिष्ठति ॥ गङ्गा- सेवमालामामपि तवेव। यव क्षेये नदी देवि! पायामे योजनात् प्रिये ।। सा गङ्गा चालापा!ि किञ्चित्रास्यत्र ·प्राणतोषिणी। संशयः । न हि गङ्गासमं पुण्य मम जाने हि विद्यते । योगिनी. तन्वे पूर्वखण्डे अष्टादशपटले । माहात्मा किसु वक्ष्यामि गङ्गायाच सुरेश्वरि । यन्नामस्मरणादेव पापिनो मुक्तिमा- गिनः । गङ्गा गनेति यो ब्रूयात् पापिनामपि पातको। तेषाञ्च पातकं हित्वा तैर्गच्छेवैष्णवीं पुरोम् ॥ इति गङ्गानाममाहात्मयम् । यानि कानि च पापानि प्रोतानि ते महखरि!। प्रायश्चित्त- विहीनानि प्रायश्चित्तपराण्यपि। तानि सर्वाणि नश्यन्ति गङ्गा. नौराभिषेकतः॥ इति गङ्गाजलमाहात्माम् ॥ नगरी घर्घरा- यम्बु पतेद्गगा प्रवाहयेत् । सर्व गङ्गा भवत्येव मन्त्रमाहात्मातः शिवे ।। यत्र देशे वहेद गड्वा स देशः पुण्यमाजनः। पुण्यक्षेत्र समुद्दिष्टं पवित्र योजनदयम् । तत्र यत् क्रियते कर्म गङ्गायां नात्र संशयः । गङ्गायां यत् कृतं देवि! तदक्षयफलं लभेत् । सङ्गमं वा विहीनं वा कथितं शम्भुवनभे ।। तत्रस्था: प्राणिनः सर्वे देवलोकविनिःसृताः। भुक्ता च विविधान् भोगान् कला च सुचत सदा। अनायासेन यास्यन्ति स्थान परमदुर्लभम् । इति सगङ्गदेशफलम् ॥ यत्र गङ्गा न शोचन्ति देवपिंगणसंस्तुताः। गङ्गाया त्यजते प्राणान् यस्तु पुखप्रमावतः। ज्ञानतो मोक्षमा- मोति वैकुण्ठ तदभावतः । स्वर्लोकाद्यामहेशानि । गगा पाय- विवर्जितः ॥ इति गङ्गाया प्राणत्यागफलम् ॥ गङ्गामुद्दिश्य बजतः पथि प्राणान् विमुञ्चति । विष्णुलोकं बहुगुणं पायी चेसोऽपि गच्छति ॥ इति गङ्गायाबिकस्य पधि मृत्युफलम्। तत्तीरे यस्त्यजेत् प्राणान् न्यायतोऽन्यायतोऽपि वा। सोऽपि वर्गमा वाप्नोति सर्वसम्भारसयुतम् । इति गङ्गातीरमृत्युफलम् । याव- दस्यौनि गङ्गायां निक्षिप्यन्ते मृतस्य च। तावदब्दसहस्राणि स्वर्गलोके महीयते । इति गदायां मृतास्थिनिक्षेपफलम् ॥ गङ्गा- जलसमायोगान् मियते यत्र कुत्रचित्। सर्वपापविनिर्मुक्ती ·३३२ प्राणतोषिणी। विष्णुलोके महीयते। इत्यन्यत्र गङ्गाजलसमायोगमरणफलम् ॥ गङ्गातीरे चतुर्हस्ते पिण्डं दद्यात् समाहितः । पितृणां निष्काति कत्वा विष्णुलोके महीयते । इति चतुर्हस्तमध्ये पिण्डदान- फलम् ॥ गङ्गायां तर्पणं देवि! पुण्यवान् यः समाचरेत् । महादप्तिर्भवेत् सत्यं पितृणाञ्च शताब्दिको। ऋषीणां देवता- नाञ्च तथैव समुदाहृतम् । इति गङ्गायां तर्पणफलम् ॥ दिवा वा यदि वा रात्री सन्ध्यायां वा महानिशि। मान दानं तपी होमस्तर्पणं पूजनं शिवे !! सर्व कुर्यात्तु गङ्गायां कालभेदं न चाचरेत् । इति गङ्गायां पर्युदस्तकालाभावः। कालभेदं समाचर्य यदि कायं त्यजेत् शिवे !। ततस्तु स्थावरो भूया. दरण्ये तदनन्तरम्। दावाग्निना शिखा तस्य दग्धाशु भस्मनै- कधा। तदन्ते परमेशानि ! चाण्डालो नित्यदुःखितः। जायते सप्तजन्मानि तदन्ते रजको भवेत्। जन्मवयं महेशानि ! तदन्ते शूद्रयोनिषु। दशजन्म महेशानि ! ततो वैश्यत्वमाप्नु- यात्। चतुर्जन्मव्यतीते तु क्षत्रियत्व विजन्मतः। ब्राह्मणत्वं ततः प्राप्य लभेत् पुण्यगतिं नरः। इति गङ्गायां कालाकाल. विचारनिन्दा ॥ गनायां हरते यो हि यत्किञ्चित् परमेखरि। तस्य मोहान्धतमसो रौरवान्नास्ति निष्ततिः। आभूतसंप्लव देवि। कथितं ते सुरेश्वरि ।। इति गङ्गाया किञ्चिद्धरण- दोपः । गङ्गातीरे च गङ्गाया प्रतिवाति यो नरः। खयची जायते नित्य दशजन्मनि कामिनि!। ततो दारिद्रादोपण परिधमति मेदिनीम्। सप्तनन्म महादेवि! तदन्ते निष्काति लभेत् ॥ इति गङ्गादौ प्रतिग्रहणदोपः॥ एवन्ते कथितं तस्य मन्चमाहात्मामुत्तमम् । कालिकाया महेशानि ! गङ्गामाहात्मा कारणम् । इति योगिनीतन्चे गडामाहात्माम् ॥ सिमक्षोनिखिलं विम्वं सः शुक्र प्रजायते। मातरः .

·प्राणतीषिणी। सर्वभूतानामापो देव्यः पुनन्तु माम् । तारवारणवीजेन पुटित तत् समुञ्चरेत् । अलक्ष्मी मलरूयां यां सर्वभूतेषु संस्थिताम् । क्षालयन्ति निजस्मर्यादापो नित्यं पुनन्तु माम् । इति मन्त्राभ्यां राघवभताभ्यामात्मानमभिषिय। ॐ यन्मे केशेषु दीर्भाग्य सौमन्ते यच्च मूईनि। ललाटे कर्णयोरक्ष्णोरापस्तत्त्वं तु वो नमः। आयुरारोग्यमैश्वर्यमरिपक्षक्षयं सुखम् । सन्तोष- क्षान्तिरास्तिक्यं विद्या भवतु वो नमः । इत्यनेन राघवभट्ट- धृतेन जल नमेत् । अथ मानसम्रानम् ॥ तत्र प्रथमं बन्ध मोक्षादी मनसः कारणत्वं दर्शयति ॥ योगिनीतन्त्रे द्वतीय- भागे अष्टमपटले ॥ मन एव तु वै नित्यं मन एव तु कारणम् । मन एव मनुष्याणां कारणं बन्धमोक्षयोः। तस्य नियन्त्रणा- देव संसारी न भवेत् क्वचित्। वदत्यन्यं करोत्ययं यत्तु वान- नसि खितम् । दर्शयति तथा चान्यं तथा तस्य क्रिया भवेत् । इत्यधिक मत्स्यसूक्त पड्विंशतिपटले । चिन्तयेद यः कृतं दुष्टं तीर्घमानेन तस्य किम्। शतशोऽपि जलधौत सुरामाण्डमिवा- शुचिरित्यपि मत्स्यसूक्त ॥ योगिनीतन्वें ॥ तवष्ट तत्पर जात तन्मुख्यं दुःखकारणम् । चित्तमन्तर्गतं दुष्ट तीर्थमाने निपि- ध्यते । सर्वदापि जलधीतं सुराभाण्डमिवाशुचिः। यदि वसति गुहायां पर्वताग्रे चिरं वा यदि वसति विखण्डं तस्य पिण्ड पटं वा। यदि पठति पुराणं वेदसिद्धान्ततत्व यदि हृदयम- शुद्धं सर्वमेतविरुद्धम्। न तोर्थानि न दानानि न व्रतानि न चायमाः। दुष्टाशयं दुष्टमति पावयन्ति कदाचन। इति दुष्टमनसो दोषकयनम् ॥ तथैव ॥ इति चेतो वशीलत्य यत्र तत्र वसेबरः। तब तस्य कुरुचेनं प्रयागं पुष्करं गया ॥ इति शुरचेतसः फलकथनम् । ज्ञानसगुल्याम् ॥ इदं तीर्थमिद तीर्थ भ्रमन्ति तामसा जनाः। आमतीर्थ न जानन्ति कथं मुल्ला ·३३४ प्राणतोपिणी। वरानने ! रुद्रजामले उत्तरखण्ड़े एकविंशतिपटले । खान- मात्रेण मुक्त: स्यात् पापशेलादनन्तरः। मायाच विमले तीर्थ हृदयाम्भोजपुष्करे। विन्दुतीर्थे यवा सायात् सर्वजन्माघ- मुक्ताये। इडासुषुम्ने शिवतीर्घकेऽस्मिन् ज्ञानाम्बुपूर्ण वहतः शरीरे। ब्रह्माम्बुभिः नाति तयोः सदा यः किं तस्य गारपि पुष्करा एतद्दचनय कल्पसूत्रटीकायामुदयाकरपडल्या- मिति कृत्वा लिखितम् ॥ ज्ञानस ल्याम् ॥ इडा भागीरथी गगा पिङ्गला यमुना नदी। तयोर्मध्यगता नाडी सुषुम्नाख्या सरखती। त्रिवेणीसङ्गमो यत्र तीर्थराजः स उच्यते । तत्र मान प्रकुर्वीत सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ इति मानसप्रयोग: । रुद्र- जामले ॥ इडा मलस्थाननिवासिनी या सूर्यामिका या यमुना प्रवाहिका। तथा सुषुम्ना मलदेशगामिनी सरस्वती रक्षति मन्जनात्मकम् । मनोगतमानपरो मनुष्यो मन्त्रक्रियायोग- विशिष्टतत्त्ववित् । महोस्खतीर्थे विमले जले सुदा मूलाम्बुजे म्राति सुमुक्तिमाग भवेत्। सर्वाणि तोर्थे सुरतीर्थपावनी गङ्गा महासत्वविनिर्गता सती। करोति पापक्षयमेव मुक्ति ददाति साक्षादमलार्थपुण्यदा। इति मूलाधारस्थतीर्थम् ॥ खर्गस्थ यावता तोय स्वाधिष्ठामे सुपसाजे । मनो निधाय योगीन्द्रः नाति गङ्गाजले यथा। इति स्वाधिष्ठानस्थतीर्थम् । मणिपूरे देवतीर्थ पञ्चकुण्ड सरोवरम् । तब श्रीकामनातीर्थ नाति यो मुक्ति- मिच्छति। इति मणिपूरतीर्थम् ॥ अनाहते सर्वतीर्थं सूर्य- मण्डलमध्यगम् । विभाव्य सर्वतीर्थानि नाति यो मुक्तिमिच्छति। इत्यनाहततीर्थम् ॥ विशदाख्ये महापद्म अष्टतीर्थसमुद्भवः । कैवस्यमुलिदं ध्यात्वा साति वीरो विमुक्तये। इति विशुहस्थ- तीर्थम् । मानसे विन्दुतीर्थक्ष कालीकुण्ड कलाधरम् । भाज्ञाचक्रे सदा ध्याला माति निर्वाणसिइये। इत्याज्ञास्थतीर्थम् ॥ एतत् । - ·प्राणतोपिणी। कुलप्रियम्रानं कुर्वन्ति योगिनो मुदा। अतो वीराः सत्वयुक्ताः सर्वसिद्धियुताः सुराः। नानापापं सदा कृत्वा ब्रह्महत्याविनि- गतम्। हत्वा सानं महातीर्थे सिद्धाः स्युरणिमादिगाः । मान- मात्रेण निष्पापोऽयतः स्याद्वायुसंग्रहे। तीर्थानां दर्शनादेषां मुक्तो योगी भवेद् ध्रुवम् ॥ इति 'मानसम्रानफलम् ॥ मत्स्य- सूक्त दशमपटले । जलादुत्थाय कर्त्तव्यं जले चैवोपविश्य यत् । अनयोविपरीतेन यत्करोति न तत्क्षतम्। यज्जले शुष्कवस्त्रेण स्थले चैवाईवाससा। न कुर्य्यादाह्निकं कर्म जले चापि स्थलेषु च। इति जले शुष्कवाससा स्थले चावाससा कर्मनिषेधः । गौत- मोये ॥ पोड़यित्वाम्बर चोर प्रक्षाल्याचम्य वाग्यतः । धार- येद्दाससी शुद्धे परिधानोत्तरोयक। अच्छिन्ने सदशे शुक्ल आचामेत् पीठसस्थितः । मत्स्यसूक्त ॥ उत्तीर्य वाससो धौते परिधाय विचक्षणः। न रक्तं मलिनञ्चैव न नीलञ्च प्रशस्यते। अष्टौ सप्त तथा पष्ठ चतुर्हस्तान्यनुक्रमात्। ब्राह्मणादिक्रमे- णैव पिधानाम्बरमौरितम्। इति परिधेयवस्त्रपरिमाणम् ॥ मात्स्ये ॥ खेतं रक्त तथा पीत कृष्णनेत्यनुपूर्वशः । पूर्वश इति ब्राह्मणाद्यनुक्रमेण । वस्त्रमन्यतञ्चैव सदैव परिवर्जयेत्। वस्त्रमूलं समुद्धृत्य पृष्ठवंशे पडङ्गलम्। दशायां बागुलं त्यका नामिमात्रे विनिर्दिशेत्। दशाहीनं न कर्तव्यं परिवत्तं न कारयेत् । इति वस्त्रपरिधानप्रकारः ।। श्रथ कम्मविशेपे वस्त्रविशेषः॥ उदयमानुनाथकतक्षणाचन- चन्द्रिकायाम् ॥ श्यामारहस्यतस्वतन्त्रतन्त्रे । मोक्षार्थी रक्त- वस्त्र हे भोगार्थी खेतवाससी। मारणे कृपणवासस्तु वश्ये रता सदा रही। एवञ्च पूर्वोक्तामत्स्य सूतावचने यद्रत वस्त्रस्याप्रशस्तत्वमुक्त तन्मोक्षादिविशेषकमातिरिक्तकम्मेपर' सामान्चविशेपन्यायात्। अतएव अन्नदाकल्पोतवक्ष्यमाणवचने अनु- .

·प्राणतोषिणी। 1 रतवस्वपरिधांनं वक्ष्यते । उच्चाटे व्याघ्रचर्माणि वृक्षत्वक स्तम्भ कर्मणि । परिधाय ततो मन्त्री यागभूमिमथाविशेत् । मत्स्य। सूक्ते ॥ न चैव, धुनयेहनन केशान् धुनयेत् क्वचित् ॥ नीली- रक्तेन वस्त्रेण यत्कम्मे कुस्ते दिजः । सानं दानं जय होम सत्सर्वं विफल भवेत् ॥ इति नीलादिवस्त्रेण कर्मकरणनिषेधः ॥ कलो कार्पासवस्त्रञ्च पट्ट चौमं प्रशस्यते। नित्य कापचित कुर्यादशुद्ध शुद्धतानियात् । केन जलेनापचितं प्रक्षालितमि. 'त्यर्थः । इति कुलो कार्यासादिवस्त्रप्रशंसा॥ सूचीविद्देन वस्त्रेण आखुदष्टेन वा हिजः। कटिशून्येन देवेशि! सर्व सानफलं हरेत् ॥ इति सूचीविद्धादिवस्त्रनिषेधः। वस्त्रान्तरेण यहस्त्र मिजं वा प्रदृश्यते । न देयं देवे पैनो च कोष्ठजञ्च प्रशस्यते । इति विजातीयवस्त्रनिषेधः। कमिजेन तु वस्त्रेण य: वान' कुरुते नरः। सर्वकालकृतं पुण्य सानमावेण नश्यति ॥ इति कमिनवस्त्रण नाननिषेधः। एतदेव खेतजातक्षजाते न दुष्यति। श्वेतलमेश्च सम्भूतं प्रशस्वं दैववायोः ॥ इति कमिज- खेतवस्त्रप्रशंसा ॥ अथोत्तरीयम् ॥ मत्स्यस्तो ॥ शतद्दयेन सूत्रेण उत्तीरयस्य मानकम् ॥ तदर्द्धनाथ वा कार्यमभावे सर्वतः स्वयम्। योगपदादीनां पूनादावुपयोगात्तलक्षणं वीरमित्रोदय- तसिद्धान्तशेखरे ॥ विविधं योगपदकमाद्य व्याघ्राजिनोद्ध- वम्। द्वितीयं मृगचम्भाव्यं टतीयं तन्तुनिम्मितम्। चतुभान- प्रविस्तारं देण यन्नसूत्रवत्। चतुर्मात्र चतुरङ्गलमात्रम् ॥ यज्ञोपवीतमार्जनस्य सानात् परत: कर्त्तव्यत्वं तदत्र लिख्यते ।। गायत्रीतन्ने चतुर्थब्राह्मणपटले ॥ सम्माज्य दधिदुग्धेन तेन बहुयत्नतः। दृताधभावे चार्वद्भि! मार्जयेत्तण्डुलपिष्टकैः । तद- भावे सार्पण तिलतैलं परित्यजेत्। विल्वस्य फलनिर्यासैमा. जवेत् दिजसत्तमः । शुहसत्तात्मकं सूत्र तदा भवति प्रत्यहम। ।

·प्राणतोपियो। रति यज्ञोपवोतमार्जनद्रष्याणि । यन्नोपपीतमार्जनप्रज्ञारस्तु तवैव ॥ वामस्कन्धात् समुत्तार्य वामाङ्गुष्ठे नियोजयेत् । वामा. पृष्ठं वामस्कन्धमेवमेव न चान्यया ।। वामाठयुतं सूव सत्वा सम्मायेद विजः ॥ इति यज्ञोपवीतमार्जनप्रकार। कण्ठादौ यज्ञोपवीतकरणदोषच तवैव । कण्ठे शिरसि दंशकर क्षत्वा शूदत्वमर्हति । गायत्रा अयुतं जघा तस्मात् पापात् प्रमुच्यते । तथा। वर्णविन तथा भट्टै मार्जन न हितं सदा धारणं यन- सूत्रस्य जातिभेदे पृथक् पृथक् । रतचन्दनतोयेन मार्जयेत् क्षत्र- जातयः। हारिद्रमांजवेद्देश्य इति शास्त्रस्य निर्णयः । अथ तिलक मत्स्यसूतो दशमपटले ॥ अधोपविश्य पूर्वाशा. मुखो भूत्वा सुसंयुतः। प्रकुयात्तिलक मन्त्री उत्तराशामुखेन वा। गोपोचन्दनकेनाथ रोचनाकुडुमेन वा। मृत्तिकया मल: यजेन तुलसीविल्वजेन वा ॥ योगिनीतन्ने टतीयमागे नवम- पटले । मलयजेन गन्धेन गोपीचन्दनकेन वा। विल्यलाहो. द्भवेनाथ तुलसीकाष्ठकेन वा। पद्मकेन तमालेन तथा रोच. नयाथवा। पिधाय तिलकं हमेपामेकतमेन वा । विखका. ठोद्भवेनेत्युदासीनपरम्। तत्काष्ठचन्दन भाले यो धारयति सन्भमादित्यादि योगिनीतन्त्रीयपूर्वखण्ड पञ्चमपटलोतवच- नात् ॥ मृदादिफल मत्स्य सूक्त । मृदा तु मुक्तिमाप्नोति श्रायुपं चन्दनेन तु । कुगुमेन भवेत्कार्यं रोचना वश्यमीरितम् । जतस्था मृत्तिका वन्चा तोरख पुखदायकम् । तसात्तीरोद्भवं ग्राह्य- मवक्रान्तेति सम्पठन्। नोवाय तिलकं कुर्खान्मृदा खोसरितो बुधः । शस्तञ्च जावीतीरोद्भवैवां गोपिचन्दन: । इति तिल- कस्य मृत्तिकाविधिनिषेधौ। तिलककरगनन्वन्तु मत्स्यसूत। केशवानन्त ! गोविन्द ! वराह! पुरुषोत्तम! पुण्य ययस्यमायुधं तिलक मे प्रसीदत॥ चन्दनधारणमन्नोऽपि तत्रैव । कान्ति + ·३३८ - प्राणतोषिणी। लक्ष्मों धृति सौख्य' सौभाग्यमतुलं मम। ददातु चन्दन मित्व सततं धारयाम्यहम् । इत्यनेन च मन्त्रेण प्रदध्यान्मन्ववित्तमः । तिलकधारणस्थानानि मत्स्यसक्त । ललाटे प्रथमं दद्यान्मूर्ति दद्यात्ततो इदि। कण्ठे च.थोत्रयोर्बाहोर्बाहुमूलहयेऽपि च । नाभी पृष्ठे,च सन्दध्यात पार्खयोय युगं युगम्। तिलकानि लिखेञ्चैव मुच्यते सर्वपानकः । भाले दीपशिखाकारं बाहुभ्यां विल्वपववत्। वदये कमलाकारं ग्रीवायां चन्द्रमुद्दिशेत् ॥ वैष्णवतिलके तु,विशेषः ॥ ललाटे तु गदा कार्या मूटिं चापं शरं तथा। नन्दकञ्चैव हृन्मध्ये शङ्ख चक्र भुजदये। शड्डचक्रावितो विप्रः श्मशाने बियते यदि। प्रयागे या गतिः मोक्ता सा गति- स्तस्य नारद । श्यामाप्रदीपे द्वितीयपरिच्छेदे। यज्ञपा मा तिलकी की कुर्वीतति । तस्मान्मृदा जलेनापि कर्तव्यं तिलक । अन्यथा निष्फलं ज्ञेयं वीजोप्तिरूपरे यथा। तिलका- करणनिन्दापि तत्रैव मत्स्यसूतो ॥ अकृत्वा तिलकं भाले चण्डाल यस्तु पश्यति। पुन: नानन्तु कर्तव्य विण्मत्रोत्सारणे तथा। जले च घटे च छायायां संवीक्ष्य तिलक चरेत्। दर्पणे वीक्षयेदयनादमावास्यां विवर्जयेत् ॥ इत्यमावास्यायां तिलक निषेधः । तथा। तिलके निजदेवास्त्र विलिखेदक्षिणादितः बीज बाइदरोलङ्ग भाले वा प्रणवादिकम् । उसने कोड़े। गधवमतव्रह्माण्डपुराणे ॥ ऊईपुण्डमज सौम्य ललाटे यन्य दृश्यते। स चण्डालोऽपि शडात्मा पूज्य एव न संशयः । जईपुण्ड मृदा सोम्येति पद्मपुराणे प्रथमचरणे अशचिचाप्यनाचारो मनसा पापमाचरेत् । शुचिरेव भवेनित्य- मूपुण्डान्वितो नरः। मप्रियाय शभार्थं वा रक्षार्थ चतु- गनन !। मझतो धारयेनित्यमूई पुण्डमतन्द्रितः। मत्यूजा- दोमकाले च सायं प्रातः महतो धारयेबित्यमूह- बुधैः - पाठः।

·प्राणतोपियो। • ३३८ पुण्डं भवायहम् । इति भगवद्भक्तिविलासतपद्मपुराण अधिकम् । ततस्कन्दपुराणे कात्तिकमसले। कई पुडो मृदा शुनो ललाटे यस्य दृश्यते। चण्डालोऽपि विशुद्वामा याति ब्रह्म सनातनम् । उछ पुने स्थिता लक्ष्मीः उई पुण्ड्रे स्थितं वगः। जई पुने स्विता मुक्तिरूपुर स्थितो हरिः। उत्तरखण्ड़े शिवपावती- संवादे । जई पुण्ड्रस्य मध्ये तु विशाले सुमनोहर। लक्ष्मया साई समासोनो देवदेवो जनार्दनः । तम्माद वस्य गरीरंतु उहं- पुण्डं तं भवेत्। तस्य देह भगवती विमलं मन्दिरं स्मृतम् । ऊहं पुण्ड,तो विप्रः मवलोकयु पूनितः। विमानवरमानन्ध याति वियोः परं पदम्। अहं पुण्डधर विमं दृष्ट्वा पापैः प्रमुच्यते। नामम्मृत्वा तया भक्त्या सर्वदानफलं लभेत् । सह पुण्ड धरं विप्रं यः याहे भोजविषति। प्राकल्पकोटि- पितरस्तम्य हप्ता न संगयः । सई पुरधरो यन्तु कुात् याहं शुभानने!। कल्पकोटिसहस्राणि वैकुण्ठ वासमा- पुयात् । यत्रदानतपयऱ्यांजपहोमादिकञ्चरत् । कई पुण्ड- धरः कुर्यात्तस्य पुस्खमनन्तकम् । ब्रह्माण्डपुराणे विष्णु- वाक्यम् । कई पुण्ड धरो मा म्रियते यव कुत्रचित्। सपाको- पि विमानसो मम लोके महीयते। जईपुडधरी मर्ची गृह यस्यात्रमयते । तदा विंचकुलं तस्त्र नरकाटुबराम्यहम् । इत्यूई पुण्डमाहामाम् ॥ पद्मपुराणे नारदोलीयज्ञो दानं तपो होमः स्वाध्यायः पिटतपणम् । व्ययं भवति तत् मवनूई पुलं विना शतम् ॥ उत्तरखण्डे, छह पुडविहीनन्तु किञ्चित् कम करोति यः। अटापूतादिकं सवं निष्फलं स्थान चान्यया। ऊईपुण्ड विहीनम्तु सन्ध्याकर्मादिकचरेत् । तसवं राक्षसं यं नरकवाधिगच्छति। बच्चरीर मनुष्याणानूह- पुण्ड विना कृतम् । दृष्टव्यं नैव तत्तावचाण्डालसमं भवेत् ।

·कत्वा प्राणतोषिणी स्कान्दे॥ यस्योच पुण्ड्र दृश्येत ललाटे न नरस्य हि। तद्दर्शनं न कर्त्तव्यं दृष्ट्वा सूर्य निरीक्षयेत् ॥ इत्यूई पुण्ड्राकरणे दोषः । उत्तरखण्डे ॥ · ऊई पुण्ड्रं धरेविप्रो मृदा शुभेण वैदिकः । न तिर्यग्धारयेदिहानापद्यपि कदाचन। भगवद्भक्तिविलास- तम् ॥ ऊई पुण्ड्रे त्रिपुण्ड्रं यः कुरुते स नराधमः । भुक्ता विष्णुग्रहं पुण्य स याति नरकं ध्रुवम् ॥ स्कन्दपुराणे॥ तिय्यक • पुण्ड्रं न कुर्वीत सम्प्राप्ते मरणेऽपि च । नैवान्यनाम च ब्रूयात् पुमानारायणाहते॥ इत्यूद्धं पुण्ड्रे त्रिपुण्डकरणनिषेधः ॥ शातानन्दतरङ्गिणीतम् ॥ ऊई पुण्डं विपुण्ड् वा सन्ध्यां • समाचरेत्। तदेव व्यवस्थापितम् स्कन्दपुराणे ॥ वैष्णवानां ब्राह्मणानामूर्द्ध पुण्डं विधीयते। अन्येषान्तु त्रिपुण्ड्र स्यादिति ब्रह्मविदो विदुः । पद्मपुराणे॥ त्रिपुण्डं यस्य विप्रस्य ऊई पुण्डे न दृश्यते । तं दृष्ट्वाप्यथवा स्पृष्ट्वा सचेल: मानमाचरेत् ॥ जर्द्ध पुण्ड्रे न कुर्वीत वैष्णवानां त्रिपुण्डकम् । कृतत्रिपुण्ड्रमर्त्यस्य क्रिया न प्रीतये हरेः ॥ अथोड़े पुण्ड्र- निर्माणविधिः ब्रह्माण्डपुराणे ॥ वीक्ष्य देश जले वापि यो विदध्यात् प्रयत्नतः। अर्द्ध पुण्ड्र महाभाग ! स याति परमां गतिम् । दशाङ्गलप्रमाणन्तु उत्तमोत्तममुच्यते। नवाङ्गलं मध्यमं स्यादष्टाङ्गलमतः परम् । एतैरङ्गलिमेदैस्तु कारवन नखैः ॥ ऊई पुण्डलक्षणन्तु मत्स्य सूक्ते । नासिकाकेशपयन्त- मूर्ख पुण्ड विधीयते। मध्ये छिद्रन्तु कर्तव्यं तच्छिद्र हरि- मन्दिरम् ॥ पद्मपुराणे उत्तरखण्डे॥ एकान्तन महा. भागाः सर्वभूतहिते रताः। सान्तरालं प्रकुर्वन्ति पुण्ड हरि- पदाकतिम्। श्याम शान्तिकर प्रोक्त रक्त वश्यकर तथा । योकर पीतमित्याहुः खेतं मोक्षप्रदं शुभम् ॥ इति कर्मविशेपे वर्णविगेपत्रिपुण्डम् । वर्नुलं तियंगच्छिद्रं इस्त्र दीर्घतरं ततम् ॥ स्मृशेत् ।

·प्राणतोषिणी। -३४१ वळू विरूपं बहुग्रं भिनमूलं पदच्युतम्। अशुद्ध रूक्षमासक्त तथा नाङ्गलिकल्पितम् । विगन्धमपसव्यच पुण्डमाहुरनर्यकम् ॥ इति निन्दितपुण्ड्रम् ॥ नाङ्गुलिकल्पितमिति विहितकाठिका- भिन्नोपलक्षणम् ॥ अन्यथा मत्स्य सूक्त दशमपटलोक्तवचनमन- र्थकं स्यात् । तद्दचनन्तु ॥ कुशेनैव सुवर्णेन न काठेनायसेन च । न शवेन न तामेण न कांस्येन कदाचन ॥ तुलस्था विखकाष्ठेन रजतेन समुल्लिखेत् ॥ ऊई पुण्डाकारस्तु उत्तरखण्डे ॥ अश्वस्य- पत्रसङ्कायो वेणपत्रावतिस्तथा। पद्मकुद्मलसागो मोहनं वितयं स्मृतम्। प्रारभ्य नासिकामूलं ललाटान्त लिखेन्मुदा । ललाटान्तमिति न्यूनत्वव्यवच्छेदकमन्यथा दशाङ्गुलस्योत्तमत्व- कोत्तं नं व्यर्थं स्यात्। दशाङ्गुलपरिमाणन्तु नासिकाटतीयभागा. वधि ब्रह्मरन्धपर्यन्तमेव । मृदेति विहितद्रव्योपलक्षणम्। मृद- मिति पाठे व्यत्ययो बहुलमिति सूत्रादिभक्तिव्यत्ययेन स एवार्थः । नासिकायास्त्रयो भागा नासामूलं प्रचक्षते। समारभ्य भ्रुवो- मध्यमन्तरालं प्रकल्पयेत् ॥ वयो भागा इति निर्देशबलात् पूरणमल्ययार्थावगतेस्तृतीयो भागो लभ्यते । स च भागो यन मस्तकावस्थितो नासिका निर्गता तवैव ॥ तस्माच्छिद्रान्वितं पुण्ड' दण्डाकार सुशोभनम् । विप्राणां सततं कार्य स्त्रीणाञ्च शुमदर्शने!। नासिकाकेशपर्यन्त अर्द्ध पुण्ड्र सुशोभनम् । मध्ये छिद्रसमायुक्त तदिद्याइरिमन्दिरम् ॥ इति हरिमन्दिर- लक्षणम् ॥ वामभागे स्थितो ब्रह्मा दक्षमागे सदाशिवः। मध्ये विष्णु' विजानीयात् तस्मान्मध्य न लेपयेत् ॥ यजुर्वेदीयस्य हिरण्यकेशीयशाखायाम् ॥ हरे: पदाक्रान्तिम् पात्मनो निधाय यन्मध्ये छिद्रमूर्ध्वपुण्ड यो धारयति स परस्य प्रियो भवति स पुण्यवान् भवति स मुक्तिभाग्भवतीति। तिलकरचनायाम- लिनियममाह भगवद्भक्तिविलासरता स्मृतिः ॥ अनामिका ·न्वयः। ३४२ प्राणतोषिणी। कामदोमा मध्यमायुप्तरी भवेत्। पाठः पुष्टिदः मोल- स्तनी मोचताधनी॥ अर्व पुखस्य मृत्तिका तु पापुराये। पर्वताये नदीतोरे विश्वमूले जलाये। सिन्धुतौ च वस्त्रोके हरिक्षेत्र विशेषतः। विष्णोः मानोदकं यत्र प्रवाश्यति नित्यशः । पुण्डाणां धारणार्थाय गलोयात्तस्य मृत्तिकाम् । श्रीरङ्गो वेइटादो च श्रोकुम्मेद्वारके शुभे । प्रयागे नारसिंहाद्री वाराहे तुलसोवने। ग्रहोवा मृत्तिका भत्त्या विष्णुपाद. जलैः सह। धृत्वा पुण्डाणि चानेषु विष्णुमायुज्यमानुयात् ॥ पर्वताप्रे इत्यादी पष्ठीसप्तम्योरयं प्रति भेदाभाव इति न्यायात् पर्वताग्रस्येत्यादि लभ्यते । गृहीत्वा मृत्तिकामिति परेणा- व्यत्ययो बहुलमिति पाठयर्थे सप्तमी वा। भदी. तीर इति गङ्गातीरस्येति नेयम्। प्रागुलमत्स्यसूतवचनेन स्त्री. सरितो मृत्तिकाग्रहणनिषेधादिति। श्रीरङ्गः कावेरोमध्यस्थः क्षेत्रविशेषो दक्षिणदेशेषु प्रसिदः। वेशटादिः शेषाचलनामा तैलङ्गदेशे प्रसिकः । थोकूर्मः कलिङ्गदेशे प्रसिद्धः क्षेत्रविशेषः । गोपीचन्दनमाहात्मान्तु मत्स्यसूतो॥ दुर्लभ चन्दनं लोके गोपीनां विष्णुनिर्मितम् । यत् क्लत्वा तिलकं सद्यो ब्रह्महत्यां व्यपोहति ॥ स्थितस्येत्यध्याहारादेककर्तृकता। पद्मपुराणे नारदवाक्येऽपि । ब्रह्मनो वाथ गोनो वा हेतुकः सर्वपापलत्। गोपीचन्दनसम्प- र्कात् पूतो भवति तत्क्षणात्। गोपीचन्दनखण्डन्तु यो ददा. तोह वैष्णवे। कुलमेकोत्तरं तेन व भवेत्तारितं शतम् ॥ इति वैणवे गोपीचन्दनदानफलम् ॥ स्कन्दपुराणे ध्रुववाक्यम् ॥ शल चकाशिततनुः शिरसा मजरीधरः। गोपीचन्दनलिप्साङ्गो दृष्ट- वेत्तदघ' कुतः। गोपीमृत्तुलसी शवः शालग्रामः सचक्रकः । ग्टहेऽपि यस्य पञ्चैते तस्य पापभयं कुतः ॥ सचक्रकं सश्री. चका मामिलयः । काशोख । श्रीखण्ड कास प्रामोदा वर्षे ।

·प्राणतोपिणी। ३४३ दिवा सर्वदा तथा । वर्णः क तादृशः। तत्पवित्र व वै तीर्थ योगोपीचन्दने यथा ॥ गरुडपुराणे थोनारदवाक्यम् । यो मृत्तिकां हारवतीसमुद्भवां करे समादाय ललाटपट्टे । करोति नित्यन्वय चोडू पुण्ड, क्रियाफलं कोटिगुणं सदा भवेत् । क्रियाविहीनं यदि मन्वहीनं यद्याविहीनं यदि कालवर्जितम्। कृत्वा ललाटे यदि गोपि- चन्दनं प्राप्नोति तत्कर्मफलं सदाक्षयम् । गीपीचन्दनसम्भव सुरुचिरं पुण्ड्र ललाटे दिजो नित्यं धारयते यदि हिजपते ! राघौ यत् पुण्यं कुरुजाङ्गले रविग्रहे माध्यां प्रयागे तप्राप्नोति खगेन्द्र ! विष्णुसदने मन्तिष्ठते देववत् ।। यस्मिन् हे तिष्ठति गोपिचन्दनं भक्त्या ललाटे मनुजो बिभर्ति। तस्मिन् ग्रहे तिष्ठति सर्वदा हरिः श्रद्धान्वितः कंसनिहा विह- गम !! यो धारयेत् कृष्णपुरीसमुद्भवां सदा पवित्रां कलि. कल्मपापहाम्। नित्य ललाटे यदि मन्त्रसंयुतां यमं न पश्येद यदि पापसंततः। यस्यान्तकाले खग ! गोपिचन्दनं बाहोललाटे हदि मस्तके च। प्रयाति लोकं कमलालयाप्रभोर्गोबालघाती यदि ब्रह्महा भवेत् । ग्रहा न पीडन्ति न रक्षसां गणो यक्षाः । पिशांचोरगभूतदानवाः । ललाटपट्टे खग! गोपिचन्दनम् मन्तिष्ठते यस्य हरेः प्रसादत: । पद्मपुराणे ॥ अम्बरोप ! महा. घस्य क्षयार्थे कुरु वीक्षणम्। ललाटे यैः छतं नित्यं गोपी. चन्दनपुण्डकम् । काशीखण्डे यमोक्तिः। दूताः ! शृणुत यद्धालं गोपीचन्दनलाञ्छितम् । ज्वलदिन्धनवत् सोऽपि दूरे त्याज्य: प्रयत्नतः ॥ इति गोपीचन्दनमाहात्माम् ॥ भगवद्भक्तिविलासतकायोखण्डे ॥ अथ तस्योपरि थीम- तुलसीमूलमत्सया। तथैव वैष्णवैः कार्यमूर्ध्वपुण्ड मनोरमम् । स्कन्दपुराणे तुलसीमूलमृत्तिकासुपक्रम्य ॥ तन्मृदं गृह्य य: पुण्ड्र ललाटे धारितं नरैः! प्रयापकं अतं तैस्तु मोचाय गमनं ·३४४ प्राणतोषिणी। 11 प्रति॥ तुलसौमृत्तिकापुण्ड ललाटे यस्य दृश्यते । देहं न स्पृशते पापं क्रियमाणन्तु नारद !॥ गरुडपुराणे ॥ तुलसीमृत्ति. कापुण्ड्र य: करोति दिने दिने। तस्यावलोकनात् पापं याति वर्षकृतं नृणाम् । तुलसौमूलमृत्तिकामाहात्माम् गारुडे । तस्यो. परिष्टाइवगनिर्माल्यमनुलेपनम् । तथैव धार्यमेवं हि विविध तिलकं स्मृतमिति ॥ पूर्वोक्त्या अथ तस्योपरि गोपीचन्दनतिल- कोपरि। तव तु तस्योपरिष्टात्तुलसीमूलमृत्तिका तिलकोपरि- ष्टादित्यर्थः ॥ तेन प्रथमं गोपीचन्दनतिलकं कृत्वा तदुपरि तुलसी. मूलगृत्तिकातिलकं करणीयम् ॥ तदुपरि च विष्णुगिमाल्यानु- लेपने तिलक कार्यमिति त्रिविधं तिलकम् ॥ अथ हादशा तिलकविधिः ॥ ब्रह्मपुराणे॥ ततो हादशभिः कुर्यात्रामभिः केशवादिभिः।, हादशाङ्गेषु विधिवदूर्ध्वपुण्ड्राणि वैष्णवः ॥ पद्म; पुराणे उत्तरखण्डे n ललाटे केशवं ध्यायेबारायणमथोदरे । वक्षःस्थले माधवन्तु गोविन्दं कण्ठकूपके । विष्णुञ्च दक्षिणे कुक्षी बाहौ च मधुसूदनम् । त्रिविक्रम स्कन्धदेशे वामनं वामपाईके । योधर वामबाही तु हृपोकेशन्तु कन्धरै। पृष्ठे तु पद्मनाभञ्च, कव्यां दामोदरं न्यसेत् । तत्प्रक्षालनतोयन्तु वासुदेवेति मूईनि । योगिनीतन्त्र । पिधाय तिलक थेहमेपामेकतमेन वा। चतुः- समञ्च त्रिसमं दिसमञ्च सुरेश्वरि ।। अथालिप्य ततो देहमयने तु विवर्जयेत् । चतुःसममित्यादिपूर्वोत्तमलयजगोपीचन्दनविल्ष- तुलसीकाठमवतमालगोरोचनानाम् । शीते रात्री पुनः साने नानुलिप्य सुगन्धिभिः। ललाटे तु विशेषेण वराङ्गेन कदाचन ॥ मत्स्यसूक्ते ॥ न रात्रौ तिलकं कुर्याद भुक्ता नैव च नैव च। महा- गुरुनिपाते च तिलकं छेदयेन्नरः। बह चपरिशिष्टम् । तत्रा- दावनुलेपेन भगवञ्चरणाअयोः। निम्माल्येन प्रसादेन सर्वाण्य- झानि माजयेत् ॥ ब्रह्मपुराणे ! शालग्रामशिलालरनं चन्दन ·प्राणतोपिणी। धारयेत् सदा। सर्वांद्रेषु महाशदिसिझे कमलासनम् ॥ इत्यू- ध्वपुण्डप्रकरणम् । अथ त्रिपुण्डधारणविधिः ॥ राघवभतम् ॥ भस्माग्नि- होत्रसम्भूतमानयेच्छोधिनं बुधः । यहा धरामसंस्पृष्ट सत्ये- नानीय गोमयम् । सत्येन प्रणवेन ॥ वामन पात्रे संयोध्य अधो. रेण विनिर्दडेत्॥ तत्परुपेण समुत्य ईशानेन विशोधयेत् । इस्थन्तु सस्हातं भस्म अग्निरित्यादिमन्त्रतः। विमृज्यागानि • संस्पृश्य पुनरादाय मन्त्रतः । तस्मादब्रह्मेति यजुपा मन्त्रयेद्रुद्र- संख्यया। प्रणवाद्येचतुर्थी हृदन्तैस्त्वघोर देशकैः । पञ्चवर्णा- क्षराद्यैव भालांशोदरहृत्सु प। त्रिपुण्डधारणं कुर्यान्मूह्नि पञ्चाक्षरेण च । विपुण्ड्र धारयेन्मन्त्री साक्षाच्छिव इवापरः ।। वायवीसंहितायाम् भस्मग्रहणमन्यदप्यु तम् ॥ यथा। शिवा- म्ने म संग्राह्यमग्निहोत्रोद्भवन्तु वा। वैवाह्याग्न्युद्धवं वापि पक्वं शचि सुगन्धि च। कपिलायाः शक्तच्छुद्ध ग्टहीत गगने पतत्। न क्लिन्नं नापि कठिनं न दुर्गन्धि न चोपितम् । उपितं पर्युपितमित्यर्थः ॥ उपयुधः परित्यज्य ग्रहीयात् पतितं यदि। पिण्डोकृत्य शिवाग्नी तु प्रक्षिपेन्मूलमन्वतः । अपक्कमतिपकच सन्त्यज्य मसितं सितम्। आदाय यस्माच्युद्धं तद् यथा भस्म प्रजायत इति कालाग्निरुदोपनिषदा हपगोमय स्याप्येवम्प्रकार: प्रदर्शितः ॥ वामनेति ॥ ॐ वामदेवाय नमो ज्येष्ठाय नमो रुद्राय नमः। कालाय नमः कलविकरणाय नमो बलविकरणाय नमो बलप्रमधनाय नमः सर्वभूतदमनाय नमो मनोन्मनाय नमः ॥ अधोरणेति मन्वस्तु ॐ अधोरेभ्यो- घि घोरभ्यो घोरघोरतरेभ्यः सर्वतः सर्वसर्वेभ्यो नमस्ते रुद्र- रूपेभ्यः ॥ तत्पुरुपेणेति मन्वस्तु ॐ तत्पुरुषाय विद्महे महा. देवाय धीमहि तनो रुद्रः प्रचोदयात् ॥ ईशानेनेति मन्वस्तु ।

·प्राणतीपिणी। ॐ ईशानः सर्वविद्रांतामोखरः सर्वभूतानां ब्रह्माधिपतिबंधाणो- ऽधिपतिर्बया भिवो मेऽस्तु सदाथिवीम् । अग्निरित्यादिमवस्तु । अम्मिरिति भस्मवायुरिति भस्मजलमिति भस्मस्थलमिति भस्म- व्योमेति भस्मसर्वहरा इदम् । भस्ममन एतानि चषि तस्माद व्रतमेतत् पाशुपतं यत्। भस्मनाङ्गानि संस्पृशेत् । तस्माद्रह्म तदे- तत् पाशुपत पशुपतं पशुपाशविमोक्षाय। यजुषा यजुर्मन्त्रण पञ्चाक्षरेण नमः शिवावति मन्त्रेण वा कुलमूलावतारकल्पसूब स्मृतीयकाण्डटीकाता श्रुतिः ॥ शुद्धद्रव्यं तदाग्नेयभस्मविपुण्डकं विरेखामक्रमईचन्द्ररूपात्मकमचन्द्ररूपम् ॥ अथ सनत्कुमार- प्रमाणस्य विधा ललाटादाचक्षुः पयाद् भूवोर्मध्यतः। यस्येच प्रथमा रेखा सा आहवनीयोऽर्क ऋग्वेदः । प्रातः सवनं मई. खरः। यस्येह द्वितीया रेखा सावसथ्य उकारो यजुर्वेदः सदा- शिवः। यस्यैह तीया रेखा सा गाहपत्यः परमात्मज्ञानशक्ति मंकाराचैरिति ॥ अथ कालाग्निरुद्रोपनिपत् ॥ संवत्तॊऽग्नि- पिविराड्विश्वरूपी स्ट्रो देवता अनुष्टुप्छन्दः श्रीविश्वरूप- प्रोत्यर्थे विनियोगः। अथ कालाग्निरुद् भगवन्त सनत्कुमारः पप्रच्छ अधीहि भोस्त्रिपुण्ड्रविधि सतत्त्व किं द्रव्य किञ्च स्थानं कति प्रमाणं का रेखाः के मन्त्राः किं दैवतं कः कर्ता किं फल- मिति तं होवाच भगवान् कालाग्निरुद्रः। सत्यमुक्तं यदद्रव्यं यदाग्नेयं यद्भस्म सद्योजातादि यञ्चरुवामन्चैः परिर अग्नि- रिति भस्म अनेनाभिमन्वा मानस्तोक इति संक्षुभ्य वायुषमि त्यादिना शिरोललाटस्कन्धकण्ठहहाहुइयेषु विभिरायुप्रैस्त्रा- वकैस्तिर्यक् तिस्रो रेखाः प्रकुर्वीत एतदेव तच्छाम्भव सर्ववेदेषु वेदविद्विरुक्तम् । तत् समाचरन् मुमुक्षुन पुनर्भवाय। भेदमा- चन्नाटादाचक्षुपोराभुवोर्मध्यतः। कर्णादाकर्णपर्यन्त तिर्यक् तिम्रो रेखाः प्रकुर्वीत । या स्यात् प्रथमा रेखा मा गाई पत्यानि- ·प्राणतोपियो। थाकारा भूर्लोक अात्मक्रियाशक्तिश ऋग्वेदः। प्रथम सवनं मईखरः या स्थाद द्वितीया रेखा सा दक्षिणाग्निरुकारः। सत्यमन्तरीक्षमतरामा चेच्छाशक्तिर्यजुर्वेदः । मध्यन्दिनं दितीय- सवनं सदाशिवदेवतेति । या स्यात् बतौया रेखा सा पाह- वनीयोऽग्निर्मकारस्तमो द्यौः परमात्मा ज्ञानशक्तिः सामवेद- स्तृतोयसवनं शिवदेवेति । विपण्डकं भस्मना करोति यो विहान् ब्रह्मचारी ग्रहो वानप्रस्थो यति स समस्तमहापातकोपयात- केभ्यः पूतो भवति सर्वान् वेदान् पठिता भवति सर्वतीर्थेषु सातो भवति म सन्ततं सर्वमन्त्रजापी भवति। सकलभोगभुगदेई त्यता शिवसायुज्यमेति न पुनरावर्त्तते। स वैष्णवः शिवः सोऽपि स च ब्रह्मा प्रजापतिः। म मुक्तः सर्वपापेभ्यो न पुन- भवमिष्यते । इत्यस्ति भगवान् कालाग्निरुद्रः पुनराह । अग्नि- रिति भस्मजलमिति भस्मवायुमिति भस्मस्थलमिति भस्मसर्व विश्वं तदाग्नेयं याज़ा सुपपुरोपभम्म तेन त्रिपुण्ड्रकं तेन तहिहान् किविदयाजिक कर्मा इत्याह भगवान् भवः ॥ इति कालाग्निरुद्रोपनिपत् समाप्ता॥ घायवीयसंहिताया वयोदशन स्थानेषु विपुण्डधारणसुतम् ॥ यथा राघवमधूनम ॥ ललाटे ब्रह्म विजेयं हृदये हव्यवाहनः । नाभी स्कन्धे गले पूषा स्ट्रो दक्षिणबाहुके। प्रादित्यो बाहु. मध्ये च शशी च मणिबन्धके । वामदेवो वामबाही बाहुमध्ये प्रभज्जनः। मणिबन्धे च वसवः पृष्ठदेशे हरः स्मृतः । शम्भुः ककुदि सम्प्रोक्तः परमात्मा शिवः स्मृतः । तस्मात् कालाग्निरुद्रोप. निपहायवीयसंहितोतास्थानानामिच्छाविकल्पः । पुरसरणलह- रीतन्त्र द्वितीयपटले । आग्नेयमुच्यते भस्म दग्धगोमयसम्भवम् । शोध्य पडक्षरमन्चैवेदमन्त्रविवर्जितैः। शिरोदेगे ललाटे च स्वन्धे च भूप्रदेशके । मध्यमानामिकानुल्यङ्गठेन तिलकं ततः ।

·३४८ प्रापतोपियो। तिलकस्तिस्रो रेखा स्यादेखागां नव देवताः । पृथिव्यग्निस्तथा श्रात्मा क्रियाशक्तिमहेश्वरः। देवता श्राद्यरेखाया भक्त्या ते परिकीर्तिताः । लभस्त त्वच सुभगे! द्वितीयायाय देवताः । परमात्मा थियो देवस्तृतीयायास्तु रेवते । एतानित्य नमस्कृत्य विपुण्डं धारयेद यदि। महेश्वरव्रतमिदं सत्वा सिद्धीश्वरी भवेत्। ब्रह्मचारी गृहस्थो वा वनस्थो यतिरेव वा। महा- पातकसङ्घातैर्मुच्यते सर्वपातकात् । तथान्ये चविट्शूद्रस्त्री- इत्यादिकपातकैः। वीरव्राह्मणहत्याभ्यां मुच्यते सुभगेश्वरि !। अमन्त्रेणापि यत् कुर्यात् कृत्वा चैव महोबतिम्। विपुण्ड्र- भालतिलको मुच्यते सर्वपातकैः। परद्रव्यापहरणं परदाराभि- मर्षणम् । परनिन्दा परक्षेत्रहरणं परपीडनम्। असत्यवाक्यं पेशुन्यं पारुयं देवविक्रयम् । कूटसाच्यं व्रतत्यागं कैतवं नीच- सेवनम् । गोभूहिरण्खमहिपोतिलकम्बलवाससाम् । धान्यजलादीनां नीचेभ्यश्च प्रतिग्रहः । दासीवेश्यासु कष्टासु हपलीषु,नटोषु च। रजःस्त्रलासु कन्यासु विधवासु च सङ्गमः । मांसचम्मवसादौनां लवणस्य च विक्रयः। एवंरूपाण्यसंख्यानि पापानि विविधानि च । सद्य एव विनश्यन्ति त्रिपुण्ड्रस्य च धारणात्। शिवव्यापहरणात्तन्निन्दायाश्च कुत्रचित्। निन्दा. या: शिवभक्तानां प्रायश्चित्तेन शुध्यति। देवव्यायहरणे ब्रह्मस्व- कुलान्याश विनश्यन्ति ब्राह्मणातिक्रमण च। रुद्राक्षा यस्य देहेषु ललाटे घ त्रिपुण्ड्रकम् । यदि स्यात् सच चाण्डालः सर्ववर्णोत्तमोत्तमः। यानि तीर्थानि लोकस्मिन गङ्गाद्याः सरितच थाः। नातो भवति सर्वत्र यल्ललाटे त्रियु. डकम् । सप्तकोटिमहामन्त्रा उपमन्यास्तथैव च। यौविष्णोः कोटिमन्वाश कोटिमन्त्राः शिवस्य च। ते सर्वे तेन जप्ताः स्युर्यो विभर्ति त्रिपुण्ड्रकम् । सहस्रं पूर्वजातानां सहस्रञ्च जनि हरणेन च।

·प्राणतीषिणी। ३४८ ॥ यताम्। स्ववंशजाना मानामुखरेदयतिपुण्डटक ! अष्टे. नयगुणोपतः प्राप्य दिव्यविपुण्डतः। दिव्यं विमानमारच दिव्यस्त्रीशतसेवितः। विद्याधराणां सिद्धानां गन्धर्वाणां महौ. जसाम् । इन्द्रादिलोकपालानां लोकेषु च यथाक्रमम् । मुक्का भोगान् सुवियुलान् प्राक्तनानां पुरेषु च। ब्रह्मण: पदमासाद्य तत्र कल्पायुतावधि । विष्णोर्लोके च रमते याब्रह्मणः शतायु. पम्। शिवलोकं ततः प्राप्य रमते कालमक्षयम् । शिवसायुज्य. माप्रोति न स भूयो विजायते ॥ इति विपुण्ड्रधारणफलम् ।। शाकानन्दतरङ्गिणीतभविष्यपुराणे ॥ त्रिपुण्डेण विना कुर्य्याद यां काञ्चिहैदिकी क्रियाम् । सा निष्फला भवेदेवि ! ब्रह्मणापि कता यदि ॥ श्यामाप्रदीपे तु स्कन्दपुराणीयमिति कत्वा लिखितम् ॥. कूर्मपुराणे : वैणवो वाघ शैवो वा शालो वा सौर एव वा। त्रिपुण्ड्रेण विना पूजां कुर्वाणो यात्यधो- गतिम् ॥ शिवधर्म । सितेन भस्मना कुर्य्यात् ललाटे च त्रिपु. एण्ड्रकम् । सर्वपापविनिमुक्तः शिवलोके महीयते ॥ भस्मेत्युप- लक्षणं ट्रव्यान्तरेणापि त्रिपुण्ड' कार्यन् ॥ सर्वरिखपुण्ड्रक कुर्यात् सर्वदा यज्ञममना। तदमावे चन्दनेन यदा या वारि- णापि वा। इति भविष्यपुराणवचनात् । यत्किजिन कुरुते कम विना विप्रस्त्रिपुण्डकम् । व्यर्थमेव भवेत् सर्व बन्ध्यास्त्रीसङ्गमी यथा। सच्छिद्रं कुरुते यस्त्रिपुण्ड्र पशुमतिदिजः । धर्मार्थकाम- मोचेपु तस्य छिद्रं प्रजायते । इति सच्छिद्रनिपुण करणनिन्दा । नभूलपुण्डे विपुण्ड्रकरणमुलवचनजातात् निषिवं पूर्वोतकूर्म- पुराणवचनेन वैष्णवादीनां त्रिपुण्ड्रेण विना पुजाकरणे दोप- शुतियेति लम्बोदरस्य रतिकाने मियासुख चुम्बन मिवक सन्धिसतोऽन्यत् प्रच्यवत इति वेत् नैवम् । अर्धपुण्डविपुण्ड्योः सच्छिद्रकरणनिषेधी वैधेतरपर इत्ववेहि। सर्ववैष निपेधस्य ·प्राणतोपिणी। वैधभिन्नपरत्वाद यथा विशिखनिदा प्रायश्चित्ताधनाप्रातपरा। अतएव वस्तूवं पुण्डधारणानन्तरमेव भमना त्रिपुण्डधारण- मपि कायं यती विजानामूर्ध्वपुण्डयावश्यकत्वमिति राघव- भः। अथ शक्लितिलकम् ॥ शालानन्दतरङ्गिणीतगौतमीये । तिलकं रक्तगन्धेन चन्दननाथ वा प्रिये !। देव्यस्त्र विलिखे- झाले तारावीजं ततो इदि। शतिमध्यगतां कुर्यादित्य तच्छक्तितिलकम् । तिलके निजदेवास्वमिति प्रागुतनैकवाक्य- तया देव्यस्त्र खोयेटदेवतावोजमिति । अबदाकल्ये पञ्चमः पटले ॥ प्रक्षाल्य पाणिपादौ च रक्तवस्त्रयुगं ततः। परिधा. याईचन्द्राभं सविन्दु तिलक चरेत् । चन्दनेन सुरलोन कुङ्कुमे- नाथ वा पुरः । सिन्दूरविन्दुसंयुक्त रेखात्रयविराजितम्। देवी- पादाम्बुजरजो ध्यात्वा मूलेन साधकः। पूजाधिकारो दुर्गाया यथासौ चन्द्रशेखरः॥ रुणाचनचन्द्रिकातमालिनोविजये. ऽपि ॥ भाले चन्द्राईरेखा वितयविरचितं विद्युदामाविलास तस्याधश्चान्तरालेऽरुणकिरणनिमं भूयुगस्याथ विन्दुम् । हमध्ये पद्मरूप शशधरविशदं दोयंगे वीरणामं स्थानेष्वन्येषु विन्दून् रचयति तिलकं सो हि विश्वेशरूपः॥ म युगस्यान्तराले मध्ये रक्तवर्ण विन्दु रचयतीत्यन्वयः । हामध्ये श्वेतपद्मरूपमित्यर्थः । दोयुगे बाहुद्दये । वोरणाभं वीरणपत्वाकारम्। प्रत्येषु स्थानेषु पुरोक्तषु इति,पतच्छन्दस्य प्रयोगस्तच्छब्दार्थमभिधत्ते। उन्लाच मर्वनामसूत्रटोकायर्या त्यत्तदावेकार्थों यदि निर्दिष्टाौँ। इतरे त्रयः साभिनयप्रत्यक्ष साभिनयो हस्तभगिमादिरिति कुलचन्द्रः। अन्यथा विसगलोपे सतीत्यनेन छन्दोभङ्गः स्यात् । प्रक्रान्तवाचित नस्तस्य न यच्छब्दापेक्षा। उक्ताश्च काव्यप्रकाशे ॥ एवं प्रक्रान्त- प्रसिद्धानुभूतार्थविषयकस्तुच्छन्दोऽपि यच्छष्ट्रस्योपादनं नापे- जते । ऋजवस्तु नन्वेऽपशब्दविचारनिषेधात् सो होति पठन्ति ।

·प्राणतोषिणी । जले यदि सन्ध्यादि क्रियते तदा यागमण्डप गवा. उपविश्य तिलकं कायम् ॥ अवदाकल्पे तथीजात्वात् । इति श्रीप्राणतोपिण्यां वतीये अर्थकाण्डे मानादितिल. कान्तप्रशाखाकथनरूपस्तृतीयः परिच्छेदः ॥ अथ सन्ध्या । वैदिकसन्ध्यानन्तरं तान्त्रिकी सन्ध्या कार्या.॥ तथाच पुरथरणरसोल्लासे प्रथमपटले। प्रातःस्मानं समासाद्य सन्धा परमदुर्लभाम् । उपास्य चञ्चलापाङ्गि ! गायत्री प्रजप- ततः। ततस्तु तान्त्रिकी सन्धयां गायित्री तान्त्रिकी तथा। सूर्याय च ततो दत्ता पूजार्थं गहमाविशेत् ॥ वृहनीलतन्त्र प्रथमपटलेऽपि ॥ आदौ च वैदिकी सन्धयां छत्वा चागम- सम्मताम् । सन्धयां कृत्वा ततो वीरः कुलकोटी: समुद्धरेत् । तथा। एतत्सन्धात्रयेणैव दिवारात्रौ च वन्दनेति ॥ गन्धर्व- तन्वे पाठपटले। अपरां कथयाम्यत्र सर्वपापविनाशिनीम् । उपविश्य शुचौ देशे वितत्त्वेन विधाचमेत् । प्राणायामत्रय कत्वा विधावीस्त्रिधाविधम् । वामहस्त जलं ग्ध गलितोदक- विन्दुभिः। सप्तधा प्रोक्षणं कुर्यान्मूट्टि मन्त्रमनुस्मरन् । अव- शिष्टोदकं दक्षहस्ते संग्राह्य साधकः । नासामाश्लिष्य तीयेन ततस्तेनाघमर्षणम् । इडयालथ देहान्तः क्षालितैः यापसञ्चयः । रूपणवर्ण तदोदकं वामनाद्या विरचितम् । दक्षहस्ते तु तन्मन्त्री पापरूपं विचिन्त्य च। पुरतो वचपापाणे निक्षिपे- दस्त्रमन्त्रतः। इत्यघमर्षणं कृत्वा पुनराचमन तथा। अभि' पिञ्चेत्ततो मूर्ध्नि विधिना साधकोत्तमः। ॐ आपो देवी रसी- ऽमृतं पूतं ब्रह्म पुनीमहे । जलाञ्जलिवयं भूमौ मार्तण्डभैरवाय ऊर्ध्वं बाहुस्ततो मन्त्री मार्तण्ड समुपाययेत्। ॐ उदुत्यं जातवेदसं देवं वहन्ति केतवः दृशे विखाय सूर्यम्। मार्तण्ड- शेषे देवेगि ! भैरवं पदमीरयेत् । एतादृक् सन्ध्या तु गौड- ·। ३५२ प्रापतोपिणी। देथे न पचरटूपा। गौड़देशीया तु तोड़लतन्त्र वतीय- पटले ॥ प्रात्मविद्याशिवस्तत्वैराचामेत् पाथसा तथा। पति- जायान्विता मन्त्रा विनेयाः प्रणवादिकाः। गङ्ग चेत्यादिना देवि! तीर्थावाहनमाचरेत् । मूलेन मनुना भूमौ विवारं निचितेत् सुधीः। तब्जलेन सप्तवारमात्माभिषेकमाचरेत् । अङ्गन्यासं ततः कृत्वा वामहस्ते सुरेश्वरि । गंगनं वायुवीजन वरुणं भूमिवोनकम् । वह्निवोजं विन्दुयुतं विकारं जपमाचरेत् । अनेन मनुना देवि! तज्जलक्षाभिमन्वितम् । मूलमन्त्र संमु. चार्य सप्तधा तत्त्वमुद्रया। प्रात्माभिकमात्रेण मुच्यते सर्वपा- तकैः। शेषं जलं महेशानि ! दक्षहस्ते समानयेत् । इड़या पूर- येत्तोयं क्षालयेहेहमध्यगम् । ततः पिगलया टेवि! तत्तोयन्तु विरेचयेत्। कृष्णवणं तदुदकं पापरूप विचिन्तयेत्। पुरतो. वज्रपाषाणे फटकारेण विनिक्षिपेत् । इस्त प्रक्षाल्य चाचम्य सूर्य्यायाय निवेदयेत् । देवताध्य ततः पथात् गायत्री परमा- क्षरीम्। प्रपठेत्तु ततो धीमान् विवारं जलमुत्क्षिपेत्। ततो जपेमहामन्त्रं गायत्री परमाचरीम्। अङ्गन्यासं ततः कृत्वा आचम्य परमेश्वरि । इष्टदेवी महेशानि ! ध्यात्वा तु रविमण्डले। प्राणा- यामादिकं कृत्वा चाष्टोत्तरशतं जपेत् । कल्पसूत्रटीकाटतोयः काण्डतलक्ष्मोकुलार्णवे ॥ सन्ध्यया तु विहीनी यो न दीक्षा फलमा यात्। मन्त्रसन्ध्यापूर्विका सन्ध्या कार्या तटुक्त नवर रत्नेखर । वैदिको तान्त्रिकी सन्ध्या यथानुक्रमयोगत इति ॥ महानिर्वाणतन्वेः पञ्चमोल्लामेऽपि ॥ सन्ध्यां समाचरेन्मन्त्री ता- त्रिकी शृणु कथ्यते । आचम्य पूर्ववत्तोये तीर्थान्यवाहयेच्छिवे। गङ्ग चेत्यादिमन्त्रेण मुद्रयामुशसंज्ञया। आवाह्य तीर्य सलिले मूलं हादशधा जपेत् । ततस्तत्तीयतो विन्दून् विधा भूमौ विनिक्षिपेत् । अङ्गुष्ठानामिकायोगान्मूलोच्चारणपूर्वकम् । सप्त- ।

·प्राणतोषिणो। ३५३ वारं स्वमूनिमभिषिच्य ततो जलम्। वामहस्ते समादाय छादयेहनपाणिना। ईशानवायुवरुणवडीन्द्रवीजपञ्चकम् । प्रजप्य वेदधा तोयं दक्षहस्ते समानयेत् । वीक्ष्य तेजोमयं ध्यावा चेडयाकप्य साधकः। देहान्त: कलुप तेन रेचयेत् पिङ्गला- ख्यया। निष्कृष्य पुरतो ववशिलाया वचमुच्चरन्। त्रिवार ताडयेन्मन्त्री हस्तौ प्रक्षालयेत्ततः। आचम्योतन मन्त्रेण सूय्या- याय निवेदयेत्। तारमाया हस इति णिसूर्यस्तत. परम् । इदमध्य तुभ्यमुक्का दद्यात् स्वाहेत्युदीरयन् । ततो ध्यायेन्महा- देवी गायत्री पग्देवताम् । प्रातमध्याह्नसायाङ्के विरूप गुण- भेदतः। प्रातर्वतिरक्तवर्णा द्विभुजाञ्च कुमारिकाम् । कमण्डलु तीर्थपूर्णमक्षमालाचं बिभ्रतीम् । कृष्णाजिनाम्बरधरा हमारूढा शुचिस्मिताम् ॥ १ ॥ श्यामवणी वैष्णवोच्च चतुर्भुजा महेश्वरि ।। शचक्रगदापद्मधारिणी गरुडासनाम् । पीनतुन कुचबन्दा वनमालाविभूपिताम् । युवती सतत ध्यायेन्मध्ये मार्तण्ड मण्डले ॥२॥ सायाङ्गे वरदा देवी गायत्री सस्मरेदयति.। शुक्ला शुक्लाम्बरधरा पासनक्षताथयाम्। त्रिनेत्रा वरदा पाश शूलञ्च तृकरोटिकाम् । बिनती करपद्मश्च बडा गलितयोवनाम् ॥ ३ ॥ एव ध्यात्वा महादेव्यै जलानामञ्जलित्रयम् । दत्त्वा जपेत्तु गायत्री दशधा शतधापि वा। त्रिसन्ध्यमैता प्रजपन् सन्ध्याया फलमाप्नुयात् । ततस्तु तर्पयेद्देवि । देवर्षिपिटदेवता.। प्रणवः स हितोयाख्यस्तर्पयामि नम पदम्। शक्लो तु प्रणवो माया नम. स्थाने हिठ वदेत् । ततशायं महादेव्ये दत्त्वा मूल जपेत् सुधीः। यथाशक्ति जप कृत्वा देव्या वामकरोऽर्पयेत् । प्रणय देवीपूजार्य जलमादाय साधक । नत्वा तीर्थे पठन् स्तोत्र देवता- ध्यानतत्पर। यागमण्डपमागत्य पाणिपादो वियोधयेत् ॥ वृहन्नीलतन्वे प्रथमपटले॥ सन्ध्या सायन्तनी कुर्याद हादग्या- ·३५४ प्राणतोपिणी। दिष्वपि प्रिये !। अकुर्वविरयं याति यतो नित्यागमक्रिया। एतद्दचनमविज्ञाय वैदिको ताम्बिको सध्या ययानुक्रमयोगत इति तन्वभारतवचने भनुक्रमपदस्खरमात् यत्र वैदिको सध्या न विद्यते तत्र तान्त्रिक्यपि न करणीया। सन हाद श्यादी सायम् एवमशीचादी ताविकसन्ध्या न कार्येति कवि- इदति तना अगोचम्य येदिकषिपयत्वादिति ॥ तथा च विश्वसार. तन्चे द्वितीयपटले ॥ महागुरुनिपातादी न पूजाया विकल्पना। मोहाहा यदि वा देवात् पूजयन कदाचन। तस्य सर्वविनागः स्यादित्यु तन्तु सदाशिवेरिति । पूजवेदिति तान्चिकनित्यकर्मोप. लक्षणम् । यथा कामदतन्वे नवमपटले । उपासका ये श्रीका. त्यास्ते शुद्धाः सर्वदैव हि। जनुमरणजाशौच तथान्यद यदशी. चकम् । सर्वे न बाधते कापि कालिकाया उपासके। गन्नेव शुहः सततं किमशौचं सुरेखरि!। कालीमुद्दिश्य पूजादिजपहोममयो- धके । न त्याज्यं तेन सातोन सर्व कार्य सदैव हि । कालोमुद्दिश्य दानादि न च त्याज्यमशीचके। सर्वदा परमः शुद्धः शाक्त एवं महेश्वरि ।। अत्र शात इति सामान्येनोपदानात् पूर्ववचने काल्या इति शक्तिमात्रीपलक्षणम् ॥ अथ योगिनां सन्ध्या कल्पसू- अटीकाया टतोयकाण्ड ॥ या गुरुरूपिणी मृणालसूत्रान्तरगा खप्रकाशा कुण्डलिनीशक्तिः कुलाकुलसमरसभावेन साधनान्त- या। तथा मध्यानसमये तरुणावयवामतिभाखरां कामराज- रुपिणीं मूलादिवह्मरन्धान्तं ब्रह्मरन्धादिमूलान्त' ध्यायेत् । तथा सायंसमवे खेतवां शक्तिवीजवरूपां मृणालतन्तुनिभा कुलाकुलयोगेनानुसन्ध्यात् । अर्बराबे परापरकुण्डलिनीरूपा पद्मरागवणा मूलादिहदयपर्यन्त वाग्भववोजरूपिणीं वृद. यादृभूमध्यपर्यन्तं कामवीजरूपां भूमध्याव्रह्मरन्धान्त शक्ति- वीजरूपा ध्यायेत् । तदुत्तासुदयाकरपडत्याम् ॥ आद्या मृणाल- ·प्राणतीपिणी। ३५५ - सूवाभा पीता रत्ता तु मध्यमा। खेता त्वन्तर्गता शक्ति: सन्ध्या चोभयरूपिणी । तर्पणन्तु मूलाधारात् सोमसूर्याग्निरूपिणीम् । कुण्डलिनी समुत्थाम्य परविन्दु निर्मिद्य तदुद्भवामृतेन खेष्ट- देवतां तर्पयेत् । तदुक्ती नवचक खरे । चन्द्राकानलसङ्घद्याद गलितं यत्परामृतम् । तेनामृतेन दिव्येन तर्पयेत् सन्दरी पराम्॥ अथ सूर्यपूजा॥ मूलाधारात् कुलकुण्डलिनीमुत्थाप्य हृदयार्क- मण्डलं नीत्वा तत्कर्णिकान्तर्गतसुधाधारया मूलमन्त्र स्मरन् सिञ्चेदिति योगिनामन्तर्यागः ॥ अथ कौलानां सन्ध्या गन्धर्व- तन्ने पष्ठपटले ॥ आत्मानं सर्वदा सम्यक् ध्यायेद् ध्यानपरा- यणः । देवताभेदतः सन्ध्या मानसीयं परा प्रिये ! । शिवशक्त्योः समायोगो यस्मिन् काले प्रजायते । सा सन्ध्या कुलनिष्ठानां समाधिस्यैः प्रतीयते। भूतशुद्धितन्त्र प्रथमपटलेऽपि ॥ सन्ध्या महेशानि! शृणु यनन पार्वति।। शिवशक्तिसमायोगो यस्मिन् काले प्रजायते। सा सन्ध्या कुलसाधूनां समाधिस्थैः प्रतोयते । वैदिकसन्ध्यादिप्रयोगस्तु ब्राह्मणसर्वस्वादावनुस- धेयः। केवलमार्जनस्य विशेषो निर्वणतन्त्र टतोयपटले यथा । आयो माजनमन्त्रस्य प्रकारं शृणु यनतः। भूमौ शिरसि चाकाशे पाकाचे भूमिमस्तके। मूनिभूमौ तथाकाशे यजुर्वेदे सुरेश्वरि!। सामावरिद देवि! ऋग्वेदे शृणु शैलजे !। शून्ये शिरसि चाकाशे भूमौ शून्ये घिरे तथा| भूमी. शून्य तथा मूर्ध्नि चापो मार्जनमाचरेत्। प्रायोहिठेति मन्त्रस्य अष्टाक्षरक्रमेण तु। मार्जनं तत्क्रमेणैव सर्वपापविनाशनम् । व्यतिक्रमेण चाङ्गि! ब्रह्महत्या पदे पदे। वरथस्तीन मूनि दद्याद ये सवो व्योनि चोचते। भूमी दद्यान पयेण इति सम्माजनं विदुः। अतएव क्रम सर्व तव नेहात् प्रकाशितम् । स्तुतिञ्च कवचं देवि! पठित्वा प्रणमेत् सुधीः । अथ गायत्री। ।

·॥ ३५६ प्राणतोषिणो। निर्वाणतन्त्र वृत्तीयवाह्मणपठले ॥ गायत्रीं शृणु चार्वति! चतु- वेदप्रपूजिताम् । वेदमातेति विख्यातां विवर्गफलदायिनीम् । हालाहलं समुत्य इत्यादि गायत्री जया ॥ इति जघा महे. शानि ! मुक्तो भवति नान्यथा। अन्त्ययकारयोः स्थाने य इति च य: पठेत् । स चण्डाल इति ख्यातो ब्रह्महत्या दिने दिने । अतएव महेशानि ! तव नेहात् प्रकाशितम्। सावित्री परमा विद्या वैलोक्ये च सुदुर्लभा। अस्या ग्रहण मात्रेणाभूब्रह्मा नात संशयः ॥ यत्तु गायत्रौतन्नस्य प्रथमवाणपटले ॥ प्रणव- त्रयसंयुक्त ब्राह्मणेषु प्रकीर्तितम् । क्षेत्रादौ परमेशानि! शस्यते प्रणवद्दयम् ॥ द्वितीयब्राह्मणपटलेऽपि ॥ प्रणवत्वयसंयुक्ता गायत्री प्रजपेत्तु यः। गायत्रयाः फलमाप्नोति अन्यधारण्यरोदनमिति। प्रणववययुक्तगायत्रीकथनम्। तत्प्रबलकलौ तत्पुटितत्वाभि- प्रायेण तथाच तत्रैव ॥ विद्या वा उपविद्या या , प्रणवैः पुटितं कली। जघा सिद्धिमवाप्नोति तदृते विफलं भवेत् ॥ अस्यायः । राघवभतम् । तत्र प्रणवेन ब्रह्म प्रतिपाद्यते व्याहृतिभिरपि तदेव प्रतिपाद्यते। भूरिति सन्मानमुच्यते सर्व भावयति प्रकाशयति इति व्युत्पत्त्या भुवमिति चिद्रूपमुच्यते। सर्वप्रेरणात् स्वरिति तेजोरूपत्वात् पूजनीयत्वात् मह प्रति। सर्वजनन- त्वाजन इति। ज्ञानस्वरूपतया सर्वतापनतया वा तप इति । परत्वात् सर्वात्मकत्वात् अनन्तज्ञानत्वात् सत्यमिति सप्तव्याङ्क: तिभिः परं व मेवोयते। , प्रणवेन सह अासामान्तरः सम्बन्धी यथा ।. प्रणवस्थ अकारादिसप्तमात्रा: सप्तव्याहृतय इति यहा भूरादिसप्तलोकाः प्रणववायब्रह्मात्मकास्तदतिरिक्त न किञ्चिद- स्तीत्यर्थः । तत्पदेन ब्रह्मोचते। ॐ तत् सदिति निर्देशो ब्रह्मणस्त्रिविधो मत इति वचनात्। सञ् प्राणिप्रसव इति धातो. जोतत्वात् सर्वप्रपदोपदेशकलेन सवितुरिति । निरतिभया: ।

·प्राणतोपिणो। । अत्र सप्त व्या- नन्दरूपत्वात् सर्ववरणीयत्वात् सर्वमेवनीयमिति वरखम् । पाप- तर्जनाअक्तवर्मनाऽभयाद्धर्गः । सर्वप्रकाशकत्वेन देवस्येति सवितुर्दै- वस्येत्यत्र पष्ठीप्रयोगो राहोः शिरवदीपचारिकत्रयं भूतम् । व्रता धीमहि ध्यायेमहि नोऽस्माकं धियो बुद्धीर्यः प्रचोदयात् प्रेरयेत् । प्रय य इति लिङ्गव्यत्ययः छान्दसत्वात् । तेन सर्वान्तःकरण- प्रकाशकः सर्वसाक्षी परमात्मोत: । व्याप्नोतीत्यापः सर्वप्रकाशक- मिति ज्योति: सर्वातिशायित्वात् इस्खः । यहा। आपोज्योती- इति सोमाग्योस्तेज उच्यते। यतस्तदात्मकं जगत् । अनाशित्वादमृतं बहत्त्वाहहणवाद ब्रह्म सत्यज्ञानानन्दलक्षणम् । भूर्भुवःस्त्र:पदवाच्यं सोऽहमित्यास्पदवाच्यमिति। एवं सर्वा- मकब्रह्मबोधको गायत्रीमन्त्रः । प्रणवाद्या इति व्याहृतिः सम्बध्यते। तत्पदादिकत्यग्रिमेण सम्बध्यते ॥ इतयः ॥ श्रओं भूः ओं भुवः ओं स्व: ओं महः श्री जन: ओं तपः ओं सत्यम् । एतदग्रे तत् सवितुरिति ऋक् तदन्ते श्री आपो- ज्योतीरसोऽमृतं ब्रह्मभूर्भुवःस्वरोमिदं शिकः । अस्यास्तन्वान्तरोत वीजादिय॑था। रे इत्येतत्तु वीजं स्याद यवर्ण शक्तिरुच्यते । नीत्येतत् कोलकं प्रोक्त गायत्रवास्त्रिपदात्मन इति। पल्सन्धि विति पादहयसन्धिचतुष्क अक्षरचतुष्क तटुती पदवयसन्धि- चतुष्कमिति। एवं भुजद्दयसन्धिचतुष्के अक्षरचतुष्कम् । अन्य- वैकैकमक्षरम् एवं चतुर्विंशत्यक्षराणि न्यसनीयानि। नौयेत्यस्य पृथक् तेन चतुर्विशत्यक्षरात्मकं प्रत्येकमक्षराणाम् ऋपिच्छन्दो- देवताध्यानमुच्यते। अक्षराणाञ्च सर्वेषां प्रजापति पिस्तथा। विनियोगोऽङ्गविन्यासे गायत्रीच्छन्द उच्यते। अक्षराणान्तु सर्वेषां वक्ष्यन्ते देवताः क्रमात् । अग्निवायुसूयविद्युदयमा वरुण एव च। बृहस्पतिय पर्जन्य इन्द्रो गन्धर्व एव च । पूषा शिवय वा च वासवश्व मरुत्तथा । सोमोऽगिरा विखेदेवा अखिनी च ·- ३५८ प्राणतोषिणी। प्रजापतिः। सर्वदेवश्व रुद्रश्च ब्रह्मा विष्णुस्तु देवताः । जपकाले चिन्तनीयास्तासां सायुज्यमाप्नुयात् । सत्कार चम्पकापोतं ब्रह्मविषाभिधात्मकम्। शतपत्रासनारूढ़ ध्यायेत् सुस्था- सनस्थितम्। सकारं चिन्तयेदेवमतसीयुष्यसत्रिभम् । मध्यस्थितं सौम्यमुपपातकनाशनम् । अतसोकुसुमामा लेउड़ोति यस्य भाषा नवतसी शोणपुष्य वक्ष्यमाणगायत्रीतन्त्रोतवचने श्यामवर्णदर्शनात् ॥ विकरं कपिलं नित्यं कमलासनसंस्थितम् । ध्यायेच्छान्तः विजयेष्ठो महाणतकनाशनम् । तुकारं चिन्तयेत् प्राज्ञ इन्द्रनीलसमप्रभम्। निर्टहेत् सर्वपापाणि अहरोगसमु- अवम् । वकारं वह्निदीप्ता चिन्तयेच्च विचक्षणः । भ्रूणहत्या- कृतं पापं तत्क्षणादेव नश्यति। रेकारं विमलं ध्यायेत् शुद्ध- स्फटिकसत्रिभम् । पापं नश्यति तत् क्षिप्रमगम्यागमनोद्भवम् । पोकारं चिन्तयेद योगी शुद्धस्फटिकसन्निभम् । अभक्ष्यभक्षणं पापं तत्क्षणादेव नश्यति। यकारं तारकावर्णमिन्दुशेषविभू. पितम्। योगिनां वरदं ध्यायेद् ब्रह्महत्याविनाशनम्। भकारं कृष्णवर्णन्तु नीलमेघसमप्रभम्। ध्यात्वां पुरुष इत्यादि पापं नाशयति हिजः। गोकार रतवर्णञ्च कमलासनसंस्थितम् । गोहत्यादिकृतं पापं ध्यात्वा नश्यति तत्क्षणात् । देकारं रता. माशं कमलासनसंस्थितम्। चिन्तयेत् सततं योगी स्त्रीहत्या- दहन परम् । वकारं चिन्तयेच्छुद्ध जातीयुष्यमसपमम् । गुरुहत्याकतं पाप ध्यात्वा नश्यति तत्क्षणात् । स्यकारन्तु तथा पीतं सुवर्णसदृशप्रभम् । मनमा चिन्तितं पाप ध्यात्वा नुदति चानधः। धोकारं चिन्तयेच्छुक कुन्दयुष्यसमप्रभम् । पिटमाळवधात् पायान्मुच्यते नात्र संशयः। मकारं पद्मरागामं चिन्तयेहीप्ततेमसम्। पूर्वजन्मार्जित पाय तस्मादेव नम्यति । हिकार शावर्णन्तु पूर्णचन्द्रममप्रभम् । अशेषपापा ·प्राणतोपिणी। ३५८ दहनं ध्यायेन्नित्यं विचक्षणः । धिकारं पाण्डवं ध्यायेत् पद्मस्यो. । परिसंस्थितम् । प्रतिग्रहकृतं पापं सारणादेव नश्यति । योकारं रतवर्णन्तु इन्द्रगोपसमप्रभम्। ध्यात्वा प्राणिबधे पापं निर्दहेन्मुनिपुङ्गवः । द्वितीयथैव यः प्रोक्तो योकारो रक्तसबिभः। निर्दहेत् सर्वपापाणि नान्यैः पापैः प्रलिप्यते । न.कारन्तु मुखं.पूर्व- मादित्योदयसन्निभम् । सक्तमाला विजथेष्ठः स गच्छेत् परमं पदम् । नीलोत्पलदलश्या प्रकारं दक्षिणायनम् । सवयात्वा विजये छः स गच्छेदैखरं पदम्। सौम्य गोरोचनापीतं चोकार चतुराननम्। सहयात्वा हिजय ठ: स गच्छेवैष्णवं पदम् । शुलावर्णेन्दुसङ्काशं दकार पश्चिमाननम् । सहयात्वा हिजश्रेष्ठः स गच्छेब्रह्मणः पदम् । यात्कारन्तु शिव प्रोक्तं चतुर्वदनसप्रभम् । प्रत्यक्षफलदो ब्रह्मविष्णुरुद्र इति स्मृतिः। एतयात्वा तु मेधावी जय होमं करोति यः । न भवेत् सूतकं तस्य मृतकच्च न विद्यते। यस्त्वेवं न विजानाति गायत्रीच तथाविधाम् । कथित सूतक तस्य मृतकञ्च मयानघ !1 नैव दानफलं तस्य न च यज- फल भवेत् । न च तीर्थफल प्रोक्तं तस्यैव सूतके सतीति । अथ वर्णकल्पः । तथा गायत्रीतन्त्र । तकार चम्पकापीत ब्रह्मविष्णुशिवात्मकम् । सकारं चिन्तयेत् श्यामं विकारं कपिलं तथा। तुकारमिन्द्रनीलाभं वकारं वहिसत्रिभम् । रेकारं वद्धि- सङ्काशं विकार रतवर्णकम् । यद्वार धूमसद्धाशं भकार करण- मेव च । गोकार रतवर्णच देकार श्यामले तथा। वकार' शुक्ल धकाशं स्थकारं नीलशोभितम् । धोकारं कुन्दपुप्पा मकार शुक्लमेव च। हिकारं चन्द्रसद्भाशं धिकार पीतमेव च । यो- कार तडिदाकारं योकार' धूम्नवर्णकम् । अशेपं शोषयेत् पाप वायुवीजं यथा तथा । नकारन्तु मुखं प्रोक्त प्रतप्तकनकप्रमम् । नकारस्य समीपे तु विन्दुदयं विशेषतः। अर्ध्वविन्दुरलवमधः ·प्राणतोषिणी। है ॥ व्यामं प्रकोतितम्। नोलोत्पलदलश्यामं प्रकार दक्षिणामुखम् । सौम्यं गोरोचनापीतं चोकार पश्चिमामुखम् । शुक्लशङ्कसमा कारं दकार' चतुरामुखम्। यात्कार' मूर्तीि विज्ञेयं ऊर्ध्वास्य ब्रह्ममन्दिरम् ॥ पूर्वोक्तगायत्रीवर्णध्यानोक्तवर्णन 'यत्र यत्र विशेषस्तत्र तत्रामायभेदेन नेयः ॥ अथ गायवीयन्त्रम् ॥ श्रादौ विकोणं विन्यस्य पट्कोण तहहिन्यसेत्। वृत्तञ्चाष्टदलं पद्म तहहिश्चतुरस्रकम्। चतुरिसमायुक्तं सावित्रीयन्त्रमौरितम् ॥ शारदायाम् ॥ विधाय मण्डलं विहान् त्रिकोणोज्ज्वलकर्णिकम् । मण्डलमिति सर्वतोभद्रमण्डलम् ॥ त्रिकोणोचलमिति तत्क- पिकायां विकोण लिखेत् ॥ अय गायत्रया ऋष्यादिन्यासः॥ शारदातिलके एकविंशतिः पटले ॥ ऋष्यायाः प्रणवस्यैते मुनिभिः परिकीर्तिताः। जम- दग्निभरदाजभृगुगौतमकाश्यपान् । विश्वामित्रवशिष्ठाख्यो व्याहुतीनामृषोन् विदुः। गायवाणिगथानुष्टुवबहतीपतयः पुन: । विष्टुवजगत्यो छन्दांसि कथितानि मनीषिभिः । सप्तार्चि- बलिनः सूर्यो वाक्पतिवरुणो वृषा। विखेदेवाः क्रमादासां दैवताः परिकीर्तिताः। गायत्रया मुनिराख्यातो विश्वामित्रो महाद्युतिः। गायत्रीछन्द इत्युक्त देवता सविता स्मृता। शिर. मोऽस्य मुनिब्रह्मा छन्दोदेव्यादिका स्मृता। गायत्री परमात्मा स्याद्देवता कथिता बुधैः । व्यावृतीः सप्त ताराद्या हम खांसोरु. युग्मके। जठरे न्यस्य मन्वनी गायवान् तनी न्यसेत् । पत्सन्धिषु ध्वज नाभो.हत्कण्ठभुजसन्धिषु। पास्यनासाकपो. लाक्षिकर्णभूमस्तके पुनः। पायात्योत्तरयाम्यग्रामूलवत्रषु साधकः। पदानि दश विन्यस्येदेषु स्थानेषु मन्चवित् । शिरो- भूमध्यदलकण्ठवाभिगुधके । जानुनोः पादयोयुग्मे तच्छिरः गिरसि न्यसेत् ॥

·माणतोपिणी। . अक्ष- अथ पड़ङ्गन्यासः ॥ निर्वाणतन्ने॥ पड़ङ्गन्यासमन्वं यत् तत् शृणुष्व प्रियंवदे ! । प्रणवदयं हृत्पद्म भूःकार शीपदेशके। भुवः शिखायां स्व:कार कवचे विन्यसेत् सुधीः । नेवव्रये भूर्भुवःस्वः खःकार करयुग्मके । नमः स्वाहा वषट् कूच वौषट् फट क्र. मतो न्यसेत् ॥ शारदायान्तु ॥ ब्रह्मणे हदयं प्रोक्तं विष्णवे शिर ईरितम्। शिखा रुद्राय कवचमीश्वराय समीरितम् । नेत्र मदाशिवायोक्तमस्त्र' सर्वात्मने स्मृतम् । पड़नान्येवमुक्तानि यथास्थानं प्रविन्यसेत् ॥ अथ ध्यानम् ॥ निर्वाणतन्त्रे॥ ध्यानं शृणु वरारोहे! यवा ध्यात्वा नयेन्नरः। खेतवर्णा समुद्दिष्टा कौशेयवसनां तथा। खेतैर्विलेपनैः पुष्पैरलद्वारैश्च भूपिता। आदित्यमण्डलान्तःस्था ब्रह्मलोकगताघ वा। सूबधरा देवी पद्मासनगता तथा। ॐ तेजोऽसि शुक्रमस्य- मृतमसि धामनामासि प्रियं देवानामनामुष्ट देवयजनमसि । गायत्रयसि एकपदो विपदी विपदी चतुप्पद्यपदसि न हि पद्यसे नमस्ते तुरीयाय दर्शिताय पराय परोरजसे। शार- दोक्तध्यान 'यथा। मुक्ताविद्रुमहेमनीलधवलच्छायमुखेस्त्रीच- ऐयुक्तामिन्दुनिवधरत्नमुकुटां तत्त्वार्णवर्णात्मिकाम्। गायत्री वरदाभयागुशकरां शुभ्र कपालं गुण शह चक्रामधारविन्द युगलं हस्तैर्वहन्तों भजे ॥ गायत्रीतन्त्रप्रथमवायणपटले ।। चतुर्भुजां शशिकला जटाजूटसमन्विताम्। ऋक्सामयजुषां नायां प्रफुल्लकमलेक्षणाम्। पञ्चाशदर्णग्रथितमालाद्योतित- हृत्स्थलाम् । अनेकरत्ननिर्माणकण्ठदेशविराजिताम् । दिव्य- गन्धप्रलिप्ताङ्गीं शक्लवस्त्रपरिष्कृताम् । शुलपद्मसमासौनां शक्ल- वस्त्रोत्तरीयिणीम्। ब्रह्मादिदेवताबन्दैः संस्तुतां नित्यनूत- नाम् । एवं ध्यात्वा न्यसेवर्ण पठित्वा छन्द उत्तमम् । अस्याग्नि- मुखोगायचयः परब्रह्म ऋषि ग्यजःसामावर्षच्छन्दः सविता .

·२६२ प्राणतोषिणी। देवता परब्रह्ममातु से विनियोगः पादादिमस्तकान्ता न्यासं कुर्यादिशालधीः । विना म्यासं जपेद यस्तु गायत्री विफला भवेत्। विना मुद्रां न्यसेट् यस्तु न्यासो भवति निष्फल: । यतिस्तु पञ्चमुद्राभिन्यासं कुर्यात् प्रयत्नतः। रही च यत्नतः कुर्यात् त्रिसन्ध्य तत्त्वमुद्रया। कनिष्ठानामिकाङ्गठा अङ्गुष्ठा तर्जनी तथा। अङ्गुष्ठामध्यमाभ्याञ्च अङ्गुष्ठानामिका तथा । कनिष्ठाङ्गुष्ठसंयोगात् पत्रमुद्राः प्रकीर्तिता:। पादादि,मस्तकान्तञ्च भूर्भुव: स्वसेत् सुधीः। सप्तधा विन्यसैविहान् गायत्रीं क्रम योगतः । पादाङ्गष्ठे न्यसेदयोगी तकार भावयेत् परम् । सकार गुल्फयोर्मध्ये विकारं जड्डयोस्तथा । तुकार जानुनोर्मध्ये वकार- मूरुमध्यतः। रेकार गुह्यदेशे च णिकार' वषणे न्यसेत् । यद्धार कटिदेशे च भकार नाभिमण्डले। गोकार जठरे न्यसे कार स्तनयोन्यसेत् । वकार हृदि मध्ये च स्यकार कण्ठतो न्यसेत् । धोकार वदने भदे मकार तानुनि न्यसेत् । हिकार नासि. काग्रे च धिकार चक्षुपोच सेत् । योकार' प्रथम योगी चवो. मध्ये च विन्यसेत् । हितोयञ्च ततो जेयं ललाटे च न संशयः । नाकारन्तु मुखे जेय प्रकार' दक्षिणामुखम् । चोकार पश्चिमे तहकार चोत्तर तथा| याकार' मूर्षि विजय सर्व व्याप्य स्थितं सदा।। गायत्रीतन्ले दशमब्राह्मणपटले ॥ अधुना सम्प्रवक्ष्यामि गायत्रयाः पूजनं प्रिये !! उपासितस्य मन्त्रस्य यथा पूजा विधीयते । गायवार. पूलनं सद तथैव कथयामि ते । गिवपूजा शक्तिपूजा विष्णुपूजादिका च या। सर्वा पूजा तथा भट्रे! गायत्रीपूजन विना । पूजामण्डपमागत्य गायनाचमन चरेत् । गायत्रा: प्रथम वोज पूजास्थाने न्यसेत् सुधीः । कुशा. मने चोपविश्य प्राणायामं समाचरत्। पूरकादिक्रमेणैव गा- यतयाः प्राणधारणम् । सामान्याय .ततः कुर्यात् पू:क्तकम- - ·प्राणतीपिणी। वामना। गायत्री संकटुच्चार्य ताम्रपाने जलं चिपेत्। तीर्थ- मावाद्य यने न गायत्री प्रजपेत्ततः। ततो धेन्वामृतोकत्व प्रथ- माटाक्षरेण वै। द्वितीयाटाक्षरे विप्रो जलं वीक्ष्य प्रशान्तये । द्वतीयाष्टाक्षरे देवि! जलरामविशोधनम् । अनेनैव विधानेन सृष्टिस्थितिलयात्मकम् । पूजन परमेशानि ! तदैव फलदाय- कम् । यन्वन्यासध्यानादिकन्तु पूर्वमेव लिखितम् । सौर पीठ यजेत्तत्र दोप्तादिनवशक्तिभिः। तत्र सर्वतोभद्रमण्डले दीप्ता- दयस्तु चतुर्दशपटले ॥ यथा । दीप्ता सूक्ष्मा जया भद्रा विभू- तिविमला पुनः। अघोरा विद्युता सर्वतोमुखी पीठशक्तयः । सौरपीठ सूर्यप्रकरणेऽनुसन्धेयम् ॥ मूलमन्त्रेण क्ल तायां मूत्तौ देवी प्रयूजयेत् ॥ निर्वाणतन्ते ॥ जोवन्यासादिकं सत्वा पूजयेत्तां त्रिवर्गदाम् । हालाहलादिक मन्त्र समस्तं परमेखरि !। समु. चार्य वदेत् पाद्य सावित्रों डेयुतां ततः । त्यागात्मकमनु पश्चाद् यथा विभवविस्तरैः । पूजयेदबहुयत्न न चान्यथा ब्राह्मणः स्मृतः। शारदायाम् ॥ कोणेषु विषु सम्पूज्या ब्राह्मगद्याः शक्तयो वहिः । 'आदित्याद्यास्ततः पूज्या ऊपादिसहिताः क्रमात् । आदित्या- द्यायोषादयश्च सूर्यप्रकरणे वेदितव्या: 1 तत: पडङ्गान्यभ्यचेत् केगरेषु यथाविधि। प्रतादिनी प्रभां पथावित्यां विश्वम्भरा पुनः । विलासिनीप्रभावत्यावूषां शान्तां यजेत् पुमः। कान्ति दुर्गासरस्वत्यो विद्यारूपास्ततः परम्। विशालासहितामौशा ध्यापिनी विमलां जपेत् । तमोऽपहारिणी सूक्ष्मां विश्वयोनि जयावहाम्। पद्मालयां परां शोभां पद्मरूपां ततोऽयेत् । ब्राह्माद्याः सारुणा वाद्ये पूजयेत् प्रोक्तलक्षणाः । ततोऽभ्यर्चेद ग्रहान् वायो शकादीनायुधैः सह। इत्यमावरणेवी दशभिः परिपूजयेत्। धर्मार्थकाममोक्षाणां भोक्ता स्यादिजसत्तमः । निर्वाणतन्त्र ॥ द्रव्याभावे वरारोह ! पाद्याद्यैरुदकात्मकः । पून- ·३६४ प्राणतोषिणी। । . यित्वा जपेई वीं गायत्री परमाक्षरीम् । एतेन द्रव्याभाव जसा दिना पूजायां कर्त्तव्यायामपि एतत्याद्यमित्यादिवक्तव्यमतएक स्मृतिः। तैलं प्रतिनिधिं कुर्याद यज्ञार्थे यात्रिको यदि। प्रल- त्यैव तदा हेतोबूं याद तवतोमिति। तेनैतत्याद्याथ जलमिति वाक्यमनुशासनविरुहमिति । जपफलमपि तत्रैव । दशभिर्जा- जनित शतेनापि पुराततम् । विजन्मजं सहस्रेण गायत्री हन्ति पातकम्। जपेतु विशेष उत्तो गायत्रीतन्त्र ॥ गायत्रमा पुटित कृत्वा इष्टमन्त्र जपेच्छतम्। इष्टमन्त्रेण पुटितं गायत्री प्रजपे- च्छतम् । एतज्जपं महेशानि ! आधाराधेयमुत्तमम् । विनाधारं महेशानि ! आधेयेन विना तथा। नाधारं सिध्यते भद्रे ! आधे. यश्च न सिध्यति। सर्वेषु विष्णुमन्वेषु सौरगाणपती तथा । आधाराधेयभावस्तु सर्वत्र वरवर्णिनि !। साङ्गनालोचनाद यस्तु झटिति प्रविशेद रहम् । न पश्येञ्चक्षुषा किञ्चिद रह- मध्य षु यत् स्थितम् । एवमाधारमाधेयं यः करोति द्विजातिकः । अगुरो जायते भने लक्षजापान संशयः। नच जीवात्मनोमिन्त्रा गायत्री ब्रह्मरूपिणी । गायत्री न हि भिन्ना स्याज्जीवात्मा तत्ख- रूपिणी। सर्वदा उभयोरैक्यं नारिकेले यथोदकम् । हिजातिः कथ्यते देवभाव एवं हि ब्राह्मणः । यथा स्पर्शमणिपात्- ताम्रोऽपि काञ्चनं सदा। गायत्रीसहित आत्मा हिजामा तेन ईरितः । गायत्रीतन्त्र ॥ जपेत् सूर्यमुखो विप्रो नास्ति दिडियमः कचित् । गायत्री प्रजपेत्रित्वं विसन्ध्य' नाव संशयः। अशौचे तु महेशानि! गायत्री मनसा स्मरेत् । गायत्री बहुरूपाच विसध्या ध्यानमेव ॥ तत्रैव ॥ ॐ महेश्वरवदनोत्पत्रा विष्णो इंदयसंस्थिता । ब्रह्मणा समनुमाता गच्छवि ! यथेच्छया । पति मन्त्र समुचार्य देव्या वामकर बुधः। समर्पयेजयफल ततः स्तोत्रादिकं पठेत् ॥ अव गायत्रीकवचम् ॥ धीदेव्युवाच ॥ । ॥

·प्राणतोपिणी। । देवदेव ! महादेव ! संसाराणवतारक! गायत्रीकवचं देव ! क- पया कथय प्रभो । ॥ श्रीदेवदेय उवाच ॥ मूलाधारेषु या नित्या कुण्डलो तत्त्वरूपिणोः सूक्ष्मातिसूमा परमा विसतन्तुस्वरू- पिग्यो। विद्युत्पुचप्रतीकामा कुण्डलाततिरूपिणी। परम- ब्रह्मपहिणी पञ्चायवर्णरूपिणी। गिवस्य नर्तकी नित्या परं. ब्रह्मप्रपूजिता । ब्रह्मण: सैव गायत्री सच्चिदानन्दरूपिणी। तद- भ्रमावत्तवातोऽयं प्राणात्मा नित्यनूतनः। नित्यं तिष्ठतु सानन्दा कुण्डली भवविग्रहे। अतिगोप्य महत् पुण्यं त्रिकोटीतीर्थ- संयुतम्। सर्वयजमयं देवि। सर्वदानमयं सदा । सर्वज्ञानमयं देवि! परब्रह्ममयं सदा । कवच कथयाम्यद्य पार्वति । प्राण- वल्लभ !। श्रों ओं भूः ओ ओ ओ ओ भुवः श्री श्री श्री श्री स्व: नों ओं श्री श्री त ओं ओं सत्रों ओं वि ओ ओ त ओं नओं व नों या रे ओ ओं णि ओं ओं य ओंभ श्री ओं ! ओं श्री दे ओं यो व नो अस्य ओ धी प्रों ओंम ओं प्रों हि श्री ओं धि श्री ओं यो ओ ओ यो ओं प्रों नः ओं श्री प्र श्री ओं चो ओ ओ द ओं ओं यात् ओ ओ ओ ओं। औः भूः ओं पातु मे मूलं चतुर्दलसमन्वितम्। ओं भुवः ओं पातु मे लिङ्ग पड्दलसमन्वितम् । श्री स्वः ओं पातु मे कण्ठ साकाशं दलपोडशम्। ओं त ओं पातु मे रूपं ब्रह्मण्य कारणं परम् । ओं स आ वदनं पातु रसनासंयुत मम। ओं वि ओं पातु में गन्ध सदा शरीरसंयुतम् । ओं तु ओं पातु मे स्पर्ण शरीरस्य च कारणम्। ओं व ओं पातु मे शब्द शब्दविग्रहकारणम् । भी रे ओं पातु मे नित्यं त्वच शरीररक्षकम् । ओं णि ओं पातु मे अक्षं सर्वतत्त्व ककारणम्। ओं यं ओं पातु मे योन श्रव- यस्य च कारणम् । ओ भ श्री,पातु मे, घ्राणं गन्धोपादानका. रणम्। ओं ! ओं पातु मे वाक्य समायां शब्दरूपिणी।

·प्राणतोपिणी। । ओं दे ओं पातु में बाहुयुगलं ब्रह्मकारणम्। ओ व भो पात मे पादयुगलं ब्रह्मकारणम् । ओं स्य ओं पातु में लिङ्ग सजलं , षड़ दलैयुतम्। श्री धी ओं पातु में नित्यं प्रक्षति शब्दकार णम् । · ओं म ओं पातु मे नित्य मनोब्रह्मवरूपिणीम् । ओं हि ओं पातु मे बुद्धि' परब्रह्ममयं सदा। ओं धि में ओं पातु मे नित्यमहझार यथा तथा। ओ यो ओं पातु नित्य पृथिवों पार्थिव वपुः । ओ यो ओं पातु मे नित्य जलं सर्वत्र सर्वदा । ओं नः ओं पातु मे नित्यं तेजःपुच यथा तथा । ओं प्रओं पातु मे नित्यमनिलं शरीरकारणम् । ओं ची ॐ पातु मे नित्यमाकाशं शशिसनिमम्। ॐ द ओं पातु मे जिहां जययनस्य कारणम् । ओं यात् ओं पातु मे चित्त शिवज्ञान- मयं सदा। ओं तत्त्वानि पातु मे नित्यं गायत्री परदेवता । ओं भूर्भुवःस्खः पातु मे नित्यं ब्रह्माणी जठर क्षुधा। त्वष्टा मे सततं पातु ब्रह्माणो भूर्भवःस्वरः। अस्याः श्रीगायत्रयाः पर ब्रह्म ऋषिकं ग्यजुःसामाथवींश्छन्दासि श्रीगायत्रीब्राह्मणो देवता धर्मार्थकाममोक्षार्थे विनिगोगः ॥ ततो गायत्रीं पठेत् । कामक्रोधादिक सर्व स्मरणाद याति साम्यताम् । इदं कवच. मजात्वा गायत्री प्रजपेद् यदि। शतकोटिजपेनैव न सिदि. जायते प्रिये !। गायत्रोवाचनात् सर्व स्मरणं सिध्यति ध्रुवम् । पठित्वा कवच विप्रो गायत्रीं सक्कदुच्चरेत् । सर्वपापविनिर्मुको जोवन्मुक्तो भवेद्विजः। इदं कवचमञात्वा कवचान्य पठेत्तु यः। सर्व तस्य तथा देवि ! त्रैलोक्यमङ्गलादिकम् । गायत्री. कवचं यस्वाजिह्वायां विद्यते सदा। तदामृतमयी जिह्वा पवित्रा जपपूजने। इदं कवचमन्नात्वा ब्रह्मविद्यां जपेद यदि। व्ययं भवति चाव!ि तनपं वनरोदनम्। ब्रह्महत्या सुरा- पानं स्वयं गुर्वनागमः। महान्ति पातकान्य व सरणा: ! !

·प्राणतोपियो। सहितं वपुः। - वायमानुयुः । त्वगसमांसमेदोऽस्थिमज्जाशुक्रविनिर्मितम् । वात- पित्तकफैर्युतां स्थूलदेहं तदुच्यते। सूक्ष्म ज्योतिर्मय देई पञ्च- भूतात्मकं विदुः। महापद्मवनान्त:स्थ' सर्वावयवसंयुतम् । आधाराधियसम्बन्धाद गायत्री ब्राह्मण: खयम् । अतएव परं ब्रह्म कथ्यते चोमयात्मकम्। ब्राम्राणस्येव जीवात्मा गायवो. आत्मनो हृदयाम्भोजे प्रदीपकलिकोपमम् । निधूमञ्च यथा ज्योतिस्तैलाग्निवतियोगतः। तनयोति: परमं ब्रह्म स एव परमः शिवः। गायत्रीकवचन्यास माटकास्थान- सन्धिपु। यः कृत्वा ब्राह्मणः श्रेठो ह्यन्यन्यास समाचरेत् । अन्यन्यासस्तदा सिद्धो ह्यन्यधारण्यरोदनम् । गायवीन्यास- मात्रेण परब्रह्ममयो विजः। पूद कवचमज्ञात्वा ब्रह्मचर्य करोति यः। ब्रह्मचर्य भवेद्दार्थ गायत्रीकवच विना। कव. चस्य प्रसादेन ब्राह्मणो ज्वलदग्निवत् । कवचं परमेशानि ! सृष्टिस्थितिलयात्मकम्। कवचस्य प्रसादेन ब्रह्मा सृष्टि करोति हि। स्थितिञ्च कुरुते विष्णूसद्रोऽहं लयकारणः । अन्यधि क- वच देवि ! सृष्टिस्थितिलयं विना। पदमेव ब्रह्ममयं सृष्टि- स्थितिलयात्मकम् । कवचं ब्राह्मणो नाम प्रातरुत्थाय यः पठेत् । गायत्रीच सतत् स्मृत्वा जपलचफलं लभेत्। गायत्री दशधा जघा शतलक्षफलं लभेत्। एवं क्रमेण गायत्रीं शतधा प्रजपेद यदि। शतलक्षफलं प्राप्य विहरेहेववभुवि । ग्रहणे चन्द्रसूर्यस्य पठित्वा कवचं दिजः। सकद् यदि जपेविहान् गायत्री परमाचरीम् । तत्क्षणात् स भवेत् सिद्धो ब्रह्मसा- युज्यमाप्नुयात्। इदं कवचमञात्वा गायत्री प्रजपेत्तु यः । जप एव स एव स्थानिस्तेजा न च सिचिंदः । यः पठेत् कवचं देवि! सततं शिवसविधी। सविधी विष्णुदेवस्य कवचं शक्तिसन्निधौ। वेज:पुनमयो विप्रस्तत्क्षणान्जायते ध्रुवम् ॥

·प्राणतोषिणी। इत्यागमसन्दर्भ ज्ञानदर्पणे गायत्रीबामपसर्वस्वे देवदेवी. संवादे गायत्रीकवचं समाप्तम् ॥ अथास्याः पुरश्चरणम् ॥ शारदायाम् ॥ लक्ष तत्त्व विधानेन भिक्षाशी विजितेन्द्रियः। क्षीरोदनं तिलान् दूर्वाः क्षीरद्रुम- समिहरान्। पृथक् सहस्रत्रितयं जुहुयान्मन्त्रसिद्धये । लक्षं तत्त्वविधाननत्यनेन चतुर्विंशतिलक्षं पुरथरणमुक्तम् । विधानेन पुरथरणोक्तविधानेन । क्षीरोदनमिति चौरमोदनम् । तिलान् दूर्वाश्चेति द्रव्यचतुष्टयम् । क्षीर मेति अश्वत्थोडुम्बरलक्षवटा इति द्रव्य चतुष्टयम्। पृथक् सहस्रत्रितयमित्यनेन चतुर्विशतिसहस्र- होमः॥ निर्वाणतन्त्रे तु॥ विधिवलक्षजापेन पुरश्चरणमी- रितम् । तद्दाशं हुमेत् पथात् पुरचरणसिद्धये। होमस्य तु दशाशन तर्पण समुदीरितम्। तर्पणस्य दशांशेन चाभिषेक ततः परम् । अभिषेकदशांशेन कुयाहाह्मणभोजनम् । ततः सिद्धो भवेद्देवि ! त्रिवर्गफलसाधकः। माहात्मा चास्य मन्त्रस्य चतुर्वेदेन भापितम् ॥ अथ काम्यकर्माणि शारदायाम् । तत्त्व- सख्यसहस्राणि मन्त्रविजुहुयात्तिलैः। सर्वपापविनिर्मुक्को दीर्घ- मायुः स विन्दति । आयुपे साज्यहविषा केवलेनाथ सर्यिपा। • दूर्वा विकस्तिलमन्त्रो जुहुयात् विसहस्रकम्। अरुणास्ति- माध्वक्तैर्जुहुयादयुतं ततः। महालक्ष्मीभवेत्तस्य परमासान्नाव ब्रह्मयिये प्रजुहुयात् प्रसूनब्रह्मक्षजेः। बहुना किमिहोनेन यथावत् साधुसाधिता। दिजन्मनामियं विद्या सिद्धिकामदुघा मता॥ अथ तान्त्रिकगायवी अन्नदाकल्पे पञ्चमपटले । मोचनी सर्वपापाना शोपणी सकलापदाम् । दारिद्रादमनी नित्यं सुखमोक्षप्रदायिनी । एकोचारेण सकल ब्रद्महत्यादिपातकम् । नाशमायाति नियतं जन्मान्तरसमुद्भवम् । दशभिदंगजन्मोत्वं भतेन शतजन्मजम्। सहस्रण सहस्रोत्थ- संशयः।

·प्राणतोपिणी। ३६२ मित्र्य पातकनाशिनी। सर्वागमाणां साझानां सारभूता सना- तनो। चित्कलेयं समाख्याता सहस्रेण पुरस्क्रिया ॥ इति पुरचरणम् ॥ ऋषिद्मास्य गायत्रीच्छन्दो देवी प्रकीर्तिवम् । देवतानप्रदा देवी चतुर्वर्गप्रदायिनी ॥ अन्नादेति खोयेष्टदेवतो. पलक्षणम् । मायावीज नमः शक्तिः कोलकं स्यात् प्रचोदयात् । ध्यायेत् कालत्रये देवी विगुणां गुणभेदतः। प्रात: बाछो रक्त- वर्णा द्विभुजा च कुमारिका । कमण्डलु तीर्थपूर्णमामालाच विभती। कणाजिनाम्बरधरा हंसारूदा शचिस्मिता । मध्याझे सा श्यामवर्णा वैष्णवी च चतुर्मुजा। शडचक्रगदापद्मधारिणी गरुड़ासना। पोनोन्नतकुचदन्हा वनमालाविभूषिता। युवती च सदा ध्येया मध्ये मार्तण्डमण्डले। सायं सरखतीरूपा चन्द्राईतशेखरा। अास्तमितमार्तण्डे ध्येया सतत- यौवना तु तन्वसारे सर्वासां देवतानां प्रायेण द्रष्टव्या ॥ अन्नदाकल्पे॥ पूजार्थं जलमानीय तीथे नत्वा यथा- विधि । देवों ध्यायन् पठन् स्तोत्रं यागमण्डपमाविशेत् ॥ मत्स्य- सूक्त पञ्चदशपटले च। दैशिको विधिवत् सात्वा कृत्वा पूर्वा लिकोः क्रिया: । यायादलतो मन्त्री यागायें यागमण्डपम् ।। रुद्रनामले पूर्वखण्डे हितीयपटलेऽपि ॥ पूजामण्डपमागत्य प्रक्षाल्याधि करी ततः। अस्त्रेण द्वारमम्युच्य वामदक्षिण शाखयोः। गङ्गायै यमुनायै च नम उञ्चायं पूजयेत्। अर्द्ध- हारे श्रियै अधोदेहल्यै च नमस्ततः ॥ यागमण्डपमित्यत्र लक्षणया यागमण्डपसमीपमिति लब्धमन्यथा अङ्ग सोचय- अन्तः प्रविशेषिणाधिणा इति न सङ्गच्छते ।। सूक्त ॥ आचम्य विधिवत्तत्र सूर्याय न्तु विधाय च । परिम- द्वारमासाद्य प्रविशेइक्षिणायिणा । दारानस्वाम्बुना प्रोक्ष्य हार- पूजा समाचरेत्। ऊर्ध्वाधःक्रममावेण गणेशं विघ्ननाशनम् । । गायत्री मस्य- ·३७० प्राणतोपिणी। महालक्ष्मी महामायां तथा देवी सरस्वतीम् । क्षेत्रेशञ्च तथा गगां यमुनां पुष्यवारिभिः। अस्वमन्त्रण देवेशि ! देहलीच समईयेत् ॥ अस्वमन्त्रण अस्त्राय फडिति मन्त्रमुच्चार्य द्वार- मभ्युच्येत्यर्थः ॥ शारदायाम् ॥ ऊडौँडुम्बरके विघ्नं महालक्ष्मी सरखतीम् । ततो दक्षिणशाखायां विघ्नं क्षेवेशमन्यतः । ऊडौं- डम्बरके देहल्यां ग्रहदक्षिणहारि देहल्या कोणहयें विध सरस्वती मध्ये महालक्ष्मी पूजयेदिति तात्पर्यम्। दक्षिण- शाखायां विघ्नम् अन्यत: वामशाखायां वेशमर्चयेदित्यर्थः । तयोः पाखंगते गड्नायमुने पुष्पवारिभिः। देहल्यामवेदस्त प्रतिहारमिति क्रमात् ॥ तयोः पार्थ इति विघ्नवेशयोः पाखें । दुर्गापूजनमप्युक्त राधवमतेम । कोणेषु विघ्न दुर्गाच वाणी क्षेत्रेशमर्चयेत् ॥ एतेषां मन्वस्तु ॥ तारं सविन्दुमानायचर' चतुर्थ्यन्त नाम नमोऽन्वितम् । तदुक्तमुडडामरेखरे ॥ श्रोद्धार विन्दुसयुक्त नामधेयाद्यमचरम् । डेयुत नाम सर्वेषां मन्त्रो देवि । नमोऽन्वितः ॥ वैष्णवमते हारपूजा तु राघवभट्टेनोक्ता यथा ॥ वैष्णवादिप्रभेदेन द्वारपालान् समर्चयेत् । प्रतिद्वारं पार्श्व- योस्तु दो हावष्टाविति क्रमात् । नन्दः सुनन्दशण्डास्थः प्रचण्ड भण्डनायकः । प्रबलो भद्रनामा च सुभद्रो वैपावा मताः ॥ शैक. द्वारपालास्तु ॥ अथ नन्दिमहाकाली गणेशवपभो पुनः। ततो भृङ्गारिटिः स्कन्दः पावतीशय सप्तमः। चण्डेश्वरोऽष्टमा वा हारपालाः क्रमादमी ॥ गणेशस्य तु ॥ वक्रतुण्डै कदष्टौ च मही दरगजाननो । लम्बोदराख्यथ कठो विघ्नराजय सप्तमः। धूम राजाऽष्टमो या गाणपत्या इति क्रमात् । वायाया मातरः प्रोवा: गाया हारपालकाः ॥ शारदायाम् ॥ अनन्तर साध. केन्द्रो दिव्यदृश्यावलोकनात्। दिव्यानुसारयदिनानस्वादिया. नारोक्षगान् । पार्णिधाननिभि मानिति विधान निवारयेत् । 1 ·प्राणतीपिणी। ना 4 किञ्चित् स्मृशन् वामशाखां देहली लवयेत्ततः। अझं सोच. । यन्नन्तः प्रविशेदक्षिणाडिणा। मत्स्य सूक्तोऽपि ॥ अवलोक्य दिव्य- दृध्या विघ्नानुसारयेत्ततः। विः सत्वा च पदाघातं दत्त्वा ताल- वयं ततः। अङ्गं सोचयवन्तः प्रविशेत् साधकोत्तमः । प्रधान सनम् । शाक्तानन्दतरङ्गिणीतगौरोजामले ॥ सलिले यदि कुर्वोत देवतानां प्रपूजनम्। तथाप्यासनमासीनो नोस्थितस्तु तथाचरेत्। आसनं कल्पयित्वा तु मनसा पूजयेज्जले ॥ आस- नस्थो जपेत् सम्यनन्वार्थगतमानस: ॥ सम्मोहनतन्ते ॥ रता. सनोपविष्टस्तु लाक्षागुरुग्टहे स्थितः। नमःकल्पितरतो वा साधकः स्थिरसानसः । तूलकम्बलवस्त्राणां सिंहव्याघ्नमृगाजि- नम्। कल्पयेदासनं धीमान् सौभाग्यज्ञानवर्द्धनम्। कौशेयं वाय वा चर्म तैलतौलमथापि वा। शरपन तालपत्र कम्बलं दारवासनम् ॥ कृष्णाजिने ज्ञानसिद्धिर्मुक्तिः स्यादव्याघ्रचर्मणि । कृष्णाजिने ग्रहस्थानां नाधिकारः कथञ्चन । नादीक्षितो विशे- नातु कृष्णसारानिने ग्रही। विशेयतिवनस्थय ब्रह्मचारी च भिक्षुकः। वस्वासने व्याधिनाश: कम्बलं दुःखमोचनम् । जय- ध्यानतपोहानि वस्त्रासनं करोति हि ॥ अव वस्त्रनिषेधः केवल वस्त्रपरः अन्यथा विरोधापत्त। कुशासने भवेदायुर्मीक्षा स्थाद- व्याघ्रचर्मणि । अजिने तु भवेत् पुत्री कम्बले सिद्धिरुत्तमा । शान्तिके धवल: प्रोक्तः सर्वार्थ चित्रकम्बले । स्यात् पौष्टिके तु कोशेयं कम्बले दु.खमोचनम्। चिपुरापूजने देवि ! प्रशस्त रताकम्बलम् । नैतहिहस्पतो दीर्घ साईहस्तान्न विस्तृतम् । न वाङ्गलात् समुच्चार्य पूजाकम्मणि संग्रहम् । आसनच ततः कुयानातिनीचं न चोच्छितम् ॥ गन्धर्वतन्त्र ॥ धरखां दु.ख. सम्भूतिदीर्भाग्य दारजासने। अाम्ननिम्बकदम्बानामासन वंशनाशनम् । वकुत्ते किंशके चेव पतसेषु हतश्रियः । वंशेष्टका ..

·३०२ प्राणतोषिणी। . च धरणो वृणपल्लवनिर्मितम् । धजयेदासन मन्त्री दारिद्रा- ध्याधिदुःखदम् ॥ एतेषां फलान्तरमुक्तम् ॥ धरखा दुःखसम्भूति- दौर्भाग्यं दारजामने। वंशासने दरिद्रः स्यात् पाषाणे व्याधि- गैडनम् । वृणासने यशोहानिः पल्लवे चित्तविनमः । जप- ध्यानतपोहानिर्वस्वासने विधीयते। मृहासने यदा मन्त्री चिलाजिनकुशोत्तर। नादीचितो विशेजात कष्णाजिनासने गृही। विशेदयतिवनस्थो वा ब्रह्मचारी च भिक्षुकः । इत्युः तम् ॥ दारजासन विशेषयति गन्धर्वतन्वे । गाम्भारीनिर्मितं शस्त नानादारुमयं शुभम् । चतुर्विशत्यगुलं हि दीर्घ काठा. सनं प्रिये !। षोडशाङ्गलविस्तीर्णमुच्छ्राग्रे चतुरनुलम् । कम्बलं चामणं शैलं महामायाप्रपूजने। प्रशस्तमासनं देवि ! कथितं वरवर्णिनि ! मुण्डमालातन्त्र तोयपटले॥ व्याघ्राजिन' सर्वसिद्धी ज्ञानसिद्धां मृगाजिनम् । वस्त्रासनं रोगहरं वेत्रज प्रीतिघईनम्। कौशेये पुष्टिद प्रोक्त कम्बलं सर्वसिद्धिदम् । शक्ल वा यदि वा कृष्ण विशेषाद्रताकम्बलम् । उत्तराम्नायास. नन्तु तत्रैव । मृदु कोमलमास्तीर्ण संग्रामपतितं हि यत् । जन्तु- व्यापादितं वापि ऋतं वानरमासनम् । गर्भच्युती त्वच वापि नारीणां योनिजी त्वचम्। सर्वसिद्धिप्रद देवि! सर्वतोऽति- समृद्धिदम् । त्वच वा यौवनस्थानां कुयाहौरतरासनम् । श्मशा- नकाष्ठघटित पीठं वा दारजं शुभम् । नादोमिती विशेजात कृष्णसाराजिने ग्रहो। उदामीनवदासीन: सातकाब्रह्मचारि- थाम् । कुशाजिनाम्बरेणाव्यं चतुरस्र समन्ततः । एकहस्त' दिहस्तं वा चतुरस्र समाचरेत् । कम्नविशेपे पासनविशेषस्तु ममयाचारतन्वे हितोयपटले ॥ मेपासनन्तु वश्यार्थमालष्टी व्याघ्रचर्म च । शान्ती मगाजिन शस्त' मोक्षार्थ व्याघ्रचम्मच। गोचम्म स्तम्भने देवि! सम्भवे वाजिचम्म च। चमोष्ट्रस्य तु .

·प्राणतीषिणी। son चोचाटे विष खानवर्म च। मारणे माहिषं चमी कर्मोद्दिष्ट समाचरेत्। सर्वकामार्थद देवि ! वस्त्रपटासन तथा । ऊर्णा- सन कम्बलं वा सर्वकर्मसु पूजितम्। दुःखदारिद्रयकरणं काष्ठ- पापाणजासनम् । स्वर्णादिरन देवि! महासौभाग्यवईनम् । शृणु देवि ! विशेषेण उत्तरामायस्य चासनम्। येनाशु लभते पुण्य फलं देवस्य दुर्लभम् । शवासनन्तु सुभगे ! मृतमुण्डासन तथा। श्मशानमासनं देवि! भगस्य दर्शनं तथा। मगदर्शा- सनश्चैव मैथुनासनकं तथा। क्वतमैथुनकं वापि वाच्छितार्थ- फलप्रदम् ॥ मात्स्ये पञ्चदशे ॥ रुरुचर्मणि सत्कामः श्रीमोनी व्याघ्रचर्मणि। शक्तः शस्तं कृष्णचर्म कृष्णव्याघ्रस्य भाविनि !। प्रस्तारमृच्छिले चैव रते पोते च वाससी। कम्बले द्रुतसिद्धिः स्याङ्कद्रदास्मयेऽपि च । तथा। योगासनच कूर्मच दिशेत् चौणोमनुस्मरन् ॥ योगसारे द्वितीयपरिच्छेदे ॥ कम्बलं कोमल- जैव कौशञ्च दाखं तथा। एतेषामासनं प्रोतां चर्मासनं तथैव च। लोनि चैव यदासीनस्तदा सर्व विनश्यति । लोमदर्शन- मात्रेण सिदिहानिः प्रजायते। काम्याथै कम्नल प्रो श्रेष्ठ स्वाद्रता कम्बलम्। कृष्णाजिने ज्ञानसिद्धिः श्रीमोनी व्याघ्र. चर्मणि। कुशासने मन्त्र सिद्धिर्नात्र कार्या विचारणा ॥ समया- चारतन्त्र ॥ पृथ्वीमन्त्रस्य च ऋषिमेरुपृष्ठ उदात:। सुतलञ्च तथा छन्द: कूर्मो देवोऽस्य सुन्दरि!! श्रासने विनियोग: स्याद-, धपद्मासने विवेत् । वदपद्मासन इत्युपलक्षणम् ॥ पद्मम्वस्तिकवी. रादिष्वेकासनसमास्थितः । जपार्चनादिकं कुर्यादन्यथा निष्फलं भवेत् । इति राघवभवचनात् ॥ आसनन्त यतीना कूर्मा- कारमन्येषां चतुष्कोणम्। यथा राघवभतम् ॥ यतीनामा- सनं वक्ष्णं कूर्माकारन्तु कारयेत्। अन्येपान्तु चतुष्पादं चतु- रसन्तु कारयेत् ॥ तथा ॥ दानमाचमन होमं भोजनं देवता- ·प्राणतोषिणी। चनम् । प्रौढ़पादो न कुर्वीत स्वाध्यायश्चैव तर्पणम् ॥ प्रौढ़पाद लक्षणमपि तत्रैव । आसनारूढ़पादस्तु जानुनोाथ जल्योः । कृतावसक्तकोपस्तु प्रौढ़पादः स उच्यते ॥ इति राघवकृतप्रौढ़- पादलक्षणम् ॥ गोरक्षसहितायाम् ॥ आसनानि च तावन्ति यावन्तो जीवजन्तवः। एतेषामखिलान् भेदान् विजानाति महेश्वरः । चतुरशोतिलक्षाणामेकैकं समुदाहृतम् । तथा शिवेन पीठानां पोड़शानां शत कृतम्। 'पासनेषु समस्तेषु हयमेतदुदाहृतम्। एक सिद्धासनं प्रोक्तं द्वितीयं कमलासनम् । योनिस्थानकमधिमूलघटित कृत्वा दृढ़ विन्यसेत् मेट्रे पादा मथैकमेव हृदय कृत्वा सम विग्रहम् । स्थाणुः सयमितेन्द्रियोऽ. न्यनशा पश्यन् भुवोरन्तरम् एतन्मोक्षकपाटभेदनकर सिद्धा- सन प्रोच्यते ॥ इति सिद्धासनम् ॥ १॥ वामोरूपरि दक्षिणं नियमत. सस्थाप्य वाम तथा दक्षोरूपरि पथिमेन विधिना धृत्वा कराभ्या धृतम् । अङ्गुष्ठ हृदये निधाय चिवुकं नासाग्र- मालोकर्यत् एतयाधिविकारनाशनकरं पद्मासन प्रोच्यते । अन्यदवापि ॥ वामोरूपरि दक्षिण हि चरणं सस्थाप्य वाम तथा- प्यन्योरूपरि तस्य बन्धनविधो धृत्वा कराभ्यां दृढ़म्। अङ्गुष्ठौ हृदये निधाय चिवुकं नासाग्रमालोकयेदेतयाधिविनाशकारि यमिना पद्मासन प्रोचवे ॥ २॥ इति पद्मासनम् ॥ इत्याद्या. सनानि योगोपयोगोन्येव । पूजाया नैतेपा प्रयोजनम् ॥ मल्य- मूले प्रधान संशोध्य मण्डपं यामभूमिकम्। भरण प्रोक्षयं कुर्यान्मूलमन्त्रण वोक्षणम् । विकिरान् विकिरेत्तत्र सप्तजातान् शराणना। धूपयेदन्तरे पयाचन्दनागुरुभिस्तथा ॥ तथा ॥ आत्मनो दक्षिणे भागे पूजाद्रव्याणि स्थापयेत् । सव्ये सुवासित कुम्भ तीयेतोयन पूरितम् । वस्त्रपूत तत: कार्य रात्रि तोय विरजयेत् ॥ गारदायाम् ॥ प्रक्षालनाय करयोः पत्या ·प्राणतोपिणी । ३७५ पात्र निवेशयेत् । हतप्रज्वलितान् दीपान् स्थापयेत् परितः शुभान् ॥ पाद्यार्थ्याचमनमधुपर्काचमनपात्राथम्यधुनैव स्थाप- वेत् ॥ देवीपुराणे । हेमराजतताम्राणि मृच्छिलाशैलजानि च। बलिदानादिपावाणि शुभरेखोकराणिं च। अय- नैवेद्यपूजाधं बलिदान प्रकल्पयेदिति। शिवरहस्ये शेपाईम् ॥ हैमपात्राणि सर्वाणि विहितानि भवन्तु मे। अयं दत्त्वा तु रौप्येण आयूराज्यसुतालमेत् । ताम्रपात्रेणं सौभाग्य' धर्म मृण्मयसम्भवे । सर्वाभावे तु माहेयं सहस्तघटितं यदि । माहेयं मृण्मयम् ॥ आसनं चाध्य पात्रञ्च भग्नमासादयेत्ततः । सर्वत्र स्वर्णकं ताम्रमन्यमाने ततोऽधिकम् । पात्राणामादरः कार्य: पात्राण्येवोत्तमादरः । बलिहोमक्रिया हि विना पीठन्तु सिध्यति । पट्विंशगुलं पावमुत्तम परिकीर्तितम् । मध्यम तचिभागोनं कनिष्ठ द्वादशाङ्गलम् ॥ चतुर्विंशाङ्गुलं मध्य कनिष्ठ द्वादशाङ्गुलमिति क्वचित् पाठः। वस्खलविहीनन्तु न पात्रं कारयेद्ध इति पाठान्तरम् । सर्वाभावे त्यजेत् पावं सवते यत्र वारि तत्। यत्रोदकं न सवते तत् कर्माहमिति कार्यक्षमोपलम्भकमिति । नामीविवररूपाणि पुण्डरीकाक- तीनि च । शड्डशक्तिहक्षजानि पात्राणि परिकल्पयेत् । अथ पाद्य. पावलक्षणम्। वैखानसग्रन्ये ॥ पादावनेजनजलग्रहणं पात्र- मद्भुतम्। लोहज वा सरोजातं हैमं राजतमेव वा। तान संचरणमपि वायवे न सतामिति ॥ सिद्धान्तशेखरे। पडङ्गुल. प्रविस्तारमुत्सेधं चतुरङ्गलम्। ओष्ठमकाङ्गलं कुयानासिका चतुराङ्गलाम्। पृष्ठे पादसमायुक्तं चतुरङ्गलमानतः । पाय- पात्रमिति ख्यातं सर्वदेवप्रपूजने । इति पादपावलक्षणम् ॥ अथ पाद्यप्रक्षेपणीयपावलक्षणम् । तत्रैव ॥ अष्टाङ्गुलसमुत् मेधं विस्तारं पोड़शाङ्गुलम् । अोठमेकाङ्गलं कुर्याच्छरावा- 1 ·. ३०६ प्राणतोषिणी। कतिपात्रकम् । पात्रयोरुभयोः कुर्याहत्तक कणक समे। पू पादसमायुक्त पड़ङ्गलसुविस्तृतम्। पादोत्सेध चतुर्मा पाद्याधार प्रकीर्तितम् । इति याद्यप्रक्षेपणीयपावलक्षणम् । अधाऱ्या पात्रलक्षणम् ॥ सिद्धान्तशेखरे। अयं स्य लक्षणं वक्ष्ये पलद्रव्यादिभेदतः। सामान्याध्य तिरोधाप्य विशेषाय- परामुखम् । अध्यं पात्राणि चत्वारि स्वर्णदुर्वाक्षतानि च ॥ दुर्बलं राजतं ज्ञेयमधमानि ततः परम् । ताम्रशक्तिशिलादार- कर्ममृत्पात्रजानि च। उत्तमं पलविशत्या मध्यम दशभिः पलैः। हीनं पञ्चपलं कुर्यादेवमाचम्य पाद्ययोः । चतुःपर्वाणि तानि स्युः निःसृतान्यष्टपर्वभिः । gষ্ট লায়মাৱানি না काराणि वा पुनः । चतुरस्राणि कुर्वीत चतुष्यावाणि चाय के कपूर कुडुमं दूर्वी सिद्धार्थ विल्वपत्रकम्। यवदर्भान कुशांति सामान्यायं विनिक्षिपेत्। तिलप्रसूनसिद्धार्यदर्मदूर्वायवाच- तान् । द्रव्याख्येतानि सप्तैव तिरोधाव विनिक्षिपेत् । तिला तण्डुलसिद्धार्थदूमुद्यवानपि। पराङ्मुखाय॑ दाने च द्रव्य- शहि प्रकल्पयेत् । इत्ययं पावलक्षणम् ॥ अथाचमनपात्र लक्षणं वैखानसग्रन्थे । आचम्य, वारिग्रहणपात्रमुत्तम- लौहमम्। सरोजकर्णिकाकार' कुवादद्भुतदर्शनम् । कार्त- स्वरमय स्थूले राजते वाथ पावनम् ॥ कार्तखर सुवर्ण- मिति ॥ उत्तमलौहमपि तथा सर्वन्तु तैजस लौहमिति स्वरसात् रजत ताम' वा सिद्धान्तशेखरे। हादशाङ्गुल- विस्तार कुक्षिमध्य सवृत्तकम्। पड़झुलं तहलान्तमोठं कुया- तथाङ्गलम् ॥ अस्य तारं त्रिमाव' स्यात् पाचे नासागुणा- भलम् । रन्ध कनिष्ठकातुल्यमग्रे तदद्दिगुणे वधः। पृष्ठे पाद चतः कुय्यादुत्सेध हाले ततः। पडङ्गलप्रविस्तार पात्रमाच- मनार्थकम् ॥ इति पाचमनपान लक्षणम् । प्रथगन्धपाव ·प्राणतोपिणी। लक्षणम् ॥ सिद्धान्तशेखरे । अयं वहन्धपात्रं स्यादिति। अब अयं पात्रवदित्यनेन सम्पूर्णायं पावलक्षणातिदेशः । यथा अर्घ- पात्रं क्रियते तथैव गन्धपावं कर्तव्यमित्यर्थः ॥ इति गन्धपाव- लक्षणम् ॥ अथ धूपपात्रलक्षण वैखानसग्रन्ये । धूपपात्रं सरो. जात सुवर्णादिविनिर्मितम् । पादयोरपि तस्य स्यादुत्सेध चतु- रन लम्। अनेकशपिर' तस्य पिधान सदृशं भवेत् । शुपिर छिद्रम् ॥ पिधानमाच्छादनम्। सिद्धान्तशेखर॥ धूपपात्रविधि वक्ष्ये पलद्रव्यादिपूर्ववत् । चतु पञ्चरसा पानविस्तारम- अलैः। रसा: पट अखाः सप्त। पात्रोत्स धतो देय स्थादोष्ठ- मान्तक मतम् । पद्माम परितः पात्रं गुलोऽधोगलो भवेत् । पादमेका लोत्सेध विस्तृत हाल तत.। पट्पदीर्घनाभ स्यादुन्नत बगल मतम्। पूर्वकोत्सेधसयुक्त वृत्तञ्च चक्रचाप- वत्। पिधान ग्रङ्ग लोत्सेध नानाच्छिद्रसमन्वितम् । एकच्छिद्र- युत कुर्यात् कलसाकारमूर्द्धतः ॥ इति धूपपावलक्षणम् । वैखा- नसग्रन्थ ॥ दोपपात्र तता नालमध्ये कुमुदकोज्ज्वलम् । वा- धार, शतिनापि युक्तमहाभिरेव च। विसप्तकाष्टमिश्चैव दाम्या वा दशभिश वा। पञ्चभिर्वा यथाशक्ति कल्पयेचिनवित्तम । सिद्धान्तशेखरे ॥ दोपपात्रविधि वक्ष्ये पलद्रव्यादिरव्यवत् । पदेन नागलाद्य हि धूपपानवदुच्यते। एकपत्र चतुप्यन पड- दलं वाष्टपत्रकम्। तवैकपत्र मध्ये स्थानिम्नाखत्यदलालति । चतुष्पन चतुर्दिक्षु मध्यमा निम्नकर्णिका। पड़ दले तु स्मृत तहदुपपनसमन्वितम् ॥ इति दोपपावलचणम् ॥ अथ दीपमाला- लक्षणम् ॥ सिद्धान्तशेखरे। दार्ववस्तामसम्भूता दीपमालाऽधमा मता । मध्यमा च तघा येष्ठा स्वर्णा वा रोप्यजा कमात् । यध्या तु द्वारवत् कुर्यात् लिड्स पृष्ठे प्रभाकृतिम् । द्वाराभामन्यदेशे तु दीपमाला सुशोभनाम्। चतुर्भिरङ्ग,लैर्दीय स्कन्धमङ्गुलविस्त - ॥

·३७८ प्राणतोपिणी। तम्। एवं कृत्वा विभागैकं दण्डमध्ये नियोजयेत् । स्कन्धात् स्कन्धं समं कुर्यादन्तर भूतमात्रकम् । दीपमालेति कथिता सर्वदेवादिपूजने। इति दीपमालालमणम् ॥ अथ दीपाधारलच. णम् । सिद्धान्तशेखरे । हेमतामादिसम्भूत विदध्याटुत्तमादि- कम्। दादशाङ्गलमारस्य दिहाङ्ग लविवद्धितः। अष्टादशो. दितोत्सेधा दोपाधारस्य चोच्छ्रता। नेहाधारस्य पादे तूनाहं दैघासम मतम् । पादनावशरावांश: नेहाधारोऽपि तत्समः । तदूई मुकुल कुयात् प्रादिकादिसमन्वितम् । नानापरीसमा. युक्त नानाकुम्भांशमालिकम्। दोपाधार प्रोलो लोह. जान् दीपकांस्तु तान् । नानावणीन् तथा रम्यान् चतुर्हस्तप्रमा. णकान्। विहस्तानेकहस्तान् वा दिहस्तान् वा यथावलम् । ताम्नजान् राजतोयान् वा युग्म स्तैः नेहधारकैः ॥ इति दीपा. धारलक्षणम् ॥ वैखानसग्रन्ये ॥ नीराजनक्रियापात्री हेमाद्रि. व्यनिर्मिता। वितालोपतविस्तीपतमध्या मनोहरा ॥ सिद्धान्तखरे ॥ हिरण्यतारताम्रादिनिर्मित युत्तमादिकम् । पट विंशताङ्गलैः श्रेष्ठं मध्यमं, त्रिंशताङ्ग लैः । चतुर्विशतिमात्रैः स्यादधर्म विस्तृतो अमात् । अग्निभागेकभागेन कुर्यान्मध्येच कर्णिकाम्। उत्तरकासमुत्सेध कर्णिकायाः प्रमाणतः । पीठिकं परितः कुर्यात् यवयुग्म न विस्त तम्। तत्समानोन्नता- नोइ परितोऽष्टदलानि च । परितोऽईप्रमाणेन काष्ठानामष्टक समम् । पोष्ठमकाङ्गलं कुयाहिस्तारात् कर्णिकोनते। समान पूर्णचन्द्रामं दोपाधारथ कुम्भवत् ॥ उनतादिचतुर्मात्रै विस्त तै- थाङ्ग लहयम् । तव रन्धूदयं कुर्यात् कर्णिकामध्यम समम् ॥ भूति नीराजनपावलक्षम् ॥ अथ घण्टालक्षणम् । वैखानसग्रन्यो। अदब्रह्ममयो घण्टा इस्तोत्सेधप्रमाणिका। ब्रह्माण्डगोलका मारा सुराद्यात्मतमा भवेत् । अधोमुखतालमानविस्तारोत्सेधनं M ·प्राणतोषिणी। ३७८ तंतः। नानाविधायतस्रो वा घण्टाः प्रतिदिशः कृताः । चक्राडा पद्धजावा वा सा घण्टा परिकीर्तिता। एवंविधा भवेहण्टा यहा चित्तानुसारतः॥ सिद्धान्तशेखरे ॥ पञ्चाङ्ग लोन्नता घण्टा तहविस्तारसयुता। घण्टायास्तु परोणाहो विस्तारार्डेन की. र्तितः। अङ्गलस्तु भवेद्दण्डो दैर्घ्य वृत्तसमं मतम् । दण्डाग्रे हपम शूलं नलिन वापि कारयेत् । शुद्धकास्येन कर्त्तव्य घण्टा- लक्षणमोरितम् ॥ इति घण्टालक्षणम् ॥ अथ नैवेद्यपावलक्षणम् ॥ वीरमित्रोदये ॥ नैवेद्यपात्र वक्ष्यामि केशवाय महात्मने। हैरण्यं राजत ताम्ब कास्यं मृण्मयमेव वा। पालास मध्यम लाक्षपाव विष्णोरतिप्रियम् । इविद् व्यप्रमाणानि पावाणि परिकल्पयेदिति ॥ सिद्धान्तशे- खरे ॥ सुवर्णरूप्यतामेभ्यः स्थालिकां झुत्तमादिकाम् । शुद्ध- कास्येन वा कुर्याद्देवनैवेद्ययाचके। एकपान समारभ्य चा- सप्तात्तु ततः क्रमात्। कुर्यानैवेद्यपाषाणि होननैवेद्यकादिषु । पात्र शत पल थेष्ठ तदडे मध्यमं मतम् । तदई मध्यम जेयं पानसख्य ति कीर्तिता। स्थालिका नवधा कार्या भावा' पट्- त्रिशदङ्गलम् । अङ्गलाई मितैमूलैरष्टधाङ्ग लकैः क्रमात् । इति विस्तारमाख्यात स्थालिकानवके क्रमात् । उत्तमवयमग्रे स्यान्मव्यमे मध्यमवयम्। पुनस्वयमधस्तात् स्यात् स्थालिकाना यथाक्रमम् ॥ इति नैवेद्यपावलक्षणम् ॥ अथ पानीययात्रलक्ष णम् ॥ वैवानरसहितायाम् ॥ पानीयपान सौवर्ण, रानत तान्त्रमेव वा। वृक्षायतमत्त वा भवेदायतमेव वा । प्रस्थमान- प्रमाणाम्भः पुरयोग्यान्तरं शुभम् ॥ इति पानीयपावलक्षणम् ॥ अल ताम्बूलपानलक्षणम् ॥ वैखानसग्रन्ये । कल्पवेद्रागलतिका दलपत्रसमन्विता। अरनिमानविस्तीर्ण कारयेद्दा यघाबलम् । इति ताम्बूलपात्रलक्षणम् ॥

·३८० प्राणतोषिणी। इति प्राणतोषिण्या वतीयेऽर्थकाण्डे गन्धादिपाव-, स्थापनान्तरूपपल्लवकथन नाम चतुर्थः परिच्छेदः। शारदायाम् ॥ कृताञ्जलिपुटो भूत्वा वामदक्षिणपार्खयोः । नत्वा गुरु गणेशानं भूतशुद्धिमयाचरेत् ॥ करशुद्धिं समा- पाद्य कुर्यात्तालत्रयं ततः । जमिस्त्रमन्त्रेण दिग्बन्ध- मपि देशिकः। तेन संज्वलित तेजो रक्षां कुर्यात् सम- न्ततः । चतुर्थपटले ॥ सुषुम्नावर्मनात्मानं परमात्मनि योजयेत् । योगयुक्तेन विधिना चिन्मन्त्रण समाहितः। आत्मानं हृदय. कमलस्थितं सुषुम्नावमना कुण्डलिन्या सह योगयुक्तेन विधिना चिन्मन्वेण हंस इति मन्त्रण परमात्मनि योजयेदि. त्यन्वयः। सुयुन्ना वम यस्याः सा तया। हृदयकमलस्थ प्रात्मा तु। इदम्बुजे ब्रह्मरन्धसम्भूते ज्ञाननालके । ताराग्रमग्रे नौवस्तु चिन्तनीयो मनोपिभिरिति राघवभतिवचनेन ज्ञातव्यः । योगयुक्तोन विधिना इत्यस्यायमर्थः । गुरूपदिष्टमार्गेण हद्वारेण कुण्डलिनीमुत्थाप्यैतां हृदयकमलगतां विभाव्य ततो जीवं मुखे ग्राहीत्वा सहस्रारगता विभावयेत्। तेन व्यो हंसमन्वेण हाद- शार्णापिते पर। इतिवचनेनैकवाक्यतया चिन्मन्चो हंस इति । शारदायाम् ॥ कारणे सर्वभूतानां तवान्चपि विचिन्तयेत् । वीजभावेन लीनानि व्युत्क्रमात् परमात्मनि। सर्वभूतानां कारणे परमात्मनि वीनभावन लीनानि तत्त्वानि चिन्तयेदि- त्यवः । व्युत्क्रमादिति सृष्टिक्रमापेक्षया। अपि शब्दावर्णा- मपि। तदुत पिङ्गलामते ॥ सइल्पावं ततो न्यासस्थाना- इणय संचरत् । प्रतिलोमेन चलयो लकारस्य इकारक। इलयर सकारश्य सलयय यकारके । क्रमेणेवमपर्यन्त लयम- त्याय यवतः। प्रकार ब्रह्मरन्ध्र च सहसारे नियोजयेदिति ॥ 1 ·प्राणतोपिणी। शारदायाम् ॥ ततः संशोपयेडे ई वायुवीजेन वायुना। वह्नि । वीजेन तेनेव सन्दहेत् सकलां तनुम्। वायुवीजेन यकारेण वायुना तदुस्थवायुना। वड़िवोजेन रेफेण तेनैवाग्निवीजोत्थ- वगिना सकलामिति कलं पाप पापपुरुपसहितां तन निदहे. दित्यर्थः । सविशेषणविधितया न प्रतशरोरनागः। तत्- कारणन्तु सविशेषणे विधिनिषेधौ विशेषणमुपसकामतः सति विशेष्ये बाधे इनि न्यायः। बाधस्त्वन्वयानुपपत्तिः । तात्पर्य- विषयीभूते अर्थे अन्वयानुपपत्तौ। यत्र तु विशिष्टे तात्पर्य तव विशिष्टमप्युपगच्छतो विधिनिषेधौ न विशेष्यमात्रम्। तथाच भटहरिः ॥ नीलं पट विधेहीति लोकेऽपि यमीक्षते। बचि- बोलगुणस्यैव विशिष्टस्य विधिः क्वचित् । अतएव गुप्तसाधन- तन्त्र पाठपटले ॥ भूतशुद्धी महादेव । यदि देहन्तु नाशयेत् । कुत्र स्थाने भवेत् सृष्टिरमृत कुत्र सञ्चयेदिति देवीसन्देहान्य स्योत्तरम् ॥ महादेव उवाच ॥ वामकुक्षी स्थितं पापपुरुष कज्जलप्रभम्। तस्य सहरणार्धाय महती प्रकटीकता। लिङ्ग. देहो महेशानि ! तस्य देही न संशयः । पापदेहं भवेद्दग्ध खदेह नैव नाशयेत् ॥ इति शिववचनम् ॥ पापपुरुषध्यानन्तु राघवभटतम्॥ ब्रह्महत्याशिरस्कन्तु स्वर्णस्तेयभुजदयम् । सुरापानहृदा युक्त गुरुतल्पकटिवयम्। तत्ससर्गिपदहन्द. मङ्गप्रत्यङ्गपातकम्। उपपातकरोमाण रहश्मयुविलोचनम् । खगचर्मधरं पापमङ्गठपरिमाणकम् । अधोमुख कृष्णवर्ण वामकुक्षौ विचिन्तयेत् ॥ शारदायाम् ॥ विश्लेषयस्तदा दोषा- नमृतनामृताम्भसा । आपाद्य प्रावयेह हमापादतलमस्तकम् । दोपस्वरूपपायपुरुषभस्मविश्लेपोऽपि वायुवीजेनैव । तथाच गणेशविमपिण्याम् । तदस्मकूटमखिल वायुवीजोत्यवायुना। विकीर्यामृतवीजेन खदेह साववेत्ततः। अमृतनेति अमृत. ।

·। २८२ प्रणितोषिणी। वीजेन वमित्यनेन { अमृताम्भसा तदुस्थेनामृतेनापदितलमस्तक देहमापाद्याशावयेदित्यन्वयः ॥ शारदायाम् ॥ आत्मलीनानि तत्त्वानि स्वस्थान प्रापयेत्तदा। प्रात्मानं हृदयाम्भोजमानयेत् परमात्मनः। मनुना हंसदेवयं कुय्याच्यासादिकं ततः। पर- मात्मनः सकाशात् हंसदेवस्य मनुना आत्मानं हृदयाम्भोज- मानयेदित्यन्वयः ॥ हंसस्य वीजस्य देवः परमात्मा उपास्य- त्वात् तन्मन् ण सोऽहमित्यनेन । तदुक्त वशिष्ठसंहितायाम् ॥ सोऽहं मन्ले ण तां मन्त्री नादान्ते सिहिभाविताम्। ध्यात्वैर्व ब्रह्मरन्धाच हृदि जीवं न्यसेदिति ॥ तत्र गुरूपदेशतः प्रकारी लिख्यते । श्रीमद्येत्यादि श्रीदेवपूजाद्यधिकारसिद्धये भूतशुद्ध्या- द्यहं करिष्ये इति सङ्कल्पा मूलाधारास्थिता विद्युत्सहसप्रमा माखरा विसतन्तुरूपां सुघुम्नामार्गेण हृदयकमलगतां कुण्ड लिनी विभाव्य हृदयकमलानीव प्रदीपकलिकाकार मुखें ठहीत्वा द्वादशार्णाम्बुजं सहस्रदलगतं विभाव्य तत्र जीवात्मान हंसमन्ले ण परमात्मनि योजयेत्। ततः पादादिजानुपर्यन्त चतुरसं पृथिवीमण्डलं विमाव्य तत्र पादगमनक्रियागन्तव्य- गन्धघ्राणप्रथिवीब्रह्मानिहात्ति समानवायुं संस्मृत्य ॐ ह्रीं ब्रह्मणे पृथियधिपतये निहत्तिकीलात्मने हुं फट् साहा इत्यमु मन्त्रमुच्चार्य तान् कुण्डलिनीद्वारा अमु प्रविलापयैदित्यप स्थाने सहरेत् । जान्यादिनाभिपर्यन्त शुक्लमईचन्द्राकारं जल- मण्डलं विभाव्य तन हस्तादानदातव्यरसरसनाजलविष्णु प्रति- छेदनिलस्य ही विष्णवे जलाधिपतये प्रतिष्ठाकलालने हुँ फट स्वाहा इत्यमु मन्त्रमुच्चार्य तान् सर्वान् कुण्डलिनीद्वारा अग्नी प्रविनापयामोत्यग्निस्थाने संहरेत् । नाभ्यादिहदय पर्यन्त विकोपं वद्धिमण्डलं रक्तवर्ण विभाव्य तत्र पायुविस- नोयरूपचक्षुम्जोरुद्रविद्याव्यानानिलं संस्मृत्य ओं ई' रुद्राय ·प्राणतीपिणी। जोऽधिपतये विद्याकलात्मने हुं फट् खाहा इत्यमु मन्त्र मुच्चार्य तान् सर्वान् कुण्डलिनीद्वारा वायो प्रविलापयामीति वायुस्त्राने संहरेत्। ततो इदयादिभूपयन्त' सावर्गले पडिन्दुलाञ्छितं वायुमण्डल विभाव्य तवास्थानतहिषयस्पर्थ- प्रष्टव्यवायवीयशान्त्यपानान् संस्मृत्व औं ही ईशानाय वायुधि- पंतये शान्तिकलात्मने हु' फट् स्वाहा इत्यमुमत्त्वमुच्चार्य तान् सर्वान् कुण्डलिनोहारा आकाशे प्रविलापयामोत्याकाशस्थाने सहरेत्। ततो भूमध्यादिब्रह्मरन्धान्तपप्यन्त' शलवालमा- काशमण्डलं विभाव्य तत्र वाग्वदनवक्तव्यशब्दयोवाकाशसदा. शिवशान्त्यतीतप्राणान् संस्मृत्व ओं हो सदाशिवाय आकाशाधि- पतये शान्त्यतीतकलावने हुं फट् स्वाहा इत्यमु मन्त्रमुच्चार्य तान् सर्वान् कुल कुण्डलिनोहारा अहद्वारे प्रविलापयामीत्यह- शारे प्रविलाप्य महत्तत्त्व मालकामज्ञकशब्दब्रह्मखरूपायां हल्ले- खानुभूताया प्रकृती प्रविलापयामोति प्रविलाम्य तां तथाविधां नित्यशस्वभावे परमब्रह्मणि प्रविलापयामीति प्रविलापयेत् ।। तदुक्तं मन्वतन्वप्रकाशे । गन्धादिताणसयुक्ता पृथिवीमसु संह- रेत्। रसादिजिद्धया साई जलमग्नौ विलापयेत् । रूपादिचक्षुपा साईमग्नि वायौ विलापयेत् । समोरमोखरे विद्वान् स्पादि- त्वक्समन्वितम्। अहवारे हरेह्योम सशब्दं तन्महत्यपि । महञ्च सर्वगतानामव्यतो कारसे परे। सच्चिदानन्दरूयं यद वैष्णवं परमं पदम् ॥ पृथिव्यादिक्रमात सर्व तव लीनं विचि. न्तयेत्। तत: शरीरस्यान्तर्यामी ऋषिः सत्यं देवता प्रकृति- पुरुष छन्दः शोधनेन विनियोगः । इत्युक्त्वा वामकुक्षिप्ठ मुक्त रूपं पापपुस्प विचिन्त्य यमिति वायुयोजस्य किष्किन्ध ऋषि- युर्देतता जगतीच्छन्दः शरीरयापपुरुषशोधने विनियोगः । इत्युका नाभिमूले विन्टुइयलान्छितमण्डले यं विचिन्तयेत् ।

·. ९८४ प्राणतोषिणी। तद्दायुवीज धू, चञ्चलध्वजसंयुक्त धू'५ शब्दयुतं सर्वशोषण इंसदैवतमिति ध्यात्वा पूरकप्रयोगण षोड़शवार वीजमुच्चार्य तहीजोत्थवायुना स्वशरोरस्थ प्रापपुरुषं शोधित विभावयेत् । ततो रमित्यग्निवोजस्य कश्यप ऋषिरम्निर्देवता त्रिष्टुप्छन्दः तहाहे विनियोगः। इत्युक्ला हृदये रक्त त्रिकोणं वह्निमण्डलं विद्याकलायुतं रुदैवतमिति ध्यात्वा प्रयोगेण चतुःषष्टिवार' वीजमावर्त्य तहोजोत्याग्निना तस्मीभूतं विभावयेत् । ततो रेचकेण दानिशन्यावया पूर्वोक्तरूपं वायुवोजमाव_ पापपुरुष- भमा रेचयेत्। ततो वमिति वरुणवीजस्य हिरण्यगर्भ ऋषिहंसो देवता बिष्टुप्छन्दः प्रावने विनियोगः। इत्यु क्वा। वाकणं मण्डलं मूर्ध्नि शुभ्न चन्द्राईसन्निभम् । सितपङ्कजयुग्माभयकरं स्याहरुणदैवतम् ॥ इति ध्यात्वा तहीजोत्यमुतामृतेन तच्छरीर- भस्म पिण्डीभूतं विभावयेत्। ततो लमिति पृथिवीवीजस्य ब्रह्म- ऋर्षिरिन्द्रो देवता गायनोच्छन्दः कठिनीकरणे विनियोगः । इत्युक्त्वा । प्राधारमण्डले पृथ्वोमण्डलं वजलाच्छितम् । चतु- प्कोणञ्च कठिनं प्रोतवर्णेन्द्रदेवतम्। लंबीजेन समायुक्त ध्यायन् मनसि पूर्ववत् ॥ इति ध्यात्वा तहौजोत्यकाठिन्येन तनु दृढ़ां भावयेत् । ततो हमित्याकाशवीजस्य ब्रह्म ऋपिराकाशं देवता पंक्तिच्छन्दः व्यूइने विनियोग इत्युक्ला। आकाशमण्डलं वृत्त हादशान्ते धनुज्वलम् । शान्त्यतीताकलायुक्तं विचिन्त्याकाश- दैवतम् । इति ध्यात्वा तदुत्थे नाकाशेनाकाशं विभावयेत् । तइत हमिति वीजेनावायोकरणं भवेदिति। एवं स्वशरीरं विचिन्त्य परमात्मनः सकाशात् सृष्टिक्रमेण तत्वानि स्वस्वस्थान प्रापये- दिति । ततः परमामन: सकाशात् सोऽहं मन्चेण जीवं इत्प अमानयेदिति संक्षेपः । इयश्च भूतहिरावश्यकी॥ पञ्चगदि. विहोनेन कता पूजाभिचारवत् । विपरीतफलं दद्यादभत्तयां ·प्राणतोषिणी। . . 1 पूजनं यथा । नितिविधिहीनाना फलं इन्ति हि कर्मणाम् । निशाचराधिपत्यव कुरुते शहराजया । इति शैवागमोतोः । अन्यत्रापि। देहकारणभूताना भूतानां यदिशोधनम् । अवयवः ब्रह्मसयोगाद भूतगडिरिय मता। भूतशुद्धि विना कम जप- होमार्चनादिकम् । भवेत्तु निष्फल सर्व प्रकारेणाप्यनुष्ठितम् ॥ इति मत्स्यसूत पञ्चदशपटले ॥ नत्वा गुरु गणेशानं भूतशुद्धि समाचरेत् । उभाभ्यामपि पाणिभ्यां तर्जन्यङ्गठयोगतः । यही- त्वा यं आम देवि ! यमित्यानाय निक्षिपेत् ॥ महानिर्वाणतन्त्र पञ्चमोल्लासे च ॥ स्वाद्धे निधाय च करावुत्तानी साधकोत्तम.। मनो निवेख मूले च हुद्वारे शेवकुण्डलीम् । उत्याम्य हंसमन्त्रण पृथिव्या सहितान्त ताम्। स्वाधिष्ठान समानीय ततस्तले नियोजयेत् । प्रायादिघ्राणसंयुक्ता पृथिवीमप्सु संहरेत्। रसादि जितया साई जलमग्नो विलापयेत्। रूपादि चक्षुषा माई- मग्नि वायो विलाप्य च। स्पर्शादि त्वग्युत वायुमाकाशे विप्रला. पयेत् । अहवारे तरेयोम सशब्द तन्महत्यपि। महत्तत्वज्ञ प्रती ता ब्रह्मणि विलापयेत् । एव विलाप्य मतिमान् वाम- कुक्षी विचिन्तयेत्। पुरुपं कृष्णवर्णञ्च रक्तश्मश्रुविलोचनम् । खड्गचर्मधर क्रुद्धमङ्ग परिमाणकम् । सर्वपापखरूयञ्च सर्व- दाधोमुखस्थितम्। ततस्तु वामनासायां यं दोज धूम्रवर्णकम् । सचिन्त्य पूरयेत्तेन वायु पोडशमात्रया। तेन पापात्मक देह शोधयेत् साधकाग्रयोः। नाभी र रक्तवर्णञ्च ध्यात्वा तज्जात. वह्निना। चतु'पध्या कुम्भकेन दहेत् पापवती तनुम् । ललाटे वरुण वीज शक्लवर्ण विचिन्त्य च। हात्रिंशता रचकेन प्लावयेद- मृताम्भसा। आपादशौर्यपर्यन्तमालाव्य तदनन्तरम् । उत्पन्न भावयेह ह नवीन देवतामयम् । पृथ्वीवोज पीतवर्ण मूलाधारे विचिन्तयन् । तेन दिव्यावलोकेन दृढीकान्निजा तनुम् ।

·4 . प्राणतोषिषी। हृदये हस्तमादाय आंडी की ह स उच्चरन् । सोऽई मानेष तहे हे देव्याः प्राणान् प्रतिष्ठयेत् ।. भूतशुद्धिं विधायेस्य देवो. भावपरायणः ॥ नीलतन्त्र चतुर्थपटलेऽपि ॥ भूतशुद्धि ततो वक्ष्ये शृणुष्वावहितानघे!। अपानमूर्द्धग क्लत्वा दिव्यतत्त्वैः प्रपूर्य च। हसमन्त्रण चाधाराच्छक्ति कुण्डलिनी पराम् । क्रमाञ्चक्राणि निर्भिद्य जीवात्मान ततोऽम्बु जम् । सहस्रार ततो नीत्वा पर ब्रह्मणि योजयेत् । इन्द्रियाणि दशेकञ्च मह. तत्त्वानि तद्गुणान्। शुई करोति चित्तानि तवानि प्रकृते- वेपु,। चतुर्विशतितत्त्वानि वीजभावन योजयेत् । ततः शून्य शरीरे च वामभागे विचिन्तयेत्। निर्लेप निर्गुणं शुद्धमात्मान' तारिणीमयम्। अन्तरीचे ततो ध्यावेदाः कारागृतपरजम् । भूयस्तस्योपरि ध्यायेत् टाद्वारेच्छ तपशजम् । पुनस्तस्योपरि ध्यायेद हुद्वार नीलसन्निभम् । ततो हुडारवीजे तु कर्नुका बीजभूषितम् । कत्तुः परिगता ध्यायेदात्मान' तारिणोमयम् । तथा । वश्यादौ रक्तवर्ण तमाक्लष्टी पौतरूपिणम् । मारणोच्चा- टनेधूंच कृष्ण तत्तदपेक्षया। एवम्भूतं स्वमामानं ध्यायेच तारिणोमयम् ॥ विश्वसारतस्त्रे दितीयपटले । यमिति वायु- वोजेन पोडशेन तु पूरयेत्। चतुः पध्या च तेनैव पापदेह प्रशोधयेत्। तेन वोजेन विधिना पिङ्गलायाञ्च रेचयेत् । हात्रि- शन्मात्रया भस्म वासमार्गेण वै शनैः। एव वारत्रयं लत्वा भूतानां शोधन स्मृतम्। पूरयेत् प्रतिलोमेन वड़िवोजेन देशिकः । पोडशन चत पट्या कुम्भयेद्रेचयेत्ततः। दानिशनमात्रया चैक दहन परिकीर्तितम्। चतुर्दा च प्रजम्याथ तहणं प्रजपेत् क्रमात् । भोपणं दहनश्चैव भावन' परिकीर्तितम् । किस्किन्धः कम्पपयेव हिरण्यगर्भस्ततः परम् । वोजाना ऋपयः प्रोक्ताः भाष कमलेषणे । प्राणायाम ततः कुर्यात् क्रमेण देशिको - ·:: प्राणतोपिणी । ३८० तमः । सहस्रारे महापद्म चिन्तयैदिष्टदेवताम् । यथा ध्यान' यथोक्तेन गुरुमार्गण देशिकः। तदा भूतानि तज्ज्ञानि सगु. यानि विधानतः। सकलाशक्तियुक्तानि वर्णमावक्रमेण च । प्रतिलोमेन संद्वत्य सतत्त्वधातुसंयुतैः। मूलाधारं सहस्रार' पट्चक्रक्रमयोगतः। व्युत्क्रमेण विचिन्त्याय सहसार ततो- ऽवधि। ॐ मन्चे चालयेहीज पट्चक्रीक्रमयोगतः। ऐक्यं विभाव्य तत्स्थाने मन्त्रक समभ्यसेत् । सोऽहं मन्त्र समु- चार्य सूक्ष्मब्रह्म विचिन्तयेत् । तत्क्षणानिमलं देह निईन्द निप्परिग्रहम् । अहेतं चिन्तयेत्तत्र मनसा वड़ियोगतः। अका- रादिक्षकारान्तवर्णमालाक्रमेण च। चिन्तयेत् प्रवासरोधन पूरकुम्भकरेचकैः। एवं विचिन्ता तान् वर्षान् ततयन्द्रमर्नु स्मरेत् । टान्त विन्दुसमायुतमईचन्द्रविभूषितम् । चतुर्दा प्रजप- न्यन्त्र मनसा वायुना सुधी। इन्द्रवीज जपेद्देवि! तत्त्ववीज ततः परम् । दूरोकत्व विधानेन धारया सुधया पुनः। ततः सञ्चिन्तयेद्दे वि। पूर्वोक्त माटकामयम्। सकलानादसंयुक्त खगलिसहित ततः। पञ्चाशदर्णसयुक्त महाभूतसमन्वितम् । पञ्चभूतात्मकं देहमनुलोमेन चिन्तयेत् । अन्तर्यामी ऋषिस्तस्य प्राणायामस्य देवता । वक्ष स्थले दक्षहस्त दत्त्वा साधकसत्तमः । पूर्वोक्तप्राणमनुना ऋपिम्छन्द समन्वितम् । इसमन्त्रेण त प्राणमावाहनसुदाहृतम् । सधातूनि मतत्वानि इहागल्य चिरं सुखम् । तिष्ठन्तु वनिजायान्तं मन्वमेन समुहरेत् । अका- रादिक्षकारान्त पञ्चाशवर्णसंयुतम्। विचिन्त्य मनसा देह तदा देवो भवेन्नरः। प्राणायाम त्रिरावत्य बलं प्राणेषु निक्षिपेत् । अकारादिक्षकारान्त पूरकुम्भकरेचकैः । प्रतिलोमानुलोमेन विचिन्त्य प्राणमावहन् । तत्क्षणाहिरजो मन्त्री भवेत् साक्षात् सदाभिवः । नृसिहेनेव मन्त्रेण देहे वीजं विनिक्षिपेत् ।

·३८८ प्राणतोषिणी। मूलाधारं ततः प्राप्य जीवात्मान विचिन्तयेत् । कुण्डलीरूप- सम्भूता विद्युदग्निसमप्रभा। निर्मला निर्विकारस्था सर्वसिद्धि- समन्विता। तदन्ते विन्यसेद्देहे माटकां वर्णरूपिणीम् । मन्त्र - मानेन तां ध्यात्वा विन्यसेत् सकलां तनुम् । अथ प्राणायामः ॥ दक्षिणमूर्तितन्त्र सप्तमपटले ॥ मूल. मन्त्रेण देवेशि ! वामेनापूर्य चोदरम्। कुम्भकेन विराहत्त्या दक्षिणेन च रेचयेत् । कनिष्ठानामिकाङ्गर्यन्नासापुटधारणम्। प्राणायाम: स विज्ञेयस्तजनीमध्यमे विना ॥ प्राणायामे विशेषः पचाहच्यते ॥ ततो दीक्षायद्धत्युक्त तन्त्रसारततत्तत्कल्पोक्तच न्यासादिकं कुर्यात् ॥ अथ पूजाधारनिरूपणम् । माटकाभेद- तन्वे हादशपटले । शालग्रामे मणौ यन्त्र प्रतिमायां घटे जले। पुस्तिकायाञ्च गङ्गायां शिवलिङ्ग प्रसूनके। आधारभेदे फल- विशेषस्तवैव। शालग्रामे शतगुण मणे तहत् फलं लभेत् । । यन्ने लक्षगुण पुण्य मूर्ती लक्षं सुलोचने । घटे चैकगुण पुण्यं जले चैकगुण प्रिये !। पुस्तिकायां सहस्रन्तु गङ्गाया- स्तत्समं फलम् । शिवलिङ्ग ह्यनन्तं हि विना पार्थिवलिङ्ग कम् । मुप्पयन्त्र महेशानि ! पूजनात् सर्वसिडिभाक्। शालग्रामादि निकटे यन्त्रकरणनिपेधोऽपि । शालग्रामे च पूजायां न लिखेद यन्त्रमुत्तमम् । मणी स्थिते महेशानि : न लिखेट्यन्वमुत्तमम् । प्रतिमायाश्च पुरतो घटं संस्थाप्य यत्नतः। परिवारान् यजेत्तव घटे तु परमेश्वरि !! यन्वाधिष्ठानदेवाथ घटवर प्रपूजयेत् । समस्तदेवतारूपं घटञ्च परिचिन्तयेत्। सुरद्रुमखरूपो हि घटोऽयं परमेश्वरि !॥ प्रतिमानिकटे यन्त्रकरणनिषेधोऽपि नवैव । जन्मस्थानं महायन्त्र यदि कुर्यात्तु साधकः । तत्र मूर्ति न कुर्यात्तु यदि यन्वञ्च कारवेत्। यदि कुर्यात्तु मोहेन यजेदार इयं मिये ।। द्विगुणं पूजनं तव दिगुण बलिदानकम् । विगुणं ·प्राणतोपिणी। ३८८ । प्रजपेन्मन्व दिगुणं होममाचरेत् । अन्यथा विफला पूजा विफलं बलिदानकम्। सर्व हि विफलं यस्मात्तस्माद यन्त्रन कारयेत् । गुप्तसाधनतन्त्र अष्टमपटले। सामान्ये च जले देवि! पूजा दोपादिशान्तये। तथा। न कुर्यात् पार्थिवे लिङ्गे देवीपूजादिकाः क्रियाः। पार्थिव पूजनावि ! सिबिहानिः प्रजायते । यदि देवा- महेशानि ! मृत्तिकास्खलनं भवेत्। तावदपंसहस्राणि नरके पूयशोणिते। कुम्भोपाके महाघोरे पिटभिः सह पच्यते । अत एव महेशानि ! पार्थिवे न हि पूजयेत्। स्फाटिकादीन् समा- नीय लिङ्ग निर्माय यनतः। तत्र लिङ्ग पूजनादि सर्वसिदि- युतो भवेत् ॥ तन्त्रान्तरे॥ कालिकां तारिणीञ्चैव त्रिपुरा भुवने श्वरीम् । योऽर्च येत् पार्थिवे लिने स याति परमा गतिम् । तारिण्याः कालिकायाय सुन्दाः परमेश्वरि!। पार्थिवे पूज- नाद्देवि! चतुर्वर्गफलं लभेत् । एवञ्च गुप्तसाधनोलवचनं कालि. कादिविशेपेतरयरम् समान्यविशेषन्यायात् । यद्यपि देवताया निराकारत्वेन ध्यानादिकमसम्भवं तचापि साकारतया ध्यान सर्वसमञ्जसं तस्याः साकारत्वकारणन्तुलम् मुण्डमालातन्त्र सप्तमपटले ॥ शिव उवाच ॥ निर्गुणा प्रततिः सत्यमहमेव च निर्गुणः । यदैव सगुणा त्वं हि सगुणोऽहं सदाशिवः । सत्यहि सगुण्या देवी सत्यं हि निर्गुणः शिवः।। उपासकानां सियर्थ सगुण सगुणो मतः ॥ महानिर्वाणतन्त्र पञ्चमोलासे ॥ ध्यानन्तु विविधं प्रोक्तं स्वरूपारूपमेदतः । अरूपं तव ययानमवामनस- गोचरम् । अव्यक्त सर्वतो व्याप्तमिदमित्यं विवजितम् । अगम्य योगिभिर्गम्यं कृत्बहुसमाधिभिः। मनसो धारणार्थाय शीघ्र खाभीसिद्धये। सूक्ष्मध्यानं पुरोधाय स्थूलध्यानं वदामि ते । वयोदशोल्लासे ॥ देव्युवाच ॥ महादेवेशादिशतीमहाकाल्या महा- द्युतः। सूक्ष्मातिसूक्ष्मभूतायाः कथं रूपनिरूपणम् ।

·३८० माणतोषियो। 4 प्रकृतिकार्याणां सातु साक्षात् परात्परा। एतम्मे संभय देव ! विशेषाच्छेनुमईसि ॥ इति देवीप्रधामन्तर बीपदाशिव उवाच ! उपासकानां कार्याय पुरैव कथितं प्रिये !। गुणक्रियानुसारेण रूप देव्याः प्रकल्पितम् ॥ इत्युक्तम् ॥ खेतयीतादिको वर्णो यथा कृष्णे 'विलीयते। प्रविशन्ति तथा काल्यां सर्वभूतानि शैलजे!। अथ तस्याः कालशले निर्गुणाया निराक्षतेः। हितायाः प्राप्तमूर्तेस्तु वर्णः कृणो निरूपितः। नित्याया: कालरूपाया थरूपायाः शिवात्मनः। अमृतत्वाललाटेऽस्याः शशिचिह्न निरूपितम्। शशिभूयाग्निभिनेरखिलं कालिका जगत् । सम्पश्यति यतस्तस्मात् कल्पितं नयनत्रयम् । यसनात् सव- सत्त्वानां कालदण्डेन चर्वणात् । तदलवासोरूपेण भासितं सकलं जगत् । समये समये जीवरक्षणं विपदः शिवे !। प्रेरणं खस्वकार्येषु वरचाभयमीरितम् । रजोजनितविखानि विष्टभ्य परितिष्ठति। अतो हि कथितं भने । रक्तपद्मासन- स्थिताम् ॥ कुलार्णवे पञ्चमखण्डे पष्ठोलासेऽपि ॥ चिन्मयस्या- प्रमेयस्य निष्कलस्याशरीरिणः । साधकाना हितार्थाय ब्रह्मणो रूपकल्पना । लिङ्गस्थण्डिलवाम्बु यन्वकुडापटेषु च। मण्डले फलके मूनि हदि वा दश कीर्तिताः। एषु स्थानिषु देवेशि ! यजन्ति परमां शिवाम । अरूपां रूपिणी सत्वा कर्मकाण्डरता नराः। गवा सर्वाङ्गजक्षीरं सवेत् स्तनमुखाद यथा। तथा सवंगतो देवः प्रतिमादिषु राजते । प्राभिरूप्याच्च विम्बस्य पूजा- याश्च विशेषतः। साधकस्य च विश्वासाद्देवतासबिधिर्भवेत् । नारदपञ्चरात्र हितोयरात्रे च ॥ नारद उवाच ॥ भक्तिज्ञानञ्च भक्तानां योगज्ञानञ्च योगिनाम् ।, केपां वन प्रशस्तञ्च तन्मां कथितुमईसि ॥ योमहादेव उवाच ॥ ध्यायन्ति योगिनः सर्वे योतोकप सनातनम्। निर्गुणस्य शरीरच न मन्यन्ते च योगिनः ।

·प्राणतोपिणी। ३८१ शरीरं प्राक्तन सर्व निर्गुणं प्रक्षतेः परम् । गुणेन सञातदे हो निर्गुणस्य कुतो भवेत्। इति सर्व योगशास्त्र योगविद्भिः प्रकी. र्तितम् । वैष्णवास्तं न मन्यन्ते कुमाराद्या वयं द्विज !। वदन्ति वैष्णवा: सर्वे तेजस्तेजस्विनां विना। कप्यो नित्वशरीरी च तस्य तेजो हि वर्तते । तेजोऽभ्यन्तर एवाहुः कृष्णमूर्तिः सनातनी। ध्यायन्ते योगिन: सर्वे तत्तेजो भमिपूर्वकम् । सुपक्क. भत्या कामेन स योगी वेणवो भवेत्। तेजोऽभ्यन्तररूपञ्च ध्यायन्ते योगिनः सदा। दासानाच कुतो दास्यं विना देहेन नारद! वैयवानां मतं शस्तं सर्वेभ्योऽपि च नारद! न वैष्ण- वात् परो ज्ञानी ब्रह्माण्डेषु च ब्रह्मणाम् ॥ एवं देवतायाः साका- रत्वे सिद्धे खखकल्पोक्तं तन्त्रसाराद्युक्तं देवताध्यानं कृत्वामानसः • सम्पूज्य शस्थापनाद्यावरणपूजान्तं तन्त्रसारोक्त कम्म कुयात् । मानसपूजान्तु अग्रे उपपादयिष्ये। सम्पति प्राणप्रतिष्ठायां विशेपो लिख्यते ॥ शारदातिलके त्रयोविंशतिपटले ॥ प्राणप्रतिष्ठामन्त्रस्य विधानमभिधीयते। येन प्रागीरिता मन्त्राः प्राणवन्ती भवन्ति ते। यद्यपि मन्त्राणां प्राणप्रतिष्ठा नास्ति तेपां खत एव समर्थ- त्वात् तथापि यन्चादी लिखितानां प्राणप्रतिष्ठा क्रियते तद्वारण प्राणवन्त इल्युक्तिः। प्राणप्रतिष्ठया समस्तयन्वविहितयन्त्रप्रयोग- पुत्तल्यादि सर्व प्रतिष्ठितप्राणं क्रियते इत्यर्थः ॥ पाशाङ्गुशपुटा शक्लिाणोविन्दुविभूषितः । याद्याः सप्त कलावन्तो व्योम साडेंन्दु- संयुतम् । प्रथम पाशवीजं ततः शक्तिवीजं ततोऽङ्कुशवीज वाणी यः विन्दुभूपित इत्यनेन यं याद्या इति उड़तयकारानुवादेन सप्तमन्तु तदयमिति भिववीजम् । पूर्व पृथगुद्धारस्तु सप्ताना- मपि सविन्दुताख्यापनाय। तथा च राधवमटतम् ॥ पाशा- झुशान्तरितः प्रतिमनोः परस्तादुच्चार्य यदि वसुवर्णगुण सहंस- मिति व्योम हकारः सा.न्दुसंयुतं ई। कचित्तु सनेन्दुसंयुतमिति ।

·। प्राणतोषिणी। ३८२ पाठस्तदा होमिति । तदन्ते इंसमन्व: स्यात्ततोऽमुष्य पदं वदेत् । प्राणा इति वदेत् पयादिह प्राणास्ततः परम्। अमुष्थ जीव दहतः स्थितोऽमुप्य पदं वदेत् । सर्वेन्द्रियाण्यमुष्थान्ते वामनया रन्ततः। योवनामयदे प्राणा इहागत्य सुखं चिरम् । तिष्ठ- न्वग्निबधूरन्ते प्राणमन्योऽयमीरितः । प्रत्यमुष्य पद पूर्व पाशा- दीनि प्रयोजयेत् । पड़धिकपध्यक्षरोऽयं मन्त्रः। प्रयोगेषु समा- ख्यातः प्राणमन्त्री मनीपिभिः। केवलमेतत्साधनाजपव्यः तिरेकेण सर्ववान्यत्र प्रयोग एव । तेनात्मनि यत्र पुत्तल्यादावपि प्राणप्रतिष्ठासमये प्रत्य मुष्य पद पाशादीनि संयोज्य अमुष्य पद. स्थाने पाठान्तं साध्वनाम संयोज्य मन्चमुच्चरेदिति नेयम् ॥ ब्रह्म- विष्णुशिवाः प्रोक्ता सुनयस्तन्ववेदिभिः । उक्तभृग्यजुपांसामच्छ. न्दछन्दोविशारदैः। चैतन्यरूपाः प्राणा मे देवताशक्तिरीरिता। कवर्गण वियत्पूर्व भूते हृदयमीरितम् । शिवश्च वर्गसन्धाी- रीरितं तदनन्तरम् । ज्ञानेन्द्रियेऽष्टवर्गादीस्तच्छिखा परिकी. तिता। कर्मेन्द्रियैस्तवर्गायैः कवचं परिकीर्तितम् । वच- नाद्यैः पवर्गायैर्विलोचनमुदीरितम्। बुयाद्यैर्यादिसंयुक्तर- स्त्रस्य न्यासमोरितम् । आत्मनेऽन्ताः समाख्याता अङ्गमन्त्राः सजातिभिः। प्रयोगो यथा । डं के खं घं गं आकाशवायुवङ्गिसलिलभू- म्यात्मने हृदयाय नमः । अंच छ मंजं शब्दस्पर्शरूपरसगन्धात्मने शिरसे स्वाहा। पटं ठं ठंडं थोवत्वक्चक्षुर्जिद्वाघ्राणात्मने शिखायै वषट्। नं तं यं धं दं वाक्पाणिपादपायूपस्वात्मने कव- चाय हु। म पं फर्भ बं वचनादानविहरणविसर्गानन्दात्मने नेत्र- त्रयाय वौषट्। ई यंरंवं लं हं शं पंलं सं बुद्धिमनोऽहद्वारचित्त. ज्ञानात्मने अस्त्राय फट् ॥ नामवरणपर्यन्तं पाशवीज प्रविन्यसेत्। हृदयानाभिपयन्तं शक्तिवीजं ततः परम् । भूद्ध दिहृदयं याव- ·। प्राणतोषिणी। ३८३ दा,शं विन्यसेत्ततः। हृदये धातुपु न्यस्येदतिदीप्तं यथाक्रमम् । प्राणे जीव ततो न्यस्येद्धंसवर्णयं पृथक् ॥ प्राणजीवयोरपि हृदय एवं न्यासः। पृथगिति प्रत्येकम् । कुयाह्यापकमेतेन समस्तेन विधानवित् ॥ समस्तेन . मूलेनेत्यर्थः ॥ ततो विचिन्तयेहवीं जीवभूतां जगन्मयीम् । रक्ताब्धिपोतारुणपद्मसंस्थां पागाढुभा- विक्षुशरासवाणान्। शूलं कपालं दधतीं कराळे रतां त्रिनेवा प्रणमामि देवीम् । एवं ध्यात्वा जगद्धात्री लक्षमेकं जपेन्मनुम्। जुहुयात्तद्दशांशेन चरुभिई तसंयुतः। सपाशाट्यशक्तिपीठे विधि- नानन पूजयेत् । अञ्चयेत् पट्स कोणेपु ब्रह्मा विष्णुमीश्व- रम्। वाणी लक्ष्मीमुमा यथात् षडङ्गानि प्रपूजयेत् । पूजा- क्रमस्तु॥ आग्नेयवारुणेशेषु ब्रह्मविष्णोशा ऐन्द्रने तवायव्येषु वाणीलक्ष्मामा: पूज्याः । प्रमाणन्तु प्रागुक्तम् ॥ दलेषु मातरः पूज्यास्तद्दाह्य लोकनायकाः । एवं सम्य जयेद्दे वीं सुगन्धिकुसु- मादिभिः। इति संसाधितो मन्त्र: पट्कर्मफलदो भवेत्। स्थापयेन्मनुनानेन प्राणान् सर्वत्र देशिकः । वोजान्तऽमुष्यशब्दा- नामादी दूतीः प्रयोजयेत् ॥ सर्वत्र सर्वकर्मसु पुत्तल्यादी च प्राणप्रतिष्ठास्थापनप्रकारोऽनेन दर्शितः। वीजान्ते पाशादिहंस- मन्त्रान्ते। अमुष्थशब्दानामादाविति साध्यनाम्न आदो। तदुक्त" राघवभतेन । गत्वा बड्डा पाशवीजेन सायं शक्त्या ग्रन् शक्तिवीजन भूयः। प्राणानाकप्याकुगेनाथ यादौन दूतीथोवा साध्यनामाघ मन्चो । मृतवैवस्वता भूयो जीवहा प्राणहा ततः । प्राकृप्याग्रहणा पथात् प्रमदा विस्फुलिङ्गिनी। क्षेत्रज्ञा प्रतिहा ह्येताः प्राणदूत्यो नव स्मताः। पाशेन बद्दचेष्टस्य शत्या खोलत- चेतसः। अकुशेनाद्वतम्याद्भिः साईस्याशु समाहरेत्। हादशा- गुलमानेन कृत्वा साध्यस्य पुत्तलीम् । तस्यां प्राणात्मकं मन्त्र मकोट हृदये न्यसेत् । निशोथसमये साध्ये सुप्तेऽस्य दया- ·२८४ मागतोपिणी। बजे। दलघु वायुवकोन्द्रवरुपानामतः परम् । रंगराचम- भीताशयमानां कणिकान्तरे। यादीन् हससमायुतान् भाा- काराननुमरेत् । गियो मिन्दुसमुद्भूतं तन्नुसम्बदविग्रहान् । एवमात्मवदम्भोजे भृशोरूपा सवमना। एकैका माध्यइंपनी भृगमेकैकमानयेत्। पुत्तल्या स्थापयमन्त्री सचित्ते वा विधान वित्॥ अव प्रधमयत् द्वितीयादीनामपि साध्यनामामेकैक- स्यादो पायादिईसमन्वान्तानि वीजान्युतार्य सम्बुद्दान्तं प्रथम- दूतीनाम एवं चतुर्प स्थानेषु प्रथम प्रयुज्यते । एवं दूत्यन्तरे- प्वपि। नवकवो मन्त्रावत्तिः। मन्वोऽयमित्थमुदितो ग्रह- सन्ययेवेति राघवभरतवचनात् । अवैकैकस्यामाहत्ती एकैकनानयनमिति सेयम्। प्रथमदूतीनामप्रयोग प्रथम भृगानयन हितोयदूतीनामप्रयोगे द्वितीयचट्टानयनमिति नवा. न्तमयमेव नमः । तन्तुच्छेद प्रकुर्योत वडिवोजेन संयुतः । आकष्ट्वा साध्यदभृङ्गास्ततः सेन्नम्मेद्भवा। एवमेकादशाहत्तीः कुयात् सर्वेषु कर्मसु । वश्याकर्षणयो-दोन वरुणान् संस्मरेत् सुधीः। मोहविहेपयोधूवान् सणान् मारणकर्मणि । पीतान् संस्तम्भने ध्यायेत् माणाकर्षणकर्मवित् । पासष्टान् साध्यहत प्राणान् स्थापयेदात्मनो इदि । क्रूरकर्मसु पुत्तल्यां तेषां स्थापन- मोरितम् । प्राणान् साध्यस्य मण्डूकानात्मानन्तु भुजगमान् । संस्मरेत्तत्र निपुणः सदा करेषु कर्मसु । वायग्निशक्रवरुणेश्वर राक्षसेन्दुप्रेतेगपतलिखितेरय यादिवर्ग:। विन्दन्तिकैः जगत हससमेतसाध्य प्राणात्मयन्त्रमय वर्णहतं धरास्थम् । इत्यं प्रयोग- कुशलो मनुनानेन मन्त्रवित् । वशयेत् सकलान् देवान् कि पुन. पार्थिवान् जनान् ॥ आवाहनादिमुद्रा तु तन्त्रसार• कारण धता न त्वत्र प्रयोजन तासामिति । अथासन मालका- भेदतन्ने पञ्चमपटले । चतुरङ्गुलविस्तारमित्यदि ॥ अथ पाद्यम् ।

·प्राणतोपिणो। ३८५ प्रपञ्चसारे पाठपटले॥ पाद्य श्यामाकदूर्वाजविष्णुक्रान्ता. भिरुच्यते इति पाद्यम् ॥ अथाय॑म् ॥ गन्धपुष्पाक्षतयवकुशाग्र. तिलसर्पपाः। दूर्वा' घेति क्रमादयं व्याष्टकमुदीरितम् । शालेयाघी विशेषो योगिनीतन्ने सप्तमपटले ॥ वक्रधान्योड़वं यच्च सूक्ष्मधान्योद्भवं तथा। तत्तु तण्डुलमतुणं सप्ताष्ट्रनव- संख्यया। दूर्वाडुरसमेतच भगवत्यै निवेदयेत्। अष्टम्यां वा नवम्यां वा सोऽवमेधफलं लभेत् ॥ इत्यर्घम् ॥ अथाचा मनीयम् ॥ जातीलयनककोलैनिर्मिताचमनीयकम् ॥ इत्याच- मनीयम्। अथ मधुपर्कम् ॥ मधुपर्कच सचोद दधि प्रोम' मनोपिभिः ॥ शारदायाम् ॥ आज्यं दधि मधून्मियमेतदुक्तां मनी पिभिरिति मधुपर्कम् ॥ अथ पुनराचनमीयम् ॥ शुधाभि- रद्भिविहितं पुनराचमनीयकम् ॥ इति पुनराचमनीयम् । अथ गन्धः। गन्धशब्दव्युत्पत्तिस्तु कुलार्णवे पञ्चमखण्डे सप्तदशो- खामे ॥ गम्भीरापारदौर्भाग्यले शनाशनकारणात्। धर्मज्ञान, प्रदानाच्च गन्ध इत्यभिधीयते ॥ प्रपञ्चसार। चन्दनागुरु. करपद्ध गन्धमिहोच्यते ॥ तदानफलन्तु योगिनीतन्त्र । गन्धानुलेपनं दत्वा ज्योतिष्टोमफल लभेत्। कुगुमेन विलि- प्या- गोसहस्रफलं लभेत् । चन्दनागुरुकर्पूरैः शक्तपुष्पैः सर कुडुमैः। विलितां पूजयेदूगी वशिष्टोमफलं लभेत्। अथ गन्धाष्टकम् ॥ मेरुतन्त्र चतुर्थप्रका॥ गन्धाष्टकं तस्य तम्य देवस्थाथ प्रकोचते। चन्दनागुरुकर्पूररोचनाकुडुमं मदम् । रक्तचन्दनजावासगाणपत्यसुदाहृतमिति गणेशगन्धाष्टकम् ॥ होवेरं चन्दनं कुष्ठमगुरु चन्दनं मुरा। सेव्यकञ्च जटामासी वैष्णय नदुदाधतमिति विष्णुगन्धाष्टकम् । चन्दनागुरुकर्पूरजल- कुडुमरोचना। जटामांसो कपियुतं शाल गन्धाष्टकं विदुरिति शक्तिगन्धाष्टकम् ॥ जलकाश्मीरकुठस्तु रक्तचन्दनचन्दनः । P ·३८५ प्रागतोपियो। उशोरागुरुकर्पूरैः सोरं गन्धाष्टकं विदुरिति सूर्यगमाष्टकम् । गोरोचना च कुष्ठच कर्पूरागुरुकुडुमैः। चन्दनेन सदाय वरटेन च पत्रकम् ॥ गारदायाम् ॥ चन्दनागुरुकर्पूरतमालजस- कुटुमम्। कुगीतकुष्ठसंयुक्त वं गधाष्टकं स्मृतमिप्ति शैव- गन्धाष्टकम् ॥ अथ पुप्पम् ॥ पुण्यशदव्युत्पत्तिस्तु कुलार्णवे। पुण्यसंवईनान्चापि पापौघपरिहारतः । पुष्कलार्थप्रदानाच पुष्पमित्यभिधीयते । प्रपञ्चसारे॥ तुलस्यो पहजे जात्यौ कोतक्यो करवीरकी। गस्तानि दश पुष्पाणि तथा रजोत्पलानि च। उत्पलानि च नीलानि कतारकुमुदानि च । विश्वसार तन्त्र द्वितीयपटले शेपचरणे बहनि कुसुमानि चेति पाठः ॥ मालती कुन्दमन्दारं नन्द्यावादिकानि च। पलाशपाटला. पार्थपरन्त्यावमकानि च। चम्पकानि स नागानि रतमन्दार काणि च । अशोकोद्भवविल्याख्यकर्णिकारोद्भवानि च ॥ विश्व सारतन्त्र शक्तिविषये विशेप उत्तो यथा ॥ अथ देव्या मते वक्ष्ये पुष्पाणि शृणु पार्वति ।। इत्युका तुलस्यौ पद्धजे इत्याद्युक्तम् ॥ तदनन्तरम्। एतान्यन्यानि तन्त्रेऽसिन् पुप्याणि सन्ति वै प्रिये ! । नानादेशोद्भवानि स्युः सर्वकालोद्भवानि च। अलानि',चैव पुष्पाणि दयाद्देव्यै विशेषतः। अथ पुष्प प्रवक्ष्यामि कर्मयोगे महेरि!। शृणुष्व परया भक्त्या यथोक्ता ब्रह्मण पुरा । कमले करवीरे हे कुसुम्भे तुलसीद्दयम् । जात्यशोके केतके हे कुमारी चम्पकोत्पलम् । कुन्दमन्दारपुन्नागपाटलानागचम्पकम्। भार खधं कर्णिकारं पावन्तो नवमल्लिका। सौगन्धिकं सकोरण्डं पलाशाशोकसर्जकाः। सिन्धुवार अपामार्ग वापुलीकञ्च काम- जम् । व्याघ्रचेलं दमनकं मरुवकञ्च ततः परम्। लवङ्गं जलकपूर तगरच जवा तथा। शिवपुष्प द्रोणपुष्प कामराजं सुकेतकम्। अन्यानि वनपुष्पाणि जलजस्खलजानि च। गिरिजानि देशजानि .- ·प्राणतोषिणी। नानापुष्पाण्यतः परम् ॥ -शारदायामपि ॥ कमले करवीरे दे कुमदै तुलसीदयम् । जातीयं केतके हे कतारं चम्पकोत्पले । कुन्दमन्दारपुत्रागपाटला नागचम्पकम् । पारग्वधं कर्णिकार पावन्ती नवमल्लिका। सौगन्धिकं सकोरण्ट पलाशाशीकम- लिकाः । धुस्तूर सर्जक विल्बमर्जुनं मुनिपुष्पकम् । अन्यान्यपि भुगन्धीनि पषपुष्पाणि देशिकः। उपदिष्टानि पूजायामाददीत विचक्षणः । योगिनीतन्वे टतीयभागे सप्तमपटलेऽपि ॥ गृणु देवि! प्रवक्ष्यामि पुष्याध्यायं समासतः । ऋतुकालोवैः पुष्य- मल्लिकाजातिकुमुमैः । सितरतौस्तथा पुष्प नीलपमेय पाण्ड। किंशकैस्तगरैयैव जवाकनकचम्पकैः। वकुलेशैव मन्दारैः कुन्द; पुष्पैः कुरुण्डकः। धुस्तूरकादियुक्तथ बन्धूकागस्यसम्भवः । मदनैः सिन्धुवारेच दूर्वाङ्ग रसुकोमलैः। मञ्जरीभिः कुशानाच 'विल्वपत्रैः सुकोमलैः ॥ नवमपटलेऽपि॥ तुलसी के मालती तमालामलकी तथा। पुत्रागं मुनिपुप्पञ्च मल्लिकाञ्च निवेद- येत्। करवीरस्य कुसुमैर्येऽयन्ति जनाई नम्। दर्शनात्तस्य देवेशि!, नरकाग्निः प्रणश्यति ॥ अथ करवीरादिमाहात्माम् । पुरसरणरसोल्लासे दशमपटले । करवीरं जवा देवि! स्वयं काली न चान्यथा । तारा च अपरा चैव वयं त्रिपुरसुन्दरी। तथा। करवीरजवामूले तुलस्या नगनन्दिनि !। यदि प्राणां स्त्यंजे वि! माहात्मा तस्य सुन्दरि।। वत्राकोटिगतेनापि "जिह्वाकोटिशतेन च। वर्णितु तस्य माहात्मा 'न शमोमि कदाचन ॥ इति करवीरजवामूले प्राणत्यागफलम् । शुक्लारणं तथा पीतं हरितं लोहित तथा। करवोरं महेशानि! जवा- पुष्प तथैव च। स्वयं काली महामाया स्वयं त्रिपुरसु. न्दरी। अनादरो न कर्त्तव्यः कृत्वा च नरकं व्रजेत् ॥ दशम- पटले॥ कृष्णापराजिता साचाद्भद्रकाली न संशयः । करवीरच ३४ ·॥ प्राणतोषिगी। भुरना द्रोश भुवन सुन्दरी । जवा साचागयती सर्वविद्यासार पिणी। ये साधका जगन्मातर यन्ति शिवप्रियाम् । एतेष कुसुमैयण्डि ! स गिवो नात्र संशयः । किं जपः किं तपोभिव कि दाना किमध्वरः। येनार्थिता जगाती द्रोणकप्याजवा. दिभिः । राजसूयारयमेधाद्यांजपेयाग्निहोतक: । फलं यन्ना- यते चरिण! तसर्व कुसमा नात् । 'जया द्रोण' तथा क्षणा मालूरं करवीरकम् । साचाद्ब्रह्मस्वरूपच महादेव्यै निवेदयेत् । खेतचन्दनसंयुक्त रक्तचन्दनलेपितम् । यो दद्याद्भक्तिभावन स वि. नेगो न संशयः ॥ अथ सकामस्य पुष्पविशेषस्तवैव ॥ करवीरस्थ माध्यस्य सहस्राणि ददाति यः। स कामान् प्राप्य धाभोष्टान् देवोलोके महीयते। तत्रैकाकरवीरेण पद्मानां हे सहस्रके। महाघोर महोव्याते महापदि च सटे । महादुःखे महारोगे महाशोके महाभये। पूजयेत् कालिका तारां भुवनां पोड़शी शिवाम् । बालां छिन्नाञ्च वगलां धूमां मीमां करालिनोम् । कमलामनपूर्णच दुगां दुःखविनाशिनीम् । सर्वविद्या जयाद्रीण करवीरैमनोहरैः। मालूरपवैः क्षणाभिः क्वष्णां सम्प ज्य भूतले। साधकेन्द्रो महेशानि ! भवेन्मुक्तो न संशयः । मुण्डमालायां दश. मपटले ॥ जवापुप्पणिपुष्प : करवीरैर्मनोहरैः। कृष्णापराजिता- पुष्पराजेय सुनिपुष्यवः । पूजयेत् परया भक्त्या चण्डिका परम- खरीम् ॥ योगिनीतन्वमत्स्यसूलयोः ॥ येऽर्श यन्ति जनाध्यक्ष करवोरैः सितासितैः । चतुयुगाणि देवेशि ! प्रीतो भवति मा. धवः। सितासितैरिति श्वेतकणमित्याद्युक्तवचनेनैकवाक्यतया असितशब्देन रतपीतादिकमवगम्यते न तु कृष्णमानम्। सोगिनीहृदये ॥ वकपुष्प जातिपुष्प तथा रुद्रजटस्य च । वाज- पेयस्य यज्ञस्य फलं प्राप्नोति नान्यथा। सर्वेषामेव पुष्पाणां प्रवरं नीलमुत्पलम्। नीलोत्पलसहस्रेण यस्तु मालां प्रयच्छति । , ·प्राणतोषिणी। ३८६ दुर्गायै विधिवद्देवि! तस्य पुण्यफलं शृणु। वर्षकोटिसह- माणि वर्षकोटिशतानि च । देव्या अनुचरो भूत्वा रुद्रलोके महीयते । मुण्डमालायाम् ॥ लनाणां महिमपेरनेर्दान- मखेः शुभैः। पूजिता सा जगडावी यो पा कुसुमाञ्चिता । माहात्माञ्चैव कृष्णायाः कृष्णा जानाति क्लत्मशः । तदईक्षा- प्यहं देवि! तदई थीपतिः सदा। तदमनजन्मा वै तदई वेदसाधकः। अन्य पुष्पस्य माहात्मा संक्षेपावच्मि शतरि !! पृथिव्या मण्डले स्वर्गा वैकुण्ठे कालिकापुरे। जवादिकरवी- रेय दलेः किं किं फलं लभेत् । न जानाति जगहानि ! को वेद पार्वती विना। करवीरः खेतरक्त रक्तचन्दनमिथितैः । पूज- येत् मातले यस्तु स विश्वेशो भवेदध्रुवम् । मष्णापराजिता- पुष्प र्यस्तु देवी प्रपूजयेत् । सोऽश्वमेधसहस्राणां फलं प्राप्य शिवां व्रजेत् । महाविपत्तौ यो दद्याज्जवां क्षणापराजिताम् । द्रोण वा करवीरं वा स गच्छेत् कालिकापुरम् ॥ इति महाविपत्ति- निवृत्तिकारणजवादिदानेनापि कालीपुरगमनम् ॥ तवैव ।। किञ्च पायेः किम वाद्यैर्नेवेद्यैः किच पूजनैः। मधुदानमधुपर्कः कुम्भकैः किञ्च रेचकैः। पूरकः किञ्च वा ध्यानैः प्राणायामश्च किच्च वा । किं जपैः किं तपोभिर्वा मत्स्येमांसय पञ्चमैः । कि- मन्यमन्त्रेः किं तन्त्रेः किं यन्वेः किञ्च साधनैः । किं वैदेरासर्व किं वा श्मशानैमन्त्रसाधनैः। किमध्वरैर्मन्वपूर्तमन्त्रार्थमन्त्रजी. धनैः। किं योनिमुद्रया किंवा तीर्थः किं ब्रह्मसाधने । कि नाटकान्यासगणैः किं कटैः किं घटैः पटैः। किं काकचक्षुभिः पोढान्यासः किं धर्मसाधनैः। येनार्शिता महादेवी करवीरे- जवादिभिः। कृष्णापराजितापुप्पैः करवीरैमनोहरैः। द्रोणेस्तु केतकोपुष्प जवामालूरपवः। पूजिता यैर्भगवती नेपां किं कम्मसाधनैः । नित्यातन्त्र एकादशपटले ॥ न तुलस्या यजेत् , ।

·४०० प्रागपतोषिणी। कालों नाचतविशुम येत्। अपराजिताया दानेन माचानुष्टा भवेच्छिवा । कालिकायाच तारायाः करवीरमतिप्रियम् । जवा. पुष्प महेशानि ! दद्यान धारयेत् कचित् । राहोत्यलेन देवेशि कालिकां पूजयेत् सत् । यसवर्षसहस्राणां पूनायाः फलमा भुयात् ॥ तथा। दूर्वापि गर्मसंयुक्ता देवीष्टिकरी भवेत् । पुरयरणरमोलासे । मनरी सहकारस्य केशवाय निवेदयेत् । जम्बु तिन्दुकयोरेष तथा वे केशवस्य च । मेकालिकाच तगर' बन्धूकश्च निवेदयेत् । रुद्रजटां गिरीपञ्चदाडिम काञ्चनं तया। नीलकण्ठं मयूरश्च योन्याकारश्च वर्जयेत् । पुष्पदाने काम्यफलं नित्यानन्चे तवैव ॥ ईखर उवाच । ब्रह्महत्यादिपापानां प्रायश्चित्त' सुरेखरि! । रक्तपुष्प महादेवि ! चक्रराज प्रपूजयेत् । कुलाचारक्रमेणैव कर्पूरक्षोदमण्डितम्। महापातककोटीय जन्मान्तरकता अपि। मासमात्रेण इन्यन्ते सत्य सत्यन संशयः । लक्ष्मीस्तस्य भवेहे हे सुस्थिरा वीरवन्दिते । जवापुष्प महेशानि ! पूर्ववयदि पूजयेत्। मासमात्रेण नश्यन्ति सप्त- जन्मकतान्यपि। ब्रह्महत्यादिपापानि धनवान् जायते कविः । पूर्ववत् केतकीपुष्पः पनेर्वा यदि पूजयेत् । मासमात्रेण देवेशि ! उपयातककोटयः ॥ नश्यन्तीति पूर्वोक्तनान्वयः। लभते राज- सौभाग्यं साधको नाम संथयः । शतपवैर्महेशानि ! पूर्ववत् पूजयेच्छिवाम् । मासमावेण देवेशि ! सर्वपापं विनाशयेत् । चम्यकः पूजयेदेवीं पूर्ववन्मासमात्रकम् । निहत्य परमैयानि ! प्रातकं शतजन्मनम्। सौभाग्य' लभते मन्त्री त्रिषु लोकेषु पार्वति । खेतपद्ममहेशानि ! मासमानं प्रपूजयेत् । विंशजका कृतान् पापाबाशयवान संशयः । बन्धूकैः पूर्वव वि ! मासमान प्रपूजयेत् । निहत्य सर्वपापानि वैलोक्यं वशमानयेत् । मालती- मलिकानातीकुन्दैः श्वेतीत्यल: सह। सुमि” पूर्वबहेवि! -- !

·प्राणतोषिणी। ४०१ । मासमाव प्रपूजयेत् । ब्रह्महत्यादिपापानि शतजन्मकतान्यपि। नाशयेत् परमेशानि! मुक्तिस्तस्य करे स्थिता। रक्तोत्पलजवा- वङिवधूकागस्त्यकैः शिवाम् । पूर्ववत् परमेशानि ! मासमात्र प्रपूजयेत् । पातक नाशयित्वासौ मम तुल्यो भवेन्नरः । नाग- केयरकद्वारवकुलैः सिन्धुवारकैः। पाटलैः पूजये वि! थी. पीठान्तनिवासिनीम्। पूर्ववत् पूजयेद्देवि! मासमात्र प्रस- बधीः। सहस्रजन्मज पाप नाशयेनाव संशयः। सौभाग्यमतुलं तस्य भवेद्देवोप्रसादतः ॥ योगिनीतन्त्र॥ नोत्सृज्य दिद्यात् पुष्पाणि वनस्थानि कदाचन। न शक्नुवन्ति वै देवा: समाकर्षि- तुमुद्यताः । एकैकं कुसुम यक्षा रक्षन्ति दश वै यतः । तथा यक्षा. गनाः पञ्च सर्वतः कुसुमाताः। तस्मादात्य कुसमं यजेद्देवान् यित्नपि ॥ इति वक्षस्थपुण्यदाननिषेधः । मत्स्यसूतो ॥ सात्वा मध्याइसमये यम्छिन्द्यात् कुसुमं नरः। तत्पुप्पैरर्चने देवि! रोरवे प्रतिपच्यते ॥ मध्याह्न इत्युपादानात् प्रात.सातस्य पुष्पा- हरणे न दोपः । अथ पुष्पमाला ॥ विश्वसारतन्त्र । नीलो. त्पलसहस्रेण यस्तु माला प्रयच्छति । दुर्गायै विधिवह वि! तस्य पुषफलं शृणु। वर्षकोटिसहस्राणि वर्षकोटिशतानि च । देव्या अनुचरो भूत्वा रुद्रलोके महीयते ॥ योगिनीतन्त्र नवमपटले। मालतीमालया विष्णुरचितो येन कार्तिके। पापाचरत- माला नाशिता तस्य विष्णुना। पट्टे सौरे प्रमार्जिता इति मन्यसूत चतुर्दशपटले शेषचरणे पाठः ॥ तथाकरवीरकता मालां माधवाय प्रयच्छति । देवेन्द्रोऽपि महेशानि! करोति करसम्पुटम् ॥ अथ मासविशेषे धात्रीफलादिदानफलं तव । धात्रीफलेन पत्रेण योऽर्च येन्मेष्गे रखो। दशानामश्वमेधाना फलन्तु लभते प्रिये !! मनरी सहकारस्य केशवाय निवेदयेत् । जम्बूतिन्दुकयोरेव तथा वे केवस्य च । मखसूतो करवीर- ·કર प्राणतीपिणो। कृतां मालां यो दद्यान्माधवाय च । देवेन्द्रोऽपि महेशानि ! करोति करसम्पुटम् । चकारादन्यस्य देवतायै च ॥ तद। न मेदयेद् यन्त्रसूत्र मालाश्चैव न भेदयेत्। विशेपे मालतीमाला व्याघचम्म तयैव च ॥ वहबोलतो हितीयपटले कोकनदा वन्धूक कर्णिकाइयमेव । वकमन्दाररतानि करवीराणि शस्यते। मल्लिकावितयं जाती क्षोमपुप्पं जयन्तिका। विखपत्र कुरु. वर्ग सुनिएप्पश्च केघरम् । वासन्तीञ्चैव सोगन्धं कालपुप्प मनो. हरम् । श्रामलकच कादम्ब वकुलं यूधिकां तथा। विल्वैर्मस् वकायेय तुलसोवर्जितः शुभैः। घोडुपुष्प विशेपेय ययपुष्यण शोभितम्। सर्व पुष्प प्रदद्याच भक्तियुक्तेन चेतसा। जवापुष्प महेशानि ! दवाव्ये विशेषतः। पद्मप्रियतर देव्याः शेफाली वकुल तथा। रतोत्पलेन देवेशि ! पूजयेत् परमां शिवाम् । लक्षवसहस्राणां पूजायाः फलमाप्नुयात् । शिरीप परमं देव्याः प्रीतिद' तगरं तथा। स्थलपद्म सुठुतरं लचसंख्यक्रमेण तु । यदि दद्यान्महेशानि ! सर्वसिद्धिः सुरेखरि !। तदैव मन्त्रसिद्धिः स्यानात्र कार्या विचारणा। विजाती तुलसी रम्या तस्यां प्रीतिकरां पराम्। काञ्चनं रतावर्णच आदिप्रियतरं महत्। भक्तियुतो महेशानि ! सर्वं पुष्पं निवेदयेत् ॥ बहनोन्नतन्त्र । चातुर्मास्ये तु लकमालत्या योऽञ्चयद्धरिम् । शतजन्मकृतं पाप तत्क्षणादेव नश्यति । करवीरस्य कुसुमैयचयन्ति हरेर्दिने । दर्शनात्तस्य देवेशि ! नरकाग्निः प्रणश्यति ॥ अथ पञ्चपुष्पाणि ॥ नावयेत् झिण्टिपुष्येण पीतेय । तगरैस्तथा। खेतेनोडुण लणेन विजयेन न चार्चयेत् । प्रपञ्चसारे षष्ठपटले ॥ अङ्गने पति- तैर्मात्यैः शीणैर्वा जन्तदूपितः। आघातैरङ्गसस्सृष्टैरू पितैर्नापि चार्चयेत् ॥ शारदायाम् ॥ मलिनं भूमिसस्पृष्टं कृमिकेशादिदूपि- तम्अगस्पृष्टं समानातं त्यजेत्, पर्युपित. गुरुः ॥ मत्स्यसक ।

·प्राणतोषिणी। ४०३ चतुई शपटले। फालिकान्तु कहार' शरत्काले प्रशस्यते । अन्यत्र न स्पृशेवि ! प्रायश्चित्तन्तु पूजनात् । नार्चयेद्रनारूणेन तयोग्रगन्धिकेन च । करवीरस्य माध्यस्य बन्धूजीवस्य चैव हि । केशरस्य च वजस्य रक्तं देवि! प्रशस्यते । योगिनीतन्वे । विल्वपत्र शमीपत्र तमालामलकोदलम् । अपाड्डभृङ्गपत्र कुश दूवी तथैव च। पुष्पाणामप्यभावे तु फलान्यपि निवेदयेत्। फलानामध्यभावे तु तत्पवैः पूजयेदरिम् ॥ इति पुष्माद्यभावे पत्रेणापि पूजनम् ॥ गुप्त पुष्पञ्च तत्रैव । सिहास्य व मासूर धुस्तूरञ्च चतुर्विधम् । तथा रुद्रजटे हे च गुह्यपुष्पञ्च शतरि ! ॥ पञ नीलोत्पले देवि ! वकमन्दारकाचने । माधवो हे तमाल गुप्तमेतहरार्चने ॥ दिवारात्रिभेदेन पुष्पविशेपेण पूजनमुक्त तत्रैव। कनकानि सुगन्धीनि रात्री देयानि शङ्कर !। दिवा चान्यानि पुष्पाणि दिवा रावी च मल्लिका ॥ देवालयस्य पुष्यण यो देव प्रतिपूजयेत् । अन्धवं प्राप्नुयात् सोऽपि दश वर्षाणि पञ्च च ॥ देव- ताविशेपे पुप्पविशेषवजनमपि तत्रैव ॥ शिवे विवर्जयेत् कुन्द माधे माध्य प्रशस्यते । गणेशे वर्जयेन्माध्यमशोक तगर तथा। सूर्या माध्यच्च मन्दार कनकञ्च तथैव च । महालक्ष्मय च तुलसी झिण्टिका कारनं तथा । अब झिण्टिकावर्जनमधिकदोपार्थम् । बन्धूजीवञ्च द्रोणञ्च सरस्वत्यै न दापयेत् । ग्रहाणा विल्वपत्नञ्च शमीपत्रं तथैव च । ब्रह्मणे वर्जयेत् काशं कौसुम्भ शामिपुष्पकम् । धात्रीपुष्प कुरुण्टञ्च जलपुष्प तथैव च । दुर्गायै न प्रदद्याच सोमपुष्प तथैव च। विपुराय काञ्चनञ्च कनकं वासकं तथा। किंशकं कृष्णकान्ताञ्च इन्द्राक्षी वर्चनां तथा 1. योगिनीतन्त्र । विल्वपत्रञ्च माध्यच तमालामलकोदलम्। कतारं तुलसी- चैव पद्मञ्च सुनिपुष्पकम्। एतत् पर्युपितं न स्यात् यचान्यत् कलिकात्मकम्। न दुष्षेच्छिन्नभिन्नञ्च जातीपुष्पञ्च शरि।

·४०४ माणतोषिणी। ॥ धूपशब्दव्युत्पत्तिस्तु कुलार्णवे ॥ धूताशेषमहादोषपूतिगन्धप्रमा- वतः। परमानन्दजननाडूप इत्यभिधीयते ॥ प्रपञ्चसारे ॥ स. गुग्गुल्वगुरूशीरसिताज्यमधुचन्दनैः । साराङ्गारे विनिक्षित मन्त्री पीठेः प्रधूपयेत् ॥ योगिनीतन्त्र ॥ कृष्णागुरुसकर्पूर चन्दनं सिद्धकं तथा। भगवत्यै नरो यस्तु इदं दत्त्वा महे. वरि!। इह काममवाप्रोति दुर्गालोके महीयते ॥ इति धूपः दीपव्युत्पत्तिस्तु कुलार्थये। मोहध्वान्तप्रशमनात् क्षयजन्म निवारणात् । दिव्यरूपप्रदानाच परतत्त्वप्रकाशनात् । मोक्ष- दीप इति ख्यातो मोक्षमार्गेकसाधनम् ॥ प्रपञ्चसारे ॥ गो- सर्पिषा वा तैलेन वा च लघुगर्भया । दीपितं सुरभिं दुग्धं दीपमुच्चेः प्रदीपयेत् ॥ इति दीपः ॥ वस्त्रदानन्तु वरदातन्त्र चतुर्थपटले ॥ षट्त्रिंशदगुलान्यूनायाम वस्त्र न चार्पयेत् । विभवे सति देवेशि ! काम्ये कर्मणि कुत्रचित् ॥ अलङ्कारस्तु तवैव ॥ अष्टवषकन्यकाया नोपयुक्तं भवेत्तु यत्। अलद्वारं न दद्याच वित्तपाव्य विवर्जयेत् ॥ होनीत्तमयोः फलन्तु सर्वोप- चाराणां तवैव ॥ होने होनफलं देवि ! श्रेष्ठे थेष्ठफलं लभेत् ॥ नैवेद्यशब्दव्युत्पत्तिस्तु कुलार्णवे ॥ चतुर्विधं कुलेशानि द्रव्य ते पडसान्वितम् । निवेदनाद्भवेत्तृप्तिनवेद्यं तदुदाहृतम् ॥ प्रपञ्च- सारे, सुमितेन सुगडेन पायसेन समर्पिपा। सितौदन सक- दलोदध्याचि निवेदयेत् । इति नैवेद्यम् ॥ ताम्बूलं मत्स्यसूतो पविशतिपटले. अथ वास्तुशुवाकच्छ छाला पर्णसमन्वितम् । महसबूकचूर्णेन विलिप्तेन निवेदयेत् । त्या। कर्पूरवासितं देवि! मृगदर्पसमन्वितम्। धन्याकमधुरीकायैः साधितन्तु निवेदयेत् । एलाचम्पकसुस्तायेमुखवास: प्रशस्यते ॥ निपिह- चूर्णपणे अपि तवैव । कपर्दकस्य हवय पलाशस्य च शरि।। तपूर्ण यजयेहेवि ! उक्षपणे न दापयेत्। कलियस्थितं पर्ण ·प्राणतोपिणी। ४०५ पनसस्थ न दापयेत् । अशोकशाल्मलिस्य वा सदैव परिवर्ज- ' येत् ॥ कलिलो भूतावास: गौड़े वयड़ा इति यस्य प्रसिहिः । शस्तमपि तवैव ॥ प्रामनिम्बगतश्चैव शस्तं पणं मम प्रिये !। इति ताम्बूलम् ॥ ततः प्राणायामादिकं कवा अष्टोत्तरसहस्रं शतं वा मूलमन्त्र जघा जपं समर्म्य स्तवकवचादिकं पठित्वा प्रणमेत् ॥ तदुक्तं गन्धर्वतन्त्र पञ्चदशपटले ॥ स्तुवन्नानाविधैः स्तोवैभतिभावसमन्वितः । प्रणमेत् परमेशानी विधिना साधको- त्तमः । देवमानुपगन्धर्वा यक्षराचसपनगाः । नमस्कारेण तुष्यन्ति महात्मानः समन्ततः। नमस्कारण लभते चतुर्वर्ग महोदयम् । सर्वत्र सर्वसिहाथ नतिरेका प्रवर्तते । नत्या विजयते लोकान् नत्या धर्मः प्रवर्तते । नमस्कारण दोघीयुरच्छिन्द्रा लभते प्रजाः । चतुर्वर्ग लभेनतो न चिरादेव साधकः । नमस्कारो महायजः प्रीतिदः सर्वतः सदा । नमस्कर महादेवी प्रदक्षिणञ्च भक्तितः ॥ योगिनीतन्ने पूर्वखण्डेऽष्टमपटले ॥ प्रदक्षिणवयं कुर्यात् पद्मा- कारं नमेत्ततः। दक्षिणादुत्तरं गत्वा देवस्य च महेश्वरि ! ॥ प्रदक्षिणत्रयमित्यादि मध्यावसाने जेयम् । तथा च कुमारी- पूजामधिकृत्य रुद्रजामले उत्तरखण्डे पाठपटले ॥ प्रदक्षिणवयं कुर्यादादी मध्ये तथान्ततः। पश्चात्तु दक्षिणां कुर्याद्रजतैः वर्णमौक्तिकैः। कताञ्जलिं ततो बद्धा धामयित्वा नमेत्ततः । प्रत्येकधमणे देवि! दण्डवत् प्रणिपातयेत् । यो नो नमेमित्वा तु अपराधो भवेत्तदा। अबद्धाञ्जलिना यस्तु नमस्कारं करोति सः। मोहान्धकारनरके पचते नात्र संशयः। पातान्तरे च प्रणमेन्मूर्धा न च क्षितिं स्मृशेत्। शन्ति देवतास्तस्य विफलं तत् प्रकीर्तितम्। प्रणामे देवदेवस्य यावत्यो मृत्तिकाः प्रिये ।। शरीर वा महेशानि। तस्य पुण्यफल शृणु। यावन्तो रेण- वस्तस्य यावत्कालञ्च तिष्ठति। तापहर्षसहस्राणि ब्रह्मलोके .

·- - ४०६ प्राणतोपिणी। महीयते ॥ गन्धर्वतम् ॥ कायिको वाभिवथैव मानसम्विविधः स्मृतः। नमस्काराय विजेया उत्तमाधममध्यमाः । कायिकस्तु नमस्करैर्देवास्तुप्यन्ति सर्वदा। नमस्कारेषु सर्वेषु कायिकः प्रथमः स्मृतः। नानुभ्यामवनीं गत्वा संस्पृश्य गिरसा क्षितिम् । क्रियते यो नमस्कारः प्रोच्यते कायिकम्तु सः। पुदीक्वत्य करी शोर्षे सर्वधर्मार्थसाधनम् । प्रसार्य दक्षिण हस्तं वयं नमशिराः पुनः । दर्शयन् दक्षिणं पायें भकियासमन्वितः। सक्कत प्रदक्षिणं कृत्वा वर्तुलाकृति साधकः । स तु प्रदक्षिणो ज्ञेयः सर्वदेवकतुष्टिदः। अष्टोत्तरशतं यस्तु टेव्याः कुर्यात् प्रदक्षिणम् । स सर्वकाममोसाद्य पथान्मोचमवाप्नुयात् । त्रिकोणमथ पट् कोणमईचन्द्र प्रदक्षिणम्। दण्डमष्टानामुग्रञ्च साधा नति- लक्षणम् । दक्षिणादायवों गत्वा तस्माद्मावत्य दक्षिणम् । गत्वा योऽसौ नमस्कारः सोऽईचन्द्रो मम प्रियः। नमस्कारेषु जानी- यादासां प्राकृतमदिने । त्यता स्वमासनं स्थान पयारत्वा नम- स्थतः। निपत्य दण्डवभूमौ दण्ड इत्युच्यते बुधैः। तथैव दण्ड. वद्भूमौ निपत्य हृदयेन च । चिवुकेन सुखेनाथ नासया हनुकेन च। चक्षुषा चाथ कर्णाभ्यां ब्रह्मरन्ध ण चैव हि। तदष्टाङ्ग- मिति प्रोक्तं यद्भूमि स्मशते क्रमात् ॥ मेस्तन्ते ॥ हस्ताभ्यां चरणाम्याञ्च जानुभ्यां वक्षसा तथा। मूर्धा दृध्या तथा वाचा चित्ते चाष्टाङ्ग ईरितः। हस्तजानुशिरोवाक्यधीभिः पञ्चाङ्ग ईरितः ॥ गन्धर्वतन्त्र । ब्रह्मरन्धेण संस्पर्शः चितेयस्या नमः स्कृतः। स उग्र इति विज्ञेयो विष्णोस्तुष्टिप्रदायकः । या स्वयं गद्यपद्याभ्यां घटिताभ्यां नमस्कृतिः । क्रियते भक्तियुक्तोन वाचि- कस्वृत्तमः स्मृतः। पौराणिकैदिक तान्त्रिक क्रियते नतिः । स मध्यमो नमस्कारो भवेदाचारतः सदा। परषां गद्यपद्याभ्यां नमस्कारो यदा भवेत् । स वाचिकोऽधमो यो नमस्कारेषु ·प्राणतोपिणी सर्वतः । इष्टमध्यानिष्टगतैमनोभिस्त्रिविधं भवेत् । नमन मानस प्रोतामुत्तमाधममध्यमम् । विविधे च नमस्कार कायिकथोत्तमः स्मृतः ॥ ततो देवतां विसृज्य नैवेद्यावशेपेण तत्तत्कल्पोक्तां देवतां सम्पू ज्य स्थानमार्जनादिककुयात् ॥ अव निर्माल्यकालनिरूपणम् योगिनीतन्त्रे टतीयभागे सप्तमपटलीयवचनन्तु तन्त्रसारकारेणेव धृतं न त्वत्र प्रयोजनम् । मत्स्य सूतो पोड़शपटले ॥ मणिमुक्ताप्रबालानि देवदत्तानि यानि च। न निर्माल्यं हादशाद तेजसानि तथैव च। तूलिका चैव परमासमविज पञ्चवत्सरम् । पटनिर्माणकञ्चैव कार्पासं वस्त्र- मेव च । वत्सरच तदईञ्च मृटुवस्त्रं तदई कम् । नैवेद्य दर्शनार्दव महापूजावसानके। यावदुःण भवेदन्नं यजसूत्र ततः स्मृतम् । सोदक सशरञ्चैव यामार्बेन महखरि!। करवोरखजो देवि ! तथा पद्मोत्पलानि च। यामा.न महेशानि! तथा विल्व- मयस्य च । मस्तकं रुधिरञ्चैव अहोरात्रेण सुन्दरि! तुलसी हे मालती हे तमालामलको तथा। पुत्रागमुनिपुष्पञ्च मलिका विविधानि च। जाती दे केतकी हेच कुमुदे पद्मकदयम् । वासुदेवाय यो दद्यात्तस्य पुण्यमनन्तकम् ॥ अथ देवतासम्प्रदा. नकविहितनिषिद्रव्याणि ॥ वृहन्नीलतन्त्र पाठपटले ॥ सन्देश परमं दद्याद्देव्यै ट्रव्येण संयुतम् । गुड़ क्षीरं मधु ट्राक्षामिक्षुदण्ड पुरातनम् । रम्भाफलं वीजपूर तथा च नारिकेलकम्। मधु- युक्त नारिकेलशस्यं दद्यान्महेवरि!। मधुयुक्त मिष्टयुता व्यव हारोऽपि च तथा ॥ योगिनीतन्वोत्तरखण्डीयाष्टमयटले ॥ इगुदीफलवित्वानि वदरामलकानि च। खजूर पनसञ्चव मातुलुङ्ग मधूनि च । आमातोडुम्वरञ्चैव तथा तालफलानि च। दाडिमं कदलञ्चैव प्रयत्नेन नियोजयेत् । लकुचं मधुकं युक्त तथा यूगफलानि च । वीजपूरञ्च मधुर कर्कन्धूश्च निवेदयेत् । मूल- ·४०८ प्राणतोषिणी। कस्य च शाकञ्च अन्यच विविधं तथा। सर्षयस्य च भाका राजीवस्य तथैव च। यस्य मूलं विशाल शाकं तस्य प्ररोह. कम्। वास्तूकस्य शाकञ्च पालवस्य मम प्रिये।। देयानि वन नीयानि तथा च तिन्तिडीफलम्। कुभाण्डं पर्वतीयच यथा चारण्य सम्भवम्। कदलं वीजपूरञ्च वामकं पोण्डकं तथा । अकालपनसञ्चव तथान्यदपि वर्जयेत् ॥ इति विहितनिषिद्ध- फलकथनम्। बोहोणाञ्च प्रवक्ष्यामि उपयोग्यानि शङ्करि।। एकचित्त समाधाय प्रापणं शृणु शरि!। सोमधान्यं वह. धान्य रक्तशालिकमेव च । महान्य , यवञ्च व तिलमाषञ्च मुद्गकम्। कलायं वर्तुलञ्चैव सिद्धार्थ कुगुमानि च । शुद्र. जोरज मधुरीमतान्यपि नियोजयेत् ॥ वय॑शस्यान्यपि तत्रैव ॥ कालशाक कलायञ्च जीवकीयं तथैव च। चणक कोद्रवञ्चैव वनयेन्मम सुन्दरि!॥ अत्र कलायं विकोणम् चिपिटं वा । वर्तुलस्य विहितत्वात्तेनातसोमसूरादीनि वन ये. दित्यर्थः ॥ धोरञ्च क्षणाक्षीरञ्च लवणं मृत्तिकोद्भवम्। लवणं प्राचोसन्भूतं तथोत्तरसमुद्भवम्॥ क्षोरं कृष्णगव्यादिक्षीरम् ॥ पशू- नाच प्रवक्ष्यामि वन्यानां ग्रामवासिनाम् । येन चाप्यु पयोन्यानि गव्यं देवि ! पयो पृतम् । मार्ग मांसं तथा छागं शालभं शाशक, न्तथा । एतैस्तु प्रापणं दद्याविष्णोथैव प्रियावहम् । माहिष वज वेन्मांसं क्षीरं दधि त ततः। पक्षिणाञ्च प्रवक्ष्यामि ये प्रयोज्या मम पिये। यांशेव विष्णुयागेयु उपयुञ्जन्ति नित्यशः । हरितच्च मयूरञ्च लावकं वर्तक तथा। कपिलचैव चासंथ काक- कुक्कटको शिरः। वन्यकुछ टकव शरारिथ कपोतकम् । वेशक: कुलिकयेव रक्तपुच्छर टिभिः'। कयो मत्याशिनाव पतवोणा विशिष्यते। अभक्ष्यवेव मांसद यहा पचनखस्य च । यहा यदिवाये। मासममर्च यदि वा भक्ष्य तदा पवनखवा ।

·प्राणतोषिणी। ४० चकारादेश इत्यन्वयः । चिवमस्य रोहितच पाठीनं नलमीन- कम्। महागालञ्च भालच राजीवं सिंहतुण्डकम् । मत्स्या- न्येतानि देयानि वडालीच विवर्जयेत् । चिवमत्स्यवितल इति । नलमोनविडडीति प्रसिद्धः । सिंहतुण्डः रिठा इति प्रसिद्धः । वड़ाली भेदा इति प्रसिद्धः । जानपादांच शकुनान् क्षुद्वारा- हक तथा। कौसुम्भशाकपित्राकं रक्तपादांय वर्जयेत्। खजूर पनसं द्राक्षां मातुलनच शोरकम्। कदली नागरगञ्च तथा जम्ब फलानि च। भालुक मधुकञ्चैव प्रयत्नेन निवेदवेत्। कदलं वीजपूरच दुग्धपक निवेदयेत् । कन्दुपक कशेरुच नम्बू वालप्रियं भवेत्। आईक लवणञ्चैव जीरकं पिप्पलीय. कम् । जातीकोप तिन्दुकञ्च देव्याः प्रियतरं भवेत्। वर्ज- नीयफलमाह तत्रैव ॥ रामरम्भाफलं पक्क कदलं धूम्रतापितम् । न योजयेन्महादेव्यै उत्पलस्य च वीजकम्। धान्य थावणिक मयों हि.खिनञ्च विवर्जयेत्। नारिकोलं सुवर्णाभं नारिकेलञ्च रामकम् । निवेदयेन्महादेव्यै तोयं तस्य विशेषतः। नारिके- लञ्च माण्डीर दैवे याचे विवर्जयेत् । वकुलस्य फल पकं पास्य च फल तथा। नियोजयेन्महादेव्यै चान्द्रायणफलं लभेत् ॥ निपिचमाह तवैव । कर्कन्धू शर्करायुक्त दण्डशाक तथैव च । कुमाण्डं पर्वतीयञ्च दूरतः परिवर्जयेत् ॥ मत्स्यसूत पड्विशति. पटले ॥ मृणु देवि । प्रवच्यामि मांसमेदान्निबोध मे। न देय तितकमठ पशुङ्गिणमेव च । गोमीनं चक्रशकुल वडाल राघवं तथा। वामीनं चनवणञ्च सचक्र चेङ्गमेव च। भूविल चानिरवञ्च गानेयानि विवर्जयेत् । आतोपिणीहिरण्यानि चक्र विम्बानि वर्जयेत् । अजञ्च वहदाजच पर्वतीयं तथैव च । मेपच्च द्विविधञ्चैव एण चैक चतुर्विधम् । अफलो तुं गवां मास गोधा. मांसच्च शाशकम्। लुलापञ्चैव नेपाले वाराई कामरूपके। १५ ·। प्राणतोषिणी। वङ्ग चतुर्मुखं भक्ष्य चाहारे परमेश्वरि ।। गवयं गन्धमगर महिषन्तु विशिष्यते। सर्वत्र क्षुद्रद्वाराई नौलहयं तथैव च । मलये सगुणे चैव त्या जालन्धरेषु च। अभक्ष्य मत्यमांसच वडाल सर्वपीठके। अव देशविशेषे मत्स्यमासभोजननिषेधाद देशान्तर गौड़नेपालादी मत्स्यमासभोजनमनुमतं भवति। वड़ाली तु अभच्या सर्वदेश इत्यर्थः ॥ मालिको वर्जयेत्रित्यं पार्वत शृङ्गवेरकम् । कुमाए; पर्वतीयञ्च स्वर्णरोहितक' त्यजेत् । वर्णाभां गीधिकाञ्चैव वाराह श्खेतमेव च। चक्राहितञ्च कमळं राजहम न भचयेत् । ग्राम्य जलचर चैव भक्ष्य तस्य विवन. येत् । कपोतं कुक्कुट चैव मयूर क्रौञ्चमेव च। वर्दनं वभुः बालञ्च दात्यूह कोकिल तथा। स्टधोलूकञ्च कवञ्च विस्ता. राक्ष न भक्षयेत् । अलावु वार्ताकु चैव तित्तिरञ्च मय तथा। भारद्वाजं मत्यूचक दशावतारमेव । कामेन हिजो भुत्ता प्राणायामेन शुष्यति। विरावावस्थितं मास तत्मवं परिवन- येत् । भुक्तस्य पर्वतीयस्य सिहतुण्डस्य पार्वति !। न हि स्वेदा- तपे शुद्ध वशिद्ध तथैव च । संस्कृत गन्धपतेन पल्लव परम- वरि!! तन्मासभक्षणाद्देवि! भूयश्च तत्र विद्यते । यो मासं वन येहवि ! मासमात्र विशेषतः। सर्वयज्ञफल सम्यक् लभते नात्र संशयः। संवत्सरे दशगुण परमासे च चतुर्गुणम् । पर्व- काले लशने तु पिलमेधफलं लभेत्। विष्णोः शयनकाले च चातुर्मास्ये च यवतः। अग्निष्टोमस्य यज्ञस्य लभते फलमुत्तः मम् । अशक्तः कार्तिके देवि ! मत्स्यमासी विवजयेत् । का. तिके गोकर मास गोमीन मत्स्यमेव च। तस्मात् सर्वप्रयवेन कार्तिके परिवर्तयेत् । भक्षयेझावक वत्त इरिच्चित्रकर तथा । चासं चित्रकपोतच बणाचच मयूरकम्। कामञ्च कलभत्रैव तोनिकालकमेव । एतान्येव च भयाणि प्रवदन्ति मनीषिणः ।

·। प्राणतीषिणी। निषिद्धमपि तवैव ॥ भृगराजयश्चैव पिक केदलमेव च । सारङ्गं दीर्घतुण्डञ्च दोघंग्रीवं हिरण्मयम्। नत्तंचलं रक्तकण्ठं रक्तपक्षिणमेव च। चिल्ल कोलालकञ्चव गङ्गाचिनकमेव च । पतान्येव द्विजातीनामभक्ष्याणीति शब्दितम् । रक्तपुच्छं तथारण्यं कुक्कट मोणतुण्डकाम् । खेतग्रीवो नीलकण्ठो रतकण्ठस्तथैव च। शशक: पत्रवाहय पीड़को जीवकस्तथा। एतानि शस्त- मांसानि काले प्राप्तानि भक्षयेत् । अभक्ष्यमांसमाह तवैव.॥ नरवानरकक्षांच व्याघ्रमार्जारकच्छपान्। विड्वराइच भरलं हयमांसं तथैव च। न भक्षयेत् शुनो मांस भुक्ता चान्द्रायण- चरेत् । सकामो गवयश्चैव गवां मांस तथैव च। इस्तिमांस प्रमादेन भुक्त्वा चान्द्रायणइयम् । शूकरस्य च खनस्य स्थूलमांसं तथाशयम् । स्थूल' दाभ्यां विभिश्चतुर्भिः पड्भिरेव च । अति- स्थूलमिति प्रोता तब भवेत् कदाचन । एणस्य शशकास्यैव अजस्य हपभस्य च। तथाखस्य मृगस्यैव वराहमहिषस्य च। अति. स्खूलानि मांसानि भक्ष्यं मांसं कलौ युगे। अकलौ तु गवां मांसं देशाचारण शौकरम् । न भक्षयेन्मृतं मांसं विविधं मूपिकस्य च। मेकस्य क्षुद्राटकस्य शम्बूककर्कटस्य च। अकामेन हिजो भुक्ता प्राणायामेन शुध्यति। अनुक्तमत्स्यमांसस्य भोला खानेन शुष्यति । गोमांस मांसकामेन भुला चान्द्रायणश्चरेत् । फेर- वस्य तथा भुक्का ऋषिचान्द्रायणचरेत्। पूतिगन्धसकोटानि भुक्का चान्द्रायणञ्चरेत्। रौद्रशुष्काणि भुक्का वै प्राणायामेन शुध्यति । विरावावस्थितं मांसं तत्सर्वं परिवर्जयेत् । शनस्य पर्वतीयस्य सिंहतुण्डस्य पार्वति !! न दुष्येदातपे शुद्ध वह्नि- शुद्ध तथैव च । संस्कृतं गन्धयुक्तेन यनवं परमेश्वरि । तन्मांस- भक्षणाई वि! प्रायवित्तं न विद्यते । अव भक्षयनिषेधादनि- वैद्यभक्षणदोषदर्शनेन सुतरां देवतासम्प्रदानकत्वम् । मांसत्याग- ·४१२ प्रापतोषिणी। फलमपि तवैव ॥ तुलामकरमेषेषु यो मांसं परिवर्जयेत् । हय. मेधस्य यज्ञस्य तदेव फलमाप्नुयात्। यावज्जीवं त्यजेहापि राज- भूयफलं लभेत् । एकस्य वज़ना वि! मत्स्यमांसस्य वर्जनम् । गृहमंधी महेशानि ! पिळवार विना त्यजेत् । प्रमादादा तथा जानात् सङ्कल्पं वा समाचरेत्। चान्द्रायणं ततः कृत्वा पौर्ण- मास्यां समाचरेत्। पिटाई ततः कृत्वा कृत्वा यस्तु निरा. मिषम्। सत्यत्वं वर्नयेहापि पिइत्याव्रतञ्चरेत् । सर्वव्रताधि- कतर' सर्वयज्ञाधिक परम्। पिटमेधं महेशानि ! सर्वसनापि कारयेत्। तस्याधिकतर वापि स्वभार्थ्यांर्तवलद्धने। षोड़श दिवसे पूर्णे भर्ती प्रोषित आगतः। इरिवासरकञ्चान्धमथवा थाइवासरम् । ऋतुं न लश्येत्तत्र तदेव व्रतमेव हि। ऋतुहा परमेशानि! ब्रह्महत्याव्रतञ्चरत् । व्रते विनष्ट देवेशि। प्राय. चित्तं भवेदन। तस्मात् पुण्यतम नेयं स्वभायायरितोषणम् ॥ अथ हविष्यादी भयाभक्ष्यविधिः॥ विश्वसारे हितोयपटले। अथ भक्ष्य प्रवक्ष्यामि शृणुष्व कमलानने । अन्नं दुग्ध तथा तकं पायसं पूपसूपकम् । नवनीतं फलान्येव गुड़पायससंयुतम् । सर्वाणि फलपुष्पाणि विविधानि विधानवित्। न मूलं रञ्जन लक्ष्म मसूर लसुन तथा। जम्बीरं लकुचं कांस्यमलावुचाम्न- मेव च। राजमापं तथा मापं शाकञ्चैव पलाएडुकम् । प्रामिपं रत्नथाकादीन् ताम्बूलञ्चाथ तैलकम् । तालखरिमुपितं दुग्ध- वुष्टादिकञ्च यत् । कुचेलघु तथा तैलं माध्वीशु नखलोमकान् । अभ्यङ्गमसदालापं हवियाशी विवर्जयेत्। हरिष्येषु सुधा मुख्या तदन बौइयो मताः। अक्षारलवणचैव शङ्करस्य मतेन ध। यवगोधूममुदाय दुग्ध शर्करसंयुतम्। फलमूलादिक इधमक्षारलवर्ष तम् । रक्तवस्त्र तथा सौर हविश्थेषु विष जयेत् । शारदायां हितोयपटसे। मैच इविष्य' शाकानि - ·प्राणतोषिणो। ४१३ विहितानि फलं पयः। मूलं शर्यवोत्पत्रो मध्याथ तानि मन्त्रिणाम् । भैयमिति ब्रह्मचारियतिपरम्। भिचाखरूपमुक्त राघवमतवचने । वैदिकाचारयुक्तानां शचीनां धीमतां रहे। सत्कुलस्थानजातानां भिक्षा स्थादग्रजन्मनाम्। हविष्यमुक्त स्मृतौ ॥ हैमन्तिक सितास्त्रिन्न धान्य मुद्रास्तिला यवाः । कला. यकगुनीवारा वास्तूक हिलमोचिका। पष्टिका कालशाकञ्च मूलक केमुकेतरत् । कन्द सैन्धवसामुढे गये च दधिमर्पिपी। पयोऽनुवृतसारञ्च पनसाम्री हरीतको। तिन्तिडीजीरकञ्चय नागरगञ्च पिप्पली। कदली लवली धात्रीफलान्यगुरुमैक्षवम् । अतैलपक मुनयो हविष्यान्नं प्रचक्षते । फलं पयो मूलं विहित. मित्यनुपज्यते ॥ अथामक्ष्य मत्स्यसूक्त ॥ नारिकेलोदक कांस्ये अजाहीरच काचके। पापाणे महिपोक्षोरममध्य परिकीति- तम् ॥ पञ्चदशपटले ॥ वराहपूजको यस्तु कोलं कूर्म न भक्षयेत् । ब्रह्माणं पूजयेद् यस्तु माहिप चामर चरुम् । गणेशयाजी मधुक पनसं कोरदूपणम् । आदित्यभक्तो देवेशि । मयूरं कुण्ड- साहकम् । शिवयाजी तिलपिष्ट चिञ्चाच चक्रपूजकः । तथा च मदगुर मत्स्य शक्तिचिञ्चां वडालकम् । कुसुम्भशाकं देवेशि ! लशन शूट्टिण तया। पुरे तु निम्बतित खरितार्थी तथान- कम् । गोपालार्थी तु पालतमाममयं न भक्षयेत्। पारावतं वामनार्थी चक्रमाकं वडालकम् । निम्ब सारखतैर्वज्य लक्ष्मपर्थी च करजकम्। कालान्, कोद्रवञ्चैव चन्द्रमस्य तथैव च। सर्वमन्ले वडालञ्च सर्वयन्त्रेषु शरि!। खेतपूतीच वार्ताकी कुमाण्ड पर्वतीयकम् ॥ चिवाशेव परान्नञ्च यत्नेन परिवर्जयेत् । वैष्णवैः पनशाकञ्च मूलं कन्दं प्ररोहकम् । शुष्क राजोव- वास्तूकं पालीञ्च तथैव च । यदा सङ्कल्पपूर्वेण यस्यजेईष्णवः अति । तथापि न लजेहे वि! प्रायश्चित्तं समाचरेत् । सौर- !

