·No text on this page.

·PREFACE. COLEBROOKE, in his essay on the Vodas, gives a brief Account of the Krushítaki Brahmana Upanishad, of which however ho had only seen a small fragment among Sir R. Chambors' MSS., besides an abridgement of it in Vidyaranya's motrical paraphrase of twelve principal Upanishads. The Upanishad itself has always been bully esteemed by the lindús, and Sankaracháryn frequently quotes it in his coinmentary on the Vodánta Sútras. It appears, however, to bio now but rarely met with; there 14, I believe', 110 copy of the original in any of the libraries of Europe, and for some time I failed in my search for copies an India. At litt I succeeded beyond my hopey, and the following is the list of the MSS. fruin which the present edition has been prepared. A. Au olu vs. of the text only, 22 full. Asiatic Society's Library B. An old MS. (7.) foll.) of Sunkaránande's commentary, containing the hamshitaki-Bráhmanopaminhad-Dipiká in four adhvázaly, and the Kanslitaka- Brahmaaopam-hat-punda-yojimiká. The latter is continuously numbered froin the former as the fifth to the month adházas,--the months unfinished, and the work liay no proper close.t As. Soc. This and the next two were found in a puthi numberrd 701 and called in the Catalogue I'pranishaul-Dipiki. It containą, besides these threr Mss., S'ankaránanda's commentary on all the Atharva Upanishalt, besides a commentary on scveral of them by another author. It is evident from this change of title as well as from Sankaránanda's remarks in his introduction, that the Kaushitaki Brahmana ·iv Prefurr. C. A MS. (foll. 874) of Sankaránanda's Dípiká only; this, however, seems only a less accurate transcript of B.'s original. As. Soc. D. A modern but good copy of the text and the Dipiká only, borrowed, through Professor Griffith, from a pundit of Benarcs. E. AMS.(47 foll.) of the Dipiká, in the Tailinga character, given by Walter Elliot, Esq. C. S. to Dr. Rver, and which the latter kindly left with me on his leaving India. It is a recont transcript and generally agrees with B. C. with ono very un portant differonce, viz that it agrees withi 1). in noticing certain various readings, which aro everywhere onnitted in B. and C.* F. A MS. (7 foll.) from the Benares College Library, contammg the text only of the tlurd and fourth allıyáy.es. I'yanmad ends with the fourth abhráva lle commencen luis modurtwn to the fifth aillvása. Sinhtepishid utismunandiyaye prekshydr. tatrulou buyoutí Srnir úlmına rraptutirane rulanti mangolárharama sanam keroh The l'pashai commence's (after the wellknown formulir ritam radishwum do) vura: sferatur gafaqa ufuat game gati Aragama 91*18: AITÄH AIRT ÖTUITA thus far it agree with the beginning of the third part of the litareva Aranyaka juoted in the Ind. Studien vol 1 p 212, but after this it Beerns to diffier, but it is very difficult to determine the reading, troin the illegibility of the MS. The first words of the other aidhyay as वायुः संहिनेति aro- 11-IWT da fa TRI far: #14 VII-afagista VIII - TIS IX.-gailua H GTTATTA Thus in p. 4, l. 13-15 B ('. omit wir 14 RU: ; and similarly elsewhere, as e. & p. 49, 1. 19-p. 50, 1. 3, p 50, II 19-21; p. 56, 1. 20; p. 68, 1. 19, p. 70, 1. 20 (the omissiou here extends to p. 71, 1. 11); p. 84, 1. 4.

·Prefice. V G. An inaccurato transcript from a Tailingo Ms. belonging to Bábú Rájendralála Mitra ; this, liko F., his only the text of the third and fourth whyáyas. I also hnd a copy of the MS. of the Dipiká ani Budayajuniká iu tho Benares College Lilirnry, but it was too muccurate to bo of uso for my collation. It was in fact an mucurato COPY of an inaccurato original, as I have smce found by a siche of the MS. itself. I had not long commenced my collation, which at first, included only the JSS. A. 1. ('., before I discovered an unenprcted difficulty, 11. that my three MSS. presented two different recensions of the original to'nt; and the fresh MSS, which I subsequently procured, only made the fut, mom evident. The tont, is given an am 1), represente ono recension; and the USS. of the commentary B. (. 1. E., represent another, wluck is illas gerent, with a very frow vorbal differences, by F. and li, no ficr ils regards the third and fourth adlavets That the former recension 14 a real Sákhá is proved by the fact that many of its more important variations are noticed in two of the VISS. of the commentary, though, its I beligro observerd, two JISS. (B. and C) out all these allusion4. Dr. Weber also), in by Catalogue of the (lumbons IISS. in Berlin, gives an account of an importert MS. of the hillshitake Kris nyakir, contummy two books in a short fragment of it ture, by wluch it appears that the third book wity the comments. ment of the present Upanishad, and its fragment, au printed by Dr. Weber, follows the recension of A. D.* Sumarly Sunkurácháryu, in his commentary on the Vedanta Sútras, fol. • The first book commences origfara Haruna, the wooul ITTITT A9 urge. The fragment of the third is as follow, चियो र मे माग्यायनिर्यव्यमा पारशिं बने म पन चमकंतुं प्रजिवाय याजति संहाभ्यागत पर मातमम्य पुगइम सटल संग यस्मिन मा धाम्म्य. TRI TI.427 TT RT Daereo 1-(Catalogue, p. 20).

·vi Preface. lows the same recension in his quotations from this Upanishad.* Under these circumstancos, I have given the text from these two MSS., adding at the foot of the page the more important various readings of the other recension as followed by the commontary. It is not always easy to docide the exact words of the toxt which Sankaránanda had before him, as he often covers each word with such a cloud of interpretation, and I have therefore not attempted to give a copy of his recen. sion for the first two books; but I have added, at the end of the Upanshad, the text of the third and fourth books, according to this rocension, as found in the two MSS. F. and G. The differonces are seldom more than verbal, and tho commentary will gonerally serve to explain cither recension, so far as regards the meaning. I may add that there exists a third recension of the fourth book, as given in the first chapter of the second book of the Brihad Aranyakn; and this is more than once alluded to by Sankaránanda (o. g. p. 112, l. 11) as x'uhhin- I havo edited the commentary from a careful collation of B. and D.; C. and E. (espocially the latter) havo been used as ancillary, but uoither guvo much help roept in occasional difficultius. Of the former two, 1). presented the best readings, but in several places the words of tho original appear to have beon alterod in the commentary to suit the recension of the text of the Upanishad, as in this text D agrees with A. In the first adhyáya, I sometimes admitted these into the conmentary and gave the readings of B. C. E. at the foot (as in p. 17), but inaturor consideration has convinced in that this was an error, and that in nearly every case the latter should be advanced to the text of the comm., and the reading of D. relegated to the foot-note. The origin of theso two recensions and the sourco of the Upanishad itself, are questions which I cannot solve ; and the * e. g. compare infra p. 125 with Vedúnta Sútras, p. 379, (Bibl. Ind. cu.)

·Preface. rii MSS. only make tho matter more difficult. I laro followed the roading of D. (in its toxt) and, perhaps, the connmentary of all the MSS. in calling the Upanishnd the first four bouks of an Aranyaka, but I am by no means certain that this is correct. The MS. A. givos these four books in tlio vieth, seronth, rightha and ninth books of an Aranyaka,* (its concluding lmo is (TRTWATTĀTSETT:); while F. gives the third and fourth as the tisth and sixth of the Krushituki Aranyaka (for AWITUT 1815:). G. only gives them as the third and fourth books of the Kaushitaki Brábmana Upanislınd. It would it first soom us of F. agreed with the Kaushitaki Kraṇyaka of the Berlin library, as it is not improbable that, if completo, this would havo given tho four books of thu Upamshud in its third and three following adhy byas. But here we tre met loy the dilliculty that these two belong to different recension4; whilo A., which does give the recension of tiny third odhyay of thu Berlin MS., calls it not the third but the sixth book of tho Aranyaka. The sumu difficulty applies to tho namo; no MS. cully it tho Kaushituki Upanishal, except A. and F. and even there it is only inserted in a later hand and ink, nt tho end of tho MSS. The commentary every whero calls it tho Knushituki Bráhumana Upanishad, but how it obtained this numo 14 doubtful, is the proper Kaushituki Brálmana, containing thurty books,t hus no traco in it of thiy Upanishad. Vinuyaka Blinggu in his commentary to the Kanshitukı Brálımına frequently refers to tho Mabá-Kaushitakı-Brálmana, and Dr. N'cher conjecturos that this may be tho Brálwara, tu whiclı our Upanishad This would partly agree with Poley's addition to his translation of Colebrooke's Essay, (Ind. Stuil. i 392), where he speaks of thu Kaushitaki Upanishad as forming the first, seventh, cighth and ninth books of tbe Kaushitaki Bráhmana. + If Dr. Weber's conjecture be correct (Indische Stud. i. p. 146) the commentary to Páņini v. 1, 62, proves that it never had inore than thirty adhyayas.

·vii Prejuer. belongs. Most probably there were two different recensiony of the Kaushitaki Aranyaka, and from these come our two recensions of the Upanishad.* Sankaránanda calls it Kaushitakı-Bráhmanpanishad, as the Jnánakanda is one part of the Brálınana portion of the Veda + The Kaushitaki Upanishad is placed by Dr. Weber in his first or oldest class of the Upanishads. It was one of those translated from the Persian by Anquetil, who calls it Kokhenk. Tho l'ersian translator has generally followed the recension in Sunkarananda, whose remarks hic often mterpolates in his text; but occasionally he seems to have taken his notes from another source. The Bengal Asiatic Society has a MS. of the Persian translation, which I have occasionally consulted; the style is much simpler than Anquetil's barbarous jargon; but the mixturo of Sanskrit words, marvellously disguised, mukes it diflicult. The Aranyakay appear to belong to a class of Sanskrit writingy, whose history has not yet been thoroughly investigated. Their style, it' we may julyo from that of tho Tuttiriya and Kanshitaki, is full of strange solecismy wineh sometimes hall ro'mund 11s of the gátlás of the Lalita l'istara. The present Ipanishad has many perular formis, some of which are common to both recensions, while others appear only in one. Such are fafaa mu p. 10; ata for goiam in p. jl; sana in p. 50; ofa for afa 78, camp. 89, do. In the Narvopumbadarthánullútiprakas'a by Vidlyáranya- 11 The two before-mentioned cornmentaries on the Itharva l'pranishads contain amılar disrepunch's in their respective text + Agrafa fafav fafu analget thefaur-fiyatgruefagazinala! Madhusudana' prasthána-bheda. This work contains twenty chapters and gives analyses of the twelve following lpamshady-1 Aitareya, 108 -1 , 2 Taittiriya, 150 st. 23-. ('hhündogs a, 330 s1 , Munduha, 99 s'1 ; 7. Pray'na 100 s'1, 8, 9 Kaushitaki, 171 '1., 10 Matrávaní. 150 »'l , 11 Kathavalli, '121 s'l , 12. S'weldo'natura, 119 sl, 13–18. Bşıbail.

·Preface. ix muni,* we have an analysis of the last two chapters of tho Kaushitaki Upanishad, as the Pratardana-vidya and the Ajátas'utru-vidya. From his anulysis of the fourth chapter, we find that Vidya. ranya followed tho recension of the commentary, as he gives the following order of Baláki's assertions of adoration, after the first (or áditya), of pp. 133-138. gafagfa Ha aterat rasfat पाद श्रवणे गाशन्दे छायाकामावपि ॥ देहे स्वप्ने दक्षिणेऽक्षिष्यपि बामेऽत्र बोस कामास । सर्वच राजा प्रत्युक्ता विप्रस्तष्णीम वस्थितः ।। As this analysis u in fact a second commentary on thio Upanishad, I have added it as an Appenda. áranyaka, 1193 -1, 19. Tuluvakára (li«na), 100 kl.; 20. Nrisin. Bottariutázuniya, 153-1 Colebrooke calls Vidáanya the preceptor of Malhavárhárra, but Ir. Hall, in his solent Catalogu', p. 133:3, dentities then 24 the same person. The whole question of the amaton of Mállua and Sayana, and the authwasupolthedilleront work and their organe tive names, as well in the words portal tirbus of culi, has never Het been thoroughly intestinatal Dr Hall, in hun Catalogue, p 98, mentions Sukan Ananda is the gou of Maladet Nelúrya -- Inlay probably be the author of the present commentary, ·VARIOUS READINGS OF TIIE COMMENT.LRY. " - " " " Page 81. 12. समानिवास B.C. 101.10. शतपक्षमाः B. C. E. 16 ll. 5, 7. पम्बायवः B. C. for चम्बायबीः, यः. 181.8. त्वा B. C. for ता. 221.9. मत्वकाधारगावस्य B. C. E. 1. 16. काठचतुष्टये D. 231.5. मेहामन्त कमिप Y. C. E. 211.0. कालात्मकेन मया सम्बन्धी कारः। ममकासात्मनः नया मानाभेदेन प्राप्तियत: D. 11. 9, 11 उपाभनकारगत B. ('.E. 271. 16. ginta and great he here and clewhero frequently confused in the ASS. of the commentary 301 14 समियम D. 311.4 विनय B. ( E. उपामकर D. 491 12. समचार सुवादिचषकं । CE. 491 15 पमावास्यायां शादित्यम्य रमा मामस्य -13. ('. : 56115 हृदयपुण्डरीकस्थ धानन्दात्मनि हिमं नितिनं 13. (E 61 1. 8. विश्विन्ति D. for विनयमि. 621 16. तीच पर्वत विकम्पायकदंशया त्याममा नेत्याच B.C'... G61.11. जनरूपान (qurry मन्यरूपाम् ?) B. C. for तमरूपान. " E corrupt " मनु " " 67 11. 17, 20. ममतिकर्म । C. मप्रति . मम्पत्ति ) 751. 16. किं नव बामन नवाग्यमान यदि करनानिया भवत् ID. 791 15. प्रपत्र IB C. प्रपE. 821.9. उपापच B. C. E. सदाय D. 9311. 11, 17. प्रचपर्यत B. C. E. 961 8. B. C. E. end Section 7 herr at 7749047 trů: and in ]l. 12, 13 read jरभाव मन्द रत्यर्थः । रनियः सरप्रसामानमेव । ननु मामाय: &c. (correct a into नं in the printed text). " ·xii Various Rearlings. Page 102 1. 12. D., after लोकाधिपतिः, reads पिनादिवदविशेष पायिता लोकाधिपतिः तथापि सहुचितमैचर्य मस स्यात् रामादिवत् इत्यत चाह एष उतो लोकाधिपति सर्वेशः सर्वस्य &c. 1031.13. सवसन्. Query संवसन् ? A. D. F. G. have सवसन् but B. has संबन, C. सत्वन् , E. वसन्. 1. 15. All the MSS. have here अवसतेति, though they all have अवसत् in 1. 12. 1041. 15. ममाघमायाः ). 1181. 13. क्षतगाएकारा B. C. E. (cf. Raghuv. ii. 53.) चबा- पाकारोD. 1221.11. उपधानानन्द- B. C. for उपाधावानन्द- 1231.9. भखापत्रात बहिर्गतकशान B. CE. In Adhy. i. B. C. end sat वदेत p. 10, 1.5; at Yeः P. 25, l. 16; SC closes imp. 30.-In Adhy. ll. they join to.gether SS 1, 2; S$ 7, 8; 89 9, 10, and $$ 12, 13. " - ·कौषीतकिबामणोपनिषत्। दीपिकासहिता। ॐ नमो प्रम। आनन्द प्रात्मा स्थिरजामाना- मस्त्यत्र चित्रसमहं प्रणम्य । कौषीतकिबामणमात्मविद्या पदावलोकात् प्रकटीकरोमि ॥ १॥ समधिगतमेतषिघर्षणादीनां कर्मणां जमस्य द्रव्यस्था- दादेः शुद्धि हेतुत्वं तथा चाग्रिहोत्रादीन्यश्वमेधामानि कर्माणि तेजमस्यामाकरणस्य इद्धि हेतवः, 'विविदिषामाध- नत्वस्य श्रुतितोऽप्यवगमाञ्च । अपि च स्वादेः कर्मफलस्य सुखविशेषरूपत्वात्तस्य चाम्सःकरणप्रसादापरपर्यायत्वात् क- मिभिरपि कर्मणामतःकरणाइद्धि हेतुत्व मनोकतं यतस्ततो- ऽतिमहता सन्दर्भण प्रथमतोऽभिधायेदानी ब्रह्मविद्या व सन्धावसरा श्रुति: प्रवदृते । तत्र चित्रो र वै गान्यायनिरि- त्यादिका च एवं वेदेयमा चतरथायी कौषीतकिमाणे- * विविदिवन्ति योग दानेन तपमाऽनाशकेनेति अतिः ।

·कौषीतकि ब्राह्मणोपनिषत् । [१ अध्यायः । पनिषत् । श्राद्यनाध्यायेन पर्यविद्या मदक्षिणोचरमार्गान्तां, द्वितीयम प्राणाविद्यां तद्विदश्च वाह्याध्यात्मिकानि कर्माणि फल विशेषसिद्धये, बतीय चतुर्थाभ्यां चात्मविद्यामाह। यद्यपि प्रतर्दनो हत्यादिकमेव प्रथमतः पठनीयं तथापि शुद्धमप्य- तःकरणं निर्गणे ब्रह्मण्यमयेऽपि प्रथमता ब्रह्मस्वभावमजानत् भयं प्राप्नुयात् गर्भम्याषितपिटको युवेव महत्तम्यः प्रथ- मतः पिलदर्शने। ततोऽस्य भयनिरासार्थमुत्तरमाार्थमंत- लोकम्य गाजादिवत् ब्रह्मलोकम्थं सगुणं ब्रह्म प्रथमत उक- वती। तत्र च म पागच्छ त्यमितीजमं पर्यवं स प्राण इति प्राणस्य पर्यत्वं प्रथमेऽध्याय उकं । तस्मिन् प्राणे भवति श्री- हण जिजामा किमयं वाममात्रं प्राणः श्राहाखित् विवि- धभतिजुट इति। अम्या जिजामाया निवृत्त्यर्थ प्राणापामनं द्वितीयेनाध्यायेनोपक्रान्तं । तथा च लभ्यावसरोत्तरत्र ब्रह्म- विद्यामक्रवतीत्यदोषः । तत्र ब्रह्म विद्याथा: मगणाया अपि महद्भिातमश्वेतके त्वादिभिरप्यमानित्वादिगणैर्गुरुमुखादेवाव- गतिः कृता यतस्ततोऽमानित्वादि गुणैगधुनिकैरप्यधिकारिभिः सगुणा मिर्गणा च ब्रह्मविद्यावगम्तव्येत्येतदर्थमाख्यायिका।

·१ अध्यायः । दीपिकासहिता। ॐ चित्रो ह वै गाझ्यायनिर्यक्ष्यमाण प्रारुणिं वत्रे सह पुर्व श्वेतकेतुं प्रजिघाय याजयेति तं हाभ्यागतं पप्रच्छ गौतमस्य पुत्रोऽसि संदृतं लोके यस्मिन मा चित्र: चित्रनामकः कश्चित्वर्णिको हकिल वै प्रमिः श्रुतेस्तत्कालीनानाञ्च गायायनि: गाज्यम्य युवापत्यं गाया- यनि. यक्ष्यमाण: कश्चित् ज्या तिटोमादिकं यागं करिष्यमाण: पारुणिं अरुण म्यापत्यं वन सदस्य मतदशान्यतमतिवन वर च त्वं में प्रधानभृतो यज्ञ याजयिता भवति । मः गाया- यनिना चित्रेण वृत पारुणि ई प्रमिः श्रुत्यन्तरे उद्दाम्नक- मामा, पुत्रं, पितरं पामनः पुनाम्ना नरकात् चायत इत्या- रमस्तनय इत्यर्थः, तं श्वेतकेतुं श्वेतकेतुनामानं प्रजिघाय प्रहितवान् । तत्प्रेषण माह याजय हे श्वेतकता चिरं यागं काग्य इत्यनेन प्रकारेण । तं चित्रगृहमागतं पित्रा प्रति वेतकेतुं इ प्रमिद्धं श्रुत्यन्तरे अभिमानिनं प्रवाहणादिभिः मंवादकतारमामोनं चित्रदत्ते महत्यामने मपविएं पप्रच्छ चित्र:। प्रश्नमाह गौतमम्य पुत्र है गौतमगा- त्रीयस्य औरम अस्ति विद्यते मंवृतं मम्यगा वृतं गुप्तं म्यानं बहिर्मुखेरजातमावृत्ति न्यमित्यर्थः । लोकेऽस्मिन स्थिर- मनिवामे । यम्मिन् मंते म्याने मा मां प्रारं त्वच्छिष्यभुतं प्रश्नं कृतवान् * गोतमम्य पत्रान्तीति टीकामम्मतं मृतम्य माठात। गायर्यायनिः गायम्य युवापत्यमिति सर्वत्र तलिपल के कवधिक B. C पुस्तक याः पाठः।

·कौषीतकिब्राह्मणोपनिषत् । [१ अध्यायः । *धास्यस्यन्यतमो वाध्वा तस्य मा लोके धास्यसीति स होवाच नाइमेतद्देद हन्ताचार्य पृच्छानीति स ह . धाम्यमि त्वं याजथिता गुरुर्भूत्वा स्थापयिष्यमि। तत्रापि अन्य सर्वम्मा जगतो भिन्नं उत मर्वजगदात्मभूतं मां धाम्य मोत्येकः पक्षो बहिरेवावगन्तव्यः। अहो मम्बाधने । अन्यत्वपक्षे टार्ष दर्शयितुं धारणे गतिमाह। वाध्वा बवा काष्ठेनेव काष्ठं नि:मन्धिबन्धनं जतुरज्जुलोहादिभिः सम्बध्य अन्यं मां धा- म्यमीत्यन्वयः। अन्यशब्दोऽयं तन्त्रणेचारितो लिङ्ग व्यत्यामे- नावगन्तव्यः, ततोऽस्ति संवृतं स्थानमन्यवा। अन्यम्यानपने आह तस्य तस्मिन्नमवृते स्थान मा मा राज्यादिवन्तं कञ्चि- स्कानं परतन्त्रफलभोकारमुकं लोके धास्यमोति व्याख्यातं । इत्यनेन प्रकारेण बुद्धिपरोक्षार्थ पितुः सपुत्रम्याभिमान- परिहारार्थ वा राजा पप्रच्छे त्यन्वयः। अन्यमहो वाध्वा तम्यति पाठे व्याख्येयं। अन्यतमो वाऽध्या तस्येति पाठे धूमार्चिोग्न्य- तमो वाऽध्या मार्गस्तस्य सम्बन्धिनि लोके इत्यर्थः । म: गो- तमपुत्र: श्वेतके तुश्चित्रपृष्टः इ प्रसिद्धः उवाच उक्रवान् । श्वेतके तिमाह नाहमेतद्वेद अहं श्वेतकेतुरेतदुकं लोक मंतमसंवृतं वा स्थानं वामाधेयमनन्यत्वेनान्यत्वेन वा बवा- उबद्धा वेति न जानामि, हन्त हर्षसम्बोधने, त्वत्प्रननिमित्तं ममाप्येतदवगतं भविष्यतीत्यर्थः। प्राचार्य सर्वजं सर्वशास्त्रा- * . धास्यस्य न्यम हो वाध्वा इति टो।

·१अध्यायः।] दीपिकासहिता। ૫ पितरमासाद्य पप्रच्छेतीति माप्राक्षोत् कथं प्रतिबवा. णीति स होवाचाहमप्येतन्न वेद सदस्येव वयं स्वा- ध्यायमधीत्य हरामहे यन्नः परे ददत्येाभी गमि- र्थस्य ज्ञातारमनु छातारमा चारे म्यापयितारच पितरं पृच्छा- मोति प्रश्नं करवाणि पितुर्गमनात् पूर्व विस्मतिर्माभूत् तत्र गत्वा प्रश्नं करिष्यामोत्यर्थः। इत्यनेन प्रकारेण उवाचेत्य न्ययः । म: चित्रदेयोत्तर: श्वेतके तु: हमिद्धः पितरमाचार्य- मारणिं जनक मामाद्य मं प्राप्य पप्रच्छति अनेन वक्ष्यमाणेन प्रकारेण प्रश्नं कृतवान् । तत्पन्न प्रकारमाह रति माप्राक्षीत् मां श्वेतकेतुं गौतमम्यत्यादिना धाम्यमोत्यन्तेन त्यनन वाक्येन प्रश्नमकरोत्, कथं प्रतिप्रवाणि अन्य प्रश्रम्य केम प्रकारेण प्रत्युत्तरं वदामीत्यर्थः । इत्यनेन प्रकारेण पप्रच्छे त्य न्षयः । मः पुत्रपृष्ट पारुणि: ६ प्रमिद्ध उवाच उकवान् प्रहमप्येतत्र वेद, वेदाचार्याऽप्य हमाणितचित्रपृष्टं न जानामि मद- स्येव चित्रम्य गाङ्गमायन: मभायामव न खन्यत्र वयमारुणि- श्वेतकेतु प्रभृतयः स्वाध्यायमधीत्य एतदर्थप्रतिपादकं वंदभार्ग सार्थमधिगम्य चित्रात् गायायन ईगमई अधिगच्छामः । यद्यस्मात् कारणात् नोऽम्मभ्यं गौतमादिभ्याऽपरिहार्यभ्याड- व्यापक्रमेभ्यो याचकेभ्यः परे धनविद्यादातारः ददति प्रयच्छन्ति तचित्रा न दास्यतीति शहा न करणीया इत्यर्थः। एहि पागच्छ चित्रं प्रति उभी गमिष्याव: पार्वा थायावः, ·कौषीत ब्राह्मणोपनिषत् । [१ अध्यायः । प्याव इति स ह समित्याणिश्चिचं गाड्यायनिं प्रतिच कम उपायानीति तं होवाच ब्रह्मग्राह्यसि गौतम यो न मानमुपागा रहि व्येव त्वा जपयिष्यामीति ॥१॥ इत्यनेम प्रकारेण उवाचेत्यन्वयः । म पारुणि: मपत्र: ह प्रमिद्धः ममित्पाणि दर्शनार्थ ममिद्ध स्तः चित्रं चित्रना- मानं गाङ्गायनिं गायन्य युवापत्यं प्रतिचक्रमे। उपायानोति त्वां विशिष्टविद्याविदं चित्रं गुरुत्वेन उपागच्छामि प्राप्तोऽम्मी- त्यर्थः। इत्यनेन प्रकारेण प्रतिचकमे प्रतिचक्राम ममीप गतवान्, तं शिष्यत्वे नात्मानं प्राशमारूणिं ह प्रमिद्धं उबाचा- भवान। चित्रोतिमाह ब्रह्माघः ब्रह्मणो हिरण्यगर्भस्य परम्य ब्रह्मणो वा अर्घः अध्यं पूजा इति यावत् तद्यम्य म ब्रह्मार्घः ब्रह्मावत माननीय इत्यर्थः, अमि भवमि गौतम हे गौतमगे- त्रीय। तत्र कारण माह यो वेद विदामग्रणोर्मम गुरुभूतो याजक: मन् मया पुत्रबारेण मानमुपागा मां शिव्यभूतं प्रष्टुं समागता भवान् नतु किमने न शिव्यतेन पृष्ठेने त्यभिमानं गतवान्। एहि श्रागच्छ शेव त्वा ज्ञपयिष्या- मीति वां गौतमं विज्ञापयिथाम्येव स्पएं बोधयिष्यामि न तु सन्देहादिकं जनपिण्यामीति अनेन प्रकारेण प्रतिज्ञाम- करोदिति शेषः ॥ १॥ पृष्टः न * ब्रह्मांधाऽसीति टी.।

