·INTRODUCTION Someśvara or Someśvaradeva was the hereditary priest of the Caulukya Kings of Apahilavād Patan in Gujarat and was a friend and protége of Vastupåla, minister of Vaghela feudatones of Caulukyas ruling during the first half of the thirteenth centary AD at Dhavalakka or Dholka in modern Ahmedabad District Someśvara was a Sanskrit poet of remarkable merit He has attempt ed successfully various forms of Sanskrit literature like Mahākāvya, Nataka, Stotra, Prašasti, Subliasıta, etc For a detailed survey of life and works of Someśvara the reader is requested to reler to the Introduction to his Vllagharåghava Nataka (G. O. S, no 132 ) and to Dr B J. Sandesara's book, Literary Circle of Mahāmatya Vastupala and its contribution to Sanskrit Literature (Singhi Jaina Series, no 33 ), PP. 44-55, 88-94, 103-106, 113-118, 128-130, 136-139, 140-142. Out of various literary works of Someśvara, his two Mahāhavyas-Kirtikaumudi describing the good deeds of Vastupala and Surathotsava narrating the mythological story of Ling Suratha contained in the Saptašati or Devimāhatmya were published in the Bombay Sanskrit Serics and Kiryamālā, respective ly His play Ullagharaghava, dramatizing the story of the Rāmāyana, edited by the present editors, has been published in the Gaeh wad's Onental Senes. Prasastis composed by Sorreśvara are already printed in various journals and then in collections of inscriptions like Prācina Lekhamălă, Pracına Jarna Lekhasangraha and Historical Inscriptions of Gujarat The harpamstaprapă, an anthology of verses, has been recently edited by Acārya Jina vijayaji and published by the Rajasthin Oriental Research Institute, Jodhpur. The Ramadataka was the only work of Someśvara which remained to be brought to light. With its publication here all the available litcrary works of Somesvara are DOW in priat. The Ramašatala is a hymn to Rama in one hundred serses as its very name suggests If Somesvara's Ullagharaghava dramatizes the whole of the Ramayana (1197 TELI Prašasti of the UNågharāghava v. 4d ), Rima. Sataka is a panegyric of Rāma (*17**K4 93277741 v forb), and extols the dety with reference to all the principal esents in his life. The metre uniformly ased in the Ramafataka is Sragdhara. Verse 101 s bich is not, Ically speaking, the part of the hyton proper 13 in the Upajati mctre and mentions the name of the anthor. The hymn is evidently modelled on the Süryašataka of Mayira ·(viii) and Candisataka of Bāna, which are also hundred-verse lyinns in the Sragdh arā metre and were popular in Sanskrit literature.' The praise in the Ramašataka follows the course of biographical events in Rām's lite Verse I is in general praise of Rama. Verses 2-6 are devoted to his birth and child plays and verses 7 & to his training in various lores Then we find protection of Vysvamstra's sacrifice by Rāma (vv. -II ), the killing of Taçal and other demons (vv 12-15), redemption of Ahalyā (vv 16-19), Rama's coming to Mithila with Viśvāmxtra, breaking of Siva's bow and marriage with Sita (vv 20-31), return from Withila and in-eting Parasuraini (vv. 33-39). Dasaratha's desire to install Ráma as the king and Rama s going to the forest (vv. 40-56), wanderings in the forest, the abduction of Sita and Rámi's meeting with the monkeys (vv 57 71), Hanuman's meeting with Sıtā, building of the bridge on the ocean and the attack on Lanká ( 72-81), battle of Kama and Rarana, kylan of the lacter and castails of lrhsana on the throne of Lanka (vv. 82-93 ), Sita's punification in fire, Rama's coming to Ayodhya, and coronation in the end (vv. 94-100). In this Stotra, as in bus other compositions, we find Someśvara as a poet of high calibre. Though the Rarašataka has been modelled on the Süryafataha and the Candıšataka, it is nowhere a verbal imitation of these older poems, ke can only say that the poet was inspired by the popularity of these works. The Ramašataha is entirely free from the artificiality of some of the later hymns on the contrary, it has the quality of Prasada or perspicuity, like bus Mahāhavya Kirtikaumudi It has that heart-feit fervous and devotion required in this type of lyric poetry. These one hundred chiselled verses in Stagdhară also speak for the author's mastery over the longer inetres This one hymn is enough to reserve a place of honour in the stotra-literature for its autlior, Sorgesvara. 1 Two commentaries on Somešvara's Ramašataka are known--Hrdayaranjamı of Subbabarıvallabha of Ikanathabhatta and Balabodhini by some anonymous author. The both are edited and printed alongwith the text of the Ramašataka 1 The Jinašataka of Jambu Guru (Published in the Kávyamala, Vol VII) and Narayanaśataya of Vidyākasa (GOS.no. 71). Jaina and Vaisnava hymns respectacly, are also in tco Sragdhari metres and appear to have continued the same literary tradition The date of Jinašataka is uncertain, though it is definitely later than the Ramašataka, the author of the Narayanašataka ined in the 16th century AD. : It is not possible to say whether this commentator is identical with Ekanitha who has written commentaries on the Kırātárjaniya and Siśupālavadha (Krishnamachan, Classical Sanskrit Literature, para 53 and 55).

·(12) Appendix-A Ramašata by Kešava is availalbe, and being a hundred- Verse hymn on an identical subject, it has been edited and printed as an Appendix Unlike Someśvaras Ramašataka, it is composed in a variety of metres The poem contains 1oz verses in all but verse 101 is a concluding stanza and the author gives some information about himself in verse 1oz He was a son of Ananta and a grandson of Keśava and was a native of Punya stambha (modern Punatamba in the Ahmednagar District) on the bank of Godavarı There is no definite esidence to fix up the date of this author, but at is noteworthy that the manuscript of his work dated V S 1873 ( 1817 AD) is copied down at Saakhetaka or Satih heda in the Baroda District CRITICAL APPARATUS The present edition of Someśvara s Ramašataka is based upon the follow- Ing manuscripts I MIS no 29 of 1872 73 of the Government Collection of Manuscripts deposited at the Bliandarkar Institute Poona Material-Paper Folios--36 ( folios 5 and 6 are missing) Size-101' 41'. Script-Devanagari lo of lines on each folio-13 No of letters in each line-44 to 48 Condition-Good Date of copying-1917 V.S Plare of copying-Stambbatirtha ( modern Cambay) In addition to the text of Ramašataha, this MS contains the commentary Hrdayaranjanı or Subhaharıvallabha of Ekanathabhatta The following is the colophon- सवत् १७१० वर्षे फाल्गुनवदि ९ बुधवासरे अयेह स्तभतीर्षवारतव्य उदीच्यातीय आचार्य मननाथसूत आचार्य यानइनेन सितमिद पुस्तक । स्वाथे परायै च । थाइश पुस्तके. दापो न विद्यते ॥श्री॥छ॥ श्रीरामाय नम । थाहनुमते नम । श्री प्रथसप्याशत १५०० पूर्ण । श्रीगोपीजनभाय नमः । श्रीविष्णवे नमः । श्रीसूर्याय नम । श्रीसरस्वत्यै नम । सर्वेषा गुभमस्तु ।। This manuscript is on the hole superior to others It was therefore, adopted as the basis of the text Its unsatisfactory readings are, however replaced in the text by better readings from other MSS and given as variants in the footnotes ·II. MS no 266 of 1882-83 of the Government collection of Manuscripts deposited at the Bhandarkar Institute, Poona, designated 91. . Blaterial-Paper Folios-14 Size-8}x 4 Script-Devanāgarī No. of lines on each folio-10, No of letters in each line-30 to 32 Condition-Good, left-hand edges of folios damaged Date of copying-1672 V. S. Place of copying---Nagamandala (?) The following is the colophon sfa watafafai TITE. athrala i to non 41 142 at 14 ..... प्रवर्तमाने उत्तरायनगते श्रीसूर्ये वैशापभासे कृष्णपक्षे नवम्यो नाग- Haaa47797 BERIT 1 A. 11 III. MS no. 84 of 1883 84 of the Government Collection of Mamiscnpts deposited at the Bhandarkar Institute, Poona; designated # 8. Batenal-Paper Folios-11 (folio I missing) Sizc-9!" x 45 Script-Devanāgart No of lines on each folio-11-12 No of letters in each line---30 to 32 Condition-Good, left-land edges of folios slightly damaged. Date of copying-Not mentioned. Place of copying-Not mentioned. The following is the colophon- इति गूजोधपुरोहितश्रीगोमेवाविरचित रामसत रामासमिति ॥ IV. MS no. 459 of 1887-91 of the Government Collection of Manuscripts deposited at the Bhandarkar Institute, Poona, designated ? Material-Paper Follos-52 Size-34' x 5 ·1 Script-Devanagari Text is written in middle of the folio and the commentary above and below at in smaller characters No of lines on each fol10---3 (text) 30 ( commentary) No. of letters in each line28 to 30 (text) 35 (com ) Condition-Very good Date of copying-1924 VS Place of copying Not mentioned The following is the colophonsfazft 747109971 hqtu TOE AA 1 FlamicEHT AT PE grey U 11 #fan #qr 9594 In addition to the text this MIS contains the commentary Bålabodhin V MS no 354 of 1895 98 of the Government Collection of Manuscripts deposited at the Bhandarkar Institute Poona, designated 27 x Material-Paper Folios-37 Size-12' 51" Script-Devanagari Text is written in the middle of the folio and the commentary above and below in smaller characters No of lines in each folio-34 (text) 68 (com) No of letters in each line-3) 40 (text) 45 48 (com) Condition-Very good Date of copyng--1915 VS Place of copying-Raivása In addition to the test this MS also contains the commentary Baiabodhini The following is the colophoo- श्रीमते रामाय नम । लिखीत मोहनदास रैदासा नप्रमध्ये श्रीजानकीवलभजीका मदीरमध्ये लिखायत पुजारीजी हरिटासनी ॥ मिती द्वितीय ज्येष्ट शुक्ल नौम्यायां सवत् १९१५॥ VI BS no 8592 of the collection of Muni Punyavijayaji deposited at the LD Bharatiya Sanskfti Vidyamandira Ahmedabad desiguated 9. This BIS has only the commentary Balabodhıni and not the whole text of Ramašataka. Blaterial-Paper Folios---40 Size-10 X 4 Script-Devanagari 19 ·(xii) No. of lines on each folio-9 No of letters in each line-33 to 36 Condition-Good Date of copying-1586 V.S. Place of Copying-Ranastambha (Ranathambhor) The following is the colophon- स्वत् १५८६ वर्षे श्रावण सुदि १० गुरवासरे ॥ अथ रणस्तंभमध्य रिपित राजाधिराज महाराज श्रीधीविक्रमसाहि । रिपित ठाकुर ब्रह्मासु कायस्थ माथुरः ॥ जाहस पुस्तकं दृष्ट्वा तादृशं लिषितं मया । जदि मुद्धमसुधै पा मम दोपो न दियते ॥ श्री॥ श्री ॥ श्री॥ श्री॥ रामसतटीका समाप्ता ॥ सुभ भत् ।। ददात् ॥ मांगल्य ॥ Appendıx-The edition of the Rāmašata of Keśava printed in the Appendıx 15 based on the MS no. 9745 10 collection of the Onental Institute, Baroda. The following are the details regarding this manuscripts: Material--Paper Folios SizeII" X 52" Script-Devanāgarl No. of lines on each folio-12-13 No of letters on each folio-35 to 40 Condition-Good Date of copying-1373V.S. Place of copying-Sankhetakapura (mod. Saikheda uthe Baroda District) The following is the colophon- इति केशवविरचित रामशत समाप्तम् ॥श्री। श्रीरस्तु॥धी विन्ध्यवासिन्यै नमः ।। संघदष्टादश[शत निपानिमितेश्ये १८७३ माघमासे सिते पक्षेष्टभ्या सूर्यवासरान्वितायो सोटकपुररयेन व्यासाक्टरेन लक्ष्मीरामात्मजेन नारायणेन लिखितमि रामशताल्यकाव्य समाप्तिमगमन् ॥ आत्मपठनार्थम् ॥श्री॥७॥ या पुस्तक दृष्ट ताद लिखित मया। यदि शुद्धमशुद्ध वा मम दोषो न दीयते ॥१॥ Acknowledgemeat The editors are grateful to the Aathonties of the Bbandarkar Oriental Research Institute, Poona, for the loan of assofthe Ramasataka of Somekuata. Thyavale.thankitler .AmataramhanPandit Research Oficer, Prakrit Text Society, and bit. B. L Shanbhogue, Research Officer, Oriental Institute, Baroda, for assistance in reading the proofs and to Mr. P. H. Josht, Research Assistant in the Manuscript Section of the Onental Institute, for preparing the Index of Verses. Their thanks are also due to the Authorities of the M S University of Baroda for including this work in the Gaekwad's Oriental Series.

·गूर्जरेश्वरपुरोहितकविश्रीसोमेश्वरदेवविरचितम् रामशतकम्। हृदयरञ्जनी-वालयोधिनीटीकाभ्यां समेतम् । [हृदयरञ्जनी टीका ॥ श्रीगोपीजनवलभाय नम ॥ श्रीकान्तनाभिसरसीरहलव्धजन्म- वक्त्राम्बुजावलिविहारविदग्घहरी । पद्मासना सितदुकूलयुग वसाना, सा भारती गवतु मे वरदानदाता ॥ १ ॥ जननेन्द्रसुतामनोऽधिनाथ, रघुनाथं सुरगाथसेविताहिम् । शरणं करुणासमुद्रमेकं, भजता कल्पमहील्ह भजेऽहम् ॥ २॥ पपौ समं यो मुख-पुप्फ्राभ्या, स्तनौ जनन्या सुभगाङ्कशायी। स विघ्नराजो मम विप्नजातं, भिनत्तु सम्मेरगजेन्द्ररत्रः ॥ ३ ॥ नग्धरावृत्तरम्याया सोमेश्वरकृतेर्मया । रामप्रशस्तेः क्रियते टीका हृदयरञ्जनी ॥ ४ ॥ मार्ग प्रमन्धर्तृगामारोक्यैना प्रकुर्वत । अज्ञानता न दोपाय दोपो हि पुरपाश्रय ॥ ५ ॥ इह हि धीरोदात्तनायरस्य जानकीजाने दशकण्ठकन्दलीपिपिनद्रावानराम्य विष्णोः सप्तमावतारस्य रघुउगवतमम्य श्रीरामभदन्य पुण्यकथाकीर्तने आत्मान पवित्रीक काम सोमेश्वरनामा कवि स्रग्धरावृतमाश्रिन्य गतश्लोकै सकररामायणकथां सक्षिप्य रामशताख्य काव्यमरचयत् । अत्र धीरोदात्तो नायक । वीररमात्मसेऽली रस । अन्ये सर्वेऽपि अनमूना अलमारा शन्दा ऽपिम्बनास्तत्र द्रष्टन्या । "रसमहत्त्वाद् महत्त्वं व्यपार्थिवाघोदम महत्त्वेऽया । इदमुचममनिशयित व्यन्ये वाच्यं ध्वनिर्बुधै कथित ।"

·हृदयरञ्जनी बारबोधिनीरीकाभ्या समेत । ] इति । वृत्तभेदस्तु उक्त । तत्राऽऽद्य श्लोक [वालबोधिनी टीका] ॥ श्रीरामचद्राय नमोनमम्नराम् ॥ रामचन्द्र प्रणम्याऽऽदौ सानुज जानकीपतिम् । रामशतस्य व्याख्येय क्रियते वालगोधिनी । उद्धर्ताऽसौ धरित्रीभरमिति भुजगाधीश्वरो वशवृद्धिः, संवृत्तेत्यंशुमाली दलितपरिभवा भाविनी द्यारितीन्द्रः। हपोन्निद्राननश्रीरजान जनिदिने यस्य लक्ष्मीवयस्या, सोऽय वः सर्वकाल सफलयतु मनकामनां रामनामा ॥१॥ [हृदयरअनी] उद्धति। अत्रेय पढयोजना-"सफरयतु हरि कामना रामनामा" इति सुन्दरः पाठः। [स] हरि व मन कामना सफ्ल्यतु । "यमाऽनिलेन्द्रचन्द्रार्कविष्णुसिंहाशुपाजिपु । शुमाऽहिरूपिमेनेषु हरिर्ना पिले त्रिपु॥" [ दति हरिशब्दवाच्यानामेपा पदार्थाना क[ तरोऽसौ हरि ' इत्यामझायामाह --'रामनामा' इति राम इति नाम-- अभिधान यस्येति स रामनामा । जामदग्न्य-वरभद्रयो समानाभिधानत्वात् तयोरन्यतमो भविष्यतीत्याशश्याइलक्ष्मीपयम्य इति । एवम्भूत 'हरि ' सीतावल्लभो राम 'व' युप्माकं 'मन कामना' मनोरथ 'सफ्लयतु' पूर्ण करोतु। मन कामनापदे मनोरथमान मनोरथनात च सिक्षितम्, अन्यथा “मनोरथ पूरयतु" इत्येवमभिहित स्यात्। क्लिक्षण स हरि । लक्ष्मीश्यम्य ' लक्ष्मीयम्या-ससी मित्र या यम्य स , भक्ताना सर्वसम्पत्प्रदत्व व्ययम्। स इति क ! 'यम्य' रामम्य 'जनिदिने' जनेर्दिन जनिदिन-जन्मदिवस तम्मिन् जनिदिने 'मुनगाधीधर' भुजगा-सर्पाणामधिक ईश्वर -पणिराज शेष इति' हेत्वर्थ इति कारणात् 'हर्षोनिद्राननश्री' हर्षेण उन्निद्रा हर्षोनिद्रा,आननानां श्री-शोभा [आननश्री ], हर्षोनिद्रा आननश्रीयम्य म होनिद्राननश्री प्रमदो फुलमुम्बलक्ष्मी 'अननि' जात, जने परि "दीपननयुध" [ पाणि०३ १६१ ] इत्यादिना करि चिण् । इतीति किम् । असी' राम 'मे' मम धरित्रीभर ' धरित्र्या भरं धरित्रीभर उद्धर्ता' उद्धरिप्यति, गवणादिराक्षसभाराकान्ता मेदिनी तद्धेन रघु परिप्यतीति भाव । तथा 'मामारी' अंशु(शो-पिरणाद् मालते मारा-श्रेणिग्म्तीति वा अंशुमाली-सूर्य ? . . .

·रामशतकम् । ३ , - . 'इति' हेतोः उनिद्राननश्रीरजनि, उन्निदेति पूर्ववत् । इतीति किम् ! मे 'वंशवृद्धिः संवृत्ता' वंशस्य वृद्धिवंशवृद्धिः-सन्तानसन्ततिः 'संवृत्ता' सम्यग् वृत्ता । यस्य जनिदिने इति प्रत्येक वाक्यं सम्बध्यते । तथा इन्द्रोऽपि इति हपोनिद्राननश्रीरजनि । किमिति : चोः' स्वर्गः 'दलितपरिभवा निष्कारका ‘भाविनी' भवित्री, स्वर्गस्य शत्रुभयं हरिप्यत्यय- मिति । सर्वकालमिति क्रियाविशेषणम्, सर्वदेत्यर्थः । यस्य जन्मनैव सर्वेषां हर्षोऽभूदित्यर्था- लहारो दीपकालङ्कारश्च । प्रकृतिच्छन्दोजातिः, एकविंशत्यक्षरा प्रकृतिः, प्रकृतिरुकृतिरिति वृत्तालकारी, स्रग्धरावृत्तम् "म्रनर्यानां त्रयेण त्रिमुनियतियुता स्रग्धरा कीर्तितेयम् " [वृत्तर० ३.२१.१] । हेतुरल कारश्च । तथा चोक्तम् -- हेतुमता सह हेतोरभिधानमभेदकृद् भवेद् यस्य । सोऽसहारो हेतुः स्यादन्येभ्यः पृथाभूतः ॥ १ ॥ (रुद्रटकाव्या० ७.८२.] इति । धरित्र्यायुद्धरणस्य हेतोस्तद्वता रामेण सह इति भेद्भवेद् (? अभेदकद् ) यस्य सोडल- शारो हेतुः स्यादन्येभ्यः पृथाभूत इति । न ह्यत्र जनिदिनमात्रं हर्षकारणम् , यत्किञ्चिजन्तु- जनिदिनस्यापि हर्षकारणत्वासनात् , किन्तु यद् विशिष्टं विशिष्टम्य कारणत्वे विशेपणभूनस्य कारणत्वं तस्य हप्कारणम्य परिव्युद्धरणेन हेतुना अभेदामिधानाद् हेतुरलङ्कारः ॥ १ ॥ [ वालवोधिनी] उदर्ताऽसाविति । सोऽयं 'रामनामा' रामचन्द्र: 'या' युग्माकं सर्वकाले' सर्वदा मनः- फामन् ‘सफलयनु' सफलीकरोतु। मनसः कामना-याञ्छना मन:कामना ताम् । राम नाम यस्यासी रामनामा । विलक्षणः! 'लक्ष्मीययस्य:' लक्ष्मीः ययस्या-समानवयस्का यस्थासो लक्ष्गीययस्य:, लभ्या: वयस्यो लामीवयस्य इति वा स क !' यस्य' रामस्य 'जनिदिने' जन्मदिवस 'भुजगाधीश्वरः' शेषनागः 'इति' कारणाद् हर्षोनिद्राननश्री: 'अजनि' बभूव । जनि.-जन्म तस्य दिनं जनिदिनं तस्मिन् । भुजाभ्यां गन्छन्तीति मुनगाः सर्पाः, तेषां अधीघर: भुजगाधीश्वरः। हग उनिद्रा-विकसिता आननधी:-मुखशोमा यस्यासो पोन्निद्राननश्रीः । इतीति किम् ? 'असी' रामः ‘धरित्रीभर उद्धर्चा' रिया -पृषिव्या. भरः-भारः धरित्रीभरः तं धरित्रीभरं 'उद्धर्ता' उरिष्यति । पुनः स क ! यस्य जनिदिने 'अंगुमा' 'सूर्यः इति' कारणाद् हपॉन्निदानननीः अअनि । अंशूना-किरणानो माला साऽम्यास्तानि अंशुमाली । इतौति किम् ! 'वंशवृद्धिः संवृत्ता' यंशस्य वृदिर्जाना। पुन:स कः? पत्य जनिदिने :इति ' कारणाद योनिद्राननश्रीः अननि । रतीति किम् ? श्रीसूर्यः पु.। - ·४ हृदयरञ्जनी बारबोधिनीटीकाभ्यां समेत . 'द्यो'स्वर्गलोर 'दलितपरिभया भाषिनी' दलिता-खण्डिता परिभवा -पराभवा यस्या सा दलितपरिभवा 'भापिनी' भरितेति । एष 'सर्वत्राग्रिमपद्येपु योज्यम् । यत्तदोनित्यसम्बन्धा दसन्तापि यत्तदौ एकस्मिन् सति परस्पर ज्ञातव्यौ ॥ १ ॥ पर्य) पङ्कजन्माङ्किततलविचलत्पाणि-पादप्रवाल, खेलन् बालः प्रमोद प्रथयतु मिथिलानाथपुत्रीपतिः । पित्रोः पोतप्रतीतिः समभवदुचिता पुंसि यस्मिन् पुराणे, पार संसारवार्द्धर्न हि परमपरस्त रिना नेतुमीशः ॥२॥ [हृदयरअनी] पर्यङ्के पङ्कजन्मेति। अनाय पिया कारकसम्बन्ध 'मिथिलानाथपुत्रीपति मिथिराया नाथ -जनक मिथिलानाथ तस्य पुत्री सीता तस्या पति ---भर्ता राम 'व' युप्माक भवता 'प्रमोद' हर्ष 'प्रथयतु' विस्तारयतु, सर्वकारमिति उत्तरत्रापि सर्वत्र क्रियाऽनुसन्धया । किं दुर्वन् राम ? ' पर्यङ्के खेलन् ' मातुरूत्सङ्गे सेलन्-रममाण । किंलक्षण ! अत एव 'बाल ' शिशु । किंलक्षण बाल ? 'पङ्कजन्माङ्किततरविचलत्पाणि- पादप्रवाल ' पङ्कज मना अङ्किते च ते तले च पङ्कजन्माङ्किततले, ताभ्या विलसन्तो पाणि-पाद कमल चिहेन भासुरकर चरणक्शिल्य । स क ? 'यस्मिन् ' रामे 'पित्रो' मातु कौशिल्याया पितुर्दशरथम्य च 'पोतप्रतीति' [नोप्रतीति ] 'उचिता' पित्रो योग्या 'सम भवत् ' सञ्जाता] । किंलक्षणे यस्मिन् : 'पुराणे { पुसि'] पुराणपुरुषे नारायणे, पितृभ्यामसौ पुराणे पुराणपुरपरूपण ज्ञात इति भाव । विरोधाभासोऽलकार , यो बाल स कथ पुराण- पुरुष । यस्मिन्निति यच्छन्दोपादान तच्छब्दमर्पयत इति तच्छन्द निर्दिशनाह-'अपर कश्चन पुमान् त विना' श्रीराममन्तरेण 'ससारवाड़े परं पार नेतु नेश' संसार एवं वार्द्धि- समुद्र तम्य 'पर [पारम् । अत्यपारं तद् ऋते नेतु-प्रापयितु समर्थों नास्तीत्यर्थ , प्राणिन इति शेष । पाञ्चाली रीति , " द्वित्रिपदा पाश्चाती" [रुद्रटकान्या० २५] । आरभटी वृत्ति । प्रसादो गुण । पर्यके सेरनिति जातिररकार , तद्यथा---'संस्थानावस्यादि यद् यम्य यादृश भाति । रोक चिरप्रसिद्ध न तत् कथमनन्यजाति " ॥२॥ [पालबोधिनी] पर्यो इति। स 'बाल ' राम 'व ' युमार प्रमोद' हर्ष "प्रथयतु' करोतु । कि दुर्वन् । 'पपद शय्याय - खेटन् 'माइन् । विलक्षण १ 'पङ्कज माहिततलीचलत्पाणि- १ स्वग 'दरित पु.। २ प्रापि सम्पधेपु.। ३ 'प्रथयनु विस्तारयनु । पु.। प्रमाली यस्य स, ·मिशतकम् । , . - . , पादप्रवाल' पकात्-कर्दमात् जन्म यस्य तत् पङ्कजन्म-बमलम् , पङ्कज-मना अङ्कित-चिहित तल यस्य पाणिपादप्रवालस्य तत् पङ्कज-माङ्किततलम् , पाणी च पादौ च पाणिपादम् , पाणिपाद प्रालमिर पाणिपादप्रनालम्, विचल्च तत् पाणिपादनवाल च रिचलत्पाणिपाद- प्रवालम्, पङ्कज-माङ्किततल विचलत्पाणिपादप्रगल यस्यासौ पङ्कज माङ्कितालविचल पाणि पादप्रमाल | पुन पिल्क्षण ! 'मिथिलानायपुत्रीपति मिथिलाया नाथ -स्वामी मिथिलानाथ तस्य पुत्री मिथिलानाथपुत्री तस्था पति । स ! यस्मिन् 'पुराणे पुसि' रामे 'पिनो' मातापित्रो, “पिता मात्रा" [पाणि० १२.७०] इत्येव शेष, 'उचिता' योग्या 'पोतप्रतीति' नौप्रतीति 'समभवत् ' अजनि । युक्तं चैतत्, 'हि' यत कारणात् 'त' राम विना 'ससारवार्दै 'ससारसमुद्रस्य परं पार 'नेतु' प्रापयितुम् 'अपर ' अन्य 'ईश' समर्थो न । बारिधीयतेऽस्मिन् इति वाद्धि , ससारो वाद्धिरिख ससारवादिरिति ॥२॥ रक्षःसन्तानकक्षज्वलनकण इथाऽऽचार्यवर्यप्रयुक्तां, संस्काराधारधारां दधदधिकमहाः पातु रामः शिशुः । कौशल्यावल्लभेन प्रथममजतनूजत्वभाजा यभूवे, 'यं पश्चात् केशवांशं जगति जनयताऽजस्य तातेन जातम् ॥३॥ हृदयरञ्जनी] रक्षासन्तानकक्षेति । स राम 'व' युष्मान् ‘पातु' रक्षतु । किंलक्षण । 'शिशु ' बाल । शिशोरिस्य महता रक्षण कथ युज्यत इत्यभिधे । यमि न्याह-किं लक्षण ? ' अधिकमहा ' अधिक-रोकोत्तर मह -तेज ओजो बल यस्य स अधिक्रमहा , तेजस्विन पुरुषस्य अन्यरक्षण घटत इति भाव । रामोऽधिकमहाश्वेत किमधिक रोकोत्तर कर्म कृतवान् । तबाह, उत्प्रेक्षते-सस्काराधारधारा 'दधदिव' कुर्वनिय, अत्र [धा ]धातु करोत्यर्थ । फिलक्षणाम् । आचार्यगर्यप्रयुक्ता' आचार्यवर्येण-कर्म( १ मा )भिज्ञेन प्रयुक्ता-उपदिष्टाम् । क कस्मिन् । 'रक्ष सन्तानकक्ष०' रक्षसा सन्तान रक्ष सन्तान-- राक्षसकुल समूहो वा तद[व] कक्ष-तृण तत्र यो ज्वरनकण-वहिकण अल्पत्वात् कण इव कण तम्मिन् । यथा कथन बाल आचार्यपर्यप्रयुक्ता अग्निसंस्काराधारधारा निर्वहति तथाध्य राम शिशु सन्नेव राज्ञ सलक्षणतृणेषु अनलगवाधारधारेण एधाश्चरे इत्यर्थ , प्रद्धमफरो दिति भार , राक्षसानवधीदिति व्यङ्गयम् । अर्थी उपमा च छेकानुप्राप्तश्च । तथा च- तुल्यभुत्यक्षरावृत्तिरनुप्रास स्फुरद्गुण । अवत्पद स्याच्छेकाना लाटाना तत्पदश्च स ॥१॥ [वाग्भटा० परि० ४.१७ ] पश्राद्य के भा३४॥ १ ·- ruirti-arriffer स पुगणपुरण गनुपयोगी जग भार, "दिया मनुयारी मानि" इत्यागम , तबाद-प्रयागल्या दारंगा भामरमाग गरे गजात, अगम्य-प्रमग. ननून -भासप तम्य मारन भागार 7 आसनून माना यभूपे । मायोड भान तेन दायर गांगपंगरम्य--प्योः शतम्। '' रानं 'जनयता ' उगदयता मा 'जगति मूगफ) अनम्य गिो. 'ताना' माग्न पिया जानम्, दारमो में गर्म जगप गन् अप्प नि इषः। नाय काया बनार तर गमो यि सम्मानि। अप्रसिप - सोनम म भाम्प निा भानि', परिहार -गणपुयायाजग्य पुयो दमय अन अजन्ननयमाक सेन, अब योगजनक रेन जना । रोिश विभागासोसम अरशहरी प्रमः ॥३॥ [यालयोधिनी] रक्ष मन्तानेति । सः शिY: 4' गुणगान गानु ? उपने- 'समन्तान रन'स सन्तान हसताना, समतानं कप २४. सन्तानयस', मनरप-अमेयरन,मनानरस्य दाटे गरमरणः रक्ष सन्तानRNAणः । पुन: PM ! समाराधारमा 'दम' सीयुन् सन् अधिमक्षा | सरकार आधार य मेस्गरागर, तप धाग ताम् । . गह-तमी यस्यामो अधिगया। मनकणोऽपि आधारधारा दधद् अयमह जायते । फिल्ममा धाराम्! 'आचार्ययर्यप्रगुत' आचार्या वर्षग-प्रेष्टेन यसिष्टेन प्रयुक्ताम् । स का! 'पोशल्यायल्लमेन' ।' दशापन 'प्रपा अजतमामाना यभूये' अजनाप्नो राज्ञ पुप्रयमाना प्रभागि। 'पचार' उत्तर यपरिक्ष में 'देश' राम जगति' भूक 'जनयता' उत्पादयता सता दशरन 'अजस्य यशवस्य 'तालेन' पित्रा जातम् । फेशय. स्थाशकशयांश. सम्॥३॥ अव्य व्यक्तफर्ता यमनमभिदधे यालभायाननन्या- स्तर्जन्यालम्यनार्थी प्रचलितुमभयद् दत्तविश्वावलम्पः। मन्दं मन्दं पदानि न्यधित मुवि पदःप्रान्तलोकग्रयो या, स त्रैलोक्याधिपत्यं दिशतु दशरथापत्यमत्यद्भुतं यः॥४॥ [हृदयरअनी] अव्यक्तमिति । 'स' गमो 'य:' युष्माकं त्रैलोक्याधिषय' त्रैलोक्यम्य- त्रिभुवनस्य आधिपत्यं-ऐश्वयं दिशतु ' ददातु । फिल्मण स ! 'दशरथापय' दशरथस्य १ 'नार्थ भा।

·रामशतमम् । अपत्यं-दशरथस्नु । किम्भूतमप यम् । अन्यद्भुतं' लचर आश्चर्य )भरितम् । तदेतद् पिशेपणारयेण प्रतिपादयनि-म्भूित राम । 'ध्यक्तार्ग' व्यक्ताना-पञ्चमहाभूतानां कर्ता- निर्माता सटा, " आत्मन [ आराशम् ], भासासाद् वायु, वायोरग्नि , अग्नेराप. अद्भय पृथिवी" इति श्रुतेः, रामस्याऽऽ मरुपयात् सष्मृत्व युज्यते । एवनियो राम अव्यक्त [वचन] अमिदधे । 'अन्य' अपष्ट वचनं चूत इति पिरोधार कार , कथम् । यो व्यसाना प्रति प्रययविमागेन पचनाना का उपदेष्टा विद्वान् स कय अस्पष्टमप्रारं जूते ।। आश्चर्यानरमाद-रिन । 'दरपिधारय ' विधम्य भाम्प विचारसम्म, दर स्चिारगम्य-विचाधार येन स दरविधारय । य समनस्चिाधारम्नम्भ सन् पाल- भावाद् गाउम्तनन्या मनार्थी अभवत् । किं कर्तुम् । 'प्रचलितु ' गन्तु गमनार्थम् । य सकरम्य दताधार स कथ अन्याधारमपेक्षते । इति पिरोध । अपरमार्यमाद - पुन नियण । पंद पान्त रोस्त्रय -प्रान्त निमुवन ये। म मान्नरोकत्रय । परमूनोऽपि गम पाल्पमागन् 'पृथिव्या' मुवि 'मन्द मन्द' अतिशये प्रथा म्पात तथा पदानि त्यधिन' निटपे, मन्द मन्द चचारेनि चिरम् । एकेन चरणन्यासेन या मु शाना तम्या भुधि मानि पदानि दधान् इति विरोध । अद्भुनो रम , विस्मयोऽत्र अभिारी भार, शिरोधारमारानुप्रास ॥४॥ - ·हृदयरजनीयायोधिनीटीकाम्यां समेत - जातस्तातश्व यिभ्रचिरविरततमा. पूर्वशैलोपमेयः, 'श्रेयः गौरिः स दिश्यादलघुरघुकुले शैशचं निर्षिशन यः॥॥ [हृदयरजनी] रनेणेति। 'स गौरि ' रामनामा शौरि -विष्णु 'व ' युप्माक 'श्रेय ' कल्याण 'दिश्यात् ' दद्यात् , प्रार्थनायो रिह । किं कुर्वन् । 'अरघुरघुकुले' अल्धु-विस्तीर्ण यद् खुरुल ताशार निर्विशन् ' शिशुत्व-बारमार निर्विशन्-अनुमगन् निर्गमयन् वा । स दति क ! 'माता' कौशल्या सप्रकाशा जाता सती 'चकाशे' शुशुभे रे । किं कुमाणा रमेण ' प्रीन्या हर्षेण 'य' राम ‘उत्सायन्ती' उत्सर-अ प्रापयन्ती अलमारोपय ती। लिक्षण यम् । शनै' दिने दिने, 'उनिहानप्रतापाध्मात' লিহানী ঘৰ [चालयोधिनी] रनेणेनि। स शौरि 'राम ' ' युष्माय 'श्रेय ' पत्याग 'दिस्यात् ' करोतु । विं पुर्ण अघुरघुयुले 'शेशय ''बालभाष 'निशिन्' अनुभव।। न लघु अन्धु, अग्घु च तद् रघुकुल घ भरपुरपुकुम्, रघो पुल रघुकुल तस्मि। सय 'माता' कौशल्या '4' राम रटेण' यासत्येन दया 'उसल्यती' पुर्व ती 'परित ' गत साता ' सान दा रानी 'पास' राज । म पेय पदी हरित तानमिय' पपा 'ट्री मरित्' पूर्ण दिय 'सान 'सूर्य रोगोसायन्ती सती परित सप्रमाा सती कारने रामत | Thण राम तान घ! 'शने ' द 'उजिदानप्रतापमान' उशिन-पानी योऽय प्रताप सेनाऽऽमान-शोभमानम् । स पच' अन्यत् 'सान 'दशम ''राम 'विस' पद सर चिरविरतता जात 'पिर-निवारीने ति-ri anाप सिमग यस्यासो शिविगतमा । लिग सात ?' प' गामो शेमस शेय-उपार नोरमय गया । उदयापारि RA विभत दिन आस-पामिनि ५॥ उपमानां पागनानां फलमिनि जनयेनान्तरात्मनि माना, माक्षादीपमाणः प्रणपनिपिरिनि मानिस प्रिमियः। नोनितंगमा परपुरपनि नानिमिपमानः, प्रमादि प्रमण गनु निरां रायय' म प्रिय • watmisr परम पght .. - ·रामशतकम्। [वालवोधिनी] पुण्यानामिति । 'स राघवः रामः वः' युष्माकं 'निरो' निष्पापां श्रियं लक्ष्मी 'ढयतु' दृढां करोतु-समों करोतु। रधोरपयं राघयः। निर्गतं अयं यस्याः सा निरघा ताम् । स कः ? यो रामः ‘क्रमेण ' अनुक्रमेण 'प्रोटि' यौवनं 'पाप' ययौ । किंलक्षपो रामः ? 'जनकेन' पित्रा 'प्राक्तनानो' पूर्वजन्मकृताना 'पुण्यानां' सुकृताना इदं फलमिति ज्ञायमानः। पुनः किंटक्षणः? अतिवात्सल्याटू अन्तरामा इति 'मात्रा' कौशल्यया ज्ञायमानः 'च' अन्यत् साक्षाद् ‘अक्षीयमाणः' अक्षयः 'प्रणयनिधिः' प्रीतिकोश इति त्रिमिदमिः' भरत-लक्षण-शत्रुहीयमानः । 'च' अन्यद् 'मूर्त्ता नीतिः' मूर्तिमती नीतिः' नय इति 'अमात्यः' सेवकः ज्ञायमानः। पुनः विलक्षणः ? 'ज्ञानिभिः' विद्वद्भिः अयं 'परपुरुषः' साक्षात्कारमा इति ज्ञायमानः । परश्वासौ पुरुषश्च परपुरुषः ॥६॥ तारुण्यारम्भरम्यामनुभवति शनैरेधमानामवस्था, काकुत्स्थे यत्र मैत्रावरुणिनिगदिता'नागमानाददाने । तातत्वेनातिरिक्त दशरथमविदुस्तुल्यवात्सल्यवन्तः, सन्तः सन्तत्युपेतद्रविणवितरणोपक्रियां स क्रियाद् वः ॥७॥ [वालवोधिनी तारुण्यारम्भति। 'सः' रामः 'व:' युप्माकं सन्तत्युपेतद्रविणवितरणोपक्रियां 'क्रियात्' करोतु। सन्तत्या-प्रजया उपेतं युक्तं-सन्तव्युपेतम् , सन्तत्युपेतं च तद् द्रविणं-द्रव्य च सन्तत्युपेतद्रविणम्, तस्य वितरण-दानं तस्य उपक्रिया-समीपवर्ति कार्य सन्तत्युपेतद्रविण- वितरणोपक्रिया ताम् । स कः? 'यत्र' यस्मिन् 'काकुत्स्थे' रामे 'शनेः' मन्द मन्द तारुण्यारम्भरभ्यां 'एधमाना' वर्द्धमानी अवस्था अनुमति सति 'सन्तः' बुधाः 'तातत्वेन' जगद्गुरोः पितृतया दशरथं अतिरिक्तं' अधिकगुणं अविदुः । तरुणस्य मावः तारुण्यम् , तस्य आरम्भः तारुण्यारम्भः, तेन रम्या-मनोहरा तारुण्यारम्भरम्या ताम् । किंलक्षणाः सन्तः। 'तुल्ययात्सत्यान्तः' तुल्यं-समारने वात्सल्यवत्वं-वल्लमत्वं येषां ते तुल्यवान्सल्यवन्तः । पुनः क सति यत्र' रामे 'मैत्रावरुणिनिगदितान्' वशिष्ठेनाध्यापितान् 'आगमान्' घेदान् आद- दाने सति ॥७॥ अंशाश्चातुर्भुजा ये श्रुतिपु चतसृषु ज्ञानवन्तश्चतुर्दा भिन्नरस्त्रैविधेयां व्यधिपत चतुरम्भोधिरुद्धां धरित्रीम् । १ तान्यागमान्याद'मा २॥ २ "रुद्धां च धात्रीम् भा १॥

·हृदयरञ्जनी-बारबोधिनीटीकाभ्यां समेत ' " व्यधि - योऽभूज्ज्येष्ठस्तथा तेष्वनुजनिषु यथा पूरुपार्थेषु धर्मः पुष्याद् वः शर्म धर्मद्युतिकुलतिलकः पालकः स त्रिलोक्याः॥८॥ [वालवोधिनी] अंशाश्चेति । 'स' राम '' युष्माक 'शर्म' सुख 'पुष्याद्' वर्दयतु । किंलक्षणः । 'धर्मद्युतिकुलतिलकः' धर्मा:-तीक्ष्णा द्युतय -किरणानि यस्यासी घर्मतिः-सूर्यः, तस्य कुल धर्मयुतिकुलम्, तस्मिन् तिलक-श्रेष्ठ धर्मद्युतिकुलतिलक । पुन किंलक्षण ! त्रिलोक्या' 'पालक' रक्षक त्रयाणां लोकानां समाहार त्रिलोकी तस्याः त्रिलोक्या, द्विगो: [पाणिनि० ४-१२१ ] इति डीम् । स कः१ 'यः' श्रीराम 'तथा' तेन प्रकारेण 'अनुज- निषु' त्रिषु भ्रातृपू भरत लक्ष्मण-शत्रुघ्नेषु ज्येष्ठ अभूत् । अनु-पश्चाद् जनि -जन्म येषा ते अनुजनयः तेषु अनुजनिषु। तया कथम् ? यथा पूरुषार्थेषु धर्मो ज्येष्ठोऽभूत् । पूरुपाणा अर्या- धर्मा-ऽर्थ काम मोक्षा तेषु पूरुषार्थेषु । ते के ये 'चातुर्भुजा' चतुर्भुजस्य-विष्णोः अशा । 'चतसृषु श्रुतिषु' चतुर्पु वेदेषु ज्ञानवन्तः सन्त चतुरम्भोधिस्ता 'धरित्री' पृथिवी 'चतुर्की भिन्नैः' चक्र गदा शा खड्गरूपैः 'अत्रैः' आयुधै कृत्या "विधेया' स्ववशा पत' चक्रुः । चतुर्भुजरयेमे चातुर्भुजाः । ज्ञान विद्यते येपा ते 'ज्ञानवत' विद्वासः । अग्भासि धीयन्ते एषा ते अम्भोधयः, चत्वारश्च ते अम्भोधयश्च चतुरम्भाधय , ते अधि- सर्वतो रुद्धा चतुरम्भोधिरुद्वा ताम् ॥ ८॥ नित्यं तेभ्यो गुणेभ्यः प्रणमत यतते 'यद्वतः को न लन्धुं ?, सूनुर्गाधेरगाधे तरसि तपसि च व्यक्तशक्तिस्तथाहि । आगत्यागारमाराद् दशरथनृपति यं प्रवीरं ययाचे, याच्यादैन्येन शून्यं जनयतु स धनं चैनतेयध्वजो यः॥९॥ [हृदयरञ्जनी] व्यक्ता-प्रकटा द्वितीयसृष्टिनिर्माणलक्षणा शक्ति-सामर्थ्य येन यम्य वा । ननु यदि एवविधशक्तिमान् विश्वामित्र स्वतः सामर्थ्याद् यागं रक्षतु, कि दशरथ- प्रार्थनया!' इति ये आशमते तान् प्रति उत्तरमाह 'तधाही 'त्यादिना-हेलकाः ! यूयं नित्ये सदा तेभ्य' प्रसिदभ्यो गुणेभ्य 'प्रणमत' प्रदीमात । तत विमायातम् ! इत्याह-'पद्वतः' इति ये विद्यन्ते येपो यद्वन्त , तान् यद्वत -यद्गुणयुत्तान् पुरषान् लब्धं को न प्रयतते । सर्वोऽपि प्रयतत इति अर्थान्तरन्यासः । यथा-- 'श' ले 'पु.॥ यात सत। भा । मदन । न Pr! मा ३.४ । एकपाठानुगारेण बाधिनी यत्तते। ...... १ २ ·रामशतकम्। - उक्तिसिद्ध्यर्थमन्यार्थन्यासो व्याप्तिपुरःसरः । कथ्यतेऽर्थान्तरन्यासः श्लिष्टोऽश्लिष्टश्च स द्विधा ॥ १॥ ] इति । एतदुक्तं भवति-असौ मुनियोगसंरक्षणव्याजेन रामरूपेण वर्तमान विष्णु प्राप्तुमभि- रहापेति भावः ॥ ९॥ [चालयोधिनी] नित्यं तेभ्यो इति । 'सः' श्रीरामः '६:' युप्मा यात्रादैन्येन 'शून्य' रहितं धनं' मध्य 'जनयत' उत्पादयतु । यात्रया-प्रार्थनया देन्य-दानव यान्नादन्यं तेन । किलक्षणः ! 'वैनत्यजः' विनतायाः अपत्यं वैनतेय :-गरुडः स धजायां यस्यासो चैनतेयवजः। सकः ! 'गाथैः सूनुः' विश्वामित्र: 'गारं' गृहं 'आरात्' समीपे दूरादा आगस्य यं 'प्रवी' प्रकर्षेण बलयन्तं दशरयनृपति ययाचे । नृणां पति: नृपति', दशरपचासो नृपतिध दशरगनृपतिः, तं दशरथनृपतिम् । किंलक्षणो गायः सूनुः ! अगावे' महति तरंसि' शौर्य अगाधे तसि च 'व्यक्तशतिः' स्पष्टशक्तिः । स का! 'तपाहीति' दृष्टान्त । हे जनाः । तेम्यो गुणेभ्यः 'निस्य' प्रत्यहं 'प्रणमत' नमस्कुरुत। तेभ्यः केभ्यः? 'यद्वतं' यस्य- रामस्य गुणान् 'लन्धुं प्राप्तुं को जनो न यतते ? अपि तु सः यतन्त एव ॥९॥ गाधेपे राजमौधं प्रविशति मुदिनं दुःखितं याचमाने, यागनाणाय पुत्रं तदनधिगमतः फुध्यमाने च भीतम् । तहानान्मोदमाने स्थितमुपरि तदा विष्टपानां प्रयाणां, यस्योदारण पित्रा स भयतु भवतां भद्रकृद् रामभद्रः ।।१०।। [दृदयरअनी] गाघेपनि । मः 'राममदः' रघुनाथः 'यः' युन्मार्क मवता 'भद्रान' कल्याण- इन गुमप्रदो भानु । शुभप्रदत्वाद् रामभद्र इनि पदमन्यर्थम्, समस्तीति रामः, मद्र-- कन्या परमाननानामिति रामभद्रः । कोलो! स्याह-'यस्य' रामस्य 'पित्रा' जनोन दायेन [ 'मुदिन' मुद्दष्टमुदितेनाऽजनि । फ सनि ! गारपयं गारेयः-विधामित्रः तस्मिन् 'रानमा ' रामगृह राजसभा प्रविशति सनि, विधामित्रो मद्दं प्राप्तः' इति पाएलेन जाननियः । अय च 'दुसितंच' दीसिं दुरिसनेनाप्यमावि मनि! पागधागाय तस्मिन् विधामित्र पुरी याचनाने मनि, 'मागेऽयं रामः, यागरिनकारिलो मा' भामरेमी गोपियाँ माप ॥

