·॥ अथ निदानसूतम ॥ अथ प्रथमः प्रपाठकः ।। ॥ॐ॥ अथातग्छन्दसां विचयं व्याख्यास्यामस्व- यश्छन्दःपादा भवत्यष्टाक्षर एकादशाचरो प्रादशा- चर इति ननु मिश्रं दशाचरो ऽटाक्षर प्रा मञ्चाक्षर- ताया प्रति कामति विश्वपाए हित इत्या चतुर- चरताया इत्ये क पा दशाक्षरताया अभि कामति वयं तदस्य सम्भृतं वम्विरयेकादशाक्षर प्रा नवाचर- ताया: प्रति कामति यदि वा दधि यदि वा नेत्या ऽष्टाक्षरताया इलेक या पञ्चदशाचरताया अमि कामति सत्रा दधान मप्रतिष्कुराए थवासि भूगेति द्वादशाचरनवाक्षरताया: प्रति कामति अनूपे गोमाग गोभिरतारिखष्टाक्षरताया इत्ये के आ पाड़शाक्षरताया अभि कामति विकर्पणा त्वं वृचागि इएसि अप्रतीत्येक इतार्वित्या ऽष्टादशानरताया इत्ये के इर्चामि सत्यसबए रवधा मभि प्रियं मति कवि मिन्यथा नो वृत्त्व प्रदेशो यच इस्य मतर मुपी- ·२ ॥ निदानमूवम् ॥ चर्म पादस्य * सा जागती वृत्तियंत्र दीर्घ सा त्रैष्टुभी इखाक्षरयोपरिष्टाद व्यञ्चनसन्निपाते ऽपि गौरव मष्टाक्षरद्वादशाक्षरौ लघुवृत्ती दशाक्षरेकाद-. शाक्षरौ गुरुवृत्ती इत्येतैः खलु छन्दादसि वर्तन्ते पथ्यान्येवाग्रे सप्त चतुरुत्तराणि व्याख्याखामः ॥१॥ चतुर्विशत्यक्षरा गायत्री त्रिपादा ऽष्टाक्षरपादा ऽथापि चतुःपाहा भवति पडचरपादा तहामि पञ्चाला उदाहरन्ति पेटी पालक ते पेटा पिपिटक ते तत्र ककुम् #NA पर होत्यत्ययाविशत्यक्षरो. णि क्रिपदैः पूर्वावष्टाक्षरावुत्तमो द्वादशाक्षरो ऽथ यत्र मध्ये हादशाक्षरःसा ककुन् यत्र प्रथमः सा पुर- उष्णिगथापि चत्वारः सप्ताक्षरा इत्युदाहरन्ति नदं व ओदतीना मिति हाविशदक्षरानुष्टुप् चतुःपादा इष्टाक्षरमादा ऽथापि विपदा भवति मध्ये इटावरो' भितो हादशाक्षरी ताः पिपीलिकमध्येत्याचक्षते मध्येज्योतिरिति वढचा एवं पादो यतो यतः परि- क्रामेत् तन्नीतिप मेतां ब्रुवीत पुरतोज्योतिर्मध्ये- ज्योति रुपरिटानोतिरिति पनिशदक्षरा वृहती चतुःपादेव क्यो ऽष्टाक्षरा हादशय उपोत्तमो हादशाक्षरतां पथ्येत्याचक्षते ऽपि च स्कन्धोगीवे- ·प्रथमः प्रपाठकः ।। २ त्यथ यत्र प्रथमो हादशाक्षरः सा पुरस्तावृहती यत्र द्वितीयः सोरोबृहुती सैव न्यगुसारिणी यत्रो- त्तमः सोपरिष्टादृहत्ययापि चत्वारो नवाक्षरा इत्युदाहरन्त्युपेद मुप पर्चन मित्यथापि नियदा भवति द्वादशाक्षरपादाः प्रत्नं पीयूषं पूय यदुक्थ्य मिति ताठ सतोबृहत्याचक्षते वाहत मपि उचए सतोबृहत्य इत्येवाचक्षते यथा वयं घ त्वा सुतावन्त इति ॥ चत्वारिशदक्षरा पतिः पञ्चपदा टाक्षरपादा अथापि चतुःपादा भवति हादशाक्षगे ऽष्टाक्षर इति व्यत्यासं ता सिद्धा विटारपङ्किरित्याचक्षते पर्यासे विपरीता सैवाय यत्र पूर्वावष्टाक्षरावुत्तरी हादशा- क्षरी सा ऽस्तारपशिरास्तीविवैतौ पतिपादावि- त्यथ यच पूर्वी हादशाक्षरावुत्तरावष्टाक्षरौसा प्रस्ता- रयहि प्रस्तीर्णाविवैती पत्रिपादावित्यथ यत्र मध्ये ऽष्टाक्षगै भवत्यभितो हादशाक्षरी सएस्तारपतिः सएस्तो विवैती पलियादाविस्यथ यव मध्ये हाद- शाक्षरी भवत्यभिती टाक्षरी सा विष्टारपनि- विमृष्टपादाविती पतिपादाविति तद्यष सिसा विष्टार पतिवृहत्या था ककुभी वोत्तरा भवति ·४ ॥ निदानमूत्रम् ॥ तां प्रगाथा इत्याचक्षते धनुष्टुमा अपि प्रगाया भवन्तीत्येके गनुष्टुम् प्रघमा गायचयाबुतरे यथा पुरो जितो वो अन्धस या त्वा रथं यथीतये विशो विशो वो अतिधिं पान्त मा वो अन्धस इत्य- धाचरपति र्या विशत्यनराश्चतुःपदा पञ्चाक्षरा दिपदा एना एक प्रतिजानते पञ्चविशत्यक्षरा भवति पञ्चपदा पञ्चानरपादा तां पदपतिरित्या- चक्षते ॥३॥ चतुश्चत्वारिशदक्षरा विष्टुप् चतुःपदैका- दशानरपादा अघ यचोचमो ऽटाक्षरतां ज्योति- प्रतीत्यावक्षते पञ्चपदापि भवति चत्वारो इप्टा- क्षरा एको हादशानरोऽष्टाचरवारिंशदतरा नगती चतुःपदैव द्वादशाक्षरपादा ऽघ यत्रोत्तमी इप्टाक्षर- सां ज्योतिपातीत्येवाचक्षते पचपदापि भवति चयोऽष्टाक्षरा हौ हादशाक्षरी स एप समासबाट- पदतायाः कमते सैपैयए सती विष्टारपार प्रवृद्ध- पदा पटपदापि भवत्यष्टानरपादा उभे यदिन्द्र रोदसी दूरयेतानि खलु सप्त चतुरुत्तरागि छन्दाएसि व्याखवातानि प्रथम प्रघमं त्वाव चायं पथ्य' विद्यादेतासा मेव हिपदा भवन्ति यन हावटा- ·॥ प्रथम प्रपाठक। क्षरौ सा गायधा यत्र हादशाक्षराष्टीक्षरी सौ विष्टारपदिय कादशाक्षी सा बिष्टुभो यच हादशाक्षरी सा जगतमा विपमपादा शम्पद प्र व इन्द्राय विश्वयेमा नु क मिति। नवाक्षरचतुर्दशा- क्षरावैकादशाक्षरत्रयोदशाक्षरी पडक्षरदशाक्षरावे- कादशाक्षगष्टाक्षगै दशाक्षरपादा विराज एकपदा प्रभृतयश्चतुःपदाभ्य एकादशाक्षरपादा अपि त्रिपदा विराज इतावाचक्षते यथाग्निन्नर इति यथाग्निवर इति ॥ ४॥ -- अर्द्ध जगत्या अति छन्दसौ छापञ्चाशदक्षर- मभृतयतुस्त्तरा हो सप्तायवर्गी चतु:शताक्षराणां परार्ध्या तासां नामधेयानि विधतिः शवष्टि- रत्यष्टिमहिनासरित्सम्मेति पूर्वस्य सिन्धः सलिल मम्मो गहन मर्थ व आपः समुद्र इतात्तरख तान्य- तानि सर्वाणि कृतच्छन्दासि भवन्त्यध माञ्चि गायचााः पञ्चकृतच्छन्दासि कृतिश्चतुरचना पकृ. तिरष्टाक्षग संकृति दिशाक्षरा विकृति: पोडणा- क्षरा अभिकृतिविएशत्यक्षरैः तासा मन्तरप्य न्तस्था छन्दासि दाविशताक्षरप्रभृतयथतुमत्तरालयः सन्न- वी दिशताक्षराणां परार्ध्या तासां नामधेयानि :

·॥ निदानसूयम् । गट् सम्राट विराट् खराट् खपशिनी परमठा- न्तति पथ्यस्य प्रत्नं चामृतं च वृषा च जीवं च टतं च रसश्च शकु मितात्तरयाणचाम्भश्चाप्य चाम्यु वार्याप उदक मितात्तरस्य तान्येतानि सर्वाणि द्वापरच्छन्दासि भवन्त्यथ. प्राब्धि हाविशत्य- क्षरायाः पन्चानूसा छन्दासि हाक्षरममृतीनि चतुरुत्तराधि हर्षाका सपीका सर्षीका सर्वमाचा विराटकामेति ॥५॥ अथ निहुरिजोया एकनाक्षरेगोनास्ता निवृतो ऽथ या एकेन ज्यायस्यस्ता भुरिजस्तान्येतानि सर्वाणि बेताकलिच्छन्दासि भवन्ति तद्यत् चेतावानं ता निवृतोऽय यत् कलिस्थानं ताभुरिनधष्टयेन छन्दो जिज्ञासेत पदैरक्षरे वा स्थानेनेति तेषा मेकै- कस्मिन् वृत्तिशेषेणैव जिर्जशनदुष्टस्य छन्दसो नोन- वृत्तेवर्ग मस्तीति विद्यादध देवासुर छन्दाएखेकाक्षर- प्रभृतीन्येको नूराणि रोहौणि देवच्छन्दासि सप्ता- भरा जगत्यष्टाक्षरातिच्छन्दाः पञ्चदशाहरप्रभृतीन्ये- कावाचि प्रत्यवरीहीण्यासुरच्छन्दासि नवाक्षरा जगत्यष्टाचरैवातिचन्दा अब प्रजापते छन्दांखष्टा- चरमभूतीनि चतुरफराशि रोहिणी दापिएशदक्षरा ·। प्रथमः प्रपाठक. ॥ जगती पचिएशदक्षरातिश्छन्दास्तेषां चयं वयर समेत्येकैक मृपिछन्दोभवति तदेप नोकः काखित् स्त्री हाक्षर मेकविएशतिः सप्त भूरबानु भवति कर्मभिः पञ्चाशतः पञ्च नपुसकानां चाधिके विभ्रति नाचरागा मिति देवासुराणां छन्दोभि- रात्मनश्च प्रजापतिः सप्तवर्गक्षकारक मृषीणां यजवोढवे यस्य कस्य च छन्दसः सम्पदं कश्चिदि- छति चतुर्थे तख्न सङ्काय तावतौराहरेची यह- तच्छन्द आहरेदन्यदय सम्पदे चतुर्थं तस्य सङ्ख्याय विद्यात् ताम्तावतीचः ॥६॥ "अथावसानान्ये कपदा विपदाना मन्ततो ऽवसानं त्रिपदाप्रभृतौनां हावुना शेप माह पहपदाभ्यो भवति तत् त्रिपदाया मन्ततो ऽवसानं दुहौयन्मित्र- धितय इति तथा चतुष्पदायो त्रिष्टुभो वयो वयः शय मिति तथा पञ्चपदाया यन्में यम मित्ययापि हौ हा. वथैक ममि न दूडा यूथस्य मातेल्यथापि हावुता इधैक मथ हौ तव त्य नये नृतम मिति पट्पदायां इयोईयो- रवसान मुभे यदिन्द्र रोदसी इत्यथापि त्रिवपि दृश्चपुराणवदिति सप्तपदायां चीनका ही हानिए होतारं मन्ये दाखन्त मित्यथापि हौ हाथ त्रीन् ·॥ निदाममूत्रम् ॥ प्रोष्वस्मै पुरों रथ मित्वष्टपदाप्रभृतीनां न प्रज्ञात मवसानं विद्यते तत्र मध्य एव पदस्य नावस्येदर्या- भिप्रायणान् न्यनीभायो अर्थाभिमायणा दतिरेको ऽथ यचैतदक्षर मागति ता मिति वा तदुतोनीक- रौताकाक्षरीभाविनो वा सन्धयस्तदधेतौ शोकी भव- तश्चत्वारि सन्धिजातानि येश्छन्दो इसते न च प्रमिष्ट मभिनिहितं क्षिप्र मथ प्रद्रुत मेतानि सन्धि- जातानि मिमानश्छन्दो अक्षरैधं कुर्यात् सम्पूर्णेन पूर्णे किञ्चन नेयेदिति छन्दसां विचयं जानन् यः शरीराहिमुच्यते छन्दसा मेति सालोक्य मानन्याय श्रुतेः श्रिय मिति ॥७॥ अथात: स्तोमान् व्याखवाखामस्तेष्वी भवन्ति युग्मतवायुजच तेषां विवेक एकप्रभृतयो हात्तरा . अयुजो दिकप्रभृतयो हात्तरा युग्मत उभये मम्तो दया भवन्ति समाश्च विषमाश्च यस्वैधं व्युद्यमानः समाः पर्याया भवन्ति स समो ऽतोऽन्ये विपमा विपमो डया भवन्त्येकाधिशयो हाधिगयश्च य एकया समता मति कामति स एकाधिशयोयो हाभ्याए स हाधिशय. स्त्रिकप्रभृतयः पडुत्तरास्तेषां समाः पर्यायऋप्तयस्तयः पर्यायाः पर्यायास्त्रिविष्टुत्याः प्रथमे पर्याये प्रथमा तच-

·॥ प्रथमः प्रपाठक: ॥
भागा ता मेव पर्यायभागेत्याचक्षते मध्यमावाय
उत्तमा परिवरा मध्यमा टवभागोत्तमावाप उत्तम
पर्याये प्रयमावापो मध्यमा परिवरोत्तमा टचभागा
सैषा विष्टावकृतिरकविष्यतिप्रभृतिषु साधिष्ठ मुप-
पद्यते एकिप्रभृतयः पडुत्तरा एकाधिशया स्तेषां
पर्यायवतिः समपर्यायैर्विपमा वक्त पर्याया हि ते
भवन्ति यावभितः समा वयुजी तयोः पर्यायान्स -
हरेत्पूर्वस्यैक मुत्तरस्य दाविति युग्मताच हाधिशयाना
युग्मायुकपर्यायाणा सता मेष एव न्यायो ऽथ युक-
पर्यायाणां पूर्वस्य डाघुत्तरस्यैक मिति यथा युग्मतां
हाधिशयानां युक्पर्यायाया मेव मयुजा मेकाधि-
शयानां युग्मायुक् पर्यायाणां पञ्चमभृतयः पडुत्तरा
हाधिशयास्तपा पर्यायकृतिःसमपर्यायैर्विपमा वर्तते
पर्याया हि ते भवन्ति यावभितः समावयुजी तयोः
पर्यायान्त्सएहरेत्पूर्वस्त्र हावुत्तरस्मैक मिति युग्मतां
चैकाधिशयानां युग्मायुक्पोयाणाए सता मेप एव
न्यायो ऽथ युपर्यायणा पूर्वस्यैक मुत्तरण दाविति
यथा युग्मता मेकाधिशयानां युक्पर्यायाणा मेव
युजां हाधिशयानां युग्मायुक्पर्यायागा मित्य-
युजः ॥८॥

·॥ निदानघूधम् ॥ . अघ युग्मान्तो दिकप्रभृतयः पडुतरा घधि- भयाश्चतुष्कप्रभृतयः पपरा एकाधिगयाः पटक- प्रभृतयः पडुत्तराः समास्तेषां पर्यायकतियाख्याताय यानां विवेक एफिप्रभृतयचतुझत्तराः कलिम्तोमा- स्तिकप्रभृतयश्चतुरुत्तरास्तास्तीमा द्विकप्रभृतय- तुरुत्तरा द्वापरस्तोमा चतुष्कप्रभृतयशरुत्तरा कत- स्तोमा भय येयु समरियमाणां विवेक एकिमभृतयो द्वादशोत्तराएकाधिशया:किल स्तीमा: पतिप्रभृतयो बादशोत्तरा हाधिशयाः कलिम्तोमास्त्रि वृषभृतयो द्वादशोत्तराः समाः कलिम्तीमास्तिकप्रभृतयो छाद- गोत्तराः समास्तितास्तोमाः सप्तिप्रभृतयो बादशो- तरा एकाधिशयाखेतास्तामा एकादगममृतयो वाद- शीत्तरा अधिशयास्वेतास्तोमा दिकप्रभूतयो हाद- गोत्तरा अधिशया दापरतोमाः पष्ठप्रभृतयो दाद- शोत्तराः समा हापरस्तोमा दणिप्रभृतयो दादशी. सरा एकाधिशया छापरम्तोमाचतुष्कपभृतयो हाद- शोत्तरा एकाधिशयाः कृतस्तोमा पष्टिमभृतयो हादशोत्ता प्रधिशयाः कृतस्तोमा हादगमभृतयो हादशोतराः समाः सतस्तोमा प्रयोऽन्त एप सजातीयविवेक एकिप्रमतयाधरा उभये ·प्रथम. प्रपाठक:॥ मेकाधिशया हिकप्रभृतयोस्तुतरा उभयेषां घधि- शयास्त्रिकमभृतयस्वात्तरा उभयेयाए समा व्यत्यासं वर्तते ॥८॥ अथ कतमे सप्तच्छन्दसाए स्तीमा इति विवृत्य- चदशः सप्तदश एकविशः पञ्चविशस्ति गाव स्वय स्तिएश इत्यथ खल्वाह सानुष्टुप् चतुरुत्तरागि छन्दाय जन्त पडुत्तरारस्तोमान्सप्तदश इति सप्तदशात् त्रिक मदृत्य पुरस्तात् निवृतो निदध्या चतुर्दशानि शिष्यन्ते ताः पन्चविण उपदध्यादेव मेतान् षडुत्तरान् ब्रुक्ते ऽथ कतमे भागस्तोमा इति त्रिवृत्पञ्चदशः सप्तदश एफविश्शेति घिवृतः पथ्यायां विवदत उद्यती पथ्या मन्य इति गौतमः सा हि पथ्या स्थाने तिष्ठतीति परिवर्तिनी मिति धानन्जय्यः सा हि विष्टुती न्यायतरण रुता भव- तौत्यथाप्यवर्घकस्तु पर्नन्यो भवतीत्युदियां निन्दा मवादीदित्यथ यव सहयमाग्याः पर्याया यथावानं भयन्ति ता मविदुष्टपर्यायेत्याचक्षते यचायथास्थानं • तां विदुष्टपर्यायेत्यय यव समा खाद्यता पर्यायाणां ; भवन्ति ताए समास मित्याचक्षते ऽथ या प्रत्य वरो- हिगस्तम्भवान्याय इत्याचक्षते प्रत्यवरुद्ध पर्यायेति .

·॥ निधाममूत्रम् ॥ चाय यत्न सएस्तुतस्य स्तोमस्य प्रथमा भूयिष्ठभाग भवति तां ब्रह्मायतनीयेत्याचक्षतेऽथ यच मध्यमा तां क्षत्रायतनीयेति च गर्मिगीति चाय यचोत्तमा तां विडायतनीयेति स खलु पर्यायान्सहरन् भस्वान्यायं विडायतनीयाभिः प्रथमां पर्याय विदोप मिति वर्जयन्समानसमा मेव चिकीदिति ॥१०॥ अथातो विधिशेषान् व्याख्यास्यामो नोषवसथ्ये ऽहनि न समामनेरवागाधायिनी प्रयुज्येते त्यथैताः कुशा उपकल्पयत औदुम्बरीर्वा पालाशीर्वा यो वान्यो यजियो वृक्षः मादेशमात्रीः कुशपृष्टास्त्वक्तः समा मन्नतो ऽङ्गुष्ठ पर्व पृथुमावीः प्रजातायाः कार- यित्वा गन्धैः प्रलिप्प सर्पिया सत्रेषु खादिरी दीर्घ- सचेपु वैष्टुतेन वसनेन परिवेष्टयौटुम्बरी मध्यधि- वासयेत् क्षौमए गाणं कार्पास मिति वसनविकल्पा औदुम्बरी मुद्धृत्य न विसृजेदाच्छदिपोऽध्यूहनाछो- भृत एना मूर्खाग्रैः कुशैर्वेष्टयित्वैवंजातीयेनेवो - दशेन वसनेन प्रदक्षिणं परिवेष्टा स्पृष्टो ऽनपसृत उगायेदिति गौतमो धिष्णोऽयं भवति न धिष्णा मासादयेदिति पृष्ट मपश्रयेतेति धानञ्जय्यो पशु- घणार्थेयं भवतीति सा य प्रौटुम्वरी मनलायैवोद्भुत ·प्रथमः प्रपाठक. १२ उदकसेवौ वहुपलाशो नातीवाफलो भवतीति प्राक्- समाम बोदवासमास वोपरिदश माम्तीर्य प्रस्तोता विष्टुतोविदध्यादुदगग्राभिः प्रथमं विष्टावे प्राक्सएस्वं प्रत्यक्सस्य मित्ये के पश्चात्पथमस्य विष्टावय प्राग- याभिरुदकसएवं द्वितीयं प्रत्यगयाभिरित्येके पश्चा- देवाय मध्यमस्य विष्ठावस्योदगग्राभिः प्रत्यक्सएवं ढतोय मेतयावृता पर्यायान्विध्यादक्षिणार्थं प्रथम मनुपूर्व मुदीचः सरहतान् विष्टावपर्यायान् विद- ध्यादितरेवितरेण शिरसि कुशानु विधीयेरनित्येक पगलादावर्त्य भावा तु विधीयरने तेन सन्धिमा- स्त्रिवृत उद्यत्या विधाने विप्रतिपद्यते यथैकः पर्याय इत्ये के टचभागा स्थाने पु पर्यायाणां पर्यायाः स्युरि- त्येक एतेनैवंजातोया व्याखयाता व्याखयाताः ॥११॥ अथातः सामान्तानां चत्वारो भागाः समास्ताः स्वरो निधन मिडा वातद्यानि स्वराण्याग्नेयानि तानि गायवतया वायव्यानि वा यानि निधन- वन्त्येन्द्राणि तानि चैष्टुभतया यान्यैडानि वैश्वदे- वानि तानि जागततया यानि वानिधनानि प्राजा. पत्यानि तान्यानुष्टुभतया ऽत्र खल्वस्य सर्वशश्छन्द- सो निधनाय एक भवल्या.मो. म्गै मन्ती निध- ·१४ # निदामसूवम् । नेषु समानायेते दूकारोकारी करन हेतोरिति यान्यन्यानि खराण्यसिद्धोपायानि तानि भवन्त्यच एव तेषां मध्यं न्ववस्त्ररणं भवत्यधेमो सिद्धीपायौ भवतो वागुमायावियथापि निधनस्थानेषु युज्येते स्वरैश सनिए ततो निधनवादश्चैनयोभवति तं वैरा- जरा निधने नाहएहन्नित्यथाप्ये नौ वाक्य विलोपो वाहुरिहेति वेद मिति वा सदो विलुप्त ईकार ऊई मिति वा विपरीतिना सदो विलुप्त जकारस्ताव- प्यनुनासिक्यौ ब्रुवते वाक्य विलोपरबादेव तदात्र यते सामान्ता भवन्ति खरो निधन मिडेति तदे- तान् प्रकृप्ता इत्याचक्षते ऽथ यत्र समानसामान्ते सन्निपततस्तज्जामौत्याचक्षते समानपृष्ठे वो अपनी समानभक्तिनी च खलु नानात्वपक्रान्तवेयाजामि भवत्यथ यत्र समान मभ्ययते साम वाया जाम्येव तावति सामान्यान्नसामान्नैननिहः संयुजामि भवति ॥ १२॥ अधैतान्यन्तरेण व्यवयन्यनामिकरणानि भवन्ति सोमो वषट्कारः शस्त मवयवो ऽथ यत्रान्तरेण सामानि गीयथातिश्छन्दसं परिमाद इति तत्तनाथ यक मापर्तिस्थानं नाना सामानि समवयन्ति यथा ·॥ प्रथमः प्रपाठकः। ५ व्रत एकसान स्थान मिति तत्तनाथ यन समासान्ता व्यत्ययन्ते यथा विश्वजिति तत्तनाथ यत्र समान- सामान्त सनिपततो मध्ये निधनेन तन यत्रो मध्ये निधनेनानः पृधगिसि तत्तत्र यत्रो न विद्यतेऽर्थः सनिपतति त म जामिकरण इति तत्तत्र सर्वत्र रथन्तरसन्निपाते जामि भवति तथा बृहत्सन्निपाते ततान्य जामिकरणानि सीमर प्रनवत्यो वृहदि- त्येषोऽभिव्याहारो बार्कजम्म' बृहनिधनानौत्युक्तं रथन्तरसन्निपातेषु कवरथन्तर मभि भवति रथ- न्तरणिधनानोति बृहरसविपातेष्वतावता खलु नाभि क पर ममन्वीक्षेत तदस्तिस्वित्साम्नश्छन्दो देवता नास्तीति नास्तीति धानन्नय्यः किए स्वरस्य छन्दो भविष्यति का देवता मिताक्षरो भवतीत्याव- तरगौतमी यच्छन्दयाया मृदि गीयते तदस्य छन्दो यद्देवत्यायाए साव्य देवता त दिनानीमो यहवयोन्यः खयोनिनापचिततरं भवत्यथाप्य हैन्द्रय च ऐन्द्रए सामेति द्रजेति ॥ १३ ॥ ॥ इति निदानसूचे प्रथमः प्रपाठकः ॥ .. .

·॥ अथ द्वितीयः प्रपाठकः ॥ टपिकृत्खूहा३ अपिकृत इति वै खल्लाहु- रयद्याविरता एवोहनान्नो एव मायो भवत्यथा- प्यूह इत्येव माचक्षते कर्त्तव्य इतौवैतवत्यथापि याजिका विप्रतिपद्यन्ते यतार्थः खलु पुनरूहो भव- त्यथापि वृत्तिोनिरिति गायन्ति किमु खलु स्मृती वृत्त्यां किं योन्या भविष्यतीत्यवापि नात्यन्तं गायन्ति तत्र यदगीतं कर्तव्य मित्येवापना भवत्यथापन्नसार हतस्य सहिता मवेक्षया गायन्ति तदेतत्स्मृती नोपपद्यत इत्यषिकृत इत्यपरं कथ मेव वह्वनायं यज्ञे क्रियेता थापि वृहदुत्तरयो भियश्यामौति भरद्वाज स्तपो ऽतप्यत रचन्तर मुत्तरयोरिति वसिष्ठो विद्य- मानवोहखाभिवादो भवत्यनेनैव वासिष्ठभरद्वाज मित्याचक्षते ऽघाप्यावार्य स्मृतीनां वक्ता त मतिशङ्क- मानः सर्वत्रैवातिशद्धेवा ऽधापि योनिप्रतिषेधादरमृतं समर्च मेवााप यज मस्मतं मन्येत यन्ने धपि विप्रतिपिडा भवन्तीति यदेतदद्यापि रता एवोहनादित्यगीतोहरम्ते भवन्त्यममाग मु खल्खन- धीयानो यहेतदूह इत्येन माचक्षत इति मन्त्ययथार्थ मन्येतापि नूनए ·वितीयः प्रपाठकः ॥ नामधेयानि यदेतद्याज्ञिका विप्रसिपदान्त इत्याचार्य- कल्ये यातिका विप्रतिपद्यन्ते स एव विस्मृतः स्वाद ब्राह्मण विप्रतिपत्त्वा च यजमय स्मृतं मन्येत भदेतदृत्ति- योनिरिति गायत्रीति छन्दस्खायौछका वृत्तिर्योनी कल्यन्ते भवन्ति वापेत्य वृत्तियोनिभ्या माचार्य- गीतानि यथा पार्थ-लोश-भार्गाणि यदेतनात्यन्तं गायन्तीति कल्या अपानत्यन्ता भवन्ति अथावाम- पानेकाह: श्रीस्तोमा उत्तरा तरतिरनुवााणिना मिति यदेतदन्य सहितस्य सहिता मवेक्ष्य गाय- न्तीति छन्दस्वपि वृत्तिजीऽन्यसहितच सहिता मवेक्ष्य गायेन तावता छन्दो ऽस्मृतं मन्येताथापि य उपवादादग्मृतं मन्येतापि नूनए समर्धा मेदापिचर घयोविद्या मस्मृतां मन्येत साए प्ये या उपवद- म्तीसि ॥१॥ एक दृष्टीनि बित् सामानी पदष्टीनीत्ये- कदृष्टीनीति शाण्डिल्यायनस्तदिनानीमछान्दसे- नाध्याय नेकन् भूयिष्ठाकन्दाराधीमहे ऽधापिनी यज उपदृष्टिः प्राइ यत्र धृष्णोत्येकानकर्तु मघा- प्येकः स्तोमान्त्मम्मिमत एकन् ह वय मधीमहे । नाध्वर्युव चचा उत्तरे अभिजानतीति दृच मदष्टीनीति ·१६ ॥ मिहामसूमम् । धानन्नय्य लदिनानीमकान्दसेनैवाध्यायेने कानधी- त्य तृष मुत्तम मधीमहे निदर्शनार्थों वै समवत्येव मेवातः मागिन्यथापि नायन एवोपदृष्टिः माहो काम एवाचेकन् करोत्ययापि न पटचः पूर्वा स्तोनियाणि प्राहुहितीयायां चाथ वीयायां चर्चि लक्षणं भवति यदायं तत्साम भवतीति यथाकूपार मैपिर- म्पौरमन मिल्यथापि छिन्न मिव वा एतद्यदे- कर्चा पूति वाहाणवादः परिचष्ट ऽथापि ननुषै- कर्जे नासाधीमहे . धष्टिवादेवाथाम्यधुनैव दैव- वादे यस्तचापन्न छन्दोऽनुजगावु वचदृष्टीनीति शा- ण्डिल्योऽप्यनृपिर्यथादेवतान्याका यथासामोपे- तान्यपेाकखां ययाभूयिष्ठान्यपि योर्यथातीपना अपि तिसषु यथा सन्तनीयपि चतसृषु यथेलान्द मपि भूयसीषु यथा पुरुषव्रतं कश्यपवत मादित्यवत मित्यपि स्वतान्येक सामसूक्तानीत्याचपत इत्या- चक्षत इति ॥३॥ अथ इयानि सामानीति प्रदिशन्ति यान्यपुर- स्तात्न्तोभानि पदनिधनानि लघुगौतौनि तानि गथन्तराणि यानि पुरतारस्तोमानि वहिर्णिधनानि गुरुगीतीनि (उपान्तपश्चन्यां पशिपञ्चकं गलन सानि ·। दिसीयः प्रपाठका। १८ राधन्तराणि यानि गुरुगीतीनि थाहतानीति.) (तानि बाहतानि अथान्यतरतो राधन्तराणि धान्य- तरवो वाईतानि चामुरस्तात्स्तोमानि च वहिर्णि- धनानि च पुरस्तात्स्तोमानि च पदनिधनान्यथामा यतो बाहतानि च पुरस्तात्स्वाभानि च पदनिध नानि गुरुगीतीनि पुरस्तात्ताभानि बहिर्णिध- नानि लघुगीतीश्येतानि विजिज्ञासेतेति शाण्डि- त्यायनो यानि लघुगीतोनि राधन्तराणि यानि गुरु- गोतीनि वाईताच्यपि यान्युदासगीतीनि तानि राध न्तराणि यान्यनुदात्तगीतोनि तानि बाई तानौति) कल्पेनैव यतकामा व्याख्याता यथैतत् स्वर्गकामी यत्तः पशकामो यत्तः प्रजापतिकामो यज्ञोऽभिचर गीय दूत्यप्याहरुद्धार्थ एव खत्वयं भवति खलथै थेम्णोऽन्ये अन्ववयन्तीत्याप्तकारमाखिद्देवाश्रूयन्ता३ अनाप्तकामा इत्यनाप्त कामा इति वै खल्बाहुः को याप्तकामस्य सुत्या कः प्रत्यर्थी भवित्यतीत्यथान्याहुः शवगाप्तकामा एव भवन्ति तमन्यवादेन जानीमो यनी देवाः कामयन्ते तसौ समर्धयन्ति कुतो ऽनाप्न- कामाः समईयिष्यन्नित्ययापी हैव पश्याम प्राप्तका- • एमावश पुस मास्ति। + एमाणन वपना ना!