·बध्यायः । दीपिकासहिता। स होवाच ये वै केचास्माल्लोकात् प्रयन्ति चन्द्र- मसमेव ते सर्व गच्छन्ति तेषां प्राणैः पूर्वपक्ष श्राप्या- यते तानपरपक्षण प्रजनयत्येतई स्वर्गस्य लोकस्य हारं यच्चन्द्रमास्तं यः प्रत्याह तमतिसजतेऽथ यो न म: चित्रः कृतप्रतिम: प्रमिद्धः उवाचकवान् । प्रथम- तोऽगुप्तं स्थानं भेददर्शिनां कर्मिणामाह ये वै केच ये केच वर्णिकाः प्रमिद्धाः अग्निहोत्रादि कर्मानुष्ठातारः अमात् प्रत्यक्षात् लोकादवलोकनयोग्यात् चैवर्णिकदं हात् प्रर्याका अपमर्पन्ति मियन्त इत्यर्थः । चन्द्रमममेव ते मा गच्छन्सि, ते विमुकदेहाः कर्मिणो निखिला धूमगत्रिकृष्ण पक्षदक्षिणाय- नाकाशान गत्वानन्तरं कर्मफलभूतं स्वापर पर्यायं चन्द्रम- एडलं गच्छन्ति न त्वादित्यादिकं। तेषां वर्गिया। कर्मिणां प्राणैरिन्द्रियैः प्राणापानादिहितः पूर्वपक्षे एकपक्ष पाण्या- यते पाप्यायनं गता भवति चन्द्रमाः राजमत्य करादिभि- रिव राजा, तान कर्मिणः प्राणान् अपरपक्षे कृष्णपक्ष न प्रजन- यति नोत्पादयति । अयमर्थः । चोणत्यस्येव राज परिचा- रान न जनयति द्रव्यालाभः, एवं चन्द्रः क्षीणः स्वर्गियां बप्तिं न जन यतीति। ननु स्वर्ग कामो जुहुयादिनि श्रयते न चन्द्रमण्डल काम इत्यत आह एतदकं चन्द्रमण्डलं वै प्रसिद्ध अमृतरूपं स्वर्गस्य लोकस्य स्वाख्यम्य म्यानम्य दारं गृह- . * तानपरपचं नात टा।

·कौषीतकिब्राह्मणोपनिषत् । [१ अध्यायः। प्रत्याह तमिह दृष्टिभूत्वा वर्षति स इह कीटो वा पतङ्गो वा मत्स्यो वा शकुनिवी सिंहो वा वराहो वा परश्वान् वा शार्दूलो वा पुरुषो वान्यो वा तेषु तेषु स्येवान्तःप्रवेशमार्गः, एतच्छब्दार्थमाह यः प्रसिद्धः चन्द्रमा: इन्दुः। संवृतं स्थानं विवक्षुराह तं चन्द्रमसं दक्षिणमार्गख्यं योऽधिकार्यमानित्वादिगुण: प्रत्याह निराचटे अहमेतस्मिन् सन्ततमम्पाते न गमिष्यामीति तं निराकृत चन्द्रमसमतिस- जते चन्द्रमसमतीत्य विद्युदाद्यातिवाहिकेषु सृजते उत्पादयति उपासनामङ्कस्पा ब्रह्मलोकं नयतीत्यर्थः । अथ पक्षातरे यः कर्मी स्वर्गाभिलाषवान् एनं चन्द्रममं न प्रत्याह न निरा- चष्टे गमिथ्याम्यहं स्वर्गमिति सङ्कल्पवा नित्यर्थः। तं कामिनं वर्गमिवाममिहामिन लोके रमणीयारमणीय चरण फल- भृते दृष्टिभूत्वा कर्मफलोपभोगनियमोऽनुशयसहिता वर्ष- धाराभावं प्राप्य वर्षति मेघोदरेभ्यो नोरधारां महानु- शयिनं मुञ्चति। स वृष्टिरूपेणागतो भूलोकमनु शयी यदि कपूयचरण स्तदा दक्षिणेत्तरमार्गभ्रष्ट दहास्मिन् लोके कीटो वा कीटो वज्रसारसमानोऽल्पकायो जीवविशेषः वाशब्दात् पिपीलिकादिः, पतङ्गो वा पतङ्गः दोपतेजोविरोधी क्षुद्री जीवः वाशब्दात् खद्योतादिः, शकुनिर्वा शकुनिः पक्षो वा- शब्दाद्वानरादिः, शार्दूलो वा शार्दूलो व्याघः वाशब्दाच्छ- करादिः, सिंहो वा सिंहो गजघातको जोवविशेषः वाशब्दात् ·१ अध्यायः। दीपिकासहिता। है स्थानेषु प्रत्याजायते यथाकर्म यथाविधं तमागतं पृच्छति कोऽसीति तं प्रतिब्रूयाद्दिचक्षणाहतवा रेत सरभादिः, मत्स्यो वा मन्या मीनो वाशब्दात् मकरादिः, परश्वा वा परश्रा दन्द शूकविशेष: वाशब्दाहृश्चिकादिः । यदा कपूयरमणो योभय चरण: तदा पुरुषो वा पुरुषी मरः वाशब्दान्नारी नपुंमकञ्च। पुरुषम्यापि रमणीय चरणीयबाहुन्ये ब्राह्मणत्वादिकमवगन्तव्यं । एवं उभाशुभचरण मभिधाय पुनः प्रकृतं कपृय चरणं मक्षपणाह अन्या वा उकेभ्योऽन्य दुःख- भागी जङ्गमः वाशब्दास्थावरः। एतषु पूर्वोकेषु कोटादिषु म्यानंषु पूर्वोकेषु देहेषु अनुश यवान प्रत्याजायते स्वात् प्र- त्या वृत्य समन्तादुत्पद्यते। उत्पत्ती निमित्तमाह यथाकर्म यादृशं शुभमभं व्यामिश्र वा कर्म, यथाविधं यादृशी गा- स्त्रीयाशास्त्रीया व्यामिश्रा वा विद्या, कर्मविद्यानमारेण गाभ- मशुभं व्यामिश्रं च शरीरं भवतीत्यर्थः । एवं कर्मणां गतिं स्वर्ग- मरकोभयात्मिका वेगग्यार्थमुपदिग्य गुशिष्ययाः करणीयं विवक्षुः प्रथमतो गुगे: करणीयमाह तं नरकादिव व गादपि विरत विज्ञातन र कम्वर्गगतिं त्रिविधतापमन्नतमानमममामि- त्वादिगुणं शिव्यमागतं शुभाशुभाभ्यां कर्मभ्यां स्वगात् मनोक प्राप्यात्युत्कटेन पुण्येन केनचिदात्मानं प्रत्यागतं पृच्छति कर- णारमपूर्णपदयो वेदान्तार्थयाधाम्यवित् गुरुपक्षणसम्पन्नो गुरुः प्रभं करोति पृच्छदित्यर्थः । गुरोः प्रश्रमाइ कः प्रो ·१० कौषीतकिबाझोपनिषत् । [१ अध्यायः। श्राभृतं पञ्चदशात् प्रसूतात् पिच्यावतस्तन्मा पुसि कतैयैरयध्वं पुंसा की मातरिमा निषिञ्च स जाय शरीरेन्द्रियादिरूप पाहोवित्तविलक्षण: असि भवसि इत्यनेन प्रकारेण पृच्छतीत्यन्वयः, तमेवं पृच्छन्तं खगुरुं शिव्यो गुरुप्र- भानम्मरं प्रतिब्रूयात् प्रत्युत्तरं वदेत्। शिव्या देहादिमंहतमा- मानमुररीकृत्याह विचक्षणात् बहुविधभोगदानकुश लात् सू- र्यसुषुम्नानाडीरूपाचन्द्रमस तवः सतोमन्तातुख रूपात्, न हि चन्द्रमसमन्तरेण ऋतवः, रेतः श्रद्धामामवृष्ट्यन्त्रपरिणामरूपं शुक्र ामतं रेतःमिचि पुरुषाग्नौ देवैरन्नाहुतिप्रक्षेपेण स्थापितं, पञ्चदशात्पञ्चदशक लात् पञ्चदशकलात्मकात् शक्लकृष्ण पक्षहे- तोरित्यर्थः, प्रसूतात सायं प्रातरग्निोत्राहुतिद्वयात्पूर्वीपरप- यश्रद्धात: सच्चातात् सोमप्रकृतिविकाररूपाडा, "पियावत: पिलमतः पिरलोक स्वरूपादित्यर्थः, तदुत रेतो मा मां मत्स्व- रूपं मयानुगयिना महितमित्यर्थः, पुंसि रेतः मिचि कर्तरि ग्राम्यधर्मानु हातरि एरयध्वं समन्तानानाङ्गेषु वर्तमानमेकत्र हृदयप्रदेश प्रेरयत प्रेरणं कृतवन्त इत्यर्थः, यद्यप्यत्र की को- ऽपि न प्रतीयते प्रेरणे तथाप्यर्थलाभात्पञ्चाग्निविद्यागता देवा एवावगन्तव्याः । पुमा रेत:मिचा निमित्त भूतेन की ग्राम्य- धर्मानुष्ठात्रा मातरि पञ्चमानिरूपायां योषिति मा मां रेतमा महितमनु यिनं निषिञ्च मेचितवन्तः देवाः । स यो- * पियवत इति B.C. E. + सिविक्त इति B.C.E.

·[१बवाया। दीपिकासहिता। उपजायमानो 'बादशचयोदशोपमासो हादशषयो- दर्शन पिचाऽऽसं तहिदेऽहं प्रतिसहिदेऽहं तन्म कात- पिति रेतोरूपेण मिक्रोऽनुशयो अई जाथे जमने प्राविर्भाव- निमित्तमित्यर्थः, उपजायमानः रेत: मेक मनु स्वकर्मसमीपे शरीरं ग्टहामः, द्वादश त्रयोदशः द्वादशमय या विशिष्टः स्वभा- वत: कदाचित्रयोदशमङ्मया विभिटो द्वादशत्रयोदशः, उप- मामः मामामां ममोपे वर्तनं यस्य माऽयमुपमामः मंवत्सरः, संवत्सर कालोपलक्षितजीवन वाद नुश र्याप द्वादशत्रयोदश उप- माम इत्याविरुद्ध। द्वादशत्रयोदशन उकरीत्या द्वादशत्रयोदश- मासात्मकमंवत्मपन्नक्षितेन पित्रा रेत:मिचा जनकेन पामम तादाम्यं गतोऽभूवं रेत मे कात्माक तदिदे तम्य ब्रह्मणा जामार्थ मति भाग्ययोगे, वैपीये तु प्रतिदिदे तंद नस्य प्रतिकृम्न जा- भार्थ, अहं स्वर्गाष्टोऽनुश यो शास्त्र दृष्टिः। तत् तत्रैवं स्थित तम्मान वा, मे मयं मदर्थमित्यर्थः, सतवः मृतन अनंककाम्नं पाह्म- साक्षात्कारं जीवनमित्यर्थः, अमवे माय बाजानपरिपूर्तये, भाभरध्वं हे देवाः ममन्नाद्धार यध्वं । तन विचक्षणादित्यादिना उक्रेन मत्येन यथार्थवचनन, तन चन्द्रमिवाममारभ्य प्रायानि- निर्गममेन तपमा क्रेशन,तुः उकगेत्या मंवत्मगद्यात्मका मर्त्य इत्यर्थः, अस्मि भवामि, आर्तवः अतुज: एक्राणितशरोरा- त्मक इत्यर्थः, अस्मि भवामि । एवं अवाणं चच्छिर:कम्प हस्तवि- धूननादिना निवारयमि तईि कथय क: प्रश्र कार्यकारणा- * हादश त्रयोदशामासति A. हादशत्रयादा उपमामातिटी।

·१२ कौषीतकिब्राह्मणोपनिषत् । [१ अध्यायः। वोऽमृत्यव श्राभरध्वं तेन सत्येन तेन तपसा कातुर- स्न्यातवाऽस्मि कोऽसि त्वमस्मीति तमतिसजते॥२॥ विलक्षण: को नामाहमस्मि भवामि। एवमुक्के वक्ष्यमाणाध्याय- द्वयोके पात्मन्युपदिष्टे पुनः कोऽसीति पृष्ट शिथ्य प्राह त्वं ममो- पदेशा प्राण प्रज्ञात्मावस्थात्रयातीतः मगुणत्वेन पर्यके ममा- मीन: अस्मि भवामि। विचक्षणादृतोः पञ्चदशात्प्रसूतात्पित्मतः आमत रेतो यत्तन्मा हे देवाः पुंसि कर्तरि प्रेरितवन्तः । ततः पुंमा की निमित्तेन मातर्यपि मां मेचितवन्तः। द्वादश त्रयोदशेन पित्रा ऐक्यं गत पास संवत्सरो द्वादशत्रयोदश उपमामस्त- विदे प्रतितदिदे जाये उपजायमानो वर्त्त इति यतः ततो मेऽमाय ब्रह्मज्ञानपरिपूर्णर्थमृतरूपमायुराभरध्वं । यस्मादेवं आमानो देवान प्रार्थये तेन सत्येन तेन तपमा ऋतुरम्म्यातवा- ऽस्मोति सम्बन्धः। विचक्षणादित्यारभ्याभरध्वमित्यन्तं हेत्वयं उपो- हातनयेन, तो न व्यधिकरणत्वशङ्कापि। प्रार्थनायामपिशब्द. तो लभ्यमानानामृतूनां वा प्रार्थना। अस्मिन पक्ष त्वेवं व्याख्येयो मन्त्रः, हे विचक्षणा हे सतवः यतोऽहं ब्रह्मज्ञानार्थी तन्मे मां हे फतवो हे मर्त्यवा मृत्युहेतवः। समानमन्यदेवपक्षे । इत्यनेन प्रकारेण, प्रतिब्रूयादित्यन्वयः । तं विचक्षणादादि त्वमस्मीत्यन्तं ब्रुवाणं नरकादिव चन्द्रमोऽपि भोतं ब्रह्मविदमतिसजते संमा- रादतीत्योत्पादयति ब्रह्मविद्यया विमोक्ष यतीत्यर्थः ॥ २ ॥ । कोऽसि कोऽसीति टी०।।

·[१ अध्यायः। दीपिकासहिता। स एतं देवयानं पन्थानमापद्याग्मिलाकमागच्छति स वायुलोकं स वरुणलोकं स इन्द्रलोकं स प्रजापति- लोकं स ब्रह्मलोकं तस्य इ वा एतस्य लोकस्यारो प्राग- सः मगुण ब्रह्मावित्पर्य काद्यन्यतमविद्यावान् प्राण प्रयाण म- मये प्राज्ञेनात्मने कोभूतो हृदयाग्रप्रद्योतनं न प्रदर्शित सुषुम्ना- द्वारः, एतं वक्ष्यमाणं देवयानं देवैरचिरादिभिरुह्यमाने- नापास केन प्राप्यत इति देवयान स्तं पन्यानं मार्गमापद्य मषु- स्नादारा मूर्द्धीनं भित्त्वा निर्गत: प्राप्य प्रथममनिलाक, अग्रे देवयानमापक्रम मगुण ब्रह्मविदो नयतीत्यग्निः म चामी लोकः प्रकाशश्वानिलोकः, तमगिभिमानिनी देवतामित्यर्थः, छति प्राप्नोति। ततः अहरापूर्यमाण पक्षोद गयनषणमाम- मंवत्मरदेवलोकाभिमानिनीर्देवता यथाक्रमेण प्राप्या नसरं म: प्राप्तदेवलोको वायुम्लाकं वायुदेवतां । आगच्छ तीत्येतत् वच्य- माण वष्यनुष ज्यते। स वायुलाकात् प्राप्तादित्य चन्द्र विद्युमाको विद्युम्नाकादमानवेन पुरुषेण नीयमाना वरूण म्ना कं वरुणदेवतां । स वाधुदत्तर थचकछिद्रोपममा वायुनोकाद नन्तरं श्रादि- त्यलोकमादित्यदेवतां डम्बगकाशममानमार्गदात्रों चन्द्रममः पूर्वभाविनीं। म अमानवेन पुरुषेण नीयमानः वरुणात् प्राप्तम- हायको वरुण लोकादनन्तमिन्द्र साकमिन्द्रदेवतां । मः प्राप्तन्द्र- महायकस्तत: प्रजापतिलोकं प्रजापतिदेवतां विगहरूपां। म ·कौषीतकिब्राह्मणोपमिघत् । [१ अध्यायः। इदो मुहूती येष्टिहा विजरा नदील्यो वृक्षः सालज्यं संस्थानमपराजितमायतनमिन्द्रप्रजापती हारगोपा . प्राप्त विगटम हायकः ततः ब्रह्मलाकं हिरण्यगर्भलोकं प्रमा- नवपुरुषैक गम्यं । तं ब्रह्मस्ताकं वर्णयति । तस्य अमानवपुरुषन- यनेन प्राप्तम्य, ह शास्त्र प्रसिद्धस्य, वै ब्रह्मविद्भिः स्मर्यमाणस्य, एतम्य प्रत्यक्षम्यैव प्रकृतत्वेन ब्रह्मलोकस्य हिरण्यगर्भनिवासस्य पारो हुदः प्रथमं ब्रह्मलोकप्रवेशे ब्रह्मलोकमार्गनिरोधकः स- मुद्र शतममानगाम्भीर्याऽजसनोलजलोऽरिभिः कामक्रोधादि- भिर्विरचितत्वेनार दतिनामा हुदः। तस्ये त्यादि वक्ष्यमाणे- स्वप्यनुवर्तते। प्रारहदम्य परपारे वर्तमामाः मुही घटिकादयकालाभिमानिना देवाः। तान्विशिष्टि यष्टिहा: या ब्रह्म प्राण्यां दष्टिरिष्टं ब्रह्मला कान कृल मुपामनं काम- क्रोधादि प्रवृत्त्युत्पादनं न मन्तीति रिहाः, विजगनदी विगता जरा यद्दर्शनादिना मे यमुपामन क्रियेव तन्नानी नदी। दन्या वृक्षः दला पृथिवो तद्र पत्वेन इन्ध इतिनामा तरः, यमन्यत्राश्वत्थः मोममवन इत्याचक्षते । मालज्यं संस्थान मालवृचम माना ज्या धनषां गुणा इव वस्तु यत्रोपतीरं त- सालज्यं मम्यानं, अनेक रमेशमानारामवापो कृपतडागमरि- दादिविविधजलपरिपूर्णमित्यर्थः, संस्थानमन क जननिवामरूपं पत्तनमित्यर्थः, अपराजितमायतनं न केनचित्पगजितमनक- * यएिका ति ... । ये यत् इरिरियमिति B.C. E.

·[१ अध्यायः । दीपिकासहिता। १५ विभुप्रमितं विचक्षणासन्द्यमिताजाः पर्यशः प्रिया च मानसी प्रतिरूपा च चाक्षुषी पुष्याण्यादायावयता वै सूर्यममानत्वेनेत्यपराजितं ब्रह्मणा निवासस्य स्वं गिम्य राजमन्दिरमित्यर्थः । तस्मिन्नपगजितनाम्यायतने इन्द्र प्रजा- पती स्तन यिनुयजत्वेन उपलक्षितो वाव्वा काय इन्द्र प्रजा- पतिनामानी द्वारगापा द्वाररक्षको द्वार म्या वित्यर्थ , विभ- प्रमितं अत्यन्त मभ्यधिकं अहङ्कारस्वरूपं अहमित्र व मामा- न्येन प्रमितं विभुप्रमितं, ब्रह्मण: मभाम्य नमतनाम। विचक्षणा- मन्दी विचक्षणा कुशन्ना बद्धिमत्तत्त्वमित्यादिशब्दाभिधया प्रामन्दो मभामध्ये वादः। अमिताजाः पर्य: अमितमपििमतं प्राण मंबादादी प्रसिद्ध माजा बलं यम्य माऽयममितीजाः प्राण: पर्यः ब्रह्मण प्रामनभृतो मञ्चकः मिहामनं । प्रिया च मान- मी मनमः कारणभूता प्रकृतिर्मनागतासादकारिणी भार्या चकारस्तम्या अन्न करणादि कमपि मवत्येतदर्थः । प्रतिकपा च चाक्षुषो चक्षु.प्रकृतिभृता तेजमो प्रतिरूपा प्रतिछाया, चकार: प्रतिरूपाल हरणादरपि चाक्षुषोत्वमङ्गवार्थः । पुप्पाण्णादायावय- तो वे च जगानि जगन्ति चतुर्विधानि भृतानि मन्ना कर्मस्था- नानि पुष्पाणि कुसुमानि वै प्रमिद्धानि पुष्यममानधर्मवन न कंवन्तं पुष्पाणि जगानि किन्तु श्रावस्ती च पा ममन्तात् तन्तु- सन्तानन निष्पादिती पटावयाच्छादन परिधानरूपी, पनयो- * पुप्याण्यादायावयताविति टी.।

·कौषीतकिबाझोपनिषत् ।
[१चध्यायः।
च जगान्यम्बाश्चाम्बायवीश्चाप्सरसोऽम्बया नद्यस्तमित्य-
विदागच्छति तं ब्रह्माहाभिधावत मम यशसा विजरां
वा अयं नदों प्रापन्न वा अयं जरयिष्यतीति ॥३॥
रपि भूतैः मोचविका शादिमामान्यमवगन्न व्यं । अम्बाश्चाम्बा-
यवोशापारमः, अम्बा जगज्जनन्यः श्रतयः । अम्बायो न विद्यते
ऽम्योऽभ्यधिकोऽयवश्च न्यूनो यामां ताः अम्बायवाः बुद्धयः ।
अम्बायवा एव अम्बायव्यः श्रुतिबुद्धयः। अमरस: माधारण्यो यो-
पितः। चकारावभयोरपि प्रत्येक मप्रस्त्वयोगाथा। अम्ब या नद्यः
अम्बमम्बकं लावनं ब्रह्मज्ञानं यान्तीत्य म्वयाः उपासना: नद्यो
वागं प्रवाहधारिणतः पुगयतनादिवा मिला कभोग्याः। तमुकं
ब्रह्मनाकं आग हुद इत्यादिना अम्ब या नद्य इत्यन्तेन इत्थं विद्
उक्रेन प्रकारण बच्यमाणेन वा पर्यकम्यत्रह्मवित् आगच्छति
ममन्तात्नानाति । तममानकेन पुरुषेणानीयमान मुद्दिश्य ब्रह्मा
हिरण्यगर्भ पाह ब्रूतं स्वपरिचारकान अमरमञ्च । ब्रह्मा कि-
माह अभिधावत पर्य विद्याविदं समन्ततः मम्मुग्वं धावत
गच्छत मम यश मा मदीयकीया, ममाह मम्भार स्वीकृत्य
मत्प्रतिपत्त्या पूजां कुरुतत्यर्थः। ननु भवानजरोऽयं भवतो
विपरीतः कथं भवतः पूजामह तीत्यत पाह। विजगं जग-
हारिणों सार्थक नामधारिणों वै प्रमिद्धामम्मदादीनां श्रयं
पर्यङ्क विद्यावित् नदी सिन्धं प्रापद वाप्तः। न वै नैव अयं प्राप्त-
विजरः जरिव्यति क्योहानिमवास्यति इत्यनेन प्रकारेणा-
हेत्यन्वयः ॥ ३॥

·१ अध्यायः ।। दीपिकासहिता तं पञ्चशतान्यासरसां प्रतियन्ति शतं फलहस्ताः शतमाञ्जनहस्ताः शतं माल्यहस्ताः शतं वासोहस्ताः शतं चूर्णहस्तास्तं ब्रह्मालङ्कारेणलझुर्वन्ति स ब्र- मालङ्कारणालङ्कृतो ब्रह्मविहान् ब्रह्माभिप्रति स एवं ब्रह्मण उक्त्यनन्तरं अनेक ब्रह्मसभाम्य जनः ममं तं ब्रह्मा- लोकमागतं पर्यविद्याविदं पञ्चशतानि पञ्चशतमज्जाकामि अपार मां रूपयौवनसम्पत्रानां मनोरमाणां स्तनजघनभारवधी- कृतमध्यदेशानां मदनमद मोमुझमानदिगन्तगणां माधारण- स्त्रीणां प्रतिधावन्ति मम्मुखं पागच्छन्ति तदर्शनला न मानां । मंविभागेन मम्भारानाद, पातं प्रातमब्याका: मान्य चम्ता: अने- कवर्णविचित्रगन्धपुष्पदामकगः, शतं शतमझ्याका: पाचमह. मता: अननोपयोगिद्रव्यमाननं कर्पूरक स्तुरीक वान्न कतैला- दिकगः, शतं शतमध्याकाः तर्णहम्ताः हरिद्राके मर कुमचन्द- नादिचूर्णकगः, शतं शतमङ्ख्याका: वामा हस्ताः विविध कृला- दिकगः, शतं शतमध्याका: *फल हस्ता: विविधाभर पाहता:, तं अनुत्तोणार हदं प्राप्त ब्रह्मा नाकं ब्रह्मान कारणान्न कुर्वनि हिरण्यगर्भयाग्यन मण्डनन मण्ड़ यन्ति । म पर्यशविद्याविदम- गभिब्रह्मान कारणालङ्कतः म्पएं ब्रह्मविद्वान् हिरण्यगर्भजा- नवान ब्रह्मवाभिप्रेति हिरण्यगर्भपमेव मर्वतः प्रानाति, न त्वन्यात् । ब्रह्मप्राप्ता क्रममाह, म प्राप्त ब्रह्मनाकाऽमगभि- ब्रयान्न कारणानतः, ताभि: मभाजन व मह श्रागच्छति पा॥ ६ तानि B. C. L. .