·१२ हृदयरञ्जनी-बालयोधिनीटीकाभ्यां समेतं राक्षसाः, तत्र तान् हत्वा स्वयं कुशली सन् कथमेप्यति ?' इति चिन्तया दुःखितोऽभूदि- त्यर्थः। विपाद-हर्पयोर्भावयोरत्र सन्धिः । किञ्च-तेन दशरथेन भीतं च त्रस्तं च। भये कारणमाह-क सति ? तस्मिन् गाथेये 'क्रुध्यमाने सति' आविर्भूतकोपे सति । कम्मात् ! 'तदनधिगमतः' तस्य-रामस्याप्राप्तेः, 'रामं न प्रेषयामीति, अमुं बालकं विहाय जीवितं क्षणमपि धारयितुं न शक्नोमि' इत्युक्ते मुनी क्रुद्धे सति [ भीत'] विभायेति वाक्यार्थः । अपरं तेन पित्रा उपरि स्थितम् । केपाम् ! त्रयाणां 'विष्टपानां' भुवनानां त्रयाणामपि लोकानाम्, 'लोकत्रयवासिभ्यो लोकेभ्योऽहमुत्कृष्टः' इत्यात्मानं मन्यते स्म । तत्र हेतु:- 'गाधेये ' विश्वामित्रे ‘तदानात् ' तत्त्य समर्पणाद् ‘मोदमाने ' तृप्यमाणे सति, 'दत्तेन रामेण हेच्छतत्यो (1) जातः' इति मुनौ भाषमाणे सतीति भावः । त्रास-सादयो वयोः सन्धिः। विरुद्धरसानामत्र सङ्करः ॥ १० ॥ [वालवोधिनी] गाधेय इति । स रामभद्रः ' भवता' युष्माकं ' भद्रकृत् ' कल्याणकर्ता भवतु । स कः ! यस्य 'उदारण' दात्रा 'पित्रा' दशरथेन 'गाधेये ' विश्वामित्रे 'राजसौध' भूपतिमन्दिरं प्रविशति सति 'मुदितं' हृष्टम् । पुनः स कः! यस्योदारेण पित्रा गाधेये 'यागत्राणाय' यागरक्षणाय "पुत्र' रामं याचमाने' प्रार्थयमाने सनि 'दुःखितं' दुःखयुक्तन जातम् । पुनः स कः । 'च' अन्यद् यस्य पित्रा 'तदनधिगमतः ' तस्य-रामस्य अप्राप्तेः गाधेये 'क्रुध्यमाने सति' क्रोधं प्राप्नुवति सति 'भीत' भयं प्राप्तम् । पुनः स क ? यस्योदारेण पित्रा 'यद्दानाद् ! यस्य-रामस्य दानाद् गाधेये 'मोदमाने ' हर्षे प्राप्नुवति सति तदा तस्मिन् अवसरे त्रयाणां विटपानां'-लोकानां उपरि स्थितम् ॥ १०॥ इष्टिं निर्वृत्तवृष्टिर्यतिरकृत यदुत्पत्तये पावनांस्तान , संस्कारान् यन्त्र मन्त्रैः निगमनिगदितैरन्यतिष्ठद् वसिष्ठः । विश्वामित्रः सुमित्रासुतयुतमशिपत् यं च विद्यामशेषां, देवः पिष्याद् द्विपां वः स फिल मुनिजनानुग्रहेणोग्रहेतिः॥११॥ [हृदयाल्जती इष्टिमिति । 'सः' रामाख्यो देवः 'वः' युप्माकं 'द्विषां' शत्रणां 'पिप्यात्' "पिप पिष्टी" आशीलिंड, “जासिनिप्रहणनाटकाथपिपा हिंसायाम् " [पाणि० २.३.५६] . 'द् द्विपो यः सकल' मा ३.४ । एतत्पाठानुसारेण बालयोधिन्या व्याख्याऽस्ति ।। १ नुपहायोप्रभा॥ - ·रामशतकम् । इति कर्मणि पष्ठी । 'किल' इति प्रसिद्धी । किंलक्षण स ? 'मुनिजनानुग्रहेण उग्रहेति' मुनिजनाना-अप्यशृङ्ग-वसिष्ठ विधामित्रमुखाना अनुग्रहेण उपदेशेन वा उपहेति ' उमा - दु सहा राक्षसहननक्षमा हेतय-अस्त्राणि यम्य स ! 'शुद्धमुक्तस्वभावस्य परमेश्वरस्य शमम्य सर्वत्र समत्वादसधारणमयुक्तम् । इत्यत आह-'मुनिजनानुग्रहेणोप्रहेति ' मुनिजनेषु अनुग्रहस्तेन उग्रहेति , अनुग्रहबुद्भया धृतशस्त्र इत्यर्थ । यदा यदा हि धर्मस्य ग्लानिर्भवति भारत। तदा तदाऽवतीर्याह करिष्ये धर्मरक्षणम् ॥ { 3 . इति प्रतिज्ञा, तदर्थावतारत्वात् परगेधरस्य, अतो युज्यते शनधारणम् । मुनीना मनुग्रह प्रतिपादयति-'यति' गप्पशृङ्गो मुनि (यदुत्पत्तये'] यस्य-रामस्य उत्पत्तये--जन्मने 'इष्टिं' पुत्रकामेष्टिं 'अकृत' विदधे। फिल्क्षणो यति । 'निर्वृत्तवृष्टि' "द्वादशवार्षिक्यामनावृष्टौ सत्या कारीरीयागेन वृष्टिं प्रवर्तयामास" इत्यागम । वसिष्ठ कुलगुरु 'यत्र' यस्मिन् रामे पावनान् ‘संस्कारान्' जातकर्मादीन् 'अन्वतिष्ठत् ' कृतवान् । कै ? निगमनिगदिते । वेदोत्तैमन्त्रै । किश्च--विश्वामित्र 'सुमित्रासुतयुत' लक्ष्मणसहित 'य' राम अशेपा विद्या धनुर्वि[' द्याया अशिपत्' पाठयामास । अत एव मुनिजनानु मह इति उग्रहेति शत्रुहनन चाम्य युक्तमित्यर्थ ॥ ११ ॥ [चालवोधिनी] इष्टिमिति । स 'देव राम व 'युष्माक 'द्विष ' शवन् 'पिप्यात् ' चूणीकरोतु । विलक्षण ? 'सरलमुनिजनानुग्रहेणोप्रहेति ' मुनीना जन मुनिजन , सफलश्वासी मुनिजनश्च सकर मुनिजन , तस्य अनुग्रह सकर मुनिजनानुग्रह , तेन सफलमुनिजनानुग्रहण उमा-तीक्ष्णा हेतय -आयुधानि यस्यासौ 'उग्रहति । क्य सक्लमुनिजनानुग्रह- १ त प्रदर्शपन्नाह- यदुत्पत्तय' यस्य-रामस्य उ पत्तये-जमने 'ति' ऋष्यशृङ्ग इष्टि 'अकृत' कृतवान् । विलक्षणो यति १ 'निर्वृत्तवृष्टि ' नित्ता-निष्पादिता वृष्टिपैनासो निर्धतवृष्टि , 'पूर्व हि तेन अनावृष्टि शिता' इति पुराणे प्रसिद्धम् । 'च' अयद् 'य' यस्मिन् गमे वसिष्ठ तान् पारमान जातकर्मादान् सत्कारान् निगमनिगदितै कृत्या 'अवतिष्टद्' अनुतस्पो चकार । निगमेषु-बदषु निगदिता -अधाता निगमनिगदिता , ते निगमनिगदितै, 'च' अपर विश्वामित्र 'सुमित्रासुतयुत' लक्ष्मणयुक्त य राम 'अशेषा' नि शेषा विद्या अशिषत्' शिक्षयामास ॥ ११ ॥ . . . . १ उमहति । स क ?' यदुत्पत्तये' पु.॥

·हृदयरानी-यारबोधिनीटीकाभ्यां समेत . . " कालीमालीमिवाली नरगलनलिकाकल्पितानल्पहारां, व्याहारीपयन्तीमसिलमपि जगत् ताडकां ताइयित्वा । यत्र व्रीडाजडत्वं विदधति निदधे गाधिसूनुः प्रसन्ना, सम्भारं जम्भकानां स भवपरिभवात् पातु वः पद्मनाभः॥१२॥ [हृदयरअनी] कालीमालीमिवालीमिति। 'स' रामाभिधान 'पद्मनाभ ' हरि 'व युप्मान् ‘भवपरिभवात् ' त्रिविधाद् आधिभोतिकादिपरिभवात् संसारदु ग्यात् 'पातु' रक्षतु । स क ? 'यत्र' यस्मिन् रामे गाधिसूनु 'प्रसन्न' दृष्ट सन् 'जम्भकाना अस्त्राणा ' सम्भार ' समूह सामग्री वा 'निदधे' निक्षिप्तवान्, शस्त्रविद्या रामाय उप दिदेशेत्यर्थ । किम्भूते रामे : 'ब्रीडाजडत्व' लजया नम्रता नहीभाव भजति । किं वृत्ला ? ताडका राक्षसीं 'ताडयित्वा' हत्वा । किम्भूताम् । 'काली' कृष्णाम् , कामिन ' 'आलीमालीमिव' अलीना समूह आर तत्सम्बन्धिनी आलीम्, स्त्रिया "टिढाण [पाणि० ४ १ १५] इति डीप्, 'आली' प्रामरी 'आलीमिव' पङ्क्तिमिव, तामिन कारी' कृष्णां । पुन किम्भूताम् । 'नरगल्नलिकाकलितानल्पहारा' नराणा-मनुष्याणा गलनलिका-कण्ठमाला तया कल्पित -रचितो अनल्प -महान् हारो यस्या सा ताम् । पुन किम्भूताम् । 'व्याहारै ' वीना-पक्षिणा आहार -अदनै 'मीपयन्ती' भय जनयन्तीम् । पक्षीयुपलक्षणमात्र वा, 'व्याहारै ' अटव्या भ्रमणै भीषयन्ती प्राणिमात्रमित्यर्थ । छेकानुप्रास ॥१२॥ [वालबोधिनी] कालीमालीति। स 'पद्मनाभ 'राम 'व 'युष्मान् भवपरिभयात् 'पातु' रक्षतु । पद्म नामी यस्यासौ पद्मनाभ । भवस्य-ससारस्य परिभर -पराभर भवपरिभर तस्माद् भवपरि भवात् । स क ? 'यत्र' यस्मिन् रामे 'ताडसा' राक्षसा 'ताडयिया' मारायिवा 'ब्रीडा जडव' 'मया स्त्री हता' इति लज्जाजाडय 'पिदधति' बिभ्रति सति 'गाधिसूनु ' विश्वामित्र 'ईदृशामपि हवा लज्जा विभर्ति' इति प्रसन्न सन् 'जम्भवाना' असुराणा सम्भार नै मतान अत्र निदधे' आरोपितवान् । विलक्षणा ताडकाम् । उप्रेक्ष्यते-'आली' भ्रमरसम्बन्चिनी 'काली' कृष्णा 'आली' श्रेणिमिव, अतिशयेन कृष्णामि यर्थ । पुन किंलक्षणाम् ? 'नरगलनलिकाकल्पितानल्पहारा' नराणा-पुरुषाणा गलानि-ग्रीना नरगलानि तपा नलिका- अस्थिविशेषा नरगल्नलिका, ताभि कल्पिता -कृता अनल्पा-बहवो हारा यया सा नरगरनलिकाल्पितानल्पहारा ताम् । पुन किल्क्षणाम् ? 'व्याहारै ' शब्द कृत्वा अखिल . 'अग्विल जगत् ·रामशतकम्। समग्रमपि जगद् भीषयन्तीम् , “तत् करोति तदाचष्टे " पाणिनिवार्तिक पत्र ४२६] इति णिच् “मिपो हेतुभये पुर" [पाणिनि० ७३४०] इति पुक्, तेन भापयन्तीत्यप- पाठः ॥ १२॥ , यः सत्रे तत्र गच्छन्नपि परिकलितः सनिरन्तःपुरस्थ- श्चके यः कौशिकस्य द्विपदुपशमनं काकपक्षाश्रितोऽपि । सौमित्री सन्निधानं सततमपि भजत्यद्वितीयश्च योऽभूद्, गो-भूमि-द्रव्यभव्यं वितरतु भवतामाधिपत्यं स नित्यम् ॥ १३ ॥ [हृदयरअनी] यः सत्र इति । 'स.' रामो भवतामाधिपत्यं नित्यं ' सर्वदा 'प्रयच्छतु' ददातु । किरक्षणम् ? गोभूमिद्रव्यमव्यं' गावश्च भूमिश्च द्रव्यं च तै भयं-साधु रमणीयम् , एषा स्वामित्वं प्रयच्छत्विति । स कः ? 'याराम. 'तत्र सने' तस्मिन् यागे 'गच्छन् सन्' बजन् सन्नपि सद्भिरन्त पुरस्थ एव [परि फलित , नियमत्वात् । अर्थोक्ति -य. परमेश्वरो यज्ञरूपत्वेन तत्र सत्रे' तस्मिन् यागे 'गच्छन् ' तिष्ठन्नपि । अन्त पुरस्थ.' पुरस्य अन्त अन्त.पुरं-शरीरमध्यं तिष्ठतीति 'अन्त पुरस्थ.' अन्त शरीरे वर्तमान एव 'सद्भिः' योगनिष्ठैः पुरुपै ["परि] कलित' अवगत । विश्च-य 'काकपक्षाश्रितोऽपि' धृतचूडोऽपि 'कौशिकस्य ' विश्वामित्रस्य 'द्विपदुपशमनं द्विपा-शत्रूणा यागविनकारिणा रक्षसामुपशमनं-- अभावं ' चक्रे' कृतवान् । उक्ति -बालोऽपि काकपक्षाश्रितोऽपि कौशिकस्य ' इन्द्रस्य शत्रूपशमं चक्रे, य. वामनो भूत्वा शिखापानेव इन्द्रद्विपो बलिप्रमुखान् दानवान् निरास्थत् । 'काकपक्षाश्रितोऽपि वायसपक्षपाती सन् कौशिकस्य दिवामीतस्य द्विपदुपशमनं कथं कुरुते । इति विरोधाभासः । य ' अद्वितीयश्चाभूत् ' द्वितीयरहितो जात ।' सततं' सर्वदा ' सौमित्रौ' लक्ष्मणे · सन्निधानं भजति सति' समीपे तिष्ठत्यपि पौरुपेण तेजसा आकृत्या च एक एव ददृशे, अथ च 'एकमेवाद्वितीयं ब्रह्म' इति श्रुत्वा अद्वितीयः । अद्भुतो रस , विरोधाभा- सोऽरकार , प्रसादो गुण , चैदर्भी रीति , वर्णश्लेपश्च ॥ १३ ॥ [बालबोधिनी] यः सने इति। ‘स ' राR: 'भवता' युध्माक 'नित्य' सर्वदा आधिपत्य 'वितरतु' 'ददातु। विलक्षणमाधिपत्यम्। 'गोभूमिद्रव्यभव्य' गावश्च भूमिश्च द्रव्य च गोभूमि- द्रव्याणि, तैः भव्य-मनोहर गोभूमिद्रव्यभव्यम् । स क १ 'यः' राम. 'सादिः' सत्पुरुषै. १ विस्तारयत पु०॥ .

·हृदयरानी-यारबोधिनीतीकाम्या समेत तत्र 'सत्रे' यज्ञे गटन्नपि अत पुरस्थ परिकटित 'हृदयस्थो ज्ञात । अत-मध्ये पुर अत पुरम् , तस्मिन् तिमृतीति अत पुरस्य , स्त्रीमध्यस्थित इन नि शङ्को जात । पुन सकः? यो राम यारपक्षाथिनोऽपि सन् 'कौशिरस्य' विश्वामित्रस्य 'द्विषदुपशमन' वेरिणा मारण चके । पोडा शशमने दक्ष काक्पक्ष , त आश्रित कारपक्षाश्रित । पुन सक १ यो 'च' अपर 'सौमित्री' रश्मणे 'सन्निरान' समीप 'सनत' निरता भजन्यपि सति 'अदितीय ' एक ए 'अमृद्' यभ्य, सत्यपि द्वितीये एक्नेव रामेण वैरिण शम नीता, उमयोरपि ऐक्पायाभूत् ॥ १३ ॥ कृत्या पाणेन 'शोणोपलविमलरुचा रुग्णयाएं सुपाएं, मारीचं मारुनानव्यतिकरतरलं पातयित्वाऽधिपारे । यः स्तोमं मोमपानाममदयदभयं स्तोमसंरक्षणेन, क्षोणीन्द्रत्यं क्षणादप्युपनयतु स वः केशवस्यैकदेशः ॥१४॥ [हृदयरअनी] कृत्वा पाणेनेति । ‘स ' राम 'व ' यु माझ ' क्षोणीन्द्रत्व' भूपतिश्रेष्ठन्च 'क्षणादपि ' क्षणादेव 'उपनयनु' उपढीकयनु प्रापयतु । अपिगन्द एवाथें, निपातानाम- नेवार्थमात् । निक्षण स ! वेशवम्यैकदेश ' पेशाम्य-विष्णो मुम्ब्यांश, एकशब्द प्रधानराची । म क । य 'सोमपाता' विधामिनयागे सोमपाना करिजा म्तोम' समूह 'अमदया' महर्पयद् मोदयति मा निक्षण म्तोमम् । 'अगय' निर्भयम्, अथरा मियाविशेषणम्, न पियते भय यम्मिन् फर्मणि यथा म्याच्या 1 'स्तोमसंरक्षणेन' न्तोमम्य-पागम्य सा-पालन किया। 'याणेन' शरेण 'मुपादु' रागस 'मग' पारिकन 'त्या' हत्या । विग्मनेन या भोगोविमरया। गोगोल-निका तार मिग-गगग रुरु-कान्निर्यम्य तो। अन्या- 'मारीन' मुमत 'अभियरे' समृदम्य पारे 'पातयि ग' निरम्य । गूिन मारीनम् । • माग्नामध्यनिकरनरम ' यापयाग्रम्य न्यतिर -सम्पर्क ते साल-पपलम् । भनो ग्मा मोनो गुनुभाग, गदारशर ॥१४॥ [पारपोधिनी ] - .

·रामशतकम् राम , स्तोमसंरक्षणेन कृत्या' यज्ञरक्षणेन कृत्या अभय यथा भवति तथा 'सोमपाना' ब्राह्मणानां स्तोम' समूह 'अमदय' अहर्पयत । किं कृत्या १ । शाणोपलनिमलरुचा' घर्षणपाषाणनिर्मल कान्तिना 'बाणेन' शरेण कृरला 'सुबाहु' असुर 'रुग्णबाहु' छिनहस्त कृत्या । पुन किं कृत्वा ? 'मारीच' असुर 'मास्तास्त्रव्यातकरतरल' वायव्यास्त्रस्य सम्पर्केण चपल 'अधिपारे' समुद्रस्य पारे पातयिया ॥ १४ ॥ " ~ . तस्मिन् योगाभियोगस्थिरवपुपि नापी क्षत्रियब्राह्मणे यः, काप्यग्रे कापि पश्चात् कचिदहतरुचिः पार्श्वयोर्वर्तमानः । चभ्राजे भ्रातृयुक्तः सविधगतविधुः कर्मसाक्षीव मेरी, मारीचारिश्चिरं वो रमयतु समनः 'सम्पदुत्पादनेन ॥ १० ॥ [ हृदयरजनी] तस्मिन् योगाभियोगेति । ‘स ' राम 'व ' युप्माक मन 'रमयतु' सहर्ष करोतु । केन ? 'सम्पदुत्पादनेन' सम्पदा-ऐश्वर्याणा उत्पादन-भजन तेन । किंरक्षण । 'मारीचारि ' मारीचम्य हन्ता, 'चिर' चिरकाल सर्वदेति । स क ! 'य' राम तम्मिन् मपौ 'बभ्राजे' शुशुभे । किं कुत्राण ! वापि पथि 'अग्रे वर्तमान ' मुने पुर- म्ताद् गन्छन् , कापि मुने पवाद वर्तमान , कचित् पार्श्वयो वर्तमान , मार्गे गमनपशाद को कचिदने चरति कचित् पृष्ठे कचित्त् पार्थयोरित्यर्थ । किम्भूतो राम । 'अहतरुचि न हता अहता रुचि –कान्तिर्यम्य स, पयि चरतोऽपि तम्य कान्तिन हता श्रमेणेति नाक्यार्थ । फिलक्षणो राम ? 'भातृयुक्त ' रक्ष्मणमहित । किम्भूते मपौ ? 'योगाभि- योगस्थिरवपुषि' योगेऽभियोग -अभ्यास योगाभ्यास तेन स्थिर-निश्चलं तेजोयुक्त वा वपु-शरीर यम्य तम्मिन् । पुन किम्भूते ? ' क्षत्रियबामणे' पूर्व क्षत्रिय. पश्चाद् ब्राह्मण क्षत्रियश्चासो ब्राह्मणश्च क्षत्रियताहाण तम्मिन् । क इव रेजे? 'कर्मसाक्षीन' सूर्य इव, यथा सूर्यो मेरो वचिदने क्वचित् पश्चात् कचित् पार्श्वयो वर्तमान शोभते तद्वदित्यर्थ । फिलश्यण सूर्य ? 'सविधगतविधु' सविध-समीप गत -प्राप्त विधु -चन्द्रो यस्य स । स्पेर्मेरोरुपमानम् , रामम्य सूर्येणोपमानम् लक्ष्मणम्य चन्द्रेण । जातिरलङ्कार उपमा च । पावाली रीति , "द्वित्रिपदा पाञ्चाली लाटी पञ्च सप्त वा यावत् ।" [इति । रस शृङ्गार । मपिविषया रति म्यायी भार । अर्थव्यक्तिर्गुण ॥ १२ ॥ २ बालगोविनीता मन सम्पदुत्पादनेन इति समस्तनया व्याख्यान- ३ मर्यसम्पादनेन भा २ ॥ N - १ चञ्चल पु०॥ मस्ति।

·हृदयरञ्जनी बारबोधिनीटीकाभ्यां समेत [पालबोधिनी] तस्मिन् योगेति । स 'मारीचारि ' राम 'क' भरत 'चिर' चिरकाल मन सम्पदुत्पादनेन · रमयतु ' क्रीडयतु । मारीचस्य अरिमारीचारि । मनस सम्पद-इछा मन सम्पत्, तस्या उत्पादन-चरण मन सम्पदुत्पादन तेन मन सम्पदुत्पादनेन । स क । यो राम तस्मिन् क्षत्रियब्राह्मणे 'ऋपौ' विश्वामित्रे 'कापि' कुत्रचिदपि 'अप्रे' पुरत , कापि च 'पश्चाद् ' अपरस्तात्, कचित् 'पार्श्वयो' वाम-दक्षिणयो पाईयो 'वर्तमान ' तिष्ठन् सन् 'बभ्राजे राज 1 पिल्क्षण ! 'अहतरुचि ' निर्मल कान्ति । लिक्षणे ऋषौ ? ' योगाभियोग- स्थिरवपुषि' तपोऽम्यासेन निश्चल पुषि। पूर्व क्षत्रिय पश्चाद् ब्राह्मण क्षत्रियब्राह्मण तस्मिन्, 'पूर्वकाले०' (पाणिनि० २१४९] इति समास । कस्मिन् क इस ? ' मेरो धर्मसाक्षीव' यथा मेरौ पर्वत 'कर्मसाक्षी ' श्रीसूर्य कापि अग्ने कापि पश्चात् कापि च पायोर्तिमानो अहतरुचि सन् 'भ्राजते' शोभते । विलक्षणो राम ! 'भ्रातृयुक्त ' लक्ष्मणेन युत । किल्क्षण कर्मसाक्षी ? 'सविधगतविधु ' सविध गत -समाप प्राप्त विधु -चन्द्रो यस्यासी सविधगतविधु ॥१५॥ । शृण्वन् पुण्याः कथास्ताः पथि कुशिकतनूजन्मना कथ्यमानाः, लानं सानन्दचित्तः प्रतिनदि विदधद् दग्धदुःखाभिरद्भिः । पश्यन् कान्तारपतीः पिकनिकरवतीर्भूतलोद्भूतकन्या- रत्नन्यासैकभाण्डं निमिनगरमटन् पातु वः कैटभारिः ॥१०॥ [ हृदयरअनी] शृण्वन्निति । स 'कैटभारि ' केटभम्य अरि-गनु राम ‘व पातु' युष्मान् रक्षतु । किं कुर्वन् ? 'निमिनगर' जनकपुरं मिथिला 'अटन् ' गच्छन् । किम्भूत नगरम् । 'भूतोद्भूतकन्यारत्नकभाण्ड' भूतलाद् उद्भूता चासौ कन्या च तदेव रत्न तम्या भाण्ड-रत्नन्यासैकपेटी, कन्यारत्न सीता तस्या वासभूमि । पुन किं कुर्वन् ! 'ता कथा शृण्वन् ' 'ता' प्रसिद्धा पुण्या पवित्रा कथा 'शृण्वन् । आकर्णयन् । कास्ता कथा ? 'कुशिकतनूजन्मना' कुशिकम्य तन-शरीर तस्या जन्म यम्य स तेन विश्वामित्रेण 'कथ्यमाना ' वाच्यमाना , पालकाण्डे रामायणे विश्वामित्रवचनव्याजेन वाल्मीकेन उक्ता । पुन किं कुर्वन् । 'प्रतिनदि' नद्या नद्या 'दग्धदु खाभिरद्भि' पानीयै हत- क्लेशैरुदकै स्नान 'विदधत्' कुर्वन् , अत एव 'सानन्दचित्त ' निर्मरचेता । पुन किं कुर्वन् ! कान्तारपङ्क्ती पश्यन् ' वनश्रेणीर्चिोकयन् । कान्ताराणा पहक्तय किंलक्षणा !

·रोमशतकम्। . , ता 'पिकनिकरवती' पिकाना निकर -समूह कोकिलसमूहो विद्यते यासु ता । अधवा वर्णव्यत्ययेन ‘कपिनिकरवती' वानरयुक्ताश्च । वर्णच्युतकालकार ॥ १६ ॥ [ वालवोधिनी ] शृण्वन्निति । स. 'कैटभारि ' राम• 'व' युष्मान् पातु' रक्षतु। कुन् ? 'निमि नगर' विदेहान् 'अटन्' गच्छन् । किंलक्षणम् । 'भूतलोद्भूतान्यारत्नन्यासैकमाण्ड' भुव -पृथिव्या तल भूतलम्, तस्माद् उद्भूत-सम्भूत भूतलोद्भूतम् , कन्यारत्नमिर कन्यारत्नम्, भूतलोद्भूत च तत् कन्यारत्न च भूतलोद्भूतकन्यारत्नम् , तस्य न्यास - गोपन तस्य एकमाण्ड-एक्मेर स्थानम् । पुन किं कुर्वन् ? 'पथि' मार्गे 'ता' पुण्या ' वार्ता शृण्वन् । किंलक्षणा क्या ? 'कुशिफतनूज-मना' विश्वामित्रण कथ्यमाना । तन्वा जन्म यस्य स तनूजन्मा, कुशिकस्य तनूजन्मा कुशिकतनू जन्मा तेन । पुन किं कुर्वन् ? ' प्रतिनदि' नदी नदी प्रति 'दग्धदु ग्वामि' जलितपापामि अद्धि 'सानन्दचित्त , दृष्टहृदय सन् 'स्नान' मञ्जन 'विदधत्' दुर्वन् । पुनः किं कुर्वन् ? 'पिकनिकरवती ' कोफिल्समूहवती ‘कान्तारपती ' वनश्रेणी पश्यन् ॥ १६॥ 'कथा - . . - यस्तीर्थानामुपास्त्या गलितमलभरं मन्यते स्म खमेवं, नाज्ञामीजजिरे यन्मम चरणरजःपातपूतान्यमूनि । पादस्पर्शेन कुर्वन् झटिति विघटितग्रावभावामहल्यां, कौशल्यासूनुरूनं व्यपनयतु स वः श्रेयसा च श्रिया च ॥१७॥ [ हृदयरअनी] यस्तीर्थानामिति । स कौशल्यासूनु व ऊन' अल्पत्व 'व्यपनयतु' दूरीकरोतु परिहरतु । केन । ' श्रेयसा' पुण्येन 'च' अपर 'श्रिया' लक्ष्या च । अयमर्थ --स रामो 'व' युष्माक श्रेयस ' पुण्यम्य लक्ष्म्याश्च न्यून 'म्फेटयतु' पूर्ण करोतु । स क ? यो राम तीर्थाना 'उपाम्त्या' सेवया स्नानादिपरिचर्यया 'घ' आत्मान 'गलितमलभर' गलित -गन मलभर -पापभरो यम्य त आत्मान मन्यते स्म । यो राम एव 'नाज्ञासीत् ' नावबुद्धः वान् ] । एवमिति किम् । यद् 'अमूनि' तीर्थानि जलानि 'मम चरणरज पात- पूतानि जतिरे' जातानीति, चरणयो रज चरणरज , तस्य पात -पतन तेन पूतानि-पवि त्राणि तीर्थानि जातानीति । काकाक्षिगोकन्यायेन तीथशन उभयतोऽपि योज्य , जर राचिल्यात् तीर्थवाचिचात् तीर्थशन्दम्य । नदेतद्विशेषणेन चरणरजसो माहाम्य प्रति- . महिल्या भा० १-२॥

·हृदयर झनीयालयोधिनीष्टीकाभ्यां समेत पादयन्नाह । यः किं युर्वन् ! 'झटिति' तत्क्षणमेव 'पाटम्पर्गेन' चरणयो सम्पमात्रेण 'अहल्यां' गौतमभाया 'विघटितपासभा' विघटितः-विदलितः वियोजितः ग्रावभाव.-पापाणत्वं यम्याः मा ता कुर्वन् , राघवचरणरज मम्पर्केण अहल्या गापप्राप्त- पाषाणन्वं त्यक्तवा पुनः म्वदेहं लब्धपतीति तात्पर्याधः । तथा चोक्तं हनुमता- क्षालयामि तर पादपकजे, नाथ! दारु टपदोः किमन्तरम् ? । मानुपीकरणचूर्णमस्ति ते, पादयोरिति कथा गरीयसी ॥१॥ [महानाटके ३.४५] अनुमानालकार. । तथा चोक्तम्--- प्रत्यक्षालितो यत्र कारत्रितयार्तिन । लिहिनो भाति ज्ञानमनुमानं तदुच्यते ॥ १॥ - [वालयोधिनी] यम्तीति । सः 'यौशल्यामूनुः ' राम. 'यः 'युप्माक 'श्रेयसा रल्याणेन ‘श्रिया च' रम्या च यद् 'उने' न्यूनं तद् 'व्यपनयतु निराकगे। स कः? 'यः' रामः तीर्थाना 'उपास्त्या' उपासनया 'स्व' आत्मानं 'गठितमलभर गतपापभार मन्यते स्म, परन्तु एय 'नाज्ञानीद' न जते । एप कथम् ! यद् 'अनि' नीर्थानि मम 'चरणरजःपातपूनानि' पाटणुकारतनेन पपित्रिनानि 'जहिरे' बभूवुः । तत् रूपम् ? यस्मात् कारणात् 'पा:- स्पर्गेन' चरणारम्भनेन कृत्या सटिनि' गांधं 'अहल्या' गौतमपनी 'बिटिनमाभागा' नाशिनशिलाभाया कुर्वन् वर्तते ॥ १७ ॥ क्षितः पातालमृले यलिरिह महता येन यम्माग भिन्न- ग्रामाण्डान्मण्डयन्ती प्रयमपि जगतां निम्नगा निर्जगाम । यमके स्पर्शमात्रादपि दलिनशिलाभावगल्यामहल्यां, कन्याणं लम्भयन् यः स एणत परणः शादियो राममृतः। १८ ॥ [दयरधनी ·रामशतकम्। २१ . , वर्द्धमानेन सता 'बलि' दानरेन्द्र पातारमूले' अधस्तात् 'क्षिप्त' र प्रवेशित प्रापित । 'च' अन्यद् 'यस्मात् ' चरणात् 'निम्नगा' गङ्गा 'निर्जगाम , निर्ययो प्रादुर्बभूव । किम्भूतात् : 'भिन्नब्रह्माण्डात्' भिन्न भेदित ब्रह्माण्ड-ब्रह्मरुटाहो येन तस्मात् , नमभिव्याप्तनत । निम्भूता निम्तगा। जगता त्रयमपि 'मण्डयन्ती' भूपयन्ती, एकेर गङ्गा अरकनन्दा-सीता भागीरथीरूपण भूत्या त्रीन् लोकान् पुनातीत्यर्थ । 'च' अपर 'य' राम चरणम्पर्शमालादेव अहल्या ['दलितगिलाभावशल्या' ] दलित शिलभावशल्य यस्या सा ता • चक्रे' विदधे इति स्पष्टम् ॥१८॥ [बालबोधिनी] क्षिप्त पातालेति । स शाङ्गिण राममूर्त ' रामस्य 'चरण पाद 'घ युष्मान् 'कल्याण' श्रेय ‘लम्भयन्' प्रापयन् सन् 'पृणतु' रक्षतु । स कश्चरण ? येन महता चरणेन 'इह ' भूतठे 'बलि ' असुर 'पातारमूले' रसातले क्षिप्त । 'च' अपर यस्माद ‘भिन्न ब्रह्माण्डाद्' भेदितनह्माण्डात् चरणाद 'जगता' लोकाना त्रयमपि 'मण्डय ती' अल ड्बुवता निम्नगा' गङ्गा 'निर्वगाम' निष्का ता । निम्न गमन यस्या सा निम्नगा। पुन सक? 'य चरण स्पर्शमात्रादपि' आलाममात्रणापि अहल्या दलितशिला भावशल्या 'चके' कृतवान् । दलित शिलाभावरूप शल्य यस्या सा दलितशिला भावशल्या ताम् ॥ १८ ॥ य कृत्वा कौशिकोऽने सममनुजनुपा पौरुषेणेष भाग्य, मोग्यां पुण्यैरगण्यैः श्रियमिव मिथिलां प्राप पत्यार्थितोऽस्याः। म श्रीकान्तावतारस्तरुणिमसमयारम्भशोभाभिरामो, रामो वः कामितादप्यधिकमधिपतीभावमाविष्करोतु ॥ १० ॥ [ हृदयरअनी] य कृत्येति । 'स' रामो योऽधिपतीमान 'आविष्करोतु' प्रकटयतु ददातु । किम्भूतम् । 'कामितादप्यधिक' अभिलपितादपि प्रभूतम् । कोऽसौ राम ? 'श्रीकान्ता- वतार ' श्री कान्ता यस्य, स वा श्रिय कान्त , तम्य अवतार -हरिरूपी । पुन किंलक्षण : तरुणिमसमयारम्भशोभाभिराम , तरुणभाव तरणिमा-तारण्य तस्य तम्याऽऽरम्भ -उद्गम तत्र या गोमा तजनिता वा शोभा-कान्ति तया अमिराम -सुदर। काशिफ 'य' गम ‘अग्रे' पुरस्तात् कृत्वा 'मिथिला' जनकनगरी 'पाप' गतवान् । विलक्षणो मुनि 'अम्या ' मिथिराया पित्या' अधिपन जनकेन 'आयत' , . समय-अवसर , सक ·हृदयरञ्जनी-यालबोधिनीटीकाभ्या समेत आहात । किम्भूत यम् । 'अनुजनुपा' रक्ष्मणेन । सम भ्रातृयुक्तम् । केन युक्त कमिव ? पौरुषेणान्वित भाग्यमिव । कामिर मिथिला प्राप ? 'श्रियमिव' लक्ष्मीमिव । किम्भूता श्रियम् । 'अगण्यै ' अनेके 'पुप्यै ' सुकृत भोग्याम् , मिथिलाऽपि एवंविधा भवति । यथा कश्चन राजा पौरुषेण युक्त भाग्य पुरो विधाय सुकृतभोग्या लक्ष्मी प्राप्नोति तद्वद् मुनिरीक्ष्मणसहित राम पुरस्कृत्येन्यर्थ । उपमाऽलङ्कार । प्रसत्तिर्गुण । यथा---झटिन्य थापक अय (क्त्त यत् ) प्रसत्ति सोच्यते यथा । अनुप्रास । वैदर्भी रीति । तथा- अस्पष्टदोषमत्राभिसमयगुणगुम्फिता । विपञ्चीस्वरसौभाग्य वैदर्भी रीतिरिप्यते ॥१॥ ] ॥ १९ ॥ [चालवोधिनी ] य कृत्वेति । स 'राम ' रामच द्र व ' युधमार 'कामिताद' याञ्छितादपि 'अधिक' बहु 'अधिपतीभाव' आधिपत्य 'आविष्करातु' प्रकटीकरोतु । अनधिपतेरधिपतेर्भाव अधिपता भार , त अधिपतीभावम् । मिलक्षण स ? 'श्राका-तावतार' आदिपुरुषारतार । पुन विलक्षण ! तरुणिमसमयारम्भशोभाभिराम ' तारुण्यावस्थाप्रारम्भश्रिया मनोहर । स क ? 'कौशिम ' विश्वामित्र 'अनुजनुपा सम' लक्ष्मणेन सह 'य' राम 'अग्रे कृत्वा' पुरस्कृत्य 'मिथिला' विदेहा 'प्राप' प्राप्तवान् । क्न सह कमित्र अग्रे कृपा कामिन १ श्रियमित्र 'पौरुषेण' सम भाग्य अग्रे कृना, यथा कश्चित् पुमान् ‘भाग्य' प्राक्तन कर्म अन कृत्वा 'पौरपेण' पुरुषार्थेन सम 'श्रिय' लक्ष्मी प्राप्नोति । रिंक्षणा मिथिला श्रिय च ? 'अगण्ये ' बहुमि पुण्य ‘भोग्या' भागार्हाम् । फिलक्षणो विश्वामित्र ? • अस्या ' मिथि लाया 'पल्या जनन अथित ' आमारित ॥ १९ ॥ विश्वामित्र विदित्वा नगरपरिसरप्राप्तमाताय तस्मै, सद्यः सम्पाद्य पाचप्रभृति च जनक' साकमृत्विग्जनेन । भूयो भूयोऽपि यस्मिन् निजदृशमदिशद् विस्मयस्मेरतारां, संसारान्तःप्रचार विरमयतु रमावल्लभः म प्रभुर्वः॥२०॥ [हृदयरअनी] विश्वामित्रमिति। म प्रमु 'संसारान्त प्रचार विरमयतु' संसारम्य अन्त प्रचार-मध्यप्रमण पुन पुरा अपतरण शमयतु । फ्लिक्षण राम : 'रमायलभ ' र मी 'यम्मिन् ' रामे 'यो भूय पुन पुन 'निनदृश' म्या दृष्टिं 'अदिगन' आददी निदधे । किंविधाम् । 'विस्मयम्मेरतारा' म्मियेन राजा जनक , ·रामशतकम्। N . राम म्मेरा-चपला तारा-कनीनिका यम्या सा ताम् , तदपलोकनेन चञ्चलो आत इत्यर्थ । किं कृत्वा । विश्वामित्र मुनि नगरपरिसर-जगरसमीप प्राप्त 'विदित्वा' ज्ञात्वा । 'च' अयद् 'आप्ताय' उपकारिणे 'तम्मै विश्वामित्राय मात्विाजनेन सह पाद्यप्रभृति' अर्हणा सथ 'सम्पाद्य' कृत्मा ॥२०॥ [बालबोधिनी विश्वामित्र विदित्वेति । स 'प्रभु युष्मान ससारात प्रचार ससारमध्य गमनागमन विरमयतु । पिल्क्षण ? ' रमावल्लभ रमा बल्लमा यस्यासौ रमा वल्लभ , रमाया रल्लभो रमावल्लभ इति था। स त ! 'जनक' चैदह 'ऋविग्जनेन साक' ऋत्विक्समूहन सह विश्वामित्र ‘नगरपरिसरप्राप्त मामनिस्पतिभूमिप्राप्त 'रिदिया' ज्ञात्वा तस्मै 'आप्ताय' हितकारिण विश्वामित्राय 'सद्य ' त काल 'पाचप्रमृति' अर्चन 'सम्पाय च ' कृत्वा यस्मिन् ' राम 'भूयो भूयोऽपि पुन पुनरपि निजश' स्कीया दृष्टि 'अदिशद्' आरापित्यान् । किंक्षणां निजदृशम् ? विस्मयस्मेरतारा' आश्चर्येण ईपद्धास्य युक्तानीनिकाम् ॥ २० ॥ . 'अप्रज्ञातेऽपि सम्यक् ऋतुपुरुपतया ज्ञायमाने जनानां, धाम्ना स्वेनारेणीये हरिणशिशुदृशां दर्शनीये श्रिया च । राजा सूर्यप्रशिष्यः किमपि किल विदन्नाऽऽदधेऽसौ विशिष्टां, दृष्टि यस्मिन्ननिष्ट स दहत सहसा सैहिकेयासुहृद् वः॥ २१ ॥ [ हृदयरजनी] अप्रज्ञातेऽपीति । स 'सैहिकेयासुहृत्' राहुप्राणहारी स कृष्णावतारो राम 'सहसा' झटिति 'व ' युप्माक [ अनिष्ट'] अकल्याण 'दहतु' भस्मीकरोतु । सिंहिकाया अपत्य सैहिकेय स्त्रीभ्यो ढक्" [पाणि० ४११२०] इति ढक् । स क ? 'मिल' इति सत्ये आदरे वा । 'असौ ' जनको राजा 'यस्मिन् ' रामे 'रिशिष्टा' विशे घेण सादरा दृष्टिं' दृश 'किमपि विदन् सन् ' किमप्येतदपूर्वदर्शनमिति जानन् 'आदधे' निद्रधे, राममादरपूर्वक ददशेत्यर्थ । किंलक्षणो राजा' 'सूर्यप्रशिष्य ' सूर्यस्य शिष्यो याज्ञवल्क्य तम्य शिष्यो जनक इति कृत्वा सूर्यम्य प्रमिप्य -शिष्यस्य शिष्य । सति 'क्रतुपुरुपतया' अय यज्ञेश्वर इति [* सम्यग' विशेषतया 'अप्रज्ञातेऽपि' अज्ञातेऽपि । पुन म सति । स्वेन धाना' स्वतेजसा 'जनाना' होकाना 'अर्हणीये' पूज्ये 'ज्ञायमाने - १ भमझाते च सम्यक भा ३-४ ।

·२४ हृदयाननी बारबोधिनीरीकाभ्या समेत १ युप्मा 'अनिए सति' लोकै कोप्य]ऽयमतितेजस्वी महापुरुष इति ज्ञाते सतीति । पुन छ सति र श्रिया' शोभया 'हरिणशिशुहशा' मृगशावरोचनाना स्त्रीणा दर्शनीये जायमाने सति । हरिणम्य शिशु हरिणशिशु तम्य दृशामिव दृशो यासा ताम्तासा द्रष्टु योग्य दर्शनीय तम्मिन् , कामिनीभि 'साक्षात् काम एवायम्' इति दृष्ट इति व्यङ्गयम् । अद्भुत शृङ्गारयोररकार भागोदय , प्रतत्तिर्गुण वेदी रीति ॥ २१ ॥ [चालवोधिनी] अप्रज्ञातेऽपीति । स 'मैंहियासुहृद् ' राहुपरी गम दुरित 'सहसा' अकस्मादपिचार्य 'दहतु' भस्मीकरोतु स । ? असौ ' मूर्यप्रशिष्य' याज्ञवल्क शिष्य ‘गजा' जना 'फिल' इति सम्भावनायाम् 'किमपि किञ्चिद् विदन् मन् 'यस्मिन् ' रामे विशिष्टा विशपयुक्ता 'दृष्टिं ' चक्षु , अप्राप्यर्थे राजा तु सूर्यप्रशिष्य , रामश्च सूर्यवंशोद्भव , तेन किमपि चिदन् 'आदधे' आरापित गन् । विलक्षणे राम ? सम्यम् अप्रज्ञातेऽपि । पुन लिक्षणे रामे' विश्वामित्रोपदेशात् 'ऋतुपुरुषतया ' यज्ञपुस्प वेन ज्ञायमाने । पुन विलक्षणे? 'जनाना' पुरुषाणां मध्ये 'स्वेन धाम्ना' आमतेजसा 'अर्हणीये' पूजनीये । पुन विलक्षण ? 'च अपर 'श्रिया' स्वशरीरशोभया कृत्या हरिणशिशुशा 'दर्शनाये' द्रष्ट योग्य । हरिणाना-मृगाणा शिशर-बाला हरिणशिशर, हरिणशिशूना दृश इस दृश -चभूपि यासा ता ह िणशिशुदृश , तासा हरिणशिशदृशाम् । २१ ॥ . है मम्भूतं भानुवंशे दशरथपितृकं रामभद्राभिधानं, प्रव्यादक्षोददक्षं 'यमवगतवता गाधिपुत्रोपदेशात् । राज्ञा पुत्रीप्रदानप्रगुणितमनसाऽनङ्गजिचापभङ्ग- प्रत्यूहातन जानं प्रनिहतविपदं सम्पदं यःम दिश्यात् ॥७॥ [हृदयरञ्जनी मम्भूतं भानुवंशे इति । 'म' राम व' युनाव सम्पद 'दिश्यात्' देयात् । किम्मूना सम्पदम् ' 'प्रतिहतविपद ' प्रनिता-निपारिता विपत-आपद् यम्या मा ता अविनाशिनीम् । 'राजा' ननन 'अनहानिचापमनप्रन्यगर्नेन नात' बभूवे, अनङ्ग मितगन् अनगनित् श्रीमहादेव तम्य चाप धनु तम्य भन्न स एम प्रन्यूर विमोऽन्तराय म एस आर्ग -पाडा तेन पीरितेन दुसिता यम। किम्भूनेन । 'गाधिपुत्रोपदेशात् ' विवामित्ररचनाद् '२' राम वध्यमाणगुणापत 'अवगताना' जानता रामराजाभि भा २ ॥ - . ३ पमधिगनमा ।

·रामशतकम् । २५ - ओजो गुण, . सता । पुन लिक्षणेन राज्ञा' 'पुत्रीपदानप्रगुणितमनसा' पुत्र्याः-सीनाया प्रदान पुत्रीप्रदान तत्र प्रगुणित-प्रहीमूत अनुकूलित मनो यस्य तेन, यदि कन्याप्रदाने धनुर्भगः पणो न तो भवेत् तदा तस्मै रामायेय सीता दत्ता स्यादिति मन पीडया पीडितमिति भाव । किम्भूतं रामम् ? ' भानुवंशे सम्भूतं ' सूर्यवशे जातम् । तथा 'दशरथपितृक' दशरथ पिता यस्य स तं दशरथपितृकम् । तथा 'रामभद्राभिधान' रामभद्र इत्यभिधान-नाम यस्य स त रामभद्राभिधानम् । तथा 'कन्यादक्षोददक्ष' ऋन्य-मांस अदन्ति व्यादा राक्षसाः तेषा क्षोद -हिंसन तत्र दक्ष -पण्डित चतुर तम् । एवं सकलगुणरोपेत राम दृष्ट्ना रामसाध्य पणोऽयमिति मत्या दुखितोऽभूदित्यर्थ । गौडीया रीति , ग्रानिचिन्तयोगवियो सन्धि । शब्दा समासवन्तो भवन्ति यथाशक्ति गौडीया ।। २२ ॥ [चालयोधिनी] सम्भूतं भानुवंशे इति । स राम 'व' युष्माक 'प्रतिहनविषद' निराकृतापदं 'सम्पद' समृद्धि 'दिश्यात्' दिशतु । कथ सम्यग्ज्ञात ? इत्यत आह-स क.? 'य' राम 'गाधिपुत्रोपदेशाद् ' विश्वामित्रमथनाद् 'अगतवता' ज्ञानयता 'राज्ञा' जनकन 'पुनीप्रदानप्रगुणितमनसा सीतासम्प्रदाने सज्जीभूतचित्तेन 'जात' अभागि। किंलक्षण रामम् ! 'भानुयशे' सूर्यवशे 'सम्भूत, उत्पन्नम् । पुन विलक्षणम् १ दशरथपितृक' दशरथ पिता यस्यासी दशरथपितृक, त दशरथपिताम् । पुन मिलक्षणम् । राम- भद्राभिधान' रामभद्द अभिधान-नाम यस्यासी रामभद्राभिशनः, त रामभद्राभिधानम् । पुन पिलक्षणम् ? 'क्रयादक्षोददक्ष' क्रय-अपफ मांस अदन्तीति क्रव्यादा-असुरा तेषा क्षोद -चूणीकरण तस्मिन् दक्ष-चतुर, त यादोददक्षम् । फिक्षणन राज्ञा अनङ्गजिच्चापमङ्गन यूहार्तेन' अनङ्ग जयतीत्यनङ्गजिद्-महादेव, तस्य चाप अनङ्गजिचा पम् , तस्य भङ्ग स एव प्रयूह -अन्तराय तेन आत्त -पीडित सन् ॥ २२ ॥ आदेशात् कौशिकस्य सरमथनधनुः स्थापितं मैथिलेन, क्षोणीन्द्रेणाऽऽत्मपुवीपरिणयनपणं तत्क्षणादेव वीक्ष्य । तस्मिन् भगाभियोगं भुजग इव सुधाकुम्भलाभान्तराये, यः प्रारेभे तरस्वी वितरतु 'विभवं स प्रभूतं प्रभुवः ॥ २३ ॥ [हृदयरज्जनी] आदेशात् कौशिकस्येति । स प्रभु वः' युष्माकं प्रभून 'विमर' ऐश्वर्य वितरतु' ददातु। किंलक्षण ? 'तरस्वी' वल्वान् । स क ? 'य' रामः तस्मिन् ' विभव बनतेय वजोय भा०१॥ " - . १ ४ ·२६ हृदयरञ्जनी-बालबोधिनीटीकाभ्यां समेत स्मरमथनधनुपि 'भगामियोग' भङ्गस्याभियोग -उद्यम त महाभियोग प्रारेभे' उपचत्रमे। किं कृत्वा ! 'स्मरमथनधनुर्वीक्ष्य' ईशधनु चाप चीक्ष्य' दृष्ट्वा । किम्भूत धनु 'कौशिकस्यादेशाद्' विश्वमित्राज्ञया 'मैथिलेन' जनकेन 'क्षोणीन्द्रेण' राज्ञा पुरस्तात् स्थापितम् । किम्भूत धनु ? 'आत्मपुत्रीपरिणयनपण' आत्मन -स्वस्य पुत्री-सीता तस्या परिणयन-विवाह तदेव पण -शुल्क यस्य तत्, य इद धनुर्नम्रीकरिष्यत्येना परिणेप्य तीति पणो यत्र, तद् धनुर्वीक्ष्य तत्क्षणादेतद्भङ्गे प्रवृत्ते इत्यर्थ । क इव । यथा पूर्व 'भुजग ' सर्याधीश्वर 'सुधाकुम्भलभान्तराये' अमृतकुम्भप्राप्तिपिध्ने भड़े प्रारम्भ चके तद्वदित्यर्थ । तरस्वीति साभिप्राय विशेषणम् , ओत्सुक्यभानस्योदय । श्लेपालकार । मधुरो गुण । वैदर्भीरीति ॥ २३ ॥ [यालबोधिनी] आदेशादिति । स 'प्रभु' राम 'व' युष्माक 'प्रभूत' समृद्ध भिव 'पितरतु' ददातु । स क य 'तरस्त्री' बलवान् राम 'कौशिरस्य' विश्वामित्रस्य 'आदेशाद्' आज्ञात 'मैथिलेन' जनन क्षोणी नेण' राज्ञा 'स्थापित' आरोपित ' 'स्मरमथनधनु महारुद्रस्य चाप तत्क्षणादेव 'वीश्य' दृष्टया 'तस्मिन् ' धनुपि 'महाभियोग' भङ्गाभ्यास 'प्रारभे' प्रारब्धवान् । पिं लक्षण धनु ? मैथिलस्य 'आत्मपुत्रीपरिणयनपण' सीताविवाह कारणम् । कि लक्षणे धनुपि ? उप्रेक्ष्यते-सुधाकुम्भलाभातराये भुजग इव' अमृतघटप्राप्ते अतरायभूते सर्प इव ॥ २३ ॥ . चैदेहे सन्दिहाने जपति मुनिजने सिद्धिदान वेदमन्नान्, सीतायां च स्मरन्त्यामचलदुहितर ताम्यति ज्ञातिवर्गे। आदायाऽकृप्य भक्त्या त्रिपुररिपुधनुर्यों न किचिद् विच, चत्रीस प्रीतये यो भयत कृतदिनाधीशवशावतारः॥२४॥ [हृदयरजनी] चैदेहे सन्दिहाने इति । वृतदिनाधीशमशावतार ची ‘स ' राम व प्रीतये' 'व' युप्मा मुदे मवतु । 'चनी' चक्रमभ्याम्नीति चरी-चत्रपाणि । स क । यो 'न विधिद् पिचरे ' पित्रियों न प्राप, विस्मय न ययौ । कि त्या । 'त्रिपुररिपुधनु' त्रिपुराणों रिपु-श्रीमहादेव तम्य धनु-नाप 'आदाय' गृहीरा च आरप्य तद् धतु . १ सितारयनु पु.॥

·रामशतकम् । - भड्क वाऽपि । क सति ? 'वैदेहे सन्दिहाने सति' जनके संशयं कुर्वति सति । तथा मुनिजने सिद्धिदान्' सिद्धिप्रदान् समर्थान् वेदमन्त्रान् ‘जपति सति' पठति सति स्मरति सति । तथा सीतायां जानक्या च 'अचलदुहितर' गौरी ‘स्मरन्त्या ध्यायमानायाम् । तथा 'ज्ञातिगै ताम्यति सति' बन्धुवर्गे ग्लायमाने सति । एवं सति स राम झटिति धनुरादाय आकृप्य बभञ्जत्यर्थ । सौकुमायोऽयं गुण , " अनिष्ठुराक्षरत्व यत् सौकुमार्यमुदाहृतम्।” विशेषोक्तिरलङ्कार । कारणसामन्या सत्या कार्योत्पत्तिरिति विशेषो लाक्षि(लक्षणम् । तत्र धनु- भङ्ग लक्षणगर्न कारणसामग्री वर्तते, स्मयलक्षण कार्य रामेणोत्पद्यतामिति ॥ २४ ॥ [ वालवोधिनी] वैदेहे इति । सः 'चक्री' राम ' ' युष्माक 'प्रीतये' प्रीत्यै 'भवतु' अस्तु । किं 'कुलदिनाधीशवशावतार ' दिनस्य-अह अधीश दिनाधीश --सूर्यः तस्य वंश , कृत दिनाधीशशे अवतारो येनासौ कृतदिनाधीशवशावतारः। स क ? ' य 'त्रिपुररिपुवनु ' महादेवचाप ' आदाय' गृहीत्वा 'आकृष्य' ज्याधिरूढ कृत्वा 'मङ्क्त्या' चूर्णीकृत्य च 'रिश्चित् ' किमपि न विचक्रे' विकार न प्राप्त । क सति ? 'वैदेहे' जनके 'सन्दिहाने' सन्देह 'प्राप्नुवति । पुन- के सति ? 'मुनिजने' ऋपिसमूहे सिद्धिदान् वेदमन्त्रान् जपति सति । पुन क सति ? सीतायां 'अचलदुहितर' पार्वती स्मल्या च सत्याम् । पुन क सति ? 'ज्ञातिवर्ग' बन्धुजने 'ताम्यति ' ग्लानि प्राप्नुपति सति ॥ २४ ॥ . टक्षण राम: . . येनाधिज्यं धनुस्तन्मदनदयितुर्लीलया भज्यमानं, शब्देनाऽऽहानमुच्चैः किल परुपरुषो रेणुकेयस्य चक्रे । मन्दाक्षान्मन्दमक्षि प्रणयपरिचयाल्लोलमप्राप्तिभीते- भीरु व्यापारयन्त्या जनकतनुजया वीक्षितः सोऽचताद् वः ॥२५॥ हृदयरअनी] येनाधिज्यमिति । 'स' रामो 'व ' युष्मान् 'अवतात्' रक्षतात् । किंलक्षयो राम । जनकतनुजया 'पिक्षित ' दृष्टः । फिलक्षणया ? 'अक्षि व्यापारयन्त्या' रोचन प्रेरयन्त्या। किंरक्षण चक्षु। कथ यथा भाति । मन्दाक्षाद् ' लज्जातो मन्द यथा स्यात्तथा । (पुन] किम्भूतं चक्षु । 'प्रणयपरिचयालोल' प्रणयस्य-स्नेहस्य प्रथमपरिचय -सम्बन्ध तस्मा- लोलम्, प्रथमपरिचये सर्वोऽपि रोलो भवति । पुन किंरक्षणम् ? 'अप्राप्तिमीतेभीर' १ मनति सति पु.॥ २ पितृव्यजने 'ताम्यती'लाभ ।। प्राप्यमागे सति पु.॥ ५ °समयमा भा० ३.४ ॥ एतापाठानुसारेण बालबोधिन्यां व्याल्या वर्तते ।। .