·- जम्ब खर्जर- । "४१४ 'प्राणतोषिणी। बते तं वयं ताम्बूलं वेष्णवेषु च। गव्यत्यागी महापापी मधुत्यागी थियं हरेत् । सप्तविंशतिपटले । दाडिम्बनारिकेलञ्च पूगकम्। जलविम्बा वपूपा तु उर्वारु पीनकन्तथा। वदरोलवलीधावीपनसाम्रहरीतकी। शालूकं पद्मपण्डञ्च कशेरु करमई कम्। नागरगञ्च मधुकं मधुरं तेन्दु कानि च। आनाडञ्चैव कुष्माण्डं वासन्त्याः फलमेव च । तिलकान कलायञ्च मापञ्च रानमापकम् । तण्डुलं यवधान्यञ्च नोवारं कुखुमं तथा। जीरकञ्च लवनञ्च धन्याकं जातिकोष- 'कम्। एलकञ्चेव कर्पूरं चन्दनागुरुमुस्तकम्। सरलं देवदा- रुञ्च कणभल्लातकानि च। शृङ्गवेरः कटुव्यं मरिचं लवणं कणा । फलं यच्च शिवायाश्च वक्षा पनसस्य च । कृष्णको अन्यिपर्ण वर्गादेवामुराणि च । द्राक्षाञ्च वकुलं कचीफलञ्चेतु च खण्डितम् । एतान्याचमनोयानि सुरमि: पाचकान्यपि । तथा । पर्वतीयं तथा वर्तुं तथा कैतवजानि च । लक्ष्मीलकुचकञ्चैव तिलकं क्षुद्रतिल्लकम्। हिन्तालं पनसामञ्च पोवरं वजीर- कम् । वृहच्छोटा च वदरो पर्वतीयं विवर्जयेत् । उर्वा रुकञ्चेव जीवन्त्याः क्षुद्रमेव च। मधुकं मधुरी द्राक्षां कलाय यन्न वालम् । खेतमुझं तथा कृष्णं फलं तस्य विवर्जयेत् । नारि. केलफलञ्चेव स्वर्णाभं नागरगकम् । नारिकेलञ्च स्वर्णाभं दुग्ध शस्यं तथैव च। सोमधान्यं नीवारच कलम्ब पष्टिकानि च। वृहदान्यं क्षुद्रधान्य वाल्कलिकमुपासुकम् । एतानि व्रीहि- मुख्यानि हविष्यायेव भोजने। मोतिक रतशाकञ्च उत्समौधेः प्रचच्यते। इक्षुच खेतवपुष तथा मृगफलानि च। मद्यकुम्भ- प्ररोपञ्च जग्धान तटसम्भवम्। तथा थावणिकं देवि ! हवि- प्यावे वियजयेत् । व्रतेषु मामिपं देवि ! ताम्ब लं पर्णचूर्णके। निरामिषं चातुरे च आमिषं लकुचानि च। अभक्ष्य दत्तुलं' ·प्राणतोषिलो। ४१५ तस्य हस्तभग्नस्तथैव । वार्ताकु खेतरतच प्रवेतपूतिकमेव च । व्रतेत वर्जयेद्देवि ! फलाहारविधि शृणु। नमस्कारं फलाहारं सगव्यं वा विशिष्यते। विभागपूरणं कृत्वा जलाहार कली त्यजेत् । फलाहारं महेशानि! ग्राहस्थानां कलौ युगे। शतं तिलं तद वा, तिलाहारे महेश्वरि ।। चोराहार च चणक पञ्चगव्ये फलं मवेत् । आज्याहारे त तोलैक हविष्यस्य विधि शृणु। पक्कमन्न स्वयं वाथ भायया सोदरेण तु। मातापितु- गुरोवापि न भुवा यदि वा पचेत् । लघाहारो जितक्रोधो हविषवतभीजने । तथा । वेवाझुरं तथा मुस्तां सैन्धवं सिन्धुसम्भ- वम्। तथा पर्वतसम्भूनं हविद्रव्यादि कीर्तितम्। विल्वामल. तिलस्येव वदया: पत्रमेव च। हविष्यभोजने प्राप्ते इविष्यान्न प्रचक्षते । सुन्दाय पाने पत्रे वा पलाशस्य च पत्रके । कदल्याच त्वचे पवे हविष्यव्रतभोजने । सौरव्रते कद्रव्यं शैवे चान्नं विव- र्जयेत् । वैष्णवे कोरदूपञ्च शाले थालिं विवर्जयेत्। पूगं सर्वव्रते त्याज्यं पारनालकमेव च । न भक्षयेल्लौहच्छिन्नं हस्तमग्नं न भक्ष- येत् । कलिकास स्थितं द्रव्यं तथा पनसपत्रको ॥ विख्यातखोय- कोयोऽजनि जगति दयारामविश्वासनामा धर्मात्मा तस्य सूनुः सकलगुणयुतो रामहय्याख्य एव । जातो तस्यात्मजौ श्रीसलति- युतजगन्मोहनप्राणसणी ज्येष्ठः श्रीप्राणकपणो गुणिगणकुमुदश्चे- णिपूपिधीशः ॥ तदादिष्टः शिष्टविहन्मनःसन्तुष्टिकारिणीम् । श्रीप्राणतोपिणी वल्ली निर्ममे रामतोपणः ॥ आदेष्टुसत्वरतया गुरुताभिया च ग्रन्यस्य सर्वरचनं न समाचचक्षे । धीराः । कता. बलिरहं विनिवेदयामि युमाभिरेव सकलन्त विचरणीयम् । इति श्रीप्राणवणविखासानुमतायां श्रीरामतोपण- विद्यालद्धारभट्टाचार्यविरचितयां थीमाण- तोषिखा तोयमकाण्डा समासम् ॥

·४१६ प्रापतोषिणी। नित्यानन्दमयो नितान्तनिपुणा भक्तष्टसि निराकारा नूतन नुतनोलिखितकत् प्रज्ञास्वरूपा करः। शब्दाभियरूपिणी शतसुधांशूद्दीप्तशोचिः सदा ध्याता चेतसि मे चकास्तु रुचिरा वा गोखरी निर्मला॥ बीयुक्तः प्राणवणो गुरुचरणसरीजातसंलोन- घेता दाता ख्यातः प्रमाता सुविहितलतिको ब्रह्मसंस्थापक: स्तात् । भोगाव्यो दीर्घजीवी यदनुमतिवशाहतेयं विपश्चिदृन्द थोमाणतोपियतिमृदुललता द्वादयत्वद्रिकाण्डैः। प्रादेष्ट्र- त्यन्तशीघ्रत्वहेतुना दोपराशयः। अत्र जाता बुधैः शोध्या इति भूयो निवेदनम् ॥ काम्यकाण्डस्य निर्घण्ट प्रादौ चैतन्यमेव च । सर्वसामेव विद्यानां मन्त्राधस्तदनन्तरम् । कुल्लुका च तथा सेतु- महासेतस्ततः परम् । निर्वाण मुखशुद्धिश्च प्राणयोगस्ततः परम् । दीपनीसूतकोन्मुक्तिजपक्रमनिरूपणम्। कुल्लुकादेस्तथा स्थान पुरचर्या तत: परम् । वारमासपुरश्चरहस्यादिपुरस्किया। ग्रहकालपुरथया तत्र सङ्कल्पवारणम् । मालाप्रकरणमिति प्रथमच्छेद उच्यते ॥ १॥ साधनस्थाननिर्णीतिमहापीठनिरू- पणम्। महापीठानि पीठानि तथैव पीठदेवताः । पूजाकाल- स्तविशेषस्तथा देवाचनाविधिः । एकाहादिक्रमादबाधे कत्र्तव्य- निर्णयस्ततः । प्रायथितमितिच्छेदहितीयस्थ समापनम् ॥ २ ॥ कलासाखुमार्जारशृगालखादिसाधनम् । इष्टसाधनभेदाय विवाटादेव साधनम् । कार्तवीर्यप्रयोगस्तत्कवचं तदन- न्तरम् । परिच्छेदवतीयस्य समापनमतः परम् ॥ ३॥ कुकु टस्य प्रयोगयोच्छिष्टचाण्डालिनी ततः। धूमावती तत: छत्या परिमालामिका ततः। जयदुर्गादिरिति वै तर्यच्छेदसमा- पनम् ॥ ४॥ दुर्गोत्सवस्य पष्ठयादिकल्पतकालनिर्णयः। पूजा. धारय मृण्मय्या निषेधविधिकीर्तनम् । ब्रानणादिवर्णभेदे विल्व. युग्मस्य निर्णयः। पूर्वादिदिभ्यमालूरयुग्मस फलकोत्तनम् ।

·प्राणतोपिणी वित्वयुग्मस्य मृण्मय्यायान दोपयुाती तथा। तत्प्रायश्चित्त- कथनमुत्सवादिनिरूपणम्। तवान्यकर्मत्यागय पूजाकम ततः परम्। देशभेदे मूर्तिभेदो मण्डपन्तु ततः परम् । पठीसत्यञ्च दिक्पालास्वन्त्रपूजाविधिरेव च । बलिदानादि च ततो विल्व- वक्षनिमन्त्रणम्। ततय सप्तमौकत्यं कार्तिकाटेः प्रपूजनम् । पत्रिकापूजन स्तोत्रमष्टमीकत्यमेव च । निशोधतत्व नवमीस- व्यच्च दशमीकिया। परिच्छेदपञ्चमस्य समाप्तिरिति कीर्तितम् ॥५॥ दुर्गामन्वस्तस्य ऋषिः पुरचर्या च यन्त्रकम्। ध्यानं स्तुतिस्ततो दुर्गानाममहात्माकीर्तनम् । दुर्गायाः शतनामाख्य- स्तोत्रं गोतावलिस्ततः। होमप्रकरणं तस्य द्रव्यस्य परिमा- णकम् । मानाध्याय इदं पाठपरिच्छेदसमापनम् ॥ ॥ मास- कृत्यं ततः खलरोटदुष्टिय तत्फलम्। कोजागराख्यकत्यञ्च सत्त्वं कार्तिकमासिकम् । अग्रहायणवत्यानि पीपलत्वं ततः परम्। माघकत्वं फाल्गुनस्य कृत्यानि तदनन्तरन्। वर्पलयं हतराज्यराज्याप्तिसाधनं ततः। देवीपोड़शयावा च मासि- मासि यथादितः । वैशाखे मञ्जुयात्रा च प्रथमा परिकोर्तिता ज्येष्ठे महामानयात्रा रथयात्रादिका शुची। ग्रावणे जलयात्रा च भाद्र च धूननं तथा। आखिने च महापूजा कार्ति के दोप- यात्रिका। मार्गे नवान्नयात्रा च पोपेऽङ्गरागरूपिणी। माघे यात्रा रटन्त्याख्या फाल्गुने दोलयात्रिका। दूतीयावा रास- याषा · वासन्तीनीत्ययाविका। एतायतस्रथैले त पोड़ी- यात्रिका मता। दिग्दर्शनार्थ सङ्घपात्रिघण्टो विहितो मया। अन्यान्यपि यथास्थानं वेदितव्यानि पण्डितः । इदं ग्रन्थिशाखा- प्रशाखापत्रस्तथा तारकैः सुप्रसूनै: फलैथ। सदाशां जनानां बुधीपासकानां प्रपूणों विधाता द्रुत कास्यकाण्डम् ॥ कालि हद शरिनित्यम्। राजतु देवाधीखरयन्ये ।। अध चैतन्यम् ।

·M ४१९ प्राणतोषिणी। कुक्षिकायन्ले पञ्चमपटले ॥ श्रीपार्वत्युवाच ॥ भगवन् ! सर्वदेवेश! लोकानां हितकारक !। चतुर्वर्गप्रद देव ! चैतन्य में प्रकाशय शङ्कर उवाच ॥ शृणु देवि ! प्रवक्ष्यामि चैतन्य परमाद्भुतम् । रहस्यं परमं पुण्यं गोपनीयं त्वया पुनः। चिच्छत्या ध्वनित देवि ! परिणामक्रमेण तु । वर्णभावं समात्यज्य निर्मलं विमला- त्मकम् । षट्चकक्ष तथा भित्त्वा शब्दरूपं सनातनम् । माद: बिन्दुसमायुक्त दैतन्य परिकीर्तितम्। अथ वान्धप्रकारण श्रूयतां पद्मलोचने !1 विना येन न सिध्येत्त जपपूजादि किञ्चन । अनाहतस्थ मध्ये तु ग्रथितं वर्णमुत्तमम् । सुषुनावमना देवि! कण्ठदेशं विनिर्गतम्। चेतन्यच्च महेशानि! योगिनां योग- रूपकम् । सहस्रार वर्णरूप परिणामक्रमेण तु। कर्णिका- मध्यसंस्थे तु नादविन्दुसमन्वितम् । एवं सञ्चिन्तयेहवीं चैत- न्यच्च पुनः पुनः । मन्त्राक्षराणि चिच्छतो अथितानि मह. खरि!। तानि सञ्चिन्तयेद्दे वि : सहस्रारदले तथा। चैतन्य- मन्त्ररूपा च चैतन्यानन्ददायिनी। चैतन्यनादशक्तिश्च चैतन्य : वर्णरूपकम् । मणिपूरे सदा चिन्त्य मन्त्राणां प्राणरूपकम् । अथवान्यप्रकारेण श्रूयतां वरवर्णिनि !| कामवौंज रमावीज शक्तिवीज सुरेखरि ।। एतानि पूर्वमुचार्य माळकां तदनन्त- रम् । पुटितं मूलमन्वञ्च शतमष्टोत्तर जपेत् ।। कोटिकोटि. गुणश्चैव लभते नात्र संशयः। अथवान्यप्रकारेण चैतन्य शृणु पार्वति । येन विज्ञानमात्रेण परम पश्यति ध्रुवम्। सूर्य- मलमध्यस्थं चिन्तयेन्मूलमन्त्रकम् । अष्टोत्तरशतं जाम्य मूलविद्याखरूपकम् । गरु सञ्चिन्तयेत्तव शिवरूप सनात- नम् । गविध चिन्तयेत्तव ब्रह्मरूपां सनातनीम्। एवं सद्धि येत्यस्तु जपेद्दा सुरसुन्दरि.!। नासाध्य तस्य लोकेऽस्मिन् मुबिदेवि ! करे स्थिता। तथा प्रथमपटले मन्त्रार्थ भना- ·प्राणतोपिणी। । चैतन्य योनिमुद्रां न वेत्ति यः । नसिध्यति वरारोह ! कल्पकी. टिशतैरपि। शतकोटिजपेनापि तस्य विद्या न सिध्यतीति सरखतीतन्त्र पाठः कथयामि महामन्त्र मन्वार्थञ्च महे. खरि!! येन विज्ञानमात्रेण सर्वसिद्धोखरो भवेत् । केवलं भाव. बुद्ध्या च मन्त्रार्थ प्राणवल्लभे !। केवल ज्ञानयोगेन जीवन्मुक्तो भवेदध्रुवम्। कालीतारा महाविद्या षोडशी भुवनेश्वरी। भैरवी छिन्नमस्ता च विद्या धूमावती प्रिये !। वगला चैव मातङ्गी कमला च प्रकोर्तिता। ब्रह्मविष्णुमहेशाचितुर्वेदैनमस्कृता । भोगदा मोक्षदा देवि! कोटिब्रह्माण्डगोपिता। अस्या ग्रहण- मात्रेण जीवन्म तस्तु साधकः। वरदातन्त्र पाठपटले। शिव उवाच ॥ मन्त्रार्थ कथयाम्यद्य शृणुष्व परमेखरि!। विना येन न सिध्येत्तु साधनैः कोटिशः शिवे !। आदी प्रासादवीजस्य मन्त्रार्थ शृणु पार्वति !। शिववाची कारस्तु औकारः स्यात् सदाशिवः । शून्य दुःखहरार्थन्तु तस्मात्तेन शिवं यजेत् ॥ हो । द दुर्गावाचक देवि!। उकारशापि रक्षणे। विश्वमाता नाद- रूपः कुर्वर्थो विन्दुरूपकः । तस्मात्तेनैव वीजेन दुर्गामाराधये छिवे ! ( क कालो ब्रह्म रमोतं महामायार्थकच ई । विश्व- मातार्थको नादो विन्दुर्दु:खहरार्थकः । तेनैव कालिकादेवीं पूजयेदुःखशान्तये ॥ क्री॥ हकारः शिववाचो स्यात् रेफ: प्रकतिरुच्यते । महामायार्थ ईशब्दो नादो विश्वप्रसूः स्मृतः । दुःखहरार्थको विन्दु वनां तेन पूजयेत् ॥ झीं॥ महालक्ष्मार्थकः शः स्याइना/ रेफ उच्यते। ईस्तुध्यर्थोऽपरो नादी विन्दुख- हरार्थकः । लक्ष्मीदेव्या वीजमेतत्तेन देवी प्रपूजयेत् ॥ थीं। सरस्वत्यर्थ ऐसग्दो विन्दुर्दु:खहरार्थकः । सरस्वत्या वीजमत- तेन वाणी प्रपूजयेत् ॥ ऐं । क कामदेव उदिष्टोऽप्यथवा कृष्ण उच्यते। ल इन्ट्रई तुष्टिवाची सुखदुःखपदञ्च । कामवीनार्थ ·. । प्राणतोषिणी। उक्तस्ते वव से हान्महेखरि। क्लीं । ह शिवः कथितो देवि ! उ भैरव इहोच्यते। परार्थो नादशब्दस्तु विन्दु :खहरार्थकः । वर्मवीजत्रयो धन कथितस्तव यत्नतः ॥ई गणेशार्थो ग उसस्ते विन्दुदु:खहरार्थकः। मं वीजार्थन्तु कथितं तव महान्यो- खरि!। गं ॥ ग गणेशव्याप्रकार्यो लकारस्तेज औ मतः । दुःख- हरार्थको विन्दुर्गणेशं तेन पूजयेत् ॥ ग्लौं ॥ क्षणसिंहो ब्रह्म रख जई दन्तार्थकय ओ। दुःखहरार्थको विन्दु सिंह तेन पूजयेत् । छौ । नामादिवर्ण: सर्वेषा नाम उक्त स्वयम्भु वा। तेनैवार्यन्तु जानीयादर्थलभ्यन्तु चिन्तयेत्। यथायथं विभक्त्यन्त मन्त्रार्थे चिन्तयेच्छिवे !। तत्तहर्णादियोगेन संक्षेपात् कथित त्वयि। दुर्गोत्तारणवाच्यः स तारकार्धस्तकारकः। मुक्त्यर्थो, रेफ उक्तोऽव महामायार्थकय ई। विश्वमातार्थको नादो विन्दुर्दु:खहरार्थकः । बधूवीजार्थ उक्तोऽत्र तव स्नेहान्महेश्वरि ! ॥ स्त्रीं ॥ यत्र विन्दु. द्वयं मन्चे एक दुःखहरार्थकम् । अन्यत् सुखप्रदं देवि ! ज्ञात्वा चाय विचिन्तयेत् । यत्र विन्दुहयं मन्ने अन्यत् पूर्णाकं मतम् । खाहामानार्थका देवि! पराी वां प्रकीर्तिता। शक्रमाता वषट् प्रोक्ता हरिप्रियार्थका गिरा। सुरा फट् हयग्रीवे वित्रि वोज विनिर्दिशेत् । यं वोजं वायुवाची स्यात् लमैन्द्रं परि- कीर्तितम् । अनेकाक्षरवीजे च स्वस्ववीज खनामकम् । एवं जावा महेशानि! मन्त्रार्थ परिचिन्तयेत्। एकवीजदयं यत्र पृथगर्थ प्रकल्पयेत्। वीप्सार्थं वा महेशानि! ज्ञात्वा मन्त्र जपेद्रिया। इति ते कथितो देवि! मन्त्रायः परमेश्वरि । ई वोजेनैव पुटितं मूलमन्त्र जपेद यदि। तदेव मन्वचैतन्यं भवत्येव सुनिथितम्॥ सरस्वतीतन्ने प्रथमपटले। ईश्वर उवाच ॥ मन्वार्थ परमेयानि! सावधानावधारय । मूला. धारे मूलविद्या भावयेदिष्टदेवताम् । गृहस्फटिकसङ्कायां भाव- ·प्राणतोपिणी। ४२१ - येत् परमेखरीम् । धारयेदवरथेणीमिष्टविद्यां सनातनीम् । मुहर्ताई' विभाव्यैतां पयायानपरो भवेत्। ध्यानं कृत्वा महेशानि ! मुहर्ताई ततः परम्। ततो जीवी महेशानि ! मनसा कमलेषणे!। खाधिहानं ततो गत्वा भावयेदिष्टदेवताम् । बधूकारुणसङ्कायां जवासिन्दूरसबिभाम् । विभाव्य अक्षरथेणी पद्ममध्यगतां पराम्। ततो जीवः प्रसन्नात्मा पक्षिणा सह- सुन्दरि ! । मणिपूर ततो गत्वा भावयेदिष्टदेवताम्। विभाव्य अक्षरणी पद्ममध्यगतां पराम् । शुद्धस्फटिकसद्धाशां शिरःपद्मो- परिस्थिताम् । ततो जीवो महेशानि ! पक्षिणा सह पार्वति ।। हृत्पद्म प्रययौ शीघ्र नीरजायतलोचने !। इष्टविद्यां महेशानि! भावयेत् कमलोपरि। विभाव्य अक्षरथेणी महामरकत. प्रमाम् । ततो जोवो वरारोहे ! विशुद्ध प्रययौ पिये।। हत्य- गहन गत्वा पक्षिणा सह पार्वति!। इष्टविद्यां महे. शानि ! पानांथे परिचिन्तयेत्। पक्षिणा संघ देवेशि ! खन्ननाक्षि! शुचिस्मिते!। इष्टविद्यां महेशानि! साक्षा- ब्रह्मस्वरूपिणीम् । विभाव्य अक्षरशेणी हरिणां वरानने ।। प्राज्ञाचक्र महेशानि! पट्चक्रे ध्यानमाचरेत् । षट्चको परमेयानि ! ध्यानं कृत्वा शचिस्मिते।। ध्यानेन परमेशानि ! यद्रूपं समुपस्थितम् । तदेव परमेशानि ! मन्त्रार्य विधि पार्वति ! अथ कुनुकादि। सरस्वतीतन्वे रतीयपटल ॥ तारायाः कुसुका देवि ! महानीलसरस्वती। पञ्चाक्षरो कालिकाया: का. झुका परिकीर्तिता। काली कूचं बधूर्माया फट्कारान्ता महे- सरि। छिन्नायास्तु महेशानि! कुलुकाष्टाक्षरी भवेत् । वजवैरोचनीवे च अन्ते वर्म प्रपूजयेत्। सम्पत्प्रदाया; प्रथम भैरव्याः कुल्लुका भवेत्। श्रीमत्रिपुरसुन्दाः कुल्लुका बादशा- ·४२२ प्राणतोषिणी। झरी। वाम्भवं प्रथमं वीज कामवीजमनन्तरम्। लब्जावीळ ततः पयाचिपुरेति ततः परम् । भगवतीति तत्यवादन्ते ठइया मुद्धरेत्। अधवा कामवीजच्च कुल्लुका परिकीर्तिता। प्रासाद बोज शम्भोथ म घोपे पड़क्षरम् । एकार्णा भुवनेश्वया विष्णो: स्यादष्टवर्णकम्। नमी नारायणायेति प्रणवाद्यञ्च कुल्लुका। मातयाः प्रथमं वोज माया धूमावती प्रति। बालायाथ बधूः वोज लक्ष्मयाथ निजबोजकम्। सरखत्या वाग्भवञ्चचिन्नदाया अनङ्ग का। अपरेपाञ्च देवाना मन्त्रमा प्रकीर्तितम् । इयं ते कथिता देवि । स पात् कुलुका मया। अज्ञात्वा कुल्लुकामेतां यो जपेदधमः प्रिये !। पञ्चत्वमाशु लभते सिद्धिहानिस्तु जायते । तथा जपादिकं सर्व निष्फल नात्र संशयः । तस्मात् सर्वप्रयत्नेन धारवेन्मूर्ध्नि कुल्लुकाम् ॥ तथा। विप्राणा प्रणवः सेतुः क्षति याणा तथैव च। वैश्यानाञ्चैव फटकारो माया शूदस्य कच्यते अजमा हृदि देवेश ! यो वै मन्त्र समुच्चरेत् । सर्वेषामेव,मन्त्रा- शामधिकारो न तस्य हि। महासेतुय देवेशि ! सुन्दा भुवने. श्वरी। कालिकायाः स्ववीजन तारायाः कूर्चवोजकम् । अन्या- सान्तु वधूवीज महासेतुर्वरानने !। आदौ जघा महासेतु जपेन्मन्वमनन्धीः । धने धनेशतुल्योऽसौ वाण्या वाणीश्वरो- पमः । युद्धे कृतान्तसदृशी नारीणां मदनोपमः । जपकालो भवेत्तस्य सर्वकालो न संशयः। अथ वक्ष्यामि निर्वाण शृणु- प्वावहितान!। प्रणवं पूर्वमुच्चार्य माटकानं समुइरेत् । ततो मूलं महेशानि! ततो वाग्भवमुद्धरेत्। माटकास्तु समस्तास्तु पुनः प्रणवमुद्धरेत्। एवं पुटितमूलन्तु प्रजपेन्म पिपूरके। एवं निर्वाण महेशानि । यो न जानाति पामः ! कल्पकोटिसहस्रेण तस्य सिदिन जायते। अथ मुखशोधनम् ॥ पञ्चमपटले । ईश्वर उवाच ॥ अप- ·४२३ प्रणितीपिणी। रेक प्रवक्ष्यामि मुखशोधनमुत्तमम् । यत्र कृत्वा महादेधि! जपपूजा वृथा भवेत्। अशुद्धजिदया देवि ! यो जपेत् स तु पापकत् । तस्मात् सर्वप्रयत्नेन जिज्ञाशोधनमाचरेत्। महा- त्रिपुरसुन्दया मुखस्य शोधनं शुभ!। श्रीबीज प्रणवो लक्ष्मी- स्तारः श्रीप्रणवस्तथा। इमं पडक्षर मन्त्र सन्दया दशधा जपेत् । शृणु सुन्दरि! श्यामाया मुखशोधनमुत्तमम्। निज- वीजवयं देवि ! प्रणवत्रितयं पुनः। कामवयं वद्भिविन्दुरति- चन्द्रयुत पृथक् । एपा नवाक्षरी विद्या मुखशोधनकारिणी। तारायां: शृणु चार्वङ्गि ! अपूर्वमुखशोधनम्। जीवन मध्यम लज्नां भुवनेशी ततः प्रिये! । नाक्षरीयं महाविद्या विजेयाऽमृ- मृतवर्षिणो। दुर्गायाः शृणु चार्वनि! मुखशोधनमुत्तमम्। हादश- खरमुद्धृत्य विन्दुयुक्ती वयं तथा। अपरेकं प्रवक्ष्यामि वगलामुख- शोधनम् । वाग्भवं भुवनेशोञ्च वाग्वीज सुरवन्दिते ! । मातड्याः गोधनं देवि ! अगुशं वाग्मवं तथा। वीजञ्चागुशमेतडि विज्ञेयं अक्षरोयकम् । लक्ष्मपाच शोधनं देवि! श्रौवीज कमलानने ।। दुर्गायाः शोधनं माया वाग्वीजपुटिता भवेत् । दुर्गे! स्वाहा- पुनर्माया वाग्वीजञ्च पुनश्च वाक् । प्रणवं दान्तमुद्धृत्य वामकर्ण- विभूषितम् । पुनः प्रणवमुत्य धनदामुखशोधनम् । एवं मन्त्र महेशानि ! धूमावत्या भवेदपि ॥ प्रणवो विन्दुमान् देवि! पञ्चान्तको गणेशितः। वेदादिगगनं वजिमनुयुग्मन्तु चन्द्रवत् । हाक्षरं परमेशानि ! विष्णोथ मुखशोधनम्। अन्यासां प्रणवं देवि! वालादोनां प्रकौर्तितम् । स्त्रोणाच शूद्रतुल्यं हि. मुख- शोधनमीरितम् । मुखशोधनमात्रेण जिद्वाऽमृतमयी भवेत् । अन्यथा मुख विड्युक्ता जिद्धा भवति सर्वदा। भक्षणैर्दू पिता जिद्धा मिथ्यावाक्येन दूपिता। कलहे पिता जिद्वा तत्कथं प्रजपेन्मनुम् । तच्छोधनमनाचर्य न जपेत् पामरः कचित् । ।

·४२४ प्रापतोषिणो। शैवशासवैष्णवादः सर्वस्यावश्यमेव वा। अन्यथा प्रजपेमन्त्र मोहेन यदि भाविनि!। सर्व तस्य तथा देवि! मम्बसिदिन जायते। अन्ते नरकवासी च भवेत् सोऽपि न चान्यथा। देवो यदि जपेन्मन्बमकला मुखशोधनम् । पतनं तस्य देवेशि ! किं पुनमय वासिनाम् ॥ पष्ठपटले । ईश्वर उवाच ॥ अध वक्ष्यामि,देवेशि ! प्राणयोग शृणुष्व मे। विना प्राणं यथा देहः सर्वकर्मसु न क्षमः । विना प्राणं तथा मन्त्रः पुरयाशतैरपि। मायया पुटितो मन्त्रः सप्तधा नपतः पुनः। सप्राणो जायते देवि ! सर्ववायं विधिः स्मृतः। तथैवं दीपन वक्ष्ये सर्वमन्त्रे च भाविनि!। अन्धकार रहे यदन्न किञ्चित् प्रतिभासते। दीपनी- रहितो मन्वस्तधैव परिकीर्तितः। वेदादिपुटितं मन्व सप्तवार जयेत् पुनः । दीपनीयं समाख्याता सर्वत्र परमेश्वरि!। वेदा. दिपुटितं कृत्वा प्रयत्न सुरेखरि!। दशधा प्रजपेन्मन्न सूतक हयमुक्तये । अथोच्यते जपस्याच क्रमश परमाद्भुतः। यं कृत्व। सिद्धसमानामधिपो जायते नरः । नतिगुर्वादिनामादौ ततो मन्तशिखां भजेत् । ततोऽपि मन्वचैतन्य मन्वार्थभावना ततः । गुरुध्यानं शिरःपने हृदीष्टध्यानमाहरन् । कुल्ल काञ्च ततः सेतु महासेतुमनन्तरम् । निर्वाणञ्च ततो देवि ! योनिमुद्राविभावना। अङ्गन्यासं प्राणायाम जिद्धाशोधनमेव च। प्राण्योगं दीपनीञ्च अशौचभमेव च। भूमध्ये वा नसोरने द्रष्टिसेतु जपं पुनः । सेतुमशौचभनञ्च प्राणायाममिति क्रमाः । चतुर्वपटले ॥ कुन्न का मूर्ध्नि सञप्य इदि सेतु विचिन्तयेत्। महासेतुं विशुद्धो च कण्ठदेशे समुडरेत् । मणिपूरे तु निर्वाणं महाकुण्डलिनीमधः। खाधिष्ठाने कामवीज राकिणीमूर्ध्नि संस्थितम्। विचिन्त्य विधि- वहे वि! मूलाधारान्तिका शिवे !। विशुद्धान्तं स्मरेद्देवि ! विसतन्तुतनीयसीम्। वेदिस्थानं हि जीवान्त मूलमन्त्रात ।

·प्राणतोषिणो। ४२५ - मुहः॥ अन्यस्तु वीजचिन्तामण्यादावनुसन्धेयोऽत्र ग्रन्थगोरख- भिया न लिखितः। पुरथरणन्तु तन्त्रसारकारेणैव धृतम्। पुरथरणविशेपो लिख्यते। कशालमालिनीतन्वे ॥ अयवान्यप्रकारेण पुरसरण- मुच्यते। अष्टम्याञ्च चतुर्दश्यां नवम्यां वोरवन्दिते ! । सूर्योदयं समारभ्य यावत् सूर्योदयान्तरम् । तावज्जया निरा. तः सर्वसिद्धीश्वरो भवेत्। अथवान्यप्रकारेण पुरसरणसुच्यते । अष्टम्याञ्च चतुर्दश्यां पक्षयोरुभयोरपि। अस्तमारभ्व सूर्यस्य यावत् सूर्यास्तमं भवेत्। तावज्जता निराततः सर्वसिद्धीश्वरो भवेत् ॥ अथवा विजनस्थश्च अस्थिभय्यासमय वा। उदयास्त्र दिवा जमा सर्वसिद्धीखरो भवेत् । तेनासने च वा देवि ! अस्त- मारभ्य भाखतः। जपित्वोदयपर्यन्तं सर्वसिद्धीखरो भवेत् । अथवान्चप्रकारेण पुरश्चरणमुच्यते । सूर्योदयात् समारभ्य घटि- कादशक कमात्। तवः स्युर्वसन्ताद्या अहोरात्र दिने दिने । वसन्तयोमवर्याख्यशर मन्तशशिराः। वसन्तयापि पूवाल्हे ग्रीमो मध्यात उच्यते । अपराह्नः प्राविष: स्युः प्रदीपः शरदः स्मृतः । अहराने च हेमन्तः शेपे च शिशिरं स्मृतम् । सूर्योदयात् समारभ्य वसन्तान्त समाहितः । तावज्जपेन्महेशानि ! पुरश्चर्या हिसिध्यति। ततः पूजादिक कृत्वा शक्तियुक्तय साधकः । गुरवे दक्षिणां दत्त्वा सर्वसिद्धोखरो भवेत्। अथवान्चप्रकारेण पुरशरणमुच्यते। ग्रीष्मादिषु महेशानि पड़तुपु च साधकः । एग्जचा वरारोहे ! पुरा हि सिध्यति। पूर्वोाविधिना सर्व कर्तव्यं वीरवन्दिते ।। ऋतौ जवा तु ऋत्वन्ते शशितः मुज- वेच्छिवाम् । एवमाचर्य सत्यं वे धनानामोखरो भवेत् । अथ वारपुरचरण खतन्त्रतन्ते । रविवारादिसर्वेषु वार- संख्यसहस्रकम् । जबा मन्त्र सदा देवि! साधक: सिबिभाग्भ- ·प्राणतोषिणी। ४२७ अमुकराशिस्थे भास्कर अमुके पक्षे अमुकतियावारभ्य अमुक- गोत्र: श्रीधमुकदेवशर्मा अमुकदेताया अमुकमन्त्रसिद्धिकामः रविवारादिसर्ववारेषु अमुकदेवताया अमुकमन्त्रस्य वारसंख्य- कसइस्रजपरूपपुरचरणमई करिष्ये। इति सङ्कल्पयेत् । ततः पदिने तत्परदिने वा अद्य त्यादि कतैतत् अमुकदेवताया अमुकमन्वस्य रविवाराधिकरणकवारसंख्यकसहस्रजपतद्दशा- शहोमतदशांशतर्पणतद्दशाशाभिषेकतद्दशांशब्राह्मणभोजनका. यहं करिये । ततो दक्षिणा। अद्येत्यादि क्ततत् रविवारा- द्यधिकरणकवारसंख्यक-सहस्रजपतशाशहोमतद्दशांशतपणतह- शांशाभिषेकतद्दशांशवाह्मणभोजनरूपपुरसरणकर्मणः साङ्गतार्थ दक्षिणामिदमित्यादि। तिधिपुरथरणे सर्वेमेवं सर्वत्र वारशब्दस्थाने तिधिशब्द- प्रयोगः। अथ ऋतुपुरश्चरणसङ्कल्पः ॥ अद्य त्यादि असुकगोत्र: थीअमुकदेवशर्मा अमुकदेवताया अमुकमन्वसिद्धिकामः सूर्यो. दयं समारभ्य वसन्तान्तं यावत् अमुकदेवताया अमुकमन्वस्य जपरूपपुरशरणमहं करिष्ये ॥ भन्यव ग्रीष्मऋतुव्यापकजपरूप. पुरचरणमहं करिये एव सर्वत्र ॥ जपान्ते पूजा छत्वा दक्षिणा कुाद यथा। अद्यत्यादि अमुकदेवताया असुकमन्त्रस्य वसन्तऋतुव्यापकजपरूपपुरथरणकर्मणः सागतार्थ दक्षिणा- मिदमित्यादि। एव सर्वत्र ॥ तर्पणाभिषेकप्रयोगो यथा । श्रा. चम्य सामान्या कत्वा आसनशहि सत्वा प्राणायाम ऋप्यादि- न्यासकराङ्गन्यासी च लत्वा ध्यात्वा मानसैः पुनावा जले देव समावाद्य इदमुदकात्मक पाद्यम् अमुकदेवतायै नमः । इदमुदकात्मकमध्यम् । इत्यनेन उदंकात्मकैकपचारः सध्योतविधिना परिवारान् सन्तयं मूलमुच्चार्य अमुक- देवतां तर्पयामि नमः । इत्यनेन सन्तयं आत्मान देवतारूप ॥ सम्प ज्य सम्पूज्य ·0 । प्रापतीषिणी। चतुःसाहसकं प्रिये !| अपेच साधको नित्य सोमवत् प्रिय दर्गनः। पनुराधायो यदा देवि! मन्त्री मन्त्र सदा जपेत् । पुत्रपीवसमायुक्त: खेचरो आयते ध्रुवम् । ज्येष्ठाया यदा मन्त्र हिसहम विचक्षणः। नपनासमत सिद्धिभाव कायऱ्या विद्या. रगा। मूलायाश्च जपेन्मन्त्र सहमपञ्चकं प्रिय।। नानासिविल मनाप्रोति साधको नाव संगयः । यवणायां यदा मन्त्र विस. हनजपेत् सधीः । पटसिदिभवेत्तस्य नात्र वै संशयः प्रिये ।। धनिष्ठायां जपेन्भन्न हिसहन समाहितः । वरुणेन समो भूत्वा जायते साधको भुषि। शतभिपायो यदा मन्त्र दिसहस्र जपेत् सुधीः । म महापातकान्मुच्येत् फलभागभवति ध्रुवम् । रेवत्याच महामन्त्र चतु साहमकं तथा। जया स्तुत्वा सदा देवि । सोम- लोकमानुयात् । रातो वा मैथुने वापि शय्यायाच व्यवस्थितः। प्रजपेत् साधको नित्यं साधयेदात्मनो हितम्। सर्वदा प्रजपे. मन्त्र' इविष्याशी दिवा शुचिः। दक्षिणा गुरवे दद्यादयथा- विभवविस्तरम् । अथवान्यपकारण पुरशरणमुच्यते । ववादि. करणेनैव पुरथरणमुच्यते । विष्कुम्भादिषु योगेषु यो जपेदयोग- सख्यया। सहस्रं साधको नित्य सर्वसिद्धिपरायणः । पुरथरण- मेतद्धि तन्ने तन्त्र निरूपितम्। संक्रान्तिपु च सर्वास विपुवा- दिषु पार्वति !। संक्रान्तेरनुसारेण वईयेच सहस्रकम् । पूर्व- मुखो जपेन्मन्वं धनार्थी सर्वदा प्रिये ।। शत्रुनाशाय सततं प्रजपेत् पचिमामुखः । लोकाना वश्यहेत्वर्थ मुक्त्यर्थं वा यदा. प्रिये ।। उत्तराभिमुखो भूत्वा जपेन्मन्त्र समाहितः। शत्रु नाशाय सतत दक्षिणाभिमुखी जपेत् ॥ इति हरंगौरीसवाद रहस्यपुरश्चरणम् ॥ अथ ग्रहणपुरश्चरणम् ॥ ग्रहणन्तु चक्षुपा राहोर्दर्शनम् । स त चण्डालस्वरूप इति किवदन्ती । तस्य दर्शन कथं पुण्यजनक- ·प्राणतोषिणी। ४३१ । मिति सन्देहे मारकामेदतन्त्र षष्ठपटले, चण्डिकोवाच ।। राहुचाण्डालविख्यातः सर्वत्र परमेश्वर!। पुण्यं कालं कथ देव ! तस्य स्पर्श दिवाकरे। निशाकरे तथा नाथ! चेति में संशयो हदि । कययस्त्र परानन्द! पश्चादन्यं प्रकाशय ॥ योण्डर उवाच ॥ शृणु सर्वाङ्ग सुभगे। ग्रहणक्षोत्तमोत्तमम् । ग्रहण विविधं देवि! चन्द्रसूयाग्निसयुतम्। शतर्ललाटे ने च यइिस्तिठति सर्वदा। वामनेत्रे तथा चन्द्रो दक्षे सूर्यः प्रति. ठितः। शम्भुनाथेन देवेशि ! रमणं क्रियते यदि। तदैव अहणं देवि ! शक्तियुक्तः सदाशिवः । वामनेत्रे चुम्बिते च शशा- ग्रहण तदा। दक्षनेत्रे चुम्बिते च भास्करग्रहणं तथा। ललाटे चुम्बिते चाग्निग्रहण परमेश्वरि !। शिववीय यतो वह्निरतो दृश्यः सुरेश्वरि । राहुः शिवः समास्यातस्त्रिगुणा शतिरोरिता। शिवशक्त्योः समायोगाद ग्रहणं परमेश्वरि । शिवशक्त्योः समायोगकालो ब्रह्ममय: प्रिये !1, अतएव महे- शानि ! राश्यादीन् न विचारयेत् । तिथिनक्षत्रयोगे तु यद्योग परमेश्वरि!। तदैव परमेशानि ! राश्यादिगणनं चरेत्। शिव- शक्तिसमायोगात् सर्व ब्रह्ममय जगत्। मासपक्षतिथीनाञ्च नोचार्य परमेश्वरि!। दृष्टिमात्रेण जप्तव्यं तदा सिद्धो भवेद ध्रुवम् । तत्कालं परमं कालं विनेयं वीरवन्दिते !! तब यद- यत् सतं सर्व बहु किं कथ्यतेऽधुना। एतत् सगुप्तभेदं हि तव 'नेहात् प्रकाशितम् । न वक्तव्यं पशोरग्रे प्राणान्तेऽपि सुरे- वरि । अत्रानन्तफलकीर्तनात् अपदशाशहोमादिकमपि न कर्त्तव्यम् । तदुक्तं गायत्रीतन्वे प्रथमब्राह्मणपरिच्छेदे । चन्द्र- सूर्योपरागै च जमा ब्रह्ममयो भवेत्। मन्त्रस्य परमेशानि! न च होमादिकच्चरेत् । कृते होमादिके मदे! तज्जपं विफल भवेत् । जपमात्रे महेशानि ! अनन्ततन्मनुर्यथा ! अनन्तस्य ! ० ·व वा। ध्यान वा पर- प्राणतोषिणी। महेगानि। दशांश केन आयते । शाशानन्दतरङ्गिणीदाद- गोलासतवीजाणवतन्वीयपोड्य पटते। एकदा परमेशानि! कामाख्यायां महेश्वरि ।। दृष्ट्वोपरागं गत्कार्यं तच्छृणुष्व वरा- नने !। कुतः सानं का प्यामः कुतः प्रिये ! भूतशुद्धिः कुतो भद्रे! कालातीतमया- हेवि ! सर्व सन्त्यज्य काम पं कृत्वा जप कत्वा वरानने।। पञ्चास्तु भवति नान्यथा। मन्त्र विद्या महेशानि! कवच मेशानि। न्यास वा कमलेक्षणे!। एकोचारेण गिरिजे ! तद्भ- वेशकोटयः। असंख्य तज्जपं देवि! ग्रहणे चन्द्रसूर्ययोः । तत्कथ परमेशानि ! क्रियते जपसख्यकम् । अतएव महेशानि ! होमो नास्ति शचिस्थित।। अभिषेकञ्च देवेशि ! तथा तर्पणमेव' च। भोजनच महेगानि ! नास्त्वन कमलानने !। चन्द्रसूर्य- ग्रहे देवि! पञ्चाङ्ग नास्ति कामिनि !। पक्षानेन विदोनोऽपि सिद्धो भवति नान्यथा। सङ्कल्प विधिवद्देवि! मानसं यदुप- स्थितम् । तसङ्कल्प विजानीयादग्रहणे चन्द्रसूर्ययोः । तस्मात्त, चपलापाङ्गि ! सङ्कल्प नैव कारवेत्। सङ्कल्प मानस देवि ! चतुर्वर्गफलप्रदम् । ततो हि मानसं देवि । मुख्य सडल्यमी. रितम् । व्यर्थं हि स्थलसङ्कल्पं ग्रहणे परिकीर्तितम् । सङ्कल्पेन विना देवि ! यत्किञ्चित् कुरुते नरः। व्यर्थमेव हि तत् सर्व तस्मात्तन्मानस परम् । प्रथमे प्रहरे देवि! चन्द्रग्रासं, यदा मवेत् ॥ तदैव दिवसे भुत्बा सत्वरं नरक व्रजेत्। निशीथे तु यदा देवि ! ग्रसेश्चन्द्रं यदा तमः । तदैव दिवसे भुक्का पीत्वा- नन्दमयो भवेत्। चन्द्रग्रहणकाले तु जपयज्ञादिकञ्चरेत् । भुक्का च पीत्वा च जपयज्ञादिकं चरेत्। सर्वेषु विष्णु-' मन्त्रेषु सौरे गासपते तया। शक्तिमन्ने महेशानि! प्रशस्त . . - रात्री ·४३४, प्राणतोषियो। रुद्राक्षमाला गिरिजे! मोसदा च समडिदा। प्रबालटिना माला वश्यदा कर्मसाधिनी। माणिक्यरचिता माला सामान्य फलदायिनी। पुचजीयकमाला त विद्यालक्ष्मीप्रदायिनी। पद्मवीजाक्षमाला तु महालक्ष्मीप्रदायिनी। रक्तचन्दनवीजाच- माला वश्यफलप्रदा । मुण्डमालातन्वे दितीयपटले । स्फाटिके. मोक्षलाभः स्यात् रुदाहुपुत्चदा। जीवपुत्त्रेश धनदा पाप्माणे भॊगमोचदा। शुद्धस्फटिकमाला तु महासम्पत्मदा प्रिये !। श्मशानधूम्तुरैर्माना एका धूमावतीविधी । तथा। मणिरत्नप्रवा नैश्च हेमराजतसम्भवा । माला कार्या कुशग्रन्यया सर्वभोगफल: प्रदा। समयाचारतन्ले द्वितीयपटले॥ पूर्वाम्नायादि सर्वेपा माला शृणु यथाक्रमम् । जघा येनाश लभते फलं देवैद्य दुर्लभम् । अक्ष- माला प्रथमतो माटकार्ण स्वरूपिणी। अथ मुक्तामयी माला रतिमोक्षफलप्रदा। सर्वसिडिकरी माला सर्वराजवशुद्धरी। प्रवालमाला वयार्थ सर्वकार्यफलप्रदा। माणिक्यरचिता माला माम्म्राज्यफलदायिनी। पुचच्चीवकमाला मा लक्ष्मीविद्याप्रदा- यिनी। पद्माक्षरचिता माला यशोलक्ष्मीप्रदा सदा। सुवर्ण- रचिता माला स्फाटिको सर्वकामदा। रक्तचन्द्रनमाला च भोगदा मोक्षदा भवेत् । रुद्राक्षरचिता माला सर्वकामफल- प्रदा। सर्वमालां प्रपूज्याथ चन्दनेन विलेपिताम्। समाश्रित्य जपेत्रित्वं यथोक्तफलमान यात्। एता मालाच सुभगे ! ; पञ्चार म्नायपु पूजिताः । मुण्डमालातन्त्र ॥ देव्युवाच ॥ अक्षमाला तु कथिता यनतो न प्रकाशिता। अक्षमालेति किं नाम फलं वा. किं वदस्व मे ॥ ईखर,उवाच । अक्षमाला तु देवेशि ! काम्य. भेदादनेकधा। भवन्ति शृणु तान्ने! विस्तरादुच्यते मया, अनुलोमविलोमेन कृप्तया वर्णमालया। आदिलान्तलादि आन्त- समेण परमेश्वरि ।। चकार मेरुरूपञ्च लड़येन कदाचन । मेर- ·४३५ प्राणतोषिणी। लङ्घनदोषस्तु तत्रैव ॥ मेरुहीना च या माला मेरुजवा च या भवेत्। अशुद्धा प्रतिकाशा च सा माला निप्फला भवत् । चित्रिणी विसतन्वाभा ब्रह्मनाडीगतान्तरा। तया संग्रथिता माला सर्वकामफलप्रदा। अष्टोत्तरशतं जया आदिल्लीवं समा. चरेत् । ऋऋलतृदयं यत्तु तेति क्लीवं प्रचक्षते। वर्गाणामष्ट- भिर्वापि काम्यभेदात् क्रमेण तु । अकचटतपयशा अष्टौ वर्गाः प्रकीर्तिताः ॥ मालया जपविशेषेण फलविशेषस्तु नित्यातन्वे ।। अनमाला प्रपूज्याथ चन्दनेन सुलोचने । समाथित्य जपेदिहान् लक्षमात्रमनन्यधीः । योपितः मकला वश्या: सप्तदीयस्य पा. वैति । ततो हितोयलक्ष प्रजपेद्दोरवन्दिते ! । पातालतल- नागेन्द्रकान्या वश्या भवन्ति हि। ततो लक्षवयं भद्रे! प्रज- पेत् साधकोत्तमः । देवानना भवन्त्येव वश्यास्तस्य महेश्वरि । महापातककोटिय नाशयेत् कमलेक्षणे!। अभिमानेन सौभाग्य भौख्ये सोन्दप्यमान यात्। चतुर्लक्षं प्रजम्याथ महायोगीखरो भवेत् । पञ्चलक्षजपा वि! कुवेरपदवी ब्रजेत् । पड लक्ष- जपमात्रेण सर्वविद्यासु कोविदः। सप्तलचजपा वि! खेचरी भवति ध्रुवम् । अष्टलक्ष् प्रजम्याथ देवपूज्यो भवेबरः। अणिमा- अष्टसिद्धीनां नायको नात्र संशयः । राजानो वशगास्तस्य योपि- तय विशेषतः। नवल महादेवि! यो जपेत् साधकोत्तमः । रुद्रमूर्तिः स्वयं साक्षात् कर्ता हर्ता न संशयः ॥ समयाचार- तन्त्र । उत्तरामायेषु या माला भूयः शृणु वदामि ते। अथ वर्णमयो माला सर्वोत्कृष्टा च सा मता। महाशाखमयो माला वाञ्छितार्थफलमदा । उडुम्बरफलस्थाथ सूक्ष्म स्याथ कता मता ॥ योगिनीतन्ने पूर्वखण्डे द्वितीयपटले । ईश्वर उवाच । वर्ण- माला शुभा प्रोक्ता सर्वमन्त्रप्रदीपनी। तस्याः प्रतिनिधिदैवि ! महामहमयी शुभा । महाशः करे यस्य तस्य सिद्धिरदूरतः ।

·प्राणतोषियी। सदभावे वीरवन्धे! स्फाटिको ममिहिदा ॥ मणिमेदन फल- भेदमाह मुखमालातन्छे। विंगतेश्वयफलदा पञ्चविशे' मोचदा। चतुर्दगमयो मोनदायिनी भोगवहिनी। दगपा मिका देवि ! मारणोचाटने स्थिता । स्तम्भने मोहने वश्ये बोधने अन्नने तनोः। पादुकामितिम च गतमंख्या प्रकीर्तिता। अष्टोत्तरगतं कुय्यादय वा सर्वकामदम्। योगिनीतन्त्र ॥ मणि- संख्यां महादेवि ! मालाया: कथयामि ते। पञ्चविंशतिभिर्मो पुध्ये तु सप्तविंशतिः। विंशद्भिर्धनसिद्धि: स्यात् पञ्चाशमन्स- सिहये। अष्टोत्तरशते: सर्वसिद्धिरेव महेश्वरि ।। एतत्साधारण प्रोत विशेष कामिनां वद । श्रीशिव उवाच ॥ दन्तमाला जपे काया गले धाया नृणां शुभे!। दगनैयदि कर्तव्या संख्या दन्तस्य ते प्रिये !। सर्वसिद्धिप्रदा माला राजदन्तेन मेरुणा। अन्यत्रापि महेशानि! मेरुत्वेनेवमादिशेत् । नित्य जपं करे कुर्यात्र काम्यमवरोधनात्। काम्यमपि करे कुयान्मालाभावे प्रियंवटे।। अत्रानुल्या जपं कुर्यात् साङ्गुष्ठामुलिमिर्जपेत् । अद्भुलेन विना कर्म कृतं तनिष्फलं भवेत् ॥ उत्पत्तितन्त्र प्रथमपटले ॥ नित्य नैमित्तिकं काम्यं करे कुयाविचक्षणः । करमाला महादेवि! सर्वदोपविवर्जिता। छिन्नभिन्नादिदोषोऽपि करे नास्ति कदा- चन। अक्षयस्तु करो देवि! माला भवति तादृशी। ग्रन्यिः सा कुण्डलीशक्ति: पञ्चाशहर्णरूपिणी। अतएव महेशानि ! करमाला महाफला ॥ योगिनीतन्वे । तथा तथातो ग्रथनं मा. लानां तत्र बोधनम् । पूजां विधाय भक्त्या तु शुचिः पूर्वमुपो- षितः । विजने ग्रथयेन्मौनी स्वयं मालाच साधकः। शतनित्य क्रियः शुद्धः शुद्धोऽक्षेषु च मन्त्रवित् । यथाकालं यथाकाममक्षा- यानीय यत्नतः। अन्योन्यसमरूपाणि नातिस्थूलकशानि कोटादिभिरदुष्टानि न जीर्णानि नवानि च। गव्यैस्तु पञ्चभि- - ·प्राणतीपिणी। ४३७ स्तानि प्रक्षाल्य च पृथक् पृथक् । पृथ्वी देवेन्द्रपुरष स्त्रीनिर्मितं ग्रन्थिवर्जितम् । त्रिगुणं त्रिगुणोक्त्य पसूत्रमथापि वा। शुक्ल रक्त तथा पोतं शान्तिवश्यविचारके। सूत्र सम्पातयेविहान् तत् प्रक्षाल्य च पूर्ववत् । मालामेकैकमादाय सूत्रे सम्पातयेत् सुधीः । मुखे मुखन्तु संयोज्य पुच्छे पुच्छन्तु योजयेत् । गो. पुच्छसदृशी काथवा सालतिर्भवेत्। तत्सजातीयमेका मेस्त्वेनाग्रतो न्यसेत् । एकैकमालामध्ये तु ब्रह्मग्रन्यि प्रकल्प- येत् ॥ उत्पत्तितन्त्र पष्टिपटले ॥ •क्रामोत्क्रमाच्छतावृत्त्या पञ्चा. शवर्णमालया। यो जपः म तु विज्ञेय उत्तमः परिकीर्तितः । इति श्रोप्राणतोपियां चतुर्थे काम्यकाण्डे ग्रन्थिकथनरूप: प्रथमः परिच्छेदः। अथ साधनस्थानम् ॥ शारदायां द्वितीयपटले ॥ पुण्य क्षेत्र नदीतीर गुहापर्वतमस्तकम्। तीर्थप्रदेशाः सिन्धूनां सनमः पावनं महत् । उद्यानानि विविक्तानि विल्वमूलं तट' गिरः । देवतायतनं फूलं समुद्रस्य निजं यहम्। साधनेषु प्रथस्यन्त स्थानान्येतानि मन्त्रिणाम् । नदीतीरं पुण्यनदीतीर सामान्य- . नदीतीरस्य निपिद्धत्वात् । विविक्तानि विजनानि ॥ राघवभट्ट- धृतम्। प्रत्यड्मुखः शिवस्थाने पभादिविवजिते। विल्वतुलसीवने पुप्यान्तराहते । गवां गोठेऽश्वत्थमूले पुण्य क्षेत्र पु शस्यते ॥ गोष्ठ इत्यनेनैव गोस्थाने लब्धे गवामिति यदुक्त तत् तात्कालिकगोसम्बन्धज्ञायनाय तेन गोसमोये जपादि- कर्म प्रशस्तमतएव गवां समोय इत्युतम् । वायवोयसंहि. तायाम्। यया। सूर्यस्याग्रे गुरोरिन्दोर्दीपस्य च जलस्य च । विप्राणा गवाञ्चैव सनिधी शस्यते जपः । अथवा निवसे- सन यन चित्तं प्रसीदति। मुण्डमालातन्वे बतीयपटले च॥ नदीतीरे विल्वमूले श्मशाने शून्यवेश्मनि । एकालिने अश्वत्थ- ·४३८ प्राणतोपिणो। पर्वते या देवागार चतुप्पथे। गाम्योपरि मुण्डे वा असे वा कगढ़पूरिते। संग्रामभूमो योनो या स्थाने या विजने वने ।' यव कुत्र म्थले रम्ये यव या स्यान्मनोनयः ॥ बोलतन्त्र द्वितीयपटले । एकलिदो मयान वा शून्यागार चतुष्पथे। हम्य पा साधयेदेवी सर्वाभीष्टप्रदायिनीम्। एकलिङ्गलक्षण- माह ॥ पक्षीगान्तरे यत्र न लिङ्गान्तरमाध्यते । तदेकलिन मास्यातं तव सिरिनुत्तमा। पति स्यामारहस्यतेनेकलिङ्ग ज्ञातव्यम् ॥ तया। उज्जटे पर्वत वापि निर्जने वा चतुष्पथे । देवागारे देवशून्ये विल्यमूले नदीतटे। स्वरहे निर्जन रख तया चावत्यसविधो। इत्यपि सामारहस्ये नित्यात प्रथमपटले च ॥ एकलिने श्मशाने वा शून्यागारे नदीतटे। पातालभवने वापि गिरो वा दोधिकातटे। शतिने महापीठे विल्वमूले शिवालये। धानोरक्षतलेऽसत्यमूले चेव तरोस्तले ॥ पातालभवने भूमिमध्ये ॥ समयाचरतन्ने द्वितीयपटलेऽपि जपस्थानानि देवेशि । सिद्धपीठानि यानि च। सिद्धपीठे च शय्यायां खट्टाशय्याविशेपतः। चतुष्पथे सिदलिङ्गे गुरु- देवालये तथा । वटाश्वत्थविल्वमूले रम्भाया विपिने तथा । नदीतीरे शिवागरे गुहापर्वतमस्तक। जपस्थानानि देवेशि! कथितानि नगात्मजे!। शृणु देवि! विशेपेण उत्तराम्नाय. हेतवे। वेश्यागृहे श्मशाने वा गत्वा मैथुनमाचरेत्। ततो जपादिक देवि । सत्वा च लभते फलम् । अथवा खग्रह रानो भक्तिमान् सुसमाचरेत् । स प्राप्नोति फलं सर्व चिन्तादि पुरश्चरणरसोलासतन्त्र चतुर्थपटले। चतुप्पथञ्चैव विपञ्च वरानने ।। निजनञ्च तथारण्यं शून्यगेहं तथैव च । पर्वतञ्च नदीतीरं तथैव दीर्घिकातटम्। अश्वस्थ. वृक्षभूले च वटवक्षतले तथा। धात्रीवक्षतले देवि! तथैव भयवर्जितः ॥ ॥ गोष्ठ ·प्राणतोपिणी। - वकुलस्य च। यत्र पावनं भद्रे! शुक्ल र वरानने।। द्रोण- पुप्यस्य चाङ्गि! यदि भाग्येन लभ्यते। अरुग्णादित्यसद्धाशं नयकाल परात्परम् । स्थानविशेषे अन्नदाकल्पे द्वितीय- पटले ॥ गोशालाया पुण्यभूमी गुरो हे विशेषतः। विल्लमूले नदीतीरे पर्वते शिवसन्निधौ। स्वग्रहे पुण्यनिलये तथा साधक- मन्दिर। योदुर्गाप्रतिमास्याने युवतीनाञ्च सनिधी। एव- मादिषु देशेषु दीक्षाकर्म प्रशस्यते ॥ फलविशेषस्तु राघवभट्टे- नोतो यथा ॥ रहे जपः समः प्रोतो गोठे शतगुणस्तु सः । पारामे च तयारखे सहसगुण उच्यते। अयुत: पर्वते पुण्य नद्यां लक्षगुणस्तु सः। कोटिर्देवालये माहुरनन्त शिव- 1 सन्निधौ। अथ सिद्धपीठम् । कुनिकातन्त्र सप्तमपटले । शिव उवाच ॥ श्रूयतां सावधानेन सिद्धपीठं पतिव्रते!। यमिान् साधन- मात्रेप सर्वसिद्धीखरो भवेत्। मायावती मधुपुरी काशी गोरक्ष- कारिणौ। हिङ्गला च महापौठं तथा जालान्धरं पुनः। ज्वालामुखी महापोठं पीठं नगरसम्भवम् । रामगिरिमहायोठं तथा गोदावरी प्रिये !। नेपाल कर्णसूत्रञ्च महाकर्ण तथा मिये ।। अयोध्याञ्च कुरुक्षेत्र सिंहनाद' मनोरमम् । मणिपूर हपोकगं प्रयागच तपोवनम्। बदरीच महापीठं अम्बिका अदनालकम् । त्रिवेणी च महापीठं गङ्गासागरसङ्गमम् । नारिकेलञ्च विरजा उड्डीयानं महेश्वरि। कमला विमला चैव तथा माहिमतीपुरो। वाराही विपुरा चैव वाग्मती नीलवाहिनो। गोवईनं विध्यगिरिः कामरूप कलो युगे। घण्टाकर्णो हयग्रीवो माधवश्य सुरेश्वरि!। क्षीरग्रामं वेद्यनाथ जानीयाहामलोचने ! । कामरूपं महापीठं सर्वकामफलप्रदम् । कली शोधफलो देवि! कामरूपे जपः स्मृतः। अन्यत्र जपे- ·४४. मागतोपिणो। कामाख्यावा . ऽलिकामाश्यावस्मयोगेन फलमु तव । मादाय जपपूजा ममाचरेत् । पूर्णकामं लभेष्टेवि ! सत्य हत्य न समयः ॥ तम्चचूडामणो महापोठनिरूपणं यया। इसर उवाच ॥ मातः ! परात्परे! देवि ! सर्वज्ञानमयोपरिए। कथ्यता में सर्वपोट शक्तिमरवदेवता । देव्युवाच ॥ शृण वत्स ! प्रव क्ष्यामि दयालो! भक्तवत्सल ।। याभिविना न सिध्यन्ति जपसाधनतक्रियाः। एकपक्षागत पोठ शक्तिमरवदेवता। 'अङ्गमत्यङ्गपातेन विष्णुचकक्षतेन च । ममास्य वपुपो देव- हिताय खयि कथ्यते। ब्रह्मरन्धु हिलायां भैरवो भीम- लोचनः। कोहरोयो महादेवस्त्रिगुणा या दिगम्बरी ॥ १॥ करवोरे विनत्र में देवी महिपमर्दिनी। क्रोधीशो भैरवस्तव । २. सुगन्धायाच नासिका। देवख्यवकनामा च सुनन्दा तत्र देवता ॥ ३॥ काश्मीर कण्ठदेशश्च त्रिसन्ध्येश्वरभैरवः । महामाया भगवती गुणातीता वरप्रदा ॥ ४॥ ज्वालामुख्या महाजिता देव उन्मत्तभैरवः । अम्बिका सिद्धिदानाम्नी।५। स्तनं जालान्धर मम। भोपणो भैरवस्तत्र देवी त्रिपुरमालिनी ॥६॥ हृद्यपोठं वैद्यनाये वैद्यनाथस्तु भैरवः । देवता जयदुर्गाख्या 191 नेपाले जानु मे शिव ! । कपाली भैरवः थीमान् महामाया च देवता ॥८॥ मानवे दक्षहस्त मे देवी दाक्षायणी हर।। अमरो सैरवस्तत्र सर्वसिदिप्रदायका उल्कले नाभिदेशस्तु विरजाक्षेत्रमुच्यते। विमला सा महदेवो जगन्नाथस्तु भैरवः ॥१०॥ गण्डक्या गण्डपातथ तत्र सिद्धिन सशयः। तत्र सा गण्डकी चण्डी चक्रपाणिस्तु भैरवः ॥ ११ ॥ बहुलायां वासवाहुबहु- लाख्या च देवता। भीरको भैरवस्तत्र सर्वसिद्धिप्रदायकः ॥१२॥ उज्जयिन्या कूपरश्च माङ्गल्यकपिलाम्बरः। भैरवः सिद्धिदः साक्षाद्देवी मङ्गलचण्डिका ॥१३॥ चट्टले दक्षबाहु, भैरवयन्द्र- - ·प्राणतोपिणो। ४४ शेखरः। व्यतरूया भगवती भवानी तब देवता। विशेषतः कलियुगे वसामि चन्द्रशेखरे ॥ १४ ॥ त्रिपुरायां दक्षपादो देवी विपुरसुन्दरी। मैरवस्त्रिपुरेशश्च सर्वाभीष्टप्रदायकः ॥ १५ ॥ विस्रोताया वामपदो भ्रामरो भैरवेश्वरः ॥ १६॥ योनिणेठ कामगिरी कामाख्या तत्र देवता। यत्रास्ते विगुणातोता रक्तपापाणरूपिणी। यवास्ते माधवः साक्षादुमानन्दोऽथ भैरवः। सर्वदा विहरेहे वो तत्र मुक्तिन संशयः । तत्र श्रीभै- रवी देवी तव न क्षेत्रदेवता। प्रचण्डचण्डिका तत्र मातङ्गी' त्रिपुरामिका । बगला कमला तत्र भुवनेशो समिनो । एतानि नव पीठानि शंसन्ति वरभैरवाः ॥ १७॥ अङ्गुलीवन्दं हस्तस्य प्रयागे ललिता भव ! ॥ १८ ॥ जयन्त्यां वामजढा च जयन्ती क्रम- दोखरः । सर्वत्र विरला चाहं कामरूपे रहे रहे। गौरीशिखर. मारुह्य पुनर्जन्म न विद्यते ॥ १८ ॥ भूतधात्री महामाया मैरव: क्षोरकण्ठकः । युगाद्या सा महामाया दक्षानुष्ठः पदो मम । नकुलोश: कालीपीठे दक्षपादाङ्गलीषु च ॥ २०॥ करतोया समारभ्य यावद्दिक्करवासिनी। शतयोजनविस्तार विकोणं सर्व- सिद्धिदम् । टेवा मरणमिच्छन्ति किं पुनर्मानवादयः । इति कापरूपमाहात्माम् ॥ भुपनेशी सिद्धिरूपा किरीटस्था किरी- टतः। देवता विमलानान्त्री संवत्तों मैरवम्तथा ॥ २१॥ वारा- णस्यां विशालाक्षो देवता कालभैरवः । मणिकर्णीतिविम्याता कुएडलच मम श्रुतेः । २२ । काल्यायमे च मे पृष्ठं निमिपी भैरवस्तथा । सर्वाणो देवता तव । २३ । कुरुक्षेत्रे च गुल्फतः । स्थाणुनानो च सावित्री अश्वनाथस्तु भैरवः ॥ २४ ॥ मणिबन्धे व गायत्री सर्वानन्दस्तु भैरवः ॥ २५॥ योशैले च मम ग्रीवा महालक्ष्मीस्तु देवता। भैरवः संवरानन्दो देशे देशे व्यव- स्थितः ॥ २६ ॥ काञ्चीदेशे च कड्डालो भैरवो रुस्नामकः । । - ·तव ४४२ प्राणतोषिणो। देवता देवगर्माख्या। २० । नितम्बः कालमाधये। भैरवना- सिताय देवी कालो समिडिदा । २८॥ दृष्टा हा नमान्य मन्त्रमिडिमवाप्नुयात्। गोणान्ये भदसैनम्नु नर्मदास्था नित बजे ॥ २८ ॥ रामगिरी तया नाला शिवानो चएडभैरवः । ३० ॥ वृन्दावने केगजाल उमानाम्री र देवता। भूमेगो भैरव.. स्तव मर्वसिदिप्रदायकः । ३१ ॥ संहारास्य अई दन्ते देवी नारायणी शुची ॥३२॥ प्रधोदन्ते महारदो वाराही पक्षमा 'गरं ॥ ३२॥ करतोयातटे तल्पं वामे वामनमेरवः । अपर्णा देवता ब्रह्मरूपा करोगवा ॥ ३४ ॥ योपर्वते दक्षगुल्फ' तब योसन्दरी परा। सर्वसिद्धीखरो सर्वा सुनन्दानन्दभैरवः ॥३५॥ कपालिनो भीमरूया वामगुल्फ विभापके। भैरवर महादेवः सर्वानन्दः शुभप्रदः ॥ ३६॥ उदरच प्रभासे में चन्द्रभागा यश. बिनी। वक्रतुण्डो मेरवय ॥३७० अौष्ठे भैरवपर्वते । अवन्त्याञ्च महादेवी लम्बकर्णस्तु भैरवः ॥३८॥ चित्रके भ्रामरी देवी किकु. भाख्या जले स्थले । मेरव: सर्वसिद्धीशस्तव सिडिरनुत्तमा ॥३८॥ गण्डो गोदावरीतीरे विखे शो विश्वमाटका। दण्डपाणिभैर- वस्तु। ४० । वामगण्डे तु राकिणी। भैरवो वत्सनाभस्तु तत्र सिदिन संशयः ॥४१५ रनावल्यां दक्षस्कन्धे कुमारीभैरवः शिवः ॥४२॥ मिथिलायां महादेवी वामस्कन्धे महोदरः। ४३ । नलाहाव्यां नलापातो योगीशो भैरवस्तथा। तब सा कालिका, देवी सर्वसिहिप्रदायिका ॥ ४४ ॥ कालीघाटे मुण्डपात: को धोगो भैरवस्तथा। देवता जयदुर्गाख्या नानाभोगप्रदायिनी ॥ ४५ ॥ वक्रेखरे मन.पातो वक्रनाथस्तु भैरवः । नदी पाप- हरा तत्र देवो महिषमर्दिनी॥ ४६० यशोहरे पाणिपद्म देवी यशोहरेश्वरी । चण्डश्च भैरवस्तत्र यत्र सिद्धिमवान यात् अट्टहासे चौष्ठपातो देवी सा फुल्लरा स्मृता। विखेशो भैरवस्तत्र ·। प्राणतोषिणो। सर्वाभीष्टप्रदायकः । ४८ ॥ हारपातो नन्दिपुरे भैरवो नन्दिके- वरः। नन्दिनी सा महादेवी तत्र सिदिन संगय: ४८ लझायां नूपुरश्चैव भैरवो राक्षसेश्वरः । इन्द्राक्षी देवता तब इन्द्रेणोपासिता पुरा ॥ ५० ॥ विराटदेशमध्ये तु पादागुलि. निपातनम् । भैरवनामृताख्यथ देवी ताम्बिका स्मृता २१ ॥ तवास्ते कविताः पुत्र ! पीठनाधाधिदेवताः । क्षेत्राधी विना देवं पूजयेचान्यदेवताम्। भैरवैहि यते सर्व जपयुजादिसाध- नम् । अज्ञात्वा भैरवं पीठ पीठशक्तिञ्च शहर । प्राणनाथ ! न सिध्यत्तु कल्पकोटिजपादिभिः । न देयं परशियेभ्यो निन्दकाय दुरात्मने । शठाय क्रूरकार्याय दत्त्वा मृत्युमवाभ यात्। दद्या- च्छान्ताय शिष्याय मन्त्री मन्वार्थसिद्धये । महानीलतन्ने पञ्चम- पटले ॥ पोदार्चनं महादेवि! यव सिद्धिस्नुत्तमा। पीठाना परमं पीठ कामरूपं महाफलम् । तत्र या क्रियते पूजा सक- द्वापि महेशरि!। विहाय सर्वपीठानि तस्य द हे वसाम्यहम् । तस्मातगुणं प्रोक्तं कामाख्यायोनिमण्डलम्। तेषां फलं महे- शानि! वनुकिं शक्यते मया। तन कोटिगुणैः साईमाद्या. वसति तारिणी। यत्पीठ ब्रह्मणा गुप्त वक्तु सर्वसुखावहम् । यतो देवाश्च वेदाय मुनयथैव भावजाः। सर्वेऽप्याविर्भवन्त्येते. तेन गुप्त सदा कुरु । विविधञ्चैव यत्पीठ गोप्तव्य तन्महेश्वरि।। वसादगुप्त महापुखं दुरापं साधकाधमैः । व्यक्त सर्वत्र देवैशि! लभ्यते कुलसुन्दरिपोठप्रसङ्गादेवेशि पीठानि शृणु भैरवि।। शृणु तानि महाप्राज्ञे! येष्ठस्थानानि .यानि च। सिद्धिप्रदान साधूनां महद्भिः सेवितानि च । पुष्करञ्च गयाक्षेत्रमचयाख्यवट- स्तथा। वराहपर्वतञ्चैव तीर्थञ्चामरकण्टकम् । नर्मदा यमुना पिडी गगाहारं तथा प्रिये !! गगासागरसङ्गञ्च कुशीवर्तच विल्व- क्रम् । श्रीनीलपर्वत व कलम्बकुनके तया । भगुताञ्च केदार ।

·जानीहि ४४४ प्राणतोपिणी। सर्वप्रियं महावलम्। ललिता च सुगन्धा च शाकम्भरी पुर प्रियम् । कर्णतीय महागडा तएजुलिकायम एव च । कुमाः राख्यप्रभासौ च तथा धन्या सरस्वती। अगस्थात्रममिष्टं में कर्णाश्रममतः परम्। कोगिकीसरयूगोणज्योति:सरपुर सरम् । कालोदकं प्रियं योमत् प्रियमुत्तममानसम्। पतङ्ग" वापी सप्ताचिमहाविपशुपदं महत्। वैद्यनाय महातीर्थं प्रियः कालजरो गिरिः। रामोच्छेद गर्गोच्छेद हरोछंद महा- ननम् । भद्रेश्वर महातीर्थ लक्ष्मणच्छेदमेव च । प्रिय ठा,च कावेरी कपिलोदका। सोमेश्वर शुक्लतीर्थ वेल्वाप्रभेदकम् । पाठला च महाबोधिनगतीर्थ मदन्ति ।। पुण्यं रामेश्वर देवि! तथा मेघवनं हरैः। ऐलमयनकञ्चैव गोवईनमजप्रियम् । हरिचन्द्र पुरयन्द्र पृधूदकमतिप्रियम् । इन्द्रनीलं महानाद तथैव प्रियमैनकम् । “ पञ्चासरं पञ्चवटो वटी पर्वटिका तथा। गगाविल्वप्रसङ्गथ प्रियनादवट तथा । गङ्गारामाचलञ्चैव तथैव ऋणमोचनम् । गौतमेश्वरतीर्थच वशिष्ठ- तीर्थमेव च । हारीतञ्च तथादेवि ! ब्रह्मावत्तं शिवप्रियम् । कुशा. वत्तमतियेष्ठ हंसतीर्थ तथैव च । पिण्डारकवनं ख्यातं हरिद्वार तथैव च। तथैव वदरीतीर्थ रामतीर्थ तथैव च। जयन्तो. विजयन्तञ्च सर्वकल्याणद प्रिये !! विजया शारदातीर्थ भट्र. कालेश्वरं तथा। अश्वतीयं सुविख्यातं तथा देवशिवप्रियम् । ओघवती नदी चैव तीर्थमश्वप्रद तथा। छागलिङ्गमालगर्ण करवीरपुरं तथा। सप्तगोदावरं तीर्थ लिङ्गास्यं सर्वमोहनम् । किरीटमुत्तरे तीर्थ दक्षिणे तीर्थमुत्तमम् । विशालतीर्थ काल्याच वनं वन्दावनं तथा। ज्वालामुखी हिमुला च महातीर्थ गणे- प्रवरम्। जानीहि सर्वतीर्थानां हेतुस्थानानि सुन्दरि ।। अव सन्निहिता नित्य सर्वे देवा महर्षयः । पितरो योगिनश्चैव ·प्राणतोपिणी। दारुणा नर्मदाच्छे। चैव घोररूपा महोदरी। स्वर्गाच्छेदे महावारिः प्रबला व महावने। भद्रा च भद्रकाली च भद्रेवरी शिवप्रिया। भठे. भवरे रमा विष्णुप्रिया विष्णुपदे तथा । कावयां, कपिलेश्वरी। भेदिनी अणवत्तायां सम्भेदे शुभ- वासिनी। श्रद्धा च शुक्रतीर्थं च प्रभासे चेवरी तथा। महा- बोधी महाबुद्धिः पटले पाटलेश्वरी। सुबला नागतीर्थे च नागेशी नागवन्दिता। मदन्तौ च मदन्ती च प्रमदा च मदः न्तिका। मेघवना मेघवामे विद्युत् सौदामिनीच्छदा। राम- भखरे महाबुदिौरा चेलापुरे सती। प्रिया च मार्गके दुर्गा सुरेशा सुरसुन्दरी। कात्यायनी महादेवो गोवईनेऽखिलामिका । शुभेखरी हरिचन्द्रे पुरचन्द्रे पुरखरी। प्रधूदके महावेगा मैनाके ऽखिलवईि नी। इन्द्रनीले महाकान्ता रनवेशा सुशोभना । माहेश्वरी महानादे महातेजा महाबले। पत्यपासरसि सारङ्गा यञ्चकट्या तपस्विनी। वटीशावटिकायाञ्च सर्ववर्णा सुरङ्गिणी। सहमे विन्ध्यगङ्गायां विन्ध्ये श्रीविन्ध्यवासिनी । महानन्दा नन्द- तटे गगबालाचले शिवा। आर्यावर्ते महाया त्वं विमुकि- ऋणमोचने। अट्टहासे च चामुण्डा वत्वे योगौतमेश्वरी। वेदमयी ब्रह्मविद्या वशिष्ठे त्वमरुन्धती। हरित हरिणाक्षी च ब्रह्मावर्चे बजेखरी। गायत्री चैव सावित्री कुशावर्ते कुश- प्रिया। हंसेश्वरी महातीर्थ परहसेश्वरेश्वरी। ग्रिण्डारकवने धन्या सरसा मुखदायिनी। नारायणी वैष्णवी च गङ्गाद्वारे विमुक्तिदा। श्रीविद्या वदरीतीर्थ रामतीय महातिः । जयन्ती च जयन्ते बं विजयन्तेऽपराजिता। विजया च महाधि: गारदायाश्च शारदा । समदे भद्रदा भव्या भद्रकालेश्वर तथा । महाभदा महाकाली हवतीय,गवीश्वरी। वेददा वेदमाता च विदेभे पेदमस्तके । युक्त्याच महाविद्या महानद्यां महोदया। ।

·ग्राणतोपिणी। । एडा च विपदे चैव छागलिङ्गे पलिप्रियां। मातशे जग. माता करवोरपुरे सतो। मलिनी रङ्गिणी रामा परमा परमे- श्वरी। सप्तगोदावरे तीर्थे देवर्षिरखिलेवरी। अयोध्यायां भवानी च नयदा जयमङ्गला। माधवी मयुरायाच देवकी यादवेश्वरी। वृन्दा गोपेश्वरो राधा रासहन्दावने रमे । कात्या. यनी महामाया भद्रकाली कलावती। चन्द्रमाला महायोगा महायोगिन्यधीखरी। वजे खरी यशोदेति वजयीगोकुलेश्वरी। काञ्चयां कनककाञ्ची स्यादवन्त्यामतियावनी। विद्या विद्या- परे चैव विमला नीलपर्वते। रामेखरी सेतुबन्धे विमला पुरुपोत्तमे। विरजा यागपुयाच मट्रेऽपि भद्रकर्णिका। तमोलि तमोती च स्वाहा सागरसङ्गमे। कुलश्रीवंशहनिश्च माधवी माधवप्रिया। मङ्गला मङ्गले कोटे राढे मङ्गल- चण्डिका। ज्वालामुखी शिवापोठे मन्दर भुवनेश्वरी। कालि- घ गुह्यकाली किरीटे च महेश्वरी। किरीटेश्वरी महादेवी निनाख्य लिङ्गवाहिनी। साक्षी सर्वत्र भलानाममताना कुतोऽपि न अथान्यत् सम्प्रवक्ष्यामि सिस्थानानि सुन्दरि।। सर्वपापविनाशार्थ सर्वसिद्धिप्रदं नृणाम् । निर्मितानि शिवनेह सिस्थानानि यानि च। श्रुत्वा मनसि भाव्यानि प्रकाश्यान्य. धिकारिय। अमरेशमहापोठे कुशतुङ्गारसन्नकः। तत्र दुर्गा- इयं नाम चण्डिका च महेखरी। प्रभासे सोमनाथोऽसौ देवी च पुष्करक्षणा। देवदेवाधियः शम्भुनमिये च महेश्वरः । तत्र प्रभा च देवी च शिवानी लिङ्गधारिणी। पुष्करे च राज- गन्धिः पुरता महेश्वरी। यीपर्वते थियो नाम शङ्करस्त्रिपुरा- न्तकः। मायावो शङ्करी तव भक्तानामखिलार्थदा। जम्ये. खरे महास्थाने शङ्करी च विशूलिनी। विशूली शङ्करस्तव सर्वपापविमोचकः । प्रामातकेखरे सूक्ष्मा सूक्ष्माख्या परमेश्वरी।

·४४ प्राणतोषिणी। गणवेने मङ्गलाख्या शिवो यः प्रपितामहः । कुरुक्षेत्रे शिव- स्थाण: शिवास्थाणुः श्रिया परा । इष्टलाभ खयम्भूश्च देवो स्वाय. म्भुवा मता। उग्र: कनखले प्रोतः शिवोग्रेशिववल्लभा। विमले. खरे विश्वशम्भुर्विजाविखप्रिया सदा। अट्टहासे महानन्दो महा- नन्दा महेश्वरी। महान्तको महेन्द्रश्च पार्वती च महान्तका। भौमिखरो भीमपीठे शिवा भीमेश्वरी तथा। वस्त्रपाद भवो नाम भवानी भुवनेश्वरी। अद्रिकूटे महायोगी रुद्राणी परम- खरी। अविमुक्त महादेवो विशालाक्षी शिवा परा। महामाये हरी रुद्रो महाभागा शिवा तथा । महाबलथ गोकर्णे शिव. भद्रा च चण्डिका। भद्रकणे महादेवो भद्रा च कर्णिका तथा । सुपर्णाख्ये सहसाख्य उत्पता परमेश्वरी। स्थाणुसजे शिवस्था श्रीस्वरस्था श्रीधरा शिवा। कनकालये महास्थाने कमलाख्यो "महेश्वरः। कमलाक्षी महेशानि! सकलार्थप्रदायिनी। छागला त कपर्दी च प्रसभा च महेश्वरी। ऊईरेता वरेण्य च सध्याख्यपरमेश्वरी। साकोटास्यमहाकोटा शिवा च मुण्डके. श्वरी। मातुलेखरयोठे च करवीरा च शेखरा । श्रीमदयाघ्रपुरे साक्षाडरनामा सभापतिः । शिवः सभापति म यत्र नृत्यति भङ्करः । प्रामानन्दमहानादपूर्णानन्दमहार्णवम् । नृत्यन्त यत्न देवेशं देवेशी परिपश्यति। यत्र श्राशु महादेवो भक्ताना वरदो भवेत्। नृत्यन्त यत्र सर्वेशं वीक्ष्य लोको विमुच्यते । पुण्यस्थानेषु सर्वेषु स्थानमेतनमहोत्तमम् । सर्वाणि अक्षयाणि भवन्ति थे। तस्मिन् महोत्तमे स्थाने शिव गडाख्यमद्भुतम्। तडागमस्ति तत्तर दक्षिणे त्यतीश्वरः । वडागेऽस्मिन् वसन् सात्वा सभानाथं समीक्षते। अष्टोत्तर सहमत जपेच्छुडो मुदान्धितः ॥ यामि ते कथितान्यत सदा तिष्ठन्ति देवताः पितरः सिहगन्धवाः सिद्धयः सर्वसिदिदाः । यद यत्कर्माणि ·प्राणतोषिणी। अव दत्तं हुतं नातं मानमक्षयपुण्यदम् । यद यत् प्रकीर्तितं भैरवं परिपूज्य च । प्रणवादि हृदन्ते च लभतेऽभीष्टमुत्तमम् भोजवेद ब्राह्मणान् योऽत्र अक्षयं फलमच ते। इह नानासुख भुका हरगौरीपुरं व्रजेत्। योकदुःखविनाशोऽयं कथा- निधिरीश्वरः । निर्ममे सर्वसम्मोत्त्यै पुण्यक्षेत्राणि भूतले। अकाले पुण्यशुद्धानामनेकैः पुण्यसाधनैः। आस्तिवानां भवेदव निवास: साधनं प्रति। तस्माद यनेन कर्तव्यमत्र साधनमुत्तमः । इदानीं शृणु चाङ्गि! पीठं सर्वाङ्ग सुन्दरम् । अक्षमालामयं पीठं ब्रूहि मे परमेश्वरि ।। यत्र सिध्यन्ति कार्याणि स्थितिस्ते शङ्करस्य च। विष्णोरगाधबोधस्य तप्रियाया महेश्वरि । अन्येषाञ्चैव देवानां युग्म पदनिवासिनाम्। प्रसादो हि भव. त्याशु तत्र च प्रीतिलतमा ॥ अथ पूजाकाल: समयाचारतन्त्र प्रथमपटले ॥ पूज- नादिपु यः कालो देवानाञ्च पृथक् पृथक् । स कालः समयी नाम यज्ञात्वाऽमृतमश्नुते ॥ तथा । प्रातमध्याह्नकः कालः प्रदो. पथ तीयकः। रात्रिप्रवमयामश्च चतुर्थः परिकीर्तितः। पञ्चमस्त्वईरात्रय पञ्च कालाः प्रकीर्तिताः। दिनस्य प्रथम स्यादौ काल: प्रथम ईरितः। दिनमध्ये तु यः कालो हितीयः परिकीर्तितः। सूर्यास्तरजनीकादी प्रदीपो यस्तृतीयकः । ब्राझामुहविधिकमरावादनन्तरम् । कालः पठानको ज्ञेयो देवानामपि दुर्लभः । . भान्तिकर्म तथा वश्यं स्तम्भहेपण- मोहनम्। उचाटनं मारणच कर्माणि च पृथक् पृथक् । शान्त्यर्थं प्रथमः कालो मध्याङ्गस्तदनन्तरम् । सायं सूयास्त- समयस्त्रिकालानामयं क्रमः ॥ मत्स्यसूले पञ्चमपटले ॥ अनुना- काले सर्वत्र दिवसादी शुभऽहनि। भागानुक्तो समं कुयाद वारानुको गुरोर्दिने। तिष्यनुतोऽष्टमी गुनबन्ने रोहिणी, ·४५० । माणतोषिणी। मता। योगेऽनुक्त ध्रुवो योगः सर्वश्रेष विधिः स्मृतः । योगिनी- तन्ने पूर्वखण्डे द्वितीयपटले ॥ गते तु प्रथमे यामे वतीयमहरा वधि। कालो नत जपस्योक्त' पूजाकालमिति शृणु। साई- यामगते नक्के साईयामः स्थितो यदा। पूजाकालो भवेद याम- चतुर्वर्गप्रदः सदा। लिष्टे हे घटिके ये तु रात्रेमध्यमयामयोः । सा महाराविरुद्दिष्टा तत्कृतं त्वक्षयं फलम् । यद् यज्जप्तं हुतं यद् यत् यत् कृतं मोक्षसाधनम्। सर्वं तदक्षयं याति तथा- नन्याय कल्पते ॥ गुप्तसाधनतन्त्र षष्ठपटले ॥ निशा तु परमेशानि ! सूर्यो चास्तमुपागते। प्रहरे च गते रात्री घटिके हे परे च ये । महानिशा समाख्याता ततथातिमहानिशा। तन्वान्तर घटिका- द्वयमेव चेति पाठः। अतिमहानिशान्तमुक्ता तु। पूजयेद्देवीं पशुभावः कदाचन। दशदण्डे तु या पूजा तत्सर्व. मक्षयं भवेत्। पष्ठकोशे महेशानि ! तत् सर्वममृतं प्रिये !। सप्तमक्रोशके देवि! सर्व क्षीरोपमं भवेत् । अष्टमक्रोशक इत्यादि समानम् । अईराने गते देवि! सर्व क्षोरोपमं स्मृतम् । अष्टमकोशके देवि ! द्रव्यतुल्य न संशयः । अतः परं महेशानि ! विपतुल्यं न संशयः। एतत् सर्व महेशानि ! पशभावे मयो- दितम्। दिव्यवीरमते देवि ! तत्त्वज्ञाने प्रपूजयेत्। पञ्चतत्व समानीय यदि पूजापरो भवेत् । कालाकालविचारन्तु देवि ! तत्र विवर्जयेत् । अईराने गते देवि ! कूलपूजा प्रकीर्तिता। तत्तत्तन्त्रानुसारेण सर्वपूजादिकचरेत् । बहन्मुण्डमालातन्चे ॥ आगमप्रकाशते । शरत्कालेऽथवा चवे सूर्येन्दुसङ्गमेऽसिता। अबरात्रेऽचिंता देवी भोगखर्गाप. वर्गदा। सूर्येन्दुसङ्ग मेऽमावस्यायाम्। असिता श्यामा कालि- केति यावत् ॥ भोगमसारे ॥ तुलामकरमेषेषु कुहुँ प्राप्य सुरैः तत्र न - . ।

·प्राणतोषियो। ४५१ खरि!। पूजयेत् कालिका देवी चतुर्वर्गफलाप्तये ॥ नन्दिकेश्वर- तन्त्र ॥ निशोथे कार्तिक कुद्वा यजेदीपान्वितादिने। कालिकां कालिका तस्य सर्वाभीष्टप्रदायिका। प्रतिसंघारं कुर्यात् कालिकाया महोत्सवम्। कार्तिके त विशेपेण अमावस्यां निशाईके । तस्यां सम्पूजयेद्दवीं भीगमोक्षपदायिनीम्। तलायो कुजवारेऽपि कुहुरेव यदा भवेत् । प्रगल्भान्तु जगडावी पूज. येहीतमङ्गलैः । मुण्डमालातन्वे । तुलादित्यनिशा तु पञ्च- दश्यां नगात्मजे।। पूजयेत् कालिका तत्र प्रचण्ड मुण्डमा लिनीम् ॥ पष्ठपटले । दिवापूजा विधातव्या निशापूजा महे. श्वरि !। सन्ध्यापूजा विधातव्या तदा सिदिमवाप्नुयात् । न दिया न निशाभागे न सन्ध्यायां कदाचन। पूजयेत्र जगहावी हलाया परिपूजयेत् । दिवा न पूजयेहेवी रात्री नैव च नैव च। सर्वदा पूजयेद देवों दिवा रात्री न पूजयेत्। वचनबयाणां इति दिव्यवीरविषयलेन समाधानमतो न कशिदोपः। तथा च निरुत्तरतन्त्र प्रथमपटले ॥ न दिवा पूजयेदोरः पशूरावी न 'पूजयेत्। विपरीतं महेशानि ! अभिचाराय कल्पाते ॥ ननु । प्रागुतगुप्तसाधनतन्त्रोतवचनेन पशूनां पोड़शदण्डात्मका- रात्रिमध्ये पूजायवणात् रात्री पशुकर्तृकपूजननिषेधः कथ सङ्गच्छत इति चेत् सत्यम् । नन्दिकेश्वरमुण्डमालातन्चयोर्वच. नैरागमप्रकामतः सहकवाक्यतया गुप्तसाधनतन्त्रोक्तवचन दीपान्वितादिनिमित्तकर्तव्यश्यामादिपूजाविषयकम् । निहत्तर: तन्वन्तु नित्यपूजाविषयमिति सर्व समञ्जसम् । दिवावीरपूजा. निषेधोऽपि पञ्चतत्त्वहीनपूजाविषयत्वेन बोइव्यः । अन्यथा पूर्वोत्ता- कालाकालेतिवचनमनर्थक स्यात् । प्रतिनिशायां पूजानिपेधस्तु अप्रशस्तकालार्थः । अन्यथा द्रव्यस्थामृतत्वादिकीर्तनस्य वैययं स्यात् । साईयामेवाद. वस्तुतस्तु कुलपूजाविषयम्। महानि- .

·॥ + साधका- ४५२ प्राणतोषिणी। ोणतन्त्र चतुर्दशोलासे ॥ देव्युवाच ॥ यद्यकस्माद्देवतानां पूजा- बाधो भवेदिभो!। विधेयं तव किं भक्तस्तन्म कथय तत्त्वतः । अपूजनीयाः कैर्दोषैर्भवेयुर्देवमूर्तयः । त्याज्या वा केन दोषण तदुपायथ भण्यताम् ॥ श्रीसदाशिव उवाच ॥ एकाइमर्चना. वाधात् द्विगुणं देवपूजनम्। दिनये मवेद्विगुणं तवैगुण्य दिन- बये। ततः परमासपर्यन्तं यदि पूजा न सम्भवेत् । तदाष्टः कलसैवं नापयित्वा यजेत् सुधीः। पण्मासात् परतो देव प्राक् संस्कारविधानतः । पुनः सुसंस्कृतं कृत्वा पूजयेत् ग्रणीः। खण्डितं स्फुटितं व्यङ्ग' संस्पृष्ट कुष्ठरोगिणा। पतितं दुष्टभूम्यादौ न देवं पूजयेद्बुधः । होनाङ्गं स्फुटितं भग्न' देव तोये विसज्जयेत्। स्पर्शादिदोपदुष्टन्तु संस्कृत्य पुनरयेत्। महा- पीठेऽनादिलिने सर्वदोपविवर्जिते । सर्वदा पूजयेत्तत्र स्वखमिष्टं सुखाप्तये ॥ अथ प्रायश्चित्तम् ॥ श्यामारहस्यतलिङ्गागमे ।। शृणु देवि ! प्रवक्ष्यामि प्रायश्चित्तमनुत्तमम् । तद्विशुद्धिश्च विधि- वदभैरवेण सुभापितम्। गुरुत्यागकरः शिष्यः प्रायश्चित्ती भवेद- ध्रुवम् । लक्षं श्रीपादुकां जमा तस्मात् पापादिशुध्यति । मन्त्र- त्यागकरः शिष्यस्तत्सङ्ग नैव कारयेत् । लक्षमेकं जपेन्मन्त्र होम- तर्पणतः शुचिः ॥ एतत्तु दिव्यवीरगुरुत्यागे बोदव्यम् । कुलशि- प्ये ए पशगुरुत्यागः कर्तव्य एव । इति श्यामारहस्योक्त तन्त्र समोचीनम् कोलिकानां प्रायश्चित्ताभावात् ॥ तदुत्ता कुलार्णवे पञ्चमखण्डे ॥ प्रायशित भृगोः पातं सन्यासं व्रतधारणम् । तीर्थ- यावाभिगमनं कौलः पञ्च विवजयेत् ॥ तेन प्रायश्चित्त पत्र पियविपयम् । पशगुरुत्यागस्य शास्त्रीतत्वान्न तत्र प्रायश्चित्तम् तहचनन्तु रुद्रनामलकुलार्णवयोः । मधुलुब्धो यथा भृङ्गः पुष्यात पुप्पान्तर बजेत् । ज्ञानलुब्धस्तथा शिष्यो गुरोर्गुवन्तरं व्रजेत् । मन्त्रान्मन्वान्तरमिति पाठान्तरम्। तन्मवे च रिपुमन्तः साध्य- !

·प्राणतोपिणी। ४५३ । मन्त्री जीवहीनः मन्दिग्धी वा यथा स्यात्तथा त हित्वा अन्यम. वग्रहण' कुर्यात् । तथा विद्यां विहाय महाविद्याग्रहण कुर्यात् ॥ तदुक्तं तत्रैव ॥ सकलो जीवहीनय सन्दिग्धो निद्रित- स्तथा। मनवस्ते न सिध्यन्ति गुरुः स्याद ब्रह्मघातक'। तदा तं सहसा ज्ञात्वा मन्त्रदेव गुरु त्यजेत् । बहुज्ञोऽपि गुरुस्त्याज्यो जात्वा सारं वरानने !। अल्पज्ञोऽपि गुरु' पूज्यो यो जानाति कुलाकुलम् । एकव गुरुणा साई स्वपित्युपविशेञ्च यः । स याति नरकं घोर यावदिन्द्राचतुर्दश। गुरुवाक्य हतं कृत्वा धामावाक्यन्तु रोपयेत् । गुरु जेतु मनो यस्य स यतेन्बरका- णवे। अनेकधा पशोरन भुञ्जते ये च कोलिकाः। तेभ्यः प्रकु. प्यते देवी तत्सङ्गं नैव कारयेत् । कोलिकः पशुससर्गी पशुशक्ति रमेदबलात् । गोष्ठीमध्ये च यत्नेन दर्श तस्य न कारयेत् । एकपात्रे पिवेट्रव्य वीरो माहेश्वरी यदि। शुनी विष्ठा भवेत् .पान प्रायथित्ती स कोलिक। गायत्रीमि सहस्रेण तत्पाप शमयेदथ । होमयेदविपाज्येन निष्पाप म भवेध्रुवम् । लक्षवयं जपल्लोपां लक्षं वाप्यजपा जपेत् । सम्यक् शोधितवित्तस्तु सुवर्ण गुरवे ददेत् । चक्र मला तु देवेशि । पूजयेत्तर्पण विना। चत्वारि तस्य नश्यन्ति आयुर्विद्या यशो बनम । अभिषेके विना- भूते आचार्यलं करोति यः। यो निकोटिशतं याति रौरव नरकं व्रजेत् । मानरूपा परित्यज्य स्त्रीरूपा शलिमाचरेत् । सयाति नरकं धीर' जन्मकोटिशतानि च । मूलं लक्षवयं जमा अजपा लक्षमेव च । कूवोज पञ्चलक्षं तत. शुद्धिमवाप्नुयात् । मन्त्रमाता च पुच्ची च भगिनी च कुलानना । न रमेत् कौलिको नित्यमेताः सम्यक् समर्च येत्। श्रीपात्रग्रहण कृत्वा चक्रम- त्यापयेदयदि। पशयानं भवेत्तस्य प्रायश्चित्तं प्रजायते ॥ अथ मन्त्रमाढममने पाणान्तिकमायश्चित्तम्। तदुक्तं तन्त्रान्तरे । ।

·४५४ प्रापतोषिणो। बलादा खेछया वापि यो रमेमन्चमातरम् । दशल मई जमा तपानले समाचरेत् । पुचीकुलाहनाभगिनीगमने मूल मन्बलाजपात् शुद्धिस्तदुत तव। मम्मपुच्ची वपुची चम. गिनी च कुलाङ्गना। रमणालक्षजापन राशी भवति कौलिकः । सन्त्रान्तरे । पर्वण्यपूज्य देवेशी गुरुमग्निश्च शक्तिः । अदला च वलिं तव शतमष्टोत्तर जपेत् । पत्रं पुष्य फलं मूलमब पानादिमौषधम्। अनिवेद्य न भुञ्जीत यदाहाराय कल्पाते । अनिवेद्यन्तु भुजानः प्रायश्चित्ती भवेवरः। देव्याचाष्टात मन्त्र जमा पूतो भवेत्ररः । अनस्थिपाणिसङ्घात हत्वा च दशकां जपेत् । हत्वा च पक्षिण: मर्वान् विभिरकादर्श जपेत् । सपं. मार्जारनकुल वानमुद खरं हयम् । गजाद्याच भृगान् सर्वान हत्या चाष्टशतं जपेत्। जपेदष्ट सहनन्तु क्षत्रवैश्यवधे बुधः । हवा पशु स्त्रियं बाल मन्वं पञ्चशतं जपेत् । जपेदष्टसहसन्तु सञ्छूद्रविनिपातने । त्रयोदशसहस्रन्तु दिव्यवीरबंधे जपेत् । वीरस्त्रीगमनेनापि स्थापाने तथैव च । गुरुमुपामन्तपुत्त्रीगमने चापि कौलिकः ॥ इति तु अज्ञानते बोध्य जानकते तु लक्षज- पात् शुद्धिः ॥ तदुक्तं ब्रह्मजामले ॥ त्वा वीरबधं मन्त्री थापानं गुरुम्न पाम् । वीरपत्नी मन्त्रपुची रमिला दिगयुतं जपेत् ॥ इति । महापातकप्रायश्चित्तजपस्तु लतासम्बन्धेन कार्य:। तदुक्त काली- तन्त्र ॥ लतारतेन जप्तव्य महापातकमुक्तये। रुद्रनामले उत्तर खण्डे द्वितीयपटले ॥ पशूनां व्रतभङ्गादी विधि प्रथमतः शृणु । व्रतभङ्गे नित्यभङ्गे नित्यपूजादिकर्मणि । सहस्र प्रजपेन्मन्त्री व्रत- दोपोपशान्तये । गायत्रीतन्त्र पञ्चमनाह्मणपटले । गालग्राम- शिलाधग्रे कृत्वा दिव्यं करोति यः। शालग्रामादिकं सक्षा यदि दिव्य करोति च । तथा गङ्गाजलादींश्च तामच गोमयं तथा । तुलसीञ्च महादेवि ! सुवर्ण गोरजस्तथा। वेदादी- ·- साधु पृष्ट खया देवि! पशुवाक्यप्रबोधनम् । आदी तु कध- विथामि पथात् साधनमुत्तमम्। कार्तिके फालाने मासि दतीयायां महानिशि। एकाको निर्मयो गला चितायां वर- प्राणतोषिणी। ४५५ न्यपि पुण्यानि द्रव्याख्यन्यानि यान्यपि। तीर्थपीठादिनामानि । स्पृष्ट्वा दिव्यं करोत्यपि। दिव्यकर्तः कारयितुर्नरकान्न च निष्कृतिः ॥ पूर्वोक्त यन्महेशानि ! तत्पापस्थ विशुद्धये। यदि बाबधमोक्तप्रायश्चित्त करिष्यति ॥ तन्मात् पापात् तदा शुद्धो नान्यथा कल्पनोटिमिः। अपरञ्च प्रवच्यामि शृणुप्व कमलानने!। गङ्गामानं हि नन्दादो सर्वपापप्रणाशनम् । गङ्गातोये कृतं दिव्यं तत्मा नगनन्दिनि !| महापातकोपपापं गङ्गास्नानाविनश्यति। गङ्गायां मौपलं सान महापातका- নামৰম্ । प्रायश्चिचात्मकगनासानसङ्कल्पः॥ श्रोत्यादि. शालग्रामसनिधिदिव्यकरणशालग्रामगङ्गाजलतानगोमयगोरन- स्तुलसोसुवर्णरजततीर्थमहापोठवेदादिशास्तस्पर्धपूर्वकदिव्यकर- एदेवादिनामोच्चारणपूर्वकदिव्यकरणकारणाज्ञानक्षतवद्महत्या- दिजनितयाप्रक्षयकामो नन्दायां गङ्गाखानमहं करिष्ये। प्रति तु समुचितपापक्षयसइल्पः । अद्येत्यादिगगाजलमार्शपूर्वक दव्यकरणदिव्यकारजनितपापक्षयकामो गङ्गायां मानमहं करिष्ये । इति गङ्गाजलपर्यपूर्वकदिव्यकरणपापचयमइत्यः । अयेत्यादिनानाज्ञानकत ब्रह्महत्यादिपापक्षयकामो गङ्गाया सानमहं करिष्ये । इति ब्रह्महत्यादिपापक्षयसङ्कल्पः ॥ इति श्रीप्राणतोपियां चतुर्थे कास्यकाण्डे शाखाकथन नाम द्वितीयः परिच्छेदः। अथ विशेषसाधनानि। सकलासदीपिकायां प्रथमपटले श्रीनीलावाण्युवाच ॥ इदानीं रुकलासोऽपि पशुरूपधरो- व्ययः । पशवाक्यप्रबोधाय उपायं वद शहर!॥ ईश्वर उवाच ॥

·एवं सहस्रं प्रापत । त्ततः। ४५१ मारतोषिषी। वर्गिनि !। गहामन ममामाय देवी ध्यात्वा तु चर्षियान । गुष्ककण्ठीमपरायां गनां घोरतरंक्षिणीम्। बुवतीं दिसणा- तालजहां मुबकपा भजे। एवं ध्यावा प्रयोग अपेक्षा 'मनन्यधीः। तारां मायां तथा धचिंचधिक सकशासकम् । बोधयहितयं वद्धिकान्तामन्त्रः परात्परः । सत: सिदिरनुत्तमा। ककलासरवं सात्वा साधको गतशोक भाक् । तत्मसादामहेगानि ! माफल्य तस्य जायते । स ते सकलां वाती साधकाय यदा तदा। राजानं वशयेत् चिम कामिनीञ्च न संगयः ॥ १ ॥ अयवा गोष्ठमासाद्य निशीये साधकोत्तमः। उग्रचण्डा प्रयत्नेन धूपदीपैमनोरमैः। भक्तितः परमेशानि ! पूजयेत्तारमायया । निजमन्त्रसहस्रन्तु तदैव प्रजपे. ततः सिध्यति देयेशि! नात्र कार्या विचारणा ॥ २ ॥ अथवा कामिनीपुप्यमकरन्देन सुन्दरि!। तिलकं कारये- भूहि जपेदेतं मनु ततः । तत्क्षणात् सिद्धिमाप्नोति सत्यं सत्यं न संशयः ॥ ३॥ इति ककलाससिद्धिः ॥ प्रथ वलीसिद्धिः ॥ तत्रैव । वल्लिकायां साधयेविहानदी. तोरे महानिशि। उग्रकेशी प्रयत्नेन पूजयित्वा विशेषतः । तारं हृटुग्रकेशीच चतुर्दान्तां हिठावधि। जपेदेतत् सहस्रन्तु सिध्यत्येव न संशयः । अथवा मुक्तकेशस्तु चितायां परमेश्वरि । वगलां पूजयेद् यत्नादुपचारैर्यथोचितैः । ॐ नमो वगले ! माया स्वाहात्तीऽयं महामनुः । अष्टोत्तरसहस्रन्तु जपेदनन्यमानसः । ततो देवि) समानीय गोधिका गृहसम्भवाम्। पूजयेत्तां प्रय- बेन पुनर्जापं समाचरेत् । ततः प्रभृति देवेशि! वल्लिका शब्दविद्भवेत्। अतीतानागतां वाती लीलया वक्ति सर्वदा अथवा निशि मांसाद्यैः पूजयेत् कणपिङ्गलाम्। जपेन्मायावयं लक्ष्मी डेयुतं नामसंयुतम्। जपेदयुतमानन्तु ततः सिद्धो भवे- ·भेकसाधनं तचैव । नदीतीरं समासाद्य खातो निर्मलबस्न तदा। ४५८ प्राणतापिणी। पूजयेत् फेरकं सुधीः। चतुर्भुजां विशालामा विवसामुचता सनीम् । सप्तकाशनमाया पद्म गह गदामसिम् । विनती मुक्तकेगी सर्वभीतिहरां पराम्। इति ध्याला प्रयवनांगन्ध पुष्पमनोरमः। सामिपः सुरसेव नवेष मनोरमः। पूज- यित्वा वरारोहे ! जपेत् प्रणयरम्प टाम् । काली माया तथा काली वशिकान्तावधि प्रिये । प्रजपेहरावी च लभमान शुचिः पुमान्। फेरुः स जीवति ततो दिव्यमुत्पद्यते वरं वरय भो यत्स ! यत्ते मनसि वर्तते। ततः स साधकोष्ठो देवदेवं मनोरम !। वशीभूत्वा सहस्राम्दान् त्वं मां पालय सर्वदा। एवं प्रार्थं वरं देवि ! पूजयेत्ता प्रयत्नतः । रक्तगाकाब पिष्टेन भोजनच यथोचितम् । ततः स तिष्ठति सदा यावदायुन सशयः। तच्छयनच्च लक्षमानञ्च इन्यात् स वीक्षणेन । यद् यत् सम्प्रार्थयेन्मन्त्री सर्वमानीय यच्छति । सहस्र वा शत वापि धनं दद्याद्दिने दिने। इच्छाभोज्य महेशानि ! तथैव. वरसुन्दरीम् । आनीय क्रोशलक्षस्थां जपे यच्छति पार्वति ।। अनागतां तथा वातो ब्रूते पाण्मापिकीमपि । अतीता शत- वीयां ब्रूते नित्य महेश्वरि !। शिवानां सर्ववार्ताञ्च स्वय बोधयति ध्रुवम् नात्यहं प्रजपेत्तञ्च यत्नेन सामिपानकैः । स युवा फेरुकाणाञ्च शब्द प्रणतिमाचरेत् ॥ श्रय खशब्दसाधनम् ववैव । निम्बमूलं समासाद्य पूज- येद्दोजनेऽसताम् । धूपदीपैश्च नैवेद्यैर्बलिभिः परमोत्तमैः । पूज यित्वा निशामागे जपेदष्टायुतं बुधः । स्फिस्फि कालि ! वह्नि कान्ता विद्येयं परमोत्तमा । ततः सिदो महेशानि ! सर्व कुकर भाषितम्। बुध्येद्देवि ! तदा सर्व तदर्थच यथातथम् ॥ इति । गन्दन्नानम् ।

·प्राणतोपिणो। ४६० अथ मेषशदन्नानम् तत्रैव। महागण्डारक देवि! तस्य धर्मणि चाईके। उपविश्य जपेडियां कोडाला कनकप्रभाम् । रक्तवस्तपरीधानां नानामण्डनमण्डिताम् । विभुजां सुन्दरी देवी ध्यात्वा प्रयतमानसः ॥ धरावीजयं देवि! कामवीजयं तथा। खाहान्ता कधिता विद्या जपेदष्टायुतं बुधः । ततः सिध्यति देवेशि! कोणा परमेश्वरि ! शब्द बुध्यति देवेशि ! मेषाणां तत्प्रसादतः ॥ अथ छागलशब्दज्ञानम्। केवलं छागदुग्धन परमानन्तु पाचयेत् । तदेव भक्षयेद्देवि ! जपेदेनामनन्यधोः। जपेच्च को- सणां विद्यां सप्तायुतमतन्द्रितः। तत्प्रसादान्म ईशानि ! कागानां शब्दविद्भवेत्॥ अथ वनविड़ालशब्दज्ञानम्। हविष्याशी निगाभागे जपे- देनां हि साधकः। षट्सहस्रप्रमाणेन पड़ दिनं यावदेव हि । ततथ शशकानां वे शब्द बुध्यति नान्यथा। अनेनैव विधानेन ऋतुमूललतां स्पृशन् । अयुतकप्रमाणेन सन्ध्यायां प्रजपेन्मनुम् । ततस्तस्याः प्रसादेन कपीनां शब्दविद्भवेत् । अनेनैव विधानन ज. पेद यदि दिनावधि । ततो वनविडालानां शब्द वुध्यति नान्यथा। अथ ऋक्ष दज्ञानम्। तारं माया रमायुग्म विशाला डेयुतां तथा। अस्वान्तेयं महाविद्या स्वाहान्तामपि सुव्रते ! । विशालां घोरवदनां मुक्त केशी दिगम्बरीम्। यौवनोद्भिन्नवक्षोजां सरोजादी हसन्मुखीम् । खद्भखटाङ्गपद्मासीन बिनती परमे. खरीम् । एवं ध्यात्वा जपेन्मन्त्र मुच्यते नात्र संशयः । निशामागे हविष्याशी जपेन्मन्वं जितेन्द्रियः । पूजयित्वा प्रयत्नेन रक्तचन्दन- पुप्पकैः। दशांश जुहुयाहहौ निम्बकाष्ठवरानने !। सिध्यति देवेशि ! ऋक्षाणां शब्दविद्भवेत्। विवादे सकटे युद्धे जयो भवति नान्यथा। केवलं स्मृतिमात्रेण ऋक्ष ततः ·प्राणतीपिणी। ४६१ । तत्पुरः । युद्धे वापि विवादे वा रिपुं हन्याच्छतायुतम् । विपुलञ्च । बलं दद्यात् सत्यं सत्यं न संशयः। गजेन्द्रमदसम्भूतद्रवेण तिलकं यदि ! तदानावशतो हन्यात रिपुमैन्यं शतायुतम् । विपु- लञ्च बलं दद्यात् सत्यं सत्यं न संशयः। अनेनैव विधानेन श्मंगाने यदि साधकः । लपेल्लक्षप्रमाणेन व्याघ्राणां शब्दविग. वेत्। खापदस्मृतिमात्रेण समयाचारतत्परः। अनेनैव विधा- नेन जपेदष्टायुतं बुधः । जुहुयात्तद्दशांशेन हस्तिसिदिभविष्यति । अष्टभिः सहायुतमिति सहाथै ढतीया समासोऽपि काचिद्- गमकत्वात्तेनाष्टाधिकमयुतमित्यायातम्। करिशब्दञ्च स ब्रूते सभायां परमेश्वरि । हस्तिनान्तु प्रसादेन स जयो सर्वविद्ध- घेत्। करिसतशब्दमभिप्रेत्य सभायां स ब्रूते इत्यर्थः । हस्ति- कणे तदा तेन वायते यन्महेखरि!। तदेव कुरुते हस्ती हमा. दीनान्तु मञ्चनम् । अनेनैव विधानेन यदि पुष्पवतीग्रहे। निशाभागे जपेलच पूजयेदवलिभिः शुभैः । पुष्पवतीग्रहे रज:- स्खलायोनिमण्डले। जुहुयादयुतं पद्माहितैः परमेश्वरि । ॐ नमो देवदेवाय पञ्चास्याय महात्मने । त्वत्प्रसादान्महादेव ! मम सिद्धिर्भविष्यति । इति स्तुत्वा महेशानि ! मृगेन्द्रशब्दविग- वेत् । मृगेन्द्रस्य प्रसादेन तस्यासाय न विद्यते । युद्दे वापि विवादे वा स भवेदिजयो नरः। मृगेन्द्रस्मृतिमात्रेण सिंहो गच्छति तत्पुरः । तदाजावशतो नित्वं कार्य साधयति ध्रुवम् । इति ते कथित सबै दुर्लभ भुवनत्रये । तस्य गेहे स्थिरा लक्ष्मीः पुत्रपौत्रावधि स्थिता । एतन्मन्त्र महेशानि ! यदि पर्वतमस्तके। इविष्याशी जपेद्देवि! सदा सर्वत्र सिद्धिदः । अथ शूकरशब्दज्ञानम् ॥ पसभूमि समासाद्य तारं घरपर- इयम् । व्रत वाहान्तमन्नोऽयं जपेत् सप्तायुतं बुधः । घोणिरापूरयेद यनात्ततः सिध्यति नान्यथा । 1 ·.४६२ :प्राणतोषिणी। अथ कशालसिद्धिः॥ नदीतीरं समासाद्य कृतसानो दिवा शुचिः। कौलिकी पूजयेद् यत्नाबानापुप्पैमनोरमैः । मद्यैः । मांसैोहितच नृत्यगीतादिभिः स्वयम्। पीत्वा कुलरसं यनात् कुलं गत्वा प्रयत्नतः। काली मायाबालिके च काली वधि वनमा। एतन्मन्वं महेशानि ! जपेशिसहस्रकम् । तदायाति महादेवि ! कङ्काली तत्र सोद्यमा। साधकाय वरं दत्त्वा वार नञ्च वरानने !। याति वा वाहनं तस्य वाद्यं वहति सर्वदा। हन्ति शत्रुसहस्राणि पृथ्वी भ्रमति तत्क्षणात् । बलञ्च विपुलं दद्यात् सत्य सत्य न संशयः। तारं माया रमावोज पशुनामा- ग्निवल्लभा। कालिकापूजनं यस्तु पशनाम्ना जपेन्मनुम् । सहस्रं परमेशानि ! तस्य शब्द प्रबुध्यति ॥ अथ काकशब्दज्ञानम् ॥ द्वितीयपटले ॥ काकपुच्छं महे. शानि ! मूर्ध्नि सन्धार्य यत्नतः । कालीवीज तथा काका कालो- मन्चोऽयमुत्तमः । चितायां पट सशसाणि होमपूजाविवर्जितम् । जपेनिशीथे देवेशि ! ततः सिद्धो भवेन्नरः । सार्वज्ञ तस्य जायते। काकशब्दप्रबोधन सर्व वक्ति यथातथम् । चिरजीवी भवेन्मयो नात्र काया विचारणा ॥१॥ अथ खञ्जनसिद्धिः। तारं तिमिरनाश्यै च मायावी महेश्वरि ।। पूजयेत् परमेशानि ! यत्नात्तिमिरनाशिनीम् । ततः खन्ननसिद्धिः स्यानात्र काया विचारणा। खजनानां ततस्तस्य दर्शनच भवेत् सदा। मूर्ध्नि नीते च तत्पक्षे देवेऽपि स न दृश्यते। जानीयात् खाननं शब्द सर्वेषां प्रियतामि- यात् । अथ जलचरपक्षिसिद्धिः । एतन्मन्त्र महेशानि! श्मशाने यदि वा जपेत् । पट्सहस्रप्रमाणेन पूजयेदम्बुवासिनीम् । तदा वारिचराणाञ्च पक्षिणां शब्दविद्भवेत् । एतन्मन्वं ततः प्रभृति देवेशि!

·४६४ माणतीषिणी। कोलकाल वरारोहे ! वशिकान्ता ततः परम् । विस्वमूत्र महेशानि ! जपेदयुतमानतः। पूजयेत् कालिकां देवीं ततः सिद्धिर्भवेद्धवम् । वकानां शब्दविद्भूत्वा सर्वज्ञो जायते नरः ॥६॥ अथ चटकशब्दज्ञानम् । चाटु चाटु महेशानि ! स्फे पूर्व परमेश्वरि ! 1 सप्तायुतं जपेद, यत्नात् कालिकामपि पूज- येत्। ततो बुध्यति देवेशि ! चटकाशब्दमुत्तमम् ॥ ७ ॥ अथ शुकशब्दज्ञानम् । मायावीजं शुकहन्द बोधयहितयं तथा। वह्निकान्तावधिर्मलो जपेदयुतमानतः । ततः शकस्त्र शब्दजो नरो भवति नान्यथा। शुकस्यापि प्रसादेन महासम्प. त्तिमान् भवेत् । एतन्मन्त महेशानि ! निशीथे त्यक्तभोजनः । जपेदष्टसहस्रन्तु शारिकापददानतः । शारिकाशब्दवि वा सर्वज्ञो जायते नरः॥८॥ अथ सारससिधिः ॥ धरावीज समुद्धृत्य भै मैं बीजं समु- इरेत्। एतन्मन् महेशानि ! सप्तायुतमतन्द्रितः। जपेत् कमलमध्ये तु हविष्याशी जितेन्द्रियः। ततः सिध्यति देवेशि । नान काया विचारणा। सारसाणां रख बुद्दा सर्वजो जायते, - नर:0॥ प्रय कपोतसिद्धिः स्फे द्वार पूर्वमुद्दत्व हुद्वारहयमुद्धरेत् । खाहान्ता कथिता विद्या जपेट्युतमानतः । शाल्मलीमूल. मासाद्य पूजयेत् सिद्धिकालिकाम् । ततः सिध्यति देवेशि ! नात्र कार्या विचारणा। कपोतस्थ रवं देवि! स बुध्यति न संशयः॥ १०, कौरवरशब्दमुदाय कूञ्चवीजं समुहरेत् । सिद्धिकाली अपुल्याथ लपेदयुतपञ्चकम् । तत: सिध्यति देवेशि। मात्र काऱ्या विचारणा। कपोतस्य रवं देवि ! स बुध्यति न संशयः ·प्राणतीषिणी। कपोतविष्ठया मूनि तिलकऽपि कृते बुधः । भूतं भावि वर्तमान सर्व वक्ति यथातथम् ॥१२॥ अथ कुक्कुटशब्दज्ञानम् । कं कसारं समुचार्य कूर्चवीजमयो. हरेत् । जपेदष्टायुतं देवि ! कालिकाच प्रपूजयेत्। मद्यमां. सैलतागेहे मिदो भवति नान्यथा। मिद्दे मन्त्र तथा मन्त्री भवभूमिपुरन्दरः। शब्दं बुध्यति तेषां वै सर्वजो भवति ध्र पम् । यावत्तिष्ठति तष्ठिा तस्य मूधि वरानने !। कवित्वं कुरुते सावत् वादिनं जयति ध्रुवम् ॥ १३ ॥ अथ शरालुसिद्धिः ॥ हं हारं समुच्चार्य स्फे स्फवारं सम्. चरेत् । हम हंस ततो ब्रूयात् जपेल्लक्षं वरानने ।। गुद्यकाली प्रपूज्याय मद्येमीसैर्वरानने !। ततः मिध्यति देवेशि । हंसशब्दी हि सवते ।। तद्विष्ठातिलकं कृत्वा महासर्वज्ञतामियात् ॥ १४ ॥ अथ क्षेमदरीमिधिः ॥ मायावीजं समुत्य धरावीज मम- हरेत्। क्षेमकरीपद' पश्चात्तदन्ते वद्भिवल्लभा। वटमूलं नदी- तौरं गत्वा लतं जपेन्नरः। पूजयेत् कालिकां टेवी मद्यमांसे- मनोरमैः । रक्तपय रकमान्यैर्नानालझारम रतैः ॥ सिध्यति देवेशि ! निशीथे म भवेत् प्रिये ।। क्षेमहरीणां शब्दजो जायते नात्र संशयः। परस्त्रीनिरतो देवि! मनोवा- कामवाप्न.यात् ॥ १५ ॥ अथ टिटिभमिद्धिः। टिटिभायास्तु स्वं वीर्ज वह्निकान्ता ततः परम् । कानों मम्यूजयेद्यतात् टिटिभ शब्दविद्भवेत् ॥१६॥ अथ कोकमिधिः। कोकयुग्म' वनिकान्ता जपेत् सप्तायुतं बुधः । कालिकां पूजयेदयत्नात् कोकानां शब्दविद्भवेत् ॥ १७ ॥ अथ चकोरशदनानम् । कालोवीजं चकोराय जपेदष्टायतं बुधः। वटमूलं समासाद्य कालिकां पूजयेत्ततः । चकोरशब्द- वित्वा सर्वजो जायते नरः ॥ १८ ॥ ततः ·प्राणतीषिणी। कपोतविष्ठया मूधि तिलकेऽपि कृते बुधः । भूत भावि । वर्तमान सर्व वक्ति यथातथम् ॥१२॥ अथ कुकुटशब्दज्ञानम् । कं कशारं समुच्चार्य कूचवीजमथो- रत्। जपेद्दष्टायुतं देवि ! कालिकाञ्च प्रपूजयेत्। मद्येमी- सैलतागेहे सिडो भवति नान्यथा। सिद्ध मन्त्र तथा मन्त्री भवेडूमिपुरन्दरः । शब्दं वुध्यति तेषां वै सर्वजो भवति ध्र पम् । यावत्तिष्ठति तहिष्ठा तस्य मूनि वरानने !। कवित्वं कुरुते तावत् वादिनं जयति ध्रुवम् ॥ १३ ॥ अथ शरालुप्तिद्धिः ॥ हं हमारं समुच्चार्य स्फ स्फद्वारं सम्. चरेत्। हंस हंस ततो ब्रूयात् जपेलक्षं वरानने ।। गुद्यकाली .प्रपूज्याय मीमांसैर्वरानने !। ततः सिध्यति देवेशि ! हंसशब्दो हि सुव्रते !। तहिष्ठातिलक कृत्वा महासर्वज्ञतामियात् ॥ १४ ॥ अथ क्षेमकरोसिद्धिः ॥ मायावीज समुडत्य हरेत्। क्षेमकरीपद पश्चात्तदन्ते वद्भिवल्लभा। वटमूलं नदी- तीरं गत्वा लक्षं जपेवरः। पूजयेत् कालिका देवी मद्यमांसै- मनोरमैः । रक्तपप रतमाल्यै नालद्वारम रतः ॥ सिध्यति देवेशि! निशीथे म भवेत् प्रिये ! । क्षेमकरीणां शब्दजो जायते नाव संशयः। परस्त्रीनिरतो देवि! मनोवा- न्छामवान,यात् ॥ १५ ॥ अथ टिटिभमिद्धिः। टिटिभायास्तु खं वीज वहिकान्ता ततः परम् । कालों सम्पूजयेदयत्नात् टिटिभ शब्दविद्भवेत् ॥१६॥ अथ कोकमिद्धिः। कोकयुग्म वह्निकान्ता जपेत् सप्तायुतं बुधः । कालिकां पूजयेदयत्नात् कोकानां शब्दविद्भवेत् । १७॥ अथ चकोरशब्दन्नानम् । कालीवीज चकोराय जपेदष्टायतं बुधः। वटमूलं समासाद्य कालिकां पूजयेत्ततः। पकीरशब्द- विद्भूत्वा सर्वज्ञो जायते नरः ॥ १८ ॥ धरावीजे समु- ततः ·- माणतोपिशी। तारं काली.चकोराय जपेदष्टायुतं नरः । महाकाली ततो देवि ! अस्वं वह्निवधू ततः। एतन्मन्वं महेशानि ! जपेनच महेखरि।। मीमांसे रक्तपुप्प महाकाली प्रपूजयेत् । एवं कृत्वा विधानेन तत्पुच्छे मूनि धारयेत् । तत्यक्षिणः शब्दवेत्ता जायते नात्र संशयः ॥ १८॥ अथ कोट शब्दज्ञानम् । अथ वो महेगानि । कीटसाधः नमुत्तमम् । वटमूले समामाद्य प्रातः शुक्लाम्बरः शुचिः । व्याघ्र. चर्म: समामाद्य मीमांममनोहरैः। धूपदीपेश्च नैवेद्यैवलिभिः परमोत्तमः। लताभिर्वेष्टितो भूत्वा कोटकच समर्पयेत् । तुगवदोजयुगलां चकोरनेत्रां हसन्मखीम्। पिबन्तीं रुधिर धारा मुक्त केभी दिगम्बराम् । विनती खगमुण्डल ततो विकट- सबिभाम् । एवं ध्यात्वा प्रयत्नेन जपेन्मन्वमनन्यधीः । काली. वीज कोटकाली निवसेत्तत्र साऽसिता । एतन्मन्त्र महेशानि ! जपेटेकाग्रमानसः । सहस' पद्मपत्राणां जुहुयात् संस्कृतेऽनले । कोटकालो समायाति ततो नावास्ति संशयः । साधकाय वर दवा प्रभाते याति कालिका । ततः प्रभृति देवेशि ! कोटशब्दर साधकः । लीलया माधकः सर्वं बुद्धा सर्वततरमियात् । पिपी -लिकादिकोटानां शब्द बोडु क्षमो भवेत्। स्वर्ग मत्य । पाताले धरायां या कथा भवेत् । भूत भव्यं वर्तमानं साधर्व न्द्राय सर्वदा। कोटाः शंसन्ति देवेशि नात्र कार्या विच रणा। कोटकालीप्रसादेन रहे लक्ष्मीः स्थिरा भवेत् । धनवा पुचवान् भूत्वा स्वर्गमोक्षमवाप्न वात् ॥ २० ॥ प्रक्षतसाधनम् । मुण्डमालातन्चे चतुर्थपटले ॥ निश ઇસ્લામમાં : हरवलभे।। जपेदयुतसंख्यञ्च स सि । स योगीन्द्रः स भावनः स धीर सर्वकर्मसु ॥ १ । प्रभातेऽखस्यमले च गत्वा परमकोविदः । पूरै .

·प्राणतोपिणी। परया भत्या सामिपैलोहितैरपि । विल्वैविल्वदलवापि विल्व- पुष्प वरानने!। जपेला चतुर्दश्यामारभ्य नगनन्दिनि!। पञ्चमेन यजद्द वी विल्वमूले दिवानिशम्। तदा वासिद्धि माप्नोति स्फुटं वाचस्पतिर्भवेत् ॥ २ ॥ तथा। वामभागे स्वियं स्थाप्य धूपामोदसुगन्धिभिः। ताम्बूलचर्वणाद्यच पूजयेद्भव- गेहिनोम्। भवानी तारिणों विद्या ब्रह्मविद्यां मनोहराम् । शाहा सिद्धिमवाप्नोति तत्क्षणादेव शङ्करि!। विश्वमातर्जया. धार ! विश्वेश्वरि ! नमोऽस्तु ते। करालवदने घोरे। चन्द्रशे- खरवल्लभे!। मा तारय महामारी ! देहि सिद्धिमनुत्तमाम् । कामकल्पलतारूपे, कामेश्वरि! कलामते!। कामरूये ! च विजये!निस्तार शववाहिनि ! ॥३॥ ग्रहीत्वा वचाण्डालं त्वा भालं मुखं शिरः। नामां कौँ च हत्पद्म नामि लिङ्ग गुर्द तथा बाहुपृष्ठच जठर धृत्वा धृत्वा मुहुर्मुहुः। श्रादी माया पुनर्मायां पुनर्मायां नियोजयेत् । वधूवीजं तथा लज्जा सर्वाङ्ग निक्षिपेन्मनुम् । अष्टोत्तरशतं जना कृत्वा च शवबन्धनम् । पुनः खमन्त्रवीजेन नोलट्वेण चक्षुपा । सत्त्वेन रजसा देवि ! तमसा नगनन्दिनि !। हरवीजेन सम्माज्यं स सिद्धेश्वरतामियात् । वायुस्तम्भ जलस्तम्भ वह्निस्तम्भ नगात्मजे !। तत्क्षणादव देवेशि ! जायते नात्र संशयः ॥ ४ ॥ शून्यागारे महेशानि ! भवे.. धनददि खः । शलमाला ग्रहीतव्या स्फाटिको वाथ राजती। चामीकरमयी माला प्रबालघटिता तथा। मूनि देशे कुल्लु- काच जघा शतमनुत्तमाम् । तदा मन्त्र जपेन्मन्त्री महेशो नात्र समयः । स शाक्तः शिवभक्ताव भैरवश्व सदाशिवः ॥ ५ ॥ तथा । अश्वत्थे विल्बमूले वा खजायामन्दिरेऽथ वा । देवीं वा कामिनी मापि ध्यायेत् परमदेवताम् । आद्यां ज्योतिर्मयीं विद्यामभयां वरदां शिवाम् । प्रणमेत् स्तुतिभिश्चण्डी सर्वदोपनिकन्तनीम् । .

·४६० पचम. प्राणतोषिणो। स्मगानसः सवयोऽपि प्रपठेत् कयचोत्तमम् । तया समा. देवेशि ! शवे वा वरवणिनि !! सिद्धिर्मविष्यति तदा प्रतिपचा न मैरवाः । उन्मत्तः क्रोधनचैव भैरवो वटुकात्मकः । संहारो भोपणश्चैव तथा च कालभैरवः। महाकालभैरवरा भैरवा वसु. संख्यकाः । दृष्ट्या श्मशानं देवेशि ! गवसाधनमेव च । नृत्यन्ति मैरवाः सर्वे गर्जन्ति रतलोचनाः। अद्य मसहयो वापि पव वातुलोऽपि वा। शवश्मयानयोर्मध्ये न जानामि कथशन । माभैपोभैरवाः सर्वे वदिष्यन्ति च रक्षणात्। सिंहव्याघ्रवराहा. द्याकारा गर्जन्ति सर्वतः । माभैपीथैव मामेपोमाभपीयेव साध- कम् । यो वदिष्यति पुरत: स गुरुस्तत्त्वकोविदः ॥ ६ ॥ पटले ॥ कृष्णाटम्यां नवम्यां वा प्रजयेदयुतं निशि । तदा सिदि. मवाप्नोति मन्त्रध्यानपुर.सरम् ॥ ७॥ तथा। महापीठाथम याति महापीठस्य दर्शनम्। महापीठे यजेद्देवी भक्ष्या परमया युतः। पूजयेद्रतपुष्पैच रक्तगन्धानुलेपनैः। महिपैथ यजेद्देवी मेषजः क्षतजैरपि। छागलैलॊहितैर्देवी मात्राह्मणैरपि तदा सिद्देखरो भूत्वा गाणपत्यं लभेत्तु सः॥ तथा। स्तुतिपा. ठादृढज्ञानात् पूजनाच्छिवसुन्दरि !। सुप्रसन्ना महाविद्या जपात् सिद्धिर्भविष्यति ॥ ८॥ पठपटले ॥ कुलवारे महेशानि ! सहस्रमयुतं जपेत्। शनैश्चरे चतुर्दश्याममायां कुजवासरे। स्थित्वा कुशासने नानी मन्त्रसिद्धियरायणः । अयुतं भक्तिभावेन सहस्र च वरानने !। अन्तर्यागं ततः कृत्वा सर्वसिद्धीखरो भवेत् ॥८॥ अश्वत्थवटमूले वा विल्वमूलेऽथ वा प्रिये ।। पूजयेत् परया बुड्या मन्वसिद्धि जनो लभेत् ॥ १० ॥ तथा । सुपुम्नान्त: स्थिता देवी पद्मकिनल्कवासिनीम् । ध्यायेबाडीविशुन मन्त्रसिद्धि- रनुत्तमा ॥ तथा। श्मशानेऽवस्थमूले वा शवे वा शून्यमन्दिरे । प्रजपेत् कालिकां तारा महाविद्या प्रसीदति। जपेन तपसा - ·माणतोषिणी। सोनरम्सयोगैमनोहरैः। पूजनैः कवचैदेवि! महाविद्या प्रसी. : दति ॥ ११॥ वामे सुरायां देवेशि ! नानालङ्कारभूपिताम् । कुलचक्र च देवेशि! प्रजपेत्तु समः शिवः । निशि चक्र करा. लास्ये मुताकेशो दिगम्बरः। सहस्र वायुतं वापि जपेनादन- मन्दिरे। खेतं वा लोहितं वापि कुसुमं पचमान्वितम् । एवं. विधविधानेन महाकाल्यै निवेदत् । दिवापूजा विधातव्या निशा. पूजा महेश्वरि । सन्ध्यापूजा विधातव्या तदा सिद्धिमवाम - यात् ॥ तथा। शवे विल्व' कर दक्षे मालां संग्टह्य साधकः । प्रजपेत् पार्वतीमन्च सर्वकायार्थसिद्धये। प्रणम्य भक्त्या देवेशि! जपेचिन्तामणिं मनम्। चिन्तामणिप्रसादेन किं न सिध्यति भूतले । चिन्तामणि कल्पलतां ग्रहोल्ला परमां शिवाम् । जया महामनु चण्डि ! देवदेवेश्वरो भवेत् । योगिनोतन्ने पूर्वखण्डे पञ्चममटले । देव्युवाच । भगवन् ! सर्वधम्मन्न ! लोकानुग्रहका- रक !! साधनं सर्वमन्त्रस्य सर्वाशापरिपूरकम् । साधनं सिद्ध- मन्त्रस्य वद मे करुणामय ! ॥ ईसर उवाच । शृणु देवि ! प्रव. च्यामि साधन परमाद्भुतम् । साईयामगतायान्तु निशायां साध- कोत्तमः । भूत्वा दिगम्बरः सम्यगाचम्य विधिवत्तथा । अभ्युक्ष्य मूलमन्त्रेण शय्यायां तत्र संविणेत्। गुरु परमगुरुञ्च परापर- गुरु तथा। परमेष्ठिगुरुञ्चेव वामेऽभ्यर्य गणेश्वरम् । दक्षिणे च ध्रुवाख्यन्तु श्मशानवासिन्यै नमः। ततो माया पासनाय नम इत्युचोच्छिवे ! । शथ्या शय्यातले देवि ! प्रणवान्ते ध्रुवच फट्। लिखित्वाचम्य यत्नेन स्वतन्त्रोतविधानतः। प्रणव मणि. धरी चैव वचिणी च महापदम् । प्रतिसरे रक्ष रक्ष मां हु फट खाहया युतः । अनेन मनुना देवे ! शिखां बडा विधानतः । अद्न्यासकरन्यासौ माटकान्यासमेव च। भूतशयादिक क्षत्वा ततथ परमां शिवाम् । ध्यावा भक्त्या समभ्यर्थ मानसे; साध- 1 ४० ·प्राणतोषिणी। क्रोत्तमः। शय्यातले महेशानि। मन्दोऽपि च वरानने। प्रणाः वञ्च ततो देवि ! बटुकेभ्यो नमस्तथा। इति मन्त्रेण मनसा वटुकं पाचादिमियजेत् । ततस्तु पनियोजेन समन्ताजलधारया। वनिप्राचौरमाचिन्त्य सङ्कल्पा च समादरात्। जयं तवा सम. म्याय विधिना परमेश्वरि!! पुनः सङ्कल्पा देवेगि! कुर्यात् म कामत: शिवे! | होमन तपणय अभिषेक तत; परम् । विप्रस्य भोजनशेव प्रभावे दिगुणं जपेत्। काधन दक्षिणा दत्वाऽच्छिद्रावधारणं चरेत् । सम्प्रोग्य वटुक देवि! क्षमखेति विसज्जयत्। एवमुक्त महेगानि ! भय्यामाधनमुत्तमम् । मन्त्र मिद्धिकरं शोधमधात्सायुज्यदायवाम् ॥ विशेषशय्यामाधनन्त निर्गुणकाण्डे वध्यते ॥ तवैव ॥ इतः शृण विवाटस्य चतुर्वाटस्य साधनम् । गला त त्रिपधं वापि चतुप्मयं वरानने ! । प्रागव. हवीं समभ्यर्थ मणि धरौति मन्चतः । बडा अन्यिन्त पस्तान्ते निभयं साधकोत्तमः । श्मशानवासिनो ये ये देवा देव्यय भैरवाः। सपा कुर्वन्तु ते सर्व सिद्धिदाय भवन्तु मे। प्रणमत प्रणवादोन मनुनानेन भसितः । ततः पूर्वमुखो वापि उत्तराशामुखोऽपि वा। उपविश्य समाचम्य स्वस्ति वाच महेश्वरि। स्थान मम्माज्य तत्रैव प्रेतवोज लिखेत् सुधीः । वोजोपरि महादेवि ! विहितासनमास्तरेत् । तत्रोपविश्य देवेशि! हृदीष्टदेवता स्म- रेत् । यथेष्ट मनधाराध्य अष्टाशासु बलिं हरेत् । काल्यादिभ्यो विशेषेण पूजयित्वा महेश्वरि ।। काली कपालिनी कुल्ला कुरु- कुला विरोधिनो। विप्रचित्ता तथा नीला बलाका च धना- दिए। प्रणवाद्या डेयुतान्ता पूज्या बल्या विना स्मृता। सा- पाटोत्तरयुतं जधाऽछिद्रावधारणम् । कृत्वा स्थानं परिष्कृत्य देवी स्मरन् ग्रह ब्रजेत् । अतः परमई वक्ष्ये विल्वमूलस्थ साध- जम् । विल्यमूलं महेशानि ! समन्तात् षोड़श करम् । अत:

·प्राणतोषिणी। ! साधनं देवि! सर्वेषां मियकारकम् । तत्र गत्वा विल्वमूल प्राग्वदगुरुचतुष्टयम् । अभ्यर्थ यत्नतो देवि ! नेत्रपाल प्रपूज्य च। क्षेत्रपाल ! महाभाग! श्मशानाधिप! सुव्रत ! सिद्धि हिं जगकर्ता देहि स्थानं नमोऽस्तु ते। अनेन प्रणवायेन मनुना पणमञ्च तम् । तता स्थानन्तु सम्य ज्य लिखेत्तत्र वरानने !। वाग्भवं प्रेतवीजञ्च पुनर्वाग्भवमेव च। तदन्ते मूलमन्त्र लिखेत् साधकसत्तमः । पूजयित्वा च काल्यादि पूर्ववत् परमेश्वरि । मल्पाष्टोत्तरशतं जघाऽच्छिद्रावधारयेत् । परिष्कृत्य ततः स्थानं गुरु स्मरन् यह व्रजेत् । इत्येवं कथितं तुभ्यं सारासारं परा- स्परम् । गोपनीयं सदा भद्रे ! विशेषात् पशुसङ्गुले ।। अय कार्तवीय्यार्जुनप्रयोगः ॥ मन्त्रमहोदधौ ॥ यथा फ्रौ त्रों लों ही क्रों स्त्री हु फट, कार्तवीर्यार्जनाय नमः ॥ वड़ितारयुतो वाद्यो लक्ष्मीरग्नोन्दुशक्तियुक्। वेधाधरेन्दुशा- न्यायो निद्राधीयाग्निरिन्दुयुक् । मायागु बधूवर्मास्त्र ततः कार्तवो पदम्। रेफवारवानलो वह्निजौ दचकर्णसंस्थितौ। मेधः सदीघ: पवनो मनुवत्तो वदन्तकः। जनविंशतिवर्णोऽय तारादिमखवर्षकः ॥ इति प्रमाणम् ॥ ओं कार्तवीर्यार्जुनाय नमः॥ अथास्थ न्यासः॥ यया। ओं नमो भगवते मी मोः का- तवीर्यार्जुन ओ ओ ओं मम हृदये दुष्ट दारय दुरितं हनहन पापं मधमय पारोग्य कुरुकुस हां हां हुदिपः ॥१॥ओं फ्रौं वो हुँ ह्रीं क्रो स्त्री हु फट कार्तवीर्यार्जुनाय नमः । अयं विंशत्यणः ॥ द्वितीयन्यासः ॥ औं नमो भगवते भो भोः कार्त- वीर्यार्जुन ओं फ्रों नौ मम उदर दुष्टं दारय दुरितं हनहन पापं मथमय आरोग्यं कुरु कुरु हां हां छह फट फट द्विपः॥ २॥ओं नमो भगवते कार्तवीर्यार्जुन ओंत्री श्री मम नामो ·४०२ प्राणतोषियो। दारय दुरित हनहन पापमयमय पारोग्य कुलकर की हु हुं फट फट दिप' । ३० पौ इत्यादि १५ भोली मम जठरे दुष्टं दारवेत्यादि ॥४॥ो इत्यादि १५ोमम गुमः मण्डले दुष्टमित्यादि ५॥ भी इत्यादि १५ मा श्रां प्री मम करयुगजानुपादेपु दुष्टमित्यादि । पौ इत्यादि १५ भोंडी श्री मम मूर्ध्नि दुष्टमित्यादि ॥ ७॥ श्री इत्यादि १५ श्री को ओं मम भ्र युगले दुष्टमित्यादि ८ पो इत्यादि १५ो यो प्री मम कपीक्षिनासिकानिदायो यु दुष्टमित्यादि। ओं इत्यादि १५ श्री हु नौ मम कराठवाहुयगेषु दुष्टमित्यादि। १०॥ श्री इत्यादि १५ श्री का भी मम सर्वापु दृष्टमित्यादि। श्री इत्यादि १५ यो फट ओं मम सर्वाङ्गेषु दुष्टमित्यादि ॥११॥ श्री इत्यादि १५ घी ओ श्री मम सर्वाङ्गेषु दृष्ट दारयेत्यादि ॥ १२ ॥ श्री इत्यादि १५ प्रो वी यो मम सर्वानेषु दुष्टमित्या दि ॥ १३ ॥ श्री इत्यादि १५ श्री या श्री मम सर्वाङ्गेषु दुष्ट मित्यादि ॥ १४॥ श्री इत्यादि १५ d औं मम सर्वाङ्गेषु दुष्ट- मित्यादि ॥ १५ ॥ ओं इत्यादि १५ ओं ना मी मम सर्वाङ्गेषु टुष्टमित्यादि ॥ १६ ॥ श्री इत्यादि १५ औ य ां मम सर्वाङ्गेषु दुष्टमित्यादि ॥ १७॥ श्री इत्यादि १५ ओं न ओ मम सर्वाङ्गेष दुष्टमित्यादि ॥ १८ ॥ ओं इत्यादि १५ ओम श्री मम सर्वाङ्गेषु दुष्टमित्यादि ॥ १८ ॥ अथ गायत्री यो कार्तवीर्याय विद्महे महावीयाय धीमहि तन्नोऽर्जुन प्रचोदयात्। गायनापा समाख्याता प्रयो गादौ जपेत्तु ताम् ॥ इति मन्त्रमहोदयुक्त प्रयोग ॥ अथास्य कावचम् ॥ योदेव्युवाच ॥ देवाधिदेव । सर्वन सर्वलोकहिते रत ! । केन रक्षा भवेवृणा भीताना विविधापदि राजचौरादिपीडाम:

·प्राणतोपियों ४७३ अहरोगभयेऽपि च। ज्वरापस्मारपीड़ाम सिंहव्यात्रनिपातने । राचसासरवेतालयिशाचप्रेतपातने। महाभये महानाचे महा- कारागारगतेऽर्णवे। महामृत्युभये धोरे महाकलहपातने। केनोपायेन शान्तिः स्थात् साधकानां महेश्वर !। अनद्रव्यता चैव नष्टस्य पुनरागमः। सर्वाकर्षणसंक्षोभ, सर्वसंहगनं तथा । भवत्वभीष्टं जन्तूनां वेवलं बद मे शिव ! ॥ ईश्वर उवाच ॥ शृण गुह्यतमं देवि ! गोपनीयं प्रयत्नतः। अवायमपि वच्यामि तव लोकहिताय वै। कवचं कार्तवीर्यस्य साझावरणयां कमात् । खमूर्तियतिमन्त्री सजपध्यानपूर्वकम्। सहस्रादित्यमद्धार्थ नानारत्नसमुज्ज्चले। भाखवजपताकाव्ये तुरगायुधभूषणे। महासंवत्त काम्भोजभोमरावविराविणि । समुद्धृतमहाच्छन- वितानितवियत्यये । निर्माण किडिणीजाल वलचामरशोभित। महारथवरे दी नानायुधविराजिते। सुस्थितं विपुलोदार- सहस्रभुजमण्डितम्। वामोरुकुण्डकोदण्डान् दधानमपरैः शरान्। विरौटहारमुकुट केयूरवलयाङ्गदैः। सुद्रिकोदर- गन्धाव्य मौजीनूपुरकादिमिः । भूपितं विविधाकल्पावर समहाधनेः। श्रावइकवचं वीरं सुप्रसन्नाननाम्बुजम् । धनुया. सिंहनादेन कम्पयन्त जगत्रयम्। सर्वशत्रुक्षयकर सर्वव्याधि- विनाशनम् । सर्वसम्पत्मदातारं विजयथोनिषेवितम् । सर्व- सौभाग्यद भद्र भवानां भयनाशनम् । दिव्यमालानुलेपाय सर्वनचासंयुतम् । रचनागावपादातिहन्दमध्यगमीवरम् । वरदं चकारत्तीनां महोलोकैकपालकम् । समानोदितसार दिवाकरसमलिपम्। महायोगवलेवयं की.कान्तजगत्व- यम् । श्रीमञ्चहरेरंशादवतीयं महाबलम् । सम्यगात्मविभेदेन ध्यात्वा रक्षामुदीरयेत्। दत्तात्रेय ऋषिः प्रोक्तोऽनुष्टुप्छन्दः प्रकीर्तितम् । कार्तवीर्यार्जुनो विशुपकावर्ती च देवता ।

·४७४ प्राणतोपिणी। विनियोगय रक्षायै सर्वतः परिकीर्तितः। सर्वदुष्टविनासाय सर्वार्थस्य च सिद्धये । अस्यागमूर्तयः पञ्च पान्तु मां स्फटिको. • ज्वला । अग्नीगासुरवायव्यकोणेषु हृदयादिकाः। सर्वतसू. ज्ज्वलरूपवीरचर्मासिपाणयः । अव्याहतबलेखयशक्तिसामर्थ्य- विग्रहः। क्षेमकरीशक्तियुतयोराणां मदभञ्जनः । प्राचीदिशं रक्षतु मे वाणवाणाशयायुधः। थोकराशक्तिसहितो मारीमद. विभञ्जनः । शरचापधर: श्रीमान् दिशं मे पातु दक्षिणाम् । महा. वश्यकरोयुक्तः शत्रूणां मदभञ्जनः । कोदण्डेपु धर: सौर्या दिशं मे परिरक्षतु । प्रजाकरीयुतशापवाणदुष्टप्रणाशनः। परिरक्षतु मे सम्यक् विदिशं चेत्रमानवोम् । विद्याकरीसमायुक्तः सम- हान् दुष्टनाशनः । पातु मे नैऋती चाप वाणवान् दिशमीख- र। धनका समायुतो महादुरितनाशनः । इष्वासनेषुटक पातु विदिश मम वायवोम्। आयुष्कय्या समायुक्त: श्रीमान् भयविनाशनः। चापपुधारों शैवीं मे विदिशं परिरक्षत । विजयश्रीयुतः साक्षात् सहस्रारधरो विभुः। दिशमूर्खामवत मे महाभयविनाशनः । दिशम्। परिरचतु मे दुःखध्वान्तसम्भेदभास्करः। महायोग- समायुक्तः सर्वदिक्चक्रमण्डलम्। महायोगीखरः पातु सर्वतो मम पद्मभृत् । एता दिमूर्त यो रता रतमाल्यांशकहताः । प्रधा- नदेवतारूपाः पृथक् रथवरे स्थिताः। शक्तयः पद्महस्ताय नीले- न्दोवरसन्निभाः। सगुनमान्यक्सनाः सुलिप्ततिलकोज्वलाः । तत्पाग्देवताः स्वस्त्रयाइनायुधभूपणाः । स्वखदिन स्थिताः पान्त मामिन्द्राद्या महाबलाः । एतास्तस्य समाख्याताः सीपर. पदेवताः । सर्वतो मां सदा पान्तु सर्वशक्तिसमन्विताः। हृदये चोदो नाभौ जठरे गुधमण्डले। अरुयुगजानुपादेषु मूत्रिं भूयुगलेषु थे। कर्णातिनासिकाजिशाकण्वाहुयुगेषु च । दश• शसभृत् समहाशक्तिसंयुतोऽप्यधरा ।

·प्राणतोषिणो। ४७५ वीजात्मका मन्त्राः सम्यक् सम्पत्तिदायकाः । तेजोरूपाः खिताः पान्तु वान्छासुरद्रुमाः सदा । दश चान्ये महावर्णा मन्त्ररूपा महोज्ज्वलाः । व्यापकत्वेन पान्त्वस्मानापादतलमस्तकम् । कार्स- वीर्यः शिरः पातु ललाट' हेहयेश्वरः। समुखो मे मुख पात कर्णी व्याप्तजगत्रयः। सुकमारो हनू पातु न युगं मे धनुर्धरः । नयने पुण्डरीकाक्षो नासिकां मे गुणाकरः । अधरोष्ठी सदा पातु ब्रह्मगेयो दिजान् कविः । सर्वशास्त्रकलाधारो जिहां चिवुक- मव्ययः । दत्तात्रेयप्रिय: कण्ठ स्कन्धो राजकुलेखरः। भुनी दशास्यदर्पघ्नो हृदयं मे महाबलः। करो सर्वार्थदः पात करा- ग्राणि जगत्प्रियः। कुक्षि रचतु मे विद्वान् वक्षः परपुरज्जयः । रेवाम्बुलीलामन्तृप्तो जठर परिरचतु। वीरशूरस्तु मे नाभि पाखी मे सर्वदुष्टहा। सहस्रभुजभृत् पृष्ठ सप्तद्दीपाधिपः कटिम्। अरूमाहिपतीनाथो जानुनी वल्लभो विभुः। जो वीराधिपः पात पात पादो मनोजवः । पातु सर्वायुधधरः सर्वाङ्ग सर्व- मास । सर्वदुष्टान्तकः पातु धात्वष्टककलेवरम् । प्राणादिदश- जीवेशान् सर्वशिष्टेटदोऽवतु । वशीक्षतेन्द्रियग्रामः पातु सर्वे- न्द्रियाणि मे। अनुक्तमपि यत् स्थानं शरीरेऽन्तर्वहिय यत्। तत्सर्व पातु मे सर्वलोकनाथेखरेश्वरः । वचात् सारतरचेदं शरीरं कवचाहतम् । बाधाशतविनिर्मुक्तमस्ति मे भयवर्जितम्। बद्धद कवच दिव्य न भेद्य हेहोशितः। विचरामि दिवारावी निर्भये. णान्तरात्मना। राजमार्गे महादुर्गे मार्गे चोरादिसगुले। विपमे विपिने घोरे दावाग्नो गिरिकन्दरे। सग्रामे शस्त्रसद्वात सिंहव्याघ्रनिपेविते । गतरे सबसहीणे सन्ध्याकाले नृपालवे। विवादे विपुलावतं समुद्र च नदीतटे। परिपन्थिजनाको देश दस्युगोईते। सर्वखहरणे प्राप्त प्राप्ते प्राणस्य सहटे। भानारोगजरावेथे विषादप्राप्तभूतले। मारोदु खन्नपीड़ास, ·४७६ प्राथोपियो। लिष्टे विश्वासघातकैः । गारीरे च महादुःखमानसे च महा- ज्वरे। आधिव्याधिभवे विघ्ने ज्वालोपद्रवकेऽपि च । न भवेषु भयं किञ्चित् कवचेनावृतथ्य मे। प्रागन्तकामानखिलान् सुर- दस्युविलुम्पकान्। विनाशयेत्तद्दोर्दण्डसहस्रेण महारथः। सकरोड तनिर्भिवान् सहस्रगरपण्डितान्। राजचूडामणिः चिन करोत्वस्मदिरोधकान्। खद्भसाहसदलितान् सहसमूप लादितान् । चौरादिदुष्टसत्त्वौघान् सहस्रारसहस्रभृत् । कत. वीर्यसुतो राजा सहस्रभुजमण्डितः। अवतारो हरेः साक्षात पालयेत् सकलं मम । कार्तवीय्यार्जुनो नाम राजा बाहुसहन. वान् । तस्य स्मरणमात्रेण कृतं नष्टच लभ्यते। यो भवेल्लोक- रक्षार्थमंगायक हरे वि। तं नमामि महावीर्यमर्जुनं हात- योर्यकम्। सहस्रबाहु सशरं सचायं रताम्बरम् रत्तकिरीट- कुण्डलम् । चौरादिदुष्टभयनाशनमिष्टदं तं वन्दे महाबलविज़- भितकार्तवीर्यम् । कार्तवीर्य ! महावीय ! सर्वदुष्टविनाशन !। सर्वत्र सर्वदा तिष्ठ दुटान्नाशय पाहि माम् । दक्षे पञ्चशतं वाणा वामे पञ्चशत धनुः । यो बिभर्ति स पात्वस्मान् विपव्यालशता. कुलान् । उत्तिष्ठ दुष्टदमन ! सप्तदीपैकपालक ! । त्वमेव शरण प्राप्तं सर्वतो रक्ष रक्षमाम्। उत्तिष्ठ किं त्वं स्वपिपि किं तिष्ठसि चिराय दि। पाहि नः सर्वदा सर्वभयेभ्यः स्वसतानिव। ये चौरा वसुहतारो विहिपो ये च हिंसकाः। अन्तरायकरा दुष्टाः पा. पका ये दुराशयाः । दुई दो दुष्टभूपाला दुष्टामान्याय पापकाः । ये च कार्यविलोप्तारो ये खला: परिपन्थिनः। सर्वस्वहारिणी ये च ये च मायाविनोऽपरे। महालेशकरा जेश दस्यवो वृषलाथ ये। ये महाशरदातारो वञ्चकाः शस्लपाणयः । ये पापा दुष्टकर्माणो दुःखदा दुष्टबुद्धयः । व्याजका: कुपथासत्ता ये च नानाभयप्रदाः । छिद्रान्वेपरता नित्य वेऽस्मान् वाधितमटाता । ।

·प्राणतोषिणो। ते सर्व कार्तवीर्यस्य महाशड्सवराहताः । सहसा विलयं यान्सु दूरादेव विमोहिताः। ये दानवा महादेत्या ये यक्षा वे च रा. क्षसाः । विशाचा ये महासत्वा ये भूता ब्रह्मराक्षसाः। अपस्मार- 'ग्रहा येच ये ग्रहाः पिशताशनाः । महालोहितभोक्तारी वेताला ये च गुह्यकाः। मनोबुद्धीन्द्रियजवाः स्फोटकाथ महाज्वराः। महाशना बलिभुजो महाकुणयभोजनाः । गन्धर्वाप्सरस: सिद्धाये च देवादियोनयः। डाकिन्यो धोनसा: प्रेताः क्षेत्रपाला विना. यकाः । महाव्याघ्रमहामेपमहातुरगरूपकाः । महापूजा महा सिंहा महामहिपसविभाः। निवाराहशुनकरूपा वोलुका- मूतं यः। महोष्ट्रखरमा रिसर्पाणां विपमस्तकाः । नानारूपा महासत्त्वा नानाळेशसहस्रदाः । नानारोगकराः क्षुद्रा महावीया महाबलाः । वातिका: पेत्तिका घोरा: ग्लेमिका: सानियातिकाः । माहेखरा वैष्णवाथ वैरिवंश्या महाग्रहाः । स्कान्दा वैनायकाः क्रूरा ये च प्रमथसम्भवाः । महाशत्रुयहा रौदा महामारीम रिकाः। ऐकाहिका याहिका वाहिकाश महाज्वराः । चातिर्थका: पाचिकाश्च मासा: पाण्मासिकाच थे। सांवत्सरा टुर्निवा ज्वरा: परमदारुणाः । स्वापिकाय महोत्याता ये च दुःस्वप्निका ग्रहाः । कुमा जुम्भका भौमा घोनासा निधिव- ञ्चकाः। भ्रामकाः प्राणहारो वे च बालग्रहादयः । दिवाचरा रात्रिचरा ये च सन्ध्यास दारुणाः । प्रमत्ता अप्रमत्ता वा येऽस्मान् बाधितमुद्यताः। ते सर्वे हैहयेशस्य धनुर्मुलथरादिताः। सह- सधा प्रणश्यन्तु भग्नसत्त्वबलोद्यमाः । ये सर्पा ये महानागा महागिरिगुहाशया: 1 कालव्याला महादंष्ट्रा महाजगरसंजकाः। 'अनन्तकुलिकाद्याच दंष्ट्राविषमहाभया:। अनेन शतशोथ खण्डपुच्छाच दारुयाः । महाविपजलौकाय हरिका रतयु- का: । प्रागौविधाः कालकूटा महाहालाहलाया। जन- ।

·प्राणतोषिणों। । सर्पा जलयाला जलग्रहाय कछपा। मामिका विषयुका ये चान्ये जलवासिनः। সব ঘৰতাৰ সামনা अवाः । ये च पडिन्दवो लूता भामरा: शुकपुखिकाः । स्वापरा जङ्गमाव कृत्रिमाय महाविधाः। गुप्तरूपा गुप्तविया मूषिका ग्रहगोधिकाः। अपस्मारविपा घोरा महोग्रविषसंकाः । ये. ऽस्मान् बाधितुमिच्छन्ति शरीरमाणनाशनाः। ते सधै कात. वीर्यस्य खनसाहसखण्डिताः । दूरादेव विनश्यन्तु मनष्टेन्द्रिय साहसाः। मनुष्याः पशवो हवा वानरा वनगोचराः। सिंह व्याप्रवराहाथ महिषा ये महामृगाः। गजास्तुरझा गवया रा. सभा शरमा हकाः। शुनका:पिशुनाः शूद्रामार्जारा विलयोनयः। शृगाला: शकाः श्वेना गरुत्मन्तो विहङ्गमाः। भेरुडावायसा ररधा इंसाद्याः पक्षिजातयः। उद्भिजायाण्डजार्थव खेदजाख जरायुजाः । नानाभेट्कुले जाता नानाभावपृथग्विधाः । येऽस्मान् वाधितुमिच्छन्ति सन्ध्यास च दिवा निशि। तेचि कार्तवी. यस्य गदासाहस्रचूर्णिताः। दूरादेव विनश्यन्तु विनष्टगतिपौ. रुपाः । ये चाक्षेपप्रदातारो हेटारो ये विदूषकाः। काय - यन्त्र प्रकार: कूटामायाविनोऽपरे। मारणोच्चाटनोन्मूलहेष. मोहनकारकाः। विश्वासघातका दुष्टा ये च स्वामिट्ठहो नराः। ये चाततायिनो दुष्टा ये पापा गोपहारिणः । दाहोपघातगरल. शस्त्रपातातिदु.खदाः। क्षेत्रवित्तापहरणबन्धनादिभयप्रदाः। एते ये विविधाकारा ये चान्ये दुष्टजातयः । पीडाकराय सतत छिद्रमिच्छन्ति बाधितुम् । ते सर्व कार्तवीर्यस्य चकसाहस- दारिताः । दूरादेव विनाश्यन्तु क्षयं यान्तु सहस्रधा। ये मेघा ये महावर्षा ये वाता याच विद्युताः। ये महाशनयो दीप्ता निर्धातायाय दारुणाः । उल्कापाताच ये घोरा ये महेन्द्रायुधा- दया। सूर्येन्दुकजसोम्याच गुरुकाव्यगनैयराः। राहु केतवो ·प्राणतोषिणी। ४७६ - घोरा नक्षत्राणि च राशयः । तिथयः संक्रमा मासा हायना युग. नायकाः। मन्वन्तराधिपाः सिद्धा ऋपयो योगनिद्धयः । श्रुतय ऋग्यजु:सामाथवणाद्याश्च वइयः । ऋतको लोकपालाश पितरी देवसंहतिः। विद्याश्चैव चतुःपष्टिभेदोत्था भुवनवये। एते वै कीर्तिताः सर्वे ये चान्ये नानुकीर्तिताः । ते सन्तु नः सदा सौम्या सर्वकालं सुखावहाः। अाजया कार्तवीर्यस्य योगीन्द्रस्थामित- द्युते; । कार्तवीर्यार्जुनो धन्वी राजेन्द्रो हैहयेश्वरः । दत्तात्रेय. प्रियतमः सहस्रभुजमण्डितः । चायी खड्गी रथी वाणी तूणी चर्मी महाबलः। सुभगः सुमुखः शान्तयक्रवर्ती गुणाकरः । दशास्थदर्पहारो वा लीलावतः सुटुन्न यः। दुष्टहा चौरदमनो साजराजेखरः प्रभुः । सर्वन: सर्वदः थोमान् सर्वशिष्टेष्टदः कृती। राजचूडामणिोंगो सतबीयाधिनायकः । विजयी विखतो राजा महामतिरलोलुपः । देवविप्रप्रियो विहान् ब्रह्मगेयः सनातनः । माहिमतोपतिर्योद्धा महाकोतिर्महामुनः। सुकुमारो महा- वीरो मारोनो मदिरेक्षण: । शत्रुघ्नः शाश्वतः शूरः शलभूदगोपि. बलमः। महाभागवतो धीमान् महाभयविनाशन. । विग्रहो दिव्यभावो व्याप्तजगत्त्रयः । सर्वशास्त्रकलाधारो विरजो लोकवन्दित. वीसे विमलसत्त्वाव्यो महाबलपराक्रमः । विजय- श्रीमयो नान्यो जितारिमन्त्रनायकः । चक्रभृत् कामदः कान्तः कामघ्नः कमलेक्षणः। भद्रवादपियो वेद्यो विबुधो वरदो वथी। जितेन्द्रियो जिताराति: महान् योऽनन्त विक्रमः । चक्रभृत् पर• चकनः संग्रामविधिपूजितः। महाधनो निधिपतिमहायोगी गुरुप्रियः । योगाय सर्वरोगनो राजिताखिलभूतलः । दिव्यास्त्र- भृदमेयात्मा सर्वगोता महोज्वलः। सर्वायुधधरोऽभीष्टप्रदः पर- पुरञ्जयः। योगसिद्धी महाकायो महाहन्दशताधिपः। सर्व. ज्ञाननिधिः सर्वसिद्धदानकृतोद्यमः । इत्यष्टयतनामोत्या मूर्त यी असाध्य- ।

·४९० प्राणतोषिणी। दु.खहानिररिख पप्रष्टमन. । दगदिकपतेः । सम्यक् दग दिगो व्याप्य पालयन्तु च मामदा। मन सौख्यमसम्बाधमारोग्यमपराजयः । प्रजापतिः सुखोदयः । वान्चाप्तिरिति कल्याणमषेपम्यमनामयम्। मनालम्यमभीष्टच मृत्युहानिर्बलोवतिः। भवहानियंगः का. न्तिविद्यावुद्धिमहोचितः । ग्रनष्टद्रव्यता चैव नष्टस्य पुनरागमः । दोघीयुष्ट मनोलाभ: सोकुमार्यमभीप्सितम् पल महासामध्यमेव च। सन्तु मे कार्तवीर्यस्य हेइयेन्द्र स्थ कीर्तनात् । य इदं कात्तयोयंप्य कवचं पुण्यवदनम् । सर्व- पापप्रशमन सपिद्रवनाशनम्। सर्वशान्तिकर गुध समस्तभय. नाशनम् । विजयाप्रद नृणा सर्यसम्पत्प्रदं शुभम् । शृणुयाहा पटेदापि पूजयेहापि पुस्तकम्। नित्य शिरसि यो धत्ते सर्वान् कामानवाप्नुयात् । मुच्यते सर्वदु खैस्तु सर्वत्र विजयो भवत् । मारोचोरादि पीडाोन कदाचित् प्रवाध्यते । पठतः प्रातरुत्थाय द स्वप्नादि विनश्यति। लभते वान्छितानान् पूज्यते विदशेरपि। शय्यातलगतो रात्री य इद कवच पठेत् । टु स्वप्नादिक्कत भयम्। चौरैयदा हत पश्येत् पखादिधनमात्मन । सप्तवार तदा जमा निशि पथिमदिनख नष्टद्रव्य न संशय । सप्तविशतिधा जप्यात् प्राचीदिग्वदनी यदि । तदा देवासुरनिभ परचक्र निवारयेत् । विवादे कलह घोरे पञ्चधा य पठेदिदम् । विजयो जायते तस्य न कदाचित पराजय । सम्यक् हादगधा रात्री प्रजपेदबन्धमुक्तये । त्रिदिना- निगडग्रस्तो मुच्यते नात्र मशय । अनेनैव विधानेन सर्वसाधन- कमणि । असाध्यमपि मप्ताहात् साधयेन्मन्त्रवित्तम । यात्रा काले पठित्वेद मार्गे गति य पुमान् । न तस्य चोरव्याघ्राद्यै- भय स्यात् परिपन्थिभिः। नित्य ग्राहगतो जघा कल्याण परि- पूर्यते।, न भय जायते तस्य दुष्टसत्त्वादिभि, क्वचित् । सर्व - । न तस्य तस्कराराति- । सप्तरावण लभते ·प्राणतीषिणी। ४८१ रोगप्रपीड़ास विधा वा पञ्चधा पठेत् । स रोगमृत्युवेतालभूत- प्रेतन वाध्यते। जगन्नासेचनं कुर्याजलेनाम्नलिना तनौ। न चासौ विषकत्यादिरोगस्फोट: प्रवाध्यते। त्रिसन्ध्यं यः पठेदेतत् पण्मासं विजितेन्द्रियः । कालमृत्युमपि प्राप्तं जीयानास्यत्र संशयः। पठतः कवचञ्चेदं विषं नाक्रमते तनो। न जाड्यान्ध- त्वमूकत्वं नोपसर्गभयं कचित् । विंशत्या चोक्तविधिना ध्यावा देवं तदात्मकम् । मन्त्री गुरुप्रसादाप्तं मन्नराजे जपेत् पुनः । कवचेनाहतो भूयो मन्त्रध्यानं समाचरेत्। आदौ सम्बोधन कुर्य्यात्तवामध्यानपूर्वकम्। चतुरचक्रमन्त्राणामुच्चरेबीजपूर्वकान्। कलान्ते चैव मन्वाणामुञ्चरदोजपूर्वकान् । शरीरे न्यासमेव हि यः करोति समाहितः। स यथोक्तं लभेत् सद्यः फलं वचतनु- भवेत्। यथातथेदं कवच कस्यचित्र प्रकाशयेत् । गोपनीय प्रयत्न शिवस्य वचनं यथा। सुभताय सुशिष्याय दद्यात् सर्व खदायिने। साधकानां हितार्थाय यदुक्तं चन्द्रमौलिना । कात- वीर्यस्य कवचं यदुक्तं वै मया तव। तेन संबोधितो देवि ! कालेनापि न जीर्यते। तस्मात् सर्वप्रयत्न न कवचं धारयेत् सुधीः । कार्तवीर्यः खलद्वेषी कतवीय सतो बली। सहस्रबाहुः शत्रुघ्नो रतवासा धनुर्द्धरः। रक्तगन्धो रत्नमाल्यो राजा स्मा- रमीष्टदः। हादशैतानि नामानि कार्तवीर्यस्य य: पठेत् । सम्पदस्तस्य जायन्ते जनास्तस्य वशे सदा । इति श्रीउड्डामरे- चरतन्वे कार्तवीर्यार्जनकल्ये उमामहेश्वरसंवाद कार्तवीय्या- जुनकवचं नामाष्टायोतिपटलः समाप्तः । इति श्रीमाणतोपिण्यां चतुर्थे काम्यकाण्डे प्रशाखाकथने नाम वतीयः परिच्छेदः । अय कुकुटप्रयोगः। फेत्कारिणीतले दितीयपटले । वक्ष्ये संग्रहतः कुक्कु टमन्त्रमहं मनुसारम्। जगतामुपकारपरैः प्रथ ५.

·४८२ प्राणतोपिणी। क्षपणकगुरुभिर्यथा पुरा प्रोतम् । नान्तं पष्ठस्वरपरिगतं विन्दु मत् कुक टास्य वी तत्त्वां पुनरपि पद वीप्सितं पूर्वकं तत् । नान्त' भूतस्वरपरिगतं वेति मन्त्रोऽयमुक्तः स्यादायुः योविभव- सुखसौभाग्यसम्पत्प्रदायी। मोक्तः पञ्चदशायर्योऽयं मन्त्रः कुछट- दैवतः । स सर्वदेवतातेजःशसिहंहितविग्रहः । क्षीरोदधिमध्यगते डीपवरे कनकरत्नमयभूमी। अनवरतसिकतामुक्तामथिमृदुः पवनसुशीतले रम्ये । तत्र समुत्थितममले विपुलतरं कलितवरर- नफलजातम्। हेमं तालमहीजं बहुमणिविलसदिचित्रपत्रवरम्। त पुनरधितिष्ठन्तं ध्यायेदखिलोज्ज्वलनागम् । अतिशोभाचूडा. शोभितवतम् बुक टमतितीक्ष्णनखचरणम् । वनं यस्य पडाननो गिरिसुता यस्योदर कालहा पृष्ठं यस्य च वहिकुक्कुरमुखी पादौ च वक्रेतरी। पक्षौ यस्य सुरद्रुमी मणिमयो या शृङ्खलाबन्धनी कामाकर्षकरीकरोत स तु नः सर्वानासौ कुछ टः। गौरीहस्ता- रविन्दे त्वनिशमधिवसन् पण्मुखारूढकामः सर्वालद्धारदीप्तः प्रचलितचरणः पक्षविक्षेपदक्षः। हेमाभो रनचनूमणिमय- विलमहत्तकण्ठः स्वरूप: पायानस्तानचूड: सकलजनरतः सर्व- सिद्धिप्रदाता॥१॥ अथवा। सर्वप्रियः सागरमध्यरत्नदीपस्य तालागनिवासिकुक्कुटः। विद्याभिरामोऽखिन्नभूपणाव्यो वशी- करोत्याशु सुसेवितो नरैः। अमुष्य पूर्वसेवार्थमेकलिङ्ग शिवा- नये। देवस्य महती पूजा कृत्वा यासीदुदमुखः। पर्वताये नदोतोरे पशून्चशिवालये। पश्चिमदारसयुक्तो कुयान्मन्त्रपुर- प्कियाम् । गुरु प्रणम्य शिरसा आसनं परिकल्पयेत् । कर- अईि देहशुद्धि तालवयमथाचरेत् । दिग्बन्धन कारयेत् पश्चाद विद्यामन्त्रेण तत्परः। प्राणायामत्रय पश्चात् प्रणवेन तु कल्प येत्। मायकां विन्यसेत् पूर्व पथाव्यास समाचरेत् । पक्षि- प्रथम हुन्मन्चं तं विनिर्दिशेत्। द्वितीयपदमुच्चार्य ·प्राणतोषिणी। ४८३ शिरसैव तु योजयेत् । वां शिखायाञ्च विन्यस्य वर्मपचिटती यकम् । तुरीयपदमुच्चार्य नेत्रे च विनियोजयेत् । पुराभ्या. स्वास्वसंयुक्तमङ्गपटक विधीयते । नमः स्वाहा वषट् हुञ्च वीपट फट् च क्रमान्यसेत् । पुमादिवान्तवांश्च क्रमशों विन्यसेत् सुधीः । ललाटे विन्दुमध्ये च चक्षुःश्रवणयोरपि । नासाविवर योश्चैव पास्ये कण्ठे तथा वृदि। जठरे नाभिदेशे च लिङ्ग गुह्ये च विन्यसेत् । नमोऽन्तेन तु मन्त्रेण भून दिव्यापकं न्यसेत् । एवं विन्यस्तदेहस्तु ध्यायेइङ्गिशिवात्मकम् । मनसा देवमभ्यर्थ पोडशैरुपचारकैः। विनाप्यावाद्य यागेन देवं सन्तोष यत्नतः। ध्यात्वा कुक टदेवञ्च जपेदानुसहस्रकम् । तावच्छतं तर्पयित्वा पुरचाहती भवेत्। वश्याकर्षणविहेपस्तम्भनोचाटनादिकम् । कर्माणि कुर्यादिष्टानि मन्त्रेणानेन मन्त्र वित् । पालिख्य मन्त्रण विदर्भितं तत्साध्याह्वयं तालवरस्य पत्रे । प्राणान् प्रतिष्ठाप्य शर्त यथाटी जशा धृतञ्चेत् शरणं प्रयाति । ताम्बूलं यद्यष्टोत्तरसहस्र जवा दत्त भुक्त्यै यस्याः। वश्या नित्वं प्रत्युपदेशादास्यत्यर्थान् ' प्रार्थितभोगान् । मन्वं जपनथ पञ्चकमलं यः कनकायमपञ्च. युताम् । भक्ष्यमोज्यविधिपु प्रतियोज्य' सास्य याति वशगा मर. णान्तम् । मूलं तस्य च मूलकेन सहितं चिताद्वयस्य त्वच पुष्प वौजसवीर्यहस्तिकुसुमं वर्णासिकान्तलम् । पत्रं रोहिणमङ्ग- पञ्चकरलं तद्भाण्डयुक्त मिथो दत्त वा पुरुषस्य तवृतमिदं वश्या- गना मन्मथे: । अष्टोत्तरशतं जसा हयमारप्रसूनकम् । सप्तराबी क्षिपद यस्य मूर्ध्नि सास्य वशीभवेत् । हयमारं करवीरम् भूले साध्यविदर्भित मनुमिमं संलिख्य कौलालमत्वाकाकल्पितपुत्त- लोदि कृतं प्राणान् प्रतिष्ठाय च । जमा सप्तदिनं त्रिसस्यमय तामालोय भाण्डोरसैलिम्प्रेदश्यमवश्यमेव भविता चान्येषु जन्म. स्वपि। भाण्डी भागी। अष्टोत्तरशतं जघा समूलकाण्डा ·४८४ प्राणतोषिणो। कृताञ्जलिं शिरसा धारयति सर्वलोकप्रियो भवेत्रियतमेव मन्ति. वरः। तालिलज्जावतो। तच्छतमखवल्लीलक्ष्मीपुष्पाणि धारयेदेवं समुदाभद्रकविष्णुप्रियाश्च भूषली स मन्त्रजापेन । मधुकं दूवी सहाचैव यथावृतम् शिरसा । सा तथैवैकं स्वर्ग लोककल्याणनयनसमर्थकम् । का कथा मनुष्यलोकेषु दश रवि- वसुरुद्रमनुए। अष्टवाक्षिविश्वद्रोगमागे अझल्यादि क्रमशः । संयोज्यादशकमखिलवश्यकरम् । प्रत्येक शतमष्टी जबा सयोज्य दशकमपिश्वा गुटिकोकल्य सहस्राष्टकं जमा गुटिकया रचिता तिलकक्रिया सरनारोनरलोकरञ्जनादिकं कपिलातदीपितया तत्तचूर्णगर्भया वा कज्जलमुद्धृतमिव तत्कर्पूरयुतं सहस्र परि- जप्तम्। दिनमनुदिननयनयुतं कुर्य्यादखिललोकमवश्यकश्य- करम् । एते वश्याप्रयोगाः । आत्मानं कुक्कुट ध्यात्वा स्वकीयगणशक्तया। साध्यां शृङ्खलया कण्ठे बड्डा किपमनुव्रजेत् । सहस्रमईरावे तु रावित्रयमतन्द्रितः। तुरीयकुक्कुटस्थान्ते साध्यनाम स्वकर्म च । जपेत् संयोज्यवश्यादि- कार्येषु सकतेष्वपि । यामारभ्य जपेदेनं पेषित सा मदालसा । विधत् सदावसना मदनाकुलचेतना। उत्फुलगुधजधना शियितांशुकभूपणा। चलत्पादपरिन्यासा स्फुरद्रोमाञ्चकञ्चुका कामानलोणनिखासा शोभिताधरपल्लवा। विकीर्णकेशपाशार्स वेपिता धूर्णितेक्षण। रचिताञ्जलिरायाति निशि । साध्याद्वानविदर्मितं मनुमिमं ताम्बूलपत्रोदर लेखुन्य प्रतिलिख्य कामहितं प्राणान् प्रतिष्ठाप्य च । जबाटो भतमर्क दुग्धजनिता दोपे चिरात्रान्तरे। गुप्त दीपशिखाग्निना स्वय मम वश्योर्वशी चाशयेत्। भूर्ज मन्वममुविलिख्य सकर साध्यादयासम्युट प्राप्तप्राणमथाष्टकोत्तरशतं जप्तं विराट पुनः। वोदक्षीरस्ते विदं पृथगपि प्रक्षिप्य मन्त्र জাকস खयमस्यालर ·. च साष्टी प्राणतीषिणी। चिरादमीवनितां नागादिलोकादपि। आलिख्यैव शरावते मनुमिमं तन्नामकर्मान्वितम् । रात्रौ रोचनया प्रणीतपवनं जहर शतम्। तस्या नाभिमुखागजन्मभवनं सन्तापयन् खादिरे वगौ चैतमनगवेगविवशा या वा समयाति च । नाभिमानजले स्थित्वा साध्यनामविदर्भितम्। जपत् सहन त्रिदिनमिष्टामाकर्षयेद ध्रुवम् ॥ इत्याकर्षणम् । कपिरोमहि[दार्वीखरचर्माणि चूर्णयेत्। तचूर्ण मन्त्रसञप्त नामकर्मविदर्मितम्। विसहस्र पुनस्तेन स्निग्धयोरन्तरा. मनोः। धूपैरतीव विदिष्ठौ स्निग्धावपि भविषति। तालपत्रे लिखेन्मन्न नामकर्मविदर्भितम् । शतप्राणप्रतिष्ठान्त' प्रजप्तं विसहस्रकम् । विपालिस विधा सात्वा निखनेत् सिन्धुतीरयोः । स्निग्धयोराशु विद्वेषः स्यादुर्मशानयोरपि । सिन्धुतौरयो: नद्यु- भयतौरे। उलूककाकयो: पक्षो गृहीत्वा मन्त्रवित्तमः। मन्चे आलिख्य वै शरावे निशायाञ्च साध्याक्षरसम्पुटितं मन्त्र स्थापित- पवन सहजप्तं चतुप्पये निखनेत स्तम्भनमेतदवश्यं भविता जगताञ्च नान सन्देहः । स्थापितपवनं छतप्राणप्रतिष्ठम् ॥ सत्वा प्रतिक्ततिमथवा श्मशानागारकेगशववसनजा सपदि सम्य- मधिष्ठितपवनां हरतनानी समन्वललाटां वसनाधिष्ठितपवनां सहनजप्तां प्रतिष्ठितप्राणाम् । बन्धनं प्रति तीक्ष्णतरं स्तम्भनमति- तीक्ष्याम्बुनिक्षिप्ताम्। लिखितमन्वचितामयकोलक सहित कम्म सनास समारुतम् । कृतजप विसहस्रकसंख्यायाः पथि खुनेदय याननिवारणम् । विहितनिमतरी रियुनामवुतं मनु- मिमं निगया कृतनामकम् । नवसहस्रजपादिषु साधित पधि स्वनेत् परसैन्यनिरोधनम् ॥ इति स्तम्भनम् ॥ अनारकं पिलभुवी रिपुनधन जवा विनिर्मितमिदं पित- भूगताग्नो। दग्धा च तद्भसितमिश्रितमानशत्रोरालिख्य नाम - ·४६८ प्राणतोपिणी। प्रत्युषसि प्रतीतमनसा पादन भूधारिणा रवान्येव समन्ततः स्वपुरत: पाक्षिपन्त मुहुः । ध्याला कुक्कटमोशरूपमथवा भूत्यैव माया स्वयम् । भतया यः प्रजपेदुपेन्द्रमितरं प्राप्येन्दिरा लक्षयेत्। तत्त्वेन खण्डीकृततालवृत्तां मां छादयेत्तां फल- रबखण्डैः। ध्याला मनुखे नयने अपेद यो विदिष्टमाखण्डल- वत् समेति । दोधूयमानो निजपक्षपत्रवत् पराईरन किरण- कानकरागपुष्यम्। ध्यात्वा मुनिनियतमेव मनु प्रजन्य प्रौढ़ा श्रियं भृशमवासथति रत्नपूर्णाम्। भूमौ काञ्चनमृत्तिकापद. रजोराजी किरन्तं मुदा कूजन्तं चरणेन धान्यनिचयानाकीर्य चञ्चादिना। सञ्चिन्त्योज्ज्वलतामचूडमरुणं किञ्चित् समा- कुञ्चितग्रीवं य: प्रजपेदमुथ्य भवन धान्यादिभिः पूर्यते । दशौ- पधदग्धमसितमनुनामुना कृतजपं निशि वसाधतम् । दुरितरोग- विषभूतभयापह भजतां वशीकरणमतीव रमाकरम् ॥ स्थलजे. न्धनचर्मभसित विधा विधिवत् सहस्रजप्तमभिरक्षति चाखिलम्। भूर्जपत्रमभिलिखितनाममात्रकं नरमाशु रक्षति घृतं जपा- न्वितम् । मनुना तण्डुलमनुना। सहस्रजप्तं तद्दत् कुक्कटं यो वेत्ति सोऽसौ। कुछ टसङ्कान खकीयान् युद्धे जेथति क्षिप्रम् । स्मृत्वा सहसमपि सञ्चिन्त्य कुक्कट जपेत् । जेथति सपदि रणे खभटे चरणायुधैः समायातः । बहुना किमत्र मनुना लिखित परिवाञ्छित सपदि साध्यतरम्। अचिरेण तस्य भवने जपतो वसति प्रयाति कमला मिला। इति जपनिरताना कुक्कट लक्षयित्वा क्षपणकमनिवाहक्षिप्तभूतारिपक्षः। त्वरितनिवह- पक्षक्षेपकः सर्वभक्ष्यः प्रणतसुजनरक्षी वीक्षिताना स्वपक्षः। निखिलमभिमतानामधिना कल्पवृक्षः सुरवरनरनारीरचना- कष्टिदक्षः। अनन्त विन्दुसयुक्त पुडोलिहितयं ततः । वा शक्ति थाथ पुरोलियुगनं विनिखेत्ततः। वुकारं वरुणारूढ़मनन्त' ·प्राणतोषियो ४८८ । वासविन्दुकम् । क्रोशन्तमुहरन्मन्न कुक सुमनोहरम् ॥ इति कुकटप्रयोगः॥ अथोच्छिष्टाचाण्डालोपयोग:॥ तत्रैव पाठपटले। श्रीपार्वत्यु- वाच ॥ सूचिता मै पुरा शम्भो ! मन्त्रा नेकविधास्त्वया । इदानी योतुमिच्छामि देवीमुच्छिष्टपूर्विकाम् ॥ शम्भुरुवाच ॥ शृणु देवि ! वरारोहे ! देवीं तां कथयाम्यहम् । यया विजातमात्रेण अभूविद्यामयो नरः श्रीदेव्युवाच ॥ को विधिः किं फलं चास्या मयि विद्याखरूपतः । कथ्यतां देव! यने न रहस्येनं निवे. दितम् ॥ शम्भुस्वाच ॥ शृणु देवि ! विधि वच्चे फलञ्चोच्चाट नादिकम्। विषञ्च स्थावर देवि! विद्याभावाविहन्ति च । अथान्यत् सम्प्रवक्ष्यामि देवीं मुह्यतमा प्रिये !! उच्छिष्ट पूर्विका देवीं भातङ्गीं सर्वसिद्धिदाम्। सर्वपापहरी देवी सर्वदोषविव- र्जिताम् । यया विज्ञातया एकाः क्षयं गच्छन्ति चापदः । स्थावरं जङ्गमञ्चैव सविमं जगमं तथा। विप जयति देवेशि ! स्थाव- राजसमाश्रितम् । इयं विद्या पराविद्या सर्वपापविनाशिनी। खर्गदा मोचदा चैव राज्यसौख्यफलप्रदा। इयं देवो मया पूर्व साधिता विषवर्जित । सतदुचारिता विद्या ब्रह्महत्या- विशोधनी। सर्वपापविहन्त्रीयं सर्वसौभाग्यदायिनी। यद्यु- च्छिष्टमुखी भूत्वा मद्देवीं कदाचन । सदाचान्तो भवेद्देवि ! विनवाचमने कवें। दुभंगा सुभगा नूनं दुःचिता सुखिता मवेत् । बध्यापि लभते पुर्व शतहायनजीवितम् । निर्धनो धनमाप्नोति मुझे विद्यामवाप्नुयात्। यां या प्रार्थयते सिद्धि' हठात्तां तामवाप्नुयात् । विधानं यत्र वश्यामि शृणु देवि! मनोरमे।। भोजनानन्तरं देवि! विनवाचमने झते। बलिं दत्वा प्रथमतो मूलमन्त्रेण साधकः । तती मन्त्र जपेद्याला देवी तामिष्टसिदये। मन्त्र' शृणु महादेवि ! यथावत् कघ- ·४८० प्राणतोषिणों। यामि ते। नम उच्छिष्टपूर्वन्तु तथा चाण्डालिनीति च। सुमुखी च ततो देवी कीर्तयेत्तदनन्तरम्। महापिशाचिनी तस्मालज्जावीजमतः परम् । नादविन्दुसमायुक्तं ठकारहि- तयं पुनः। सविसर्ग महादेवि ! सर्वसिद्धिप्रदायकम् । न तिथिनं च नक्षत्रं नोपवासो विधीयतें। नाङ्गन्यासकरन्यासी न वर्णन्यास ईरितः। न विदेशो न वा विघ्नो नाशौचं नियमो न च । यस्य तिष्ठति मन्त्रोऽय न स विघ्नैरवाम्यते। ध्यान- मस्याः प्रवक्ष्यामि यथावज्जगदीश्वरि !। शवोपरि समासीनां रताम्बरपरिच्छदाम् । रतालङ्कारसंयुक्तां गुजाहारविभूषिताम् । पोड़शाब्दाञ्च युवतीं पीनोन्नतपयोधराम्। कपालकतकाहस्तां परमज्योतिरूपिणीम् । बालदक्षिणयोगेन ध्यायेन्मन्त्र विदु. त्तमः। उच्छिष्टेन बलिं दत्त्वा जपेत्तहतमानसः । उच्छिष्टे- नैव कर्तव्यो जपोऽस्याः सिद्धिमिच्छता। उच्छिष्टजपमानस्य जायन्ते सर्वसिद्धयः । अपरञ्च प्रवक्ष्यामि शृणु देवि ! फलप्रदम् । होम सन्तर्पणञ्चास्याः सहसा कायसिद्धये। स्थण्डिले मण्डलं कत्वा चतुरस्र समाहितः। पूजयेन्मण्डलं देवि ! मूलमन्त्रेण मन्त्रवित्। ततो देवी समाधाय वह्निरूपां व्यवस्थिताम् । देवी ध्यात्वा चरेदोमं दधिसिद्धावतण्डुलैः। सहस्रैक विधानेन राजा भवति वश्यगः। माारस्य तु मांसेन यो देव्यै होममा. चरेत् । स प्राप्नोति पर विद्यां शस्त्रशास्त्रवहिष्कृताम् । कुर्यात्तु कागमांसन होम मधुसमन्वितम्। सहस्रैक विधानेन भवन्ति धनमिदयः । विद्याकामशरेदोमं शर्करामधुपायसैः । पुनस्तस्य भवन्त्येव सिद्धविद्यायतुदंग। रजस्वलाया वस्त्रेण मधुना पायमेन च। होम छत्वा महादेवि ! बैलोक्यं वशमानयेत्। नामयमा घरदोमं मधुना सह सर्पिपा। प्रयुतकं विधानेन मिद्धियिया भवेद धूपम्। सद्यो माजीरमांसेन एतेन मधुना ·- प्राणतीपिणी। ४८१ सह। चाण्डालकेशयुक्तेन भवदाकर्षणं ध्रुवम् । शशकस्य त मांसेन मधुनालोड़ितेन तु । शत्वा होममवाप्नोति विद्यां वित्तं वराः स्त्रियः। धुस्तरार्कस्य योगेन चितावही तु मन्त्रवित् । कोकिलाकाकपक्षय होम; शत्रून् विनाशयेत्। उच्चाटनाय शत्रूणां होमं कुर्य्याच मन्त्रवित्। पूर्वोतन विधानेन चिता. জানান। उलूकाकाफपक्षाभ्यां लत्वा होमं निर- न्तरम्। वैधयच्छतुमन्चोन्चं कलहाकुलमुद्धृतम्। उलूक- पक्षहोमेन गर्भपातो वरस्त्रियः। सहकं विधानेन कुयादीमं समाहितः। वित्खपनेए साज्येन सासमेकं निरन्तरम्। अपि बन्ध्या लभेत् पुत्र चिरजीविनमुत्तमम् । बन्धूककुसुमं हुत्वा र मधुसितान्वितम्। दुर्मगाया हठादेवि ! सौभाग्यसुख- दायकम् । प्रातरुत्वाय य: कश्चित् कुर्य्याडोमं दिने दिने। जवापुष्प ण साज्येन शतमष्टोत्तरं प्रिये !। पण्मासस्य प्रयोगेण भवेदाकर्पणं ध्रुवम् । देवगन्धर्वमानां कन्या नागाना द्विजाः । हठादागल्य कामात बलादालिजयन्ति तम् । विद्यायाः क्रियते होमस्तिलपायसमिथितः। स प्राप्नोति महाविद्या शास्त्रोध- पदशालिनीम् । मधुना सरमामन होम कुर्यात् प्रयत्नतः । विद्यावान धनवान् बुद्धि शस्त्रशास्त्रवशीलताम् । इयं देवी महादवि ! वामाचारफलपदा। दक्षिणाचारयोगेण न भवेत् फलदायिनी। सभाजनान्तरञ्चास्या वलिं दत्वा दिने दिने । उच्छिटेन जपेन्मन्त शतमष्टोत्तरं प्रिये !। उज्जट वा श्मशाने वा शून्यागारे चतुप्पथे। बलिप्रदानतो देवी प्रत्यक्षा भवति ध्रुवम्। एपा देवी मया खाता भैरवाकारमिच्छता। इत्येषा कविता देवी सर्वपापापहारिणो। मन्त्रस्योञ्चारणद्देवि ! सर्व- पापविवर्जितः। उच्छिष्टदूषणं त्यक्त्वा स पवित्रो मवेद ध्रुवम् । दुत्युच्छिष्टचाण्डालिनी देवी भुवनविता । नानाप्रवर्त्तने काञ्चि- ·। . ४८२ माणतोषिणी विद्यां शृणु वरानने!॥ श्रीशिव उवाच ॥ शृणु देवि ! महा- विद्यां ससयाकारधारिणीं। न तिथिनं च नक्षतं न साध्यादि विचारयेत् । महादेवीति विख्याता शिवदीक्षान्तगामिनी। यत्रोपवीतं देवेशि ! धार्यते साधकेन वै। उच्छिष्टेनार्चयेद्देवीं महादेवेन साधिताम् । नान्यमवगतस्तिष्ठेत् सर्वग्रन्थ सुवि. स्तरम्। बहुनोतन किं देवि! त्रैलोक्यमपि साधयेत् । सदा कालन्तु मन्त्रोऽयं स्मर्तव्यस्त्रिपुरारिणा। पयोगुड़ेन भक्त न मांसेन जुहुयाबरः । प्रायुधनञ्च पुत्लांश विद्यामष्टादशी लभेत् । गोप्तव्येयं प्रयत्नेन कथितव्या न कस्यचित् । गुरुभक्तिः प्रदातव्या कायेन च धनेन च। लोकापवादो न च देवि ! पापं नैवा- परा तिष्ठति मत्यलोके। मयं लोके सुखं भुक्त्वा परे देवीपुरं व्रजेत् । मोकसारा धनदैकसारा विद्यैकसारां शृणु देवि ! विद्याम् । सर्वोपकारां परमार्थसारां महानुभावां भुवि कामधेनुम्। इत्युच्छिष्टचाण्डालिनीप्रयोगः ॥ मत्स्य सूक्त अष्टपञ्चाशत्पटले । ग्राममेवं प्रवक्ष्यामि कृते रोगैन बाध्यते । अकते मरणं ग्रामे तस्मात् कुर्यात् प्रयत्नतः। तत्र सम्प जयेद्देवी शिव विष्णु प्रजापतिम् । भद्रकालौच्च क्षेत्रे घण्टाकर्ण विशेषतः ॥ अय धूमावतीप्रयोगः ॥ फेत्यारिणीतन्त्र ॥ धूमावतीप्रयोगो- ऽयमधुना कथ्यते मया। दान्तो सा(शविन्दन्तौ वीजे धूमा. यतीहिठः। धूमावतीमनुः प्रोक्तो वैरिनिग्रहकारक्रः। पडन जातिसंयुक्त कल्पयेत्तेन मन्बवित् । पिप्पलादो मुनिश्छन्दो नीदेषा च देवता। विवण चञ्चला ऊपणा दीर्घा च मलिना. बरा। विमुखकुन्तला रूचा विधवा विरसहिना। काकध्वजरथा- कदा विन्तम्बितपयोधरा। सूर्पहम्तातिरुक्षाक्षा तहस्ता वरा- विता प्रघोणा तु भगं कुटिला कुटिलेक्षणा। त्पिपासा.

·प्राणतोषिणी। ४८३ दिता नित्वं भयदा कलहास्पदा। एवंविधा समाध्यायेत्ततः कर्म समारभेत्। चतुर्थेन तु वर्णन पठस्वरयुतेन च। षड्दीर्घजातियुकोन कुम्यादङ्गानि मन्चवित् । जपेत् कणचतुर्दश्यां पुरचरणसिधये । उपवासरतोमन्वो शून्यागारे दिवानिशम्। श्मशाने विपिने वापि जपेमक्षन्तु वाग्यतः। सोणीपः साईवासाय पुरयरणकर्मणि साध्योपरि मन्चमालिख्य तस्मिन् स्थाप्य शिवं ब्रजेत् । अवष्टभ्य शिवं शत्रुनाम्बाघ प्रजन्मनुम् । सहस्रादूईतः शत्रुवरेण परि- ग्धते । पञ्चगव्येन शान्तिः स्याज्यरस्य पयसापि वा । मन्वाय- चरमालिख्य शत्रुनाम तत: परम् । द्वितीयन्तु मनोः शत्रोन मैक मनुमालिखेत् । वनेऽयुतं जपेत् शत्रीनिथितं मरणं भवेत् । तत्वा मन्ले रिपोराख्यां मारणे यामिनीदले। उत्सादो जायते शवोमनोरयुतजापतः। दग्धा काकं श्मशानाग्नौ तस्मादाय मन्वितम्। विरोधिनामाष्टाशास सद्य उच्चाटनं रियोः । श्मशान- भस्मना कला शिवं तस्योपरि न्यसेत् । विरोधिनामसंरुद्ध प्य- पक्षे समुच्चरेत् । महिपोक्षीरधूपच दद्यात् शत्रुविपत्करम् । महिपीरूपमास्साय शत्रुसा विनिपातयेत् । मन्त्रेणानेन निखने- चस्म रिपुमन्दिरे। शत्रुमुच्चाटवेत्तूर्ण नात्र कार्या विचारणा। न्यस्य पाणितले शनीराख्यानं चितिभस्मना। वडावधी मुखं अधः स्थापयनयुतं जपन् । धूमावतीमर्नु मन्त्री शत्रुक्षयपरं नयेत् । प्राग्वत् करतले न्यस्य त्वईयोई रिपोन्यसेत् । जलसः प्रजपेत् मन्त्री हुशारान्नाशयेदरीन् । श्मधानागारमादाय कत्वा पुप्पादिनार्थयत्। भगलिङ्गं समाभाष मनसा कर्म चिन्तयन् । निम्बकाकच्छदानको कन्य चाष्टशतं जपेत्। दद्या. डूपं साध्वनाम्ना सद्यो विषयेदरीन् । चिताकाठानले चीर- होमाच्छान्तिः प्रजायते । रजोधूपप्रदानेन राप्ररूपेण कालिका। मारयत्यरिमागत्य शान्तिनिर्माल्यधूपतः । वराहवालधूपेन हन्या- ४२ ·४८४ प्राणतोषियो। सहस्राक्षर - हाराहरूपिणी । अखस्यपत्रपेन शान्तिर्मवति नान्यथा। शान्ति' सर्वाभिचारस्य पञ्चगव्येन जायते। तीरेणापि च देवेशि। मधुरत्रितयेन च । कोले वेडतरोविदयं विलिखेमन्त्रेण नामा- क्षर जघा लेख्यपदहये तु निखनेदुच्चाटन विदिपाम्। त्वत्पाद दयधूलिकोणहविषा दत्त्वा हिजेभ्यो बलि तज्जया चितिभस्म- कोर्तितमरेगेंहे च तद्भवेत्। वायव्ये विलिखेच पर्णसहित जप्त सहस्राधिकम् । जघा वायुसरा शिवाचदकशत्वे वा न तद्रो. धकम् । चूर्ण तस्य च पल्लवे विनिहित जप्त कान्त शत्रुग्रहेषु तच्चिरसि वा तेपा कुलोच्चाटनम्। जस्खा रामे श्मशाने च निर्माल्ये पदगोचरे। गर्दभावासभूमौ च भूतस्थाने चतुप्पधे। ऊपर मेहनाभूमौ पुष्मितावासमे- घयो । प्रानीय शर्करा मन्त्री दिग्वासा दक्षिणामुख । श्मशानलोष्ट्रे निक्षिप्य तत्राग्नी मर्जयेत्तथा । चूर्ण तत्तु जपे- लक्ष प्रक्षिपेच्छत्रुवेश्मनि। सेनामध्ये च सर्वेपा पक्षादुञ्चा• टन भवेत्। गर्ते पिपीलिकानान्तु पादधूली षडाननान् । वृतान सप्तरावन्तु जुहुयान्मन्वविविशि । भ्रमते काकवत् सर्वा महीमामारणादिपु । सत्वा प्रतिकति शत्रोर्जन्मत्तेण मन्त्र वित्। सत्वा प्रतिष्ठा प्राणस्य विद्धा मर्मसु कण्टकै । आयसै- मन्त्रमावळ भोमवारोदयादिषु । धुस्तूररससम्पिष्टचितागा- रेण मन्त्रिपा। नित्यस्य पृष्ठतो वद्धकेशपाशेन त जपेत् । मगाने शत्रुमालय तहे निखनेविशि। विदेपण भवेत् मद्यो गोरीशारयोरपि। अखस्यत्वचि मन्वाणेदर्भित साध्यमा लिखेत् । अन्यहिपतरोस्तहज्जया तत्त्वया न्यसेत् । पूर्वात कए सैविहान् जपेत् पिष्ट्वा शत शतम्। विहिष्टो भवतस्तो त नाम्नामपि च तरक्षणात्। वास्तान विलिखेदिपास्यमभित. कोषिपु मन्त्राघरे सरदान् परित प्रभन्ननगई मध्ये च साध्य ।

·प्राणतोपिणी। ४५ उत्त- थंक। अंडारः कनकोद्भवैरपि पदैर्मन्छ जस्ताइयेत्। कासिन रणे कुजार्कदिवसे भूलोकविद्देषणम्। पापाद्य पूर्वी मूर्तिच शची- रालिस्य शोधयेत्। प्रातपे निशि तां जघा वङ्गत्परि लम्बयेत्। एवं सप्तदिनं द्रव्यैराजप्यालिख्य शोधयेत् । व्योमाग्निलगुलो- न्मत्तहिङ्गसिद्धार्थशूरणेः। पिण्डैलवणसम्भूतैरुन्मत्तद्रवसङ्गतैः । पेपयित्वा तेन सम्यग् लिखेन्मन्त्री मर्नु जपेत् । बलिमध्ये खनेत् कोलं युक्तारूपं तथोपरि। वनि प्रज्चाल्य तडपञ्चगव्ययुक्ती हुमेजपेत् । निक्षिप्य प्रतिमा तत्र जपेत्रित्वं महामनुम् । सप्त. विंशं ततः कुण्डं शून्यागारे च वा हुमेत् । त्रिकोणशूलदीप्तान- मेखलात्रितयान्वितम्। तत्रापि निखने कोलं वह्नि प्रज्वास्थ पूर्ववत् । ततः प्रतिकृति मन्चो वङ्गे रुपरि लम्बयेत् । द्रव्येण संलिधा अई पादामधोमुखीम् । रक्तद्रव्यैः समाराध्य प्रचाल्य विपक्ष:। इन्धनैः प्रतिमायाञ्च समित्प्रचलिता हुमेत्। प्रावरणादिभिरामयों लयं याति न संशयः ॥ इति धूमावतीप्रकरणम् ॥ अथ कल्यापरिमलप्रयोगः। बयोदशपटले । अथात: मं- प्रवक्ष्यामि मन्त्र परिमलात्मकम् । येन विज्ञानमात्रेण नासाध्य' भुवनत्रये। सजाया महायोगी नतो गौरीपदं वदेत् । भुवन- भयङ्करोति पद वर्मान्तमुच्चरन्मनुम् । अथवा प्रथमादन्यमयाती ब्रह्मणः पदम्। परिमल इत्यादि ब्रह्माद्यखण्डपरिमलः । पंड्दीघयुतवीजेन मन्वानास्त्रयोगिणा। हृदयञ्च ततोऽर्डन वर्मास्त्रेण शिरः कमात् । शिखाकवचनेवास्त्रमेवं न्यासक्रमः स्मृतः। अगिरा च ऋषिदेवी गायत्रीच्छन्द ईरितम्। सिंह- यता च भूतानां भयइरिषतः परम् । महाशत्या देवता चेत्युक्ता न्यास समाचरेत्। सिंहाननां कृष्णमुखीं लम्बमानपयोधराम्। दंष्ट्राकरालवदनां विनेबां सर्वतीज्वलाम्। कृष्णकचुस- ·. प्राणतोपिणी। वीतां विधूमाग्निसमप्रभाम्। विशूलचक्रपलखानकर पानाम् ।. लेलिहानां महन्जितां विद्युत्प्रेक्षसभीपणाम् । ध्यात्वा कृत्यां विधानेन पूजवेन्मन्त वित्तमः । ध्यात्वा कृत्यामर्च- यति रौः पुप्पैच वश्यके। कृष्णा मारणकत्येपु मांसरतासवे- स्तथा। कृत्याञ्च मदनां सर्वकुल्या स्वच्छादिनी तथा। भीषणां श्रीमती चैव प्रतिष्ठाञ्च ततः परम् । विद्यामभ्यर्चयेदष्टपत्रेषु क्रमश: सुधीः। पूर्वे तु भाइरीनाम शुल्लवां वरान्विताम् । विभुजां सौम्यवदनां पाशाङ्कुशधरां शिवाम्। दक्षिण भीषका- नाम लम्बजिह्वां सुधामुखीम्। कृष्णवणां रक्तमुखों रतमाल्या- 'नुलेपनाम्। चतुर्भुजां सिंहनादावादकाच कपालिनीम् । खगहस्तां शिरोमाला सर्वाभरणभूपिताम् । पथिमे वारणी- नाम स्वर्णवर्णां हसन्मुखीम्। सुरुद्रमालिकां शुभ्रदंष्ट्रामभयदां सदा। उत्तरे भौमिकानाम चतुर्वर्णभयद्वरीम् । पूजयित्वा जपेन्मन्त नित्यमष्टोत्तरं शतम् । अवाप्य विनियोगस्तु कर्तव्यो मन्त्रिणा सदा। कालं विदित्वा प्रतिमां मधूच्छिष्टेन कारयेत् । द्वादशालं तत् शत्रो खलोमसमन्वितम्। हृदये नामधेयञ्च फटकारं सर्ववर्मके । अमुष्य प्राण इह चामुष्य जीव इह स्थितः । अमुष्य सर्वेन्द्रियाणि तथा चामुष्य वामनः। चक्षुःश्रोत्रघ्राणप्राणा- निहानयत्वग्निबलमा। इति प्राण प्रतिष्ठाप्य मरिचैलेपयेत्ततः । मृतब्राह्मणचाण्डालकेशाभ्या पादयोः पृथक् । बडा कारस्करमये तोरणे चाप्ययोमुखीम् । तस्याधो मेखलायुक्त त्रिकोणं तत्र कुण्डकम् । तत्र शायं विधायाग्निं परिस्तोर्य गरेस्तृणैः । विभी. तकपरिध्या च कल्पयेद यस्य मारणम्। जुहुयाविम्बतलातीः काकोलूकस्य पिच्छकैः । दारयैनं शोधयैनं मारयेत्यभिधाय च । अष्टोत्तरशतेनैव मनुना विधिना बुधः । होमान्ते विधिवत् माराध्याग्नेश्च सविधी । यो मे एकस्व ग्रहोऽतिदूरस्थो वासिके । कृत्या- ·प्राणतोषिणी। ऽपि च । पिव क्षत्येऽमृक् तस्य हुमित्युत्ता निवेदयेत् । संरक्षाग्नि विधानेन नवरात्र समाचरेत् ॥ हुमेद यावंतावदस्य भवेदेव रिपो. मंतिः । अर्कचीरेण मरिचं पिला सिद्धार्थमेव च। जले संलोब्ध मन्त्रेण रिमं ध्यावा निरबहा । सणाबरोत्तरीया पादेनाक्रम्य तद्रिपुम् । वर्चशूलमिति ध्यात्वा तस्योपरि विनिक्षिपेत् । नव- रावान्तरे शत्रुनि यते नात्र संशयः। दूरसिसे चितावही तैला- सक्तविभीतकैः। जुधती नियत शत्रुः सत्यमोशनसोदितम् । रिपोः प्रतिक्षतिं कृत्वा साध्यफलकेऽमले । अर्कालीरण मरिचं पिष्ट्वा तत्रैव लेपयेत्। फटकारं हृदये लत्वा शिवं निर्माय धूपयौः। क्षिपेत् कृष्णचतुर्दश्यां जम्मा मन्त्र सहस्रशः। सद्यो- ऽवगाहनं हत्वा कुर्याद यस्थालारक्षणम् । मन्त्र जपा विधा- नेन भेदयेत् सह मुद्रया। पण्णासात् वियते भन्नुः सन्ध्ययोर- भयोरपि। वायुना चोघृतं पर्ण शुष्क वैभीतकं ततः । यहीला च लिखेन्मन्त्री सणसर्पस्य शोणितेः। नामधेयं रिपोरन्ते वायुवीजं प्रयोजयेत्। निखनेत्तस्य हे तु काकवज्ञानये ध्रुवम् । वातोडूतैः शुकपर्णः काठेरशनिपातितः।। उमावि च नवाङ्गारैः शवोच्चाटनं हुमत् । दूर्वागुडूची गन्धेन सर्पिपा तिलतण्डुलैः । अन्नः समिद्भिः पालाशैः शान्ति' कुर्यादिचक्षणः । लक्ष्मी विल्वफलैः पवैनन्द्यावत: थिये तथा । वचपौरपामार्ग- रङ्गारेश सुभद्रकः । मधुरत्रयसंयुक्त रेभिः फुर्यात्तु वश्यकम् । उत्तम पनसे तन्ले वासवस्यापि कथ्यते । शान्ति हावा विधानन जपेत् परिमन्नं विदम्। महाव्याधिप्रशमनं नित्यमहाधिक शतम्। जपेदेकाग्रचित्तस्तु लोकवश्यकर शुभम् । चिन्तयेदेता गजारूढां वियत्तिताम् ॥ तस्य वश्या भवेत् क्षिप्रमश्वारूढ़ा तथा भवेत्। चौरव्याघ्रमगादीनां सलिलादि- भयापहाम् । सकत यवणमात्रेण सर्वपापविनाशनम् । मनसा ससा- ·1880 'प्राणतोपिणी। भिमन्त्रित तोयं पीत्वा नित्यं समाहितः। मेधावी च भवे- वाग्मी तावज्जयाभिषेकतः। सप्ताभिमन्त्रितं कृत्वा विषमप्य मृतं भवेत्। मासं पक्षं दिमासच परमासं वत्सरन्त वा। एवं यः कुरुते मत्त्व: स पुण्यां गतिमाप्नुयात्। अथ वक्ष्ये विशेषण महाशान्तिविधिक्रमम्। सर्वसिडिकर पुखं सर्वपापविनाशनम् । सर्वमुद्रापहरणं सर्वारिष्टविनाशनम् । महाव्याधिप्रगमनमप. स्मारविनाशनम्। योगिनीभूतवेताला: प्रेत कुष्माण्डपद्रगाः । तत्र स्थाने न तिष्ठन्ति डाकिन्याद्या विशेषतः । कृत्यामभ्यर्चये. घस ! यथाविधिपुरःसरम्। पोड़शारं लिखेत् पद्म योनियुग्म सविन्दुकम् । तन्मध्येऽष्टदलं लिख्य यकारादीन् न्यसेत् क्रमात् । तन्मध्ये रसकोणन्तु लिखेन्मूलमनु स्मरन् । चन्द्रविम्ब लिखे. न्मध्ये तस्योद्धे प्रतिमां लिखेत्। तस्य मध्ये न्यसेत् कुम्भ वने सग्दामभूपिताम्। तस्य मध्ये न्यसेत् कृत्या सर्वलक्षण- संयुताम् । पूजयेच्च यथान्यायं पायसन्तु निवेदयेत्। परि- तोप्य घटे न्यस्य चासिताङ्गादिभैरवान्। असितागो रुरुचण्ड: क्रोधीगोन्मत्तभैरवः । कपानी भीपणश्चैव संहारथाष्टमः स्मृतः । गन्धपुप्पादिनाभ्ययं तदाह्ये क्षेत्रपालकान् । लोकपालं यजेद्दवीं तदने होममाचरेत् । जुहुयादाज्यापामार्गावक्षताभिरमर्पणः । दूर्वाग्रखदिरामत्य प्रत्येकन्तु शताधिकम् । कुण्डे वा स्थण्डिले वापि होमकम्मे समाचरेत् । तस्य दक्षिणपाखे तु लक्ष्मों ध्यायेद ययाविधि। कुण्डमध्ये न्यस्येदेवों दक्षिणे तु श्रियं स्मरेत् । वामपाखें सारेदेवी हमेखां परमेखरीम्। तस्यैव वामपाचे तु पूजयेद्दश नायकान् । अयुतं मूनमन्त्रञ्च जपेन्मृत्युविनाशनम् । अयुतं म्बूणहत्वायां जपेत् परिमलं विदुः। महाव्याधिप्रशमनं । तावज्जयाभिषेकतः । एवं यः कुरुते मवः पुण्खां गतिमवाप्नु- यात् । येन जातं परिमनं यस्य वने स्थित . सदा । तस्यावश्य ।

·प्राणतोपिणी। ४८८ निवेद्येत व्याधिभ्योऽपि मयं न हि । इत्यादिविधिना चन्द्रे भैयः "परिमलो विधिः । महाशान्तिकरः पुंसां दुःखादिविघ्ननाशनः ॥ इति सत्यापरिमलः ॥ अघ जयदुर्गा। चतुर्दशपटले ॥ दुर्गे दुर्गे पदं चोका रक्षणीति पद ततः । तारादिवन्हिजायान्तो जयदुर्गामहामन: । जाति- मध्यगतं सवा न्यसेन्सन्वपद बुधः। रक्षाकारीयं कथिता जयदुर्गा वर्मसंयुता । श्यामां त्रिलोचनां दुगां ध्यावा लेनां चतु- मुंजाम् । शङ्ख चक्र शरं शूलं वहन्ती रौद्ररूपिणीम् । युद्धे च व्यवहारादी जयदेतज्जपानरः। जयां श्रीं पूजयेनियां शवञ्च छुरिकां तथा। जयदुर्गामनुः प्रोत: कथ्यते चापरो मनुः । नमो भगवतीत्युना ज्वालामालिन्यतः परम् । ध्रगणपरि- वते ठिस्तारादिरीरितः। ओं नमो हृदयं प्रोक्तं भगवति शिरस्तया। ज्वालामालिनी शिखा म्ध्रगणपरिहते ततः । कवचं स्वाहास्वमित्येतत् जातियुक्त न्यसेत्तनी। अयुतं नियु- तञ्चतज्जयमन्त्र यजेज्जयो। रुद्राङ्गनाग्निजायाभ्यां रवा ज्वाला. मुखीत्यपि। मन्त्रान्तरं समाख्यातं ज्वालामुख्यामनुत्तमम् । दीपतैलालपादोईराने गुरुदिनादितः । जपेदष्टसइसन्तु त्रयोविंशतिवासरान् । प्रत्यहं सा रौप्यपट्क ददातोति न संशयः । नारायणीयं कथितमगस्त्यै नवधा पुनः । दुर्गा नव. प्रकाराख्या नवदुर्गा विशेपतः। सुसिडिमिच्छता गोप्यो मान- वैन समोरयेत्। पुरोऽपि नृपतेऽद्यापि धार्मिकस्य न्यशेपतः । नाटुर्गाविधानन्तु दर्शयेत् कर्मगौरवात् ॥ नृपश्च सम्यगाराध्य मन्तञ्च विविधैर्धनेः। भतया सनिहितं कुर्य्याद्रक्षार्थ नित्यमा. दरात्। थापत्स्वयं प्रयोलग्यो मारणादौ विशेषतः। ततो मन्त्री प्रयनेन प्रकुर्यान्मारणजियाम् । परैर्दु पितो मन्त्री राजे सर्व निवेदयेत् । निवेद्य विधिवत् यथात् मन्नवर्येण निर्द- ३ ।

·प्राणतीपिणी। । हेत् । स्मृतिमात्रेण वै मन्ची रिपून सर्वान् विनाशयेत् । प्रदया दम्बिका ती सहसं शतमेव वा। गवां सुवर्ण निष्काणां भूमि . वा शस्यशालिनीम्। सर्वशान्तिमवाप्नोति सर्वरचालतिभवेत् ॥ इति मोत्कारिणीतन्ने जयदुर्गाग्रगणपरिहतान्यालमुखी प्रयोगः॥ इति श्रीप्राणतोपिण्यां चतुर्थे काम्यकाण्डे कुछ टोच्छिष्ट- चाण्डालिनीधूमावतीक्षत्यापरिमलजयदुर्गाग्रगण- परिवतज्वालामुखीप्रयोगरूपपलवधनं नाम चतुर्थ: परिच्छेदः । अथ दुर्गोत्सवः ॥ मत्स्यसूक्ते महामन्चे उपरिभागे एक- चत्वारिंशत्पटले । भगवानुवाच ॥ अथ चाश्वयुजे शुक्लपक्ष मासाथ नन्दिकाम्। समाराध्य ततो दुगी हविष्याशी जिते. न्द्रियः। कत्वा स्रोतोजले चावा तस्यान्तीरे समर्चयेत् । तस्था इति स्त्रीलिङ्गनिर्देशानद्यास्तीरे समच येदित्यर्थः ॥ पूजा- प्रकारोऽपि तत्रैव ॥ नन्दायां पूजयेत् कुम्भे द्वितीयाया पुस्तके । तीयायां तथा खङ्गे चतुर्थी केमशोधनम् । पञ्चम्यां सूर्यविम्बे च षष्ठयां विल्वस्य मूलके। साम्यां पत्रिकायान्तु अष्टम्यां प्रतिमासु च । ज्येष्ठानक्षत्रयुत्तायां पष्ठयां विल्वाभि- मन्त्रणम् । मूलाद्यपादे सक्षम्यां पत्रिकायाः प्रवेशनम् । पूर्वा- पाढायुताष्टम्यां देवी पूज्या महोत्सवैः। उत्तरेण नवम्यान्तु बलिमिः पूजयेच्छिवाम्। श्रवणान्ते दशम्यान्तु पणिपत्य विस- जयेत् । एतेन देवीपुराणोक्तस्य कन्यासंस्थे रवो शक्रशलामारभ्य नन्दिकामिति वचनस्य पठीतः प्रभृति नवमीपर्यन्तं पूजेयमि- त्येकवेनीतामिति मातभट्टाचार्यव्याख्यानम्। नन्दिकाप्रति. पदिति दुर्गाभत्तिातरङ्गियुक्त युक्तमिति वाच्यम्। महानवमी-. विहितपष्ठयतिकमे मानाभावादिति वचनादेवं प्रतिपदिति ·अन्यथा प्राणतोपिणी। दुर्गाभक्तितरङ्गियुतमेव मद्रमुत्पश्यामः । केशशोधनमिति सप्त- म्यर्थे प्रथमा। केशशोधनकङ्कतिकायां पूजयेदित्यर्थः ॥ नक्ष- वाणामभावि सत्यलोप: स्यादित्याद तवैव । नक्षत्राणाम- भावेऽपि पष्ठयादिकमयस्तथा। सर्वमेव विधिं कुर्यात्तारालाभ फलोदयः ॥ फलोदय: विशिष्टफलोदय इत्यर्थः । नक्षत्राभावे फलाभावप्रसङ्गः स्यात्। इति प्रतिपदादिकला- कथनम्। अथ पूजादिकालस्तत्रैव ज्येष्ठा वाघ्यथवा पष्ठो सार्य काले न चेद्भवेत् । सायमेव तथापि स्यादिल्वशाखाभि- मन्त्रणम् । पूर्वी पठी सनक्षत्रां सायं प्राप्तामपि त्यजेत् । यदा तु पचिकापूजा न पराभविष्यति । सविसष्टन्तु यत् पूर्व पतितं दिवसस्य च । तहिन वरणं सत्वा परे शाखा प्रवेशयेत् । सप्त. म्यान्तु यदा पष्ठो निःसृता वा न निःसृता। वईते सप्तमी किन्तु दण्डमात्र परे यदि । परेऽहनीति शेपः। मुहर्तमधिका वापि नवम्यामष्टमो भवेत् । वईते दशमी चैव तदा कायं यथा शृण। न केवल नवमी दशमी चेति चाधः। सप्तम्यां विल्ववरणमष्ट. म्यान्तु प्रवेशनम् । पूजाष्टका नवम्यान्तु दगम्यां प्रेपवेच्छिकाम्। अत्र केचित् सामान्य विधिप्राप्ततिथिबाधभिया सप्तम्यां बहुका- लोनसप्तमीयुतपाठयामिति व्याख्यान्ति। तत्रं षष्ठी न निःसृतेति वचनमनाकुलं वैति प्रतिमाति। यदा पाठो च सप्तम्यां अष्टम्या. शापि ववेत् ॥ स्वार्थ इगा पाणिनिविदान्तु णिच् वर्डेन । अर्थात् सप्तमीति शेषः । अष्टमी परमा चेव तहिने च दिनक्षयः । तदा पठयां पूर्वदिने विल्वस्य बन्दनं मतम् । पठीसंयुक्तासप्तम्यां पत्रि. कायाः प्रवेशनम् । अतिकल्ये तथाष्टम्यां मृण्मयोश्च प्रवेशयेत् । अतिकल्ये अतिप्रत्यूपे ॥ सप्तम्या संयुताष्टम्यां महापूजोत्सव- किया। नवम्यान्तु बलि दद्याद्दशम्यां प्रेपयेच्छिवाम् । नवम्या.

·प्राणतोपिणी। मष्टमी यत्र नवमी परतो नचेत् । भवेद वा दशमीविहा नवमी च परेऽहनि। तदाटमोनवम्योय इयोः पूजाइयं किल । एक- स्मिन्नेव दिवसे कर्त्तव्यं बलिभिः सह । अष्टका नवमीपूजा त्रिसन्ध्यव्यापिनी परा। तदा तदा नवम्युक्त बलिदानं परे. ऽहनि। विसन्ध्यव्यापिनी चेत् स्याद् यदा पूर्वदिनेऽष्टमी। दशमीविइनवम्यान्तु कुयात् पूजां न संशयः । अष्टकानवमी- योगो राबियोगो विशिष्यते। ईरावी शतगुणं सध्यायां द्विगुणं स्मृतम् । सप्तम्यादिपु पूर्वाह्न तारायोगो न चेद्भवेत् । तदाप्यारभ्य पूर्वाधे नवांशे समापयेत् । दगम्या श्रवणों व्यापी तथोत्याय कतक्रियः। प्रातः सम्पूज्य विधिवत् नृत्य- गीतपुरःसरैः। प्रतीक्ष्य थावणं कालं प्राप्ते सम्प्र पयेच्छिवाम् । यदि नक्षत्रमाथित्य सप्तम्यादि त्रिकं स्थितम्। तदैव श्रवणा- पेक्षा दशम्यां केचिदनुवन् । यवणान्ते गते रात्री तदन्ते नवमी दिने । स्वस्वस्थानोचितं कर्म दक्षिणान्त समापयेत् । दशम्यान्तु तदप्राप्तौ धनिष्ठायां यथाविधि। प्रेषयेद्भगवती दुर्गामशेषैः शार- दोसवैः। नवमी दशमीयुक्ता श्रवणा तु गता निशि। तदा सम्मे पेयदेव: नवम्यां दशमीक्षणे। अष्टमीदिनपर्यन्ता रात्री चेन्नवमी भवेत्। नवम्यामपि कुर्वीत महापूजा महानिशि । चन्द्रोदिते निशायान्तु या भवेदष्टमीतिथिः। महाष्टमीति सा प्रोता देव्या: प्रीतिकरी परा। ततोऽनु नवमी या स्यात् सा महानवमोतिथिः । पूजाधारमाह तत्रैव ॥ चित्रे च प्रतिमायांच मृण्मय्या श्रीफलेऽपि च । महायोनी चन्द्रविम्बे शिलायां योनिमण्डले । पुस्तके पादुके खड्ने महाविम्बे तथैव च। पुण्यक्षेत्रे च गङ्गायां देवीमावाद्य पूजयेत् ॥ प्रतिमाकरणविधिनिषेधावपि तवैव। न रही मृण्मयों कुर्यान वै तालमयों कचित् । - ।

·प्राणतोपिणी। तेन तन्यून विहस्तां रणगर्भाव विल्लयुग्म समचयेत् ॥ न रही मृण्मयीं • केवलमृत्तिकया प्रतिमां न कुर्यात्तथा तालमयीं साईविहस्त. परिमितां ग्टहीन कुर्य्यात्। विधिमाह विहस्तामिति । विहस्तां प्रतिमामित्यधिकपरिमाणव्यवच्छेदार्थमुक्तम् । प्रतिमाकरणे न दोषः । मृण्मय्याः प्रतिमसवमाह णगर्मा- मिति। तेन रणगर्भमृण्मयीपूजने दोषः। चकारो मिन्त्रक्रमे गमी समर्थ येत् विल्लयुग्मे चेति। ब्राह्मणादिभेदेन विल्वयुग्मस्य विशेषमाह। माहेन्द्रस्थञ्च ईशस्थ ब्राह्मणस्य प्रशस्यते ॥ ऊई स्वमुत्तरस्थञ्च क्षत्रियस्य वरानने !! वायव्य- स्वञ्च वैश्यस्य शूदस्य च वरानने ! । माहेन्द्रस्थं तथेशस्य सर्वेपा. मघवा प्रिये।। पूर्वादिस्खविल्वयुग्मफलमाह । माहेन्द्रस्थे जानवहिरोग्रस्ये सर्वकामदम्। वायुस्थे च धनावातिरखर्य- मुत्तरास्थिते । याम्यस्ये शनुद्धिः स्यात् कोणगे मरणं भवेत् । वायोशानकोणस्थस्य विशेषफलाभिधानादत्र कोणपदमग्नि- नैऋतकोणपरं पारिशेप्यादिति । विल्लयुगस्य शुभलक्षणमग्राह्य त्ववाह तवैव । समं वृत्तं समं स्यूल शस्तं कीटादिदूपितम्। न ग्राह्य परमेशानि ! कदाचिदूई मध्यगम् । अई गेतिक्षत्रियः भिन्नस्याग्राघवम् । सममिति सर्वस्य । यदा कदाचिदुतस्यानस्थ- स्थाप्राप्तादू मध्यगमपि ग्राह्य निन्द्यफलानुरिति तात्पर्य्यम् । बिल्लयुग्मादेतिदोपोऽपि तवैव । मानस्याने नीयमाने युते युग्मे महेश्वरि । मृण्मय्याश्च युतियंत्र जायते मरणं ध्रुवम् । तदोपप्रशमनार्थञ्चायुतं जुहुयाद तैः। धेनुश्च दक्षिणां दद्यात् खेताचं शतकागलम् ॥ इति विल्लयुगप्रतिमाथुतिप्रायश्चित्तम् । नन्दामारभ्य दगमीपर्यन्तमुत्सवं विदुः । महामहोत्सवं जेयं विदिनं तत् प्रकीर्तितम् । तदन्यदेवतायागं यः करोति महे- खरि!। न तस्य फलमानोति सोऽन्ते नरकमामुयात्। देव्या - ।

·। ५०४ प्राणतोपिणो। भागशतं मवें तस्मानान्य समयेत्। पुनरष्टम्यां प्रतिमा चेत्यन्तमभिधाय। प्रहरे पहरे मान प्रहर प्रहरे बलिः । प्रार प्रहरे होममत्रवामिपसंयुतम्। प्रभूतबलिदानन्च नवम्याच प्रशस्यते। नवम्या पूजिता देवी ददात्यनन्तकं फलम् ॥ देशविशेष मूर्तिविशेषोऽपि तत्रैव ॥ प्रोड्देशे कलिङ्गे च मध्यदेश तथैव च । देवो चाष्टभुजा पूज्या अयोध्यायां सुराष्ट्र के । चीहारे चैव थीहट्टे कोशले गववप्लके। अष्टादशभुजा कार्या महेन्द्रे च हिमा. लये। कौरवे मथुरायाच केदारे रामठेऽपि च । पूजयेद द्वादशः भुजां मकरन्दे विराटके। कौमारे चैव गौड़े च पारिपात्रे च दक्षिणे। देवी दशभुजा कार्या मरहट्टे गजाहये। पूर्णे चैव तु नेपाले काछमेशे च करणे। चतुर्भुजा भवेद्दवी द्विभुजा सागरा न्तिके । दीपस्थानन्तु कूम्मचक्रशिरःस्थानम् । तत्तु तन्त्रसारकारे णैव धृतम् । दीपस्थानविवर्जितेनेष्टकारचितस्थानेन कदाचन देवीमच येदित्यनेन दोपस्थाने तृणकाष्ठादिमयग्टहे न दोषः । तथा दीपस्थानभिन्ने इष्ट कामयग्रहऽपि दीपस्थानभिन्नस्य प्रति- प्रसवमाह ॥ ऐशान्याञ्च महेन्द्र वा उत्तरे भवनस्य च । कारये, भवनं दिव्यं धनैश्वर्यप्रसादतः। एकविंशञ्च दैयेण पञ्चविंश दथापि वा। वत्तनं नवहस्त' वा तूर्यहस्तमथापि वा । विभिद्य पानयोर्भागं कृत्वा मध्य सुशोभनम्। चतुर्दिक्षु प्रमाणेन देवीं तत्र व कारयेत्। अथ सिहासनादिलक्षणम् । हस्तमान समुत्सेधं नोम तव समन्वितम् । सिंहासनं महाचकं सर्वतोभद्रमेव च । रजसा मण्डलं कुर्यात् पीठं तत्र निवेशयेत् । क्षीरं श्रीपति. कोद्भुतं सहकारमथापि वा। सुष्टिबाहुप्रमाणेन प्रादेशोछाय. मेव च । प्रासेऽष्टधा च कुटिलं चतुष्कोणं समं शुभम् । भद्रासन- मिदं प्रोक्तं फूर्मासनमघापि वा। विवाहे सौरयागे च सहकार विवर्जयेत्। पारुणं वा महेगानि ! पद्मकं देवदारकम् ।

·प्राणतोषिणी। प्रशस्त सर्ववेदीषु तथा शालमयानि च। ततोऽरुरीन गन्धेन कुङ्कुमेन गजेन वा। महायोनि लिखित्वा तु वहिः पद्मदया- न्वितम् । गजेन मृगमदेन ।। तत्र संस्थापयेहवीं सर्वकामार्थ- दायिनीम्। पष्ठीकर्तव्यकर्माह। नित्यं निर्वत्वं विधिवत् सायं पठयां ततो ग्टही। यायादलङ्कतो. मौनी विल्बमूलं समाहितः । ब्राह्मणान् भोजयित्वा तु पञ्चाङ्गेन प्रणम्य च । उत्तराशा- मुखो भूत्वा पीढं निर्माय साधकः। पञ्च देवान्महात्य ततः सङ्कल्पयेत् सुधीः। वाम्बकेणैव मन्त्राहवं तोयेन माप- येत्। क्षीरेण पञ्चगव्येन तथा पञ्चामृतेन च । सात्वा कुम्भ- नयेणापि सूत्रमाणेति वे ऋचा। निपिलेन तु सूत्रेण त्रिगुणेन च पञ्चधा। घेश्येद्दक्षिणावर्ने पञ्च बीहींश्च वापयेत् । अद्यामुके मास्यमुके पक्षे एतस्मिन् पुण्यभूप्रदेशे भवन्तमम्बिकाशिवयोः प्रियतर शाण्डिल्यगोत्र विल्ववृक्षम् अमुकगोत्रीमुकदेव- शमा अमुककामनया अभिनन्तफलयुगलयुक्ता शाखा दुर्गा- खरूपतः पूजार्थं नेतु नतमभिरभ्यर्थ । हस्त दत्त्वा वृक्ष. मूले फलेर्माल्यैः समन्वितम्। संवाद्य ते: समभ्यर्थ स्थगिडले पुज- येत्ततः । गणेशमुत्तरदारि पूर्वे चण्डल दक्षिणे। प्रचण्ड पथिमे चैव वेतालञ्च ततः परम् । मध्ये आधारशक्त्यादीन् साङ्गो. पानांस्तथैव च। महारजतसदायां पूर्णचन्द्रनिभाननाम् । नानारत्नसमाको कसणैः कटकैरपि। विभ्राजमानां दश- मिबाहुभिः सुमनोहरैः। शरदम्भोजसद्धाशविकाभिमुखप- जाम्। इन्दीवरामविपमैलॊचनैस्विभिरुत्तमः। विद्योत- • यन्ती नयनरुद्दामद्युतिदामभिः। त्रिशूलं करवालञ्च चन वाणञ्च शक्त्यपि। चिन्तयेद वाममागे तु खेटक पूर्णचापकम् । पाशामुगञ्च परशु ज्वालामालोपशोभितम्। जईपाद' वाम ४३ ·प्राणतोपिणी। पाद महिपोपरिसस्थितम्। माहिष छिन्नशिरसमधस्तात परिचिन्तयेत्। खनचौधर तत्र समुद्भूत महासुरम् । विल्ल. वृक्षस्थिता ध्यायेत् सर्वकामार्यदायिनीम्। एव ध्यात्वा महे. शानि ! आसन प्रतिपूज्य च। मूलेनावाहन कुर्यात् प्रद यादासन तत । पाद्यादिका ततो दत्त्वा अङ्गपूजा विधाय च । पूर्वादिपत्रमूलेषु जयन्त्यादीन् समर्चयेत् । पत्राग्रे चैव ब्रह्मादीन् मैरवान् पत्रमध्यत । तवागत्य वृक्षमूले वृक्षाग्रे च समर्चयेत् । वेताल मणिभद्रञ्च यक्षकञ्च तथैव च। त्रिपुरान्तक समास्यात कण हेतुकमव च। अग्निजिद्वरसञ्चैव गन्धपुष्प समर्चयेत् । ततो ग्रहान् दिगोशाच तदस्त्राणि च तहहि ॥ अत्र दिक्पालतदस्त्र पूजाया विशेष उक्त शारदातिलके चतुर्थपटले महाप्रामाणिक लक्षणाचार्ये । यथा । अन्ते यजेलोकपालान्यूलपारिपदान्वितान् । हतिजात्यधिपोपेतान् दिक्षु पूर्वादित क्रमात ॥ मूलपारिपदा न्वितानिति अस्यायमर्थ । यदा शत्यावरणे इन्द्रादिपूजा तदा प्रत्येक शक्तिपारिषदायति एव गएपतिपूजाया प्रत्येक गणेश पारिपदायेति एव सूर्यपूजाया प्रत्येक सूर्यपारिपदायेति । एव विष्णुपूजाया विष्णुपारिषदायेति। हेतीति प्रतियोगे जात्यधि- पाना पूर्वमुचरण पयादेतोनामूले हेतिशब्दस्य पूर्वनिपात । शस्त्र जातय खरतेज प्रेतरक्षोजववातक्षेत्रभूतनागलोकान् सवाहनान् सपरिवारानित्यपि जेयम् ॥ दिकपालानाह तवैव ॥ इन्द्रमग्नि यम रक्षो वरण पधन विधुम्। इयान पनगाधीशमधऊई पिता महम्। पीतो रसोऽसितो धम्न शुक्लो धून सितावुभौ । गोरोऽरुण क्रमादेते वपत परिकीर्तिता। तेषा वाहनानि उधभत्तानि । यथा । ऐरावताजमहिषनरमकरचरिणाव- एतेषा वीजानि कपिलपञ्चरावे॥ यान्यु- नामनीयन्तु क्षितीय लविलोमत । चतर्थक विनोमेन वानु - हपभरयहमा ।

·प्राणतोषिणी। - लोमेन चाष्टमम् । तीयच्चानुलोमेन न विलोमात् वतीयकम् । चतुर्थ सप्तम वर्ण वानुलोमन संस्थितम्। चतुर्थ खविलोमेन वतीयं गविलोमतः । सुरान्तेषु सुनादाभ्यां भेदितं सर्वमेव तत् । आनुपूर्वोकृतं बीजं ब्रह्माण्डं वासवादिकमिति । एतानि वीजानि दीर्घाणीति सम्प्रदायविदः । अनन्तब्रह्मणोमाया पाशवी इति केचित् । पृथ्वाग्निपवनाद्यन्ता वरुणानिलसेन्दुकैः । अनन्त- विन्दुमंयुक्तरः पाशेन माययेति । प्रयोगो यथा। श्री लां इन्द्राय पीतवर्णाय सुराधिपतये वजहस्ताय ऐरावतवाहनाय सपरिवाराय दुर्गापारिषदाय नमः। एवं रां अग्नये पिङ्गल- वर्णाय तेजोऽधिपतये शक्तिहस्ताय अजवाहनाय सपरिवाराय दुर्गापारिपदाय नमः । इत्यादि जह्यम् । तदुक्त राघवभट्ट- धृतेन ॥ प्रयजेत् सदिच्चमलधीः स्वजात्यधीरहेतिपरिवारसंयुता- निति ग्रन्य कदपि ॥ नित्यातन्ते । लोकपालान् यजेदन्ते वाहनायुधसंहतान्। इत्येपां पूजानन्तरमायुशन् पूजयेत् ।। शारदायाम् ॥ व शक्ति दण्डमसिं पाशमङ्गुशक गदाम् । शूलं चक्र पद्ममेपामायुधानि क्रमाहिदुः। मेस्तन्वं चतुर्थ- प्रकाशेऽपि । बच शक्तिं दण्डखनयाशाजुशगदाः पुनः। पूर्व- तस्तु तथै स्यान्यां शूलचक्राम्बुजान्वितमिति। श्रायुधानां रूप- सुक्तम् भारदायाम्॥ पीतशलासिताकाशविक्षुद्रक्तसिता- सिताः । कुरुविन्दपाटलाभा वजाद्याः परिकीर्तिताः। कुरु- विन्दः पद्मरागः तत्र प्रयोगो यथा ॥ औं वजाय वजहस्ताय पोतवाय वजलाञ्छितमौलये सपरिवाराय दुर्गायारिपदाय नमः । इत्यायुधम् । तदुक्त राघवभहस्तेन । अर्या वहिनिजमलक्षितमीलियुक्ता स्वखायुधामयसमुद्यतपाणि- पद्मा इति । मत्स्यसूती । बलिं दद्याविधानेन होम कयाकिंधा. नतः। यवं क्षीरञ्च शाल्यन्ने शान्त्यर्यच निवेदयेत् । यक्षेभ्यो सवाहनाय ·प्राणतोषिणी। । यावकावञ्च माषमतामथापि वा। कृताञ्जलिस्ततो भूत्वा जानुभ्यामवनीं गतः। ततो बोधनमन्त्रांच पाठयेत् सुरपूजिते । ऐं रावणस्य बधार्थाय रामस्यानुग्रहाय च। अकाले ब्रह्मखा बोधो देव्यास्त्वयि शत: पुरा। अहमम्याखिने मासि ततस्वां बोधयामि ते । षष्ठा नक्षत्रयुक्तायां सायाङ्क बोधयामि । एतदर्थ आनक्षवालाभेन पाठ्यं तात्पर्य्यार्थस्यासमत्वतत्त्वा. दिति। श्रीशैलशिखरे जातः श्रीफलः श्रीनिकेतनः। नेतव्यो. ऽसि मया गच्छ पूज्यो दुर्गास्वरूपतः । अशेपमुखलाभाय नारी- विभवहेतवे। नेतव्यः खोदिते गेहे सर्वकामप्रदो भव। मेरु- मन्दरकैलासहिमच्छिखरे गिरो। जातः थोफलहान ! त्वमम्बि. काशङ्करप्रियः । नमस्ते विल्ववक्षाय सर्वकामप्रदाय च । दातव्यं खोदिते हस्तं पूजनीय फलद्दयम् । महादेवप्रियोऽसि त्वं यौवक्ष ! सर्वकामदः। दुर्गायननिमित्तार्थं शाखामेका प्रयच्छ मे। तञ्च प्रारोहयेत् पथादुत्तराशामुखेन च । किश्चिदुष्णेन तोयेन कुशपुप्पफलाक्षतम् । शर्छ कृत्वा ददेदध्य विल्ववृक्षोद्भवेन च । दन्तकाष्ठं ततो दद्यादरिष्टञ्चानुमाजयेत् । दूर्वाक्षतेन सिद्धार्य धम्नयुग्मन वेष्टयेत् ॥ इति विल्ववनिमन्त्रणरूपषष्ठी- कृत्वम्। पथ सप्तमोक्षत्वं तवैव ॥ मूलयुक्तेन सप्तम्यां मारकरे चोदिते प्रिये !। विल्वमूलं ततो गला गन्धपुप्प: समर्चयेत् । होला चैव कहार सुतीक्ष्णं मुष्टिसंयुतम्। हादशाङ्गलकं मानं मुष्टिः पङ्गलं स्मृतम्। छिन्धि छिन्धि युगं दद्यात्तारयुग्म तथैव च । अस्त्राय हृदयान्तोऽयं छिनमन्त्र उदाहतः। युग. मिति सप्तम्यर्थ प्रयमा युगे अर्धा दिल्लयुगान्वितशाखाविशेये। दद्यादर्पयेत् पूर्योकहारकमिति शेपः । रजकास्य वस्त्र' ददातीतिपदव दाधातोरणार्थकता पर्पणमन्चमाह। विधि A ·प्राणतोषिणी। हिन्धीति न तु छिन्धि झिन्धीत्यनेन युगशब्दात् त्रयन्छिन्धी- त्यस्य चतुष्कलापत्तेः। छेदनमन्वस्तु तारयुग्ममित्यादि । हिने छेदने मन्तस्छिन्नमन्त्र इत्यर्थः। चालनमन्त्रस्तु। चामुण्डे ! चलयुग्मन्तु, चालयहितयं तथा। शीघ्रञ्च मन्दिरश्चैव प्रविश पूजालयं पदम् । ताराद्यो वहिजायान्तो मनुनानेन चालयेत् ।। वेदनकाले स्वीप्रभृतीनां दृष्टिनिषिद्धा यथा तत्रैव। स्त्रीणां दृष्टिः पशोष्टिर्यया नैव तु छेदने। तथा कुर्थात् प्रयत्न शिविकायां शयेत् । पूजादिपु प्रणयेत् तदाह | उन्मत्तं पतितं लौवं वामनं छिद्रसंयुतम् । न योजयेद्दरिद्रञ्च मन्त्र कुण्ठ न वेशयेत्। छेदने नयने काले स्थापने च विशेषतः। भग्ने तु मरणं विद्यात् प्रायश्चित्तं तदाचरेत् । पार्वं दीपयुगं दद्या- दिक्षुदण्डाथयं हयम् । गृहप्रवेशकाले च घटयुग्मञ्च स्थापयेत् । घटं सम्मानीयुक्त रक्तसूत्रेण गुम्फितम् । चूतपनसमाथुला दर्भ- च्छेदनभूषिताम् । दारि हारि न्यसेत् सतां सपुष्यां शोभनां शुभाम् । समूलां छिबरहितो तोरणेन विभूपिताम्। जनतेति वत सक्शब्दात समूहाथै ताप्रत्ययः । सतां मालासमूह हारि न्यसदित्यर्थः । प्राप्ते प्रतोलिका द्वारि हिणी लक्षणान्विता । साध्वोभिनवनारीभिः कतमङ्गलपूर्वकम् । वीजयेहाजनेनापि वामदक्षिणपाखयोः । कटुवयं सलवर्ण मुखे हत्वा महेश्वरि ।। देव्याः प्रचुम्बनं कुर्यात्ततः कुर्याद यहागने। पत्रिका मान- पीठे च वस्तादीन् मध्यदेशके। देशविशेपे नवपत्रिकाक्रम- माह। माणादींश्चैव श्रीशैले ध्यान्यादि मलये गिरौ। क्रस- कादि सागरान्ते कची चैकामकादिके। रम्भादि गौड़े बड़े च कौमारे कालरूपक । प्रतिपीठे यजेद्दापि लक्ष्मीकामेन सुन्दरि।। रम्भा कची हरिद्रा च जयन्ती विल्वदाडिमौ। अशोको माणक- शैव धान्यादिर्नवपत्रिका। समूला पविका ग्राह्या हरिद्राधान्यक ·प्राणतोपियो। - विना। समूला एव रम्भा स्थादामरम्भां विवर्जयेत् । श्वेतरमा राज्यरम्भा तथा चेप सुगन्धिनो। एषामेकतमं ग्राछ वीजरमा विवर्जयेत् । परास्वादुयुत्तायाः फल वृक्षञ्च सन्त्यजेत् । विपुत्र. चैकपुनश्च मृतवत्सञ्च वर्जयेत्। द्विजातिरोपितं प्राधमथवा गिरिसम्भवम् । ब्राह्मणस्य रहे जातं तीर्थेभ्योऽन्यसमुद्भवम् । अन्त्यजस्थालये जातं श्मशाननिलयञ्च वा । शाखोटमूई शुष्क त्याज्यं स्याद्दूरधुचकम् । एवमेव च मृण्मय्यामानीय शुभजै- जलैः। स्नापयेत् शकतोयेन प्रतिमायाञ्च दर्पण। दन्तकाष्ठ ततो दद्यान्मन्त्रेण च विशेषतः। दशाक्षरेण देवेगि! पञ्च- गव्येन चान्तरम् । प्रत्येकेन ततः पश्चात् तथा पञ्चामृतेन च । त्रिशीतन त्रिरतन तथा तीर्थीदकेन च । वेद्यामीशानतो वाथ पत्रिकायाश्च स्थापनम् । मध्ये विल्वं विज्ञानीयादथवा एक- मूलकम् । रम्भाक्षे निबन्नीयाविष्णुकान्तालतातिभिः। वेष्ट- यित्वा तु रम्भायां हस्तीच्ाये तु युग्मकम् । पोतसूत्रेण वस्त्रेण वेष्टयेन्मुकुटान्वितम् । कुसुम्भरत क्षौमं वा दुकूल कोटकानि च। वर्जयेत् प्रथमं देवि ! हलतात विशेषतः। महोत्सव ततः कुर्य्याद वेदघोषपुरःसरम् । कुमारीणाञ्च साध्वीनां श्राव- येच तथा ध्वनिम्। बलिकमणि यात्रायां प्रवेशे नववेश्मनः । महोत्सवे च माङ्गल्ये तत्र स्त्रीणां ध्वनिः शुभः । निर्मान तथा कुर्यामाजजम्बूफलादिभिः। स्वागतं कुशलप्रश्नमासनञ्च निवे. दयेत् । जानुभ्यामवनी प्रेत्य पठेन्मन्वं ताजलिः। यो शार. दीयामिमा पूजा गहाण लमिहागता। स्वागतन्ते महादेवि ! विषेश्वरि ! नमोऽस्तु ते । धन्योऽहं शतकत्योऽह सफल जीवित तव नः। भागतासि यतो दुर्ग! माहेश्वरि ! ममाथमम् । अध्य- म फन पायं माला मलयवासिनि।। रहाण वरदे ! देवि ! कन्याएव प्रदेहि मे। चण्डिके ! वण्डरूप। वं सर्वकामप्रदे! ! - ·प्राणतोपिणो। शों । ग्टहाणाध्यमिदं भद्रे पागच्छ मम मन्दिरम् । सहीत्वा भारदी पूजा मत्त्यमण्डलमागता। चण्डिके ! त्वां नमाम्यद्य पुष्य. मर्थ्य प्रग्टह्यताम् । चण्डि! त्वं चण्डरूपासि सुरतेजोमहाबले!। .प्रविश्य तिष्ठ महे हे यावत् पूजां करोम्यहम् । सामान्याय विधा- याथ आसनं प्रतिग्टह्य च । विकिरान् विकित्तित्र प्राणायाम ततचरेत् । गणेशग्रहदिक्पालान् कलसे पूजयेत्ततः । नाप- येच स्वमन्वेण वरवेदध्य पात्रकम् । दिनेशाधं ततो दद्या- अतराहिमवाचरेत्। दशाक्षरेण मन्त्रेण भावयेद्रतवुहुदम् । तन्मध्ये रुकमब्रह्माण्ड पुनरेव तु भेदयेत् । तन्मध्ये चिन्तये. हेवों सर्वकामप्रदायिनीम् । जटाजूटसमायुक्तामद्देन्दुलात- शेखराम्। नवयोवनसयुमा सर्वाभरणभूपिताम्। बिनतो पूर्णवदनां महिषासुरमर्दिनीम् । विशूनञ्च तथा चक्र खन वाण तथैव च । दखिणे च तथा शक्ति वामतः खेटकं धनुः । पाथाबुशच्च घण्टाञ्च नागहारगरीयसीम्। अधस्तान्महिप तहदिशिरस्क प्रदर्शयेत् । शिरश्छेदोद्भवं तहदानवं खजपा- पिनम् । इदि शूलेन निर्मिन्नं नियंदन्त्र विभूषितम् । देव्यास्तु दक्षिणं पाद सम सिंहोपरिस्थितम् । किञ्चिदूई तथा वाम- मङ्गुष्ठं महिपोपरि। एवं सञ्चिन्त्य मनसा प्रतिमा ही त्य सन्यसेत् । अामानमन्तरात्मानं परमात्मानमश्चयेत् । माकान्वासपूर्वेण कलान्यासमथाचरेत् । मन्त्रन्यामं ततः कृत्वा तारणा विशो- धयेत् । अयं स्योत्तरत: कायं पाद्यमाचमनीयकम्। मधुपर्क ततः पार्वे प्रोक्षण्याञ्च जपेन्मनुम् । अष्टसत्वी जपेन्मन्त्री गायत्रया रनयेत्ततः। ओं• दुर्गायै विद्महे नारायण्यै धीमहि। धियो यो नः प्रचोदयादितीरयेत्। तेन तोयेन देवेशि ! यागवस्तूनि सेचयेत्। गणेशमय वैशान्यां गणपं गुरुपादुकाम् । गुरुभ्यः परमं ह्येवं परमैटिगरोः परम् । गुरु जानञ्च वैराग्यमेख. । - ·५१२ प्राणतोपिणी। येच यथा कमात्। रत' स्यामच हारित नीलाभव पूजयेत्। धूम्राभं कनकाविद्युद्रूपान् धर्मादिकान् प्रिये !! अधर्मादीनि पवाग्रे अग्न्यादौ च यथाविधि । अधर्मच तथा- ज्ञानमवैराग्य तथैव च। अनेखय कृष्णवर्ण पौतर विभा- क्येत्। अजमेषहसवर्णरूपान् धर्मादिकानपि। हारपाई महाकालं कपिलं कणलोचनम्। नन्दिन रक्तपीतञ्च शूल. खट्वाङ्गधारिणम्। भुजङ्ग श्वेतसद्भाश विभुजं पङ्कजाननम् । चण्डेशञ्च करालास्य पिङ्गोई नयनं यजेत् । अधः कूमीशिवारुढ़ा शरच्चन्द्रनिभाननाम् । आधारशक्ति प्रयजेत् पङ्कजयधारिणीमा भूनि तस्याः समासीन कूर्मासनं समर्चयेत् । ऊर्द्ध ब्रह्मशिला- सोनमनन्तं कुन्दसन्निभम्। अधचक्रधरं मूनि धारयन्तं वसु. न्धराम्। तमालश्यामलागीच नौलेन्दीवरलोचनाम् । अभ्य. चयवसुमती स्फुरत्सागरमेखलाम् । तत्र सञ्चिन्तयेत् पद्म विकारनवकेशरम्। मन्त्री प्रकतिपत्राणि भावयेद्दशकर्णिकम् । भूस्तत्त्वञ्च भुवस्तत्त्व स्वस्तत्त्वञ्च तथैव च। सत्त्वं रजस्तम इति सूयादीनां चिमण्डलम् । पुनरानन्तरं वचनखदंष्ट्रायुधाय च । महासिंहाय वर्मास्त्रमहासिंहमनुमंतः। दद्यादासनभैतेन मूर्ति मूलेन कन्पयेत्। गृहोला रक्त कुसुमं प्रकुयात् पाणिक- यम्। सत्ता सम्पू र्गपावञ्च गन्धपुप्पाक्षतानि च। हृदये स्थापवेद्भतया ध्यात्वा पूर्वोक्तवर्मना। पूजयेदुपचारादौमण्डले स्थापयेत्ततः । प्रासनं स्वागतं पृच्छेद दद्यात्माद्यादिकं त्रिकम् । मधुपर्क ततो दद्यादङ्गपूजां विधाय च । दर्शयेदष्टमुद्राच तत आवाहन पठेत् । श्री भावाहितासि दुर्ग। त्वं मृण्मय्यां श्रीफले- ऽपि च । स्थिरा त्वं ग्रहिणी भूला ग्राहे कामप्रदा भव । एहि दुर्ग : मक्षामागे ! पत्रिका प्यतामियम् । तव स्थानमिदं भद्र शरर्ण ला नमाम्यहम् । त्वं देवि जगतां मातः ! सृष्टिसंहार- ·माणतोषिणी। कारिणि ।। पत्रिकासु समस्तासु सानिध्यमिह कल्पये। प्रायु- दैहि धनं देहि यशो राज्यञ्च देहि मे। सन्तुष्टा चाव महे हे मनी. भीष्ट प्रसाधय । ततः पूर्वादिपवेषु सदचण्डादिकान् यजेत् । रुद्रचण्ड प्रचण्डाश्च चण्डोग्रा चण्ड नायिकाम्। चरडा चण्ड- वती चण्डरूपाञ्चैवातिचण्डिकाम् । अग्निवर्णों ततो मध्ये उग्रचण्डा समवेत् । सर्वा युवत्यो दीप्ताङ्गा घराभयकरा: भाः । रक्ताः पीताम्बरधरा नानाभरणभूपिताः । नरक्षरेण च मन्त्रण वागायेन महेश्वरि । पूजयेदष्टपत्रेषु दलापु विशेषतः । बाझो माहेश्वरो चेव कोमारी वैष्णवी तथा। वाराही च तथेन्द्राणी चामुण्डा चण्डिका तथा । दण्ड कमुण्डलु पथा. दक्षसूत्रमथाभयम् । बिभ्रती कनकच्छाया ब्राह्मो कृष्णाजिना- बरा ॥ १॥ शूलं परश्वध क्षुर दुन्दुभि चन्द्रशोभितम्। वहन्ती हिमसङ्गाशा ध्ये या माहेश्वरी सदा ॥ २ ॥ अगुश दण्ड- खट्वाङ्गं पाशव दधती करैः। ध्ये या बन्धूकसहाशा कौमारी कामदायिनी ॥ ३॥ चक्र घण्टा कपालञ्च शड्डञ्च दधती करैः । तमालश्यामला ध्ये या वेणवो विद्युतोज्वला ॥ ४॥ सुपलं करवानञ्च सेटकं दधती हलम्। करैचतुभिर्वाराही ध्ये या कालानलच्छविः ॥ ५ ॥ अद्भुश तोमरं विद्या कुलिश विनती करे। इन्द्रनोल निभेन्द्राणो ध्ये या सर्वसमृद्धिदा ॥ ६ ॥ शूल कपालं शिरः कयाणं दधतो करैः। मुण्डनड्मण्डिता ध्येया चामुण्डा रक्तविग्रहा॥७॥ अक्षम्रज रतस्रव कपाल नील- नीरजम्। वहन्ती हेमसङ्काशा व्याघ्रस्य चर्मणोज्ज्वला ॥ ८ ॥ रक्षाक्षों दरिडकाञ्चैव दृसिंही शिवदूतिकाम् । नारायणी कालिकाच्या मायाञ्चैव तु बामरीम्। अरविन्द विशालाक्षी भीमाञ्चैव सरस्वतीम् । अपराजिता सोमलतां अनन्सान कपा- लिनीम् । भद्रकालीञ्च पुरत एता पोड़श नायिकाः । चतुर्भुजा ।

·- - श्रय प्राणतोपिणी ।। युवत्यच .शङ्खचक्रगदाडशाः सर्वाभरणसन्दीक्षाः सिंहस्थाः शशिशेखराः। बालाद्यात्यक्षरेणैव सम्पूज्या रक्तविग्रहाः । काली- विलासतन्त्र विंशतिपटले॥ आदौ दशभुजा पूज्या घटस्थापन पूर्विका । पञ्च देवान् प्रपूज्यादौ पचान्महिषमर्दिनीम् । ततश्च कार्तिकादीनां पूजाञ्च यवतचरेत् । ततश्च पविकापूजा देवी. पुराणमम्मता। इति वचनात् पत्रिकापूजनात् पूर्व कार्तिके यादीन् पूजयेत् ॥ देव्याः कस्मिन् देशे कः पूज्य इत्याह तवैव ।। जया वाम स्थिता विद्या विजया चापि दक्षिणे। वामे च कार्तिक देव दक्षिणे गणपति तथा । कार्तिकेयध्यानमष्टादशपटले । सुतप्तकनकप्रेक्ष खपट्टीधरं वरम्। सोणीषमस्तक देव मयूरवरवाहनम् ब्रह्माण्डाभ्यन्तर वीरं ब्रह्मविष्णुशिवात्मकम् । ध्यात्वा पाद्यादिर्क दत्त्वा दशधा प्रजन्मनुम् । शृणु मन्त्र' प्रवक्ष्यामि कार्तिकेयं यथोचितम् । ही गुहाय कार्तिकेयाय सेनान्धे स्वाहयान्विता। चतुर्दभाक्षरी विद्या कार्तिकेयस्य कीर्तिता। प्रतिमायां हृदि स्थाने दत्वाङ्गुष्ठं सुलोचने!। दशधा मन्त्रमुच्चार्य प्राणन्यायस्ततो भवेत्। अथ जयाध्यानम् ॥ ततकाञ्चनसाशां विभुजां लोल- लोचनाम् । कटाचविशिखोपेतां दिगम्बरपरिच्छदाम् । दिव्या- भरणसंयुतां ध्यायेत्, सिद्धिप्रदायिनीम्। ध्यात्वा पाद्यादिक दत्वा सम्पूज्य प्रजन्मनुम् । मन्त्रस्तु ही झी नयाय की हीं। सताक्षरी महाविद्या जयाया: परिकीर्तिता। मायाइयजया हन्ता पुनमायाहय प्रिये !। सप्ताक्षरी महाविद्या कथिता सुरपूजिता। जयाया वृदयेऽष्ठ दत्वा मन्त्र जपेदश । प्राण. सिपिम्तदा देवि! जायते नान समयः। अधुना प्रयत्नामि पिजयाध्यानमुत्तमम्। दलितासुन !

·प्राणतोपिणी। ५१५ -- - सहामा दिभुजां खननेक्षणाम्।. कटाक्षविशिखीहीतामन- नाचितलीचनाम्। दिव्याम्बरपरीधानां नानारत्नविभूपिताम् । ध्यायेत्ता विजयां नित्या सर्वसिद्धिप्रदायिनीम् । ध्यात्वा पाद्या. दिक दवा दशधा प्रजपेन्मनुम् । मन्वन्तु। वारमवं शम्भुवः निता नाम सम्बोधनं ततः। माया च वाग्भवञ्चैव मनः सप्ता- चरः प्रिये !। विजयाहृदयेऽङ्गुष्ठं दत्त्वा मन्त्र जपेद् यदि। प्राथसिदिस्तदा देवि! जायते नात्र संशयः । अथ मयूरध्यानम् ॥ नानाचित्रविचित्राङ्ग! गरुडाज. ननं तव। अनन्तशक्तिसंयुक्त ! कालाहिभक्षणं तव। गरुडस्त्वं महाभाग ! अतस्त्वां प्रणमाम्यहम्। ध्यात्वा पाद्यादिकं दत्त्वा एकधा मन्त्रमुच्चरेत् । माया भगो नादविन्दू डेन्तनाम सुलो- चना। सताक्षरं महामन्न' हृदये प्रजपेद् यदि। प्राणसिद्धि- स्तदा देवि ! मयुरस्य भवेदध्रुवम् ॥ अथ भूपिकध्यानम् ॥ हपाकार ! महाभाग ! परूप ! महाबल!। कर्मरूप ! वपस्त्व' हि गणेशस्य च वाहनम् । नम- स्करोम्यहं देव! पूजासिद्धिं प्रयच्छ में। ध्यात्वा पायादिकं दत्वा क्षिपेत् पुप्यानलित्रयम् । मायाइयं समुच्चार्य पदेच मूपिक ततः। डेन्तञ्च वनिता शम्भोर्मूपिकस्य मनुः प्रिये !। प्राण- प्रतिष्ठा पूर्ववत् ॥ सिंहध्यानम् ॥ सिंहस्त्वं हरिरूपोऽसि स्वयं विष्णुन संशयः। पार्वत्या वाहनस्वहि अतः पूजामि त्वामहम् ॥ सिह- मन्त्रः ॥ मायाइयं समुच्चार्य सिहाय महाबलाय च। पुन- आयाइयं देवि! मनुरेप प्रकीर्तितः। हादशाचरी महाविद्या सिंहस्य परिकीर्तिता। ध्यात्वा पाद्यादिकं दत्त्वा एकधा मन्त्रमुच्चरेत् । अनविंशतिपटले 4 ,महिपध्यानम् ॥ महिपस्व. महा- ·प्राणतीषिणी। थोड: मिदप ! सदाशिव: । अतस्त्वां पूजयिथामि शमन महिषासर ।। ध्यात्या पाधादिकं दत्त्वा एकधा प्रजपेअनुम् । मायायच नकुल नादविन्दुविभूषितम्। महिषञ्च तथा डेन्तं कुछ मायादयं तथा। एकादशात्री विद्या भक्त्वा ते परिको ता। अथ गपेयध्यानम् ॥ लम्बोदरं महाकायं गजवक्त्रं त्रिलो. पनम्। मर्यदेवमय देव पार्वतीनन्दनं भजे। ध्यावा पाया. दि दवा एकधा मन्त्रमुच्चरेत् । मायां कवर्गरतीयं नाविन्दुममन्वितम्। तथा गणपति डेन्त विलोमन सुमन्तयम् ॥ मामाध्यामम् ! तप्तकाशनमडागां द्विभुजां लोललो. TAIL: पाटाघाधिगियोहोप्सामननावितलोचनाम् । शुक्ला- परोधान मिन्दूरतिनकोज्यताम् । शुलपद्मासनगता মাধ্যরিয়া । ध्यात्वा पादादियां दत्वा दशधा माविषनाग । मन्वन्त। मायां कामच देवेगि! कम- नानारयामिनी। औन्तं कामं ततो माया लक्ष्मीदेव्या दगावरम् ॥ ध मातीध्यानम् । गन्दुकुन्दसनामा हिमुजो पद्मलो. मना। पाटाधयिगियोही दिव्याम्मरपरिच्छदाम्। दिव्या. भरणपेयाय यापू परमां भजे । सरस्वतीमन्त्री यथा ॥ मायाव पामयाय पिन्दुनादसमन्पितम्। सरस्वत्यै पुनवर्वीज-. ज्यपाटाभरी मता मध्यानम् ॥ तरुणादिन्यममार्ग पतु चतुर्भुजम् । Hदमये 4 कामामीधदम् । समन्धः । माया प्यायना नामचिन्दममन्वितम् । मह्मणे नमवर्गाध'माद. पिन्दुममन्वितम् । माया मारे ग म पनि - ·'प्राणतोषिणी। ५१७ साविवीपूजनं भद्रे ! पृणुष्व कथयामि ते॥ सावित्री- ध्यानम् ॥ तप्तकाञ्चनवमां विभुजां लोललोचनाम्। दिव्या. भरणवेगाव्या दिव्याम्वरयरिच्छदाम्। सिन्दूर तिलकोद्दीप्ता- मञ्जनाचितलोचनाम् । सावित्रीमन्वस्तु ॥ मायां सां सावित्री ततः पुरः सां मायां ततः परम् । समाचरमिदं देवि ! सावित्राः परिकीर्तितम् ॥ अथ नवपत्रिकापूजा मस्यसूतते ॥ रम्भाच विभुजां पीतां शून्नपुस्तकधारिणीम् । पूजयेत् कामवीजेन मन्त्रेणानेन परि। दुर्गे देवि ! समागच्छ सानिध्यमिह कल्पथ। रम्भारूपेण में देवि ! शान्ति कुरु नमोऽस्तु ते ॥ १॥ खगशूलाहुशधरममय दधती करैः। महिषासुरयुद्धे त्वं कचीरूपासि सुव्रते ! । शना- स्यानुग्रहार्थाय नागच्छ मम मन्दिरम् ॥ २॥ मायावोजेन सा पूज्या हरिद्रामय चिन्तयेत्। विभुजां पीतवसनां प्रिनेत्रां खगधारिणीम्। महिपस्यां विशालाक्षी अम्बरं वामहस्तके। हरिदे ! वरदे ! देवि! उमारूपासि सुनते ।। मम विध विनाशाय पूजां रख सुरेश्वरि ! ॥ ३ ॥ जयन्ती रतावसनां पीताञ्च चण्डमालिनीम्। शूलचक्रधरां चैव सर्वालद्धार- भूपिताम् । निशुम्भमथने चेव सेन्ट्रैर्देवगणैरपि। पूजितासि जयन्ति ! त्वमस्माकं वरदा भव ॥ ४ ॥ विपक्षन्त्रीच दिसुजा महावपमवाहिनीम्। श्वेतामभौतिवरदां गगने तु समवेत् । महादेवप्रियकरः सर्वदेवरतः सदा। उमाप्रीतिवारी यस्मात् तस्मात् त्वां प्रणमाम्यहम् ॥ ५ ॥ दाडिमीपत्रिका र सा., भरणभूपिताम् । रतावस्वधरां सौम्याम.न्दुतशेखरान् । पत- भुजां त्रिनयनां महिपोपरिसंस्थिताम् । खालचन्नधरां साधे वामनोत्पलपुस्तिकाम् । सन्दरेणेव वोजेन वालायेन समायेत् । सिद्धमन्ले पुरा जातं रावोजस्य समाखे । 'उमाप्रोतिधार ४४ ·१५१८ प्राणतोषिलो। निर्मित पुरा। , यस्मात्तस्मात्त्वां प्रणमाम्यहम् ॥६॥ अशोकपत्रिका रतां सिन्दूरा रुणविग्रहाम् । वाणचापधरां सौम्यां पद्मस्थां नागवाहनाम् । हरप्रीतिकरो वृक्षो ह्यगोकः पापनाशनः। उमाप्रीतिकरस्व हि मामशोकं सदा कुरु॥७॥ श्यामागीं माणपत्रीच नीलनीरज धारिणीम् । महिपस्थां त्रिनेत्राञ्च कन्यावीजेन चार्च येत्। पत्रे वससि कौमारि! माणवृक्षे शचीप्रिये !। मम चानुग्रहार्थाय पूजां ग्रह यवासुखम् ॥८॥ धान्यहचे निमग्नाञ्च द्विभुजा खेत- विग्रहाम् । श्वेतपद्मोपविष्टाञ्च वराभयकरां शुभाम् ! श्रीवोज़ेन सतारेण पूजयेत् कमलाननाम् । जगत्प्राणहितार्थाय ब्रह्मणा उमाप्रोतिकरं धान्य शान्ति कुरु नमो. ऽस्तु ते ॥८॥ वहिः पीठे जयन्त्याख्यां दिक्पतीन् सायुधांस्तथा। उपचारैः समभ्ययं दृष्टपुष्टिकरान् पुनः। कुमुदोत्पलपद्मानि कुन्दशेफालिकाजवाः । बकुलं तगरञ्चेव पुष्माष्टकमुदाहतम् । मन्त्र जपेदष्टशतं होमं कुर्खाद यथाविधि । बलिदानान्तर चैव पाद संथपवेञ्चरुन्। कृताञ्जलिस्ततः सत्वा ज्ञानुरपृष्टमही. तलः । पठेत् स्तोत्र यथान्याय वाग्वीजाद्यन्तसंयुतम् । अथ स्तोत्रम्। दुगी शिवां शान्तिकरी ब्रह्माणी ब्रह्मणः प्रियाम् । सर्वलोकपणेत्रीञ्च प्रणमामि सदापिकाम् । मनाला शोभना हा निष्कला परमां कलाम् । विश्वेश्वरो विश्नमाता चरिकका प्रगामाम्यहम् । दंगानमातरं देवी ,गवनोकभया- प्रहाम्। न गपिएनमिता प्रणमामि सदा उमाम् । विजयां विग्यनिनयां दिव्यलाननिपासिनोम्। योगिनी,योगमाताश्च प्ररियां प्रणमाम्यहम्। पंगानमातरं देयोमोखरीमोगर- प्रियाम् । प्रणतोऽणि मदा दुगी संसारापेवतारिणीम् । य पदं पठति शी ग्रणयासापि भतिः । स मामः मर्यपापभ्यो माद गया सहा पउधोपेण भवादिगोतपाचादिनिमनः ।

·प्राणतोषिणी ।' ५१ - नयेच दिवसं पथात् सेहिताथवणेन तु दिवावसाने सात्वा तु सायंसन्ध्यां समाप्य च। पथिमाशामुखी भूत्वा गन्धमाल्यै रलङ्गतम् । ध्यायेत् पूर्वं देवोरूपं हंसमन्त्रेण वागयतः। दद्या- दर्य नमस्कुयात्ततो देवीग्रह व्रजेत् । पञ्चोपचारैर्विधिवत् पूजयेत् परमेश्वरीम् । हविष्यान ततो भुत्ला दन्तकाष्ठच भक्ष. येत् ॥ इति सप्तमीकत्यम् ॥ अथाष्टमीकत्वम् ॥ ततः कल्यं समुत्थाय अष्टम्यां प्रातरैव च। नदोतोर ततो गत्वा मानं कुर्यात् समाहितः। श्रभावे स्रोतस्तोयेन यत्र सूर्यस्य दर्शनम् । स्वस्ति ततो वाचयित्वा पञ्च देवान्नमस्य च । स्नानं होमं समुहिश्य बलिनिर्देशनं नुतिम् ।. यथा प्रहरपूजा च अर्बरात विशेषतः। नवम्याञ्च तथा पूजा दशम्याञ्च विसर्जनम्। तपंणं ब्राह्मणानाञ्च गोषोद्देशं स्वसंचकम्। एवं सङ्कल्पा मतिमान् टेव्याः स्नानं समाचरेत् । तारार्कवचन डेन्तं चण्डिकाहृदयं ततः। पानीयस्य च कथितं क्षीरस्य शृणु सुन्दरि!। माया गा गीर्ये हृदयं पञ्चगव्यस्य च शृणु। तारा वाणीञ्च नेत्राभ्यां सर्वतो हृदयान्तवाम् । मायान्तनुवुदा. शेव हृदयार्णच शर्कराम् । तारा मायाञ्च गिरिशे ! मधुमन्त्र इतीरितः। मायां शिखायै नम इति पुन: पानीयकेन तु । तारं चक्र भद्रकाली कवचायेति दधिमन्त्र उदाहृतः । वाग्भवा. यञ्च तैलस्य मायां गौर्य नमः स्थितम् । उणोदकस्य देवेशि ! तथा गुडटतस्य च। वामन्त्रेण महेशानि! तथैवेचुरसेन च । अनुक्ते चण्डिकाशान्त यच्चान्तेन महेश्वरि । दशाक्षरीण मन्त्रेण नानागन्धोदकेन च । विरक्तन विगन्धेन त्रिशीतन महेखरि!। फलोदकैस्तीर्थतोयैः पुप्पतीयैः कुशोदकैः। घट- स्थापनं ततः कृत्वा पीठपूजा समाग्य च। पूर्ववद्याने ध्याला च मन्त्रेणारोपयेत्ततः। आगतां खागतां पृच्छेद्दद्यात् पाद्या ·५२० प्राणतोषिणो दिकं ततः। गायत्ररा नापयेद्देवीमङ्गपूजां विधाय च । म पर्क ततो दद्यात् पुनराचमनीयकम्। पूर्वादिपवे सम्पूज्या जयन्त्याद्याथ मातरः। जयन्ती मङ्गला काली भद्रकाली कपा- लिनी। दुर्गा शिवा क्षमा धावी साहा स्वधा ततः परम् । तत्रैव च दलायेषु रुद्रचण्डादिका अपि। रोचनामा रुद्रचण्ड प्रच. एडामरुणप्रभाम्। चण्डोग्रां रुणवर्गात श्यामाच चण्डना- यिकाम् । शलाभां चण्डरूपाच धूम्मा चण्डपतीमपि। अति- चण्डां पाण्डुराभां पीतवर्णान्तु चण्डिकाम्। यागाद्येन त मन्त्रण तारादिवदयान्तकम्। अग्नियामुग्रचण्डी मध्ये तु •परिपूजयेत्। पूर्वादिष्वष्टपीठेपु चतुःपष्टी. सम येत् । ब्राझी माहेश्वरी चैव कौमारी वेपणवी तथा । पञ्चोपचारैर्विधिवज्जयः न्यादि ततः परम् । जयन्ती मङ्गला काली भद्रकाली कपा- लिनी। दुर्गा शिवा क्षमा-धात्री पूजनीयाः प्रयत्नतः । दक्षिण- प्रान्तेषु देव्याः स्वाहाचैव स्वधा ततः। अम्बिका चर्चिकाचैव तथा कात्यायनीमपि। रतादन्तिकाच मर्यादिमङ्गलाश्च ततः परम्। शाकम्भरी भ्रामरीञ्च शियदूती ततः परम्। महा- कालीञ्च गौरीञ्च तर्जनी भाविनी तथा। महामोहाच प्रयत् तथा चैव भयङ्करीम् । ततः पश्चिमप्रान्तेषु भीमा पद्मां शची तथा। मेधाञ्चेव महामायां सावित्री विजया जयाम् । देवसेनां धृतिश्चैव पुष्टि तिञ्च भ्रामरीम्। महामायां महादेवी महा- मेधां तथैव च। कामेश्वरीमुत्तरस्या कामदामपि चार्चयेत् । भ्रामरी कालरात्रिञ्च महारात्रि तथैव च। चक्रखरी ततशेव पूजयेगमालिनीम्। धूमां भीमाच शान्ताच्च विदारीञ्च महा- म्बिकाम् । लक्ष्मीञ्चैव सुपर्णाञ्च महोग्रोमा तथादरात् । कुल- देवों वाक्षरेण मन्त्रेण च समर्चयेत्। वटुकान् पूजयेद हारे हो हो कत्वा विभागत.। सिहायवेव सन्देई कालपुत्रास्य- ·माणतोषिणी। मेव च। क्रियाकुलनिभश्चैव मन्त्राङ्ग देवि ! पुत्त्रकम् । मन्टे- णैव वीजेन सतारेण प्रपूजयेत् । भैरवानसितागादीन वेगांय यजेत् क्रमात् । हेतुकं त्रिपुरागच अग्निजित तथैव च। कालास्यच्च करालास्यमेकपादच्च भीमकम्। अनुग्रहचोड़भागे अधच नासिकेखरम्। नारसिहेन वीजेन सतारं हृदया- न्तकम्। वहिः पीठे चाचयेदै तेन वीजेन साधकः। जम्भक मणिभद्रच पूर्णभद्र तथैव च । विरूपञ्च विरूपाचं चित्रकुण्डल- मित्वपि। चिवाक्षं चित्ररूपञ्च केलिमालिनमेव च। वरेन्द्र नन्दिनं सिंहं ग्रहान् लोकपतीन् यजेत् । आदित्यादिग्रहा ये च ये ग्रहाः क्रूरकर्मणः। तिययो वासराः सर्वे तेषां हि सबिधी स्थिताः। ते पूजामिहायान्तु पूजयिष्यामि तानहम् । क्रूर- कर्मण इति छान्दसत्वात् इखः । अथास्त्रपूजा ॥ दक्षिणादिक्रमेणौव देव्यस्त्राणि प्रपूजयेत् । प्रतिमन्त्रैः स्ववीय गन्धचन्दनपुप्योः । इयं येन ता क्षीणी इतथ महिषासुर । विधाराय च शूलाय तस्मे शुद्धा- त्मने नमः। असिर्विशसनः रागस्तीक्षाधारी दुरासदः । श्रीगर्भो विजयश्चैव धर्मपाल ! नमोऽस्तु ते। इत्यष्टावेव प्रय- जत्तीक्ष्णधाराभिरालिकम् । चक्रखरीतिमवेण लौहदण्ड तथैव च। सुदर्शन ! महाचक्र ! दैत्यराजभयद्धर !। त्रिपुरा. न्तकरः थोमान् चक्रवर्य ! नमोऽस्तु ते। चार्वगगणसम्पन्न ! चक्राय च नमो नमः। सतारचक्रमन्नोऽयं सर्वविघ्नविनाशनः । नमोऽस्तु पञ्चवाणाय निम्नलाय महात्मने। पञ्चतत्त्वखरूपाय पञ्चवारणाय वै नमः। शक्तिस्त्वं सर्वभूतानां व्यापकानाञ्च व्यापकम्। कालाकालमवष्टभ्य शक्तिवर्य ! नमोऽस्तु ते। रमावीज सतारञ्च सजय मन्त्रमीरितम्। वामादिवामतः पूज्याः पश्चा- नमन्तैर्यथाविधि। धर्मप्रदस्त्व' समरे धर्माणामायुधोऽम्यसि ।

·।
'५२२
प्राणतोषिणी
रक्षणीयस्त्वया यस्मात् वरानघ । नमोऽस्तु ते। धृत कृष्णेन रक्षार्थ
संहारार्थ हरेण च। वयोमूर्तिञ्च सगरं धनुरस्त्र नमाम्यहम् ।
अत्यन्तं रामक्षणाभ्या धनुपे वह्निवलभा। विजयादिशरातच
धनुमन्त्र उदात: । नागराज ! महापाश ! अनन्तवरणाय च ।
निर्मितो विष्णुना यस्मादतः पाहि नमः स्वधा । चण्डिकायाः
प्रदत्तासि सर्वानुबालवहिणी। छुरिके ! रच मां नित्यं शान्तिं कुरु
नमोऽस्तु ते। छुरिकाये च उदयम् ।
घण्टायाः शृणु मन्त्रच कोणान्तेन च सुन्दरि!। परितः
पूजयेन्मन्वान् देवाश्चेष ऋषीनपि। पीठेशांश्चैव जीवेशानुप-
चारैरनन्तरम्। तत्रैव च शिवं विष्णु वनितारञ्च पूजयेत् ।
वेदोतीरागमोतोश्च तथा पौराणिकैरपि। मन्वैर्यथा विभागेन
खतन्त्रोत: प्रयत्नतः। शुभेण दधिसूतीन गायनमा तदन-
न्तरम् । मन्त्र जवा स्तुतिं कुयाद्धोम कुर्याद्दशाशकम् । प्रसा.
दन ततः कुर्य्यादिम मन्वं पठेत्ततः । यन्मयोपहृतं किन्तित
पुप्पगन्धानुलेपनैः। तत् सर्वमुपयुञ्जीत प्रसीद वरदा भव ।
पुष्टिं प्रज्ञांधति मेधामारोग्य' भूतिमव च ।
अथ पोडशोपचारमन्त्राः । प्रसीद जगतां मातः । ससारा-
वतारिणि । मया निवेदितं भक्त्या अासन सफलं कुरु ॥ १ ॥
प्रासनपरिमाणन्तु माटकाभेदतन्ये पञ्चमपटले ॥ चतुरनुल.
पिस्तारं रौप्यनिर्माणपीठकम् । अलबारं यथायोग्य पुरुपरंतु
निवेदयेत्। मुलप्रसतिरूपेण सूयते सचराचरम्। पूजामह
पिधास्यामि स्वागतन्ते महेश्वरि ! ॥ २॥ दुर्गन्धि परमामोद
पर वागोवरेनरी । पायमेतन्मया दत्तं प्रसीद भुवनेश्वरि! ॥३॥
तिनमम्मित्र कर्पूगगुरुपूरितम् । अर्थ दत्तमिदं ग्रह
मत्तस्त्रिभुवनाचिंते ! ॥४॥ पापो नारायणः साक्षादा, मर्व
घराचरम् । निवेदयामि से देवि! अद्विराचननीयकम् ॥ ५ ॥

·५२३ - प्राणतोषिौँ। 'वाजिमेधफलावास्यै मया दत्तं वरानने !। मधुपर्क प्रतीच्छख । 'मातम भुवनेश्वरि ! ॥६॥ पुनराचमनोयमप्याचमनीयमन्त्रण वा दद्यात् ॥ ७ ॥ शहस्थमुदकं पुण्यं सुगन्धि सुमनोहरम् । निवे- (दितं मया देवि ! मानीयं प्रतिस्पद्यताम् ॥ ८॥ त्वं देवि! परमेशानि! परंब्रह्मस्वरूपिणि ।। स्टल वस्त्रमिद देवि ! यन. 'सूत्रमिद शुभे!॥८॥ ज्योतिषां ज्योतिरेकरत्वमनादिनिधनं 'न ते। मया दत्तमलद्वारमलगुरु नमोऽस्तु ते ॥ १० ॥ सुगन्धि दुर्गम नान्य कुमुदोत्पलमालिनम्। सितपीतारुणादानं ग्रह पुष्प वरानने ! ॥ ११॥ धूपं गुग्गुलुसंयुक्त चन्दनागुरुचर्चितम् । दयाष्टाङ्ग समुद्भूतं ग्टहाण परमेश्वरि ! ॥ १२ ॥ परं ज्योतिः परं ब्रह्म जगदेकं सनातनि ! । भूतये मम देवगि! दीपोऽय प्रति. रह्यताम् ॥ १३ ॥ यदत्तं परया भत्या फलमूलादिकं मया । रहाण परमेशानि ! नेवेद्यं सुमनोहरम् ॥ १४ ॥ भेदतन्ते ॥ नैवेद्यं विविध रम्य नानाफलसमन्वितम्। शर्करा- संयुतं साला पायसा निवेदयेत् । मल्यसूत ॥ अशेषजगदा- धारभूत ! बैलोक्यवन्दिते ! । प्रदक्षिणमई वन्दे विद्वत्सु पाद- पद्धजम् ॥ १५ ॥ धान्यमुगकलायस्य रजोवस्य तिलस्य च। प्रकटानेकफलयुग्रचनां विनिवेदयेत् ॥ १६ ॥ प्राणान् रक्ष यशो रन पुत्रदारधनानि च। सर्वरक्षाकरी यस्मात्य देवि ! भुवन- अत्र बलिदानोतास्मार्तमहाचायलिखिताभिलापवाक्य- वद द्रव्यविशेषेऽपि कामनाविशेषेणाभिलाप उतस्तत्रैव ।। ट्रव्यदानोचित वाक्यं शृणु बच्चे समारातः। यादृशं कल्प. सम्पूर्ण तत् प्रयच्छ वरानने !। ततो यथाभिमतविजयकामों गन्धमई ददामोति गन्धं दद्यात् । कपकोटिखर्गनिवासकाम- यन्दनागुरकीरकुटुमैरनुलेपनमहं ददामीति मिथितानुलेपन दद्यात् । ततः पुष्पं दमसुवर्णदानफलप्राप्तिकामो नानाविधयुक्ता- माटका. वये। -- ·. प्राणतोषियी। पुष्पमई ददामीति उहिय जातीयुक्तविमुक्तचम्पकविखपतीत्य- लकुमुद मल्लिकाकाञ्चनशफालिकाकद्वारकरवीरजयन्तीवधूक- অথব্দান্ত দামজাজনম্মনীরূgযাযি হন । प्रय राजसूययज्ञफलप्राप्तिकामो विल्वपत्रमालादयं दद्यात् । ततः पुप्पदानत्रिगुणफलप्राप्तिकाम: करवीरमाल्यमहं ददा- मौति उवा नानाकर्मविरचितकत्यं वकुलमाल्यं दद्यात् । अब गोसहस्रदानफलप्राप्तिकामो मालतोमालादयं रजोत्पलञ्च दद्यात् ॥ ततो वाजपेयफलप्राप्तिकामी धूपमह ददामोति बहुविधधूपं दद्यात्। अखमेधफलप्राप्तिकामो हतप्रदीयमई ददामीत्युद्दिश्य तेन दीपमालायां दीपोल्काञ्च दद्यात्। ततो गोमेधशतयन्नप्राप्तिकामो हृद्यनानाफलान्वितपनपुप्पोपतबहु। विधानपानताम्बूलादीनि मेध्यान्धनूनि दद्यात् । तत: पुष्क- राधिकरणकदासुवर्णतारदानफलप्राप्तिकामः स्तवकादिफलप- জ্বয়াঃখামারবালানি यथासम्भवमेध्यमति- रूपाणि दद्यात्। एतदस्वतन्तुसंख्यवर्षसहसावच्छिन्नशिवदुर्गा- लयमोदनकामी नेवनीमादियथासम्भववस्वाण्यहं ददामोति उता सूक्ष्ममृदुरूपाणि वस्त्राणि दद्यात् । ततो गङ्गाधिकरण- कदशगोदानफलप्राप्तिकाम: सोत्तरीययनसूत्र ददामोत्युद्दिश्य दद्यात् । ततो गोसहस्रदानफलप्राप्तिकाम: सुवर्णमहं ददामीत्युवाा दद्यात् । ततः स्वगाधिकरणकदीप्यमानकाम. छतमहं ददामीति छत्रम्। अग्निष्टोमयज्ञफलप्राप्तिकाम- यामरमई ददामीति चामरं दद्यात्। अद्य दीर्घायुरारोग्य- विजयायशियविपुलभोगप्राप्तिकामः घय चन्द्रांशजन्ममणि. ममः पतिमामाग्यकाम: रूपधान्यकन्यायुतसहसावनि. दुर्गालोकमाप्तिकामः मोपधान गय्यापादुकादीनि दद्यात् । दवा धलि ततः याया पशार्ग परात्परम् । मलिदानस्य विशेषो.