·१८ कोषीतकिबाममोपनिषत् । [१ अध्यायः । आगच्छत्यारं हदं तं मनसात्येति तमित्वा सम्पतिवि- दो मजन्ति स आगच्छति मुहूतान येष्टिहांस्तेऽस्माद- पद्रवन्ति स आगच्छति विजरां नदी तां मनसैवा- . प्रात्यारं हृदं प्रारनामानं इदं,तं प्रारं इदं मनमा मावा द्यनपेक्षः केवले नान्तःकरणे नात्येति प्रतीत्य गच्छति । युक्त येतत् । न ह्यार: कामकाधादित्तिभदः स्वातिक्रमणे मनो- व्यतिरिकं माधनान्तरमपक्षते। ये हि ब्रह्मविद्यान्या म्त षा- मनर्थमाह, तं श्रारं हदं इत्वा केनचित कर्मणा प्राप्य मम्प्र- निविदः प्रात्मनः प्रतिकृलं वैषयिकं मुग्वं तत्मन्यक्के नानु कन्न- लेन जानन्तीति ममा तिविदः प्रज्ञा इत्यर्थः, मन्जन्ति भिन्न- नौका दव ममुद्र पान्या: अपुनरुद्धारं मग्ना भवन्ति । माऽति- क्रान्तार हुद पागच्छति प्राप्नाति महान् यष्टिहान येष्टि- हेतिनामकान् महान् । ते महती: कामक्रोधादि वृत्त्यु- त्पादकाः अम्मान्मनमातिकान्तात् श्रपद्रवन्ति अपगच्छन्ति व प्राणपरोप्नवा हिरण्यकशिपासिंहादिव विचित्ति- प्रमतयः। म: स्वदर्श ने नापट्रावितमुहर्त्तः श्रागच्छति प्राप्नोति विजरा नदों विजगेति नानों नदों। तां विजगं नदीं मनमेव साधनान्तरनिरपेक्षेणान्तःकरण नैव अत्येति प्रतिगच्छत्येव, तु पारदोत्तारवन्मुहतादिद्रावणं किञ्चित्करोति । नन सुकतमप्यस्ति महायमस्य विजरोत्तार इत्यत पाह, तत्तत्र शरीरपरित्यागावसरे उपास्यमानमाक्षात्कारावसरे वा सुक- न ·१ अध्यायः दीपिसाहता। त्येति तत्सुकृतदुष्कृते धुनुते वा तस्य प्रिया ज्ञातयः सुकृतमुपयन्त्यप्रिया दुष्कृतं तद्यथा रथेन धावयन रथचक्र पर्यवेक्षेतैवमहाराचे पर्यवेक्षेतैवं सुकृतदुष्कृते नदष्कृते पुण्यपापे धुनते वा प्रश्न दव रोमाणि कम्पनेन सुकृतद स्कृतया: परिपाक ज्ञानेन परित्यजति। ननु सकृतद् ष्कृतया: मतोः कथं परित्याग इत्या का ययागिना मतां काष्ठानां दाहस्तथेति परमं परिहारं परित्यज्य प्रमङ्गात् ब्रह्मविपि प्रोतिषयाः फलं विवक्ष ब्रह्मविद्या मताति, तम्य ब्रह्मविद्पः शत्रुमित्रादिममबुद्ध: प्रिया: प्रोति कुर्वाणा: जातयः जात पल्लक्षिता मनुष्या: सुकृतं पण्यमुपयन्ति प्राप्नुवन्ति विपणा व प्रियाः, प्रिया ब्रह्मविदुषि दधं कुर्वाणा दप्कृतं पापं उप- यन्तीत्य नुवर्जत। नन दर मतिचित्र या हि यत्कगति न म तत्यानातीत्याशा दृष्टान्तन ममाधानमार, तनय काय गलप, यथा दृष्टान्त । अयं दृशानाः, ग्धन निमित्तझतन कर- भूमी रथ चक्र गया पर्यवत भूमी मयागविभागफलवतो रथचक ममताद बन्लायत, मनु तन्फम्न प्राप्नुयात् । एवमनेन प्रकारणानः करण शरीगादकतादृ पनि मित्त प्रवर्तमान बहाग गयनो पवनत ममन्नादव- लोकयति, एवं यथा गहनी पर्यवसन तथा मतदप्कृत पुण्यपापे। न केवन्नं तं एव अपि तु माणि च द्वन्हा नि छाया * धनवात इति ... धन्वत इति B. CL.. एन वा धावयन् प्रग्यन ·कोषीतकिब्राह्मणेापनिषत् । [१ अध्यायः । सर्वाणि च इन्दानि स एप विसुकृता विदुष्कृतो ब्रह्मविद्वान ब्रह्मवाभिप्रेति ॥ ४ ॥ स आगच्छतोल्यं वृक्षं तं ब्रह्मगन्धः प्रविशति स ा- गच्छति सालज्यं संस्थानं तं ब्रह्मरसः प्रविशति स श्रा- गच्छत्यपराजितमायतनं तं ब्रह्मतेजः प्रविशति स प्रा. तपशीतीया सुखदुःखादीनि निखिलान्यपि द्वन्दानि पर्यवेक्षते न तु तत्फन्नभाग्भवति। न हीक्षितुः फस्नं कलहादेः द्रष्टुमध्य- स्वस्थ दुःख म्यादर्शनात् । म उपामक एष प्राप्त ब्रह्मलोको ब्रह्म- लोकप्राप्तेः पूर्वमेव विसुकृता विद कृतः अपगतपुण्योऽपगतपापः ब्रह्मविद्वान ब्रह्मवाभिप्रेति व्याख्यातं ॥ ४ ॥ म उपामकः उत्तीर्ण विजर आगच्छति प्राप्नोति इन्च वृक्षं द न्यनामानं वृक्ष । तं प्राप्नन्यवृक्षं ब्रह्मगन्धः अननुभूतपूर्वः सर्वसुरभिगन्धातिशायो ब्रह्म गन्धः, येनाघातेन ब्रह्मलोकव्य- तिरिकलाकेषु सुगन्धेश्यपि दर्गन्धबुद्धिर्भवति तादृशः, वि- वगहाणामिव मन यजन्म न्याघात चम्प कादिगन्धी विडगन्धे दुर्गन्धबुद्धिजनकः, प्रविशति घाण द्वारणान्तईदय कमलमुकुल- माग छति। म आघात ब्रह्मगन्धः आगच्छति प्राप्नोति सान ज्यं मस्थानं माल ज्यनामकं पत्तनं । तं प्राप्तमाल ज्यं ब्रह्मरमः अना- হিনঘূর্নালঅনানুসিনা সল্পলব্ধ নালিল- कोऽपूर्वरमा रसनाद्वारेण प्रविशति व्याख्यातं। म पाखादि- सहरसः पागच्छति प्राप्नोति अपराजितमायतनं अपगा- ·१षध्यायः।] दोयिकासहिता। २१ गच्छतीन्द्रप्रजापती दारगोपा तावस्मादपद्रवतः स श्रा गच्छति विभुप्रमितं तं ब्रह्मयशः प्रविशति स आगच्छ- ति विचक्षणामासन्दी वृहद्रथन्तरे सामनी पूर्वी पादौ श्यतनीधसे चापरी पादौ वैरूपवैराजे अनच्ये शाकर- जितनामकं ब्रह्मग्५ । तं प्रासापराजित ब्रह्मजः अदृष्टपूर्व मर्वतेजमां न्यक्कारकारकं ब्रह्मनाक एवामति कारकं चक्षाग प्रविशति व्याख्यातं। म प्रविब्रह्मतेजा पागच्छति प्राप्नोति इन्द्रप्रजापतो हारगापा इन्द्र प्रजापतिना मानो द्वाररक्षाकारको हारम्या । तो दन्द्र प्रजापती द्वारया अम्मान प्राप्त हा गन्धरम- तेजम: ब्रह्मण इव दर्शनमात्रण बद्धाजन्नी परित्य कामना द्वार प्रदेशात् मरभम जय जयति शब्द चारयन्ता अपद्रवतः अपम- रतः। म अपद्राबिन्द्र प्रजापति श्रागच्छति प्राप्नात विभप्रमित विभुनामकं प्रमितं मभाम्यानं। तं प्रामाभिप्रमित ब्रह्मयशः ब्रह्मा- इमम्मोति ब्रह्म कोलिरहतांग मनमा टारगण प्रविशति व्याया- तं। म प्राप्तब्रह्मयशा श्रागच्चति प्राप्नोति विचक्षणानामन्दी वि. चक्षणतिनामिकां वैदिकां। मा विचक्षणामन्दो प्रजा महत्व कपिणो बुद्धिः। तम्या श्रामन्द्याः प्रकारमा वृद्रियन्तरे मामनी अम्या: पा पादा तनाधम मामनी म्या अपंग पादो वैक- पवेगजे मामनी अम्या अन्य दक्षिणात्तर अम्ने शावगवत मा- मनो अभ्यास्तिरची पूर्वपश्चिमे । मा चतुरमा वंदी प्रजा। तत्रा- गतस्य फलमाह, प्रज्ञया दिविपश्यति हि यम्मादिचत्तणां प्राप्तः .

·२२ कौषीतकिब्राह्मणोपनिषत् । [१ अध्यायः । रैवते तिरश्ची सा प्रज्ञा प्रज्ञया हि विपश्यति स आग- छत्य मितौजसं पर्यङ्गं स प्राणस्तस्य भूतञ्च भविष्यच्च पूर्वी पादौ श्रीश्चेरा चापरौ भद्रयज्ञायज्ञीये शीर्षण्ये बृहद्रथन्तरे अनृच्चे ऋचश्च सामानि च प्राचीना- तस्मात्प्रजयात्मबुद्या विविधं विश्वं पश्यति । स प्राप्तप्रज्ञ श्राग- छति प्राप्नोति अमिताजमं पर्यङ्कम् अमिताजानामक पर्यवं, म अमितीजाः पर्यः प्राण: पञ्चात्तः मन्द्रियेभ्याऽभ्यधिक: क्रियाशकिः । तम्यामितीजमः पर्यङ्गम्य भूतञ्च भविष्यच्च पूर्वा पादौ मस्तकाधारगात्रस्याधम्ताद्वर्त्तमानी प्रायां दिशि च- रणी अतीतं भावि च विश्वं । चकागवेकै कस्यैके कपादत्वार्थो । श्रीसेरा चापरी, दादला, पाद गात्रम्याधम्तादर्तमानो पश्चि- मायां दिशि प्रन्या पादौ नमोः धरणो च । चकाग पूर्ववत् । वृहद्रथन्तरे अनूच्चे दक्षिणोत्तर यार्दी खट्वाङ्ग अनूच्यमञ्ज छहट्रयन्तरे मा मनो, भट्र यज्ञायज्ञीय शोषण्य पूर्वपश्चिमया हस्खे खट्वापादाधार शोषपाद म्थल शोघ राय ते भद्र यज्ञायजोये मा- मनो। एवं कोष्ठ चतु एये पादच तु एयन निष्पन्ने । पट्टिका- माह मृतश्च मामानि च प्राचीनातानं प्राकप्रत्य गुपर्या- भावेन वर्तमाना दीर्घा: पट्टिका: प्राचीनातानं, तदृचश्व मा- मानि च । चकारी असामयारधऊ भागनियमाा। यज- षि तिरयोनानि यषि प्रसिद्धानि दक्षिणोत्तरयास्तियंक- पट्टिकारूपाणि । सोमांशव उपस्तरणं। मोम करणा: सुको- ·१ अध्यायः । दीपिकासहिता। २३ तानं यजृषि तिरथीनानि सोमांशव उपस्तरणमु. हीथोऽपरश्च यः श्रीरुपबहणं' तस्मिन् ब्रह्मास्ते तमि- स्थंवित्यादेनैवान आरोहति तं ब्रह्मा पृच्छति कोऽ- सीति तं प्रतिब्रूयात् ॥ ५॥ मन्न कशिपुस्वरूपं । उहोय उपश्री: उद्रोथः मामभक्रिविशप: उपम्तरणम्योपरि थापादमन के प्रतिष्यमाणं शोरगौरं मृद- तरं वस्त्र मपयोः तो यः, श्रोपबहणं उच्छीर्षक लन्भोः, यद्यपोयं पाद वन मका तथापि पूर्वी नोकियत्तग तु वैदिकोति विभागाद पुन निः। नागान् प्राण पर्य भृतत्या- रभ्य श्रीरुपबईणमित्यनन । के ब्रह्माम्त हिरण्यगर्भम्वरूपं स्व- तादाम्यनापाम्यमानं उपविएं वर्तते। तं ब्रह्मण श्रामन- भृतं पर्यामुळं इत्थं वित् उक्रपर्य कम्यन ब्रह्मणा तादात्म्यवित्, पादन व चरणेनेव, नतु पादावधम्तात् प्रविष्य जघन करा- द्यागपणन, अंग्रे प्रथमतः प्रागति गहण करगति । । पादेव उक्र पर्यङ्गमारन्तं प्रियं पत्रमित्र पिता ब्रह्मार हिरण्यगर्भ( बृते। ब्रह्मा किमाइ, कः प्रश्न अम भवमि इत्य नन प्रकारेण श्रुति: शिक्षात त काऽमोति वाणं वहाणं प्रति- ग्र्यात प्रत्युत्तर वदत् ।। ५ ॥ * प्राचानातानाना ति । 1 उदाथ उपश्रा. श्रीरु परामिति टो। ब्रह्मा इ एच्छतति D. नाइति टा।

·२० कौषीतकिब्राह्मणोपनिषत् । [१ अध्यायः। ऋतुरस्म्यातवोऽस्म्याकाशाद योनेः सम्भूतो 'भा. यायै रेतः संवत्सरस्य तेजो भूतस्य भूतस्यात्मा भू- तस्य भूतस्य त्वमात्मासि यस्त्वमसि सोऽहमस्मि त- वक्रव्यं प्रत्युत्तरमाइ, ऋतुरश्मि वमन्ता छु तु स्वरूपो भवामि। कालात्मकत्वे उपपत्तिमाह, पार्तवोऽस्मि ऋतुसम्बन्धी भवामि कालात्मकेन मया मम्बन्धात् । मम कालात्मनस्वया तादृशे- नाभेद प्राप्तिर्यतस्ततः कालः कालमम्बन्धी च भवामीत्यर्थः । ताई किं यया चन्द्रमम: ममागत: म चतुगतवश्व तथेत्याशङ्मा नेत्याच, श्राकाशाद न्याकता द्यान: उपादानकारणात् मन उत्पन्नः । भाये भायाः स्वयं प्रकाशाद्वणः। अयमर्थः । न के वन्नं जडमुपादान कारणं किन्तु स्वयं प्रकाशं ब्रह्म शबन्न- मिति। रित: मंवत्सरस्य तेजो भृतम्य भृतम्यात्मा भूतम्य भू. तम्य । ननु कथं भाया श्राकाशाद्यान: सम्भृतः कथमृतुगत- वश्शेत्यत पार, भूतम्य अतोतम्य भूतम्य यथार्थस्य कारण- रूपस्य भूतम्य चतुर्विधचेतनाचेतनात्मक स्य भृतस्य पञ्चमहा- भूतात्मकस्य, नहि मंवत्सरमन्तगण चतुर्विधानि भूतानि पञ्च भूतानि चोत्पद्यन्त, मंवत्म रम्य वसन्ताद्यने कर्तु वरूपस्य 'रेतः संवत्सर प्रवर्तक मन्तर्बहिर्वर्तमानं तेजा दोप्तिस्वरूपं महु- द्धिप्रकाशकं आत्मा प्रात्मेति प्रत्ययव्यवहारयोग्यं मंवत्सरस्य भाय भाया इति टा. B. (E. भायर्याय मायाया इति D. रवत् संवत्तरति B. (E.

·१ अध्यायः । दीपिकासरिता माह कोऽहमम्मीति सत्यमिति श्रूयात् किं तद्यत्सत्य- मिति यदन्यदेवेभ्यश्च प्राणेभ्यश्च तत्सदथ यद्देवास प्राणाश्च तत्त्यं तदेतया वाचाभिष्याहियते सत्यमित्ये. चतकार्यस्य च मयि स्वयं प्रकाश स्वरूपेऽध्य महत्वात्। 'यदा- प्येतत्संवत्मरम्य अभ्य मंवत्म रम्य तजाभूतस्य तेजाम्वरुपम्य श्रादित्यादितजमः प्रवत्यमानत्वात् भृतम्य व्यवहारयोग्यस्य चेतनाचतनात्मक प्रपञ्चम्य भृतम्य कारणम्य भूतम्य कार्यस्य श्रात्मा अधियानभृत इति व्याग्येयं तदापि चतुत्वमातवावं साविरुद्धं कानम्यापि कारणम्य ममान त्यात्। नम कोऽयमा- मत्यत आह, त्वं पर्यम्या ब्रह्मात्मामि पात्मशब्द प्रत्ययभाग भवमि। यावं किं तवतात पाह, यः प्रमिद्धः पर्यस्म्य स्त्वममि ब्रह्मा मत्पुरतः म्यिताऽमि म त्वच्छब्द प्रत्य यानम्बम उन: पह- मम्मि अमाच्छब्द प्रत्ययानम्बना भवामि दत्यनाम प्रकारणा प्रतियादित्य व यः। तमेवं वदन्नमपामक माह पर्यम्यो ब्रह्मा बने कः प्रश्न परमम्मि, यस्त्वमात्मामोति भवताक: म काऽई ब्रह्मा भवामि । इत्यनेन प्रकारंण ब्रह्मणा पुन: पृट उपामको ब्रह्माणं प्रति मयं सत्य शब्दाभिधेयाधिष्ठानं इति यात अनेक प्रकारेण वदे त् । एवमुके पुनर्ब्रह्मा पृच्छति किं प्रनगवताक यद्भवतः प्रमिद्धं मत्यं मत्यभन्दाभिधयं । इत्यनेन प्रकारण बह- णा प्रधः पुनः प्रत्युत्तरं ब्रूयात् यत्पमिद्धमन्यहे वन्य प्राणे- पाठान्तरव्याख्यारम्भः।

·दोषीतकिबाझोपनिषत्। [१ पध्यायः। तावदिदं सर्वमिदं सर्वमसीत्येवैनं तदाह तदेतच्छ्रो- केनाभ्युक्तम् ॥६॥ यजूदरः सामशिरा असामूर्तिरव्ययः स ब्रह्म- ति विज्ञेय ऋषिब्रह्ममयो महानिति तमाह केन भ्यश्च इन्द्रियाधिष्टारभ्योऽन्यादिभ्यः इन्द्रियेभ्यः मप्राणेभ्यो व्यतिरिक। चकारी वाय्वाकाशाभ्यामप्यन्यदित्येतदर्थी। तत् उक्रमिन्द्रिय प्राण व्यतिरिक्र मत् मच्छब्दालम्बनं । अथ पक्षान्तरे यत्पमिद्धं देवाश्च प्राणाश्च अग्न्यादय इन्द्रियाणि मप्राणकानि वाय्वाकामी च पर्ववत् तदनं देवादिकं त्वं त्यच्छब्दासम्बनं । तदकं मचराचरं विश्वमेतया उकया मत्यरूपया वाचा वचने- माभिव्याधियते मर्वत उच्यते। एतच्छब्दार्थमाह सत्यं सत्यशब्द- रूपं, इति मत्थान करणार्थः । एतावदियत्पग्मिाणमिदं प्रत्य- शादिप्रमाण गम्यं मवें निखिलं जगत् । इदानीं श्रुतिगह इदं मर्वमि इदं प्रत्यक्षादिप्रमाण गम्यं मा निखिलं भूतभौतिका- मकं जगत् ब्रह्मा त्वं भवमि, इत्येवैनं तदाह । तदा तस्मिन ब्रह्मा- को मञ्चकममीपागमनकाले इत्येवोकेनैव प्रकारेण न वन्येन, एनं ब्रह्माण माह उपामक: समागतो बुते। तदेतत् योकेना- भ्यताम् ॥ ६ ॥ श्रुत्याप्येतह्मण: सर्वात्मत्वमुक्रमित्युपासकः श्रुतिमुदाइ- रति। तमुपासकं स्वात्मनः सर्वात्मत्वं अवाणं पार ब्रह्मा ब्रूते, • तदेसहक्माकमेति A. + तदेतदित्यादि उदारवीत्वन्तं B. C. E. पुस्तकेषु नाति।

·१वधायः।] दीपिवासरिता। मे पौस्तानि नामान्याप्नोषीति प्राणेनेति यात् केन नपुंसकानोति मनसेति केन स्वीनामानीति वाचे. ति केन गन्धानिति प्राणेनेति केन रूपाणीति चक्षु- केन करणभूतेन रूपेण वा, मे मम ब्रह्मण: ममनः, पैमानि पुलिङ्गसम्बन्धीनि नामानि नामधेयान्यानोषि प्राप्तापि । रत्य- नेन प्रकारेण ब्रह्मणा पृटे प्राणेन पञ्चयात्मकेन माधिद- विकेन करणेम रूपेण वा पनि यात्, अनेम प्रकारेण प्रत्युत्तरं वढेदपामकः। पनया पृच्छति केन करोम रूपेण वा स्त्री- मामानि स्त्रीलिङ्गनामधेयामि प्राप्नोषोत्या वक्ष्यमाणंषु चान- वर्तते । इत्यनन प्रकारेण पृष्ट वाचा प्राणनिष्याघया वर्णा- भिव्यक्तिहेतुभूतया इत्यनेन प्रकारेण ब्रूयादित्य गवर्ततऽत्र वक्ष्यमाणेषु च । पुनः पृच्छति केन करणन रूपेण वा नम कानि नपुंसकलिङ्गनामानि । इत्यनेन प्रकारण एवं प्र उत्तरमाह मनमा अन्तःकरणेम माधिदैविकम इति धर्मम प्रकारण। पुनः पृच्छति कंन करणेन गन्धान प्रथिव्यकगणाम इति अनेन प्रकार। उसग्माह प्राणाम माधिद विकम इत्येव अयात् अनेन प्रकारण वदत् अयादित्य नुवर्तत, इत्येत दर्थ मध्येऽपि ग्रहण मन्त च यहीति। एवकारः प्रापाप्राब्दस्य दिभिधानं कथं करणीयमितिय शानिवारणार्थः। पुनः एक ति केन करणेम स्पाणि तेजोऽवनगणभृतानीत्य मेन प्रकारण। चतुषा नन माधिदैविक न करानति नन प्रकारण। कंग सिनेत्येवेति टा । प्राशनात ... 82 ·२० कोषीत बनाझोपनिषत् । [१ अध्यायः घेति केन शब्दानिति श्रोत्रणेति केनान्वरसानिति जिह्वयेति केन कमाणीति हस्ताभ्यामिति सुखदुःखे इति शरीरेणेति केनानन्दं रतिं प्रजाति- केन स्पान त्वचेति प्रात्तरे वहिरेवावगन्तव्ये। पुनः पृच्छति केन करणेन शब्दान् ध्वनिवर्ण पदवाक्यादिरूपान् इत्यनेन प्रका- रेण । उत्तरमा श्रोत्रेण शब्दोपलधिकरणेन माधिदैविकेन इत्यनेन प्रकारेण। पनः पृच्छति केन करणेन अनरसान् पत्रस्य अदनीयम्य लेय पेयचोष्यचर्यभोज्यस्य रमान कटुकाचतीक्षण- सवणकवायमधुरान् रसान इत्यनेन प्रकारेण। उत्तरमा जि- जया रमनेन्द्रियेण साधिदैविकेन इत्यनेन प्रकारेण । पृच्छति केन करणेम कर्माण्यादातव्यानि इत्यनेम प्रकारेण । उत्तर- माह इस्ताभ्यो हस्तदयरूपेण करणेन माधिदैविकेन इति बनेन प्रकारेण। पृच्छति केन करणेन सुखदुःखे अनुकूल- प्रतिकूले वेदनोये इत्यनेन प्रकारण। उत्तरमाह भरोग्ण स्यूलर माल्येन पुण्यापुण्यसहकनाजान हेतु ना देईन इत्यनेन प्रकारेण । पृच्छति केम करणेनानन्दं मैथुनावमानसमुत्थं सुखं, रति मैथुनरागजं सखमामैथुनावमानं योषिदालिन सुखमा- रभ्य, प्रजातीः प्रजाः कन्यासुतादिरूपाः इत्यनेन प्रकारेष। उत्तरमा उपस्थेन उपवास्यंम करणेन स्वीपुंलिङ्गभेदेन भिषेन माधिदैविकेन इत्यनेम प्रकारेण । पृच्छति केन कर- पन इत्या: ग॥ इत्यमेन प्रकारेण । उत्तरमाह पादाभ्यां ।

·१ अध्यायः । दीपिकासहिता। वै मित्युपस्थेनेति कनेत्या इति पादाभ्यामिति केन धियो विज्ञातव्यं कामानिति प्रज्ञयैवेति ब्रूयातमाह श्रापो खलु मे लोकोऽयं तेऽसाविति सा या ब्रह्मण पाद वयाख्यन करणेन माधिदैविक नतानेन प्रकारण। पृच्छति केन करणे न धिया बुद्धिवृत्तोः, विजातव्यं धियां विषय ज्ञानं, कामान् विविधेच्छापरपर्यायापानित्यनेन प्रकारेण । उत्तर. माइ प्रज्ञ या स्वयंप्रकाशनात्मबाधन। यद्यपि मर्वमिदमनर्य- वाप्यते तथापि वागादिकं नामाद्यवाप्त मात्राकरणमस्ति व्यवधायकं न त्वैवं बुयादा किश्चिदस्ति । यद्यपि मुख- द.ख अपि प्रज्ञ कवेद्य तथापि मम पाद मग्न शिम च दाम्वमित्यादि प्रत्ययानमारेण शरीरेणत्यकं । यद्यपि नाम- मात्राप्ती करणं वाक प्राणच जीवनमन्तरण न करण, ममय संपन्नश्चिमाधारणकरणं तथापि स्त्रोयक्रिवत् अटित्यव नपुंमकव्य कवा य करणैः प्रत्य यानद यादम्ति नपुंमकाधिगमे मनमोऽभ्यधिको व्यापारी यतस्तत उ कं मनमा नपुंमकानोति। प्राणम्य जीवनमन्तरण प्रकरण स्यापि वाग्यापारमहकारित्वा- डाक प्राणी नामाप्ती करणं भवतः । मिथ तं च करणत्वं प्राणम्य परुषत्वाहा: स्त्रीत्वाश्च वाकप्राणया विभागन करणत्वमवि- रुद्ध। प्रतर्दनानिहोत्र च वाक्प्राण यानामा करण त्वमाद- यति यावहा इत्यादिना (अ.ख. पादन पर्यमाम ढमकातरवादिममार पर्यम्या ब्रह्मा भूत । धिया बहुरिति D. ०५)। दति व्यायाख्यात ।