·निदानसूवम् । मतराणा मनाप्तकामैरीसां यथैतद्राजा मित्य- थापाल्पक मयदायाह विश्वेभ्यो देवेभ्यः स्वाहेति कुतो ऽनाटकामान् प्रति भविष्यदित्ययापााहुईि- स्थाना देवा भवन्ति न्यून मन्य त् स्थानए सम्पूर्ण मन्यद्यटु ह न्यूनं तदितः प्रत्नेः प्रति विभवन्ति यंदु सम्पूर्ण ततथाशिषः समईयन्तोति ॥३॥ काथ मु खलवड्गकामा इति विद्यन्त दूत्येके शुति- प्रमाणा भड्ने थूयमाणां कथं ऋतौ प्रतीयामेत्ययापि योऽङ्ग कामं क्रतु' कामयतापि नूनं सोऽझे दुष्टे सर्व मेवापि क्रतुं दुष्ट मन्येताथापि पृष्ठहोमए सर्वेपाए स्तोत्राणां मन्येतेति क्रतुकाम इत्य परं प्रातुः खल्व- धिकृतोऽझैच कामैश्च भवत्यघापि न पायकल्पो दर्शयति यज्जातोया प्रतिपावति तन्नातीयानि द्रव्याणि कल्पयति यथा ज्योगामयाविनो वर्षकामस्य जन्या माविधिसमानयेत्यथापि योऽङ्गकामं मन्ये- तापि नूनए स तदेवाग कृत्वा विरमेत्तस्मिन् हि स कामो भवतीति यदेतदगदोपात् क्रतुदोप इति } विषये खलु दोषो भवति न तथाकामो यद्देतत्पृष्ठ- होमए सर्वेपाए स्तोत्राणां मन्यतेति भवन्ति वा अनधर्मा यथा युग्यस्य घासदान ममखोपाचन ·नहितीय. प्रपाठकः । मिति समय तु खस्वीमाधयन्तीति कय मुबा- सानि कामागान मिति यथाकामी कामाना मित्येक प्राहुरनादेशे कि मन्य द्याथाकाम्यात्प्रतो. यामाधाथि रखवागणे दर्शयति याथाकामी कामाना मिति कतुकाम इत्य पर मेषोऽधिकृतोऽथापि भः क्रतुकामेऽधिकृते सत्यग्यं काम मुत्पादयेदपि नून स पशुना तृतीयसवने चरन्तीत्यन्यपशु मुत्पा- दयेदो मिति सति समायादपेयादाय वै त मेव प्रतीयाद्यः प्रतिसवने सहर्श व्याहयाद्यदेतदनादेश इत्यादेशजातिरेषा भवति तदादधिकारो यदेतद्र- हस्त्रत्राह्मणे दर्शयतीति सर्वाभिप्राय एतदुपपद्यते कथ मु खल्वाशौः समृद्धिरूपसरणानौति सर्व स्तोत्र- वित्येक आहु स्तोत्रशब्देन च न हि स्तावयत्यपि चाह निर्देशे किमर्थो ऽवयवं प्रतीयादिति ब्रह्मासानीत्यपरं ब्रह्मसाम हाशीन मित्यथापि य स्तोत्रशब्दानां- स्तीचे प्रतीयादाशीःशब्दादपि स नाब्रह्मासानि प्रत्येतु महतीति ॥ ४ ॥ अथातो यतखानान्यपि च सन्धियता इत्या- चक्षते ऽहोरात्रामीज्याग्निहोत्रए सायमाहुत्या रात्रि मभियजते सा यत्र क च पुरोदयायेत स्ने

·२२
। निदानसूवम् ।
साने जुहोमोति विद्याव्यातराहुत्याहः सा यन क
च पुरास्तमयाडूयेत खे खाने जुहोतीति विद्यात्
ते तु यदादौ निदधाति प्राप्तच होमकालोऽपि चैन
कसे यहोराचे अभीष्टे भवत इति पूर्वपचापरपक्षा-
भोज्या० दर्शपौर्णमासौ पौर्णमासेन इविषाऽपरपंच
मभियजते स यत्र क्व च पुरा ऽऽमावास्या यजेत स्ने
स्थाने यजत इति विद्यादामावास्येन पूर्वपचए स यत्र
क्व च पुरा पौर्णमास्या यजेत खे खाने यजत इति
विद्यात्ती तु यदादी निदधाति प्राप्तच यजकाली-
ऽपि + वैधं कृत्सौ पचावभीष्टी, भवत इत्यु-
काभी चातुर्माखान्योपधिभताभीज्याययगोष्टी
उदगयन-दक्षिणायनयोः पशुसमस्तरम संवत्सरखा-
भीज्या सुत्येति तत्खल्वेतत्स कृपयुक्त माहिताग्न:
कुशलेन यदग्निहोचं दर्शपूर्णमासौ चातुर्माखान्या-
ययणेष्टी (पशु सोम इति वै) सचं य देवं न करोति
ग्लायदिज्याए खादित्यननुभूतिनत्यादिति सिद्धि-
दर्शी वा स्यान्मूलिपुरोडाशेनाप्नोत्याज्येन च पयसा
च प्राणीत्यथाप्याहुरादित्यश वाघ खलु चन्द्रमाग्नि-
• क-पुस्तकै पूर्ववापरष च सर्ववव " भौटा"-इति पाठ ।
• "होमकालीपि"-देवि क ।। मास्न्यपी'म छ-पुन ।

·। द्वितीय, मपातक. चेमानि पनि कुरतो ययोरिय ममीज्या भवती- त्यग्निहोचेगादित्यस्येज्या मभियनते दर्शपूर्णमासा- भ्यां चन्द्रमसस्तदग्निहोघए सायमाहुत्या प्रयुज्यते प्रातराहुखाभितिष्ठते सोऽपि नाहुत्या प्रातराहुति मन्यं यज मुपक्रमते कथं पूर्वमिमन्ननिष्ठितेऽन्य मुप- क्रामेतेति पौर्णमासेन रुविधा दर्शपौर्णमासी प्रयु- ज्येते प्रामावास्येन निस्तिष्ठते सोऽपि नानिष्ट्वामा- वास्येन हविपान्यं यज मुपक्रमते कधं पूर्वमिन्ननि- छतेऽन्य मुपकामेतेति ॥ ५॥ तदपायरपक्षे प्राय परिनिहीर्पितं भवति रात्री वा यजविलोपो विसस्थितेऽपि च नो ह तमस एव तम यादिति तच्चे दपरपक्षे प्रायगए शद्धत यावत्यो ऽपरपक्षयातिशिष्टा रावयः स्युस्तासाए सायं पात- राहुतीः प्रतिसयाय हुत्वा प्रत्याहुत्या अमावास्येन हविषेष्टा समापयेयुरेव मयत विलोप दूति पूर्वपचे चेद्रावी प्रातराहुति मेव पुरस्तादाहवनीयए हरेयुः पशाजापत्यं दक्षिणतो दक्षिणाग्नि मध्ये शरीरं तं दक्षिणाशिरसं चितावाहितं यक्षपाचैः कल्पये- ध्वर्युः शिरसि कपालानि युन्ना मन्तधानं घ चममं ललाटे प्राशिवहरणं नासिकयोः सुची कर्ण-

·૨૧
निदानसूवम् ।
खाने नुहोमोति विद्याव्यातरात्याहः सा यन क्व
च पुराम्तमयायैत खे साने जुहोतोति, विद्यात्
ते तु यदादी निदधाति प्राप्तच होमकालोऽपि चैन
करसे अहोराचे अभीष्टे भवत इति पूर्वपक्षापरपक्षा-
भोज्या दर्शपौर्णमासी पौर्णमासेन इविपा ऽपरपंच
मभियजते स यत्र क च पुरा ऽऽमावास्या यजेत खे
स्थाने यजत इति विद्यादामावास्येन पूर्वपक्षस यत्र
क्व च पुरा पौर्णमास्या यजेत खे खाने यनत इति
विद्यात्तौ तु यदादौ निदधाति प्राप्तश्च यज्ञकालो-
ऽमि + वैध कृत्सौ पक्षावभीष्टौ भवत इत्यु-
ताभीष्टा चातुर्माखान्योपधिभताभीज्याययगोष्टी
उदगयन-दक्षिणायनयोः पशुसमस्तस्य संवत्सरस्या-
भीज्या सुत्येति तत्खल्वेतत्सकृपयुक्त माहिताग्न:
कुशलेन यदग्निहोचं दर्शपूर्णमासौ चातुर्माखान्या-
ग्रयणेष्टी (पशु सीम इति वैक) सर्च य देवं न करोति
ग्लायदिच्चाए न्यादित्यननुभूतिनए खादिति सिवि-
दी वा खान्मूलिपुरोडासेनाप्नोथाज्येन च पयसा
च प्राणीत्यघाप्याधुरादित्यश्च याव खलु चन्द्रमाग्नि-
• क-पुस्तकेऽष पूर्वापरष घ सर्ववव "भौष्टा"-ति पाठ ।
+ "मकालीवि"-दविक।
नास्त्यषोश-पुसके ।

·पवितीयः पाहषः। २९ मानि पर्वाणि कुमती ययीरिय मभीज्या भवती- त्यग्निहोत्रेणादित्यस्येज्या मभियनते दर्शपूर्णमासा- भ्यां चन्द्रमसस्तदग्निहीचए सायमाइत्या प्रयुज्यते प्रातराहुखाभितिष्टते सोऽपि नारया प्रातराहुति मन्यं यज्ञ मुपामते कथं पूर्वमिन्ननिष्ठितेऽन्य मुप- क्रामेतेति पौर्णमासेन विषा दर्शपौर्णमासौ प्रयु- ज्येते भामावानेन निस्तिष्ठते सोऽपि नानिष्टामा- वाखेन हविपान्यं यत मुषक्रमते कथं पूर्वग्मिन्ननि- छतेऽन्य मुपकामतेति ॥ ५ ॥ तदपापरपने प्रायणं परिनिहीर्पितं भवति रात्री या यजविलोपो विसस्थितेऽपि च नो ह तमस एव तम इयादिति तच्चे दपरपने प्रायण शझेत यावत्यो ऽपरपक्षयातिशिष्टा रामयः युस्तासाए सायं प्रात- राहुतीः प्रतिसङ्ख्याय हुत्वा- प्रत्याहुत्या ऽऽमावास्येन हविषेष्ट्वा समापयेयुरेव मयज्ञ विलोप इति पूर्वपक्षे चेट्रावी प्रातराहुति मेव पुरस्तादाहवनीयए हरेयुः पवाहाहपत्यं दक्षिणतो दक्षिणाग्नि मध्ये शरीरं तं दक्षिणाशिरसं चितावाहितं यज्ञपाचैः कल्यये- दध्वर्युः शिरसि कपालानि युञ्जयात्म मन्तधानं च चमसं ललाटे प्राशिवहरणं नासिकयोः सुची कर्ण- ·२४ ॥ निदानमूघम् । योर्वाचे हिरमा मवधायानुस्तरणिक्या गोर्वयया मुर्ख प्रच्छायं तत्राग्निहोत्रहवणी तिरी दक्षिणे पाणी जुहू ए सच उपभृतं पायोः स्कयोपवेयौ तथा वृक्को यथाख मुरसि ध्रुवा मुदरे पानी मुपस्थे काष्णा- जिन मन्तरेगा सधिनी शम्या टपटुपले यच नाद- क्ष्यामो दक्षिणयोपस दक्षिणत उलूखल मनुसधि मुसलं पादयोः शकटशूर्पे सर्वाण्युत्तानान्यास चनवन्ति पुपदाज्येन पूरयित्वाचन यथास्थान' युग मदग्नि भिरूपमजेरसार्वथानिक परिमाणए स एप यज्ञायुधौ यजमानः स्वर्ग लोक मेतिति ब्राह्मण भवत्याहुतिं जुहोति पुत्री माताधो वान्यो यत्तियो ब्राह्मणस्त्वस्मात मधिजातो ऽसि रवदयं जायतां पुनरसी स्वर्गाय लीकाय वाहेति शान्तिर्वाम देव्यए शान्तिर्वामदेव्यम् ॥ ६ ॥ एकहिसारं बहिष्णवमानए सामर्शकत्वा- च्छन्दसञ्चेत्याचार्याः साम्ना मनु नानात्व मुत्तरयोः पवमानयोः पृथग्धिद्वारा भवन्ति पर्यायाणा मनु नानारव मावर्तिपु सन्धी * विप्रतिपद्यन्त एकहि- झार इत्येक यथा वहिप्पवमान विराचार्या हिं • "मासिसन्धी-नि कपाठ ।

·। रिप्तीयः प्रपाठकः। कुर्वन्ति देवताना मनु नानात्वं विश्वनियो या पपि यादेवतं यहिप्पयमान मधात्र सहिदरोति सहाई- कोरपादत्याद वहिप्पयमानस्याचार्या प्रघ यजा- यनीयानुएपे कयाइ हिवार इशि यथोपरयोः पय- मानयोरित्येक ऽम्ति हिसामनानावं यया या विश्व- जिशि नानावते सति सकृविद्यारोति सहिदानी- त्पादस्वामहिप्पयमानग्य तया या नादित्यय योनी यतं सदाना कयन्तरे तमा रयस्तरयर्ण साता मिन्युभे ययाखानए माता मिति परिपथमाने घोरपन्ने भयती न पापि नियत्तयरयथापि यया गायचं यजायतीयधमान प्रतिपदात एव मपि यजा- यसीय गायपधर्मान् मतिपदात गायधप्य यहि- प्पपमान एप धर्मा भपतीत्यपरं यान्यन गायवान पान्यन यहिप्पयमानादिति ॥ ७॥ गायत्रस्य काम्या: मामाता यावनिगदएपरि- साम्प्रासंग मरयाबाया भवति नप किमर्यापय प्रतीयादिश्ययाय व मारतं गायम भरययापि যায়শিয়াযদাশ ময়া সালাঘা धर्मा पन प्रकमान ममाप्तिरिति यहिपरमान एत्यपर मेसायनशा शिकारयान मपपिए ·॥ निदानसूवम् । सामान्ता नातियन्त्यधापेव मनामि भवत्यथापावं यथाभूयिष्ठ भवतीति प्रघमाया मिति वार्षगण्य एतदहिष्पवमानखाणी न मत्र हि काम्याः प्रति पदो भवन्तीति रथन्तरवाया मित्यपर मेपा २ विकृततमापि च पथ्यप्रक्रम पथ्यावसानं भविष्य तीति ब्रह्मगा आज्य इत्यपरं ब्रह्मसाम याशीन मित्युत्तरयोः पवमानयोरित्यपर मेतदेतेपाए सामा न्तानां स्थान मधापेवर रोहो भवत्यपि वान्ताख्यानि कमाणोति यतजामौत्यजामि वा कल्पयेताओं ऽजामिकरण इति वापि तितिक्षेतानच्येके गायन गायन्ति कस्य हेतोरिति स्वरायैतत्स्थानं कुर्वते स . इत्वं केवलः स्वरो गोतो भविष्यतीति तथा प्रक्षवि प्रस्तुत्याक्षि गायन्तः प्रतिहारस्य चानुत्माद मा पायाञ्च निधनस्य चानिधन खरित्वा निधन मुत्सी देदित्याचार्याः ॥ ८॥ अथ वृहद्रथन्तरयोर्वदति तयोः समानं निधं मासीत्तस्मिन्नातिष्ठेता मिति किनिधन मित्यह रिति * कौत्यो ऽकार मेवान्ये सकारोपमृष्ट सका मेवाह मनयोः समानं निधनं मन्य इति धानञ्जय मिति इरिति"-इति ष ।

·॥ द्वितीय प्रपाठक.॥ स ख़ुभयन दृश्यत इति निधनब्राह्मण मेवाइ मिदं मन्य इति वागण्यो हे खल्विमे पृष्ठे भवत एक पृष्ठ- स्थानं तस्मिन्नस्याईथा मह पूर्वताया इत्यथै तेषु पुरस्ता- जपेषु वा दूरयेतददिखेक प्राहुरेतानि मनसा- न्वोच्योहायेदिति हि भवतीत्यन्य दिदं तेभ्यो भवतीति यथाधीत मित्याचार्या न चोदासो विजायते ऽपि- वार्थः स्थायक मथापि सएशये लोपो लोपान्यायतर इति कथं पवमानगतयोरिति कर्तव्या इत्येके साम- संयुक्ता हि भवन्ताकर्तच्या इत्यपर सानसंयुक्ता हि भवन्त्यघापि पवमानसामनी प्रधानभूते भवत इत्य- धापि या हेतान्पुरम्हारस्तोत्रादकरिष्यद हावेता- वन्य सामभिरभविष्यन् यत् छानन्तरान्त्स्तोत्रव्यवायो ऽभविष्यदेतेन वामदेव्ययजायजीये व्याख्याते बृहतः स्तोत्रोत्तमायां ब्राह्मणोताना रोहागा मुत्तमं न रोहेदित्याचार्या अप्रथमायैवं शाह बृहतो रोहा वृणी महा मदायिपु वान्तौ पूर्वी वृद्धौ निधनोपाये च हितोय मक्षरं वईयेत्स तृतीयम्तदुपरिष्टात्तोत्रस्य प्रत्यवरोहेदेव हि स्म युवान मृत्विज मनूचान प्रेत माहुर्बहदेन मप्रत्यवरूढं परावधौदिति ॥ ८ ॥ अथ यज्ञायत्तीययोत्तरयोहाक्षरेगा प्रतीति यथा

·२८
निदानसूत्रम् ॥
वृहद्रघन्तरयोस्तदपि शश्वशाहाणं भवति तानि ह
वा एतानि द्वादशाक्षरप्रस्तावानि ककुवुत्तराणि
सामानि वृहद्रघन्तरे यज्ञायसीयं चेत्यथ खल्लाह
यदग्निष्टोमयाज्यन्त माह तदन्वय यत्नः सवत्य-
क्षरेशान्ततः प्रतिष्ठाय मिति कि मन्तं कि मनर
मिति वेत्येतदक्षरं वकारादि राकारी गकारान्त
इत्येक आहुस्तस्य गकारलोपं ब्राह्मणं चिपतीति
तदर्पित मुपेयुरेवं कृत्स्नाक्षरेण यजय छिद्र मपि
दधातीत्यार्चिक मेवैतदक्षर मित्यपर मेतस्मिन्हा-
ऽक्षरशब्दापतियत्यष्टाक्षरेण प्रथमाया ऋचः प्रस्तो-
ति हाक्षरेगोत्तरयोचतुरक्षरेण बृहतः प्रतिहर-
तीति न स्तीभिः सहोपमदाते तस्माद्यदेवान्त्य
मनर तनिधन मुपेयुर्यथाधीत मित्याचार्याः स्वर-
तन्वाण्याक्षराणि भवन्ति खरान्तता मेवाक्षरस्यैस्सद
बाह्मण मेव मवक्ष्य दियथापि बहुलैषा छन्दसी
वृत्तिर्वाधिनानि चैनान्याचक्षते वाशुपायानीति
च यदेतदार्चिक मचर मिति यथाधिकार मेत-
इवति स्तौभिकरयेहाधिकारी विज्ञायते ऽथापि
मंशये प्रकृति सविध मेव प्रत्येतव्य मिति प्रत्येतब्य
मिति ॥१०॥

·॥हितीयः प्रपाठक. ॥ २८ अघ द्रव्यसमुथो राथ तराणि रघन्तरपृष्ठे भि- रूपाणि वाहतानि वृतत्पृष्ठेघुभयविधावुभयसानि प्रव- दितानि रथन्तरपृट आई डानि बुहत्यूठे ऽथ यत्र रघ- न्तरपृष्ठे बाहतानि क्रियेरन् बृहदोसया तानि विद्या देव मेव वृहत्पुष्ठेन राधन्तराणि खयोनीनि सर्वत्रा- भिरूपतराण्यखयोनिभ्यः सामन्याक चाम साम- न्याभ्यश्छान्दसौ प्रथमाः सामन्या इत्याचक्षते ऽथ या यजप्रवादाः सत्रप्रवादाः क्रतुप्रवादाः स्तोमप्रवादाः सर्वत्र ता अभिरूपाः शक्रवत्यो ऽप्रवादाः पूर्वयोः पव- मानयो)पवाद हविण्यवाद समिहवडोतुग- ज्य हूतवन्ति पीतवन्ति टप्तवन्त्युत्तराणि मरुत्वत्यो प्रवादा क्तवत्यी माध्यन्दिनीयाः परिवत्यः कोश- वत्यो निषणवत्योमाध्यन्दिनौया गायनां वातस्त्रि- टुभि वा मरवच्चिकोर्षितं भवत्यथ खल्वार नौणि सवनानां छिद्रागि तानि तेनापि धौयन्त इति कत- मानि छिद्राणीति पवमाना अदेवतास्तुतयास्तानि छिद्राणीत्यथाप्यन्तरेण पवमानापश्चावर्तीनि हविर्भिः प्रचरन्ति तानि छिद्राणोति वामदेव्यं मैत्रा- वरुणसाम सर्वत्राभिरूपं तदपचारे तल्लिङ्गीयाथिको- चंदधैतानि तार्तीयसवनिकानि रूपाणि खाटुमत्यो च ·॥ निदानमूत्रम् ॥ मधुमत्यो मध्वसत्यो विशुवत्यश्चित्रवत्यः सूर्यवत्यो दक्षिणवद योनिदूतवञ्च वृद्धवञ्चोकथष्वय नार्मेध- स्तोत्रीये वदति ककुम् प्रथमा योणिगथ पुर उशि- गनुष्टुविति ककुवेव प्रथमोणिग्दितीया पुरउष्णिक हती दाशतयेनाध्यायेन तां वढचा अधोयते युञ्जन्ति हरी इपिरख गाधयोरी रथ उम्युगे इन्द्रवाहा वची युजेति तन्त्र वयं चत्वार्यक्षराण्युपाहरामः खर्विदेति सानुष्टुब् भवत्यु परिष्टाजमोतिः ॥ ११ ॥ कथ मु षोडशी ज्योतिष्टोम इत्यकत्र्तव्य इति शौचिदक्षिरतरिते ब्राह्मणसमानायेनेति कर्तव्य इति गौतमः षोडशिनः स्तोत्रे देयेति हि भवतीत्य- थापि न आर्पयकल्पो दर्शयति हादशाहत्य पोडशि- मन्तावतिरानावित्यथापि मन्लवों भवति नीगि ध्योतीपि सचते स पोडशौति निरुपेतो हाद- शाहो भवतीति वैतवति संस्था मप्यस्यैतां विद्यमानां मन्य इति गौतम एवं च रहस्यवाह्मणे दर्शयत्यय तेन पोडशिसस्थेन यजेतेति नाहालैपा सएस्था विद्यत इति शाण्डिल्यो ऽतिराचे तु कतारुतो- भवस्येव मिवावयुवामाणं भवति नोक्थ्यो यायो • "मोपचाची-तिक 1

·। दिनीय प्रपाठक.॥
तिरामा ग्राद्य इति सन्धी इमी भवत इति धान-
अय्य उदयसन्धिरसावस्तमयसन्धिरातस्माद्यः कथा
तिरात्रः पीडणिमानव स कुशलेनेति तस्यैता ऋचः
पञ्चविशत्यक्षराः पञ्चपदाः पञ्चाक्षरपादा नवो-
पसर्गाक्षराशादितस्त्रयाणां पादानां बौणि त्रीण्यु-
पसर्गाक्षराणि पादान्तेषु भवन्ति ते ऽष्टाक्षरा:
सम्पद्यन्ते पञ्चाक्षरावुत्तगै दशाक्षरावे कस्ताश्तु-
स्विएश दक्षरा:सम्म यन्ते न स्था उपसृष्टाः कनी विद्या
मे तीर्थ ह्येव वय मधीमहे तथा वडचा इति
बाह्मणेनेत्याहश्चतुस्विदक्षराः सएस्तुती भवती-
त्यनुपमृष्टः कनीयानितीवैतङ्गवत्यथाप्युधीयमाणेषूप-
सर्गाक्षरेषु नैदार्थो हीयते न वृत्तिर्दुष्यस्यथापि शश-
देना अनुपसष्टा आथर्वगिका अधोयतेऽथामि निर्धा-
रिताना मुपसर्गावराणां वदत्या वा एता एकपदा
स्वाहरा विप्शोकन्दो भुरिजः भवर्य इति चातरा
हापि भुरिजो भवन्तीति तचैतहोरिवीतं गायत्री
सामाभ्यासानुण्टुभ गवा समानभागः समान-
भक्षो भवतीति स यद्गौरिवौत्य इमा ऋचो ऽवयोनि
कुर्वत ऋषि: स्खयोनिर्भविष्यन्तीलेतेन सौमरना-
मेंधे व्याखवाते रेवतीपु च वारदन्तीयम् ॥ १२ ॥

·॥ निदानमूत्रम् ॥ ज्योतिष्टोमोत्पाद मेव घोडशिन' ब्रुवते तत्र चाय ब्राह्म ग मधीयते ऽथापि कय मेवं करतं कर्मा- कृत मनारयिष्यदिति चतुर्थोत्पादं वयं तत्र चास्य बाह्मण मधीमहे ऽवाया हकविएशायतनी वा एप यत्पोडशीति तदेकविएश महर्भवत्यथा प्याह दाश- तय्य ऋचो चातुरुत्तरं छन्दःक्रमे वा एवंविध मुत्प- द्यते न मथमकृतावित्यही भवती३ रारित्याहो भवतीत्याहुरहवर्ज चाम्य हविर्भवत्यापि नियुक्त- धर्मा भवति निवद्वाझिल्पवान्ग्रहवान्यथाहरेवए रात्ररित्यपरए राचा समानभागः समानमतो भव- तोति तो खल्विमौ ही सन्धी भवतस्तयोरसौ नित्यः कृताकृतोऽयं कख हे तोरिति साई तेन रात्रिः पञ्चदशविधता लभते कृतं पञ्चदशविध महरित्य- थापि न त मुत्य पराक् स्तोत्रए रात्रावलसात कृतान्यचैन्द्राण्यथापि विद्यते तस्य कालय स्तुति- नास्थ विद्यते कस्मात्तु तख न विद्यते पराडेतयां वेलाया मादित्यो भवति नोपरा च स्तुति विद्यत उदाहरन्ति त्वेव परां च स्तुतिए हिरण्यस्तपे भवत्य- स्थादेवः प्रति दोपं गृणान इत्यथ खल्वाह शक्करीषु पोडशिना स्तुबीतेति तके महानाम्नीः प्रति ·वतीयः प्रपाठक.. ३१ यन्त्येताः शकौं भवन्तीत्येताखेव शक्करीप्रवादी भव- सौप्यपर मेताशाधिकृता भवन्तीयोद्धारो विशेषः थुतः सर्वसामसु स्यादिखेकै स वाचा रथन्तरेण निवर्तत यथा स्विशं ढतीयसयन मित्यभि- परीत्य प्रत्यपकर्षस्तादृश मेतावति समुच्चयो" वा नानार्थत्वात्मसावशान्त्यर्या हि बागुहीयादिशाम्वर्थ ॐकारी पाल पूर्वा यादेवं यथान्तरप्रत्यासतिरुत्तरा पानधन्यविधेराचाराच ॥ १३ ॥ ॥ इति निदानसूने द्वितीयः प्रपाठकः ॥ । --- ॥ अथ तीयः प्रपाठकः ॥ प्रथ का प्रथमा सएस्सेत्याग्निष्टोमी प्रथमां मन्य इति शाण्डिल्यः प्रधमाए घोष स्थानं भवल्यथापि प्रथम मधौमहेयाप्यणुप्रमुखानि भूतानि भवन्ति परोय- रोयाएषथाप्या यजमुख भग्निष्टीम इत्याप्येसया सएथया चरण्यधाप्ये पा समारब्धतेमा भवतीययापि नाग्निष्टोम मकवापर सबसे करोति न धन- ·३४ . ॥ निदानमूवम् ॥ पादाय प्रथमा मुत्तरयो; सिद्धिरत्यनुपादाय उत्तरे प्रथमा सिध्यतीव्यथाप्याह प्रजापतिवां एपा सह- स्थानां यदग्निष्टोमस्तां, यकृत्वाथान्यां कुर्याय- नापतिरस्य हिरासितः स्यादिति यावदादेश मुत्तरे सर्वत्राथाप्यूहाना मेव सएस्थानां कृतानां वदति देवा वा अग्निष्टोम मभिजित्योक्यानि नाशन - बन्नभिजेतुं देवा वा उक्थान्यभिनित्य रापिं नाश- बन्नभिजेतु मित्यथापि नैतद्देवताः प्राडूराका सिनी- वाली सरस्वती विष्णु रिति सौविष्टकृतं खल्वेतत् सोमस्य खानं यदाग्निमारुतं स योऽयं देवताः गा- शिशस्ता अपातिराचे सती हैव प्र व्याहत्य शसती- त्युकथं तां प्रथमां मन्य इति गौतम एवं प्राप्ताह- मात्रासमानि सवनान्यपुरड्डियन्त आर्भवच्छन्दाएननु विधीयन्ते प्रखितग्राह्या ग्रहच 'शस्वैचापाह मेत मेव मागूर्तिन मिव मन्ये यो ऽग्निष्टोमयाजीति ध्रुव मनु हादशस्तोस्वात्पूर्व तयस्सितयाज्यामिर्वि- जानीम इति ॥१॥ का प्रतिरात्री प्रथमां मन्य इति, धानञ्जय्यः कृत्य पूर्व कर्मापरीपादाया इत्यथापि स मिमीत एषा वा अग्निष्टोमस्य सम्मा यद्रात्रिरेषा वा उक्थ्यस्य सम्मा --- - ·॥ वतीयः प्रपाठकः॥ यद्रोत्रिरिति कुतो दृष्टेन :प्रमा 'खादित्यथापि नः स्तोमसमामायः माहातिराचस्व स्तोमसमाम्नायो भवत्यथापि न उक्थ्यसमाम्नायः प्राहांसिरावस्यैव प्रथम मुक्थ्योनि समामनामो ऽथापि ने कर्म गो यन्न सन्धि प्राहुरूपरि सन्धिभक्षात् स्तोमविमो- चन मधीमहे यनून मन्या प्रथमा सांसा भविष्य- त्यातरए स्तोमविमोचन समाम्नास्यदिस्यथापि शश्वद् बड़चा अतिरानी मेव प्रथमा "मधीयते तासां काम्या का सर्वाभिप्रायत्याग्निष्टोमी चातिरात्रौं' च ब्रुवते शौचिवृक्षाः सर्वाभिमाये अनवधारितकामे भवत इत्येकमा भन्यो यत्नः कामायाशियते सर्वेभ्यो ऽग्निष्टोम इति न काम मवधारयति ज्योतिष्टोमे- नातिराचेगर्द्धिकामो यजेतेति नैव काम अवधार- यति पशुकाम उकथन स्तुदीतति काम मवधारयति सोऽशिथिला परिसंस्थिता भवतीति सर्वाः सर्वाभि- प्रायाः सर्वासु काम्यानि विद्यन्त इति शाण्डिल्यस्तथा गौतमधानन्नय्यी सर्वामित्रायः खवयं ज्योतिष्टोमः स सर्वामिरेव सरस्वामिः सर्वाभिमायो भवतीति यदेतदवधारितकामेति यनामो वै वयं सर्वाभिमायेषु • "कमपी यषि"-मि ।

·॥ निदानमूत्रमा काम सवधार्यमाणं यथोपवती ग्रामकामस्य प्रति- छाकामय रथन्तर सन्धिषामेति ॥२॥ 11: तस्य खत्वस्य ज्योतिष्टोमख षड् व्यञ्जनस्थानानि, भवन्ति प्रतिपद् गायनं त्रिणिधनं विष्टुतिब्रह्मसा- सोक्थप्रणयः सन्धिसामेति तेषां कि क्याम्यं किए सर्वाभिप्राय, मिति प्रतिपद्यत् खल्वम ज्योतिटोमय चरति तत्तत्सर्वाभिमायः मथ यत्काम्यं निवर्तते तत्कामप्रतिपत्सर्वाभिप्राया सर्वा यवधारितकामा भवन्तीत्युपवतीत्याहुः प्रथमान्ना मधीमहे ऽपि तां यामकामय ह ग्रामः सर्वाभिमायो भवतीत्ययापा- खाचिरं दर्शयति ततश्चतुर्ष मासेषु शनाशीर्यस्य लोके ज्योतिष्टोमोऽग्निष्टोम उपवती मतिपदित्येषा रथन्तरपृष्ठे ऽग्रियवती बृहत्पृष्ठे ऽग्रियवद वाई-रूप मुपवती रथन्तरे ऽग्रियवती वृहतौति च माल्लविना सघापनाए साहसोत्तम स्तोत्रीयखोत्तमां-दर्श- यत्यौभयसाम्यात्तां न प्रथमां , ब्राह्मणेनैव तहा- ख्यात, मघापाहाभिषेचनीये यत्पवख वाचो अग्रिय इति तेन यजमुखान्नयन्तीति प्रकृत्या प्रश्रयं दर्शयति तदपि शश्वद् ब्राह्मणं ,भवतेाते, वाव प्रतिपदी सर्वाभिमाये यदुपवती चाग्रियवती च कामाय वा - +- ·। हतीयः प्रपाठक.. ३७ इतरा आजियन्त इति खरी गायनगिधनानां प्रथमा(३) विष्टुतीनांश्यैतनीधसे ब्रह्मासानांषडुक- थानि सर्वाभिप्रायाणि भवन्ति साकमश्वए सौभर- नार्मेधे हारिवोदएशीये आष्टादएष्ट्र मिति तेषां कान्युको कान्यतिराव इति सर्वेषां याथाकामीति शाण्डिल्यो, हारिवपिएसोये वा हारिवऽष्टादराष्ट्र वोकथान्त कुर्यादिति गौतमो ऽतिरावे सौभरनार्मेध तच्चा जानीमी हारिवोहएगीये वा हारिवा- हादरले बोक्यान्ते चैव कुर्यादतिराचे चेति धान- अय्यः, सौभरनार्मेधे वोक्यान्तं न कुर्यादिति रथ- न्सरए सविषाम्णा सर्वाभिप्राय सचिरति तव यानि कामावधारणानि सर्वाभिप्राये - स्तुतानि भवन्ति तानि खल्वेतानि व्यञ्जनान्ये कागातीया- न्येव समाध्यादेवं चाव्याहतः क्रतुर्भवत्यमि चैव मायकल्पों दर्शयति ॥३॥ अथानुष्टुभय भागस्य का छन्दीभक्तिरित्येका- क्षरां, बुवते, शौचिवृक्षातदिनानीमो बहुरक्षर- प्रवादी भवत्येकाक्षरा वै वागधरेणान्ततः प्रतिष्ठाप्य मक्षरं जाक्षर मुकृिष्यत इति हि भवतीति.मतेत ..स पुष वेध वेदो नास्ति। +6 *-तिका ·॥ निदानसूवम् ॥ ३८ हात्रिएशदक्षरेति शाण्डिल्यस्तथा गौतमधानञ्जय्या- वेता मनुषुवित्याचनते ऽथापना मनुष्टुबर्थे निधी-' यमानानां पश्यामो ऽथापि यस्ताबदकुशल छन्दसा मौधिक मनुष्टुभं पृच्छेदेता मेव दाविशदक्षरा माचक्षीत तत् खलु गायचं प्रातस्मवनं चैष्टुभ माध्य- न्दिनए सवनं जागतं वतीयसवनं यदूई मुक्थेभ्य प्रानुष्टुभः स भाग इति कघ मु हादशस्तोत्र यांनुष्टुभी भागः खादिति सवनानि प्रति प्रविष्ट इति गीतमा ऽष्टाक्षरा गायत्री हिद्वारी नवम एका- दशाक्षरा बिष्टुप् द्वादशाक्षरा नगती छन्दोमिरेवा- नुष्टुभ माप्नोति यजमानस्यानवलोपायेत्यन्तन्तस्थान एप भाग इति शौचिवृधिरेकविएशस्तोमो वाक्सा- मान्त एप नूनं हादशस्तोत्रस्यानुष्टुभो भाग खादिति। सर्वव पटियएशदछरेति शाण्डिल्यस्तर यचत्वार्यक्षराण्युपाहरति परोधीचिकीर्षनिति पद प्रत्ययरोहए' शौचादितरेयो यचैतद ब्राहाणं हाद गाधर मेकादशाबर मष्टाचरं वाग दाविएगीत्या पञ्चदशस्तीचे सवनानि प्रति प्रविष्ट इत्येव गौतम अशावाफम्तोत्रीये गोधिवृक्षा अघ पोडशिनि सर्वे चतुस्सिएथदक्षरेति पाण्डिल्यस्तत्र यद् हे पक्ष ·॥ हतीयः प्रपाठक.॥ . उपाहरति परोधीचिकोर्ष नित्युपसर्गाक्षराणि शौचि- वृक्षा दशाक्षरं पादए शौचादितरेयो ऽथातिराचे सर्वव दाविएगदररेति शाण्डिलास्तां यदभ्यासेन करोति परोपीचिकौर्यनिति वैतहव्यस्तोपीय शीचि- वृक्षाः ॥ ४॥ अथायए सन्धिरन्तर्भागं भवती३ बहिर्भाग मिति घहिर्भागामित्याहुः समानेषु भागेष्वागन्यथा प्यया छन्दसा भक्षयतिबहिर्भाग मिवैव स तत इत्यन्तांग मित्यपरं का सा भक्तिर्या बहिर्भाग मिताथापान मुक्धैः सम्मिमीते ऽन्तर्भाग मुक्यानि भवन्त्वन्तर्भागः सन् किम्भागः स्यादिति गायत्र इत्याहुः समानेषु भागेषु पुनस्पक्रमे कोऽन्यो गायनवान् स्यादिति सर्व- भाग इत्याहुः सर्वभाग पृष्ठए छत्र रथन्तर मित्यानु- ष्टुभ इत्यपरए रावानुवन्यतयेति क्रमे भवती समास इति क्रमे भवतीत्याहुः समस्तेऽक्षरे राचि. पर्यायाः कामे सन्धिरित्यपि वा क्रमे 'राविपर्यायाः समस्तेऽक्षरे, सन्धिरिति नैतदिहर्विज्ञायत इति शाण्डिलायनो ऽमुत्र खरवेतहशराचे विज्ञायत दूद पदस्य स्थान मिद मचरक्रमस्खेदं वृद्धेरिदए समासचेति अहि दिर्मागरः प्रकलायन्न इलि विज्ञायत खेति ·86 निदानसूत्रम् वानाः पदंस्थान्य हस्सवनानि क्रमे पोडशी तमप्यभि- विहारए-शसत्येत मेवाक्षरक्रम मनु चिख्यापयिषन् वृहौ। राषिपर्यायास्तानपाभ्यस्थत्ययाद्यात्यसामांनो हिछन्दोमा इति तदपुभयोः सन्ध्योः सतोरते मेव सन्धिरित्याचक्षते समासादित्येतेन सर्वकाहयु साम- भागो व्याखांता॥५॥' ।' अथ दशराचे कथं भागा 'इतियाधाकामी भागाना मित्येक माहुरस्त्येवैकभाग्य। मस्ति सर्व- भाग्य मपि तु माहाण, एव मागाः खुर्गायत्रः प्रथम- साहस्रष्टुभो द्वितीयो जागतस्वतीय आनुष्टुभः षोडश्यानुष्टुभं दशमं तपोव मिव ब्राह्मयं भवति प्रातस्सवनेनैव प्रघमस्विरात्रः कल्पते माध्यन्दिनेन सक्नेन द्वितीयस्तृतीयसबनेन तृतीयोऽग्निष्टोमेन साम्नैव दशम महरित्यथापरं गायचं चैष्टुभं नागत मिति प्रघमस्खाह एव मेव दितीय एवं तृतीयांबानु- टुभः षोडण्यानुष्टुभं दशम मथापरं गायत्री चेष्ट नोगत मिति प्रघमस्ताह यानुष्टुभी द्वितीयो गायः चैष्टुभं जागते मिति तृतीय आनुष्टुभाषोडण्यान षटुमं दशम मघापरं गायचे चेष्टभ जागत मानुष्टु मिति प्रथमयतरह एव मेवछन्दोमचतुरहो बंहित ·॥ वतीयः प्रपाठक:॥ ४१ पञ्चमपठे इत्यथापरं पदस्थः प्रथमचाहो ऽक्षरस्थी द्वितीयो वृद्धिस्वस्तृतीय पानुष्टुभः षोडश्यानुष्टुभं दशमं ते खलु शश्वहाखविनो भवाननु व्यूहन्ति जगतो पातमवन मागमं तन नागतच्छन्दसा भन- यिष्याम इति न वय मनुव्यूहामः सवनतिजाना एव भक्षेपु मा इत्यथ संवत्सरे चतुर्विशं लुब्धभाग मिति शौचिवृधियचं वा स्तोमनायेण बैष्टुभं वा सानेन सर्वभागं वैकामादित्यथाभिप्लवा ऐका- हिका वा स्तोमत्तानेण पाडहिका वा तन्वत्तानेण वाहभागात्स्वरसाना मानुष्टुभी विषुवाश्चातुर्थ्या- सर्वभागो बैकाहादिति ॥ ६ ॥ अथाहीनेषु दिरात्राणां गायत्रं पूर्व महस्ति भाग मुत्तरं यत्याग् ब्रह्मसान तत् वैष्टुभं ब्रह्मसामप्रभृति जागत माषोडशिनः पोडशिप्रभृति पर मानुष्टुभं विराबायां गायचं प्रथम महनांगतं द्वितीयं पेष्टुभं तृतीयं वैदबिराचे सर्वभागान्यहानि चतूरावाणां गायचं चैष्टुमं जागत मिति चाहो ऽक्षरानरे चतुर्ध मिति शौचिदृक्षिः स मस्तेऽक्षर इति गौतमः पञ्जराचे- प्वचराक्षरयोरेव चतुर्थ पञ्चमे इति गौचिवृतिः सम- स्तेऽक्षर इत्येव गौतमः पात्रप्रभृतिषु दाशरात्रिका ·४१ ॥ निदानमूयम् ॥ भागा यावद्यावदभिप्रामुयुरथ यत्राहीन एकाहे- 'त सर्वभागास्तवैकाहाः युरित्येक माहौनिक- भागा यथासान मित्यपर मेतेनाहीनेषूपधीयमाना व्याख्याता अथ यदूच दशराबादपधीयेरन् ये वामध्ये दशरात्रय भागपर्वणि सर्वभागा एव ते खुरेतेन सचे- धूपधीयमाना व्याखवाता अहोनैकाहसमासा ह्येव सत्राणि भवन्ति ॥७॥ अघ सुनवायां विचारयन्यूगु खल्वयं भवती सामेत्युग्भवतीत्याहुच इवाय नामधेयए सुब्रह्म- येति सामेत्यपरं गीत हि भवत्यथाप्याहुमन्व एव खवयए शिथिलो भवत्याहानार्थस्तस्येय मभ्याथिया खादित्यथाप्याहुनै वेय मृग् न साम सुब्रह्मैवेद मिति ब्रह्मणो भवतो उनातुरिति ब्रह्माणो भवतीत्वाइ- रतेन ह्यग्रे संयुज्यते ऽथापि ब्रह्मा सुब्रह्मण्य इति नामधेयसारुम्यादथाप्येव सर्वाहोराना वपटकारि- ख्यो भवन्त्युहातुर्दाग्नीध्रः सम्पद्यत इत्युगातुरित्यपरं गीतकारी ह भवति स यदभक्षेभ्यः पुराख भक्षेभ्यः कर्म प्रवृज्यत इत्यधैतानागतत्वारकालादहीनेषु सत्रेषु यानमानानामग्राहः किमर्थ इत्युच्चावचचरणास्त्रियों भवन्ति स इह देवसाक्ष्ये च मनुष्यसाक्ष्ये च येषां ·। तीयः प्रपाठकः॥ ४३ पुत्रो भविष्यामि याच पुनान्वक्ष्ये ते में पुत्रा भवि- प्यन्तीति शाकटी मन्ववरच्याहयेद्राजो प्रत्यारोहा- याप्रत्यारोहाय ॥८॥ अथातो दशरात्रस्तख ब्राह्मणेनेव द्रव्यसमुद्देश उक्तो यानि चैतानि ज्यौतिष्टोमानि ट्रव्याणि यानि च पृष्ठैः समानरूपाणि यानि च दशरात्रेण समान- सयानि यथैतमधमानि प्रथमदितीयानि द्वितीय इति सानतोऽपि समान द्रवाए सम्पश्येदधैताः सप्त नाम विभतायः स तं तेन तस्मै तस्मात् तय तम्मिनित्यामन्त्रिता ऽहमी स खलु विभक्ति मामन्त्रितां प्रथमेऽहनि करोति कस्य हेतोरिति प्रत्यवभक्ति रथ- न्तर मामन्तितस्य न परोक्ष मस्तीत्यथाप्येषा मघ- माग्निमन्थनीया भवति तां चतुर्थे ऽहनि करिष्यन् भवति त मिति द्वितीया तां द्वितीये तेनेति तृतीया तां तृतीये तस्मा इति चतुर्थी तया न द्रव्यं विद्य- मान माहुरेका मुदाहरन्ति प्रतवासी नवासी धीति मग्नय इति सैपा प्रतवती भवति भागान्ते ऽपरूपा स इति प्रथमा तां चतुर्थेऽहनि करोति कस्य हेतोरिति प्रत्यय एप भागानां प्रत्यय एपा विभ- तीनां प्रत्यये प्रत्यय मघापि नामधान्येपाभवत्येतसि- है ·॥ निदानमूत्रम् ॥ ४४ नहन्यग्नि जनयन्तिं जातखो नाम धौयत इति तस्य ब्राह्मणं भवति देवा वै थिय मैचएस्तान प्रथमऽहन्य- विन्दन्न हितीये न तृतीये तां चतुर्थेशन्यविन्दन्नित्येतां थिय माह नामधेयं ह विभक्तयः श्रिता मवन्तीत्यधा- प्येषा दिसत्शया पञ्चमे ऽहनि भवति तस्येति वा तस्मादिति भवतीति गौतमस्ताए शश्वदेके चतुर्थी ब्रुवते तां ततो नामधान्या प्रच्युतामन्यतरस्मिन्नहन्य- नुग्रहणाति तदपेष मिव वाहाणं भवति तेनोःथीः प्रत्युपोदितेति (नैव) ब्रह्मणं आज्ये निरुच्यत इन्द्रा- त्परि तन्वं मम इति तस्मादिति तस्येति भवतीति धानन्नय्यः सा षष्ठी ता मामन्ति तया प्रच्युता मिहा- नुग्रहणात्यघापातयोः पूर्वयोस्तृतीयया समानं दिव- चनं स तयैव ते उपाप्ते अमवस्तापि वा 'प्रथवरोहार्य एवाकरिष्यत्समूढाज्ये निरुच्यते ऽग्ने स्तोम मनामहे सिद्धमद्य दिवि स्पृशो देवख द्रविणवव इत्यभविष्य- दित्य थापि व्यूढाज्य एव भवति तव थियो वर्थव विद्युत इति वच्छियत इत्यभविष्य दिव्यामन्त्रितैव पठे भवत्येवमाद्यवसानसमाधिरिति ॥en अथैया स्वरविभक्तिरोशनं प्रथमे वासिष्ठ नमै पदे खुपस्ती।