·प्राणतोषिणी। ५२५ । ! ऽग्रे वक्ष्यते ॥ जया प्रदक्षिणं कुर्यात् स्तुतिपाठ सदाचरेत् ॥ अथ स्तुतिः ॥ नारद उवाच । श्री भगवति ! भयोच्छेदे ! कात्यायनि! च कामदे! कौशिकि! लं महेशानि ! कालिके! त्वां नमाम्यहम् ॥१५ प्रचण्डे! पुचदे देवि! सूपोते ! सुरनायिके !! कुलद्योतिकरे ! चोग्रे! पार्वति! त्वं प्रसीद मे १२॥ दुर्गोत्तारिणि ! टुर्गे: त्वं सर्वागमनिवारिणि ।। सर्वे ! सर्वाधिदे ! देवि ! भव त्वं वरदा मम ॥३॥ चण्डोग्रे! वरटे! देवि ! प्रचण्डे ! विजयप्रदे ! । धर्मार्थकामदे ! देवि ! कात्यायनि! नमोऽस्तु ते ॥४॥ जन्मान्तर- सहस्रेषु तिर्यगयोनिगतस्य च । अघं संहर मे देवि ! ज्ञानतो- जानतः शतम् ॥ ५ ॥ शान्तिपुष्टिप्रदे! देवि! मातस्त्रैलोक्य- तारिणि । नमस्यामि जगजात्रि ! त्वामहं विल्वभाविनि ! ॥६॥ नमस्तेऽस्तु शिवे ! देवि ! सर्वव्यापिनि! शारि!। निजधर्मा. दिक काम्यं कल्याणञ्च प्रटेहि मे ॥ ७॥ सर्वेषां नाथभूतासि त्वमेवैकाकिनी यतः। तम्मानमामि देवेशि ! प्रसन्ना वरदा भव ॥८॥ इयं सर्वेश्वरीपूजा यन्मया देवि! ते सता। पूर्णा भवतु सा सर्वा लत्प्रमादान्महेश्वरि ! ॥८॥ मानस्य गर्भस्थस्य च देहिनः । मा भूत्तत्र कुले जन्म यत्र देवी न चण्डिका ॥ १० ॥ इत्यष्टमीशत्यम् ।। श्रय निशीथकत्यम् ॥ अरावो ततः कुर्याद दिवसे वा समाहितः । सन्ध्याया वा मछेशानि ! शरणाम्भसि पूर्वकम् । अष्टम्याच नवम्याञ्च शिविकायां यधेच्छया। निशायात्रा प्रकु- योत सध्यायां रजनीमुखे। तत: सम्पूजयेद्भक्त्या बलिभिः पायमादिना। नृत्वगौतविचित्रैश्च वादोरुन्चावचैरपि। रक्त- पुष्पस्य कुसुममष्टम्याञ्च निवेदयेत् । सहमसंख्यकैर्देवि ! बकुलै- र्वा मनोरमैः । पुण्डरीकन्तु यो दद्यादईरानी विशेषतः । सर्वान् सामानवाप्रोति शतमष्टोत्तरं तथा । -- जातस्य यज- ·प्राणतोपिणी। कर्तबा प्रय नवमीसत्यम् तत्रैव ॥ नवा पूर्ववत् पूजा भूतिमिच्छता। देव्यै नवम्यां सन्ध्यायां पिशितानं सश. करम्। दद्याद यदि तदा मायजितं तदरान्वितम्। पर कानिमम् ॥ शान्तिं कृत्वा दटेधेनु दक्षिणां विधिवद यथा। दक्षिणां वस्त्रयुग्मच्च प्राचार्याय निवेदवेत् । परितोपं पुनर्दानं विधिनाय च काश्चनम् । धान्य' वामम्तधा तान ब्रह्मणे धान्यकाननम् । ऋविजेऽपि तथा धान्य मतिलं काञ्चनं तथा ! ब्राह्मणांय कुमारोथ अन्यानपि च पूजयेत् । दीनान्धरूपणा- नाञ्च भतित: पूजनं चरेत् । दद्यादुलमभोज्यं दिनभोज्यं विशेषतः ॥ पतिरन्य यदा दोमिबलिदानाद्यशान्तये। शिव- मतान् पुजयेच शिवाभवान् विशेपतः। शिवभताय ये केचिद विष्णुभत्ताच पार्यति ! । गृहं प्रविश्य च पुनीतवाद्यपुर:मरम् । गृह सम्पूजयेत्या मुलीत बान्धवैः सह ॥ इति नवमी कत्यम् ॥ तत्रैव । प्रातरेव दशम्यान्तु नित्यं निर्वर्त्य साहतः । जानुभ्या- मवनों गत्वा इदं संग्रावयेत्ततः। ओं कालि! कालि! महाकालि! कालिके ! पापनाशिनि।। कालि ! करालनिष्कान्ते! कालिके! त्यां नमोऽस्तु ते। सिंहवाहिनि! चामुण्डे ! पिनाकधनुवल्लभे ! । उपहार ग्रहीत्वैवं प्रसीद परमेश्वरि। औं उत्तिष्ठ टेवि। चामुण्डे। शुभां पूजां प्रग्रह्य च । ब्रज त्वं स्रोतसि जले बद्धी च स्थीयतामिह । निर्माल्यधारिणी पूज्या चाण्डाली गन्धचन्दनः। समर्पयित्वा मन्चेण मन्त्रमेतदुदीरयेत् । निमज्याम्भसि सम्पूज्या परिकालाचिते जले। पुत्वायुधनाथ स्थापितासि जले मया। यजमानः स्वयञ्चेव चण्डिका प्रेपयेच्छिवाम् । न वीक्षेत महेशानी न नग्नां प्रेपयेज्जले। दशम्यां श्रवणाप्राप्ते असु, निक्षिप्य दारकः। अलामे केवलायान्तु न निभायां कथञ्चन । पूजोपहारद्रव्याणि आचार्याय निवेदयेत् । तदईन विधिनाय ·प्राणतोषिणी। तदईञ्चैव ब्रह्मणे । तच्छेषं ऋत्विजे दद्यात् परितोपं तथैव च। पूजालयं न पौनेत ग्राहस्थः स्खं कदाचन । अस्, নিবিদ্ধ देवेशी ब्राह्मणायोपपादयेत्। देवीस्थितहणापि यो राई कारयेत् सुधीः । तस्य लक्ष्मोलञ्चायुः सर्वं नश्यति तत्क्षणात् । इति दशमीसत्यम् ॥ इति श्रीप्राणतोपिण्यां चतुर्थे कास्यकाण्डे दुर्गोत्सवप्रकरणे प्रतिपदादिकत्यरूपस्तवकथनं नाम पञ्चमः परिच्छेदः । एकपञ्चाशत्पटले । भगवानुवाच ॥ अथ दुर्गामनु वक्ष्ये सर्वतन्त्रानुमारतः। भारदीयप्रयोगे तु तहिशेषं यथा शृण । वाशक्तिकालास्याच ताक्षरं परिकीर्तितम्। नित्ये नैमि- त्तिके काम्ये मोनेषु च नियोजयेत् । ऋषिः स्यान्नारदवास्य छन्दोऽनुष्टुप् प्रकीर्तितम्। शभुष देवता देवी चतुर्वर्ग' योजयेत् । कामलक्ष जपेन्मन्त्र तशाशेन तर्पणम् । तत्त्व- न्यासं बलिशैव होम दशदशांशको। परपुरञ्चाष्टपताच कला- पवं धरापुरम् । चतुहार वीजयुक्त पोठयुक्त समञ्चयेत् । ब्राह्मा- दीनथ पत्रे च जयन्त्यादोश्च पट पुरे। शेषशेष तथा मध्ये अमू- ताद्याः कलाच्छदे। ध्यानम् ॥ नटाजूटसमायुक्तामईन्दुकृतशेखराम्। लोचन. वयसंयुक्ता पूर्णेन्दुसदृशाननाम् । ताकाइनवर्णाभा सुप्रतिष्ठा सुलोचनाम् । नवयोवनसम्पन्ना सर्वाभरणभूपिताम् । सुचारदशनां तहत् योनोन्नतपयोधराम्। विमङ्गस्थानसंस्थानां महिषासुरमर्दि- नीम्। त्रिशूलं दक्षिणे इस्ते खड्ग चक्र तथैव च। तीक्ष्यवाणं तथा शक्ति दक्षिणेऽपि निबोधत। खेटक पूर्णचापञ्च पाशमगुश- मेव च । घण्टा वा पर वापि देव्या वामे विचिन्तयेत् । अध. स्तान्महिष तहदिशिरस्क प्रदर्शयेत् । शिरके दोगवं तहान ·- ॥ प्राणतोषिणी। रखगपाणिनम् । हदि शूलेन निर्भिन्न निर्यदन्त विभूषितम् । रत रक्तीकृताञ्च रक्तविस्फुरितेक्षणम् । वैष्टित नागपाशेन भकुटी भीपणाननम् । पिबन्तञ्चेव रक्षञ्च देव्या सिह प्रदर्शयेत् । देव्यास्तु दक्षिण पाद सम सिहोपरिस्थितम् । किञ्चिदूच तथा वाममपृष्ठ महिपोपरि। ध्यात्वानेन जपेन्मन्त बलि दत्त्वा स्तुति पठेत्। पि स्यानारदश्छन्दोऽभ्यनुष्टुप् शम्भुरेव च । देवता च समाख्याता चण्डिका परमेश्वरि ।। यो परब्रह्म- । स्वरूपाच्च वेदगमी जगन्मयोम। शरण्ये । त्वामह वन्दे दुगी दुर्गतिनाशिनीम् ॥ १॥ कामाख्या कामदा श्यामा कामरूपा मनोरमाम। ईश्वरीं त्वामह बन्दे टुगा दुर्गतिनाशिनीम् ॥ २ ॥ त्रिनेत्रा हास्यमयुला सर्वालङ्कारभूपिताम् । विजयां त्वामह वन्दे टुगी दुर्गतिनाशिनीम् ॥ ३ ॥ बन्मादिमि स्तूयमाना सिद्ध गन्धर्वसेविताम। भवानी त्वामह वन्दे दुर्गा दुर्गतिनाशिनीम् ॥ ४॥ निशुम्भशम्भमथनी महिपारघातिनीम्। दिव्यरूपा. मद वन्दै दुर्गा दुर्गतिनाशिनीम् ॥ ५ ॥ विशत्यईभुजा देवी शुद्धकाचनसनिभान । गोरोल्पामह वरे दुगा दुर्गतिना शिनीम् ॥ ६ ॥ त्रिशूल खचमाञ्च वाणशक्ति परश्वधम् । दधाना लामह वन्दै दुर्गा दुर्गतिनाशिनीम् ॥ ७॥ जगन्मयी महा. विद्या दृष्टिसहारकारिणीम्। सर्वदेवमह वन्दे दुर्गा दुर्गति नाशिनीम् ॥ ८॥ इदन्तु कवच दिय महामन्त्र महाफलम् । य पठेन्मानवो नित्यममाद्भक्तिसमन्वित । धन धान्य प्रयच्छामि सदावर्तनेन तु। इति मस्वसूरी दुर्गास्तोत्र समाप्तम् । तवैय। दुर्गन्धारामादलम्। निगमाद्य पगिजाया दगार्ण परिकीर्तितम्। पपा विद्या महाविद्या जयदर्गा प्रकीर्तिता। मपि स्यागारदरदो गायत्री परिकीर्तिता। देवता भमेदुर्गा सर्वाय विनियोजये। मन्च लघ जपेन्मन्त्री तत्व

·प्राणतोपिणी।
५२९
न्यास उदाहत। तदशांश जुहुयाच तर्पण ऋतुसख्यकम् ।
दद्यान्महिपमन्त्रेण पासन परिकोर्तयेत्। मूलन कल्पयन्मूर्ति
शृणु ध्यान वरानने!। ततो जलनिधस्तौरे वनराजिविराजि-
तम्। तमालतालहितालपाटलामलकैह तम्। बुन्दमन्दार
दाडीमकदम्बकुसुमैयुतम् । चम्पकाशीकरम्भाव्य चन्दना
गुरुभूषितम् । सुगन्धि कुसुमामोदगन्धामोदितदिन खम् ।
पशुपक्षिगणाकोण विल्वनोपसरोवरम्। कुमुदोत्पलकतार
पुण्डरोकोपयोभितम् । तस्मिन्नमृतद चारपारिजातचतु-
टयम् । पादपल्लवमामोदि मञ्जरीपुञ्जधारितम् । तस्मिन्मणि-
मय कुण्ड मण्डप मणिकुहिमम्। तडिकोटिप्रतीकाश वा-
लादित्यसमप्रभम् । मण्डित पाण्डरच्छत्रैविमानेन विराजि
तम् । शोभित शतसाहस्र_जे पाण्डरचामरे । तत्र सिहा
सन रम्य रबदामविराजितम् । ततो भावयेशावर सिहमाज
चतुर्वेदपाद चतुर्विशतत्त्वम्। वहिलिजित चलत्पिङ्गलाक्ष
तुपारम्भ दुनिरोक्ष समस्तै ॥ महत्ताप्रभवारनपङ्कज पटपुरा
वितम। विधाजमान विस्तीर्ण मृगराजोपरिस्थितम् । ध्या
येत्तम्मिन् ततजाम्बूनदामा दिव्यभव्यैर्भासयन्ती त्रिनेत्र ।
चन्द्रादित्यो कुण्डले हे दधानामूद्ध चन्द्र धारयन्वी मुदा
हि। स छिन्नबलवोयोघो निर्गतो महिषासुर । मप्रासेन
विशूनन स्कुटीकुटिलाननाम । ग्रहीतनागतकेशगेन्द्रा
कारवाहकन् । लोहितास्येमहाघोरे शार्दूलैरपि मचितम् ।
नियुक्त रतपं सिह वीक्षयन्ती मुहुर्महु । सिद्धगन्धर्वरक्षोभि
यक्षविद्याधरोरगै । गीतवादिनिधो स्तूयमाना महेश्वरी।
महोत्सवे राहारावी उत्याने शयनेऽपि च । महामखे महा
योगे ध्यान तब नियोजयेत् । नित्या नीलोत्पलामा ता त्रिनेत्रा
शशिशेखराम् । चतुर्भि खकरैईत्ते गड चक्रपाणकम् । विगि
-
४५

·५३० प्राणतोषिणो। खञ्च जटाजूटं सिंहस्थामपि चिन्तयेत् । पीठसिंहे महेशानि ! यजेत् शक्तिसमन्विताम्। प्रभा माया जया सूक्ष्मा विशडा न. न्दिनी तथा । सुप्रभा विजया सर्वसिद्धिदा नव भक्तयः । षट्पुर भेरवीञ्चैव शेषमध्ये समापयेत् । पूर्वाद्यग्रे च ब्रह्मादीन् यच्छेषं पूर्ववत् प्रिये ।। अष्टादशभुजायाश्च वक्ष्ये मन्त्र' शिवप्रदम् । भावस्थाने समुन्नोय तत्वदुष्टे उदाहृतः । ध्यानं देव्याः प्रवक्ष्यामि सर्वपापप्रणाशनम् । सूर्यमण्डन्नमध्यस्थां दावाग्निसदृशप्रभाम्। जटाजूटसमायुक्तां त्रिनेत्रां शशिशेखराम्। अष्टादशाब्दिका देवों रक्ताम्बरविभूपिताम्। निघ्नन्तीं महिपञ्चैव सिंहासनो- परिस्थिताम् । शक्तिञ्च दुईरं शूलं वर्च' खङ्गं तथा शम् । शर चक्र शलाकञ्च वामदक्षिणतः शृणु। सिद्धाख्यवटुकञ्चैव सन्देहवटुकं पुनः । समयाय तथाङ्गानि पवाद्यञ्च किया तथा। पुत्र तेवामनन्तन्तु वटुक शक्तिवामतः । तारेण भावयुक्तन नमसान्तेन चावेत् । अजितापराजिता चैव जया च विजया पुनः । काली चैव तथा श्यामा मङ्गला सिद्धिरेव च । कात्या- यन्याः प्रवक्ष्यामि मन्त्र' सर्वार्थसाधनम् । वागाद्या जयदुर्गाया- स्तारमूने महेश्वरि ।। ततथाभुजायाय कमलाद्य समुद्ध- रेत् । मायान्यासञ्च सर्वत्र द्विभुजायाच वाग्भवम् । सिन्दूरार्क- प्रसडागां पोनोव्रतपयोधराम् । विनत्रो महिपघ्नीञ्च चन्द्र- लेखांभिर्युताम् । करैयतुभिः खनन शूलं चक्र गदा तथा । याम चागं घण्टा मुण्डपञ्चकमेव च । ग्रवाद्याः पूजयेत् पवे योकगठादीय तहरिः। अथ चाष्टभुजानाथ ध्यानं वक्ष्ये समाहितः। सूर्यकोटिप्रतीकायां त्रिनेत्रा गणिशेखराम् । मगचर्मात्तरामनां सिंहस्कन्धनियासिनोम्। पष्टभिर्वाहुभिः पा घळं दक्षिणाभिः । यचानि कपालक्ष वामे धर्म धनुः गरम् । घाव परराव क्रमादम्बाणि वे प्रिये । पुध्यादि.

·प्राणतोपिणी। ५३२ मांतरः पत्रे श्रीकण्ठादींश्च तइंहिः । चतुर्भुजाया: श्रीवत्सध्वानं वैष्णव वोदितम्। सिंहारूढ़ महाभीमां शूलं चक्रधनुस्तथा । शङ्ख पद्मञ्च महिषं निघ्नन्तीं परिचिन्तयेत् । इति दुर्गाविशेष- पूजा। अथ दुर्गानाममाहात्मा तत्र स्वरूपं दर्शयति रुद्रजामले। सवर्गटतीयों वर्णः पञ्चमखरसयुतः । कवर्गस्य टतीयश्च रेफ तस्योपरि प्रिये!। द्वितीयखरसंयुक्त नामदं परिकीर्तितम् । अध नाममाहात्माम्। मुण्डमालातन्त्रे द्वितीयपटले। न हि दुर्गासमा पूजा न हि दुर्गासमो जपः । न हि दुर्गासम जानं न हि दुर्गासमं तपः । दुर्गायाचरितं यत्र तत्र कैलास- मन्दिरम्। ढतीयपटले । दुर्गास्मरणजे देवि! दुर्गास्मरणज फलम् । दुर्गायाः स्मरणेनैव किं न सिध्यति भूतले। शैवो वा वैष्णवो वापि शालो वा गिरिनन्दिनि ।। भजेद्दुगी स्म- रेटुगा यजेदढुगी शिवप्रियाम् । तत्क्षणाद्देवदेवेशि ! मुच्यते भववन्धनात् । तथा। दुर्गाया मन्चमाकारं नानात न्वे श्रुतं बया। दुर्गे दुर्गति दुर्गाया दुर्गे नामपरं मनम्। यो भजेत् सततं चखिजीवन्मुक्तः स मानवः । है दुर्गे ! दुर्गे धोरसङ्कटे दुर्गायाः परं मनु' दुर्गे इति नामशतं यो भजेज्जपेत् स जीव- ब्रपि मुक्तो भवेदित्यन्वयः । फलान्तरमाह तव। महोत्यात महारोगे महाविप- दसटे। महादुःखे महायोके महाभये समुस्थिते । यः सदा सस्मरेददुगी यो अपेत् परमं मनुम् । स जोवलोके देवेशि नीलकण्ठत्वमाप्नुयात्। महोत्पातादिषु दुर्गा यः स्मरेत् स्मृतिविपनताशालिनी कुर्यादयश्च जपन् मानसप्रत्य- क्षविषयतावतों कुर्य्यात् स नीलकण्ठत्वमाप्नुयात् कालकूट- स्येव महोत्पातादेः पाटखे लभेत्। उत्तरत्र तु नीलकण्ठत्वं । - ·५३२ प्राणतोपिणी। शिवत्वमिति सर्व समञ्जसमिति। तदेव स्पष्टयति चतुर्थ- पटले। श्रद्धयाऽथडया वापि यः कथिमानवः स्मरेत् । दुर्गा दुर्गशतं तीर्य स याति परमां गतिम्। सप्तमपटले । नाना- तन्त्रमतं देवि ! नानारत्न प्रकाशितम्। ब्रह्मखरूपं विज्ञात कः समर्थो महीतले। नानामार्ग प्रधावन्ति पशवो हतबुद्धयः। श्रीदुर्गाचरणाम्भोज हित्वा यान्ति रसातलम् । सत्यं वच्मि हितं वच्मि पथ्यं वचिम पुनः पुनः । न मुक्तिीश , न मुनिक विना दुर्गानिषेवणात्। अष्टमपटले । भक्त्या भगवती दुर्गा दुःखदारिद्रानाशिनीम्। संस्मरेत् प्रजपेयायेत् स मुतो नात्र संशयः । जीवन्मुक्तः स विजेयस्तन्वभक्तिपरायणः । स सा. धको महाज्ञानी यथ दुर्गापदानुगः । न च भुतिनं वा मुक्तिन गतिनगनन्दिनि । विना दुगी जगद्वात्रि ! निष्फलं जीवन भवेत् । शक्तिमार्गरतो भूत्वा योऽन्यमार्गे प्रधावति। न च शाप्तास्तस्य वक्त्र' परिपश्यन्ति शङ्करि !। विना दुर्गा जग- द्वात्रि ! वागजालशास्त्रमोहिताः । अन्यदेवं भजन्त ते चान्य: शास्त्र पु धूर्णिताः। पिच्छिलातन्वे पूर्वखण्डे ढतीयपटले । न दुर्गानामसदृशं नामास्ति जगतीतले। यस्य स्मरणमाण पलायन्ते महापदः। दुर्गानामस्मरणेन सर्वविद्यास्मरणमाह। तारिणी सुन्दरी काली दुर्गा च भैरवी तथा। भुवनेशी महालक्ष्मोस्तासा दुर्गति नाम वै। तासामिति बहुवचनागणो लभ्यते । प्रागु- जानाम्रो मन्त्रत्वमत्र स्पष्टयति। दुर्गानाममहामन्त्रः सर्व मन्बोत्तमोत्तमः। लक्षसंख्याजपेनैव पुरया विधीयते । राजादिभयमापने दुर्गानाम परा गतिः। महापदि महा- बासे महादारिद्रामइटे। लचसंख्याजपनेव पसायन्ते मा- पदः। जाम। गिव उवाच । भारोग्यस्य च सम्पनेत्री- ·प्राशतोपिणी। ५३३ नस्य च महोदयः। नामेदं परमो हेतुर्मुक्तये भवसङ्गिनाम् । कलिकाले विशेषेण महापातकिनामपि। निस्तारवीज वि. नेयं नामसंस्मरणं प्रिये !! परदाररतोऽपि स्यात् परद्रव्याप- हारकः । सोऽपि पापात् प्रमुयेत यो वा स्यादतिपातको। ब्रह्म हत्या सुरापानं स्तेयं गुर्वङ्गनागमः। तस्मादपि प्रमुच्येत यदि नाम सारेत् सुधीः। विशुनामसहस्रेभ्यो यधिकं परमै- सरि ! । दुर्गानाम समाख्यातं चतुर्वेदविदां मतम् । दुर्गानाम- जपात पापं सवं याति हि तत्क्षणात् । वेदेष्वागमतन्वेषु पुरा- ऐघु सुनिचितम्। हरिनाम्नः परं नास्ति वैष्णवानामिदं स्मृतम् । तागाच मते जेयं दुर्गानाम ततोऽधिकम् । न तस्य दुल किचित् परोह च सुन्दरि! । यः स्मरेत् सततं दुगां स एव बोसदाशिवः। शौचाचारविहीनोऽपि संस्मरेत् परमे- श्वरोम् । स एक परमं स्थानं कथितं वीरवन्दिते ! । वैष्णवानाच गैवानां शुद्धानां यादृशी गतिः। नामसंम्मरणादयस्य तथा गातजनस्य च । कम्मणानन देवेशि । नाधिकारी यमो मम । दुर्गानामजपो यस्य किं तस्य कथयामि ते। अहं पञ्चानन: कान्त ! वर्षकोटिशतैरपि । यावर्वायुगकाशे जले बलिः गगो ग्रहाः। तावत्तिष्ठन्ति ते स्वर्ग दुर्गानामपरायणाः । धनी पुत्री सुखी सोऽपि चिरजीवी भवद्ध वि। प्रत्यहं यो जपेद- भकया शतसष्टोतरं चिः। अटोत्तरमहन्तु यो नपेशि:- मान् नरः। प्रत्यहं परमेशानि । तस्य पुखफलं शृणु। धनार्थी धनमाप्नोति मामार्यों ज्ञानमेव च। रोगात मुच्यते रोगात् बडो मुच्येत बन्धनात्। भोतो भवात् प्रमुच्येत पापान्मुच्येत पातको । पुत्रार्थी पुवमाप्नोति देवि ! सत्य न संशयः । अयुत यो जपेत्या प्रत्यहं परमेश्वरि ।। निग्रहानुग्रहे गतः स भवेत् कल्पपादपः । तस्य क्रोधाद्भवेन्मृत्युः प्रसादे परिपूर्णता।

·५३४ प्राणतीपिथी। एवञ्च तं विजानीयात् 'समर्थ सर्वकम्मणि। मासि मासिक यो लक्षं जपं कुर्याद्दरानने !। न तस्य ग्रहपीड़ा स्यावापि वन्धुवियोजनम् । न चैखयं क्षयं याति नच सर्पक्षतं काचित् । नाग्नि चौरभय वापि न चारण्ये जले भयम्। पर्वतारोहणे. देवि ! सिंहव्याघ्रभयादिके। भूतप्रेतपिशाचानां मयं वा कुत्र- चिद्भवेत् । न च वैरिभयं कान्ते ! न च दस्युभयं पथि । ज्वरा दोनाञ्च रोगाणां न शरीरे स्थितिः कचित् । परलोके भवित् स्वर्गी कथितं वीरवन्दिते ! । चन्द्रसूर्यसमो भूत्वा वसेत् कल्पा- युतं दिवि । वाजपेयमहस्रस्य यत् फलं स्यादरानने !। प्रत्यहं. तत् फलं दुर्गानामजापाद्वरानने । पूजाकाले जपेदयस्तु' गगातीरे च मानवः । शताश्वमेधयज्ञानां फलमानोति सा. धकः । प्राजापत्यव्रते यादृक् तथा चान्द्रायणेऽपि वा। एका. दस्युपवासेन कोटिसंख्येन यादृशम् । चन्द्रसूर्यग्रहे गत्वा गगायाञ्च सुरेश्वरि ।। कुरुक्षेत्र घ सर्वखदाने यत् फलमो. रितम् । प्रयागादिषु तीर्थपु माघनाने च यत् फलम् । शिव- रात्रि चतर्दश्यां शम्भोथैव प्रपूजनात् । रथस्थं वामनं दृष्ट्वा नेत्र श्रीपुरुपोत्तमे। कामरूपे महामायां कामाख्यायोनिमण्डले । पूजयित्वा फलं यादृक् दुर्गानाम ततोऽधिकाम् । अष्टम्याच' चतुर्दश्यां नवम्याञ्च महानिशि। श्मशाने च जपं कुर्य्याचा- ण्डाल हृदयोपरि। दिगम्बरो निरातको मुक्तकेशो मवेदयदि,। स सिद्धिं समवाप्रोति देवानामपि दुर्लभाम्। भनिनौमदिने देयि ! भवेदिन्दुचयो यदि । तत्रायुतं जपेदयस्तु निरातही महानिगि। स वन्यो देवतानाच मुनीन्द्राणाच सुन्दरि ।। भीमपारे महादेवि । यदि स्यादष्टमीतिथिः। विल्वपत्रसह म्तु तब सम्प ज्य पार्वतीम् । वलिं दद्याविधानेन जया नाम- सहस्रकम्। यदयदिटतम लोके तत्तदाप्नोति निषितम् । - ·। प्राणतोषिणी। ५३५ कृष्णाष्टमीसमायुक्तनियायां स गणो भवेत् । तत्र गत्वा प्रम गाने वै शनिवार वरानने !। पशूनां घातनं हत्वा योनि- मुद्रां विधाय च । सर्वयापविनिर्मुक्त: साधकः साधयेच्छिवाम् । अष्टम्याच चतुर्दश्यां नवम्याचैव पार्वति!। शतमष्टोतरं यस्तु दुर्गानामजप चरेत् । स लभेदाछितं सर्वमिह लोक परन च गद्गागोदावरोरेवायमुनाजलसन्निधौ। यो जपेत् साधको भक्त्या सहस्रच तिथिक्षये। परस्त्रीहरणात् पापं परद्रव्याय- हारणात् । सर्व तत् क्षयमामोति महारौरवकारणम् । काम- रूपे महातीर्थे कामाख्यायोनिप्सविधौ। लोकं जपेदयन्तु निशायां वोरवन्दिते ! । स च वागीखरो भूत्वा परत्र शिवतां बजेत् । भवानोसन्निधौ यस्तु वाराणस्यां जपं चरेत् । दरिद्रो- ऽपि धनी भूत्वा शिवलोके महीयते । इति दुर्गानामफलम् । अथ दुर्गाशतनामस्तोत्रम् । मुण्डमालातन्त्र द्वितीयपटले दुर्गायाः शतनामानि शृणु त्व' भवगैहिनि !। दुर्गा भवानी देवेशी विश्वनाथप्रिया शिवा। धोरदंशा करालास्था सुधाइ. मालाविभूपणा । रुद्राणी तारिणी तारा माहेशी भववलमा। नारायणी जगद्धात्री महादेवप्रिया जया । विजया च जयाराध्या शर्वाणी हरवल्लमा। असिता चाणिमा देवी लधिमा गरिमा तथा। महंशयतिविखेशी गौरी पर्वतनन्दिनी। नित्या च निष्कलका च निरीहा नित्यनूतना ! रक्तारलासुखो वाणी वसु- युजर बसरदा। रामप्रिया रामरता रघुनाथवरप्रदा। राज्य - खरो राज्यरता कृष्णा क्षणवरप्रदा। यशोदा राधिका चण्डी द्रौपदी रुक्मिणो तथा । गुहप्रिया गुहरता गुहशविलासिनी। गणे पजननी माता विश्वरूपा च जाणवी। गहा कालीच काशी च भैरवी भुवनेश्वरी। निर्मला च सुगन्धा च देवको देवपूजिता । दक्षजा दचिसा दक्षा दक्षयज्ञविनाशिनी । सु.

·प्राणतोपिणी। । गोना सुन्दरो सोम्या मातको कमला कला । निशुम्भनाशिनी शुम्भनागिनी चराइनागिनी। धूम्रलोचनसंहवीं महिषासुर- मर्दिनी। उमा गोरी कराला च कामिनो विश्वमोहिनो। इत्येवं शतनामानि कवितानि वरानने !। नामस्मरणमावेण जोवन्मुक्तो भवेवरः। य: पठेत् प्रातरुत्यायं स्मृत्वा दुर्गापद- इयम् । मुच्यते जन्मवन्धेभ्यो नाव कार्या विचारणा। सख्या- काले दिवामागे निमायां वा नियासुखे। पठित्वा शतनामानि मन्त्रसिद्धिं लभेदध्रुवम् । अज्ञात्वा स्तवराजञ्च दश विद्या भजेद यदि। तथापि नैव सिजि: स्यात् सत्य सत्य महेश्वरि । इति मुण्डमालातन्ने दुर्गाशतनामस्तोत्र समाप्तम् । अथ दुर्गागीता। तथा सप्तमपटले। नानातन्त्रमतं देवि ! नानारत्न प्रकाशितम् । ब्रह्मस्वरूपं विजात का समर्यो मही- तले । नानामार्गे प्रधावन्ति पगयो हतवुद्धयः । श्रीदुर्गाचरणा- म्भोज हित्वा यान्ति रसातलम्। सत्य वच्मि हितं वच्मि पथ्य वच्मि पुनः पुनः । न भुक्तिश्च न मुतिश्च विना दुर्गानिपे- वणात् । पार्वत्युवाच। गोलके चेव राधाहं वैकुण्ठे कमला. त्मिका। ब्रह्मलोके च सावित्रो भारती वाक्स्वरूपिणी। कैलासे पार्वती देवी मिथिलायाञ्च जानको। हारकायां रु- क्मिणी च द्रौपदी नागसाहये। गायत्री वेदजननी सध्याहश्च हिजम्मनाम्। योगमध्ये पूषाहञ्च पुप्ये कृष्णाऽपराजिता । पत्रे मालूरपवञ्च पौठे योनिस्वरूपिणी। हरिहरामिका विद्या ब्रह्मविपणुशिवार्चिता। विशेषानुग्रहेणैव विझे या शङ्कर ! प्रभो!। यत्र कुत्र स्वले नाथ ! गतिस्तिष्ठति शङ्कर !। तत्रै- वाई महादेव! निथितं मतमुत्तमम्। शक्तिमार्ग परित्यज्य योन्यमा हि धावति। करस्थ' स मणिं त्यक्ता भूतिभारं प्रधावति । भूतिभार भमभारम् ॥ इति दांगीता ·प्राणतोषिणी। ५३७ अथ बलिः॥ समयाचारतन्त्र ॥ सर्वासां देवतानाच बलिदान शृणुष्व मे। येन कात्वाश लभते यथोक्ताफलमुत्त- मम् । नित्यन्त भोजने काले मूलमन्त्रेण साधकः। कार- येवलिदानञ्च भोजनात् प्रथमं प्रिये ।। ततश्चानन्तरं कुर्याद्भोजनं स्थिरमानसः । भोजनानन्तरं देवि! शुचिस्थः हातवान् भवेत् । बलिं समुदरैद यवादेकान्ते स्थापयेत्तदा । स्थापयित्वा वलिं तव विहरेञ्च यथासुखम् । उत्तरामायेषु देवेशि ! मातङ्गो या प्रकीर्तिता। तस्या बलिं भोजनान्ते विनैवाचमने कते। मूलमन्वेण सुभगे । बलि दद्याद्दिने दिने। ततः किञ्चिज्जपं कला ततथाचमनादिकम्। पुनय गवो सर्वेषां बलिं सखा प्रयत्नतः। यथोलाविधिना कुर्य्याद यथोल- फलमाप्नुयात् । वलिय विविधो देवि ! सात्विको राजस- स्तथा । सात्त्विको वलिराख्यातो मांसरतादिवर्जितः । राजसो मांसरतादियुक्तः स प्रोच्यते प्रिये। गायत्रीतन्त्र पञ्चमवा- झणयटले। विविधा वलयः प्रोता उत्तमाधममध्यमा । उत्तमोत्तम दद्यान्मध्यमो मध्यमं तथा| अधमः कथ्यते देवि । अधमेऽप्यधमा गतिः । दशसख्यवलियंव मध्यमस्तेन कथ्यते सात्त्विको उत्तमा पूजा यदि दद्यान्महाबलिम्। अष्टमो- नवमीसन्धी दद्यादयनान्महाबलिम्। शर्त सहस्रं लक्ष वा अयुत कोटिकोटिशः। शस्यते पतिथेष्ठः सात्त्विकीपूजने बलिः । एकेन बलिदानेन चतुर्वर्गमवाप्नुयात् । बहुभिर्वनि- दानस्तु परब्रह्ममयो भवेत्। बहुभिर्बलिदानस्तु जपयजैस्तु भूपते: । क्रियते सात्विको पूजा सात्विको तेन कथ्यते। दशभिः पाभिः पूजा जपयज्ञस्तथैव च। या कृता शारदी पूजा रा- जसी तेन कीर्तिता। बलिभिः पञ्चभिः पूजा तामसो तेन कोर्तिता। मत्स्यसूत साधकास्विविधाः प्रोता; सालिका ·५३८ पाहतोपिणी राजसास्तथा । तामसाय तथा देषि। तेषां यथामि सब णम्। सात्त्विकः सात्विकयुक्तो लक्षणेचैव सुन्दरि । साविक वनिदानादि नित्य कुर्यात् प्रयव्रतः। राजमो राजमगुणयुनः सत्य वरानने !। राजसं बलिदानादि सुरंगे। राजसैर्युतः। तामसस्तामसगुणै राजसाद्यैर्युत: प्रिये !! न यहा बलिदाना पूजनादिपु सुन्दरि । न स्तोत्रपाठहोमषु नाममात्रेण सा. धकः । योगिनीतन्त्र उत्तरखण्डे सप्तमपटले ॥ विप्रा बोरर वलयः मान्यन्नं वाय पायसम् । एतनु तं चरुफलं पुष्प तस्य कृतान्चितम् । प्रदद्याच गेयां चौरं दुग्धानाम्लान् निवेदयेत् । माल्य न वाथ समधुः ससरं खण्डमोदकम् । रानां हि पशवः शस्ता वैश्यानां ब्रीहयस्तथा। चौद्र कृपलजातीनां सर्वपां पशवोऽथवा। निवेदयेत् शोणगण्ड मानुपं वा लुलापकम् । बराहं वाथ छगलं चामरं वारुणं तथा। मेपञ्चाथ वराहव गोधिकाञ्च निवेदयेत् ॥ मत्स्य सूतो॥ लुलापञ्च तथा खग चा- मरञ्च बराहकाम् । कच्छपं शल्लकों गोधां मानुषं तदनन्तरम् । न दद्याद्रामणो मद्य मानुपञ्च तथा रुरुम्। त्रैयक्षिकात्र- विवर्णान् मानुपात्र अशानपि। संवत्सरात् परं छागं यावत् स्यात्तु त्रिहायणम् । वराहदन्तसमविषाणाभ्यां सुशोभनम् । मदगन्धसमायुक्तं रोमराजिविराजितम् । झणं तारणकञ्चैव हप्तौ द्वादशवार्षिकम् ॥ जातिभेदे वर्णविशेषमाह तत्रैव ॥ खे. तञ्च छागलाञ्चैव ब्राह्मणस्थ विशिष्यते। रक्तं खेत क्षत्रियस्य वैश्यस्य गौरमेव च । नानावणे हि शूदस्य सर्वेपामचनप्रभम् ।' योगिनीतन्वे । पशूनाश्चैव पण्मासात् परतश्च बलिर्भवेत् । छागला क्षणः श्वेतो वा हिवर्षात्परतो यदि। तथा चाश्य मृगञ्चैव कागश्च पर्वतीयकम्।। भूपिकच करालश्च क्षुद्रमा औरमेव च । वयमपि तवैव काकोल कलविङ्ग राज- ·माणतोषिणी। ५३९ हंसञ्च शारिकम् । शुक रघञ्चकाकोलं मयर चित्रक तथा ! अखच्च वेणुपृष्ठञ्च कष्णपारावतञ्च यत् । हत्कपोतक- चैव खजरोट तथैव च 1 विकञ्चैव बलाकच प्रयत्नेन विवर्ज- येत् ॥ बल्यन्तरमाह तत्रैव ॥' रम्भा जातो वौजपूर सुगन्धि- परिमिथितम्। मिश्रीकृत्य बलिं दद्यादष्टम्याच विशेषतः । प्रयोग बलिमन्त्रोऽयं प्रयोगान् धारयेद यदि। अईराने वलिं दद्यानित्य देवि! चतुप्पथे। परसैन्यग्रहाविष्टरोगकव्यानिवा- रणम् । प्रणवं पूर्वमुच्चार्य उग्रतार ततः परम् । विकटदंष्ट्र पर- पक्षं मोहययमुच्चरेत्। खादयधन्दमुच्चार्य पचहन्द वदेत् पुनः । ये मां हिंसितुमुद्यता योगिनोचने तान् दारय हु फट् स्वाहा । सर्वविद्यामाकर्मयाकर्षय छेदय छेदय हन हन कपाले ग्टल सङ्ग स्वाहेति । अनेनैव च देवेशि : बलिं दद्यान्महेश्वरि । वहन्नीलतन्त्र पाठपटले ॥ ततः शत्रुधलिं राजा दद्यात् धीरेण निर्मिीतम् । इयं छिन्द्यात् क्रोधदृध्या प्रहारजनकेन च । को. पेन च सझवि ! सत्यं सत्यं महेश्वरि । प्राणप्रतिष्ठा हात्वा वै शवनाम्ना महेश्वरि ।। शत्रुक्षयो महेशानि ! भवत्येव न संशयः। शवमधिकृत्य विशेषस्तु मत्स्यसूक्त ॥ मन्त्रणानेन देवेशि ! प्रकुर्यात् पूर्वनिर्मितम्। कात्यायन्यम्बिके ! तार हनयुग्मं दहइयम् । पचवन्द मथहन्दं प्रथमहन्दमेव च । माया इयं वगञ्चेव चण्डि ! चण्डि ! व तारकम् । नारसिंहदयं पथात् मन्दरञ्च सतारकम् । चामुण्डे । प्रणवञ्चैव भक्षयेति दहइयम् । मथद्दयं पचवन्द छिन्धियुग्म ततो न्यसेत् । ॐ जयद्वितयञ्चैव स्फोटयहितयं तथा। कर्त्तयदितयस्यान्ते ततो दह समीरयेत् । मम शत्रु समुत्तार्य ततो वौज समुचरेत् । दाहयदायहन्द्र ततश्छेदय मोहय । छेदयहितयस्यान्ते विस्ले पय ततः परम् । मम शत्रुपदस्यान्ते मन्त्र सुचारयेत्ततः। तारं हनयुगस्यान्ते !

·५४० । प्राणतोषिणी। भक्षयद्वितयं तथा। पासयनामयानमाविशय ततः परम् । प्रारोहयस्फोटयान्ते उच्चाटययुगं ततः। उम्मत्तययुगस्यान्त इमं मन्वमुदीरयेत् । अष्णपुष्पं समादाय कु-विमञ्छनं स्व. यम् । कलत्राणाञ्च देवेशि ! मन्बणानेन दापयेत् । विलय यान्तु ते सर्व ये मां हिंसन्ति जन्तवः। मृत्युरोगभयो शाः पतन्तु शत्रुमस्तके | विमुखं क्रोधदृष्टिच्च पातयेच्छुत्रुमस्तके । कवचहन्द मुच्चार्य स्वाहाहनमुदीरयेत् । छागादीनामुत्तरोत्तरं प्राशस्यमुक्त मत्स्यसूतो महातन्त्र । चामराणाञ्च दशकेण्डागलैक विशिष्यते। दशभिश्छागलैर्देव ! कूर्म एकः प्रशस्यते । कूर्मस्य च शतेनापि शशकैको विशि- प्यते। शशकस्य शतेनापि स्वगावरुधिरं श्रुतम्। यावत् पद्मदलं पूर्ण तावन्मात्र महेश्वरि ।। तत: शतपुटानाञ्च शललेको विशिष्यते । शललस्य सहस्रेण वराहस्तु विशि- प्यते। हे सहस्रे वराहस्य महिषः श्रेष्ठ उच्यते। हे सहने लुलापस्य खग एको विशिष्यते। खदानान्तु सहस्रेण मानुपे चातुलं फलम्। हे सहस्रे मनुष्यस्य शोणतण्डः प्रशस्यते । हे.गते शोणतुण्डस्य खेतग्रोवः प्रशस्यते। श्वेतग्रोवशतेनापि गोधिका तूत्तमा मता। गोधिकानां शतेनापि नरस्य च कुमारकः। दशैणस्य समा गोधा गोधाया दशपार्पतम् । पार्षतम्य दशानान्तु मेप एको विशिष्यते । मेपस्य दशमध्ये त छागन र विगियते। दगानां छागलानाश्च कृष्णवों विशि. प्यते। तिनाचतेन पुष्पण चाष्टाष्टौ च विशिष्यते । छागस्य सरायणम्य नेत एको विशिष्यते। खेतवर्णस्य दगर्फ मुकुट यदि मस्तके । प्रशस्त सं विजानीयादयतच्च विचारयेत् । गतं तरमामुनापेकं तच्यतं खुद्धमेव च । मानुपय विगिरी। दगमञ्च नराणाष पराईको विशिष्यते । - . शतानामथ माना ·प्राणतोषियी। ५४१ पराहस्य फलं देवि ! सैरिभस्तोषयेच्छिवाम् । सैरिभस्य शता- नाच गोधाज्ञयो विशिष्यते। गोधिकानां शतानाच स्वगाव- रुधिरं तया। तत्सम गोणतुण्डश्व खेतग्रीवं तथैव च । पद- रात्रौ तु कुमार' पर्वतीयं विना प्रिये !! तुलापदाने यत् प्रोक्त छित्वा दत्त्वा च यत् फलम्। खल दगवीयं तुला वत्सरात्परम् । प्रशस्त खेतवर्णन्तु खन खेत विवर्जयेत् । सैरि- भञ्च श्वेतकपण' मनुष्य श्यामसुन्दरम् । द्वादशादात् परश्चैव यावदयावत् म पुष्कलम् । तावदेव महेशानि! किश्चिवाद्या- न्महामुनिः। पक्षिणः कच्छया ग्राहाः स्खलजा जलजा अपि । कामना तु। पद्य दीर्घायुरारोग्यविजयावच्छि बविपुलभोग- प्रातिपूर्वक ध्वजमालाकुलविमानवरारोहणावच्छिद्रह्मलोक. प्राप्तिकामो भगवत्यै छागलदशकं दद्यात् ॥ सद्भाभिमन्वणं कुर्यात्तेन खड्रेन छेदयेत् । पूजयेद्रतपुष्पेण गन्धेन चन्दनन च । तारं मायायुगे कालियुग्म' स्वादिकटं न्यसेत् । दंष्ट्रा- करानि निप्प पफेल्कारिणि च खादय । मर्ज पिब पिब तूर्ण रुधिरं नारसिंहके। द्वितीयं किरिकिरिहन्द कालियुग्म ततः परम् । ब्रजखरिपदं डेऽन्त' वसनधनः स्मृतम् । रुधिरे शर्करां दद्यात् पानीयञ्च ससैन्धवम्। गन्ध सुकुसुमं दद्या- दर्भयुग्मन्त निधिपेत् ॥ विपदं विशूलम्॥ श्री कालि ! कालि ! महाकालि ! कालिके । पापनाशिनि ।। शोणितच वलि ग्रह वरद ! वामलोचने !। तारं तारं ततो मायां हां है होच्च उदयम् । तारं स्थाणुयुग दद्यात् शेपानञ्च समुहरेत् । खदान मुण्डश्चेति विशूलधारिणोत्यपि। विकटदष्ट्रे करालास्य कपालमालिनि तत्परं हां हा ग्रह साहासिनिपदस्यान्त मन्वञ्च विकटहयम्। गिर्य कान्त ततो वान्त केक कास्ये नमः स्थितिः । एष मात्स्यवलिः खाहा पनेनामन्चा दापयेत् । ४६ ·५४२ प्राणतोपिणी। तारं मायास्फुरबन्द हनयुगञ्च उद्दयम् । इन्धनमगुरुहन्द या यह च उदयम्। धराभिमन्वणं कृत्वा त्रिवर्ग परिकल्पयेत् । पूतना कोगिकौञ्चेव कालिकाञ्च यथाक्रमात् ॥ योगिनीतन्त्र खनपूजादौ विशेषो यथा ॥ मायावीजे समुच्चार्य कालिकालोति सुन्दरि ।। व्रजेवरिपदं पथात् लौहदण्डाय ते नरः। शक्ति इति सम्य ज्य देवेशि! सम्प जयेत्ततः। हुहु वागोखरीब्रह्मभ्यां नमः । हु लक्ष्मी- नारायणाभ्याञ्च पदं ब्रूयाद्दे वि! चण्डे 1 महेश्वरि !। नम उमामहेश्वराभ्यां नम इत्यादिनार्चयेत्। प्रणवञ्च ततः पश्चात् कार्तिकेश्वराभ्या नमः । इत्यनेनैव मन्त्रेण शक्ति प्रयोजये- बरः। इति खग प्रपूज्यैव विशेषेण प्रपूजयेत् । खगाय खर- नाशाय शक्तिकार्यार्थतत्पर !। पशुश्छे यस्त्वया शीघ्र खा- नाथ । नमोऽस्तु ते । अनेनैव च मन्त्रण प्रणमेत् खजमुत्तमम् । रहोत्वा ताम्रपानञ्च जलपूर्णमुदच खः। हर्षकामो महादेव्यै पशोच प्रोचणञ्चरेत् । प्रोक्षणञ्च पगोः कृत्वा चोत्सृजेद्दे वता- विया। यथोक्तेन विधानेन तुभ्यमस्तु समर्पितम् ॥ मत्स्य- सूक्त ॥ चन्द्रहासेन खद्देन छेदयेदुत्तमं बलिम्। चन्द्रहास- थतुम्ताल. करवोरदलाकृतिः ॥ मध्यमम् ॥ पञ्चविंशाङ्गुलं मान प्रस्तार सार्बत्राङ्गलम्। एकधारीण खड्नेन यः प्राणी बध्यते किल । न तत् फलमवाप्नोति छेत्ता च नरकं व्रजेत्। एकधार- प्रतिप्रसवस्तु तवैव ॥ पद्मपत्रदलाकारमेकधारं प्रशस्यते । दण्डखास्त्रिवस्तु प्रगस्तो बलिकमणि। सतत् प्रहारमावेश पनि स्यादुत्तरामुखः । स्वयं पूर्वमुखो भूत्वा छेदयेदप्रमादतः । बलि पूर्व मुख सवा स्वयं स्यादुत्तरामुखः। छेदयेत् तोप- खट्रेन प्रहारंण सरुदबुधः ॥ योगिनीतन्त्र, छिवे च पतित तस्मिन् वामभागे च निन्दितम्। दैन्य मध्ये च पतितं देदोर ·प्राणतोपिणो। ५४३ च्छेदं स्मरेट्बुधः ॥ तप्रायश्चित्तमपि तत्रैव ॥ ततः कुण्डान्तिके गला आहुतिर्दशपञ्चभिः। तेनैवमुत्मजेद्दोपं बलिं लभेत् स- लक्षणम् ॥ मत्स्यसूत । शिरग्छित्वा वलिं दद्यादनस्य रता- मेव च । मन्वेणानेन देवेशि ! प्रकुर्यात् पूर्वनिर्मितम् । प्रष रुधिरपानम् ॥ मत्स्यसूक्ते ॥ राजतं मृण्मयं कास्यं रैत्यं काष्ठ- मयं तथा। प्रशस्त रुधिरालोके दारुलौहमयं त्यजेत् । शङ्क- वाश्मयञ्चैव अपवित्र विवर्जयेत्। स्वस्तिकायाः सुप्रशस्त तथा पद्मदलस्य च । अय तोयप्रदानेन नरदानफलं लभेत् । कएठरक्त न दद्यात्त छागलस्य विशिष्यते। पद्मपुष्पदलस्यान्ते तथा मध्यगतस्य च । तावद्दलप्रमाणं स्थानमाळवदनुपूर्वकम् ।। अथ रुधिरग्रहणप्रकारस्तव। कियन्मांसं सरुधिरं तथा खड्गतस्य च। रुधिरं मस्तकञ्चैव पशोद्यापि विशेषतः । विपरीतं पशोर्मस्ते पक्षिमस्ते च दापयेत्। कच्छप चामरे भासे यः प्रदीपन्तु ज्वालयेत्।. स दुर्गतिमवाप्नोति न चिरेण महेश्वरि । दर्मेणापि विधा कृत्वा पञ्चधा रुधिरस्य । पूर्व- भागादितो दद्यान्मध्ये च तदनन्तरम् । वामहस्ततले कला मन्त्रेणानेन मन्वयेत् । कालि ! कालि ! महाकालि ! कालिके! पापनाशिनि !| शोणितं तप्तकं देवदेवि ! ग्टह्व नमोऽस्तु ते। कालि कालोति मन्त्रेण चण्डिकायै निवेदयेत् । विदारोञ्च पूतनां पापराक्षसीम्। कौशिकी पुरतः कला देव्यै रक्त प्रदापयेत्। कोशिक्याद्यामनु वक्ष्ये धर्मकामार्थ- सिद्धिदम् । तारं वा कमला माया कमला कमलामिति । कामकला स्फे स्में खिरञ्चेव दिठान्त समुदाहृतम् । तेषामा- यक्षरेणैव विन्दुयुक्वेन वा पुनः । एतत् सर्वप्रयत्नेन मन्त्र वक्ष्यामि शङ्करि!। तार व्योम ततो मायां यथ पद्ममिदं पठेत् । नों त्रिनेत्र ! विकरालास्ये। अस्त्रमालाविभूपिते!! सर्वासुर- चरकोच्च ·५४४ प्राणतोषिणी। कतान्त ! त्व' खड्गखट्वाङ्गशूलधक् । वक्ष्ये महामनु देवि ! तारं क्रौ क्रीमुदीरयेत्। कौशिकाय गृह रात एषान्त च बलियम् । अपरं तारमाया च प्रस्फुरद्वितयं दह। चलवयं कुहुञ्चैव कुहुश्चैव गुलुद्दयम् । पुनय मारय इन्दं वुधैर्यत् परिको- र्तितम्। विशाखाद्यमनु वक्ष्य येन उत्पद्यते शुभम् । तार ततो विकटदंष्ट्रे डेऽन्त हन हन इयम् । वै विशिखाय स्वाहेति बलिमन्त्र उदाहृतः ॥ योगिनोतन्त्र ॥ ततो रुधिरमादाय वटु कादोन समर्चयेत् । नैऋत्याञ्च महेशानि ! क्रूरं वटुकभैरवम् । वायव्यां हु यां योगिनीभ्यो नम इत्यादिनार्चयेत् । ऐशान्याञ्च महेशानि ! हुक्षौं क्षेत्रपालाय नम इत्यादिना देवि ! गन्ध पुष्पः समर्चयेत् । प्राग्नेय्यां हु गो गणेशाय नम इत्यादिना- येत् । गन्धपुष्पः समभ्यर्च बलिदानं समर्पयेत् ॥ मत्सासूक्ते ।। भूगतं रुधिरं यत्तु भुञ्जन्ति परिचारिकाः । यावञ्च तावद्देवेशि ! लेपनं परिवर्जयेत् ॥ इति बलिदानविधिः ॥ प्रय होमः ॥ शारदातिलके पञ्चमपटले ॥ वीक्षणं मूल- मन्त्रण गरेण प्रोक्षणं मतम् । तेनैव ताड़नं दर्भवमणाभ्युक्षण स्मृतम्। अस्त्रेण खननोहारी हुन्मन्येण प्रपूरणम् । समोक- रणमन्त्रेण सेचनं वम्मेणा मतम्। कुट्टनं हेतिमन्त्रेण मर्म- मन्त्रेण मार्जनम्। विलेप कलारूपकल्पनं तदनन्तरम् । त्रिसूत्रीकरणं पयात् हृदयेनाचनं मतम् । अस्त्रेण वजीकरण उम्मन्वेण कुणैः शुभैः । चतुप्पथं तन्मन्त्रेण तनुयादक्षपाटनम् । यागे कुण्डानि सस्कुयात् संस्कारैरभिरीरितः। गण फडिति मन्त्रे गा उत्तानेन तु हस्तेन प्रोक्षयेदिति स्वदर्गनाइस्ताग्रेण प्रोचणे तेनैव फडितिमन्त्र गणैव । वर्मणा डुमितिमा मुष्टि- बन इम्तेन संचनाभ्युदणमिति । ईतिमन्ने ग्यास्त्रमन्त्र या वमन्य पति पतप मम्बध्यते । तदु सोमगना। मम्मा.

·५४४ प्राणतोषिणी। कृतान्त ! त्व खगखट्वाङ्गशूलधक् । वक्ष्ये महामन देवि ! तार क्रौ कौमुदीरयेत् । कौशिकाय राहू गृह एषान्त च वलियम् । अपर तारमाया च प्रस्फुरदितय दह । चलद्दय कुहुञ्चैव कुहुश्चैव गुलुद्दयम् । पुनय मारय बन्द बुधैर्यत् परिको र्तितम्। विशाखाद्यमनु वक्ष्य येन उत्पद्यते शुभम् । तार ततो विकटदष्ट्ये डेऽन्त हन हन हयम् । वै विशिखाय खाहिति बलिमन्त्र उदाहत ॥ योगिनोतन्त्रे ॥ ततो रुधिरमादाय वटु कादोन् समर्चयेत् । नैऋत्याञ्च महेशानि ! क्रूर वटुकभैरवम । वायव्या हु या योगिनीभ्यो नम इत्यादिनार्चयेत्। ऐशान्याच महेशानि। हुक्षी क्षेत्रपालाय नम इत्यादिना देवि ! गन्ध पुष्पै समर्चयेत् । आग्नेय्या हु गो गणेशाय नम इत्यादिना. चयेत् । गन्धपुष्प समभ्यर्च बलिदान समर्पयेत् ॥ मत्सरसूते । भूगत रुधिर यत्तु भुञ्जन्ति परिचारिका । यावञ्च तावडेवेशि ! लेपन परिवजयेत ॥ इति बलिदानविधि ॥ प्रय होम ॥ शारदातिलके पञ्चमपटले ॥ वीक्षण मूल- मन्त्रेण शरण मोक्षण मतम् । तेनैव ताडन दमणाभ्युक्षण स्मृतम् । अस्त्रण खननोहारी दृन्मन्त्रेण प्रपूरणम्। समोक रणमन्त्रण मेचन वर्मणा मतम्। कुटन हेतिमन्त्रण मम्म भन्ने या माजनम्। विलेप• कलारूपकल्पन तदनन्तरम् । त्रिसूत्रीकरण पथात् इदयेनाचन मतम् । अस्त्रेण वचीकरण इमन्वेण कुशे शुभे । चतुप्पथ तन्मन्त्रेण तनुयादवपाटनम् । यागे कुण्डानि सम्कुयात् सस्कारैरभिरीरिते । शरण फडिति मम्चे ग्ण उत्तानेन तु हस्तन प्रोक्षयेदिति स्वदर्गनाइस्तामा प्रोच तेनैय फडितिमन्चे गाव । यम्मेणा हुमितिमन्त्रणा मुष्टि बन हम्तेन सेचनाभ्युनगामिति। हेतिमवेगानमन्त्र या वमन्त्र पिति पतु मम्बध्यते । तदुल मोमगभुना। ममा ·- प्राणतीपिपी। वियगेपनम्। पानीय चाग्नि पात्रेण कव्यादागं परित्यजेत् । सूर्यकान्तादोत्यादिशब्दादरणिजन्य इति लभ्यते । तदुक्त वशिष्ठ सहितायाम्। जात मात्तण्डकान्ताचुतवहमरण यात्रियागारज वा पाहिताग्ने हादपीति । पात्रेण काम्यपात्रेण पावान्तर गापिहितेन। तदु राघयभसेन यथा। पावान्तरंग्यापि हिते ताम्रपाबादिक शुभे। अग्निप्रणयन कुर्यात् गराये ता दृशेऽपि च । यत्तु स्मृतिसारे ॥ शराये भिन्नपात्रे च कपाले चोन्मुखेऽपि वा। नाग्निप्रणयन कुर्यात् व्याधि हानि भया. वहमिति । तस्य मुखमुग्यपात्रसम्भवे शरावो न ग्राह्य इति तात्पर्य्यम्। क्रव्यादाश परित्यजेत् अस्त्रमन्त्रेणेति नेयम् । तदुक्त राघवमर्तन ॥ अस्त्रेणाग्नि समाधाय कवचेन पिधाय त । क्रव्यादाशन्तु चास्ने ण नै त्या सन्त्यजेत् प्रिये ।। अन्यत्र तु वह्निवोजेन क्रव्यादाशत्याग । तदुक्ता वह्निवीजन मन्त्री क- व्यादाश त्यजेत्तदनुच मनुना शोधयेदस्त्रकेण इति । मन्त्र- मुक्तावल्यान्तु विशेप । आनीयास्त्रेण नैऋत्ये क्रव्यादाश परित्यजेत् । देवाश मूलमन्त्र ण स्थापयेत् पुरत सुधोरिति । सस्कुयात्त यथा न्याय देशिको वोक्षणादिभि । औदर्य- वैन्दवाग्निभ्या भोमस्यैक स्मरन् वसो । योजयेद्दङ्गिवीजेन चैतन्य पावके तदा। प्रादय्यति विन्दु प्रसिद्ध परमात्म- खरूपस्तस्याग्नोपोमरूपत्वात्तयोर्वहिवैन्दव इति। अन्य तु विन्दुबूमध्य तद्भवो वैन्दव । वसोरग्ने भॊमस्य पार्थिवस्य एकमेक स्मरन् देवाश नियोजयेत् कुण्डादिष निदध्यादि त्यन्वय । निधानप्रकारमाह। तारेण मन्वित मन्त्री धनु मुद्रामतीकृतम्। अस्त्र ण रक्षितं पश्चात्तनुवेणावगुण्ठनम । अचित वि परिभाम्य कुण्डस्योपरि देशिक । प्रदक्षिण तदा तारमन्त्रोच्चारणपूर्वक । आत्मनोऽभिमुख वह्नि ·प्राणतोषिणी। जानुस्मृष्टमहीतलः। शिववीजधिया देव्या योनावनं विनि चिपेत् । एनमग्निम् । पश्चाहेवस्य देव्याथ दद्यादाचमनीय कम् । व्वालयेन्मनुनानेन तमग्निमय देशिकः । चिपिङ्गल- हनदहपचयुग्ममुदोर्य च। मर्वाजात्रापय स्वाहामन्तोऽयं प्रागुदीरितः। ज्वालनेन विशेपो यथा राघवभट्टे । जुहुयुथ हुताग्निश पाणिसूर्पसुवादिभिः । न कुदिग्निधमनं न कु- यादव्यजनादिनो । मुखे नैव धर्मदग्नि मुखदोषो हि जायते । नाग्निं मुखेनेतिच यलोकिके योजयन्ति तत् ॥ अग्निप्रणाम- मन्त्रस्तु। अग्निं प्रज्वलितं वन्दे जातवेदं हुताशनम् । सुव- वर्णममलं समिद्ध विखतोमुखम्। उपतिष्ठेत विधिवन्मनु- नानेन पावकम् । विन्यसेदात्मनो देहे मन्त्र जिहां हविर्भुजः । लिङ्गपाशिरोवत्रमाणनेत्रेषु सर्वतः वहीरार्थीशसंयुक्ताः सादियान्ताः सविन्दवः । वर्णमन्त्राः समुद्दिष्टा जिह्वानां सप्त देशिकः ॥ वहोरफः । इरो यकारः । अर्धीश उकारः। एतदयुक्ताः सादियान्ताः सकारादियकारान्ताः वैपरीवेनैते वर्णाः सविन्दवः सप्त जिद्वानां सप्त विन्दवो मन्त्राः समुद्दिष्टाः कधिता देशिक- रित्यर्थः। सत्त्वादिगुणभेदन सप्तजिह्वाभेदमाह। जिह्वास्ता- स्त्रिविधा: प्रोता गुणभेदेन कर्मसु । हिरण्या गगना रक्ता कृष्णान्या सुप्रभा मता। बहुरूपातिरता च सात्त्विक्यो योग- कर्मस । परागाभा सुवर्णान्या वतीया,भद्रलोहिता। लोहिता- नन्तरं खेता धूमिनो च करालिका। राजस्यो रजसा वझेः विहिताः काम्य कर्मसु । विश्वमूर्तिस्फुलिनिन्यौ धूमवर्णा मनोजवा। लोहितान्या करालाख्या काली तामस्य ईरिताः। एताः सप्त नियुज्यन्ते क्रूरकर्मसु मन्निभिः ॥ इति जिह्वाभेद- कथनम् । जिवानां रूपतदधिष्ठावदेवताचाह । समाभाः स्युजिद्राः कल्याणरेतसः। अमत्वं पिटगन्धर्वयच- स्वखनाम ·प्राणतोषिणी। जानुस्मृष्टमहोतलः । शिववीजधिया देव्या योनविन विनि- क्षिपेत् । एनमग्निम् । पश्चादेवस्य देव्याच दद्यादाचमनीय- कम्। ज्नालयेन्मनुनानेन तमग्निमय देशिकः । चित्यिङ्गल- हनदहपचयुग्ममुदोर्य च। सर्वाज्ञाज्ञापय स्वाहामन्त्रोऽयं प्रागुदीरितः। ज्वालनेन विशेपो यथा राघवभट्टे । जुहुयुस हुताग्निश्च पाणिसूर्पसुवादिभिः । न कुदिग्निधमन न कु- यादव्यजनादिनो । मुखे नैव धर्मदग्नि मुखटोपो हि जायते । नाग्नि मुखेनेतिच यल्लौकिके योजयन्ति तत् ॥ अग्निप्रणाम- मन्त्रस्तु। अग्नि प्रज्वलितं वन्दे जातवेद हुताशनम्। सुवर्ण- वर्णममलं समिद्ध विश्वतोमुखम् । उपतिष्ठेत विधिवन्मनु- नानेन पावकम् । विन्यसेदात्मनो देहे मन्त्र जिहां हविर्भुज । लिङ्गपायुशिरोवतध्राणनेत्रेषु सर्वत' । वहीरार्थीशसयुक्ता. सादियान्ताः सविन्दवः । वर्णमन्त्रा' ममुद्दिष्टा जिवानां मत देशिकैः । वोरेफः । इरो यकारः । अर्धीश उकारः। एतद्युत्ता' सादियान्ताः सकारादियकारान्ताः वैपरीत्येनेते वर्णा मविन्दव सप्त जिह्वानां सप्त विन्दवो मन्वा समुद्दिष्टाः कथिता देशिक- रित्यर्थः । सत्त्वादिगुणभेदेन सजिवाभेदमाह। जिहास्ता- स्विविधाः प्रोक्ता गुणभेदेन कर्मसु । हिरण्या गगना रक्ता कृष्णान्या सुप्रभा मता। बहुरूपातिरता च सात्विक्यो योग- कर्मस । परागाभा सुवर्णान्या वतीया मद्रलोहिता। लोहिता- नन्तरं श्वेता धूमिनो च करालिका। राजस्यो रजसा वहे: विहिताः काम्यकर्मसु । विश्वमूर्तिस्फुलिनिन्यौ धूमवर्णा मनोजवा । लोहितान्या करालाख्या काली तामस्य ईरिता:। एताः सप्त नियुज्यन्ते क्रूरकर्मसु मन्त्रिभिः ॥ इति जिदाभेद- कथनम् । जिवानां रूपतदधिष्ठावदेवताश्चाह । स्वखनाम मा. स्युजिताः कन्यापरेतसः। अमत्य पिळगन्धर्वयक्ष- .

·५४८ मागतोपिगी । । नागपिगाचकाः। रांक्षमः मप्त जिहानामीरितायाधिदेवताः । अमयो देवः । निहाविशेपे द्रव्यविशेपहोमी राघपभट्टादावन- सन्धयः । ष रङ्गमनु' न्यस्येत्तनायुक्तेन यर्मना। महमार्चि: म्पम्तिपूर्ण उत्तिष्ठ पुरुषः पुनः। धूमव्यापी मप्तनिहो धनुईर इति क्रमात् । पड़गमनयः प्रोक्ता जातिभिः मह मंयुताः । सहमाधिरादीनां चतुर्य तत्वं मम्प्रटानात्। प्रयोगन्तु ।। ओं महनाचिपे हदयाय नम इत्याटि जेयम् । मूतॊग्टी तनो न्यन्ये इंगिको जातवेदमः। मूनी पोचवायाधुटिपानीसके पुनः। प्रदक्षिणगायम्येदुच्यन्ते ता यथाक्रमात् । जातवेदाः मप्तजिह्रो हव्यवाहनमंजकः । अखोटरजमंजोऽन्यः पुनर्वग्वा- नगदय. । कोमारतेजा: म्यादिश्वमुखो देवमुग्नः स्मृतः । तारा- ग्नये पदाद्याः म्यनत्यन्ता वहिमूतयः । तारः प्रणयः । अग्नये इति स्वरूपं तेनाग्न्यन्तेन श्री अग्नये इति पटमादो येषामिति विग्रहः। प्रयोगे तु मूर्ति ओं अग्नये जातवेदसे नम प्रत्या- यद्यम् । आमनं कल्पयित्वाग्ने त्तिं तम्य विचिन्तयेत् । इष्ट. शक्ति स्वस्तिकाभोतिमुछेर्दोघंर्दोभिर्धारयन्तं जवाभम्। हेम- कल्प पद्मरागं त्रिनेत्र ध्यायेहति बद्धमौलिं जटाभिः । परि- पिञ्चेत्ततम्तोयैर्विशुद्धैमखलोपरि । दभैरंगमध,स्थमखलायां परिस्तरेत्। निक्षिपेदिक्षु परिधीन् प्राचीवजे गुरूत्तमः । प्राचीवजं दिक्षु गुरूत्तमः परिधीनिक्षिपेदित्यन्वयः। परि- धयस्तु कात्यायननोक्ता यथा। परिधीन् परिदधत्यामा॑न् वृक्षोयान् बाहुमात्रान् पताशवैकइतवैल्वानिति । प्रादक्षिण्येन सम्पूज्यास्तेषु ब्रह्मादिमूर्तयः । ध्यायन् वह्नि यजेन्मध्ये गन्धा- येर्मनुनामुना। वैखानरजातवेदः पदे पधादिहावह । लोहि- ताक्षपदस्यान्ते मर्वकर्माणि साधय। वङ्गिजायावधिः प्रोक्लो मन्तः पावकवल्लभः। एतत् पूजनमष्टमूर्तिमप्तजिधापूजनान्तरं एक- ·प्राणतीपिणी। ५४४ । कार्यम। यदाह मत्स्य सूक्ते दशमपटले। प्रथाग्नियजनं वक्ष्ये सर्वयन्जेषु भूतिदम् । श्रादौ समोरणं कृत्वा पयात् पूजां समा. चरेत् । आमनं पूजयित्वा तु ग्रहोत्या रक्तपुप्यकम् । पात्रान्तरस्थं कुसुमं ध्यायेद्देवं हुताशनम् ॥ ध्यानन्तु शारदोतसमानम्। यजेत् पूर्वादिपत्रेषु । हं जातवेदसे नमः, हं हुताशनाय नमः । हं सुवर्णवर्णाय नमः । हं हिरण्याख्याय नमः। इंसुसिद्धाय नमः। हं हिरण्याय नमः। ई सर्वतोमुखाय नमः । पूर्वादिपवेषु । हिरण्यवर्णां प्रथमा वर्जितां महाद्युतिम् । वराभयकरां वन्दे हिरण्याख्यां सुसिद्धये। ओं य्यां हिरण्यायै नमः। कनका विभुजा शुक्ला हस्ताभ्यां दर्भसञ्चयान्। कमण्डलुच्च बिभ्राणां नमः साधकसिविदाम् । श्री य्यां कनकायै नमः स्वाहा । उद्य- दिन्दुनिभा वान् चतुर्भि जपल्लवैः । शलचक्राभयवरान् दधतीं प्रणमाम्यहम् । ओं रक्तायै नमः स्वाहा। सुप्रभा पाण्डरा खेतकराभ्याच कृताञ्जलिः। पद्मासनस्था नौ शेपरसना मां प्रसोदतु। सुप्रभायै नमः स्वाहा। ओं बहुरूपायै नमः स्वाहा। नोलोत्पल निभे! देवि । वद्भिवणे । सुरार्चिते ! जवारूपधरे | नित्यमितिरूपे प्रसीद माम् ॥ भी य्यं व्यं अभि. रूपायै नमः स्वाहा। यहा। विरैफावन्तिमो वर्गी रेफ: पष्ठः स्वरस्थितो । इन्दुविन्दुभिखायुक्तौ जिद्धादीजान्यनुक्रमात् । । श्री चित्पिङ्गलहनहनदहदहपचपचसर्वानाज्ञापय स्वाहा। इति मन्त्र श च पुनरग्नि सम्पूजयेत् स्योः। शापचार नम- स्तेऽस्तु नमस्ते हव्यवाहन !। गवान्तक । सरयेष्ठ । शान्तिं कुरु नमोऽस्तु ते ॥ इति स्वागतम् ॥ १॥ नमस्ते भगवन् देव ! आपो नारायणात्मक!! सर्वलोकहितार्थाय पाद्यश्च प्रतिग्राह्य ताम् ॥ इति पाद्यम् ॥ २॥ नारायणपरं नाम ज्योतोक्य सनातन । यहाणाध्यं मया दत्तं विखरूप ! नमोऽस्तु ते ।

·५५० मागतोपिणी। इत्यर्थ्य म् ॥ ३॥ जगदादित्यरूपेण प्रकाशयति यः सदा । नमी प्रकाशरूपाय नमस्ते जातवेदसे ॥ साधमनीयम् ॥ ४॥ भनन्नय । नमस्तेऽस्तु सम्पापप्रणागन !। मधुपर्क प्रयच्छामि महाप परमेश्वर !। इति मधुपर्कः ॥ ५ ॥ बेगुस्सविषयापान विधारूप परात्पर !। वेलोक्यस्थितिसंहले वोतिहोचाय ते नमः ॥ इति पुनराधमनीयम् ॥ ६॥ जवामिन्दूरमदाय सर्व- पापप्रणाशनम्। सानीयते मया दत्तं सर्वकामार्थसिहये। इति सानोयम् ॥७॥ हुताशन! महावाहो । देवदेव मनातन !! वसनन्ते प्रयच्छामि देहि मे परमं पदम् । इति वस्त्रम् ॥८॥ ज्योतिषां ज्योतीरूपस्त्वमनादिनिधनाच्युत मया दत्तमला. रमवर नमोऽस्तु ते ॥ इत्यलझारः ॥ ८॥ देवोदेवा मुदं यान्ति यस्य सम्यक् समागमात् । सर्वदोपोपशान्त्यर्थ गन्धोऽयं प्रति- ग्गृह्यताम् ॥ इति गन्धः ॥ १० ॥ त्वं विष्णुरत्व हि ब्रह्मा च ज्योतिषां पतिरीश्वरः । ग्टहाण पुष्प देवेग ! मानुरूपं जगद- गुरो ! ॥ इति पुष्पम् ॥११॥ देवतानां पितॄणाञ्च सुखमेकं सना. तनम् । धूपोऽय देवदेवेश । गृह्यतां योधनञ्जय ! ॥ इति धूपः ॥ १२ ॥ त्वामेकं सर्वभूतेषु स्थावरेषु चरेषु च । परमाहुः पराकारः प्रदीपः प्रतिगृह्यताम् ॥ १३ ॥ इति दोप: ॥ नमोऽस्तु यजपतये प्रभवे जातवेदसे । सर्वलोकहितार्थाय नैवेद्य प्रतिग्राह्यताम् ॥ इति नैवेद्यम् ॥ १४ ॥ हुताशन ! नमस्तुभ्यं नमस्ते सुरवाहवे।। लोकनाथ ! नमस्तेऽस्तु नमस्ते जातवेदसे ॥ इति वन्दनम् ॥१५॥ जिद्धापूजास्थानमाह शारदायाम् । मध्ये ईश्वरकोणेषु जिह्वा ज्वालारुचो यजेत् । केशरोलेन मार्गेण पूजयेदङ्गदेवताः । पथादादाय पाणिभ्यां सुस्रुवौ तावधोमुखौ। त्रिः सम्प्रता- पये दङ्गो दर्भानादाय देशिकः । तदनमूलमध्यानि गोधये. त्ते याकमात् । यहोवा वामहस्तेन प्रोक्षयेद्दक्षिणे तमी।

·माणतोषिणी। ५५२ पुन: प्रताप्य ती मन्ची दर्भानग्नौ विनिक्षिपेत् । प्रात्मनी दक्षिणे भागे स्थापयेत्तो कुशान्तरे। श्राज्यस्थालीमथादाय प्रोक्षयेहस्तवारिणा । तस्यामाज्यं विनिक्षिप्य संस्कृत वौतणा. दिभिः । निरुह्य वायव्यङ्गारान् हुदा तेषु निवेशयेत् । इदं तापनमुद्दिष्टं देशिकैस्तन्ववेदिभिः। सन्दीप्य दर्भयुगलमाज्ये विधानले क्षिपेत् । गुरुह दयमन्चे गा पवित्रीकरणं विदम् । दीप्तेन दर्भयुग्मेन नोराज्याज्यात् स वर्मणा। अग्नौ विसर्जये. दर्भमभिद्योतनमीरितम् । तेषु ज्वलितान् दर्भान् प्रदान स्वाणुना गुरुः । नातवेदसि तान्यास्येदान्योत्पवनमोरितम् । ग्टहीत्वा तमगारान् प्रत्युह्याग्नौ जलं स्टशेत्। अङ्गुष्ठोपक- निष्ठाभ्यो.दर्भी प्रादेशसम्मितौ। कत्लोपनोयादस्त्रेण तमुत्प- वनन्त्वि दम्। तहट् हृदयमन्त्रेण कुशाभ्यामात्मसंमुखम् । दृते संप्लवनं कुर्यात् संस्कारा: पडुदीरिताः। प्रादेशमात्र सन्धि दर्भयुग्म तान्तरे। निक्षिप्य भागो हो कत्वा पक्षे शक्ले तर स्मरेत्। वाम नाड़ोमिडां भागे दक्षिणे पिङ्गला पुनः । सुषुम्नां मध्यतो ध्यात्वा कुर्याद्धोमं यथाविधि । अत्र स्थानविशेषे होमनिन्दा मत्स्यसूत चतुर्दशपटले ॥ यथा ॥ कर्ण होमे भवेद व्याधिर्नेऽन्धत्वमुदीरितम् । नामि- कायां मनःपोडा मस्तके च धनक्षयः। एतेषु प्रधाना- हुतिपरमन्यथा शारदोतो दोप: स्यात् । तद्यथा। सुवेण दक्षिणाझागादादायाज्यं सदा गुरुः। शहयादग्नये साहे- व्यग्ने दक्षिणलोचने। वामतस्तहदादाय वाम वडिविलो- धने। जुहुयादग्नीपोमाभ्यां स्वाहेति हृदयाएना। म- न्त्रण सुवेणाज्यं भागादादाय दक्षिणात् । जुहुयादग्नये विष्टिकते स्वाहेति तन्मुखें। हैति सम्पादये गागे स्वाज्यस्याबा- इतिकमात्। त्यग्निनेत्रपक्वाणां कुर्यादुधाटनं गुरुः ।

·८ कुण्डस्य रूपं जानीयात् अष्टाभिराज्या- ५५२ प्राणतोषिषी। मताराभिर्ध्यातिभिराज्येन जुहुयात् पुनः । जुहुयादम्मि मान्छेण विवार देगिकोत्तमः। परम प्रकर्वपुः । प्राच्या शिरः समाख्यातं बाई दधिक्ष सौम्ययोः । जठरं कुण्डमित्युक्तं योनिः पादौ च पश्चिमे । गर्भा- धानादिका घळे किया निवर्तयेत् क्रमात् । हुतिभि. प्रणवेन पृथक् पृथक् । गर्भाधानं पुंसवनं सीमन्सो. बयनं पुन.। पनन्तरं जातकर्म स्याब्रामकरण तथा। उप- निष्क्रमणं पयादनप्राशनमेष च । चीडोपनयने भूयो महा. नाना महाव्रतम्। महानामा वेदारम्भः ॥ तथोपनिषद पयाहोदानोद्दाहको मृतिः। शुभेषु स्युविवाहान्ता: क्रियास्ताः क्रूरकर्मस । मरणान्ताः समुद्दिष्टा वढेरागमवेदिभिः । ततश्च पितरौ तस्य सम्प ज्यात्मनि योजयेत्। समिधः पञ्च जुहुयात् मूलाग्रतसम्मुता। मन्त्रे जिवाङ्गमूर्तीनां क्रमादर्यधा. विधि। प्रत्येक जुहुयादेकामाछुति मन्त्रवित्तमः। अवदाय सुवेणाज्यं चतु सुचि पिधाय ताम् । सुवेण तिष्ठन्नेवाग्नी दे- शिको यतमानस । जुहुयाहिमन्त्रण वौषडन्तेन सम्पद। विघ्नेश्वरस्य मन्त्रेण जुहुयादाहुतोदश। सामान्य सवतन्त्रा- णामेतदग्निमख मतम् । तत. पोठ समभ्ययं देवतायै हुता. शने। अर्चयेहङ्गिरूपा तां देवतामीष्टदायिनीम्। तन्मुखे जुहुयान्मन्त्री पञ्चविंशतिसंख्यया। आज्य न मूलमन्त्रेण वी. कोकरणन्विदम्। वद्भिदेवतयोरैका मामला सह भावयन् । मूलमन्त्रण जुहुयादाज्य नैकादशाहुती । नाडौसन्धानमु- द्दिष्टमेतदागमवेदिभि । जुहुयादगमुख्यानामावतीनामनु- क्रमात् । एकेकामाहुति सम्यक् सर्पिपा देशिकोत्तम । ततो. ' ऽन्येष्वपि कुण्डेषु मस्कृतेषु यथाविधि । प्राचार्या विहरेदग्नि पूर्वादिष समाहितम्। ऋत्विजो गधपुप्पाबैरगावावरणा. .

·प्राणतोपिणी। . विताम् । तन्त्रोतामेतामिष्टा च पञ्चविंगतिसंख्यया । मूलना. ज्येन जुहुयु: साज्येन चरुग्पा तया। पाहुतिदानप्रकारय मत्स्यपूत । उत्तानेन तु हस्तेन प्रहा ठाग्रेण पोड़ितम् । संहतालिपाणिस्तु जुहुया शिकोत्तमः । पाहुतिस्तु घतादीनां मुवेणाधीमुखेन तु । दद्यात्तिलाद्याधुति तु देवेनोत्तानपाणिना। समिधोमय तिलवम्भोदकाद्याहुति- स्तया । अङ्गुष्ठादित्रिचतुरैविश्वपत्र इति क्रमात् ॥ द्रव्यविशेष. होमे जिनाविशेषोऽपि तत्रैव ॥ एताहुती हिरण्यास्या कनका शम्यहोमतः । रक्ता ख्याता समिदोमे कृष्णा सा पाहुती तथा। सुप्रमा मोदकविधी बहुरूपातिरूपका। पुष्पा पवविधी वझे- जिताः सप्त प्रकोर्तिताः। द्रव्यालाभे प्रतिनिधिरपि तवैव। उक्तं न लभ्यते तत्र प्रतिकत्या च होमयेत् । अर्कम्योडुम्बर' प्रोक्तं खदिरम्य शमोरिता। पिप्पलस्य पलाशः स्यात् पलाश स्यापि पिप्पलः । उभयोरेवमेवं पलाशकम्। कुगाभावे भयेददूर्वा दूर्वाभावे कुगो भवेत् । इक्षोरभावे त्व. मृमाऽमृतायाथ पलागकम् । पद्माभावे हयारि: स्यान्जलजानां विशेपतः। घृतं न लभ्यते यत्र शुद्धवीरेण होमयेत्। क्षीरस्य तु दधिज्ञेयं मधुनथ गुड भवेत् । शर्करायाय थोखण्ड गुड़खण्डमथापि वा। रसानाच रसेनैव सर्व मित्रमेन वा। मोदके पिष्टकं जेयं फलानाञ्च फलेन तु । काष्ठम्य चैव काठेन पुष्पस्य कुसमेन च। एवमन्योन्यतः सर्व सवंद्रव्येषु सर्वदा ॥ अद्भुतेषु तु सर्वेषु उत्तराभिमुखो भवेत् । ममिधः प्रावरणं कुर्य्यादन्यत्र पूर्वदिग् भवेत् । यजमानः स्वयं नैव समिधं प्रवयेत् क्वचित् । पुनगियादिभिः कुर्यात्र पुत्र' विनियोजयेत् ॥ तथा ॥ न कदाचिदमृग्दानं ग्रहयजे विच- वणः । भूतिकामः कचित् कुर्यादेव' तन्त्रविदां मतम् । स्यादयामार्गे ·साग्निकानां दृष्टिमेव निरग्निकम्। विकुशेन महायाग विवा- प्राणतोषिणी। भाग्यादिकं भवेदयत्र समिधः यावर्ग स्थितम् । मेयं न योज- येमन्त्रो अन्याय विचक्षणः । एकाङ्ग' लग्नमेकन न पार्ष स्थापयेत् क्वचित् । देगिकः पाञ्चलो भूत्वा ऐशान्यादिक्रमण त। प्रदक्षिणेन कुर्वीत मन्त्रः परिसमूहनम् । मन्त्रपूर्व हादी विपतकम्। वैश्वदेवे त्वेकपत्र नित्यहोमे तथैव च । दिग्विदिक्षु परिस्तीर्य महायागेषु सर्वदा। दिक्षमात्र नित्य होम वैश्वदेवे तथैव च। प्रकला कर्म नित्यन्तु वृथा नैमि. त्तिक चरेत्। तस्मात् पुप्पफनायेन मत्वा नैमित्तिकं चरेत् ॥ तथा ॥ प्रजापति तयेन्द्रश्च अग्निं सोमं तथैव च । एतानित्या- हुति कला ममिदीममनन्तरम् । हुला व्याहृतिभिः पक्षात् सर्वत्र व महेश्वरि ।। भूर्भुवः स्वः स्वाहा तब त्यादिमन्त्रपञ्च- कम् । अन्त त्रिष्टिकृति दवाडीमद्रव्येण शङ्करि ।। दानमध्ये यजभेदे ग्रहयन्ने शतान्तरे। सप्तभेदे विभे पूर्णाः पुनस्ते च विधा क्रमात्। ऋत्विकम्कन्धं स्मृशन्मन्त्री दक्षिण वा स्पृशन् भुजम् । यजमान. सपत्नीको जुहयाद्दे शिकोत्तमः। उत्थाय दद्यात् पूर्णाञ्च नोपविश्य कदाचन । कनकायान्तु जिह्वायां रक्तायां ग्रहयन्नके । ग्रहहोमशतान्ते च पूर्णा एका विधीयते । सहसान्ते इयं कुर्यादयुतान्ते चतुर्थकम् । अन्नहोमे युगं दद्यात् पद्महोमे चतुर्थकम् । प्राज्यलाजतिलादीनां होमे च दशल- क्षके। एनमामफल्नेहोसे दिलोयं समुदाहृतम्। शताई का तद वा गर्भाधानान्नप्राशने। सीमन्तोनयने चैव प्रायविता- हुतिघु च । दधिहोभे च नित्ये च एषु पूर्ण विवर्जयेत् ॥ अथ होमव्यप्रमाणम् मत्स्यसूक्त चतुर्दशपटले । कर्षक तहोमे त हितोलय पय: स्मृतम् । वाणतोल पञ्चगव्यं तोलकै- मंधुदुग्ध व प्रतिमावन्तु लाजाः स्युर्मुष्टिसम्मिताः ।

·प्राणतोषिणी। ५५५ पृथकाष्टममाणेन अथवा पूर्वपूरणम् । शतवी मुष्टिमात्रेण शर्करा तौलकार्यकम्। वितोलञ्च गुड़ विद्यादितपर्वावधि स्मृतम् । मोदक धात्रीमानच्च मागं वदरमानतः । पिण्डकस्य यथा मानं नारिकेलादिपर्वकम् । तालन्तु बहुलं चैव पनर्स वीजसंख्यया। मारणोच्चाटने चैव पनसं दशधा कृतम् । अष्टधा नारिकेलन्तु मातुलुङ्ग विधा मतम्। विधा कृतं फलं वैल्व- मन्यया दशभागकम् । प्रादेशमात्र समिधं दूपिनवयं स्म : तम् । पत्रावसानहोमे च प्रादेशं परिकल्पयेत् ॥ समिविशेषो यथा राघव ॥ विशोर्णा विदला इस्खा वका स्थूला कशा विधा। क्रिमिदष्टाय दोर्याय निस्त्वचः परिवर्जिताः। विशी- युःक्षयं कुर्याहिदला व्याधिसम्भवा। इस्त्रायां व्याधि- माप्रोति वका विघ्नकरी सदा। स्थूलाभिहरते लक्ष्मी कशायां याजकक्षयः । हिधायां नेत्ररोगा: स्युः कीटदष्टार्थनाशिनी। दोपं प्रकुर्वते दीर्घाः प्राणनगे निस्वचः स्मृताः । न क्षीणा ना. धिका न्यूनाः समिधः सर्वकामदाः। आर्द्रत्वचा समच्छदां तर्जन्यङ्गलिवर्तुलाम्। ईदृशी होमयेत् प्राज्ञः प्राप्नोति विपुलां थियम् । श्रोते स्मार्ते चतस्रोताः समिधः परिकीर्तिताः॥ मत्स्यस्तो चतुरङ्गना च गुडूची ब्रोहयो मुष्टिसम्मिताः । सर्पयं सूक्तिमानेन सूक्ति स्यात् पञ्चतोलकम् । मरिचे विंशक कवा मारणे दशकं विदुः । दशधा च मृणालं स्यान्मूलक तप्त नागकम् । एकैकम: कशेरुय शृङ्गवेरागुलेन त। मातु. लुङ्ग समं कुर्यादन्नं व्यञ्चनसंयुतम् । पूर्ववदेव मानं स्यात्तण्डुलं वैव तत्समम्। चन्दनागुरुकर्पूरकस्तूरीकुझुमादि च । नकुले तु कुलं ज्ञात्वा कुले द्रव्यान्तरेण तु । यथा योगो न गन्धेन राज्य कामे विशेषतः। तिन्तिडीवोजमानेन समुद्दिष्टानि तान्त्रिकैः ॥ योगिनीतन्त्रेऽपि ॥ कर्षमात्र तं देय सूक्ति- ·५५६ प्राणतोपिणी। मात्रं पयः स्मृतम् । दधि प्रतिमानन्तु तदईञ्च मधुस्मशम् । एषां व्यापारकं वक्ष्ये यथावत् शृणु पार्वति !! सुवर्णाष्टप्रमाणेन हत देयं विचक्षणः । पयो भवेत्तदईन दधि पञ्चसुवर्षकम् । दधि चैव तदबैन एवं मानविदो विदुः। एवं शतस्य मानन्त' प्राबल्य विभवे सति। पञ्चाशत्तत्र जानीयात् सर्वत्रैव विचक्षणः । : अथ मानाध्यायः ॥ योगिनीतन्चे दितीयभागेगवाक्ष- मात्र यहश्या प्रकरश्मे स्तु लेखिका। लेखिकाष्टी' भवेली धूलयोऽष्टौ च सर्पपः। सर्वपाणां चतुष्केण रत्तिकेत्यभिधी- यते। रत्तिकानां विधतिय पादञ्च परिकीर्तितम् । तोलिका तु चतुप्पादैवतुस्तोलैः प्रसूतिका। प्रमृती हे कर्षक वे कर्षे तु पलं भवेत्। पलान भवेत् सूक्तिः सूती गुड़कं मतम् । वीरमिलोदयकृतहस्तिहृदयमबन्ध र जालान्तरप्रविष्टायां सूर्यभासि यदीच्यते। रजस्तत्परमागतास्य प्रमाणं "प्रथम मतम् । पसरेणुर्मतस्तैय परमाणुभिरष्टभिः। तैरष्टभिर्भवे- लियो यूका लिग्यैस्तथाष्टभिः । यवो यूकाभिरष्टाभिर्यवैरष्ट- भिरङ्गलम् । मुष्टिस्तानि च चत्वारि हे च मुष्टी धनु: । वि. मुष्टिको वितस्तिः स्यादरत्नो वे वितस्तिके। किष्काभ्या- मरविभ्यां धनुः किष्क हयेन च । महसं धनुषा क्रोमो गव्यू- तिदिगुणा ततः। गव्यूतयथ चतस्रो योजनं कल्पित कला। मरस्यसूक्त पोड़गपटले तर सर्पपाणां चतुप्कण माप इत्य- भिवोयते ॥ पत्र मापः शम्यवाचकः ॥ मापाणाश्चैव तूयेगा रतित्यभिधीयते। रतिकानां विंगकच पादच्च परिकोर्ति- तम् । तोनिका च चतुष्पादेयतुम्तोनः प्रमृतिका। प्रस्तो १ कपंच हे क तु पन भवेत् । पलहये व सूक्तिः म्याद । पति यीप्राणतोपिण्यां चतुर्थ काम्य कागई दुगामन्त्रस्तुतिनाम- मायामागतनामयनिहोमसीमीयानुकम्पपरिमाणात्मक- दुणियप्रकरणरूपपुष्पकयनं नाम पठः परिषदः । भूमी रग्धर्क मतम् ·प्राणतोचिगी। ५५७ देवों नमस्कृत्य भुक्तिमुक्तिप्रदायिनीम्। मासकत्यमथो वक्ष्ये विदुषां परितुष्टये ॥ अथ मासलत्यम्। चान्द्र एवाव मासस्तिथिसत्यनिमि- तत्वादभिलापादिकन्तु सौरेणेव प्रागुतधर्मकाण्डकृतवचनात् । मास्य सूक्ते द्विपञ्चाशत्पटले । पाखिने शुकपचेच अष्टम्याश्च निशागमे। सिद्धगौरोवतं कुर्याद या साध्वी धर्मचारिणी ॥ प्रति सिद्धगौरीव्रतमस्मिन् देशे अपचरद्रूपत्वेन न लिखितम् । यस्यात्र प्रयोजनं विद्यते तेन तत्त अन्वे प्यम् । शुकपचे दश- म्यान्तु पाखिने परमेश्वरि ।। विजया नाम सा स्थाता सर्वत्र निगमालयम् । रेवन्तं पूजयेत्तत्र ईश्वरीच्च वरानने ! । इह लोके सुख प्राप्य याम्यन्ति शिवमन्दिरम् । तेजोऽमीति च विभुजं तुरङ्गासनसंस्थितम् । खड्ग वर्मधरञ्चैव मन्वेणानेन पूजयेत् । नमस्ते सूर्यपुत्राय तुरङ्गानां हिताय च । शान्तिं कुरु तुरङ्गानां रेवन्ताय नमो नमः। ओं गन्धर्वकुलजातस्त्वं भूपालाय च केगव ।। ब्रह्मगास्त त्ववाद्येन सोमस्य वरुणस्य च । तेजसा चैव सूर्यस्य स्खलोला ते पदा तथा। रुद्रस्य ब्रह्मचर्यस्य पवनस्य बलेन च । धान्यकं पशक वीज ध्यानं सिद्धार्थकानि च । पद्मपत्र निशान्ते च सूत्रेण दिगुणेन च । बधीयादक्षमालायां गले चापि विशेषतः। अस्त्र शस्त्रादिकञ्चैव राज्यागानि च भाविनि!। प्रतिवोजेन पुष्पाद्यैः पूजयेदविचारयन् ॥ अय रहञ्जनदर्शनं तव ॥ दशम्यामपराहे तु भुक्तावत्स स्वयं प्रिये ! । शोभनं खञ्जनं पश्यन् नमस्कुर्य्याविभूतये । वासु- देव बही ग सर्वकाम कनाद ।। पृथिव्यामवतीर्णोऽसि खञ्ज. रोट ! नमोऽस्तु ते । खञ्जनाय नमस्तुभ्यं सर्वाभीष्टप्रदाय च । नीलकण्ठाय भद्राय भद्ररूपाय ते नमः । भद्र! त्वं देहि मे भद्रमायां पूरय पूरक ! । स्वस्तिकोऽसि कुरु वस्ति खञ्चगेट!

·! ५५८ माणतोषिणी। नमोऽस्तु ते । नारायणमरूपाय मंघरसरसम्खप्रद ! । नीलकण्ठ । महादेव ! खन्नरीट । नमोऽस्तु ते । देवदानवयक्षाणां नराणां पुष्टिपईनम् । दर्शनं तव भद्रम्य विष्णुरूप ! नमोऽस्तु ते । पथ दर्शनशुभाशुभफन्नम्। जलप्रामादगिरवर पर्वते च जलान्तिके। दृष्टे शुभं भवेत् कीर्तिप्ठेिषु धनवईनम् । अमेषु न्टपतिर्भूयात्तथा देवालयेषु च । तडागतीरे धनवान् प्रमशाने मरणं भवेत् । कृष्णग्रीयो नोलकण्ठः ज्वेतकण्ठो जनार्दनः । पोते तपार्वती देवी धन्वत्पचे तु वोक्षणम् । व्याधिर्भवति देवेगि! स्थिरे सम्पत्तिकारकम् । मतां भुन्नन् भवेद्रोगो थियं दृष्ट्वा च वासवः । समान कीर्तनादेव पायुपस्तु क्षयो भवेत् । तस्मात्तु खञ्जन नाम कीर्तयेदविचारयन् ॥ तवैव ॥ कीमुद्यां रात्रि- योगे तु ग्रहिणी या पतिव्रता। इन्द्र लक्ष्मी समभ्यर्च सुगन्धि कुसमादिभि । पायमच बलि दद्यादन्न व्यजनसयुतम् । नारिकेलफलैर्दवान् पितृनथ ममर्चयेत। बन्धूथ पूजयेद्रात्री प्रकुर्य्यात् क्रयविक्रयम्। न करोति महालक्ष्मी शापं दत्त्वा व्रजेत् पुरम् । निशीथे वरदा लक्ष्मी को जागर्ति विभापिणी। नारिकेलोदकं पीत्वा अक्षेर्जागरणं निशि। तबिभूति प्रय- च्छामि को जागर्ति महोतले। सोमञ्च पूजयेत् कुम्भे पट्टे वा पीठकेषु च ॥ अथ लक्ष्मीध्यान तत्रैव ॥ नवयौवनमम्पन्ना तप्तकाञ्चनसनि भाम्। त्रिनेत्रां विभुजा रम्या दिव्यकुण्डलधारिणीम् । श्रीफल दक्षिणे पाणो वामे पद्मञ्च बिभ्रतीम । मर्वालङ्कारसम्पूणा सर्वा- नकारगविताम्। किन्नरामरगन्धर्वसिद्धचारणसेविताम् । वौजेन दीर्घयुक्तेन पडङ्गमथ कल्पयेत्। पूजयेदुपचाराद्यैर्नानानैवेद्य- वन्दने ॥ पृजामन्वन्तु तत्रैव ॥ क्षोरोदार्णवसम्भूते ! विष्णोरुरसि सस्थिते ।। रहाण पूजा देवेशि ! कोमुद्याच नमोऽस्तु ते । प्रणा ·प्राणतोषिणी। ममन्त्रस्तु। विश्वरूपस्य भार्यासि पद्म ! पद्मालये । मुझे !! महालक्ष्मि ! नमस्तुभ्यं कौमुदीच्च कुरुख मे । नमस्ते सर्वजगता वरदासि इरिप्रिये ! या गतिस्त्वत्प्रपन्नानां सा मे भूयात् त्वद- चनात् । लक्ष्मि ! देवि ! नमस्तुभ्यमचला भव मर्वदा । कमले ! वरदे ! देवि ! कुलोद्योतकरो मम। हिताय मर्वभूतानां यथा नारायणे स्थिता। तथा त्वं पाहि मां टेवि! सर्वलक्षणसम्भवे।। कता पूजा मया भक्त्या कमले ! वरदे ! शुभे ।। पूजां एक सुरेशानि ! नमस्ते कमलालये !। पूर्वादिपत्रे सम्प ज्य भृत्या- दिनवशक्तिकाः। वासुदेवादिकं तत्र वामनादिकमर्चयेत। तवैव कलसे चैव इन्द्र ध्यात्वा ममर्च येत्। सर्वलक्षणसम्पर्ण- मिन्द्रमैरावतस्थितम् । शचीसमेतं वरदं ध्यानेन परिचिन्त. येत्। पूजामन्त्रोऽपि ॥ ववहस्त ! महावाहो! बहुनेत्र ! पुरन्दर !। रक्षार्थ सर्वभूतानां पूजेयं प्रतिगृह्यताम् । दिक्- पालांश्च ग्रहांश्चैव ब्राह्मणांयाग्रतोऽर्चयेत्। विष्णु नारायण- चैव भावभूतेखरं यजेत् । पूजयित्वा ह्यनेनापि विल्वमुद्रा प्रदर्शयेत्। पद्ममुद्रां धेनुमुद्रां मन्त्र अधा स्तुति पठेत् । इत्याश्विनक्कत्यम् ॥ विपञ्चाशत्पटले ॥ श्रीभगवानुवाच ॥ तुलाराशिं गते भानो शकपचे विशेषतः । प्रतिपदा व गोशृङ्गः पूजयेत् कमलालयाम्। उपोध्य गवकाहारं बलिं दद्याच पायसम्। कुन्द पुप्प समभ्ययं सर्वपापहरी भवेत्। तत्र व पूजयेद्देवीं महिपेण मम प्रिये ! । दूर्वयारपुष्पाभ्यां पूजयेज्जगतो पतिम् । शाल्योदन ततो भुक्काचम्य गत्ला जलान्तिके । तच विविध कुर्यात् पलं कृत्वा महेश्वरि । जयं मंवत्सरं तस्य भने भग' समादिशेत् । विभीषणं बलिञ्चैव सीमञ्च परमेश्वरम् । पूजयेहन्धपुष्पाइनानानैवेद्यवन्दनैः । कृष्णपचे तथा कुर्थ।हम्प- ·मागतोपिणी। तोपजनवरत्। मधुमामागनं कुर्यादेकमान वर्तयेत् । यक्षपणे द्वितीयायां धर्मराज समर्षयत्। चमकत्वा विधानेन मोद- रानय भोजये । ऐजय्यं लभते मीय बद्धभोगानयान यात् । हापाप तथा लक्ष्मी कुन्दपुप्पः ममर्शयेत् । कृष्णद्रष्यबलि दद्यात्ती वित्त प्रयाति। रतीयायां गणेगञ्च पूजयेत् पिटकादिना। वर्तयेदेकमक्तेन न गोको जायते भुपि । च. ती मोदकैदयों पूजयेत् कुशनार्थकम् । दधिरखण्डअलि दद्या. दा लभते ध्रुवम्। कृष्णपक्षे प्रतिपदि देवी माहेश्वरी यजेत् । सितपारायतै पूजा भूतिदा जायते ध्रुवम् । पञ्चम्या वित्वपथ हर गौरी ममर्चयेत् । बनिश्च मोदक दद्याविद्या- काम सुरेश्वरि चीरस्य प्रागनादेव पापात् पृतो न सगय । पत्सम्या कृष्णपक्षस्य देव नारायण रम् । महायोनी समभ्यर्थं कुम्नानां तारयेद्दा ॥ महायोनी कामाख्यायाम् ॥ पछया ये शुकपक्षस्य देव धनपति यजेत् । यो जन पोडश दद्यान्मोदते नाकमण्डले । सप्तम्या सयतो भूत्वा उभे पक्षे तु कार्तिक । देव मत्स्य तथा काममिन्द्रदेव प्रपूजयेत् । ब्राह्मग्मान् दम्पती चैव भाजयेत् प्रातरैव च। फलमूल तथा धान्य प्रदद्यात् दक्षिणा शुभाम् । न च व्याधि क्षुधा वापि बाले तस्य प्रजा यते । अष्टम्याञ्चैव देवेशि । शुलपक्षे विशेषत । दुर्गा मत्ता- निनौञ्चैव कृष्णखड़े ममर्चयेत् । त्रिकाल्न पूजयेद्भक्त्या यशस्वी तेजवान् भवेत् । कृष्णपक्षे शिव दुर्गा कमला कालिका तथा । मृण्मय्या पूजयेदेवी मध्यरात्रे प्रयत्नत । न च व्याधिभय घोर यावत्तु वत्सरावधि ॥ बहनौलतन्ने पाठपटले ॥ कार्तिके भलपक्षस्य नवमी या शुभा भवेत् । तस्या पृज्या महेशानि ! सुन्दरी परदेवता । सुन्दा पटले सम्यक् पूजा च कधिता शुभे ! ॥ मत्स्यभूतो ॥ शुक्लपक्षे नवम्यान्तु तिलम समाच ·प्राणतोषिणी। . रेत् । देवमुद्दिश्य फलदमुपर्युपरि पक्षमे । 'क्कपणे चैव यजे- देवों सप्तम्यां सूर्य मर्चयेत्। धनधान्यलक्ष्मीकर पुत्रपौत्र विव- दनम् । कार्तिकस्यं तु शुक्लायां दशम्यां नियतः शुचिः। तेलेन शुद्धतेलेन अर्जयेन्मधुसूदनम्। क्कणपर्वत क्षीरंभ 'मधुना च विशिष्यते । रात्रौ फलाशनं कुर्यान्मोदते विष्णुमन्दिरे । कृष्ण- पोऽर्चयेत् कृष्ण हृषीकेश शतक्रतुम्। तोषयेत् परमानाद्यै- नरो न निरय व्रजेत् । एकादश्यां कार्तिकस्य शुक्लपक्षे यश- खिनि! । स्नानं शुकतिलैः कुर्य्यात्रिशुक्ल ईरिमर्चयेत् । प्रातरेव तु द्वादश्यां नित्य कृत्य समाहितः । सझल्पा च गणेशानं ब्रह्माणं दिक्पतीनपि । ग्रहांचे प्रतिकुम्भेषु स्थण्डिले च हरिं यजेत् । पञ्चामतेन गन्धेन तीर्थतोयेन नापयेत् । पृजयेसातपत्राद्यैः कुमुदै. पहजैरपि। शारटोयेन पुप्पेण यथाविभवविस्तरै । त्रिकाल चार्चयेत्या अग्निकार्य ततो निशि। प्रबोधन ततः कुर्यान्मध्याह्ने परमेश्वरि ।। दिवा माने भवेडानिस्तथा रात्रौ प्रबोधने। श्राद्ये अष्टाक्षरं दद्यात् प्रतिमन्ने महेश्वरि । कृताञ्जलि ततो बचा इमं मन्त्रमुदाहरेत्। ब्रह्मेन्द्ररुद्राभि- नूय मानो भवान् सुरोधेय विवन्दनोय.। प्राप्ता तवेय हादशी कोमुद्याख्या त्वमेव जाग्रष्व हि लोकनाथ ।। ततः स्पृष्ट्वा पठे- मन्त्री शनैर्मन्त्र पठेत्ततः। मेघागतैनिमलचन्द्रतोयैरारण्य - पुष्प रथ सौरभेयै । अहं ददामीति च धर्माहेतोः जाटव जाटव च लोकनाथ ।। जानुभ्यामवनीं गत्वा पठेन्मन्त्र सतारकम् । प्रसौद नारायण । कृष्ण ! विष्णो। मुकुन्द ! लक्ष्मोश । भवन्नमस्ते। सम्पश्य लक्ष्मों तव भावभूति- माथित्य चाथित्य च लोकनाय ! । दृत्य गोतैर्बहुविधैः पुराण- थवणेन च। नयेद्रात्रि महेगानि । पञ्चधोपपुर.सरम् । प्रभाते पूजयेत्या धेन् दद्याच दक्षिणाम् । ब्राह्मणान् पूज- ।

·.. प्राणतोपिणी। येत्या दीनान्धक्षपणानपि। पार्गपरिवर्तने चैव मन्बमष्टा- परान्तरे। पाखो भव जगवाय! नमो नारायणाचुत।। प्रमोद भगवनाथ ! भव संसारमोक्षण !! परिवर्तय पार्थोऽपि गोविन्दात ! सहयम् । दिवाभागन कत्र्तव्यं पूर्ववद वि.. धिना प्रिये !। क्षणपक्षस्य द्वादश्यां कुर्याामणतर्पणम् । शकायाच चतुर्दश्यां पार्वत्या सह शहरम्। वित्तपत्रः समः भ्यर्य न शोको जायते भुवि। अथ कृष्णप्रयोदश्यां कार्तिके मासि भरि!। प्रात.सानं ततः कृत्वा मोतसि विधिववरः। उमां हर रवि' विषणु' चन्दनेन विलिण्य च। पनप मह- भानि ! विल्वपत्र: समयेत् । शाकेन तोषयेद्देवान् स्वयं शाकेन वर्तयेत् । तथा। मध्याने नापयेत् कुम्भ वसनं तव विन्यसेत् । अभिपिञ्चेत्ततः पयादात्मानं बान्धवैः सह । अपा. मार्गस्य पुष्पेण निवारं शिरसोपरि। वामावर्तन देवेशि ! अपामार्गस्य पत्रकम्। वक्ष्यमाणेन वा कुर्याद गायत्रया वा समाहितः । यत् कृतं दुष्कृतं कर्म मया जन्मशतान्यपि । व्या. प्याद्य त्वत्प्रसादेन अपामार्ग ! हरख में । संहिताख्याच पु. ग्याख्या प्रेताख्यानान्तरेण च । श्रुत्वा संख्या दिजातिभ्यो. दानं दद्याविभूतये । चतुर्दशी तथा प्रेता पूज्या पूर्वेण संयुता। यदा परदिने रात्रौ दर्शयुक्ता न सा भवेत्। एवमेतत् पर प्राधं तिथ्यन्ते दीपमुत्सृजेत् । देवैरपि निहत्ते चेत् पूर्णिमा सचतुर्दशो। । तदा पूर्वा ग्रहोतच्या सदा रात्रिगता अपि । माने प्रेतकथायाय श्रवणे यमतर्पथे। सूर्योदयगता ग्राह्या. नरे प्रेतचतुर्दगी। एकादशों समारभ्य यावत् पञ्चदशी प्रति। निरामिषेप भोजथमेकमक्तन वर्तयेत् । भोपवतमिदं प्रोक्त सावकाशेन सेवयेत् । पौर्णमास्यां तुलादित्ये श्रीपतिं लोलया सह। चन्दन पूजयेत्या कुलच्छेदो भवेव हि । तुलागत . + ·प्राणतोषिणी। समावाप्य लक्ष्मीनिंद्रां विमुञ्चति । तत्र सम्पूज यू जनादेव लक्ष्मीः स्यादनपायिनी। खेतकुम्भेऽर्चयेलक्ष्मी कुवरं रतकुम्भो । पीतकुम्भे येविषणु नानानैवेद्ययन्दनैः॥ नारदपञ्चरावे द्वितोयरात्रे सप्तमाध्याये॥ कार्तिकीपूर्णिमायाञ्च राधा विष्णुपूजनम् । यत्र तत्र त्वनियमः परं निर्वाणकारणम् ॥ मत्स्यसूक्त । कदाचित् कार्तिक मासि यदि दर्शवयं भवेत् । तवाद्या सुखरात्रिः स्यादपरस्तु मलिम्बु चः। मलिम्लु चे ह. थिके तु विष्णूस्थानादनन्तरम् । लक्ष्मीप्रबोधो भवति सा ज़या मुख सुप्तिका। दण्डेकरजनीयोगो दर्थेन स्यात् पनि । तदा विहाय पूर्वद्युः परतः सुखराविका। तत्र श्राई कृतं येन अक्षयं भवति ध्रुवम् । शतग्रहणजं पुण्यं तीर्थे मान महा फलम्। इष्टदेवं समुद्दिश्य पितृनुद्दिश्य यत्नतः । जीवितश्चेत् समुद्दिश्य दीपं दद्यात् शिवालये। आयुष्कामो हि देवेशि ! दीपं दद्याश्चतुष्पथे। हाविंशत्तु समुत्सृज्य पञ्चविंशतिक प्रिये !। आकाशदीपं दद्यात्तु नवपञ्चयुगेन वा। त्रिदीप पञ्चदीपञ्च एक वा दापयेबुधः । अर्घ्य श्चैव वहन् जन्तून् जा. यते नात्र संशयः। विहस्सं साईहस्त वा हस्तमात्रमथापि वा । अढेतु दापयेहीपान् लभते वाछित फलम् । गिरे वक्षः- स्थले चैव अङ्ग वा मणिबन्धके । यो दीपं दर्शयेवि ! खर्ग. लोके महीयते । कमलां शादिनीञ्चैव धरणों विजयां तथा । जयां लक्ष्मों सुभद्रा महामायां दलेऽचयेत्। ब्रह्मादीन पूजयेदग्रे वासुदेवादिकानपि । शल' पानिधि पूजेत् कुवेरं घरुणं तथा। इन्द्राणीमथ सम्प ज्य मन्त्रेणानेन संयजेत् । नमस्ते इत्यादि। विश्वरूपस्येत्यादि। त्वं गति: सर्वभूतानां वरदासि हरिप्रिये ।। सर्वानन्दकरे ! देवि ! सर्वशाखे ! नमो. ऽस्तु ते । लोले ! देवि ! नमस्तेऽस्तु नरकार्णवतारिणि !!ची. ।

·प्राणतोषिणी। ५ रोदमयनोडू ते । प्रसौद परमेश्वरि । जय पद्मालये देवि जय लक्ष्मि। हरिप्रिये !। सर्वानन्द करे ! देवि ! सर्वशाखे । नमोऽस्तु ते। जय चोरोददुहितर्महे हे सुस्थिरा भव। इयं सावकारी पूजा नैवेद्यादिकमुत्तमम् । लोले ! टहोला तत्सवं सहाण पर- मेश्वरि । दीपदानान्तरे चैव मन्त्रमेतमुदीरयेत्। दामो. दराय नमसि तुलायां लोलया सह। प्रदीपं ते प्रयच्छामि नमोऽनन्ताय वेधसे । ऊईतः सप्त लोका ये ये चाधोवर्तिनः सदा। दत्ताकाशप्रदीपेन प्रकाशं विचरन्तु ते। ये च नार- किणी लोकाः पौडया बाधिताः सदा । भवस्थास्ते प्रकाशन्तु दत्ताकाशप्रदीपतः । अन्धकारे स्थिता ये च ये च लोकविव- जिताः। तेषां प्रकाशनार्थाय प्रदीपी दीयते मया । यमदार महाघोरे सन्ति ये पुरुषा मम। तेषां प्रकल्पितार्थाय प्रदीपो दीयते मया। वातवर्षपतङ्गादिनेहवर्तिक्षयादिना। निर्वा णस्य प्रदीपस्य न दोपो मम केशव ! | नमः पिढभ्यः प्रेतेभ्यो नमी धमाय विष्णवे। नमो धमाय रुद्राय कान्तारपतये • नमः । ईशकोणे प्रदद्यात्तु मालये विजनेऽपि च । उल्का निशि तथा देया दक्षिणाभिमुखेन तु । निक्षिपेत्तत्र प्रथम मन्त्रणा नेन शहरि!। उस्कामुखाथ ये केचिच्चरन्ति इह भूतले । उज्वलज्योतिपा दग्धास्तेषान्तु परमा गतिः। आपदो मम नश्यन्तु सुखरात्रिप्रसादतः। उल्कासन्दीपनेनैव वईन्तु मम पूमा। कार्तिकस्य श्रमायां वै समारभ्य यशस्विनि । काल- राविव्रतं कुर्य्याद यथाकाय्यं तथा शृणु ।. व्रतविध्यादिस्तु वि- पञ्चाशत्पटलेऽनुसन्धेयः ॥ इति कार्तिककत्यम् ॥ तवैव चतु.पञ्चाशत्पटले । हथिके शुक्लपक्षस्य प्रतिपत्त महेश्व- रम् । दूर्वागुरेः ममभ्यये गणनामीखरो भवेत् ॥१॥ द्वितीयायां जगदात्री बस्ते मम्प ज्य यत्नतः । एकाहार तत. कृत्वा तीयायां ·माणतोषियो। जनार्दनम्। चताञ्चेव श्रीकान्तमेकादश्यां जनार्दनम् । हादश्याञ्चेव ब्रह्माणं त्रयोदश्यां शतक्रतुम् । चतुर्दश्याञ्च गौरीशं सितपद्मः समर्जयेत् । श्वेताम्बरधरी भूत्वा त्रिकालं संयते- न्द्रियः। मधुना तर्पयेहेवान् ब्रह्मलोके महीयते। वृश्चिक पौर्णमास्यान्तु कल्यमुत्थाय वागयतः । पूजयेत् क्षेत्रविघ्नेश पञ्चम्यां कमलां तथा। पष्ठयां वसुसमभ्यर्य सप्तम्याच दिवा. करम् । अष्टम्यां त्रिपुराञ्चैव नवम्यां सुरसुन्दरीम् । दुगी वाला समुद्दिश्य एकभक्तन वर्तयेत्। दशम्याश्चैव तां देवीं दिक्पती- गापि पूजयेत् । सवितारं सापयित्वा देवान् रात्री बलिं चरत् । वृहन्नीलतन्चे षष्ठपटले ॥ मार्गे मासि सिते परे सप्तमी रवि- वल्लभा। अबदां पूजयेत्या पुत्रपौत्रसमन्वितः। लक्ष्मीः स्थिरायतेऽवश्यं यावञ्च सचराचरम् । तावत्तस्य यह लक्ष्मी- चौदत्य परिवर्जयेत् । निथला च भवेद्दे वि ! सत्य सत्य' गणे- खरि ! । पूजा चास्या महेशानि ! कथिता तव सविधौ । अन्न- दाकल्पके सम्यग् जानीहि नगनन्दिनि ।। मत्स्यस्तो थिके पौर्णमामी तु विजेया क्षेत्रपूर्णिमा । द्वापर पूर्णिमा पोपे वेतायां माघमासके। बलिभिगुंडखण्डेश्च पूजयित्वा विजोत्तमम् । अलक्ष्मी नाशयेद्दाता लक्ष्मीञ्च लभते पराम्। यावकैः शर्करा- येथ मोटकविविधैरपि। क्षेत्रपूर्णिमामारभ्य विरात्र परमे- वरि । लत्या नक्त महेशानि ! विष्णुलोके महीयते। सुर- यमिदं प्रोता महाविभवदायकम् । धनधान्यलक्ष्मीकर श्री. सौभाग्यप्रदायकम् । कृष्णप्रतिपदि विष्णु पूजयेत् पार्वती- पतिम् । अग्निकार्य विकालच लमोवान् जायते कुले। द्वितीयायां गुड़ प्राश्य पूजयेत् सुन्दरीमपि । तीयायाच गो. विन्द तिल माश्य ततो निशि। चतुर्थी यावकाहारो मदनच निभापतिम् । दधि प्राश्य ततो रात्री शिवलोके महीयते । प.

·प्राणतोषिणी। सम्यां दिननाथश्च पिशुश्च लोलया सह । पूजयेत् पीवर कुम दौर' प्राश्य लभेत् श्रियम् । पूजयेच्चैव गोविन्द गवामप्यधियो भवेत्। सप्तम्याच तथाष्टम्यां नवम्यां विजितेन्द्रियः। धना- ध्यक्षं खेतकुम्भे त्रिकालं नियतः शुचिः। महाविभवमानोति लक्ष्मीः स्यादनपायिनी। मादेयतोये देवेशि । कृष्णपचे ज. गद्गुरुम् । चित्रप? समभ्यर्थ क्षीरं प्राश्य ततो निशि । अणिमादिगुणैः सिर्जाियते नात्र संशयः । दशम्याच मंह- शानि। एकादश्यां शतकतुम् । हादश्यां केशवं मूले वयोद- श्याच पार्वति ।। चतुर्दश्यामशोकेन कामं विष्णु समर्शयेत् । त्रिकाल मानमासाच एकभन न वर्सयेत् । एवं सत्वा सत. देवि ! ब्रह्मलोके महीयते । अमावस्यायां गोमुख्य गले विप्र- मुखे गले। गोक्षीरेण चर' लत्वा पितृनुद्दिश्य शङ्करि !! म धुना गुडखण्डे न लवणेनोदकेन च। त्रिकालं तर्पयित्वा व काममाप्नोल्यमीसितम् । ऐश्वर्यमतुलं प्राप्य पिढलोके महो- यते । इत्याग्रहायणहत्यम् । तत्रैव ॥ धनु:स्थे च ततः सूयें शुक्लपक्षे वरानने ।। प्रतिपदि महेशानि! प्रातःसायी जितेन्द्रियः। त्रिकालं पूजयेत् सूर्य रोगामधेत नान्यथा । वष्णपक्षे जगवार्थ पूजयेत् पार्वतीपतिम् । अग्निकार्य ततः कत्ला ततो मुञ्चेत बन्धनात्। द्वितीयायां समारभ्य शुक्लपचे विशेषतः। पादित्यमथ रुद्राय पूजयेशतिभावतः । यापत् दगीश्चैव तावदेव महरि!। संसाराम्मुच्यते देवि ! नाव कार्या विचारणा। चतुर्थं शक्लपक्षे तु धनराशि गते रवी। एकमन देवेशि! रमर्श प्रति पूजयेत्। लण शचीपति विा पञ्चम्यां मधुसूदनम् । षष्ठयां स्कन्द विद्यावाच रात्री 'तपीरभोजनम् । सतम्बाच तयाष्टम्या नवम्यां पश्योयोः ।

·प्राणतोषिकी। ॥ कात्यायनी समभ्यच्य एकमतन शरि । दशम्यां पार्वतो. माथमेकादश्यां वियः पतिम्। पिष्टंकः पूजयेहिष्णु खयं न समाचरेत् । थावञ्चतुर्दशों प्राप्य अमावास्याच प्रत्यये। पौर्ण- मास्वां ततः कल्यै पितृनुद्दिश्य तर्पयेत्। पुरोडाशेन विधिना कदाचित्रावसीदति ॥ इति पोषक्वत्यम् ॥ तत्रैव पञ्चाशत्पटले ॥ श्रीभगवानुवाच ॥ मकरस्थे सह- सांशी शुक्लपक्षे यशखिनि!। प्रतिपदि सरित्तोये सावा. भ्वयं जनार्दनम् । वत्तयेदेकंमत न अग्निकार्यपुरःसरम् । क्षोरेगाध्य विधातव्य मुच्यते शोकसागरात् । द्वितीयायां तथा शक चन्दनेन विलिप्य च। पोठे वाऽगुरुपने च पूज- येक्तितत्परः। इविष्याशी भवेद्रात्रौ रूपवानभिजायते । टतीयायामुमाकान्तं योपति कमलालयाम्। समभ्यर्थ निशानाथ कुन्दपुष्पः पृथविधैः । सुनच प्राशन कुर्या- महापातकनाशनम् । चतुर्थी शुक्लपक्षस्य पूजयेगणनायकम् । साम्रकुम्भे विशेषेण पञ्चरत्नेन परि!! तिलान् सम्पा- भयेद्रानो तिलैहीम समाचरेत् । लक्ष्मीवान् सुतरां चापि धनवान् स प्रजायते । पञ्चम्याच जगदात्री प्रातरेव नदीजलैः। मापयित्वा सुलक्ष्मी तां कुम्भैर्मारकतैरपि । वसन्तपञ्चमी नाम सर्वपापप्रमोचनौ। वसन्तञ्च समभ्यर्थ कन्दर्य सरति प्रिये !। वसन्तरागश्रवणात् श्रियमाप्नोत्यभौसिताम् । श्रीप- चमों तु केचित्तां मुनयः प्रवदन्ति वै। वर्तयेदेकभक्तो न श्रियो न विद्युतिर्भवेत् । पष्ठयां प्रातः सतस्रानः पूजयेच दिवाकरम् । धोरणाय ततो दद्यामुच्यते व्याधिबन्धनात् । सूर्यग्रहए- तस्था हि शक्का माधस्य सप्तमो । अरुणोदयवेलायां तस्यां नानं महाफलम्। वदयाथार्कपत्रस्य सप्त पत्राणि शालिजान् । रतांच तपडुलान् दूर्वाः कला शिरसि मन्जयेत्। ॐ यद्यज्ज- ·সায়নীথিবী। । महतं पापं मया सप्तम जम्मसु । तन्मे रोग शोकञ्च मा. करो हन्तु सप्तमी । सप्तापवैरक्तश्च ताडुलैर्गवचन्दनः । फले- (जिवापुष्य रयं दद्यात् सतक्रियः । सप्तमप्तिप्रौतिक ! सप्तलोकप्रदीपनि । सप्तव्याहृतिके देवि । नमस्ते रविमण्डले। जननी सर्वभूतानां सप्तमी सप्तसप्तिके !! सप्तव्यावृतिक ! देकि । नमस्ते रविमण्डले। दानं कोटिगुणं प्रोक्त होम जापं सुरा- चनम्। ब्राह्मणान् भोजयित्वा च इविष्यानं स्वयं ततः। तौथे स्नानं दशगुणं गङ्गायां कोटिरेव च । रविवारे च स- प्रा कोटिकोटिगुर भवेत् । दद्यादयं सहस्रश्च शतं वापि तदईकम् । अयुतेन लभेदास्यं लक्षः सायुज्यमेव च । अशक्ती हादशं दद्यात् पञ्चविंशमथापि वा। हिगुणत्वान्महेशानि! व्रतानेऽयं मुदाहृतम्। भजेद्रविदिने प्राप्से प्रहत्ते चोत्तरायणे । पुन्नामधेयनक्षत्रे ग्रहोयादशमीव्रतम्। हस्तो मित्रस्तथा पुष्यो ज्येष्ठा भृगुपुनर्वसू। पुवामधेयनक्षत्राण्येतान्याहुर्मनीषिणः । सप्तम्यो शुक्लपक्षे तु तात्यः समाहितः । पार्वतीशं गणेशच पूजयेद्दयितया सह। त्रिकालं पूजयित्वा तु तिलपायसमो- दकैः । ततो नक्त चरेन्मन्त्री हविष्यानेन शङ्करि । यत् कृतं हादशाष्टम्यामेकेनैव तु तत् फलम् । भवेत्तस्मात् प्रयत्नेन स- र्ष स्वेनापि भाविनि !| पितृनुद्दिश्य यत् थाई यः करोति स्वभक्तिः। सर्वथाई यत् फलच कान्तिम न संशयः । पिटतर्पणतः शेषे सर्वे वर्णा दिनातयः । तिलोदकन्तु भोपाय प्रदद्यादलित्रयम्। वामोपवीतिना देवि ! दक्षिणाशा- मुखेन त। दद्यादनेन मन्त्र ए शुचिः प्रयतमानसः। एधि भीम! महावाही। शाम्तनो: कुलनन्दन ।। रहाण दत्ता ममाभिः पानीयं वरदो भव । वैयाघ्रपद्यगोत्राय साइति. भपुवाय ददाम्येतत् सलिन भीभवमथे। प्रवरायचा ·प्राणतीषिणी। ५.८ मध्याहव्यापिनी ग्राह्या या भौमाष्टमी सदा। मानेच तर्पणे दाने ग्राह्या सूर्योदयात् परा। यद्येकस्मिंस्तु वै मासि यदि स्यान्माकरोदयम् । भीमाष्टमी भवेदापि तदा ग्राद्या परा तिथिः। नवम्यान्तु जगडात्री गौरी कमलया सह। श्री- वक्षे पूजनादेव महतों श्रियमाप्नुयात् । दशम्यामथ नलाशो सप्तमी सप्तकुम्भके। पूजयेन्मरुपवैथ नानाविभवविस्तरैः। ब्राह्मणान् भोजयेत्या ऋषिं सम्य ज्य वैष्णवम् । तोषयेडाव- बुड्या च तत्तुल्यो जायते प्रिये !। एकादश्यां प्रातरेव ततः सङ्कल्पयेवतो। विकालं पूजये दिपामग्निकार्यसमन्वितम् । एकनैवोपवासेन कृतन परमेश्वरि । सर्वपापैविशुद्धामा हार- सायुज्यमाप्रयात् । जागरं कारयेद्रात्री संहितायवणादिभिः । न चात्र वारदोषोऽस्ति माधे चैव घटेषु च । उत्थाने शयने विष्णोर्वासरन्तु न लद्धयेत् । दिनक्षये दशाविद्धे सदैव परि- वर्जयेत् । ग्रहस्थस्तु विशेषेण पुत्रवांश्चेविशेषतः। न पुण्य- पायथैव पूर्वसद्धल्पितं विना! द्वादश्यामप्युपःकाले खान कुवानदीजले । धानोसानं प्रकुर्यात्तु महापातकनाशनम् । गोविन्दं पूजयेद्भक्त्या धेनु दद्यात्ततो व्रतो। दानञ्चैवाग्नि- कार्यञ्च ब्राह्मणानथ मोजयेत्। शृणु देवि! महागुह्य थी- विणोत्तपञ्चकम् । विभूतिहादशो नाम पञ्चैव परिकी. र्तिताः । कात्तिकस्य च मार्गस्य माघस्य फालानस्य च । प्रा. पारस्य दरारोहे :वादश्यां पकायके । श्रावणस्य तु सिंहस्थ अशून्या नाम द्वादशी। जनार्दनं समुद्दिश्य उपवासं करोति यः। अशून्या च भवेत् शय्या जन्म जन्म नि शङ्करि!। क्यो- दश्यान्तु शक्लायां विभूत्वाख्या वयोदशो। माधवं कलसे कत्ला भूतिमानोति शाखतीम् । माघे मासि सिते पक्षे स्याता राम- चतुर्दशो। कामविद्यापि सा कार्या शिवरात्रिविधानतः। .

·प्राणतोषिगी। - पौर्णमास्यासुपःकाले सानं कुर्य्याविधानतः। सम्य ज्य च जगतार्थ दानं दद्याविभूतये। धेनु दद्याहिजातिभ्यो विष्णु- लोके महीयते। इन्धनञ्चैव पक्कानं इविष्याबेन वर्त्तयेत् । कृष्णपक्षे प्रतिपदि स्कन्दमुद्दिश्य यत्नतः । दानं दद्यादद्दिजा. ग्रेभ्यः पूजयित्वा विधानतः। द्वितीयायां जगन्नाथं समुद्दिश्य प्रपूजयेत् । प्रदद्याचरनैवेद्य हविष्यानेन वर्तयेत् । तीयायां तथा धर्म चित्रगुप्त समर्चयेत् । पिष्टकाशी भवेद्रात्रौ धम्मे- लोकाद्भवेञ्चुतिः। चतुर्थी कृष्णपक्षे तु लक्ष्मी कुम्भे समर्च- येत् । पायसाशी भवेत्रित्य रमाया न युतिर्भवत्। पञ्चम्यां मदनं देवं गोपालं रुक्मिणीमपि। चित्रे वाक्षतपुञ्जेषु नरी न निरयं व्रजेत् । पष्ठयां धन्वन्तरि शम्भ कुमारं पूजयेविशि। धीरकुम्भ महेशानि! न शोको जायते भुवि । सप्तम्यां कम- लानाथं घृतकुम्भ समर्चयेत् । वारिधारां ततो दद्याद्वायंया च व्रतस्य वै। कृष्णाष्टम्यां नवम्याच विल्वपत्रेण शद्धरम् । विकालं पूजयेद्भक्त्या पार्वत्या.सह गोमये। पिण्डेभ्योऽर्थे हृषीकेगमेकमनोन वर्तयेत् । दशम्यां कृष्णपक्षस्य गङ्गां स- म्य जयेद्वती। एकादश्यां हविष्याशौ माधवञ्च समर्चयेत् । त्रयोदश्यां तथा कामं चतुर्दश्याच प्रत्युपे । अनर्काभ्युदिते काले मानं कुर्यात् मरिजले। शतजन्मकृतं पापं तत्क्षणादेव न- श्यति । रटन्तो नाम विख्याता सर्वपापहरा शिवा || ह. नीलतन्वे सप्तमपटले ॥ माधे मास्यसित पचे रटन्त्याख्या चतर्दयो। तस्यों सम्पू जयेत्तारों महाविभविस्तरैः । चक्रवर्ती महाराजो भवत्येव न संशयः ॥ मत्स्यसून ॥ अमावस्या कृत- खानम्तिन्नानेन महेखरि ।। श्राई कुर्यादविष्याशी पिट. लोक महीयते ॥ इति माघहत्यम्। मत्सहो। योभगवानुवाच : कुम्भसंस्थे सहमांशी ·प्रगतोपिणी। पूजामारभ्य दैथिकः । तथा रुणे महेशानि ! प्रतिपत्- प्रभृति क्रमात् । ब्रह्माणञ्चैव गायत्री मतों गौरी जय. न्तिकाम्। कमला पार्वतोश्चैव महामहिषमर्दिनीम् । सरखतों महामाया महालक्ष्मी रति तथा। कालरात्रिमुमा. वेव यजेत्तैरुपचारक। कर्णेनाकर्ण नो तूर्गों पूर्णा मदन- प्रौतिदा। क्रीडयेयुथ पूर्वाल्ले नरा: सिन्दूरमगिड़ताः। पूज- येच्च महेशानि ! गोपालं गोपिवल्लभम्। मन्दारैः किंशकैश्चैव तथा चूताङ्गुरैरपि। पूजयेदिधिव(वं शिविकायां ततो न्य. स्येत् । मुहऽभिजिते पञ्चवाधैर्यात्रा समाचरेत् ॥ नारदपछ• रावे हितोयरावे सप्तमाध्याये । परं शिवचतुर्दभ्यां गिवं सम्प्राप्य पूजनम् । तहिनेऽनगनं विप्रा पर निर्माण कारणम् । मतम्य सूत ॥ शिवव्रतमयी वक्ष्ये सर्व पायप्रणाशनम् । चन्द्राने करणे देवि ! रुद्रप्सायुज्यमाप्नुयात् । चतुर्दश्याममावास्यादिवस यदि मं- स्पृशेत् । यदा त्रयोदशी चन्द्रा वयोदश्या शिवव्रतम्। प्राप्नो- त्य तुलभोगन्तु यस्य राधी चतुर्दशी । शिवरातिव्रतं तद कर्तव्यं तिथिपूजनम्। माघफा नयोर्मध्ये या च कृष्णा चतुर्दशी। शिवयोगेन संयुक्ता शिवरात्रिरदाता। दिवास्पर्श व्रत विद्या- द्रावो वा पूर्णमेव तु। होनेनेव व्रतं कुर्यात् शिवयोगस्य शहरि!। माघीत: परतो या स्यात् कृष्णा माधौ चतुर्दशी। सम्यो सम्य जनादेव सर्वपापैः प्रमुच्यते। योगतिथ्यन्तरे चैव प्रवेगञ्च समाचरेत् । न रात्रौ पारणं कुर्यान्न सन्ध्यायां कथ- चन । सानमावाहनं कुर्य्याच्चतुर्दश्या: समागमे । आतुरै मा. जन जेय सानात् कोटिगुणं फलम् । एकादशगुणं कुर्यान्तै- वेध परमेश्वरि । बलिञ्च विविधं कुर्यात् शृणुष्व वरव- ििन !! अष्टम्यां पञ्चदश्यां वा चतुर्दश्यामथापि वा । हाणा. टमी स्कन्दपही शिवरात्रिचतुर्दशो। धनिष्ठा शिवयोग च ·प्राणतोपिनी। पद्य चैव- 1 या च छणा चतुर्दशी। रात्रियोगे त सम्माप्ता सा त पुणतमा मता। योगस्पर्ग पुण्य मात्र राबियोगेऽधिकं फलम् । सर्वरावी दशगुण दियाम्प्रर्ग सहस्रकम् । माला संस्थापयेनिङ्ग स्वडिसे यत्र पूजयेत् । तब वे दपणे कुर्यात् शालग्रामे मनी तथा । वारिणा प्रथमे नान पश्चनधेतिया पुनः । पाप्यायखेति चोरणा दधिक्रावति वे दधि। मधुवासेति मधुना गायनाच गुडेन च। पापोहिष्ठेति मन्त्रेण तथा रखोदकैरपि। तोयेनानेन मन्त्रेण तथा पञ्चामृतेन तु। मार्जयेहिल्वपत्रेण घटस्थापनमा. रभेत् । मङ्घल्पान्ते पठेन्मन्त्र सतानलिपुटेन तु। चतुर्दश्यां जागरयाम्यहं निशाम्। पूजा दान जपं होम कार- याम्य शक्तितः । शिव ! गवर ! मर्वत । व्रतानां फलदायक !! शिवरात्रिवर्त देव ! करोमि त्वत्प्रसादतः। चतुर्दश्यां निरा- हारो भूत्वा चैवापरेऽहनि । भोयेऽह भुक्तिमुक्तयथं शरण मे भवेश्वर ।। उत्तराभिमुखो. भूत्वा प्राणायाम समाचरेत् । गणेशं दिक्पतोंॐव ग्रहाचैव मरगणान्। ब्रह्माणं प्रतिकुम्भे च ततो देवासन यजेत्। नन्दिनञ्च महाकालं पूर्वहारि यजेट्बुधः । भूतेशं चण्डपाणिश्च दक्षिणहारि संयजेत् । उत्तरे चैव वेतालं वषमञ्च ततो यजेत्। मध्ये आधारशक्त्यादीन् साङ्गोपाङ्ग समर्चयेत्। ध्यायेद्दव महेशानं ध्यानं शृणु वरा- नने।। कृपासनगतं पद्म तत्र पद्मासने स्थितम् । शुद्धस्फटिक- मनागमणिमादिगुणेर्युतम् । दशभिर्बाहुभिर्धत्ते शूलशक्तिवरा- भयम् । खट्रान' भुजगञ्चैव घण्टागुशं तथैव च । डमरु वौज- पूरञ्च नोलोत्पलवरं तथा । हात्रिंशलक्षणोपेतं पञ्चवक्त्र त्रिलो- चनम्। इच्छादिशक्तिसहितं वोजेनारोपयेत्ततः । अङ्गपूनां विधायाथ दद्यात् पाद्यादिकं शुभम्। ततः वशक्तिसंयुक्तान पूर्वादिदिग्दले यजेत् । श्रीकण्ठादीय तहाधे मूर्तीरष्टौ च ·प्राणतोयिणी। संयजेत् । उपचारैः समभ्यर्य अङ्गापूजावसानके। अनेन विधिमन्त्रेण दद्यादय विभूतये। दधिदूर्वाक्षतक्षेव गन्धपुष्य- समन्वितम् । जानुभ्यामवनों गला मन्त्रणानेन साधकः । नमः शिवाय शान्ताय सर्वपापहराय च। शिवरात्री ददा- म्यध्यं प्रसौद उमया सह । विमवसन देवेशि ! प्रथमप्रहरेण तु। मोदकं पायसान्ने वा संयुक्त वा विशिष्यते । द्वितीयाहरे चैव स्वयं स्याहारुणेन तु । सानं कुर्यात्तु मन्त्रण शृणु मन्त्र वरानने ! । अज्ञानतिमिरान्धानां प्रणीतकल्मपात्मनाम् । मान करोमि देवेश! सर्वपापविशुद्धये। देवञ्च पूर्ववत् मावा पूर्ववञ्चार्चनचरेत् । रुद्रसूक्तेन कामेन रुद्रसूक्तेन चार्चयेत् । हर महेशं विजयं यक्षेशं वरदं शिवम् । नारायणच ब्रमाणं पूजयेद्भक्तितत्परः। होमान्ते प्रददेदयं मधुक्षीराज्यसंयुतम् । कुशपुष्पसमायुक्त गुड़शर्करयान्वितम्। नमः शिवाय शान्ताय भुक्तिमुक्तिप्रदाय च। शिवरात्री ददाम्यध्ये सर्वाभिमत. साधनम् । तीयमहरे चैव मानं कुयाहिशुचये। वक्ष्यमाणेन मन्त्रेण कुशेनाभ्युच्य वारिणा। विरूपाक्ष ! महादेव ! सुचिन्त्यो मैभवाधिप !! शिवरात्री सतम्रानादभुक्तिमुक्तिप्रदो भव। शिव ! शङ्कर देवेश ! प्रभो! पशुपते!हर!।ग्रहाणार्य मिदं देव ! उमा. कान्त ! प्रमोट में । दत्त्वाध्ये विधिवद्देवि ! पूजयेन्मन्मयं हरम् । योगेशं माधवं धर्म विष्णु लोकं तथैव च । चतुर्थप्रहरे चैव स्रानं कु-विचक्षणः । मार्जनञ्च तत कुर्थ्यान्मन्त्रेणानेन सुन्दर । यथाष्टकोटिलिङ्गानां यत् फलं पूजनाहिमी!! तदेतत् प्राप्यते नाथ ! शिवरात्री मानकर्मणा । पावकं भुवन विष्णु नरसिंह शतक्रतुम् । जनार्दनं माधवञ्च मध्यपीठे समर्चयेत्। गौरोक्ष वीरभद्रश्च चन्द्रावतशेखरम् । सर्वपापविशुद्धार्थमर्यो में प्रति- ग्राह्यताम् । मंसारक शदग्धस्य व्रतनानेन शहर!। रहाणाऱ्या ! ! - ·फालों ने मासि प्रचितीगिरी। मया दत्तं शिवरात्री प्रमोद में। प्रभात व तबला लि. कस्य ममाहितः। देव वाम्बकमम्मेण बापयेत् पूजयेत्ततः । दक्षिणा विधिवदद्यात् पारण ममाचरेत्। नमः शिवायेति भन्ने गा ब्राह्मणान् भोजयेत्ततः । हरबोलती सप्तमपटले। प्राङ्गणे मध्येरातो र सुन्दरि।। चतुर्दिन महेशानि। कदसीखहमुत्तमम् । अपापयागे देवेशि । मह कारय प्रियम् । चुनावबैक्टे. दैवि ! छत्र कुर्याच मईपम् । कुमारोवेष्टितं कुर्य्या मगडंप मर्वमोहनम्। तारामूर्तिस्तथा काम्नीमूर्तिवा देव- राजक! । मर्वकार्यप्रदो देव । तां कुरुष्व महेश्वर !। अबदा- मूर्तिमेसो हि कुरु वा सुरवन्दित ! । पवस्त्र महादेव्यै बलि यवन दापयेत् । पासनं कम्बलं दद्यात् खागतं मधुनिर्मितम् । पाद्यन्तु पयमा दद्यादयं दद्यात् कुशेन च। मधुपर्क हतेनैवं जलेनाचमनीयकम्। ऋमिण सानमाचर्य वसनं लोहित मतम्। रनताभरणं दद्यात् सर्वदेवमनोरमम् । तण्डु लेन विना देव । नैवेद्य दापयेत् प्रिय ।। चर्य चोष्यं तथा लेद्यं पेयं दद्याम्मनोरमम्। रक्तचन्दनवीजेन जपेदष्टसहमकम् । शक्ल- प्रतिपदारभ्य नवम्याच समापयेत् । बलिं दद्यान्महादेव्यै छागन महिपेगा वा। अवं मत्य तथा मांसं हतं परम- शोभनम् । पिष्टकं परमं दिव्य दद्यादेव्यै मनोरमम् । होम- येद् देवदेवेश ! यथाशक्ति विधानतः । कुमारी पूजयेदयवैद्रग- बहुविधैरपि। होमादिकन्तु सकलं कुमारीपूजनं विना । परिपूर्णफलं नैव सफलं पूजनं भवेत् । तत: मकलसिद्धार्थ कुमारी वा प्रपूजयेत् ॥ तथा । तारिणी कालिकाञ्चैवावपूर्णी भैरवों पराम्। सम्प ज्य विधिवत्या सर्वसिद्धिर्भविष्यति । पूजाविधान देवेश। श्रोतमईस्थमंशयः ॥ मध्यम मालाप्रा. 1 ·प्राणतोषिणी! । स्पटले। श्रीभगवानुवाच । अथ मासावित कर्म वक्ष्ये देवि ! समासतः । यथाक्रम यथाकालं यथाशक्ति विधानतः । व्रतस्थी दापयेदानं यन्नं कुयाहुतागमे। प्रतिग्रई विनोदश्च स्त्रीणां सम्प्रेक्षणादिकम् । भोजनं कांस्यलौहे च ताम्बूलस्य च भक्षणम् । चारच कटुकञ्चैव वर्जयेन्मूलक तथा। विल्वयावकमापांच तिक्तान' माक्षिक त्यजेत्। शाकं सर्ववते शस्तं सहायक विशिष्यते। मूलपत्रकारोरादिफलकान्तादियोजनम् । इति फाला नहत्यम्॥ रामार्चनचन्द्रिकायां पञ्चमपटले। मधौ शुलटतीयायां जानकीरमणं प्रभुम् । राजोपचारः सम्प ज्य राममाम- न्वयेत् कलौ। दोनारूढ़े प्रपश्यन्ति ये कपण' मधुमाधवे। अपराक्षसहस्रेस्तु मुक्तास्ते नात्र संशयः। दोलारूढम्य देवस्थ येऽग्रे कुर्वन्ति जागरम् । सम्यक् पुण्यफलावाप्तिर्निमिषे निमिपे भवेत्। चैत्रशकनवम्यान्तु कर्त्तव्य व्रतमुत्तमम् । राम एवं परं ब्रह्म तर्दिनं रामतोपकम् । प्रतस्य विस्तारस्तत्रानु- सन्धेयोऽन तु ग्रन्यगौरव भिया न लिखितः । तददिने उपवास. स्यावश्यकत्वमपि तवैव । यस्तु रामनवम्यान्तु भुती मोहा- विमूढधीः । कुम्भोपाकेषु घोरेषु पयते नात्र संशयः। उप- पासासमथस्य एकभक्तमप्युक्त तत्रैव। नवम्यामेकभत्तो न अङ्ग- भूतन राघवः । इक्ष्वाकुवंशतिलकः प्रीतो भवति नान्यथा। तथा। एकभक्तवतो तत्र सहाचार्यों जितेन्द्रियः । शृण्वन् रामकथां दिव्यामशः शेषं नयेन्मुने ! । अन्यत् सर्वं तिथितत्वा- दावनुसन्येयम् । तथा। हादश्यां चैत्रमासस्य शुक्लायां दमनो- सवः। बौधायनादिभि, प्रोक्तः कर्तव्यः प्रतिवत्सरम् । स्थात् खोयतिथिषु बहादौ दमनार्पणम्। वहिविरिञ्चिर्गि- रिजा गणेशः फणो विशाखो दिनचन्महेशः । दुर्गान्तको विन- तत्र ·॥ प्रागतोषिणो। हरिस्मराय मवेऽपि पौठेऽत्र तिथौ तु पूज्याः। दमनोमव- यात्रा तत्रैवानुमधेया अत्र तु ग्रन्थगौरवभिया न लिखिता। तत्फन्नन्तु तत्रैव । स्वयं कृत्वाभ्यञ्चर वधून विप्रान् सम्भोज्य पारयेत्। स्यादवमेधज पुण्यमित्याह भगवान् शिवः । पारणाहे न लभ्येत हादशी घटिका न.चेत् । तदा त्रयोदशी ग्राह्या पवित्रा दमनार्पणे। माधवे दमनारोप: स्यान्मधौ विस्मृतो यदि । पैगास्यां श्रावणे भाने कर्तव्य वा तदर्पणम् ॥ इति चेत्रकत्यम्। वेगाखे पोणमाम्यान्तु जलस्थ जगदोखरम् । शुक्लामेकादशी यावत् पूजयेत्त प्रहपितः। निक्षिप्य जलपात्रे तु मासे माधव- मंनिते। माधवं येऽयिष्यन्ति देवास्ते न नरा भुवि। स्वर्ण- पात्रे तथा रौप्ये ताने वा मृण्मयेऽपि वा । तोयस्थ योऽञ्चयेद- देवं शालग्रामसमुद्भवम्। प्रतिमां वा महाभाग ! तस्य पुण्य- मनन्तकम् । तस्मात् ज्येष्ठे सदा भूप ! तोयस्थ पूजयेद्धरिम् । बौतपापो नरस्तिछेद यावदाभूतमनवम्। जेयः कालविकल्पो. ऽयं मुक्तस्य इयमेव वा। गन्धोदकं वा तत्पावे नित्यपूजां समाप्य च। अभिवाद्य दिवा रातो देव नीत्वा निजासनम् । पञ्चोपचारे, मम्प ज्य तीथं प्राप्य विसजयेत्। आत्मानं ग्रह दारादीन् तेन तीर्थन पावयेत् । दादण्यान्तु जले रात्रा- वर्चयेद्गारुडोक्तितः। द्वादश्या पूजयेद्रात्रौ जलस्थः जलशायि. तम् । इति वैशाखज्येष्ठयोः कृत्यम् ॥ तत्रैव आपाढशुलहादश्यां क्षोराधिशयनोत्सवः । का: र्योऽन्यथा त्वनावृष्टिभवेत् पौराणवाक्यतः । मिथुनस्थे सह- नांगो स्वापयेन्मधुसूदनम्। तुलाच्चापि गते तस्मिन् पुनरुत्था- पयेत् प्रभुम्। मिथुनस्से सहस्रांशी न स्वापयति यो हरिम् । वैपायः सह सम्भूय धनाष्टिम्तदान्यथा । अस्मिंस्तिथी वैष्ण- यानां मुद्रामधारणामु तवेव। गौनकोतप्रकारेण सप्तमुद्रा.

·प्राणतोषिणी। धारणम्। कर्तव्य वैष्णवैः सर्वेः सम्प्रदायानुरोधतः । साम- वैदेऽपि। प्रतहिष्णो अनचक्र सतप्ते जन्माम्भोधा उत्तरे कर्ष- णीन्द्राः। मूले बाह्वोर्दधति प्रणवानि लिङ्गान्यने ततायु- धानि पर्यन्त इति । तत्फलमुक्तामथर्वणा ! यथा । उरुक्रमस्य चिरशिता लोके उरुभागा भवन्तीति । ब्राह्मणस्यापि वैष्णव- स्थानधारण मुक्त रामार्चनचन्द्रिकायाम्। यथा। अग्निहोत्रं तथा नित्यं वेदस्याध्ययन तथा। ब्राह्मणस्य तथैवेदं तसचका- धारणम् । यद्यपि वैष्णवस्येति नोक्त केवलं ब्राह्मणस्येति तथाप्यत्र प्रागुतवचनेकवाक्यतया वैरावस्येति लभ्यते । धारण- कमस्तु तवैव। पोडशोपचारभगवन्तमभ्यर्थ चाचरै परमे व्योम शन्नो मित्रसंवरुण इत्येताभ्यां चक्रं शङ्ख चाभ्यर्च हा दशाचरम् । न हि तज्जरायाग्नेर्मथे प्रथमस्य प्रचेतसमित्या- भ्याम् अग्नावादध्यात् । वैश्वदेवस्य स्यामित्यग्निप्वयेत् । पुरुपसूक्तेन शतमाहुताई वा भगवन्तं पुरुपसूक्त नोपस्तुत्य थी ब्राह्मणमिति दण्डवत् पुरती निपतेत् । ततः । सुदर्शन 1 महा- च्वाल । सूर्यकोटिसमप्रभम्। अज्ञातार्थस्य मै नित्य विष्णो- मांग प्रदर्शय ॥ इति पहीला घों सदर्शनाय विद्महे महा- ज्वालाय धीमहि तनयकं प्रचोदयादिति चक्राधानम् । ततः । पाञ्चजन्य ! महाध्यान ध्वस्तपातकसञ्चय ।। पाहि मां पापिनं घोरसंसारार्णवपातितम् ।। इत्यादाय पाञ्चजन्याय विद्महे पवमानाय धीमहि तन्नः शङः प्रचोदयादिति शहाधानम् ॥ मुद्राधारणफलमपि तवेव ! य.एवं कुरुते विहान् ब्राह्मणः श्रोत्रियः शुचिः। सर्वपापैः प्रमुच्येत विष्णुलोकञ्च गच्छति । अथवा उत्थानद्दादश्यामपि मुद्राइधारणम् कार्यम् । शयन्या- चैव बोधिन्यां चक्रतीर्थे तथैव च । भवचक्रविधानेन वहिपूती भवेबरः॥ इति तकृतवचनादिति मद्राधारणविधिः । । १८ ·५७८ हन्ताकुञ्च कलि- प्राणतोषिनी। प्राण्यगचूर्णं चम्माम्बु जम्बोरे बीजपूरकम् । अयनमिष्ट- मन्त्राद्य यहिष्णोपनिवेदितम् । दग्धमन्नं मसूरञ्च माषश्चेत्यष्ट- धामिपम् । रुच्य तत्तद्दे शलभ्य फलमूलादि वर्जयेत् । निष्या- वान् राजमापांच मसूरमम्मि तानि च । नञ्च सुप्ते देवे न भक्षयेत्। मत्स्य सूक्तो अष्टपञ्चाशत्पटले ॥ धरण्यामृतुमत्यान्तु तथा सप्त टिनानि च । वटे मोमवटे चैव न दत्तेऽपि मधूजके। पूजयेत् क्षेत्रपालञ्च जयपाल महाबलम्। नगरग्रामपीठाये गस्त्ये चोत्तरेऽपि वा। न कुर्य्यादग्राममध्ये तु न कोणेऽपि वरानने ।। उत्तराशा गते सूर्ये पुण्यर्वे तु शुभेऽहनि। स्थापयेत् प्रथमं वृक्ष स्थिरो भव इतीरयन्। मापयेत् पञ्चगव्येन त्रिः सूत्रेण च वेष्टयेत्। कतारुतजविप्रेण स्थितभायेंग सुन्दरि ।। वृषान्ते विदिनञ्चैन मिथनान्ते दिनवयम। रविमंक्रमणे मध्ये भूमि- दाहः प्रकीर्तितः । कली टिमवय वज्यं वृपान्ते मिथनादितः। रविसंक्रमणे चैव भूमिटाही दिनत्रयम्। भूमिदाह त्यजेत् सर्व दाहे दाहफलं लभेत् । व्यवहारे कोपहानि पुत्रम्योत्या. दनात् चयम्। प्रग्रहे दर्शने स्त्रोणाममौभाग्य' विजानीहि । तस्य शान्ति प्रवक्ष्यामि कता चामीकर फलम् । दद्यादोषो पशान्त्यर्थं दद्यादा तिलकाञ्चनम् । काम्यं नैमित्तिकञ्चैव यावां मन्त्र क्रियां तथा। ऋतुमत्यां न कुर्वीत पूर्वमङ्कल्पिता हते । न कुर्यात् गहनन भूमेः मूच्यग्रेणापि गद्धरि । वीजानां थपनश्चैव चतुषिगतियामकम्। प्रमादापन कृत्वा गाथ तल प्रचारयेत्। स कुर्याक्षणाच पदनातिनकाश्चनम् । दुर्गाचा मासर: मर्षा ऋतुमत्यो भवन्ति षट् । जेमिनिय सुमः तुय गम्पायन एव च । पुन्नम्न्यः पुनहयेय पते बच्चवा- पठेहा धारय तथा। मपी रथा , ·प्राणतोषिणी। ५७८ . मिथुने दयाहारि सुशोतलम्। प्रतिमायां महालिङ्गे शाल- ग्राम तथैव च। यजवक्षस्य मूले वा पञ्च विधारयान्वितम्। मुहर्तमपि यो दद्यान्मम विष्णोः शिरोपरि। वाजपेयफल प्राप्य मोदते ब्रह्मणा सह । शालग्रामशिलायान्तु अश्वमेधफलं लभेत्। विप्राय मोदनं दत्त्वा सोऽखमेधफलं लभेत् । पाते। भ्योऽपि जन्तुभ्य. स्वर्गलोके महीयते। कुशाग्रनिःसृतं वारि यो ददाति दिने दिने। देहेषु तरमूलेषु विष्णु लोकं स गच्छति । गन्धोदकस्य यो धारां गुडचीरमथापि वा। एकैकं वारिया सिक्तचन्दनोनितमेव वा। दिनैकं मधुधारापि परं ब्रह्माधि- गच्छति। कर्पूरागुरुमभित्र यो दद्यात् शकरान्वितम् । स वर्ग विपुलान् भोगान् भुत च पिटभिः सह ॥ इत्यापाढ़- हत्यम् ॥ रामार्चनचन्द्रिकायाम् ॥ थावणस्य सिते पक्षे हादश्यां शौनकादिभिः। उक्तस्तदा प्रकर्त्तव्यः पवित्रारीपणोत्सवः। सम्रातः मर्वतोर्थेषु सर्वयन्न षु दोनितः । हरिथ प्रोतिमानोति यः पवित्र समाचरेत् । विधिना शास्त्रदृष्टेन यो न कुर्य्यात् पवित्रकम् । हरन्ति राक्षसास्तस्य सर्व पूजादिकं फलम् ॥ इति श्रावण कृत्यम् ॥ तवैव ॥ अथ भाद्रपदे शलहादश्यां कर्णिकोसवः। क- त्र्तव्यो वैष्णवैःसाई शयनोत्सववरः। प्राप्त भाद्रपदे मासि एकादश्यां सितेऽहनि। कटदानं भवेहिष्णोमहापातकनाश- नम् । शयनोसवरीत्या तु देव नीत्वा जलाशयम् ! कटदानो. गाव कुवे इति सङ्कल्पा पूजयेत् । देवदेव ! जगन्नाथ योग- गम्य ! जनार्दन !। कटदानं करोम्यद्य प्राप्त भाद्रपदे शुभे । अनेन दक्षिणावृत्तं दक्षिणाने प्रकल्पयेत् । महापूजां ततः शाखा पूर्ववत् खग्रहं ब्रजेत् ॥ इति भाद्रवत्यम् ॥

·५८. प्राणतोषिणी। अथ वर्षकत्यम् ॥ वरदातन्मे हितोयपटसे। प्राबाया- स्वाक्षरीमधिकृत्य । कर्म कुर्यात् फलावात्यै चन्द्रादिशोभने बुधः। विना नैमित्तिकं देवि! अन्यथा विफलं भवेत् । वा. र्षिकी कालिका पूजा राज्यदाऽन्यक्रियां विना। सा चापि तत्र कर्तव्या शृणुष्व परमेखरि !। सा पूजा इति। राज्यदा धनदा पूजा जयदाऽशुभसजुले । शत्रु कार्यक्षतिकरी निजकार्य- प्रसाधिनी। राजवश्यप्रदा सर्व ग्रहदोषनिवारिका। प्रकाशे दोषदा शीघ्रफलदा कथ्यते मया। महाविषुवसंक्रान्त्यां सवस्त्र' घटमुत्सृजेत्। उपानहीच छत्रञ्च कालीप्रीणनहेतवे। अक्षयायां हतीयायां तथैवमुत्सदघटम् । स्वणं वा राजत वापि तैजसं भार्तिकं तथा । वैशाखे जलदानन्तु स्वर्णदानसमं प्रिये!! ज्यैले पकानदानेन भाषाढ़े पनसेन च। थावणे परमानेन पूजयेत् परमेश्वरीम्। सारे तु पिष्टकैः पूजा आश्विने शारदोत्सवः । भगवत्ये रखवस्त्र दाखान्यद्रव्यमेव च । पथात् स्वयञ्च तदुग्रानं कार्तिके शीतवासमा। नवानेन मार्गशी नवसहन पौषके। माघे च फाला ने चैव दुग्धेन च एतेन च। चैत्रे दधा महा- पूजा सर्वदु.खपिनागिनी। इयं ते वार्षिकी पूजा सर्वसा- मान्यदायिनी। भात्ममियं तथा वस्तु यथावधि निवेदयेत्। वार्षिकोषु महेशानि ! सर्वाभीष्टानि साधयेत् । एतत्तु, दक्षिणा- विद्याविषये साधकोत्तमः। कुर्य्याद यः प्रतिवर्षन्तु स भवेद- भूमिपापणीः । पश्य भवेद्राष्ट्र साम्राज्य दशवर्ष के । विश.. वर्षे महेगानि! महासामान्यदायिनी। मचाधिपत्य राज्य प्या मामान्य दगनचके । शतलचे महेशानि! महामा- माध्यमाश्यात्। दामोऽपि भृत्यतां त्यज्ञा प्रस्मानायते मराना मममा म स्मृतं यत्त, वचमा कथितं न यत् । दक्षिणा भषका मस्य तथा राज्यमवाघुयात् । परममटसे। पति- ·प्राणतोषिणी। ५८९ गज्यस्य राज्याप्तिसाधनं कययामि ते। शुभ काले समारभ्य वमेकं समाचरेत् । चन्द्रतारानुकूलं हि दिनं ग्राह्य महे. खरि!। प्रातः सात्वा शुद्धवास: परिधाय प्रसनधीः। सङ्कल्पं इतराज्यस्य लाभाय समुपाचरेत्। कालिका वाक्षरीविद्या- मधिगम्य गुरोर्मुखात् । साधनं विधिवत् कृत्वावश्य राज्य- मवाप्नुयात्। प्राद्येऽह्नि पूजयेद्देवों जवाकुडुमवर्वरैः। पूजान्ते परमेशानि! महस्र प्रजपेन्मनुम् । जनशून्यग्रहे स्थित्वा समाग्य जपमुत्तमम् । ततस्तु जुहुयात् साष्टशतं दूर्वाष्रतेन्दुकैः । मन्त्र - णानेन देवेशि ! कालागुरुतेन वा। कालि! कालि ! ततो राजेश्वरि ! राज्यप्रदे! पदम् । राज्यं देहि पदञ्चोत्ला दयामयि ! पदं ठठः । इदं हि परमं मूलमन्त्र राज्यातये शिवे !। जप- होमो तु कर्तव्यो मन्त्रणानन देशिकः। स्वेच्छाचारोऽत्र देवेशि ! स्थानादिशोधनं न च। ततः प्रतिदिनं यावर्षमेक' जपेन्मनुम् । अष्टोत्तरशतं मन्त्र कदाचिन्न परित्यजेत् । न पूर- चरणापेक्षा मन्तेऽस्मिन् परमेश्वरि । भूमिलग्न कपादस्तु पौर्णमाम्यां जपेन्मनुम् । कालागुरुद्रवेणैव तत्सख्ये तर्पयेच्छि- वाम् । ष्णाष्टम्यां विल्ववृक्षं चतुर्दश्यां जवातरुम् । अमा- वस्यास सर्वामु शेफालीतरुमुत्तमम्। स्पृष्ट्वा जपेद्दश दश वा- रान् सूर्योदये व्रतो। कणाष्टम्यां चतुर्दश्यां पूजयेदतियत्नतः। अष्टोत्तरशतं हुत्वा रात्री चापि जपेच्छतम् । एवं हादशमासेषु सखा राज्य मवाप्नुयात् । कुतनेतेन देवेशि ! प्रयोगो नाति- यत्नतः । इन्द्रतुल्येन रिपुणा हृतं राज्यमवाप्न यात्। वर्पमध्ये यदि रिपुबलवान् साधको भवेत्। तच्छक्तिनाशकामोऽत्र चरेट् यत् कथयामि ते । अमुकं स्तम्भय स्वाहा कालिका वा. क्षरीपुटम् । ब्राह्मणे गुरुवारे तु चचिये शुक्रवासरे। वैश्ये मङ्गलवारे च शूद्रे रविस्ताहनि। पूर्वाह्ने प्रजपेन्मन्त्रसहस्रं ।

·५८४ प्राणतोषिणी। प्रारभेद यात्रां शृणु तत् सावधानतः। पञ्चपञ्चाशत्पटले । वैशाखे पूर्णिमायाञ्च मञ्चं हस्तचतुष्टयम् । दीर्घमायतमेवं तदुच- मानं प्रकीर्तितम् । तत्र संस्थाप्य देवेशी गीतवाद्यादिमङ्गलैः । चन्दनागुरुकर्पूरकुड़मालक्तसिन्दूरैः । मृगनाभिमाक्षिकैच गा. बमार्जनमाचरेत् । सानच कारयेद्देव्याः कर्पूरवासितैर्जलेः । मन्दिरे च ततो नीला पूजयित्वा यथाविधि। होमं कृत्वा वलिं दत्त्वा सन्तोष्य भोजनादिभिः । कुमारी पूजयित्वा च माह्मणानपि भोजयेत्। एवं विधिविधाननो यात्रां कत्वा विराजते। ज्येष्ठे मासि महाम्रान कपुरादिसुवासिभिः । अष्टोत्तरशतैः पूर्णैः कलसैः नापयेत्ततः । वस्त्र र्गात्र मार्जयित्वा धूपयेद हतगुग्गुलैः । मचाच्च मन्दिरे नोवा बलि पूजाञ्च होम- येत् । गन्धाटकैरङ्गरागं कारयित्वा यथाविधि । विधिना कार- येद्दे वि। स्त्रीकुमारीहिजार्चनम् । प्रसाद भक्षयेत् पश्चात् पुत्रदारस्वबन्धुभिः । इत्य' यात्राविधि कृत्वा विहरेद् भैरवो यथा । आषाढे प्रथमे देवि ! अम्बुवाचीदिनत्रयम्। सङ्गोपन- ग्रहे देवी स्थापयेवस्त्रवेष्टनैः । रात्रौ महानिशायोगे पञ्चाचारेण देशिकः । पृजयित्वा बलिं दत्त्वा होमयित्वा विहारयेत् । शुक्ल- पचे द्वितीयायां रथे संस्थाग्य चण्डिकाम् । चालयेबृत्यगीतैय स्वेच्छाचारेण साधकः। तस्मात् पूजाग्रहे नीत्वा बलिहोमा- दिनार्चयेत् । स्त्रीकुमारीदिजान् सर्वान् भोजयेदवमम्भवैः । वित्तशाव्यं न कुर्वीत साधकः स्थिरमानसः । श्रावणे जलयात्रा च वस्त्रचामरभूपणै । सज्जीकृत्य शुभां नौकां साधको वाहयेत् खयम्। देवी संस्थाप्य विधिना भगलिङ्गानुकीर्तनैः । पूजारहे नीत्वा पूजयेदिधिपूर्वकम् । भाद्र मासि त्रयोदश्या- मारभ्य विदिनं शुभम्। कुही वा पौर्णमास्यां वाधूननञ्च समा- चरेत् । प्रत्यह पूजयेद्रात्री बलिहोमादिकीर्तनैः । नानाविधानि ततः ·प्राणतोषिणी। १८५ द्रव्याणि मनोऽभिलषितानि च । दत्त्वा स्त्रियः कुमारीय विमान् सर्वान् प्रमेषयेत् । पाखिने च महापूजां नवम्यामारभेत् सुधीः । प्रत्यहं पूजयेद्देवों बलिहोमस्तवादिभिः । प्रत्यहं भोजयहिप्रान् कुमारोय सुवासिका: । दिवा- पशुवीरेण रात्री कौलानु- सारतः । एवञ्च साधकथेठो निर्वाणं मोक्षमान यात् । तत्राग्य - गतो देवेशि ! विदिनं पूजयेच्छिवाम् । कार्तिकेऽमातिथी देवि! दीपयात्रा समाचरेत्। रावी महानिशायोगे दीपा- दिभिरलङ्गतम्। कृत्वा देवोग्टई पूजावलिहोमादिनार्च- येत् । तदोपाभावे तु तैलदीप समाचरेत् । मार्गशोर्षे महादेवि ! नवान्न विधिपूर्वकम् । मत्स्य मांसं पायसञ्च दुग्धं दधि तं मधु। सूपं शाकं पिष्टकच्च मिष्टान्न ब्रोहि- संयुतम्। तिललड्डु नारिकेल शर्करागुडमिथितम् । सर्व नवं नव दद्यात् पूजयेत् साधकोत्तमः । प्रसादं भक्षयेद्देव्याः पुत्रदारान्वितः सुधीः। पोप नवानि वस्त्राणि नानालङ्कर- णानि च । अङ्गरागविधि कृत्वा दत्त्वा पूजाविधि चरेत् । विना होमेन बलिना ब्राह्मणाराधनेन च । पूजा नैव महादेव्याः सत्यं सत्यं न संशयः। माघे मासि चतुर्दश्यां कृष्णपक्षे सुरे- श्वरि ।। रटन्तो पापनाशार्थ पृथिव्यां पापिनं जनम् । तस्मिन् दिने महेशानि। पूजयेहिभवावधि । दान कृत्वा ब्राह्मणेभ्य- थण्डिकाप्रोतये ददेत्। शीतार्तीय सुधार्ताय दरिद्राय यतात्मने। अन्न वस्त्र सुवर्णञ्च देवीप्रोतिकरं परम् । फाला ने पूर्णिमायाच्च मञ्चं कला विखण्डकम् । तत्र देव्या प्रासनश्च भूपयेइस्त्रवेष्टनैः । चतुर्दिक्षु पताकाञ्च रम्भाञ्च क्षुद्रघण्टिकाम् । टोलयेत् फाला ने देवों दिवारात्रिप्रभेदत. । पूजयेद्धोजये विमान् घन्धून ज्ञातीन् सुतादिकान् । नृत्यगोतवाद्यभाण्डैस्तोषयेत् कालिकांसदा। चैत्रे कृष्णचतुर्दश्यां दूतीयागविधि चरेत् ।

·५८२ प्राणतोषिणी। निर्जनस्थले । एवं पञ्चदिने कृत्वा पूजयेदुधोरदक्षिणाम् । शत्रोर्नामाक्षरः तु उन्मत्तमूलमुत्तमम् । उत्याव्य परमेशानि ! कुङ्कुमेन विधर्षयेत् । चन्द्रचन्दनकर्परजातीलवङ्गसंयुतम् । कुचन्दनं जवां दूर्वामेकीकृत्य बलिं दिशेत् । मन्त्रेणानिन देवेशि! रामतत्त्वाख्यमुद्रया। प्रणव पूर्वमुच्चार्य कालिके ! कालरात्रिके ! । महत्तं पदमुच्चार्य ग्रह र पददयम् । अमु. कस्य रिपोः कार्य विनाशय पदइयम् । छिन्धि छिन्धि मथ मथ मम राज्यं प्रदापय । ठद्दयेनैव मनुना अष्टम्यां बलिमादिशेत् । बलिदानेन देवेशि ! क्षीणशक्तिर्भवेद्रियः। आत्मोयराज्य - रक्षार्थमक्षमस्तत्क्षणाद्भवेत्। एवं कृते वर्षमध्येऽवश्यं राज्य- मवान,यात् । प्राप्त राज्ये वरारोहे ! कालिकां घोरनिस्वनाम् । पूजयेदबहुजातोयै व्यैश्च बलिभिः शुभैः। तीपयेबाधणा- बारीर्दीनान् धनगणैरपि। तदेव स्थिरराज्यः स्यावान्यथा विफलं भवेत् । न नारों निन्दयेद्दाचा कम्मणा मनसापि वा। ब्राह्मणानपि देवेशि ! स्थिरराज्याय मर्वदा अथ देवोपोडशयात्राः ॥ वामकेवरतन्त्र चतुःपञ्चाशत्पटले ॥ भैरव उवाच ॥ शृगा देवि ! प्रवक्ष्यामि यात्राविधिमनुत्तमम् । तव यावा महेशानि ! पोडशी परिकीर्तिता। मासेषु अमावस्या प्रशस्यते । तस्यां पूजादिकर्माणि कुर्वाणी मोधमान यात्। कुलवारे कुलतिथी पूजयेत् प्रजपेविशि । कुन्नवारी तु विज्ञेयो कुजमन्दी महेश्वरि ।। चतुर्दश्यष्टमी चैव अमावस्याय पूर्णिमा। नयमो च महादेवि ! तिथयः कुल- साकाः । तव मंक्रान्तियोगेन महायोगः प्रकीर्तितः । अभिन् दिने महेगानि ! देवीपूजा सुखप्रदा। वैशाखे मञ्चयात्रा च चन्दनागुरुकम्पना। ज्येष्ठे महाम्रानयावा अन्य वाचीदिन- वयम् । पापादे रथयावा च दिग्दिनण्यापिनी परा । बावणे ॥ दशेष्वेव ·प्राणतोषिणी। ૬૦૨ । जलयात्रा च वस्त्रभूषणचामरैः । भाद्रे यावा धूननाख्या चण्डि- काया दिनत्रयम् । आश्विने च महापूजा यात्रा यज्ञबलिप्रिया। कार्तिके दीपयात्रा च नवान्नमग्रहायगे। पीपे चाङ्गरागयात्रा वस्त्रालङ्कारभूपणैः । माघे मासि महादेवि रटन्ती च चतुर्दशी। दोलाकेलिः फाला ने च चैत्रे यात्रा चतुष्टयो। दूतीयात्रा रास- यात्रा वामन्ती नीलयात्रिका। एवं यात्रा मया प्रोता पोड़शी भवमोचनी॥ देव्युवाच ॥ संक्षेपात् कथिता देव ! यात्रा च पोड़शी प्रभो !। केन वा क्रियते यात्रा विधानं ब्रूहि मे प्रभो :। भैरव उवाच ॥ शृणु देवि ! प्रवक्ष्यामि सारासारतरं वचः । यत् कला साधकथेष्ठः क्रियातीतो भवेत् प्रिये ! । गुजिया क्रियातीतथाभिषिक्तो जिलेन्द्रियः। कामक्रोधलोभमोहमद- मात्सर्यवर्जितः। गुरूपदिष्टमार्गण देवीमालम्बर यत्नतः । पूजयेहिधिवद्भक्त्या वामनःकायकर्मभिः । श्रात्मवत् पूजयेद्देवीं दिवाराविक्रमेण च । प्रातःकाले दन्तकाठेर्मुखप्रक्षालनं चरेत् । धोतवस्त्र परिधाप्य तैलाभ्यगञ्च कारयेत् । सुगन्धिना जलेनैव देव्याः सानं प्रकल्पयेत् । पूजयेहिधिवक्त्वा यथावित्तानु- सारतः। पूजावसाने देवेशि ! भावयेद्दाक्यसम्भवैः । वाक्यसम्भवैः स्तवैरित्यर्थः । शाययित्वा विचित्रायां शय्यायां सुखहेतवे । तत उत्थाप्य सन्ध्यायां दीपै राजनचरेत् । रात्री तिथिविणेये च पूज्या त्वमसि साधकः। अन्नं व्यञ्चनसंयुला दधि दुग्ध सशर्करम् । पनसानफलञ्चैव दाडिमं नागरङ्ग कम्। यदुत्कृष्टतमं लोके दद्यात् साधकसत्तमः । मधु मांसं पिष्टकञ्च पायसं तसंयुतम्। मत्स्य प्रवीणं मुद्राञ्च चन्द्रविम्बनिभां पराम् । नारिकेलं तर. बञ्च खजूरं तालपिष्टकम् । पनसामफलञ्चैव दाडिमं नागर- कम् । ध्याननिष्ठो जपाविष्टस्ततो धीरो जितेन्द्रियः। वार्षिकी ।

·- । ५८६ प्राणतोषिणी। रात्रौ देवी पूजयित्वा नव कन्याः प्रपूजयेत्। तदभावे विप्र- कन्यां सुवेशां योवनान्विताम् । नानालङ्कारवस्वायैगन्धमाया- नुलेपनः । भूषयित्वा भोजयित्वा स्वये भोजनमाचरेत् । कोला- चारण देवेशि : रात्री पूजाविधि चरेत् । दूतीयागोतमन्त्रेण मवें पूजादिकं नयेत् । वामन्ती त्रिदिनं यावत् बलिहोमादिना यजेत् । पौर्णमास्यां रामयात्रा देव्याः कुयाविशाईके । पूर्व- धन्मञ्चमास्थाप्य देवी देव्यासनं यजेत। सम्मुखे वाससंस्थानं भैरवीभैरवान्वितम्। कला तान् पूजयित्वा च भ्रामयेत् कुम्मचक्रवत्। कोलाहनं 'मृदङ्गादिवाद्यै त्यैः सुगीतकैः । कुर्यादानन्दहृदयः साधकः स्थिरमानसः । वित्तशाव्य न कुर्वीत देवीयात्रा सुखदा। संक्रान्त्यामारभन्मन्त्री नोलयात्रां महे- गित । धूपेन धूपयेद्दे वि। महाकालस्य तुष्टये । महाकालेन च मर्म रात्रौ देवी प्रपूजयेत्। संवित्प्रधाननैवेद्य नानावस्तु- समन्वितम् । दत्त्वा स्तुत्ला नतो भूत्वा गानं कुर्यात् सबान्धवः । श्रानन्दीट्रिक्तहृदयो मन्त्रो नर्तनमाचरैत । शिवाबलि: प्रक- र्तव्यो निशाः शिवतुष्टये। वैशाखे पूर्णिमाञ्चत्याद्यतत्पर्यन्त कौलतन्त्रण समानम् । एवं सांवत्सरों यात्रां कृत्वा साधक- सत्तम । गुरोः प्रसादाटेवेशि । शिवतुल्यो न संशयः ॥ इति देवीपोडशयात्राः॥ पृथ्वोविख्यातकीतिगु गिगण हृदयाम्भोजसूर्यप्रकाश: स्निग्ध, सम्पूर्णचन्द्रमतिकतिरमराचार्यशुद्धीपलब्धिः। जो- यात् श्रोप्राइसणाह्रय इह विबुधट्ठः सदीपासकाना भूयांसो माळकाख्ये वपि समगमन् ब्राह्मणा यत्प्रसादात् ॥ श्रीराम- तोपणती जगता हिताय थोप्राणकष्णपरितोपनिदेशवर्ती । नत्वा सुचारुचरणाम्ब जमिष्टदेव्यायके चतुर्थमिदमुत्तमका- भ्यकाण्डम् ॥ ग्रन्यिः शाखा प्रशाखा म्तषककिशलये सत्- ।

·माणतोषिणी। ५८७ फलञ्च प्रसून सर्व तत्काम्यकाण्डे रुचिरमतिफलं धीमतां दर्शनोयम् । विहांमः ! पश्यतिदं नयनमलहरं दिव्यदृष्टिप्रमाद नानामन्देहनाशि प्रमुदित हृदया: सर्वलोकोपकर्नु इति प्राणकण विश्वासानुमतायां श्रीरामतीषणविद्याल- शारभट्टाचार्यविरचितायां थोप्राणतोपियां काम्या- भिधान चतुर्थकाण्डं समाप्तम् । प्रणम्येष्टपदाम्भीजं चतुर्वर्गफलप्रदम्। पञ्चमं भलिका- एइञ्च तनोति रामतोपणः । निर्घण्टो भक्तिकाण्डस्य पञ्च- मस्याधुनोच्यते। प्रात.कत्य गणेशस्य मानादि तदनन्तरम् । सर्पणस्य विशेषस्तु फलं तस्य ततः परम् । श्रीगणेशभूत शुद्धि- ,माकान्यासनं विना। कर्तव्यकर्मनिन्दा च पडङ्गन्यास एव च। माटकान्यास कृत्यस्य प्रकारस्तदनन्तरम् । न्यासान्तरं तते ध्यानं यन्त्रस्य करणं ततः। पोठपूजादिकच्चावाहनं पूजा- क्रमस्ततः । गन्धाष्टकं गणेशस्य पुष्यञ्च तदनन्तरम् । धूपदीपा- दिभेदचावरणार्या ततः परम् । पुरयया गणेशस्य काम्यकर्म ततः परम् । महालक्ष्मादिकानाञ्च साधनं तदनन्तरम्। गणेश- मन्त्रो यन्त्रञ्च धारणाईमतः परम् । आकर्षणादिकागि ततो ध्यानान्तरं ततः। कर्मभेदे वर्णभेदी वीजत्रयं गणेशितः । ध्यानान्तरं ततो मुद्रा पुरश्चर्यान्तरं ततः। तीव्रादिशक्तिध्यानन्तु पौठमन्त्रस्ततः परम् । पूजावरगापूजा चाष्टबाहुगापार्शनम् । ततो मूपिकपूजा च हरिद्रागणपोद्भवः। गणेशोपनिषञ्चेव स्तोत्र गयापतिस्ततः । कवचं गणनाथस्य लिपिलम्बोदरीद्भवः । अन्यान्यपि यथास्थानं दृष्ट्वा जेयानि पण्डितः । इत्यादिमपरि- च्छेदसमाप्तिरभिधीयते। वाणलिङ्ग तस्य भेदस्तचिह्न तत्- परीक्षणम्। वाणशब्दस्य व्युत्पत्तिर्वाणलिङ्गप्रशंसनम्। तत् नानाला सति ·५८८ प्राणतोषियो। लिङ्ग ततः परम् ! शुभलिङ्ग वाणलिङ्गमुतिकारणं ततः । वाणलिङ्गस्थलं वाणलिङ्ग नैकप्रकारकम् । ध्यान पूजा स्तववैव रौद्रलिदादिलक्षणम् । शिला न मृत्नादिसम्भू तलिजाईनफलं ततः। धावाद्यद्भ तलिङ्गस्य संस्कारस्तदनन्तरम्। सशक्ति- कलिङ्गपूजाफले तत्तत्प्रमागाकम्। विप्रादिभेदे मृत्स्रायाः फलं स्थूल गिलादिजम्। फलदं पञ्चसूत्रादिलिगव्य रपत्तिरव च । लिङ्गमाहात्मापूजादिफले च तदनन्तरम् । रमलिङ्गस्य माहात्मा तल्लिङ्गनिर्मितिस्ततः । लिङ्गोत्पत्तिवैष्णवादेलिङ्गपूजा- धिकारिता । तदकरणनिन्दादौ शिवखिनाचनाविधिः । लि. गस्य स्थापनफलं काम्यपूजा ततः परम् । इति छेदो हितोयस्य ममाप्तिरभिधीयते। तीर्थादिमृत्तिका प्राधा शिवनिम्मापाक- प्रशि। नदो क्षुद्रलक्षणञ्च लिङ्गनिर्मितरेव छ। मृत्तिकाह- णे मन्त्री मन्वान्नाने च निन्दनम् । निर्माणमन्त्रस्त प्रमाण प्रतिष्ठान्यास एव च । प्राणायामस्त तो ध्यानमावाहनमतः परम् । मन्त्रः पडक्षरः पूजाष्टमूर्तिपूजनं ततः। जपः समर्पण तस्य सुखवाद्य ततो नतिः। विसर्जनं ततः पूना सूत्रञ्च तद. नन्तरम् । ततश पूजकस्थानं दोपा न्यूनाधिकेन च । सर्वाग्रतो लिङ्गपूजान्यथा दोषस्तनन्तरम् । पुण्यदानञ्चैव ततः पुष्प- - माहात्मामेव च । विजयापनमाहात्मा काम्यलिङ्गार्चनाक्रमः। प्रत्यह लिङ्गपूजा च लिगापितफलं ततः । रिष्टशान्तिरेकदिन- कालिद्वार्चनाफलम्। सार्वकामिकपूजा चाग्राह्य लिङ्गार्पितं ततः । तत्कारणच पावस्थ भक्ष्य नैवेद्यमुत्तमम्। शिवस्व. अहणे दोपस्तत्प्रायश्चित्तमेव च । वाणलिङ्गापितं प्राचं खय- श्रापितं तथा। निर्मास्यद्रव्यनिर्णातिस्तथादिष्वपि स्मृ. तम् । तत: पाशपतास्नश्च लिङ्गस्तोत्र ततः परम् । शिवस्त्र रुद्राममहिमा मंपित् + सचं विल्बषादिमधिमा ततः ।

·प्राणतोषिणी। . । 1 ' प्रकरणं. तदनन्तरम्। बतोयच्छेदसम्यू तिरिति निर्णीयते मया। शालग्रामशिलोत्पत्तिनिदानं चक्रकारणम्। अनुद- योगविष्णुशिलालामोत्तमफलं ततः । स्निग्धादिगुणदोपाय सकामे दीपनिर्णयः । शालग्रामार्चनफलं चक्रहादशकोद्भवम् । फलश्च चक्रमख्याभिः शालग्रामनिरूपणम् । शालग्रामस्थिति- फलं तत्प्रभेदस्ततः परम् । विप्रादिभेदे चक्रस्य विशेपस्तद- नन्तरम्। संस्पार्चा निषेधस्तु राजन्यादेनिरूपितः । भोजनस्य च निन्दापि शालग्रामानं विना । चक्रदयं तथा लिङ्गवयं नायं रहे क्वचित् । हादशादिचक्रपूजाफलं चक्रस्य विक्रये। दोपस्तु न स्यात् चकारीफलञ्च तदनन्तरम् । गण्डकोहारका- चक्रसङ्गमस्य फलं ततः । शालग्राम विष्णुपूजाफलं ज्ञेयं ततः परम् । परिच्छेदचतुर्थस्य समाप्तिरीतिरीरिता। हारकाचक्र चिङ्गानि तन्माहात्मा ततः परम् । तस्य वर्णविशेषेण शुभा- शुभफल ततः। निन्दा शिलाचक्रभेदे नामभेदस्ततः परम् । नीर्णोद्धारादिकर्माणि शालग्रामशिलाचनात्। तसय पट्- पदीस्तोत्र प्रणाम: प्रार्थना ततः । चरणामृतपानञ्च शिरसा तस्य धारणम् । प्रपौत्वा मूटिंधर्तुश्च निन्दा विप्राधि वारिणः । पादं नैवेद्यदानस्य मन्त्रवाचनसूत्रकम् । षोडशोपचारमन्त्राः काम्य कर्म ततः परम्। श्रीविष्णुनाममाहात्मा शतनाम ततः परम्। विष्णपूजा काठपात्रादिषु दोपावहा ततः । स्वर्णादि- पाने पूजातिफलदा तदनन्तरम् । पुरुपसूलमाहात्मा मान- ट्रव्यफलं तनः । उहर्तनम्रानफलं फलं शङ्ख शुभाशुभम् । त्रिप- दोलक्षणञ्चैव तुलसीमहिमादि च । मालाधारणमप्युक्त वैष्ण- वस्य प्रशंसनम् । दशावतारतिथ्यादिपरिच्छेदोऽत्र पञ्चमः । महाविद्यानिर्णयय तासां माहामाकीर्तनम्। महाविद्या- प्रभृतीनां भैरवस्तदनन्तरम्। महारानादिनिर्णीतिविद्यो- ·प्राणतोषिणी। त्पत्तिस्ततः परम् । महाकालीस्वरुपचालीदादिकीर्तनं ततः। कालोमन्वप्रशंसा चाद्यानिन्दादोष एव च । कालीमन्त्रहयचैव ताभ्यां शान्त्यादिरेव च । मन्नदयफलञ्चैव ऋष्यादित्याम एवं च । संयमादितन्त्रकर्म गुरुमगा कृत्वमेव च। तत्पुत्राद्यैः स्वयं वापि - नान्बहारा कदाचन। गुरुणा कततन्त्रोक्तकर्मणः फल- निर्णयः । गुरुपत्नया क्षते कर्मण्यत्र होमो न विद्यते । पुगे- हितेन विहिते तस्मिन् कर्मणि निन्दनम् । जनस्य सनिधी पूजानिपेधः परिकीर्तितः । अथवा विष्णुतन्त्रोक्तपूजा तत्र विधीयते । इष्टदेव विनान्यत्र भक्तिर्निन्दा तथैव च । पूजा च विविधा वाह्यपूजाफलमतः परम् । पूजासूत्र ततः सङ्केपपूजासूत्रमेव च। नित्यपूजाविधानञ्च मन्वदयपुर- म्कियां । शतनामस्तुतिश्चैव महाविद्यास्ववस्ततः । महाविद्या : कवचञ्च कालीकवचमेव च। भाताप्रशंसा विप्राणा शाता- त्वकारणं ततः। शत्युपासकमा स्यान्योपासननिषेधनम् । अन्यान्यपि यथास्थान ज्ञातव्यानि मनोपिभिः । इति पष्ठपरि- दसमाप्तिरभिधीयते । एकवर्षादिभेदेन कुमारीनाम- निर्णयः। विशेषस्तत्र तत्रापि नानातन्त्रानुसारतः । कुमारी- पूजनस्थानफलं तत्कालनिर्णयः । तस्याः पुप्यादिदानस्य भोज- नस्थापि यत् फलम्। पूजास्थानञ्च तत्पश्चात् कुमारीपूजने मनुः । पूजाक्रमः कुमारीणां प्रणामस्तदनन्तरम् । दक्षिणादि- प्रदानच कन्योहाइफल ततः। विवाहनाफलचैव तन्मन्त्रस्थ 'पुस्लिाया। कुमारिकापूजनस्य प्रयोगस्तदनन्तरम् । कुमारी- स्तवराजय कुमारीकवच ततः । वाहणस्य प्रशंसा चाध्यापक इतिज फलम्। ब्रह्मगापफलं तीर्थगता च तदनन्तरम् । दिग्विशेषे च यात्रायां निपिघमासनिर्णयः। योगिनोनिर्णयश्चैव तिथियोगविशेषग्रोः। यो यानानिषेधव तिष्यश्रयोगतस्तथा। - ·। - प्राणतोषिणी। निधो जन्ममासादरूपादिनिर्णयस्ततः । दिग्विशेषेच यावा तु दिग्विशेषसुखस्य च। तत्रापि यात्रिकद्रव्यविशेपनिर्णयस्ततः । गयाया निर्णयथैव प्रेतशिलानिरूपणम् । गोलादिलिङ्गनिर्णीतिः वंपिण्डदानमेव च। भागस्त्ये तत्फलञ्चैव स्वकत्यकाल- निर्णयः । तत्र नास्तिं च कालस्य नियमः बाइकर्मणि । विधुव- शाकिरण निरामिषनिधनम् । आमा वाममांसनिषेधय ततः परम्। कते च सामिपथावे निन्दा निरामियाशन । वर्ष थाचादियु तथामिपदानविनिर्णयः । ते निरामिशथाडे दोष- स्वामियमोजने। शुदनिमन्त्रणे विप्रभुक्तिनिन्दा ततः परम् । थोड़े देयं तथा मांमं तत्फलञ्च ततः परम्। वयं मांस तथा देया मत्स्या वास्तथैव च । धूपपचाकदल्यादिनिषेधस्तदन- तरम् । थारे पात्रविशेपान्नस्तृप्तिकालनिरूपणम् । निमन्त्री णायक्रान्ती च काशीमाहात्मामेव च। इति सप्तमविच्छेद- ममाप्तिः कथिता मया ॥ इदं सप्तभिर्विस्तृत भक्तिकाण्ड' परि- च्छेदरूपः फलैः संयुतञ्च । यदथं सुरामानवाः किनराधास्तप- थेरुरु गलत्पभोगैः। प्रादेष्टत्वरया न काण्डमतुलं मीमां- मितं यन्मया धीरा नोपहमन्तु तेन परनिघ्नस्येदृशी दुर्गतिः । पश्य से कमनीहमीशमसक्वन्मायागुणैर्दु त्यसै नारूपधर विभु त्वमहमित्याविष्टचित्त सदा ।। अथ गणेशप्रकरणम ॥ कुलमूलावतारकल्पसूत्रटोकात- हितीयकाण्डीयगणेशविमपिण्याम् ॥ माहोर मुहर्त उत्थाय शिरमि तपनजे। खेतवर्ण सुखामीनं वरदाभयपाणि- कम् । हिनेत्रं शान्तवदनं स्मृत्वा निजगुरु पुनः। प्रणिपत्य यथान्याय वहिर्निगत्य साधकः। विहितावश्यकं शौचमा- वाम दन्तधावनम् । मुखप्रक्षालनादीनि कृत्वा भ्रानं समा- चरेत् । इनान्नामुशमन्वाभ्यां तीर्थ सविटमण्डलात् । भावा- ·मधिनयममा ५८२ प्राणतोपिणी। धाम्भमि संयोग्य मोमयाग्निमगसम् । सम्मध्ये निमज्जा सुममाहितः । मूनम ममारभ्य मनमा च वियारकम् । ममुत्याय ममापात: पढ़नौलतविग्रहः । भामा मूलमन्त्रेण सुद्रया कलमान्यया । सप्तमत्वोऽभिषिचाय मनुना- मन्त्रित जलम् । पोवाचम्याथ विमले वाममी परिधायपा पुनराचम्य पिन्यस्य पड़ामपि पूर्वयत्। वामहस्ते ग्रहीतापी. गलितोदकपिन्दुभिः । साधा प्रोषण' कुर्याधूनमन्च मसु- चरन्। भवशिष्टोदक दवहस्ते कृत्वा तु मन्वितम्। दिनेगा- योनिपेत्तिष्ठन् गायवसानिनिवयम् । तथा। सर्वाभीष्टः मदं वक्ष्ये चतुरात्तितर्पणम् । एकान्ते विजनेऽरण्ये सर्वोप- ट्रेववर्जिते । कृतम्रानादिको मन्त्री पूर्वयन्याममयुतः । तड़ाग- मध्ये सशिन्त्य पुष्पितं नलिनीवनम् । तस्य मध्ये महाप तरुणादित्यसनिभम् । समुवतं सुगन्धाव्य रमणीयं मनोहरम् । सद्यो विकसितं ध्यायेदथवा निर्मलौघवान् । यथावित्तानुसारच सौवर्णादिशरावकम् । पृथुलं सुविशालास्यं नूतनं मृण्मयन्तु भद्रासनन्तु संस्थाप्य नदीनदतड़ागजैः। शुद्धोदकैः सम्पूर्य तत्र वा कमलं स्मरेत्। रौप्यसोपानपत्या तु आत्मानं गणनायकम् । विनिचित्य समागम्य तदम्भी- उपविध गणेशानं सर्वाभरणसंयुतम् । प्रकरैर्गन्धकुसुमैः समभ्यय॑ च पूर्ववत् ॥ साध्यमूर्दनि नासाग्रे निधायामृतधारया। तच्छरीरं सुसञ्चिन्त्य ध्यात्वा गणपम. स्तके। चन्द्रचन्दनकाश्मीरकस्तूरोलोलितैर्जलैः । प्रथम मूलमन्त्रेण चतुर्वारं प्रतयं च । मिथुनं पड्गणेशश्च शहपद्मनिधी अपि। स्वखवीजादिकैर्युग्मः स्वाहान्तश्च चतुश्चतः । मूलमन्वं चतुर्वारपूर्वकं तर्पयेत् सुधीः । सम्भू याष्टोत्तरशतं कनिष्ठोऽय मत. क्रमः । यहाष्टवार मूलेन तर्पयित्वा विशेषवित् । श्री- वा। रुहमध्यतः।

·प्राणतोपिणी। त्यादीनि युग्मानि नियन्तानि पूर्वक् पृथक् । विभज्य चतुरा- वृत्त्या मूलपूर्व प्रतर्पयेत्। एव' मध्यक्रमोऽयं स्याद द्विशतः पोडशोत्तरम् । अथवा मूलमन्त्रेण विंशहारं प्रतयं च । पूर्व मन्त्राक्षरव्यस्तैः साहान्तश्च चतुयतुः । मूलमन्त्रचतुर्वारं पूर्ववत् सम्प्रतयं च । मिथुनादीष्टतः पथात् पूर्वयत् सम्पतर्पयेत्। भवेत् सम्भूय मचतुयत्वारिंशचतुःशतम्। ज्येष्ठक्रमोऽय सम्प्रो- तस्तत्व जैस्तन्नवेदिभिः। इत्थं सुधामयजलैरभिषिच्य कले- वरम् । देव पुनथ सन्तोष्य गन्धाद्यैर्देशकालवित्। सर्वाभी- एतमं प्रार्थ्य नमस्कृत्य समुहसेत् । एवं योऽनुदिनं मन्त्री दिनादौ सम्प्रतयेत् । मण्डलात् सकलाभीष्ट निर्विघ्नं ल- भते ध्रुवम् ॥ शारदातिलके प्रयोदशपटलेऽपि ॥ तर्पयेत्, मलिलैः शुद्धैर्दिनेश गणनायकम्। चतुश्चत्वारिंशताव्यं चतुः- गतमतन्द्रितः। प्रान यान्मण्डलादर्वाक् अभीष्टमधिक नरः । 'तपणे तु सर्वमन्त्राणामयं विशेषः। क्रीड़न हेममयोदयाट्रि- शिखर स्थित्वावतो: क्षुधां सोपानेषु समेत्य रुपमकलितेष्व. जादिभैन्य बहु। भुक्षा प्रीतमना ययापुरममौ सम्यूजितो वित्रपः कुार्यादित्य पमि स्मृतः शशिकलाकामांस्तथा तर्पितः । तपणे तु गं गणेशं तर्पयामोति प्रयोगः। क्रमाचतुःशतमिति प्रतितिधिद्रव्यचतुष्टयेन तावान् होमः । अनादृष्टी भये घोरे राजचौराद्युपद्रवे। महाहये विवादे च महादारिद्रासहटे। विवाहाटिषु मर्वेषु कर्मिषु च विशेषतः। एवं प्रतर्पणं कुर्य्या- मानसैथ प्रसन्नधीः। श्रीगणेशप्रभावेण सर्व सिध्यति लीलया। धनाकुलमना मन्चो भावयेदिघसागरम् । तन्मध्ये विद्रुमदीय' तरुणादित्यमत्रिभम् । तम्य मध्ये महादिव्यजाम्बूनदमय स्थलम् । तस्योड़ कल्पकोद्याने विशालमणिभूतलम् । समया- निलसमव्य ज्योत्स्नाकालातपारुणम् । तन्मध्ये मण्डप दिव्य -.

·५८४ प्राणतोपिणी। मणिस्तम्भविराजितम् । मान्द्रमिन्दरपान ममानित मंनो दरम्। मुलामणिपिताना पुष्पमानापिराजितम् । घण्टा ध्वजपतकाभिरुभ्यनं समगीरम्। म मञ्चिन्त्य तमध्ये सुरसह सुपूजितम् । वमन्तायुसुभिः पड्भिः मयितं युगपत सदा। मणिरत्नप्रयाला फलप्रमययालयः। गोभित मर्वक लदं महाकल्पतर सारेत्। तच कापसरीमूने नयर : मम महत् । मिहामनश तम्मध्ये नमस्पटकोणकर्णिकम् । भम्भी। रुई लिपिरियं भावयेग्मन्यवित्तमः। মুনস্থিরতা अथातः मम्प्रयध्यामि भूतगर्षि यथाविधि। ध्वजमूलगुदाधस्ताद दक्षपादाहि पार्णिना। 'काजुकायगिरोग्रीवः मंयतेन्द्रियमानमः । अमंलग्नया गिय नाताग्रन्यम्त लोचनः। पूर्णबदेहापिरमापादाष्ठ- मस्तकम्। मश्चिन्त्य व्यापिनी शक्ति' गरीरानारवाश्यतः । माहवारमनोजीवप्राणान् संयम्य पूर्वकान् । गुरूपदिष्ट- मार्गण मूलाधारानयेत् सुधीः। उत्थाप्य कुण्डलीशक्ति- एकौसल्यास्त्रमन्त्रण ग्रन्थिविद्रा- वणक्रमात् । सेन कुम्भकोहातपरानन्दोऽमर्चयेत् । सौ- नमध्यमार्गेण जीवात्मानमनन्यधीः । उत्तमाङ्गात्तमानीय हादशान्तर्गते शिवे !। नियोज्य तत्त्ववीय विलोनान् परिभाव्य च । नाभौ सविन्दुकं धूम्र वहिवोज विचिन्त्य च। कलेवरच हसेन गोपयेचण्डवायुना। उहातपञ्चकनाथ हृदयाम्ब मरोरुहे। षट्कोणे नरसिंहार्णवालामालासमा. कुलम्। सञ्चिन्योपधन मूल्यमकलापमनामयम् । तद्दोज- ज्वालया दग्ध्वा भम्रोभूतं विभाव्य च। तद्भमकूटमबिख वडिवोजोत्यवायुना। विकौर्य संयतः पश्चाद हादशाणं चिद- सर। शिवशक्तिसमुद्भ तस्ववाद्यैः सृष्टिमार्गतः। कलेवर मात्मानञ्च तया सह। ।

·माणतोषियी। ५८१ ॥ समुत्पाद्य तेगोरूपं महामयम्। चिञ्चन्द्रवीजमध्यस्यं जल- वोजमनुस्मरेत् । तदुतामृताम्भोधो चिन्तयेदुधुदं महत् । ततो वुहुदमध्यस्थं ब्रह्माण्ई ममनुस्मरेत् । तसिन् विश्व ततो देवों ध्यात्वा तदयाम्बुजे। मोऽहंधियात्मचैतन्यं समानीय चिदम्बरात् । ततः सुस्थिरमात्मानं भूयोजेन विचिन्तयेत् । स वाह्याभ्यन्तरं देहं संप्लाव्य सुधया पुनः। स्वस्थानमागतां भक्ति भावयेन्मनसा सुघोः। एवं छत्वा भूतशुद्धि पुनास समाचरेत् ॥ माटकान्यासोऽपि तत्रैव ॥ जपादो सर्वमन्त्राणां विन्या- सेन लिपेविना। कृतन्तु निष्फलं विद्यात् तस्मात् पूर्वी लिपि न्यसेत् । पण्डवज्यं विसर्गायैराद्यैादशभिः खगे। पुटितैः कादिपड्वर्गमन्त्री कुर्यात् पड़ङ्ग कम्। केशान्ते मुखपत्ते च , चक्षुपोः श्रवणहये। नासागण्डोष्ठदन्तानां इन्दे भूर्धास्य यो: खरान् । वर्णान् पञ्च चवर्गाणां बाहोयरणसन्धिषु । पार्खयोः पृष्ठतो नाभी हदये च क्रमाश्यमत्। यादिवर्गान् धातुप्राणे- प्वात्मकेनात्मनः क्रमात् । न्यस्यैवं माटकां पचादित्येव न्यास- माचरेत् । न्यस्यैव नाटकां पयान्मूलमन्नेण पञ्चधा । स्था- नेपु वक्ष्यमाणिपु विचसेत् प्रयतात्मवान् । मूर्खास्य हृदगुह्यपाद- हत्सु वोजानि पट कमात् । विन्यस्य व्यापयेच्छिष्टान् मन्ना- र्णान् सर्वविग्रहे। शिरोललाटदृग्वत्रचूडाजिहासु विन्यसेता पडवीजानि मुखे शिष्टेमन्त्राणैः सर्वविग्रहे। शिरोभूमध्ययोः थोत्रे नेत्रनासायुगेप्वपि। वो करपदइन्दलसत्सन्धिचतु- टये। कूपर हृदयाम्भोजे मन्त्राणापकं तनी। शिरोवल- हृदम्भोजगुह्यपरस्वपि पञ्चकम्। मिथु नानां न्यसेत् स्खौयैः स्ववीजर्नामभिः पृथक् । अखिलागमत वजरीशान शिवदे- शिकः । पञ्चमं मिथुनं प्रोक्त पाठश्च कमलामकम् । अथ मूल- ·५८॥ प्राणतोमियी। घड़नानि यिन्यसेटुतामानतः। वोजपट्यागमाश्चर्यजाति- समन्वितैः । अङ्गठादिकनिष्ठान्तमुत्पत्ति प्रचारिणाम्। म. ध्यादितजन्यवधि ग्रहस्थानां म्पितिर्भवेत् । अनुष्ठान्तं कनि- छादि यतीनां मतिर्भवेत्। पायमानुगुग मन्त्री करयोग भयोरपि । अगलीपु च साग्रेषु तलयोरपि पृष्ठयोः । न्यस्थ दादिमुद्राभिई दयादिषु विन्यसेत् । तथा। मूट्रिनो च जिज्ञायां हन्नाभिगिरजानुपु। विनायकादिविप्रेणान् घर- रणाने च विन्यसेत् । विनायको विरूपाक्षः क्रूरकर्मापरा- जितः । चगड़वेगो हयग्रोवः करालथण्डविक्रमः । तथा । सकहांशेषु तेप्वव विन्यसेत् साधकोत्तमः। विनो विना- यको वीरः शूरो वदन एव च । गजवक्तस्ततः पयादेक- दन्तस्ततः परम् । लम्बोदरः क्षिप्रमंज्ञो महागणप. एव च । ब्रह्माण्याद्यास्तथा मातृरसिताङ्गादिभैरवान् । शक्तिबीजादि- • कांचाटो निजस्थानेषु विन्यसेत्। भालदो.स्तनपार्वेषु बंठरे दक्षपार्खके । दक्षकण्ठापरगले हृदयेषु यथाक्रमम् । एवं न्यास विनिवर्त्य ध्यानं कुर्यात् समाहितः । सिडिलक्ष्मीसमाविष्ट- पार्शमईन्दुशेखरम् । भारतावणे मातुलुङ्गगदापुण्डे क्षुकार्मुकम् । शूलं सुदर्शनशनीलोत्पल धान्यमञ्जरोम् । निजदन्ता रत्न- घण्टा परिन्द्रपाण्येकादशकम् । प्रभिन्नकटमानन्दपूर्णमशेषवं- सकर विघ्नेश्वरं दशभुजं ध्यायेदिति केचित् । अथ ध्यानं प्रव- क्ष्यामि व्याप्तिसंसारदेहतः। मापदं खतनुनये जठरं पवनाक्ष- रम् । रवीन्दुवन्गिनयनं दशाशाश्रवणयम् । प्रधानशीप भूतेशं बुदौन्द्रियविचेष्टितम् । अनादिनिधनं दिव्य मेजोराशिमना- "मयम् । ध्यायेद्देव गणेशान सच्चिदानन्दविग्रहम् । एवं व्याप्ति समाप्याय साकारं ध्यानमुच्यते । अनाकुलमना मन्त्री भावये- दिक्षुमागरम्। बत्र मध्ये समासीनं गजवक्त्र त्रिलोचनम् । - ·प्राणसीपिणी। . एकदन्त दशभुजं कम्ब ग्रीवं महोदरम्। पद्मस्थदक्षचरणलम्बि- मध्यपदाम्ब जम्। तरुणादित्यसङ्काशं पीताम्बरसमाहतम् । सभ्यारुणकपर्दान्तसौवर्णाभरणान्वितम्। शशाताईक्वतोस नागयज्ञोपवीतिनम्। रत्नौघहारोलसितविशालवरवक्षसम् । मणिमुक्ताप्रबालाब कटिसूत्रपरिष्कृतम्। किङ्किणीमालया बहवामजवाविराजितम् । दक्षाधी हस्तमारभ्य धारया लम्ब- मानया। गदाशूलवर्तिकट्ठवियाणान् दक्षिणैर्भुजैः । शास्यग्रया- शचक्रेक्षुचयसंवोजपूरकान्। वीजपूरगदामिक्षुचापशूलसुदर्श- नान् । अमपाशोपलव्रीहिविपाणानपरे विदुः । वामेऽङ्गधर- मनोरविलसञ्चरणाम्ब जम् । वामाङ्गसंस्थया शक्त्या सर्वाल- झारयुक्तया। अम्भोजकरयाश्लिष्टं सर्वेश्वर्यसुखप्रदम् । लीलया "रत्नकलसं पुष्कराग्रे निधाय च। परितः साधकं अश्वदर्षन्तं रत्नवणेः। प्रीच्छलकर्णतालेन मदलोलुपपट्पदान् । निर्वा- 'सयन्त सततं देवासुरनिषेवितम्। वीरनादोडतोहीतैः स्तोतेः सम्पूर्णमानस: । देवं महागणेगानं ध्याला साधकपुङ्गव इति । 'अस्य यन्त्रकरणमपि तत्रैव ॥ कुसोदेनाम्बु कस्तूरीचन्द्रचन्दन 'कुटुमेः। प्रालिख्य हेमस्या वा दूर्वाकाण्डे न वा लिखेत्। पद्मसलिख्य मतिमान् समरेखं मुशोभनम्। स्थापयेत् कनके पोठे तदभाव विचक्षणः। थोपर्णोसम्भवे वाथ चतुरस्ने सुनि- मिते । पूर्व खवामेतरयोरिट्वा गुरुगणेश्वरौ। तयोराज्ञां समा. साद्य पोठपूजामुपक्रमेत्। श्राधारशक्ति चानन्तं कूर्मवत् पृथिवीं क्रमात् । उपर्युपरि सम्पू पयाहिच्यन्तरादिभिः। सिंहासनन्तु मनुभिः पूजयेश्च यथाक्रमम् । आधारशक्तिरासीना शुक्लाभरणभूषिता । ध्यातव्या धवलमे च्या लोकान् धत्ते शिवा. बत्व र्धरादिविद्यान्तैदाविंशत्संस्यकैरिह। पौठा- कार धनन्तः स्यादनन्सासनमोरितम् ॥ तथा । धर्म ज्ञानच ज्य जया।

·1 प्राणतीपिणी। वैराग्यमैश्वर्यञ्च चतुष्टयम् । एतत् मिझामनपदे चतुष्टयमिति कल्पसूत्रटीकाव्याख्यानम्। पीठाग्नेयादिपादेषु चतुर्वपि यथाक्रमम् । अधर्मादिचतुकच पूर्वाद्यागाचतुष्टये । धर्म रक पाकारं मिहं शानश्च मेचकम् । भूताकारन्तु वैराग्यमैग्नी मितमैन्दवम् । ईगा: प्युः कनकमणिपोठे धर्मादयः क्रमात् । तथा । मत्त्व' रजस्तमय तत्पीठकमन्नोपरि। मायाच शूमि- काकारा विद्या प्रच्छटरूपिणोम् । उपर्युपरि मम्प ज्यभानन्द लिपिपरजम् । तन्मध्ये पूजयेन्मन्त्री तदूई मगडलवयम् । दलेऽर्कमण्डले पचात् केशर मोममण्डानम् । कर्णिकायां ततः पथात् पूज्य वङ्गेय मण्डलम् । प्रणवावयवावेरचयेबामभिः क्रमात् । ब्रह्मविष्णीश्वरा भाव्याः क्रमशो मण्डलनये । पात्मा- नमन्तरात्मानमुपयुपरि पूजयेत्। पीठशक्ती: केगरेषु मध्ये प्रागादित क्रमात् । पाशा शकरा ध्येया नवकुश्मसनिभाः । तीवाद्याः पूजनीयाः स्यु. शक्तयो मणिभूपणाः। तौबा च ज्वालिनी नन्दा भोगदा कामवहिनी। उग्रतेजोवती सत्या नवमी विघ्ननाशिनी । सर्वशक्तिपदं चोवा कमलापदमुच्चरेत् मनायेति नमोऽभ्यर्थं गन्धपुष्पाक्षतैः शुभैः। समाप्तिपीठ तन्मध्ये मन्त्री पूर्वत्रय क्षिपेत्। ततः पूरकयोगेण मूल संयोज्य मानसम् । तत्रस्थजीवचैतन्य मुन्नीय हृदयाम्बुजे । पूर्वोक्त विधि- नोपेतमिच्छया भोगणेश्वरम्। सर्वोपचारेराराध्य प्रसन्नं पुरुष पुन. । स्वतेजोरूपतां नीत्वा तत्तेज सयतेन्द्रियः। मन्त्रकाण्डं समुन्द्रीय तत्र पाण्डरपङ्कजे । तेजस्तत्त्व सुसञ्चिन्त्य मन्त्री निश्च- लमानस । कोदण्डस्थानमानीय पुष्पपूर्णकराम्बु जौ। नि.सायं प्रवहनाया पूजिते पौठपद्धजे । मध्ये मूर्तिच गायबत्रा विद्या. देह तदन्तरे । वीजेन परचैतन्यतन्मूर्ति हृदयाम्बुज । महा- गाणपतीत्यु का मूर्तये नम इत्यर्थः । गणेशमावाहयामि विद्या- ।

·प्रापतोपिणी। ५८८ । . देहञ्च मूलतः । तथैव परचैतन्यं मन्वनः साधकोत्तमः । श्रीदे. शिकोतमार्गण सम्यगावाहयेत् सुधोः। तत्त्ववर्णायसेन्मृत्तों विद्यादेहे ततः परम् । न्यासं सर्व प्रविन्यस्य प्राग्वद्ध्याला सम. चयेत् । तत्र चैतन्धमापाद्य पञ्च मुद्राः प्रदर्शयेत् । तद्यथा । स्थापन सविधानञ्च सनिरोधावगुण्ठने। अमृतीवारणं पयादेता मुद्राः प्रकीर्तिताः। सर्वशता च हृदये मतस्तृप्तिः शिवे पुनः। अनादिबोधञ्च शिखा शस्त्र चानन्तशतित: । एतैर्जातियुतैरङ्गै रुपदेशविधानतः । हृदयादिपु विन्यस्य मूलेन व्यापकं न्यसेत्। गणेशमुद्राः सन्दर्य परिपूर्ण गणेश्वरम् । ध्यात्वा पुष्पाञ्चलिं कुर्वन् विज्ञाप्य स्वागतं पुनः । पाद्यादीनुपचारांश्च मन्त्री सम्यक समाचरेत् । श्रासनं स्वागतचार्य पाद्यमाचमनीयकम् । मधु-, 'पर्काचमनमानवसनामरणान्यपि । सुगन्धिसमनोधूपदीपनैवे. थवन्दनम् । प्रयोजयेद् गणेशाय उपचारास्तु पोडश। पाद्या. दयो नैवेद्यान्ता उपचारा दश मात्। गन्धादयो नैवेद्यान्ता मूजा पञ्चोपचारिका । सपा विविधा प्रोता तामामेकां समा- परेत् । गन्धपुष्पाक्षतययकुशायतिलसर्पपाः । दूर्वा चेति क्रमा- दर्घ्य द्रव्याष्टकमुदीरितम् । पाद्यं श्यामाकदूर्वालयिष्णुकान्ताभि- कच्यते। जातोलवनककोलयु तमाचमनीयकम्। मधुपर्कञ्च सचौद्र हतं दधि समीरितम् । गुजाभिरद्भिर्विहितं पुनराच- मनीयकम्। चन्दनागुरुक' रकाश्मोरकपिरोचना ! मांसी च चोरच एतद् गन्धाष्टकं स्मृतम्। चन्दनागुरुक' रपई. गन्ध होयते । करवीरोत्पलहन्द्रविजयाकुगुमानि च । पुत्राग- नागचम्पानि कुन्दमन्दारकाणि च । बन्जीवजवानुथीरमा- * पाटलाशोकमदनजातिकुचापराजितैः । मन्द्यावादिपूर्वाणि अद्यान्यन्यानि यानि च। श्रागमोक्तानि पुष्पाणि गणेशस्य मियाणि च मुकुलैः परितो म्नानै जीवी क्रि. जटा- निम्बकुरण्टकैः ।

·। प्राणसीपिणी। मिदूपितः । प्रामातेरगमस्पृष्टेन ध पर्युषितैरपि । मदमुख. गुरुगीरमितान्धमधुचन्दनः । माराष्ट्रारयिनिधिसमन्त्री नीचे प्रधूपवेत् । गोमर्पिस्तिलतलेन यया कपूरंगर्भया। दीपितं सुरभि शुद्ध' दीपमुचैः प्रदर्शयेत्। अमितेन सुगन्धेन मर्पिषा सितीदनम्। समकदम्नमध्यान्यदुग्धादीनि निवेदयेत् । ततो देवम्य विज्ञाप्य सार्न नम इतोरयेत् । केगप्रमाधनाभ्यनोदर्म- नोप्णोदकानि च । महागणपते ! पाद्यं नम इत्येव पादयोः । तबंदाचमनीयच स्वधेति विर्मुखे ददेत् । अयं स्वाहेति गिरसि मधुपर्क स्वधा तथा । पुनराचमनं पुष्प मौली परिशिवाणुना। पञ्चगव्यं तथा पष्ठ गन्धोदर्तनमेव च। सुगन्धामलकोगन्ध- म्तीर्थोदकमनन्तरम्। दिव्यगन्धानुलेपञ्च मूलमन्वाभिमन्त्रितः। सुगन्धलोहितैस्तीर्थतोयैरप्यभिषेचनम् । प्रादर्शदर्शन धान्य- मङ्गलाचरणानि च। दिव्यांशुके ततः पद्यान्मुकुटानि च कल्पयेत् । सम्बोध्य मुखमाकल्पा कल्पयामीत्यु दीरयेत् । सङ्घल्पा पूर्व- वनमन्त्री पाद्यादिविकमाचरेत्। सगन्धाक्षतपुष्पाणि धूपञ्च खखसुद्रया। हृदयादिकवचान्तैस्तु मनुभिः क्रमशोऽर्धयेत् । कत्वा लयञ्च पूजाश्च मन्त्रञ्चाक्षरसंख्यया। जधावरणपूजान्त देवं विज्ञाप्य तत् पुनः। अङ्गानीट्वा ततो मन्त्री वायावरण- मर्चयेत् । लोकपालास्तत: पूज्या: समस्तचतुरस्रकैः । पुरुइते- शयोर्मध्ये रक्षोवरुणयोस्तथा। ब्रह्मविष्णुशिवादीनि सदा शय्या विधोमुखे। पुरन्दरादिलोकेशाः सजात्यधिगहेतवः । सवाहपरिवारान्ता: प्रयोक्तव्या मनीषिभिः। गुर्वाद्या लोक- पालान्ता ये मन्त्रास्ते ध्रुवादिकाः। खखवीजान्विताः सर्वे सचतुर्थीनमोऽन्तिकाः । एमावरण पूज्य प्रसूनैः कुन्द सम्भवः । पुनर्देवश्च मूलेन सम्यग्गन्धादिभिर्यजेत्। जयध्वनि ! ततो मन्नमातः ! स्वाहेत्य दीयं च । अभ्यर्च वादयन् घां ·प्राणतोपिणी। महापञ्चमहारवैः । वनस्पत्तीति मन्त्रेण खाहान्तेन स्वमुद्रया। सुप्रकागेति मन्त्रेण नमोऽन्तेन स्वमुद्रया । स सर्वान्नमृतोसत्य गणेशमनुपूर्वकम् । सनेवेद्य गृहाणान्ते स्वाहेत्यु का स्वमुद्रया। सुद्रयोदकदानेन मन्त्री सर्व निवेदयेत् । देवं सपरिवारञ्च परिटप्त विभाव्य च । तथा। अथ नित्यविधि कुर्वन् पुरयां भमाचरेत् । गुरुणा दीक्षितो मन्त्री पूर्ववञ्च सुसंयुतः । चतु- लक्षञ्च सचतुथत्वारिंशत्सहस्रकम्। मनमेनं जपेत् प्रानः पुरथरणसिद्धये। मौलिनिश्चलकण्ठोष्ठजिहागचयन्वितः । नासासालुगल जिहासकणीनां समालिन्। किशिदुनतक- ग्रीवः किञ्चित्सझोचितेक्षणः। नासाग्रदत्तदृष्टिः सन् दन्तै- दन्तान संस्शेत् । तचित्तस्तद्गतप्राणस्तनिष्ठस्तत्परायणः । वाचिकेनोपांशुना च मानसेनाथवा सुधीः । चतु'सहस्रं स- चतुथवारिशत्तम यथा। अष्टोत्तरसहस्रं वा हरिध्यागो जित- न्द्रियः । यसंग्यया ममारब्धं तन्मानं पूर्णतां नयेत् । यदि न्यूना- धिकं कुर्य्याव्रतम्नष्टो भवेबरः । तस्मात्सम जपेत्तावद यावत् मंख्या समाप्यते । दशांशं तर्पणं कुर्यात् साधकेन्द्रोऽनुशास- नम् । इत्थं जपे तु मम्पूर्णे होमं कुर्य्याद्दशांशतः। पूर्वीक्त - स्तर्प शायैश्च तह भक्तिपरायणः। वक्षामाणक्रमेणैव कमानु- गुगसंख्यकान् । सागाय भीजयेदङ्गान् ग्राह्मणान् हष्टमान- सान् । गुरवे दक्षिणां दद्याद यथावित्तानुसारतः। प्रजपेचतुराश्या यदा शुस्कारयः पधानमन्त्रविदां वरः। नित्य स्वशतितः। कु-टुयथावत् पूजादि होमेनातिप्रय- नतः। वित्तशाट्य विना नित्व मन्त्री विघ्नेश्वर भजन् । निर्विघ्न वत्सरादाक महतीं श्रियमन्नते । यद्यग्निकार्य- सम्पत्तिलेः पूर्व विधानतः । विधिना मंस्कृते वह्नौ कुर्यात् पूर्वक्रमेण च। पर्यन्तेय हुला मन्चासनवाना त्रिवार सन्त- 4 सम्प्राप्त ·१०२ प्राणतोपिणी। यति । योग्य रेति तत्तन्मन्त्रानुष्ठानपरः। प्रयोमा अपि तक। इत्य मिहमनमन्त्री काम्यकम्माणि साधयेत् । पक्षामि काम्या कम्माणि साधकानां हिताय वै। शास्त्रोव मार्गेण मंचपात् न त विस्तरात्। स्वत्पने गणेगानं कुन्देन्दुधवलप्रभम् । शुलालङ्कारसम्पन्न भावयेद यो निरन्तरम्। भारती तस्त्र वत्राले शास्त्रौधोडारसुन्दरी। नित्य प्रकाशते मत्य दिव्य- जानप्रदायिनी। न निरस्येदगरपणानं मिन्दरमहाप्रभम् । पाशाङ्कुशधर ध्यात्वा यो जपेमन्त्रिमत्तमः । अनारमसम्पबा तमभ्येति वराङ्गना। पाशाहुशवराभीतं हिमकुन्देन्दुमन्त्रि भम् । अनवद्यमदीनाभं स्फुरन्यामियमगइनम्। यः परत्तस्य वशगा भवन्त्यपि वराङ्गनाः। विवादेषु गणेगानं ज्वलदग्नि- समप्रभम् । प्रतिवादिमुखे ध्यायन् प्रजपेम्मनसा भनुम् । तमुखें स्तम्भयेदाश बादी दीनोऽपि नान्यथा। अङ्गठमानं हत्या शुद्धस्फटिकसन्निभम्। चिन्तयित्वा गणेशानं चिदम्बरसुधा- रसम् । अभिषिच्य सुरयेठं सततं धरणीतले । सर्वरोगविनिर्मुः नाचिरकालं स जीवति । शुक्लवर्ण गणेशानं दशबाहुमदोत्कटम्। शुक्लाम्बरधरं सौम्य चिच्छणादामतल तम्। भावयेदृदयाम्भोजे नित्यं निर्मलमानसः । मन्त्री गरुडवत् सद्यस्त्रिविधं हरते विषम् । स्वार्थी मधुना नित्व वश्यार्थी पायसै मेत् । हतेन लक्ष्मीमप्राय हुमेत् शर्करया तथा। आयुषे चार्थसम्पत्य दना च जुहुयात् सुधीः। अन्नेन चान्नसम्पत्ती द्रव्यात्यै तिलतण्डुलैः। लवणैरप्यनाबध्ये दृष्टिकामस्तु वेतसः । सौभाग्यार्थी लाजैः कुसुम्भश्चापि सूदनैः । वगिने जुहुयात्पराजानं वशमानयेत्। तत्पनी विपुग्नैव्यं तौ रमाद्यन् कैरवैः शुभैः । अश्वत्योडुबरक्षन्यग्री- धजसमिद्धतात् । विपक्षत्रिय विदशूद्राः सद्यो वश्या भवन्ति . तथा ·प्राणतीषिणी। वै। स्त्रीणां प्रतिक्षतिं कृत्वा पिष्टेन प्रतिवासरम् । साज्या- हुत्या स्त्रियस्तस्य वशमायान्ति नान्यथा। जपित्वा तु मन्दराज लयो विधिमनोहरम् । दशांशं जुहुयान्मन्यो राजिकालवणेन च। तद्भस्म वामहस्तेन गृहीत्वा ताड़येत् स्त्रियम् । समाग- छति सा नारी मदनालमितेक्षणा । तच्च प्रयजेदेनं पीत- पुष्पश्च मन्त्रवित्। स्तम्भयेद्रिपुसैन्यञ्च सामात्यबलवाहनम् । प्रतिवादी भवेन्मूको मन्त्रस्यास्य प्रभावतः । स्तम्भयेत् पञ्च दि. व्यानि नाव काय विचारणा ! विभौतकसमिनिस्तु नियत जुहुयात् सुधीः । सम्यगुच्चाटयेत् शत्रून् स्वस्थानात्तु न संशयः । मेरुमन्दरतुन्योऽसावुञ्चाटयति नान्यथा। ग्रामे युद्धे पुरे वापि इमं स्तुत्वा तु होमयेत् । उच्चाटयति वेगेन मानुषेषु च का कया। निम्बपत्रे समालिख्य रिपो म प्रयत्नतः। गोऽश्व- माहिपरतन निम्यतैलेन संयुतम्। एकान्ते च कृते होम विंशत्माहस्रामंख्यया। विष्टो भवति लोकेषु स साक्षान्मन्मथी यदि। मानुषास्थिमयं कौलं मम्यगष्टाङ्गलं मितम् । मृत- केशम्तु मंवय महसाष्टाभिमन्वितम् । कुलिकोदयवेलायां शत्रुद्वारे खनेद्भुवि । सप्ताहान्मरणं तस्य भावयेत्रात संशयः । अथ वच्यामि संक्षेपात् कुमार्या वैद्यनक्रमम् । सुगुप्त विजने देश गोमयेनोपलेपयेत्। आचार्य: प्रयतो भूत्वा सुनाती विजितेन्द्रियः। नवकुम्भ समादाय शुद्धकुम्भेन पूरयेत् । नवं शरावमानोय कपिलातपूरितम् । कुम्भोपरि समारोग्य दीपं प्रज्वालयेत्ततः। शताष्टमन्त्रजापन कुमारा वा कुमारिकाः। तोतानागतचैव वर्तमानञ्च यद्भवत्। शुभाशुभानि सर्वाणि पश्यन्ति नात्र संशयः । मम्यग्ध्यात्वा गणेशानं गते यामे जपे- विशि। शुभाशुभानि कम्माणि कथयन्ति न संशयः। कार्थी शचिर्भूत्वा मन्त्रराजं गणेशितुः । जमा दशसहस्राणि कन्य- ·अट- प्राणतोषिणो। जालरक्ताम्खमारजः। पुष्पंदगांगहवनात्तां कन्यां नमी वम् । वक्ष्यामि भूमिपालानां गजमम्पादनक्रमम् । मातहाधि- महीपाल: कारयेतहनान्तरे। प्रयट विपुल ध्यात्वा ततः स्तन्निकटे गुरुः । पूर्वोतलक्षणयते मण्डपे सुमनोहर। वैदि. कोत्तरतः कुगई वेदासं कारयेशुभम् । वैदिकोडें गणेशान- मावाधात्यन्तमन्त्र वित्। सुपकफलतोयय मिहानच निवेद- येत्। तस्या मया ततो मन्त्री यनिमाधाय पूर्यवत् । ट्रव्यैस्तिमध्वतीयत्वारिंशसहस्रकैः। चतुःमहसः मचतुयत्वा- रिंगचतागतम्। । पृथगद्रव्य यथार्मस्य जुहुयात् पञ्चवासरम् । हिजोत्तमेरनुजपं कारयेत्तन्वमन्त्रवित्। गणेश्वरप्रसादेन च. त्वारिंशहिनान्तरे। पतन्ति कनकाभास्ते कलभीता महावटे। ब्राह्मणान् भोजयेन्निन्य म्वादूक्तभोज्यवस्तुभिः। तदाह्मण- कतागीर्भिवईतेऽसी महीपतिः। तेषाञ्च गुरवे दद्याइजपशा. गदक्षिणाम्। तत्प्रमाणादशांशं वा तक्रिीतधनानि वा। मिथुनादिदिगोशान्तैमन्वैराज्य न देशिकः । सात्वा देव समभ्यचा होमं सम्यक् समापयेत्। पुनर्निवेद्य मुहताशेष पूर्ववदाचरेत् । पुन: पुष्पाञ्जलि दत्त्वा मन्त्री स्वहृदयाम्बुजे। गणेश्वरं समुद्दास्य वनिमुहासयेद्गुरुः। होमोपकरणं सर्व गुरवे शुद्धचेतसा। समर्पयित्वा भूपालो भूयोभूयः प्रणम्य च । अन्यैराभरणाद्यैश्च पट्टवस्त्रादिभिः शुभै । गुरु मन्तोषयेत् स- म्यग् गजानामतिबदये। अयं राजन्यवर्गश्च राष्ट्रेण सह वर्धते । अथातः सम्प्रवक्ष्यामि महालक्ष्मयादिसाधनम् । मनोने विजने देशे सर्वबाधाविवर्जिते। शुक्लवस्त्रपरीधान: शुल्लमा ल्यानुन्नेपनः। कतनित्यक्रियो मन्त्री वह्निमाधाय पूर्ववत् । श्रीफलैबंद्धलक्षच । पुण्डरीकैस्तिमध्वतैरुत्पलं पञ्च पञ्चधा ।

·प्राणतोचिगी। । ताव- । मध्याग्य बोरसंधुतः। शतप्रतिपदि प्रात मेदेकानमानसः । अक्षयांसहती लक्ष समाप्नोति न संशयः। उप्रतिपद- मारभ्य मान्या वमुपास्य च। चतुष्यों श्रीगणेशस्य महापूजा विधाय च। पूर्वद्रो स्विमवतः शुक्लपक्षस्य पक्षतौ। पक्षती प्रतिपाद । अष्टोत्तरब लचाच यावल्कालेन पूर्यते । काल हुलदेव साधकाच प्रमन्नधोः। होमावसाने लक्षी स्वां निधिं पश्यति म नवम्। आदित्याभिमुखस्तिष्ठवू दादुर्वहि- सखः। लवजापाद गौ मन्त्रो महाधनमवान यात्। क्षीराज्येन स टूर्वामि. राजितञ्च दिने दिने । स्वजन्मदिवसे वापि पात:काले हुमेनर: । अरगो जितात्या दीर्घायु वि जीवति । ब्राह्मो काले विशुधाला पूर्ण चन्द्र च पर्वणि। कापिलं गोमयं शुद्ध पम्न पते ण व स्थले । मन्ने गायुतराज्जप्त यहोवा लिउने यि । गयं न विद्यते तत्र भूतचोरादिपनगै,। पूर्व महागणेशान प्रत्ययात् मुधोः । बेतालसिद्धकुलिकान् दाण्डमध्यात् मपवृतान् । साध कन्ट्रो सहाभागान् सवदा सगते भुवि एवं सिवाननं लगः पाटुकादिश्च दुर्लभः। कदाचित साधक- न्द्रस्य नाग्याय भुवनभये । अपातः पावक्ष्यासि एन्लगर्ज गणेशिनुः । सुगम सूतले शुढे गन्धाये. अपरिप्कते। कामक्रोधविनिर्मुक्त: पूर्ववन्याग र पुतः। मन्यूज्य देवदेवेगं गणेश शङ्करामजम् । भूमे त परैर्मन्धराज समुद्धरेत् । कस्तूरी रोचना चन्द्रः पारसोरं च दनं रसः। गोगलद्ररासंयुतैर्मातङ्गमद. मिथिते. । वर्षय सुममेरेभिः प्राणमापूर्य लिए। लेखया हम मूच्या वा जातोकाठेन दूर्वया। पत्रिंगत्कोणमष्टार' हादशारं ततः परम् । कवर्गादोनि गायत्रया वर्णान्यपि लिखे. हा। महाभूमण्डलं शाहजाष्टकविभूपितम्। वहाने ·प्रायतीपिणो वारुणं कूनीमण्डलं ननताशुभम्। कपिकायां लिखेमन्त्री हक्षो प्रणयवेष्टितो। अङ्गानि च पट्कोणषु लक्ष्मीमटले लिग्वेत्। हादगारे लिखेति विना नपुंसकखरम् । स्वर वर्ग कनापत्र तथाष्टदलाम्मुजे। कादिमान्ताक्षरचापि सर्व पूर्वादितो लिखेत्। पुन: पाण्डककोणेषु या ममार्ण समालि. खेत् । एतयन्त ममाग्यात न देयं यप्य कस्यचित् । शिवम कथितं पूर्व सर्वविघ्नोपशान्तये। त्रिलोहवेष्टितं कृत्वा प्राण- स्थापन कर्म च । मन्तेगाप्यमृत जप्त यन्त्र यो धारयेन्नरः । तस्य विधाच रोगाच सर्वे नम्यन्त्य पद्रयाः। राजानो वशमा. यान्ति संक्षुभ्यन्त परस्त्रिय.। सिहादिदुष्टसत्त्वाय चौराहि- मदहस्तिन। मिजादिमर्ववर्णाय बलवन्तोऽपि तस्य दर्शनमात्रेण वशमायान्ति ते सदा । ततः प्रवर्तते वाणो सस्कृतप्राकृतादिका। छत्रचामरकोटीरमाना- यध्यादिमला। स्वयमेव महालक्ष्मौर्बलेन सेवते चिरम् । वर्णितु यन्त्रवर्गस्य प्रभाव नैव शक्यते । अनेन मनुनाऽसाध्य नास्ति त तन्नेष्वपि ॥ भाकपा प्रवक्ष्यामि यन्त्रेणानेन योज्यताम् । पूर्व यन्त्र समा- 'लिप्य रतद्रव्यैः सुशोभने। अनामारतासंमियैः साध्यनाम च संलिखेत्। र तीः पुप्य. समभ्यञ्च रक्तचन्दनमिथितैः। मधूच्छिष्ट- प्रतिसते. कुक्षी यन्त्र निधाय च । समीरण प्रतिष्ठाम्य यथा- वम्मन्ववित्तम । कपिलातदीपेन चतुष्कोणं प्रतापयेत् । यावत् स न विलोयेत तथैव दिवसत्रयम् । सप्ताहादिवसे नारी यदि साक्षात्तिलोत्तमा। जपनष्टशतं मन्वं तापयित्वा तु धार- येत्। तस्यैया प्राणपर्यन्तं वशे तिष्ठति दागवत् । शिलापट्टे निगेट यन्त्र पीतये मसाहितः। अपने संस्थाप्य पीत. पुप्प गमची च । संवैध्य पीतवस्त्रेण स्तम्भयेदायुधान्यपि । शत्रव..