·२८ हृदयरानी-वायोधिनीरीकान्या समेत परणा- राम 'च . वापारय त्या . 'साल भयात्मकम् , अप्राप्त मीति भय तम्माद् रिहलाम् । स इति क ? 'येन' रामेण 'लीलया' हेल्या 'भज्यमान' द्विधाभवद् [ मदनदमयितु धनु '] मदनमथनधनुरुच्चै शुदेन 'रेणुक्यम्य' रेणुमाया अपत्य रेणुकेय तस्य परशुगमस्य 'आहान' आशरण चरे अन इन अभावे लुप्त प्रेक्षा वा । किशब्द उप्रेक्षायाम् । किम्भूतम्य परसस्प' -निर्दया रुट-फोपो यम्य तस्य । अयमर्थ -हे रेणुक्य । शीघ्रमेहि तम्, त्वद्गुरो महादेवम्य धनुरने भाजि इति आहान विदधदिव चक्रे, करि लिट् । किंलक्षणम् । 'अधिज्य' अधिना ज्या यम्य तत् , अर्धा तरन्यासश्च-य फिर केनापि ताड्यमान सन् म्पपक्षपानिने म्यामिने वा क्थयन् उच्चेरारटते । उत्तरार्द्ध उत्कण्ठालक्षणो विपरम्भ शृगार । चपरनात्रामयो रयो सन्धि भावोदयोऽरकारश्च ॥ २५ ॥ [वार गोधिनी] येनाविध्यमिति । 'स युष्मान् 'अपताद्' रक्षतु । रिक्षण । 'जनस्तनयया' सीनया 'बोधित 'दृष्ट । भिणया जनतनयया: 'अक्षि' चक्षु आ दोल्य या। लिलण अनि म दाभाद् 'म द' अतिनिधलम् । पुन रक्षणम् ? 'प्रणयपरिचयाद्' अनाज मायभ्यासाद् चपलम् । पुन क्षिणम् । अप्रास्तिति ' समस्याप्राप्तिभयाद् 'मीर' भययुक्तम् । स . . ' यन रामण तद् ‘मदनदायतु ' महोदयस्य अपिम्य ' ज्यापिन्द्र धनु चाप लाल्या' अक्शेन 'भग्यमान' द्वधा नियमाण सद् 'उच्च ' मदता सन्देन 'पिट' सम्भावनाया 'रेणुक्यस्य' परशुरामस्य 'आदान ' आमाण च । भिस्य रेरेयस्य ? 'पप रुप । यटोरस्य ॥ २५ ॥ तत्कालो तारनेगानलतरलशिसागारितानद्गमूत. देस्यारेक्ष्प चाप सपदि यिदलित मोदमानो मनोमः सीतासन स्वीय गुणपदिय धनुः माविमति स्म यस्मै, म क्षेमान्दिनं य फिमलयतु जयनीलाम म रामः ॥२६॥ , मानमत्र भा .। एनलारानुसार वापियो नया विएन । एयरप्यानमा भाभPTETTER .. सर मरानrtm" TTRI मmrrit मग रम्य मामी सममामि॥ TRA मुन्नम्मत निगमम्मामारपम् । .

·रामशतकम्। . . [हृदयरजनी] तत्कालोत्तालेति । स रामो 'व' युप्माक क्षेमान्चित 'हेम' सुवर्ण किसलयनु' पल्लायतु बद्धयतु । किरणम् ! 'जयश्रीराग' जयलक्ष्मीरेस रगम-रत्न यस्य तत् । [क्षिणो राम 'यम्मे' रामाय ' मनोभू ' मदन ] सीतासन्न सकीय द्वितीय वा धनु 'प्राविभत्ति स' दधे । किन्भून धनु । 'गुणवत्' गुण --ज्याऽम्यास्तीति गुणरत् मगुगम् , सीताऽपि गुणरती। किंलक्षणो मदन 'मोदमान ' हृप्यन् । मोदे किं कारण । सपदि देवम्य' शम्भो 'चाप' धनु दलिन [ 'अपेक्ष्य' ] दृष्ट्या आरोग्य । किनक्षणस्य शम्भो । तत्कालरोत्ताल्नेगानरतरल शिवाङ्गारितानगमूर्त' तत्काल -स चासौ कालश्च तत्काल तस्मिन् उत्ताल -उर्धीभूतश्चासो नेत्रानरश्व-रोचनवह्नि तम्य तरला चासो या शिवा चबाग तया मारिता-अनारमिता प्रापिता सजाता वा अनमूर्ति - -काम- शरीर ये7 स तम्य, "तदम्य सजात ] तारकादिम्य इतच्" [पाणि० ५२ ३६] । अयामिप्राय -वशमनभ्य देवस्य धनुर्दरिन दृष्ट्या तत्क्षणमेर मोदमानो [मनोभू ] रामाय उपकारिणे सीतारक्षण गुण पद् धनुर्दढावित्यर्थ , रोके यथा क्श्चन यम्मात् स्वशत्रु- तिरस्कार पश्यति स्त्रय मोदमानम्तम्मै उपकरोतीति धनि, अथान्तरन्यासच, असनतिर- रकारश्च । यथा धनुर्भगक्षण कारण रामे तजनितहर्पनक्षण कार्य मदने दृश्यते इति । लक्षण च-- या कारणमन्यत्र पार्यमन्यत्र नायते । असङ्गश्चा( त्य)भिधान(न) तमलबार पिदुर्बुधा ॥ १॥ इति । वैदीगोडीययो सार्थम् । आरमटीडर, वीररसापसानमूचा सात् गृहारो त्रि(रवि)गुणी गत , हप गयो सन्धि ॥ २६ ॥ [याल्यापिनी] . .

·हृदयरअनी वारयोधिनीटीकाम्या समेत - यं सत्रीडा सनीडावसथपथगतं वीक्षमाणा गवाक्षाद्, 'यन्नामाग्व्यानकेलिं कलयति च किल स्त्रीजने जातमन्युः। यत्सम्बन्धोत्कवुद्धिः समयमगमयन्मैथिली तं कथञ्चित्, सानाथ्यं स क्रियाद् वः ऋशितशितगलोद्दण्टकोदण्डधामा ॥२७॥ [ हृदयरअनी] यं सवीडेति । 'स' रामो 'व' युष्माक 'सानाध्य' सनाथस्य भाव सानाथ्य- सस्वामित्व 'क्रियाद्' विदध्यात् । किम्भूत । 'कशितशितगरोद्दण्डकोदण्डधामा' शित-मेचा वर्ण ]गल-कण्ठो यस्य स शितगल -महादेवस्तस्य उद्दण्ड –प्रचण्डचासो कोदण्ड --स्वचाप तस्य धाम-तेन , कशित-नाशितं शितगलोद्दण्डकोदण्डधाम येन स अशितशितगरोद्दण्डकोदण्डधामा । स क ? 'मैथिली' सीता 'यत्सम्बन्धोत्कबुद्धि सती' यस्य रामस्य सम्बन्ध -पाणिग्रहणरक्षण तत्र उत्का-सोत्कण्ठा बुद्धि -मति यस्या सा । सीता 'कथञ्चित् ' महता कप्टेन 'त समय' तत्प्राप्तिसमय 'अगमयद्' गमयति स्म अति वाहयाश्चके । किंरक्षणा सीता सब्रीडा सती ‘गवाक्षाद् ' गवाक्षे स्थित्वा राम 'वीक्षमाणा' पश्यन्ती, ल्योपे पञ्चमी। किंरक्षण रामम् । ' सनीडारसथ(पथ)गत' नीडेन सह वर्तमानानि सनीडानि सपरमीनि यानि आवसथानि-गृहाणि तेपा पन्था ---मार्गस्त गत-प्राप्तम् , राज- मार्ग गच्छन्त यज्ञमण्डपप्रदेशाद् राजगृह प्रत्यागच्छन्तमित्यर्थ । पुन किम्भूता ? ' जात मन्यु किल' इति अलीस्कृतकोपा । क सति : 'स्त्रीजने' स्त्रीलोके यन्नामाख्यानकेलिं' यस्य-रामस्य नाम्न [आख्यान-ग्रहण तद्विपया ] केलिं-क्रीडा वा यन्न(न्ना)म्ना विनोद 'कलयति सति' 'रामोऽयमायात , स्व परिणेप्यसि' इत्यादि वार वार नाम गृहीत्वा विनोदमुपहास कुर्मति सति मिथ्यासञ्जातकोपेत्यर्थ । अनुप्रास शब्दालङ्कार । उत्कण्ठा ईर्ष्या चात्र विप्रलम्भशृङ्गार । जीडाऽसूयाचपलताना भावाना सन्धि । माधुयों गुण । " सरसार्थपदत्य यत् तन्माधुर्यमुदाहृतम् " ॥२७॥ [वाल्बोधिनी] यसबीडेति । 'स' र ', ' गुम्माक 'स' स्वामित क्रियान' करोतु। मिलक्षण १ 'कशितशितिम(ग)लाद्दण्डमादण्डधामा' ऋशित महादवस्य महतो धनुपस्तेजी येन स शितशितिर(गोलाद्दण्डकादण्डधामा । स क ? य सम्ब धोक्बुद्धि' यस्य-रामस्य सम्बन्ध उत्पण्टितमति सती मैपिली' साता 'क्यश्चिद्' महता कष्टन त समय त काल • अगमयद् ' अक्षिपत् । स क 'पिलक्षणा सा ? 'गवाक्षाद्' उच्चापयशनप्रदशविशषात् १ याममाइकेलि भा. १४ एतत्पाठानुसारेण बायोपियां म्याख्या वर्तते ।

·रामशराकम् । . सनीडा सलजा सती '' राम वीक्षमाणा' पश्यन्ती वर्तते । विलक्षणं रामम् । 'सनीडासथपथगन' समीपगृहमार्गे गतागन कुर्माणम् । पुन सक. १ फ्लिक्षणा च सा ? च' पर 'यनामन हकेलि क्लयति' यस्य-रामस्य नाम गृहीत्या गृह या क्रीडा विदधति 'खोजने' सखि(सी)समहे 'फिल' इति मिथ्या 'जातमन्यु ' कृनसोपा वर्तते ॥ २७ ॥ - . . . आहताऽऽयातजन्यक्षितिपकरिघटा सटोघानदेश, वैदेहाऽऽदेशयद्धप्रतिगृहसुवृहत्तोरणस्रक्सहस्रम् । आनन्दस्फीतगीताकुलकुलवनिताभूपणोद्भूतकान्ति, प्रक्रान्ते यद्विवाहे तिमिनगरमभूदस्तु स श्रेयसे वः ॥ २८॥ [ हृदयरजनी] आहृतायातेति । 'स' राम. 'व ' युष्माकं 'श्रेयसे' फल्याणाय 'अस्तु' भरतु, श्रेयम्मारी मयादिति सम्बन्ध । स क : 'यद्विपाहे' यस्य- रामस्य सिाहे- पाणिग्रहणे 'प्रकान्ते' उपक्रान्ते सति 'तिमिनगर' कर्तृ मिथिगनगरी एवंविधगुणपिशि- एमभूत । किम्भूत तिमिनगरम् ! आहतेति०' आहूताश्च ते आयाताश्च, अन्याश्च क्षितिपाश्च जन्यक्षितिपा , आहूतायाताश्च ते जन्यक्षितिपाश्च तेपा करिघटा -गजसमूहा ताभि साइट -सम्बन्धः सम्मई उद्यानदेशो यस्य तत्, आहूताऽऽकरिताऽऽगतगनुप्यरोक- नृपतिगजमम्हनिरुद्धोयानप्रदेशम् । पुन किम्मनम् । 'वैदेहेति०' चैदेहस्य-जनकस्य आदेश देहादेशस्तस्माद् बद्ध प्रतिगृह मुहत्तोरणाना-आग्रपलयाना सामहसं-मालासहस्र- यम्मिन् । तेन अपरं किम्मूतम् । आनन्देन-हर्षेण स्फीतानि-मनोहराणि च तानि गीतानि च तेवायुग -गानन परा या पुरनिताः सुवासिन्य तासां भूपणानि ता एव सुषणानि तरना-उद्गता कान्ति -गोमा यस्य तत् । छेरानुप्रास , आरभटी वृत्ति गोडीया रीनि , ओनो गुण, वाम्तमारकार म्बमानौति, रोके विगहे क्रियमाणे राज्ञा नगरे उन्माद कार्यत इति ॥२८॥ [बालगोधिनी] आहतायातेति । 'स' राम 'य.' युप्मा श्रेपमेऽस्नु । म यः ! 'यद्विगहे' यास-मस्या प्रमाते' यमाने 'तिमिनगर' देहपुर हिरा 'अभूद् जातम् । या 'आनापानज यक्षिनिरिघटासदरोपानदश' आइना -आरिता. सन्त' आपाता -आगना येन्योरा राजानम तेज हस्तिसमः सङ्कट याटिकाप्रसो यस्मिन् तर । सापुर दान' मा.सस्टेदान' मा० .1.1 ॥ . .

·हृदयरअनी वारबोधिनीटीकाभ्या समेत . पुन पीहर ? 'वैदेहाऽऽदेशबद्धप्रतिगृहसुबृहत्तोरणस्रक्सहस्र' जनक्स्याऽऽज्ञया बद्धानि गृह गृह प्रति महान्ति तोरणाना मालाना च सहस्राणि यस्मिन् तत् । पुन कीदृशम् । 'आनन्दस्सीतगीतामुल्कुलपनिताभूपणाद्भूतान्ति हर्षेण प्रवृद्धानि तानि च गानानि ते आकुला-व्यग्रा या कुलवृद्धा स्त्रियः तासामाभरणे उत्पन्नशान्ति ॥२८॥ लक्ष्मीमिक्ष्याकुराजः स च धरणिसुता सा च देयादमेयां, युप्मम्यं येन यस्याः करसरसिरुहं ग्राहयित्वा महर्पिः। ऐक्यं किश्चित् तथाऽसौ व्यधित किल यथाऽन्योन्यमन्तर्गतस्य, द्वन्द्वस्योद्दामदैवव्यवहितवपुपोऽप्यस्य नाऽऽसीत् पृथक्त्वम् ॥ २९॥ [हृदयरअनी] लक्ष्मीमिक्ष्वाकुराज इति । 'स इक्ष्वाकुराज ' रामश्च {सा च] 'धरणिसुता' वैदेही च 'युप्मभ्य' भवद्भय' 'अमेया' अपरिमितपुष्कला 'लक्ष्मी' श्रिय 'देयात्' दद्यात् , प्रार्थनाया लिड् । स क ! 'महर्षि ' विश्वामित्र 'येन' रामेण 'यस्या सीताया 'करसरसिरह' करकमल 'ग्राहयित्वा' चारयित्वा तथा' तेन प्रकारेण 'किश्चिद्' अनिर्वचनीय निर्वस्तुमशक्य [ ऐक्य ] 'व्यथित' कृतवान् यथाऽम्य 'द्वन्द्वस्य' मिथुनस्य 'अन्योन्य' परस्पर 'अन्तर्गतस्य' चित्तस्य पृथक्त्व 'नाऽऽसीद्' नामूत्, उभयोश्चित्तमैक्यमभजदित्यर्थ । किरक्षणस्य ! 'उद्दामदैवव्यरहितवपुपोऽपि ' उद्दाम-उक्ट यदेव-मागधेय तेन व्यवहित-ज्यपधानीकृतं वपु -देहो यस्य स तम्यापि, यद्यप्युभी म्वशरीरमौभाग्यमदेन मदयन्ती तथापि रूपादिमात्सर्यपरित्यागेनैकचित्तावमूतामिन्यर्थ , अथवा शरीरेण पृथगभूता न चित्त इति । अनुप्राम । रम शृङ्गारो नुराख्य भानोदयोs- रकार ॥२९॥ [वालवोधिनी] रश्मीति । स 'इश्माकुराज ' राम सा च 'धरणिमुता' सीता च 'युपगम्य' भवद्भय ‘अमेया अपरिमिता 'लक्ष्मी' श्रिय 'देयाद' ददातु । स क.१ सा च या ? 'पेन' रामेणासौ 'महा'यासिष्ठ 'यस्था' 'सीनाया 'कासरासरह हस्तरमल 'प्राह- पित्या' पाणिग्रहण पारयिया विश्चित् तथा 'ऐक्य' एकर 'रुयधित' कृतवान् यया अस्य 'अतर्गतस्य' मध्यासिन 'इन्दस्य' हिरण्मयशरीरदयस्य 'उद्दामदेवव्ययहितपुरोऽपि उपप्राक्तनै कर्ममि अतर्हितशरीरस्यापि 'कि' इति सस्ये 'अ योन्य' परस्पर 'यस्य माऽऽमीद न बभूव ॥ २९ ॥ 'पुषो परप भा• ३०॥ .

·रामशतकम्। } . . सामन्दं गीयमानः कुलयुवतिजनन्दिभिः स्तूयमानो, लोकैरालोक्यमानश्चिरमवतु स वस्ताडकारिस्तदानीम् । देव्याः क्षोणिप्रसूतेत्रिभुवन विदितं येन पाणिग्रहीतः, 'कामप्रत्यक्षमस्याः कृतकृतकरुपस्त्वाददे पादपनम् ॥ ३० ॥ [ हृदयरजनी] सानन्दमिति । स 'ताडकारि ' राम 'चिरं' सर्वदा 'व ' यु'मान् ' अवतु' रक्षतु । किंलक्षण ? ' तदानी' तस्मिन् समये 'कुल्युवतिजनै ' सुवासिनीभि 'सानन्द' सहर्ष · गीयमान-' गीयते स्म, 'बन्दिभि ' मङ्गलपाटकै स्तूयमान , तथा लोके । तत्र तन समेत मीलितै जनै 'आलोक्यमान ' दृश्यमान , सानन्दमिति सर्वत्र सम्बन्ध्यम् । तदानीमिति किम् । यदा येन' रामेण त्रिभुवन विदितं यथा भवति तथा 'क्षोणिप्रसूते । क्षितिसुताया 'देव्या ' सीताया पाणिहीत । यदा यो राम सप्तपदीक्रमणसमये 'काम- प्रत्यक्ष' कामेन-अभिलापेन प्रत्यक्ष यया स्यात्तथा अम्या ' सीताया ‘पादप-' चरण कमलमाददे । किम्भूताया अस्या ? 'कृतस्तकरुप ' कृता कृतका-मिथ्या रुट-कोपो यया तस्या । उक्ति -~य कामी भाति स प्रणयकर दान्ताया वल्लभाया चरणे पतति, तम्या चरणप्रापणव्याजेन ननामेति उत्प्रेक्षा ॥३०॥ [बालबोधिनी सानन्दमिति । स 'नाडारित राम' 'व ' युष्मान् 'चिर' चिरकाल 'अस्तु' पातु। विलक्षण : सानन्द' सहर्षे यथा भवति तथा 'कुल्युपतिजनै ' स्वकुलवृद्ध- खासमूह गीयमान | पुनरिक्षण ? पन्दिभि ' स्तारकाजनै स्तूयमान । पुन किं रक्षण ? 'लोक' जनरालोक्यमान । स ? 'येन' रामेण तदानी' तस्मिन्नवसरे त्रिभु बनविदित' वर्ग मृत्यु पाताल प्रसिद्ध यथा भाति तथा क्षोणिप्रमूते देव्या ' सीताया 'पाणि ' परो गृहीत । 'तु' अपर पुन 'काम' सन्दर्प अस्या मिथ्याकृतमोपाया सीताया 'प्रत्यक्ष' समक्ष यथा मानि तथा' पादपम' चरणकमल 'आददे' गृहीतान् ॥ ३० ॥ अन्योन्यालोकलुभ्यन्नयननलिनयोः युग्ममन्योन्यजल्प- श्रद्वालुश्रोत्रयोस्तजनक दशरथापत्ययोः पातु युप्मान् । . काम प्र मा ३-४। एतत्पाठानुसारेण बालबोधियां ध्याच्या पत्तन ॥२ 'लुन्ध नयन भा. ३-४ । एत पाउनेशनुसारेण बाल धियो य्याम्पा घर्तते ॥ ३ धारवाधियां भन्योन्याश्रदालु इति शक्परम् ॥ कृतकृतरूप ·हृदयरञ्जनी-वालबोधिनीटीकाभ्या समेत - , अन्योन्यस्वान्नचौरं स्मरधरणिपती स्नेहपाशेन पवा, मजीभूते प्रहतुं यदभवदवनायालमन्योन्यमेव ॥३१॥ [हृदयरञ्जनी] अन्योन्यालरोकेति । 'जनक-दशरयापत्ययो' जनकापत्य सीता दशरथापत्य राम तयोर्युग्म-द्वन्द्व युष्मान् पातु ' रक्षतु । किम्मतयो ? (अन्योन्यालोकलुभ्यन्नयन नलिनयो ' अन्योन्य-परस्पर आलोक -दर्शन तन लुभ्यती-लोभ गच्छन्ती चपले लोले नयननलिने-नेत्रकमले ययोस्ते तयो । पुन किम्भूतयो । 'अन्योन्यजल्पश्रद्धाल- श्रोग्यो ' अन्योन्य जल्प-मिथ्यामापण तत्र श्रद्धालनी-उत्कण्ठिते श्रोत्रे-श्रवणे ययोस्ते तयो, अन्योन्यभाषणश्रयणे कुतूहलयो । तदिति किम् । यद्' युग्म 'अन्योन्य' परम्पर 'अल' अत्यर्थ ‘अपनाय ' रक्षणायाभवत् । छ सति । 'म्मरधरणिपती' म्मर एव धरणिपति -राजा तम्मिन् सरधरणिपतौ 'म्नेहपाशेन ' म्नेह -प्रीतिरेव पाश -रज्ज तेन अन्योन्यस्वान्तचौर युग्म बद्ध्वा प्रहतुं सजीभूते सति । यथा कस्मिंश्चिद् राजनि अयोन्यस्वातचौर परम्परद्रव्यापहारिणौ पुरपौ पाशेन बद्ध्वा हन्तुमुद्युक्ते सति तौ यथा आत्मान 'अश्त रक्षत । अत्र संयोग( सम्भोग )झारलरनारम्बनोद्दीपनकारणेन रति स्थायी भागे जनित , अन्योन्यदर्शन-संसराप कराक्षविक्षेपै कार्ये अनुमावै प्रतीतियोग्य बीग चपादिव्यमिचारिमावैरपचरित । चेष्टा मपति पुष्णार्योर्या रत्युत्थानिरिक्तयो()। शृङ्गारो विप्ररम्मश्च । तवाऽऽये यद्यपि परम्परारोस्योनान्योन्यभावोपपचिरे[ति ] चुम्मनाधनन्तभेदो मवति, तद्भेदा वक्तु न शक्यन्ते, अत एर एक इत्युच्यते । ओजो गुणोऽत्र यद्यपि रसप्रतिकोऽपि माधुर्यादिगुणमाहचर्यानुप्रासारारानुरोधाच न विरोधी, अतो गौडीया रीति । समम्तारयुस्त्यणपदमोज कान्तिगुणाहितम् । गोडीयामपि गाय पीरीटिरिचषण (1)॥१॥ ॥ ३१ ॥ [बालबोधिनी] भन्योन्येति । सन् 'जनय-दारयार पयोमुग्म' सीता रामयुग्म युग्मार पातु । किन्ग तत् ।' यद्' युमि स्मरथरगिस्ती' कादर्पमा राजनि दार्शन यया' पासपग पाशन यया 'प्रहV' मारपितु मनीभूने सनि अयोय' परस्परमेन - .

·रामशतकम्। , अपनाय रक्षणाय . अल' समर्थमभवत् । स्मरे धरणिपति त कुन.. सीता रामयो. स्मरखशमात् । किंलक्षण युग्मम् ? 'नयननलिनयो ' चक्षुःपद्मयो अन्योन्यालोकलुब्ध' परस्परदर्शने लोभयुक्तम् । पुनः किंलक्षणम् ? ' श्रोत्रयो' कर्णयो• 'अन्योन्यजत्पश्रद्धाल' परस्परवचने श्रद्धायुक्तम् । पुन फिलक्षणम् । अन्योन्यस्थान्तचौर' परस्पर चित्तहारि ॥३१॥ , १ तदानीं , वैदेहीवल्लभो वः स भवतु विभवोत्पत्तये यत्प्रियायाः, सर्वानापृच्छ्य बन्धून् पतिभवनमभि प्रस्थितायास्तदानीम् । सावश्यायाम्बुलेशं कमलमिव गलद्वाप्पमालोक्य वक्त्रं, को वा नाऽऽविश्चकार द्रवदिव हृदयं मूर्तमश्रुच्छलेन ? ॥ ३२ ॥ [हृदयरअनी] चैदेहीति। स 'वैदेहीवल्लभ ' सीतारमण 'व युप्माक 'निभवोत्पत्तये' ऐश्वर्योत्पादनाय भवतु । वैदेहीवल्लभ इति साभिप्राय विशेषणम् , कथम् । “अङ्के निपण्ण सीता ये भजता कल्पमूह 1" इति अनुमानार कारोऽपि सूचित । स क यत्प्रियाया। यस्य प्रिया-सीता तस्या वक्त्र' मुग्व आलोक्य 'अश्रुच्छलेन' अश्रु व्याजेन मूर्त' मूर्तीभूत 'हृदय' मन द्रवदिव वा को न आरिश्चकार , उत्प्रेक्षते द्रवदिय । किम्भूत वक्त्रम् । 'गलद्वाप्प ' गरन्त बाप्पा -अश्रूणि यस्मिन् तत् । किमिय वर्तमानम् । कमरमिय । किम्भूत कमलम् ! 'सावश्यायाम्बुलेश' अवश्याय -नीहार तस्य अम्बु-पानीय तम्य लेश -कण तेन सह वर्तते सावश्यायाम्बुलेशम् । कदा यदा किम्भूताया यत्प्रियाया । पतिभवनममि प्रस्थिताया ' भर्तृगृहममि चलिताया । किं कृत्या सर्वान् बन्धून 'आपृच्छय ' आमन्त्र्य । असङ्गतिरलङ्कार । निवेदो व्यभिचारी रसीभूत करुणतामवलम्बते, वास्तवालङ्कारश्च । कन्याया पतिगृह प्रथिताया बन्धूना हृदय द्रवीभवतीति स्वभाव । तथा चोक्तं कालिदासेन शाकुन्तले- यास्यत्यद्य शकुन्तलेति हृदय सस्पृष्टमुत्कण्ठया, कण्ठ स्तम्भितबाप्पवृत्तिकपश्चिन्ताजई दर्शनम् । वैक्लव्य मम तावदीशमहो स्नेहादरण्मोक्स , पीध्यन्ते गृहिण कथ न तनयाविश्लेषदु म्वनवे ।। इति । [अङ्क ४ श्लो०५] ॥ ३२ ॥ .

·हृदयरजनी बालवोधिनीटीवाभ्या ममेत - [चाल्योधिनी] वैदेहाति । स बंदहीवल्लभ ' राम युष्मान विभवोत्पत्तये भरतु । विभय स्य-समृद्धत्पत्ति विभवोत्पत्ति तस्यै। स ? 'यत्प्रियाया' सीताया 'तदानी' तस्मिन्नयसरे ‘वकर' मुख 'आलोक्य' दृष्ट्या 'अश्रृष्ठलेन' अश्रुमिषेण कृत्वा मूर्तमिय द्रयद् अश्रुद्ररद् हृदय को या नाऽऽविश्वकार । अपि तु सर्वेऽपि आविश्चरे । विलक्षण वक्त्रम् ? उत्पश्यत ' सावश्यायाम्बुलेश कमलमित्र' नीहारादपरणसहित पद्ममिव । शिलक्ष णम् ? यट 'गद्वाप्प' गलन्ति-पति बाप्पाणि-अश्रूणि यस्मात् तद गल्द्वाप्पम् । रिक्षणाया सीताया ? ' तदानी' तस्मिन्न पसर — सन् च धून्' भ्रातृ सख्यादीन् आy व्य ‘पतिभवन' रामगृह अभि 'प्रस्थिताया ' प्रस्थान कुर्वन्त्याः । यद्यपि हृदय मूर्त नास्ति तथापि तस्मिनक्सरे सर्वेषा जनाना हृदय मूमिव जात नतोऽणि द्रादिव ॥ ३२ ॥ । - . , . एकः पात्राय दत्त्वा श्रियमिव तनयां मन्यमानः कृतार्थ, स्वात्मानं सिद्वविद्यामिव तनयवधं प्राप्य भूयो द्वितीयः। आप्रष्टुं तो प्रवृत्ती कथमपि च मिथो घद्वसर्वस्वयुद्वी, यौनकलोकं पृथुगुणसुभगौ स्तान्मुदे वः स देवः ॥३॥ [हदयरजनी] एका पात्रायेति । स ' रामारयो देर 'व। युप्माक 'मुदे' हपाय नाद् ' भूयात् । म्नादिति क !' यत्र' यस्मिन् रामे एकत्रैलोक यथा भवति तथा, एकत्र-एकम्मिन् रामे एकमुग्यो रोर-जनो यस्मिन् कर्मणि तद् एकंत्रलोक 'तो' जनक-शरथो नद्धसरस्वबुद्धी अभूताम्, बद्धा सम्वबुद्धिर्याभ्या तो। रिम्भूतौ 'पृथु गुणमुभगो' पृथपश्च ते गुणाच ते सुभगौ, महद्गुणयुक्तापित्यर्थ । पुन रिम्भृती ? 'गिध ' अन्योन्य ' कथमपि ' महता क्प्टेन ग तु आप्रष्टु प्रवृत्ती, म म्व नगर प्रति गन्नुमात्र च्यमानी। ती को। तयोर्द्वयोर्मध्ये एक ' जनक ' आमा तार्थ मन्यमाम । कन्या, 'मानपा' सभाषा 'ताया 'समा पुनरियार पानिप' थियमिर । द्वितीय ' दशरथ 'तनयवधू प्राप्य' स्नुषा प्राप्य आमान तार्थ मन्यमान मिद्धविद्यामिर, यथा कोचा पाने उक्त लक्षणे रमी निक्षिप्य मिपिया च रूया लाया भरत नदिन्यथ । उपमा ॥ ३३ ॥ . . । का माकाणगुण एलरामारेग बानमोग्याच्या ·रामशतकम्। . . राम , [वालबोधिनी ] एक पात्रायेति । स देव य युष्माक 'मुदे' हर्षाय 'स्ताद अस्तु । सके ? 'तो' जनर-दशरथौ यत्र ‘एकत्रैच' रामे बद्धसर्वस्वबुद्धा सन्तौ 'क्थमपि' महता बटेनापि मिथ ' परस्पर आप्रष्टु तौ 'प्रवृत्ती कृतोद्यमी जाती। बद्धा सर्वस्व बुद्धिर्याभ्या रामे तो बद्धसखिवुद्धा । विलक्षणे यत्र ? 'लाम्पृणगुणसुभग' लोकान् पृणन्ति पूरय ताति लाम्पृणा , ते च ते गुणाश्च ते सुभग -सुन्दर तस्मिन् लारम्पृणगुण सुभगे। मिरक्षणो नौ । तयोर्मध्ये ' पात्राय' रामाय 'तनया' सीता दत्वा स्वा मान ' कृतार्थ ' कृतकार्य यमान । कामिय? ' श्रियमित्र' यथा कश्चित् पुमान् पात्राय श्रिय दत्ता स्वारमान कृतार्थ मन्यते । द्वितीय भूय ' दशरपश्च तनयाधू प्राप्य या मान कृतार्य मन्यमान । सामिप? 'सिद्धविद्यामित्र' यथा पश्चित् पुमान् सिद्धा-सिद्धिप्रदा विद्या प्राप्य त्या मान कृतार्थ म यते ॥ ३३॥ राजा जनक राम तैतिर्दुनिमित्तैमखमयनधनुर्भद्तुगीकृतभू- भङ्गेऽभ्यायाति भास्वत्तरपरशुशिखाजागृवी जामदग्न्ये । मुग्यो वैखानसानामयमिति समिति क्षुण्णराजान्वयश्चे- त्यासीद् यस्तद्दिष्टक्षारसरसिकमतिः पातु स श्रीपतिवः ॥ ३४ ॥ [हृदयरजनी तनिरिति । स श्रीपति व ' युप्मान् पातु । स इति क 'य 'इति ' हेतो 'तदिदृक्षारसरसिझमतिरासीत् ' तस्य दिक्षा तम्या रस तेन रसिका-रस- वी मति -बुद्धिधम्य स परशुरामदर्शनोसुकमति । इतीति किम् । 'अय' परशुराम आद्य श्रेष्ठ , पर जामदग्न्य समिति' सहग्रामे क्षुण्णराजान्वय क्षुण्ण -परास्त राजान्वय क्षत्रियवशो येन स , अत एव नदीक्षण- रसिक , निर्वदो साह द्धितयो शान्त-वीररसयोरदय । क सति : 'ते' प्रसिद्ध जाते । अप्रगत 'दुर्निमिन ' दिदाह प्रचण्डप्रतिकूलमाल शृगालगन्दादिमि शकुनै सह 'जाम- दग्न्ये ' परशुगमे अभ्यायाति सनि, सहोतिरलार । जमदग्नेरपत्य जामदग्न्य तम्मिन् परशुगमे, परशुना-कुठारेण उपरक्षितो राम परशुराम तस्मिन् अमिमुन्धमागच्छति सति । किम्भूते जामनग्न्ये । 'मम्बमथनधनुर्मङ्गतुङ्गीतमभङ्गे' मम्वमथनम्य-श्रीमहादेवम्य धा-पार्मुक तम्य भर तन तुहीहत-ऊहित स्राट प्रापित भूभार -भूरचना येन स दम्बानसाना बानमस्ताना मुख्य . .

·१८ हृदयरानी-याल्बोधिनीटीकाभ्या समत - तस्मिन् । पुन किम्भूते जामदाये 'भास्वचरपरशुशिखाजागृवौ ' अतिशयेन भास्वन्ती भाम्य चरा, सा चासौ परशुशिखा च-कुबरधारा तम्या जागृवि -जागरूक तम्मिन् ॥ ३४ ॥ [बालवोधिनी] ततिरिति । स 'श्रापति ' राम व युष्मान् पातु । स क ? यो राम 'इति' कारणाद् 'जामदाये' परशुराम तदिदृक्षारसरसिकमति 'आसीद् ' बभूव । तस्य-परशु रामस्य द्रष्टुमिच्छाया योऽय रसस्तस्मिन् रसवता मति -बुद्धिर्यस्यासौ । इतीत किम् । 'अय' परशुराम वैखानसाना मुख्य ' ऋषीणां अप्रणा , 'च' अपर 'समिति सझामे 'क्षुण्ण राजा यय ' चूर्ण कृतक्षानियवश । लिभणे जामदग्ये ' तैतिरपि 'दुनिमिचे' दुष्ट कारणे 'अभ्यायाति' अभ्यागच्छति । पुन विलक्षण १ 'मखमयनधनुर्भङ्गतुङ्गाकृतभङ्गे' महादेवस्य चापमडून दोघींकृतवक्राक्षे । पुन किंलक्षण: 'भास्वत्तरपरशुशिखाजागो' दीप्तिमता या कुठारधारा तस्यां जागरूके ।। ३४ ॥ * सावज्ञस्तत्र राज्ञि प्रणमति पुरतः 'सर्पपात्रे वसिष्ठे, तिष्ठत्यक्षिप्तचक्षुः कुशलयति जने साजलौ यद्धमौनः । भइत्या भूतेशचापं क गत इति रुपा मापमाणो महर्षिः, काकुत्स्थेनोपंतस्थे स्मितमधुरमुखं येन सोऽव्याचिर यः ॥ १५ ॥ [हृदयरअनी] सारज्ञस्तत्रेति । स 'व ' युप्मान् 'अध्याद् ' रक्षतु । गक येन 'काकु- स्थन ' रामेण 'म्मितमधुरमुग्व' म्मितेन-हासेन मधुर-मनोज मुम्ब यस्मिन् कर्मणि तत् । 'महर्षि ' जामदग्न्य 'उपतम्ये प्राप्त । कर्मणि लकार । किम्भूतो महर्षि । ' इति स्या भापमाण ''इति' यक्ष्यमाणप्रकारेण 'स्पा' कोपन 'मापमाण ' पदनिति । किम् है राम ! मतेशचाप मक्त्वा क गत ' क प्रदेश गतोऽसि । इति, पराप्येति शेप, गच्छसि या पुन सिपणो महर्षि ! 'सत्र राज्ञि' दशरथ 'प्रणमति सति ' नमस्कार युति सति ' साप अवनया सह वर्तते सावज्ञ., अथवा प्रणमति दग्ध सावज़ समपश्यदिन्दर्य । पुन डिलक्षण । सर्वगो' सर्वेषा-गज नमीणा पात्रे-पूग्ये 'पुरत अमेतिष्ठति वसिष्ठे ' भक्षिप्तचभु 'न क्षिप्त चक्षु-नेत्र येन स अक्षिप्तचतु । यमिष्ठ मापात्रे मा एमाठमेरानुसारे गलको यो म्याग्याति॥ १ वरिट मि मा ३॥ . . , 1 ·रोमशतकम्। .. . विशेषणद्वयमाप पूज्यत्वाव्यवधानसूचकम् । पुन किंलक्षण ' 'जने'] मन्त्रिोके अमात्यवर्ग सुमन्त्रप्रभृत्यमात्यजने बद्धमौन ' बद्ध मौन येन स बद्धमौन । किम्मूते मन्त्रिजने 'साञ्जलौ' अञ्जलिसहिते सादरनमस्कारपरे । पुन किंरक्षणे : 'कुशलयति' कुशल पृच्छति । रामे धृतेर्भावस्योदय , इतरेषु विषाद त्रास जडतादीना भावानामुदय । जामदग्न्यगतभयानकरसप्रतीति रामगतवीररसप्रतीति । वैदर्भी रीति ॥३५॥ [बालबोधिनी सावज्ञ इति । स राम 'व' युष्मान् 'चिर' चिरकाल 'अव्याद् ' रक्षतात् । स क' येन 'काकुत्स्थन' रामेण 'महापं ' परशुराम स्मितमधुरमुख यया भवति तथा 'उप- तस्थे' उपस्थितम् । सस्मित-ईपद्धास्ययुत अत एव मनोहर वक्त्रम्। किंलक्षणो महर्षिः । 'रुषा' कोपेन कृत्वा इति भाषमाण । इतीति विम् । 'भूतेशचाप' ईश्वरधनु. 'भकत्वा' चूर्णीकृत्य ‘क गत ?' कुत्र गत । पुन विलक्षण " पुरत ' अप्रत 'प्रण. मति' नमस्कुर्वति राज्ञि दशरथे 'सावज्ञ ' अगणनासहित । पुनः मिलक्षण ? 'सार्घ पात्रे' सार्धे वसिष्ठे 'तिष्ठति' स्थिते अक्षिप्तचक्षु , पुर स्थितमपि वसिष्ठ न पश्यतीत्यर्थः । पुन लिक्षण ? 'कुशलयति' कुशल-पल्याण आचल्याने 'जने' लोरे ‘साञ्जली' अबलिसहिते बद्धमौन "तत् करोति तदाचष्टे" [ पाणिनिवार्तिकम् ] इति णिच् । लोग कुशल आचक्षते 'स्वामिन् ! कुशलम् । इति तत्र वदति ॥ ३५ ॥ , , ५ 23 देवो यः शस्त्रविद्याभ्यसनभुवि मया स्कन्दमास्कन्धमानं, दृष्ट्वा स्वामिद्रुहोऽपि व्यधित मम समं हैमवत्या प्रसादम् । श्रुत्वा तस्यापि चापक्षयमहमनहकारितारिविपये, नायापीति वाणं मुनिमभि विमनीभावशून्यः स वोऽध्यात् [हृदयरमनी] देवो यः शस्त्रविद्येति । ‘स ' रामो 'व ' युप्मान् 'अव्यात् ' पातु । विम्भूत ? मुनि 'अभि' रक्षीकृत्य तदुद्दिश्य 'विमनीमावशून्य ' अविमना विमना सम्पद्यते विमनीभाव , तेन शून्य -रहित दुर्मनम्त्वरहित , निर्भयत्व व्ययम् । किंलक्षण मुनिम् । ' इति ब्रुवाण' ' इति' अमुना प्रकारेण कथयन्तम् । इतीति किम् । तस्यापि। महेशस्यापि 'चापक्षय' धनुर्भङ्ग 'श्रुत्वा' आकर्ण्य येने रामेण 'अह' जामदग्न्य १ मनु वि भा १२३४ । एतत्पाठानुसारेण बालवोधिनीव्याख्या ॥ .