·। तीयः प्रपाठकः ॥ ४५ द्वितीय उभयतःस्तोमं गौतम तृतीय प्राभौशवं चतुर्थ धानपं पञ्चम इहवामदेव्य पाठे ऽधैषा निधनविभ- तिनधिस' प्रथमे श्यैतं हितीये महावैष्टम्भं तृतीय बाधर्वणं चतुर्थे बाहिरं पञ्चमै गोष्ठः पठेऽपापड़ा- विभक्तिः कालेयं प्रथमे माधुच्छन्दसं द्वितीये रोखं टतीये पनि चतुर्थे रायोवाजीयं पक्षमे गोठ एव पाठेऽयेषा छन्दोमेविडाविभक्तिरावोधीयए सप्तम इडानाए सहारो ऽष्टमस्य सती नवमे ऽहनि क्रियते प्रतीचीनेडवाशीतं नवम उत्सेधो दशमे ऽथ नौधरी वदतीन्द्रङ्गीर्भिवामह इति तर खलु एवामह इत्येव कर्तव्य विधिप्रमाणाः कथ मयथाविधि कुर्या- मेल्यानायदेतेन ब्राह्मण मुपवर्ण यतीत्यपरं तनि- योगाय न प्रभवतीत्येतेनैतयाख्यात मकान्समुद्रः परमे विधर्मन्निति यानि चैवजातीयान्यथावारे वदति यः पुरा पुण्यो भूत्वा पश्चात् पापीयान्त्स्यादाचार ब्रह्मसाम कुर्वीतेति किं तस्य स्थाने स्वादित्येते एवा- न्योन्यस्य स्थानं व्यतिरिन्नौधस मुपियहि कुर्यादिति तदाहुवातिहरति चेद्यत्र वृहत्पीडशिसाम खागौरी- वितं नून द्वितीयस्याङ्गः पृष्टं कुर्यादित्यय वै सञ्चारये- • "स्वादियते वान्योन्यस" इति ।

·४६ ॥ निदानमूखम्। दिति सञ्चारयति चेगौरीवित मेवानुष्टुभि कुर्या- हौरोवित पोडशिसामेत्यथ वै प्रतिनिध्यादिति प्रतिनिदधाति चेद्यत्र वुत्योडशिसाम स्यात् कि तत्र वृहत्सदृशं द्वितीयस्थानः पृष्ठं कुर्यादित्यथ कथए खादिति सज्ञारयेदहानाहास्तु यानि सञ्चारि- धर्माणि युः प्रतिनिदध्यात् समानेऽहनि व्यतिहरेद्यन व्यतिहार मभिरूपं मन्येत प्रतिनिधिस्विहाभिरूप- तरः पौष्कल मुपियहि कुर्यादेतच्च ज्यौतिष्टोमानां ट्रवाणां दशरावे निहितं भवत्यपि च पदनिधनए राधन्तरे ऽहनीति यज्ञायन्तीय मग्निष्टोमसाम यो यते कुरुतेति वदेवाभिवदत्ययापेष तृतीयसवनए सामान्तस्त मदिदर्शयिपीत् ॥१०॥ अथ वैरूपे वदति यथा मण्डूक प्राट् करोत्येवं निधन मुमयन्तीति कस्येदं ब्राह्मगए स्यादिति कृता राथन्तरीडाकृता वाहतीति कौत्सस्तदिद मकृत- कारं ब्राह्मण म.डाब्राहाणए स्यादिति पन्चमेडेयं प्रत्याहृता भवतीति गौतमस्तां परोक्षोलत्याभि- व्याहरेयु रेवं पञ्चमेऽहन्ययातयामा भवतीति तद- पाव मिव ब्राह्मणं भवत्ययातयामताया इति तत्र • "मधारयति" ·॥ वतीयः प्रपाठकः ॥ कः परोधीभाव इत्याकारटकारौ वा कुर्युरिकार- णकारी वैव मेकवर्णविकार इकारन्यायिकारी- कुर्युरेतस्मिन् परोक्षीभाव उपलभ्यत इति पट्दैवतं व्यत्ययति वैरूपे विरूप मचिकीर्षदवर मे वेद महः सत्पर मभ्यस्त' भवतीत्यपरं वात्यासे वात्यासं करि- प्यामीति स्तोत्रवशेनेति धानञ्जय्यो यदवात्ययन् यद- दैवतं पदा यत् प्रतिहारयिष्य दतिप्रत्यवेतस्तथा प्रति- हारो ऽभविष्यद्या वै देवतायै वहिरीचं प्रतिहारो ऽभविष्यदथेत्य मनतिप्रत्याहृतोऽन्त टचं भवतीत्यथा- प्यचैत छान्दस मध्यायं विद्यमान माहुरष्यथ खस्वाह हादश वैरूपाणि भवन्तीति कस्येदं ब्राह्मण स्यादिति संवत्सरब्राह्मण मित्याहुः संवत्सरे हादशकृत्यो होतृषाम भवति तखेदए संवत्सराप्तिं वदेदिति ॥११॥ अथ प्रमहिछोये वदति हिसितोऽन्वीक्षेत य मिच्छेयरज्यमान (न) प्रत्येयादिति त मनुगा- येद्दक्षिण मन्विति कुय्य सी सक्थ्यदृयाशायं न प्रत्येयादिति काकुभ उक्थः प्रणयः पृष्ठच्छन्दो- इन्वभिवृद्धि रथ स्व:पृष्ठखादिरसम्म निधनयोरानु- पूर्व विवदन्त स्वःपूर्व मिडोत्तरेत्येके एव मेतयोः + व पुची एतत् पदमान्ति ।

·४८ " निदानमूत्रम् ॥ सामान्तरयोरानुपूर्वी भवतोडां वयं पूरी कूर्म एव मनयोः समानोपायादभिवाहारं पश्यामो यथा राजने माधु पन्दस इत्यय दैराजं वानुतौद मेके कूर्वन्त्येवं छान्दसोऽध्याय इति चतुरनुतोदं वय मेव माचार्यवच इति तेन वात्सम समादध्याद्यदीदं वानुतीदं तद्यदि चतुरनुतोदं तदपाव मिव ब्राह्मणं भवत्येतस्मिन् वैराजे प्रतिष्ठित मित्यथ कतमे विष्टमा इति देवता इत्याहुर्देवताभिः पदानि विष्टम्भानीति तदाह रेकादशेमा देवता दशहरवी विष्टमातीति दशैताः सत्यम्पाया भवन्यपि वा य एते देवतान्तरेषु दशस्तोमास्तान् विष्टम्मानवोचत्तैर्देवताविष्टब्धा इत्य- चैतयोरक्षरयोर्विवदन्त ऋगक्षरे म्तोभाक्षरे इत्युगक्षरे इति लामकायनस्तदभिवद्याहारेण जानीमो यादृशे इमे गतरे तादृशे इमे भवत इत्यथापाादित्यसदृशं वैराज बादश इत आदित्यस्तादशः परस्तात्तट्रपं दिदर्शयिषन् प्रयमे गक्षरे अन्त' परिहरत्यधापुा- चावचाः सामवृत्तयो भवन्ति यथैकवत्साभ्युपेतानि पुनरारब्धानीति नान्यां मन्येत स्तीभाक्षर इति धानञ्जय्यः पश्यामः खलु पदानुरूपान्त्स्तोमान्ची- वावयन्तो यथैतन्जनहत्या मृचि जनहान्स्तीमी ·॥ हतोयः प्रपाठकः ॥ ४८ . प्रसिद्धवतोऽपि रामोनोवेव मिमे पीतवत्या मृचि पीतवती स्तोभाचरे भवत इत्ययापादित्यसदृश वैराज यादृश इत आदित्यस्तादृशः परस्तात्तद्रूपं दिदर्शयिपन्यदानुरूपे स्तोभाक्षरे अन्तं परिहरति नो एतत् क्व वन पश्यामः प्रथमे ऋगचरे यन्त परि- क्रियमाणे दूरयषैपातिजगतौ भावप्रत्यये छन्द- स्तोमरोह मदिदर्शयिषीहिरानं वा वैराने हच्च- चिकीपहिराडियं पञ्चाशदक्षरा बृहत्यायुत्तरे तेन वृहतीभ्यो ऽनपेतं भवतीत्यनपेतम्भवतीति ॥ १२ ॥ अथैतासु महानाम्नीपु विप्रतिपादयन्ती दशा- क्षरमिद मशाकुर मित्यशाकरी प्रथमा विपदा शाक्क राणि त्रीणि पगणि पदानि धातुरणावरः पञ्चाचरः स एप हाताकृतो भवति वत्सो गाकरो इटावर अधः शाक्कर मष्टाक्षर मभ्यासवत्तख डाक्षरान् पादा- दीन् मतीतोदा दूरयाचक्षते पुरुपो शाक्करः पञ्चाक्षरः शाकराण्येव त्रीगि पदान्यध्यासो शाकारोऽष्टाक्षरस्तस्य प्रतापयति न प्रतिहारयत्येते नैबोचरयोः शाक- राणि चाशाकरागि च व्याख्यातानि ाध्यासोत्तमा शाकरो भवत्यध्यासा किमर्था इति लोकोताः शक- 2. साध्यासा मे लोका भवन्त्यग्नि युरिति पूर्वयो- ५ ·५० ॥ निदानमूत्रम् ॥ रादित्यश्चन्द्रमा इत्युत्तमस्य तस्माद् ाध्यासोत्तमा शकारी भवत्यथ खवाह व्योपशाः सएस्तुता भवतीति करखेदं ब्राह्मण स्यादित्युत्तमाया हाध्यासाया इत्या- हुरेकाध्यासे पूर्व प्रध्यासोत्तमा तखा इद मभिनन्द माह्मणं वदेदित्यपि वा समस्त ब्राह्मण मेव स्याद वोप- शोत्तमेस्यूधसोभ्यासबाहा गां मन्य इति वागण्य एव मिव ब्राह्मगां भवतीडे अमिती ऽथकारं तस्माच्छुड्ने तीक्षणीयसी स्तूयादित्युपशोक्तानि शृङ्गाणि भवन्ती- त्यथ खल्बाइ दिशः पञ्चपदा दाधारर्तृग पट्पदा छन्दापति सप्तपदा पुरुप विपदेति प्रतिलोम वदति वादतश्चिद्रोहो भविष्यतीति सप्तपदा प्रथमा शकरी पट्पदा द्वितीया यदि प्रथमाया उत्तम पद' तद दितीयायाः प्रथम प्रगायः सानुपृष्ठ मिति पञ्च- पदोत्तमा यद् द्वितीयाया उत्तम तत् तीयायाः प्रथम व द्वितीयं च नवपदाः पुरा बभूवुरिति लाम- कायनस्ताम्यो रेवत्यो निर्मिता हे प्रथमायाः पदे त्रीणि हितीयायाधत्वारि रतीयायाम्सदप्येष मिव ब्राह्मणं भवति सिमाग्यो अधि रेवत्यः प्रनायना इति नवपदा एव भविष्यन्तीत्यूधद्याय्यय पदं चानु- भ-नि ·॥ चतुर्थः प्रपाठकः॥ सहरत्यथापि नवपदा एताभिरूपतरा न विपर्याये त्रिणव इति ॥ १३ ॥ ॥ इति निदानसूचे रतीयः प्रपाठकः ॥ ॥ अथ चतुर्थः प्रपाठकः ॥ अथ खल्वाह गायन मयनं भवति चेष्टुभ मयनं भवति नागत मयन मवतीति किमयनए खादित्यू- धसि विकारो दृष्ट इति गौतमधानञ्चयो य एप मध्य जसो ऽधकारम्तए स्वरिति कुर्यात्तहायव मयन मथेति त्रैष्टुभ मिडे ति नागतं तदाहुविकतो ऽथकारो ऽविकृतस्य को विकारो ये धाभित इडेति विकुर्यादिति सर्व मेयोधर्विकाराय मागकतीत्यपरए सर्व मेयोधयिं कुर्यादित्यथाम्याइरविक्कत मेबोध: स्या दन्त्येडा मेव कुर्यादन्यायानि कर्माणीत्यघापार- विधतेपार डा रमाद्यदेव मागन्त्येडायातदिफुर्या- त्तदायनं भवतीति से कय हे तोनांगत मयनए समा- रसानोति ने जागत मिति शाण्डिल्यायनो यानि ·५२ ॥ निदानमूतम् । त्वत्र निधनानि तानि स्वरिति कुर्यात्तगायन मयन मपाति चेष्टुभ मिडेति जागत मपादं मिथणिधनए सर्वामिमायं यथेद मधीमह इत्यू ईए शकुरीभ्यः पञ्च पुरोषपदानि पञ्चाक्षराणि तेभ्यः प्रस्तावयति न प्रति- हारयति न शश्वदेकेऽध्यासपुरीषपदानां प्रस्तावयन्ति प्रतिहारोपायान् प्रस्तावोमेयादिति प्रस्तावयामो वय मन्यदिदए शकरोग्यस्तत्कय मप्रस्तुत क्रिय- तेति सएरोधात्तु नन' प्रतिहारोपयाते खल्विमे वहवः प्रस्तावा: कथ मोद्धार इति प्रस्तावनिमित्त ओद्वार इत्येके प्रस्ताव प्रस्ताव ओद्वारेपाटदीता- थापाह रसो वा एप साम्नां यदोहारो नैतेनाति- रेकोऽस्तीति प्रथम एक प्रस्ताव इत्यपरः मोतीयाया एतान्यगानि भवन्ति सन्नु खलु स्तीनीयाया भो- द्वारो भवत्यथापि परिचष्ट जई प्रतिहाराटोडारणा- दान मथायेव मन्यैः सामभिः समाधिरिति ॥१॥ से खलु शश्वदेके पुरीयपदैः प्रसिपद्यन्ते पञ्च- विधेन पञ्चमवाहः पृष्ठं मतिपत्स्वामह इत्यथायो- वए शर्यवसानए स्तोत्र भविष्यतीत्यधापाह गोष्ठः पुरीप मिति कात्या वै गोष्ठं पशुनुपाकुर्वन्त्य- माती वयं कुर्म एवं च छान्दसो ऽध्यायोऽपि चैपञ्च- ·॥ चतुर्थः प्रपाठकः ॥ ૫૨ विध पञ्च मस्याहः पृष्ठ मनुसऽस्थाप्यत इति यद्दे- तगोष्ठः पुरोष मितीष्ठा वै पशून् गोष्ठं कुर्वन्यथापि पश्चाईसेवि पुरौय मिति तत् खलु सर्वाभिः सह खादिधाहुस्त चदृष्टय दूमा भवन्ति लोकदृष्टय स्तदि- द मन्ते ऽनुषस्थाने समानातं भवत्यथापावं सर्वाः सपुरोपा भविष्यतीति व्यायशाभविष्यदतिगुरु चाय वै विष्टावान्तेषु विष्टावसमाधय इति व्यवायश्चैव गुरु चाय वै पर्यायान्तेषु पर्यायसमाधय इति व्यवाय- श्चैव गुरु चाथ वा उत्तमा मेवानुचरदैतया हि सहोत्पन्न भवतीति व्यवायश्चैव गुरु च सकृदन्ततः यादित्याहुरेतचासो लघिष्ठ मपि चैव मत्र्यवायो- ऽथापि परिनिष्ठायाशिप मुदिरवान्त अनुना वदि- प्याम इत्यथापि पश्चाईसवि पुरीप मिति तासां धर्मी नियुज्यते न ब्याहरन्नानीयादमिनहावयासीत पूर्व कोऽयं ब्रह्मगो भवति तन्नो ह प्रतिलभ्य प्रदहेदेत मेवाह ब्रह्मचर्यधर्म मन्य इति गौतमतत्तुतिगुरु घाभविष्यदपि च नो ह मरणागड मिमस्तु सर्व- न्दस्या भवत्वासां मे चरतः सर्वश्छन्दसा मिव व्रतं चरितं भविष्यतीत्यथाप्याहुर्यानि रूपाणि ब्रह्मचारी न पयति तान्यासन्नानाति लया हैनात्समावस्य ·॥ निदानमूत्रम् । ५४ भवति त मेत पेभ्यश्च रसेभ्यश्च समतुरुन्धन्मन्यत इति ॥२॥ तासां खलु बीन्संवत्सरान् ब्रह्मचर्य चरेत् कृष्ण- वस्तः कृष्णभर आचार्याधीनस्त पखी तिष्ठदिवा- ऽऽसीत नक्तए साय प्रातरुदकोपस्यी सर्वभूतेभ्यः पन्थान मदददर्षति शरणं नातोयानित्यं सिग्धवासा वुभूपेटुदकसाधवो हि महानाम्ना इत्येवं खलु चरतः कामवर्षी पर्जन्यो भवत्युदकोपस्पर्शन किमर्थ मित्यनुत्ताः शकर्यस्ता एव प्रविशन्मन्यत इत्यपि वा पशूना मेव पायनार्थ स्थात् पशूला: शकुर्य इति खलु प्रथमाए स्तोत्रीया मनुगायाहोराचे वाग्यतः परिणवाक्ष आसित्वा तखाः संवत्सरं ब्रह्मचधं चरेदेव मेव द्वितीयाया एवं तृतीयायास्ते खलु शश्वदे के प्रथमत एव परियाद्यन्ति प्रथमत एव यथा न प्रवच्य- तीत्यध्यास प्रत्येकेऽध्यास प्रत्यध्यसियामह इति त मातरभिदीक्षयन्ति यान्य प्रवच्यं मन्यन्ते योऽग्नि वरसमादित्य मपोऽभिव्यख्य मित्यपोज्योतिर भिव्यखा मित्यग्नि पशूनभिवावा मिति वत्सर खरभिव्यखा मित्यादित्य मधाप्येतदिवैवैता भवन्त्याप इवाग्नि- रिव वरस इवादित्य इवेषय खवाइ पापुरश्मए राज- ·॥ चतुर्थः प्रपाठकः ॥ ५५ न्याय ब्रह्मसाम कुर्यात् वाईतिरं ब्राह्मणाय रायो- वाजीयं वैश्यायेति पा(रश्म' चेट् ब्रह्मसाम खादाह- हिरयैवर्तु कुर्याद्या वै रायोवाजीय मेते एव बाई. द्विर रायोवाजीये सम्तोत्रीये अन्योन्यस्य स्थान यतिहरेत् कय मुभयेषु समवयतिखति भुम्नो वशं नयेह पतेरित्ये केपि वा बाईगिर मेव कुर्यानित्यञ्च श्रेष्ठवर्णीयं चेति वैश्वामित्रम्सीत्रीये पोडशिना स्तूय- मान आष्टमिक मुक्थस्तोत्रीय प्रति निदध्यात्सञ्चा- राय बौद्ध स्तोत्रीये वसिष्ठस्यप्रिय मनुकल्पयेद, वसि- हस्यप्रिय मनुकल्पयेत् ॥ ३ ॥ अब पछेहनि रेवतीपु वारवन्तीयं पृष्ठ भवति तदेके प्रत्यक्षं ब्रुवत एतप्रकृती दृष्टं भवतीत्यथापि यवत्यः पृष्ठ मभविष्यत्पवमान आसां धर्म मक- रिष्यन्नित्यथाप्यानुरूपाग्निष्टोमसाम्नि वारवन्तीयस्यै- वानुरूपं कल्पयतीति रेवत्य इत्यौष्ट्राती रेवती पठा- नाए सृष्टिबाहाणं भवति तासां धर्मो नियुज्यते तयां घोषोऽन्वज्यतेत्यथापि प्रतिपद्भिः पृष्ठानि संवर्णयन रेवतीरवाभि संवर्णयति पाठ' च विश्वनिति चाथापि पृष्ठास्तोमात् पृष्ठानि च्यावयन् रेवतीरपि न्यात्स्यस्मयान्यनुगदौलपटे रेवतीरेवान रागातील्य- ·॥ निदानमूत्रम् ॥ • घापि परोक्षपृष्ठोपाझ्यपृष्ठयोरनुगृहीतपरोक्ष इति वार- वन्तीय मेशानुग्रह याति यहेतदेतत्यकृती दृष्ट' भष- तीति वाहगो नैव कारणं वदति यदेतत्पवमान आसां धर्म मकरिष्यन्नित्युपानं पृष्ठत्व स्तोत्री- येगा मन्यते यदेतदारवन्तीयस्यैवानुरूपं वाल्प यती- खुक्त धारयन्तीयग्य परोक्षं तदेतद्वतीपरोक्ष मेव भवतीति ॥ ४ ॥ अथ खवाह प्रायणतो हिपदाः कार्या३ उदय- नता३ इति कथं प्राय गातः स्युरिति प्रथमेऽहनील्या. रेतधि मायणं भवत्यथापि दृश्यते प्रायणीयखोक्थत्वं चतुर्विएशष तथा पठस्याऽग्निष्टोम्यं यथाभिपविक द्वितीय इत्यपर मेतदुकानां प्रायणं भवत्यथापाव मुक्थ व्य तिहारः सिध्यत्ययापाव प्रकृतिसविधतरं भवतीति कतमावृत्ते पुढे सरसाधर्मा इत्यावृत्त- खापान्त एव युरित्येके यदा पडहः सन्तिष्ठत इति हि भवतीत्यथापि पडहधर्मा इत्याचक्षते न चैतत पष्ठस्य साधियो यथो च प्रथमस्य त्रयस्विमस्य त्व संस्थाया मितप्राचार्या एतदावृत्ते रूपं य इत उपक्रम धर्मः स परस्तात्मस्वाधर्मों यः परम्तात्सम्याधर्मः स इत उपक्रमधर्म इत्यथापि य एनानावृत्तसान्त ·॥ चतुर्थः प्रपाठकः॥ ५७. परिहरेत्सर्वाण्येव नूनए सोऽन्तलक्षणान्यावृत्तखान्त' परिहरीदिति ॥ ५ ॥ त्रीणि दशरानस्य विच्छिन्नानौति शाण्डिल्यः पञ्चम मभितो हे पछे पूर्व मेकं पाए सन्तानाय सन्तनीत्यनुपूर्व सूक्तानुरूपाश्छन्दोमान् करोति पृष्ठाच्छन्दोमाना मक़्तकारायाथापाप्रकृतवादः माक्- सूक्तानुरूपयते त्वथापि प्रज्ञापयति सस्तावेषु प्रजा- स्थान मभ्यवाई यिपीद् वृहद्रथन्तर पृछे न हि पाडहि- कान्यनुभवन्ति नो व्यलुलुसीयापि शिथिलोकारतेषां प्रत्यक्षाभ्यां पृष्ठाभ्यां ढीमावो भविष्यतीत्यथापि तम उकास्ते एते ज्योतिषी साम्बार स काय हेतोवृहत्पूर्व युक्त इति तयोः क्रियमाणयोरेपालतकतिरथापि स्तोमप्रत्यवाये पृष्ठतो गेह मदिदर्शयियौदर्यो वृह- दियघापौदं वृतस्थान बृहदाप्तितया व्रतय मानस- सया ते व्यत्यासमायुंक्त तरकुश लं वाधिनानि माध्य- दिनान्यन्यान्यैडान्यावान्त्यानि सवनश्छन्दसो रनुग्रहाय॥६॥ अर्कपृष्ठान्य हिनो ऽधीयते सैपा छन्दोमानां पृष्ठभतिस्तेषां पृष्ठवे तिष्ठ मानो न साक्षात् करोति • "हा मे"-मनि ॥ - ·॥ निदानमूनम् ॥ पथ्यता वृहद्रघन्तरे वा निकामयमानः पूर्वा चार्भवे करी- त्येवं नैदीयसि पृष्ठानात सधमे ऽहनि कृताकृती भव- व्यबाह्य गविहितवाकर्तव्य इत्याचार्यान्दोमानां चार्कसमाधिर्यथा चेतान्येहिनो धीयते कन्दोगाथा- पान मेके ऽधीयते ऽथापि सोधे ऽनुरद्यते यथा त्रिवृ ति दशराब इति नवमे ऽहनि रमे स्तोमे सति साध्या- सां वृहतौं करोति कय हेतोरिति साध्यासा पूर्व ऽहनि कृता स एव मप्रत्ययवायो ऽथापि वह्वियं चरति तरया: मापिपादयिषीहाशगत्रिकागां द्रयाणां पथ्याख्या ऽयाप्ये तखा मैवैतए सामयोग साधीयोभ्यत इति त्रैककुभख्य निधने विवदन्ते पदनिधनाना मित्येके यादृशे इमे चटगक्षरे ताशे, इमे भवत इति वहिनिधन मित्यमर वहिGिधन- स्थाने च युज्यते ऽपि चाख निधनवादो भवति वहि- र्णिधनाना मुत निधनवादा भवन्तीत्य थाप्यापद्यते ज्योतिर्विचारान्यत्पदनिधन मभविष्यदात् परेच्यत ज्योतिटोमों मानां नास्त्र प्रतिनिष्कारं कल्प यति बहिधिनस्येव सत इति सत इति ॥ ७॥ अथ दशमे ऽहनि चतुर्ऋचए होतुगज्य समा- मनामस्तस्य मध्यमे भवतस्तानूनपातौ च नाराणसी।

·॥ चतुर्थः प्रपाठकः॥ च यानि कुलानि भवन्ति तानूनयातन्तानूनपातेषु कुर्यान्नाराणसी नारायसेषु वसिष्ठशनका पत्रयय वध्यश्चाश्वकरावाच सतयश्चैतानि नाराशसान्यथे- तराणि तानूनपातानीति कष मुभयेषु समवय- रिखति भूमौ वशं नये गृहपतेरित्येके ऽपि वा तानून- पाती मेव कुर्यादेपा भूयिष्ठानां कुलानां भवत्यपि चैता मेवैके ऽधीयते ऽथाप्ये पा समारब्धतरा भवतीत्यय दशमय मवती३ सर्वग्राहो एव दशरान- येति दशमोत्याहु तद्दशमेनाहा * विप्रयुज्यमान पण्यामो ऽथापि दशमधर्मा इत्याचक्षते ऽथापि साई मानसेन विराट् सम्पत्सिदात्यधाग्याहुः सर्व मेवेद महः पुरा मानस बभूव तदतिगुर्विति वाचए समा- पादयाच्च गरेकम्तो चित्तं धर्म मनु अनुवन्तस्थाय- तीत्यथापि वागुक्त महः संयुक्त मह; संयुक्त वाड- मनसे भवत इति न दशमग्येयपर मुपरिष्टात् पत्री- संयाजानां भवति यनून दशमग्याभविष्यत् पुर- तात्पनीमयाजाना मभविष्यदिव्यथाप्यत्र बिक म्तोमः कथं त्रयस्विरश करना समाने ऽहनि त्रिकं पर्य- वयिष्यदित्ययाप्यत्र गायत्र' छन्दः कथं चयस्तिए- . दममात्र" -तप।

·॥ निदानमूवम् ॥ शदक्षराः कृत्वा समाने ऽहनि गायत्र' पर्यवयिष्य- दित्यथापि वागुक्त महरन्या वाग्भवत्यन्चस्तनो नास्य भूयाद्दथमेनाहा सम्बन्धो यथा प्रथमेनेवि कापटवः सर्व वैतद् दशरात्रस्य सर्वो वैतस्य दशरात्र इति शाण्डिल्यायन यायामवाचं दशवाम मनोऽप्यात- वामसंयुक्त वाड्मनसे भवत इति ॥८॥ तत्र गायत्रीः करोति स्थान गायत्रीणां यदि परखाजो गुवेदए स्तोत्रं तत्र लघिष्ठं छन्दो चिकी- पीताथापावमाद्यवसानसमाधिः प्रतिष्ठार्थी वाव गायत्रीः करोतीति तासु विवदन्त ऐन्युः माना- पत्याः सार्पराजचान्द्रमण्यः सौर्य इति शाकपूणि- स्तथा धानञ्जय्यः प्रत्यय प्रादित्यः प्रत्ययो मनः मत्यये प्रत्ययं तत्र गायचं करोति स्थान गायनग्य यदि परमाही गुर्वेवेद स्तोत्रं तत्र लघिष्ठ सामा- चिकीर्षीदथापावमाद्यवसागसमाधिनतिष्ठार्थो वाव गायचं करोतीति यज्ञायत्तीय-गौरीविति-रथन्तर- वामदेव्यान्येवंयुक्तानि सामव्यूह इत्याचक्षत ऽथै- तमिन ब्रह्मोद्ये वदति भूयांसीव ह या शाण्डिल्यः प्रदिशति यहादोऽवनिराचे ब्रह्मोद्यं तहाप्रवयिष्य- द्यथा वैतद ब्राह्मणा अधिमन्त्रए समुदाहरन्तीति ·चतुर्थ, मपाठकः ॥ वरण मत्र भवत्यन्त निर्वचना आशिप इति वृत्वा वरानौटुम्बरोध समभिपद्यन्ते सर्व कृतिं कृत्वा निह- रिता इव मन्यन्ते ऽत पारमान मूर्जा प्रत्यापपाय- यन्तो मन्यन्त जर्गुदुम्बर इति समाप्ते छन्दोव्यूहे सामन्यूहं कुरुत इति गौतमो ऽकृतकारार्थस्वयस्तिएश मग्निष्ठोमसाम करीत्युपवदिता छन्दीमानांनावसाने ऽचिकौपीदवापि शिथिलोत्ताः मतिष्ठीतच त्रय- स्त्रिशस्त सवसाने ऽचिकोपीदथामि त्रयस्तिएशे क्रियमाणे विके सार्पराजे थिएशतः स्तोत्रीयं दशम महः सम्पद्यते सा विराडधापावं हादश पञ्चविए- शानहः सम्पद्यते नाहीनए साचादकार्पद सम्पदा चिदेन मुपासत्रामौत्येतदयर गाण्डिलम् ॥६॥ पञ्चदशस्तीचानयोतिष्टोमात्सपोडशिकाए सस- न्धिकार राचिं ब्रूहौति चतुर्विएशति माज्यस्य पादत्ते हे वामदेव्याच्चतस्रः साकमश्वात्ते दश गायत्रास्तृचा. स्तान् रावे स्थान निदध्याच्चतस्रः ककुमः सौभरा- तासां द्वितीयायातीयायाश्चतुरक्षरं चतुरक्षर मुत्य हे प्रथमाया मुपदध्या देवए स विराट्मघमो गायचात्तरो वैतव्य स्तीचीयो ऽतिथिष्टानीसरयां ककुभ्युपध्यात्ताए पोडशिनः स्याने निदध्याञ्च- ·॥ निदानमूत्रम् ॥ तस्रो नार्मेधात्तिसयोगिह एकां चानुष्टुभं साए पोडशिनः स्थान निदध्यादति शिक्षामितसः कौत्सव दे वृहत्यौ नौधसाचया काले यात्तासा मैका पोड- शिनः स्थान निध्यादात्ताः सर्वाश्चतुस्विएशदक्षगः सम्पद्यन्ते ऽन्तखान प्रतिशि टास्तिसः सन्धेः स्वाने निध्याद ककुभौ रचन्तराशतशो यजायजीया- स्तासां हे दे सन्धिस्तोत्रीयधूपदध्यादेव मेताए सपोडशिकाए ससन्धिकार रात्रि निर्मिमौते ॥१॥ ततः पृष्ठ बहीति सपनेभ्यः पूर्वस्वाह: पोडशिन- शतुर्घए रानेः पञ्चमए सन्धेः पठं पृष्ठयाश्छन्दोमान' बेहोति विवृत्पञ्चदशयोः समास चतुर्विएशस्तत् सप्तम सप्तदशनि गवयोश्चतुश्चत्वारिएशस्तदष्टम मेकविएशत्रयस्त्रिएशाभ्यां नवमदशमे सोऽष्टाचरवा- रिएशं नवमे निधाय पञ्चदशपटकानादत्ते सर्वए पोडशिन ते सप्तत्रिशत्तुचास्तेषां चतुर्विशति मादाय दशमस्यागोऽष्टावष्टौ पवमानस्थानेषु निद- ध्याच्चतुर आज्येषु तथा पृष्ठेवेक मग्निष्टोमसान्नः स्थान तथा सार्पराजे त्रयस्तृचा अतिशिष्यन्ते तान् प्रथमखान उक्यतोत्रीयान् ब्रुवीय तटुकथ्याटु- कथ्य मभि मंकामति विवृतः पञ्चदश मेतां महावृक्षी ·॥ चतयं प्रपाठक ॥ सम्पदित्यावनत प्राचार्या दशराची महावृक्षस्तय हाग्रं गत्वा सर्गगमन मुपपद्यत इति नैपा सम्मिन् दशरात्र उपपद्यत इत्यौपमन्यव स्त्र यस्तृचा अति भिप्यन्त तान्यो ऽग्निष्टोमसम्य 'उक्छ सीनीयान् ब्रुवीतापररूप तच्छन्दोमेवेवेया सम्पत्सिध्यतीति तदव मेव ब्राह्मां भवति दत ऐन्द्रोऽत इति होवाचाभिमतारीकाक्षसेनि महावनखाग्रं गच्छन्ति क्व ते ततो भवन्तीति पडहं महावृक्ष मवोच- त्तख गत्वा विवत क्षदशयोः पत्नयोः क्रियां दर्शयति तदपाव मिव ब्राहाणं भवति त्रिवृत्पञ्च- दशावेव स्तोमो पनौ करवा वर्ग लोक प्रयन्तीति तयोः समासश्चतुर्विशम्तयाष्टाचत्वारिगो दाद- शातिशिष्यन्त ऽष्टमात्तथा दशमास चतुर्विएशो य एते सम्पदी विटुम्ते पक्षिणो ये न विदस्ते पक्षात- दपेष मिव ब्राह्मगा भवति ये वै विहारसस्ते पक्षिणो येऽविहाएसम्त पक्षा इति ॥ ११ ॥ अथातो गवामयन तदेक एकेनाकाभिविदधते ज्योतिष्टोमेनाथै के तिराव चतुर्विएग-नवाहवता. सिराव इति कृत्वा ज्योतिष्टीमेनैव सएस्तृगान्त्य चेक गोपायुपी दाराच मित्युपाहरन्येलए संवत्सर- ·॥ निदानमूवम् ॥ प्रवह इत्याचक्षते शङ्खाहत मिति चैतस्या सशूर्पो वाकखण्ड अासान्चो नानाहोभिर्वयं कल्पयामो यथैतट् ब्राह्मण मध खलु य ज ज्योतिष्टोमदशा- हाभ्यां यजमातकः सप्तभिः पर्यायैस्तेषु ज्योतिष्टो- मानां च दाशरानिकाणाञ्च द्रव्याणा मागमोभवति स्तोमान्वितानि स्थानान्वितानि पुष्ठाषितानि तन्वा- न्वितानि भागान्वितानि सएस्यान्वितान्याशीःस- प्रायागीतिरूपाछान्दसान्यायन्यपि च व्यावृत्त्वर्धानि तह चतुर्विशे यानि सप्तमात्स्तोमान्वितानि तानि यानि द्वितीयात्स्वानान्वितानि तानि यानि ज्योति- टोमात् पृष्ठाषितानि तानि यानि दशरात्रात् सर्वाणि रूपागि क्रियन्त इति तानि यानि छान्द- सान्यभिवन्ति प्रवन्ति स्वस्थयननवादान्युपक्रमे ऽभि- इयाणोति तानि तत् खलु वृहत्पृष्ठए रथन्तरं मध्य- न्दिन कुर्म उपक्रमणीय महरिति रथन्तरं द्वितीय मिति वृहद्येक चोभयसामान इति ह माह गाण्डिल्यायनो बृहत्पृष्ठास्ते रघन्तरमध्यन्दिनाः कुशलेनैवं स्खे सवने स्खे छन्दयुभे वामदेव्योत्तरे भवत इति चतुर्सचर होतुराज्यए समामना- मस्तासां चतुर्थी मुद्धरत्युतीभवत्यपरूपा प्रायणार्थे ·॥ चतुर्यः प्रपाठका ज्याप्येतस्याए रणप्रवादी भवत्यपरूपा स्वस्त्ययनार्थे- ऽथ यतत्सर्वस्वारे भवत्येतां तत्र करोत्यथ खलु पव मन्वहं बााण सन्त नान्वह कुर्म एवञ्च रहस्य- माहाणे दर्थ यायपि च शश्वत् ब्राह्मण मधीयते ते वा एते पवातिपवा ये पूव मन्वाह मुपयन्तीति ॥ १२ ॥ उतरन्याचार्यास्सैककुभए समानोदयोन्यपरूपं प्राय गार्थ सचेतत्योभरं पृष्ठान्वितं विकल्पी वाचा बाह्म चोदितत्वाध खुल्लाह सर्वाणि रूपाणि क्रियन्त इति तत्र खल्वाचार्या एतेष्वेव द्रव्येषु सर्वारस्तोमानमर्वाग्धि पृष्ठानि सर्वा विभक्तीर्दश- रात्ररूपाणीति भक्तिमात्रेणैव कल्पयन्त विवृत्- पञ्चदशी चतुर्दिएमए सम्पद्यते पञ्चदशसप्तदशान् पञ्चकविएशान् पडेव त्रिणवान् पड् त्रयस्त्रिएशा- न्यगि पृष्ठानि वृहद्रघन्तराभ्या मुपाप्तान्येतत् परोक्षाणि हीतराणि वामदेवगन वै तस्मादिसृष्टान्यु- इएशोयेन वै तद्धि सर्वेषाए रूप मित्यनिरुताया निरू विमान-सर्वाभिप्राय' वामदेव्येन बरविमति: पृथग दायरात्रि केप्यो द्रव्यागमए सम्पश्येदुपवशी प्रघमादग्यिवती दितीयाहविद्युतवतो ढतीयात्मवा- साहीयए सस्तोवोय चतुर्धाद खलु साकमान .