·प्राणतोपिणी। মাল- न दानवग्रहांचोरान् सेनां संस्तम्भयेदपि अानीय जीवयो- रक्तमकारविरोधिनी: 1: । गणकः स्थापिग्छन्दो नीदिशोऽस्य देवता ॥ गकारोबोजं विन्दुः शक्तिः ॥ गणेशगायत्रो। एक- दंष्ट्राय विद्महे वक्रतुण्डाय धीमहि नबो विघ्नः प्रचोदयात् । श्म पानाहारमंगु का वा तेन चितापुटे। काकपचेण संलिख्य सायाच्या कामी संयुताम् । एकलिङ्गनजे क्षिप्त यन्त्रमुच्चाटये ध्रुवन् । लोकादिवेषगज पि कुरुते नात्र संशयः । काटे यन्त्र मागुणास्थिशलाकया। विपक्षोभवेनापि चिता- झारेए वामी वित् । क्रोधो भूत्वा समालिख्य श्मशाने निखने- [वि । महाहात् म्रियते गवर्नाल काया विचारणा। तदुत्व दुग्धन चालित सेवितं व्रतो। सर्वार्थसाधन चान्यज्ञान वक्ष्य गणेशितुः । नवजीसूतमङ्काशं भिन्नाञ्जनसमप्रभम् । अष्टादश- भुजं देवं मेरुमन्दरसत्रिभम् । भीममुख विरूपात मेघधोप- समावनिम् । रहायरयरोधानं नागयज्ञोपवीतिनम् । नाना- रत्नप्तमुरी कोटीरामरतोयलम् । चि परशु स्या ततीगरतर्जनम्। टन्तपनगन पागम सञ्चदुनावम् । स्वपुप्यवाणशान्यन पात्रं मोदकपूरितम् । कुण्डिकामक्ष- माताञ्च साभय वरद शुभे.। खपुष्करन कलस दधान हिर- दाननम् । पद्मासनस्य देवेश सवदेवेनमस्कृतम् । इस्य सञ्चिन्त- येन्मन्ती सर्वोपद्रवशान्तये । वश्यावष्टिविधौ रता पोतं स्तम्भन- कर्मणि। धूमाम देपणोच्चाटे या मारण रिपो। स्वर्णभं धनद विद्याच्छुक जानप्रद भवेत् । इत्येवं चिन्तयेत् प्राज- स्तत्तत्कम्समाप्तये। शारदातिल के त्रयोदशपटले ॥ पञ्चान्तकं शशिधर बीज गणपोर्विदुः । पञ्चान्तको गकारः। शशौ दिन्दुरतयुक्तम् । अथवा शशी विसर्ग.। शक्तिनिशाकर इत्युक्तेः । गोपनायैवमु- ·E८ मवषम् तनाममात. माणतीपिणी। हारः । इदं दयमुत्तरगार्योत पूजाप्रयोगादिस गुभयोः ममा नमिति गगमः । केचिदीयारयुगातुः । गाशप्रयोग- भार गाजमिन्दुमटी युक्तं कटतीयं तयेय घ । इति। पदीर्ध- भाजा पोजन पडणानि प्रकल्पयेत् । सिन्दूराम लिनेन एयतर जठरं इस्तयोदधानं दम्त पागा गेष्टान्युरुकरविलसद्दीज- पूगभितम् । गर्बन्द द्योतमानि परिवरवटनं योजपूगगार्ड भोगोन्द्राइभृग भजत गणपति रमावस्त्रागरागम्॥ राघवभन्तु ध्यानानन्तरं दर्शनीय मुद्रामाह यथा । मुखात् प्रलम्बितं हत यादा भाचितालिम् । मध्यमातर्जनीगताइट वाऽधन्तु छाया मुद्रा गणेशम्य प्रोतयं मर्वसिदिदा। यदा। धगिगताङ्ग,ठगुष्टिवा। अधोमुखी दीर्घरूपा मध्यमा मुका॥ इति । यहा। वाशिताप्रम्य इस्तस्य मूले नातागथागतः । गणेश्वरो भवेभद्रा मवसिद्धिप्रदायनी . इति । इय मवगणपतिसन्त्रसाधारणोति । शारदायाम् ॥ वैद नक्ष' जपनान्स ढगांशं जुहुयात्ततः । मोदकैः पृथुकालाज शाभिश्चे नुपर्वभिः । नारिकेनैस्तिलेः शुद्धः सुपकैः कदली. फलेट दयाणि वितम्य कथितानि मनीषिभिः॥ अवाह- मदन युगकैकेन द्रव्येण होतव्यमिति राघदमः । केचित्तु अष्टद्रव्यमलनेन होममाहुः । तत्तदाहुतिप्रमाएसन्देहापातात् नूले च प्रत्ये कं पृथक् क्रियाद्दयाञ्च विशिष्टस्य द्रव्यान्तरत्वे- नाष्टद्रव्यहामकरणासम्भवाच । तदुक्त भद्राचार्य: । नैव ब्रीहि- भिरिष्ट स्याद् द्रव्यन च यथाशुतैः। मिथैरिज्येत चेत्तदा मि- याणां विध्यदर्शनादिति । नत्वेव विमधुरहोमे त्रिमधुयुक्तामपि न कार्यमिति चेन्नैवम् । सर्व बिमधुरोपेतं होमद्रव्यमुदाहृत- मिति ववनात् । मेलनस्य पशुपुरोडागाद्यवदानानाभास्ताव- प्रत्य पणाराज्यमेलनवदविरोधात् । तदुक्त गणेशविमपिण्याम् । ।

·प्राणतोपिणी। अष्टद्रव्य स्विमवती याच पृथक् पृथगिति शुरित्यनेनावकर दूरीकृत्य प्रक्षात्य शोधितैरित्युक्तम् । शारदायाम् । तौवादि- शक्तियुक्त च पीठे विघ्ने खरं यजेत् । तीव्राख्या ज्वालिनी नन्दा भोगदा कामरूपिणी। उग्रा तेजोवती मत्या नवमौ विघ्न- नाशिनो ॥ प्रासां ध्यानं राघवम? । पाशामुशालिकरा नवकु झुमसन्निभाः। तीवाद्याः पूजनीयाः स्युः शनायो मणि- भूपणाः । शारदायाम् । सर्वादिशक्तिकसलासनाय हृदयावधि । पीठमन्त्रोऽयमतेन प्रदद्यादासनं विभोः । मूर्ति मूलेन सशल्पा तस्यां विघ्ने शमर्चयेत्। कर्णिकायां चतुर्दिक्षु प्रथम पूजयेदिमान् । यथाक्रमं ततोऽभ्यर्चेत् केशरीष्वग देवताः । पत्र- मध्ये तु विधिवक्रतुण्डादिकान् यजेत्। विधिवदिति गण- पतिवोजदिति राघवभः । वक्रतुण्डमेकदंष्ट्र महादेवगजा. ननी। लम्बोदराख्य विकट विघ्नराजमनन्तरम् । धूमवणे टलापु ब्राह्मगाद्याः पूजयेत्ततः। लोकपालांस्तदस्त्राणि देव- मित्य ममच्चयेत्। सिद्धमन्व' प्रकुर्वीत प्रयोगान् कल्पचोदि- तान् । नारिकेले: कृती होमयतयां यीप्रदो भवेत् । शुक्लपक्ष- प्रतिपदमारभ्य विमलः सुधोः । चतुर्थ्यन्तं नारिकेलर हुलाज- तिले: क्रमात् । चतु शतं प्रजुहुयादश्याः स्युः सर्वजन्तवः वश्यकामादो तु विशेषः । प्रयोगसारनारायणीययोः । साध्य पागागुशाभ्यामिह विधिवदुपानीय तस्योपरिस्थो वश्याकाही जपत्तं सपटि विधिरयं हन्ति रहस्य रोपमिति । सतिनस्तगड़- नोमो लक्ष्मीवश्यप्रदो भवेत् । अवापि शुलप्रतिपदमारभ्य चतुर्थ्यन्तं चतुःशत होमः। लाजैस्त्रिमधुरोपेतैोमः कन्या प्रयच्छति। अत्र प्रतिपदमारभ्य मप्तमीपर्यन्तं चतुःशत होमः। तथा च राधवभट्टतं मधुरत्रय मितामिाजाभिः सप्त वामरा- निति । अनेन विधिना कन्यावरमाप्रोति वाञ्चितम् । श्राज्या- ।

·प्रागतोपिणी। लहविषा होमः साधयेदोप्सित नृणाम् । दना विलोड़ित. लोतहोमो सुनिचतुर्दिनम्। प्रतिपदमारभ्य चतुर्थीपर्यन्तम् । मम्मोतिं कुरुते तहदयं वितनुते मदा। खेतार्फतरमूलेन रतचन्दनदारुणा। इभभग्नेम निम्बन टन्तिदन्तेन वा कृतम् । विघ्नेश्वर ममभ्यर्थ गीतांशग्रहणे जपेत् । स्पृष्ट्वा मन्त्री निरा- हारस्तं शिखायां समुहहन् । युधेपु व्यवहारादी विजयं थियमानुयार । जपन्तु ग्रामाहिमुक्ति पर्यन्तम् । तथा । मन्त्र- णानन सञप्य रोचनामदसंयुता । मदी गजमदः ॥ तिलक- क्रियया मर्वान् वशं नयति मानवान् । अनुलोमविलोमख- वोजे नाम ममालिखेत् । नवनीते समभ्यची स्पृधा प्राणमनु जपेत् । अष्टोत्तरशतं भूयो मूलमन्त्र प्रजप्य तत् । भक्षयेलौह- मास्थाय यामिन्यां सप्त वामरान्। स वण्यो जायते शीघ्र साधकस्य न मंशयः। अनुलोमेत्यनेन वीजयो: पुटितत्वमात्र- मुक्त' तेन वीजयोर्मध्ये साध्यनाम नवनीते लिखेदिति ता- त्पर्यम् ॥ गायत्रीतन्त्र प्रथमव्राह्मणपटले ॥ पोड़गैरूपचारच गणेश पूजयेद् दिजः। अणिमादिमहामन्त्रः पूजयेच्छिव- नन्दनम् । ध्यात्वा पाद्यादिकं दत्त्वा अणिमादि जपेन्मनुम् । सिन्दूरवर्णसङ्काशं योगपट्टसमन्वितम्। लम्बोदरं महाकायं मुख करिकरोपमम् । अनिमादिगुणैर्यु त अष्टबाहु त्रिलो- चनम्। विजयाविभूतं लिङ्ग मोक्षकामाय पूजयेत् ॥ ओं में गणपतये स्वाहा। अनेनैव हि मन्वेण पूजयेद् गणनायकम् । अणिमाद्यष्टमन्वैव अष्टबाई प्रपूजयेत् ॥ श्री अणिमायै नम स्वाहा। प्र प्राप्ता नमः स्वाहा। मं महिमायै नमः स्वाहा ई ईगितायै नमः स्वाहा । वं वशितायै नमः स्वाहा। कामावमाथिताय नमः स्वाहा । एवं सम्य ज्य विधिवत् मन्त्री:

·प्राणतोपिणी। कामान् प्रयोजयेत् भोजयित्वा विधानेन नानामिष्टफलादिभिः। परमानपिष्टकैरम्यैर्दधिदुग्धतादिभिः। दिव्यगन्धमयैः पुष्प दिव्यगन्धप्रलेपनेः । मूपिकं पूजयामास नानामिष्टफलादिमिः। श्री में मूषिकाय गणाधिपवाहनाय धर्मराजाय स्वाहा । इत्य- नेनैव मन्त्रेण मूषिकं पूजयेत् सदा ।। अथ हरिद्रागणेशः ॥ तदुत्पत्तिस्तु नारदपञ्चरात्रे दश माध्याये नारद उवाच । लिपिलम्बोदरस्याथ सम्भव: कथितो मयि। अ. ज्येषां गणनाथानां मूर्तीनां सम्भव वद ॥ ब्रह्मोवाच ॥ एकदा पार्वती देवो पिष्ट्वा च रजनी पराम् । पुत्तलों कारयामास तया देवी हरिट्रया। शङ्कर प्राह सा साध्वी पुत्र पालय शङ्कर ! । इत्य क्ल: प्रियया शम्भुवयामास तं सुतम् । उवाच परया प्रोत्या शरीरस्य च शोधनम् । तपः कुरु महाभाग ! ततः सिद्धिमवा- सासि ॥ ब्रह्मोवाच ॥ श्रुत्वा वाक्यं पितः शौघ्रमुपविष्टः शिवेन हि । जगाम तप्कामाख्यां कामरूपे गिरी ततः । पञ्चाक्षरी. मुग्रतारामाराध्य नियतः शुचिः। प्रत्यक्षलमवाप्याशु तया देव्या शिवस्ततः । उवाच प्रेमभावन तं पुत्रं गिरिजापतिः । चतुर्वर्गप्रदोऽसि त्वं साधकानां न संशयः । विष्णुच रुद्रश्च परमेश्वरी। यथान्यदेवताः सर्वाचतुर्वर्गफलप्रदाः । तथा स्वमसि देवेश ! चतुवर्गफलप्रदः। हरिद्रागणनाथेति ख्याति: सर्वांगमादिषु। लिपिलम्बोदरी देवो हेरम्बोऽपि यथा तथा। एतासामपि मूर्तीनां बाल्यावस्था च या स्मृता । उच्छिष्टगणनाथेति सा मूर्ति. शास्त्रगोचरे ॥ अथ महागणपत्युपनिषत् । ओं लं स्वाहा नाववतु स्वाहा । नौ भुनत स्वाहा वौरियं करवावहै। तेजस्विनावधीतमस्तु मा विहिपावहै । ओं शान्तिः शान्तिः शान्तिः। यों लं नमस्ते गण- पतये लमेव प्रत्यक्ष त्वमसि । त्वमेव केवलं कर्तासि त्वमेव तथा ब्रहाच ·६१२ । 1 । प्रागतीपिगो कवलं धामि त्वमेय कैयन हतामि । त्वमेव सर्व खलिदं घाह्मामि । त्वं साचादास्मामि नित्यं तं वच्मि सत्य वन्मि श्रय त्वं मामय वक्तारं प्रय योतारम् अव दातारम् अबालो वाचानमिति । अब शिष्यम् अय पद्यात्तात् अव पुरस्तात् प्रवी त्तरात्तात् अय दक्षिणात्तात्। श्रय चोर्डात्तात् अवाधराधरा- न्तात् । सर्वतो मां पाहि पाहि ममन्तात् । वं वामयस्त्व चिन्मयस्त्व ब्राम व ग्राममयस्त्वमानन्दमयस्त्व' मशिदानन्दा- द्वितीयोऽमि । त्वं प्रत्यक्षं ब्रह्मा अमि त्वं ज्ञानमयो विमान मयोऽमि। मवं जगदिदं त्वत्तो जायते । मयं जगदिदं त्वयि लयिष्यति । त्वं भूमिरनन्नोऽनिलो नभः ! त्व' चत्वारि वाक्- पाणिपायुपादानि । त्व' गु एवयातीतः । त्वं देहत्रयातीतः । त्व कालत्रयातीतः । ख' मूलाधारस्थितो नित्यत्व शक्ति. बयात्मिकस्त्वां योगिनो ध्यायन्ति नित्यम् । त्वं ब्रह्मा त्वं विष्णुम्त्व रुद्रस्वमिन्द्रस्त्वमग्निस्त्व वायुस्त्व सूर्यस्त्वं चन्द्र- मास्त्व' ब्रह्म भूर्भुवः स्वरोम् ॥ गणादीन् पूर्वमुच्चार्य वर्णादींस्तदनन्तरम् । अनुस्खा- रपरवर. अ.न्दुलमित' तावदूह्यम् । एतत्तव मनुस्वरूपम् । गकार: पूर्वरूपम् । अकारो मध्यमरूपम् । अनुस्वारथान्त्य- रूपम्। विन्दूत्तररूपम् । नादः सन्धानम् । संहिता सन्धिः । म ईशानगणेशविद्या। गणकऋपिनीयड्गायत्रीच्छन्दः गं गणपतये नमः । एकदन्ताय विद्महे वक्रतुण्डाय धीमहि । तन्नो दन्तो प्रचोदयेत्। एकदन्तं चतुर्हस्त पाशममुश- धारिणम् । अभयं वरदं हस्तैर्बिभ्राण मूपिकध्वजम् । रक्त लम्बोदरं सूर्पकर्णकं रक्तवामसम् । रक्तगन्धानुलिप्ताङ्ग रकपुप्पः सुपूजितम् । भक्तानुकम्पिनं देव जगत्कारणमच्यु- तम् । आविर्भूतञ्च सृध्यादी प्रकृतेः पुरुपात् परम्। एवं ·प्राणतोषिणी। नमः। ध्यायति यो नित्यं स योगी योगिनां वरः ॥ ॐ नमो वराह- पतये नमो गणपतये नमः प्रमथपतये नमस्तेऽस्तु लम्बो- दराय। एकदन्ताय विघ्ननाशिने शिवसुताय वरदमूर्तये एतदेवाथ सर्वेशि! यो योऽधीते स ब्रह्मभूयाय कल्पते । स पश्चमहापापात् प्रमुच्यते । स सर्वत: सुखमेधते । सायमधीयानो दिवसकतं पापं नाशयति। प्रातरधीयानो राविरुतं पापं नाशयति । तत्सायं प्रातरधीयान: पापोऽपापो भवति । सर्वत्राधीयमानोऽपविघ्नो भवति। धमार्थकाममो. क्षञ्च विन्दति इत्यथर्वशीर्षम् अशिष्याय न देयम् । यो यदि मोहाव दास्यति स पापीयान् भवति। सहस्रावर्तनाद यस्तु यं यं काममधीते ते तमवाप्नोति। अनेन गणपतिमभिषिञ्चति स वा. भयो भवति। चतुर्थ्यामनन्नन् जपति स विद्यावान् भवति । इत्वाथर्वणवाक्यं ब्रह्माद्याचरन् विद्या न विभेति कदाचनेति । यो दूर्वाद्धरैर्यजति स वैश्रवणोपमो भवति । यो लाजैर्यजति स यशोवान् भवति । स मेधावान् भवति । यो मोदकसहस्रेण यजति स वाञ्छितमवाप्नोति। यथाज्यसमिद्भिर्यजति स सर्व लभते । अष्टौ ब्राह्मणान् सम्यग् ग्राहयित्वा सूर्यवर्घखी भवति । सूर्यग्रहे महानद्या प्रतिमासनिधौ वा जया स सिद्ध- मन्त्रो भवति। महापापात् प्रमुच्यते स सर्वविद्भवति । य एनं वेद इत्यु पनिषत्साह नाववतु । थों शान्तिः शान्तिः शान्तिः । इति महागणपत्य पनिषत् । अथ गणपतिस्तोत्रम् ॥ नारदपञ्चरावे प्रथमरावे सप्तमा- ध्याये ॥ श्रीनारद उवाच ॥ है गणेश ! सुरश्रेष्ठ ! लम्बोदर ! परात्पर !। हेरम्व ! मङ्गलारम्भ ! गजवत । त्रिलोचन ।। बिलोचनसत ! यीद ! श्रीधरस्मरणेप्सित ! । परमानन्द ! पर- सपार्वतीनन्दन ! स्वयम् । सर्वत्र पूज्य ! सर्वेण जगत्पूज्य ! जग- । ३२ ·३१४ माणतोपिनी। हुरो।। जगदीग जगहोज! अगनाथ। नमोऽस्तुते। यत्पूजा मर्वपुरतो य. स्तुतः' सर्वयोगिभिः । यः पूजितः सुरेन्द्रेश्च सुनीन्द्रस्त नमाम्यहम्। परमाराधनेने लगा परमात्मनः। पुण्य मन प्रसेनव यं प्राप्य पार्वती मती। से नमामि सुरयेष्ठ सय येष्ठं गरिष्ठकम्। जनयेष्ठं परिवहन नमामि गणेश्वरम् । इदं नम्वोटरस्तोवं नारदेन पुरा सतम्। पूजाकाले पठेन्नित्यं जयस्तस्य पदे पदे। सम्पतः पठेद यो हि वर्षमेक सुसंयुतः । यिशिष्टपुत्र लभते पर लष्णु परायणम् । यशखिनश्च विहां मं धनिनं चिरजीधिनम् । विघ्ननागो भवे- सस्य महेजय्यं यशोऽमलम्। इहैव च सुख भुका पन्त याति धरैः पदम् । इति ज्ञानामृतमारे गणेशस्तोत्र ममा- अथ वाणलिङ्गालक्षणम् । वीरमित्रोदयतकालीत्तरे ॥ वाणलिङ्ग तथा ज्ञेयं भुक्तिमुक्तिप्रदायकम् । उत्पत्तिं वालिङ्गस्य - सक्षणं शेषतः शृणु। नमीदादेविकायाय गङ्गायमुनयोस्तथा। सन्ति पुण्यनदीनाश्च वालिङ्गानि परम ने। इन्द्रादिपूजिता. न्यत्र तच्चिङ्गविहितानि च । सदा सन्निहितस्तन शिवः सर्वार्थ- दायकः। इन्द्रलिङ्गानि तान्याहुः सामान्यार्थप्रदानि च ॥१॥ इत्तोन्द्रलिङ्गलक्षणम् ॥ अरुण नित्यकोलालमुष्णश्च शं करोत्यलम् । आग्नेयं तच्छ- तिनिभमथवा शक्तिलाछितम् । इद लिङ्गवरं स्थाम्य तेजसा. धिपतिर्भवेत् ॥ इत्याम्नेयलिङ्गलक्षणम् ॥ २॥ दण्डाकारं भवेद याम्यमथवा रमनावति । यद्यदुता मह तैर्न निणिक ज्ञायते तदा । निपित निधनं तेन क्रियते स्थापितेन तु ॥ ३ ॥ इति याम्यलिङ्गलक्षणम् । राक्षसं खङ्गमदृशं ज्ञानयोगफलप्रदम् । कर्करादिप्रलिप्यन्तु ·प्राणतोषिणी। ॥ । कुण्ठ कुक्षियुतं तथा । राक्षसं निष्कृतेलिझ गाईस्था न सुख- प्रदम् ॥ इति नै तलिङ्गलक्षणम् ॥ ४ ॥ वारुणं वालाकारं पाशाङ्क्ष चालिवर्चसम् | वृद्विमुखाः खत्वन्तु सम्भोगासन्तु मध्यगे ॥ इति वारुणलिङ्गलक्षणम् ॥५॥ कृष्ण धून नवा रुथ ध्वजाभं ध्वजमूपलम्। मस्तके स्थापितं तस्य न्यूनन्यूनमितस्ततः ॥ इति वायुलिङ्गलक्षणम् ॥६॥ तूलकासिगदाकारमध्यगुरुकोवेरशसस्य मध्यगम् ॥ इति कुवेरलिङ्गलक्षणम् ॥७॥ दिनं वाप्यथवा रात्रि शस्यानां वृद्धिरैबलम् । अस्थिशूला- द्वितं रौद्र हिमकुण्डलवर्चसम् ॥ इति रौद्रलिङ्गलक्षणम् ॥८॥ चतुर्वर्णमयं वापि वैष्णवं ज्ञायतेऽग्रतः । वैष्णवं शङ्खचक्रास- गदानादिविभूषितम् । यीवसं कोस्तुभावञ्च सर्वसिंहासना- सितम्। वैनतेयममा वा तथा विष्णुपदाज्ञितम् । वैष्णवं नाम तत् प्रोक्त सर्वेश्वव्यफलप्रदम् ॥ इति वैष्णवलिङ्गलक्ष- यम् ॥८॥ शालग्रामादिसंस्थन्तु शशाई थीविवईनम्। पद्माव स्वस्तिकाई वा श्रीवरसास विभूतये ॥ इत्यपि वैष्णवलिङ्गलक्ष- पम् ॥ १०॥ हेमाद्रितलक्षणकाण्डे ॥ नारद उवाच ॥ अथ वक्ष्यामि ते विप्र! चिह्नमेकादशं परम्। श्रवणादयस्य पायानि नाशमा- यान्ति तत्क्षणात्। मधुपिङ्गलवर्णाभ वाणकुण्डलिकायुतम् । खयम्भूलिङ्गमास्यातं सर्वसिद्धैर्निपेवितम् ॥ १ ॥ नानावर्णसमा. कोणं जटाशूलसमन्वितम् । मृत्युञ्जयायं लिङ्गं सुरासुरनमस्कृ- तम् ॥२॥ दीर्घाकारं शुभवणं कृष्णविन्दुसमन्वितम् । नोलकण्ठं समास्यातं लिङ्ग पूज्यं सुरासुरैः ॥ ३ ॥ शुक्लाभ शलकेशञ्च • नववयसमन्वितम् । त्रिलोचन महादेवं सर्वपापप्रणोदनम् ।।

·महपिलव प्राणतीपिणी। ४॥ ज्वलनिङ्ग जटाजूट कष्णा स्थूलविग्रहम् । कासादि- रुद्रमाच्यातं मर्वमत्त्व निषितम् ॥ ५ ॥ खेतयज्ञोपवीतिनम् । जेतपद्मममासीन चन्द्ररेखाविभूषितम् । प्रलयास्त्रममायुक्त विपुरारिसमायम् ॥ ६ ॥ शूभाभं पिङ्गल- जट मुण्डमालाधरं परम् । त्रिशूलधरमीगान लिङ्ग सर्वार्थ- साधनम् ॥ ७ ॥ विशूलडमरुधरं शुभरताईमागतः । पईनारो- गजराजानं मर्वदेवरभीष्टदम् ॥ ८॥ ईपटतमयं कान्त स्थूलं दीर्घ समुज्वलम्। महाकानं समाख्यातं धर्मकामार्थमोच- दम् ॥ ८॥ एतत्तु कथितं तुभ्य' लिन चिटं महेशितः । एकैनव कतार्थः स्याद बहुभिः किमु सव्रत ॥ इति वाणलिङ्गचितानि । वीरमित्रोदयतकालोत्तरे । उक्ताई श्रेयसे योज्यं शीर्ष- मन्त्र विवर्जयेत् । यमवर्णन्तु यलिङ्ग यमाज वा कमण्डलुम् । दण्डाई सूत्रचिह्न वा ब्रह्मज्ञानान्वितं मतम् । शशिवर्ण महाकालं नन्दोशं पद्मरागवत्। पद्मरागनिभं सर्वं महाभ सिद्धिपूजितम्। मौमिकाभं नीलनिभं रुद्रादित्य : प्रपूजितम् । वसुदैः सेन्द्रयक्षेशैयकर्यातुधानकैः । नानावर्णमयं नील शाईमण्डलपभम् ॥ इति वाणलिङ्गलक्षणम् ॥ वीरमित्रोदयतम् ॥ इत्य तलक्षणं प्रोत परीक्षातत्वको- विदैः । त्रि: सप्तपञ्चवारं वा तुलासाम्य न जायते । तदा वाणं समाख्यातं शेष पापाणसम्भवम् । तुलाकारण न्तु तण्डुलेन । अपरतुलादिषु तण्डुला यद्यधिकाः स्युस्तदा तल्लिन रहिां पूज्यमवधाय॑ लिगञ्चदधिकं तदोदासीनपृज्य तदिति कि- वदन्तीति हेमाद्रितलक्षण काण्डे ॥ सूतसहितायान्तु ॥ सप्त- कवस्तुलारूढ वृद्धिमति न होयते। वाणलिङ्गमिति ध्यातं शेष' नाम्मेदमुच्यते । वि.पञ्चवारं यस्यैव तुलासाम्यं न जायते । तदा घाण समाख्यातं गेप पाषाणसम्भवम् । वीरमित्रोदये।

·प्राणतोपिणी। नद्यां वा प्रक्षिपदभूयो यदा तदुपलभ्यते । वाणलिङ्ग तदा विधि न्यून सुखविवईनम् ॥ इति वाणलिङ्गपरीक्षा वाणशब्दव्युत्पत्तिरपि तत्रैव ॥ अथ वाणं समाख्यातं यथा घये तथादितः। वाण: सदाशिवो देवो वाणो वाणान्तरोऽपि च। तेन यस्म कृतं तस्मादाणलिङ्गमुदाहृतम्। सदा सन्नि- हितस्तत्र शिवः सर्वार्थदायकः । कृतप्रतिष्ठ तलिङ्ग वाणाख्येन शिवेन च । पचनस्य फलाकार कुण्डलस्य समाकृति। पनजफलं पद्मवोजम्। पक्कजम्ब फलाकारं कुक्कुटाण्डसमावति । इति हेमाद्रिभूतलक्षणकाण्डे पाठः ॥ भुक्तिमुक्तिप्रदश्चैव वाणलिङ्ग- मुदाहृतम् ॥ याज्ञवल्कासंहितायाम् । देवी प्रति शिववाक्यम् ॥ प्रशस्तं नाम्मदं लिङ्ग पकाजम्ब फलासति। मधुवर्ण तथा शुल्क नोलं मरकतप्रभम् । हंसडिम्याकृति पुनः स्थापनायां प्रश- स्यते । स्वयं संस्रवते लिङ्ग गिरितो नर्मदाजले । पुरा वाणा- सुरेगा प्रार्थितो नर्मदातटे। अधिवासं गिरी तत्र लिङ्गरूपी महेश्वरः । वाणनिगमपि ख्यातमतोऽर्थाजगतीतले। अन्येषां कोटिलिङ्गानां पूजने यत् फलं लभेत् । तत् फलं लभते मयों वाणलिङ्गेकपूजनात् ॥ तथा ॥ ताम्री वा स्फाटिकी वाणी पापाणी राजतो तथा। वैदिका च प्रकर्तव्या तव संस्थाप्य पूजयेत् । प्रत्यहं योऽर्चये लिङ्ग नामेदं भतिभावतः । ऐहिक किं फलं तस्य मुक्तिस्तस्य करे स्थिता॥ इति प्रत्यहवाणलिङ्ग- पूजाफलम् ॥ सूतसहितायाम् ॥ संस्थाप्य श्रीवाणलिङ्ग रनकोटिगुणं भवेत् । रसलिङ्गे ततो वाणात् फल कोटिगुणं स्मृतम् । गुणस्तु रसलिङ्गस्थ वक्त, शमोति शङ्करो। सिद्धयो रसलिङ्गे स्युरणि- माद्याः सुसस्थिताः ॥ केदारखण्डे ॥ रत्नधातुमयान्येव लिङ्गानि कथितान्यपि। पवित्राण्येव पूज्यानि सर्वकाममदानि च ।

·4१८ माणतोधिनी। एतेपामपि मयपी काश्मीर हि विगिपत। कामोरादपि सिनाच वाणमिद यिगिप्यते। वाण निशात् परं नान्यत् पवित्र- मिह दृश्यते । ऐहिकामुग्मिकं सर्व पूजाकतः प्रयच्छति ॥ इति 'धानिसप्रगंमा । निन्दालिगमाह तथा कर्मगे पागमिझे त पुवदा रंचयो भवेत् । चिपिटे पूजिते तस्मिन् ररभङ्गो भवेद भ्र.वम्। एकपाथिरी धेनुपुत्रदारधमक्षयः। गिरसि स्फुटिते वाप व्याधिर्मरणमेव च । छिद्रलिनेऽचिरी वाणे विदेशगमनं भवेत् । लिङ्गे घ कणिकां दृष्ट्वा व्याधिमान् जायते पुमान्। अत्युचति- विलाने तु गोधनानां क्षयो भवेत् ॥ हेमाद्रितम् ॥ तौहणायं यक्रशीपंच धासन्निनं विवर्जयेत् । प्रतिस्यन्नं चातिक स्वल्पं वा भूपणान्वितम्। यही विषर्जयेत्ताहक तहि मोक्षार्थिनी हितम् ॥ इति दुष्टवाण लिङ्गलक्षणम् । शुभलिङ्गमा वोरमिवोदये । अर्थद कपिन्नं लिङ्ग घनाम मोक्षकादिणाम् । लघु वा कपिलं स्थूल रही नेवार्चयेत् क्वचित् । पूजितव्य गृहस्थेन वर्णनभ्रमरोपमम् । तस्य पीठम- पीठं वा मन्त्रसंस्कारवर्जितम्। सिद्धिमुक्तिप्रदं लिङ्ग सर्वप्रसा- दपीठगम् ॥ इति शुभवाणलिङ्गलक्षणम् । सूतसंहितायां भैरववाक्यम् ॥ वाणासुरः पुरा भद्रे ! शिव- स्यातीव वल्लभ.। जितक्रोधोऽनुरक्तथ शिवपूजाविधौ रतः । वहिनो निपुणश्चैव शिल्पज्ञो लक्षणान्वितः । दिने दिने स्वयं दत्त्वा लिङ्गं स्वाप्य प्रपूजयेत् । एवं वर्षशतं देवि ! दिव्यमानेन पूजयेत् । तदा तद्भक्ति सुलभः प्रत्यक्षः शरोऽभवत् उवाच ॥ तष्टोऽहं तव हे वाण ! वरं भ्रूहि किमिसि । शङ्करस्य वचः श्रुत्वा वाणो वचनमब्रवीत् । यदि तुष्टोऽसि होनाय मह्यं ॥ शङ्कर त्वं मन्दभागिने । लिष्टोऽहं तव देवेश ! लिङ्ग सदा दिने दिने।

·प्राणतीपिणी। तत्तलक्षणसंमिडल क्षणं शास्त्रनिर्मितम् । शास्त्रार्थी दुर्लभी देव ! सिदश्चार्थथ दुर्लभः । तस्मात्त्व यदि मे तुष्टो लिङ्गं देहि सुलक्षणम्। सर्वकामकतार्थञ्च सर्वसत्त्वानुकम्पनम् । सर्वेपाच हितार्थाय प्रसादं कुरु शहर!। इत्येवं वचनं तस्य शिवः परमकारणम् । श्रुत्वा केलासमूनि शद्धरण विनिम्मिताः । लिङ्गानां कोटिसंख्याथ तथा चैव चतुर्दश । सिद्धलिङ्गं तदा तत्तत् सर्वं सदोदयं स्वयम् । अयोज्यैव सुसम्पूर्ण वाणस्य च समपितम्। अक्षयफलदं वाणं स्थाप्यमानञ्च नित्यशः । म. म्प ज्य वाणः सद्भाव कृत्वा प्रणयनं तदा। तडावं स्वपुरं नीत्वा न्यूनं चिन्तयते शुचिः । अक्षय्यं यदि संसिद्ध स्थाप्यमानं दिने दिने । सत्त्वानां सिदिहत्वर्थं वाण: स्थाने सुसंरये। लिङ्गाना कालिकागः सञ्चितास्तु विकोटयः । श्रीशैलकोटयस्तिस्रः कोव्ये का कन्यकाश्रमे। माहेश्वर च कोटिस्तु कन्यातीर्थे तु कोटिका। महेन्द्रे चैव नेपाले एकैका कोटिरेव च । वाणा- चीर्थ कृतं लिङ्गं वाणलिङ्गमतः स्म तम्। वाणो वा शिव उत्यु कास्तक्ततं वागणमुच्यते । तस्मात्तेषु प्रदेशेषु पुण्यस्थानेषु तेषु वा। स्थितं तच्छिवसद्भाव' शिवस्याकतिविग्रहै। हेमा तदाशतिलमणं समुचयेऽपि । स्वयम्भू ति लिङ्गवहाणलिग मुक्तये सहस्रफलमन्यस्माद् यथास्थानमपूजने। श्रीशैले कालिकागर्ते लिङ्गाठी कन्यकाश्रमे । कन्यातीर्थे वने याने महेन्द्र वा सुरेश्वरे । स्थितानि वाणलिङ्गानि शिवेनैव कृतानि तु। सिद्धान्तशेखर वाणलिङ्गान्यधिकृत्य ॥ तदा त्वेकप्रकार स्यादन्यवर्गमपीठकम् । लक्ष्ममूर्तिविहोनञ्च वाणं तत्पृथुला- अकमिति । वाणलिङ्गेवावाहनादि न कर्त्तव्यम् ॥ तदुक्त' भ- विष्य ॥ वालिङ्गानि राजेन्द्र स्थितानि भुवनत्रये । न प्रतिष्ठा न संस्कारसोपामावाहन न चेति ॥ योगसारे पञ्चमपरिच्छेदे ।। खमुक्तये।

·२२० प्राणतोषिणी। ब्राम्रो मुहर्ते चोत्थाय य: स्मरेद्वाणलिङ्ग कम्। सर्वत्र अय. मानोति सत्यं सत्यं महेश्वर ।। अथ वाणलिङ्गध्यानं तत्रैव ॥ ओं प्रमत्त शतिसंयुक्त वाणाख्यञ्च महाप्रभम्। कामवाणान्वितं देव संसारदहन- क्षमम् । शृङ्गारादिरसोल्लासं वाणाप्यं परमेश्वरम् । एवं ध्यावा वाणलिङ्ग यजेत्तं परम शिवम् । मनसा गन्धपुष्पाद्यैः स- म्प ज्यास्य मनुं मारेत् ॥ तथा । प्राणायाम ततः कृत्वा वाण- लिङ्गन्तु तोपयेत् । तदिष्टदेवयोरैक्यं विभाव्य वाग्भवं जपेत् । ततो जपं समाप्याथ स्तवेनानेन तोषयेत् ॥ अथ स्तवः ॥ श्री वाणलिङ्ग ! महाभाग! संसारात् वादि मां प्रभो।। नमस्ते चोग्ररूपाय नमस्ते व्यक्तायोनये। संसारकारिणे तुभ्यं नमस्ते सूक्ष्मरूपधक् ! ! प्रमत्ताय महे- न्द्राय कालरूपाय ! वै नमः । दहनाय नमस्तुभ्य नमस्ते योगकारिणे। भोगिनां भोगकर्वे च मोक्षदात्रे नमो नमः कामागनाशाय नमः कल्मपहारिणे । नमो विश्वमदात्रे च नमो विश्वस्वरूपिणे । वाणस्य वग्दावे च रावणस्य क्षयाय च। रामस्यानुग्रहार्थाय राज्याय भरतस्य च। मुनीनां योगदात्रे च राचसानां क्षयाय च । नमस्तुभ्य नमस्तुभ्यं नमस्तुभ्यं नमो नमः। ऐ दाहिकाशतियुताय महामायाप्रियाय च । भगप्रियाय सर्वाय वैरिणां निग्रहाय च। परित्राणाय योगिनां कौनिकानां प्रियाय च । कुला- जनानां भत्ताय कुलाचाररताय च। कुलभताय योगाय नमो नारायणाय च । मधुपानप्रमत्ताय योगेशाय नमो नमः । कुननिन्दापणागाय कोलिकानां सुखाय च। कुलयोगाय निष्ठाय गाय परमागने ! परमात्मस्वरूपाय लिङ्गमूलात्मकाय घ । मयंवराय सर्वाय शिवाय निर्गुणाय च । इत्येतत् परम नमः।

·प्राणतोषिणी। गुह्यं वाणलिङ्गस्य शङ्कर!। य: पठेत् साधकोष्ठी गाणपत्यं । लभेत सः । स्तवस्यास्य प्रसादेन योगी योगित्वमाप्नुयात्। रा- ज्यार्थिनां भवेद्राज्यं भोगिमां भोग एव च । साधूनां साधनं देव ! कौलिकानां कुलं भवेत्। यं यं कामयते मन्त्री तं तमा- प्रोति लीलया। वाणलिङ्गप्रसादेन सर्वमाप्नोति सत्वरम् । किम न्यत् कथयामोह सर्व वेसि कुलेखर !। महाभये समुत्पन्ने राज- हारे कुलेखर !! देशान्तरभये प्राप्ते दस्युचौरादिसङ्गुले। पठनात् स्तवराजस्य न भयं लभते क्वचित् । वाणलिङ्गस्य माहात्मा संक्षेपात् कथितं मया। तस्य श्रवणमावेण नरो मोक्षमवा- सुयात् । वाणलिन सदाराध्य योगिनां योगसाधने । कौलि- कानां कुलाचार पशूनां शत्रुविग्रहे। वेदज्ञानां वेदपाठे रो- गिणां रोगनाशने । यो यो नाराधयेदेनं सर्व तनिष्फलं भवेत् ॥ इति थोयोगसारे सर्वागमोत्तम पार्वतीशिवसंवादे वाणलिङ्ग- स्तोत्र समाप्तम् ॥ अथ रोलिङ्गलक्षणम् ॥ वीरमित्रोदयकृतम् ॥ नदीसमुद्भवं रौद्रमन्योन्यस्य विघर्षणात्। नदीवेगात्सम म्रिग्ध सञ्जातं रौद्रमुच्यते । समुञ्चयेऽपि ॥ सरित्प्रवाहसंस्थान वाणलिङ्गसमा- रुति । तदन्यदपि बोहव्यं रौद्रलिङ्ग सुखावहम् । नदीसार- नर्मदाया वाणलिङ्ग समातति । तदन्यदपि बीदव्यं लिङ्ग रौद्र भविष्यति । रौद्रलिङ्गं तथा स्यातं वाणलिङ्गसमाति । खेत रक्त तथा पीतं क्कण विप्रादिपूजितम् । स्वभावात् कृष्णवर्ण वा सर्वजाति' सिद्धिदम् । नर्मदासम्भवं रौद्र वालिङ्ग- घदीरितमिति ॥ इति रौद्रलिङ्गलक्षणम् ॥ १॥ अथ शिवनाभिलक्षणम् ॥ वीरमित्रोदयतशिवनारद- संवादे शिवलिङ्गं प्रक्राम्य ॥ उत्तम मध्यमधर्म विविध लिङ्ग- मीरितम् । चतुरङ्गुलमुसेधे रम्यवेदिकमुत्तमम् । उत्तम लिङ्ग- ·प्राणतोषिणी माख्यातं सुनिभिः शास्त्रकोविदः । तदई मध्यम प्रोक्त तदई- मधम स्मृतम् ॥ तस्य महिमापि तत्रैव ॥ शिवनाभिमयं लिङ्गं प्रतिपूज्य महर्षिभिः । श्रेष्ठञ्च सर्वलिड्नेभ्यस्तस्मात् पूज्यं विधा. नतः ॥ इति शिवनाभिलिङ्गलक्षणम् ॥२॥ अथ देवलिङ्गलक्षणम् । सिद्धान्त खरे ॥ करसम्पु टसमर्थ शूलटनेन्दुभूपितम्। रेखाकोटरसंयुक्त निनोबतसमन्वितम् । दीपीकारश्च यसिङ्ग ब्रह्मभागादिवर्जितम् । लिङ्ग गोलमिति प्रोता गोलकं प्रोचतेऽधुना। कुष्माण्डस्य फलाकारं नागर- फलोपमम् । काकडिम्बफलाकारं गोललिङ्गमितीरितम् ॥ इति गोललिङ्गलक्षणम् ॥ ४ ॥ प्रथालिङ्गलक्षणम् ॥ तत्व । नानावैल्वफलाकारं ब्रह्म- सूत्रविवर्तनम् । मूले स्थूलञ्च यलिङ्गं कपित्थफलसन्निभम् । लालस्य वा फलाकारं मध्ये स्थूलञ्च यद्भवेत् । मध्ये स्थूलं वरं लिङ्गमृपियाणमुदाहृतम् ॥ इत्यापलिङ्गलक्षणम् ॥ ५ ॥ अय लिङ्गलक्षणम् ॥ लिङ्गहिदिविधमतत्रिमं विमञ्च ।। प्रकृत्रिम स्वयम्भूतं स्वयम्भू वाणलिङ्गादि। कृत्रिम निर्मित धातलिङ्गादि । सिद्धान्तशेखरे। नत्वा नारदमायादोन् लिङ्ग पिष्टाकारविन्दुरूपियौ । बासी शिलोत्कलारूपा वक्ष्ये लिङ्गस्य लक्षणम् । तलिङ्ग विविध यमचन्नश्च चलं तथा। प्रत्येक विविधं जेयं लिङ्ग तदुभयात्मकम् । प्रासादे स्थापितं लिङ्ग- मचनं तच्छिलादिजम्। स्थापितमचलं गेहे स्थिरं लिङ्गमा पञ्चधा तत् स्थितं लिङ्गं स्वयम्भ देवपालकम् । प्रार्पच मानसं लिड्डू तेषां लक्षणमुच्यते । दीपिकायाम् । भाषायमुनये खैरं यम्भ तो महम्वरः । यत्र व स्वयं व्य निगमस्तु स्वयम्भ तत्। धमनीयस्य संस्मर्याद दहति निम्मेव त। धमनी मुपुम्ने डापिङ्गलाव्यतिरित्ता अमरन्धु विनिर्भिध . । योजिते।

·। ॥ प्राणतोषिणी। ६२३ लिङ्गते नाडी सैव । सिद्धान्तशेखरे ॥ नानाच्छिद्रसमंयुक्तं नाना. वर्णसमन्वितम्। अष्टमूलं यलिङ्ग' कर्कशं भुवि दृश्यते । त- लिगन्तु खयम्भूतमपर' सक्षणच्युतम्। स्वयम्भूलिङ्गमित्युत्ता तश्च नानाविध मतम् । शहाभमस्तकं लिङ्ग' वैष्णवं तदुदा- हितम् । पद्माभमस्तकं ब्राह्मा छत्रामं शाकमुच्यते । शिरोयुग्म तदाग्ने यं त्रिपदं याम्यमीरितम् । खङ्गामं नैर्ऋतं लिङ्ग वारुणं कलसालति। वायव्यं ध्वजवलिहू कोवेरन्तु गदान्वितम् । ईशानस्य विशूलामं लोकपालादिनिःसृतम्। स्वयम्भू लिङ्ग- माख्यातं सर्वशास्त्र विभारदैः । इति स्वयमा लिङ्गलक्षणम् । मत्स्यस्त ॥ दृष्ट्वा लिङ्ग महेशस्य स्वयम्भूतस्य पार्वति !। सर्वपापविनिर्मुक्तः परं ब्रह्मणि लीयते ॥ एतेषां पूजाफलन्तु सवेव ॥ विशेषाच्छेनजमुक्त्यै भुक्तये चानुपगतः । पार्थिव भुतये शस्त मुक्तये चानुपट्टतः। एवं वै दारुजज्ञेयं चिन. लिङ्गं तथा पुनः। स्थिरलक्ष्मीप्रदं ज्ञेयं हैम राज्यप्रदश्च तत् । पुत्रवृद्धि कर ताम रागमायुःप्रवर्द्धनम् ॥ पद्मपुराणम् ॥ पारदञ्च महाभूत्यै सौभाग्याय च मौलिकम्। चन्द्रकान्त मृत्युजित स्याहाटकं सर्वकामदम् ॥ वोरमित्रोदयकृतकल्पोत्तरेऽपि ॥ सर्व- फलप्रदा भूमिम्मण्यस्तहदेव हि। अनन्तायाः स्मृता ह्यष्टो मणयो विद्युटुञ्ज्वलाः । रात्री प्रकाशकाः सर्वविपाद्याघात- कारिगा.। नानावर्णास्तु विजेया रसैगन्धैश्च रूपतः । वजाद्याः स्फाटिकाद्याश्च गुडानादिविनिर्मितम्। सर्वकामप्रदं पुंसां लिङ्ग तात्कालिक मतम्॥ लक्षणसमुच्चये । गन्ध सौभाग्यदं लिङ्ग' पोप्प मुक्तिप्रदायकम् ॥ तथा। नानासूनोद्भव लिङ्गं नाना- कामप्रदायकम् । सेकतं गुणदं लिङ्ग सौभाग्याय च लावणम् । उच्चाटने तु पाशात मौलं शत्रुक्षयावहम्। तात्कालिकं दरिद्रय कुला भन्या समर्चयेत् ॥ गरुडपुराणे ॥ कस्तूरिकाया हौ ·। ६२४ प्राणतोषिणी। भागौ चत्वारश्चन्दनस्य च । कुश्मस्य त्रयथेव शशिना च चतुः- समम् । एतद्दे गन्धलिङ्गन्तु त्वा सम्पूज्य भक्तित: । शिवसा- युज्यमाप्नोति बन्धुभिः सहितो नरः। कार्य पुष्पमयं लिज हयगन्धसमन्वितम् । नवस्नु ण्ड धरा भुक्षा गणेशाधिपतिभवेत्। रजोभिनिर्मितं लिङ्ग यः पूजयति भक्तितः। विद्याधरपदं प्राप्य पश्चाच्छिवसमो भवेत् । श्रीकामी गोशल्लिङ्ग हात्वा भक्त्या प्रपूजयेत्। स्वच्छेन कापिलेनैव गोमयेन प्रकल्पयेत् । स्वच्छन भूमिपतनरहितेन शून्योवृतेन इति यावत्। कार्य यष्टिकम लिङ्ग यवगोधूमशालिजम्। श्रीकामः पुष्टिकामय पुत्रकामस्तदश्चयेत् । सिताखण्डमय लिङ्ग' कार्यमारोग्य- बर्दनम्। वभ्ये लवण लिङ्ग' तालत्रिकटुकान्वितम् । तालं हरितालम् ॥ त्रिक्टुकं शुण्ठीपिप्पलीमरिचमिति प्रसिद्धम् । गव्यष्टतमय लिङ्ग सम्य ज्य बुद्धिवर्धनम् ॥ तथा। लवणेन च सोभाग्य पार्थिवं सर्वकामदम्। कामदं तिलपिष्टोत्य तुपीत्य मारणे स्मृतम् । भस्मोत्यं सर्वफलदं गुड़ोत्य' मोतिबर्द्धनम् । गन्धीत्य गुणदं भूरि शर्करोय सुखप्रदम् । वंशाङ्कुरोल्य वंश- करं गोमय सर्वरोगदम् । केशास्थिसम्भव लिङ्ग सर्वशत्रुविना- धनम् । चोमणे मारणे पिष्टसम्भव लिङ्गमुत्तमम् । दारिद्रादं ह्रमोड़ तं पिष्ट सारखतादम्। दधिदुग्धोद्भव लिङ्ग कोर्ति- लक्ष्मीसुखपदम् । धान्यद धान्यज लिङ्ग फलोत्थं फलद भवेत्। पुप्पोत्यं दिव्यभोगायुर्मुक्यै धात्रीफलोद्भवम् । नवनी. तोद्भव लिङ्ग कोर्तिसौभाग्यवर्दनम्। दूर्वाकाण्डसमुद्भूतमप- मत्य निवारणम् । कर्पूरसम्भव लिङ्ग चला वै भुक्तिमुक्तिदाः । भयम्क्षान्त चतुही तु मेय सामान्यमितियु ॥ सारसग्रह विशेषः॥ भयं न च मय ये तन वषमरिच्छिदि। यमनिङ्ग महा- भृत्य मीभाग्याय च मौलिकम् । परिमून महानीन ज्योति ।

·मावतोषियो। सोरसमुझयम् । स्पर्शक कुलसनत्वं तेजसं सूर्यकान्तमम्। चन्द्रापीई मृत्यु जितं स्फाटिकं सर्वकामदम् ॥ घन्ट्रापीड़ चन्द्रकान्तमित्यर्थः। शूलायमणिजं शत्रुक्षयार्थं मौलिक तथा। यत्सविधानात् शूलरोगनाशः स शूलमणिः। पपुष होग्क जेयं रोगहन्मोतिकोद्भवम् । शुभक्तत् पुष्कलं तीर्थे वैदूर्य शत्रुदपत्। नौलं लक्ष्मीप्रद सेयं स्फाटिकं सर्वकामदम् ॥ कालोत्तर ॥ महाभूतिप्रद हेमराजतं भूतिवईनम् । पारकूट तथा कांस्यं शृणु सामान्यमुक्तिदम् । भारकूट पित्तलम् ।। वपुमीसायस लिङ्ग शत्रूणां नाशने हितम् ॥ तथा। कीर्तिदं. कांस्यन लिङ्ग राजतं पुत्रवर्द्धनम् । पैत्तल भुक्तिमुत्यर्थं मियज सर्वसिद्धिदम् ॥ मियजमष्टधातुनिमिीतम् ॥ शिवनारदसंवाद। पितृणां मुक्तये लिङ्ग पूज्य रमतसम्भवम् । हैमज सत्यलोकस्य प्राप्तये पूजयेत् पुमान् । पूजयेत्तामन लिङ्ग' पुष्टिकामी हि मानवः । ताम्रादिलिङ्गपूजनन्तु कलीतरपरम् । तथाच मस्य- सूत । ताम्रलिङ्ग कली माथेत रैत्यस्य सौसकस्य च । चन्दनलिङ्गच शहकांस्यायसं तथा। तुष्टिकामस्तु सततं लिङ्ग पित्तलसम्भवम् । कीर्तिकामो यजेनित्य' लिङ्ग' कांस्यसम- अवम् । शत्रुमारणकामस्तु लिगलौहमयं सदा। सदा सीस- मयं लिगमायुष्कामोऽ येवरः ॥ लक्षणसमुचयेऽपि। स्थिर- लक्ष्मीपदं ईम राजतं चैव राज्यदम्। मजाहहिकर राङ्ग ताममायु प्रवईनम् । विहेपकारकं कांस्यं रौतिज शत्रुनाश- नम् ॥ रीतिज पित्तलमयम् । रोगन सैसकं लिङ्गमायसं शत्र- नाशनम् । अष्टनोहमय लिङ्ग कुष्ठरोगचयावहम् । विलौह- सम्भव लिङ्ग विज्ञान प्रति सिहिदम् ॥ लिङ्गपुराणे । श्रीमदं वबजलिङ्ग शिलाज सर्वसिहिदम्। धातुज धनदं साक्षा- हाज भोगसिहिदम् ॥ कालोत्तरे ॥ गन्धपुष्पमयं लिङ्ग सपा- ५३ ·प्राणतोषिणी। नादिविनिम्भितम् । कस्तूरोसम्भव लिा धमाकाही प्रपूजयेत् । लिङ्ग गोरोचनोस्थञ्च' रूपकामस्तु पूजयेत्। कान्तिकाममा सतत लिङ्ग कुशुमसम्भवम् । शतागुरुसमुद्भूत' महाबुषि- विधईनम्। धारणाशक्तिदं लिङ्ग कृष्णागुरुसमुद्भवम् ।। मानकाभेदतन्त्र हादशपटले च ॥ पार्थिव शिवपूजायां सर्वसिद्दियुतो भवेत् । पापाणे शिवपृजायां द्विगुणं फलमौरि. संम् । वर्णलिङ्क पूजायां शत्रूगा नाशनं मतम् । सर्व- सिद्धीखरो रौप्यै फलं तस्माञ्चत णम्। तामे पुष्टि विजा- नीयात् कांस्य च धनसंक्षयः । गङ्गायाञ्च लक्षगुणं लानायां रोगवान् भवेत्। स्फाटिके सर्वसिद्धिः स्यात्तथा मरकते प्रिये ।। लौहलिङ्ग रियोनाश: कामद' भस्मलिङ्ग कम्। बालुकायां काम्यसिद्धिर्गोमये रिपुहिंसनम्। सर्वलिङ्गस्य माहामा धनी- कामार्थमाचदम् ॥ षट्कर्मादीपिकातशिवधर्म ॥ ब्रह्मा सम्पूर भयेनित्यं लिग शैलमय शुसस् । तस्य सस्पू जनरत्तेन प्राप्त अनावमुत्तमम् । इन्द्रनीलमयं लिङ्ग' विष्णुः समर्चयेत् सदा विष्णुत्वं प्राप्तवान् तेनसोऽभूतकपालक' । स्फाटिक निर्मल लिङ्ग वरुणोऽभ्यचंयेत् सदा । तेन तहरुणत्व हि प्राप्त तेजी- बसान्वितम् ॥ भाटकाभेदतन्ने सप्तमपटलेऽपि ॥ पूजयेत् पार्थिवे लिङ्ग पापाणलिन केऽथवा। स्वर्णलिनेऽथवा देवि ! रौप्ये तानेच कांस्य । पारदे वाध गङ्गायां स्फटिक मरकते- ऽपि वा। काव्यभेदे लौहलिङ्ग भस्मनिर्मिमतलिङ्गके । बालुका- निम्मित लिङ्ग गोमये वाघ पूजयेत् । संस्कारेण विना देवि ! पापानादी न पूजयेत् ॥ इति शिवलिङ्ग निमाणट्रव्याणि ॥ भय गिलिङ्गसंस्कार.॥ तवैध ॥ संस्कारच प्रवक्ष्यामि विमेष रह यो भवेत् । रोप्यञ्च स्वर्णलिङ्गच्च स्वर्णपात्रे निधाय । तमादुत्तोल्य तक्षित दुग्यमध्ये दिनत्रयम्। वाम्बवेण ·। प्रामतोषियो। मापयित्वा कालरुद्र प्रपूजयेत्। पोडशेनोपधारेस वेद्यान्त पार्वती यजेत् । तस्मादुत्तोल्य तलिङ्ग गङ्गातीये दिनत्रयम् । ततो वेदोलाविधिना सस्कारमाचरेत् सुधीः। पूर्वोक्तवचनैः फलविशेषकामनया नानाविधलिङ्गपूजोता। सा च पूजा। लिङ्ग सुलक्ष कुर्याच्यजेशिङ्गमलक्षणम्। दैदीने भवेद व्याधिरधिके शन्न वर्द्धनम् । मानहोने विनाशः यादधिके च शिशुचयः । विस्तार चाधिक होने राष्ट्रनाशो भवेद् नुवम् । पीठहीने तु दारिद्रय शिरोहीने कुलक्षयः। ब्रह्मसूचविहीने च रानां राष्ट्रञ्च नश्यति । तस्मात् सर्वप्रयत्नेन लिङ्ग कुर्यात मुलक्षणम् । इत्यादिना सुलक्षणलिङ्गस्यैव फलदाटवसुताम् । लिङ्गार्चनतन्त्र द्वितीयपटले ॥ देव्युवाच ॥ इन्द्रियैरहितो देवः शून्यरूप. सदाशिवः । • आकारो नास्ति देवस्य किं तस्य पूजने फलम् ॥ शिव उवाच । प्रेते पूजा महेशानि ! कदाचित बास्ति पार्वति ।। रुद्रस्य परमेशानि: रौद्री शक्तिरितीड़िता। सौटी तु परमेशानि । आद्या कुण्डलिनी भवेत् । वर्तते परमे शानि । नमविष्णु शिवामिका । साईविवलयाकारैः शिव वेष्ट्य सदा स्थिता । शक्ति विना महेशानि ! तब्बतस्य निमितम् । शक्तिसंयोगमात्रेया कर्माकर्ता सदाशिव । अतएव महेशानि ! पूजयेच्छिवलिङ्गकम् । इति सशक्तिकशिवलिङ्ग पूजनफलम् । भाटकातन्वे सप्तमपटले ॥ देव्युवाच । लिङ्गममाणं देवेश ! कथयस्व मयि प्रभो!। पार्थिवे च शिलादी च विशेपो यव यो भवेत् ॥ श्रीशिव उवाच । मृत्तिकातोलकं ग्राह्यमथवा तोलकदयम् । एतदन्यत्र कुर्वीत कदाचिदपि पार्वति। पर- कांदोपिकास्तविश्वसारतन्तेऽपि । मृत्तिकातोलकं वाध्यमथ- वा तीलकदयम् । विसूत्रस्य प्रमाणेन घटनं कारयेद्बुधः । म्वाङ्गुष्ठ पत्रमाणन्तु कला लिङ्ग प्रपूजयेत् । मृदादिलिङ्गघटने A ५ ·. । १२८ प्राचतोषिषी। प्रमाणे परिकीर्तितम् । फलमुझमवाप्रति अन्यथा त्तद- न्यथा। विसूत्रीकरणमुक्त कालोतरे ॥ लिा वेषां तथा पीठे समसूवनिपातनात् । समश्चैव विज्ञानीयात् त्रिसूत्रीकरण- खिदम् । सत्र मृत्तिकाभेदेन ब्राह्मणादीनां पूजाफलम यश सत्वमुताम् ॥ लिङ्गार्चनतन्त्र वतीयपटले ॥ चतुर्दा पार्थिव लिङ्ग मृत्साभेदेन पार्वति!! शक्त रक्त तथा पोतं कृष्णष परमेश्वरि । शुकन्तु ब्राह्मणे पस्त क्षत्रिये रसमिथते । पोतन्तु वैश्यजातौ स्यात् कृष्णं शूटे प्रकीर्तितम् ॥ तथा ॥ शुक्र हि पार्थिव लिङ्ग निर्माय यस्तु पूजयेत् । स एव परमेशानि! विवर्गफलभाग्भवेत् । क्षत्रियस्तु वरारोहे !रत निर्माय पार्थि- वम्। पूजयेत् सततं यस्तु त्रिवर्गफलमानुयात्। परित पार्थिव देवि निम्माय यस्तु पूजयेत् । स च वैश्यो महेशानि ! निवर्गफलभाग्भवेत् । कृष्ण हि पार्थिव लिङ्ग निर्माय यस्तु । पूजयेत् । स शूद्रः परमेशानि ! त्रिवर्गफलभाग्भवेत् । माका- भदतन्त्र । शिलादौ च महेशानि ! सू लञ्च फलदायकम् । अङ्गठमान देवेशि! यहा हेमाद्रिमाणका क्रमेण देवदे- वेशि! फले बहुविधं लभेत् । स्थूलात् स्थूलतर लिङ्ग पदार्थ परमेश्वरि ।। पूजनाहारणा वि ! फलं बहुविधं स्मृतम् । स्थूलात् स्थूलतरमिति पार्थिवलिङ्ग तरपरम् । मृत्तिकातोलक- मिति मागुनविशेषवचनादिति। शिलास्फटिकमरकतादीनां पञ्चसूत्रीकरणमुक्तम् ले यथा । शिवलिङ्गस्य यमानं तमाम दवसथयो। योन्यप्रमापि यन्मान तदधोऽपि यथा भवेत् । तम्बान्तरे। लिहस्य याग् विस्तारः परिणामोऽपि ताः । शिशस्य दिगुणा वेदी योनिस्तदईसम्मिता। कुर्वाताहतो भन न कदाचिदपि अचित् । रबादिशिवनिर्माचे सातमि- भावमादयेत् । निजगदव्युत्पत्ति स्कन्दपुराये। पाकार्य M ॥ !

·प्राणतोषिणी। लिङ्गमित्याहुः पृथिवो तस्य पीठिका। प्रालयः सर्वदेवानां लयनालिङ्गमुच्यते । लिङ्गमहिमा तु वीरमियोदयकृतस्कन्द- पुराणे ॥ शिव उवाच ॥ न सुष्याम्यचितोऽर्चायां पुष्यधूपनिवे. दनैः। लिङ्ग चिते तथात्यर्थं पर सुष्यामि पार्वति । एवं देवि ! पुरा कृत्यै जितोऽहं सर्वदैवतैः। लिङ्गत्वालिङ्गमित्युक्त सदेवासुरकिन्नरैः । प्रयच्छामि दिव देवि ! यो मलिङ्गाने रतः। त्यत्रा सर्वाणि पापानि निर्गदो दग्धकल्मषः। मन्मना मनमस्कारी मामेव प्रतिपद्यते। द्रव्यविशेषेण पूजादिफल- मपि तत्रैव। वस्त्रपूतजलैलिङ्ग म्रपित्वा मम मानवः । लक्षाणाच्चाश्वमेधानां फलमानोति सत्तमः। सुगन्धिचन्दनरसै. लिगमालिप्य भक्तितः। आलिप्यते सुरस्त्रीभिः सुगन्धैर्यक्ष- कदमेः॥ लिङ्गपूजाकरणदोपः तत्पूजाफलच्च तत्रैव शिव- नारदसंवादे ॥ विना लिगार्चनं यस्य कालो गच्छति नित्यशः। महाहानिर्मवेत्तस्य दुर्गतस्य दुरात्मनः । एकतः सर्वदानानि प्रतानि विविधानि च । तीर्थानि नियमा यज्ञा लिङ्गाराधन- मेकतः । न लिङ्गाराधनादन्यत् पुरा वेदे चतुर्वपि। विद्यते सर्वशास्त्राणामेष एव सुनिश्चितः । भुक्तिमुक्तिप्रदं लिङ्ग विवि- धापन्निवारणम् । पूजयित्वा नरो नित्यं शिवमायुज्यमान यात् । सर्वमन्यत् परित्यज्य क्रियाजालमशेषतः। भत्या परमया विहान लिङ्गमेकः प्रपूजयेत् ॥ मत्स्यसूक्ते पोडशपटले ॥ अश्वमेधमह- सारिण बाजपेयापलानि च। महानगुएएए कला नाहन्ति पोडशोम् ॥ लिगपुराणे । बहुनान किमुक्तेन चराचरमिद जगत्। शिवलिङ्ग समभ्यर्य स्थितमन न संशयः। माढका- भेदतन्त्र ॥ शिवस्य पूजनावि ! चतुर्वर्गाधिपो भवेत् । अष्टे- वययुतो मर्त्य. शम्भु नाथस्य पूजनात् । स्वयं नारायण, प्रोक्लो यदि शम्भु प्रपूजयेत् । स्वर्ग मयै च पाताले ये देवाः सं.

·। प्रायसोषिणी। चेव संस्थाप्य झिण्टीपवरसेन च । प्रणवण ममालोध कुवात् कर्दमवत् प्रिये 1 निर्माणयोग्य तद्रव्य यदि स्यात् सुरसः न्दरि ।। तदा निर्माय तलिङ्ग पुनदृढ़तर चरेत् । खपुष्प सयुते वस्त्रे अङ्गार च करोपके। किञ्चिदुष्णं 'प्रकर्तव्य यतो दृढ़तरं भवेत्। अवधतेरुच्यते । मुण्डरिलिब्जे सूतपर श्रोचकोदिज्जे मण्डलभरके खलकरिज्ने। ओहो ययायकादे' प्राय ओच्छे शिवनिर्माय। प्रोमे दिज्जे जड़के पाणि वब- समानकरके जानि ॥ इति पारदशिवलिङ्गनिर्माणविधिः । शिवलिङ्गोत्पत्तिस्तु नारदपञ्चरात्रे ढतीयरात्रे प्रथमाध्याय नारदब्रह्मसंवादे ॥ यथा ॥ ब्रह्मोवाच ॥ पुरा त्वं चञ्चल ज्ञावा त्वदग्रेन प्रकाशितम् । इदानीं योगिनां ज्ञात्वा कथयामि न संशयः । अतिगुह्यसतिगुधमतिगुह्यं न संशयः। गोपितव्य गोपितव्यं गोपितव्यं त्वयापि च । शम्भुना गोपित तन्त्र तन्वान्तरे प्रकाशितम् । शृणु तत्कथयाम्यद्य सावधानावधारय। सर्गादो विविधाः सर्गा मया सृष्टा हि नारद!। देवदानव- दैत्याच गन्धर्वयक्षराक्षसाः। सर्वे स्त्रीवशगाः येष्ठा मैथुनान्जा- यते प्रजा। केवलं हि शिवः शम्भुरिग्रहणकमणि । कदापि न मनश्चके दृष्ट्वा चिन्तापराः सुराः । मामेव शरण जग्म : सेन्द्रा देवासुरादयः । प्रणिपत्य स्तुति कृत्वा उपतस्थुः समाहिताः। प्रोचुः प्राञ्जनयः मर्ने भयादगदमानसाः ॥ देवाद्या ऊचुः । उद्दाहिता वयं सर्वे भवानपि जनार्दनः । केवल हि महादेवो देवदेवो जगत्पतिः। विवाह न मनयके कया या मोह्यते गियः। उपाय चिन्तय विभो! सदारः कथमीश्वरः । येन म्यागतां नास्त करुष दयानिधे ! । इति श्रुत्वा वचस्तेषां । ततो ग्रझा प्रजापतिः । सह तैर्गरुडारूढ़ जगाम कमलासनः । । 1५ त जगन्नाथ विष्णु कमललोचनम् ॥ ब्रह्मोवाच । मष्टा ·मालतोषिणी ॥ । मयां सुरश्रेष्ठ ! मानुषा मैथुनोद्भवाः । सर्वे स्त्रैणा विना गम्म, यत् कर्तव्यं वदस मे ॥ श्रीभगवानुवाच ॥ एभिः सह महा. बाहो ! गच्छामस्त्वमह शिवम् । कर्तव्य सूचित सेन अनु- जाते यथाविधि । किन्तु नदयोग्यनारीन्त विवाहार्थं प्रकल्पय । ब्रह्मोवाच ॥ दक्षं गच्छामहे सर्वे अनुज्ञापय तं हरे !। प्राधा- शक्ति महामायां प्रसादयतु वै लघु। कन्या भूत्वा महाशम्भ मोहयिष्यति शङ्करम् । एवमुक्वा तु तैः साई जग्मतुर्विधिकेशवो। यत्र दक्षो महातेजा: प्रोचतुः कार्यमात्मनः । उवाच दक्षतद्- युक्त तपस्तप्तुं प्रजापतिः । ब्रह्मा विष्णुथ सर्वे ते तपसा तोष- येष्छिवाम्। आविर्बभूव सा देवी कालिका जगदीखरी। प्राह मां वः किमर्थन्तु समुत्कण्ठाः सुरासुराः । देव्युवाच ॥ शीघ्र रूप यथाकाम' भवतां प्रार्थने फलम् । अचिरात्तत् प्रदास्यामि सत्य सत्यं न संशयः ॥ देवाद्या ऊचुः ॥ भूत्वा तु दक्षकन्या त्वं शहर परिमोहय । अस्माकं वाञ्छितश्चैतत् कुरु सिद्धि सदा. शिवे !। एतत् श्रुत्वा वचस्तेषां निरीक्ष्य कमलासनम् । उवाच वच्मि याविष्टा कालिका जगदौखरी । देव्युवाच ॥ शम्भु रख- तनो बालः कि मां सन्तोयिष्यति। मम योग्यं पुमास्त्वन्तु अन्य वै परिकल्पय ॥ ब्रह्मोवाच ॥ शम्भुः सर्वगुरुर्देवो यस्माकं परमेश्वरः। महासत्त्वो महातेजाः स ते तोष करिष्यति । शम्भु तुल्यः पुमावास्ति कदाचिदपि कुत्रचित् । इत्युत्ता ब्रह्मणा देवी वाचमित्याह खरो। दक्षाय दर्शनं दत्त्वा उवाच उच्चतां वरः । दक्षोऽपि दृष्टा तां देवीं खगकर्तृधरां पराम् । खवा लम्बोदरी व्याघ्रचमाहतकटिस्थलीम् । नीलोत्पलकपालाय- करयुग्मां वरप्रदाम् । कृतकृत्य मिवात्मान मेने दक्षः प्रजापतिः। दक्ष उमाच ॥ यदि मे वरदासि व देवामामनि बाछितम् । सदीयतनया भूत्वा मदर किल सोइय् । तथेत्यु का ज़गहानी .

·. . ६३४ प्राणतोषिणी। अन्तहानं गतां सदा । देवताय तसो मत्वा यत्र ते तपो । सस्त्रीका: परमात्मानमुपतस्थुर्जगत्पतिम् । प्रणमस्तुष्टुवर्भमा पाईर्गदगदभाषिणः ॥ देवाद्या ऊचुः । भगवन् ! देवदेवेश! लोकनाथ ! महाशय ।। वयं सर्वे तु सस्त्रीका: सुध्वर्थ परमे- खर ।। अतस्त्वं कुरु चोदाई सृष्टिरक्षा यथा भवेत् ।. दक्षी महाकाली मायेति परिकीर्तिता। जाता ते पीतये शम्भी। मा ते योग्या न मंशयः ॥ ईश्वर उवाच ॥ भवतां प्रीतये सम्यक करिष्ये नात्र संशयः । उदयोगः क्रियतां क्षिप्रं विवाहाय ममेव हि । इत्युक्तास्तु सुरा: सर्वे ईश्वरेण महात्मना । कस- कल्या गताः सर्वे भवन सर्वसुन्दरम् । दक्षाय कथयामासुः शङ्करणोदितं वचः। ततो विवाई निर्वयं कृतलत्या यथा गताः । गताः सर्वे महेशोऽपि मत्या सह तदा रहम् । जगाम रेमे मत्या च चिरं निर्भरमानमः । अथ काले कदाचित्तु सत्या सह महेश्वरः । रेमे न के तं मोढुं सतो शान्ताभव- तदा। उवाच दोनया वाचा देवदेवं जगदगुरुम् । भगवन्न हि शक्नोमि तव भार सुटुःसहम्। क्षमस्व मां महादेव ! रुपां कुरु जगत्पते ।। निशम्य वचन तस्या भगवान् कृषभ- ध्वजः। निर्भर रमणं चने गाढ निर्दयमानसः। कला स- भ्यू गरिमाणं सतो च त्यतमैथुना। उत्याताय मनचक्रे उभयो- स्तेज उत्तमम्। पपात धरणोपृष्ठे तैव्याप्तमखिलं जगत् । पाताले भूतले स्वर्गे शिवलिङ्कास्तदाभवन् । तेन भूता, भवि- था शिवलिङ्गा सयोनयः। यत्र लिङ्ग त योनियन योनि- स्ततः शिवः । उभयोथैव तेनोभिः शिवलिङ्ग व्यजायत ।। रति शिवलिङ्गोत्पत्तिकथनम् ॥ शिवलिङ्गपूजायां सर्वेषामधिकार उक्त उत्पत्तितन्त्र चतु:- पारपटले ।। शातो वा वैष्णवो वापि सौरो वा ·प्राणतोघिमीर शिवाचनविहीनस्य कुतः सिद्धिर्भवेप्रिये । अनाराध्य च मा देवि। योऽयह पतान्तरम् । न एहाति महादेवि। शाय' दत्वा ब्रजेत् पुरम् । पर्वताग्रप्सम देवि ! मिष्टान्नादिक्रमेण हि। फलानि बहुलान्येव पुष्याय व यथाविधि । सुमेरुसदृश चान नानाविधं महेश्वरि ।। सूपादिकं महेशानि । यदि स्यात् सागरोपमम् । यहत्त पुष्यनैवेद्य सर्व विष्ठामय भवेत् । शिवा- चनविहीनो यः पूजयेद्दे यतान्तरम् । विशेषत कलियुगे स नरः पायभाग्भवेत् । लिङ्गार्चनतन्ने प्रथमपटलेऽपि ॥ सवैपूजास देवेशि । लिङ्गपूजा परं पदम्। लिङ्गपूजां विना देवि । अन्य- पूजा करोति य.। विफला तस्य पूजा स्यादन्ते नरकमान, यात् तस्मानिङ्ग महेशानि! प्रथमं परिपूजयेत् । यट्राज्य लिन पूजायां रहितं सततं प्रिये । तद्राज्यं पतित मन्य विष्ठाभूमिसम' 'मृतम् । ब्रह्म विट क्षत्रियो देवि । यदि लिङ्ग न पूजयेत्। तत्क्षणात् परमेशानि ! बययारहा. लतामियु । शूटूश परमेशानि ! सदा शूकरवद्भवेत् । शिवा- चनन्तु देवेशि । यस्मिन् गेड़े विवर्जितम्। विहागर्तसम' देवि । तद्ग्रह विद्धि पार्वति । अन्न विष्ठा पयो भूत्र तस्मिन् वेश्मनि पार्वति ।। शालो वा वैष्णवो वापि शैवो वा परमेश्वरि ।। शादी लिङ्ग प्रपूज्याथ विल्वपत्र वरानने।। पवादन्य महेशानि। लिङ्ग प्रार्थं प्रपूजयेत् । मूत्रवत् सर्व शिवपूजा विना प्रिये ॥ वीरमित्रोदयतम्कन्द- पुराणे शिवलिङ्गमधिसत्य ॥ दर्शनात् स्पर्शनात्तस्य लभन्ते निति नरा। तस्य पुण्य मया व सम्यग्युगशतैरपि। शक्यते नैव विधिवत्तस्मात् त स्थापयेच्छिवम्। सर्वेषामेव व. नां विभीदिव्यं वपु शुभम्। सुसतं भावनायोग्य यो. गिनां निष्फल तथा : शिवलिङ्ग समुलद्दर योऽर्चयेदन्यदेवता । अन्यथा ·प्राणतोषिणी मला पापसहमाथि सन्टपः सहदेशन रौरव नरकं व्रजेत् । प्रधादवः सराः राजानः समहर्षिका: । मानवा मुनयश्चैव सर्वे लिह' यति च। विष्णुर्नारायणो हत्वा ससैन्य ब्रह्मणः सुतम्। सापित विधिवतया लिङ्ग तोर नदीपतिः । हला विप्रशत तथा। पापात् समाथितो लिग मुचते नान संशयः। सर्वे लिङ्गमया लोकाः सर्वे लिने प्रतिष्ठिताः । तखा- दभ्यर्चयेलिङ्ग यदीच्छेच्छाखतं पदम् । सर्व लिङ्गमय लोक सवें लिने प्रतिष्ठितम् । तस्मात् सर्वप्रयत्वेन स्थापयेत् पूज- येश्च तत्। ब्रह्मा हरच भगवान् विश्वे देवा उमा हरिः। लक्ष्मी ति: स्मृतिः प्रजा विधिर्दुर्गा शची तथा । घसवः स्कन्दो विधाखः शाख एव च । नेगमेशव भगवान् लोकपाला ग्रहास्तथा। सर्वे नन्दियुरोगाश्च गणा गणपतिः प्रभुः। पितरो मुनयः सर्वे कुवेराद्याथ सत्तमाः। भादित्या बसव. साध्या अखिनौ च भिषग्रो। विश्वे देवाः सम- हतः पशवः पक्षिणो मृगाः। ब्रह्मादि स्थावरं यश्च सर्व लिने प्रतिष्ठितम् । तस्मात् सर्वप्रयत्नेन स्थापयेलिङ्गमैतरम् । पलेन स्थापितं लि पूजयेदर्याद मानव. ॥ अन्यत्रापि ॥ भूले भाधा वसति भगवान् मध्यभागे च विष्णुरग्रे शम्भुः पशुपतिरजी बद्रमूर्तिर्वरेण्यः । तथालिङ्ग गुरुसरतर स्थापयेत् पूजयेदा यस्मात् पूज्यो गणपतिरसौ देवमुख्य : समस्त: । गन्धः पुष्यः सुगबहतरबसिभिः होत्रमन्त्रोपचारनिमायधति विदशवरनुतं लिङ्गमूर्ति महेशम् । সমামিন भयरहिता देवगन्धर्वमुख्यै, सिवन्द्याथ पूज्या गणवरनमितासो भजनयप्रमियाः নারুলীয়বাষে গ্রামী যা पूजयेच विशेषेण लिई सर्वार्थसिद्धये । तथा। तमात्मदा पूजनीयो लिङ्गमूतिर्महेम्बरः । यावत् पूजा सुरेगाव तावरे- ·४ - । 'प्रापतोषिकी। खितिदिवि। पूजनीयः शिवो नित्यमतः अबासमन्वितैः । सर्व लिङ्गमयं लोकं सर्व लिङ्ग प्रतिष्ठितम् । तस्मात् सम्प जये- मि यदीच्छेत् सिहिमालनः॥ सर्वे लिङ्गार्चनादेव देवा दैत्याव दानवाः । यक्षा विद्याधराः सिधा राषसाः पिशिता- शिनः। अर्चयित्वा लिङ्गमूर्ति संसिद्धा नात्र संशयः । सम्मालियजेबित्य येन केनापि भोः । सराः । तथा। ये वाल्छन्ति महाभोगान् राज्य वा विदशालये ! यन्तु सदाकालं लिङ्गरूपं महेश्वरम् । छित्त्वा भित्त्वा च भूतानि हला सर्वमिदं जगत्। यजेदेकं विरूपाचन स पापैः प्रलिप्यते ॥ एतानि वीरमिवोदयतानि । अथ वैकालिकलिङ्गपूजाफलम् । मल्यसूक्तो ॥ प्रातस्त्याय पो लिङ्ग भला सम्पू नयेत् कचित् । कपिलानां शतं दत्वा पत् फलं तदवान यात्। मध्यन्दिनकर प्राप्त यो लिन प्रतिपूजयेत् । सम्पूणों पृथिवों दत्वा यत् फलं तदवामु यात्॥ अष्टोत्तरसहसन्तु प्रत्यहं पूजयेच्छिवम् । एककार्स विकालं वा स पुनाति कुलत्रयम्। अष्टाष्टकं वा देवेशि । पतं वापि तदई कम्। तदेव सकलं विन्द्यान्मकारस्थसहस- कम् । द्रव्यमायुः स्तियं पुचान् यचान्यम्मनसे सितम् । स्फारिक लेङ्गमासाय यजमान: समश्यते । वरं प्राणपरित्यागः शिरसो शापि कर्तनम्। न चैवापूज्य युञ्जीत शिवलिङ्ग महेश्वरम् । टिकदीपिकातस्कन्दपुराणेपि । प्रातरुत्थाय यो लिङ्ग रत्या सम्प जयेत् सतत् । कपिलालचदानेन यन् फल दिवान यात्। मध्यन्दिनकर प्राप्ते यो लिङ्ग परिपूजयेत् । इम्पू णों पृथिवीं दत्त्वा यत् फलं तदवा यात्। वारुणीमा- श्रत सूयें शिवं समर्चयेत्तु यः। गर्वा शतसहस्रस्य दत्तस्य तथा कलमानुयात्। ५४ ·प्रायतोषियो। प्रय कामनाभेदे पार्थिव शिवनिमय बोरमिनोदयाता यथासंख्या पार्थिवलिङ्गस्य यथाकाम निगपत। यक्षिा पार्थिव नाम भुक्तिमुखिकर परम्। देगकालादिक प्रावा कुयामिा फलप्रदम् । न करोति यदा शालान का सण सिध्यति । विद्यार्थी शतसाहस्र धनार्थी शतकम् । पुत्राची साईसाहसं कन्यार्थी घ शतमयमा विज्ञान लिहायुतं कुर्यात् सर्वपापहरं परम्। राज्यार्थी गतसामं कान्तार्थी शतपरकम् । मोचार्यो कोटिगुपितं भूतिकामः सहसकम् । रूपार्थी विसह- मन्तु तोर्यार्थी हिसहसकम् । मुकामः सरसन्तु वस्त्रार्थ शतमष्टकम्। मारणार्थ सप्तशतं मोपनायें भतारकम् । उदा. टनवशवेव महसन्तु यथोततः। साम्भने च सामन्तु मारणेच तदकम् । महाराजभये पश्चशतवापदि सहटे। सहनमयुतं सर्वकामदं परिकीर्तितम् । एकं पापहरप्रीत हिलिङ्ग चार्थ- सिहिदम्। विलिङ्ग सर्वकामानां कारणं परमीरितम् । तथा लिङ्गानामयुतं करवा पूजा रानभयं हरेत् । सहस्राणि च लिङ्गानां निगड़ाभीचयेद्ध्वम् । कारागृहविमुक्त्यर्थ- मयुतं कारयेद्धः ॥ डाकिन्यादिभये पञ्चसहस्रं कारयेत्तदा। महसाणास पश्चाशदपुवो हि प्रकारयेत्। लिङ्गाचनतन्त्र नवमपटले। अनेन च क्रमाद्देवि ! लक्षं यस्तु प्रपूजयेत् । सवाभीष्टफलं देवि ! लभते नात्र संशयः ॥ तथा ॥ एकीकृत्य महेशानि ! युगल न तु पूजयेत् । एकीकृत्य महेशानि ! दश- प्रत्ये केनाथ वा देवि ! विखपत्रैः प्रपूजयेत् । एकेक पूजयेलिङ्ग युगलं न त पूजयेत् । दरिद्रो जायते देवि ! युगस्तम्ब त पूजनात् ॥ ॥ इति लिङ्गयुग्मपूजानिषेधः । पति प्रोग्रामतोषिया पथमे भतिकाग भाखाकथनं नाम हितोयः परिच्छेदः । -- पञ्चशतानि च ·प्रायतोषिषी। प्रय शिवपूजा। मत्स्यसूले महातन्छ पञ्चदशपटले । तीमत्वां समाइत्व निम्माय लिगमद्धतम्। तीर्थाभावे महेशानि ! नदीममा चिम्भिते ।। नयभावे महेशानि ! शुद्राया मृत्तिका प्रिये ! ॥ नदोक्षुटूयोर्लक्षणमपि । पर्वतप्रभवा देवि! नदीनानीव्य दाहतम्। एतद्भिवा महेशानि । नदी हुदा इति प्रिये !! निझरस्य च देवेशि ! मृत्मा सम्पप्रदा- यिनी। तथा चैव सरोत्पबा नानासुखपदायिनी । साभावे महेशानि! गोष्यदस्थाच मृत्तिकाम्। अथवा परमेशानि! यत्र चित्तं प्रसीदति। सुपीनं सन्दरं रम्य शर्करारहितं सदा। निभाय पार्थिध लिङ्ग कुण्डलोसहितं प्रिये !। यो लिन परमेशानि! स रुद्रः परमेखरः। कुण्डली वेष्टनो तस्याः सा देवी परमेखरी। शिवस्य पुजनादेवि ! देवीदेवौ च पूजितौ। एकस्य पूजनावि ! योरेव प्रपूजनम् ॥ लिङ्गानंनतन्त्र हितीयपटले । मृत्वा तु परमेशानि : वर्णभेदेन सुन्दरि! वर्णभेदेन ब्राह्मणादिवर्णभेदेन । वर्णभेदस्तु पूर्वमुक्तः। सम्मन्या माटकामन्शानुलोमविलोमतः । जवा तु परमेशानि ! दशधा परमेखरि।। इति मन्वं जपित्वा वै मृत्मा प्रायं वरानने। सर्वशक्तिमये! देवि! मृत्तिक! त्रिदशेश्वरि!। निमाय पार्थिव लिङ्ग शिवपूजां करोम्यहम् । त्वयि कामच धर्मय तत्क्रमे सत्यपोखरि!। चतुर्वर्गप्रदे। देवि ! नानारत्नवि- भूषिते !! वो विना परमेशानि ! कुतो मोक्षः कुतः सुखम् । अर्थ: कामय देवेशि! वो विना न हि जायते। श्री ही मृत्तिके! टुष्कृतिहरे ह्रीं श्रीं । इति मन्त्र समुच्चार्य सलोयात् मृत्तिका प्रिये !!यों हराय नम इति ग्टलीयाहा शुचिस्मिते अनानात् परमेशानि! यो स्लोयात्तु मृत्तिकाम्। विफला तस्य मा पूजा पार्थिवस्य च लिङ्ग के। निभाणं मानकाम- !

·॥ मापतीपिती। गरों मोगराय नम इति प्रिय सामावबामपूल. पाणे ! ततः परम्। सुप्रतिष्ठितो भव रतुवामं माम ततः। प्राण नियोजयेवि! पार्थिव शिवसिाये। प्रापप्रतिमा मोश प्राणानियोजयेत्ततः। तोड़सतम्चे पचमपटलेऽपि । ऋण देवि ! प्रवक्ष्यामि पार्थिव भिवपूजनम् । तबादो प्रीषय- देवि ! गुरुदेवमनन्यधीः। पो हराय नमस्कार मृत्तिकामा- हरेत् सुधीः। महेशराय नमस्कार निम्नाय बायजतः। शूलपाणे । इहोचार्य सुप्रतिष्ठितो भवेति । भनेन मनुना देवि ! जीवन्यास समाचरेत् । कारं विन्दुसंयुक्त दीर्घयुत षड़ाकम् ॥ लिङ्गाचनतन्थे । भूतपहिं महेगानि ! प्रथमं परि- कीर्तितम् । ततस्तु मालकान्यासं कुर्यात् परमयनतः । प्राधा- याम ससः छत्वा शिवं ध्यायेत् धिमिते, ध्यानन्तु तोडलसन्ते । तस्य ध्यानं प्रवक्ष्यामि शृणुष्व सुसमाहित ।। भी ध्यायेनित्यं महेशं रजतगिरिनिभं चारुचन्द्रावतंसं रखाकल्यो- ज्ज्वलाङ्ग परशमगवराभीतिहस्त प्रसवम्। पदासीनं समन्तात् स्तुतममरगणैाघ्रतत्तिं वसानं विवाद्यं विखवीज निखिलभयहरं पञ्चवक्त्रं विनेत्र रवाकल्पोज्ज्वलाङ्ग मिति रवस्याकल्पो वेशस्त नोज्ज्वला यस्य तम् । व्याघ्रकृत्तिवर्मा वस पाच्छादने तहसानं तदाच्छादकमित्यर्थः । पुष्प शिरसि स. धार्य मानसैः पूजनं चरेत् । पुनयात्वा महेशानि ! शिर पुष्य निधाय च। पिनाकधक् इति चोच्चार्य दहावह हिधा वदेत् । इह तिष्ठ ततो इन्हें सविधेहि इयं पह। इह सविहती रुद्र ! खशब्दश्च ततो वदेत् । यावत्पूजा समुहार्य ततव करो. म्यहम् । खानीयश्च पशुपति डेयुतञ्च नमवरेत् । पूजामन्न स्तु दार्थ यो जयेद्दे वि । ब्राह्मणः साधकोत्तमः। वेदाधः प्रणवः । 'एतत्पाय महेशानि ! षडक्षरमनु नतः । समस्कारं असुनाथ ·प्राणतोषिली। प्रण- सव दद्याविचक्षणः पडक्षरममाणन्तु तवैव ॥ नकुलोश समुदृत्य मनुस्वरविभूषितम् । विन्दुनादकलायुक्त प्रसादास्थ महेश्वरम् । नकुलीहो इकारः । मनुस्खर औकारः। मन्त्रस्य माहात्मामूर्हामाये मयोदितम् । नमस्कारं समुद्द त्य धान्त नेत्रसमन्वितम् । वारुणं मुखहत्तञ्च वायु ललाटसंयु. तम् । प्रम पञ्चाक्षरं मन्त्र पञ्चानायफलप्रदम् । वाटिर्यदा देवि! तदा मन्त्रः पडक्षरः । नमस्कारो नम इति स्वरूपः। वान्तः शकारः। नेत्रं प्रथमोपस्थितत्वादक्षिण तेन इकारः । वारुणो यकारः । मुखवृत्तमाकारः । प्रायुर्यकारो ललाटमकारः । प्रसादख्यं समुदृत्य अर्हनारीश्वराय च। पुन: प्रसादमुद्धृत्य मन्वं परमगोपनम् । एवं बहुविधाकारं विग्रह मे नगात्मजे !। पूजयित्वा महेशानि ! चाष्टमूर्तीः प्रपूजयेत् । मर्यो भवस्तथा रुद्र उग्री भीमः पशोः पतिः। महादेव ईशानो डेयुतं कुरु यत्नतः। क्षितिं जलं तथा चाग्निवायचा- काशमेव च। यजमान तथा मोम सूर्यञ्च भूर्त्तिना सह। सर्वत्र डेयुतं कृत्वा पूजयेत् माधकोत्तमः । प्रयवादिनमोऽन्तेन वामावर्तेन पूजयेत्। मूर्तयोऽष्टी शिवस्यैता: पूर्वादिक्रम- योगतः। आग्नेयान्ताः प्रपूज्याम्ता वेद्यां लिङ्गे शिवं यजेत् । अष्टोत्तरसहस्र वा शतं वा प्रजपेत्ततः। औं गुह्यातिगुह्यगोप्ता त्वं ग्रहाणामत्कृतं जपम् । सिर्भिवतु मे देव । वप्रसादा- स्त्वयि स्थिते । ततः स्तोत्र' समादाय जपञ्चैत्र समर्पयेत् । मुख- वाद्यं ततः कृत्वा चाष्टाष्ट्र प्रगमित् सुघोः। महारेण महादेव ! क्षमखेति विसर्जयेत् । अधातः सम्प्रवक्ष्यामि सूत्रं परम- गोपनम् । हरी महेश्वरचव शूलपाणि: पिनाकधक । पशुपतिः शिवचैव महादेव इति क्रमात् । अष्टमूर्तीस्ततो देवि! पूजयेत् साधकोत्तमः । ततो जयेन्महेशानि ! मुखवाव्य सप्तः ·• ६४२ प्राणतोषियी। ..परम् ॥ मन्वतन्त्रप्रकाशेऽपि । मृदाहरणमा प्रतिहा धान- मेव च । स्थापनं पूजनञ्चैव विसननमिति क्रमात् । महेश्खरचैव शूलपाणिः पिनाकधक् । पत्रपतिः शिवचैव महादेव इति क्रमात् । न प्राचोमग्रतः शभोनोंदीची शक्तिमंश्रिताम् । न प्रतीची यतः पृष्ठमतो दर्श समाश्रयेत् ॥ तन्त्रान्तरे। शर्वो भवथ रुद्रथ तथोग्री भीम एव च ॥ पति: शिवसैव ईशान ति कीर्तिताः। क्षितिजलं तथा वह्निर्वायुरावाशमेव च । यजमानथ मोमश्च सूर्य्यवेत्यर- मूर्तयः । वामावर्तेन वेद्याध त पूज्याटो च मूर्तयः । यज- मानः पूजक पातोति यावदत एव महिम्नः स्तवे-त्वसु । धरणि- रात्मा त्वमिति च । इति पुष्पदन्तेनोक्तम् ॥ वामावर्तेन वेद्याच सम्पूज्याष्टो च मूर्तयः ॥ तथा । मूत्तयोऽटो शिवस्यैताः पूर्वादिकानयोगतः। भाग्ने यान्ताः प्रपूज्यास्ता वेद्यां लिङ्ग शिवं यजेत् ॥ तोड़लमन्त्र । एतदन्यत्र कर्तव्य शक्तिदोक्षा- परो यदि। निषिद्धाचरणाद्दे वि ! पापभाक् जायते नरः । न्यू नाधिक महेगानि ! यदि पूजादिकं चरेत् । स गुरुश्थापि शिष्यश शिवहत्यां प्रयच्छति । न्य नाधिकं महेशानि ! यदि चेकादरं भवेत् । वर्णसंख्या महेशानि ! ब्रह्महत्या भविष्यति। अतएव स पापिष्ठः सत्यं मत्य सुरेश्वरि ! ॥ एवं पूजा विधायादी ततवान्यान् प्रपूजयेत्। आदो शियं पूजयित्वा शक्तिपूजा तप्तः परं । नतु वा मूत्रवत् सवं गगातोयं भवेदयदि। प्रतएव महेगानि ! आदो लिङ्ग प्रपूजयेत् । लिङ्गार्चनतन्त्र नवम- सम्पन्य पाधिय लिन्न गन्धपुष्पादिभिः प्रिये ।। मतः पचासे देवि । यदत्त पुष्पचन्दनम् । नैवेद्य विविधं रम्य एगा गन्धवर्जितम्। यिनपत्रच पाद्वारं तगर मलिका राया। गानती यूयिका देवि ! कारवीरं मनोहरम् । पद्मञ्च पटरी ।

·प्राणतोषिणी। ६४३ केतकी कुन्द तथा यामलकी प्रिये !। कुमुदं कोकनदश्चैव सर्वच वनसम्भवम् । दूर्वाञ्च तुलसोश्चेव दत्वा सम्प ज्य पार्थिवम्। अन्यानि यानि पुष्याणि धुम्तुरादीनि पार्वति ।। धुस्तूरसदृशं पुष्यं मम जाने न विद्यते । गोकोटिदाने देवेशि! यत् फल परमेश्वरि ।। धुस्तूरस्थ प्रदानेन समतां याति पार्वति । यानि गानि च पुष्णणि ब्रह्माण्ड़े भावितानि च । तानि सर्वागि ! देवेशि ! मन्यम्ब पार्थिवोपरि ॥ यद्यम्वर्थकारदे पुष्याण्तानि तथाप्यव निषिधपुप्पाणां प्रतिप्रसवदर्शनार्थ पनलिहितानौति न पोनश्यम् । यानि यानि च धूपानि दीपानि विविधानि च । अन्यानि उपवाराणि ययोजाविधिना प्रिये । ॥ दशमयटले ॥ तथा तु विजयापन मन्यस्य पार्थि- वोपरि। दत्त्वा तु विजयापतमश्वमेधफलं लभेत् ॥ निङ्गस्य काम्यपूजा तु द्वादशपटले । पूर्वोक्तविधिना देवि । मम्प व्य पार्थिवं हरम् । आमगेहे मदेशानि । स्वशक्तया च वि. निर्मितम्। म्वशत्या स्वपत्नगा। चकारणात्मगेहसम्बन्धिना अन्यन ध विनिर्मितमित्यर्थः ॥ पोडशैरुपचारैश नम्प ज्य पार्थिव शिवम्। एवं वत्सरपर्यन्तं शुभतया पूजयोच्छवम्। रहस्य हि ततः पथात् मासि मामि शुचिम्भिते ।। मम्प ज्य दिवसे लिङ्ग यावत्संख्य वरानने । तत्रादी परमैशानि! तलिङ्गच महेपरि आदाय निशि मध्ये तु गला विल्वतर प्रिये।। प्रमावस्यां चतुर्दश्यां पोर्णमस्या विशेषतः। कुजे या शनिवारे वा मोमवारऽपि पार्वति !! पूजितव्य' प्रयत्न न नग्नो भूत्वा महेश्वरि । विल्लप: प्रपूज्याथ महसः परमेश्वरि ।। विख- पन्न महादेवि ! कोटादिदोषवर्जितम् । कोमन्न' मधुरं पत्र पवनययुत प्रिये ।। विषपत्र विना देवि ! न हि पृजा समाचरेत्। पूजयेत् पूर्ववके पि ! ययानुष्ठानपूर्वकम् । ततः पर महेशानि? ! !

·। प्राणतोपिनी। मन्त्रमुचार्य यजतः। विस्खपत' प्रदयात, एकिन एयवस संगोध्य विधिवदेवि! विलपन वरानने । एवं वसार पर्यन्तं यः करोरि प्रसनधीः । मनमा कार्यमुषिम्य एवं यह प्रपूजयेत्। गी काममवाप्नोति गणेगमहगो भवेत् । पर महेशानि ! गाँ कला सतः स्थले। निक्षिप्य लिक तवेव जघा तु तत्र तत्र वै। नमस्कत्य महेशानि। चमति विसर्जयेत् । प्रात्मममपंगणं कृत्वा रहस्य परमेश्वरि ।। करोति प्रमवात्मा म एव श्रोमदाशिवः ॥ प्रत्यई लिगपूजनमपि तत्रैव ॥ प्रत्यहं परमेशानि! यावज्जो धरातले। पूजयेत परया भक्त्या लिङ्ग ब्रह्ममयं प्रिये ! ॥ माटकाभदतन्त्र हादशपटले॥ शुद्धाशुविचारो हि नास्ति तच्छिवपूजने । धन तेन प्रकारेण विखपतेः प्रपूजयेत् । सर्वसिदियुतो भूत्वा म नर: शिव एव हि। ब्रह्माण्डमध्ये ये देवास्तहाधे याच देवताः । ताः सर्वास्तृप्तिमायान्ति केवलं शिवपूजनात् ॥ अथ शिवापिंतद्रव्यफलम् ॥ तत्रैव ॥ कुशाग्रमावं यत्तीयं तत्तोयेन यजेदयदि। सत्यं सत्यं हि गिरिजे! तज्जलं सागरोपमम् । पुष्पञ्च मेरुसदृशं लिङ्गोपरिनियोजनात्। लिङ्गस्य मस्तके देवि! यद परितिष्ठति । तदनस्य च दानेन क्षितिदानफलं लभेत् । एकया दूर्वया वापि योऽर्चयेच्छिय- लिङ्ग कम् । मर्वदेवस्य शीर्षे तु चाध्यैदानफलं लभेत् । सामान्य- तोयमानीय यदि मायान्महेश्वरम्। साईत्रिकोटितीर्थस्य स्नानस्य फलभाग्भवेत् ॥ भथ रिष्ट गान्तिः । वीरमित्रोदयतपाराशरमाधवीययोः। सहसकनसैरद्भिरभिषेकं करोति यः। शिवाय विधिवमन्- चिरजीवी भवेन्नरः । एकाहशिवलिङ्गपूजाफलमपि तत्रैव ।। यः प्रदद्याद्गवां लक्षं दोग्धोनां वेदपारगे। एकाहमईयेक्षिा - ॥

·प्रामतोषिणी। ६४५ । सम्मात् पुस्य ससोऽधिकम्। तस्याखमेधादधिकं फलं भवति नान्यथा लिङ्गस्य सार्वकालिकपूजाविशेषो मत्स्यसूहो । कृतेन वापिसं लिङ्ग चन्दनेनानुलेपयत्। कुबुमैः नापयित्वा च पूजयेत्तदनन्तरम्। खेतेन वस्त्रयुग्मेन तथा मुनाफलैः भैः । यक्षकदमधूपेन पयसा पायसेन च । पद्मसूत्रस्य का च तदीपेन वाप्यथ। पूजेयं सर्वशला स्यात् सर्वकामफल- निरम्नेरपि लिङ्गपूजनेन साग्निकत्वम्॥ तदुक्तम् मारकामेदतन्त्र॥ पुष्प गन्धं जलं द्रव्य लिगोपरि नियोज- येत् । शिवमध्ये महावङ्गिः स तु रुद्रः प्रकीर्तितः। रुद्रोपरि क्षिपेट्यदयत्तदेव भस्मतां गतम् । साक्षाडोमो महेशानि ! शिवस्य पूजनाद्भवेत् । महायनेश्वरो मर्त्य : शिवस्य पूजनाइ- वेत् । लिकोपर्यापितव्यस्थाग्राह्यत्वमाह लिङ्गाचनतन्त्र धा. दशपटले । यदयदत्तं महेशानि ! शिवाय परमात्मने। सत्सवं परमेशानि ! तत्क्षणात्तन्मयं भवेत् । यत्किश्चिदुपचारं हि लिङ्गोपरि निवेदयेत् । तनिर्माल्यं महेशानि ! अगाध पर- मेश्वरि । ॥ तस्याग्राह्यत्वनिदानज्ञानञ्च वयोदशपटले । तबि- त्यिं महादेव ! ब्रह्मादीनां सुदुर्लभम् । अग्राह्यं तव निर्मात्य कथं वदसि योगभृत् ! ॥ इति देवोप्रश्नानन्तरमोग्वरवचनम् । मध्यस्थानस्थितं यत्तु तन्मुख परमेश्वरि !! श्यामलं तत्तु ईशानं सदा ऊई शुचिसिते ! । तेजोमयं महेशानि! मुख- मूर्द्ध वरानने ! । चोरोदमथने देवि! उस्थित गरलं महत् । इत्यादि प्रस्तुत्य ॥ ततः करतलीहत्य तर्षि परमेखरि ।। ततः श्याममुखे देरि ! निपौय तदिपं प्रिये ! । तत: प्रभूति देवेशि ! मुख ज्वालायते सदा। कण्ठे तु गरलं भूत्वा सदा तिष्ठति कामिनि !" चतुर्दशपटले । ईशानस्य महेगानि भान परमदुलभम् । यस्मं श्रवणमात्रेय शिवपूजाफलं लभेत् । !

·प्राणतोषियो। रंगाने तन्मुख देवि ! परं ब्रह्म वरानने !। पत्र वा यदि का पुष्पं जलं वा वरवर्णिनि।। अन्यदि परमेशानि ! उपचार मनोहरम् । यो दद्यात् परमेशानि ! तन्मुखोपरि पार्वति ।। अपाचं तत्तु निर्मात्य साक्षादब्रह्ममयं यतः । गानि ! निर्मात्यं यस्तु धारयेत् । स भ्रष्टो जायते देवि ! नि- एकतिर्नास्ति तस्य वै । अग्राह्यं मम निर्माल्यमत एव वरानने !! तथा । उपचार स्थापयित्वा पूतं पात्रान्तरे प्रिये ! । जात्या तु मन्त्रपूतं हि उपचार निवेदयेत् । वामदेवादिषु सदा मुखेषु एतत्तु परमे. वरवर्णिनि ! भक्षणं मम देवेशि! ब्रह्माण्डटप्तिकारकम् । एतदि परमेशानि ! ब्रह्मादीनां सुदुल भम्। अचिर्वा शचि. ब्रह्म शुचिस्मिते । निर्माल्य दृढभक्तित्वात् ग्टझौयादयस्त निर्माल्यं मम देवेशि ! विष्णोद्य महेश्वरि।। देवासरमनु- प्रथमं विष्णवे दद्याविष्णुमरण सुन्दरि!। पाय. गन्धर्वाः किबरादयः। ते सर्व परमेशानि! वराकाः चुद्रबुद्रयः । निम्मास्य मम देवेशि ! अधिकारो भवेत् कथम् ॥ माटकाभेदतन्ने चतुर्थपटले । चण्डिकोवाच ॥ कारणेन महामोक्षो निगल्यन शिवम्य च । श्रुतं वेदपुराणेषु तव वाको स एव परमाराध्य साचाद वापि उच्छिष्टं भक्षयेदयदि । पार्वति ! महेश्वर ।। अग्राह्य शिवनिममाल्यमग्राह्य कारणं विभो ! । मृषावाक्य महादेव ! कथं वदसि योगभृत्। ॥ श्रीशङ्कर उवाच ॥ चतुरगीतिलक्षेषु सहस्रेषु तथैव हि। भ्रमणं कुरुते जीवस्त- तो मोक्षस्य भाजनम्। एतन्मध्ये महाजानं यदि स्थात् सुरवः न्दिते । । सदैव मोक्षमाप्नोति भ्रमणं कस्य वा भवेत् । यस्व जन्म अपूर्णन्तु स कथ मोक्षस्य भाजनम् । यस्य पापाधिकत्वञ्च स कथ नर्गभाजनम् । अतएव महादेवि! गुप्तभाव मया कृतम्। निम्मान समेत् स्वर्ग निर्वाण सधया भवेत् । पापयुलोऽपि A ·प्राणतोषिणी।। २४७ चण्डालो निर्मात्य पद्यते यदा। तदा मोच लभेत् सत्यं शिवरूपो न चान्यथा। महापातकयुक्तोऽपि कारण पीयते 'यदि । भानामुक्तिभवेत् सत्य जातिभेदादिक न हि । सर्व- जातिषु निर्वाण ज्ञानेन परमेश्वरि । अतएव महेशानि ! गुप्त- भाव भया कृतम् ॥ पद्मपुराण ॥ द्रव्यमन फल तोयं शिवस्य म सभेत् कचित् । न नयेच्छिवनिर्माल्य कूपे सर्व विनिधि- पेत् । मनिकापादमाव' यः शिवसमुपजीवति । लोभामोहा पतत्येव कल्पान्त' नरके नरः । पुराणसंग्रहे। शिव उवाच । धन मम नैवेद्य' पत्र पुष्प' फलं जलम् । शालग्रामशिला. लग्न सर्व याति पवित्रताम् । नैवेद्यच नरो भुका शहा चान्द्रा यण चरेत् । ति निर्माल्यभक्षणे प्रायवित्त । वाणलिङ्गनिर्मास्यप्रतिप्रसवस्तु शिवनारदसंवादे । लिङ्गन चाशौच' न च निर्माल्यकल्पना। सर्व वाणार्पित पाह्य भत्तवा भय नान्यथा । ग्राधानाधविचारोश्य वाप- लिङ्ग न विद्यते। तदर्षित जल पत्र प्राध' प्रसादसंजया। खयम्भू प्रतिनिर्माल्यस्य पाद्यत्वमपि तत्रैव ॥ वाणलिन स्वय- भू ते चन्द्रकान्तेन्द्रसस्थिते । चान्द्रायणसम' ज्ञेय शम्भो वेद्य. भक्षण । निर्मात्यकल्पना चोका सिद्धान्तशेखरे। धराहिरण्य. गोरनताम्बरौप्यांशकादिकम् । विहाय शेषनिर्माल्य चण्डेशाय निवेदयेत् । एतेन लिङ्कार्पितवस्त्रादिग्रहणेन दोप इत्यायातम् । चण्डेशाय निवेदयेदित्यनेन चण्डेशनिवेदित यत्तन भीतव्यम्। भालग्रामोद्भव लिझे ज्योतिर्लिङ्गे स्वयम्भुवि । इन्द्रलिन तथा ये चामराः सिद्धप्रतिष्ठिते। इन्द्रलिङ्ग इन्द्रनीलमणिविशेषलिए। प्रागुंक्तचन्द्रकान्तेन्द्रसंखिते इत्यत्रापोहग व्याख्येति । हनमन्त प्रति शम्भु वाक्यम् ॥ वाणलिङ्गे खयम्भू ते चन्द्रा कतिद्वदि स्थिते। चान्द्रायणसम जय शम्भोनवेधभरणम् । वाण- --- ·मानमर्थन जपपतिः। तसर्व सम्प्रयोग। १४८ - तथा स्कन्द- माणतोपिणी। लिङ्ग खयम्भुवे वाणे निच रमनिर्मित। सिप्रतिष्ठित चैव न चण्डाधिक्षतिर्भवेत् । यत्र चण्डाधिकारोऽस्ति भोलव्यं तब मानवैः । चण्डाधिकारी नो यत्र भोसव्यं तन्तु भलितः । रति पञ्चपुरुषार्थप्रबोधे शिदवचनाच्च । किं दीक्षया किं तपसा किं ध्यानेन किमिभ्यया । गृणु देवि ! वरारोहे ! महान यदि भुज्यते । मनतमनिवेदेतिनित्यर्थ इति। तदपि वाणादिलिङ्गा. मामपि नैवेद्यविषयमिति वागलिङ्गादिषु शम्भो वेशभक्षण न दोष इति वदता ततोऽर्थानिमाल्यधारणमभ्यनुज्ञातम् । श्रीविश्वनाथतीर्थादिधारणन्तु कर्त्तव्यमेव । पुराणे काशीखण्ड़े। जलस्य धारणं मूईि विश्वेशास्तेऽन्य. चमनीत्युपक्रम्य । म्रापयित्वा विधानेन यो लिङ्गमानजोदकम विः पिवेत् विविधं पापं तस्य हाशु विनश्यति। लिङ्गवराच- माद्भिर्यः कुर्यान्मूर्दाभिषेचनम् । गङ्गाम्रानफलं तस्य जायते इम्मसम्भव !. तथा घाणेश्वरोपाख्याने, अशावतां खभ- शानामुपसमें महत्यपि। नोपायान्तरमस्ये व विनेशचरणो- दकम्। ये व्याधयोऽतिद साध्या वहिरन्तः शरीरिणाम् । ग्रहमोशोदकस्पर्शात् ते नश्शन्त्येव नान्यथा । शान्तिकादौ शिवलिङ्गपूजा कुक्कटेश्वरतन्वे । पार्वत्य- वाच । देवदेव । महादेव । परमेश ! पुरातन !| दिनास्त्र परमास्त्रच कृत्यास्त्र परमेश्वर! । त्वत्प्रसादामहादेव । श्रुतं बहुविध मया । इदानीं श्रोतुमिच्छामि अस्त्र पाशुपताइयम् । रुपया कथय त्व' हि यदि नेहोऽस्ति मां प्रति ॥ सदाशिव सवाच ॥ साप्त पृष्ट महादेवि! नन्तूनां हितकारिणि ।। मम माणमम योगं देवानामपि दुर्लभम्। तव मेहात् प्रवक्ष्यामि परपाइ तम्। गोपनीयं प्रयवेन शपथं मे पुनः पुनी स्वामि ·प्राबतोषियो। ४८ मणुष्प कमलानने ! । गततोलकत्साया: कारलिङ्गमुत्त- मम्। तेन मधुना वापि मापयेश्यकर्मणि। दुग्धेन खापयेद्देवि ! शान्ती मृत्यु अयेऽपि च । पाकर्षणे तु मधुना भमना क्रूरकर्मणि । गततोलकमानेन ट्रव्यमेतत् प्रकीर्तितम् । सन्मानं सविदाचूर्ण नैवेद्यच सुरेश्वरि । विल्वपत्रं तथा पुष्प दशादष्टोत्तर शतम् । शान्तिकादौ द्रोणपुप्य वर्वरा पाभि- पारके। सभने मोहने चैव धुस्तूरं कनकाइयम् । विदेयो- चाटने देवि! जवा वाम्यपराजिता। चतुर्दश्यां समारभ्य यापदन्या चतुर्दशी। एकैकं क्रमशो लिङ्गं पूजयेद्धतिभावतः । अष्टाधिकसहसन्म जपं कुर्यादिने दिने । सप्ताह सप्त लिङ्गानि पञ्चाहे वाथ पञ्चकम्। चण्डोग्रेण विधानेन जयपूनादिक समतम् । बटुकेन तु मन्त्रेण मजुधोषेण वा प्रिये ! । वाम्बकेन तु मन्त्रण शान्ति के जपपूजनम्। तत्तत्कल्पविधानेन पूजानपं समाचरेत्। जातिय से कुलोच्छेदे पायुपो नाश भागते । महाभये समुत्पत्रे सर्वाभिचारसम्भवे। यने न पूजधेवि ! लिङ्गमष्टोत्तर शतम्। दुग्धनिझरधाराभिः योवान्तमभिपेचयेत्। अतिरुद्रप्रयोगादौ रुद्राध्यायेन वा पुनः । नीलकण्टेन वा देवि ! स्तवेन तोषयेच्छिवम्। वस्त्रालङ्कारभूषादि दद्याच विमवावधि । सर्वकामप्रदं देवि । · सर्वसौभाग्यदायकम् । नातः परतरं देवि !त्रिषु लोकेषु विद्यते । इति ते कथित देवि। अस्त्र पाशुपताद्वयम्। यमै कम म वक्तव्यं न प्रकाश्य कदाचन ॥ ब्रामणान् भोजयेत्या भक्तिनमः समाहितः । नीलकण्ठ नेति कलोतरपरम् । कालोविलासतन्त्रीयवचनेन कलौ तत्रिवेधात् अथ शिवस्तोत्रम् । श्री शर्यत्र! मानविधानप्रदायक ! महा- मने। नमस्ते सर्वदेवेश ! सर्वभूतहिते रत !। अनन्तकान्ति- ·प्रामातीषिणी। ! कवच सम्पन्न । अनन्तासनसंस्थिता । अत्यन्तकान्तिमम्भोग ! परमेश! नमोऽस्तु ते । परापरतरातोत ! उत्पत्तिस्थितिकारक !।मार्थ- साधनोपाय ! विखेश्वर ! नमोऽस्तु ते। सर्वार्थनिर्मानाभोग ! सर्वयाधिविनाशन || योगियोगिमहायोगियोगोश्वर । नमो. ऽस्तु ते। रुत्वा लिङ्ग प्रतिष्ठाच्च ध्यात्वा देवं सदाशिवम् । पूजयित्वा विधानेन स्तवमेतमुदीरयेत् । लिङ्गस्तव महापुण्यं यः शृणोति सदा नरः। नोत्पद्यते च संसारे स्थान प्राप्रीति शाश्वतम्। तस्मात् सर्वप्रयत्नेन शृणुयाच समस्तवम् । पाप- कञ्च कनिर्मुक्तः प्राप्नोति परमं पदम् । इति भविष्यपुराणोतलिङ्गस्तवः समाप्तः ॥ अथ कवचम् ॥ रुद्रजामले ॥ भैरव उवाच ॥ वक्ष्यामि देवि ! मङ्गलं प्राणरक्षणम् । अहोरात्र महादेवरक्षार्थ देवमण्डितम् । श्रीमस्य योमहादेवकवचस्य वामदेव ऋषिः पक्तिच्छन्दो हप्तौ निधो देवता सर्वसाधने विनियोगः । रुट्रो मामग्रतः पातु पृष्ठतः पातु शङ्करः। कपो दक्षिणे पातु वाम- पायें तथा हरः। शिवः शिरसि मे पातु ललाट नोल- लोहितः। नेत्र नेताक्षरः पातु बाहुयुग्म महेश्वरः । हृदये च महादेव ईश्वरश्च तथोदरे। नाभी कुक्षौ कटिस्थाने पादौ पातु महेश्वरः। सर्वो. रक्षतु भूतेशः मर्वगात्राणि मे हरः । पाशं शूलञ्च दिव्यास्त्र खगञ्च वजमेव च । नमस्करोमि भूतेशं रक्षमा जगदीश्वर।पापेभ्यो नरकेभ्यश्चवाहि मां भतावत्सल। जन्ममृत्युजराव्याधिकामक्रोधादपि प्रभो ! । लोभमोहान्महा- दव । रक्ष मां त्रिदशेखर !। त्व' गतिस्त्वमतिश्चैव व भूतिस्त्वं कायेन मनसा वाचा बयि भतिर ढास्तु मे। स्येतद्रकवचं , पठनात् पापनाशनम् । महादेव प्रसादेन भैरवन घ कीर्तितम् । न तस्य पायं देहेषु न भय तस्य विद्यते । परायणः।

·प्राणतोपिणी। ॥ प्राप्नोति सुखमारोग्यं मुंत्रमायु:मवईनम् । पुत्रार्थी लभते धुवान् धना? धनमान यात्। विद्यार्थों लभते विद्यां मोक्षार्थी मोक्षमेव च । व्याधितो मुच्यते रोगी बडो मुच्येत बन्धनात् । ब्रह्महत्यादिपायल पठनादेव नश्यति । इति रुद्रजामले यौशिवकवचं समाप्तम् । प्रय विल्वहक्षादिमाहात्माम् ॥ योगिनीतन्ते पूर्वखण्ड पञ्चमपटले ॥ विल्खमूलं महेशानि ! समन्तात् पोडशं करम् । मम जेंटावरूपं हिं पर्ण जानीहि सून्दरि!। ऋग्यजःसाम- सदृशं दलवय' वरानने। शाखायें सर्वशास्त्राणि जानीहि मीनलोचने ! कल्पहक्षसमो विल्वो ब्रह्मविष्णुशिवामकः । महालक्ष्मीविवहक्षी जातः श्रीशैलपते ॥ श्रीदेव्युवाच ॥ कथं सा विष्णुवनिता विवक्षो बभूव ह। ज्योतीरूपं मदं प्रार्थिता ब्रह्मादिभिः सदा । तब मेऽनुग्रहाहाणी सर्वेषां मियतां मता। विप्योरतिमिया नित्यं साभूत् सरखती सदा। तारक प्रौतिन लक्ष्याच जायते केशवस्य च । इति चिन्तापरा लक्ष्मी- ययो श्रीशैलमन्दिरम् । प्राप्य मलिङ्गमेकान्त तपस्तेपेऽतिदारु- णम् । तथापि यदि नैवाभूत् रुपा मे परमेश्वरि ।। तदा साक्ष. रूपेण स्थिता लिङ्गप्रिया सतो। पवैः पुष्पैः फलैः स्वीयः पूजया- मास मन्ततम् । कोटिवर्ष महादेवि! ततो मेऽनुग्रहोऽभवत्। विनै- धानुग्रहेणैव विष्णोक्ष.स्थिताऽभवत्। सदैव परमेशानि! विप्र- घश्या मदैव हि । अतस्तु कारणा वि! तद्रूपेण हरिप्रिया । सदैव पूजयेन्मासा ममता सातुला शिर्ष। अतस्तं नमायित्य तिष्ठा. मि च दिवानिशम्। सर्वतीर्थमयो देवि । सर्वदेवमयः सदा । शोध: परमेशानि : अतएव न संशयः । तत्फलस्तप्रसून; सत्य वैयः प्रपूजयेत् । तत्काठचन्दनर्वापि स मे भक्तः स मे प्रियः । सलाहचन्दन भाले यो धारयति सम्म मात्। तत्तन शिव- .

·रुद्रदेवो भवेत्सव ६५३ प्रापतोषिषी। बुधा सा नमेहे वीमुदानिता। अतस्तचन्दन देविन धारयत्ति करन । तत्पन्न तत्प्रसून वा कदापि धारयेत्र नि। वितमूल महेशानि! प्राणांस्त्यजति यो नरः। पापकोटियुतोऽपि सन् ॥ पुरयरपरसोडासे दशमपटले । विस्त वृक्षस्तथा देवि ! भगवान् शहरः स्वयम्। विल्वहनतले खित्वा यदि प्राणांस्त्यजेत् सुधीः। तत्क्षणामोधमानोति किं तस्य तोर्थकोटिभिः। यत्र ब्रह्मादयो देवास्तिष्ठन्ति गनिसके । विल्ववृक्षतले स्थान यदि विष्ठादिपूरितम् । तदेव गाइरं चैत्र सर्वतीर्थमयं सदा। सर्वपीठमयं तत्त्व सर्वदेवमयं सदा। न त्यजेछाङ्करं क्षेत्र न च गङ्गां त्यजेत् प्रिये !! समीपे सच चार्वद्भि ! विवक्षो यदि प्रिये!। काशीपुरसमं तत्तु तन प्राणांस्त्यजेद यदि। कि तस्य कोटितीर्थन काशीवासन किं - प्रिये! - अथ विल्वमूले वेदीकरणम्॥ तव मध्यमखण्डे हादश- पटले ॥ वेदिका रचयित्वा तु स्वस्तिवाचनपूर्वकम् । ईशानाद ग्निकोणान्त ततोऽपि राक्षम विशेत्। राक्षसाहायुकोणान्तं यावहायोमहेशकम् । चतुर्दिक्षु समां भूमि ग्रहीयादयोगहेतवे। अष्टहस्तं भवेदैर्घ्य विस्तृतञ्च तथा प्रिये ।। वितस्तिमानां स्थाद वेदिकां परिशोभिताम्। तदूई त महावेदी समन्तात षोडशं करम् । पूजास्थानन्तु तहिदि सर्वत्राय विधिः प्रिये !! सर्व वेति श्म गानादी तबमाणमपि तत्रैव ॥ विलुमूले श्म- शाने या प्रान्तरेऽखत्थमूलके। नदीतोरे देवगर्भ गडागर्भ चतु- प्पथे। उज्जटे पर्वते वापि उद्याने पुष्यसंयुते। शिवालये शून्यगेहे अथवा निजमन्दिरे। वेश्यागेहे लतास्थाने गोष्ठे वान्यसमेऽपि वा ॥ इति। रुद्रजामलेऽपि वेदिकाप्रमागमुक्त यथा ॥ भवत्यविलमूले वा वेदी कुर्यादिधानवित् । यसराणा- ·प्राणतोपिणी। मुखो भूत्वा वैदिका रचयेत् सुधीः । ईशाने सूत्रपातः स्यादग्नी च स्तम्भरीपणम् । नवधा सदनक्षेत्र पूर्ववत् कारयेत्ततः चतुः- सूत्रोक्तं तन्तु न्यूनाधिक न कारयेत् । क्षेत्रस्य यावदिस्तार: प्रस्थच तावदेव हि । अष्टहस्तमितं कुर्यादायासं तत्तदेव हि । मूलायाम परित्यज्य अष्टहस्तमिहेष्यते । ऊर्ध्वं वितस्तिमानां हि वेदी कुर्यात् सुलक्षणाम् । चतुर्हस्तमितां वेदी दैध्य मध्ये तु तन्ववित् । तदेव पूर्ववत् सर्व सूत्रच्च स्तम्भरोपणम् । आयाम- टेघा तहदे कत्तुंहस्तश्चतुथतुः। तहदेव हस्तमात्र परित्यज्य सुसाधकः। अथ पञ्चवटीस्थापनविधिः प्रसङ्गाल्लिख्यते । तथा च स्कन्द- पुराणे ॥ अश्वत्यो विलक्षश वटो धात्री अशोककः । वटीपञ्च- 'कमित्य क्त स्थापयेत् पञ्चदिक्षु च । अश्वत्य स्थापयेत् प्राचि बिल्वमुत्तरभागतः । वटं पश्चिममागे तु धात्री दक्षिणतस्तथा । अशोक वहिदिक स्थाप्य तपस्यायें सुरेश्वरि !! मध्ये वेदी चतु- हस्तां सुन्दरी सुमनोहराम् । प्रतिष्ठा कारयेत्तस्याः पञ्चवर्षी- त्तरं शिव । अनन्तफन्नदाबी सा तपस्या फलदायिनी। इयं पञ्चवटो प्रोक्ता वृहत्पञ्चवटी शृणु। विस्वत मध्यभागे चतुर्दिक्षु चतुष्टयम् । वटवक्षं चतुष्कोणे वेदसंख्य प्ररोपयेत् । अशोकं वर्तुलाकारं पञ्चविंशतिसम्मितम् । दिग्विदिवामलक- चैव एकेक परमेखरि!। अखत्यञ्च चतुर्दितु वृहत्पञ्चवटी भवेत्। यः करोति महेशानि ! माक्षादिन्द्रसमी भवेत् । इह लोक मन्त्रसिदिः परे च परमर गतिः ॥ इति हेमाद्रीयव्रत- खण्डतवचनानि च ॥ प्रय विल्वपत्रमाहात्माम् ॥ मत्स्य सूक्तो घोड़शपटले ।। तत्त्व श्रीफलपत्रस्य परमं पदमव्ययम् । पर्व मनोहरं दिव्यं रुद्रविष्णुपितामहाः। पञ्चाशत्तत्त्वसंयुक्त चतुर्वर्गमयं सटा। F ·६५४ प्रापतीपिणी चतुर्वर्गमय पत्र' धर्मार्थकाममोचदम् । विखपत्रञ्च देवगि। वर्णितुं नैव शक्यते। जटावयममं पत्रं विस्वपत्रस्य पार्वति !! जटावयं महेशानि ! मर्यसत्त्वमय मदा। प्रात्मतत्त्वं महेगानि! विद्यातत्त्व तथापरम्। परतत्त्व' महेशानि ! अतिगुध मनो. हरम् ॥ तथा ॥ विल्वपतं महेगानि! करवीर तथा प्रिये !। तथापराजितापुष्पं दुर्लभं शिवपूजने। तथा च शक्तिपूजायां कोटिपूजाफलं लभेत् । एतत्पुष्पप्रदानेन यत् फलं लभते नरः । माहात्मय तस्य देवेशि ! वर्णितु नैव शक्यते। गां मध्ये वसेब्रह्मा एपां मूले जनार्दनः। एपा मध्ये वसेट्ठद्रः सर्वे देवाः स्थितास्तले। सर्व ज्योतिर्मयं देवि! विल्वपत्रच पार्वति । ॥ पञ्चमपटले ॥ विल्वपत्र महेशानि ! ब्रह्मविष्णु- शिवात्मकम् । गुणत्रयात्मक देवि। विपत्र सर्वकामदम् ॥ योगिनीतन्त्रे ॥ विल्वपत्रम्य माहात्मा देवानामपि दुर्लभम् । यो दद्याहिल्वपत्रञ्च शिवायै शङ्कराय च । सदाशिवसमी भूत्वा स गच्छे ब्रह्ममन्दिरम् । शिवपूजायां विल्वपत्रदाने विशेषस्तु श्रीतत्त्वचिन्तामणिधृतत्रिविक्रमसंहितायाम् ॥ अच्छिन्नमूल तत् पत्र यो दद्याच्छद्धरार्चने। तस्य पूजा तथा देवि ! मृती नरकमाप्नुयात् ॥ इति ॥ माटकाभेदतन्त्रे हादशपटले । स्वर्ण- पुष्पसहस्रेण यत् फलं लभते नरः । तस्मालक्ष गुणं पुण्यं भग्नेकविल्वपत्रके। भग्नकविल्वपत्रस्य सहनैकेन भागतः । मेरुतुल्य सुवर्णेन तत् फलं न हि लभ्यते। एवञ्च लिगाचन- तन्ने हादशपटलोक्तपूर्वलिखितकीटादिदोषवर्जितकोमलमधुर- पनत्रययुतविल्वपत्रदानवचनं तत् फलातिशयार्थम् । इति यित्व पत्रमाहात्माम् ॥ अथ रुद्राक्षमाहात्माम् ॥ योगसारे द्वितीयपरिच्छेदे॥ श्रीमहादेय उवाच ॥ इदानी देवदेवेशि । मालानां धारणं ! ॥

·प्रापतोषिषी। शुभम्। रुद्राक्षस्य च माहात्मा वद मे परमेश्वरि। श्रीदेव्युवाच ॥ शिखायां हस्तयोः कण्ठे कर्णयोवापि यो नरः रुद्राक्षं धारयेत्या शिवलोकमवाप्न यात् । नववतन्तु रुद्राक्षं धारयेहामवाहुना। दक्षबाही तथा वत्स! धारयेदयत- मानसः । शिखायां दशनं धार्य कण्ठे च पञ्चविंशतिम् ॥ कर्णयोः पञ्चमं सत्वा हृदि चाटोत्तरं शतम् । नाभी सप्त च रु- द्राक्ष धारणान्मोक्षभाग्भवेत् । रुद्राक्षधारणाद्देव ! नरी देव. त्वमान यात्॥ शिखायां दशनं हात्रिंशत्परिमितम् ॥ तथा ॥ रुद्राक्ष धारयेन्नित्यं भद्रावञ्च सुरेश्वर !! रुद्राक्षस्य महाबाहो। माहात्मा शृणु यत्नतः । एकवतः शिवः साक्षाद्ब्रह्महत्यां व्यपो- हति। अवध्यं तं प्रतिस्रोतो वझेः स्तम्भ करोति च। डिवचो हर गौरी च गोवधाद्यधनाशकत् । त्रिवक्तोऽग्निर्जगन्नाथः पापरा. शिविनाशकत् । तूलराशिं यथा वडिर्भस्मसात् कुरुते हर !। त्रिवक्त्रोऽपि च रुद्राक्षस्तथा दहति किल्विपम्। चतुर्वक्षस्तु धाता स्यात् नरहत्यां व्यपोहति । पञ्चवक्त्रास्तु कालाग्निरगम्या. गमपापनुत् । पड वको यो गुहः साक्षाद गुरुहत्यां व्यपोहति । सप्तवको ह्यनन्तश्च स्वर्णस्तेयाघनुत्मदा।विनायकोऽष्टवक्त स्यात् मर्वान्टतविनाशकत्। भैरवी नववक्ता स्यात् शिवमायुज्यदायकः । दशवक्त्रः स्वयं विष्णुभूतप्रेतपिशाचहा। एकादशमुखी रुद्रो नानायज्ञफलप्रदः। हादशास्यो भवेदकः सर्वतोयफलप्रदः त्रयोदशमुखः कामः सर्वकामफलप्रदः । चतुर्दशास्यः श्रीकण्ठो बंगोडारकरः स्मृतः । यथोक्त तेऽपि रुद्राक्षे तयेन्द्राक्षे.प्रकी- र्तितम् । भद्राक्षेऽपि सुरश्रेष्ठ ! तद्गुण परिकीर्तितम् । एतेषां লজাবেরীষ্টীনবিষ্টন্যানমৰামীন নন- सारे लिखितमतोऽत्र न प्रयोजनम् । एकवतादिचतुर्दशवक्तप- व्यंन्तानां प्रमाण तेनापि लिखितम्। किन्तु तत् पौराणिक - ·प्राणतोषिणी। । पद्मपुराणस्कन्दपुराणमिति लत्वा लिखितं तेन रुद्राक्षस्य प्रमाणं तन्त्रशास्त्रे नास्तीत्ये कदेशदर्शिनः सन्दिहन्ति अतः प्रमाणानि लिखितानीति ॥ इति रुद्राक्षमाहात्माम् ॥ अथ संविदाप्रकरणम् ॥ समयाचारतन्वे प्रथमपटले ॥ समया गोपनीयानां सदा गोप्या प्रकीर्तिता। विधिना समयां देवि ! ये तु भुञ्जन्ति साधकाः। ते नराः स्वर्गता नित्य भोगं सत्वा सदा भुवि। समयां गोपयेद्देवि ! शिष्येभ्योऽपि च सुन्दरि.!। विना च समयां देवि! कथं कर्माणि साधयेत् । विनापि समयां पूजा न कुत्रापि शुभोदया ॥ आचारसार संविकल्प सप्तमपटले ॥ योगिनां किं सदा सेव्यं कौलानां बलपुष्टिदम् । मनशाञ्चल्यहरण कि समाधिफलप्रदम् । इत्या- दिदेवीप्रधानन्तरं बलनामासुरादिन्द्रादीनां पराजयमुक्ता शक्रादीनां कैलासगमनानन्तरं स्तुतिकरणञ्च प्रस्तुत्य शिव- वाक्यम् ॥ शृणु शक्र ! महाभाग ! सर्वमेतहदामि ते । त्रैलोक्य- विजया ख्याता नामानि प्रथमं शृणु ॥ कथयामि तव स्नेहा- दतिगोप्यानि सर्वतः । त्रैलोक्यविजया सिद्धा सिद्धिः सा सिद्धि- मूलिका। ज्ञानं संवित् मंविदा च श्यामा भङ्गा रसायना । योगदा योगिनी मेव्या योगमार्गप्रकाशिनी। ब्रह्माणी ब्रह्मसम्भूता ब्रह्मानन्दप्रदायिनी। वाग्दे वतावशकरो विजयू- विजयप्रदा। समाधिवरदाऽज्ञाननाशिनीत्य कविंशतिः । खेतरक्तकणपोतपुष्पभेदायतुर्विधाः। श्वेतपुष्पा ब्राह्मणी सा धनिया रक्तपुष्पिका। पीतपुप्पा तु वैश्या स्याच्छूटा-त रक्त- पुष्पिका। पाहत्य पत्राथेतामां मवीजानि प्रयत्नतः । भर्जि- तानि घृत नैव चूर्णितानि शिलातले। त्रिकटु त्रिफला शृङ्गो कुष्ठधन्याकमेन्धयम्। गठी तालीगपत्र कटुक नागकेशरम् । यानीइयमेथोष जीरकपयमेव च । एतानि मममागामि ! । ।

·प्रागतोपिणी। रोट्राकानि चूर्ण घेत् । स्वर्णादिघावे पुरतः सापायला तत: क्रमात् । चतुर्भिमनभिस्तस्याः गोधनं समुपाचरेत् । निवेश्य तम पानीयं यथाविधि विशोधयेत् । भो संविदेत्यादि। पीनाथ नमः स्वाहा क्षत्रियां गोध्येत्ततः । ओं सिधिमूलक्रिये । देवी- त्यादि । , क्षत्रियायै नमः स्वाहा वैश्यां विशोधयेत्ततः। श्री अज्ञानेन्धनेत्यादि। ह्रीं वैश्यायै नमः स्वाहा शूद्रां विशोधये- ततःों नमस्यामोत्यादि। ली शूद्रायैः नमः स्वाहा शूद्रादि- शोधने मनुः ॥ महानिर्वाणतन्त्र पञ्चमोलासे ॥ वडवोरासेनों मन्चो विजयां परिशोधयेत् । मुण्डमालातन्ते । अस्य श्रीवा. ग्वादिनोमन्त्रम्य ब्रह्मपिर्गायत्रीच्छन्दो वाग्वादिनी देवताएँ वीनं कों कीलकं सौः शक्तिर्वाग्वादिनीप्रीत्यर्थ मम सिद्धये जपे विनियोगः । अङ्गन्यासकरन्यासौ छात्वा चैव यथाविधि । ततो वै सविदाचूर्ण संस्तुत्य मन्त्रमुच्चरन् । तथा ॥ गुरोर्मुखालब्धमन्त्र नित्व जपति साधक. तेनैव विधिना मन्त्री समयामभिमन्त्र- येत् । सप्तधामन्लिते कृत्वा गुरु सर्व विभावयेत् । गुरु शिव तया देवी निवेद्य चैव भक्षयेत् ॥ महानिर्वाणतन्त्र ॥ तार मायां समुच्चार्य अमते अमृतोद्भवे ॥ अमृतवर्षिणि । ततोऽभू- तमाहिया । मिति देहि ततो ब्रूयादमुक में ततः परम् । वशमानय उदय संविदागोधने मनुः। मूलमन्व' सप्तवारं प्रजन्य विजयोपरि। आवाइन्यादिसट्राय धेनुयोनी: प्रदर्शयेत् । गुरु पद्म सहमारे यथा सभेतमुद्रया। विवि तर्पयेवौं दि मूलं समुच्चरन् । वाग्भवं वदयुग्मच वाग्वादिनि ! पदं ततः । मम जिह्वाग्रे स्थिरोमद सर्वसत्ववशङ्करि खादालेनैव मनुना जुहुयात् कुण्डलोमुले । शकादिजयमका। वद वद की वाग्वादिनि! मम जिहाग्रे स्थिरीभव सर्वसत्त्वव. घारि ! स्वाहा। सप्तधामन्त्रितं कृत्वा गपश्चैव विभाव्य च । ।

·प्राणतोषिणों। संविदं भक्ष विं! साधकः स्थिरमानसः। अंथवानन मन्त्रण कल्पयेत् परमेश्वरि ।। ओं जय जय विजय विजय परं ब्रह्मस्वरूपिणि ।। सर्वजनं में वशमानय हुँ फैट स्वाहा । इत्यनेन च पौत्वा तु भक्षयित्वा कुलेखरि ! । ईष्टमन्त्रर्च सञ्जय सप्तधा तत्त्वमुद्रया ॥ आचारसारं तु विशेषों यथा ॥ श्री अमृते । अमृतोद्भवे ! अमृतवर्षिणि ! पदं ततः। अमृतमाकर्षय हैन्द सिद्धिं देहि ततः परम् । अमुकं मे ततो ब्रूयाद्दशमानय तत्परम्। दिठान्तोऽयं मनुः प्रोक्तचतुष्काणाञ्च मन्त्रणे ॥ श्रामन्दभैरवानन्दभैरव्यै तत्र मन्त्रयेत्। शिवमोममाकान्त कालभूवरुणालयम्। वामकर्णसमायुक्तं वायुमन्दुसंयुतम्। भानन्दभैरवायेति शिक्षामन्त्र ततो वदेत् । आनन्दभैरवस्याय- मानन्दभैरव शृणु। पूर्ववहीजमालिख्य धेनुयोनिस्ततः परम् । दिग्बन्धनं छोटिकाभिस्तालत्रयपुरःसरम् । दिव्यदृध्या ततः पार्णिघातैविधान विधातयेत् । सप्तधा तर्पधैझैह्मरन्ध जप- मनु गुरुम् । निज पद्म सहस्रार तथा स तमुद्रया। विवारं तर्पयेदभनया सक्कदापि निजेच्छया ।परमाख्यं गुरु तत्र परा- परगुरु ततः । तत्रैवानन्दभैरव्यै तर्पयेत्तु मनु स्मरन् । हृदये सर्पयेदेवों मूलेन तत्त्वमुद्रया। मंविदयात्रिः सदा तिलमुद्द- प्रमाणया। ऐं वद वद पदं ब्रूयाहाग्यवादिनि ! पदं ततः । मम जिद्वा स्थिरोभव वदेत् सर्वपदं ततः। सत्त्ववशङ्करि ! पाहा वि: प्रोच्य जुहुयाम्मुखे। मुखामतेन दिव्येन स्त्रोकु- यात् मंविदां ततः ॥ ममयाचारतन्त्र प्रथमपटले। प्रथा- तमम्प्रययामि ममयाम्तोत्रमुत्तमम् । यत् त्वा मिधिमूली मा भक्षिता फलदा भवेत्। भी मविद । ब्रह्ममभूत ! ब्रह्मपुत्रि। मदानधे ।। मंग्याणान्तु तस्य पवित्रा भव मर्वदा । नृपाच अननो नाया वेगातहतमण्डला । भवसन्तापनिर्वाप: सुधियां ·ध्या- माणतोपिणी। ६५९ वं महानिधिः। श्री सिद्धिमूलोक्रिये ! देवि! होनबोध. प्रबोधिनि!! राजप्रजावशङ्करि शत्रुकण्ठत्रिशूलिनि !। श्री अन्नानन्धनदीप्ताग्न लाग्ने निरूपिणि । प्रानन्दया- हुतिं मत्वा सम्यक् जानं प्रयच्छ में । अथ पानन्दमयोध्यानम् ॥ दण्डाधिरूढ़परिपूरितमोक्ष- भोगामिन्दुप्रसन्नवदनां जयदानशीलाम् । पाराधयामि बहु- शत्रुपराजयित्री विश्वेश्वरी त्रिभुवने विजयेति देवोम् । वैव विनयामतांमानन्दायां स्तवं पठेत् । श्रानन्दनन्दनों वन्दे सदानन्दपदहये । आनन्दकदली वन्दे स्वच्छन्दबोधरू- पिणीम् । कलयति कविता महतीं कुरुते स्वार्थदर्शनं पुंसाम् । व्यपहरति दुरितनिलयं किं किं न करोति मंविदुम्बासः ॥ संविदासवयोमध्ये संविदेव गरीयसी। भनिता भवनाथाय निर्गन्धा बोधरूपिणी। सुसंवित् शूलिनी देवी विजया मंविदादुरा। वैष्णवो तुलसी तुङ्गा तेज़ोरश्मोरसेश्वरी । विमा खेतबद्या लक्ष्मीदेवी महोदरी। समया मोहिनी खैव मिदमूलो महोदरी। मातुलानी सिद्धिरूपा सिद्धिधात्री सरखती। वाग्वादिनो सदा नित्या आनन्दपददायिनी। यानि चैतानि नामानि सेवयेत् सिद्धिमूलिकाम्। समामोति “परां विद्या भुक्ति सुनिच्च विन्द ति। पाण्डित्यञ्च कवित्वञ्च मन्त्र सिद्दिश्च विन्दति ॥ इति विजयास्तोत्रम् ॥ अघ द्रव्यविशेपेण विजयाभक्षणफलम् ।। प्राचारसारे॥ टुग्धाम्बतमाध्वीकसैन्धवेलवणेन वा। सितया त गुड़े नापि पकेन कदलेन वा । यदयदा मधुरं द्रव्यं पकानपनसादिकम् । सेन सर्वेण विजया खीकार्या सर्वसाधकः । दुग्धयोगेन विजया केवलानन्दवर्दिनी! महातेजस्करी चक्षुर्दीषादियिनिवारिणी। मा पुनर्जलयोगेन सर्वाजीर्णविनाशिनी। तेन. मेधामाधत्ते ·সাত্মীণিী। वाग्देवोवशकारिणी। पतितामुत्तमा धत्ते धिषणाचाति- निर्मलाम् । कायदोषानशेषांच मधुना सह नाशयेत् । सैन्धवेन महावह्नि प्रदवालवणेन च। सितयाय गुड़े मापि शूलाब- पित्तनाशिनी । अतिसारोपशमनी खासकासनमर्दिनी। माम- वातसमुद्भूतग्रहगोविनिवारिणी। स वा मधुसंयुक्ता मामय विनाशिनी । बलपुष्टिप्रदा चैव मधुरखरदाधिनी। विज्ञानदाक्षिण्यशीलमार्गप्रकाशिनी। बहुना किमिहोनेन केवला चित्स्वरूपिणी ॥ तथा। संविदासवयोमध्ये सेटिदेव गरीयसी। संवित्प्रयोगते नेह कर्तव्यः साधकोत्तमः ।। अथ संविदाभक्षणकालः ॥ एककालं हिकाल वा निकाल पञ्चकालकम् । तोलकं वा तदई वा तोलकइयमेव वा । सन्यूना. धिकमात्रा वा यथा भवति नित्यशः । न्यूनाधिकायां मावायां फलं तत्तत् प्रजायते । तस्मात् प्रमाणविदुषा कर्तव्या सिद्धिमि- च्छता । ममयाचारतन्त्र ॥ ब्राझेर मुहत उत्थाय भक्तितः याय: नाशिनी। तथा सूर्योदये जाते मध्याऊ भक्षिता तथा। तथापराह्नसमये विधिवत् सर्वसाधिनी। अईरात्र विशेषण वाञ्छितार्थफलप्रदा । विनापि समयां देवि! जपपूजादिक कथम् । न च सिद्धिमवाप्नोति अभिचाराय कल्पते । मृत्युहरां नृणां रोगशोकविनाशिनीम्। दुष्टशव प्रशमनों सर्व- लोकानुरञ्जिनीम् । सिधयो धणिमाद्याथ इस्ते तस्य व्यव- स्थिताः। कायिक वाचिकचापि मानसं यश्च दुप्कृतम् । एतत् • सर्व चयं याति ब्रह्महत्यादिकं तथा । स शिवः स च संयोगो स संयुक्तो यती तथा । स एवमर्त्यः स्वगतः समया येन पालिता। समया भनिता येन समया धन धारिता । समया पालिता येन रहितः म च पातक। मयिला च समयां यं यं मन्न अपे. बः । स सम्यक् फलमानोति सत्यं सत्य वरानने। विधा में ·प्राणतोषिणी। । समयां देवि । मन्त्र जपसि नित्यशः । अस्पायुः स भवेत् सद्यो देवता कोपपद ध्रुवम् । कुनिकातन्चे सप्तमपटले ॥ समयाच विना देवि ! न सिद्ध: स्यात् कदाचन । तस्माञ्चैव प्रयत्नेन एही. याबान संशयः॥ अथ विजयाधूमपानं योगसारे प्रथमपरिच्छेदे । अध वान्यप्रकारेण क्षुनित्तिविधीयते । प्रत्यह विजयाधूमं ब्रह्म- रन्धुण मन्त्रवित् । पानं करोति योगेशः क्षुबाशी जायते ध्रुवम् । ब्रह्ममन्वमहं वक्ष्ये येन क्षुब्रायनं भवेत्। संवतंयुक् चन्द्र- वधिभौतिको विन्दुसंयुती। एवं वोनवयं देव ! समुच्चार्य कुलेखर! । अन्यून मनुनानेन विजयाधूमशोधनम् । शोधयित्वा पिवेह में न दोपो विद्यते हर 11 मन्त्रस्तु धौ धौ धौंयोग- सारे अथवान्यप्रकारेण सुब्रहत्तिर्विधीयते । हविष्याशी मवेदादौ पचाज्जपति मालकाम् । पश्चातं प्रभोक्तव्य • मनुनानेन शहर! | सीक्रुजेन मनुना भक्षयेत् साधकोत्तमः । इति विनयाधूमपानम् ॥ इति विजयाप्रकरणम् ॥ इति योप्राणतोपियां पञ्चमे भक्तिकाण्डे शिवप्रकरणकथनरूपस्तृतीयः परिच्छेदः। अथ शालग्रामोत्पत्तिप्रकारःn वीरमिवोदयतकार्तिक- माहात्मा तूपाख्यानं श्रूयते यया । कयिद्देदशिरा नाम महा- मुनिर्गकातोरेऽत्य, तपयकार। ततस्तत्तपसा भीतः सक्री- मञ्जुवागित्यभिधानां काचिदेवकन्या तत्तपोविघार्थ प्रेरित-, वान् । ततः मा महेरा पिता वेदशिरसस्तपोविघ्नं धकार। ततः कुशेन तेन सुनिना त्व'नदी भयेति सा शप्ता । ततस्तया महता प्रणिपातेन विनापितो सुनिस्तामित्ववोचत् । नदी भूत्वा जनाईनं खोदरे धारयनी व कतकत्व जनं कर ·प्राणतोषियो। पिलारूपी त्वयि जनार्दनो जनिष्यते । त्वदयशः प्रभवस्वेको मुक्तिदाता नणामिह। सैषा वै मचवाग्देवी गण्डको सरिता वरा। तस्यां विष्णु: मिलारूपी मुनिशापादबभूव ।। स्कन्दपुराणे गण्डकीतपस्यानन्तरम् । ततः प्रमत्रो भगवान् चिन्तयामास गोपते। कि याचितं निग्नगया नित्य मत्समक- धया। दास्यामि याचितं येन लोकानां भवमोक्षशम्। इत्येव रुपया देवो निश्चित्य मनसा स्वयम् । गण्डकोमगमन्मात शृण देवि वचो मम । शालग्रामशिलारूपो तव गर्भगतः मदा। स्वास्यामि तव पुनवे भक्तानुग्रहकारणात्। मत्सानिध्या- तदानीं त्वमतिष्ठा भविष्यसि । दर्शनात् स्पर्शनात् नानात् पानाचैवावगाहनात् । इरिष्यसि महापापं वाड्मनकाय:- सम्भवम् । एवं दत्त्वा वरान् देव्यै तत्रैवान्तरधीयत। प्रति- तिष्ठामि क्षेवऽस्मिन् शालग्रामः सलान्छनः। अहञ्च भगवान् विष्णुभच्छामावविग्रहः । वराहपुराणे च ॥ वराह उवाच । शृणु तत्वेन मे देवि ! यना व परिपृच्छमि । कथयिष्यामि त गुह्यं भालग्राममिति स्म तमिति धरणिं प्रत्य पक्रम्य शालग्रासतीयस्य तव विषयाणां गण्डक्वादिनदीनां सोमेशादि- लिद्भानाञ्च प्रशसामुन्ना। सालङ्कायनकोऽप्याशु क्षेत्र तसिन् परे मम। गालगामे महातीर्थे भास्थितः परमं तपः॥ इति। विष्णुधर्मोत्तरादौ तु॥ सालसायनको नाम देवेश! भगवान् मुनिः । किं चकार तपः कुर्वन् तब वे विमुक्तिदे । रति पुनवरया पृष्टो वराह उवाच । अथ दोघण कालेन स पिः मंशितव्रतः । तप्यमानी यथान्चार्य ददर्श शालमुत्तमम् । अभिवमरूच्छायं विशाल पुप्पितं तथा । ऋषिः क्षीणः परि- भारत. सालहायनकोऽद्भुतम्। पश्यते च पुनः शालं समानां समदर्शनम् । तती या मामाल परिवान्तो यदा मुनिः।

·प्राणतोषिणी। •- ॥ विनामें कुरुते तत्र द्रष्टकामोऽथ मां तदा। शालस्थ सस्थ पूर्वेश स्थितः पचान्युखो मुनिः। मानापापविमूढात्मा गतो द्रष्टुं न मामभूत्। ततः पूर्वण पाखेन तम्ब मालस्य सुन्दरि । वैशाखमासंघादश्यां भदर्शनमुपागतः । दृष्ट्या मां तव स मुनि- स्तपखी संशितव्रतः। तुष्टाव वैदिको सूलः प्रणम्य च पुनः पुनः। ततोऽई स्तूयमानो वै सूक्तमुस्येन सुन्दरि!। प्राप्तव शैलरूपेण गरहकीमतिपुण्यदाम् । इत्यादिप्रमाणात् शाल. प्रामशब्दो दन्त्यादिम्तालव्यादिश्चेति सेयम् । अथ शालग्रामशिला ॥ ब्रह्मवैवत्तं प्रशतिखण्डे ऊनविंग- त्यध्याये॥ अञ्च शैलरूपेण गण्डकोतीरमनिधी। अधिष्ठान करिष्यामि भारते तव सुव्रत । वयकीटाय हामयो वचदष्ट्राय तत्र वे। तसिाकुहरे चक्र करिष्यन्ति मदीयकम् । इति शिलावनोत्पत्तिप्रकार:॥ गौतमीये । बहुभिर्जन्मभिः पुण्यैयदि क्षणशिलां लभेत् । गोष्पदेन च चिन ननुस्तेन समाप्यते। कृष्णगिलेति थालग्राममिलोपलक्षणम् ॥ महान्तस्तु कृष्णमूर्तिशालग्राममा. प्रम्यानुयोगलधेः फलमेतदित्याहस्तन्त्र मनोरमम्। शालग्रामा- न्तरस्यानुट्योगलामे फलान्तरादर्शनात् सर्वत्र वैतत् फलम् । लमेदित्यनेनानुदयोग इति लब्धम्। इत्यनुदयोगेन चक्रलाभ- फलम् ॥ स्वान्दपुराणे ॥ स्निग्धा कृष्णा पाण्डुरा च पीता नीला तवेव च । रक्षा रक्षा च वक्रा च महाखूला त्वलन्छिता। कपिला कर्वरा भग्ना बहुचन कचक्रिका । वृहन्मुखौ बहञ्चका लग्नचक्रधरा पुन.। बहुचक्राथवा काचिद्गग्नचक्रा बधोमुखौ। भामा वादिभेदेन गुग्णदोषावपि तत्रैव सिग्धा मिहिकरी देवी कृष्णा कोर्ति ददाति च । पाण्डुरा पापदहनी पौता पुत्र- फनप्रदा। नोला सन्दिशते लक्ष्मी रक्षा रोगप्रदायिनी। रूचा ·। मातोपियो। घोडे गदा नित्य' वका दारिदादायिका। समा मिल वायुनिष्फला स्वादमान्छिता। वपिना कयुरा भम्मा भन्न धक्रकच क्रिका। हहम्मती हायका सम्मचक्राय वा पुनः । बाचकाथ वा या म्यानम्नचका वधोमुखी। पूजयेद यः प्रमा देन दुस्वमेव लभेत्तु सः ॥ प्रततिखडे वाकारे भवेद्रा वाले च महायियः । दुःखच कटाकार शूनाये मरणं भुवम्। विकतास्येच दारिदा पिनले हानिरव च। लग्नचके भवे. याधिर्यिदोणे मरणं ध्र वम् । मल्यसूक्ते । त्रिकोणा विषमा चैव छिद्रा भग्ना तथैव च। पईचन्द्राकतिर्या त पूजा भवेत् प्रिये !1 फन्नं नोत्पद्यते तत्र पूजितायां कदाचन । चक्र- मन्त्रण सा पूज्या कृष्णमन्त्रेण वा पुनः भग्निपुराणेऽपि । तथा व्यालमुम्बो भग्ना विषमा बहचक्रिका। विकारावर्तना- भिर्या नारसिंही च वा शिला। कपिला विभ्रमावर्ती रेखा- वर्ता तथैव च । दुःखदा सा त विजेया सुखदा न कदाचन। स्निग्धा श्यामा तथा युक्ता प्रमया समचक्रिका। योनिमूर्ति- रनन्ताख्या गम्भोरा सम्पुटा तथा। सूक्ष्ममूर्ति रमूर्तिय सन्म,खा सिडिदायिका। धावीफलप्रमाणा या करेणोभय- सम्प टा। पूजनीया प्रयत्नेन शिला चैतादृशी शभा। पूजया फलमानोति इह लोके परत च ॥ इति । चक्रशुभाशुभफलम् । यत्त, ब्रह्मपुराणम् ॥ खण्डितं स्फुटित भग्नं पार्श्व भिव्र विभेदि- तम् । शालग्रामशिलाभूतं किञ्चिद्दोपावह न हि ॥ इति वचनं तत् स्खोयेष्टचक्रस्तुतिपरम् । अतएव स्कन्दपुराणे ॥ खण्डितं स्फुटित लग्न शालग्रामे न दोपदम् । इष्टा तु यस्य या मूर्तिः स मा यत्नेन पूजयेत् ॥ इतिरुद्रवाक्यम् : दोषाथैते सकामाच- नविषया इति तु भगवद्भक्तिविलासक्तत् वीरमित्रोदयय । इष्ट- मूर्तिपूजायां दोषाभाव.। पुन, स्वान्देऽप्युक्त यथा । चकवा ·प्राणतोषिणी। ' कैवलं तत्र पद्मन सह संयुतम् । केवला धनमाला वा हरि- लक्ष्मया सह स्थितः । मुख्या: म्रिग्धादयस्तत्रामुख्या वकादय. स्तथा । मुख्याभाव त्वमुख्यापि पूजनीया सदा बुधैः । इति शुभलक्षणशिलाभावे निन्द्यलक्षणशिलाग्रहणम्। पद्मपुराणे माघमाहात्मे।। यः पूजयेहरिं च शालग्रामशिलोद्भवे । राजसूय सहस्रेण तेने प्रतिवामरम् । यदा नमन्ति वेदान्ता ब्रह्म निगु णमयुतम् । तत्प्रसादो भवेन्नृणां शालग्रामशिलार्च- नात् । अपि पापसमाचाराः कर्मण्यनधिकारिणः । शालग्रा- मार्चका वैश्या नैव यान्ति यमालयम्। अग्निहोत्र हुतं तेन दत्ता पृथ्वो ससागरा। येनाञ्चितो हरिश्चक शालग्रामशिलो- इवे। विना तीर्थविना दानविना यज्ञविना नतिम् । मुक्ति याति नरो वैश्यः शालग्रामशिलाचनात् ॥ इति भालग्रामपूजा- फलम् ॥ मत्स्य छूते महातन्त्र उपरिभागे प्रथमचरणे हादशपटले ॥ गण्डकी हादशं यत क्रोशमात्र तपोवनम् । हरिक्षेत्रसमं क्षेत्र- मैके पुखमुच्यते। जीवन्मुक्तो भवेत्तस्माच्यकाशितशिलार्च- नात् ॥ इति शालगामदेशपालम् ॥ भादौ सुदर्शनी मूर्तिलक्ष्मीनारायणः परः । विचक्रोऽसाव- च्युतः स्याञ्चतुश्चशयतुर्भुजः । पञ्चचको वासुदेवायतुथको जना- दनः । सुखदा मसचक्रा तु हादशी चोत्तमा शुभा। एकादशे- निरुद्धः स्याहादशे चाक उच्यते । अत कई मनन्तस्तु विचको पार्वतो स्मृता। विचकोऽग्निः समाख्यात: चतुश्चक्राश्चतुर्मुखः । पञ्चको महादेवः पट्चक्रे च पड़ाननः । तथा । गण्डक्यां या ममुद्भूता देवी घोड़शसम्भवा। पश्चिमादियामेणैव यावदभुवन- पर्वतम् । प्रद्युम्न वामनचैव वराई पुरुषोत्तमम् । नारायणच हरिमनन्तच जनार्दनम् । वासुदेव त्या मत्स्वं कूर्म बौडव ·.माणतोषिणी। जायते । कस्किनम्। विश्वकेगं हयग्रीवं योकर हरिहर तथा । लक्ष्मीनारायणक्षेव मयंवममुहवम्। मयं मधु सेवेषु युग- स्यान्ते महेश्वरि ! ॥ इति गालग्रामोत्पत्तिम्थाननिर्णयः ॥ म्कन्दपुराणे॥ म्ने फदेश शुची यापि चकामी यत्र तिष्ठति। योजनानि तथा त्रीणि मम क्षेत्र वसुन्धरे।। तमध्ये मियते यस्तु पूजकः सुसमाहितः । गतबाधाविनिर्मल: पुन: मोऽपि न चनाद इत्युपाटानात् हारकागिनाया अप्येतत् फलमविशेषादिति चक्रमनिधिमरणपान्नम् । तथा च चक्राहि- तस्य मानिध्ये यत्कम्म क्रियते नरैः। सान दानं तपो होमः सर्व भवति चाक्षयम् ॥ इति चक्रनिकटे कममात्रफलम् ॥ तथा । संवत्सरन्तु यत्पापं मनमा कर्मणा कृतम्। तत्सर्व नश्यते पुंमा मरुचकाङ्कदानतः । इति सक्तञ्चकाइदानफलम् । ब्रह्मपुराणे ॥ दीर्घा काञ्चनवर्णा या विन्दुनयविभूपिता। मस्याख्या मा शिला प्रोता भुक्तिमुक्तिफलप्रदा ॥ १॥ तथा ॥ मत्स्यरूपन्तु देवेशं दीर्धाकारन्तु यद्भवेत्। विन्दुवयममायुक्त कांस्यवर्ण सुशोभनम् ॥ २ ॥ वीरमिवोदये हेमाद्रितपद्म- पुराणे । त्यो मत्स्यादयः श्यामा विचक्राः स्वाइसंयुताः। तेषां सन्दर्शनादेव सर्वकाममवाप्नुयात् । मत्स्यरूपन्तु देवस्य दीर्घा- कारं सुपूजितम्। विन्दुतयसमायुक्त काचवणं सुशोभनम् । ३ ब्रह्माण्डपाणे ॥ दीर्घा हारयुतं वेधा हारमध्ये च चक- युक् । वनामेकं पुच्छभागे दक्षिणे शकटाशति । वामे प्रदृश्यते रेखा मत्यमूर्ति. शुभप्रदा ॥ ४ ॥ पुराणसग्रहे ॥ विन्दुत्रयसमा- मुक्त चक्रालशङ्खलाडितम् । दोघे दक्षिणमास्यञ्च मत्स्य चक्र नमोपगम् ॥ ५॥ मत्स्यस्तो ॥ मत्स्याकृतिर्भवेन्मत्स्यमूर्ति चित्रं सदीर्घकम् ॥ इति मत्यचक्रम् ॥ ६ ॥ धर्म कततिशिलापूर्वभागोयतं यदि ॥१॥ ब्रह्मपराये ।

·. प्रापतोपिणी। कूर्मस्तधोन्नतः पृष्ठे वर्तुलावतंपूरितः। हरितं वर्णमाध कौस्तुभेन च चिह्नितः ॥२॥ पद्मपुराणे | कूर्माकारा च चक्राहा गिला कूर्मः प्रकोर्तितः ॥३॥ ब्रह्मपुराणे ॥ तत्तलक्षणसंयुक्तं भानो- बलयपञ्चकम् । कूचक्रमिद प्रोक्त दुर्लभं सर्वकामटम् ॥ ४ ॥ ब्रह्माण्डपुराणे तु विशेषः । चतुर्जा धम्ममूर्तिः स्यात् पार्श भागे जुरान्विता। विख्याता दुर्लभा सर्वमनोरथफलप्रदा। विन्दुवयान्विता शङ्खचक्रध्वजयुतापि वा। विन्दुवयान्विता सौवर्णविन्दु वययुक्ता यत्र कुवापि विन्दवः सौवर्णा ने या इति वीरमित्रोटयः ॥ दोर्धा दक्षिणवामास्या भानोबलयपञ्चकः । भृषिता कूर्ममूर्ति स्याह र्लभा सर्वकामदा। वृत्तोपेता कूम्म- मूर्तिः कनकच्छविसंयुता। न हीपुष्याकृतिर्वापि चक्रस्योभय- पार्वतः। कूर्ममूर्ति: खगेशानि ! सर्वकामफलप्रदा ॥ २ ॥ वाला सुबलाकारा दीर्घद्वारा तु वैश्यप ।। नाभिचक्रयता ताभ्यां कूर्माकारा तु पाखंत । तथा चाम्यासनावास्या उन्नता नोललोहिता। कूम्ममूर्तिरिति ख्याता पुत्रपोत्रादिवृद्धिदा । नाभिचक्र युते त्यत्र चक्रदयमेवानुसन्धेयम् । हिचकाः खाव- संयुता इति पूर्वादाहृतपद्मपुराणवचनात् ॥ १२ ॥ इति कूर्म- चक्रम् ॥ ब्रह्मपुराणे ॥ वराहः शक्तिलिङ्गस्तु चक्रे च विषमे स्थिते । इन्द्रनोलनिभः स्थूल स्त्रिरेखालाञ्छितः शुभः । तस्य सम्प जना- हेही प्राप्नोति मनसेप्सितम् ॥ १॥ वराहाशतिराभग्नचक्ररेखा- खलङ्गतः। वराह इति स प्रोको भुक्तिमुक्तिफलप्रदः। पद्म- पुराणे तु वराह. सोऽपि विजेय इति प्रथमचरणे पाठः ॥ २ ॥ वराहमूर्तिर्हि विधा भिवलक्षणयोगतः । दक्षपार्श्वगते धके समचक्रप्रदेशतः। वतमालान्वितो लक्ष्मोवराहः परिकीर्तितः । ३॥ इति वराहलक्षणम्।

·4 यस्य दीर्घ सुख - 1 प्राणतोषिणो। अतोवविकतास्यञ्च विचक विकट तथा। नरसिंहाभिध जय सद्यो वैराग्यदायकम् ॥ १॥ मात्स्य ॥ पूर्व कथितैल नणैर्युतम्। रेखाच पुष्कराकारा नरसिंहो मतो हि सः ॥ २॥ ब्रह्मपुराणे ॥ नरसिंहस्त्रिविन्दुः स्यात् कपिलः पञ्च- विन्दुकः । ब्रह्मचर्येण पूज्यः स्यादन्यथा सर्वविघ्नदः ॥ ३ ॥ क- पिलो नरसिंहस्तु पृथुचक्रः सुशोभनः । ब्रह्मचर्येण पूज्योऽ- सावन्यथा विघ्नदो भवेत् ॥ ४ ॥ स्थूलचक्रदयं मध्ये गुड़लाक्षा- सुवर्णकः । हारोपरि तथा रेखा पुष्टाकारा सुशोभना। स्फुटितं विषम चक्र नारसिंहन्तु कापिलम्। सम्प ज्य मुक्तिमाप्नोति संग्रामे विजयी भवेत् ॥ पद्मपुराणे ॥ सिंहः कपिलो जयः स्थूलचक्रय दंष्ट्रया । त्रिविन्दुः पञ्चविन्दुर्वा ब्रह्मचर्येण पूजितः । ददाति वाञ्छितफलमघौघञ्चाशु नश्यति । अन्यथा जायते के शो नात्र काया विचारणा॥ अग्निपुराणे ॥ नृसिंहः स्थूलवक्तः स्थात् कपिल: पञ्चविन्दुकः ॥ वीरमित्रोदयकृतवैश्वानरसहि- तायाम्। कपिनो नरसिंहस्तु पृयचक्रः सुशोभन: । ब्रह्मचर्या- धिकारोऽन्न नान्यथा पूजनं भवेत् ॥ ब्रह्माण्डपुराणे ॥ विस्तास्यं रामचक्र वन कपिलप्रभम् । नरसिंह गृहस्थानामिष्टदं विन्दुभिर्यु लम् ॥ प्रति कपिलवृमिहलक्षणम् । प्रशतिखएड़े । हिचक विकृताम्यञ्च वनमालाविभूपितम्। लक्ष्मोन्टसिंह विजेयं ग्रहिणां सुखद मदा ॥ १॥ वोरमित्रोद- यस्तपुराणमंग्रहे ॥ यामपाय स्थिते चक्रे कृष्णवर्णः सविन्दुकः । सम्मोन्टमिधो पिण्यातो भुक्तिमुतिफलप्रदः । मने चक्रे इति महापुराणे पाठः । २ । ब्रह्मपुराणे ॥ नरसिंहस्तिविन्दुः स्यात् कपिन्नः पञ्चविन्दुकः। घामायिते पुष्वासे तु लक्ष्मीनरहरिः मृतः ।। ति मग्मोरसिंहतघगाम् । ममाडपुराणे पिदारणाभिधान: स्यात् मितो दीर्घ .

·प्राणतोषियी। 440 कन्दरः। अन्तयक्रहहार दक्षिणीतमस्तकम्। विदार- मिति ख्यातं दंष्ट्राभ्यामुर्पशोभितम्। ब्रह्मचर्याविरोधेन नर- सिंहोऽचितो यदि । व्यादिशेत्तु भयं तस्य वहिना दधते रहम् । अवापि चक्रदयमेव यत्र कुवाप्यनुक्तस्थलें चक्रदयमेव जय- मिति सामान्येनालोकनादिति वीरमित्रोदयः। इति योग- सिंहलक्षणमिति तेनोक्तम् । वस्तुतो विदारसिंहलक्षणमिदं विदारणाभिधानः स्यादित्युतात्वादिति । सप्तचक्र बहुमुखं समन्तात् वर्णभूषितम् । सर्वतो मुंखना- मानं स्वर्णाभं वर्णतो यदि ॥ मम चक्रः समाख्यातो सिहा सर्वतो हरिरित्यत्रापि ॥ इति सर्वतोमुखसिंहलक्षणम् ॥ ब्रह्माण्डपुराणे ॥ बहुचक्र बहुद्दारं बहुवर्ण महोदरम्। पातालनरसिंहाख्य भिक्षूणाममृतप्रदम् ॥ तथा ॥ टतोय- पक्रादारभ्य पाखतो दशचक्रकः। स पूर्वोक्तविहीनथ बहु- रूपधरो भवेत् ॥ पातालनरसिंहो वा बहुरूपधरोऽपि वा। इति पातालटर्मिहलक्षणम् ॥ तवैव ॥ अत्युच्चचक्र मध्यस्थ मम भाव महोदरम्। आकाशनरसिहाख्यं वनवासिभिरर्चितम् ॥ इत्याकाशन्टसिह- लक्षणम् । बहुच्छिद्र भोमवत्र सुवर्णकनकान्वितम् । चक्रन्तु राक्षस धेयं नृसिह राहदायकम् ॥ इति राक्षससिंहलक्षणम् । हिचक्रविमुख स्थूल हारश्चोर्दकृतं शिरः। दारिद्राफ- लद जेयं तद्धि जिद्वानृसिहकम् ॥ इति निदानृसिंहलक्षणम् ॥ पुरः पार्थे च पृष्ठे च विचक्रणोपशोभितम् । अधोमुख- मिति ख्यातमर्चकानां विमुक्तिदम्। पत्र चकत्रयमेकं पुरः एकं पाखें एक पृष्ठे ॥ इति अधोमुखसिंहलक्षणम् ॥ वोरमित्रोदये। अधोमुखसिहय शिशुमारस्तथैव च ।

·प्राणतोषिणी। विविक्रमो मंत्म्यमूर्तिन्निचका परिकीर्तिता रतिबंधा- महाराणे सूक्ष्मरन्धे हिचक्रवं वनमालाविभूषितम् । तज्जालानरसिंहाग्य नृणां संसारमोचमम् ॥ इति ज्वाला- मृसिंहलतणमिति नृसिंहभेदाः ॥८॥ ब्रह्मपुराणे कदम्बकुसुमाकारों रखाप-कभूषितः । वतुलयातिइम्पथ वामन: परिकीर्तितः ॥ १॥ अन्यत्रापि । वामनाख्यो भवेद्दे वो खिो य: स्यान्महाद्युतिः । ॐईचक्रस्त्व- धचक्र: सोऽभीष्टार्थप्रदोऽर्चितः ॥ २ ॥ वत्तुलाङ्गस्त्रिहत्तस्तु में- होपुष्पाक्कतिर्भवेत् । केशराभस्तु वै तायं ! दृश्यते चक्रपार्खतः। वामनो हिणां श्रेष्ठः सुखमोभाग्यदायकः । ग्रहपुत्रार्थ- विश्च दत्त्वा सन्दिशति ध्रुवम् । मध्यचक्र नाभिस्वमतिस्निग्धव कामदम्। स्पष्टंचक्र वामनञ्च नृणामीसितदायकम् ॥ अतसी- कुसुमप्रख्य किश्चिदुनतमसकम्। तद्दामनं कामदं स्यात् किञ्चिदस्पष्टचक्रकम् ॥ वर्तुल नोलमेघाभं वनमालासमन्वितम् । सूक्ष्मरन्धं वहन्मूर्ति वामन भुवि दुर्लभम् ॥३॥ प्रकतिखण्डे । अतिक्षुद्र विचक्रञ्च नवोननोरटोपमम् । दधिवामनाभिध जेयं गहिणाञ्च सुखप्रदम् ॥४॥ ब्रह्माण्डपुराणे ॥ अतसोपुष्प- सङ्कायो विन्टुना परिशोभितः। यो वामनाभिधो देवः खेद- विन्दुयुतो मुखे। दधिवामनसनः स्याहनधान्य सुखप्रदः । मत्स्य सूक्तो ॥ थोकर योफनाकारं वामनं वदरस्य च । वीजेन मदृशं यहा फलेन दधिवामनम् ॥ इति वामनलक्षण- मिति वामनभेदा: ५। पोत: परशकोदण्डलाङ्गलेन सलचितः । रामो राम रामथ ने यो मृत्युहरः क्रमात् । १॥ ब्रह्माण्डपुराणे ।। जामदग्न्यस्तु भगयान हिविधः परिकीर्तितः। सचिमूर्ति- इपितं दीर्धाकारं हि यत् । रति भागवतं चक्र पर.

·प्राणतोपिणी। ॥ खाततिकेन वा । वामे वा दक्षिणे वापि चक्रभागे भवेहिदुः।' पृष्ठे वा पार्श्व भागे वा रेखा दंष्ट्रातति वेत्। जामदग्न्यस्तु भगवान् गात्तास्यः शान्तिदोऽर्चित: ॥ २ ॥ ६॥ इति परशु- रामलक्षणम् ॥ ६॥ ब्रह्माण्डपुराणे ॥ रामचन्द्रस्तथा स्निग्धो दूर्वाभचक्रशोभनः । पृष्ठे दण्डस्तथा पाखें रेखाइयेन संयुतः ॥ मत्स्यसूत । श्यामं दूर्वादलाकारं रामं तदपि कीर्त्तितम् ॥ १॥ प्रकृति- खण्डे ॥ मध्यमं वर्तुलाकारं हिचक्रावागविश्रुतम्। रणरामा- भिधं ने यं शरतूसमन्वितम् ॥ इति रणरामलक्षणम् ॥२॥ मध्यम वर्गलाकारं विचक्र वाणविक्षतम् । सप्तचक्रञ्च छवच्छ शरतूणसमन्वितम् । राजराजेश्वरं शेयं राज्यसम्यत्प्रदायकम् ॥ इति राजराजेश्वरचक्रलक्षणम् ॥ ३ ॥ ब्रह्माण्डपुराणे ॥ एकमिन्नेव वदने चतुयक्रोऽतिविशुतः । वामोचतो लमच्छवध्वजचामरसयुतः । वनमालाधरो देवः मोताराम' प्रकीर्तितः । सर्वत्र विजयप्रद इति पाठान्तरम् ॥१॥ हारयोर्वा तु चक्रो वा वामतयेकचक्रवान् । वाणरूपो वरो रामः सौतारामः प्रकोत्तितः। सर्वमौभाग्यदयक्रः सर्वत्र विजय प्रदः ।। २ ॥ इति सीतारामलक्षणम् ॥ ४॥ कोदण्डि कुक्क टाण्डाभ श्यामलं पृष्ठमुन्नतम्। रेखाइय- समोपेतं हारयोश्च खगेश्वर !। धनुराहातिका रेखा दृश्यते पार्वतोऽपि वा। भवेट्रामो दशकण्ठ कुलान्तक इतौरितः ॥ इति दशकण्ठकुलान्त करामलक्षणम्।। ५ ॥ वाणरूपी च चापाव्यः कुण्डलो सक्समाहितः । सूक्ष्म- केशरचनायो वीररामः श्रिया इरः॥ इति वोरराम. सचम् ॥ ६॥ दिलवान संगुक्तचापपास्यसंयुतः। करालवदनौरस्को ·प्रापतोषियी। विन्दुयुक् चक्रशोभितः ॥ स स्याद्विजयरामाख्या देशरीपतरः चक्रक. ॥ इति विजयरामलक्षणम् ॥७॥ एकचक्रस्तु वदने कृष्णवर्ण; सुशोमनः । सा राममूर्तिर्वि- नया पूजकस्य कवित्वदा ॥ इति कवित्वदावरामलक्षणम् ॥८॥ मूहि जानुधनुर्वाणः पार्श्व खुरयुतस्तथा। दुष्टराम इति ख्यातो नोलाम्बुदसमप्रमः ॥ इति दुष्टरामलक्षणम् ॥ ८ ॥ एतानि ब्रह्माण्डपुराणीयानोति वीरमित्रोदयः ।। प्रतति- खण्डे । ई चक्रे एकलग्ने च पृष्ठदेशेऽतिपुष्कलम् । सङ्कर्षहन्तु विन्नेय मुखद ग्रहिणा सदा ॥ १ ॥ पद्मपुराणे । बलभद्रशिला या सप्तचक्राङ्किता खग!। पूजितस्तुध्यते देव: पुत्रपौत्रपदो भवेत् ॥ २॥ ब्रह्माण्डपुराणे। पृष्ठभाग पञ्चरेखा चापवायौ च पाखयोः । बलरामः स विज्ञ यो पुत्रदायी न संशयः ॥३॥ चक्रे अग्रलग्न तु पूर्वभागश्च पुष्कलः । स सङ्घर्षणाख्यो विन्ने यो रताभयातिशोभनः ॥ इति सङ्घर्षणलक्षणम् ॥१०॥ तवैव। अतिगतरसंयुक्त पक्रहीनं यथा भवेत् । प्रवोयो बुद्धसंध: स्यात् ददाति परमं पदम् ॥ इति अधमूर्तिलच. चम्॥११॥ पतिवर्षे सूक्ष्मवीन पट्चक्र सुस्थिरासनम् । कृपाणाकतिका रखा हारस्योपरि पृष्ठके। म्लेच्छनाथी भवेत् कस्किः कलि- कल्पनामकः ॥ १॥ मत्स्यसूत । करिकनन्तु इयाकारं पि. चक्रेणैव साछितम् ॥ २॥ इति कल्किमूर्तिलक्षणम् ॥१२॥ अध्रपुराणे । प्रदक्षिणावर्तकता वनमालाविभूषिता । या गिला कायसंना सा धनधान्यमुखप्रदा। १ ॥ ब्रह्माण्डपुरा। समचके पारदेश कृष्णवर्ण: मुशोभनः । मा कृष्णमूर्तिविया पूविता सौख्यदायिनी ॥२॥ कणपीस: सशसन विभत् पाय पविन्दुम् । नारायो भयेवाभिः प्राकारत हो ·प्रापासोषिणी स्तार्य ! सर्वेषो पापनाशनः । पोसः पीतधियुक्तः। विमान पोताम्बरविन्दुरखादि प्रयमिति वीरमित्रोदये ॥२॥ काम- मूर्तिस्तु कणामा निमाधिस्मात् समिन्दुकः । स बालकृष्णो विजयो दीर्धास्यः पुखभाग्यदः।। ४॥ कणोऽतिलष्णो न स्थूल- थकाभ्यासपशोभितः। वनमालायुसः पृष्ठे श्रीयशभलादमः । दण्ड शयुतः पार्न परामा सर्वतोमुखः। स गोपाल इति प्रोलो भूधान्यादिधमप्रदः ।। इति गोपालमूर्ति लक्षणाम् ॥५॥ यो गोपाल: पार्म भागे दरपद्मविकाशिभाक् । स स्यान्म- दनगोपालो मालाकुण्डलभूपितः। पुवपीवधर्ममयसवली. कैकवण्यदः । रसि मदनगोपालमूर्ति लक्षणम् ।।६।। पत्र यव मूर्ति भेदे धकादि नोमा त तपसिभूतल- 'मोत सामान्य पायमिति योरमित्रोदये । दीर्घाकारः कषाव: माचन्द्रनिभाननः । स स्यात् सन्तानगोपाल: पुत्रपीमादिशहिदः । इति सन्तानगोपानलघणम् ॥ ७ ॥ व लो मसके निम्न पार्टी पिततविन्दयः । गोवर्धनाण्यो गोपालो दोर्या रणात दधि)। सर्वकामपनामी स्याहीधान्या- दिधनप्रदः। इति गोयहमगोपामलक्षणम् ॥८॥ धर्मसंहितायाम् ॥ कुफ टाइममोपेतः श्रीधरो वन- मालया। लाल येणाधिनच कुल परिवेष्टितम्। लमो. गोपालकः ख्याती दुर्लभो भुयनाये। पुत्रदारादिसम्पत्ति मुहिमुक्तिमानप्रदा सि मशीगोपालमनाम् । अमाराहपुराणे ॥ रखा समय हि विन्दुषयषिभूपितः। कालीयमर्दनः माधार अर्यगनिछन्तनः । रेखाभ्यो भूपितः सूक्ष्मवतायाः । पार्मस्थूलयुतो देवी धनपा- शुत: भः ॥ इति कालोयम नानपणम् ॥१०॥ १ असियर्णयलः स्थून याभागोऽतियोभनः । धनमालापरिक्षसः सध्यापसव्य- ·२७४ 4 प्रापतोषियी पृष्ठे श्रीवासलान्छनः ॥ स्यमन्तहारो विनेयः पुत्रकीर्ति विव ईनः ॥ इति स्वमन्सहारिलक्षणम् ॥ ११॥ चाणूरमर्दनलक्षणम् ॥ रक्तविन्दुइययुतः स्यामो दन्तिमती. पमः। रेखा दक्षिणतो वामे मुष्टिवष्ठविन्दुयुक् । चाणूर- मदनाख्य: स्यात् सर्वशत्रुनिचन्तनः । इति चालूरमर्दन लक्षणम् ॥१२॥ अथ कंसमदनलक्षणम् । पूर्वमागेकवर्णन पाखवणेन वा भवेत्। कंसमी भवेत् कृष्णो नोलाम्बदनिभः शभः । प्रति कृष्णमूर्तिभेदाः ॥१३॥ पद्मब्रह्माण्डपुराणयोः । सौभाग्य केशवो दद्यात् चतु- कोणे भवेत् समः । वैश्वानरसहितायां n नाभ्यधस्तु भवेत् शङ्खचक्रन्तु तदनन्तरम्। केशव: स तु विभेयः सर्वकामफल- प्रदः । इति केशवलक्षणम् ॥१५॥ पद्मपुराणे । हयग्रोवोऽङ्गशाकारी रेखा चक्रसमीपगा। बहुविन्दुसमायुक्त पृष्ठे नीरदनोलकम् । हवग्रीवो हयाकार इति ब्रह्माण्डपुराणे पाठः 1 पृष्ठे स्थाबीलरूपकमिति वीर- मित्रोदये पाठान्तरम् ॥ अन्यत्र च ॥ इयग्रीवेऽङ्गशाकारे रेखाः पञ्च भवन्ति हि। बहुविन्दुसमाकोणे दृश्यन्ते नोलरूपकाः ॥ अग्निपुराणे॥ इयग्रोवथ स यो योऽडुशप्रतिरूपक । चक्रध्वजसमायुक्तः पूजितः सौख्यदायकः ॥ हयग्रीवा यथा लम्बा रेखासा या शिला भवेत् । तथा सौम्यो हयग्रोवः पूजितो शानदो भवेत् ॥ पुराणसग्रहे ॥ हयग्रीवोऽपि, भगवान् रक्त- पीतादिभिः थितः । अडशाकतिकस्ताय ! चक्रदयससवितः। पप्राततिस्तथा पाखें कुण्डल मणिरेव वा । सुखदी मोदी नृा भोगदो विनतासुत । ॥ इति हयग्रोवलक्षणम् ॥ पद्मपुराणे, हयग्रीवा यथा लम्बा रेखाहा या शिताऽ. ।

·प्राचतोषिशी। २७५ तथा। भवेत्। तयासौ स्याइयग्रीवः पूजितो मानदो भवेत् ॥ अन्यवापि। अक्षाकसि मुखं यस्य साक्षमालं शिरस्तथा। यमावतिभवेडापि हयशीर्षा वसो मतः ॥ मत्वसूलो द्वादशपटले। हयग्रोवं चक्रचिटं वामोवतकपिलम् । श्याम दूर्वादलाकारं रामं तदपि कोक्तितम् ॥ इति हयग्रोव. लक्षणम् ॥१५॥ पग्निपुराणे । परमेष्ठी मागचक्र पृष्ठे छिद्रश्च विन्दुवान् । ब्रह्मपुराणे ॥ परमेष्ठो त शकाम: पनचक्रसमन्वितः । चित्रा- कतिस्तथा पृष्ठे शपिरशातिपुष्कलम् ॥ परमेष्ठी लोहितामयक्रमेकं तथा युतम्। विम्बाशतिस्तथा रेखा शषि- रक्षासिपुष्कलम् ॥ पुराणसंग्रहे ॥ परमेष्ठी च शुक्लामः पद्म- चक्रसन्धितः । चौराकृतिः क्तमिमिता पृष्ठे शुधिरचिलितः ॥ परमेष्ठी च शुजाभवकपद्मसमन्वितः। स वर्तुलस्तथा पीत: पृझे च शपिरं ध्रुवम् ॥ इति पाठान्तरम् ॥ वैश्वानरसंहि- तायाम् ॥ परमेष्ठो रताभयपनसमन्वितः। विधाजति. स्तथा ठे गषिरचापि वर्तुलम् । पीतवर्णयुतो वापि भुक्ति- मुलिवरपदः ॥ इति परमेष्ठिलक्षणम् ॥ १६ ॥ ब्रह्मपुराण ॥ हिरण्यगर्मदेवश्च मध्यपिङ्गल विग्रहम् । ईष- होमिनोनच सिग्ध' सकसकामदम् ॥ चन्द्रा- कति हिरण्याख्य रश्मिनालं विनिर्दिशेत् । सुवर्णरेखाबहुल' स्फाटिकातिशोभितम् । ब्रह्माण्डपुराणे ॥ हिरण्यगर्भो भगवान् परिती भुवि दुर्लभः । अन्तर्ध्वनिसमायुशा कष्णावय सुवालम् ॥ वर्तुलन्सु सुवदनं चक्रमध्ये व कोमलम् । श्रोवर कोमला- कारं लाञ्छनं पृष्ठयाखके। हिरण्यगर्भो विख्यातः पृथुनाभि.' समन्वितः। हिरण्येन विमिवस्तु यौप्रदः कुलवईनः ॥ इति हिरण्यगर्भलक्षणम् ॥१७॥ तथा।

·प्रापतोषियी। - । ब्रह्मपुराणे ॥ चतुर्भुजं चतुवक नवमेघममधुति । म लाकारचक्र स्यात् सर्वेषामभयप्रदम् ।। इति चतुर्भुजल- क्षणम् ॥ १८॥ तथा। गदाधरस्त्रिरेखाभिाञ्छितो मध्यदेशतः । ध्वज ववागुशै. पौतो वामचक्रः सुवर्तुलः । ब्रह्मवैवर्त ॥ सुदर्शन- चैकचक सप्तचक गदाधरम् । हिचक्र हयवहाभ हयग्रीवं प्रकोर्तितम् । इति गदाधरलक्षणम् ॥ १८॥ ब्रह्मपुराणे। श्याम नारायण विद्यावाभिचक्र सथोक- तम् । दीघरेखासमोपेतं दक्षिणे शषिरं पृथु ॥ ब्रह्माण्डराणे॥ विरजे सुमुखे चक्रे मध्यवस्तु भोमनः । ताडानानाभरका- हारकेयूरलाञ्छनः । नारायणः समाख्यातः सर्वसिहिप्रदायकः ॥ मतासूतो हादशपटले ॥ नारायण पाच चक्र चक्रमेव तु पुष्कलम् । ऋक्षोऽत्र वर्जयन्मन्बी गृहस्थो हि न चावत् । रति नारायणलक्षणम् ॥२०॥ नारायणभेदास्तु ब्रह्मपुराणे॥ हारभेके चतुय ब्रह्मादी- नान्तु दुर्लभम् । शोभितो वनमालयेति कचित् पाठः । लक्ष्मी- नारायणी नाम मुश्लिमुक्तिफलप्रदः। पुराणसंग्रहे । बज- वष्वाशे पीनं वामे वक्र तु वर्तुलम् । लक्ष्मीनारायचं देव. ममोधफलदं विदुः ॥. धामे पधः खण्डे चक्दयोपरि चक्र- यमिति वीरमित्रोदये । ब्रह्माण्डपुराणे " ध्वजवजाइशैः पोतो पाम चक्रे सुवर्तुतः। लक्ष्मीनारायणो देवयतुथक्रसमन्वितः । पूजनीयः सदा सहिष्णवर्मोचमिधुभिः ॥ पुनस्तवैव ॥ एक- चक्रवतयको वतन: श्यामवर्षकः । ध्वजवजाइशोपेती माला- यतः मविन्दुकः। नातिखो न च स्थूलो लक्ष्मीनारायगए; भृतः। तम्य दर्शनमात्रेण स्वाभीष्टफलमानुयात् ॥ चतुरक्र. शुभारो वनमालासमन्वितः नमोनारायणः श्रीमान् भुति- ·भाषतोषिकी। मुकिफलप्रदः । वैवानरसंहितायान्तु विशेषः । लक्ष्मीनारा- यणो देवस्त्रिभियव्यवस्थितः । पूजनीयः प्रयत्न न भुक्तिमुक्ति- फलप्रदः ॥ ब्रह्मवैवर्त प्रकतिखएड़े जनविंशत्यध्याये ॥ एकदार चतुश्चक्र वनमालाविभूषितम्। नवीननोरदश्याम लक्ष्मी नारायणाभिधम् ॥ मत्स्यसूत हादशपटलें। विवरैके चतुयक्र समचक्रेण चिह्नितम् । लक्ष्मीनारायणो देवचतुर्वर्गप्रदायकः ।। इति अपरं लक्ष्मीनारायणलक्षणम् ॥ २१॥ ब्रह्माण्डपुराणे ॥ नरनारायणो देवः शोणचक्रः संशोभनः । तमालदलसङ्काश: स्वर्णपदविलेपनः ॥ इति नरनारायण- लक्षणम् ॥ २२ ॥ तत्रैव ॥ सुपलायुधमालाभिः प्रवचक्रगदान्वितः । रूपि- नारायणो देवो मुखोरोऽभिमुख धनुः ।। इति रूपिनारा- यणलक्षणम् ॥२३॥ वैश्वानरसंहितायाम् ॥ माधवो मधुवर्णाभो गदाकम्बु वि. लक्षित: ॥ ब्रह्माण्डपुराणे । मधुवर्णो मध्यपक: निग्धसूक्ष्मतनु। माधवः स त विनेयो भक्तानां मोक्षदायकः ॥ इति माधवलक्षपाम् ॥२४॥ -पुराणासंग्रहे । गोविन्दः पुण्डरीकाक्षः रुणवर्णो महाद्युतिः। दक्षिणे तु गढाचके वामे पर्वतलान्छनम् ॥ ब्रह्माण्डपुराणे ॥ नातिस्थूलः कृष्णवर्णा गोविन्दः पञ्चचक कः । वामचको बह. हार उन्नती मध्यनिम्नगः। इति गोविन्दलक्षणम् ॥२५॥ पद्मपुराणे । स्थूलचक्रो भये विष्णुर्मीचैकफलदोऽधित: तथा। लणवर्णा भवेविषणुः स्थूलचके सुशोभने । द्वारोपरि तथा रेखा दृश्यते मध्यदेयतः ॥ अग्निपुराणे ॥ स्थूलचक्रोऽसितो विष्णुमध्ये रेखा गदारुतिः॥ पुराणमंग्रहे ॥ कृष्णवर्णस्तथा विणः स्थूलचके सुशोभने । गदाकृतिस्तथा रेखा दृश्यते पृष्ठ-' स्तथा।

·६७८ प्रायतोषिषी। मध्यतः पुराणसंग्रह । स कापिल: बिन्धवर्णो विष्णु विषमो गदः ॥ ब्रह्मपुराण ॥ अणवर्णसथा विष्णुः सूले चक्र सुशोभने। हारोपरि तथा रेखा दृश्यते मध्यदेशतः ॥ इति विष्णुलक्षणम् ॥२३॥ वैवानरसंहितायाम् ॥ नाभिदेश शापद्म यस्यां मुद्रा प्र. दृश्यते । मधुसूदन पाख्यातः शत्रु हा परिकीर्तितः । पुरा- णसंग्रहवैवानरसंहितयोः॥ विविक्रमस्तथा देवः स्थामवों महाद्युतिः । वामपा स्थिते चक्रे रेखा चैव त दक्षिणे अग्निपुराण ॥ श्यामस्विविक्रमो दक्षे रेखा वामे सविन्दुकः । ब्रह्माण्डपुराणे तु विशेषः। त्रिविक्रमस्त्रिकोणाब्यथाहय. समन्वितः। प्रयत्नेन हिजातीनां सदा पूज्यश्च तेन थे । इति विविक्रमलक्षणम् ॥ २७॥ ब्रह्मपुराण वैश्वानर संहिता-विष्णुप्रीताग्निपुराण-प्रा. एहपुराणेषु ॥ श्रीधरस्तु तथा देवः श्रीयुतो वनमालया। कदम्ब- कुसुमाकारो रेखापञ्चकसयुतः । कदम्बकुसुमाकारो वर्तुला- कार इत्यर्थः। पुराणसंग्रहे। श्रीधरस्तु तथा देवचिड़िती कदम्बकुसुमाकार ऊ रेखाथ पार्खयोः । श्रीधरभेदा ब्रह्माण्डपुराणे॥ चक्र च मध्यदेशे तु पहजेम सम. न्वितः । सूक्ष्मनाल: श्यामलामासंयुतः श्रीधरः स्मृतः। निन्ना- रूति: गिर.पार्ने निनदन्तस्तु वर्तुनः । निम्मचक्रमतिहख योधर परिकीर्तितम् ॥ ब्रह्मवैवत्ते ॥ प्रतिक्षुद्रं विचक्रश्च बनमालायिभूपितम्। विनय श्रीधरं देवि ! श्रीप्रदं ग्रहिणां मदा॥ ब्रह्मपुराणे ॥ वैकुण्ठ मणिवर्णामं धमक तथा ध्वजम् । तथा लमिति वोरमित्रोदयवृतपाठः। द्वारोपरि तया नामाकारेति पाठान्तरम् ॥ चकचिङ्गेन संयुता इति वानरसहिताया पाठः । दारोपरि तथा रेखा पुष्टाकारा वनमालया। .

·मारतोषियी। सुशोभना। श्रीधरस्तु तथा देवयितितो वनमालया। इति श्रीधरलक्षणम् ॥ २८॥ ब्रह्माण्डपुराणे । भई चन्द्रातिदेवी पीकेश उदाहतः॥ वैखानरसंहितायाम् ॥ शूकरस्य निभाकारा" यस्य केशाः सुवर्णसः । कमकं दृश्यले यस्य कृषीकेशः स उच्यते ॥ ब्रह्म- पुराणे ॥ भारत पद्मनाभाख्यं सत्तं पद्मसयुतम् । तुलस्या पूजयेन्नित्य दरिद्रस्त्वोखरो भवेत् ॥ ब्रह्माण्डपुराणे॥ निष्के शवहि चक्रस्तु अईचक्रः स केशवः । पानाभ इति प्रोतो विपरीतो हलायुधः ॥ एतस्यैव बहुचक्रवर्णसम्भवे एतत्य - जन दुष्टफलमुक्त' पद्मपुराणे ॥ बहुभिस्तु गदाच शक्लवर्णा- दिशोभितम् । दैत्यारि: कमलाश्रुथ गदापाणिरधोक्षजः । पद्म- नाभय देवः स्यात् प्रत्यहं दुःखदायकः ॥ इति पद्मनाभ- लक्षणम् ॥२८॥ पद्मपुराणे । स्थूलो दामोदरो यः सूक्ष्मचको भवेत्तु सः । चके तु मध्यदेशेऽस्य पूजितः सुखदः सदा ॥ ब्रह्माण्डपुराण ॥ दामोदरस्तथा स्थूलो मध्यचक्रः प्रतिष्ठितः। प्रकौर्तित इति कचित् पाठः । दूर्वाभं द्वारसहीणे पोतरेखायुतं शुभम्। पोत- रेखा तथैव खेति प्रद्मपुराणे पाठ. ॥ १ ॥ ब्रह्मपुराणे ॥ उपय- धश्च चक्रे हे नातिदोघं मुखे विलम् । मध्ये च रेखा लम्ब का स च दामोदरः स्मृतः । अन्यत्र । स्थूलो दामोदरो नेयः सूक्ष्म- रन्धो भवेत्तु यः । चक्रे तन्मध्यदेशस्थ पूजितः शुभदः सदा ।। प्रततिखण्डे । विचक्र स्फुटमत्यन्तं जयं दामोदराभिधम् । मत्स्य सूते। विश्वक्सेनमतिस्थूल स तु दामोदरः स्मृतः । इति दामोदरलक्षणम् ॥३०॥ ब्रह्मपुराणे । सुदर्शनस्तथा देवः श्यामवर्णी महाद्युतिः । वामपाखे गदाचक्र रेखा चैव तु दक्षिणे। पनाकारण A.

·पारोपितो। पति: मा यय यो भवेत्। म नगन त्या बात: पूजाकानमः या सामरियम गारयोगः । गिरोदेगे कमाया। मुनः যা ধিম য; মযমন: । বাজারে সিলামি रागनम् शरसि गुदगननगम ३१ यानरमासापराणपरमिपराया। हादेगे मग हमरी गारागयो। पारादेवः म विनय: गगमय परोशमा । गकाभपातिगोमन रहि कवित पाठः । नाम्तरोयके मन्नाने । पग्निपुगी। थामदेवः पितोगरि মানব শিল্প: प्रतसिपगई। हाग्गे हिर मथीकन मम म्फुटम्। वासुदेयश पिनेयं मयंकामफलप्रदम् म वापराणे n गादिवर्णमयुक्तो बिचाः पद्यमभयः । पार. देयो जगनोति: फणः पीताम्बरोऽव्ययः। प्रलाइपराणे। प्रद्युम्नः सूक्ष्मवतन्तु पोतपर्णम्तथैव च। मकराभाय ये रेखाः पाखतः पृष्ठतोऽपि च। पग्निपुराणे तु विशेष: सूधावत बहुच्छिद्रः प्रद्युम्नो नौलदीर्घ कः ॥ पापुराणे ॥ प्रद्युम्नः सूक्ष्मचक्रः स्याब्रोलाम्म जनिभस्तथा। स ददाति थियं नृणां भक्त्या चैव प्रपूजितः ॥ ब्रामपुराणे ॥ प्रद्युम्नं सूक्ष्मचक्रच नवो. ननोरदप्रभम्। पिर छिद्रबहुलं यहिणाच सुखमदम् । ब्रह्मवैवर्त ॥ प्रद्युम्नः सूक्ष्मचक्रस्तु पौतदौशिस्तथैव च। गपिर छिद्रबहुल दीर्घाकारन्तु तद्भवेत् ॥ इति प्रद्युम्नलक्षणम् ॥ ३२ ॥ ब्रह्मपुराणब्रह्माण्डपुराणयोः । अनिरुवस्तु नीलामी वर्तुलशातिशोभन: । रेखावयपरितो देवः पद्मन लाछितः ॥ ब्रह्माण्डपुराणे ॥ कृष्णवर्ण: ममहारः चक नाभिसमीपगम् । सूनाचा भवेदूई पार्शचक्रेण पुण्यात् । अनिरुद्ध इति प्रोतः सर्व लोकेककारणम्। ब्रह्मवैवत्त । भनिरुवन्तु पीताभं वतु। . ॥

·प्रारतोषियी। लशातिशोभनम्। सुखप्रदं ग्रहस्थानां प्रवदन्ति मनीषिणः । प्रमपुराणे ॥ भनिरुबस्तु नीलाभो वर्गलथातियोभनः । रेहावयन्त तद्वारि पृष्ठे पद्मन्तु लाछितम् । इत्यनिरुत- लक्षणम् ॥३॥ ब्रह्माण्डपुराणे। मध्यचक्रः सवर्णय मस्तके पृथुचकः । पुरुषोत्तमो भवेद्देवः पूजकस्य शुभप्रदः । पुराणमंग्रहे। मोपुष्पसकागो विन्दुना परिभूपितः। पुरुषोत्तम उनोऽसो सर्वसौभाग्यवईनः ॥ ब्रह्मपुराणे ॥ विदिक्षु दिक्षु सर्वास यस्यो दृश्यते मुखम् । पुरुषोत्तमः स विजे यो भुक्तिमुक्तिफल- प्रदः । इति पुरुषोत्तमलक्षणम् ॥३४॥ बनपुराणे अतिशणो रक्तरेखाहतदेहः सचक्रकः । किञ्चित्कपिलसंयुक्तः सूक्ष्मो वा स्थल एव च। अधोक्षज इति ख्यातः पूजकस्य शुभप्रदः॥ इति अधोक्षजलक्षणम् ॥३५॥ ब्रह्माण्डपुराणे ॥ चतुभिश्चैव चनस्तु वाम दक्षिणपाल के प्रधिष्ठितो मुखे रतः कुण्डलदयगोभितः। शचक्रगदाशा- चाणकौमोदकौधरः। मुपलध्वजक तच्छवरकाडुगर्यतः । मोऽयतः कथिती नाना दुलभस्त सदा नृणाम् ॥ प्रत्य- च्युतलक्षणम् ॥३॥ ब्रह्माण्डपुराणे ॥ उपेन्द्रो मणिवर्णय मोहचक्रोतिशोभन:। 'श्यामल: कोमलाभयपालचक्र. सुपूजितः । इत्युपेन्द्रलक्षणम् ॥३६ ब्रह्मपराये ॥ हारये चतुय जनाई न इहोच्यते। चक्रदयं मध्यगतं चक्रदयञ्च पृष्ठतः। प्रधाण्डपुराणे ॥ पूर्वभा- गैकवदनः पथादिकास्यसंयुतः। जनाई नचतुचक्र: श्रीपदो रिपुनाशनः ॥ . अनादेवः प्रकतिखरहे । एकहारे चतुर नवीननीरदोपमम् । लभोजनाईन जयं रहितं धनमालया । इति जनाई नलवाम् ॥३८॥ ।

·प्रापतोषियो। ब्रह्मपुराणे॥ जई मुखं विजानीयात् स्यामा वर्तुलं शुभम् । अधोविन्दुसमायुत सर्वकामार्थसाधकम् ॥ अनाज पुराण ॥ अन्य हारसमोपेता हरिमूर्ति सदारता इति हरिलक्षणम् ॥३८॥ अग्निपुराणे ॥ अनन्तो नांगभीगाहो नेचक्राइमूर्ति- मान् ॥ पनपुपाये। अनेकचक्रो बहुभिनिदैरभ्युपलचितः । अनन्त' स तु विज्ञेयः मर्वपूजाफला लप्रदः॥ पुराणसंग्रह। नानावणे धनन्तः स्याबागभोगेन चिहितः। भनेकमुख- संयुक्त सर्वकामफलप्रदः ॥ ब्रह्माण्डपुराणे ॥ चतुर्दशहारप्रभू- तिविंशत्या चक्रलोहित' । नानावर्णो हनन्ताख्यो नागभोगेन चिह्नितः ॥ ब्रह्मपुराणे ॥ अनन्तचक्रो बहुभिरिङ्ग रम्य पल- क्षितः। अनन्त: मत विज्ञेयः सर्वपूजाफलप्रदः। प्रकृति रखण्डे । हिमसचक्र' स्थ लञ्च नवीननोरदप्रभम् । अनन्ता- ख्यश्च विज्ञेयं चतुर्वर्गफलप्रदम् ॥ इत्यनन्तलक्षणम् ॥४०॥ दृश्यते शिखरे लिङ्ग शालग्रामसमुद्भवम् । अस्य योगखरो नाम ब्रह्महत्यां व्यपोहति ॥ इति योगेश्वरलक्षणम् ॥४१॥ ब्रह्माण्डपुराणे ॥ पाखें वामे च पृष्ठे वा चामरदयसंयुता। पण्डरीकाक्षमूर्तिः स्यात् सर्वलोकवशङ्करी । कमलदयसंयुतेति पाठान्तरम् । इति पुण्डरीकाक्षलक्षणम् ॥४२॥ पद्मपुराणसंग्रहन पुरापु। चसम्रो यत्र दृश्यन्ते रेखाः पाई ममोपला हे चक्रे मध्यदेशे च सा शिला स्याश्चतुर्मुखः । प्रति चतुर्मुख नक्षणम् ॥४३॥ ब्रह्माण्डपुराणे ॥ यजमूर्तिस्तू भयथा पोतरतिविमिश्रितः। चार वमक्ष तूई वा दक्षिणेऽपि च ॥ इति या. भूति नषणम् ॥ ४॥ प्रधागडपुराणे सितारणासिताभव पृष्ठदेशे यदा भवेत् ।

·प्राणतोषिशी। पक्षमालालतिः पृष्ठे दत्तात्रेय: शुभप्रदः। कृष्णायत पीतय दत्तात्रेयाभिधी भवेदिति पाठान्तरम् ॥ इति दत्तात्रेय- लक्षणम् ॥४५॥ ब्रह्माण्डपुराणे । शिशमारो दोघंकायो विलेशयोनि- गतसा पुरतः पृष्ठमागे तु चकणेकेन संयुतः। पुरतश्चक- इयं पृष्ठभागे एक चक्रमिति चयमित्यर्थः । सर्वाधारस विन्न यः सर्वसिद्धिप्रदो नृणाम् । इति शिशुमारलक्षणम् ॥४६॥ ब्रह्मपुराणे । हंसस्तु धनुराकारो नौलखेतविमिश्रितः । चक्रप- धममोपेतः केवलो मोक्षदोभवत् ॥ इति इंसमूत्तिलक्षणम् ॥४७॥ ब्रह्माण्डपुराणे ॥ परहंस: खगैधान ! मयूरगतसबिभः । निग्धय पूतदन्तय वर्तुलहारमंयुतः। विलमध्ये तथा चक्र दृश्यते त्वतिशोमने। चक्रस्य दक्षिणे पाखें घुमाने भास्करो भवेत् । वराहरेने दृश्येते तत्र वै विनतासुत । मूर्तिः स्यात् परहमाख्या चतुर्वर्गफलप्रदा ॥ इति परईसलक्षणम् ॥४८॥ ब्रह्माण्डपुराणे॥ मुखे वा पार्श्व तो “पापि मयूरगल- सन्निभ.। कृष्णवर्ण, सूक्ष्मचक्र: पृथुलास्योऽसमप्रभ । लक्ष्मी- पतिरिति ख्यातो लक्ष्मोसम्पत्तिदायकः ॥ इति लक्ष्मीपति- मूत्तिलक्षणम् IIEn ब्रह्माण्डपुराणे । स्वर्णशृङ्गधरः सौम्यो वर्तुल: स्निग्धके- शरः । चक्र मध्ये मतः स्निग्धवष्णरेहासमन्वितः । लक्ष्मीपति- धनतेय। गरुडध्वजसंजितः। इति गरुडध्वजलक्ष्मोन पतिलक्षणम् ॥ ५॥ ब्रह्माण्डपुराणे ॥ वटपत्र शायौ भगवान् वर्नुलोपतशोभनः । नलिनाक्षसमोपेतनोलखतविमिश्रितः। चक्रस्य शाडो दक्षिण पद्ममेव च। वदनैके मध्यदेशे चतुथक्रस्त्रिवि. न्दुका इति वटपवशायिलक्षणम् १५१५ वामतः ·प्राणतोषियो। ब्रह्माण्डपुराणे ॥ चक्राणां विंशकतया युक्तो विश्वम्भर शुभः । इति विश्वम्भरलक्षणम् ॥ ५२ ॥ ब्रह्माण्डपुराणे ॥ विश्वरूपोऽपि भगवान् हिविधः परि- कीर्तितः। विश्वरूपो हरिः साक्षाहारारतपरोत्तमः। बहु- चक्राङ्कितोऽनेकमूर्तिरूपससन्विनः । पञ्चक्र: स्थलतरः पुरुषो बहुचक्रकः। विश्वरूपो धनम्तो वा पुत्रपौत्रादिकपदः ॥ ইনি বিষযম্ ॥ধুই ब्रह्माण्डपुराणे। स्त्रिया गोस्तु स्तनाकारः सचक्रो वर्तुल- स्तथा। पोताम्बरधरो देवः सौख्यदः फलदः सदा ॥ इति पीताम्बरलक्षणम् । ५४ ॥ ब्रह्माण्डपुराण । सुवालो इस्खचक्रः सर्वाङ्ग हेमविन्दवः । मतवीरश्रवाः प्रोतः सर्वसौभाग्यवईनः। इति सप्तवीरथवी- लक्षणम् ॥५५॥ ब्रह्माण्डमुराणे ॥ अमृताहरणो देवो लोलास्तनसमप्रभः । वालो बहुचिय इस्खचक्रोऽतिकोमलः । इति वक्र- पाणिलक्षणम् ॥ ५६ ब्रह्माण्डपुराणे ॥ अभ्यन्तरे शङ्खचक्र बहुलास्यसमन्वितः । बहुरूपी ममाख्यातः पूजिती मोक्षदायकः । बहुरूपिलक्षणम् ॥ ५॥ तवेध। हारचको रकवर्णो जगदयोनिः शुभप्रदः । इति जगदयोनिलक्षणम् ॥५८ प्रधाण्डपुराणे ॥ चतुस्त्रयः समन्यादा चक्ररययुतोऽपि वा। शिवनाभियुती मूर्वि पृष्ठे वापि तथैव च । एसहरिहर विद्यात् सुखप्तौभाग्यदायकम् । इति हरिसरमूर्ति- लक्षणम् । ५८ माडपुराणे ॥ चतुबनी हरिहरी हिमुखी रिसंयो:- ·प्रभः। माणतोपियो। ६८५ प्यधः। विनश्यति ग्रहस्थानां धनं क्षेत्र कुल क्रमात् । इति शिवनारायणलक्षणम् ॥ ६.॥ ब्रह्माण्डपुराणे ॥ मूर्ति व लरेखाभिराहतो नीलवर्णवान् । दीर्धास्थ: पृथुववस्तु स्वयम्भू रिति विश्रुतः। केवल मोक्ष- फलदो भक्तानान्तु न संशयः ॥ इति खयम्भू लक्षणम् ॥ ११ ॥ ब्रह्माण्डपुराणे। शिवनाभियुतः पाखं वामे वा दक्षिणेऽपि वा ॥ स च शहरपूर्वाख्यो नारायण इतीरितः । इति शङ्करनारायणलक्षणम् १६२ ॥ পাওয। पितामहयतुर्वनायतुयक्रसमन्वितः ॥ इति पितामहलक्षणम् ॥६॥ ब्रह्माण्डपुराणे नरमूर्तिस्तु भगवानतप्सीकुसुम- एकनाभिसमोपेतो ब्रह्मसूत्र कयार्खकः । नरमूर्ति लक्षणम् ॥ ६४ पद्मपुराणे ॥ नागवत् कुण्डलीभूत्वा रेखापतिः स शेषकः । ब्रह्माण्डपुराणे। अथवा कुण्डलीभूत उत्तमाङ्ग- समन्वितः । शेषमूर्ति स्तु भगवान् रहावर्णसमन्वितः। प्रलम्बन इति ख्यात: पूजितो मृत्युदायकः । रक्तवर्णसमन्वित: प्रलम्बन इति सम्बन्धः । एतस्य व पूजने दुष्टफलं न शेषमूत रिति ।। इति शेषमूत्ति लञ्चयम् ॥६५॥ ब्रह्माण्डपुराणे॥ वाय वाभ्यन्तरे वापि चक्रहादशसंयुता। सूर्यमूर्तिरिति ख्याता सर्वव्याधिविनाशिनी ॥ इति सूर्य- भूर्ति लक्षणम् ॥६६॥ ब्रह्माण्डपुराणे । अङ्गभोगावेकवतो हे समे दक्षिणा वहिः । पद्मयबारुतिर्वापि हेमवर्णसमा कला। हैश्यस्तु स विजेयः सर्वसिहिप्रदायकः ॥ इति हैहयमूर्ति लक्षणम् ॥ ३७॥ वर्षकीटोलवा रेखाः पतीभूताय यत्र वै। शासग्राम- ५८ ·प्राणतोपितो। पिलायां सा विष्णुपचरसंजिता ॥ इति विशुपनर लक्षणम्॥६॥ पद्माकारे तु पड़ती हे मध्यलम्बा च रेखिका। गरुड़: स तु विज्ञे यश्चतुश्चक्रो जनार्दनः ॥ ब्रह्माण्डपुराणे ॥ द्विपक्षाभ्या. मशेषेण यद्भावं भुवि दुर्लभम् । विषमं चक्रदुर्लभ्यं चक्रमतत् कलो न हि। कल्मपौधविनाशि स्यादलम्वाकाररेखया। सुवर्णनिचया द्वित्रिचतुष्टयसमा च या। संयुक्ता शुभदा त स्यात् श्यामा नीला सितापि वा॥ इति गरुडमूर्ति- लक्षणम् ॥ ६॥ पद्मपुराणे ॥ विष्णुरुवाच ॥ निवसामि सदा ब्रह्मन् ! शालग्रामस्य वेश्मनि । तत्रैव वर्णचकादिभेदे नामानि मे शृणु। शुक्लो रक्तस्तथा कृष्णो विवर्णो बहुवर्णवान् । एकचक्रम्य च तथा मंज्ञाः पञ्च यथाक्रमम्। पुण्डरीकः प्रलम्बघ्नो रामो वैकुण्ठ एव च । विश्वक्सेन इति ब्रह्मन् ! फलमायेन मे शृणु। परम- ठोति तत्रोक्तस्तथात्र वारुणान्तकः । अनन्तश्चेति विज्ञेयो नाना- मूर्तिथ यो भवेत्। राज्य मृत्यं धनञ्चैव हानिञ्चैवास्थिता- र्थकम् । ददाति पूजितो लोके तस्माज् ज्ञात्वाचयबरः । एतायोक्तलक्षणलक्षिताः सर्वा अपि शालग्रामशिलामूर्त यो दिविधा ज्ञेयाः । तदुक्तं ब्रह्माण्डपुराणे ॥ मूर्तयो हिविधा ज्ञेया जलजा: स्थलजास्तथा। जलजाः कोमलाः स्निग्धाः स्थलजाः पुरुषाः स्मृताः। पूर्वोत्तलक्षणलचितासु शान्नग्रामशिलामूर्तिष सूक्ष्मा एव मूर्तयः फलाधिक्याथ पूजनीयाः । शालग्रामशिलाल- घणमुक्का पद्मपुराणे तथोक्तत्वादयथा। एतलक्षणसंयुक्ताः शाल. मामांगनाः पुन: ॥ याच तास्वपि सूक्ष्माः स्युस्ताः प्रशस्ततराः स्मृताः । यथा यथा शिला सूक्ष्मा महत्पुण्यं तथा तथा। तस्मात्तां पूजयेविच धर्मकामार्थमित्ये। तवाप्यामतनोतुज्या सूक्ष्मा ·प्रागतोपिणी। । चातीव या भवेत्। तस्यामिव सदा ब्रह्मन् । श्रिया सह वसा- इति स्कन्दपुराणम् ॥ एवमेवान वर्णभेदेन पूजन • मूत्तिविशेष उच्यते। हेमाद्री विष्णुप्रोक्त। ब्राणैर्वासुदेवस्तु न्टपैः सहर्पणस्तथा । प्रद्युम्न: पूजितो वैश्यैरनिरुधस्तु शूद्रजैः । चत्वारो ब्राह्मणैः पूज्यास्त्रयो राजन्यजातिभिः। वैश्यहविव सम्प ज्यो तधेकः शूद्रजातिभिः ॥ हदगौतमेन तु विशेषोऽभि- हितो यथा। लक्ष्मीनारायणानन्तन्द्रसिंहरामकेशवाः । हिरण्य- गर्भः प्रद्युम्ना गोपालो गरुडध्वजः । रामोऽनिरुद्धचक्रास्यदामो. दरगदाधराः। चतुर्भुजो महानीलो मुकुन्दः पुरुपोत्तमः । पोलाबरतरो ब्रह्मा कृष्णः श्रीधरमाधवी। वासुदेवेति च स्याता- यतुविशतयः शिलाः। चकास्येति चक्र भग्नमास्य यस्येति स इयग्रीव इत्यर्थः। ब्रह्मेति हरिविशेषणम् ! । ब्रह्मक्षत्रिय- विटशूद्रपतिताभोष्टदोऽञ्चितः । न च वर्णोऽधमानाञ्च न जातिर्न घ योपिताम्। ब्राह्मणानां पूजामूर्ति माह । मुख्यैकहिन्त्रिपष्टादशपञ्चद- शान्विता । ब्राह्मणाना विशेषेण पूजा होमय सर्वदा । गण्डकी. मरिदुइया लक्ष्मीनारायणानन्तहिरण्यगर्भपुरुषोत्तमचतुःसंत्राः शालग्रामथिलामूर्त यः । प्राद्यानां ब्राह्मणानां पूजने प्रशस्ताः । चत्रियाणां पूजने मूर्तिमाह। राजा सुख्कदिविंशत्ये कादशन- वाष्टमो। दशहाविंशतिमता सर्वदाभीष्टदायिका। लक्ष्मी- থানাজালিভঙ্গীঘাচ্ছন্ন तयः क्षत्रियाणां पूजने प्रशस्ताः। वैश्यानां पूज्यमूर्ति माह। चतुर्विंशतिसमैव वयोदशचतुर्दश । एकोनविशका पूजा , योग्या नित्या शिला विशः । वासुदेवप्रद्युम्नदामोदरगदाधर- यीताम्बरहरिलक्ष्मीनारायणसंजा मूर्त यो वैश्यानां पूजने प्रास्ताः।

·प्राणतीषिनी। सच्छूद्राणां पूयमूर्तिमाह। बयोविंशैकशिकमुख्यका दशमी च या। पञ्चमैकोनविंशा सच्छुद्राणामभीष्टदा। मा. धवहरिलक्ष्मीनारायणायु तानिरुवकेशवपीताम्बरसंज्ञा मूर्तयः । सच्छूद्राणां पूजने प्रशस्ताः। चतुर्विंशतिषु मूर्तिषु अवशिष्टा मूर्त यः नृसिंहचक्रास्यमहाजिनमुकुन्दसंज्ञा यतीनां पूजने प्रशस्ता इत्यर्थः । स्कन्दपुराणे ॥ ब्राह्मणक्षत्रियवैश्यसच्छूद्राणां यथाविधि । शालग्रामाधिकारोऽस्ति न चान्येषां कदाचन । स्त्रियो वा यदि वा शूद्रो ब्राह्मणक्षत्रियादयः। पूजयित्वा शि- लाचक्र लभन्ते शाखतं.पदम् । ननु ब्राह्मण. पूजयेनित्य क्षत्रि- यादि न पूजयेत् ॥ इति विष्णुधर्मोत्तरवचनात् । प्रणवोचार- लाहोमात् शालग्रामशिलार्धनात् । ब्राह्मणीगमनाचापि शूद्रयाण्डालतां व्रजेत् । इति वचनाच्च क्षवियादीनां शाल- ग्रामशिलामूर्ति पूजननिषेषात्। क्षवियादिभिः शालग्राम- शिलामूर्तिपूजनं कर्त्तव्यं कथमिति चेन्न । ब्राह्मणक्षत्रिय- विशां त्रयाणां मुनिसत्तम !। अधिकारः स्मृतः सम्यक् शाल- ग्रामशिला ने। स्त्रीशूट्रपतितानाच पण्डानाश्च विकर्म- णाम् । नैवाधिकारो विज्ञेयः शालग्रामशिलार्धने । विष्णुभक्ती- वैष्णवैथ गोब्राधणहिते रतैः । शालग्रामशिलाच पूजनीयं सदा सुने । ॥ इत्यादिपद्मपुराणादिवचनैः पूर्वोदाहतवचनेश क्षत्रियादीनां शालग्रामपूजाश्रवणात्। ब्राह्मणस्यैव पूज्योऽहं गुरप्यशचेरपि। स्त्रोशूट्रकरसंस्पर्थो वचपाताधिको मम ॥ इति लिङ्गपुराणवचने ब्राह्मणस्यैवेत्यवान्ययोगथवच्छेदपरणक- कारण ब्राह्मणमावस्य व स्पर्शवत् पूजायामधिकारोऽवगम्यते । पवियादीनां अर्थमात्र निपिडमिति। एवञ्च सति क्षत्रियादि- पूजानिषेधकवचनानां स्पर्शमावनिषेधपरत्वात् । क्षत्रियादीनां गासपामपूजाविधायकानि वचनानि स्पर्श होनपूजाविषयत्न । ।

·मातोपिणी। योज्यानि। अतएव वहदबारदीये ॥ स्त्रीणामनुपनीतानां शूद्राणाञ्च महीखर!। स्पर्शने नाधिकारोऽस्ति विष्णोर्वा - रस्य च । शूद्रो वानुपनोतो वा स्त्री वापिपतितोऽपि वा । केशव वा शिवं वापि सवा नरकमाप्नुयात् । शूद्रस्तु ब्राह्मणहारा शालग्रामपूजन कार्यम् । तदुक्त पद्मपुराणे पुराणसंग्रहे च ॥ दोक्षायुक्तस्तथा शूद्रमद्यपानविवर्जितैः । कर्त्तव्य ब्राह्मणद्वारा शालग्रामशिलार्चनम् । इति पद्मपुराणे ॥ शालग्रामशिलापूजा विना योऽन्नाति मानवः । स चण्डालादिविष्ठायामाकल्प जा: यते क्रिमिः॥ अथ ग्रहे शालग्रामादिहयनिषेधः । वराहपुराणे । राहे लिङ्गाय नाच शालग्रामध्यं तथा । वे चके द्वारकायान्तु नार्थ सूर्य्यदयं तथा। शक्तित्रय तथा नायं गणेशवयमेव च। हौ शहो नाचयेत् कापि भग्ना च प्रतिमा तथा ॥ तथा । नार्चयेच तया शा मत्स्यादिदशनाङ्कितम् । राहग्निदग्धा भग्नाथ नाचीः पूज्या वसुन्धरं ! । अर्धा प्रतिमा। एतासां पूजनादेवि ! न सुख प्राप्नुयाद सही ॥ इति । शालग्रामा: समाः पूज्या विषमा न कदाचन । समास हितयं नार्थ विषमाप्वेकमेव हि ॥ अथ दादयशालग्रामपूजाफलम् ।। पद्मपुराणे ॥ शिला हाद- शतो वेश्य । शालग्रामसमुद्भवाः । विधिवत् पूजिता येन तस्य पुण्य पदामि ते । कोटिहादशलिनेस्तु पूजिते: स्वर्णपद्धजैः । काशीवासो दिनान्यष्टौ दिवसकेन तद्भवेत् । य: पुनः पूजये. अत्त्या शालग्रामशिलाशतम्। अपित्वा स महर्लोके चक्रावतीह जायते ॥ अथ शालग्रामविक्रयनिन्दा । पद्मपुराणे । गालग्रामशि- लाया यो मूल्य ग्रहाति मानवः । विक्रेता चानुमन्ता च परो- क्षयानुमोदयेत् । सर्वेऽतिपापिनो या शखःखस्य मागिनः ।

·शालग्राम- प्राणतोषिणी। मुने । किंबहुनीतन नरकं याति दारुणम् । अन्यचक्राणि मेस्तन्वाद्यनुसन्धेयानि ।। अथ तुलसीदलैः शालग्रामपूजाफलम् ॥ काशीखण्हे ध्रुव वाक्यम् । शालग्रामशिला येन पूजिता तुलसीदलैः। स पारि- जातमालाभिः पूज्यते रमणीगणैः ।। अथ शालग्रामहारकाचम्योरकवावस्थानफलम् ॥ पुराणे ॥ शालग्रामोद्भवो देवो द्वारावतीसमुद्भवः। तयीय सङ्गमी यत्र मुक्तिस्तत्र न संशयः । अथ शालग्रामाधिकरणकविष्णुपूजाफलम् ।। शिलासं यः करोति समार्चनम् । तेनार्थितं कार्तिकेषु युगा- नामेकमप्यतिम्॥ इति प्राणतोषिण्यां पञ्चमे भक्तिकाडे शालग्राम- प्रकरणकथनरूपचतुर्थपरिच्छेदः । अथ द्वारकाशिलालक्षणम् ॥ स्कन्दपुराणे : चने दृश्यते लिङ्ग शिस्तायां नारद । शचित् । गोधरः स तु विनयः सर्व. कामफलप्रदः॥ इति श्रीधरलक्षणम् ॥ १॥ पुराणसारे । द्वारकाकार्तिकमाहात्मे ॥ चक्रमेक' मध्य- भागे खेता भागे खुरान्विता। शिवनाभिरिति ख्याता भुति- मुक्तिफलपदा। खरान्विता वीथियुता। ब्रह्माण्डपुराणे ।। कुम्मायासिरधोभाग लिङ्गमागे खुरान्वितः। शिवनाभिरिति ख्यातो भुक्तिमुक्तिफलप्रद.. नृसिंहपुराणे । कर्मचक्रमधी. भागे श्वेता भागे खुरान्विता । शिवनाभिरिति ख्याता भुक्ति- मुलिफलप्रदा ! यवमात्रन्तु गर्त स्याद यवा लिङ्गमुच्यते । विषनाभिरिति ख्यातस्त्रिषु लोकेषु दुर्लभ' । इति शिव- नाभिलक्षणम् IR प्राण्डपुराण नटापायी पधोरा साहिभिर्यदि ·प्राणतोषिणी। पूजिता । हेमवर्णजटायुक्ता हेमविन्दुसमन्विता। मस्तके गो- खरा तावदश्चनाचलसन्निभा। सद्योजाताभिधा श्रेष्ठा पुत्र पौनधनप्रदा। इति सद्योजातलक्षणम् ॥ ३॥ तत्रैव ॥ शिरोमध्ये रतावर्णा श्येतचन्द्रजटायुता। वाम- देवाभिधा श्रेष्ठा गहिभिः पृजिता सदा ॥ इति वामदेव- लक्षणम् ॥ ४ तवैव ॥ किश्चित्लापिलसंयुक्ता कृष्णनौलजटायुता। पार्ख- रेखासमोपेता ईशानी मुक्तिदा भवेत् ॥ इति शानल- क्षणम् ॥५॥ सूय्यं विद्युत्तमनिभा पार्श्व देशे जटा शशी। तत्पुरुषाभि- धाना स्याद दुर्लभा सर्वकामदा ॥ इति तत्य रुपलक्षणम् ॥ ६ ॥ हिलिङ्गो वा विलिङ्गो वा चतुःपञ्चादिलिगवान् । तापिन्छ. कोरकाकारो देवदेवः सदाशिवः ॥ इति सदाशिवलक्षणम् ॥ इत्यधोरादिपञ्चकलणम् ॥ प्रयोगपारिजात दिनाभिथकरूपा या भवेदरिहरामिका। नामो लिङ्गन युक्ता वा श्वेतामा वै खुरान्विता। शिवनाभि- रिति ख्याता भुक्तिमुक्तिफलप्रदा। वासुदेवमय क्षेत्रं लिङ्ग शिवमयं स्मृतम् । तस्माइरिहरचेवे पूजयेच्छराथुतम् । भवेच्छिलाशतैः शस्ता चतुवर्गपालप्रदा ॥ अध हारकाशिलामाहात्माम् ॥ स्कन्दपुराणे ॥ हाराचक्र- शिला देवि ! भद्रा माशसमुद्रिता। तत्यानसहितं तत् स्या- त्तीथं हादशयोजनम् । म्लेच्छदेशे शुचौ वापि चक्रासो यत्र तिष्ठति। योजनानि तथा वीणि मम क्षेत्र वसन्धर ।। तन्मध्ये मियते यस्तु पूजकः सुसमाहितः । शतबाधाविनिर्मुलो न पुन: मोऽपि जायते। चक्राद्वितस्य सान्निध्ये यत्कर्म कियते नरे। मानं दानं नयो होम. सर्व भवति चाक्षयम्। संवत्सरन्तु यत् - ·पापे मनसा कर्मणा कृतम्। तत्सर्वमश्यते प'मा समयका दानतः । ज्वरदाहो विपश्चैव अग्निचीरभयं तथा । सर्वे ते प्रशमं यान्ति सतञ्चकाङ्कमानात् । भूतप्रेतपिशाचाच डाकि- न्यच वसुन्धरे।। सर्वे ते प्रलयं यान्ति पञ्चचक्रान्वितं न्यसेत् । ६८२ प्राणतोषिणी। . भक्त्या था यदि वाभत्या चक्रावं पूजयेन्नरः। अपि चेत् से दुराचारो मुच्यते नात्र संशयः। संवत्सरन्तु यः कुर्य्यात् पूजा- स्पर्शनदर्शनम् । विनाशाख्येन योगेन मुच्यते नात्र संशयः । अथ हारकाशिलावर्णविशेषलक्षणम् ॥ पद्मपुराणे ॥ कृष्णा मृत्यु प्रदा नित्यं कपिला तु भयावहा। औन्मत्त्य करा दद्यात् पीता धनविनाशिनी। धूम्राभा पुत्रनाशाय भग्ना भार्याधनापहा। श्वेतास्तिलाः सुमम्पू णाः सर्वकामार्थ- दायिका । अच्छिद्रचक्रा मा पूज्या दुःखदारिद्रानाशिनी । वर्तुला चतुरस्रा च पूजिता मिद्धिदायिका। सुखदा समचका च विषमा दुखदा भवेत् ॥ निषिद्धशिलापि तत्रैव ॥ छिद्रा भग्ना विकोणा च तथा विषमचक्रिका । अड़चन्दाकृतिर्या च पूज्यास्ता न भवन्ति हि । योगपारिजाते तु विशेषः ॥ भिन्नश्चैवार्थनाशाय स्थूलो बुद्धि- विनाशकः। दोघंचायुर्हरो जे यो रूक्ष ऋद्धिविनाशकृत् । शुक्रवणी शुभा जेया दन्तचका तथैव च । चक्रभेदे मूर्ति भेदोऽग्नि पुराणे उक्तो यथा ॥ सुदर्शनस्त्वे क- चक्रे लक्ष्मीनारायणो दये। अच्युतः स्यात्तचिके च युतो देव- स्त्रिविक्रमः । चकारो वाथै विचक्रोऽच्युतस्त्रिविक्रमी वेत्यर्थः । जनार्दनयतुथको वासुदेवय पञ्चभिः । पट्चक्रथैव प्रद्युम्नः मदर्षणय मतभिः । पुरुषोत्तमद्याष्टचक्रो नवव्यूही नवात्मकः । दगायतारो दगभिर्दशैकेनानिरुद्धकः। द्वादशात्मा द्वादशभि- गरुडपुराणे त चतुयक्रयतुर्भुज इति रस कमनकः॥

·प्राणतीषिणो। विशेषः । चक्रभेदेन विशेषोऽपि तत्रैव ¥ एकचक्रशिला पूज्या मुनिमुशिफलप्रदा। विचक्रयायुतो देवो देवेन्द्रत्वफलप्रदः । श्रीमदो रिपुहन्ता च चतुथको जनार्दनः। पूजयेडलिसंयुक्त सुगन्धैः कुसुमादिभिः । पञ्चभिर्वासुदेवः स्यात् प्रभुवः सदा- चितः । जन्ममृत्यु भयाचाता भवेनैवात्र संशयः। पड़ भिश- व प्रद्युम्नो लक्ष्मौकीर्ति प्रदो भवेत्। पूजितो भक्तिभावेन चक्रतीर्थशिलोद्भवः । बलभद्रशिला या सप्तचवादिता खग। पूजितस्तुष्यते देव: पुत्रपौत्रग्रदो भवेत्। वान्छितं वसुभियन- ददाति पुरुषोत्तमः । नवव्यूहो नवचको दुर्लभं यत् सुरैरपि । पूजितः केशवस्तस्य ददाति स्थानमुत्तमम् । राज्य दो दशभि- चक्रर्दशावतारसजकः। दशावतारपूजा स्याञ्चक्रावस्यास्य पूज- नात् । एकादशभिरैश्वर्यमधिकच प्रयच्छति । पूजिती भक्ति- भावेन चक्रतीर्थशिलोद्भव। तवैव प्राप्यते देवसको दशभि- थितः। पूजित: सर्वकामाणामनन्तफलदायकः। द्वादशात्मा स विज यो भुक्तिमुक्तिमदोऽचितः । अत ऊई यरात्मासौ सदा प्रीतिविवर्दनः । पूनित: सर्वलोकात्मा विष्णुलोकमदायकः । इति चक्राङ्कितशिताः कथिताः कुलनामतः ॥ एकचक्रविषये विशेपस्तु । प्रयोगपारिजात एकचक्रविशेषोऽस्ति में विशेष- स्तथोच्यते । शुकरक्त रथा रक्तं द्विवर्ण बहुवर्णकम् । यद्य क- चक्रिण स्युच तेषां संञा भवेत् क्रमात् । पुण्डरोक' प्रलम्बनो रामो वैकुण्ठ एव च । विश्वेश्वर इति ब्रह्मन् ! तेषां पूजाफले शृणु । मोचं मृत्यु विवादञ्च दारिद्रा परतन्त्रताम् । ददाति पूजकस्यासौ तस्मात्तां परिवर्जयेत् । इति हारकाशिला- लक्षसम्॥ ब्रह्माण्डपुराणे ॥ सर्वत्र लोहिताकारा मूर्डिरक्तप्रभा मता। अपोठ पौठमाविश्य कृत्वा सम्प्रोक्षण विधिम् । त्यजेत्तत्र शिव ·। - - प्राणतोषिणी। तेषां प्रतिष्ठा न च सोय । दग्ध' क्षण क्षताङ्गञ्च क्षिपेल्लिङ्ग जलाशये । सन्धानयोग्यं सन्धाय प्रतिष्ठादिकमाचरेत् । वरावा- पिकलं निङ्ग देव पूजापुरःसरम् । श्रादाय सृदि सन्धानं प्रा. गाचाप्युक्तमाचरेत् । पृष्ठे लिङ्गे चावरे वा शूद्रौघप्रतिष्ठिते । रुट्रामामे कृते धीमान् विशोध्यात्र अमर्चयेत् ॥ सिद्धान्तशेखरे ॥ लिङ्गाटोनाञ्च वोजानां प्रीयते विधिरूईतः । सर्वारिष्टविना- गार्थ मर्वप्राणिहितार्थकम् । लिङ्गस्य पण्डिकायाथ प्रतिमा मुखलिङ्गयोः । सर्वेपो परिवाराणां हयंप्रामादयोस्तथा । उहा- रखोइतिः प्रोक्ता चोहारे हेतुरुच्यते । स्फटिते खण्डिते भित्र दग्धे वा मति चाग्निना । उन्मत्तैः शवभिचौरैः करिणाम्भोज- माइते । लिङ्गे पोठादिके वापि विशीणे कालपर्ययात् । देह जीर्ण यथा देही त्यवान्यमुपगच्छति । लिङ्गादौनि तु जोणानि तथा मुञ्चन्ति देवताः। ततः प्रेतास वेताला जीर्ण दृष्ट्वाययन्ति च । लिङ्गादि सत्त्वशून्यत्वात्तथा च ब्रह्मराक्षसाः। कतुन पाणां राष्ट्रम्य तदग्रामस्य विशेषतः । पीडां कुर्वन्ति तेऽप्युया दुर्भिक्षमरणादिकम् । तस्मात् सर्वप्रयत्नेन कुर्य्याटु- हारपक्रियाम् ॥ इति लिङ्गायु धारविधिः । तप्रतिप्रमवस्तु तवेव ॥ स्वयम्भ वे च पीठे च वाणलिङ्ग तथैव च । पिभियासुरैर्देवैस्तत्वविद्भिः प्रतिष्ठिते । लिङ्गजी- गादिष्टेऽपि नोदारं तव कारयेत् । स्वयम्भुवादिलिङ्गाना लिनाले परित्यजेत् उत्पादिभिर्दु मानुपधु परित्य- क्षेत्। पौराशिानितं लिङ्ग स्थापयेनिन पुनः । यदि पुनम्नलिई नियण भवेत् तदा तदेय पुनः स्थापयेत् ॥ तथा। थापादगिरोहोनां कर्णनामाण्य होनकाम्। तादृशीं परि- पाराणां प्रतिमा परिवर्तयेत्। यष्ट्रय परिमाणच लिग वा मतिमापि पा । त्यस्तोम मानिन सध्येण प्रकल्पयेत् । कार- - ·ग्रामतोपिणी घेवान्यमानेन नान्यद्रव्येण तद्बुधः। नान्याकारच नामन्त्र स्थापयेत् पुनरुत्तमाम् । स्रोतमापहते लिङ्ग प्रासादे वा तद- न्यतः । तत्समीपगते देश स्थापयशाधवर्जिते। प्राकार पतिते हयें गोपुरे मण्डपादिक । तदाकारच तडव्य तन्मानं तव कारयेत् । कथं योग्यशिला ग्राखा अदुष्टाय तथाविधाः। हीन- ट्रव्यकृतं हम्यं थे, व्यः समाचरेत् । होन व्याप्यधिकं मान- माकारं वा न कारयेत् । एवमुक्तेन मार्गेण दोपैरतौविचारयेत्। लिङ्गपीठादिकं जीणं तदुहारं तदाचरेत् । तिथिनक्षत्रवारादी- स्तदर्थ न विचारयेत् । नौणं चोदारयन्नौर्णमजीणं रक्षयेट- बुधः ॥ अग्निपुराणे॥ सुस्थितं दुःस्थितं वापि शिवलिङ्गन चालयेत् ! शतेन स्थापनं कुर्यात् महस्रेण तु वापनम् । सुस्थित- दुःस्थितलक्षणमपि तवैव । पूजितादिभि संयुक्त जीर्णाद्यमाप सुस्थितम् । पूजया रहितं यत्तददुष्टमपि दुःस्थितम् । अथ शालग्रामपूजा श्री सहस्रशीर्पा पुरुषः सहस्राचः सहस्रपात् । स भूमि सर्वतो कृत्य अत्यतिष्ठद्दशाङ्गलम् ॥ इत्यादि- ना पुरुषसूलमन्त्र रेकेन दाभ्यां विभिर्वा शङ्खजलेन जलान्तरण वा भालग्राम नापयित्वा नववस्त्रेण कराभ्यां वा जलमपनीय सचन्दनतुलसीपवोपरि निधाय तस्योपरि सचन्दनतुलसीपत्रं दत्त्वा ताम्रादिया। संस्थाप्य मामान्याय संस्थाम्य गणेशादि- त्यादिनवग्रहेन्द्रादिदशदिक्पालान् सम्पूज्य पुनरय स्थापन सला । नां हृदयाय नम इत्यादिना श्रङ्गन्यासं करन्यासञ्च वि. धाय शालग्रामस्य पूर्वाद्यैशान्यन्तं कर्ने हर्वे धावे विधात्रे सामवेदाय यजुर्वेदाय ऋगवेदाय अथर्ववेदाय प्रणवादिनमोऽ- न्तेन यूजयेत्। तत: पुथ्य यहीत्वा ध्यायेदयथा। ओं ध्येयः सदा सविटमण्डलमध्यवर्ती नारायण: मरसिजासनसन्निविष्टः । केयरवान् कनककुण्डलपान किरीटी हारी हिरण्मयवपुर्धतशः ·.. प्रावतीषिणी। इचक्रः ॥ इत्यनेन ध्यात्वाखशिरसि पुष्पं दत्त्वा मानसोपचारच सम्प ज्य पुनावा एतत्यायं भी नमी नारायणाय नमः । एपोऽर्घ इति यजुर्वेदी। ऋग्वेदी तु एपोऽव्यः । सामगदिद- मध्यं' इति वदेत् । अयः पुमान् यजुवेव निर्यकारो विधीयते । छन्दोगानां लौवलिङ्ग पिण्ड लिनविपर्ययः ॥ इति वचनात् । तत एतदाचमनोयम् । एप गन्धः। एतत् पुष्यम् । एतत् तुलसी. पत्रम् । एष धूपः । एष दीपः। एतवैवेद्यम् । एतत्यानार्थ- जलम् । एतत् पुनराचमनोयम् । एतत्ताम्ब लम्। इत्यादि यथाशक्ति सम्य ज्याक्षरपूजां कुर्याद यथा ॥ ओं ओं नमः । षों ननमः । श्री मो नमः । श्री ना नमः। श्रीरानमः । श्रों य नमः । ओं णा नमः । श्री य नमः । ततश्चक्र पूजयेत् । चक्रा- पूजाप्रमाणमग्रे वक्ष्यते । पूनाक्रमो यथा । श्री आचक्राय नमः । एवं विचक्राय । सुचक्राय। वैलोक्यरक्षणचक्राय । मुदीना चक्राय । दैत्यान्तकचक्राय । असुरान्तकचक्राय । जगचक्राय। परमचक्राय। भालग्रामशिलाधिष्ठावासुदेवाय । प्रणवादि- नमोऽन्तेन पूजयित्वा यथाशक्ति जवा गुद्यादिना जपं समय । ओं अविनयमपनय विष्णो! दमय मनः शमय विषयरसढ- श्णाम् । भूतदयां विस्तारय तारय संसारसागरतः ॥१॥ दिव्य- धुनीमकरन्दपरिमलपरिभोगसच्चिदानन्दे। श्रीपतिपदारविन्दे भवखेदच्छिदेऽरविन्दे ॥२॥ सत्यपि मैदापगमे नाथ ! तवाह न.मामकीनस्त्वम्। सामुद्रो हि तरङ्गः कचन समुद्रो न तारङ्गः ॥३॥ उद्धृतनगनगभिदनुनकुलामित्रशशिष्टे । दृष्ट प्रभवति नभवति भवतिरस्कार: ॥४॥ मत्स्यादिमिरवताररवतारय तां सुधाम् । परमेश्वर ! परिपायो भवतापभोतोऽहम् ॥५५ दामो दर । गुणमन्दिर ! सुन्दरबदनारविन्द ! गोविन्द । भवजसधि- मधनमन्दर । परमं दरमपनय वं मे । नारायण ! करुणामय !

·प्राणतोषिणी। शरणं करवाणि तावको चरणौ। इति षट्पदी मदोये वदन- सरोजे सदा वमतु ॥ ६॥ इति यमेनीना घट पदो ममाप्ता। इत्यनेनाध्य पात्र गृहोला प्रदक्षिणत्रयं कुर्यात् । ततः शन शिरसि मामयित्वा विभिरष्टाङ्ग पञ्चाङ्ग वा प्रणमेत् ॥ यथा । ध्येयं सदा परिभवनमभीष्टदोहं तौर्यास्पदं शिवपिरिचिनुतं शरस्थम् । भृत्यातिहं प्रगतपालभवाब्धिपोतं वन्दे महापुरुष ! ते चरणारविन्दम् ॥ १॥ त्यत्वा मुटुस्त्वजसरसितराजलक्ष्मी धर्मिष्ठ आर्यवचसा यदगादरख्यम् । मायामृग दयितयेपित- मन्वधावन्दे महापुरुष! ते चरणारविन्दम् ॥ २॥ श्री नमो ब्रह्मण्यदेवाय गोब्राह्मपहिताय च । नगडिताय लष्णाय गोवि. दाय नमो नमः ॥ इति प्रणम्य प्रार्थयेदयथा। नाथ ! योनि- महमेषु येषु येषु व्रजाम्यहम् । तेषु तेवयुता भक्तिरच्युतास्तु सदा त्वयि ॥ या प्रोतिरतिरेकाणां विषयवनयायिनी। त्वाम- नुस्मरतः सा मे हृदयानापसर्पत ॥ युवतीनां यथा यूनि यूनाच युवती यथा । मनोऽभिरमते तहम्मनो मे ग्मतां त्वयि ॥ ततः छतार्थोऽम्मीत्य का तथा विभाव्य च नृत्यगोतादिक कृत्वा। नों कृष्णकपण! महाबाहो!भतानामात्तिनाशन । सर्वपापप्रशमनं पादोदकं प्रयच्छ में । इत्यनेन चरणामृत पीत्वा तच्छेषम्। भी अकालमृत्यु हरणं सर्वव्याधिविनाशनम्। विष्णुपादोदकं पुण्यं शिरसा धारयाम्यहम् । इत्यनेन शिरमि धारयेत् । गि. रसि धारणफलन्तु अकालमृत्यु हरणं सर्वव्याधिविनाशनम् । भालग्रामशिलातोयं योऽभिषेक समाचरेत् । सम्रातः मर- तोर्येषु सर्वयज्ञेषु दौनितः । पौवा शोर्प धारयेयो विष्णुलोकं सगच्छति वीरमित्रोदयकृतहबारदोये ॥ हदि रूपं मुखे नाम नैवेद्यसुदरे हरे । पादोदकञ्च निर्माल्य मस्तके यसब घोडच्य तः । मृत्युकाले तु यस्याये दीयते पादयोर्जलम् । अपि ·.. १ मागतोपियो। पापसमाचारः स गच्छेडिशुमव्ययम् इति मृत्यु काले विषणु- पादोदकभक्षणफलम् । तीयञ्च तुलमीश्वेव चन्दनं हिजमकम् । 'घण्टी ऋचा शिला तामनवभियरणाटकम् । ऋचा पुरुषसूक्ता- मन्त्र इति चरणोदकलक्षणम् । वशिष्ठमंहितायाम्। शाल- ग्रामशिलातोयमपोवा यस्तु मस्तके। प्रक्षेपण प्रकुर्वोत ब्रह्महा सं निगद्यते। विष्णोः पादोदकं पीतं कोटिजन्माघनाशनम् । तदेवाष्टगुण पाप भूमौ विन्दुनिपातनात् । ' विष्णुपादीद. कात्पूर्व विप्रपादोंदक पिवेत्। विरुईमाचरन्मोहादात्महा स निगद्यते पृथियां यानि तीर्थानि तानितीर्थानि सागर । मागरे यानि तीर्थानि परें विप्रस्य दक्षिणे।' इति विष्णुपादादक- माहात्मागर्भपानमन्त्रः । वत्स ! तुभ्यं मया दत्त पिव शेपं जरा- मृतम् । सर्वदा सुग्वदं देवा जयं देहि रियु दह ॥ इति पादो- दकदानमन्त्र इति प्रमशानिखितम् ।। नैवेद्यमक्षणमन्त्र । ओ उच्छिष्टभोजन तस्य वयमुच्छिष्टकाशिणः । येन नोन्नवरा- हेण हिरण्याक्षो निपातितः दधिवामनादेमन्त्रविशेषादयस्तु तन्त्रमारेऽनुमन्भेयाः ॥ इति प्राचीनपतिधृतशालग्रामपूजा ! अथ विष्णुपूजा ॥ मनत्वमारतन्त्र द्वितीयपटले । बाह्ये मु- हर्ने उत्थाय शुचिर्भूत्वा समाहितः । आमने उपविश्याथ गुरु' नत्वा पटाञ्जनिः। प्रात्मानं ब्रह्मणो रूपं चिन्तयञ्च मुहुर्मुहुः । जमा मन्वञ्च मधेषां वाटिना विजयी भवेत्। तत. मात्वा शचिर्भूत्वा मध्यादीन् 'वैटिकांस्तथा। कुयाद गुरुपदेशेन नौकिकानपि देशिकः। श्रीक्षण तर्पयामोति मूलसुच्चार्य तर्पयेत्। पूजाहार चोपविश्य पादप्रक्षालन सुधीः । शिखाया बन्धनदेव शास्त्रमन्त्रेण मन्ववित् । पाचम्य हारदेवास्तु पूजयेत् साधकोत्तमः। डारदेवतापूजा त पूर्वमुक्ता। विधानुञ्चाटयित्वा तरतभूम्यावियोधनम् । गुरु नत्वा गणेयञ्च वास्तुपूजा समा. ॥

·प्रायतोषिणी। १८८ चरेत। ब्रमाणं पूजयित्वा तु आत्मामनमतः परत् । भूत- । शुद्धिं विधायाध देवोऽह चिन्तयेवुध । ऋयादीन न्यस्य सर्वत्र माटकान् तन परम । प्राणायामत्रय कुयाङ्गन्या-. सञ्च मन्ववित्। आचक्रञ्च विचकच्च सुचक्रश्च द्विजोत्तमः । वेलोक्यरक्षण चक्रमसुरान्तकमेव च सुदर्शनं जगचक्र दैत्या. न्तं परमं महत् । एके पूर्व त. कत्वा चक्रशब्द नियोजयेत् । चतुर्यन्तञ्च मंमाध्य स्वाहाशब्दमनन्तरम । तथा चाङ्ग समु. चार्य प्रत्ये कैकं, नियोजयेत् । नमः स्वाहा वषट् कवचाय हुँ मन्त्र कम् । इदि मूर्ध्नि शिखादेश तनौ दिक्षु यथाक्रमम् । मशक्तिभि, कुशवायैामं कुर्याद विचक्षण'। विभूतिपजरं न्यस्य न्यसेतु मूर्तिपञ्जरम्। तत्त्वन्यास प्रकुर्वीत करन्यास' तथा बुधः। मन्त्रन्यासं प्रकुर्वीत व्यापकञ्च विधा न्यसेत् । विभूतिपञ्जरन्यासं यत्र यत्र दशाक्षरम् । एवं कल्पोक्तकान् न्यामान् क्रमेण परिकल्पयेत् ॥ न्यामस्तु तन्त्रसारकारेणैव धृत इति ॥ तथा। शसस्थापनकञ्चामि कुर्याद् गुरूपदेशत. अयं चापि तथा कृत्वा द्रव्यमभ्युच्य यनत । पोठं प्रकल्पा देहेपु धर्मादौन पूजयेत्तत। हृदि चैव अनन्तादीन पूजयच्च यथाविधि। वाह्य मुखं गृहस्थम्य वर्णिनोऽन्ते प्रयूजनम् । भास्करच गणेशञ्च शिव दुर्गा प्रपूजयेत्। यन्त्र निर्माय तामे तु अनन्तादीन् प्रपूजयेत्। अस्य कोणेषु धर्मादोन तत्याऽधर्म- पूर्व कान् । मध्येऽपि पूजयेन्नित्यमनन्तादीन् चतर्दश । केशरेषु च पूज्या वै विमलाद्याच देवता । प्रात्मान देवता भाव्य खनामापुटकेन तु नि सार्य पूजयेद्दे व सदावाध प्रयनत । अनन्ताधेश्च वोजैश्च प्राणस्थापनमाचरेत् । पहाटीथैव यत्नेन पूजयेदाहतोगणान् । धूपदीपो समामाद्य नैवेद्यच निवेदयेत्। नवा मन्त्रञ्च तन्त्रोक्त पूजयेद्द ववत् ·प्रापतोषिणी। 1 योलणं तर्पयामीति मुलमुच्चार्य यवतः। वारवयाय तोयन तयन्मन्बमसके। प्राणायामवयं कला व्यापक वयं न्यसता स्वतन्बोन विधिना प्रयोगं कुरुते सुधीः । इति विषणपूमा. सूत्रम्॥ ক্ষপ্ত বিশ্রীমঃ ॥ योगिनोपटले, मीमरूपो वराहय नरसिंहोऽथ वामनः । पायात देवो वरदो मम नारा- यणोऽपतः । इत्यावाहनम्। सुरेशम्य पादपीठे पत्रकस्मित- मासनम् । सर्वतत्त्वहितार्थाय सिष्ठख मधुसूदन : रत्वासनम् । पायच पादयोध ! पानाभ ! सनातन विष्णो! कमल. पवास ! यहाण मधुसूदन ! ॥ इति पाद्यम् । वैलोक्यपतीनां पतये देवदेवाय एव च । प्राय द्वषीकेशाय तमी श्रीविष्णवे नमः। इत्यध्यम् । मन्दाकिन्यास्तु से वारि जय पायं हरारामम् । रहाणाचमनीयं वं मया भक्त्या निवेदितम् इत्याचमनोयम् त्वमापः पृथिवी चैव ज्योतिस्ववतिरेव च । लोकसंवित्तिमा- वेण वारिणा सापयाम्यहम् ॥ इति मानम् । देव! वस्त्र समायुवं यावर्णविभूपितम्। वर्षवर्णप्रभेदेन वासती तव केशव ! ॥ इति वस्त्रम् । शरीर ते लेपयामि चेष्टा सैव च केशव ! । मया निवेदितो गन्धः प्रतिग्रा विलिप्यताम् ॥ इति गन्धः। ऋगवेदा- दिषु मन्त्रण शोधितं पद्मयोनिना। सावित्रोग्रन्यिमंयुक्तमुपवोत. मथाक्षयम् । इत्युपवीतम्। दिव्यवर्णसमायुक्ता वडिभानुमम- बिता गात्राणि शोभयन्ले के अलदारास्तु मानवा: । त्त्यल- द्वारः । वनस्पतिरसो दिव्यो गन्धाधः सुरभिश्च भोः। निवेदितो भत्या धूपोऽयं प्रतियताम् इतिधूपः । सूर्यचन्द्रव विद्यश्च त्वमेवाग्निस्तथैव च । त्वमेव ज्योतिषां देव ! दीपो- ऽय प्रतिग्राह्यताम् । इति दीप:। अन पञ्चविध देव !. रसैः पभिः समन्वितम्। मया निवेदितं भक्त्या नैवेद्य मया ·प्राणतोषिणी। -- तक के शव ! ॥ मत्स्य सूते उपरिभागे भष्टचत्वारिंश- पटले विशेषः । सुमेरोः पादपीठान्ते पद्मकल्पितमासनम् । सर्वसत्त्वहितार्थाय रहाण मधुसूदन ! ॥ इत्यामनम् । सुपाय पादयोर्देव! पद्मनाभ ! सनातन | विषयो । कमलपवाद! रहाण मधुसूदन ! ॥ इति पाद्यम् ४२ वैलोक्यपतीनां पते ! देवदेव ! जनार्दन।। रहाणाध्य जगन्नाथ ! नानामलयजं प्रभो ! ॥ इत्ययम् । ३ । मन्दाकिन्यास्तु यदारि सर्वपापहर शुभम् । यहाणाचमनीयं व मया भत्त्या निवेदितम् । इत्याचमनीयम् ॥ ४ ॥ मधुपर्क महादेव ! ब्रह्माद्य परिकल्पि- तम्।मया निवेदितं भत्या ग्टहाण मधुसूदन! इति मधुपकम् १५४ दिव्यवस्त्रसमायुक्त बहुतन्तुविनिर्मिते । सुवर्णप्रभवे देव ! वामसी तव केशव : ॥ इति वस्त्रम् । ६। ऋग्यजुःसाममन्वेषण निर्मितं पद्मयोनिना। सावित्रीनन्यसंयुतामुपवीत तवा- च्युत !॥ इत्य पवोतम् । ७। वनस्पतिरमोत्पन्नो गन्धाव्यः मुरमम्मतः । पाने यः सर्वदेवानां धूपोऽयं प्रतिग्टह्यताम् । इति 'धूपः । ८ । सूर्याचन्द्रमसाज्योतिर्विद्यु दग्न्योस्तथैव च । त्वमेव ज्योतिषां ज्योतिदीपोऽय प्रतिग्टताम् ॥ इति दीप' 151 अन्न चतुर्विवञ्चैव रमै पड्भिः समन्वितम्। मया निवेदितं भत्त्या नैवेद्य तव केशव ! । इति नैवेद्यम् । १. । दिव्यतन्तुसमायुना वह्निभानुसमन्विताः । गात्राणि तव योभन्तामलद्धाराः शमा इमे । इत्यनारा: ।११। नारदपञ्चरात्र तीयरात्रे पञ्च- दशाध्याये । व्याम उवाच । वच्चेऽक्षयधनावास्यै प्रतिपत्ति थियः पतेः। सगुप्तां धननाथाय यहे वै: थीयते सदा। हारा. वत्यां महसाकभास्वरेभवनीतमः । अनत्यः कल्पव वोते तु मण्डपे तथा। गलद्रवमयस्तम्भहारतोरणकुछ। फुझसगुनसच्चित्रवितानालम्बिमौक्तिके। पद्मरागस्थनीराजद्रव- - - ·७०२ प्रापतोषिणी। - नद्योय मध्यतः । प्रमाहतगतद्रवमणिकल्पतरोरधः । रसदी. पावलिभिः दीपितदिगन्तरे। उद्यदादित्यसहाशमानसिंहा- सनाम्ब जे। समासीनोऽधु तो ध्येयो हतहाटकसबिभः । ममा- नोदितचन्द्रा राडिकोटिसमद्युतिः। सर्वाङ्गसुन्दरः मौम्यः सर्वाभरणभूषितः। पीतधामायक्रगदगदापोमवला जः । अनाहतोज्यलद्रवधारो मुकुलसंस्मृगन् । वामपादाम्बु जाग्रेण अच्युतो पन्नयच्छविम् । रुक्मियो सत्यभामास्य मूईि रवीध. धारया। सिञ्चन्यो दक्षवामस्ये स्वदो:स्वकलसोत्थया। लम्बे ज्योति:सुनन्दा वा शान्त्योदकलमौतयोः। ताभ्याच दक्षवामस्खे मिवन्दासुलक्षणे । रत्ननद्याः समुत्य रमपूर्ण घटी तयोः । जाम्ब बतो सुशीला च दिशन्त्यौ दश वामने। हरेः पोड़श- सामसंख्याता: परितः प्रियाः । ध्येया: कनकरबौधधारायुक- कलसोज्वला:। तदहिथानिधयः पूरयन्ती धर्धराम् । तदहि- पाय: सर्वे पुरोवञ्च सुरादयः । ध्यात्वैव परमात्मानं विंशत्यन्तं मनु' जपेत् । चतुर्लक्ष हुमेदाज्याविंशतिमहसकम् । शक्ति श्रीपूर्वकोण्ठादशात्रो विंशतिरम्भकः । मन्त्रेण न सहनोऽन्यों मनुर्म हि अगचये। ऋपिब्रह्मास्य गायत्री छन्दः कृष्णस्तु देवता। पूर्वप्रोतवदेवास्य वोजशयादिकल्पना। कल्पः सन- का मारोतो मन्त्रस्यास्योच्यतेऽधुना। पौठन्वासान्तिकं क्त्वा पूर्वोक्तमतः सुधौः । करहन्धानुलितले व गपटकं प्रविन्यसेत् । सल्लेगा, व्यापमं कृता. मातमा सनरम्य धाम ।। संहार- मार्गेण दश तत्त्वानि विन्यसेत् । पुनश्च व्यापकं कला मन्त्रवण - स्तनौ न्यसेत् । मूटैि भाले भुवोर्मध्ये नेत्रयोः कर्णयोनसोः । अनेन चिचुके कराटे दोमुले हरि तुन्दको । नाभौ लिट्ने तथा- धारे को जान्दोय महयो । गुल्फयोः पादयोन्यस्येत् सृष्टिरेषा ममरिता। स्थिति ईदादिनासान्ता संहतियरणादिका । विधा- ५ ·प्राणतोषियो। येवं पञ्चवलः स्थित्यन्त मूर्तियनरम् । सृष्टिस्थिती च विन्यस्त्र षड़ान्यासमाचरेत् । गुणाग्निवेदकरणाद्यक्षमध्यमाः स्मृताः सुद्रां बड्डा किरीटाख्या दिग्वन्द पूर्ववञ्चरेत् । एवं ध्यावा- येद गैर मूर्तिपतरपूर्वकम् । अथवाभ्यर्थयेहिष्णुं तदर्थ मन्त्र- मुच्यते । गोमयेनोपलिप्याची तव पोठं निधापयेत् । विलिम्य गन्धप न लिखेदष्टदलाम्बुजम् । कर्णिकायान्तु पट्कोप स साध्यस्तत्र तन्मुखम् । शिष्टैस्तं सप्तदशभिरक्षरāष्टयेत् स्वयम् । प्रागक्षरादिकोणेषु श्रियं शिष्टे सुसंविदम् । पडक्षरं सन्धिषु च केशरेषु विस्विशः । विलिखेत् सारगायत्री मालामन्तं दला- टके। पटशः संलिख्य तहाध्ये वेष्टयेन्मारकाक्षरैः । भूविबश्व लिखेडाह्ये दिग्विदिक्षु समाहितः । एतन्मन्त्र हाटकादिपावे- वालिख्य पूर्ववत् । साधित धारयेदयो वै सोऽर्यते विदशैरपि। स्थाहायबी कामदेवपुष्पवाणी च डेऽन्तको। विद्महे धीमहि- युतैस्तनोऽनङ्गः प्रचोदयात्। जबास्य पादौ गोपालं मनूना बनरक्षनम् । नृत्य ते कामदेवाय डेऽन्त' सर्वजनप्रियम् । उवा सर्वजनान्ते तु सम्मोहनपदं तथा । ज्वलज्वलमज्वति प्रोच्य सर्वजनस्य च । वृदयञ्च मम ब्रूयादशं वारा युग शिव ! | प्रोक्तो मदनमन्त्रोऽयं चत्वारिंशद्भिरक्षरैः। जपादो मारवाजा. यो जगत्तयवशोकरः । भूयह चतुरस्र स्यादष्टवर्धावभूषितम् । पोठ पूर्ववदभ्यर्य मूत्ति सबल्या पौरुपीम्। तसावायायुतं भल्या सकलीगत्व पूजयेत् । आसनादिविभूपान्त च न्याम क्रमायसेत् । सृष्टिस्थितिं पडङ्गच किरीट कुण्डलद्दयम् । शच चक्र गदां पद्ममालां ग्रोवत्सकौस्तुभम् । गधाक्षतप्रसूनच मूलेनाभ्यर्थ पूर्ववत् । प्रादो वडिपुरइन्दकोणेष्वङ्गानि पूज- येत् । सशकिराशिबावर्मानेवमन्त्रमिति प्रामात् । वासुदेव: समयः प्रद्युम्रयानिरुदयः। अम्यादिदलमूलधु शान्ति- - ·प्रागातीपिणी। लक्ष्मीः मरस्वती। रतियादिय ते पाठान्ततोऽटी महिपी जत्। तद्दहियन्द्रवधाचा पाहतो: मम्मपूजयेत् । इति मप्ताहतिज्ञत. मभ्यर्याय तमादरात् । प्रोणय धिम्न पडाध्यमियेण तु पयो- भमा । राजोपचारं दत्त्वाथ स्तुत्वा नवा च केशवम् । उदा. म्याप्य बहदये परिवारगणे:सह नलात्मानं गमभ्यय तन्मयः प्रजपेन्मनुम् ।रत्नाभिपेफध्याने याविंशत्यन्तायिये ततः । जप- होमाञ्चनयानयोऽमुं प्रजपते मनुम् । तद्वेश्म पूर्यते रत्नम्वर्ण धान्यैरनाहतम्। पृथ्वी करतले तम्य मवंशयकुलाकुला। पुर्मिनः सुमम्पन्नः प्रयात्यन्ते परां गतिम्। बझावभ्यर्थ गोविन्द मधुप्पः मिततण्डनैः। प्रान्यातरयुतं हुत्वा भस्म तन्मूर्डि धापयेत् । तस्याबानां ममृद्धिः स्यात्तही सर्व योषितः । प्राज्य नक्ष हुमेनपोर्या मधुरालतैः । थिया तस्यन्द्र- मैश्वध्ये रूपा नाशिक्षिते ध्रुवम् । मलादिवरतलाभाय सला. कुसुमै हुँ मैत्। तवाकति ब्रुवन्तो वा चकाद्यङ्गाननां विना। विशत्यन्तोक्लयजलधिया ध्यायेदधाच्य तम विरदाभयहस्ताभ्या लिप्यन्त खान के प्रिये ! । पद्मोत्पल की ताभ्यां लिष्ट चक्रधरी- भवलम् । दशल जपेदाज्यैस्तावत् साहसहोमतः। मिद्धाविमौ मनू मम्पत्सुखमौभाग्यदौ नृणाम् । मारशक्तिवशापूर्व शक्ति: योमान मनुवयम् । एतेषां मनुवर्णानां नाम कुर्याद- दशान्तवत् । शङ्खचक्रधनुर्वाणपाशाइ धगेरगाः। वेणुधमन धृतं दोभ्यां ध्येयः कृष्णोंदिवाकरें। प्राद्यगणो ध्यानमेव हितीये विशतस्तु तत् । दशान्तरलतीये स्थात् दिक्पादेव ममना । पञ्चल जपेत्तावदयुतं पायसैई मेत् । तत: सिधास्तु मनवी नृणां मम्पत्तिकान्तिदा । अथ विष्णुनाममाहात्माम् ॥ मत्यमूक्तो महातन्त्र पोडश- पटले ॥ विष्णुनामानि पुण्यानि कोत्तयन् प्रहरे प्रिये ।। कोटि- ·प्राणतोषिणी। कल्पमहस्राणि वैकुण्ठ वसते नरः । नामक वैहितीयश्च वतीयं धिक्षणे चणे। कोर्तयन् भक्तिभावेन विष्णु नीकं व्रजेत् प्रिये !! कीर्तयन् हरिनामानि भत्या पुण्यानि वै शुभे ! । महाभयेषु मर्वेषु न भयं विद्यते क्वचित् । कुर्वन् वा कारयेहाभिही. रात्रश्च व प्रिये । नोवा कुलमामाणि मामाशोत्ये व तत्वतः। नामाक्षरं गुणयुतं भावमन्वेण सम्मिसम् । विसन्ध्य कोर्तयेद- यस्तु म गच्छेवैष्णव पुरम् । वैष्णवानां नराणाच अर्धयन्ति सदा प्रिये ! । सर्वपापविनिमका: शिवलीकं प्रयान्ति ते । श्री नमो नारायणायेति ये वदन्ति मनीषिणः । किं कायं वहमि- मन्त्र मनोविचमकारकैः॥ अथ योकृपणशतनामस्तोत्रम् ॥ नारदपञ्चरात्र चतुर्थराव प्रथमाध्याये उमामाहेश्वरसंवाद । योक्षण उवाच ॥ वसुन्धरै ! दरारोहे । नानामष्टोत्तरं शतम् । मर्वमङ्गलमनल्यमणिमाद्य- ष्टसिद्धिदम्। महापातककोटि सर्वतीर्थफलप्रदम् । ममस्त- जपयजानां फनदं पापनाशनम् । शृणु देवि ! प्रवक्ष्यामि नानामष्टोत्तरं शम्। सहस्रनाम्नां पुण्यानां निराहत्या तु यत् फलम्। एकाहत्ता तु कृष्णम्य नामक तत् प्रय- छति । तस्मात् पुण्यतमचैतत् स्तोत्रं पापप्रणाशनम् । मोकणग्याष्टोत्तरशतनाम्नां श्रोशेष ऋषिरनुटुप छन्दः योक्तपणो देवता थोकणाष्टोत्तरशतनाम्नः पाठे विनियोगः । ॐ श्रीकृष्णः कमलानाथो वासुदेवः मनातनः । वसुदेवात्मजः पुण्यो लीलामानुपविग्रहः । श्रीवत्सकौस्तुभधरी यशोदावत्सली हरिः। चतुर्भुजम्नु चामिगटागजाम्ब जायुधः । देवकी नन्दनः यीशो भन्दगोपप्रियात्मजः। यमुनाकेलिसंहारी सुचकुन्दप्रसादकः । पोडशस्त्रोमहर्देशस्त्रिमहोमधुराततिः शुकवागमतावर्डी गोविन्दो गोविदां पतिः। वत्सपालम- ·प्राणतोषियो। सञ्चारी धेनुकासुरभञ्जनः। उत्तानतालमत्ता च तमालश्या- मलारुतिः। गोपगोपोखरो योगी सूर्यकोटिममप्रभः । इला. पतिः परं ज्योतिर्यादवेन्द्रो यहः वनमाली पीतवासा: पारिजातापहारकः । गोवर्द्धनाचलोदर्ता गीपालः मर्वपालकः । अजो निरष्लन: कामजनक: कन्जलोचनः । मधुहा मथुरानाथो द्वारकानायको बलो। हन्दावनान्तमचारी तुलमोदामभूषणः । स्थमन्तकमहत्ता नरनारायणात्मक' । कुल्लाकृष्णाम्बरधरो मायो परमपूरुष । मुष्टिकासुरचाणूरमहायविशारदः । संमारवेरी कमाग्मुिरारिनरकान्तक । अनादिब्रह्मचारीच कुणाव्यमनकर्षकः। शिशुपालशिरछेत्ता दुर्योधनकुला. तकत् । विदुराकरवरदो विश्वरूपप्रदर्शकः । वृषभासुरविवं- मी वाणासुरबलान्तकत्। युधिष्ठिरप्रतिष्ठाता वहिबहावत- सकः। जगह जगन्नाथो वेणुवाद्यविशारदः। पार्थमारथि- रव्यक्ती गीतामृतमहोदधिः । कालौयफणिमाणिक्यरञ्जित- श्रीपदाम्बुजः। दामोदरो यज्ञभोक्ता दानवेन्द्रविनाशनः । नारायण परं ब्रह्म पत्रगाशनवाहनः । जलकौडासमामलगोपी. वस्तापहारकः। पण्य लोकस्तीर्थवेद्यो वेदवेद्यो दयानिधिः । सर्वतीर्थात्मकः मर्वग्रहरूपी परात्परः ॥१०८॥ इत्येवं कृपादेवस्य नाम्बामष्टोत्तर शतम्। कपणन रुष्णभक्त न शुत्वा गोतामृतं. पुग। स्वावं कृष्णप्रियकरं कृतं तस्मान्मया श्रुतम् । कृष्ण नामामृत नाम परमानन्ददायकम्। अनुपद्रवदुःख पर- मायुष्यवईनम् । दानं श्रुतं तपस्तीथ, यत्क विह जन्मनि । पठता खतां चेव कोरिकोटिगुण भवेत् । पुत्रपदमपुवा- गामगतीनां गतिप्रदम्। धनावई दरिद्राणां जयेकूणां जया. पहम् शिशूनां गोकुलानाञ्च पुष्टिदं पुण्यवईनम्। वातग्रह ज्वरादीनां गमनं गान्तिमुक्तिदम्। समस्तकामदं सः - - ·प्राणतोषिणी। ९.७ - कोटिजन्माधनाशनम् । 'अन्ते तु कणस्मरणं भवतापभयापहम् । कृष्णाय यादवेन्द्राय ज्ञानशद्धाय योगने। नाथाय रुक्मिणी- शाय नमो वेदान्तवेदिने। इमं मन्त्र महावि ! जपेत्ररो दिवानिशम् । सर्वग्रहानुग्रहभाक सप्रियतमो भवेत्। पुत्र- पोत्र : परिहतः सर्वसिडिसमहमान् । निवेश्य गोपानन्ताप कृष्ण नायुज्यमानुयात् । इति नारदपञ्चरावे भानामृतसारे অনন্ত অমান্না স্বীদ্যানমননামান समाप्तम् ।। अथ काठपावादी विष्ण,पूजानिषेधः ॥ मत्स्यसूक्त घोड़श- पटले। स्वयं देवस्य वहन काष्ठपात्रे च पूजनम् । स्थापनं मृत्तिकापात्रे वय दारिद्राकारणम् । हस्ते च बदले कांस्य पाच रीतिसम्भवणे च नेत्रपात्र च त्वचि रौप्ये न चाच- येत् ॥ इति काष्ठादिपावं विष्ण, पूजादिनिषेधः ।। स्वर्णपान तथा साम्न शिलाया नारिकेलके। फले च वा पद्मपत्र किशकस्य छदेऽथवा। चलदलस्य छदै पूजा' यज्ञायुत- फलप्रदा किंशकस्य पलाशस्य ! चलदलोऽखत्यः ॥ इति स्वर्णा- दिपात्रे पिपा पूजाफलम् पञ्चदशपटले ॥ दद्यात् पुरुषसूक्त न एष्याण्य कमेव वा। अश्चितं म्याजगदिदं तेन सर्व चराचरम् । एकया वा ऋचा देवि! जाला दत्त्वा जलाञ्जलिम्। पौरुषेण च सतन मुच्यते सर्व- किल्वियात् । अन्तर्जलगतो जसा तथा सूक्ताच्च पौरुषम् । सर्व. कर्मविनिर्मुक्त: सर्वपाये: प्रमुच्यते। ज्ञातस्तु पौरुष सूक्त जपे- नित्यमन्द्रितः। संवत्सरेण देवयं वासुदेवं प्रपश्यति। इति पुरुषसूसमाहात्मरम् ॥ पोडशपटले ॥ मुशीतलेन तोयेन मापयेजलशायिनम् । ब्रह्मालोकमत्रांनोति यायदिन्द्रावतुर्दशा कुशपुष्योदकमानाद ·। নি তুমি प्राणतोषिणी ब्रह्मनोकमवाप्न यात्। रनोदकेन मावित्र कौवर हेमवारिणा । भौषधिप्रदानेन वाजिमेधफलं लभेत् ॥ दिपा मापनफलम् । सथा ॥ कनायस्य तु चूर्णेन यवचूर्णेन वा पुनः । हरिद्रा- माषचूर्णेन तथा तण्डुलजेन वा। एकेनोहर्तनं कुर्याद्विष्णु लोकमवा यात् ॥ इत्यु दर्तनफलम्। तथा । यवगोधूमलेपेन तथा चोष्णन वारिणा । प्रक्षाव 'देवदेवेशं वारुण लोकमानयात् ॥ इति द्रव्यविशेषेण देवगाव- प्रक्षान्ननफलम् ॥ तथा ॥ पादपीठन्तु यो दद्यान्मुखप्रक्षालनं तथा । घर्षयेद- विखपत्रेण मर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ अध विष्णोर्महासानं तत्रैव तुलामकरमेषेषु महास्नानं करोति यः । षष्टियुगसहस्राणि ब्रह्मलोके वसेचिरम् । पञ्चा- मृतस्त्र प्रत्ये कं पलानाञ्च शत शतम्। तदईञ्च तदई वा ततो होनं न कारयेत्। तथा तेलस्य देवेशि ! सहस्रेण घटेन च । पतिन च तदन तथा च शतधारया। सहमधारया मान महापातकनाशनम् । तदईन महेशानि ! तदन कलौ युमै पश्चविंशपनान्येव कपायस्य च सख्यया। उप्णोदकस्य च तथा वटमंख्या महेश्वरि । एवं यः कुरुते मानं कारयेहा महेश्वरि।। मप्तजन्मार्जितं पापं तत्क्षणादेव नश्यति। चतुम्तोलकमानेन ट्रयाणाश्च पृथक् पृथक् । चतुस्तोलकया पाथ होने मान न योजयेत् । तथा। शह स्थितेन तोयेन यः सापयति केशवम् । विष्णुमन्त्रेण देवेशि ! कुन्नानां तारयेच्छतम्। कपिलाचौरमा- दाय गत्वा यगम्निनि !। कन्यादानमहसस्य नापयित्वा फन्तं लभेत् । तदईञ्चान्यगोषीरं दिगुण कुशवारिणा। मडा. पना विसशेष पुष्पपवेगव धार्थयेत्। कलो लशेव देवेनि! ।

·प्राणतोपिणी। । ययातन विशेषतः । तदई मध्यमं नेयं तदईन कनिष्ठकम् । इति महासानादिमहापूजाकथनम् । अथ शमाहात्माम् ।। पद्मपुराये ॥ त्रैलोक्ये यानि तीयोनि वासुदेवस्य सेवया। पापं सहवाति विप्रेन्द्र ! तस्मा- च्छ प्रपूजयेत् । शह य सागरोत्पन्नो विष्णु ना वित: करे। निर्मितः सर्वदेवेषु पाञ्चजन्य ! नमोऽस्तु ते। दर्शनादेव गवस्य किं पुनः स्पीने कृते । विलयं यान्ति पापानि हिमवद्भास्करो: दये। पुरतो वासुदेव म्य पुगतजनलक्षणम् । गहमभ्यर्चितं तिष्ठेत्तस्य लमीन दुर्लभा। शव कृत्वा तु पानीयं सपुप्प मजलाक्षतम्। अध्यं ददाति देवस्य ससागरमहीफलम् । प्राप्त यादिति शेषः। अयं दत्त्वा तु गड्ढन यः करोति प्रद- क्षिणम्। प्रदक्षिणीकृता तेन सप्तदीपा वसुन्धरा। तीर्थोदकं हरमूवि भ्रामयेत् शशसंस्थितम् । भुक्ति ददाति वै तस्य क्षौर- सागरजा निये।। शालग्न तथा तोयं भामितं केशवोपरि। घहते शिरमा गङ्गा गङ्गास्रोतेन तस्य किम् ॥ अथ शङ्गलक्षण क्रियामारे ॥ प्रस्थानन्तु प्रतिश्रितः शङ्कः श्रेष्ठतमो मतः । स्तनांगपूर्ण को मध्यः कनिष्ठः क्रमशो भवेत् । सुथोणः पांशशिखर: स्निग्धो दीर्घः सुपद्धतिः। शहः स्यादर्शना- योग्यो योऽसावलिकचक्षुषः । अलिकचक्षुपस्त्रिपञ्चकः ॥ मलिनो निम्नशिखर: सरक्तः क्रिमिदष्टकः 1 हवः प्राणालिकः शो न म्यादयोग्यः सुराचने। गोक्षीरधवल: स्निग्धोदीर्घनालो वृहत्तरः। वृतो यो दक्षिणावर्तः स हिजः शसिंचकः । पूर्वोक्तलक्षणोपेतो वामावर्तोऽयान्वितः। शवोऽयं नातिसुलभः सोऽपि मुख्यः सराचने। दक्षिणावर्त विशेषयति कल्पतरौ। दक्षिणावर्त- गईन पाने औडुम्बरे स्थितम् । उदकं य: प्रतीच्छेत्तु भिरमा कृष्टमानसः। सप्तजन्मार्जितं पापं तत्क्षणादेव नश्यति ॥

·कृतं पापं तत्क्षणादेव नश्यति ॥ क्रियासारे ॥ तामस्फटिक- यज्ञेषु सुवर्णकलधौतयोः । न विद्यते भिवदोपो द्रव्येश्चन्येषु मातोपिणौ। स्वान्दे । दक्षिणावर्तगतस्य तोयन योऽर्चयेहरिम् । सप्तनम विद्यते । शवः शदो भवेत्तत्र तुषाभिधपणेन च ॥ तपो धान्य त्वम् ॥ मत्स्य सूतो पोडशपटले ॥• नदीतड़ागसम्भूतं वापोकूप दोडवम् । गङ्गोदकं भवेत् सर्व शहेनैव समुहृतम् । बैलोको .यानि तीर्थानि वासुदेवकपूजने । अछे तीर्थानि देवेशि । तमात् श' समर्चयेत् । दर्शनादेव गइस्य किं पुनः स्पर्शने कृते । विलयं यान्ति पापानि भास्करेण हिमं यथा । पुरती,वासुदेवस्य समुष्य सजलाचतम् । शङ्खमभ्यर्चितं येन तस्य लक्ष्मी न दुर्लभा । अध्यं दत्वा तु पहन या करोति प्रदक्षिणम् । प्रदक्षिणेलता तेन सप्तदोपा वसुन्धरा। क्षिा शमोदक शझे यः नापति केशवम् । अष्टाचरण मन्त्रेण मुच्यते सोऽपि सङ्कटात् । न भूमी स्थापयेत् शङ्ख' स्थापिते पालयेत् पुनः । चन्दनोदकेन दुग्धेन सूदकेनापि शोधयेत्। ओं त्वं पुरा सागरोत्पन्न विष्णुना वित: करे। निर्मितः सर्वदेवच पाञ्चजन्य ! नमोऽस्तु ते ॥ अथ विपदीलक्षणम् । वीरमिवोदयतसिदान्तसेखरे। पतापष्टिभिर्मावेरुत्तमा विहता विधा। उत्तमादिकामेदेन थन्विका विपदी मता। विचक्रपादसंयुक्त पादाई सिंहचक्र- कम्। पादमध्येऽसेहत स्थात् सिंहास्यञ्च पदोऽप्यधः । शेष कुथ्योदयथागोमं विपदी परिकीर्तिता। अध्यसस्थादिनैवेद्य- पावाधारा विपादिका ॥ इति ॥ भय तुलसीमाहात्माम् ॥ मत्ससक्त पोड़शपटले । सर्वेभ्यः पत्रपुष्पेभ्यो धरिष्ठा तुलसी प्रिये !। सर्वकामप्रदा शहा हैष्णवी विष्णुवमभा। भुक्तिमुक्तिप्रदा देवि! सर्वलोकहिता परा। या मारत्वगता स्वर्गमक्षयं परमवरि । हितार्थं सर्वलोकानां - -- ·प्रापतोषिणी। 1 प्रथिव्यां रोपिता पुरा । यथा विष्णुमिया लक्ष्मी येथा व हर- वक्षमा। तथेयं तुलसो देवी चतुर्थी नोपपद्यते । यथा गड़ा पवित्रा हि सर्वलोकाविमोक्षदा। तयेयं सर्वपापा तुलसो पापहारिणी। ममचरीदलेयेन तुलस्या विष्णुरर्चितः । तस्य पुण्यफल देवि ! कथित नैव शक्यते । तुलस्याः कुसुमेनैव ना- येदगरुडध्वजम् । करपत्रसम यमाहोययुल वरानने ! ॥ तथा। त्रिषु लोकेषु विख्याता सर्वपापमणाशिनी। सर्वकामप्रदा देवी मर्वमङ्गलकारिणी। संसारसागर धोरे तुलसी नौखापिणी। टेवानां शिवदुर्गायाः परं तुष्टिप्रदायिणी। कल्मपौधातुरायाच सेयमका महोषधिः । तवैवोदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । मरीचिरामसंवाद तच्छृणुष्व वरानने ! । पुरा रखकुलाधीशों धेदवेदाङ्ग पारगम् । पूजयित्वा यथान्यायं मनयके महामतिः । एवं प्रतिदिनं तत्र यथाकाल समाचरेत् । अचिरेणैव कालेन तष्टोऽभून्मुनिसत्तमः । स ददौ च नजं दिव्यां थोरामाय परा- पराम् । तुलसोवनजाताच मञ्जरीपुप्पधारिणीम्। चतुर्वेद- मयों दिव्यां ददौ रामस्य मूनि । तामादाय ततस्तुणे मप्जरी- पत्रशालिनीम् दृधा चुक्रोध भगवानुवाच मुनिपुङ्गवम् । अही! किमवलेपोऽयं ब्राह्मणस्य महात्मनः । वनस्पतेः परजातं कथं दत्त ममोपरि। पाशीवादो द्विजातीनां ग्राशो मतिमता. मिति । अतोऽई मुनिशार्दूल ! अवलयं वहामि ते । एतत्वा तु वचनं रामस्थाश यान्वितम् । शशाप तुलसी देवी राजानं रघुनन्दनन् । यस्मान्मदापलेपेन शिरसो मां विमुलवान् । तस्माद्राजेन्द्र! वेदेवा वियोगस्ते भविष्यति । शपन्ती तां ततो दृष्ट्वा सौता हृदयवल्लभम् । सक्रोधनयनं देवमिदमाह महा. मतिः। मरोचिरुवाच ॥ सुप्रमोद महाराज ! व्रजामि भरणं तथ। कययामि पुरावत' विचित्र' सुनिभाषितम् ।

·माहात्मा मत्तः सवं निगामय । इयं हि वृक्षरूपेण महालक्ष्मीः ७१२ प्रागतोपियो। एषा हि तुलसीमाला मया दत्ता सुरवा !! प्रन्या विचित्र प्रतिष्ठिता। ब्राह्मीयं परमा शक्तिह्मणो रोमसम्भवा । ऋग्- यजुःमामवेदादा शाखाचरणसमिताः। यथा गड्डा यथा गौता गायत्री च यथा मता । पद्मयोने: समुद्धता तथेवं लोकपावनी। यत्र पा तिष्ठते सम्यक् तत्र लक्ष्मोः प्रतिष्ठिता। मां विना तथा लक्ष्मीविनाशायोपजायते । एवं सृष्टा जगन्माता तुलमी ब्रह्मणा स्वयम् । लोकाना नार्थाय पृथिव्यामवतारिता ।। एनामाराध्य देवेशो महादेवो जपत्पतिः। अमर धोरनामान- मजयदासगुले। घोरासुरसंग्रामोपाख्यानं ग्रन्थगोरवभियान लिखितम् । तथा । एवमेषा महादेवी तुलसी विश्वरूपिणो । त्वमप्याराधयलेनां विजय प्राप्सासि ध्रुवम् । एतच्छुत्वा तु वचनं महमधुसूदनः । जयाय शिरमा माला प्रणिपत्य च सादरम् । जग्राह विटपं तस्याः सर्वकामफलप्रदम् । ततस्त धर्ममाथाय जगाम खग्राहं प्रति। रोपयित्वा यथान्याय पूजयामास राघवः । ततस्तस्याः प्रभावेण भगवान् रघुनन्दनः ।। यातुधानं महावीय जितवान् रावणं रणे। ये चाश्च यन्ति मनुजा रोपयन्ति यथाविधि। कौतयन्ति च ये लोकासे पां सिधिभविथति। सजलं तुलसीपत्र शिरमा धारयन्ति ये । अध्यं दत्वा नमस्कृत्य मुक्तिस्तेषां करे स्थिता। नदीतौर श्मगाने च ऊपरे स्वच्छसविधी। एषु वै रोपकत्वा याति का यमानयम् मथ तुलसीरोपणविधिः। तवैव। गइप्य शान्यपुरतः स्वनिमा तालमात्रकम्। पञ्चगव्यमयूरापडं क्षिा तव दिना- गमे। रोपयिला निगाभागै सूत्रेणावेध्य सप्तधा। तमुले पिरिडको कत्ला हम्तमान सुवर्तुनाम् । ततयतुष्कोपवैद्यपि ·प्राणतोषिणी। ७१३ । ." काऱ्या। वारिधाराच निक्षिप्य पूजन्मतिमानरः । गन्धयुष्य. स्तथा धूपे: प्रदीपेय पृतनु तैः। पायसैधिभनय पूजयित्वा यथाविधि । तुलस्यै नम इत्य का दद्यादय विभूतये । शव- खितं तोयपूर्णे दूर्वाक्षतसचन्दनम्। कुशाग्रञ्च सयुष्यच्च एत. दय मुदीरितम अथ तुलसोध्यानं तत्रैव ॥ ध्याथैहे वीं नवशशिमुखी पका- विम्वाधरौष्ठों विद्योतन्ती कुचयुगभरानम्मकल्याणयष्टिम् । ईप- .हास्योनमितवदनां चन्द्रसूर्याग्निनेता खेताङ्गी तामभयवरदा 'खतपद्मासनस्थाम् ॥ अथस्तुतिस्तत्रैव। ईश्वर उवाच ॥ इन्द्रायः मकलेव- रश्चितां सुरसुन्दरोम्। भक्तानां वरदां वन्दे तुलसी सौम्यरूपि- गोम् ॥१॥ नादविन्दुकलातीतां मुण्डमाला तपस्विनीं । वासु- देवरतां वन्दे तुलसी सौम्यरूपिणीम् ॥२॥ सर्वदेवमयों देवी वेदगी मनोरमाम् । योगगभ्यामहं वन्दे तुलसी सौम्यरूपि- बोम् ॥शा मुरासुरविशेषज्ञा सर्वालङ्कारभूषिताम् । निजग- जननी वन्दे तुलसी सोम्यरूपिणीम् ॥४॥ पमहस्तां पामुखी पद्मस्थां पद्मलोचनाम् । लक्ष्मोरूपामहं वन्दे तुलसी तौम्य- रूपिणीम् ॥५॥ सक्रान्त्याचे व पक्षाने ग्रहणे चन्द्रसूर्ययोः । य: पठेत् संयतो भूत्वा सर्वसिधिमवान यात्। विना मन्त्र विना जयं विना यज्ञ विना क्रियाम् । विना ध्यानं विना तीर्थ मयमितिकरं भवेत् । इदं गुरुकृतं स्तति यः पठेत् शृणुया- दपि। मुक्ति, करतले तस्य मुताशेव न संशयः ॥ इति मत्थ शुक्ने पोडशपटले तुलसीस्तोत्र समाप्तम् । प्रयाममन्यस्त । श्रियं देहि यशो देहि कोर्तिमायुस्तथा मुखम् । बलं पुष्टिं तथा धर्म तुलसि ! त्व' प्रयच्छ मे । इत्यनेन तुं मन्वेश नतिं कुर्यात् समाहितः ।

·प्राणतोपिणो। अथ मालादिधारणम् ॥ भगवतिविलास कृतम् ॥ ततः कृणार्पिता माला धारयेत्त लसीदलैः। पद्मास्तुलसीकाष्ठः फलैर्धावप्राय निर्मिताः। धारयेत्तु लसीकाष्ठभूषणानि च वैष्णवः। मस्तके कर्णयोर्वाद्धोः करयोश यथारचि । अथ मालाधारणविधिः॥ स्कान्दै । सनिवेदन हरये तुलसीकाष्ठसम्भवाम् । माला पथात् स्वयं धत्ते स वै भाग- वतोत्तमः ॥ कृष्णानर्पितमालाधारणनिन्दापि तव । हर.ये नायेद यस्तु तुलसोकाष्ठमम्भवाम्। मालो धत्ते म्वयं मूढः स याति नरकं ध्रुवम् । चालिता पञ्चगव्येन मूलमन्त्रेण मन्त्रि- ताम्। गायत्रया चाष्टकलो वै मन्त्रितां धूपयेच ताम्। विधि- वत् परया भक्त्या सद्योजातेन पूजयेत्। तुलसीकाष्ठसम्म ते ! माले ! शाजनप्रिये ! बिभर्मि त्वामहं कण्ठे कुरु मां कृष्ण- वल्लभम् । यस्मात्त वल्लभा विष्णोनित्य' विष्णुजनप्रिया। तथा मां कुरु देवेशि ! नित्य विए जनप्रियम्। माले ! नाधातुर- द्दिष्टो नासि मां हरिवनमे ! । भक्त भ्यश समस्तेभ्यस्त न माला- निगद्यते । एवं स प्राय विधिवनाला कणगलेऽर्पिताम् । धारयणवो यो वै स गच्छेद एवं पदम् ॥ नित्यता। तवैव कारिकासने, धात्रोफलकता माला कण्ठस्था यो बहेन हि। वैष्णवो न स मनजो विष्णु प्रजासतो यदि । गारुड़े ॥ धारयन्ति न ये मालां हैतुका: पापबुद्धयः । नरका निवर्तन्ते दग्धाः कोपाग्निना इर:। पतएव स्कन्द- पुरावे । तव न जन्यामतुलसोमातां युक्तो यथार्च येह- रिम्। यदयत् करोति तत्सर्वमनन्तफलदं भवेत्॥ नारदीये । ये. कण्ठमशनसीनलिनाधमाला ये वाटुमूलपरिचिड़ित- गायकाः । ये वा ललाटफलके लमदूई पुण्डास्त वैष्णवा भुवन- माश पविषयन्ति । किश्च ॥ भुजयुगमपि चिरहितो यण मालाधारणस्य - ·प्रापातीपिणो। विष्णोः परमपुरुषनाम्नां कीर्तनं यस्य वाचि । ऋजुतममपि पुण्ड मस्तके यस्य कण्ठे सरतिजमणिमाला यस्य तस्यास्मि दासः॥ विष्णुधर्मोत्तरे यीभगवदुक्तो: तुन्नसीकाष्टमालाच कण्ठस्या वहते तु यः । अप्यसौ चाप्यनाचारो मानवो वे न सं- शयः ॥ स्कन्दपुराणे॥ धानोफलसता माला तुलसीकाष्ठ. मम्भवा । दृश्य यस्य देहे तु स वै भागवतोत्तमः । तुलसौट- नजां मालां कण्ठंस्थां बहते तु य.। विष्णु वर्णाविशेषेण स नमस्यो दिवोकमास्। तुलसीदलजा माला धात्रीपलातापि वा। ददाति पापिना मुक्ति किं पुनविदा मे विनाम् ॥ तवैव ॥ कार्तिकप्रसने॥ यः पुनस्तुलसोमाला हल्ला कण्ठ जना- ६ नम्। पूजयेत् पुण्यमानोति प्रतिपुष्पंगवायुतम् । याव- जठति कण्ठम्या धात्रीमाला नरम्य हि। तावत्तस्थ शरीरे तु प्रोत्या लुठति केशवः। स्पशेच यानि लोमानि धात्रीमाला करे न्टणाम् । तावर्षसहमाथि वसते केशवालये। यावद्दि- नानि वहते धाबोसाला कलो नरः । तावदयुगसहसाणि वैकुण्ठे वसतिर्भवेत्। मालायुग्मञ्च यो नित्य तुलसीधावो- मम्भवम्। वहते कण्ठदेशे च कल्पकोटिं दिवं वसेत् ॥ गारडे मार्कण्ड योतो तुलसौदलजां माला कप्पोत्तीणों यहेत्तु यः । परे पत्रे ऽखमेधानां दशानां लभते फलम् । तुलसी- काष्ठसम्भूतां यो मालां वहते नरः। फलं यच्छति दैत्यारिः अन्याई हारमोनियम्। पहले योगरोसतया सस्य ये गारित पातकम्। सदा प्रीतमनास्तस्य कपणे देवकिनन्दनः । तुलसो- काष्ठसम्म तां यो मालां वहते नरः। प्रायचित्त न तस्यास्ति नागौचं तस्य विग्रहै। तुलसौकाठसम्म तां यो मालां बहते नरः। तुलसीकाठसम्भूतां शिरसो बहुभूयणम् । बाहोः कर च मत्त्वस्य देहे तस्य सदा हरिः। तुलसीकाष्ठमालाभि.