·हृदयरानी बालबोधिनीरीकाभ्या समेत न . . , . अद्यापि 'अनहकारितारि' अहकार -अभिमानोऽभ्याम्तीति अहङ्कारी तम्य भार तवा अहङ्कारितागुण , न विद्यते अहकारिता यम्य स अनहारित, स चासापरिश्च अनहकारितारि । अथवा अहङ्कार सात अहङ्कारित , स चासो अरिश्च अहकारितारि , अहङ्कारितारि अनहकारितारि [न विपद्ये ], अजाताहङ्कार मां जानातीत्यय राम इत्यर्थ । धनुर्भते जामदान्यम्य अहकार किं कारण तत् प्रतिपादयितु देवम्य सहिष्णु दर्शयति । तम्येति क : 'यो देव ' महेश म्यामिहो मम प्रसाद 'व्यधित ' चक्रे । क्या सह : 'सम हैम यत्या' देव्या पार्वत्या सह, न केवल महेग 'प्रसाद' कृपा चक्रे मितु जगज्जनन्यपि पार्वती चरे इति वाक्यार्थ । किं कृत्वा । दृष्ट्वाऽपि, कम् । 'कुमार' म्यन्द दृष्ट्वाऽपि । मिलक्षण म्कन्दम् : 'शस्त्रविद्याभ्यसनमुवि' शस्त्राभ्यासभूमिकाया 'मया' परशुरामेण 'स्कन्धमान' पराभूयमान निर्जिन दृष्ट्वाऽपि ममोपरि प्रसादमेव कृतवान् , न कोपमित्यर्थ , मम वीर्यातिशयेन हृष्ट इत्यर्थ । पराकमेण ईशपुत्रादधिकोऽमिति व्यायम् । स्मृत्य सूययो_मिचारिभावयो सधि । वीररसस्योदय ॥ ३६ ॥ [वाल्वोधिनी] देवो य शस्रविद्येति । ‘स राम 'य' युष्मान् 'अव्याद्' रक्षतात् । सप यो राम इति 'ग्रुगण' यदन्त 'मुनिमनु' परशुरामे 'पिमनाभाय य अभूद्' दुरचित्त य रहितो बभूव । इतीति किं झुवाणम् । अह 'तस्यापि' दयस्य 'चापक्षय' धनुर्भ 'शुमा' आये अद्यापि न पिये' अद्यापि जीवनस्मि, विपत्ति न प्राप्नोमि । fणाऽहम् ? 'अनहदारितारि अहवार स्याजिता रिपर येन स । अमो तस्य यस्य ? य देर ' महादेव 'शत्रविधाम्यसनमुधि' धनाचाम्पासपृथिव्यां 'मया' पर युगमण 'सद' कातिय आस्कन्धमान ' आकृष्यमाण दृष्ट्या 'स्वामिहोऽपि गुरुजाहिणोऽपि मम 'हैमवत्या 'पाया सम प्रसाद ' स्तुन व्यधित' अकृत ॥ ३६ ।। । यस्मिन्नुत्तुद्गले पनि शिसरिण' पत्रिमस्य प्रतिष्ठां, न 'प्राप क्षिप्रमस्त न दशशतफरः फातायाऽर्थमेव । फल्पान्नोदनदर्चि फयचिन तमुशल्परूपाय तस्म, धीरो नीरोप मीतिर्मुनिरिति नतवान् यमदु पचताद्य ॥३७॥ पि' मा १४। एतारामदानुमारेग गमबोधिनी 7 यात प्राण १ दम भाएपाठभनुमाोग पारोमितरे म्यास्या १ प्रास ·रामातकम्। : [ हृदयरजनी] यस्मिन्नुत्तुङ्गेति । स व दुवं यताद्' युष्माक दुख खण्डयतु । स क ? 'य' राम 'तस्मे' जामदग्न्याय अय 'मुनिरिति' "क्षत्रियाणा मुनिवन्ध " इति मत्वा 'नत वान्' नमश्चकार। किम्भूत राम ! 'धीर' धीरोदात्तत्वात् । पुन कीदृश ! 'नीरोप-मीति ' रोपश्च भीतिश्च रोप-भीत्यौ, निर्गते रोप-भीन्यो-कोप-भये यसात् स नीरोपीति , गाम्भीर्य व्ययम् । किंविधाय मुनये । 'कल्पान्तेति०' कल्पाते-कल्पक्षये उदञ्चन्ति यानि अचीपि-ज्वारा ते कवचित --जटिलो व्याप्त य ईपदसमाप्तो हुतभुग हुतमुकल्प रूप यम्य स तस्मै कल्पान्तोदश्चदर्चि कवचितहुतभुक्ल्परूपाय | आत्मनो वीर्यशृङ्ग प्रकट- यन्नाह -कावीर्य राजा सहस्रार्जुन पश्चिमस्य — शिखरिण' पर्वतस्य उत्तुङ्गशृङ्गे 'प्रतिष्ठा' अवस्थानं न लेभे [इति न ], भूलॊके वा अवस्थान नाऽऽप, सूर्य [क्षिप्र] अस्ताचल प्राप्त भार्गव दृष्ट्या, अस्त गतवानित्यर्थ । सूर्योऽपि 'दशशतकर' [सट्स] किरण । उपमा, शब्दश्लोकोऽपि (श्लेषोऽपि ), छेकानुप्रास ॥ ३७॥ [वाल्बोधिनी] यस्मिन्नुतनेति । 'स' राम 'य' युष्मा 'दु ख ' अनिष्ट 'यताद्' अखाडयतु । सय ? या राम 'तस्मै' परशुरामाय अय 'मुनि ऋषीश्वरो व य 'इति' कारणाद् 'नतवान्' नम्रोऽभूत्, न भीन्या। मिलक्षणो राम ! 'नीरोष भीति ' काध भयरहित । रिरक्षणाय तस्मै १ 'कल्पा तोदनदर्चि करचितहुतभुकपरूपाय' जगतोऽन्ते ऊन या शिवास्ता एव सलाहीकृता येन अग्निना असे कल्पा तोदश्चदर्चि करचित भुक्, तस्य फ्ल्प-त समान रूप-स्वरूप यस्यासौ तस्मै । तस्मै कस्मै ? यस्मिन् 'उत्तुङ्गशृङ्गे' उच्चैस्तर स्य धे परशुरामे 'कार्तवीर्य ' राजा सहस्रार्जुन 'क्षिप्र' धेगेन 'अस्न' क्षय न प्राप्त इति न, विन्तु प्राप्त एव । किलक्षणे यस्मिन् ? 'पश्चिमस्य शिवरिण ' अस्ताचलस्य 'प्रतिमा उपमा 'पति' आश्रयति । का इव । 'अर्यमा इव' यया अर्यमा सूर्य पश्चिमे शिखरिणि क्षिप्रमस्त न प्राप्नोतीति न, मितु प्राप्नो येर । अर्थशाद् विभक्तिपिरिणाम , अत्र यपि पठी तपाधि सप्तमी व्यारयायते । लक्षणोऽर्यमा कार्तवीर्यश्च । दशशत सहस्रांशु एक सहस्रबाहुरपर । विक्षणे पश्चिमे शिखरिण ? 'उत्तुङ्गशृङ्गे' उच्चस्तर शिवरे ॥ ३७॥ शस्त्रं शम्भोपिभिद्य व्रणिततनु घुणश्रेणिभिः क्षत्रशाय !, क्षीयो मा भूस्तदेतन्नमय' ननु धनुर्वैप्णव चेत् त्वमुणः । १.२ दत्त मा ३४॥ ३ मम धनु' भा॥ ४ "मुप मा १॥ . . . .

·४२ हृदयरञ्जनी यारयोधिनीटीकाभ्या समेत . . । इत्युत्तवा भार्गवेण प्रकटभ्रकुटिना प्रत्तमादाय चक्रे, तन्नीचैर्यस्तदीयं मदमिव स मुदामास्पदं वः करोतु ॥ ३८ ॥ [हृदयरजनी] शस्त्रमिति । स ' रामो 'व ' युष्मान् ‘मुदा' आनन्दाना ' आम्पद ' स्थान करोतु । यो राम . 'तत् तदीय' परशुरामसम्बन्धि धनु 'नीचेश्चने ' नम्र चक्रे, नमयति स्मेति । किं कृत्वा ? 'आदाय' गृहीत्या । फिरक्षण धनु ? भार्गवेण इति उक्त्या 'प्रत्त' दत्तम् । फिलक्षणेन भार्गवेण ? 'प्रकटनटिना' प्रकदा भ्रकुटि -रलाटरेखा यस्य स प्रकटपुटि तेन । किमुक्त्वा । इत्याह-हे ! क्षत्रशान' क्षत्रियपोतडिम्भ ! 'क्षीनो मा भू ' मत्त सगों मा भव । किं कृत्वा 2 शम्भो ‘शस्त्र' धनु 'पिभिद्य ' भक्त्वा । किंलक्षण धनु ? 'घुणश्रेणिमि ' काष्ठकीटपङ्क्तिमि ‘णिततनु' व्रण सञ्जातमस्य, प्रणिता तनुर्यस्य, कीटकर्मक्षितत्वान्नि सारमित्यर्थ , घुणोत्कीर्णमिति । 'वा' अथवा चेत् त्व उप्ण ' सगर्योऽसि, महेशधनुर्भङ्गेन जातगोऽसि चेत् तर्हि एतद् वैष्णव धनुर्नमय' नारायणीय धनुरधिज्य कुरप्वेति । किमित्र नीचैश्चकार ? 'तदीय मदमिव ' परशुरामस्य 'मदमिव ' गर्नमिव [ न केवल ] धनुर्नीच चक्रे किन्तु मदमपि चक्रे । उत्प्रेक्षार कार , धनुषा सम तम्य परशुरामस्य मदमपीति सम्भवत्सदुक्त्यर कारः। अनुप्रास ॥ ३८॥ [वालयोधिनी] शस्त्रं शम्भोविभिद्येति । 'स' राम 'व' युष्मान् 'मुदा' हर्याणां 'आस्पद' स्थान करोतु । स क ! 'य' राम तद् वैष्णर 'धनु ' चाप 'आदाय' गृहीत्वा 'नीचे' नम्र ज्याधिरूढ 'चके' कृतवान् । क्लिक्षण धनु । उत्प्रेक्ष्यते-'तदीय मदमिर' तम्य- परशुरामस्य सारमिव ! पुन मिलक्षण तत् ? 'भार्गवेण' परशुरामेण 'इत्युक्त्या' इति क्थयित्वा 'प्रत्त' दत्तम् । विलक्षणेन मार्गण ? 'प्राटभ्रकुटिना' प्रसिद्धवप्रक्षेण । इतीति किम् । 'क्षरशार!' हे क्षत्रशिशो राम ! 'शम्भो ' ईश्वरस्य 'शस्त्र' धनु 'विभिद्य" मकवा 'क्षीब ' मत्तो 'मा भू ' मा भर, "माडि लड्" [पाणिनि० ३३ १७५] इति माड्योगे लुविधानात् । कीदृश शस्त्रम् ? 'धुणश्रेणिभि' काष्ठमीटपडक्तिभि 'ब्रणिततनु' सच्छिद्रशरीरम् । 'चंद्' यदि व उष्णताह 'एतद्' इद 'वैष्णर धनु' विष्णोर्धनु नमय' नम्र कुरु ॥ २८॥ रामः श्यामद्युतिर्वो नव इव जलदः मम्मदायास्तु यस्मिन्, विभ्राणे जिष्णुचापं प्रशमयति सतामप्रियं चामृतेन । 1 °माश्रय व भा १॥ २ रासोध प्र भा ॥ ३ मुनृतन भा ३४ । एतत्पाठभेदानु सारेण बालरोपियां म्यारयाऽस्ति ।। .

·रामदातकम्। १५ , ग्रीप्मेणेव प्रयातं भृगुकुलपतिना केकिनेव प्रहृष्ट, तातेनोधिवेनोच्छसितमचलपेवाचलोत्पन्नया च ।। ३९ ।। [ हृदयरञ्जनी] रामः श्यामद्यतिरिति । राम 'व ' युप्माक 'सम्मदाय' हर्षायास्तु प्रीतये भूयात् । किंलक्षण : 'नव ' तरुण किम्भूत । श्यामद्युति श्यामा धुति -कान्तिर्यस्य स श्यामद्युति सजलजलदकान्ति । क इव नव ? 'जलद इव' मेघ इव । 'भृगुकुल- पतिना' भार्गवेण 'प्रया' निर्गतम् । केनेव 2 'ग्रीप्मेणे' ऊमागमेने ग्रीष्मेण यथा गम्यते 1 क सति ? 'यस्मिन् । रामे 'जिष्णुचाप' जिष्णो -नारायणस्य चापं 'विनाणे सति' धृते सति ग्रीष्मेण गम्यते तथा । का उपमा ' तथा 'ऊधिनेन' भूभृता 'तातेन दशरथेन 'हृष्ट' मुदितम् । केने 'वेकिनेर' मयूरेणेन, यथा मयूरेण हृप्यते । क सतीति पूर्ववत् । 'अचरोत्पन्नया' सीतया 'उच्छ्यसित' रोमाञ्चित्तम् , अचल-पुथ्वी तत्या उत्पन्ना तया। कयेर ? 'अचल्येव' भूम्येन, यथा भूम्या उच्च्यम्यते, न चल्तीति अचरा, "अचरा स्थिरा धरित्री" इत्यमरः । छ सत्तीति पूर्वपत् । विलक्षणे रामे 'अमृतेन' अमृततुल्या दर्शनेन वचनेन वा 'सता' सत्पुरपाणा 'अप्रिय' अविनय 'शमयति' परापुर्वति । किंलक्षणे मेथे? 'अमृतेन' उदकेन 'सता' लोकाना 'अप्रिय' अनावृष्टि- रक्षण गमयति, नम्मिनिति । क सतीति पूर्वपत् । मारोपमा ॥ ३९॥ [पालबोधिनी राम श्यामेति । स राम 'व' युमास 'सम्पदाय' हर्षाय 'अस्तु' भवतु। स क.? 'यस्मिन् ' रामे 'सूनृनेन' सन्यप्रियेण पचता कृया सता 'अप्रिय' अनिष्ट प्रशमयति। 'जिष्णुचा' विष्णुधनुर्घिभाणे सति 'मुगुकुम्पनिना' परशुरामेण 'प्रयात' गतम् । कोहशो राम ? 'नयो जल्द इव' प्रावृषेण्यो मेघ इस । दाहशो रामो मेघश्व ? 'श्यामधुति श्यामा-कृष्णा बुति -कान्तिर्यस्य स श्यामति । कस्मिन् फेने ? यया न जलदे 'जिष्णुचाप' इन्द्रधनुर्विधाणे 'अमृतेन' उद्धेन कृत्वा सता 'अप्रियर देवताप प्रशमयनि सति प्रीष्मेण प्रयायने तदा “ अप्रियं चामृतेन" इति पाउ । अपर रामे निष्णुचाप बिमाणे सनि उधिन' राज्ञा 'तातेन ' पित्रा दशरथन प्रदृएम् । केने १ मेक्नेिर, यथा नये जल्दे जिष्णुचाप विभाणे सति 'ये किना' मयूरण प्रहृष्यते । अपर यस्मिन् रामे जिष्णुचार विभाणे सति 'अचलोयनया' सीतया उष्यसितम् । क्येर अचलपय, 'पनेनो' इति पाठानुमारेगोषियोध्यासपारयत ॥ १६ग्रेशवतरण भमरको , औरसम्पये॥

·हृदयाजनी-यालयोधिनीटीकाभ्यो समेत यथा नवे जलदे जिष्णुचाप बिभ्राणे सति अचलयोच्छ्वस्यते । अत्र सर्वत्र भावे प्रत्यया " तयार कृत्यक्तखला " [पाणिनि० ३ ४ ७० ] इत्येतयोरेव क्तविवानादू अनुक्तकर्तृत्वात् अनभिहित कर्तरि ' कर्तृकरणयो' [पाणिनि० २ ३ १८ ] इति तृतीयति ॥ ३९ ॥ पत्नी पश्यन् नवोढां तरुणिमनि नवे वर्तमानः प्रभावं, पुष्णन् दोष्णोर्नवं च प्रणयमपि नवं दर्शयन्नाश्रितेषु । प्रक्रान्तः काननान्तर्गतिकृतमतिना भूमिभर्ता नयो यः, कर्तुं पित्रा पुराणः स्वयमथ च पुमान् स क्षणाद् वः पृणातु ॥४०॥ [हृदयरञ्जनी] पत्नी पश्यन्निति । 'स' राम 'व ' युष्मान् ‘क्षणात्' तत्क्षणात् 'पृणातु' प्रीणयतु, वितृष्णान् करोत्वित्यर्थ । किंगक्षणो राम ! 'नवोढा' नवपरिणीता 'पत्नी' जानकी सीता पश्यन् । पुन किंरक्षण ? नवे 'तरुणिमनि' तारुण्ये 'वर्तमान ' तिष्ठ [न्निति । तथा किं कुर्वन् ? 'दोष्णो' भुजयोर्नव 'प्रभाव' सामर्थ्य 'पुष्णन्' प्रकटयन् । तथा च आश्रितेषु जनेषु नव 'प्रणयं' स्नेह दर्शयन् । पुन किंलक्षण । 'पित्रा' दशरथेन नमो भूमिमर्ग यो राम कर्तुं प्रक्रान्त , य राम भूभरि कर्तुमिच्छ- तेत्यर्थ । किंलक्षणेन पित्रा? काननान्तर्गतिकृतमतिना काननस्य--अरण्यस्य अन्त -मध्य तत्र गति -गमन तत्र कृता मति -बुद्धिर्येन स तेन । अथ य स्वय च 'पुराण पुमान्' पुराणपुरुष , य पुराण पुरुष स कथ नर क्रियते । इति विरोध । दीपकमरकार । यथा- यत्रैकमनेकेपा वाक्यार्थाना क्रियापद भरति । तद्वत् कारकपदमपि तदेतदिति दीपक द्वेषा ॥ . अत्र प्रान्त इत्यनेन निष्ठान्तक्रियापदेन सर्वेपा कारकपदाना सम्बध इति कारक- दीपकम् । परिकरार कारश्च । यथा- साभिप्राये सम्यग् विशेषणैर्वस्तु यद् विशेष्येत । द्रव्यादिभेदमिन्न चतुर्विध परिक्र स इति ।। ॥४०॥ भषत्वं प्रग' भा1४॥ २ 'ममिन इति पाठानुसारेणापि पालयोधिन्या व्याख्या वर्तते॥ ३ क्षता मा ३.४ । एतत्याठमेशनुमारेण धारबोधियो प्यारया वर्तते । ४ व पुनानु भा १३॥

·रामरातकम्।
१५
.
[चालवोधिनी
पत्नी पश्यन्निति । 'स' राम 'व ' युष्मान् 'क्षताद्' भयात् 'पृणातु' रक्षतु । स
२.१ 'य
राम पित्रा' दशरथेन 'स्वय' आ मना पुराण पुमानपि 'ना नूतन
'भूमिमी' राजा कर्तुं प्रक्रान्त । विलक्षणेन पित्रा ? 'काननान्तर्गतिकृतमतिना' वनमध्य
गमने कृता बुद्धियेनासौ तेन, 'अह बन गमिष्यामि, अस्मै रामाय राज्य प्रयच्छामि' इति
पितुर्मति । किं कुर्वन् ' 'नोटा' नवपरिणीता 'पानी' सीता पश्यन् । किं क्रियमाण
( कुणि )'नवे' नूतने 'तरुणिमनि' तारुण्ये वर्तमान । पुन #ि दुर्वन् ?
'दोष्णो 'बाह्रो 'प्रभार' बलवृद्धि [नव) 'पुष्णन्' पोषण फुन् । पुन किं कुर्वन् ?
'आश्रितेषु भक्तेषु स्वसंरकेषु वा 'अभिनर प्रणय' अनेकप्रकारा प्रीति दर्शयन् ॥ ४० ॥
-
सोद्भूतैस्तैश्चतुभिर्मधुजिदिव भुजैः पौरुपोत्कर्षवद्भि-
वस्त्रैर्वदावदातः कमलतलचतुःशालशायीव देवः ।
राजा विभ्राजमानः क्षितिभरधरणश्रान्तचित्तस्तमुच्च-
योग्ये यस्मिन् निधित्सुदृशमनिशमदादस्तु स स्वस्तिकृद्धः॥४१॥
[हृदयरञ्जनी]
स्वोद्भुतैरिति। ‘स ' रामो ‘च ' युप्माक 'स्वस्तियत् ' कल्याणकृत् शुभकरो-
ऽस्तु । स क । राजा' दशरथ 'यस्मिन् ' रामे उच्चै 'त' क्षितिभर 'निधित्सु सन्'
निक्षेप्तुकाम सन् ‘दशमदात्' दृष्टिं ददौ, इच्छा चके । किंलक्षणो राजा क्षितिभरधरण
श्रान्तचित्त । क्षितेर्भर तम्य यद् धरण-वहन तेन श्रान्त-यरान्त चिर-चेतो यस्य ।
किंलक्षणो राजा । विनाजमान -शोभमान । के । 'स्वोद्भूत ' तनये, स्वस्मादुद्भूना -
उत्पन्ना ते, '' प्रसिद्ध तनय । कै फ इव ! 'मधुजिदिव मुने' हरिरिव यथा हरि
म्योद्भूतै चतुर्भि ने शोभते । किंलक्षणे तनयै । चतुर्मि रामादिभि । चतुर्भि
किंलक्षणे तनयै भुनेश्व। पौरमोम्पादि' पौरुषोत्कर्ष -पराक्रमातिशयो येषामन्तीति
पौरपोत्कर्पपन्त ते । पुन के क इव। वेदावदाते चतुर्भि वक्र ' मुम्बै ‘देव इव'
ब्रो ! किंमणो ब्रह्मा ! 'कमलतलचतु शालशायी' कमलतरमेव चतुगाल कमरतल-
चतु शाल तर शेते शामी, फमरासन इत्यर्थ । मुजा अपि पौरपोत्कर्षवन्त तदा अपि
मालोपमा । मिलकम्य च पाइपमानोपादाने मालेमा माति ॥ ११ ॥

·हृदयरअनी-बारबोधिनीटीकाभ्यो समेत . [बालवोधिनी] स्वोद्भूतस्तैरिति । 'स' राम 'व' युष्मा स्वस्तिकृत्' कल्याणकृदस्तु । स क : 'राजा' दशरथ 'यस्मिन् ' रामे 'अनिश' निरन्तर 'दश' दृष्टि 'अदाद्' आरा पितवान् । विलक्षणो राजा' 'यस्मिन् ' योग्ये रामे त उच्चैर्महद्राग्यभार 'निधिसु निधातुमिच्छन् । पुन फिलक्षणो राजा? 'क्षितिभरधरणश्रा तचित्त ' पृथिव्या भारस्य उद्धरणेन श्रातमना । किं कुर्वाणो राजा ते चतुर्मि स्त्रोद्भूनै पुत्रै ' राम भरत लक्ष्मण शत्रुध्नै कृपा 'विभ्राजमान ' दाप्यमान ! कै क इव ? 'भुजैर्मधुजिदिन' यथा मधुजिद्-यासुदेव चतुर्मि स्वोद्भूतै -स्वशरीरादुत्पन्ने भुजै कृपा विभ्राजत-दाव्यति । विलक्षणे जै स्वोद्भूतैश्च । 'पौरुषो वर्षद्भि' पुरुषार्थाधिक्याद्भि । पुन कै क इव ? 'वक्त्रै कमलतलचतु शालशायीच देव' कमलस्य तल चतु शाल-चतु । तस्मिन् शयितु शील स्वभावो यस्यासी, यथा कमलतलचतु शालशायी दयो ब्रह्मा सोद्भूतेश्चतुभिर्यक्त्रे कृया विभ्राजति । विलक्षणे वक्त्रै ? योद्भूतैश्च १ 'वेदानदाते ' वेदै -श्रुतिभि ऋग् यजु सामा ऽभि परित्रित ॥४१॥ भद्रं श्रीरामभद्रः प्रथयतु भवतां य नृपत्वाभिषेक प्राप्त सा प्रेपयन्ती विपमवनपथे मन्धरामन्त्रितेन । अम्बा जम्बालमित्रैः क्षितितलमयशोराशिभिलिम्पति स्म, प्रायः को वा कलङ्क जगति न लभते नीचवाक्यानुवर्ती? ॥४२॥ [ हृदयरअनी ] भद्रं श्रीरामभद्र इति । स रामभद्रो भवता 'भद्र' क्षेम 'प्रथयतु' विस्तारयतु । स क 'य' राम 'अम्बा' कैकयी विषमवनपथे' वनस्य पथा वनपथ , पिमश्चासो वन पथश्च तस्मिन् , निमित्तसप्तमी, दुर्गमवनवासनिमित्त प्रेषयन्ती सती 'अयशोराशिमि । अपकीर्तिपुळे क्षितितल लिम्पति स्म, यथा गोमयेन धरणीतल लिम्पति तथेति । किंलक्षण रामम् । 'नृपत्वामिषेकप्राप्त नृप वस्य अभिषेक त प्राप्त अभिषेकार्थमागतम्। श्लेप । केन । 'मयरामन्त्रितेन ' मन्थरावाक्येन, “मथरा किल म्वर्गात् कृत्या म थरारूपेग दशरथगृहे स्थिता सती रामस्य बनासमासादयामास रापणादीना दैत्याना यधार्थम्" इत्यागम', यथा इन्द्रादीना तत्तत्तिर्यग्योनिषु असतारस्तथा कृत्याया अपि दास्यापिति । विलक्षणे यशोमि । जम्यार मित्रै ' पर्दमसदृशै , अपयशस कृप्णत्वात् कर्दमेन सदृशम् । अय भाव –मन्थराराक्येन य राम वनगास प्रेषयन्ती 'अम्मा' माता कैकेयी आत्मानमयशोभाजन ·रामशतकम्। 'जगति' . चकारेति वाक्यार्थ , युक्तोऽयमर्थ । को वा पुरुष 'नीचवाक्यानुवर्ती' नीच-तुच्छ- जन तस्य वाक्यं-वचन अनुवर्तन इति अनुवत्ता-अनुसरणशील पृथग्जनवचनकर्ता सन् लोके 'कल' निन्दादोप न लभते :, सर्वोऽपि प्राप्नोतीत्यर्थः । अर्थान्तरन्यासोऽकार. ॥ ४२ ॥ [बालवोधिनी] भद्रं श्रीरामेति । स श्रीरामभद्र' भवता भद्र 'प्रथयतु' विस्तारयतु । स क ? अम्बा' माता कैयो 'य 'मन्थरामन्त्रितेन' कृत्वा(' कृत्या)दासीकथनेन कृत्या 'विमानपथे प्रेषयन्ती' अकलनीये वनमार्गे प्रेरयन्ती सती 'अयशोगशिभि ' अपकीर्ति- समूह 'लिम्पति स्म ' अलिम्पत् । फिरक्षण यम् ? ' नृपत्याभिषेकप्राप्त राज्याय अभिषेक- प्राप्तम् । किम् १ यथा 'जम्बालमित्र क्षितितल' यया कर्दमोदकाम्या कृत्या पृथिवीतल लिम्पति । युक्त चैतत्-प्राय ' बाहुल्येन 'नीचवाक्यानुवर्ती' निकृष्ठाचनकर्ता पुमान् 'जगति ' ससारे को वा क्लक न लभते ? अपि तु सर्वे लभन्त एव ॥ ४२ ॥ राम . दोपाः केचिद् गुणानामपि ? किमपि कृतं दुष्कृतं श्रेयसा किं ?, व्यामोहः किं विधेरप्यन्तहृतफलाः किं वसिष्ठाशिपोऽपि । इत्थं यत्र प्रवृत्ते चलितुमनुवनं दुःखितानां जनाना- माविभूता वितर्काश्चिरमवतु हरिः सोवंशस्थितो वः॥४३॥ [हृदयरजनी] दोपाः केचिद् गुणानामिति । स हरि 'व ' युष्मान् पातु । किंलक्षण हरि । 'अरशे स्थित ' सूर्यरशे स्थित कृतावतार 'चिरमिति' सर्वकाल । स क ['यत्र '] यस्मिन् ' अनुपन' बन लक्षीकृत्य उदिश्य 'चलितु' गन्तु प्रवृत्ते सति जनाना' लोकाना इत्थम्' 'एते 'विता । विचारा 'आविर्भूता ' उत्पन्ना । किरक्षणाना जनानाम् । 'दु खिताना' सञ्जातदु खानाम् , रामवियोगजनितदुः खपीडितानाम् । ते के वितर्का । सानाद-'मिमिति ' पित, गुणानामपि केचिद् दोपा भवन्ति , किं गुणे दोपा क्रियन्ते उत्पाद्यन्त । इति पितर्क । 'श्रेयसा' पुण्येनापि 'दुष्कृत' पापं कृत भवेत् , कि पुण्येनापि पाप क्रियते' किं यत्र पुण्य तत्र पापभाव ' । अथ वसिष्ठाशिपोऽपि किम- १ 'मपि कृतमकृत दु भा ३-४ । "मम कृतमकृत ! दु', एतत्पाठानुसारेण यालबोधिन्यो व्याख्या विद्यते ॥ १ "तहन भा१1 तहत' मा ३.४, एतापाठमेदानुसारेण पालबोधिन्यो व्यारया वर्तते ॥ ३ यतोऽपि मा २॥ . + ·हृदयरञ्जनी बालबोधिनीटीकाभ्या समेत - नृतहृतफला ' वसिष्ठमहर्षे 'चिर राज्य कुरु, पृथ्वीं पालय' इत्याद्याशिष -आशिर्वादा इष्टाशसनरक्षणा यास्ता आशिषोऽपि अमृतेन-असत्येन हृत फल यासाम्, ता वा अनृता सत्य हृतफ्ला भवेयु । 'इत्थं' अमुना प्रकारेणाऽऽविर्भवेदिति । सन्देहालकार । वितर्क रिपादयोन्यमिचारिभावयो सन्धि । करुणरसोदय ॥ ४३ ॥ [वालवोधिनी] दोपा केचिदिति। स 'विशस्थित ' सूर्यवंशे स्थितो 'हरिः' श्रीराम 'य युष्मान् चिर ' अवतु ' रक्षतु । स क ' 'यत्र ' रामे 'अनुवन' बने 'चलितु' गन्तु प्रवृत्ते सति 'दु खिताना' दु खयुक्ताना 'जनाना' लोकाना ' इत्य' अमुना प्रकारेण 'पितर्का' विचारा 'आविर्भूता ' प्रक्टीभूता उत्पन्ना । इत्य क्यम् । गुणानामपि केचिद् दोषा ?, अथ पिं कृत अकृतम् ', अथवा वि श्रेपसा दुष्कृतम् , अथ च किं ' विधेरपि' ब्रह्मणोऽपि 'व्यामोह ' महामोहो जात', किं वशिष्ठाशिपोऽपि अनृतकृतफ्ला । निष्फला इत्यर्थ ॥४३॥ , . . . पायाद् वः पीनवासाः स विहितवसतिर्वासराधीशवंशे, कुर्वन्त्या द्रागदृश्यं रविमिव विधुना यं सहैवानुजेन । सद्यः सम्पादयन्त्या जननयनघनोद्वान्तवारिप्रवाहान, कैकेय्या प्रावृपेव त्रिभुवनमखिलं सान्धकारं व्यधायि ॥४४॥ [हृदयरअनी] पायाद् च इति । 'पीतमासा ' पीत वास -वस्त्र यस्य स पीतासा , " स हरिता- समाननवाशुक " इति माघे सर्ग ४ पद्य २१ ], स ' राम व पायात् । रिक्षण पीतवासा ! 'वासराधीशयशे' वासरा-दिवसा तेषा अघीश -सूर्य तस्य वशे सूर्यान्वये 'विहितमसति ' कृना वसति-अतारो येन। एवविध स व पायादित्याशी । स इति ? एव दुर्यया फैरेय्या अखिलमपि त्रिभुवन सान्धकार 'व्यधायि' नम्, शोकान्धकारे निहितमिति माय । किं पुरया 'य' राम ' अनुजेन ' लक्ष्मणेन 'सहैव' इति एकेन सूक्ष्मणेनेति एवकारार्थ , 'दाग' झटिति 'अदृश्य' रोचनपयातीत कुणिया । क्येर 'यपाममयेनेर । किं कुर्वन्या प्रावृषा ! 'विधुना' च द्रमसा सह रवि भीम अदृश्य विधाया। पुन किं फुया सद्य ' तक्षणमेर 'जननयनघनोद्वान्तारिप्रमहान् ' जन नयना येर पना-मेपा जनमुच उद्धान्ता -निर्गता वारिप्रहाम्नान् 'सम्पादयन्त्या . प्रावृपा + ·रामशतकम्। ' राम जनयन्त्या कुर्वन्त्या । प्रावृषाऽपि मेघोगतजलप्रमाहा उत्पाद्यन्ते, अखिरमपि जगत् सान्धकार कियते, उपमाल कार सहोक्तिश्च ।। ६४ ॥ [चालबोधिनी] पायादव इति । स पीतवासा युप्मान् 'पाया' रक्षतु । रिलक्षण ? वासराधीशनशे ' सूर्यरश 'निहितवसति' कृता वसतियनासौ । स क : अनुजेन' लक्ष्मणेन सहै। 'य' राम 'दार' शीघ्र 'अदृश्य' अदर्शनाप त्या वैया 'अखिल ' समस्त त्रिभुवन 'सान्यकार' सदु ख '०पयायि' अकृत । व कये। १ मि प्रावृषर' यथा प्रावृपा-वर्षाकालेन ‘विधुना' चद्रमसा सहै। रविमदृश्य कुर्य त्या 'अग्विल' समग्र त्रिमुग्न सान्धकार विरीयते। किलक्षणया पा? 'सघ तत्क्षण जननयन घनोदा तयारिप्रवाहान सम्पादय त्या' लारचक्षुओं बहु यद उद्वात निर्गत वारि-उदर अधु तस्य प्रवाहास्तान् कारय-त्या । लिक्षणया प्रावृषा च' घनोद्वान्तवारिप्रवाहान् सम्पादयत्या ॥४४॥ चैतन्येनानिमायाः सर सुजनतया मध्यमायाश्च मातुः, पुत्रेणाप्यन्तिमायाः पितुरवनिपतेः प्राणितव्येन तूर्णम् । आनन्देन प्रजानां मुनिजनमनसा प्रश्रिया सीतया च, प्रानिक्षत् काननं यः स जनयतु परां राघवः श्लाघ्यतां यः ॥४५॥ [ हृदयरअनी] चैतन्येनेति । स राघप ' रामो 'व ' यु'माफ ' पराम् ' उत्कृपा श्लाघ्यना' रोकेषु स्तुत्य जनयतु । स क [2 ] ' काननम् ' भावी 'प्राविशत् ' विवेश । कथ विवेग । इति राहोत्तिमालारकारेणाऽऽद-'अग्रिमाया ' ज्येष्ठाया मातु 'चेनन्येन सह' पोशल्यानन्य गृहीत्वा धन प्राविधादिति सर्वत्र योग्यम् । 'मध्यमाया मातुश्च' केल्या मुजरतया सह' सुजनता गृहीत्वैति । अपरम् 'अन्तिमाया मातु पुत्रेण ' लक्ष्मणेन सह लक्ष्मण गृहीत्येति । अन्यद् अवनिपते ' राशो दशरथस्य पितु 'प्राणितव्येन सह जीवेन सह पितु प्राणान् गृहीत्येति । 'च' अन्यत् 'प्रनाना' माना। आनन्देन रण सह हर्ष गृहीत्वेति । ' मुनिजनमनमा' मुनिजनाना मनोमि सह मुनिमा सानि गृहीचेनि । 'मिया' नगरसौमया सह अयो-याया शोमा गृही-वेति । अनच “सीतया ३ 'साऽतधिपा पनि पानुगारे यारापिया , 12 सापकार' मा १२१ ७ ·हृदयरञ्जनी-यालयोधिनीटीकाभ्या समेत . . सह ' सीता गृहीन्वेति । एष प्रतिपाक्यं योग्यम् । वन प्राविक्षदिति क्रियाकारससम्बन्ध । कारपदी कार कारश्च । वैदर्भी रीति ॥४५॥ [वालयोधिनी] चतन्येनेति । स राघन 'राम'' युष्माक 'परा' उत्कृष्टा लाध्यता' स्तुति योग्यत्व 'जनयतु ' उत्पादयतु । स य 'राम 'आप्तश्रिया' प्राप्नलम्या सीतया सह 'कानन' धन प्राषिक्षत् ' प्राप्तवान् । 'च' अपर 'मुनिजनमनसा' ऋषिसमूह चतसा 'कानन' यन प्राविक्षत् । च अग्रिमाया। प्रथमाया मातु ' कौशल्याया 'चैनन्येन ' मनसा सह 'कानन ' यन प्रारिक्षत् , सा शून्या जाते यर्थ । च' अपर •मध्यमाया द्वितीयस्या. 'मातु ' कैरेग्या । सुजनतया सह' सौजन्येन सह कानन प्राविशत् ! 'च' अपर यो राम · अतिमाया ' तृतीयस्या 'मालु' सुमित्राया 'पुण' लक्ष्मणेन सह कानन प्राविक्षत् । स क ? यो राम 'तूर्णं' वेगेन अनिपने ' राज्ञ पितु प्राणितव्येन सह कानन प्राविक्षत् । 'च' अपर यो राम प्रजाना' लोकाना 'आनन्देन ' हर्षेण सह कानन प्राविक्षत् ॥ ४५ ॥ श्वश्रूणामश्रुपूरान्तरितनयनता साधु सद्धिर्न मेने, यस्मात् ताभिस्तदानीं कृतचरणनतिस्तूर्णमाच्छमाना। साई येन प्रयातु विषममपि वनं स्मेरवस्त्रारविन्दा, चैदेही नाऽऽलुलोके स दहतु दुरित दानवारिश्चिरं घः ।। ४६ ।। [हृदयरअनी] श्वश्रूणामिति । स दानवारि 'व ' युप्मा 'दुरित' पाप चिर दहतु । 'सद्धि ' स पुस्पै 'श्वश्रूणा' कौशल्याप्रभृतीना श्वश्रूणा अश्रुपूरान्तरितनयनता' अश्रूणा-- बाप्पाणा पूर -प्राह तेन अ तरिता-आच्छादिता नयनता-नेत्रत्वलक्षणो धर्म साधु 'न मेने' न ज्ञाता । [ ' यस्मात् '] यत कारणात् 'तामि ' श्वश्रूमि सा 'वैदेही' सीता 'नाऽऽलुरोके' न दृष्टा 'तदानी' सम्मिन् समये । क समय ? यदा रामेण 'साई' सह 'विषममपि' दुर्षिगाहमपि वन 'प्रयातु' गन्तुमापृच्छमाना सीता न दृष्टेति । किम्भूता' 'कृतचरणनति ' विहितपादर दना ! पुन किंरक्षणा' 'स्मेरवक्त्रारविन्दा' गहासमुख कमला । यत एवविधाऽपि सीना ताभिर्न दृष्टा अन कारणाल्लोकैम्तामा नयनरत्त्वरक्षणो धर्मों निन्दित निष्फल इति । करुणरस ॥ ४६ ॥ - ·रामशतकम्। . , अनिष्ट [वालयोधिनी] श्वश्रूणामिति । स 'दानवारि ' असुररिपू राम ‘व.' युष्माफ 'दुरित चिर दहतु । म क ? 'सद्धि ' सत्पुरुयै तत 'साधु' समीचीन 'न मेने' न स्वाकृत 'श्वश्रृणा' कौशल्या पयी सुमित्राणा 'अश्रपूरा तरितनयनता' अश्रुसमूहै अन्तर्हितनेत्रत्वम् । नत् कस्मात् ?, 'यस्मात्' कारणात् 'तामि' श्वश्रूमि 'येन' रामेण चिपममपि वन 'प्रयातु' गन्तु 'स्मेरवक्त्रारविन्दा' ईपद्धास्ययुक्त मुखकमल यस्या ईपदासयुक्ता सती 'वैदेही' सीता 'न आठुलो' न दृष्टा अत कारणात् सद्भि साधु न मेने। मिलक्षणा चैदेहा ? ' तदानी' तस्मिन्नासरे ‘कृतचरणनति ' विहित श्वश्रणा पादेषु नमस्कारो यया सा कृतचरणनति सती 'पूर्ण' वेगेन 'आपृष्ठमाना' सर्वान् इष्टवान् 'अह गच्छामि' इति पृष्ठ-ती॥ ४६॥ साई' सह , सा। , . कौशल्यायां सशल्यः, पितरि परवशे प्राप्तखेदः, समृद्वी यद्वावज्ञः, कलनेऽप्यनुजिगमिपनि प्रेपितंभ्रूनिमेषः । कैकेय्यामप्रचेताः, समधिगतमहामत्सरो मन्थरायां, सौमित्रिय भक्तो विपिनमनुययौ भुक्तिदो वः स भूयात् ॥४७॥ [ हृदयरजनी] कौशल्यायामिति । स राम व युप्माफ 'मुक्तिदो भूयात्' इष्टभोगप्रदो भन्तु, भुक्ति -भोज्य तत्प्रदोऽस्तु । स क ? 'यत्र' यस्मिन् रामे 'भक्त ' भक्तिमान् सेनक 'सौमित्रि लक्ष्मण विपिनम् ' अनुययौ' राममनु-पश्चात् जगाम । कुतोऽम्य भक्त वम् । तत् प्रतिपादयितु विशिष्यते किंरक्षण सौमित्रि ! कौशल्याया ' सशल्य , शल्येन सह वर्तते इति सगल्य , कोशल्या दृष्ट्वा शल्यविद्ध इव जायते । पुन फ्लिक्षण । 'परवशे' पराधीने स्यायत्ते 'पितरि' दशरथे 'प्राप्तसेद ' पित्राऽनुचितमनुष्ठितमिति खेदवान् । किंलक्षण ! 'समृद्धो' राज्यसम्पदि ‘बद्धापन ' बद्धा अवज्ञा अनादरो येन स, रामेण विना राम पिना कीदृग् राज्यमिति निम्पृह । तथा किंलक्षण ? 'अनुजिग मिपति' अनुनजितुमिच्छति 'क्रो' ऊर्मिगया 'प्रेपितनिमेष ' प्रेषित निक्षिप्त भूनिमेपो येन, भूसज्ञया निपिद्धकरत्र इत्यर्थ । पुन किंरक्षण ? कैकेय्याम् ‘अप्रचेता । २ भ्रूनिषेध भा ३४। एतत्पाठानुसारेण बारवाधियां ३ नसको भा ३-४। एतस्पागनुसारेण बालबोधि या व्याख्या विद्यत । ४ भुक्तये व भा १.२.३-४। एतत्पाठमेदानुसारेण गरबोधियां व्याख्या वर्तते ॥ - घ १ रामचन्द ध्यारयाऽस्ति। पु.॥

·हृदयरञ्जनी बारबोधिनीटीकाभ्या समेत , - . अप्रसन्नमना कलुपितचित्त । पुन किंलक्षण ? 'मन्थराया' दास्या 'समधिगतमहा- मत्सर ' समाधिगत -प्राप्त महान्-अधिको मत्सर -कोपो यस्य, मन्थराया समुत्पन्नकोप । निद विषादा ऽसूया ऽमा ऽऽवेगोग्रताना व्यभिचारिभागाना सन्धि , रसाना सङ्करश्च {|४७|| [वालगोविनी] कौशल्येति । स रामो 'व ' युष्माक 'मुक्तये' भोगाय भूयात् ' अस्तु । स क ? 'यत्र' रामे 'सौमित्रि ' सुमित्रापुत्रो लक्ष्मण 'सक्तः' आसक्त सन् विपिन अनु-पश्चाद् ययो-गत । पिलक्षण ? कौशल्याया सशल्य । पुन किंलक्षण ? 'परवशे' कैरेयोपशे 'पितरि ' दशरये 'प्राप्तखेद ''आप्तदुख । 'समृद्धौ' गृह-राज्यसमृद्धौ ‘बद्धायज्ञ ' बद्धा अत्रज्ञा-अनादरो येनासौ । अनुजिगमिपति पश्चाद्गमन कर्तुमिच्छति ‘कलत्रेऽपि' जायाया मपि 'प्रेपितभूनिषेध ' प्रेरित भ्रषा निषेधो येनासौ । पुन विलक्षण ! वैग्या 'अप्र चेता ' तत्र मन एव न कृतम् । पुन मिरक्षण ? 'मन्थराया' दास्या ‘समधिगतमहासर' सम्यकप्रकारेण प्राप्त महाको गो यस्यासी समधिगतमहामत्सर ॥४७॥ . . , दूरे तिष्ठन्तु सन्तः पशुभिरपि भृशं दुःखितैरभु मुक्तं, कासारैरप्यहासैर्गतसितविगवातदम्भादभावि । उद्यानरप्यनुद्यद्ध्यनिकपिकतया नूनमन्यूनमौनैः, सञ्जातं याति यस्मिन् वनमयनमनाः सोऽस्तु वः कौस्तुभाङ्कः॥४८॥ [हृदयरजनी] दूरे तिष्ठन्त्विति । ' स कौस्तुमाङ्क' कौस्तुभ -मणि सोऽङ्क -चिह्न यम्य स राम 'व ' युष्मा ' अपनमना ' अवनं-रक्षण तर मन -चित्त यम्य स रक्षणतत्परोऽस्तु । स क ! 'यस्मिन् ' रामे 'वनम् ' अरण्यं याति' गच्छति सति 'पशुभिरपि' मृगादि मिरपि प्राणिमिर्दु वितै सद्वि 'अश्रु' नाप्प नेत्रनल 'मुक्तं ' अरोदि, 'सन्त ' सत्पुरुषा दूरे तिचतु, सद्भि-ज्ञानिमि मुखदु साभिने अरोदीत्यत्र का कथा का वाता', पत्र पशूना दुवं जात तर मनुष्याणा सदमद्विवेकिनर जातमिति किं वक्तव्यम् ।। मन्यगतदु सेन अन्यत्र दुग्योत्पत्तिरित्यसतिरस्कार विपमालारश्च । तदिति चतुर्दा विपमं यत्राण्यपि नै गुपि च कार्यात् । कार्य कुर्यात् कर्ता हीनोऽपि तगै(न या)ऽधिकोऽपि न था। सदा मा॥ १ नूनमापमाने भा १.२ ॥ - ل

·रामशतकम् ।
.
तथा
2
.
कासारै' तडागै 'अहासै ' हासशून्यैरभापि, तडागैर्हास त्यक्त । कस्मात् '
'गतसितविहगवातदम्भाद्' गताश्च ते सितविहगा -हसाम्तेषां बात -समूह तम्य
दम्भाद्-व्या नात् , कासारेभ्यो हसैन गत किन्तु हास्य दु खपगात् त्यतम् । ' उद्यानेरपि'
उपनिरपि अन्यूनमोनै ' अन्यूनम्-अधिक मौन येषा तानि अन्यूनमौनानि, तै बद्धमाने
रभावि मूकै सद्भि 'सञ्जात' स्थितम् । कया: 'अनुद्यमनिकपिफतया' धनिरेव घनिक ,
स्वार्थे कप्रत्यय , अनुयन् ध्वनियेषा ते अनुययनय पिका येषु तात तेषा भार तत्ता
तया, नि शब्दपिकत्वेन दु खितानि तूणी तिष्ठन्ति, जाति सद्भि पशुमि कासारैरुद्यानस्त-
तद्धर्मपरित्यागाद् दुखितैरभावीति वाक्यार्थ । अत क्रियादी अरङ्कार अनुप्रास ,
प्रसादो गुण , करुणरस,
वेदी रीति । यथा---
श्रुतिमात्रेण शब्दाना येनार्थप्रत्ययो भवेत् ।
साधारण समग्राणा स प्रासादो गुण स्मृत ॥
'समग्राणामिति' सर्वासा रीतीनाम् ॥ ४८ ।।
[चालबोधिनी]
दूरे तिष्ठन्विति । स · कौस्तुभाइ ' राम 'व ' युष्मार 'अमनमना ' रक्षणचेता
अस्तु सक यस्मिन् वन याति सति सन्ता दूर तिष्ठतु पशुभिरपि ‘भृश' अ पर्थे
'दु खिते ' दु खयुक्त 'अश्रु' बाप मुक्तम् । पुन सके ? यस्मिन् वन याति सति
कासारे ' तडागरपि 'गतसितविहानातदम्माद' गत शुभरपक्षाणा-हसाना बात -समूह
तष्ठलात्-तमिपाद 'अहासे ' अहास्पयुक्तै 'अभावि' जातम् , यदा रामा वन गतस्तदा
तथागस्या हसा, मानसे गता अत अहासै अभ वि। पुन स क ? यस्मिन् वन याति
सति उद्यानैरपि ' वाटिकाभिरपि 'नून निश्चित अनुद्यद्ध्यनिपिक्तया कृपा 'अयून
मौन ' पूर्ण माने सजातम् । न उद्यद् अनुवत् , तथ्च धनि शब्दश्च अनुघद् पनि ,
अनुद्यद्धनय पिका कोरिता 'यषु उद्यानेषु त अनुद्ययनिकपिका नपा भार
अनुद्यमनिकापक्ता तया ॥ ४८ ॥
.
ऐश्वर्य वंशलक्षम्याः प्रसभमपहृते केकयाधीशपुत्र्या,
त स्मृत्वा भर्तृदत्त वरमवरमतेर्मन्थरायाः कथाभिः।
यस्तल्लेभेऽन्यथापि प्रतिदिनमचलोत्पनया सेन्यमानः,
पश्यन् भक्ति गुहस्य प्रकटजरशिरा. सोऽस्तु शौरिः श्रियेवः॥४९॥

·हृदयरानी पालयोधिनीटीकाम्यां समेत - - प्रकट- [हृदयरजनी] रोश्चर्य वंशलक्षम्याः इति । ‘स शोरि व श्रियेऽस्तु' शूरस्य-वमुढे रम्य अपत्य ' शौरि ' श्रीवासुदेव 'व ' युष्माक 'श्रिये ' रम्ये 'अम्तु ' भवतु । क्लिक्षण शोरि ? 'प्रकटजटशिरा प्रकटा-दृश्यमाना जटा यस्मिन् तत् प्रफटजटम् , जटं शिरो यस्य स 'प्रकटजटशिरा ' जटावान् । स क ! 'य' राम 'तद्' ऐश्वर्य 'अन्यथा' प्रकारान्तरेण 'लेमे' प्राप्तगन् । क सति [ 'केयाधीशपुत्र्या'] करेग्या मध्यममात्रा 'प्रसभ' पराद् वशलक्ष्या 'ऐश्वर्य' समृद्धि( ' द्वी) अपहृते सति । किं कृत्वा अपहृते सति । 'आरमते ' नीचमते मन्थराया क्थाभि भर्तृत्त वर मन्या । क्य कया रीन्या प्राप' इत्याह-प्रतिदिनं 'अचलोत्पनया' सीतया लक्ष्या 'सेन्यमान ' आराध्यमान । पुन किं कुर्वन् ! 'गुहस्य' निपादाधिपते भक्ति' सेना पश्यन् , यद्यपि असौ राज्यलक्ष्मी जहौ तथापि एन सा लक्ष्मी सीताव्यानेन आ[ ]। निना कारणसद्भाव यत्र कार्यस्य दर्शनम् । नैसर्गिस्गुणो कर्षभारना सा विभावना इति ॥ ४० ॥ [वाल्बोधिनी] ऐश्वर्य यशेति । 'स युष्माक 'निये' लये अस्तु । लिक्षण ? 'प्रस्टजटशिरा ' प्रकटा जटा यस्मिन् तत् प्रक्ट नट तत् शिर मस्तक यस्यासो। स 4 ! ' ' राम 'तद्' ऐश्वर्यस्वामित्व 'अ ययाऽपि' प्रकारान्तरेणापि 'लेमे' प्राप्तवान् । कि युग ! 'प्रतिदिन' दिन दिन प्रति 'अचलोपनया' सीनया सेव्यमान ! दुर्गन् । 'गुहस्य' निपादस्य 'भक्ति सेयो पश्यन् । क सति ? 'याधीशपुया' रेपासलया' राज्यधिया 'ऐश्वर्य' स्वामिरे 'प्रसम' बारेण 'अपहन मनि गृहीने सति। वा? 'अरमते ' निकृमते-घरापा दाम्या 'श्यामि ' यामि २ महत्त' दशरपेन दत्त पर स्मृत्वा ॥ ४९ ॥ . राम '' - श्रीवत्मः कृत्मिनं यः शमयतु नममातीरनीरोक्षितानः, फुगणः मर्यमुजिनमपि तममा व्याकुल रिप्रयोगात् । मम्मानस्यार यम्य प्रमिभयनभयत्मोमयागे प्रमागे, फान्ता तासां नदीनां मममनि तिम्णां मद्गलाय पतुर्थी || २०॥ १ मुहमरि मा.