·॥ निदानसुवम् ॥ मुक्थप्रणये ऽकरिष्यदतिरात्रे तत् कृत' भवति तन्न समविचारयिषीत् ततत्सत्रासाहीयं चाहोपक्रमा- दुपक्रमेट् बाहताद वाहते सोढवतीपु सोटवन्नामो ऽथेदं कर्म सहेमहीति पार्थपञ्चमा दुइएशीयए पठाद्यहा उद्दशीयं तदुइएशपुत्र इति' हि भव- तीत्युइएशीयेनैव सर्वरूपावाप्ति मेके वहुसप्तमा- दिन्द्र अग्ना नमो वृक्षदित्यष्टमात् सम तदैर्घ- थवसे नवमादभौवतः सस्तोत्रीयो दशमात् ॥ १३॥ ॥ इति निदानसूचे चतुर्थः प्रपाठकः ॥ 1 । भय पञ्चमः प्रपाठकः॥ अथै पोऽभिपवस्तभिन्सारण्ये गेय छन्दःकप्त वभवेति शाण्डिल्यो ऽई मैव प्राग विषुवतोऽई मूर्धर सादित्यव्रतानि शुक्रियाणि विपुवशि स तवग्या वीयानि सामानि व्रत इति समहति वाईट्रयन्तर- पृष्ठधादनियामिरनित्योऽयर पडह इथपाडहिकी. रनित्या इत्याचक्षते ते खलु शश्वद्वानविनः स्तोत्री- ·॥ पञ्चम. प्रपाठक,। यात् प्रतिपदः कुर्वन्ति यथास्थान मेवानुरूपाननु- रूमान् वयं प्रतिपदः कुर्मः स्तोत्रीयाननुरूपाने यथोत्तरए सोचीयानुरूपाणां प्रत्याहारो भवतीति पडहवशेन नाना प्रतिपदः समान पर्यास मेकाह- वशेन तेन प्रच्युतं द्वितीयपर्यास प्रथमेऽन्य नु- गृहणात्यचेतान्येव वै यूथिकान्याज्यान्युट्टत्य गाय घाणि तदिमतौनि प्रतिनिदधाति त्रीणि त्रिणिध- नानि करोति त्रीणि त्रीणि येव पड़हे ऽवधारित- त्रिणिधनानि भवन्ति तानि यव यथाकृत मम्मस्य- व्यायाय प्रायशित्तिसाम पठेनि चिकीर्पन् पार्थ हितीयग्य माध्यन्टिनान्त्वं करोत्येतत् पुरस्तात्स्तोभ सत्रसाम वृहति षष्ठे ऽभिरूप तेन प्रच्युत मिह- वहासिप पठे ऽहन्यनु राहणाति स्वरविभक्तोरनु- ग्रहाय ॥१॥ अर्धते त्याष्ट्रोसाम चान्धीगवं च तीयचतुर्थयो- रहोळ तिहरति त्रायोतिपाय तत्र ता एवं देवताविभलायो ऽघ सामान्तविभत्तय एतेपा मेव ट्रव्यागा तलिङ्गाः कल्पयेत पञ्चमे तु निधनविभ. शिन विद्यते पठे चेडाविभक्तिमत चाम्यावारयन्ति वाई तिरं धानुकल्पयेत् सौयवस' वा उक्थाना ·६८ निदानमूत्रम् ॥ ब्रह्मसाम कुर्याङ्गोष्ठत् षष्ठे नु कल्पयेदिति तस्य त्रिकद्रुका स्तोमाः पाडहिकानि तन्वाण्यस्ति च षडहनवादोऽपि चैव रहस्यवाह्मणे दर्शयति ज्योति- प्यायणो ज्योतिरदयनः षडहो ऽभिपूर्व इति चैत- रेयिणां ताए सुमदेवं प्रयुक एवं ज्योतिष्मायणे ज्योतिरुदयनः पडहो भवति यथाखान मितरदिति तन यान्येकाहिकानि द्रव्याणि स्तोमान्वितानि तानि यानि पाडहिकानि तन्तान्वितानि तानि यानि छन्दोमिकानि नयान्तानि चयस्ते वय वूमे लोकसम्मास्त लोकसम्मा म्त दूमे वृहद्रथन्तरपृष्ठास्ते वृहदधन्तरपृा इमा इनि रुपा छान्दरखान्यायन्बपि च व्यावृत्यर्यानि स्वादिक्षा प्रघमस्याह आर्भवीयां करोति या ह्येतस्यान्न आर्मवीया भवति न तया उत्तरे अधीमहे तस्याः शश्वन्माषशरावय उत्तरे अधीयते तां ते कुर्वन्त्याभीशवं चतुर्धे नावमिक कुर्यादितिधाननथ्यो व्यावृत्तय पृण्डयाभिपवयोशातु- धिक मेवेति गौतम एवैतस्याहः स्तरविभतिर्भव- तीति भवतीति ॥२॥ अभीवी ब्रह्मसानति तच तोवीय विधिर्यदितः समानए साम भवत्यन्योन्यः प्रगाय इत्यस्यन्त नानात्वं

·पञ्चमः प्रपाठक में
य भास्तुतं कुर्वते यथा दुग्धा सुपसौदे देवं तदिति
प्रयुक्तप्रतिधस्तखान्धवायः पञ्चसु माम्मु वाहताः
बाप्यन्त इत्यधातः प्रगाथायतानि चतु:शत मैन्द्रा-
वाहताः प्रगाथा दशत योपु तात्ममामनेत्तेषां चत्वा-
रोऽन्यचस्थाना बृहदथन्तरकालयस्तोचीया अहरहः
शस्यन्त इन्द्रक्रतुरौत्तरपक्षिकः शत मतिशिष्यते तेषा
मेकं चतुर्विशे कुर्यान नए शत मतिशिष्यते सप्ता-
शौतिः सतोबृहत्यस्त एकेन न चिशत्सातोवाईता-
स्तचास्तेषा मिहैकविएमति माहरति तडिएशति-
शतए सम्पदाते विशतिशतं पञ्चानां मासानामाभि
पविकान्यहानि भवन्ति तेष्वेतान् प्रगाथान् प्रयुञ्जीत
तृतीयेऽहनि सतोवृहतीः कुर्वन् य एप पञ्चमन्य
मासस्योत्तमोऽभिप्लवस्त स्मिन् वे सतोवृहतीः कुर्यात्
तृतीयपञ्चमयो रगोन हि प्रगाथा अनुभवन्तीति
तत छन्दसौ संयुज्यादौष्णिहे तृच एकां गायत्री
मुपदध्यारसतोवृहत्पतिशेपए समाप्येति गौतमोऽष्टी
सातोवाईतास्टचा पतिशिष्यन्त तान् प्रधमे वाभि-
लवे कृत्वा द्वितीयस्थ हा तत ऊर्ख छन्दसी संयुज्या-
दिति चतुरुत्तरेव छन्दोभिरेतव्य मिति गाया
चतुर्विएशे ऽभौवीं कुर्याणिहि प्रथम भाभिपविके

·॥ निदानमूत्रम् ॥ ऽनुष्टुमि दितोये तत अर्द्ध वृहत्या पञ्चमास इत्वा य एष पञ्चमण मासयोत्तमोऽभिपवस्त पञ्चमे ऽहनि मतीः कुर्यादपि वा पष्ठे तत आई त्रिष्टुभ्युत्तमे वर सानि जगत्या मित्यवापि सातोवृहत्यतिथे पाए समा प्येत्येवं गौतमो नव सातोवाहतास्तचा अतिशियन डौ च प्रगाथी तान्प्रथमे चाभिपवे कृत्वा हितीयम् च पन्चाहे पतीः पई तत अहं त्रिष्टुभ्युत्तमे वर साम्नि जगत्या मिति ॥३॥ छन्दःसंयोगरूयोऽद्यविधिस्तत्याने चातुरतई मासगब्दवैयर्थ्य मिति चेत् पञ्चसु मास्तिति यथा पृष्ट्यायनोऽपवादस्तु लिङ्गेन दद्राणवतीवन च सामा- न्तग्ये तत् कर्मास्तीत्येकदेशे यथा कालकती लोके कृत मिति वृहत्या चैव विष्टुमा चैतव्य मिति त्रिष्टुमि चतुर्विशे ऽभौवत कुर्याद बृहत्यां प्रथम याभिपविकेऽपि च हत्या मेव चतुर्विणे वृहत्यां प्रथम आभिपूविक निष्टुमि हितीय एव मनुपूर्व छन्दसोः प्रयोगो भवतीति तत कई व्यत्ययेद् वृहताचय एव तन्मन्य इति शौचिवृचिहत्या पञ्चमास इत्या य एते ऽटो सातोवातास्टच अतिभिभ्यन्ते ये चैते चयोऽन्यत्र स्थाना वृदयन्तरकालेयस्तोत्रीयास्तैः पाठ .

·॥ पञ्चमः प्रपाठकः । मासि चेष्टमी व्यत्येवेद्यदहः काले यस्तोचीये ऽभी- वत्त कुर्यात् वरणिरिरिसयासतीति कालेय मा- सञ्चापद् यदहो रथन्तरख वृहत्स्तोत्रीये रथन्तरए खादपि वा खरसानोरन्यतरमिन रथगारस्तोचीयं कुर्यादन घनग्रासु रघन्तरं भवतीत्यथ त्रयस्तिएशत् प्रगाथ मेकं चतुर्विपले कुर्यात् सातोवाईत त्रय- स्विएशायने ऽभिप्रयुञ्जीताऽपि वा न सतीवृहती- राट्रियेत य एव चतुर्विशे त मनुसः हरेदिति ॥ ४ ॥ एतेनैवोत्तराणि ट्रयाणि व्याख्यातान्या विप्र- गायाद्यथाकारो पुरस्तात् प्रगायानस्यात्तथोपरिष्टा- दिन्द्रकती सामानि प्रतिकल्पयेत् तावन्ति तच्छन्द- स्थानि निधनवन्ति यदि तछन्दयानि न विद्ये- रत्नपि छन्दसानि कुर्याद्यान्य भिरूपाणि सुर्गीति. तश्च निधनतश्च कतम एषां कल्प इति प्रथमो प्रतिषिद्धाविल्याहरथेतरे सर्व कल्पा अपि वा द्विप्र- गाय मेव कल्पः स्वाहोपदी नून पूर्वानत्यक्रमी- दिति ते कस्य हेतोः पटनगाथ मयन समारप्सा- नौति नेदर पटप्रगाथ मिति शाण्डिल्यायनो यः पटप्रगाय चिकीन सवोवृहतीरादियतापि य एव चतुर्विष्णे त मनुसतारेदिति स खल्वय मभीवतः ·॥ निदानसूत्रम् ॥ पटप्रगाधानधितिष्ठति पूर्वतिान् पक्षसिद्धेश्च सतो- वुहतीरेव मेवेन्द्रकातुरुत्तर पच प्रगाथिकानि हे सतोवाईते विकर्ण मष्टम मेव मनयोः समाधि- रित्ययैतत्सुनान मौगिाह मा विपुवतः सर्वत्र पृष्यपञ्चाहवर्न मतिरावाचायथाकामकल्पारवादे- तेषा महां तदभिल्लवन्ध रायन्तरेव हम्सुर्विचार्यते पृष्ठे वेव मिव पडई नाना वर्गिधनानि भविष्य- न्तीति पृठा मेव चिन्दन् व्यूहेत् समूहदिति ब्यूटः स्यादिति शाण्डिल्यायन एव मन्यर्पिदर्शन भव- व्ययापेावं पुराण माचार्यवच इति समूट: स्यादिति धानन्नय्य एष न्याय एवए हि ज्योतिहोम एवं दश- रावस्त्र प्रथमस्लाह एवं दशम मेव महौनकाहा इत्यथापि समूढ एवं पूर्व उत्पनो ऽपरो एवं व रहखवाह्मणे दर्शयत्येव मिव ब्राह्मणं भवति छन्दासि वा अन्योन्यस्य लोक मस्यध्यायन्नित्युत्पन्नख लोको नाम भवति ॥ ५ ॥ अथापि विलुप्ती वाढः पडडेन हि त्रिष्टुभः प्रतिपन्नां लभते न जगत्यो माध्यन्दिनान्तान गायत्रा आर्भवान्तान् यत्र खल्वेत च्छन्दासि विप्रच्युत्य दशमे ऽहनि सम्प्रकल्पन्त तत एव वाहः सिध्यतीति वाढ

·॥ पञ्चमः प्रपाठकाः ॥
तदपावं मिव ब्राह्मणं भवति नः छन्दोमेभ्यः पृष्ठो
बाह मानश इत्यचापि समूठेन पडलेन सम्प्रयुक्तो
भवतीति तस्यैके प्रनवद बहिष्पवमान कुर्वन्ति न
घेता वाहकारिता इति नवाहयोगा इमा भवन्तीति
धानञ्जय्यः कथ मसमापयिष्यन्नवाह नवाहयोगाः
कुर्यादिति तत्र नित्या वुपपन्नी कविमानभिपुवन्या-
येन पार्थं दितीयस्य माध्यन्दिनान्त्य मभिपवन्यायेन
नित्याभिः समूहति नित्योऽयं पडह इति तत्र
तान्ये त्र सामूहिकानि यान्य भिलवे जनिवाण्यंव मेवै-
तदन्यत्तदेतत्वयोनिकाम: कारयतीति कथं पृष्ठे
ऽभौवत इत्वकर्तव्य इति गौचिवृक्षिः पञ्चसु मास्सु
वाहता: प्रगाथा प्राप्यन्त इत्येते पृथ्यादेवैषाप्तिः
सिध्यतीति कर्त्तव्य इति गौतमो यत्मामावरजेयुग्व
स्वर्गाल्लोकात्पोरनिति हि भवतीति पृष्ठेर वा अयैतत्
सतोऽवादोन ोन के च नाभिप्लवाचावयन्तीति तं
खलु वृहतोषु कालेयदितोय मनुकल्पयामः सन्तान-
रूप मस्मिन् भवतीति कथ मभिजितोत्यकर्त्तव्य
इति शौचिवृतिः कर्तव्य दूरयेव गौतमस्त त्पृष्ठेरनैव
व्याख्यात मथाप्येप एवं लुप्त एवैकाह प्रागच्छत्यभी-
वर्तमध्यन्दिन दूत्यभौवतमध्यन्दिन इति ॥ ६ ॥

·०४ * निदानमूत्रम् अर्धते स्वरसामानस्तानग्निष्टोमानाह नवाह- कारिणः कुर्युमकथ्याने कविएशत्यहकारिणो योऽन्यथा कुरूंदकुशलः पुरुप इति विद्यादथैषां पृष्ठन्तोत्रीया पानुष्टुभा एकवृहतीका अनुष्टुभौ पूर्वे रायन्तरयो- वृहत्युत्तमेत्येतदेव विपरीतं द्वितीये चतुचं ढतीयस्थ भवति तासां तृतीया मुसृत्य चतुर्थी' तृतीयां कुर्म एपा वृहती भवतीत्यय यत्रासु पोडशिसाम भवति सर्वास्त पानुष्टुभो भवन्ति यत्र खलु वृहद्रधन्तरे ते करोति खराणा मेव पृष्ठत्वे तिठमानो ऽथ खराण्या- नुष्टुभान्यनुष्टुप्षिति तत्रयान्यैकाहिकानिदव्याणि पृष्ठान्वितानि तानि यानि पाडहिकानि तन्वान्वि- तानि तानि यानि छन्दोमिकान्यभिपूव एव तानि वग्राखाातानि क्षुल्लकवैष्टम्भ प्रथमे ऽहनि करोति दिगनुग्रहायादित मच बरं भवति तेन प्रच्युतए हि तं तृतीये ऽहन्यनुगृह्णाति पक्षसोः सन्तानाय विकल्पयन्त्य ऽनुष्टुभो मध्ये निधनान्यैडान्यनु जिघु- क्षन्तः स खलु विकल्पयन्वाराण्य न्यानि कुर्याद- विकल्पयनडानि विकल्प यन्तश्चोत हैके विकल्प- यन्तश्चैडानाव कुर्वन्ति तृतीयसवनजानेण विक ल्पयएस्वेवखाराण्यन्त्यानि कुर्यादविकल्पयन्ने डानि ·। पञ्चमः प्रपाठकः॥ वसिष्ठ व प्रियं चतुर्थाद्याथान्तर्यात् प्रयाहरति तैरबंध पैति विचारयन्धुदशीयवाध मिहानुगृहणायामही- यवं द्वितीयात् प्रच्युतं तृतीये ऽहन्यनुरणात्यत्र खयोनि भवतीति ॥ ७ ॥ अथैष विषुवाएतत्र खलु वृहद्रथन्तरे करोति शुक्रियाया मेव पृष्ठत्वे तिष्ठ मानो ऽथापि वर्गालो विपुवाए स्तन वर्गो वृहद्रधन्तरे अचिकोपीते यत्प- वमानयोनिदधात्येतदेनयोरपयतो: खान भवति ते गद् वृहत्यां चानुष्टुभि चैतौ नेदिष्ठिनौ चातुष्पदावा- वापा विति तन वलु गोतन्त्र करोत्येतदन्ततन्ततर मन्त विधेयं भवति मध्य परतत्र यान्यन्तलक्षगानि (मध्यलक्षगान्य- . ) ज्योतिर्विधानि शान्तिविधानि शुक्रियसदृशान्यभिरूपाणि तान्यथ खखत्रानुष्टुभः प्रतिपदः करोति यथैतद बासागा मुयवती वयं परमे ऽहनि परमां प्रतिपदं कुर्मी यान्यन्यानि वृहद्रथन्तरा- भ्यां पृष्ठानौति ह स्माह शाण्डिल्यायन उपवत्येव तेषां कुशलेनोपोहोर तानि वृहद्रथन्तरे इत्यथा- पत्रात्माती विषुवाएम्त प्राणोक्ताया गायत्रया प्रत्यपि- त्योहान्तो ऽनादान्त मिति वा वातेनावात्विति माप- 'क पुचषोऽभीम विद्यते।

·निदाममूत्रम् शरावयोऽग्निरिन्द्राय पवत इति शुद्भास्त या उत्तरे उपरती चाग्रियवतो च तत्रैके नाभीवर्स कुर्वन्ति पौर्वपचिकोऽयौं भवत्ययाप्येवए सुज्ञानेन समाधि- रिति मध्यन्दिन वयं कुर्म एव मिव ब्राह्मणं भवति तावुभौ विषुवति कार्याविति यदेतत्सुजानन समा- धिरित्याभववरं तद्भवति ने पूर्वपक्षिक मूई पृष्ठाद- चिकीपोत् ॥८॥ अथ खल्वाह त्रिष्टुम् जगतीषु भवतीति कस्खेदं ब्राह्मण स्वादिति पृष्ठाग्निष्टोमसानोरित्याहुरेते क- लपाख्याते भवत इत्यथाप्याहुस्विष्टुभ एवेमा जगत्त- त्तयो भवन्तीत्ययापााहुस्तेष्टुभजागतादेवेमाः मूक्ता- दाहृता भवन्तोत्यथाप्याहुर्जागत मेवाकं पदं भवती- त्यपि वा सम्पद एव ब्राह्मणए म्यादपि वा योनि- वादश्च कर्मवादश्च खाजागतए हि सत् त्रिष्टुपसु क्रियत इति समसितम्यास्त्रि टुब्जगतीमन्य इति कौत्सस्लिष्टब्जगतीषु भवतीति सति कि मन्यत् समासादित्यादृत्ते पृष्ठे। ऽभीवर्तलोके सामानि प्रतिकल्पयेदिति गौतम एवं च पक्षसोः समाधिरपि चेवर स मा मेन्द्रक्रतुरनु छत इति तत्रैतेषा मेव चत्वारि यान्यभिप्लवे वासिष्ठा गोगवे व द्वितीयप्रथम- ·॥ पञ्चमः प्रपाठक.॥ योरहोः शुद्धाशु नौयं चेति विचारयन्ति शाण्डिल्य एतदक्षरणिधन भवतीति नाट्रियेतेति गौचिवृक्षि- स्तदभीवर्तनैव च्याग्वधात मघापि नित्यान्येवाभिरूप- तराणीतीन्द्रकतु मस्तूयमान मनुशासयन्त्सामानि प्रतिकल्पयेदिति गौतमी जनित्र विश्वनिति यानि पृष्ठा भीवर्तनोके तानि दाशरानिके पृष्ट्ये तेषां चत्वारि छन्दोमेपु यथाभागं यथापृष्ठ' वा पौरमोट व्रतेन तानेगा श्यैतं वा तन्व जाणैवं वा खलु कुर्यान वाट्रियेतासामा न मिन्द्र ऋतु मनुथसयितु मिति ॥८॥ अथोप दशरात्रए सम्भरतां पूर्व पक्षसि विचारो भवत्यतिरात्रचतुर्विएशे त्रौनभिग्यवान् पृष्ठा मिति कृरवा पञ्चायनमासानुप्रेयुरभिजित् वरसानो न त्रिशत्तमा मुपसभरन्यधैतं दशरात्र मेक आवर्त- यन्त्यावृत्तिसाधूत्तरं पक्ष इति न वय मावर्तयामो ऽनुपेतं पूर्व पक्षसितं कस्मादावर्तयामेत्य थामि नियुक्ता- मानसो भवति यधु हैन मृते मानसादावर्तयिष्यद्दशम च मानस चरद व्यवयिष्यद्या वै स मानमं वृतं च मानसञ्च व्यवयिष्यदपि चाहातेन दशरात्रेण मानस मध्यभाययिष्यत्म करय हेतोरकृतेन व्रतेन मानस ·॥ निदानमूत्रम् ॥ मधि गाययतीति क्तसाम्बन्धात्याजापत्यं व्रत प्राजा- पत्यं मनः साप्तिवृतए सर्वाप्तिमनस्तदपि शश्वत् सांवर्गजिता गोतमा उपरिष्टाइतस्य मानस मधीयते प्राकृते । तेन मानस मधिशेषयामेति सामान्यात्तु वय मनधिशाययनो मन्यामई ऽघेतान्यक्षिपयन्त्यहा- नीत्याचचते विरात्रचतुर्विएशे नवाहनोआयुपी दश- राचं यतातिराने अचयणादनप्रनामाइत्यनपक्रम- गाडेति ॥ १० ॥ अधातः संवत्सरा वर्गाणां पञ्चसंवत्सरा वर्गा- स्तेषु धौरो मनीषया कर्मग उपसदी विद्यात्मवस्था वैषु वृतानि च पटिनएशोनो नयोनच पडहोनो ऽथ सावनो ऽघाटादशभियानहोमिः सावनात्परो नक्षत्र मिद मासच तस्य चैव त्रयोदशी चान्द्रमसः सावनचोभावधाष्टादश्युत्तमो ऽष्टासप्तत्रिशतं पौर्ण- माखां प्रसाधयेट् गवामयनयोपायएचतुरः प्रति- पादयेत् तेषां नक्षत्रः प्रथमस्तस्य सप्तविशिनो मासाः स्तप्तविएशतिर्नक्ष वागीति तस्य कल्पः प्रथम प्रध. मस्याभिप्लवस्य स्थाने त्रिकद्रुकवाह कुर्यामाग्वियु- वत उत्तमस्योत्तमस्सोई विपुवतस्ते खल्वभिपवतन्त्र एव कृप्ताः स्युरित्येक एते चेहाधिकृता न चापि निव- ·॥ पञ्चमः प्रपाठकः ॥ be तयत्यथापि दृश्यते त्राहस्वाहतन्चे कृतो यथा स्वर- सामानस्तिकद्रुकपञ्चाश्चाभिपवतन्चे सप्तदशराचे स्वरतन्त्रा इत्यपर मेवच तन्नाविलोपोऽपि च सूचेपु चिकटुकवाह: खतन्नो भवत्यथ नवोनस्तस्यैवं त्रयोदश मासाः सम्भार्ययोर्मासघोर्नवाह लुम्पेचतुरह मेव प्राविपुवतः पञ्चाह मई तस्य काल्पः प्रध- मखाभियुवस्य स्थाने ज्योतिष' च गां च कुर्यायाग विषुवत अर्द्ध विषुवत उत्तमखाभिपवख स्थाने ज्योतिष नाच विपुवानभिभवत्युत्तरे ऽत्र पचसि विषुवानुपसलायत इत्यथ पडूनाथान्द्रमसाः पट पूर्णोपक्रमा अनावसानाः पूर्वे पक्षसि मासाः युरूनो- पक्रमाः पूर्णावसाना उत्तरे तस्य कल्पः प्रथमस्य प्रथ- मयाभिपवस्य स्थाने ऽभिप्लवपञ्चाहं कुर्यायाग्वियुवत अनेषु मासेयूत्तमोत्तमयोई विषुवतः ॥ ११ ॥ व्याखावः सावनः स एप थादित्यसंवत्सरो नाक्षत्र आदित्यः खलु शश्वदेतावहिरहोमिनन- त्राणि समवैति त्रयोदशाह त्रयोदशाह मेकैक नक्षत्र मुपतिष्ठत्यहस्टतीय च नयधाक़तथोरही- रायोई दे कले चेति सांवत्सरास्ताश्चतुष्पवागत' कलास्ते पण नववर्गाः स पट्पष्टिविशतः पष्टिवियते ·॥ निदानमूत्रम् ॥ श्रीको भवतः सप्त वियती राष्ट्रस्य रातो वसतयो मितास्त्र योदशाहं त्रयोदशाह मेकैक नक्षत्र मुप- विष्ठति चयोदशाहानि तृतीय महशतसस्तेधा देश- तयो विकुर्वर खिणवं पन्धान विततं पुराणं चत्वा- रिएशता नवराचैः समशुत इत्ययाष्टादश भिाया- नादित्यमंवत्सर एव तैर्यगयनिको भवत्यादित्यः खलु शशुदेकदा पण्मासानुदड्डे ति नव चाहानि तथा दक्षिणा तदप्येते शोका भवन्ति यमिन्वै परिवत्सरे सौर्यो मासो ऽथ चान्द्रमो नाचत्रो न विलुप्यते कः वित्तं वेद कः बिदष्टासप्तति:त्रिशते तम्मिनसंवत्सरे मिले सौर्यों मासो ऽय चान्द्रमसो नाक्षत्रो न विलु- पाते सप्तविणति मेवैप सप्ताहानति दक्षिणा तघोद सप्तविएगति मिति तस्य कल्पः सम्भार्ययोमासयो. रष्टादशाहान्युपाहरेनवाह मेव माग्विषुवत। नवाह भूई त्रिकटुवाद्याभिपूर्व च प्राग्विषुवतो ऽभिपूवञ्च विकटुकाल्यावृत्तानूई विषुवतः ॥ १२ ॥ कब मनाहिताग्नः सवासन मिति न विद्यत इति शाण्डिल्यायनः सर्व इष्टप्रथमयज्ञाः पृथक् सत्रो पकरणानोष्ट्वा समापााग्नीन्त्सत्र मासित्वीदवसानी यान्तात्विजो वृत्त्वा पृटक पठशमनीयैर्य जेरनिति -- ·॥ पश्यमः प्रपाठकः। दे यज. नो विधान यथा विद मद्य सचिणे भवन्त्यहीन- यानका दूमे कृष्णाजिनकण्ठा भवन्त्यथापि यः सवे करगाद्य नमानो मन्येतापि नूनए सो ऽहोनैकाडेम्वमि यजमानो मन्येत तत्र द्यपि करीतोति यद्यु मानशदाद्यनमानो मन्येतापि नून' ये यजामह इष्टिपशुवधेष्वपि यजमानो मन्येत तत्र यपि फरोतीत्यथाप्याई य एतेनानिदेति तदेतदनाहि- ताग्नौ साधिष्ठ मुप पद्यत इति विद्यारा इत्यपर मेवं घ समारम्भोऽपि चैवं सूत्राणि भवन्ति स्थालीपाकैरना- हिंताग्नयो यनेरनित्य यापि दृश्यते पराग्निविज्या यया पुरोहितयाग्निभिरश्व मनु घरवीति सदपि शश्वद् बाझणं भयति यथा पररथेनाध्यान मियादेव मेय स्वर्ग लोक मप्येति यः पराग्नि दीक्षित इत्य- घापि बामगं भवति तेषां धै पुरीडागिनः प्युरपि धपुरोडागिनो मयन्तीसोवा? भवत्ये सेनानारिता- ग्नीनाए सभासन मुक्त मथापि बाप मेष भवति तेषां ये पुरस्ताहिदीक्षायाः पुर्या वैपां गृहपति- रियपि दिदीधाणा एव भवन्तीतीवार्यो भवस्येते- नानिष्टप्रयमय जानार समासन मुताम् ॥ १३ ॥ ॥ इति निदानमूर्ष पञ्चमः प्रपाठकः ॥

·निदानमुवम् ॥
॥ अथ पठः प्रपाठकाः ।।
अथापि समाहारसिदि सचं भवति तदेतत्
समरूप मग्नयस्तव द्रव्याणि च मन्वय मित्यथ यथै-
तकागिड ल्यायनीयगृहपतिस्तथा विग्रहगीते ऽथ कः
पृष्ठगमनीयः स्यादिति यथाकामी पध्यानां दक्षिणा-
वता मिति वागण्यो ऽनारम्य वदति तमादुदवसाय
दक्षिणावता यजेतेत्ययापि पृष्ठशमनीयं नाम ऋतु
मधीमहे धापि सारस्वतस्येष्टिरेव पृष्ठशमनार्थी भवति
तथा दापंदततौरयोरिष्टिा पशुर्वेति ज्योतिष्टोम
इत्यपर मनादेश क मन्य प्रतीया मथाप्याह यामि-
तदक्षिणेव खादेष एव कार्य इत्यमितदक्षिण उ खलु
पृष्ठशमनोयो भवत्यघाप्येप सत्राणा माद्यन्तेषु दृष्टो
भवत्यय मु खल्वन्ततम इत्यथायोय उच्चावचान
महाराणा मन्तेषु दृष्टो भवति यथा चातुर्माचेपु वाज
पेये राजसये सदश-वज्जयोरिति यदेतत् सारखा
दार्षदततौरयोरितोष्टिप्रायः स भवति सुत्यामा
तु ज्योतिष्ठोम एवाभिरूपतर इति तदपि शश्वद
ब्राह्मणां भवति तसादुदवसाय ज्योतिष्टोमेनाग्नि-
टोमेन रथन्तरपृष्ठेन सहस्रदक्षिणेन पृष्ठशमनीयेन
यजेतेति यजेतेति ॥ १॥

·। पष्ठः प्रपाठकः।। अधात एकाहास्तेषां यानि ज्योतिष्टोमानि द्रयाणि नित्यानि तानि यान्यन्यान्युतान्वयानि तानि बृहत्पृष्ठेप्वन्यत् तन्त्र' करोति वृहदेकाहेपु स्थानबच्चिकोर्षन्नस्य प्रनां माध्यन्दिनौया मेपा सह- पिता बृहतेति यस्तेमदा भावीया मैया वाईता दह इत्यय यत्र सार्थिचिकौर्षा - भवति परिवानां तबाबीयां करोति तदाहुः परिखानैवैतस्य तन्वस्थ पुगर्भवीया बभूव ताए सानु राशिरपनिनाया- पडहमात्री भवतीति सैपा तयोर्वाक्सहिता प्रोच्यते ऽतो यान्य न्यानि द्रव्याणि वाहतलिङ्गानि वा तानि भवन्ति वाहतेभ्यो वाहोम्यो ऽयए सोम इति माध्यन्दिनान्तीया वास्तलिङ्गा मूर्य वत्य आर्भवा- न्तीया दशमादन्तानिधता अन्ती हि वाईपृष्ठ मिरये- तहोम्तन्त्र मित्याचक्षते ऽथ यत्र ज्योतिष्टोमे तन्त्र बृहत्पृष्ठं तद्राजयन्तेषु वृपा शोणा भवति वृषा हि राजेति व्रात्यस्तोमानां च ज्येष्ठयजे राजजातीयत्वा- देवतगिन्नेव तन्चे वृहत्पृष्ठे सूर्यवायो न बेच्छन्दोम- विलोप उत्तमाहा पृष्ठादार्भवे स्तोमं प्रत्यषरोहः प्राग् ज्योतिष्ठोमविचारेभ्य एतयोस्तन्त्रयोः स मास मुभय- "साची पिका-रतिप।