·७१६ प्राणतोषिणों। भूपित: पुण्यमाचरेत् । पितृणां देवतानाच कृतं कोटिगुग्य कलो। तुलसोकाष्ठमालान्तु प्रेतराजस्य दूतकाः। दृष्टा नश्यन्ति दूरैण वातो तं यथा दलम् । 'तुलमीकाठमालाभिर्भू पितो भ्रमते यदि। दुःस्वप्न टुनिमित्तश्च न भयं शस्त्रनं कचित् ॥ अथ वेष्णवप्रशंसा । नारदपश्चरात्रस्य प्रथमरावे नवमा- ध्याये ! अहो ! अनन्तदासानां माहात्मा परमाइतम् । कुर्वन्त्य- हेतुकी भक्ति ये च शखबरीः पदे। पद्मनाभपादपद्म पद्म पोखरार्थिते। दिवानिशं ये ध्यायन्ति शेषादिसरवन्दिते । श्रालापं यत्र संस्पर्श पादा वसुमतीप्सितम् । वाञ्छन्त्येव हिता- र्यानि वमुवाचास्मशुश्थे । कृष्णमन्वोपासकानां शुद्ध पादोदकं स्मृतम् । पुनाति सर्वतीर्थानि वसुधामपि पार्वति ! । कृष्णमन्त्री विजमुखाद यस्य कणे प्रयाति च । तं वैष्णवं जगत्पूत प्रवदन्ति पुराविदः । मन्त्रग्रहणमात्रेण नरी नारायणात्मकः । पुनाति लोलामात्रेण पुरुषाणां शतं शतम् । तज्जन्ममात्रात् पूतच्च तपितृणां शतं शतम्। प्रयाति सद्यो गोलोकं कम्मयोगात् प्रमुचते। मातामहादिकान् मप्त जन्ममात्र समुधरेत् । यत्कन्या प्रतिरक्षाति तस्य सप्त च लीलया। मातरं तपस्' भार्यां पुवाश्च सप्तपूरुपम् । भातरं भगिनी कन्या कणभता: समुद्ध- रेत् । स चातः सर्वतीर्थेषु सर्वयन्न षु दीक्षित: । फलं स लेभे पूजानां व्रती सर्वव्रतेषु च । विषामन्त्र यो लभेच वैणवाञ्च हिजोत्तमात् । कोटिजन्मार्जितात् पापामुच्यते नात्र संशयः । कृष्णमन्वोपासकानां सद्यो दर्शनमात्रतः । शतजन्मार्जितात् पापामुच्यते नात्र संशयः। वैष्णवानां दर्शनेन स्पर्शनेन च पार्वति ।। सद्यः पूतो नले बर्जिगतपूतः समीरणः । दर्शनं वैश्वानाच देवा वान्ति नित्ययः । न वैष्णवात् परः पूतो - ·प्रायोपिणो। बिम्वषु भिखिलेषु च ॥ दशमाध्याये ब्रह्मवचनम् ॥ अहो वैव- भनय क्षणमेव सुदुलमः । भवाब्धिघोरतरणं मुलिमुक्तिपाल- प्रदम् ॥ इति वेणवप्रशंमा म दशावताराणामाविर्भावकालमा स्वतन्वतन्त्र वैनगलप्रतिपदि रेवत्यां मोमबासरे। हादशनाडिकामध्ये हरिमंत्म्योऽभवहिवा। ज्येष्ठ शकहितीयायां गैहिर्या बुधवा- सर। दिवाघटीचतुष्कोऽभृदरिः कूर्मस्वरूपवान् । शुकायां मप्तमी मावे तनाविन्याञ्च भास्करे। टिवाष्टधरिकामध्ये वराहोऽभू. हरिः प्रभुः । राधे मितचतुर्दश्यां स्वात्याञ्च शनिवासरे । मध्याज्ञे पतती जन्न नृहरिः कमलापति । भाद्रे च हाटमी गका श्रणासंयुता भूगो। टशपञ्चघटीमध्ये टिवाभूधामनो हरि तोधा माधव का गायां शनिवाकरे। काटो- मध्ये नरामोऽभवदरिः । चैत्रगुल नदस्यान्तु सोमवारे पुन- वसी । पूर्वाह्य चामवद्राम: स्वयं देवी जनार्दनः। सपाटम्यान्तु भाद्रस्य राहिएखां बुधवासरे। मध्यरात्रेऽभवहिणुः कृष्ण स्तु भगवान म यम् ।। श्रापार्ट शहनवमी विशाखायाश्च भाव। दिवानाडीपटकमध्ये बौथोऽभूदाजी हो। मार्गशल रतो- यायां पूर्वापादक शनो। नक्त विघटिकामध्ये कल्किरूपो- भूदरिः ॥ विष्णुपूजाका विशेषम्तन्नमार सर्वी द्रष्टव्यो ग्रन्थ- गोरवभियान लिखितः ॥ इति योमाणतोपिण्या पक्ष में भक्ति काण्डे विष्णुपूजादि। कयनरूपः पञ्चमपरिच्छेदः ॥ अथ महाविद्यानिरूपणम् ॥ चामुण्डातन्त्र ।। काली तारा- महाविद्या पोडगी भुवनेश्वरी । भैरवी छिन्नमस्ता च विता धूमावतो तथा। वगला मिहविद्या च मातगो कमलामिका । एता दश महाविद्या: सिइविद्या प्रकीर्तिताः । एता दश महाः ·प्राणतोषिणी। 1 विद्या इत्यनेन सर्वामां महाविद्यालसिदो कालो तारा महा- विधेति यन्महाविद्योपादान तत् कालोतारयोमहाविद्यावा- धम् । अतएव महाविद्या महापूर्वेति विश्वसारोक्तम् । अथ मिहविद्या: प्रकोतिता इत्यनेन सर्वाता सिमविद्याले वगला मिहविद्या चेति कथमुक्तमिति चेत्तवापि भाटिति सिद्धिप्रदा नामिति ॥ अथ महाविद्यानां माहात्माम् ॥ कुनिकातन्त्र प्रथमपटले कलो कारणत्वमासाद्य शकापि नीलरूपिणी । लीलया वाक्प्रदा वेति तेन नोलमरस्वती। तारकत्वात् सदा तारा तारिणी च प्रकोर्तिता । भुवनानां पालकत्वाद्ध वनेशौ प्रकीर्तिता । सृष्टि- थितिकरी देवी भुवनेशो प्रकीर्तिता। थोदावी च सटा विद्या योविद्या च प्रकोर्तिता । निर्गुणा च महादेवी षोडशो परिकीर्तिता। भेरवी दुखमहन्छो यमदुखविनाशिनो। काल- भेरवभार्या च भैरवो परिकोतिता। त्रिशक्तिकालदा देवि । छिन्ना चे सुरेखरि ।। त्रिगुणा च महादेवि ! मोहिनी हो- चदा ध्र वम् । धूमावती महामाया धूमासुरनिसूदनो। धूम- रूपा महादेवी चतुर्वर्गप्रदायियो। जगन्माता जगद्धात्री जगता- मुंपकारिणी। वकारे वारुणी देवो गकार सिधिदा मृता। लकारे पृथिवी चैव चैतन्या या प्रकीर्तिता। मातङ्गी मदशी- लत्वान्नातङ्गासुरनाशिनो। सर्वापत्तारिणो देवी मातनो परि- कोत्तता । वैकुण्ठयासिनी देयो कमला व प्रकीर्तिता। पाता- लवामिनी देवी लक्ष्मीरूपा च सुन्दरो। एता दश महाविद्या: मिवविद्याः प्रकोर्तिताः । धर्माधमोचदा नित्यं चतुर्वर्गफल. मटाः । येन तेन प्रकारेण कलो पूर्ण फलप्रदाः । निईने रुपये व विशेषात् परयोनिषु। पापण्डे च शठे चैव निन्दके चेव निगुंथे । प्रभक्तेषु च पुवेषु भास्थाहीने च सन्दरि !! न प्रका- ।

·प्रावतोषियो। ॥ स्यमिदं भद्रे ! शपथ मे ध्रुवं सदा। सर्वलक्षणयुक्ताय दद्याश्चैव महेश्वरि !! भासाचैव समाना हि नाशि विभुवने ध्रुवम् । एकोचारणमात्रेण सर्वपापात् प्रमुच्यते। ग्रारणेनैव देवेथि ! मुच्यते भववन्धनात् ॥ अथ महाविद्यादीनां भैरवनिरूपणम् ॥ तोड़लतन्ने प्रथम, पटले ॥ शिव उवाच ॥ शृणु चालि! सुभगे ! कालिकायाथ भैरवम् । महाकालंदक्षिणाया दक्षभागे प्रपूजयेत् । महाकालेन व साई दक्षिणा रमते सदा। ताराया दक्षिणे भागे प्रचोग्य परिपूजयेत् । समुद्रमथने देवि! कालकूट' समुस्थितम्। सर्वे देवा: सदाराय महाक्षोममवाप्नुयुः । क्षोभादिरहितं यस्मात् पोतं इलाहलं विपम् । अतएव महशानि ! अक्षीभ्यः परि- कीर्तितः । तेन साई महामाया तारिणी रमते सदा । महावि- पुरमुन्दया दक्षिणे पूजयेत् शिवम् । पञ्चवक्त्रा विनेबच प्रतिबके सुरेश्वरि । तेन साई महादेवी सदा कामातूहला। अतएव महेशानि ! पञ्चमोति प्रकीर्तिता। श्रीमदनसुन्दा दक्षिणे वाम्बकं यजत् । स्वर्गे मत्र्यै च पाताले या चाद्या भुवनेश्वरी। एतया रमते तेन वाम्बकस्तेन कथ्यते । सशनिय समाख्यात: सर्वतन्त्रप्रपूजितः । भैरव्या दक्षिणे भागे दक्षिणामूर्तिसंज्ञकम् । पूजयेत् परयत्नेन पञ्चवना तमेव हि । छिन्नमस्तादक्षिणांधे कवन्धं पूजयेचिश्वम्। कवन्धपूजनादेवि! ससिद्धीखरो भवेत्। धूमावती महाविद्या विधवारूपधारिणी। वगलाया दमांगे एकव प्रपूजयेत् । महारुद्रनि विख्यातं जगहारकारकम् । मालगोदक्षिणांशे च मतगपूनयेच्छिवम्। तमेव दचिणा- मूर्ति जगदानन्दकारकम् । कमलाया दशियांशे विष्णुरूपं सदाशिवम् ! पूजयेत् परमेशानि! स सिहो नात्र संशयः । पूज- वेदन्नपूर्माया दक्षिणशि च रूपकम् । महामोचमदं देव दश- ।

·धोररात्रिमागगी आपणाष्टम्यां महेश्वरि !। चतुर्दशी भीम चेत्रशुलनवम्यान्तु क्रोधरात्रिः प्रकीर्तिता प्रागतोपिणी। व महे सरम् । दुर्गाया दक्षिण देश नारदं परिपूजयेत् । नकारः सृष्टिकर्ता च दकार' पालक सदा। रेफ: संहाररूप त्वान्नारदः परिकीर्तितः। अन्चासु सर्वविद्याम् ऋषिर्यः परि- कीर्तितः । स एव तस्य भर्ता च दक्षभागे प्रपूजयेत् ॥ महाविद्यादोगामाविर्भावकालनिरूपणाय महारानगादि- कत: ॥ स्वतन्त्वतन्त्र यया ॥ फाला न च महारात्रिः कृष्ण । कादशिका तिथिः। ज्येठे या दशमो शुका देवि! वारयुता भृगोः । राबविवादशो चेत् स्यात् दिव्यरात्रिः प्रकीर्तिता। अमा भोमे सनमय कुल ग्रहणं यदि । भावराविस्तु सम्प्रोक्ता भाग्यादेव तु लभ्यते। सिकराविरष्टमी स्याच त्रसंक्रमणा- न्विता। तीया माध्रवे शुका कुलई दारुणा तिथि दोपोत्सवचतुर्दश्याममता योग एव च । कालरात्रिमहेशानि तारा कालो प्रिय रो। हाम जन्माष्टमी देवि! मोहरात्रि प्रकीर्तिता। बुता मकारेण समन्विता। कुलऋक्षसमायुक्ता वीररावि प्रकोतिता। विद्योत्पत्तिस्तु नारटपञ्चराने टतीयराने टती. वाध्याये ॥ ब्रह्मोवाच ॥ दत्तगेहे ममुद्भता या सती लोकवि- युता। कुपित्वा दक्षराजर्षि मतो त्याला कलेवरम् । अनु- सय च मनाया जाता तस्यान्तु सा तदा। कालोनामेति विच्याता सर्वशास्त्रे प्रतिष्ठिता ॥ खतन्वतन्त्र ॥ महारावि- दिने बन्ला नगयां जातमा तत् । कालीरूपं महेशानि ! माचार कायदायकम् । एतम्या माहामासु नारदपत्र- गवे विवामित्रो मुनिश्रेष्ठ पाराध्य कमलासनम् । नावाप वाय हि ततो विष्णु नगाम मः। तस्मादपि न चावाप ममत्व वियोत्तमः । एवं मान्सरान् मला पाराध्य च मु. ॥

·प्राणतोपिणी। मुंहः। वृहपतेरुपादेशादाराध्य उपभध्वजम् । महेशदर्शनं लब्धा सतलत्योऽभवत्तदा। देवदेव ! महादेव ! भगवस्त्रं कृपामय !। ब्राह्मणत्वं देहि मह्यं यदि जातासि मे वरम् । ईश्वर उवाच ॥ एकाक्षरी महाविद्या कालिकायाः सुदुर्लभा। जप कुरु महाबाहो ! तत: प्रासासि विग्रताम् । एवमुक्का महादेवोऽप्यन्तर्धानं जगाम सः। विश्वामित्रोऽपि विधिना आराध्य ता जगन्मयौम्। मन्वसिद्धि न चावाप क्रोधेन च शशाप ताम् । अनाराध्या भवेति त्वं पागम्य तु ततः शिवम् । निर्भस्य बहुधा तन्तु इदमाह महेश्वरः॥ ईश्वर उवाच ॥ किमर्थ शप्तवान् विद्यां शृणु यने न पार्थिव ! । रेफारुढ़ककारण सिद्धि- मासासि नान्यथा ॥ ब्रह्मोवाच ॥ अन्तर्धानं गतः शम्भुर्विश्वा- मित्रोऽपि नारट तथा विधानं नया तु यदुत शम्भुना पुरा । साक्षादबभूव सा काली सह रुद्रेण तत्क्षणात् ॥ देव्युवाच ॥ वरं वरय राजेन्द्र ! ददामि ते वर शिवम् । यदिसि प्रदा- स्यामि सत्यं सत्यं न संशयः। विश्वामित्र उवाच ॥ आरा- धिता मया सर्वे ब्रह्माद्या दवतागणाः। विपत्वं केन मे दैवि । न दत्त त्व प्रदेहि मे । शुल्ला वाक्य नृपस्याशु सा देवी स्वामिनो मुखम् । निरीक्षेहितमावन सङ्केतेन उवाच तम् । महादेवोऽपि तज्ज्ञात्वा प्रोतिभावेन शङ्करः। हस्ताभ्यामपि चानिय विप्रत्वं प्रददो ततः । तत्क्षणादपि राजासो विप्रलं गतवान् ध्रुवम्। सर्वशास्त्र कनिपुणः सर्वशास्त्र कपारगः । इति कालोमाहात्माम् ॥ नारदपञ्चरावस्य तृतीयरात्र हिविधं दृश्यते । तयोरेक- स्मिन् विद्यापत्तिशिवलिनाभिर्भावप्रति हाविंशत्यध्यायात्म के वत्ती तम्माहिद्योत्पत्त्याद्याहत्य लिखितम्। अपरमिंस्तु पक्षा- दृशाध्यायात्मके प्रातःसत्यादिपूजाविध्यन्तकर्माणि सन्सि ·७२२ प्रायतोषिणो। किन्तु क्रमदीपिकावचनात्येव प्रायेणेति तत्र तत्र सन्देहः । नारदपञ्चराने तौयराने द्वितीयाध्याये ॥ यथा दक्षगेहे च योत्पना सतीनाम्ने ति कीर्तिता। कैवल्यदायिनी यस्मा- तस्मादेकजटा स्मृता । तारकत्वात् सदा तारा लीलया वाक्- प्रदा यत । नीलसरस्वती प्रोक्ता उग्नत्वादुप्रतारिणी। उग्रा- নাযি यस्माटुग्रतारा प्रकोर्तिता खतन्वतन्त्र ॥ काल- राविदिने प्राप्त निशायां मध्यभागके। उग्रापत्तारणार्थन्तु उग्रतारा स्वय कला। मेरोः पशिमकूले तु चोलनाख्यो दो महान् । तत्र जन्न वय देवि ! माता नीलसरस्वती। तत्र जप्यन्तु प्रजपम्तियुग समवर्तत। ममोईवक्तान्निासत्य तेज़ो- राशिविनिर्गत । इदे चोले निपत्यैव नीलवर्णाभवत्तदा । इदम्य चोत्तरे भागे ऋपिरेको महोत्तम.। मदंशोऽक्षोभ्य- नामामो तदाराधनतत्परः । कूर्चवोजस्वरूपा सा प्रत्यालीढ- घदाभवत् ॥ नारदपञ्चरात्रे । मप्तकोटिमहाविद्या उपविद्याश्च तादृश । तासा मूर्ति सुनियेष्ठ । संख्यातुं नैव शक्यते । एकदा हरिरैशान्यां नैऋत्यामागतः किल । नीलाचलशरीरसागतो गरुडध्वज । तत्रस्थाच महात्मानः सिद्धाः परमतेजमः । ऊचु- देवं जगन्नाथ तं वारयितुमोश्वरम् । सर्वपामादिभूतेयं विश्व- कपा सनातनी। तम्या उपरिदेशेन गन्तुमर्हमि केशव ।। त्वच्च सर्वगुरुः साक्षो मर्वेपाञ्च सभापतिः। न हि गन्तासि भगवन् । पथान्येन गति कुरु । न टहन तहचस्तेषां जगाम मधुसूदनः । जगाम गरुडस्तेन पथा तेनैव केशवः । स्तम्भीभूत- तदा विष्णुगन्तुं तस्मान्न शक्नुवन्। ततो भूमिमुपागम्य लभदष्टभुजी हरिः । अवष्टभ्य गिरिनोल सर्वप्राणेन विखभन्। तमुल्यातुमगल्लो वै भ्रान्तोऽभूज्जगदीश्वरः । भ्राम्यमाणे पोः से सहसइययक्षरम् । ततः कहा भगवती वामहस्तेन थे ·प्राणतोपिणी। ७२३ खरी सिद्धसूत्रेण संवेध्ये चिक्षेप लवणाम्भसि । अपश्यत् केशवं तोयपतितं प्राह विस्मितः। किमिदं कथ्यतां शीघ्र विस्मयं मम नाशय । उवाच विष्णुरादो मामुद्दारे कुरु सत्वरम् । अव. ष्टभ्य तदा विष्णुमुख मुद्यतो विधिः । सोऽपि बद्दी महातजा ब्रह्मा कमलसम्भवः। एवमिन्द्रादयः सधैं बदत्वं समुपागताः । अथ काले व्यतीते तु जीवो देवगुरुवरः । वनाम लोकांस्त्रोन् सर्वानापश्यहे वताः क्वचित् । शून्यां सवीं पुरौं दृष्ट्वा जगाम शहरालयम् । मम्य गी वसतिं तत्र दृष्ट्वा इष्टोऽभवद्गुरुः । स्तुतिभिर्नु तिभिर्देव सम्प्रसाद्य महेश्वरम् । पपात दण्डवभूमी दृष्ट्वा देवं सनातनम् । उवाच देवदेवेशं प्रणिपत्ये कृताञ्जलिः ॥ वहस्पतिरुवाच॥ कगतो भगवन् ! ब्रह्मा विष्णुथेन्द्रादयः सुराः। असराणां भयेनैव सन्वस्त मम मानमम् ॥ ईखर उवाच ॥ अव- मन्ये च कामाख्यां विष्णुब्रह्मादय' सुराः । दु.खमापुः सदोदिग्ना लवणाम्भसि पीडिताः॥ दृहस्पतिरुवाच ॥ तेपामेव प्रतीका चिन्तय त्वं जगत्पते ।। क्षिप्रंग्रहारिणो दैत्याः शून्या देवपुरी शिव ॥ ईखर उवाच ॥ एप गच्छामि वैक्षिप्रं समुद्धत्तुं सुरान् किल। एप गच्छ मया साई लवणाम्भसि मानद । । इत्युत्ता जग्मतस्तो तु लवणाम्भोनिधस्तटम्। समर्थोऽपि शिवस्तेषा- मुदत्तुं जगदीश्वरः। मर्यादा) हरेस्तेषां कामाख्याकवच' शिवः । सुरसंख्य वपुः कला धारयामास कण्ठतः। प्रसार्य वामहस्तञ्च सुरान् मवेध्य शङ्करः । उत्यापयामास तदा देवान् देवो जगत्पतिः। ततो देवगणाः सर्वे वैपमाना पूव हमाः। पेतुर्भूमी महादेव प्रणेमुस्ते मुहुर्मुहुः । तत आवास्य भगवानु- वाच तान् यथायथम् । प्रसादयत कामास्यां जगन्मातरमम्बि- काम् । गत्वा विष्णु मुखस्तत्र कामाख्या परमेश्वरीम् । ननाम तुष्टाव तदा नतिमि. स्तुतिभिः पराम् । साशुकण्ठो हषीकेशी n ·७२४ प्राणतोषियी। वेपमानय भक्तिमान् । सा सुद्धा दूरतः प्राह जगदयौनि: सनो तनी। दुर्बुहे ! मामवजाय किं कृतं गौरवं व्या । किमिछसि वरं मत्तो वियतां यत्तवेसितम् ॥ विष्णु रुवाच ॥ तव क्षेत्रे महार पुण्ये अष्टदिन मशक्तिकः । तिष्ठाम्यहर्निशं मातस्तवाज्ञावशग: सदा । इति श्रुत्वा वचो विष्णोर्जगन्माता जगन्मयो। तथेत्युक्ता, च वरदा चकारानुग्रई हरौ। इति ते कथितं पुत्र ! किश्चिन्मा. हात्मामुत्तमम् । रहस्यं तारिणोदेव्यान समर्थोऽस्मि विस्तरात् ॥ इति नारामाहात्माम् ॥ तत्रैव पञ्चमाध्यायें । ब्रह्मोवाच ॥ भूय: शृणु मुनिश्रेष्ठ ! रहस्य परमाङ्गतम्। येन काली महामाया सुन्दरीलमुपा- गता। कैलामशिखरे रम्ये वसमाने च शङ्करे। इन्द्रय प्रेषया- भास सर्वाचासरसी मुदा । भागतास्ता महादेव तुष्टुवुस्त महे- श्वरम् । ब्रह्मोवाच ॥ इत्येव वचनं शूखा तासां स वृषभध्वजः । प्राभाय क्ष्णया वाचा करुणामृतया ततः ॥ ईश्वर उवाच ॥ पुरुपम्यातिथि यः पुरुषो नात्र संशयः। स्त्रीणां स्त्री चातिथि या तस्माहच्छत कालिकाम् । इत्यु का तत्पु रम्यं विवेश परमेखरः। उवाच कालों भगवानोश्वरी परमेश्वरोम् । ला अप्यवापुः परमां प्रीतिं परमदुर्लभाम् । पष्ठाध्याय ॥ ततो देवो महाकाली चिन्तयित्वा मुहुर्मुहुः । एतद्रूपमपाहाय शुद्ध- गोरी भवाम्यहम् । यस्मात् कालोति कालोति महादेवः समाह- येत् । इति सश्चिन्य मनमा अन्तर्दानं गता परा। महादेवोऽपि कालेन गतो धम्तः पुरं शिवः । नापश्यञ्च तदा कालों तस्थौ तम्मिन् पुरे हरः। अथ काले कदाचित्तु भागतस्तत्र नारदः । प्रणम्य शिरसा देवं महादेवं महेश्वरम् ( साताअलिपुटम्तस्थौ ततो देवापतो मुमिः । महादेवोऽपि वामन पाणिना सुनिसत्तमम् । उपम्पन्न समाग्नास्य चक्रे पुण्यवती कथाम् । कालेन कियता ·प्राणतोषिणी। ৩২ सत्र कथान्ते मुनिसत्तमः । उवाच सादरं वाक्यं प्रणम्य जग- दीश्वरम् ॥ नारद उवाच ! कगता लां परित्यज्य काली काल- विनाशिनी । प्रत्युवाच महादेवस्त मुनिं नारदं ततः। अन्त- दोन गता देवी मां हित्वा मुनिसत्तम । ॥ ब्रह्मोवाच ॥ इति श्रुत्वा वचस्तस्य नारदो हर्षमागतः । विवादममयसायं महा- काल्याच शूलिनः । इति मञ्चिन्य मनसा ध्यानमाथित्य नारदः । ददर्श तां महाकाली ध्यानचक्षुःसमाश्रितः। सुमेरो- रत्तरे पायें खिता सा परमेश्खरो। प्रणम्य परया भक्त्या उप- तस्ये जगन्मयोम् । नारदस्तुल्यनन्तरम् ॥ देव्य वाच ॥ विदूरेण मदोयेन किं करोति महेश्वरः । तस्य व कुशलं सर्व कथयस सुनोग्वर । ॥ नारद उवाच ॥ उदयोगं परमं चक्र विवाहार्थ महेसरः। देवदेवो गिरिसुते । तं निवारय सव्रते ! ॥ ब्रह्मो- वाच ॥ इति श्रुत्वा वचस्तम्य सक्रोधा परमवरी। जाज्वल्य- माना रक्तातो रूपमन्यधौ परा। यन्नास्ति त्रिषु लोकेमु सोन्टयमपि कुत्रचित् । दधो तद्रूपमतुलं सर्वेपामधिकं परम् । यत्राग्ने भगवान् देवो देवदेवो महेश्वरः । समागता क्षणेनैव, ततः सा परमेशरी। ददर्श हृदय शम्भोः स्थच्छायां परमेश्वरी। उवाच सा महाटेवं क्रोधेन महता वृता। कृतवरवं महादेव ! मयायः ममयःहतः। तत् त्वं लहितवान् देव ! किमय परमेश्वर ।। सात्वा विवाहं हृदये स्थानं दत्त मया शिव !! एतच्छ्वा वचस्तस्या' प्रहस्य परमेश्वरः । उवाच स प्रियां साध्वी प्रेमगहदया गिरा ॥ ईश्वर उवाच ॥ नाहं सततः कल्याणि ! नाहं समयलहकः। हृदय में त्वया हटा खच्छाया नाव संशयः। ध्यानं कुरु महाभागे ! पश्य त्वं ज्ञानचक्षुपा । खच्छाया सैव देवेशि तत: सुस्थामवत् परा । उवाच परमशानं देवदेवं महेश्वरम् । परेण प्रेमभावेण जगदीश जगन्मयम् ।

·- प्राणतोपिछी। का छाया हदि दृष्टा सा तन्मे हि जगत्पते ! ॥ ब्रह्मोवाच । इति श्रुत्वा महादेवः कालिकायचनं परम् । उवाच प्रेमभावण देवदेवः सनातनः ॥ ईशर उवाच ॥ यस्मात्रिभुवने रूयं श्रेष्ठ कृतवती शिवे ।। तस्मात् स्वर्गच मत्य च पातालेऽन्यत्र पार्वति ।। सुन्दरो पञ्चमी श्रीच ख्याता त्रिपुरसुन्दरी। सदा पोडशवीया विख्याता पोडणी ततः । या छायां हृदये मेडद्य दृष्ट्वा भोता सुरेखरि ! यस्मात् मा त्रिषु लोकेषु ख्याता त्रिपुर- भैरवी। यावस्था भगवत्याय सुस्थचित्ता कृपामयो। ततस्तां भुवनेशानी राजराजेश्वरी विदुः । या चोग्रतारिणी प्रोता या च दिकरवासिनो। यैपा ललितकान्ताख्या ख्याता मङ्गल. चगिड़का। कौपिको देवदूती च याथान्या मूर्तयः स्मृता. या व्याता भुवनेशानी तस्था भेदा घनेकया । त्रिपुटा जयदुर्गा च वनदुर्गा त्रिकण्टको। कात्यायनो महिपन्नो दुर्गा च वन- देवता। श्रीरामदेवता वचप्रस्तारिणी च शूलिनी । ग्रहदेवो, रहारूढा मेधा राधा च कालिका। कयिताच समासेन तामां • भेदाय नारद ।। विस्तारण तु वेनैव शक्यते गदितुं सुने ! ॥ इति पोडशीमाहात्मा तद्भेदाश्च ।। तथा ॥ मा काली जगतां माता पति प्राह सनातनी। धाज्ञापय महादेव। रूपमन्यवराय्यहम् ॥ ईश्वर उवाच । अधुनैव जगडावि। यद्रूपं वार्तुमिच्छसि । करिष्यामि च तत् मर्व यव प्रोतिस्तवाचला ॥ देव्युवाच ॥ सर्वकामि देवेश । तव शत्या जगत्पते ।। किन्तु वाक्यं तय विभो । यतां पर मेश्वर ।। मादा स्थापयिष्यामि तपः सात्वा सुदुष्करम् । त्वत्पीतये महाभाग ! प्रौतस्तु कुरु तमयि । गोरं वा रत- गोरं वा श्याम गुलमथापि वा । यदन्यदा खरूपं में तत् कुरुष्व जगत्पते ॥ ईश्वर उवाच ॥ तवेच्छा या महाभागे ! तां कुरुष 4 ·प्रापतीषिणी। जगद्वित। किन ते विरहेणैव मम दुःखं सुदुष्करन् ॥ ब्रह्मोवाच ॥ सान्वयित्वा निजं कान्त नदी मन्दाकिनी ययौ। दिव्य' वर्षशतं तव तयस्तेपे सुदुष्करम् । प्रत्यक्ष भगवान् तस्या देवेशो हपभध्वजः । वामेन पाणिना साध्वीमुल्याप्य परमेश्वरः । मार्जयित्वा प्रियादेहं निमील सतवान् हरः । मन्दाकिन्या जले रम्य सापयामास पार्वतीम् । विद्युटूपाभवहौरी विण- हौरीति वियुता। स्वाहागौरीति श्यामा च शुक्रा च रक्त- गोरिका। अनन्तरूपिगो मूर्तिः कोटिकोटिस्वरूपिणी । शाकमार्यमला सूक्ष्मा पट्पदी स्वामरी तथा। अनेकवर्णा गन्तव्यानन्तरूपा सनातनी॥ इति विद्युगोठाद्युत्पत्तिः ।। दशमाध्याये । स्वच्छाया हृदये शम्भो वा देवी सनातनौ । उवाच प्रेमभावण देवदेवं निज पतिम् । तवैव हृदये देव दृष्ट्या छाया सुनिर्मलाम् । मदीयां देवदेवेश विकलास्मि जगत्- पते ।। तदेहे देहि मे स्थानं यदि स्नेहोऽस्ति मां प्रति । ईश्वर उवाच ।। अधुने। तदाङ्ग हरिष्यामि वरानने । ममा- पि प्रीतिरतुना अङ्गाहरणादानयोः । इत्य यात्मनरखेनैव विधा कृत्वा तनु हर । आत्मनश्च व पावल्या. सतवानकतो वपुः । ताभ्यां वै हरगोरोभ्यामर्द्धनारीश्वरी हर। अवशिष्टौ तु यो भागो एकौशल्य महेश्वरः । हस्ताभ्यां पिण्डवत् सखा कुण्ठे क्षिप्तवान् पुरे। अद्यापि तेजोरूपञ्च मूर्तिमान् वा सहेजार:: वैकुण्हवासिनः सर्वे ददृशाम्त, हापोगुगौ ॥ इलि अर्धनारीखराद्युत्पत्तिः॥ तवेव ।। एकदा पार्वती देवी मानार्थ गतवत्यपि। साद सहचरोभ्याञ्च मन्दाकिन्या जले मुदा । तब माला कामवाण- पीडिता च जगन्मयो। बभूव कृष्णा सा देवी जगदानन्द- कारिणी । अथ काले कदाचित्तु ताभ्यां पृष्टा महेश्वरी। देहि ·७२८ प्राणतोपिणी। भक्ष्य सुधार्ताभ्यामावाभ्यां परमेश्वरि ।। अंत ते च प्रदास्यामि 'कुरुतां मे प्रतीक्षणम्। क्षणादूई पुनः पृष्टा देहि भक्ष्यमथा- वयोः । प्रतीक्षणं प्रकुरुता किलिकालं स्मरामि च । क्षणात् परमूचतुस्त देहि भक्ष्यमथाक्योः । माता त्वं सर्वजगतां मातरं प्रार्थयेच्छिशम् । माता ददाति सर्वेषां भोजनाच्छादनादिकम् । अतस्त्वां प्रार्थये भक्ष्य भक्षार्थ करुणामयि!। इति श्रुत्वा महेशानो मधुरं वचनं तयोः। यह गत्वा प्रदास्यामि इत्यूचे वचनं तयोः । ऊचतुम्त पुनस्तां ने डाकिनो वर्णिनी परे। जया च विजया ये तु श्रावा क्षुत्परिपोडिते। देहि भच्य जगन्मात । यथा दध्ये कृपामयि !! तथा कुरु जगन्मातवरदे ! देवि । वाछितम् । इति श्रुत्वा वचः श्लक्ष कृपामयी शुचि- स्मिता । नखाग्रेण च चिच्छेद वामेन स्वगिरस्तदा। छिन्नमा- वन्तु तच्छो वामहस्ते पपात च। कण्ठादिनि मृतं रक्त त्रिधारेण तपोधन ! वामदक्षिणभेदेन ते धारे च विनिगते । सखीमुखे तु संयोज्य मध्यधारा स्वकानने । एवं कृत्वा तु तास्तच गताः सर्वा यथागतम् । छिन्न तस्या यतो मुण्ड छिन्नमस्ता ततः स्मता ॥ खतन्वतन्त्र ॥ छिनोत्पत्ति प्रवक्ष्यामि तारा सैव च कालिका । पुरा कृतयुगे चेव कैलासे पर्वतोत्तमे। महामाया मया साई महातपरायणा । शुक्रोत्सारणकाले तु चण्ड- मूर्निरभूत्तदा। तदा खदेहसम्भू ते हे शक्ती सम्बभूवतः । डाकिनी वर्णिनौ नाना सख्यौ ताभ्यां सहाम्बिका । घुप्प. भद्रानदीकूलं जगाम घण्डनायिका। मध्याह्ने च क्षुधातें च चगिड़को पृच्छतस्ततः । भक्षणं देहि तच्छुत्ला विहम्य चण्डिका गुभा । चिचोद निजमूहान' निरोक्ष्य सकला दिशः । वाम- नासागलद्रलेडाकिनी पर्यतोपयत्। दक्षिणा वर्णिनी देवो- ·प्राणती पिसी। । भपाययतं शोणितम् । ग्रीवामूलाइलद्रसमस्तक पर्यतीपयत् । एवं क्रीड़ां तदा संवा सन्ध्यायां ग्रहमागता। प्राधाय निज- मूर्दान' कबन्धोपरि पार्वती। निजमूत्ति समासाद्य या पुरा परिकीर्तिता। विवणी तान्तु दृष्ट्वाहं सहसा क्रोधमागतः । अन्यैः कृतमिदं मत्वा ततः शुश्राव तद्यथा। तदाभूत् क्रोधजो। देवि! मदंशः क्रोधभैरवः । वीरराविदिने जाता दिनान्त परमा कला । सखीभ्यां सह देवेशि : नद्यां तस्यां प्रचण्डिका इति छिन्नमस्ताद्युत्पत्तिः । नारदपञ्चराने हादशाध्याये। वयोवाच ॥ कैलासशिखरें रम्ये नानारत्नविभूपिते। उपविष्टा महादेवी शम्भोरङ्गे प्रिया सतौ। उवाच प्रेमभावेण खपति परमेश्वरी देव्युवाच ॥ त्वत्प्रसा दाजगनाथ न किञ्चिदुर्लभं मम । यतस्त्वं सर्वदोऽसीति सर्वेप प्रिंयकारकः । किन्वहं गन्तुमिच्छामि मातापित्रोः शुभालये। ईश्वर उवाच ॥ प्रियं ममेतहेवेशि ! ममापि गमनं शिवे ! सन्देहः किन्तु में देवि! गन्तासि यनिमलिता। इति शुत्वा वचः पत्य चमित्याह दृष्टवत्। गतायां मयि सर्व व ततो गन्तासि शहर! ईश्वर उवाच ॥ एतत्ते ममयं भद्र। हतवा. नमाई शिवे !। गतायां त्वयि गच्छामि तवानयन हेतुना । ब्रह्मोवाच ॥ एतस्मिनन्तर मेना चकारोत्सवमुत्तमम् । क्रौञ्चमा- प्रेषयामास यत्र देवः सदाशिवः । वायुवेगरथेनैव शीघ्रमाया- द्विरः सुतः। यत्रास्ते भगवानौशः साक्षाद्ब्रह्मस्वरूपथक् । दूरा- देव स मैनाको रथोपस्थाटवातरत् । आगत्य भूमो स कीञ्चो दण्डवनिपपात ह । प्रेमवाप्यतपूर्णाक्षः एलकोडमविग्रहः । वेप- मानो महाबाहुभक्तिननात्मकन्धरः। ततो दृष्ट्वा महादेव को तं धरणीगतम् । वामेन पाणिनोत्याभ्य समालिश गिरः सुतम् । चुचुम्बे तस्य मून नेत्राम्भः शिरसि क्षिपन् । स्वाद्धे निवेश- ॥

·॥ ॥ स्मृवा मादाय तत:। प्राणतोषिों यामास पृष्ट्वा कुंशलमव्ययम्। उवाच शक्ष्णया वाचां किमर्थ मिह चागत: क्रौञ्च उवाच ॥ यदि तेऽस्ति कृपा नाथ ! मयि दासे जगत्पते !। हिमालयसतां गौरी तत्र नेतुं समुल है। उपित्वा कतिचिन्मासानागमिष्यति निथितम् । तदाजया जग- बाथ! समाधानं कुरु प्रभो!॥ ईखर उवाच ॥ पार्वती यां- हि शीघ्र त्वं तस्यै सर्व निवेदय ॥ ब्रह्मोवाच ॥ श्रुत्वेदं वचनं क्रौञ्चस्तस्य देवस्य शूलिनः । अनुज्ञाप्य नगन्नाथं जगाम यत्र पार्वती। दूरं दृष्ट्वा धरण्यां स पपात गिरिनेन्दनः । प्रणम्य शिरसा भूमौ स्तुत्वा च परमेश्वरीम् । पादौ महाबाहुस्तस्थौ प्रविनयान्वितः। गिरिजापि ते- वामेन पाणिना तञ्चोपवेशयामास माझे पर्वतनन्दिनौ। आशीभिस्त ममभ्य पप्रच्छ कुशलं गिरेः । देव्यवाच ॥ किमर्थमागतो वत्स ! कथयख ममा- ग्रतः । चिरादृष्टोऽसि भदन्त करिष्यामि यथोदितम् ॥ क्रौञ्च उवाच ॥ त्वां द्रष्ट मपि वाल्छन्ति प्रजा: सर्वा जगदित । हिम- घान् गिरिराजच मेना च परमेश्वरि !। अनुज्ञाता महेशेन शीघ्रमायाहि पार्वति । मया साई पितुर्गेहे गत्वा तान् परिहर्षय । त्वद्दर्शनोत्सुकाः सर्वे कृपां कुरु जगदिते ॥ देव्यु- वाच ॥ क्षणं प्रतोक्ष भदन्ते पत्यो यावनिवेदये । इत्यु का सा जगामाशु यत्रास्ते वृषभध्वजः। प्रणम्य शिरसा भत्या उपतस्थे पतिव्रता । अनुन्नां देहि मे नाथ ! कृपां कुरु मदाशिव ! । त्वत्प्रसादात् प्रपश्यामि पिटमाळमुखान् जनान् । त्वयानीता जगन्नाथ ! श्रागमिष्यामि गवर!॥ शङ्कर उवाच ॥ शीघ्र गच्छ वगरोहे! क्रौञ्चेन सह पार्वति । न चेगच्छसि शप्तव्या देवि! ताभ्यां न संशयः। पुन: प्रणम्य सा देवी देवदेव महे- रन्तरम्। कच्छेण रथमारूध मैनाकेन समं ययौ। क्षणात् ·प्राणतोषिणी। ! पिटरहं प्राप्य उत्तीर्य च रथात्ततः। जगाम वायुवेगेन क्रौञ्चेन सह सत्वरा। यत्रास्ते हिमवान् राजा मेना च वरः धर्णिनी। पस्पर्श च तयोः पादौ तस्यौ मधुरभाषिणी। हिम- वानपि शैलेन्द्रः समभ्यर्थं च तां पराम्। कुशलानामयं पृष्ट्वा समालिङ्गा महामतिः। चिरं तस्थौ महातेजा धनं प्राप्यैव दुर्गतः ॥ गिरिराज उवाच ॥ याहि शीघ्र महाभागे ! मेनका परितोषय । इत्य ता सा गता पिता जगाम मातुरन्तिकम् । अभिवाद्य जगडावी तस्थौ सा मातुरग्रतः। मेनका कुशलं पृष्ट्वा हर्षगद्गदभापिणी। चिरेण दृष्टा सुभगा मावानन्दविव- हिनी। एवं सुखोपिता तत्र पार्वती पिटमन्दिरे। उवास कतिचिन्मासान् तेषां हपं प्रवा च । एतस्मिन्नन्तरे शम्भ : शहमादाय देवराट । सुलक्षणं सुलावण्यं चारुचुम्ब मनोह. रम्। शसकारस्य वेशेन जगाम हिमवदग्ग्रहम् । विक्रतु- कामः शङ्गानां छलेन त्रिपुरान्तकः। नारीभ्यः प्रददौ शह पार्वत्यै न ददाति च । पार्वती प्रणयाविष्टा कृत्वा तस्य च सम्म- । दास्यामि ते महाभागे ! चारुशलमहेश्वरि ! । मया यदयाचित भट्रे। दातव्यं मूल्यमेव तत् ॥ वाढमुक्ता जग- हाम्रो परिधाय सुनिर्मलम्। दिव्यं मनोहर शव चारुरूपं सुशोभनम्। शहकारस्तदा प्राह मूल्य देहि पतिव्रते । । देव्युवाच ॥ पिता मे हिमवान ट्रिर्भत्ता शम्भु : रुपामयः । पुना मे गणनाथाद्या भाता मैनाक एव च। भावपुत्रः स्वयं क्रौञ्चो माता च मम मेनका। यत्प्रार्थयसि भदन्ते तद्दाम्यासि न संशयः॥ शाकार उवाच ॥ पीडित: काम वाणेन त्वया साई वरानने।। शोग्र वरय मां भद्रे! नान्यत् पुण्य मिसितम्। इति श्रुत्वा वचस्तस्य शच कारस्य पार्वती मिवं वचनं रूक्षं कः शन्नोति जगनये। गदितुं मातो. तिम् - ·- - ७३२ माणतीषिणी। सौ शम्भ चक्र मनस्ततः । ततो ध्यान समास्थाय धर्या- लम्बा पार्वती। ददर्श चेष्टितं गम्भीः प्रहस्य परमेश्वरी। उवाच शहकारं तं स्मितपूर्वानना ततः । अधुना गच्छ भद्रन्ते पूरयामि मनोरथम् । दिनान्तर महाबाहो विसृज्य सा जगजिता!। किरातवेशमास्थाय मखोभिः परिवारिता। जगाम यत्र देवेशः मध्यां चक्र महेश्वरः । नत्यगीते: कामवेशः पानभोजनविस्तरैः । उवाम तब रमणवेगेन परमेखरी। एतस्मिनन्तर शम्भः मध्यां कत्तुं जगाम मः । मानसाव्यमरम्तीरे गत्वा सन्ध्या महेश्वरः । टदर्शता भलीभिच कामवेशोज्ज्वलां पराम् । रक्तवां रक्तवस्त्र- परीधानां सुनिर्मलाम् । तन्वीं विशालनयनां पोनोन्नतघटस्त- मोम्। आगत्य सविधौ तस्याः प्राह टेवः कृपामयः ॥ ईश्वर उवाच ॥ का त्व सुध ! वरारोहे। किमर्थमिह वागता।मनोरथं ते दास्यामि मत्यं सत्यं कृपां कुरु ॥ चाण्डाल्य वाच ॥ चाण्डा- ल्यम्मि सुरश्रेष्ठ। तपोऽर्थमिह चागता। देवत्वमभिलाषं में मा विघ्नं कुरु पण्डित ।। ईश्वर उवाच॥ शिवोऽहं टेवदेवेशि ! तपस्विफलदायक। अधुना पार्वतोतुल्यां करिष्ये नात्र मंशयः। तदेव कामभावेन तकल्याणि । भजम्ब मां। कथं विलम्बसे देवि देवत्व यदि वाञ्छसि ।। चाण्डास्युवाच ॥ तपोऽर्थमागता अत्र देवदेव ! जगत्पते । । देवतालमवाप्त वै मा विघ्नं कुरु धमेराट !॥ ईश्वर उवाच ॥ भविष्यति न ते विघ्न कायोशेन किं तव। अधुना भव देवी व महाक्य विफन्न न हि । इत्यु का हस्तमादाय इस्तेन परमश्नरः । उपविष्टो महादेवम्तम्या प्रासनमुत्तमम् । तया साई महादेवः ममाग्निष्य च तां शिवः । चुचुम्बे वदनं तम्या मैथुनायोप- रममाणतया माई कालेन धियता हरः। चण्डाल- बेगमगमत्ततः प्राह प्रिया सती। नाई छलयितुं शक्या कैनो चक्रमे।

·पाणतोषिण ७३३ पायेन कुबनिन् । त्वं हि देवगुरुर्देव ! देवदेव! जगत्पते ! । एवं नानाप्रकारेण तयोस्तु रममाणयोः । अभवञ्च तयोः प्रीतिर- सुन्ला मुनिसत्तम ! रत्यन्ते चोपविष्टो तु ततः प्राह परं सती। नपं कुरु जगत्राय ! देहि मे वाशितं वरम् ॥ खर उवाच ।। यस्माञ्चण्डालवेशेन मामेव' समुपागता। तस्यान्मूर्तिरियं भद्रे ! भविष्यति न संशयः । उच्छिष्टचाण्डालो ख्याता सर्वशास्त्रेषु गोपिता। क्तायां तव पूजायां पूजान्ते परमेश्वरि । साझा भविष्यति शिव! अन्यथा नैव पार्वति मातही नाम मूर्तिस्ते भविष्यति न संशयः। सिद्दविद्या महाविद्या तथा त्रिपुरसुन्दरी। त्रिपुरभैरवो देवो यथा च भुवनेश्वगे। काली तारा महाविद्या यथा ते उत्तमा तनुः । भैरवो छिन्नमस्ताच तथा धूमावती तनुः । बगला सिद्धविद्या च मातङ्गो ते तनूरियम् ॥ ब्रह्मोवाच ॥ इति दत्त्वा वरं तस्यै पुनः प्राह प्रिया मतोम् । गच्छ त्वं हिमवद्गेहे कैलाममहमोश्वरः। तत्र गत्वा महामायां समानय मदालयम् । इति श्रुत्वा वचः पत्युः प्रणिपत्य निज पतिम् । अभिवाद्य धनु- जाता गता सापि यथागतम् । मायया मोहितास्ते तु बुबुधु- नहि किञ्चन ॥ इति उच्छिष्टचाण्डाल्या उत्पत्तिः । प्रकारान्तरन्तु स्वतन्त्रतन्त्रे ॥ अयोच्छिष्टचाणडालिनी वक्ष्ये शृणुष्व मावधानतः। नारदः पृष्टवान् विण गीतज्ञान वद प्रभो ।। तमुवाच हरि: पूर्व गतोऽहं शङ्करं प्रति । तत्र दृष्ट शिव शान्त मारीधगणसङ्गुलम् । अनेकरससंयुता विविधा- खादनेयुतम् । सामरस्य तदा जातमुच्छिष्ट' गलितं मुदा । अनेक गुण मम्पना प्रत्यु त्यत्रा कुमारिका । उच्छिष्ट देहि देहोति पावतो शरण च । उभाभ्यां दसमुच्छिष्ट प्रसाद प्रीतिपूर्वकम् । शिवशक्ती ऊचतस्तां कन्चे ! वा प्रभ- जन्ति थे। जाहोमादिभिस्तेषां सिध्यन्ति च : -मनी ·७३४ प्राणतोपिणी। एकदावमा रथाः। तदा पति चोटिमातीति निगद्यते ॥ इत्य टचागहालिन्यत्पत्ति: नारदपरावे बयोदगाध्याये । वयोवाच । मानस्तु केम्नामशिखरे हरः । प्रहस्था गिरिजा तव या दृष भध्वजम्। सुधया पोधमानामिा देहि भो यथोचितम् । ईश्वर उवाच ॥ क्षणां प्रतीच भद्रं ते दाम्यामि भोजनं ततः । अन्य सा विररामाशु देयटेवो पध्वजः ॥ देव्युवाच ॥ देहि भब्ध महाटेय ! शुधितारिग जपरयते !! विनम्वितन शसोमि 'पीडितास्मि महेश्वर ।। प्रति युवा प्रियावाक्यं पुन: प्राइ हापानिधिः । क्षण' प्रतीक दास्यामि भक्षण धाभिवान्छितम् । पुनः प्रतीक्ष्य मा देवो न पाह त्विदं वचः। देहि भच्छ जग- बाथ। न कोमि चिलम्बितम् । इल्य मा पतिमादाय मुखे चिक्षेप मा तदा। क्षरीन तम्या देहात धुममहो व्यजायत । ततो देहे समुत्पन्ने शम्भस्तु निजमायया। उवाच परमेशान: स्त्रां प्रियां शृणु शोभने । पश्य भट्रे। महाभागे। पुरुपी नास्ति मां विना। त्वदन्या वनिता सास्ति पश्य त्वं सानचक्षुपा। विधवामि कुरु त्यागं शङ्ख मिन्दूरमेय च । साधव्य लक्षणं देवि । कुरु त्यागं पतिव्रते । । एपा मूर्तिस्तव परा विग्याता वगन्ना- मुखो। धूमध्याप्तशरीरातु ततो धूमावती अमृता । एते मर्जी तव परे सिविविये प्रकीर्तिते। यथोग्रतारिणी मूर्तिथा काली पुरा ससी। यया च भुवनेशानी यथा त्रिपुरभैरवी । 'छिन्नमस्ता यथा मूर्तिस्तथा व परमेडरि ! ॥ इति धूमाव- व्य त्पत्तिः ॥ प्रकारान्सरपोत्यत्तिस्तस्याः स्वतन्त्रतन्त्र ॥ दक्ष प्रजायतेर्यन्जे भर्वसंहारचञ्चला । हा देहं दिजिशिष्य ततो धुमोऽभवम्भ- कान् । तस्माइमावती जाता सर्वशत्रुविनाशिनी । काली काला ·प्रातोपियो। ७३५ कालका भोमवारे निशामुखे। मासेऽक्षयरतीयायां जाता धूमावतो शिवा ॥ इति प्रकारान्तरधूमावत्युत्पत्तिः । स्वतन्वतन्त्र ॥ अथ वक्ष्यामि देवेशि! वगलोत्यत्तिकार- सम् । पुरा सतयुगे देवि ! वातक्षोभ उपस्थिते । पराचरविनाशाय विष्णुश्चिन्तापरायराः। तपस्यया च मन्तुष्टा महानीबिपुरा- म्बिवा। हरिद्रास्य सरो दृष्ट्वा जलमोड़ापरायणा । महापीत. दस्यान्ते सौराष्ट्र वगलाम्बिका। श्रीविद्यासम्भव तेजो विजृम्मति इतस्ततः । चतुर्दशो मोमयुता मकारेण समन्विता । कुनक्षसमायुक्ता वीरगतिः प्रकोर्तिता। तस्यामेवाईरात्री तु पोतदनिवासिनी। ब्रह्मास्त्रविद्या सम्माता वैलोक्यस्तम्भिनौ परा। तत्तेजो विष्णुज तेजो विद्यानुविधयोर्गतम् ॥ इति वग- लामुख्युत्पत्तिः ॥ अथ मातङ्गिनी वध्ये क्रूरभूतभयारीम् । पुरा कदम्ब विपिने नानायक्षसमाकुले। यध्यार्थं सर्वभूतानां मत- नो नामतो मुनिः। शतवर्षसहस्राणि तपोऽतयत सन्ततम् । सत तेजः समुत्पत्र सुन्दरीनेवतः शौ। तेजीराशिरभूत्तत्र स्वयं श्रीकालिकाम्बिका। श्यामलं रूपमास्थाय राजमात- हिनो भवेत् ॥ इति मातङ्गिन्य त्पत्तिः । स्वतन्त्रतन्वे ।। अथ योभुवनां वक्ष्ये वैलोक्योत्पत्तिमाट- काम्। पुरा ब्रह्मा जगत् स्रष्टुं तपोऽतप्यत दारुणम् । तपसा तस्थ मन्तुष्टा शक्तिः सा परमेश्वरी। चेवशलनवम्यान्तु उत. पना सारिणो खयम् । क्रोधरात्रि: ममाख्याता सर्वशक्तिमयी शिवा । चोरोदार्णवसम्भू ता मथनादुदधः पुरा। विष्णोर्वक्ष:- स्थलस्था च घमासनगता रमा। कृष्णाष्टम्यां भाद्रपदे कोला- सुरनिकन्तनी । तस्यां तिथौ समुत्पत्रा महामातङ्गिनी कला। फाला नैकादशीयुसन भूगो भौमे च या तिधिः.! नाता तस्यां तत्रैव ॥

·মামীৱিশী। महानमोः मर्वसौभाग्यदायिनी । इति महानमात् पत्तिः ॥ तवैव कृपाटम्यां मार्गशीर्ष घोररात्रिः प्रकीर्तिता। महाकालः समुत्पबातम्याश्च भगवान् स्वयम् ॥ इति महा कालोत्पत्ति: ज्येष्ठ शमादशम्यान्तु वटुकोत्पत्तिरोरिता। मार्गशचतु- दमा दन्तोत्पत्तिः प्रकीर्तिता। महामहिषमर्दिन्या महा- दुर्गाष्टमी स्मृता । अथ कालोप्रकरणम् । महानिर्वाणतन्त्र चतुर्थोसामे सदाशिवाक्यम् ॥ तव रूपं महाकालो जगतमंहारकारकः । महामहारसमये काल: सर्व असिष्यति। कलनात् सर्वभूतानां महाकाल: प्रकीर्तितः। महाकालस्य कलनात् त्वमाद्या कालिका परा। कालसङ्कलनात् काली सर्वपामादिरूपिणो। कालवादादिभूतत्वादाचा कालीति गीयते । पुनः स्वरूप- मासाथ तमोरूपं निराशति । वाचातीतं मनोऽगम्यं त्वमेकै- वावशिष्यसे। साकारापि निराकारा मायया बहुरूपिणी। व सर्वादिरनादिस्व कर्वी ही च पालिका। अतस्से कथितं भने! ब्रह्ममन्त्रेण दीक्षितः। यत् फलं समवाप्नोति तथैव फलसाधनात् ॥ गुप्तसाधनतन्ते पष्ठपटले । पालीद' कोश नाथ । प्रत्यालीदन्तु कोदृशम् । कथं सा दक्षिणाकाली श्मशा- नालयवासिनी । इति देवीप्रश्नोत्तरम् ॥ पालोद वामपादन्तु प्रत्यालोढन्तु दक्षिणम् । सहाररूपिणो काली जगन्मोहन- कारिणी। दङ्गिरूपा महामाया सत्वं मत्य न संशयः। अत. एष महेशानि। श्मशानालयवासिनो। आलोढपादा सा देवी प्रत्यालोदा क्षणे धणे । अनन्तरूपिणी श्यामा को वत मक्यते प्रिये 11 अनन्तरूपिणो श्यामा चतुर्वर्गप्रदायिणो ।

·प्राणतीषिणी। पिच्छिलातन्त्र द्वितीयपटले॥ ब्रह्मविष्णुशिवादीनां शिरो- रत्रपदाम्ब जा। कलो काली कली काली नान्यदेवः कली बुगे। शान्वादावपि सा काली पूजनीया विशेषतः। कालिकापूजने थहा यदा सजायते इदि । न तदा प्रहरो- गाणां भयमस्ति कदाचन । सर्वेषां देषि मन्त्राणां श्रेष्ठोऽव कालिकामनुः। यस्य ग्रहणमात्रेण जीवन्मुक्तोऽधमोऽपि च । कनिकातन्वे प्रथमपटले । के मे गोवे समुत्पत्राः काली साधितुमुद्यताः। तच्छुत्वा पितरः सर्वे नृत्यन्ति इष्टमानमाः । तथा ॥ प्रदेया परमा विद्या कलौ पूर्णफलप्रदा। कालिका मोक्षदा देवि ! कलो शोध्रफलप्रदा। गुरोर्मुखान्महाविद्या रटहीयात् पापनाशिनोम् ॥ तथा ॥ धर्माधर्मादिकं यत्तु कुरुते साधकोत्तमः। सत् सर्वमनुहाति कालिकापूजने ध्रुवम् । सम्प्रदायविधानेन कर्तव्यच महेश्वरि । सम्प्रदायविहीनानां फले न स्यात् सुरेखरि ॥ इत्याद्याप्रशंसा। पिच्छिलातन्त्र ॥ कालीनिन्दाकरा लोके भविष्यन्ति गता- युपः । तेषां पुचकलवाणां नाशोऽन्ते नरकं ब्रजेत् ॥ इत्या. छानिन्दादोषः। ॥ अथ कालीमर्नु वक्ष्ये येन सर्वा- यसाधकः । सर्वसिद्धीश्वरो वीरः सर्वलोकप्रपूजितः । यस्य विधानमात्रेण चतुर्वर्गफलं लभेत् । सर्वासु देवदेवीषु दक्षिणा प्रशतिः प्रिये ! । तस्या मन्न' प्रवक्ष्यामि दुर्लभं भुवननये। यक्षस्कन्दं समुदृत्य वहिवामाक्षिसंयुतम् । इन्दुविन्दुसमायुक्त कालोवोजमिदं स्मृतम् । प्राप्यतं परमं गुह्यं सारासारं परा- त्परम् । चतुर्वर्ग लभेन्मन्ती हेलया हरभाविनि !| विगुण महेशानि ! वीजं सारतरं भवेत्। नेवास्याः सदृशो विद्या काचिदस्ति महेसरि !! शान्तिपुथ्यादिकमपि साधयेदनया- तथा। ।

·०३८ प्राणतोषिणी। चिरात् । महापदि महापासे महादारिट्रासाटे। बेरित व्याधिको महाघोरे भयारे। राजादिभयमापने राजपा विशेषतः । उक्त मन्वमिमं देवि ! मधमा समभ्यमेत् । देव- क्रोधे भये भीमे ग्रहदोपे भयानके। प्रान्तर भूमिमंस्थेषु दनु भिर्याय संधते । गान्तिकार्येषु सर्वत्र धननाश उपखिते। खजनानाना विदेपे अयुतं प्रजपिम्मनुम् । जापिनं पाति सा कालो भयेभ्यः स्कन्दवत् मदा। तस्मात् परमयनेन कालिकां भज सुन्दरि !! विना जपान्महाविद्या सिद्धिविद्यापि हानिटा। पिना होमेन वैश्वयं न सिर्जिपनं विना। पूजां विना न पूजास्ति मर्वत्र परमेश्वरि ! ॥ तथा। एतम्मन्वदयं देवि ! न देयं माणसटे। नेहेन यदि तद्यादयुतं जपमाचरेत् । जावा मन्त्र महेशानि ! सर्वशास्वार्थविश्वेत्। कविर्वाग्मी भवेच्छूरः सर्वेपा प्रियदर्शनः । विख्यातिश्चापि लोकेषु माम्यासे मोक्षमान यात् ॥ गुप्तसाधनतन्त्र पाठपटले ॥ शृणु देवि ! प्रवक्ष्यामि दक्षिणाकल्पमुत्तमम् । यस्याः प्रसादमावेण भवाब्धी न निमज्जति । खरान्वं वह्निसंयुक्त वामनेत्रविभूषितम् । विन्दुनाटकलायुक्त मन्वं त्रैलोक्यमोहनम् । खरान्त क. कारः॥ भैरवोऽस्य प्रोता उपिणक्छन्द उदाहृतम्। दक्षिणा: कालिका प्रोमा टेक्ता सर्वसिद्धिदा। मायावी वौजमस्थाः कूञ्चयोजन्तु शक्तिकम् । निजवोज महेशानि! कीलकं सर्व- मोहनम् । धमार्थकाममोक्षेषु विनियोगः प्रकीर्तितः ॥ तथा । पूजाया: पूर्व दिवसे आदौ सौरादिक चरेत् । हविष्यान्नं महे- यानि भोजनं वा निरामिषम्। ततः परस्मिन् दिवसे प्रातः माला तु साधकः । नित्यपूजां समाप्यादौ देववत् शुद्धमा- नसः । गुरुर्वा गुरुपुत्रो वा गुरुपनी च सुव्रते! आगमोला- पूजने तु परिकारी गुरुः स्वयम्। गुरोरभावे देवेशि! अर्थ ·प्रणतोषियो। A पूजादिकं चरेत् ॥ वरदातन्त्र दशमपटले तु यत् ॥ तन्त्रो- कानि सकल्पोक्तकम्माणि स्वयमाचरेत्। गुरुणा कारयेहापि पुत्रवत्या स्त्रिया तथा। अन्यथानुष्ठित सवें भवत्येव निरर्थकम् ॥ इत्यनेन विकल्पितं तदनेनैकवाक्यतया गुरोरमावे स्वयं करण- मिति व्यवस्थितं मुख्यापेक्षया प्रतिनिधेः राधान्य वचनव- लात् । स्वयमसामर्थे त पुत्रवत्या स्त्रिया कारयितव्यमित्यपि सतरामायातम् ॥ भन्यहारा तान्त्रिजपूजादिकरणे दोपनाह ॥ गुप्तसाधन- तन्त्र ॥ एभिर्विना महशानि! तान्त्रिकैर्देशिकर्यदि । तम्य पूजाफलं सर्व ग्रस्थते यक्षराक्षसैः। अतएव महेशानि ! गुरुः कर्ता विधीयते। ब्रह्मरूपो गुरुः साक्षाद यदि पूजादिक चरेत् । तत्तत् सर्व महेशानि ! शतकोटिगुण भवेत् । प्रथ वा परमेशानि ! स्वयं पूजादिकं चरेत्। स्वयं पूजादिक कृत्वा पूजाद्रव्यादिकञ्च यत् । तत् सर्वं परमेशानि! गुरोरग्रे निवे- दयेत् । गुरौ दत्त महेशानि ! सर्व कोटिगुणं भवेत् ॥ गुरु- पन्ना पूजादिकरणे होमादि नास्ति तदुता तवैव ॥ गुरुपनो महेशानि ! यदि पूजादिक चरेत् । बलिदानादिकं कार्य तव होमं विवर्जयेत्। होमोयद्रव्यमानीय देव्यग्रे स्थापयेद- बुधः । मूलमन्वं समुञ्चायं महादेव्यै निवेदयेत् । तेन होम- फलं जात न वही होमयेदबुधः ॥ तथा। गुरुया यत् सतं देवि ! तत् सर्वमक्षयं भवेत् । ऋत्विकस्वादयो देवि! मृत्युक्ता बहवः प्रिये । तन्नोतो परमेशानि ! पूजादौ नैव कारयेत् । पुरोहितं समानीय यदि पूजादि कारयेत्। तस्य,सर्वार्थहानिः स्यात् क्रुद्धा भवति कालिका। पूजाकाले महेशानि! नान्य- वा विलोकयेत्। इष्टपूजादिकं सर्व यः कुन्जनसन्निधौ। सर्वाधहानिः स्थात् कद्धा भवति कालिका। वरं पूजा तस्य ·प्राणतोषिणी। न कर्तव्या न कुर्यादन्यसन्निधौ। अन्यचिहिते देवि ! यदि' पूजापरो भवेत्। विष्णुतन्नोतपूजादि तत्त मुद्रां प्रदर्शयेत् । सेन पूजादिकं जातं न च व्यक्त कदाचन ॥ वरदातन्त्र । विशेषकर्म गोतव्यं मन्त्रवत् परमेश्वरि ॥ दीपावितादिपूजासु परमोत्सवमाचरेत् । भवानीप्रीतये सर्व कर्म कुर्यात् प्रसनधीः। तत्र भक्ति: सदा कार्यो यस्य या इष्टदेवता। तबामतिर्महा. दुःखदायिनी कुष्ठकारिणी। निजदेवी परित्यज्य तथैव च निजं गुरुम् । योऽन्यत्र भक्तिमान् देवि ! तस्य सर्वे विनश्यति । नान्यनिन्दा कर्तव्या कदाचिदपि साधकः। एक ब्रह्मवा- द्वितीयं सर्वत्र कथितं मया। उपाधिभावभेदेन नानात्वं भजतें सति । एकं पूजयते यस्तु सर्वानयतिम्म सः ॥ पथ पूजा सात विविधा मानसान्तांगात्मिका वाह्या छ । यथा मुण्डमालातन्वे पञ्चमपटले ॥ महासिद्धिकरी पूजा मानसी मुक्तिदायिनी। अन्तर्यागात्मिका सर्वजोवत्वपरि- पाशिनी। वाद्यपूजा राजसो च सर्वसौभाग्यदायिनी । भुक्ति- मुक्तिप्रदा चैव सर्वापत्परिणाशिनी। सर्वदोषक्षयकरी सर्व- शव निपातिनी। सर्वरोगक्षयकरी सर्वबन्धनमोचनी। वीराणां पशूनाच वाद्यपूजाधमा प्रिये ! । केवलानाञ्च दिव्यानां चाधपूजाधमा स्म ता तोड़लतन्वे तीयपटले ॥ सूत्रा- कारण देवेशि ! पूजाविधिरिहोयते । खस्ति वाच्य च सवल्या घट संस्थाप्य यवत: । मन्त्रणाचमनं काय सामान्यायं ततो न्यसेत् । तज्जलद्दारमभ्युच्छ हारपूजा समाचरेत्। विविध विनमुत्साय भूतापसरणं ततः । 'पासनच समभ्यर्थी गुरुदेवं नमेत् सुघोः । करशहिश्च तालच वयं दिग्बन्धनं ततः । वझिना वेष्टनं कार्य भूतशधिमथाचरेत् । माटकाया: पडाच कुयादारमारकाम् । माहकाध्यानमाचर्य वाधे तु मारकां न ·प्रापतोषिणी। न्यमेत् । पीठन्यामं ततः कृत्वा प्राणायाम समाचरेत् । ऋष्या- टिकं कराङ्गश्च वर्णन्यासं समाचरेत् । पोढ़ा न्यासं ततो देवि ! व्यापकं तदनन्तरम् । एवं ममाहितमनास्तत्वन्यासं समाचरेत्। वीजन्यासं ततो देवि ! व्यापक विन्यसेत् सुधोः। मूलेन सप्तधा न्यासं मानसः पूजनं चरत् । विशेषाध्य पीठपूजा पुनर्नि सनेत्रकम् । मुद्रादिदर्शनं कार्यमावाहनपडङ्ग कम् । धेन्वादिक ततः प्राणप्रतिष्ठांमूलपूजनम् । प्रान्नाप्रार्थनमङ्गानि काल्यादीच प्रपूजयेत्। ब्राह्मगाटौरसिताङ्गादीन् महाकालं प्रपूजयेत् । खना- दीन् गुरुपक्तिञ्च पुनर्देवी प्रपूजयेत् । बलिदानं ततो होस प्राणायाम ततो जयम् । जपं समर्पयेडोमान् प्राणायाम तत- थरेत् । स्तुतिञ्च कवचं भूत्वा चाष्टाङ्गं प्रणमेत् सुधी'। शिवो ऽहमिति सचिन्त्य सहारण विसर्जयेत् । ऐशान्यां मण्डल कला चाण्डाल्युच्छिष्टपूर्विका । अयं सन्धार्य शिरसि चन्दनन्तु ललाटके। नैवेद्य किञ्चित् स्वीकृत्य विहरेच निजेच्छया । महाकालध्यान निरुत्तरतन्ने तीयपटले ॥ यथा । धूम- वर्ण महाकालं जटाभारावित यजेत् । विनेव शिवरूपञ्च शक्तियुक्त निरामयम् । दिगम्बर घोररूपनीलाञ्जनचयप्रभम्। निगुणञ्च गुणाधारं कालीस्थानं पुन पुन: ॥ खादिपूजा- क्रमस्तु निरुत्तरे। तथा ॥ खग मुण्ड यजेद्दामे हस्ते च कुल- सुन्दरि ।। पूजयेद्दक्षिणे हस्ते अभयच्च वर तथा ॥ एवममिता- गाटिपूजाक्रमोऽपि तवैव चतुहार यज वि । असिताङ्गादि- भैरवान् । पूर्वाटिक्रमतो देवि ! हारि हारि इयं व्यमिति । मंक्षेपपूजासूवन्तु तोडलतन्त्र तीयपटले ॥ संक्षेपपूजा- मथवा कुय्योन्मन्त्री ममाहित. । प्रादाबष्यादि विन्यस्य कर- अद्विस्ततः परम् । अङ्गुलीव्यापकन्यासो हृदादिन्याम एव च । तालवयञ्च दिग्बन्धः प्राणायामस्तत, परम् । धान मानना ·७४२ प्राणतोपिगी। यागच्च अर्घ्य स्थापनमेव च। पीठपूजा एनानं ततथावाहनं चरेत् । जीवन्यामं ततः कृत्या पूजयेत् परदेवताम् । अङ्ग पूजाच काल्यादि ब्राह्मादिचाष्टभैरवान् । महाकालं पूजयित्वा गुरु पति यजेत्तत.। खनादौन पूजयित्वा तु पुनर्देवी प्रपूजयेत् । प्राणायाम ततः कृत्वा प्रजपेत् साधकाग्रणीः । देव्या हस्ते जप- फलममर्पणमधाचरेत् । प्राणायाम ततः सात्वा चाष्टाङ्ग प्रणमेत सुधोः । स्तुतिञ्च कवच स्मृत्वा विशेषाध्य प्रदापयेत् । आत्म- ममयेणं कृत्वा महारण विमर्जयेत्। ऐगान्यां मण्डलं कला আগা, ছিৰিক্ষা নম্বর জিন্ িদ্ধ বিহু निजेच्छया। पिच्छिलातन् हादशपटले ॥ नित्यपूजाविधि वधे शृणुष्व प्राणवालो ! । यत' पूजाटिक देवि ! न ददासि फलं क्वचित् । पूजया लभते पूजा तस्मात पूजापरी भवेत् । नित्यपूजाविही. नम्य न काम्य मिध्य ते बानित ॥ तथा। प्राचस्य हारदेशे तु सा- मान्यायं ममाचरेत। लिपियादिविन्यासो मूलेन कर- शोधनम | करव्यापकाविन्यास कृत्वाङ्गानि न्यसेत् सुधीः । ताल- वयं दिशा बन्धः प्राणायामत्रयं तथा । ध्यानमिष्टस्यैव দুঙ্গা नपश्च कालिशार्चनम् । अयमेव विधि प्रोक्तः मर्वेपां यजनक्रमः । उपचा: पोडशैस्तु तद्भवेत् पूजन महत्। नित्ये दशोपचारास्तु पञ्च वा विचरेत् गिवे ।। अमावे गन्धपुष्याभ्यां पुप्पेण तदभा. वत' । तदभावे यजेत् पत्तेतरडुलेन जलेन का मानसीं तद- भावेऽपि पूजां न लड्तयेत् क्वचित् । लइने मर्वनाश स्यादापदव पदे पदे । एतयोः पुरचरण लचजपः । कालोतन्त्र हितोय- परले आदी पुरस्कियां यात्रियमेन यथास्थितः । लक्षमेर्क अपेहियां इविथ्याशो दिवा शुचिः। रात्री ताम्ब लपूरास्यः ततः सिद्धमनमन्त्री प्रयोगाहों न भय्यायां लहमानत.।

·प्राणतोपिणी। ०४३ . चान्यथा। एतहचन तन्त्रमारेऽपि धृतमस्ति किन्तु अर्वाचीना एतद्दचने लक्षद्दयदर्शनात् तन्त्रमारकारलिखितानिरुद्धसरसती- प्रकरणीयलचयजपदर्शनाचतयोरपि लघदयजपेन दिवा- रात्रिभेदकतेन पुरयरण वदन्ति । तत्र। तन्वमारकारेगापि एतयोर्लक्षजपेन पुरचरण स्पष्टमुक्तम्। तप्रमाणं तह तसिद्धेश्व- रीयवचनं द्रष्टव्यम् । वस्तुतस्तु एतयोरनिरुद्धमरखत्याच लक्षह- येन यत् पुरचरणमुक्त तत् पशुकल्पवीरकल्पमैदेन। तदुक्तं श्यामारहस्यतखतन्वतन्त्र ॥ यथाn दिवा लक्षं शचिर्भूत्वा हविष्याशी जयेन्नरः । ततस्तु तद्दशांशन होमयेदविषा प्रिये ।। तपेयेत्तीर्थतोयेन पयसा हविपा तथा। मधुना वा सितामिय. तोयेन परमेखरि। देवोञ्चाभिषिचेत्तोयैस्तपणस्य दशांशत: । नदशांश हविष्यान्न जयेक्तित: प्रिये । कालीतन्त्रविदो विप्रान् गुरवे दक्षिणां ददेत् । पाशव' कथित वाल्पं शृणु वैरं ततः प्रिये ॥ इति। निरुत्तरतन्त्रे चतुर्थपटलेऽपि ॥ दिघा नक्ष जपेशियां विष्याशो सदा शुचिः। दशांश जुहुयादी तशांशच तर्प- गाम् । तद्दशांशाभिषेकञ्च तीर्थतोयेन पार्वति ।। तद्दशांश' हविष्यानेक्षितो भोजयेतिजान् । पाशव' कधितं कल्प शृण वैग्मतः परम् । नतं यामगति देवि ! सकुल परिचिन्तयेत् ॥ इत्यु पक्रम्य । तत्त्वचिन्तापरो मन्त्री जपेल्लक्ष कुलाकुलम् । तयां जुहुयादग्नावामवैः पललान्वितैः । तद्दशांश तर्पणच सुधापललसंयुतम् । अभिषेक तशांश तोतोयेन पार्वति ! । कुन्नद्रव्येस्तदशांश' भलितो भोजयेद हिजान् । आटावन्ते च मध्ये च शकीनां भोजयेत् कुलम् । तदभाव महेशानि ! शक्ति- मात्र प्रपूजयेत् । परशरणकाले हि यदि शक्ति न पूजयेत् । तस्य पूजा नपो होमो अभिचाराय कश्पते ॥ प्रथमपटले.पि ।

·मन्त्राणां यजनविधिस्तन्त्रमारकारेणैव बहुधा लिखितस्तत्र सर्व ०४४ प्राणतोपिणी। - टिवा च पाशव कर्म रात्रिकर्म च कौलिकम् । पुरवादिकं क्रम हिविधं भावभेदतः ॥ इति। तस्मात् पशुकल्ये पुरचरण दिवा लक्षजपः। वीरकल्पे तु रात्री लमजप इति मिहम्। यदि वा कालोतन्वलिखनानुसारेण पशुकल्पेऽपि दिवारात्रिभेदेन लक्ष इयजपेन पुरचरणमङ्गीक्रियते तदा तत्तन्त्रोक्तम् । नानाचार न कर्त्तव्य न चारणमितस्ततः । भूतहिंमा न कर्तव्या पशुहिंसा विशेषतः । बलिदानं विना टेवि ! हिंसा मर्वत्र गर्हितम् । इति वचनेन नानाचारनिषेधस्य वैयपित्तिरतएच कर्पूराटि- स्तवे। वशी नक्षं मन्त्रं प्रजपति हविष्याशनरतो दिवा मातर्युम चरणयुगलध्याननिपणः। परं नक्त नग्नो निधुवनविनोदन च मनु' जपेल्लक्ष सम्यक् स्मरहरममान: क्षितितले ॥ इत्यत्र परमित्यनेन निधुवनविनोदेनेत्यनेन च वीरकल्प एव रात्रि- परथरणमुक्तम्। निधुवन विनोदेन रतिक्रीडानन्देन तेषां द्रष्टव्यम् ॥ । अथ कालीशतनामस्तोत्रम् ॥ शिव उवाच ॥ कगलवदना कालो कामिनो कमला कन्ना · क्रियावती कोटगक्षी कामाख्या कामसुन्दरी। कपोला च कराला च काशी कात्यायनी कुहुः । कवाली कालदमनी करुणा कमलार्चिता। कादम्बरी काल- हरा कौतुका कारणप्रिया । कृष्णा कृष्णप्रिया कृष्णपूजिता कृष्णवमभा। कृष्णापराजिता कृष्णप्रिया च कृष्णरूपिणी । कालिका कालरात्रिय कुलजा कुलपण्डिता। कुलधर्मप्रिया कामा काम्यकर्मविभूषिता। कुलप्रिया कुलरता कुलोन- परिपृजिता। कुलना कमला पूज्या कैलामनगभूषिता । कृटना केशिनी कामा कामदा कामपण्डिता। करालास्या ध कन्दर्पकामिनी पशोभिता। केलम्बका केलरता केलिनी ।

·সাবীন্তিী। केलभूषिता। केशवस्य मिया केशा काश्मीरा केशवाञ्चिता। कामेवरी कामरूपा कामदानविभूपिता। कालहन्तो कूर्ममांसप्रिया कूर्मादिपूजिता । केलिनी करकाकारा काट- अर्मनिषेविणी। कटकेशरमध्यस्था कटको कटकार्षित। करप्रिया कटरता कटकूर्मनिविद्यौ। कुमारीपूजनरता कुमारीगण से बिता कुलाचारप्रिया वौलप्रिया कुलनिषेत्रियो। कुलीना कुलधर्मना कुलभौतिविमर्दिनी। कामधर्मप्रिया काम्या नित्या कामस्वरूपिणो। कामरूपा कामहरा काम- मन्दिरपूजिता। कामागारखरूपा च कामाख्या कामभूपिता। कियाभक्तिरता काम्या काश्चनी चैव कामदा। कोलपुष्पा- बरा कोला निष्कोला कलहान्तका। कौपिकी केतकी कुन्ती कुन्तलादिविभूषिता । इत्येवं शृणु चार्वङ्गि! रहस्य सर्व. मङ्गलम् । यः पठेत् परया भत्त्या स शिवो नात्र संशयः। शतनामप्रसादेन किं न सिध्यति भूतले। ब्रह्मा विष्णुथ रुद्रव वासवाचा दिवौकसः। रहस्यपठनादेवि! सर्वे च विगत. ज्वराः । विषु लोकेषु विश्व शि! सत्यं सत्यमतः परम् । नास्ति नास्ति महामाये ! तन्त्रमध्ये कथञ्चन । क्रियया च विना देवि! विना भक्त्या महेश्वरि। प्रसन्ना स्थात् करालास्या स्तवपा. ठाद्दिगम्बरा। सत्यं वच्मि महेशानि ! अतः परतरं न हि । न गोलके न वैकुण्ठ न च कैलासमन्दिर। अत: परतरा विटाा म्होत्र कवचमेव च। विलोकेषु नगधाविनास्ति, नास्ति कदाचन। रावावपि दिवाभागे सन्ध्यायां वा सुरे. सरि !! प्रजपेद्धशिभावेन रहस्य स्तवमुत्तमम् । शतनाम- प्रसादेन मन्त्रसिद्धिः प्रजायते । कुजवारे चतुर्दश्यां निशामागे पठेत्तु यः । स सती सर्वशास्वन्नः स कुलीनः सदा शुचिः । स कुलनः स कालनः ध धर्मात्री महोतले । रहस्यपठनात् कोटि- 1 ·298 प्रागतोपिणी। पुरचरणजे फलम् । प्रानोति देवदेवेशि ! सत्यं परममुन्दरि ।। स्तवपाठाइगरोहे ! कि न सिध्यति भूतले। अणिमाद्यष्ट- सिद्धीशो भवत्येव न संशयः। रात्री विस्वतलेऽग्नत्यमूलेऽपरा- जितातले । प्रपठेत् कालिकास्तोव यथाशतया महेश्वरि!! शतवारमयठनान्मन्तसिधिर्भवेद् ध्रुवम् । इति मुण्डमालातन्ले अष्टमपटले कालीशतनाम- स्तोत्र' समातम् ॥ अथ महाविद्यास्तोत्रम् ॥ शिव उवाच ॥ दुर्लभं तारिणी- मागे दुर्लभं तारिणोपदम् । मन्त्रार्थ मन्त्रचैतन्य दुर्लभं भव- साधनम् । श्मगानसाधनं योनिमाधनं ब्रह्मामाधनम् । क्रिया- साधनकं भप्तिमाधन मुक्तिमाधनम्। स्तवप्रसादाह वेशि ! सर्वा. सिध्यन्ति सिद्धयः । नमस्ते चण्डिके ! चण्डि । चण्ड- मुण्डविनाशिनि ।। नमस्ते कालिके ! कालमहाभयविना- शिनि !| शिवे ! रक्ष जगदात्रि! प्रसोद हरवलो ।। प्रणमामि । *.जगबानी जगत्पालनकारिणीम्। जगतमोमवारी विद्या जगत्स ष्टिविधायिनीम्। कराला विवाटां घोरां मुण्डमाला- विभूषिताम् । हरार्चितां हराराध्यां नमामि हरवल्लभाम् ।' गोरी गुरुप्रियां गौरवर्णालङ्कारभूपिताम् । हरिप्रियां महा- मायां नमामि ब्रा पूजिताम् । मिद्धा सिद्धेश्वरी मिद्धविद्याधर- गणेर्युताम् । मन्त्रसिद्धिप्रदां योनिसिद्धिदा लिङ्गशोभिताम् । प्रणमामि महामायां दुगों दुर्गतिनाशिनाम्। उग्रामुयमयी. सुयतारामुग्रगणैर्युताम् । नौला नोलघनश्यामां नमामि नील- सुन्दरीम् । श्यामानी श्यामघटितां श्यामवर्णविभूपिताम् । प्रए- मामि जगहावी गौरीं सर्वार्थसाधिनौम् । विश्वेश्वरी महा घोरां विकटां घोरनादिनीम् । आद्यामाद्यगुरोराद्यामाद्यनाथ- प्रजिताम। थोदुगी धनदामन्नपूर्ण पद्मां सुरेश्वरोम । प्रण- . " - ·प्राणतोपिणों। . मामि नंगहाबी चन्द्रशेखरवल्लभाम् । बिएर सुन्दरी बालामबलागणभूषिताम् । शिवदूतीं शिवाराध्या शिवध्ये यां सनातनीम् । सुन्दरी तारिणों सर्वशिवागणविभूषिताम् । नारायणी विष्णुपूज्यां ब्रह्मविष्णुहरप्रिया । सर्वमिविप्रदा नियामनियां गुणवर्जिताम् । सगुणां निगुग्णां ध्येयामचिंता सर्वसिद्धिदाम् । विद्यां सिद्धिप्रदां विद्या महाविद्यां महेश- रोम्। महेशभक्तो माहेशी महाकालप्रपूजिताम् । प्रणमामि जगदात्रों शुम्भासुरविमर्दिनौम् । रतप्रियां रतवर्णी रतवीज- विमर्दिनीम् । भैरवीं भुवनां देवीं लोलजिहां सुरेश्वरीम् । चतु. र्भुजां दशमुजामष्टादशभुजां शुभाम्। त्रिपुरेशी विश्वनाथप्रियां विश्वेश्वरीं शिवाम् । अहामामट्टहासमियां धूम्नविनाशिनीम् । कमलां छिन्नभाला मातङ्गीं सुरसुन्दरीम्। पोडशी विनयां भीमा धुमाञ्च वगलामुखीम्। सर्वसिद्धिप्रदां सर्व विद्यामन्त्र- विगोधिनीम्। प्रणमामि जगत्तारा साराच मन्वसिदये। प्रत्ये वञ्च वरारोहे ! स्तोत्र सिद्धिकरं परम् । पठित्वा मोक्ष.. : मानोति सत्यं वै गिरिनन्दिनि ।। कुजवारे चतुर्दश्याममायां जीववासरे। शुक्र निशि गते स्तोत्रं पठित्वा मोक्षमाप्रयात् । विपक्षे मन्वसिद्धिः स्यात् स्तोत्रपाठादि शङ्करि ।। चतुर्दम्यां निशाभागे शनिभीमदिने तथा । निशामुखे पठेत् स्तोत्र मन्त्र- सिधिमवान यात् । केवलं स्तोवपाठादि मन्त्रसिद्धिरनुत्तमा। जागर्ति सतत चण्डि । स्तोत्रपाठाभुजङ्गिनो। इति मुण्डमालातन्त्र एकादशपटले महाविद्यास्तोत्रं समाप्तम् ।। अथ कवचम् । मदाशिव ऋपिदैवि । उणिक, छन्द उदो.. रितम् । विनियोगय देवेशि ! सततं मन्त्रसिध्धे। ,मस्तक पार्वती पातु पातु पञ्चाननप्रिया । केशं मुख पात चण्डी भा' ·०४८ - - प्राणतोषिणी। रतो रुधिरप्रिया । कण्ठं पातु स्तनं पातु कपालं पातु चैव हि । कालो करालवदना विचित्रा चिवण्टिनी। वक्षोमूल नाभिमूख दुर्गा त्रिपुरसुन्दरी। समस्त पातु मे तारा सर्वानी सर्वमेव च विश्वेश्वरो पृष्ठदेश नैव पातु महेखरी। हत्यम कालिका पात कण्ठं पातु नभोगतम् । नारायणो गुह्यदेशं मे मेने खरी तथा पादयुग्म जया पातु नित्व' मां चण्डिकावतु। जीव म पार्वती पातु मातही पातु सर्वदा। छित्रा धूमा च भीमा भये पातु जले वने। कौमारी चैव वाराही नारसिंही यर्श मम । पात नित्यं भद्रकाली श्मशानालयवासिनी। उद सर्वदा पातु सर्वाणी सर्वमनला। जगन्माता जयं पातु नित्य कैलासवामिनी। शिवप्रिया सुतं पातु सुतं पर्वतनन्दिनी । त्रैलोको पातु वगला भुवनं भुवनुश्खरी । सर्वाय सर्वनिलय, धात नित्यश्च पार्वतो। चामुण्डा पातु मे रोमकूप सर्वार्थ- साधिनी। ब्रह्माई मे महाविद्या पात नित्य मनोहरा। लिङ्ग लिङ्गेखरौ पातु महापौठे महेखगे। सदाशिवप्रिया पातु नित्यं पात सुरवरी। गौरी मे सन्धिदेशच पात वै त्रिपुरेश्वरौ। सुरेसरी सदा पातु श्मशाने च शवेऽवतु । कुम्भक रचके चेव पूरके काममन्दिरे। कामाख्या कामनिलयं पातु दुर्गा महेनरो। डाकिनो काकिनी पातु नित्व मे शाकिनी तथा । हाकिनी लाकिनी पातु राकिणी पातु सर्वदा। ज्वाला. मुखौ सदा पातु मुखमधे शिवावत । तारिणो विभवे पात भवानो प भवेऽवतु । त्रैलोक्यमोहिनी पातु सर्वाङ्ग' विजने- ऽपतु । राजकुले महापाते संग्रामे शत्रुसटे । प्रचण्ड़ा साधव मात्र पातु भैरवमोहिनी। थोराजमोहिना पातु राजहा विपतिपु। मम्पयदा भैरवी व पातु बाला बलं मम । नित्य मां यम्भु पनिता पातु मा त्रिपुरासका। इत्येव कषित - ·प्राणतोपिणी। . - देवि ! रहस्य' सर्वकालिकम् । भुष्टि मुक्तिर्द-सोध्यसर्वसम्पन- दायकम् । यः पठेत् प्रातरुत्थाय साधकेन्द्रो महुचि । कुज. बार चतुर्दश्याममायां मन्दवासरे। गुरौ गुरु-समभ्यय यः पठेत् साधकोत्तमः। स याति भवनं देव्याः सत्व- सत्यन संशयः। एवं यदि वरारोहे ! पठेदतिपरायणः । मन्त्रसिडि- भवेत्तस्य चाचिरानात्र संशयः । सत्य लक्षपुरवठ्याफलं प्राप्य शिवां ब्रजेत्। शिवमार्ग राजमार्ग प्राप्य जीवः शिवो अवेत् । पठित्वा कवचं स्तोत्र मुक्तिमाप्नोति निश्चितम् ।...पठिल्ला का. व स्तोत्र दशविद्या यजेद यदि। विद्यासिद्धिमन्वसिद्धिर्भव- त्य व न संशयः । खरसिदियितामिहिर्दुलभा धरण्येतले । अ- यसुलभा सिदिस्ताम्ब लान्नात्र संशयः । निशामुखे निशायाच महाकाले निशान्तके। पठेत्या महेशानि ! गाणपत्य लभेत्तु सः ॥ इति मुण्डमालातन्त्र एकादशपटले महाविद्याकवच समातम्॥ शमशानकालियादीनां पूजादिकन्तु तन्वसारे नुसन्धेयम् ।। अथ सामान कालिकाकवचम् । कैलासशिखरारुढ़-शङ्कर वरद शिवम् । देवी पप सर्वन' सर्वदेवमहेश्वम् । भगवन् ! भय देवेश देवानां भीगद ! प्रभो ! । प्रयूहि मे महादेव ! गोम्यं यद्यपि च प्रभो !। शत्रूणां येन नाश: स्यादात्मनो -रक्षण भवेत् । परमेश्वर्यमतुन्नं लभेट् येन हि तबद । योभैरव उवाच ॥ यक्ष्यामि ले महादेवि , सर्वधर्मविदो वरे। अइले कवच देव्याः सर्वकामप्रसाधकम् । विशेषतः- शत्रुनाशकार रमाकर, कृणाम्। सर्यानिष्टप्रशमनमभिचारविनायकम् । सुखदं भोगदश्चैव वशीकरणमुत्तमम् । शत्रु सहा:-क्षयं याक्ति 'भवन्ति व्याधिपीडिताः । दुखिनो, वरिषथैव स्वामीनाथ- तास्तथा । अस्य श्रीकालिकाकवचस्य -भैरव कमिसम्यको । ।

·देवी शत्रु . प्राणतोषिणी। छन्दः योकालिका देवता शत्रुमङ्घनागे विनियोगः । ओं ध्यायत कालों महामायां विनेना बहुरूपिणोम्। चतुर्भुजां लोस- जिहां पूर्णचन्द्रनिभाननाम्।। नीलोत्पलदलप्रख्या अनुसार विदारिणीम् निरसुण्ड तथा सङ्ग कमलश्च वरं तथा। बिभ्राणां रत्ता बदनां दंष्ट्रालोघोररूपिणीम् । अहाहानिरतां सर्वदा च दिगम्बरोम् । शवासनस्थितां देवों मुण्डमालाविभूषिताम् । इति ध्याला महादेवीं ततस्तु कवचं पठेत् ।। ओं कालिका घोररूपाच्या सर्वकामप्रदा शुभा। सर्वतः सस्तता नार्थ करोतु मे। हो ह्रींखरूपिणी.चैव हां हां हुरूपिणी तया। हों हां क्षी क्षौंवरूपा मा सदा गवून् प्रशास्तु में । श्री हो ,रूपिणीः देवी भवबन्धविमोचनी। इसकलड़ी. स्वरूपासी रिपून सा हन्तु सर्वदा। यया शुम्भो हतो दैत्यो निशुम्भश्च महासुरः। वैरिनाशाय वन्दे तां कालिकां शहर- प्रियाम् । माझी शैवी वैष्णवी च वाराही, नारसिंहिका। कौमार्यान्दी च चामुण्डा खादयन्तु मम हिंषः।। सुरेश्वरी घोररूपा चण्डमुण्डविनाशिनी। मुण्डमालाहतानी च सर्वत. पातु.मां सदा। गोंडी कालिके । घोरदंष्ट्रे! रुधिरप्रिये ! रुधिर- रुचिरपूर्णवने । रुधिरावतस्तनि ।। ममासुकवून खादय खादयःच्छेदयाच्छेदय हिमय हिंसय मारय मारय भिन्दि भिन्दि लिन्दि छिन्दि उच्चाटय उच्चाटय द्रावय ट्रावय वाहा। काः वी. कालिकायै मदीयशवं, . समर्पयामि पो जय जय किरि किरि किटि किटि कट कट मर्दय मर्दय मोहय मोहय हर हर ममामुकरिपून बसय ध्वंसय भन मग बोटया बोटया यातुधानि ! चामुण्डे !' सर्वजनान् सो रामपुरुषान् स्त्रियो मम वश्याः कुरु कुरु तनु तनु धारवं भाममान नजान् रवानि दिव्यकामिनीः पुत्रान् राजविर्य !

·प्रणतोषिणी। देहि देहि यच्छ यच्छ धांक्षी तू धौ क्षः स्वाहा। इलै तत् कर दिव्य' कथितं शम्भे ना पुरा। ये पठन्ति सदा तेर्षा ध्रुव नश्यन्ति शववः । वैरिगप्रलयं यान्ति'व्याधितार्य भवन्ति हि धनहीनाः पुनदीनाः शववस्तस्य सर्वदा। सहसपठनात् सिदिः कवचस्या भवेत्तदा । तत: कार्याणि मिद्धान्ति नहि शहरभाषितम् । श्मशानागारमादाय चूर्ण सात्वा प्रयत्नतः । पादोदकेन पिट्वा चलिखेलौहशलाकया। भूमौ शत्र न होन- रूपानुत्तरागिरसस्तथा। हस्तं दत्वा तदृदये कवचन्तु स्वयं पठेत् । शत्रो प्राणप्रतिष्ठान्तु कुर्य्यान्मन्त्र ण मन्वयित् । हन्या- दस्त्रमहारेण शव गच्छेद यमक्षयम्। ज्वलिताङ्गारतापिण ज्वरी भवति तादृशः। प्रोञ्छनामपादेन दरिद्रो भवति ध्रुवम् । वरिनाशकरं प्रोतं कवचं वश्यकारकम् । परमेश्वय्यदश्चैव पुत्रपौत्रादिवहिदम्। प्रभातसमये चेव पूजाकाले विशेषतः । सायंकाले तथा पाठात् सर्वसिदि वेद ध्रुवम् ॥ शत्रु सञ्चाटनं याति देशाच्च विशुतो भवेत् ।। पश्चात् किचरतामति सत्य मत्व न संशयः ॥ शत्रु नाशकरे ! देवि ! सर्वसम्पत्करे : शुभे!। सर्व देवस्तुरी देवि ! कालिके ! त्वा नमाम्यहम् ॥ इति रुसामले वेरिहरणं नाम श्मशानमालिका. कवचं समाप्तम् ॥ दक्षिणाचारस्थापि गाविषयकत्वात् शाक्तप्रशसा उच्यते । अथ शाक्तप्रशंसा। मुण्डमालातन्त्र हितोयपटले। स्वर्ग मात्य ध पाताले नास्ति गातात् परः प्रिय: । सौराणां गाण- पत्यानां वैष्णवानां तथैव च। तदन्ते चैव शाला स्थः क्रमशः क्रममः प्रिये ।। शृणु देवि! वरारोहे ! नास्ति शाक्षात् परो. जन: शातोऽपि शङ्करः साक्षात् परब्रह्मस्वरूपभाको पाराधिता' येन काली तारा त्रिभुवनेखरो। पोड़गो वेव मातङ्गी किया। --- -- ·७५२ 1 ॥ प्राणतोपियो। च बगलामुखी। पाराधिता महेशानि! स शिवो नाव में शयः। अतिगोप्यं महेशानि । शाक्तानां • परमं पटम् । 'यो सानाति महीमध्ये स शिवी नात्र संशयः। ब्रह्माद्यचिंतपार दान यो भजेत् सततं मुदा । स यात्यचिरकालेन सुक्तिमन्दिर- मेव हि ॥ बतीयपटले ॥ पायतोचरण इन्दभजनात् किङ्करो भवेत् । खगंभोगच मोक्षश्च शातानां न भवेत् किम् । माता- नाव निन्दा ये कुर्वन्ति हि नराधमाः । तेषां लोहितपान ६ कुर्वन्ति भैरवीगणाः। भैरवाचैव भैरव्यः सदा हिंसन्ति पाम- । মামা মিলি জলি লিনি অদ্ভুজা: छिनत्ति तेषां देवेशि ! शिरांसि हरवल्लभा। शातानामुत्तमी नास्ति स्वर्गे मत्ये रसातले। शालाम्नु शहरी क्षेयन्त्रिनेवचन्द्र शेखरः । स्वयं गङ्गाधरो भूत्वा विहरेत् दितिमण्डले ॥ चतुर्थ- पटले । देवी प्रति शिववाक्यम् ॥ मदंशाचैव ये भूताम्ले शैवा नात्र संशयः । लदंशाचैव शालाश सत्य वै गिरिनन्दिनिा। बहुवर्षसहस्रान्ते शैवाः शक्तिपरायणाः । माताश्च शद्धरा देवि ! यस्य कास्य कुलोद्भवाः। चाण्डाला ब्राह्मणा: शूद्राः क्षत्रिया वैश्यसम्मवाः । एते शाता जगदाधि ! न मनुष्याः कदाचन । पश्यन्ति मानुपान् लोके केवल चर्मचक्षुपा ॥ तथा सप्तमपटले- ऽपि । शिव उवाच ॥ प्रायोः क्षत्रिय श्यः शूट्रैव च जातिभिः। वाममार्गप्रभावेण कर्त्तव्यं जपपूजनम्। ये शाता बाह्मणा देवि! क्षत्रिया वाणा: स्मृताः । वेश्याय ब्राह्मणा देवि ! सर्वे शूदाय ब्राणा: 1 ब्राह्मणाः शरायण्डि ! विनेत्रांश्चन्द्र. शेखरः॥ निर्वाणतन्चे हतोयपटले। शाता एव दिज़ा: सर्वे नगवा न च वैष्णवाः। उपासते यतो देवों गायत्री परमाछ. रोम् ॥ गन्धर्वतन्ने द्वितीयपटले । मन्जयुपासनानन्तरमन्योपा. सननिषेधो यथा त्रिपमधिकृत्य । पस्याथारा धनं काला ·प्राणतोषिणी नान्यस्याराधन चरेत् । अन्यस्य स्मरणाद्दे वि! योगिनौशाप- । मालभेत् ॥ इति शतप्रशंमा । इति श्रीप्राणतोषियों पञ्चमि भक्तिकाण्ड़े महाविद्यादि. कथनरूपः पष्ठः परिच्छदः। कुमारीपूजनरतेत्यादिना पूर्वलिखित कुमारीपूजाविधिमा पाकाति प्राप्तावसरेणेदानों तदुच्यते मया । अथ कुमारी पूजा॥ नत्र कुमारीनिरूपण रुद्रजामलोत्तरखण्डीयपष्ठ- पटले । एकवर्षा भवेत् मन्ध्या हिवर्षा च सरस्वती। विवी पविधा मूर्तियतुर्वर्पा च कालिका। सुभगा पञ्चवर्षा तु पठवर्षा भवेटुमा । सप्तभिर्मालिनी साक्षादवर्षा तु कुमिका। নপি: কাৰসামৰিয্যাভিনা। হ্মাম ৰ ব্যস্ত हादशाब्दे तु भैरवी । त्योदरी महालक्ष्मीसिता पोउना- यिका। क्षेवता पञ्चदशभिः घोडणे चाथिका मता। एवं " क्रमेण संग्टद्य याक्त् पुष्य न जायते। प्रतियदादिगान्त iहदिभेदेन पूजयेत् ॥ एकवत्यादिसर्य हन्नीलतन्वेऽपि केवल षड्वर्षा च उमा भवेत् । हिसमा नायिका स्मृता। पोडशे चर्चि- का मतेति पाठभेदो नामभेदति। कुनिकातन्चे सप्तमपटले तु विभेप उक्तो यथा ॥ पञ्चवर्षी समारभ्य यावद हादश- वार्षिकी । कुमारी सा भवेद्दे वि? निजरूपरकाशिनो । पड्- बर्याच ममारभ्य यावत् सा नववार्षिकी। तावश्चैव महेशानि । माधकाभीष्टसिधये। अष्टवषो समारभ्य यावचयोदशाब्दिकी। कुलजा तां विजानीयात्तत्र पूजा समाचरेत् । दशवर्षी समा- रम्य यावत् षोडशवार्षिकी। युवती ता विजानीयाहे वतां तां y: विचिन्तयेत् । अन्न वस्त्र' तथा नौरं कुमार्थं यो ददाति हि। भन मेमसमं देवि। जलञ्च सागरोपमम् । वस्त्र: कोटिसह माद शिवलोके महीयते । पूजोपकरणान इ कुमाथै यो ।

·७५१ प्राणतोषिणो। दटाति हि। सन्तुष्टा देवता तस्य पुत्रवेनातुकल्पात । विश! सारे तु ॥ अष्टवर्धा तु सा कन्या भवेहोरो वरानने!। नववर्षा रोहिणी सा दशवर्षा तु कान्यका। अत ऊई महामाया भवेत् বন তালা। স্বাৰ্য মােজাম্ব আমিন। सुकुमारा च सा प्रोक्ता सर्वतन्त्रसमन्विता 1 यानपापाणधातूनां तेजोरूपेण संस्थिता । जीवजन्तुषु देवेशि । किं वलथमतः परम् । यव नास्ति सहामाया तत्र किञ्चिल विधाते । इत्यतम् ।। तर पूजाफल योगिनोतन्ने पूर्वखण्डे सप्तदशपटले कुमारी- पूजनफलं वक्तु नाहामि मन्दरि । जिहाफोटिसहमेस्तु वक्र- कोटिगतेरपि । तस्माता पूजयेदाम्नां सर्वजातिसमुद्भवाम् । जातिभेदी न कर्तव्यः कुमारोपूजने शिवे !। जातिभेदान्महे- शानि। नरकान्न निवर्तते। विचिकित्सापरो मन्त्री ध्रुव स यातको भवेत् । देवोबुझा महाभलास्तस्मात्तां परिपूजयेत् । मविद्याखरूपा हि कुमारी नात्र संशयः। यदि भाग्य- बयादेवि! वेश्याकुलसमुद्भवाम् । कुमारी लभते कान्त ! सवसेनापि साधकः। यत्नतः पूजयेत्तान्त स्वर्णरोम्यादिभि- "मुंदा। तदा तस्य महासिद्धिीयते नाल समयः ॥ कुमारी पूजास्थान फलमपि तवैव । कुमारोपूज्यते यन स देश: क्षिति- पावन । महापुण्यतमो भूयात् समन्तात् मोशपत्रकम् ॥ जामले तव ॥ महापर्वसु सर्वेषु विशेषाच पवित्रके । महा- नवम्या देवेशि : कुमारोष प्रपृजत् । तस्मात् पोऽशपर्यन्त युवतोति प्रचपते। तत्र भावप्रकाश, स्थात् स भावः परमो मतः। रचितव्याः प्रयने न अक्षतास्ता: मचिन्तयेत्। महा- पूजादि कला वस्त्रालझारभोजन. । पूजयेम्मन्दभाग्यापि . লৰ নয়ন। এ জ্বললাখ গ্রাসবাদল। विधिना पूजयेद यस्तु दिव्यचौरपथस्थितः । भायत्रये महा- ·प्राएतोपिरही। ५५ मौख्य दिव्यकर्मणि सत्फलम् ॥ तथा । अशेषकुलसम्पन्नां नानाजातिसमुद्भवाम् । नानादेशोद्भवां वापि सगुणागुण- संयुताम् । दितीयवत्सरादूई यावत् स्थादटमादकम् । ताव- ज्जमा पूजयिला कन्यां मुन्दरमोहिनीम् । दिव्यभावस्थितः साक्षात्तन्वमन्वफलं लभेत् । कुमारी पूजनादेव कुमौरभोज- नादिभिः। एकदिवयादिवीजानां फलदा नात्र संशयः । ताभ्यः पुष्पं फलं दत्त्वा अनुलेपादिकं तथा। बालप्रियच्च नैवेद्य दत्त्वा तद्भावभावितः । मृदा तदङ्गमात्मानं बाल- भावविघटितः। अतिप्रियकथालापकीड़ाकौतूहलान्वितः । यथायें तत् प्रियं तत्र कृत्या सिद्धीखरी भवेत् । कन्या सर्व समृदिः स्यात् कन्या सर्व परं तपः। होमं मन्नार्चनं नित्य: क्रिया कोलिकमक्रियाम् । नानाफलमहाधर्म कुमारीः पूजनं विना। तत्तत्कर्मफलं नाथ प्राप्नोति साधकोत्तमः । फल कोटिगुणं बोर: कुमारी पूजया लभेत् । कुसुमाञ्चलिपू- गांच कन्याये कुलपण्डितः। ददाति यदि तत् पुष्पं कोटि- मेरहिरस्ववत् । तदानजं महापुण्यं क्षणादेव समालभेत् । कुमारो भोनिता येन त्रैलोक्यं तेन भोजितम् ॥ कालीतन्वे एकादशपटले । कुमारीपूजनं कुर्यात् सर्वकर्मफलामये। रुद्रनामले उत्तरखण्डे सप्तमपटले ॥ अय पूजां प्रवक्ष्यामि कुमाया अतिदुल सम् ॥ इत्यभिधाय । पूजास्थानं महापीठं देवालयमयापि वा। नटीकन्या हीनकन्यां तथा कायालि- कन्यकाम् । रजकस्यापि कन्याञ्च तथा नापितकन्यकाम् । गोपालकन्यकाचेव ब्राह्मणस्यापि कन्धकाम् । शूद्रकन्यां वैद्य- कन्यां तथा वणिकाकन्यकाम्। चण्डालकन्यकां वापि यत्र सुवाश्रमे स्विताम् । सुदर्गम्य कन्याञ्च समानीय प्रयत्नतः । पूजयेत् परमानन्दरामध्यानपरायणः । मम पुजां यः करोति ·GL प्रागतोपियो। प्रत्यहं शुभक्तिः । तम्या वश्यं कुमारीणां पूमनं भोजन रवः । तिजोरूपं विधोयाग्ने: सर्पभावे प्रकाशते । तत्पूजनासदालापाद भोगनादपि समात् । मम प्रोतिर्भवेत् सासाद्देवता शुप्तसंस्थिता । बालभेरवद्रवम्य कामिनो बटुकस्थ छ । मत पुत्रस्य पर्वलोकपूजितस्य महौजसः। पूजाभिनिविध ध्यः । कुमारो देवपूजिता । कुमारी देवता प्रोक्ता सर्वतो जगदो. श्वरी। पूजावं सर्वलोकस्य समानोय सुरेखराः। पूजयन्ति महादेवी गुप्तभावनिवासिनोम्। सदा भोजनवाच्छाव्या मान्या सन्तुष्टहासिनो । वृथा न रौति सा देवी कुमारी देव नायिका। सरस्वतीखरूपा सा पूल्धते सर्वनायकः ।, शिव भनी विपशुसत स्तथान्यदेवपूजकैः । सर्वलोकः पूजिता सा चावश्य पूज्यते बुध. । पूजया शमते पूजां पूजया लभत श्रियम् । पूजया धनमाप्नोति पूनया लभते महीम् । पूजया लभते लक्ष्मों सरस्वती महौजसम्। महाविद्याः प्रसीदति सर्वे देवा न संशयः। कालभैरवब्रह्मन्द्रा ब्राह्मणा ब्रह्मवैदिनः । বরাষ বিমা ঘষা লঙ্কত্বিয়ং। বনাঘ বিলা वैष्णवाय चतुर्भुजाः। अन्ये दिक्पालदेवाय चराचरगुरु- स्तथा। नानाविद्यारता: सर्वे दानवाः कूटशालिनः । उप. सर्गस्थिता ये ये ते ते तुष्टा न संशयः । यद्यहं शुद्धिरूपा हि अन्यलोके च का कथा। कुमारीपूजनं छत्वा वैलोक्य वश. मानयेत् । महागान्तिर्भवेत् तिनं सर्वपुण्यफलप्रदम् ॥ हह. श्रीलतन्वे । महाभयानि दुर्भिक्षाद्युत्यातानि कुलेश्वरि । टु स्वप्रमपमृत्यश्च यच्चान्यत् दुःखदं नृणाम् । कुमारीपूजनादेव न तानि प्रभवन्ति हि । नित्य क्रमेण देवेशि! पूजयेदिधि- पूर्वकम् । अन्ति विघ्नान् पूजिताय भयं शवन महोत्कटान् । पहा रोगाः वयं यान्ति भूतवेतालपद्गाः ॥ रुद्रनामले तथा ।।

·प्रापतोषिणी । तत्तभन्नसमुझे खात् क्षणात् पुण्यायुतं लभेत्। मन्त्रण पुटितं क्लत्वा जघा सिद्धीखरो भवेत् । यदयत् प्रकारमुद्दिश्य वदामि सुरसुन्दर !। तत्तत् कार्यच्च कर्त्तव्य भिन्नबुधिं न कारयेत् तथा। शृण नाथ ! कुला) मे कुमारीपूजने मनुम् । महा- विद्यामहामन्त्र सिदिमन्त्र न संशयः। एतम्मन्बप्रभावण जीवन्मुक्तो भवेत् सुधीः । अन्ते देवोपदं याति सत्यमान- न्दभैरव !। ऐहिक सुखसम्पत्तिं मधुमत्याः प्रसादकम् । अवश्य प्राप्त यान्मो विधामं कुरु शङ्कर ! । वाग्भवेन वपुः- क्षोभं मायावीजे गुणाष्टकम् । थियो वौजे थियो लाभो माया- वीजे रिपोः क्षयः। मेरवेण तु वोजेन खेचरत्व सुरादिभिः । कुमारिका यह नाथ ! सदा त्वं हि कुमारकः । शतमष्टोत्तरी यापि एका वा परिपूजयेत्। पूजिताः प्रतिपूज्यन्ते निर्वहन्त्य- वमानिताः। कुमारी योगिनी साक्षात् कुमारी परदेवता । असुरा टुष्टनागाथ ये ये दुष्टग्रहा अपि । भूतवेतालगन्धर्वा डाकिनी यक्षराक्षसाः । याथान्या देवता: सर्वा भूर्भुव: स्वथ भैरवाः। पृधिव्यादीनि सर्वाणि ब्रह्माण्ड सचराचरम् । ब्रह्मा विष्णुच रुद्रय ईश्वरच सदाशिवः । ते तुष्टाः सर्वतुष्टाव यस्तु कन्या प्रपूजयेत् । विधियुत्ता कुमारी त भोजयेचेव भैरव !। पाद्याय॑ च तथा धूपं कुटुमं चन्दनं शुभम्। भक्ति- भावेन सम्पू ज्य कुमारीभ्यो निवेदयेत् ॥ कुमारीपूजाक्रमस्तु । तथा ॥ पानीय सुन्दरी नारी कुमारी वरनायिकाम्। रखा, लद्वारसंयुक्ता भलवस्त्रादिमोभिताम्। वाग्भवेन जलं नाथ तवान्ना परिदापयेत् । देवीवुद्या सदा ध्यात्वा पूजयेत् साध- कोत्तमः। मायावीमेन तवाना पाद्य दद्यात्तथा प्रभो!। लक्ष्मोवीजेन चार्य न्तु कूञ्चवीजेन चन्दनम्। मायावीजेन पुप्पाणि कुमार्ये दापयेत् सुधीः। सदाशिवेन मन्त्रेण धप- ।

·७५८ पाणतोपिगी। दीपो महत्तमो । दत्ता पडङ्गमन्त्रेण पूजय वनायकम् । तन- कारं महादेव ! शृणुष्वानन्दरूपक्। महातेजोमयं शुभं हृदयं हस्तदक्षिणः। विभाव्य प्रपठेद नत्वा समन्वं गुण मङ्कर !! पादौ वाग्भवमुच्चार्य मावा लक्ष्मीच कूर्चकम् । प्रेत- वीज ततो ब्रूयात् सविसर्गेन्टुकीलकम् । बालपदं समुचार्य कुमारियो ततो वदेत् । हृदयाय नमः प्रीय ततः शिरसि भावयेत् । शुक्लवर्ण सर्वमयं वीजसुच्चार्य संन्यसेत्। हकार वाग्भवायञ्च वकारं वाग्भवात्मकाम् । माया लक्ष्मी वाग्भवञ्च हिठात भिरसे पदम् । यद्भिजायावधिमन्चो न्यसेत् शिरसि साधकः । शिखामध्ये कृष्णवर्णं नीलाञ्चनचयप्रभम् । विभाव्य सन्यसेन्मन्त्री कुमारीकुलसिद्धये । भादौ प्रणवमुकृत्य तदो विपणसुन्दरी। शिखाये पदमुत्य वपट्कारं ततो वदेत् । ततः कवचमध्ये च बलवन्तं सतेजसम्। प्रथमारणसनाथ ध्यात्वा चार कलेवरम् । वाग्भवञ्च समुच्चार्य कुलपद ततो वदेत् । वागीश्वरिपदं पश्चात् कवचाय ततो वदेत् । तारक- ब्रह्मणस्दञ्च कावचन्यासजालकाम् । ततो नेत्रत्रये ध्यात्वा महा- वीजं महामभम् । रलवणं वोटिकोटि जवामण्डलमण्डितम् । विराजितं कोटिमुण्यार्जिततेजसि भास्करे। वाग्भवं हि समु- चार्य कुलेखरिपदं ततः। नेत्रत्रयाय शब्दान्ते वौपड़ लोचन- मन्त्रकम् । ततः साधकमायो च वामहस्तले तथा । मध्यमा- राजनीभ्याञ्च सालइयमुपाचरेत् । तग्मन्त्र कोटिसूर्योग्र- ज्योत्स्रानालसमप्रभम्। महाकायोगव शब्दमहोग्रपरि- पीडनम् । मायावो सयास्त्राय पदमुत्य यनतः। फड़ने धान्तकृत्य महामन्त्र प्रकोक्तितम् । तसतस्याः कुण्डविले ध्याला व परिवारकान्। पूजयेद यसतो मन्त्री तेजसामृत- पारया। तयेत् पूजयेत्या भैरव' वालभैरवम् । देवताभिः - ।

·प्राणतोपिणी। पूजयित्वा परिवारान् मामेण तु । ततो वागभवसुश्चार्य सिह- जयाय शब्दतः । पूर्व पदं समुच्चार्य वक्ताय नम ईरितम् । सतो वाग्भयमुच्चार्य जयाय शब्दमुहरेत् । उत्तरे वधासुदृत्य चतुर्थन्त नमः पदम्। ततो वाग्भयमायाश्रीवीचमुच्चार्य यातः । कुनिके पश्चिमान्ले च वजाय नम ईरितम् । ततो वाग्भवमुच्चार्य कालिकेपदसुच्चरेत् । दक्षयज्ञाय शम्दान्त नमो मन्त्रः प्रकीर्तितः । एतमन्त्राक्षरानाथ ! समुच्चार्य कुले- श्वर !! पूजयित्वा क्रमेणैव भास्करं परिपूजयेत् । घण्ड दिक्- पालदेवञ्च सध्यादौन परिपूजयेत्। वीरभद्रां महाकन्यां कोलिनी कुलगामिनीम् । अष्टादशभुजां काली चण्डदुर्गा प्रपूजयेत् । नेवेद्यादोन् समानीय नानाभात्यानुराजितम् । दुग्ध धनाहतं क्षोरं पक्वान्न पक्षसत्फलम् । यद्यत्कालोप- योग्यञ्च सर्वदा मधुमिथितम्। पञ्चतत्त्व' कुलद्रव्यं निजकल्या- णावईनम् । नानाद्रव्यञ्च नैवेद्य' स्वस्खकल्पोक्त साधितम् । कुमा. रोभ्यो निवेद्यैवं नानासौरभशोभितम् । शीतलं बलमानीय दद्यात्ताभ्यो महामुधोः। ततो हितं महामन्त्र कुमार्याचाति- दुर्लभम् । अथ वाग्मी समूलच्च जया सिझौखरी भवेत् । समर्म्य प्राणवायूनां धारणं कारयेत् स्वयम् । अष्टाङ्गादिप्रणामञ्च कुर्वन् स्तोत्र पठनमेत् ॥ प्रणाममन्वोऽपि तत्रैव ॥ नमामि कुलवामिनी परमभाग्यसन्दायिनीम्। कुमाररतिचातुरी सकलमिषिमानन्दिनीम् । प्रवालगुटिकास रजतरगवस्ता- विताम् । हिरण्यतुलभूषपां भुवनवाक् कुमारी भजे । इति मम्मेण सन्दम्य तारिणी परिपूजयेत् । शिव गणेम सम्पू ज्य प्रणमेत् साधकोत्तमः । दक्षिणां विधिवद्दत्वा कुमारीभ्यः अामेण त। विवाहयत् स्वयं कन्यां ब्रह्महत्या विनश्यति । यो यस पुस्यकाले तु कन्यादानं समापयेत् । भुशिमुशिफलं ·च प्राणतोपिची तस्य सोमाग्य' सर्वसम्पदः । रुद्रलोके वसेद्रित्यविनेत्री भग- वान् घर: । तीर्थकोटिमहस्राणि पश्नमेधशतानि च। तत्फलं 'लभते मर्यो यस्तु कन्यां विवाहयेत् । बालुका सागरे यावत् तावदन्दसहस्रकम् । एकैकं कुलमुत्य रुद्रलोके महीयते । तत्तदिष्टदेवतायाः प्रीतये तथ्ये सुधोः। कन्यादानं समान्य मुक्तिमानोति भैरव !। तत्तद्वितीयकन्यायास्तत्तदया साधकः। विभाव्य शिवरूपत्व सम्प्रदानीयकन्यके। पूर्णरूप शिव ध्यात्वा वरं सर्वाङ्गसुन्दरम् । तेजोमयं यश.कान्स कालभैरवरूपिण्यम्। वटुकेश' महादेव वरयेत् साधकाग्रणीः । बालरूपाञ्च त्रैलोक्य सुन्दरी वरवर्णिनीम् । नानालङ्कार- नमानीं भद्रविद्याप्रकाशिनीम्। चारुहास्यां महानन्दपदयां शुभदा शुभाम् । ध्यात्वा हादभपताले पूर्णचन्द्रनिभाननाम् । सम्प्रदानं समानोय तत्तन्मन्वेण दापयेत् । इति कुमारीदान- •क्रमफलम् ॥ अथ कुमारीमन्त्रपुरचरणम् । अष्टमपटले॥ अघ बच्चे। महादेव्याः कुमाया जपहोमकम् । लक्षसंख्य जपं कृत्वा मायाँ वा वाग्भव' मनुम् । कालीवोजं वापि नाथ ! अथका काम- योजकम् । सदाशिवेन पुस्तिं विन्दुचन्द्रविभूपितम् । प्रणवेनापि पुटितं विदशेखर ।। लक्षसंख्यं क्रमेणैव जमा सिहोम्वरो भवेत् । जपेत्तन्मन्त्र देवेश ! लक्षसंख्याविधानतः । महमांशेन जुहुयाद ताक्तविल्वपत्रकः। अथवा श्वेतपुष्येच कुन्द पुष्पमहाफलम् । एव क्रमेण जुहुयात् करवोरप्रसूनवः। ताक्तः केयलैर्वापि चन्दनागुरुमिथितैः। हविष्याशी दिवाभागे रात्रौ पूजापरो भवेत्। निजपूजामशेषैस्तु कुलद्रव्यैः प्रपूजयेत् । रविमयं जपेत्तत्र परमानन्दरूपधृक् । जपान्ते जुहुयान्मन्त्री- मदुमद्रव्यमयुतः। तत: प्राणात्मक वायु शोधयित्वा पुनः अथवा ·प्राणतोषिणी। पुन: । प्राणायामनयं गत्वा चाष्टाङ्ग. प्रणमन्मुदा। प्रधामसमये नाथ । इदं स्तोत्र पठेद यदि । कावचच तथा पाव्यं कुमारी- ग्रामघापि वा। निजदेव्या महास्तोत्र पीठा कवचं ततः। थामारीणामहं देव । सहस्र नाम साष्टकम् । पठित्वा सिद्धि- मानोति नाव काया विचारणा। तदशतो निनदेयाः सहस्र- नाममङ्गलम् । अष्टोत्तरं पठेन्नाथ ! सिधिकाझी न संशयः । तासा तो दिव्यनाथ! शृणु सर्वच मङ्गलम् । अकस्मात् सिद्धि- मानोति पठित्वा साधकोत्तमः । अग्रे संस्थाप्य ताः सर्वा रख- कोटिस मीतला । ततस्तोत्र' पठेदीमान् समाहितमना वशी। महादिव्याचाररतो वीरसावोल्वोऽपि वा । एवं क्रमेण प्रपठे- शशिभावपरायणः । महाविद्या महासेवा भकियासतापितः। महासानो भवेत् चित्र वाशसिधिमवामुयात् ॥ भय शुमारीपूजामयोगः । तत्र एकावर्षावधि पोडशवर्ष- पर्यन्तमजातयुप्या कुमारीसना तत्र वर्षकामेप्स नामानि यथा । मथ्या ॥ १॥ सरसतो ॥ २ ॥ विधा मूर्ति: ॥३॥ कालिका ॥४॥ शुभगा ॥ ५॥ उमा ॥ ५॥ मालिनो ॥ ७॥ कुजिका ॥८॥ कालमन्दर्मा ॥ ८ ॥ अपराजिता ॥ १० ॥ रुद्राणी ॥ ११॥ भैरवी ॥ १२ ॥ महालक्ष्मी. ॥ १३ ॥ पीठनायिका । १४ ॥ क्षेत्रज्ञा॥ १५॥ अयिका ॥ १६॥ प्रतिपदादियचदश्यन्त धिक्रमेय पूजनीयाः । कुमारी तु सर्वजातोयैव प्रशस्या। नटोकन्या काया- निकन्या रजकाकन्या नापितकन्या गोपालवान्या ब्राह्मण- कन्या शुदकन्या वैद्यकन्या वणिक्कन्या चण्डालकन्या मुद्ध धगयाधा। कुमारीमारने समुपवैश्य ध्यायेद यथा : बाल- पाच वेलोक्यसुन्दरों वरवर्णिनीम् । नानालकारनम्बानीं भद्रविद्याप्रकाशिनोम्। चार हास्या महानन्द उदया शुभदी शुभाम् । एवं ध्यालामधिरधि पुष्प' दला मानसोपचारय ·1 - १७५२ प्राणतोपियो। सम्पूज्य पुनावा कुमायने दत्वा दमासनम् ऐं श्रीं हमोः सन्ध्याये कुमार्य नमः । एवं पूर्वयोजान्युच्चार्य सर- खत्य कुमायै नम इत्यादिवत्सरानुक्रमेण चतुर्थतन नाचा शासनादिभिः पोड़भैरुपचार: सम्प जयेत्। एतज्जलं ऐं सभ्याय नमः । एतत्पाद ही सध्याये नमः । एवमाभरणम् । एष गन्धः हु सन्ध्यायै नमः। एतानि पुप्पागि को सन्ध्याये वोषट् । एप धूपः हसौः सन्ध्याये नमः। एवं दीयः। एतवेद्य ऐंड़ों यी हु होः सन्ध्याये निवेदयामि । सामान्य शल्यल कुटुमादिकमनेन नमोऽन्तेन मन्त्रेण देयम्। सर्वत्र चतुर्य - सनामान्त कुमार्य इति विशेषणं दातव्यम्। ततः पड़ा. पूजा तत्क्रमस्तु कुमा- दयं दक्षिणहस्तेन एत्वा महा. तेजोमयं रक्तवर्ण विभाव्य ऐं ह्रीं श्रीं हुं हमौः कुलकुमारिके दयाय नमः । शिरः शक्लवर्ण सर्वमयं विभाव्य है वे भी श्री ऐं शिरसे स्वाहा। भिखां नीलामनचयप्रभा विभाष्य ॐ श्री शिखायै वपट । कवचं प्रथमारुणसाशं सुतेजस्कं विभाव्य ऐं' कुलवागीश्वरि कवचाय हुँ। ततो नेत्रत्रयं सर्वयोममयं महामभं रतवणे कोटि कोटि जवापुष्योज्वलं विभाष्य ऐं नेत्रत्रयाय वौपट । ह्रीं भस्त्राय फडिति वामहस्तः तले तर्जनीमध्यमाभ्यां तालवयं दद्यात् । ततस्तस्याः कुण्ड विले सपरिवारं बालभैरवं ध्यात्वा एते गन्धपुष्प ॐ सपरि। वारदालभैरवाय नमः इति पूजयेत् । एते गन्धपुष्ये, सिहजयाय पूर्ववत्राय नमः । एवं जयायोत्तरवक्ताय । ऐं ह्रीं श्री कृषिके पश्चिमवताय । , कालिके दक्षिणाय । भी भास्कराय प्रत्ये कं दिक्पालेभ्यः वीरभद्रायै महाकन्याय कौलि- न्य कलगामिन्य अष्टादशभुजायै काल्यै चाहदुर्गायै पोंकारादि- नमोऽस्तन पूजयेत् । ततः कुमारीमूलमन्न' खोयमन्त्र वा 1 ·प्रायतोषिषी। গয়াদি ভগ্না মাখায়াম না কার্য সময় বনবিক पठिला भ्रष्टाई पनाग वा मणस्य दक्षिणां दद्यात् । अथ कुमारीस्तोत्रम् ॥ भेरव्य वाच ॥ देवेन्द्रादय इन्दुकोटि- किरणां वाराणसीवासिनी विद्यां वागभवकामिनी विनयनों सूक्ष्मक्रियागामिनोम्। चरहोगनिसन्तनी त्रिजगतां धात्री कुमारी वरां मूलाम्भोरहवासिनी भशिमुखी सम्प जयन्ति थियैभाव्यां देवगणैः शिवेन्द्रयतिभिर्मोक्षार्थिभिर्वा- लिका सन्ध्यां नित्यगुणोदयां हिजगणश्रेष्ठोदयांश्वारुहाम् । शक्कामा परमेश्वरों शुभकरों भद्रां विशालाननां गायत्रों गण- मातरं दिनगति सणाच वृक्षां भजे ॥ २॥ बालों वालकपू. जितां गुणयुतां विद्यावतां मोक्षदां धात्री शहासरस्वती सुरवरां वाग्वादिनी चण्डिकाम् । स्वाधिष्ठानहरप्रियां प्रियकरी वेदा- तविद्याप्रदां नित्य' मोहिताय योगवयुपा चैतन्यरूपां भजे ॥३॥ नानारत्रसमूहनिर्मितररहे पूज्यां सुरैर्वालिका वन्दे नन्दनकानने मनसि संसिद्वान्तवोजात्मके। अर्थ देहि निरर्थ- काय वपु हिला कुमारीकनां मां मारकुमारिके च विविधा मूल ध तेजोमयी ॥ ४ ॥ हालाहालकालिकां कुलपयो- नासेक्रवोजोहहां मांसामोदकरालिनी हि भजतां कामाति- रितापदाम्। बालोऽहं वटुकैखरस्य घरणाम्भोजाशितोऽई मदा हित्वा वालकुमारिके ! मिरसि शक्लाम्भोरुहे सम्भजे ॥५॥ सूर्य्याद्वादवलाकिनी कलिमहापापादितापापहां तेजोगां भुवि सूर्यगां भयहरं नोमयों कालिकाम् । बन्दे कमसे सदा रविदले बालेन्द्रविद्यां सती साक्षात् सिद्दिकरी कुमारि विमले लामाधरूपेखरीम् ॥६॥ नित्वं योकुलकामिनी कुलवती कौलामुमामस्विको नानायोगविलासिनी सुरमयीं नित्या तपस्यान्विताम् । वेदान्तार्थविशेपदेशवसनाभाषावि.

·प्राणतोषिषी। परिसता वन्दे पर्वतराजराजतनया कानप्रिये त्वामहम nsn सोमारी कुलमालिनों रिगणशोभाग्निसन्दायिनी रतामा नयना शमी परममार्गायक्तिसभामदाम् । भार्या भोगवतीं पतिं विभुवनेष्वामोदपताना पचायप्रियकामिनी भयहरी मदिनारा भजे ॥८॥ चन्द्राम्या चरपदयामानमहायो- भाविनोदी नदी मोद्दादिक्षयकारिणी यरकरा योकुजिका सुन्दरीम् । ये नित्य परिपूजयन्ति सहसा राजेन्द्र घुलामणि लेप दि धनमायुपं विजगता याप्येतरत्वं नगुः ॥८: योगीशं भुवनेश्वर प्रियकरं श्रोकालमन्दर्भदं शोभामागरगामिनं सुर- तरोच्छिाफलोहोपनम् । लोकानामधनायनाय शिवया थी- संशया विद्यया धर्मप्रासदैवतं प्रपमती कल्पद्रुम भावधे ॥१०॥ विद्यान्तारपराजिता मदनमोटमत्ताननी त्पास्थितपादुका कुलकला कात्यायनी भैरवोम् । ये ये पुण्यधियो भजन्ति परमानन्दाब्धिमध्ये मुदा सर्वाच्छादिततेजसा भयकरी मोक्षा- यसकोर्तये ॥ ११॥ रुद्राणों प्रणमामि पन्नवदना कोट्यक- तेजोमयीं नानालाइतभूपणा कुलभुजामानन्दसन्दायिनीम् । श्री. माया यमलान्विता हदिगती सन्तानवीजविया वन्दे वाग्भव- रूपिणी कुलवधू हुंकारवीजोद्भवाम् ॥ १२ ॥ नमामि वरभैरवीं हितितलाघकालानला मृणालकुसुमारण भुवनदीपसंशोधि- नोम् । जगद्यहंग परी तरति या च योगेश्वरौ ममापदसह- सकं सकलभोगदा तामहम् ॥ १३ ॥ माम्राज्यं प्रददाति या भगवती विद्या महालक्षणा साक्षादष्टसमृदिदा मुवि महा- लमोः कुलदोमहा । स्वाधिष्ठानसुपङ्कजे विवसिता विष्णो रनन्तथिये वन्दे राजपदप्रदा शुभकरी कौलेश्वरीं सर्वदा ॥१४॥ पोठानामधिपाधिपामसरहा विद्या शभा नायिका सर्वालद्धरणा विता विजगता क्षोभापही वारुणीम् । वन्दे पौठगनायिका ·प्राणतोपियो । त्रिभुवनच्छायाभिराचादिता सर्वेषां हितकारिणी जयवतामा- नन्दरूपेश्वरोम् ॥१५॥ क्षेत्रमा मदविली कुलवतों सिडिप्रिया प्रेयसी सम्भोः योक्टकेश्वरस्य महतामानन्दसचारिणीम् । माक्षादात्मपरीहमा निजमनःक्षोभापही शाकिनीम्। याक्याय- प्रकटामह रजतभा बन्दै महाभैरवीम् ॥ १६ ॥ सम्य गविधुव- मुमुखी कमलमध्यसम्भाविनी शिरोदशशते दलेऽमृतमहाब्धि- धाराधराम् । प्रणामफलदायिनी सकलराज्यवश्या गुणा नमामि परमाबिका विषयपापसंहारिणीम् ॥ १७ ॥ साक्षादई त्रिभुवनामृतपूर्ण देहा सध्यादिदैविकमला कुलपरिहतेन्द्राम् । समो भजे दाशते दलमध्यमध्ये कौलेश्वरीं सकलदिव्यजनायो त्वाम् ॥ १८॥ विश्वेश्वरी सुरकुले वरकालिक वा मिहानले प्रतिदिन प्रणमामि भत्या । भर्ति धनं जयपदं यदि देहि दाप्य तस्मिन् महामधुमती लघुगैहभााम् ॥ १८ । एतत् स्तोत्रप्रसादेन कवितावाक्पतिर्भवेत् । महासिहोम्सरी दियो वीरभावपरायणः । सयंत्र जयमाप्नोति माहि स्थाधरवालमः । वाचा. मीभो भवेत् क्षिप्र कामरूपी भवेवरः। परेव महावीरो टि- व्यो भवति निशितम् । क्रमशो अष्टसितिः स्थाहाग्मी भवति नधितिम्। सर्वा विद्याः प्रसौदन्ति तुटा: सर्वदिगीश्वरा: । বঙ্কি: মীনন। যানি ভয় ও জাত। पुत्रान् राजा इहलोके मवेबर: । स गच्छति च वैकुण्ठे कैलासे शिवमनिधी। मुक्तिरेव महादेव । यो नित्यं सर्वदा पठेत् । महा- विद्यापदाम्भोज स हि पश्यति निश्चितम् । शृण नाथ ! प्रव क्ष्यामि कुमारीतर्पणादिकम् । यामातर्षणमात्रे ए कुलसिद्धि- भवेत् ध्रुवम् । कुलवाली मूलपस्थिता कामविहारिणीम् । शतधा मूलमन्वेष तर्पयामि तव प्रिये ॥११॥ मूलाधार- महातजन्टामण्डलमाए ताम् । दादेवी तयामि काम- धनवान् ·७६६ 1 मायतोषियो। चौगेन मै शुभे ॥२॥ मूलपाजयोगानी कुमारी श्रीसरस्वतीम् । तर्पयामि कुलद्रव्यैस्तव सन्तापहेसुना ॥३॥ चारमूलाधार- पद्म विभूति वालनायिकाम्। सर्वकल्याणदा देवीं तर्पयामि परामृतैः ॥ ४ ॥ खाधिष्ठानमहापापड दलान्तःप्रकाशिनीम् । श्रीबीजेम सर्पयामि भोगमोक्षाय केवलम् ॥५॥ स्वाधिष्ठान- कुलोमासविपासातगामिनोम् । कालिका নিলীলন सर्पयामि कुलामृतैः ॥६॥ स्वाधिष्ठानाख्यपस्था महातेजोमयीं शिवाम्। सूर्याणी शौर्षमधुना तर्पयामि कुलेश्वरीम् ॥७॥ मणिपुराक्षमध्येषु मनोहरकलेवराम्। उमादेवीं तर्पयामि मायायोजेग पार्वतीम् ॥८॥ मणिपूराभोजमध्ये बैलोक्यपरि- पूजितान्। मालिनी मलचित्तस्य सह हे स्तर्पयाम्यहम् ॥८॥ मपिपुरस्थिता रौद्रो परमानन्दवर्धिनोम्। पाकाथगामिनों देवों दाक्षिका तर्पयाम्यहम् ॥१०॥ तपेयामि महादेवी मन्त्र-- साधनतत्पराम्। योगिनों कालसन्दर्भा तर्पयामि कुलाननाम् ॥११ शक्तिमन्त्रप्रटा रोद्री लोलजिहासमाकुलाम् । अपरा: लिस महादेवों तर्पयामि कुलेश्वरीम् ॥१२॥ महाकौलप्रिया छिहा रुद्र लोकसप्रदाम् । एद्राणों रुद्रकिरणां तर्पयामि मधुप्रियाम् ॥१३॥ पोडशखरसंसिदि महारोरवनापिनीम् ॥ महामद्यपानचित्ता भैरवों तर्पयाम्यहम् ॥१४॥ त्रैलोक्यवरदा देवी यौवीजमालयाताम् । महालक्ष्मी भवैखथ्यो तर्पयाम्यह- मम्मि ॥१५॥ लोकाना हितवार्वीच हिताहितजनप्रियाम् । नर्पयामि रमायौ पोठादा पोठमायिवाम् १९६॥ जयन्ती विश्वे दान मातरं सूयमातरम्। तर्पयामि सुधाभिस क्षेत्रमा माययाताम् ॥१७॥ सर्पयामि कुलानन्दपारगी परमामनाम्। नयाम्यमिका देवी महालक्ष्मी हदि स्थिताम् ॥१८॥ एपी दरपडयाम्प जतन चैतन्यविद्यावता सौख्या शुसपोडशखर. - ·प्राणतोषियो। - युतं योपोडभीमङ्गलम्। पामन्दायपद्मरागखचित मिहा- सने शोभिते त्वा नित्य परितपयामि सदालतानमध्यासने ॥१८॥ ये नित्य सुप्रतिष्ठितचाएसकलस्तोवाङ्गसन्तपंच विद्यादाननिदानमीमपरमं मायामयं यान्ति थे। नो सन्सि चितिमण्डलेप्परिगणाः सर्वे विपत्कारकाः। राजानं वयन्ति योगसकलैनित्या भवन्ति क्षणात् ॥२०॥ तर्पणामयामोमाख्यं पठन्ति यदि मानुपाः । अष्ट श्वर्ययुतो भूत्वा वसरात् च प्रप- श्यति। महायोगो भवेवाय ! मासादभ्यासतः प्रभो! ॥ वे लोक्य घोमयेत् क्षिप्र वाचामलमवाप्नुयात् । यः पठेदेक- भावेन स तपणफलं लभेत् । पूजाफालमवाप्नोति कुमारोस्ताव- पाठतः । यो न कुर्यात् कुमार्यची स्तोत्र नित्यमङ्गलम् । श भवेत्मशकाल्पो हि मृत्यु स्वस्थ पदे पदे। पति रुद्रजामले उत्तरखण्डे महाकुलोद्दीपने कुमार्य पचा विन्यासे सिद्धमन्व- प्रकरणे दियभावनिर्णये भैरवभैरवौसंवादे कुमारीस्तोत्र समासम्॥ अथात: मन्प्रवक्ष्यामि कुमारीकवचं शुभम्। बैलोक्य. मजलं नाम महापातकनापनम् । पठनाधारणालोका महा- सिधाः प्रभाकराः को देवाधिपः थोमान् देवगुरु इस्पतिः । सम्यक्तेजोमयो वशिधर्मराजी भयानकाः। वरुणो देवपूष्यो हि जलानामधिपः स्वयम्। सर्वहर्ता महावायुः कुमारः कुतरेश्वरः । धनाधिपः प्रिय: शम्भोः सर्वे देवा दिगोखराः। त्वमेक: प्रभुरेकामा सर्वेशो निर्मलोदयः। एतत् कवचपाठन सर्वे भूपा धनाधिपाः । मथवो मे घिर: पातु मायासध्यात्मि- का सती। ललाटोई महामाया पातु मे श्रीसरस्वती । कामा- ख्या वटुकेयानो त्रिमूर्ति र्मालमेव तु। चामुण्डावीजरूपाच बदनं कालिका मम । पात मा सूर्यगा नित्य तथा नेवार्य ।

·७६८ प्राणतीपिणो। मम। कर्णयुग्म कामवोजस्वरूपा म तपस्विनी। रसना तथा पातु वाग्देवी मालिनी मम। ताल्व कामरूपा च दन्ता कुनिकाऽवतु । देवी प्रणवरूपा सा पातु नित्य शिरो मम। श्रोष्ठाधरं शक्तिवोजामिका स्वाहा स्वरूपिणी गलदेश महारौद्री पातु मे चापराजिता। घौंवीजं मे सदा कण्ठं रुद्राणी वाहयान्विता । वृदय पोडशी विद्या पातु घोडशसु. खरा। हो वाळू पातु सर्वव महालक्ष्मोः प्रधानिका । मर्वमन्त्रस्वरूपा मे चोदरं पोठनायिका। पाखयुग्म तथा पातु हृदेवो वाग्भवात्मिका। कैशोरी कटिदेशं मे मायावोजस्वरूपिणी। जवायुग्मं जयन्ती मे योगिनो कृत काहता। सर्वाङ्गमम्बिका देवी पातु मन्वार्थगामिनी। केशाग्र कमला देव । नासा नरमोहिनो । चिवुक चण्डिका- टेवो कुमारो पातु मे सदा। हृदयं ललितादेवी पृष्ठं पर्वतवासिनो। विशतिः पोडशी देवी लिङ्गं गुह्य सदाव- तु। श्मशाने चाम्बिका देवी गङ्गागर्भ च भैरवी । शृन्यागारे पञ्चमुद्रा मन्चयन्त्रप्रकाशिनी। चतुष्पथे सदा पातु मामेव शवासनगता चण्डा मुण्डमालाविभूषिता। पातु मामेव लिनेच ईखरी शतिरूपिणी । वने पातु महावाला महारण्ये रणप्रिया। महाजले तडागे च शत्रु मध्ये सरस्वती। महाकाशपथे पृथ्वो पातु मां शीतला सदा। रणमध्ये राज- नमोः कुमारी कुलकामिनी। अनारोखरा पातु मम पादतल' महो। नवनक्षमहाविद्या कुमारीरूपधारिणी। कोटिसूर्यप्रतीकामा चन्द्रकोटिसुशीतला। पातु मां वरदा पाणी बटु केम्बरकामिनी । इति ते कथितं नाथ । कवचं परमा- सुतम्। कुमााः कुलदायिन्याः परतत्त्वार्थपारगम् । यो यत् परमत न स्तोत्रेय कयचेन च । आकाशगामिनी सिदि- ववधारिणी।

·प्राणतोषिणो। भवेत्तस्य न संशयः । वनदेही भवेत् क्षिप्र कवचस्य प्रसादतः । सर्वसिद्धोखरो योगी जानी भवति यः पठेत् । विवादे व्यवहार च संग्रामे कुलमण्डले । महापर्थ श्मशाने च योगसिडुरद्भवेषु च। पठित्वा फलमानोति सत्यं सत्यं कुलेखर! वशीकरणकवचं सर्वत्र जयदं शुभम् । पुण्यवती पठेत्रित्य यति: ग्रोमान् भवेद ध्रुवम् । सिउविद्या कुमारी च ददाति सिद्धिमुत्तमाम् । पठेद यः शृणुयादापि स भवेत् कल्पपादपः । मुक्तिमुक्तितुष्टिपुष्टि राजलक्ष्मी सुसम्पदम् । प्राप्नोति माधकथेष्ठो धारयित्वा भवे- ज्नयो। असाध्य साधयेविहान् पठिला कवचं शुभम् । कुली- लानां महासौख्यं धमार्थकाममोक्षदम्। योगिनी दिवसे नित्यं कुमारी पूजयेनिशि। उपचारविशेषेण वैलोक्य यश- मानयेत् । पन्नलम्याशनेनापि मत्स्येन मुद्रया सह । नाना- भञ्ये ए भोज्येन गन्धव्येण साधकः। माल्येन स्वर्णरजताल- कारण सुचेलकैः । पुर्जायत्वा जपित्वा च तर्पयित्वा वराननाम् । यादानतपस्याभिः प्रयोगेन महेश्वर स्तुत्वा कुमारीकवर्च यः पठेदेकभावतः। तस्य सिदिभवेत् क्षिप्न राजराजेश्वरी भवेत् । वाञ्छाफलमवाप्नोति यदयन्मनसि वर्तते। भूर्जपत्र लिखित्वा च कवचं धारयेद यदि। शनिमङ्गलवार च नव- म्याष्टमोदिने। चतुर्दश्यां पौर्णमाम्या कृष्णपक्षे विशेषतः । लिखिला धारयेदिहान् उत्तराभिमुखी भवन् । महापातक- युक्तोऽपि मुक्तः स्यात सर्वपालकैः । योपिदामभुजे कृत्वा मर्व- कल्याणमालभेत् । बहुपुत्वान्विता कान्ता सर्वसम्पत्तिसंयुता। तथा श्रीपुरुषश्रेष्ठी दक्षिण धारयेदभुजे। ऐहिके दिव्यदेहः स्थात् पञ्चाननममप्रभः । शिवलोके पर याति वायुवेगौ निरा- मयः। सूर्यमण्डलमाभिद्य परं मोक्षमवाप्नुयात्। लोकाना- मतिसौख्यदं भयहरं श्रीपादभक्तिप्रदं मोक्षार्थ कवच शुभ ·प्राणतोषिणी। प्रपठत्तामानन्दसिन्धवम् । लोकानां कलिकालधोरकलुषध्वंस- कहेतु जयं ये लोकाः प्रपठन्ति धीमतुलं मोक्षं व्रजन्ति क्षणात् । इति रुद्रजामले उत्तरतन्चे महातन्लोहीपने कामा£प- चाविन्याम कुमारीकवचोझाम सिद्धमन्यप्रकरणे भावनिर्णयकुमारीकवच समाप्तम् ॥ शक्तयेत् तदा दशमपटलोक्तं कुमारोमहसनाम पठेत् तदन ग्रन्थगौरवभिया न लिखितम् ॥ अथ ब्राह्मणप्रशंसा । मत्स्यसूक्त वतीयचरणे प्रथमपटले । ब्राह्मणा जगम तीर्थं निर्जल सार्वकालिकम् । येषां वाक्योदके- नैव शुध्यन्ति मलिना जनाः ॥ योगिनीतन्त्र पूर्वखण्डे त्रयो- दशपटने ॥ सर्वदेवमयो विप्रो ब्रह्मविष्णुशिवात्मकः । ब्रह्मतेज:- समुद्भूतः सदाप्राकृतिको विजः । ब्राह्मणैर्भुज्यते यत्र तत्र भुडत हरिः स्वयम् । तत्र ब्रह्माच रुद्रय खचरा ऋषयो मुनिः। पितरो देवताः सर्वे भुञ्जते नात्र संशयः। मर्वदेवमयो विप्र- स्तस्मात्तं नावमानयेत् ॥ सप्तमपटले । श्रतोऽविध सविद्य वा ब्राह्मणं सर्वदा भजेत् । सन्तुष्टे ब्राह्मणे देवि ! सन्तुष्टाः सर्वदा सुराः । वितुष्टे ब्राह्मणे देवि ! वितुष्टा वयमेव हि । यद्य- कार्यशतं देवि ! ब्राह्राणः समुपाचरेत् । प्रात्मनो हितकामेन तथापि तं न चोहिजेत्। नावमानञ्च कर्तव्य सर्वदा सुर- सुन्दरि ब्राह्मणः सर्वदेवात्मा साक्षात्तेजोमयो हिसः ॥ चयो- दशपटले॥ ब्राह्मणव कुमारी शक्तिमग्नि ऋतिच गाम् । नित्यमिच्छन्ति ते देवा: यजितु कमीनूमिषु । बृहन्नीलतन्त्र मतमपटने । अध्यापकाय यो हतिं दत्वाध्यापयति विज्ञान् ।। किन त्यतं भवेत्तेन धम्मार्थकाममिता। मुख्यात् पुण्यतरं पुग्मं जानीहि सर्वसम्मतम् ॥ योगिनीतन्त्र तथा ॥

·प्राणतोषिणी। *गापो दुराधर्षः कोऽप्यतस्तं न कोपर्यत्। वाग्ववं बाथानां हि मदा जानोहि कामिनि ! ॥ त्रयोदशपटले भवेदयस्य ब्रह्मशापो निष्का तिस्तस्म दूरतः। तक्षणापि दष्टस्य प्रति- कारो हि तत्क्षणात् । ब्रह्मशापप्रशप्तस्य कल्पान्ते स्यात् प्रति- किया। कलाप्संख्या तु तत्र वोका॥ कल्पमेक महेशानि ! कलो वर्षशतत्त्रयम्। नरकानिष्कृतिर्नास्ति तस्य भावान संशयः । एवं तदंशजाः सर्वे पोद्यन्तेऽहनिशं प्रिये !। नाना- विधमहोत्यातैर्यावत् स्यात् साप्तपीरुयम् । तस्मात्तु बाड़प देवि! नावमन्येत कुत्रचित् ।। इति ब्राह्मणप्रशंसा।। अथ तोर्थयावा ॥ योगिनीतन्त्र मध्यभागे हितीयपटले । श्रीभगवानुवाच ॥ नित्यं निर्वयं खग्टहे पितृवान्दोमुखानपि । अभ्यर्थ विधिवत्या पथायावां समाचरेत् । उत्तरे च गते शुक्रे सानुकूले शुभग्रहे । गुरुपिनीरनुज्ञातो ब्राह्मणानां विशे- पतः ॥ भोजयित्वा हि जान् सप्त ततो यात्रा समाचरेत् । सिंह धनुपि मेपे च न गच्छेत् पूर्वपोठकम् । घटे च मन्मथे कुम्भे न गच्छन् पश्चिमं बुधः। वृषेऽङ्गनायां मकरे न गच्छेदक्षिणा- लयम् ॥ कर्कटे कोटमौने च न गच्छेटुत्तरं सुधोः। चाप-गो- कन्चकायाञ्चन गच्छेदतिकोणकम् ॥मकर कर्कटे मीने नै त्यां परिवर्जयेत्। वायव्यां कुम्भमेपे च चापे चैव. विवर्जयेत् । सिंह मोने कर्कटेच ऐशान्याञ्च विवजयेत् ॥ एतत् शूलं विजानीयाद योगिनों शृणु शङ्करि । न गच्छेनमन्दवारे च पूर्व- देश मम प्रिये ! यशिमं सवितुर्वारे दक्षिण बुधवासरे। कुजाहे चोत्तरं देशं चन्द्र चाग्निदिशं प्रिये !। जीववारे च नैऋत्यां वा- यव्यां भृगुवासरे । शनिवारे तथैशान्यां सोमे चैव विशेषतः । पूर्व- देशं महेशानि ! प्रतिपन्नवमीषु च ॥ न गच्छेद यात्रिको थानां योगिनोसमा खो यतः। चतुर्दशों तथा षष्ठों पश्चिमे ६ ·प्राणतोषियी। १ विवजयेत् । त्रयोदशों पक्षमौष न गच्छशिश दिशम् । हितीयां दशमोश्चैव यक्षदेशं विवर्जयेत् । पुर्णिमां सप्तमोश्चैव वायव्यां सर्वथा बजेत्। न गच्छेश तथैशान्धाममावास्यां तथाष्टमीम् ॥ विष्कम्भः प्रीतिरायुकान प्रतिपत्स विवर्जयेत् । सौभाग्यं शोभनञ्चैव द्वितीयामति- गण्डकम् । सुकर्मा च तिश्चैव ढतीयां परिवर्जयेत् । गण्डो वृहिर्बुवथैव व्याधातथ तथैव च ॥ चतुर्थी वर्जयेवि पञ्चम्यां दूषण तथा । वचसिडिव्यतीपाते षष्ठयां जानीहि शरि !" वरीयान् परिधश्चैव सप्तम्यां परिवर्जयेत् । अष्टम्यां शिवसिडिच माध्यञ्च परिवर्जयेत् ॥ नवम्यां शुभशक्रञ्च दशम्यां ब्रह्ममेव वा। एकादश्यां तथैन्द्रन्तु द्वादश्यां वैकृति त्यजेत् । प्रतिपदि कत्ति- काच हितोयां ज्येष्ठसंजिताम् ॥ प्रयाबिके तु नक्षत्रे प्रस्थानं न कदाचन । यात्रायान्तु न टुथेत करणस्य च चिन्तनम् ।। जन्ममासे जन्मदिने जन्मनक्षतके तथा। म्याञ्च सदा यातां विवर्जयेत् ॥ आपत्काले च यात्रायां उपासम्पदि पश्चिमे । गोधुलोसमये चैव पूर्वदेश महे- मध्याहे दक्षिण चैव चापरा तथो. गरे। ऐयान्याञ्च तथा रातो नैऋत्यां सन्ध्ययोईयोः। मध्य- न्दिने तथाग्नेये वायव्यां प्रातरेव हि। वारुणादिषु योगे वा यथाकाले समाचरेत् । विना जातदिनं तत्र अष्टमी नवमी विना । प्राचीदिशं समागच्छन् यात्रां कुर्यादुदमुखः । पश्चिम माभ,खः कुर्यात् दक्षिणे पशिमामुखः। उत्तर दक्षिणमुखी यात्रा कुयात् सुसिद्धये। कुसुमं यावकः शडी भैरी भूदेव- भूमियाः। गावग्छन रथो यानं दक्षिणे सुभगाः स्मृता. मिहा मामपिण्डव भतभाननजन्तवः । भूपिण्ड कुण पा. हारा: सर्वाय दधिणे शुभाः । कन्या वै मिथुने वैश्या पूर्ण अष्टम्याच नव--- हरि!

·प्राणतोषिणी। कुम्मास्त्रियस्तथा । यक्षिणः पशव व चरन्तो वामतः शभाः। अग्रे दधिफले यात्रा शुभदा परिकीर्तिता। तथा क्रौञ्च- मयूराच युग्म गच्छन्ति गच्छतः। तदा सिडि विजानीया. दन्यथा विघ्नमादिशेत् । सुधाः श्येनाथ चिलाय पार्श्व गच्छन्ति यदा। न कुयांद यात्रिको यात्रां वाधर्क वचसि स्थिते ।। पञ्चमपटले । कामरूपमध्ये ॥ जनार्दनचित्रशैल निरूप्य ॥ उत्तर तस्य शैलस्य ऐयान्यां विरजस्य च । दक्षिणे चैव शैलस्य पश्चिमे शौभलिङ्गकम्। एतन्मध्यतमं क्षेत्र भागस्त्य नाम वै परम्। त्रयं शतमितं क्षेत्रमशाम्भवमिद मृतम् । एतयां विजानीयादन्यलोहित्यमुच्यते। तत्र पिण्डप्रदानेन पितृणां परमा गतिः। जनार्दनस्य हस्ते च स्वादु पिण्ड' समर्पयेत् । एप पिण्डो मया दत्तस्तव हस्ते जनार्दन !। परलोक प्रभो। मह्य वहि दाता भविष्यसि । कलिशेपस्य पूर्वे तु धनुरष्ट- प्रमाणतः । सा शिला प्रेतभावेन पितृणां तारणाय च। तब पिण्डप्रदानन न प्रेतो जायते क्वचित् । चक्रतीर्थस्स चाग्नेये धनुईन्दप्रमाणत: । लिङ्ग लोलं परं तीर्थ तिलदुग्धः प्रतर्पयेत् । जनार्दनं ततो वीक्ष्य मुच्यते वै ऋण वयात्। कलिहापरयोः सन्धो धनुरईप्रमाणतः। शक्रेण स्थापितं लिङ्ग शुक्रेशं नामतः श्रुतम् । देवं शुक्रखरं दृष्ट्वा को न मुच्येत बन्धनात् । गोले- खरं तथा दृष्ट्वा मुथते व्रह्महत्यया। अङ्गारशश्च सिझेशं गजादित्य गज तथा। माकण्डेयेश्वर दृष्ट्वा पितृणामटणो भवेत्। गयागोलेखरं दृष्ट्वा नाला देव जनार्दनम्। एतेन किन विहितं नृणां सुक्षतिकारणम् । ब्रह्मलोक नयन्तीह पुरुषानेकविंशतिम् । पृथिव्यां यानि तीर्थानि चासमुद्रसरांसि च। चक्रतीर्थे च गच्छन्ति वारमेक दिने दिने। प्रषिच्याच गया पुण्य' गयायां कूपकं तथा। कूपादष्टगुणा देवि ! वेष्टा ·७७४ प्राणतोषिणी। . माटगया शुभः । पुत्रो मागयां गत्वा झटणो भवति इचात् । गयायां पिण्डदानेन पितृशामनृणो भवेत् । गयान्तं पिण्ड- दानच गयान्त तीर्थमेव च ॥ तथा ॥ अनागस्त्य महाक्षेत्र खक पिण्ड ददेत्तु यः । मासहयाधिकं वर्षमायुषो वईते क्रमात् । पित्रोथ जोक्तोः पुत्रो न कुर्य्यादौ देहिकम् । बहु. पुत्रे वेकयुत्ने पुर्व वा योगसेविते। जन्मकुष्ठयुते पुत्र अपुत्रे वा महेश्वरि ! 1 चत्वारिंशत्परे देवि ! स्वयमात्मक्रियां चरेत् । स्वहस्ते तु कृपोत्सर्ग य: करोत्यौ देहिकम्। परलोकगते देवि ! अक्षयं तदपि स्मृतम्। दम्पत्योर्जीवतोः कुर्यात् षो. त्सर्गद्दयं मदा। पित्रोथ जीवती पुत्री न कुर्यादौ देहिकाम । उद्यतस्तु गयां गन्तुं श्राई कृत्वा विधानतः। विधाय कर्पटो. वैशं ग्रामस्य च प्रदक्षिणम् । ततो ग्रामान्तरं गत्वा थाइशेषस्य भोजनम् । कृत्वा प्रदक्षिण गच्छेत् प्रतिग्रहविवर्जितः । गृहा- चारनिमात्रश्च अगस्त्यगमनं प्रति। स्वर्गारोहणमोपान पितृगान्तु पदे पदे। दिवा रात्रौ मर्वदा च आगत्ये थाइकद भवेत् । निरामियं रुतं श्राद्ध तथा च विष्णुवर्जितम् । शन्ति पितरस्तस्य निराशाः पितरो गताः । आमन्याडे चाममांसं प्रदद्यादविचारयन्। पितरोऽधोमुखास्तस्य तिष्ठन्ति नियतं मिये ।। .मामिपञ्च कृतं श्राद्धं भुक्ते यस्तु निरामिषम् । तामिमनरकं गच्छत् पिढभिः मह नान्यथा। निरामिपं कृतं येन कुर्य्यात् थाई निरामिपम्। कर्यादामिपभुक् थाई मामिपन्तु वरानने ! ॥ मत्स्यसूक्त पड्विंशतिपटलेऽपि ॥ कुर्य्यादामिहींनं वपंथाई महेश्वरि ! । पर्वथा गया यादमा- मियण प्रगम्यते । तीर्थथाई नान्दोमुख कुय्यादामिपवर्जितम्। निरामिपशत थाई यस्त्वनोयाञ्च मामिपम् । निराशा: पितगे यान्ति गापं दत्वा सुदारुणम् । शूट्रेनिमन्तिते विगै थाइ-- ·प्राणतोषिणी। ०७५ यजोत्सवेषु च । ब्राह्मण भोजयेदयस्तु मुड़ते विष्ट सशङ्करि।। माहिपं बहदाजञ्च ऐणञ्च चमरं तथा। गोधां कूम्मच शमञ्च शाशकं शोकरं तथा। वाराहच तथा मेपं पाहे देयानि सर्वशः। प्रकलौ तु गवां मांसं सारमेयञ्च तहयम्। होनेन्द्रियञ्च छगन- मतष्ण त वर्जयेत्। कृष्णछागस्य मांसेन मार्गेणैकेन पट्- समाः। चामरेण शतं वर्ष सहसं गोधिका प्रिये ।। पण्मामञ्च वरारोहे ! कुर्मण मासमात्रकम् । गौकरेण तु पण्मासं शाशकेन नवैव तु । हाविंग च्छाल्लकेनैव क्षुदवाराहकैस्तथा । शताब्दं चामरेणैव स्थूलमांसन्तु वर्जयेत् । यत्र वज्यं भवेत् पुभिश्चतुर्भिः पभिरेव च । अतिस्थूलमिति प्रोक्तं तस्मात्तत् पूर्व सूरिभिः । महिपस्य च गव्यस्य वराहस्य मम प्रिये । मार्गस्य हहदाजस्य स्थूलञ्चापि प्रशस्यते । खड्गं पाञ्चनखं भय कापोतं खङ्गमयुतम् । चतुर्मुरलं चाविशालं वर्जधञ्च मम प्रिये । गोधिका स्वर्ण- खगञ्च चामरं कृष्णमेव च । वर्जयेत् कूर्मक विहान् यदि चरण चिह्नितम् । मिहतुण्ड रोहितच राजीव चित्रकं तथा । महा- शङ्ख पौष्ठिकञ्च मस्थञ्च पार्वतीयकम् । इहद्रोहितमस्यञ्च बहत्मोष्ठीकमेव च । हच्छल्लञ्च चित्रञ्च थादे यत्नेन। योज- येत् । मत्स्याच शल्कहीनांश्च सर्पाकारांच वर्जयेत्। शल्कहोनस्य मध्ये तु प्रदेयं कवचदयम् । पोतोधानादिक यच्च विझता. कारकञ्च यत् । सर्पास्यान् पीवरांचैव बड़ालीञ्च विवर्जयेत् । तथा। धूमपक्कञ्च कदल शर्करा कोटसंयुताम् । महिपस्य वृतं क्षीरमाज याद्दे विवर्जयेत् । नारिकेलच तालञ्च खरं पीनकं तथा। तक' वृत विना क्षौर प्रयत्नेन विवर्जयेत् । दीपं त्यजेत् वस्ववल प्रत्यक्षं तेलमेव च । कुसुम्भ नालिका- थाकं मालतीकुसुमं तथा। हतियाई पड़ जञ्च करवीराणि वर्जयेत् । एकजातीयपाने तु दद्यादन्नं समाहितः। देवे . । .

·प्रातापिलो। तु प्रयेम दद्यात् पिळपावे तदन्तरम् । पिटशेषन्तु दैवे न। दयात् कदाचन। अन्न न झालयेत् कापि प्रामा निरग्निके। हदो त धालये टन्न' मेक्रमे ग्रहणेषु च। एतहचन सानापि धृतम्। अष्टमुष्टिप्रमाणेन प्रामणे- नैव संक्रमात् । ततोऽधिकच न्यू नच न उद्यात् याइकर्मणि । य: याद पद्मपात्रे च करोति ममनोहर । वर्षायान्तु गत सायं प्तिभवति निषितम् । असत्यस्य च्छदे देवि ! ब्रह्मापने च शरि!। परमासं जायते यतिरनन्ता शतपत्रक। मामैक ताम्रपाले च रुकापात्र हवसरम् । रौप्ये दशगुणं प्रोक्त ख. पावे शतोत्तरम् । एकजातीयपात्रे तु मृताहे श्राइक- मणि। पावणे च तथा सधौ पृथगजातिश्च योजयेत् । मंब. मरं भवेत्तावद बोहोचव नियोजयेत् । वपीवति यो ब्रोहि- व्र ते या विषर्जयेत् । धान्य वर्षासमुद्भूतं तिनं धावणिकञ्च यत्। यज्ञादो च तथाथाचे दिखिन्न परिवर्जयेत् । षष्टि धान्यं राजधान्यं वृहदान्यञ्च बल्लभम् । मोमधान्यशीघ्र- धान्यं वङ्गानिरतपाणिकम् । केतकी कलविदञ्च धान्यं नारायणं माधवञ्च प्रदीपञ्च विष्णुधान्यञ्च वल्लभम् । भीगधान्य. मशोकञ्च नागास्य पञ्चक तथा। धान्यानि यादयोग्यानि देवेषु च नियोजयेत् । गोधूमेश्च यवेचैव चापूपैश्च महेखरि ! नोवारांच तथा थारे देवधान्य तथा परम् । वसन्ते रोपित धान्च यत्नेन च विवर्जयेत्। तदन्नभक्षणाटेव पापं सक्रमते तृणाम् । भक्षणे श्रावणावस्य दरिद्रश्चाभिजायते। भक्षणे सोमधान्यम्य व्रतं चान्द्रायणं चरेत् । भक्षणे वृदधान्यस्य विभवो जायते किल । राजधान्यलक्षाधान्य भक्षणाद्विष्णुलोकभान रक्तधान्यौदन भुला विजयथीमवान यात्। नारायणं माध- वस्य भोगय मम सुन्दरि! । धान्यत्रयोदशं भुवा नरः ख्याति- तथा।

·परले। प्रागतोषिको। मवान यात्। निमम्बितो मानव यदि चाहे नहि व्रजेत् । दारुणं नरकं याति पिभिः सह भाश्वतम् ॥ इति तीर्थया- पादिवाइकथनम् ॥ पथ कायोमाहात्माम् ॥ योगिनीतन्त्रे पूर्वखण्ठे पोड़ा- त्रिपुरासरजन्यतत्पराजितनिर्जरस्तवानन्तरम् । पृथिवीच रथं कला चके चन्द्रदिवाकरौ। ब्रह्माणं सारथि छत्त्वा वेदावन स्तथैव च । देवान् कला रथाङ्गानि. अमांशैव तथा पुनः । धनुः कृत्वा सुमेरुश्च न्याञ्च कृत्वा तु वासुकिम् । विश्वञ्च मकलं कला रथस्थं म चराचरम् । वाणं विष्णुविधा. येन त्रिपुरं भस्ममात् कृतम् । घराचरेण सहित देवदैत्यादिभिः सह । मया तव महेशानि ! पुनःसृष्टिः सता ततः । यत्र भस्म- लत देवि! जगदेतचराचरम्। महाश्मशानं तहिदि सर्वेषां लयकारपाम् । मृतानां सर्वदेवानां तेजस्तत्र व्यवस्थितम् । पञ्चक्रोशात्मक भूत्वा तेजस्तु जगतां तथा। निर्माय मायया देह पुरं भस्म वक्षसि । तत्र मृत्युच्छलेनाहं तुष्टाव परमेश्वरीम् । तत्तेजसि महाकाल्यां परां चैतन्यरूपिणीम् । ततस्तेजमि कालो सा प्रादुर्भूना परा कला । महसा दीप्यमानन्तु तेजः का- लोति कोर्तितम् । मुखमा समादृष्टं महाकाल्यास्तु तेजमि । अतो गोरीमुखं नाम मुनिभिः परिगीयते। तदृष्ट्वा परम- शानि ! आनन्दो मम जायते! मानन्दकाननं तस्माद्गीयते देवतादिभिः। कालीमयं हि तत्तेजः मकलं संवभूव ह। यथा सागरजातोऽम्भःशीकरः सागरी भवेत्। तथामरादितेजी हि कालोतेजोवभुव ह । यथा नानाजलं देवि ! गङ्गायां पतितं यदि। गङ्गैव जायते मवे तथा तेजः सुरेश्वरि ।। सर्व काल्यभवत् पूर्ण नास्ति भेदो महेखरि!। अतः काफी भवेत् काली निश्चितं नात्र संशयः । पञ्चकोभात्मिका कामो- ·. पदेशतः क्षणात् । तत्सव सुक्कतं कर्म दुष्कृतं वा महेश्वरि !। यत्किञ्चित् काशी भवति तत्क्षणात्। काशीस्पर्शनमात्रेण जन्मनि । सत्यं सत्यं पुनः सत्यं सत्यमेव सुरेखरि!। वष्टि- तनो टहत् तूल स्पर्शमात्रात् क्षणं यथा । शूलो कर्म दहेकाशी- तेज स्मात् क्षणात्तथा । तूलराशिं दहेहतिः किञ्चिलाताद प्राणतोपिणी। ब्रह्मतेजोमयी मिता। अहंचन्द्रामिका देवि ! दृश्यते सर्वजा- तिभिः । इयं त्वमाकला कामो भयोदयविवर्जिता । विन्दु महादेवि ! मणिकर्णि विराजते । तञ्चन्द्रामतभेवान गहा जानीहि कामिनि ।। यानि कानि च तीर्थानि तन कास्यां महेश्वरि ! । म तदमृतं टेवि ! नानोहि सुरसुन्दरि! । साम- सोमनिणं देवि ! शिरसा धारयाम्यहम् । अतो धि शङ्करत्व में निश्चितं. सत्वमेव हि। तां काली शिरसाधाय पञ्चक्रोश- मयों सदा। अहर्निशं पूजयामि परमानन्द हितः । अतो- विखेश्वरत्व मे मदेव नात्र संशयः। ब्रह्मविष्णादिकानाच य ईश्वरः मुरेश्वरि !। विश्वेश्वरः स एव म्यानापरः परमेश्वरि ।। केवलानन्दवान् भूत्वा पूजयामि परां सदा। तब तस्याः रुपा जाता वाच्यमाना शरीरिणाम् । देव्युवाच। भो देव ! पर- मानन्द! ममानन्दः छतस्त्वया। अतः काश्यां मृतान त्वमानन्दं देहि सर्वदा। ईखर उवाच । वचस्तस्या मग्नोऽहममृतार्णवे। ददामि परमं ब्रह्म मुमूर्षोः कर्णगोचरे। वाराणस्यां सदा देवि! स्थित्वा ध्यायन् पंरा शिवे !। जले स्थले चान्तरीक्षे वाराणस्यां मृता. स्तु ये । दटामि परम ब्रह्म तेषां हि कर्णगोचरे। हित्वा हि मकलं कर्म सुकृतं दुष्कतं हि ते प्रयान्ति ब्रह्म निर्वाणं ममो- भवेतन महाकाल्या: प्रसादाज्ञानयोगतः। कागीलग्न',हि काश्यान्तु मृत्युमेति सः। तज्जन्मनि महादेवि ! अथवा पर- - इति श्रुत्वा समा

·प्राणतोपिणी।
यथा शिवे ! । तथा दहेकर्मराशि काशीजन्मेकतो नृणाम् ।
'काधीस्थानं पुण्यचयं किं वाहं कथयामि ते । अपि चेत् उत्स
मा नारी मत्समः पुरुपोऽस्ति चेत्। अण्डजा: स्वेदनायैव उद्भि-
ज्जाश जरायुजाः। ते सर्वे मुक्तिमायान्ति काश्याञ्चद्भाग्यतो.
मृताः । इय वाराणसी देवि ! महातेजोमयी शुभा। युगभेदा-
ब्ज मेरेव दृश्यते हि चतुर्विधा। शते रवमयी कामी
बेताया स्वर्णजा स्मृता । द्वापरे सा शिलारूपा कलौ भूमिमयी
शुभा । नात: परतरं क्षेत्र त्रिषु लोकेषु विद्यते। सत्य सत्य
महादेवि ! शपधन वदामि ते। संसारबहुलो देवि ! मुक्षिमि-
च्छति यः पुनः। मामेव शरणं गत्वा तिष्ठेत् कान्या
यन्तितः । स एव पतितो जानो स एव कुलपाननः । प्राणान्ते.
ऽपि महादेवि ! काश्या न निःसरे द्विजः । स एव परमो मूर्खः
स एव कुलनाशनः । वृधेव मूर्खलोकेन काशी प्राप्य
त्यजेद यदि। बहुभिर्जन्मभिः पुण्य यदि कामों लभेत्
पुनः। तदा नैव त्यजेत् काभों प्राणान्तेऽपि कदाचन ।
अनायासेन संसारसागरं यस्तितीति। स गच्छेत खलु
केनापि मम वाराणसी पुरीम् । अन्न दद्यादन्नपूर्णा जान
ददात् सरस्वती। प्राणान्ते मुक्तिदाताह काश्यान्य भावना
किमु॥
वृन्दावनकाञ्चाटिमाहात्मास्त्वत्र ग्रन्यगौरबभिया
नलिखितम् । अन्वेषकैयोगिनीतन्ने पूर्व खण्ड पञ्चदशपटला.
टिषु तदनेश्चमिति॥
श्रोप्राणतोपया भक्तिकाण्डाभिधानं सप्तपरिच्छदान्वितं
पचमकाण्ड समाप्तम् ॥
षष्ठस्य ज्ञानकाण्डस्य निर्घण्टोऽत्र विधीयते। प्रादौ
पञ्चमहायोगो
यमादिस्तदनन्तरम् । पडङ्गयोगकथन

·'प्राणतोषिणी। परम्। प्राधा- तम्य फल यमाना मुख्यकोत्तनम्। नियमानां तथा मुस्थमाभन तदनन्तरम्। योगविद्या योगविना मठक्रिया ततः परम् । प्राणायामस्य भेदय कुम्भकम्य ततः यामक्रियाकालाचत्वारः परिकीर्तिताः। श्रेष्ठमध्याधमत्वेन मामिद्देश लक्षणम्। थमोदकेन तेनैव तशुमार्जन फलम् । नाडीगुडेय चिहानि कुम्भसिदिफलं ततः। वजनोयानि योगे च ततः सिद्धिकराणि च । अपथ्यपध्ये योगम्य ततो- विस्था मनोमनी। कुम्भका: सप्तधा भित्रा नेत्यादि तदनन्तरम् । कर्माणि फलयुतानि धोत्यादीनि ततः परम् । साधका- भ्यासलफलं तडिनकोर्त्तन तत. । घटावस्था तत्फलश्च तनिश्च ततः परम् । ततस मुद्रादशकं सफलञ्च निरूपितम् । एतदाद्य- परिषदसमापनमतः । परम्। पृथ्वयादिधारणं ध्यान ततः परम् । समाधिस्तस्यापि फल प्राणायामफलान्त- रम्। तिधिभेदै वामटननासावायुगतिक्रमः। विपरीतगते. दोषो निर्गमे चोपवेशने । वायोः कर्मविशेष तु फलञ्च वाम- दक्षयोः। वायी: कर्मविशेषेऽपि फलं प्रश्ने च दिस्थिते: फन्नं पूर्णशून्यभेदागतिर्नाद्यास्तथैव च। अङ्गभेदे कार्यभेदै पञ्चभूतादयस्ततः । तेषां शुभाशुभ चैव तत्कालस्य निरूपणम् भृतज्ञानं तदवस्थाः पञ्च बाल्यादिभेदतः । तत्फलञ्च वारभेत् वामदक्षफल ततः । दिग्गतिर्धमनी वायो स्वखनाडीफलं ततः विपरोते वेपरोत्यं फलस्य तदनन्तरम्। वृहन्नाडोपदे यात्र शुभदा वातवेदत । यात्रापदानि च वहन्नाडोहस्तस्य मार्ज नम् । सत्फलं पूर्ण रिक्ताइभेदै कर्मनिरूपणम् । वामनामा वितं कर्म दक्षनासाश्रित तथा । सुषुम्नाग्रितकार्याणि भूतरू पादिवेदनम् । भूतगति: पचभूतभेदे कार्यस्य निर्णय: । प्रत्र निर्णयो भूतैः शभाशनिरूपणम् । मूलादि चिन्ताविना ·ग्राणतोषिणी।। - । भूतैस्तात्कालिको तथा ! अवस्येन्दोः सिद्धिकालः पृथ्वावस्थानि. रूपणम् । तत्व नक्षत्रविज्ञानं निसर्गगतिनिर्णयः । गमनायग- तेहेंदो वायोस्तत् न्यूनकारणाम् । फलञ्च तहदूभदौ श्वासभेदे जयाजयो। तत्त्वेनास्वस्य घटनं तत्त्वयुद्धे जयादिकम् । प्रवेश- काले लाभादिहानिनि:सरणे तथा । शून्येन धातनिणोतिर्भूतेन स्थाननिर्णयः । जयादिनिर्णयश्च व वशीकरणमेव ध। गर्भनानं वसरस्य शुभाशुभफलं ततः। निदानादिपरिज्ञानं रोगस्य निर्णय- स्ततः। मृत्युजीवनविज्ञानं कालज्ञानं ततः परम् । वर्षत्रया- दिविज्ञानं जोवनस्य स्वकस्य च । अरुन्धत्यादिविज्ञानमायु- दिक्रिया ततः। स्वरजानप्रशंसेति परिच्छेद द्वितीयकम् ॥ राजयोगमशंसा च तदस्तिथिसंख्यक । भेदानां लक्षण. चैव लक्षयोगस्ततः परम् । तस्य पञ्चविधी भेदो राजयोगस्य लक्षणम् । हटयोगय विविधो ज्ञानयोगस्तदन्तरम् । वाय- लक्षं तत्फलताकाशयश्चकलक्षणम् । षोडशाधार निर्णीति- रष्टाङ्गविहतिस्ततः । पिण्डब्रह्माण्डयोरैक्यं पिण्डमध्ये जगत्- स्थितिः। राजयोगसितिफलं पनसतमद्भुतम् । अव्यतादे- गुणायैव योगादेशस्ततः परम् । योगाधिकारी योगस्य सिद्धि- कारणमेव च। योगभेदान्मन्वयोगो लययोगस्य विस्तृतिः । कालपुरुपविज्ञानं तत्फलं तदनन्तरम् । रसनासाधन तस्य फलं नानाविधं ततः। परिच्छेदवतीयस्य समाप्तिकीर्तनं ततः । स्थूलसूक्ष्मकमेणव ब्रह्माण्डस्य निरूपणम् । सर्वदेवाययो भेरुः मत्यलोकस्तदूर्खतः। अधो रसातलं तस्य भुवनान्य वमेव च । प्राधारपद्मविस्तार: खाधिष्ठानस्य वर्णनम् । तत्र वैकुण्ठ- गोलोकवर्णनं तदनन्तरम्। मणिपूरवर्णनचानाहतस्य च वर्णनम् । विशुद्धवर्णनं तस्मादानाख्यवर्णनं ततः । सहसार- वर्णनाधो वत्री गुरुदेवयोः। खितिवीजच पट्चकप्रकारा- ·७८२ प्राणतोपिणी न्त रवर्णनम्। परिच्छदचतुर्थस्य ममापनमिति मृतम् । जानप्रकार ज्ञानस्य ईविध्य इतवनितम् । जानं तत्फल- निर्देशोऽहतज्ञानासतिस्ततः । तत्त्वज्ञानं तत्पशंसात्मनः माधित्वनिर्णयः । रथित्वश्च रयादित्वं गरीरादेस्ततः परम् । भोक्ता मुतात्वनिर्णीतिरत्तमादिनिरूपणम्। ब्रह्माजस्य ध्यान पूजाधभावस्तदनन्तरम् । पारमनिरूपणं ज्ञानं विविध प्रान- कारणम् । निर्वाणसाधकं कर्म शिवयोजनिरूपणम् । पाश- निरूपणं जीवात्माभेददर्शनं ततः। प्रारमनो जन्ममरणाधमा वदर्शनं पुनः । पिण्डपदादिनिर्णोतिस्तन्त्र श्रवणजे फलम् । विद्यातत्त्व ब्रह्मविद्या प्रथमार्जितपुण्यतः । ब्रह्मन्नानं परमात्मा निर्णयस्तदनन्तरम्। भिक्षुनिष्ठैव सा विद्या ब्रह्मणो जगटु- द्भवः । ब्रह्मज्ञानप्राप्तिफलं ब्रह्ममन्व प्रशंसनम् । ब्रममन्त्रोवृति मन्त्रार्थचैतन्य तदर्चना। ब्रह्मस्तोत्रं तत्कवचं तन्नेवेद्य फलं ततः। तदर्चकप्रशंसा च तन्मन्त्रस्य पुरस्किया। अन्यान्यपि च वेद्यानि यथास्थानं मनीषिभिः। परिच्छेदपञ्चमस्य समा- पनमिति स्मृतम्। मात्रादिचनविंशञ्च बालादिचक्रामध्यगम् । तस्य व्याख्यानमेतद्धि पठच्छेदसमापनम्। सर्वतोभद्रचक्रच्च तयाख्या प्रक्रियायुता। चक्र शतपदं तस्मात् तद्याख्या तदनन्तरम् । प्रश्नप्रवचने वाणी प्रणामो मन्त्र एव च । प्रश्नस्य कथने तस्य सङ्घ तस्तदनन्तरम् । प्रस्तारचक्र तस्यापि व्याख्यानं तदनन्तरम् । परिच्छेदसप्तमस्य समापनमिदं कृतम् । यथा- स्थानमन्यदपि ज्ञेयं धीमनिरव तु ॥ इदं विस्तृतसप्तभिर्जान- काण्डं परिच्छेदरूपैः प्रसूनैः सुरम्यम् । वुधालोकतां गन्धमुग्धो- ऽनुवारं फलं किन्तु गुस्यलभ्यं न विविधि । क्षमध्वं पण्डिता! दोपं परपिण्डोपजीविनः । ममाशुहादिकं सवे शोध्यं युभा. मिगत्तमः ॥ प्रादेष्ट सत्वरतया पुनरीचितुं नैतच्छक्यमुत्तम- ।

·प्राणतोपिणी। ७८३ ।" वचो रचितं ममेदम्। विज्ञापयानि सततं परिवीक्ष्य सर्वे धोरा ! भव शिरतिसूक्ष्मधिया विशोध्यम् ॥ रुद्रजामले उत्तरखण्डे पविभत्पटले। यथा ॥ यो पान- न्दभैरव्युवाच ॥ त्रिगुणज्ञानविकलो न पश्यति दिवानिशम् । दिवा रात्री ज्ञानहतो न पश्यति.कलेवरम् । इति हत्या हि मरणं नृणां जन्मनि जन्मनि । तज्जन्मक्षयहेतोच मम योगं समन्यसेत्। पञ्चामरामहायोगं कृत्वा स्यादमरो नरः । तत्- प्रकारं शृणु प्राणवनम ! प्रियदर्शन !। तव भावेन कथये न कुत्र वद भवर ! । यदि नो कस्य निकटे कथ्यते योगसाधनम् । विना घोरा वसन्ये व गावे योगादिकं कथम् । योगयोगा- द्भवेन्मोचस्तत्मकाशाद्धि नाशनम् । अतो न दर्शयेद योगं यदीच्छेदात्मनो हितम् । लत्वा पञ्चामरायोग प्रत्यहं भक्ति- संयुतः। पठेत् श्रीकुण्डलोदेवीसहस्रनाम चाष्टकम् । महा- योगी भवेनाथ ! वासेन नात्र संशयः । पञ्चासरायोगविद्या 'सर्वविद्याप्रकाशिनो। झत्वा पञ्चामरासिधि ततोऽष्टाङ्गादि- धारणा। पादौ पञ्चामरासिधिस्ततोऽल्पयोगसाधनम् । तत्- प्रकारं प्रवक्ष्यामि सावधानावधारय। अहं जानामि संसार केवल योगपण्डिता। तत्साक्षिणी ह्यई नाथ । भक्तानामुद- याय च। इदानीं कथये तेऽहममरायोगसाधनम् । एवं छत्ला नित्यरूपी योगानामझुरायते । योगकालेन पुरुषः सिधिमाप्नोति निश्चितम् । पञ्चामराविधानानि क्रमेण शृणु शहर ।। नतीयोग हि सिद्धानां महाकफविनाशनम् । दन्ती- योगं प्रवक्ष्यामि हृदयग्रन्यिभेदनम् । धौतीयोगं ततः पद्यात् मवें मलविनाशनम्। नेतीयोगं हि परमं सर्वाङ्गोदरचालनम् । क्षालनं परमं योगं नाडीनां क्षालनं मतम् । एवं पञ्चामरा. योगं यमिनामतिगोचरम् । यमनियमकाले तु पञ्चामराक्रियां ·রানীখিী। 1 . ! यजेत् । अमरासाधनादेव अमरत्वं भवेदरम्। एतत्करण- काले च तथा पञ्चामराशनम्। पञ्चामराभक्षणेन अमरी योगसिद्धिभाक् । तानि द्रव्याणि वक्ष्यामि तवाग्रे परमेश्वर येन होना न सिध्यन्ति कल्यकोटिपतेन च । एकात अमरादूर्वा तस्था ग्रन्थि समानयेत् । अन्या तु विजयादेवी मिहिरूपा सरस्वती। अन्या तु विल्वपत्रस्था शिवसन्तोषकारिणी। अन्य तु योगसिद्धार्थे निर्गुण्डी चामरा मता। अन्या तु कालतुलसी श्रीविष्णोः मियतोपणो। एता: पञ्चामरा जया योगसाधन कर्मणि । एतासां द्विगुणं ग्राह्यं विजयापत्रमुत्तमम् । ब्राह्मणी क्षत्रिया वैश्या शूदा सर्वत्र पूजिता। एतव्याणि संग्रा भक्ष. येचूर्णमुत्तमम् । तचूर्णभक्षसमये एतन्मन्त्रादिपञ्चकम् । पठित्वा भक्षणं कृत्वा नरो मुच्येत सङ्कटात् । ॐ हरे अमर- पुष्टे ! लममृतोद्भवसम्भवे ।। अमरं मां सदा भद्रे ! कुरुष त्वं हरप्रिये ।। ॐ दूर्वायै स्वाहा । इति दूर्वायाः ॥ पुनर्विजया- मन्त्रेण शोधयेत् सर्वकन्यकाः ॥ओं संविदं ब्रह्म इत्यादि । ओं बाह्मण्ये नमः स्वाहा ॥ श्री सिद्धिमूलकरे ! देवोत्यादि। अई राजपुचवशरिराजकन्ये ! विशूलिनि! ऐं क्षचियायै नमः स्वाहा। ओ अज्ञानेन्धनेत्यादि। ह्रीं वैश्यायै नमः स्वाहा। घों नमस्थामौत्यादि । यी शूद्रायै नमः खाहा । प्रओं कायमिहिकरे ! देवि! विल्वपत्रनिवासिनि ।। अमरत्वं सदा देहि शिवतुल्यं कुरुष्व माम् । श्री शिवदायै नमः स्वाहा । भों निर्गुण्डि ! परमेशानि! योगानामधिदेवते ।। सामां रक्षत अमर ! भावसिद्धिप्रदेनमः । यों शोकापहायै नमः स्वाहा। प्री विष्णो: प्रिये ! महामाये ! कालज्वालनिवामिनि । तुल. सिमां सदा रन मामेकममरं कुरु। भी कीं श्रीं ऐं की अमरायै नमः स्वाहा। पुनर्रकन मात्य सर्वासां शोधनं ·प्राणतोषिणी। - चरेत् । ओं अमृते ! अमृतोद्भवे ! इत्यादि । धेनुमुद्रा योनिमुद्रां मत्स्यमुद्रां प्रदर्शयेत्। तत्त्वमुद्राक्रमेणैव तर्पणं कारयेदुधः । अमन्वकं सप्तवारं गुरुनाना भिरेऽपयेत् । सप्तवारमिष्टदेव्या नाम्ना मूनि प्रदापयेत् । ततस्तर्पणमाकुर्य्यात् तर्पयामि नमो नमः । एतद्वाक्यस्य पूर्वे तु प्रष्टमन्त्रं समुचरेत् । परदेवतां समुत्य सर्वाद्यप्रणवं स्मृतम् । ततो सुखे प्रजुहुयात् कुण्डानां नामपूर्वकम् । ओं वद वदेत्यादि सर्वसत्त्ववशङ्करि ! शव कण्ठ- विशूलिनि ! स्वाहा । एतदुका आथमो च वशी साधकसत्तमः । पञ्चामरारसानन्दः कुलाचारविधिप्रियः। स्थिरचेता भवेद योगो यदि पञ्चामरागतः ॥ दत्तात्रेयसंहितायां प्रथमाध्याये। यमच नियमचैव आमनञ्च ततः परम् । प्राणायामचतुर्थः स्यात् प्रत्याहारच पञ्चमः। पष्ठो तु धारणा प्रोक्ता ध्यानं सप्तममुच्यते । समाधिरष्टम: प्रोक्तः सर्वपुण्यफलप्रदः। एवमष्टाङ्गयोगञ्च याज्ञवल्कादयो विदुः । कलमाद्यास्तथा सिडा हट कुर्यु- स्तथा यया ॥ निरुत्तरतन्त्र चतुर्थयटले ॥ पासनं प्राण- सरोधः प्रत्याहारथ धारणा। ध्यानं समाधिरेतानि योगा- ङ्गानि वदन्ति पट । प्राणायामधिपटकन प्रत्याहारः प्रकी- र्तितः। प्रत्याहारदिपट कैन जायते धारणा शुभा। धारणा- हादशमोत' ध्यानं ध्यानविशारदः। ध्यानद्वादशकैरेव समा- घिरभिधीयते । यत् समाधौ पर ज्योतिरुत्तर विखतोमुखम् । तस्मिन् दृष्टे क्रिया काचिद् यातायातं न विद्यते । दत्तात्रेय- संहितायाम् । यमा ये दश सम्प्रोता ऋपिभिस्तत्त्वदर्शिभिः । नधाहारस्तु तेष्वेको मुख्यो भवति नापर। अहिंसा नियमेवेको मुख्यो भवति नापरे। चतुरशीतिलचेषु त्वासनेषुत्तमं शृणु। आदिनाथेन सम्प्रोक्त पद्मासनमिहोयते। उत्तानी चरणी ·७८६ प्राणतोषिणी। - - . कृत्वा अरुसंस्थौ प्रयत्नतः। जरुमध्ये तथोत्तानो पाणी सत्वा ततो दृशौ । नासाग्रे विन्यसेवा दन्तमूलञ्च जिया । उत्तो- ल्य चिबुकं वन: संस्थाप्य पवन शनैः। यथाशक्त्या समावष्य पूरयेदुदरं शनैः। यथाशक्त्या समाकृष्थ धारयेदुदरं शनैः । यथाशत्या ततः पद्याट्रेचयेदुदरं शनैः । इदं पद्मासनं प्रोतां सर्वव्याधिविनाशनम् ॥ ग्रहजामले त्रयोदशपटले ॥ जवारु- परि मेट्रान्ते उभे पादतले तथा। पद्मासनं भवेदेतत् सर्वपाप- प्रणाशनम् । तथा। युवावस्थोऽपि वृद्धोऽपि व्याधिती वा शनैः शनैः। अभ्यासात् सिदिमानोति योगे सर्वस्य तन्त्रता। ब्राह्मणः श्रमणो वापि हही वायहितोऽपि वा। कापालिको वा चार्वाकः अड़या सहित: सुधीः। योगाभ्यासरतो नित्य सर्वसिहिमवान यात्। क्रियायुक्तः स सिधः स्थाक्रियस्य कथं भवेत् । शास्त्रस्य पाठमात्रेण कथं सिदिः प्रजायते । मुण्डी वा दण्डधारी वा कापायवसनोऽपि वा। नारायावदो वापि जटिलो भस्मलेपनः । नमः शिवायवादी वा बबापूजको. ऽपि वा ! स्थानद्वादशज्यो वा बहुवस्सलभाषितः । क्रिया- होनोऽथवा क्रूरः कथं सिद्धिसवान यात् । न वेशधारणं सिद्धेः कारण न च तत्तथा। क्रियैव कारण सिद्धः सत्यमेतत्तु साझते ! । शिशोदरा) योगस्य कथं वा वैशधारिणः । मन्त्र पानविहोनास्तु वञ्चयन्ति जनान् किल । उच्चावचैविप्रलम्भ- यंजन्ले शमानवाः । योगिनो वयमित्येवं सुखभोगपरायणाः । अनैस्तथाविधानज्ञान् योगाभ्यासविवर्जितान्। कतार्थान् वचनैरेव वर्जयेद्देशधारिणः । एते चाविष्टभूताः स्युर्योगाभ्यासस्थ सर्वदा। वर्जयेत्तान् प्रयत्नेन ईदृशी सिद्धिदा किया। प्रथमा- भ्यासकालेषु प्रवेशस्य सदा सुने ! । आलस्यं प्रथमो विघ्नो हितो यस्तु प्रकथ्यते । पूर्वोक्तधूर्तगोष्ठी च ढतीयो मन्वसाधनम् । ..

·माणतोषिणी। ७८७ चतुर्थो धातुवादच पञ्चमः पापवादकः। एवं बहुविधा विना मृगष्णासमा मुखे। स्थिरा मनसि जायन्ते तांस्तु ज्ञात्वा त्यजेत् सुधीः । तथा। सुशोभनं मठ कुर्यात् सूक्ष्मदारन्तु निर्वणम् । सुष्टु लिप्त गोमयेन सुधया वा प्रयत्नतः । दिने दिने सुसंमृष्ट सम्मान्याप्यतन्द्रितः। वासितच सुगन्धन धूपितं गुग्गुलादिभिः ॥ ग्रहजामले द्वादशघटले ॥ ईश्वर उवाच ॥ हटविद्या परा गोप्या योगिनां सिदिमिच्छताम् । देवी वोर्यवती गुप्ता निर्वीर्या च प्रकाशिता । सुवाद्ये धार्मिके देशे सुभिचे निरुपद्रवे। एकान्त मठमध्ये च स्थातव्यं हट- योगिनाम्। स्वल्पवारमरन्धगर्त्तपिटकं नात्य ञ्चनीचायत' सम्यग्गोमयसान्द्रलिप्तममलं निःशेपवायोमितम् । वाद्ये मण्डपकूपवेदिरचितं प्राकारसंवेष्टितं प्रोक्तं योगमठस्य लक्षण- मिदं संसारनिस्तारिणि ! ॥ एवंविधमठे स्थित्वा सर्वचिन्ता- विवर्जितः । गुरूपदिष्टमार्गेण हटयोगं समभ्यसेत् । दत्ता- श्रेयसंहितायाम् । मलमूत्रादिभिर्दोपैरष्टादशभिरेव च । वर्जि- तो दारसम्बन्ध वस्त्र वाऽजिनमेव च । नान्यतास्तरणासोन: परशद्वाविवर्जितः । तस्मिन् शस्तं समास्तीर्य आसनं विष्ट- रादिकम् । तवोपविश्य मेधावी पद्मासनसमन्वितः। कायः प्राञ्जलिश्च प्रणम्य चेष्टदेवताम् । ततो दक्षिणहस्तस्या- प्यङ्गठेन तु पिङ्गलाम्। निरुध्य पूरयेहायुमिड़या तु शनैः भने । यथाशक्त्या निरोधन ततः कुर्य्याच कुम्भकम् । तत- स्त्यजेत् पिङ्गलया शनैरव न वेगतः। पुनः पिङ्गलयावष्य पूरयेदुदरं शनैः । धारयित्वा यथाशक्ति रेचयेन्मारुतं शनैः। यया त्यजेत्तयापूर्य धारयेदविरोधतः । एवं प्रातः समासीन: कुर्यादिशतिकुम्भकान् । कुम्भकः सहितो नाम सर्वग्रहविव- नितः। मध्याऽपि तथा कुर्यात् पुनविधतिकुभकान् । - सम- ·प्राणतोपिणी। - ॥ एवं सायं प्रकुर्वीत पुनविंशतिकुम्भकान् । कुर्वीत रेककुभाभ्यां सहितान् प्रतिवासरम् । कुर्य्यादेवं चतुर्वारमनालस्यो दिने दिने। एवं मासत्रयं कुर्य्यानाडोशुद्धिस्ततो भवेत् ॥ ग्रहजामले त्रयोदशपटले ॥ प्राणायामस्त्रिधा प्रोक्तो रेचकुम्भकपूरकः । सहित: केवलचेति कुम्भको हिविधो मतः। रैचथापूयं यः कार्य: स वै महितकुम्मकः । यावत्केवलसिद्धिः स्यात् सहितं तावदभ्यसेत् । रेचकं पूरकं त्यक्षा सुखं यदायुधारणम् । प्राणा- यामोऽयमित्यु क्तः स वै केवलकुम्भकः । गुरूपदिष्टमार्गेण प्राणा यामं समाचरेत् । यावदायुः स्थितो देहे तावज्जोवितमुच्यते । मरण तस्य निष्कान्तिस्ततो वायु निबन्धयेत्। मलाकुलास नाडोषु मारुतो नैव मध्यगः। कथं स्यात्तन्मलोभायः काय- शुद्धिः कथं भवेत् । शुद्धिमेति यदा सर्व नाडीचक्र मलाकुलम् । तदैव जायते योगी प्राणसंग्रहणे क्षमः। प्राणायामं ततः कुर्यानित्य सात्त्विकया धिया। तथा सुषुम्नापार्ख स्था मला' शोपं प्रयान्ति हि । बद्धपद्मासनो योगी प्राण चन्द्रेण पूरयेत् । धारयित्वा यथाशक्ति पुनः सूर्येण रेचयेत् । प्राणं सूर्याण चाक्ष्य पूरयेदुदरं शनैः। विधिवत् कुम्भकं कृत्वा पुनश्चन्द्रण रेचयेत् । येन त्यजेच तेनैव पूरयेदनिरोधतः । रेचयेच्च ततो. ऽन्येन रेचयेच न वेगतः । चन्द्रेण वामनासया सूर्येण दक्षिणना- सया इत्यर्थः । प्राणं चेदिडया पिबेनियमितभूयोऽन्यथारेचयेत् पीत्वा पिगलया समीरणमथो बद्धा त्यजेदामया। सूर्याचन्द्र- मसोरनेन विधिना विम्बइयं ध्यायतः शुद्धा नाडिगणा भवन्ति 'यमिनो मामत्रयादूई तः ॥ प्रातमध्यन्दिन साय मध्यरात्रे च कुम्भकान्। चतुरशीतिपर्यन्तं चतुर्वारं समभ्यसेत् । प्राणा- याम महाधर्मो योगिनो मोक्षदायकः। प्राणायामो दिवा- राबी देवि ! जल परित्यजेत् । अधर्म हादशो मात्रा मधर्म . ! Mer ·प्राणतोषिणी। ७८८ हिगुणा स्मृता। उत्तमै विगुणा जेया प्राणायामस्य निर्णये। कनीयसि भवेत् स्वेदः कम्पो भवति मध्यमे । उत्तिष्ठत्युत्तमे प्राणी बद्दपद्मासनो मुहुः। जलेन अमजातेन गात्रमार्जन- माचरेत् । दृढ़तालयुता दीप्तिम्तेन गात्रस्य जायते। यदास नाड़ोशुद्धि: स्यात्तदा चिहानि वाह्यतः । जायन्ते योगिनी देहे तानि वक्ष्याम्यशेषतः। शरीरलघुता दीमिर्जठराग्नि विवईनम्। कशत्वच्च शरीरस्य तस्य जायेत निथितम् । पूर्वोक्त- काले कुर्वन्ति परमाभ्यासमेव च। ततः परं यथेष्टन्तु शक्तिः स्थाहायुधारणे । यथेष्टधारणाहायोः सिद्धिः कुम्भस्य केवला। केवले कुम्भके सिच्चे रेषपूरकवर्जिते । न तस्य दुभं किञ्चित् विषु लोकेषु दिद्यते ॥ अथ कुम्भकसिद्धिफलम् ॥ प्रस्खेदो जायते पूर्व मर्दन तेन कारयेत् । ततस्तु धारणाहायोः क्रमेणैव शनैः शनैः । कम्यो भवति देहस्य प्रासनस्थम्य योगिनः । ततोऽधि- कतराभ्यासाहार्दुरी जायते ध्रुवम् । यथैव दर्दुरी गच्छे- दुत्पत्योत्न त्य भूतले। पद्मामनस्थितो योगी तथा गच्छ- ति भूतले । ततोऽधिकतराभ्यासा मित्यागच जायते । पद्मा- सनस्थितो वासौ भूमिसुत्सृज्य वत्तते । निराधारो विचित्र हि तदा सामर्थ्य मुहहेत् । अस्प वा बहु वा भुक्वा योगो न व्यथते क्वचित् । अल्पमूत्रपुरौपे तु अल्पनिद्रा च जायते । किमयो हथिका नानाखेदो दुर्गन्धता तनोः। एतानि सर्वस्यातस्य न जायते कदाचन । अभ्यासकाले प्रथमे शस्तं क्षीराज्यभोजनम्। ततोऽभ्यासे स्थिरोभूते न ताििनयमग्रहः । यथासिंहो गजो व्यानो भविश्यः शनैः शनैः । तथैव सैवितो वायुरन्यथा इन्ति साधकम् । प्राणायामेण युक्तेन सर्वरोगक्षयो भवेत् । अयुक्ताभ्यासयोगेन सर्वरोगसमुद्भवः । हिका बासथ ·९८० प्रागतोपिणी। कासव शिर:कचिवेदना। भवन्ति विविधा दोषाः पवनस व्यतिकमात् ॥ इति वायुव्यतिक्रमदोषः । दत्तात्वे यतं हितायाम् ॥ तथा वानि वक्ष्यामि योगविप्र- कराणि च । लवणं सर्वपञ्चानमुष्ण रूक्षच निन्दकम् । अतीव भोजनं त्याज्यं स्त्रिया सङ्गमनं बहु। अग्निसेवा तु सत्याग्या धूतंगोष्ठो विशेषत: ॥ ग्रहजामले । अत्याहारः प्रवासव प्रजल्पो नियमग्रहः । जनसङ्गच लोत्यञ्च पड्भिर्योग: प्रण- श्यति । इति वर्जनोयानि । उत्साहाविशयाई यत्तित्त्वज्ञानाञ्च साहसात् । जनसङ्ग- परित्यागात् पड्भिोंगो हि सिध्यति । तथा। कटुम्लतित- लवणोणहरीतशाका: सौवोरतलबहुसर्षपमत्स्यमद्याः । आजा- दिमांसदधितक्रकुलत्यकोला: पिन्याकहिङ्गलसुनादिमपथ्य- मस्मिन् ॥ भोजनमहितं विद्यात् पुनरप्युष्णोकतं भोज्यम् । अतिलवगाशनपललकन्दशाकोत्कट दुष्टम् ॥ वर्जयेट दुर्ज- नमोतिं वह्नितापस्य सेवनम् । मातः मानोपवासादि काय- शविधि तथा ॥ इत्यपथ्यानि ॥ तथा। गोधूमशालिकलाययवषष्टिकान्नं क्षीराज्यखण्ड- नवनोंतसितामधूनि । शुण्ठोकणाकणफलादिकपञ्चशाकं दुग्धा. दिदिव्यमुदकञ्च यमोन्द्रपथ्यम् ॥ मिष्ट' सुमधुरं स्निग्ध रम्य धातुमरोहणम् । मनोऽभिलषितं भोज्य योगी भोजन. माचरेत् ॥ इति पथ्यानि ॥ * दत्तात्रेयमंहितायाम् ॥ उपायञ्च, प्रवक्ष्यामि शीघ्रं योगस्व मिहये। मोरं इतञ्च मिष्टान्न मिताहारय शस्यते । पट कर्म- मिर्गतस्थोल्यः कफमेदोमलातिग: । प्राणायामं ततः कुर्याद- नायामेन मिध्यति। प्राणायामैरेव सर्वे विश्ष्यन्ति मला: प्रिये !। मेदाभादिक न्यख कर्मपटकं न सम्मतम्। सुमनस्काम- ·प्राणतोषिणी। ७८१ को भावो यदि वायु समभ्यसेत् । पट कर्मयोगमाप्नोति पवना- भ्यासतत्परः । ब्रह्मादयोऽपि विदशा: पवनाभ्यासतत्पराः । अतः सिद्धिंगतास्तं च तस्मात्पवनमभ्यसेत् । याबदबद्धो मरु- हे हे तावञ्चित्तं निराशयम् । बाटकच्चेदभ्र वोर्मध्ये तावत्काल- भयं कुतः । विधिवत् प्राणसंरोधानाडोचने विशोपिते । सुषु- नावदनं भित्त्वा मुखादिशति मारुतः। मारते मध्यसञ्चार मनःस्येय्यं प्रजायते । यो मनःसुस्थिरीभावः मैवावस्था मनो- मनी। तसिडये विशेषज्ञथिवान् कुर्वीत कुम्भकान् । विचि- कुम्भकाभ्यासाहिचिवां सिडिमानुयात् ॥ अथ वाटकाम् ॥ निरीक्षेनियलदृशा सूक्ष्मलक्ष्य प्रयत्नतः । अयुसम्पातपर्यन्त त्राटकं तन्महेश्वरि ।। यत्नतस्त्राटकं गोप्यं यथा हाटसपेटिका । विचित्र कुम्भकास्तु । सूर्यभेदनमुडडाख्य तमा शीत्कारशीतली। भस्त्रिका भ्रामरो मूर्छा प्लावनी सप्त कुम्भकाः । आदी सूर्यभे- दनम् ॥ श्रासने मुखद योगी बवा मुक्तासनं ततः । दक्षना- या समाकृष्य पहिस्य पवनं शनैः। प्राकेशाग्रानखाग्राहा निरोधावधि कुम्भवेत्। ततः शनेः सव्यनाद्या रेचयेत् पवनं सुधीः ॥ अस्य फलम् ॥ कपालशोधनं वातदोपन्न कृमिदोप- हम् । पुनः पुनरिदं कार्य सूर्य भेदनमुत्तमम् ॥ १५ अध उड्डाख्यम् । मुखं संयस्य नासाभ्यां चासष्य पवनें शनैः । यथा लगति कण्ठान्त दयावधि सखनः । पूर्ववत् कुम्भयत् प्रारं रेचयेदिइया ततः ॥ फलम् ॥ श्लेभरोगहरञ्चैतदनलै.. दीप्तवन्धनम् । नाडीजलोदराधातुगण्डादोषविनाशनम् । गच्छता तिटता कार्यमुखडाख्यं कुम्भकन्विदम् ॥२॥ अथ शोल्लारः ॥ शोकारञ्च सदा वचो नाणे चैव विजृम्भकम्। एव- मभ्यासयोगेन कामदेवो हितीयकः । मालम् ॥ योगिनीचक्र- मासाद्य सृष्टिसंहारकारकः ।, न क्षुधा न पा निद्रा नैव ·७८२ प्राचतोषियो। मूच्छा प्रजायते। भवेत् स्वच्छन्देहय सर्वोपद्ववर्जितः । अनेन च विना सत्य योगीन्द्रो भूमिमण्डले । रसनातालुमूलेन यः प्राणं सतत पिवेत्। यत्नादूर्वा भवेत् सिद्धिः सर्वरोगक्षयो भवेत् ॥ ३ ॥ अथ शोतली । जिहया वायुमावष्य पूर्ववत् कुम्भकादितः । शनैस्तु प्राणरन्धाभ्यां रेचयेदनिलं प्रिये ! ॥ फलम् ॥ गुल्मप्लोहादिकान् दोषान् ज्वरं रेतःक्षयं सुधाम् । हृष्णाञ्च शीतली नाम कुम्भकोऽयं निहन्ति वै ॥ ४ ॥ अथ भस्त्रिका ॥ सम्यक् पद्मासनं बवा समग्रोवोदर प्रिये ! । मुखं मंयम्य यत्नेन प्राणं घ्राणेन,रेचयेत् । तथैव स्वशरीरस्थं पवनं . चालयेत् स्फुटम् । तथा लगति हल्कण्ठकपाले खसनस्ततः । वेगेन पूरयेत् किञ्चित् हृत्पद्मावधि मारुतम् । पुनर्विरेचयेत्तक्षत् पूरयेच्च पुनः पुनः । यथैव लौहकारस्य भस्वां वेगेन चालयेत् । तथैव स्वशरीरस्थं पवनं चालयेच्छनैः । यदा श्रमो भवेत् पूर्णो बन्धने च तदा लघु। कारयेन्नासिकामध्य तर्जनीभ्यां विना दृढ़म्। कुम्भक पूर्ववत् छत्वा रेचयेदिड़यानिलम् ॥ फलम् ॥ वातपित्तले पहरं भरीराग्निविवईनम् । कुण्डलो. रोधनचक्रे भारनं शुभदं शुचि। ब्रह्मानाड़ीमुखे संस्थकफघ्नं मलनाशनम् । सम्यमानं समुद्भूतं ग्रन्थिवयविभेदनम् । विशे. घेणैव कर्त्तव्यं भस्त्राख्य' कुम्भकं त्विदम् ॥ ५॥ अथ भ्रामरी ॥ वेदोघोषं पूरकं भृङ्गनादं भृङ्गीनादं रेचकं मन्दमन्दम्। योगी- न्द्राणामेवमभ्यासयोगाञ्चित्ते जाता काचिदानन्दवली ॥ ६ ॥ अध मूर्छा पूरकान्त गाढ़तरं बड्डा जालन्धरं शनः। रेचये- न्मूछनाख्योऽयं मनोमूर्छा सुखप्रदा ॥ ७॥ अथ लावनी । अन्तःप्रवर्तिताधारमरुता पूरितोदरम्। साक्षात्पयस्यगाधे. ऽपि प्रवते पद्मपत्रवत् ॥ ८ ॥ रुद्रजामले उत्तरखण्डे। नेतीयोगविधानानि शृणुष्व ·प्राणतोषिणी। ७८३ वीरपूजित !। येन सर्वमस्तकस्थकफानां दाहनं भवेत् । * सूक्ष्मसूत्रं दृढ़तरं प्रदद्यावासिकाविले। मुखरन्ध समा- नोय सन्धायैन समाश्रयेत् । पुनः पुनः सदा योगी यातायातेन धर्षयेत्। क्रमेण वईनं कुर्यात् स्व- म्य परमेखर ! । नेतीयोगेन नासाया र निर्मलकं भवेत्। यायोर्गमनकाले तु महासुखमिति प्रभो ! ११॥ दन्तीयोग ततः पथात् कुर्य्यात् साधकसत्तमः । दन्तधावनकाले तु योगमेत प्रकाशयेत् । दन्तधावनकाष्ठन्तु साई इस्तै कसम्भ- वम् । नातिथूलं नातिसूक्ष्मं नवीनं नममुत्तमम् । अपक्क यवतो ग्राह्यं मृणालसदृशं तरम् । ग्राहीत्वा दन्तकाष्ठ वत् प्रात:काले प्रभक्षयेत्। दन्तकाष्ठाग्रभागच कनिष्ठागुलिपर्व च। एवं दन्तावलीम्याञ्च चर्वणं सुन्दरश्चरेत् । तत् प्रक्षाल्य च नीरण शनैर्निर्गममाचरेत् । भनैः शनैः प्रकर्त्तव्यं कायवाक्- चित्तशोधनम् । यावन याति काष्ठाग्र नाभिमूले बनाकुलम् । तावत् सूक्ष्मतरं ग्राह्यमवश्यं प्रत्यइञ्चरेत् । इदये जलचक्रञ्च यावत् खण्डं न जायते। तावत्कालं सर्वदिने प्रभात रद- साधनम् । हृदये कफभाण्डस्य खण्डनं जायते ध्रुवम् ! पव- नागमने सौख्यं प्राप्नोति योगनिर्भरम् । खेचरत्वं लवणजमन- वं कुम्भकोद्भवम् । मिहत्व शाकदध्यत्र दिवारं राविभोज- नम्। अवश्य योजयेद योगी यदि योगमिहेच्छति। एक- भागं सम्बधीज़ हिभागं तण्डुलं मतम् । उत्तमं पक्कमाहत्य तटुग्धेन भक्षयेत् । अथवा केवलं दुग्ध तर्पण' कारयेदधः । कुण्डली कुलरूपात दुग्धेन परितर्पयेत्। कुण्डलीतर्पण' योगी यदि जानाति शहर।। अनायासेन योगी स्थात् म ज्ञानीन्द्रो भवेद् ध्रुवम् ॥ सप्ततिशत्पटले । आमदभेरव्युवात्र ॥ धौतोयोगं प्रव- - ·एकहस्तकमेणव यः प्रासोपियो। प्यामि यत् हवा निर्मनो भवेत्। अत्यन्तगुधं योगा समा प्तिमारग नृणाम् । यदि नो कुरुते योग तदा मरणमात्र,यात् । धोतोयोग विना नाथ! कः सिध्यति महोतले। सूमात् सूक्ष्मतरं यत्र दाविपइस्तमानतः । करोति गन: शनैः । यायाविंशदस्त तावत्कालं कियावरत् । एनक्रियाप्रयोगेण योगो भयति तत्क्षणात्। क्रमेण मन्त्री सिद्धः स्यात् कालजालं वयं नयेत् । एतन्मध्ये चामनानि शरीर. स्थानि चाचरेत् । दृढासने योगसिधिरिति तन्वार्थनिर्णय: । मिद्धे मनी परावाप्तिः परयोगासनेन च । पाने चाहाल वस्त दोघे हात्रिपदीखर ! । एतत् सूक्ष्म शवसनं गृहोत्वा कारयेद यती। जितेन्द्रिय. सदा कुर्यात् जानध्याननिपेवणम् । मनाचारग हानि: स्यादिन्द्रियाणां बलेन च। महापातक- मुख्यानां सङ्गदोयेगा हानयः। मभवन्ति महादेव । योग्य सुकर्म च । वृद्धो वा योवनस्थो वा बालो वा यत्र तत्र वा। एकवर्णाहीर्घजीवो स्यादमरो लोकवस्लमः । मन्वसिद्धि- रिष्टसिद्धिः स सिद्धीनामधीश्नर.। शनैः शनैः सदा कुर्यात् कालदोपविनाशनम्। हृदयन्थिभेदेन मर्वावयववनम् । धौतोयोगोद्भवं कामं महामरणकारणम् । तस्य त्यागं यः कारोति सदेव देवविक्रमः। धौतोयोगानन्तरं हि नेडणी- कर्म चाचरेत् । नेडणोयोगमावण भासने नेडणोपमः । नेडगोसाधनादेव चिरजीवी निरामयः। तत्कारण प्रवक्ष्यामि सावधानाऽवधारय । भुत्ला मुहानपक्वञ्च वारक प्रतिपालयेत् । प्रतिपालयेत् खोदरञ्च कठिनाशाविवर्जितः। पुन: पुनश्चाल- नच कुर्यात् स्वोदरमध्यकम् । कुलालचक्रवत् कुर्य्याद भ्रमण चोदरस्य च । सर्वाङ्गा चालनादेव कुण्डलीयक्तिचालनम् । चाल. मात् कुण्डलोदेव्यायेतना मा भवेत् प्रभो !। एतस्यानन्तरं तव ·प्राणतोषिणो * ! । देव !क्षालनं परिकीर्तितम् । नाडीना क्षालनादेव सर्वविद्या- निधिभवेत् । वायुसिद्धिर्भवेत्तस्य पचभूतस्य सिधिभाक् । मुण्डासनं हि सर्वत्र सर्वदा कारयेक्षुधः । ऊर्द्ध पद्मासनं मला अधोहस्ते जपं चरैत्। सदा विदिनमाकत्तुं समर्थों मुण्डिका- सनम् । तदा हि सर्वनाद्यस वशोभूता न संशयः । नाडीमाल- नयोगेन सिद्धिमाप्नोति साधकः। नेड़णों यो न जानाति स कथं कर्तुमुद्यतः । स धोरो मानसचरो मतिमान् स जिते- न्ट्रियः। यो नडीयोगसारं कर्तुमुद्यमपारगः। स चावश्य धालनञ्च कु-नाद्यादिसाधनम् । नेड़णीयोगमार्गेण नाड़ी- चालनतत्परः। भवत्येव महाकाल: राजराजेश्वरो यथा। केवलं प्राणवायोच धारणात् क्षालनं भवेत् । विना क्षालन- योगेन देहशुद्धि न जायते। क्षालनं नाडिकादीनां कफपित्ता- दिनाशनम्। वारोति यनतो योगी मुण्डासनानिलाशनात् । वायुग्रहणमेवं हि नेडणीवशकालके। न कुर्यात् केवलं नाथ । अन्यकाले सदाचरेत् । यावबेडणी न जानाति तावदाय न सम्पिवेत् । बहुतरं न संग्राह्यं वायोरोगसलादिक्षत् । केवलं नासगणनं यावन्नडणी न सिध्यति । पश्चामरासाधनाच पञ्च- 'वायुनयो भवेत् ॥ ग्रहजामले । मेदानेपाधिकः पूर्वं षट् कर्माणि समा- चरेत् । श्रन्यथा नाचरेतानि दोषाणामध्यभावतः। धौती गजफरियो यस्तो हौली गलो तथा । कपालमालो चैतानि पटू कार्माणि महेखरि! । कर्मपटकमिदं गोप्य घटगोधनकारणम्। विचित्रगुणमाधाय पूज्यते योगिपुङ्गवः । तत्र धोती। चतुरङ्ग,लविस्तारं हस्तपञ्चदशेन तु । गुरूपदि- ष्टमार्गेण सिक्त वस्त्र धन सेत् । ततः प्रत्यारेचैतत् क्षालनं धौतकर्म तत् । कामः वासः सोहा कुष्ठं कफरोगाव विंशतिः ।

·024 प्राणतोपियो धोतीकर्मप्रसादेन गध्यन्ते च न संशयः ॥१॥ अथ गनकरिती। उदरगमपदार्थमुद्दमन्ती पयनमपानमुदीर्य कपडकाले । कम- परिचयस्य पायुमार्गाहनकरिणीति निगद्यते सा ॥२॥ अथ वस्ती । नाभिनिम्नजले पाय न्यस्य चलोत्कटामनम् । प्राधारानधन कुर्यात् क्षालनं वस्तिकर्म तत्। गुल्मसीहोदरा रोगा वात- पित्तकफोद्भवाः । वस्तिकर्मप्रभावण मर्वरोगक्षयो भवेत् । धात्विन्द्रियान्तःकरणप्रसादं दद्याच कान्तिं दहनप्रदीप्तिम् । अशेपदोपोपचयं निहन्यादभ्यस्यमानं जनवस्तिकर्म ॥ ३ ॥ अथ लौली ॥ भूम्यादावतियेगेन तुन्द सव्यापसव्यतः। नतांसो भ्रामयेदेषा लोली स्यात् परमेश्वरि! । फलम् । मन्दाग्निसन्दी- पनपाचकादिसन्दीपकानन्दकरी सदैव। अशेपदोषामय- शोषणोच हठक्रिया मौलिरियश्च लौली॥ ४ ॥ अथ नती। सूत्र वितस्तिमावन्तु नासानाले प्रवेशयेत् । मुखेन गणयेश्चैषा नतो स्यात् परमेश्वरि!॥ फलम् ॥ कपालशोधनी कण्ठा दिव्यदृष्टिप्रदायिनी। य ऊर्ख जायते रोगो नमयत्याशु नं नती॥ एवञ्च नेती नतोति नाममात्रभेदः। नेती तु पूर्व- मुता ॥ ५॥ अथ कपालभाती ॥ भस्लेव लौहकार च कर्ण- पूरो ससम्भूमौ । कपालभाती विख्याता कफदोपविनाशिनी ॥ इति कपालभातो ॥ ६ ॥ दत्तात्रेयसंहितायाम् ॥ ततोऽधिकतराभ्यासाबलमुत्प- यते भृशम्। येन भूचरसिद्धिः स्याद भूचराणां जये क्षमः। व्याघ्रो लुलापो वन्यो वा ऋक्षो वा गज एव वा। सिंहो वा म्रियते तेन योगिनो हस्तताड़नात्। कन्दर्पस्य यथा रूपं तथा तस्यापि योगिनः । तस्मिन् काले महाविघ्नो योगिनः स्यात् प्रमादतः। तद्रूपवशगा नार्य: काइन्ते तस्य सङ्गमम्। यदि सर करोत्ये व विन्दुस्तस्य विनश्यति ।

·तत्र प्राणतोपिणी। माम यो विन्दुहीनादसामर्थञ्च जायते। तस्मात् स्त्रीणां सजवज कुदत्यन्तमादरात्। योगिनस्तस्य सिथि: स्यात् सततं विन्दुधारणात् । तस्मात् सर्वप्रयत्न रयो विन्दुर्हि योगिना। ततो रहस्यमाविष्टः प्रणवं मुतमात्रया । जपेत् पूर्वार्जितानां हि पापानां नाशहेतवे। सर्वविधहरद्यायं प्रणवः सर्वदोपहा। एपमभ्यासयोगेन शिद्धिरारम्भसम्भवा । ततो भवेद् घटावस्था पवनाभ्यासिनः सदा। प्राणापानी मनो- वायु र्जीवालापरमात्मकौं। अन्योन्यस्याविरोधेन एवं सङ्घटते यया। तहद् घटदयावस्था प्रसिद्धा योगिनां स्मृता । चिह्नानि यानि स्युस्तानि वक्ष्यामि कानिचित्। पूर्व यः कथितोऽभ्यासरतुदी तं परित्यजेत् । दिवा वा यदि वा रात्रो भासमानं समभ्यसेत् । एकवारं प्रतिदिनं कुर्यात् केव- लकुम्भकम् । प्रत्याहारी हि एवं स्यादेवं कुर्य्यहि योगिनः । इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यो यत् प्रत्याहरते स्फुटम् । योगो कुम्भक- मास्थाय प्रत्याहारः स उच्यते। यदयत् पश्यति चक्षुभ्या तत्त- दात्मनि भावयेत् । यदयत् शृणोति कर्णाभ्या तत्तदात्मनि भाववेत् । जिलया यदसयति तत्तदात्मनि भावयेत् । त्वचा यदन स्मृति तत्तदात्मनि भावयेत् । एवं ज्ञानेन्द्रियाणां हि तत्सख्याभिस्तु सइयेत् । याम यामं प्रतिदिनं योगी यन्नादत- न्द्रितः। तदा विचित्रसामय जायते योगिनो ध्रुवम् । दूर- श्रुतिर्दूरदृष्टिः क्षणादूरगतिस्तथा। वासिद्धिः कामचारत्वं तथाऽदृश्यपदं भवेत् । मलमूवोपलेपेन लौहाना वर्णता तया। खेपरत्वं तथा स्थाच सतताभ्यासयोगतः। तदा बुद्धिमता भाव्यं योगिना योगसिद्धये। एते विधा महामिन रमत्ते बुद्धिमान्। न शीलयेत्तु कस्मैचित् स्वसामर्थ्य हि सर्वदा । कदाचिन्मयो भक्तियज्ञाय वा पुनः । यधा मर्यो यथा ·७८८ मागतोपिणी मूढो यथा वधिर एव था। तया वर्तत लोकेषु स्वसामर्थस गुप्तये। नोपेत् गिथा हि वहयो भवन्त्ये व न संगयः । खस- कार्येषु योगीन्द्रं प्रार्थयन्त जनाः सदा। तत्कर्मकरणव्यतः स्वाभ्यासे शिथिलो भवेत् । अभ्यामेन विहीनम्तु ततो लौकि- कतां व्रजेत्। अविस्मृत्य गुरोर्वाक्यमभ्यामात्तदहनिशम् । एवं भवेघटावना सहजाभ्यामयोगतः । अनभ्यासेन योगोऽयं यथा गोष्ठया न मिध्यति। तस्मात् सर्वप्रयत्नेन योगमेतं समभ्यसेत् । ततः परिचयावस्था जायतेऽभ्यासयोगतः। वायुः परिचितो यनादात्मना सह कुण्डलोम्। बोधयित्वा सुयुम्नायां प्रविशेदविरोधतः। वायुना सह चित्तन्तु प्रविशेतु महापथम् । महापथं श्मगानञ्च सुयुम्नाप्येकमेव हि। नाना मतान्तर भेदाः फलभेदो न विद्यते । वर्तमानं भविष्यञ्च भूतार्थश्चापि वेत्त्यसी। यस्य चित्तं सपवनं सुपुम्नां प्रविशेष्विा । विज्ञाय योगी रहसि यत्नतः । पञ्चधा धारणं कुर्यात् तत्तत- भयापहम् ॥ ग्रहजामले चतुर्दशपटले ॥ सशैलवनधात्रीणां यथा- धारोऽहिनायकः । सर्वेषां हठतन्त्राणां तयाधारा हि कुण्डली॥ अहिनायकोऽनन्तः ॥ सुप्ता गुरुप्रसादेन यदा जागर्ति कुण्डली। तदा पद्मानि सर्वाणि भिद्यन्ते ग्रन्थयोऽपि च। प्राणस्य शून्यपदवी तदा राजपथायते । तदा चित्तं निरा- लम्ब तदा कालस्य वञ्चनम् ॥ शून्यपदवी सुपुम्ना तत्रैवोक्ता यथा ॥ सुषुम्ना शून्यपदवी ब्रह्मरन्ध्र महापथः । श्मशानं गडिनो मध्यमार्गश्चेत्ये कवाचकम् ॥ राजपथायत इत्यनेन सुख- गमनं व्यज्यते । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन प्रबोधयितुमीखरौम् । ब्रह्म- रम्धमुख्ने सुप्ता मुद्राभ्यासं समाचरेत्। महामुद्रा महाबन्धी महावेदश्च खेचरी। उडडीयानं मूलबन्धो बन्धो जालन्धरा- भव्याभव्ये च ·प्रायतोषिणो। ०६८ . भिधः । करण विपरीताख्यं वधिनीशक्तिचालनम्। इदन्तु मुद्रादशकं जरामरणनाशनम् । देवेशि ! कथितं दिव्यमष्ट. सयंप्रदायकम् । वल्लभं सर्वसिद्धानां दुर्लभं मरुतामपि । गोप- नीयं प्रयनेन यथा रत्नकरण्डकम् । कस्यचिन्न व वक्तव्य कुल- स्त्रोसरतं यथा ॥ अथ महामुद्रा ॥ दत्तात्रेयसंहितायाम् ॥ महामुद्रां प्रव. क्ष्यामि भैरवोक्तां समादरात् । पाणिं वामस्य पादस्य योनि- स्थाने नियोजयेत् । प्रसाद्य दक्षिणं पादं हस्ताभ्यां धारयेट- दृढम् । चिबुकं हृदये न्यस्य पूरयेद्दायुना पुनः। कुम्भकेन यथाशक्ति धारयित्वा च रेचयेत् । वामाङ्गेन समभ्यस्य दक्षि- णाङ्गेन चाभ्यसेत् । प्रमारितस्तु य: पादस्तमूरूपरि विन्यसेत् ॥ ग्रहजामले ॥ पादमूलेन वामेन योनि सम्योद्या दक्षिणम् । पाटं प्रसारितं सवा कराभ्यां धारयेद् दृढ़म् । कण्ठे वक्त समारोग्य धारयेहायुमूई तः । यथा दण्डाइतः सर्यो दण्डा- कारः प्रजायते। ज्वौभूता तथा शक्ति; कुण्डली सहसा भवेत् । तदासी मरणावस्था जायते दिपुटीथिता। अतः शनैः शनैरेव रेचयेतं न वेगतः । इयं खलु महामुद्रा तव ने हात् प्रकाश्यते । फलम् ॥ महालेशादयो दोषाः क्षीयन्ते मरणा- दयः। महामुद्रा तु तेनैव समाख्याता महेश्वरि !! चन्द्राङ्गेन 'समभ्यस्य सूर्याङ्गन समभ्यमत् । यावत्संख्या भवेत्तुल्या ततो मुद्रां विसर्जयेत् । न हि पथ्यमपथ्य वा रमाः सर्वेऽपि नौरसाः। अपि भुक्त विषं घोरं पीयूषमिव जीर्यति । क्षयकुष्ठगुदावर्ता गुदप्लीहपुरोगमाः। तस्य दोपा: क्षयं यान्ति महामुद्राच योऽभ्यसेत् । कथितेयं महामुद्रा जरामरणनाशिनी। गोप- नौया प्रयत्नेन न देया यस्य कस्यचित् ।। अध महाबन्धः।। अयमेव महाबन्धो मुद्रां बड्डा यमभ्य- ·प्राणातीपिणी। मेत् । महावधस्थितो भूमी म्पिची सन्माइयेछः। अय. मेय महावन्धः सिहरसम्यते नरः। पापि वामम्य पादा योनिस्थाने नियोजयेत् । वामोरूपरि संस्थाप्य दक्षिणां चरण तथा। पूरयिला मुम्बे वायु प्रदये चिचुकं दृदम् । निष्पीय योनिमाकुचा मनोमध्ये नियोजयेत् । रचयेध गरेवं महा- वन्धोऽयमुच्यते । अमुं योगो महासन्ध महासिद्धिप्रदायकम् । वामानञ्च समभ्यस्य दक्षानं पुनरभ्यमत् । अयश्च सर्वनाडीना- मूह गतिनिरोधकः । विगीमङ्गम धत्ते केदार प्रापयन्मनः । रूपलावण्यमम्पवा यथा स्त्री पुरुषं विना । महामुद्रामहा- बन्धी निष्फली वैधवर्जितो १२॥ अथ महावेधः। महाबन्धस्थितो योगो हत्वा प्रकर मेकधा। वायुना गतिमाहत्य वितं कण्ठमुद्रया। समस्त. युतो यो भूमौ स्फिचो सन्ताडयेच्छनैः। पुटवयं समालय घायुधरति सत्वरः। मोमसूर्याग्निसन्दग्धो जायते चामृताय वै। मृतावस्था समुत्पन्ना ततो मृत्युभयं कुतः । राजदण्डश जिह्वायां बन्धः शस्तो भवदितः। सहावेधमसाभ्यासो महा- सिद्धिप्रदायकः । बन्धनयं महागुछ जरामरणनाशनम् । वङ्गि- हद्धिकरं चैवाणिमाद्यष्टगुणप्रदम् । अवाध हरते पाप याम याम दिने दिने । पुण्यसारसम्भायं पापौधातिहरं सदा। सम्यक् शिक्षावतामेव व प्रथमसाधने । बजि स्वीययसेवन- मादो मज्जनमाचरेत् ॥ ३ ॥ अथ खेचरी ॥ नाऽशनं सिद्धसदृशं न कुम्भः केवलोपम.।' न खेचरीममा मुद्रा न नादसदृशी लयः। - छेदनं चालनं देहे कनाक्रमिण बर्दघेत्तावत्। सा यावद धूमध्यं स्मृति साक्षात् रखेचरीमिडि. ॥ दत्तात्रेयसहितायाम् ॥ अन्तः कपालविवरे जिहां व्याहत्य बन्धयेत् । भूमध्यदृष्टिरप्येषा मुद्रा भवति ·प्राणतोषिणी। a खेचरी। ग्रहजामले ॥ मुहीपनि शस्त्रं सतीष सिग्ध- निर्मलम् । मादायै ततस्तेन रोममाव समुच्छिनेत् । हत्वा सैन्धवपथ्याभ्यां चूर्णिताभ्यां प्रवर्तते । पथ्या हरीतकी । पुनः सप्तदिने प्राप्ते रोममात्र समुच्छिनेत् । एवं क्रमेण षण्मासं नित्ययुक्तः समाचरेत्। घण्मासाट्रसनामूलशिराबन्धी विन- श्यति ॥ योगिनो वेणुवल्कलधारेणेदानों रसनामूलमेवं क्रमेण छिन्दन्ति ॥ अथ वागीश्वरीधाम शिरो वस्त्र ण वेश्येत् । शनैरुल्कर्षयेद् योगी कालवेलाविधानवित् । वागौखरोधाम जिवा तस्याः शिरोऽग्रभागः। वस्त्र प्रमाणमपि तत्रैव वितस्ति- प्रमितं दैर्य विस्तारं चतुरङ्ग लम् । मृदुलं धवलं प्रोक्त वेष्ट- नालम्बनक्षणम् । पुन: पण्मासमात्रेण पुनः सतर्पणात प्रिये, भूमध्यावधि वईत तिर्यकर्णविसावधि। अधस्तञ्चिबुकं मून प्रयाति क्रमकारिता। क्रोशादूट्वें चमति तिर्यक् सङ्घयाव- धि प्रिये । पुनः संवत्सरे देवि! द्वितीये चैव लीलया। ब्रह्मरन्धत पाहत्य तिष्ठेत् पवनवन्दिते । सतालुमूलं सङ्घष्य सप्तवासरमात्मनि । पूर्वोक्त न प्रकारेण मतं सर्वं विशो- धयेत् । अङ्ग ल्यग्रेण सदृष्य जिहां तव निवेशयेत्। शनैः शनै मस्तकान्त महावचकवाटभित्। पूर्व विजयतां विद्या विख्याता भुवनत्रये। अस्यां पडङ्ग कुर्वीत तथा पट्चमाभि- बया। खे निरस्तसकलक्रियाक्रमयाचिता चरति । शाश्वती- दये सशिरोमूसमवायकारिणी । मिव प्रकर्तव्यास्यतिन वर. वर्णिनि ! । युगपहिलये तस्य शरोरं विलयं व्रजेत् । तस्माच्छनैः शने. कार्योऽभ्यासिना योगकः प्रिये ! । एवं वर्पलयं कृत्वा ब्रह्महारं विशद्ध वम् । पट चक्राणि विभेद्य शक्तिभुजगी प्रोत्थाप्य मूलस्थिता भित्वा ग्रन्थितमञ्च परिमधिरा: प्राकार- रूपं महत् ! नोला प्राणमहः शिरोऽपि विमल निर्मप्य चित्तेन

·खेवरो। चित्त चरति खे यस्मात् जिक्षा चरति खे गता।
तेनैषा रखेचरी नाम मुद्रासननमस्टता। खेचर्सामुदित येन
प्राणतोपिणी।
तत् नलिन पिवतेन्दुमण्डलगलन्मुताः समाचाच्छिवः ॥ निता
यस्तूई जिया यदि पिवति पुमान् मप्तधारामतीध' सखाद
शीतला दुरितभयहर पुत्पिपाशानिवारम्। पिछले
हि तमाठ इव निवसन्मृत्यु रोगात्तरतु दीर्भाग्य' यानि
नाश प्रसरति सकल वित्रिकालो भ्रमित्वा ॥ कपालकुहर
जिमा प्रविष्टा विपरीतगा। भुवोरन्तर्गता दृष्टिर्मुद्रा भवति
खघरो। कला परानुखी कृत्वा चिपये परिवर्तयेत्। सा
भवेत् खेचरीमुद्रा व्योमचक्र तदुच्यते । रसनामूखंगां कृत्वा
क्षणाई यस्तु तिष्ठति। विषयान्मुच्यते योगी व्याधिमृत्यु जरा
दिभिः। न रोगमरणं तस्य ,न निद्रा न क्षुधा ढषा । नच
मूर्छा भवेत्तस्य यो मुद्रा वेत्ति खेचरीम् । पौड्यते न सरोगेण
लिप्यते न स कर्मणा। वाध्यते न स कालेन यस्य मुद्रास्ति
विवर लम्बिकाईकम्।
। तस्य न क्षरते विन्दु कामिन्याषि-
तस्य च। चलितोऽपि यदा विन्दु सम्प्राप्तो योनिमण्डले।
व्रजेत्तूई हठाच्छया निबद्धो योनिमुद्रया। ऊई जित स्थिरो
भूत्वा सोमपान करोति य । मासाईन न सन्देहो मृत्यु जयति
योगवान् । इन्धनानि यथा वहिस्तेन वर्तिञ्च दोपक । तथा
मोमलतापूर्ण देह देही न मुञ्चति। नित्य सोमकलापूर्ण
देह देही न मुञ्चति । नित्य सोमकलापूर्ण शरीर यस्य योगि-
न । तक्षकेगापि दष्टस्य विप तस्य न सर्पति। तस्मादिद
प्रकुर्वोत नित्ययुक्त समाहित । रसना शेषदूर्द्ध पिबेदमर
वारुणोम् । कुलोनं तमह वन्दे इतरे कुलधातका । गोशब्द
नोदिता जिद्धा तप्रवेशो हि तालुनि। गोमासभक्षण तत्त
महापातकनाशनम्। जिद्धाप्रवेशद भूतवायुना स्थापित
-

·प्राणतोषिशी।
खलु । चन्द्राद गलति संसारं तत्यादमरवारुणी। मू:
षोडशपनपद्मगलितं प्राणादवाप्स' हठादूस्यो रसना नियम्य
विवरे शक्तिं परां चिन्तयेत् । तत्कलोलकलाजलञ्च विमल
धारामृतं यः पिबेत् निर्दोषः स मृणालकोमलवपु ोगी चिरं
जीवति । चुम्बन्ती यदि लस्विकायमनिशं जिला रसस्यन्दिनी
मनारा कटुकाथ दुग्धसदृशी चोराज्यतुल्याथवा । व्याधीनां
धरणं जरान्तकरणं शास्त्रागमोहीरण तस्य स्थादमरत्वमट-
गुणवत् सिद्धाङ्गनाकर्षणम् ॥ एक सृष्टिमयं वीज एका सुद्रा च
खेचरी। एको देवो निरालम्यो ोकावस्या मनोन्मनी । सुचिरं
जानजनकं पञ्चतत्त्वसमन्वितम्। तिष्ठन्ती खेचरोसुदा तस्मिन्
शून्ये निरञ्जने ॥ ४ ॥
अथ मूलबन्धः ॥ पाणि भागेन सम्पीय योनिमाकुश्चयेद-
गुदम् । अपानमूर्ख मुत्थाम्य मूलबन्धोऽयमुच्यते। अधोगत.
मपानञ्च जङ्गिा कुरुते हठात्। पाकुञ्चनेन तं वच्मि
मूलबन्ध महेश्वरि । योनिमार्णी तु सम्पौध वायुमाकुच्चय-
लात् । वारंवार तथा चोई समायाति समीरण.। प्राया-
दिनोदितो विन्दुमूलबन्धन चैकत । ततो योगस्य संसिदिः
प्रमा तन न सशयः। प्राणापानौ च पवनौ मूलबन्धन चैका-
ताम् । गला योगस्य ससिद्धिं गच्छतो नात्र संशयः । अपान-
प्राणयोरेक्यात् चयान्मूलंपुरोपयोः। युवा भवति चोऽपि
सतत मूलबन्धनात् । अपाने चोर्द्धगे याते सम्माप्त योनिम-
गइले। तदानना शिखा दोषी वईते वायुना हता। ततो
यात वयोनो प्राणेषु च खरूपकम् । तैलाभ्यक्ष प्रदीयन्तु
ज्वलनो देहगस्तथा । तेन कुण्डलिनो सुप्ता सन्तप्ता सविवईते ।
टण्डाहता भुजङ्गोव निश्वस्य जुता ब्रजेत् । विलं प्रविष्टैव
तनो ब्रह्मनाद्यन्तरं ब्रजेत् । तस्मानिय मूलबन्धः कत्तव्यः
परमेशरि!॥ ५॥

·प्राणतोषिणी। अथ उडडीयानम् ॥ बहो येन सुषुम्नायां प्राण उव्हीयते ततः। तस्मादुडोयनास्योऽयं जातव्यः परमेश्वरि 11 उडीनं कुरुते यस्मादधियान्तो महाखगः। उडडोयानं सदेव यात् तत्र बन्धो निगद्यते । उदर पश्मेि भालं नाभेरूईच कारयेत् । उडडीयानो घसी बन्धो मृत्युमातङ्गकेशरी। उडडीयानन्तु सहज • कष्यले परमेश्वरि!! अभ्यासन वितन्द्रस्तु हहोऽपि तरुणो 'भवेत् । नाभेरूई मधयापि तालु कुर्यात् प्रयत्नतः । परमासा- भ्यासतो मृत्यं जयत्येव न संशयः । सति ववासने पादौ करा- भ्यां धारयेद् दृढम् । फलादेशसमीपे च बन्धं तत्र प्रपोड़येत् । पश्चिमे तालुसदरे कारयेदृदये गले । शनैः शनैर्यथा प्राणस्तुन्द- मिहिं स गच्छति । सर्वेपामेव बन्धानामुत्तमोऽम्युडिडयानकः । उडडीयाने महेशानि ! मुक्तिः स्वाभाविको भवेत् ॥ दत्तात्रेय- संहितायाश्च ॥ उड्डीयानच सहजं सुनिभिः कथितं सदा। अभ्यसेद यस्तु सत्वस्थो होऽपि तरुणायते। नाभेरूई मध. थापि प्राणं कुर्यात् प्रयत्नतः । षण्मासमभ्यसेन्मृत्यं जयल्ये व न संशयः । मूलबन्धस्तु यो नित्यमभ्यसेत् स तु योगवित् ॥६॥ अथ नालन्धरबन्धः ॥ ग्रहजामले ॥ कण्ठमाकुच्चा हृदये स्थापयचिवुक हदम्। बन्धी .जालन्धराख्योऽयममताव्ययका- रकः ॥ दत्तावेयसंहितायाश्च । कण्ठमाकुच्चा हृदये मारत धारवेद दृढ़म्। नालन्धरे बन्ध एप धमृतइयपारगः । नाभि. स्थाग्निकपालस्यं सहस्रकमलच्युतम्। अमृत सर्वदामा विन्दुत्व याति देहिनाम् । यथाग्निथ तदमृतं न पिवेच्च पिबेत् स्वयम्। याति पश्चिममार्गेण एवमभ्यासतः मदा। अमृतं कुरुते देहं जालन्धरमतोऽभ्यसेत् ॥ ग्रहजामले ॥ बनाति हि गिराजालमध्ये गामि न भोजनम्। अतो जालन्धरो बन्धः कछे दुःखौधना - जालन्धरे सते बन्धे कण्ठे सोचने कृते ।

·प्राणतोषिणी। ८०५ न पीयूषं पचत्यग्नौ न च वायुः प्रधावति । कण्ठसोचनेनैव नाद्यो कुम्भयेद दृढ़म् । मध्यचक्रमिदं जेयं पोड़साधार. बन्धनम् । बन्धनयमिदं श्रेष्ठ महासिहनिपेवितम्। सर्वेषां हठतन्त्राणां कुर्यात् साधनमीशरि!। अध पाकुचनेनाश कण्हसोचने कते। मध्ये पथिमतालुः स्यात् प्राणस्तु मध्य- नाड़िगः। ब्रह्मस्थानस्थितो बोधः प्रयाति पवनालयम् । तती न जायते मृत्यु स्य जरादिकं तथा । मूलस्थानं समाकुञ्चा उडडानास्यन्तु कारयेत् । इडाश्च पिङ्गलां बद्धा बाहयेत् पशिमां दिशम् । अनेनैव विधानेन प्राप्नोति पवनो लयम् । तती न जायते मृत्युरारोगादिकं तथा । अथ विपरीतकरणम् । यत्किञ्चित् सवरी चन्द्रादमृत दिव्यरूपिणम् । तत्सर्व ग्रसते सूर्यस्तेन पिण्डो जरायुतः । तत्रास्ति करणं दिव्य सूर्यस्य मुखबन्धनम्। गुरूपदेशतो जेयं न च शास्त्रार्थकोटिभिः । अङ्घ नाभिरधस्तालुरू भानु- रध: शशी। करणं वियरोतास्य सर्वव्याधिविनाशनम् । नित्यमभ्याससंयुक्त जठराग्निविवईनम् । खल्पाहारी निरा- हारः क्षुधातॊ बलहा भवेत् । श्राहारं बहुलं तस्य सम्पाद्य साधकस्य तु। अल्पाहारो यदि भवेदग्नि दहेत् क्षणात् । अधः शिरायोपादः क्षणं स्यात् प्रथम दिने । क्षणाच किश्चि- ' दधिकमभ्यसेद्धि दिने दिने। बलितं पलितचैव परमासादि विनाशयेत् । मासमानन्तु यो नित्यमभ्यसेत् स तु कर्णजित् ॥ दत्तात्रे यसहितायामपि ॥ पक्षिणा गुदमायुज्य वाममार्ग चरे- इलात्। वारं वारं यथा चोर्ड समायाति समीरणः । माणापानौ . नादविन्दू मूलबन्धेन चैकताम्। महायोगस्य संसिद्धि याति नास्यत्र संशयः। करण विपरोताख्यं सर्वव्याधिविनाशनम् । नित्यमभ्यासयुक्तस्य जठराग्निविवईनम्। आहारा बहवस्तस्य ५ ·८.६ प्रागातीषिणो। म्वरूपाद्याः साइते ! यम्। अल्पाहारो यदि भवेदम्मिाई करोति वै। जई राहुरधचन्द्रम्तथा दृष्टिश्च साइते !} अधः- गिरायो पादः क्षण म्यात् प्रथमे दिन। चपात्तु किच्चि- दधिकमभ्यसेतु दिने दिने। बलिय पलितञ्चेव परमासोई न दृश्यते । याममावन्तु यो नित्यमभ्यसेत् स तु योगवित् । अथ वजोगी। यखोगो चामगेगी च सयोनी च विधा मतः । तत्तामा लक्षण वक्ष्ये कर्त्तव्यश्च विशेषतः। स्वेच्छया वर्तमानोऽपि योगोक्तनियम विना। वञ्चोणी यो विजानाति स योगी सिद्विभाजनः। अधोमागे गतं विन्दुमभ्यासिनोई मा- हरेत् । चालितस्तु स्वकं विन्दुमूई माकप्य रक्षयेत् । तत्र वस्तु- दयं वक्ष्ये दुर्लभं यस्य कस्यचित्। क्षीरचैव द्वितीयञ्च नारी व बशवर्तिनी। मेट्रेण च शनै: मम्यक् फत्वाकुच्चनमभ्यसेत् । पुरुपी वापि नारौं वा वचोणो सिद्धिमान यात्। प्रयत्नतः। शराजान्न फुल्कारैः कम्बु, वईयेत् । शनैः शनेः प्रकुर्याञ्च वायु- मञ्चारकारणात्। भा-भगगतं विन्दुमभ्यासेनोई माहरेत् । अलितं पलितं विन्दु विन्दुमासष्य रक्षयेत्। एवन्तु रक्षयन् विन्दु मृत्यु जयति योगवान्। मरणं विन्टुपातेन जीवित विन्दुधारणात् । सुगन्धिर्योगिनो देहो जायते विन्दुधारणात् । यावहिन्दुः स्थितो देहे तावन्मृत्यु भयं कुतः। मलायत्तं बलं पसां शुक्रायत्तञ्च जोवितम् । तस्माच्छ कं मलञ्चेव रक्षणीय प्रयत्नतः। ऋतुमत्या रजोऽप्येव स्वयं विन्दुञ्च रचयेत् । मदादाकर्षयदूद्धं सम्यगभ्यासयोगतः। सहयोन्यमरोणी च दोण्या एव भेदतः। - वज्रोणी मैथुनादूई स्त्रीपुमोः साग- लेपनम् । अासीनयोः सुखेनेव सूक्ष्मव्यापारयोः क्षणात्। मायोनिरियं प्रोता थडया परमेश्वरि। पित्तोल्वणलात् प्रामाश्च धारां विहाय नि.मारतयान्त्वधाराम् । निविते शीतल.