·. कोषीतकिब्राह्मणोपनिषत् । [१ अध्यायः । जितिया व्यष्टिस्तां जितिं जयति तां *व्यष्टिं व्यनुते य एवं वेद य एवं वेद ॥ ७॥ कौषीतकिब्राह्मणोपनिषदि प्रथमो- इत्यारण्यके ऽध्यायः समाप्तः॥ * ॥ ब्रह्मोकिमाह, श्रापः अपशब्दाभिधेयान्यप्पधानानि पञ्चीकत- पञ्चमहाभूतानि सभातिकानि, वै प्रमिद्धानि लोकवेदयोः, खल्नु निश्चितमनु पचरितमित्यर्थः, मे मम सर्वसटु हिरण्य- गर्भम्य परब्रह्माभिन्न म्य, हि यम्मात् पापा मम तम्माद मो अमाया मदीयाऽने ककोटियोजनविस्तीर्ण: मर्वसुखभूमिः अयं प्रत्यक्षो मनिवाम: ते तव ममोपासक स्य मदभित्रम्य लोका ब्रह्मलोकः, यावनमदीयं तावत्त्वदीयमित्यर्थः, इत्यनेन प्रकारेण तमाहेत्यन्वयः। ददानीमुक्रोपामनस्य फलं संक्षेपेण श्रुतिगह मा शास्तकवेद्या पाप इत्यादिना प्रकृता या प्रमिद्धा ब्रह्म- विदां ब्रह्मण: पर्यम्यस्य हिरण्यगर्भम्य जितिन्यरूपा मा- तिमायित्वमित्यर्थः, या प्रमिद्धा व्यष्टिाप्तिः सर्वात्मक त्वमि- त्यर्थः, तामुको जितिं जयरूपां जयति स्वाधीनां करगति तामका व्यष्टिं व्याप्तिं व्यग्नुते व्याप्नोति। व्याप्तारमाह यः प्रमद्भुः उपासकः एवं वेद उक्रेन प्रकारेण पर्यङ्गम्यं ब्रह्मापास्ते, य एवं वेद व्याख्यातं । वाक्याभ्यामोऽध्यायपरिममाप्यर्थः ॥ ७ ॥ इति श्रीशरानन्दभगवतः कृती कौषीतकिबाहायोपनि- षद्दीपिकायां प्रथमोऽध्यायः ममाप्तः ॥ * ॥ • एमिति सर्वत्र D ·२ पध्यायः दीपिकासहिता २१ प्राणो ब्रह्मेति ह स्मार कौषीतकिस्तस्य ह वा एतस्व प्राणस्य ब्रह्मो मनो दृतं चक्षुर्गा श्रोचं संश्रावयित प्रथमेऽधाये पर्यविद्याका तब चोक म पागवत्यमिती- जम पर्यवंस प्राण इत्यादिना प्राणम्य महाप्रभावत्वं । उपा- मक मन्द मध्यमोत्तमभेदेन विविधः, तत्र य: मकद मोपप- त्तिकं ग्रहातिम उत्तमः, यस्तु अनेकश उद्यमानमात्मानं गुरु च मंक्रेश्य ग्रहाति म मन्दः, यमन गुरूकं ग्रामन् स्वचितं निरोड मशक: म मध्यमः। म तु गुरुणा कम्य वान्यम्य वा उपदंशोम चिन्त- धेयें विविधैर्वैदिक रूपाने तव्य इति न्यायमाश्रय तो भगवती श्रुतिः प्राणापामनं चित्तस्यैर्य कर मन कफन कन्पद्रुमरूपं तदि- दश्च वाह्याध्यात्मिक कर्माणि विविधफनानि वकुंदितोय मध्याय- मारभते । तत्र प्राणा ब्रह्मत्युपामनं विवक्षः प्रमिद्धम्य मतमाह। प्राणा योऽयमाम्येऽन्तः पञ्चत्तिः ब्रह्म मत्य जानानन्दादिरूपं जगत्कारणं । रति हम्माह, इ ऐतिय स्म प्रमिद्धा इत्याह एव- मुक्रवान् कोषोकिः । कु कुत्मितं निन्द्यं इयमित्यर्थः, मोतं मीत शीतल मांसारिक सुखं यम्य म कुषीत एव कुषोतकः तस्यापत्य कौषीतकिः । मन प्र महाराजोपचागा प्राणम्त न तथे- त्या प्राणेऽपि महाराजधिकानि कामिचिसम्पादन, तम्य उकम्य, ह प्रमिछम्य, वै मर्यमाण म्य, एतस्य प्रत्ययेव मुखबिम्ने वर्तमानस्य प्राणम्य पञ्चहरी, ब्रह्मणः ब्रह्माभित्रमा *तिविरिति D ·कौषीतविमानसोपनिषत् । [९षध्यायः वाक परिवेष्ट्री स यो ह वा एतस्य प्राणस्य ब्रह्मणो मनो दृतं वेद इतवान भवति यश्चक्षुाम गोप्ठ्मान् भवति यः श्रोत्रं संश्रावयिट संश्रावयित्मान् भवति यो वाचं परिवेष्ट्रों परिवेष्ट्रोमान भवति तस्मै वा एतस्मै प्राणाय ब्रह्मण रताः सर्वा देवता अयाचमानाय बलिं हरन्त्येवं भन: सम्पविकन्यात्मकमन्तःकरणं दूनं महाराज म्येव मन्धि- विग्रहकारिभृत्यवर्तमानं । वाक ताल्वादिस्था नमिन्द्रियं परि बेटी परिवेषणस्य की महागजस्य विश्वासनीया योषिदिव। चक्षुः कपापलब्धिकरणमिन्द्रियं गोप्नु गौशब्दवाच्यानामिन्द्रि- याणां रक्षकं महाराजम्येव गो मेः रक्षको मन्त्री। श्रोत्रं शब्दोपलधिकरणं मंश्रावयित ममक अवणकारकं प्रतीहार- कपं। तमी वा एती प्राणाय ब्रह्मणे कृतं व्याख्यानं, हका- रषठ्यारभावी विशेष: । अत्र चतुर्थी तु बलिशब्दयोगार्थी। एता उता मनपाद्याः सर्वा निखिला देवता देवताशब्दवाया: प्रयाचमानाय इदं मह्यमाहरन्विति प्रार्थनामकुर्वाणाय बस्लिं गर्भदामा इव राजः करमपेक्षितमर्थजातमित्यर्थः, हरन्ति पा- हरमिअर्पयमोत्यर्थः। तथो एव अपि तथैव न त्वन्यथा, अमे प्राणापामकाय मणि निखिसानि भूतानि स्थिरजङ्गमानि प्रयाचमानायैव इदं मे प्रयच्छन्तु इति प्रार्थनामकुर्वाणायैव न तु कुर्वाणायापि, बलिं हरन्ति व्यास्यातं । बम रतिय गोत्रमिति E.

·२ अध्यायः दीपिकासहिता। हैवास्मै सर्वाणि भूतान्ययाचमानायैव बलिं हरन्ति य एवं वेद तस्योपनिषन्न याचेदिति तयथा ग्राम भिक्षित्वाऽलब्ध्वोपविशेबाहमतो दप्तमन्त्रीयामिति त एवैनमुपमन्त्रयन्ते ये पुरस्तात् प्रत्याचक्षीरनेष धी उकतमाह, य: प्रसिद्ध उपासकः एवं वेद कम प्रकारेण उपास्ते तस्य प्राणस्य ब्रह्मणो मनो दूतमित्यादिनापाम कस्य उपनिषद्र हम्य व्रतं न या नेत् प्राणात्य येऽपि थानां न कुर्यात् । इति उपनिषत्कयनममाप्यर्थः । यात्रायां दृशान्तमाह, तत् तत्रायानायां दृष्टान्तः, यथा दृष्टान्त ग्रामं ब्राह्मणादिममा. कोण देशविशेष भिक्षित्वा भिक्षार्थ प्रनिग्रहं गत्वा अनचा एकमपि मिक्थमप्राप्य उपविणत तता भिना प्राप्त निगमः मन्नुपवेशनं कुर्यात् तद प्रानी मनातक्राधः, एवं मरम्पवान् । भितकम्य मङ्कल्पमा ह, ना हमता दत्त मनोयामनन यामण मिलतेनामिलितन वा दत्तं ममर्पितं मापीयामहं भोजनं न करवाणि अई भितकः । इत्यनेन प्रकारंण मापे वर्त- मानेऽमिान्, य पवादात्वन प्रसिद्धान्त एव म त्वन्य, एमं खम्माद प्राप्तभिक्षं स्वभ्या विगतम्यहं य पुरस्तात् पूर्वमम्मान मन्यात प्रत्याच दोग्न् गच्छाममा म दाम्याम इति निराकरणं कुयुः, त एवं प्रत्याख्यातार एव न त्वन्ये एनम या चकं तन्मुखावलोकनपगमुख मुपमन्त्रयन्ते उपमन्त्रण तो रवामा विटो ।

·के घोलकिवाहोपनिषत् । २ अध्यायः । "ज्याचतो भवत्यवदात्वेवैनमुपमन्त्रयन्ते ददाम त इति ॥१॥ प्राण ब्रह्मेति ह माह पैझ्यस्तस्य वा एतस्य प्रा- रणस्य ब्रह्मो वाक परस्ताच्चक्षुरारुन्धते चक्षः पर- स्ताच्छोत्रमारुन्धते श्रोत्रं परस्तान्मन रुन्धते मनः कुर्वी न्न ददाम दानं करवाम ते तुभ्यं पूर्वमम्मत्प्रार्थिकाय इदानीमपगताशाय इत्यनेन प्रकारेण। एष प्रत्यक्षा दीन- वक्रत्वादि लक्षणे धी गण विशेषा याचतो याचकस्य भवति म्पएं। अन्यतरवेव, तुशब्दः पक्षान्तरे, अन्यम्मानिःस्पृहः प्रसन्न- वदनः अन्य एव अयाज्ञायामंव न तु याज्ञायां यदि वर्तते तदा पवैन मपमन्त्र यन्ते ददाम त इति व्याख्यातं। एवं या- जायाजयोर्गुणदोषान् पर्यालाच्य न याचेदित्यर्थः ॥ १ ॥ पैञ्यनामापि षिरित्याह प्राण प्रीति ह माह पैङ्ग्यस्तम्य ह वा एतस्य प्राणस्य ब्रह्मणः, पैयनामा पेङ्गागोत्रो वा, व्याख्या तमन्यत्। ननु मनोदूत- त्वादिलक्षणेन ब्रह्मत्वं प्राणम्य यद्यपि तथाप्य प्रत्यवाद ब्रह्मत्व- मपीत्यत आह वाक् वागिन्द्रियात् परस्तात् परतः चतुश्चक्षु- रिन्द्रियमारुन्धे समन्तादात्त्य तिष्ठति । वाचश्चक्षुगन्तरं युक दृष्टेः प्रायेण विसवादाभावात् । चक्षुश्चक्षुरिन्द्रियात् पर- यथा कोषोतकिस्तद्वत् • याचित इति B. CI. याचत इति D टीका। + भवत्यन्यतस्वेवेति टी.। पारन्ध इति सर्वत्र टीका । पारध्यत इति तु समीचीनः पाठः ।

·२ अध्यायः।]
दीपिकासरिता।
परस्तात् प्राण प्रारुन्धते तस्मै वा एतस्मै प्राणाय -
ह्मण एताः सर्वा देवता अयाचमानाय बलिं हरन्येवं
हैवास्मै सर्वाणि भूतान्ययाचमानायैव बलिं हरन्ति य
एवं वेद तस्योपनिपन्न याचेदिति तद्यथा ग्राम भिक्षि-
त्वाऽलब्ध्वोपविशेबाहमतो दत्तमश्नीयामिति त रवैन-
मुपमन्त्रयन्ते ये पुरस्तात् प्रत्याचक्षीरनेष धर्मोऽयाच-
तो भवत्यन्नदास्त्वेवैनमुपमन्त्रयन्ते ददाम त इति ॥२॥
.
स्ता छोत्रमानन्ध पात्रं श्रवणन्द्रिय, व्याख्यातमन्यत् । पतषा
एकिकां रजतवत पग्यन्ति न त्वेवं श्रावविद्यमानं पोति
ततो युकं चक्षुष शान्त रत्वं श्रावस्य। श्रोत्र श्रोजेन्द्रियात्
परस्तानमन: मरम्पविकल्पात्मकमन्तःकरणं, व्याख्यातमन्यत् ।
मनमः सावधानत्व श्रोत्रेण श्रवणं, तता युकं श्रोत्रादान्नर त्वं
मनमः। मनः मनमः परम्तात् परत: पान्तर: प्राण: पञ्चत्तिः,
प्राण बन्धनं हि मनः मिळू, पारध्यत ममन्तादात्य निष्ठतो-
त्य वगम्यत पण्डितक: । एवमान्तर वन ब्रह्मत्वं यज । तमे वा
पनम्मे प्राणाय ब्रह्मण एताः मा देवता प्रयाचमानाय पनि
हरन्ति, नया एवामी मर्वाणि भृतान्य याचमानार्थव पनि हन्ति
य एवं वद तम्योपनिषन याचदिति तद्यथा ग्राम भितित्वाऽण-
धापविशन्त्राहमतो दत्तमनोयामिति य एकन
पुरस्तात् प्रत्या-
चनोरंम्त एवैनमुषमन्त्र यननं ददाम त इत्यं ष धमा याचता भव-
त्यन्यनस्वे वैनमपमन्यन्त ददाम त पनि व्याख्यातं ॥ २ ॥

·। कौषीतकिब्राह्मणोपनिषत् । [२अध्यायः । अथात एकधनावरोधनं यदेकधनमभिध्यायात् पौर्णमास्यां वामावास्यायां वा शुद्धपक्षे वा पुण्ये नक्षत्र एतेषामेकस्मिन् पर्वण्यमिमुपसमाधाय परिसमूध परिस्तीर्य पयुक्ष्य दक्षिणं जान्वाच्य खुवेणाज्याहुती- प्राणविदाऽर्थच्छायां मत्यां कर्तव्यतामाइ, पथ प्राण- अमज्ञानानन्तरं प्रती यस्मादिच्छा जाता अम्मात् कारणा- देकधनावगेधनं एकधन इति प्राणम्य नामधेयं जगत्यस्मि- बेक एव धनरूप एकधनः । प्राणांस्तु सततं रक्षेद्दारैरपि धमेरपीति न्यायेन प्राणस्य परमधनत्वात् तस्यावरोधनमेकत्र खापनमेकधनावराधनं, अयमर्थः। मत्यामर्थच्छायामाप्राप्ती याचिनचेतसो म प्राणब्रह्मचिन्तनं, वक्ष्यमाणेनोपायेनार्थप्राप्त प्रसन्नचेतसः प्राणचिन्सनस्य मम्भवादिदमेक धनावरोधनं स्यात् । यद् यद्येकधनं प्राणमभिध्यायात सर्वतो ध्यानं कुर्यादर्थमः मदार्थावाण्या इदं कर्यादिति शेषः। अथवा एकमनन्य लभ्यं धनं तस्यावरोध प्राप्युपायः तद्धनोचितं। एवमपि यद्येकधनमभि- थायात प्राणपासकः तदा पार्णमास्यां वामावास्थायां वा, वाशब्द इच्छाविक नपार्थः स्पष्टमन्यत् । शुद्धपक्ष वा शुक्लपक्षे बाशब्दः कृष्णपक्षविकल्पार्थः, पुण्ये धन्ये, प्रात्मनोऽनुकूले रत्यर्थः, नक्षत्रेऽश्चिन्यादी शास्त्रविहिते। निमुपसमाधाय पनि श्रोतं मातं वा स्व शाखोक्रकमेण कुण्डम्वण्डिसादौ प्रक्षिप्य परिसमूह्म मममात् एणादिकमपनोय, परिस्तोर्य ·१पध्यायः] दीपिवासहिता। 9 जुहोति वाङ्गाम देवतावरोधनी सा मेऽमुष्मादिदम- वरुध्यात्तस्यै स्वाहा प्राणी नाम देवतावरोधनो सा मे ऽमुष्मादिदमवरुन्ध्यात्तस्यै स्वाहा चलनीम देवताव- रोधनी सा मेऽमुष्मादिदमवसन्ध्यातस्यै स्वाहा श्रोचं नाम देवतावरोधनी सा मेऽमुष्पादिदमवसन्ध्यात्तस्यै एता । समन्तादर्भानवकीर्य, पर्युच्य मन्त्रपूतेम वारिणा ममन्तात् परिषिच्य, उत्पूयाज्यं खग्टह्योकप्रकारणेोत्पवन संस्कारेण मं- स्कृत्य, दक्षिणं जावाच्य दक्षिणं जान्वधा निपात्य, मवेण वा चममेन वा कम न वा, नुवचममी प्रमिद्धो याजिकानां, कम कांस्यदादिकं तेन करणेन, वाचयं तु प्राप्तीकयोनियत्यय । वक्ष्यमाणा: भाज्या हुतोगज्यभागविशेषान् जुहोति जुहुयात्। होममन्त्रानाह वाङ्गाम देवता वागभिधाना देव. ताऽवरोधको उपामकाभोटार्थमम्पादिका मा उका देवता मे मम प्राणापाम कम्य अर्थच्छोरममात् मदभोटाईम्बा- मिनः सकाशादिदं मदभीटमर्थजातमवरुध्यात प्रवंग- धनं कुरुतां मम्पादयवित्यर्थः। तम्ये उक्रनाम्य देवताय स्वाहा होमाहुतिमेतदर्थप्रधानां म्वोकगेतु बाहुतं स्वीक- रोतु । प्राण नाम देवतावरोधनी मा मंऽममादिदमवसन्ध्या- नस्यै स्वाहा। चचनीम देवतावगधनी मा मऽममादिदमव- सन्ध्यात्तस्मै स्वाहा । श्रोत्रं नाम देवतावरोधनो मा मेऽममा- पवबंडामिति B. CE.

·३०
कोषीतकिबाझगोपनिषत् ।
[२पध्यायः ।
स्वाहा मनो नाम देवतावरोधनी सा मेऽमुष्मादिदम-
वसन्ध्यात्तस्यै स्वाहा प्रज्ञा नाम देवतावरोधनी सा मे
ऽमुष्मादिदमवरुन्ध्यात्तस्यै स्वाहेत्यथ धूमगन्धं प्रजि-
घायाज्यलेपेनाङ्गान्यनुविमृज्य वाचंयमोऽभिप्रव्रज्या)
श्रूयातं वा पहिणुयालभते हैव ॥३॥
दिदमवसन्ध्यात्ती स्वाहा। मनो नाम देवतावरोधनी मा मे
ऽमुभादिदमवसन्ध्यात्तस्यै स्वाहा। प्रजा नाम देवतावरोधनी
मा मेऽमुमादिदमवसन्ध्यात्तस्यै स्वाहा । प्राणो नाम प्राणाभि-
धानात घाणग्रहणञ्च तन्त्रेणावगन्तव्यं, तेन घाणाभिधानेति
मन्त्रान्तर मनु कमपि सिद्धं भवति । श्रोत्रं नाम श्रोत्राभिधा-
मा। प्राण चक्षुःश्रोत्रमनः प्रजामन्त्रा वामन्त्रवह्या ग्येयाः। प्रजया
ब्रह्मत्वं चोकं । इति मन्त्रपरिममाप्यर्थः । अय होमानन्तरं
धूमगन्धं होमधूमगन्धं प्रजिघाय प्रतिघाय श्राघाणं कृत्वा
भाज्यलेपेन होमावशिष्टाज्यले पेन अङ्गान्यनु विमृज्य होमधूम-
घाण मनु सर्वगात्राण्युपलिप्य वायमा मौनी अभिप्रव्रज्य
होमदेशाचत्र क्वाण्णवम्यि तमर्थस्वामिनं गत्वा अर्थ स्वाभीष्ट-
मर्थ
धूयात् अधीत इदं मे त्वत्तो भूयादिति वदेत्। अर्थ-
स्वामिनो दूरदेशावम्याने दृतं वा पहिणयात खमत्य सुता-
दिकं दूतं प्रेरयेत्, मत्याद्यभावे वाचं ति वहिरवावगन्तव्यं ।
समते हैव प्रसिद्धमर्थ स्वाभीष्टं स्वात्मदूतवाक्यानामन्यतमेन
गतेम प्राप्नोत्येव न तु न प्राप्नोति ॥ ३ ॥

·२ अध्यायः । दीपिकासहिता। २६ अथातो देवः स्मरो यस्य प्रियो बुभूषेद्यस्यै 'वा येषां वा यासां वैतेषामेवैकस्मिन् पर्वण्येतयैवाटतता श्राज्याहुतीर्जुहोति वाचं ते मयि जुहोम्यसौ स्वाहा प्राणं ते मयि जुहोम्यसौ स्वाहा चतुस्ते मयि जुहो- एवमी पायमका वश्योपायमापामक स्थ, प्रथ प्राण - हाजानानन्तरमत: यम्मादात्मनः प्रियम्ये च्छा अमात्कार- पात दैवः दागादिभिः मम्पाद्यः प्रगभिलाष: मम्पम्रो भवति यया तथा कय्यत इति भपः । यस्य पुरुषस्य व्यकिवियो- षम्यात्मन्यनुराग नगरागरम्य प्रिया बुझपंत प्राण वत् प्रिया भवितु- मिछत, यम्ये यस्याः स्त्रिया: वै प्रमिद्धाया राजादिपम्याः, येषां प्रत्यक्षाणां गजादीनां श्रीमतां मर्वबहन्यानां वै प्रमिद्धामा, यामां वान्यस्त्रीणां, तेषामेव वागाधधिष्ठातणामग्यादीमा न त्वन्यषां। पत्र वा गब्दाध्याहारण याजनीयं, यद वा प्रिया बुझर्षत, येषां वा प्रिया बघत, यामाव दा प्रिया बुझ्धत् । एकस्मिन् पर्वणि दर्शपूर्ण मामयारन्यतम्मिन् एकपक्षात्म के वा पुण्ये नक्षत्रे पर्वदि वम सिमुपममाधाय शाग्यानं। एतये- वारता उक्रेन प्रकारण परिममय यादिना पता: वन्य माण- मयाका भाज्याहुतीर्जुहाति व्याग्यातं । वाचं वागन्द्रियरूपा तं तर मयि प्रीतिं करिष्यत: मयि प्रातिविषय तवाप्रीत्यो- दामोन्ययोरन्यतरंन्धनमन्दोऽग्गा जुहोमि प्रतिपामि, अमी • बाम्हाने व वि टो।

·१० कौषीतकिबाझोपनिषत् । [२ अध्यायः। म्यसौ स्वाहा श्रोत्रं ते मयि जुहोम्यसौ स्वाहा मन- ते मयि जुहोम्यसौ स्वाहा प्रज्ञा ते मयि जुहोम्यसौ वाहेत्यथ धूमगन्धं प्रजिघ्रायाज्यलेपेनाङ्गान्यनुवि- मृज्य वाचंयमोऽभिप्रव्रज्य संस्पर्श जिगमिषेदपि वा- वाक एतनामाहमयं कामो वा मम सम्पन्नो भवतु, स्वाहा मदीया ममैतत्कामिन भाज्याहुतेरनुज्ञां प्रयच्छतु । प्राणं ते मयि जुहोम्यमा स्वाहा, चक्षुस्ते मयि जुहोम्यसौ स्वाहा, श्रोत्रं ते मयि जुहोम्यमी वाहा, मनस्ते मयि जुहोम्यो खाहा, प्रज्ञां ते मयि जुहोम्यमा स्वाहा, प्राण चतुःश्रोत्रमन:- प्रज्ञामन्त्रा वा मन्त्र वड्याख्येयाः । इत्यथ धूमगन्धं प्रजिघा- याज्य लेपेनाङ्गान्य न विमृज्य वाचंयमोऽभिप्रव्रज्य व्याख्यातं । सं- स्पी जिगमिषेत खमाध्यस्य मंम्पर्श गन्तुमिच्छेत् गच्छेदित्यर्थः। अथ स्वमाध्यम्य महाविभूत्यादिमत्त्वेन स्पर्श: कर्तमश क्यः। तदा पक्षान्तग्माइ अपि वाताहा सम्भाषमाणस्तिष्ठेत् अपि वेति पक्षान्तरे माध्यस्य स्पर्धाभावे तेन सह वाती कुर्वन् तिष्ठेत । सम्भाषणम्यापि कर्तुमशक्यत्वे वाशब्दः पक्षान्तरमाह वातात् तिष्ठेत स्वशरोरवातसंस्पर्णो यथा भवति तथावम्यानं कुर्या- दित्यर्थः। अथवा वातासम्भाष माणस्तिष्ठेत् स्खकोयाः शब्दा यथा वायुमास्य कर्णरन्धे स्थानं कुर्वन्ति तथा कुर्यादित्यर्थः । एवं कृते फलमाह प्रियो हैव भवति ह प्रसिद्धः सर्वस्य माध्यस्य प्रिय एव भवति न बप्रियः, म केवलं प्रियत्वमा खमषिधी ·२ अध्यायः। दीपिकासहिता। ४१ ताहा तिष्ठेत् सम्भाषमाणः प्रियो हैव भवति स्मरन्ति ईवास्य ॥ ४॥ ॥ अथातः संयमनं प्रातर्दनमान्तरमग्निहोचमित्या- चक्षते यावद पुरुषो भाषते न तावत् प्राणितुं श- कोति प्राणं तदा वाचि जुहोति यावई पुरुषः प्राणिति किन्नु स्मरन्ति हैव अम्मिन् गामान्त गदिगते । प्रमिद्धा गादयोऽम्य माध्या:, अन्य मारमन्येव न तु विस्मरन्ति पित्राद- रिव पुत्रादयः । अयश्च तान् मर्वान इन्त कामानिवासकिन्यः अस्यात् प्रक्षिपत् यत्र कायम्य विधेयाय भवन्तीत्यर्थ. ॥ ४ ॥ इदानों प्राणोपामकस्याग्निहोत्रफल विवक्षुगध्यात्मिकम- ग्निहोत्रमाइ, अथ प्राण ब्रह्मापाममानन्तरं, तो यम्माद- निहोत्रफनम्येच्छावान वाह्यमग्रिहोत्रमनुष्ठात मशकोऽनिकुवी अममात कारणात् संयमनं मम्यग्य मनमहिमादिकं यत् तत् मंयम, प्रातर्दमं प्रतर्दनन देवादामिनानुष्ठितत्वेन तबा- मास्तिं प्रातर्दन, घान्तरमनिहामिति चाचरते पा- कारं वाघमाधननिरपेक्षनिहोत्रनामास्तिं कर्म इत्याच- क्षत अनन प्रकारेण कथयन्ति । चकाराऽनिहोवान्तर- त्वयोः प्रत्येकं मिलितयोगपि मञ्ज्ञात्वममुच्चयार्थः। विदामा यदानमित्याच चतं तद वाक्प्राणयारमित व्यापारकबंव- माइ, याव द्यपरिमापा, वै प्रमिद्धं, पुरुषः पुरुषाकारागेर- * यत् सम्बन्धि तत सायमन मिति B. CE.