·८४ ॥ निदानसूत्रम। सामतन्त्र मित्याचक्षते प्रतिलोम मग्निष्टोमेष्वनु- लोम मुक्थ्येष्वग्निष्टोमभक्तिहि स्वादिष्ठोक्थ्या भक्ति- यस्ते मदाघ यचैकर्ची माध्यन्दिनीया भवन्तीन्द्रा- येन्दो मसवत इति तब करीत्येषा सामान्या तृच- प्रथमा मरत्वतीयथ यत्रान्ये माध्यन्दिनीयावीये भवतः कल्पसमायाणि च द्रव्याणि तदाशीस्तन्त्र मित्याचक्षते ऽथ यत्तदभिवादि द्रव्यं भवति यत्कामः मातस्तत्कल्पसपाय मित्याचक्षते तदेतत् सार्वक्रतु- कम् ॥२॥ अधैतानि वृहदयन्तरयोविभक्तानि स्थानान्य पी- तरेतरस्य ताचं गच्छतोः प्रतिपदाज्यानि ब्रह्मसा- मौष्णिह मित्यभीवर्तस्तु राजयत्तेषु भाटव्यखाभि- वृत्त्यै भाटव्यवान् हि राजेति यत्र वीभयसामा सन् रयन्तरपृष्ठोमा नौधसेन बृहतः प्रत्याहारो ऽभूदितीव यत्र वा प्रजापतिप्रवाद एकाक्षरणिधन एकः प्रजा- पति रिति यत्र वाहर्गणस्य नाना ब्रह्मसामानि चिकोर्षति तत् प्रथमे ऽहनि करोत्यचरणिधनानां प्रथम मायतन मिति थायन्तीयं प्रायश्चित्तार्थनैव भवत्यथ यत्र नाग्निष्टोमसा म भवति ताजायजीय A "परीति पाचरविधनानी"-इति ।

·पठ. प्रपाठक. मनुष्टुभि भवत्येप नेदिष्ठे चतुष्पद आवाय इत्यध यत्र खावा' प्रच्यवते वट्रयन्तरपृष्ठेषु थुध्यां निह- वानुग्रहाय व्रात्यस्तोमे पु च ब्रात्याना मुपहवायाथ यत्र स्तोमप्रत्यवरोइम्सद् बृहत्पृष्ठेपु पोकलए रोह- दर्शनए युध्यं स्तोमप्रत्यवरोहे न विकीपति विषमेषु स्तोमेष्वभि सोमा रायन्तरेष परीता वाईतेवेते राधन्तरीवाईत्याविति तय गोपायुपोऽर्द्ध चतुर्टचस्व कुर्वन्ति भालविनश्चतुरस्ट चैकान व्यत्यासेन काल- वविनाऽध्यायायां रखेवैकविद एकरयां प्रथमाया महस्तिसषु परास्वस्तिमषु पूर्वाखदो ऽध्यायाया मिति शाय्यायनिनस्चप्रथमायां वय मेकर्च करवा तमिन्नेव टचे हे चचे अध्यास्याया मन्तत एकच ताएशशकर्ण कृप्तेश्याच क्षत दूसरथा अनध्यायायां मध्य एकावमितस्तची यथेतदग्निात्यपम इति ॥३॥ विभक्काबुक्थमणयो प्रमएशिष्टीयवन्ति राथन्त- रेषु साकमश्ववन्ति बातेपूडएशीयान्तान्युभयेषां पलानुग्रहायाध यत्र चतुर्थो भागः प्रत्युपशेते नार्मेधं वा नार्मेधसदृशं वीक्थान्तेषु, चिकीर्पितं भवत्यथैती विश्व निदभिजितौ पुष्ठ्यपृष्ठे स्तोमयोरन्तर वेति शाण्डिल्यः पृष्ट्याम्तोमयाभिजित्पृष्य विश्वजित- ·*- ८६ । निधानमूत्रम् ॥ पृष्ट्यदशरावयो रित्येक एतेनैवानुपूरण वृद्ध- नारपृष्ठ मभिजितं पृष्ठयस्तोमन्यायेन रथन्तर मग्नि- टोमसाम रथन्तरभलि रयं भवति पूर्वत्त्वात् तवृह- तानाध्यशिशाययिषीजमोतिष्टोमनन्त्रपूर्वत्वात्तत्रया- न्य भिवत्य भिरूपाणि तानि जितिनवादान्युमया रमि जितोऽतिरात्री भवतो ब्राह्मण प्राज्य मुद्धरत्या- भस्तोनोयं मानसञ्चर मिति सञ्चारये दिति धान- अय्यः किए हि यो हो रात्रि मुपसञ्चारये दिति न सक्षारये दिति गौतमो ऽसञ्चारकुशला यज्ञा भवन्ति तत्रैतत् करोत्यभि प्र गीपतिं गिरेत्यभिवतः स्थानेऽभिवत्युञान मुष्णिहि रथन्तरभक्तित्वान्न श्रुभ्यं दिकौति नो पोकाल' बहति पृष्ठे तचैतत् करोत्युभयभक्तिमियनिधनए सर्वपृष्ठं विशुजिता ग्ध- न्तरं मध्यन्दिने वृदग्निष्टोमसामैव मित्र ब्राह्मण भवति यदयन्तरं प्रथमं वृहदुत्तम' मध्य इतरा- णौति ॥ ४॥ वैरान होटपामैतद् बृहत्परोक्ष मैतञ्चपा मेक- निधन मेकनिधनानि होतपामाणि भवन्ति महा- नानौमत्रावरुणसामैता अवता वामदेवस्थाने ऽभि. रूपा वैरूपं ब्रह्मसामैतत्सर्ववृहत्तीय सर्ववृहतीमायाणि ·॥ पष्ठ: प्रपाठक ॥ ब्रह्मसामान्येवं च स्वस्तोमानि भवन्ति रेवतीरछावा- कसामा खम्तोमा अनवादाहाय गायनौष्वग्निष्टोम- सामैव मिव ब्राह्मणं भवति यहायचयो भवन्ति तेना- यतनान्न च्यवन्त इति तासा मेकविशत्यक्षरा मथमा तेनै कविएशान्न च्यवन्त कथं धर्मा इत्यकर्तच्या इत्येके खस्थानानि हि भवन्ति स्थानस्थाधर्मा इति कर्तब्या इत्याचााः संयुक्तानि भवन्ति संयुक्तधर्मा इम इत्यचापि कत्सावितान्याशी:साधकतराणि भविष्यन्तीत्यथापि शिघि लानि परोक्षपृष्ठानि तेषां धर्मकरणेन दृढीभावो भविष्यतीत्यथाप्यवसानानि तेषां धर्मकरगोन खसानानौति चिकीपी स्यादित्य- थापि विशुजिछिल्प इत्याचक्षते धर्माणा मेतद्य- झिल्यानौयथापि सध्यये उलीपो लोपान्यायसर इति न्यायतर इति ॥ ५ ॥ कथ मङ्गमूतस्य परिवासा इति कर्तव्या इत्ये के विहिता अप्रतिषिज्ञाभवन्तीत्यथापावं पृष्ठ धर्मैः समा- धिरित्यकर्त्तव्या इत्यपरट सर्ववेदससंयुक्तास्ते भव- न्यपि चैते खल्वगभूताः सर्ववेदस मिति ते खल्वेते धर्मा एतस्मिन्नेव हादशाह युरिति गौतमोऽत्र हि संवत्सराप्ति वदतीत्यूह हादशाहात् ·• निदानमूयम् ॥ गोति धानञ्जय्यः कामं तु छवी हादगहिकी न्यादिति बाईतं तन्वं वृहक्तिवाद्यत्र कालेयं प्रच्चवते ऽनुजि. घृक्षितं तत्र भवति तद्यन्मध्यन्दिने ऽचास्य खच्छन्द दूति सत्रासाहीयं ककुभिसोढवन्नामजिति नामखिति भवति सफथ्यो यद्यतिराच इति तु भवत्यतिरा- त्रः स कृत्स्नीभवति तस्मात्सफीभवतः सर्फ वा विच्या वयिपीत्तदेक उक्यप्राये कुर्वन्ति सोढवन्नाम मा प्रयोऐति पिपीलिकमधाां करोति दशराचन्यायेन तां नित्यायाः पुरस्तानिदधात्येवं पथ्यावसान मिति तद्यन गणी चिकीर्षा वा प्रजातकामो वैव मेवेष- तस्मिस्थाने भवति तत्र वामदेव्यं पृष्ठेभ्यः प्रच्युत मनुरागाति वामदेव्यभक्तिन्यहन्युत्पन्नति वार- वन्तीय सर्वपृष्ठेषु, चिकीर्पितं रेवतीसंयोगात् तद्यत् हिनदास विपदा भनिन्यहन्युत्पन्न मित्यनु तन्त्र मुक्थप्रण यो नाना पोशिसामनी करोति नानात्वर्थो नानद मभिजितीत्येतस्य पूर्वाभ्यर्थे- नेति ॥ ६ ॥ अथ व्रतस्य स्तोत्रप्रदेशः पचविशतिस्तोमाः पञ्चकरवः पदं पञ्चकत्वः पूर्वा देवता पञ्चकत्य मैं "प्रजापतिकामी-अति ख ।

·॥ पठः प्रपाठकः ८८ उत्तरा ऽघाप्याहुयंवस्तोभेत्पददैवत मेवर समाधिः पददैवतस्येत्येते वापि दैवते व्यवस्तीभेदित्येक एवए समाधिदेवतयो रित्येते वाग्याहुर्दैवते व्यवस्तोभेदिति शाण्डिल्यो ऽथ कालवविनो यथासमानाय मेव कुर्वन्त्येतत्त्वेषां लघिष्ठ मपि च यान्य नुपदस्तब्धाऽधा- न्यादर्शयतितेपा मुभयत सोभान्त्सकृत्रिगदा एवाय पुरस्तातस्तोभा भवन्ति यत्त्वेव प्रथम मवोचाम तत् वार्म ते खलु शश्वदेका यात्मना प्रतिपद्यन्त यात्म- सत्तमान्यगानीति शिरसा बयए गिरी बा अग्ने सम्भवतः सम्भवतीति भवत्यथैके शिरसा स्तुत्वाथ दक्षिणेन पक्षेगाथामनायोत्तरेणाथ पुच्छेनैवं मध्या आत्मा भवतीत्यथापाके शिरसा स्तुत्वाथात्मनाथ पक्षाभ्या मय पुच्छेनैव सम्यक् गिरद्यानू कं च भवतीत्यथैते शिरसा स्तुत्वा ऽथ पक्षाच्या मधा- मना ऽथ पुच्छेनैव मिवानाना मानुपूर्य मित्यथ यथै- तदिहत्य स्तवते तय मेतद् ब्राह्मणवदित्यृश्या सानि कि प्रत्यचं किं परोक्ष मिति इस्त्रं प्रत्य ट्राधितं परोक्ष मपि वेन्द्रति प्रत्यक्ष मिन्द्र इति परोक्ष मपि वा यथायाम एतदङ्ग माचष्टे तत् प्रत्यक्षं तस्यैषा स्तुतिः स्यात्तार मिव ते पायुमै जु- ·2. ॥ निदानमूवम् ॥ रनास्कन्ध इति यथासमानाय मेवोपेयुरेव मित्र ब्राह्मणं भवति यदै मनुष्याणां प्रत्यहं तदेवानां परोच मथ यन्मनुष्याणां परोक्षं तद्देवानां प्रत्यक्ष मिति तत् कुशलं यदस्मिनहनि देवप्रत्यक्ष कुर्य- स्तत्र खलु गोस्तन्त्र करोतातदन्त तन्वतर मन्तचर मिदं भवति तत्र यो द्रव्यविकारी निर्वाकार्थी न भवत्यथापि प्राजापत्यं व्रत मनिरुताः प्रजापति रित्य- घायद्य सस्तावान्यन्तीको व्रत मिति स्तोम- कल्याय चतुझेच माहरति तद्यदेतद् यवं यय नो अम्धसखेतावप्रवादं पुष्टिप्रदाद मन्नाद्यसएस्ताव- मन्नोतेऽभिरूपं जरावोधीय मुभयसामसु चिकोर्पित मुभयविधेरेव हि भवति तदाग्नेययोन्यन्नाद्य सह- स्ताव मनोक्तो ऽभिरूप मेकाहिका वृतात् पञ्च- निधन वामदेव्य मरनयति नाना महा मतिमेद- नायेति भवति तदेकाहे नोपपद्यते यत्तसामान्या- दहीनेभ्यस्तत्र श्यैत मनुतन्त्र मा नो विश्वासु हव्य मित्येताषद ब्रह्मप्रवादा इतीलान्द मग्निष्टोमसाम कुर्वन्तस्टचे कुर्युरेप पावृत्तिनााय इति दशसु दश- वक्षरेप्वार्चिकान्चनुगानानेवं वैराजान्यनुगानानि भविष्यन्तीति पउर्च सर्वस्मिन्नित्याचार्या अर्डर्चेप्वनु- ·॥ यष्ठः प्रपाठक ॥ गानान्येव मसएरोधतरो गीताना मिति हादशार्च इति शाण्डिल्य स्तवापरावाग्ने यो दृचावाहरेदा ते अग्नि' तं मन्य इत्येव मृग् दृष्टीन्यनुगानान्यूक्षु भविष्य- न्तीति पडुचे तु कुर्वन्ति ये कुर्वन्यग्ने तब यी वय इति चतुर्थ मेवानुगान टचे खादिति वार्षगण्योऽत्र हि निधनवाद वदति वृत मिति भवति खरिति भवति शकुन इति भवतीति भतायच कल्पन्त नाना सामवञ्चनान्येके ऽधीयत इति ॥ ७॥ अथ साहस्रास्विरात्राप्तिं च वताप्ति चोपड़ता एव मिव ब्राह्मणं भवति तन त्रयाणां सम्पद ब्राहा गा- चोदिता न उपकता एते स्तोमा भवन्ति ब्राह्मण- विहितास्वीयस्योभे सामनी करोति वतन्यायेन निरानन्यायेन च व्याख्यात मौभय तन्वा पूर्वयोः पशिघु ब्रह्मसाम यत् सहस्राक्षरासु ब्रह्मसामेलेव मक्षरसहस्रए सम्पदाते वाहतं तन्वं तीययोक्थ्य- स्वाग्नि दूतं वृणीमह इत्युभयान्याज्यानीति तत्र पूर्व वाहते उत्तरे गथन्तरे इति शौचिवृक्षिरेव समविभागो देवताना मित्येकदेवत्ये वाईते दि. देवत्ये रायन्तरे इति धानञ्जय्य एतद्दयोः समवयतोः कुशल यहभ्यास इति व्याख्यात थायन्तीय मपि ·८२ ॥ निदानसूत्रम् ॥ चैकादशाक्षरशतानि सम्पद्यते तत्र नित्या सहस- सम्पन्मौक्ष मुक्थ्येषु चिकीर्पित मुक्थ्यदर्शनं चापि च चाक्षरणिधन बीयुधानीति सौभर' चैककुम वेति विचारयन्ति नित्य महः सौमर थाय- न्तीयनियोगादुहशीयनियोगाहा चैककुम मिति बिरात्रविधतम उत्तमतिरानिक्यः प्रतिपदश्चाज्यानि चैक मनिरात्रिक मिन्द्र मिद गाथिनो वृहदिति तद्यत् करोति पृष्ठ मव्यविभानविपीज ज्यौतिष्टोम तन्त्र विधशाशस्विरात्र एतत् प्रतिष्ठा विधतर तन्नयो रिति ककुभ माध्यन्दिन मुपाहरति ता मुपरिष्टाहायचया निदधात्येव मिय ममुत्र गायना- नन्तहितेनेति तस्य स्थाने दिपदां करोति पुरुप छन्दस इति सतीवृहती करोति निरानन्यायेन तानिधने वैरूपात् साक्षाद्रयन्तरं क्रियते सौभर बृहतो वारव: न्तीय रेवतीयः पुरस्तानिदधात्येवं पध्यावसान मिति तद्यन गणौचिकीर्पा वा प्रजापतिकामो वैव मेवैतानि छन्दासि युज्यन्त आष्टमिकौस्त्रिष्टुभः करोत्येता रूपसम्पन्ना इति तत्र वामदेव्य करी- त्य हि ब्राह्मणं ववति पवमानखान्ता वामदेवा मिति वार सौपई मैत्रावरुण सामैतद वाम-

·॥ पष्ठ. पाठक
८.
देवासदश मपुरस्तात्स्तोभ मेव वहि:स्सारं यथा वाम-
दे॒वाम् ॥८॥
अथ साास्केपु याः सद्यः प्रवादा नव प्रवादाः
प्रोतावत्यो जनहत्यस्ता अभिरूपा अथ खल्वत्र पृष्ठा-
न्यङ्गाशिकौर्पिता भवन्या माभिमानितो य मृतु-
प्रत्ययानि पृष्ठानि पग्यिाचनार्थानौति तानि यन्न
साक्षादल स्तोमान्य भविष्यंस्तस्यैतच्छाकरवणं शक-
रोभ्यः प्रति वैष्टम्भवरूपात्माचाट्रयन्तरं क्रियते सौभर
वृहतो वारवन्तीय रेवतीभ्यः खाशिरामर्को वैरा-
जादायाख्न मुणि हि मध्यन्दिने स दक्षिणां प्रति-
गद्य विभशेव स तीयसवने प्रायश्चित्तं चक्र
इति कथ मुत्तरयोः साद्यस्मधर्मा इति कर्तव्या
इत्येके साद्यस्कश्शाभि परीती भवतोऽपि चे मे काल-
सङ्कनिवन्ति सदृष्ट कालाविमौ भवत इत्यकर्तव्या
इत्यपरसाद्य स्कौ हि भवतो यदेतदभिपर्यायादिति
सर्व एवासाद्यस्करभिपरीता भवन्ति यतत्काल-
सद्धांदित्युच्चावचाः कालविप्रकार्पा एकाहाना तदेवं
बहु प्रसज्येतेति विश्वजिछिल्प सामस्तोमे सति
साध्यासां वृहती करोति करय हेतोरिति पुरस्तादा-
पन्नानि वैशूजितान्यविच्यावधियन्नविच्यावयिपन् ॥८॥

·॥ निदानमूत्रम् ॥ ८४ जिघासयज उत्तरस्तन या हतवत्यः कराणि च सामान्यभिरूपाणि तानि त्रिकाण्याज्यपृष्ठानि करीत्येव सुपराञ्चि भवन्ति वचो च पञ्चदश मभि सम्यदाते चतुरः पञ्चदशाना सोम दामत्तम इति माध्यन्दिनीयाइन्व्हे भवन्तीति शाण्डिल्यायन ऋपयुपेत्यानुसातकाः कुर्वन्ति भागविलोपे चोत्पन्ना भवतीति पगचीपु ग्धन्तर मिति विपदोत्तरासु पगग् भवति ककुभावेवेति गौतमोऽनभिवतयैतद ब्राह्मण मिति पवमाने रथन्तर मित्युत्य वाईतानि यादष्टे ऽश्चपदस्तीभः शाकरवर्गख त्रिणिधनानुय- हाय शकरोगां च परमानान्त्य वा ग्यन्तर तज्नाम्येव मिव ब्राह्मणं भवति यई महावृक्षौ समृध्येते वहु तव विभग्न प्रभग्नए गेत इति यदा वा अजामि यौधाजयस्वाने दैर्घयवसं यदन्तरा सोमा यन्तीत्य - परिष्टादनु घरमा वाईतान्यनुकल्पयेत् तत्र पौरुमई बचसमाप्तये भातव्ययल्यमिाग ब्राह्मणं दर्शयतीति योधानयापेतं वात्सेधमध्यं कृत्वा पवमानान्यए रवगार मान्धीगवन निधो वृत्तिग्रहणात् याम- देव्यए वर्चि वाभिपदनाचं इति धानन्तव्यः नवोद मासाम पात् त्वमिन्द्र प्र तृतिवित्येतानेगा ·48.प्रपाठक। रूपसम्पन्ना इति श्यैतयो नौ का वृहत्पृष्ठत्वादथैप एकचिकः प्रजापतीप्सा मुपकृतस्ततादुत्सेधनियेधौ प्राजापत्यादन्हो निषेधो ब्रह्मसाम श्रायन्तीय स्वयंमा 'थितवती प्रायश्चित्तकतो ऽभिरूपेत्यतो यो द्रव्य- विकारः प्रजापतीप्सया स भवति ॥ १० ॥ अथ वात्यम्तोमास्तत्र पोडश श्राशीःस्तोमः स एप द्वात्रिएशो विकृतम्त महावावासाम्नो निद- धात्येतदानुष्टुभ स्थान मित्यानन्तरा हाचिशप्रयुक्ति- भविष्यतीति पवसानयोग्योतिटीमानोतराणीति तत्र- या बौर्य प्रवादा बलम वादा गगनवादा द्रविगाप्रवादाः शुचिप्रवादा नियगावत्यः पचिताभिवााहारा अभि- रूपास्ता यानि च गगसामानि हूतवन्ति तत्र यछन्दो योगविकारो गणोचिकौर्षया स भवत्यपि व क्षुद्रीचिकीर्षया ऽथ खल्लाह यन्निरुतां निधन मुपेयुप्रेहपतिरेवर्भुयादपेतरान् नोति कस्येदं ब्राह्म- गए खादिति नौधसप्रतिषेध इत्याचार्यास्त दि निरुतानिधन भवतीति नेद मिव्यथापर मा इन्द्रा इत्येवास्य निधनं निराहुस्तदात्तथा यातन्निरुत्तए नादिति यथासमाम्नाय' त्वेवैव मनिरुक्त मिति सावग्निष्टोमस्तोत्रीयो समामनामो इये वात्या भवन्ति ·24 । निदाममूत्रम् ॥ शीर्षादयश्चैपोकयावयञ्च शीर्षादीनार सतीवृहती- प्वग्निष्टोमसाम कुर्यादिति धानञ्जय्यो ज्यायसस्तान् ब्रुवत एपीकया वीणां प्रगाथबृहतीपु केनो विद्या- दिति खयं ब्रुवीरन् ज्यायासः खलु शीर्षादयो अवते पाडण इतात्तरतच खलधं करोति पोड. शयोः खाने चिकीर्षतावादावसानयोनिदधा- त्येवर समाधिः पवमानाच्छावाकसाम्ना मिति कनिष्ठयज उत्तरो ये तु खलु जन्मना कनिष्ठा ये हो वयसेति ये जन्मने व्याहस्ते हि कनिष्ठा इत्याचक्षते यथाहुर्ये वयसा सखि वारिणो हि वात्या भवन्तौति वाखााती पोडशावछावाकसाम्नीरुहरति थुध्यए स्तोमसरोधात्तत्र मस्ता स्व सभ करायाशी:- स्तोम मा मच्योष्टेति विहरति श्यावाश्वान्धीगवे ऋचा वीप्सन् ॥ ११ ॥ ज्येष्ठयन उत्तरी ये तु खलु जन्मना ज्येष्ठा ये हा वयसेति तत्पूर्वगणैव वाखातं तत्र दाशरात्रिकाए स्तोमानुभव सामनी " करोति ज्येष्ठयन्नं कृतज्ञ चिकीर्षन्नधापीमं द्वात्रिएश माशी:स्तेाम साच्चान ज्येष्ठयते ऽचकीर्षीत् स आदीयमानःसवात्स्तोमाना- दायेतां स्तु यदेवं प्रयुक्त एव मनवकारणारोहो भद- ·॥ पठः प्रपाठकः ॥ त्यष्टाचखारिएगात् परमादन्तरिताविति चिणवचय- स्त्रिशावमिरूपान्तो दाविण्यो वाचिकीर्षत कनौ- याएसौ स्तोमाबुपारिसि न भवति त्रयस्तिएश- छात्रिशावितीवेतावति हे विणवत्रयस्त्रिपणे हे द्वा- विएशत्रयस्त्रिएश इति वा खलु तस्कुर्युः सर्वान्चैवा- रूढानुपेयुरित्यकुशला ऽनुव्याहतान् कीपीतकीन् मन्य इति धानञ्जय्य एवए होवैषु सत्सु रोहो भवति तत्र यो रोहो ऽर्थकारितः स भवति कथ मनिटप्रथम- यज्ञानां व्रात्यम्तोमा इत्यकर्त्तव्या इत्येके इनारम्य वदति य एतेनानिष्ट्रेत्ययाप्ये पा ज्योतिष्टोमे प्रति- पविधीयते ऽथापि यथा नानाहिताग्नौना मेव मय- निष्टप्रथमयज्ञाना मितिकर्तव्या इत्यपरं प्रायश्चि- तार्था इमे भवन्ति प्रायश्चित्त मु खलु पूर्व विधीयते ऽघापि ज्योतिष्टोम एव प्रायथित्तन पूर्वरवं दर्शयति यथा कलशे दो विरित ग्रावापि गोर्ण इति यहे. तद्य एतेनानिष्ट्रेति प्रकृतिभूताना मेतावति यदे- तत् प्रतिपद विधीयत दूतीष्ठा वायम्तोमेनेत्येतटुप- पद्यते यताया नानाहिताग्नीना मिति सिद्धि- कारिरा मत यति ॥ १२॥ पथाग्निष्टुत्य या भाग्नेय्यः पठिताभिन्यारा ·। गिदानसूवम् ज्योतिष्टोमीभिः सदृशव्यञ्जना यथास्थान मभिरूपा- स्ता रुद्रवतीविष्टुभः करोति रुद्रो मरतां पिते. त्याहुन ममत्वदनुग्रह इति गायत्रीवग्निष्टोम- सामैतदाग्न यं छन्द इति स यदेता उप त्वा नामयी गिर इत्येता वायव्या इति तद् वारवन्तीयं गायत्री- सामैड मृचा स्तोत्रीयं तेन प्रच्युतं यज्ञायज्ञीय मन्त्वं कगेल्यत्र हिस रचतां लभते तदेतत् स्तोमसएरोध एव मेव भवत्येन्द्रीय सुयेति सोऽयं पूर्वए स आग्नेय्य- स्तो चिन्द्र भविष्यतीति स यदग्निष्टोमसामान्ता- खानि कर्मागीति सप्तदशे विषमे स्तोमे सत्यन- ध्यासां वृहतौं करोति कस्य हेतोरिति न धाग्नेयो साध्यासा विद्यते तयां चत्वारि सामानि तृवावमित एका! मध्य एवं तृचप्रायण तृचोदयनं भविष्यतीति त इमे पञ्चानुवाकाश्चत्वारः कल्पाः स एप प्रथमः सर्वेया मेव साष्टः स्यादपि वा प्रघमस्य दो खाता कथं भक्ष्या इत्याग्नेया इत्येक एवं यथाथ भवत्यथा- प्यत्र सुविप्रतिपिद्धरूपाण्यनाग्नेयानि भवन्त्याग्ने - यानि यथा हविःसुतिः पवमाना इति यथाप्रक- तोतापरं भक्ष्यविशेषान् विदधन्नाग्निष्टुत्सु विधा तथापि कृतावे वा यथार्थ भवन्ति यथा मैत्रावरुण्य- ·॥ सप्तमः प्रपाठकः॥ खाग्निष्टोमसान्नीत्युत्तरेष्वग्नय इति स्थाने सुब्रह्म- ण्यायां देवा इति ब्रूयादै न्द्रत्वादग्निहोमसाम्न दूत्येके ॥ १३ ॥ ॥ इति निदानसूचे पठः प्रपाठकः ॥ ॥ अथ सप्तमः प्रपाठकः ॥ अघ त्रिवृतस्तेषां प्रथमख यो ट्रयविकारी निर्वा- कार्ये न स भपति पुरोधाकामयज उत्तरः स्थपति- सवो वयर समानाः श्रेष्ठो • संवृणोरन् ब्रह्मसवो वा ब्राहा गाय यत्नेन निजनिपमाणस्य निवृतः स्तोमए सम्पद्यते लघुरीसाया मभिएपो यः स्तोमवाय मेष गच्छति यः पुरोधां यः स्थापत्य यस्य तु स्वाद ब्रह्मसव इत्येपा ब्रह्म यो भक्तिरित्यनुसवन' दक्षिणा ददाति करन हेतोरिति वृहस्पतिरभिपिच्यमानो देवगणेथ्यो दक्षिणा घाजहार वस्तुभ्य: प्रातमवने सडेग्या माध्य- न्दिने चादित्येभ्यस्तृतीयसवन ऽश्वद्दादशा मध्य- 4 ·। निदानमूत्रम् ॥ -न्दिने दाति दक्षिणा वेलाया मच्चाधितान्मन्यते श्येनेनेषोव्यसमुहेश उक्त उद्धरति शाक्वरवर्णव साद्यस्कसाम तद्भवति तचैतज्जराबोधीय मेतद्वायत्री- सामापन्न मपि च रुद्रवद्यौनिवधार्थे ऽभिरूप मुद्दरति वषट्कारणिधन तख स्थाने सप्तहारोतात बृहता समानयोनिर्वधार्थे ऽभिरूप मुधरति स्वारे सप्तच. नवर्षा करोताते मागोता इति ते वृहत् तस्य स्थाने वषट्कारणिधन मेपा देवेपुर्भवति ता माशीर्ध्वनि- सन् ॥ १॥ सर्वखारे सप्तर्चनवर्चान् करोत्येते प्राणोक्षा इति तेषां विलोपेन प्राणविलोयो भविष्यतीति स यथ- माएस्तृचानेते रूपसम्पन्ना इशि चतुर्थच मैन्द्राग्नए समामनामो प्रवत्यासां द्वितीया ता मुद्धरति सर्वाः प्रवत्यो भविष्यन्तौति गायत्रीणां पृष्ठापदानाद् वृह- तीषु मैत्रावरु गासाम करोति त्रिस्थानां वृहती पृष्ठेषु चिकीपस्तचैतन्मधातिधए स्वयोन्युपन्न पुरस्ता- देतत् स्थान मनभिवतीष्वप्रवतीपु होविकपठानि खयोनौनि चिकीर्षन् पिराड्. वृहतीप्वग्निष्टोम- साम प्रागादनुप्रहरतेति ता यदावर्तयत्यवं प्रवृत्या . "urat-xful ·सप्तम.प्रपाठकः ॥ प्रक्रम इति तव यज्ञायज्ञीय मन्तसमाधये तया. क्षरसएस न प्रस्तावयति प्रगाथीकाराय पूर्वस्या- श्वान्यङ्गे या याश्चाघ मेपोऽक्षरसत्सगस्तदात्र यत्रैषां तृचापत्ति हद्रथन्तरयोर्यतायतोयख चैव मैवैपां प्रस्तावयति दैर्धधवसर स्वासु यदि नौवेदिति तु भवति न चेदृशकतुं मुत दीर्घ शृणुयादित्यपि वा प्रायणार्थ मेव थात् स्वारच हि भवति प्रवदोोनि वेति ककुवुत्तरासु ककुचुत्तरासान हि सर्ववृहती- वेक एवं खर्गकामयने रोहोऽपि वा खर्गोतां वृहती स्वर्गकामे यते ऽचिकीर्षीत् पुरस्तान् नाना वृहत्य इति वा तन्ने विप्रतिपद्यन्ते प्रथमतन्न मित्येक गायत्रीभ्यां जानीम इत्याशीस्तन्व मित्यपरं प्रवती- भिरयं कृप्तस्ता एताः प्रवत्य इति ॥२॥ अथातचातुर्मास्यानि स एप पडहो विहतस्तत्र पाइहिकान्स्तोमान् करोति षडहन्यायेन ता- स्तत्र यदेवं प्रयुत एवए रोही भवत्यथामि नाना दीचावभूधानीमानि सर्वाणि भवन्ति तत्र सर्वाण्य- ऽहन्युपक्रमः स्तोमेन प्राचि क्रमिपीदथाप्येव मेनाननव- छिन्नानन्ततो ऽध्यवस्थतीतापयन्ति तन्त्राणि पृष्ठानि सएस्था इत्यहां विक्रमादेकाहिकान्ये काहे वैरात्रि ·१०२ ॥ निदानसूत्रम् ॥ काणि हिरान उद्धरति रावि मपरिकाण्डतथा हाहय बिरात्रिकाशि चिरात्र उचरति वामदेव्यं चायंमत्नान्चापरिकागडतया नाहस्थ नाना ब्रह्म- सामानि नानार्थ बैतनीधसवर्णानि वाट्रियन्तर- पृष्टयाट् यौतसच मेवादाशरात्रिकं तदेतत् पूर्णदर्या- नुग्रहाय गग्धाधु शचीपत इति प्रथमस्याही ब्रह्म साम स्तोत्रीयो वैश्वदेवस्यायए स्थान मापन्न एपां विश्ववती भवतीति पञ्चमतिपत्कान्य हान्यत्व भी. ज्यायां पञ्चक्षुः संवत्सर इति पणा मङ्गा प्रतिपदः पड़तुः संवत्सर इति निष्टुभं वैश्वकर्मणों करोति न हि गायत्री विद्यते समापदान्ते विरा भागा- स्तदनु द्रव्यागि हाविणतं द्वितीये ऽहनि त्रिरात्रख कुर्यादिति धानञ्जय्य हिसामाग्रच्योष्टेति यौजाश्व मेवेति गौतमः कृतए हाविमतं द्विराचे तृतीयस्थानञ्च हाविष्मतं बिराचे तचैतत् सहितए शुनाशीर्य- सन्तानाय समन्वेयो वसूनां प्राणा: शिशुमहीना मिति पञ्चमषष्ठाभ्या मुणिक-ककुभी पडहसमीप: प्रत्याहरत्येतेन न्यायेन हिराचप्रभृतिप्वर्गणवेते भवतो न चेत् कृतागमो भवति विपदातिछन्दसी दशरानन्यायेन ते अगत्याः पुरस्तानिधास्यन्त- ·॥सप्तमः प्रपाठकः ॥ छन्दसी अन्त इति ते ऽयं न सन्तेि नासवन छन्दो- ऽन्त ऽचिकोर्षीत् तचैता वाजदावर्यो ऽन्तान्विता अया रुचेति नित्यवत्सा स्वयोनय एतेन न्यायेन विराचप्रभृतिष्वहर्गयो ष्वेते भवता न चेत् स्तोम- सरोधी भवति ॥३॥ अथैते सप्तदशास्तत्र वाहतेवाष्टमिक पक्ष करोत्येतद् वृहसक्तिनो ऽन्त इति तातौयिक रथन्तर- पृष्ठेपवेतद्धन्तरभकिन इत्यनिरुक्तः प्रथमस्तच यो द्रव्य- विकारी निर्वाकार्थे न स भवत्यथ खल्वाह मारुती भवति पोपी भवति वैशुदेवी भवतीति केनो विद्यादे. तद्देवस्या दूमा भवन्तीत्येत वत्येपु समानाता इति यानि गोः सामानि तानि सामान्यनुपृष्ठ साहित मेवैतदाग्निष्टोम्यात क्रियते वर्गकामयज उत्तरस्तच यो दयविकारः स्वर्गकामयन्चरवात् स भवत्यथ खल्वाह सोमपीथ तदनु द्रव्याणि हाविण्मतं द्वितीये ऽहनि रात्रय कुर्यादिति धानञ्चय्य ऋडिसम मा प्रच्याण्टेति योक्ताश्व मेवेति गौतमः कृतहाविष्मतं दिरात्र वृतीयस्थानं च हाविष्मतं बिराचे ततत् सहितए शुनासीर्थसन्तामाय समन्वेयो वसूनां माणा; शिशु महीना मिति पञ्चमषाच्या मुष्णिक- :

·१०४ । निदानसूत्रम् ॥ ककुभी पडहसमोप्सुः प्रत्याहरतातेन नायेन द्विरात्र- प्रभृतिप्वहर्गणेवेते भवता न चेत् कृतागमो भवति द्विपदाति छन्दसा दशराचन्यायेन ते गत्याः पुरस्ता- निदधात्यन्तच्छन्दसो अन्त इति ते यन मन्तिन सब नछन्दोन्ते विकर्षीतता वानदायों ना. विता अया रुचे ऽवाविदोहायेत्यानन्यत्र भावा ये देतदवोचदिति वर्गकामयत एवोत्तरसनामे सामनो बहुदक्षिण्यादपि वा वर्गकामयजत्वादेवैन मिय ब्राह्मणं भवत्यनहाही वा एतो देवयानी यज- मानय यद वहदयन्तरे इति वैश्ययन उत्तरस्तस्य कण्खरयन्तर ममि त्वा पूर्वपीतय इत्येतासु कुर्या दिति लामकायनी यथा वा अध्यायाः शूदस्तल्प मुद्दिशेदतो देशीय मेतद्य एतद्धन्तरगर्नु कुर्यादेतास त्वेव स्यादेतासाए हि खान मापद्यते चैताः परीने पृष्ठे पडद इति सर्दवृहतोपु नान्यद् वृदयन्तराभ्या महति पच मुत्तरासु स्यात्तं खलु विशुपतीभिः कल्प- यत्येव भक्तिर्वेश्य इति तन्वे विप्रतिपद्य न ज्योति- टोमतन्त्र मित्येको गायवीच्या नानीम इत्यागी- स्तच मित्वरं विशुवतीमिरय कृतस्ता एता विश्व वाय इति तत्र यो व्यविकारी वैगुदेवोचिकोर्ष या ·॥ सप्तमः प्रपाठकः। १०५ स भवति यान्यायुषः सामानि तानि सामान्यनु. तन् यान्यन्यानि पृष्ठानि ब्रह्मसामभ्यां विशोविशीय मुत्तरथा मग्निष्टोमसाम काकुवुत्तरासु ककुबुत्तरी- खानए हि वर्गकामयत्न उत्तास्तत्र खलु गौस्तन्य करीत्येतदन्ततन्त्रतर मन्तविधोऽयं भवत्यनिरुत मात- सवन तत्र यो दृव्यविकाग निर्वाकार्थे न स भव- त्यधैतद्देवस्थान खितनिधन मुतामिछी सितछे- दिति तस्य रथन्तर पृष्ठ वाजपेयसाम हि बृहत् करि- प्यन् भवत्यहोतोऽर्को वानोता मन स्वं नचित्र उत्येति वारवन्तीय मग्निष्टोमसामैता राघवत्या खर्गकामयज्ञे ऽभिरूपाः ककुबुत्तरास्थानए हि सर्व- बृहतीवेके तयाख्यात सर्वखारो ऽनुतन्न मुकथ- प्रगयाय॥४॥ अधेषी ऽभिषेवनीयस्तख द्वात्रिंशाः पवमाना अनुपूर्व मावृत्तिस्थानेषु पञ्चदश प्रभृतोन् भागस्तो- मानेते प्राप्ता स्थाना इति तनोभे सामनी पाहुदी- हिण्यादथाप्युभे ईप्साया मभिरूपे उक्थसंखं करोति द्वितीयेय मिज्या तत्र द्वितीया सदस्या मिति व्याख्यातम् वहिप्पवमान मन्यत् कविमतस्तत्र खलु - - 'सुक्षयाय "-ति ।

·॥ निदानसूमम् ॥ शश्वद मालबिन पारनेयौं पावसानी मुखरन्ति यथा निवृतं न वय मुहरामः पृष्ठेभ्य इयं मत्येवं पृष्ठाना मविलाप इत्यथापि स्तोमप्रधानतरश्चन्दस इत्या- नुष्टुभ , पर्यासङ्घरोत्यानुष्टुभो हि गडेति तासां मध्यमा मुत्तमां कुर्यः मूर्यवत्यन्ते ऽभिरूपे सम्भार्या- न्वितान्यानधान्यथ खल्वत्र राजसामानि करोति राजसूयो राजसामानीत्येकादश करोति त्रिष्टुप्- सम्पन्नानि चैष्टुभी हि राजेति सर्वछन्दयानि करोति सर्वस्य कृत्स्नीकाराय न पाई करोति न हि पानी राजसाम विद्यत एक मुदाहरन्ति सत्यश्रवसो वाय्यस्य महे नो अद्य बोधयेति रानसूययानी स वभूष नेह राजसूययाजिनां सामानि क्रियन्ते वाई- तानि भूयिष्ठानि करोति सदनच्छन्दो वृहत्वधाये- तन्माध्यन्दिनप्छन्दो भयति वाहतानि वाव भूयि- छानि लभत इति हे गायनोसामनी करोति । वहि- पवमान मुखयोर्गायत्रौ भवतम्ते कुशल यदनुपूर्व पञ्च माध्यन्दिने - पडाव एवए रोहो भवति देव- स्थानं वरुणसाम सोमसामेति देवराजाए सैन्धुक्षित दैर्घश्रवस पार्थ काक्षीवतं बालागासाम सद्रानसाम- सूपसङ्कायते सत्रमार्गेण चचार राजसूययानीव वभू.