·प्राणतोपिणी। ८०७ 'मध्यधारां कपीणिकैः खण्डमतेरमयः । अमरीं यः पिवेत्रित्वं न्यास कुपन दिने दिने। वयोणीमभ्यसेदेवममरीणीति कथ्यते । यक्षणाकुचनेनोडे या रज: सा हि योगिनी। अती- तानागतं जातं खेचरो च प्रजायते । देहसिदिच लभते वजोण्यभ्यासयोगतः। अयं शुभकरो योगी भोगान् भुते विमुक्तिदः ॥८॥ अथ शक्तिचालनम् ॥ कुण्डलागी कुण्डलिनी भुजङ्गी शक्तिरीश्वरी। कुण्डल्यरुन्धतो देवो शब्दाः पर्यायवाचकाः । गङ्गायमुनयोर्मध्ये बाला रण्डा तपखिनी। बलादाकृष्य ग्रहीयात्तविष्णोः परमं पदम्। पुच्छ प्रसह्य भुजगी सुप्ता. मुद्दोधयेदपि। निद्रां विहाय सा ऋच्चो कङ्घ मुत्तिष्ठते हठात्। ववासनस्थितो योगो चालयित्वा तु कुण्डलीम् । कुर्यादनन्तर भस्त्रां कुण्डलोमाशु बोधयेत् । मृत्यु वच्चगत- स्थापि तती मृत्यु भयं कुतः। मुहर्तहयपर्यन्त निर्भयं चालनादसो। अईमाकर्षते किञ्चित् सुपुम्नां कुण्डलीगताम् । तेन कुण्डलिनी तस्याः सुषुम्नायाः समुहता. जहाति नित्य प्राणोऽयं सुपुम्नां व्रजति स्वन,। तस्मात् सञ्चालयेन्नित्य शब्ट- गर्भामरुन्धतीम् । यस्याः सञ्चालनेनैव रोगी रोगविमुच्यते । येन सञ्चालिता शक्तिः स योगी सिधिभाजन,। किमत्र बहुनोक्तेन कालं जयति लोलया। अभ्यासानि मृतां चैन्ट्री सह नित्य समाश्येत् । धारयेतूनसाने च दिव्यदृष्टिप्रदा- यिकाम् । इति मुद्रा दश प्रोतास्तव में हान्महेवरि ।। कैका चाशु यमिनां महासिद्धिप्रदायिनी। राजयोग' विना पृथ्वी राजयोग विना शिला। राजयोग विना निद्रा विचि. वाधिन राजते। मारुतस्य विधि सर्व मनोयुक्त मनीषि- पाम् । शिवापि मधमा नाडो हटायामे च गोशिनाम ।

·प्राणतोषियी। आसने प्रामासंयोगे मुद्राभिः सकला भवेत् । उपसत्रेऽपि मुद्राणां राजयोगः समुद्रवत्। रुद्राणाश्चापरा मुद्रा तदा सिद्धिं प्रयच्छति ॥ इति प्राणतोषिण्या षष्ठे ज्ञानकाण्डे पञ्चामरादिमुद्रादशक- रूपग्रन्थिकथनं नाम प्रथमः परिच्छेदः । दत्तात्रेयसंहितायाम् ॥ पञ्चधारणानन्तरम् ॥ पृथिवोधारणं वक्ष्ये पार्थिवेभ्यो भयावहम्। नाभरधी गुदस्योर्द्ध धटिकाः पञ्च धारयेत्। वायुतती भवेत् पृथ्वीधारण तनयायहम् । पृथिवीसम्भवात्तस्य न मृत्यु योगिनी भवेत् । नाभिस्थाने ततो वायु धारयेत् पञ्च नाडिकाः। ततो जलभयं नास्ति जलमृत्य न योगिनः । नाभ्यूई मण्डले वायु धारयेत् पञ्च 'नाडिका: । आग्ने यी धारणा सेयं न मृत्यु स्तस्य वङ्गिना । दह्यते शरीरं हि प्रक्षिप्ते वहिकुण्डके। नाभि वीहि मध्ये। तु प्रादेशयसम्मिले। धारयेत् पञ्च धटिका वायु सैव हि वायवो। धारणात्तस्य वायोस्तु योगिनो न भयं भवेत् । भूम. ध्यादुपरिष्टात्तु धारयेत् पञ्च नाडिकाः । वायुयोगो प्रयत्नेन मेयमाकाशधारणा। प्राकाशधारणं कुर्वन्मृत्य, जयति यत्र तत्र स्थितो तापि सुखमत्यन्तमनुते । एवञ्च धारणाः पञ्च कुयायोगो विधानतः । ततो दृढ़शरीरस्य मृत्यु रस्थ न विद्यते । इत्येव पञ्चभूतानां धारणं यः समभ्य- मेत् । ब्रह्मयः मलये यापि तस्य मृत्यु न विद्यते। समभ्यसे. त्तदा ध्यानं घटिका: पष्टिमेव च। वायु निरुध्य तां ध्यायेद देवतामिष्टमाधिनीम्। सगुणध्यानमेतत् स्यादणिमादिसुख- प्रदम् । निर्गुणं खमिष ध्यायेमोक्षमार्गः प्रवर्तते। निगुपए ध्यानमम्पन: ममाधिश्च समभ्यसेत् । दिनहादशकेनैव समाधि ममयानुयात् । वायु निरुध्य मेधावो जीवन्मुको भवेद्भवम् । तत्वतः। - ·'प्राणतोषिणी। ममाधिः समतावस्था जीवात्मपरमात्मनोः। यदि स्याहमुत्- स्रष्टमिच्छा चेदुवजेत् स्वयम् । परं प्रमणि लीयेत त्यक्षा कर्म शुभाशुभम् । अथ नोचेत् समुत्स्ष्ट स्वगरीरं यदि प्रियम्। सर्वलोधु विचरदणिमादिगुणान्वितः । कदाचित स्वेच्छया देवो भूत्वा सर्गऽपि सञ्चरेत् । मनुष्यो वापि यक्षी वा से कयापि क्षणाद्भवेत् । सिंहो व्याघ्रो गजो वापि स्वादिच्छा- तोऽन्यजन्ताम् । यथेष्टमेव वर्तेत योगी विहान्महेश्वरः । कवि- मार्गीपयुक्ता ते साहतेऽष्टानयोगतः । मिहानां कपिलादीनां मतं वक्ष्य ततः परम् । अभ्यासभेदात देन फलं तसमं तया। इत्यानन्तरं जलधरादिरातः । तेन दत्तात्रेयमते जलन्धरादि । विनापि योगी भवतीति सुधीभिर्विभाव्यादगन्तव्यम् । पक्षिणा गुदमायुज्य वाममार्ग चरेबलात्। वारं वारं यथा चोई समायाति समोरणः । प्राणापानो नादविन्दू मूलबन्धेन चैक- ताम्। महायोगस्य मसिद्धि याति नास्त्यत्र संशयः। कारण विपरीतारय' सर्वव्याधिविनाशनम् । नित्यमभ्यासयुक्तम्य जठराग्निविवर्धनम् । आहाग बहरत्तस्य सम्पाद्याः साहत ! भवम् । अल्पाहारी यदि भवेदग्निदाहं करोति वै। कई गहरधचन्द्र तथा दृष्टिच माइते !। अधःशिरायोडु पाट क्षणात् स्यात् प्रथम दिने। क्षणात्तु किञ्चिदधिकमभ्यसेत्तु दिने दिने । बलिश्च पलितञ्चैव परमामोईन दृश्यते । याम- मात्रन्तु यो नित्यमभ्यसेत् स तु योगवित्। वजोणी ते प्रव- क्ष्यामि योगिभिगोपितं सरा। अतीव तद्रहस्यं हि न देयं यम्य कस्यचित् । लभ्यते यदि तस्यैकं योगमिद्धिकरं परम् । हीरमगरम चेति इयोराद्यञ्च लभ्यते । वतीयं वन्निना पुसां स्त्रीभ्यः साध्यमुपागतः। योगाभ्यामरता स्त्री च मां यनेन साधयेत्। पुंसां स्त्री वातदन्यदवा स्त्रोत्वं पुंस्त्वम ऐचया।

·८२० प्राणतोषिगी। स प्रयोजनमात्रैकसाधनात् मिदिमान यात्। गलितो यदि विन्दुस्तु मूर्ड्सि चावष्य धारयेत्। एवं हि रक्षिते विन्दौ मृत्य जयति तत्वतः। मरणं विन्दुपातेन जीवनं विन्दुरक्षणात् । विन्दुरक्षाप्रसादेन सर्वे सिध्यन्ति योगिनः। अमरोणिस्तु यथा स्यात् सहयोनिस्ततो यथा। तदभ्यासक्रमो ज्ञेयः सिद्दानां सम्प्रदायतः । एतैः सर्वैस्तु कथितैरभ्यसेत् कालयोगतः। ततो भवेद्राजयोगो नान्तरोभवति ध्रुवम् । न दिमावेण सिधिः स्थादभ्यासो नैव जायते । राजयोगपदं प्राप्य सर्वसङ्कल्पमत- कम्। सर्वं कुर्य्यान्न वा कुर्य्याद यथारुचि विचेष्टितम् । तथा. न्तरा च योगेन निष्पन्ना योगिनः क्रिया। तदावस्था हि नश्यन्ती भक्तिमुक्तिप्रदा भवेत् । प्राणायामस्य फलान्तरन्तु ग्रहयामले ॥ श्रादौ चन्द्रः मिते पक्षे भाम्बरस्तु सितेतरे। प्रतिपत्क्रमतो हानिस्त्रीणि सत्वोदयत्ययम्। त्रिपुरासारमुञ्चये तु ॥ अमावास्यविध्यु- दयमाह यथा॥ आरभ्य दर्श प्रथमामुदेति वामे एटे बोणि दिनानि देवः। वामेतरे त्रीणि ततो दिनानि पूर्णा तिथि यावदधैवमेवम् ॥ एकस्य पक्षस्य विपर्ययेण रोगा- भिभूतिभवतीह पुंसाम्। पक्षहये बन्धुसहहिपत्ति: पक्षनये व्यत्ययतो मृतिः स्यात् ॥ ब्रह्मजामले । चन्द्रोदये यदा सूर्य- सन्द्रः सूर्योदय यदा। अशुभ हानिरुदेगः शुभं सर्व नियो. जयेत् । चन्द्रोदये वामनायां वायुगमननिरूपितसमये एवं सूर्योदये दक्षिणनायां वायुगमननिरूपितसमये कर्मविशेषः । नामिक्रयोायोः प्रवेशनिर्गमाभ्याच शुभत्वमपि तवैव ॥ यावादाने विधाई छ वस्त्रालद्वारधारणे । शुभकर्मस सर्वेषु प्रवेणे घ भगी गभः । विषयूतयुद्धेषु नानभोजनमैधुने । व्यवहार भये भने भानुनाडी प्रगस्यते । मोहन भान्तिकवेव ·प्राणतोषिणी।। दिव्योषधिरसायनम् । विद्यारम्भः स्थिरं कायं कर्तव्यश्च निशा- करे। दूरयुद्धे जयो चन्द्रः समासने दिवाकरः। वहवाडी- पदे चैव यात्रा भवति मितिदा ॥ यस्यां नासिकायां प्राणवायो- गतिर्वक्ष्यते तदंशीयपादप्रसारणपूविका यावा सिद्धिदा भवतीत्यर्थः । भयने च प्रसङ्गे वा युवत्यालिगनेऽपि वा। य: सूर्येण पिबेचन्द्र स भवेन्मकरध्वजः ॥ सूर्येण दक्षिणनासि- कास्थप्राणवायुना चन्द्रं नार्या वामनासिकागतप्राणवायु पिबति तत्सङ्गमकाले स्त्रीयनिवासमतिनिविष्टः सन्नाकर्पयति । तत्फलं तवैव । चन्द्रचारी विषं हन्ति मूर्यो बाला वशं नयेत् । सुषुम्नायां भवेन्मोक्ष एको देवस्त्रिंधा मतः । भुक्तमात्रेण मन्दा- ग्नी स्त्रीणां वश्यऽय कर्मणि। शयनं सूर्य वाहेन कर्तव्य मवंदा बुधैः। शान्ते शोके विवादे च चरिते मूर्च्छिते तथा । सन्ननस्यापि बोधार्थे चन्द्रचार प्रवाहयेत् । भुक्तमात्रादौ वाम- पापेन थान्तादिषु दक्षिणपाखेन शयनं कार्य मिति तात्य- थम् । चतुर्दिसूईमधस्ताञ्चायतरस्थानमाथित्य यदि दूतः मृच्छति तदा कस्यां नायां वायुगतिः शुभेत्याह । अर्ध वा. मानतो दूतो ज्ञेयो वामपथस्थितः । पृष्ठे टक्षे तयाधस्तात् मुय्य - वाहगतो मतः । पूर्णनाडीगतो दूतो यत् पृच्छति शुभाशुमम् । तत्सर्व सिद्धिमाप्नोति शून्ये शून्यं न संशयः । आदौ शून्यगत: पृच्छेत् पचात् पूले विशिद यदि ' स्टा सवार्थसिदि. स्थादिति जानौहि निषितम् ॥ इदानों प्राणवायोः प्रवेशनिर्गमाभ्यां विशेषमाह ॥ प्रवेशकाले यतो वाञ्छति स्वप्रयोजनम् । तत्सर्व सिद्धिमाप्नोति निर्गमे नास्ति सुन्दरम् ॥ कर्मविशेपे नाडीविशेषगतिमाह|| मारणं मोहनं स्तम्भ विहेपोच्चाटनं तथा। प्रेरणाकर्षणक्षोमं भानुनादय कुरु । शान्तिकं पौष्टिक क्षेमं दिव्योपधिरसायनम्। योगाभ्यासादिकर्माणि ·हयोरपि बुधः मननयेत् पंधयोतवादी वसुधोदयं तधाओणम्य दगहम्यूगि। देवेऽध:म्पगि याग्गिो हुतवहस्योरा गतिपादय तिय्य कामगि मागतम्य परित: पूठे मरहमान। दवे प्राणवायो॥ फलं जामन्ने । पृघोजले शुभे तत्त्व तेजी मिथफनोदयम्। हानिमृत्यु करी मासुभयो व्योममारती शुभप्वहाय वन्ः पुनः। यत्रोमारणदारणादिकरणे उच्चा ८१२ कर्तव्यानि निगाकर ॥ विएगमागम मुझये ॥ प्रागतो.पणोर कर्मविशेष भृतोदयफम्नम् त्रिपुरामार ॥ मगस्त उदयो भूमेजनम्योदयः गम्तः शान्तिकपीष्टिकादि टनोदयावायोः शान्तिकनिविपीकरणयोोग्लो हित योदय ॥ कियत्कालमेकनाडीगता वायुभवति तबापि पञ्च भूतोदयः केन नेय इत्यपेक्षायां नाडीगतिकाल स्थानक्रमण भूतोदयचाह जामले। एकेकस्य कला: पञ्च मेगौवोद- यन्ति ताः। पृथिव्यापस्तथा तेजो वायुराकाशमेव च । मध्ये पृथ्वी त्वचाप ज वहति चानलः। तिर्यग्वायुप्रवाहश्च नमो वहति सङ्गमे ॥ प्रपञ्चमारेऽपि ॥ पुटयोरभयोश्च टण्ड मस्था पृथिवी तोयमध. कशानुरूईम्। पवनस्त्वय पाखगो. ऽपि मध्य गगनं भूतगतिस्तनृद्भवेयम् ॥ तत्रापि बाल्याद्यवस्था भेदमाह ॥ रुद्रजामले उत्तरखण्ड एकादशपटले ॥ स्वकीय- नासिकाग्रस्य पञ्चमं परिकीर्तितम् । यन्नासापुटमध्ये तु वाधु- भमति भैरव ।। तन्नासाप्यूईमध्ये तु भावाभाव विचारवेत् । आकाशं वायुरूपं हि तैजस वारुण प्रभो।। पार्थिवं क्रमशो जेयं बाल्यास्तादिनामेण तु। वामोदये शुमा वामा दक्षिणे पुरुष: शुभः । वायूनां गमनं ज्ञेय गगनावधिरेव च । केवलं मध्यदेशे तु गमन पवनम्य च। तदाकाशं विजानीयाट्वाल्य- भावं प्रकीर्तितम् । तिर्य गतिस्तु नासाग्रे वायोरुदयमेव च ।

·प्रागतोषिणी। ८१३ - . - केवल भ्रमणं यं सर्वमङ्गलमव च । किशोरं तद्विजानीया- द्वायो तिय्यंगतो विभो!। कैवलाई नासिकाग्रे वायु गच्छति दण्डवत् । तत्तेजसं विजानीयात्तेजसा बलवान् भवेत् । यौवन तद्विजानीयात् कर्मसिदि भवेद ध्रुवम् । यदावाम्य गच्छतोह नासापुटमनाकुलम् । जलोदयं विजानीयात् तदा व्यामोह- मेव च। तहगतभावच विलखोऽधिकचेष्टया। प्राप्नोति परमां मोतिं वारुणादियेऽरुणम्। यदधो गच्छति तिनं किञ्चिदूई मगोचरम् । यदा करोति प्राग्दालं तदा रोगाद बनोटयः। पृथिव्या उन्नतं भाग्य रोगार्तिपरिपीड़ितम् । अस्त- मितं महादेव ! अनुलोमविलोमतः। पवनो गच्छति चिमं वाम- दक्षिणभेदतः । वामनासापुटं याति पृथिवी जलमेव च । सदा फलाफलं दातुमुदिता कुलमण्डले । तयो वायवो शक्ति: फल- भागं तदा लभेत् । इत्यवस्थाभेदतत्फलकथनं तवैव ॥ यद्येवं वामभागे तु बालाया: प्रश्नकर्मणि । यदि तत्र पुमान् प्रश्न करोति वामगामिनी। तदा रोगमयापोति कर्महानिर्भवेद ध्र वम् । यदि वायूटयो वामे दक्षिणे पुरुपः स्थितः। तदा कुफलमानोति द्रव्यागमनदुर्लभम् । अकस्माद्रव्यहानि: स्यान्म- नोगतफलापहम् । सुहद्भङ्ग विवादञ्च भिवे भिन्द्रोदयाचभम् । केवल वरुणस्येव पुरुपो दक्षिणे शुभः। अशुभ पृथिवोदक्षे भेदोऽयं वरदुर्लभः । सदोदयं दक्षिणे च वायोस्तैजस एव च । आकाशस्य विजानीयाच्छ भाशुभफल प्रभो ! । यदि भाग्यव- शादेव वायोमन्दगतिर्भवेत्। दक्षनासामध्यदेशे तदा वामो- दयं शुभम् । तदा वाम विचारश्च वायुतेजःस्वरम्य च । जालो- दयं विजानीयान्मिये हानिः स्वर भयम् । एवं खभुवनागारे यदि गति वायवी। तस्मिन् काले पुमान् वामटक्षमाग- स्थसम्म खः। तदा कन्यादानफलं यथा मानोति मानवः ·८१४ माणतोपिणी। तदा वायुप्रमादिन प्राप्नोति धनमुत्तमम् । देशान्तरमा वार्ता भायाति पुषसम्पदः । इति स्त्रीमभेदेन फलकयनम् । सूक्ष्मखरोदये । गुगशायुधेन्दुना फार वामनाडिकाः । सिध्यन्ति मर्वकार्येषु सपापले विशेषतः। प्रकाशारकमौराणां वामरे दक्षनाडिका। मतव्या चिरकामेण शुक्ल नेवोदय:न्धितः । क्रमादेकनाधास्तु तत्त्वानां पृथगुडवः। अहोरावस्य मधे तु जेया हादसंक्रमाः। कृषककटकन्यालिमगमोनगिधा करे। मेपे सिंहे च धनुषि तुनायां मिथुने घटे। उदयो दक्षिणे अयः शुभाशुभविनिर्णयः। इति वारादिभेदेन नाड़ी- विशेषफलकपनम् ॥ तिष्ठेत् पूर्वोत्तरे चन्द्रो भानुः पविमा दक्षिण। दचनाधा: प्रवाहे तु न गच्छदक्षपथिमे । इति 'नाडीविशेषेण दिग्ज्ञानम् ॥ वामाचारप्रवाहे त न गच्छत् पूर्व उत्तरे। परिपन्यो भवेत्तस्य गतोऽसो न निवर्तते । तस्मादव न गन्तव्यं बुधैः सर्वहितः शुभैः । सडातमृत्युरेव न मंभयः ॥ इति वहनाड़ोकस्य दिनविशेष गमननिन्दा | शुक्लपक्षे द्वितीयायाम: वहति चन्द्रमाः । प्रहश्यते महालाभः पुंस: सौम्यं प्रजायते। सूर्योदये यदा सूर्यचन्द्रे चन्द्रोदयो भवेत् । सिध्यन्ति सर्वकार्याणि दिवा- राविगतान्यपि ॥ इति खलनाडोफलकथनम् ॥ चन्द्रकायें यहा सूर्य: सूर्यचन्द्रोदये भवेत्। उहेग: कलहो हानिः शुभं सर्व निवारयेत् ॥ इति विपरोतनिन्दा । सूर्यस्य वाहे प्रवदन्ति जालम् एकासने युक्तमनस्थिरञ्च । वामन युक्तस्यं तु शोतरश्मे : प्रवाहकाले फलमन्यदस्याम् ॥ यटि प्रत्यूषकाले तु विपरीतोदयो भवेत्। चन्द्रस्थाने स्थिते चाके रविस्थाने च चन्द्रमाः। प्रथम मानसोडेगं धनहानि द्वितीयके । तीये गमनं शेयमिष्टनाशं चतुर्थ । पञ्चमे राज्यविभव पष्ठे सर्वार्थ तदा तत्र त ४ + ·प्राणतोषिणी। ८१५ -- ॥ नागनम् । सप्तमे व्याधिदुःस्वानि अष्टमे मृत्युमच्छति ॥ इति दिनभेदेन विपरीतफलम् । कालत्रयं विनानिष्ट विपरीत यदा भवेत् । तदा दुष्टफलं प्रोक्तं किश्चिन्यूनेऽतियोभनम् । प्रातमध्यानयोयन्द्रः सायंकाले दिवाकरः । तदा नित्व' जयो- नाभो विपरीतन्तु दुःखदम् ॥ इति कालभेदेन कालफलम् । वाम वा दक्षिणे वापि यत्राप्याक्रम्यते स्वरः। सत्वा तत्पद- माद्यञ्च यात्रा भवति सिद्धिदा ॥ इति वहबाडीकम्य यात्रा- फलम् ॥ चन्द्रः सम्पदकार्याणि रविन्तु विषमं सदा। पूर्ण- पादं पुरः कला यात्रा भवति सिद्धिदा । मप्त पादाः शनी शुक्र जातव्याच विचक्षणः। चन्द्रो रविपदं रुद्र ! कुजमन्द तथैव च। साई सदा गुरुपदी ज्ञातव्यो च विचक्षणैः ॥ इति वार- भेटे पादयानाभेदः॥ लोकानां भीघ्र गन्तुञ्च कशलायाङ्गमि- प्यते । परदले यथा ग्राहो हानिय कलहागमे। यदङ्ग वहते 'नाड़ी ग्राह्य गतिवारं नृणाम् । चन्द्रचार चतुष्पाद' पञ्चपादञ्च भास्करे ॥ इति वारभेदे पादयात्राभेदः ।। एवञ्च गमनं श्रेष्ठ साधवनवयम् । यत्राने चरते वायुस्त- दगम्य करस्तथा । सप्तोत्थितमुख श्रेष्ठ लभते वाञ्छित फलम् । न हानिः कलहो नैव कण्टकैनापि भिद्यते। निवर्तते सुख- नव सर्वोपद्रवर्जितः । इति वहबाडीहस्तेन मुखमार्जन- फलम्। गुरु बेधुर्ट पश्चारमा अन्धेऽपि शुभदायिनः । पूर्णाने रखनु कतव्या कार्यसिद्धिर्मनीषिभिः। ऐरी चौराम्वुवर्णाद्या अन्येपाचादिविग्रहः। कर्तव्या खलु रिक्तायां जयलाभ: सुखार्थिभिः । दूरदेशे निधातव्यं गमनन्तु हिमातेः । तेभ्यो न देयो दी च भवनावर्तनच्च न। तत्किञ्चित् पूर्वमुद्दिष्टं लाभादिसमरागमम् । तत्सर्वे पूर्वनाडीपु जायते निर्विकल्प- कम् । शुन्यं नाड़ीविपरीतं यत् पूर्व प्रतिपादितम् । जायते ·- ८१५ मानतोषिषी। नान्यथा चैव यया मर्वत्रभापितम्। व्यवाई मोति देवविद्यादिवशके। कुपित. स्वादिलो वायाः पूर्ण स्थाः स्युभ- याराः ॥ इति पूर्णरितफलम् ॥ दूराध्वनि शभयन्टो निर्विघे - ऽभीष्टसिद्धिदः। प्रवेगकार्यहेता सूर्य: पौत्र प्रयत। चन्द्रचारी विष इम्ति सूये बाला वगं नयेत् । सुषुम्नाया भवे- मोक्ष एको देवः स्थिरास्थितः । म योगी योगता माडी योग- स्थानेऽपि योग्यता। कार्यानुबन्धन नोवं कथमूई समा- चरेत्। शुभाशभानि कार्याणि क्रियतेऽहनिशं यदा। तदा कार्यानुरोधेन कार्य नाडीप्रचालनम् । इति नाडीचालन- कारणम् । चालनन्तु गुरती धातव्यम् । अधेडास्थिरकर्माणि दूराध्वगमने तथा । प्रायमे हम्यं प्रासाद वस्तूना मङ्घहेपि च । वापोकूपतडागादिप्रतिष्ठान्ते तु देवयो । यात्रादाने विवाहे च वस्त्रालङ्कारभूषणे। भान्तिक पौष्टि कञ्चैव दिव्योपधिरसायनम्। स्वामिसन्दर्शने यात्रावाणिज्या- नाच सडहे। ग्रहप्रवेशे सेवाया कृषीणा वीजवापमे। शुभ कर्माणि सन्धो च निर्गमे वा शुभ. शी॥ इति कर्मविशेष कर्मनाडीफलम् ॥ विद्यारम्भादिकार्येषु वान्धवानाञ्च दर्शन। जनमुखे च धर्म च दीक्षाया मन्त्रसाधने। कालव्याधि चिकित्साया स्वामिसम्बोधने तथा| गजाखारोहणे धन्वि- गजाश्वानाञ्च बन्धने। परोपकरणे चैव निधीना स्थापने तथा। गीतवाद्यादिनृत्यादीतशास्वविचारणे । पुरग्राम निवासे च तिन्नकच्छत्रधारणे। शान्तिशोक विषादे च ज्वरित मूच्छितऽपि वा। खजने खामिसम्बन्ध धान्यादेर्दारु भट्टहे। स्त्रिया अानन्दभूपाणा विष्टरागमन तथा। गुरु पूजाविषादानाञ्चालनच वरानने ।। इडाया सिद्धिद प्रोत योगाभ्यासादिकर्म च ॥ इति कर्मविशेष नाडौ॥ तत्रापि ·प्राणतोषिणी। - वजयदायुम्तेज प्राकासमेव च । सर्वकर्माणि सिध्यन्ति दिवा रात्री गतानि च। सर्वत्र शुभकार्येषु चन्द्रचारः प्रशस्यते । अथ पिङ्गला। कठिनतरविद्यानां पठने पाठने तथा । स्त्रीसद्भवेश्यागमने महानौकादिरोहणे। इष्टकाये सुरा- पाने वीरमन्त उपासने। बहुलध्वसदेशादिविपदानादि- वेरिणाम् । शास्त्राभ्यासे च गमने मृगादिपशुविक्रमे। इष्टका. काष्ठपापाणे रबघर्षणदारुणे। गोताभ्यामे यन्वतन्ने दंग- पर्वतरोहणे। द्यूते चौरगजाखादिरथवाहनमाधने। व्यायाम मारगोन्नाटे घट्कार्मादिषु साधने। रक्षिणीयक्षवेतालविन- भूतादिसंग्रहे। खरोष्ट्रमहिषादीनां गजस्यारोहणे तथा । नदीजलौघतरणे भेषजे लेखने मणेः । मारण मोहनं स्तम्भ- विहेयोच्चाटनं वशम् । प्राण प्राकर्षणे दाने चक्रविक्रय तथा। खड्गहस्ते वैरियुद्धे भोगे वा राजदर्शने। भोजने व्यवहारे च क्रूरे दीप्ते रवि: शुभः। भुक्तमात्रे च मन्दाग्नी स्त्रीणां वश्यार्थकमणि । मयनं सूर्यवाहेन कर्त्तव्य सर्वदा बुधैः। क्रूराशि मर्वकम्माणि चराणि विविधानि च। तानि सिध्यन्ति सूर्यच नाव कार्या विचारणा। इति कर्मविशेष पिङ्गलाफलम् । अथ सुषुम्ना । क्षणं वामे क्षणं दक्षे यदा वहति सुयुम्ना सा च विजेया सर्वकार्यहरा शुभा। तस्यां नायां स्थितो पहिचलन्ति कानरूपिणः। विषमतं विजानीयात् सर्वकार्यविनाशनम् । यदानुक्रममुलडा तभ्यां नायां इयं वहेत् । तदा तस्य विजानीयादशमं समुपस्थि- तम् । क्षणं वामे क्षणं वायुर्विपमं भावमादिशेत्। विप- रोतफलं अयं जातव्यच वरानने ! । उभयोरैव सचारी विषम तं विदुर्बधाः। न कुर्यात् क्रूरसौम्यानि तत्सर्व निकाले मारुतः।

·मा ८१८ मापतोपिणी भवेत्। जोयिते मारणाये लाभामाभी जयाजयो। विषम वैपरीत्यस्य स परेलगदोबारम् । ईश्वरं चिन्तितं कार्य योगा भ्यामादिकम च । अन्यत् किक्षित्र कर्तव्यं जयलाभला. दिभिः। सूर्येण यमानायां सुपुम्मायां मुडमुंडः । दवाहरं दद्यात् सर्वदा च तदन्यथा। नाथसंक्रमण बारी तत्त्वमंकमणे तथा। शुभं किश्चित्र कर्तव्य पुस्यदातादि कोटिधा। विषमदितीयायां विस्थापि मनसापि न चित. येत् । यात्राहानिकरी तम्य मृत्युकाले न मंगयः । पुरो- नासोईतयन्द्रो दक्षी पृष्ठतो रविः। पूर्णारिक्तविकोऽयं जातव्यो देगिक सदा। कईयामाप्रतो दूतो शेयो वामपषि स्थितः। पूछे दर तथाधम्तात् सूर्यवाहो गतो मतः । अनादि विषमे सन्धिनिराहार निराकुलम् । परं सूक्ष्म विनी- यन्ते सा सन्ध्या सन्धिरुच्यते । विषवत् मन्धिकामनः सा सध्या मन्धिरुच्यते। न वेदं वेदमित्याह वेदो वेदो निगद्यते। पर- मात्मा हि यत्रास्ति स वेदो वेद उच्यते । इति नाडोनयभेद- निर्णयः श्रीदेव्युवाच। देवदेव ! महादेव ! सर्वसंमारतारक ! । स्थितं त्वदीयहृदये रहस्यं वद मे प्रभो! । श्रोशिव उवाच स्वरज्ञानरहस्यन्तु न किञ्चिदिष्टदेवता। स्वरज्ञानरतो योगी म योगी परमो मतः। पञ्चतत्वाद्भवेत् सृष्टिस्तत्वे तत्त्वं विली- यते । पञ्चतत्त्वात् परं तत्त्व तत्त्वात्मानं निरञ्जनम् । तत्त्वानां नाम विज्ञेयं सिडियोगेन योगिनः । भूतानां दुष्टचिह्नानि जानन्ति हि सुरोत्तमा.। पृथिव्यापस्तथा तेजो वायुराकाश एव च । पञ्चभूतात्मकं सर्व यो जानाति म पूजकः । सर्वलोकस्य जोवेन न भेदं भिन्नतत्वकम् । भूोकसत्यपर्यन्त नाड़ी. भेदं पृथक् पृथक् । भूर्जीको नाभिः सत्य' मस्तकं तत्र तल्लोका- ·माणतोषिणी। ८१८ कालस्य वस्थानात् । वामे वा दक्षिणे वापि उदयश प्रकीर्तितः । . अष्टधा धातुविज्ञानं शृण वक्ष्यामि सुन्दरि! । प्रथम तत्त्व- मख्यायां द्वितीये खाससन्धियु। तीये स्वरचिज्ञानि चतुर्थ प्राणमेव च। पञ्चतत्त्वस्य वर्णः स्यात् षष्ठे च स्थानमेव च । सप्तम स्वादुसंयुक्त अष्टमे गतिलक्षणम् । एवमटविध प्राण विषमं तत् चराचरम् । वरात्परतरं देवि! नान्यत् स्थातु कदा- चन। निरीक्षितव्यं यत्नेन यदा प्रत्यूपकालतः । वञ्चनाय कर्म कुर्वन्ति योगिनः । श्रुत्योरगुष्ठयोर्मध्यागुल्यो- र्नासापुटहये। वदने प्रान्तगोपान्तेऽङ्गलं देशे गहयोः । গদ্যা মুনঘিাহি নলমান মৰ মা। মীননা- श्यामविन्दुभिनिरुपाधिकम् । दपणे च समालोक्य तब खास विनिक्षिपेत् । प्राकारन्तु विज्ञानीयात्तत्त्वभेदं विचक्षणः । इति भूतप्रक्रिया n चतुरसमईचन्द्र कोण्य वर्तुलसम्मितम् । विन्दुभिस्तु न विनेयं साकारस्तत्वलक्षणम् । मध्ये अईश्व पयादर्दश्च वहतऽनलः । तीर्थवायुप्रवाहच नभो वहति संक्रमे । इति भूतज्ञानप्रकारः। प्राप: खेसाः क्षितिः पीता रतवों हुताशनः । मारता नौलजीमूता आकाशं सर्ववर्ण कम्। इति भूतरूपाणि । स्कन्धये स्थितो पनि भभिमूले प्रभजनः । जानुदेश क्षितिस्तोयं पादान्ते मस्तके नमः ॥ इति स्थान- विशेषस्थतत्त्वेन भूतज्ञानम् । महोयं मधुरसादुः कापायं मधुरं अलम्। तिनं तेजः समीरोऽखमाकाश कटुकं तथा । इति भूतरसाः। अष्टाङ्गुल वहेद्वायुरनलयतुरङ्गलम्। हाद- माहुल माहेयं षोड़शागुलं वारिणः । इति भूतगतिः । जई. मृत्यु रथः शान्तिस्तियेगुश्चाटनं तथा। मध्ये स्तम्भ विजानी. यावमः सर्वत्र मध्यमम्। पृथिव्यां स्थिरकर्माणि चरकर्माणि वारणे। तेजसि क्रूरकर्माणि मारपोचाटनेऽनिले। व्योनि ·८२० प्राणतोषिशी। - किञ्चिब कर्तव्य मध्यमो योगसेवया। इति भूतविशेषे षट' कर्मविशेषः। शून्ये तु सर्वकार्येषु मात्र कार्या विचारणा । पृथ्वौजलाभ्या सिद्धिः स्यान्मृत्युवती क्षयोऽनिले। नमस्खं निष्फल सर्व जातयं तत्त्ववेदिभिः। विरलामा शितिया तत्क्षणातीयतत्त्वतः। हानिः स्थाइजिवाताभ्यां नमस्य' विफलं लभेत् । पोतश्योर्मध्यवाही सनुपौवरवतिः । कवोष्णः पार्थिवो वायुः खिरकार्यप्रसाधकः। अधीवासी गुरुवानः शोघ्रगः शीणभासितः । य: पोडशान लो वायुः स पापः अभकर्मकत्। आवर्तमश्च दोपणश्च साभश्चतुर छुलः । ईवाहो च यः क्रूरकर्मकारी च तेजस' । उष्णशीत. कृष्णवर्णस्तिय्यं गाम्यष्टमान ला! वायुः पवनसमो सेयश्वर- कर्म सिद्धिदः। य: समीरस्य पवनः मवेतत्त्वगुणावः । भावतं त विजानोयाद योगिनां योगदायकम् । पोतक्षेप चतुष्कोष मधुरं मध्यमायितः। भोगद पार्थिव तत्त्व प्रवाई हादगाइलम् । खेतमईन्दुसद्धार्श स्वादुकापायमादकम् । न्नाभालदारुण तत्त्व प्रधाहे पोडशाङ्ग लम् । रक्तत्रिकोणतिन्न: च्यादूईमार्गप्रवाचकः। दीपच तैजसे तत्त्व प्रवाहे चतुर- इलम्। नीलञ्च वत्तलाकारं साधन तोर्यगावितम् । चपल' मारत तत्त्व' प्रवाहेऽष्टाङ्गमं भृतम्। वर्णाकार पादपहमव्यता मांगामिनम् । मोक्षद नामसं तत्त्व सर्वकार्येषु निष्फलम् इत्यङ्ग निविशेषास्था भूततत्फलम। पृथ्वोजले रामे तत्त्व तेजो मियफनोदयम् । हानिमृत्युकरी मामुमो च व्योममारती। पपूर्वपथिम पृषी तेजन दक्षिणे सथा। वायुय उत्तरे भयो मध्यकोणगतं नमः। चन्द्र पृथ्वी- असे म्याता भूयें भग्नियंदा भयेत् । तदा मिहिन मन्र. माम्मे मोम्मे दम। मामः पचौहतो न भ्याविनाश - ·प्रणतोषिणी। लाभकज्जलम्। बहो मृत्युः क्षिती वायुनभः स्थानं दहेत् क्वचित् । जीवितव्ये जवे लामे कृष्याच धनकर्मणि । मन्त्रार्थी युईप्रश्ने च गमनागमने तथा। आयाति वारणे शत्रुस्तत्र- स्थेऽपि शुभः क्षिती। प्रयाति वायुतो नित्य हानिर्मूल्य - नभोऽनिले ॥ इति भूतविशेपे फलविशेषः । पृथिव्यां मूलचिन्ता स्यात् मूल माकाशतो यहेत् । तेजमि धातुचिन्ता स्यात् जीव: स्यानलवातयोः । इति भूतविशेपेण मूलजोवादिनिर्णयः ॥' पृथिव्यां बहुपादः स्याद द्विपादम्यैव वायवे। तेजसि ६ चतुष्पादो नभसः पादर्जितः। इति भूत- विशेषेण बहुपादादिनिर्णयः । कुजे घडीरवी पृथो मौरिरापः प्रकोर्तितः । वायुस्थले खितो राहुर्दशग्धप्रवाहकः । जले चन्द्रो बुधे पृथ्वों गुरो वातः सितेऽनिल.। वामनायां स्थिताः मर्वे सर्वकार्येपु निथितम् । पार्थिवे मूलविज्ञान जीवनानं तथा जले। अन्नों च' धातुविज्ञानं व्योनि शून्य विनिर्टि- शेत् ॥ इति भूतभेदेन धात्वादि ॥ तुष्टिपुष्टिरतिकोडोजप- हाम्य धरानले। वायौँ तेजसि सप्तजी यत्तत्' कल्प' प्रवा- मिनाम् । ततो मृत्युश्च आकाशे चन्द्रावस्थाः प्रकीर्तिताः । द्वादशैता: प्रयत्नेन ज्ञातव्या देशिकैः सदा । पूर्वस्या पश्चिमाया 4 उत्तरस्या यथाक्रमम् । पृथियोदीनि तत्त्वानि बलिष्ठानि विनिर्दिशेत्। पृथिव्यापस्तथा तेजो वायुराकाश एव च ॥ पृथिवो पलपञ्चाशत् चत्वारिंशदपस्तया। तर्जास्त्रहिना- नोयाद्वायुथ विंशतिनमः। नभोऽपि विंशतिपलमिति काकाक्षि- गोलकन्यायेनोभयत्र सम्बध्यते ॥ पृथिवी चिरकाले च लाभशापी भतेत् क्षणात। जायते पवनैस्तुल्य: सिद्धयोऽग्नी भविष्यति। इति तत्त्वेन प्रश्नफलकालनिर्णय. ॥ पृथ्वीपञ्च अपां वेदागुणास्तेजो विवायव, । नमश्कागुणयेव तत्त्वज्ञान- - ·। ८२२. प्राणतोषिणी। मिदं भवेत् । इति पञ्चभूतेषु शब्दादिगुणपरिमाणम् ॥ यत्कार कृत् प्रस्फटिता विदीर्ण अतीता धरा। ददाति सर्वकार्येषु अवस्थामा फनम् । इति पृथिव्यवस्था। धनिष्ठा रेवती ज्येष्ठानुराधा श्रवणा तथा। अभिजिनोत्तराषाढ़ा पृथ्वीतत्त्व- मुदाहृतम् । पूर्वाषाढ़ा तथाश्लेषा मूलार्द्रा चैव रोहिणी । उत्तर भाद्रपदा तोय आयस्तत्त्ववभीष्टदम् । भरखी कत्तिका पुष्या मघा पूर्वा च फलानी। पूर्वभाद्रपदाखाती तेजस्तत्व मिति प्रिये । विशाखोत्तरफला न्यौ हस्ता चित्रा पुनर्वसुः। अखिनौ मृगशीर्षा च वायुस्तत्त्वमुदाहृतम् ॥ इति पञ्चभूत नक्षत्राणि ॥ बहन्नाडौस्थितो भूतो यदि पृच्छेच्छुभाशुभम् तत् मय सिदिमायाति शून्ये शून्यं न संशयः । इति पूर्णनाद्या दिगतस्य प्रश्नफलम् ॥ तत्त्वेरामो जयं प्रातः सतत्व च धनञ्जयः। कौरवा निहताः सर्वे मूतत्वविपर्यये । जन्मान्तरस्थ संस्कारात् प्रसादादथवा गुरोः । कैरित्तु ज्ञायते तत्त्व वासना- विमलामभिः । कायनगरमध्ये तु मारतो रक्षपालकः । प्रवेश दशभिः प्रोक्तो निर्गमे हादशाङ्गुलम्। गमने च चतुर्विश नेत्रवेदाश्च धावने । धावने जवेन गमने। मैथुने पश्चाष्टश्च भयने च शताङ्गलम् । प्राणस्य सा गतिदेवि ! स्वभावाद हाट- सागुला। भोजने वचने चैव गतिरष्टादशाङ्गला ॥ इति कार्य- विभेपे प्रागानां वहिर्गतिनिर्णयः । एकालिकते न्य ने प्राणनिष्कामता मता। न्दम्त हितीये च कविशक्तिस्त तोयके। মাৱামনি त दूरदृष्टिस्तु पञ्चमे। पठे आकाशगमन खण्ड वेगव सप्तमे। अष्टमै सिइयचाटी नवमे निधन' न च। दशम , বি: আছছায়ানায় एकादर्श। हादशे स- धारय गामतरसं पिवेत् । पानसा प्रायपूरकर ·রাঘনীৱিষী। ८२३ भय भोजनम् । एवं प्राणविधिः प्रोक्तः सर्व कार्यफलप्रदः । भातव्यो गुरुवाक्येन न विद्याशास्त्रकोटिमिः। प्रातयन्ट्री रविः साय यदि देवेन लभ्यते । मध्याओं मध्यरात्री च परं तत्वं प्रवत्तंते। दूरयः जयी चन्द्रः समासने दिवाकरः । यावादाने विवाहे च प्रवेश नगगटिके। शमकार्येषु सर्वेषु चन्दचारः प्रशस्थते । अयनतिथिटिनेशस्त पतत्त्वेन युक्ती यदि वहति कदाचिद्दे वयोगेन पुंसः। स जयति रिपुसैन्यं स्तम्भ- माने परण प्रभवति म च यिनः केशवस्यापि लोकम् । जीववक्षे जीववक्षं जीवाड़े परिधाय च। जीवो जयति यो युद्धे जीवो जयति मैटिनीम। भमौ जले च कर्तव्य गमनं शस्तिकमी- स । वञ्जिवायुप्रदीप्तेषु पुन व भवियति । इति तत्त्वविशेषए गते: शुभाशुभफलम् ॥ जीवन शस्त्र वनौयात जीवेनैव विकाशयेत्। नौवे च प्रक्षिपेच्छस्त्र युद्धे जयति मर्वधा । पाक प्राणपवन: ममासे हेतुवाहनः। ममोत्तर पदं दद्यात् सर्वकार्याणि माधयेत् । अपूर्णे शवमंग्रामे पूर्ण वसु वनं तथा कुरुते पूर्णतत्त्वस्थो जयत्ये को वसुन्धराम् । या नाडी वहते चाने तदाम व्याधिदेवता । सन्मुखेऽपीशी तेषां सर्वकार्यलमदा। प्रादो च कुरुते मुद्रां पद्यादयुइं समाचरेत् । सर्वमुद्रा आता येन तेषां सिधिन संशयः। यन्वप्रवाहेऽपि यया सूर्यावाहे भटा: ममाः । जाते हि योधकाम: समीरणतत्त्वयोर्चादम् । स प्रापित एयु नीतस्य न प्रातःकालदोटा। यदि सम्बई वायुयुद्ध' यदा तदा सदापेतः ॥ जयत्येव न सन्देहः शत्रुश्च यदि चाग्रतः। यव नायां वहेदायुस्तदंशं प्राणमेव च । धाकृष्य गच्छेत कर्णान्तं जयत्य य पुरन्दरम् । प्रतिपचं यदारम्य पूर्णो जेयोऽभि- रक्षितम् । न तस्या रिपभिः शक्तिलिठैरपि हन्यते । भहष्ट- - ·- ८२४ #শ্বিনীনির্য। तर्जनोमध्ये पादाङ्ग,ठे तथा धनुः । युइकाले च कर्त्तव्य वर्ष योधनयो भवेत् । निशाकरे रवी चार मध्ये यस्य समोरणः । स्थिती रक्षेद्दिगन्तानि जयाकाही नरः सदा। श्वासप्रवेशकाले तु दूतो जल्पति वाछितम्। तस्यार्थाः सिद्दिमायान्ति निर्ग- मेणेव सुन्दरि ! ॥ इति श्वासप्रवेशकालें प्रशफलम् ॥ लाभादौनि बेकाय्यागि पृष्टानि कीर्तितानि च। सनीवे सति सिध्यन्ति हानिनि.मरण भवेत् । नरो दक्षः स्वकीर्यच स्त्रिया वामः प्रशस्यते । कुम्भको युइकाले च वयो नाडी स्त्रियी गतिः । हकारस्य मकारस्य विना भेदं स्वरः कथम् । सोऽहं हंसः पदेनैव जीवो जपति मवंदा । वामे वा यदि वाँ दक्ष यदा पृच्छति पृच्छकः । तत्र धातो न जायेत शून्ये घातं विनिर्टि- शेत् । भूरात्मनो भवेहात: पदस्थान जले भवेत् । ऊरस्थन्ने- ग्निभवन कटिस्थानेन वायुना । शिर.स्थामखेतत्त्वेन जोतव्यो घातनिर्णय.। एवं पञ्चविधी धात खरे प्रश्न प्रकाशित। इति तत्त्व न घतिस्थाननिर्णयः ॥ युद्धो- दये कृतप्रश्ने पूर्णस्य प्रथमो जयः । रिक्ते चैव हितोयेषु जयौ भवति नान्यथा। पूर्णनाडोगतप्रश्ने शून्ये गततदग्रतः । মায়ানমন' शर्मियते नात्र सशर्य। वामाचार ममा नामा यस्य तम्यं जयो भवेत्।' पृच्छको दक्षिणे भागे विजयो दक्षिया शिरा । यदि पृच्छति चन्द्रस्थस्तदा सन्धान मादिशेत् । पच्छेद यदा तु सूर्यस्थस्तदा जानीहि विग्रहम् । इति वामदक्षिणभेदेन प्रश्ने सन्धिविग्रहकथनम् । पार्थिवे च भवेद युद्ध सन्धिर्भवति वारुणे : जयो हितैसे भनो मृत्युयो च नाभसे । इति तत्त्वविशेषेण युद्धादिज्ञानम् । निवर्तिकाममादापायदान ज्ञायतेऽनिन्नः। प्रथकाले यदि कुर्याद वहयुद्देन बुद्धिमान् । निराला धारणा ज्ञात्वा पुष्पहस्से ·प्राणतीषिणों। ८२५ निपातयेत् । पूर्णाङ्ग पुप्यपतन शूम्चे वा तत्फल' वदेत् । तत्फल पूर्णरिक्तफलम् । तिष्ठयुपविशन् वापि प्राणमाकषय- बिजम्। मनोभङ्गः सतो येन सर्वकार्येषु जीवति। जीवन स्थापयेद्वायु|विनावस्थयेत् पुनः । जोवेन कियते नित्य मुद्धे जयति सथा। खरनानी फलादना निष्फल कोटिया भवेत् । इह लोके परणेव स्वरजानो बलो सदा । दशशता- युतं लक्ष्मोहेशाधिपचलं कचित् । शततुः सुरेन्द्राणां बलं कोटिगुण' भवेत्। श्रीदेव्युवाच। परस्परं मनुष्याणां युड़े 'प्रोक्तो जयस्तथा। समे युद्ध समुत्पन्ने मनुष्याणां कथं जयः । श्रीशिव उवाच । ध्यायेतच स्थिर जीवे जुहुयात् स्थिरसङ्ग- मम्। इष्टसिदिभवेत्तस्य महालाभो अयस्तथा। निराकारं समुत्पन्न साकारं सकलं जगत्। तस्याकारं निराकारं मान भवति तन्मयम् ॥ इति ज्ञानयुद्धविजयप्रकरणम् ॥ अथ वशीकरणम् । श्रीदेव्युवाच । नरयुद्धं हिमयुड वयोक्तञ्च महेश्वर । इदानी वद देवेश : वशीकरण मुत्तमम् । श्रोशिव उवाच। चन्द्रसूयंगा चन्द्रस्य स्थापयेजोवमण्डले। आजन्मवशमा वामा कथितोऽयं तपोधने: । जोवेन रायते जीवा जोवो जोवस्य टोयते । जोवस्थानगतो जोवो बालाजोवाशका- रकाः। रानास्तयामवेलायां प्रसुप्त कामिनोजने । ब्रह्मवोज पिवेटु यस्तु बालाजोवहरस्तु मः। अष्टाक्षरं अपित्वा तु तस्मिन् काले रते सति । तत् चणाहीयते चन्द्रो मोहमायाति कामिनो। समये वा प्रसङ्ग वा युवत्यालिगनेऽपि वा। तत्- क्षणादापरीदाश मोहवेत् कामिनोन्तु स: । य: सूर्य गण पिवे. चन्द्र स भवेन्मकरध्वजः। शिव श्रानिङ्गरते शक्या प्रसङ्ग दक्षिणे- ऽपि वा। सप्त नव वयः पक्ष रवी सङ्गस्तु सूर्य के । चन्द्र दिवा- तुरीयाटे वश्या भवति कामिनी । सूर्याचन्द्रो सनी कला सर्वा- ·. - ८२६ प्राणतोषिणी। कृत्यधरोष्ठयोः। महापने मुखं प्रोय वारं वारमिदं चोद। अध्यानमिति पादस्य यावन्निद्रावशं गता। पथाज्जाग्रतवेलायां चोय ते गलचक्षुपो। अनेन विधिना कामी वशयेत् सर्व- कामिनीः । इदं वचनमन्यस्मिन् इत्यान्ना परमेश्वरि ।। ধুনি মুমী अध गर्भप्रकरणम्। ऋतुकाले भवेवारी पञ्चमेऽति यदा शचिः। सूर्याचन्द्रमसौ योगो जोवन पुत्रसम्भवः । शE- वली गवां दुग्ध' पृथ्वधो वहते यदा । भर्तुर वदेहाय गर्भ देहि विभिर्वचः। ऋतुमाता पिवेदारी ऋतुदानन्तु योजयेत् ।" रूपलावण्यसम्पन्न नरसिह प्रसूयते। सुषुम्नासूर्यगन्धेन ऋतुजामन्तु योजयेत्। अङ्गहीनः पुमांस्तव जायते कमिवि- प्रहः। विषमाङ्ग दिवा रात्री विषमाङ्ग दिनाधिपः। चन्द्र- नेवाग्नितत्त्वेषु बन्ध्या पुचमवाप्नुयात् । रत्यारभे रविः पुंसा रत्यन्ते च सुधाकरः। अनेन कर्मयोगेन नादण्डे देवदण्डक: रत्यारम्भ रवि. घुमा स्त्रियायैव सुधाकरः। उभयोः सामे प्राप्तं बख्या पुत्चमवाप्नुयात् । इति पुनकन्याजन्मनिदानम् ।। चन्द्रनाडी बहेत् प्रग्ने गर्ने कन्या यदा भवेत्। सूर्य भवेत्तदा पवो इयोगर्भा विहन्यते । चन्द्रः स्त्री पुरुषः सूर्यो मध्यमार्गे नसकः। शून्ये शून्य युगे युग्म गर्भपातच संक्रमे । सूर्य. • भागे कृते पुत्रश्चन्द्र वारं तु कन्यका । विषमे गर्भपात: स्वादद घोरथ नमक तत्त्वे रथ विजानीयात् कथितं तनु सुन्दरि! इति प्रये गर्भ पुवादिजानम्। गर्भाधानं मारते खात् सुदु खो दिये ख्यातो यारणे सौख्ययुक्तः । गर्भसाव: स्वल्पजीवी च वह्रो भोगी भव्य पार्थिवेऽनर्थयुक्तः । धनवान् सौख्ययुनाव भौगवान् गमस्थितः। सोत्तमो वरणे तत्त्वे व्योनि मी विनश्यति । माहेन्द्र नायत पुत्रो वरुणे दुरिता भवेत् । .

·प्राणतोषिणी। श्रेषेषु गर्भहानि: स्याज्जातमात्रस्य वा मृतिः। रविमध्ये गतचन्द्रश्चन्द्रमध्ये गतो रविः । ज्ञातव्यो गुरुतः शीघ्र न विद्याशास्त्रकोटिभिः । इति गर्भप्रकरणम् ॥ अथ संवत्सरप्रकरणम् । चैत्रशुलपतिपदि प्रातस्तत्वविभे- दतः। पश्य झावी क्षणो योगो दक्षिण चोत्तरायणे। चन्द्रो. दयस्य वेलायां वहमानोऽथ तत्त्वतः । पृथिव्यापस्तथा वाय: सुभिक्षं सर्वशस्यगम्। तेनोयोनि भयं घोरं दुर्भि' काल. तत्वतः । एवं तत्त्वफलं ज्ञेयं वर्षे मासे दिने तया। मध्यमो भवति क्रूरो दुष्टः सर्वत्र कर्मसु । देशभङ्गो महारोग: केश- कष्टादिदुःखदः। मेषसंक्रान्तिवेलायां स्वरभेदं विचारयेत् । संवत्सरफलं ब्रूयालोकानां तत्त्वचिन्तकः । पृथिव्यादिगा तत्त्वानां दिनमासाब्दजं फलम्। भोजनञ्च तथा दुष्ट' व्योम- मारुतवङ्गिभिः। सुभिचं वा प्रहडिः स्याद बहुशस्या वसु- धरा। बहुष्टिस्तथा सौम्य पृथ्वीतत्त्वं बहेद यदि । दुर्भिक्ष राष्ट्रभङ्गः स्याद् वेगोत्यत्तिः सुदारुणा। अस्पाटल्पतरावृष्टि- रग्नितत्त्व बहेद यदि । उत्पातोपद्वौ भौतिरल्पवृष्टिः स्युरीत- यः। मेषसंक्रान्तिवेलायां वायुतत्त्व वहेद यदि। मेषसंक्रान्ति. वेलायां व्योमतत्त्व वहेद यदि । तत्रापि सूरिभिज्ञेयः शस्यादी- नामुपदवः । पूर्वपूर्वतरस्यैव वामतत्त्वेन सिद्धिदः। सूर्य- चन्द्रो यथाभूते संग्रहे सर्वसिद्धिदः। विषम बड़ितत्त्वस्य सायते केवलं नमः । तत् कुयाहस्तुसंग्राही हिमासे च महा- यं ता। रवी संक्रमणे नाड़ी गलते च प्रसर्पति । गोऽनिले वनियोगच रोखं जगतीतले ॥ इति संवत्सरप्रकरणम् ॥ अथ रोगप्रकरणम्। महीतले सरोगञ्च जले च जला असौ शून्यगतो दूतः पथात् पूर्ण विशेद यदि । मूर्छितोऽपि ध्रुवं लोवेद यदयं परिच्छति। यस्मिन्नतें भातरः।

·विवारं वहते यम्य पिलायां सदागतिः। तदा संवसरं ८२८ नात् मयते चन्द्रः कायपद्मानि सिञ्चयेत् । शशाई वारयेद्रात्री मंशयः। प्रशोराव यदैकत्व वहते यम्य मारुतः। तदा तस्य भवेदायुः सम्पूर्ण पसरवयम् । अहोरावद्दयं यम्य पिलायाः गग- प्राणतोषिणी। स्थितो जोवस्तत्रस्थ: परिपृच्छति । तदा जीवति जीवोऽसौ यदि रोमैरुपद्रुतः। दक्षिण यदि वा वामे दुःखरौद्राक्षरी वदेत्। तदा जीवति जीवोऽमौ चन्द्रः समफलः क्रमात् । जोवाकार च वयात्मा जीवाकारं विलोक्य च। जीवस्थो जोवितप्रश्ने तस्य स्यात् जीवितं फलम् । वामाचारस्तदा दचे प्रवेशेन्यत्र वाहने । तत्रस्थः पृच्छते दूतस्तस्य सिग्नि मंशयः। प्रने चाधःस्थितो जीवो न्यूनं, जीवो हि जीवति। ऊद्धाचारस्थितो जीवो जीयो याति यमालयम् । विपरीता- क्षरप्रय रितायों पृच्छको यदि । विपर्यायच विन्ने यो विषम- स्थोदये मति । चन्द्रस्थाने स्थितो जीवः सूर्यस्थाने च तदा प्राणविमुक्तोऽसौ यदि रोगैरपट्ठतः । पिङ्ग- लायां स्थिती जीवो वामे दूतम्तु पृच्छति । तदापि नियते रोगी यदि वाता महेश्वरः । एकस्य भूतस्य विपर्यायेण रोगाभिभू- तिर्भवतीह साम् । तयोई योर्बन्धसुदिपत्तिः पक्षत्रयव्यत्यय- तो मृतिः स्यात् ॥ अथ कालम्जानम्। मामादौ वत्सरादौ तु पक्षादौ यथाक्रमम्। शयं कालं परीक्षेत वायुचारबलात् सुधीः । पञ्चभूतात्मकं दीपं शशिन हेन मिञ्चितम् । रक्षयेत् सूर्यवतिन नेन जोवः स्थिरो भवेत् । मारुतं बन्धयित्वा तु सूर्य बन्धयते यदि। अभ्यासान्जोषितो जीवः सूर्यकालेऽपि वंचते । पृच्छकः। च दिवाचार्यो दिवाकरः । इत्यभ्यासे ततो नित्य स योगी नाव मदागतिः। तम्य वर्षय. प्रोन जीवितं तत्त्ववेदिभिः ।

·प्राणतोषिणी। ८२० गता- चायुः प्रवदन्ति मनीषिणः। सदागतिर्वायुः। गतौ चन्द्रो दिवा सूर्यो वहेद् यस्य निरन्तरम् । नानीयात्तस्य वै मृत्युः पण्मासाभ्यन्तरे भवेत् । एकादिपोडशाहानि यदि भानुर्निर. न्तरम् । वहेदस्य च वै मृत्यु : शेषाहेन च मासिके। सम्पूर्ण वहते सूर्य चन्द्रमाय न दृश्यते । पक्षेन जायते मृता. काल- ज्ञानेन भाषितम् । सम्पूर्ण वहते चन्द्रः सूर्यो नैव च दृश्यते । मासेन जायते मृत्युः कालज्ञानेन भाषितम् । मूब पुरोष यस्य व समकाले प्रवर्त्तते । तदासौ चलितो जेयो दशाहे सियने ध्रुवम् । अरुन्धतों ध्रुवञ्चैव विष्णोस्त्रीणि पदानि च । युपो न पश्यन्ति चतुर्थ माटमण्डलम् । अरुन्धतो भवेनिहा ध्रुवो नासाग्रमेव च । भुवी विष्णुपदं नेयं तारकं मालमण्ड- लम्। नवध्रुव सप्तघोष पञ्चतत्त्वां विनामिकाम् । जिह्वा मेकविलां दृष्ट्या नियते वा नरो ध्रुवम् । को एमत्स्याङ्गतुल्यन्तु किञ्चित्पिण्ड निरीक्षयेत् । यदा न दृश्यते विन्दुर्दशाहन नरो मृतः ॥ इति कालज्ञानम् ॥ अथ नाडोज्ञानम् । इडा गङ्गेतिविज्ञानं पिङ्गला यमुना- नटी। मध्ये सरस्वती ज्ञेया प्रयागो योगतस्त्रिभिः। प्रादो माध- नमाख्यातं सद्यः प्रत्ययकारकम् । बद्धपद्मासनो योगी विदध्या- दुडियानकम् । पूरक कुम्भकञ्चेव रेचकञ्च तीयकम् । जातव्यं योगिभिनित्य देहसमिडिहेतवे। पृरकं कुरुते पृथ्वौ धातुमाम्य तथैव च । कुम्भकं स्तम्भन कुर्यात् जोवरना- विवईनम् । रेचको हरते पापं कुम्भादयोगपट व्रजेत् । पश्चात् संग्रामवत्तिष्ठेन्नत बन्ध च कारयेत् । चित् सहजं वायुयथाशक्त्या प्रयत्नत.। रचयेत् चन्द्र मार्गण सूर्येण पूरयेत् सुधीः । चन्द्रमा. पिबते सूर्य सूर्य, पिबति चन्द्रकम् । अन्योन्यकालभावेन जौवेदाचन्द्रतारकम् । ७.

·शस्त्या प्राणतोषिणी। यत्वाङ्गे वहते नाडी तन्नाडीबोधनं कुरु । मुखबडसुन्मोचयन् वे परानाजाय तेषु वा । मुखनासिककर्णानामगुलोभिनिरुतयेत्। तत्त्वोदयमिति ने यं सम्मुखीकरणं प्रिये ।। तस्य रूपगतं नेदं मण्डलीलक्षणन्त्विदम् । यो वेत्ति मानवी लोके स क्षुद्रोऽपि- घ योगवित् । निरागोनिष्फलो योगो न किञ्चिदपि चिन्तयेत् । वासनामुन्मनीकल्य काल जयति लोलया 1 यस्य या शमिता शक्तिः सिद्धस्य गुणगहरम् । वदपद्मासनस्थो हि गुदवायु निकहयेत् । विमुञ्चेत प्राणकाद्य कुम्भकत्रयमानिले । प्राणे निरुद्ध विवरमुपगतः ब्रह्मचक्र नित्या निक्षेपाकाशमार्गे शिवचरणरता यान्ति ते कैऽपि एतज्जानाति यो योगो एतत् पठति नित्यश । मर्वदुःखविनिर्मुक्तो लभते वाञ्छितं फलम् । शिवे यम्य लक्ष्मीः पदतले भवेत् । प्राणवत् सर्वदेवाना अमागड़े भास्करो यथा। मत्य लोकेऽयमापूज्यः स्वरज्ञानी पूमानपि। गाडीवयं विजानाति तत्वन्नाने तथैव च । नैव तेन भवेत्तुल्य लक्षकोटिरसायनम्। एकाक्षरप्रदातार' नाडीभेदेन भेदयाम् । पृथिव्या नास्ति तह व्यं यहत्त्वा चाभी भवेत्। खरतत्त्व तथा युद्ध दिव्यवश्यवयन्ता एवं प्रवर्तते लोक प्रमिध सिधियोगिभिः। एतत् सन्त्र भागे । पठनात् मिद्धिदायकम्। सुस्थासनं समासौनी नौर जायतनोचने ! । चिन्तयेत् परमात्मानं यो वदेत् धन्या.॥ মান - महा- प्यति स मवि. इति श्रीप्राणतोपियां पठे जानकाण्डे सरजानरूप. गानाकथनं नाम हितोय. परिच्छेदः । पथ राजयोग'। योगस्वरोदये। ईसर उवाच । रात्र योग प्रयच्यामि शृणु सर्यव सिदिम् । गुह्या धार देवि ।

·ঘাযনীদিঘী। क्रिया। कामः भानाधम परात्परम् । राजयोगेन देवेशि ! पपूज्यो भवे- वरः। राजयोगी चिरायुश्च अष्टैश्वर्य मयो भवेत् ॥ पादश प्रकारोऽयं राजयोगः ॥ क्रियायोगो ज्ञानयोगः कर्मयोगोठ- स्तथा। ध्यानयोगो मन्त्रयोग उरयोगश वासना। राजल्ये- तद ब्रह्मावशीव एभिव पञ्चदशधा। इदानी लक्षणचैषा कथयामि शृणु प्रिये ।। ध्यानपूजादानयज्ञजपहोमादिका क्रियामुक्तिमयो योगः सपिण्डिसिद्धिदायकः । यस्कारोमीति सङ्कल्प कार्यारम्भे मनः सदा। तसागाचरणं कुर्वन् क्रियायोगरतो भवेत्। धमाविवेकधिराग्यशान्ति. सन्तोषनिस्पृहाः। एतन्मुक्तियुतो योऽसो क्रियायोगो निग- चते । मात्सर्या ममता माया हिंसा च मदगर्विता। क्रोधो भयं लज्जा लोभो मोहस्तथाऽशुचिः। रागहे पो प्रणा लस्ययान्तिदम्मक्षमाधमाः। यस्य तानि न विद्यन्ते क्रिया- योगी स उच्यते। स एव मुक्तः स ज्ञानी पण्डि। नाशेन ईखरः। क्रियामुक्तिकरी योऽसौ राजयोगः स मुलिदः । मान- योग प्रवक्ष्यामि सन्नानी शिवतो व्रजेत् । पठनात् स्मरणा- धानान्मराहनात् तभेदस्य कसन्धान- मटे वय्यमयो भवेत्। वितोयं यत्र नाडी च विघुरखौं परम- हरि!! खदेहे यो न जानाति स योगी नामधारकः । नव- चक्र कलाधार विलक्ष व्योमपतकम्। स्वदेहे यो न जानाति स योगी नामधारकः । एषोऽस्य विश्वरूपस्य राजयोगी मतो बुधैः । विशेष कथयिष्यामि शृणु चैकमनाः सति ।। भूलकन्दे स्थले चैका नाडो तेजस्खती परा। गुदो सा त्रिभागाभूदिडा नाम शशिप्रभा। शक्तिरूपामहानाडी ध्यानात् सर्वार्थदायिनी। दक्षिणेऽपि कुलाम्यति रूपा सूर्य विग्रहा। मध्यभागे सुपुमाख्या अद्मविष्णुशिवामिका। शइचित्तेन सा विज्ञा ब्रमसाधक। ।

·प्राणतोषिणी। विद्युत्कोटिसमप्रभा। भुक्तिमुक्तिप्रदा य सुषुम्रान्तः ममाश्रित्य नवचक्र यथा ऋण । धारं चतुष्पत्रं गुदोई वर्त्तते महत् । तन्मध्ये प्रदा। 'दा त्रिकोण मण्डलं परम्। तत्र वह्निशिखाकारा भूतिः मवशास्त्राणि मङ्कर्ष सदा स्फुरति योगवित् । लिङ्गमूले ध्यानाञ्च वईते श्रायुः कन्दर्पसमतां महा सिविदा । अस्या ध्यानं मनोमध्ये विना पीठेन वाध्यम् । कल्पान्ताम्निसमं पीठाभं स्वाधिष्ठानन्तु षड्दलम् । तन्मध्ये बालसूर्याभं नयोति: सुमिद्धिदम् । ब्रजेत् । तीयं नाभिदेशे तु दिग्दलं परमातम् । मेघप्रभं तत्त, कोटिविद्युत्समन्वितम् । ज्योतिस्तन्मध्ये संस्थितं स्वयम्। तस्य ध्यानाचिरायुः स्याद रोगो जगतां वरः। मवपापविनिर्मुक्तो जगत्क्षोभकरो महान् । अनाहतमष्टपीठं चतुर्थकमलं वृदि। सूर्य पत्रं महाज्योति- महासूक्ष्मन्तु चाक्षुषम् । सूर्यपत्र हादशटलम् । तन्मध्येऽष्टदलं पद्ममूढवत महाप्रभम् । प्राणवायोः स्थलञ्चास्य लिगाकारन्तु कर्णिका। कालिकाख्या कर्णिकयं अस्या मध्ये तु कुण्डली पद्मवत्याः प्रभाग,ठप्रमाणा रत्वसनिभा। तस्यासगी जीव इति अनन्तो बलरूपतः । अस्य ध्यानं जगहश्य खेचरीसर्व. गो भवेत्। भवन्ति वश्या देवाद्याचिन्ताकर्त्तनै चान्यथा । दृष्टानिटो भवेहश्यः सत्यं सत्य' न मंशयः। इष्टसिद्धिर्भवे. त्तम्य मवैज्ञादिगुणोदयः। कलापत्र पक्षमन्तु विशुद्ध कण्ठ- प्रम्य मध्ये पुमानक: कोटिचन्द्रसमप्रभः । नश्यन्त्य- माध्यरोगा हि महमायुथ चिन्तनात् । भानाख्य षष्ठकं चक्र भुवोर्मध्ये विपत्रकम् । अग्निज्वालानिभं ज्योतिः पुसः स्त्रोतो विवर्जितम्। सर्वमिहिरजरामरतां व्रजेत् । चतु.पष्टिदनं तातुमध्ये चक्रान्तु मध्यमम् । पीयूषपूर्ण देशतः। ध्यानाधास्य ·प्राणतोषिणो ते परा। :कोटीन्दुसनिभं चामृतस्थली। तन्मध्ये घटिकासंजा कर्णि- का रतसग्निमा। सह चेन्दुकला तवामृतधारा अवयमी। एतद्यावामृत: नाला सदा योगात प्रमुच्यते। उन्मादज्वर- पित्तादिदाहशूलादिवेदनाः। नश्यन्ति च शिरोदुःखं जाब- भावोऽपि नश्यति । सद्योध्यानाङ्क्तविश्व जिज्ञाजायच नभ्यति । ब्रह्मरन्ध्रऽष्टम चक्र शतपत्र महाप्रभम्। जालन्धरं नाम पोठं एतत्तु परिकोर्तितम् । सिद्धपुंसः स्थलं ज्ञात्वा श्रग्निधूनिभा शिखा। आदिमध्यान्तहीना स्त्रीपुसूति व- अन्तज्ञानो भवेद्यानादाकाशेऽपि समागमः । निरन्तरं सर्ववेत्ता इत्य चानो महान् भवेत् । जगन्मध्ये स्थिती जन्तु जगदाधाविवर्जितः। नवमन्तु महाशून्य' चक्रन्तु तत्म- रात्परम् । तदुपरि परं किञ्चित्रास्ति किश्चिमहापरम् । महा- वक्र मिचक्र पूर्णगौयादिसंज्ञकम् । तन्मध्ये व ते पद्म महसदलमजुतम्। ऊ वक्त महायवे वर्णशोभापदं महत् । मर्वकल्यागामम्प गमम्य तुल्य' न विद्यते । परिमाणं वक्ता मस्य मनसा वचसा नहि। त्रिकोणकर्णिका तत्र वर्तते जगदी- कला सप्तदशो तत्र वर्तते परमेश्वरि । निरन्जन- कला सा तु कोटिसूर्य ममप्रभा। कोरिचन्द्रप्रभा चैध गीतो. पछादिविवर्जिता। अस्य ध्यानात् साधकस्य मनोदुःख भवेत्र हि। अनन्तपरमानन्दस्थानं यं तदूई तः। अद्ध - गतकला तत्र तम्य ध्यानाभवेदिति । इति सिदिराजयोग स्त्रोणां भोग महामुखम् । गौतवाद्यविनोदादि सशिवं चईते चितो। ध्यानं निरन्तरञ्चास्य पुण्यपापे स्थिर न हि। निज- रूपस्य दृष्टिः स्याङ्करस्यार्थच पश्यति । सुखसाध्य लक्षयोगमिदानीं शृणु पावति । पञ्चधा लक्ष. योगश्च अहलक्षादिभेदतः । अदलक्ष; अधीलचो वाहलवस्तष खरि!

·न भवेदिति। गच्च प्राप्तऽपिनो ही हानी दु.सं भवेहि। प। - ८३४ प्रागतोपिणी। म यलक्षस्तथा शेयोऽनन्तराक्षस्तथैव च। लक्ष ऋतु चैषा हि फल ज्ञात्वा महेसरि।। पाकाशे दृष्टिमास्थाय मन ऊदन्तु कारवेत् । जलक्षो भवेदेष परमेशग्य चैकता । नामिकोपरि देवेशि । द्वादशागुलमानत । दृष्टि स्थिग तु वाव्या अधो लचमिमं भज । अथवा नासिकायत स्थिरा दृष्टिरिय भवेत् । स्थिरा दृष्टिश्चिरायु स्यात्तथासो स्थिरदृष्टिमान् । वाह्यलछ स्वयं नेय याति नवनिवासिनाम् । कामिनान्तु वहिट टिचिन्तादिपु सुसिदिदा। एमा वाह्यमध्यलचा दृष्ट चिन्ता निराकुन्नम् । अन्तर्लर मृणु फ्रिदिग्विदिगादिवजि- तम् । चत्ताग्रसयुपेषु भोजने च मर्वदा। मर्वावस्खास टेवेशि । चित्त शून्य नियोजयेत् । कर्ता कारयिता शून्य मूर्ति- मान् शून्य ईश्वर । हपंशोकघटस्थोऽय जम सत्यं लभेत् स्वयम । घटस्थाचिन्त्ययोक्ति ईतचिन्तास्वरुपधुक् । विपय विषव ६ट त्या ज्ञात्वा तु यारुतम् । शून्यमना मृत्वा पुण्य- पापन लिप्यते। वायमभ्यन्तर ए नि यन्त लक्षमिति स्मृतम्। एतद्यानात् सदा किञ्चित् टु रन न म्याच्छिवो भवेत्। शून्यन्तु सचिदानन्ट नि प्राब्द ब्राब्दितम भन्दं यमाकामिति मेदवयन्ति। सुदानी कथयिष्यामि राजयोगम्य लक्षणाम् । राजयोग कतै घुमि मिद्धिचिह्न भवे. दिति। परिपूण भवेचित्त जगतस्यापि जगहि । न क्षोभो जन्म मृत्य स न दुख न सुर तथा । सेवादी मन स्थी न जान भोन दान तया। प्रकाशकुगमपन्धिप्रमगोऽय निरन्तरम् । सप्रकासोऽमो तु नष्टभेदादिव च। निच निष्कलोऽय निाप्नन । उनन्तोऽयं सहाज्योतिर्वा- अय चिते नानुरागो विरागो । प्रस्य जात न शभोग ददाति च । ।

·प्राणतोषिणी। कचिवस्तुनि देशस्य नि:सने कम हुत्रित् । विद्याविद्या- मिवशवा समा दृष्टिश्च सर्वशः । सोगाम कादिवाई लेन मनो नी भवेत् संवत् । लोकामध्ये भवेत् काता मनोमध्येऽपि निष्कि य । एयोऽनि रानयोगोनि सुरो दुखे समस्तथा । पंगोको न जाखेषां नोहेमो नाकामारी। नित्योखामे निराकार निराशन निरामनि । मनमा निक्षलो भूत्वा सदा तिठेत् समोऽपि च। यथाकारी स्वमन् वायुगवाण बजते स्वयम् । तथाकाश मनो लोनं राजयामानाया गता। जगत्- দললি अपनजनं यधा॥ इदानी हठयोगस्तु वाथ्यते हमिहिर । हत्यालन पबनाशं शरोरे रोगहारकम्। पूरक कुम्भकञ्चन रेपक वायुना भजेत् । प्रत्व प्रामोत्कम ज्ञात्वा पवन साधयेत् सदा । पौत्याटिकर्म- पटकञ्च प्रबुबाडठमाधकः । एतमायान्तु देवेशि ! वायुपूर्ण प्रतिष्टितम । ततो मनो निचलं यातत गारद एन हि । हठ- योगान वाल स्थापनोनाशो भवेद यदि । इबानी हठयोगम्य द्वितीय भेदमच्छणु। आकाश नामिकाये तु सूर्यकोटिमम रमरत् । श्यत रस तथा पोरां हारामित्यादिरूपतः। एवं ध्यात्या चिराय च्याङ्गाजननजितम् । शवतुरो महात्मामी हठयोगप्रसादत.। हताजमोतिर्मयो भूत्वा शान्तरण शिवो भवेत्। अतोऽय हठयोग. स्यात् सिद्धिद, मिडसेवित.. प्रदानी ज्ञानयोगम्य लक्षण कथ्यत शिव ।। वजावा ज्ञान- मम्प ग. शिव. स्थान्न पुनर्भव.। एकमिव जगत् पश्यदिशात्मा विग्भावनः । इति कला तु वै युक्तो ज्ञानयोग' समाचरेत् ।' यत्र तत्र स्थितो वापि सर्वज्ञानमय जगत्। व एवमस्ति बोधेन सोऽपि ज्ञानाधिकारवाम् । प्राप्नोति शाम्भवीमन्त्रान् सदा नित्यपरायण यथा न्यग्रोधवीज हि चितौ वात :

·स्वर्णरूपा धातुरूपा चित्रा रनमयौ परा। कचित् खेता विपामृतमयो सदा। तथा च देवगन्धर्वकिबराद्याः खगा. परूपवलितो नानाबुद्धिरतः खयम्। देवतत्वं भूतशत्या खभावाच्छादनादिभिः। प्राणतोषिणो। हूँमायते। पादावेकम्ततोऽनेकः घई तेऽहर्निग वृक्षः पनपनवविस्तृतः। स्नेहपुष्पफलेवोजे विम्तारोऽय सभावतः । तथामौ निलो नित्यो निर्विकारी निरञ्जनः। एकोऽनेकः स्वयं भूयान् साधनाद बहुधा स्थितः । पञ्चतत्त्वमयो बुद्धिमायाद्वारविक्रियः। एवं बहुविध विश्वं नोकालोक सुविस्तरम् । एकमेव न चान्योऽस्ति यो जानाति स तत्त्ववित्। स्त्रावराः पर्वताद्या हि जङ्गमा खेचरादयः । जङ्गमस्थावराकारः संसार: स्यात् स ईश्वरः । स्वभावलोलया भाति शून्य ऽसो शून्यबुद्धितः । यहष्ट विषय वस्तु तदृश्यमिति कथ्यते । यो दृष्टातीत: सोऽदृश्यस्तदा दृष्टं हि मन्यते। स्वतनुभेदमेवन्तु संसारं दुःखसगुलम् । यत्नादर परित्यज्य ज्ञानयोगो भवेत् सुधीः । ज्ञानमंयोग एकस्तु एकस्तु ज्ञानयोगवान् । अतो हि जानतोऽभिन्न जेयं ज्ञानात् पृथक् पृथवा । दूरीकृत्यैवमापृथ्वीभेदवाक्येन दर्शनात् । ज्ञानयोगी भवेद येन ज्ञानयोगस्तु ककः । एवं ज्ञानान्महेशानि ! कानजित् शिवतां व्रजेत् । स्वभावभेदमेतत्तु शृणु देवि । प्रय- वतः । यच्छ्रत्वा सर्वबोध: स्यात् मुक्तिदः सिद्धिवाञ्छितः । आत्मनो वा पृथिव्याद्याः स्वभावः किश्चिदुच्यते। आत्मैव पृथिवी धात्री कोमला च क्वचिढ़ा। क्वचिन्मनोहरा मा च विमला च मलामला। दुर्गन्धा च सुगन्धा च निर्गन्धा गन्धमोहिनी। - कचिद्रता क्वचित् पोता च कृष्णला। अपरा ऊर्वरा सात दयः। सुखमम्पिण्डितो रोगी तथैव क्रोधशान्तधीः । अशे- जीवसंजा नमात्मिका। ज्ञानयोगो निर्विकारो निस्ताप एक ·प्राणतोषिणी। ईश्वरः । आत्मकमूर्तिमान् भुत्ला निर्विकल्पो निरञ्जनः । मुनी दुःखी मोहयुक्तोऽनन्तचेताः स्वभावतः । स्त्रीरूपी महान् मो हि परस्परविमोहितः। अमनस्क: स्खौयभावात् ज्ञानयोगी निराकुल: । सक्चन्दनादिवामासु स्वभावाशोगमिच्छुकः । सुखा- मकैः सुखस्थाय परदुःखाय सञ्चितिः। प्रात्मना मनमा पद्धयां पुत्वादिरनमभ्यदौ । असारसारणाईि जानधो मनमा भवेत् । आत्माविवेकमागम्य चलचित्तं महाकुन्नम्। विषयान्धतमो हवा नो वेत्ति परमात्मनः । अमायामा तत्त्वातीतः मत्स- भधानविवर्जितः । सुखी दुखी जन्म मृत्यु याति सत्य' पुन: पुनः। वैराग्यादिधनं त्यक्त्वा विषवद दु.पसद्धियः । कोटि- सूर्य ममात्मति ज्ञानयोगाद्विमुच्यते। रवौ तेजो एतं दुग्धे तिले तेलं स्वभावतः । शमिन्दी कुले शाखं क्षार च लवा यथा। तथा ब्रह्मणि संसारो ह्यखण्डपरिपूर्वके । इदानीं वाह्यलक्षाणि मिद्धिदानि शृणु प्रिये !। धारणाख्या तु चैतानि ज्ञातव्यानि विशेषतः । लीलया भावयेलीनं ज्योति:पूर्ण महा. परम् । अयवा तत्र देवेशि ! धूमाकारं षडङ्गलम् । अथवाष्टा- गुलं रक्तं नासिकोपरि लक्षयेत् । दादशाङ्ग लमानं वा पृथ्वी- तत्त्वन्तु पोतभम्। लमयेदथवा तत्र कोटिसूर्यसमप्रभम् । तेज:पुजं महाकाशं तत्तयानाच्छिवो मवेत्। आकाशमध्ये आकाशीपरितो दृष्टि सुस्थिरम्। कत्या ध्यानादिना सूर्य चण्ड- सूय॑न्तु पश्यति। अथवा लक्षमेतत्तु कत्तुर्वहिः शिवोपरि। अङ्घ सप्तदशाङ्गल्य प्रमाण तेजसा प्रभम् । अथवा पृथिवी- तत्त्व तप्तकाचनसत्रिभम्। दृष्टिरग्रे तु कर्तव्य लक्षमतदद्य- तात्मनाम् । उत्तानां यस्य कस्यैव एकश: करण प्रिये ।। बलीपलितहीनः स्यादौषधेन विना तथा। सर्वरोगागि नश्यन्ति मित्रवञ्च वमो रिपुः । जोवेहषमहसन्तु. मर्वलोकेषु ·प्राणतोपिणी। o पृजित.। जिला प्रभवे विद्या विना शास्त्रावलोकनात् । मूलकन्दीयतलतो ब्रह्मानाडीममुदया। क्षेतवर्ण ब्रह्मरन्ध- पर्यन्तमेव तिष्ठति । एपा तु ब्रह्मरन्धाख्या तन्मध्ये वर्तते परा। पञ्चतन्तुममाकारा कोटिसूयतडिप्रभा। चलत्य ई महा- मूतिरम्य ध्यानावैच्छिवः। अणिमाद्यष्टमिडिस्तु समक प्रसीदति । ललाटोपरि वा ध्यात्वा चन्द्र वा ज्योतिरीश्वरम् । नागयेत् कुष्ठरोगादीन महायुमान् शिवः परः। भ्र वोमध्येs. थया ध्यावा अर्कन्तु वेज ईश्वरम् । स्थिरदृष्टौ राजपूज्यो जीव- नम: शिवो यथा । अात्मानमात्मरूयं हि ध्यावा यो निष्किा- यो भवेत् । निराणी यंततत्वोऽय इतरो न नृपस्थितिः । इदानीं शृणु नाडीनां भेदं वक्ष्यामि मिचिदम् । मेस्वाही डानानी पिलया ममन्विता। सुषुम्ना भानुमार्गेण प्रा. हागवधि स्थिता। सरखती सुगन्धा तु गान्धारी हस्ति- बिदका। ज्ञातव्या कर्णयोर्मध्ये नेत्रयोश्च तथान्तिमा। पृपा चालम्ब पा चेति मूनस्था कुवचित् तथा। लिङ्गदारादिड़ा- मार्ग म झस्थानावधि प्रिये । । नाड्यन्त प्रतिलोमयु सहस्राणां हिमप्ततिः । इदानों देहमध्यस्थाः कथ्यन्ते दग वायवः । कार्यकारणभावेन कथ्यन्त तानि चिह्नतः। प्राणवायु ईदि मियचा नामोच्छामं करोति मः। अखिकान्तं पीतमी करोति योगमंजकः । पानो गुददेशस्थ करीत्याकुपनं स त ! स्तम्भन तथापान: ममानो नाभिमण्डले। सोधकादिपोष- कन्तु नाडौनां कचिदायकः। दीप्ताग्निमधेऽपि तथा समा. नाण्या महापरा। तान्नमध्ये उदानस्तु भवाति पिवतीति घ । गरीरं मकने व्याय व्यानवायः प्रतिष्ठितः । शरीरे चालन नेषु करोति म्यापयत्यपि। नेवमध्ये कृमीनामा निमेषोभेष- कदयम् । हरि नाग पाण्यातः कई वायुः प्रचालने । छकरः .

·८४० माणतोषिणी। पश्चिमादण्डमध्यगः। वजनाडीति तन्मध्ये पुनरभ्यसयं स्तथा । सञ्चारो वायुमनमोरतिमञ्चार इति त्रिधा। ग्रन्थित्यः विभेदस्तु तद्भेदो ब्रह्ममार्गतः । ब्रह्मपद्मो वायुपूर्णो भूत्वा तिष्ठति योगिराट्। वीर्य स्तम्भो भवेत्तेन साधयेत्तु सदा युवा! मूलाधारे ब्रह्मपद्म पट्पद्म च तथा तथा। पञ्चमं जठराधार तदा बन्धयति क्रमात्। मृत्यु ना भङ्गासिडोऽयं मृत्योरेव क्षय- सः। अनेन पश्चिमादूई वायुः कुर्य्याहिशालधीः। बन्धोऽयं बुद्धिमनसोः पञ्चमाधारकालजित्। नाभ्याधारो भवेत् षष्ठ- स्तन प्राणं समभ्यसेत् । स्वयमुत्पद्यते नादो नादतो मुक्तिदन्ततः । सप्तमी हुइयाधारस्तस्मिन् वायुनिबन्धनात् । जईवक्त्राणि पद्मानि विकसन्ति महान् भवेत्। कण्ठाधारोऽष्टमस्तत्र कण्ठसङ्कोचलक्षण:। जालन्धराख्यो बन्धः स्यात्तस्मिन् सति मरुदृढ़ः। नवमो घण्टिकाधारस्तत्र जिह्वाग्रमग्रतः । पिवत्यमृतं तस्माद योगजिन्मृत्यु जित्परः। दशमस्तालुका- धारस्तत्र जिह्वाग्रतः कृते। चलने दोहन चैव जिद्धा जड़ति लम्बिता। नासिकाप्राप्तजिह्वयं तालुलग्नां भवेत्ततः। [एकादशो भवेज्जिहा तलजाधार ईखरि!। जिह्वाग्रमथने तस्मिन् पानीयं मधुरं भवेत् । तत्पोतेषु कविर्गीतिज्योतिश्छन्दा- । विटां वरः। दन्ताधारो हादशेति सर्वरोगक्षयङ्करः। धारये. दन्तयोममध्ये जिह्वाग्रञ्च बलादाप। धृत्वाईघटिकामात्र सर्व रोगन्तु नाशयेत् । नासाधारस्ततो जयो नासालक्षस्त्रयोदशः । मन:स्थिरकरो यस्तु वायुस्थिरकरो महान्। नामापुटे स्थिरा दृष्टिराधारोऽयं चतुर्दगः । कृतेऽस्मिन् स्वीयतेजः स्यात् प्रत्यक्षं पविमामतः । पार्थिवं त्रुटति क्षिप्रं प्रत्यक्ष स्वीयतेजसा। पञ्च- दशो वोर्मध्ये स्थिरष्टिस्तथा ध्रुवम् । अस्मिन् दृष्टिः स्थिरा काटि: किरग्यानि स्मरन्ति हिमवाधारः पोड़गोऽयम, है ·पाणतोषियी। Car ग्रेश पालयेत् । पृथ्वीमध्ये तु यत्किविहसते अठरामतः । । प्रत्यक्ष सहवेसर्व तदाभ्यासान संशयः। सर्वत्रः प्रभवेतन इति आधारपोडशः॥ इदानीं योगमष्टाई गुण लक्षणसंयुतम्। यमय नियमच व चासनं प्राणसंयमः। प्रव्याहारो धारणा च समा- धिय विशेषतः। अष्टाङ्गयोग एभिस्तु चैतेषां लक्षणं शृणु। शान्तिः सन्तोष श्राहारो निद्राला मनसो दमः । शून्यान्तः- करणचेति यमा इति प्रकीर्तिताः। चापल्यन्तु दूर त्यका भन.स्थय विधाय च । एकत्र मेलनं नित्य प्राणमात्रेय मा मतिः। संदीदासोनभावस्तु सर्ववेच्छाविवर्जनम् । यथा- लाभेन सन्तुष्टः परमेशरमानमः । मानदानपरित्याग एते त नियमा इति। अासनानि च तावन्ति यावन्तो जीवजन्तवः। प्राणायामस्त्रिधा चेति बहुधा प्रथमं शृणु। आसने प्राणसंयामे न भक्ता: सकुमारकाः। महापुण्यप्रभावेण शक्यते त महा- मना! इडा शशिप्रभा ध्याला मन्देन्दुना तु पूरयेत् । पूर- यित्वा यथाशक्ति ध्यानयोगी तु कुम्भयेत् । महाज्योतिर्सनो भूत्वा वायः पूर्णकलेवरः। शक्तिवासन्तु सन्त्रास्य रच- येहायुमर्हितः । पिङ्गलामर्कवर्यान्तु त्यजेयात्वा शनैः शनैः । अयं यतः काहाग्निप्रत्यासेन पुनः पुनः । परं शुई कादयन महात्मना। मनो निवार्य समारे विषयकाओं तथैव च। मनोविकारमवञ्चैव त्यक्षा शून्यमयो भवेत् । प्रत्यहारो भवत्य व सर्वनिन्दाचमत्कतः। ध्यानन्तु द्विविध प्रोक्त' स्थूलसूक्ष्मविभेदतः । स्थूलं मन्तमयं विधि सूक्ष्मन्तु मन्वयनितम् । समाधिनिचला बुद्धिः श्वासोच्छासादि- वर्जितः। पिण्डब्रह्माण्डयोरैका खिदानों प्रयत्नतः । ब्रह्माण्डे सन्ति ये चाण्डाः पिण्हमध्यापि ते स्थिताः तिलं पादा- ७१ कृत्वा कले. 주 ·८४२ प्राणतोपियो। गुष्ठतले तस्योपरि तलातलम् । महासलं गुल्फयोमध गुल्यो- परि रसातलम् । सुतलं नहयोर्मध्ये वितलं जानमध्धकम् । कर्यामध्ये तल पोश सप्तपातालमीरितम्। तसं तलासस श्वेति महातलरसातलम् । सप्तपातालमेतत्तु सुतल वितला- तलम् । इदानी पिएइमधे तु सतलोक गृणु प्रिये ।। मूला. धार तु भूलॊको लिङ्गाग्रे त भुवस्ततः । वर्लोको लिङ्गमूले त मेरमूले महस्तथा। मेरुच्छिद्रे ननोलोको मेरुनायां तप- स्तथा। कमले मर्तलोकस्तु इति लोकः पृथक् पृथक् । भूर्भुवः समहति जनश्चैव तपस्तया। सप्तमः सत्यलोकस्तु सप्तलोक इति स्मृतः । सप्तलोकस्तु पातालभुवनानि चतुर्दश । अंथ ब्रह्माण्डमध्यस्थायत्वारो लोकपालकाः। पिण्डमध्ये त तान् भात्वा सर्वसिद्धीसरी भवेत् । इन्द्रो ब्रह्मा विष्णुरीशव- त्वारथात्मदेवताः । मूलाधारे चतुप्पत्रे गजारूढ़ो महानिति । 'सृष्टिकर्ता च तत्रैव स्वाधिष्ठाने महान् हरिः । मणिपूरे शूल- पाणिरष्टसिद्धीखरो महान्। तालुहारे तास्तुमध्ये ललाटे वचकण्ठके । शृङ्गाटिया कपाले च लम्बिका ब्रह्मरन्धके । नवचक्रमूर्द्ध चक्रञ्च विकूटेल्ये कविंशतिः। ब्रह्माण्डानि वस- न्तीति ज्ञातव्यानि प्रयत्नतः। सप्त दीपानि कथ्यन्तेऽधुना तानि ऋण प्रिये ।। जम्बूद्दोपस्तु मजायां शाकद्दीपस्तु मध्यमः । शाल्महोप: शिरोमध्ये मांसमध्ये कुशस्तथा। त्वचि क्रौञ्चों नीममध्ये गोमयद्वीप ईरितः । नखमध्ये तथा खेतः सप्त- नम्बूः माकस्तथा गाल्मः कुशः कौश्चत गोमयः । खेतः सप्तति खण्डानि सप्तखण्डेवसुन्धरा । गुप्तान्ये तानि रूपाणि देहमध्ये स्थिराणि च। समुद्राः सप्त कथ्यन्ते पिण्डमध्ये व्यवस्थिताः। लवणेसुरासर्पिर्दधिदुग्धनला. .. लवर खेदमध्ये तु इतूरक्त मधु लचि। मर्पिर्मेदो दोपा वसुन्धरा।

·प्राणतोषिणी। ८४३ वसा मध्ये दधि चौरं ललाटके । वीर्यमध्येऽमृतो जयः पाटे कूर्मः स्थितो महान् । इदानीन्तु नवहारे नव खण्डानि मंशृणु। पायादी भारतं खण्डं काश्मीरं विकमण्डलुम् । हिजखण्ड मेकपादं खण्ड वक्ष्ये समण्डलम्। कैवत गर्त- गान्धारं नवखण्डमिति स्थितम्। इदानों पर्वताथाष्टौ कथ्यन्ते शृणु यत्रतः। मेरुदण्डे सुमेगस्तु घोठमध्ये हिमालयः । वाम- स्कन्धे तथा दक्षे मलयो मन्दराचलः। विन्ध्यस्तु दचिणे कणे वामे मैनाक ईखरि!। ललाटे मध्यदेशे तु गौशैलः परमे. खरि!। तथा ब्रह्मकपाटस्थः कैलास: पर्वतो महान् । सुमेरु- हिमवान् विष्यो मलयो मन्दरस्तथा । श्रीशैलो मैनाकयेति कैलासोऽष्टौ च पर्वताः। अपरे पर्वताः सर्वे अङ्ग लीमध्य- वासिनः। शरीरे नवनाडोस्था नर्मदा च महेनरि!। इडायां यमुना देवि ! पिङ्गलायां सरस्वती। सुषुम्नायां वहेहङ्गा चा- न्योन्यास च नाडिम्। गहा सरखतो गोदा नर्मदा यमुना तथा । कावेरी चन्द्रभागा च वितस्ता च घडावतो। दिस- प्ततिमहस्रेषु नदोनदपरिस्रवः। इतस्ततो देहमध्ये ऋक्षय सप्तविंशतिः। योगाच राशयश्चैव यहाथ तिथयस्तथा । लह- रीषु मोनमनी चावाहन स्थापनं तथा। सर्वाङ्गेषु च देवेशि ! समग्र ऋक्षमण्डलम् । वयस्त्रिंशत्कोटयस्तु निवसन्ति च देवताः। तथा पीठानि सर्वाणि देहमध्ये स्थितानि च । हृदये व्योममध्ये तु अनन्ताद्यास्तु वासुकिः। उदरे व्योम- मध्ये तु परे नागा वमन्ति हि । गन्धर्वकिनरा:शूरा विद्याधरा- पसरादयः। अनेकतीर्थवर्णाय गुधकाच वसन्ति हि। अनन्त- सिहयो बुधा प्रकाशो वर्तते इदि। मेघस्य मण्डलं जयम् पअपाते तथैव च । चन्द्रार्की नेत्रयोर्मध्ये जङ्गालोमसु सारिणः । पुणगुल्मादिकञ्चापि विखरूपं स्मरेत्ततः। समग्रदर्शना- ।

·८४४ - प्राणतोषिशी। मुक्त: स्वर्गभोगश्च मसुखम् । तदेतचिन्सया याति रोगशोक विवर्जितः । यत्कर्मा कर्मणा शहा मनोमध्ये भवेदहिः। तत्- कर्मकरणं मुलिरित्याह भगवान् शिवः । यस्य दर्शनमावेण रोगशोकविवर्जितः। परमानन्दचित्तः स्यात्तपस्वी चैव कीर्तितः । सप्तदीपा भवेदृष्टा तत्त्वज्ञानं ततो भवेत् । सर्व- भाव विनानीयाद वष्वदेहो भवेत्तथा। सर्पदष्टे विषं न स्थात् क्षुधा निद्रा वषा तथा । उष्णता शीतता चेति वाक्सि- हि: स्थान संशयः । विद्युत्पातेऽपि देहस्य क्वचिहानिर्न जायते । ततोऽसो वायुयोगी स्यादृष्ट्या पृथ्वीकुलान्वितः । अणिमायष्ट- सिद्धिः स्यामहापद्मोदयस्तथा। आगच्छन्ति समीपे च निधयो नात्र संशयः । यत्रेच्छा गमनं तन खर्गे मत्य रसातले। स्फुरत्याज्ञाख्यः सर्वत्र समीप परमेखः। कारणे हारणे शको रक्षणेऽपि च पार्वति !! प्राममध्ये मनो नित्य निर्जने निवसेत् सुधीः । कलात्ममनसोरक्य प्राप्नोति परमं पदम् । चन्द्रः सूर्य: स्थिरो यावत् तावद्देहस्थितिस्तथा। तावदक समाभाष्य प्राप्नोति च सदागतिः । स भवेत् कविता धीरा निवला शान्तिरेव च। गुरुपादप्रसादेन तदैकां याति सिद्धि- भाक् । अधुना कमलान शृणु सहेतमपृतम्। अनेका- कारमेदोत्यं कं खरूपन्तु निर्मलम् । कमल तेन विख्यातं विविधं तत्वदेहकम् । तताधारसतुष्पत्र सत्त्वरजस्तमोदयः । एतद्धावस्थितथात्मा साध्वसाधुकरो भवेत् । अस्मिन् सति स्थिरे चित्ते यमो वन्दोव गच्छति। अनाहतो हितोयं यत्कथ्यते शृणु थइया। अनाहते महापोठे चतुरससमन्वितम् । वर्त्ततेऽष्ट- दलं पद्ममधोवतन्तु सत्पुरम् । स्पर्शशब्दरूपरसगन्धा बुहि- . मनमाया। अहद्वार क्रमादेते तबाटदलसंस्थिताः । सपर्या पृथगाकारा वर्तते तत्र निधितम् । ध्यानादात्मप्रकाशोऽस्थ. :

·'प्राणतोषिणी। ८४५ । प्रकाशं कमलं ततः। यथा सूर्यप्रकाशन ऊई वत्र प्रकाशितम् । प्रात्मध्यानात् सदा तत्र भायुर्वृद्धिहिने दिने। शक्तिप्रसन्नता स्याच रोगशोकविवर्जितः। यस्य मुद्राभ्यासशालो सम्यक् सिद्धा च खेचरो। चिदानन्दमयं चित्त चेतना चन्द्रिकान्विता। परमात्मा महासूर्य: सूर्य एकः प्रकाशकः । प्रकाशानन्दयोरैक्चं कर्तव्यच्च निरन्तरम् । दीप्तस्तथा महाज्योतीरवि र्भाति पर पदम् । सदोदितं मनःसूर्य' चन्द्रज्योतिरिवेक्षते। तन्मध्ये नाभिकति करणं नो कुलाकुलम् । भव्यतान्तु परं तत्त्व- मनित्यं वर्तते सदा। एको नाम पुमानस्ति तस्मात्तस्मात् परं पदम् । तस्मात्तु परमं शून्य तस्मात् स्यात्त, निरञ्जनम् । एते पञ्चगुणोपेताः कथ्यन्ते तद्गुण यथा। निर्गुणत्व' निर्मलत्व परिपूर्णत्वमेव च । व्यापकत्व केवलल आनन्दस्य गुणा इति । निराकारत्वनित्यत्वनिजत्वञ्च निरञ्जनम् । निर्णिकेतनता चेति तत्पदस्थति तहणाः। लीनताशीर्णतामूर्धातीयमण्ड- लता इति। गुणाः पञ्च समाख्याताः शून्यस्य परमस्य वै खभावं सहज सत्वं शान्तिः शान्तिस्वरूपतः। इति । निरञ्जनगुणाः पञ्च एतज्ज्ञानी महेश्वरः। विद्योत्पत्ति- स्तदानोन्तु कथ्यते शृणु यत्नतः । आनन्दपरमात्मति परमानन्द प्रबोधयरमानन्दचित्तोत्यत्तिप्रबोध- वान्। चिदुदयात् प्रकाशश्च एपां पन्च तथैव च । अविनाश्यो- क्षयोऽभटोऽदायो घखाद्य एव च। एवे पञ्च गुणा: प्रोता अनादी नादवेरिणा । किरणस्फूर्ति विस्फूर्ति हर्षवत् परमा- त्मना । नेतु पञ्च प्रकारेण गुणा: पञ्च प्रकार्तिताः। विचा- रय प्रभोलासा विभावच लयस्तथा। प्रबोधस्य गुणाः पञ्च कोच॑न्त तेन हेतुना। अभ्यासकर्तृयामना: सर्वतत्वप्रभा तथा। चिदुदयस्य पञ्चेति गुणा जे या विशेषतः । बोधन' एकातः। - ·। "८४६ प्राणतोषिणी। ममयत्वञ्च विस्मृतिः सकलप्रभा। प्रकाशस्य गुणाः पक्ष चैते जानकरा: शुभाः। एतज्ज्ञाने ततक्षेषां ज्ञानमुत्पद्यते महत्। आकाशात् पवनो वायोस्तजस्तेजस एव च। जलं जलात्तथा पृथ्वी एषां पञ्चगुणास्तथा । अगोचराइयानन्त- ग्राह्यमेषां तथात्मनः । सञ्चारयालन शेषे पञ्चधूमाभमम्बरे । उपप्रकाशरताभज्वालादाहस्तु तेजसा। प्रकाशादेव शैथिल्य- मधुता बेततज्जले। स्थूलसाकारकाठिन्यगन्ध पातमदौ तथा। महाभूतानि पञ्चेति देहमध्येोऽधुना शृणु । महाभूतानि पञ्चेति पृथ्वोतेजो मरुत् खकम्। एतपाच्च तथा पञ्चगुण- स्थानं शृणु प्रिये ! । अस्थि मांसंलोम नाड़ी त्वक् चेति पृथिवी- गुग्णाः । क्षुधारणालस्यनिद्रा ग्लानिश्च पञ्च वारिणः । रागो लज्जा भयोद्वेगौ धारणा च मरुद्गुणाः । एतज्ज्ञानेनैव तेषां बुदिरुत्पद्यते शुभा। यद्यपि सर्गकाण्डे पृथ्वादेर्गुणा उक्तास्तथाप्येतज्ञानेनेत्यनेन कार्यकारणभावदर्शनाय पुन- रुच्यन्ते। मनो बुद्धिरहवारचित्तं चैतन्यमेव च। एते पञ्चमकाराय अन्तःकरणसम्भवाः । मननामननं यं वुद्दा- दिपञ्च पञ्च तु। विवेकशान्तिसन्तोपक्षमावैराग्यतेति च । एते पञ्चगुणा बुझेरहद्वारगुणान् शृणु। अहम्भावमहञ्चादि- युगान्त हिंसनं तथा। हत्ति: म तिमतिस्त्याज्यं निराशं चेतिका गुणाः । नि:स्पृहता हे पताधैर्य विमर्पचिन्तनं तथा। चित्तेमुग्यास्त्रयो जोवगुवान् मृणु महेश्वरि । रूपा भक्तिः सत्यं सत्त्वगुणा इति । त्यागो भोगय यहाच सार्थ- वानस्सहा तथा । रमो पश्चगुणाः चैते तामसस्य गुणान् शृप्पु । प्रमोदः खादकलही विवादो भान्तिवनम्। वचनश्च तथा गोकप्ताममध्य गुणा इमे ! स्वप्रजापत्सुषुप्तानि चैतन्य एताशि सति तवं वेतन्यात्तवेदिति । आस्थाहा नोवका गुप्ताः।

·प्राणतोपिणी। ८४७ प्रकतोच्छा क्रिया माया वचः पञ्च गुणा इति । आशावणा- स्मृहाकाझामिथ्यान्तं प्रकृतेरिति। उन्मादो वासना वाञ्छा चेक्षिता च गुणाः प्रिये !। शरणं सरकुलाचारः कार्य निथय उच्यते। इद योगरहस्यच्च न वाचं मूर्खसबिधी॥ योगदेशस्तुतत्रैव । उत्पातरहिते देशे कण्टकादिविवर्जिते अभ्यस्थते सदा योगः समः स्यात् सुखदुःखयोः। सुराजनि समाथित्य कर्तव्यो निरुपद्रवे। देशे तु सर्वशस्याटो लोभ- मोहविवर्जिते। स्तुतिर्निन्दा न कर्त्तव्या साधुना सत्य- वादिना योगानधिकारिणमाह तत्रैव॥ मनोमध्ये दया नास्ति सदा य: कलहप्रियः। खकार्य लोभने शोलो गुरु- कार्य परानखः । एतस्मै च न दातव्यं वक्तव्य तस्य मन्निधो। नजुभयन्त्र सम्बध्यते न वक्तव्यमित्यर्थः । योगाधि- कारिणोऽपि तत्र व ॥ भावाभावविनिर्मुक्तः सर्वग्रहविवर्जितः । सदानन्दमयो योगी सदाभ्यासी सदा भवेत्। विरुद्ध दुःखदेने च विरूपेऽतिभयानके । एतदनिष्टसंस्पर्श न्यूनाधिके बलाधिके । एवम्भू तस्य कमाणि सङ्कल्परहितानि च। एवं गच्छन् वपन् पश्यन् पापपुण्यैन लिप्यते। उत्पबतत्त्ववोध. स्यात् सदा शोल- स्य सर्वदा । पर दृष्टिविलं न स्याद विविधानि मृतानि च । अन्तःकरणमेतस्थयोगिनो निष्क्रिय तु स। सर्वदा सहजस्तस्य निष्कलाध्यात्मवादिनः। यदा प्रयत्ननिष्पाद्यं ग्राह्य सर्वम- कारणम् । यस्य चित्ते हठं नास्ति सहजानन्दनिर्भरम् । कर्त- व्या च स्थिरा दृष्टिस्तेनैव परमं स्थिरम् । मनः स्थिरच तनैव कर्तव्य तत्परं पदम्। इदानी योगमा- हात्मा कथ्यते यद्भवेत्ततः । गुरोरनुग्रहाच्छास्त्रपाठादाचारत- स्तया। वेदान्तार्थरहस्यार्थसर्वनानादुपासनात्। आसना. डारणादानालयषट्कर्मसाधनात् । पासनाचतुरशीति- ·८४८ प्राणतोषिणो। मानतः। सहरोः वैराग्यत्यागसम्भवात्। हठयोगाइरोषध्यात सदासाधन- वनवासाबद्दल शात्तथा मन्त्रादिसाधनात् । बहुदानतपस्तीर्थसेवनाद दानगिक्षणात् । सन्ध्यावयग्रहेणाथ षडदर्शग्रहणात्तथा। शिरोमुण्डगतो न्यासाद योगतत्त्वञ्च विद्यते। गुरुपादोदकं शिष्टसेविना सत्यवादिना । कन्या- स्वादिदृष्टिपातहर्षगतिविवर्तनात्। प्रसादात् सम्यक् प्राप्नोति परमं पदम्। न गुरोरधिकं तत्त्व यत्तस्मात् परमं पदम्। निमेषाईन तस्यैव पानापालनतो भवेत् । महानन्दशतप्राप्तिस्तस्मै श्रीगुरवे नमः । नानाविकल्प- विभान्तिनाशञ्च कुरुते तु यः। सदगुरुः म तु विज्ञ यो न तु वैरप्रकल्पकः। अतएव महेशानि ! सहरु: शिव श्रादितः । सत्यवादो च मुच्छोलो गुरुमतो दृढ़वतः । खल्पाचाररता- त्मा यो दानादिशोलसंयुतः। कापव्यलोभविन्यासी महावंश- समुद्भवः । ईदृशः सह रुस्तस्य सङ्गती यत्नवान् भवेत्। तदेव मनसः शान्तिं प्राप्नोति परमं पदम् ॥ दत्तात्रेयसंहितायां प्रथमाध्यये तु ॥ योगो हि बहुधा ब्रह्मन् ! तत्सर्वम् कथयामि ते । मन्त्रयोगो लयश्चैव हठयोगस्तथैव च । राजयोगच सर्वेषां योगानामुत्तमः स्मृतः ॥ इति योगभेदः ।। आरम्भय घटथैव तथा परिचयः स्मृतः । निष्यत्तिश्चेत्यवस्था च चतुर्दा परिकीर्तिता। इति योगावस्था । एतेषां विस्तरं वक्ष्ये इस्य श्रोतुमिहेच्छसि । अनेषु माटकान्यासपूर्व मन्त्र जपन् सुधीः । एवञ्च मन्त्रसिदिः स्यान्मन्त्रयोगः स उच्यते। मृदुस्तत्राधिकारी स्थाहादशाब्दस्तु साधनात् । प्रायेण लभते ज्ञान सिद्धिथैवाणि- मादिका। अल्पबुद्धिरयं योग: सेवते साधकाधमः । मन्त्र- योगय यः प्रोक्लो योगानामधमः स्मृतः ॥ इति मन्त्रयोगः ॥ लययोगश्चित्तयोगात् सतेच प्रजायते । आदिनाथेन सङ्केता- ।

·प्राणतोषिणी। ८४८ नन्तकोटिः प्रकीर्तिता। साइतिरुवाच। भगववादिनाथस्थ कोऽयं रूपः स उच्यताम् ॥ दत्तात्रेय उवाच ॥ देवदेवस्य नामेदं आदिनाथय भैरवः। स्वशरोरैय देवोऽयं लीलया च विरिश्चिमः । थोकण्ठपर्वते गौर्या सह प्रथमनायकः । महेन्द्र- पर्वते चैव कदलोवनगोचरे। गिरिकूटे चित्रकूटे सपादनि- युते गिरौ। कृपयकैकसंयुक्त शवरेभ्येऽपि दत्तवान् । तानि सर्वाणि वक्तु हि न शक्नोमि तु विस्तरात्। कानिचित कथ. यिष्यामि सहजाभ्यासतः सुखम् । तिष्ठन् गच्छन् वपन् भुञ्जन् शून्य ध्यायेदहर्निशम्। अयमेको हि सद्धत यादिनाथेन भाषितः । नासाग्रदृष्टिमात्रेण परमः परिकोर्तितः। शिवः पझेतु भर्गस्य ध्यानं मृत्यु नयः परः। ई। भ्रमध्ये दृष्टि- मात्रेण परः सद्धत उच्यते। विभूतिलेपलाभोऽपि उत्तमः परिकीर्तितः। स्वस्य दक्षिणपादस्यागुठे न लयमुत्तमम् । उत्तमः शरवभूमौ शयनचोक्तामुत्तमम् । शिथिले निर्जने देश कुर्याचेत् सिद्धिमानुयात्। एवञ्च बहुसङ्घतान् कथयामास शङ्करः। स तेर्बहुभिः पुण्यैयस्य चित्त लयं गतम् । स एव सययोगः स्याद हठयोगं ततः शृण । इति ॥ अत्र सर्वयोगी- त्तमत्वेनादी हठयोग उक्तः । मन्त्रयोगस्तु साधनरूपतया योग- प्रकरणेन लिखित इति। शिवागमे पञ्चमपटले। अथातः सम्प्रवक्ष्यामि कालपूरुषलक्षणम् । येत विज्ञानमात्रेण त्रिकालसो भवेवरः । कालोदरस्थितयापि येनोपायेन लक्ष्यते । तवदामि समासेन यथोद्दिष्टं शिवागमे। एकान्ते निर्जने गत्वा कृत्वादित्यन्तु पृष्ठतः। निरीक्षेत्तु निजां छायां कण्ठ- देश समाहितः। ततशाकाशं वीक्षेत तत्र पश्यति शङ्करम् । ॐङ्गों परमात्मने नमः। अष्टोत्तरशतं जमा ततः पश्यति शङ्करम् । शबस्फटिकसहा नानारूपधरं इरम् । षण्मासाभ्या- -- ·। ८५० 'मापतोषिणी। सयोगेन भूधराणां पतिर्भवेत् । वर्षहयेन हे नाथ ! कत्ती ही स्वयं प्रभुः। त्रिलोकलमवाप्नोति परमानन्ददायकम्। सन्त. ताभ्यासयोगेन नास्ति किश्चित् सदुर्लभम् । तद्रूपं कृष्णवर्णव यः पश्येयोनि निर्माले। पण्मासान्मृत्य माप्रोति स योगी नात्र संशयः । पोते व्याधिस्तथा रक्त नोले इत्या विनिर्दिशेत् । नानावर्णखरूपेऽस्मिन्नु गो जायते महान्। पादगुल्फोदरा- पाच विनायो मृत्यु मादित् । अईवण वर्षेण कमाहर्षहयेन च। विनष्टे दक्षिणे बाझो खबन्धुर्मियते ध्रुवम् । वामबाही तथा भार्या विनश्यति न मंशयः। शिरीदक्षिणवाहनां विनाशे मृत्युमादित्। अभिरोमासमरणं विना जत्रे दिन- नरः । अष्टाभिः स्कन्धनाशे तु शरीरा. तु तत्क्षणात् । योगा- वे ॥ प्रातः पृष्ठगते रवावनिमिपं छायां गते स्वां चिरं दृष्ट्वोर्ड नयनेन यं सितनरं छायानरं पश्यति । तत्कणांसकरास्यपाल- हृदयाभाव क्षणेऽखिदिक् भूवाणाधिसमाः शिरोविगमतो भासांस्वसौ जीवति ॥ जानसारे हितोयाध्याये । रसनामईगां सात्वा कलाई योऽवतिष्ठते। क्षणेन मुच्यते देवि! व्याधिमृत्यु जरा- दिभिः। रसना त्वन्तरे नित्य यावब्रह्मविलं गता। अमृत रसनाग्रेण पीयमानं विचिन्तयेत् । मासाई जीयते मृत्युः सत्यं सत्यं हि पार्वति ।। सवव्याधिविनिम्म तो योगीन्द्रो नात्र संशयः। रसनातालुमूले च वायु पोवा शनैः शनैः। पण्मासाभ्यन्तरे देवि ! महायोगी भविष्यति । रसना- स्वादसम्भेदं विशेष शृणु पार्वति। क्षोरेण नश्यति व्याधिः कटुकण्ड विनाशनम्। सुखादेन महादेवि! बालपाप- विनाशनम्। तखादनमात्रेण अमरत्वं लभेवरः। मधु. खादरमाचेव भास्वमुहिरते स त। मिष्टानखण्डखायानि ·प्राणतोषिणी। ON लन्ड कस्वादवर्तिनि। एवमादीन्यनेकानि कामधेनुरुप- स्थिता। दिव्यकन्या रमेनित्यमा कृष्टिर्जायते सदा। अषि- मादिगुणोपेत ऊईरेताः प्रजायसे। हिक्कां दद्यात् सदा वो प्राणचैव विजृम्भते । एवमभ्यासयोगेन कामदेवो द्वितीयकः । योगिनीगणमासाद्य सृष्टिसंहारकारकः । न वुधा न उषा निद्रालस्यं देवि ! मजायते। भवेच्च वर्गगामौव सर्वदोष- विवर्जितः। इति योप्राणतोपिण्यां पठे जानकाण्डे राजयोगरूपपलव- कथनं नाम तीयः परिच्छेदः । योगज्ञानाधे क्षुब्रह्माण्डत्वेन शरोरमुक्तम् । निर्वाणतन्वे दशमपटले यथा ॥ कथितं वाघदेशस्य ब्रह्माण्डस्य तु लच- सम्। तन्मध्ये वर्त्तते साक्षावनानि चतुर्दश । तदेव विग्रह देवि! महावमाण्डमध्यगम् । एवं बहुविध देवि! तत्र ब्रह्माण्डकै स्थितम्। वृहद्ब्रह्माण्ड ये सर्वे तेऽपि यस्य शरी- रिणः । पृथिव्यां तेऽपि वर्तन्ते जन्तोराकारविग्रहाः । महा. ब्रह्माण्डमध्ये तु वृहद घ्याण्डमेव च । तन्मध्ये जन्तवो देवि! 'तन्मध्ये भुवनानि च । दृष्टिमात्रेण भेदोऽस्ति स्थूलसूक्ष्मादि मेदतः। महाब्रह्माण्डके यद्यत् प्रकारं परमेश्वरि ! तत्तसवं हि देवेशि ! सहग्रह्माण्डमध्यतः ॥ चतुर्थपटले ॥ शृणु देवि! प्रवक्ष्यामि वृहद्ब्रह्माण्डलक्षणम् । मेरुः पर्वतमध्ये च सर्वदेवा- श्रयः प्रिये ।। महाधीरा नदी तव मध्यदेशे तु सा स्थिता । सुमेरीयोदेशे च सत्यलोको वरानने !। अधोभागे महेशानि ! प्रतिष्ठति रसातलम्। एवं क्रमे मेरुमध्ये भुवनानि चतुर्दश। पातालसप्तकस्यो ब्रह्मपद्म महेखरि!। आधारचक्र तत् पन्न धरामध्ये चतुर्दलम्। पद्ममध्ये वीजकोशे दितिचक्र मनो- धरम् । वलयाकाररूपेण समुद्राः सप्त संस्थिताः। जम्ब- ·८५२ प्रायतोषिणी। मध्यदेशे चतुष्कोणं मनीदरम्। विको मदनागार कन्दर्पयाधिदेवता। इन्द्ररूपं हि लंबी गजेन्द्रवाहनं शिव ! त्रिकोणे मदनागारे सिङ्गरूपी महेम्वरः। मायाशतिर्महेशानि! भुनगाकाररूपिथी। तयैव वेष्टित लिङ्गं साईविवलयाकृति । स्वयकण समाधाय सदा स्थितम् । इन्द्रवीजं वरारोह! लिङ्गस्य वामदेशके। मुसिई ब्रह्मसदनं नादोपरि सु. सुन्दरम् । तत्रैव निवसेद ब्रह्मा सृष्टिकर्ता प्रजापतिः । वाम- भागे च सावित्री वेदमाता मुरवरी। तस्याः प्रसादमासाथ सृष्टिं वितनुते सदा । यद्रूपं ब्रह्मसदनं लक्षयोजनविस्तृतम् तत् सर्वे परमेशानि ! ऋग्वेदाख्या मयोदितम् । त्रिकोणं पर- मेगानि ! विषष्टिकुण्डलाहिवत् । सदेव पर्वतं प्रीत सर्वदेवा- अयं हि तत्। विकोणमध्ये तहाधे पश्यापूर्व वरानने ! । स्थावर पर्वतं पश्य कीटं पशमनुत्तमम् । खगं नगादिकं देवि ! नास्ति किं पृथिवोतले। विकोपावाये गिरिजे ! पर्वत बहु. रूपकम् । नोलायलं मन्दराख्यं पर्वतं चन्द्रखरम्। हिमा लयं सुवेलच्च मलयं भस्मपर्वतम्। चतुष्कोणे वसे वि ! एतत् मतकुलाचलम् । ठणगुलालतादीनि नानारूपाणि तत्र वै। नायन्ते च नियन्ते च पूर्वोक्त नैव वर्मना । इति मूलाधार• कथनम् ॥ पञ्चमपटले । शिव उवाच । एतत् पद्मस्यो देश भौमाख्य पहनं शुभम्। पवषट क तथा वृत्तं चतुर्हारविभूषितम् । पद्ममध्ये वौजकोषे भुवोलोकं मनोहरम् । सिन्दूरसदृर्श रत- वर्षेन भूपितं तदा। तस्योई निवसेदियुः श्रीवास्यो वाम- दक्षिणे। ब्रह्मक्षा सुज्यते लोकः पावते चक्रपाणिना। वैकुण्ठं नाम तत् पगं नानादेवालयं हि तत्। वैकुण्ठस्य ·प्राणतोषियो।। ८५५ देशभागे गोलोकं सर्वमोहनम्। तत्रैव राधिका देवी हिमजो । मुरलीधरः । नारदाद्यः सुरगणैः शोभितं वेदपारगैः । वैकु- सदृशं स्थानं नास्ति ज्ञाने च मामके। अग्रे मध्ये तथा वाम ज्योतिषां परिपश्यति । नानाभोगयुताः सर्वे नानारत्नो. पशोभिताः । इन्द्राया टेवताः सर्वा यथा सर्व प्रपश्यति । तथैव भूमिगाः सर्वे तिठन्ति स्तुतिहेतवे। महातत्त्वमय लोकं वेदवाहुपिराजितम् । पीताम्बरं शान्तमूत्तिं वनमाला- विराजितम् । एवं सर्वं भताजनं वैकुण्ठे चोपशोभितम् । विष्णु- शब्दं विष्णुगणं वैष्णव विष्णुरूपकम् । विष्णुनाम विना नास्ति वैकुण्ठे परमेसरि !। यद्रूपं गोलकं धाम तद्रूपं नास्तिं मामके। जाने वा चक्षुषोः किं वा ध्यानयोगेन विद्यते। शुद्धतत्त्वमेयं देवि ! नानादेवेन शोभितम् । मध्यदेशे गोलकास्यं श्रीविष्णो. र्लोभमन्दिरम् । श्रीविष्णोः सत्त्वरूपस्य यत् स्थलं चित्तमोह- नम् । तस्य स्थानस्य माहात्मा किं मया कथ्यतेऽधना। तवैव मततं भाति विभुजो मुरलीधरः । तदा सत्त्वमयो विष्णु वनं पाति निश्चितम् । वैष्णवस्य महामोक्षी यवेव परमेश्वरि । इति स्थानस्य माहात्मा संक्षेपेण मयोदितम्। विस्तारण न कोमि जम्मान्तरशतेन च । वीनकोषस्य वाद्येत वेष्टित तोयमण्डलम् । प्रमाणं सुन्दरं तोयं यथा वीरोदसागरम् । धूम्नस्य ज्योतियाकारं कोटिचन्द्रसमप्रभम् । बैंलयाकाररूपण सच तोयमण्डलम् । गङ्गादिसरित: सर्वास्तथैव मान्ति मुन्दरि!। इन्ट्रादिदेवताः सर्वाः सूयमाना निरन्तरम् । गन्ध वयक्षनागादिकुष्माण्डा भैरवास्तथा। नानासुखविलासैन मदा चैकाग्रचेतसः। विष्णुगानं प्रकुर्वन्ति स्तुतिभक्तिपरा- या । वेदगानं प्रकुर्वन्ति चतुर्वण वेधसा। द्याप पड़ागाः पथिद्रागिणी तथा। वेदगाने च भाषन्तो मालवा- ७२ ·८५४ माणतोपिणो। मूर्तिमन्तः सदेव हि । मालवेनैव रागण सामगानं सदा मिये । । मलारेण सदा पूर्व वसन्तेन तथा पुनः । हिमोलेन यजु:- पाठं सदा कुर्वन्ति वेधसा । कर्णाटेनैव ऋग्वेदं योगेण तथा शिवे ! । निर्दिष्टपाठभेतत्त भनिर्दिष्टमतः परम् । पर्वव मन्ति ते रागाः सहमाणि च पोड़श । मुरारेलरीगानात् सर्वस्ताम: पंजायते। तेन तालेन रामेण सदा गायन्ति वेधसा । तद्राः गस्थ विभागं हि कुर्वन्ति मुनयो जनाः । वसन्ताद्याछ सव; स्तिष्ठन्ति तव सन्ततम् । नानाऋतुपसूनेन भूपितं मुरली धरम् । तवेष राधिका देव नानासुखविलासिनी। वदन्ती मुरलीगानं कुरु कान्त ! प्रमोहणम् । येन शब्दन कामस्य उत. पत्तिर्जायते सदा। तदाग व तत्तालं कुरु गानं प्रयवतः । एवमानन्दसंयुक्ता महावेशविलासिनो। वामभागे सदा भाति राधिका भक्तवत्सला । तथा। शादी राधां ततः कृष्णं जपन्ति ये च मानवाः। सहतिं चैव तेषां हि दास्यामि नात्र संशयः। : गुरुणा भावमार्गेण मन्त्रमार्गेण चैव हि। ये जना मा भना न्ये व ते नरा मामाः सदा । या नारी मामभेदेन भजते पुरुष तथा। तत्समाना च सा नारी जायते नात्र संशयः । भत्या वाप्यथवाऽमक्या नपन्ति युगलं यदि । तव भक्त्या प्रदा- स्यामि महतिं शृणु राधिके ! ५ इति स्वाधिधानकथनम् ॥ षष्ठपटले । एतत्पस्योई देशे महापन सुदुर्लभम् । दशप नीलवर्ण सहज घोररूपकम्। डादिफान्त : मचन्द्रंथ पवाज- श्रातिशोमनम् ॥ तन्मध्ये वोजकोषे निवसति सततं वडिवीज सुसितम् वा तत् वैपुराख्य नवतपननिर्भ स्वस्तिकं तचि. भागे ॥ खर्लोकाख्यमिदं देवि! सर्वदेवप्रपूजितम्। साकार वडियोजञ्च सदैव मेपवाहनम्। रुदालयं हि तवैव महा- मोहस्य नाशनम् । भद्रकाली महाविद्या वामभागे सुमो. ॥ - -- ·प्रागतोषिणी। ८५५ ॥ मिता। भद्रकाली महाविद्या सदा संहारकारिणी। ब्रमणा सुज्यते लोकः पाल्यते विगुरूपिणा। परी देवो रुद्ररूपः सदा मंहारकारकः । संहरेद्रुद्ररूपस्तु भद्रकालिकया सह। रुद्रस्य भाषणावि ! किं न सिध्यति भूतले ।। यद्रूयं कथितं पूर्व गोलोकं सर्वमोहनम् । तस्माई सर्वतोभावे रुद्रलोक चतुर्गु- एम् । महामोक्षप्रद नित्य' रुद्र भस्माङ्गभूषणम् । भद्रकालो महाविद्या रुद्रस्य वामदेशके। तत: काली महाविद्यां सदैव मुरलीधरः। श्राराध्य बहुयत्नेन वैकुण्ठाधिपतिर्भवेत् । गोलो- काधिपतिर्देवि! स्तुतिभक्तिपरायणः। कालीपादप्रसादेन स भवनोकपालकः । लोकानां रक्षणार्थाय सस्त्रीको मुरलोधरः । ममाराध्य भद्रकाली गोलोके निवसेत् सदा । प्रसादं कालिका- याय विशुना गुज्यते सदा । अतरा पालको विष्णु महासत्व इति मणिपूरकथनम् । सप्तमपटले ॥ एतत्पद्मस्योर्द्ध देश विमलं पद्ममुत्तमम्। शोभित बादशैः पत्र: शोणबन्धू कसन्निभम्। वाञ्छन्ति रितफलदं सिद्धि- सिन्दूरसोदरम् । पद्ममध्ये वीजकोष पट्कोषमण्डलं शुभम् । मण्डलस्य मध्यदेशे वायुवीजं मनोहरम्। सवोज वायुवीजन वेदबाहुविराजितम्। लोकत्रयस्य ईशानमीश्वरं सर्वपूजितम्। या विद्या भुवनेगानो त्रिषु लोकेषु पूजिता। ईश्वरस्य वामभाग सा देवी परितिष्ठति । महर्मोकमिदं भने । पूजास्थान सुरेश्वरि । तवैव मानसं योगं कुरुते योगविदरः। सिन्दूरारक्तचावतो स्फाटिकैनिर्मिता यतः। अतय मानवाः सर्वे ज्योतिष परि- पश्यति । सर्वावयवसयुक्ता देवास्तिष्ठन्ति सन्ततम् । भूमिगाः परिपश्यन्ति चक्राकारं हि तैजसम् । स्वर्लोकगामिनः सर्वे परि- पश्यन्ति सास्कृतिम् । अगभेदं न पश्यन्ति स्थूलरूपनिरीक्षणम् । यथैव भूमिगा लोका: प्रसरन्ति महीतले। तथैव देवताः परायणः॥

·प्रापतोधिषी । सर्वाः स्वर्गे तिष्ठन्ति पावति ! भू के निवसेनचा भुवोखोके बनाई नः । वर्लोके निवसेच्छम्भः सदा संहारकारकः । प्रधा- दीनाच ईशानः सर्वकर्ता च ईश्वरः सर्वखामिखरूप सर्वकर्ता च ईश्वरः। गोलोकं कथितं देवि! यर्य भोभितं सदा। समाच्छतगुणं देवि ! महर्लोकं सुसुन्दरम् । विस्ती च शतगुणं सर्व शतगुण शिवे ।। महर्लोकस्य माहात्मा कि बनु शक्यते मया। महर्लोके वसेद्यो हि सामान्यभाव- तत्परः। तस्मादेव शतकांशं गोलोके सुरनोधरम् । तदानां प्राप्य सइसा सूज्यते पायोनिना। तदानया पाति लोकान् हिसुनो मुरलीधरः। एवं हि रुद्ररूपेण संहरत्यखिलं जगत्। सर्वकर्ता यतो देवो धत एव महेश्वरि । ईहरः सर्वकर्ता च निर्गुणवाचलः शिवः । भुवनेशों समासाद्य सर्वखामी च खरः । अव एव महेशानि । स एव मोचदायकः । विश्वमाता च सा देवी विश्वपालनकारिणो। मोक्षदा सर्वलोकानां मुलिदा विश्वमालका। भुवनेभी विना ईशः किञ्चित् कर्तु शक्यते। अत एव हि सा देवो मोक्षदा सर्वरूपिणी । इत्य- नाइतकथनम्। अष्टमपटले ॥ शहर उवाच। अस्यो. निर्मलं प सर्वमोहनकारणम्। पोंड़गैः पत्रकयुक्त मोहान्धाकार- नापनम् । धूममध्ये यथा वद्भिस्तथा ज्योतिर्मयं प्रिये ।। पसमध्ये वराटे च जनोलोकं सुसुन्दरम् । महामोहान्ध- भमन' तबाही चन्द्रमण्डलम्। देवबन्दैर्गाथकैय सुनिभिः परिशोभितम् । गोलोकस्य लक्षगुणमिदं स्थानं सुदुर्लभम् । दैव्येण च मयोकच विस्तीर्णश्च तथा पुनः। सर्व लक्षगुणं देवि! गोलोकाबान संशयः । बीजकोषे मणिहोपे षट्कोणं मनमुत्तमम्। यन्त्रमध्ये च वृषभं महासिंहाईदेशवाम् ।

·प्राणतोपिणी। . तस्योपरि महागोरी दक्षभाग सदाशिवः । विनेन: पक्षवक्रय प्रतिवक विलोचन: 1 विभूतिभूपिताङ्गय रजताद्रिसहोदरः । ध्यानचर्मधरो देवोऽणिमादिमि विभूपितः । लोकानामिष्टदाता स लोकानां भयनाशनः । लोकानां भुक्तिजनको लोकानां मुक्तिदायकाः । ' सदागन्दकरो देवचाईनारीश्वरो विभुः । कचित् ज्योतिर्मयो देवः क्वचिदाकारवर्जितः । देवानां पूज्य- रंपर देवानां खामिरूपकः। भतास्य मुक्तिदो नित्य विष्णु- खदायकः प्रभुः। विखपवैः पूजकस्य निजसायुज्यदायवाः । गोलोकाधिपति सत्वा भक्त रक्षति यः शिवः । तस्य देवस्य 'माहात्मा विस्तारण चं चण्डिके !! या गौरी लोकमाता च ब्रह्मा स्वरूपिणी । त्रिगुणा सामहादेवो गुंणैकेन पिनाक- धक् । तस्याः सङ्ग समासाद्य सर्वकर्ता सदाशिवः ॥ इति विशडखानकथनम् ॥ नवमपटले ॥ शङ्कर उवाच ॥ एतत्पद्मयोई देशे ज्ञानपन्न सुदुर्लभम् । पद्मयसमायुक्त पूर्णचन्द्रस्य मण्डलम् । पद्ममध्ये योजकोपे सरश्चिन्तामगो: पुरोम् । तन्मध्ये नवकोणञ्च यन्त्र परमदुर्लभम् । शम्भुवीज हि तन्मध्ये साकारं हंसरूपकम् । हंसः परं ब्रह्मरूपः साकारः शिवस्यकः । तारचञ्चूर्वरारोहे : निर्गमागमपक्षवान् । शिवशतिपदहन्द विन्दुवयविलोचनम् ।। विहारशास्य हंसस्य हेमपद्धजपूजिते । एवं हंसो मणिहीये तस्य कोड़े पर: शिवः । वामभागे सिइकाली सदानन्दस्वरू- पिणो । तस्याः प्रसादमासाद्य सर्वकाती महेश्वरः । तपो. लोकमिदं भद्रे ! मर्यलोकस्य दुर्लभम् । यत्र ब्रह्मादयो देवा ध्यान कुर्वन्ति सर्वदा। मनसापि न लभ्येत योगेन तपमा न च । तपोलोकं गोलोकम्य चतुर्लक्षण शिवे ! । ब्रह्मलोकेषु वे देवा व कुठे ये सुरादयः । गम्मु लोके वसेद यो हि तेच - . 1 ।

·८५८ प्राणतोपिली। भक्तिपरायणाः। तपमापिन लभ्येत तपोलोवागतिः पिये। तपोलोकसमो नास्ति लोकमध्ये सुलोचने ।। सासोका हि महर्लोके सारूप्यं जनलोकके। सायुज्यं च तपोलोके निर्वाण हि तदूई के। ततो ब्रह्मादयो देवास्तपोलोका थिनः सदा। इति ते कथितं कान्त ! क्रमषट्कस्य लक्षणम्। यज्ज्ञानादमरत्वच जीवन्मुक्तय साधकः । यज्- ज्ञात्वा जननोगर्भ न विशेत्तु कदाचन ॥ इति भानस्थान. कथनम् । दशमपटले। शहर उवाच । जानपद्मस्योई देश सइ. सदलपहजम्। अधोवतं महापद्म समरीमध्यसस्थितम् । शत रततथा पोतं कणं हरितमेव च। विचित्र- चिवरूपेण नानावर्णन शोभितम् । शुक क्षणात् क्षणादा. क्षणात् पतं सुशोभितम् । यस्मिन् क्षणे शक्लवर्ण हरितं वर्णमुत्तमम्। चित्ररूपच चार्वनि धत्ते कम्मिन् क्षणे क्षणे। एवं नानाविध देवि ! तत् पध' भोभितं सदा । यधैव धाम गोलोका प्रतिपत्रे तथैव हि। गोलोकाधिपति- स्तत्र भक्तिभावपरायण। कैलासाधिपतिर्देवि ! ध्यानयोगं सदाभ्यसेत् । एवं ब्रह्मादयो देवा इन्द्राद्यास्त्रिदिवेखराः । स्तुति- भक्तिपराः सर्वे दीनभावे सदा स्थिता । लक्ष लक्ष महेशानि । तवैव मुरलीधरः । शतलचं तत्र रुद्रो ब्रह्मा लक्षशतं प्रिये । प्रत्यह परमेशानि । ब्रह्माण्डा बहवोऽभवन् । तन्मध्ये स्थाप- येद ब्रह्मा तत्रैव कमलापतिम् । शिव बहुविधाकर तवे व स्थापयेत्तत. । एवं हि परमेशानि! नानाशक्ति प्रविन्य सेत्। प्रतिब्रह्माण्डमध्ये तु ब्रह्मादिदेवतात्रयम् । नाना अतियुत झत्वा ब्रह्माण्डस्थापनञ्चरेत् । ब्रह्मपझे पृथिव्यान्त धर्तन्ते मानुषादयः। ते सर्वे देवि ! ब्रमाण्डस्तमध्ये भुव । ।

·प्राणतोषिणी। ८५८ नानि च। पातालसप्तकं तव तवेव स्वर्गसप्तकम् । एवं चक्र सर्वदेहे भुवनानि चतुर्दश । प्रतिदेहं परेशानि ! ब्रह्माण्डं नात्र संशयः ॥ तथा । स्थानं बहुविधाकार सर्वदेहस्य चाययम् । तन्मध्ये सत्यलोकञ्च महारुद्रस्य कारणम्। दशकान्तेन वर्णन निर्मितं चक्रपाणिना। दिचु तोयमण्डलञ्च तथा पूर्णेन्दुमण्डलम् । परित: पारिजातानि मध्ये कल्पद्रुमः पुन' । कल्पद्रुमस्य निकटे ज्योतिर्मन्दिरमेव च । श्री उद्यदादित्य- सद्धाशं चतुर्दारविभूपितम्। मन्दवाद्यसमायुक्त गन्धपुष्य- रलतम् । तन्मध्ये वेदिका देवि ! रत्नसिंहासनं प्रिये । महा- कालो परमात्मा चणकाकाररूपतः । माययाच्छादितात्मासौ तन्मध्ये समभागतः। महारुद्रः स एवात्मा महाविष्णुः स एव हि। महाब्रह्मा स एवात्मा नाममात्र विभेदकः । एकमूर्ति- स्त्रिनामानि ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः। नानाभावे मनो यस्य तम्य मोक्षो न विद्यते। ब्रह्माण्डास्तत्र जायन्ते लक्ष लक्ष सुलोचने !। तत्र ब्रह्मा तन विषणुस्तन रुद्रः प्रविन्यसेत् । एवं ब्रह्माण्डनिर्माण कृत्वा विष्णु' सनातनः। स जीवमूर्ति निर्माय तथा जन्तोश्च वियहम्। एवं ब्रह्माण्डं विविध नित्य सृजति निर्गुणम्। निर्गुणे विष्णुरूपय सिधिकारण- मेव हि । केचिद्ददन्ति स ब्रह्मा कैथिहिष्णुः प्रकथ्यते । केचि हृदो सहापूर्व एकदेवो निरजनः । आद्याशक्तियुतो देवर- एकाकाररूपकः । इन्द्रजालस्य दीपाभ चन्द्रसूर्य्याग्निरूपकम् । महाज्योतिनिराकारं गोलोक समुखं वथ। सत्यलोके वीजकोप चिन्तामणिग्टहे शुभे। ध्यायनिरञ्जन देवि । रत्नसिंहामनोपरि। तस्यान्तिके निजगुरु पूजाध्यानपरा- समान्तं पूजयेद्देवि ! रजताचलसीदरम्। सुरक्षा चारुवदनां स्वप्रकाशवरूपिणीम् । एवं कान्तायुतं देव यणः। .

·- प्राणतोपिणो। मेव च । प्रहत्तिय नित्तिश्च दो भावी जीवसरिखती। प्रहत्ति. मार्गः संसारी नित्ति: परमात्मनि । प्रत्तिभावचिन्ताया मध्ये वक्त्राणि चिन्तयेत् । निहत्तियोगमार्गेण सदैवोई- मुखानि च । एवमेव भावभेदाद हत्मन्देहो न जायते । श्रीतत्त्वचिन्तामणी तु विशेष उतो यथा ॥ मेरोर्वाह्य- प्रदेगे शशिमिहिरशिरे सव्यदक्षेश मन्ने मध्ये नाडी सुषुम्ना वितयगुणमयो चन्द्राग्निरूपा। धुस्तूरपोरगुप्पग्रथित- तमवपुः कन्दमध्याचिरस्था पचाख्या मद्रदेशोचिरसि परि- पता मध्यमे स्याज्वलन्ती। तन्मध्ये चित्रिणी सा प्रणव- विलसिता योगिनां योगगम्या लूतातन्तूपमेया सकलसरसि- जान्मे रुमध्यान्तराले। भित्त्वा देदोप्यते सदग्रथनरचनया शुद्धबोधप्रबोधा तन्मध्ये ब्रह्मनाडी हरमुखकुहरादा- दिदेवान्तरास्था विद्युन्मालाविलासा मुनिमनमि लसत्तन्तुरूपा सुसूक्ष्मा शुद्धज्ञानप्रबोधा सकलसुखलसच्छु- ब्रह्महारं तदास्ये प्रविलसितसुधासार- रम्य प्रदेशम् ग्रन्थिस्थान तदेतदनमिति सुषुम्नाख्या नाबा लपन्ति । अथाधारप सुघुम्नास्यलग्नं ध्वजा- धोगुदोई चतुःशोणपत्रम्। अधोवनामुद्यत्स्वर्णाभरम्यै- वकारादिशान्त र्युत वेदवणे:n अमुमिन् धरायाचतुष्कोण- चक्र' समुद्भासिशूलाष्टकैराहतं तत् । लसत्पीतवर्ण तडित्- कोमलाङ्ग तदम्भ.समास्ते धरायाः स्ववीजम् ॥ चतुर्बाहुभृवं गजेन्द्रादिर तदर नवोनार्कतुल्यप्रकाशम् । शिशुः सृष्टि- कारो लसद्देदबाहु मुखाम्भोजलक्ष्मोयतुर्भागवेदः ॥ वसेदत्र देवी च डाकिन्यभिख्या लसद्देदवाइन्वला रतीनेवा। समानोदिता- नेकसूर्यप्रकामा प्रकाशं वहन्ती सदा शुद्धबुद्ध ः ॥ वचाख्या व क देशाहिलसति सततं कर्णिकामध्यसंस्थ कोणं तत् र पुराख्य दभावाद्यभावा।

·प्राणतोषिणो। स्वयम्भू सडिदिव विलसत् कोमल कामरूपम् । कन्दो नाम वायुवि. नमति सतत तस्य मध्ये समन्तात् जीवेशो बन्धुजीवप्रकरमपि हसन् कोटिसूर्य प्रकाश ॥ तन्मध्ये लिङ्ग रूपो द्रुतकमलकणा- कोमल. पथिमास्यो जानध्यानप्रकाश प्रथमकिशलयाकाररूप: उद्यत्पूर्णेन्दुविश्वप्रकरकरचयस्निग्धसन्तानहासी काशीवासी विलासी विलसति सरिदावर्तरूपप्रकाशी। तम्योई विपतन्तुशोकविलसत्स क्ष्मा जगन्मोहिनो ब्रह्महार- मुख मुखेन मधुर सञ्छादयन्ती स्वयम । शवावर्तनिभा नवोन- चपलामालाविलासास्पदा सुप्ता सर्पसमा शिवोपरि लसत्माई त्रिहत्तावृति ॥ कूजन्ती कुलकुण्डली च मधुर मत्तालिमाला- स्फट वाच कोमलवाक्यबन्धरचनाभेदाविभेद कामै । वासो- च्छासविभञ्जनेन जगता जोवो यया धाय्यते सा मूलाग्न न- गहरे विलमति प्रोद्दामदीप्तावलि ॥ तन्मध्ये परमा कलाति. कुमला सूक्ष्मातिसूक्ष्मा परा नित्यानन्दपरस्परातिचपला माला. स्वसद्दीधिति । ब्रह्माण्डादिकटाइमेव सकल यडामया मामते सेयं श्रीपरमेश्वरी विजयते नित्यप्रबोधोदया। ध्यात्वतन्म ल. पक्षान्तरपथविलसत्कोटिसूर्यप्रकाशम् वाचामीशी नरेन्द्रः म भवति सहसा सर्वविद्याविनोदी। प्रारोग्यं तस्य नित्य निरवधि स महानन्दचित्तात्मरात्मा वाक्येर्वाक्य प्रबन्धैः मक- लसुग्गुरुन सेवते शुद्धशोल ॥ सिन्दूरपूररुचिरारुणपद्ममन्यत् कोयुम्नमाध्यटिलं ध्वजस्तूलादेश , अङ्गच्छदै परिवत सहिदाभ- वर्गो सविन्दुलसितैय पुरन्दरान्त: । सस्यान्तरे प्रविन्नस दियदप्रकागमम्मोजमण्डलमयो वरुणस्य तस्य । अन्दुरूपल मित शरदिन्दुभ्र ववारवोजममल मकराधिरूढ प्रतिस्थाह- देगशयितो हरिरीव पायानोलप्रकाशचिरश्रियमादधान । पीताम्बर मथमयौवनगर्मधारी थीवरस कौस्तुमधरो तयेद- ON -- - ·८४ प्राणतोपियो। बाहुः ॥ अवैव भाति सततं खलु राकिणी सा नीलाम्ब पोद रसहोदरकान्तिशोभा। नानायुधोयतलमत्तततालमोदि- व्याम्बराभरणभूपितमत्तचित्ता। अथ जानप्रशंसा ॥ निगमकल्पद्रुमे टतोयपटले ॥ जानेन लभते मोक्षं जानेन पापनाशनम् । मानेन वीरकर्मा व जानन पशुभावनम् । मानेन दिव्यभावी च तस्माजनानं विशिष्यते। भानात् पवित्र सर्वश्च ज्ञानेनैव पवित्रकम् । ययाग्निना दहेत् सर्वं काठगुल्मलतादिकम्। सा मानेन दधत सर्वकर्मफलानि च । जानश्च विविध व भेदाभेदविभ- दतः। भेदनानेन यत्कार्य पुण्यपापं युगे युगे। प्रभेदमान- मानेन पूर्वकर्मादि दधते। अपरच न भूयेत प्रभेदी सुनिता व्रजेत् । अन्यथा लघयुगैर्वा न मुलि स्वर्गतादिकम्। लभते सर्वदा शम्भीमदतानी न संशयः । श्रभेदस्य क्रमः कुवे निषितः केन कर्मणा। भेदः पशूनां भेदो हि दिव्यभाव उदाहतः । भेदाभेदविदो वीर: क्रमे चैवाक्रमं न्यसेत् । क्रमेण यदि कुर्वीत कामनारहितवरन् । तदा कैवल्यफलदं कार्यं यं तथाक्रमम्। कामना यदि बधीयात् परा वाप्यपरापि वा । क्रमेणाप्यपतष्टा सा पशपाशनियन्त्रिता। एक हयं व्युत्क्रमं वा शोधित प्रय- वतः। भेदंवर्यो नरो मोची भेदबुद्या स्वकर्मभाक् । अथाहतमानम् ॥ सुण्डमाशातन्त्र पाठपटले ॥ . नामभावच तावदेवं पृथम्विधम्। तावत् फ्रियो पृथम्मावा ताववानाविधा मता। तावनिद्राय देवाच अनविष्णुमथे म्हराः । गणेशव दिनेशच वहिवरुण एव च । कुवेरशापि दिम्- पाला एतत्सर्व पृथक् पृथक् । तावनानाविधांचेष्टा स्त्रीनपुस. कामिका। तावहिवदलं भिव' देवेशि ! तुलसौंदलत्।ि सावजवादीशकणा करवीपषिभूतले । विभिमानि च देवति। योववा- . ।

·प्राणतोपिणी। सत्य वै तुलसौदलात्। तावद्दिव्यश्च वीरय तावत्तु पशुभाव. कः। तावत्तन्चे भेदबुद्धिस्तावद्दे वे पृथक् क्रिया। हरी हरे भवेदबुद्धिर्जायते जगदम्बिके !। करालवदना काली श्रीमदेक- नटा शिवा। पोड़शी भैरवी छिन्ना भिन्ना च भुवनेश्वरी। छिन्ना भिन्ना खमपूर्णा भिन्ना च वगलामुखौ । मातङ्गी कमला भित्री भिन्ना वाणी च राधिका । भिन्ना चेष्टा क्रिया भिन्ना भिन्न आचारसंग्रहः । यावन्य पादपद्म भवान्या नैव जायते । अते तारिणीपादपद्म परमपावने। ज्ञानसारे समुत्पन्ने हृत्पद्मनिलये तथा। ऐक्यं भवति चार्वभि ! सर्वजीवेषु शरि!। ननु जोवेष्वक्यमिति कथमुक्त' यावतैक्यज्ञानसमुत्पत्ती सत्वां शिवशक्तिसर्वजोवानामेवैक्य तारिणीपादपत्रे इत्यपि न वक्ता - मुचितं तदानीं सेव्यसेवकत्वभावादिति चेत् सत्यम् । मुमुक्षून प्रति ज्ञानमियभात्य पदेशार्थमिटमुक्तम् । अत एव भक्तिरव्यभि- चरिणोत्यग्रे वक्ष्यति । निधिकन्ज्ञानं मुक्त प्रति नोपदेशापेक्षा तम्य सर्वथा निचिन्तत्वादिति ॥ न च पापं न वा पुण्य न स्वर्गो नरकं न च । न सुखं नापि दुखञ्च न रोगेभ्यो भयं न भयं नापि शोकच सर्व ब्रह्ममयं जगत्। ब्राह्मणी क्षत्रिया वैश्या वैद्यजा शूदजान्त्यजा। तथैव तारिणो विद्या यथा विद्या तथा तथा। एवं ज्ञानं महेशानि! यदा वै जायते प्रिये ।। तदैव विद्या देवेशि ! विद्याविद्याविरोधिनी। जायते नात्र मन्द हो ब्रह्मानन्दमयो भवेत् । अतञ्च गुणातीतं निर्गुणं प्रकृतेः परः । परमानन्दसंयुक्तो मुशियास्यति निथितम् । इति सत्वं पुन: सत्य सत्य वच्मि वरानने ! । तत्त्वज्ञानात् परं नास्ति नास्ति देवः सदाशिवात्। तदैवाचिरकालेन सोऽहं- जानं प्रजायते । नानालबुद्धि कृत्वा वै साविकी परमात्मि- काम् । महोत्वा च वरारोहे ! जायते परमार्थवित् । जानात् तथा। !

·प्राणतोषिणी। परतरं नास्ति नास्ति नास्ति वरानने !! लब्धा हि तत्त्वं परमं मुच्यते देहबन्धनात् ॥ तथा ॥ नानासन्ने पृथक् चेष्टा मयोता गिरिनन्दिनि । ऐक्यज्ञानं यदा देवि ! तदा सिद्धि- मवाघुयात्। स्थावरे जङ्गमे चैव यदा तुल्य मनो भवेत्। किं न सिध्यति विखेशि! परवेह च पार्वति । एवं भुतिय मुक्तिश्च जायते जगदम्बिके । तत्त्वज्ञानं तथैवान्ते अतो निर्वाणमा- यात्। एकादशपटले ॥ यावन्नानात्वमेव स्यात् तावद्भित्र महीतले । तावज्जातिथ गोवञ्च तावबाम पृथग्विधम् । ताव- लिङ्गं पृथक् सर्व वर्णानां पृथगैव हि। तावन्मित्रविपक्षी च तावत् कलवबान्धवी। सावत् पृथग्विधा पूजा मन्त्र- यन्त्रार्थनादिभिः। तावत् पुण्यं तावदेव पापं पुण्यविव- ईकम् । तावत् त्वचाप्यहमयमियञ्च जायते प्रिये ! । यावत्र जायते चण्डि ! विद्याविद्याविरोधिनी। अविद्यानाशिनी विद्या विद्याविद्याविवहिनी। या तारिणी महाविद्या विद्या- विद्याविरोधिनी। अतएव वरारोहे । विद्यासुत्याद्य भूतले । निर्वाणं मोचमाप्नोति सत्यं त्रिपुरसुन्दरि ।। थोदुर्गाचरहा- भोजे भक्तिरव्यभिचारिणीतिदेव जायते ब्रह्मज्ञानं ब्रह्मसूदुर्ल- भम् । ब्रह्मा विष्णय रुद्रय वासवाद्या दिवौकसः । भैरवाचैव गन्धर्वा विद्याभ्याससमुत्सुकाः । ब्रह्मविद्यासमा विद्या ब्रह्मवि- यासमा क्रिया। ब्रह्मविद्यासमं ज्ञानं नास्ति नास्ति कदाचन । जगति चात्मयं प्रकृत्तिनिवृत्तिभेदेन कर्मकाण्ई तत्- सन्यासथ । तथा च ॥ वाजसनेयसंहितोपनिषदः । पूज्य. पादभराचार्यकृतभाष्यततैत्तरीयक। इमौ हादेव पन्था- नावनुनिष्कान्ततरौ भवतः। क्रियापथश्चैव पुरस्तात् तयो मथास एवेत्यवोचदिति। हाविमावथ पन्यानी यत्र वेदाः प्रतिष्ठिताः । प्रहत्तिलक्षणोधर्मो निहत्तौ च विभाषित. ति।

·प्राणतोषियी। ८६० अतः काम्य काण्डे भरिडकाण्ड च प्रहत्तिमार्गिणः पुरुषार्थ- सिइये सगुणस्थूलमूर्तीश्वरोपासना बहुविधा निरूपिता । इदानीन्तु निष्पत्तिमार्गिणां सूक्ष्मतमनिर्गुणेश्वरोपासनार्थ- मात्मतत्त्वमुच्यते । यथा महानिर्वाणतम् चतुई शोलासे । ब्रह्मादिहणपर्यन्तं मायया फल्पितं जगत्। सत्यमेकं परं ब्रह्म विदित्वेव मुखी भवत्। विहाय नामरूपाणि नित्ये ब्रह्मणि निष्कले। परिनिथिततत्त्वो यः स मुक्तः कर्मबन्ध- नात्। न मुक्लिर्जपनाहोमाटुपवासशतैरपि। ब्रह्मैवाइमिति ज्ञात्वा मुक्तो भवति देहभृत् ॥ कुलार्णवे पञ्चमखण्डऽपि ॥ क्षणं माहमोति यः कुर्य्यादात्मचिन्तनम्। कोटिजन्मा- जितं पापं तत्क्षणात्तस्य नश्यति॥ महानिर्वाणतन्त्र । प्रात्मा साक्षी धिभुः पूर्णः सत्योऽहेतः परात्परः। देहस्थो- ऽपि न देहस्यो ज्ञात्वैव मुक्तिभाग् भवेत् ॥ नन्वात्मा यदि साचित्वेनाभिमतस्तदाय उपाधिक्ततः संसारी विद्याविद्ययोरधिकत: संसारगमनाय मोचगमनाय च तस्य साधरणो रथः कथं कल्पितः। यथा कठोपनिषदि बतीयव- सगम् ॥ आत्मानं रथिनं विशिरीरं रथमेव तु । बुहिन्तु सारथिं विहि मन: प्रग्रहमेव च । इन्द्रियाणि हयानाहुविपर्यास्तेषु गोचरान् । प्रात्मेन्द्रियमनोयुक्त भोक्तत्याहु मनोपिणः ॥ इति । एतां व्याचक्षन्ते भगवन्तः शङ्कराचायाः। रथिनं रथस्वामिन विधि जानोडि। एनोरिन्द्रियैहालयमारणा- वात् शरीरस्य रघत्वम् । बुहिन्तु अध्यवसायलक्षणां सारथि विहि बुद्दिनेटप्रधानत्वात् शरीरस्य सारथिनेटमधान इवरयः । मनः सङ्कल्पविकस्पादिलक्षणं प्रप्रहं रणनां विहि मनसा हि गृहीतानि थोवादीनि करणानि प्रवर्त्तन्ते रशनाय वा। इन्द्रियाणि चक्षुरादीनि हयानाडुः । रथकल्पनाकुशंला: री- বৃহহা ·. ८५८ प्राणतोपिणी। राधाकर्षणसामान्यात् तेषु इन्द्रियेषु परिकल्पितेषु गोचरान मार्गान् रूपादीन् विषयान् यिति। आमेन्द्रियमनोकुळ शरीरेन्द्रियमनोभिः सहितं संयुक्तमात्मानं भोति संभारी- त्याहु मनीपिणो विवेकिनः । नहि केवलम्यात्मनो भोग व मस्ति बुयाद्युपाधिकृतमेव तस्य भोक्त लम्। मत्य देहखो ऽपि न देहस्थ इत्यनेनात्मनो निर्लिप्तत्व दर्शिनमतो निर्लिप्तस्व साक्षित्व' विना भोक्त त्व घटते इत्यभिप्रायेणान्मा साक्षीत्यु: कन् । तहि सर्वत्र शरीरेषु एकस्यैवात्मनोऽवस्थाननिर्दिष्टत्व शिष्टत्व' वा कस्य केन वा भवतीत्यपेक्षायामुत्तरमाह सैवोप- नियत् । यस्त्वविन्नानवान् भवत्ययुक्त न मनसा तदा । तस्य न्द्रि- याण्यवंश्यानि दुष्टाखा इव सारथः । यस्तु विज्ञानवान् भवति युक्त न मनसा मदा । तस्यन्द्रियाणि वश्वानि सदश्खा इव सार- धे । अतस्तहि चैतन्यरूपस्यात्मनः साक्षित्वमात्रमभिमतश्चेत्तटा मोक्षः संसारो वा कस्येति सन्देहं निराकरोति सैव । यस्तु विज्ञा- नवान् भवति समनस्कः सदा चिः। स तु तत्पदमानोति यस्मा यो न जायते । यस्त्वविज्ञानवान् भवत्यमनस्कः सदा- शुचिः। न स तत्पदमाप्नोति ससारञ्चाधिगच्छति । बाल- कोडितवत् सर्वे रूपनामादिकल्पनम् । विहाय ब्रह्मनिष्ठो यः स मुक्तो नात्र संशयः । मनसा कल्पिता मूर्ति नॄणां चेन्मो. क्षबाधिनी। स्वपलब्धेन राज्येन राजानो मानवास्तथा। मच्छिलाधातुदादिमूर्तावोखरयुद्धयः । क्लिश्यन्तस्तपसा ज्ञानं विना मोक्षं न यान्ति वै। श्राहारसंयमलिष्टा यथेष्टा- हारतुन्दिनाः । ब्रह्मज्ञानविहीनाथेनिष्क तिं ते व्रजन्ति किम् । वायुपर्णकणातोयतिनो मोक्षभागिनः । सन्ति चेत् पनगा मुक्ताः पशुपक्षिजलेचराः। उत्तमो ब्रह्मसद्भावो ध्यानभावस्तु मध्यमः । स्तुतिर्जपोऽधमो भावो वहिः पूजाऽधमाधमा।" ।

·प्राणतोषिणो जीवात्मनोरेक्य पूजन सेवकेशयोः। सर्व ब्रह्मेति विदुषो न योगो न च पूजनम् ॥ ननु योगा बहुविधास्तूता एव कथं जोवात्मनोरैक्यमानं योग इत्युच्यते इति चेत् सत्यम् । ते योगा: प्राणायामादिकर्मरूपतया गोणा एव मुख्ययोगस्तु जीवात्मनोरक्यमेव ! तथा च कुलाणवे॥ न पद्मासनतो योगी न नासाग्रनिरोचणात्। ऐक्यं जोवात्मनोराहुयोग' योगविशारदाः ॥ इति ॥ महानिर्वाण ॥ ब्रह्मज्ञानं पर ज्ञानं यस्य चित्ते विराजते। किं तस्य जपयज्ञाये- स्तपोभिर्नियमव्रतैः। सत्यं विज्ञानमानन्दमेकं ब्रोति पश्यतः । खभावाद् ब्रह्मभूतस्य किं पूजाध्यानधारणाः । न, पापं नैव सुशतं न स्वर्गो न पुनर्भवः । नापि ध्येयो न वा ध्याता सवं ब्रह्मति जानतः । अयमात्मा सदा मुक्तो निर्लिप्तः सर्ववस्तुपु। किं तस्य बन्धनं करमान्मुक्तिमिच्छन्ति दुर्धियः । खयं विरचितं विखमवितयं सुरैरपि। राजते तत्र तवैव ह्यप्रविष्टः प्रविष्टवत्। वहिरन्तर्यथाकाशं वस्तूनामेव सर्वश. । तथैव भाति तद्रूपो यात्मा साक्षी स्वरूपतः । न बाल्यमस्ति च जरा नात्मनो यौवनं जनुः। सदैकरूपशिभायो विकारपरिव- जित.। जन्मयोवनवाईक्य' देहस्य व न चात्मन: । पश्वन्तो- ऽपि न पश्यन्ति मायाप्राहातवुद्धयः । यथा शरावतोयस्यं रविं पश्यत्यनेकधा । तथैव मायया देहे बहुधात्मानमोचते ॥ गन्धर्व- तन्त्र पञ्चमपटले ॥ नित्यः सर्वगतो यात्मा कूटस्थो दोष- वर्जितः। एक: सम्भिधते मान्त्या मायया न खरूपतः। तम्मा तञ्च मे नास्ति न प्रपञ्चो न सस्मृतिः । यथाकाशो घटाकाशो महाकाश प्रतीरितः । तथा भ्रान्तिबिधा प्रोका धामा जीवेश्वरात्मना। , नाहं देहो न च प्राणो नेन्द्रियागि तथैव च। न मनो नैव बुद्धिश्च नै व चित्तमहङ्गतिः । नाई ।

·८७० प्रापलोपिणी। न चाकाशीन पृथ्वी न सलिलं ग पस्तिथानिलः। शब्दय न च स्पर्शस्तथा रसः । न हि गन्धो न रूपञ्चन मायाहं न संसृतिः। सदा साक्षिस्वरूपात्मा ब्रह्म चैवास्मि बोवलग। सोऽहं ब्रह्म न संसारो न मत्तोऽन्यत् कदाचन ।' इति विद्यात् खमात्मानं समाधिः परिकीर्तितः । समाधी शुद्धरूपोऽसौ तुरीयस्वर एव हि। तुरीयांशः परा शक्तिविन्दात्मा बम विलम् । जोवमीश्वरभावन विद्यात् सोऽहमतिध्रुवम् । यथा फेनतरङ्गादि समुद्रास्थितं पुनः । समुद्रे लीयते तहज्ज- गदात्मनि लीयते । यस्यैवे परमात्मा न पृथग्भूतः प्रकाशितः । सयाति परमं भावं स्वयं साक्षात् परामृतम् । यदा मनसि चैतन्य भाति सर्वत्रगं सदा। योगिभ्यो व्यवधानेन तदा सम्प- यते चयम् । यदा सर्वाणि भूतानि खात्मन्य वाभिपश्यति । सर्वभूतेषु चात्मानं ब्रह्म सम्पद्यते तदा। यदा सर्वाणि भूतानि समाधिरयो न पश्यति। एकीभूतः परेणासो तदा भवति केवलम् । तदा जन्मजरादुःखव्याधीनामेव भेषजम् । केवल ब्रह्म- विज्ञानं जायतेऽसौ तदा शिवः । तस्माद्विजानतो मुक्तिर्नान्यथा भावकोटिभिः। मन्त्रीपधिबलैर्य हज्जोर्यते भक्षितं विषम् । तहत् सर्वाणि कर्माणि जीयन्ति ज्ञानिन: क्षणात् । देहाभि- माने गलिते विदिते परमात्मनि । यत्र यत्र मनो याति तत्र यव ममाधयः। अहं ब्राह्मन चान्योऽस्मिन् मुक्तोऽहमिति भाव- येत्। सच्चिदानन्दरूपोऽहं नित्यमुक्तस्वमाववान्। एवं समा- धियुक्तो यः स समाधाय कल्पाते । सदाशिवोऽहमित्यु का खे- च्छया विहरेट् यतिः। लिप्यते न स पापेन वध्यते न च कमी- णा । यथाग्निपिद्रुतवर्णमालिन्यं दहति क्षणात्। तथा ब्रह्मा- पितारमामौ मर्वकर्माणि नाशयेत् । आत्मस्थां देवतां त्यका वहि- दंयो विचिस्यते । करस्थ कौस्तुभ त्यका भमते काचवणया । - ·प्राणतोपिणो। ८७१ मुएउमालातन्वे एकादशपटले ॥ ज्ञानञ्च विविध जयं दुज्ञेयं मनसापि च । ज्ञान परमतत्त्वाख्य जानं जेयार्थसाधनम् । अन्यदिभ्रान्तिविपयं ज्ञानं साधारणं मतम् । एवञ्च विविध शेषमधर्म तत्ववर्जितम् । तत्त्वज्ञान वरारोहे । योगीन्द्राणाञ्च दुर्लभम् । विना तत्त्वपरिज्ञानाद् विफलं पूजनं नपः । एको देवश्च एकोऽहं नाल्मा भिन्नः शरीरत: । घटात्पटात् महेशानि ! कालचसायहोरुहात् । एवं नानं तत्वमयं तदा मुक्तोऽचिरेण तु। नानाकारणमेवास्य पूजनं ध्यानमेव च। सेवनञ्च व तीर्थानां शरणं तारिणोपदम् । स्मरणं मनुराजस्य चमणं वै कुलाचले। सत्सङ्गः सेवनं विष्णोः शङ्करस्यापि पूजनम् । कालिकापादयुगलभजनं जानकारणम् ॥ क्रियाया अपि मुक्तिसाधनत्वं दर्शयति द्वितीयपटले । भशया च क्रि- यया चण्डि ! पूजयेद्यस्तु कालिकाम् । जीव: शिवत्व लभते मत्य सत्य न संशयः ॥ तथा ॥ सदा क्रिया प्रकर्तव्या क्रियया सिद्धिमुत्तमाम् । प्राप्रोति साधकथेचात एव न च त्यजेत् । एतत्तु वचनं ग्टहस्यपरमग्रे स्पष्टीभविष्यति प्रथमपटले ॥ क यमः क तपो विष्णु क्व कलिः कर्महिंसकः। सर्वच्च मान के ग सदा सत्य विभावयेत् । एवं विधानमासाद्य प्रजये- द्भावयेत् सुधीः। सोऽचिरेणैव कालेन शिवत्वं लभते जनः । शिवजीवयोरुपाधिमात्रभेद इति यत् प्रागुतं तदेव स्पष्टी. करियाने या सर्व व ॥ जीतः शिवः शिवो देवः स जीवः केवल शिवः। पागबद्धो भवज्जोवः पाशमुक्तः सदाशिवः । पागस्तु कुलार्णवे पञ्चमखण्डे ॥ घृणा लज्जा भयं शोको जुगुप्मा चेति पञ्चमी। कुलं शीलं तथा जातिरटौ पाशाः प्रकीर्तिताः। पाशवदो भवेजोवः पाशमुक्तः सदाशिवः॥ मुण्डमालातन्वे बतोयपटले ॥ तुपेण वदो ब्रीहिः स्यात्तुपाभावे तु तण्डुलः ।

·८०२ प्राणतोपिणी। यथा चन्द्रार्कयो मपि ॥ कर्मबद्धो भवेनीवः कर्ममुक्त: मदाशिवः ॥ तथा । तोये क्षिप्त इवियदत्तत्र क्षिप्त न पूर्ववत्। पुथ तथा गुणेभ्यः स्यात्नद- दात्मा होचते। हीरेण महितं तोयं चौरमेघ यथा भवेत् । अविशेषो भवेत्तहज्जीवात्मपरमात्मनोः । विवो जलपूर्णघटेषु च । घटे भन्ने जलेप्चे व प्रलौनौ चन्द्र- सूर्यको। न जायते न म्रियते प्रात्मा तु परमः शिवः । आत्मज्ञानं समासाद्य संसारार्णवदुस्तरम्। तरत्येव सदा चण्डि ! जीव: शिवत्वमालभेत्। कठोपनिषदि हितोयवल्लया- न जायते नियते वा विपथिन्नाय' कुतचित्र बभूव कश्चित् । अजो नित्यः शाखतोऽयं पुराणो न हन्यते हन्यमान शरीरे ॥ भगवहीतायामप्ये तत् । केवन विपथिदित्यत्र कदाचि- दिति नायं भूत्वा भविता या न भूय इति च द्वितीय चरणे विशेष: तथा पठपटले ॥ जीवः शिवस्तु विन्न यो विश्वेश: सर्वदारतिः। ब्रह्मतत्त्व वरारोहे ! 'देवानामपि दुर्लभम् । तथा॥ जीवः शिवत्वं लभते ' ज्ञानात्तु वरवर्णिनि । विचित्रं गुरुपादास पार्वत्याः शङ्गरम्य भजेदेक- विधानेन जीवन्मुक्तः स एव हि । पिण्ड़े युक्ताः पदे युवा रूपे युवा वरानने 11 गुणातीतेषु ये युकास्ते मुहा नाल मंशयः । न पिण्डन पट रूपं न जानामि मुरोत्तम!। कथ्य- तामित्यादिदेरोप्रश्नानन्तरम् ॥ शिव उवाच॥ पिएई कुगइलिनीशशित: पदोऽहं मप्रतितः। रूपशापि तरारोटे ! ध्यानमेव न मंशयः । महाकुण्डलिनों गरि ये भजन्ति भुजङ्गिनीम् । म हतार्थ: म टिव्यो योरमनमः। तया। ये टिव्याः माधकेलाय थे वीराः साधकोत्तमाः । पगय: पययो या যাবজ্জীবি। নাহ্মী মপ্লিন্নামি मत्वं माय ॥

·प्राणतोपिणी। ८७३ वरानने !| गृणु देवि ! जगडावि ! सर्वमङ्गलमङ्गलम् । तन्त्र शृणुयाद्देवेशि ! ब्रमनिर्वाणमाप्न यात्। तन्वयवणे कथं ब्रह्मासिरिति नाशवनीयम् ॥ परमार्थस्वरूपानायाद्वयतन्व- शास्त्रम्य तत्त्वज्ञानदर्शकलेन ब्रह्मविद्यात्वा दादीनां न तथात्वम् । तथा च मुण्डकोपनिपत्। हे विद्ये वेदितव्ये इति इम्म यद ब्रह्मविदो यन्ति परा चैवापरा च । तब परा ऋग्वेदो यजुर्वेदः सामवेदोऽथर्ववेदः शिक्षा कल्पो व्याकरण निरुक्त छन्दो ज्योतिषमिति । अथायरा यया तदक्षरमधि- गम्यते । ननु ऋग्वेदादिवाधाबे दादिवाया चेत् परा विद्या तर्हि कथमुपनिषत् परा विद्या स्याम्मोक्षमाधनञ्च । या वेद- वाद्याः स्मृतय इति स्मरन्ति कुदृष्टित्वानिष्फलत्वादनादेय- त्वात्। उपनिषदश्य ऋग्वेदादिवाह्यत्वं स्यात् । ऋग्वेदा- दिवे च पृथकरणमनर्थकमप्यपरेऽपि न वेद्यविषयविज्ञानस्य विवक्षितत्वादुपनिषद द्याक्षरविषयं हि वेद्याक्षरविपयं हि विज्ञानमिह पराविद्येति प्राधान्येन विवक्षितम् । नोपनि- यच्छन्दराशिः । वेदशब्देन तु सर्वत्र राशिर्विवक्षितः। शब्द- राश्यधिगमेऽपि यत्तु प्रान्तरमन्तरेण गुर्वभिगमनादिलक्षण वैराग्यश्च नाक्षरादिगम: सम्भवतीति पृथकरण ब्रह्मविद्यायाः परा विद्येति ॥ ब्रह्मज्ञानप्रशंसामाह॥ गायवोतन्वे प्रथमपटले॥ तावद्विद्या भवेत् सर्वा यावज्ञानं न जायते । ब्रह्म- जानपदं ज्ञात्वा सर्वाचैव तिरोहिताः । वेदशास्त्रपुरा- गानि मामान्यगणिका दूव । या पुन: शाम्भवी विद्या गुप्ता कुलबधूरिव। देहस्था: मर्वविद्याथ देहस्थाः सर्वदेवताः । देहस्थ सर्वतीर्थाणि लभन्ते गुरुवाक्यतः । अध्यात्मविद्या हि तृणां सौख्यमोचकरी भवेत् । कर्माकर्म तथा नाप्यमेतत् ·1 वा- शिष्टः। प्राणतोषिणी। मर्व निवर्तते ॥, अतएव कुलार्णवे। अभ्यस्थ सर्वशाखाधि तत्त्वं ज्ञात्वा प्रयत्नतः। पलालमिव थान्यार्थी सर्वशास्त्राषि मन्यजेत् ॥ गोतायामपि। ॥ गुण्यविषया वेदा निसी- गुण्यो भवार्जुन इत्यादि। गायत्रीतन्त्र काठमधे यथा वडिः पुष्पे गन्धः पयो वृतम्। देहमध्ये तथा देवः पुण्यपापविवर्जितः। आत्मतत्त्वज्ञानस्य बहुजन्माधिन- पुण्यफलत्वं दर्शयति कठोपनिषदि हितोयवल्ली। यापि बहुभि ? न लभ्यः शृण्वन्तोऽपि बहवो यं न विदुः । आश्चर्योऽस्य वक्ता कुशलोऽस्य लब्धा पाथर्यो ज्ञाता कुशलानु- न नरेणावरण प्रोक्त एष सुविनेयो बहुधा चिस्य- मानः। अनन्यप्रोते न गौरव नात्यणीयान् यतक्थमनुप्रमा- णात्। नैषा तर्केण मतिरापनेया प्रोक्तान्येनैव सुजानाय प्रेष्ठः । या त्वमापः सत्यतिवेतासि त्वादृड्नो भूयाबाचिकेत: जानाम्यहं शेवधिरित्यनित्यम् नयध्रुवैः प्राप्यते ध्रुवं तत् । ततो मया नाचिकेतथितोऽग्निरनित्य द्रव्य : प्राप्तवानम्मि नित्यम् । कामस्याप्ति जगतः प्रतिष्ठां क्रतो- रनन्त्यमभयस्य पारम्। स्तोममहदुरुगायं प्रतिष्ठां दृष्ट्या धृत्या धोरो नाचिकेतोऽत्यस्राक्षोः॥ तं दुई 0 गूढमनु- प्रविष्टं गुहाहितं गहरेष्ठं पुराणम्। अध्यात्मयोगाधिगमेन देव मत्वा धोरो हपंशोको जहाति ॥ इतच्छ्रुत्वा सम्परिटछा मतः प्रग्ध धम्य मनुमेतमाय । स मोदते मोदनोयं हि लब्धा विकृतं पद्म नचिकेतसं मन्ये । अन्यत्र धर्मादन्यताधर्मादन्यवा- स्मात् कताकतात् । अन्यव भूताच भव्याञ्च यत्तत् पश्यसि सहद ॥ सर्वे वेदा यत्पदमामनन्ति तपांसि सर्वाणि च यह- दन्ति । यदिशन्तो ब्रह्मचय्यं चरन्ति तत्ते पदं सहरण बोम्योम् । इत्येतत् । नित्यातम् अष्टमपटले । देष्यवाच । प्रष्टा ।। -- ·प्राणतोषिणी। देवदेव! महादेव। नगविस्तारतारक ।। परमात्मेति किं नाम कथयख महेश्वर ! । ईश्वर उवाच ॥ साधु पृष्टं त्वया भट्रे ! कथयामि शृणुष्व तत्। यस्य विज्ञानमात्रेण जीवन्मुक्तो भवेन्नरः । विरजाख्ये महेशानि ! महापद्मवराटके । वैखरीपरमायोगात् पुष्करे तीर्थराजके। निराकारं पर ज्योतिः परंब्रह्मस्वरूपकम् । सर्वजो निर्गुणो निल्योऽदयः सर्वप्रतिष्ठितः। महाकुण्डलिनीयोगात् यदा तेजोमयो भवत् । तदैव चिन्तनीयोऽसौ परमात्मा सुरेश्वरि । जीवाद्याः परमेशानि ! तदंशाः परिकीर्तिताः । महानिर्वाणतन्त्र हितोयोमासे ॥ देव्युवाच ॥ कथितं यत् परं ब्रह्म परमेशं परात् परम्। यस्योपासनतो मर्यो भुक्ति मुक्तिश्च विन्दति । केनोपायेन भगवन् ! परमात्मा प्रसौ. दति। किं तस्य साधनं देव ! मन्त्रः को वा प्रकीर्तितः । किं ध्यानं किं विधानञ्च परेशस्य परात्मनः। तत्त्वेन श्रीतु- मिच्छामि कृपया कथय प्रभो ॥ सदाशिव उवाच । मेहेन वक्ष्यामि मम प्राणाधिकं परम् । नेयं भवति तदङ्ग सञ्चिदिखमयं परम् । यथातथस्वरूप लक्षणैर्वा महेश्वरि । सत्तामा - निर्विशेषमवासनसगोचरम् । असतिलोकी- सद्भाव खरूपं ब्रह्मणः स्मृतम् । समाधियोगैस्तदेवं सर्व- व समदृष्टिभिः। इन्दातीतैनिर्विकल्प देहात्माध्यासवर्जितः। यतो विखं सदुद्भूतं येन जातञ्च तिष्ठति। यस्मिन् सर्वाणि लीयन्ते जेयं तदब्रह्म लक्षणैः । ब्रह्मानानन्तु सन्यासिनामेव न रहस्यानाम् । तथा च मुण्ड कमाथे प्रथमे श्रीशङ्कराचार्य- पादाः। भानमावे यद्यपि सर्वामिणामधिकारस्तथापि सयासनिष्ठा एव ब्रह्मविद्यामोक्षसाधन न कर्मसहितति भैक्षयां चरन्तः सन्यासयोगादिति च अवन् दर्शयति । तव ·प्राणतोषियो। विद्याकर्मविरोधाच नहि अनात्मकत्वदर्शनेन · महकम म्बनेऽपि सम्यादयितुं शक्यम् । विद्यायाः कालविशेषाभा. वानियतनिमित्तखात् कालकर्मसकोचानुपपत्तिः । यतु गृहस्थेषु ब्रह्मविद्याप्रदानकर्तृत्वादिलिङ्गं न तत् स्वितं न्यायं बाधितमुत्सहते। नहि विधिशतेनापि तमःप्रका- योरेकन सम्भवः शक्यते कर्तुमित्यन्ते नाहः। त वक्ष्यमाणमस्मिन् धर्मे स्थादित्युपक्रम्य मातापित्रीः सेवन- तत्पर इति । कथमुक्त ग्रहस्थस्य व मापिटसेवनसम्भवादिति चेन्न । अस्मिन् धर्मे आरभ्यमाणे इति वक्तव्यमन्यथा परो- पकारनिरत इति न सङ्घच्छते । ब्रह्मैकनिष्ठस्यात्मपरज्ञाना भावादिति। ब्रह्मणो जगत्ष्टिमाह मुण्डकोपनिषत् ॥ यथोर्णनाभिः सजते ग्रहते च यथा पृथिव्यामोषधयः सम्भवन्ति । यथेशत, पुरुपात् केशलोमानि तथा चरात् सम्भवतोह विश्वम् ॥ आत्मज्ञानप्रकारस्तु ढतीयमुण्डकोप- निषत् ॥ स वेदैतत् परं ब्रह्मधाम यत्र विश्वं निहितं भाति शुभम्। उपासते पुरुपं ये कामास्ते शुवमेतदतिवन्ति धीराः ॥ कामान् यः कामयते मन्यमानः स कामभिजायते तत्र तत्र। पर्याप्तकामस्य हातात्मनस्तु इहैव सर्वे प्रविलीयन्ति कामा:॥ नायमात्मा प्रवचनेन लभ्यो न मेधया न बहुना गुतेन। यमेवैप वणुते तेभ लभ्यस्तस्यैव आत्मा वृणुते तनं खाम् । नायमातमा बग्नहोनेन लभ्यो न च प्रमादात्तपसी वाप्य- निद्रात् । एतैरुपायतले यस्तु विहांस्तस्यैष प्रात्मा विश्ते बाधाम॥ बधानानप्राप्तिफलमाह सम्प्राप्येनसषयो से भानप्ता: कृतात्मानो वीतरागाः प्रशान्ताः ते मग सर्वतः प्राप्य धौरा युवामान: पर्वमेवाविन्ति।

·प्राणतोषिणी। ८७७ भवति । वेदान्तविज्ञानसुनिचितार्थाः सन्यासयोगादयतयः शुद्धसत्त्वाः । से ब्रह्मलोकेषु परान्तकाले परामृताः परिमुच्यन्ति सर्वे ॥ मन्यामिनां ब्रह्मविद्येति यत् प्रागुक्त तदत्र सुस्पष्टोकत- मुपनिषदेति ॥ तथा॥ गता: कलाः पञ्चदशप्रतिष्ठा देवाय मर्वे प्रतिदेवतासु। कर्माणि विज्ञानमयच आत्मा परेऽव्यये मर्व एकोभवन्ति ॥ यथा नद्यः स्यन्दमानाः समुद्रऽस्तं गच्छन्ति नामरूपे विहाय। तथा विद्यावामरूपादिमुक्तः परात्परं पुरुपमुपैति दिव्यम् ॥ स यो हवैतत् परमं ब्रह्म वेद ब्रीव ना स्यादब्रह्मवित्कुले भवति तरति शोकं तरति पाप्मानं गुहाग्रन्थिभ्यो विमुक्तोऽमतो भवति ॥ महानिर्वाण- तन्वेऽपि ॥ बहुजन्मार्जितैः पुण्यैः सद्गुरु यदि लभ्यते । तदा तहतो लब्धा जन्मसाफल्यमान यात्। चतुर्वर्ग करे क्लत्वा परोह च मोदते। स धन्यः स कृतार्यश्च स कती सच धार्मिकः। स सात: मर्वतीर्थेषु सर्वयज्ञेषु दीक्षितः । सर्व- शास्त्रषु निष्णातः सर्वलोकप्रतिष्ठितः। यस्य कर्णपथोपान्त प्राप्तो मन्त्री महामणिः। धन्या माता पिता तस्य पवित्र तत् कुलं शिवे !। पितरस्तस्य सन्तुष्टा मोदन्ते विदशैः गायन्ति गायनीं माथां पुलकाशितविग्रहाः । अस्मत्कुले कुलयेष्ठो जातो ब्रह्मोपदेशिकः । किमस्माकं गयापिण्डैः किं तीर्थयाहतपणैः । किं दानैः कि' जपे- होमः किमन्वहुसाचनः । वयमवयवाः म्य: सत्गुतम्यारा माधनात् । शृणु देवि ! जगइन्छ ! सत्यं सत्यं मयोचते । परब्रह्मोपासकानां किमन्यैः माधनान्तरः। मन्वग्रहणमात्रेण देही ब्रह्ममयो भवेत्। ब्रह्मभूतस्य देवेशि ! किमवाप्यं जगनये। किं कुर्वन्ति ग्रहा रुष्टा घेतालायटकादयः। तस्य दर्शनमात्रेण , पलायन्ते परामसाः। रक्षितो ब्रह्ममन्वेष मह। . ७४ ·प्राणतोषिणी। पाहतो ब्रह्मतेजसा । किं बिभेति ग्रहादिभ्यो मार्तण्ड इव चापरः । तं दृष्ट्वा भयमापना: मिहं दृष्ट्वा यथा गजाः । विद्वन्ति च नश्यन्ति पतना इव पावके । न तस्य दुरितं किञ्चिद् ब्रह्मनिष्ठस्य देहिनः । तस्य पूतस्य शुद्धस्य सर्व- प्राणिहितस्य च । को वोपद्रवमन्विच्छेदात्मापघातकं विना । ये द्रुह्यन्ति खला: पायाः परब्रह्मोपदेशिनः । वद्रोहं ते प्रकुर्वन्ति नातिरितो यतः स्मृतः । स तु सर्वहितः साधुः मर्वेषां प्रियकारकः । तस्यानिष्टे कते देवि ! को वा स्थाविरुप- द्रवः। खरूपबुद्या यद्देद्य तदेव लक्षणैः शिवे । लक्षणे- राप्तुमिच्छूनां विहितं तत्र साधनम् । तत् साधन' प्रवक्ष्यामि शृणुष्वावहिता प्रिये ।। तत्रादौ कथयाम्याये ! मन्त्रोद्धार महगित ! प्रणव पूर्वमुत्य सञ्चित्पदमुदाउरीत्। एक पदान्ते प्रोति मन्त्रोद्वारः प्रकीर्तितः। सन्धिक्रमेण मिलितः मतार्णोऽयं मनुमतः । तारहोनेन देवेशि ! षड्वर्णोऽयं मनुमतः ।। एतन्मन्त्र प्रशंसापि तत्तव ॥ मर्वमन्त्रोत्तमः साक्षाधर्मार्थकाम- मोक्षदः। मात्रसिहाद्यपेक्षास्ति नारिमित्रादिदूषणम् । न तिथिन च नक्षत्र न च राशिगणस्तथा । कुलाकुलानां नियमो न मंम्कारोऽत्र विद्यते। सर्वथा सिद्धिमत्तोऽयं नाव काया विचारणा, मन्नार्थ मन्वचैतन्य यो न जानाति साधकः । पतलक्षप्रजऽपि तस्य मन्त्री न सिध्यति। अतोऽस्यार्थच्च चैतन्य कथयामि शृणु प्रिये । प्रकाश जगत्पाता महत्ती स्यादुकारकः । मकारेण जगत्स्रष्टा प्रभावार्थ उदाहृतः । मच्छन्देन सदाम्यायि चिञ्चतन्यं प्रकोर्तितम् । एकमहेत. मामानि ! हहत्वाध गीयते। मन्त्रार्थः कथितो देवि! माधकामोष्टमिरिदः। मन्वनेतन्यमेतहि तदधिष्ठाळदेवता। तजधान' परमगानि! भवाना मिचिदायकम्। तप्या- ·प्राणतोषियो। उत्याय वातम्। तथा। . धिष्ठान देवेशि ! सर्वव्यापि सनातनम् । अधितक्यं निराकार वाचातीतं निरञ्जनम् । वाचाया कमलादोन तारहीनन पार्वति!। दीयते विविधा विद्या 'मायाश्रीसर्वतोमुखी। तारण तारहीनेन प्रत्येक सकलं पदम् । युग्मयुग्म क्रमेणापि मन्वोऽयं विविधो भवेत् । अथ ब्रह्ममन्त्रोपासनाप्रकारस्तु तत्रैव । ब्राझे मुदतें प्रणम्य ब्रहाद गुरुम् । ध्यात्वा च परमं ब्रह्म यथाशक्ति मनु स्मरेत्। पूर्ववत् प्रणमेन्द्र प्रात:कत्यमिदं अथ सध्याविधि पक्ष्ये ब्रह्ममन्त्रस्य शाम्मवि!। यां कृत्वा ब्रह्मसम्पत्तिं लभते भुवि मानवः । प्रातमध्याह्नसायाने यथादेश यथासने। पूर्ववत् परमब्रह्म ध्यात्वा साधकसत्तमः। अष्टोत्तरशतं देवि ! गायत्रीनपमा- चरत् । जय ममय विधिवत् पूर्ववत् प्रणमेत् सुधीः। एपा मया प्रोक्ता सर्वघा ब्रह्मसाधनम्। गायत्रीं शृणु चार्व नि ! सर्व पापप्रणाशिनोम् । परमेखरं डेऽन्तमुक्ता विद्महे तदनन्तरम् परतत्त्वाय परतो धीमहीति वदेत् प्रिये !। तदनन्तरमोशानि ! तमो ब्रह्म प्रचोदयात् । वं श्रीब्रह्मगायत्री चतुर्वर्गप्रदायिनी। यजनं पूजनश्चैव स्नानं पानञ्च भोजनम् । यद्यत् कम्म प्रकुर्वीत ब्रह्ममन्त्रण साधयेत् । वटेदेवि ! प्रारम्भे सर्वकर्मणाम् । ब्रह्मार्पणमस्तु वाक्यं पान- भोजनकम्मणोः। ऋषिः सदाशियो बस्य छन्दोऽनुष्टुवुदा- हृतम् । देवता परमं ब्रह्म मर्वान्तर्यामि निर्गणम् । चतुर्बर्ग- फलावाप्त विनियोगः प्रकीर्तितः । अङ्गन्यासकरन्यासो कथयामि शृणु प्रिये ।। तारं सञ्चिदेकमिति ब्रह्मेति सकलं ततः। अगछतर्जनोमध्यानामिकासु महेश्वरि !। कनिष्ठयोः करतल पृष्ठयोः सुरवन्दिते !। नमःस्वाहावषयोषटफडन्सव सन्ध्या तत् सदिति ·८८० प्राणतोपिणी। ततः यथाक्रमम् । न्यसेत्यासोक्तविधिना साधकः सुसमाहितः । हृदादिपादपर्यन्तमेवमेवं विधीयते। प्राणायाभं कुयान्म लेन प्रणवेन वा। मध्यमानामिकाभ्याञ्च दक्षहस्तस्य पार्वति । वामनासापुट धृत्वा दक्षनासापुटेन च । पूरयेत् पवनं मन्त्री मूलमन्त्रमिदं जपन् । अङ्ग ठेन दक्षनासां कृत्वा कुम्भकयोगतः। जपेहात्रिपताहत्त्वा ततो दक्षिणनासया । शनैः शनैस्यजेहाय जपन् षोडमधा मनम्। वामनासापुटे. ऽप्येवं पूरकुम्भकरचकम्। पुनर्दक्षिणत: कुर्यात् पूर्ववत् सुर- वन्दिते ।। प्राणायामविधिः प्रोक्तो ब्रह्ममन्त्रस्य साधने । ततो ध्यानं प्रकुर्षीत साधकाभीष्टसाधनम् ॥ हृदयकमलमध्ये निर्विशेषं निरीहं हरिहरविधिवेद्य योगिभिर्ध्यानगम्यम् । जननमरणभीतिध्वसि सञ्चित्वरुप सकलभुवनवीजं ब्रह्म- चैतन्यमोडे । ध्यत्वे व परम ब्रह्म मानसैरुपचारकैः। पूज- येत् परया भक्त्या ब्रह्मसायुज्यहेतवे। गन्ध दद्यान्महीतत्त्व पुष्यमाकाशमेव च । धूपं दद्याद्वायुतत्त्व दीपं तैजसमर्पयेत् नैवेद्य तोयतत्त्वेन प्रदद्यात् परमात्मने । ततो जघा महामन्त्र मनसा साधकोत्तमः। समर्प्य ब्रह्मणे पश्चादहिः पूजां समार- भेत्। उपस्थितानि ट्रव्याणि गन्धपुष्पादिकानि च । लङ्करणादीनि भक्ष्यपेयानि यानि च। मन्त्रणानेन संशोध्य ध्यात्वा ब्रह्म सनातनम्। निमोख्य नेत्रे मतिमानर्पयेत् परमा- मने। ब्रह्मापणं ब्रह्मावि ब्रह्माग्नो ब्रह्मणा हुतम् । ब्रह्मैव तेन गन्तव्य ब्रह्मकर्मसमाधिना। ततो नेत्रे समुन्मील्य जया मूल स्वशक्षित: । तनयं ब्रह्मसात् क्वत्वा स्तोत्रञ्च कवचं पठेत् । स्तोत्रं शृणु महेगानि । यत् श्रुत्वा माधको देवि ! ब्रह्मसायुज्यम ते । नमस्ते सते सर्वलोकात्र- याय नमस्ते चिते विश्वरूपात्मकाय । नमोऽहे तत्वाय वस्त्रा- ब्रह्मणः परमात्मनः।

·प्राणतोपिणी। ८८१ मुक्तिप्रदाय नमो ब्रह्मणे व्यापिने निर्गुणाय ॥ त्वमेकं शरणं त्वमेकं वरेण्यं त्वमेकं जगत्कारणं विश्वरूपम्। त्वमेकं जगत्क- घुपाटप्रहर्तृ त्वमेकं परं निसलं निर्विकल्पम् ॥ भयानां भयं भीषणं भीपणानां गति: प्राणिनां पावनं पायनानाम् । महो- हःपदानां नियन्तु त्वमेकं परेषां परंरक्षणं रक्षणानाम् ॥ परेश! प्रभो। सर्वरूपाविनाशिननिर्देश्य ! सर्वेन्द्रियागम्य ! सत्य !। अचिन्त्यावर व्यापक व्यक्ततत्त्वानपाभापकाधीश ! पायादपा- यात् ॥ तदेकं स्मरामस्तदेकं भजामस्तदेकं जगत्साक्षिरूपं नमामः । सटेक विधानं निरालम्बमीशं भवाम्भोधिपोतं शरख ब्रजामः ॥ पञ्चरत्नमिदं स्तोत्र ब्रह्मणः सचिदात्मन: । य: पठेत् प्रयतो भूत्वा ब्रह्ममायुज्यमाप्नुयात् । प्रदोपे य: पठेन्नित्यं सोम- वारे विशेषतः। यावयेद्योधनाजो ब्रह्मनिष्ठान् सबान्धवान् । इति पञ्चरत्नस्तोत्रं समाप्तम् ॥ कवचं शृणु चाङ्गि ! जगन्मदलनामकम् । पठनाडारणा- दाम्य ब्रह्मज्ञो जायते ध्रुवम् । परमात्मा शिवः पातु हृदयं पर- मध्वरः। कण्ठ पातु जगत्याता वदनं मर्यदृग्विभुः। करौ मे पातु विश्वात्मा पादौ रक्षतु चिन्मयः । सर्वाङ्ग सर्वदा पातु परं ब्रहा सनातनम् । शोजगन्मङ्गलस्यास्य कवचस्य सदाशिवः । ऋषिश्छन्दोऽनुष्टु विति परमब्रह्म देवता। चतुर्वर्गफलावात्यै विनियोगः प्रकीर्तितः । यः पठेद्ब्रह्मकवचं ऋपिन्यासपुर:- सरम्। स ब्रह्मज्ञानमासाद्य साक्षाद्ब्रह्ममयो भवेत् । भूर्जे विलिन्य गुटिकां स्वर्णम्यां धारयेद्यदि। कण्ठ वा दक्षिणे बाहौ सर्वसिसोश्वरी भवेत्। इत्येतत् परमब्रमकवच ते प्रकाशितम् । दद्यात् प्रियाय शिष्याय गुरुभताय धीमते॥ इति ब्रह्मकवचं समाप्तम् ।। एवं सम्पूज्य मतिमान् खजनैर्वान्धवेः सह। महाप्रसाद 1 ·८८२ प्राणतोपिणी। - तथा। । स्वीकुयाट् ब्रह्मणः परमात्मनः। पूजने परमेशस्य नावाहन ; विसज्जने। सर्वत्र सर्वकालेषु माधयमसाधनम्। अनातो वा कृतम्रानो भुक्त्वा वापि बुभुक्षितः। पूजयेत् परमात्मानं सदा निर्मलमानसः । अनेन ब्रह्ममन्त्रण भक्ष्य पयादिकं चरेत् । दीयते परमेशाय तदेव पावनं महत् । गङ्गातोये शिवादी च स्पर्शदीपोऽपि वर्तते। परब्रह्मार्पिते द्रव्ये स्पृष्टास्मृष्टि ने दुष्यति ॥ तथा । नाव वर्ण विचारोऽस्ति नोच्छिष्टादिविचा. रणम्। न कालनियमोऽन्यत्र शौचाशौचं तथैव च ॥ महापातकयुक्तो वा युक्ता वा चान्यपातकैः । सकत् प्रसादग्रह- णान्मुच्यते नात्र संशयः । माईत्रिकोटितीर्थेषु सानदानेन यत् पालम्। तत् फलं लभते मया ब्रह्मार्पितनिपेवणात् ॥ तथा। पुण्यायन्त क्रियाः सर्वा दुष्क तं मुक्ततायते। स्वेच्छाचारोऽत्र विहितो महामन्त्रस्य साधने। किं तस्य वैदिकाचा- स्तान्त्रिकैर्वापि तस्य किम् । ब्रह्मनिष्ठस्य विदुषः स्वेच्छाचारी विधिः स्म त.। कृतेनास्य फलं नास्ति नाकृतेनापि किल्वि- पम्। न विघ्नः प्रत्यवायोऽस्य महामन्त्रस्य साधने। अस्मिन् धर्मे महेशि । स्थात् सत्यवादी जितेन्द्रियः । परोपकारनिरतो निर्विकारः सदाययः । मात्सर्यहीनोऽटभी च दयावान् शुद्ध मानसः। मातापित्रोः प्रौतिकरस्तयोः सेवनतत्परः ॥ तथा । हाविशता सहस्रेण जपेनास्य पुरम्धिया। तद्दशांशेन हवनं तर्पणं तदशांशतः। सेचनं तद्दशांशेन तद्दशांशेन सुन्दरि।। ब्राह्मणान् भोजयेन्मन्बो पुरचरणकमणि । भक्ष्याभक्ष्य विचारोऽत्र व्याच्यो ग्राही न विद्यते। न कालशदिनियमोमवा स्थाननिरू- पणम् । अभक्तो वापि भक्ती वा सातो वाऽस्मात एव वा ! माध- येत् परम मन्त्र स्पेशचारण माधक । जानिनो यस कुवापि मरणे मोक्ष एव च । तदुल मुण्डमालातन्त्र प्रथमपटने ॥

·प्राणतोपिणी। ८८३ गङ्गाहार प्रयाग वा विमुक्तोऽपावनीमुखे। यत्र कुन मृती जानी तवैव मोक्षमाप्नुयात् ॥ निखासतः पञ्चभूतावस्था: पूर्व निरूपिताः । इदानीं वर्णभेदेनावस्थापञ्चकं निरूपयन् वर्णत: प्रयोजनान्तरमपि दर्शितवान् । नरपतिजयचर्यास्वरोदयस्तब्रह्मजामले ॥ माट- कायां स्वरा: प्रोताः स्वराः पोडशसंख्यया । तेषां वावन्तिमौ व्याज्यो चत्वारथ नपुसकाः। शेषा दशखरान्त षु स्थादेकैको दिके विके। नया प्रतः स्वराद्याथ हवाः पञ्चवरोदये । खरा हि माटकोच्चारा मावाव्याप्तं जगचयम् । तस्मात् स्वरोद्भवं सर्व त्रैलोक्य सचराचरम् । अकारादिस्वराः पञ्च ब्रह्माद्याः पञ्च देवताः। नित्याद्याः कला: पञ्च इच्छाद्यं शक्तिपञ्चकम् । मायाद्याचक्रभेदार धराधे भूतपञ्चकम् । गन्धाद्या विषयास्ते च कामवाणा इतौरिताः। पिण्ड पदं तथा रूपं रूपातीत निरञ्जनम्। स्वरभेदे स्थित ज्ञानं ज्ञायते गुरुतः सदा । अकारादिस्वराः पञ्च तेषामटौ भिदास्त्वमी। मात्रा वों ग्रहो जीवो राशि में पिण्डयोगको। प्रसुप्तो भापते येन येन गच्छति शब्दितः । तत्र नाम्नाद्यवर्णे या मात्रा मावास्वरः स हि ॥ इति मावाखरचक्रम् ॥ कादिहान्तान् लिखेपूर्णान् स्वराधो डसणो- जिमतान् । तिर्यक्पतिाक्रमेणैव पञ्चत्रिशत्प्रकोष्ठके । नामादिमो वर्णो यस्मात् स्वरादधः स्थितः । स स्वरस्तस्य वर्णस्य वर्णखर होच्यते। न प्रोता उत्रणा वर्णा नामादौ सन्ति ते नहि। चेद्भवन्ति तदा या जगडास्त यथाक्रमम् । यदि नाम्नि भवेद्दणः संयुक्ताक्षरलक्षणः। ग्राह्यस्तस्यादिमी वर्ण इत्युक्त ब्रह्मजामले ॥ इति वर्णखरचक्रम् ॥ अखरे मेषमिहालिरि: कन्यायुग्मकर्कटाः । उखरै च धनुर्मानौ एस्बरे च तुलाहयौ। ओखरे मृगकुम्भौ च राभिशम्भू- नर- ·८८४ माणतोषिणी। गृहस्वरा:। खराधः स्थापयेत् खेटं राशेर्यो यस्य नायकः ॥ इति ग्रहवरचक्रम् । पोडशाक्षरो इवर्गः स्यात् कादिवर्गास्तु पंञ्चकाः। चतुर्वर्णी यशौ वर्गों ससया बर्गेपु कोर्तिताः । मानो वर्णाः स्वरा ग्राह्या वर्गायां वर्णसहाया। पिण्डिताः पञ्चभि- भताः शेष जीवखरं विदुः ॥ इति जीवखरचक्रम् ॥ मेषहपावकारे च मिथुनाद्याः पडंशकाः। मिथुनांशास्त्रय- चव इकार सिंहककटा: । कन्या तुला उकार चश्चिकस्य वोऽशकाः । एकार विकस्थान्त्याः कार्मुक पड्मृगादिमाः । अशास्त्रयो मृगस्यान्त्याः कुम्भमीनो तधोखरे। एवं राशिस्वरः प्रोतो नवांशप्रक्रमोदयः ॥ इति राशिखर- चक्राम् ॥ अकारे सप्त ऋक्षाणि रेवत्यादिक्रमेण च । पञ्च पञ्च इकारादावेववस्वरोदयः ॥ इति नक्षत्रस्वरचनाम् ॥ मात्रा- वणवरात् सतया सक्षया वीजवरात्तथा। पिण्डोलते शः शेषः पिण्डस्वर इहोच्यते । इति पिण्डस्वरचक्रम् ॥ मात्रा- दिवर्णभेदन खरानुत्पाद्य नामतः । योगे शरहते तत्र शेपो योगखरो मतः ॥ इति योगस्वरचक्रम् ॥ प्रोहा नैसर्गिका- थाटो मात्राया नामजा: स्वरा। एतेषामुदयान् वक्ष्य हादगाब्दादिकालजान्। प्रमवादिक्रमेणैया स्वराणामस्वरा- उदयो हादशाब्टानां प्रत्येक हादशाब्दिकः। श्रस्यान्तरोदयो वर्षमेक मास दिनदयम् । लोकाब्दिघटिका प्रोक्ता चाष्टविंगत् पलानि च । १।१।२। ४३ । ३८ ॥ १ ॥ प्रभयाधष्दमेकैकमुदयस्वखरादितः। हादशाब्दस्य वोना त- मुक्ति पिकवरे। ..1 • ।१।२ । ४३ ॥ ३८ ॥ २ ॥ अखरी दक्षिणे स्वामी इस्वरशोत्तरायणे। वर्षभुक्ताईमानन भोग: पारमासिकस्वरे । ••1१६ । २१ । ५८ ॥ ३ ॥ श्रकारादि- रा: पञ्च वसन्तादिक्रमोदया:। एकैफस्मिन् स्वराः दितः।

·प्राणतोपिणी। ८८५ । दिसप्ततिदिनोदया: ॥ ७२ ॥ पड्दिनानि वदान्यायो वनिवेदपलानि च। अन्तरोदय एतस्य ऋतुनाड़ीस्वरोदये ॥ • ॥ ॥ ६ । ३२ । ४३ 18 ॥ नभस्यमार्गवैशाखे प्रखरस्यो- दयो भवेत्। आश्विनथावणापाढ़े इकारो नायकः स्मृतः । उकारथोत्रपौपे स्यादेकारी ज्येष्ठकार्तिके। प्रोकारथोदयं याति माघफाला नमासयोः । हे दिने वरश्चयो नाथाष्टविं-. शत्पलानि च। अन्तरोदय उत्तोऽसायन वै मासिकखर । । • १/२१४३ । ३८॥५॥ अस्वरः कृष्णपक्षेशः शलपक्षेश इखरः। पक्षान्तरात्मिका भुक्ति मौसभुत्यईमानतः 1 0 1 0 | १।२१ । ४८ ॥६॥ अकारादिक्रमान्यस्य नन्दादितिथि- पञ्चकम् । दिनस्वरोदयो दित्यं स्वस्वतिथ्यादि जायते। तिथ्यादी घटिकाः पञ्च पलानां सप्तविंशतिः । अन्तरोदय उत्तोऽसो दिनस्वरस्य सूरिभिः । । । । ५ ॥ २७॥ ७॥ तिथ्यन्तरोदयमानेन उदयो धटिकाखरे। जयमेवं विधाने- न समुक्तथादिजामले। घटीखरो घटीपञ्चपलानि सप्त- विंशतिः। अस्यान्तरोदयः प्रोक्तो घटिकाईप्रमाणतः । ० । • • • ॥ ३०॥ ८॥ हादशाब्दादिनाान्ताः स्वस्थानाच्च स्वकालतः। उदयान्ते पुनस्तव अन्तरकादशोदयः। वर्षो मासो दिन नाड़ी पलानि च क्रमादिदम् । कालमान मया प्रोक्तं पञ्चधात्र स्वरोदये। हादशाब्दस्वरादीनां भुक्ता पल- भयन्तु यत्। तभुतां वरदेन लप्पा शेषो विकत वात् ।। लब्धो भुक्तः स्वरा जेयाः शेषश्चैवोदित: स्वरः। अस्मिन् पध्यादिभुक्तन भुक्तः स्यादुदितः स्वरः। उदितस्य स्वरस्य स्यु नामस्वरबशेन ता:। पञ्च बालादिकावस्थाः स्वस्त्रकाल- प्रमाणतः। प्राद्यो बालः कुमारय युवा बद्धो मृतस्तथा। निजावस्थास्वरूपेण फलदा नात्र संशयः । किञ्चिलाभकरो. ।

·८८६ प्राणतोषिणो। बान. कुमारवाईलाभदः। सर्वसिद्धिं युवादत्ते वृद्ध हानि- सृत क्षयः। यात्रायुड़े विवादे च नष्टे दुष्टे रुजान्विते । बाल- स्वरो भवेद्दष्टो विवाहादिशुभे शुभः । मर्वषु शुभकार्याधु यावाकाले तथैव च । कुमारः कुरुते सिद्धि सङ्काम सक्षती जयी। शुभाशुभेषु सर्वेषु मन्त्रयन्लादिसाधने। सर्वहिं युवाटते यात्रायुद्धे विशेषतः । दाने देवा ने दीक्षागूढमन्त्र प्रजल्पने। हादस्वरो भवनव्यो रणे भङ्गो भयङ्गमे। विवाहादिशुभ सर्व सद्धामाधशभ तथा। न कर्त्तव्यं नृभिः किचिद्याते मृत्यु - स्वरोदये। मृतो हातस्तथा वाल: कुमारस्तरुणः स्वरः । यथोत्तरबला: सर्व ज्ञातव्याः स्वरवैदिभिः। यो यस्य पञ्चम- स्थाने स खरो मृत्यदायकः । तीये तु भवेद्द डि: शेषा मध्यफलप्रदाः । मृत्युहीनबले नाम्नि जयो नाम्नि खराधिके । ममनाम्नि भवेत् माम्य सन्धिर्जयपराजयौ। एकस्वरे भवेत् माम्यं हितीयेऽईफल भवेत् । तोये च फल' पूर्व तुयें बन्धः परे क्षयः । शत्रोर्मृत्यु खरे प्राप्त यूनि प्राप्ते खकीयके। तत्काले प्रारभेद युद्ध विजयो भवति ध्वम्। तत्काले माटको ग्राह्यो दिने वर्णस्वरस्तथा। पक्षे ग्रहवरो ज्ञेयो भासे जीवस्वरोदयः । ऋतो राश्यंशको ग्राह्यः पण्मासे विष्णुप्रसम्भवः । श्रब्द पिण्डस्वरोजेयो योगे हादशवार्षिक: मर्वकाले बलो वर्ण: मवेव्यापी न संशयः । तस्मात् मर्वत्र यत्नेन वणे यीय शुभाशुभम् ॥ यथा पदा हस्तिपदे प्रविष्टा यथा हिनाः पन्न सागरे। यथा हरेहगताय देवास्तथा स्वरा वर्ण- फन्नोदयस्याः। माधन मन्त्रयन्त्रस्य यन्त्रयोगश्च भवदा। अधोमुम्बानि कर्माणि माचाम्बरबले कुरु। वर्णस्वरवले सर्व मिहिदं सर्वकार्येषु युद्धकाले मार मोहन स्तम्भ विहेपोचाटने वशम् । कर्तव्यं च शुभाशुभम् । विगैरतः।

·प्राणतोषिली। ८८७ विवाद' विग्रह घात कुयाहस्वरोदये। यानपानादिक मधं वस्वालङ्कारभूषणम्। विद्यारम्भ विवाहश्च कुयान्जीव- स्वरोदये। प्रासादारामहमपाणि देवतास्थायनानि च । राजाभिपेचन दीक्षा कर्त्तव्यं राणिके स्वरे । शान्तिक पौष्टिक जैव प्रवेशो वोजवापनम् । स्त्रीविवाहस्तथा यात्रा कर्तव्या भम्बरोदये। शत्रूणां देशभनय कौटयुद्धञ्च घेष्टनम् । सेनाध्यक्ष- स्तघ्रा मन्त्री कर्तव्यः पिण्डकोदये । योगन साधयेद्योग देहस्थ जानसम्भवम् । प्रायवशाम्भवञ्चैव शालोयश्च तीय- कम्। तिथिवारौ च नक्षत्र' पृथक् पृथक् प्रभाषितम् । यत्तदेकन सम्नील्य कुावर्णस्वरोदये। यस्य नामादिको वर्णस्तिथिवारर्लज' मृतम् । तद्दित' वर्जयेत्तस्य हानिमृत्यु- करं यतः । अनेन खरयोगेण शत्रूणां मारणादिकम् । मन्तयन्त्र- क्रियां मोहं साधयेत्तहिने बुधः ॥ १७ ॥ बालखरादिकावस्या भानु १२ सहया भवन्ति ताः । उदयास्तकमेणैव खरभुति- प्रमाणतः। घटिकाप्य दिने पक्षे मासे चत्वंयने तथा। स द्वादशवर्षे च अवस्था जायते स्वरे। भपलानि २७ घटीपञ्च ५ भमामाईदिनदयम् । १। २ ३०। हिपटक ६ पक्ष- मासाश अवस्थाप्रमितिः क्रमात् । भुक्तस्वरप्रमाणन्तु स्वस्व- भोगेन भाजयेत। गतावस्था गता न शेषस्तत्कालजी मतः। पूर्वधिन र स्वामी इखरो दक्षिणे तथा । पश्चिमे भारी एसोचे मध्य ओस्वरः। यस्यां दिश्यदर्य याति खरस्तत्पश्चमी दिगम्। वर्जयेत् सर्वकार्येषु यात्राकाले विशेषतः। प्रच्छते पुच्छक: स्थानुः स्वरस्थास्तमितां दिशम् । हानिर्मृत्य भय भङ्गो जायते नात्र संशयः ॥ १८ ॥ तिथ्यादायु- दय याति तिधिवरावटीखरः । बालस्वरादिकं प्रशे फल 'तम्य वदाम्यहम् । तिविभक्तघटोसहयां कल्ला फलमयीं ततः । उस्वरः

·प्राणतोषिणी।
समुखि
ऋक्षवङ्गि ३२७ ते शेषे खरस्तकालसम्भवः ।
शतः प्रश्नः फल तस्य प्रजायते। यत्र नोदिश्यते किश्चित् तत्र
प्रष्टुः शुभाशुभम् । बालोदधै यदि पृच्छा लाभार्थे स्वल्पलाभदा ।
रोगार्थे चिररोगच गमे हानिः क्षयो रणे ॥१॥ कुमारोदयवे.
लायां लाभो भवति पुष्कलः। रुजां नाशो जयो युद्ध यात्रा
सर्वत्र सिद्धिदा ॥२॥
युवोदये लभेद्राज्य लशच्छेदश्च
तत्क्षणात् । सङ्ग्रामे शत्रु इन्ता च यात्रा च फलदा भवेत् ॥४॥
हृदोदये न लाभ: स्यात् के शिनां के शवईनम्। सङ्घाम भग-
मायाति यावायां न निवर्तते ॥ ४ ॥ मृदोदये यदा भूतः
पृच्छति ख प्रयोजनम् । तत् सर्व मृत्य द' त्रेय युद्ध मृत्य:
मभङ्गकः ॥ ५॥ १८॥ ओजःखराः पुमांसः स्य: स्त्रियो
युग्मा: स्वरा मताः। स्वस्वखरोदये जाते पुंसां स्त्रीणां बलं
भवेत् । गर्भार्थे पुस्वरे पुनः कन्या कन्यास्वरोदधे । युंग्मे धुम्म
क्षयो नष्टे मातुर्मृत्युथ संक्रमे। युनाडीखरयाः पुंसा: पु-
युग्म स्त्रीयुग स्त्रियाः। तयोस्तु स्त्रियाः पुंस्त्री युग्म
गर्ने विनिर्दिशत्। जन्मर्वे जन्मपादो यस्तहणे धोऽक्षरखरः ।
तेन नाड़ोखरी जे यः खभाव: प्राणिनामिह । चपल: कातरी
मूर्खः कपणयाजितेन्द्रियः। असत्यबहुभाषी च जाता
बालस्वरोदये ॥१॥ व्यवसायी कलाभिन्नः स्त्रीरतः सुभगः
मुखी। दोर्धायुररिभिः शूरः कुमारोदयसम्भवः
मर्वलक्षणमम्पूर्णो राजा भवति विश्रुतः । सर्वकालजयो युद्धे
जाता युवादये शिशः ॥ ३ ॥
स्त्रीनिती धार्मिकः कामी
विवेकी स्थिरमाइसः। सत्यवादो सदाचारः पुमान् हो-
टयोडवः ॥ ४॥ शो समत्सरः यूरो विभमा विकलेन्द्रियः ।।
मईकार्यानमा दुष्टी जन्म यस्थ मृतोदये ॥ ५ । आद्यतिथे-
म्मयो वर्णा को दी गेषामती एव तिथिवये या
॥ २॥

·प्राणतोषियो। ८८८ खराः। वर्णमा तिथिखरे। वर्णास्तिष्यादि तियाख्या' जन्म हानिर्मृतिस्तथा। ऋते विजन्मनि हानो मृतो मत्य न. समयः । २०॥ स्वरोदये ॥ यदु नामले तन्ने जात गुरुप्रसादतः। स्वराद्दिनफलं वक्ष्ये पुंसां कर्मप्रकाशकम् । योगपिहराश्याख्यजीवखेटावरस्वरान् । उत्पाद नाम- तश्चाष्टी मावान्तान् स्थपयेत् क्रमात्। तस्याधस्तालिखे- चाटी हादशाब्दाधिकान्-स्वरान् । रखमोगेन समायुक्तान भोगकादशांशक:। यथोत्तरबला एते योगाधा नामना; कालोदया: स्वराथापि ज्ञातव्या: स्वरवेदिभिः । अकारादिस्वराधस्तार सयां वेदप्रमापिकाम् । विन्यस क्रमयोगेन ते च विंशोपकाः स्मृताः । योगे हादशवर्षाः स्युरवस्थाः पिण्डतोऽब्दके। भखरादयने यो राशिखरा- दुतरखरे। जीवामासस्वरावस्था ग्रहात पक्षखरे तथा। वहिनखरे नये मावाखराहटोखरे। हादशान्दाधिक: कालो यस्याकारादिके स्वरे । स्थितस्तत्र शभो न स्यात् पञ्चावस्थाशमोऽपि च । खरी वृहान्तिमौ दुष्टो बाल- पूर्वदल तथा। शेष साईहय भव्यमिति प्रेयं शुभाशुभम् । बादशव काद स्वान्तरोदयसंस्थिताः। ते प्रमा श्याम्या प्रभावान्यतः पृथक। - समाशुभस्वरूपस्य राशि- युम्मस्यामध्यतः। एकमात् पातिते ये जेय तहिनन विशत्या.ताडिते. शेषे प.पष्टिविभाजिते । लब विशोपकास्तव शुमारामप्रकाशकाः। योगे सकता पिके घरोरान्त मुहलनात्। राशी खकुलतो जीवे स्वरिता. हहतो रिपोः। वणे वखामितीयं मावायों बीजनात् फलम्। एवं शाला वदेविदाम् दिने फस गमाशभम् । एतेषां व्याख्यान प्रक्रिया सतयोचते यथा। मावा. फलम्। ०५ ·८६० । -- प्रामतोषिणी। यामित्यादि संगमम् । प्रसुप्त इत्यादि येन नाम्ना प्रसुप्तः पुरुषो भाषते येन च नाना शब्दित माहत: सन्नागच्छति। तत्र नानि श्राद्यवर्णप्रथमाक्षरे या मावा यः खरः स मात्रावर इत्यर्थः । यया रामतोषणनाम्नि रेफे प्राकारमेलनादकारी मात्रावर इति ॥१॥ कादीत्यादि । पूर्वपश्चिमक्रमेण षट् रेखा देयाः । एवं दक्षिणोत्तरक्रमेणाष्टो रेखा दातव्यास्तदा कोष्ठानां पञ्चत्रिंश. द्भवति । तत्र प्रथमकोष्ठके अइ उ ए भी एते वर्णा आदी लिखिताः। अधुना र ज णकारै हीनान् कादिहान्तान् वर्णानु- त्तरदक्षिणरूपपंलो दितीयकोष्ठपञ्चकै क ख ग घ च एते वर्णाः ढतीयकोष्ठपञ्चके छ न झ ट ठ एते वर्णा: चतुर्थे ड ढ त थ द एते पञ्चमे ध न प फ ब एते षष्ठे भ म य र ल एते सप्तमे वश ष स ह एते क्रमशो लेखनीया.। नरनामाद्यवों यस्मात् खरादधो विलेखनन पतित: स तस्य वर्णखर इति। यथा उक्तनाम्न आद्यवर्णो रेफ एकारादधः पतितः। अतस्तस्य वर्णखर एकार इति ॥ यदि नामोत्यादि। यदि नामादौ मंयुक्तवर्णा भवेत् तदा संयुक्तस्याद्यो वर्णो ग्राह्यः । यथा प्राणवष्णनाम्नि संयुत्ताद्य, पकारोवर्णस्वरो ग्राह्य । तेन तयानो वर्णस्तर उकार इति प्रखर इत्यादि। अकाराधस्तात मेपमिहयिका लेख्याः। एवमिकाराधस्तात् कन्यामिथुन- कर्कटाः । अन्यत् स्पष्टम् । मृगो मकर: । स्वराध इत्यादि । यस्य रागे. स्वामो यो ग्रहस्तं तदधस्तालिखेत् । अघिपतिथ ज्योतिये यया ॥ अषस्य हथिकस्थार: शुक्रो हपतुलाधिपः। बुधः कन्या- मिथुनयोधनुर्मोनाधिपो गुरुः। शनि. कुम्भमकरयोः कर्कटा. धिपति विधुः। मिहराश्यधियो भानुरेत क्षेत्राधिपा मताः । एवं यो रागिर्यस्मात् स्वरादध: पतितः स खरस्तस्य प्रखर इति । यया रामतोपर्णनानि रेफेण तुलाराभिस्वरे खराधस्तात् खिंत ·प्राणतोषिणी। ८१ । तेन तस्मै खरो प्रहवर इति ॥ षोडशेत्यादि । विसर्गपर्यन्त- मवर्ग. षोडशाधरः। कवर्ग चवर्ग टवर्ग तवर्ग पव: प्रत्येक पञ्चाक्षराः। यवर्गशवर्गी प्रत्येक चतुरक्षरी वर्गेष्वियं संख्या प्रकीर्तिता। नानोऽक्षराणां वर्गवर्णामुसारेणाद्वान् सइलय्य पञ्चभिहरेत्। भुक्तावपाको यत्संख्यकः स्थादस्वरादिपञ्चक तत्सलाया जीवखर इति। यया रामतीषणनाम्नि रेफरय दौ पाकारस्य च दो मकारस्य पञ्चवर्णमिलिताकारी न राहते इति मङ्गतः। अतो मकारादकारो न ग्राह्य इति । तकार- स्यैकतकारस्य त्रयोदभयकारस्य हौ णकारस्य पञ्च तेन सभेम सहलने सते त्रिगदवाः पञ्चभिर्भुक्तायेत्तदा पो न तिष्ठति शेषाभावे हारकाको पाध इति सतात् तस्य नाम्नो जीवखर प्रोकार इति ॥ मेषेत्यादि ॥ नवांशक्रमेण भेषष्ठपो मिथुनस्य पड़भा अस्वरे लेखनीयाः। एवमिखरे मिथुभस्य प्रयोगा: सिंहकर्कटौ च। एवमुकारे कन्यातुले शिकस्याद्यास्त्रयो- भा.। एखरेऽवशिष्टा कृयिकस्व पडशा धनुम्करस्याद्याः पडशाः। पोखरे मकारावशिष्टांशा। कुम्भमौनी च। एतेन रामतीषणनाम्नि रेफस्य तुलाप्रथमांशनिपासनात् उखरो राशिखर इति ॥ अकार इत्यादि ॥ अवराधस्तात् रेख- त्यादिक्रमेण सप्त नक्षत्राणि आर्द्रापर्यन्तानि लेखनीयानि । एवमिकारादौ पञ्चपञ्चकलाद यया इखराधस्तात् 1913101 १० । १॥ उकारे। १२।१३। १४ । १५॥ १६ ॥ एकारे। १०।१८।१८।२०।२१॥ ओकारे । २२ । २३ । २४ । २५॥ २६ ॥ मात्र त्यादि। मातारावस्वर्ण खराश्च या सङ्ख्या वृत्तामा तथा जोवखरस्य या सङ्घया सा च पिण्डीकर्तव्या। अहवयस्य मङ्गलनं कार्यम् । तत्तु पञ्चमिहत्तव्य यहरणावशिष्टं खरपञ्चक- मध्येऽवशिष्टासाया पिण्डखरो ज्ञातव्य इति ॥ ६॥ यथा ·८८. प्राणतोषिणी। - यामित्यादि सुगमम् । प्रसुप्त इत्यादि येन नाना प्रसुप्तः रुषी भाषते येन च नाना ब्दित माहत: सत्रागच्छति । तत्र नाम्नि प्राद्यवर्णप्रथमाक्षरे या मात्रा यः स्वरः स मावावर इत्यर्थः । यथा रामतोषणनाम्नि रफे आकारमेलनादकारी मानावर इति ॥१॥ कादीत्यादि ॥ पूर्वपश्चिमक्रमेण षट् रेखा देयाः । एवं दक्षिणोत्तरक्रमेणाष्टो रेखा दातव्यास्तदा कोष्ठानां पञ्चविंश- भवति । तत्र प्रथमकोष्ठके अइ उ ए ओ एते वर्णा आदी लिखिताः। अधुना ङ अ णकार होनान् कादिहान्तान् वर्णानु- त्तरदक्षिणरूपपंतौ द्वितीयकोष्ठ पञ्चके क ख ग घ च एते वर्णाः तीयकोष्ठपश्चके छ न झ ट ठ एते वर्णा: चतुर्थे ड ढ त थ द एते पञ्चमे ध न प फ ब एते षष्ठे भ म य र ल एते सप्तम व भ प स ह एते क्रमशी लेखनीयाः। नरनामाद्यवों यस्मात् स्वरादधो विलेखनेन पतित. स तस्य वर्णस्वर इति । यथा उक्तनाम्न आद्यवों रेफ एकारादधः पतितः। अतस्तस्य वर्णस्वर एकार इति ॥ यदि नामोत्यादि। यदि नामादौ मंयुक्तवर्णो भवेत् तदा संयुक्तस्याद्यो वर्णो ग्राह्यः । प्राणतणनाम्नि संयुत्ताद्य. पकारोवर्गवरो ग्राह्यः । तेन तबानो वर्णम्बर उकार इति ॥ अखरे इत्यादि। अकाराधस्तात् मेपसिंहथिका लेख्याः। एवमिकाराधस्तात् कन्यामिथुन- कर्कटा: । अन्यत् स्पष्टम्। मृगो मकरः ॥ स्वराध इत्यादि । यस्य रागे. स्वामो यो ग्रहस्तं तदधस्तालिखेत् । अधिपतिश्च ज्योतिषे यया ॥ मपस्य शिकस्यारः शुक्रो हपतुलाधिपः । बुधः कन्या- मिथुनयोर्धनुर्मोनाधिपो गुरुः। शनि: कुम्भमकरयोः कर्कटा- विपति विधु । मिंहराश्यधिपो भानुरेते क्षेत्राधिपा मताः ॥ एवं यो रागिर्यस्मात् खरादधः पतितः स खरस्तस्य ग्राखर इति । यया रामतोषणेनानि रैफेण तुलाराशिवरे खराधस्तात् खितः यथा 1 - ·प्राणतोषिकी तेन तस्मै खरो ग्रहवर इति ॥ षोडशेत्यादि विप मवर्ग, षोडशाचरः। कवर्ग अवर्ग टवर्ग तवर्ग पवाः प्रचंड पञ्चाक्षराः। यवर्गशवर्गी प्रत्येक चतुर हरी,वर्गविर्य मंगा प्रकीर्तिता। नानोऽक्षराणां घर्गवर्णामुसारेणारा मालम पञ्चभिईरेत्। भुक्तावशेषाङ्को यत्संख्यकः,स्वादखरादिप तसड़पया जीवसर इति। यया रामतोपणनानि रेफष्य दौ प्राकारस्य च ही मकारस्य पञ्चवर्णमिलिताकारो न सबसे इति मतः। प्रतो मकारादकारी न ग्राइति । तकार- स्यैकतकारस्य त्रयोदभयकारस्य हो णकारस्य पञ्च तेन सलेम सकलने ते निभदवाः पतभिभुतायत्तदा भेषो न तिष्ठति शेषाभावे हारकाडो ग्राध इति सहेतात् तस्य नाम्नो जीवखर भोकार इति ॥ मेषेत्यादि॥ नवांगक्रमण मेपहपी मिथुनस्य पडमा प्रखर लेखनीयाः। एवमिस्वरे मिथुमस्य वयोगा: सिंहकर्कटौ च । एपमुकारे कम्यातुले हधिकम्याचास्त्रयो- भाः। एवरेऽवशिष्टा हयिकस्य पड़ेगा धनुम्करप्याद्याः पडशाः। पोखरे मकारायभिष्टांशाः । कुम्भमीनी च। एतेन रामतोपणमाम्नि रेफस्य तुलाप्रथमांगनिपातनात् उखरो राशिखर इति ॥ भकार इत्यादि ॥ अस्वराधस्तात् ध. त्यादिक्रमेण सप्त नक्षत्राणि पादपर्यन्तामि लेखनीयानि एवमिकारादो पञ्चपञ्चकत्वाद यथा इस्वराधस्तात् । ७1८101 १० । १९ ॥ उकारे। १२ । १३ । १४ । १५॥ १६ ॥ एकारे। १०।१८।१८।२०। २१६ श्रीकारे । २२ । २३ ॥ २४ ॥ २५॥ २६ ॥ मात्रेत्यादि । मावाराट्वस्वर्णखराम या सहा वृत्तामा तथा जोवस्वरस्य या सझा मा च पिण्डीकर्तव्या। प्रायव्य मलन कार्यम् । तत्तु पञ्चभिहत्तव्ययहरणावशिष्टं स्वरपञ्चक- मध्येऽवशिष्टाइसाया पिण्डखरो ज्ञातव्य इति ।

·प्राणतोषिणी। ८८३ सौम्य ४३ साधारण ४४ विरोधि ४५ परिवारि ५६ ममाथि ४७ भानन्दा: ४८॥ पोखरे॥ राक्षस ४८ अनल ५. पिङ्गल ५१ कालसूत्र ५२ मिहार्थ ५३ रौद्र ५४ दुर्मित ५५ दुन्दुभि ५६ रक्त' ५७ रतात ५८ क्रोध ५८ क्रोधाः ६० ॥ व्यवहारसमये हादशा- ब्दिके कस्योदयः कस्य चान्तरोदय एतज्ञापनार्थ रनमाला- याम् । शकेन्द्रकालः पृथगाततिन्नः शशाइनन्दाखियुगैः समेतः । शराद्रिवविन्दुहृतः स लब्धः अध्याप्तशेषेः प्रभवादतोऽब्दाः ॥ वर्षवर्जन्तु यच्छिष्ट सूर्य: सम्पर्य खोर्मिभिः । ते व्युत्क्रमत: खाग्नि हशमासकादयः ॥ अस्यार्थः । शकाब्दः पृथक् दिष्ठ- स्तन क प्राकृतिघ्नः २२ द्वाविंशत्या पूरितः। हाविंशत्यक्षर- च्छन्दस प्रातिनामकरणेनाकृति: हाविंशतिरिति सङ्केतः । शशाशनन्दाखियुगैरेकनवत्यु त्तरशतहयाधिकचतु.सहस्रः समे- त: मोऽङ्कः शराद्रिवखिन्दुहतः पञ्चसप्तत्यधिकाटादशथते- यावत्सला गन्तुं शक्नोति तावता इतः कर्तव्यः । स लब्धः पूर्व स्थितशकाव्दाझेन युतः कार्यः । पध्याप्तशेपे पश्चादेयोऽङ्कः पूर्ववत् पध्या तलब्धस्यावशिष्टे प्रभवादयोऽब्दा भवन्ति एका- वशपे प्रभव: दावशेषे विभव इत्यादिः ॥ वर्षवर्जमित्यस्यार्थः । वर्षवर्जन्तु यच्छेषं यांतिरिक्तं शराद्रिविन्दुहतावशिष्ट यत् तत् सूर्येहदिशभिः सम्पूर्य खोर्मिभिः पध्या कृतं कर्त- व्यम् । व्युत्क्रमत इत्यनेन पष्टिहतावपाडा दण्डा: पष्टिले लब्धेशके खाग्निहते त्रिंशताइतेऽवशिष्टा अंशका दिनानौति यावत् । नया श्रद्धा मासा जेया इति। प्रभवादिषष्टि वर्षाण्यपक्रम्य । तवाद्या विंशति मी हितीया वैष्णवी तथा। रतीया रुद्रदैवत्या येष्ठा मध्याधमा क्रमादिति । अधुना प्रक्रिया क्रियते १७४२ शकाब्द वैशाखशलप्रतिपदि शकाझः १७४२ । हाविंशत्या २२ पूरितः । ३८३२४ मशाइन- ·८८४ माणतोषियी। ४ . न्दाश्वियुगैः ४२८१ समेतः संयुक्त: मन् भृतः । ४२११५ एष एष शराद्रिवखिन्दुत: १८७५ लब्धः २२ अवमिष्टाः १३॥ एप च हादश १२ पूरितः सन् जातः १६३८० पूर्ववत् गवार- त्याद्यः १८०५ तलब्धो मासः । ८ । अवशिष्ट १९८० एप त विशता ३० पूरित: सन् जातः ५१४०० पूर्ववत् शरा- द्रोत्याधईः १८७५ इतलधा: । द्वाविंशति २२ दिनानि अवशिष्टाइः १५० षष्टि । पूरितः सन् जातः ८३० पूर्ववत् शराद्रीत्यायझैः १८७५ तलब्धाः दण्डा प्रवशिष्टा: १५०० पष्टिपूरित: ६. सन् जातः ८०००० पूर्ववत् शराद्रीत्या- य.. १८७५ तलब्धाः ४८ पलानि अवशिष्ट किञ्चिदपि नास्ति । एतेन २२ वर्ष ८ मास २२ दिन 8 दण्ड ४८ पलानि समुदायप्रक्रियायामायातानि ॥ शका १७४२ सम्भतानि सन्ति जातानि १७६४।८।२२।४।४८ । षध्या हतलब्धाः २४ वर्षा ८ मासा २२ दिनानि 9 दण्डाः ४८ पलानीति तत्र हादशाब्दिकखरज्ञानार्थं द्वादशभागेन इते भुक्तखर- द्वितीय २ पूकार ४ टतीय ३ उकारस्वरो वर्तमानः तेन हादशाब्दिक उकारस्वरोदय इति । अत्र भुक्तभोम्यादिना अन्तरोदयोऽग्रे व्यक्तीभविष्यति ॥ अस्यान्तरोदय इति। अस्य हादशाब्दस्यान्तरोदय एकादशभागेन हादशे ते लवर्षः १ मास १ दिन २ दण्ड ४३ पल ३८ एतदेव ॥ वर्षमेक- मित्यादि। एतेन वर्षमासदिनदण्डाः पलीकर्तव्या. । तद् यथा वर्ष हादशेन सडण्य तत्र मासं संयोज्य तं विंशता ३० सङ्गण्य दिनोवत्य दिनदयं २ तत्र दत्त्वा दिनानि पध्या ६. सगुण्य दण्डान् तत्र दवा दण्डान् पट्या ६. सगुण्य पलानि दत्त्वा वृत्तान्तरोदयमानपलानि ८४३४४• भागहारकादि प्रकृतेर्भुक्त- वर्ष हादशभिः १२ सट्टण्य ३मासान् विशता ३० सदस्य तन ·प्राणतोषिणी। ८८५. दिनानि दत्त्वा तत्रषष्टिगुणिते नव दण्डान् दत्त्वा षध्या सगुण्य ६. पलमिलने तेन तवान्तरोदयपलमानेन भागे होते लबाङ्क: २ एतेन हादशादिकखर उकारस्तदादिक भोकारोऽ- कारब हो खरावन्तरोदये भुक्तौ इकारो वर्तमानय भाग- शेषपलानि ८७३७४• अस्मिन्नन्तरोदये पलमाने पतिते भोग्य- पतिते भोग्यपलानि ५४००७८ अव गते पथ्यामुइते भुक्त लब्ध- वर्ष मास ३ दिन २ दण्ड ४२ पल २० भोग्यलब्धवर्षः मास ५ दिनम् दण्ड १ पलानि १८ । अन्तरोदयमानन्तु सर्वत्रैकदशांश एव वर्षादि पलीकृत्य भुक्तान्तरोदयज्ञानप्रकारी यः । हादशाद. खरादोनों भुक्त' पलमयन्तु यत्। तद्भुत स्वखभोगेन लब्ध शेपो दिकं भवेत् । इत्यग्रे वक्ष्यते । इति हादशस्वरवार्षिकम् ॥ प्रभवति एकैकं प्रत्येक प्रभवाद्यब्दं अस्वरादिकस्तदधः । प्रभवो विभवः शुक्रः प्रमोदोऽथ प्रजापतिः । अकारादिपञ्चखरस्य । .एवमग्रे पञ्चवर्षणि ५ पञ्चस्वराणां एवमाब्दिकवरे हादसवार पुनर्भोगः। बादशाब्दस्यान्तरोदयभुतिर्वोना 'सती वार्षिकखरे तद्भुक्ति- रन्तरोदयभुक्तिः। वर्ष मास १ दिनं २ दण्ड ४३ पलं 8८ । प्रतते न्यासो यथा आब्दिकभुक्तवर्षशून्य। । मासा ८ दिन २२ दण्डा ४ पल ४८॥ भवाब्दिकभुक्तावकारेकारी । उकार- स्वरो वर्तमानः । तत्र भुक्तमास ८ दिन २२ दण्ड ४ पल ४८ पलोहातान्तरोदधमाल ६४३४४० हारकामान्यपलोत्तमा. नादि । तव हरणालब्धभुक्तिस्वरहितीयात्तौ वर्तमानकारस्वरो भगशेषः गतगम्ये भोगपले अस्मिन् पट्य दृते भोग्यदिनदण्ड- पलानि इत्याब्दिकखरः ।। भयनखर इति॥ दक्षिणे दक्षिणायने ककटादिराशिपटक प्रकारः स्वर: ४ । उत्तरायण मकरादिषण्मासे इकार ५ स्वर पाण्मासिकखरे अयनवर पञ्च वर्यायि पुनः ·Get प्राणतोषियो। A पवस्वरा प्रत्र वर्षभुत्थई मानन वर्षे यदन्तरोदयभुक्तिमान तामगारोदयः भुक्ति: स्वरमासदिनदण्ड पलानि एतत् पलोकरणात हत्तहारक ४ शुद्धिदिनम् । अत उत्तरायणे भुलमासदिनम् पचिन् पलोकते हारकेण लबखरकारात् पठो हितीयाहती वत्तमानकार: भागशेषगतगम्य षष्तसभोग्यादि- टिनदण्डपमानि एतदन्तरं कारणहत्तिरिति प्रन्यखरः ॥ प्रकारादिमि ॥ पञ्चाकारादिस्वरवेधान्तादि पद्धृतो क्रमेवी- दयो येपाम् ते तथा प्रातबाः । एककस्मिन् प्रत्येक हिसप्तति- टिनोदया: ७२ प्रोताः । पञ्च ५ स्वराः षडतवः । तेनाप्रिमख- रस्य हादशतिथ्यतर्भावेण हिमप्तति ०२ दिनानि भवन्ति । एवं रिसप्ततिसविवेशः अन्तरोदयमान षदिनानोत्यादिदिनटहपलानि हारकान्तरोदय. पल शाखादिषु सौरक्रमेण गतदिनपलीकरणादेहत्तभाज्य हारकण लब्धमुक्तस्वरः। एतेन वसन्त पकारोदय- स्तदधिकश्चतुर्थ: स्वरकारो वर्तमानः वर्तमाने भुक्तशेष- पलगतगम्यकरणात् गम्यपलम् अस्मित् षट्य ह तगम्य दिन- दण्डपलानि एवमग्रेऽपि चिन्त्यम् । ऋतुम्वरः। नभस्य इति ॥ तत्र भाद्रमार्गवैशाखानाम- कारोदयः। एवमाश्विनथावणाषाढानामिकार: चैत्रयो- षयोरुकारः। लष्ठकार्तिकयोरेकार। माघफाला नयोरी- अत्र मामिकखरे दिने इत्याद्य- स्थान्तोटयः । दिन २ दण्ड ४३ पलं ३८ पलोकतैतहारक ८८२८ अतएव मामः कृष्णादिः स्वरक्रमेण मादित' । वैशाखशुक्ल प्रतिपदि गतदिन अस्य पलीकरणात्, वृत्तभाव्यम् भत्र हारकेण लब्धतेन पञ्चखराः षष्ठवरे वर्स. मानाः। सच कारादिक्रमेण द्वितीयाताकारो वर्तमान- कारः। उदेति । कृष्णपक्ष- - ·प्राणतोषिक्षो। राव भुतपसम् । अस्मिन् वध्यपतन पट खरा: सममी वर्ग- मानस्वरा: कारादिहितीयाहत्ताविकारस्तस्य च भुतपसभोग्य: अस्मिन् वध्युते वृत्तदिनदण्डपसमिति मासवरः । प्रखर इति। पक्षामिका: पवरूपास्ता अन्तरे मध्ये भुतिरन्तरोदयभुक्तिमासभुक्त्यईमाने या मानान्तरोदय- मुक्त्या माना पक्षस्यान्तरोदयभुतिः । सा च दिनं दण्ड पलम् एतत्पलीकरणाधारकः । वैशाखशक्लप्रतिपदि गतदिन मंसिन् पलीतते हत्त अत्र हारकेण लब्ध न शक्रपक्ष- कारखर इति । स एवान्तरोदये वर्तमानप्रथमकारः तेन च भुतामोग्यपलम् अस्मिन् पट्य ते दिनदण्डपलमिति यक्षस्वरः । प्रकारादोति॥ अकारादिक्रमः येन क्रमेणाकार इकार उकार एकार भोकार औकारय तिर्यक पंक्ति- क्रमेण लिखितस्तेन क्रमेण तदधस्तात् नन्दादितिथि- पञ्चकं पतिपदादि घिरात न्यस्य लिखित्वा नित्य प्रत्यह दिनखरोदयः। स्वस्खतिष्यादि यथा स्यात् एवं जायते. भवति यथा अकारस्याधस्तात् प्रतिपत्षष्ठये कादशीसिथय - स्ताम अकारस्योदयः। द्वितीयासप्तमीहादशोषु कारस्थ ढतोयाष्टमौत्रयोदशीषु उकारस्य। चतुर्थोनवमोचतुर्दशीषु पञ्चमीदशमोपौर्णमामौषु भोकारस्य। एवं तिथिषु खराणामुदयविन्यः । अस्य अन्तरोदयपघटिका हण्डा एलानि सप्तविंशतिः २७। तथा तिथ्य न्तरोदयमानं दण्ड ५ पल २० पलीफलाहारक ३२७ वैशाखमुक्तादिनभुत- दण्ई अस्मिन् पलीकृते हत्तमाज्यहारकेण सधभुताखर- वर्तमान । स चाध्यारोपक्रमात् पुनराहत्या कारस्तेन भुक्तपत- भोग्यपलम् । पत्र यध्य इते दडपले अयमर्थोऽये तिथिभुलध टीसहयां कृत्वा पतं ततः । ऋक्षवह्नि ३२७ शेपे स्वरस्तकाल- एकारस्य।

·प्रागतोपिनी। सभवः । इति वध्यते । चक्रन्यामो यथा घटीसरश त्वात् प्रसङ्गेन तदनन्तरोदयं सरययति। पख ति। तिथ्यतरोदयस्यान्तरोदया घटिकाईमानतो दहाईप्रमा मिति ॥ इति स्वरः॥ तिथ्यन्सरोदयमानेनेति। तिप्यम्तरोदयमानेन पूर्व कथितन घटिकावरे घटोखरस्य षष्ठीसप्तम्योरमेदान उदयो यो प्रातव्य.। प्रादिनामले उपजीयपन्य एवं- विधानेन प्रकारेण उक्तः । तथा च पश्चाशदण्डदामस्य उकार- स्यान्तरोदयस्तेन च सप्तपञ्चाशत् ५० पलानिभुतानि तवान्तरो- यो घटिकाईमानिन दितीयस्याकारस्य पलं यावृष्टिति घटीखरः । पन्तरोदयादिकं ग्था भवति तत्कथयति ॥ हादसान्दति । हादशादादिस्वराणाद्यन्ताअष्टी खराः संस्थानात् स्वभोगसम- तात् वकालतः स्वभोगकालेन हादशाब्दवर्षादिना-उदयास्त तत्र खभोगमानेन एकादशोदयैरन्तः पुनरुदयन्ते इत्यनुयुज्यते। मत एवान्तरोदयजिज्ञासायामेकादशेन यो यत्र भागो लभ्यते । स तत्रान्तरोदयमान भवतोति घोतितमिति पूर्व तथैव कमिति ॥ वर्षति । अत्रान्तरोदयसन्नके खरोदये पञ्चप्रकारण क्रमात् कालमान समयमानं मयोक्तं वर्षे मासो दिननाडी- पलानि चेति यथा हादशवार्षिके वर्षादिपञ्चापि वार्षिकखर मासादि अयने दिनानि ऋतो दिनानि पक्षे दिनानि दिने दण्डादि घटिकायां पनादीति ॥ गतसमये भुक्तवर्तमान- स्वरज्ञानार्थमाह हादशादेति। हादशाब्दिकखराणां यश तत् पलमवनाय स्वरभोगेण प्रत्येकमेकादमलब्धान्तरोदयमा- नेन भुक्तं कर्त्तव्यम् । लब्ध भुक्तस्वरा नेयम् शेषा वर्तमानखराः। अस्मिन् वर्तमानभुक्तपले भागहारपलेषु पाति भुक्तभोग्यपले भवतस्तत्र भुक्तभोग्य च पध्यादिना भुले च भुलात ·प्राणतोषिणी। यथा भुतमानभोग्यात् भौम्यमानं वर्तमानस्य भवति । एतदनुक्रम- णिका हादशाब्दे स्वरस्य व्याख्याने अनुसरणीया । उदितस्येति । उदितस्य स्वरस्य नामवर्णमिलितपु स्वस्व- कालप्रमाणत: खखभोग्यसमयप्रामाण्यात् बालादिका अवस्थाः पञ्च स्युः ॥ अवस्थां कथयति ॥ पाद्यो बाल इति निजावस्था बालवाद्यनुसारेण फलदा यथा बाला: कायाः क्षमास्थथे- त्यादि ॥ किं लाभ इत्यादि । नष्ट गतद्रव्ये दष्टे सादिदष्टे रुजान्विते सरोगे एतेषु कार्येषु वालवरो निषिधः । यस्य बालस्वरोदयस्तदानीं ट्रव्यनाशे सर्पदंशे सरोगे च निषिद्ध फलमित्यर्थः। विवाहादिषु शुभकार्येषु शुभदः । यात्रा युहे च दीक्षामन्त्रोपदेशे च तव मृत्य स्वरोदयेषु बालस्वरा- वधिकस्पष्टस्वरोदयो योगस्वरायधिकनाम अष्टौ स्वरास्तेषां तेषां बालान्ततदवधिका बादशाव्दादि शिष्टं तदन्तरोदय: बाला- दिपञ्चम्वरव्यवस्थेत्यग्रे व्यतोभविष्यति ॥ स्वराणां न्यूनाधिक- बलमाह ॥ मृत इति । मृतातो बली तत: कुमार इति ध्ये यम् । अयमर्थ. | एकस्य मृतस्वरोदयः परस्य सदादि- स्वरस्तदा पूर्वापचया परो जनः सङ्घामे जयम् यो यास्यति । यस्य बालखरमधिकृत्य यः पञ्चमे स्थाने मृत्यु दायक इति मृतत्वेनाभिधीयते। तीये युद्धखरोदये मकलक्रियास हद्धिः । मेषा बालकुमारहदा वडा मृत्यु रिति । होगम्बरे मति, मध्य भवति उदितम्वाधिको जय.। माम्य माग्य समता योधयोः सन्धान सन्धिः जयपराजयो वा समौ ॥ एकस्वर इति ॥ एक उभयोर्योधयोर्बालवशे तु तदा साम्य नयभङ्गी समी। हितोयेऽईफल' बालापेक्षया कुमारेऽजयः युनि पूर्णफल वृद्ध वदः बन्धन पराच्छचोर्जयथ ॥ शवोरिति ॥ भोः नत्य खरे पचमखरे उदिते खकीययूनि तस्मिन् 'तंत्र खरः तस्य -

·मापतोषियो।
जयो निषितः । नामजाय. स्वरोत्पत्ति शायरषु पूर्व
प्रतिज्ञातुं दर्शयति । तत्कार. रति ॥ तत्वाव. पटोपी
मावावरे उदेतीति सहाहः । तथा दिने. तिथी वर्षमारमुप
क्रम्य बालादिकष्यवस्वाप पक्षनरोदये ग्रहखरोदय, प्रति
जेयः। मासे मामखरे नौवखंरोदय: नौवखरावधिका बालादि.
चिन्ता । ती,राग्यंगसरे राशिवराधिका,बासादिम्यवखा।
तदयवा नरहरिनामखरे चिन्ता परमासे भयनखरेऽपि यत्
मम्भवो नववरः तदवधिका बालादिचिन्ता। पदेवर्षखरे
पिण्डतः पिहखराबालादिव्यवस्था। द्वादशवार्षिके बादप्रा.
ब्दिके योगखर इति सदवधिका बालादिव्यवस्था, तद्यथा
रामतोषपनाम्नि माताखरीका: वर्णखर एकार: प्रखरकार:
बोवखरकार राशिखरकारः पिण्डखरकारः योगखरकारः
अत्यष्टौ नामनामावास्वराद्या योगारताः प्रथमं लिखिताः।-
बादिहादशाब्दान्तावष्टावादी स्थूलक्रमेण ततोऽन्तरोदयक्रमेष
सिखिताः।
यत्र स्खले सूझे बालादिमिञासा भवतिः
अत्रेदं व्यवहरणीयम्। यथा मात्राखरकार इति-स्थ सक्रमो.
दितः घटौखरकार: सच कारावधिक पञ्चमः। अन्सरोदय.
घटौखरे रोदयः मावाखरकारः ॥ इति बालबरोदयः ।
एवं वर्षस्वरकारस्तदयधिक: प्रतिपद्यनार उदितः सच.
पञ्चमो निषिदः । पत्रान्तरोदयकारोदयः सवर्णावधिकचतुर्थों
हेड इति फलदः ग्रहखरोकारस्तदवधिकपक्षखरे सूर
अमेमोदितकारः स च कारहितीय: कुमारो भवति पत्तरो-
दयेऽपि कारः सोऽपि कारो द्वितीयः, कुमार इति तत्फसदः ।
एवं नीवखरोऽकार: तस्य, मासे, उदयः मासखरस्त कारः
चाकारावधिकस्य लकमेण, खरान्तरोदयः
काराक्तिीयः इति. कुमारफसदः ।
एवं राभिसरकार:

·प्राणतोषिणी। तस्य गतावुदय ऋतुखरकारः स च राशिखरात्रतीयः । इति स्वरोदयः। कार उदितः नीवराशिस्वरः इति बालोदय: एवं नवखरकारः । तस्यानयने उदयः स च राशिखरा. तृतीय इति स्वरोदयः। अन्तरोदयः कारोदयः स च नक्षत्र- खरात्तृतीयः इति युवस्वरः । एवं पिण्डखरकारस्तस्य वार्षिक- खर उदयः। वार्षिकखरकारः स पिण्डस्वरात् पत्रमः अन्तरोदये कारोदयः स च पिण्डस्वराच्चतुर्थो वृदः। एवं योगखरकारस्तस्य द्वादशवार्षिके उदयः । हादशवार्षिके खरकारो योगस्वराददितीयः । कुमार: अन्तरोदयः कारः स एव योगस्वरः। इति बालोदयः। मावादियोगान्तास्तु , खराणां नामजानां कालजवैपरीत्यक्रमव्यस्तघटीस्वरादि- हादशवार्षिकखरषु अष्टस्वरसमुत्पत्तिक्रमनिरसन हुदा परि- भावनीयमिति ॥ अव नामजाष्टखरेविति माशस्त्यमवश्या- पक्षणीयम् । वर्णस्वरस्योपदर्शयति सर्वकालेबली वर्ण इति। वर्णो वर्णस्वरः सर्वकालबली सर्वस्मिन् काले हादशाब्द- बलो बलवान् स्वफलदः । अव संशयो न। हेतुगर्भविशेषणमाह सर्वव्यापीति सर्वेषां मातास्वरग्रहादीनां व्यापी व्यापकः तेषामेताम्यत्वात् यतो वर्णखरबलेनाति- बलिनोऽपि तस्य तेपामपि नैरपेक्षाण फलवत्वमिति तस्मादेतोः सर्वप्रयत्नेन शुभाशुभ वोक्ष्यम् ॥ यथा पदा॥ यथा हस्तियद. चिड़े अन्यपदचिहानि प्रविष्टानि तथा मावाखराः कारादय: सप्तवर्णफलोदयस्था: फलदानार्थं प्रविष्टाः । वर्णफलोदयस्था इति क्वचित् पाठः। वर्षफल पुरस्कात्य उदयस्था: वर्णबलेन बलिन इत्यर्थः । तव विशेषमाह । साधन वर्णबले युद्ध विशे- पतो वर्णबलं पाद्यम् । योगेन योगखरेण शरीरस्य ज्ञानसम्भव योगं साधयेत् । प्राणवं अणिमादिसिधिभवम् । शाग्भव शम्भ - ·प्राणतोषिणी। विषयक शाक्तयं गौव्यादिभवम् ॥ इति खरचक्र विवरणम् । वर्णेति वर्णस्वराधिकपृथकप्रकाशिततिथिनक्षत्रादीनां बाला- दिव्यवस्थासु दर्शयवाह तिधिवाराविति। तिथिः नन्दादिः । वारो मङ्गलादिः । पृथक् पृथक् भिन्दक्रमेण सर्व सम्भाषितं तत् सर्वमेकर सर्वखरस्थान स्थितं तमिद वर्तुलीकृत्य वर्णस्वरोदय कुर्यात् । अयमर्थः । अकारादिपञ्चको वर्ण : स्वरस्तदधः खरच. ऋतिथिवारनक्षत्रवले न्यस्तानि तानि बालखरस्य बालत्वं बालादिकुमारादित्वे कुमारादिफलदानि यथा श्रीरामतोपण- नाम्नि कारोपस्थित इकारो वर्णखरी बालस्तदधयनान्तरस्थिता द्वितीयासप्तमीहादशौतिथयो बालाः । एवं तदधो बुधचन्द्रौ वारी तो बालो तदधश्चक्रान्तरस्थानि नक्षत्राणि बालानि तद. ग्रिमतिथिवारनक्षत्राणि कुमारादीनि व्यवहरणीयानि। एवम- न्य नाम्नापि व्यवहारः कर्तव्यः । यम्येति । यस्य सो नामादिक वर्ण नामाद्याक्षर तिथिवारी नक्षत्रच मृत तदोयपञ्चमस्वरोदया यस्मिन् दिने तदिन' तस्याभिमतक्रियास वर्जयेत्। यदृक्ष यद्दिन तद्दिन' तस्य हानिमृत्युकरम् । अनेनेति ॥ अनेन स्वरयोगेण यदा शबोर्मूतखरोदयः स्वस्य बालाद्य दयो विशेषः कुमा- रयुयोदयस्तदा शवणां सावर्णादिक मन्वादिक्रियाच तद्दिने वृधः पण्डित: माधयेत् कुयादित्यर्थः ॥ इति तिथि- वारनक्षत्रस्वरचनविवरणम् ॥ वालादोनां प्रत्येक फलान्या वानेति । वालवरादिकावस्था भानुसया भवन्ति ताथ बभोगप्रमापक्रमैग्योदयन्तु घटिकारय दिने पक्षे मासे सती चयने घपं द्वादशवार्पिके हादश मागाः। अयने परमामे पने दादगमागः य मामो हादगभाग: दादपय एकवर्ष मति क्रमात् एप सोगप्रमाणात स्वखापस्खा भवन्ति । भुल ·प्राणतोपिणी। । व प्रमाणन्विति। यस्य बालादिस्वरस्यावस्था घटोस्वरादी जातुमिप्यते तेन यद्भुत तत् पूर्व प्रत्येक पलीकत्व वस्वभोगद्वादशभागेन विभजेत् । भागे हुने यस्तब्ध तत्याना तावस्वाशेपो वतमानावस्वशेष त गतगन्यकरणात् गते पध्यायु कृते गतसमयः गम्ये पध्यायु इते गम्बसमयो वर्तमाना- षस्था प्रायाति । क्रमणिका यथा। नानो युवतिथि: रतीया तस्य गतदण्डः। पत्र हादशावस्याजिज्ञासायां मुतादण्डू पलोसत्य पलानि तव संयोज्य वृत्ततिथिहादयभागेन पलीकल्य तत् पञ्चदण्डेन वृत्तम् अनेन भागे गृहीते लब्धम् । चतस्रोऽव- स्थागताः पञ्चमीवर्तमाना भागशेपाः । अस्मित् भागहारके पातित भोग्य उभयत्र पष्टया हरणात् ललपलम् । एतेन पञ्च- मावस्थायां गत' गम्यञ्च साईदण्डहयात्मकम् । यत्र त दिनमा ससम्भावना तत्र दण्डे पथ्य दृते मास इति प्रक्षते च बादशा- वस्था मध्ये वा पश्चमावस्था कथितास्सि सा प्रशनफलदा एवमन्येषु घटीखरादिस्वराधस्थाः कायाः । अवस्थालोकांस्तु ग्रन्ये लिख्यन्ते । शूला च बाला पिशक्षामिका च कुमारिका यौवनराज्यदा च । शप्रमोदा जरिता तघासौ मृता च बाल- खरजावस्था स्वस्थामृता मेघनिधपंहहा महोदया शान्तिकरोन च स्त्री। हहा समा सा तु गुणोदया च मङ्गल्यदा द्वादशिका बुरामारे ॥२॥ उत्साहधैर्योग्रजरा बला च मङ्गल्य- योगा च सकामपुष्टिः । शाखो च सिंहा बधनेखरौ च शान्ता- भिधा हादशिका युवाख्ये ॥ ३॥ वैकल्यशेषा खलु या च मोधा- धुतिक्षमा दुःखितराविनिद्रा। बुद्धिप्रसङ्गा च तथा च चण्डा जरा मृता हादभिका च वृदिः ॥ ४॥ चिन्ता बडा प्रतिघातको च शेपो महीज्वालभवाधिदा च । प्राणी किरा भेदकरो वदाथा मृत्यु चया दादशमृत्यु जाथ ·प्राणतोणिो। एवं षष्टिरवस्था स्थुरवस्थापञ्चकं सदा । तासु सर्वास विजेय स्वनामसदृशं फलम् । प्रथमश्लोकात् शिमहासिका ध यौवनराज्यदा च मेघनिघर्षा हा च गुणोदया ॥ ५॥ उत्साहधैर्योग्रनवा च बाला सकामपुष्टिः वैकत्वशेषा च दुःखितो रात्रिनिद्रा च महीनवा च भाववङ्गिदा च ॥ इत्यवस्था ॥ पूर्वस्मिविति ॥ पूर्वस्मिन् प्रदेशे अखरखामी' एवमष्टखिकारादयः मध्ये ओकारः नन्दायामखरः प्राच्या मुदेति तत्राशनिस्वरो दक्षिणा इत्यादि ॥ याम्यम् ॥ यत्तिथी यः स्वरः यस्यां सर्वदा उदय याति तत्यञ्चमी दिश सर्व- कार्येषु वर्जयेत् । विशेषतो यात्रायां यथा इकारखरो द्वितीया- सप्तमीहादशीषु दक्षिणा दिगुणेति तत्पञ्चमी दिक् पूर्वाशा मन्तव्या। तत्र मृतस्वरस्थोदितत्वात् मध्यदिक् व्यवस्था कथ कार्या इति संशये प्रतिपत् षष्ठयकादशीषु प्रकारोदयः पूर्वदि- भौति तत्पश्चमप्रवैयो मध्य मासादादावूर्वाधःस्थितहादि न गच्छेदिति सम्बन्धनीयम् ॥ पृच्छत इति । स्वरस्य दिक् क्रमेणोदितस्य पञ्चमी दिश' लचीकृत्य अवस्थास पृच्छको यदि प्रशं करोति तदा हान्यादिक जायते पत्र संशयो न। हितीयाकारस्य दक्षिण दिग्युदयात् पूर्व दिगस्तमिता सदरति स्थिते पृच्छके फलमेव वक्तव्यमित्यर्थः । इति दिकस्वर- विवरणम् । तिथिखरे अन्तरोदयस्थबालादिस्वरस्य प्रश्नात् फलमुमपदाह तिष्यादाविति ॥ तिप्यादौ तिथ्य पक्रमे तिथिस्वराधारभ्य बालस्वरादिको याति । सव प्रये सति तस्य वालादिम्बरम्य वल बदामि तदुदयप्रकारमाह तिथीति! तियर्यावती घटी दण्डकपा भुता सकारा साथ पम्तमयीं कत्वा तथा च घटोखर उदयं पध्या ·प्राणतोषियो। सहित सप्तविंशत्यधिकशतव्यहते यमध तत्तिथि. खरावधिक भुक्त: खरः शेषे तत्कालसम्भवः । तात्कालिक- खरो ज्ञातव्यः । स एव तिथरसरोदयघटीवर इति दातव्यः । तिथेरन्तरोदयवर्णस्वरक्रमिका वालादिव्यवस्था घटीस्वरे तु भावाखराडालादिव्यवस्थेत्य तोरव्यवस्थितः पक्षः। फलमागित्व- मुपदर्शयति यमुद्दिश्यति ॥ य जनमुद्दिश्य प्रयः कृतस्तस्य फल प्रजायते फलभागिल भवति तवानी बालादिखरवशेने- त्यर्थः । यत्न किश्चिमाम नोद्दिश्यते प्रकाश्यते तत्र प्रष्टुरेव शुभमशुभश्च फलं वक्ष्यमाणं वक्तव्यम् । एतत् फल मोकपञ्च- केनाह कुमारीत्यादि स्फुटम् ।। विषमसमभेदेन प्रशान्तरमाह भोजखरा इति॥ प्रोजाः प्रथमटतोरपञ्चमाः पुरुषखराः स्युः युग्मस्वरान् इकारोकारान् स्त्रिय इति विदुः । एवमन्यत् । स्वस्वरे स्वपक्षीयखर पुंसां स्त्रीणां बलं जायते । तथा च खरे वर्तमाने बालादौ पुमान् बलवान् अधीने तु पुनोत्पत्तिः । एवं स्त्रीषु अन्यदाह गर्भार्थ इति । गर्भग्रने खरे पुचोत्पत्तिः ममे कन्योत्पत्तिः युग्मविषय- खरावधिस्वरनि!हे प्रश्ने युग्मञ्च भवति नष्टस्वरावसाने भयो भवति गर्भनामो वायः। संक्रमे स्वरप्रारम्भे मातुर्मृत्य - युग्मगर्भयोग्यतायोग्यमाह द्युनाडीखरयोरिति धुदिवसः नाड़ी घटो तत्तविरूपितन्धरौ दिनखरघटीवरी तयोः सतोः युग्म पुरुषहयम् । समन्धरयोः कन्याहयम् स्त्रियोः एको विषमः खरो हितोयः समवरः तदा स्त्री कन्या पुचय इति गर्भयुग्मगर्भविगये प्रश्ने विनिर्दिशत् वदिति तात्कालिकखरः ॥ जन्मक्ष इति ॥ সন্মন जन्मनक्षले जन्मपादा जनानक्षत्रपादिका तहणे शतपदचक्रोत- क्षेत्र पादप्रकारखाचरे योऽक्षरो वर्णखरः यथा कोह. भवति ।

·प्राणतोषियो। होत्यक्षरचतुष्टय पुनर्वसुपादिकाचतुष्टयस्य तेन प्रथमहितीय- पादिकयोः ककार: तस्य वर्णवरोऽकारः स्तौयचतुर्थयोहकार- स्तस्य वर्णखर प्रोकारस्तत्यादिकयोर्जातस्य वर्ण खरो नाडी. स्वर हास्यः प्राणिनां स्वभावः खभावसिद्ध इत्यर्थः ॥ नडीखरप्रयोजन जम्मन्याह च पलेति। तिथिस्वरो विशिष्य तदन्तरोदयस्वरो वानाडौखरावधिकवालादिस्वरे श्लोकपञ्चकेन फल' स्फ.टम् । तत्कालखरे जातकनिर्णयः । अथ योधयोर्युई को 'जयी स्यादित्याह। ककारादि- जकारान्ता वस्तथा पञ्च खस्वराः कखगघचछजझटठडढ- तथदध अ इ उ ए श्री एते सिते शुक्लपचे बलिनः स्य :। शेषा धनपफबभमयरलवशषसह भाई ऊ ऐ श्री एते सर्वे सितेतरे कृष्णपक्षे बलिन: स्युः ॥ एकस्वर इति ॥ यत्रोभयः स्वरः पृथक्पत्तयोर्वर्णानामादौ भवति तत्र पक्षवलं ग्राह्य शुक्लकणविभेदतः । यथा कर्मुघर्मुरमुकयो- रेकपक्षाक्षरयोर्नामादिवर्णखरः ककारः शुक्लपक्षे वकारः कृष्ण- पक्षेऽस्तीति तत्र पक्षे तो प्रत्येक जयिनी शक्कलष्णभेदादिति स्वरक्यया वाचा एकपक्षान्तरान्यतरतामाह ॥ एकपक्षाक्षर इति ॥ इयोर्योधयोरेकपक्षाक्षरयोर्नामादिवर्णखरः ककारः । एकत्तदा शुक्लपक्षे गौरो गौरवर्णः । अपर कृष्णपचे सष्णवर्णः श्यामवर्ण: निथित जयति यथा कर्मुर्गौरवर्णः धर्मुः मितेतर: श्यामवर्ण: स्वरथोभयोरेकोऽकारः पञ्च- कञ्च तत्र कर्मुरित्वेन शुक्लपक्षे जयो तदितरश्यामवर्णत्वात् कृष्णपक्षे जयोति। यस्मिन्निति ॥ यमिन् एकपक्षाक्षरे एक एव स्वर: योधी गौरी कृष्णी वा स्वदीर्धी भवतः तव यदि कबो यो वर्णखरे लिखनमेष वरासवाक्षरः सन् : एक:

·प्राणतोषिणी। तदा जयी भवति। यस्तयोर्दीर्घः स यदि स्वराजवाक्षर- स्तदा जयो भवतीत्यर्थः । प्रमाणेति ॥ प्रमाण खादि नामजास्या वर्णा गौरवर्णादयः। नेपामैक्य समता योधयोर्यदि भवति तत्र यायिस्थायिविभेदतो युद्धबल नेयम् । एतदेव व्यतीतत्य व्यवस्थापयति योधयोरिति । योधयोः सर्वभेदन प्रमाणादिना पूर्वनोककथितेनेक्ये समतायां यूनि मारके च खरे उदित सति यायी प्रथमोचतो जयो। तथा तेनैव प्रका- रेप वाले हई मन्तिमे मृते च स्वरे स्थायी प्रतिवादी नयी । बासतिथिनयोपरिस्थिते सप्ताचरेवचरभेदेन तिथिषु प्रत्येक फलमाह आयतिथेरिति। प्रतिपत्पष्ठेरकादशीनामुपरि अक- इडधभब इति सप्ताचराणि सन्ति । तेषां ता एव तिथयो बालास्तासु प्रायतिथेः प्रतिपदस्तयोवर्षा अकारककारछकाराः एवं शेषयोः पाठये कादश्यो? वौँ मतौ। ततः पष्ठयां डकार- धकारी एकादश्यां भकारबकारी एवं तिथिखरे तिथिनये वर्णमहमा जेया॥ वर्णतिथ्यादोति ॥ एवं यस्यास्तिथैर्यो वर्णस्तस्य सा तिथिर्भवति । तदायेकाद्यनुक्रमेण तिथित्रयस्य यमहादिस्तथा भूतिरिति मासवयं यस्य ककारस्य प्रतिपजन्म- नानी पठाहादिनाम्नी एकादशी मृतिनामिका। पत्र प्रत्येक फलमाह श्रीजन्मनीत्यादि ॥ इति स्वरप्रकारविशेपनिणयः॥ अस्मिन् दिने पुरुषस्य किं फलं स्यादिति स्वरमदेन विचा- रयवाह यदुतामिति । तदहं दिनफलं स्वरादकारांदिवरात् मात्रादिनामका दिनफलं वक्ष्ये । कीदृशं पुगां धर्मादिप्रका. शनं पुसामित्यु पलक्षणम् अन्य पामपि यद नामले नामलादौ तन्मे गुरुप्रसादतो गुरूपदेशाज्ञातम्। प्रकारमुपदर्शयवाह योगेति ॥ योगखरपिण्डखरराशिखरजीवस्वरग्रहवरवर्णख. रनक्षवखर मात्राखरास्तान् अष्टौ खरानाम उत्याद्य स्थापयेत् ·प्राणतोषिणो। तिय्यकपक्तिक्रमेण लिखेत् । तस्येति ॥ तस्य योगखरादेरध- स्तात् हादयाम्दादिकालजान् हादशाब्दादायनत्मासयक्षदि- नघटोसम्भवानष्टौ खराबामादौ लिखेत् कथम्भू तान् खरभी- गैन समायुक्तान् स्थूलकमेणान्तरोदयमानेन च विशिष्य सहि- तान् । मोगमाइ भोगाथैकादशांशकः स्थूलमानं प्रत्ये कमेकाद- शेन यो भोगः प्राप्यते वर्षादि यो यस्मिन् यः स भोगोत्पत्ति- रित्यर्थः । यथा द्वादशवार्षिके वर्षमेकमादौ दिनइयं लोका. धिनाडिका अष्टत्रिशत् १।९।२।४३ । तत्पलानि चेत्यादि यथायथमष्टानोकानीति तत्रैव योगस्वरादिकान्तखराणां खराधिकवरेषु बालादिव्यवस्था। यथोत्तरेति ! स्वरवेदिभि- रेत खरा यथोत्तरबला ज्ञातव्याः । के ते योगादिका मात्रान्ता अष्टौ नामना नामत उत्पादिता तथा तेनैव प्रकारेण फलो- दयावापि हादशाब्दादिका घटीपर्यन्ता सवयोदिता यथो- त्तरबला ज्ञातव्याः । यथा योगस्वरात् पिण्डवरो बली पिगडा- वक्षनखर एवं क्रमेणापि तथा हादशाब्दिकखराहार्षिको वार्षिकादयनखर एव क्रमेणाग्रतोऽपि ज्ञातव्यमित्यर्थः ।। प्रकारादीति ॥ अकारादिक्रमात् अ इ उ ए पो एव क्रमेण लिखित्वा तदधस्तात् वेदायत्वारस्तत्प्रमाणिका- यत,महमा विन्यस्य स्वरमविशेषोपका मता स्वीकृता इत्यर्थ । प्रयोजनन्तु अस्थाष्टस्वरेषु प्रत्ये कमत एव चतुःसहया- विन्यासः गभाशुभकोटिइये विभास्यत इति पूर्वप्रतिज्ञाताना नामजाष्टस्वराणा हादशान्दिककालनां बालाद्यवस्था सूचयन् कुत्तः क्लव सा चिन्तनौयेत्याह योगादिति। योगात् योगस्व- रात् बान्नभूतात् हादसवर्षे बालाद्यवस्था: स्युः । अयमर्थ: हाद- मवार्षिकखरे य: स्वरोऽकारादियु उदितः स योगस्वरमानम विनत्य बानादिखरै स्थले विशिष्यान्तरोदये सूक्ष्मे व्यवस्थाप- ·प्राणतोषिणी। ८०८ नोय इति एवमग्रेऽपि सप्तावस्था: कथिता वाला बोहव्याः॥ सद यथा पिण्डत: पिण्डस्वरादाब्दिक वार्षिकस्वराइवरात् সঘন স্বল সন্ধৰজন্ধয়রিমি হীন্মিলন तुखरानीवखरान्भासखरे अवस्था बालाद्यवस्था ग्रहात् ग्रह- खरात् पक्षखरै वर्णात् वर्णखरातिथिवर मानाखरात् घटी. स्वरे बालाद्यवस्था चिन्तनीयेति ।। हादशाब्दिक इति॥ अकारादिस्वरे अउ ए मो एवंरूपद्वादशाब्दिककाल: समयः स्थितः स यदि पवावस्थास शुभ: स्यात् पञ्चावस्थासु अकारादिक्रमस्थितामु अशुभदी निषिद्धफलदः अन्तरोदयक्रमण न स्यात् तदा शुभः स्यात् अवस्थास पञ्चावस्थास खरोदयवर्यमामदिननाड़ीयलरूयास न शुभः स्यात्तदा शुभो न स्यात्। यहा पञ्चावस्थाशुभोऽपि पञ्चावस्थायां बालादिक्रमेण वर्षमासदिनेत्यादिक्रमेण शभोऽपि यदि दिनचर्यायां कथितप्रकारणाभट्रकराशिरवशिष्यते तदा शुभो न स्यात् । यदा पञ्चावस्थाशभः पञ्चस्ववस्थासु अशुभ: शुभ- ग्रहः न शभोऽशुभग्रहः स्यात् तदा फल वाच्य परिशेपक्रमेण इत्यभिप्रायः। यथा ये बालादिसरा अन्तरोटयगतास्त पा- मस्तराशिपतिराम: शुभय तदुपरिस्थितखरेषु विंशोपकार परिकल्पा शुभाशुभकोटियाङ्गमालिख्य स्वल्पस्य बहुषु पात- नात् परिशेपेण यदि शुभग्रहराशिस्तदा शुभं अन्यथा अशुभ सामान्यतो ज्ञात्वा विंशत्येवादिप्रकारेण वर्तमानखरं निरूप्य तदधःस्थग्रहवशेन फलं वाच्यं परिशेपे शुभग्रहकोटि: विंशत्ये- त्यादिक्रमेणामकोटिस्तदा मिश्रफलं वाच्च परिशेपे तु शुभ- ग्रहकोटिस्तदा मियफल वार्थ लामालाभौ धातुमूलजीवाधि- पग्रहवशेन तत्तद्रव्याणामिह परिपाटो चिन्तनोया। प्रागुन- दिनफलव्यवस्थायं बालादिषु व्यवस्थामा स्वराविति । इहास्तमी ·८१० प्राणतोपिणी। वृद्धमृतौ खरो दुष्टो निपिङफलदौ तथा बालापूर्वफल बालखर प्रथमाई तथा दुष्टमित्यर्थः । शेपं साईदयं बालोत्तराईसहित. कुमारयूनोरिति तत्र इत्यनेन प्रकारेण शुभाशभं नेयम् । द्वादश इति । स्वान्तरोदयसंस्थिता ये हादशवार्षिकाद्या अष्टौ ते शुभाः बालोत्तराई कुमारयुवान: स्वरा विंशोपसास. हिता एकत एकट्रेशे स्थाप्या अशुभा बालपूर्वाई मृतावस्वरा विंशोपका: स्थाप्या: । विंशोपका: प्रत्येक कुमारादीनां चत्वारः । बालो मिश्वफलत्वेनोभयत्र विसङ्ख्या तत्र प्रथमाईसमये अशु- भदिः ॥४२॥ उत्तराईसमये शुभचिः ॥४२॥ शुभाशुभेति ॥ शुभरू- पस्याशुभस्वरूस्य च राशियुग्मस्य मध्यतः एकस्मादस्मिन् पातिते शेषे शुभराशयः शुभराशी वा स्वरूपं तहिनजं फलं भवतीत्यर्थः । रोगादिकस्य फलं कुतो या स्यादित्याकाझायामांह विंशत्ये तिा शेषे पातितशेपे विंशत्या ताडिते गुणिते चतुःपष्टिविभाजिते चतुःपध्या हतभागे लब्धं तत्तत्र तेषां मध्ये विंशोपका: शुभाः शुभप्रकाशकाः । यथा एकलाभे योगत: हिलामे पिण्डतः एक- मष्टपर्यन्त न मावान्तात् फलम् । तत्तत्कथितादिति पञ्चस्व रेषु प्रत्येक चतु मडगा विन्यस्य विंशतिसद्धा भवति तेन विंशत्या गुणः योगादिमात्रान्ता स्वराणामष्टसंहगा हादशाब्दादिघट्य- न्तस्वराणामप्यष्टसया अतोऽष्टाभिरष्टगुणनाच्चतु पष्टिमङ्ख्या भागहारकत्यभिप्रायः॥ चतुःपक्षविभाजिते इति नेत्रपाठः । तत्र मन पसापाला भामो अाखा इति। योगादिसडयालाभे एकादिक्रमेण कुतः फलं स्यादि. च्या ॥ योग इति ॥ योगलब्ध एकमयालाभे स्वक. ममतः स्वव्यापारात् पिण्डे विसङ्ग्यालाभे रोरात् स्वकी- याटेय भे नक्षत्र तत्सहयालधे सुहन्जनात् राशी पतु सहारातो 'लधे स्वकुलतः स्वकुलजनात् जोवे पञ्च. ।

·माणतोषिणी! ८११ सड्याती लधे स्ववित्तात् स्वधनात् स्वचित्तादिपाठे स्वमानसात् सुखं दुःखं वा भवतीति । महतो ग्रहे स्वसहयातो लब्ध रिपोः शत्रुजनात् ग्रहत इत्यत्र सर्वे भक्तिकष्टमिति । वर्णे सप्तसहयातो लब्ध वखामित: सेव्यात् सर्वेषामष्टमहतो लब्धे अष्ट- लब्बायां स्त्रीजनात् शुभं फलं अशुभं फलं वा भवतीति प्रकार: सामान्यतः प्राप्तोऽईव्यक्तीकरणाय लिख्यते । यस्य देवदत्तादि- नानो दिनफलं जातमिप्यते तन्नाम्नो मात्राद्यष्टस्वरानुत्पाद्य व्युत्क्रमेण योगस्वरमुपक्रम्य मात्रान्ता तिर्यक्रमेणालिख्य द्वादशाब्दिकघय्यन्तान् स्व लक्रमेण विशिप्यान्तरोदयक्रमेणाष्ट- खरानुत्पाद्य तदधोऽनुक्रमेण लिखित्वा तव योगस्वरादित: प्रत्येक बालकुमारादिव्यवस्था विधाय पञ्चवरविंशोपकं प्रत्येक चतुःसहाव्यवस्थितमव लिखेत् । तद् यथा वालोतराईसमये इयं कुमारे यूनि च प्रत्ये के चतुश्चतुः कृत्वा शुभराशिं परि- कल्या लिखेत् । बालपूर्वाई समये इयं वृई मृते च चतुयतु सकाममकोटौ लिखित्वा गुभाशुभराश्योरन्तरे यत्रावशिष्यते तबामसदृशं फलं भवति । तत्र यदवशिष्यते तविशगे सङ्गगण चतुःपध्या हरणात् याल तत्सख्यायोगादिपु ते भुक्तस्वराः तदु- त्पत्तिज्ञाना| सकलसाधारणाधिकशत १०. शकवर्षीयशुक्ल- प्रतिपदि हादशाब्दाद्यष्टखरा: स्वान्तरोदयस्था गतगम्यरूपा: पूर्व लिखिताः। तथा दिनदर्शनार्थं लिख्यन्ते यथा श्रीरामतोषण- नाम्नी मावायष्टखरा व्युत्क्रममा योगादिकाः यद्यम्यादी योगस्वरादिवादशाच्छादिस्वरूपेत्पत्तिस्तेन प्रथमत एव स्वरा व्यवस्थापयितुमर्हति । तत्रापि मावादिस्वरसप्तकव्यवस्थाव्यति- रेकेण तावस्था न भवतीति शेये तथ्य कथनमिति तात्पर्य म् । अत्र द्वादशान्दावन्तरोदये योगस्वराघवधिकबालादिकव्यव. स्थाया योगस्वरकारस्तदवधिको हादशाब्दे उदितकारी बाल- ।

·प्राणतीषिणी। स्तस्योत्तराई मिति शुभराशौ हिसंख्यापिण्डस्वर एकारस्ताद वधिको वर्ष उदितकारो वृद्धस्तस्याशुभकोटी चतुःसंख्या। नक्षत्रस्वरकारस्तदवधिकोऽयने उदित एकारो युवा शुभराशी तस्य चतु:संख्या। राशिस्वरकारस्तदवधिक ऋतौ उदितकारी बालस्तस्योत्तराई मिति शुभराशौ हिसंख्या। वस्वरोकारस्तद- वधिको मास उदितकारः कुमारस्तस्य राशी चतुःसंख्या । ग्रह- स्वरोऽकारस्तदवधिकः पक्ष उदितः कारस्तस्य शुभराशौ चतुः- संख्या । वर्षखरकारस्तदवधिको दिने उदितकारोऽत्यशुभराशी तस्य चतुःसंख्या। मात्राखरकारस्तदवधिको घट्युदितकारो बालस्तस्योत्तराई मिति शुभराशी दिसंख्या। एतावता बाल- तयोत्तराई त्वेन पटसंख्या कुमारहयस्य चाष्टी यून: कारण चत्वारः व लोकरणादष्टादश १८ । शुभराभौ हत्माष्टौ च बालत्रयस्य मुक्तपूर्वार्दम्य घट ६ । वर्तुलोकरणादशुभराशौ चतु- दशसंख्या १६ । राशियेऽधिकराशेरन्यो राशिः पातनीयः । प्रशते यूनचाष्टमराशेरधिकशुभराशौ पातनादवशेष: । अवशेषण शुभरापिस्थिती फलं शभ स्यात् । षे चतुःसंख्यायां विंशतिगु. णितायां वृत्तं ८० । अत्र चतुःषष्टिहरणालब्धशेषः । एवं द्वितीयो वर्तमान: पिण्डः स्वरः शुभः शुभफलं शरीरं चिन्तनीयं शरीरं मृत्यू पलक्षणं स्वीयजनादित्यर्थः । एवं साधारणे हादशाब्दादि- समयनिरूपितखरेऽपि प्रतिव्यक्ति नामजवराणां बालकुमारा. दिव्यवस्थामुत्पाद्य यथायथं कमाणि दिनफले च कर्त्ता- नौति ॥ एवमिति एवमनेन प्रकारेण विद्वान् पण्डितो ज्ञात्वा शुभाशुभं वा फलं वदेत् । इति श्रीप्राणतोपिण्यां षष्ठे काम्यमाण्डे शिक्षागुरूपदेशलब्ध फलकवालादिचक्रकथनं नाम षष्ठः परिच्छेदः । अथातः सम्प्रवक्ष्यामि चक्र बैलोक्यदीपकम् । विख्यात ·प्राणतोषिणी। ८१३ - सर्वतोभद्र सद्यः प्रत्ययकारकम् । ऊर्खगा दश विन्यस्य तिर्य - खास्तथा दशा एकाशीतिपदं च ८१ जायते नात्र संशयः। प्रकारादिखराः कोठे त्वीपादौ विदिगि क्रमात् । सृष्टिमार्गेण दातव्याः पोडशैव चतुर्भमम्। कत्तिकादीनि धिष्णानि पूर्वाभादौ लिखेडुधः। सप्तसप्तक्रमादेतान्यष्टाविं. शतिसंख्यया। लेख्या अवकहडाः प्रायां मटपवताय दक्षिणे। लयभजखास वारुण्या पसदचलास्तथोत्तरे। वय- स्त्रयो वषाद्याथ पूर्वाशादिक्रमाहुधः। राशयो द्वादश जेया मेषान्ताः सृष्टिमार्गतः। शेषेषु कोष्ठकेप्वेवं नन्दादितिथिपञ्च- कम्। वाराणां सप्तक लेख्यं भौमादिप्रक्रमेण च । रधर्मेष- तुले प्रोक्त चन्द्रस्य हपहथिको। भौमस्य मृगकी च कन्या- मीनी बुधस्य च । जीवस्य कर्कमकरौ मीनकन्ये सितस्य च । तुलामिषौ च मन्द स्य उच्चनीची प्रकोर्तितौ। शन्यवराहु- केत्वाराः करा: शेपाः शुभग्रहाः। क्रूरयुक्तो बुधः कर: - चौणचन्द्रस्तथैव यमिवृक्षे स्थितः खेटस्ततो वेधवयं भवेत्। ग्रहदृष्टिवशेनात्र वामसम्मुखदिक्षिणे। भुक्त भोग्य' तथा क्रान्त विद्द झूरग्रहेण भम् । शुभा- शुभेषु कार्येयु वर्जनीयं प्रयत्नतः। वनगे दक्षिणा दृष्टिामा दृष्टिश्च शीघ्रगे। मध्यचारे तथा मध्या जया भौमादिपञ्चके । सूर्यमुक्ता घटीयन्त्र शीघ्रायाः द्वितीयगे। समास्तृतोयग जे या मन्दा भानौ चतुर्थगे। मन्दाः स्युः पञ्च पठे के प्रतिव- का नगाष्टगे। नवमै दशमे भानो जायते कुरिला गति.। बादशैकादशे सूर्ये लभन्त शीघ्रतां पुनः। राहुकेतू सदा वक्री शीघ्रगौ चन्द्रभास्करी गरेकखभावत्वादेषां सृष्टिवय । सदा । क्रूरा वक्रा महाकराः सोम्या वझा महाशुभा.। स्य: क्रूराथ शीघ्रगाः। घडशा प्रबठाव - । सहजस्त्रमावस्था: सौम्या:

·८१४ प्राणतोषिणी। . धफडा: स्थभजास्तथा । एतत्तिक विक' बिई बिडैः कफनटेः क्रमात् । घडछा रौद्रवेधेन पणठा हस्तगे ग्रहे। धफडा: पूर्वा- पाढायां खझजा भाद्र उत्तरे। रवी शसौ यजौ तत्र डजी चैव परस्परम् । एकेन द्वितीयं बिई शुभाशुभग्रहव्यधे। अवर्णादि. खरो वेधे नैकवेधे योwधः । युग्मखरात्मके वेधे चानुस्वारवि- मर्गयोः । कोणस्थधिष्णायोर्मध्ये अन्त्यादिपादगे ग्रहे । अखरा- दिचतुष्कस्य वेधः पूर्वतिर्थस्तथा । एकादिक्रूरवेधेन फल पुंसां प्रजायते । उहेगश्च भयं हानीरोगो मृत्य : क्रमेण च । ऋक्षे भ्र- मोऽक्षरे हानिः खरे व्याधिमय तिथौ । राशौ बिद्धे महाविघ्नः पञ्चविद्धो न जीवति । एकबिहे भयं युद्धे युग्मवेधे धनक्षयः । त्रिवेधेन भवेङ्गो मृत्य वेधे चतुर्ग्रहे। यथा दुष्टफलाः क्रूरा- स्तथा मौम्या: शुभावहाः। क्रूरयुक्तः पुनः सौम्यो जयः क्रूरफलप्रदः। अर्कवेधे मनस्तापो ट्रव्यहानिश भूसुते । रोगपीडाकरः सौरौराहुकेतू च विघ्नदौ। चन्द्रे मित्रफल पुंसां रतिलाभश भार्गवे। वुधवेधे भवेत् प्रज्ञा जोवः सर्व- शुभप्रदः। स्वक्षेत्रस्थे बल पूष ,पादोन मित्रभे रहे । अई समग्रहे जेयं पादं शत्रु रहे स्थिते ।' क्रूराणां बन्न स्थानवशात् स्वयम् । एतदेव फल ज्ञेय क रैविपर्यये। स्थानवेधसमायोगे यत्सा जायते बल। तत्मदा वैध्यवस्तूनां बलं ज्ञात्वा फल वदेत् । यक्रग्रहे फल दिन विगुण स्वोच्चसंस्थिते । स्वभावजं फल शो नीचस्थाईफलो ग्रहः । तिथिराश्यंशनक्षत्र शुभाशुभेपु कार्येषु वर्जनोय प्रयवतः । न नन्द ति विवाहे च यावायां न निवर्तते । म रोगान्मुच्यते रोगो वेधवेलाकृतोद्यमः । रोगकाले भवेद्वेधः क्रूरखेचरसम्भव. । वक्रगत्या भयेम्म त्युः गोने चाप्य- इदश्च सौम्य- सौम्यः बिद्ध करग्रहेण यत् ।

·प्राणतोषिणो। ८१५ रुजान्वितः । वेवस्थाने भवेङ्गी दुर्गे खण्डिः प्रजायते । कविप्रवेशन तत्र योधाधातच तब थे। यत्र पूर्वादिकाठाया पराश्यादिगो रविः। सा दिगस्तमिता जया तिस्रः शेषाः सदोदिताः। ईशानस्थाः स्वराः प्राच्यां जेया आग्नेययाम्यके । नैऋतस्थास्तु वारखां वायव्यो सौम्यगा मताः । नक्षत्राणि स्वरा वर्षा राशयस्तिथयो दिशः। ते सर्वेऽस्तमिता जया यत्र भानुस्त्रिमासिकः। नक्षत्रस्त रजा वणे हानिः शोक- स्तथा स्वरें। राशौ विघ्नस्तथा मीतिः पञ्चास्तु मरण ध्रुवम् । यात्रा युइँ विवादय द्वार प्रासादहर्म्ययोः । कर्तव्यं शुभं चान्यदस्ताथाभिमुख नरैः । अस्ताशायां स्थित यस्य पुंसो नामाद्यमक्षरम् । स प्रातः सर्वकार्येषु यो दैवहतो नरः। कवी कोट तथा युद्धे चातुरङ्गे महाहये। मा अस्तङ्गता योधा यदीच्छेदिजय रणे। नक्षत्रे ऽभ्यु- दिते पुष्टिवणे लाम: स्वरे सुखम्। रायौ जयस्तिथौ तेजः पदाप्तिः पञ्चकोदये। प्रनकाले भवेदवि यलग्न कर तदृष्ट शोभन सौम्येमिश्रेमियफल मतम् । ग्रहाविद्धश्च यलग्न फल तस्य स्वभावतः। ज्ञातव्यमीक्षा केन्द्र भाषित यञ्चरादिकम् । करैरुभयती बिदा यस्याक्षर तिथिस्वराः। राशिर्धिष्णाञ्च पश्चापि तस्य मृत्यु न संशयः । मण्डल' नगर ग्राम टुर्ग देवालय पुरम् । रोमय. स्थिते वेधे विनश्यति यथाक्रमम् । कृत्तिकादिहित्रिकर्वे करवेशे च कूर्मतः। सर्वे नाभिस्यदेशाद्या विनश्यन्ति यथाक्रमम् । कत्तिकायां तथा पुष्ये स्वत्याच पुनर्वसौ। वेधे सति कमाइ धो वर्णेषु माहाणादियु। तेल भाण्ड रसो धान्य गजावादिचतुप्पदाः । सर्य महायंतां याति यन यूरो व्यवस्थित. । ऋरवेधसमायोगे यस्योपग्रहसम्भवः । तस्य खेचरैः। O ·सर्वदा। करी ८१६ प्राणतोषिणी। मृत्यु न सन्देही रोगादापि रणेऽपि वा। सूर्यभात् पञ्चम धिषणा जय विद्युमुखाभिधम् । शूलचाटतम प्रोक्तं सबि- पात' चतुर्दगम्। केतुमष्टादश विद्यादुल्का स्थादेकविंशतिः । हाविंशतितमे कल्पस्त्रयोविंशे च वचकम् । निर्धातच चतुर्विशे उक्ताचाष्टावुपग्रहाः। प्रस्थाने विघ्दा: प्रोक्ताः सर्वकार्येषु, जन्मभ वार्म चाधान वैना सामुदायिकम् । साहातिकमिदं धिष्णाष्टक सर्वजनीनकम् । जातिदेशाभिषे- कैश्च नवाधिष्ठानभूपतेः । वैध ज्ञात्वा फलं ब्रूहि सौम्य क्र शुभाशुभम् । जन्मभ जन्मनक्षत्र दशमं कर्मसंनितम् । एक- विंग तथाधानं बयोपिंश विनाशकम् । अष्टादशञ्च नक्षत्र सामुदायिकमंजकम् । साङ्घातिकञ्च विन्जेय ऋक्ष षोडयमेव हि । शरोर राज्यजातं हि नातिनामधनाभिधम् । देशभं देश- नामक्षं राज्याभिषेककम् । मृत्यु ः स्थाजन्मभे विढे कर्मभे केश एव च । प्राधानभे प्रवासः स्याद् विनाशे वर्णविग्रहः । मामुदायिकभेऽनिष्टं हानि. साङ्घातिक तथा। जातिभे कुल- नाशः स्याद् बन्धनच्चाभिषेकमे । देशभे देशभनय क्रूरो वरं शुभैः शुभम् । उपग्रहसमायोगे मृत्य भवति नान्यथा । भयं भगय घातच मृत्यु भङ्गयुता मृतिः ॥ अथात: सम्प्रवक्ष्यामि यदुक्त ब्रह्मनामले । एकाशीतिपदे चक्र ग्रहवेधात् शभाशनम्। क्रू रैरेकादिपञ्चास्ते युधि वेधे फलं नभेत्। तिथिर्धि स्वरा राभिवर्णश्चैव तु पञ्चमः । यहिने विध्यते चन्द्रात् तद्दिने स्यात् शुभाशुभम् । देशः कालस्ततः पण्यमिति त्रीपय निर्णये। चिन्तनीयानि वेधार नि मकालं विचक्षणः। देशोऽथ मण्डलं स्थानमिति देश- निधोथते। वर्ष मा दिनक्षेति त्रिकालेऽपि च कथ्यते । धातुमूनच जीवय पण्यमेवं विधा मतम् । अथ विकत्रयस्यास्य ६ ।

·मिनः पुनः प्राणतोषिणी। ८१७ वश्यामि स्वामिने चरान् । देशैशा राहुंमन्देज्या महलखा- केतुसूर्यसिताः स्थाननाथायन्द्रारचन्द्रजाः । वर्षेशा राहुकेत्वार्किजीवा मासाधिपाः पुनः । भौमोऽस्तु मितो जयचन्द्रः स्यादिवसाधियः । धात्वीशाः सौरिपोतारा जीवेणा जन्दुसूरयः ॥ मूलेशाः केतु क.की इति पण्याधिपा ग्रहाः। Kग्रहा राहुकेत्वा जीवभूमिसुता मताः । स्त्रीग्रही मितशोतांशू सौरिसौम्यौ नपुसको। सितेन्दू सितवर्णेशौ रप्तेशी भौम्यभास्करी। पीतौ सौम्यगुरू कृष्णा राहुकेवर्कजा मता । ग्रहे वक्रोदयो यः स्यादुदये च बलाधिकः । देशादोनां स एवैक: खामिखेटस्तथा मत:। वक्रोदयः स्वहर्येषु पूर्णवीर्यो भवेद ग्रहः । तदग्रपृष्ठगे खेटे बलं वैराशिकं मतम् । उच्चस्थ च बलं पूर्ण नौचांशस्थ बलं दलम् । वैराशिकवशाजे यमन्तरे तु बलं बुधेः। एवं देशादिनाथानां वेधो भयो ग्राहं प्रति । सुहृदः शत्रवों मध्याशिन्तनोया: प्रयत्नतः । स्खमिवसमशत णां वेधाद्देशादिके क्रमात् । भो ग्रहः शुभं दत्ते चेतस्त्रिीकपा दतः । दुष्ट दुष्टग्रहः कुर्य्यादेशहिनिचतुष्पदैः। बिहः पूर्ण दृशा पश्यन् तत्यादेन फलं ग्रहः। विदधात्यन्यथा जेयं फलं दृध्यनु- सारतः । वर्णादिस्वरराशीनां मेषाद्य राशिमण्डले। दृष्टि- वशात् सोऽपि वेधो वर्णादिके मतः । स्वरवर्णाः स्व चक्रोक्तास्ति- थिवेधस्य पीडका: । तिथौ वर्षे च राशी च स्वदृष्ट्या दृष्टि फलम् । अशुभो वा शुभो वापि शुक्रो वैध्यतिथौ ग्रहः । निजफलं दत्ते कृष्णपक्षे तु तइलम् । खेटकस्यांशको ने या पूर्णा दृष्टिः सदा बुधैः । दृष्टिहीने पुनर्वेधे न स्यात् किञ्चिच्छुभाशु- भम् । सौम्यः पूर्ण हशा पश्यन् बिध्यन् वर्णादिपञ्चके । फलं विशोपकान् पञ्च क्रूरथ चतुरो दिशेत्। वैध्यवर्णादिकै यावत् खाने वेधे च यावतो। दृष्टिस्तदनुमानेन वाच्या विंशोपका । सर्व ।

·बुधै। । - ೭ದೆ प्राणतोषिणी। एवं किंगोपका यत्र सम्भवन्ति शुभाशुभम् । तस्मादेवं विधानेन तेषां जयं शुभाशुभम्। वर्तमानाध्य - विशांशकल्पना नेषु च क्रमात् । वर्तमानार्घ्य के दद्यादुत्पाद्य च शुभाशुभम् । देशध्वंस: प्रजापोडा मृतिः प्राणिवधस्तथा। यत्र दृष्टिस्तु तत्र स्याद दुर्भिक्ष मण्डले स्फुटम् । अकालेऽघि फलं पुष्प वृक्षाणां यत्र जायते। स्वजातिमांसभुनिश्च दुर्भिक्षं तब रौरवम्। परचक्रोगमस्तत्र दुर्मिक्षश्च स्वराज्यके। ऋती विपर्य यो यद दुर्भिक्ष मण्डले भवेत् । भूमिकम्पो रजःपातो • रक्तपातच जायते। देश सर्वसुखोंपेते वेधादयॊ भवेड्यम् । दोपो यथा ग्रहस्थान्तरुद्योतयति सर्वतः। तस्य दं सर्वतोभद्र- चक्रं ज्ञानप्रकाशकम् ।। अस्य व्याख्यानं प्रक्रिया मतयोध्यते ऊंईगेति । पुर्वपथिमक्रमेण रेखादशक विन्यस्योत्तरदक्षिणक्रमेण पुन- स्तत्र रेखादशकं न्यसेत्। एतेनैकाशीतिः कोष्ठकानि भवन्ति । तत्र कोष्ठे ईशानादिकोणकोष्ठेषु सृष्टिमार्गेरणादावी. शानकोणे ततथाग्निकोणे ततो, नैर्ऋते सतय वायव्ये एवं चतुराहत्त्या अंकारादिस्वरान् लिखेत् । पूर्वदिगवधिसप्तसप्त- क्रमण कृत्तिकादोन्यष्टाविंशतिनक्षत्राणि चतुर्दितु प्रथमयंती 'लिखेत् । तदधःपत्तो अवकहेत्यादिवर्णविंशतिकं तदधः- पंको पादिराशिद्वादशकञ्च लिखेत् । अवशिष्टकोष्ठपञ्चके नन्दादितिथिपञ्चकं लिखेत् । तवेशाने अ उ ल ओ इति वरचतुष्कम्। आग्नेये आई टु श्री इति स्वरचतुष्कम् । ने ते इ ऋ ए अंति खरचतुष्कम् । वायव्य ई ऋ ऐ श्रा इति स्वरचतुष्कञ्च लिनेत् । ततः पूर्वदिशि प्रथम पंतौ कृत्ति- कादोनि सप्त ऋक्षाणि हितोयपतौ अवकहडेति। तीयपंक्ती पमिथुनकर्कटेति । तदध.कोठे नन्दादितिथिञ्च लिखेत् । ततो ·प्राणतोषिणी। ८१८ दक्षिणदिशि पूर्ववत् पंक्तिक्रमेण मघादीनि मटपवतेति सिंह- कन्यातुनेति भद्राञ्च लिखेत् । पश्चिमायां दिशि पूर्ववत् तत्र नन्दाकोठे रविमण्डली भद्राकोठे इन्दुवुधी जयाकोठे गुरु रिकाकोठे शक पूर्णाकोष्ठे शनिं लिखेत् । ग्रहाणां बलविज्ञानाय उच्चनीचस्थानमाह रवमप इत्यादि ॥ ग्रहाधीना हि सकल- शुभाशुभचिन्लेत्यती ग्रहाणां क्रूरमौम्यत्वैमाह भन्यति। शनिरविराहुकेतुमङ्गलाः क्रूराय बवगुरुशुक्राः शुभाः। बुधस्तु :रयुक्तः पापः । एवं क्षीणचन्द्रः क्षीणस्तु ज्योतिषे । कृष्णाष्ट- मोदलादूई यावत् शुक्लाष्टमीदलम् । तावदेव शशी क्षीणः पूर्ण: स्यादन्यत: शशी॥ इति । एतत्कथनप्रयोजनमाह यस्मिन्निति । यत्र चक्रे ग्रहाशयनचत्रस्य वामसम्म खदक्षिणक्रमेण नक्षत्रेण मह वेधत्रयं भवेत् । भुत्ताग्रहाययनक्षत्रे पूर्व भोग्य तमक्षवात् परम् आक्रान्तं ग्रहेणाधिष्ठितम् । तत्र कर्म न कर्तव्यमित्यर्थः ॥ दृष्टिफल कथयति वक्रगेति । मङ्गलादिग्रहपञ्चके वक्र- गामिणि सति दक्षिणा दृष्टिातव्या । अत्र दक्षिणवेधफलं पायं शीनगामिणि वामदृष्टिमिवेधफलं वाच्यम् । मध्यचार प्रलतगतौ मध्या स्म्मखे दृटिया तत्र समासवेधफलं वाच्यम् । ग्रहाणां वक्रशीघ्रादिसमयमाह सूर्य युक्त इति । सूर्येण सह एकराशिस्था ग्रहा अशविशेषे अस्ता भवन्ति। उताच ज्योति- माले। सूर्य चुक्ता अधिनराशि गाता उरिताः स्युः । सूर्य हितोयगे ग्रहाकान्तराशरग्रिमराशिगते मूर्ये तु ग्रहाः शीघ्राः शीघ्रगतयो भवन्ति। एवं क्रमेण टतीयराशिगे सूर्य ग्रहाः समाः प्रक्षतगतयो भवन्ति । चतुर्थे सूर्ये मन्दायक्रपूर्वसम- गतयो भवन्ति । एवं पञ्चमराशिगे सूर्यपि सप्तमाष्टमराशिग सूर्य ग्रहा अतिवागतयो भवन्ति । एवं नवमदशमराशिगे सूर्य ग्रहाणामकुटिला सहजा गतिर्जायते । एकादशहादा- ·तथाच ६२० प्रणतोषिणी। राशिगै सूर्ये ग्रहा: शोघ्रगतयो भवन्ति । एषा वक्रशीघ्रादि- गतिस्तु मङ्गलादिपञ्चकानामेव । अन्येषां गतिविशेषमाह राहुकेतू इति । राहुकेतुचन्दसूयाणामेकगतिस्वात् सदा दृष्टि- त्रयं वामदक्षिणमध्यदृष्टिः सदैव भवति। क्रूरा इत्यादि । शन्यादिग्रहा वक्रगतयः सन्तो महाक्र्रा एवं सौम्याः शुभ- ग्रहा वक्राः सन्तो महाशुभा भवन्ति । तथाच सयोः शुभाशु- भयोर्वक्रगत्यो ध्यनुक्रमेण शुभ विरुद्धञ्च फलं भवति । जगत्या प्रकृतगत्या स्वभावे खराशी स्थिता वक्रा वा उभय- थापि सौम्या: शुभग्रहा महाशुमा भवन्ति। एवं सौम्या: कराच ग्रहाः शीघ्रगाः सन्तोऽपि शुभा भवन्ति । क प म द इत्यक्षरचतुष्टये बिड़े सति घड छेत्यक्षरत्रिक ष ण ठेति ध फ डेति त्रिक थकति त्रिकं यथाक्रम बिद्ध भवति । घकार बिड़े धड छेति वर्णवयं विद्धं भवति । एवं पकारे बिद्धपण ठेति वर्णत्रयं भकारे बिद्ध ध फ डेति वर्णवयं दकारे बिर्द्ध ध म ति वर्णवयं क्रमेण बिई भवति । प्रा नक्षत्रे बिहे सति क घ ड छेति वर्णचतुष्क बिद्धम् । एवं हस्तानक्षत्रे विद्धे प प ण ठेत्यक्षरचतुष्क पूर्वाषाढ़ानक्षत्रे बिहे भ ध फ डेति वर्णचतुष्क उत्तरभादनक्षत्रे बिद्धे द थ ध अति वर्णचतुष्क क्रमाद विद्धं भवति । रवावित्यादिवचनोपात्तौ एकविभक्त्यन्ती यो हो ही वर्णी स्त: तयोममध्ये शुभाशुभग्रहरेकस्मिन् बिहे मति अपरमपि बिद्घ भवति । एवमनुखारविसर्गयोरेकस्मिन् विद्वेऽपरमपि॥ कोणस्येति ॥ कोणस्थनक्षत्रयोः भरणीशत्तिकयोरलेषा. मधयोविभाखानुराधयोः थवणाधनिष्ठयोरन्त्याद्यपादगते पहे सति प्रत्ये कमकारादिवरचतुष्क षु पूर्णातिथेः पञ्च मौदगमीपौर्णमास्यमावस्यानां वेधी भवति । यथा भरण्य ..