·रामशतकम्। - . . . [हृदयरञ्जनी] श्रीवत्सः कुत्सितमिति । स 'श्रीवत्स ' राम विष्णु 'व' युप्माक पाप दशमयतु ' म्फेटयतु । किंलक्षण ? 'तमसातीरनीरोक्षिताङ्ग' तमसाया नद्या तीरनीर- जल तेन उक्षित-सिक्त अङ्ग-शरीर यस्य स , तमसाजले कृतस्नान इत्यर्थ । किं कुर्नन् । 'विप्रयोगाद् ' विरहात् 'सर्पमुजिन ' सकल भूलोक व्याकुल 'तमसा' मोहेन 'दुर्मनस कुन् उत्सुक विदधान । स क यस्य रामस्य ‘कान्ता' जानकी त्रैलोक्यजननी प्रयागे ['तासा तिसणा] नदीना' गङ्गा-यमुना सरस्वतीना चतुर्थी ' समजनि' मम्पन्ना, सीनाया अपि तीर्थरूपस्यात् । उप्रेक्षते--'मङ्गलार्थमिव ' तिहणा नाम मङ्गल भवति अत एतासा मध्ये स्वय चतुर्थी जाता । 'पुण्यश्लोका च वेदेही' इति स्मरणात् । अहल्या द्रौपदी सीता तारा मन्दोदरी तथा । पञ्च कन्या स्मरेन्नित्य महापातकनाशनम् ।। इति स्मरणाचेति तीर्थरूपत्वम् । किंलक्षणे प्रयागे ? 'प्रतिभवनमवत्सोमयागे' भवन भवनं प्रति प्रतिभान सोमयागो यस्मिन् तत्र, प्रयागे प्रतिसदन सोमयाजी वर्तत इत्यर्थ । किम्भूतस्य रामस्य ? प्रयाग प्राप्तस्य, प्रयागशब्दस्य विभक्तिव्यत्ययेन पुन प्रयोग । उत्प्रेक्षा ।। ५० ॥ [वालबोधिनी] श्रीवत्स कुत्सितमिति। स 'श्रीस ' राम 'व, युमार 'कुत्सित' दुरित 'शमयतु ' शान्ति प्रापयतु । कुर्माण ' सर्वमपि 'आँजन' पृथिवीलोक 'विप्रयोगाद्' चियागात् 'तमसा' दु खेन का 'व्याकुल' व्यप कुर्माण । फ्लिक्षण । 'तममातीरनारो क्षिताङ्ग ' तमसाया तीर तमसातीरम् , तमसातीरस्य नीर-उदक तस्मिन् उक्षित-प्रक्षालित अङ्ग-गात्र येनासौ । स क ! 'यस्य' रामस्य 'कान्ता' सीता 'तासा तिसृणा नदीना' गङ्गा यमुना सरस्वाना मध्ये मार्य चतुर्थी 'समजनि' बभूव । फ्लिक्षणस्य यस्य : अय प्रयागे सम्प्राप्तस्य । किलक्षणे प्रयागे ? 'प्रतिभवन भत्सोमयाग ' गृह गृह प्रति भन त सोमयागा यस्मिन् स प्रतिभरनभर सोमयाग तस्मिन् ॥ ५० ॥ रामः क्षेमं क्रियाद् वः प्रतिपदमपि यत्पादुकोपास्तियना- पन्ने कानपिण्डाशनकृशतनुना माडीवल्लभेन । , प्रतिदिनमपि गा३ ४। एTUठानमारेग वारयोपियां व्याख्या यति॥ भा१२३४, एप एर पाट समाचीन , एतापाठानुसारेण बालबाधियो ग्याख्याऽस्ति ।। २माण्डयी ·हृदयरानी-शारदोधिनीटीकाभ्यो समेत . . . . ॥ तन्मेध्यत्वं धरायां समधिगतमसावश्वमेधः स्वमातु- येनासीद् दुष्टदासीकथितपंथगतव्रत्महत्यां दधत्याः॥५१॥ [हदयरअनी] रामः क्षेममिति । स रामो . ' ' युप्मा क्षेमं क्रियात् । स कः? येन 'माडवीवल्लभेन' केचिद्राजा ऋपिणा या तन्मध्यं समधिगतं तन्मध्यं-राममध्यं रामान्त पातिना जातम्, तर रीनमित्यर्थः । किम्भूतेन ! 'प्रतिपदमपि' पदे पदे 'यत्पादुको- पास्तियत्नापन्नेन' यस्य रामस्य पादुके तयोरुपास्ति --उपासना सेमा तस्या यल- प्रयत्न. प्रयतनं आपन्नेन-प्राप्तेन, "प्राप्तापन्ने च०" [पाणिनि० २-२-४ ] इति द्वितीया- समासः । पुन किंक्षणेन ? ' एकानपिण्डाशनहशतनुना' एकश्चासौ अन्नपिण्डश्च वा एकं च तद् अन्नं च तम्य पिण्ड -कवल तम्य अशनं-भक्षणं तेन कृशा तनु -शरीरं यम्य तेन, 'च' अपरं धराया येन असौ अश्वमेधश्च 'समधिगत ' कृतः। किमर्थम् । स्वमातु. कृते' म्वजनन्यर्थे । किंरक्षणाया. समातु. ! 'दुष्टदासीकथितपथगतब्रह्महत्या दधत्या ' दुष्टा या दासी तया कथितपथ -वचनमार्ग तेन गता ब्रह्महत्या ता दधत्या , कार्या-ऽकार्यानभिज्ञचेटीपचनानुरोधेन समधिगतं ब्रह्मानन( ! ) धारयन्त्या । अयमर्थ.-यो माडवीवल्लभ म्यमातु ब्रह्महत्यापनोदार्थ अश्वमेधाख्यं यागमनुष्ठितवान् । तथा च श्रुतिः- " तरति ब्रह्महत्या योऽश्वमेधेन यजते" [ ] इति ।। ५१ ॥ [चालवोधिनी] रामः क्षेमं क्रियेति । स रागः 'व' युष्माय 'क्षेमं ' कल्याण ‘क्रियात्' करोतु । कीदृशः सः १ येन 'माण्डवीवल्लभेन' भरतेनानुजेन भ्राता प्रतिदिनमपि यत्पादुकोपास्तिय- नात्' यस्प-रामस्य पादुकाया. उपासनप्रयत्नाद् 'धराया' पृथिव्या यद् 'मेध्यय' पावित्र्य 'समधिगत' आप्त 'तत्' पावित्र्य 'स्वमातु ' कैफेर असौ अश्वमेध आसित् । कीदृश्या. स्वमातुः ? 'येन' कारणेन 'दुष्टदासीकाधितपायगतिब्रह्महत्यां दधत्या.' दोपयुक्तदास्युक्तमार्ग- गमनेन ब्रह्महत्या बिभ्रत्याः । कीदृशेन माण्डवीवल्लभेन ? 'एकानपिण्डाशनकृशतनुना' एको यो अन्नस्य पिण्ड तस्य भक्षणेन दुर्बल शरीरेण ॥ ११ ॥ भारत्या सन्मुनीनां मुहुरमृतमुचा स्तोकयन् तातशोक भारत्या भक्तिमत्या वचनरचनया दत्तचित्तप्रसादः। पथिगतिय भा १३-४ । एनत्पाठानुसारेण चालबोधि-या व्यारया विद्यते ॥ व्याच्यानमिदम् । अनार्थे 'माण्डवीव मेन-भरतेन' इति यारबोधिनीव्याएयानमेव मुमङ्गतम् ॥ ३°चा २ अप- मोचयस्त त' भा १॥

·रामशतकम्। १७ कान्ताराति विराध प्रधनभुवि नयनाशुगैराशुभाशं, कान्ताराभ्यागतो वः स भवतु भगवान भोगसंयोगकर्ता ॥५२॥ (हृदयरजनी] भारत्येति । से भगवान् ' राम 'व युप्माफ 'भोगसयोगा भवतु' [भोग - ] सक्-चन्दन-बनितादिलक्षण तम्य सयोग-सम्बन्ध उत्पत्ति तस्य कर्ता- निमितमारण भरतु । रिक्षण राम ? कान्तार-दुर्गम वर्म [तत ] अभ्यागत-आमि- मुस्येन सम्मुखत्वेन प्राप्त । विर्नन् । 'सन्मुनीना' सन्तश्च ते मुनयश्च तेपा महात्मना 'अमृतमुचा' पीयूपश्रापिण्या भारत्या' वाण्या 'तातशोक' जनकाधिपतिश्रवणननितदु ख 'स्तोक्यन्' अल्पीकुन् विस्मरन् , सन्मुनीना 'मुहु' वार वार प्रबोधवचनेन शान्तदु खो जात इत्यर्थ । चान्यत् विलक्षण ? 'दत्तचित्तप्रसाद ' दत्त चित्तप्रसादो यस्मै, निर्मली- कृतचेता इत्यर्थ । कया ? ' भारत्या' भरतसम्बन्धिन्या 'वचनरचनया' वचनाना रचनया वचनपरिपाट्या। फिलक्षणया' 'भक्तिमत्या' भक्तिरम्यामस्तीति भक्तिमती तया, अत्रिमादरातिशयप्रकाशिन्या आतृभरतवचनरीत्या प्रसन्नता इति । पुन किंतुन् । 'प्रधनभुपि' रणभूमौ 'आशुगै' बाणे , आशु-शीघ्र गच्छन्तीत्याशुगा ते 'आशु' शीघ्र गिराध नाम राक्षस 'नाश नयन्' क्षय कुर्वन् । रिक्षण विराधम् ? 'कान्ताराति' कान्ताया अराति -शत्रु तम्, राम-रश्मणयोर्मध्यार्गिनी सीतामपहृत्य विदु( पियत्यु) स्पतन्त राक्षस रामो जघानेति वाक्यार्थ । नि[ द]-धृत्यमपाणा भााना सन्धि, शान्त वीरयोर्विरोधिनो सकर ।। ५२ ॥ [चारबोधिनी] भारत्या सनिति । स भगवान्' राम 'य' युष्मान 'भोगसयोगात भातु' भोगस्य सयोग तस्य कर्ता अस्तु । कीदृश ! 'का ताराम्यागत ' चनातिथि । कि 'दुर्गण । 'प्रधनमुधि' समामाङ्गणे का तारानि' वनितारिपु 'विगध ' राक्षस 'आशुगे' याणे 'आशु'शान नाश नयन्' नाश प्रापयन् । कोश समुनीनो' साधुऋषीणा 'माया' याप्पा 'सातशोर' पितृशोक स्तोश्यन्' असीन् । पीरया भारया। 'मुटु' यार वार ' अमृतमुच। ' अमृत मुश्तीयमृतमुर तया । पुन कोदश ? 'भारत्या' सर7 या यानरचनया कृत्या 'दत्तचित्तप्रसाद ' दत्त चित्तस्य प्रसादो यस्मै स तादृक् । पीश्या मारल्याभक्तिमत्या भक्तियुक्तया ॥ १२॥ . - मुवन् ! पु.॥

·हृदयरजनी पार पोरिनीटीकाभ्यां समेत . , - वैचियं चित्रकूटे कटविटपिनामीक्षमाणः समक्षं, लक्ष्म्याः सीताभिधायाः स धुरि धनवतां श्रीधरो वः करोतु । कैकेयी त सुवित्वा सुतमतनुगुणं यं च कृत्वा विभूति- भ्रष्टं शुक्लाष्टमीव स्फुटमजनि जने सप्रकाशाऽप्रकाशा ॥ ५३॥ [हृदयरअनी] वैचित्र्यमिति । ‘स श्रीधर.' श्रीभर्चा रामावतार• ' ' युष्मान् धनपता' लक्ष्मीवता 'घुरि' प्रथमं करोतु' मुख्यं विदध्यादिति । किंकुर्माणः । सीतामिधायाः' सीतेति अभिधा-नाम यम्या सा तम्या रक्ष्या 'समक्ष' सन्निधाने 'चित्रकूट पर्वते' चित्राणि-नानाप्रकाराणि कूटानि-शिखराणि यस्य तस्मिन् 'कटकविटपिना' कटक - नितम्ब तत्र ये विटपिन -वृक्षास्तेपा वैचित्र्यं-विचित्रता 'ईक्षमाण ' पश्यन् । स क ! कैकेयी त अतनुगुणं' अतनव -महान्तो गुणा यस्य तं 'सुतं' भरतं 'मुवित्वा' जनयित्वा 'च' अपरं 'यं रामं 'विभूतिप्रष्टं' ऐश्वर्याद् अष्ट-पतितं गतेधर्य कृत्वा 'स्फुटं' प्रकटं यथा भवति तथा 'जने' रोके रोक्मध्ये 'सप्रकाशा अप्रकाशा च अजनि' पूर्व 'सप्रकाशा' भरततनयेन प्रकाशसहिता शोममाना पश्चाद् ऋद्धया रामं वियुज्य ('अप्रकाशा'] अशोभा जाता, पूर्व स्तुत्या पश्वान्निन्द्याऽऽसीदित्यर्थ । केर। 'शुक्राष्टमीव' [ यथा शुक्राष्टमी] सप्रकाशाऽप्रकाशा च भवतीति । उपमा ।। ५३ ।। [बालबोधिनी] वचिन्यं चिनकूटे इति । स श्रीधरः' रामः 'व' युष्माकं 'धनवता' आढ्यानां 'धुर' अग्रगण्यान् करोतु । कीदृश ! 'चित्रकूटे' तन्नामनि गिरी सीताभिधाया लक्ष्म्याः 'समक्ष' प्रत्यक्ष यथा स्यात् तथा 'कटकरिटपिना' कटकवृक्षाणा 'वैचित्र्य' नानाप्रकार- भाव 'ईक्षमाणः' पश्यन् । स क.? 'कैकेयी' दशरथस्य द्वितीया जाया त 'अतनुगुणं' बहुसगुण 'मुत' पुत्र भरत 'सुपित्वा' प्रसूय 'च' अपरं 'य' राम 'विभूतिभ्रष्ट कृत्वा' राज्यसमृद्धभ्रष्ट कृत्या 'स्फुट' प्रकट यथा स्यात् तथा 'जने' लोके शुक्लाष्टमीव सप्रकाशा अप्रकाशा च 'अजान' बभूव , यथा शुक्लाष्टमी जने स्फुटं प्रकटं आ मध्यरात्रे सप्रकाशा ततो यामद्वय अप्रकाशा च जायते तथा कैकेय्यपि भरतजननात् सप्रकाशा बभूव पश्चाद् राम वने गमयती अप्रकाशा बभूव ॥ ५३॥ , सवित्वा भा १२-३-४॥

·रामशतकम्। ५५ . " साङ्गत्यं सज्जनैर्वः स जनयतु दिनाधीशवंशावतंसा, कंसध्वंसी प्रियं यद्वदनसरसिजं लक्ष्मणः प्रेक्षमाणः। कुण्ठोत्कण्ठः पितर्यप्यजनि जनकजासौहृदय्याज्जनन्या- मप्यासीत् तस्य भत्त्या भवन इव वनेऽप्यूपतुस्तौ सहर्पम् ॥२४॥ [हृदयरअनी] सागत्यमिति । 'दिनाधीशवंशावतंसः' सूर्यवंशस्य मुकुटीभूतः ‘सः' रामः यः' युप्माकं सज्जनः ‘सागत्यं ' सान्निध्यं 'जनयतु' उत्पादयतु । [स कः ? ] 'सर्वसी' स श्रीनारायणः । स कः ? लक्ष्मण: 'प्रियं' वल्लभं सकललोकानां प्रियं 'यद्वदनसरसिज' यस्य-रामस्य वदनकमलं प्रेक्षमाणः सन् ‘पितर्यपि' दशरथेऽपि 'कुण्ठोत्कण्ठः' कुण्ठा- गता उत्कण्ठा-उत्सुकता स्नेहो यस्य स मन्दोत्कण्ठः अजनि, तथा 'जनन्यामपि' मातर्यपि कुण्ठोत्कण्ठोऽजनि । कस्मात् ! — जनकजासौहृदय्यात् ' शोभनं च तद् हृदयं च सुहृदयं तस्य भावः सौहृदय्यम् यण् , जनकजायाः-सीतायाः सौहृदय्यं तस्मात् । 'तावपि ' सीता. रामौ तस्य भक्त्या' लक्ष्मणसेवया कृत्वा सहर्ष यथा भवति तथा 'भवने' गृहे इव 'वनें' अरण्येऽपि 'ऊपतुः' तस्थतुः । परिवृत्तिरलङ्कारः ॥ ५४ ॥ [बालवोधिनी] साङ्गत्यमिति । 'सः रामः वः' युष्माकं 'सज्जनः' सत्पुरुषैः समं 'साङ्गस्य" सङ्गतिभावं 'जनयतु ' उत्पादयतु । "किंलक्षण: ? 'दिनाधीशवंशावतंस.' सूर्यवंशे मुकुटः । स का? लक्ष्मणः 'प्रियं' वल्लभं 'यद्वदनसरसिज' यस्य-रामस्य मुखपङ्कज 'वीक्षमाणः' पश्यन् सन् ‘पितर्यपि' दशरयेऽपि कुण्ठोत्कण्ठः 'अजान' आसीत् , कुण्ठा-कुण्ठिता उत्कण्ठा यस्य स तादृक् । 'च' पुनः यो लक्ष्मण: 'जनकजासौदात् ' सीतामित्रभावाद् 'जनन्या- मपि' सुमित्रायामपि कुण्ठोत्कण्ठोऽजनि तस्य भक्त्या कृत्या 'तो' सीतारामौ वनेऽपि सहर्ष यथा स्यात् तथा 'भवने इव' गृहे. इव 'ऊपतुः' वासं कृतवन्तौ ॥ ५४॥ सन्दोहे पादपानां विकिरति कुसुमस्तोममुच्चः पिकानां, गीते नृत्यं श्रितासु व्रततिपु मरुता कीचकेपु ध्वनत्सु । . . भिर्य भा॥ २ णो योक्ष' भा ३-४। एतत्मायानुसारेण चालमोचिन्यो व्यारया पन्ते। ३ दाद् यो जन" भा ३-४ । एतत्याठमेदानुसारेण यालगोधिन्या व्याख्या वर्तते ।। .कीराः पु.॥

·६४ हृदयरञ्जनी-यारबोधिनीटीकाभ्यां समेत - सङ्गीतं काननेन प्रथितमिव मुंदा यत्र नाथे त्रयाणां, लोकानामभ्युपेते स भवदवभयात् पातु पीताम्बरो यः॥५५॥ [हृदयरञ्जनी] सन्दोहे इति । सः पीताम्बरः' पीते अम्बरे-वाससी यस्य स पीताम्बरः 'क' युप्मान् ‘पातु' अवतु । कस्मात् ! 'भवदवभयाद्' भाः-संसारः स एव दवः-दावामिः तस्माद् रक्षत्वित्यर्थः । स इति कः ? त्रयाणां लोकानां 'नाथे' स्वामिनि 'यत्र' रामे 'अभ्युपेते सति' आगच्छति सति काननेन सङ्गीतं 'प्रथितं कृतमनुष्ठितमित्युत्प्रेक्षा । कया ? 'मुदा' हर्षेण । लोके इयं स्थितिः–महापुरुपे साधौ प्राधूर्णिकतया गृहमागते सति नृत्यादिकं महोत्सवं करोति युक्तमेतत्, गृहिणामेतत् सम्भवति, वनस्याचेतनत्वात् कानने कथं सहीतं सामग्रयभावात् अनुष्ठितम् ? इति “गीतं वाद्य तथा नृत्यं त्रयं सङ्गीत- मुच्यते" तदेतत् प्रतिपादयितुमाह-तत्र नृत्यारम्भे प्रथमं पुष्पाञ्जलिर्भवति तत्राह--क सति ? पादपानां — सन्दोहे ' समूहे 'कुसुमस्तोम' पुप्पनिकरं विकिरति सति वृक्षैः पुष्पा- खलिः कृतः, अपरं कृति(?) पिकानां सन्दोहे उच्चः 'गीते सति' गानं कुर्वति सति कोकिला- मिर्गीतमनुष्ठितम् , तथा 'व्रततिषु' वल्लीपु 'नृत्यं श्रितासु सतीमु' नृत्यं गात्रविक्षेप अवस्पन्दनं कुर्वतीषु सतीपु, चान्यद् 'मस्ता' वायुना 'कीचकेषु ध्वनत्सु' कीचकै- यनितमिति । एतस्त्रयं काननेन रामे गृहमागते सम्पादितमिति । उत्प्रेक्षालङ्कारः। आर्थिकोऽ- प्यान्तरन्यासः ॥ ५५ ।। [बालबोधिनी] सन्दोहे पादेति । सः 'पीताम्बरः' रामः ':' युष्मान् ‘भवदवभयात् पातु' भवः- संसारः दवा-दावानल इव तस्मात् भय तस्माद्। स कः ? उत्प्रेक्षते-'यत्र' यस्मिन् रामे त्रयाणां लोकाना 'नाथे ' स्वामिनि वनमभ्युपेते सति 'काननेन' वनेन 'मुदा' हर्षेण कृत्या सङ्गीत प्रपितमिव' विस्तृतमिव । क सति ! 'पादपाना' वृक्षाणां 'सन्दोहे' समूहे 'कुसुमस्तोम' पुष्पसमूह 'विकिरति' प्रक्षिपति सति । पुनः क सति ? 'उच्चैः' उच्च- स्वरेण "पिकाना' कोकिलाना गीते सति । पुन क सतीपु? ' व्रततिषु' वल्लीषु 'मरुना' वायुना कृत्वा नृत्य 'श्रितासु' आश्रितासु । पुनः क ससु ! मरुता 'कीचकेषु' सच्छिद्रवं- शेषु 'ध्वनत्सु' शब्दायमानेषु ॥ ५५ ॥ देयादू दामोदरो पत्रिभुवनविभुतां जानकी येन साकं, मार्ग दुर्गेऽपि यान्ती कमलदलमृदुः खिद्यतां सा कथं तु ?। १ नु भा १-२-३-४ । एतत्याठानुसारेण वालयोधिन्यां व्यारया बनते॥ . .

·रोमशतकम्। नित्यं पत्योह्यमाना हृदयविनिहिता प्रेमभार स्वमुच्चै- स्तस्मिन्नेवादधाना विदधति निभृतं पादसंवाहनं च ॥ ५६ ॥ [हृदयरजनी] देयाद् दामोदरो इति । सः ‘दामोदरः' रामः वः' युप्माकं 'त्रिभुवनविभुतां' त्रैलोक्याधिपत्यं 'देयाद्' दिश्यात् । स कः ? 'येन' रामेण 'साकं' सह 'दुर्गेऽपि' संकटेऽपि मार्गे 'यान्ती' गच्छन्ती जानकी 'तु' पुनः कथं खिद्यतां' कथमिव खेदं-श्रान्ति प्राप्नोतु ? न कथमपीत्यर्थः । यतः सा एवंविधा । पत्या उमाना पत्या-रामेण उह्यमाना-नीयमाना । पुनः किंलक्षणा ? 'हृदयविनिहिता' हृदये आरोप्यमाणा । पुनः किंलक्षणा ? 'कमलदलमृदुः' उत्पलपत्रकोमला । पुनः किंलक्षणा ? ' तस्मिन्नेव' रामे 'ऊच्चैः' अतिशयं [ 'स्वं'] स्वकीयं 'प्रेमभारं' स्नेहोत्कर्ष आदधाना, सर्वात्मना तमेव पश्यन्तीत्यर्थः । क सति? 'च' अन्यत् तस्मिन् रामे 'निभृतं' गुप्तं यथा भवति तथा पादसंवाहनं च विदधति सति, श्रान्तायां सत्यां चरणपीडनं कुर्वतीत्यर्थः, अत एवास्याः खेदो मा भूदिति भावः । अनुमानालङ्कारः, अर्थान्तरन्यासोऽपि ॥ ५६ ।। [बालवोधिनी] देयाद् दामोदरो इति । सः ‘दामोदरः' रामः 'व:' 'युष्मभ्यं 'त्रिभुवनविभुतां ' स्वर्ग- मृत्यु-पानालस्वामित्वं 'देयाद्' ददातु । स कः ! 'जानकी' सीता 'येन' रामेण साफ 'दुर्गेऽपि' कठिनेऽपि मार्गे ‘यान्ती' गच्छन्ती सती ' कमलदलमृदुरपि' कमलदलवत् कोमलाऽपि कयं नु खिद्यताम् ! न कयमपि, काकूक्त्या व्याख्येयम् । अत्र सम्भावनायां लोट् । कीदृशी जानकी ! 'नित्यं' प्रतिदिनं 'पत्या' रामेण 'हृदयविनिहिता' हृदये आरोपिता सतो 'उपमाना' नीयमाना। पुनः कीदृशी ! 'निमृतं' प्रच्छन्नं यथा स्यात् तथा पादसंबाहनां' चरणसे 'विदधति' कुर्वति, 'तस्मिन्नेर' पतिविषये श्रीरामे 'स्व' स्वकीयं 'उच्चैः' बहुलं 'प्रेमभारं' प्रीतिमारं 'आदधाना' मुञ्चमाना ।। ५६॥ सावित्रं यत्र तेजः श्रितवति शमिनामाश्रमं चाश्रम च, माप्त होमाग्निधूमछलित इव तमोराशिराशु प्रनष्टः । .नां च भा १-२-३-४ ॥ एनयासानुगारेगेय यालबोधिन्या य्यारया वर्तते ॥ २ युम्मा ३°भयादाश्रमं च भा ३.भ्रमादाश्रमं च इति पाठानुसारेण गालबोधियां पाण्यानं दायत ॥ त भा १.२.१.४ । एत गटानुमारेण याम्बोधिन्या च्यात्या वर्तते । विभा१-२॥

·हृदयरानी बारबोधिनीठीकाम्या समेत . निष्कर्माः कर्म चकुः किमपि यदृपयस्तत्फलं तेषु यच्छ- नालोकादेव देवः स दिशतु सुंदशामीश्वरांशः स्थिरां यः ॥७॥ [हृदयरअनी] सावित्रं चेति । स ईश्वराशो देव. स्थिरा सुदशा 'दिशतु' यच्छतु युप्माकम् । दशामिति पुत्र पौत्रादिसम्पदुपेतामवस्थामिति । स क ! 'शमिना' शमी विद्यते येपो ते शमिन [तेपा] शमवता मुनीना 'तमोराशि ' तम -अज्ञान तस्य राशिरिव राशि -पुन समूह 'प्रनष्ट ' प्राण नष्ट -गत । क सति । 'यत्र' यस्मिन् रामे ऽश्रममाश्रम प्राप्ते सति । किंलक्षणे रामे ! 'सावित्र' सवितुरिद सावित्र-सूर्यसम्बन्धि तेज श्रितपति, यथा सूर्यतेजसि आश्रम प्राप्ते सति तमोराशि नश्यति तद्वदित्यर्थ । उपमा । उत्प्रेक्ष्यते-किलक्षणोऽधकारराशि : 'होमाग्निधूमच्छल्ति इव' होमान्निधूमेन च्छलित -नाशित ज्ञायत इति रूपीणा गृहिणा च होमघूमसम्पर्केण पापराशियाति, यथा लोके धूमें छलितो व्याप्तो जन पलाय्य गच्छति तद्वदिति । किं कुर्वन् ! सुपय निष्कर्मा मन्त ब्रह्मनिष्ठा मुमुक्षर ब्रह्मार्पणबुधा यत् 'कर्म' यागादि सन्ध्यावन्दनादि जपादि यत् कर्म चक्रु मोक्षप्राप्तये तेषु मषिषु 'तत्फल' मोक्षरक्षण फल यच्छन् । कस्मात् ' 'आलोकादेव' दर्शनमात्रादेव मुनीनामभवदिति तात्पर्यार्थ । उपमोप्रेक्षाऽलकारौ | अनुपास । वैदमी रीति । माधुर्य गुण । यथा माधुर्यलक्षणम्- " मूर्ध्नि वर्गान्त्यगा स्पर्शा अटवर्गा रणौ रघू । अवृत्तिर्मध्यवृत्ति माधुयें घटना तथा ॥" ॥ ५७ ।। [बालबोधिनी] सावित यति । स ईश्वराशा [दव '] राम 'व ' युष्माक 'स्थिरा' निश्चला 'सुदशा' शामनावस्था 'दिशतु' ददातु। किं कुर्वन् ? 'ऋषयः' वनस्था मुनय 'निष्कामा ' वर्गकामादिवाञ्छनारहिता सता ' यत् किमप्पि' श्रौत स्मात्त' च कर्म चक्र तेषु ऋषिषु ' त फल तस्य-चर्मण फल 'आलोकादेव' दर्शनमात्रात्व यच्छन्' प्रयच्छन्, यत स्वर्गादिकामनारहितस्य कर्मण समदर्शनमेव प्रयोजन तश्च जातम् । स क १ 'यत्र' यस्मिन् 'सावित्र' सरितु सम्बन्धि तेज ‘श्रितपति' आश्रितवति श्रीरामे 'शमिना' ऋपाणा अश्रमम् ' अप्रमादाश्रम प्राप्ने सति। उप्रेक्षते- होमाग्निधूम छत ' होमपहिधूममिपाद् 'आशु' शान 'तमाराशि ' पापसमूह 'प्रनष्ट इव' गत इव ॥ १७ ॥ १ निष्कामा कर्म भा एतत्पाठानुसारेणैव बालबोधियो व्यायाऽस्ति ॥ २ मुदिशा भा २॥ ३ युप्मभ्ये स्थि पु०॥ . १२-३.४.

·रामशतकम्। " सव्याघ्रां व्याघ्रतुल्यो घनवनमहिपां यः प्रहृष्यन् महिष्या, शैलोत्तुङ्गः सशैला मदनमयवयाः सेव्यमानां क्योभिः । सवृक्षां कल्पवृक्षप्रतिकृतिरविशद् दण्डकारण्यभूमि, कोदण्डोद्दण्डबाहुबहुभिरभिमतैः सोऽन्वितान् वः करोतु॥८॥ [हृदयरअनी] सव्याघ्रामिति । 'स युप्मान् 'बहुमि ' अनेकै 'अभिमते, वल्लभपदार्थेरन्वितान् करोतु । स क ? ‘य ' राम दण्डकारण्यभूमि अविशत् । किम्भूता दण्डकारण्यभूमिम् ? किंलक्षण राम ! उभयो शब्दसाम्यात् लेपालकारेणाऽऽह- किंलक्षणा भूमिम् । [ 'सव्याघ्रा' व्याघ्रसहिताम् । किंलक्षणो राम ? 'व्याप्रतुल्य ' व्याघ्र सम । पुन किंलक्षणा भूमिम् । ] 'घनवनमहिपा' घना -अनेके वनमहिपा -गवया यस्या सा ताम् । किंरक्षणो राम ? 'महिप्या' कृतामिपेकया सीतया 'प्रहृष्यन्' सन्तुष्यमाण , "कृताभिपेस महिपी भोगिन्योऽन्या नृपस्त्रिय " इत्यमरः [का०२ मनुष्यवर्ग श्लो०५] 1 पुन किंलक्षणाम् । 'सशैरा' पर्वतसहिताम् । फिलक्षणो राम ? 'शेलोत्तुङ्ग ' शैलप्रांशु सारवाश्च । पुन किंरक्षण राम : ‘मदनमयरया' मदनप्राचुर्येण प्रस्तुतोऽत्र मदनमय वयो यम्य स मदनमयवया, तरुण इत्यर्थ । किलक्षणां भूमिम् । 'वयोमि' पक्षिभि- 'सेव्यमाना' पक्षियुक्ताम् । पुन किंलक्षणाम् । सवृक्षा' वृक्ष सह वर्तते विटपिमतीम् । किंलक्षणो राम ? ' कल्पवृक्षप्रतिकृति ' कल्पवृक्षस्य प्रतिनिधि, या कल्पवृक्ष प्रतिकृति- प्रतिनिधिरन्यो यस्य स । किंविधो राम । 'कोदण्डोद्दण्डबाहु' कोदण्डेन-धनुपा उद्दण्डौ-मीपणा वाहू-भुजौ यस्य । एवलक्षणो राम एवम्भूतामटवीमटन व पूर्णमनोरथान् करोतु इत्याशी ॥ ५८ ॥ [चालवोधिनी] सव्याघ्रा व्यालेति । स राम २ युष्मान् बहुभि 'अभिमते ' वासितै ‘अन्यि- तान्' युक्तान् करोतु। स क ? 'य ' राम 'दण्डकारण्यभूमिमविशद् ' दण्डस्वद् दीर्घ अरण्य-यन दण्डकारण्प त सम्बधिनी भूमि तो प्राविशत् । कीदृश १ कोदण्डोदण्डबाहु कोदण्डयत्-चापबद् उद्दण्डो-महातो बाहू-हस्तो यस्यासो तादृश । समप्रणापि राम दण्डकारण्ययो साम्य उच्यते कीहशी दण्डकारण्यभूमिम् ? 'सल्यानां' सहनियमाना पामा यस्यां सा ताम् । कोशो राम १ 'न्यातुल्य' च्याप्रेग सम | कोशीम् । 'धनवनमहिपा' यास्प महिपा यनमहिषा , घना वहया वनमहिपा यस्यां सा ताम् । राम. N . .

·रदयरञ्जनी-यालयोधिनीरीकाभ्यां समे। . 'महिथ्या' प्रथमपरिणावया सीतया कृत्या 'प्रदृष्य ' 'हर्पयुक्तो वर्तते। 'सरी' सह विद्यमाना शैला -पर्वता यस्याम् । 'शैलोत्तुट्न ' शेरद् उत्तुग -उच्च । फिल्मणाम् । 'चयोभि ' पक्षिमि सेव्यमानाम्। 'मदनमयाया' मदनमय बन्दर्पमय वय -यौवन यस्यासी मदनमयरया । 'सहक्षा' सत-साधन विधमाना या वृक्षा यस्यां सा ताम् । कीदृश ? 'कल्पवृक्षप्रतिकृति ' कल्पवृक्षवत् प्रतिकृति -स्वभानो यस्यासो कल्पवृक्षप्रतिकृति ॥१८॥ श्रीकान्तः पातु युप्मानुपितमधुकरस्मेरपुप्पक्षणाभिः, कान्तारे प्रेक्ष्यमाणो व्रततियुवतिभिर्निश्चलं विस्मिताभिः । गगामित्रश्चरित्रैः प्रमुदितहृदया सात्रिनारी व्यतारी- न्मथिल्यामगरागं त्रिभुवनसुभगोऽनगराग पुनर्यः ॥७९॥ [हृदयरञ्जनी] श्रीकान्तः इति । ' श्रीकान्त ' रक्ष्मीमान्त 'व ' युप्मान् पातु ' रक्षतु। किम्भूतो राम ? 'कान्तारे' दण्डकारण्ये 'प्रततियुपतिभि ' व्रतत्य एव युवतय –अङ्गना तामि निश्चल यथा भाति तथा प्रेक्ष्यमाण ' विरोषयमान । किंविधाभिर्युपतिभि । उपितमधुकरस्मेर पुष्पेक्षणाभि ' उपिता -उपविष्टा मधुकरा -अमरा येपु तानि उपितमधुकराणि, [स्मेराणि-] विकसितानि यानि पुष्पाणि, कर्मधारय , तान्येव ईक्षणानि-रोचनानि यासा तामि । पुन किम्भूतामि ? 'विस्मिताभि ' विकसितामि । म क ? 'य' राम 'यस्या ' सीताया 'अ नङ्गराग व्यतारीद्' सन्दर्पानुगग विस्तारयति स्म । सा 'अत्रिनारी' अनसूया तस्या 'मैथिल्या' सीताया 'अङ्गराग व्यतारीद्' अरु अङ्गराग लिम्पति स्म । किम्भूता अत्रिनारी' 'गामित्रै ' गङ्गावत् पवित्रे चरित्र -आचारै 'प्रमुदितहृदया' हृष्टचिचा, राम सीत योरिति शेष यस्या अङ्गराग अनसूया जनयति स्म, रामस्तस्या अनगराग जनयति स्मेति विरोध , परिहारस्तु-एकत्राङ्गरागोऽनुलेपनविशेप , अपरत्र मदनातुरा इति । किम्भूतो राम ! 'त्रिभुवनसुभग ' त्रैलोक्यमु दरो रमणीय , अहरागोऽपि तादृश विभक्तिव्यत्ययेन योज्यम् । प्रथमाढे रूपकोपमा। "उपमैन तिरोभूतभेदा रूपकमिप्यते ।" व्रतति-युवतयोरभेदत्वादुत्तराद्धे विरोधाभास ॥ ५९॥ [वालबोधिनी]] श्रीकान्त पात्विति। स श्रीका त' राम व 'युष्मान् पातु । कीदृशो राम ! 'का तारे १ हृष्टो व पु.॥ २ निश्चित्त भा १ २ ३ ४ । एतत्पाठानुसारेण वाल्बाधिन्यो व्यारया वर्तते ।।

·रामशतकम्। त चने 'व्रततियुगतिमि 'वल्य एव युरतय -स्त्रिय तामि । निश्चित' अवश्य 'चिस्मिताभि । आश्चर्ययुक्ताभि 'प्रेक्ष्यमाण ' दृश्यमान । नीदृशाभि तामि ? 'उपितमधुकरस्मेरपुष्प क्षणाभि ' उपपिष्टमधुकराणि स्मेराणि पुष्पाण्या ईक्षणानि यासा तास्तथा ताभ । स क ? सा 'अनिारा' अनसूया ' मैथिल्या' सौताया 'अङ्गराग' अङ्गेषु गग अङ्गराग यतारीत्' चकार । पुनर्यो राम मैथिल्या 'अनङ्गराग' बन्दर्पराग 'न्यतारीत् ' चकार । कीदृशी अत्रिनारा ? 'गङ्गामित्रश्चरित्र प्रमुदितहृदया' गङ्गोदकरत् [पनि ] चरित्र -आच रणे कृवा दृष्टचित्ता । कीदृशो राम ? 'त्रिमुग्नसुभग ' त्रीणि भुरनानि त्रिमुग्न तस्मिन् सुभग-सुदर ||५९॥ . देवः स्वच्छस्वभावो हृद इव सरितः शूलिमौलिस्थितायाः सीतामढ़े दधानः स्फुटितऍटकिनीवक्त्रसौभाग्यभाजम् । हसेनेवानुजेन क्षणमपि नपरित्यक्तपार्श्वश्च युप्मत्- तृष्णां मुष्णातु कुम्भोद्भवमुनिभवनात् पश्चवट्या 'निविष्टः ।।६।। [हृदयरअनी] देव इति । 'देव' स राम युप्मत्तृष्णा 'मुष्णातु' अपहरतु । फ इव 'शूलिमोसिस्थिताया सरित हूद इव' यथा गाप्रवाह तृष्णा-पिपासा हरति तथेति । शूरमस्यास्तीति शूली ‘अत इनि-ठनौ" [पाणिनि० ५-२-११५] इति इन्, श्रीमहादेव , तस्य मौरि -मस्तक तत्र स्थिता तस्या, 'सरित ' गाया 'हूद निश्चलोदकावस्थानप्रदेशविशेषो इद , युप्मदित्युपलक्षणम्, ससारावर्तपतितानां लोकाना ससारविपया तृष्णा मुख-दु खोपभोगलक्षणा गङ्गाप्रपाहोऽपहरति तथाऽय राम इति व्यङ्ग्योऽर्थ । असिन हेतुगर्भविशेषणमाह-क्षिणो राम ! 'स्वच्छवभाव ' स्वच्छ -निर्मल स्वभावो यस्य, निपत्वात् ससारपस्पृष्ट शुद्धमुक्तस्वभार इति, ह्रदोऽपि 'स्वच्छभ्वभाव ' अगाधोदकत्वादकलुप । किंलक्षण ! 'सीतामढे दघान ' जानकीमुत्सङ्गे विगत् , ह्रदोऽपि 'सीता' सारसीमके विमाण । विम्भूता सीताम् । 'स्फुटितपुरकिनी चासोभाग्यभार' स्फुटित-फिसित यत् पुटस्निी-कमलिनी तम्या वक्त्र कमल कमलिनी कमलेपु कीडया सौभाग्यभाग् भवति ताम् । पुन किंलक्षण राम ।। 'अनुभेन' . पुगिना यमा ३४। एनटगटानुमारेण मारबोधिन्या म्यारयानमस्ति । पुष्पात भा १३४। एतरगठानुसारेण बारबोधि यो प्यारया यत्तते ॥ १ मुनिवचनात् मा १॥ ॥ निषण्ण भा ३ ४, एनत्यारानुसारेण बालबाधिन्यो म्यारया हायत ॥ . - . .

·हृदयरजनी-यालयोधिनीटीकाभ्या मर्मत , लक्ष्मणेन क्षणमपि 'नपरित्यक्तपार्श्व' त्यक्तं पाच-समीप यस्य स न नना सह समास 'नपरित्यक्तपार्श्व ' ह्रदोऽपि हसेन न त्यजते । स क राम : 'य' राम 'कुम्भोद्भवमुनि भवनाद्' अगस्त्याश्रमात् 'पञ्चपट्या निविष्ट ' पञ्च वटा विद्यन्ते यस्या सा पञ्चवटी, गर्ग वा इति, [तस्या ] 'निविष्ट ' प्राप्त अगम्त्याश्रमात्, इन्द्रशरासना ऽक्षयतूणीर-खड्गावाप्ति सूचिता अगम्त्यभानादिति पदेन । तथोक्तम्- अगम्त्यवचनाच्चै जग्राहैन्द्र शरासनम् | खहं च परमप्रीतस्तूणीरा-ऽक्षयसायको ॥ इति ॥ उपमारकार ॥ ६०॥ [बालबोधिनी] देव इति । 'देव' स राम 'युष्मत्तृष्णा' युष्माक इच्छा 'पुष्णातु' पूरयतु । कीदृश । 'चुम्भोद्भयमुनि भवनात् पञ्चवट्या' अगस्त्याश्रमात् पञ्चस्टीविषये ‘निषण्ण ' उपविष्ट । पीहशो देव १ 'स्वच्छस्वभाव ' निर्मलचित्त । पुन नीश ' सीतामझे 'दधान ' बिभ्रत् । विलक्षणाम् ? 'स्फुटितपुलपिनी' स्फुरितानि पुलकानि यस्या सा ता रोमाञ्चरतीम् । पुन किम्भूताम् ? 'वक्त्रसौभाग्यभाज' मुखसौन्दर्य भजतीति वक्त्रसौभाग्यभाक् ताम् । पुन काश' ? उप्रेक्षते-शूलिमौलिस्थिताया ‘सरित ' गङ्गाया हद इ३ । शूलमस्यास्तीति शूली तस्य मौलि -मस्तक तस्मिन् स्थिता तस्या । कीदृशो हर ? 'स्वच्छस्वभाव निर्मल स्वभावो यस्यासौ ! कीदृश ! हसेन इस 'अनुजेन' लक्ष्मणेन क्षणमपि 'नपरि- स्यक्तार्श्व' यथा हसेन गङ्गाया हृद क्षणमपि नपरित्यक्तपार्थो भवति ॥ १० ॥ काकेभ्यः कायकान्ति तदरिपरिचितं शब्दतत्त्वं च नीत्वा गाधी फव्येषु गर्दा तैदपरमुचितं वस्तु तादृग्विधं च । एक पात्रं धरियां किल कमलभुवा या कृता यातुधानी द्राक् तां व्यग्रामनुग्रप्रकृतिरकृत यः स क्षताद् रक्षताद् वः ॥११॥ [हृदयरञ्जनी] काकेभ्यः कायेति । 'स' 'व 'युष्मान् 'क्षताद्' प्रहाराद् अव्याद् रक्षतु । स क ! 'य' राम 'अनुग्रप्रकृति ' अनुमा-सौम्या प्रकृति -स्वभावो यस्य स राम . १ कालका' भा २॥२ च गृहीत्वा भा ३४ । एतपाठानुसारेण यालबोधिया व्यारयाऽस्ति। ३ किमपर भा१२३४। एतत्वाठानुमारेण पारवाधि यो प्यारयान वर्नते ॥

·रामशतकम्। सन्नपि तो ' यातुधानी' राक्षसी 'व्यग्रा अकृन' उत्यणामकार्षाद् द्राक्' तत्क्षणमेव । व्यमामिति विशेषणेन अर्थद्वय सूच्यते। कथम् । रामदर्शनेन मन्मथवशा सती व्यमा जातेति, अथ च रामास्वीकाराद् व्यति। सा का यातुधानी ? 'कमरभुवा' ब्रह्मणा 'कृता निर्मिता 'किल' इति कटे । किं कृत्या का सामग्री मेलयित्वा ? ता सामग्रीमाह-- 'काकेभ्य ' वायसेभ्य ‘कायकान्ति' शरीरद्युति कृष्णत्वम् । तदरिपरिचित' तेषां-- काकाना अरय -उलूका तेषा परिचित-अभ्यस्त यद् निशाचरत्व रात्रिभ्रमणत्व च तेषां 'शब्दतत्त्वं च ' उलूकध्वनि च । तथा 'माधी' गृध्रसम्बन्धिनी 'क्रव्येषु' मासेषु गद्धीं। भक्षणाकाङ्क्षालोलुपत्व च गृहीत्वा । 'अपर' एतच्च तदस्य उचित' योग्य ताग्विध च धरित्र्या एक 'पात्र' आधार 'नीत्वा' कृत्वा 'व्यधायि' निर्मिता ता विकृतरूपा कुर्वन् व पायादिति सम्बन्ध । अनुग्रो व्यमा करोतीति विरोध ॥ ६१ ॥ [बालबोधिनी] काकेभ्य इति। 'स' राम व युष्मान् ‘क्षताद्' भयाद् रक्षतात् । स क ! 'य' राम 'ता यातु रानी' राक्षमी सूर्यगवा करना' छिननासिकामकृन । कादश १ . अनुम प्रकृति ' न उमा प्रकृति -स्वभानो यस्यासी अनुप्रप्रकृति । सा काम् ' 'कमलभुवा' ब्रह्मणा धरिया एकमेव पात्र या 'यातुधानी' सूर्पणखा 'निर्मिता' वृता। सिं कृत्वा ? कारभ्य समाशात् 'कायरान्ति' शरीरशोभा 'गृहीत्वा' आदाय । पुन कि कृपा ? 'तदरिपरिचित शम्दतवं गृहीत्या' तेषा-वासाना अरय -उमा त परिचित-अभ्यस्त यत् 'शब्दतत्व' शब्दरहस्य तद् गृहीत्वा । पुन नि ? 'क्रयषु' मासेषु गाधी गृध्रसम्बन्धिनी 'गो' स्पृहा गृहीत्वा । यतोऽपर ताग्घिय 'उचित' योग्य वस्तु रिम् । न किमपि, अत एव एक पात्र ब्रह्मगा यातुधानी निर्मितति ॥ ६१॥ देयादायुः प्रभूतं विपिनभुवि स वः सञ्चरंश्चारुमूर्ति- र्मायापुस्केसरित्वे भयकृति जगतां यं प्रवृत्तावतारम् । सा रक्षास्वामिजामिः ग्वरनखरवती विभ्रती रौद्रमास्यं यद्यागच्छेद् धृपस्यन्त्यहह! तदनयोः स्यात् तदा साधुयोगः ॥३॥ [हृदयरञ्जनी] देयादायुरिति । स ' राम '' युप्माफ 'अमृत' विपुलं आयु ' जीवित देयात् । किं कुर्वन् । 'विपिनभुवि' काननभूमौ 'सञ्चरन्' भ्रममाण पुन किंरक्षण १ यमायास्यद् भा २ ३ ४ । एनन्याठानुमारैण बालबाधिन्यां न्यारयाऽस्ति । २ व्यास्यावयेऽपि नास्य काव्यस्य समीचीनाऽयमतिरवगम्यत । १ ·हृदयरजनी-पालघोधिनीटीभ्या समेत . . 'चारुमूर्ति' चारु -रमणीया मूर्ति-देहो यस्य स । स क ! 'सा' यातुधानी 'रक्ष स्वामिजामि ' रक्ष स्वामी-रावण तम्य जामि-भगिनी सूर्पणम्वा 'वृपस्यन्ती सती' वृपं- भर्तारमात्मन इच्छन्तीति वृषस्यन्ती सती यदि रामं 'आगच्छेद्' मिलेद् ‘अहह' इति कष्टे 'तदा' तर्हि 'अनयो' राम-सूर्पणखयो साधुयोग 'म्याद्' भवेत् । किं कुर्वती सा रौद्रमास्यं विनती' भयाकरं मुख बिनाणा । कीडशो राम ! चारुमूतिं । किम्भूतम् । 'य' राम जगता भयकृति 'मायापुम्केसरित्वे' मायाया पुरुषसिंहत्वे रावणे 'प्रवृत्तावतार' प्रवृत्त -कृत अवतार -अवतरण येन तम्, रावणवधार्थ कृतावतारमित्यर्थ । किंरक्षणा सूर्पणखा ! 'खरनखरवती' खरा-तीक्ष्णा नखा अस्य सन्तीति खरनम्बरवती । भय करोतीति भयकृत् तस्मिन् । भावशवलता ।। ६२ ॥ [वालवोधिनी] देयादायुरिति। 'स राम ' ' युप्मा 'प्रभूत' प्रवृद्ध आयु देयात् । किं बुर्धन् । 'विपिनभुवि' बने ‘सञ्चरन्' गच्छन्। कीदृश । 'चारुति ' चारु -मनोहरा मूतिर्यस्यासौ। सक ? सा 'रक्ष स्वामिजामि' रावणभगिनी सूर्पणखा खरनखरपती 'रौद्र आस्य' भयङ्कर मुख दधती 'वृषस्यन्ती' राम पतिमिच्छन्ती मायापुस्पेसरित्वे जगता भयकृति य राम 'प्रवृत्तावतार' नृसिंहावतारे प्रवर्त्तमान सत प्रति यदि आयास्यत् 'तत् ' ताई तदा तस्मिन् अवसरे 'अहह' इति आश्चर्ये 'अनया ' राम सूर्पणखयो साधुयोग स्यात् । रक्षा स्वामी तस्य जामि -भगिनी रक्ष स्वामिजामि । खरच नखरच खर नखरी तो विद्युत यस्या सा खरनखरवती । वृप आत्मन इष्ठन्तीति वृषस्य ती “अधक्षीरपलवणानामात्मप्रीती क्यचि" [पाणिनि० ७.१५१] इत्यसुन् । पुमांश्वासौ केसरी च पुस्कसरी, मायया पुरकेसरी तस्य भव तत्व तस्मिन् । जगता 'मयकृति' भय करोताति भयकृत् तस्मिन् ।। ६२ ।। भ्रातुर्भक्तस्य यद्यप्यदित रघुपतिः पादुके स्वे तथापि फ्रामन् न प्राप पीडां विपिनभुवि खरान् कण्टकादीस्ततोऽपि । शस्त्राभ्यासाय शङ्के त्रिशिरसमवधीद् यश्च जेष्यन् दशास्य श्रीलास्यं गेहरड़े रचयतु स चिर दूषणद्वेषणो वः ॥ ६ ॥ [हृदयरअनी] भ्रातुर्भक्तस्येति । स 'दूषणद्वेषण ' दूषणदैत्यद्वेपी राम 'व ' युप्मान् 'गेहरङ्गे' , इति खेद 'पु.॥ २ स्वरान् कण्टकाद् यम् भा ३.४ । एतत्साटानुसारेण बार बोधिन्या च्याप्या ॥ ३ देषणोऽपि मा १-२-३-४॥ .