·४२ कौषीतकिग्रामोपनिषत्। [९षध्यायः। न तावद्भाषितुं शक्नोति वाचं तदा प्राणे जुहोत्येते अनन्ते असते आहुती जागच्च स्वपंश्च सन्ततं जुहो. त्यथ या अन्या आहुतयोऽन्तवत्यस्ताः कर्ममय्यो हि धारो जन्तुः भाषते वाग्व्यापारं करोति न तावत् प्राणितुं शानोति वाग्व्यापारपरिमाणं प्राणव्यापारं कर्तुं न शक्नोति । अथवा वाक्प्राणयोः समकालं व्यापारं वारयति यावदि- त्यादिमा। अस्मिन पक्षे यावत्तावच्छब्दी कालपरी व्याख्येयो प्राणं वाग्व्यापारे मति स्वव्यापारशून्यं वाचो न्यून व्यापार दधिपयाममानं, तदा तस्मिन वाग्व्यापारकाले, वाचि व्यापा- रत्वेमाधिकायामनिममानायां जुहोति होमं करोति। वाक्- समामधर्मत्वं प्राणस्य प्राणममानधर्मत्वं वाचश्चाइ यावदै पुरुषः प्राणिति न तावद्भाषितुं शक्नोति वाचं तदा प्राणे जुहाति स्पष्टं । सिद्धं हि वदन्न मिति श्वसन ब्रूते चेति मर्वजनीनं । इदानोमनिहोचमाह एते वाक्प्राणरूपे उके, अनन्ते अमड्या- तव्यापाराधारे परस्पराग्नी प्रविशन्यावयक्षोणे वा, अमृता- ती अन्तर्वाद्ध नियते यतोऽन्तशून्ये ततोऽमृतरूपे पाहुती अमृतत्वफलहेतुत्वादा अमृताहुतो। जायच खपंश्च जागति खप्ने च, चकारी जाग्रत्वप्नयोरितरेतरयोगार्थ । सन्ततं नि- रन्तरमागर्भनिर्गमनादोत्तरश्वासं अव्यवच्छिन्न भोजनाच्छा- दनादिव्यवधानशून्यं, न हि वाक श्वसन योरन्यतरेण शून्यः कालो जोवतः, जुहोति होमं करोति होमबुद्धिं कुर्यादि- ·२ अध्यायः ] दीपिकासहिता। . भवन्ति 'तड स्मैतत् पूर्व विहांसोऽमिहोपं न जुहवा- उक्वं ब्रह्मेति इस्माह शुष्कटकारस्तहगित्युपासीत त्यर्थः । एतद निरोत्रं स्तोतुमन्यं निन्दति। अथ पक्षातरे याः प्रसिद्धाः पयोदध्यादिद्रव्यमाध्या अन्या वाक्प्राणाहुतिभ्यां व्यतिरिका पाहुतयः भामेचमान्ता• देवतामुहिग्य द्रव्य- त्यागाः, अन्तवत्यः स्वरूपेण फसतोऽपि नासवत्यः । तत्र हेतुमाह ताः वाक्प्राणाहुतिभ्यामन्यत्वन प्रसिद्धाः, कर्ममय्य: गेर व्यापारमाध्या: कृतकाः फलतः स्वरूपतव हि यस्मात् तस्मादन्तवत्या भवन्ति स्पटं । पम्याग्रिहाचम्य जाने मर्वमा- परित्यागम्ल क्षण मन्याममाह एतद्ध वै पूर्व विधांम: ह प्रमि- डाः, वै मर्यमाणाः, पूर्वऽतोताः, एतद्विद्धामा वाति अग्नी भाषण व्यापारवयां प्राण प्राज्य निवामोच्चामन्यापारशन्या इयते, प्राण चा निःश्वामाचामव्यापारवति वागाज्यं भाषण. यापारशन्या इयत इत्येतत् जानवन्तः, अग्निहोत्रं न जा- वाचकुः अग्रिहोत्रहामं न कृतवन्तः मर्वमा परित्यागलक्षण मन्यामं कृतवन्त इत्यर्थः ॥ ५ ॥ प्राण वा उमिति काषादिमाखासक्थ शब्दम्य प्राणे प्रमिद्धत्वात् तां प्रसिद्धि मनुसन्धामा श्रुतिः प्राणमुक्याम्देन नि- दिग्स तत्र अगादिरटोविधातु, अस्य ब्रह्मत्व कोषोतकिपैश्य- . • एसड व पूर्व इति टी.

·४४ कौषीतकिबाझगोपनिषत् । [२ अध्यायः सर्वाणि हास्मै भूतानि अद्यायाभ्यय॑न्त तद्यजुरित्यु- पासीत सर्वाणि हास्मै भूतानि औद्याय युज्यन्ते तत्सा- मेत्युपासोत सर्वाणि हास्मै भूतानि अद्याय सन्त्रमन्ते तच्छीरित्युपासीत तद्यश इत्युपासीत तत्तेज इत्युपा- वत् शुष्कङ्गारसम्मतिमाह, उक्थं उक्थशब्दाभिधेयः प्राण: ब्रोति ह माह व्याख्यातं शुष्कङ्गारः एतनामा मुनिः । सत् उक्थं गिति अग्बुद्ध्या उपामोत । थावत् प्राण गि- ति मुगाकारो भवति तावद्विजातीय प्रत्य यशून्यं सजातीय- प्रत्ययप्रवाई कुर्वीत। प्राणे मुम्बुड्डा कृतायां फलमा सर्वाणि निखिस्नानि ह प्रसिद्धानि अस्मै प्राणे उक्थे बुद्धिकत्र भूतानि स्थिरजङ्गमानि श्रेष्ठ्याय प्रशस्थतमत्वाय अभ्यर्चन्ने भर्वतः पूजां कुर्वन्ति । तद्यजुरित्युपासोत सर्वाणि हास्मै भूतानि श्रेष्ठ्याय युज्यन्ते । तत्मामेत्युपामोत माणि हास्मै भूतानि श्रेष्ठ्याय सत्रमन्ते चम्बुया ममत्वं यजुःमामबुद्दोः। युज्यन्ते उद्युकानि भवन्ति, मनमन्ते मम्यक् प्रवीभूतानि भव- न्ति, अन्यत् कृतव्याख्यानं । अग्यजःमानाञ्च पादबवाविव- चितच्छन्दस्क प्रगीतमन्त्रात्मकानां प्रसिद्धत्वान्न गादिपदम्य व्याख्या कृता। तच्छीरित्युपासोत तद्यश इत्युपामोत तत्तेज इत्युपासीत । मनु प्यादे विभृतिः श्रोः, कीर्तिर्यशः, भास्वरं प्रका- मादिकारणं ज्योतिस्तेजः, व्याख्यातमन्यत् । श्रीयशस्तेजोबुद्धीनां मदृष्टान्तं फलमाह, तत्तच श्रीय मस्तेजाबुद्धिषु फले दृष्टान्तः, ·२ अध्यायः।] दीपिकासहिता। १५ सीत तद्यथैतन्छीमत्तमं यशस्वितमं तेजस्वितममिति शस्त्रेषु भवत्येवं हैव स सर्वषु भूतेषु श्रीमत्तमो यश- स्वितमस्तेजस्वितमो भवति य एवं वेद तदेतदैष्टिकं । पथा दृष्टान्ते, एतदाकर्णपूर्ण गुणनिबद्धपृष्ठं पृथुतरसुवर्णपहि- कावृतमर्वगात्रं पृथापुत्रस मधविकरम्थं वमतिमण्डल पारस- मूहदृष्टिकरं धनुः शस्त्राणां खापट्टिशतोमर शत्यष्टिगदाभि- न्दिपाल चकतरिकायमदंष्ट्रादीनां श्रीमत्तममति गयेन विभू- तिमत, न गन्यच्छ स्वं धनु मतः सुभटस्य विभूतिं दधाति धन्धी चेत्तुरगारूढी जयत्येकोऽपि मेदिनीमिनि प्रमिद्धेः। यशस्वि- तममतिशयेन यश:सम्पन्नं, विशिखा इव राजन्ते धनुष: मगु- णादिव। निर्गताः शस्त्रभम्पानाः शुगणां लघयोधिनामिति प्रमिद्धेः। तेजस्वितममतिशयेन तंजः मम्पन्नं यद्यपि लाहेषु भवेषु तेजखितमत्वं प्रमिहूं तथापि मम्प्रहागवमरेऽन्यान्यपगत- सौवर्णाद्यावरणानि भवन्ति, धनम्तु तस्मिनष्यवमर सुवर्ण- मणिरत्नादि युमिति तेजस्वितम, धन्विनय श्रीयश तेजामि प्रमिद्धानि पार्थादेर्भवन्ति म्पएं। तथा एवं उ अपि धनुर्वदेव न बन्यथा एवं विद्वान् प्राणः श्रीयश स्तेजाबुद्धीनामाल- बनमिति जानन्, श्रीयश संजोबुद्धिरूपामक इत्यर्थः । म- वैषां भूतानां निखिलानां स्थिरजङ्गमामां मध्ये श्रीमत्तमा यशखितमस्तेजस्वितमो भवति स्पष्टं। इदानों योविद्यानां कृतसमारफलान्नतिनापि प्राविज्ञानं मोसमाधनमित्याह ·कौषीतकिबाझगोपमिघत्। [२ अध्यायः। कर्ममयमात्मानमध्वर्युः संस्करोति तस्मिन् यजुर्मयं प्र- वयति यजुर्मय ऋङ्मयं होता अनये साममयमुहाता समुक्यभन्दाभिधेयं सुगादिबुद्ध्यालम्बनं एतं मुखविलान्तर्वर्त- मानं प्रत्य नमिव ऐके इरकासम्बन्धिरूपमैष्टकं कर्ममयं कर्मस्वरूपमात्मानमध्वर्युशब्द प्रत्ययालम्बनं अध्वर्युकविम्विशेष: पाणबुड्या संस्करोति संस्कारं करोति योषितमिवाग्मिबुद्ध्या । अयमर्थः योऽयमिष्टकामु चितोऽग्निः कर्मसाधनः मोऽपि प्राणात्मक एव प्राणस्य सुगात्मकत्वात, अयश्च रागादि- माध्यकर्मनिष्पादकः, अञ्च तत सगात्मकः सर्वात्मा प्राण हिमस्मि अयमनिश्च मदात्मकः इत्यात्मानं संस्करोतीति । तस्मिन् प्राणबुद्या संस्कृतेऽम्यभिन्ने प्रात्म नि यजुर्मयं यजुःसाध्यं कर्मवितानं कुविन्द दव प्रवयति प्रकर्षण कर्ममन्त्र तन्तुभि- विशारयति । यजुर्मये यजु:माध्थे कर्मविताने प्रवृत्ते मति अाधारभूते वा पायं असाध्यं कर्मवितानं प्रवयनि होता अविग्विषः। घाये साध्ये कर्मणि प्रवृत्ते मत्वाधारभूते वा माममयं माममाध्यं कर्मवितानं प्रवयति उद्गाता कवि- विशेषः । स अध्वर्युः संस्कार हेतु: प्राण:, एष मुखविलान्त:- स्थः सर्वस्यै सर्वम्या निखिलायास्त्रयोविद्याया: त्रयी ऋग्यज:- मामरूपा या मैव विद्या तस्या पात्मा पाण्यादेः कती घरोर- स्येव जीवः । उक्रेन प्रकारेण उक्रमाख्यानं राजपाहिकया एव उ एक अपि मखविलान्तःस्थ एव न त्वन्यः, प्रसारमा प्रस्था .

·२ अध्यायः। दीपिकासरिता। स एष पय्य विद्यायाः श्रात्मैष उ स्वंतदिन्द्रस्यात्मा भवति य एवं वेद ॥६॥ अथातः सर्वजितः कौषीतकेस्त्रीण्युपासनानि भ- वन्ति सर्वजित स्म कौषीतकिरुधन्तमादित्यमुपतिष्ठते घात्मा उकायास्वय्या पात्मा उकः । इदानीमेतज्ज्ञाने फल- माह एतदात्मा भवति प्राणरूपो भवति यः प्रमिङ्कः कर्मणि सत्विग्यजमानादिः एवं प्राण बुह्या मंस्कृते अध्वर्युरूपानी पशु- मयमध्वर्युर्यजुर्मय समयं होता कामये माममय मुहानेति बेर जानाति एतदात्मा भवतीत्यन्बयः ॥ ६ ॥ प्राण ब्रह्मति कौषीतकिपैयाकमगारमते: मोपपत्ति- कैरुक, तत्र गादि दृष्टयः। स हि प्राणो वाह्य प्राध्यात्मि- कछ। वाह्य प्राधिदेविकः पुत्रादिरूपश्य प्राधिदेविक स्वादित्यः स चामोषोमात्मकः। तत्राधिदैविकं प्राण मुग्रीष्त्य फलविधेष- मियर्थं प्रथमतः कानिचिदपासमान्या इ, पय प्राण प्रति कथनानन्तरमता यम्मान फलान्तरस्यापच्छिापामकम्य अमात् कारणात ममितः मर्वजितः सवर्णाश्रमाचा सिलास्वर्णिकान् जयतीति मर्वजित् तम्य कोषोतकः कुषोतक म्यापत्यम्य गोणि चिसयाकानि उपासनानि प्राधिदैविकम्य प्राणस्य जामामि भवन्ति वर्तन्ते। कौषीतकिदृष्टानि कर्याय व्या मीत्यर्थः। यत्रो- * सर्वस्य वयं इति टी । एष उ रवास्थात्मा र तदात्मति टो।

·ge कौषीतकिमाझोपनिषत् । [२षध्यायः। यज्ञोपवीतं कृत्वोदकमानीय त्रिः प्रसिच्योदपाचं वा ऽसि पाभानं मे धीत्येतयैवारता मध्ये सन्तमुद्दगी ऽसि पाभानं म उहधीत्येतयैवाहतास्तं यन्तं संवगी ऽसि पाभानं मे संघधीति तद्यदहारावाभ्यां पापम- पवीतं कृत्वा यज्ञोपवीतं विधाय, यद्यपि त्रैवर्णिकावेनैव यज्ञोप- वीतं प्राप्तं तथाप्यपसव्यादिविकारनिवारणार्थमिदं वा। अप आचम्य स्पष्ट, अपामाचमनमपि यज्ञोपवीतवत्प्राप्तं तथापि त्व- रादिनिमित्तनिवारणार्थमवगन्तव्यं तेनोभयच नियमः मिद्धो भवति। विस्तिवारमुदपानं सौवर्ण राजतं तानं वा चषक प्रमिच्य द्धैः स्वच्छ लैः प्रकर्षण मे चनं विधाय उद्यन्तं उदयं गच्छन्तमादित्यं अदितिपुत्रं भास्करं उपतिष्ठेत जा- मुभ्यामवमिं गत्वा ममम्भाग्नीर पूर्णचषकमुद्धृत्य ममन्त्रमुप- स्थानं कुर्यात्। मन्त्रमा वर्ग: सर्वमिदं जगत् श्रात्मबोधेन वणवहरे परित्यजतीति वर्गः, अमि भवमि, पामानं शत- मागामि च पापं फलस्वरूपेणेव मे मम ममत्रकेणार्पणादि- त्यमुपस्था तुः वृद्धि वर्जय विनाशयेत्यर्थः, इति मकाममाप्ती। एतयैव शुक्रयेव यज्ञोपवीतमित्यादिना न त्वन्यथा त्रावृता प्रकारेण मध्ये मन्तं मध्याहे वर्तमानमादित्यमुपतिष्ठेत। उप- स्थानमन्त्रमा उदोऽसि पाभानं म उहधीति उदुल्क- पार्थः प्रतिमयेन माशयेत्यर्थः, व्याख्यातमन्यत्। एतयैवावृता यन्नं संवर्गाऽसि पाभानं मे संधीत्य स्तं यतमसं गछ.

·२ अध्यायः दीपिकासहिता। १४ करोत् सं तहले तयो स्वैवं विहानतयैवारतादित्य- मुपतिष्ठते यदहोरात्राभ्यां पापं करोति सं सारे। श्रथ मासि मास्यमावास्यायां वृत्तायां पचान्द्रम- सं दृश्यमानमुपतिष्ठेतैतर्यवाहता हरितणे वा प्रत्य- नमुपतिष्ठेत समित्यादिमन्त्रेण, मं मम्यगर्थः। व्याख्यातमन्यत् । एवं त्रिवारमादित्य म्याधं कुर्वतः फलमाइ यत्पमिळू दृष्टफल- महोगाभ्यां पनि गत्री च पापं कति स्पएं, में तहले नदशास्त्रीय कर्म फम्नतः मंत्र मम्यक् परित्यजति पापफलं न प्राप्नोतीत्यर्थः । एकमिद मुपामन कमीत्मकं ॥ ७ ॥ इदानों दितीयमाह, अथ पूर्वस्मात् कर्मरूपादपासमात् प्रकृतादादनिरूपादादित्याद नन्तरं कर्मरूपमपामनाकार- मादित्यम्य वाद्यप्राणाम्य मषुम्णानारूपमामात्मक मामि मामि प्रतिमाममभ्यामवसादामंवमा गमिति मिथोयत, प्रमा- वाम्यायां प्रमाख्यरमो मामम्य मिवामदिवमे पवाचन्द्रमम- मादित्यस्य पश्चिमभागे सघुम्णास्ये रमा वर्तमान सामं दृम्स- मान मानतोऽववाक्यमान मुपतिष्ठत वावर्गसंवर्गमत्र: उदये मध्याझं अम्तमय च उपन्यानं कुर्यात्, एतयेव यजीपवीत- मित्यादिकयेव न बन्यया पाहता प्रकारण। प्रमावासावां • बायाने वाचमिति टो।

·कोषोतकिबाझोपनिषत् । [२षध्यायः। स्थति यन्मे सुसीमं हृदयं दिवि चन्द्रमसि श्रितं मन्ये ई मां तदिहांसं माई पुख्यमघं रुदमिति न यस्मात् वृत्तायामिति पाठे द्वितीयायां चन्द्रोदये इति व्याख्यानं । नत्र विशेषमाइ हरितणाभ्यामकाभ्यां दूर्वाङ्कराभ्यां मह अर्घानन्तरं वाचं यत्त इत्यादिमन्त्ररूपां प्रत्यस्यति चन्द्रमसं प्रति अस्यति क्षिपति तिपेदित्यर्थः । वाचं मन्त्ररूपामाह यत् प्रसिद्धं योषितां स्तनमण्डलाधारं ते तव सोमात्मि- कायाः प्रकृतेः सुमोमं शोभनमर्यादावत् श्रादित्यात्मकपुरुष- स्यैकदेशरूपं हदयं पद्माकारं पञ्चच्छिद्रमधोमुखं मांस- खण्डं इत् तदयति गच्छति यदानन्दात्मस्वरूपं तत् हदयं अधिचन्द्रममि श्रितं चन्द्रमण्डलं स्तनाकारमधिकृत्य श्रितं वर्त- मानं । तेन उक्रेन चन्द्रमण्ड लमंन्येन हृदयेम हेतु ना अमत- वस्थानन्दरतिप्रजातिरूपस्य निरतिशयामन्दाभिव्यकिहेतुत्वेन च निरपेक्षस्य मोक्षस्य ईशाने हे नियन्त्रि माहं पोत्रमघं रदं, अहं मोमात्मिका स्लो अग्धात्मकः पुमानिति ज्ञात- वान् प्रघं पापं निरुपमदुःखकरं पुत्रसम्बन्धि पुत्रस्य प्राक्- प्रध्यमाभावाभ्यां भारीरव्याधादिना मम्स त्याद्यभावेन च कृतं पोचं मा रुदं रोदनं मा कुयीं तवेशानाया: प्रसादत इति शेषः । इति मन्त्रपरिसमाप्यर्थ । मन्त्रे पाठान्तरं यन्मे सुमोम पदयं दिवि चन्द्रममिश्रितं मन्येऽहं मां तद्विद्वांस माहं पुश्चमघं समिति । तदाहं मां तस्य चन्द्रमसो विदांसं मन्य इत्यययः ।

·२ अध्यायः दीपिकासहिता। पूर्वाः प्रजाः प्रेतीति नु जातपुचस्याथाजातपुषस्था- प्यायस्व समेतु ते सं ते पयांसि समु यन्तु वाजा यमा- दित्या अंशुमाप्याययन्तीत्येतास्तिस काचो अपित्वा न हास्मात्पूर्वाः प्रजा: प्रेतीति । अस्मादकप्रकारिणे इ प्रमि- द्वात् उपामकात् पूर्वाः प्रथमत एतन्मरणमन्तरेणेत्यर्थः, प्रजा: पुत्रादिरूपा न पैति न प्रयन्ति म चियको, इति नु एवं खलु अयं प्रकार इत्यर्थः, जातपुत्रस्य उत्पन्न मतम्य न त्वनुत्पन्न समस्य । अथ जातपुत्रम्य उपासमकथनानम्मरं जातपुत्रस्य अनुत्पत्रतन- यस्योपामन प्रकारः कथ्यत इति शेषः । प्रजातपुत्री जातपुत्रवत् मर्वतत्रं सम्पाय हरितटणे स्वीकृत्य. यान्मन्त्रान् जपेत् तानाह, प्राप्यायम्ब पाप्यायनं गच्छ, ममेतु मम्यक गच्छतु, ते तव त्वयो- त्यर्थः, अयम्पादः श्रुत्या प्रतीकस्वेन पठितः । एताकपादी परिगिटी, विश्वतः मोम वृष्ण्यं भवा वाजस्य माथे। वित्रतः मर्वतोऽनिरुपात्पुरुषगात्रात् हे माम स्त्रीरूप पृष्पयं कृष्णा: पुन- षस्य हेतुभूतं कमायं तेजः वाजम्यात्रिय माय भवा माते भव। अयमर्थः, पुत्रोत्पत्तिद्वारा पिढणां पिपडाचनदो भवति । प्रजासम्पत्या त्वदीयं वृष्ण्यमाप्यायनं विश्वतः ममंतु,मचं विता वाजस्य सङ्गमाय भवेति वार्थः । इदानों मन्त्राकारप्रतीकभूतं पादामरमाइ सं ते पयांसि मम यन्तु वाजा इति। ते तव मामा- मिकाया: प्रकृतेः सं पोसि सम्यक् क्षीराणि सनेन्दुमेघमड- बस्थानि समु य वात्राः उ अपि वाजाः वाजिनाऽनोपजीविन- H2 ·कौषीतकिबाझगेपनिषत् । [२अध्यायः। मास्माकं प्राणेन प्रजया पशुभिराप्याययिष्ठाः योऽ- स्मान् द्दष्टि यच्च वयं विष्मस्तस्य प्राणेन प्रजया पशु. स्तनयान संयन्तु सम्यग्गच्छन्तु। इदमपि पठितं श्रुत्या, शिष्टं पादत्रयं, संवृष्ण्यान्यभिमातिषाहः । आप्यायमानो अमताय सोम दिवि श्रवां स्युत्तमानि धिष्व । संवृष्ण्यानि सम्यक पुरुषा- पकारीणि, अभिमातिषाहः वैरिसाहः । पुत्रप्रया क्षोराणि वैरिणामभिभवकारीणीत्यर्थः । हे मोम अमृताय अमृत- त्वाय पुत्रोत्पत्त्यर्थमित्यर्थः, पाप्यायमानः खेनाग्नेयेन च तेजसा आप्यायमं प्रासादनं गछन् दिवि वर्ग अवास्युत्तमामि श्रवणयोग्यानि पयामि प्रौढानि धिष्व धत्व । हतोयमन्त्रस्य प्रतीकं पादमाह, यं हतीयं प्रसिद्धं मत्पत्तिकारणमादित्या अन्यात्मकाः पुमांसः अंश सूर्यस्य मौषुम्णं किरणं सोमं स्त्रीरूप धाप्याययन्ति त्रासादयन्ति। मन्त्रस्यापठितं श्रुत्या पादत्रयं । यमजितमक्षिप्तयः पिबन्ति। तेन ना राजा वरुणरहस्पतिराया- थधातु भुवनस्य गोपाः । यं सोमं राजानं प्रकृतिरूपं सूर्य सुषु- म्णानाडीरूपेण प्रक्षितमहीणं अक्षितयः क्षयशून्या श्रादित्या- दयः पुरुषाः पतिपुत्रत्वादिना वर्तमानाः पिबन्ति लावण्य- दुग्धादिरूपेण पानं कुर्वन्ति, तेनांशमाऽक्षितरूपेण सुषुम्णा- नाओत्यर्थः। नोऽस्मान् सोमस्योपासकान भुवनस्य गोपा लोकस रक्षकः प्रलापतिः सहस्पतिवरणे राजा चाप्यावयन्त प्रानन्द- ।