·प्राणतोषिणी। ८२१ अन्त्यपादे कृत्तिकाया पाद्यपादे यदि ग्रहो वर्त्तते सदा अका- रादयः स्वरायलारो बिद्धाः पूर्णातिथ्या सह भवन्ति एवमन्ये- प्वपि कोणेषु जयम् । एकेत्यादि। एकक रपेधे उद्देगः दिवेधे भयं विवेधे हानियतुर्वधे रोग: पञ्चवेधे मृत्य:॥ ऋक्षे- त्यादि। पापग्रहेण ननवे बिड़े सति धमो बुद्धिभंशः । अन्यत् सुगमम् ॥ युद्धे विशेषमाह एकति । नामवर्णादिके एकपापेन बिद्धे युद्धे भयं हाभ्यां धनहामिस्त्रिमिभङ्गचतुर्भिर्म- त्य रित्यर्थः । शमग्रहफलमाई यति ॥ अत्यादि ॥ भगुसुतो मङ्गल: सोरिः शनिः । चन्द्रेत्यादि। यदि चन्द्रः क्षीणस्तदा पायफलं यदा पूर्णचन्द्रस्तदा शुभफलं सर्वप्रकारेण शुभफलदः । ग्रहाणां यादग्बलं ताहक् फलं स्यादिति बलं दर्शयति वक्षेत्रे इत्यादि सुगमम्। इदञ्चति 'स्थानबलं शुभाशुभग्रहाणां तुल्यम् । फलन्तु विपय्य येण ज यम्। यदा पापग्रहः पूर्णबल- स्तदा फलं मन्द यदा शुभग्रहः पूर्णबलस्तदा अतोव शुभम् ।। तिथोत्यादि ॥ तिथिराशिनवांशक्रमण नक्षत्रञ्च यत् का रग्रहेण् विद्ध यत्तहज्य तब शुभकम्मे न कर्तव्यमित्यर्थः । वेधफल- माह न नन्दतीत्यादि सुगमम् । बिद्धनक्षत्रादी राजा दुर्ग कृते खण्डिः खण्डन जायते तस्य भङ्गो भवतीति तात्पर्य्यम् । कविड़ाकारोति प्रसिद्धस्तस्य तस्य प्रवेशनं विद्धनक्षत्रदिक्कत- दुर्गे भवति । एव तत्र कोठे कृते योधानामवधातश्च । अव तु यत् सेनाङ्गनामायवर्णो बिद्धपुरुषस्य दुर्गादेर्वा पापग्रहविदो भवति इत्यप्यूधम् । यति यत्र पूर्वादिदिशि तपादिविराशिमो रविभवति सा दिगस्तमिता नेया इत्यर्थः । शेया दिश उदिता भवन्ति। ईशानेति ॥ ईशानदिकस्याः स्वराः अउ ल ओ एवं रूपाथत्वारः प्रायां तत्र स्थिता ज्ञेयास्तसामस्तमि- तायां तेऽप्यस्तमिता नया इत्यर्थः । एवमन्यत्र नक्षवापीति

·No text on this page.

·प्राणतोपिणी। ८२३ । शुभं पापबिडे अणुभं मिटे मिथफलम्। मतान्तरें, त्वन्यवेधे नापि यदाह वराहः । पूर्वावयं सानलमग्रजानां राजान्तु पुष्येण सहोत्तराणि। सपोणमैव पिलदेवतच प्रजापतञ्च कृषीवलानाम् ॥ प्रानित्यहस्तामिजिदखिमानि वणिग् जनानां प्रवदन्ति भानि । मूलत्रिनेवानिलवारुणानि भान्युग्रजाते; प्रभ- विष्णुतायाम् ॥ सौम्येन्दुचित्रावसुदेवतागि सेवाशनस्वास्यमुपा- गतानि । सर्प विशाखा श्रवणाभरण्ययाण्डालजातेरपि निर्दि- शन्ति ॥ तौल्यमिति तौल्य' तुलनाईट्रव्यं भाण्इं रत्न रसो मृततेलादि। धान्य शस्यं महाध्य तामधिकम्यूनतामित्यर्थः । शुभवेधे सुभिक्षमिति। फरवेध इति सुगमम् ॥ उपग्रहमाह सूर्य भादिति सुगमम्। नाडीनक्षत्रमाह जन्मनि भेति । इदं नक्षत्रपटक सर्वजनसाधारणं ज्ञातव्यम् । जातिभमुक्तम् । देशभं देशनामाद्यक्षरेण शतपदचन ज्ञातव्यम् । यस्मिवृक्षे राजोऽभिपेको भवति सन्नचत्रमभिषेकमम् । तत्र क्रूरवेध. फलमुक्त शुभफलं वाच्यम् । तिथिरिवि यस्मिन् दिने शुभाशुभ- वैधे सति चन्द्रवेधेन तबिध्यते मिथ्यादिपञ्चकेषु यत्र यदा चन्द्रवेधस्तदा तस्य कथितफलं वाच्यम् । तिथ्यादिपञ्चके विद्ध चन्द्रयोगो यदा भवेत् । तदुक्त फल तदा वाच्य तहिने ग्रहसम्भवम् ॥ देभ इति॥ पर विक्रय- द्रव्यम् । धातुरिति धातुः ब्रादिथियन्तः । मूल इक्षादि. गुल्मान्तम् । जीवो मनुष्यादिकोटपर्यन्त; । देशत्यादि राहुश- निवृहस्पतयः देशवसः। केतुरविशुका मण्डलेशाः । चन्द्रमण्ड- लबुधाः स्थानपतयः । राहुकेतशनिवहस्पतयो वर्षाधिपाः। रवि- भौमबुधशुक्रा मासाधिपाः। चन्द्रो दिवसाधिपः । शनिराहुकुजा धावधिपाः। बुधचन्द्राहस्पतयो जोवेशाः । रविकेतुशुक्रा मूलेगाः। राहुकेतुरविजीवमङ्गलाः पुरुषाधिपाः। शुक्रचन्द्रौ ·2२४ प्राणतोषिची। 1 । । ORN स्त्रोग्रहो । शनिबुधौ नपुंसको। रहे इति। एह खरहे खखराशौ यथा सिहे सूर्य इत्यादि वक्र भुत्ता शिषु पराकृत्य गमने वहम्येषु स्वग्रहेषु तत्पूर्वपररहेऽपि पूर्णबल इति वैराशिक बलम् । इच्चेति दलमईम् । अन्तरे उच्चनोचमध्ये वैराशिकवशादनुपातेन बल नेयम् । अनुपातो यथा। उच्चा- वधिप्रतिराभित्रिशाशके प्रत्येकं दस दश विकला हानिरव नोचावधिप्रतिराशिवि शांशके प्रत्ये कं दश टन विकला हद्धि- रिति। एवमिति । तत्तत्प्रभुत्वविषयकदेशादौ वेधचिन्ता कार्या इत्यर्थ । एवं गृहं प्रति वेधका ग्रहा: के मुद्दद, के वा शत्रवः के वा मध्या प्रति चिन्तनीयम्। यथा । मण्डलस्वामी सूर्य: तस्य मित्राणि चन्द्रकुजगुरव । र्यदि मण्डल बिहं तदा शुभफलम् । सौम्यो बुधस्तस्य वेधान निषिई शनिशुक्रौ शत्र, तयोर्वेधाविरुद्धफलमेवमन्येष्वपि नेयम् । खमियो ति देशादिके देशमण्डन्नपण्ये स्वस्य मित्रस्य समस्य शत्रोच वेधात् शुभग्रहः शुभफल ददाति चतुस्त्रिद्देोकपादक। तथा च स्ववेधे पूर्व मित्रवेधे यादीनं समवेधेऽई शत्रुवेधे पाद फलमिति। दुष्ट- ग्रहो विरुद्धफलं दत्ते तथा च स्ववेधे पादफलं मिनवेधे अईफल' समवेधे पादोन शव वेधे पूर्णम् । बिमिति विद्धराशि पूर्णदृष्टया पश्यन् यद्राध्यक्षरयदा बिदम् करोति तदा पादेन फल विदधाति दृष्टानुसारतोऽत्र विपरीत- क्रमो यथा । पूर्णदृष्ट्यात्र कपालफल तथा पाददृष्ट्या पूर्ण फलम् । अदृष्टया पादवयं पादत्यहृष्टया अर्दम् ॥ वर्णेति ॥ मेषादिदा. दशराशिपु वर्ष प्रादिभूतो येषा अ५ उ ए ओ इत्ये तेषां वर्ण- महटनतो रविधंधो वा एवं क्रमेण राश्यंगकव्यवस्थितराशीना ग्रहदृष्टिवशाधफलद सोऽपिवेधी वर्णादिकोमतः। यत्रांशक- वेधम्तव तववाशवर्णस्वरयोरपि वेधस्तवापि फलं बिहनवाशक- ॥

·प्राणतोषिणी। ८२५ रायो ग्रहस्य दृष्टिवशेन । स्वरवर्णेति ॥ एषां ये च वर्णास्त खरचक्रोता नामजाः स्वीयचक्र कथिताः। ककारादिनाम्नः ककारो वर्णः अकारखरः एव स्वखवर्णाः पापग्रहबिद्धाः पौड़कास्तिथिवेधार्यतायाः पोडका एव । एवं तिथौ यो वर्णो यस राशिस्तत्रापि शुभाशुभग्रहवेधात् स्वदृष्टया पाददृष्टिक्रमेण दृष्टिज फल जयम्। अशुभेति ॥ पापग्रहः शुभग्रहो वा शुक्लपक्षे तिथिवेधं कुर्वन् सर्वं स्वकीयफल' दृष्टिकल्पित दत्तं कृष्णपक्षे तु तदर्डमिति। खेटेति। ग्रहस्य अंशके पूर्णा दृष्टि: पण्डितैः सदा चिन्तनीया यतो दृष्टिहीने वेधे पुनः किचिदपि शुभाशुभफल न स्यादिति हेतुगर्भण योजना । सौम्य ति । एवं प्रकारेण वर्णादिपञ्चके वर्णस्वरक्षराशि- तिथ्यात्मक बिद्धे सति ग्रहो वेधकः शुभाशुभफल दत्ते । सोम्य इति ॥ दिशि सवतोभट्रचक्रपूर्वादौ वर्णादिपञ्चके पूर्णदृशा पश्यन् बिध्यन् पञ्चविंशोपकान पतितपाद पञ्चपञ्च- विंशोपकसंजक फल शुभग्रहो ददाति । क्रग्रहः प्रतिपादं चतुर्विशोपकान् फल' ददाति । वृपादिराभित्रये अवदहडा- वर्णाः कत्तिकादीनि सप्तमानि सिंहादिनये मटपबमा वर्णा मंघादौनि सप्तमानि हचिकादित्रये णपभजखा वर्णा अनुराधा- दीनि सप्तभानि कुम्भादिवये गशदचला वर्णा धनिष्ठाटीनि सप्तभानि एवं नक्षत्राणि वर्णाथ राशीनां नयाः । यदि पश्यन्ति ते खेटा:पादृष्टया प्रकल्पयेत् । विंशोपका: स्युः पञ्चैव प्रतिपाद शुभग्रहः। अशुभैवेदमिता शेयाः पाददृष्ट्या विचक्षणैरिति वेधे इति ॥ वर्यादियञ्चके वेधे यावदुष्टि- बल स्थानवैः च यावती दृष्टिस्तदनुमानेन बुधैबिथोपका वाच्या इति। एवमिति । एवं प्रकारेण यत्राशुभे शुभे वा महे दृयादिबलभेदेन विभोपका व्यवस्थाक्रमेण सम्भवन्ति H ·. ८२६ प्राणतोषियो। शुभग्रहविंशोषका एकव धायर्या अशुभग्रहविंशोपका अपरत धाऱ्याः। तेषां मध्ये परस्पर ये यस्मान्य नास्त अधिक परिशोधनीयाः। शेष यदृश्यं तचिह्नित शुभमशुभं वा फल वाच्यम् । यत्र यावती दृष्टिरित्यस्यार्थो विविय लिख्यते । हितीये दशमे वा वेधे पञ्चविंशोपकाः । नवमे पञ्चमे वा दशविंशोपकाः। चतुर्थेऽष्टमे वा प्रत्ये क पञ्चदश । समसप्तके विशतिः ॥ तथा च दृष्टिकथने ज्योति मास्त्रम् । पादैकदृष्टिद- शमे टतीये हिपाददृष्टिनवपञ्चके च । दिपाददृष्टिथतुरष्टके च सम्पूर्णदृष्टिः समसप्तके चेति! सर्वक्रूरग्रहाणां पादया चत्वारथत्वारो विशोपका जायन्त । इति सम्प र्णदृष्टी पोडविशोपका भवन्ति । एवं' क्रमेण यत्र यत्र ये विंशोपका: गुभात्मका अशभात्मका भवन्ति तत्र शुभग्रहविशोपकान् एकत्रैव परचक्रक्रूरग्रहविंभोपकान् लिखित्वा यो यत्र पतति त तंत्र पातयित्वा अवशिष्टो यदि शुभग्रहस्य तदनुमानेन शुभम् । पापग्रहस्य चेत्तदा अशुम फल भवति ॥ वर्तमानेत्यादि । तेषु विक्र यद्रव्ये पु वर्तमानधान्यादिव्य- मूख्य तवामनक्षत्रस्वरवर्णतिथिराशिभेदेन पूर्वीन प्रकारण विशाशकल्पना अन्योन्यपरिशोधनपर्यन्ता कार्या । ततोऽवशि ष्टविशोपकभागे परिकल्पनेन शुभग्रहादिष्वे कावशेषे विशत्यशो मूल्ये इसति । तद्दिशेपे हो भागो इसतः । एवमधिक चिन्त- नोयम् । यत्र देशादेवर्णादिपञ्चक शुभक रविशोपकशेष एव' क्रमेण एकदिवयादिविशान्तभागान्मध्ये अधिकौक्रियते। मूल्य- मेवाधिक भवति शुभाशुभञ्चोत्पाद्यम् । एवं यवादो पापग्रह- वेधस्तत्राशुभ किश्चिदस्तु वेधादपि चिन्तनीयम् । यत्र देशा- देवर्णादिपक्षक शुभमात्रेण विदं तबातीव शुभम् । यत्र पापमा- तेपा तत्रातीवायभम् । यत्र भूतवेधस्तन दृष्टिभेदेन विथोप- . ।

·प्राणतोषिणी। कान् परिकल्पा शुभाशभविंशोपकाच्छुभमशभफलं वाच्यम् । देश इत्यादि यत्र देशे रग्रहवेधे सति तदृष्टिरधिका कथि- तप्रकारेण सम्पद्यते तस्य विनाशः। एवं तस्मिन् देशे प्रजा- पोडाप्रकारोपदवः । राजविनायो मण्डले च दुर्भिक्षम् । कूर्म- चक्र पापग्रहपोडा यत्र सर्वतोभदेऽपि पापग्रहपीड़ा तस्या- वश्यं देशादेविनाश: प्रजापीड़ादिकञ्च फलं भवति। एतत्- सकलनिमित्तान्युपदर्शयति। अकालेऽपौत्यादि। यत्र देशा- दौ वृक्षाणामकाले पुष्पायुगमनसमयान्यसमये पुण्य फल वा भवति तत्र खजातिमांसमुक्तिर्मनुष्यमांसं मनुथो भुले एव- मन्यजातीयानामपि तत्र रोरवं भयानक दुर्भिक्ष यत्रैव भवति तत्र परचक्रागमोऽपि भवति। सुराजके शोभनराति अपि देश दुर्भिक्षम्। ऋरतोरित्यादि । यत्र देशे ऋतो विपर्यायः अन्यादृशः वामः पौपादिमम्भावितकुहेलिकादिर्कीमादी सम्भ- वति यथा साधारणक्रमे शीतलसमये उष्णता ग्रीपादौ शैत्यम् । अन्यत्तु धर्मवदेतुविपर्ययो वा तवापि दुर्भिक्षं भवति । भूकम्प इत्यादि । सर्वसुखोपेतदेशे वेधात् पापग्रहकतो दीर्घ- भूमिकम्पो रजःपातो धूलीदृष्टिः रक्तहष्टि यं जायते ॥ दीपो यथेति। इदं सर्वतोभट्रचक्र तथा ज्ञानप्रकारकाम्। यथा दीपो रहस्यान्तर्मध्ये द्योतयति । यथा दीपद्योतवशेन ग्रहा- न्तर्वतिट्रव्यज्ञानं भवति तथाम्नात् सर्वतोभद्रचनात् सर्व- विषयकज्ञानमुत्पद्यते । चक्र शतपदं वक्ष्ये ऋक्षांशाक्षरसम्भवम् । नामादिवर्णतो जेया ऋक्षरायंशकास्तथा। तिर्य गूई गता रेखा रुद्रसवया लिखेडुधः । जायते कोष्ठकानान्तु शतमेकं न संशयः । विन्य- स्थावकहडादीनि रुद्रादिविदिशि क्रमात् । पञ्च पञ्च क्रमेणैव शुइवान् नियोजयेत् । पञ्चसरसमायोगादेकैकं पञ्चधा कुरु ।

·८२८ प्राणतोषिणी। कुर्यात् कुपुभुदुस्थाने त्रीणि वोण्यरक्षराणि च। कुछडस्था भवेत् स्तम्भ रौद्र लीशानयोगके। पुषणठो भवेत् स्तम्भ हस्ते आग्ने यसंझिते। भवेद धफटाः स्तम्भे पूर्वाषाढ़े च नैऋते। हथझजा भवेत् स्तम्मे वायव्ये भाद्र उत्तरे। एवं स्तम्भचतुष्कञ्च ज्ञातव्यं स्वरवदिभिः । विष्णरानि कृत्तिकादीनि प्रत्ये कं चतुरक्षरैः। साभिजित्यं शकस्तत्र मतैकं हादयाधि- कम् । यदृक्षांशककोष्ठस्थः क्रूरः सौम्योऽपि वा ग्रहः। सौम्य- वेधे शुभं नेयमशुभं क्रूरखेचरैः। मिर्मियफलं तत्र निर्वधन शुभाशुभम् । यदुक्त सर्वतोभद्रे ग्रहोपग्रहवेधतः । शुभाशुफलं सर्व तदिहापि विचिन्तयेत् । अस्थार्थः। मतपदं कोष्ठचक्रं वक्ष्ये किम्भूतं ऋक्षा- शाक्षरसम्भवम्। ऋक्षस्य नक्षत्रस्य येमाः पादरूपा- स्तेषां यान्यक्षराणि वक्ष्यमाणानि तैः सम्भवो यस्य तत् । तत्तदचरघटितमित्यर्थः । नामादिवर्णेन नक्षत्रसम्बन्धांगो चक्रन्यासमाह तिर्यगित्यादि। रुद्रसंख्या एकादश- संख्याः । रेखा स्तियं गूई गताः पूर्वपथिमक्रमेणैकादश दक्षिणो- तरक्रमेणाप्येकादश लिखेत्। ईशाणकोणमारभ्य पूर्वपत्ती प्रथमकोष्ठपञ्चकेषु अवकहडेति वर्णपञ्चकं शुद्धमकारस्वरमात्रयुक्तं नियोजयेत् लिखेत् । एवमाग्नेयकोणाद्यारभ्य दक्षिणपश्चि- मोत्तरपंक्तियु कोठपञ्चकेषु मटपरतेति लयभजखेति गाद- चलेति वर्षपञ्चकं क्रमेण लिखेत् । अइउएओ इति पञ्चवर- योगेन लिखितवर्णः पञ्चधातः । अइउएपी वविवुवेवो इति क्रमेणाधोऽधो लिखेदिति तात्पर्य्यार्थः । लिखितमध्ये कुपु- भुदुस्थाने अन्यानि वीणि बौण्यक्षराणि कु-लिखेदित्यर्थः । ईमानकोणावस्थितस्तम्भे प्रा नक्षत्रे कुघडछ इति वर्ण. चतुष्कम् एवमग्निकोणे हस्तानक्षत्रे पुषषठेति वर्णचतुष्क ज्ञेयः।

·प्राणतोषिणी। ८२८ नैतकोगास्तम्भे पूर्वाषाढ़ानक्षत्रे भुधफटेप्ति वर्णचतुष्क' वायुकोणस्तम्भे उत्तरभाद्रपदनक्षत्रे हथभाति वर्ष चतुष्कम् । एवं प्रत्येक वर्थचतुष्टयं मात्रादिचतुष्टये व्यवस्थायकस्वरवैदिभिः स्तम्मचतुष्टयं ज्ञातव्यम् । धिणानीत्यादि। न्यस्ताक्षरेप्वकार- मारभ्य चतुर्भिवतुभिरक्षरः साभिजित्सहितानि कृत्तिकादीन्य- ष्टाविंशतिनक्षत्राणि भवन्ति । तत्र प्रतिनक्षत्र चत्वारचत्वारो- ईशा दादशाधिकमतसया भवन्ति । एतेन श्रदउए कत्तिका। भोववीयु रोहिणी । वेवोककि मृगभिराः। कुघडछ पार्दा । केकोहहि पुनर्वसः। हुहे होड पुथा। डिडुडेडो अझेपा। ममि- सुमे मघा । मोटटिटु पूर्वफला नौ। टेटोपपि उत्तरफला नी । पुपणठ हस्ता । पेपोववि चित्रा । व्यवेवोत स्वाती। तितुततो विशारमा । ललिलुले अनुराधा । नीययियु ज्येष्ठा। येयोभमि मूला । भुधफढ पूर्वापाढ़ा । भेभोजजि उत्तरापाढ़ा। जुर्जनोथ अभिजित् । खिखुखेखो श्रवणा । गगिगेगो धनिष्ठा। शोशशिशु शतभिपा । भेशोददि पूर्वभाद्रपदम् । इखमा उत्तरभाद्रप- दम् । देदोचचि रेवती। चुचेचोल अश्विनी। लिलुललो भरणी। इत्यष्टाविंशतिननवाणि ॥ प्रयोजनमुपदर्शयति यदृक्षांशक इत्यादि । क्रूरः सौम्यो वा ग्रहः यस्मिनक्षत्रे स्थितस्तस्मात् पुनस्तिय॑क्रमेण पुसः पुरुषस्य नामाद्यक्षर वैधयेत् । यदीति योजनीयम्। वैध- फलमाह सोम्यवेध इत्यादि। शुभवेधे शुभं पापवेधे वशुभ- मिति। मियः शुभपापैवेधे मित्र शुभाशुभम् । वेधशून्य न किमपोति। सर्वतोमटचक्र ग्रहती ग्रहवेधतो यत् पालमुता तदवापि। पेयोववोति चिवानक्षत्रं तेन रामतोपणनाम्न- चित्रानक्षत्र वतीयपादाथिततुलारागिरवमन्यनाम्रोऽपि नक्षत्रयम् । प्रश्ने जेतु प्रष्टारं दृष्ट्वा ॐ मनयिन्तितवस्तूनां प्रष्ट- ·८३० प्राणतोषिणी। नटाभ्या तस्य भौम शुम रास्येन भाषिणीम् । ता वर्णरूपिणी वन्दे भारती मतवालाम् । इत्यनेन सरस्वती नत्वा मनसा शतधा वाग्भव स्वीयेष्टमन्च वा जवा किमर्थमत्रागतस्त्वं कथयेत्यादि पृच्छत् । तत प्रष्टा प्रथम यद्ददिष्यति 'तस्याद्यक्षरेण लग्ननवाशको ज्ञात्वा ग्रह- वैधषरीन ग्रहदृष्टिवणेन च धातुमूलजीवादिकं वर्णाका- रादिकं तच्छुभाशुभश्च वायमिति ॥ त्रयोदशोई गा रेखास्तिर्यग्रेखास्तथा दश। भवेयु कोष्ठकास्तर सख्यायायोत्तर शतम् । कवर्ग नवधालिख्य कोष्ठके प्रथमेऽष्टमे । हितोये सप्तमे चाया त्रिपष्ठके। यौ वर्गी चतुर्थे घ तथा वर्गच्च पञ्चमे। नवहादशके ताद्यान् शेपे पाद्यान् दिकोष्ठके । चतुरक्षरसयोगे अखिन्यादिक्रमेण च । जेया नवाशका वर्णा मेपादौ राशिमण्डले। बुध चन्ट्र भानु सोम्य सित कुजम् । गुरु सोरि शनि जीव विदध्यात् कोष्ठकोपरि। कोष्ठकाक्षरतो जेययन्द्रस्तत्कालसम्भव । तदधोन फल सर्व लाभालाभ जयाजयम् । इष्टनाया हता धिणा पष्टिभागाप्तशेषके। अश्विन्यादीन्दुभुक्तेन योगात्तत्- कालचन्द्रमा । क्रूरक्षेत्राक्षर चन्ट्रे न शुभ सर्वकर्मसु । शुभ- क्षेत्रे शुभन्त्वे व प्रस्तारे चन्द्रनिर्णय । च त ४ स्त्रि ३ मुनय ७ सूया १२ सप्त ७ नन्द ८ गुणे ३ पव ५ । मासा १२ शैला ७ इना १२ स्तुत्या २४ राशीनाञ्च ध्रुवा इमे ॥ गुणा ३ गैला ७ युगा ४ पञ्च सप्त पञ्च ५ त्रयो ३ युगा ४ । नागा ८ वाणा ५ रसा ६ भूता ५ मासादेरशका ध्रुवा । अशकेनाशक गुण्य ध्र वयुक्तकृत पुन । स्वगुणे गुण्येत पथात् मूलाद्धे भाज- येत् सुधौ । षष्टि ६० वर्वाणा ५ रवि १२ पक्षी २ वह्नि ३ नेत्र २ रवि १२ स्तथा । चन्द्रभूसुतशुक्राणा गुरुन्नरविसौरिणाम् । - ·प्राणतोषिणी। ८३१ । नाड़ीफलौ यशौ वर्गा वर्गो दिनफलोदयः। कः पक्षेण च मासन टतपा त्वयनाथकैः । प्रश्नकाले विवाहे च घात जन्मनि सगरे। शशासस्य फलं श्रेष्ठं सर्वशास्त्र प्रकाशितम् ॥ इति प्रस्तारचक्रम् ॥ अस्यार्थः प्रक्रिया सञतयोच्यते। त्रयोदश इत्यादि। एतेन जाध:क्रमण नव कोष्ठानि हादशस्थानेषु भवन्ति । तत्र वर्गक्षेमविन्यासः। नवांशक्रमण द्वादशसु नव नव पादिका भवन्ति इति दर्शयन्नाह कवर्गमित्यादि। कवर्गप्रथम मेपे अष्टमे हथिके ऊदाधःक्रमेण नवकोष्ठकेन नवधा नवप्रकारए क ख ग घ ड क ख ग घ एवं विलिख्य तथैव द्वितीये सुपरूपे सप्तमे तुलारूप चाद्यान् चकारादीन् वर्गवर्णान् लिखेत् । विषष्ठके मिथुनकन्याखरूपे टाद्यान् टकारादीन् वर्षान् विलिख्य चतुर्थे कर्कटरूपे यशवर्गों तथैवावर्ग अ इ उ ए ऐ ओ भौ पः स्वरूयं पञ्चमे सिंहस्वरूपे नवहादशे धनुर्मीनखरूप ताद्यान् तवर्गवर्णान् शेषे हिकोष्टके मकरकुम्भखरूपाद्यान् पवर्गवन् लिखेत् । चतुरक्षरेति । क ख ग घ एव क्रमेण मेलनादखिन्यादिसप्तविंशतिनक्षत्राणि भवन्ति । भिनवमिरक्षरैनवांशः पादिकारूपैहादश राशयस्तदया व्यव- स्थिता इति ॥ भीममिति। विदध्यालिखेत् । तत्काल- सम्भव एव नक्षत्रमाने सप्तविंशतिनक्षत्राणामन्यतमभोग- भागस्थश्चन्द्रः कोष्ठाक्षरतत्तत्यादिकारूपनवांशस्थो जयः। दृष्टनाब इति ॥ इष्टदण्डाः सप्तविंशतिभिः पूरिता. पुन. पटया हरणेन लब्धमेकनक्षत्र पञ्चदशाद्यन्तरपलावशेये नक्षत्रस्य प्रथमप्रथमपादिका तदुपरि निशाशदण्डाभ्यन्तरे द्वितोयपादिका तदुपरि पञ्चचत्वारिंशत्पलाभ्यन्तर रतीय- पादिका तदुपरि पष्टाभ्यन्तरे चतुर्थपादिके तु तत्तदवशेषे तत्र तत्र तात्कालिकथन्द्रः स्वाभ्यः । एतेनैतदायात पष्टयास यत्त- नव- ·८३२ प्राणतीपिणी। , अक्तनक्षत्रं यच्छेपं तन ल्यमानमिति तव चन्द्रभुतनववार- योगेन यदि सप्तविंशत्यधिकं भवति तदा सप्तविंशतिमपास्य तात्कालिकान्द्रः स्थाप्य इति सत्य दयं गन्तव्यमिति ॥ तात्कालिकोकरणप्रकारमुपदर्शयति । इष्टनायो नक्षत्रभु तादण्डा धिणेपः सप्तविंशत्याइता: कर्तव्याः। तव परिभागाप्त- शेपिके अधिकरणे पष्टया हरणादग्रे भुक्तनक्षत्रसंख्याङ्के शेषे च भुज्यमाननक्षत्रशरीरे उपयं धःक्रमेण ऋते प्रक्कतक्रमेणाम्नी- त्यादोन्दुभुतीन नक्षत्राङ्कन युप्तो यदि सप्तविंतिमपास्याव. शिष्ट भुक्तनक्षत्र शेषञ्च तदप्रमाणनचत्रभागयन्द्रभुन्यमान एवं तत्कालचन्द्रो भवति । नक्षत्रभोगसमयस्तु वयोदशपलाधिकद- ण्डहयाधिक इत्यर्थः । अपवादस्तु पले पष्टिन्यूनाधिकनक्षत्रमाने सति भवति । तत्फलान्य, पदर्शयति कुरक्षेत्राक्षरमिति ॥ चन्द्रे रक्षेत्राक्षरे पापग्रहराग्यक्षरस्थे सर्वकर्मसु न शुभम्। शुभ- क्षेत्रे शुभग्रहराशिनक्षत्रे चन्द्र स्थिते सति शुभं कालमिति । प्रस्तारे चक्र चन्द्रनिर्णयः कथितः। कथितफलं कदा स्यादि- त्यादिशदायामाह ॥ नाडोफलाविति ॥ यशौ यवर्गशवर्गों नाडोफलौ दिनाभ्यन्तरफलदो तत्र चन्द्र शैकपादिकालहुने वयस्त्रि शत्पलानि तदुपरि कार्य सिधिरेवं प्रतिपादमवधिक- पादलद्धने तत्पादपवमान वाली कृत्य दण्डरूपः समयो स च राशिशेषे पलनयन्यूः पञ्च दण्डा: परं भवन्ति। अवौं दिनफलोदय एशदिनेन कथितफलदाता कः कवर्गः पक्षे । चव! मासे। ट: टवर्ग ऋतून् प्रति। तपौ तवर्गपवर्गों अयनादयोः । पण्मासे तवर्गः: अब्दे पवर्ग: फलदात. रीति । प्रशकाल इति । एतेषु कार्ये पु शमादस्यानेन प्रकारेण सर्वशास्त्र पु गोपितेषु न प्रकटीकतप्रनकाले विवाहे कृत्यादी तत्कालचन्द्रात् शुभाशुभ चिन्त्यम् ॥ इति प्रस्तारचक्रम् ॥ 11 है वक्तव्यः। ।

·प्राणतोषिणी। ८३३ जयति निखिलमान्यः प्राणवष्णः शरण्यः सुकृतवितत- कोत्त्युत्सर्गगण्यो वरेण्यः। लिपिकतनवकोाख्येय एकोऽति- पुण्यो निरसितगुणिन्यो गौडभूमध्यधन्यः ॥ श्रीरामतीषण- लिपिप्रतिरूदभावं व्याकोषपुष्पसुरमीततदिग्विभागम्। सत्व- कलभ्यमतिकर्मठगम्यभावं श्रीमाणकणहदये सुदमातनोतु ॥ इति श्रीमाणकष्ण विश्वासानुमतायां श्रीरामतीषणविद्या- लङ्कारभट्टाचार्य विरचितायां श्रीप्राणतोषिख्यां पश्च- पुष्पस्तवकान्वितं षष्ठं ज्ञानकाण्डं मसाप्तम् ॥ महाकालोमासप्रथितरतियुद्धप्रणयिनी गलहे णीवन्धा गगन- वसना खिन्नवदना। नवाम्मोदस्निग्धा शवविहितरते क्षणयुता हृदि ध्वान्तागारे तडिदिव सदा सा स्फुरतु मे ॥ निर्गुणाख्यस्य काण्डस्य सप्तमस्य विधीयते । निर्घण्ट: प्रथमस्तन पशुभावादि- निर्णयः। भावनयफलं पूर्वाह्लादौ भावनयं ततः। पशभावे सिद्धिवोज दिव्यवीरप्रशसनम् । पखादिलक्षणं तेषां त्या- सत्यविनिर्णयः। भाववयस्योत्तमत्वादिनिर्णीतिस्ततः परम् । भारम्मादिप्रभेदेन भावनयनिरूपणम्। भावनिरूपणं ब्रह्म- चयनिरूपणं ततः । तानस्य धारणफलमङ्गभेदादनेकधा । पाश्रमवयमावन्तु कलौ ज्ञेयं मनीषिभिः । ग्रहस्थत्यमातिथ्य पित्राची दारलक्षणम् । परस्त्रीवर्जनं पुत्रकन्यादिलालनादि च । हत्याकृत्ये ग्राहस्थस्यान्यदिन्न यं यथास्थलम्। मित्काथम- सत्यादि कली तत्प्रतिपेधनम् । दशावधूतनामानि ततोऽवधूत- निर्णयः। तत्सत्य लक्षणं तेषां प्रशंसा च ततः परम् । श्री तत्सदिति नि शफलं तस्य प्रशंसनम् । प्राचारभेदकथनमिति छेदोऽग्रिम: स्मृतः । पूर्णाभिपेफस्तस्यापि प्रयोगस्तदनन्तरम् । अभिषेकान्तरं वीरप्रशंसा वीरत्यकम्। वैधेतरसुरापाण- निपिई शास्त्रसमातम् । ट्रयाभावे चानुकल्पविधानं तदन- ·८३४ प्राणतोपिणी। न्तरम् । यसंस्कृतमुरापाणनिन्दा विप्राधिकारिता। तत्फलस युक्ता शापमुक्तिफलं ततः। रसामनी अपफलं मानसो भाव एव च। धर्मः पञ्चमकारस्य निर्णयमसदन- न्तरम् । फलं पचमकाराणां तैर्विनार्चननिन्दनम्। वैष्ण- घानां पञ्चतत्त्वं पञ्चतत्त्वस्य शोधनम्। स्वयम्भू कुसु- मादीनां निरूपणमतः परम् । तदुत्पत्तिप्रकारय तेषा शोधनमेव च। कारणानां मन्त्रादिय पावाणां स्थापन- क्रमः। तर्पणम्य क्रमयैव तत्त्वमुद्रानिरूपणम् । तर्पण- स्थाननिर्णाति भीवभेदक्रमेण तु। तत्त्वशतिरिति च्छेदहिती. यम्य ममापनम् ॥ वोरपूजा तु सवादी द्वाविंशत्यतरो मनुः । ऋष्यादिन्यमनं ध्यान पोठपृजादिरीव च। ततो महाकालपूजा परनिन्दा ततः परम् । जपाईन फलप्राप्ति वीनच मिहि- कारणम् । ब्राह्मणादिविभेदेन पुरयाविधिस्ततः । सिधिक्रमादिच तत: कूलवटोक्रमः । अन्यान्यपि साधनानि प्रयोगवयं ततः परम् । सिदिन जायते चेत्तत्रोपायान्तरमेव च। दक्षिणादिसाधनञ्च द्वितीयायजनक्रमः । महामन्च प्रशंसा च मन्वशुयादिरेव च। हितोयानामशतकं वीरहो- मस्ततः परम् । द्रव्यदानफलञ्चैव सुराभेदफलं ततः। महा. भडग्रकरणमशोकादिनतिस्ततः। पर्वतादौ करणीयं नति- मन्त्रस्ततः परम् । श्मशानादिक्रियानिन्दा तेषामकरणे ततः। रसास्वादश्च वीराणां तत्फलं तदनन्तरम् । पटकमसाधनञ्चैव वीराणां तदनन्तरम्। तीयपरिच्छेदस्य समापनमिदं स्मृतम्। कुलाचारः कुलीनस्य लक्षण तदनन्तरम् । कुला- चारो विधा कोलकर्त्तव्यं तदनन्तरम्। कौलनिन्दानिषेधय गृहावधूतनिर्णयः। रात्रिकत्वं कुलाचारः कीलप्रशंसनं ततः। अन्तर्यागप्रकरण ज्ञानहोमविधिस्ततः। श्रीचक्रस्य माला- ·माणतोषिणी। कामो लोभपाननिन्दा ततः परम् । अन्नानि पाननिन्दादिपूजके लक्षणादि च। आवश्यक पञ्चशु मण्डलस्य च लक्षणम् । तपणे यत्रिपिडच विहितच ततः परम्। द्रव्यशुद्धयादि च तती गुरुपंक्तिक्रमस्ततः । हुलाचारक्रमथैव कुपात्रादिनिषेध- नम्। अनातादेः कुलद्रव्यनिषेधस्तदनन्तरम् । उच्छिष्टस्पर्श नस्यैव प्रतिपेधस्ततः परम् । द्रव्यमाण्डोडारदोषयक विघ्नः सशान्तिकः। प्रौदोल्लासे ज्ञानिमत्तज्ञानचिहान्यतः परम् । चक्र च परिहासादिवननं पालगोपनम् । पशुसङ्गेन सत्य' यद् वाम्बादादिविवर्जनम् । पशुशास्त्रवर्जनञ्चाबद्दधानस्य निन्दनम्। अकामो गुरुशल्यादावर्धनं देवताधिया। बला- कारनिपेधद्याममांसाद्यभिवन्दनम्। कुलशास्वादिनिन्दायाः प्रतिषेधस्ततः परम् । अानन्द रूपकथनमतिपानादिनिन्दनम् । सुखार्थपानदोषयानुकल्पस्तदनन्तरम्। धुस्तूरादिनिधय सर्वा- नुकल्प एव च। पारम्पयं विना पञ्चतत्त्वसेवनगहणम् । महापापं पशूनान्तु पञ्चतत्त्वनिपेवणे । चक्रानुष्ठाननिीति- स्ततथ पाववन्दनम्। पानमानञ्च चक्र शशतयुच्छिष्टविचा- रणम् । शान्तिस्तोत्रं ततश्चक्रसमाप्तिक्रमनिर्णयः। प्रानन्द स्तोत्रकथनमानन्दोलासनिर्णयः । इति च्छेदचतुर्थस्य समाप्ति- रभिधीयते ॥ चक्रपञ्चककर्तव्यानुष्ठानचक्रनाम च। चक्राधि- कारी थोराजचमत्यादिनिर्णयः। महाचक्रशक्तिसुधा- शुद्यादिनिर्णयस्ततः । देवचक्कस्य शत्यादिनिर्णयस्तदनन्त- रम्। वीरचक्रे तथा शत्यादिनिर्णीतिस्ततः परम् । मात्रा- दिनिर्णयः सङ्केताजवीरविवर्जनम् । पशुचक्रस्य शत्यादि- निर्णातिस्तदनन्तरम् । कुलशक्ति: खोयशक्तिपूजनं प्रथम मिदमन्त्रिणामेव केवलम् । शक्ति खाधनकापि सत्यागपीठनिर्णयः । तन नप्रफल' ततः। परशक्त्यर्चनं तत्र ·माणतोपिणी। - नानामतिफलं ततः। गनः पूजा च शीर्षादी पनि र्णय एव च। लिङ्गमन्त्रजपादिय होमः पूर्णाहुतिस्ततः । चने च कामनासिटिकथनं तदनन्तरम् । लतासाधन- शय्याशाहिस्ततः परम्। नवशक्तिविभिगः कापालिक्यादिलक्षणम्। वेश्याविशेषनिह भी विपरीतजपे फलम्। वय.क्रमेण सा शक्तिः कास्यादिनामधारिणी। श्यामादिविद्यासिक्षिय शातिविशेषयोगतः। तत्प्रयो- गश्चैव योनान' स्तोत्रं ततः परम् । कवचं योनियोगे च जपस्य फलनिर्णयः। नवपुप्पविनिर्णीतिः शनिप्राशस्थ- निश्चयः। शर्पितफलचैव शक्तयन देवतास्थितिः। भन्य. लतासाधनचाच नेऽन्यदारसङ्गमः । स्त्रीदेहे सर्वतीर्थानि योनिपूजाविधिस्ततः। योनिपूजाविधा योनिस्मरणादिफर्त ततः। आवाहनादिरहितं योनिपूजनमेव च। थतियादो- टकादेव पानादिजफलं ततः। भगतत्वकुन्तलयोर्माहात्मंग तदनन्तरम् । बन्धायेति परिच्छेदपञ्चमस्य समापनम् । भेय- मन्यद् यथास्थानं धीमद्भिग्रन्थमध्यतः ॥ भावसारमतियत्न- चिन्तनै रामतोपणविनिर्मितं बुध ।। पश्य काण्डमिदमेव निर्गुणं मोतुमिच्छसि भवार्णवादयदि ॥ अथ भावनिर्णयः॥ रुद्रनामले उत्तरस्तुण्डे षष्ठपटले। पशभावस्थितां नाथ ! देवता शृणु विस्तरात् । दुर्गापूजां विष्णु- पूजा शिवपूजाञ्च नित्यशः। अवश्यं हि यः करोति स पशुरु- त्तमः स्मृतः। केवलं शिवपूजाञ्च यः करोति च साधकः । पशूनां मध्यत. श्रीमान् शिवया सह चोत्तमः। केवलं वैष्णवो धौरः पशूनां मध्यमः स्मृतः। भूतानां देवतानाच सेवां कुर्वन्ति सर्वदा। पशूनां मध्यमाः प्रोक्ता नरकस्था न सेवाच्च प्रविष्णादिसेवनम् । समयः। त्वत्सेवां मम ·प्राणतोषिणी। ८३७ छत्वान्यसर्वभूतानां नायिकानां महाप्रभो ! । यक्षिणीनां भूति- नीनां सत: सेवां शुभप्रदाम् । यः पशुब्रह्माणादिसेवाश्च कुरते सदा। तथा श्रोतारकन सेवां ये वा नरोत्तमाः। तेपाममाध्या भूतादिदेवता सर्वकामहा। वर्जयेत् पशमार्गेण विष्णुपूजापरो जनः। द्वितीयपटले । नित्य थाई तथा सध्यावन्दनं पिटतर्पणम् । देवतादर्शनं पीठदर्शन तीर्थदर्शनम् । गुरोराजापालनञ्च देवतानित्यपूजनम् । पशु- भावस्थितो मो महासिद्धिं लभेदभ्रुवम् ॥ पष्ठपटले ॥ पुन- भावं यथोरेव शृणु सादरपूर्वकम् । अकस्मात् सिदि- माप्नोति पशुर्नारायणोपमः। वैकुण्ठनगरे याति चतुर्भुज- कलेवरः। शइचक्रगदापद्महस्तो गरुडवाहनः । महाधर्मस्व- रूपोऽसौ महाविद्याप्रसादतः। पशुभावं महाभावं भावानां सिदिदं परम् । प्रादी भावं पशो. कत्वा पवादावश्यक चरेत् । वीरभावं महाभावं सर्वभावोत्तमोत्तमम्। तत्पथादति- मान्दयं दिव्यभावं महाफलम् ॥ इति भावाः ॥ भावफलमपि तत्रैव । फलाकाही मोक्षगामी सर्वभूत- हिते रतः । विद्याकाझी धनाकाडो रत्नाकाचौ च यो नरः। कुर्याद्धावत्रयं दिव्यं भावसाधनमुत्तमम् । भावन लभते राज्य' धन रत्न महाफलम् । वाराणस्यां कोटिलिङ्गपूजनेन च यत् फलम् । तत् फलं लभते मत्यः क्षणादेव न संशयः ॥ इति भावफलम् ॥ भावविशेषफलमपि तवैव ॥ प्रादी दशमदण्डन पशु- भावमथापि वा। मध्याहे दणदण्डेन वीरभावमुदाहृतम् । माया दशदण्डे तु दिव्यभावं शुभमदम् । अथवा पशुमावेन यजेदिष्टादिदेवताम् । जन्मावधि जपेन्मन्त्री महासिहिमवा. नयात् । पोरखााणमावेण मरापोटाशमेगा छ । भाता ·८३९ प्राणतोषिणो। । मन्त्री सिदिमेकामति यात्। यदि पूर्वपरस्थाश्च महाकौलि. कदेवताम् । कुलमार्गस्थितो मन्त्री सिधिमाप्नोति निषितम् । यदि विद्या: प्रसीदन्ति वीरभावं तदा भवेत्। वीरभाव- प्रमादेन दियभावमवाप्नुयात्। दिव्यभावं वोरभावं ये ग्रहन्ति नरोत्तमाः। वायाकल्पद्रुमलतापतयस्त न संगयः । प्रायमी ध्याननिष्ठय मन्वतन्त्र विगारदः। भूत्वा धामन्महापीठं माक्षान्म तो भवेद यतिः। किमन्ये म पलेनापि यदि भावा- दिकं भवेत्। भावग्रहणमावेण मम ज्ञानी भवेवरः । वाक्य- सिद्धिर्भवेत् चिन वाणी हृदयगामिनी। नारायणं प्रविहाय लक्ष्मीस्तिष्ठति मन्दिरे। मम पूर्णोत्तमा दृष्टिस्तम्य देहे न मंशयः । अवश्य सिद्धिमाप्नोति सत्य मत्य सदाशिव तथा। भावस्तु त्रिविधो देव ! दियवीरपगुक्रमात्। गुरवय विधा चाल तथैव मन्त्रदेवता। दिव्यभावो महादेव ! येयान् स सर्व. मिद्धिदः। द्वितीयो मध्यमः प्रोक्तम्त तीयः सर्वनिन्दितः । वहुजापात्तथा होमात् कायझेशादिविस्तरैः। न भावन महादेव ! मन्वन्ताः फलप्रदाः ॥ तथा। प्रथमं दिव्यभावन्तु कौलिके शृणु यत्नतः। सर्वदेवार्चिता विद्यां तेज.पुञ्जप्रपूरि• ताम्। तेजोमयों जगत् सवीं विभाव्य मूर्तिकल्पनाम् । एकादशपटले । विविधं दिव्यभावञ्च वेदागमविवेकजन् । वेदार्थमधर्म प्रोक्त मध्यमनागमोद्भवम्। उत्तम सफलं प्रोक्त विवेकोलाससम्भवम् । तत्रैव विविधं भावं दिव्यवीरपशक्रमम् । दिव्यवौरैकजं प्रोक्तं सर्वसिद्धिप्रदायकम् । उत्तम तद्विजानीया- दानन्दरससागरम् । मध्यमवागमोल्लास वीरभावं क्रियान्वित तम्। वेदोद्भवं फलार्थञ्च पशुमावं हि चाधमम्। सर्वनिन्दा-- ममाव्याप्त भावानामधर्म पशोः । उत्तमे उत्तमं ज्ञानं भाव. सिद्धिप्रदं नृणाम् । मध्यमे मधुमतराव मल्कु लागमसम्भवम् । - ·प्राणतोपिणी। ८३८ अकालमृत्यु हरणं भावानामतिदुलभम्। वोरभाव विना नाथ ! न सिध्यति कदाचन । अधमे अधम व्याख्यानिन्दार्थ- वाचकं सदा। यदा निन्दा न करोति तदा तत्फलमान- यात्। पशुमावेऽपि सिहिः स्यादयदि वेदं सदाभ्यसेत् । बैदार्थचिन्तनं नित्यं वेदपाठध्वनिप्रियम्। सर्वनिन्दाविरहितं हिंसालस्यविवर्जितम्। लोभमोदकामक्रोधमदमासयंव- र्जितम्। यदि भावस्थितो मन्त्री पशभावोऽपि रिधिभाक् । पशुभावं महाभा ये जानन्ति महीतले। किमसाध्यं महा- देव ! थमाभ्यासेन यान्ति तत् । यमाधीनं जगत् सर्व श्रमाधी- नाय देवताः। थमाधीनं जगत् सर्व श्रमाधीनं परं तपः । समाधीनं कुलाचारं पशभावीपलक्षणम्। वैदार्थजानमात्रए पशभावं कुलप्रियम् । स्मृत्यागमपुराणाणि वेदार्थविहितानि च । भावाश्रमप्रकारमाह तत्रव॥ अभ्यस्य सर्वशास्त्राणि तत्त्वज्ञात्वा तु बुद्धिमान् । पललानीव धान्यार्थी सर्वशा- स्वाणि सन्त्यजेत्। ज्ञानी भूत्वा भावसारमाथ येत् माधको- वेदे वेदक्रिया कार्या मदुतवचनाद्यतः। पशूनां थमदाहानामिति लक्षणमोरितम्। भागमार्थक्रिया कार्या सदा मत्कुलचेष्टया। वीराणामुघतानाच मच्छरौरानु- गामिनाम्। मञ्चेष्टाकुलतत्त्वानामिति लक्षणमोरितम् । विवेकचूत्रसंज्ञानां क्रियास दृढ़चेतसाम्। सर्वत्र समभावानां भावमात्र हि साधनम् । सर्वत्र मत्पदाम्भोजसम्भवं हि चराचरम् । दृष्ट्वा यत् कुरुते की चातुलं पालसिद्धिदम् । अख- राडमानचित्तानामिति मावं विवेकिनाम् । निर्मलानन्ददिव्या- । नामिति लक्षणमोरितम् ! दिव्यन्तु विविध भावं यो जानाति महीतले। न नश्यति महावीर: कदाचित् साधकोत्तमः। क्रमेण दिव्यभावादीनाश्रित्य साधयेद यदि। दिव्यभावे महा- त्तमः।

·८४० स एव भवति h प्रावतोषिक्षी। सिद्धि प्राप्नोति साधकोत्तमः। दिव्यभावं विना नाथ ! मत्- पदाम्भोजदर्शनम्। यच्छति महादेव। समूढः साधक: कथम् । पशुभावं हि प्रथमे हितीये पौरभावकम्। तीये दिव्यभावञ्च इति भाववयं क्रमात् । सबकारं शृणा शिव ! वैलोक्यपरिपालन !। भाववयविशेषजः षड़ाधारस्य भेदिमः । पञ्चतत्त्वार्थ भावन्नो दिव्याचाररतः सदा। श्रोमान् साध्यानामादिपारगः। शिववदिहरेलोके अष्टैश्वर्य- समन्वितः। सर्वत्र शुचिभावेन आनन्दधनसाधनम्। जापनं धारणं वापि चित्तमायाति यवतः । एकान्ते निर्जने देश सिहो भवति निधितम् । तत्कालं वोजभावार्थ भावमान हि साध- नम्। भावेन लभ्यते सिदिौरादभ्यन्न कुवचित् । रात्री सन्ध्यादि सम्यूज्य ताम्ब लपूरिताननः । विजयानन्दसम्यो जीवात्मपरमात्मनोः। ऐक्यं चित्ते समादाय आनन्दोट्रेकस- म्भमः। यो जपेत् सकलां रात्रि गतभीर्निर्जने ग्रहे । स भवेत् कालिकादासो दिव्यानामुत्तमोत्तमः । एवं भाववयं ज्ञात्वा यः कम साधयेत्ततः । अष्टवर्य युतो भूत्वा सर्वज्ञो भवति ध्रुवम् ॥ कुनिकातन्ने सप्तमपटले च। भावच विविधो देवि ! दिव्यवीरपक्रमात् । विश्वञ्च देवतारूपं भावयेत् सुरसुन्दरि!। स्त्रोमयञ्च जगत् सवें पुरुष शिवरूपिणम्। अभेदे चिन्तयेद यस्तु स एव देवतात्मकः । देवतात्मको देवताखभाव इत्यर्थः । सर्ववाभेदचिन्तनेन शिवशक्तिमयत्वमखिलस्येत्यायातश्चेत्तदा सानादिकं न कर्तव्यमिति भङ्गानिरासायोत तत्रैव यथा। नित्यनानं नित्यदानं त्रिसन्ध्यञ्च जपार्चनम् निर्मलं वसन देवि ! परिधानं समाचरेत् । वेदशास्त्रे दृढ़नानं गुरौ देवे तथैव च । मन्त्रे चैव हदज्ञानं पिटदेवानं तथा। बलिवस्यं तथा बाई' नित्यकायं मचिस्मिते ।। शव मित्रसमं देवि!

·प्राणतोषिणी। ८.४१ चिन्तयेत्तु महे खरि!। अबञ्चव महेगानि ! सर्वेषां परिवर्ज- येत् । गुरोरन्न महेशानि! भोक्तव्यं सर्वसिद्धये। कदव्यञ्च महेशानि ! निष्ठुर परिवर्जयेत् । देवतानिन्दकं दृष्ट्वा नाला. पञ्च समाचरेत्। सत्यञ्च कथयेवि! न मिष्या च कदाचन । कैवलं दिव्यभावन पूजयेत् परमेश्वरीम् । गुरोराराधनं देवि! प्रत्यहं चिन्तयेत् सुधीः। सर्वञ्च देवतारूप परमेष्ठिस्वरूपकम्। एकाग्राम स्थितो नित्यं त्रिसन्धा पूजयेदगुरुम् । गुरुतुल्य महेशानि ! नमस्कुयाद्वरानने !! स्त्रीणां पादतलं दृष्ट्वा गुरु- वडावयेत् सदा। श्रोखण्डपद्ध रुधिरं भूपितं सुमनोहरम् । शरीरं कारयेद्दे घि! गन्धर्वदेवमुत्तमम्। विपुण्ड्र भस्मना पापि रतचन्दनकेन पा। रुद्राक्षभूपण' टेवि ! सर्वाङ्गे च महरि ! । केवल भैरवो भूत्वा यजेद्देवीं सनातनीम् । प्रत्यहञ्च बलिं दद्याद देवताभावसिइये। समयाञ्च ग्रहोत्वा तु पूजादौ चमखरि! निशीथे पूजन व कर्तव्यञ्च महेसरि।कुलवृक्ष तथा दृष्ट्वा कर्तव्यच वरानने। प्रणामं वन्दनञ्चैव प्रत्यहञ्च महखरि! । रात्रौ चैव यजेवों न दिवापि कदाचन । रानी ताम्ब लपूरास्यो जपेन्मन्त्र महेश्वरि !। सर्वच्चैव महादेवि! परदेव्यै समर्पयेत् ॥ यशभावकर्तव्याकर्तव्यगर्भतशावनिन्दामाह पशभावरता ये च केवलं पशुरूपिणः । रात्री यन्त्रञ्च मन्त्रञ्च न सशेन्न नपेत् क्वचित् । संशयो बलिदाने च तन्त्र च संशयः सदा। मन्त्र चाक्षरखुशि अविश्वासो गुरौ सदा । प्रतिमास शिलाबुद्धिर्भेदको दैवते पुनः । निरामिषेण देवेशि ! देवतायाः प्रपूजनम् । अज्ञानेन सदा स्नानं प्रत्यहं देवताड. सर्वेपाच व निन्दान्तु यः कुर्य्याच महेश्वरि । स एव पशभावन अधम: परिकीर्तितः । नित्यातन्त्र प्रथमपटलेऽपि । रात्रौ नैव यजेद्दवों सध्यायां वापराहके। ऋतुकाले विना तव॥ नम्।

·28२ -- प्राणतोषिणी। देवि ! रमण परिवर्जयेत् । मांसादिकं महेगानि ! त्यजेत् पञ्चसु पर्वम्। यदन्यदविहितं कुर्य्यात्रियमतत्परः ॥ इति पशभावनिन्दा दिव्यवीरयोरुत्तमत्वमपि तवैव ॥ उत्तमो दिव्यभावथ वीरभायश मध्यमः । अधमः पशुमावथ देवि ! सत्यं न संशयः । पशुभावे स्तिता मन्त्रा: केवलं वर्णरूपिणः । कर्तव्यच्च महे. शानि! देवताभावबोधनम्। तस्मात् खलु प्रयत्नेन वीर- भावेन साधयेत्। दृष्ट्या कुलस्त्रियं देवि ! कुलवं विशेपतः । कुलगेहं तथा देवि ! नमस्कु-हरानने ! । कुलस्त्रियं महे- गानि ! तन्त्रमन्त्रविशारदाम्। दूतों यागरताच व वेश्यां वा पुशली तथा। वृहां वा युवतीं वापि नमस्कुहिरानने ! पिच्छिन्नातन्त्र दशमपटले । दिव्यवोरी महाभावावधमः पशुभावकः । वैष्णवः पशुभावेन पूजयेत् परमेखरम् भक्तिमन्त्र वरारोहे ! पशुभावो भयानकः । दिव्यैर्वीरेमहेशानि। जायते सद्धिरुत्तमा। दिव्ये वीरे न भेदोऽस्ति भेदो वीरो महोदतः । दिव्यवीरी प्रवक्ष्यामि सर्वभावोत्तमौ मतो। विना शक्ति न पूजारित मत्सामांसं विना प्रिये !। मुद्राञ्च मैथुनचापि विना नैव प्रपूजयेत् । स्त्रीभगं पूजनाधार: स्वर्णरूम्यात्मकः कुशः । अभाव सबैट्रव्याणामनुकल्पः कलौ युगे। अथवा परमेशानि ! मानसं सर्वमाचरेत् । मानन्तु मानसं प्रोक्तां] वैदिको मानसः सदा । यत्र भुक्ता महापूजा मानसं भोजनन्तु तत् । स्वकीयां परकीयां वा मानसन्तु रमेत् स्त्रियम् । मानसं मद्यमांसादि खोकुर्यात् साधकोत्तमः। स्वयम्भूकुसुमं तहन्धानसं समुपाचरेत् । मागसं भगरोमादि मानप्तं भगपूजनम्। सर्वन्तु मानसं कुर्य्या- तेन सिध्यति साधकः । न कलौ प्रकृताचार: संशयात्मनि नैव सः। मानसेनैव भावेन सर्वसिदिमुपालभेत् ॥ निगमकल्पद्रुमे ·प्राणतोषिणी। ८४३ द्वितीयपटले, पशूनाञ्चव वीराणा दिव्यामा परमेम्बर।। प्रारम्भव समाप्ति तेषाव पृथक् पृथक् । पशुभावसमा. प्तिय वोरभावापरब्धक । दिव्यावरब्धको वीरभावनाशक एव च । यथा वाल्य यौवनच मृद्धभाव कमात् प्रियम्। यथा पुष्प फलश्च व वीजञ्च व यथाक्रमम् । यथा दुग्ध नवनीत हत- चति महेश्वर । । यथा सङ्कल्पकार्यञ्च दक्षिणा चेति भैरव ।। तयाभाववयं ज्ञेयमारभारम्भजन्मकम् । अन्जानप्रभव सब जगत् स्थावरजङ्गमम्। अज्ञानरज्जुभिर्वद्ध सृजामीह पुन पुन । अज्ञानञ्च क्रियामूल यावतत्त्व न विन्दति। तत्त्वे समुहते किञ्चित् क्रियाया नास्ति वासना। वासनारहितो यस्तु भि पेक प्रपूर्वक । तस्यापि कारण कार्य शृणु महाक्यसम्भवम् । अतएव महेशानि । वीराणा कारण पशु । दिव्याना वोर भावच तस्मात् किञ्चिन विद्यते । महाक्य त्यजत कोऽपि यदि शुद्धि न चाचरेत्। कार्य न विद्यते तस्य यथेष्ट कुल भागिन ॥ अतएव वामकेश्खरतन्ले एकपञ्चाशत्पटले ॥ जन्म पशुभाव वर्षपोडशकावधि । ततथ वीरभावस्तु यावत् पञ्चाशतो भवेत् । द्वितीयाशे वीरभावस्तृतीयो दिव्य एव भावनयेणैव भावमैक्य भवेत् प्रिये ।। ऐक्य जानात् कुलाचारो येन देवमयो भवेत्। भावो हि मानसी धमी मनसैव सदाम्यसेत् । प्राथमिणो भावग्रहणस्य प्रागु नावेनायमज्ञानाकाइायामायमा निरूप्यन्ते। तत्रापि ब्रह्म चय॑स्य प्रथमोपस्थितत्वात तदेवादो निरूप्यते ॥ निर्वाणतन्त्र चतुर्दशपटले । यथा । ब्रह्माचन प्रवक्ष्यामि शृणु टेवि! समाहिता । यस्याचरणमावण नरो नारायणो भवेत। गैरिक वसन कुर्याद देवताध्यानतत्पर । फलमूलाहाररती दुग्ध गव्य समाहरेत्। शाल्य अव न ग्रहीयात् शृदानीत तथा भावक।

·१४४ प्राणतोषिणी। जलम् । ऋतुकालं विना नैव खकान्तागमनं चरेत् । राह- स्थोऽपि महेशानि ! ब्रह्मचारी सदा गुरुः । उदासीनः कदा. चिद गुरुकर्माधिपो भवेत् । तस्य शिष्यस्य कल्याणं कदा. चिद्रास्ति चण्डिके !। नखलोमादिकं देवि ! न त्याज्यं ब्रह्म- चारिणा। सदैव तु सदा भावं सदैव ध्यानतत्परः। त्रिशूलं धारवेच्चैक विशिखां वापि धारयेत्। ताम्रयुक्तञ्च रुद्राक्षं कर्णयुग्स निवेशयेत् ॥ तामधारणस्य फलमुक्तम् योगसारे द्वितीयपरिच्छेदे ॥ वाहो च धारणात्तान ब्रह्महत्यां व्यपोहति। हस्तयो. र्धारणादेव सर्वतीर्थफलं लभेत्। कर्णयोर्धारणात्तान कोटितीर्थफलं लभेत् । कण्ठ च धारणात्तानं योगी मोक्ष- मवाप्नुयात् ॥ ताम्वमिति पष्ठाथै दितीया । ब्रह्मचर्यफलमुक्तं निर्वाणतन्त्र चतुर्दशपटले ॥ यद्देशे विद्यते देवि ! ब्रह्मचारी तपोधनः। तद्देशे च स्थिरा लक्ष्मीर्जायते नात्र संशयः ॥ वस्तुतस्तु कौलस्य ब्रह्मचाथमो नास्ति । तदुक्त महानिरितन्त्र अष्टमोलासे । श्रीसदाशिव उवाच ॥ चत्वार: कथिता वर्णा पाथमा अपि सुनते ! । प्राचारथापि वर्णानामाश्रमाणां पृथक् पृथक् । तादौ कलिकाले तु वर्णाः यच्च प्रकीर्तिताः । ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यः शूद्रः सामान्य एव च । एतेषां सर्ववर्णानामाश्रमी हो महेश्वरि । तेपामाचा- राधमांच शृणुप्वाये ! वदामि ते । पुरैव कथितं तावत् कलि- सम्भवचेष्टितम् । तपःस्वाध्यायोनानां नृणामल्पायुपामपि । क्ले शप्रयासशक्तानां कुतो देहपरिथमः । ब्रह्मचयासमो नास्ति वानप्रस्थोऽपि न प्रिये ! । गृहस्थी भिक्षुक व प्राथमी दौ कलौ युगे। इति लिखितस्तु म आश्रमः क्वचित् सचित् व्यव• हारदर्शनादिति ॥

·८४५ प्राणतीषिदी। अथ गाहख्यम् ॥ निर्वाणतम् ॥ अथ व एहस्थस्य लक्षणं मृणु चण्डिके।। पाठो होमवातिथीना सेवनं देव- पूजनम् । पिटयाई कुलाचारं सत्त्वज्ञानं समाचरेत् । निज- कान्ता सदा पूज्या निजकान्ता हि देवता। मानसं पूजन कुर्य्यात् मानसं जयमाचरेत् । मानसो हि महाधर्मों मानस मास्ति पातकम् । महानिर्वाणतन्त्र । ग्रहस्थस्य क्रिया: सर्वा पागमोता: कलौ शिवे !! नान्यमार्ग: क्रियासिद्धिः कदापि गृहमेधिनाम् । विप्राणामितरेपाच वर्णानामितर कलौ। उभयवायमे देवि! सर्वेषामधिकारिता। सर्वेषा- मेय संस्कारकमाणि शैक्वम ना। कर्मणामितरपाच कर्मलिङ्ग पृथक् पृथक् । जातमात्री रहस्थः स्यात् संस्कारादाश्रमी भवेत्। गाहस्थी प्रथमं कुर्य्याद यथाविधि महेश्वरि ! । तत्त्व- जाने समुत्पन्ने वैराग्य जायते यदा। तदा सर्व परित्यज्य सथासाथममाश्रयेत् । विद्यासुपार्जयेदवात्ये धनदारांथ यौवने। प्रौढ़े धाणि कर्माणि चतुर्थे प्रव्रजेत् सुधीः। मातरं पितरं वृद्ध' भाय्याश्चैव पतिव्रताम् । शिशुश्च तनयं हित्वा माव- धूताश्रमं व्रजेत् । मातः पितॄन् शिशून् दारान् वजनान् बान्धवानपि । यः प्रव्रजति हित्वैतान् स महापातको भवेत् । माढहा पिलहा स स्यात् स्त्रीवधी विप्रघातकः । असन्तयं तु पित्रादीन् यो गच्छेद्भिक्षुकायम । ब्राह्मणो विभिन्नथ स्वख- वर्णोक्त संस्कियाम् । शेवेन वम ना कुर्यादेष धर्मः कली युगे ॥ योदेव्युवाच । को वा धर्मो गृहस्थस्य भिक्षुकस्य च किं विभो । विप्रस्य विप्रभित्रानां संस्कारादीनि में वद ॥ श्रीसदा- शिव उवाच ॥ गाईस्था प्रथमं धर्म सर्वेषां मनुजन्मनाम् । तदेव कथयाम्यादौ शृणु कौलिनि ! तत्त्वतः। ब्रह्मनिष्ठो ग्रहस्थः स्थाद ब्रह्मन्नानपरायणः । यदयत् कर्म प्रकुर्वीत तद्ब्रह्मणि ·प्राणतोपिणी। । समर्पयेत्। न मिथ्याभापणं नान्यत्र चासाध्य समाचरेत् । देवतातिथिपूजासु गृहस्थो निरतो भवेत् । अतिथियथा नारदपञ्चराने पष्ठाध्याये । अतिथिः पूजितो येन विश्वञ्च तेन पूजितम् । अतिथिर्यस्य तुष्टो हि तस्य तुष्टो हरिः स्वयम् । अधिष्ठातातिथि हे सन्ततं सर्वदेवताः। तीर्था- न्येनानि सर्वाणि पुण्यानि च व्रतानि च । तपांसि यन्नाः सत्यक्ष शोलं धर्मः सुकर्म च । अपूजितेरतिथिभिः साई सर्वः प्रयान्ति ते । पतिथिर्यस्य भग्नाशो ग्रहात् प्रतिनिवर्तते । पितरस्तस्य देवाच पुण्यधर्महुताशनाः । यश: प्रतिष्ठा लक्ष्मीथापौष्टदेवी गुरुस्तथा। निरामाः प्रतिगच्छन्ति व्यका पापञ्च पूरुषम् । स्त्रोन र्गाः कृतथ ब्रह्मने गुरुतल्पगैः। विश्वासघातिभि. दंष्टमित्रद्रोहिभिरेव च। सत्यग्नेय कतय कीर्तिन: पापि- भिस्तथा। पालापवारकैथैव कन्याविक्रयिभिस्तथा। सोमा- पहारिभिश्चैव मिथ्यासाक्ष्यप्रदाटभिः । ब्रह्मवहारिभिर्थव तथा स्थाप्यस्य हारिभिः । वृषवाहैर्देवलेय तथैव ग्राम- याजिभिः । शूद्रानभोजिभिचैव शूद्रवाहाहभोजिभिः। श्रीकृष्ण- विमुखैविप्रैहिंसनरविघातकः । गुरावभनी रोगार्तेः शन्मिथ्या- प्रवादिभिः । विप्रस्त्रोगामिभिः शूटिगामिभिरेव च । अश्व- स्थघातिभिथैव पत्नीभिः पतिघातिभिः । पिटमारघातिभिव शरणागतघातिभिः। ब्राह्मणक्षत्रविटशूद्रैः शिलावर्णाप- हारिभिः । तुल्यदोषो भवत्येभिर्यस्यातिथिरनर्चितः । मातरं पितरश्चैव साक्षात् प्रत्यक्षदेवताम्। सदा यही निपेवेत सदा सर्वप्रयत्नतः। तुष्टायां मातरि शिव ! तुष्टे पितरि पार्वति !! तव प्रीति भवेद्देवि! परं ब्रह्म प्रसीदति । त्वमाये ! जगतां माता पिता ब्रह्म परात् परम् । युक्योः प्रीणन यत् स्यात् तस्मात् किं हिणां तपः। आसनं भोजनं वस्त्र पानं भजन- ·प्राणतोषिणी। ८४७ मेव च। तत्तत् समयमानाय मात्रे पिवे नियोजयेत् । थाव- येन्मृदुला वाणी सर्वदा प्रियमाचरेत् । पित्री राजानुसारी स्थात् स पुत्रः कुलपावनः । औहत्य परिहासञ्च तहज्यं बहु- भाषणम् । पित्रोरग्रे न कुर्वीत यदीच्छेदात्मनो हितम् । मातरं पितरं वीक्ष्य नवोत्तिष्ठेत् ससम्ममः । विनानया नोपविशेत् संस्थित: पिळगासने। विद्याधनमदोन्मत्तो यः कुर्यात् पिळ. हेलनम्। स याति नरकं घोरं सर्वधर्मवहिष्क तः। मातरं पितरं पुत्रदारानतिथिसोदरान् । हिला रहीन भुञ्जी. यात् प्राणः कण्ठगतैरपि। वञ्चयित्वा गुरुन् बन्धून् यो भुतो खोदरम्भरिः । इहैव लोके गोऽसौ परत नारको भवेत् । ग्टहस्थी गोपयेदारान् विद्यामभ्यासयेत् सुतान्। गोपयेत् स्वजनान् बन्धू. नेष धर्म: सनातनः । जनन्या वड़िता देहो ननकेन प्रवाहितः । खजनैः शिक्षितः प्रोत्या सोऽधमस्तान् परित्यजेत् । एषामर्थ महेशानि ! कत्वा कष्टशतान्यपि । प्रोणयेत् सततं यस्तु धर्मों ह्येप सनातनः । स धन्यः पुरुपो लोके स कृती परमार्थवित्। ब्रह्मनिष्ठः सत्यसन्धो यो भवेद्धवि मानवः । न भायां ताइयेत् क्वापि माटवत् पालयेत् सदा । न त्यजेहोरकष्टेऽपि यदि साध्वी पतिव्रता। स्थितेषु स्वोयदारेषु स्त्रियमन्यां न संस्मृशेत् । दुष्टेन चेतसा विद्वानन्यथा नारको भवेत्। विरले शयनं वासं त्यजेत् मानः परस्त्रिया। अयुक्ताभाषणञ्चैव स्त्रियै भौयं न दर्शयेत् । धनेन वासमा प्रेममा अहयामतभाषणैः । सततं तोपयहारावाप्रियं वचिदाचरेत् । उत्सवे लोकयात्रा तो वन्य निकेतने। न पनी प्रेपयेत् मानः पुत्रामात्यविव- • जिताम्। यस्मिन् नरे महेगानि ! तुष्टा भार्या पतिव्रता । सर्व धर्म कृतं तेन भवति प्रिय एव सः । चतुर्वर्षावधि सुतान् लालयेत् पालयेत् पिता । ततः पोड़शपर्यन्तं गुणान् विद्याच ·८४६ । प्राणतोषिणी। शिक्षयेत् । विभत्यदाधिकान् पुत्रान् प्रेरयेद ग्रहकर्मसु । तत- स्तान तुल्यभावन मत्वा स्नेह प्रदर्शयेत् । कन्याप्येवं पालनीया शिक्षणीयातियत्नतः। देया वराय विदुषे धनरत्नसमन्विता । एवं क्रमेण भ्रातृ॑श्च खसभासतानपि। ज्ञातीन् मित्राणि भृत्यांश्च पालयेत्तोपयेदग्टही। ततः खधर्मनिरतानेकग्राम- निवासिनः । अभ्यागतानुदासीनान् ग्राहस्थः परिपालयेत् । यद्येवं नाचरेद्देवि ! गृहस्थो विभवे सति। पशुरैव स विजेयः स पापी लोकहितः । निद्रालस्यं देहयत्न केशविन्यासमेव च । आसत्तिमशने वस्त्र नातिरिता समाचरेत् । युक्ताहारो युना- निद्रो मितवामितमैथुनः। स्वच्छो नम्रः शुचिईक्षी युक्तः स्यात् सर्वकर्मसु । शूरः शत्री विनीतः स्थाबान्धवे गुरुसन्निधौ । जुगुप्सितान्न मन्येत नावमन्येत मानिनः । सौहदं व्यवहारांच प्रहत्तिं प्रकृतं नृणाम्। सहवासेन तर्के च विदिला विखसे- ततः । एप हेपरि क्षुद्रात् समयं वीक्ष्य बुद्धिमान् । प्रदर्शये- दात्मभावान्नैव धैय्यं विलक्षयेत्। स्वीयं यश, पौरुषश्च गुप्तये कथितञ्च यत्। कृतं यदुपकाराय धर्मनो न प्रकाशयेत् । जुगुप्सितप्रवृत्तौ च लिखितेऽपि पराजयः । गुरुणा लघुना वापि यशस्वी न विवादयेत् । विद्याधनयशोधर्मान् यत्र मान- मुपार्जयेत् । व्यसनचासतां सङ्गं मिण्याद्रोहं परित्यजेत् । भवम्यानुगतायेष्टा: समयानुगताः क्रिया: । तस्मादवस्था समय वोच्य कर्म ममाचरेत् । योगक्षेमरतो दक्षो धार्मिकः प्रिय- वान्धवः । मितवामितहास्यः स्यान्मान्यागे तु विशेषतः । नितेन्द्रियः प्रसन्नामा सुचिन्तः स्यादृदृढव्रतः । अप्रमत्तो दीर्घ- दो मात्राम्पान् विशोधयेत् । सत्यं मृदु प्रियं धीरो वाक्य हितकर वदेत्। ग्रामोत्कर्ष तथा निम्दां परेषां परिवर्जयेत्। अनामयव सक्षा वियामरहमध्वनि । सेतुः प्रतिष्ठितो येन ·८४४ प्राणतोषिणी। तेत लोकवयं जितम्। सन्तुष्टौ पितरौ यस्मिन्ननुरजाः सुष्ट- ज्जनाः। गायन्ति यदयशो लोकास्तेन लोकत्रयं जितम् । सत्यमेव व्रतं यस्य दया दीनेषु सर्वथा। कामक्रोधी यस्य वश्यौ तेन लोकवयं जितम् । शौचन्तु विविधं देवि ! वाह्माभ्य- न्तरभेदतः । ब्रह्मण्यात्मापणं यत्तत् शौचमान्तरिकं स्मृतम् । अद्भिर्वा भस्मना वापि मलानामपकर्षणम् । देहशुद्धिर्भवेदयेन वहिशीचं तदुच्यते। भस्मात्र यानिक श्रेष्ठ मृत्नापि मल- यजिता। निदान्ते मैथुनस्यान्ते त्यागे च मलमूत्रयोः । भोज- नान्त मले स्पृष्टे वहिशोचं विधीयते। किन्वत्र बहुनोलेन शोचाशौचविधौ शिवे।। मनः पूतं भवेदयेन ग्रहस्थस्तु तदा- चरेत् । सध्या कालिको कार्या वैदिको तान्त्रिकी क्रमात् । उपासनादिभेदेन पूनां कुर्यादयथाविधि ॥ तथा। अध्य- दानं दिनेशाय गायत्रीजपन तथा। अष्टोत्तरसहस्रं वा शतं वा दशधापि वा । जपानां नियमो भद्रे! सर्वत्राङ्गिककर्मणि । शूद्रसामान्यजातीनामधिकारोऽस्ति केवलम् । श्रागमोक्तविधौ देवि ! सर्वसिद्धिस्ततो भवेत् ॥ निर्वाणतन्वे हितोय पटले ॥ ग्रहस्थस्य दिव्यमूर्ति चन्दनादि विभूपिताम् । सर्वेषां पिटरूपोऽसौ रहस्थः साधुरूपकः । सदा दानरतः श्रीमान् सदा यणः । स्थापयेत् पञ्च तत्त्वानि गेहमध्ये प्रयत्नतः॥ तदेव सर्वसिद्धीशो भवत्येव न संशयः। यस्मिन्मन्त्रे विचारोऽपि सिद्धादिगणदूषणम् । तत्तत् सर्व महेशानि ! गृहस्थस्य सुनि- श्चितम्। सुविचार्य महामन्त्र ग्रहीयात् साधकोत्तमः । एकाक्षरे तथा कूटे मालामन्वादिके तथा। विचारो नास्ति देवेशि । स्वपलब्ध तथैव हि। तथापि च गृहस्थस्य सुवि- चार्यो महामनः । दण्डिनो भूपणं नास्ति सर्वमन्त्रस्य दीक्षणे । यज्ञपरा- ·मताः। अत एव प्राणतोषिणी। गृहस्थाश्रममासाद्य तत्त्वज्ञानेषु यो रतः । स मुक्तः सर्वपापेभ्यः स तु साक्षान्महेखरः । अवदानेन यत् पुण्य तोयदानेन यत् फलम्। तत्तसवें गृहस्थस्य नान्यस्य सुरसुन्दरि! नित्या- तन्वे अष्टमपटले ॥ देव्युवाच ॥ कथितं परमेशान ! कौलाचा- रस्य लक्षणम् । वर्त्तते तत्कथं नाथ ! ग्रहस्थेषु च राजस। ईश्वर उवाच । सत्त्वं रजस्तम इति गुणत्रयविभेदतः। सर्वेषु वर्तते देवि! कौलधर्मः सनातनः। सत्त्व स्याद्भक्तियोगेन सर्वोत्य- तेककारणम् । अत एव महेशानि ! एहस्था: सात्त्विका रज: स्यात् कर्मयोगेन कर्मकर्ता महीपतिः । अत एव महेशानि ! राजा राजसिकः स्म तः । तमोभावस्थितः शम्भोगोशः परमेश्वरः । तमोभावमाश्रयेत् सङ्गवर्जितः । शक्तिचक्र राजचक्र वोरचक्र महेखरि!। अत एव प्रकर्त्तव्यं क्रमेण परमेश्वरि ! ॥ • कुनिकातन्त्र मप्तमपटले॥ अशोक विल्वरच शिवां चैव सुरेश्वरि ! दृष्ट्वा प्रणामं कुर्य्याञ्च सर्वकामार्थसिद्धये । उलूकं शङ्कचिल्लञ्च ग्टनं चैव सुरेश्वरि!। नमस्कान्महाकाली युद्धेषु जयमाल- भेत्। चतुष्पथं श्मभानञ्च नमस्र्याविशेषतः। तन्त्रनं चावधूतच नमस्क व्हरानने ।। उपासकं सदा दृष्ट्वा मधुरं भाषणं चरेत् । समयाच विना देवि! न सिद्धि: स्यात् कदाचन । तस्माञ्चैव प्रयत्न ग्रहीयावान संशयः । अथ यत्याथमः । निर्वाणतन्वे वयोदशपटले ।। सर्व लक्षणसंयुक्तो ब्राधणो गमनं चरेत्। गत्वा च दण्डिनिकटे प्रणमेद्दण्डवा वि। त्वमेव देवदेवेश! त्वमेव वाणकारकः । त्वमेव जगतां वस्ता पाहि मां शरणागतम् । वस्तेत्यवान्तर्भूत- पर्यो विवचितो वस्ता घामयितेति यावत् । इति श्रुत्वा दण्डधारी पप्रच्छ प्रादराजनम् । कम्त कस्य सुतस्त्र' ·प्रायतोषियी। ५१ हि केन वागमनं वद। श्रुत्वा तवचन विप्रः प्रोवाचात्म- निवेदनम्। विप्रवंश समुद्भतो धमुकोऽई विवेकवान् । नास्ति मे तु पिता साक्षानास्ति मे स्त्रीसतादिकम् । मृतो छ मातापितरौ मता भ्रातादयः सुताः। पथात् खकान्तानाशे तु वहमत्यन्ततापवान्। अतएव हि भोः खामिन् ! देहि में परमार्थमम् । एतेने पिवादिषु तिष्ठन्स, यत्याश्रमो न भव- तीति सूचितम् । तान् विहाय दण्डस्य धतुर्दोषकथनगर्भ- दण्डिवचनं तदैव ॥ सत्यं कुरु दिमथेष्ठ ! यदुक्तं वै ममान्तिके । मिथ्याभापणदोषेण ब्रह्मवम विवर्जितम् । भवत्येव न सन्देही द्विज ! मत्पुरतो वद। स्थितायां यौवनयुतकान्तायां परमे- खरि !! सर्वे हि विफलं तस्य यः कुर्याद्दण्डधारणम् । विद्यते पितरौ देवि ! यः कुर्याद्दण्डधारणम्। सन्यासो विफलस्तस्य रौरवास्य गमिष्यति। विद्यते बालभावेन यस्य कान्ता सुत- स्वथा। सन्यासधारणं तस्य वृथा हि परमेश्वरि। स गुरु- थापि शिष्यथ रौरवाख्य' प्रपद्यते। इत्यादि दृढ़वाक्यच्च श्रुत्वा दण्डी जितेन्द्रियः। सन्यासदानं तस्यैष दद्या- मुक्तिश्च शाखतौम् ॥ इत्यादिना दोषदर्शनेन पुन: पित्रादि- मरणनिद्यायकं दृढ़वाक्यं त्वा तस्य सन्यासदानमर्पयेदित्य- तत्प्रकारमाह। भादौ दशाक्षरं मन्त्रं प्रथमे थाषयेद् कः ॥ श्रीशङ्कर उवाच । शृणु देवि ! प्रवक्ष्यामि मन्न दशाक्षरं परम्। यस्य श्रवणमावेण भूटोऽपि विष्णुरूपटक । मुंमन्त्री- ऽपि च देवेशि! शक्तिमन्नं जपेद यदि। अन्नात्वा तं महा- मन्त्र स भवेदब्रह्मराक्षसः। अन्नाला तं महामन्वं तत्वज्ञानी भवेद यदि। तथापि नरकं गच्छेदिति वेदस्य सम्मतम् । मृणु देवि ! प्रवक्ष्यामि दर्शनं मन्त्रमुत्तमम् । मयावीज बधू- ·८५२' दशा- प्राणतोषियो। वीजं लक्ष्मीः काली च पाशकम्। गगनं पक्षिवीजञ्च वहि- कान्ता तत: प्रिये ! । इति ते कथितं चण्डि! दशाक्षरमनुत्त- मम्। यज्ञानादमरत्वञ्च लभते नात्र संशयः। अस्य ग्रहण मात्रेण नरो नारायणो भवेत्। अस्य प्रसादमात्रेण दही निर्वाणतां ब्रजेत्। दण्डोपरि जपेदेतहशाणं परमेश्वरि । अस्मान्मन्वाम्महामन्चा जायन्ते नात्र संशयः। सर्यों देवसमा- चारो दमार्णाज्जायते ध्रुवम्। महाविद्योपासकय दशाणं न हि पश्यति। इह लोके दरिद्रय परे च ब्रह्मराक्षसः। तस्माद यत्नेन देवेशि ! दशाणे श्रावयेद् रुः । केवलं श्रवणं कुर्यात्र जपेत् साधकोत्तमः । थावयेद यो दशार्णश्च स नरो गुरुस- तमः। मन्वदाता यदा देवि ! तवैव स.गुरुः स्मृतः । र्णदाता यो देवि ! स एव परमो गुरुः। यथामरतरङ्गिण्या असमाः सकलापगाः। दशार्णस्य समो नास्ति मन्त्रस्य सुर- पूजिते ! ॥ तथा ॥ अतः परम् प्रवक्ष्यामि यदूपं दण्डधारलम् । साधुरूपो गृहस्थय ब्राह्मणो ब्रह्मवादकः । सर्वमायासमा- स्वतः सर्वधर्मपरायणः । जितेन्द्रियो जितक्रोध. समत्वं सर्वजातिषु। पुने रिपी समत्वञ्च सन्ध्यायां पौष्टिक तथा । कायमाणे न सम्बन्धो मृत्य रय युगान्तिके। ब्रह्मज्ञानं विना ज्ञानं यस्य चित्ते मनोरमम् । सन्यासधारणं काय' विप्राणां मुक्तिहेतवे। यो विप्रो धारयेद्दण्ड सेव नारायणः स्वयम् । चतुर्भजाः प्रजायन्ते दण्डधारणमात्रतः। तत् श्रुत्वा च महा- रम्भगमनं कारयेत्ततः । क्रोशं वा क्रोशयुग्म वा धेगेन गमनश्चरेत् । गुरुणा सह शिष्येण पृष्ठे पृष्ठे विधानतः । तिष्ठ तिष्ठ महाबाहो ! मां त्यका नहि गच्छतु । शिष्यः परम- हसस्त्वं त्वत्समो नास्ति भूतले । क्षन्तव्यमपराधं में त्वमेव विष्णुरूपक् । बमेव जगतां वन्दास्वमेव सर्वपूजितः । त्वमेव -- ·प्राणतोपिणी। ८५३ परमो इंसस्तिष्ठ तिठेति मा मास शिष्यो दण्डिना देवि ! प्रति वाक्यं वदेदयतः : अतः स परमो इंसः पथि गते प्रमो- हितः। तस्यैव दर्शनार्थाय चान्तरीचे च देवताः । सरनीकाः सपरोवारायायान्ति दिग्विदिक्षु च । एतस्मिन् समये दरडी सान्त्वयेगिरप्यमुत्तमम्। फुत्कारं बहुशो दवा मन्त्रणानेन सुव्रतः । फुत्कारैर्वायुवेगेय पुनः प्राणान् प्रयोजयेत् । जन्मान्त- रञ्च तस्य व तत्क्षणे जायते किल । जन्मान्तरं यमालोक्य संस्कारमाचरैगुरुः। दण्डान्तिके समानीय अन्नप्राशनमाच- रेत् । अमुकरत्वं समाभाष्य पुप्प वह्नौ विनिक्षेपेत् । प्रति नाम्ना तु संस्थाप्य महासंस्वारमाचरेत्। ततोऽपि दरिडना देवि ! शिष्याय ज्ञानहेतवे । शृणु शिष्य ! महाधीर! मदाक्यं हृदये कुरु। जन्मान्तरन्तु तस्य व प्राणाधिकं विकारयेत् । नृतदेहखरूपोऽयं शरीरोऽयं न मंशयः । विरतो भव सर्वत्र तोपानाहारचेटया। ब्रानोनय यहत्तं तन्मानभोजन कुरु। पञ्चतत्व सदा सेव्य गुप्तभावो जितेन्द्रियः। मदेव मानी पूजां मदा मानसतर्पणम् । विसन्ध्य मानसं योग मामिलाण्डे प्रयत्नतः । सदैव मानसं भोगं त्यागं कुरु प्रयत्नतः । पड़ वर्गपु जितो भूत्वा नरो नारायण: स्वयम् । भवत्येव न सन्द हो दण्डधारणमानतः । पिरवंशे सप्तदश भाटवंश त्रयोदश। कान्ताया: मप्तमचैव लक्ष्मीनारायणो भवेत् । इति शुखा वचस्तस्य शिष्य वातवीहचः । यदुक्त मयि मुक्यघं तत्करोमि निरन्तरम्। पञ्चतत्त्वं सदा सेव्यं करमालामो वदव में। यत्र व वर्तते दण्डी बहुशिष्यसमावृतः। तत्र गत्वा प्रयलेन बहुशिप्पं विचेष्टय। अथवा वीरमध्ये तु यन गमगं चर। तस्वनाम रटहस्थस्य सन्निधाने ब्रजेत् किल । सुदूरमपि गन्तला गवाने कलनायक। भित्तामा नन ·८५४ प्राणतोपिणो। . - खार्थ देवतायाः हाते पुनः ।। प्राचार्यपत्नी दृष्ट्वा तु भिक्षां कुर्यात् समाहितः। हे मातटेंहि मे भिक्षां कुण्डलों तर्पया- म्यहम् । एवमुदा ततो दण्डी महासंस्कारसाचरेत् । दण्डा- न्तिके समानीय होमयेविधिपूर्वकम् । ततो हुमेत् करं धृत्वा श्राज्यरष्टाहुतीः पुनः॥ विपरीतक्रमेणैव कुयादङ्गविशो- धनम्। ततः कुर्यात् प्रयत्नेन अन्तर्यज्ञोपवीतकम्। शिखां तस्य शिखां मन्ये पूगमध्ये विधारयेत्। सूलेन यजसूचन्त तस्मिन्नेव निवेश्येत्। तैम तिवाया पूगं बिलिप्य शोधये- त्ततः । तत्प ग मूलमन्त्र ण कुण्डमध्ये विनिक्षिपेत् । पूर्णाहुति ततो दद्यात् तत्य गमानयेत् सुधीः । सयज्ञसूत्र सशिखं तत्प गं प्रेपयेत् प्रिये ! । मूलमन्त्र जपेत्तत्र गजान्तकसहस्रकम् । ततश्च यावयेम्मन्त्र कालिकायाय सुन्दरि ! । अथवा भावयेन्मन्त्र ताराया दुर्लभं परम् । मूलमन्त्र समुञ्चार्य पूगभस्म प्रयत्नतः । भक्षणात् तत्वणे साक्षादन्तवतोयवीतवान्। भवत्येव न सन्देहो नरो नारायणः खयम् । विल्वदण्ड समानीय वंशस्यैक समानयेत् । विख्वटण्डे न्यसेन्यासान् कालिकायाः प्रयत्नतः । जीवन्यासं ततः कृत्वा दण्डे देवी विचिन्तयेत् । विल्वे स्थितञ्च चैतन्य वंयदण्डे नियोजयेत्। इष्टदेवीस्वरूपोऽयं दण्डव परमेश्वरि !| शिष्यम्य दक्षिणे हस्ते दण्डस्थापनमाचरेत् । कमण्डलुसमानीय वारणं प्रजपेत् सुधीः । वारुणी निति- पेत्तत्र ततो मूलमर्नु जपेत् । अष्टोत्तरशतं जमा तस्य वाम- वारे न्यसेत् । गैरिक कपिल वसं यत्नेन परिधापयेत् । दण्ड धारणमात्रेण नरो नारायणो भवेत् । अद्यावधि महामायां दण्डोपरि विभावय। कुरु पूजां महाकाल्पा दण्डोपरि हुदा ततः । साक्षान्नारायणस्त्वं हि धर्माधर्मपरो भव । तव मात' पिता स्वामो सर्वे दण्डान्तिके स्थितम्॥ इति परमाथमग्रहणम् ·प्राणतोषिणो। दण्डिनो भिचाचरणप्रकारस्तु तत्रैव ॥ सुदूरं गमनं गेहे ग्रहस्थस्य दिजस्य च । नारायणं समाभाष द्वारे तस्य प्रजेत् सुधोः। दण्डिगमनानन्तरं गृहस्थकर्तव्यमाह तवैव ॥ पति शुल्ला रहस्यथ पुटराञ्जलिपरो भवेत् । हारे च दण्डिनं दृष्ट्या प्रणमेब्रह्मणो वरः। भिक्षां दद्यात् प्रयत्नेन मधु मांसं विना प्रिये !। आदाय मिंचां देवेशि ! चौरवद्गमनं चरीत् ॥ दण्डिनो- खितिप्रकारोऽपि तवैव ॥ ग्रहस्थ स्यालये देवि ! रात्रि- वामश्च कारयेत् । तथा हि नगरं गत्वा विरात्र वसतिं चरत् । तोर्घभूमि ततो गत्वा सप्तरात्र वसेत्ततः दण्डनं दृष्या ब्राह्मा- साम्य कर्त्तव्यमुक्त तत्वे व ॥ ब्राह्मणो दण्डनं दृष्ट्वा प्रगहिधि- पूर्वकम् । तीयपूर्णक्ष देवेशि ! किं वा शून्य कमण्डलुम् । दृष्टिमात्रेण तत्पात्र पूर्ण कुर्याद्विजोत्तमः । कमण्डलो जल. दानफलमपि तत्रैव ॥ कुशाग्रमाणं विन्दुत्व यदि यद्यात् कम- राइलो। समुद्रसप्तदानस्य फल स लभते ध्रुवम् । जलदान- निन्दापि तत्र व ॥ दद्यान्न यदि मोहेन स भवेदापदाययः । विंशवपसहस्राणि स पुनर्विटपो भवेत्। इति ते कथितं चण्डि ! सन्यासधारणं परम् । न वक्तव्यं पशोर प्राणान्तेऽपि कदा. चन । वस्तुतस्तु कलो दण्डग्रहणं नास्ति ॥ दीर्घकाल ब्रह्मा- चयं धारणञ्च कमण्डलोः। इत्यादिभिर्वचनैरुवाहतत्त्वादि- निषिद्धत्वात् ।। महानिर्वाणतन्ले अष्टमोल्लासेऽपि । भिक्षुकऽध्यायमे देवि! वेदोक' दण्डधारणम् । कलौ नास्त्येव तत्त्वजो यतस्तत् यौतसंस्कृतिः । यसंस्कारविधिनायधूताथम- धारणम् । तदेव कथितं भट्रे ! सन्यासग्रहणं कलौ ॥ नारद- यञ्चरात्र हितोयराने च ॥ कलौ च दण्डग्रहणं नैव निर्वाण- कारणम् । परं वेदविरुद्ध विपरीताय कल्पात पादिभिः

·८५६
प्राणतोपिणी।
प्रतिपिदत्वाच ॥ यत्तु निर्याणतन्त्रे चतुर्दशपटले । ब्राह्मणेन
विनान्यत्र सन्यासो नास्ति चण्डिके !। कुर्यान्योहेग योऽन्यत्र
स वे पापाश्रयो नरः । गुप्तभावेन देवेशि ! शृणु मन्प्राणवल्लभे! ।
सन्यासिना सदा सेव्यं पञ्चतत्त्वं वरानने !। दादशाब्दस्य मध्ये
तु यदि मृत्युन जायते । दण्डं तोये विनिक्षिप्य भवेत् परम-
हमकः । अवधूताचाररतो इस: परमपूर्वकः । सैव चानन्द-
विख्यातो हादशाब्दे सरस्वती ॥ इति वचनमपि कलोतरपरम् ।
सरस्वतोति दशानामावधूतमध्ये संन्नाविशेषः तत्रमाणन्तु ।
तोयमवनारण्य गिरिपर्वतसागरः। सरखती भारती
पुरीति दश कौत्तिता:॥ इति ॥ एपां लक्षणहच्छङ्करविजये ॥
विद्यारण्यखामितं यथा ॥ त्रिवेणी सङ्गमे तोर्थ तत्त्वमस्यादि-
लक्षणे। सायात्तत्त्वार्थभावेन तोर्थनामा स उच्यते ॥ १॥
प्रायमग्रहणे प्रौढ़ आशापाविवर्जितः। यातायातविनिर्मुक्त
एतदायमलक्षणम् ॥ २ ॥ सुरम्य निझरे देश वने वासं, करोति
यः। पाशापाशविनिन्,तो वननामा म उच्यते ॥ ३ ॥ अरण्ये
सस्थितो नित्यमानन्दनन्दने वने । त्या सर्वमिदं विश्खमानन्द-
लक्ष किन्त ॥ ४॥ वासो गिरिवर नित्य गीताभ्यासे हि
तत्परः। गम्भोरचलबुदिध गिरिनामाः स उच्यते ॥ ५ ॥
वसेत् पर्वतमूलेप प्रौढ़ो यो ध्यानधारणात् । सारासारं विजा-
नाति पर्वतः परिकोर्तितः । ६ ॥ वसेत् सागरगम्भीरो वन-
रनपरिग्रहः। मादाञ्च म लखेत सागरः परिकीर्तितः॥
७. खरजानवशो नित्य स्वरवादी कवीशरः। संसारसागर
माराभिज्ञो यो हि सरस्वती ॥ ८॥ विद्याभरण सम्पूर्णः सर्व-
मारं परित्यजेत्। दुःखभारं न जानाति भारती परिकोर्तितः
३८ ॥ जानतत्त्वेन सम्पर्षः पूर्णतत्त्वपदे स्थितः। पदब्रह्मरतो
केवलनिर्वाणतन्यदर्शिन-
नित्य पुरोनामा म उच्यते ॥१०॥

·माणतोषिषी स्वधुनापि तथाचरन्ति। अवधूततापि चतुर्थाश्रमिणामेव ।। तथा च योनितन्त्र ॥ चतुर्थाश्रमियां मध्ये भवधूतायमी महान् । तवाहं कुलयोगेन महादेवत्वमागतः ॥ पथावधूताश्रमः । महानिर्वाणतन्चे अष्टमोलासे॥ श्रीसदा- शिव उवाच । अवधूताथमो देवि! कलौ सन्यास उच्यते । विधिना येन कत्र्तव्यं तवं शृणु साम्पतम्। ब्रह्मज्ञाने समु- त्पन्ने विरते सर्वकर्मणि। अमात्मविद्यानिपुण: सन्यासाश्रम- माचरेत्। विहाय वृद्धौ पितरौ शिश' भायां पतिव्रताम् । त्यला समर्थान् बन्धूय प्रव्रजवारको भवेत्। सम्पाद्य रह- कर्माणि परितोष्यागमानपि। निम्मेमो निलयाहच्छनिष्कामी विजितेन्द्रियः। पाहूय स्वजनान् बन्धून् ग्रामस्थान् प्रति- वासिनः। प्रीत्यानुमतिमन्विच्छह हाजिगमिपुर्नरः । तपा- मनुजामादाय प्रणम्य परदेवताम् । ग्राम प्रदक्षिणीरूत्य निर- पेक्षो ग्रहादि यत् । मुक्तः संसारयाशैर्यः परमानन्दवहितः । कुलावधूतं ब्रह्मनं गत्वा सम्मार्थयेदिदम्। रहायमे परं ब्रह्मान् ! ममैतद विगतं वयः । प्रसादं कुरु मे नाथ ! सन्यास- ग्रहणं प्रति। निहत्तग्रहकर्माणं विचार्य विधिवहरुः । शन्तं विवेकिन वोक्ष्य द्वितीयाश्रममादिशेत् । तत: मिध्यः कृत- सानो यतात्मा विहिताहिकः। ऋणत्रयविमुत्यर्थ देवी- याचयेत् पितृन्। देवा ब्रह्मा च विष्णुय रुद्रय सगणैः सह । ऋषयः सनकाद्याथापाद्या देवर्षयस्तथा। अत्र ये पितरः पूज्या वक्ष्यामि शृणु तानपि। पिता पितामहथैव प्रपितामह एव च । माता पितामहो देवि! तथैव प्रपितामहो।. मातामहादयोऽप्येवं मातामद्यादयोऽपि च। प्रायाम्पोन् यजेद्देवान् दक्षिणयां पितॄन् यजेत् । मातामहान् प्रतीयान्तु पूजयेश्वासकर्मणि । पूर्वादिक्रमतो दद्यादासनानां इयं वयम् ।

·८५८ प्राणतोपिणी। देवादीन् क्रमतस्तत्रावाह्य पूजां समाचरेत् । समर्थ विधिव तेभ्यः पिण्डान् दद्यात् पृथक् पृथक् । पिण्डप्रदानविधिना दत्त्वा पिण्डं यथाक्रमम् । कृताञ्जलिपुटो भूत्वा प्रार्थयेत् पिटदेवताः । प्यध्वं पितरो! देवा! देवर्षिमाटका! गणाः ।। गुणातीतपदे यूयमनृणीकुरुताचिरात् । पाहण्यमर्थयित्वा तु प्रणम्य च पुनः पुनः । ऋणत्रयविनिर्मुक्तमात्मना प्रक- रुपयेत्। पितामह्यात्मैव सर्वेषां तपिता प्रपितामहः । प्रात्म. म्हात्मापणार्थाय कुर्यादात्मफ्रियां सुधीः। उत्तराभिमुखी मूला पूर्ववत् कल्पितासने। पावाह्यात्मपितॄन् देवि ! दद्यात् पिण्ड समर्थयन् । प्रागग्रान् दक्षिणानांथ पश्चिमानान् यथा- क्रमात्। पिण्डार्थमास्तरेदर्भानुदग्रान् स्वस्त्रकर्मणि। समाप्य श्रादकर्माणि गुरुदर्शितवत्मना। मुमुक्षुश्चित्तशुद्यार्थमिमं मन्त्रात जपेत् । ह्रीं वाम्बकं यजामहे सुगन्धिं पुष्टिवईनम् । उर्वार- कमिव बन्धनान्मृत्योर्मुक्षीय मामृतात् । उपासनानुसारेण विद्यां मण्डलपूर्वकम् । संस्थाप्य करास तव गुरुः पूजां समा- रभेत् । ततस्तु परम ब्रह्म ध्यात्वा शाम्भववर्मना। विधाय पूजां ब्रह्मन्नो ब्रह्मस्थापनमाचरेत्। प्रागुक्तसंस्कृते वो सहर- पोताहुतिं गुरुः। दवा भिष्य' समाइय साकल्य' हावयेत्तु तम्। पादौ व्यातिभिई त्वा प्राणहोम प्रकल्पयेत् । प्राणो. ऽपान: समानथोदानव्यानी च वायवः । तत्र होम ततः कुयाद्दे हामेध्यस्य मुक्ताये। पृथिवी सलिलं वहिर्वायुराकाश- मेव च । गन्धो रसय रूपच स्पण: शब्दो यथाक्रमात् । ततो वाक्पाणिपादाय पायूपस्थी तत: परम्। श्रोव' वक् नयनं जिल्हा प्राग्यबुडीन्द्रियाणि च । एतानि मे पदान्त च शुध्यमित पदमुञ्चरेत् । डों ज्योतिरह विरजा विपामा भूयासं हिठ इत्यपि । चतुर्विशतितत्त्वानि कर्माणि वैदिकानि च । दुत्वाम्नी ·माणतोषिषी। निष्कियो देह मृतवचिन्तयेत्ततः । विभाव्य मृतवत्कार्य रहित सर्वकर्मणा। स्मरन् तत् परमं ब्रह्म यन्नसूत्रं समुहरेत् । ऐं: को हुँ इति मन्त्रेण स्कन्धादुत्तार्य तत्त्ववित्। यज्ञसूत्र' करे धृत्वा पठित्वा व्याहृतित्रयम्। वङ्गिजायां समुच्चार्य ताक्तमनले क्षिपेत् । हुत्वैवमुपवोतत कामवीज समुच्चरन् । हित्वा शिखां करे कृत्वा वृतमध्ये नियोजयेत् । ब्रह्मपुचि ! शिखे ! त्वं हि वालरूपा सनातनी । दीयते पावके स्थानं गच्छर देवि ! नमोऽस्तु ते। कामं मायां कूर्चमन्त वह्निजायामुदी- रयेत् । भिखामाथित्य पितरो देवा देवर्षयस्तथा । सर्याख्या- यकर्माणि निवसन्ति शिवोपरि । ततः सन्तप्य ताः सर्वा देवर्षिपिटदेवताः। शिखासूत्रपरित्यागाही ब्रह्ममयो भवेत् । यज्ञसूत्रभिखात्यागात् सन्यास: स्थाहिजन्मनाम् । शूद्रा- पामितरपाञ्च शिखां हुत्वैव संस्किया। ततो मुक्तशिखासूत्रः पणमेद्दण्डवहरुम् । गुरुरुत्थाप्य तं शिष्य दचकणे वदेदिमम् । तस्वमसि महाप्राज ! इंसः सोऽहं विभावय। निर्ममो निरह- हारः स्वभावेन सुखं चर। ततो घटच वडिच्च विसृज्य ब्रह्म- तत्त्ववित् । अामखरूपं तं मत्वा प्रणमेच्छिरसा गुरुम् । नमस्तुभ्यं नमो मह्यं तुभ्यं मह्यं नमो नमः । त्वमेव त्वदहमेव विखरूप ! नमोऽस्तु ते। ब्रह्ममन्वोपासकानां तत्त्वज्ञानां निता. त्मनाम् । स्वमन्त्रेण शिखाच्छेदात् सन्यासग्रहणं भवेत् । ब्रह्मज्ञानविशुद्धानां किं यः श्राहपूजनेः। खेच्छाचारपरा- णान्तु प्रत्यवायो न विद्यते। ततो मिईन्दरूपोऽसौ निष्कामः स्थिरमानसः। निर्ममो विहरच्छिष्यः साक्षादब्रह्ममयो भुवि । मुक्तो विधिनिषेधास्यां निर्योगक्षेममात्मवित् । सुखदुःखसमो धोरो जितात्मा विगतस्पृहः । स्थिरात्मा प्राप्तदुःखोऽपि सुरखे प्राप्तेऽपि नि:स्पृहः । सदानन्द्रः शुचिः शान्तो निरपेक्षो निरा ·1 प्राणतोषिणी कुलः । नोहे जकः स्याजोवानां सदा प्राणिहिते रतः । विग. तामपंभीर्दान्तो नि:सङ्कल्पो निरुद्यमः। शोकषविमुक्तः स्थाच्छतो मित्रे समो भवेत् । शीतवातातपसहः समो माना- पमानयोः। समः शुभाशुभ तुष्टो यदृच्छालाभवस्तुना। निस्व गुण्यो निर्विकल्यो निर्लोभः स्यात्वसञ्चयी। यथा सत्य- मुपाश्रित्य मृषा विखं प्रतिष्ठति । आत्माश्रितस्तथा देहो जान- ने सुखी भवेत् । इन्द्रियाण्य व कुर्वन्ति स्वख कर्म पृथक पृथक् । आत्मा साक्षी विनिर्लिप्तो ज्ञात्वैवं मोक्षभाग्भवेत् । धातुप्रतिग्रहं निन्दामनृतं क्रीड़नं स्त्रिया। रैतम्तागमस्याञ्च मन्यासी परिवर्जयेत् । सर्वत्र समदृष्टिः स्यात् कौटे दैवे तथा नरे। सर्व ब्रह्मेति जानीयात् परिबाट सर्वकर्मसु । विप्रान्न श्वपचान्न वा यस्मात्तस्मात् समागतम् । देश कालं तथा चानमग्रीयादविचारयन् । अध्यात्मशास्ताध्ययनैः सदा तत्त्व- विचारणैः। अवधूतो नयेत् कालं स्वेच्छाचारपरायणः । मन्यासिनां मृतं कायं दाहयेव कदाचन । सम्प ज्य गन्ध- पुष्पाद्यैनिखनेहामु मज्जयेत् । अप्राप्तयोगमानां सदा कामाभिलाषिणाम् । प्रभावान्जायते देवि ! प्रहत्तिः कर्मस- झुले। अत्रापि ते सानुरक्ता ध्यानार्चा जपसाधने। यस्तदेव जानन्तस्तवैव दृढनिययः। अतः कर्मविधानानि प्रोक्तानि चित्तशु इये। नामरूपं बहुविधं तदर्थ कल्पितं मया । ब्रह्म जानं विना देवि ! कर्ममयमन विना । कुर्वन् कल्पपातं. कर्स न भवेन्मुक्तिभाजनः। कुलावधूतस्तत्त्वज्ञो जोवन्मुक्तो नरा- रुतिः । माक्षादारायणं मत्ला ग्रहस्थस्तं प्रपूजयेत् । यतेर्दर्शन, नमात्रेण विमुक्तः सर्वपातकात् । तीर्थ व्रततपोदान सर्वयज- फन्न नभेत् ॥ इत्यवधूताश्रमः॥ तहदास्त चतुर्दशोलाये ॥ देव्युवाच ॥ विविधावाचसी ·प्राणतांषिणो। 1 प्रोक्ती गाईस्थो भैक्षुकस्तथा। किमिदं श्रूयते चित्रमवधूता- चतुर्विधाः। एतहे दिगिच्छामि तत्वतः कथय प्रभो!। चतुर्विधावधूतानां लक्षण विशेषतः ॥ श्रीसदाशिव उवाच ।। ब्रह्ममन्त्रोपासका ये ब्राह्मणक्षवियादयः । गृहाथमे वसन्ती. ऽपि जेयास्ते यतयः प्रिये ! । पूर्णाभिषेकविधिना संस्कृता ये च मानवाः। शैवावधूतास्ते जेया: पूजनीयाः कुलार्चिते ! । ब्रह्मावधूताः शैवाच सानिमाचारवर्तिनः । विदध्यः सर्वकर्माणि शश्वदौरितवर्मना। विना ब्रह्मार्पितञ्चैते तथा चक्रार्पित विना। निषिद्धमन्नं तोयश्च न ग्रहीयुः कदाचन । ब्रह्मावधूत- कौलानां कौलानामभिषेकिणाम् । प्रागैव कथितं धर्ममाचा- राय वरानने!। सानं मन्यसनं पानं, दानञ्च दाररक्षणम् । सर्वमागममार्गेण शैवब्रह्मावधूतयोः ॥ निर्वाणतन्ने चतुर्दशपटले ॥ श्रोशडर उवाच ॥ देवि ! प्रवक्ष्यामि अवधूतो यथा भवेत्। वीरस्य मूर्ति जानीयात् सदा तत्त्वपरायणः । यद्रूपं कथितं सर्व भन्यासधारणं परम् । तद्रूपसर्वकर्माणि प्रकुयाहीरवल्लभः । दण्डिनो मुण्डनं चामावास्यायामाचरेदयथा। प्रकुर्य्यात्तु वीरस्य मुदनं प्रिये !। असंस्कृतं केशजाल- मुक्तालम्बिकचोचयम्। अस्थिमालाविभृपा वा रुद्राक्षानपि धारयेत् । दिगम्बरो वा वीरेन्द्रथाथवा कौपिनी भवेत् । रतचन्दनसिताङ्ग कुर्य्यामागभूषणम् ॥ योगसारे हितीयपरिच्छेदे । करोटिं विधायच्च काष्ठदण्ड तथा प्रिये ! | परशु चाजिनञ्चैव योगीव धारयेत् सदा । खहाई धारवयोगी वामरूपकवाससौ। कपाले धारयेचन्द्र चन्द- नायेविशेषतः। ईपत्पिनलकं वन धारयेत् सर्वदा सुत । सुत इति शिवस्य सम्बोधनम् ॥ सुदर्शनाख्य यच्चक' तत्त शृणु तथा व ·८६२ प्राणतोषिणी। सन्धारयेद्बुधः । विपञ्चों कपिलञ्चैव माडिण्डिमझझरान् । वादयन् डमरु योगौ यत्र कुवाश्रमे स्थितः ॥ निर्वाणतन्त्र । क्षमा दानं ततो ध्यानं बालभावेन शैलजे!। शिवोऽहं भैरवा. नन्दो मुक्तोऽहं कुलनायकः। एवं भावपरी मन्त्रो हेतुयुतः सदाभिवः। संविदासेवनं कुर्यात् सदा कारणसेवनम् । भवत् साक्षात् स पुरुषः शम्भु रूपो न संशयः । महानिर्वाणतन्त्रे ॥ ब्राह्मणः क्षत्रियो वेश्यः शूट्रः सामान्य एव च । कुलावधूत- संस्कार पञ्चानामधिकारिता ॥ निर्वाणतन्त्र । निर्वाणमुक्ति- भानोति ब्राह्मणो वीरभावतः । अवधूतः क्षत्रियश्च महायोगी न मंशयः। स्वरूपोऽपि भवेद्देश्यः शूद्रोऽपि सह लोकवान् । मम्प फलमाप्नोति विप्रो निर्वाणतां व्रजेत् । त्रिभागं फल- माप्नोति क्षत्रियो वोरभावतः । पादयन्तु वैश्यस्य शूद्रस्य चेक- पादकम् ॥ दशानामवधूताना प्रत्येकं नाम प्रागुक्तमिदानी- मपि तेषां प्रधानत्वेनागीकरणाथ संज्ञाकथन गर्भलक्षणवि. शेषमाह तवैव ॥ अवधूतस्य चाख्यानं शृणुष्व पर्वतात्मजे !। वनारवं भारती च गिरिश्च पुरिरेव च । एकस्थाने तु संस्थित्य इष्टध्यानादिकं चरेत् । यो मन्त्रदानं तपसा स वन: परिकी- र्तितः। सस्तकेशो जटाजूटः सदा वातूलवद्भवेत्। अन्तर्योगी महावीरोऽरण्यसङ्गय शैलजे ।। नानाभास्त्रेषु यो विजो नाना- कम्मविशारदः। सदेष्टदेवोभावेन भावयेदयो हि चामलाम् । म एव भारतो वोरो महाजानो जितेन्द्रियः। सदीई बाहुर्यों वीरो मुताकेशो दिगम्बरः। सर्वत्र समभावेन भावयेदयो नरो- त्तमः । इष्टदेवी विना नास्ति स गिरिः परिकीर्तितः । नाना. देगेषु,पीठेषु क्षेत्रेषु तीर्थभूमिपु । भ्रमण कुरुते नित्यं कुर्या- दयने न पूजनम् । देवतायाः सदा ध्यान थौगुरोः पूजन तथा । अन्तर्यागेषु यो निष्ठः स वीर: पुरिरेव च । अवधूतात्र देवि !

·प्रारतोषिलो। अवधूतः शियः यस मलिमुनिषला। तस्य तुष्टा भवेत् काली किन सिध्यति भूसले। अवधूतं समालोक्य शभुवत् पूजन चरीत् । शक्तित: पञ्चतत्त्वानि यत् नेव निवेदयेत् । प्रशत: परमेशानि! भक्तित: परितोषयेत् ॥ महानिर्धापतन् । भक्तावधूतो विविध: पूर्णापूर्णविभेदसः। पूर्णः परमईसाख्यः परिताडपरः स्मृतः । कृतावधूतमंस्कारो यदि स्थानानदुर्बलः । तदा लोका- लये तिष्ठनात्मानं स तु शोधयेत्। रक्षन् खज़ातिचिहच कुर्वन् कर्माणि केवलम् । सदा ब्रह्मपरो भूत्वा साधयेज्ज्ञानमुत्तमम् । मुण्डमालातन्त्र द्वितीयपटले॥ साक्षादवधूतः सदाशिवः । अवधूती शिवा देवो अवधूताशम शृणु। चतुराथमिणां मध्ये अवधूताश्रमो महान् । अवधूतय विविधो ग्रहस्थय चितानुगः। सचेलयापि दिवासा विधि- योनिविहारवान् । सदार: सर्वदारस्थो अट्टहासो दिगम्बरः । ग्रहावधूतो देवेशि! हितोयस्तु सदाभिवः । अवधूतस्य औ तत्सदिति मन्त्रण कर्म कर्तव्यमाह महानिर्वाणतन्त्र ॥ ओं तत्सन्मन्त्रमुच्चार्य सोऽहस्मोति चिन्तयन् । कुर्यादात्मोचितं कर्म सदा वैराग्यमाथितः । कुर्वन् कर्मायनासती नलिनीटल- नोरवत्। यततात्मानमुडतुं तत्त्वज्ञान विवेकतः। सर्वेषामी- तत्सदिति निर्देशन कम्मफलमाह तत्रैव ॥ ओं तत्सदिति मन्त्रेण यो यत्कर्म समाचरेत्। गृहस्थो वायुदासोनस्तस्याभी- टाय तद्भवेत्। तन्मन्त्रक्रियमाणकर्माणः सम्पूर्ण त्वमपि तवैव ॥ जपहोमप्रतिष्ठा च संस्काराद्यखिलाः किया। तदिति निप्पन्नाः सम्पूर्णाः स्युन संशयः । किमन्यैर्बहुभि- मान्ः किमन्यभूरिसाधनैः। बाद्रप्रणानिन मन्त्रेण सर्व- कर्माणि साधयेत् । सुखसाध्यमबाहुल्य सम्पूर्ण फलदायकम् । नास्त्य तस्मान्महामन्त्रादुपायान्तरमम्बिके । पुरप्रदेथे देहे वा -- 1 ..

·प्राणतोषिणी। लिखित्वा धारयेदिदम्। गेहे तस्य महातीर्थ देहः पुण्यमयी भवेत् । निगमागमतन्त्राणां सारासारतरो मनुः । श्री तम्मदिति देवेशि । तवाग्रे सत्यमोरितम्। चतुर्विधानां तत्त्वानामन्य। पामपि वस्तुनाम् । मन्त्रान्यः शोधनेनालं स्याचेदेतेन शोधि- तम्। पश्यन् सर्वत्र सद्रूपं जपंस्तस्सन्महामनुम् । खेच्छा चारः शुद्धचित्तः स एव भुवि कोलराट् । जपादस्य भवेत् सिही मुक्तः स्यादर्णचिन्तनात् । साक्षानमयो देही सार्थमनं जपे. न्मनुम् । विपदोऽयं महामन्त्रः सर्वकारणकारणम्। साधना. दस्य मन्त्रस्य भवेन्म त्यस्नयः स्वयम्। युग्मयुग्मपदं वापि प्रत्येक पदमेव वा। नयेतस्य महेशानि! साधकः सिद्धिमा- ग्भवेत् ॥ इति मन्त्रप्रशंसा॥ शैवावधतस्य सर्व कर्मानधिकारमाह तत्रैव ॥ शैवावधूत- संस्कारविधूताखिलकर्मणः। नापि दैवे न वा पित्रे नार्षे कत्येऽधिकारिता अथ परमहंस: ॥ चतुर्णामवधूतानां तुरीयो हंस उच्यते। वयोऽन्ये योगभोगाच्या मुक्ताः सर्वे शिवोपमाः। हंसो न कुर्यात् स्रीसङ्गन विधत्ते परिग्रहम् । प्रारब्धमनन् विहरेनिषेधविधिवर्जितः । त्यजेत् खजातिचिहानि कर्माणि ग्रहमेधिनाम्। तरोयो विचरेत् क्षीणों निःमङ्गल्यो निरुद्यमः। सदात्मभावसन्तुष्टः शोकमोहविवर्जितः । निनि- केतस्तितिक्षुः स्यानि सशो निरुपद्रवः । नार्पणं भक्ष्यपे- यानां न तस्य ध्यानधारणा। मुक्तो विमुक्तो निईन्द्रो मा- धारपरो यतिः। इति ते कथितं देवि । चतुणां कुलयोगि- नाम्। लक्षणं सविशेषेण साधूनां मत्स्वरूपिणाम् । एतेषां दर्शनात् स्पर्शदालापात् परितोषणात् । सर्वतीर्थफलावाप्ति- र्जायते मनुजन्मनाम्॥

·प्राणतोषिणो। . -- अथ पाचारभेदाः ॥ वेदाचारस्तु पूर्वमुक्तः । अधुना वैष्णवा- दिरचते। नित्यातन्त्र प्रथमपटले ॥ अथ वक्ष्ये महेशानि,! वैष्णवाचारमुत्तमम् । यस्व विज्ञाममावेन कालस्यादिहिता- जलिः। वेदाचारक्रमेणैव सदा मियमतत्परः। मैथुनं तत्क- थालापं कदाचिन कारयेत्। हिंसां निन्दाच कौटिल्वं वर्जयेन्मांसभोजमम्। रावी मालाच्च यन्त्रञ्च स्मशेध कदा- चन । विष्णु समर्चयेद्देवि ! विष्णौ कर्म निषेदयेत् । भावयेत् सर्वदा देवि ! सर्व विष्णुमयं जगत् । इति वैषणवाचार: ॥ तथा ॥ गृणु चार्वणि ! सुभगे ! शैवाचार सुटुर्लभम् । वेदा- चारक्रमेणैव शै वे शाते व्यवस्थितम् । तविशेषं महादेवि ! केवलं पशुधातनम्। इदानीं शृणु वक्ष्यामि दक्षिणाचारम- ट्रिजे ! । दक्षिणामूर्तिमुनिना आथितोऽसौ यत: पुरा । अतएव महगानि ! दक्षिणाचार उच्यते। प्रावतकोऽयमाचारः प्रथमो दिव्यवीरयोः। वेदाचारक्रमेणेव पूजयेत् परमेश्वरीम् । खोकल्य विजयां रात्री अपेन्मन्त्रमनन्यधोः ॥ तोययटले । दिव्यवीरमतं भद्र। शृणु सर्वाङ्ग सन्दरि!। समासतः प्रव. च्यामि पञ्चमाचारमुत्तमम्। दिवसेषु महेशानि । ब्रह्मचारी समाहितः। पञ्चतत्त्वानुकल्पन रात्री देवी समर्चयेत् । अपरं शृणु वक्ष्यामि सारासारं परात्परम् । ब्रह्मानन्दमये ज्ञाने तय स्नेहन पार्वति !। वेदशास्त्रपुराणेषु गूढी ज्ञानसमुशयः । काठमध्ये यथा वस्तिथा देवि ! प्रतिष्ठितः। अश्वमेधकृतो नैव वाजिहत्या यथा भवेत् । तथैव परमेशानि ! यन्ने दीयो न विद्यते। शुद्धाशुई भवेच्छद्धं शोधनादेव पार्वति ।। एत. देव महेशानि। सिद्धान्ताचारलक्षणम् । समयाचारतन्त्र द्वितीयपटले । मातः शुक्लाम्बरधरः शुद्धवेशधरस्तथा। देव पूजा- रतो नित्यं तथा विष्णुपरो दिवा! नद्रव्यादिकं सवं यथा ·प्राणतोषिणी। लाभेन 'वोत्तमम्। विधिवत् क्रियते भक्त्या स सर्वञ्च फलं लभेत् ॥ कुलाचारं पश्चादुपपादयिष्यति ॥ इत्याचारभेदाः ॥ इति श्रीप्राणतोपिण्या सप्तमे निर्गुणकाण्डे पशु भावादिनिर्ण- यादिरूपग्रन्थिकथनं नाम प्रथमः परिच्छेदः ॥ अथ पूर्णाभिषेकः ॥ महानिर्वाणतन्त्र दशमोल्लासे ॥ श्रीसदा- शिव उवाच ॥ विधानमेतत् परमं गुप्तमासीन्नगचये। गुप्त- भावेन कुर्वन्तो नरा मोक्ष ययुः पुरा। प्रबले कलिकाले तु प्रकाशे कुलवमनः। नक्त वा दिवसे कुर्य्यात् सप्रकाशाभि- पेचनम् । नाभिषेकं विना कौलः केवलं मद्यसेवनात् । पूर्णा- भिषिक्तः कौल: स्यान्चकाधीशः कुलार्चकः । तत्राभिषेकपूर्वाहे सर्वविघ्नोपशान्तये। यथाशक्त्युपचारेण विघ्नेश पूजयेहरुः । गुरुचेन्नाधिकारी स्याच्छुभपृर्णाभिषेचने। तथाभिषिक्त- कौलेन तसर्व साधयेत् प्रिये । । खान्तार्ण विन्दुसंयुक्त बौजमस्य प्रकीर्तितम्। गणकोऽस्य ऋषिश्छन्दो नीदिन्नस्तु देवता। कर्तव्यकर्मणो विघ्नशान्यधं विनियोगिता। पड्दौर्घयुक्त- मूलेन पडङ्गानि समाचरेत् । प्राणायामं ततः कृत्वा ध्यावे. हुणपति शिवे ! ॥ सिन्दूराभं त्रिनेत्र पृथुतरजठरं हस्तपमेर्द- धानम् खड्ग पाशाङ्कुशेष्टान्यरुणकरलसहारणीपूर्णकुम्भम् । बालेन्दुदीप्तमौलि करिपतिबदनं वीजपूराई गण्ई भोगीन्ट्रा- भूप भजत गणपतिं रक्तवस्ताङ्गरागम् ॥ ध्यात्वैवं मानसे- रिया पीठशक्ति प्रपूजयेत् । तीव्रा च ज्वालिनी नन्दा भोगदा कामरूपिणी । उग्रा तेजस्वती सत्या मध्ये विघ्नविनाशिनी। पूर्वादितोऽयित्वं ताः पूजयेत् कमलासनम् । पुनात्वा गणे- गानं पञ्चतत्वोपचारमः। अभ्यर्थं च चतुर्दिक्षु गणेशं गण नायकम् । गपनार्थ गणकोई यत् कौलिनि । सत्तमः । एक- दन्त वक्रतुरह लम्बोदरगजाननी। महादेवश्च विकट - ·प्राणतोषिणी। ८1७ धूमामं विघ्ननाशनम् । ततो ब्राह्मीमुखा शक्तीदिक्पालांच अपूजयेत्। तेषामस्त्राणि सम्पज्य विघ्नराजं विसर्जयेत् । एवं सम्प ज्य विघ्नशमंधिवासनमाचरेत् । भोजयेच पञ्चतत्त्वे- ब्रह्मज्ञान् कुलसाधकान् । ततः परदिने मातः कृतनित्यो- दितक्रियः। आजम्मकतपापानां क्षयार्थं तिलकाञ्चनम् । उत्सृजेत् कौलस्त्यर्थं भोज्यैकैकमपि प्रिये !। अयं दत्त्वा दिनेगाय ब्रह्मविष्णुनवग्रहान् । अर्चयित्वा माटगणान् वसुधारां प्रकल्पयेत् । कर्मणोऽभ्युदयार्थाय हतियाई समाचरेत् । ततो गत्वा गुरोः पाखं प्रणम्य प्रार्थयेदिदम् । एहि नाथ ! कुलाचार। नलिनीकुलवल्लभ ! । त्वत्पदाम्भोरुहच्छायां देहि मूर्वि कृपा- निधे !। आज्ञां देहि महाभाग ! शुभपूर्णाभिपेचने। निर्विघ्न कर्मणः सिद्धिमुपैमि त्वत्प्रमादतः। शिवशक्त्याज्ञया वत्स ! कुरु पूर्णभिपेचनम् । मनोरथमयो मिद्धिर्जायतां शिवशासनात् । इत्यमानां गुरोः प्राप्य सर्वोपद्रवशान्तये। आयुलक्ष्मीवला- रोग्यावास्ये सङ्कल्पमाचरेत् । ततस्तु हातमथल्पो वस्त्रालझार- भूषणैः। कारः शुद्धिसहितैरभ्यर्च वृणुयाद्रुम् । गुरुमनो- हरे गेहे गैरिकादिविचित्रिते। चित्रध्वजपताकाभिः फल- पुप्ये गा शोभिते । किङ्किणीजानमालाभिचन्द्रातपविभूपिते । वृतप्रदीपावलिभिस्तमोलेशविवर्जित । कर्पूरमहिते पैर्यधूपैः सुवासिते। व्यजनैश्यामबहेर्पणाबैरललते। साईहस्तमितां वेदीसुशचतुरगुलाम् । रचयेन्घृण्मयीं तब चूर्णरततसम्भधे । मण्डलं सर्वतोभद्र विदध्यात् श्रीगुरुस्ततः । स्वस्वकल्पोल- विधिना कुर्य्यादर्चाविधिक्रियाम् । हात्वा पूर्वोक्त विधिना पञ्चतत्त्वानि शोधयेत् । संशोध्य पञ्चतत्त्वानि पूर्वकल्पित- मण्डले । स्वणं वा राजतं ताम्र मृण्मयं घटमेव वा । चालितं चन्द्रवौजेन दध्यक्षतविचर्चितम् । स्थापयेब्राह्मवोजेन सिन्दूरे- । ।

·प्राणतोषिणी। । गाइयेत् थिया। कारारिकारान्तर्वर्णविन्दुविभूषितः । मूलमन्वप्रजापेन पूरयेत् कारणेन तम् । अथवा तीर्थतोयेन शुधेन पाथसापि वा। नवरत्न सुवर्ण वा घटमध्ये विनि. क्षिपेत् । पनमोडम्बरामस्थवकुलामममुद्भवम् । पल्लषं तन्मुखे दद्याहाम्भवेन कृपानिधिः। शराव' मार्तिकच्चापि फलाक्षत. समन्वितम् । रमा मायां समुचार्य स्थापयेत् पल्लवोपरि । षधीयाद वस्त्र युग्मन ग्रीषा तस्य वरानने ।। शक्ती रत' शिव विष्णौ श्वेतवामः प्रकोर्तितम् । स्थां स्थी मायां रमा स्म त्वा स्थिरीकृत्य घटान्तरे। निक्षिप्य पञ्चतत्त्वानि नवपा- वाणि विन्यसेत् । राजतं शक्तिपात्र' स्या रुपात्र हिरण्मयम् । थोपात्रन्तु महाशड साम्नाण्यम्यानि कल्पयेत् । पापाणदारु- लोहाना पात्राणि परिवर्जयेत्। शत्या प्रकल्पयेत् पात्र महादेव्याः प्रपूजने। पात्राणां स्थापनं कृत्वा गुरून् देवी प्रतयेत्। ततस्त्वमृतसम्पर्णघटमभ्यय॑येत् सुधोः। दर्श- यित्वा धूपदीपौ सर्वभृतबलिं हरेत्। प्राणायामं ततः कृत्वा ध्यात्वावाध महेश्वरोम्। खशल्या पूजयेदिष्टां वित्तशाव्य विवर्जयेत्। होमन्तु कृत्वा निष्पाद्य कुमारीशक्तिसाधनम् । पुष्पचन्दनवासोभिरचंयेत् स गुरुः शिवे ! । अनुग्टह्णन्तु कौला मे शिष्य' प्रति कुलव्रताः। पूर्णाभिषेकसंस्कार भवभिरनुम- न्यताम् । एवं पृच्छति चक्र शे ते ब्रूयुगु रमादरात्। महा- मायाप्रमादेन प्रभावात् परमातान.। शिष्यो भवति पूर्णस्ते परतत्त्वपरायण । शिष्येण च गुरुर्देवीमर्चयित्वार्चिते घटे। कामं मायां रमा जमा चालयेहटमुत्तमम् । यत्तिष्ठ ब्रह्मकल- ममुत्तराभिमुख गुरुः। मन् रेतैर्वक्ष्यमाणैरभिपिवेत् कपा- न्वितः। शुभपूर्णाभिषेकस्य सदाशिव ऋषिः स्मृतः । छन्दो- ऽनुष्टुप देवतादा प्रगदं वीजमीरितम्। शुभपूर्णाभिषेकार्थे ·प्राणतोषिणी। ८42 वराः। विनियोग: प्रकीर्तितः। गुरवस्वाभिषिक्षन्तु अप्रविष्णुमहे. दुर्गालश्मीभवान्यस्वामभिपिश्चन्तु मातरः ॥ १ ॥ पोड़गी तारिणी नित्या स्वाहा महिषमर्दिनी। एतास्वाम. भिषिञ्चन्तु मन्तपूतेन वारिणा ॥ २ ॥ जयदुर्गा विशालाक्षी ब्रह्माणी च सरखती। एतास्त्वामभिषिञ्चन्तु वगला परदा शिवा ॥३॥ नारसिंही च वाराही वैष्णवी वनमालिनी। इन्द्राणी वारुणो रौद्रो त्वाभिपिश्चन्तु शतायः ॥ ४ ॥ भैरवी भद्रकाली च तुष्टिः पुष्टिरुमा क्षमा। श्रद्धा कान्तिर्दया शान्तिरभिषिञ्चन्तु ते सदा ॥ ५॥ महाकालो महालक्ष्मीमहानोलमरखती। उग्रचण्डा प्रचण्डा च अभिपिश्चन्तु सर्वदा ॥ ६॥ मत्स्यः कूर्मो वराहय दृसिंहो यामनस्तथा । रामो भार्गवरामस्वामभिषि- वन्तु वारिणा ॥ ॥ असितागो रुचण्डः क्रोधीमत्तभयङ्करः। कपाली भीषणय त्वामभिषिञ्चन्तु वारिणा कालो कपा- लिनी कुला कुरुकुला विरोधिनो। विप्रचित्ता महोगा त्वा- मभिषिञ्चन्तु सर्वदा ॥८॥ इन्द्रोऽग्निः शमनो रक्षो वरुण: पवन- धनटथ महेशानः सिञ्चन्तु त्वां दिगीश्वराः ॥१०॥ रविः सोमो मङ्गलय बुधो जोव: सितः शनिः । राहु: केतुः स- नक्षत्रा अभिषिञ्चन्तु ते ग्रहाः ॥ ११॥ नसत करणं योगो वारा: पक्षी दिनानि च । ऋतुम्मामी हायनस्त्वामभिपिञ्चन्तु सर्वदा ॥ १२ ॥ लवणेतुसुरासर्पिर्दधिदुग्धजलान्तकाः । समुद्रा- स्वाभिपिञ्चन्तु मन्वपूतेन वारिणा ॥ १३ ॥ अनन्ताद्या महा- नागाः सुपर्णाद्याः यतविणाः । तरवः कल्पाक्षायाः सिन्चन्तु त्वां दिगीखरा: ॥ १४ । पातालभूतलव्योमचारिणः क्षेम- चारिगाः । पूर्णाभिषेकसन्तुष्टा अभिषिञ्चन्तु पाथसा ॥ १५ ॥ दौर्भाग्य' दुयशो रोगा दौमनस्यं तथा शुचः । विनश्यन्वभिषे- केन कालोवीजन ताड़िताः ॥ १६ ॥ भूतप्रेतपिशाचार्य ग्रहा । स्तथा। 1 ·प्राणतीषिणी।। ये रिष्टकारिणः । विद्रुतास्ते विनश्यन्तु रमावीजन ताड़िताः । १७॥ अभिसारलता दोषा वैरिमन्त्रोद्भवास ये। मनोवाक कायजा दोषा विनश्यन्त्वभिषेचनात् ॥ १८ ॥ नश्यन्तु विपदः सर्वाः सम्पदः सन्तु सस्थिराः। अभिषेकेण पूर्णन पूर्णाः सन्तु मनोरथाः ॥१८॥ इत्ये काधिकविंशत्या मन्त्रः संसितसाधनम् । पशोमुखाम्लब्धमन्त्र' पुनः संथावयेह रुः ॥ पूर्वोक्तनाम्ना सम्बोध्य ज्ञापयन् शक्तिसाधकान् । दद्यादोन् कुलनाथान्त- माख्यानं कौलिको गुरुः। श्रुतमन्वगुरौ देवि! सम्य ज्य निजदेवताम् । पञ्चतत्त्वोपचारेण गुरुमभ्यर्चयेत्ततः। गोभू. हिरण्यवासांसि यानालङ्करणानि च । गुरवे दक्षिणां दत्त्वा यजेल्कोलान् शिवात्मकान् । कृतकौलार्चनो धीर: शान्तोऽति. विनयान्वितः। श्रोगुरोथरणी स्पृष्ट्वा भन्या नत्वेदमर्थयेत् । श्रीनाथ ! जगतां नाथ ! मन्नाथ ! करुणानिधे !। परामृतप्र- दानेन पुरयास्मन्मनोरथम् । आज्ञा मे दीयतां कौला:! प्रत्यक्ष- शिवरूपिणः !। मच्छिष्याय विनोताय ददामि परमामृतम् । चक्रच ! परमेशान! कौलपसजभास्कर ! कृतार्थ कुरु सच्छिष्य देशमुमः ': कुलामृतम्। अाज्ञामादाय कौलानां परमामृत- पूरितम् । सशुद्धिकं पानपात्र शिष्यहस्ते समर्पयेत् । हृद्या- कृष्ण गुरौ देवी मुवसंलग्नभस्मना। स्वस्य शिष्यस्य कौलानां कूचे च तिलकं न्यसेत् ॥ कूर्चे भूमध्ये ॥ ततः प्रसादतत्त्वानि कोलेभ्यः परिवेशयेत्। भक्तानुष्ठानविधिना विदध्यात् पान- भोजनम् । इति ते कथितं देवि ! शुभपूर्णाभिषेचनम् । ब्रह्म जानेकजननं शिवत्वफलसाधनम् । नवरात्र सप्तरावं पञ्च- रावं त्रिरावकम् । अथवाप्ये करावच कूर्य्यात् पूर्णाभिषेच- नम्। संस्कारेऽस्मिन् महेशानि : पञ्चकल्पाः प्रकीर्तिताः। नवराने विधातव्यं सर्वतोभद्रमण्डलम्। नवनाभं सप्तराचे ·प्राणतोषिणी। पक्षापरावके। विराव चैकरावे च पद्ममष्टदल प्रिये। मण्डले सर्वतोभद्रे नवनामेऽपि साधकैः। स्थापनीया नव- घटाः पचाने पचमडाकाः। नलिनेष्टदले देवि ! घटस्वेकः प्रकोर्तितः । अङ्गावरणदेवांय कैमरादिषु पूजयेत् । पूर्णाभि- षेकसिहानां कोलानां निमीलात्मनाम् । दर्शनात् स्पर्शनाडाया- गुरुशहिविधीयते। शाक्तैर्वा वैष्णवैः शैवैः सौरैर्गाणपतैरपि। कौलवर्माश्रितः साधुः साधयेदतियनतः। तथा शक्तिपूजनं स्थात् पञ्चतत्त्वादि शोधयेत् । खष्टपूजाविधानेन न तु चक्रे. श्वरो भवेत् ॥ तथा ॥ उक्ताः प्रयोगा बहवः कर्माणि विविधानि च। ब्रह्मकनिष्ठकोलस्य त्यागानुष्ठानयोः समम्। -एकमेव परं ब्रह्म जगदात्य तिष्ठति । स तदन्वितं कर्म जानन्तो हि रता: प्रिये । । पृथक्कन यजन्तोऽपि तत् प्रयान्ति विशन्ति च। सर्वं ब्रह्माणि सर्वव ब्रह्मेव पर्यवस्यति । जेयः स एव सत्कौलो जीवन्म तो न संशयः ॥ अथ पूर्णाभिषेकप्रयोगः ॥ महानिर्वाणतन् । अभिषेक- पूर्वाहे सर्वविघ्नोपशान्त्यर्थे यथाशक्यु पचारण गुरुर्विघ्नेशं पूजयेत् । गुरुस्तत्र चेन्नाधिकारी तदाभिषिक्तकौलं गुरुत्वेन खोकृत्य तेन सर्वे कारयेत् । गमिति गणेशस्य वीजं कत- नित्यक्रिय आसने उपविश्याचान्तोऽध्य स्थापनादिभूतशुद्धान्तं कर्म कला ऋथादिन्यासं कुर्य्याद यथा। गणक ऋपिर्नीह- छन्दो विघ्नराजो देवता स्वकर्तव्यपूर्णाभिषेककर्मणः सर्वविघ्न- शान्त्यर्थं जपे विनियोगः। शिरसि ओं गणक ऋषये नमः । मुखे नोच्छन्दसे नमः। दृदि विराजाय देवतायै नमः । गां हृदयाय नम इत्यादिनाङ्गन्यासकरन्यासौ विधाय मूलेन प्राणायामवयं कत्या ध्यायेदयथा ॥ सिन्दूराभं त्रिनेत्र पृथुतर- जठरं हस्तपद्मधानं बहहं पाशाडुशेष्टान्यरुणकरलसदारणी ·मायतोषिधी। ८७३ नलिनीकुलवाम ! ॥ त्वत्पादाम्मीरच्छायां देहि मूर्ति कपा- निधे !। पानां देहि महाभाग ! शुमपूर्णाभिपेचने। निर्विघ्न कर्मण: सिधिमुपैमि लग्नसादतः । ततो गुरवदेत् ॥ ओं शिव- भत्याजघा वत्स ! कुरु पूर्णाभिपेपनम् । मनोरथमयो मिद्धि- र्जायतां शिवपासनात् । इति गुरोरनुज्ञां महीला प्रोत्यादि अमुकगोत्रः श्रीअमुकदेवशम्मी प्रायुलक्ष्मीवलारोग्यप्राप्ति- कामो , महानिर्वाणतन्त्रीयदशमपरिचोदोतपूर्णाभिषेकमहं करिथ्थे । इति सङ्घल्पा श्री यन्नाग्रत इति श्री देवी व इति वा पठेत् । ततः सावभवानास्तामित्यादि कमी कृत्वा वस्ता- लारणादिना सशुडिकारणेन च गुरुमभ्यर्य श्री अद्य त्यादि मत्सङ्कल्पितमहानिर्वाणतन्त्रीयदशमपरिच्छेदोक्तपूर्णाभिषेकक- मंणि अमुकगोवं श्रीअमुकानन्दनार्थ गुरुत्वेन गुरुक- करणाय वा भवन्तमहं वृणे इति शिष्य वदति। ओं हतो. ऽस्मीति गुरुर्च्यात् । तत: शिष्यः, ओं यथाविहितं गुरुकर्म कुर इति शिष्ये वदति। श्री यथाज्ञानतः करवाणीति गुरु- बूं यात्। ततो गुरुर्मनोहरग्रहे सुचिविते चित्रध्वजपताका- चन्द्रातपाद्य पशोभिते धूपगुग्गुस्वादिमिः सुवासिने धतप्रदोप- मालाविगतान्धकारलेशे चतुरङ्गलोक्रायसाई हस्तमितमृशमय- वैदिकायां सर्वतोभद्रादिमण्डलं पञ्चवर्णरजीभिर्विदध्यात् ॥ तत्र क्रमः ॥ नवरात्राभिषेके सर्वतोभद्रं सतरावाभि- के नवनामं पञ्चरावाभिपके पञ्चान बिराने करावाभिषेक अष्टटन्नपनं निम्नाय तत्र घटस्थापनं दोसापडत्यक्त कुर्यात् । ततः पञ्चतत्त्वादिकं संशोध्य ठमिति चन्द्रवौजेन घटे दध्यक्षती दद्यात्। प्रोमिति ब्रहावीजेन घट स्थापयेत् । श्रीमिति लक्ष्मोवौजेन घटे सिन्दूरं दद्यात्। सविन्दुकैः क्षकाराद्यकारा- तैवैणमूलमन्वेषण ठकारण घटं पूरयेत् । अथवा तीर्थतोयन ·७४ प्राणतोषिणी। तत्र शुद्धजलेन वा पूरयेत् । नवरत्न स्वर्ण वा घटमध्ये निक्षिपेत् । पनसोडुबरावस्थवकुलामाणां पञ्चपल्लवानि ऐमिति वाग्भव. वीजेन घटमुखे दद्यात्। फलाक्षतयुक्तनूतनशरावं श्रीमिति डोमिति मन्त्रेण तदुपरि दद्यात्। वस्त्रयुग्मेन घटस्य ग्रीवां वनोयात् । तत्र अमः। शाक्ते रतन शैवे वैष्णवे च श्ख तेन । ततः स्वां स्थों शौमिति भौमिति मन्चेण घटं स्थिरीकय घट- योपात्रोममध्ये दक्षिणादितो नव पात्राणि स्थापयेत् । क्रमः । शक्तिपात्र राजतं गुरुपानं हिरण्मयं वीरपात्र महा. शनमात्मपानमपि तथा। अथवा पाषाणदारलौहमिन्नानि पात्राणि कुर्यात् । ततो गुरु देवोच्च कारणेन तर्पयेत् । ततः कारणपूर्णघटे स्वस्खकल्पोनाविधिना देवतां सम्पूज्य यथा- शक्ति जया जपं समर्प्य बलिदानादिकं कृत्वा स्तवकवचादिकं पठित्वाष्टोत्तरं सहस्रं शतं वा हुत्वा गन्धपुष्पवस्वमाल्ययात्रा. दिभिः कुमारीशक्तिसाधकान् सम्पूज्य । औं अनुग्रहन्तु कोला मे शिष्य प्रति कुलव्रताः। पूर्णाभिषेक संस्कारे भवद्भिरनुमन्य- ताम् । इति चक्रेश्वरे पठति ते ब्रूयुः। श्री महामायाप्रमावण प्रभावात् परमात्मनः। शिष्यो भवति पूर्णस्ते परतत्त्वपरा- यणः । ततो गुरुः पूर्वोक्तघटे शिष्येण देवीमर्चयित्वा श्रीमिति जोमिति जमा घटं चालयेत् । ओं उत्तिष्ठ ब्रह्मकलस ! देवता. भीष्टसिद्धिदः। सर्वतीर्थाम्य पूर्णेन पूरयास्य मनोरथम्। इति पठित्वा । सदाशिव ऋपिरनुष्ट पछन्दः शिष्ये ष्टदेवता प्रणवो यो मायुःकीर्तिबलारोग्याद्यवाय पूर्णाभिषेके विनियोगः । यो गुरवस्वाभिपिश्चन्तु ब्रह्मविष्णु महेशराः। दुर्गालक्ष्मी- भयान्यम्वामभिषिञ्चन्तु मातरः ॥१॥ घोड़गी तारिणी निल्या स्वाहा महिषमर्दिनी । एतास्वामभिषिञ्चन्तु मन्नपूसन पारिणा : २॥ जयदुर्गा विशालाची नमाणी व सरखतो - ·प्राणतोषिणी। 2७५ . एतस्वामभिषिञ्चन्तु वगला वरदा शिवा ॥ ३ ॥ नारसिंही च वाराही वैष्णवो वनमालिनी। इन्द्राणी वारुणी रौद्री वाभि- विश्वन्तु शक्तयः ॥ ४ ॥ भैरवी भद्रकाली च तुष्टिः पुष्टिरुमा क्षमा। श्रद्धा कान्तिर्दया शान्तिरभिर्भापश्चन्तु ते सदा ॥ ५ ॥ महाकाली महालक्ष्मोमहानीलसरखती। उग्रचण्डा प्रच- गडाद्या अभिपिश्चन्तु सर्वदा ॥६॥ मत्स्यः कूर्मों वराहय नृसिंहो वामनस्तया। रामो भार्गवरामस्वामभिषिक्षन्तु वारिणा ॥७॥ असिताङ्गो रुरुपण्डः क्रोधोन्मत्तो भयङ्करः । कपालो भीषणय वामभिपिञ्चन्तु वारिणा ॥८॥ काली कपालिनी कुम्ला, कुरुकुल्ला विरोधिनी। विप्रचित्ता महोग्रा स्वामभिषिञ्चन्तु सर्वदा ॥८॥ इन्द्रोऽग्निः शमनी रक्षी वरुणः पवनस्तथा। धनदव तथेशन: सिञ्चन्तु त्वां दिगौचराः ॥ १०॥ रविः सोमो मगलथ बुधो जोव: सितः शनिः । राहुः केतुः सनक्षत्रा अभि- पिञ्चन्तु ते ग्रहाः ॥ ११॥ नक्षत्र करणं योगा वारा: पक्षी दिनानि च । ऋतुर्मासो हावनस्वामभिषिञ्चन्तु सर्वदा ॥१२॥ लवणे क्षुसुरासर्पिर्दधिदुग्धजलान्तकाः। समुद्रास्वाभिषिञ्चन्तु मन्त्रपूर्तन वारिणा ॥ १३ ॥ अनन्ताया महानागाः सुपर्णाद्याः पतत्रिगा: । तरवः कल्पवृक्षाद्या: सिञ्चन्तु त्वां दिगोखराः ॥१४॥ पातालभूतलव्योमचारिणः क्षेमचारिणः । पूर्णाभिषेकसन्तु- टास्वाभिपिञ्चन्तु पाथसा ॥ १५ ॥ दौर्भाग्य' दुर्यगी रोगा दौमनस्यं तथा शुचः। विनश्यन्वभिषेकेण कालीवीजेन ताडिता: ॥ १६ ॥ भूताः प्रेता: पिशाचाच ग्रहा ये रिटकार- काः। विद्रुतास्त विनश्यन्तु रमायोजेन ताड़िता: ॥१७॥ अभिचारकता दोषा वैरिमन्त्रोद्भवाय ये। मनोवाकायजा दोपा विनश्यन्वभिषेचनात् ॥ १८॥ नश्यन्तु विषदः सर्वाः सम्पदः सन्तु सुस्थिराः । अभिषेकेण पूर्णेन पूर्णाः सन्तु मनोरथाः .

·. ८७६ प्राणतोषिणी। ॥१॥ इत्ये तैमन्त्रैः शिथमभिषिय पशोर्मुखाद यन्मन्बो लबस्त पुनस्तं गुरुः श्रावयेत् । पूर्वोक्तनाम्ना शिष्य सम्बोध्य शक्तिसाध- कान् विज्ञाप्य गुरुरानन्दनाधान्तं नाम शिष्याय दद्यात् । श्रुतमन्त्रो गुरौ इष्टदेवतां सम्पूज्य पञ्चतत्त्वे गुरमर्चयेत् । ततो गोभूहिरण्यवासोयानालशरणानि गुरवे दक्षिणां दद्यात् । ततः पञ्चतत्त्व : कौलगक्तिसाधकान् अभ्यर्च गुरोश्चरणौ स्पृष्टा प्रार्थयेद् यथा। श्रीनाथ ! जगतां नाथ ! मन्त्राथ ! करुणा- निधे !। परामृतप्रदानेन पूरयास्मन्मनोरथम् ॥ ततो गुरुः॥ आज्ञा मे दीयतां कौला: ! प्रत्यक्षशिवरूपिणः ! । सच्छिष्याय विनोताय ददामि परमामृतम् ॥ ते ब्रूयुः ॥ चक्रश ! परमे- शान ! कौलपद्धजभास्कर !। कतार्थं कुरु सच्छिष्य देशमुर्भ कुलामृतम् ॥ इति कौलाज्ञामादाय शुद्धिसहितं. कारणपात्रं शिष्याय दद्यात्। ततः सुवलग्नभस्मना सर्वेषां ललाटे तिलक दद्यात् । ततथक्रसम्प णं कृत्वा यथेष्ट विहरैदिति ॥ इति पूर्णाभिषेकप्रयोगः ॥ पूर्णाभिषेकानन्तरन्तु वामकेश्वरतन्चे चतुःपञ्चाशत्पटले । भैरव उवाच ॥ मण्डपं विधिवत् कुर्यात् पूजोपकरणानि च । परमहंसेन गुरुणा पूर्णाभिषेचनचरेत्। नवरत्न जले स्थाप्य जलेनापूर्य कुम्भकम् ॥ दिपञ्चाशत्पटले ॥ नातिहख नाति- दीर्घ कलमाष्टकमुत्तमम् । अभिषेकात्मकमिति रत्नादिभिर- लड़तम् । ईशाने च पुनः कुम्भ स्वर्णादिभिरलङ्गतम् । वस्त्रण वेष्टयेत् कुम्भान् माल्यचन्दनपूर्वकम् । गङ्गाद्याः सरितः सर्वाः समुद्राथ सरांसि च । नदा इदाः पुण्यतमा नद्यः पाताल- वर्मगाः। सर्वतीर्थाणि पुण्यानि धटे कुर्वन्तु सबिधिम् । रमा- योजेन जप्तेन पल्लवं प्रतिपादयेत्। कूर्चेन फलदान स्यात् स्त्रीबोजेन स्थिराकृतिः। सिन्दूरे वडिवोजेन पुष्य प्रेतेन ·प्रामतोषिणी। ॥ विन्यसेत् । मूलेन प्रणविनापि दूर्षी दद्याविचक्षणः। ९ फट् साहेति मन्त्रेण कुाभण ताड़नम् । ईशकुम्भे यजे- हैवीं सङ्कल्पोलाविधानतः। सद्धयोन विधिना यजेदाधरणं समः । बलिं दद्यात् प्रयत्नेन होमयेत्तन्ववित् सुधीः। आग- मोतविधानेन कुर्यात्तत्र कुशण्डिकाम् । त्रिमध्वात न विधिना विस्वपत्रण होमयेत् ॥ उपचार पोडशैस्तु पुनर्देवी प्रपूजयेत् । पुनरावरण देवि! पूजयेद् यत्नतः सुधीः । ततः पूर्णाहुति दत्त्वा प्रकुर्य्याद गुरुपूजनम् । सुवेद्याः पूजयेदष्टौ कुमारीय प्रपूजयेत् ॥ चतुःपञ्चाशत्पटले ॥ पूजावसाने देवेभि! कलसै- रभिषेचयेत् । विशेषतस तमन्त्र वक्ष्यामि शृण सादरात् । अओं ह्रीं श्रीं इसोः पुत्र । त्वं सर्वसिद्धीखरी भव । इति पूर्वकल- सेन गुरुः मिञ्चशि शुभम् । श्रओं ऐं ह्रीं श्रीं को होः हं सः पुत्र ! त्वं वेतालो भव । इत्यग्निकलसेनेष गुरुः सिञ्चच्छिश शुभम् । श्री ह्रीं ऐं ह्रीं हसीः हंसः पुच ! त्वमणिमादिसिद्धी- खरो भव । इति दक्षिणकलसेन गुरुः सिञ्चच्छिशु शुभम् । नों हु डों को श्री पुत्व त्वमन्ननासिद्धीखरो भव । इति नै- तकलमेन गुरुः सिञ्चेच्छिशु शुभम् । अं श्रां ऐं क्रों श्रीं ह्रीं पुत्त ! त्वं लधिमादिमिद्धोखरो भव । इति वारणकलसेन गुरुः मिञ्चच्छिशु गुमम् । ओं ऐं क्रीं श्रीं पुच ! त्वं काम्यसिदो- श्वरो भव । इति मरुत्कलसेन गुरुः सिञ्चच्छिशु शुभम् । ऐ ओ ही पुत्र ! त्वं स्तम्भनादिसिदौखरो भव । इति कुवेरक- लमेन गुरुः सिञ्चच्छिशु शुभम् । हंस ऐं ह्रीं नवनवनामक- रणाभिधानपूर्वकं पुच ! त्वमाकर्षण सिद्दीजरो भव । इतीशान- कलसेन गुरुः सिञ्चेत शिशुभम् । दक्षिणान्त क्रियाकाण्डू कुर्थासाधकसत्तमः । इत्यभिषेकमकरणम् ।

·সাথনীঘিী। नाव अथ वीरप्रशंसा ॥ उत्पत्तितन्वे विषष्टिपटले ॥ यत्र वीरो वसेद्देवि! दिव्यो वा परमेखरि!। तत्र सर्वाणि तीर्थाणि वसन्ति वीरसाधने । यो वौरः स शिव: साक्षाद्देव एव न संशयः। यत्र वोरो वसेद्देवि ! तत्र कस्य भयं भवेत् । नाका- लमरणं तव न दुर्भिक्षभयं तथा। राजपौड़ाभयं देवि ! तत्र नास्ति कदाचन ॥ अथ वीरहात्यं तत्रैव ॥ कुलाचाररती वीरः कुलसङ्गी सदा भवेत्। संविदासेवनं कुर्यात् सोमपानं महेश्वरि । सर्वथा कुरुते देवि ! वीरश्चोहतमानसः । दिव्यस्तु देवता- प्रायश्चन्दनागुरुलेपनेः। रक्तचन्दनगन्धेय सुदिग्धो मंशयः । भस्मानधूसरो वीर उन्मत्तवहिचेष्टितः। सुरापान- रतो नित्य बलिपूजापरायणः । नरश्छागश्च महिपो मेषः शूकर एव च । शशकः शल्लको गोधा खड्गी कूर्मो दश स्म ताः। वानरश्च खरश्चैव गजाखादिविहङ्गमाः । इत्यादिभिर्ब लेदीन: पूजयेत् स्वेष्टदेवताम् ॥ तथा । नित्य नैमित्तिक काम्य प्रकु. व्याच्च दिने दिने। कुलवारे कुलः च तिथौ चन्दनके तथा। भैरव्या: कल्पितं चक्रं संस्थाप्य पूर्ववत् प्रिये !। सुराणां शोधनं कुयाट् यथावत् परमेश्वरि !। प्रवृत्ते भैरवीचके सर्वे वर्णा विजोत्तमाः । निवृत्ते भैरवीचके सर्वे वीः पृथक् पृथक् । ननु ब्रह्महत्यासरापानमित्यादि स्मृत्युक्तो न महापातकजनकस्य सुरापानस्य निपिद्धत्वात् सुरापानरत इति सुराणां प्रोधनम् इति घ कथं सङ्गच्छत इति चेत् सत्यम् । तत्तचनं नमित्तिक- वैधेतरपान निषेधकमित्यवगन्तव्यमन्यथा वेदविरुदत्वेन तत्तत्- म्म तेरप्रामाण्यापत्तिः स्यात् । तथा च सौवामणीटी वाजपेय- यागे च सुराग्रहान् रल्लाति सोमग्रहांच सुराग्रहांच गृह्णाति वानसभाः सुराग्रहान् हवन्तीत्यादि । इति हंसः शुचिसदि- - ·प्राणतोषिणी। । त्यादिना सुरागोधनसोक्तम् । तहिं मद्यमदेयमपेयमग्रामिति श्रुत्यन्तरस्य का गतिरिति चेन्द्रवमीपरिज्ञानेन दोपमाणसे । तथा हि देवताभ्योऽदेयं देवतासम्प्रदानकभिन्न मद्यमपेय- मग्राह्यञ्चेति तस्या अर्थः । निमित्तयागादौतरत्र मद्यदानयाना- टिनिषेधाथी वा मा तिरिति मन्तव्यम् । नराश्वमेधौ मद्यञ्च कोलबर्च दिजातिभिरित्यादिवचनैकवाक्यतया कलीतरपरत्वं वाजपेयादीनामिति न वाच्यम् । विद्याकरवाजपेयिप्रभृतीनां नामानुमारेण कलावपि तस्यावधारितत्वात्। विजयाञ्चानु- कल्पञ्च हिजो दद्याद युगे युगे ॥ इत्यादिवचनादनुकल्पेन यागनिवाह इति तु कुधियां सिद्धान्तः मुख्यालाम एवानु- कल्पस्य उतत्वात् ॥ तथा च निरुत्तरतन्त्र पञ्चमपटले ॥ ट्रव्याभावे चानु- कल्यैः पूजयेत् परदेवतामिति । सुराभावे च गोनोरं हिजो दद्याद युगे युगे। इत्यादिवचनादनुकल्पेन यागनिवाह इति तु कुधियां सिद्धान्तो मुख्यालाभ एवानुकल्पस्योक्तत्वात् ॥ तथा च निरुत्तरतन्ने पञ्चमपटले ॥ द्रव्याभावे चातुकल्य: यूजयेत् परदेवतामिति । सुराभावे च गोक्षीरं द्विजो दद्याटु युगे युगे। इति चोक्तमत एव । न मांसभक्षणे दोपो न दोषी मद्ययानतः। प्रहत्तिरेषा भूतानां निहात्तिस्तु महाफला। इति मदापानदोपामावो मनुना उक्त इति असंस्कृतसुरापान- परं वा । तदुक्तमुत्पत्तितन्ते । असंस्कृतां मुरां पौवा ब्राह्मणो ब्रह्महा भवेत् । संस्कृतान्तु सुरां पीत्वा ब्राह्मणो ज्वलदग्निवत्। मौवामयां कुलाचार ब्राह्मणः प्रपिबेत् सुराम्। अन्यत्र कामतः पोवा ब्राह्मण्यादेव होयते । यहा सुरानिषेधकवचना- नि अनभिषिक्तपराणोति जेयम् । तत्रैव सर्वेषां मुरापानविधि- दर्शनात् । तत्प्रमाणन्तु किञ्चिलिखितम् । लेखितव्यञ्च यत्तु ।

·। प्रायतोषियी। प्रकाशात् सिदिहानि: स्याबिन्दनोयो न चान्यथा। यदि पापमोचनादप्यमाधव' सस्था इत्य च्यते तदा गायत्रोग्रहण- मपि बामणानामसङ्गतं स्यात्तत्रापि गोपदर्शनादिति। उत्य- तितन्त्र । कुलस्त्रीसेवनं कुर्यात् सर्वथा परमेश्वरि ।। रमते युवति रम्या कामोन्मत्तविशालिनीम् । नटी कापालिका वेश्यां हडिडपानां वराङ्गनाम्। शूद्राणों म्लेच्छरमणों यवनी परमेश्वरि ! । मायोनिविचारोऽस्ति मारयोनि विना प्रिये ।। कुलाचारपरो वौरः कुलपूजापरायणः। भगलिङ्गसमायोगा- दारुष्य जपमाचरेत् । नियलन्तु भवेचित्तं कोटिसूर्य ग्रहण किम् । चले चित्ते भवेद्याधिनिश्चले निचलं यथा तथा ।। शबानां साधनं देवि । लतासाधनमुत्तमम् । चितायाः साधनं देवि! सिरिस्ति कली युगे। महाकाल्या महापीठ यत्र कुव महेश्वरि । बलिदानं नरस्थापि हटाहाधा भविष्यति । नि- तं हि ततो देवि । बलिदानं नरादिकम् । तत, प्रभृति देवेभि ! भाववयं विवर्जयेत् ॥ एतद्दचनं प्रवलकलोतरपरम् ॥ तदुक्त महानिर्वाणतन्त्र ।। दिव्यवीरमयो भावः कलौ नास्ति कदा चन ! केवलं पशुभावन मन्त्रसिद्धिर्भवेन्नृणाम् । उत्पत्तितन्ने चतु.पष्टिपटले ॥ भावः को वा महादेव ! वोर: को वा महेश्वर !! दिव्य एवं कथं देव ! वद मे शङ्कर ! स्वयम् । इति देवोप्रधानन्तरं महादेव उवाच ॥ भावस्तु मानसी धर्मः स तु साङ्गः कथ भवेत् । निर्विकल्यं महेशानि! परं ब्रह्ममयो भवेत्। मानस: कारणं देवि ! शिव एव न संशयः । सिंहमन्त्री भवेदोरो न वीरो मद्यपानतः। कलो तु भारते वर्षे लोका मारतवासिनः। गृहे ग्टहे सुरां पीत्वा वर्णभ्रष्टा भवन्ति हि। दिव्ये वोरेन भेदोऽस्ति ज्ञानी स्यात् कुल- त्रिसूत्रनः कुलाचारो ज्ञानी कुलगुरुः स्मृतः । साधन।

·. 1 प्राणीतोषिण। ८८२ षट्चक्र षोडशाधारं त्रैलोक्य व्योमपञ्चकम् । स्वदेहे ये न जानन्ति कथं सिध्यन्ति योगिनः॥ अथ पञ्चमकारः॥ निर्वाणतन्त्र . एकादशपटले ॥ शहर उवाच ॥ शृणु देवि ! प्रवक्ष्यामि तत्त्व परमगोपनम् । श्रुत्वा गोपय यत्नेन वयोनिमिव सुन्दरि !। गुप्तसाधनतन्वे सप्तम- पटले। शृणु देवि ! प्रवक्ष्यामि तत्त्वं परमगोपनम् । मन्त्री- द्वारक्रमेणैव तत्स कथयामि ते। भमतकारसंयुक्त थान्त वायुयुतं कुरु । विन्दुयुक्त पुनभान्त साकारं विन्टुसंयुतम् । चन्द्रवीजं समुच्चार्य अकारसंयुत कुरु। पुनीन्त तकारान्तं चन्द्र वायुसमन्वितम् । पुनीन्त महेशानि ! पञ्चमखर- भूपितम्। थान्त' वह्निसमारूढ़माकारसंयुतं कुरु। पुन- भान्त महेशानि ! सूर्यास्वरसमन्वितम् । तान्तकुमारसंयुक्त धान्तमकारसंयुतम्। पञ्चतत्त्वमिदं देवि ! सर्वतन्त्रेषु गोपि- तम्। कैवल्यतन्त्र प्रथमपटले ॥ पञ्चतत्त्वात् परं नास्ति शातानां सुखमीक्षयोः। केवलैः पञ्चमैरेव सिद्धो भवति साधकः । एषां मध्ये महेशानि ! परतत्त्वं विशिष्यते ॥ तथा।। केवलेनाद्ययोगेन साधको भैरवो भवेत् । हितीयेन च तत्त्वेन महाभैरवतां व्रजेत् । टतीयेन च तत्त्वेन साधकः शिवरूप- धक् । चतुर्थेन वरारोहे ! रुद्ररूपधरो भवेत् । परेण परतां याति मम तुल्यो न संशयः। मद्य मांसं तथा मत्स्य मुद्रा मैथुनमेव च। पञ्चतत्त्वमिदं देवि! निर्वाणमुक्तिहेतवे । मकारपञ्चकं देवि ! देवानामपि दुर्लभमिति ॥ कामाख्यातन्वे पञ्चमपटले ॥ मद्यमांसैस्तथा मत्स्यैर्मुद्राभिमथुनैरपि । स्त्रीभि माहें महासाधुरर्चयेद जगदम्बिकाम्। अन्यथा च महानिन्दा गोयते पगिडतैः मुरैः। कायेन मनसा वाचा तस्मात्तत्त्वपरी भवेत्। कालिकातारिणोदीक्षा ग्रहीत्वा मद्यसेवनम् । न ·प्राणतोषिणी। ८८३ 1 -- करोति नरो यस्तु स कली पतितो भवेत् । वैदिके तान्त्रिक चैव जयहोमवहिष्कृतः। अब्राह्मणः स एवोक्तः स एव हस्ति- मूखकः। गनीमूत्रसमं तस्य तर्पणं यत् पिटवपि। कालो- तारामर्नु प्राम्य वौराचारं करोति न। शूद्रत्व' तच्छरीरेण प्राप्नुयात् स न चान्यथा। समयाचारतन्ले दितीयपटले। या सुरा सर्वकार्येषु कधिता भुवि मुक्तिदा । तस्या नाम भवेद्देवि! तीर्थ पानं सुदुर्लभम्। शूद्राणां भक्ष्ययोग्यानां यन्मांमं देव- निर्मितम् । वेदमन्लेण विधिवत् मोक्का सा शुद्धिरत्तमा । भक्ष्ययोग्याच कविता ये ये मत्स्या वरानने।। ते रहस्ये मया प्रोमा मीना: सिद्धिप्रदायकाः। पृथुका तण्डुला भृष्टा गोधूम- चणकादयः। तस्य नाम भवेद्दे वि! मुद्रा मुक्तिप्रदायिनी। भगलिङ्गस्य योगेन मैथुनं यद्भवेत् प्रिये । तस्य नाम भवे. हे वि! पञ्चमं परिकीर्तितम् । प्रथमन्तु भवेन्मद्यं मांसचैव द्वितीयकम् । मत्साश्चैव ढतीयं स्यान्मुद्रा चैव चतुर्थि का। पञ्चमं पञ्चमं विद्यात् पञ्चैते नामतः स्म ताः ॥ मत्सादिशब्दव्य त्यत्तिस्तु कुलार्णवतन्ने पञ्चमखण्डे सप्तदशी- लासे । मायामलादिशमनान्मोक्षमार्गनिरूपणात् । अष्टु.खा. दिविरहान्मत्स्य ति परिकीर्तितः ।मानल्यजननावि । संविदा- नन्ददानतः । सर्वदेवप्रियत्वाच्च मांस इत्यभिधीयते ॥ तथा। पञ्चमं देवि ! सर्वेषु मम प्राणप्रियं भवेत् । पञ्चमेन बिना देवि ! चण्डीमन्त्रं कथं जपेत् । यदि पञ्चमकारयु भ्रान्ति चेत् कुरुते प्रिये ! । तस्य सिद्धिः कथं देवि! चण्डोमन्त्र कथं जपेत् । श्रानन्द परमं ब्रह्म मकारास्तस्य सूचकाः ॥ अथैयां फलम् निर्वाणतन्त्र एकादशपटले ॥ अष्टेवयं परं मोक्षं मद्यपानेन गोलजे । मांसभक्षणमात्रेण साक्षान्नारायणो भवेत्। मत्सर- ·८८४ , प्राणतोषिणी। मक्षणमात्रेण काली प्रत्यक्षतामियात्। मुद्रासेवनमात्रण भूसुरी विष्णुरूपक्। मेधुनेन महायोगी मम तुत्यो न संशयः ॥ तथा एकां शक्ति समानीय एक एव तु साधकः । पूजयेदबहुयत्नेन पञ्चतत्त्वेन कौलिकः। एवं कृत्वा लभेत् मिडि नान्यस्य दृष्टिगोचर। शैवे शात गाणपत्ये सौरे चान्द्र सुलोचने ! । तत्त्वज्ञानमिदं प्रोता वैष्णवेशृणु यत्नतः । द्वादश• पटले ॥'गुरुतत्त्व मन्त्रतत्त्व मनस्वत्त्व मुरेश्वरि !। देवतत्त्व ध्यानतत्त्वं पञ्चतत्त्व वरानने ! तबाटो श्रीगुरोस्तत्व नेहाइ. स्यामि पार्वति ।। सतैलं वर्तिकायुक्तं देहस्थ ब्रह्मतेजसम् । गुरुणा मन्चदानेन तत्स दीपितं भवेत्। देवतायाः शरीरं हि मन्त्रादुत्पद्यते ध्रुवम्। अतएव हि तस्यामा देवरूपो न संगयः। ईश्वरस्य तु यहोयं तदेव अचयात्मकम् । तेन वर्णा- स्मक देहं जन्तोरेव न संशयः। मन्त्रवणे सर्ववर्णमयास्ते पर- मेश्वरि ।। ' वर्णतत्त्वमिदं देवि । सर्वस्वं मम यद्भवेत् । स्वयं देवो न चान्योऽस्मि निर्मन्नो देवरूपकः । सर्वत्र देवतां ध्यायेत् ढणगुल्मलतादिषु। ध्यानेन लभते सवं ध्यानेन विष्णुरूपकः । ध्यानेन सिद्धिमानोति पिना ध्यान न सिध्यति। इति ते कथितं तत्त्वं वैष्णवस्य सुरेश्वरि !। यज्ञानादमरत्वञ्च विष्णु- रूपो भवेवरः। ते नरा न हि गच्छन्ति कदाचिदयममन्दि- रम्॥ तत्त्वशोधनप्रकारस्तु कैवल्यतन्त्र द्वितीयपटले । श्रीशिव उवाच ॥ शृणु पार्वति । वक्ष्यामि तेषां वे शोधनक्रियाम् । पद्मासनेन संविश्य करपुटं समाचरेत् । वामे गुरून् नमस्कृत्य दक्षिणे गणपतिं स्मरेत् । मध्ये देवी नमस्कृत्य प्राणायामवयं चरेत् । गरोरे माटकां न्यस्य ऋष्यादिन्यासमाचरेत् । स्वकल्पो । लाविधानेन षड़कन्यासमाचरेत् । प्रयाडूमौ त्रिकोणं वा पद . ।

·प्राणतोषिणी। ८८५ । कोण वा महगरि। विलिख्य मण्डल शुद्धं तम्योपरि घट न्यसेत् । त्रिकोणं वेत्यादिवाइयं सवियोगशिष्टचकारवत् मसु. वयसूचकम् । तेन तन्मण्डलयं कर्तव्यमित्यर्थः । वक्ष्यमाणभाव- चूडामणिवचनैकवाक्यत्वादिति स्वतन्त्रतन्त्रवचनैकवाक्यत्वा- दिति तया च चतुरसमपि ॥ बहुधा प्रोक्षणं कृत्वा फटकारेण पुनः पुनः । ततस्तस्मिन् कारणन्तु मूलेनैव च स्थापयेत् । माल- काणेन देवेशि! विपरीतेन चैव हि। पुनः फटकारमन्त्रण प्रोक्षणं कारयेत् सुधीः। ततो वियच्छतिवीजं चतुर्दशस्वरा- न्वितम्। नादविन्दुयुतं कृत्वा तस्योपरि शतं जपेत् । सतो मूलं जपेन्मन्वं मायावीजं ततः परम् । धेनु योनिं गालि- नीच विखण्डं मौनसंज्ञकम्। दर्शयित्वा वरारोहे ! घट धृत्वा पठेन्मनुम् । ओं एकमेव परं ब्रह्म स्थूलसूक्ष्ममयं ध्रुवम् । कचोभवां ब्रह्महत्यां तेन ते नाश्याम्यहम् । ओं सूर्य- मण्डलसम्भू ते ! वरुणालयसम्भवे ।। अमावीजमये । देवि! शुकशापादिमुच्यताम् । ओं वेदानां प्रणवो वीज ब्रह्मानन्दमयं यटि । तेन सत्येन देवेशि । ब्रह्महत्या व्यपोहतु । ततः पड- गयुनश्च वकारं विन्दुसंयुतम् । एवं सकारणचापि वर्णाक्षर- ममन्वितम्। नधा मन्त्री ततो ध्यायेत् खमन्वं कुल मुन्दरि !। आनन्दभैरवं ध्यायेद यथा तन्वानुसारतः । रक्तवर्णं चतुर्बाहु विनेव वरदं शिवम् । जटाजूटधरं देवं वासुकीकण्ठभूपितम् । डमरुव कपालच मुहरं पाशमुत्तमम्। धारिणत मजेहे वं व्याघ्रचर्माम्बरं शिवम् । एवं ध्यात्वा मन्हेशानि! तम्य मध्ये प्रपूजयेत् । मायावीजं ततो हुँ फट मन्त्रेणानेन सभ्यजेत् । ततस्तम्मिन् महेशानि । प्रानन्दभैरवी स्मरेत् । प्रानन्दभैरवी देवी वराभयलमत्कराम्। घोररूयां वरारोहां विनवा रक्तवा. समम् । रमावणी महारोद्री सहसभैरवान्विताम् । ब्रह्मविष्णु- ·८८६ माणतोषिणी। महेमाद्यः स्तूयमाना गिनां भजे ! रति ध्यात्वा महेगामि। गनव मनुना यजेत् । तयोरेक्यं विभाव्य व गायत्री दशधा जपेत् । भैरवं डेऽन्तकोमा विद्महे तदनन्तरम् । सुधादेव्यै ततः पशाहोमहीति ततो वदेत् । तत्रो देवि । तत: पयात्तट- न्ते च प्रचोदयात् । इति ते कथिता देवि ! गायत्री परमा- जरी। तस्याः म्मरणमावेश द्रव्यशुहिय जायते । तस्य प्रसा. दादोगोऽह सत्य सत्यं न संशयः। तस्य मध्ये मूलमन्त्र विल्वदण्डैलिखेत् सक्कस् । रतवस्त्रेण सम्प ज्य सुधां वस्त्रेण गोप येत् ॥ कारणशय्दार्थस्तु तत्रैव ॥ धर्मार्थकाममोक्षाणां विषयाणाञ्च पार्वति ।। सपा कारणं यस्मात् कारण परिकी. र्तितम् । अस्माकच्च महेशानि ! शरीरकारणं हि तत् । मृत्युजयोऽहं वोरेशि! वोरकार्यप्रसादतः। निर्विकारेण टेवेशि । निर्विकल्प न चेतसा। सेव्यमानं कुल भद्रे ! भुक्ति- मुक्तिप्रदायकम्। निर्विकल्पो महेशानि ! मुन्तिभागी न संशयः । सविकल्पो वरारोहे ! रोरवं याति निश्चितम् ॥ अथ मासादिशोधनं तीयपटले । चौशिव उवाच ॥ वाच्य ऽहं परमेशानि । मांसादेः शोधनं प्रिये !। पूर्ववन्मण्डलं हात्वा पूजयेन्मण्डलोपरि। आधारशक्ति कूर्मञ्च अनन्त पृथिवीं तथा। तन्मध्ये स्थापयेन्मांसं मत्स्य मुद्राश्च पार्वति ।। हु. वोजेन च संमन्वा फटकारैः प्रोक्षणञ्चरेत् । वारुणेन च धेन्वादिं दर्गयेत् साधकोत्तमः । ततो मायां बधूञ्चैव थोवीज क्रमगी जपेत् । शुहिमन्त्रं पठेद्भक्त्या मूलमन्त्र समुच्चरन् । पवित्र कुरु देवेशि ! मांसं मत्स्य कुलेश्वरि । मुद्रां शस्योद्भवां दिव्यां पूजार्थ कुलनायिके ।। ततो हुं फट् वारुणश्च तस्योपरि उपेत् प्रिये ।। मूलमन्त्र च तन्मध्ये दशधा जपनं चरेत् ॥ अथ शक्तिशोधनं तवैव ॥ इदानी कथयिष्यामि नारोणां ॥

·प्राणतोषिणी। ६८० A शोधन पिये। अग्रे वा दक्षिणे वापि संस्खाप्य महलोपरि। भाले च महम्नं कुपांत्र पुरं सिन्दुरीण च। नयने कन्नलं दयाम लमन्त्र जपेत् सुधीः। अन्य च विधिधैर्द्र व्यभवयेत् भक्तिमयत' । साम्ब लं वदने दद्यादिष्टमूर्ति विभाव्य च । ततः पडङ्गमन्वैस पडणान्यासमाचरेत् । माटकाणं ततो न्यस्य मयादिन्यासमाचरेत्। मूलेन व्यापर्क क्त्वा मूर्धि मूलं शतं जपेत् । हृदये कामवोजच बधोजच सञ्जपेत् । नाभी थीं गुह्य देशे च मर्वयोजच पावति !। मौलौ च वाग्भवं कामं कुरइलों कुन्नकुण्डलोम् । शक्तियोज जपेन्मन्बो सर्वसिद्धोखरी भवेत्। वामे माया यावयेच कणे चैव महेश्वरि!। एवं क्रमेण देवेशि ! नारीशतिः प्रजायते ॥ इति शक्तिशोधनम् ॥ शुद्धशक्तिफलमाह तवैव । साधिता च जगद्वानो यद्य- वदति पार्वति । तत् सर्व सत्यतां याति सत्वं सत्त्व न संशयः । दीचितानाच देवेशि ! शुदिर्नास्ति कदापि हि ।। श्यामारहस्यरतपञ्चमकारशोधनादिर्यथा ॥ स्वामे पट्- कोणान्तर्गतविकोणविन्दु विलिख्य वाद्य हत्तचतुरनं विधाय सामान्याोदकेनाभ्यु क्ष्य तबाधारतिभ्यो नम इति पूजयेत् । नम इत्याधार प्रक्षाल्य मण्डलोपरि संस्थाप्य मं वह्निमण्डलाय दशकलात्मने नम इति सम्य ज्य फडिति कलमं प्रक्षाल्य कार- णेन सम्पर्य रक्तवस्त्रमाल्यादिना भूयित्वा श्री इत्याधारोप- रि देवीच्या मंस्थाप्य में वझिमण्डलाय दशकलात्मने नम इत्याचार पूजयित्वा अं अकेमण्डलाय द्वादशकलात्मने नम इति कलसं मम्प ज्य उ मोममण्डलाय पोडशकलात्मने नम इति पूजयेत् । तत: फडिति दर्भेद्रव्य सन्ताध हुमित्ववगुण्ठ- नमुद्रयावगुण्डा मूलमन्त्रेण संवीक्ष्य नम इत्यभ्युक्षणं, मूलेन विधा गन्धमादाय ओं इति कुम्भे पुष्प दत्त्वा द्रव्य- कत्वा ·प्राणतोषिली। मध्ये हसीः इत्यनेन बिकोल विलिखेत् । हसौः सौ: नम इति दृष्ट्वा ह्रीं क्रीं परमवामिनि परमाकागशून्धवाहिनि चन्द्र- सूर्याम्निभक्षिणि पाय शिवशिव स्वाहा। इति घट वा दशधा प्रजम्य ऐंकों की प्रानन्द खराय विद्महे सुधादेव्यं धीमहि तबो नारीखरः प्रचोदयात्। इति तदुपरि जमा भापमोचनं कुर्यात् ॥ तदुक्त स्वतन्त्र ॥ •ततच कारणं दिव्य समा. नीय घटस्थितम् । वैष्टितं रक्तवस्त्र हा रक्तमात्येन भूषितम् । वामभागे महेशानि ! मण्डलं चतुरस्रकम् । तत्र संस्थापये अत्या देवीवुया वरानने ।। मण्डले कलसे द्रव्य वटा शि- मण्डलम् । इति पूजयेदित्यर्थः ॥ भावचूडामयी च ॥ वामभामै तु पट्कोणं तन्मध्ये ब्रह्मरन्धकम् । लिखित्वा तत्र कुम्भ वै सौवर्ण राजतच वा । ताम्म भूमिमयं वापि यहा लौहविक- जितमिति ॥ तन्त्रान्तरे च ॥ आधार स्थापनमन्त्री सौवर्ण बाथ राजतम्। कांस्यजं मृण्मयं वाति घटमवमामालिनम् । सुवर्णादिमयघटस्य प्रत्ये कफलमाह तवैव । सौवर्ण भोगदं प्रोक्त राजतं मोक्षदं तथा। कांस्य शान्तिकरचैव मृण्मयं पुष्टिदं भवेत्॥ अथ शापमोचनमन्वास्तदुक्त कुमारीतन्त्र ॥ अन्यच्च शृणु देवेशि ! यथा पानादिकमणि। दोषो न जायते देवि ! तान् धै मन्वान् शृणुष्व मे । एकमेव परं ब्रह्म स्थूलसूक्ष्ममयं ध्र वम् । कचोद्भवा ब्रह्महत्यां तेन ते नाशयाम्यहम् । सूर्यमण्डलसम्भू ते ' घरुणालयसम्भवे!! अमावीजमये। देवि ! शुक्रशापाद्विमुच्यताम् । वेदाना प्रणवो वीज ब्रह्मानन्दमयं यदि ॥ इति । तेन सत्ये। न ते देवि ! ब्रह्महत्या व्यपोहति । एवं मन्त्रवधेणैव अभिमन्त्रा सुरां शुभाम् । प्रदद्यात् कालिकायै च ततो नैवेद्यभुम्भवत् । ॥

·प्राणतोषिणी। 4 इति मन्यवयं देवि ! घट कृत्वा विधा पठेत् । तत: श्री वा वीवो वः ब्रह्मशापविमोचिताये सुधादेव्यै नम इति त्रिधा पठेत् । इति ब्रह्मशापविमोचनम् ॥ ततः ओं गां शों °0 शौं गः शुक्रशापाहिमोचितायै सुधादेव्यै नम इति दशधा जपेत् । इति शुकशापविमोचनम् ॥ सत: ऐं ह्रीं यर्थी शो को क को क्राः कृष्णशापं विमोचय अमृतं यावय श्रावय स्वाहा । इति दशधा जपेत् । पति कृष्णशापविमोचनम् ॥ अब उत्तरतन्त्र ॥ यों हंसः शुचिसहसुरन्तरीक्षं मद्धोता वैदिसदतिथिटुंगेनमत्। नृसहरसहतसझोमसदबा गोजा ऋतजा अट्रिजा ऋतं वृहत् । इति ट्रव्योपरि वारत्रयं पठेत् । ततो द्रव्यमध्ये मानन्दभैरवं भानन्दभैरवोच्च ध्यायेत् ॥ यथा । सूर्यकोटिप्रतीकाशं चन्द्रकोटिशीतलम् । अष्टादशभुज देवं पञ्चय विलोचनम् । अमृतावमध्यखं ब्रह्मपद्मोपरि स्थितम् । हपारूढ नोलकण्ठं सर्वाभरणभूपितम्। कपालखानध घण्टाडमण्यादिनम्। पाशाशधरं देव गदामुपलधारिणम् । बनखेटकपट्टाशमुगर शूलदण्डधक् । विचित्र रखेटक सुण्ड' परदाभयपापिनम् । लोहित देवदेवेशं भावयेत् साधकोत्तमः । एवं ध्यावा हसक्षमलवरयूपानन्दभरवाय वपट । इत्यानन्द- भरवं वारत्रय जपेत् ॥ अयानन्दभैरवीं ध्याविद भावयेच सुधा देवों चन्द्रकोव्ययुतप्रभाम् । हिमकुन्देन्दुधवला पक्षवता विलोचनाम् । अष्टादशभुजेर्युतां सर्वानन्दकरोद्यतान् । प्रहमन्ती ৰিমালাৰী देवदेवस्य सम्मु खोम् । ध्यात्वा इसक्षमलवरयो सुधादेव्यै चौपट । इत्यानन्दभैरवी मम्प ज्य द्रव्यमध्ये शक्तिचक्र लिखेत् । ततस्विपंत्या दक्षिणा- वर्तेन अं१६ के १६ खं १६ क्रमेण विलिस्य मध्ये हलचं यथा। पद ·प्रापतोपिणी। विलिखेत् । तत: शिवशत्योः समायोगाद ट्रव्यमध्ये अमृतत्वं विचिन्त्य धेनुमुद्रया अमृतीतत्य वमिति वरुणवोज मूलमन्न. वाष्टधा जघा देवतामयं भाषयन् घट त्वा पठेत् । इति द्रव्य- शादिः । तदुक्तं स्वतन्वतन्ते । ततय भावयेद्रव्य मध्ये रता- निभं प्रिय !! प्रकथादिविपक्या तु हलक्षवयमण्डितम् । पूक्तियोनिमुद्रायां शिवमत्याः समागमे । अमृतं चिन्तयेद्रव्य- मष्टधा अमृतं जपेत् । अष्टधा मूलमन्त्रञ्च जपट्टत्वा घट ततः । एतत्तु कारणं देवि ! सरसहनिषेवितम् । अत एव तस्या नाम मुरति भुवनत्रये । अस्या गन्धः केशवस्तु तेन गन्धेन कोलिकः । पूजयेच परां देवी कालिकां दक्षिणां शिवाम् । अथ मांसशोधनम् ॥ श्री प्रतदिष्णुम्तव ते वीर्येण मृगो न भीमः कुचरो गरिष्ठा यस्योरुपु विपु विक्रमे धियन्ति भुव. नानि विश्वा । इत्यनेन मांसं शोधयेत् । तत: ओं वाम्ब के यजामहे सुगन्धिं पुष्टिवर्धनम् । उर्वारुकमिव बन्धनान्मृत्यो- मुक्षीय मामतात् ॥ इति मोनशुद्धिः । ओं तहिष्णोः परमं पद सदा पश्यन्ति सूरयः। दिदीव चक्षुराततम् । ओं तहिप्रासो विपन्यवो जाग्यवांसः समिन्धते । विष्णोयत् परमं पदम् । इति मुद्राशुद्धिः ॥ ओं-विष्णोर्योनि कल्पयतु त्वष्टा रूपाणि पिंसतु। आसि- ऋतु प्रजापतिर्धाता गर्भ धातु ते। गर्भ देहि सिनीवाली गमें देहि सरस्वति !। गर्भ ते अखिनी देवावाधत्तां पुष्कर- सजी अय स्वयम्भ कुसुमादि । मुण्डमालातन्त्र द्वितीयपटले ।। हरमम्पकहीनाया लतायाः काममन्दिरे । जातं कुसममादी यमहादेव्यै निवेदयेत् । स्वयम्भू कुसुमं देवि ! रक्तचन्दनसंजि- तम्। तथा त्रिशूलपुष्यश्च वनपुष्प वरानने!। अनुकल्प ॥

·प्राणतोषिणी। ८८ + - लोहिताक्षचन्दनं हरवल्लभम् ॥ समायाचारतले दितीय- पटले ॥ स्त्रीणां ऋतुः प्रथमतो यस्मिन् वर्यास जायते । रही- यादाश सुभगे ! ब्रह्मादौनाच दुर्लभम्। स्वयम्म कुसुमं नाम देवताप्रीतये सदा। यदि भाग्यवशावि! लभते कुसु- मन्दिदम्। ततः स्वदेवतानाच कुर्यात् नानमनुत्तमम् । वाञ्छितं लभते मन्त्री सत्य सत्य वरानने ! । इदं रहस्य कधितं देवतामानहेतवे। न कुर्य्याशक्षणं देवि एतयोरु- भयोरपि । एतयोः शक्तिकुसुमखयम्भू कुसमयोरित्यर्थः ॥ तथा जीवर्तृकनारीणां पञ्चमं कारयेत् प्रिये !। तस्या भगस्य यद्रव्य तत्कुण्डोद्भवमुच्यते। मृतभर्तृकनारीणां पक्षमशेव कारयेत् । तस्या भगस्य यद्रव्य तहोलोद्भवमुच्यते। कुण्ड- गोलोद्भवं पुष्प अभाव शृणु सुन्दर! । अभाव स्वयम्भ कुसुमा. भावे॥ वल्लीपुष्पाणि सर्वाणि तरोः पुष्पाणि यानि च । तानि सर्वाणि सुभगे ! देवतायै निवेदयेत् । अपराजितायाः पुष्य यहचपुष्यञ्च यद्भवेत्। करवीरस्य यत् पुष्प यत् पुष्य' बन्धुजी- वकम्। कमलस्य च यत् पुष्प यत् पुष्पं चम्पकस्य च । विशेषतस्तु योग्यानि पुप्याणि सुरसुन्दरि !। वर्वरापत्र- पुष्पाणि विल्वपत्राणि सुन्दरि !। पूजार्थ सर्वमादाय सर्व- सौभाग्यसिद्धये ॥ उत्पत्तितन्त्र प्रथमपटले । स्वयम्भू कुसुमै त्वा स्वयम्भू- पुप्पपूजनम् । करोति महादेवि। स वीरः शिव एव तु । गन्धर्वतन्त्र दितीयपटले ॥ , आनीय कन्यका दिव्यां प्रमदां यौवनान्विताम्। प्रोक्षितां मूलमन्वेण सुशी- लाञ्चारुहासिनीम् । सर्वदानन्ददयां पृणालनाविवर्जिताम् । गुरुभक्तां सुवेशाच देवतापूजने रताम् । तस्य गावे न्च सेन्मन्त्री पञ्चकामान् शवानपि। पञ्चकूटं न्यसेन्मन्त्री पञ्चान्मारका ·२८२ प्राणतोषिणी। न्यसेत् । दिव्यमाला ममादाय साधको पिजितेन्द्रियः । मर. सैकप्रमाणेन जपेत् स्वभावती ततः। पनेनेव विधानिन भरे- दाकर्पणं महत् । तम्यास्तु मदनागार पूजयेत् परमेश्वरीम् । सर्वसशोभिणी मुद्रां बडा योनि प्रचालयेत्। कामैग्डरीखरूपी तां चिन्तयेत् साधकोत्तमः । कामेश्वरस्वरूपश्च पात्मानमपि भावयन् । स्वयमक्षोभितो भूत्वा साधकः पञ्चमं चरन् । तस्याः पुष्प स्वयं यावद्रचणीयं प्रयवतः । ताम्ब लगन्धपुष्पेय प्रत्य पूजयेच ताम्। नानारसानपानेन टप्तिमाचर्य यवतः । वना. लद्धारभूपायैस्तस्याः सन्तोपमानयेत्। यथाकाले तथा पुथ्य स्वयं तद्योग्यरूपतः । ग्रहीयात्तु प्रयने न स्वयम्भू कुसुमं हि तत् । स्वयम्भू कुसुमं दिव्यं त्रैलोक्ये प्वयि दुर्लभम् । प्राप्नोति माधक श्रेष्ठो दुर्लभ साधये वि। खयम्भ पुष्पयोगेन भाक्षासेन सदार्चयेत् । विद्यां स्वप्नावतो जमा क्षिप्रमाकर्षणं भवेत् । देवताथ ग्रहा नागा दानवा राक्षसाथ ये। राजानश्च स्त्रियः मा नित्यं वश्या भवन्ति हि। स्वयम्भ कुसुमैः पूजां प्रत्यहं यः समाचरेत् । जक्षा वे दिव्यमालायां सर्वकाममुपालभेत् ॥ अथ स्वयम्भू कुसुमादिशुद्धिः ॥ ननु स्वाहा अमृत ! अमृतोद्भवे ! अमृतेश्वरि ! अमृतवर्षिणि! अमृत थावय श्रावय स्वाहा। इति कुण्डगोलोद्भवादिशद्धिः ॥ ततः सर्व हुँइत्यवगुण्ड्य धेनुमुद्रयामृतीकृत्य तालत्रयं दत्त्वा ,दश. दिग्बन्धनञ्च कृत्वा तदुपरि मूलं सप्तधा जपेदिति शोधनम् ॥ हमक्षमलवरयू भानन्दभैरवाय वषट् । इत्यानन्दभैरवं सम्प ज्य अध्य पात्रं धृत्वा पठेत् । ऐं क्रों मौः ब्रह्माण्डखण्डसम्म त- मशेषरसमम्भवम् । अापूरित महापावं पीयूषरसमाहर। ऐ खुण्डकरसानन्दककरे रयसुधाशनि । खच्छन्दस्फरणामत्र निधेयकुलरूपिणि ।। की अकुलस्थामृताकारे डिजानकर ·प्राणतोषिणी। ८८५ कृत्वा पो। ममतवं निर्धास्मिन् वस्तुनि हिवरूपिगि !। मो: तपणेकरम्यच कवास्यैतत्स्वरूपिणि। भूत्वा परामृता- कार मयि विम्फरणं कुरु । ऐन अमते प्रमतो- वे अमृतवर्षिणि अमृतं श्रावय यावय स्वाहा। ' वदवट- वाग्वादिनि ऐं की क्लिन्ने लोदिनि लेदय महाक्षोभं कुरु कुरु ऐं लों सौः महामोक्षं कुरु हौः हसौः। अनेन कारणमभिमन्त्रा तब देवीमावाह्य सालवयदिग्बन्धन अवगुण्ठनमुट्रया अवगुएर धेनुमुद्रयामृतौकत्य योनिमुद्रां प्रदर्य इसोनम इति सम्पूज्य तन्त्र प्रहमुद्रां प्रदर्य पड़नेन सकलीकृत्य मत्स्यमुद्रया पात्रमाच्छाद्य मूलं दशधा जमा देवीखरूपं पात्रं भावयेत्। ततो देव्या आमां गहौवा घटयोपारयोर्मध्ये पात्राणि स्थापयेत् । ततो घटसमीपे गुरुपात्र ततो भोगपात्रं ततः शक्तिपावं योगिनीपान वीरपात्र वलिपात्रं पाद्यपाचमाचमनीययात्रच स्थापयेत् सामान्याध्य वत् । ततो मत्स्य मांदियुताकारणेन तत्त्वमुद्रया श्रीपात्रात् स्वमूर्ति थीपानन्दभैरवं तर्पयामीति तन्मन्वेण त्रि: सन्तप्यं तत्तन्मन्त्रण अमुकानन्दनाथगुरुयीपा- टुको तर्पयामि इति वि: सकहा सन्तर्प्य एवं परमपरापरपर- मेष्टिगुरून् तर्पयेत् । ततः श्रीपावामृतेन देवीं सायुधां सवा- हनां सपरिवार दि तर्पयेत् । तत्त्वमुद्रा यथा निरुत्तरतन्त्र चतुर्दशपटले ॥ अङ्गुष्ठानामिकायोगावामहस्तस्य पार्वति ।। तर्पयेत् कालिकां देवीं सायुधां सपरोकराम् । अगुष्ठो भैरवो देवयानामा शक्तिरुयते । शिवशक्तिसमायोगातर्पयेद्देवि ! देव- ताम्। तपंगां त्रिविधं देवि! येष्ठ मध्य कनीयमम् । श्रेष्ठश्च दिव्यभावस्य वोरभावस्य मध्यमम् । कनीयसं पशूनाच हदि यन्त्र जले क्रमात् । ततस्तत्त्वहि कुर्यात् । तदुक्त श्रुतौ। प्राणा.

·2८४ प्राणतोपिणी। पानव्यानोदानममाना में गुध्यन्तां ज्योतिराई विरजा विपामा भूयास स्वाहा । १॥ भों पृधिय्यप्ते जोवायाकागानि में प्रय न्ता ज्योतिरई विरजा विधामाभूयासं स्वाहा ॥२॥ॐ ग्रह- त्यहवारबुद्धिमनायोत्राणि मे इत्यादि ॥३॥ पो त्वचर्जिता- प्राणवचांसि मे इत्यादि ॥ ४ ॥ भो पाणिपादपायूपस्य शब्दा मे इत्यादि ॥ ५ ॥ भी वायुतेजामलिनभूम्यात्मानो मे इत्यादि ॥६॥ त्रों स्पर्शरूपरसगन्धघोषाणि में शुध्यन्तां ज्योतिरहमि. त्यादि ॥७इति मप्तमावान् पठित्वा कारणेन करतलं सम्मार्च टक्षहस्ते विकोणं लिखित्वा कलासही ग िविकोणट- क्षिणोत्तरमम्म,खमध्ये तु निधाय वामहस्ताङ्गुष्ठमध्यमानामा योगैरेका रहीत्वा मूलमन्त्रास्त ह्रीं श्रीं भात्मतत्त्वेन स्थूल. देह मोधयामि स्वाहा । अनेनाधःशुहिं स्वीकत्व ही श्री विद्या. तखेन सूक्ष्मदेहं शोधयामि स्वाहा। अनेन दक्षिणस्था स्त्रोक्तत्व जों यों शिवतत्त्वेन परदेहं भोधयामि स्वाहा । अनेनोत्तरस्थां खौचत्य ह्रीं यों सर्वतखन तत्त्वत्रयाययं जो शोधयामि स्वाहा। अनेन वाममध्यमाञ्च खोलत्य वस्त्रे या हस्तौ संशोध्य हस्ताभ्यां सर्वाङ्गमार्जयेदिति तत्त्वशतिः । इति श्रीप्राणतोपिण्यां सप्तमे निगुणकाण्ड़े पूर्णाभिषेकादि- कथनं नाम द्वितीयः परिच्छेदः । प्रय वीराचारपूजा कलासदीपिकायां टतीयपटले ॥ आदी दीपनी देवेशि ! वक्तव्या वीरपूजिते ! । यस्य विज्ञान- मात्रेण जीवन्मुक्तो भवेवरः। सर्वेषामेव देवानां दीपनीया प्रकोर्तिता। चतुर्वर्गप्रदा विद्या सिडिविद्यासु पार्वति ।। अनया तु विना विद्या न सिध्यति कदाचन। विना पूजा विना ध्यान दिनाचारं महेश्वरि !! साधको जानमात्रेण भवेन्म लो महानघः । तत्कुले नैव दारिद्रा तहीन नास्यप- ·. प्राणतोषिणी। ८८५ रिडतः । प्राणं देयाइनं देयात् कुलं देयात् स्त्रियोऽपि च । एनां विद्यां महेशानि । न दद्यादयस्य कस्यचित् । कालीवोजवयं कूर्च युगलं तदनन्तरम् । लज्जावीजयं देवि ! दचिणे कालिक तथा। पुनस्तान्येव वोजानि वझिकान्तावधिर्मनुः । भैरवोऽस्य ऋषिः प्रोक उष्णिक छन्द उदाहृतम् । दक्षिणाकालिका प्रोता देवता तन्त्रगोपिता। वीजं शक्तिञ्च देवेशि ! कूचं लज्जा क्रमात् प्रिये । अङ्गन्यासकरन्यासौ मायया परिकीर्तिती। करालवदनां धोरां मुक्तकेशी दिगम्बराम्। चतुर्भुजां महा- देवीं मुण्डमालाविभूषिताम् । सद्यः अत्तशिरखनवामोधिः- कगम्बु जाम् । अभयं वरदञ्चैव दक्षिखाधोद्ध पाणिकाम् । महा- मेघप्रमां श्यामा करकङ्कालकान्विताम् । कण्ठावसक्तमुण्डाली गलटुधिरचर्चिताम् । घोरदंष्ट्रां करालास्यां पौनोवत- पयोधराम्। भवरूपमहादेवहृदयोपरिसंस्थिताम्। महा- कालेन च समं विपरोतरतातुराम् । एवं ध्यात्वा प्रयनेन मद्यमांसय भलितः। रतपुष्प रतपद्मरताम्बरसमन्वितैः । मम्य ज्य यनती मन्त्री परिवारान् ममर्चयेत् । पीठपूजा ततो देवि ! आधारभक्तिपूर्वकम् । प्रति कमठञ्चैव शेषं एथ्वों तथैव च। सुधाम्बुधिं मयिाहीपं चिन्तामणिग्रहं तथा। সুমন पारिजातश्च तन्म ले मणिवेदिकाम् । तस्योपरि मणे: पोठं न्यमेत् साधकत्तमः । चतुर्दिन मुनोन् देवान् शिवाय मर- मुण्डकान् ॥ धर्माद्यधर्मादींश्चैव ओंजी ज्ञानात्मने नमः ! केशरेषु च पूर्वादिविच्छाजानक्रिया था। कामिनी कामदा चेव रतिः प्रोतिस्तथैव च। श्रियानन्दा महेशानि! मध्ये चैव मनोमनी। काली कपालिनी कुल्ला कुरुकुल्लां विगे. धिनीम् । विप्रचित्ता महेशानि। बहिः पटकोणके बुधः । इमामुग्रप्रभां दीप्तां न्यसेत् यविकोणने । मात्रा मुद्दां मिता. - ·र८८ । । प्राणतोपिणी। निधापयेत् । पोड़गादां परलतां गणिकाच विशेषतः । ममानोय प्रयत्नेन दिव्याप्य निवेदयेत् । भोजयैमिष्टभोज्यानि ज्ञीमवर परिधापयेत् । लेपयेद्दिव्यगन्धेन भृषभूषयेत् स्वयम् । रमयेत् परया भत्त्या साधकः सिवितये। अप' स्थादेजपेनैव सिधिभवति नान्यथा। विना मद्यं मद्देशानि!' न मिध्यति कदाचन। तम्मादादी प्रयत्नेन पोला तां पाय- वैद्बुधः । तत्रापि प्रत्ययो नो घेचारहोम प्रकल्पयेत् । निशीथे निर्भयो देवि ! श्मशाने प्रान्तरे तथा । गन्धः साना- दिकं कृत्वा पादशौचादिपूर्वकम्। घटमारोपयेत्तत्र सौवर्ण राजतं तथा। ताम्म वा तं महेशानि ! विभवानुक्रमेण. तु । कल्पयित्वा निशाभागे पूजयेत् परमेश्वरीम् । उपाचार्यथाशक्ति वित्तपाव्य विवर्जयेत् । देवोपूजां विधायैव पिष्टन्तु परिदाप- येत् । चरो निधाय यत्न न चतुप्पिष्टकवर्तुलम् । ततश्चरं पाया येत्तु कुण्डमध्ये तु पृजयेत् । रतां धनां बलाकारच नीलां काली कलावतीम् । हारषु पूजयेन्मन्त्री लोकपालान् प्रयत्नतः । • ग्रहान् सम्पू जयेन्मन्तौ चतुष्कोणक्रमेण तु । हविर्धारां हुम- चालो यथाशक्या ततथरुम् । भावयेन्मूलमन्त्रेण मधुना सिद्धि- हेतवे । हुता सञ्छादयेन्मन्त्री हुताशं पीतवाससा। पूजयेद यत्नतो मन्त्री ततो दक्षिणकालिकाम् । धूपदीपैश्च नैवेद्यः प्रदक्षिणमथाचरेत् । पिष्टवर्तुलसद्धांतं सुवर्णादि प्रजायते । पकेनैव प्रयोगेण यदि सिद्धिर्भवेत् प्रिये ! । हितीयेन रौप्य वापि सुरेश्वरि । तीयेन भवेत्तान नोहं तुर्येण च स्मृतम् । एषामन्यतमा माधयेत् सिद्धिमुत्तमाम् । सिद्धायां कालिकायाश्च नैन्द्र टुम्लभमुच्यते । गुरुमूलमिदं स तस्मादादी समर्चयेत् । तस्थ मसादमात्रेए सिद्धो भवति नान्यथा। तत्रापि प्रत्ययो नोचेत - तथा होमो ज्ञात्वा ·प्रामतोषिणों। ८८८ प्रदक्षिणमयाचरेत् । अमावस्यादिने चै निशीथे गत- भानमः । श्मभान प्रान्तरे वापि गत्वा देवी प्रपूजयेत्। मा. मांसोपचारेख धूपदीपैमनोरमैः। नैवेद्यः मामिषानय तथैव • वरवर्णिनि !। द्रव्यैर्लोहितवस्त्र च स्वर्णाभरणभूषितः । जप- न्मूलं शोधरुद' प्रदक्षिणमधाचरेत् । प्रणमेद्दण्वभूमायनिशं गिरिमम्भव !! निशायामुत्तमं यावविशाशेयं महेश्वरि ।। यदि भोतिर्भवेत्तत्र तदा दृढ़तरो भवेत् । दन्तादन्ति विधा- यैव मनसैव मनु स्मरेत् । अवश्य श्रूयते शब्दः शिखा च दृश्यते स्थले। यदि तत्र भवेद्दे वि! शष्दो गुणगुणो भवेत् ! ततः परलतासक्त: पुन: काय्यं तथैव च । तदा भवति चार्वनि ! देववाणी सुशोभना। सिद्धिमावश्यकी ज्ञात्वा महोत्सवमया- चरेत् । तथापि प्रत्ययो नोचेत् भगयागमथाचरेत् । कामिनों युवती यत्नात् पुष्पिताच विशेषतः। तामानीय प्रयत्नेन स्वञ्च भूपणमाचरेत् । सामुहत्य स्वयं गन्धर्भूपणेर्वसनस्तथा । मिष्टावैर्भोजयित्वा च मत्या परमया शिवे!। तां विवस्त्रां विधायैव स्थापयैदूर्घतल्पगे। ततः पूजां विधायैव नाना- सम्भारसंयुतैः। तत्रैव रचयेदयन्त्र रक्तचन्दनयायकैः। भग- नासा भगप्राणां भगदेहां भगस्तनीम्। पूजयेदष्टपत्रेषु मध्ये देवी प्रपूजयेत् । रक्तगन्धे रक्तमाल्यै रतवस्त्रैमनोरमैः । पूजये- तितो मन्त्री देवीदर्शनकाम्यया। एतस्मिन् समये देवि ! रतिमिच्छति सा यदा। लतान्तु रमये वि ! यावतोमं करोति न। पुप्पिणीमकरन्देन ततो होमं समाचरेत् । औं नमस्ते भगमालायै मगरूपधर ! शुभे !! भगरूये ! महाभागे ! भोग- मोचेकदायिनि!। भगवत्याः प्रसादेन मम सिद्धिर्मविथति कालि! कालकलारूये ! कुलोने ! कुलरूपिणि । कुलमार्ग- प्रसादेन मम सिदिभविष्यति। एवं स्तुत्वा महेशानि ! कृ.

·८८६ प्राणतोपियो। महाकाल यजे- बत । श्चैव न्यसेचान्यत्रिकोणके। मा: श्यामा असिकरा मुण्डमाला विभूषिता.। तर्जनी वामहस्त न धारयन्त्य. शुचिस्मिता । दिगम्बरा हमन्मुख्यः स्वस्ववाहनभूषिताः। एवं ध्यात्वा प्रय. ने न पूजयेदष्टपत्रके। ब्रह्माणी नारायणीञ्चव तथा माहे. खरी प्रिये ! । अपराजिताच कौमारी वाराहोमञ्चयेद्ध । नारमिही प्रपूज्य व ततो दक्षिणतो यजेत् । द्देवि । विपरीतरतान्तरे। दिगम्बरं मुक्तकेश चण्डवेश प्रय- एव सम्प ज्य यत्नेन यजेन्मन्त्रमनन्यधी। विना मा विना मास यदि देवी प्रपूजयेत्। देवताशापमानोति मृत नरकमशु ते । विना परस्त्रिया देवि । जपेद यदि त साधक। शतकोटिजपेनेव तस्य सिद्धिन जायते । स्त्रियो गति. स्त्रिय प्राणा. स्त्रिय मिहिने सश्य । नारीणा स्मरणे काली मारिता स्यान्न संशय.। कण्ठे कण्ठ मुखे वक्त वक्षोज चोरसि. प्रिय ।। कुलागारे तथा दण्ड दत्त्वा यो जपते नर । नैव देवेभि ! माक्षाद्भवति कालिका । तस्य कुन्नरसं देवि । पाययित्वा यथोचितम् । स्वय पोत्वा जन्मन्त्र सिद्धिर्भवति नान्यथा। एतस्य च प्रयोगण ग्लानिर्यस्य प्रजायते। कालि- कामन्त्रवर्गषु नाधिकारो स उच्यते । लक्षमात्रजपेनैव पुरश्चर- णमुच्यते । शचियाणा दिलच म्याई ध्यानाश्च विलक्षकम् । शूद्राणान्तु चतुर्लक्ष पुरचरणमुच्यते। लक्षमावं जयेद्द वि । हविष्याशी दिवा शुचि । रातो निशीथे तावञ्च पीत्वा कुल- रम प्रिये।। कुलनारोगग्योपतो नपेन्मन्चमनन्यधी । एवमुक्त विधानेन दशाशं होममाचरेत् । तशाश तर्पणच तहाशामा- भिषेचनम् । तद्दशाशविप्रभोज्य कीर्तित परमेश्वरि ।। पुष्पिणी मकरन्देन होमतर्पणमाचरेत् । एव प्रयोगमावेण सिहो भवति नन्यथा । वामिदि सभने देवि । कवित्व निर्मल जपा- - - ·प्राणतोषियो। وع कला प्रिये !। धनेनापि कुवेरः स्याविद्यया स्यादहस्पति: । प्राक- । ल्पजीवनो भूत्वा असे मुक्तिमवान यात् । प्रयोगारम्भकाले च सुरा दुग्धमयो भवेत्। लोहितं वा भवेद्दे वि! मांसं पुष्पमयं भवेत्। सुरापात्रं भवेच्छून्यं मांसयाव विशेषतः । • कलान्तरलैव पुष्य पुष्यान्तरं भवेत्। नवनीतं मांसतुल्य' मांसं पुष्प भवेत् प्रिये । एवं ज्ञात्वा साधकेन्द्रो जायते च क्रमेण तु । यस्यान प्रत्ययो देवि ! लभते नात्र संशयः । मनो- योगं तद स्यादयनेन वरवर्णिनि: । सौवर्ण राजतञ्चव तथा मौक्तिकमेव च । विद्रुमं पद्मरागच्च तथैव वरवर्णिनि ।। प्रोक्त मालाचतुष्कञ्च समभागेन मालिकाम् । अथयेत् पट्टसूत्रण पुष्पिणी ग्टहवत्तिनी। लोहितेन वरारोहे ! सर्पाकारां सुशो- भनाम् । सापयेत् पञ्चगव्य न मकरन्देन पार्यति ।। तारं .मायां कूञ्चयुग्म माले माले पदं तथा। वहिकान्तां समु- चार्य शतं जमाभिमन्वयेत् । सापयेत् पीठमध्ये तु शून्यागारे वरानने। ततस्तां मालिकां देवि ग्रहीत्वा यत्नतः सुधीः । ज्ञात्वा सिद्धिन्तु निकटे महोत्सवमथाचरेत् । षोडशाब्दां सयुवतीं समानीय प्रयत्नतः। तामुदत्यं स्वयं गन्धैः सापये- बुधवारिणा। दिव्यालद्वारशोभाभिर्दिव्यपुष्यः सुगन्धिभिः । पूजयित्वा च मिष्टान्नै जयेत्तां वराननाम् । आसवं पाययेद यनाविशयं तन्मयं पिबेत् । ततो मन्त्री रमयेतां रतिमिच्छति मा यदा। तम्या हस्ते ततो मालां दत्त्वा तां याचयेवुक्षः । नीत्वा मालां तया दत्तां ब्राणान् भोजयेत्ततः । तदा जपेद- वरात्री साक्षाद्भवति नान्यथा । तत्रापि प्रत्ययो नो चेत् कलामध्ये विशेदवुधः । पर्यवस्य चतुप्पा पट्टसूत्र' मनी- रमम्। बता द्वाविंशतिग्रन्यि रमापुटितमूलकैः । निवेश्यैव स्वरक्षार्थ पाञ्चाली सैन्धवीं तथा । वक्ष्यमाणक्रमेणैव वस्त्रोपरि + ..

·प्रागतोपिणी। ८८८ , 1 . निधापयेत् । पोड़गादो परलतां गणिकाच विशेषतः । ममानोय प्रयत्नेन दिव्यपुष्पै निवेदयेत् । भोजयेमिष्टभोन्यानि क्षीमवस्त्र परिधापयेत्। लेपयेदिव्यगधेन भूषणभूषयेत् खयम् । रमयेत् परया भक्त्या साधक: सिवितवे। नप- स्याईजपनैव मिधिभवति नान्यथा। विना मयं महेशानि ! न सिध्यति कदाचन। तस्मादादी प्रयत्न न पीत्वा तां पाय- वैद्बुधः । तत्रापि प्रत्ययो नो चारहोम प्रकल्पयेत् । निशीथे निर्भयो देवि ! श्मशान प्रान्तरे तथा। गन्धः साना- टिकं कृत्वा पादशौचादिपूर्वकम्। घटमारोपयेत्तत्र सौवर्ण राजतं तथा। तानं वा तं महेशानि ! विभवानुक्रमिण तु । कल्पयित्वा निशाभागे पूजयेत् परमेश्वरीम् । उपाचार्यथाशक्ति वित्तसाव्य विवर्जयेत् । देवीपूजां विधायैव पिष्टन्तु परिदाप- येत् । चरी निधाय यत्नेन चतुष्पिष्टकवर्तुलम् । ततथर' पाया येत्तु कुण्डमध्ये तु पूजयेत् । रतां धनां बलाकाच नीलां काली कलावतीम् । हारेषु पूजयेन्मन्त्री लोकपालान् प्रयत्नतः । ग्रहान् सम्प जयेन्मन्तौ चतुष्कोणक्रमण तु । हविर्धारा हुम- अन्वो यथाशक्त्या ततथरुम् । थावयेन्मूलमन्त्रेण मधुना सिद्धि- हेतवे । हुता सञ्छादयेन्मन्त्री हुताशं पीतवाससा। पूजयेद यवतो मन्त्री ततो दक्षिणकालिकाम् । धूपदीपैथ नैवेद्यः प्रदक्षिणमथाचरेत् । पिष्टवर्तुलसकरात सवर्धादि प्रजायते । एकेनैव प्रयोगेण यदि सिद्धिर्भवेत् प्रिये ।। तथा होमो हितीयेन रौप्य वापि सुरेखरि !! तीयेन भवेत्तान' नोई तुर्येण च स्मृतम् । एषामन्यतमां माधयेत् सिदिमुत्तमाम् । सिद्धायां कालिकायाश्च नैन्द्र टुलभमुच्यते । गुरुमूलमिदं मखें तस्मादादौ समर्चयेत् । तस्य मसादमात्रेण सिदो भवति नान्यथा। तत्रापि प्रत्ययो नोचत् ! ज्ञात्वा ·प्राणतोपिणी। ८८८ . प्रदक्षिणमथाचरेत् । अमावस्यादिने चैव निशोथे गत- माध्वस; श्मशाने प्रान्तरे वापि गत्या देवों प्रपूनये। मा. मांसोपचारेख धूपदीपैमनोरम:। नैवेद्यैः मामिपाय सधैय घरवर्णिनि । दृष्यलोहितपस्च स्वर्णाभरणभूपितः । जघ. • मूलं फ्रोधरुद्ध प्रदक्षिणमधाचरेत् । प्रणमेद्दण्डवभूमावनिशं गिरिसम्भधे !। निशायामुत्तमं यावदिशाशेपं महेश्वरि । यदि भोतिर्भवेत्तत्र तदा दृढ़तरो भवेत् । दन्तादम्मि विधा यैव मनसैव मर्नु मरेत् । अवश्य श्रूयते शब्दः शिखा च दृश्यते स्थले। यदि तत्र भवेद्देवि! शब्दो गुणगुणो भवेत् । ततः परलतासक्तः पुनः कार्य तथैव च । तदा भवति चार्वङ्गि! देववाणो सुशोभना। सिदिमावश्यकों ज्ञावा महोत्सवमया- चरेत् । तथापि प्रत्ययो नोचेत् भगयागमथाचरेत् । कामिनों युवती यत्नात् पुष्पिताञ्च विशेपतः। तामानीय प्रयत्नेन स्वञ्च भूपणमाचरेत्। सामुहर्य स्वयं गन्धर्भूपणैर्वसनैस्तथा । मिष्टान्न जयित्वा च भक्त्या परमया शिवे !। तां विवस्त्रां विधायैष स्थापये(ईतल्पगे । ततः पूजां विधायैव नाना- सम्भारसंयुतैः । तत्रैव रचयेदयन्त्र रक्तचन्दनयावकैः । नासां भगप्राणां भगदेहां भगस्तनीम्। पूजयेदष्टपवेषु मध्ये देवों प्रपूजयेत् । रक्तगन्धे रक्तमात्यै रक्तवस्वैर्मनोरमैः । पूजये- द्भक्तितो मन्त्रो देवीदर्शनकाम्यया। एतस्मिन् समये देवि ! रतिमिच्छति सा यदा। लतान्तु रमयेद्देवि यावडीम करोति न। पुप्पिणीम करन्देन ततो होम समाचरेत् । ओं नमस्ते भगमालायै भगरूपधरे ! शमे ।। भगरूपे ! महाभागे ! भोग- मोनेकदायिनि ।। भगवत्याः प्रसादन मम सिद्धिर्मविष्यति । कालि ! कालकलारूये ! कुलोने ! कुलरूपिणि । कुलमार्ग- प्रसार्दन मम मिइिभविष्यति । एवं स्तुत्या महेशानि ! कूचे- भग- ·अपेत् महम प्राणतोषियो। वोजसहस्रकम्। जयं देवेगि ! वचमा नारसिंहं गताधि । उन्मत्ता सा स्वयं ब्रूते यदा सामाविषति। अयानं कथयेत् नाव कार्या विचारणा । इति ते कथितं देवि गुवाइधतरं परम् । प्रकागात् कार्यहानिः स्वात्तस्मादयोन गोपयेत्। अवागतो महेगानि! कलावटी समाचरेत् । कुडुम चन्दन चन्द्र एकीकृत्य त पेषयेत् । देवेशि ! देवीश्चैव प्रपूजयेत्। कामिनी पूजयेत्या तथा मूई नि कारयेत् । तिलक वश्यमावण स्वयं शिरसि धार- यत्। रमा वाणी भवानी च सर्वसम्मोहिनो तथा। डेयुता परमेशानि! वफ्रिकान्तावधिर्मनः । अनेन शतजान तिलक मूर्ति कारयेत्। कलाश्च पूजयेदयत्नाबानाभरणभूषिताम् । पाययेत् सा स्वयं यत्वात् वयं पीत्वा च यत्नतः । जायते देववाणो च ततो देवो न संशयः। एवं भूत्वा वरारोहे ! ततो यवं समाचरेत् । अथवा देवदेवेशि ! नग्नोभूय विचक्षणः । नम्नां परलतां पश्यन् नपेन्मन्त्रमनन्यधीः । यामोत्तरं समारभ्य यामहयमतन्द्रितः। मद्यमांसोपचारेय पूजयित्वेष्टदेवताम् । रक्षार्थ खङ्गपाणिस्तु वपार्वेऽपि नियोजयेत् । गानाथं क्षेत्र- पालं वटुकं योगिनों तथा । बलिभि: सामिषाश्च यजेत् परमसुन्दरि!। इतप्रदीपं प्रज्वाल्य ततो देवों समचयेत् । ततः सहस्र जपतो देवतादनं भवेत्। अथवा नियमो भूत्वा भूतलिप्यादिसम्प टम्। जपेत् प्रतिदिनं देवि! सहसं सिदिहेतवे। दिवारात्री सस्मरणं हविष्यानमेव च। सर्वदा धोतवस्त्रञ्च परिधाय प्रयत्नतः। म्लेच्छसम्भाषणश्चैव पिष्टकं यनतस्त्यजेत्। केवलं दुग्धपायो स्यादथवा यावकाशनः । शाकाहारो जलाहारो निराहारोऽथवा भवेत्। तीर्थमासाय निवसे वो वा प्रियमेव च । कुमारी पूजयेदयन्नाबानाभरण• , ·प्राणतोषिणी। संयुताम् । मासे पूर्णे घरारोहे! निशीथे गतसाध्वसः । महा- पूजा प्रकुर्वोत लतामण्डलमध्यगः। मद्यमांश विविधैरन्यैश्च विविधस्तथा। सम्प ज्य विधिवतया सर्वदा तिमिरालये सहस्रजयमावेण सिद्धिर्भवति नान्यथा। साक्षादायाति सा देवी सत्य' मत्यं न संशयः ।। साक्षादयाति वरारोहे ! भ दिन्दुप्समो नरः। अञ्जन पादुकासिदिः खसिदिर्वरानने !। अजरामरता - देवि! कामिनीसिदिहेतवे। तथा मधुमती- सिर्जाियते नाव संशयः। देवचेटोशतं तस्या वश्य भवति नान्यथा । स्वर्गे मत्यै च पाताले स यत्र गन्तुमिच्छति । तवैव चेटिकाः सर्वा नयन्ति नात्र संशयः । रम्भा वापि ताची वा यदि जपति साधकः। तदैव याति सा देवी नाव काऱ्यां विचारणा। इच्छामृत्युभवहे वि! किमन्यत् कथ- यामि ते । एप विधिक्षिणाया गुधस्तन्त्रसहसके । तव नेहा- हरारोह! कथितो हि न संशयः । अथवा गणिकां गत्वा पूजयेद्भक्तिभावतः। तया सह जपेन्मन्त्र पिबेदनिशमासवम् । निवेद्य परया भक्त्या पाययेतां प्रयत्नतः। एवं ज्ञात्वा विधा- नन्तु माममेकं वरानने ! । प्रत्यहं होमयेहिहान् नित्य स्यादिप्रमोजनम् । मासे पूर्णे साधकेन्द्रो निशीथे तु लतायुतः । साक्षात् पूजाक्रमेणैव पूजयेत् परमेश्वरीम् । महातिमिर- मध्यस्थो जपेन्मन्त्रमनन्यधीः । तत्क्षणाजायते सिद्धिः सत्यं देवि! वदामि ते । अथवा निम्बकाष्ठेन पाञ्चालों रचये- कान्ताकाराममिद्वाञ्च स्मातामूई करवतीम् । गत्वा निर्जनशे तु महाकान्तारके प्रिये ! । तत्र पूजाविधि कृत्वा प्रयोगविधिमाचरेत् । विलिखेचन्दनेनैव भुवि मन्वं मनोरमे। पाञ्चाली स्थापयेत्तत्र रतावस्वोपरि प्रिये !! तत्र गत्वा चतुर्दिन कोलकान् रोपयेत् प्रिये ! । तत्रैव लोक- बुधः।

·प्राणतोषिणी। . पालांश्च स्वस्खमन्त्रेण कोलितान्। गणेशं वटुकं क्षेत्र योगिनों चन्द्रदिक्षु च। सम्पूज्य विधिवमन्त्री दूर्वाक्षतसम- न्वितः। ओं ये चात्र संस्थिता भूताः खेताः कुष्माण्डरूपिणः । योगिन्यो यातुधानाथ महारौद्राय ये तथा। गन्धर्वा विघ्न- कारः किनराय पिपीलिकाः। चिपिटाः शङ्कराश्चैव घोर- दंष्ट्रा महोत्कटा:। सूचौमुखा महापापाः पापकर्मरताच ये। ताड़ितास्तु मया सर्वे प्रयान्तु शङ्कराजया। कूर्चमन्वं ससुच्चार्य ताड़येदक्षते/ शम् । महापूजाविधानेन देवी सम्पज्य यत्नतः । ततः पुत्तलिकामाले मूलमन्त्र लिखेत् सुधीः । पूजयेद्दे वतास्तस्या अङ्ग देवि ! यथोचिताः। ललाटे कालि- काचैव नेवयोमैट्रकालिकाम् । कर्णयो कालौच्च जिवायां सिधिकालिकाम् । श्मशानकालिकां भूप्रिं महाकालीञ्च वक्षसि । कय्याञ्च कालिकां यन्नाद गले श्रोयोनिकालिकाम् । एवं सम्पज्य यत्नेन हृदि मूलं शतं जपेत् । अन्धकार महाधोरे निर्जने वा संरालये। सहस्रजपमात्रेण साक्षाद्भवति नान्यथा । अथवापि चितामध्ये रम्भामूलं समाश्रयेत् । पूजयेत् परया भक्त्या नानाभरणसंयुताम् । मद्यमांसोपचारेण तरुणीगण- मध्यगः । पानिशीथं जपेन्मन्त्र सामावति नान्यथा । अथवा कर्णिकारस्य वीजेन परमेश्वरि !। रचयेन्मालिकां दिव्यां रक्तवस्त्र ण पावति ।। पुष्पिणीहरतेन शोभयेत् परमेश्वरि । ततोऽपि धूपयेहेवि ! कालागुरुसमुद्भवैः । धूमैरम्भोजनयने ! देवी सम्पूज्य यत्नतः। मद्यमांसोपचारेस्तु साक्षाद्भवति नान्य- था। इति ते कथितं देवि ! गुयाद गुह्यतरं परम्। प्रकाशात् मिहिहानिः स्यात्तस्माद् यनेन गोपयेत् । अथवा काकजवाया नतां दधा प्रयततः । तद्भस्मना वरारोहे ! भूषयेत् स्वतनु तया। ततथितायां देवेशि ! नम्नोभूय विचक्षणः । नये.