·रार्मशतकम्। - . . . गेह एव रङ्ग:-नृत्यभूमिस्तत्र श्रीलास्य-लक्ष्म्या नृत्य चिर 'रचयतु' निर्मातु । स क ! यो रघुपति ‘भत्तस्य' सेवकम्य 'भातु ' भरतस्यापि स्वे पादुके 'अदित' दत्तवान् तथापि वनभुपि 'खरान्' तीक्ष्णान् ‘कण्टकादीन् ' बुर्बुरादीन् कण्टकानाक्रामन् पीडा 'न प्राप' न लेमे [ इति ] निरोध । कथम् । य पादत्राणरहित कण्टकान् मृद्राति स तजनिता व्यथा प्राप्नोति, न तथापि, परिहार -स्वयमसौ राम भरताय राज्यपालनार्थ आत्मन प्रतिकृति पादुके दत्ता वनभुवि खरान् लोककण्टकान् राक्षसान् मृदन्-मारयन् कष्ट न जगाम, हेल्यैव हतवानिति, पञ्चक्ट्या दूपणप्रमुखान् राक्षसान् जघानेति भाव । त्तो हेतोरहमिति 'शङ्के' तर्कयामि-य 'त्रिशिरसमवधीत् ' त्रीणि विषमाणि शिरासि यस्य स त्रिशिरा , त त्रिशिरस राक्षस हन्ति स । 'दशास्य' दशमुर्ख रावण 'जेप्यन्' जेतुमिच्छन् 'शस्त्राभ्यासाय' शस्त्राभ्यास कर्तुम्, तुमर्थे चतुर्थी, यो महलक्ष विद्धुकामो भवति स पूर्व निकटवर्ति अल्प लक्ष विध्यति पश्चाद् महति प्रवर्तते । विरोधाभासोत्प्रेक्षे ॥ ६३ ।। [बालबोधिनी] भ्रातुर्भक्तस्येति । स 'दूषणद्वेषण ' दूषणनाम्नो राक्षसस्य हन्ता राम 'व 'युष्माक 'गेहरङ्ग' गृहाङ्गणे ' श्रीलास्य' समृद्धिविलास चिर 'रचयतु' विस्तारयतु । स क ? 'य An 'शके' सम्भाश्यामि ‘दशास्य' रावण 'जेष्यन्' जेतुमिच्छन् सन् शस्त्राभ्यासाय 'त्रिशिरस' राक्षस 'अवधीद' जपान । त्रीणि शिरासि यस्य स त्रिशिरा तम्। अपर वीदृश राम ? य. 'रघुपति ' रामो यद्यपि भक्तस्य 'भ्रातु ' भरतस्य 'स्पे' स्वकीये 'पादुक' 'अदित' अदात् तथापि 'विपिनभुवि' बने 'मामन्' चरन् सन् 'ततोऽपि' तस्मादपि पादत्राणे 'खरात्' खरराक्षसात् 'पीडा' व्यथा 'न प्राप' न प्राप्नान् । कादृशात् खरात् ? 'घण्टमात्' कष्टक इव कण्टक तस्मात्, अ योऽपि कश्चित् पादत्राणरहितो ने गछन् खरात्-तीक्ष्णात् उण्टकात् पीडा प्राप्नोत्येव, रामस्तु पादुनारहितोऽपि खरात् कण्टमात् पीडा नाऽऽप्तवान् । भ्रातुरत्र यद्यपि दात तथापि सम्प्रदानामावान चतुर्थी सम्प्रदानमित्यत्रो पसर्गद्वयमहणात् , यया रजस्य धौत दहि इत्यत्र पष्ठी, तथाऽत्रापीति युक्तमेतत् ॥ ६३ ॥ " - विख्यातान् वः करोतु निजगति संयशा यात्रया यन्न नीते दरं शूरमकाण्डे कनकमयमृगच्छमना सानुजेऽपि । लकेन्द्रस्तत्पुरन्ध्रीहरणमतिरतिरम्य विक्रान्तमार्ग द्वेधाऽप्यासीत् तपस्वी स्मर-दरजनितस्वेदमेदस्विदेशः ॥ १४॥ न मास' पु.॥ २ स पथो या भा ३४ । एतत्पाठानुसारेण वाल्बोधिनी ॥

·हृदयरजनी-बालयोधिनीटीकाभ्यो समेत . ય - . [हृदयरञ्जनी] विख्यातानिति । स राम 'व' युप्मान् जगति 'विख्यातान्' प्रसिद्धान् जाति क्रिया-गुणै कुर्यात् । क्या कथ प(य)या भाति सयशा -यशसा सह वर्त्तने यस्मिन् कर्मणि 'रकेन्द्र ' रावण द्वेषाऽपि' प्रकारद्वयेनापि तपस्वी 'आसीद्' बभूव । किं कृत्वा । 'विक्रान्तमार्ग' पराक्रमपथ शौर्यशृङ्ग 'अतिक्रम्य' त्यक्त्वा तपस्वी जात च तपस्विवेप अवलम्व्य सीताहरणार्थमागत इति तपस्वीति प्रभारद्वयेनाऽऽसीदिति । क सति ! 'कनकमृगच्छद्मना' स्वर्णमृगव्याजेन 'सानुजे' लक्ष्मणसहिते यत्र' यस्मिन् रामे 'यात्रया' गमनेन 'दूर' यात्रया दूरगमनेन 'नीते सति' प्रापिते मति । किम्भूते रामे 'शूरप्रकाण्डे ' शौर्यस्कन्धे। किम्भूतो रावण ? 'तत्पुरन्ध्रीहरणमति ' तस्य पुरन्ध्री तस्या हरणं तत्र मति -बुद्धिर्यस्य स , रणे जेतुमशक्य राम विदित्वा कनफमृगव्याजेन वश्चयित्वा सीता हृतवान् इतिकृत्वा तपस्वी । पुन किंलक्षण ! 'स्मर दरजनितस्वेदमेदस्सिदेह ' स्मरश्च दरश्च काम भये ताभ्या जनितो यो दम्तेन मेदस्ती-पुण् देडो यस्य स , सात्त्विक()भावेन भयेन च विद्यते जन इति स्थिति । आवेग त्रासयो सन्धि । शृङ्गार- भयानकविरोधरसयो सकर ।। ६४ ॥ [बालबोधिनी विख्यातान् व इति । 'स' राम 'व' युष्मान् 'त्रिजगति' स्वर्ग मृत्यु पाताल 'विख्यातान् प्रसिद्धान् करोतु। स क ! 'यत्र' श्रारामे 'सानुजेऽपि' सलक्ष्मणेऽपि 'नामयमृगटाना' सुवर्णमृगछलेन कृत्वा 'पथो यात्रया' अनुगमनेन दूर नाते सति 'लकेन्द्र ' रावण ' पुर धीहरणमति ' नस्य-रामस्य पुरन्ध्री-सीना तस्या हरणमति सन् 'विक्रान्तमार्गे' त्यक्तमार्गे यथा भवति तथा 'देधा' द्विप्रकारेणापि शरीरेण धर्मणा च तपस्या आसात् । कादृशो लड्व द्र ? 'स्मर-दरजनितस्पेटमेदस्विदेह स्मरश्च दरश्च [ताम्या ] काम भयाम्या जनित -उत्पन्न य स्वेद तन मेदस्ची-मेदयुक्तो देह -शरीर यस्य स तादृश । देवा वध तपस्वी' भिक्षुर तप स-तापयुक्तदेहश्च ।। ६४ ॥ . कल्याणां कम्बुपाणिः प्रगुणयतु म. वमन, निशम्पारन्द मारीचेनोच्यमान चकितचकितया सीतया यत्र जैने । भीति सम्भावयन्त्या शुचिरपि सरुपा यदुरुक्त सुमित्रा पुनः सद्यस्त्रियामाचरनरकपरिक्षिप्तयाऽऽप्त फल तत् ॥ ६ ॥ "नाई भा३ ॥

·रामशमकम् । - , . . एर 'जैने [हृदयरजनी कल्याणमिति । स 'नुपाणि' कम्बु पाणौ यस्य स राम व ' युप्माक कल्याण 'प्रमुगयतु' बहुल करोतु । सीतया 'सरुपा सत्या' समोषया सत्या शुचिरपि' काय पाइ-मनोभि पनिनोऽपि 'सुमित्रासुत ' लक्ष्मण 'दुरुक्त ' 'मयि विषये त्व रतोऽसि' नति दुष्ट उक्त 'सय' तत्क्षणमेन तस्य दुरुक्तम्य फल प्राप्तम् । किनक्षणया सीतया [* त्रियामाचरनरकपरिक्षिप्तया '] त्रियामाचर रात्रिश्चरो रावण स एव नरस तेन परिक्षिप्तया-हृतया। पुन कि०' 'चफितचकितया' सम्मान्तया अत जयनगीले 'यत्र' यम्मिन् रामे 'भीति' मग्णलक्षण भय 'सम्भावयन्त्या' विचारयन्त्या । किं रन्या ! मारीचेनोच्यमानमा शब्द 'निशम्य ' श्रुत्वा अयमर्थ उत्तररामायणे- रामेण हन्यमानेन = मारीचेन = 'हा रक्ष्मण' इति ऋन्दितम् । तत् श्रुचा सीता लक्ष्मण प्राह - केनचिद् मृगरूपेण दानवेन रदह ।। गम्यतामाशु सौमित्रे । हत प्रायेण मे पति । इत्युक्तो लक्ष्मणो देवी प्राह ज्येष्ठानुशासने ॥ स्थितो न राक्षसाद् मीती रामस्यास्तीति जानकि ! । वा विहायान्यतो गतुं ज्येष्ठस्याऽऽज्ञा न चास्ति मे || साऽवीच तदाक्र्ण्य लुब्धोऽसि मयि पापधी । तत बुद्धो शशापाम्य व रक्षोहस्तमाप्नुहि ॥ इति । तन्छापरगाद् रावणगृहेऽस्या पासो जात , तत्फल प्राप्तमिति कथासम्बन्ध । त्रास-कोप- योर्भाययो सन्धि । भयानकरीदी रसौ ॥ ६५ ॥ [पालवोधिनी] कल्याणमिति । कल्याण 'प्रगुणयतु' विस्तारयतु। पीहश । 'कम्युपाणि ' पाहस्त । स क ! यत्र 'जैरे' शूरे रामे भानि' मय सम्भावयन्या 'सरुपा सोधया सीतया 'शुचिपि' निरोऽपि सन् यत् 'सुमित्रापुत्र' लक्ष्मण 'दुरुक्त दृष्टमुक्तः तस्य +7 'त्रियामाचरनरकपगिक्षिप्नया सपा सच आप्नम् । प्रयो यामा यस्यां सा त्रियामा-रात्रि , तस्यां चर ताति त्रियामाचरा, ते एर नरम तस्मिन् परिक्षिप्ता तया, अ याऽरि पापरी नरम क्षिप्यते अनो लक्ष्मणो दुष्ट वच' यत उक्त तस्य फल ताम्मे सीनया प्राप्तम् । कोहशया सीतया' त मारीचेन उभ्यमान आशद' पीडित शब्द निशम्य 'चरितचक्तिया' मीनभीनया अतिशयेन चक्तियश्यप ॥ ६ ॥ . स राम व - .

·रामराताम्। - 'विमु. व्यापक ‘स ' रामः 'च' युप्मान् 'तु' रक्षतु । स कः ? 'शकुन्ते' जटायो 'वैतुष्टं' विष्णुगेक सम्प्रयाते सनि । कस्मात् । 'यद्गृहाणा' यम्य-रामभ्य गृहाणा- कटनस्य '[अपहरणमहापणि' [अपहरणमैत्र महापर्व तम्मिन् 'प्राणदानात्' प्राण- त्यागात् "गृहा. पुंसि च मन्ये" [अमर० का० २ वर्ग २ श्लो० ५] इति वचनाद् बहुवचनम् । अतो हेतोः प्रीया 'भावान् ' सूर्य 'तस्य ' जटायो 'वातारं । अरगं 'पुरमय' अमे वृत्वा 'इह' के 'कृत्यं विधत्ते' दिवसकरण-मेरुममणलक्षणं कृन्यं- कार्य विधते-पुरते। 'च' अन्यन् मत्यं नित्यं 'पुन ' चार्थे 'हरि ' करार. प्रीत्या 'तम्य' जटायो 'पितृन्य' पितृभातरं 'पनगारि' गरुडं 'उपरि करोति' घजम्योपरि निघते, पजे चकारेत्यर्थ ।। ६७ ॥ [पालगोधिनी] तिग्मांशोरिति । 'तिग्मांशो' श्रीमूर्यस्य यशस्य रन स 'बिगुः' प्रभू राम व अअतु। सपः! यद्गृहागामपहरणमदापर्वणि प्राणदानात् 'शकुन्ते' पक्षिणि जटायो चैकुण्ठं 'राप्रपाने ' गते राति · भास्मान् ' श्रीसूर्य इहाचापि तस्य' शकुन्तस्य 'यनार' पितरं भाग 'पुरस्य' अग्रे त्या कृत्य' या 'विधते' परोति । यस्यनामस्य गृहा.-मीता यदा सेवा अपहरणमेय महापर्व तस्मिन् , “पुसि बहुत्य" इत्यभिधानं तस्माद् यहुवचनम् । पद "न गृह गृहमित्यादिणी गृहमुष्यते" इनि सीतायां गृहप्रयोगः । उक्तार्य दृष्टान्तेन पति-माय श्यते यत् तस्य' शयुतस्प 'प्रील्या' पुन: दारपि तत् पितृम्य 'पनगारि गरर उपरि' यताया यरोनि, “दरिथ गहरयज." ग्युप्यने । परां न गएतानि पलगाते र गारि : तम् । पनगारिरिस्पर संज्ञा याद "मगो नमः" [पाणिनि० ६.२-७३ अनि नामा ॥ ६ ॥ सीतां मंग्मृत्य नीतामनुजमसुरािनं पोप विजाय फान्ता. हतारं न प्रतितां पनमानपतेः मग्युराफर्ण फाम् । सानि म्लानि प्रकोप प्रमदमनुपदं पिनदपणं यः अंगणी पुराणः प्रथयतु पुरुपः पपयंटाफपः ॥ ८॥ [दयरधनी ·७३ हृदयरञ्जनी बारबोधिनीटीकाभ्या समेत प्रथमतु 1 किम्मूत ! पूपवशम्य-सूर्यवंशस्य एक्भूप -एक मुख्य मण्डनम् । किरक्षण । 'अश्रेषण' सामर्थ्य विभ्रत् । पुन किं० । 'सीता नीता' जानकी हृतां सम्मृत्य पनि 'विमद्' दधान । फिरक्षण । 'असुखिन : सीताविरह खिन्न राम दृष्ट्वा ससेद 'अनुज' रक्ष्मण 'वीक्ष्य' दृष्ट्या 'मानि' तनुता 'विनद्' विभ्राण । पुन किं० । ‘कान्ताह रे' कान्ताया -सीताया हरि-भेचार रावण 'विज्ञाय' अबुध्य 'प्रकोप' अमर्प विभ्रत् । पुन फि० १ 'वनभपनपते सख्यु ' वन-अरण्य भवन येषा ते वनभवना तेपा पति तस्य, 'सख्यु ' मित्रस्य सुग्रीवस्य 'यत्र कुत्रापि स्थिता सीतामानीय समर्पयामि' इति 'कां' श्रवणयोग्या 'प्रतिज्ञा' सन्धा 'आर्य' श्रुत्वा 'प्रमद' हर्प च विनत्, 'एतस्मात् सख्यु सकाशात् शत्रुसाधन सीताप्राप्तिश्च भविष्यति' इति हर्ष । अत्र ग्लानि- विपाद प्रोप होणा व्यभिचारिभावाना सन्धि तदनुगुणो रसश्च ॥ ६८१ [वालबोधिनी] सीता सस्मृत्येति । पुराण पुरुष 'अभ्रेषिणी' अपतनशाला श्रेय श्रेणी' कल्याण पक्ति प्रथयतु । कीदृश ? 'पूषवशेषभूष' मूर्यवंशस्य एकाभरणम् । किं कुर्वन् ? ' अनु पद' पदे पदे सीता 'मस्मृत्य' स्मारयिया ग्लानि बिभ्रत् । अपर कि कुर्मन् । अनुजम सुखिन ' वीक्ष्य' दृष्ट्वा म्लानि बिभ्रत् । तथा ' कान्ताहर्तार' रापण 'विज्ञाय' झारखा प्रकोप बिभ्रत् । तथा च 'वनमश्नपते सुप्रायस्य 'सख्यु ' मित्रस्य 'या' श्रोतुमही प्रतिज्ञा 'आकर्ण्य' श्रु वा 'प्रमन' हर्ष बिभ्रत् ॥ ६८ ॥ सप्ताङ्ग येन राज्यं तृणवदवमतं कुर्वता वप्तुराज्ञां, सप्तार्चिःसन्निभेन प्लवगपतिमुदे सप्न भिन्नाश्च तालाः । सत्राताः सप्ततन्तृनकृपत रुपयः सप्तसप्नोऽपि जातः सप्नावस्यान्वये वः प्रमदयतु हरेः सप्तमः सोऽयतारः ॥६९।। [ हृदयरअनी] सप्ताङ्गामिति । 'हरे' विष्णो सप्तम स रामस्यावतार 'व ' युष्मान् 'प्रमदयतु हर्पयतु [ किम्भूत ? 'सप्ताश्वस्य ' सूर्यम्य 'अन्वये' कशे ] जात इव, परमार्थतन्तु स न जायत एव । पुन विम्मूत ! 'सप्तसप्त' सप्त सप्ता -सप्तसङ्ख्या जटा यस्य स. वनगमनसमये जटा धृतवान् । स क ! 'येन' रामेण 'वन्तु ' पितु आज्ञा कुर्नता सता 'सप्तार राज्य' स्वामि-अमात्य सुहृत् कोश राष्ट्र दुर्ग चम्बन्धितमपि राज्य तृणमिव 'अब ·रामशतकम् । .५ मत' अवगणित त्यक्तम् । फिलक्षणेन ? 'सप्तार्चि सनिमेन' 'सप्त अर्चिपि यस्य स सप्ता िवहि तस्य सन्निभ - सादृश्य यम्य स तेन, सत्यामपि शक्तौ राज्य त्यक्तवा- निति । 'च' अन्यद् येन 'प्रयगपतिमुदे' प्लयगाना-बानराणा पति-सुग्रीन तस्य [मुदे--] हर्षाय विश्वासाय पौरुषप्रख्यापनेन वारियधार्थ विश्वासोत्पादनाय सप्त ताला 'मिन्ना ' खण्डिता , "विभेद च पुनस्तास्तान् सप्तकेन महेषुणा।" इति यालरामायणे। येन च 'सम्राला ' विघ्नेभ्यो रक्षिता 'माय' मुनयो विवामित्रादय 'सप्ततन्तून ' यागान् ‘अकृपत' कृतवन्त । अत्र सप्तशब्दस्य सर्वत्रोपक्रम्य निर्वाहाद् लाटानुप्रास , लाटानात्य तेश्च स (2) इति ॥ ६९॥ [वालबोधिनी] सप्ताङ्गामिति । स हरे सप्तमाऽवतारो राम '' युष्मान् ‘प्रमदयतु' हर्पयतु । कीदृश : 'सप्तावस्य' मूर्यस्य ' अचय' वश 'जात ' उ पन्न दा । स क ! 'यन' रामेण सप्ताङ्ग राज्य तृणपद् 'अवमत ज्ञातम् । कीदृशन ? 'वन्तु पितुराज्ञा कुर्नता। अपर येन 'प्लगपतिमुदे ' वानरपति य सप्त ताला भिन्ना । अपर ऋययो यन सन्त्राता सन्त सप्न सप्ताऽपि 'सप्ततन्तून् ' यज्ञान् ' अकृपत' कृतर त । कादृशेन ? मप्ताचि सन्निमेन' अग्निसहशेन प्रतापरता ।। ६२ ।। काले कालाभ्रमालामलिनितवियति कापि याते क्षरया- मक्षिभ्यामश्रुधारास्तदभिनयमिवोद्भावयन् वः स पायात् । यद्वन्धी मनिधानं समधिगतवनि स्फर्जदोजःप्रभावे स्वापं हित्वा हरीन्द्रो हरिरिव सहसा कार्यसज्जो बभूव ॥ ७० ॥ [हृदयरअनी] काले कालाभ्रति । 'स' राम व पायात् । किं कुर्वन् । अश्रुधारा वाप्पानाहान् 'क्षरद्भया' बमद्रया अक्षिभ्या 'सदभिनय' तस्य–मेघस्य अभिनय-प्रादुर्मान- मिा 'उद्धारयन्' जनयन् 'काले' समये वर्षासमये कापि 'याते सति' गते सति । किंलक्षणे काले। 'कलभ्रमारामलिनितपियति' अनाणा मेघाना माला-पहक्ति, कारा चासौ अप्रमाला च तया मलिनित-गिलिनीति वियद्-आकाशो यम्मिन् काले, स कारो वर्षाकार , तस्मिन् गते सति म्वय गमो वपासारो जान इत्यर्थ , पपाकाले उदकधारा 'दामयन् व स पुण्यात् भा ३ ४ । एनपाठानुमारण गरबोधिनी वनत ॥ २ स्फूर्ज- " मा ३१। एतत्याठानुसारेण पालवाधिनी 11 ३ स्वायं हित्वा भा ३४ + - ·हृदयरञ्जनी-यालबोधिनीटीकाभ्यां समेत पतन्तीति रामोऽपि अश्रुधाराः वर्षतीति कृत्वा स्वयं च श्यामः । वर्णक्षेपालङ्कारः। स के ! 'यहन्धी' यस्य बन्धौ-मातरि लक्ष्मणे 'सनिधानं' समीपं सुप्रीपसमीपं 'समधिगतवति सति' याते सति 'हरीन्द्रः' हरीणां-वानगणामिन्द्रः-सुग्रीवः 'सहसा' झटिति 'कार्य- सज्जो बभूव' रामकार्ये चित्तं ददावित्यर्थः । किं कृत्वा ! 'स्वापं' निद्रा 'हित्या' त्यत्क्वा । के इव! 'हरिरिव' यथा सिंहः कस्मिन्नसन्निधानं व्रजति सति निद्रां विहाय कार्यसम्जो भवति, प्रतिपक्षगतहननलक्षणे कार्ये जागरूको भवति । किंलक्षणे ? 'स्फूर्जदोजः-प्रभावे' स्फूर्जत्-स्फुरद् ओजश्च प्रभावश्च ओजः-प्रभावौ यस्मिन्निति उपमा ॥ ७० ॥ [वालवोधिनी] काले कालेति । सः' रामः 'व:' युष्मान् 'पुण्यात्' पालयनु । किं कुर्वन् ! कालाघ्र- मालामलिनितवियति कापि काले याति सति अश्रुधाराः क्षरयां अक्षिम्यां कृत्वा तदभिनयमिव' तस्य-मेघस्य अभिनयं-अनुनयमिव 'उद्भासयन्' प्रकटीकुर्वन् , अभ्राणां माला अभ्रमाला काला च सा अभ्रमाला च तया मलिनितं-मलिनीकृतं वियद् यस्मिन् स तस्मिन् । स कः? छर्जदूर्जप्रभात्रे यद्वन्धौ सन्निधानं समविगतयति सति 'हरीन्द्रः' सुप्रीवः 'हरिरिय' कृष्ण इव सहसा 'स्वापं हित्वा निद्रा त्यक्ता कार्यसम्जो बभूव । यस्य-रामस्य बन्धुः-लक्ष्मणः तस्मिन् । ऊर्जस्य प्रभावः, स्र्जन्-प्रकट ऊर्जप्रभावो यस्य सः, तस्मिन् ॥ ७० ॥ पश्यन नीचैः कलत्रे दशवदनहते ह्रीतवान् यः स पायाद् व्यक्तीकत्तुं न शक्तः स्वमुखमिव पुरः पूर्वजस्याहिमांशोः । वैदेहीं द्रष्टुमष्टस्वपि कपिनियहास्तूर्णमाशासु जग्मुः यस्याऽज्ञा तु प्रयाता व्यवसितमसमेष्वादधानेषु तेषु ॥ ७१ ॥ [हृदयरञ्जनी] पश्यन् नीचैरिति । 'सः' राम. 'वः' युप्मान् 'पायाद्' रक्षतु । किं लक्षणः ? 'हीतवान्' सञ्जातलज्जः । लज्जायां हेतुमाह-कलत्रे' सीतायां दशवदनः रावणः तेन इते सति-नीते सति अन एव । किं कुर्वन् ! नीचैः पश्यन् । तत्र उत्प्रेक्ष्यते-पूर्वजस्या- हिमाशोः' सूर्यस्य पूर्वपुरुषस्य 'पुरः' अने 'स्वमुखं' आत्मवदनं व्यक्तीकतु' प्रकरयितुं न शक्त इच, उक्तिरपि लोके-यस्य कलत्रं हृतं भवति स लज्जया स्वज्ञातिजनानां मुखं दर्शयितुमसमर्थों भवति, नीचैस्तु पश्यन् याति च । जातिरलङ्कारोऽर्थान्तरन्यासश्च । स , यस्याऽऽशाऽनुप्रयाता व्यवसितिमसमामाददानेषु भा ३.४ । एतत्पाठानुसारेण बालबोधिनी ।

·रामशतकम्। - . क । 'कपिनिरहा ' वानरसमूहा यस्य 'वैदेही' सीता द्रष्टु [ अष्टम्यपि ] 'आशासु' दिक्षु तूर्ण 'जग्मु ' गनवन्त । 'तु' पुन ' यम्य ' रामस्य आजा तेषु वानरेषु 'प्रयाता प्राप्ता। फिरक्षणेषु ? यासित' उद्यमाङ्गीकार आदधानेषु । पुन किं०४ 'असमेपु' तेजोचिपमेषु दु सहेटिवति यस्याऽऽज्ञा गृहीत्वा सीता द्रष्टु दिक्षु निरगु ॥ ७१ ।। [वालयोधिनी] पश्यन्निति । रामो व पायात् । कीदृक् । कलने दशरदनन हृते सति 'हीतवान्' लज्जित मन् नाच पश्यन् । उत्प्रेक्षते-पूर्वजम्पाहिमाशो पुर स्रमुख व्यक्तापर्तुं न शक्त इ । स क ' यस्य चैदेही द्रष्टु कपिनियहा अष्टस्वप्याशासु तूर्ण जग्मु । अपर 'तेपु' कपिनिवहेषु 'असमा' विपमा व्यासिति' व्यापा(माददानेषु सत्सु 'यस्य' रामस्य आशाऽपि अनुप्रयाता ॥ ७१॥ १ स . . तत् सीता-रामयुग्मं युगपदपहरत्यप्रियं यः प्रवृत्ती, लब्धायां गृध्रराजादहिमकरकरश्रेणिविश्राणितातः । यातायात वितन्वन्नधिजलधि जवेनाअनायास्तनूजो यस्याभिज्ञानदानात् त्रुटितमपि पुनः सन्दधे जीवितव्यम् ।। ७२ ॥ [हृदयरञ्जनी] तत् सीतारामयुग्ममिति । तत् सीता-रामयो 'युग्म' मिथुन 'व' युष्माकं अप्रिय' अनिष्ट 'युगपत् ' गममेन 'अपहरतु' दूरीकरोतु । स क ? 'अञ्जनायास्तनूज' हनुमान् 'यस्य' युग्मस्य 'त्रुटितमपि' छिन्नमपि जीवितव्य पुन 'सन्दधे' सन्धानमकरोत् , त्रुटित हि सन्धीयते केनचिद् यथा परस्परं तयो प्राप्त्याशाभावाद् गतानपि प्राणान् सङ्घटयति, कस्मात् ? 'अभिज्ञानदानाद्' उभयोरपि मुद्रा चूडारलप्रदानात् । किं कुर्वन् । 'अधिजलधि' जल्धौ ‘यातायात' गमनागमन तिन्वन् । केन । 'जोन' वेगेन अवि- लम्बितेन समस्यामिज्ञानमुद्रा सीतायै, सीताभिज्ञानचूडारल गमाय यच्छन्निति । क सत्याम् । 'गृध्रराजात् ' सम्पातेर्वचनात् । 'प्रवृत्तौ' 'सीता रकायामशोकाने निष्ठति' इति वार्गया लब्धाया सत्याम् । किम्भूतात् । अहिमकर -सूर्यस्तम्य करा -किरणास्तेषा श्रेणि-समूह तया विश्राणिता-दत्ता आति-पीडा पक्षज्वलनलक्षणा यस्य स ॥७२॥ - - तमिव पुन भा २॥

·८ हृदयरजनी-पाल्बोधिनीटीकाभ्या समेत - [बालवोधिनी] तत् सीतारामयुग्मेति । तत् सीतारामयुग्म युगपद् ३ अप्रिय हरतु । तत् किम्भूतम् ? 'अञ्जनायास्तनूजा' हनुमान् ' यस्य' युग्मस्य अ योऽन्य 'अभिज्ञानदानात्' चिह्नदानात् 'त्रुटिनमपि' निमपि जीवितव्य पुन सन्दध । कीदृश । धराजाद्' जटायुभ्रातु सकाशात् 'प्रवृत्तौ' वार्ताया लब्बाया सन्या 'अधिजलधि' समुद्र 'जोन' वेगेन 'यातायात' गमनागमन 'वितन्वन्' कुन् । यीदशाद् गृध्रराजात् ? 'अहिमकरकर श्रेणिविभागितार्ते ' सूर्यकिरणाना पड्क्या प्रापिता आत्तिर्यस्य स तस्मात ॥ ७२ ।। । काकुत्स्थो मैथिली च प्रथयतु पृथिवीनाथतां वः प्लवन- स्तीर्णाम्भोधिर्विमुद्यन्मनसमथ मियो यं विना यां विलोक्य । ममेम्णोरप्यनूना-ऽधिककुल गुणयोरेकसौभाग्यभाजोः संयोगादेतयोः स स्तुनिमकृत विधेविप्रयोगाच निन्दाम् ॥७३ ।। [हृदयरजनी] काकुत्स्थ इति । 'स' 'काकुत्स्थ 'क्कुदि तिष्ठतीति ककुरस्थ , " तस्यापत्यम् " [पाणिनि० ४ १-९२ ] इत्यण, रामो मैथिली च ' ' युप्माकं पृथिवीनाथता 'प्रथयतु' विस्तारयतु । अथ 'स' हनुमान् 'विधे' निर्मातु स्तुति 'अकृत' वृतवान् , कस्मात् । एतयो' सीतारामयो संयोगात् । विप्रयोगाच्च निन्दाम् । एतौ सयोजयतो विघट्यतश्च विधे स्तुति निन्दे अफापीत् । किं कृत्वा य पिना या दृष्ट्या या विना य दृष्ट्या, विधिरेतों सयोग्य पुन विमिति वियोजितवान् । इति निन्दा-स्तुती । किम्भूतयो । 'सप्रेग्णो ' समान म्नेहयो । पुन किंविधयो ? अनूनाधिका कुलगुणाश्च, ऊन अधिकश्च, न ऊनाधिको अनूनाधिको कुल-गुणौ ययोम्तौ तयो समानकुल-गुणयो । तथा एक्सौभाग्य-एक च तत् सौभाग्य च तद् भजेते एकसौभाग्यभाजी तयो समसौन्दर्यरक्ष्मीफयोरिति । हर्ष विपादयो सन्धि ॥७३॥ [बाल्बोधिनी ] काकुत्स्यो मैथिलीति । स ' काकुत्स्थ ' राम सा च 'मैथिला' सीता व 'पृथिवी नायता' भूस्वामि व प्रथयतु । स क सा च वा ताम्माधि 'प्लपन' हनुमान् 'या' साता विना विमुह्य मनस 'य' राम 'पिलोक्य' दृष्ट्वा 'च' अपर 'य' राम विना 'या' सीता पिलाक्य 'एतयो' साता रामयो सयागाद् पिये स्तुति अकृत 'च' अपर अनन्तर एतयो विप्रयोगात् ‘विधे ' ब्रह्मण नि दा अकृत । कीदृशयोरेतया ? तुल्यप्रेम्णो . अथर ·रामशतकम्। , - अनूनाधिकलगुणयो एक्सौभाग्यमाजो ' तुल्य प्रेम यो, ऊनाश्च अधिकाश्च ऊनाधिका , न ऊनाधिका कुलस्य गुणा ययो, एक च तत् सौभाग्य च तद् ] मजेत इति [एक सौभाग्य ]भाजी तयो ॥ ७३ ॥ माग्यश्रीभाजन वः स जनयतु जनस्थाननक्तश्चराणां उद्दण्डमुण्डपिण्टैः कलहसखमुसः प्रीणितश्राद्धदेवः । यहारत्नचिहं तदवनिदुहितुर्वातजातेन दत्तं भूयो भूयोऽपि दधे हृदि शिरसि दृशोः शोक-हाश्रुचः ॥७४॥ [हृदयरअनी] भाग्यश्रीति । ‘स ' राम ' ' युप्मान् भाग्यश्रीभाजन जनयतु । किम्भूत । जनम्याननिवासिना नक्तश्चगणा-रात्रिश्चराणा राक्षसाना 'मुण्डपिण्डै ' मुण्डानि-मस्तकानि तान्ये पिण्डान्ते प्रीणित -तृनि गनित श्राद्धदेव -यमो येन स । स क ' यो राम 'अवनिदुहितु ' अपने-भूमे दुहिता-सीता तम्या 'चूडारलचिंह' चूडारत्न 'भूयो भूयो' वारं वार 'हृदि' हृदये 'शिरसि' मारौ 'द ' प्रभार । किरक्षणम् । 'वातजातेन' वाताद-वायोनातो वातजातस्तेन हनुमता 'दत्त' आनीय दत्तम् । 'च' अन्यद 'दृशो नेत्रयो शोक-हर्षा(वर्षा दधे, पूर्वमप्राप्तेहेती शोकाश्रूणि पश्चात् तस्याभिज्ञानरलमाप्ते हर्षाणि बमारेति वाक्या । स्मृति-हर्पयोवियो सन्धि । किम्मतै ? 'उद्दण्दै । अने, अनेक वात् तृप्तिजनकर तेषाम् । पुन फिरक्षणे । [फरहसवमुव "] कलह मदृशमुखै ॥७४॥ [वालयोधिनी] भाग्य श्रीभाजनमिति । स व 'थ्रीभाजन' रक्ष्मीसहित भाग्य जनयतु । कीदृश? 'जनस्थाननतश्चराणा' तारयाना राक्षसाना उद्दण्डै ' प्रौदे मुण्डपिण्डे कृत्वा पलहमखमुद प्रीगिताद्धदेव , मुण्डायर पिण्डाने पल्हो मख इस तस्य मुखे प्रीणित पास्य देव - यमो येन स नया । स व ! 'य' राम नद् ‘वातजातेन ' हनुमता दत्त 'अनिहित सीतायाधूदानचिट 'भूया भूया पुन पुनापि हृदि शिरसि सोय 'द' धृतवान् । वीदश १ 'शोर हर्षाशुपा' शाश्व हर्षध ताम्या अणि वर्षतीसरशीलपस्यासी शोषभुपी ॥ ४॥ - , भाग्य धीमान ति पाटानुगारेण पाराधिनी । २ 'हमसमुन म मा ३४ एनयाटानुमाण पारवाधिनी ।। ३ वर्ग मा ३३४। एनरनुसारेण बारबोधिनी ।

·हृदयरजनी बारबोधिनीटीकाम्या समेत , . विश्वाधीशः स कीशमभुपरिचरितः पातु कः पातकौघाद् दीर्घनिभ्यासयाते(तमिव निवई नीरदानां निरस्यन् । हा-ऽमानुरूपं रजनिचरपुरोपप्लवाय प्लप - चल्गद्भिर्यनिदेशादजनि हरिमयं विष्टपं स्पष्टमेव ॥७॥ {हृदयरजनी] विश्वाधीश इति । 'विश्वाधीश ' स्वामी ‘स ' राम 'य' युष्मान् 'पातु रक्षतु। किंलक्षण । 'कीशप्रमुपरिचरित' कीशाना-बानराणा प्रभु -सुग्रीव तेन परिचरित - सेवित । कस्मादयतु ? 'पातकौघात्' पातकसम्हात् । पुन किं कुर्वन् । नीरदाना 'निवह' समूह निरस्यन्, 'नीरदाना निवह' इत्यनेन वर्षासमयो लक्ष्यते, न हि नीरदाना निरसन सम्भवति, वर्षासमयमतिराहयन् । किम्भूतम् । उत्प्रेक्षते-दीधैं 'निश्वासातै ' धसिलपायुभि 'धुतमिव ' निराकृतमिव, वातै किर मेघो नीयते । स क र यन्निदेशाद्' यस्य आज्ञात 'प्रवौं' वानर बलीमुखै 'विष्टपं' जगत् स्पष्टमेव 'हरिमय' वानर व्याप्त 'अजनि' कृनम् । फिल०' हषा ऽमर्यानुरूप यथा भवति तथा हर्ष-मन्तोष अमर्प -बोध तयोरनुरूप-सदृश यथा म्यात् तथा 'वल्गदि ' उत्पतद्भिः । किमर्थम् । 'रजनिचरपुगेपप्रयाय' रजनिचर --रावण तस्य पुरं-रका तस्या उपप्लवाय-नाशाय । हर्षा ऽमर्पयो सन्धि ॥५॥ [वालबोधिनी] विश्वाधीश इति । स 'विश्वाधीश राम व 'पातमौघात् ' पापसम्हात् पातु । कीदृश ? 'पीशप्रभुपरिचरित ' कीशानां प्रभु -सुग्रीव तेन परिचरित --सचित इत्यर्थ । कीदृश १ उप्रक्षत-दानि श्वासपात कृत्या 'नारदाना' मेघाना 'निवह' समूह 'निर स्यन्' निराकुन्निन । स क ? 'यन्निदशाद' यस्य आदेशाद् ‘रजनिचरपुरोपप्लवाय' लवाया उपद्रवार्य हो ऽमर्यानुरूप यथा स्यात् तथा वल्गद्धि प्लबकै कृपा 'पिष्टप' आमाश स्पटमर हरिमयम अनि । हर्षच अपर्ण-आधश्च तपारनुरूपम् ॥ ७॥ यद् वः सद्वस्तु चित्ते वसति दिशतु तनिर्विलम्यं कवन्ध- श्रेणी मनोधशोण रणरुचिरसकृन्निक्षिपन्नक्षिकोणम् । . वातईत' मा ३४॥ २ चित्ते निवसवि दिशवाधिविलम्ब करम्बश्रेणी भा ३४। एत पागनुम रेय बाजाधेना। ३ कृत् प्र' बालगोपिना । कृ विक्ष भा १२३४॥

·रामशतकम्। . आति यस्यापहत्तुं सरभसगतिभिवानराणां वरेण्यै- दत्त मत्वा प्रयाणं प्रथममिव धृतिः प्रस्थिता रावणस्य ॥७६ ॥ [हृदयरञ्जनी] यद् वः सद्वस्तु चित्ते इति । ‘स ' राम यत् सद्वस्तु 'व ' युप्माक चित्ते 'वसति' वर्तते 'तद्' वस्तु युप्मभ्य निर्विलम्ब' शीघ्र 'दिशतु' ददातु | किलक्षण : 'रणरुचि ' रणे-सड्नामे रुचि -प्रीतिर्यस्य स । किं कुर्नन् । अत एव 'क्रोधशोण' क्रोधेन- कोपन शोण-रक्त 'अक्षिकोण' नेत्रप्रान्त 'असकृद्' वार वार 'कबन्धश्रेणी' अम्बुराशी समुद्रे "तिक्षिपन्' प्रेरयन् , 'मार्गरोध्ययम्' इति प्रोधेन पश्यतीत्यर्थ । 'रावणस्य' दशक न्धरस्य प्रथम धृति प्रस्थितेप, उत्प्रेक्षते-पूर्वमेर वानरागमनापेक्षया रावणस्य 'धृति ' धैर्य- हर्प प्रस्थिता' जगाम । किं कृत्वा ? 'वानराणा वरेण्यै ' कपिथेप्छै 'प्रयाण दत्त मत्वा' सुरा ऽसुरानुल्लङ्घयस्य दशाननस्य ममोपरि वानरैर्जेतु प्रस्थान कृतमिति ज्ञात्वा रावणेन 'धृति ' धैर्य त्यक्तमित्यर्थ । किम्भूतै ? 'सरभसगतिमि ' त्वरितगमनै । किं कर्तुम् । 'यस्य' रामस्य ‘आर्ति' पीडा सीताहरणसञ्जातदु ग्व 'अपहर्तु' निराकर्तुम् । रावणशत्रु वधद्वारा हृदि शल्यरूपा पीडा उद्ध मिति वीरस्योदय । उत्साह कोधयो सन्धि । उत्तराढे निर्यातयो ( निर्वेद भययो ) सन्धि ॥ ७६ ॥ [वालवोधिनी] यद् व सद्देति । ५ चित्त यत् सद्वस्तु निनसति ‘स ' राम तद् 'निलिम्म' सद्य 'दिशताद' ददातु । कीदृश १ 'क्लम्बश्रेणो' शरा तस्थितपिच्छपती 'असकृत्' पुन पुन अक्षिकोण प्रक्षिपन् । नीशमक्षिकोणम् । 'सक्रोधशोण' सक्रोध यत अत एस शोण-ईपद्रक्तम् । अपर कादृश १ 'रणरुचि ' रणे समामे रुचि -प्रीतिर्यस्यासौ रणरुचि । सके ? यस्य आति अपहर्तुं 'सरमसगतिमि' शीघ्रगतिभिर्यानराणा ‘वण्ये ' मुख्य प्रयाण दत्त म ना रावणस्य धृति प्रथम प्रस्थिते ।। ७६ ॥ - तीरस्थः कीशवीरैः सममसममरुल्लोलकल्लोलराशे- रम्भोधेलंघनार्थ विदधदवतु वो राघवो लवनानि । अच्छिन्नस्वोत्तमाङ्गश्चरणगतिपुरस्कारमासाद्य लङ्का लक्ष्मीमद्यापि भुक्ते यदनुसरणतो रावणस्यैकयन्धुः ॥७७ ।। , "माप्लवगपतिपुर' भा ३ ४ एतदनुसारेण बालबो भनी ११ ·२ हृदयरअनी बारबोधिनीटीकाभ्या समेत . . . [हृदयरञ्जनी] तीरस्थ इति । स राघव 'व' युष्मानपतु । किम्भूत ? 'अम्भोधे' समुद्रस्य 'लइनार्थ' उत्तरणाय 'रचनानि' उपासान् ‘विदधद्' उपवासव्रत कुर्वन् । 'असम०' असमश्यासो मरुच असममरुद-महान् वायु तेन लोल -चपल कल्लोगना-तरगाणा राशि –परम्परा यस्य स तस्य । किल ‘कीशवीरै ' वानरसुभटै 'सम' साक 'तीरस्थ ' तटे स्थित 'यदनुसरणत ' यस्य-रामस्य अनुसरण-आश्रयण तस्माद् ‘एकनन्धु रावणस्य' एकमाता विभीषण अद्यापि शाश्वती रक्षारक्ष्मी 'भुते' अनुभवति पालयति । किं कृन्या 'अच्छिन्नस्वोत्तमार' अक्षत स्वमस्तक यस्य स रामस्य 'चरणगतिपुरस्कार' चरणगते पुरस्कार-पूजा 'आसाद्य ' कृत्वा, रावणस्तु पूर्व छिन्नमस्तकै पशुपते पूजा विधाय लक्षालक्ष्मी प्राप साऽपि अस्थिरा जाता, अनेन तु अच्छिनैकशिरसाऽस्य पूजा विधाय स्थिरा रकारक्ष्मी प्राप्तेति, “ यावद् रामकथा लोके तावद् राज्य चिमीपणे” इति स्मरणादिति योजनिका । यस्य चरणौ तावेव गतिर्यस्य स पुरस्कारो यस्य त एत एव लक्षण अच्छिन्न- अक्षत म्वोत्तमाझं आसाथ' प्राप्येति (1) अनुप्रास ॥ ७७ ॥ [पालबोधिनी] तीरस्थ कीशेति । स राघवो वोऽवतु । कीदृश ? 'कौशवीरे ' सुग्रीवदिमि सम अम्भाधेः 'लकनार्थे ' उत्तरणाय लवनानि विदधत्' कुर्वन् । कीदृश १ तारस्थ । कीदृश स्याम्भोध ! 'असममरखोलकल्लोलराशे' असमो या मरुद्-वायु तेन लोला -चञ्चलाश्च ते पल्लोलाश्च तेषा राशि -समूहो यस्मिन् स तस्य । स क रावणस्य एकब धु' विभीषण यदनुसरणत ' यस्य नरामस्यानुसरणात् 'लयगतिपुरस्कार' सुग्रीवपुरस्कार 'आसाथ' प्राप्य अद्यापि लङ्कालक्ष्मी मुङ्क्ते । कीदृश ! 'अधिनस्वोत्तमाङ्ग' अछिन स्वस्य उत्तमाङ्ग- शिरो यस्य स तथा ॥ ७७॥ - पारावार तरीतुं वियदिर विपुलं हेलयैवोज्जिहानः कत्तुं तस्यायसान तमस इव निशाचारिणो चैरिणश्च । आविष्कुर्वन् कराणामिव च कपिशतालकृनानां पलाना- मौदाम्य रामनामा रमयतु भवतः प्रीतिपूरेण सूरः ॥ ७८ ॥ . लीरयै भा ३४ । एततालानुसारेण यालयोधिनी ॥