·१षध्यायः]]
दीपिकासहिता।
भिराप्याययस्वेत्येन्द्रीमातमावर्त श्रादित्यस्यारतम-
बावर्त इति दक्षिणं बाहुमन्वावर्तते ॥८॥
यम्, इति मन्त्र जयप्रतीकपादत्रयपरिममाप्त्यर्थः । एता उकपा-
दत्रयाचास्तिस्रः त्रिमयाका सचः पाद बवाम् मन्याम् अपित्वा
वाचनिकं जपं विधाय प्रमेन वक्ष्यमाणेन मकोण सामाभिमुखं
दक्षिणं हस्तं नि:मारयदि त्या माम्माकं प्राणेम प्रजया पशुभि-
राण्याययिष्ठा: अम्माकं सामापासकामां मुखविलासःमचारिणा
वायुगा प्राणेन पुत्रादिरूपया प्रजथा गवादिरूपः पशुभिः प-
स्मत्प्राण प्रजापश्वभावेने त्यर्थः, माप्याययिष्ठा: प्रम छत्रमानन्द
मा नयेथाः, किन्तु यः प्रमिद्धोऽसदुषो अस्मान्मामापासकान
देष्टि द्वेषं करोति, यच्च कृतापकारमलतापकारं वा प्रमिळू प्रति-
कुलं, चकागेऽममाम दक्षिण: प्रस्य च ममुपयार्थः, वयं मामोपा-
सका दिशा देषं कुर्मः, तस्य धम्माभिरजातम्य च वैरिण: प्राणेन
प्रजया पशुभिर्याख्यातं । पाण्याययन अममानामन्दयति । एव-
मेतमन्त्रार्थरूपां देवी देवेन भवता सम्पाद्यामावृतं मञ्चरण-
क्रिया पावते ममतादर्तनं कुर्व, प्रादित्यम्य अग्रोपोमात्मक
श्रावृतं मच्चरणक्रियामन्थावते भवतः मामय प्रमादमन शा-
वर्तमं कुर्वे । इति मन्त्रपरिममाप्यर्थः, एतमरित्यर्थः। दषि
बाई दक्षिणभुजं पूर्व सामाभिमुखं गोतं पश्वावर्तते मन-
पाठमन मिःमारयति ॥८॥

·५8 कौषीतकिबामणोपनिषत् । [२ अध्यायः । अथ पौर्णमास्यां पुरस्ताञ्चन्द्रमसं दृश्यमानमुप- तिष्ठेतयैवाहता सोमो राजासि विचक्षणः पञ्च- मुखोऽसि प्रजापतिब्राह्मणस्त एकं मुखं तेन मुखेन राज्ञोऽसि तेन मुखेन मामन्नादं कुरु राजा त एकं मुखं तेन मुखेन विशाऽसि तेन मुखेन मामन्नादं कुरु श्येनस्त एकं मुखं तेन मुखेन पक्षिणोऽसि तेन मुखेन . उपासनदयमुक्का हतीयमुपासनं पुनः सोमस्याह, अथ अमावास्योपासनात्प्रकृतादुपासनान्तरं कथ्यत इति शेषः । पार्ण- मास्यां पञ्चदश्यां षोडशकलचन्द्रसहितायां पुरस्ताचन्द्रममं दृश्यमानं स्वस्थाभिमुखे न प्रत्यहं षोडशकलं मोममुपतिष्ठेतै- तयेवास्ता पूर्ववड्याख्येयं । उपस्थानमामाह मोम उमया विश्वप्रकृत्या मह वर्तमानः प्रियदर्शनः सोमो वा, राजा दीप्तिमानसि भवसि, विचक्षणः सर्वलौकिकवैदिककार्यकुशलः, पञ्चमुखः पञ्चवदनोऽसि भवसि, प्रजापतिः प्रजानां स्थि रजा- मानां पालयिता। पञ्चापि मुखानि विभागेन प्रार्थयते, बा- झणे विजोत्तमः ते तव मोमस्य एकं मुखं एकं वदनं, तेन मुखेन उक्रेन वदनेन राज्ञः राजजातोयान क्षत्रियानसि भक्षयसि, नेन मुखेन उक्रेन वदनेन मां मोमोपासकमनादं कुर स्पष्टं। राजा त एकं मुखं, तेन मुखेन विशोऽस्मि तेन मुखेन माम- बादं कुरु। श्वेनस्त एकं मुखं, तेन मुखेन पक्षिणोऽसि तेन मुखेम ·२पयायः। दीपिकामचिता। मामवादं कुर्वमिष्ट रकं मुखं तेनेमं खोकमसि लेन मुखेन मामबादं कुरु त्वयि पथमं मुखं तेन मुखेन सर्वाणि भूतान्यत्ति सेन मुखेन मामबादं कुरु मा- स्माकं प्राणेन प्रजया पशुभिरपक्षेष्ठा योऽस्मान् डेष्टि यस वयं हिमस्तस्य प्राणेन प्रजया पभिरपक्षीय- मामनादं कुरु । अनिष्ट एकं मुख तम मुग्वे ने मं लोक ममि तेन मुखेन मामबादं कुरु । त्वयि पञ्चमं मुग्वं तन मुखेन सर्वाणि भूतान्यसि तेन मुग्वेन मामबादं कुरु । राजा महाभिषिक: क्षत्रियः। विशो वैवप्रधामा: प्रजाः। श्येनः परिमांमाशी ऋग: पक्षी। पक्षिण: कपोतादीन् विहङ्गमान । अग्निः प्रमिला दाह- पाकप्रकाशमरेतुः जमानः । रमं लाकं प्रत्यक्षादि प्रमाण गम्यं प्रवावाका विश्। त्वयि मोमे गाजमि पञ्चमं प्राण- गजमेनाग्यपेक्षथा पञ्चमवापुर । मर्वाणि भूतानि निखि- लानि बिरजमानि। जपं प्राहाणपर्यायवद्राजयनानि- मोमपर्यायेषु व्याख्येयं। मामाकं प्राणेन प्रजया पाभिर- वक्षेष्ठाः चोऽस्मान देहि यश्च वयं दिसतम्य प्रापोन प्रजया पशभिरवसोयति देवोमातमावर्त श्रादित्यस्या वृतमन्चा- वर्स रति दचिणं वाहमवावर्तत, अवक्षेठा असन्मामव- अयं मा कार्कः, अवशोषन अमग्बिन्धमवक्षयं नथ, अन्य- त्पूर्ववयास्येयं । अथवाथायनावश्या भाविएमाणपाप-

·कौषीतकिबाझोपनिषत् ।
।२अध्यायः।
स्वेति देवीमारतमावर्त श्रादित्यस्यारतमन्यावर्त इति
दक्षिणं बाहुमन्वावर्तते ॥६॥
अथ संवेश्यन् जायायै हृदयमभिमशेत् यत्ते सुसीमे
हृदये श्रितमन्तः प्रजापती तेनामृतत्वस्येशाने मा त्वं
पुल्यमघं निगा इति न यस्याः पूर्वाः प्रजाः प्रेतीति॥१०॥
क्षया चन्द्रनिष्ठी व्याख्येयौ। तथा चैकेनैव पक्षण खात्मनो -
द्धिवैरिणे नाशुश्चेति फल प्राप्तिरादुका भवति ॥ ८ ॥
अथ एवं सोमप्रार्थनानन्तरं संवेश्यन भार्यया सह सम्य-
गानन्दरतिप्रजात्यर्थं वेश्यन् उपवेशनं करिष्यन् जायायै जा-
याया हदयं स्तनमण्ड लाधारदेशभिमशेद्वक्ष्यमाणेन मन्त्रण
सर्वतः स्पृशेत्। मन्त्रमाह यत्प्रसिद्धं शरीरान्तरकारणं सुखं
ते तव सामरूपायाः स्त्रिया: सुमोमे हे शोभन गात्रे हे सुमोम-
विति वा, अथवा सप्तम्यन्तमिदं पदयविशेषणं शोभना मीमा
पुरुषस्य केदाररूपा यस्य तत् सुमोम, तस्मिन् इदये पदय-
पुण्डरीकाख्ये प्रानन्दात्मनिवासे श्रितं निहितं चन्द्रमण्डल दवा-
मृतं प्रलमध्ये प्रजापती प्रजापालके अथवा प्रजापती प्रजा-
पतिमा सष्ट्रा मयेत्यर्थः। मन्येऽहं मां तदिद्यामं अहं मोमोपास-
कस्तव पतिसाद प्रजापतिमा निहितं मां मोमोपासकं विद्यामं
समस्तशास्त्रार्थविदं मन्येऽवगच्छामि, तेन सत्येन माह पौत्रमचं
रुदमिति । तेनामृतत्वस्येशाने मा त्वं पुश्चमघं निगा इति पाठो
वा। नवमात्पूर्वाः प्रजा: प्रेतीति व्याख्यातं ॥ १० ॥

·२ अध्यायः] दीपिकासहिता। अथ प्रोष्यायन पुषस्य मूधीनमभिजित् । बजा- दङ्गात्मम्भवसि हृदयादधिजायसे। आत्मा वै पुच मा. जीव शरदः शतमिति नामास्य दधात्यमा भव परशुर्भव हिरण्यमस्तृतं भव तेजो' वैपुच नामासि स जीव शरदः शतमिति नामास्य गृह्णात्यथैनं परिय- मासिस इदानी सपत्रम्य मामोपामकम्य पम: कृत्यान्तरमाइ, पच मामापामनानन्तरं प्रीय ग्रामात देशान्तरं वा गत्वा पायन प्रागच्छन् भागत: मनित्यर्थः, पुत्रम्य पितुर्द: वनिवार कम्य वा- ह्यस्य प्राणस्य मूर्धानं मस्तक मभिमशेत करण मम्शेत्। मंम्पर्श- मन्त्र माह अजादङ्गात् गावात् गात्रात् शिरःपाण्यादिभ्यः मर्व- भ्यो गात्रभ्य इत्यर्थः मम्भवमि निर्गच्छमि दयादधिजायम मवभ्या गाभ्दा निर्गता दयादधिकं प्रकटोमवाम पात्मा मत्स्वरूपः, पुत्र हे पुत्र त्वं पुत्रामा निग्यात् मा मामाविय मम रक्षणं कृतवान्, म मम रक्षक: जोव प्राणान् धाग्य शरदः तं तं मंवत्मा गान श्रमी एतत्रामा इत्यनन मणाम्य नाम गृहाति प्रम्य पुत्रस्य नामग्रहण कंगति पिता । नामय हया एनर्मन्त्रानरमार, अम्मा भव पाषाणा भव । गर्गरन पदनः वज्रमारणगंग भवत्यर्थः, पराभव कुठार वरिक्षकंद का भव हिरण्यमम्तृतं भव अम्तृतमाम्नतं मर्वतः परितृतं कनक- वत्मर्वप्रजाप्रिया भव, तंजा व पुत्र नामामि वै प्रसिद्ध मर्व- बभिम्पादित टी. बंदी बात...

·कौषीतकिबामणोपनिषत् । [२ अध्यायः । हाति येन प्रजापतिः प्रजाः पर्यग्रल्लात्तदरिष्ट्य तेन त्वा परिग्रलाम्यसावित्यथास्य दक्षिणे कर्णे जपत्यस्मै प्रय- न्धि मघवन्नृजीषिन्नितीन्द्र श्रेष्ठानि द्रविणानि धेहीति सव्ये मा छेत्था मा व्यथिष्ठाः शतं शरद श्रायुषो जीवस्व पुत्र ते नाम्ना मूर्धानमभिजिघ्रामीति चिरस्य । गात्रमारभृतं यत्तेज: संसारक्षवो तन्नामा वं भवसि । हे पुत्र सजीव शरदः शतमसाविति नामास्य ग्रहाति व्याख्यातं । बतीयनामग्रहणे हतीयं मन्त्र माह येन प्रसिद्धेन खयंप्रका- शम तेजमा प्रजापतिः प्रजानां पालको धाता प्रजाः स्वसन्ता- ममता: स्थिरजङ्गामाख्याः पर्यटशात् सर्वतः स्वीकृतवान् अ- रिष्ये प्रभानामविमाशनार्थ तेन प्रजापतिप्रजाग्रहणेन तेजमा खा त्वां पुत्रं परिग्टहामि सर्वतः खोकरोमि। असाविति ना- मास्य ग्टहाति व्याख्यातं, अथास्य दक्षिणेकणे पिता जपति प्रस्मै प्रयन्धि मघवजोषिनिति, इन्द्र श्रेष्ठानि द्रविणानि धेहीति पुत्रस्य मध्ये कर्णे पिता जपनि। इदानों मूर्ध बाधाणे मन्त्र माह मा छेत्याः ममततेश्छेदं मा कार्षीः, मा व्यथिष्ठा: शरोरेन्द्रि- यमनोभिर्यथां मा गाः । शतं घरद पायुषो जीवस्व भरदः शतमायुषो जीव शतं संवत्मरान् जीवेत्यर्थः । पुच हे पुत्र से माना तव पुत्रस्थाभिधानेन देवदत्तादिलक्षणेन मूर्धानं मतकमजियामि पाघ्राणं करोमि अमावेतमामाहं तव पिता, . मा भेत्या मा थतिष्ठा रतिA.

·पधायः । रोपिचासहिता। मूर्धानमभिजित् गवां त्वा हिसारेणाभिषियरोमी. ति घिरस्य मूधीनमभिहिकुर्यात् ॥ ११ ॥ अथातो दैवः परिमर रतहै ब्रह्म दीप्यते यदमि- उचलत्ययसम्रियते यन्त्र ज्वलति तस्यादित्यमेव तेजो . इत्यनेन मन्त्रेण चि: चिवारं मूर्धानमवजित् मू पाषाणं कुर्यात् । इदानी हिसारमन माह गवां कामधेन्वादोनां सव- मानां घटाधीनां त्वा त्वां पुत्रं हिङ्कारेण वत्माकारणार्थ गोभिः कियमाण: खरो बिहार: तेनाऽभिषिकारोमि सर्वता हिना- रेणाकारयामि, इत्यनेन मन्त्रेण त्रि: चिवार मधीममभिहिए: यात् मर्वतो मूर्धिशिमिति शब्दं कुर्यात् ॥ ११ ॥ एवं कोषोतके स्त्रोण्युपासनान्युक्त्वा प्रकृतं प्राणस्य ब्रह्मत्वं मंत्र- विद्यारूपेणान्तहितं विवक्षुः फलान्तराय नामान्तरमाइ, प्रथ प्राणस्य ब्रह्मत्वकथनानन्तरं, अतः यम्मान स्ववैरिणो मरण स्पे- का प्रस्मात कारणात, दैवः देवामां वागादोनां सम्बन्धी देवः, परिमरः प्राणं परिता वियन्त अन्याद्या वागावात प्राणो अद्यारूप: परिमरः कम्यत इति शेषः । एतत्प्रत्यक्षं वे प्रसिद्ध मध प्राणपाधिकं मत्यज्ञानादिरूपं दोप्यते प्रका- खते, यद्यदाऽग्निदीपाक प्रकाश हेतु. कृशानुमति दीप्तिमान भवति, अथ तदा एतदुकं ब्रह्म म्रियते प्राणं मुश्चति यत्र व्यवति चदानिर्दीतिमान भवति, तस्य दोषियन्यस्याग्रः पा- दित्यमेव भास्कर मेव न वन्य तेजा गच्छति दीप्तिः प्राप्नोति, 12 ·(. कौषीतकिमारणेपनिषत् । [२ अध्यायः । गच्छति वायु प्राण रतब ब्रह्म दीप्यते यदादित्यो दृश्यतेऽथैतम्रियते यन्न दृश्यते तस्य चन्द्रमसमेव तेजा गच्छति वायं प्राण रतदै ब्रह्म दीप्यते यच्चन्द्र- मा दृश्यतेऽथैतन्मियते यन्न दृश्यते तस्य विद्युतमेव तेजो गच्छति वायु प्राण एतदै ब्रह्म दोप्यते यद्दिद्युदि- द्योततेऽथैतन्मियते यन्न विद्योतते 'तस्या दिश एव तेजो गच्छति वायुं प्राणस्ता वा एताः सर्वी देवता वायुमाधिदैविकं प्राणं प्राण: प्रकर्षेण चेष्टा हेतुर्वातो गच्छति । एतदै ब्रह्म दोप्यते यत् पूर्ववड्याख्यं । श्रादित्यो दृश्यते भास्कगे मयनपथमागच्छति प्रथैतन्मियते यत पूर्ववड्याख्येयं, न दृग्यते नयनाभ्यां न निरोच्यते, तम्या दृष्टस्यादित्यस्य चन्द्रमममेव मोम- मेव न त्वन्यं तेजो गच्छति वायु प्राणः। एतद्वै ब्रह्म दीप्यते यच्च- न्द्रमा: दृश्यतेऽयेतन्मियते यन्न दृश्यते तस्य विद्युतमेव जो ग- छति वायु प्राणः । एतद्वै ब्रह्म दोप्यते यच्चन्द्रमाः सोमः तस्य चन्द्रमा विद्युतमेव मौदामिनीमेव न त्वन्यं । अन्यत् पूर्ववट्या- खोयं । विद्युत् सौदामिनो विद्योतते विद्योतनं कुरुते दृग्यते इत्यर्थः। अवैतमियते यन्त्र विद्यातते तम्य वायुमेव तेजो गच्छति वायु प्राणः, न विद्योतते न दृश्यते, तस्य विद्युद्र पस्य तेज:प्राण वायुमेवाधिगच्छतः। अन्यत् पूर्ववड्याख्येयं। ता उका वै प्रसिद्धा एता अन्यादित्य चन्द्रमा विद्युट्रपा: मी * तस्य वायुमेव तेज इति टो।

·२ अध्यायः ।] दीपिकासहिता। . वायुमेव प्रविश्य वायौ 'मृत्वा न मृच्छन्ते तस्मादेव पुनरुदीरत इत्यधिदैवतमथाध्यात्म ॥१२॥ एतदै ब्रह्म दीप्यते यहाचा वदत्यथैतम्रियते यन्त्र वदति तस्य चक्षुरेव तेजो गच्छति प्राणं प्राण रतहै ब्रह्म दीप्यते यच्चक्षपा पश्यत्यथैतम्रियते यन्त्र पश्य- निखिला देवता: देवता शब्दाभिधेया: वायुभव वातं प्राण मव म त्वन्यं प्रविश्य प्रवेशं कृत्वा, वायावाधिदैविके प्राणे मृता प्रस्त गता न मृच्छन्ते न विनयन्ति वायुतादात्म्यन, नम्मादं व उ अपि तत एव वायोर्न त्वाम्मात पुना दीग्ते भूय उद यमागकग्नि, इत्यनेन प्रकारणाधिदैवतं देवता अधिकृत्या कं अधिदैवतं ॥१०॥ प्रथाधिदेवतकथनानन्तरं अध्यात्ममात्मानमधिकृत्याकम- ध्या तां। एतद ब्रह्म दीप्यते यदाचा वदत्यथेतन्नियंत यन वदति तम्य चक्षुरव जो गच्छति प्राणं प्राण एतदै ब्रह्म दीप्यते यचक्षुषा पयत्य येतन्मियतं यन्त्र पति तम्य श्रात्र- मंत्र जो गति प्राणं प्राण पतवें ब्रह्म दोप्यत यक्रोवण टणात्यथैतम्रियते यन्त्र पटणाति तम्य मन एव तंजा गच्छ- ति प्राणं प्राण पतई ब्रह्म दीप्यत यमनमा धायत्यर्थन्मि- यते यत्र ध्यायति तम्य प्राणमेव तंजा गच्छति प्राण प्राणामता वा पता: मी देवता: प्राणमेव प्रविण्य प्राण मृता न मृच्छ- मत्वानरच्छन्तति .1. मतानच्छन्तति 1) तामचन्त इति टी०। किन्त मताप्रति स्थान माति कचित् पाठान्तर. । पथात् प्रयोदशतमे खण्डे मत्वा न मचा लि . ) अतादेवाध महाशित ·दर कौषीतकिब्राझणपनिषत् । [२अध्यायः । ति तस्य श्रोचमेव तेजो गति प्राणं प्राण एत ब्रह्म दीप्यते यत्रोत्रण शृणोत्यथैतन्मियते यन्त्र शृणोति तस्य मन एव तेजो गच्छति प्राणं प्राण एतद्द ब्रह्म दीप्यते यन्ममसा ध्यायत्यथैतन्धियते यन्त्र ध्यायति तस्य प्राणमेव तेजो गच्छति प्राणं प्राणस्ता वा एताः सर्वा देवताः प्राणमेव प्रविश्य प्राणे स्मृत्वान ते तस्मादेव पुनरुदोरते वाचा चक्षुषा श्रोत्रेण मनमा चेन्द्रियेण वदनमवलोकनं श्रवणं ध्यानञ्च यथाक्रमेण कुरुते चेद्दीपनं, न चेन्मरणं । अमेागादित्यस्य चक्षुश्चन्द्रमसः श्रोत्रं विद्युतो ममी वायोः प्राण इत्यत्र विशेषः । अन्यत् पूर्ववड्याख्येयं। देव- परिमर ज्ञानस्य फलमाह, तत् तस्मिन दैवे परिमरे ज्ञाते यदि पक्षान्तरे असम्भावितमिदं अथ कथञ्चिदैवाद् भवेत्, ह प्रसिद्धवाः, वै स्मर्यमाणा एवं विद्वांसः उक्तेन प्रकारेण देव- परिमर ज्ञानवन्तः, उभी दो पर्वती गिरी अभिप्रवर्तयातां अभिप्रवर्तयेरन् सर्वतः प्रवृत्तिं इन्हयुद्धैरिवोत्पतनाधोभूमि- प्रवेशादिकं कारयेयुः। तो च किं पर्वतावल्पविकदेशस्था, नेत्याह, *तुस्वर्षमाण दक्षिणच उत्तरश्च पास्तरणं कुर्वाणैर दक्षिण एकस्तादृशोत्तरः,चकारी दक्षिणोत्तरयोस्तु वर्षमाण- पदसम्बन्धाथै। अयमर्थः। उत्तरपूर्वादिदेशस्थ एक: अपरश्च भारतखण्डादि स्थः उभावपि भास्करगतिनिरोधको पृथिवों ए * तुतूर्धमानाविति पाठान्तरः ।

·२षध्यायः ।] दीपिकासहिता। मृच्छन्ते तस्मादेव पुनरुदीरते तद्यदि हवा एवं विहां- समुभी पर्वतावभिप्रवर्तेयातां दक्षिणश्चोत्तरश्च तुस्तू- प्रमाणौ न हैनं स्तृखोयातामथ य रनं विषन्ति यांश्च स्वयं हेष्टि त एवैनं परिनियन्ते ॥१३॥ अथातो निःश्रेयसादानमेता ह वै देवता अहं- पादपीडनेन पातालं नयन्तौ विश्वावकाशं स्वदे हेन व्यवस्यन्ता- विति न हेनं स्तृण्वीयातां एनं एतान् विदुषः ह प्रसिद्धं नैव स्तृण्वीयातां नैव दृह्यातां नैव हिंस्यातां अतिक्रमणं नैव कुर्वी- यातां यदुक्कमेभिस्तदेव कुर्यातामित्यर्थः । अथैवं सकलदैवपरि- मरज्ञानानन्तरं ये दैवपरिमरज्ञानशून्या गतभाग्या एनं देवप- रिमरज्ञानवन्तं द्विषन्ति असहिष्णवोऽपकारान कुर्वन्तो न बड़ मन्यन्ते। यांश्च प्रसिद्धान् गतभाग्यान, चकारः पूर्वेषामपि समु- चयार्थः, स्वयं दैवपरिमर ज्ञानवान् द्वेष्टि न सइते कुतश्चिदभा- ग्ययोगात एनं सर्वे परिनियन्ते, एमं दैवपरिमरज्ञामवन्तं ते एतस्मिन् देषिण एतस्य देव्याश्च सर्व मिखिलाः सपुत्रपशुबान्धवा इत्यर्थः । परिनियन्ते सर्वतो निधनं गच्छन्ति ॥ १३ ॥ अथ परिमरगुणेपासनानन्तरं अतो यस्मात् फलान्तरापे- क्षाऽस्मात्कारणानिःश्रेयमादामं, निःश्रेयसं सर्वस्मादुत्कर्षरूपो गुण मोचविशेषः, तद्गुण विशिष्टस्य प्राणस्थादानं स्वीकारः क्रियत इति भेषः। तत्र प्राण निःश्रेयसमिति माविचार्य स्नेहादिना खीछतं किन्तु महता महर्षेण विचारित, एतदर्थ- ·६ कौषीतकि ब्राह्मणेपनिषत् । [२ अध्यायः । श्रेयसे विवदमाना अस्माच्छरीरादुच्चक्रमुस्तद्धाप्रा- णत्* शुष्कं दारुभूतं शिष्येऽथैनद्दाक् प्रविवेश तहाचा- माख्यायिकामाह, मी निखिला ह किल वै प्रसिद्धा देवता देवताशब्दवाच्या वागाद्याः, अहंश्रेयसे अहंवादेनात्मनः श्रेय प्राधिक्यं, तदर्थ विवदमानाः मामन्तरेण का भवत्य इति खव्यतिरिक्ताः परास्तिर स्कुर्वत्य इत्यर्थः । स्वयं निश्चयं कर्तुम- शताः प्रजापतिं पितरमेत्योचर्भगवन् को नः श्रेष्ठ इति, स हि प्राणे श्रेष्ठ्यं जाननपि स्वसुतानां दुःखं दातुमश कोऽमु- मुपायं प्रत्य पद्यत, यस्मिन् व उत्क्रान्ते इदं शरीरं पापिष्ठं शव- समानं भविष्यति स वः श्रेष्ठ इत्युक्त तथैव श्रेष्ट्यनिर्धारणा) क्रमेणोत्क्रमणं कृतवत्य इत्याह, अस्मात्प्रत्यक्षाच्छरीरान्मनुष्या- दिदेहादुच्चक्रमुर्वागादयः क्रमेण उत्क्रमणं चक्रुः । तत् स्थूल- शरीरं वागादीनां प्रत्येकमुत्क्रमणे वदनादि व्यापारमकुर्वत् स्थितं । यदा पुनर्मुख्यप्राण उत्क्रान्तस्तदा दारुभूतं चिताकाष्ठ- समानमस्पृश्यं सर्वव्यापारशून्यं शिव्ये शयनं कृतवत्। एवं व्यति- रेकेण निश्चये सम्पन्नेऽप्यतिस्पर्धावशाद न्वयमन्तरेण निश्चयमन- धिगच्छन्तोऽन्वयमप्यनुष्ठितवन्त इत्याह, अथ शरीरस्य दारुभू- तस्य श यनानन्तरं एतच्छरीरं वाक् वागिन्द्रियं प्रविवेश प्रवेश कृतवती। तत शरीरं वाचा वागिन्द्रियेण वदत् वद नव्यापार कुर्वत शिव्य एव शयनं कृतवदेव । न स्थितवत् । वाक्- ।। तद्धाप्राणत इति D. तहाक्यत इति A. अशुद्धं ।