·सप्तम.प्रपाठकः ।। १०० वेति देवोदास वाध्यमब वैतहव्यं घासदस्वव मिति मनुष्यराजां हैपद उक्थप्रणयो विभ्रएशाशद्ध मिदं कर्म विविधन प्रतिष्ठेति सचेतत्वासाहौयं सोढ़व- नाम राजयते ऽभिरूप मनुपृष्ठ मितरे सदीवि- शीयं दशपेयख मध्यन्दिने विशौयं राजयते ऽभि- रूपं वारयन्तीय मग्निष्टोमसामखाम्बेवए वारवन्तीय मिति ॥ ५ ॥ प्रतीचीनम्तोम उत्तरसं खलु बृहत्सष्ठ करोत्थे- ताक्तिः क्षत्रिय इायतिरावसत्सं करोति चतुर्थोय मिज्या तत् चतुर्थीए सस्था मित्ययापीदं हितीयं यजसानं यदहीनो द्वितीयो वर्ण: क्षत्रिय इति ज्योसिष्टोम तन्व मेतदिह भतितन्वयोरय मु लोकः क्षत्रियोति स्तोमकारित पावापो व्युष्टिदिरात्र उत्तरस्तत्राम मेष दिरान माहरति सष दशम्तीनीया उपाहरति संवत्सरसम्पदे चतुर्विएशा वुत्तरी पव- मानी करोति वहिप्यवमानसमाधये सप्तदश-त्रिणवी प्रच्यावयति तावनारयोः म्लोषयोरनुएमकवित- शान्युक्यानि करोति विभएशागदो दिराघस्रावामु मेय प्रतिष्ठानाम मभि प्रायुडघेतदिगोविगीय राजयते ऽभिरूपं क्षत्रियग्य धुति. किमर्थ इत्या- ·१०८ ॥ निदानमूतम् ॥ लुधजनपदोज्यत् राजा तय क्षमसंयमाः चनस- यमार्थः॥६॥ अथातो इच्छा दूत्याचवते तेन सर्वे इन्वाइन्हे मिथास्तु भवन्ति यी यावयाए समान मर्थ मुमकृती तो तो हन्दी भवतो राज्यकामयजः प्रथमस्तस्य यदेवं- विधः स्तीमयोग एव मष्टावकविएशान्त्सम्पद्यत इति सप्तदशं पवमानेषु निदधात्येष विड्-स्तोमो भवति विटकामो राना ऽथापोते गामा इव सुत्याया यत्पवमानाः सम्पूर्णाश्छन्दोभिः सामभिरिति तत्र विट्स्तीमए सप्तदश मचिकौर्षीदनुपूर्व मावर्ति- खानेष्वतिशिष्टान् भागसोमाने चतुष्टोमो भवति विभशाशइ मिदं कर्म स चतुरेण प्रतिष्ठेति व्याखात मौभयसाम्य मभिषेचनीये ज्योतिष्टोम' तन्वतमाखातं केशवपनीयेऽन्नााकामयज उत्तर स्तन चतुच माहरत्येतदन्नाद्य सएस्ताव मित्या- महीयवादुत्तर माभीक मतदृष्टिसएस्ता वृष्टिल मेव मन्न मान्धीगवादकपुष्प मेतदन्नादासएस्ताव मिति प्रजातिकाम * यन्न उत्तरस्तक मुपाहरत्येषा वृषण्वती प्रजातिकाम यो ऽभिरूपान्तरिक्षमवा- 'जापतिकाम - रति ।

·॥ सप्तमः प्रपाठक:॥ १०८ दावरिक्षायतना गन्धर्वाप्सरस इति तत्र यो द्रव्य- विकारःप्रनाति काम यजत्वात् स भवति शुश्यत्मान उत्तरस्सस्य हादशं माध्यन्दिनए सवनं विवृती अभित एव मिव बाहाणं भवति थैकादशी या द्वादशीत्येका- दशीः प्रातसादन उपसञ्चक्षीत हादशीस्टतीयसवन एवं गरय व्यपादानए सिध्यतीति तदपि शश्वदध्वर्यव उपाहरन्ति सीमो वै विद्वतः स्तोमी हादशा यत् त्रिवृतो हादश मुपयन्ति पुनहादशात् त्रिवृतं तमा- देप पुनम्तोम इत्युक्थसएस्यं करोत्येव मेतासाए स्तोत्रीयाणां व्युपादानए सिध्यतीति स्तोमकल्पायकए साम मध्यान्दिन मुपाहरति स यन्मेधातिथ मेतस्मा- रिष्टवती योनिः प्रायश्चित्तकृत्ये ऽभिरूपेऽत्येतो यो द्रव्य विकारः शुश्रुत्सद्यत्नवास भवति ॥ ७॥ पशुकामयज उत्तरस्तव चतुष्पर्यायान्स्तोमान् करोति चतुष्पादाः पशव इति तदपि शश्वत् ब्राह्मणं भवति यचतुचतुर्हिरातीव्यय खखत्रानुष्टुभः पति- पदः करोति पशुकामयते चतुष्पदा अभिरूपा इति तास्तिसः सतीयतसो गायची: करोति गायत्री- स्थानए हि भवति वारवन्तीयं यजायजीयचतुर्ये- पूक्थम्तोपोयेप्वेत्र मिय ब्राह्मणं भवति नोकथ्यो ·॥ गिदानमूत्रम् ॥ नाग्निष्टोम इति यदु दारवन्तीयं पशुसहस्ताद चापि च स्तोत्रीयाणाए सनिवारणाय पशुकामयन्न एवोत्तास्तत्र चतुच माहरत्येतत्पध्यछन्द इति पोडशिसरसं करोत्येव मिव ब्राह्मणं भवति नोक्थ्यो नातिराच इति पशुकामयतत्याङ्गायत्र उक्यप्रायः पशुकामयजाववीत्तरावपि वा विरात्राप्ति मुपकृती खाता मुभयेज्यानि ज्योगात् तप सप्ति- सप्तदशौ स्तमौ करोरयेती पशुसत्तावा विस्येक- विश मुत्तरस्य बहिष्यवमान करोति चिकर होतु- राज्यए समायावेकाही व्याविवर्त्तयिषन्ने तमिर- स्तदेकविएशे पराक्रम्य विकेण वन्नेण वल' विभे- देति लामकायनाता उ सप्ति-समदशावेव सम्पदेति नानासन्त नानापुछ विरानन्यायेन सञ्चारयति चन च सञ्चारयल्ये काहन्यायेनाहःसन्चारणं दिरान- न्यायनासञ्चारणं जनुषैक चौं हिरानन्यायेनौदला. न्धीगवे हिराचन्यायेनाञ्जत इति काव मन्त्य मेषा सामन्या * सुचप्रथमा पशुप्रवादेति सत्रासाहीय थुध्ये दिरानन्यायेन श्यावाश्व-क्रोच्चे हिराचन्याये- नाय गोराजाथ स्तविष्यत इति काव+मन्य मनेग . सामान्धा - ति। दाव -अनि पा ·॥ सप्तमः प्रपाठक.। इत्यहेयं भवतीति शाण्डि ल्यायनो गोप्रवादात्तु सातकाः कुर्वन्तौति ॥८॥ अपचितिकामयन्त उत्तरतन चतुर्विएश-पठान् रोवेव मिव ब्राह्मणं भवति विझायन्तीति चतुर्विष्ठ- पत्रिणवावितौवैतभवति चतुर्विश पवमानयोनिद- गति तेन प्रच्युसौ विवृत्लप्तदशावाज्य पृष्ठेष्वनु- रगाति ज्योतिष्टोम' तन्व मेतदपचिततरं तन्वयो रिति स्तोमकारि आवापोपचितिकामयज्ञ एवो. तरस्तखोता: सामास्तरय यदेवंविधः सोमयोग एवं विरान सम्पद्यत इति द्विपदाः करोति दशरानन्यायेन स यदेता एता दशराबावमानो दृष्टा इति तत्र वारवन्तीय मन्तसामान्तच्छन्दसि सूर्यवत्यो दशराबन्यायेनाग्नाभियनन उत्तरस्तधामे सामनी करोत्यग्नाभौज्यां करसोचिकीर्षत् तथा- पुाभयसामाग्निर्भवत्युमाभ्याए हि परिगीयत इति ज्योतिष्टोमं तन्च मेतदाग्नेय मिति स्वारए सौपर्ण पक्षिसाम पक्ष्य भीष्टाया मग्नेर्वत मग्नाभीष्टाया नए खाशिरामग्निाभियजन व्रते दृष्टो भवस्यग्नाभि- यजन एवीत्तरस्तव ज्योतिष्टोम मेवाहरत्येतदाग्नेय 'भौयाया"-इदि ।

·1 . ॥ निदानमूत्रम् ॥ मिति चिवृत्पञ्चदशावाज्यपृष्ठेषु सम्पदशेन कुर्मी व्याखाात मोमयसामं ज्योतिधेवायं विकृतस्तत्री- दल मनुष्टुमि तृचसमाप्तये तदेतदष्टमात् पुष्ठा. न्वितम् ॥६॥ रानयज उत्तरतब वे स्तोत्रीये उपाहरति ककुद: रूपं दिदर्शविपन्नपिवा सदोविधीयसामान्त गृह्य- माणे सप्तदश कारयेतां विषमे स्तोमे सत्यनध्यास वृहतौं करोति ज्योतिष्टोम्यात् तस्याः सामकल्यो. व्याखाातो ऽग्निष्टुति व्याखात मीभयसायं जोतिबायं विशतस्तत गौरोक्ति मनुष्टुभ्येतदृप- भोक्त मिति वैश्ययन उत्तरेर वैश्यख राजमातख स्वाराना मौसतो यज्ञः खादित्याहू राज्ञ एव खल्वयं संविरतस्य साहसिक्यादिभूतख कितवाशयस्य सवः स्वादिति शाण्डिल्यो ऽभिपैचनीय प्रत्युपधावति सवसामान्याद दात्रिमादपायादनुष्टुभः मति- पदो ऽपयन्ति कुशल यदुपवती मेषा राधन्तरी राय- न्वगे वैश्य इति व्यत्यासेन नियां वृहती करोति समो विस्तामी व्याखवातावुत्तरी राजयन्न उत्तरस्त खलु वृहत्पृष्ठ मिन्द्रन्यगाभिः कल्पयतततिः - * "साक मलो"-रति छ ।

·॥ सप्तमः प्रपाठक। ११३ + बचिय इति तत् या इन्द्रवत्यो पिस्पष्टास्ता प्रथापि तहप्रवादेन वृषण्वत्प्रवादेन सूर्यवत्तयेत्येन्द्रए रूप मनु गृहमन् मन्यत इति तन्वे विप्रतिपदान्ते जो- तिष्टोम तन्त मित्येके गायतीम्यां जानौम इत्याशी- स्तन्त मित्यपर मिन्द्रवतीभिरय कृप्तता एता इन्द्र- वत्य' इति तत्र यो द्रव्यविकार ऐन्द्रीचिकीर्पया स भवति. राजपुरोहितयोर्थन उत्तरतपोभे सामनी उभयानि व्यञ्जनानि देयजा ज्योतिष्टोमं तन्तं नित्यं बामगायोक्तो यनं क्षत्रियस्य ॥१०॥ विजिधाएसद्यज उत्तरस्तपोभे सामनी करोति विजिधाएसान करसं चिकीर्षास्तचेतद्विशोविशीयं विनिधासद्यते ऽभिरूप सोमसामाऽऽथर्वण वेत्य- भिचरतः सोमसामैतक्रणिधनं तख निधने विचा- रयन्तोन्द्र व दखूए रमृगा२३४५ सूर्य मूव दखूए रममा २३४५ वजिन्सुवची २३४५ नपि वै मयां के पूर्व घोत्तरे वा सर्वाणि वा समस्खनन्य मेव स्वर- येदाया बायो भस्वाया निहन्यमानायाः , हादः खाद्यथा वायसौ समृच्छेयातां यघा वनिष्कः कन्तचेणा- भिहता ध्वनेाधा थासन्नपुरस्य पादय निघातस्य इपिति चाथर्वग पशुकामबैतचतुर्णिधन' पशुकाम- ·११४ निदानमूनम् यन्ने ऽभिरूप मेव मध एवोत्तरोऽपि वा नाजात- प्रायथित्तये यत्रानाजातं भय मागच्छदाधा माटव मा जगाम यथा. विनुगिरी यथा बयःपतनं तद. प्येव मिव ब्राह्मणं भवतीन्द्र'"मदेव्यो माया अस- धन्तेति शाण्डिल्यायन एवं नून तहिदाञ्चकारेति ह माह धानन्नय्यो यदर्थ इम माजहारानाजात इन खल्वयं योगो भवति तत्र त एव स्तोमा ये पूर्वदा ताएस्तु यदेवं प्रयुड़ेग मायावे काही वाविवर्त- यिपस्तन्वं विप्रतिपद्यन्त उभयसामतन्त्र मित्येके प्रत्रवत्यो ोता माध्यन्दिनीया इत्यागीस्तान मित्य- पर मनाज्ञातमायश्चित्तये इय' तबानाजातयोगाश्चि- कीर्षन् गायत्रयाः खाने हे वृहत्यौ निदधाति ते मयुध तिसो गायत्रीः करोति गायत्रीसानए हि भवति तत्र यो ट्रयाधिकारी नाजातप्रायश्चित्तये स भवत्यपि च विजिघासया ॥ ११ ॥ अभिचरणोयावेयोत्तरी तयोः श्येनैव द्रव्यसमुः हेश उत्तो ये पूर्वयोः पूर्वस्य स्तोमा तयोः पूर्वखोद- रति सप्तदशनवदशी प्रजातिसम्तावाविति घडति- शिष्टाद् दिः स्तोत्रभाज: करोति सन्दवशल्य दिदर्श- विपन्नडं ककुभि करोति पुरुषचन्दसः बरं विच्या.

·सितमः प्रपाठक। वयिपत्त चैतत् काशीत वीणखरेडं च परेषा मिच्छतौति सामानुष्टुभि करोखेतानि क्रागि सामानीति स यत् बयाणां प्रथम मतदानुष्टुभ मिति पूर्वाध्याय पूर्वे यन्नखाने ऽथाप्येतत् क्रूरणिधन धधार्थे ऽभिरूप मघापि वृहनिधनेनानुग्रहणात्रेय वै सामवनं इति वृहद्रयन्तग्योर्वदति स्तोमकल्पा- योत्तरे विहितवन्तौ चा वाहरति तच तदेव साम खादिति धानाव्यः समानार्थी हि भवतो द्वितीय मिति गौतमः स मायावैकाही व्यावर्तयिपन्नथा- पातदभिनितष्टगीतिवधार्थे ऽभिरूपं वनोतं प्रम- हिष्टीय मुक्तो यन्ज मौपगव मैडत्वात् पोडणिसानो नामधं करोति तत्रेतदुइएगीय मेनेडायामथ सिध्यत्यजामिकल्पश्चेति ॥ १२ ॥ महानात्रीः पोडणिसामता वचौता गनयने ऽभिक्षमा वज्जो हि राजेति कथं धर्मा इति कर्तव्या इत्ये केपि हासा मेप स्वाध्याये धर्मो भवत्यथापि धर्मिसान मापनाः पोडशिधर्मान् कुर्वन् कथं महा- नानौना धमान् न कुर्यादित्यथापि वन्योता आपो ऽघापि सगयो लोपा लोपान न्याय्यतर इत्य- कर्तव्या इत्यपरं पृष्ठापनाना वदति यदप उपनिधाय ·। निदानमूत्रम् स्तुवत इति तदेतदपि धासा मेष स्वाध्याये धर्मो भवतीत्यपाव वादः स्वाध्यायधर्मान् कुर्याद् यदेतड्य- मिसान मापना दूति धर्मिखान मापनतर खलु सट्रघन्तर' न धर्मालमते यदेतानोता आपन्न दूति शान्त्युक्ता भयो यः मशयना उपसजन्ति वैश्वानर मेव तदमयन्त्यापो हि शान्तिरिति शाह यदेवत्राशये लोपा लोपान न्याय्यतर इति यो रघ- न्तरधर्मानहात्वा महानानौनां धर्मान् कर्तव्यान मन्येत सदृशव्याघातोऽथापि तख वजोततग धर्मा इति धर्मा इति ॥ १३ ॥ ॥ इति निदानसूचे सप्तमः प्रपाठकः ।। की ॥ अथ अहमः पाठकः॥ अधातो हीनास्लेपा मुश्को ट्रयाणा मन्ययो ज्यापि दशराबाबलोपाहीनास्तष सिदानि दाश- रात्रिकाणि ट्वाण्याहोनिक्या राचे श्रौतकनी उपनयति सत्रचाहीनन व्यावयिपत्मवैता' कगति पन्यं मन्य मित्तोतार इत्येता: सुतवतीनाए साने सुतवत्य इति मध्यमस्य सविपर्यायरा होत- ·॥ अष्टम पाठक.॥ ११० पामणी विचारयन्ति देवोदास वा खादौईसमग वेति विकल्पो वा खादपि वा दैवीदास महीने कुर्यात् पूर्वाध्याय पूर्वे यत्तस्थान औईसनान' सचेपूत्तराध्याय मुत्तरी यजस्थान ऽथाप्यनित्सवादरूपो भवत्यौई- सद्मन मपि शर्वगैपु मोहन्तीत्यथ खल्लाह त्रिणिधन भवतीति कथं चिगिधनए खादित्येतान्येतान्येव निध- नानि व्यवस्यन्त उपेयुः सुवृत्तिभी२३६५ नमादना- २३४५म् भरे२३४५ पुवा२३४५ इति तदाहुर्जनेछन् चिणिधन' यदनन्तराणि निधनानीत्यथ वा एतानि विहृतान्यनुपद भुपेयुस्तत्र निन्दा यदनुपायानिध- नाना मभिवधाहारो ऽथवा एतानि सूपेयुस्तव निन्दा यदनुपायानिधनाना मभिवगाहारो ऽथवा एतानि पृध कस्तोत्रियासूपयुस्तत्र निन्दा यत् समायाणां निधनाना विप्रयोगो यथासमानाय मेवा- पेयु रथापि यथासमाम्नाय मेवैतत्सत्रिणिधन भव- तौति शाण्डिल्यायनो यत्तिस्तो निधनमाना भव- न्तीति सर्वेषु पदेप्वभ्यासात् सौमधए राषिपामेत्या- चक्षत कौत्स महीनादपनयति सनचाहीन' च व्यावर्तयिपएस्तचैतदाष्टादएष्ट्र मृचिसस्ताव मा रवा विशनिवन्दव इत्येताखेताः सोमवतीनाए साने पृथक् स्तोत्रीया- ·। निदानमूतम् ॥ सोमवत्य इति समुद्रप्रवादा आवत्यान्ते ऽभिरूपा. इति ॥९॥ । प बुभूपद्याज उत्तरोऽपि वा पडहाप्ति मुपकृतः यादेतेपाए स्तोमाना मुपधानात् तबामे सामनी वाहतं तन्त्र बृहत्पुश्योपवतीति प्रतिपत्कख हेतो- रिति वुभूपद्यज्ञोऽयौं भवत्यनवधारितकाम इति लामकायनस्तन, सर्वाभिप्रायां प्रतिपद मचिकोपी- दथापि पडहो ऽयए संल द्धितः सैपा पडहमति- पनवत्यथापुाभे खानयती अधिकोषीत् तन्त्रेण वृह. यतिपदा रवन्तर मित्ययापाना मेवान्य वेदाः समा- मनन्याधीगवादुत्तर माथर्वणार पडशोऽयए मलवि- तस्तदेतमायश्चित्तिः च्या मा पशुकामयन्त उत्तरो ऽपि वा दिरावाप्ति मुपातिः ग्यादेतेपार स्तोत्राया मुयधानादशगत्राप्तिं वा छन्दोमाना सुपधाना- झाल्यात मौभयसाम्य मनुपृष्ठ तन्त्र प्रयान्वाज्यानि हयानि पृष्ठानि दैविध्यात् स खल्लाहोर्यामायां पृष्टानां वैश्वजितानि पृछानि गर्भ करात्येतानि नानात्वनुमानीत्ययायाय मामितरा दशराबरोति स कख हतो न् करोतीरथेवए हि शश्वद् बचा अधीयते गर्भवन्ति पृष्ठानि भवन्त्याप्लोयांमय सानि ·॥अष्टमः प्रपाठक ॥ गर्भकार गोत्पशवो वै पृष्ठानि यद् गर्भवन्ति भवन्ति प्रजननेनेव पशून्समईयन्तीति बृहदराजगर्भ करोति वाहतं वै वैराज सेनैव तदनुरूपगर्भ वाम- देव्य महानानीगर्भ करीत्यापो दै वामदेवा मापा महानाम्नास्तेनैव तदनुरूपगर्भ श्यैतं वैरूपगर्भ करोति पशवो वै श्यैतं पशवो वैरूयं तेनैव तदनुरूपगमें कालेयर रेवतीगर्भ करोत्यैडं वै कालेय मैडारेवत्य- सेनैव तदनुरूपगर्भ मयो द्रवदिडं कालेयं कस्सेडा- रेवत्यात मिान मिथुनादेव प्रजायत इत्यपि वा सर्वा- ण्यावनि वैश्वजित रावर्तिभिर्गर्भवन्ति कुर्यात् तन्त्र वृहत्मञ्चरते तरन वैरूपं विधृत्या इति तत्र गर्भविधान माहुर्मध्यम पर्यायए सानीयं गर्म कुर्वात प्रथमो. त्तमौ मुखास्यैवं गर्भोपपत्तिर्भवतीति कथं धर्मा इति कत्तवा दूत्येक गर्भभूतानि भवन्त्यनुभूतान्यधर्मा गर्भो भवतीति कथं धर्मा इति कर्तवा इतकि गर्भ भूतानि भवन्त्यनुभृतान्यधर्मा गर्भी भवतीति कर्तवया इत्याचार्यास्तत्र तान्येव विवचनानि यानि विश्व- जिति सुरूपं जरावोधोयस सान एतत्पशुसम्ताय मित्युदरत्याथर्वणं विपदा पत्र करिष्यन भवति तचै. तत्सोहविप मभ्यम्सगोत्यतिरिक्त ·. * १२० ॥ निदानमूब प्रनातिकाम--यज उत्तरन्तन यो ट्रयाविकारः प्रजातिकास-+-यजत्वात् स भवति वाखाता उत्तरे अवैत एकस्तामा एतान् कामानभ्युपता यघेतद नायगा मघापाकस्तोमान्चाहीनिकान्याहानि सोऽन्तन्याय मदिदयिषीतत् खलु वृह्यन्तरपृष्ठान कुर्मों रघन्तरवार्हता धोते स्तोमा इति ज्योतिष्ट्रोम तन्वं ज्योतिषा छते स्तोमा इति तत्रानुपृष्ठं दवा- गमः पोडग्याः पोडशिनो ऽनुवाहाणं वेति विचार- यन्ति किस्तोमा अनुवाहा गए खुरितो कविएश- स्तोमा इत्येप एपा प्रकृतिस्तोमो भवायथाप्याहरह- स्तोम महः प्रथमोत्तमयो रन्वियाता मेकविशंतु पञ्चदशल्य कुर्यात् पञ्चदश मप्तदश तर स्तोमए सन्तुनो ऽतिरात्रः सम्पद्यते यो यसलाहौ भवत्यह रक्षाम वेवान्वियु रित्यनुवादाणा नित्यनुदाइ मित्ये- तत् स्याद्यो वा छह स्तोमः स घोडशिना न्यायेन यो वा इसीयादिताहतीम चैन मनुवत्तम्पश्यामा , ज्याती दिराचास्तत्र ज्योतिष्टोमसर्वम्तीमी समप्रति भूयान विलोपोभूदिति च दाशरावि- • + "शापरिकामति । मा विलोपे प बरेय दितीयखल, समान ·॥यष्टमः प्रपाठकः। काणां न ६ करोत्ययेतानि दशराबखान्ताहानि चतुर्थ-पई नवम-दशमे इत्येतेषां दुग्राण्य हीना- न्तेषु चिकीर्षितानि सबोत्तरच बहिष्णवमान मन्यत् प्रतिपदो नावमिकम् ॥ ३॥ • अयेते हाविष्मत-हाविष्कृते हाविष्कृतं पूर्वस्वान पार्भवचरए सानापन भवति द्वितीयस्थानं च हा- विपत मुत्तरस्य माध्यन्दिने सहितच्च मागविलोपे भागसन्तानाय निकामयते ऽपि चैवए सती नेदीय- सौ हाविनत-हाविष्कृते भवत इति जनुषैकर्चा वहर्गणन्यायेन शोक-वैखानसे जागतस्त्र भागमा- नुयहायाहीनान्ते प्वर्काशिकीर्पिता: सरोधान्विह दीर्घतमसोऽर्को विपर्ययेणे तस्योराप्तिः स यदेता- खेवासु वयोनि रथाप्येता धृतवत्यो दचितवत्यो ऽन्ते- ऽभिरूपा इति ज्योतिष्ठोमान्युक्थान्यहीनान्तेषु चिकीर्षितान्येवं पथ्यावसान मित्यायुप मुत्तरय हि- तौयं करोत्येते सप्रायास्त्रिकद्रुका इति वृहत्पृष्ठ वाहतं तन्वं द्वितीयए हि सान मापना इयुद्धरत्यन्त- लक्षणानि त्रिपव-त्रयस्तित्शयो रवपाय मुत्सेध- निषधी परिवाना मिति नराबोधीय महीनेषु चिकीर्षित तच्छन्दोमसामेति ता दुष्णिहि ·१२. । गिदानमूत्रम् । प्रनातिकाम-*-यज उत्तरतन यो द्रवाविकारः प्रजातिकाम यजत्वात् स भवति वाखााता उत्तरे अवैत एकस्तोमा एतान् कामानभ्युपत्ता यधैतद बाह्मण मथापाकतोमान्चाहीनिकायहानि सोऽन्तन्याय मदिदर्शयिपीत्तत् खलु वृहद्यन्तरपृष्ठान कुमौ रघन्तरवार्हता ते स्तोमा इति ज्योतिष्टोम तचं ज्योतिपा होते स्तोमा इति तन्नानु पृष्ठं दुषाा- गमः षोडश्याः पोडशिनो ऽनुवाहाणं वेति विचार- यन्ति किस्तोमा अनुबाह्म पाए युरिस्थेकविएश- स्तोमा इत्येप एपा प्रकृतिस्तोमो भवत्यथाप्याहरह- स्तोम महः प्रथमोत्तमयो रन्वियाता सेकविएम तु पञ्चदशन कुर्यात् पञ्चदशा सप्तशखैवं तर स्तोमए सत्स्तुतोऽतिरात्रः सम्पद्यते यो यस्तखाड़ी भवत्याह- साम वेवान्वियु रित्यनुब्राह्मण मित्यनुग्रह मिस्ये- तत् खाद्यो वा ह्यजः सोमः स पोडशिना न्यायन यो वा इसीवादिताहतोम' चैन मनुवत्तम्प श्याम ऽवाती दिराचाखच ज्योतिष्टोमसर्वम्तीमो समयति मा विलोपे भूयान विलोपोऽभूदिति च दारावि- ct प्रभापदिकाम दिख पच सय पितीयप समान ।

·॥घटमः प्रपाठक काणां न ६ करोत्यथैतानि दशराबत्यान्ताहानि चतुर्थ-षष्ठे नवम-दशमे इत्येतेषां दुग्राण्य हीना. न्तेषु चिकीर्षितानि तत्रोत्तरच बहिप्पवमान मन्यत् प्रतिपदो नावमिकम् ॥३॥ अर्थते हाविप्नत-हाविष्कृते हाविष्कृतं पूर्ववाह पार्भवचरण स्थानापन्न भवति द्वितीयस्थानं च हा- विमत मुत्तरय माध्यन्दिने सहितच्च मागविलोपे भागसन्तानाय निकामयते ऽपि चैवए सती नेदीय- तौ हाविपत-हाविष्कृते भवत इति जनुकर्चा वर्गणन्यायेन चैशोक-वैखानसे नागतस्य भागस्या- नुपहायाहीनान्तेष्वाचिकीर्पिता: सएरोधान्विह दीर्घतमसोऽकी विपर्ययेगोतरयोराप्तिः स यदेता- नेवासु स्वयोनि रथाप्येता धृतवत्यो दचितवत्यो ऽन्ते- ऽमिरूपा इति ज्योतिष्टोमान्युक्थान्य होनान्तेषु चिकीर्षितान्येवं पथ्यावसान मित्यायुष मुत्तरस्य हि- तीयं फरीत्येते सप्रायास्विकटुका इति बृहत्पृष्ठ वाहतं तन्वं द्वितीय हिसान मापना दूत्युद्धरत्यन्त- लक्षणानि त्रिणव-त्रयस्त्रियो रवपाय मुत्सेध- निषेधौ परिवाना मिति जरायोधीय महीनेषु चिकीर्पित मेतच्छन्दोमसामेति तद्य दुणिहि ·॥ निदानसूवम् ॥ रायन्तरारस्तोमाछध्य मविच्यावधिपोटुशीयं ते. रचा वेति विचारयन्ति पूर्वखार उक्थान्त इत्यहोहए- शीय मुपक्रमणीय महरिति तैरचा मपीडशिका रात्रिस्तोमजावेगायोडशिका होवयुर्भवतीति त्रिवृत् पञ्चदशो ऽग्निष्टोम उत्तरस्य पूर्व एकस्तोमता मिवा- होर्दिदर्शयिपन्नायुषा प्रच्युतं पञ्चदश पूर्वस्मिन्नहन्य- नुग्रहणाति तन यदेतत् सहक्षोऽभवदिति कपिवनो भायजात्यश्चातूरावाय जामदग्नये दिदी ब्रह्मचा- रिणए सस्पनकुलीन मपः प्रहत्य तस्य त्रिवृत् पञ्च- दश मह रुपेतं वभूवाथेतरस्त मर्थ साधयित्वा प्रत्यानगाम समाय मिम महर्यागं निशीशमतेत्यायुर- तिराव मुपदधौ ब्रह्मचारिणश्च परिहारेग यज प्रत्यव- हारेण च दक्षो बभूव यस्त्वेतो दोषौ परिहरेन रूक्षः सादिति पूर्वेणैव ट्रब्यकल्पो ब्याखातो व्याखया- तः॥४॥ अधातस्विरापास्तन वामदेव्यै ढतीये पुष्ठे करोति लोकविधां विरात्र उपकृत एतानि लोके सामानौति तानि कुशल' यद्याथाभक्ति निदधाति तन्चेषु विप्रतिपद्यन्त आहौनिकतन्त्राणीति गौतम- स्वायत्रीभिर्विजानीम एकैवात्राहीनिको भव- ·परमः प्रपाठकः। १२३ त्यस्य प्रत्नेति तां यत्करोति सहसवती सहसवत् तद- भिरूपेत्यै काहिकानौति धानञ्चय्यस्त गायचीभि- रेव नानीम एकैवानाहीनिकी भवति प्र सोमासी विपथित इति तां यरकरीति प्रवत्युपकामे ऽभिरूपे. त्यहरहरवाहीनकाशाभ्यां वर्तत इति शाण्डिल्या- यन एवं युक्ता एता गायत्री भवन्तीत्यधरणलव भाग- विपर्ययो भवति लोकविधां चिरात्र उपहातस्तं यथा- भक्ताचिकीत्ते एते परे पहनी भागविपर्ययाद ट्रव्यसमासेन वर्त्तते द्वितीये हिसानि ईतीय- कानि भागान्वितानि तायिकान्येतदेव विप- रोतं तृतीये खखन दयान्यक्षररूपाणि क्रियन्ते प्रजा- पतेश वागधराक्षराणि चाज्यादिपु प्रनापतेर्वाग- क्षराणि यथोपलम्भ महरवक्षरातराण्येकाक्षरगि- धन' योधाजय मेप आचार्यसमयो ऽथाप्याह यदा- क्षाराणि प्रथम महर्भजन्त इति व्याखााता अर्का- स्तथाज्य दोहानि पूर्वावौं व्यत्यस्य चाक्षरणिधन प्रथमे ऽहनि चिकीर्घनाज्यदीहानां प्रथमं तृतीय एव मिव ब्राह्मणं भवत्यथाप्येषा मेतत् चिणिधनं तृतीये ऽभिरूप मनु प्रथमरन करोत्यचैव सन्तानार्थ मिद भवति हाक्षरणिधनत्वादनुकृन्दस मितरयो रेड ·१२४ ॥ निदानसूत्रम् ॥ मन्यं करोतीडानुयहो जगतौं वा स्खेन सामान्ते - नापिपादयिषीत् ॥ ५॥ उपवती द्वितीयख प्रतिपन्नवमानागान्विता कया ते अग्ने अगिरस इति होतुराज्यं केति तृतीय मिति हि भवतीत्यधाप्याह यत्सामा स्तोमो भवति तदा- ज्येषु निराहेति ता एताः कवयो यथा, वामदेव्यर्ची दाशरात्रिकाण्युत्तराणि सन्तनीति खयोनीति होतृ- कपृष्ठान्येतानि छन्दोमचाहे प्रायश्चित्रार्थ गायत्र- पार्व मैत्रावरुणसामैसद् वामदेव्यसदृश' तत् खलु वृश्तीपु करोति चिस्यानां वृक्षती पृष्ठेषु चिकीर्षन्न- धाप्यस्मिन नवाचराक्षरं भवति ककारपकारादि रकारः सन्वनि ब्रह्मासामास्तावि मन्म पूर्य मित्येता ब्रह्मपवादा इति सन्तन्यच्छावाकसाम नवमामागा. वित मथ खल्वच जामि भवति लोकविधा त्रिरात्र उपाकतः सन्भिन्न माभ्यां लोकाच्या मन्तरिक्ष मिति पावमिकों ककुभं करोत्येतस्खा मक्षरं भवति ककार- पकारादि रकारः पिपीलिकमध्यां करोति वागतो ऽयं निराषस्ततोभा वाकाराऽनुष्टुमा मचिकीपोन्नाव- मिकी रुत्तरा अक्षरसमासो हि तार्तीयिकीपु तासां मध्यमा मुद्धरति दशरात्रलिङ्गेति तत्रतां करोति तए ·॥ भटमः प्रपाठकः॥ सखायः पुरुरुच मित्त्येषा ससिमती यघा वामदेवाण- चस्ता यदावर्तयति परिवत्या प्रक्रम परिजिहीर्पन् नानाऽग्निष्टोमसामानि नानात्वार्थी नानाच्छन्दस्खा- वृत्तेवेवं भूयो नानात्व मिति स यदिहानुष्टुभः करोति वृहतीः कृत्वानुष्टुभां चोभवति ततदिशो- विशीयं स्वयोन्यापन पुरस्तादेतत्यानं वाक्प्रवादो न भवति भागाग्वितान्युक्थानि होता देवो अमर्य इति तृतीयय होतुराज्यं हो इति तृतीय मिति हि भवतीति गोपनी प्रायशित्तिसामैतस्मिन्नचरा- घर' भवति रेफादि रकार सतरवृहती करोति त्रिपदा बिराचे ऽभिरूपेति सत्रासाहीय मैत्रावरुण- सामैतद वामदेव्यसदृश मपुरस्तात् सोमं वहि:- खार' यथा बामदेव्यं वारवन्तीय मग्निष्टोमसामै- तद्वायत्रीसामापग्न' पुरस्ता देतत्स्थान वाक्मवादो उन भवति वागुप्तोऽयं निराधोऽपि वानुष्टुभोपपत्त्या वाप्रवादनानुग्रही भषिष्यतीत्यक्षरविक्रमे ऽयं त्रिरा. चोऽपि वानुष्टुभोपपत्त्या अक्षरप्रवाटेनानुग्रहो भवि- प्यतीति विद्यानविदानिति तु भवन्ति नाना साधु रयं घिरावस्तच नानविजी चिकीत् कथ मविद्या- * वानष्टभा क्षति इति ।