·रामशतकम्। ८३ . भवत . . [हृदयरजनी] पारावारं तरीतुमिति । रामनामा 'सूर' सूर्य युप्मान् 'रमयतु सेल्यतु । केन ? 'प्रीतिपूरेण प्रीतिरस्तुप्राप्त्या । किं कुर्वन् । कपिशताड्ताना 'पलाना' सेनाना 'ओद्दाम्य' सामर्थ्यमौद्धत्य या 'आविष्कुर्वन् ' प्रकटयन् । कपीना-वानराणा शतानि तेररद्धृतानाम् , शतशब्दोऽनासलचातवावी, “शतमपरिमितम्" इति यादयः । किंलक्षण राम । हेलया 'उज्जिहान ' उदय गच्छन् उद्यम कुर्नन् । किं कर्तुम् । 'विपुल' विस्तीर्ण पारावार' समुद्र तरीतु' उचरणाय प्रयलवान् । पुन किं कर्तुम् । 'वेरिण ' शो 'निशाचारिण ' रावणम्य तस्य नाश 'क' निघातुम् । क इव सूर्य इव ! 'सूर' सूर्य 'विपुल' महद् वियद्' आकाश 'तरीतु' लयितुं निशाचारिण 'तमस अन्धकारस्य 'अवसान' निराकरण कर्तुं च ‘फराणा' किरणाना औदाम्य आविष्कुर्वन् उज्जिहानो भवति, उदेतीत्यर्थ । किम्मताना कराणाम् । 'कपि० ' कपिशस्य भाव फपिशता-पिहलता तया अरताना-शोमितानाम् । उपमारभार राम-सूर्ययो किरण-बराना समुद्रा आशयो ।।७८ ॥ [चालयोधिनी] पारावार तरीतुमिति । स 'रामनामा' राम मयत प्रीतिपूरेण कृत्या रमयतु । कि पुन्? राणामित्र बठानामौदाम्य 'आरिपुर्धन्' प्रस्टीकुर्यन् । पीशान वगनाम् । 'यपिशतार वृताना' पीना शतानि यपिशतानि तरलता तेषाम्। स । यो राम 'पारायार' समुद्र तरी लीलयेर उनिहानः' बर्द्धमानप्रताप । कर्तुम् । निशाचारिणो बेरिण 'अपसान' अत वर्तुम् । यीश पारावारम् ? वियदिय विपुलम् । बादशस्य यरिण १ उमेदयते-नमस ३ । २ इय १ 'मूर इय' यया 'सूर' सूर्य विपत् तरीनु सारयेय उजिहानो भवति । किं यतुम् । निशाचारिणो वैरिण तमस अवसान पर्तुम् , 'च' आर पशितालताना फराणा-विरणाना औदाम्पगाविधुर्वन् । पिशस्य माय पपिशना तयाऽटनास्ताम् ॥ ७८ ॥ नम्राः श्रेयोभरेण चमतिगुरुणा सर्यतः पर्वताचा: संसारागारपार फति न पतिजनाः सेतुना पेन तेरुः । दुर्दयात् मोऽपि देवः किल पिकरलीमुग्यमम्पेन शैटे- स्तं पनसन्धिमध्ये मधुरिपुरपरिम्नष्टमिष्ट मियाद् यः ॥७९॥ माना भयो मा । मारेत बालबाधिनी । २ पिपुरटी' मा ३४। एyगारेण मोदिनी ·८५ हृदयरञ्जनी-बालबोधिनीटीकाभ्यां समेत -- [हृदयरजनी] नम्राः श्रेयोभरेणेति । 'मधुरिपुः' रामः 'वः' युप्माकं 'अपरिभ्रष्टं' न परिप्रष्टं अपरिभ्रष्टं–पूर्णमिष्टं क्रियात् । 'किल' इत्याश्चर्ये । सोऽपि देवो दुर्दैवाद्धेतोः । किं कुर्वन् ! 'अब्धिमध्ये' समुद्रमध्ये 'सेतुं बध्नन् । सोपानपरम्परां बधानः । केन केनं कैः कारणैः? 'कपिकुरली०' कपीनां कुरली-सेना तत्र मुख्यः-सुग्रीवः तस्य सख्यं-मित्रं नलः तेन 'शैलैः' पर्वतैः नलेन सेतुं अकारयत इत्यर्थः, "नलं सेतुमकारयत्" इति रामायणे । दुर्दैवं किं० ! इत्याह-'येन' रामेण सेतुना कृत्वा 'कति यतिजनाः' कति. पये मुमुक्षवः संसारावारपारं न 'तेरुः' तीर्णा इति । ते के यतिजनाः ! तानाह- 'पर्वताद्याः' पर्वतः-नारदमित्रं आद्यो येषां ते पर्वताद्याः समन्तात् तेरुः । किम्भूतास्ते ? 'अतिगुरुणा' बहीयसां श्रेयसां भरेण 'नम्राः' अवनताः, ये अत्यन्तं गरिठाः गुरवस्तेऽपि येन सेतुनां कृत्वा तरन्ति । संसारसमुद्रस्य तरणे सेतुभूतोऽपि इदानी स्वतरणार्थमम्युनि सेतुं बध्नातीत्याश्चर्यम् । 'ध्रुवं' इति निश्चये उत्प्रेक्षायां वा। विरोधालङ्कारः, विस्मयस्थायी रसः, अद्भुतस्योदयः, प्रसादो गुणः ॥ ७९ ॥ [चालबोधिनी] नाम्ना श्रेयो इति । सः 'मधुरिपुः' रामः 'व:' युष्माकं [ 'अपरिभ्रष्टम् ' ] अपरि- मित बहु 'इष्ट' याञ्छित क्रियात् । किं कुर्वन् १ सोऽपि 'देवः' रामः दुर्दैवाद् दुष्टप्राक्तनात् 'किल' इति सत्ये 'कपिखुरलीमुठ्यसख्येन' सुप्रीवेण सह 'शैले:' पर्वतैः कृत्या अब्धिमध्ये' समुद्रमध्ये 'ते' सेतुं बनन् । स कः १ तं कम् ! 'येन यस्य सेतुनामरूपिणा सेतुना पताधा यतिजनाः सर्वतः' परितः 'संसारावारपार' संसाररूपिणं समुद्रं 'कति' कियन्तो न तेरुः १ अपि तु. तेरुरेव । कोशेन नाम्ना? 'श्रेयोभरणभद्रमरेण । अपरं कोशेन ! 'ध्रुवमतिगुरुणा' निश्चितं सर्वस्मात् श्रेष्टेन । कपयश्च खुरल्यश्च तेषां मुख्य- स्तस्य सखित्वेन ॥७९॥ नाम्ना , सधः स धत्वधं यो मघवदयरजः सागरोपान्तवर्ती मूर्याऽकीा च यस्मिन् जगदतिदयिते दुर्दशा दर्शयित्वा भीतो मूर्लोकशापदिय विधिरुदधौ तारयंस्तृलगत्या स्थूलानां प्रस्तराणां समुदयमदयोऽप्यानुकूल्यं चकार ।। ८० ॥ , मूर्या कीरयों व यस्मिन् जगतियायित मा 1.1 एनगटानुसारेण पालयोधिनी ।।

·रामशतकम्। ८५ [हृदयरअनी] सद्यः स यत्व व इति । 'सः' रामो वोऽधं सद्यः 'चतु' खण्डयतु । स कः ! फिल मघवतः-इन्द्रम्य अवरजः कनीयान् ग्राता, कश्यपम्तुतत्वात् , दशरथो हि कश्यपारनारः । पुनः किं० ! 'सागरोगन्तवर्ती' समुद्रतटे वर्चमानः । स इति कः! यस्मिन् ' रामे अदयोऽपि विधिः 'आनुकूल्यं' अनुकूलत्यं 'चकार' विदधे, पश्चादिति शेषः । किं कुर्वन् विधिः ! तूलगत्या नरेन वानरेण 'स्थूगना' महतो प्रस्तराणां 'समुदयं ' समूह 'उदी' समुद्रे ताम्यन् । तत्रोत्प्रेक्षते 'मूर्लोकशापाद् भीत इव' मूर्लोकस्य झापः नाशः तसाद् 'मीत इर' भयाकुलः 'मुद्धो रामो जगद् पक्ष्यति' इति भयं तम्मादिन्यर्थः । किम्भूते यस्मिन् ! 'जगदतिदयिते' जगति-लोके अतिप्रान्ता-गता दयिता-चामा यम्य तस्मिन् । किं कृत्वा ! 'मूर्त्या मूर्तीमूनया 'अकीर्त्या' अय- शसा 'दुर्दशा दर्शयित्वा' दुरवसा प्रापथ्य, पूर्व तायद् दुर्दशां सगे संयोग्य पश्चात् कृपालुः सन् आनुकूल्यं विदधे ॥८॥ [चालयोधिनी सद्यः स इनि । 'मः' रामः यः अधं सघः 'चतु' भयावण्यतु । का? 'मयद- परजः' इन्द्रानुनः । अपरं मूर्या कार्या च सागरोपान्ताती, अन्ये यशस्विना राशी कात्तिः मागरोतयतिनी भनि, रामस्नु मूर्या-स्यम्पेगापि सागरोपान्ते गतान् । स रुः ! परिनन् 'जगदतिशयिते' जगद्गुगे राम दुदशा दर्शपित्या 'शिवः' प्रमाऽपि 'उदधौ समुदे स्नाना प्रस्नराणा' प्राण गमुदयं' समूह ब्लगला तारयन् सन् 'अदयोऽपि' निर्दयोऽपि आनुरुप चकार । कीदृशः ! उप्रेशने-भूलोकशापाद् भान - पापाद् यः क्षोणिजायाः पनिरतिविपुलं पश्यतां सेतुमन्धी, पद्रं यस्य प्लयर्वियति विगरतामेवमासीद् वितर्फः । अम्भोम्पस्य गम्मो मरलतनुरमी किं जदैका ? किमंद्र भागागा विक्रमग? प्रसितुमसुद कि स्थितः कालमर्पः? |८|| [दपरभनी] पागाद्यः क्षोणानि । . सोनिमायाः पतिः' मनान्तो य. । WERE! 'मिति सिनो' मियादीना 'ए' ri ' निर Virgenting ॥

·हृदयरधनी बारबोधिनीटीकाभ्यां समेत . । - 'आसीद्' अभूत् । किम्भूतानाम् ? ' यम्य ' रामस्य ‘प्लव' नलमुख्यै वानरै 'विपुल' विस्तीर्ण 'अब्धौ' समुद्रे बद्ध सेतु 'पश्यता ' विलोकयताम् । इत्थमिति किम् । असौ ' सेतु किं वा शम्भोरेका जग । किम्भूतम्य शम्भो ? 'अम्भोरुपस्य' जल- रूपम्य, परमेश्वरस्याष्टमूर्तियात् । तथा चोक्त कालिदासेन- या सप्टु सृष्टिराद्या वहति विधिहुत या हषिर्या च होत्री ये द्वे काल विधत्त श्रुतिविषयगुणा या स्थिताऽद्याप्यविश्रम् । यामाहु सर्वबीजप्रकृतिरिति यथा प्राणिन प्राणवन्त प्रत्यक्षामि प्रपन्नस्तनुमिरवतु वस्ताभिरष्टामिरीश ॥ [ अभिज्ञानशाकुन्तले अं० १ श्लो० १] इति । किम्भूता जटा : 'सरलतनु ' सरा-दीर्घा तनु –आकारो यस्या सा । आहोस्वित् 'त्रैविक्रमस्य' विष्णो सम्बन्धिन 'अहे ' चरणस्य 'छाया' प्रतिबिम्बम् ।। 'वा' अथवा कि 'अमुहृद' रावण प्रसितु स्थित 'कालसर्प ' सर्पम्पेण काल एव वर्तते, इति सेतु दृष्ट्वा नभधरा देवा वितर्कयामासुरिति वाक्यार्थ । संशयोऽरकार , " तदनुत्तौ तु सशय " इति । वितर्को व्यभिचारी अन्तरस ॥ ८१ ॥ [वालयोधिनी] पाया व क्षोणीति । स 'क्षोणिजाया पति ' राम व पायात् । स क ? यस्य रामस्य 'प्लवङ्गे ' वानरे बद्धमतिविपुल सेतुब ५ पश्यता 'वियति पिचरता' देवाना 'एव' अमुना प्रकारेण 'वितई ' विचार आसीत् । एस क्यम् । कि अम्भीरूपस्य 'शम्भो' महादेवस्य सरपतनु असौ एका जटा? कि त्रैविस्मस्य 'अहे ' चरणस्य छाया वा ? अथ कि 'अमुहर रापण ग्रसितु कार स्थित इव ॥८॥ बल्गनिःसीमभीम सरभससरभं भैरवारम्भरम्भ संरम्भस्फारतार तरलशतयलिभ्राजमानाअनेयम् । उन्मीलल्लीलनीलं गुरुमदकुमुदं सम्मदामन्दमैन्द योऽग्रे सुग्रीवसैन्यं व्यधित युधि दशग्रीवजिद् यः स पायात् ॥८२॥ [हृदयरअनी] वल्गन्नि.सीमेति । 'स' रामो व पायात् । किंक्षण ! 'दशग्रीवजिद्' मासारतार वातलि भ्रा मा ३४। एतत्साठानुमारेग यालबोधिनी ।

·रामशतकम्। ८७ . दश ग्रीवा -कण्ठा यस्य स त रारण जितवान् । स क ' य 'युधि' समामे अग्रे' पुरस्तात् सुग्रीवसैन्य व्यक्ति' निदधे, अग्रे सुग्रीवसैन्य कृत्वा युद्धाय चचालेति । सण्यि न्यानि सैन्यविशेषणानि । किम्भूतम् । नि सीम यथा स्यात् तथा वल्गत् । पुनर्भीम-भयङ्करम्। पुन 'सरमस०' रभसाश्च ते सरभा. वानरविशेपा तै सह वर्तमान सरभससरमम् । पुन 'भैरवा०' भैरव -भयकर आरम्भ -उद्यमो यस्य स भैरवारम्भ रम्मो नाम सुभटो यस्मिन् तत् । पुन 'संरम्भस्फारतार' सरम्मेण-कोपेन स्फारास्तारा -क्नीनिका [यम्मिन् तत् ], अथवा कोपेन स्फार --महान् तार-ताराख्य वानरसुभटो यत्र, वीररसाविर्भानात् स्फार, इत्यर्थ । पुन 'तरलशत० तरला -चपला शतबरयो यस्य, शतवलि-चन तद्वद् भानमान आञ्जनेय -हनुमान् , यत्र तत् । अथा तरशतमल्यो मुखे आजमाना यस्य एवविधो हनुमान्, बलिमुखत्वाद् वानरस्य । पुन उन्मीलन्ती-प्रकाशमाना लीला- युद्धविलासो यस्य स नील नीरनामा सुभगे यत्र तत् । पुन 'गुरु०' गुरुमद कुमुदो यत्र तत् । पुन सम्भद -सगर्न अमन्द -महान् मैन्दो यत्र तत् । तत एव वानरसुभटै शोभमान सैन्य पुरस्तात् कृत्वा जगामेत्यर्थ । उत्साहस्थायी वीरो रस , अमर्यादि व्यभिचारिभायानामुदय , छेकानुप्रास , कर्तृकारकदीपकार कार ॥ ८२ ।। [बाल्योधिनी] वल्गन्नि सीमेति । स 'दशग्रीवजिद्' रारणजिद् रामो व पायात् । स T! राम 'युधि' सद्मामे 'अपे' पुरत सुग्रीवसे य 'व्यरित' इतवान् । अत पये सर्वाणि से याविशेषणानि । वीर सैयम् । 'वरगान सीमभीम' यगन् नि सीम -निर्मर्यादा भीम वानरो यस्मिन् सेये ततया । 'सरभससरभ' सरभस -सोग सरमो यस्मिन् । 'मेरवारम्भ रम्म' भैर-भयङ्कर आरम्भो यस्य, भैरवारम्भो रम्भो यस्मिन् । 'सरम्भास्फारतार' सम्भण-चोपन आस्पार-वृद्ध तागे यस्मिन् । 'तरलशतगल' तरल - चल शतबलिय स्मिन् । 'भ्राजमानाननेय' भ्राजमान देदाप्यमान आञ्जनेय -हनुमान् यस्मिन् । 'उगी हल्लालनील उमालती लीला पस्य, उमीरहोगे नागे परिमन् । 'गुरुमदकुमुद ' गुरु मद मुदो यस्मिन् । 'सम्मदाम दमै द' सग्गदेन आमद -इप मदो मे दो यस्मिन् तह सम्मदामदमे दम् ॥ २ ॥ देयो दीव्यन सुवेलाचारमुवि कपिभिभूतपे यः स भूगद् यस्पाऽऽदेशेन गत्या रिपुरिति जगदे मोहमन्दोऽहदेन ·८८ हृदयरानी-बालबोधिनीटीकाभ्यां समेत . . कामार्थं यातुधानाधिप ! परिहरसे धर्ममधं च कस्माद् ? वैदेहीं देहि भ त्वमथ निजकुलस्याऽऽशु तोयाञ्जलिं वा ॥८३॥ [ हृदयरअनी] देवो दीव्यनिति । सः 'देवः' रामनामा वो भूतये भूयात् । किंलक्षणः ? कपिभिः सह मुवेलाचलभूवि 'दिव्यन्' क्रीडन् । स कः? 'यस्य आदेशाद्' यस्य रामस्याऽऽज्ञया 'अगदेन ' वालिपुत्रेण लङ्कां गत्वा 'रिपु.' रावणः इति 'जगदे' उक्तः । किम्भूतो रिपु ? 'मोहमन्दः' मोहेन-कामातुरतया मन्दः-मूढः । इतीति किम् ? 'हे यातु- धानाधिप!' रावण! त्वं कामार्थ कस्माद् हेतोः धर्ममर्थं च 'परिहरसे' त्यजसि? याभ्यां धर्माऽर्थाभ्यां साधु सर्व पुरुषार्थजातं साधयितुं क्रमते, कामः क्षणध्वंसी, तदर्थमपरे इति । अतो वैदेही 'भ' रामाय 'देहि' समर्पय, यदि नार्पयसि तर्हि ['निजकुलस्य'] स्वकुलम्य राक्षसकुलस्य 'आशु' शीघं तोयाञ्जलिं देहि, उभयोर्मध्ये यद् रोचते तदाशु विधीपतामिति सः 'जगदे' अभिहितः ।। ८३ ॥ (वालबोधिनी] देवो दीव्यान्निति । सः 'देवः' रामः वः ‘भूतये' समृद्धथै भूयात् । किं कुर्धन् ? 'सुवेलाचलभुवि' लङ्कायां कपिभिः सह 'दीव्यन्' कीडन् । स कः! यस्य 'आदेशेन' आज्ञया गत्वा ' अङ्गदेन' वालिसुतेन 'रिपुः' रावणः इति ‘जगदे' उक्तः । कीदृशः ! 'मोहमन्दः' मोहेन मन्दः-हीनबुद्धिः। इतीति किम् ! 'हे यातुधानाधिप।' "रावण ! कामार्थे धर्ममर्थं च कस्मात् परिहरसे ? 'वैदेही' सीतां 'भर्तुः' रामस्य 'देहि' पयच्छ । अथवा अस्य 'निजकुलस्य' स्वकीयराक्षसकुलस्य 'तोयाञ्जलि देहि' दाहानालें देहि ॥८॥ युक्तवाऽऽप्नोपदेशश्रवणबधिरता कोणपेन्द्रस्य यस्मा- जातोऽसौ विश्रवस्तः पुनरिदमसकृनोहमानोऽपि जाने । दृग्विशत्या यदेव स्थितमपि पुरतो मर्त्यमा स्वमृत्यु नापश्यदू ध्वस्तवालिं विधुरितजलधिं यं स व केशवोऽव्यात् ॥८४|| [हृदयरअनी ] युक्तैवाप्तोपदेशेति । स केशवोऽव्यात् । 'असौ' रावणः 'ये' एनं रामं 'स्वमृत्युं पुरतः स्थितं नापश्यद्' आत्मनो मृत्यु-हन्तारं न दृष्टवान् । कया ? 'हरिवंशत्या' , कामार्थे या भा १२.३-४ । एतदनुमारेण बालबोधिनी ॥ २ भर्तुत्वमथ निजकुलस्यास्य तो भा १-२-३-४ । एतदनुसारेण बालबोधिनी ॥

·रामशतकम्। ८९ . . दृशा विंशति तयाऽपि, य किल द्विलोचनो भाति सोऽप्यबोध्यमानोऽथितोऽपि आगत मृत्यु जानाति, असौ पुन विंशतिलोचनै पश्यन्नपि अथागद-मन्दोदरीप्रभृतिभिर्बहुधा योध्यमानोऽपि स्ववधार्थमवतीर्ण राम-रक्ष्मण मृत्यु न ज्ञातरान् । कथ बोध्यमान : हे रावण ! पश्य गर्त्या' मनुष्यरूपेग 'पुरत ' अग्रत स्थित राम मृत्युगिति । पुन रिक्षणम् । घत -हतो वालियेन स तम् । येन वारिना शतश बद्धोऽसि तस्य हन्ताऽसौ राम , त्व कियत् । इति । पुन 'विधुरित०' बद्धपयोनिधिम् , यस्य जल्धेलेन उज्न म्भसे-इति बोध्यमान । रिचाहमिति जाने-अस्य कोणपे दम्य आप्तोपदेशश्रमणबधिरता 'युक्तैन ' ना यथा-सत्यैर । आप्त-यथार्थोपदेष्टा, तस्योपदेश -कथन अभ्यभिचारिपाक्य तस्य श्रपणे बधिरता-बाधिर्य यस्मादसौ 'विश्रयम्तो जात' रिश्रया -पौलस्त्य , अथ विश्रा -विगते श्रवसी-कर्णी यस्य स तस्मात् , वर्णरहिताज्जातो बधिरो भातीति नाश्चर्यम् । 'असकृद्' अनेकारम् । कारणगुणा कार्थे सम्बध्य अनुमितिररकार । मोहो मादयो सन्धि , जडतानार्वयोश्च ॥ ८४ ॥ [वालयोधिनी] युक्तैवाप्तोपदेशेति । स 'केशय ' राम व अव्यात् । स व अगद क्ययति-हे राक्षसा ! अस्य कोणपे द्रस्य' रापणस्य 'आप्तोपदेशश्रवणबधिरता' हितायन श्रवण बधिरता युक्तिव, यस्माद् 'असी' कोणपे नशे रात्रण विनयस्तो जान , अयाऽपि बरिराद् जातो बधिर एस भाति तयाऽयमपीति युक्तम् । पुनरहमिद 'असकृत्' पुन पुन 'ऊहमान' विचार्यमाणोऽपि न जाने, इद फियत् । । एप राग यशया कृपा अक्षणा विश या 'पुरत ' अग स्थितमपि ' मर्श' मनुष्यरूपेण य राम 'घस्तगलि जितगालि "विधुरितजला विकलाकृतनाव राम 'स्व यु' आत्ममृ यु नापश्यत् ॥ ८ ॥ * देयादायोधनस्थ स धनमतनु च श्रीधरो यन्त्र कोपात् कुर्वाणे याणवृष्ट्या प्रलयजलधरासारसृष्टि समन्तात् । वाहिन्या वानराणा रयरचिततैरुक्षेपयोत्क्षिप्यमाणः प्रभ्रश्यबन्धुवर्गोपलविकलयलः शैलयद् रावणोऽभूत् ॥ ८ ॥ [हृदयरअनी] देयादायोधनस्थ इति । 'आयोधनस्थ ' सामन्य 'श्रीधर ' राम 'य' , "सार भा !३४। एत अनुमारेण पारगधिनी ।। २ 'तरूझपया आ १२ ३.४ । एतत्पाटायसारेण पायोधिनी ॥ १० ·हृदयरानी-पालबोधिनीटीसम्यो समेत - युप्मभ्य ' अतनु' बहुल 'धन' कनकादि 'देयाद्' दद्यात् । स क : रावण 'शैलबद् अभवत्' ।' पर्वत इव जात । क सति । 'यत्र' यस्मिन् रामे 'कोपात्' प्रोधाद् 'चाण- वृष्ट्या' बाणाना वृष्टि तया 'प्रलयजल परासारसृष्टिं' प्ररयकाले यो जलघर -मेघस्तस्य आसार –धारासम्पात तस्य सृष्टिं-मोपनिर्माण कुर्माणे सनि, यथा प्रत्यकाले मेघो धारा- सम्पात पते करोति तथाऽय राम रावणे याणवृष्टि चाति । स फिलक्षण रावण वानराणा ' वाहिन्या' सेनया 'उत्क्षिप्यमाण ' ऊर्ध्व क्षिप्यमाण-प्रेर्यमाण । किम्भूतया सेनया ? 'रयरचि०' रयेण रचित –कृत तरूणा क्षेपो यया सा तया । पुन कथम्भूतो रावण । 'प्रमश्याधु०' प्रश्श्यन्-रलायमानो यधुवर्ग-गोत्रसमूहो यस्य स , उपले -- पापाणे विकल वर-सैन्य यस्य स, प्रमश्यद्वधुवर्गश्वासो उपरपिकल्पलश्च स । पर्वत प्रलयकाले रयरचिततक्षेपया वाहिन्या' नद्या क्षिप्यमाणो भाति, प्रनश्यन्त बधुर्गाय- माणा उपला-पापाणा तैफिल यर-मामर्थ्य यम्य स । राम-मेघयो पर्वत रावणयो लेप । पदश्लेषार कार उपमा वा ॥ ८५ ॥ [वालबोधिनी] देयादायोधनेति । स आयाधनस्थ ' सड्यामस्थ 'श्राघर राम व 'अतनु' बहुल धन देयात् । स ! 'यत्र' राम कोपाद् बाणवृष्ट्या कृपा 'सम तात् ' सर्वत प्रलयजलधरासारवृष्टिं कुर्वाणे सति रावण 'शैलपत्' पर्वतवद् अभूत् । कीदृश : वानराणां वाहिया' सेनया 'उक्षिप्यमाण ' उखिद्यमान । अपर कादश ? प्रभ्रश्यबधुवर्गोपल विकलबल 'बधूना वर्गा-समूहा प्रभ्रश्य त -पत त बधुर्गा एस उपलास्तर्विकल-कला रहित बठ-सेय यस्य स तादृश । कीदृशया वाहिल्या'रयरचिततरूपया' रयेण-गेन रचित –कृत तरूणा उ क्षेपा यया सा तया । प्रलय यो जलधर -मेघ तद्वद् आसारवृष्टि - वेगवती दृष्टि ताम् ॥ ८५॥ . . . कुर्वाणो वारवाणावरणमपि रणामाङ्गणे पाणघातैः निष्प्राण कोणपौध लघयतु स रघुग्रामणीरामय व.) मित्रस्यैवोपक पवनतनुभुपस्तपितृप्राशपाशान् रक्ष पाशप्रयुक्तान् निशि पतगपतिस्त्रासयामास यस्मात् ॥८६॥ , धारवाणा पर एतत्साठानुसारेण बालबोधिनी। वानराणां पर भा ३४ ॥ २ रिपतु पाशयुतान् भा १२। पितु पाणनाशान् भा ३४, एतानुसारेण बालबोधिनी ।

·रामशतकम्। [हृदयरञ्जनी] कुर्वाणो चारवाणेति । स 'रघुग्रामणी' रघुश्रेष्ठो राम 'व ' युष्माक 'आमय' रोग 'रघपतु' स्फोटयतु । किम्भूत ? 'रणप्राङ्गणे' रणभूमौ 'चारवाणावरण' वारवाण कम्बुकस्तेन आवरण-आच्छादन कुर्वाण । अन्य बाणघाते 'कोणपौध' राक्षससमूह 'नि प्राण' निर्गतप्राणमपि कुर्वाण । स क ! 'पतगपति' गरुड 'यस्माद्' रामाद् 'निशि' रात्रौ तपितृप्राशपाशान्' तस्य-हनुमत पिता-वायु तस्य प्राशा -भक्षका त एवं पाशा तान् नागपाशान् 'त्रासयामास' मीपयति स दूरीचार। किम्भूतान् । 'रक्ष पाशप्रयु- तान्' अप्रशस्तो रक्ष रक्ष पाश तेन प्रयुत्तान्-मेपनादप्रहितान् । उत्प्रेक्षते-किं कर्तुमिव 'मित्रस्य' सुहृद 'परनतनुमुव ' हनुमत उपफर्तुमिन, पितृद्वेपिणो नागान् हत्वा उपचके इति । अनुप्रास उत्प्रेक्षा ॥ ८६ ॥ [यालगोधिनी] फुर्वाणो इति । स 'रघुग्रामणी ' रामो व• 'आमय' रोग 'लघयतु ' अल्पीकरोतु । थीदश । 'रणप्रागणे' समामाङ्गणे बाणघात कृत्वा 'कोणपौध' रक्षसा समूह निष्प्राण कुर्माण । अपर रणप्राङ्गणे 'चारणाना' हस्तिनामपि 'वरण' आच्छादन कुर्माण: । स । 'यस्माद्' रामात् 'पतगपति' गरुड मित्रस्य 'पवनतनुमुर ' हनुमत उपर मिर 'तपितु ' हनुमपितुर्यायो 'प्राणनाशान्' सर्पान् प्रासयामास । कीदृशान् सर्पान् । "निशि' रानी 'रक्ष पाशप्रयुक्तान्' रतसा पाशपु प्रयुक्तान् ।। ८६॥ लक्ष्मी लक्ष्मीपतिः प्रथयतु मधिते लक्ष्मणे शशक्त्या शोका यत्र साकं चिलपति पलभुग्यानराभ्यां सखिभ्याम् । संपामेच तेपाममरपुरमभि प्रस्थितानां तदानी- मानीय रेशमनिं सरभसमारोन्मारुतिः मार्गरोधम् ॥ ७॥ [हृदयरअनी] लक्ष्मी लक्ष्मीति । स रक्ष्मीपति 'य' युगाफ लक्ष्मी 'प्रथयतु' पृथयरोतु । 'मारति ' मरुतम्याप यं मारुनि -हनुमान् द्रोगमद्रिमानीय तेषामेव सर्वेषां पानराणां 'मार्गरोष मारो मार्गरुषत् । किंरक्षणानां तेषाम् । तदानी' तम्मिन् सहाम- समये 'अमरपुरममि प्रसिताना' वर्ग प्रति चलिनानाम्, समामे मृतानां हि स्वर्गगति ततो रुरोध 'सरमम' तूर्ण यथा भरति क्रियाविशेषगम् । क सति । 'यत्र' रामे सखिभ्यां .

·हृदयरानी-बालबोधिनीटीकाम्यां समेत
.
'परभुवानराभ्यां' पलं मुक्ते पलभुग्-चिमीषणः वानरः-सुग्रीव. ताभ्यां साकं 'विलपति
सति' विग-रोदनं कुर्वति सति । किंलक्षणे रामे ? 'शोका' शोकपीडिते । क सति !
'शत्रुशक्त्या' वैरिशक्तिप्रहारेण लक्ष्मणे मथिने सति । इन्द्रजिता शक्त्या लक्ष्मणस्ताडितोs-
भूत् तदा हनुमान् द्रोगदिमानीय लक्ष्मणतन्वानराश्च विशल्यानकरोदिति सहोक्ति-
ध्वनितोऽर्थ, यथा कश्चित् गच्छतो लेकस्य पर्वतपातेन मार्ग रुणद्धीति ।। ८७ ।।
[वालयोधिनी]
लक्ष्मीमिति । स लक्ष्मीपति: सीतापती रामः यः लक्ष्मी प्रथयतु । स कः ? यत्र रामे
लक्ष्मणे शत्रुशक्या 'मथिते' मूछिने सति 'शोकार्ने' दुःखेन पीडिते पलभुग्वानराम्या
बिभीषण सुग्र वाम्या सखिभ्यां साकं विलपति सति 'मारुतिः' हनुमान् तदानी' तस्मिन्
अपसरे द्रोणमद्रिमानीय 'अमरपुर' इन्द्रपुरम् 'अभि' संमुख प्रस्थिताना सर्वेषां एव तेषा
वानराणा मार्गरोधं 'मार्गमुद्रणं' अकरोत् , कृतवान् पलभुक् वानरश्च तो विभीषणः
सुग्रीवश्च ॥ ८७॥
.
उत्तीर्णस्तूर्णमन्धिः क्षितिदुहितुरभिज्ञानमानीतमक्षो
रक्षो जघ्ने च भग्नं वनमनलभयं लम्भिता येन लङ्का ।
सौमित्रिः शस्त्रभिन्नः पुनरधिगमितः प्राणितं तत् कपेः किं
कृत्वा तस्याद्रणः स्यामिति हरिरधुनाऽपीद्धचिन्तोऽचताद्धः॥८॥
[हृदयरजनी]
उत्तीर्णस्तूर्णमिति । हरिः 'व ' युप्मान् अवतात् । किंलक्षणः ' इति इद्धचिन्त.'
इति-अमुना प्रकारेण इद्धा-समृद्वा चिन्ता-विचारो यस्य स इद्धचिन्तः । इतीति किम् !
'तम्य' हनुमत तत् किमस्ति यत् कृत्वा कपे 'अनृगोऽई स्या' अनृणीभवेयम् । तादृशं
मम नाम्तीति चिन्ताकुल इति भार । तम्य कम्य ? 'येन' हनुमता तूर्णमब्धि 'तीर्ण'
अनारि । अन्यत् 'क्षितिदुहितुः' सीनाया. 'अभिज्ञान' चूडारत्नमानीतम् । 'च' अन्यद्
'अक्षो रक्ष' अक्षयकुमारो राणपुत्रः 'जने' हतः। तथा 'वनं' रावणोद्यानं 'भग्न'
अभाजि । अन्यद् लभा 'अनरभयं रम्भिता' दग्धा । 'च' अन्यन् शस्त्रभिन्न.
'सौमित्रि ' लक्ष्मण पुनरपि 'प्राणित' जीवितं 'समधिगमित.' प्रापित । एवमुपपुर्ततः
कपेः येन प्रयुरकार. स्यान् तद् नास्तीत्यर्थः । चिन्नाऽत्र व्यभिचारी भावोऽही रसः ।
दीपकमारालधारः ॥ ८८॥

·रामशतकम्। . . [वालबोधिनी] उत्तीर्णस्तूर्णमिति । हर्षि अवतात् । यीदृश ! अह 'तकपे ' तस्य कप -हनुमत 4 वा अनृण स्याम् ? इति वृत्ता 'अधुनाऽपि' इदानामपि 'इद्धान्त ' इदा-समृद्धा चिन्ता यस्य स तथा तस्य । कस्य ! 'येन' हनुमता तूर्णमाव्यरुत्तीर्ण , अपर येन 'क्षितिदुहितु ' सांताया 'अभिज्ञान' चिह आनीतम्, अपर येन 'अक्षो रक्षो जन्न' अक्षनामा राक्षस ताडित , अपर येन 'वन भग्न' याटिगा उमालता, अपर येन 'लका अनलमय लम्भिता' रङ्काया अग्ने सकाशाद् भय उत्पादितम्, अपर येन 'सौमित्रि' लक्ष्मण 'शस्त्रभिन्न' मृत सन् पुन 'प्राणित' जोषित आधगमित ॥ ८८ ॥ . युप्माक शुष्मशाली विदलयतु विभुर्जानकीजानिरेनः सेना पश्यन्नरीणां रणभुवि कपिभिर्मार्यमाणामरीणैः । अस्कन्नस्कन्धगन्धयुति मरमपरिक्षिप्तशासं मरुद्धि यस्तूर्णं कुम्भकर्णक्षितिरुमदहत् तीव्रहेतिः शिसीय ।। ८९ ॥ [ हृदयरअनी ] युप्मा शुप्मशालीति । जानकीनानि स 'विभु ' राम युप्माक 'एन' पाप विदलयतु । किंग्क्षण : शुप्नवद्-ववियत् शालत इति शुमाली वहिममम्तेजसा य राम 'तूर्ण' शीघ्र कुम्मर्णक्षितिरुह 'अदहद्' ददाह । किन्क्षणम् ? . अम्क्न्न अस्सन्न -अशिष्ट स्क धन्ध-अमप्रदेशम्तम्य द्युतिभर-कान्निसमूहो यस्य तम् । किम्भूतम् ' 'मरद्धि ' देवरलूना शास्त्रा -भुजा यम्य तम् । किनक्षणो राम । 'तीन हेति ' तीवा हेति -शस्त्र यम्य स । क व यथा 'शिखी' वहि वृक्ष दहति । किम्मतो यहि । 'तीनहेति ' दु सहबाल । किम्भून वृक्षम् । अम्फल-प्रकारान्तरेण व्यवस्थित मूगदाशाग्यम् धन्ध तस्य द्युतिभर -शोमातिशयो यम्य त तथा 'मरुद्धि । वायुभि 'अपरिक्षिप्त०' अपातितविटपम् । कि कुर्वन् रामो ददाह' रणभुवि अरीणा सेना 'पश्यन्' रिलोकयन् । किंक्षणा सेनाम् ' 'अरीणे' श्रेष्ठे फपिभिमार्यमाणाम् । उपमा॥८९॥ [चारबोधिनी] युप्माकमिति । स 'रिमु ' राम गुम्मार 'एन पाप 'विदयतु' चूगीगेतु । पोश ! 'गुमशाली' बरयान् । पुन कादश १ 'जानकीजानि ' सीतापति, जानकी परिरपगार भा.॥ . . .

·रामशतकम्। ९५ 'अथ' तदनन्तरं लक्ष्मणेन 'त्रिदशपतिजितं' इन्द्रजितं निम्नता सता य: क्लेश: 'शोकशो- चिः' शोफरूपोऽग्निः निचक्षिपे। पश्चात् 'कांशाशेिन' सुप्रीपेग गुरुगिरिशिखौर्णिता सता 'अमर्षयहिः' यः क्रोधरू बहिश्चिक्षिपे तैर्न दग्पः ॥९॥ - . पुण्याहारम्भसन्ध्यावसरमिव पुरः शोणितः कोणपानां दृष्ट्या कष्टान्धकारं चिरतमिव विदन्नस्तु स श्रेयसे वः। रक्षोराजेन साई हरधरणिधरोद्धारधीरेण युद्ध- फ्रीडा वीडोय नाभूदवगणितगणाधीशचापस्य यस्य ।। ९१ ॥ [हृदयरज्जनी] पुण्याहारम्भेति । स 4. 'श्रेयसेऽस्तु' कल्याणाय स्तात् । किं कुर्वन् ! 'कष्टान्धकारं' कष्ट-दुःखमेव अन्धकारं तद् 'विरतमिर' शान्तमिन 'विदन्' जानानः । किं कृत्वा ! 'कोणपाना' राक्षसाना 'शोणिते.' रचिरै. 'पुर.' अग्रे पुण्याहारम्भसन्ध्यारसरं आयातमिव दृष्ट्वा । पुण्यं च तद् अहश्च पुण्याहं तस्य आरम्भः-प्रातःकाल. तस्स सन्ध्याया अबसरं समयं आगतमिा पिलोक्य दुःखकारीणि दिनानि गतानि सुखकारीग्या- गतानीति भावः । स क ! यम्य 'युद्धकीडा' सद्ग्रामसेलनं 'नीडाय' लजाये नाभूत् । किंलक्षणा युद्धपीडा ! 'रक्षोराजेन' रापणेन सार्द्ध क्रियमाणा । किम्मतेन ! 'हरघरणि० हरपरणिधर.-कैलासः तस्योद्धार.-ऊर्धचरनं तत्र धीर-निश्चल. तेन । किम्भूतम् । यस्य 'अपगणित.' अगणितः-अरमानितः गणाधीश.-महेशः तस्य चाप.-धनुर्येन स तस्य । उभारपि सबमविति समपराक्रमी, अत एर लज्जा नादित्यर्थः ॥९१ ॥ [बालबोधिनी] पुण्याहारम्भेति । 'सः' रामः यः श्रेयसैऽस्तु । कीदृशः ! 'पुर ' अ 'कोणपाना' राक्षसाना शोणितः कृया पृण्याहारम्मसन्ध्यारसरमित्र दृष्ट्वा 'कष्टान्धकारम्' काष्टमय अभ- कारं 'विरत' गतमित्र विदन्। पुण्यं च तद् अहम पृण्याहम्, अहोऽदन्त : "राजाहः. सखिभ्यट" [ पाणिनि० ५.४.९१] इति समासान्तटपियानात, तस्य आरम्भसण्या- प्रात साया तस्या असरः उत्खात पुण्याहारम्भसम्म्यावसरम् । स य? 'यस्य' रामस्य 'रशोराजेन' रायगेन सह पुनीडा अभूत् , 'च' अर माडा' टरजा च नात् । राजन् - सदस्यापि अदन्त । "राजाह.समिभ्यः" (पागिनि० ५-१९१] इत्यादिना । कोशस्य रामस्य ! 'अग्गमितगणाधीशचापस्य' अवगणित-विरात महादेवस्य चाय-धनुन स , मीरापमा' मा १४। एतस्मात असोधिनी ।

·९५ हृदयरजनी-पालयोधिनीटीकाभ्या समेत तथा तस्य । सादृशेन रक्षेराजेन 'हरघरणिधरोद्धारधीरेण' हरस्य धरणिधर -बैलाश तस्योदारण धीर तेन, उभयोरपि ईश्वराधिकरत्वाद् युद्धक्राडा बभूप, न ब्राडा। अयत्र त्यनयानाडेय तुल्यपुरप र्थ वाभावात् ॥ ९१ ॥ तस्माद् वः सरसिद्धिर्भरतु भगवतो भूरिमायाप्रपञ्चः पञ्चत्व प्राप्य यस्मादगमदमरतां राक्षसः सोऽपि सम्यक् । किन्तु श्रीकान्तकान्ताहरणमहापातकात् तेन काम- व्यामोहान्धेन पन्धुक्षयनिरयरुजः सेहिरे जीवतैव ॥२०॥ [हृदयरअनी] तस्माद् व इनि । 'तस्माद्' रामाद् 'व' युप्माक 'सर्वसिद्धिर्भवतु' सर्वेपा कामाना-मनोरथाना सिद्धि-निप्पत्तिर्भवतु । 'यस्माद्' रामात् सकाशाद् राक्षसोऽपि सम्यगमरतामगमत् । सम्यमिशेपण मोक्षार्थप्रतिपादकम् । पञ्चत्व 'प्राप्य' अधिगम्य सद् वृत्तमोक्ष प्राप्नोति । कि तन नेत्याह-भूरेमायाप्रपञ्चोऽपि' भूरि-अधिक माया-कपट- वृत्तिस्तम्या प्रपञ्च-विस्तारो यस्य स । एवविधोऽपि राक्षस यस्मान्मरणमधिगम्य मोक्ष लेभे, सद्वृतम्य का फथा ' इत्यर्थ । निपमार कार । ननु हताना पातकाना भक्तिमन्तरा क्थ तम्य मुकिर्जाता ? " नाशुभ क्षीयते कर्म क्रुपकोटीशतैरपि" इति वचनात् , तत्राह- किन्तु 'कामन्यामोहान्धेन' कामेन-अभिलपेण मन्मथेन वा तस्य व्यामोहस्तेनान्धेन रारणेन जीता सता 'बन्धुक्षयनिरयरुन ' बधु -ज्ञातिवर्ग तस्य क्षय -नाशो मरण स एव निरय -नरक सत्र रुज-पीडा ता 'सेहिरे' भुक्ता । कलानरकप्राप्ति । इत्याह- 'श्रीकान्तकान्ता०' श्रीकात -राम तभ्य कान्ता-बल्लमा सीता तस्या हठेन हरण-चौर्य तन्ननितान् पाता हेतोरिहोके तत्यातकपरिपाकननित निरय घुमुने रापण इति । तथा चोक्तम्-"अत्यु कट पुप्यपारिहै। परमश्नुते" । इति वचनात् । वास्तवारभार ||२२|| .

·९४ 'रामर्शतकम्।। पौलस्त्ये कलिमंत्विपि मुपितमहीकन्यकास्यन्दुकान्ती शान्ते रामः श्रियं वो वितरतु चिरतरफारयाप्पाम्बुपूरः। यः साम्राज्यप्रतिष्ठा प्रथममंगमयद् वानरेन्द्र वयस्य "तं धैरिमातरं च स्वयमर्थ मथितस्थाणुधन्वा जगन्वान् ॥१३॥ हृदयरन्जनी ' पौलस्त्य इति । स रामः वः श्रियं वितरतु' लक्ष्मी वितरतु । किम्भूतः ? विरतः-शान्तः स्फारश्चासौ बाप्पा धुपूरश्च, विरतः-पीतः 'बाप्पाम्बुपूरो यस्य सः । क सति ! 'पौलस्त्ये शान्ते सति' पुलस्त्यस्यापत्यं पौलम्त्यः तस्मिन् रावणे मृते सति मारिते सति किम्भते ? "काल०' कृष्णधनकीन्तौ । पुनः किं० ! 'मुषित ' महीकन्यका-सीता तस्याः आस्येन्दुः तम्य कान्तिः, मुपिता-हृता महीकन्यकास्येन्दुकान्तिर्येन स तस्मिन्, मेघे शान्ते विरतस्फाराम्बुपूरो भवति समयः । किम्भूते मेघे ? कालविपि तथा मुपितेन्दुकान्ती, अपहृत- चन्द्रशोभो[ भवति ] समयो मेधैत्विपि । 'मथितस्थाणुधन्वा रामः स्वनगरं प्रति 'जगन्वान्' गच्छन् “प्रथमं ! आदौ 'घानरेन्द्रं ' सुग्रीवं 'वयस्य' मित्रं सुग्रीवं 'साम्राज्यश्रियं' राज्यलक्ष्मी; अगमय' अयोजयदू राज्यं ददौ । 'च' अन्यत् तं च 'रिमातरं' रावणमानरं विभीषणं लकासाम्राज्यलक्ष्मीमगीयत् साम्राज्ये प्रतिष्ठाम् । किम्भूती रामः ! 'अथ' अनन्तरं स्वयं जगन्वान् स्वनगरं पति गमिप्यन् । रूपकोपमा ॥ ९३ ॥ [बालबोधिनी] पोलस्त्य इति । स रामो य: श्रियं वितरतु । कीदृशः ? 'पौलस्त्ये ' रावणे शान्ते सत्ति 'विरत'स्फारबाप्पाग्बुपूरः' विरत:-गतः स्फारः-वृद्धो बाप्पाम्बूनां पूरो यस्य स तथा । कीदृशे पोलस्त्ये ! 'कालमेघद्युतिमुक्तिमहीकत्यकास्येन्दुकान्ती' कालचासो मेघध तस्य युतिरिय युतिर्यस्य स तथा तेन मुपिता-चोरिता महीन्यका-सीता तस्याः आस्यं तदेव इन्दुः-चन्द्रः, द्युत्या मुषिता महीन्यकास्येन्दुकान्तिर्येन स तथा तस्मिन् स कः 'या' रामः प्रथम 'वानरेन्द्र' सुग्रीवं वयस्य' सखि( सखायं) साम्राज्यप्रतिष्टां मयत् । 'अथ' अनन्तरं वैरिभ्रातर' विभीषणं साम्राज्यप्रतिष्ठामगमयका गस्यर्थवाद "गतिबुद्धिः" [पाणिनि. १-४-१२] इत्याटिना द्विकर्मकस्वम्। 'च' अनन्तर, यो रामः स्वय साम्राज्यप्रतिष्ठां 'जगन्यान्' प्राप्तवान् । कीदृशः !, मस्तिस्याशुधन्वा' विदलित शम्भोधनुर्येन स तथा ॥ ९३ ॥ मतिमुर्षि भा १.२.१.४ । एन पाठानुसारेण मालगोधिनी ॥ २ विगतलार भा३ । एतरगटानुसारेण भा• प्रत्यन्तरे गालबोधिनी, ३ विगत', 'परः' विगतः स्फा.

·.. हृदयरानी बालयोधिनीरीकाम्या समेत . - मोऽस्तु पीत्यै प्रभुः शुचिरपि दहने यत्पुरन्धी प्रविष्टा शुद्वय न श्रद्दधे तन्ननु जनककुले काऽप्यधर्मस्य शङ्का । सा पत्युः किन्तु मृत्यु वितथमपि तदा तथ्यभावेन मत्वा धिक् पापा जीविताऽस्मीत्यनुशयविवशा नूनमेतचकार ॥ १४ ॥ [हृदयरञ्जनी] मोऽस्त्विति । स प्रभु 'प्रीये अस्तु' मुग्वाय भातु । स क ! 'यत्पुरन्ध्री' यम्य पुग्न्ध्री स्त्री सीता 'शुचिरपि' पवित्राऽपि 'शुद्धय' आत्मनो देहशुद्धयर्थ यद् दहने प्रविष्टा तद् लोक तथा 'न श्रद्दधे' न मेने 'ननु' निश्चित हि यस्मात् कारणाद् 'जनक कुले का अधर्मम्य शङ्कार' सीताया व्यभिचारशका नाम्तीति तम्या दहनप्रवेशमन्या मन्यते म्म । कथम् । किन्तु 'सा' सीता 'इत्यनुशयविशा' इतिपश्चाचापेन परवशान 'नून' निशित 'एतद्' अग्निप्रवेशलक्षण कर्म 'चकार' कृतवती । इतीति किम् । 'पापा' पापम्पाऽ 'जीविताऽस्मि' अद्यापि जीवामि मा धिक् । कि कृत्वा । 'पत्यु रामस्य तिथमपि' असत्यमपि अपरमार्थमपि ' मृत्यु' गरण 'तदा' तस्मिन् समये 'तथ्य भावेन' परमार्थेन ‘मत्वा' बुद्धा । अयमनुशय इति हेतो शरीर त्यक्षामीति अग्नी प्रावियत् , न तु शुद्धयर्थ इति रोकैम्तदा ज्ञातमिति ॥ ९४ ॥ [बालबोधिनी] सोऽस्तु प्रीत्य इति । स चिमु य प्रोत्ये अस्तु । स क ! 'यपुर ध्रा' सीता शुचिरपि' शुद्धाऽपि दहने प्रविष्टा सती तटन प्रधे । तत् किम् ? ' ननु' इति वित। जनरलऽमस्य शकाऽपि का? किन्तु अपरमपि श्रध-साऽह तदा 'विनथ' अनृतमपि 'पयु रामस्य मृ यु 'तभ्यभावेन' सयभावेन 'मत्वा' ज्ञात्वा धिग् जापिताऽस्मि 'इत्यनु शयविशा' इतिपश्चात्तापपरवशा सती 'नन' निश्चितं एतद् दहनप्रवेशन 'चकार' वृतयनी ॥९॥ . . मन्वानः सूर्यसूनु धनकनकशिलाभद्गपिन प्लवन य' माक्षात् सूर्यमेव व्युपरमसमये दुर्दशाया निशायाः । नि शोक फोकलीलामलभत दयितासङ्गमाज्जलमानां प्राणानां न्यायरत्व रिचयतु म घ. सेवितांट्रिः सुरोधैः ॥ १५ ॥ ..