·२ अध्यायः । दीपिकासहिता। वदच्छिष्य एवाथैनचक्षुः प्रविवेश तद्दाचा वदचक्षुषा पश्यच्छिथ्य एवाथैनछोचं प्रविवेश तहाचा वदच्चक्षुषा पश्योरेण शृण्वच्छिष्य एवाथैनन्मनः प्रविवेश तहा- चा वदचक्षुषा पश्यच्छ्रोवेण शृण्वन्मनसा ध्यायच्छिष्य एवाथै नत्प्राणः प्रविवेश तत्तत एव समुत्तस्थौ ता वा एताः सवी देवताः प्राणे निःश्रेयसं विदित्वा प्राणमेव प्रवेशानन्तरं चक्षुरिन्द्रियं प्रविष्टं ततश्चावलोकनं वदनञ्चाभूत् । अनन्तरं श्रीन्द्रियं प्रविएं ततश्च श्रवणावलोकनवदनान्यभूवन् । अनन्तरं मनः प्रविष्टं ततश्च ध्यानश्रवणावलोकनवदनान्या- सन् न तु शरीरमुत्थितवदित्येतत्पर्यायत्रयेणाह, अथैन- चक्षुः प्रविवेश तहाचा वदचक्षुषा पश्यच्छिथ्य एव, अथैनत् श्रोत्रं प्रविवेश तदाचा वदचक्षुषा पश्य च्छ्रोत्रेण टण्वच्छिष्य एव, अथैनत् मनः प्रविवेश तदाचा वदञ्चक्षुषा पग्यच्छ्रोत्रेण टएपन्मनसा ध्यायच्छिय एव स्पटं, अथ वाक्चक्षुः श्रोत्रमन:- प्रवेशानन्तरमेतच्छरोरं वदत पश्यत् पटवत् ध्यायत प्राण मुखविलान्तर्वर्ती पञ्च वृत्तिायुविशेषः प्रविवेश प्रवेशं कृत- वान्, तच्छरोरं तत एव तस्मात्प्राण प्रवेशादेव न बन्यस्मा- समुत्तम्या सम्यगुत्थानं कृतवत्, ते च वागादयः परित्यक्ता- भिमानाः देवा: देवशब्दाभिधेयाः प्राणे शरीरोत्थापन- ईती प्रकृष्टचेष्टावति निःश्रेयसै मर्वेभ्यो वागादिभ्य उत्कर्षणं * सर्वत्र मूले दयोगीकयोश्च (B. D.) शिष्ये, अपरास सु पिये ·कौषीतकिब्राह्मणेपनिषत् । [२ अध्यायः। प्रज्ञात्मानमभिसम्भूय सहैवैतैः सरस्माच्छरीरादु- चक्रमुस्ते वायुप्रविष्टा आकाशात्मानः स्वरीयुस्तथो स्वैवं विद्वान् प्राणे निःश्रेयसं विदित्वा प्राणमेव प्रज्ञात्मानमभिसम्मूय सहैवतैः सर्वैरस्माच्छरीरादु- विदित्वा प्राणमेव प्रकृष्टचेष्टावन्तं न बन्यं प्रज्ञात्मानं प्र- ज्ञात्मनो भृम्न उपाधिभूतं प्रसादं, अथवा प्राणे मति प्रज्ञाया दर्शनादसति चादर्शनात्प्राणन्य प्रज्ञात्मत्वमविरुद्धम- भिहितं, प्राण मेव प्रज्ञात्मानमिति अभिसम्भूय सर्वतः सम्भवनं प्राप्तिं कृत्वा, सहैवैतेः सर्वैरतैः प्राणापानव्यानसमानोदान- निखिलैः सह, यथा प्राणवृत्तिभेदा अध्यात्मिकपरिच्छेदशू- न्यास्तववागादयोऽपोत्यर्थः, अस्मात् प्रत्यक्षाला कात् तनुरूपात् शरीराच्चक्षुराभिमानादित्यर्थः, उच्चक्रमुः उत्क्रमणञ्चक्रुः। ते परित्य ततदभिमानाः वागायः वायुप्रतिष्ठा वायावाधि- दैविके प्राण प्रतिष्ठा प्राण निःश्रेयसमिति ज्ञानमाश्रयो येषां ते वायुप्रतिष्ठाः, आकाशात्मानः आकाशवत्सर्वगत श्रात्मा येषां ते आकाशात्मानः स्वरीयुः स्वः स्वर्गमन्यादिस्वरूपमीयुः ययुगतवन्त इत्यर्थः । तथो एव अपि तद्ददेव यथा देवाः न वन्यथा, एवं विद्वान् उ केन प्रकारेण प्राणे निःश्रेयसं जानन् सर्वेषां भूतानां निखिलानां स्थिरजङ्गमानां प्राणमेव प्रज्ञात्मा- नमभिसम्भूय सहैवैतेः सर्वैर स्माट्याख्यातात् शरीराच्छरीरा- * बायप्रतिष्ठा इति टी. ।

·२ अध्यायः 1] दीपिकासहिता। कामति स वायुप्रविष्ट आकाशात्मा स्वरेति स तइच्छति यचैते देवास्तत्प्राप्य यदमृता देवास्तद- मृतो भवति य एवं वदं॥ १४ ॥ अथातः पितापुत्रीयं सम्पदानमिति चाचक्षते भिमानादुकामति उत्तिष्ठति शरीराभिमानं परित्यजती- त्यर्थः। स वायुप्रतिष्ठ आकाशात्मा खरेति व्याख्यातं । उपासक- स्यैकत्वादेकवचन विशेषः । एवं प्राणो ब्रह्मेत्युपासनं स्थाप्यत इति तत्फलमाह, स्व: स्वर्ग प्राणं ब्रह्मज्ञानोत्पादनदारानन्दात्मानं वैति। खरेतीत्येतयाकरोति, स उपामकस्तभवति उक् प्राण- खरूपं भवति। तच्छब्दार्थमाइ, यत्र यस्मिन् प्राणवरूपे एते देवाः एते वागादयोऽन्याद्यात्मका देवशब्दाभिधेया: ननु वागादोनामग्न्याद्याप्तिलक्षणममृतत्वं तत्प्राप्ती, उपासकस्य पुनः तत्प्राप्ती किं स्थादित्यत आह, तत्प्राण स्वरूपं प्राप्य अवाप्य तद- मृतः तत् सर्वपरिच्छेद शुन्यममृतत्वं यस्य स तदमृतो भवति स्पष्टं, यद मृताः यत् प्रसिद्धं सर्वपरिच्छेदशून्यममतत्वं येषां ते यदमृता देवा वागाद्याः ॥ १४ ॥ इदानों प्राणविदः सम्पत्तिकाह, अथ प्राणोपासनान- न्तरं, तो यस्मान्मरणमवश्यंभावि अस्मात्कारणात, पिता- पुत्राय दीयमानं पितापुत्रीयं, सम्प्रदानं सन्यक् प्रदीयत इति सम्प्रदानं सम्पत्तिकर्मत्यर्थः । इति चाचक्षते पुत्रीयं पित्रा * वायप्रविष्ठ इति टी.। + तद्भवतीवि टो। K 2 ·काषीतकिब्राह्मणोपनिषत् । [२ अध्यायः। पिता पुत्रं प्रेष्यन्नातयति नवैस्तृणैरगारं संस्तीर्याग्नि- मुपसमाधायोदकुम्भं सपात्रमुपनिधायाहतेन वास- सा सम्पच्छन्नः 'पिता शेत एत्य पुत्र उपरिष्टादभिनिप- द्यत इन्द्रियैरिन्द्रियाणि संस्पृश्यापि वास्मा आसीना- याभिमुखायैव सम्पदध्यादथास्मै सम्पयच्छति वार्च मे अनेनैव प्रकारेण कथयन्ति । पिता पुत्रं प्रेव्यन् कुतश्चिन्नि- मित्तात् मरिय्यामीति निश्चित्येत्यर्थः, पिता जनकः पुत्रमा- रसं तनयमावयति श्राकारयति सम्पत्तिकाथ। श्राका- रणे इतिकर्तव्यतामाह, नवस्तृणैर्नवीनैः कुशादिभिस्तृणैर- गारं संस्तीर्य गृहमाच्छाद्य अग्निमुपसमाधाय तस्मिन् ग्टई श्रीतं स्मात वाग्निं संस्थाप्य अग्नरुत्तरतः पूर्वतो वा उदकुम्भ सपात्रमुपनिधाय नोरेण पूर्ण कलशं ब्रोहिपूर्णपात्रहित समीपे संस्थाप्य अहतेन वाममा सस्यच्छन्नः नवीनेन वस्त्रेण संवृतः, स्वयं श्वेतः श्वेतः मितमाल्याम्बरधर इत्यर्थः, एत्य श्रागत्य पाहयतीत्यन्वयः, पुने भागते तनये उपरिष्टादुपरिभागे अभिनिपद्यते सर्वतो नितरां प्राप्नोति। अभिनिपदनेतिकर्त- व्यतामाह, इन्द्रियैश्चक्षुरादिभिः स्वकीयैरस्य पुत्रस्य इन्द्रि- याणि चक्षुरादीनि संस्पृश्य सम्यक् स्पर्शनं विधायाभिनिपद्यत दत्यन्वयः। यदा पिता ते पुत्रोऽभिनिपद्यत इति पाठाद- सपात्रमुपनिनायेति B. C. + खयं श्येत इति टो। * अघि वास्याभिमखत एव यासीताथारमा इति टी. .

·२ अध्यायः। दीपिकासहिता। ६६ त्वयि दधानीति पिता वाचं ते मयि दध इति पुत्रः प्राणं मे त्वयि दधानीति पिता प्राणं ते मयि दध इति पुत्रश्चक्षुर्मे त्वयि दधानोति पिता चक्षुस्ते मयि दध इति पुत्रः श्रोत्रं मे त्वयि दधानीति पिता श्रोत्रं ते मयि दध इति पुचोऽन्नरसान्मे त्वयि दधानीति पितान्नरसास्ते मयि दध इति पुत्रः कर्माणि मे त्वयि दधानीति पिता कीणि ते मयि दध इति पुत्रः F न्वयः । पक्षान्तरमाइ, अपि वा अथवाऽस्य पुत्रस्थाभिमुखत एव मम्मुखत एव न त्वन्यथा, उपरिपदस्य लोकहितवादि- त्यर्थः, श्रामीत उपविशेत् । अथानन्तर मम्मै पुत्राय मम्प्रय- छति . सम्यक् प्रयच्छेत् वक्ष्यमाणेन विधिना स्ववागादीन् दद्दादित्यर्थः, वाचं वागिन्द्रियं मे मम पितु मुमूर्षाः त्वयि पुत्रे ममानृण्यस्य विधातरि दधानि धारयाणि, इत्यनेन प्रका- रेण पिता जनक आहेति शेषः । एवं पित्रोके वाचं वागिन्द्रि ते तव पितुर्मयि पुत्रे दधे धारये इत्यनेन प्रकारेण पुत्रस्तनय आइति शेषः । प्राणं मे त्वयि दधानोति पिता, प्राणं ते मयि दध इति पुनः। चक्षुर्मे त्वयि दधानोति पिता, चक्षुस्ते मयि दध इति पुत्रः । श्रोत्रं मे त्वयि दधानोति पिता, श्रोत्रं ते मयि दध इति पत्रः । अन्नरमान मे त्वयि दधानीति पिता, अन्नरसांस्त * पूरीरं मे त्वयि दधानोति पिता पूरीरं ते मयि दध इति पुत्र इति A. पस्त के समधिकः पाठः ।

·9. कौषीतकि ब्राह्मणोपनिषत्। [२ अध्यायः। सुखदुःखे मे त्वयि दधानीति पिता सुखदुःखे ते मयि दध इति पुत्रः आनन्दं रतिं प्रजाति मे त्वयि दधा- नोति पितानन्दं रतिं प्रजातिं ते मयि दध इति पुत्र इत्यां मे त्वयि दधानीति पितेत्यां ते मयि दध इति पुत्रो मनो मे त्वयि दधानीति पिता मनस्ते मयि दध इति पुचः प्रज्ञां मे त्वयि दधानीति पिता प्रज्ञां . मयि दध इति पुत्रः। कर्माणि मे त्वयि दधानोति पिता, कर्मा- णि ते मयि दध इति पुत्रः। सुखदुःखे मे त्वयि दधानोति पिता, सुखदुःखे ते मयि दध इति पुत्रः। प्रानन्दं रतिं प्रजाति मे त्वयि दधानोति पिता, श्रानन्दं रतिं प्रजातिं ते मयि दध इति पत्रः । इत्यां मे त्वयि दधानीति पिता, इत्यां ते मयि दध इति पत्रः। धियो विज्ञातव्यं कामान्मे त्वयि दधानोति पिता, धियो विज्ञातव्यं कामांस्ते मयि दध इति पुत्रः । प्राणं घ्राणं मुख्यञ्च प्राणं । चक्षुःश्रोत्रे स्पष्टे। अन्नरमान्मधुरादीन् । पूर्व करणग्र- हणं, दूत श्रारभ्य विषयग्रहणं, उभयत्र करणविषययोः सम- पणार्थ कर्माणि श्रादातव्यानि। सुखदुःखे शरीरोपभोग्ये । श्रानन्दं रतिं प्रजाति मैथुनस्थावमाने आनन्दस्ततः प्रागतिः प्रजातिः पुत्राद्याः :। इत्या गतीः। धियोऽन्तःकरण वृत्तीः, विज्ञातव्यं तामां विषयः। कामानिच्छाविशेषान् । अन्यन्नवस्वपि पर्यायेषु वाक्पर्यायवड्याख्येयं । पाठान्तर इत्यां ते मयि दध ततः * प्रजातीरिति B.C- ·२ अध्यायः। दीपिकासहिता। ते मयि दध इति पुत्रो यधु वा उपाभिगदः स्यात् समासेनैव ब्रूयात्याणान्मे त्वयि दधानीति पिता प्राणस्ते मयि दध इति पुत्रोऽथ दक्षिणदुपनि- कामति तं पितानुमन्त्रयते यो ब्रह्मवञ्चर्स कीर्ति- त्वा जुषतामित्यथेतरः सव्यमन्वंसमभ्यवेक्षते पाणि- नान्तीय वसनान्तेन वा प्रच्छाद्य स्वान लोकान दृति पुत्र इत्यनन्तरं मनो मे वयि दधानोति पिता मनस्ते मयि दध इति पुत्रः प्रज्ञां मे त्वयि दधानीति पिता प्रज्ञां ते मयि दध इति पुत्र इति। यद्यु वा उपाभिगदः प्रत्येकं वकुम- समर्थः स्यात्ममासेनेव वदेत्याणान्मे त्वयि दधानोति पिता प्रा- णांस्ते मयि दध इति पुत्र दति। अथानन्तरं दक्षिणा वृत्। पितुः प्रदक्षिण प्रकारेण प्राङ् प्राच्यां दिशि उपनिष्कामति पितुःम- मोपदेशाइहिर्गच्छति, तं पुत्रं पिता जनकः अनुमन्त्रयते पश्चात् सम्बोध्य ब्रूते । अनुमन्त्रणवाक्यमाह, यशः लौकिको बन्धुजना- दिभ्यः कोर्तिः, ब्रह्मवर्चसं ब्रह्मतेजः, अन्नाद्यं अन्नच तदाद्यञ्च अन्नाद्यं, कीर्तिः शास्त्रीयं यशः, त्वा त्वां पुत्रं जुषतां मेवता मित्य- नेन प्रकारेणानुमन्त्र यत इत्यन्वयः । अथ एतदनमन्त्रणानन्तरं, इतरः पुत्रः सव्यं वामं अंसं बाहुमूलं खस्यान्ववेक्षते पश्चादव- लोकयते। अवलोकनप्रकारमाह, पाणिना करेणान्तीय व्यवधाय वमनान्तेन वा, वाशब्दः पूर्वण सईच्छाविकच्यार्थः, प्र- ·कौषीतकिब्राह्मणोपनिषत् । २बध्यायः। कामानामुहीति स यद्यगदः स्यात्युचस्यैश्चर्ये पिता वसेत् परि वा व्रजेद्या वै प्रेयात्तथैवैनं समापये- युर्यथा समापयितव्यो भवति यथा समापयितव्यो भवति॥१५॥ इत्यारण्यके कौषीतकिब्राह्मणोपनिषदि दितीयो ऽध्यायः समाप्तः॥*॥ छाद्य आच्छाद्य पितरं प्रत्याह, स्वान् लोकानिरतिशय- प्रीतिजन कान् देशविशेषान् कामान् कमनीयान् तत्रस्थिताम् वा भोगानामुहि प्राप्नुहि, इत्यनेन प्रकारेण ब्रूयादित्यनुषङ्गः । एवं पुत्रेण कृते स पिता यदि कथञ्चिदगदः स्यानोरोगो भवेत्पुत्रस्य तनयस्यैश्वर्ये विभवे पिता जनको वसेत् निवामं कुर्यात्प्रवामिवत् ग्टहकार्य किमपि नानुमन्दध्यादित्यर्थः। परि वा व्रजेत् वाशब्दः पक्षान्तरार्थः, यदि वैराग्यं तदा परि- त्यजेत् सर्वसङ्गपरित्यागं कुर्यादित्यर्थः । यद्यु वै अपि कञ्चित्प्र- सिद्धं प्रेयात्परलोकं गच्छेद्यदेव प्रसिद्धमेव वागादिकं न वन्य- देतं पुत्रं प्रति ममापयति सम्यक् प्रापयति, तथा तहदेव समापयितव्यो भवति सम्यक प्रापणीयो भवति सर्वः काभेरिति शेषः। तथा समापयिता भवति व्याख्यातं। वाक्याभ्यामो- ऽध्यायपरिममाप्यर्थः ॥ १५ ॥ इति श्रीशङ्करानन्दभगवतः कृती कौषीतकिब्राह्मणाप- निषद्दीपिकायां द्वितीयोऽध्यायः समाप्तः ॥ * ॥

·३ अध्यायः1] दीपिकासहिता। प्रतर्दनो ह वै दैवोदासिरिन्द्रस्य प्रियं धामोप- जगाम युद्धेन च पौरुषेण च तं हेन्द्र उवाच प्रतर्दन यस्या हेतोः पर्योपासना प्राणेपासना च विविधगु- णोता तां ब्रह्मविद्यां विवक्षुः तस्यामास्तिक्यं जनयितुं प्रतर्दनं काश्यं देवेभ्योऽभ्यधिकबललक्ष्यादिमन्तं ब्रह्मविद्यार्थिनं शिव्यं देवराजच्च मत्यपाशनिबद्धं मनुव्येषु ब्रह्मविद्यां वकुमनिच्छ- न्तमपि गुरूं सम्पाद्यरख्यायिकामाह, प्रतर्दनः प्रकर्षण तर्द- यति भर्मयत्यभिभवति स्वशनिति सार्थकनामा प्रतर्दनः, ह किल देवोदामि: दिवोदासस्य काशिराजस्य पुत्री देवादासिः, इन्द्रस्य देवराजस्य परमैश्वर्यसम्पन्नस्य प्रियं धाम प्रियं स्थानं खर्गमिति यावत्, उपजगाम प्राप्तवान्। तत्प्राप्ती कारणमाह, युद्धेन च पौरुषेण च समरयजेनाने कभटपश्वातिदीप्यमान- शस्त्राग्निना पुरुषसम्बन्धिनात्माहेन च स्वर्गमर्मपरिज्ञानेने त्यर्थः। चकारावुभयोरपि कारणत्वसमुच्चयार्थी । तं ममरौण्डमुत्मा- हिनं स्वर्गमागतं प्रतर्दनं ह किल इन्द्रः युद्ध पौरुषाभ्यां परितोषं प्राप्तो देवराज उवाच उक्तवान्। इन्द्रोतिमाह, प्रतर्दन हे प्रतर्दन वरमभिलषितम) ते तुभ्यं प्रतर्दनाय मत्परितोष- कारिणे ददानि प्रयच्छानि ददामीत्यर्थः, इत्यनेन प्रकारेण उवाचेत्यन्वयः। म इन्द्रेणोक्तः इकिल उवाच प्रतर्दनः स्पष्टं । प्रतर्दनोतिमाह, त्वमेव मत्पुरतः स्थितो हिताहितज्ञा देवराजे न त्वन्या मे मह्यं प्रतर्दनाय हितार्थिने मदर्थमित्यर्थः, वृणीव हितमिष्टं वार्थ प्रार्थयख । प्रार्थ मानं वरमाह, यं प्रसिद्ध- ।

·कौषीतकिब्राह्मणोपनिषत् । ३ अध्यायः । *वरं वृणीति स होवाच प्रतर्दनत्वमेव में वृणोध यं त्वं मनुष्याय हिततमं मन्यस इति तं हेन्द्र उवाच न वैविरोऽवरस्मै वणीते त्वमेव वृणीषेत्यवरो वैकिल मभीष्टमर्थ त्वं सर्वजो देवराजः मनध्याय अज्ञानकानना- तर्वर्तिने ऽनेकशुभाशुभव्यामिश्रकर्मफलदावाग्निमन्तप्तगात्राय मनुष्यजातियुजे हिततममतिशयेन हितं नातः परं हितमित्यर्थः, मन्यसे निश्चिनोषि, इति अनेन प्रकारेण। तमिन्द्रं प्रत्येक वादिनं प्रतर्दनं ह किल इन्द्रो देवराजो ब्रह्मविद्यां दातु- मशक्क उवाच उकवान् लौकिकं नयं। इन्द्रोतिमाह, न वे वरः परस्मै वृणीते वै प्रसिद्धं, परस्मै श्रन्याथ, वरो वरं न वृणो- तेऽन्यो न प्रार्थयते यत एवमतः स्वार्थ वरं त्वमेव वृणोवेति स्पष्टं । एवमिन्द्रेणोके अवरः वरं ददानोति प्रतिज्ञाय भव- ता निर्दिष्टोऽया दत्तः स्यादिति शेषः, वै प्रसिद्धो मनुष्येणा- ज्ञानावृतदृष्टिना मया याचितः तहिं तदा किल निश्चितं मे मह्यं हिताहित ज्ञानशून्यायेति होवाच प्रतर्दनः ह किल एव- मुक्रवान् प्रतर्दनो देवराजं, खार्थी वरोऽयमिति । यो अथ प्रतर्दनवाक्यानन्तरं खलु निश्चितमिन्द्रः सत्यवादिनामग्रगण्यो देवराजः सत्यात् वरं ते ददानीति स्वप्रतिज्ञानात् यथार्थवच- नादेव नेयाय नापजगामैव प्रतर्दनार्थं वरदातापि स्वयं खसमै वरं याचितवान्नत लौकिकं नयमङ्गीचकारेत्यन्वयः । मत्या- * वरं ते ददानीति टी०. F. G. मुस्तक योश्च । + वरः परमा इति टी.. F. G. ताई किलेति टी.. F.G.

·३षध्यायः।] दोपिकासहिता। मेति होवाच प्रतर्दनोऽयो खल्विन्द्रः सत्यादेव नेयाय सत्यं होन्द्रस्तं हेन्द्र उवाच मामेव विजानीयेतदेवाई मनुष्याय हिततमं मन्ये यन्मां विजानीयात्रिशीर्षाणं दनपगमने कारणमाह, सत्यं होन्द्रः सत्यं यथार्थस्वरूपं यत्किञ्चिदागर्थस्वरूपं इन्द्रो देवराजो हि यस्मात्तस्मान्नेया- येत्यन्वयः। स सत्यपाशाभिबद्ध इन्द्रो ह किल उवाच उक- वान्, प्रतर्दनार्थमात्मानं वरं याचितवानित्यर्थः । इन्द्रोकि- माह, मामेवास्मत्प्रत्ययव्यवहारयोग्य मानन्दात्मानमेव न त्वयं विजानीहि अवगच्छ साक्षात्कुर्वित्यर्थः । एतदेव मे ज्ञानमेव न त्वन्यत, अहं भवते वरस्य दाता याचिता च, मनव्याय हिततमं व्याख्यातं मन्ये निश्चिन्वे । एतच्छब्दार्थमाह, यत्प्रसिद्धं वेदान्तेषु ब्रह्मविदाप्नोति परमित्यादिना मामुक- मानन्दात्मानं विजानीयात् साक्षात् कुर्यादित्यर्थः, यन्मां विजानीयादेतदेव हिततमं मन्य इत्यन्वयः। ननु तव ज्ञाने तवान्यस्य वा यदि कश्चनातिशयोऽभूत् तहि तद्धिततमं न बन्यथेतिशङ्कायामद्वैतज्ञानं गुरुमाल बधप्रमुखपापोन्मूल कं, अत पाह, त्रिशीर्षाणं त्रिशीर्षं त्वा; त्वारपत्यं विश्वरूपमहनम् निपातितवान्, अरुन्मुखान् यतीन् रुच्छब्दः वेदाध्ययनं तेन उपनिषदर्थविचारो ब्रह्ममोमांसापरपर्यायो लक्ष्यते, त- द्येषां मुखे नास्ति ते अरुन्मुखाः तान् यतीन् प्रयत्नवतश्चतु- र्थाश्रमिण: मालाकेभ्यः मालाकाणां अपत्यानि माला- * मइति। इति टी.. F.G. + हीन्द्रः स हेन्द्र रवि टो०. F.G. L2 ·७६ काषीतकिब्राह्मणोपनिषत् । [३ अध्यायः त्वाष्ट्रमहनमरुन्मुखान् यतीन् “सालारकेभ्यः प्रायच्छं बह्वीः सन्धा अतिक्रम्य दिवि 'प्रह्लादीयानणमह- मन्तरिक्षे पौलोमान पृथिव्यां कालकाजांस्तस्य मे वृकेयाः मालाका इति यावत तेभ्योऽर यश्वभ्य इत्यर्थः, प्रायच्छ प्रकर्षण वज्रेण शतधा विभज्य दत्तवानद्यापि च तेषां मस्तकविपाका: करीरा दृश्यन्ते। बहीभूयसोः स्वरू- पतः सङ्ख्यातच सन्धाः सन्धीनित्यर्थः, अतिक्रम्य स्पर्ट, दिवि वर्ग प्रसादीन् प्रह्लादिनः प्रह्लादेन नित्यसम्बन्धिनः अनेक- कोटिमझ्याकान्महामायानने कच्छिद्रघातिनोऽसुरान् प्रहाद- परिचारकानित्यर्थः, अटणं हिंमितवान अहमात्मज्ञानी- न्द्रस्तुभ्यं वरस्य दाता अन्तरिक्षे भुवी के पौलोमान् पुलोम- सम्बन्धिनोऽसुरविशेषान् बहीः सन्धा अतिक्रम्य अटण मि- त्यनुवर्ततेऽत्र वक्ष्यमाणे च । पृथिव्यां भलाके कालका- ज्यान कालकञ्चसम्बन्धिनोऽसुरान् भूयसां परस्परसम्बन्ध- स्थावश्यंभावित्वात् कालकञ्जा एव कालकाज्या: तान् । ननु किं प्रकृते तावतेत्यत पाह। तस्य गरुब्राह्मण बधस्य कर्तुः सन्या- सिनाञ्च श्वभ्यो दातुलीकत्रयेऽपि यज्ञादिसम्पन्नमहामाया- सुरसस्टोपसंहर्तुरात्मज्ञानिनोऽन्येन मनमापि कर्तुमशक्यं कर्म शाला० इति D. टोकायाञ्च कुत्रचित् । +प्रहादीनिति F. C. प्रलादीनिति B. E. * कालकाच्यानिवि B.C. कालखञ्जानिति D. कालकझ्यानिति P. $ कालखमान् कालखनसम्बन्धिन रति D.