·१२८ । निदानवम्॥ विकारा भवन्तीय पर माहातस्यैवावमेधय प्रतीया- दित्यथापि ते नानास्तोमा एकस्तामो यन् भवति तत्र स्वतन्त्रा एकाहाः युरिके वहुधै काहानाए सातन्वं दृश्यते यघायुकामे पड़ाने नवरात्रयो रिति विराजतन्वा इत्य पर मेवं च तन्वाविलायो ऽपि चैवा ऽहीनन्याय इत्यपोडश गोपायुपी इत्यपर मेवं दृष्टे चापि चैवं प्रदेशो भवतीत्ययैप वैदविरात्र- स्तय विवृतम्तोमाः युः पोडशिन उत्तमयातिराचय पोडशं प्रथम राषिषामैवं तावत् स्तोमो यथा- त्रिरात्री नाना पोडशिसामानि नानात्वार्थी नानदं मथम उद्दएशीय हितोय एतदानुष्टुभए हरिवद्योनि यथा गौरीवितं तख स्थान तैरचा मेतत् पूर्वाभ्याए समायं न्याय्य उत्तमे पोडश्यर्थत उत्तर एतां कामा- नम्युपकता यथैतद् ब्राह्मण स्तोमकारित आवायो इन्वर्वसावप्रत्यवरूढान्युत्तमस्याह उधानि लोक- विधां चिराच उपहातो रोहोपकारीऽधाप्येव मवाा हतए सवन मिति न्यायक्लप्त उत्तरो न्यायप्त उत्तरः॥८॥ अयेप चतुर्वीरो वृद्रथन्तरपृष्ठ एव न हि षाड- हिकान्यनुभवन्ति नान्यो वालुलुप्सीत् ते यन्नाना- - ·॥पटमःमपाठकः॥ १२८ छन्दस्सुबाह्मणेनैव तद्याख्यातं कानि तन्वागीति चतुरहतवाणीति गौतमस्तदिनानीमचतुर्थे ऽहनि चतुर्थप्रतिपद मादिशैकाहतन्वादात्रि मुपजिगमि- षनख प्रनां करोतीति चोण्याहौनिकान्येक मेकै- काहिक मिति धानन्नय्य एवं पर्वणाहीनस्यादान मेका. हतवादाचे रुपायः स यदेतदेतत्तवान्तरण स्तोम- कारित पायाप उतरति जनुकाचौं स्तोमकल्पाघ- सत्र ज्योतिष्टोम्यो कति तयोः स्थान नावमिक्यौ नानात्वा? इथ यत्र पडही भवति साप्तमिकों तत्र ककुभं करोत्यसच्चाराय तत्र खलु पदस्तोमान् करोति चतुरोऽयं वीरानुपकृतस्त एते चत्वारः समान- योनयः समानार्पयाः पुनामधेया गणनामधेया गोडा गणनिधना अपि वा चातुर्विध्यादेव क्रियेरएस्तास्तु यदेवं प्रयुक्त एव मिडातो रोहोऽपि चैवं दाशराविको ऽवसानो भवतीति तान् खल्बल्याम् करोत्यपाए वं छन्द इति तान् कुशल यन्निन्यासु धर्ता दिव इत्यु- त्तम एतासु खयोनि रथाप्येता अन्तलक्षणैः सम्पना इति व्याखाता अस्तेिषां तदेवानुपूयं यत् विरात्रे गोपून प्रायश्चित्तिमाम पदस्तीभवाध म दिपदाख- नुगृहणाति तेन प्रच्युत दारवन्तीय मुष्णिध्वन्तसाम ·. १२० ॥ निदानमूत्रम् ॥ मापच्याप्टेति विपरिहरत्यानुष्टुमे अजाम्यथं एतेनैवी- तरे व्याखवाता उड्वरति पदम्तोभान येते चतुरा वीरानुपकृतास्तत्र कुशल यन्नित्यादिपदस्तोभापाया- दकः स्वप स्थान समापद्यते तखानुसमापत्तिए थुध्यवारवन्तीये समापद्येते . अती यो द्रव्यविकारः स्तोभकारितः स भवति ॥६॥ अध सल्वाह वसिष्ठस्य ननिचे भवत इति कस्येदं ब्राह्मणए खादिति वृहद्रघन्तरयो रविप्रयोगयेत्याहु रेते विश्वोवसीयसी आजनित्रे भवत इत्यपिः वा रथन्तरबैव हियोगस्यैतधि वासिष्ठ मित्यपि वा रथ- न्तरस्य हवतश्च वासिष्ठबैते वासिष्ठे भवत इति ननिचे एवानुकल्पयेदिति कौत्मा जनिचे भवत इति सति कि मन्य दनु कल्पनान्न त्वेवानुकल्पयेन्न घेते आनवकाश्याननुकल्पयतोत्येतेषां त्वेव विचा- राणा मेकस्यैतद् ब्राह्मणए खाटेकस्तोमता मिवाहां दिदर्शयिषन्नृत्तमे भागस्तोमान करात्येते प्राप्न- साना इति पञ्चगवस्य चतूरात्रेणैव पृष्ठवादो व्याखवातस्ते. खलु स्वासु करीवि न घयं चतुरो वीरानुकतो ऽथापि नानाभागश्चतूरात्रो ऽयेह समान- भागे चतुर्घपञ्चमे इति, कानि तन्वागीवि पदाह- ·॥ अटम प्रपाठक ॥ सन्त्राणीति गौतमस्तचतूराघेणेद्र वद्याखयातं चत्वा- हिौनिकान्येक मैकाहिक मिति धानञ्जय्यस्तते- नैव वाखयात मग्निष्टोमः प्रथम मह सकधानि मध्ये दशरानन्यायेन यच सएस्वाभिप्रयुज्यत एषा ऽभिप्रयु- ज्यत उदरति षोडशिन चतुर्था दिराजा मन्वपायए स्वराजोपयुः स्तोमध वा लोभादथाप्येन मतिराचे करिष्यन् भवति तन्न समविचारयिपीदुरत्या- तोषादीय धर्मिणि तत्पुरा पडहे धर्मिः भवति तत्र याधान्तर्यात् क्रोणं प्रत्याहरत्यपि वा श्रुध्येन च्युत मिहानु एल्गाति तदु भवत्यूद्धेड। बार्हते हिनौति स्तोमकारित आवाप एतेनैवोत्तरी वा- प्रात: स्तोमकारित उद्धारः सप्तदशं पोडशिन' करोति यो बाङ्गः स्तोम स पोडशिनो न्यायेन यो वाहि भक्तिरेव मुत्पन्नो हि भवत्यथाप्यनादिष्टव्यूहेन भवत्यथा कथ महीनाझो राचेरितीति इसीया- नित्यह स्वामं खेत मनु यन्त पश्यामोऽथाप्याह सप्तर दशए स्तामानातियन्तो व्रताप्ति मुत्तर मुपकृत स खल्वेकाहा क्लुप्तास्त वाखााता ॥ १०॥ ऋतुषड़हे कथए रात्रिरित्यकर्त्तवाति शौघिदृक्षिा रेव मुत्पन्नेो हि भवत्यथाप्यनादिष्टा वृाहेन भव- ·१३२ ॥ निदानमूत्रम् त्ययापि कघ महीनाही रानरुपायी भविष्यदित्य- थापि कृत्सताये वै नून मिह रात्रिः क्रियेत कृत्सो. ऽय षडह इत्यथापाष चतुर्थो भागो राचे कृत्ये तत् कारसोऽयं षडह इत्यहापाष चतुर्थी भागो राप्रत्य. डिता मायक्रमियादिति कर्तवाति गौतम पादिष्टा कल्पेन भवत्य चापपाहीनसएस्था यात्रिस्ता मव- सानभूतां पष्ठ महरागक्तीत्वथापाषा ऽहीनन्यायः सर्वे ते रात्रिमतो ऽथाप्यरात्रिकं व्रतं तस्यान्त निपा- तादात्रि मुपधीयमानां पश्यामो यथा सप्तराचप्व- थापि यः पृष्यावलम्बनय पम्नमादनादेशाद्रावि मुपनयेापायाद्रात्यपायाच्च स्तोमप्रत्यवरोहो ऽपि सोऽर्थागमादात्रिं प्रत्येतु मईतीति यहेतदेव मुत्पन्न दूत्यनन्ते वै तत्र भवत्यन्तदर्शना रविरिति यदेवद- नादिष्टव्यूहेनेति नित्यत्वान् नून मेनानादिशतीति यहेतत् कय महीनाङ्ग इति कथं वा अपातिरात्रिका भविष्यदिति पश्यामशाहीनिकेभ्यसान्चेभ्यो राजे- रुपायं यथा निरानेषु यदेतत् कृत्सो ऽयत् पडए इति कृत्सो हेव पडही राधा तु कृत्सतरो भवि- प्यतीति यतदप्यक्रमिध्यदित्ययह एवाभिक्रान्तो भवत्यतिक्रामन्त च पश्वामी यथाप्लायर्याम गौरी विता

·॥घटमः प्रपाठकः ॥
पायात् पृथक् खाराधि स्तोत्राणि करोति नाना
साधुरहीन इति स यदेतान्येतानि रूपसम्पन्ना-
नौति ॥ ११॥
पायुष्कामयज उत्तरस्तत्र त्यही समय निद-
धात्यहोनचाहं चैकाहचाहन्ध कस्य हैतो रिति
जयः प्राणापानशाना इत्यऽग्निष्टोमसएस्सं ज्योतिष
मेपास्य प्राकृती सध्या ऽथाप्येतया सत्वया चर-
व्यथाऽपि नानात्ययाविमौ चाही तानुपक्रमसएस्सया
प्राचिकामिपोदषोडशिका रात्रिः स्तोमनाचेगा-
पोडशिको होवायुर्भवतीति द्वितीयस्थाह्रो वासिष्ठ
माध्यन्दिनान्त्यए खादिति शाण्डि स्वः पार्थेनेद'
पुरा प्रच्यवते नेह पदार्थ इति पार्थ मेवेति गौतम
एतत् समूहसाम समूढावच्छेदोऽय' भवतीति तृती-
यखानुष्टुमि बृहत् करोति बाहे समं वृहद्रधन्तरे
युयुक्षमाणो नाम्यर्थं चैव स्थात् पृष्यावलम्ब उत्तरस्तस्य
पञ्चाहो वृहद्यन्तरपृष्ठ एव विश्वजिति हि पृष्ठानि
करिष्यन् भवत्युद्धरति पीडशिन चतुर्थात् तत् पञ्च-
रायौव व्याखाातंत्रयस्विशानि पञ्चमस्याड उक्-
थानि रात्रिकारितो हि स्तोमप्रत्यवरोहतान विश्व-
जिति करिष्यन् भति भवति ॥ १२ ॥

·१३४
-
॥ निदानमूवम् ।
अधातः सप्तरावास्तव पृष्ठा वत सप्तम करीये-
तदकृतं पृष्ठं भवत्यवाप्यनङ्ग मेतद् वतख यदुक्यानि
तत ज्यौतिष्टोमानि ,खस्तोमान्याहरति पोड़शि-
मती राति रहीनन्यायेनाथाप्यनन मेतद् व्रतस्य
यदावि स्तव यैव कृत्सतमा. गविस्तमा हरतीति
सप्तदश मुत्तरस्य व्रतए स्तोमकारित उद्धार स्तस्य
स्तोमान्वयीताक्थानीति कि स्तोमानि स्युरित्येक
विशस्तोमानोति गौतम एप एपां प्रकृतिस्तोमो (न)
भवति त मन्वियुरित्येतत् खात् सप्तदशम्तोमानीति
धानन्नय्य एपोऽस्य तस्य स्तोमो भवति त मन्वि यु-
रित्येतरणात पञ्चविएशस्तोमानौति गौचिवृतिरेप
वृतस्य प्रकृतिस्तोमो भवति त मन्वियु रित्येतत्या-
दयापावं तासाए स्तोत्रीयाणा मनुयहो भवति या:
पञ्चविएशा वृतात् सप्तदशे क्रियमाणे ऽपयन्ति
विपक्षस्तोत्रीयेनानुएोते ते चेदनुनिधुक्षेत् त्रिण
प्रथम मुक्थं कुर्यादेकविएशं पोडगिन करोत्येपो
ऽस्य प्रकृतिम्तीमो भवत्यधापा तासां स्तोत्रीयाणा

·पटमः पाठकः1 नियोः सायोर्यायान्वयात् पूर्व मादत्ते ऽघापोतया- कि निधन भवयविकारः पूर्वी विकारादित्येक- रिमायुयान्येकविणतोमए पोहशिनं करोति पद चावात प्रथमे सप्तराचे ऽभ्यास उक्त उत्तरस्य मा वृदयन्तरपृष्ठस्यत्यंचा एकविशः षोडशी समखाइ पार्यच लोक याकूपार बाधेयं वेति विवशायन्ति नानापुरुपकल्पी शाता मिति हमार शानदयो य एषापार भरोषयिष्यतान्य आय पार पवाभिपतर यज्ञ मे ऽहनि स्थानसम्मितं मनमशाना पत्रय इति चतुर्ययाः शुद्धाशुद्धीयस्य गोर पापार पचममा पार्यवाय पार्थ चैव निस मह. पाय बावात मात्रयं नु खुल्लु कुर्वत भोरनयमो भाति दने हि पायें करिष्यन् भवति चतुविन पिपमानए सप्तदशमोम वृतं करोति नप न एशेकवाना नाम विचारयेत् सप्तदो इनि निदानमूचे घटमः प्रपाठकः ॥

·१३६ निदानमूत्रम् ॥ ॥ अथ नवमः प्रपाठकः ।। प्रतिष्ठाकामयज्ञ उत्तरः स खल्वेकाहस्ते व्या- खाता जनकसप्तंरात चत्वार्याहीनिकान्य हान्या- हौनिकतन्वाण्यनन्तरवा दुहरति पीडशिन चतुर्थी तद् व्याखातं व्याख्याता अर्काम्तेषां तदेवानुपूर्य यत् तिराचे धर्ना दिव इत्युत्तम एतासु स्वयोनि- द्वितीयवाहः सौभर मुक्थानां ब्रह्मसाम कुर्यादिति धानञ्जय्यस्तै ककुमए हि चतुर्ये करिष्यन भवत्योपगव मेवेति गौतमो ऽतिरात सौभर' करिष्यन भवत्यैव मुभयो रनुग्रह इति पोडशिमती राति रहौन- न्यायेनावैव चतुष्टोमः षोडशिमानिति गौचि. वृत्तिः शम्बूपुतो नात च नैति राणायनीपुतः पृठ्यः स्तोम उत्तरख पडहो वृहद्रथन्तरपृष्ठ एव विश्वजिति हि पृष्ठानि करिष्यन भवति चतुर्थस्याहः प्रत्यौ पिपीपत इति गौरोवितए पोडशिसाम विराना मन्वपायए स्वराजोपेयुः पुष्ठापायाद्रेत्योपयन्ति तवै- तहार्टच्युत मेतगायतीसामेहकारवत् पणिधन यथा रेवत्यो विपरिहरे दीक्षपोरन्ध्र इति गौतम एव मिडारम्भयो हतीति न विपरिहरे दिति धान- नय्यो ऽपि व मजामि स किमों नित्यं कल्पं ·नवमः प्रपाठक:॥ व्यावयेदित्यष्टरावस्यायोडशिका राषिश्चातुष्टोमन्या- येनाथापि कृतः षडह पोडशीतमायुष्कामयत उत्तरः स यनवरात्रो नव प्राणा इति त्रिकटुकानुपदधाति छन्दोमसादृश्यादयाम्ये त जनय पूरयितारो पोड- शिका रात्रिः स्तोमत्तात्रेणापोडशिको वायुभव- तौति पशुकामयज्ञ उत्तरस्तत्र . पश्चाहं करोति पाङ्गाः पशव इति यदु विश्वजितं पशूतानि पृष्ठा- नीति विकट्ठकानुपदधाति छन्दोमसादृश्यादथाप्येत जनस्य पुरयितारस्वान् पुरस्तात् पञ्चास्य करोति विश्वजितए हिरापावाय करिष्यन् भवत्यायुषी ऽनुष्टुमि बृहत्करोति बाहे समं वृहद्रथन्तरे युयुक्ष- माणोऽजाग्यर्थं वैव स्याहार्कजम्भ वेति विचारय- त्यथापि नैताए खतन्त्राए स्तोमविधां बृहदा- पद्यते तत्रापार चसमाप्तये तदेतनवमाता- गान्वितम् ॥१॥ अथैष दशरात्रो वृहद्रथन्तरपृष्ठ एव तन खलु विश्वजितं दशमं करोति स खलु विश्वजित् क्रिय- माणो दशमतन्त्र प्रत्यू हति तत् प्रत्यूद्धमान पूर्व तन्ते प्रत्यू हत्यत्र यदेवैकं पुरा सप्तमे कृतं तन्वं भवति ताच्यवते ऽघेते यष्ठ-नवमयोस्तन्त्र व्यत्ययति पोड़- ·१३८ ॥ निदानसूत्रम् ॥ शाहिकैरय स्तोमेरभि विधीयते स त्रयस्त्रिएश स्वतन्त्र मचिकीत् तस्येतरस्थान परीतं भवत्यत्र खल्वयं सर्वो दशरात्री नानातन्त्रो भवति समूहति वार्हद्रथन्तरपृष्ट्यान्नित्याभिनित्यो ह मानाया मक- रिष्यनित्यो ह्यय' दशराब इति निथासु चतुर्थ- पञ्चमयोर्जगत्यो याचतुर्थे नित्याः सप्तमे ऽहनि ताः वारिष्यन् भवत्यतो नित्या: करोति तहशेन पञ्च मे कुशलं यदनित्यास्विण्टुभी नित्यानित्या एवा- चिकौपी दिल्य पर नित्ये ह तन्ने अनित्यो स्तौमी यत्र नित्यानित्या अभिरूपा य? पृष्ठ उभयोरनित्या उभयर ह्येव तनानित्याए स्तोमश्चैव तन्त्रञ्च नित्यास्तु परयोरहोर्नित्याभियतन दाहस्य समूही नित्योऽस्तु नवमे ऽन्तर्विधा हि दाशमियो विश्वनित्यन्तर्विधाः करिप्यन् भवति तच कुशलं यज्जयोतिटोम्यौ कराति तन्वान्विते च पृष्ठान्विते चाय खलु दीर्घतमसार्क मष्टमे ऽहनि करिष्यन् भवत्यन्तसामान्त इति तन्त्रस्वः स्वशिरामर्कः सप्तमे त्रय एवैको ऽग्नेरक- स्तनापेतस्तन्नवम महईरति ॥३॥ । अथ द्रव्यसमुद्देशो यानि यथास्थानं व्याख्या- 'तानि तानि यान्य यथासान' तैरेवाष्टभिः पर्यायै- ·नवमः प्रपाठक.. स्तपा मन्वय समन्वीक्षेत नाना ब्रह्मसामानि नाना- वार्यः श्यैतनीधसणानि वार्हद्रथन्तरपृष्ठयान् नाना- ऽग्निष्टोमसामानि नानात्वार्थ ऐडानि भूयिष्ठानि करोति सामान्तस्य स्वानं तसामान्त मथाम्यं घ तृतीय- सवनसामान्तस्त मदिदर्शयिपीनानाच्छन्दस्येवं भूयो नानात्व मिति तानीमानि भवन्ति सप्तच्छन्दासि नवाह नानु भवन्ति तत्र ककुभं च विरानचीप- प्रयले सा माय्यात्तानि कुशल,यदोहेपा प्रयुक्त ऽग्न आयूएपि पवस इति प्रथमे ऽहनि करोति कस्स हेतो रिति शिशुः सद्योजाय भवति सैपाग्नेयी पविता ऽभिव्याहारा शुतार्थेऽभिरूपा ऽथापि शश्वदिहाग्नि- ष्टुतं तैत्तिरीया अधीयसे संपाग्निष्टुदभुग्रहाय खात् खादिष्ठा मावोया मेपा स्वादुमती पठिताभिव्या- हारा शुद्धार्थे ऽभिरूपाथापकाहिकी भवत्यथ खल्वत्र पोकल भवति युद्धास्यैतद्भवति यत् पुष्कल मित्यया- पैकाहिक मेकाहसमास शश्वदिह तैत्तिरीया अधोयते नाना भष्ट-निधनानि न दाशराचि- कागि मध्ये निधनान्यनुभवन्त्यतश्चन्टयान्युपप्रयु आसोम स्वानो अदिभिरिति तृयीयस्थ वृहती सप्तदशे साध्यासां करिष्य भवत्यत एतां करोत्येया सामन्या ·१४० निदानमूत्रम् ॥ चप्रथमा तीयखानेति बचवे ऽनु खतवस इति पच पठ-सप्तमयोविहरति सन्तानार्थी नवर्च मेतय प्रथमे ऽहनि तृचं कृत मुपासी गायता नर इति व्रत्याए सप्तमस्य समूढाज्य मैतत् स्थानसम्मितं छन्दखे उत्तरया रेते रूपसम्पन्न इत्येते रुपसम्पन्न इति ॥३॥ अथैष कुसुरुविन्दस्तच खलु वृहदयन्तरे ते करोति राधन्तरवाईता येते स्तोमा इति कानि तन्वागीति दशरात्रस्तोमविकृत इत्येके हैपृथ्याट् दे तन्ने खाता मित्याचार्याः प्रथमद्वितीययोरिति शौचि- वृचिरते आहौनिके इति तदिदं प्रथमतम् प्रवतीभिः कृप्त मपहप मन्यवोपक्रमाद वात्यशिष्यवस्तु भवति तस्य स्थाने ज्योतिष्टोमं करोति प्रथमस्य प्रथम गध- न्तरस्य राथन्तर मित्यैकाहिके इति धानन्नय्य एव मपर्वविलाप इति तन्विदं गोस्तंत्र मन्तविधाभिः कृप्त मपरूप मन्य चान्तात्यशिष्यवस्तु भवति तस्य साने द्वितीयतन्वं करोति द्वितीयस्य द्वितीयं वाहतस्य वाईत मिति स खलु दशमे ऽहनि द्वितीयतंच मुद्धृत्य तस्य खाने ज्योतिष्टोम करोत्येकाहतवादानि मुपजि- गमिपन्नुको व्यागमः समेषु स्तोमेपूभयास्तंत्रयोः ·॥ नवमः प्रपाठकः ॥ १४१ पुनानां वृहती करोत्युभयोझैया नित्येत्युष्णिककुभो वा अपि समाने भवत इत्यपर हिराचन्याय वेह भवति दैतन्चेण दैपुष्ट्येन तत्र दैराधिका उष्णि- ककुभः करीत्यथ यत्र राथन्तरवाहस्तृचार्थो भवति ताथादश्चतुर्वीरे व्याखातं तथा तत्र भवति वाई- तेवहस्सु योक्ताश्व-हाविमते अग्निष्टोमेपु हावि- मत मोक्ष उक्योपु मौच मुक्धासामेति विभक्षा- न्युक्थानि राथन्तराणि राथन्तरपु वाईतानि बाह- तेषु तदेवार्काचार स्थानं यह शरात्रि तयोः सरगत- यो ईतस्य कविमन्त पर्यास करीति कालेय मछा- बाकसामाभिप्लवन्चायनै कविएशो ऽतिरात्री य एका- स्तोमाना मुत्तमस्तस्य स्तोमान्वयी पोडशीत्यविचार मेकविएशः ॥ ४॥ अथैष छन्दोमवान बृहद्रधन्तरपृष्ठ एव तत्र खलु विश्वजितं दशम करोति स खलु विश्वजित् क्रियमाच्छन्दोमान प्रत्यूपति ते प्रत्यूद्यमानाः षष्ठ महः प्रच्यावयन्ति पृष्ठधावलम्बस्य पञ्चाहः प्रथम- स्याहः प्रत्नवट वहिष्यवमान पञ्जमण्याहो इसक्षत प्र वाजिन इत्यनुरूप इति शाण्डिल्यायन उपरिष्टा- दिम नवर्च मावर्तयिष्यन भवति कथ मलतया-

·१४२
॥ निदानमूत्रम् ॥
वतनए स्यादिति नवाहयोगा इमा भवन्तीति धान-
ञ्जय्यः कथ मसमापयिष्यन्नवाह नवाहयोगाः कुर्या-
दिति व्याख्यातः समूह ऋतावान वैश्वानर मिति
होतुराज्यं वैशानरीयस्य स्थाने वैशानरौयं त्रैककुभे
उत्तरयोरेते रूपसम्पन्न इत्युद्धरति ' काण्वरथन्तर
मजामि हि भवति तचैतत् सोमसामैव मिडारम्भग्णा
वृहतीति गौरीवितापायात् पृथक् खाराणि कति
नाना साधुरहोन इति स यदेतान्येतानि रूपसम्पन्ना.
नौति प्रथम मात्रेयं नमसोपहत्यै तटु वृहद्योनिबाई
ऽहनौति खानसम्मिते उत्तरे इत्येते रूपसम्पन्न
इति स्वाराणि चेष्टुभानि माध्यन्दिनात्यान्येतानि
रूपसम्पन्नानौताडानि जागतान्चार्भवान्त्यानीडा-
मत्तायो हि छन्दोमा इति स यदेतान्येतानि राधन्तर-
बातेडानीति नवमे ऽहनि दीर्घतमसोऽर्क मनु-
कल्पयन्त्येके ऽहगि स यदनुष्टुभ्येतदस्य समूटै
वा न भवति तबाकूपारं टचसमाप्तयेऽय येनानु-
कल्पयन्ति .बृहत्यां वानुकृप्तं मन्यमाना यथा वैत-
दग्नेऽर्कः सप्त मे ऽहनि कृताकृत इति समापद्यन्ते
दशमे ऽहनि सामानि समूहदाजजिदं द्विपदावन-
गृहाति संयुक्त मेतेनाहा भवतीति॥५॥

·॥ नवमः प्रपाठकः ॥ १४३ कथं दशमधर्मा मानस मिति कर्तव्या दूत्येके तबाहर्जायत इत्यकर्तव्या इत्यपर मदशमं च लुब्धच दशरान इत्यथाप्य कृतेन विश्वजिता मानस मध्य- शाययिष्यदधाप्यनुष्टुप्संयोजनास्त जागत मिदं स्थानं भवत्यथापि सत्रोत्पादास्ते ऽहीनोऽयं भवतीत्य. भिचर्यमाण यन्त उत्तरः स खस्खेकाहतप्तस्ते ब्याखया- वास्तस्य सवनमाजस्तोमाः समावज्ञाजो वेति विचा- रयन्येवर सवनस्तोमा: सम' प्रयुक्ता भविष्यन्ती- त्युक्थ्यसएवं ज्योतिष वृहत्पृष्ठ बाईतं तत्र द्विती- यहि स्थान मापन्न मिति तत्र यो दृव्य विकार उक्थ्यत्वाच्च बृहत्पृष्ठत्वाच्च स भवत्यपि च समन्सए समन्तीकारायाथात एकादशरात्रो दशरात्रान्ता अहोना बादशाहप्रभृतोनि सचाणि कि मेकर स्थान मन्तरीया मिति वैकादशरावं करोति पृघ्याव- लम्ब रख पदाहः पृष्ठास्तोमस्य पष्ट महरिति पयसा पठ मह रभ्या राजति खx x तं पयोधापाव दे वृहत्यौ वरावृत्तौ वृहती + पुनः कण्व रथन्तर खं लोक मित्यजाम्यर्थं व्याखयाताश्छन्दोमा दामन स्थान चतुष्टोमं करोति कस्स हे तारिति छन्दोमय * 'स्वरादुक'- निस। + पति-दति ख।

·१४४ ॥ निदानसूत्रम् ॥ ममेत्यग्निष्टोमयात्यग्निष्टोमए स उ छन्दो रथ- न्तरपृष्ठो ज्योतिष्टोमतंतो यथा दशम महरिति ॥६॥ कथं दशमधर्मा मानस छन्दोमस्य छन्दोमवत्य- ग्निष्टोमनात्यग्निटोमए स उत्तररथन्तरपृष्ठा ज्योति- टोमः कथं दशमधर्मा मानस मित्यकर्त्तव्या इत्येक खेन नामधेयेनेका आशिग्यते चतुष्टोमो ऽग्निष्टोम इत्यथापि न दामिक लिङ्ग दृश्यते यचैतद् वहि- प्पवमानस्थावृत्तिः सानां विमच्यावन मनुष्टुभः परोक्षीचिकोर्पति कर्तव्या इत्याचार्या ये ऽन्ये मानस- संयुक्तोभ्यः सहस्सापनीयं मानस चतुष्टोमो ऽग्निष्टोम इत्यथाप्यकृतेन विशुनिता मानस मध्यशाययिष्यद- घापि सवोत्पादं नाहीनकृतावचिकीर्षीद दृश्यते तद्दशम मृते मानसात् तथा मानस मृते दशमान्न चैतद्दशमग्य यथावाखातं दशमसंयोगास्तु कर्तवमा एप प्राचार्यसमयो ऽथापि तन्त्र महर्जाचे वलि; ब्रुवत उच्चा-स्वादिष्ठे दाशमिक्यौ दृश्यते अथापि स्थानेन भागागमेन तन्त्रोपधिना छन्दोम्येनेति स चैव चतुर्विएशो दाशमिकोऽन्ते दृश्यते यदेतत् स्वेन नामधेये नैकाह आदिश्यत इति वहुधैकाहाः स्वेन नामधेयेनादिश्यन्ते यथैप एवाश्वबिराचे ऽभिपूर्व च ·॥ नवमः प्रपाठक। १४५ त्रिकद्रुका इत्यथैनां नाहौनिकतंतान ब्रूमहे यथा एतग्न दाशमिक लिङ्ग दृश्यत इति ब्रूमो यथान्या- ख्यात मसानं तु सामवाहस्ख समूढो दशरात्रो दश्यते च बहिष्यवमानस्य नावृत्तिरन्यासु चानुष्टुप्म दशमतनं यथा त्रिकामः ॥७॥ तत् किम्प्रभृतयोऽहोना इत्युक्थ्यप्रभृतय इति बहुधास्तिस्रो मुहूर्तमात्रा अग्निष्टोमे स्तुसशस्वेर्नामि- धीयन्ते ता अद्यापि विधीयत इति शश्वदंग पोडशि- प्रभृतय एव भवन्त्यवैप चतुर्थो भागः प्रथम स्थान लभते सर्वे भागा प्राप्यन्त सर्वे भक्षा यः स पुराहीनो भवति सोऽद्याहीन इति शश्वद्गातिरात्रप्रभृतय एव भवन्ति सर्व मादित्य चरित मभि विधीयत उभी वर्णी कृतकृतिरघात अड़े शशुदत दिरात्रप्रभृतय एवं भवन्ति हे पृष्ठे चर्या लभते इयान्यहानि गधन्तर- बाहतानोति तदिदं वृहदतिराचे स्थानं तदद्य स्थान लभत इति शश्वदन बिरानप्रभृतय एव भवन्त्येव मह जो हिस्सवनभागा: स्वस्थानातिगवा धनुष्टु- विति शदंग चतूरात्रप्रमतय एव भवन्त्य चैप चतुर्थी भागो हिनते यथा पूर्व भागा इति शश्वदङ्ग पञ्चगनप्रभृतय एव भवन्ति शुध्यत्यु हेतचतुर्थ महः ·॥ निदानमूत्रम् ॥ पञ्चमे ऽहनि रानिः सज्जत इति वा शश्वदङ्ग षड्- रात्रप्रभृतय एव भवत्यत्रैव चतुर्थो भागो भूयिष्ठभाग भवति शश्वदंग सप्तगनप्रभृतय एव भवन्त्यासतान नानात्वानि वर्तन्ते नाना साधुरहीन इति शश्वदं- माष्टरावप्रभृतय एव भवन्ति शुध्यत्यु हैतत् सप्तम महरष्टमे ऽहनि गनिः सज्जत इति शशृदंग नव- रात्रप्रभृतय एव भवन्त्याटरा पुनरभ्युट्टतेपु भागेषु जगत्यस्थाना मवति साास्थान लभत इति शशृदंग दशरानमभृतय एव भवन्वात हिपगा महानात्वं यदशम' नाना साधुरीन इति शश्वदंगकादश-' रातमभुतय एवं भवन्ति शुध्यत्यु है तद् दशम मह रेकादशे ऽहनि रानिः सज्जत इति ॥८॥ अथाय' हादशाहोऽहीनो भवती३ सत्र मित्य- होनो भवतीत्याहुरेका दीक्षतेति भवत्यथापाहीनि- कान्यहानीत्याचक्षते दाशरात्रिकाण्वहान्यथापनाह यौरीवितेनाहोनानि शश्वदंग तिरातप्रमृतय एव भवन्त्येव मह जो सर्वभागाए स्वस्थाना राताव- नुष्टुविति शशूदंग चतूरातमभृतय एव भवन्ता- पापग्राह यजमान मेवैतया वईयन्तीत्यवापि वैरुपे वदति यजमान वा अनु प्रतितिष्ठन्त मुहाता प्रति-

·॥ नवमः प्रपाठक. ॥
१४७
तिष्ठतीत्यथाप्यस्मिन् दक्षिणामवादी भवति ध्वस्त्रे वै
पुरुयन्ती तरन्तपुरमोढाभ्यां वैदश्विभ्याए सहसा-
एयादित्यता मिति दक्षिणावतो होना इत्यथापि
शश्वदननाध्वर्यवो याजमान' परिचवते यमाहीने-
नेति सत्र मित्यपर मुभयतो ऽतिगत्री भवत्यन्यतरतो
ऽतिरात्रा अहीनाः समाहितप्रायणीयोदयनीयो
भवति व्याहितप्रायणीयोदयनीया महीना अथा-
प्यन्वह गोगवितो भवति नानाखरा अहीना अथा-
पामिन्त्सत्रवादरूपो भवति यो वै देवानां गृह.
पतिं वेद सने गृहपतिर्भवति भारद्वाजायना वै सत्र
मासत स्तोमो युज्यते सविधेभ्यो ऽहभ्यः प्रतिष्ठायैव
सत्र मासते ऽगिरसो वै सत्र मासत गौपायनानां
वे सत्र मासीनानां यतः सत्रादुदखाता३ सितार
दित्युभयौं भवतीति लामकायन उभयथा ब्राह्मणं
भवत्युभयथेष्ट' वेद यत उभयेपा मय प्रत्यय स्तो-
इस्मिनहोनवादाः प्रत्ययत्वात्ते भवन्ति सचन्तु भवति
मनकागऽस्य भवति नैवाहीनेन सच मित्यपर यत्त.
दप्येष मिव ब्राह्मणं भवत्यन्यस्मै वै कामाय सच
मन्यस्मै यज्ञो न तत् सणाप्नोति यस्यैकं यज्ञो न
तान्नेनाप्नोति यबैकए सच मिति तद्यथावत्यलो

·१४८ । निदाममूवम् ॥ वृक्षा नैवाश्वत्य इति वदनायनो अनश्वत्य इति त्रयो. ऽहोना इतिधानन्नय्य एकाहाहौनोहौनाहोनः सत्रा- हौन इत्वयं ज्योतिष्टोमो ऽतिराव पाडशिमाने काहाहीनोऽत्र हिन किचनेकाहिक कर्म हीयत इति हादशाहो ऽहीनोऽष हि न किचनाहीनिक मह- होयत, इति गवामयन सत्र महीनो ऽत्र हि न किचन सात्रिक महहीयत इति तदिदं कुशला भृतयम्तखाहोना इति तदमि शश्वद् ब्राह्मणं भवन दिष्ट मिति शाण्डिल्यायनी या खादहीन इति यस्य तु खादहर्तयेयेति हिरावप्रभूतयस्तयाहीना इति तदपि शश्वद ब्राह्मग भवति प्रजापतिर्यजक्रतून- सुजताग्निष्टोम मुक्थ्यए पोडशिन मतिरात य एतै- दिराचप्रभृतयो ऽहर्गगा बुवन् तम्मान्नापि महासौ- रिति तस्मादेव ते ऽहोना इत्यहीना इति ॥६॥ अथातः सतानि तेषां हादशाहः प्रधमतभिन्नु- पकृतानि तच हे उपधिस्थान अन्तरगातिराषी व दशरामन यचैकेनान्हा? भवति व्रत माहरेत्ये तदेकार्थे दृष्ट मिति तय तदेय स्वान यत्संवत्सरे द्वाहाथै गोआयुषी तपोस्तदेव स्वान यत् मंधासरे हा चिकटुकायचतुरहार्थे व्रतचतुर्धान पञ्चाहार्य C ·॥ नवमः प्रपाठकः ॥ ऽभिलवपञ्चाहए षडहार्थे ऽभिपवः सम्प्लवत एतेन न्यायेनैष । एकोत्तरकल्पः क्रमत आ चत्वारिश- द्राचा दुपचीयमानेष्वास्सु रोहेगीप च यः प्रवर्तत एतए राचिसतन्याय इत्याचक्षते यदेवापवदति तद् व्याख्यायाम स्ततास्मिए स्त्रयोदशराने कधं व्यूह. समूहाविति समूटः खादित्येके समूटी होनए सर्व- स्तोमो ऽन्यवैतोति ब्यूटः शादिति गौतमोऽनादिष्टः कल्पेन समूढो ऽथापि छन्दोयोगपर्वणि भागसमाप्ती चोपधीयते ऽथापि कृत्स्ना भ्य दशराच इति ब्यूट मैवैन सन्तए समूढः सर्वस्तामो ऽन्ववेतोत्यथापि नादेयत्वोमसाम गौरीवित - चादेयत्कथं दशम- धर्मा मानस मित्यकर्त्तव्या इत्ये के दशमञ्चं लुब्धव दशराच इति कर्तव्या इति गौतमो ऽनाकृतेन वृतेन मानस मविश्वाज्यते ऽथापि वाचा दशक्रम मन उपकृतं कृतोऽय दशरात इति चतुर्दशराचे पाए रुटावृत्तं कराति सैपा मध्यावृत्तिर्यचातिरातात् पृष्ठा मुपयन्ति प्रथमस्याहो ऽख मना मनुरूप इत्यजाम्यों ऽथ खल्वन त्रयस्त्रिए अहनी सनिपततः केनाजा- मोत्यह एव सामान्यादपि वा करावग्थन्तर मनु- * "अभिन्यायिन" इति ।

·१५० ॥ निदानमूत्रम् ॥ कल्पयेत् पूर्वखार आर्मव उत्तरख वा मध्यन्दिन पृष्ठा उत्तरस्य वियुवत्स्थानीयो व्रत पञ्चदश- रात्रय पृध एवोत्तरस्थ तनाग्निटुत मुप दधाति चतमाये ब्रह्मस्थानपश्चिकौठम्तस्याग्निः प्रत्नेन जन्मनेति होतुराज्य मजाम्यर्थं व्याखयाता अन्यतो ऽतिराताः ॥१०॥ न्यायकृप्त मा सप्तदशरातात् सप्तदशराच ऽभिपव. पञ्चाइ: संपूवेते ते खलु खतन्वा एव तिकटुकाः युरित्येकै यावत् पटतान्नेयुः पडेव सन्तम्तन्वाण्या. पादयेयु रित्यापादयितव्यम्तन्वाणि मन्यत इति गौतमोऽहगंगप्रत्यवायो ऽव मभविष्यत् त्यहाद यह मेव मिव ब्राह्मणं भवत्यनन्ता वा एता यत्पन्चाइविधा इत्यन्ताहयतः पष्ठ मुपैतीति स वै पञ्चाहतंतु एवा- भविष्यन्न पठात् किश्चिमत्याचरिष्यदिति प्रत्यारे- दिति गौतम एव मिव ब्राहाणं भवति पञ्चम ऽहनि पष्ठस्याहस्टतोयसवन प्रत्याइरति पडहाविलोपाय स त्वेव स्तोमो यः पञ्चमण्य सा सस्था रथन्तर- बृहत्पृष्ठाः पन्चमस्याङ्ग एष प्रत्नानुरूप इत्यजाम्यर्थी व्यादृत्तये पृध्याभिवयाः श्यैतनीधसबलसामा पी- प्कलथुध्यौष्णि हाभीवर्तसुज्ञानयो रन्वमायण वासु .