·३ रामशंतकम् । - - हृदयरजनी) मन्वान इति । स वः 'जनमानां प्राणानां' चराणां प्राणानां-असूनां स्थावरत्वं' स्थिरत्वं 'विरचयतु' निर्मातु । किंविधः ! 'मुरौथैः' देवसमूहै: ‘सेविताहिः' आराधित- पादः । स इति कः! 'निःशोकः' गतशोकः सन् 'कोकलीलो' चक्रवाकलीला 'अलभत' लेमे । कस्माद् ! 'दयितासन्नमात्' सीताप्राप्तेः, यथा कोकश्चक्रवाकी प्राप्य निःशोको भवति तथेति । किंकुर्वाण: 'या' रामः ‘प्लवह' सुग्रीवं साक्षात् सूर्य 'मन्वानः । जानानः । कदा ! दुर्दशाया निशायाः 'व्युपरमसमये' अवसाने प्रभाते । किंलक्षणं प्लवङ्गं सूर्य च ! कनकशिलायाः-सुवर्णपापाणस्य भङ्गः छेदः तद्वत् पिङ्गः, सूर्योऽपि पिङ्गलः । 'का' सूर्यम्य सूनुं पुनः । उपमालङ्कारः चक्रवाकरामयो सीता-चक्रवाक्योः दुर्दशा- निशोः सुग्रीव-सूर्ययोः ।। ९५ ॥ चालबोधिनी मन्वानः सूर्यति । 'मः रामः यो जनमानां प्राणानां स्थायरत्वं 'विरचयतु स्थैर्य कोतु । कीदृशः ! 'सुरौः सविताहिः' देवसमूहै: सेवितो अंही यस्य स तथा 1;स कः ?, 'यः' राम: निःशोकः सन् दुर्दशाया निशायाः ‘ब्युपरमसमये' अन्तायसरे दयितासगात् 'कोक- लीला' चक्रवाकलीला 'अलमत' प्राप्तवान् । अपरं कीदृशः ? 'सूर्यसूनु प्लवङ्ग' सुप्रीय साक्षात् सूर्यमेव मन्वानः । कीदृशम् ! 'घनकनकशिलाभङ्गपिङ्गं धन-बहु यत् कनक तस्य शिला तस्याः भगवत् पिङ्ग-करकम् ।। ९५ ॥ . " : प्रम्लानां पुप्पघातरपि कुसुमशरपितः प्लोपशून्यां, संसृप्टेनाग्निनाऽपि प्रभुरवनिसुनां वीक्ष्य दृष्टोऽवताद् वः । राजस्तस्याऽऽज्ञया यः कृतवनगमनः प्राप यां यामवस्यां तां तामद्यापि शृण्वन्ननुभवति जनश्चेतसा ताशैव ॥१६॥ हृदयरञ्जनी] प्रम्लानामिति । स प्रभुः वोऽवतात् । विलक्षणः ! 'हृष्टः' सन्तुष्ट. । कि कन्या । 'अवनिमुता' [सीता] निरीक्ष्य । किलक्षगा सीताम् : 'संसृष्टेनापि' स्पर्शमुपगतेनापि 'वहिना' वैश्वानरेण 'प्लोषशून्यां' दाहरहितामदग्यो । पुनः किम्भूताम् । 'कुसुमगर- प्रेषितैः' कामप्रयुक्तः पुष्पघातैरपि 'प्रम्लाना ' दुःविता पीडिताम् , अत्रात्यन्त- । शोभून्यो भा ३-४ । एतदनुसारेण बालबोधिनी ॥ ९ सस्टे'मा १३-४ । एतदनमारण बालबाधिनी ॥

·हृदयरजनी वारबोधिनीरीकाम्या समेत मुकुमारत्व व्यडग्यम् । कथम् ! आदो,पुष्पाणि सुकुमाराणि, तत काम प्रयोक्ता सोऽपि अना , सकामो राम । तस्य 'राज्ञ 'पितु दशरथस्य 'आज्ञया' निदेशेन कृतवनगमन सन् यो यामवस्था प्राप, जन ता तामवस्था शृण्वन् पुराणादिपु 'अद्यापि' इदानीमिव चेतसा अनुभवति 'तादृशेर' तल्लक्षणेनैवेति ॥ ०६॥ [वालवोधिनी] प्रम्सनामिति । स 'प्रभु,' राम व अस्तात् । कीदृश ? ['अनिसुतो'] जना सुता वाक्ष्य दृष्ट । कीदृशां जनसुताम् । 'कुसुमशरप्रेषिते ' कामप्रेषितै पुष्पधातैरपि प्रम्लानाम् । अपर कीदृशाम् । सस्पृष्टेनाप्यग्निना 'शोकशून्यां' शोकरहिताम् । स क ? यो राम तस्य राज्ञ ' दशरथस्य आज्ञया कृत्वा कृतवनगमन या या अवस्था प्राप अद्यापि 'जन ' लोक तो ता अवस्था शृण्वन् सन् तादृशैव चेतसा अनुभवति ॥ ९६ ॥ योद्धा योद्वाऽवधीत् तान् सपदि पलभुजः सम्पराये परा ये येनाऽयेनाऽऽश्रितानां स्तुतिरवनमितेशानचापेन चाऽपे । लङ्कालङ्कारहर्ता ककृभि ककुभि यः कान्तया सीतयाऽऽसी- दूनो दूनोऽपि दृष्टः स विभुरवतु वः स्वासभार्यः सभार्यः॥१७॥ [ हृदयरअनी] योऽद्धा योद्धेति । स विभु 'व' युष्मान् 'अवतु' रक्षतु । किलक्षण स' 'स्व मभार्य ' स्व-स्वर्ग तत्र या सभा-स्वर्गसभा तस्या अर्थ -स्वामी, "अर्य स्वामि वैश्ययो" [पाणिनि० ३-१-१०३ ] इति निपातनात् साधु । पुन, समार्य', भार्यया- कलत्रेण सह वर्चत- इति, सभार्य -पत्न्या सहित । य कान्तया-सीतया ऊन- रहित सन् ककुभि- ककुभि - 'दून : पीडित , 'आसीद्' दुखितोऽभवत् । अत एव किलक्षण, । 'रकारकारहर्चलाया- अलकार, रावणस्तस्स हा मारयिता 1- पुन किं० : योद्धा यो राम ‘सम्पराये' समामे ये. परा शत्रर 'परभुज ' राक्षसा वर्तन्ते तानवाद् 'अद्धा' निश्चिनम् । यिन' रामेण आश्रिताना' 'अयन' शुभारहने..विधिना 'म्तुति ' स्तोत्र च आप' प्राप्ता, कर्मणि आश्रिता एन तुटुवुरित्यर्थ । किलक्षणेन येन । 'अवनमितेशानचापन' अनमिन ईमाननापो येन तेन । लाटानुप्रास ॥ ९७ ॥ [बालबोधिनी], योऽद्धा योद्धेति । म भुिर्योऽवतु । दादरा ! 'स्व सभार्य' व-वर्गस्तस्य समा तस्पो अर्थ -स्वामी, " अर्थ स्वामि श्ययो' पागिनि० ३११०३] इति निपातनात् ।

·. । हृदयरजनो-यालयोधिनीटीकाभ्यां समेत दृष्ट्या अतृप्यन् । दर्शण-अमावास्यया क्रशिता-प्रसिता या शशिकला-चन्द्रकला तद्वत् कोमलमङ्ग-गात्रं यस्याः सा ताम् । अपरं कीदृशः ! 'समरगतप्राणिताना' समाममृतानों कांना' वानराणां विश्वाधीशप्रसादात् ' श्रीरामप्रसादाद् 'भूयः' पुनः सनीवितानामपि 'सुखनयनजलैः' हर्षाश्रुभिः कृत्वा 'शान्त शोकाश्रयाश:- आश्रयं अनातीत्याश्रयाश.-अग्निः, शान्तः शोकरूप आश्रयाशो यस्य स तथा ॥९८ ।। क्षित्या सीतां सुवित्वा क्षितिधरनिकरं तारयन्तीभिरद्धि- तेनोत्पाद्य पुत्रं प्लघगमदहता वहिना तस्य देहम् । आकाशेनावकाशं गगनगतिरते.' पुष्पकस्थस्य यस्य क्षिप्रं दत्त्वोपचक्रे, विरचयतु स वः चक्रपाणिः प्रियाणि ॥ १९ ॥ [ हृदयरञ्जनी ] क्षित्या सीतामिति । सः 'चक्रपाणिः' चक्रं पाणी यस्य स विष्णुः यः 'प्रियाणि' इष्टानि विरचयतु । स कः? याय पञ्चमहाभूतैरेतैरेवं उपचक्रे' उपकारः चक्रे कृतः। क्षित्या सीता 'मुवित्वा' उत्पाद्य । तधा 'अद्भिः' पानीयैः कीदृशीभिः?] 'क्षितिधरनिकर' पर्वत. समूह [ 'तारयन्तीभिः' ] प्लावयन्तीभिः । तथा वातेन वायुना किंकृत्या.? 'प्लेवर्ग' हनूमन्तं पुत्रमुत्पाद्य । तथा 'वहिना' पावकेन किं कृतवता ! तस्य हनूमतः 'देह' शरीर 'अदहता' अप्लुपता। तथा 'आकाशेन' गगनेन किं कृत्वा ! 'अवकाशं' मार्ग दत्त्वा । किंलक्षणस्य यस्य ? निगरगतिरतेः' नगरस्य गतिः-गमनं तत्र रतिर्यस्य तस्य ! पुनः कथम्भूतस्य यम्य ? 'पुष्पकम्थस्य ' कुवेरयाने तिष्ठतः एवं' अमुना प्रकारेण तैरुपच्के । दीपकं अन्यक्रियादीकम् (2) ॥ ९९ ।। [वालबोधिनी] क्षित्या सीतामिति । स 'चक्रपाणिः' रामः वः प्रियाणि' इष्टानि विरंचयतु ।' स का? 'यस्य' रामस्य पृथिव्यप्तेजोवाय्याकाशैः 'उपचक्रे' उपकारः कृत । तत्र विभागेन दर्शयति-शिल्या सीता 'सुवित्वा' प्रसूय उपचक्रे, 'क्षितिधरनिकर' पर्वतसमूह' तारयन्तीभिरद्भिः उपचके, यातेन 'प्लवगं पुत्र' हनूमन्तमुपाच उपचक्रे, 'तस्य' हनूमतो देहमदहता वहिना उपचक्रे, पुष्पकस्यस्य गगनगतिरतेः रामस्य 'क्षिप्रं' वेगेन आकाशेन अवकाशं दत्त्या उपचके। गगने गतिः तस्या रतिः-प्रीतिर्यस्यासौ गगनगतिरतिस्तस्य गगनगतिरतः॥१९॥ . . १ नगरगति इति हृदयरचनापाटः।

·. . । यचक्रे तेन तिग्मद्युतिकुलगुरुणा भूपभावाभिपेके कल्याणं कोणपारिस्तदुपनयतु वः संप्रभुः संप्रमोदः ॥ १०० [हृदयरञ्जनी] निस्तीर्णति । 'तिम्मद्युतिकुलगुरुमा' बसिप्लेन, रामस्य भूपभावामिपेके' त्वाभिपेके राज्याभिपेकसमये यत् कल्याणं चक्रे सः 'कोणपारिः' दैत्यशत्रुः [ 'प्रभुः रामः 'तत्' कल्याणं व उपनयतु । कथम्भूतः प्रभुः? 'सप्रमोदः' महर्षः। कथम्भूतस्य निम्तीर्णलेशराशेः' निस्तीर्ण:-उत्तीर्णः क्लेशाना-कप्टानां राशि -समूहो येन तस्य । तथा किम्भूतस्य ? . 'अम्बाकदम्बाद' मातृसमूहात् 'चिरविरहकृता' वियोगजनितां आत्ति' पीटा '[उच्] छिन्दानस्य'.मिन्दानस्य सद्यः' तत्क्षणम् । , पुनः किम्भूतम्य ? । प्रणतं 'अवरज' प्रातरं भरतं तं च' शत्रुघ्नं 'श्लिप्यतः',परिप्वजतः ॥ १०० ॥ . . [ वालवोधिनी] निस्तीर्णक्लेशति । 'सप्रमोदः' सहर्षः स 'प्रभुः' रामः 'वः' युप्माक तत् कल्याणं 'उपनयतु' करोतु । स कः ? यस्य कोणपारेः' रामस्य यत् कल्याण तेन ‘तिग्मद्युतिकुल- गुरुणा' सूर्यकुलगुरुणा वसिप्टेन 'भूपभावाभिषेके चके' राज्याभिषेके चके। कीदृशस्य यस्य ! निस्तीर्णश्लेशराशेः' निस्तीर्णः-उत्तीर्णः क्लेशराशिः-क्लेशसमूहो यन स तस्य । अपरं 'अम्बाकदम्बाद्' मातृसमूहात् चिरविरहकृतामति उच्छिन्दान' निराकुर्वतः । अपर कीदृशस्य ! तं च तं च 'अबरज' कनिष्ठभ्रातरं भरतं शत्रुघ्नं 'लिभ्यतः' आलिङ्गत । कीदशमवरजम् ! 'प्रणत' नमस्कुर्वन्तम् ॥ १०॥ . [हृदयरश्चनी] कविः स्वनाम ग्रन्थनाम च श्लोकेन सद्गृणाति- 'तामसिंमा ३। एतदनुसारेण बालोधिनी ।। एतरनुगारेग पारोधिनी।। . 'स्य यस्य प्र' मा ३-४ ।

·१०४ हृदयरजनी-बालशेधिनीटीकाभ्यां समेत । विश्वम्भरामण्डलमण्डनस्य, श्रीरामभद्रस्य यश प्रशस्तिम् । चकार सोमेश्वरदेवनामा, यामाईनिष्पन्नमहाप्रवन्धः ॥ १०१ ॥ ॥ इति श्रीरामशतं सम्पूर्णम् ॥ [हृदयरअनी] मन्थचोरभयात् कवि काव्यनायकम्य काव्यस्य आत्मनश्च नाम मन्थान्ते लोकेन पध्नाति-विश्वम्भरेति। सोमेश्वरदेवनामा कवि श्रीरामभद्रस्य यश प्रशस्ति ‘नके' रतवान् । किलक्षणम्य श्रीरामभद्रस्य । विश्वम्भरामण्डलमण्डनस्य' पृथ्वीमण्डलाभरणम्य । किंलक्षण- सोमेश्वरदेव ! 'यामाईनिष्पन्नमहाप्रबन्ध.' यामार्द्धन- प्रहरार्द्धन निष्पन्न -रचित महान् प्रबन्धो येम स । यशप्रशस्त्युदाहरण- प्रबन्धोऽयम् ॥ १०१ ॥ इति श्रीएकनाथभविरचिता रामशताभिधानस्य काव्यस्य सोमेश्वरदेवनिर्मितस्य शुभहरिवल्लभाख्या टीका समाप्ता । अनेन स्तोत्राधीश श्रीगम प्रीतोऽस्तु ॥ ग्रन्थसंख्या शत १५०० पूर्णा ।। [वालवोधिनी] विश्वम्भरेति । सोमेश्वरदेवनामा पुमान् श्रीरामभद्रस्य यश प्रशस्ति चकार । कीदृश १ .यामार्द्धनिष्पन्नमहाप्रबन्ध' यामस्य-प्रहरस्याई तेन निष्पन्नो महाप्रबन्धो यस्मात् स तथा । कादशस्य रामभद्रस्य १ 'विश्वम्भरहमण्डलमण्डनस्य' भूमण्डलाभरणस्य ॥ १०१ ।। ॥ इति श्रीरामशतककाव्यविचरणं सम्पूर्णम् ॥ , एददुपमहारपद्यात् प्राग डे १ आदर्श रम्य रामायणान्धेवहुसररसरस्यत्यगाधात् गृहीत्वा त ते वाच्याथररन व्यरचि शुचिरूचि स्वामिसोमेश्वरेण । कण्ठार शररूप भवति मुहतिनो यस्य नित्य सुदत्त श्रीरामात् श्रीशत तन्मुखमनुपरत श्रीमुवर्ण विभाति ॥ इतीद मूलरूपेण अधिक काव्यमुपलभ्यते। नास्तीई मृत्तिकद्रया व्याख्यानमिति प्रौआमिद ज्ञयम् ॥ २ रामशुतटीका समाप्ता पु०॥

·परिशिष्टम् । केशवविरचितम् । ॥रामगतकाव्यम् ।। ॥ श्रीगणेशाय नमः ॥ वामाझे(के) जनकात्मजा कटितटे वासस्तडित्सन्निभं चञ्चत्काञ्चनकुण्डले श्रवणयोर्वक्षःस्थले कौस्तुभम् । कस्तूरीतिलकं दधानमलिके विज्ञानमुद्रान्वितं रामं सान्द्रपयोदसुन्दरतनुं ध्यायाम्ययोध्यापतिम् ॥१॥ श्रीराम ईशे भुवनैकवीरे को रामनामानुकरो वलीह ! । वदनिति द्वारवती सोपश्चचाल साकेतवनान्मरुजः ॥२॥ नन्दत्यपि श्रीयदुवंशवीरे मरुत्सुतः कोशयुगं बहिःस्थः । पुरी परां द्वारवतीं सकोपो व्यपीडयत् पुच्छपरिभ्रमेण ॥ ३ ॥ के नरास्तत्र न काश्च कान्ता न के गवायाः पशवस्तदानीम् । पुच्छप्रतिक्षेपभयप्रकप प्रपेदिरे तस्य महावलस्य ! ॥ ४ ॥ जनैरशेपैः किल पाणिसन्धृतं पुच्छं विधायाऽनिलमूनुरुचकैः । आवर्तयामास विपत्पयोधौ निमज्जनोन्मज्जनतो व्यनर्तयत् ॥ ५॥ उपप्लुतस्तन्नगरीजनो भृशं तदोपतस्थे वसुदेवनन्दनम् । 'पश्यत्यपि त्वय्यतुलात्मवैभवे हरे! विचित्रं किमिदं ! वदन्निति ॥ ६ ॥ ततो गरुत्मन्तमुवाच माधवः समग्रवीरोन्नतगर्वपर्वतम् । पुरःस्थितं स्वीकृतपाणिसम्पुटं प्रवीरवर्गस्तुतबाहुविक्रमम् ॥ ७ ॥ सपदि बत ! पयोधिमुललहे दशवदनस्य च यः पुरी ददाह । द्विजवर ! भरिता स वायुमनुर्दशरथयानुससम्तमानयस्वा खम्)॥ ८ ॥ इति हरिवचसा तमेत्य तूर्ण रघुपतिरूपमनारत सरन्तम् । विरचिवपदपरजप्रणामः प्रणयवचोभिरुपाचरत् स पभिः ॥ ९ ॥ न

·१०६
परिशिष्टम् ।
विधियमवरुणेन्द्ररुद्रमृग्यः सुभग ! तवेच्छति वीक्षणं मुकुन्दः ।
तदनुपदमुपैहि तं महान्तं पुरुषविगेपमोपवन्दितामिम् ॥ १० ॥
सर्वस्वमुर्त्या : ] किमनर्दारलं भाग्यं दश( दिन. ) प्रेम हरेः किमहम् ।।
कवल्यलक्ष्मीसदनं नितान्तमालोकय द्वारपती पुरीं च ॥ ११ ॥
पुर्य शतं सन्ति परास्तथापि न द्वारकायास्तुलनेत(प)राऽत्र ।
क नाम हेमाभरणप्रतिष्ठा ! क चारकूटाभरणोपचारः। ॥ १२ ॥
शृङ्गारमूर्तिमंगलोचनाभिः सानन्दमानन्दति यत्र कृष्णः ।
स(सा)कम्य धन्यस्य निरीक्षितव स्वर्गाऽपवर्गाधिकशर्मदानाम(न)॥ १३ ॥
असौ हरेरिवती यदस्मिन् पुरी वरीवर्त्यधिका दिवोऽपि ।
दधार लोकस्तदलौकिकश्रीलोकत्रयीमध्यमणित्वमेपा(प.) ॥ १४ ॥
कल्पद्रुमः कल्पलता तथैव चिन्तामणिः कामपयस्विनी च ।
वसन्ति तेनाऽधिकता दिवश्चेत् तत् कामदोऽस्यामरविन्दनाभः ॥ १५ ॥
स्मरसि यमनिशं त्वमेव साक्षादुपनिषदर्थमिहावगच्छ पुर्याम् ।
निरवधि मुखधाम धाम भासा त्रिभुपनमालमिन्दिराभिरामम् ॥ १६ ॥
मुखमिलन्मुरलीरवमाधुरीसुम्वनिमन्निक्ष( त )पौरवधूजनम् ।
भज तमानकदुन्दुभिनन्दनं घननिभं जनताघनतापहम् ॥ १७ ॥
सपदि चल सखे ! सुखात्मयोधं हरिमवलोक्य मा भयं वहस्व ।
रघुपतिचरणाम्बुजैकभावस्त्वमसि न तन्मनुते स तेऽपराधम् ॥ १८ ॥
भगवता भवता श्रुतनिर्मलं निगदितं तदिदं विदितं मया ।
शृणु ममापि वचस्त(म्त्व)मथेति तं कपिपतिः पततां पतिमब्रवीत् ॥ १९॥
रघुकुलतिलकं विनाऽयमात्मा कचन मनागपि याति न प्रसादम् ।
यदि मम बचनेऽन्यथा मतिश्चेत् त्रिभुवनविद्धरिरत्र साक्षिभूत ॥ २० ॥
रघुपति-यदुवीरयोन भेदो मतिरिति यद्यपि विद्यतेऽनवद्या ।
तदपि रघुकुलावतारमूर्ती मम मनसोऽपि दृशोऽपि कोऽपि भावः ॥ २१ ।।
रघुपतिवपुराद्रियेत कृष्णो निजनगरों विदधीत चेदयोध्याम् ।
कथमपि सरयूं च गोमति(ती) तामनुपदमेमि तदा मुदा महत्या ॥ २२ ॥

·सर्वोत्तमस्य यदि दाशरथेः पुरी सा सर्वाधिका न पदका सदशी तयाते ॥ २३ ॥ लब्धं यतः सकलतारकरामनाम कर्णे जपन् किल वपुस्त्यजतां जनानाम् । वाराणसी पु(परपुरन्दर इन्दुमौलि: कैवल्यमाकथ(ल)यते मणिकर्णिकायाम् ॥२४॥ भानन्दधामनि विभौ मदनाभिरामे रामेऽभिरामगुणकर्मकृपाभिरामे । सौराज्यमादधति यत्र न कोऽपि लोकः शोकं मनागपि कदापि कुतोऽपि लेभे ॥ २५ ॥ दिव्याङ्गनाधिकमनोहरसुन्दराभिः सम्पत्तिभिश्च विविधाभिरभूतपूर्वा । पुर्या कयाऽपि खलु सा नगरी न योध्या तेनोच्यतेऽखिलजनैर्भुवनेष्वयोध्या ॥ २६ ॥ मा नेतुमास्ते यदि तेऽभिलापस्तदा पुनरवतीं ब्रजस्व । लीलातनुर्विश्वविदप्रमेयस्त्वया स वाच्यो वचसाऽमुना मे ॥ २७ ॥ गुञ्जापुजादिभिः किं तव कलय कलाशालिमुक्तादिमाला बाला नाऽऽलम्बयाऽतिप्रबलमदवलामन्यदीयामवद्याम् । साध गोपालबालैः किमु परिचरणादिन्द्र वागिन्द्रचन्द्रा- विन्द्रोपेन्द्री दिगिन्द्रायमरवरपरीवारमारञ्जयस्व ॥ २८ ॥ वेणुं छिद्रयुतं त्यजस्व( ? )गुणवत् पाणो धनुः स्वीकुरु शृङ्गं चास्थिमयं विहाय सशरं तूणीरमालम्बय । किं वान्यत् पशुपालनात् तव प्रभो ! राज्यं त्वमेवाश्रय श्रीरामानुचरानतेर्यदि हि तं(ते) वाञ्छा समुज्जृम्भते ॥ २९ ॥ अनेन किं ते वितथाग्रहेण विलोकय श्रीपतिमादरेण । नेष्यामि नो चेदधुना बलेन त्वामित्यवोचद् विनतासुतस्तम् ॥ ३० ।। इति निशम्य वचः पवनाङ्गजः प्रलकोपविलोहितलोचनः । कठिनघनपाणिचपेटकैर्गरुडतुण्डमखण्डमताडयत् ॥ ३१ ।

·परिशिष्टम् ।
।
तदनु यावदसौ कथमप्यहो ! हनुमता विदधे समरोद्यमम् ।
स कृतपुच्छपरिभ्रमदुर्दशं तमुदधौ खलु तावदपातयत् ॥ ३२ ॥।
कथमपि नगरीमुपेत्य कम्पद्वपुरवदत् स मुरद्विपं विवर्णः ।
शतमपि निपतन्तु वज्रधारास्तदपि न तत् कपिकोपदप्रति पातः ।। ३३ ।।
मधुरतराणि वचास्यवोचमादौ तदपि न तानि बतोरीचकार ।
तदनु खलु यदा दुरुक्तिरुत्ता हर हर मे प्रलयाधिकः स कालः ॥ ३४ ॥
रचयति भगवान् विधाय कृत्यं लघु लघुनाऽपि मिपेण येन केन ।
जगति खलु विनाशमाशु नीतः पवनसुतेन गुरुत्मतो विवर्गः (ऽपि गर्वः) ॥ ३५॥
दशरथसदनावतारमूरथ पुनरिच्छति मे विलोकनं सः ।
तदहमनुसरामि तत्स्वरूपं कलय कुरङ्गदृशोऽथ भूसुतायाः ॥ ३६ ॥
.-
"
वरतनु ! यदहं भवामि रामो यदुपतिरिस्थमुवाच सत्यभामाम् ।। ३७ ।।
जनकनृपमुतानुकारहेतोः पुनरनया विहितो न कः प्रकारः ! ।
तदपि बत ! ययौ न तत्स्वरूपं जगति हिं रम्यतमं न सद्वितीयम् ॥ ३८ ॥
तामङ्गकान्ति सुकुमारतां ता दृगाकृति ता मदनश्रियं ताम् ।
तामास्यलक्ष्मीमनवाप्य भूयः प्रिया हिया नम्रमुखी बभूव ।। ३९ ।।
यामिनीशनिभवक्त्रशालिनी कामिनी कृतगुणाभिलापिणी ।
रुक्मिणी यदुपतेरथाज्ञया जानकीतनुमुरीचकार सा ॥ ४० ॥
रघुपतिवपुपो हरेनिदेशात् स तमधिगम्य पुनगिरं जगाद ।
व्रज सपदि सखे ! पुरीमयोध्यां यदि तव रामनिरीक्षणेऽनुरागः ॥ ४१ ॥
मुखभवपुलकोल्लसत्कपोलात्रिभुवनतारकरामनामचेताः ।
सह पथि गरुडेन सोधि( ऽभि गच्छन्दछकुनभरैरिति तर्कयाञ्चकार ॥ ४२ ॥
जनकनृपमुताविभूषिताङ्गः सजलपयोदतमालतालनील. ।
मम दृगतिथिरच राघवः स्यान् प्रचरति यत् पथि दक्षिणो मृगौपः ॥ ४३ ॥
रघुपतिमुखचन्द्रचन्द्रिकाया नयनचकोरयुगं धृतानुराग ( गम् )।
नियतमधिगतार्थमद्य यत्स्यात्यधि( यदि) पतितो दृषि(शि)
चाप एवयाम.(चैप एवं रामः)॥४४॥

·मिशतकम् ।
1
।
.
1
रघुपतिपरिरम्भसम्भ्रमान्मे विहगपतेर्भविताऽद्य कोऽपि हपः ।
स्फुरति खलु नितान्तमेष वाहुर्मुहुरथ दक्षिणमक्षि यचिरेण ॥ ४५ ॥
जितमदनविलास विद्युदम्भोदवास
कलितललितवेशं जानकीजीवितेशम् ।'
कमलनयनमाद्यं सर्ववेदान्तवेद्यं
प्रमदयुतमथाऽसौ मारुतिस्तं ददर्श ।। ४६ ॥ तो
रामः कृपादोलितग्विलासः सानन्दमालिङ्गय कृताञ्जलिं तम् ।
अभूतपूर्वाद्भुतभूरिभक्तिः(ति) प्रेमानुरूपा गिरमित्युवाच ।। ४७ ॥
पवनसुत ! जगत्रयेऽपि किश्चिद्भवदुपकारसमं न तत्प्रदेयम्
किमपि यदि भवान्वदेदिदानीं तदपि मदीयमनोऽनुमोदमात्रम् ॥ ४८ ।।
त्वं मामकोऽसि भवतोऽहमिति प्रवक्तुं
नैवोत्सहेऽत्र यदय खलु भेदवादः ।
योऽहं स एव हि भवानिति चेद्रवीमि
त्वद्भक्तिशर्म कुत एतदभेदवादः ॥ ४९ ॥
वाचं निपीय जगतामधिपम्य तस्य
वाचं मनःश्रवणतोपकरामुवाच ।
पूर्वाऽनुभूतचरितश्रवणोपनीत-
बाप्पावलीभिरवलीढविलोचनोऽसा ॥ ५० ॥'
अमृतं त्वमसि स्वयं ततस्तव नामाऽपि गिरस्ततस्तव ।
वपुषः परिरम्भसश्र(सम्भ्र)मात्सकल लब्धमत. परं कियत् ॥ ५१ ॥
वससि हृदि ममानिश ततोऽपि त्रिभुवनपालन ! कि वरेण्यमास्ते ।
अपि च यदुकुलावतारकाले रघुपतिरूपमुरीकृतं मदर्थ ।। ५२ ॥
पीतो(तीर्णो नाम्बुनिधि क्षणेन सहसा लङ्का न चूर्णीकृता
नानीतानि शिरासि राक्षसपतेनाऽऽनायि सीता मया ।
दास्य खच्चरणाब्जयोर्विरचितं नाद्यापि किश्चिन्मया
कस्मान्मामपराधिनं कृपयसे तन्नाथ ! न ज्ञायते ॥ ५३ ॥

·परिशिष्टम् । - केनाकारि शिरा वर्जलनिधौ केनोपरास्तारिता ।। केनान्येन पुन स्वकीयनगरी वैकुण्ठमासा(पा)दिता । प्राणान्तेऽपि च कस्य नाम शरण ससारिणा प्राणिना कारुण्यैकनिधान । ते रघुपते किं कि न रोकोचरम् ।। ५४ ।। द्विान न कदापि याचकजने द्वि स्थापन नाश्रिते द्वि शत्रौ न शराभिसन्धिरपि च द्विर्भाषण न कचित् । एतेऽन्यत्र वसन्ति कुत्र नियमा- सा राजनीति पचित् कासीदेकवर्धक(व्रत रघुपते तत्वापि रीला न ते ॥ ५५ ॥ तिर्यग्योनिषु नावतारकलन भामा( भूमौ न मायाति कापट्य न कदापि वाचि न रतिनिन्येषु कर्मस्वपि । प्रेमा नान्यवधूप यन्न सदसत्राणक्षयोपेक्षणं श्रीमद्राम ! दयानिधेस्तव तुरा नेवाऽवतारान्तरे ।। ५६ ।। कण्ठालम्बितकालकूटविको गङ्गा शिरस्यादधे मौरी चन्द्रकला ततश्च गिरिजामर्धाभागे हरः ।, स्वास्था नाऽऽप तथाऽप्यहो तदनु ते श्रीरामनामामृत स्वीचक्रे किमत परं रघुपति(ते)गेय भवद्वेभवम् ।। ५७ ।। श्रीमद्राम विपद्विराम जगतामाधार धाराधर श्यामाऽपारगुणाभिराम करूणाकूपार वीराग्रणी । नित्य खच्चरणारविन्दयुगरध्यानादयोध्यापते कारो गच्छति यस्य तस्य न भय कालादकारादपि !! ५८ ॥ उल्लसत्कनककेतकोदरा द्योतमानतनुमानभूषणाम् । शारदेन्दुवदनामथापनीनन्दिनीमवददानि(ना)जनिः ॥ ५० ॥ ख भूपरलमवनीकमनीयमम्ब स्पष्टीचकार तदिद खलु रत्नभासा । कि पीक्षिताऽसि जनफेन यतस्त्वमादौ ससिद्धिमानिति जनैरुपगीयतेऽसौ ।। ६० ।। त्वत्तो न काचिदधिका गुणकर्मरूपै न्तुल्याऽथवाऽस्ति क्लयाऽपि जयास्त्रि( येत् त्रि)ोक्याम् । 4 . " ·रामशतकम्। जाने जगज्जननि जानकि तत् त्वदेक- पत्नीकृ(ब)त रघुपतिः कल्याञ्चकार ।। ६१ ॥ मातस्त्वदीयचरणस्मरणावलोक- स्पर्शावधूतहृदयाखिलतापशोक ।। आद्य पद परमवाप दशाननोऽपि किं त्वा परे पतितपावि(ब)नि भक्तिभाज ॥ ६२ ॥ लक्षागृहापगतिरध्वनि बाधिरोदु(पो) युद्ध दशास्यरिपुणा कपय सहाया । रामोऽवधीत् तदपि राक्षसवृन्दमेक स्तन्मूल्मेव तव कुटिल( कुटिला तब ) सौभगश्री ।। ६३ ।। रामोऽम्बुधिस्त्वमसि तलहरी स चन्द्र स्त्व चन्द्रिकाऽसि जलद स पतुस्त(तु तत्त)ठित् त्वम् । सर्वोत्तम स भगवानखिलर्थपूर्ण स्त्व तस्य भाग्यमसि मूर्तिमदम्ब मन्ये ॥ ६४ ॥ निरवधि सुखधाम नाम जननि ! कदा भविता तवाऽवरोक । पुनरपि च तवाऽपि रूपमेतद्रघुकुलमण्डनमेकदाहमीक्षे ॥ ६५॥ सत्यं ब्रवीम्युचितम[ स्त्विति नैतदेव व(य) साधुना सह स ते प्रल(ण)यानुबन्ध । दुख यदस्य विरहो जनयत्यवश्यं तस्मादहो किमधिका यमयातनास्ता ।। ६६ ।। निरुपमसुखदो हि साधुसङ्ग पदमधराकुरुतेऽपवर्गलक्ष्म्या । यदि विल्यमुपैति सोऽपि जन्तो शिव शिव हानिरितोऽपि काऽधिकाऽस्ते ॥ ६७ ॥ चिरमयमनरो यक्ष(दाशु देह दहति जनम्य मृतस्य जीवतो वा । न तु विरहमहानल सतो यद् दहति सजीवमजसमङ्गमेष ॥ ६८ ॥ इति निगदति यावत्तावदेवाम्बुजाक्षः पुनरपि नजरूप पूर्वमङ्गाच(ङ्गीच)कार । 11 ·परिशिष्टम् । चरितमतिदुरुह(रूह) मण्डलाखण्डलाना- मम्बिलभुवनमर्तुः किं पुनश्चक्रपाणेः ॥ ६९ ॥ नवाम्बुदश्यामलमम्बुजेक्षणं समुल्लसत्काश्चनकुण्डलोज्यलम् । पादा( पीताम्बरं कुण्डिननन्दिनीत्र(वृतं विलोक्य तुष्टाव तमखनीसुतः ॥ ७० ॥ ब्रह्माद्वयं त्वमसि निर्गुणमप्रमेयं निर्मायमागमरहस्यमुपास्यमानम् । सम्वप्रकाशमविकल्पमनाद्यनन्त- मानन्दपूर्णमविकारमपेतदोयम् ॥ ७१ ॥ अर्थव्ययं च वापः श्रममन्तरेण यचिन्तनेन परमां गतिमेति जन्तुः । ध्यायेन्न तद्यदि मुकुन्द तबाइमिपञ किं जीवितेन नरखेपय(प)शोस्तदम्य(दास्य) ॥ ७२ ।' प्रक्षेन्द्ररुद्रसलिलेन्द्रधरेन्द्रचन्द्र- पक्षे(घी)न्द्रदक्षिणदिगिन्द्रमुनीन्द्रमृग्ये । कृष्ण बदधिकमले निरुपाधिभक्तः सायुज्यभक्तिरधिका न पुन. किमन्यत् ।। ७३ ॥ तावत्सुतमातृालमित्रः श्रेयासि भूयासि जनो भुनक्ति । यावत्कृपाकन्दलितैः फटाक्षे से क्षेत्र)वेक्षण न च्युतमच्युतस्य ॥ ७ ॥ गोपिकानयनकरवेन्दवे योगिमानससरोजभानवे । भन्दभवसिन्धुसेतवे द्वारकाधिपतये नमो नमः ।। ७५ ॥ सर्वमहानिदानवन्दिनीमा कातिपरिभ्य(त)काधनाम् । 'चपला रविलशालिनी रुक्मिणीमय मरुत्सुतोऽब्रवीत् ।। ७६ ॥ मान्दामाङ्गविराजमानां त्वामास्सलक्ष्मी जितपूर्णचन्द्राम् । नना(मामि असीरावानुनेमा धमिसनुच्छीकृतन(क)पुच्यम् ।। ७७ ॥ Before $71,11' is prefixo) in the us ·रामरामकम्। कुरङ्गशावापृहणीयनेत्रा समुल्लसच्चम्पकपुप्पनासाम् । घ(प्र)वालशालिव( खाभ)सुधाधरोष्ठी मुक्तावलीरजितकण्ठपीठाम् ।। ५८ ॥ शिराण(रीप पुप्पाधिकमार्दवाङ्गीमङ्गीकृतानङ्गकलाकलाया(पाम्) । रत्नामुलीयावलिशालिहस्तामुत्त( तु)पीनस्तनभारनमाम् ॥ ७९ ॥ नि सीमलावण्यतरङ्गभङ्गी वल्लि(लि)त्रयी( यी) नाभिसु( मु)र-प्रसूता(तौ)। शृङ्गारवल्लीमिव रोमराजी काञ्ची दधानामनुबद्धरत्नाम् ।। ८० ॥ मृगेन्द्रगर्वापहमध्यभागा नितम्बगुर्वी(वी) क(ह)तकुम्भिकुम्भाम् । उ(ऊ)रुनिया निर्जितहेमरम्भास्तम्भा जगद्वन्दितपादपद्माम् ॥ ८१ ॥ त्व भक्ताल्पक(ल)तिका [करुणैकमूर्ति- म्तत् त्वामचिन्त्यचरितामहमम्ब याचे । त्वं मैथिली भव पुनर्जगतामराधा(धीशा) नित्य प्रबोध(भो ! द)य(1) पुनर्भव जानकीशः॥ ८२ ॥ एव निपीय वचनं मरुदङ्ग[जस्य सर्वोत्तमो रघुपतिः स बभूव भूयः । सा कुण्डिनेन्द्रतनयाऽपि तदैव देवी श्रीमद्विदेहतनया कृपया बभूव ।। ८३ ।। तद्रूपमी(मे)क्ष्य तडिदम्बुदसुन्दरी(नि) श्रीमास्तयोर्युगपदा(द)वियुगं नमामि (नाम)। उत्फुल्लनन्दनबलो(वनो)दितपुप्पत्र(वृन्दै सानन्दमर्चितमरे(थे)न्द्रभवादिदेवैः ॥ ८४ ॥ अद्याम्बुढादजनि काञ्चनभूरिवर्ष पृथ्वी किमद्य विपदो(शदी)कृतदिव्यरला । एकत्र किं नु मिलितस्त्रिजगत्सुखौघ- म्तत्राऽवदद्वचनमित्थमथाञ्जनेयः ॥ ८५ ॥ आनन्दपीनपुलफस्फुरदाननश्री- ख्याजसान्द्रकरुणागीम(गा ग पानभनी ।

·परिशिष्टम् सीतावदातचरिता परतापहन्त्री प्रोवाच वाचमथ वायुतनूजमित्थम् ॥ ८६ ॥ नीता व(य)दाहमुदरं धरया जनन्या तत्कालतोऽद्यसमयावधि मे दिव(ह)क्षा । यस्याभवत्तमधुना मदनाभिरामं पश्यप्रि(श्यामि) जा(जी)क्तिपतिं स भवत्प्रभावः ॥ ८७ ॥ रामः स एप [व]त साऽहमसाययोध्या सेय सरिञ्च सरयूः परिवार एपः।। एतद्वनं ग(च) सकलं पुनराविरास्ते मन्ये किशोर ! फलितं तव भावनायाः ॥ ८८ ॥ मन्नतर्वितरणः क्रतुभिस्तपोभिः साडम्मरैः स्तवनवन्दनगीतनृत्यैः । तीर्थाटनैश्च न तथा सुलभस्त्रिलोक्यां भक्तपैक(व) किन्तु भगवानयमार्य मृन्यः ॥ ८९ ॥ पीयूपसिन्धुलहरीगुणगर्वखर्वा- मेतां निपीय गिरमर्थवतीमुदाराम् ।। आनन्दवाप्पललिताननपङ्कजश्री श्रीमानुवाच हनुमानवनीतनूजाम् ।। ९० ॥ पूर्वावतारकलनं युक्योर्न चित्रं लीला(लैव ते रघुपतेरपि या दुरुहा । युक्ति( यत्किङ्करोऽहमतुलप्रचुरोपकार- भारं दधामि भुवनाधिकमद्भुतं तत् ॥ ९१ ॥ यद्वा तरान रघुवीर तवापि नाहं मन्ये मदर्थमिदमादृतमत्र चित्रम् । यचातके जलधरस्य विधोश्चकोरे पित्रोः शिशी च खलु कोऽपि कृपानुबन्धः ॥ ९२ ॥ .

·रामशतकम्। ततः पटीरद्रवसान्द्रलेपनर्वस्त्रैः सुपुष्पैरपि नन्दनाहम् । स्फुरत्प्रभामण्डलहेममण्डनः सम्भावयामास तमादिपूरुपः ।। ३ ।। ऊचेऽथ स म्लानमुखाम्बुजश्रियं तदा विदेहप्रसवां च राघवः(वम्) । किमर्थमङ्ग ! श्रम एष इप्यते न युष्मदीयामिवियोगि मे मनः ।। ९४ ।। प्रस्थानकाल(ले) नितरां समीपे रामस्तमुन्नीय वचो वभाषे । ब्रूहि त्वमहाय वियोगकाले यतस्तटस्था सुहृदङ्ग ! तिवृ:( वृचिः) ॥ ९५ ॥ चैलाञ्चलेनास्रवदश्रुधारामयाच(पाह )रगद्गदकण्ठनालः । रोमाञ्चितस्विन्नकपोलपालिस्ततस्तमूचे वचनं स वीरः ।। ९६ ॥ श्रीमद्राम ! भवादृशस्त्रिमुवने सर्वार्थपूर्णः प्रभु- ३वास्ते तदहं त्वदेकशरणो याचे प्रणीताञ्जलिः । मा मां विस्मर कामसुन्दरतनो ! कालंऽप्यकालेऽपि वा कारुण्यैकनिधान ! ते यदुचितं तन्नाथ ! सम्पादय ।। ९७ ॥ बसूना सम्भारे मणिमयविभूपापरिकरे विहारे वाऽऽहारे सकलपरिवारेऽपि विमुखम् । घनश्यामे रामे रिपुजनविरामे[s]नवतर(रतं) मनो में विश्रान्तं रघुकुलगिरीमण्डनमणौ ।। ९८ ॥ परादनुप्रवज्य( श्वादुपावर्त्य )मरुत्तनुजं सीतापतियों जनयं (याञ्चकाव(र)। समादधे यादवराजरूपतां यथावदासीदखिलं च तत् क्षणात् ॥ ९९ ॥ रघुपतिविरहं कथं सहेत य.पिपतिरेतदहं न हन्त जाने । अधिगतर(म)थवाऽस्ति वज्रदेहः( है )कलयति मजलजीवजं बलं सः ॥ १० ॥ मनसा वचसा च कर्मणा यदि भक्तिर्मन राघवे दृढा । परमः पुरुषः स सर्ववित्स्तुतिमेतामुररीकरिष्यति ॥ १०१ ॥ थीलौगाक्षिकलारविन्दतरणिर्माध्यन्दिनिायवि. न्मीमांसायुगतर्कतप्रचतुरः साहित्यरत्नाकरः । रामश्लोकशतं चकार सुकृती गोदातटप्रोल्लस. त्पुण्यस्तम्भनिवासिकेशवसुतानन्तात्मजः केशवः ।। १०२ ॥ ॥ इति श्रीकेशवविरचितं रामरावं समासम् ।।

·सोमेश्वरदेवविरचितरामशतकपद्यसूची पृष्टे श्लोकः ४८ ६२ ८५ ६ ६५ १२ ८७ ८३ ४७ ८३ ४ २ अन्योन्यालोकलुभ्य- अप्रज्ञातेऽपि सम्यक् मनु- अंशाश्चातुर्भुजा ये अव्यक्त व्यचकर्ता आदेशात् कौशिक्स्य आहूताऽऽयातजन्य इष्टि निवृत्तयिनि- उत्तीर्णस्तूर्णमब्धिः उद्धर्नाऽसौ धरितीभमिति एक. पानाय दत्वा एश्वर्ये बदालक्ष्म्या कल्याणं कम्बुपाणिः प्रगुणयतु पाकुत्स्थो मैथिली च काकेभ्यः सायकान्ति नदरि- कालीमालीमिवाली नर- काले कालाभ्रमाला- कुर्वाणो वारवाणावरणमपि कृत्वा बाणेन शोणोपल- पौशल्यायो सशल्यः क्षिल्या सीतो मुवित्वा क्षिप्तः पातालमूले बलिरिह गाधेये राजसौधम् चैतन्येनाप्रिमायाः सह ताकालोत्तालनेत्रा- सन् सीता-रामयुग्मम् तस्माद्यः सर्वसिदि. तस्मिन् योगाभियोग तारुण्यारम्भरम्या- तिग्मांशोर्वशरत्नं विभु तीरम्धः कावीरः श्लोकः ३१ वैतिर्दुनिमित्तैमख- २१ | दूरे तिष्ठन्तु सन्तः देयादायुः प्रभूतं विपिनभुवि ४ देयादायोधनस्थः सः २३/ देयाद् दामोदरो वस्त्रिभुवन- २८ देवः स्वच्छस्वभावो हद इव ११ देवो दीव्यन् सुवेला- ८८! देवो यः शस्त्रविद्या- १ दोषाः केचिद् गुणानामपि । ३३ नम्राः श्रेयोभरेण ध्रुवम्- नित्यं तेभ्यो गुणेभ्यः ६५/निस्तीर्णकेशराशेधिर- पली पश्यन् नवोदाम् पर्यवे पङ्कजन्मानित- १२ पश्यन् नीचैःकलने पायाद्वः क्षोणिजायाः पायाद् वः पीतवासा. पारावार तरीतुं चियदिव ४७ पुण्याना प्राक्तनाना फलम् पुण्याहारम्भमन्ध्या- १८ पौलस्ते कालमेघविपि प्रम्लाना पुष्पघातैरपि ४५ भद्रं धीरामभदः प्रथयातु १७ माग्यश्रीभाजन : भारत्या सन्मुनीना मुहुः ५५ भ्रातुक्तस्य यद्यप्यादित १५ मन्वाना सूर्यस्तुं घन- - मैथिल्या मन्मयामिः प्रथममय 1. कस्वा कौशिकोऽमे मदः सदरतु निते ८५ ८१ ४८ ८ ६ १०२ ४९ १ ११ ८" ८.

·केशवविरचितरामशतपद्यसूची पृष्ठे लोक १० ११३ १०९ ११२ १०४ १२ ७४ ११० ११० ११३ ११० ११३ १११ १०७ १०५ १०५ ११० ११५ ११३ ११० १०९ १४ १०७ ४ ३ अद्याम्बुदादजनि अनेन कि ते वितथाग्रहण अमृतं त्वमसि खयम् अर्थव्ययं च वपुषः असा हरिवती यस्मिन् आनन्दधामनि विमी आनन्दपीन पुलक- इति निगदति यावत्तावत् इति निशम्य वचः इति हरिवचसा तमेल्य उपमुतस्तन्नगरीजनो साहसत्वनककेतकोदराम उचेऽथ स म्लान- एव निपीय वचनम् कण्ठालम्बितकालकूट- क्थमपि नगरीमुपेत्य कल्पद्रुमः कल्पलता तथैव सुरजशास्पृहणीयनेसाम् कलाकारि शिला वर्जलनिधी गुआपुत्रादिमिः किं तव गोपिरानयनका केन्दवे चिरमयमनलो यक्ष(दा) चैतागलेनातवदश्रुधारा- जनकपमुतानुकारहेतोः उक्नृपयुत्ताविभूषिताः जनरसेवः विळ पाणि- नितमदनक्लिासम् जि(जी)रन्त एव हि जनाः ततः पटीदवसान्द- तनो गारमन्तमुवाच श्लोक ८५ तदनु यावदसा क्यमध्यहो। ३० तद्रूपमी(मेश्य तडिदम्बुद- ५५ तामङ्गवान्ति सुकुमारताम् ७२ तावासुतभ्रातृकलनमित्रः १४ विर्यम्योनिषु नापतारकरनम् त्वत्तो न काचिदधिका वे भक्तकल्पक(ल)तिका ६९ ले भूपरलमवनी- ३१/लं मामकोऽसि भवतोऽहम् । ९ | दशरथसदनावतारमूर्तरथ दिव्याङ्गनाधिकमनोहर- द्विनं न छदापि न केनरास्तन ८३ नन्दस्यपि श्रीयदुवंशवारे ५७ | नवाम्बुदश्यामलमम्बुजेक्षणम् ३३ | निरवधि मुखधाम नाम १५ / निरुपममुखदो हि ७४ निःसीमलावण्यतरसभाम् ५४ नीता वयोवाझदरम् २८ परादनुप्रनग्य- ७५ पवनमुत! जगत्रयेऽपि ६८ पीतो(तीर्णो)नाम्बुनिधिः १) पीयूपसिन्धुलहरी. ३. पुर्य श सन्ति ४३ पूर्वावतारकरनम् ५. प्रस्थानकाले (ले) नितराम् ब्रह्मादय त्वमसि २३ ब्रझेन्दइसकिछेन्द्र- भगवता भवता श्रुतनिर्मलम् मधुरतराणि वास्यवोवमादी १०५ १०५ ११२ १११ १११ ७. ६५ १०६ ११३ ८. ११४ ८७ ४८ 1११ १.4 १ १.५ ७ १.८ ·पचमूनी गृह २४ १११ १८ मनसा वचसाचकमणा मनतर्वितरण मातस्वदीयचरण मां नेतुमास्त यदि मुरुन्दवामानविराजमानाम् मुसमिलन्मुरली- मृगपह- यद्वा तवाम्ब रघुवीर यामिनीशनिभवानशादिनी रघु उतिठक विनाऽयमामा रघुपतिपरिरम्म रघुपतिमुखचद्रचन्द्रिकायाम् रघुपनियटु वीरयोर्न मेदो रघुपतिवपुरादयत कृष्णा रघुपतिवपुपो हरेनिदेशान् रघुपतिविरहे कर्थ सहत रचयति भगवान् विधाय राम कृपादोलितग्विलास राम स एष बन रामोऽम्बुधिस्त्वमसि वागृहापगतिरम्वनि मोक t १०१ साधयत सम्स्तारक १ परतनु । यदह भवामि ६२ वरासि हदि ममानिशम् २७ | वसूनो सम्भारे मणिमय वा निपीय जगताम् १७ | वामा(2) जनगात्मजाम् विधियमवरणेन्द्र- ९१ वेणु छिद्रयुत खस्()गुणवत् १.७ ४. | शिराण(रीष)पुष्पाधिक ११३ २. शारमूर्तिमंगलोचनाभि ४५ | श्रीमदाम भवाशत्रिभुवन श्रीमद्राम विपदिराम धाराम इशे भुवनकवीर १०५ २३ | धोलीगाक्षियुलारविन्द- ११५ ४१ मत्य प्रवीम्युचितम्- सपदि चत सम्मे। २५ सपाद बत ! पयाधिमुलम सर्वमङ्गनिदान- ८८ | सर्वसमुा : किमनयरत्नम् १.६ ६४ | मुखभवपुलकोदसत् ६१ स्सरति यमनिश त्वमेव १. ४४ ११. ५८ २ ११५ १८ YU