·प्राणतोषियी। देकान्तरात्मा च साक्षागवति नान्यया। अथवापि वराहाणां भुनानां भुवि रोपयेत् । तत्र देवीं समभ्ययं मद्यमांसप्रयोगतः । पूजयेत् परमेशानि! नानाट्रव्यैर्मनीरमैः । पूजयित्वा प्रय- बेन जपेन्मन्त्रमनन्यधोः । ततः साक्षादरारोह । नाव कार्या विचारणा। अथवापि वरारोहे! प्रयोगविधिमाचरेत् । नर- मुण्ड समानीय मार्जारस्यापि पार्वति ! । गोमुण्डं सामानीय भूमौ निक्षिप्य यत्नतः। ततः पोठं समारोप्य देवों ध्यात्वा तु साधकः। पूजयेदर्दराबी तामासवादिसमन्वितः। जयेत्तु परया भत्या सहस्रावधि साधकः । ततः साक्षाभवेद्देवि ! नाव कार्या विचारणा । अथवा वनिता रम्यां गत्वा देवेशि । यत्नत । पौत्वा तदधरं सम्यक् कर्पूरेण तु पूरयेत्। तदयोनौ कुश्म- चैव तत्कणे क्षौद्रमेव च । ततो भुक्ता तु तां कान्तां तन्मन्त्र परमेखरि !। तत् कुद्धमञ्च तत् क्षौद्रमेकोलल्य प्रयत्नतः । तदेव तिलक रुखा निभौथे गतसाध्वसः । सहसच जपेन्मन्त्री तत: साचादवेत्तदा । अथवापि शरीरीत्यरुधिरेण वरानने ।। यन्त्र निर्माय यनेन तत्र देवों समर्च येता मद्यमांसोपचारेच प्रकपुष्प वरानने ! । सहमजपमात्रेण सिद्धिर्भवति नान्यथा । अथवा परमेशानि ! गङ्गातोरे वसेत् सुधीः । उपवासहयं कृत्वा कुर्यात् मानमतन्द्रितः । ततो देवी समभ्ययं धूपदीपैर्मनो स्मैः। इविष्यानेच नैवेद्यः स्वयं भुनोत वाग्यतः । भुक्षा पोला स्त्रिया साई निशीधे गतसाध्वसः। जपेत् सहस्रं देवोश ! ततः सिद्धिवरानने ।। अथवा वटमूलस्थो दिग्बासा मुक्त केशवान् । लताभिवेंटितो भूत्वा जपेमन्त्रमनन्धोः। ततः सादावेद्देवि नात्र कार्या विचारणा । एतेनापि प्रयोगण यदि साचान जायते । ततो देवि! प्रवक्ष्यामि उपायं परमा. तम् । एकेनैव प्रयोगेण यदि साक्षान्न जायते । “हितीयं ·१००४ प्राणतोपियो। वापि कुर्वोत टतीयं वाधवा प्रिये! तोयेन नचेत् सिद्धि- स्तत्रोपायं वदामि ते। वस्त्रे गले तथा रक्त पौते वा भील. वासमि । पुत्तली रचयेद्देष्याः सर्वावयवसुन्दरीम् । पूजयेत् क्रोधरूपेण रस्तवस्त्र मनोहरैः। तत्र देवों जपेद यम् ममभ्यर्थ महसूकम्। रत्तचन्दनवोजेन तत्र कल्पितमालया। ततः शाल्मलिकाष्ठेन निखकाष्ठेन वा प्रिये !। वधि प्रज्चास्य यत्नेन तत्र वह्नि प्रपूजयेत् । ततः पुत्तलिकामाले लिखनमन्त्र वरानने ! । मिन्दूरपुत्तलों देवि ! ततो वह्नौ त तापयेत् । ताडये मूलमन्त्रेण मूलमन्त्र ण रक्षयेत् । चालयेत् शुद्धदुग्धेन' अथवा टधिवारिणा। ततो हुँकारं प्रजपेत् सहस्रं परमेश्वरि । ततः माक्षाद्भवेद्देवि ! नात्र कार्या विचारणा। अथवा ताडये. द्दे वि। नारमिहिन पार्वति ।। हविष्यागो दिवा भृत्वा ब्रह्म- चारिसमो नरः । गतौ ताम्बूलपूरास्यो तलामण्डलमध्यगः । नारसिहेन देवेशि ! पुटितन्तु मनु जपेत् । ततो लक्षजपेनैव साक्षाद्भवति नान्यथा। अवश्य जायते साक्षान्ममैव वचनं यथा । अथवापि वरारोह ! नौकालौहेन पार्वति ।। शूलं निर्माय यत्नेन पटे देवोन्तु कल्पयेत् । तां पूजयेत् प्रयत्ने न रक्तचन्दनपुष्पकैः । पूजयित्वा प्रयत्नेन तस्याने पीठदेवताम् । आवाह्य विधिवद्भक्त्या जपेन्मन्त्रमनन्यधीः । शूलं मम्प जयेद यतात्तीक्ष्ण परमदुर्लभम् । ओं महाशूल । नमस्तुभ्यं सर्वदैत्या- न्तवारिणे । अस्वयं समुच्चार्य तत: शूलेन वक्षसि । उद्य- मेनेव सा कालो आयाति च न संशयः । अवश्य जायते साक्षा- अथवा कालिकाबीजं शतं संलिव्य यत्नतः । पूर्वपचे कुश्मन मन्त्र स्वर्णशलाकया। विलिख्य भुवि देवेशि ! तब कान्ता समानयेत्। तदावे पूजयेद्दे वी नानाभरणसंयुताम् । निशीथे ,तु जपेन्मन्त्रमशान्ते . कान्तया' मममैव वचन यथा।

·प्राणतोषियो। १००५ सिमः। सह। जयेमन्वं सहसत ततः साक्षाइवेदध्रुवम् । इति ते कथितं देवि ! गुधाइ धतरं परम् । अप्रकाश्यमिदं देवि ! गोपयेत् माटजारवत् ॥ चतुर्दशपटले । दक्षिणायाच विद्याया गुद्यायाथापि सुन्दरि!। महाकाल्या महाविद्या सिहिकात्याय पार्वति। स्मथानकालिकायाय नायिकायाय शैलजे।। तनायिकानां देवेशि ! वक्ष्यते साधनं ततः । उक्तश्च परमेगानि ! वक्तव्यचापि पार्वति।। कालोवीजं महेशानि! मन्त्रः सर्व त्रिगुणा देवि विख्याता विद्या परमदुर्लभा । पूर्वोक्तं सकस कुर्यात् फलं तावद्भवेत् प्रिये !। नमोऽन्तो वा भवेन्मन्त्री वषड- न्तोऽपि भाविनि !। लज्जाद्यो वा भवेद्दे वि! वाग्भवाद्यो महामनुः । एतन्मन्त्र वरारोहे ! सर्वतन्त्र पु गोपितम् । भैरवी- ऽस्य ऋपिः प्रोक्त उष्णिक छन्द इति स्म तम् । पूनाध्यानादिक मर्वं पूर्ववत् परिकोर्तितम् । साधनं सकलं देवि! पूर्ववत परिकीर्तितम् । या ख्याता नाक्षरी विद्या स्वाहान्ता परिको- र्तिता। पञ्चाक्षरी महाविद्या मर्वतन्त्र पु गोपिता। ध्यानं पूजादिकं सर्व पूर्ववत् परिकीर्तितम् । साधनं सकलं देवि ! लतागणसमन्वितम् । एकाक्षरी महाविद्या स्वाहान्ता वाक्षरी ममता। साधनं परमेशानि ! मद्यमांसोपचारतः। एकाक्षरी महाविद्या साहान्ता परिकीर्तिता। फडन्ता वा महेशानि ! वषडन्ता समोरिता। नमोऽन्ता वा महेशानि! सर्वसिदि- प्रदायिनी। पूर्वबीजं वरारोह ! काली चान्द्रं वरानने ।। कालिकाया महाविद्या गोपिता सर्वतन्त्र । धरावोज वरा- रोहे ! काली लक्ष्मीय वाग्भवम् । एतन्मन्वाक्षरं देवि! कालिकाया: सुदुर्लभम् । एतेषां मन्ववर्याणां ऋषिः स्यादुन- भैरवः । छन्दोऽनुष्टु विति ख्यातं देवता दक्षिणेरिता ।।

·तिता। माणतोपिगी। प्रथ वक्ष्ये महेगानि ! गुह्य काल्याः गुभावहा। कालीवोज- वयं देवि ! गुध कालोयुतं ततः । स्वाहाता कथिता विधा विद्येयं परमा मता। नमोऽन्ता वापि मा प्रेया सा स्मृता। कालोपोज समुकृत्य धरावोज समुहरेत् । लब्बा- घौज मसुदृत्य कूर्चयोज समुदरेत्। वाहान्सा कथिता विद्या चदुवंगफलप्रदा। कूर्चलब्नायुगं देवि ! तथा काली प्रकी- खाहान्ता कथिता विद्या सर्वतन्दषु गोपिता। एतामामेव विद्यानां छन्द उष्णिगिति स्मृतम् । • ऋषिः स्यार क्षिणामूतिर्देवता वणा स्मृता। कूर्चवयं वरारोह। स्वाहान्ता हि प्रकीर्तिता। कालीवीजं समुद्धृत्य कालीकालीपदं तथा । महाकालीपदं तस्मात् स्वाहान्तः प्रतिमानतः । सर्वतन्त्रेषु विख्यातो महाकाल्या महामनुः। कालीवीज समुदृत्य महा- कालो च डेयुता। स्वाहान्ता कथिता विद्या चतुर्वर्गफल. प्रदा। अमितावीजमुद्धृत्य महाकालोपदं विधा। स्वाहान्ता कथिता विद्या महाभूतिविवर्डिनी। काली लक्ष्मी रमा माया में पर: परिकीर्तितः । नमोन्तोऽयं मनुदंवि ! साक्षा- न्मनिप्रदो मतः। कालोवोजं समुदृत्य लज्जावोज समुद्धरेत् । सिद्धिकालीपदं डेन्तममितान्त वरानने।। एतासामेव विद्याना गायत्रीच्छन्द ईरितम् । देवतास्या महाकाली चतु. वर्गफलप्रदा। खाहान्ता वा वरारोह ! फड़न्ता वापि कालिका लज्जावौज ममुद्धृत्य निजवीज समुद्दरेत् । सिद्धि- कालो ततो डान्ता स्वाहान्तेय प्रकीर्तिता। नमोऽन्ता सा महादेवो चतुर्वर्गफलप्रदा। असितामेतदुहत्य भवानीवौज- मुहरेत् । वाग्भवं परमेशानि ! परावीजं ततः स्मृतम् । कालो- कालोपदं तस्मात् सिद्धिकालोपटं ततः । फड़न्तासौ महा- विद्या सर्वतन्वेषु गोपिता। रमावौजनयं दे। N ·प्राणतोषिणी। त्रयं तथा । कामवीजवयं देवि! सिद्धिकाली च डेयुता। खाहान्ता कथिता विद्या मुक्तिमार्गप्रदीपिका। एतासां मौम्यविद्यानां गायत्रोच्छन्द ईरितम् । ऋपि: स्यात् कपिलो देवि ! देवता सिद्धिकालिका। कालोवीजं समुहत्य श्मशान- कालिकापदम् । डेयुतं परमेशानि। सर्वसिधिप्रदायिनी। कालोवोज समुदृत्य कूर्चवौज घरानने ! । स्वाहान्ता कथिता विद्या सर्वसिद्धिप्रदायिनी। वार्चदयं वरारोहे! देवीवीज' महेश्वरि ।। सर्वसिद्धिप्रदा विद्या सर्वशास्त्राविरोधिनी। विश्वामित्रो मुनिः प्रोक्तो गायत्रीच्छन्द उच्चते। श्मशान- कालिका देवो सर्वतन्त्र पु गोपिता। एतासां साधनं देवि ! पूर्वोता परमेश्वरि !। सर्वासां वक्ष्यमाणन्तु पुरचरणमुच्यते । अनेनापि प्रयोगेण सिद्धिर्भवति नान्यथा। श्मभानकालिका- यास्तु कलायामुपवेशनम् । कलास्थाने महेशानि ! कुमारी- योग उच्यते। अष्टवर्षा तु या बाला हादशाधो महेश्वरि । स्थापयेत्तु चतुप्याखं मिष्टभोजनभोजिता। पूजयेत् परया भत्या स्वयं भुनीत माधकः। पाययेदासघं यत्नात् खयञ्चापि पिवेत्ततः। सकारक्ष धकारच लकारण समन्वितम्। जपे- टष्टोत्तरशतं तासां कर्णे पृथक् पृथक् । तमभ्यर्च प्रयत्न तत्वा वक्षसि साधकः । अङ्गन्यासयुतं देवि! जन्मन्त्रमनन्यधीः । एतस्मिन् समये देवि! रतिमिच्छति सा यदा । तदा तो रमयेन्मन्त्री पीड़ा न जायते यथा। মনধান্থ মন, वक्षोनमर्दनम्। शनैर्गुदनिवेभञ्च शनैरालिङ्गनं प्रिये !! यद्यत्र जायते पीड़ा तदा सिद्धिविनाशिनी। एवं प्रयोगे तु कालो साक्षाद्भवति नान्यथा। इति ते कथितं देवि ! गुद्या- हुद्यतरं परम् । भक्तिहीनं क्रियाहीनं विधिहीनञ्च यद्भवेत् । तदा सिद्धिविलम्बन निष्फलं नैव जायते। अविश्वासो न ।

·सा स्मृता। तिता। प्राणतोपियो। अथ वक्ष्ये महेशानि ! गुघकाल्या: गुभावहा! कालीवोज. वयं देवि ! गुध कालोयुतं तसः । स्वाहाता कविता विधा विद्येयं परमा मता। नमोऽन्ता वापि माया कालोवोज समुहत्य धरावोज समुहरेत् । सबा धौज समुदृत्य कूर्चवोज समुहरेत्। स्वाहान्सा कथिता विद्या घदुर्वर्गफलमदा। कूर्चलनायुगं देवि ! सथा काली प्रको खाहान्ता कथिता विद्या सर्वतन्त्रषु गोपिता। एतामामेव विद्यानां छन्द उणिगिति स्मृतम् । • ऋषिः स्वार- क्षिणामूर्तिर्देवता दक्षिणा स्मृता। कूर्चत्रयं वरारोहे! वाहान्ता हि प्रकीर्तिता। कालीवीज समुदृत्य कालीकालीपदं तथा । महाकान्नोपदं तस्मात् स्वाहास: प्रतिमानतः। सर्वतन्वेषु विख्यातो महाकाल्या महामनुः। कालीवीज समुदृत्य महा- कालो च डेयुता। स्वाहान्ता कथिता विद्या चतुर्वर्गफल. प्रदा। असितावीजमुद्धृत्य महाकालोपदं विधा। स्वाहान्ता कथिता विद्या महाभूतिविवर्धिनी। काली लक्ष्मी रमा माया स्फे परः परिकीर्तितः । नमोन्तोऽयं मनुदंवि ! साक्षा- न्मुक्तिप्रदो मत.। कालोवोज समुत्य लज्जावोज समुद्धरेत् । सिद्धिवानीपदं डेऽन्तमितान्त वरानने !। एतासामेव विद्याना गायत्रीच्छन्द ईरितम्। टेपतास्या महाकाली चतु. वगफलप्रदा। स्वाहान्ता वा वरारोह ! फड़न्ता वापि कालिका लज्जावौज ममुद्धृत्य निजवीज समुद्धरेत् । सिद्धि- कालो ततो डान्ता स्वाहान्तेय प्रकीर्तिता। नमोऽन्ता सा महादेवो चतुर्वर्गफलप्रदा। असितामेतदुत्य भवानीवीज- सुदरत् । वाग्भव परमेशानि ! परावीजं तत: स्मृतम् । कालो- कालोपदं तम्मात् सिद्दिकालोपटं ततः । विद्या मर्वतन्त्रषु गोपिता। रमावोजनयं देवि ! लजावीज- फडन्तासौ महा.

·मागतोषिणी གསལ་བར་ वयं तथा । कामवोज़वयं देवि! सिद्धिकाली च डेयुता। स्वाहान्ता कथिता विद्या मुनिमार्गप्रदीपिका। एतासां मौम्यविद्यानां गायत्रोच्छन्द इरितम्। ऋषि: स्यात् कपिलो देवि ! देवता सिद्धिकालिका। कालोवीजं समुदृत्य श्मशान- कालिकापदम् । डेयुतं परमेशानि! सर्वसिद्धिप्रदायिनी। कालीवोज समुदृत्व कुर्चवीजं वरानने ! । स्वाहान्ता कथिता विद्या सर्वसिद्धिपदायिनी। कुर्चयं वरारोहे! देवीवोज' महेश्वरि।। सर्वसिद्धिप्रदा विद्या सर्वशास्त्राविरोधिनी। विश्वामित्री मुनिः प्रोक्तो गायत्रीच्छन्द उच्यते । कालिका देवो मवंतन्त्र पु गोपिता। एतासां साधनं देवि ! पूर्वोक्त परमेश्वरि !। सर्वासां वक्ष्यमाणन्तु पुरचरणमुच्यते । अनेनापि प्रयोगण सिद्धिर्भवति नान्यथा । श्मभानकालिका- यास्तु कलायामुपवेशनम्। कलास्थाने महेशानि ! कुमारी. । योग उच्यते। अष्टवर्षा तु या वाला हादशाधो महेश्वरि । स्थापयेत्तु चतुष्पाई मिष्टभोजनभोजिता। पूजयेत् परया भन्या स्वयं भुनीत साधकः । याययेदासघं यत्नात् स्वयचापि पिवेत्ततः। सकारञ्च घकारञ्च लकारेण समन्वितम्। जपे. 'दष्टोत्तरशतं तासां कर्णे पृथक् पृथक् । तमभ्यर्च प्रयने न कृत्वा वक्षमि साधकः। अङ्गन्यासयुतं देवि। जपन्मन्त्रमनन्यधीः । एतस्मिन् समये देवि ! रतिमिच्छति मा यहा। नहा तां रमयेन्मन्त्री पीडा न जायते यथा। भनेरधरपानन्न शनै. वक्षोजमर्दनम्। शनैर्गदनिवेशश्च शनैरालिङ्गनं प्रिये !। यद्यत्र जायते पीडा तदा सिद्धिविनाशिनी। एवं प्रयोगे त कालो साक्षाद्भवति नान्यथा। इति ते कथितं देवि ! गुह्या- हुयातरं परम्। भक्तिहीनं क्रियाहीनं विधिहीनच्च यद्भवेत् । तदा सिद्धिविलवे न निष्फलं नैव जायते। अविश्वासो न ·१००८ । माणतीषिणी। कर्तव्य पालस्य नैव पार्वति।। सर्वेषां मनवांशां हार : सत्य पार्वति !! दुग्धमध्ये यथा सर्पिः काठमध्ये यथानखः । तथा ममुद्दत: मारो देवि! नास्त्यत्र संशयः । स्वयं सिता हिते मन्त्रा: सर्वतन्वेषु गोपिताः। इति ते कथितं देवि। गोपनीयं प्रयवतः॥ तोडलतन्त्र चतुर्थपटले ॥ शृणु चावधि ! सभगे ! तारायाः पूजनं महत्। मन्त्रणाचमनं कृत्वा गुरुदेवं नमैत्ततः । जसं मंशोध्य हस्तौ च पादौ च क्षारयेत्ततः। मन्बणाचमनं कृत्वा ततः पीठ विचिन्तयेत्। शिखां बवा ततो देवि विविधं विघ्ननाशनम्। भूम्यासनञ्च संशोध्य वस्त्रे अन्य विधाय च । कायवाकशोधनं कृत्वा तत: पुष्पविशोधनम् । यन्त्र कृत्वा साधकेन्द्रः सामान्यायश्च विन्यसेत् । हार पालांच सम्पूज्य पोठपूजां समारभेत् । पौठगतीय लक्ष्मा द्यास्ततः पोठमनु यजेत् । भूतशुद्धिं प्रवक्ष्यामि विशेष इस यद्भवेत्। कूचंयुक्तन हसेन पूरकेण सुरेश्वरि । कुण्डल्य मह चात्मान चतुर्विशतिवीजकम् । तत्र लीनानि देवेशि परमात्मनि साधकः । मायया सन्दहेत् पापं पुरुषं कज्जल प्रभम्। कुम्भकेन वरारोहे! भस्म कुर्यादिचक्षणः । बधु वोजन देवेशि ! भस्मना सह रेचयेत्। पूरकेण तु कूर्चेन ललाटेऽमृतमञ्चयम्। चिन्तयेत् परमेशानि! कुम्भकेना मृताम्ब धिम् । श्रां ह्रीं क्रो वहिनायान्तं इदि चैकादर जपेत्। ततस्तु चिन्तयेहीमाना:काराट्रक्तपरजम् । तस्योर्पा पुनायित् टाडाराद्रलपट्नम् । तस्योपरि पुनईशयेत् हुड्डा नोलमविभम्। तस्योपरि पुनप्रायहीजभूषितकर्तृकाम् तस्योपरि परं विन्दुं शिवरूपञ्च अव्ययम् । बालुकायाः सह मेकभार्ग विन्द सुदुर्लभम् । विन्दुमध्ये मशिदीपं मतयोजन ·प्राणतोषिणी। विस्तृतम् । विन्दुमध्ये परं ज्योतिर्वा हुदाकारमण्डलम् । यधैक- वुदुदे देवि ! प्रतिविम्ब' प्रपश्यति । तथा निरीक्षणं कार्य प्रकुर्याज्ञानचक्षुपा। मणिबोपन्तु तम्मध्ये सुवर्णबालुका. मयम्। परितो भावयेमन्त्री पारिजातं मनोहरम् । मध्ये कल्प- द्रुमं ध्यायेदात्मानं तारिणीमयम्। उदयादित्यसद्भाशं सहस्रा. दित्यवर्चसम् । चतुर्हारसमायुक्त हेमप्राकारभूपितम् । बहुचामर- घण्टादिदेवकन्यादिभोभितम् । मन्दवायुसमायुक्तं गन्धधूपैरल- तम्। तन्मध्ये वैदिकां ध्यायेनानारत्नोपशोभिताम्। सुवर्णसूत्र- गचितं चिन्तयेच्छवमुतमम् । तदधचिन्तयन्मन्त्री रतसिंहासन प्रिये । तत्र देवों चिन्तयेच यथोक्तध्यानयोगतः । योगसारो. तकर्देवि! उपचारः प्रपूजयेत् । प्राणायाम ततः कृत्वा ऋष्यादिन्यासमाचरेत्। तालवयं छोटिकाभिर्दशदिग्बन्धन- वरत् । घोढ़ा न्यासं ततः कृत्वा व्यापकं तदनन्तरम् । विशे- पार्य व संस्थाम्य पञ्चतत्त्व विशोधयेत् । सुधादेवों समानीय विपञ्चीकरमाचरेत्। कुम्भे पुष्प समादाय विकोणे नि: प्रपूजयेत् । वामदेवं विधा चोबा खेचरी दशधा जपेत् । तथा . धानन्दगायवीमच विर्जपेत् सुधीः। ब्रह्मशापं शुक्रगापं कृष्णशापं सुरेश्वरि । दिगजपावायेद्धोमान् ततो मन्वनयं 'पठेत् । छुरिकाञ्च मसञ्चैव थीतिरस्करिणीं प्रिये !! पावमा- ना विर्जघा शोधनादौन समाचरीत्। वारुणं विर्जपे वि चामृतं सप्तधा जपेत् । विद्यतत्त्व धेनुमुद्रां प्रदय मूलमष्टधा। कुण्डलिनी समुत्थाप्य शिवोऽहं भावयेत्ततः। मांसं मौन शोधयित्वा मुद्राशोधनमाचरेत् । शक्तिञ्च कुलयुष्यच धोयेथ साधकोत्तमः । देवान् पितृन् ऋषींचैव तर्पयेदिष्टदेवताम् । शोधित द्रव्यमादाय विशेषाऱ्या विनिक्षिपेत् । ततो ब्रह्ममयं ध्यात्वा यूनाध्यानं समाचरेत् । नासास्थानात् समानीय पीठे -- ·- -- प्राणतोषिणी। पुष्प निधाय च । ततयावाहनं कला पञ्चमुद्राः प्रदर्शयेत् पड़नेन च सम्य ज्य पुनर्मुद्राः प्रदर्शयेत् । जीवन्यासं ततः कत्वा उपचारः प्रपूजयेत्। पड़नानि च मम्प ज्य पक्षोभ्य पूजधैदधः । गुरुपनि पूजयित्वा दलमूलेषु पूजयेत् । महा- यूाच काल्यादीन यजेहरोचनादिकान्। पुनर्देवों प्रपूज्याध बलिं दद्याविचक्षणः। प्राणायाम ततः कृत्वा मन्तध्यानं मेमाचरेत् । जप कला महेशानि! देव्या हस्ते समर्पणम् । प्राणायाम ततः कृत्वा तत्त्वस्वीकारमाचरेत् । तस्यै दवा स्वयं पीत्वा प्रजपेत् साधकोत्तमः । पीत्वा पीत्वा जपित्वा च मुक्तः कोटिकुलैः सह । प्रतिपात्रे जपेन्मन्त्रमष्टोत्तरशतं सुधीः । स्तुतिञ्च कवचं स्म त्वा चाष्टाङ्गं प्रणमेत्ततः । विशेषाय प्रदा- तव्यमात्मानञ्च समर्पयेत् । रुद्ररूपी • स्वयं भूत्वा संहारण विसर्जयेत् । अङ्गन्यासं महेशानि ! प्राणायाम ततः परम् । ऐशान्यां मण्डलं कृत्वा चण्डाल्य च्छिष्टपूर्विकाम् । निर्माल्य- वासिनी डेन्तां चण्डेश्वर्यं नमो नमः । निर्माल्यं धारयेत् गोर्षे चन्दनञ्च ललाटके। गुरुस्थाने लिखेदिन्दु विहरङ्रवो यथा। संक्षेपपूजनं देवि ! मानसं तत्त्ववर्जितम्। तत्रोक्त माचरेदत्र नान्यत् सञ्चारयेत् सुधीः। अन्चसच्चारणाद्देवि ! कुदा भवति तारिणी ॥ तत्रोक्तं वाह्यपूजाप्रकारणोक्तम् ॥ तत्वज्ञानं मानसञ्च शक्तिमात्रे हि पार्वति ! पिच्छिलातन्त्र हादशपटले ॥ यस्मिन् क्षणे महामन्त्रः श्रूयते सावधानतः । तदीयन्ते शरीरस्थपातकानि महान्त्यपि । प्रयोग मन्त्रशुद्यादेः कथयामि महेश्वरि !। मन्त्रशुदि विधा- थाथ कुर्यान्मन्नशिखां ततः । कुल्ल कां मूनि सञप्य महासेतु जपेत्ततः। नाभौ जपेत्तु निर्वाणं ध्यायेत् कुण्डलिनी ततः । प्राणायासे विधायाथ पडङ्गन्यासमाचरेत् । तत ऋष्यादिवि.

·प्राणतोपिणी। न्यासी जपेत् सप्तछदा मलत् । ६ वेण पुटितं मन्त्र सप्तधा प्रजपेत् प्रिये !। मन्वादो प्रणवं दत्त्वा साजमहेश्वरि । प्रणव वाथ मायां वा वाग्भवं वाथ दीपनोम् । मन्त्रादौ दत्वा पजपेत् सप्तधा परमेश्वरि ! कालोमन्ने तु देवेगि! क्रीं मूलं मप्तधा जपेत् । विद्यामन्वञ्च मन्वाटो दत्त्वा च सप्तधा जपेत् । खगुरु मूनि सञ्चिन्त्य हदि देवों तत: परम्। स्वयं काम- कलारूपं. भावयन् जपमाचरेत्। जपस्यान्ते शिवं ध्यावा ध्यानस्यान्ते पुनजपेत् । अष्टोत्तरमहसं वा शतं वा प्रजपेन्मनुम् । श्यामाया दीपनों विद्यारत मन्त्रादित: शिवे !! दत्त्वा जपेत् सप्तवारं ततो जपममपंगम्। अन्यासां प्रणवं मायां दीपनी वा जपस्य च । सेतु जहा सप्तवारं प्रणवान्तं मनु जपेत् । समर्पयेन्नपं पथात् प्राणायामान् समाचरेत् । जपस्यात्र विधा- नन्तु क्रथितञ्चानुपङ्गत:॥ अथ ताराशतनामस्तोत्रम् ॥ श्रीशिव उवाच ! तारिणी तरला तन्वी तारा तरुणवल्लरी। तोररुया तरश्यामा तनु- क्षीणपयोधरा। तुरीया तरला तीव्रगमना नीलवाहिनो। उग्रतारा जया चण्डी श्रीमदेकजटा शिवा। तरुणा शाम्भवी छिन्त्रमाला च भद्रतारिणी। उग्रा उग्रप्रभा नोला रुपमा नोलसरस्वती। हितोया शोभिनी नित्या नवीना नित्यनूतना। चण्डिका विजयाराध्या देवी गगनवाहिनी। अट्टहास्या करा- लास्था चरम्यादितिपूजिता। सगुणा सगुणाराध्या हरीन्द्र- देवपूजिता। रतप्रिया च रक्ताक्षो रुधिरासबभूपिता। बलि- प्रिया बलिरता दुर्गा बलवती बना। बलप्रिया बलरता वल- रामप्रपूजिता। अईकेशेवरो केशा केशवेशविभूषिता। पद्ममाला च पद्माक्षी कामाख्या गिरिनन्दिनौ । दक्षिणा चैव हक्षा च दक्षजा दक्षिणे रता। वचपुष्यप्रिया रक्तप्रिया सु-क ।

·१०१२ प्राणतोषिणी। । ! मभूपिता। माहेशरी महादेवप्रिया पञ्चविभूषिता। राव पिङ्गला चैव मुघुना प्राणरूपिणी। गान्धारी पशमी पत्रा- ननादिपरिपूजिता। इत्येतत् कथितं देवि। रहस्य परमा द्भुतम् । श्रुत्वा मोचमवाप्नोति तारादेव्याः प्रसादतः । य इदं पठति स्तोव' तारास्तुतिरहस्यकम्। सर्वसिहियुतो भूत्वा विहरेत् क्षितिमण्डले। तस्यैव मन्त्रसिद्धिः स्यान्मम सिडिर- नुत्तमा। भवत्येवं महामाये! सत्यं सत्य न संशयः। मन्दे मङ्गलवारे च यः पठेविशि संयुतः । तस्यैव मन्त्रसिद्धिः स्याहा. णपत्यं लभेत्त सः। अहयात्रहया वापि पठेत्तारारहस्यकम् । मोऽचिरेणैव कालेन जोवन्मुक्त: शिवो भवेत्। सहस्रावर्त्तना- हेवि ! पुरश्चर्यफलं लभेत् । एवं सततयुक्ता ये ध्यायन्तस्वा- मुपासते । ते कतार्था महेशानि ! मृत्यु संसारबन्धनात् । इति मुण्डमालातन्त्र तारिणीशतनामस्तोत्रं समाप्तम् । अथ तारिणीस्तोतानन्तरं महानोलतन्त्र ॥ घोररूपे ! महामार ! सर्वशत्रुवशरि!! भक्तोभ्यो वरदे ! देवि! त्राहि मां शरणागतम् । सुरासुरार्चिते ! देवि ! सिद्धगन्धर्वसेविते !। जाद्यपापहरे देवि ! वाहि मां शरणागतम् । जटाजूटसमा- युक्त ! लोलजिह्वानुकारिणि ! । द्रुतबुद्धिकरे! देवि ! वाहि मां शरणागतम् । सोम्यरूपे धोररूपे ! चण्डरूपे ! नमोऽस्तु ते । सृष्टिरूपे ! नमस्तुभ्यं त्राहि मां शरणागतम् । अष्टम्याच्च चतु. दश्यां नवम्याच्चैकमानसः । पण्मासै: सिनिमाप्नोति नान कार्या विचारणा। बुद्धिं देहि यशो देहि कवित्वं देहि देहि मे। कुबुदिहर मे देवि ! बाहि मां शरणागतम् । इन्द्रादि- दिविषदृन्दवन्दिते ! करुणामयि ।। तारे ! ताराधिनाथास्ये ! वाहि मां शरणागतम्। मोक्षार्थी लभते मोतं धनार्थी धन- मान यात्। विद्यार्थी लभते विद्या तर्कव्याकरणादिकाम् ।

·प्रागातीपिणी। इदं स्तोत्रं पठेदयस्तु सततं लभते नरः । तस्य गनुः क्षयं याति महामना च जायते । पीड़ायां वापि संग्रामे जग्ये दाने तथा भये। य इदं पठति स्तोत्र शुभं तस्य न संशयः । स्तोत्रे- गानेन देवेशि ! स्तुत्वा देवों सुरेश्वरीम्। सर्वान् कामानवा- प्रोति सर्वविद्यानिधिर्भवेत्। इति ते कथितं दिव्यं स्तोवं मारस्वतपदम्। अस्मात् परतरं नास्ति स्तोत्रं तन्वे महेश्वरि !! इति वृदनीलतन्चे हितोयपटले तारिणीस्तोत्र' ममाप्तम् ॥ अथ वीरहोम: ॥ कैवल्यतन्ले पञ्चमपटले । शृणु पार्वति वक्ष्यामि वाहहोमविधि प्रिये !। आम्मायेषु च सर्वेषु व्यासेन वाथितं पुरा। संक्षेपात् कथयिष्यामि येन मुक्ति लभेन्नरः । भूमित्रिकोगामालिख्य मूलमन्त्र ए साधकः। भूर्भुवः स्खेति मन्त्रण वझिं संस्थापयेत्ततः । तत्र देवों समावाह्य परिवार- ममन्विताम् । पूजयेदिविधव्यनिर्विकल्प न घेतमा। मद्येन प्रथमं दद्यादाहुति मूलमुच्चरन् । एक मसिन मत्स्य न मुद्रया च कुलेखरि!। सभामूलसमुतै भर्जिन्या गलितैः मह । जुहुयादाध्ययोगेन सझदारवयच वा । वृतेन हवनक रतपुष्पेग चैव हि । कुण्डोद्भवेन देवेशि । वारदयमुदाहृतम् । गोलेन तयुतोन मक्कदोमा विशिष्यते। गोपीचन्दनसिन्दूरै- दभवारं हुमेत् शुचौ । वोरपुष्पे ण गव्येन विल्वपत्रेण सुन्दर । सनदोमो भवेद्दतो ततो गव्येन चैककम्। पूर्णाहुतिं ततो दद्यात् पिण्याकैलवणान्वितैः। ततो मूलं जपेन्मन्त्री चाटो- तरमतं प्रिये ।। नया स्तुत्वा नमस्कृत्य विसृजेदशिमण्डले। इति ते कथितं देवि! केवल्यसाधनं प्रिये ।। अस्मात् परतरं नास्ति सत्यमेतद्ब्रवीमि तें। इदं रहस्य परम पशुम्यो न प्रकाशयेत् । प्रकाशात् सिदिहानिः स्यात् सत्वं सत्यं न संशयः । इति वीरहोमः॥ ।

·१०१४ प्राणतोषिणी। उवाच॥ इति सम्य ज्य हुत्वा च सामयिकैः सह द्रव्यपानादिकं कुर्य्यात् ।। देव्यै द्रव्यदानफलन्तु मुण्डमालातन्चे ॥ यित्वा महादेवी सुरामांसकलादिभिः । अबेर्नानाविदि। परितोष्य स तादृश इति। सुरादानफलेनैव महायोगेखरो भवेत् ॥ सुराभेदस्तु तत्रैव। सुरा तु दिविधा प्रोक्ता स्फाटिकी डाकिनी तथा। कालिकोस्फाटिकीदाने धनतिरनुत्तमा । डाकिनोदानमात्रेण सर्ववश्यो भवेदध्रुवम्। काचिकौमुद्रया देवि ! योऽर्चयेत् परमेखरीम्। महासिद्धीखरो भूत्वा वसेत् कल्पशतानि च। अन्नदातुर्महादेवि ! महासिदिरनुत्तमा । अथ महाशद्धः। नित्यातन्वे हितोयपटले ॥ ईश्वर महाशतस्य माहामंर कथयामि तवान।। स्वयोनिरिव गोप्तव्यं सर्वदा पशुसद्धटे। मगरूपा महामाया शुक्रतर्पणतत्परा। जगदाकर्षिणी विद्या जगह या वरानने । । तत्रैव ग्राह्यते सारं जगतां वोजरूपकम् । तदीजं परमेशानि । पञ्चाशदर्णरूपकम् । गर्भ प्राप्य भवेदस्थि शिशोमजासम- न्वितम्। तदस्थिताईमप्यस्ति पञ्चाशवर्णरूपकम् । वर्ण- मानास देवेशि! शतं सङ्गप्य यत् फलम्। एकेनोच्चारणे- नास्थिमालायां तत् प्रकीर्तितम् ॥ इति महामहमालाजप- फलम् ॥ तन्मालाकरण वर्जनोयमाह तवैव ॥ स्वेच्छामृतं स्त्रियं वि तिर्यग्योनिगतं तथा। रोगिणं यवन वृद्ध दोक्षितञ्चापि वर्जयेत् । प्राधमपि तत्रैव । बवाहतं सर्पदष्टं पतिला वा षले मृतम् । व्याघ्रादिनिहतं वापि सम्मुख वा रणे मृतम् । चहानायाः प्रधानास्ते अधमाः शूद्रजातयः॥ वृहनीलतन्ने पतर्थपरखे। युरे मृतस्य देवेगि! पण्डालस्यास्थिकेन च ।

·प्राणतोषिणी। मस्तकस्य विशेषेण महागडं प्रकीर्तितम् ॥ नित्यातन्त्र ॥ अतएव महेशनि! अस्थिमालागले मम। प्रथमपटले ॥ समाथित्य महाभडमालां वौरपदं व्रजेत् ॥ अथ महाराहमालाकरणम् । मुण्डमालातन्त्र द्वितीय- पटले । नरागल्यस्थि मिर्माला ग्रथिता पर्यभेदतः । सर्वसिद्धि- प्रदा मोक्षदायिनी घरवर्णिनि । नाडा सङ्घथिता माला कार्या रतन वाससा। नाड़ोभिग्रंथिता माला महासिद्धि- प्रदा प्रिये ॥ स्वतन्वतन्तेऽपि॥ ঋণীয় ছিমীন नरस्य पमितस्य ।। तुलमोनोमयास्पष्ट तथा गोदकेन यवनब्राह्मणान्यस्य तत् कायं साधकैर्जनः । प्रस्ट तञ्च जानीयात् शालग्रामशिलादिभिः ॥ अथ महाशचमालासंस्कारस्तवैव ॥ गुरुतत्र प्रणम्यादी संस्कृाजपमालिकाम्। कृतनित्यनियो मन्त्री मालाञ्च क्रमतो यजेत्। श्रौं ह्रीं श्रीं क्लीं श्रीं फट् स्वाहा। इति मन्त्रेण सप्तधाभिमन्वा चषकादिपावादी निक्षिपेत् । तत आवाहन्यादिमुद्रया देवीं तवावाह्य सपरिवारामुपचार: मम्यूज्य तां वमिति धेनुमुद्रयामृतोक्कत्य कवचेनावगुण्डा मत्स्य- मुद्रयाच्छाद्य देवोम्वरूपां तां मालां ध्यायन् विन्दुप्रक्षेपं कुर्यात् । तत्र मन्त्रः॥ ओं ह्रीं स्वाहा। श्री ह स्वाहा। ॐ स्वाहा। ओं फट् स्वाहा। ओं में थीं स्वाहा। ओं ह्रीं स्वाहा। श्री ङ्गीं फट् स्वाहा। इति सप्ताय - विन्दुप्रक्षेपणं कृत्वा कस्तूरी धूपयित्वा चपकादिपात्रादुत्तोल्य मालामभिमन्वयेत् । तव मन्त्रः ॥ों ही श्री महावचिणि ! महाघोररूपे ! कर्कममहास्थिमण्डले । प्रविश सर्वसिद्धि प्रयच्छ पो ह्रीं ह्रीं स्वाहा । औं महाकयालिनि ! महाघोररूपे ! इत्यनेनामन्ता दूर्वाक्षतरभ्यर्थ कामवीजनोद्दीपन । खाहा।

·प्राणतोषिणी। ॥ तथा चैवास्थि- कृत्वा उपचारैरभ्यर्य माटकामन्त्रेण सन्दोग्य औकारण वेष्टयेत्। ततः हङ्गों ई ओं इंधों है ओं इंईभी हैं फट् ह औं स्वाहा। ओं ई महायोगिनि ! त्रिभुवन- तारिणि । महाशवास्थिमध्ये निवासं कुरु सर्वसिद्धिं देहि सरामांमोपहारान् रह गृहापय ह्रीं श्रीं ई फट स्वाहा। इत्यनेन यथोक्तद्रव्येण बलिं दत्त्वा संहारमुद्रया देवी विमृज्य निभृतस्थाने मालाः स्थापयेत्। विन्दुप्रक्षेप इत्यत्र विन्दुः सराविन्दुरित्यर्थः । एवं शोधयित्वा पश्चान्माला- मंस्कारविधानेनापि संस्कार: करणोय इति तान्त्रिकाः ॥ तन्त्र । अकम्मादौहिता माला महाशहास्यमालया । घटिता महाशाः प्रकोत्तिताः। अत्रास्थिपदेन गुणदेशादि श्राद्यमिति तान्त्रिकाः। इति महाशहमालासंस्कारः ॥ कुजिकातन्त्र सप्तमपटले ॥ अशोकं विस्वहक्षच शिवा- चैव सुरेश्वरि !। दृष्ट्वा प्रणाम कुयाञ्च सर्वकामार्थसिद्धये । उलूकं शवचिल्लञ्च शुभञ्चव सुरेश्वरि !। नमस्कुयान्महा- काली युद्धे च जयमालभेत् । चतुप्पथं श्मशानञ्च नमस्कुया. विशेषतः। तन्वज्ञञ्चावधूतञ्च नमस्कुर्याद्वरानने !। उपासक सदा दृश्वा मधुरं भापणञ्चरेत् ॥ बहनौलतन्ने पष्टपटले ॥ पर्वते निर्जने चेव विजने शून्य- मण्डपे। चतुष्पथे कलामध्ये यदि देवान्महेश्वरि । क्ष ध्यात्वा मर्नु जया नत्वा गच्छेद्यथासुखम्। ग्टन वोक्ष्य महाकाली नमस्कुर्यादतन्द्रितः । मद्धरी तथा वौच्य जम्बूकी यमतिकाम् । कुररं श्येनभूकाको कृष्णमाजीरमेव च ॥ पखेपा प्रणाममन्त्रावैध रुशोदरि ! महाचण्डे ! मुता- केशि ! बबिप्रिये ।। कुलाचारप्रसमास्ये ! नमस्ते शङ्करप्रिये ! । ग्मगाने घ गर्व क्ष प्रदक्षिणमनननन् । प्रणम्यानेन मन्त्र ए ·मावतोषिणो। मन्बी सुखमवानुयात्। घोरदंष्ट्र! करालास्ये! किटिशब्द- प्रणादिनि । गुरुघोषवरास्फाले । नमस्ते चाहनादिनि । रखवस्त्र रसापुष्पं विलोक्य त्रिपुराम्बिकाम् । विलोक्य दण्ड- व माविमं मन्त्र पठेबरः। बन्धूकपुष्पसद्धार्थ! विपुरे ! भयनाशिनि !। भाग्योदयसमुत्पन्ने । नमस्ते वरणिनि । कृष्णवणं तथा पुष्प राजानं राजपुचकम् । हस्त्यवरथशस्त्राणि कालवीरं तथा शिवम् । महिषं कुलनाथच दृष्ट्वा महिपम- दिनीम् । प्रणम्य जयदुगी वा स तु विघ्नेन लिप्यते । जयदेवि ! जगद्वात्रि ! पूर्णे! पाये ! विदैवते ! । भक्तोभ्यो वरदे ! देवि ! मुण्डमालाविभूषिते ! । रतधारासमाकोणे ! वरदे ! त्वां नमा- म्यहम् । सर्वविघ्नहरे ! देवि ! नमस्ते हरवल्लभ !! एतेषां दर्शनेनैव यदि नैवं प्रकुर्वते । शक्तिमन्त्र पुरस्कृत्य तस्य सिदिन नायतें। एतेषां मारणोच्चाटहिंसनं वागुरादिभिः । क्रियते येन पापात्मा स में भक्तः कथं भवेत् ॥ इति वीरकत्यम् ॥ अथ वीराणां नष्कम्यसाधनार्थ रसास्वादो वामकेश्वरतन्त्र वयःपञ्चाशत्पटले ॥ भैरव उवाच । क्रियाकाण्डमकथने तन्त्र बहुतरं भवेत्। किविलक्षणमेतेषां स पात् कथयामि ते । काव्यशास्त्रे नवरसा योगे चाष्टो रसाः सम ताः । अष्टादशम- कारा हि विद्यायां परिकीर्तिताः । भक्तियोगे नवरसा तवो विषये स्मृताः। पञ्चमाया रमा देवि ! पञ्चपञ्चाशतः स्मृताः । भेदं रसानां वक्ष्यामि शृणुयाहिता प्रिवे! शृङ्गारवीरक- कणाहाम्यागतभयानकाः। वीभत्सः शान्तको रौद्रो नवधा काव्यमास्त्रके। यमच नियम व आसनं माणसंयमः। प्रत्या- हारो धारणा च ध्यानं समाधिरष्टधा। योगे शास्त्रे महादेवि! कथिता विस्तरात् प्रिये !! छन्दः पादौ च वेदस्य मुख ध्याकरणं स्म तम् । शिक्षा प्राणं महेशानि! इस्ती कल्पोऽय ·. . ! प्रापतोषिणी। कथ्यते । ज्योतिष देवि! तवेवं निरुक्तं थोत्रमुच्यते । अहानि वेदायत्वारो मीमांसान्यायविस्तरैः। धर्मशास्त्र पुराण विद्या होतायतुर्दश । आयुर्वेदो धनुर्वेदो गान्धर्वयं ति ते वयः। अर्थशास्त्रसमायुक्ता विद्याष्टादशधा रसाः। मननं कोर्सनं ध्यानं स्मरणं पादसेवनम् । अर्चनं वन्दनं दास्यं सख्यमाम- समर्पणम्। इत्थ देवि ! नवरसा भक्तियोगे प्रकोर्तिताः । स्रग्गन्धवनितामय्यावस्त्रालइरणानि च । कथिताः परम- गानि ! विषये ऋतवो रसाः । खाद्या: पञ्चरसा गौड़ी माध्वी तुफलशस्यकाः । एतेषु रसभावज्ञा ये ते वे रसिकाः समताः । कत्यविधि पविधि व्यशोधनिको विधिः। वाह्यमानसिको- पूजाविधिच परमेखरि !। पुरस-विधिदेवि ! कर्मकाण्डानि पञ्चधा। विधा कयविधिदेवि ! प्रातः सायं दिन तथा ! अनु- भूय रसान् सर्वान् क्रियाकाण्डं विधाय च । साधकः स्थिरचि- तेन कुर्य्यात् पूर्णाभिपेचनम् ॥ चतुष्पञ्चाशत्पटले ॥ देव्युवाच ॥ मन्वप्रकथन' नाथ । वेदप्रकथनं कथम् । तत्तट्रसानां वचनैचित्तं मोहयसीव मे। साम्प्रतं मंशयच्छेदकारणं ब्रूहि मे प्रभो ! । पाथर्थ्याख्यानमेवं हि यवपात् कौतुकं महत् ॥ श्रीभैरव उवाच ॥ तन्त्रोक्त वेद- वाक्यञ्च सर्वज्ञानस्य कारणम् । भेदं रसानां वक्ष्यामि शृणुष्वा- वहिता मयि। शृङ्गारो वोरतो ज्ञेयम्तस्मिन् ते करुणादयः । शृङ्गारादिहणादिय अपि शृङ्गारतो भवेत् । शृङ्गारस्तु यदा टेवि ! परमार्थ कसूचकः। वटैव परमा शान्तीरुद्रत्वं सम्प्रप. यते। तपां प्रकरणार्यन्तु शृणु प्राणाधिके । मयि । पादं विना शरोरम्प न गतिर्विद्यते प्रिये । छन्दमा वेदमार्गे तु प्रवि- शेव कदाचन । मलद्वारं विना छन्दो न शोभेत प्रियंवदे!। चतुः परोक्षभेदः स्याजोति.या तथैव । चन्द्रसूर्यस ·प्राणतोषिणो। २०१६ ग्रहणाब्जयोतिः प्रत्यक्षतामियान। वेदशाखा निरुत स्याच्छा- खाभिम्र म जायते । गानकायें थूयमाणे भक्तिभवति ब्रह्माणि ।। तदेव गानलत्यच्च मुखनासिकयोर्भवेत्। गानं विना न टत्यं म्यात् न्टत्यं गानेन जायते। शिक्षाशास्त्र नाटकादिशब्द- व्याकरणं स्मृतम् । अविनामावसम्बन्धाद इयोरेव रचि- म्मिते !। वेदाः पड़ङ्गसहिता -ब्रह्मव्याख्यानतत्पराः । न्यायेन माई मीमांसा ब्रह्म निर्णीयते ध्रुवम् ।' ब्रह्मज्ञाने तु जीवस्य परमात्मविचारणम् । धर्मशास्त्रानुसारेण व्यवस्थादिनिरूपतः । पुराणाख्यानि तेनैव जायते सततं प्रिये ! । ब्रह्मानन्दपरो जीव प्रात्मसंरक्षणोत्सुकः । आयुर्वेदं धनुर्वेदं गान्धर्वश्च सम- भ्यसेत् । अथ मन्धानतो देवि ! पूर्णज्ञानो च साधकः । मधुनेक्षु- रसेनैव दुग्धादिफलशस्यकैः । गन्धमाल्यादिना देवि ! वस्त्राला- शरणादिना। शय्यायां वनितारूपं पूजयेन्जगदम्बिकाम् । धनितापूजने देवि ! शृङ्गाररसमाधनम् । पूजनं कर्मकाण्डञ्च पञ्चधा तत् प्रकीर्तितम् । तरसवं स्याधहीरो देवीसम्प्राप्तिहेतवे। पूजने नवधा भक्तिरसोल्लासच जायते। तदा योगं समभ्यस्य ममाधिस्थो भवेदयतिः । अतएव महेशानि ! पुरैव कथितं भया। अनुभूय स्वरान् सर्वान् पञ्चपञ्चाशतः प्रिये !। विषये कर्मकाण्डेपु निष्कामी भवति प्रिये। निष्कामे फलमाचर्य रोन टप्यति देवता। देही देहं समाथित्व न च कर्म परित्य- जेत् । दिव्यां क्रियां समाप्येवं देवीयानादिकर्मणा । पूर्णज्ञान- रमानन्दाजीवन्मुक्तो भवेद ध्रुवम् ॥ अघ वीराणां पट्कर्मसाधनम् ॥ योगिनीतन्चे पूर्वखण्डे चतुर्थपटले ॥ श्रीदेव्युवाच ॥ देवदेव! जगहन्ध ! सुरा- सुरनमस्कृत !। इदानीं योतुमिच्छामि वीरपट्कर्मसाधनम् । धन्य पुण्यवतां राजां बाल्यादिकवयोजुषाम् । स्त्रियान्तु ।

·- १०२० प्राणतोषिणी। सिद्विसंस्थानां सर्वभोगविलासिनाम् ॥ षट् कमाण्याह तवैव ॥ ईश्वर उवाच ॥ शान्तिवश्यस्ता- नानि विद्वेषोचाटने तथा। मारणं परमेशानि! षट्कर्मदं प्रकोर्तितम् । तारिणी कालिकां छिद्रामधिकृत्य जग- मयि !। कथयामि तव स्नेहाट् द्रुतसिद्धिकरं परम् । रति- वाणी रमा ज्येष्ठा मातङ्गी कुलकामिनी। दुर्गा चैव भद्र- काली कर्मादौ कर्मसिद्धये। पोडशैरुपचारैव यजेडीर स्वशक्तिकः॥ षट्कर्मणां मारणव्यतिरितानां मारणस्य स्थानमाह तवैव ॥ शून्यागारे महारण्ये देवतायतनेऽपि वा। कर्म प्रकुर्वीत मारणन्तु शवोपरि। तदभाव पिळभूमी वासांसि कथयामि ते। मुख्यं दिगम्बर जयं दीपिचर्म हितो. यकम्। तदभावे रक्तक्षीमं नान्यहस्त्र प्रकल्पयेत् ॥ गाया. दिपु क्रमेणैव पूजापानमाह ॥ स्वर्णमादौ द्वितीये च राज स्तम्भने शिला। विद्दे पोच्चाटने ताम्म कपाल मारणे शुभम । विप्रान्योऽपि नरः प्रोक्तो युवा च कृष्णवर्णकः। अदुर्भिक्षा व्याधिमृता अासनस्य शुभावहाः। अभावे स्फाटिको नप्यः इन्द्राचैर्वा जपेत् प्रिये !। मदौ वा कोमले वापि विष्टर वा सुरेश्वरि । मुण्डे वा योनिके देवि! त्वचे व्याघ्रस्य व प्रिये! एकहस्ते दिहस्ते च चतुर्हस्ते समन्ततः । स्थिरा- मनयरेत् सम्यक् न भयं तव चिन्तयेत्। भये जाते महे. गानि! भैरवोतमनु स्मरेत् । विषञ्च वचजालेन हनुयुग्म मतः परम्। सर्वभूतानृतः कूञ्चमन्त्रान्ते भैरवो मनुः। ततो भूतबलिं दद्यात् साधको धर्मसम्मितम् । तच्च तैलं महेशानि उदय कालकचरेत् । कुजवारादियोगेन पञ्चकर्म समाचरेत् गनी च मारणं देवि ! मिमित वीरवन्दिते।। राधियोगे. 1 ·प्राणतोषिणी। १०२१ कर्तव्य' सर्वकर्म शुचिस्मिते।। प्राग विद्वान् प्रजपेत् सम्यक् समन्त संयुतं शि। प्रयोगस्य फलावात्यै स्वखरक्षाकरं महत्। ततः शोधनदिने मन्त्री याममावगते निशि। मादिभिः पञ्चभिव्ययष्ट्वा फुलविलासिनीम्। दिगवासा गलिताशेषचिकुरः कुलकौलिके!। शक्तियुत्तो जपेडियां सदा तां मनसा स्मरन् । हक्षसहयां महेशानि!। शक्ति- पूजापुरःसरम् । प्रत्यहं भोजयेद्दिद्दान् कौलिकान्यान् दिनान्ति- मे। मांसं मद्यं तथा मत्स्यं हुमेद दौ दो मतं शतम् । दक्षिण गुरवे दद्याद गुरुरूपेण शाम्भवि!। एवमुताविधानेन दिव्यो वा वीरपुङ्गवः। यदि कुर्य्यान्महेशानि! देवानपि तथा नयेत् । नापेक्षा जायते कान्ते! अवश्य फलभाम् भवेत् । महाप्रयोगे देवेशि ! कृपणच्छागं बलिं हरेत् । पूजान्ते सततं देवि! दगांव निमर्चयेत् । विधिः सर्वत्र कधितो दिव्यवीर- पशुक्रमात् । क्रमेण फलमानोति व्यत्यये पातको भवेत् । इति से कथितं तुभ्य मम्यक् षट्कर्मगोचरम्। गोपनीयं खले दृष्ट पश्यामरसनिधी। श्रीदेव्य वाच ॥ सुरा वा किंविधा देव शक्तिर्वा कीदृशो शुमा। पट्यामर यथायोग्य वद मे करुणानिधे । ईखर उवाच ॥ माध्वो शान्तिकरी प्रोता वश्य च स्फाटिको स्तम्भने डाकिनी जे या विहे थे पैटिकी मता। उद्धाटने तथा गौडी मारणे भैरवी मता। एतामां लक्षणं देवि। कथितं कुलमोहने ! ॥ शति- भेदमाह तवैव । पन्निनो शान्तिदा प्रोला वश्ये च शालिनी मता । म्नम्मनोचाटने देवि ! प्रशस्ता नागवलमा। मारं च तथा शस्ता डाकिनी शत्रुत्युदा ॥ पभिन्यादिलक्षण- मपि तत्रैव । गौराली दीर्घकेशी या सदा घासतमापिणी । शुभा।

·। . २००२ प्राणतोषिणी। रतनेत्रा सुशीला च पद्मिनी साधने शुभा। मन्त्रमिधिकरी येषा शालिनी सापि भाविनी। दीर्घानी सा शलिनी स्या- ज्जगद्रननकारिणी। श्यामागी शुभदेहा च न खर्वा नाति- दीर्घिका। दीर्धकशी एंपत्युष्टा मृदुभाषा च नागिनी। कृष्णानो च क्शाङ्गी च दन्तुरा मदतापिता। इसकेशी दौर्ध- घाणा सदा निष्ठुरवादिनौ। सदा क्रुद्धा दीर्घदेहा महाराव- परायणा । निर्लज्जा हास्य होना च निट्रालुबहुभक्षिका। इयं सा डाकिनी प्रोक्ता मृत्युयोगे प्रशस्यते । एतास्तु शक्तयो देवि ! सर्वजातिसमुद्भवाः । सापत्याच युवत्यश्च जातपुत्रादिकाः शुभाः । गृह्या कुलरसैः पूज्या भक्तिभावेन कामिनी। यौदेव्य वाच ॥ केन केन च मन्त्रण मन्त्री षट्कर्मभाग भवेत् । तत्तन्मन्बे महेशानि ! यद्यहं तव वल्लभा । भोईसर उवाच । एकाक्षरं कालिकायास्तारायास्तु विवौजकम् । वनवैरोचनीया- या मनुरेकादशाक्षरः। सर्वतकोऽपहारी च मनुराख्यात एव च।। बहुनान किमुतन शृणु मत्प्राणवल्लभे!! कोपलं शक्तिवीजेन । अपेहे वि! ममाहितः। अवश्यं फलमानोति नान्यथा वीर- वन्दिते ।। खलो यदि फलप्राप्तः सरलो यदि निष्फलः । भवे- टव महेशानि! तदा सर्व वृधा भवेत् । अहं धाता तथा पाता रक्षासु द्रोहणं शिधे । तथापि फलसिद्धिः स्याञ्चित- मैतन्त्रगामजे । एवन्तु मारणं देवि! विशेषात् कथयामि ते। सान्त वह्निसमायुक्त वामनेत्रविभूषितम्। कूर्चयुग्म ततो देवि ' अमुक मारय इयम्। चतुर्दशामरो मन्त्रो स्वाहान्तः शत्रुनाशकः । स्खदिरागारमादाय कुजाम्यां विशे- पतः। लेखयेत् पुत्तलों शवुखरूपां लौहपत्रके। निशायां मम्त ने ललाटे हृदये करे। नाभी गुह्ये कटी पृष्ठे कमी- तेन पदइये। मन्नवर्णान् समालिख्य प्रतिष्ठां तत्र कारयेत् । .

·प्राणतोपिणी। १०२३ संहारमुद्रा वडा तु ध्यायेदेवों जयप्रदाम् । दीर्घाकारां क्षण- वणी मदोई सनमस्तकाम्। मुण्डयुगलं हस्ते चर्वयन्ती दिगम्बरी। शत्रुनाशकारी देवी ध्यायेत् शत्रुक्षयाय च । एवं ध्यात्वेष्टिकाचूर्णैर्वामहस्तेन भवरि!1 औं शत्रुनाशकय नम इति दत्ता महेशरि। हरिद्राचूर्ण सहिता धारां दद्यादनेन तु । अमुकस्य गोगितञ्च पिव पियेति तत्परम् । मांसं खादय खादय ही नम इति मन्चम् । मध्याने मध्यरात्री तु पूजयित्वा शताष्टकम् । जपेदेकादशाहे घ रोग: स्यानात्र संशयः । दण्डा- धिककविंशाहे मृत्युव रिपोर्भवेत् । अथवान्यप्रकारेण शत्रु- क्षयमई वदे। पुंगोशकृत् समादाय पूजयेदुष्णवारिमा । विपरीतक्रमेणैव जपपूजादिकञ्चरेत् । महादेवाय नम इति पुंगोशरुत् समाहरेत् । शिवाय नम इति मन्त्रण घटनश्च समाचरेत् । पशुपतये नम इति प्राणान् संस्थापयेत्ततः । लोहपाले महेशानि: खदिरागारयोगतः । लिख्य तत्र संस्थापयेच्छिवम्। ततो ध्यायेन्महारुद्र ध्यानन्तु सुसमाहितः । शवोवक्षःस्थितं रुद्र ज्वलदग्निसमप्रभम् । वाम- हस्तधर केशं दचिणं प्राणकर्षणम्। नरचम्माम्बरं देवं महा. व्यालादिवेष्टितम् । पिनाकधक् इहागच्छागचरेत्यादिना- वाह्य यत्नतः । शूलपाणये नम इति स्रापयेत् साधकीचमः। महेश्वराय नम इति पाद्यादिना प्रपूजयेत्। ईशनादीस्तथा- मूर्तीवुत्क्रमण प्रपूजयेत्। अग्निकोणादिपर्यन्त' पूर्वरीत्वा महेश्वरि । नमः शिवायेति मूलमष्टाविंशति सञ्जपेत् । दुई जमखेति वामन करेण तु विसर्जयेत् । अजित ! केशव ! विष्णो ! हर ! सत्य : जनार्दन !। हंस ! नारायण! साहा मवमव मशाजपेत् । नमो भगवते वासुदेवाय स्वाहा नम इत्यपि सकजपेत् । एवमेकादमाहेन शत्रुच्छादनमनसा । अवश्य शत्रु प्रतिकृति ·१०२४ प्राणतोषिणी। जायते देवि । सत्यासत्यं त्रिलोचने ! ॥ इति शत्रु च्छादनम् । अय स्तम्भनम् ॥ कथयामि महादेवि! वैरस्तम्भनमुत्त- मम्। कुम्भकारस्य पयनादानयेत् पिठरं पुनः। एकः खयं प्रदिका स्मार्ट यत् कृतं साधकोत्तमः । आनीय च डखामध्या- अस्म पर्युपितं तथा। निक्षिप्य पिठरै शुष्कनालिकापत्र. विस्तरम् । भस्मोपरि च संस्थाप्य वटिकायाः सुरखरि।। ऐशान्यां विवरं कृत्वा शनेवारे महेश्वरि!। पूर्णमध्याह- काले च निर्जने सति भाविनि !। चतुर्दिक्षु वाटिकाया गर्तस्य निकटात् प्रिये । तत्रावति महादेवी चौरेभ्यो रक्षयामि च। प्रस्कन्दमनसा देवि ! भूमी परिक्रमं घरेत्। तावतीच ततो भृमि वामावर्तेन भाविनि! परिक्रम्य पुनस्तन गर्तस्य निकट व्रजेत् । तत्रैव निर्जने गर्त शलाकां लौहनिर्मिताम् । रोपयित्वा तदुपरि पिठरं सशरावकम् । संस्थाप्य ऋद्भिः सम्पूर्य तहत्ते गृहमावजेत्। गतिस्तम्भो भवेद्दे वि! चौरादीनां तथा खलु । त्वया योगवरो देव ! दुर्लभी वसुधातले। पिभाच. भूतवेतालकुपाण्डब्रह्मराक्षसाः। दानवानां तथान्येषां गति- स्तत्र न जायते । धनपुत्रसमृद्धिस्तु वईतेऽहर्निशं तथा। दिने दिने धर्मबुद्धिर्जायते नात्र संशयः॥ वृहन्नीलतन्ते ॥ अथान्यत् सम्प्रवक्ष्यामि वशीकरणमुत्तमम् । येन विज्ञानमात्रेण मन्त्राः सिध्यन्ति तत्क्षणात् । प्रतिमा कारयेद्देवि ! पलेन रजतस्य च। पलाईन महेगानि! साध्यस्य प्रतिमां गिवे!! हरितालं पलाईव इरिद्राचूर्णकं तया। गत्तै सल्वा सादहस्तं तत्र निक्षिप्य सुन्दरि । रताः सनं सत्र दत्वा विशेत्तहतमानसः। चतुर्दिनु महेशानि! पताका विनिवेशयेत् । रतासने चोपविश्य पूर्यास्यो जपमार- भेत् । पूजाया नियम देवि ! जानीहि नगनन्दिनि । तिल- - ·प्राणतोषिणी। १०२५ पूर्णघट तत्र स्थापयेत्तत्र देशिकः । प्राणप्रतिष्ठामन्त्रेण प्राणान् संस्थापयेधः। अधः कृत्वा पूजयित्वा प्रवालमालया जपेत् । दशसाहसजापन प्रयोगार्हो भवेत्ततः । प्रणवं पूर्वमुचार्य माया- वीज द्वितीयकम्। का त्वं स्वशाकिनीयुक्त वामकर्णेन्दु- भूपितम् । ततो रक्तपदं ब्रूयाचामुण्डे तदनन्तरम् । साध्य- नाम ततो न्यस्य वशमानय तत्परम्। वङ्गिजायावधिमन्त्री जपिद्दशसहस्रकम् । दशांयादिप्रमाणेन होमादीय समा. चरेत् । प्रातः सात्वा हविष्याशी शुचिर्भूत्वा जितेन्द्रियः । प्रात:- काल समारभ्य जपेन्मध्यन्दिनावधि। जपे समाप्त देवेशि ! हुमेदिने दिने शुभे । जातिपुष्पस्य होमेन वशयेन्नान संशयः। कर्पूरमियतैस्तोयैस्तर्पयेत् । परदेवताम्। पूर्व प्रणवमुदृत्य चामुण्डा प्रवदेत्ततः। तर्पयाम्यग्गिजायान्तं मन्त्र जानीहि सन्दरि!। अनेनैव विधानेन सन्तप्यं परदेवताम् । सिद्धिप्रयोगादेवेभि! जायते नात्र संशयः ॥ अभिषेकं ततः कुयाद्भरवि ! प्राणवल्लभे ।। प्रणवञ्च 'महयानि ! • चामुण्डा तदनन्तरम्। अभिषिञ्चामि तत्पश्चात् हृदन्तेनाभिपिञ्च- घेत। तद्दशांशेन देवेशि ! ब्राह्मणान् भोजयेत्तदा। एवं सते महेशानि! वशीकरणमुत्तमम्। जायते नात्र सन्देहः मत्य सत्य न संशयः। कामतुल्यश्च नारीणां रिपूणां शमनो- पमः। यावज्जोवितपर्यन्त स्परवाण इवेखरि!। जायते नाव सन्देहः सत्यं सुरगणार्चिते। खेतापराजितामूलं पेपयेद्रोचनायुतम्। शतेनामन्त्रितं हत्वा तिलकं कारये- त्ततः। वयेन्नात्र सन्देहः सत्य सत्य' महेश्वरि !। चन्द्रसूर्या- वपि था तदा निष्पालभागभवेत्। रतावस्त्र या चामुण्डा तोपयेहहुयत्नतः । सुवर्ण दक्षिणा देया वित्तानुसारतः प्रिये ।। आद्यन्ते महती पूजां कुर्यात्तत्र वरानने।। प्रतिदिनप्रवी. .

·१०२६ । प्राणीतोषिण। गेण राजीनं वर्शमानयेत् । तव प्रोत्यै महादेवि! कथितं भुवि दुर्लभम् ।... अर्थ विद्देषणम् । तदैव ॥ विद्देषणं महेशानि ! शृणु- प्वकमना प्रिये । करवीररसेनैव तथा धुस्तूरकेण वा। काकोलूको समालिख्यो भूर्जपत्रे महेखरि !! साध्यानां नामसहित मन्व सेलेख्य साधकः। एतयोर्यादृशं वैरं ताह- शञ्चामुकयोभवेत् । चिडिजायावधिमन्त्रः सर्वविद्वेषकारकः । महाकालोदेवताया पूजा तस्याः शुभप्रदा। पञ्चसहस्रमानेन जपं कुर्यात् शचिमिति। अथ मारणम् ॥ तव ॥ मारणच विशेषेण शृणुष्वैक- मनाः प्रिये निहत कणमार्जार मस्तकं तव तं नयेत् । सिन्दूरेण सभाबथात् साधकसत्तमः । तजिह्वायां महा- देवि। साध्यनाम लिखेत् प्रिये ।। साध्यनाम लिखित्वा तु कालोनाम जपन्मुदा। मिजवोजन घटितं नाक्षरं प्रजपेत्ततः । दशसाहस्रजापन मारवेदरिमग्रतः। श्मशान कालिकां तत्र चावाह्य पूजयेत्ततः । लोहालद्वारसयुक्त' वस्त्र देव्यै निवे- दयेत् । दक्षिणोंगो अपनगन्त्र ततः सिद्धो भवेन्मनुः पक्षा महादेवि निजने दापयेत् प्रिये ।। अईरानी बलिं दत्त्वा खनेदेरिरहे यदि सप्ताहमध्ये देवेशि ! शत र्याति यमालयम् । इति ते कर्षित देवि। सारासारतरं मतम् । तव रोहाद्दरारोह प्रकाशितमिदं पुन: । कामाख्यातन्त्र पष्ठपटले ॥ पूजयित्वा महादेवी पञ्चत. वेन शामावि । । महानन्दमयो भूत्वा साधयेत् साधनं महत् । सकं मूव महेशानि !, सूर्चयोजेन शोधयेत्। तपैवेद्भवी धोरा शव नाम्ना पिवेत् स्वयम् । दशदिक्षु महापोठे प्रतिपे- दनलेऽपि च । नग्नो भूत्वा भमेत्तत्र मात्र नाशी भवेद्भवम् । - 4 - ·प्रोपतोषिणी। शुक्रमोणितमूर्व पु वीरो घणी भवेद यदि। भैरयी कुपिता तस्य सत्यं सत्य' वदाम्यहम् ॥ यथा ॥ स मृत्पात्र समादाय साध्यनाम लिखेच्छिवे !। वायुना पुटितं कृत्वा स्वमूत्र तत्र निक्षिपेत्। मायावी महेशानि ! अष्टोत्तरशतं जपेत् । भैरव्य तर्पये वि ! मारणोचाटन भवेत् । स्वमूचञ्च समादाय वामहसन पार्षति ।। शोधितं भैरवौपाने निक्षिपेत् माध- कोत्तमः । उन्मादो जायते शवयिते वा महेश्वरि ।। मोहितः क्षोभितो वापि वश्यो वापि भवेद भवम् ।। एतेपां शान्तिस्तु योगिनोतन् । शान्तिक शृणु सर्वते । वैन जोत साधकः । उर्वशो प्रधम. नीत्या युगान्तकारक परम् । स्तनयेन संयुक्त धूमिनोत्रितयं गतः । अस्य मन्त्रस्य देवेशि ! सहस्राष्टप्रमाणतः । जप कुयामहेशानि ! अन्नपूर्णा च देवता। पूजयेद्विविधैर्भश्चै मारसरितः । चर्य चोय सधा लेह्य पेयं दद्यान्मनोहरम् । दशांगांप्रमाणेन होमा- दीश समाचरेत् । पद्मपुष्पस्य होमेन शान्तियति सुन्दरि ।। मधुना तर्पयेहे वी चावपूर्णी परां गतिम्स, मयमाहनि देवेशि जलेन पूरवेधटम् । तघटे पूजयेद्दे वी वाया सुरसुन्दरीम् । मन्त्रणानन देवेशि! यदि कुर्यात् प्रयोगकन् । सर्वव्याधि- विनम्यत नाव कार्य्या विचारणा । इति श्रीप्राणतोपिया सप्तमे निर्गुणकाण्डे बराचारपूजादि- पटकर्मकथनं नाम टतोय. परि । अथ कुलाचार ॥ नित्यातन्चे तोयपटले गा कुलाचार- निधिं वक्ष्ये सावधानावधारय । यस्य विजारमावण कर्ता हत्ती सदाशिवः । दिकालनियमो नास्ति तिर्यादिनियमो न च। नियमो नास्ति देवेशि । महामन्त्रस्य साधने ॥ कौन लक्षणन्तु तवं च ॥ कचित् शिष्टः काचिद भ्रष्ट, कचिद भूत- ·१०२८ प्राणतोपिणी। पिशाचवत्। नानावेशधराः कौला विचरन्ति महीतले । कर्टमे चन्दनेऽभेदः पुचे शत्री तथा प्रिये ।। श्मशाने भवने देवि ! तथैव काञ्चने टणे। न भेदो, यस्य देवेशि ! स कौल: परिकोर्तितः। मथित्वा ज्ञानदण्डेन वेदागममहोदधिम् । सारमेतन्महादेवि ! कौलाचारं प्रकल्पितम् ॥ समयाचारतन्त्रे ॥ आई शुष्कविभागेन विधाचारं पुनः, शृणु। आर्द्राचारस्तु विन्ने यो मकारैः पञ्चभियुतः । मकारपञ्चरहितः शष्काचारः प्रकीर्तितः। कलौ विशेषतो देवि! पार्दाचारः फलप्रदः ॥ गुप्तसाधनतन्वे प्रथमपटले ॥ कुलाचारं महाज्ञानं गोप्तव्य पशुसङ्कटे! प्रगोप्तव्यं महादेवि! स्वयोनिरिव पार्वति । येदागमपुराणानि यानि शास्त्राणि पार्वति ।। तन्मध्ये सार- भूतं हि कुलाचारं सुदुर्लभम् । वनकोटिसहस्रेस्तु जिह्वाकोटि- शतैरपि । कुलाचारस्थ माहात्मा वर्णितु नैव शक्यते । किञ्चि- त्तथापि चापल्यात् कथयामि शृणुष्व मे। शक्तिमूलं जगत् सर्व शक्तिमूलं परं तपः । शक्तिमाश्रित्य निवसेद् यत्र कुत्रा- अमे वसन्। साधकस्योचितां शक्ति साधकाज्ञानुवर्तिनीम् । इह लोके सुखी भूत्वा देवीदेहे प्रलोयते । साधकेन्द्रो महा- सिद्धिं लब्धा याति हरेः पदम् ॥ मुण्डमालातन्वे पञ्चमपटले ॥ कुलधर्म समाश्रित्य ये वसन्ति महोतले। ते शिवास्ते शिवा जीवा भवन्ति कुल- धर्मतः। कुलीन: शङ्करो ज्ञेयः कुलीनस्तु हरिः स्वयम् । कुलोनो वारावो देव: कुलीनस्तु पितामहः । कुलीना मुनयः तथा ॥ सूरौं वा पण्डितो वापि ब्राधणो वा वरानने ! । जत्रियो वैश्यजः शूट्रयण्डालो वरवणिनि !। सर्वे तुम्याः कुलीनाय एतत् सर्वार्थसाधनम् । गृणु देवि ! वरारोहे ! मम वाक्यं शुचिम्मित !। शृङ्गाररस- सर्वे कुलीनाः पितरः स्मृताः ।

·प्राणतोपिणी। २०२८ । लावण्यकोविदः सर्वकर्मस। शृङ्गारान्नायते सृष्टिः शृङ्गारा- जायते रतिः। शृङ्गाराच्छङ्करस्तुष्टः शृङ्गारादपि पार्वती। प्रहारशब्द ललितं कर्कशं वा सुरेश्वरि !1 शृङ्गारशब्दमात्रे गए जना यास्यन्ति सहतिम् । स्त्रियो देवा: स्त्रियः पुण्या: स्त्रिय एव विभूपणम् । स्त्री पो नैव कर्त्तव्यस्तासु निन्दापहारकम् । वर्जयेदेव देवेशि! घणालज्जाविवर्जितः। स्त्रीरूपं तारिणी- रूपं यो वेत्ति धरणीतले। स श्रीपतिय विज्ञ यः स जयः पार्वतीपतिः ॥ तथा ॥ कुलमार्गरती जीव: शिव एव न संशयः। कुलधर्मार्थगो जन्तुविहरेत् कुलमार्गके। कुल- पुष्य' समाश्रित्य कुलोनाश्रममाश्येत् ॥ पष्ठपटले ॥ कुलवार कुलोनन्तु कुलधर्म कुलवत । पाशयेत् परमानन्द परमा- नन्दमेव च ॥ कुलीनानां भक्ति स्तोत्यादिवचनेनापि दोष- माह तत्रैव ॥ न कुलोने परा बुद्धिन कुलीने परा गतिः। न कुलीने परा भक्तिर्न कुलीने परा क्रिया) एवं वदति यो जन्तुः स मुनि नेव याति वै। इहैव स्वर्गो देवेशि! इह कैलास- मन्दिरम् । इहैव भक्ति(निय मुक्तिरव्यभिचारिणी। भोगः खर्गय मोक्षच करस्थश्चैव शसरि! शातानां त्रिपुरेशानि । सत्यं वच्मि न मंशयः ॥ निर्वाणतन्त्र एकादशपटले ॥ यस्मिन् देशे याचारी निर्दिष्टो मन्त्रसाधने। तदाचारविशिष्टो यः कौलिकः स हि कीर्तितः । महानिर्वाणतन्ने चतुर्थोल्लासे ॥ कुलाचारेण पृतात्मा साचाच्छिवमयो भवेत् । यत्रास्ति भोगबाहुल्यं तत्र योगस्य का कथा । योगोऽपि भोगविरहः कौलस्तूभयमग्नु ते ॥ अथ कौलार्चनफलं तवैध । एकश्चेत् कुलतत्त्वज्ञः यूजितो येन सुव्रते!। सर्वे देवाय देव्यय पूजिता नात्र संशयः । पृथिवी हेमसम्पूर्णी दत्त्वा यत् फलमान यात्। तस्मात् कोटि ·१०३० प्राणतोषिणी। गुणं पुण्यं लभते कोलिकार्चनात्। खपचोऽपि कुलमानी ब्राह्मणादतिरिच्यते। कुलाचारविहीनस्तु ब्राह्मण: खपचा- धमः। कौलधर्मात् परो धर्मो नास्ति जाने तु मनमके । यस्वानुष्ठानमात्रेण ब्रह्मज्ञानी नरो भवेत् । अयन्तु परमो मार्मो गुप्तोऽस्ति पशुसटे। व्यक्तीभविश्थति चिरात् संवृत्ते प्रबले कलो। कलिकाले प्रहत्ते हि सत्यं सत्यं मयोच्यते । न स्थास्यन्ति विना कौलान् पशवो मानवा भुवि ॥ अथ कुलाचारप्रशंसा ॥ कुलार्णवे पञ्चमखण्डे दितीयो- लासे । मथित्वा ज्ञानदण्डेन वेदागममहार्णवम्। सारजेन मया देवि! कुलधमः समुद्धृतः । एकतः सकला धर्मा यजतीर्थव्रतादयः । एकत: कुलधर्माश्च तत्र कौलोऽधिकः प्रिये ।। प्रविशन्ति यथा नद्यः समुद्रमजुवक्रगाः। तथैव समयाः सर्व प्रविष्टा: कुलमेव हि। यथा हस्तिपदे लीनं सर्व- प्राणिपदं भवेत् । तथैव समयाः सर्वे प्रविष्टा: कुलमेव हि ॥ तथा ॥ मेरुवर्षपयोर्यहत् सूर्यखद्योतयोर्यथा । ममयस्यापि कोलस्य महदन्तरम्। दर्शनेषु च सर्वेषु विना- भ्यासेन मानवाः । मोक्षं लभन्त कौले तु सद्य एव न संशयः ॥ तथा ॥ योगो चेन्नेव भोगी स्याटु भोगी चेन्नैव योगवित् । भोग- योगात्मकं कोलमतः सर्वात्मकं प्रिये !। भोगी योगायत साक्षात् पातकं सकतायते। मोक्षायते च संसारः कुलधर्म कुलेखरि!। ब्रान्द्राच्युतरदादिदेवता मुनिपुङ्गवाः। कुन्द्रधर्मपरा देवि ! मनुष्येषु च का कथा। विहाय सर्व- धर्मीय नानागुरुमताय च। कुलमेव विजामीयाद्यदीच्छे- च्छ्रियमात्मनः। पूर्वजन्मकृताभ्यासात् कुलजानं प्रकाशते । सुप्तोस्थितप्रत्ययवदपदेशादिकं विना ।। दिया कुलाचारनिषेधस्तु । वामकैखरतन्त्रे एकपञ्चाश- तधान्य- ·प्राणतोषिणी। त्पटले । न दिवा च कुलाचार: पूर्ण जानेन चान्यथा। प्राचारी विविधो देवि! वामदक्षिणभेदतः। जन्ममा दक्षिणं हि अभिषेशेन वासकम्। निरुत्तरतन्त्रे प्रथमपटले ॥ रात्री कुलकियां कुर्याद्दिवा कुऱ्याच वैदिकीम्। दिवा रात्री यजे- हे वीं योगी योगप्रभेदतः ॥ वामकेश्वरतन् । गुरोराराधना- हेवि ! मन्बसाधनतः प्रिये !। चतुर्णामाथमाणां हि चाव- धूताश्रमो महान् । अवधूताथमं गच्छेत् साधकः स्थिरमानसः । कामक्रोधलोभमोहमदमात्सर्यवर्जितः । अवधूतः शिवः साक्षान्मम प्राणसम: प्रिये ।। अवधूतय विविधो ग्रहस्थय दिग- बरः। सचेलय सदारच भावकः साधकः शुचिः । गुरुभक्ति- रती मानी वाद्याभ्यन्तरधर्मतत्। षष्टानाभ्यामनिरतः प्राणायामपरायणः । निष्कामौ ज्ञानशुद्धात्मा शिवाचनयरा. यणः । सहावधूतो देवेशि ! दितीयच सदाशिवः । दिग- बरावधूतो हि पञ्चाचारपरायणः । सदानन्दः सदाशान्तो दिग्वागः सर्वदायकः। सर्वभोगी सर्वजातिधर्मकर्मरतः सदा । न वाली शोधयन्म धमगम्यागमनं न हि। ग्रहावधूतैः कार्यन्तु कर्तव्यञ्च दिगम्बरैः। संविदासवयोम्मध्ये संविदैव गरीयसी। मंविदापानमात्रे ग म वीरः स च साधकः। एवंविधो विधानजः वालौनो भवति प्रिये !। तदैव दिव्य- भावच जायते नात्र संशयः। ये शाता ब्रामणा देवि! क्षत्रिया ब्राह्मणा: मृताः। वैश्याय ब्राह्मणा देवि ! सर्वे शूद्रा बिजोत्तमाः । अन्तःमाता वहि:शेवाः सभायां वैष्णवा मताः। नानारूपधरा: कोला विचरन्ति महीतले। अभि. पितो ग्रहखश्च सदाबधुतकच सः। कर्ता पाता च संहर्ता शिवतुल्यो न संशयः। वाहपूजा प्रकार्तव्या गुरुवाक्यानु- भारतः। अन्तर्यागामिका पूजा सर्वपूजोत्तमोत्तमा। बहिः- ·१०३२ प्राणतोषिणी। पूजा विधातव्या यावज्ञानं न जायते। जाने जाते च देवेगि! देवतामूर्तिभावना। अथवा देवतामूर्तिमालम्बा साधयेत् सुधीः ॥ कामाख्यातन्वे पञ्चमपटले । स ब्राह्मणो वैष्णवः स मातो गाणपतश्च सः । स शैवः परमार्थतः स एव पूर्णदोक्षितः । पावनानौह तीर्थाणि सर्वेपामिति सम्मतम् । तीर्थाणां पावनः कौली गिरिजे! बहु किं वचः । तस्यैव जननी धन्या धन्या हि जनकादयः। तस्य जातिकुटुम्बाश्च धन्या आलापिनो जनाः। नन्दन्ति पितर सर्वे गाथां गायन्ति ते सुदा । अपि नः खकुले कश्चित् कुलज्ञानी भविष्यति ॥ अथान्तर्यागः ॥ मुण्डमालातन्त्र पष्टपटले ॥ ध्यायेत्तु पूजयेद्देवं मनसा वचमा हृदा। तदेव साधको लोके चान्स- गिपरायणः। अन्तर्यागं महामाये! साधकानामगम्यकम् । ब्रह्माण्ड वै शरीरन्तु सर्वेषां प्राणधारिणाम्। ब्रह्माण्डे ये गुणा: सन्ति ते तिष्ठन्ति कलेवरे। शरीरं तत्त्वघटितं नाना- रसपरिनु तम्। चन्द्रविम्बसमायुक्त नादविन्दुविभूषितम् । शरीरं शङ्करस्यापि दुर्लभं मुक्तिदायकम्। यावन्मुक्तिर्महा- माये! तावदेव हि साधकः ॥ नित्वातन्वे चतुर्थपटले ॥ अथान्तर्यजनं वक्ष्ये शृणु मर्वाङ्गमन्दरि!। न पुनर्जननोगौं यज्ञात्वा याति साधकः । आधारे कुण्डली देवी चिन्तये जगालतिम्। पूरकेए महे. गानि ! त्वचा चमाथि पट् ततः । सहस्रानन्दसन्दोहमन्दिरं प्रापयेत् सुधौः। योजयित्वा पूरकेण साधकः परमातानि !! भियक्तिसमायोगात् सुखी भूयानिरन्तरम्। विकाशित मये सकल राप्रभावतः। अनाहतादहिः पद्मं पोड़गारं नमो चिन्तनमन्त्री सुधासागरगुत्तमम् । । विचिन्तयेत्।

·प्राणतीषिणी। १०३३ । शतयोजनविस्तीर्णं वलयाकारमुज्ज्वलम् । तन्मध्ये परमेशानि ! मणिडीपं मनोहरम्। पारिजातादिरचितैरुद्यान: परि- शोभितम् । कल्पतरं महादेवि! मध्यस्थाने विचिन्तयेत् । चतुर्वेदान्वितैः भाखैयतुभिरुपशोभितम् । चिन्तामणिग्रह तस्य मूले देवि ! विचिन्तयेत्। सुवर्णरचितं नानारत्नसञ्चय- रजितम् । प्रवालमेखलायुक्तं घण्टाचामरराजितम्। तन्मध्ये परमेशानि ! चिन्तयेन्मणियेदिकाम् । तस्योपरि महादेवि ! मगिपीठ मनोहरम् । खकल्पतन्तमुक्त तयोनिरूपं विचि- न्तियेत्। भूमध्ये परमेशानि ! यच्चान्द्रं पात्रमुत्तमम् । तत्रस्थ- ममृतं देवि ! तत्र योनौ विनिक्षिपेत् । तेनैव विद्युदाकार योनिमध्ये विचिन्तयेत्। आकाशाज्जायते वायुयोरत्य- दाते रविः। रवेरुत्पद्यते नीरं नीरादुत्पद्यते मही। अनेनैव विधानेन पञ्चभूतात्मकं भवेत् । सर्वेन्द्रियसमायुना सर्वायुध- समन्वितम् । सर्वालद्धाररचितं देवीदेह विचिन्तयेत् । म्रात्वाथ पुष्करे तीर्थे पूजयेत् परदेवताम् । पाद्यपात्रत्रयं भद्रे अयं पात्रत्रयं तथा । तथाचमनपात्रञ्च वयं कुर्य्याद वरानने ।। सानपानाष्टकं देवि: नियोज्याथ दले दले। पाद्य चरणयोर्दत्त्वा कुण्डलिन्यमृतामृतेः। पावाभ्यां परमेशानि ! पादोदकमथाहरेत् । मनसायं विधा कला गुणत्रयविभे- दतः। सुवर्णदोलया देवोमानयेत् कुलभैरवः। नापयेन्मधु- गन्धाद्यैः सुवर्णकलसाष्टकैः। चौनया गानमार्जन्या गावनोरं समुधरेत्। पट्टवस्त्रं ततो देव्यै निवेद्य परिधा- पयेत् । कञ्चकञ्च निवेद्याथ शड्डू बाहुचतुष्टये। निवेदये. महादेव्यै गनदन्तविनिर्मितम्। नानालङ्करण देव्यै निवेद्य साधकोत्तमः। भक्तियुशेन मनसा स्वस्वस्थाने नियोजयेत् । सुगन्धितैलं चिअरे दत्त्वाथ कुलभैरवः । सुवर्णकद्दतिकया ·१३ प्राणतोषिणी। केशसंस्कारमाचरेत् । ततस्तु विबली बड्डा केशपाशं नियो- जयेत् । सिन्दूरतिलकं दद्याद भ्र मध्ये कज्जले: सुधौः । मेबच्च रजयेद्देव्याचामोकरशलाकया। अलत चरणे दत्त्वा नराग्रे कराम्ब जे । अनय रनर्धाटतं दद्याच नूपुरदयम् । सुवर्ण- रचितं दद्यात् पादुकायुगलं शुचिः। निवेदयेत् किरीटव नानारबविनिर्मितम् । चन्दनागुरुकस्तूरीकुसौदकुडुमादिभिः । कुर्यादालेपन देव्याः कुण्डगोलादिभिस्तथा। पद्मसहस्राणि मूलदेव्यै निवेदयेत्। समानीय ततः पीठे 'पुनश्च स्वर्णदोलया। चतुर्विंशतितत्त्वेन गन्ध देव्यै निवेदयेत् । तेजोरूपं महेशानि ! दोपं देव्यै निवेदयेत् । भम्बरं चामरं सूयं दद्यार्पणमुत्तमम् । चन्द्रं छत्र महेशानि ! षट्पन- मेखला तथा। अनाहतध्वनिमयीं घण्टाच्च विनिषेदयेत् । सुधारसाम्बुधिं दद्यात् ततस्तु मां सपर्वतम्। ब्रह्माण्डपूरित देव्ये पायसं विनिवेदयेत्। अानन्दं विनिवेद्याथ निष्कल: कुलभैरवः। मनोनर्तकसम्भूतशृङ्गारादिरसोत्तमैः। नृत्य - गीतैश्च वादयेच तोपयेत् परमेश्वरीम् । एवमेव विधानेन सम्प ज्य प्रजपेन्मनुम् । शातानन्दतरङ्गियां षष्ठोलासे । कथित् कश्चिविशेषी यथा ॥ प्रात्मस्थां देवतां त्यका वहिवं हि मृग्यते । करस्थ कौस्तुभं त्यता भ्रमते काचष्णया। प्रत्यचौकत्यहृदये दिस्थां पूजयेच्छिवाम् । यस्य यस्य हि देवस्य यथा भूषण- वाहनंम् । तदेव पूजने तस्स चिन्तयेत् परमेश्वरि । पथा- तयंजनं वक्ष्ये येन देवमयो भवेत् । सुखासने समासीनः प्राङ्गयो वाप्युदन कः। खकोयहृदये ध्यायेत् सुधासागर- मुतामम् । रबहोपन्तु तमध्ये सुवर्ण वालुकामयम्। मन्दार- पारिजाताये. पाल्पहते. सुपुष्पितः। सर्वतोऽलतेर्दियनि- - ·प्रापातोषिणी। त्वपुष्यफलद्रुमैः। नानासुगन्धिकुसुमगन्धामोदितदिभुखम् । उत्फुल्ल कुसुमामोदप्रसृष्टभृग सद्भुलम् । कूजकोकिलसहन वाचालितदिगन्तरम्। सर्वतोऽलङ्गतं दिव्यलसत्काञ्चन- पहजम्। मौक्तिकैः कुसुमैः सम्भिर्मुकुले: स्वर्णतोरणः । तनम संस्मरेदेवि ! कल्प मनोहरम्। चतुःशाखाप्रतुर्वेदं गुण- श्रयममन्वितम्। पीतं, कणं तथा खेत र पुष्पञ्च सुन्दरि!। हरितच विचिवञ्च नानापुष्पविराजितम्। कोकिलैम्भ मरै- देखि ' गोमितं बहुपक्षिभिः। एवं कल्पद्रुमं ध्यावा तदधी रखवेदिकाम्। तत्रोपरि महाप्त चिन्तयेद्रनमण्डपम् । उद्यदादित्यसद्भाशं रत्नसोपानमण्डितम् । ध्वजावलीसमा- कोण चतुरसमन्वितम्। नानारतवियोभाव्य रत्नप्राकार- मण्डितम् । स्वस्वस्थानस्थितावस्यैर्लोकपालैरधिष्ठितम्। सिद्ध- चारणगन्धर्वविद्याधरमहोरगैः। किनरैरसरोभिय कोड: परिदिन खम् । टत्यवादिवनिरतैरमरस्त्रीगणैर्युतम्। विधि- लोजालसम्बन्धपताकाभिरलङ्गतम् । महामाणिक्यवैदूर्य- रखचामरभूपितम्। स्थूलमुक्ताफलोदामलम्बमानरलङ्गतम् । चन्दनागुरुकस्तूरीकुडमादिविखेपितम्। सन्मध्ये संम्परे- हेवि महामाणिक्यवेदिकाम्। उद्यदर्केन्टुकिरणां चतुर- सोपशोभिताम्। ध्यायेत् सिंहासनं तव ब्रह्मविष्णुशिवारम- कम्। सिंहासने महेशानि ! प्रसूनतूलिका न्यमेत् । पीठ- पूजां ततः कृत्वा खकल्पोतक्रमेण तु! प्रेतपद्मासने तत्र चिन्तयेत् परमेश्वरोम् । आत्मन्यभीष्टदेवानां ध्यानं ध्यान- मिहीयते । श्रीरवपादुके दवा नीत्वा तां मानमन्दिर। सिंहासनोपविष्टायमुहर्तनमथाचरेत् । कर्पूरगुरुयशास्तू- तथा मृगमदेन च। रोचनाकुक्ष्मसिंधैर्नानागन्धसमन्वितैः । देव्या उदर्तनं कला गन्धसेर्स विश्लेषयेत् । दिव्यवारिसहस्तुसे ·. १०३६ प्राणतोषिणी। स्वर्णकुम्भसहस्रकैः। पानीय वारिणा मातां चिन्तयेत् पर- देवताम् । दुकूलैर्मार्जितं गात्रं दुकूले परिधे तथा। कङ्क- त्या केशं संस्कु ाविधिवद् बन्धनं तथा। पटगुच्छ केशपाण- - नारनोपशोभितम्। पादयो पुरे दद्यानासाग्रे गजमी- क्तिकम्। निवेदयेद् यथाशक्त्या पुप्पमालाच भूषणम्। सर्वा- । गलेपनं कायं गन्धचन्दनसिक्तकैः। काञ्चनाञ्चितकञ्चली शोभिता हृदयोपरि। समाधी चिन्तयेद्दे वी भूतशुद्धयादिकं दिशेत् । न्यासजालं विधायाथ समाधौ पूजयेत् सदा । षोड़- शानामुपचारैई दिस्थां पूजयेच्छिवाम् । रबसिंहासनं दद्यात् स्वागतं कुशलं वदेत्। पाद्यञ्च पादयोदेवि! शिरस्थऱ्या निवेदयेत् । परामृतमाचमनं प्रदद्यान्मुखपद्धजे। मधुपर्क मुखे दंद्यात् विधा पाचमनं मुखे। हेमपात्रगत दिव्यं पर- मान परिष्कृतम्। कपिलाएतसंयुक्तमन्नश्च व्यञ्जनान्वितम् । सुधाम्नु धिं मांसशैलं मत्स्यराशिं फलाति च। भक्ष्य भोज्य' तथा लेह्यं चर्य चोष्य तथैव च । सकर्पू रश्च ताम्ब लं मानसं परिकल्पयेत् । श्रावरणान् ततो देव्याः पूजनं मनसैव हि। इत्थमन्तः समाराध्य मानसैव जपेन्मनुम् । सहस्रादिजपं कला देव्यै सोदकमर्पयेत् । ब्रह्मा विष्णुथ रुद्रय ईश्वरब सदाशिवः। अत एव महादेव्याः पय॑ समुदाहृतम् । पयःफेननिभा शय्यां नानापुप्पोपमोभिताम् । पुष्पशय्याच संम्क त्तित्र देवीं सुरेखरीम्। चिन्तयेत् साधको योगी नानासुखविलासिनीम्। नृत्यगीतैः सवाद्येय तोपयेत् पर- मेग्रीम्। ततो होमं प्रकुर्वीत पूजासाफल्यहेतवे। होम प्रवक्ष्यामि येन चिन्मयतां व्रजेत् । प्रथाधरामये कुण्डे चिदग्नी होमयेसतः॥ मरानिर्वाणानन्ये पक्षमपटले॥ इत्पप्रमासनं दबात् ·प्राणतोपिणी। महेसारातामृतैः। पाद्यं चरणयोर्दद्यामानसाध्यं निवेदयेत् । नामृतनाचमनं सानीयमपि कल्पयेत्। श्राकाशतत्त्व वसनं गन्धन्तु गन्धतत्त्वकम्। चित्त प्रकल्पयेत् पुष्पं धूपं प्राणान् प्रकल्पपेत् । तेजस्त त्वञ्च दीपा नेवेद्यच्च सुधाम्बुधिम् । पनाहतध्वनि घण्ठां वायुतत्त्वञ्च चामरम् । नृत्यमिन्द्रिय- कम्माणि चाञ्चल्य मनसस्तथा। पुप्पं नानाविधं दद्यादात्मनी भावसिद्धये। अमायामनहारमरागममदं तथा। अमो. हकमदम्भच्च अदे पाक्षोभके तथा। अमात्सर्यमलोभञ्च दश- पुष्प प्रकीर्तितम् । अहिंसां परमं पुष्प पुप्पमिन्द्रियनिग्रहम् । दयाक्षमानानपुप्प पञ्चयुप्पं ततः परम्। इति पञ्चदशेः पुष्यै- विपुप्पः प्रपूजयेत्। सुधाम्बु धिं मांसभेलं भर्जितं मीन- पर्वतम् । मुद्राराशिं सुभक्तञ्च तातं पायसं तथा। कुला- मृतञ्च तत् पुष्पंपोठचालनवारि च। कामक्रोधौ तु विकृती वलि दत्त्वा जपचरेत् । माला वर्णमयो प्रोता कुण्डलीसूत्र- यन्त्रिता। सविन्दु वर्णमुच्चार्य भूलमन्त्र समुञ्चरेत्। अका- रादिक्षकारान्तमनुलोमविलोमतः। पुनलकारमारभ्य शोक- ण्ठान्तमनु जपेत् । विलोम इति विख्यातः क्षकारो मेरु- रुच्यते । अष्टवर्गान्तिमेवणे: मह मूलमथाष्टकम् । एवमष्टो- त्तरशतं जवा तेन समर्पयेत् । मन्तिरामनिलये स्वाहा ज्योतिःखरूपिणी । रहाणान्तजयं मातराद्ये ! कालि ! नमो- ऽस्तु ते। समर्प जपमतेन साष्टाङ्ग प्रणमेदिया। इत्यन्तर्यजनं कृत्वा वहिःपूजां समारभेत् ।। प्रयान्तोमः ॥ नित्यातन्त्र सप्तमपटले जानहोमविधि वक्ष्ये शृणु सर्याङ्गसुन्दरि!। यस्य विज्ञानमात्रेण की ही सदाशिवः । अात्मेति चतुरसन्तु विचिन्त्य वीरवन्दित ।। आत्मान्तरात्मा परमन्नानात्मा परमेश्वरि !। चतुर्भिरतेवेशि ! 1 ·1 १०३८ प्राणतोषिणी।। कुर्यात्तु चतुरस्रकम् । अईमानां योनिरूपां कुण्डमध्ये विधि- न्तयेत् । आनन्दं मेखलां कुयात्रिरेखां बलयं तथा । सानाग्नि तत्र देवेशि। योजयेत् कुलभैरवः। शब्दाख्य मारकारूपं संविदग्नो ततो हुमेत् । अक्षराणीह मे देवि ! नि.शब्दं ब्रह्म जायते। पुण्य पापं विकल्पञ्च सङ्कल्प वीरवन्दिते !! कल्यञ्चासत्यमौशानि ! हवीयेतानि पार्वति । चिन्तयेन्मूल- विद्याञ्च जुहुयान्मनसा स्रुचा। तदा सविन्मयः साक्षात् परं ब्रह्मपदं व्रजेत् ॥ अथ पशाहुतयः ।। श्यामारहस्ये मूलान्ते । नाभि- चैतन्यरूपानी हविपा मनसा सुचा। ज्ञानप्रदोपिते नित्य- मक्षवृत्तोऽहोम्यहम् । स्वाहा । अनेन प्रथमाहुतिं दद्यात् ।। ततो मूलान्ते ॥ धमाधमहविर्ताप्त आत्माग्नौ मनसा मुचा । सुषुम्नावर्मना नित्यमक्षवृत्तो होम्यहम्। स्वाहा इति हितोयाहुति दद्यात् ॥ ततो मूलान्ते ॥ प्रकाशाकाशहस्ता- भ्यामवलम्बयोन्मनोसुचा। धमाधम्मकलानेहपूर्णमग्नो जुहो- म्यहम्। वडिजायान्तमन्येण - तोयाहुतिमादिशेत् ॥ अनेन रतीयाहुतिं दद्यात् मूलान्ते ॥ अन्तनिरन्तरनिरिन्धन- मधमाने मायान्धकारपरिपस्थिनि संविदग्नो। कमिचिद- अतमरीचिविकांगभूमौ विज जुहोमि वसुधादिशि वाव- सानम्॥ अथ श्रीचक्रममः ॥ कुन्तार्णवे पञ्चमखण्डे पञ्चमोलासे । प्राधारण विना भगो न च म्यन्ति मातरः । तस्माद्विधि- वदाधारं कल्पयेत् युलनायिके !! प्राधारं विपदं माहुः पट्- * पदं या चतुष्पदम्। भयया वर्गलाकारं कुर्य्या वि! मनी- परम् । इति पात्राधारकयनम् ॥ नयमप्यभिन्नामंकपानालाधुमहमयम् । नारिकोलघ .

·प्राणतोपिणी। १०३८ ! गहच मुशाशक्तिसमुद्भवम् ॥ पुण्याचसमुभूत पात्र' कुर्य्या- विचक्षणः । अतिसूक्ष्ममतिस्थल छिन्न भिन्नञ्च वर्जयेत् । इति पात्रकथनम्। सुवर्णरीप्यतामाणि सर्वसिद्धिकराणि च । शान्तिके च शिलापाव स्तम्भने चैव मृण्मयम् । नारिकेलच्च वस्थादावभिचार च कूर्मजम् । शहं जानप्रदं मुक्ता शकि- विद्याप्रदायिनो। कपालालावुपात्राणि योगसिद्धिकराणि पुण्यक्षजपावाणि सर्वपापहराणि च । उता घेतेषु देवेशि ! पात्रमेक प्रकल्पयेत् ॥ इति वार्मविशेपे पात्रफलम् ॥ एतदनन्तरं कुलद्रव्यकरणमुखा-इत्यादि मद्ये हेतूनि मद्या- न्चन्यानि कारयेत् । पानसं द्राक्षमाधूकं खारं तालमैक्षवम् । मधूत्य सोधुमाध्वीकमैरेयं नारिकेलजम् । मद्यान्येकादशै- तानि भुमिमुहिकराणि च। हादशन्तु सुरामा सर्वेपा- मुत्तमं प्रिये !। गौड़ी पैटो च माध्वी च विज्ञेया विविधा सुरा। सर्वसिद्धिकरी पैष्टो गौड़ी भोगप्रदायिनी। माध्वी मुक्तिकरी प्रोक्ता सुरा स्थाद्देवता प्रिये ।। इति विविधमुरा- काथनम्॥ विद्याप्रदक्षवी माला माध्वी राज्यप्रदा भवेत्। तालजा स्तम्भने शस्ता खार्जूरी रिपुनाशिनी। नारिकेलभवा श्रीदा पानसी च शुभप्रदा। मधूकजा ज्ञानकरी माध्वीका रोग- नाशिनो। मेरेयास्या महेशानि! सर्वपापापहारिणी। इत्येकादगमद्यफलम् ॥ चोरवक्षसमुद्भूतं मा वल्कालसम्भवम् । मधुपुष्पसमुद्भूतमासवं तण्डुलोद्भवम् । तगन्धघाणमात्रेण शतमातु- फलं लभेत् । तस्य सम्पर्कमावण तीर्थकोटिफलं लभेत् । देवि! तत्यानतः साक्षालभन्मुक्तिं चतुर्विधाम् ॥ मद्याभावे वटिकोतार तत्व मद्यमांसादिविजयां चादगन्धैः झुमि शिताम। सम्मध वटिकां कृत्वा सद्याथ विचक्षणः । मद्या- . ।

·प्राणतोषिणी। - । भावे तु वटिका जले संयोज्य तर्पयेत्। वटिकाभाव द्रव्या. न्तरेण तर्पणमुक्तं तव ॥ युड़मियेण तक्रेण तर्पयाधु- भाजिना। सौवोरेणाथवा कुर्यादेतत् कर्म न लोपयेत् । प्रमा- दाद यदि लुम्येत देवताशापमाप्नुयात्। मांसश्च विविध प्रोक्तं खभूजलचरं प्रिये ।। यथासम्भवमेव के तर्पण ग्रकल्पयेत् । मांससन्दर्भनेनापि सुरादर्शनवत् फलम् । पिट- देवादियन्तेषु वैवहिंसा विधीयते । आत्मार्थ प्राणिनां हिंसा कदाचिनोदिता प्रिये !। अनिमित्तं वृणं वापि छेदयेत्र कदा. चन। देवता) हिजाथें वा हत्वा पापैन लिप्यते॥ मांसा. भावे मांसप्रतिनिधिरुतस्तत्रैव ॥ मांसाभावे तु लसुनं सादक नागरन्तु वा। आदाय पूजयेद्दे वीं नान्यथा निष्फलं भवेत् ॥ मत्स्यमासतप्रतिनिध्यभावे केवलकारणेनापि तर्पणमुक्तम् तत्र व ॥ मत्स्यमांसादिहोनेन मोनापि च तर्पयेत् । न कुर्य्या- न्मत्स्यमांसाभ्यां विना द्रव्येण पूजनम् ॥ तपंणफलमुक्त तव ॥ पिशितं तिलमात्रन्तु तिलार्डमपि विन्दुना । सकतर्पित- मात्रेण कोटियज्ञफल लभेत् । कुलपूजासमं नास्ति पुण्य- मन्यजगचये। तम्माद यः पूजयेद्भतया भुक्तिमुक्त्योः स भाजनम् । अनधीतय शास्त्रज्ञो गुरुमको दृढव्रतः । कुलपूजारतो यस्तु स मे प्रियतमो भवेत्। चतुर्णा- मपि वनामाश्रमाणामधोखरि ।। स्त्रोनयु'सकानाञ्च पृजिता त्वं सदाशिवे !। इहामुत फलं 'दद्यात् प्रज्या सुरवधूरिय। कुलपूजादिकं विना यद्येतत् करोति तस्य दोषमाह तत्र व ॥ कुलपूजां विना यस्तु करोत्ये तत् सुदुर्मतिः। स याति नरकं धोरमेकविशतिभिः कुलैः ॥ पारा- धन त्वगतानां कृत्यमुक्त तले व ॥ तस्मात् सर्वप्रयत्नेन कुल- पूनारतो भवेत् । लभते सर्वसिदिच नात्र कायां विचारणा। । । ।

·. माणतोषिणी। १०४१ पाराधनासमथैद्यादर्चनसाधनम् । यो दातु नैव मनोति कुर्य्यादर्चनदर्शनम् । शैवादीनामपि कुलद्रव्येण पूजनमुक्त तव शैवे च वणवे शात सौर च गणदर्थने। बौडे पाशु- पते साये व्रते कलामुखे तथा। सदक्षवामसिद्धान्त निका- दिपु पार्वति!। विनालिपिभिताभ्याञ्च पूजनं विफलं भवेत् । कुलद्रव्य विना कुर्य्याजपयनतपोव्रतम् । निष्फलञ्च भवेद्देवि ! भस्म नोव ययाहुतिः। एतेन वैष्णवे कुलाचारा- भाव इति येनोतं तेनेत्यादिवचनं न श्रुतमिति भाति ॥ कुलाचारकरणफलमाह तवैव ॥ यथैवानुचरा राज: प्रियाः स्युन वहिवराः । तथान्तर्यागनिष्ठा ये ते प्रिया देवि ! नापरे । समर्पयन्ति ये भत्या कराभ्यां पिशितासवम् । उत्पादयति चानन्दं मप्रियाः कोलिकाश ते। आवयोः परमाकारं सच्चिदानन्दलक्षणम् । कुलद्रव्योपभोगेण परिस्फ रति नान्यथा। अन्तःस्थामभवोल्लासी मनोवाचामगोचरः। कुलद्रव्योपभोगण जायते नान्यथा प्रिये !। सेविते च कुलद्रव्ये कुलतत्त्वार्थद- शिनः। जायते भैरवावेश: सर्वत्र समदर्शिनः । तमःपरि- हतं वेश्म यथा दीपेन दृश्यते। तथा मायावतो यात्मा द्रश्य- पानेन दृश्यते। मन्त्रपूतं कुलद्रव्यं गुरुदेवार्पितं प्रिये !। ये पिबन्ति जनास्त पा स्तन्यपानं न विद्यते। सुरा शक्ति: शिवो मांसं ततो भेरवः स्वयम् । तयोरक्य समुत्पन्नमानन्दो मोक्ष उच्यते । आनन्द' ब्रह्मणो रूपं तत्तु देहेष्ववस्थितम् । अस्याभिव्यञ्जकं मयं योगिभिस्तेन पौयते । नि:सनो निर्भयो वोरो निईन्दो निष्कुतूहलः। निर्णीतवेदशास्त्रार्थो वरदा वारली पिबेत् ॥ संस्कृतद्रव्यदानफलन्तु तत्रैव मन्त्रसंस्कारसंशुद्धा. मृतपानेन पार्वति!। जायते देवताभावो भवबन्धविमो- * ·प्राणतोषिणो। ॥ चकः । ब्राह्मणस्य सदा पेयं क्षत्रियस्य रणागमे । गोलभने च वेश्यस्य शूद्रस्यान्त्येष्टिकमणि। देवान् पितृन् समभ्यर्थ देवि! शास्त्रोक्तवर्मना । अर्थलोभादिना कुलद्रव्यपाने दोष- स्तवैव ॥ गुरु स्मरन् पिबमद्यं खादमांसं न दोषभाक् । वृत्यर्थं सर्वदेवानां ब्रह्मज्ञानार्थमेव च। सेवेत मधुमांसानि तृणया चेत् स पातकी। मन्त्रार्थस्फुरणार्थाय मनस: स्थैर्य- हेतवे। भवपाशनिवृत्त्वयं मधुपानं समाचरेत् । सेवते यः सुखार्थाय मद्यादीनि स पातको। प्राशयेद्दे वतामोत्ये ह्यभि- लासविवर्जितः । मत्स्यमांसासवादीनां मादनानां निषेषणम् । यागकालं विनान्यत्र दूषणं कथितं प्रिये !। यथा क्रतपु विप्राणां मोमपानं विधीयते । मधुपानं तथा कार्य समये भोगमोक्षदम् । श्रीगुरोः कुलशास्त्रेभ्यः सम्यग्विज्ञाय वासनाम् । पञ्चमुद्रां निषेवेत चान्यथा पातकी भवेत्। अयदा भैरवं देवमकत्वा मन्त्रतपणम्। पशुपानविधी पौत्वा कौलोऽपि नरकं व्रजेत् । कौलज्ञाने धमिडो यस्तद्रव्यं भोक्तुमिच्छति । म महापातकी देवि ! मर्वकर्मवहिष्क तः। समयाचारहीनस खैरहत्तेदुरात्मनः । न सिहयः कुलदंशस्तत्संसर्ग न कार- येत् । य: शास्त्रविधिमुत्सृज्य वर्तते कामचारतः । न स मिहिमवाप्नोति परत्र 'न परां गतिम् । स्वेच्छया वर्तमानो यो दोनासंस्कारवर्जितः । न तस्य सहति: क्वापि तपस्तीर्थ- व्रतादिभिः । असंस्कृतं पिवेद्रव्यं बलात्कारण मैथुनम् । स्वप्रि- येण हत मांसं रोरवं नरक व्रजेत् । कौलाः पशव्रताव पक्ष- यविडम्बकाः। केशसया स्थिता यावत्तावत्तिष्ठति रोरवे। कुलट्याणि सेवम्ले येऽन्यदर्शनमाश्रिताः। तदङ्गरोमसकरातं पलाशो म निगद्यते। स्वनसादिन्द्रियगणं सम्पाद्यामनि योजयेत् । मांसाभो म भवेहे वि । भेषाः स्युः प्राषिसिकाः ।

·प्राणतोपिणी। अप्रबुद्धा पशोः शक्ति प्रबुद्धा कोलिकस्य च । शति तां सेवयेट यस्तु स भवेच्छक्तिसेवकः। परशत्तयारममिथुनसंयोगानन्द निर्भरः। य प्रास्ते मैथुनं यत् स्यादितरे स्त्रीनिषेवकाः । इत्यादिपञ्चमुद्राणां वासनां कुलनायिके ! ज्ञात्वा गुरुमुखा- हेवि ! यः सेवेत स मुच्यते॥ षष्ठोझासे ॥ पूजकलक्षणादि ॥ पूजाभिपेकसहितो देवि! शास्त्रार्थतत्त्ववित् । देवतागुरुभक्तय नियतं योऽर्चयेत् प्रिये !। कुलागमरहस्य जो देवताराधनोत्सुकः। गुरूपदेशसंधुतः पूजयेत् कुलनायिके !। शुद्धामा चातिसंदृष्टः क्रोधलौल्यविक्ष- र्जितः । पशुवतादिविमुखः सम्म खस्तर्पयेत् प्रिये ! । मन्त्रयोगेन देवेशि ! कुर्यात् श्रोचक्रपूजनम् । तदहन्तु त्वया सा रहा- मि स्वयमादरात्। भैरवोऽहमिति नामात् सर्वनादिगुणा- वितः । इति मञ्चिन्त्य योगोश: कुलपूजारतो भवेत् । इत्यादि- लक्षणोपत: कोलिको नियतव्रतः। यस्त्वां समर्चये वि ! भुक्तिमुक्त्योः स भाजनम्। एकान्ते विजनेऽरण्ये देश वाधा- विवर्जिते । सुखासने समासोन: प्रामुखो वायुदल खः । आत्मस्थानमनद्रव्यदेवादिस्तु पञ्चधा । यावन्न कुरुते देवि ! तावद्देवार्चनं फुतः । पञ्चशहि विधायेय पथाद यननमा- चरेत् । सा पूजा सफला या चान्यथा निष्फलं भवेत् । मह. लेन विना पूजा विफला कथिता प्रिये ! । तस्मान्मयइलमा. निस्य विधिवत् तत्र पूजयेत् । मण्डललक्षणं तव ॥ अखण्डमण्डलाकाकारं विखं व्याप्य यवस्थितम् । बैलोक्यं मण्डितं येन मण्डलं तत् सदाशिवम् । उद्यानचतुरसं स्यात् कामरूपशु वर्तुलम् । आलन्धरोई चन्द्राम बानं पूर्णगिरिभवेत् । अभ्यर्च मण्डलं पयादाधारान् स्थाप- येत् क्रमात् । सामान्य श्रीगुरो गलियावाणि परधा।

·१०४४ प्राणतोषिणी। हिपात्र वा त्रिपात्र वा एकपात्रन कारयेत् । खदक्षिणादि. वामान्तं संस्थाप्यासवेन तु। सम्पूज्य मूलमन्त्रेण कुले. खरि! विधानवित् । तत्र माषप्रमाणन्तु मत्य मांसा निक्षिपेत् ॥ तर्पणे निपिङसुरामाह तत्रैव ॥ नष्टः पर्युषितोच्छिष्टे- दुर्गन्धैर्गन्धवर्जितैः । हेतुभिः परपानस्थै स्तर्पणं विफलं भवेत् ॥ असंस्कृता सुरा पापकलहव्याधिदुःखदा। भायुःश्रीकीर्ति- सौभाग्यधनधान्यविनाशिनी। तस्मात् संस्कृत्य विधिवत् कुल- द्रव्यं ततोऽर्चयेत् । अन्यथा याति नरकं भोता दाता न संशयः॥ मुराशोधनप्रकारस्तु तत्रैव ॥ वीक्षणप्रोक्षणध्यानमन्त्र- मुद्राविशोधितम् । द्रव्यं तर्पणयोग्य स्याद्देवतामोतिकारणम् । प्रत्येकं पञ्चमकारशोधनमन्त्रोऽपि तत्रैव॥ प्रथमं हंसः सदसत् प्रतहिष्णुरनन्तरम् । वाम्बकन्तु तीयं स्थाञ्चतुर्थ तत्पदादिकम् । विष्णुर्योनिकमित्यादि पञ्चमं कल्पनामनुः । एकद्वित्रिचतुःपञ्चहिचतुर्वारमम्बिके !। संस्कृत्याभ्यर्च पावन्तु पूजये नुमुद्रया। ब्रह्माण्डखण्डसम्भूतमशेषरमसम्भवम् । आपूरितं महापात्र पीयूपरसमेव ह। शुषद्रव्येण तेनापि शुद्धपुष्याचतेरपि। न्यासपूर्वोक्तमन्त्रेस्तु पात्मानं पूजयेत् प्रिये !। मूर्ध्नि थीगुरुपंक्तिच्च मूलाधार च पादुकाम् ॥ गुरुपतिक्रममाह तवैव ॥ दिव्यौधे चादिनाथाच तच्छ- कीय सदाशिवः । तत्पनी चेखरस्तस्य भार्या रुद्रश्च तहुधः । विखुष तप्रियो ब्रह्मा तत्कान्ता दादर्शरिताः । सिहौधे सनक- चैव सनन्दच सनातनः। सनत्कुमारय सनम नातच रिभु. दत्तात्रेयो देवतको वामदेवस्ततः परम् । ततो यासः शकवैव एकादम समीरिताः। मानवोघे सिंह जाः।

·प्राणतोषिणी। १.४५ मोशी भार्गवस्तया। महेन्द्रो माधवी विशुः षड़े ते परि- कीर्तिताः। नमो यो योजयेद्देवि! दिव्यौधे परमं भिवम् । महाशिवञ्च सिहौधे मानवौधे सदाशिवम् । ततः पीठ सम- भ्यर्थ देवीमावायेत् प्रिये ।। महापनवनान्तःस्थे! कार- णानन्दविग्रहे ।। सर्वभूतहिते ! मातरेधेहि परमेश्वरि । देवेभि ! भल्लिसुलभे ! सर्वाभरणसंयुते !। यावत्त्वां पूजयामीर तावत्व सुस्थिरा भव। मन्त्रेणानेन चावाश्च यजेह वीमन. न्यधीः। ध्यात्वा मुद्राः प्रदायेंदगन्धपुप्पाक्षतादिभिः । पथ कुलाचारचक्रम् ॥ कुलार्णवे पञ्चमखण्डे एकादमो- झामे ॥ यदि स्वाधीक्षितो ज्येष्ठः कुलपूजादिवर्जितः । तत्- कनिष्ठस्तत्क्रमचेत् कुलपूनां समाचरेत् ॥ तसनीपं ततो गत्वा नमस्कृत्य गुरु यथा। तम्रो निवेद्य तत्सर्व शेषं भुजीत पार्वति । पूजामध्ये गुरी ज्येष्ठे पूज्ये वापि समागते । नत्वा श्रूयात् स्थिति यिष्यमाचरेत्तदनुजया। ज्येष्ठस्य च कनिष्ठस्य शिष्यावेकव संस्थिती। सत्र पूज्यवदाचारः कथितः कुल- नायिके। अन्नातकालप्राप्तश्चेत् पौर्वापर्यन्तु चिन्तयेत् । स्म त्वा तस्य गुरु देवि ! समवेशेन तर्पयेत् । नित्यानं दिवा कुर्य्यादातौ नैमित्तिकार्थनम्। उमयोः काम्यकमाणि चेति शास्त्रस्य निर्णयः। न सात्वा नासनस्थो वा भुक्ता च प्रलप- अपि। गन्धपुष्पाक्षताकल्पवस्त्रारिनलजसः । अविन्यस्त- शरीरो वा कुलपूजां न चाचरेत् । विना मन्त्रेण या पूजा विना मांसेन .तर्पणम् । विना गत्या च यत् पानं निष्फल कथितं प्रिय!। यौचक्रमेको वा कुर्य्यादेकपावच नायेत् । नायेदेकहस्तेन न पिवेदेकपाणिना। मस्यमांसासवै वि! नायेत् परमविौ। प्रणम्य प्रविशेञ्चकं निर्गत प्रणम्य च। श्रीचक्रदर्शनं देवि ! नेत्रयोः पापनाशनम् । अना- ·परा- १०४६ प्राणतोषिणी। चारान् सदाचारान् चक्रस्थान् भक्तिकोलिकान् । शिवगौरी- धिया देवि ! भावयेत्रावमानयेत् । कुलाचार्यगृहं गत्वा भत्या पापविशइये। याचेदमतगन्धञ्च तदभावे जलं पिबेत् । कुलाचायण यच्छत्या दत्तं पावन्तु भक्तितः । नमस्कृत्य तु म्यहोयादन्यथा नरकं व्रजेत् । अम्राला वापि भुक्ता वा लोभा- हापि कुलेश्वरि !। यः सेवते कुलद्रव्यं स दारिद्रामवान- यात्। उष्णोषी कञ्चुकी नग्नो मुक्तकेशो गणातः । झ,खो विवादी च न पिवेत्तु कुलामृतम् । योगामृतेन निष्ठिव्य मद्यभाण्डपरिभ्रमात् । कई नालेन पानाच देवताशापमान - यात्। एकासने निविष्टा ये भुञ्जते चैकभाजने। एकपात्रे पिबन्त्यम्ब, ते यान्ति नरकं प्रिये ! । यः सेवते कुलद्रव्यमेक- ग्रामे स्थिते गुरौ। तक लन्ने च तत्प ने सज्ये ठे कुल- देशिके। विनानुज्ञां कुलेशानि! सोऽक्षयं नरकं व्रजेत् । उच्छिष्टो न स्पृशेच्चके कुलद्रव्याणि पार्वति !। वहिः प्रक्षाल्य च करौ कुलद्रव्याणि दापपेत् । मद्यभाण्डं समुद्धृत्य न पावं पूवेत् प्रिये !। भोगपावं सुराकुम्भे निक्षिपेत्र कदाचन । चक्रामध्ये शुचिधिया करप्रक्षालनादिकम् । यः करोति विमूढात्मा स भवेदापदां पदम्। निष्ठोवनं मलं मूत्रमधो. वायुविसर्जनम् । श्रीचक्रमध्ये यः कुर्यात् स भवेत् योगिनी- पशु'। चकमध्ये घटे भग्ने पावे च पतिते भुवि । दीप- नाशे च शान्त्यर्थं यीचक्रं कारयेत् प्रिये । प्रोटोलासे मति नानिमत्तयोविज्ञानं यथा तव । मन्त्रान् जपन्ति ध्यायन्ति स्तुवन्ति मणमन्ति च । वोधयन्ति च पृच्छन्ति नन्दन्ति मानिनः प्रिये !! मत्ता इसन्ति गच्छन्ति विवदन्ते परम्परम् । रुदन्ति बियमिच्छन्ति निन्दन्ति जानिमः प्रिये ।। परिहामं प्रनाथप विसका वधुभाषणम्। प्रौदासोन्यं भयं !

·प्राणतोषियो। १०४० क्रोध चक्रमध्ये विवर्जयेत् । पात्रहस्तो महादेवि ! न भी चकमध्यतः। पूर्ण पात्र करे सत्वा न तिष्ठेत चिरं प्रिये !! नालपत् पावहस्तः सन् न निन्द्यात् पात्रमम्बिके । न पयां संस्मृशेत् पात्रं न विन्दु पातयेदधः । नैकहस्तेन दातव्यं न मुद्रावर्जितं प्रिये !। पात्र' न चालयेत् स्थानात् न कुर्यात् पात्रसङ्गलम् । सशब्द' न पिबेन्मद्य तथैव न च पूरयेत् । नान्योन्यं ताड़येत् पानं न पात्रं पातयेदधः । माधार नोडरेत् पावमनाधारे च निक्षिपेत् । रितपातं न कुर्वीत म पावं भ्रामयेत् प्रिये!। न पावं लहयेहीमान् पावं नोत्पातयेत् कचित् । प्रक्षाल्य गोषयेत् पात्रमित्याज्ञा पर- मखरि ।। यदसन्दीपितोल्लास: कौलिकः पशमीक्षते । पठित्वा पशास्त्राणि सङ्गच्छेहा पशुस्त्रियम् । कुर्यात् पशमसन वा पशकार्याणि वा चरैत्। श्रीचक्रस्थं कुलद्रव्य यः पशुभ्यः प्रयच्छति। लेहालोभायादापि स भवेद्योगिनीपशुः । रिपु- शापि न कर्तव्यो वाग्यादयक्रमध्यतः । पिटमासमं पश्येत् नोहं पुरुष सहेत् । यथा स्त्रीपुत्रमित्रादि दृष्ट्वा चेतः महष्यति। तथा चेत् कोलिकान् दृष्ट्वा स भवेद योगिनीमियः ॥ तथा ॥ नित्य समर्चयेत्या पशहस्ते न निक्षिपेत् । स्वदार- वविषेवेत कुलगास्वाणि पार्वति । पशुशास्त्राणि सर्वाणि वर्ज- येत् परदारवत् । श्वधर्मस्यं यथा क्षीरं न पेयं स्यादिजातिभिः । तथा पशमुखाहर्मो न श्रोतव्यय कौलिकः । यः शृणोति कुला- चार यथाशास्तञ्च यो वदेत् । तावुभौ गछत: साक्षाद योगि- नौवीरमेलनम् । प्रथद्दधाना ये चात्र कुलधर्म कुलेश्वरि ।। नरकान निवर्तन्ते यावदाभूतमनवम् । तथा॥ गुरुशक्ति वीरभाया कुमारी व्रतधारिणीम्। व्यङ्गागी विश्वताहीच कुनामपि न कारयेत् । सुताञ्च भगिनी पौत्रों मपां वापि । । - ·१०४८ प्राणतोषियो। प्रियामपि । न कामयेहुरोरो कुर्याबान्धोन्यगूजनम् । कर्णा सका कणवी कुमारीच कथोदरीम्। मनोहरा यौवनस्वामयेवताधिया। एकदापि न सेवेत बलेन कुस योगिनीम्। चक्रमध्ये स्वयं सुधां कामयेत् कुलसुन्दरि!। प्राममांसं सुराकुम्भ मत्तेभं सिद्धलिहिमम्। सहकारमशो- कञ्च क्रीडालीनाः कुमारिकाः। एकह श्मशानश्च समूह योषितामपि । नारीच रतवसनां दृष्ट्वा वन्देत भक्तितः । गुरु- भक्ति सुतं ज्येष्ठं कनिष्ठं कुलदेशिकम् ! कुलदर्शनयामाथि कुलद्रव्याणि कौलिकान्। प्रेरकान् सूचकान् वापि वाचकान् दर्शकांस्तथा। शिक्षकान् बोधकान् योगियोगिनीसिद- कपकान्। कन्यां कुमारिका नम्नामुन्मत्तामपि योषितम् । न निन्देव जुगुप्सेत सहासं नावमानयेत् । नाप्रियं नातं ब्रूयात् कस्यापि कुलयोगिनः । कुरूपा चेति कृष्णेति न वदेत् कुलयोषितम्। परोक्षयेत्र भक्तानां वीराणाञ्च कताकते। न पश्येत् पतितां नग्नामुमत्ता प्रकटस्तनीम् । दिवसे न रमेत कान्तां तदयोनि नैव वीक्षयेत्,। या काचिदना लोके सा माटकुलसम्भवा। कुम्यन्ति कुलयोगिन्यो वनितानामति- कमात। स्त्रियं भतापराधेन पुष्ये पापि न ताडयेत् । दोवान गवयेत् स्त्रीणां गुणानेव प्रकाशयेत्। तिष्ठन्ति कुलयोगिन्यः कुलदेषु सर्वदा। तत्पवेषु न भोक्तव्यमर्चयेत्तु विशेषतः। जस्वप्यात् कुलवक्षाधो न चोपद्रवमाचरेत् । दृष्ट्वा भत्या नम- स्कुच्छेदयेब कदाचन । भातककरनानि निम्बाखव- कदम्बकाः। विल्लो वटोडम्बरच तिम्तिडिर्दधमाः स्मृताः । प्रायशितं भगोः पातं सन्यासं व्रतधारणम्। तीर्थयावाभि- गमन कोलः पत्र विवर्जयेत्। वीरहत्या व्यापान वोरद्रव्या- पहारिता। वीरखोगमनशेव तत्संसर्गय पत्रमः ।

·प्राणतोपिणो। १.४८ पातकमित्य तं कीलिकानां कलान्चये। शैवे तत्त्वपरिज्ञानं गारड़े विषभक्षणम् । ज्योतिये ग्रहणं सारं कोलेऽनुग्रहनि- प्रहो। जायते ॥ प्रधानन्दस्वरूपकथनम् ॥ समयाचारतन्त्र प्रथमपटले। पानन्दं परमं ब्रम परशक्ति: सदाशिवः। आनन्देन विना बगो न च प्यन्ति देवताः। द्रव्यशुधादिसकलमानन्दा- यंश्च भैरवि !। भानन्द जायमाने तु भक्षयेत्र कदाचन । प्रतिपानागवेग्मत्तो जपपूजादि निष्कलन्। बुद्धिनाशो भवे- हेवि । अत एव मितं चरेत् । सुखार्थ भक्षयेद्यस्त्वापदस्तस्य पदे पदे। अतिसद्धोभतोऽत्यथलोकनिन्दा च तथा ॥ सर्व ब्रह्ममयं पश्यन् स च दोन लिप्यते। मोहाहा कामतो वापि यः कश्चिदिह वर्तते। सोऽधम: साधकानाच नारको भवति भुवन् । इह लोक निन्दितः स्यात् परे च नरकं बजेत् ॥ प्रथानुकल्पः ॥ समयाचारतन्ते । गव्यादीनामभावे त नित्य काम न लोपयेत् । प्रमादालोपयेटु यस्तु नरकं लभते ध्रुवम् । ट्रव्यं चतुर्दश प्रोतं तच्छृणुष्व पृथक् पृथक् । तेषां मध्ये वयं द्रव्यं न ग्राह्यञ्च कदाचन। क्षीरं दधि तथा तक्र घृतं क्षौद्रगुड' सथा। शर्करा शीतलं तोयमैशवं नारिकेल- कम् । आस्फे में विजयाचैवमुन्मनञ्च विषं तथा। धुस्तूरञ्च विपं टेवि ! द्रब्य प्राणहरात्मकम् । अन्यानि यानि द्रव्याणि पानन्दा पिवेबरः॥ तथा सर्वव्याद्यभावे तु आद्रक परिकोर्तितम् । जलं वा पीरत वा नित्य वार्म समापयेत् । मकारपञ्चकाभावे पञ्चमं परिकीर्तितम। प्रभाव पञ्चम देवि! मनसा पञ्चमं व्रजेत् ॥ अथ पारम्मोपदेशादि बिना यच्चतहसेवन निन्दा ·प्राणतोषिणी। कुलार्णवे पञ्चमखणए हितीयोल्लासै । गुरूपदेशरहिता मोह यन्तीह केचन। मोहयन्ति जनान् केचित् स्वयं पूर्वविमो. हिताः। दुराचारपराः केचिहाचयन्ति च पामराः । 'बर कौलिक धर्म मिथ्याज्ञानविडम्बकाः। स्वबुद्ध्या बलयन्तौध पारम्पय॑विवर्जिताः । मद्यपानन मनुजो यदि सिद्धि लभेत वै। मद्यपानरताः सर्वे सिद्धिं गच्छन्तु पामराः । मांसभक्षण- मात्रेण यदि पुण्यगतिर्भवेत्। लोके मांसाशिनः सर्वे पुण्य- भाजो भवन्त्विह। स्त्रीसम्भोगेन देवेशि ! यदि मोचं व्रजन्ति वै। सर्वेऽपि जन्तवो लोके मुक्ताः स्यः स्वीनिषेवणात् । कुल- मार्गो महान् देवि ! न मया निन्दित: क्वचित् । प्राचाररहिता येऽत्र निन्दितास्ते च सर्वदा । अन्यथा कोलिके धर्म आचारः कथितो मया । विचरन्त्यन्यथा देवि ! मूढाः परिडतमानिनः । कृपाणधारा गमनाव्याघ्रकण्ठावलम्बनात् । भुजङ्गधारणाश्यून- मशक्यं कुलवर्णनम् । वृथापानन्तु देवेशि ! सुरापानं तदुच्यते। यन्महापातकं ज्ञेयं वेदादियु निरूपितम्। अनाने यमनासेव्य- मस्पृश्यञ्चाप्यपेयकम् । मद्यं मांसं पशूनान्तु कौलिकानां महाफलम् । यत्तु । अमेध्यानि विजातीनां मद्यान्येकादशैव तु। द्वादशन्तु सुरामद्यं सर्वेपामधमं स्मृतम् । तस्माद ब्राह्मण- राजन्यो बैश्यश्च न सुरां पिबेत् । इति हिजातिपाननिषेधक- वचन तदपि पूर्ववचनैकवाक्यतया पशुपरमनभिषिक्तपरं था। चक्रानुष्ठानं यथा स्यामारहस्यतम् ॥ चक्राकारला पंक्या- कारण या भिबभिवासने स्वशक्तियुक्तयेत् युग्मयुग्मक्रमण पद्मासनेनोपविश्य सामयिकललाटे चन्दनं दत्वा शिवशक्ति- बुहमा पुष्पञ्च दद्यात् । ततो यदि गुरुतत्र तिष्ठति सदादी गन्धादिना तं पूजयित्वा सत्पात्रे पुष्प दत्वा गहि- सहितं तरी समर्म्य अपनेत् । गुरोरभाव तत्पात जलै ·प्राणीषिणी। १०५१ क्षिपेत् । तत: शक्तिपात शुद्धिसहितं शक्त्यै दत्त्वा साम- विकेभ्योऽपि व्य ठानुक्रमेण वीरपावात् परामृतं शदिसहित दद्यात्। ततः सामयिकोऽपि भत्त्या हस्तदयेन समृध तदु- परि मूलमन्वमष्टधा नवा पूर्ववदानन्दभैरव भैरवीच सन्तयं गुरून् देवताच सन्तर्पयेत्। स्वस्खकल्पोक्तविधिना भूतशुद्धिं कुर्य्यात्। ततयकनायकस्तः सह पात्रवन्दनं कुर्यात् यथा। यीमद्भरवशेखरविलसच्चन्द्रामृतसावितं क्षेत्राधोखरयोगिनीसुरगणैः सिद्धैः समाराधितम् । श्रानन्दा- पंव महात्मकमिदं साक्षात्रिखण्डामृत वन्दे श्रीप्रथमं करा- म्यु,जगतं देवं विशुद्धिप्रदम् ॥ इत्यभिमन्वा वामहस्तेन पाव- मुत्तोल्य अन्योन्यवन्दनं कृत्वा ग्टहामीति गुरुशक्तिसाध- केखराणामाज्ञां ग्रहीयात्। ते जुपति ब्रूयुः ॥ ततो मूलाधारात् कुण्डलिनों इष्टदेवतास्वरूपां आजिबान्तां विभाव्य गुरुपादुकां स्म त्वा शिवोऽहमिति विचिन्य हस्ताभ्यां पात्रं धत्वा मूलमुञ्चरन् कुण्डलिनीमुखे देवीं तर्पयेत् ॥ एत- दुतमुदयाकरपदत्याम् ॥ कृत्वा मन्त्रतनु स्मरेत् गुरुपदं देवीं कलां चिन्मयी पवाद वावितयं हृदासनवृतं दौपैयुतं कज्जलैः। पुप्पादिप्वभिमन्वितञ्च निविड' मन्मोहकध्वसकं ये सञ्चिन्त्य पिबन्ति यान्ति खलु ते भुतिञ्च मुक्ति पराम् ।। तन्वान्तरे च । सिन्दूरतिलकं भाले पाणो च मदिरा- सवम् । कृत्वा पिवेहरु ध्यायंस्तथा देवीञ्च चिन्मयीम् । ततः पावमाधारोपरि सस्वाप्य पुनस्तेन क्रमेण परामृतं ग्टहीत्वा पाववन्दनं कुर्यात् । यथा ॥ मद्य मीनरसावह यदि तया दातुञ्च पेयादिभिः किश्चिचञ्चलरक्तपासजशा तस्यै समावेदितम् । वामे स्वात्मविशुद्विशुद्धिकमलं पाणी विधायात्मके वन्दे पात्रमहं द्वितीयमधुना नन्दकसंवर्धनम् ॥

·१०५२ माणतोषिणी। तत: पूर्ववत् पाव स्वीकृत्य अन्यत् पाववन्दन कुयात् । यथा सर्वानायकलाकलापकलितं कौतूहलद्योतनं चन्द्रो. पेन्द्रमहेन्द्रशम्भुवरुणब्रह्मादिभिः सेवितम्। ध्यातं देवगणे: परं सुनिगणेौचार्थिभिः सर्वदा वन्दे पात्रमह उतीयमधुना। चामावबोधक्षमः ॥ हतीयपात्राभिवन्दन ललान्यत् पात. वन्दनं कुर्यात् ॥ यथा । हैमं मौनरसावह हरिहरब्रह्मादिभिः सेवितं मुद्रामैथुनधर्मकर्मनिरतं चारासतिलाश्रयम् । अाचा- Uष्टकसिदिभैरवकलामासेन संशोधितं पायात् पश्चमकार- तत्त्वमहितं पात्र चतुर्थ नमः ॥ इति चतुर्थपानवन्दनं सत्वा- न्यत् पाववन्दनं कुर्यात् यथा। आधारे सुजगाधिराजबलये। पात्रं महीमण्डल मद्य सप्तसमुद्रवारिपिशितं चाटी च दिग्- दन्तिनः। सोऽहञ्चैव विभावयन् प्रतिदिनं तारागणैरक्षितो. ऽप्यादित्यप्रमुखै सुरासुरगणराधाकरैः किहरैः ॥ इति पञ्चमं पात्र स्वीकुर्यात्। ततो यावद्दध्यादिक न चलति तावत् पानादिकं कार्यम् । प्रथास्य प्रमाणं यथा ॥ रुद्रजामले ॥ साधकेभ्यथ शक्तिभ्यो दद्यानिम्नान्यचन्दनम्। सामयिकैः समं कुर्य्या. हेवि! पानादिभक्षणम् ॥ अन्यत्रापि। निविशेञ्चक्ररूपेण पंशयाकारण वा यथा। शक्तियुत्तो वसेदापि युग्मयुग्नविधा- नतः। शिवशप्तिाधिया सर्व चक्रामध्ये ममर्पयेत् ॥ न्तरे च ॥ ततः पुष्प समादाय गुरोः पाने निवेदयेत् । गुरवे च निवेद्याध शत्ये दत्वा स्वय हरेत् ॥ भावचूडामणौ च ॥ साक्षाद यदि गुरुनं स्यात्तदा तोये विसर्जयेत् ॥ अथ पानपात्रपरिमाएं यथा बालसारे । नयनाम्नि- धागासाकर्षस्तु परमेसरि!! हेतुपावं प्रकर्तव्यमित्युक्त कुरसाधने। इतोऽप्यधिकपायन्त न कर्तव्यच साधके। .

·H प्राणतोषियो। १.५३ बर्ष लोकिकतोलकमित्यर्थः। तदुर कुलोत्तमे ॥ गुना शादभमाष: स्यात्तदष्टो कर्ष उच्यते ॥ अयोत्तरतम् ॥ पनुजा पुरतो लब्बा गृहामीति स्वयं वदेत्। जुपले त्यभ्यनुजातो गुरुणा वा कुलीनकैः । ग्रहीयाच स्वयं सिद्धो बरपासन: संधीः कुलार्णवे॥ एकासने निविष्टा ये भुनोरंचव भाजने । एकपाने पिवत्येवं ते यान्ति नरकाधमे। एक- पावमिति सर्व म्मिलित्वा नेकपाने पिवेत् । न तु प्रतिवारं ट्रष्यपाने भिन्नभिन्नपात्र' कार्यम् अनुष्ठानलक्षणापत्तेः सम्प्रदायविरोधाच , वचनान्तरदर्शनाच ॥ स्वशक्ति वोर- शक्ति वा दीक्षितां गुरुमग्रणीम् । पाययित्वा पिवेद्रव्यमिति शास्त्रस्य निर्णयः। गुरुशक्तियुतानाच गुरज्येष्ठकनिष्ठयोः । उच्छिष्टं भक्षयेत् स्त्रीणां ताभ्यो नोच्छिष्टमर्पयेत्। चकमध्ये च नियतं नान्यथा पतनं भवेत्। कनिष्ठानां स्वषिष्याणां दद्यात् खोच्छिष्टमेव हि। दद्यात् रहेन योऽन्येभ्यः स भवेदापदां पदम् ॥ अन्यत्रापि सत्य च्छिष्ट पिवेद्रव्य वीरोच्छिष्टञ्च चर्वणम् । शक्तिवोरप्रसादेन किं न सिध्यति भूतले॥ चक्रेश्वरेण खात्य च्छिष्टमपि पेयम् । सत्रमाणन्तु॥ शक्य छिष्टमविचार्य पिवेश्चक्रेसरो यदि। पाकल्प नरक भुवा विष्ठायां नायते क्रिमिरिति। अविचार्येति इय. मभिषिक्ता नाभिषिका वेति विचारमकवेति तु कौलावलो. पौत्वा पीला पुन: पौला पुनः पतति भूतले। उत्याय च पुनः पीत्वा पुनर्जन्म न विद्यते। इदश्च वचनं ध्यान- अपादावसरविषयम्। न तु पशुसंसर्गविषयकन्न । प्रकरे सिदिहानिः स्यादित्यादिश्रवणात् । याष चलते दृष्टिावक कार:

·१०५४ प्राणतोषियो। चलसे मनः। तावत् पानं प्रकत्तव्य पशुपानमतः परन् । इतिवचनेन ध्यानाद्यपेक्षितत्वाच ॥ ततः शान्तिस्तोत्र'. पठेत् ॥ तटुक्तं डामरे ॥ पौत्वा खामिजनैः साई शान्तिस्तोत्र ततः पठेत् । नश्यन्तु प्रेतक- माण्डा मश्यन्तु दूषका नरा: । साधकानां शिवाः सन्तु आमाय- परिपालिनाम् । जयन्ति मातरः सर्वा जयन्ति योगिनीमणाः । जयन्ति सिदिडाकिन्धो जयन्ति गुरुपंक्तयः। जयन्ति सिधि- डाकिन्यो जयन्ति गुरवः सदा। । जयन्ति साधकाः सर्वे विशहा: कौलिकाश्च ये। समयाचारसम्यबा जयन्ति पूजका नराः । नन्दन्तु अणिमासिद्धा नन्दन्तु कुलपालकाः । इन्द्राधा देवता: सन्तु तृप्यन्तु वास्तुदेवताः। चन्द्रसूर्यादयो देवा- स्तृप्यन्तु मम भक्तितः । नक्षत्राणि ग्रहा योगा: करणा रायब ये। सर्वे ते सुखिनो यान्तु सर्पादन्यास्तु पक्षिणः । पशवस्तुरगा- शेव पर्वताः कन्दरा गुहाः। ऋषयो ब्राह्मणाः सर्वे शान्ति कुर्वन्तु मे सदा। स्तुता में विदिताः सन्तु सिहास्तिष्ठन्तु पूजका: ॥ ये ये पापधिय: सुदूषणरता मबिन्दका: पूजने वेदाचारविमर्दनष्टहदया भ्रष्टाय ये साधकाः । दृष्ट्वा चक्रम- पूर्वमन्दहृदया ये कोलिका दूषकास्ते ते यान्तु विनाशमन समये श्रीभैरवस्याजया ॥ द्वेष्टारः साधकानाञ्च मदैवान्नाय- डाकिनीनां मुखे यान्तु सप्तास्तत्पिमितेस्तु ते । ये वा शक्तिपरायणा: शिवपरा ये देपावा: साधवः सर्वमाद. खिले सुराधिपमजं सेव्य' सुरेः मन्ततम् । शक्ति विष्णुधिया शिवच सुधिय: श्रीकृष्णवुडद्या तु ये सेवन्ते त्रिपुरवभेद- मतयो गच्छन्तु मोचन्तु ते ॥ शववो नागमायान्तु मम निन्दा- कराम थे। हेष्टारः साधकानाच ते नवन्त शिवाघ्रया। ततो यथाशक्ति विधिना शिवलियोगं कला देवीपाद खमा- दूषकाः।

·प्राणतोषिणी। १०५५ मानं समय श्रीपानमुत्तोल्य देव्या उपरि निर्धामयित्वा पुनः मंस्थाप्य संहारमुद्या वदि समानीय बोदक्षिणकालिके ! क्षमखेति विसृजेत् । ओं कालिकायै नमः॥ अथानन्दस्तोत्रम् ॥ मनोभुवो मङ्गलमूलमुट्रां सौन्दव्य- नरमा पुरिवेजयन्तीम् । योसुन्दरोमिन्दुकलावतंसो सानन्द- मानन्दमयों स्मरामि ॥ १ ॥ यीसुन्दरोपूजनतत्पराणां हालाभिरालोहितलोचनानाम् । अस्माकमानन्दितमान- सानां माहेश्वराणां दिवसा: प्रयान्तु । २ ॥ विधाय धारां वदने सुरायाः श्रीक्षणमभ्यर्च कुलक्रमेण । पाखा- दयन्तः पिशितं मृगाक्षीमालिय मोक्षं सुधियो लभन्त ॥ ३ ॥ दिने दिने मिद्विघटोऽस्तु पूर्णा दिने दिने तर्पणमस्तु देव्याः । दिने दिने सङ्घटतां द्वितीयां दिने दिने साधकसङ्गमोऽस्तु ॥७॥ आँखादयन्तः पिशितस्य खण्डमाकण्ठपूर्ण मदिरां यिबामः । वामिक्षणासङ्गममादधाना मुक्तिच मुक्तिश्च यरां व्रजामः १५.१ न सादुलामः पिशितस्य यस्मिन् पञ्चाक्षरी पूर्णरतिर्न यच । न येव सगो मयलोचनायास्तत्तहिनं दुर्दिनमेव मन्ये ॥ ६ ॥ प्रवर्तकानां सहसाथ लक्ष्मीः प्रयाति देहं सुपदक्रमेण । श्रीम. न्दरीसाधकनिन्दकानां प्राणाधमानीह लयं प्रयान्ति ॥७॥ अङ्गेषु कुष्ठादि रहेप्वलक्ष्मीर्मू कत्वमास्ये भवनं श्मशानम् । थोमन्दीमाधकनिन्दकानामायुः क्षयं गच्छति तर्णन १८५ श्रीसुन्दरीमाधकयुद्भवानां यथा यथा निन्दितमातनोति । जनः समं पुवकलवमिवैस्तथा तथा नाशमुपैति प्रोत्रम् ॥ हाला यिवन् दीक्षिसमन्दिरेषु स्वपनिशायां गणिकाग्रहेषु ।' ग्राहे रहे भोजनमेव कुर्वन् बम म्यते साधकचक्रवर्ती ॥ १० ॥ अनन्तरं कालवशाच योऽहं सोऽहं भविष्यामि न मे विवादः । श्रीसुन्दरी जन्मनि जन्मनि त्वां यद्दरवोऽहं जननीं स्मरामि ॥१९ ·प्राणतोषियी। विकल्पवाटीतटमविविष्ट प्रवर्तमानाः पावो पराकाः। प्रविश्य मोहाम्ब निधावगाधे भ्रमन्थनापादितकौलमार्मा: ॥१२॥ नान्यं विलोकेत च वान्यमोहे नान्यं स्मरवापरमा. श्रयामि। कदापि नाहं परमात्मरूपां श्रीसुन्दरी चेतसि" विस्मरामि ॥ १३ ॥ विलोक्य सिन्दूरमयं सुधाभिः श्रीचक्ररावं निमि कप्तवन्तः । श्रीसुन्दरी घेतसि चिन्तयन्तो हेलाविलोकै- वंशयन्ति लोकान् ॥ १४ ॥ उन्मूलनं पातकभूरहाणामुादनं चित्तकुतूहलानाम्। पाकर्षणं पङ्करहेक्षणानामैरेयपानं वय- माचरामः ॥ १५ ॥ वाराणसीजमुतामयागकेदारसोर्धाथि विलोकितानि। तेनैव मन्ये जगतो हतानि योसुन्दरीचिन्त- नमेव यस्य ॥ १६ ॥ वामे चन्द्रमुखी मुखे च मधुर पानं करा- भोरहे मूर्षि श्रीगुरुचिन्तनं भगवतीध्यानास्पदं मानसे । जिवाया जपसाधनं परिणति: कौलाङ्गनाचिन्तनं यत् पावं नियतं पिबेत्तदमृतं भलिश्च मुस्लिप्रदम् ॥ १७ ॥ वामे रामा रमणकुशला दक्षिणे पानपात्रं धागे न्यस्त मरिचसहितं शूक. रस्योष्णमासम्। स्कन्धे वीणा ललितसुभगा सगुरूणां प्रपञ्चः कौलो धर्मः परमगहनो योगिनामप्यगम्यः ॥ १८ ॥ यवास्ति भोगो न च तत्र मोदी यवास्ति मोक्षो न च तव भोगः । श्रीसुन्दरीपूजनतत्पराणां भोगच मोक्षश्च करस्थ एव ॥ १८ ॥ एकेन शकणकेन घट पिबामि कुम्भ पिबामि सहसा लव- पाकेप। प्रासादयामि यदि रोहितमुण्डखण्डं गा' पिबामि यमुनां सह सागरेण ॥ २०॥ कर पात्र मुखे स्तो. मानन्दो दयाम्बले। मूर्ध्नि रोनाथपाटम्य स्मरणं किमतः परम् ॥ ॥ २१ । पोत्वा मयं पठेत् स्तोत्रं साधकः कुलभैरवः । कुलजीसानिरतः कुलकार्य समाचरेत् ॥ २२ ॥ पलिपिगित. पुरमीयागपूजारतो गाविधकुम्नमार्गारभसभावितो.

·प्राणतोपिणी। . हम्। गुरुचरपरतोऽई भैरवीमायितोऽहं पशुजनविरतोऽई भैरवोऽहं शिवोऽहम् ॥ २३ ॥ इति कुलार्णवे प्रानन्दस्तोत्र समाप्तम्॥ प्रधानन्दोलासः॥ कुलार्णवे पक्षमखण्डे सप्तमोल्लासे ॥ आरम्भस्तरुणयेव योवनं प्रौढ एव च। तदन्ते चोन्मनायव तत्त्वोलासस्ततः परम् । समाधिरिति विज्ञ यस्तत्त्वोल्लासस्तु सप्तमः । तत्त्वत्रयं स्यादारम्मः कथितं कुलनायिके!। कथित- स्तरुणोल्लासो ह्यरुणं मुखमम्बिके !। यौवनं मनसः सम्य- गुल्लासः कथितः प्रिये !। स्खलनं दृमनोवाचां प्रौढ़मित्यभि- धीयते। समुल्लासपरे चक्रे य इच्छेत् पावमेलनम्। पादौ प्रोढ़समुल्लास नैव कुर्यात् कदाचन ॥ तथा ॥ प्रोढोलासमधि- कत्या तदारूढ़े पु वीरषु कार्याकायं न विद्यते। इच्छेव शास्तसम्पत्तिरित्याना परमेश्वरि ।। तत्र ययत् कृतं कर्म शुभं वा यदि वाऽशुभम् । तत् सर्व देवताप्रीत्व जायते सर- सुन्दरि 11 जल्पो जपफलं तन्द्रा समाधिरभिधीयते। विक्रि- या पूजनं देवि ! छर्दनं भैरवो बलिः । मुक्तिः स्याच्छतिसंयो- गात् स्तोत्रं तत्कालभाषणम् । न्यासोऽवयवसंस्पर्श, कण्डूति- हवनक्रिया। वोक्षण ध्यानमीशानि ! शयनं वन्दनं भवेत् । तत्त्वन्यासे कता नाना या चेष्टा सा च तक्रिया। कायाकार्य- विचारन्तु यः करोति स पातकी। एतञ्चक्रगता वीरा विनेयाः परयोगिनः । येनाप्लावन्ति मनुजा: साक्षारयरूपताम् । सम्मोदकपरानन्दतर्पणं ज्ञानवर्तनम्। वेणुवीणादिवाद्यञ्च कवितारचनादिकम्। रोदनंभाषसम्पात: समुत्यानं विजृम्भणम्। गमनं विक्रिया देवि! योग इत्यभिधीयते। चक्रेऽस्मिन् योगिनी- वीरयोगिन्यो मदमन्धराः । समाचरन्ति देवेशि ! यथोल्लास मनोगतम् । शनैः पृच्छन्ति पार्श्वस्थानाविन त्यात्मवीति- 22 ·१०५८ प्राणतोपिणी। मत्ता तम्। निधाय वदने पात्र निर्वाणा निवसन्ति च । स्वपुरुषं मत्वा कान्तान्यमवलम्बते॥ तथैव पुरुषम्यापि प्रौढ़ोऽन्तीलाससंयुत:। पुरुषः पुरुष मोहादालिगत्यङ्गनाज- नम्। पृच्छन्ति स्वपति मुग्धा कस्त्व' का त्वमिहागता। किं कायं वयमायाता: किमर्थमिह संस्थिताः। उद्याने किमिदं हन्त ! ग्रहं किं वागतं किमु ? । मुखे सम्पूर्य मदिरां पाययन्ति स्तियो नरान्। उपदंशमुख्ने क्षिमा निक्षिपन्ति प्रियानने । ग्रहन्त्य न्यस्य पात्राणि । व्यसनानि च शाम्भवि।। धृत्वा गिरसि टत्यन्ति मद्यभाण्डानि योगिनः । अनानात् कर तालान्तमस्पष्टाक्षरगीतकम् । प्रस्खलत्पटविन्यास प्यन्ति कुलगक्तयः। योगिनो मदमत्ताय पतन्ति प्रमदोरसि । मदा- कुलाथ योगिन्यः पतन्ति पुरुषोपरि। मनोरथसुखं : पूर्ण कुर्वन्ति च परस्परम् । इत्यादिविविधायेष्टा: कुर्वन्ति कुल- नायिके !। विकृति मनसो हित्वा यदुल्लास: प्रवर्तते । तदा तु देवताभावं भजन्ते योगिपुङ्गवाः । कोलिकान् भैरवा- वेशान् यो वा निन्दति मूदधोः । तत्त्वाशयस्य सन्देहो योगिन्यः कुलनायिकाः । न निन्देन्ब इसेदापि चक्रमध्ये मदाकुलान्। एतञ्चक्रगतां वाती वहिर्नेव , प्रकापयेत् । तेभ्यश्च भोजन कुर्यात् नाहितञ्च समाचरेत् । भक्त्या संरक्षये- टेतान् गोपयेच प्रयत्नतः। चक्रे मटाकुलान् दृष्ट्या चिन्तये- हे वताधिया। मोदते वन्दते भक्त्या स गच्छेद योगिनीपदम् । पश्येदेवविध चक्र यो भक्त्या कौलिकः प्रिये।। व्रततीर्थ- तपोदानयज्ञकोटिफलं लभेत्। उन्मादात् पतनोत्थानात् मूछना च मुहुर्मुहुः । उन्मत्तक्षेत्र उल्लासे पठे वीरसमन्वित । चिरं सबिदधाते तो यो वित्तः पराक्षरी । परं ब्रह्मात्मसंस्थान याविण कुलनायिके !! देहेन्द्रियाणां मनसथानवस्था निग- - - ·प्राणतोपिणो। दाते। समवस्थाभिधा तस्मिन् तत्त्वोप्लासे समं प्रिये ! । परमन्त्रस्वरूपोऽसो जायते भूना परा। मूचनामनि- कांऽपि न्यून मुक्तः परं विदुः । अन्तर्सच्यो वहिष्टिनिमे- पोन्मेपवर्जितः। एपा च शाम्भवो मुद्रा मर्वतन्वेषु गोपिता। एपा च खेचरी मुद्रा शिवस्य समवाहिनी। सत्तीर्णः सदा हन्ता सागरस्य समाजतिः। अनयोलासिनी वीरा शिव एव न संशयः। न किश्चिदपि जानन्ति प्रात्मध्यानपरायणाः । तदा मत्परमं सौख्यमिति वक्तुं न शक्यते । स्वयमेवानुभवति शर्कराक्षीरपानवत्। ईदृशं तादृशं सौप्यमिति वक्तु न शक्यते । 'दृश्यते कुलकादेव तद्ब्रह्मध्यानमुत्तमम् । यत् सुख विद्यते ध्यान देहादेशकरं परम् । कथितु नैव शनोमि प्रबु- समाहितः । मध्यानामृतानन्दयराः सुमतिनो नराः। क्षणेऽप्यन्तहिते तस्मिन् मोचयन्ति हतप्रभाः। सप्तमोलास- युक्तानां ततानां महाफ्लम्। अष्टो त्रिकालज्ञानोत्याः प्रत्ययाथ कुलेखरि!। अष्टावस्थाथ कम्पाया जायन्ते नाव संशयः। बहुनात किमुक्तेन अणिमाद्यष्टसिद्धयः। प्रतो- हारीपदं प्राप्ताः सेवन्ते मुनितां चिरम्। ये गुणाः परमेशस्य पञ्चतत्त्वतनोः शुभाः । ते गुणाः कुलतत्त्वजे ! तत्त्वज्ञानां समा- प्रारम्भः स्तवनोलासो योवनं प्रोदमेव च । नन्दन्ति योगादित्य क्लचोन्मना: स्वप्न उच्यते। अनवस्था सुपुप्तिः स्याद- वस्थात्रयसयुतात्। सप्तोल्लास यो हि वेत्ति स मुक्तः स च कौलिकः। प्रवृत्ते भेरवोचक सर्वे वर्षा इिजातयः। निहत्ते भैरवीचको मर्वे वर्षाः पृथक् पृथक् । स्त्री वाथ गुरुपः पण्ड- चाण्डालो वा हिजरतयः। चक्रमध्ये न भेदोऽस्ति सर्वे देव- समाः प्रिये । नगरीनिझराद्यम्बु गगां प्राम्य यथेकताम् । याति योचनामध्येषु चेकवे चौरेण हताः। मानवास्तथा। श ·। प्रापतोपिणी। सहित तोयं धीरमेव यथा भवेत्। तथा श्रीचक्रम आतिभेदो न विद्यते। स्वर्गादिपुण्यलोकेषु देवादन्यो यथा नहि। सथैव चक्रमध्ये तु देवताः सर्वमानवाः । जाति भेदी न चक्रऽस्मिन् सर्वे गिवसमाः स्मृताः। वेदोपखितमेवं हि सर्व ब्रह्मेति चानवीत्। बहुनान किमुक्तन चक्रमध्ये कले खरि!। मद्रूपाः पुरुषाः सर्वे त्वटूपा योपितः प्रिये ।। चक्रमध्ये तु मूढ़ात्मा जातिभेदं करोति यः। तं भचयन्ति योगिन्यः शपन्ति कुलनायिके !। स्त्रोणामन्यतमं स्थान पुंसामन्यतमं पृथक् । अथवा मिथुनं कृत्वा क्रमात्तमुपदेश- येत् । पुस्ताकारण वा सम्यक् चक्राकारेण वा प्रिये !। शिव भक्तिधिया सर्वाचक्रमध्ये समर्चयेत्। अविभक्ती यथाचारी लक्ष्मीनारायणी प्रिये ।। यथा वाणोसदानन्दो तथा वीरः सशक्तिकः। मद्यकुम्भसहस्रेच मांसभारशतैरपि । न तुष्यामि वरारोहे! भगलिगामृतं विना। न चक्रासन पद्माई' न वाझमिदं जगत्। लिङ्गाद्वञ्च मगाइञ्च तस्माच्छति- शिवात्मकम्। शिवशयात्मसंयोगो यस्मिन् काले प्रजायते। स सन्ध्याकुलनिष्ठानां समाधिः स विधीयते । कामुको न स्त्रियं गच्छेदनिच्छन्तीमदीक्षिताम् । सद्यः संस्कारसंशुहां विहितां तां व्रजेत् स्त्रियम् ॥ इति तत्वत्रयोल्लासपानभेदाभि- चोदितम्। समासेन कुलेशानि ! किम्भू यः श्रोतुमिच्छसि । इत्यानन्दोल्लासः॥ अथ पञ्चचक्रानुष्ठानम् । यथा निरुत्तरतन्ते दामपटले ॥ श्रीशिव उवाच ॥ सर्वजात्य वा शक्ति: योगिभिः पूज्यते सदा। यां यां पश्यति योगीन्द्रस्तां तामेव प्रपूजयेत्। वीर- शक्तिविशेषेण शृणुष्व , वरवर्णिनि!। पुरश्चर्या कृता वीरा प्रशस्ता वीरसाधने। पुरयाविहीनाक्षेत्र योज्याः कुल. ।

·प्राणतोपिणी। साधने !। योज्यायेत् मिडिहानिः स्यादोरवं नरकं व्रजेत् । वोरशक्ति विना देवि! न कुर्यात् कुलसाधनम् । तदभावे होनजातो प्रशस्ता वीरसाधने । पञ्चचमे प्रशस्ता यास्ताः शृणुष्व वरानने !। चक्रं पञ्चविधं प्रोक्तं तत्र शनि प्रपूनयेत् । राजचक्र महाचक्र देवचकटतीयकम्। वोरचक्र चतुर्थञ्च पशवकच पञ्चमम् । पञ्चचक्र यजेहिये वोरच कुलसुन्दरि !! ब्रह्मचारी गृहस्थय पञ्चचो प्रपूजयेत् । वलोयसि च देवेशि ! शिवचक्रे प्रपूजयेत्। ब्रह्मचारी ग्रहस्थय वीरचक्रोण पूजयेत् । योगिभिः पूज्यते देवि! पूर्वचक्र पु कामिनो॥ माता च भगिनी चैव दुहिता च सपा तथा। गुरुपनी च , पञ्चैता राजचको प्रपूजयेत् । गोडो वाप्यथवा माध्वी सुरा शस्ता कुले- वरि ।। शुद्धिकागोडा शस्ता रतीयोद्दालकस्तथा। मुद्रा गोधूमजा शस्ता स्वयम्भ कुसम तथा। कुण्डगोलोद्भवं द्रव्यमनु- कल्पनियोजयेत् । रतचन्दनं तथा खेतमनुकल्पञ्च चन्दनम् । वस्वालङ्कारभूषायेगन्धमाल्यानुलेपनैः। पूजयेत् परया भक्त्या देवताभ्यो निवेदयेत् । भक्ष्य नानाविधं ट्रव्यं नानावस्वसम- न्वितम् । आसनं शुद्धिसंयुक्तो ताभ्यो दद्यात् पुनः पुनः। प्रणम्य प्रजपेन्मन्त्र दृष्ट्वा ताच महस्रकम् । अङ्ग नैव स्मृशेत्तागं स्मृगेच नरक व्रजेत् । मधुमत्ता यदा तास्तु न स्वपन्ति सुसम्पदः । तत्तदेवं भवेत् सवं सत्य सत्य न संशयः। पष्टिवर्षसहसाल ब्रह्मलोक महोयते । माता भगिनो नुषा कन्या वीरपत्नी कुलेश्वरि ।। महाचके यजेदेता: पञ्चशहीः पुनः पुनः । द्रव्य- दाने तु सम्य च्या .न शती शिवयोजनम्। योजने सिद्धि- हानिः स्यादोरख नरकं व्रजेत्। महाव्याधिर्मवेवि ! धनहानिः प्रजायते । सदेव दुःखमाप्नोति सर्व तस्य विनश्यति । आद्यच्च गौड़िकं प्रोक्तं द्वितीयं कुक्कुटोद्भवम् । तीयं रोहितं प्रोल' ·माणतोपिणी। चतुर्थ शगसम्भवम् । करवीरोद्भवं पुष्प चन्दनं रसचन्दनम् । पूजयेत् परया भक्तया शियलोके महीयते । पष्टिवर्षसहस्राणि तत्र देवी प्रपूजयेत्। अष्टम्याच चतुर्दश्याममायाच कुजे - इनि। राजधक महाचक्र भक्तया शक्ति प्रपूजयेत् । शुक्र- परे गुरोवारे चतुर्थोससमीतियो। महाचक यजेजलया सर्वकामार्थसिबये। देवचक्र प्रवक्ष्यामि गृणुप्प वरवर्गिनि। विदग्धाः सर्वजातीनां पक्ष कन्याः प्रपूजयेत् । गौडिकं फलदं रम्यं द्वितीयं पक्षिसम्भवम् । एतीयं शालमत्स्यन्तु चतुर्थ धान्य- सम्भवम् । सुगन्धि सर्वातुप्पच देवचके नियोजयत्। देवचक्रे यजेच्यति देवचक्र महीयते । पष्टियसहस्राणि देवकन्यां प्रपूजयेत्। पञ्चकन्या यजेशको नातिरिता: कदाचन । लोभादा कामतो वापि छलाहा वरवर्णिनि !। यदि स्यात् सगम- स्तासां रौरवं नरकं व्रजेत् । अष्टम्यांच चतुर्दश्यां पक्षयोरुभयो रपि। पिटभूमि समागम्य वीरचक्र प्रपूजयेत्। दिव्य- पौरान्वितो मन्त्री यजेत् शक्ति बलीयसीम् ॥ थोदेव्युवाच । मानादयः पञ्चकन्या यतीनाञ्च कथं प्रभो। ॥ श्रीशिव उवाच । मावादयः पञ्चकन्या होनजाता यत: प्रिये !। चतुर्वर्णोद्भव वेश्यां विशेपेण बलीयसीम्। भूमोन्द्र कन्यका माता दुहित रजकोसता । श्वपची च खसा या कापाली च सपा स्मृता । योगिनो निजशक्ति: स्यात् पञ्चकन्या: प्रकीर्तिताः। गुरो समीपे कर्तव्यमथवा भाटभिः सह । सिद्धमन्ती भवेद्यौरो न वीरो मद्यपानतः । अभिषितों भवेहीरः अभिषिता च कोलिको। एवञ्च वीरशक्तिञ्च वोरचक्रे नियोजयेत् । सवकाञ्चैव पूजास तमेव च। मन्त्र सङ्केतकञ्चैव यन्तसङ्केतक- न्तथा । लिखुनं मन्वयवाणां सङ्केत गुरुमार्गतः । तज विना वीरं यदि चक्र नियोजयेत् । निष्फलं पूजनं देवि ! क्रम- ·प्राणतोषिणो। दुखं तस्य पदे पदे। सद्धेतहीनी यो वीरो नाभियेको गुरु- कमात् । यूपे भ्रष्टः स पापिष्ठस्तत्वहीरचमके। नाभि- पिक्त वामचक्रे नाभिपितां च कोलिकीम्। निवेश्य रौरवं याति सत्य सत्यं न संशयः। एवं कर्म विना देवि! वीर- चको वसेदयदि। सिबिहानिः सिधिहानो रौरवं नरकं ब्रजेत् । सर्वमयं सर्वशुईि सर्वमौनं कुलेश्वरि । सर्वमुद्राः सर्वपुप्य स्वयम्भूयासमं तथा ॥ कुण्डगोलोद्भवं द्रव्यं नानारससम- वितम्। प्रदद्यात् साधयायेष्ठो वोरचक्र पुनः पुनः। खगति पूजयेत्तत तदुच्छिष्ट पिवेत् प्रिये !। चयं स्वज्ये छतो ग्राचं कनिष्ठाय निवेदयेत् । एकासने न भुञ्जोत भोजनं नैक. भाजने । परस्परमुपस्पर्श न कर्त्तव्यं कदाचन । एवं क्रामिण देवेशि ! वीरचक समाचरेत् । पानीय होनजां देवों शक्लि- मन्त्रेण शोधयेत्। संशोध्य होनजां देवीं वोरशक्ति निवे- दधेत्। मधुमत्ताय वीराय यो दद्यादीनां शुभाम् । वोराय शक्तिदानन्तु वोरचक्र विधीयते । चक्रमिन्ने चरेद्दानं रौरवं नरकं प्रजेत् । घातयेटुगोपयेडापि न निन्देन निरीक्षयेत् । कामं श्रोधञ्च मासयं विकारं लोभमेव च। कुलनिन्दा दुरा- लापं गोपवेदुष्टकं प्रिये ।। मन्वं मुद्रामक्षमालां योनिश्च वोरसङ्गमम् । मण्डलञ्च घटं पीठं सिइद्रव्याणि गोपयेत् । पण्डितं वीरसन्तानं क्षेत्र देवीच योगिनीम् । मुलाचार- गुरु दूतों मनसापि न निन्दयेत् । देवी गुरु सुधां विद्या यहां शक्ति क्रियात्मजाम् । योगिनी भैरवीतत्त्वमात्मतत्त्व प्रपूजयेत् । विमाता दुहिता भग्नो नपा पनी च पञ्चमी। पशुचक्र यजेद्रीमान् पशुवत्तोपणञ्चरेत् । गन्धं पुप्पंञ्च माव्यञ्च वस्त्राणि भूपणानि च। सिन्दूरागुरुकम्तूरीनानापुष्पाणि सुन्दरि!! भक्ष्य नागाविष्ट द्रव्य फलं नानाविधं प्रिये।।

·१०६४ प्राणतोपिणी। एतद्रव्यगणं यस्तु भन्या ताभ्यो निवेदयेत् । पष्टिवर्व- सहस्राणि शितो राजा भवेदध्रुवम्। वीरचके सदा सिधि- भवत्येव न संशयः॥ अथ कुलभतायः ॥ रेवतीत तीयपटले। शायः परमेयानि ! विदग्धाः मर्ययोपितः। नटी कापालिकी वेश्या मालिनी कुड,मालिनी। चण्डाली च कुलालो च रजको नापिताङ्गना। गोपिनी योगिनी शुदा ब्राह्मणी राजकन्यका। कोचाङ्गना च देवेशि! तथैव गहकारिणी। एताः पड़: विंशांत: कन्या देवानामपि दुर्लभाः। दैवजा व्याधवामा च तथा मांसापहारिणी। बौडा च यवनी देवि । तथा रसप- सारिणो। वेश्या चतुर्विधा प्रोक्ता द्विविधा कुडमालिनी। धीवरो दिविधा प्रोता तथैव गणिकाङ्गना। कुम्भकारी विधा प्रोता तथैव गोपिनी स्मृता। वातवैद्यागना देवि! यवनी हिविधा स्मृता। बोदकन्या विधा देवि ! तथा कोचाङ्गना प्रिये !। पूर्वोक्ताभिः सहेकत्र चतुःपष्टिय शक्तयः ।। गुप्तसाधनतन्त्र चतुर्थपटले ॥ शिव उवाच ॥ शृणु पार्वति ! वक्ष्यामि अतिगुद्यतरं महत्। प्रकाशात् सिदिहानिः स्यात्त- स्माद यनेन गोपयेत्। स्वशक्तिं परशक्तिं वा दोक्षितां यौव- नान्विताम् । विदग्धां शोभनां शुद्धां घणालज्जाविवर्जिताम् । अानाय कुलसाधनं कुर्य्यादित्युत्तरैणान्वयः । माह निरुत्तरतन्वे अष्टमपटले ॥ स्वशक्तिसिद्धिमादाय सिद्धमन्त्रस्ततो भवेत्। सिद्धमन्त्र: कुलाचार परयोषां प्रपू- जयेत् । सिद्धमन्त्रो यजेत् भक्ति कायेन मनसापि वा। पर- योषां विशेषेण परयोपां प्रपूजयेत् । नवमपटले । श्रानीय च कुलं रम्य कुलशक्तिं कुलार्चने । स्वचक्र विविध देवि ! शक्तिभाले लिखेत्ततः । तत्र व्यवस्था- सिद्धमन्वप्रकारस्तु 4 ततः काम- ।

·प्राणतोपिणी। फलादेवों वीरकोणे लिखेत्ततः। तदाध्ये देवमन्त्रश्च विहितं कामलाझितम्। तत्र देवी समावाद्य ध्याबव च प्रपूजयेत् । ततो लक्षञ्च सञप्य स्थिरधीः कुलसाधकः । বনদুন্নি कणे च ऋषिच्छन्दःसमन्वितम् । मूलमन्त्र विराहत्या कथयेद घामकर्णके । अद्याभूति शक्ति ! त्व' कुलदेवार्चनं कुरु ॥ तत: शक्तिः पठति। गुरोरान्नां समादाय घणालज्जाविवर्जिता। भियोक्तविधिना देव ! करिष्यामि कुलार्चनम्। त्राहि नाथ ! कुलाचारकामिनीवामनायक !। त्वत्पादाम्भोरक्षच्छायां देहि मे कुलवर्मनि । गते च प्रथमे याम स्वकुलं कुलको- परि। वाममार्ग समानीय रतावस्तसमन्वितम् ॥ नानागन्ध- समायुक्त नानारत्नसमन्वितम् । ललाटे मन्त्रमालिख्य मध्ये नामविचर्चितम्। ताम्ब लपूरितमुखस्ताम्बूलारुणलोचनः । कुलाकुलजपं कृत्वा ध्रुवमायाति तत्क्षणात् । एवमावर्णिते मन्त्र सिद्धमन्त्र: कुलेखरि।। तावत् प्रयोगः कर्त्तव्यो यावत् सिदिन जायते। सिद्धमन्त्र: कुलाचारे कुलयोपां प्रपूजयेत् इति ॥ शत्यड़े, जपस्थानमाह । समयाचारतन्ने। अधे- दानी प्रपश्यामि जपा पीठमुत्तमम्। पूर्णगिरिथ प्रथम- मुडीयानां द्वितीयकम्। जालन्धरं ढतीयश्च कामरूप चत. र्थकम् । ते पूर्णगिरिशैव वेतायाञ्च हितीयकः । जालन्धरं हापरे तु कामरूपं कलौ युगे। चतुःपोठानि पीठानि शक्ति- दहेपु यानि च। तानि चत्वारि वक्ष्यामि गुह्यादगुद्धतराणि च । शक्त: सर्वशरीरं यत् पीठं पूर्णगिरिः स्मृतम् । शिरय सुभगे ! उडडीयानां प्रकीर्तितम्। स्तनौ. जालन्धर जेयं कामरूपं भगस्तथा। सर्वेधु कामपीठन्तु देवानामपि दुःख भम्। एषु पोठमु च स्थित्वा यं यं मन्त्र जपेत् प्रिये !! तत्तत्फलमवाप्नोति देवताश प्रसीदति ॥ तथा । नानापन्या तस्याः ·। । प्राणतोषिणी महालापं ये च कुर्वन्ति मांधकाः ॥ ते गीघ्रकालाद समगे ! फलं पापान्ति मानवाः । तामानीय साधकेन्द्रो दयात् पाद्यादिकं शुभम्। पञ्चाचारेण तां गति पृयित्वा यथा- विधि। शतं शोपं गतं भाले गतं मिन्दरमण्डले। शतं मुझे गतं कण्ठे शतं हृदयमगडले। शतबन्द स्तनइन्हे शतं नाभी जपेत् सुधोः। योनिपीठे शतं जया माधकः स्थिरमानसः । एवं महस सतप्य देवोरूपां विचिन्तयेत् ।' शिवलिवरूपाश्च चिन्तयेत् माधकोत्तमः । शिवमन्त्रण देवेशि! स्खलित पूजयेदय । ताम्ब ल तन्मुखे दत्त्वा साधको दृष्टमानसः । तद- नुजा समादाय योनो लिङ्गं विनिक्षिपेत् । ओं धम्माधर्म- हविर्दीप्त प्रात्माग्नो मनसा सुचा। सयुनायर्मना नित्य मशत्तिर्जुहोम्यहम्। स्वाहेत्यनेन मन्त्रण हुनेत् सर्वसमृदये। ततो जपेत् सहस्र वै शक्तियुक्तो भवेवरः। शतं वापि प्रजप्तव्यं ततो न्यून न कारयेत् । ततः पूर्णाहुति दद्यान्मन्त्रेणानेन साधकः । प्रकाशाकाशहस्ताभ्यामवलम्बयोन्मनाः सुचा। धमा- धर्मकलाने हपूर्णमग्नी जुहोम्यहम् । स्वाइत्यनेन मन्त्रण पूर्णाहुति समाचरेत्। शुक्रोत्सारणकाले तु महादेव्ये निवे- दयेत्। एवं कृते मन्त्रमिडिर्भवत्येव न संशयः। यं य प्रार्थ. यते काम तं तमामोति निश्चितम् । रोगो रोगात् प्रमुचेत धनेन च धनाधिपः । वायुतुल्यबलो लोके दुर्जयः शत्रुमर्दनः । कामतुल्यश्च नारीणा रिपूणां शमनोपमः । एतत्कल्पेन देवेभि! किन सिध्यति भूतले। अष्टेश्वर्यमवाप्रोति स एव योसदा. शिवः ॥ निरुत्तरतन्त्र हादशपटलेऽपि । अथान्यत् सम्प्रवक्ष्यामि साधन भुवि दुल भम् । कृते येन लभेत् सिद्धि देवामामपि दुल भाम्। ललाटे भप्तिमन्वन्तु विराहत्या लिखेबुधः ।

·माणतोपिणी। सम्मध्ये कामवोजच्च विलिखेत् कामलाझितम्। कामेन पुटितं कृत्वा पूजयेत् परमेखरीम् । सम्पज्य कालिकां देवी यन्वञ्च परिपूजयेत् । तत्त्वचिन्तापरो योगी जपलक्षं निरा- कुलम्। संङ्गह्य कुलपुष्पन्तु पूजयेच पुनः पुनः। सहस्र तर्प- येत् पोठे यन्वप्रक्षालनोटकैः। एवं कृते लभेत् सिद्धि सत्य सत्यं न संशयः। अथान्यत् सम्प्रवक्ष्यामि पुरयरणमुत्तमम् । शतं भाले शतं केशे शतं सिन्दूरमण्डले। शतमेकं मुखाम्भोजे पुष्पवक्त शतदयम्। शतइन्द कुचहन्दे शतञ्च नाभिमण्डले । शतमेकं कुलागारे प्रजपेद्भक्तिभावतः। एवं दशशतं जमा कलागारे ततो जपेत् । पूजयित्वा जपेन्मन्त्र गजान्तकसह. सकम् । ततस्तु तत्त्वयोगेन मतमष्टोत्तरं जपेत् । पूजनञ्च ततस्तत्र पुरथरणमुच्यते। अथान्यत् सम्प्रवक्ष्यामि कला- गारस्य साधनम्। येन कृते कुलेशानि ! सर्वपापक्षयो भवेत्। कुलागारे कुलाष्टम्यां कुलमाहय पूजयेत्। तर्पणच नपं होमं तत्तदक्षयतां व्रजेत् । कदलोतरुमूलञ्च हिगुणं यदि दृश्यते। तत्र तु महतो पूजा कर्त्तव्या वरवर्णिनि !॥ ततस्तु ब्रह्मवत्रण होमं कुर्य्यादिचक्षणः । होम कृत्वा जपेन्मन्त्र कोटी- कोटीगुणं भवेत् । हिगुणं रजनीमूलं संवीक्ष्य यो जपेन्मनुम् । स भवेत् सर्वसिदोमस्तस्य पुण्यं न गण्यते। रजनी स्वेच्छया- इय साधनं कुलभूपणम्। विपरीतं जपेन्मन्वं तस्य पुण्य' न गण्यते॥ रजन्याञ्च कुलागार पूजने निपुणो यदि । त्वत्समा रजनीकान्ता कमला वाथ राधिका। त्रिषु लोकेषु सा धन्या ब्रह्मविष्णुशिवात्मिका। सिद्धविद्या महाविद्या सदविद्याफलप्रदा। प्रसादमात्रेण दुष्टमन्वोऽपि ध्यति । तस्मात् सर्वप्रयत्नेन तामेव शरणं वरेत् । रजन्यां नोयोग विहरेद यदि साधकः । बलादा पूजयेत्तत्र सवें तस्याः ·वर्णिनि !! प्राणतोषियी। १०१८ तनिष्फलं भवेत् । येन तेन प्रकारेण रजनीतोषयति । वाघाहा मोड़नादापि वगाहा तोपयेत् सदा। यं यं भावं रजन्याय तं तं भावं प्रकल्पयेत् । अतिरिताः कतो भावो रौरवं नरकं वजेत्। कलायाः सम्मतिं कला साधयेत् कुल साधनम्। असम्मतकुलासङ्गात् सिहिहानिः प्रजायते । यो गच्छेद्रअनीगेहं कुलसाधनवर्जितः । स एव नरकं याति सत्यं सत्व न संशयः। क्रोधादा कामतो वापि चाहा वर न गच्छद्रजनोगेई गच्छेच्च नरकं व्रजेत् । अज्ञात्वा कुलसद्धतं कुलमार्ग विशेदयदि । स याति नरकं घोरं का कया परजन्मनि ॥ अथ शय्याशुदिः । ओं श्राः सुरेख ववरखे हुं फट् खाहा। इत्यनेन शय्यायां त्रिकोणं विलिग्य ओं ह्रीं साधारशलये कमलासनाय नमः। इति मनसा सम्पूज्य :ों ह्रीं मृतकाय नमः फट् इति मन्त्रेण वामहस्तेन धातवयं दत्त्वा छोटि- काभिर्दशदिग्बन्धनं कृत्वा । श्री शय्ये ! त्वं मृतरूपासि साध- नीयासि साधकः। अतोऽत्र जप्यते मन्त्री यस्माकं सिविदा भव ॥ इति प्रार्थनां कृत्वा जपादिकं कुर्यात् ॥ गुप्तसाधनतन्वे प्रथमपटले ॥ पञ्चाचारेण देवेशि ! कुल- शक्ति प्रपूजयेत्। नटो कापालिको वैश्या रजकी नापिता- ट्रना। ब्राह्मणी शूट्रकन्या च तथा गोपालकन्यका। माला- कारस्य कन्या च नव कन्याः प्रकीर्तिताः । विशेषवैदग्धायुताः सर्वा एव कुलानना। रूपयोवनसम्पन्ना शोलसौभाग्य- शालिनो। पूजनीया प्रयत्नेन ततः सिद्धिर्भवेद ध्रुवम् ॥ अत्र विशेषयति निरुत्तरतन्त्र चतुर्दशपटले ॥ कापालिकी वेश्या रजकी नापिताङ्गना। योगिनी शुण्डी भूमीन्द्रतनया तथा। गोपिनी मालाकारस्य 1 ·प्राणतोषिणी। । कार्यविभेदतः । चतुर्वर्णोद्भवा रम्या कापाली सा प्रकीर्तिता ।। पूनाद्रव्यं समालोक्य वेश्या रमणमिच्छति । चतुर्वर्णोद्भवा रम्या सा वेश्या परिकीर्तिता॥ पूजाद्रव्यं समालोक्य सर्वतः कुरुते च या। पूजाद्रव्य समालोक्य राजावस्थां प्रकाशयेत् । सर्व. धर्णोद्भवा रम्या रजको सा प्रकोर्तिता पूजाद्रव्यं समा- लोका कुलजा वीरमाश्रयेत्। सन्त्यज्य पशभर्तारं कर्म- पाण्डालिनी समता विपरीतरता पत्यो पात्र या परि- पृच्छति। सर्ववर्णोद्भवा रम्या सा शौण्डी परिकीर्तिता ॥ सर्वदा यन्वसंस्कारो यस्याय परिजायते । सैव भूमीन्द्रजा रम्या सौरवर्णोद्धया प्रिये ! प्रात्मानं गोपयेद या च सर्वदा पसाटे। सर्ववर्णोद्भवा रम्या गोपिनी सा प्रकीर्तिता ।। पूजाद्रव्यं समालोक्य या मालेव रता भवेत् । सर्ववर्णोद्भवा रम्या मालिनी मा प्रकीर्तिता वेश्याया विशेषस्तु तत्रैव । गुप्तवेथा महावेश्या कुलवेश्या महोदया। राजवेश्या देववेश्या ब्रह्मवेश्या च सप्तधा। कुलजा गुप्तवेश्या स्यात् निर्लज्जा मदनातुरा। पशुभाषिता लोके गुप्तवेश्या प्रकीर्तिता। कुलजा कुलवेश्या स्यात् महावेश्या प्रकीर्तिता। भगलिङ्गकलापीठे चुस्खयेच पुनः पुनः । एवंविधा कुलीना चेद ब्रह्मवेश्या,प्रकीर्तिता॥ दिव्यशक्तिीरशतिस्तासां संशा प्रकीर्तिता। चतुर्वर्णोद्भवानाच संता: परिभाषिताः । वेश्यावद मने यस्मात् तस्मादे श्या प्रकीर्तिता॥ वर्णसद्धरतो जाता सर्ववेश्या प्रकीर्तिता ॥ कुलमार्गे प्रवत्ता या सा वेश्या गेषदायिनी। चुम्बनालिगनं घातं रतिनिग्रहदर्शनम् । श्राम- विसध्यच्च भगलिङ्गस्य कीर्तनम् । वेश्यानाञ्च जपाङ्गेन रण पुरोदितम् । जपातेन विना वेश्या वर्जनोया कुला. ''जपा प्रत्यहं कुर्यात् सा शिवैः सह मोदिता। निशायां ॥

·प्राणतो पिणी। प्रजपनमन्त्र स्वयम्भूशिवयोगतः। वेश्याना अपमावन्तु पुर- चरणमुथते। विपरीतं जपेन्मन्त्र मा काली नात्र संशयः । योषितां मन्त्रसिधिः स्याद विपरीतरतो प्रिये !| विपरीत- रतो जघा निर्वाणपदवी ब्रजेत् । विपरीतरती जमा काली- वदिहरडुषि। विपरीतरतो काली विपरीता घ सारिणी। विपरीता च या वेश्या सा काली नात्र संशयः । योषिविद्या न सिध्यन्ति विपरीतरति विना। विपरीतरता वेश्या त्रिवु लोकेषु पूजिता ॥ गाढ़मालिङ्गनं दत्त्वा पूजयित्वा पुनः पुनः । कटार्दर्शयेदग्रन्त्र दक्षिणाकालिकेरिता। एवविधा पुर- थां वेश्यायाथ कुलेखरि। एवविधा भवेहेश्या न वेश्या कुलटा प्रिये !। कुलटासङ्गमादेव रौरवं नरकं व्रजेत्। वीर. शक्तिवद्देश्या सा शस्ता कुलसाधने। पुरषाकृता वेश्या योजयेतु कुलसाधने ॥ शिवलिङ्गगता साध्वी शिवलिङ्गगता सती। शिवलिङ्गगता वेश्या कोर्तिता सा पतिव्रता । बोनिश्च जनिका माता लिङ्गच जनकः पिता। मारभाव पिटभाव- मुभयोरपि चिन्तयेत् । लिङ्गरूपो महाकालो योनिरूपा च कालिका। तयोयोगपरा धन्या तयोर्योगपरो महान्। स्वभैरवं विना वेश्या शिवपूजां करोति यः। रौरव नरके धोरे बसे. दाभूतसप्लयम् । खभैरवी पिना वीरो मनसान्यां न संस्मरेत् । सारणे नरक याति महाव्याधिपरो भवेत् । नानाचाराग्रिता वेश्या पशुसङ्गगता च या। वर्जनीया प्रयत्नेन कुलसाधन- कर्माणि । योज्या चेत् सिबिहानिः स्यात् श्रेष्ठवेश्या कुला. ने। रोगः शोको भवेत्तस्या धनहानिःक्षणे क्षणे। तस्मात् सर्वप्रयत्नेन स्खभिवच समाश्रयेत् । जपपूजादिकं वेश्या वशि, परिकल्पयेत्। पुष्पिता काममापत्रा सदा रमणमिच्छुका सर्वसिदिमदा वेश्या कालिकारूपधारिणी।।

·प्राणतोपिणी। स्याता सदाशिव निवासिनो। शिव एव नरो ज्ञेयो लिङ्गरूप; धरी यतः। शिवस्त्रानं श्मशानं स्यात् श्मशानं कुलजं गुरुम् । पटम्याच चतुर्दश्यां पचयोरभयोरपि। श्मशानस्येन यकाय- मवश्यं गुरु तयेत् ॥ तथा माटमुखे पिटमुखं जपत् दत्त्वा सनातनीम्। सर्वपापविनिमुक्तो निर्वाणपदवीं व्रजेत् । परजन्मे गुप्तवेश्याप्यथवा कुलजा भवेत्। शमोसारणकाले तु निर्माण विधि पार्वति ।। तत्काले हि महाकालः कुल- मार्गप्रवेशिनाम् । शुक्रोसारणकालन्तु ज्ञापयन्मनसापि, वा। अङ्गभङ्ग क्रमेणैव कुलोनाय प्रकाशयेत् । शुक्रोत्सारणकालस्य भापनात् कालिका स्वयम् ॥ जपाड्ने कालिका देवि! महा- कालं विमोहयेत् । कुलीना ब्रह्मवेश्या चेन्त्राल्पस्य तपसः फलम्। बहनां नमनामन्ते ब्रह्मवेश्या प्रजायते। त्वत्समा प्रकृति: काचिद यद्यस्ति भुवि मण्डले । न तथा त्वरसमा शक्ति- स्त्रिपु लोकेपु विद्यते। सा चैव दक्षिणा काली मदनातुर- विहला। वेदेभ्यो जायते कर्म कर्मणा बन्धनं भवेत् । वैदिक कर्म सन्त्यज्य सरता सदा जपेत् । भागमोत्तपतिः शम्भ- रागमोकपतिगुरुः। स पतिः कुलजायाथ न पतिय विवा- हितः । विवाहितपतित्यागे दूषणं न कुत्ताईने। विवाहित- पतिं नैव त्यजेदोसाकमणि। चागमोक्तपतिस्त्राता भाग- मोक्तपतिः शिवः । सिद्धविद्या न सिध्यन्ति भागमोकपति विमा। कुलजा गुरवे देवि ! पतित्वे वरपञ्चरत् । तदा सा गुप्तवेश्या स्वात् कुलना च पतिं विना। गुप्तवेश्या भवेत् मैव कुलमार्गप्रवर्तिका। कुलमार्गप्रहत्ता या सा मुक्ता नात्र संशयः। कुलना गुरवे देवि ! यदि न स्यात् पतीच्छका। स्याः शिवो महाकालः सत्यं सत्यं न संशयः। षोडशादा सा स्यात काली विक्रमतत्यरा। तारा पञ्चदशा-देन ·प्राणतोषियो। चतुर्दगे। प्रयोदशाब्दीमुखी सा बार भाब्दा च भैरवी। एकादशगुणोपेता ब्रशवेश्या कुसमरि !! महासाध्वी समाख्याता विषु लोकेषु दुर्लभा। बगें मारेंच पाताले या या तिष्ठति चामना । सर्वासामपि भर्ता च दिखी वीरच साधकः। योगी दियो यदा वीर: सर्वनारीपति- भवेत्। दिव्योऽपि वीरभावेन सर्वजात्यु अवां यजेत् । गुप्त- वेश्या महावेश्या अयोध्या मथुरा प्रिये ! । या या च बुल. वेश्या स्यान्मदोदया च कालिका। राजवेश्या देववेश्या द्वारका परिकोर्तिता। काञ्ची च राजवेश्या स्वाद देववेश्या अव- न्तिका। दारावती ग्रहप्रवेश्या गुप्तता मोक्षदायिकाः । कुलीना भगवती साक्षात् काली तारा सरखती। कुलीना भैरवी साक्षात् कुलीना छिनमस्तका। कुलोना सुदरी देवि! कुलीना महिषमदिनो। कुलीना भुवना वाला कुलीना वगलामुखी। धूमावती कुलौना च मातङ्गी कुलनायिका !। कुलोना चावपूंगी च कुलौना त्वरिता तथा। पतिव्रता कुलोना च सती साध्वी महोदया। कुलीना मन्त्रयन्त्राणां सिहिदा नात्र संशयः । कुलना देवकन्या च कुलीना योगिनी- गणा! रम्भोर्वशी रती रामा कुलीना च तिलोत्तमा। एता: सर्वाः पृथग्वेश्या विहरन्ति कुलात्मजाः । कुलजा कुलवेश्या या कुलधर्मपरायणा । पशभर्वाश्रिता लोला कामकौतुकलालसा । कुलधर्मक्रमेणैव सदैव रमणोक्ष का। विदग्धवीरभाधेन वोर- गोपनतत्परा। विहिता स्यादीनजान पूजयेदथ वाग्यतः। ब्रह्मचारी गृहस्थोऽपि विहितान्यां न पायेत् । पति सिद्धिहानिः स्थाददुःखं तस्य पदे पदे। हीनजां विहिता, वेश्यां मनसा च प्रपूजयेत् । तदयोगं चिन्तयेहीमान् गतम 'तरं जपेत् । अया प्रणम्य देवेशि! भाद्रव्य निवेट) ·प्राणतोपिणी। १०७३ 1 महा- 'कामाहा मोहतो वापि होनजां यदि चेच्छति। रोरवं नरक याति हीनजासझमेन च। हीनजासङ्गमं देवि! मनसा न स्मरेत् कलौ। कुलकम्ममहत्ता या ,सा मुक्ता नात्र संशयः । कुलजा कुलवेश्या च वीरमेक समाययेत् । सन्त्यज्य पशु- भर्तारं कुलमार्ग प्रवेशयेत् । कुलमार्ग समाथित्य वीरमक समाययेत्। कुलमार्गप्रवत्ता च पतिहीना भवेद यदि । कुलमा या कुलोना वा परजन्मनि जायते। कुलधर्मारता शस्ता कुलधर्मोत्सुका तथा। पूजार्दा सा महेशानि! पतिहीनां प्रपूजयेत् । लोकाचारक्रमेणैव पूजाऱ्या लन्जिता यदि। तां विहाय कुलेशानि! कुलजाञ्च प्रपूजयेत्। कुलीनादर्शने- नैव सर्वपापक्षयो भवेत्। गङ्गास्मरणमात्रेण यथा पापक्षयो भवेत् । कुलमा च कुलीना या मन्वतन्त्रफलमदा। वेश्या भवेत् सेव सर्ववेश्याफलप्रदा। यासाञ्च सिविद्यानां प्रशस्ता वा कुलाचने। मैव शक्तिविशेपेण सर्ववेश्या प्रकीर्तिता। विद्याविशेषे शतिविशेष उक्तस्त्रयोदशपटले यथा । श्यामाविद्या न सिध्येत ब्रानयोगमनं विना। छिन्नमस्ता न सिध्येत कापालोगमनं बिना। सिद्धविद्या न सिध्येत भूगेन्द्र- तनयां विना। रजक्यास्तु ग्य्हे देवि ! भेरवी च सुसिध्यति । साध्या सा विहिता प्रोता विहिता द्रुतसिद्धिदा । माधये. ट्रजनों सवा बाह्मण यावनीं विना। सर्वारम्भान् परित्यज्य माधयेहिजजां दिजः । राजराजेश्वरी साक्षाद् दिगजारूप- धारिणी। दिजजातोपणादेव द्रुतं सिध्यति सुन्दरी। येष्ठ- वर्णोद्भवां रम्यां साधने नैव साधयेत् । साधने सिजिहानिः .. "याद्रीरवं नरक व्रजेत् ॥ | अथ प्रयोगः॥ गतयालायां रात्री वशक्ति परशक्ति वा कोपरि सवामभागे संस्थाम्य तथा अङ्ग्रे सवालोक्त- ·प्राणतोषिणी। २०७४ न्यासान् विधाय प्रदीमितायां शहिं कुर्यात् । यथा ॥ ऐं की सौः त्रिपुरायै रमा स्वयनिं पवित्रीकुरु मम भक्तिं कुरु स्वाहा। 'इत्यनेन जलविन्दुभिरभिपिय तस्या वामकणे अभेदबुधा मायावोज यदेत् ॥ ततो योनि ध्यायेदयथा। पतिमुल. लितगात्रां हास्यवक्तां त्रिनेत्रां जितजलदसुकान्तिं पटवस्त्र- प्रकाशाम् । अभयवरवाराट्यां रनभूपातिभव्यां सुरतरुतल- पौठे रत्नसिंहासनस्थाम। हरिहरविधिवन्द्यां बुद्धिशुद्धिस्वरूपा मदनरससमाता कामिनां कामदानीम् । निखिलजनविलासी- हामरूपां भवानी कलिकलुपनिहन्त्री योनिरूपां भजामि॥ इति योनि ध्यात्वा सम्पूज्य योन्युपरि हसौः इति योनिमन्त्रमष्टो. त्तरशतं जघा समयं स्तव कवचादिकं पठेदयथा ॥ श्रीदेव्युवाच ॥ भगवन् ! सर्वधर्मान ! कुलशास्त्रार्थ पारग !! सर्व मे कथितं नाथ ! न खेक: परमेखर श्रीयोनेः स्तवराज हि तथा कवचमुत्तमम्। थोतुमिच्छामि सर्वत्र ! यदि तेऽस्ति कपा मयि। सारभूतं महादेव ! निगमान्तर्गतं रहः! यदि नो कप्यते देव ! प्राणत्यागं करोम्यहम्। दिवानिशि महा- भाग ! ममा पतितं भवेत् । अतस्ते देवदेवेश ! कथ्यतां में दयानिधे । ॥ श्रीमहादेव उवाच ॥ शृणु पार्वति ! वक्ष्यामि देहत्यागं कथं कुरु । अत्यन्तगोपनीयं हि निगमें कथितं पुरा। ब्रह्मविष्णुबहादोनां न मया कथितं पुरा। अकथ्य परमेशानि। इदानी किं करोमि ते। तव मेहेन बदोऽहं कथयामि तव प्रिये !। मातर्देवि ! महाभागे! यदि कम प्रकाश्यते । शपथं कुरु मे दुर्गे!' यदि त्वमप्रिया स्थता। ब्रह्मा यदि चतुर्वक्रः पञ्चवक्तः सदाशिवः । वर्णि स्तवराजञ्च न शक्नोति कदाचन। सम्यग्वन शो) संक्षेपात् कथयामि ते ॥ अस्य श्रोयोनिस्तवराजस्व ! !

·प्राणतोपिणी।
चार्य ऋषिः कौलिकच्छन्दः थीयोनिरूपा दविद्यामिका
देवता सर्वसाधने विनियोगः। ओं योनिरूपे ! महामाये !
सर्वसम्पदे ! शुभे!। रूपया सर्वसिद्धि मे देहि देहि जम-
मयि! ॥१॥
सर्वस्वरूप! सर्वेश! सर्वशक्तिसमन्विते ।।
रुपयेत्यादि ॥२॥ महाघोरे । महाकालि ! कुलाचारप्रिये !
सदा। सापयेत्यादि ॥३॥ घोरदंष्ट्रे! चोग्रतारे ! सर्वशत्रु-
विनाशिनि ।। सपयेत्यादि ॥ ४ ॥ योनिरूपे ! महाविद्ये !
मर्वदा मोचदायिनि !। कृपयेत्यादि ॥॥ जगद्वात्रि !
महाविद्य! जगदुधारकारिणि !। रूपयेत्यादि ॥ ६ ॥ जग-
हात्रि ! महामाये । योनिरूपे ! सनातनि! रुपयेत्यादि ॥७॥
नय देवि ! जगन्मात: ! सृष्टिस्थित्यन्तकारिणि ! । रुपये.
त्यादि ८॥ सिद्धिदात्रि ! महामाये ! सर्वसिद्धिप्रदायिनि ।।
कृपयेत्यादि । ८॥ महालक्ष्मि! महादेवि! महामोक्षप्रदा-
यिनि!। रुपयेत्यादि ॥ १० ॥ गौरी लक्ष्मीय मातङ्गो दुर्गा
घ नवचण्डिका । वगलामुखी भुवनेशी भैरवी च तथा प्रिये ।
छिनमस्ता च काली च योनिरूपा सनातनी। रुपये-
त्यादि ॥ ११॥ काली कपालिनी कुन्ना कुरुवाला विरोधिनी।
नायिका विप्रचित्ताद्या अन्या या नायिकाः स्मृताः। वसन्ति
योनिमाथित्य ताभ्योऽपीह नमो नमः ॥ १२॥ भणिमाद्यष्ट-
सिद्धिश्च वसत्यस्याः समीपतः। नमस्तेऽस्तु नमस्तेऽस्तु योग-
मोक्षप्रदायिनि !॥ १३॥ सर्वशक्तिमयि ! देवि ! सर्वकल्मष-
नाशिनि । हे योने । हर विघ्नं मे मर्वसिद्धि प्रयच्छ मे ॥१४॥
अाधारभूते ! सर्वपां पूजकानां प्रियंवदे !। स्वर्गपातास-
वासिन्यै योनये च नमो नमः ॥ १५ ॥ विष्णुसिदिप्रदे! देवि ।
विसिधिप्रदायिनि !। ब्रह्मसिद्धिप्रदे ! देवि ! रामचन्द्रस्थ
।। शमादीनाच सर्वपां सिदिदायै नमो नमः ॥ १६ ॥

·पाणतोषिणी। इति से कथितं देवि सर्वसिद्धिप्रदायकम् । स्तोत्र योन.' महेशानि ! प्रकाशितमिदं त्वयि !! मर्वसिहिमदं स्तोत्रं यः पठेत् कोलिकः प्रिये !। लिखित्वा पुस्तके देवि! रखद्रव्यैस सुन्दरि!। तस्यासाध्यामि कम्माणि सुसिहानि कुलेखरि!। नास्ति नास्ति पुनर्नास्ति नास्येव भुवनत्रये। यः पठेत् प्रात- रुत्थाय माणपत्यं लभेवरः। रातो कान्तासमायोगे यः पठेत् साधकोत्तमः। स्तवेनानेन संस्तुत्य साधकः किं न साधयेत् ।। स्खलतां वकान्ताञ्च लोलाहायविभूषिताम् । रतावस्त्रपरी- धानां कृत्वा सम्प ज्य साधकः। भोजयित्वा ततो देवि! स्वयं भुञ्जोत तत्परः। मत्स्यमांसादिकान् भुवा क्रोडे क्रुत्वा वयो। पितम् । रात्री यदि जपेन्मन्त्र मा दुर्गा म सदाशिवः । भव- त्येव न सन्देहो मम वनादिनिर्गतम् । येन दत्तं मयि स्तोत्र स एव मदगुरुः स्मृत । तस्यैव यदि भक्ति. दोखरः। नमोऽस्तु स्तवराजाय नमः स्तवप्रकाशिने ।। यत्रा- स्ते स्तवराजोऽयं तत्रास्ते श्रीमदाशिवः ! इति शक्तिकागम- सर्वस्खे हरपार्वतोसंवादे योयोनिस्तवराज: समाप्तः ॥ अथ योनिकवचम् ॥ देव्युवाच ॥ भगवन् । श्रोतुमिच्छामि कवचं परमाद्भुतम्। इदानी देवदेवेश। कवचं सर्वसिद्धिदम् । महादेव उवाच ॥ शृणु पार्वति । वक्ष्यामि प्रतिगुवतम प्रिये ।। यस्मै कस्म न दातव्यं दातव्य निष्फलं भवेत् । अस्य योयोनिकवचस्य गुप्तऋपि. कुलटाच्छन्दो राजविघ्रोत्यात- विनाशे विनियोगः। झी योनिमें सदा पातु स्वाहा विघ्न- विनाशिनी। शत्रुनाशामिका वोनि मदा मा पातु सागरे । ब्रह्मात्मिका महायोनि मवान् कामान् प्ररक्षतु । राजहारे महाघोरे क्ली योनि: सर्वदावतु। हमानिका सदा देवी योनिरूपा जगन्मयो। सर्वाङ्ग पातु मा नित्य सभायां राजा, स्यात् स भवेज्जग- । है ·माणतोषिणी। बेश्मनि। वेदामिका सदा योनिदरूपा सरखती। कीर्ति श्रीकान्तिमारोग्यं पुत्रपौवादिक तथा। रक्ष रक्ष महायोने ! सर्वसिक्षिपदायिनि!। रजोयोगामिना योनिः सर्वत्र मां सदावत। इति ते कथितं देवि! कवचं सर्वसिहिदम् । विसम्यं यः पठेनित्यं राजोपट्रपनाशकत् । सभायां वाक- पतिय राजवेश्मनि राजवत्। सर्वत्र जयमानोति कवचस्य जपेन हि। श्रीयोन्याः सङ्गमे देवि ! पठेदेवमनन्यधोः। स एव सर्वसिद्धीशों नात्र कार्या विचारणा । माटकाक्षरसम्पर्ट रुत्वा यदि पठेवरः। भुञ्जते विपुलान् भोगान् दुर्मया सर मोदते। इति गुचतम देवि! सर्वधर्मोत्तमोत्तमम् । भूर्जे वा ताड़िपने वा लिखित्वा धारयेट यदि। हरिचन्दनमियेण रोचना कुटुमेन च । शिखायामथवा कण्ठे शिवः सोऽपि न संशयः। शरत्काले महाष्टम्यां नवम्यां कुलसुन्दरि।। पूजा- काले पठेदेतत् नयी नित्यं न संशयः ॥ इति शक्तिकागम- सर्व हरगोरोसंवादे श्रीयोनिकवच समाप्तम् ॥ इति कवचं पठित्वा अस्या अङ्ग पड़नन्यासं हवा योनी माटकान्यासं योनियोजन्यासच कृत्वा तदनुन्ना लपा ताम्बू- लादिक दत्त्वा लिमोपरि ऐं इति लिङ्गमन्त्रमष्टोत्तरशतं जमा इयं गौरी अहं शिव इति विभाव्य मारमुख पिटमुख दवा मूलमुचार्य ओं धमाधमहषिर्दीप्ते पामाग्नौ मनसा मुचा। सुनावत्सना नित्यमक्षत्तिर्नु होम्यहम् । इति मन्त्र पठित्वा लिन योनौ प्रवेश्य निधुवनासक्तशिवशत्योरभेदं विभाव्य अनुयः मिरमानस: सन् वर्णमालया अष्टोत्तरसनं शसं वा प्रजप्य मूलान्ते । ॐ प्रकाशाकाशहस्ताभ्यामवलम्बयोन्मनीमुचा। धर्माधर्मकलाने पूर्णमग्नौ नुहोम्यहम् ! स्वाहा इति मनेश स बजेत् ॥ एकदा ताड़ने देवि! एकदा यदि हरेत् ।

·१०७८ प्राणतोपिणी। स कालयश्वलापानि कोटिसूर्यग्रहः समः । गलचन्द्र ग्रहीत्वा कुण्डगोलादिक कुर्यात् । भर्व मत्वां कराई विधवायां गोन- मिति। पूर्वोक्त क्रमेण संगोध्य तेन पूजयेत्तर्पयेछ। ततो योनिपोठं प्रक्षास्य तेनोदकेन मूलमुच्चार्य सायुधां सपरिवारां सवाहनां महाकालसहितां अमुकदेवों तर्पयामि स्वाहा । इति योनी विस्तर्पयेत् पूजयेच ॥ भारम्भकमः ॥ प्रालिद्नं चुम्बनच्च स्तनयोमर्दनं ततः । दर्शनं स्पर्शनं योनोविकाशो लिङ्गघर्षणम् । प्रवेश: खापनं शत- नव पुष्पाणि पूजने। शिवशक्तिसमायोगो योग एव न संशयः । शोकारो मन्त्रजापन्तु वचनं स्तवनं भवेत् । आलिङ्गन कस्तुरो कर्पूरं चुम्बनं भवेत्। नखदन्तक्षतादौनि पुष्पाणि विविधानि च। मैथुनं तपणे विद्धि वीर्यपाती विसर्जनम् । अष्टोत्तरशतेनापि योनिमारय धर्मवित्। मैथुनं यः प्रयात्येव, स तु सर्व फलं लभेत्। लतारतेषु जप्तव्यं महापातकमुक्तये रजोऽवस्थां समादाय तन्मूलेविष्टदेवताम् । पूजयित्वा ,महा. रात्रौ विदिनं जपमाचरेत्। लक्षपीठमहस्राणि लभते नात्र संशय: । पृथ्वीमृतुमती वीक्ष्य सहस्र यदि नित्यशः । तदा वादी सुसिद्धान्तहतं शितितलं विशेत् ॥ नित्यश इति षोडशदिनं यावत् । कलागारं पुप्पिताया दृष्ट्वा जपति यो नरः। अयुतेकप्रमाणेन स भवेत् कल्पपादप. ॥ प्रथ शक्तिप्रशंसादि ॥ पञ्चमपटले । शक्ति विना महे. शानि ! सदाहं शवरूपकः । शक्तियुक्तो यदा देवि ! शिवोऽहं मर्वकामदः । शक्तियुक्तं जपेम्मन्वं न मन्त्र कोचलं जपेत्। सावित्रीसहितो ब्रह्मा सिद्धोऽभूनगनन्दिनि!। द्वारावत्या कष्ण--- देव सिहोऽभूत् सत्यया सह । तथा कोचबधूसङ्गाम्मम सिद्धि वगनने। ईखरोऽह महादेवि ! केवल शक्तियोगतः। शक्ति- - !

·प्राणतोपिणी। योगेन देवेशि ! यदि सिदिन जायते। सदैव परमेणानि ! मम वाक्य प्रथा भवेत् । गङ्गा काशी प्रयागादि पुष्करं नैमिषं तथा,। वदरो च तया रेवा उत्कल गण्डको तथा। सिन्धुः भरखती चैव पीठानि विविधानि च। सर्वं त्वमा महेशानि ! स्तीसङ्ग यत्नतयरीत्। स्त्रीसङ्ग सिधिमाप्नोति मम धाय न चान्यथा। यहत्तं जलगण्डूपं शशिव सुरेश्वरि । सिन्धु- रूपं महेशानि ! तज्जलं नात्र संशयः। खोयेष्टदेवीभावन जयेत्ताश्च यनतः ॥ शक्तिय कप्यते देवि! शृणुष्व सुर- सुन्दरि ।। बयोदशादादूद्धं या पञ्चविंशतिवार्षिकी। सूता विशेषेण पञ्चमेऽपि भवेत् प्रिये ! । सुन्दरी तु विशेषण प्रसूता वाप्रसूतिका। अवश्यं पञ्चमं कुर्यात् भक्तिमात्रे महे- खरि। पक्षपञ्चीकते देवि ! यः कुर्यात् पूजनादिकम्। तद- 'क्षयं लभेत् पुण्य नाव कार्या विचारणा। गुरु सन्तोषये- द्भक्त्या तत्पनी तत्सुतां सताम् । नानाभक्षणवस्त्राद्यैस्तथा द्रष्यण सुन्दरि! पञ्चमाय च या शक्तिस्तस्यां कुर्य्याच पञ्चमम्। तस्यां स्तोत्र प्रकर्वोत विशेषेण शृणु प्रिये।। द्रव्यादिभूपयेव भक्ष्यभोज्य विशेषतः। नानाभक्षणवस्त्राये- स्तथैव चुम्बनादिभिः । नानार्थं देवतानाञ्च रहस्यं परमं शृणु। येन माने इत देवि! देवता सुप्रसीदति । रात्री यञ्चमकारेयु कृत्वा यशनकारकम् । भगमध्ये च यद्रव्य ग्रहोयाच प्रथमतः। तञ्च कुण्डोभयं तोयं जयं देवि! वरा- नने !! लभते भाग्ययोगेन देवानामपि दुर्लभम् । तस्मिन् किञ्चिज्जलं शिधा तामपाने विनिक्षिपेत् । तद्रव्यमान- मात्रेण देवता सुप्रसोदति। उत्तरतन्ते द्वितीयपटले ॥ सर्वपीठमयी शक्तिः सर्वदेव- खरूपिणो। सर्वमन्नमयो शक्तिचतुर्वर्गप्रदायिनी। शंजो ·माशोषिणी। मनुष्यबुधिन्तु यः करोति वरानने।। न तस्थ मन्त्रमितिः स्वादिपरीत्फलं लभेत्। गत: सम्प जमा वि! सर्वदेवा- शेनं प्रिये ।। गली यहीयते देवि! वस्त्रादिभूषणं प्रिये ।। देव्यङ्ग दत्तमेतत्तु महासौख्यप्रदायकम् । देव्यै यदयारारोहे ! दत्तं वस्त्र विभूपणम्। इहव मतसंख्येन दीयते च तदा पुनः। पाने भ्रान्तिर्भवेट येन वृणा स्यादप्तरेतसो । समालोक्य वरा- रोहे ! कुलीनः पशतामियात् । पुरवरणरसोल्लासातन्त्र चतुर्दशपटले ॥ कलौ तु भारते वर्षे स्त्रीसङ्ग परमं पदम् । न धूपं चालापानि न दोर्य वरवर्णिनि ! | नैवेध पञ्चलापानि। तन्त्रोत षोडशं प्रिये ।। द्रव्यं नास्ति महेगानि ! कथं सिदिर्भविष्यति। अतएव महे. शानि ! सदानन्दमयं यतः। पूजनं चचलापानि ! प्रिया- नेषु व्यवस्थितम्। सदानन्दमयी नारी वकोया परगोचरा" यस्या अङ्ग महेशानि! सर्वतीर्थाणि सन्ति । तां विहाय महेशानि! अन्य स्थाने जपेदयदि। तस्य सर्व वृथा देवि ! उन्मतो भवति ध्रुवम् ॥ निगमकल्पद्रुमे ढतीयपटने । सप्तलक्षा महाविद्या: कथितास्तव अवत।। रोमकूपे वसन्येता मन्त्ररूपाः पृथक पृथक । यावन्ति सन्ति रोमाणि शरीरे प्राणवलम!। हवाय देव्यश्व मन्ति तस्वां कलेवर। तिसः कोबस्तदब्देन तीर्थाणि जावोजले । जावो योनिमूले च सततं परि- सखिता। मूत्रस्थाने सदा मुक्तिः स्थापिता त्वं न संशयः। प्रक- तिष पुमांचैव परं ब्रह्म प्रकीर्तितम् ॥ योनितन्वेऽपि । काली तारा योनिग कुन्तले छिनमस्तिका वगलामुखीच मातङ्गो वसेद योनिसमौयतः। विकोणे विपुरा देवी सत्याखें भैरवी खयम् । इत्यादिपुरयरणरसोबासे! पोठानि - ताव- 4 --- M ·प्राणतोपियो। १०८१ कलौ गुय भविष्यति। पञ्चाशत्यौठसंयुक्त स्त्रीणामन शम- प्रदम् । तत्कथं मूढ़लोकय विहाय स्त्रोपदं महत् । पीठेषु तीर्थेषु मन्वन्त प्रजपेत् प्रिये ! ॥ एतस्मिन् रूपे देवानां वति वा पार्वति । नारीत्यागं तदा कृत्वा अन्यपीठं व्रजेत् प्रिये ।। सा . स्त्रो त परमेशानि ! साक्षान्म दिन चान्यथा। नारोप्रसने चाङ्गि! सिद्धयोऽटौ भवन्ति हि। इति शक्तिप्रशंमा। पथ प्रकारान्तर लतासाधनम् ॥ उत्तरतन्ने प्रथमपटले। वलीमूले वरारोहे ! लेखन्यसमुत्थया। यो लिखेन्मन्व- वच तस्य सिदो भवेन्मनुः । तस्य दशनमात्रेण मुक्ताः सन्ति च पापिन: ॥ वलोमूले योनौ । अङ्गसमुत्यया शेफसा ॥ शैल- कन्या कलानाधे कलानाथसमन्विते। यद्रव्यं जायते देवि । .तद्रव्य मम दुर्लभम् । माहात्मा तस्य वक्तु वै समर्थः सुर- वन्दिते ।। जिवाकोटिसहौस्तु वनकोटिशतैरपि। खरणकर्मादि दु:माध्य' परमेश्वरि ! ! शकतमिदमेवात्र सुगोप्यं पशुसविधौ अपरन्तु हितोयपटले । शरोपरि संस्थाप्य कलां कामशरार्दिताम् । यस्तु चिन्तयते भत्या म एव कल्पपादयः॥ भतरोपरि विपरीतरतौ॥ वनीमूलसमु- दूतं पाशं करेण सविभम्। समूल सुन्दरारत' पतवीव स लोमितम् । सावं व्यञ्जनयुक्त द्राक्षारससमन्वितम्। नव- नीतं कलाजात कदलोनाथसम्भवम् । रम्भारम्भशयोरास्य मान्तवं परमं पिये। ॥ एकव सकलं कृत्वा मुक्तकेशो दिग- बरः। चत्वरे वा श्मशाने वा बलिं दद्याहरानने।। स्त्रीरू. tण च सा देदो ग्राति परमेखरी। एवं कर्तुं समर्थो य. 3 एव भगवान् स्वयम्। यामिनीतिमिरे भानी मुखे हाटक- बिते। भायत्त कामरूपे च खन्नने च सुरेश्वरि । मुला- ·कथं परस्त्रियां कार्यः परेण सह सङ्गमः साधौली मायतीषियो। बचचापि वितिसपुयके । रपायाच वरानने ।। यो जपेत् परमेथानि। प्रिये ।। यामिनीतिमिरे कैथे भानौ सिन्दूरमामये' पर्वते स्तनयुगले। पावते नाभी। कामरूपे गोली चचईये। मुक्लाइन्वे दन्ते। चापे भुवि । विम्बे भो। पुष्ये नासिकावाम् । पमनाले वादये। धरायाध गम्भायाञ्च नितम्ब ॥ देव्युवाच ॥ कथमेव महादेव। मतधा क्रियां चरेत् । परदारलते दोषः कथं न प्रणाय विप्र तस्मातकामाचरेत् । हहबीलतन्चे चतुर्थपदलेऽपि । परदारविधौ देवि ! विधा- पादः प्रवर्तते वासा सङ्गमशानि। तामिम नाम बजेत् । वेदार्थमिति विनाय कथं कर्याच्च साधकः । सिर यति तत्रैव ॥ परदाराम गच्छरन् गच्छा प्रजद यदि श्रुतिहयविरोधाश्च गच्छरन् परयोषितः। उसरताऽपि । पूजाकालं विना नान्य पुरुषं मनसा पृशेत् । पूजाकाले च देवेशि! वेश्याच परितोपयेत् । साम्बोवन तं वस्यामुम्बना लिने प्रिये ।। काश्यादि सर्वतीर्थानि सर्वपुयामि सुब्री ।। नस्या देहे वसन्ये व सर्वे मन्त्राव मुन्दरि!। विकल्पो लाख कर्तव्यत्वया गिरिवरामजे ! अथ योनिपूजा। निरुत्तरताने प्रथमपटले ॥ योनि रूपा महाकाली शवः शम्या प्रकीर्तितः। श्मशान शिविध चिता योनिम्मेहेसरि तया। कनापूनां विना। देवि! या काचित् क्रियते दिया। सा किया स्वाभचाराय भर सत्वं मंगय.। तस्मात् सर्वप्रयोन कसापूमा ममा- परेत्। योनिरूपा वसा दैवि ! दचिव न संगयः। दिव- देवि!

·प्रणितीषिणी। वीरी वरारोहे ! कलापूजा समाचरेत् । पभावाश्तिो मन्त्री कलां नैव प्रपूजयेत्। बलाया द्विविधा पूजा गुप्ता व्यक्ता कुले- श्वरि ।। गुप्तां च साधकः कार्या निर्जने च महानिशि। ध्यता दिवा प्रकर्तव्या लोकांचारक्रमेणं तु। लोकाचार विना देवि ! गोपनं नैव जायते। गोपने सिंधिमूलञ्च सत्य सत्यं न संशयः । ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यः शूद्रव कुलसुन्दरि।। कलयासययोगेनं कलापूजा समाचरेत् । द्रव्याभावे हिजो दद्याचानुकल्प युगे युगें। केलायायोनुकल्पचे कलायाथै व चिन्तनम् । कलापूजां विना देवि। दक्षिणा भ फलमदा।। कलावें स्त्रीयष्टदेवतीपलक्षणम् । तथाच समयाचारतन्त्र द्वितीयपटले । अथेदानी प्रवक्ष्यामि भंगपूँजो समासतः । गुरोः प्रसादाद यन्मन्त्र नित्य जपति साधकः । तेनैव ममुना मन्त्री भंगपूजा करोति च। तदापि मगमध्ये वै चिन्तयेगगरूमि- खोम् । शिवों भूत्वा स्मरदेवों तदेव मैलनचरेत् । शक्ति शक्ति- मयीं चिन्तेत्तदा वै मैथुनं चरेत् । मैथुनासतायोगेन मानस जपमाचरेत्। यथोक्तं कुरुते देवि! प्राप्यते परमं पदम्। यानि कानि च मन्त्राणि कथितानि वरानने । । जप्तव्यानि 'च देवेशि। सर्वतन्तेषु निश्चितम् ॥ तथा । भगस्य स्मरण मुख्य भगस्थ दर्शने तया। भगस्य संर्शनाई वि। यत् पुण्य सम्प्रजायते। तत् मुख न जपैोमैन ध्यानैस्तपंसा तथा । पञ्च पञ्च कते देवि । यत् पुण्य भुवि जायते। गं तर पुण्यञ्च सुभगे। कोटितीर्थस्य दर्शने। जपो होमस्तथा दान दीक्षा योगादिकल्पना। कृतपञ्चमभक्तस्य कला नाहन्ति घोडशीम॥ निगमकाल्पद्रुमें पष्ठपटले ॥ आवाहनादिरहिता योनि- पूजा विधाय च । मूलमन्त्रण तदयोन्या पूजयेदिष्टदेवताम् । 1 ·१०८४ प्राणतोषिणो। मायावीजं योनिमन्त्र तेन तां परिपूजयेत्। सशया भक्ति योगेन पूजयेहिमवावधि। ततो योनौ शतं मन्त्र जपेस्. साधकसत्तमः । मगे लिङ्ग ततो दद्यादिष्टमूर्ति विचिन्तयन्। माद निपोइयत्ता तु स्वशत्या कुलभैरवः । पाते धाते ब्रह्मा- हत्याशतं हन्यात् सुधाकरः । कामशास्त्रप्रसङ्गन यथा सन्तोष भवेत् । पुन. पुनः कारणादि मुखे दद्यात् सुसाधकः । वीर्यपातादिसमये जपेनमन्त्रमुदारधीः । ततस्तु द्रव्यमादाय महादेव्ये निवेदयेत्। एवं कृत्वा महादेवि ! जठरेन पुनर्भवेत् । सत्यं सत्यं महादेवि ! ममैतयोगमुत्तमम्। बहुना किमि होम शृणु मबाणवल्लभ ! इहयोलतन्त्रे षष्ठपटले ॥ अथवा कामरूपस्य दर्शनं यदि वायते। तदा भगादिदेवीनां पूजां तत्र विधीयते। यदि माम्यवशेनेव कुलदृष्टिः प्रजायते। तदेव मानमी पूजां तक तासां प्रकल्पयेत् । भगिनी भगजिताच भगास्यां भगमालि- भीम्। भगाङ्गान भगाक्षीच भगवां भगत्वचाम्। भग सनी भगनाशां भगस्य भगसर्पिणोम् । तत् सम्पूज्य गन्धायै- निसर्गुरमेव च । नमस्कृत्य विधानेन स्वयमचीभित: सुधीः । निगमकल्पद्रुमे । योनिर्वा स्तनपन वा भानु कृष्णसरोगहम् । चामर वा नितम्ब वा दर्शन यदि जायते । तदा नपेन्मम्म राजं नमस्कृत्य पुनः पुनः । तेषाापि महादेवि! मुक्तिरस्ति करस्थिता। शत्वाः पादोदकं यस्तु पिबद्भक्तिपरायणः । उच्छिष्टं वापि भुजोत तस्य सिदिरखण्डिता। महाक्ये यदि विम्वासो जायते शिवशरि!। तदा वाका मया प्रोत पन्यथा चेव चाचरेत्। यात्राकाले योनितत्त्वमात्राय यदि बच्छति। कुन्तसं पिरसा कृत्वा तख मर्विनश्यति । सभायां भूयाद्राबकायें तथैव च । सबमेतमहाभागे -- 1 . ! मम ·माणतोषिणी। बॉक्य हथा नहि। येन तेन प्रकारेण योनिपूजापरायणः । म याति परमं स्थान देवैरपि सुदुर्लभम्। श्रव्यु कटे च योगादो नव राजवैश्मनि। महीपद्रवमुत्पाते यदि योनि प्रपूजयेत्। तदा योनिमहादेवी चोहरेत् सर्वशदटात्। इतो. ऽधिक न किञ्चित्तु विद्यते मम वाक्यतः। सत्यमतन्न सन्देही यदाहं तव वसम.। सर्वधम् परित्यज्य योनिपूजारतो भवेत्। तदेव परमा प्रोतिर्लज्जाकेवल्यमाप्नुयात् । तोया- नाश्च यथा गाद्भगव्यानाञ्च यथा पृतम् । तथा देवि । मैथुन में भवेत् प्रियतम प्रिये ! ॥ निगमकल्पद्रुमे ॥ जरूदयच कान्तायां जर्वोरुपरि संन्यसेत् । ग्रोवामाक्रम्य पाणिभ्यां स्तनहन्द क्वचित् कचित् । चुम्बन बहुधा बको बन्धोऽयं कामसुन्दरः। 'योनी लिङ्ग समादाय हस्तोपरि पदयम्। केशानाक्रम्य पाणिभ्यां स्तनहन्द' क्षणे क्षणे। चम्बन सर्वगावेषु पिवेदोष्ठाधर मुहुः । हदधातेन च रमेत् बन्धोऽयं रतिपण्डितः। म्कन्धयोविन्यमंत् पाटौ यानो लिङ्ग तथा क्षिपेत्। पिरथाक्रम्य हस्ताभ्यां दन्ताधातकमात् क्रमम् । चुम्बनं चक्षुर्वदने स्तनयोमर्दन मुष्टु । • रमेत् स्वलित कामी बन्धोऽय काममदन. । उरस्या- सनमास्थाय चोरस्यपरमूरुकम् । स्कन्धावायं पाणिभ्यां गगड़े चुम्बनपूर्वकम् । रमञ्च सुदृढाधातेर्वन्धोऽयं कामकौतुका। एवं क्रमेण देवेशि । बहुबन्धोऽस्ति भैरवि ।। कामरत्नादितन्वेषु निशेधे एकाशितम्। विशेषबन्ध सद्दे पात् प्रसङ्गात्वयि चोदितम् ॥ पोडशबन्धाः। रतिरहस्य ।। बन्धायतुरशीतिः भ्यर्मुनिना परिकोर्तिताः । तम्मादाकृष्य लिखिता: पोडा- प्रेमहेतवः । पादौ स्कन्धयुगे ना-. शिधा लिङ्ग भगै लघ। कामयेत् कामुको नारी बन्धः काकपदो हि सः । पादमक अथ ·प्राणतोपिणी! करे धृत्वा द्वितीयं स्कन्धसंस्थितम् । नारीच कामयेत् कामी बन्धो वेणुविदारकः ॥ ऊरूमूलोपरि न्यस्य योषिदुरुयुगं यदि । ग्रोवां धृत्वा कराभ्यान्तु बन्धो नागरको मतः॥ पोड़येदुरु- युग्मेन कामुक यदि सुन्दरी। रतिपाशं समाख्यातं कामि- नौनां सुखावहम् ॥ स्त्रोजङ्घान्तरितो दोयी गाढ़मालिङ्गम सुन्दरोम्। वन्धयेहन्धनं कामी बन्धो मायूरसंज्ञकः। नारी- पादौ स्वहस्तेन धारवेद गलके यदि। स्तनापितकरः कामी बन्धः स्यादि विलासवान्। योषित्यादं हृदि न्यस्य हितोयं स्कन्धमाश्रितः। स्तनौ हत्वा रमेकामो बन्धस्तनभरः स्मृतः । नारीपादवयं कामो धारयेत् स्तनमण्डले। तकण्ठो रम- बारी बन्धोऽयं रतिसुन्दरः। नार्या जरूहय धृत्वा कराभ्यां पोड़येत् पुनः। कामवेन्निर्भरं कामो बन्धोऽयं सुखसङ्गमः । धृत्वा वामकरणोर पादच सिरसि स्थितम् । सुदृढ़ रमयेत् कामो स्मरचक्रः प्रकीर्तितः। स्वजानुद्दयमध्याभ्यां धारये. निर्भरं स्त्रियम् । वामे निःशशितः कामी बन्धोऽयं नागपाशक. । स्त्रीपदहयमालप्य विमुखः क्षिप्तलिङ्गकः। योनिमापोडयेत् कामी बन्धः कुलिशनामकः। इत्यादिबन्धविन्यासे गाढ़मुत्पा- दाते सुखम्। तस्माहिदग्धसंधार्बन्धाः कार्याः प्रयत्नतः । बन्ध. मर्वात्मना कार्यो नायके सर्वथा सुखे। तेन मचायते कामः पुरुषे मैयने खलु ॥ १६ ॥ स्त्रिय अनोय पूर्वाधे' चिबुकैः पृष्ठतः क्रमात् । धत्वोदरे रमेत् पथात् बन्धोऽयं रतिसुन्दरः । भय्यासीनस्तनो नारी उक्षिप्तजघनी यदि। कान्तं कामयते पथात् वन्धोऽयं स्वर्गसङ्गमः ॥ इत्यधोमुखौ द्वौ कर्त्तयो॥ उदृत्य पादमेकन्तु संस्थाप्य चापरं भुवि। कुद्याथितां रमे- कामी बन्यो दोलायित. स्म तः । पादाभ्यां मध्यमविध्य समा- लियाशु सुन्दरीम्। चुम्बा मुखं प्रियायास्तु बन्धो नागेश्वरी ·प्रायतीपिणी । 4 १०६७ भगन मंतः॥ स्त्रियं सुखं समालियानचुम्बा च मुलं मुहुः । प्रियायाः कटिमारुष्य स्खकण्ठे धारयेत् प्रियाम् । कामचालन- मेवाशु प्रदद्यात् पुरुषो दृढ़ः। नारीपादवयं तत्वा कान्त- स्योरुयोपरि। कटिमालोकयेद्यस्तु बन्धोऽये सपदः स्मृतः । कान्तकीड़े स्थिता नारो भूमौ दत्तपदया। हृदये दत्त- हम्ता च वन्धी लौलानलोत्तमः । विपरीतरतिः ॥ निक्षिप्तलिङ्गायाः मुन्दO लेढ़ित प्रियम्। तथा सम्य टक- चेति नारीलिङ्गप्रवर्तनम् ॥ इति सुखरतम् ॥ इति श्रीमाणा- तोपिण्यां पञ्चपुष्पस्तवकान्वितं सप्तमं निर्गुणज्ञानकाण्डं समाप्तम् ।। अथौषधम् ॥ मत्स्यसूक्ते एकविंशति पटले। दीप रुत्वा ताम्रपान कज्जलं पातयेदय । गवां तन चालोद्य चक्षुपी त्वथ रक्षयेत्। जन्मान्तर यथा रूपं ताह- शञ्च प्रपश्यति ॥ १॥ काकमाची दक्षमूलं शिखायां धारयेत्तु यः। निन्द्रां करोति' देवेशि ! अई शुलं हरत्यपि ॥ २ ॥ आपणतुलस्याः पत्ररसं मधुना सारनालकम्। तैलेन संयुत कत्वा मन्टागनो तापयेत्ततः। कणे तु तापयेहेवि! कर्ण- कौटादिकं हरेत् ॥ ३॥ भृगराजं सारनालं अईशूलं हरे- दध ॥४॥ जम्बु पनरसेनापि कर्णस्य परिपूरणात् । कर्ण- कोटः पतेदाशु रात्री दद्यान्न संशयः ॥ ५ ॥ संहदेवामूलपव' कर्णे बद्धा व्यथा हरेत् ॥ ६ ॥ हस्तिशूण्डापवरमैश्चक्षुषो परि- पूरयेत् । चक्षुर्व्यथां हरदाशु तथा वृहदसोर्मगी॥ ७ ॥ शुण्ठो- निम्बदलरसे पिष्ट्वा चक्षुम्छदे प्रिये!। विलेपयति पञ्चम्या चक्षुशूलं विनश्यति ॥ En अपामार्गस्य सुलञ्च रोचना सरलं तथा। गव्यमुस्तकमयुक्त ताम्रपाने तु पेपयेत्। अञ्चना- स्वचपो देवि! सर्वशूलं विनश्यति ॥ ८. तुलस्याः कण- ·प्राणतोषिणी। । पवस्य रसेन कटुतैलकम्। लवणं वारनालञ्च भौमवार प्रदा मतः । चक्षुश्छदे महेशानि। पटलं याति संक्षयम् ॥ १० ॥ अजहमोग्रमासच महिपस्य तथैव च 1 गोधामांसच्च बिधा भौमवारे तथा निशि । खादिराग्नौ पचेद्दे वि! क्षणादाबाद नाशनम् ॥ ११॥ कार्पासकोमलफलबय खात्या समाहरेत् । चर्वित्वा चक्षुपोर्देवि । पूरणच विनश्यति ॥ १२ ॥ चक्षुरोगे म सन्देहास्तिमिरस्य तथा शृणु। रक्तचन्दनसयोगान्मधुमा सह रौद्रके। कियदुष्णमञ्जनाञ्च तिमिर हन्ति सुन्दरि । ॥ १३ ॥ मधुयुक्त वटफले पृष्ठे चक्षुपि लेपनात्। तथा रोग हरेदाच सथैव च पुनर्णवाम् ॥ १४ ॥ तेन भर्जिता भक्षेत् चक्षुस्तेज- स्कर महत् ॥१५॥ निम्बनिर्यासपत्र वा तैलेन सह भक्षणात् । चक्षुस्तेजस्करं देवि ! पामरीशूलदण्ड झम् । नारिकेलोदकसम तथा रोग हरत्यपि ॥ १६ ॥ त्रिफला गुडमयुक्ता गुडमाईक- मयुतम् । हाभ्या प्रभाते देवेशि । क्षगात कामलनाशनम् ॥१७॥ धात्री तप्तोदकै चेत तथा रोगो विनश्यति। पुराणकण्टको मज्जा तथा वामन्तिकालमा। शर्षपस्योग्रतेन्लेन किञ्चिदुष्णेन भावयेत्। त्रिवार लेपनादेव मवा हन्ति विञ्चिकाम् ॥१८५ चनदलम्ब त्वचा शुष्क दग्धा मर्पपतैलके। एरण्डतलैर्या देवेशि ! उपणुन परिन्नेपनात्। एतद्विचर्चिका हन्ति ताल मूलो तथैव च ॥ १८॥ वनमरीचवीजन तम पक्षे विशे- पत। घजादुग्धसमेतेन लेपात् सर्वविचर्चिकाम् । 'इन्सि देवि । म मन्देहम्तयाजोपलमूलकाम् ॥ २० ॥ मतो दग्धा गहचूर्णन लेपयत्। गावविचत्रिका हन्याप्लेपा- हारवयेण तु ॥ २१ ॥ मान शुष्क पुराणच तेन मह भक्षणात् । पधात हरेदाग पटुस्थक्षणमकटम् ॥ २२ ॥ विवर्षीय समा- नीय दगिमानच पापति ।। क्षत तत्वा ततो लेपाट्मन्धि- ! मान शुष्क

·प्राणतोषिणो।
१.८८
वातहरं परम् ॥ २३ ॥ मधुसैन्धवमंयुक्तं कोलमत्स्य समन्वितम् ।
चकशां मूलकं पक्का शासुलेन वरानने !। वातघ्न परम
देवि! तापन नात्र संशयः ॥ २४ ॥ मर्ववाते मर्दन तिल-
लेन पार्वति ।।
तथा क्रौञ्चम्य तेलेन नागतेलेन वा
प्रिये ! ॥ २५ ॥ शुशुतैलेन दुग्धे न अजाक्षीरेण मावयेत् ।
श्रीपदं वातिक हन्ति कटिवातं तथैव च ॥ २६ ॥ उन्मत्तं कुम्भ-
रूपश्च विशाटकीयपत्रकम् । समूलमटमारश्च वासकं राम-
वामकम्। योगपत्र सभेरण्डं मृद.कुम्भे विनिःक्षिपेत् ।
अर्काग्नौ तापयेवि ! पुनः पिण्डन्न कारयेत्। अर्कमून
पुनः व्यं न हीमूलसमन्वितम्। खेदयेत् मर्वदातेषु विदि-
नेन विनश्यति ॥ २०॥ तुलसौमूलवीजानि कुमारीबीजमेय
च। प्रलेपात् सर्व कुष्ठन जलसारच नश्यति ॥ २८॥ हस्ति-
को
तुलायाञ्च समुद्धृत्य
वरानने। सुहोमूलं विल्वमूल
समरीचं सथकरम् । तोल तोलञ्च सप्ताहात् महावाविना-
धनम् । २८. कलिहक्षत्वचं देवि! गले बडा विशेषतः ।
पोकस्य नाशन प्रोक्तं पामरोशूलक तथा ७० ॥ तिन्तिडो-
वीज पिष्ट्वा तक्रेण सहयोगतः। पानादोकं हरत्याशु वस्ता-
वामस्य वौजकम् ॥ ३१॥ दन्तमांस हरेदाश वातकौवीजके.
स्तथा। पक्कवात्तोकुना खेदात् करोपानी तथा हरेत् ॥३२॥
वेतापराजितामूल तथा वास्युदकेन च । मुखमध्ये प्रलेपाच-
नाय नाशयति ध्रुवम् ॥ ३३ ॥ खेतगुञ्जां समुत्याध्य भक्षवे
पुष्यके तथा । प्रलेपात्तत्क्षणाद्देवि ! विधरोमो विनश्यति ॥३४
नोलकण्ठ मधुयुत तथा रोगविनाशनम् ॥ ३५ ॥ खेतापरा.
जितामूलं तथा खेतजयन्तिकाम् । खेतचित्रकमेतेन कारये
दुलिकां ततः। खात्यां चन्द्रोदये देवि! समुत्पाव्य विधा
मत:। भाले च तिलकं छत्ला वशीकरणमुत्तमम् ॥ ३६॥

·प्रणतोषिणी। पलाशवीजं समधु तेन सह पपयेत् । भेक्षणामासमावन वैलीपलितनाशनम् ॥ २७॥ वृहतौनीलकण्ठानां त्रिफला- लंवणैः सह। इन्ते विलेपनाह वि ! दन्तशूल हरत्यपि १३८॥ छागांसमजाक्षीरं भुत्ला शात्य दकैः सह। यमकुष्ठादिक हन्ति तालमूली तथैव च ॥ ३८॥ नागकेशरमूलञ्च मधुना च सथा हरेत् । यष्टोमधुसमन्वास्ये तथा हन्यान संशयः ॥ ४०॥ तस्य पत्रपोपानात् सर्वज्वरनिवारणम् ॥४१॥ मधुना सह पानाच शोतकाले ज्वरं हरेत् ॥ ४२ ॥ अनुदितार्के चोत्यं मर्वज्वरहर प्रिये !। खेतापराजितामूलं पुथार्क धारणा त्तथा। अपामार्गस्य च तथा कम्पकांसूत्रबन्धने । ४३ ॥ ज्वरं हन्यान्महेशानि! स्वायां वा विष्णु प्रिये !। रत- वायोलमूलञ्च अर्कवारे विशेषतः । निर्वेध कदलीसूत्रैः शय्यायो दापयेत्ततः। सर्वज्वर ततो इन्चात्तथा तापवराप- मुत् ॥ कुहालस्यं त्वचञ्चैव अर्जुनस्थ त्वच तथा । तेन सह पानाच सर्वकास हरत्यपि ॥ ४५ ॥ नामखरस्य मूल मधुना पानाच्च चोदरं हन्ति वितुकान्ता तथैव च ॥ ४६ । पिप्पली सेन्धवयुतां पाययेन्मधुना समम्। भूव- नावं सतो हन्यात् सप्ताहानात्र संशयः । 8७विल्बमूल संगुडूची मधुना पाययेत्ततः । वान्त हन्ति न सन्देहो मातु' लुङ्गस्य वीजकम् ॥४८॥ पलाशवो सिद्धार्थ मधुतलसम- न्वितम्। भक्षयत् समभागन चरो हन्ति न संशयः ॥ ४ तिलकरके समं युक्त तथा भलातक प्रिये !। अत्यग्निर्जायते देवि ! विरात्रेण न संशयः ॥ ५० ॥ चन्द्रमूलीपिपली व गण्ठीच मरिचानि च । पुरातनगुड़ेनापि गुलिको कारये- ततः। अत्यग्निर्जायते शोघ्र भक्षणात् 'शेवयोगतः । ५१ ॥ काकोलूकस्य पक्षण दद्याहूपं विचक्षणः। विनाशयति तत् सद शङ्करि!" !

·+ प्राणतोषिणी। मोति तथा जनमवारणे : ५२ ॥ नोलकण्ठस्य पक्षच्च भुज- गस्य च कञ्चकम् । समभागे कृतं धूप पूर्ववनवति ध्रुवम् ॥५३॥ झयमारस्य रहस्य टहीला कुसमं बुधः। अन्न सवेतसञ्चैव सम्माज्यं तेन दर्पणम्। अखोष्ट्रगईभानाच रूपं पश्येदन- न्य वीः ॥ ५४॥ शूकराशाईभस्य वानरस्य तयेव च । ग्रहो- यात्तु नखं तावत् 'पुटाग्नौ दाइयेत्ततः। पचान्मगडूकवशया दर्पण मार्जयेदथ। वेषां रूपाणि संपश्येबान कार्या विचारणा ।। ऋतुमत्या दुर्भगायास्तहिनावधि ससके। वासरे शप- पान् नेतान् योनी प्रत्नपयेधः। भक्ष्यस्तै. वर्षपैर्योऽयं स्पृश- खेवेष तं व्रजेत् ॥ अहोठहक्षवोजस्य ग्रहोयात्तैलमेव तु। मोचिके त ततो दृश्यत्तस्य दोहदमेव च । बलपुष्टिकरशेव वायुह शिकरं परम् । जम्बोरफलपवञ्च मैन्धदेन समन्वितम् । दृन्तले भवेत्तोष्णमापपुष्यं धृतौदनम्। आयुर्व द्विकरचैव चिरकाले बलं भवेत् ॥ कूर्ममासे बलं होनं मासञ्च ,कोर- कस्य च । अल्पायर्याति वै शीन' समसिन पार्वति । पूगस्य भोकरचैव न होकर्दमसंयुतम्। मामयुक्ते अर्कदुग्ध मन्दारफलसयुतम् । वाते रजनिसंयुक्ता' तालमूली सभक्तकम्। मछतो च छदै दयाज्जिहारोगे कुलेश्वरि ।। पर्पटें गुडसयुक्त दधिभक्त निवेदयेत्। उष्ण कृत्वा पाययेञ्च नाभौ ,संलेपये- जतः। अशोकमूलं पिन्याक कफरोगे गलग्रहे। अण्डरोगे पशिरा माणमूलन्तथैव च। तालमूलन कुष्माण्ड वात- सारे गिरोषकम् ॥ त्रयोबिंगति पटले । दन्तशूले मारुतच्च सैन्धव पिप्पलीयकम् । समूल दन्तिसारच दन्तरोगोपशान्तये । क्षते कोटे प्रजाते च मन्दारा सचूर्णकम् । स होक्षोरसमेतञ्च कीटः पतति तत्क्षयात् ॥ इति गवादीनां ते प्रत्यक्षं द्रष्टव्यम् ।

·१०८२ प्रामतोषिणो। अथ वक्ष्ये महेशानि! तुरगाणां चिकित्सितम्। वासे . दद्यात् पललतां शृङ्गवेरं सपिप्पलीम्। यमानी मारिकेसा मुण्ड़वासकमूलकम् । कोपलञ्च गुडञ्चैव पिण्डं तापहरं परम् । जीरं सर्जरसं कोल दूर्वाधन्याकसंयुतम् । योगपन गिमा शाकं मरीचं लवणान्वितम्। वासन्तीमूलसहितं त्रिपुरा त्रमापहम्। वृहत्पानोयमूलपत्र कम्य बीजपतकम्। गृङ्गवरं यवश्वेव हरिद्रायमेव च। एतत्पिण्ई वातहरं बल पुष्टिकरं परम्। अरण्यवदरों मूर्ति कानने रामवासकम् । सर्जूरस्थ च वोनेन सगुड़ेन ज्वरं हरेत् । धान्यमूलं रविमूलं कालवरसमन्वितम्। सोमधान्येन तद्याच्छर्दिकारीग नाशनम् । तथा । अपामार्ग विड़ाया मैन्धवं नागकेशरम् । मैन्धवेन समायुक्त प्रतिरोगो विनश्यति।चर्चिकायान्तु भेकस्य लं भेरुण्डकस्य च । निशायोगेन दातव्यं सर्वकुष्ठविनाशनम्। भागेश्वरस्य तेलेन मधुमक्षस्य चूर्णितम्। दमकत्वा ददेखें नश्येद्देवि ! विचचिका पड्विशति पटले ॥ दानवस्य च पुष्पाणि तसितानि भव येत् । रक्तस्राव ऋतुम्रानं जलन्धारच नश्यति । उत्तराधा- सुखो भूत्वा कन्चासूत्रेण वेष्टयेत्। विष्णुकान्तामपामार्ग तथा जोरमरोचकम्। एकैकेन पिबेत् । पोवा मुखं सूयेत गर्भिनी। माहोषनवनीतेन तथा कविकलाक्षतम्। विलिप्य ताभ्यां देवेशि ! लिङ्ग' स्थलं भवेदन। रक्तभरण्डमूलच तथा चलदलपद्मकम् । मरीचच प्रियङ्गुच पिष्ट्वा लिङ्ग विवईयेत् । गुवाकपुप्पमेकन्तु गोक्षीरेश समं पिबेत्॥ खात्यां वा जम्म दिवसे अपुष्पा पुष्पिता भवेत् । हस्तिशूण्ड्यास्ततो मूल कलविद्वस्य नासिकाम्। एतेन भनिते भवेदिन्द्रियः प्रबलो । - . भवेत्।

·१०८४ प्राणतोषिपी। - भवति ॥ मजिष्ठा कुछ मञ्चैव बाला मोदा कुमारिका। चिताभस्म स्वरताच नियमैरेव भावयेत्। पुष्येण गुटिका कृत्वा भक्ष्ये पाने च दापयेत् । पृष्टो वा राजवश्यः स्यात् चण्डमन्त्र प्रभावतः ॥5॥ अथ विवादजयः॥ गोजिह्वा मिखिमूला वा मुख शिरसि संस्थिता। कुरुते सर्ववादेषु जयं पुष्थे समुता। मार्गमीपं तु पूर्णायां शिखिमूलं समुद्धरेत्। वाहो शिरे शिखे धार्य विवादे विजयो भवेत्। वन्धनान्मच्यते जन्तुः शिखामन्त्राव सगयः ॥ २॥ मेघनादस्य मूलञ्च चक्रस्यान्तर वेष्टितम्। परदारो भवेन्मूकोऽथवा याति दिगन्तरम् । निधि कृष्ण चतुर्दश्यां महानोलों श्मशानतः। आदाय बधये- हस्ते विवादे विजयो भवेत्। खेतगुञ्जान्वितं मूलं मुखस्य दुष्टतुण्डजित्। उक्त योगानां चण्डमन्त्रेण सिद्धिः ॥ मन्त्रस्त ओं सुदर्शनाय हुं फट् स्वाहा । पूर्वमेवायुतं जमा चण्डमन्त्रस्थ सिड्थे। ततो घोषधियोगश्च सप्ताभिमन्त्रितो भवेत् ॥ ४ ॥ शक्रपचयुते पुथे गुजामूलं समुइरेत्। बद्धं भिरसि तत्सर्वे चोरवाधाहरं परम् ॥ योगसारे प्रथमपरिच्छेदे ॥ देवीवाक्यम् । व्याधिनाश- महं वक्ष्ये पलमात्र तं पिवेत् । पठित्वानेन मनुना यः पिवेत् साधकोत्तमः। सर्वव्याधिविनिमुक्तो भवत्येव न संशयः। मन्त्र तस्य प्रवक्ष्यामि गुण मद्धैरवोत्तम !! भृगुः शम्भुः पुनर्भ गुरुदाहतः ॥ सृष्टियुक्तो गुरुयैव तथा चन्द्रः शिवः एतन्मन्त्र समाख्यातं तृतराडिरितीरितम् ॥१॥ कृष्णानागं प्रवध्नामि रक्तचन्दनतीलकम् । घर्पयित्वा वाम- सस्ते एहोला साधकोत्तमः। तोलक जलसंमिया मनुनाष्टो. तर गतम्। तत्तदुपरि मजय यः पिवेत् साधकोत्तमः । तारं माया स्मृतः।

·प्राणतोषिणी। १०८५ . . सप्ताहाजायते तस्य उष्मानाशस्तु भैरव ।। सर्वेषां भक्ष प्रोत सप्ताहच्च कुलेखर ।। सर्वमष्टोत्तरशतं पिबेन्जमा च साधकः। शब्दवोजइयं भट्रे! नाशयद्वितयं वदेत् । कृष्णेति पदमुच्चार्य ततः स्वाहा मनुर्मतः। अनेन मनुना देव ! ढष्णा- नाशोऽभिजायते ॥२॥ श्राहारनाशनार्थाय कृष्णचिवां समा- हरेत् । तोलाई वा तदई वा तदई वा सुरेखर !। पानीय मनुनानन वटिकां कारयेदुधः । तेनालोध देवेश! मनु- नानेन भक्षयेत् ॥ कामवीजं समुञ्चार्य सुनाशिनि पदं ततः । निवारयपदं चोका वाहेति च मनुमतः ॥३॥ अथवान्य-1 प्रकारेण चुविवृत्तिर्विधीयते। हविष्याशी भवेदादौ पचा-' ब्नपति माटकाम् । पयादष्टतं प्रयोक्तव्यं मनुनानेन शहर। हसौर्वा येन मनुना भचयेत् साधकोत्तमः ॥४॥ अथवा सर्पिषा देव जिह्वामालोद्य यनतः । यावदोष्ठं परिव्याप्त जिदया. कुलभैरव: ।। तावत्प्रमार्जयेजिहां यावदोष्ठसमा नयेत् । अने- नेव प्रकारण चुबित्तिर्भविष्यति । अथवान्धप्रकारेण तुवित्तिविधीयते। प्रत्वई विजयाधूमं ब्रह्मरन्ध ण मन्त्र- वित्। पानं करोति देवेश ! चुनाशो जायते ध्रुवम् । ब्रह्म- मन्त्रमहं वक्ष्ये येन चुनाशनं भवेत्। सम्बत्तकचन्द्रवङ्गि भोतिको विन्दु संयुतः। एवं वीजत्रयं देव ! समुच्चार्य कुले- वर !! अनेन मनुना देव ! विजयाधुमशोधनम् । शोधयित्वा पिवेमं न दोषो जायते हर ! ॥ ६ ॥ अथ मूवप्रनाथायें वक्ष्यामि मन्त्रमुत्तमम्। अखगन्धा समानीय अस्त्रमन्त्रेण मन्वयेत्। तोलकं सर्पिपा देव ! मिअयित्वा पिवेत् सुधीः । लिङ्गमूले कामवोज जया च स्तम्भयेहिया। द्वात्रिंशत्तोलक दुग्ध मरोचं तोलकदयम् । सम्मिश्र प्रपचेयनाद्यावत् शुष्क समानयेत् । ततो वै वाग्भवं जया भक्षयेत् साधकोत्तमः ।

·प्राणतोषिणी। १०८५ . सप्ताहाजायते तस्य टमानाशस्तु भैरव।। सर्वेषां भक्षस प्रोत सप्ताहच्च कुलेखर!। सर्वमष्टोत्तरशतं पिवनमा च साधकः। शब्दवीजयं भने। नाशयदितयं धदेत् । ष्णेति पदमुच्चार्य ततः साहा मनुर्मतः। अनेन मनुना देव ! णा- नाशोऽभिजायते ॥ २ ॥ श्राहारनाशनार्थाय कृष्णचित्रां समा- हरेत् । तोला वा तदई वा तदई वा सुरेश्वर ।। पानीय मनुनानेन यटिकां कारयेदुधः । तेनालोध देवेश ! मनु- नानेन भक्षयेत् ॥ कामवीज समुच्चार्य तुम्नाशिनि पदं ततः । निवारयपदं चोला वाहेति च मनुर्मतः ॥३॥ अघवान्य- प्रकारेण निवृत्तिर्विधीयते। हविष्यायौ भवेदादौ पञ्चा- नपति माटकाम् । पचादष्टतं प्रयोक्तव्यं मनुनानेन शर!। हसौर्वा येन मनुना भक्षयेत् साधकोत्तमः ॥४॥ अथवा सर्पिषा देव जिद्वामालोद्य यनतः। यावदोष्ठं परिव्याप्त जिया कुलभैरव: ।। तावत्प्रमार्जयेन्निता यावदोष्ठसमा नयेत् । अने- नेव प्रकारेण क्षुनितिर्भविष्यति । अंथवान्यप्रकारण चबित्तिविधीयते। प्रत्यहं विजयाधूमं ब्रह्मरन्ध्रण मन्त्र- वित् । पानं करोति देवेश ! चुनाशो जायते ध्रुवम् । ब्रह्म- मन्त्रमहं वक्ष्ये येन सुब्रायनं भवेत्। सम्बर्तकचन्द्रवद्धि भोतिको विन्दुसयुतः। एवं वीजत्रयं देव ! समुच्चार्य कुले- बर।। अनेन मनुना देव ! विजयाधुमशोधनम् । शोधयित्वा पिवेडूमं न दोषो जायते हर ! ॥ ६ ॥ अथ मूवमनाशार्थे वक्ष्यामि मन्त्रमुत्तमम्। अश्वगन्धां समानीय अस्त्रमन्त्रण मन्वयेत्। तोलक सर्पिषा देव ! मिश्रयित्वा पिवेत् सुधीः ।। लिङ्गमूले कामवोज जधा च स्तम्भयेदिया। हात्रिंशत्तोलक दुग्ध मरोघं तोलफदयम् । सम्मिश्र प्रपद्यनाद्यावत् शुष्क समानयेत् । ततो वै वाग्भवं जया भक्षयेत् साधकोत्तमः । - !

·१०८६ पाणतोपिणी। अनेनैव विधानेन मुत्रनाशोऽभिनायते ॥ ७॥ पुरीयनाथ नार्थाय विडङ्गं तोलकदयम्। पिप्पलीतोलकं ग्राह्यं गुण्ठोच्च तोलकत्रयाम्। तेजपत्रम्य ज्ञारेण मिययित्वा नपेग्मनुम् ।' शतमष्टोत्तरं जघा मिथयेटु यत्नतः। मन्त्रं तस्य प्रवच्यामि शृणुष्वानन्दभेरव !! श्रीमाया वाग्भवश्व शक्तिवीनवयं तथा। शिववायुजलं पृथ्वो वद्भिजाया ततः परम्। मन्त्रयित्वा पिवेद्रव्यं पुरोपं नाशयेद ध्रुवम् ॥ ८॥ शुक्रस्तम्भ प्रवक्ष्यामि शृणु म.रवोत्तम !। पिट्वा चैरण्डकं मूलं नाभिमूले विले. पयेत्। रोहितमत्स्यपित्तेन तन्मूलं लेपयेच्छिव !! शब्द- वीजैमन्त्रयित्वा स्तम्भयेत् शुकशोणितम् । शव्दवोजं समुत्यः मर्दयेदस्वमुच्चरन् । स्तम्भयेत्रियतं शुक्र तथोक्त कुलसुन्दर!" मन्त्रेणानेन शुक्रस्य स्तम्भनं कारयेद्धः nen भुक्रस्तम्भनक प्रोतमालस्यनाशनं शृणु। हुशारध्वनिमाहूय करतालयं दयम्। कृत्वा वेतालमूलञ्च पिट्दा यो भक्षयेत् मुधीः । फट्- कारैभन्नयित्वा च तानमूलं पिवेत् सुधीः। ततो मधु पिबे. बीमानालस्यनाशनं भवेत् ॥ १० ॥ निद्रानाशं प्रवक्ष्यामि शृणुष्वानन्दभैरव !। अलक्तकं .तोलकाई तोलाई कटु- तैलकम् । श्वेतधूपं मिथयित्वा मनुना मन्त्रयेत् सुधीः ।। मनु तस्य प्रवक्ष्यामि येन निद्राक्षयो भवेत्। निद्रा यमसमा देव । निद्रा व्याधिकरो मता। निद्राया सर्वदोषः स्थानि- द्रया भाननाशनम्। निद्रया लीयते सर्व निद्रया नरक व्रजेत् । तस्माद्यनेन कर्त्तव्यं निद्रानाशन्तु.भैरव !। सम्बत्तं वह्निसंयुक्तं चन्द्रखण्डसमन्वितम्। क्रमात्रयं समुदृत्य वङ्गि- जायां पर वदेत्। शतमष्टोत्तरं जमा मर्दयेद्दइयवतः । प्रत्यहं चक्षुषोर्दद्यान्निद्रानाश इतीरितः । ततो जपेद्दाम्भवन्तु चक्षुषो- मध्यभागयोः। ततो ध्यायेत् कुलगुरु कुलदेवी प्रयत्नतः ।।

·प्राणतोषिणो। प्रार्थयडयनेन निद्राण नाशनं द्रुतम्। भी निट्रे देवि ! महामाये! जगविर्वाणकारिणि ।। मां जहि त्वं जगहाति। मां जहि परमेखरि ।। प्रणवं पूर्वमुचार्य निद्रापतिपदं ततः । निद्रापतिपदं ब्रूयात् ततो ब्रूयात् सनातनो। वहिजायां सतो ब्रूयात् निद्राक्षयमनुमतः। एतम्मन्त्रजपादेव निद्रानाशो- भवेद ध्र वम् । शसमष्टोत्तरं वापि सहस्रं वा कुलेश्वर !! जमा निद्रा क्षयं याति किमन्यत् कथयामि ते। अत्र स्थित स्येत्यध्याहाराजप्त्यनेनैककर्तृ कता॥ १२॥ अथान्यत् सम्म पक्ष्यामि चेन्द्रियाणाञ्च निग्रहम् । योनितन्त्रोक्तमार्गेण कुला. चारं करोति हि॥ कान्तां मनोरमां देव । पानीय बहुयनतः । पूजयेत्तेन मार्गेण कामयेद्दहुयत्नतः ॥ एवं सत्कारयोगेन शुक्र- स्तम्भो भवेबृणाम् ॥ यस्य यद्देवताभावो यद्रूपा देवता स्मता । तत्तद्रूपजगत्सर्वं ध्यात्वा च मदिरा पिवेत् । ततः प्राणायाम- योगे वायुञ्चापि वशं नयेत् । ततो एतं समालोद्य नालमूलं तथा शिव !! पिष्ट्वा पूर्वोक्तमनुना जघा च साधकः पिबेत् । मर्वव्याधिविनिमुक्तो नरो भवति तत्क्षणात् ॥ गुरुपादरजो ध्यात्वा मधुमांससमन्वितम् । सुरांयुक्त महादेव ! मर्दये. इयत्नतः। ततः पूर्वोक्तामन्त्रेण सम्पन्वयाष्टदिनं पिबेत्। एवं मंस्कारयोगेन ष्णानाशो भवेद ध्रुवम् ॥ ३॥ कुलेश्वरी ततो ध्यात्वा कृपणचित्रां तत: पिवेत् । ततः पिबेन्मद्यमांस तं वा कुलभैरव ! - एवं संस्कारयोगेन क्षुब्राय जायते ध्रुवम् ॥ वाचिन्तामणिनिर्मितातिवितता सर्वैर्गुणैरन्विता। मायाकल्पलताथितार्थसंहिता विश्वोपकार हिता ॥ ध्यात्वा विज्ञसभाजितातिफलिता श्रीप्राणतोपिण्य सौ। द्रष्टव्या भवता सता मतिमता शुभ्रातिशुभा लता। इति थोप्राणतोपिणी समासा ।