·॥ नवमः प्रपाठक ॥ १५१ श्यैतनीधसे प्रभावकारिता हि प्रगाथा इत्ये- तेनैवोत्तरे व्याखााताः पाठिकानि पञ्चमस्याह उक्थानि तत् कुशल मुद्धरति गूदै दिपदा अन तेना- चिकौर्षीत् तत्रेतदैववाह नवमादन्तान्वितं तद्य- देतासु यजिहं त्वा ववृमा इत्येता आपन्नाः पञ्चम मदर्भवतीति सीयवस' मारत देति विचारयन्ति वैभलए सोथयस पाञ्चमिक मारत मथ यता- भिलवयो रातिसचेषु कथं कल्प विचारितानीत्य- कर्तध्यानोति शौचिचिर्नान्यत्र संवत्सरानुसंवत्सर- सम्मितासु च नेतिकर्तव्यानोति गौतमो यावन्ति यावन्त्यम्यावीतति विधिसान्य प्रतिषिञ्चान्वयाप्येय माप्तितरा संवत्सरखेति विशतिराचे हाहार्थे सति विशुजिदभिजितौ करोति कस्य देतोरिति सम्पूर्ण विराजए सतु मुपकृतं तावतो वैरोनी वा पन्चसूतौः स्तोमैः पृष्ठैरिति यदव पृटरमातौ तौ पृष्ठपादनन्त- रिताविति ॥ ११॥ पूर्वस्मिन्ने कपिएशतिराचे हतीयेऽभिप्लव आवत्ता भवती३ अनावृत्त इत्यनावृत्त इति शौचिवृक्षिन यावृत्तिविनायते ऽथापि कयए सन्नाहो विषुवानखा- दिल्यावृत्त प्रति गौतमो रोहमन्यवरोही सत्र मुपकृतो

·१५२
निदानमूत्रम्
विपुवानिति यदेतदनादिष्टावृत्ति रिति नाभिलवस्था-
वृत्तिः क्वचनादिश्य तेऽर्थ एवावर्तयतीति यहेतत्
कथा सप्ताहो वियुवान्तस्यादिति दृश्यते षडहो वियु
वास्थाने चतुर्दशरात्रे तथा सप्ताह: सपस रिम्व त्य-
थापि यदनावृत्तो ऽभविष्यदतिरात्रोऽभिप्लकः पडही
द्विरात्री डावभिन्नवी पडहा बतिरातु इत्यभविष्य-
दिति रूढावृत्ताविति खतो नाना दिशत्युक्थ्या
नुत्तरस्मिन्त्स्वरसानो ब्रुवते पृष्ठपोपधानाचत तान्येव
विधनानि यान्येकाविशत्यहकारिणां श्यैतनौधस-
ब्रह्म सामानः बरसामान पौष्कलश्रुध्यौष्णि हा विपु-
वतः साम टचस्य लोक आभोशव मभीवा पाया-
छायन्त इव मूर्य मिति विकर्ण मिन्द्र क्रतोर पाया
न्यायक्रप्त मा ससद्यः स सत्सु पृष्ठा विषुवत्-
स्थानीय करोल्यनिरुतं च तयस्त्रिशतं खलत्तरख्य
ताहय स्तोमेरभि विधत्ते दे विषुवतीय मत्याधि-
त्सन्स एप आवृत्तः स्तोम. पूर्वस्वाहो ऽनुपूर्वम्तोम
उत्तर एत विशालः पृष्य इत्याचक्षते पुष्ठास्तोमं पुर.
स्तच्चीपरिष्टाचरूढावमनिमत सप्तमं माता सम्पूर-
गाय काई ततानुष्टुभिवृहत्कगेत्यजाम्य: ज्यापि
वृतस्थानो भवत्यौपोत्तमाटुमयसामवतामिति ॥ १२॥

·॥ नवमः मपाठकः। १५३ न्यायकृत मा चयस्सिएपदाधान्त पञ्चाहविहितं तरकतमोऽयं पञ्चाह इति पयस्तोमः पञ्चाइ इति कापटवो ऽनादेश क मन्यं प्रतीयामो ऽथापि यब-यत्र चैकटको भवत्यादिशत्येवेन तत-तत्रा याच्याह नाना ब्रह्मसामान्युपयन्तीत्येष नाना ब्रह्म सामा भवत्यचापि दाशराबिकै रहोमिः पञ्चाहात् संवर्ण- यन्ति पृष्ठास्तोमपञ्चाहत्वादेवा ऽथाप्याह निवृता प्रयन्ति विवृतोद्यन्तीति विवृत प्रधर्म दाशरात्रिक तदेवावृत्तयोदयनीयं भवत्यथापि विश्वजिता जा- नोमो विश्वजिड्डात पृयाविलापानन्यवैतौति स वै नून मभ्यासको ऽभ्यासतो ह्यहीनेष्वनभ्यासक्तन्तु मन्यामहे न हि विज्ञायते ऽण्यासङ्ग इत्याभिप्लवपञ्चाह इति गौतम आदिष्टः कल्पेन भवत्यथापि न पुष्ठा- पक्षाहः कृतोऽतो विश्वजितेन पृष्ठास्तीमपञ्चाहो ऽभिप्लवपन्चाहस्तु विद्यते तं कृतवदतिक्रामत्यथापि कृत्मादेव पृष्ठास्तोमो नाभिप्रयोगं लभेते कुतो विलुप्तौ लभेयाता मित्यचापि शश्वदे के ऽध्वयंघोऽभि- लवपञ्चाह मादिशन्त्यथापि कालबविनो व्यू हेनादि- शन्त्यतिराम्रो ज्योतिरायुः पञ्चाहः स हितीयः स तृतीया विश्वजिदतिराव इति यदेतदनादेश इत्या- ·+ । निदानसूत्रम् ॥ देशजातिरेषा भवति यदधिकारी यदेतद्यत्र-यत्र चैकका भवत्यादिशत्येवैन तब-तति पृध्यस्तीम- पञ्चाहो वा अयादिश्यते पृष्यावलम्ब उत्तरे नव- गने छन्दोमवति दशरात्र इति यहेतनाना ब्रह्म- सामन्यु पयन्तीति कारगकारित मेतावति यतहा- शरात्रिकरहोमिः पसाहात्मवर्णयन्तौति सहाभि- प्राय एतदाह हौ पञ्चाही दशराब इति यदेतत् निवृता प्रयन्ति विवृतोद्यन्तीत्युत्तम एतत् त्रयस्तिए भद्राचे ऽभिनन्दाबाह्मण वदति त्रयः पञ्चाहाः पुर- स्तात् त्रय उपरिष्टादिति यदेतविश्वजिता नानीम इति नेह पृष्ठयार्धन विश्वजिता गच्छतिः विपुवदर्थे नैष आगपातोति नाना ब्रह्मसामान्युपयन्तीति य? पृष्ठा- योरनुव्यत्ययए श्यैतनौधसे व्यत्यहरिष्यस्यान् व्यत्यय भाकाक्ष्यो ऽभविष्यत् प्रतिपदा माज्याना मौषिणहयो रिति श्यैतनीधसवग नि वाईद्रयन्तरपृष्ठयाद्यदु विश- जितं विपुवन्त मितो यदपैति तस्वैतस्मिन्ननुग्रह इति ॥१३॥ ॥ इति निदानमूचे नवमः प्रपाठकः ॥ . निदागति-रतिया ·॥ दामः प्रपाठकः ॥ ॥ अथ दशमः प्रपाठकः ॥ अग्निॉ दिवः ककुदित्युक्यप्रणये करोति कस्य हे तोरिति सामान्या मून्विती वैषुवतीयेऽभि- रूपा तत्रैतत्मत्रासाहीय मापनञ्च विश्वजित मपि च वैषुवतीयं विपुवत्युभे पोडशिसामनी करोति वैषुवतीय मन्यावित्सनुत्तमः पञ्चाह आवृत्तो भव तो३ अनावृत्त इति तद्याख्यातं पूर्वस्मिन्ने कविएश- तिराचे सत्र मासत उत्तर तबैते सामस्य निदधा- त्येकविशतिरात्रञ्च दादशाह' चैते नानात्व कृप्ते इति पञ्चाहत मुत्तमं प्रथमे विपर्मयुक्ताः पञ्चोहा हन्त पंचाहानेव करवाण्येवं पक्षसोः “समाधिरिति तत्र कथं वृहद्रघन्तरे इति यथालोक मेव न हौह तत् बाहाण मिति कथ मु ब्रह्मसामनौति श्यैतनीधसे एव न होह तट ब्राह्मण मिति यस्य तु स्यात् स एवार्य पञ्चाह इति तथैव तस्य बृहद्रथन्तरे तथा ब्रह्मसाम- नीति ते चेद्यधालाक बृहद्रथन्तराः प्रथमस्य प्रथम- स्याङ्ग एप प्रनानुरूप इत्यजाम्यर्थों यद्यु.वा अयथा- लोक वृहद्रथन्तगः प्रथम एवाथोपरिष्टाद्या ह यथा- लोक बृहद्रयन्तारा उत्तरे वृहनिधन वाजम्भ मनु- कल्पये द्या वा अयथालोक वृहदयन्तरा उत्तम ·॥ निदानमूत्रम् ॥ एवा ऽथ खल्लाह बदिश्वजिति छन्दोमानुपयन्तीति करनेदं ब्राह्म गाए ग्यादिति षाडहिकानाए समस्ताना मिति चतुगवृता मिति छन्दसा मिति त्रिवृता प्रयन्ति निवृतोद्यनीति त्रयः पञ्चाहाः पुरस्तात त्रय उपरियादिति न्याय कप्त मा विधृतिभ्यो न्यायक्लप्त मा विधृतिभ्यः ॥ १॥ अर्थता विधुतयो भूतानां विधारिख्यस्त चैतान- हर्गणान् करोति बाहर पडहं दशाह हादशाह मिति तानतिराचैर्विधारयस्येवए सर्व मेव विकृतं भविष्यतीति कानि तन्ताणौति दशराबस्तामविकृत इत्ये के ज्योति. टोम इति शौचिक्षिरनादेश क मन्यं प्रतीयामो ऽधाग्याह ज्योतिष्टोमरसायनेन यन्तीति शतसंवत्सरे ज्योतिष्टोमायनेन यन्तीति वैतदवोचदिति कौसुम्- विन्दे इतिगौतम एतेन कल्पनादिष्टे भवत इहो तद- भिरूपतरं यथो चाहोने सत्रे व समासोऽभिरूपतरी यथो चाहीन इति व्याखवातानि सन्धिपामाण्येवं चेत् सन्धिपाम स्यात् कौत्मस्य लोक उहएशौय मेतेने- डाकामश्च सिध्यत्यजामिकल्पश्चेति तद्यदेवावा त्वा विशन्त्विन्दव तेवता गोविकृतौ दृष्टा इति नित्यासु वेति विचारयन्त्यर्थकारित मुद्दएशीयए स किमर्थों ·॥ दशमः प्रपाठकः॥ नित्याचावयेदिति पञ्चदशानां दशमय नानदए पोडशिसामैवं छन्दसा मनन्तरं यम्सटु सन्धिपामैव भवत्यथोशनकवि समाचारयिष्य द्यथा रथन्तर मप- चित्या रथन्तर सञ्चरते ऽथापि का टतोयसवनेन समधिचारयिपौत्तदशेनौशन' तते वैश्वज्योतिष- वासिष्ठे अपुरस्तात्रस्तीभे पदानुस्वारे यद्यौगनकाये एकविशवकान् करोत्यन्त र्पयिणो हि स यनवम- प्रभृति वन्तयित्वादेवाचाप्यते सप्तमप्रभृतिषु दश- राने दृष्टा उपपन्न बादशाहे नवमनभुतिपु प्रयुज्ये- रनिति कावस्यद्धे दीर्घतमसोऽर्क एतासा हि स्थान मापन्न द्वादशे हिनासधनियधी करोति दशमा- दन्तान्बिती यमातिगवाखादित्याना मष्टावति- रात्रान् करोत्यष्टौ यमा श्रादित्या इत्यादितानां इन्ददर्शनादभिप्लवातिरावाणां इन्दानि करोत्यय खवायुस्खोमे भिजिति घानामिकाल्प सोभर' फरोति सत् खलु हारिवर्ण खर्च करिये तासाए हि स्थान मापन्न मिति ॥३॥ भयता धान्चनाभ्यन्ननाः प्रजापतीसा मुपकृता- स्तन सर्वस्तीम मुपहारायस्येपो ऽपक्ष सोमतः सए- स्यातः पृष्ठत इति तद् यत् पड्विएणस्थान मेव ·१५८ ॥ निदानमूवम् । मपर्वविलोप इत्युत्तमावमिलवा वावृत्ती भवता अनावृत्तावित्यनावृत्ताविति शौचिवृतिर्न ह्यावृत्ति- विज्ञापते ऽथाप्यमध्ये मबस्तामा मध्य स्थानो विपुवा- नित्यावृत्ताविति गौतमः प्रतिष्ठाकामसत्र एतस्मिन रस्थान कृतं करिष्यन् भवति नैतदन्यत्र मध्याहान्ती भवतीति यदेतदनादिष्टावृत्तिरिति नाभिभवस्था- वृत्तिः क्वचनादिश्यते ऽर्थ एवावर्तयतीति यदेतद. मध्ये सर्वम्तोम इत्य पर्वविलोपायैतमवति पश्याम- यामध्ये विषवन्त यघा त्रयोदशगचे सहसखिरि संवत्सरसम्मितासु प्रायणीये चतुर्विएशं प्रतिषिध्यत त तिवृदेव कार्य मित्याह निष्पन्नचोदितत्वादेतद- पूर्व प्रायणीय चेति स्तोमविकार मेके तबैवाधि- काराच्चतुर्विएश' त्वेव कार्य मिति निष्ठा तथा हि ब्राह्मणं ता एताः संवत्सगप्ति मुपकृतास्तत्र यदेतान्वहान्ये वए संवत्सरय प्रयुक्ततमान्य हानि भविष्यन्तौति टतीये ऽभिप्लव इषावृधोये समन्ते कुर्याइन्न कुर्याइदिति न कुर्यादित्याहुः पृष्यसान्निपा तिक इमे भवतो न चेह पृष्ठेया भवतीति कुर्यादित्य पर' नाना पर्वगारिम सन्तानार्थ भवतो नानापर्दगो रेवैते अहर्गणश्चैकाहच भूयसा चैवए सांवत्सरिकाणां ·॥ दशमः प्रपाठक.॥ १५८ दव्याणा मविप्रयागो भवत्यथाप्यत्र विश्वजिदभि- जित्मन्निपातो भवस्येतौ च पृष्ठयसदृशावित्यावृत्ते ऽभिलवे कलमत्सन्तनि कुर्यादिति याब मित्येक एतदे. कार्य दृष्ट मघाप्येतदेषा मावृताना मन्ते भवति मध्योहाय मिदए सब मिल्यपत्य मित्यपर मेवपुर- स्ताछन्दोमानां विप्पयुक्तानि भवन्ति सन्तनौत्यपर मेत येषा माद्यं भवत्यसम्प्राप्तेरन्तता लोपः शाकार- वर्ग मिथपर मेतदेषा मकृतं भवत्यथाप्येवर सम्प्रा. पायं भूयः सांवत्सरिक द्रव्य मनुरहत इति ॥ ३ ॥ प्रजातिकामसत्र मुत्तर तत्र नवाहान्करोति न्यू नाम जाति रिति पडभिनवस्य सचखेदए स्वानए स चतुरभिपवता मनतिचिक्रमिपन्नेतानेव पडहा- नसंयुद्ध चतुरो नवाहान करोत्यथ खुलन माग- स्तोमान् कत्येिते या न दृष्टा इति तेषां यदेवंविधः सस्थायोग एवं मुभे रूपे पडहरूपञ्च ककुबूपधाथा- पेव तावत्यः सस्था यथा पमा मभिपवाना मित्यु. दरत्यसी यो विधृतिषु दशगचे दोन करिष्यन भवति रायन्तरेणाहा भिवत: प्रतिपदाते वाईतेन पपदशान् राधन्तरेय सप्तदशान वाईसनेकविए- मानयतानमानत व्यायामः कुशलेनोपपदात ·। निदानमूवम् । इति प्रतिष्टाकामसन मुत्तर तदाञ्जनाम्यञ्जनाभि- ाखातं न्यायकप्त मेकपष्टिराना ट्यैतदेकपष्टि. राब संवत्सरसम्मितास्थान मेव तत्र नवाह मभितः पृथ्यौ करोत्येव सर्वए सांवत्सरिक दृव्य मनु- गृहात इति ॥ ४ ॥ अघ केनासएस्तीर्यान्यभि विदधीते ऽतिराविसत्र- न्यायेनेत्याहुर्यथा पतरात मित्यपि वा दशरात्रच्च व्रतं चान्ते निधाय यत सांवत्सरिकागा महाए सम- वहारः सिद्धेोत्तथा कल्यौं कुर्वीत यथा संवत्सर- सम्मितावपि वा यत्र भागस्तोमानाए समविभागः सिध्येत्तस्य कल्प कुर्वीत यघा मवितुः ककुप्सु ज्योति- टोमेन वैष जनस्य पूरयितेत्यय प्रायणीयोदयनीय- योरतिरात्रयोरादिशत्येकत्र घोडशिन नैकच तत् कथर यात् पोडशौति यथा विराट्सम्पदए सम्पत्स. मानां मन्योत तथा कल्पं कुर्वीत हादशाहस्य त्र गवामयनय विराट्सम्पदए पोडम्युपकृतो ऽथानुप- पदामानायां प्रकृतौ निर्णीय यथा मन्येत तथा सएशयेषु प्रतिपादयेत्तेपो यानि राचिसतन्यायेन वर्तन्ते पौडशिमन्ती तत् यथा बादशाहऽघ यत्र रोहप्रत्यवरोही सत्र मुपकतमपोडशिकौ तच यथा ·॥ दशमः प्रपाठकः ॥ गवामयने यत्रानुमध्य पोडशिको यत्र यत्रो न दृश्यत पीडशिमन्तौ तत्र तत्र कात्सायापि वा चतु- टोमेष्वपोडशिको सर्वस्तोमेपु पोडशिमन्ताविति पोडशिमन्ताविति ॥५॥ ', अथातः सांवत्सरिकाणि तेषां यज्ञवामयनेन सामेति । व्याखातं तद्यदपबदति ब्याय त्यर्थे वा तदपि ब्राह्मणे नैव कारगां वदति तत्रादित्यानामय- न उशिदलभिदौ मात्रासम्पूरणाय करोति तचैक इन्द्रकतावुत्सेधनिपधी कुर्वन्त्येष पौत्तरपातिक इति तत्र निन्दा यत् पट प्रगाथा भवन्त्यष्टी प्रागाधिका- नौति यथासमानायनत्वेवैवं पक्षसोः समाधिरिति पञ्चदशनिवृझया सुपक्षित गोआयुषी ते पञ्चदश. निविद्या प्राचिक्र मैपोच्छन्दोमस्तोमं दशरावं करोति पशुता छन्दोमा इति तस्यान्ते चतुर्विशे सनिपत- तस्तत्र पञ्चविश करोति नानात्वार्थः स उ चतु- विश एव भवति चतुर्विशो छोवैप ऐकाहिक- प्रसुत इत्यालोभाट् वृष्यन्तरे पृष्ठे अथापि स्तोम- जावेगाथाप्येवं तावन्तः पृष्ठोपाया यथा गवामयने समूहति वाहद्रथन्तरपृष्ट्यावुधरति पोडशिन चतु- र्थादिराना मन्वपाय स्वराजोपयुः स्तोमख वा ·॥ निदानमूत्रम् लोभादन्यथापि या हैन मेकविश मकरिष्य दम- यिष्य छन्दोम्याद्यदि छन्दोम मैकदिएश्यान्न वैक मेकविएश ताबनेकविएशस्तयेह भवतीत्यधाप्येवं तावन्तः पाडखुपाया यथा गवामयने ऽथाप्येवं पञ्च- दशसप्तदशरानस्य सिध्यति पट स्तोत्रीयाः पञ्च- दश मतिरिच्यन्ते त्रीण्यत्र सन्तनीये कप्रस्तावानि तेभ्यः षट् प्रस्तावा लुप्यन्त एव मेपा पञ्चदशसम्पत् सिध्धातीति ॥ ६ ॥ दशमन चतुस्विश मेंके ऽग्निष्टोमसाम कुर्वते छन्दोमताये चतुविश मेक एकाहस्तामी भवतीति त्रयस्त्रिशन्त्वेव यात नियमाणे ह्येतस्मिन् पुरा छन्दोमस्तोम मेतदर्भिवतीति यथाभूयखेनाधाप्याह चत्वारश्छन्दोमा इत्येप एव सशय एकम्तोमेघु हादशाहेषु सर्व एव बादशाहो विकृतः खादित्येके हादशाहे च क्रियमाणे किमर्थो ऽवयव प्रतीया- दिति कृतप्रमाणा: सएशया भवन्तीत्यपरं ते पश्या- मोऽन्यावतिरावी करवाहाभिनिद-छादशाहो विश्व- जिट्-हादशाह इत्यथापि नानापदि रात्रः ससन्धि- कायाः स्तोमबिकारी विद्यते सर कथए सएशययु प्रतीयताधापि महत्सु स्तीमेषु सन्धिस्तोत्रीयान प्रत्य- ·॥ दशमः प्रपाठकः ॥ . कल्पयिष्यदधतेन सर्व एकस्तोमा व्याख्याता अध्य- होनेवध षोडग्येकविएशतामो वा खादपि वा ये प्राक् विणवत्रयस्त्रिएशाभ्या महस्तोम तेष्वन्विया- देकविएश मुत्तध्विति तो खल्विमौ हादशगत्री भवत उमयबाह दशमधर्मा मानसे तु विचारयन्ति पूर्वस्मिन्नित्येके एपीऽयुक्तो मे विकृतो नानापृष्ठे धत्युित्तरस्मिन्नित्यपर मेष वानस्पो ऽथापीद' यद- नाप्त मेतदन्ते ऽभिरूप मथामेवं व्रतख मानसस्य चाव्यवायी भवत्यघापाव' विवृत-पञ्चदशास-म्पद्दश- रात्रयोः सिध्यत्ययापि यत् पूर्वमिन्न करिष्यहहुना कृतेन मानस मध्यशाययिष्यदथापि यत् पूर्वराह- शराचा वापैति तयतस्मिन्ननुग्रह इत्यग्न पाएषि पवस इत्युत्तरख दशराचे करोति करण हेतोरिति शिशुत्पत्र मिदं भवति सैषाग्ने यो पठिताभिव्याहारा शुद्धार्थे ऽभिरूपाथाप्याग्नेय्य धादिरसः सैपाङ्गिरसौ देवतेति ॥ ७॥ प्रतिष्ठाकामसत्र मुत्तरं तत्र पाड़हिकान् मास. भाजी रूढावृत्ताग्निधास्येव सिद्धी रोहमत्यव- रोहाविति व्याखातं व्रतं विपुवातचीत मयने- प्वपि पृास्तामो विद्वतः खादित्यथापुादाहरन्ति ·. । निदानमूत्रम् ॥ यसमासं उत्तरं तचैतानि वादितानि सानान्यति- रात्रः शौनासीर्यो मासो दशरावा महाव्रत मिति कर्तव्यानी त्येक एप सरन्याय दूताकर्तव्यानीत्यपर मेव' पुरागां वेदयन्ते ऽघाप्यनादिष्टः प्रायगीयो व्यूहेन भवति तत्र यत् पुरस्तादतिगत्र मकरिष्यं लुप्त रोहो ऽभविष्यदपि च सुत्याए हविर्यज्ञा वाव- यिष्यन्निति यजसमासत्वाद्धीचासमासो हविर्यत- पक्रमरवादत्साकैश्चमसैर्भक्षयन्त्वय,खवत्र हो गृह- पती सन्निपाततो होनाध्वर्यवेनैकेन सुवर्तये इव स एप वृत्त्वर्थ एव द्वितीयः स यहपतिरतङ्गाखान मिति बर्गकामसघ मुतरं तन संवत्सराभिप्रयोगी भवत्येवं यजत्तपसोरभिवृद्धिरिति तत्रोक्त मय- नेषु तेषां यान्ये कार्वतन्त गौरीवितानि तानि यानि नानाहोभिः सगौरीवितानि नानान्हा हि' सन्ताना) गौरीवित मित्यथ पुरुषस्य नारायण- स्थायन विश्वजिदेवोभयोः पक्षसोः स्यादितक एवं पक्षसाः समाधिरिति यघासमानायन्त्वेवैव मवि- लोप इत्यधैतेषु दशसु विचारयन्ति कानीमान्य हानि युरिति ज्योतिष्टोम इत्येक एपी ऽविकृतः . पुर- • 'एप विकत "-इति ख।

·॥ दशम. प्रपाठकः ॥ ताद् , भवत्यनापन्नान्येतानि पृयानि ज्यौतिष्टोम मित्यपर पृष्ठं गृह्यमाण महर्गीयादिति ॥८॥ अथैतत्क्षुल्लकतापशित मित्याचक्षते चत्वारो देक्षा मासाश्चत्वार औपसदायत्वारः सौत्यास्तस्य कल्पो गवामयनस्य प्रथमोत्तमौ पूर्वय पक्षसोसिौ यातां तथान्तस्याऽथैतन् महातापशित मित्याचक्षते चत्वारो देक्षाः संवत्सराश्यत्वार औपसदाम्बरवार: सौत्यास्तस्य कल्पो गवामेवायन चतुरुपेयु रमि दैतस्यैव पचसो अभिवृडे खाता नयोविएशतिरयनमामाः पर्व पक्षसि खुविएशति रुत्तरेऽपि वैतान्येव प्रथमानि चत्वारि समस्येद्यथा वीगि संवत्सर इत्यपि वा ज्योति- छोमायन मेष कुर्वीरन्ने तेपां यन्मन्ये गएमादपि वा यथा गणमंवत्सराणां तथा कल्प कुर्वीताऽथै- तछातग्रानाए पड्विशत्संवत्सर तरसपुरोडाश मन्नसएरोधाद्यदन्तःपुरुषस्तदनदास्य देवतेति ते यन्माएसमया वा खामाकमया वीमे आपन्ने हविष्ट मित्यथैतानि महासत्राणि देवाना मेव दीर्घायुयो देवा इति मनुष्याणा मपि सिङ्गानि युरित्यारं वहवः सन्निविश्य सुनुयुः पुत्राः प्रौचा: प्रपौत्रा इति तानि खल्वतिरावाण्यविषुवरकान्यूद्धायनानौमानि भवन्ति ·निदानमूत्रम् ॥ तत्र यतिराचं वा विपुवन्त वा करिष्यल्लुब्धो राहो भविष्यदथापि न कल्पनादेशो विज्ञायते नु ब्राह्म- गोनाधापाव पुराणं वेदयन्त ऽघाण्याहेकविएशो- ऽन्तत: स्तामानां भवतीति शतसंवत्सरे ऽनतिराचस्यैव सत इत्यथैतदग्नः सहस्रसायं परमा विरान मुप- कृत मपि या सहससंवत्सरेसा मेवोपकृतए खात- तच्चोक मयनेषु ॥६॥ स्वर्गकामः सत्र मुत्तरं तद्यत्सारखत मेषा स्वर्गाका भवतीत्यथैषा ऽग्नय कामायेष्टिः पृष्ठशम- नार्धेनैव भवत्यथ खल्वाह तथा मश्वाञ्च पुरीषी च धेनुके दत्त्वेति केभ्यो दद्युरिति प्रसर्प केभ्य इत्येक दृश्यते च प्रसर्पकेभ्यो दान मथापि व्रात्यस्तामेष्वन- त्विग्भ्यो ददातौति पुयगेवैतरेतरस्मा इत्य पर कर्तृ- भिः मंयुताः क्रतुदक्षिणा भवन्ति तत्रातपनिवर्त्य- माने किमर्थो ऽवयवं प्रतीयादित्य रुपायां कृप्ता मुदवसानीयाभिरिष्टिभिर्यजेरनिति गौतम एव मुद- क्सत्वं कर्म भवत्यथापेपा लोकाला भवतीति , सारखते एवोत्तरे कुशलं यत्सन्ततस्तुत्ये त्रिवृत्- पञ्चदश मिन्द्राग्नदोरयन मेताविन्द्राग्नशोभतो इति यहाायुपी इन्द्रकुक्षी समाये चापि चैता मभ्या- ·॥ दशमप्रपाठकाः । मत्याधिस्त्रिवृत्पञ्चदशयोरिति विकटुकलप्त मुत्त- मौतेऽयने दृष्ट इति यदु विश्वजिदभिजिताविन्द्र- कुक्षी समाये चापि तान्या मत्याधिस्विकट्ठकाणा मिति ॥ १०॥ अथैतद दार्षदद्वतए वर्गकामायनं तखते पुरश्च- रणे गौपाल्यचाग्नीन्धनञ्च दीक्षाभ्यः प्रति गौपाल्य मुपसदस्याऽग्नोन्धनए स यदत्विजी वाचार्यख वैती स्थानिनी गुरु तयोः प्रैपचरण मभिरूपं तदेव मनुष्येभ्यस्तिरो भवतीति तत एवारण्य माविशेन्न पुनर्याम माजेदिति स्वर्ग लोक मा क्रमत इत्येक वावर्त्तते श्रेयान भवतीति वा ऽयैतत्तौर मिय- यनए खगकामाय त मेवाभिरूप' तदेव संवत्सर- त्यान्नेदीयमा माचये पसीत् किमर्थ उ तदिति सासुज्य यादिव्यननुभूतिज स्यादिति सिविदर्शी वा स्यात् सिध्यति वै खलु संवत्सरमुत्याया इध. यनेनाप्तिस्तवापि सुत्या देवता भवन्ति यावदेव मर्थ रूपञ्चादीक्षितः कृष्णाजिन प्रति मुञ्चते नव- नीतेनाङ्गान्यभ्यङ्गे दीक्षारूप मेतावति वाखाता दृष्टय इण्दान्त वा पावन्त वा सोमान्त वा कुर्वीते. त्युभयोः पृष्ठशमनरूप मेतवति ।। ११ ।।

·१६८ ॥ निदानमूत्रम् ॥ सर्पसचे कि मयनए खादिति गवामयनए स्तोम- विकृत इत्येके ऽनादिष्टान्य हानि व्यू हेन भवन्ति संव- त्सर यादिश्यते तत्र किमर्यो ऽवयवं प्रतीयादित्य- थापि विपुवदादेशेन रोहप्रत्यवरोही गवामयनो त्पादावती भवतो ऽथापाह पण्ड कुपण्डावाभिगरा- पगराविति ते ऽभिगरापगरी भवतः कौसुरुविन्दे इति गौतम एते कल्य ऽनादिष्ट भवतो यहेतदना- देश इत्यादिष्टे कल्पे न . भवता यदेतद्दिपुवता. देशेन रोहप्रत्यवरोहाविति दृश्यते विघुवानेतयो- स्तन्त्रयोऽहंति वातवतो रयने तथा रोहप्रताबरो. हाविति यदेतत् पण्डकुपण्डावभिगरापगरावित्यन्यत्र सती रव दिप्यदपि वेहोपासकयोरपि वा वचनाद- भिगरापगरी खातां तत् खलु रुढप्रत्यवरूढ ततो विवानिति व्याखयातानि सर्पसामानि विपु- वति सर्पसामानि कल्पसप्रायाणौति तेषां यदेव मानुपूयं निधनान्येषा मादित्यस्येषा मुपकृतानि तेपा मेव मानुपूर्य मघापेाषा मेतङ्गणनिधन तत् चिणिधनानुग्रहाय माध्यन्दिने ऽचिकीर्षीदानुपूर्व मितरे ॥ १२॥ * सु-पुस्तके 'न' इति पदं भास्ति।

·॥ दशमः प्रपाठकः ॥ अथैते गौपूताव सूक्त भाजाभाजयोः स्थाने स- माये चापि वैनयोज्योतिः समाये निधने यथा भाजा. भाजयोरिति दशिन स्तोमं करोति दरशुकाः सर्या 'इति द्वादशं विपुवन्त मित्याधिसनथापि शश्वद द्वादशी विषसे चनौ नाम सर्पाणां दन्ती भवतस्तद्रूपं विषुवल्यचिकीर्षीत् प्रजातिकामसत्र मुत्तरं तन संव- त्सराभिप्रयोगो भवति मंवत्सर हि प्रजाः पशवो ऽनु प्रजायन्त इति हि भवतीति तचैतान्येव जोगि समय निदधात्येव मा टतीयं पृष्ठयाभिप्लवयोर्दश. रात्रस्येति विकार उपपत्स्यत इति तचैके गवामयन मन्ततः कुर्वन्ति प्रजातिकामसनलादेतेन वै गावः प्रजातिं भूमान मगच्छत् प्र जायन्ते वहवो भव- न्तीति स्तोमतश्चैव गवामयनानाए रोहो भविष्य- तौति यथेतमजापतेः सहस्रसंवत्सरं परमां विगज मुपकृत मपि वा प्रजापतीप्सा मेवोपकृतए स्यात्तत्र खलु त्रिवृतं करोति यथान्तरञ्च लघुचाग्रस्तोमचागं प्रजापतिरिति ज्योतिष्टोमं तन्त्र माग्निष्टोमोए साए- स्थाए रघन्तर पृष्ठ तत्र खलु बृहस्पतिसवं करोत्येपो ऽग्निष्टोमस्तिवृतस्तोमो रथन्वरपृष्ठो ज्योतिष्टोमतन्त्रो भवतीति न्यायकृप्तमुत्तरं न्यायकप्तमुत्तरम् ॥ १३ ॥ इति निदानसूचे दशमः प्रपाठकः ॥ समाप्तोऽयं ग्रन्थः॥ .