·३ अध्यायः ।] दीपिकासहिता तत्र *न लाम चनामीयत स यो मां वेद न ह वै तस्य केन चन कर्मणा लोको मीयते न स्तेयेन न भ्रूणह- कुर्वतो मे मम इन्द्रस्य तवोपदे शकस्य तत्र तस्मिन्नतिकरे कर्मणि क्रियमाणे ब्रह्मबधादिलक्षणे न लोम च मा मीयते न लोमापि अत्यल्पोऽपि केश इत्यर्थः, मा मीयते न मीयते न हिंस्यते उकेन केनचित्कर्मणा। ननु एतत् भवत एव न वस्मदादेरित्यत श्राह, स मदन्या मतानो प्रसिद्धः यः यः कश्चिद्देवो मनुष्यो वा मां वेद प्रानन्दात्मानमिन्द्रं विजानीयात् अहमानन्दात्मास्मीति साक्षात् कुर्यात् नास्य केन च कर्मणा लोको मीयते अस्य मामानन्दात्मानं साक्षात् कुर्वतः, केन च वक्ष्यमाणेन भ्रूण हत्यादिना कर्मणा पातकेन शास्त्रनिषिद्धेन व्यापारण लोकः कृतस्य करिव्यमाणस्य च सुकृतस्य फलं मुक्त्यु- दक न मीयते न हिंस्यते। हिंसकानि कर्माण्य कदेशेन दर्शय- नाह, न मालबधेन न पिढबधेन न स्तेयेन न भ्रूण हत्यया, माता- पितरौ प्रसिद्धी तयोर्बधो प्राण त्यागानुकूलव्यापारो लोक- दयभ्रंश हेतु: प्रत्येकं प्रसिद्धः, स्तेयं सुवर्णपरिमित सुवर्णस्य नतोऽप्यधिकस्य वा स्वामिनः परोक्षमादानं तेन, भ्रणा वेद म्य वेदयोर्वेदानां वाधिगतार्थन अध्ययनेन सह वर्तमाला दिजा- त्तम इत्यर्थः, तस्य मनसा वाचा कर्मणा वापराधान्यस्य खहस्तादिना बधो भ्रण हत्या तया। कर्ममामान्यस्य विशेषो * न लोम च मा मोयते स यो मां विजानीयानास्य इति टी.. F.G. ( मामीयेति B.)

·कौषीतकिब्राह्मणोपनिषत् । [३ अध्यायः। त्यया न मातृबधेन न पितृबधेन नास्य पापं चकृषो मुखान्नीलं वेतीति ॥ १॥ स होवाच प्राणोऽस्मि प्रज्ञात्मानं मामायुरमृतमि- त्युपास्वायुः 'प्राणः प्राणो वा श्रायुयावयस्मिंच्छरीरे ऽयमिति दयितुं पर्यायचतुष्टयेऽपि नकारचतुश्यं। नास्य पापं चऋषो मुखान्त्रीलं वेतीति किं बहुनाऽस्य मदात्मज्ञा- निनः पापं चन चक्रष: पापमपि कर्तुमिच्छोः मुखात् वदनात् नीलं मुखकान्तिस्वरूपं नीलं नीलिमाश्रयस्वरूपं वा मुखात्क- एडजिहादिवदनात् न वेति न व्येति नापगच्छति, इतिशब्दः प्रकृतब्रह्मज्ञानस्तुतिपरिसमाप्यर्थः ॥ १॥ एवं ब्रह्मज्ञानं स्तुत्वा श्रात्मनो ब्रह्मण: स्वरूपं विवक्षुः स इन्द्र ह किल उवाच उक्तवान, प्राणः प्राणशब्दाभिधेयः प्राणपाधिको वाऽस्मि भवामि प्रज्ञात्मा बुद्धिवृत्ति प्रतिफलित- प्रज्ञानक स्वभावः तं प्राणं प्रज्ञात्मखरूपं मामानन्दात्मान- मिन्द्रं श्रायुः सर्वप्राणिनां जीवन कारणं प्राणापानव्यतिरिक्त प्राणापानयाराश्रयभूतं अमृतं मरणशून्यं षड्भावविकारशू- न्यमित्यर्थः। इति प्राणः प्रज्ञात्मेन्द्रः श्रायुरमृतमस्मोत्यनेन रूपेण उपाख यावदात्मसाक्षात्कारं विजातीय प्रत्यय- शून्यं सजातीयप्रत्ययप्रवाहं कुरु । नन्वेकस्यैव भवत इन्द्रस्य प्राण: प्रज्ञात्माऽऽयुरस्तमिति गुणा: किमित्याशक्यतेत्याइ, स प्राणः प्राणो वा यायुः प्राण उ वा अम्तं यावयस्मिति टी०.F.G.

·३ अध्यायः ।] दीपिकासहिता। 8 प्राणो वसति तावदायुः प्राणेन ह्येवास्मिल्लोकेऽमृत- त्वमाप्नोति प्रज्ञया सत्यं सङ्कल्पं स यो मामायुरम- तमित्युपास्ते सर्वमायुरस्मिल्लोक एत्याप्नोत्यमृतत्वम- आयुरुतं यत् स प्राण उक्तः। ननु आयुषः प्राणत्वेऽपि न प्राण स्थायुष्टुं यथा मास्नाया गोत्वेऽपि न गोः मानावमित्यत श्राह, प्राणे वा आयुः प्राण एवायुः न त्वङ्गाङ्गिगुण गुण्या- दिभेदः। न त्वेतदायुष एव कित्वमृतत्व स्यापीत्याह प्राण उ वा अमृतं अमृतमपि प्राण एव। प्राण स्यायुष्टममृतत्व- चोपपादयति, यावत यावन्तं कालं हि यस्मात् अस्मिन् प्रत्यक्षे शरीरे शीर्णावयवे कलेवरे प्राणो वमति तावदायुः तावन्तं कालं स्पष्टमन्यत्। इदानीममृतत्वमुपपादयति, प्रा- णेन ह्येव यस्मात्प्राणेनैव न तु शरीरेणापि अमुभिन् परोक्षे लोके खादी अमृतत्वं सुखं प्राप्नोति स्परं । ननु प्राणस्य क्रियाशकर्भवतः किं प्रज्ञयेत्यत आह, प्रज्ञया ज्ञानशक्तिरूपेण सत्यं मत्यवचनं निष्प्रपञ्चं ब्रह्म वा सङ्कल्पमिदं मे स्थादित्येवं रूपं मनमः प्रचारमधिगच्छतीति शेषः । एवं प्रज्ञादीनामुपयोग- मुक्वायुष्ट्वामृतत्वोपासनयो: फल माह, स प्रसिद्ध उपासको यः यः कश्चिन्मे मम इन्द्रस्य प्राणात्मनोऽपृथग्भूतमायुरम्मतमिति व्याख्यातं उपास्ते स्पष्टं, य उपास्ते म इत्यन्वयः, सर्वमायुरस्मिन् लोक एति निखिलं शतसंवत्सरमायुराप्नोति। श्रायुरुपासनस्य होवामुस्मिन्निति टी. F G. + म आयुरिति टो०. . * ·कौषीतकिब्राह्मणोपनिषत् । [३ अध्यायः। क्षितिं स्वर्ग लोके तबैक आहुरेकभयं वै प्राणा गच्छ- नीति न हि कश्चन शक्नुयात् सकृद्दाचा नाम प्रज्ञा- पयितुं चक्षुषा रूपं श्रोत्रेण शब्दं मनसा ध्यानमेक- भूयं वै प्राणा (भूत्वैकैकमेतानि सर्वाणि प्रज्ञापयन्तीति फलमुत्वाम्मतत्वोपामनस्य फलमाह, प्राप्नोत्यमृतत्वमक्षिति खर्गे लोकेऽक्षयममृतत्वं स्पशमन्यत् । प्रतर्दनः प्राणशब्दं श्रुत्वा प्राणानामिन्द्रियाणामेकत्वं स्वयमवगतं प्रसङ्गात् पृच्छति, तत तत्र प्राणानामनेक वे मति ह किल एके केचिदिवांस आहुः कथयन्ति, एकभूयं वै एकभावमेव प्राणा इन्द्रियाणि गच्छ- न्ति स्पष्ट, इत्यनेन प्रकारणाहुरित्यन्वयः । प्राणानामेकभावे उपपत्तिं यां कथयन्ति तामाह, न हि कश्चन शकुयात हि यस्मात् कोऽपि न शक्नुयात् मकृदेकवारं युगपदित्यर्थः, वाचा नाम प्रज्ञापयितुं चक्षुषा रूपं श्रोत्रेण शब्दं, वागिन्द्रि- येण नाम वमिति शेषः, प्रज्ञापयितुं अवगमयितुमवगन्तु- मिति यावत, एतच्चक्षुःश्रोत्राभ्यां सम्बध्यते स्पष्टमन्यत्, मनसा ध्यातुं मनमा धानं कर्तुमित्यनेन प्रकारेण एककाले व्यापा- राभावेन एकभूयं वै प्राणाः व्याख्यातं, पुनरभिधानं निगम- नार्थ। उक्तं हेतुं विवृणोति, एकैकं रूपरमादिकं भवाण्येव निखिलानि, एकैकमेवेत्यनेन सम्बध्यते, स्पटमन्यत्, एतानि प्रज्ञपयन्ति प्रकर्षण निष्पादयन्ति गमयन्ति च। एकैकमेव ध्यातु मिति टी०, P. G. + रकै सर्वाण्यतानि प्रज्ञपयन्ति । इति टी.. G.

·३ अध्यायः । दीपिकासहिता। ८१ वाचं वदन्तीं सर्वे प्राणा अनुवदन्ति चक्षुः पश्यत् सर्वे प्राणा अनुपश्यन्ति श्रोत्रं शृण्वत् सर्वे प्राण अनु- शृण्वन्ति मनो ध्यायत् सर्व प्राणा अनुध्यायन्ति प्राणं प्रज्ञापयन्तीत्युकं श्टङ्ग ग्राहिकयाह, वाचं वदन्ती वागिन्द्रियं ख व्यापारं कुर्वत् मर्वे प्राणा निखिलानोन्द्रियाणि राजान- मिव वदन्तं सर्वे समागता अनुवदन्ति पश्चाददनोपलक्षितं खव्यापारं कुर्वन्ति अनुमोदन्ते वा न लेकहेलया व्यापार कुर्वन्तीत्यर्थः। यथा वाचो व्यापारे इतरेषां खव्यापारादुपर- मस्तथा चक्षःश्रोत्रमनःप्राणानां स्वव्यापारेऽपोत्येतदाइ पर्या- यचतुष्टयेन, चक्षुः पश्यत् सर्व प्राणा अनुपग्यन्ति श्रोत्रं टण्वत् सर्वे प्राणा अनुष्ट एवन्ति मनो ध्यायत सर्व प्राणा अन ध्या- यन्ति प्राणं प्राण न्तं मर्वे प्राणा अनुप्राणन्ति स्पष्टं, अनेनाने- कावधानान्येक स्मिन् काले स्वासूच्यग्रेण शतपत्रमहस्रपत्रवेध- नवद स्पष्टविभिन्न कालानि व्याख्येयानि । इति प्रतर्दनप्रश्नपरि- समा प्यर्थः। प्रतर्दन प्रश्नस्येन्द्रोऽङ्गीकारेणैव उत्तरमुक्रवानित्याइ, एवमु इत्यमेवैकहेल या न मर्व प्राणा: स्वस्वव्यापारवन्तः, ह प्रसिद्ध मर्वजनीनानुभवेन, एतदे कहे लया सर्वेन्द्रियाणां स्व- स्वव्यापाराकरणं, इति ह एवं किल इन्द्र उवाच स्पष्टं । ननु सर्वषां तवापाधिले समाने कः पक्षपातस्तव प्राणाऽस्मीत्यभि- मान इत्यत आह, अस्ति वेव, तुशब्दः शङ्कानिराकरणार्थः, प्राण हिमम निःश्रेयमात्मन उपाधिनिःश्रेयसरूपः, प्रसिद्धं हि M ·कोषीतकिब्राह्मणोपनिषत् । ३ अध्यायः। प्राणन्तं सर्व प्राणा अनुप्राणन्ति एवमु हैतदिति हेन्द्र उवाचास्ति त्वेव प्राणानां निःश्रेयसमिति ॥२॥ जीवति वागतो मूकान् हि पश्यामा जीवति चक्षुरपेतोऽन्धान् हि पश्यामो जीवति श्रोत्रापेतो वधिरान् हि पश्यामो जीवति मनोऽपेतो बालान् हि पश्यामा जीवति बाहुछिन्नो जीवत्यूरुछिन्न इत्येवं तस्य निःश्रेयसाचं प्राण मंवादादी,न च तदासोभविष्यति वा किन्तु अस्खेव वर्तत एव न तु कदाचित्र वर्तते प्राणानां प्राणस्य पञ्च- वृत्तीनां निःश्रेयसं शरीरधारणोत्थापनादिकं तदाप्यञ्च स्वर्ग- मोक्षादिकं । इति निःश्रेयसवर्तमानत्वप्रतिज्ञापरिसमास्यर्थः॥२॥ न चैतत निःश्रेयसं वाक्चक्षःोत्राणामपि भवतीत्याह पर्यायत्रयेण सहेतुकं, जीवति वागतो मकान् हि पश्यामो जोवति चक्षुरपेतोऽन्धान हि पश्यामो जीवति श्रोत्रापेता बधि- रान् हि पश्यामः स्पष्टं, वाक् चक्षुःश्रोत्रैरपेतो रहितो जीवतीति प्रतिज्ञा, अत्र हेतु: मूकान्धबधिराणां दर्शनं । अचमर्थः । इन्द्रियाणां कार्य कगम्यत्वात कार्याभावे तदभाव इति। जीवति बाहुच्छिन्नो जीवत्यूरुचिन्नः स्पष्टं ,पर्वायदयेन हस्तपादरहितस्य जीवनमुच्यते, इति प्रकृतपर्यायपरिसमाप्यर्थः। एक हेलयोभयत्र हेतुमाह, एवं हि पश्यामः हि रम्मादेवं छिवहस्तपादानां जीवनं पश्यामोऽवलोकयामः न च दृष्टेऽनुपपन्न नामेत्यर्थः, जोवति मन इत्यादि F. G. टीकायाश्च नास्ति । । अथ खलु जोवतीति F. G. * ·३ अध्यायः दीपिकासहिता। हि पश्याम इत्यथ खलु प्राण एव प्रज्ञात्मेदं शरीरं प- निगृह्योत्यापयति तस्मादेतदेवोक्यमुपासीतेति 'सैपा प्राणे सवाप्तिया वै प्राणः सा प्रज्ञा या वा प्रज्ञा स इत्यनेन प्रकारेणाङ्गीकृत्य इति हन्द्र उवाचत्य न्ययः । अय. वाद्य इतिशब्दोऽङ्गोकारार्थः अन्य स्तु प्रकारार्थ इति। न चेत- निःश्रेयसमम्त्यवेत्यस्मिन्नर्थे उपपत्तिर्मग्यत्याह, अथ यस्मात खलु निश्चितं सर्वप्रत्यक्षमिति यावत्, प्राण एव प्रज्ञात्म। क्रियाशयुपाधिक एव ज्ञानश त्यपाधिका न त्वन्यः, पद प्रत्यक्षं शरीरं देहं परिगृच्य अहं ममेति वा स्वोकृत्य उत्थापयति भयनामनादिभ्य अद्धं नयति। इदानी प्रमङ्गादपामनान्तर श्रुत्यन्त र प्रसिद्धं प्राणे स्मारयति, तस्मात् यत ददं शरोग्मुत्था- पयति प्राणस्तत एतदेव उत्थापनहेतुभूतमेव न वन्यत, उक्यं उक्थशब्दाभिधेयमुपासोत व्याख्यातं । ननु यदि प्राण उक्थव नोपास्तहि पञ्चत्तिमात्र विवक्षितं न पाह, या वै प्राणो य एवात्र प्राण शब्दाभिधयः मा प्रमिद्धा प्रज्ञा मर्वबाधमाक्षिणो मवित या वा घेव प्रज्ञा उक्का म प्रसिद्ध प्राणः प्राणपाधिकः परमात्मा। नन कम्मादेतदक- मव तोपाधिभूतमित्यत आह, मह मिलित्वा हि यम्मात् एता प्रज्ञा प्राणी अस्मिन् शरीरे स्पएं, वमतो निवामं कुरुता जावने, मह मिलित्वा उकामतः अम्माच्छरोरादुकमणं कुरुतो * था व प्रागः सा प्रज्ञा या वा प्रज्ञा स प्राण. सह छतावम्मिच सरे वसतः सहालामतहास्य व हरिरिति टा. F.G. . परमात्मत्यत M.

·४ कौषीतकिबामगोपनिषत् । [३ अध्यायः प्राणस्तस्यैषैव दृष्टिरेतद्दिज्ञानं यत्रतत्पुरुषः सुतः स्वप्नं न कञ्चन पश्यत्यथास्मिन् प्राण एवैकधा भवति तदेनं वाक सर्वनामभिः सहाप्येति चक्षुः सर्वः रूपैः सहा- मरणे। पाठान्तरं यो वे प्राण: मा प्रज्ञा या वा प्रज्ञा म प्राण इति। तस्य प्राणपाधिक म्य एवेव इयमेव वक्ष्यमाणा दृष्टिः दर्शनापरपर्याया अवगतिः, अस्यामवस्थायां प्राणशब्दाभिधे- योऽवगन्तव्य इत्यर्थः । एषैव दृष्टिरिति व्याक गेति एतद्वि- ज्ञानं यदेतत मधुप्तं तदेवात्मनः प्राण त्वविज्ञनिकारणं। एत- छब्दार्थमा ह, यत्र यस्यामवस्यायामेतत्सर्वविशेषबाधान्यं पथा तथा पुरुषो वस्तुतः परिपूर्णाऽपि पुरिशयः सुप्तः शचनमधिगतः स्वा जाग्रहासनारूपं पदार्थजात न कञ्चन पश्यति कमपि नाव- लोकयति अथ तदा स्वप्नानवलोकनकालेऽस्मिन्मुखनासिकास- चारिणि तिरस्कृत ज्ञानको प्राण एव क्रियाशकावेव न वन्यत्र एकधा भवति एक त्वं गच्छति स्थाएं, प्रागोपाधिकः प्राण शब्दाईः पुरुषो भक्तीत्यर्थः । ननु तदा वागादीनि करणानि क्व यानीत्यत शाह, तत् तदास्मिन् प्राण एकधाभवनकाले एन प्राणपाधिकमात्मानं वाक चक्ष:श्रोत्रमनांसि सविषयाणि लयं गच्छन्तीति पर्यायचतुष्टयेनाह, सर्वनामभिः सहायेति चक्षुः मर्वै रूपैः महाप्येति श्रोत्रं सर्वैः शब्दैः सहाप्येति मनः मानैः सहाप्येति स्पष्टं । *ननु प्राणे लीनानां तेषां समुद्र दव सरितां कुतः पुनरुत्पत्तिरित्यत आह, म प्राणपाधिकः पुरुषो ननु प्राय वपातेषु कुतः पण उत्पत्तिशित । वाक् ·३ अध्यायः । दीपिकासहिता। २५ प्येति श्रोत्रं सर्वैः शब्दः सहाप्येति मनः सवैयानैः सहाप्येति स यदा प्रतिबुध्यते यथामे लतः *सर्वा दिशे विष्फुलिङ्गा विप्रतिष्ठेरन्नेवमेवैतस्मादात्मनः प्राणा यथायतनं विप्रतिष्ठन्ते प्राणेभ्यो देवा देवेभ्यो लोकाः स एप प्राण एव प्रज्ञात्मेदं शरीरं परिय- ह्योत्थापयति तस्मादेतदेवोक्थमुपासीतेति सैपा प्राणे यदा यस्मिन काले प्रतिबुध्यते जागरणं गच्छति जागरणावमरे एतस्माद् त्यो दृष्टान्तमाह, यथा दृष्टान्ते अमेजातवेदमा जाज्च न्यमानात् विस्फुलिङ्गाः क्षुद्रा अग्निकणा विप्रतिष्ठेरन वि- विधासु दिनु निर्गच्छन्ति एवमेव अननैव प्रकारेण न त्वन्यथा एतस्मात्प्राणपाधिकादात्मन श्रानन्दात्मनः प्राणा वागादयो यथायतनं यादृशं स्थानं जिहादि तदुद्दिश्य विप्रतिष्ठन्ते वि- विधं निर्गच्छन्ति, प्राणेभ्यो वागादिभ्यो देवा अग्न्यादयः, विप्र- तिटन्त इत्यनुवर्तते अत्र वक्ष्यमाणं च, देवभ्योऽन्यादिभ्या लोका नामादयो विषयाः। जोवतः प्राणोपाधिकत्वमुक्का मरणेऽपि प्रा- लोपाधिकत्वमाह, तम्य प्राणोपाधिकस्य एषैव मरणावस्थारूपैव न त्वन्या मिद्धिः प्रमिद्धि । प्राणत्वे एव मिद्धिरिति व्याकरोति, एतन्मरण सर्वप्रत्यक्ष विज्ञानं विज्ञायतेऽनेनेति विज्ञानं प्रमाण- मिति यावत्। एतच्छब्दोक मरण माह, यत्र यस्यामवस्थायां यदा वा एतत्पुरुषः अयं पुमान् प्रत्यक्षो मनुष्यत्वाद्यभिमानी आती * सा दिपा .G. टी. नास्ति । + स एघ इत्यादि स प्राण इत्यन्तं P. G. टी. नास्ति।

·H कौवीतकिब्राह्मणोपनिषत् । [३ अध्यायः। सवाप्तिया वै प्राणः सा प्रज्ञा या वा प्रज्ञा स प्राणस्त- स्यैषैव सिद्धिरेतविज्ञानं यचैतत्पुरुष आती मरिष्यन्ना- बाल्यमेत्य मम्मोहमति तमाहुरुदक्रमोच्चित्तं न शृणा- ति न पश्यति न वाचा वदति न ध्यायति अथास्मिन् प्राण एवैकथा भवति तदेनं वाक सर्वनीमभिः सहा- प्यति चक्षुः सर्व रूपैः सहाप्येति श्रोत्रं सर्वः शब्दः सहाप्येति मनः सर्वैः ध्यानैः सहाप्येति स यदा- जरा व्याध्यादिना पञ्चत्वदःखं प्राप्ता मरिय्यन्मरणं करिष्यन् श्रासनमरण इत्यर्थः, श्रावल्यमबलस्य दुर्बलय भाव श्राबल्य हस्तपादाद्यवश त्वमित्यर्थः, न्येत्य नितरामागत्य मोहं बन्ध्याद्य- परिज्ञानलक्षणं न्येति नितगमागच्छति, तत तदाज: ममोप- म्याः कथयन्ति । समीपस्थीतिमाह, उदक्रमीत उत्क्रमण मकरो- चित्तं मनः। चित्तोत्क्रमणे लिङ्गान्याहुः न टोति न पश्यति न वाचा वदति न ध्यायति स्पष्ट, दूत्यनं न प्रकारेणादिधन्वयः। अथास्मिन् प्राण एवैकधा भवति तदेनं वाक् सर्वैः नामभिः चक्षुः सर्वैः रूपैः महाप्येति श्रोत्रं सर्वैः शब्दः महाप्येति मनः सर्वानः महाप्योत म यदा प्रतिवृष्यते यथाग्ने लतः सर्वा दिशा विस्फुलिङ्गा विप्रतिष्ठेरन् एवमेवैतस्मादात्मानः न्धेत्य सम्मोह न्यति तदारिति टी०. F. G. + स यदा प्रति बुध्यते यथा मे विष्फ लगा इत्यादि देवेभ्यो लोका इत्यन्तं पूर्वपठितं टी.. P. G. पुस्तकोष वति, तदन्ते च ३ चिहं । + स यदास्माछरीरादुत्क्रामति वागस्मात् सर्वाणि नामान्याभवि- हजन इति टी०. P. G. महाप्येति चक्षुः * घाबल्य ·३ अध्यायः । दीपिकासहिता। . स्माच्छरीरादुकामति सहैवैतैः सर्वैरुत्क्रामति ॥ ३ ॥ वागेवास्मिन् सर्वाणि नामान्यभिविसृज्यन्ते वाचा सर्वाणि नामान्याप्नोति प्राण* एवास्मिन् सर्वे गन्धा अभिविसृज्यन्ते प्राणेन सर्वान् गन्धानाप्नोति चक्षु- प्राणा यथायतनं विप्रतिष्ठन्ते प्राणेभ्यो देवा देवभ्या लोकाः । अथवा तदा तस्मिन मरणकाले, प्रतिबुध्यते उत्पद्यते शरीरा- न्तरग्रहणं करोति, तसिन्नपि शरीरे मोहादिमुक्तो न भव- तीत्यर्थः । व्याख्यातमन्यत् ॥ ३ ॥ एवं मरणकाले मूछायामिन्द्रियाणां लयमभिधाय शरी- रादुकमणे तस्मिन्नेव लये विशेषमाइ, म मुमूर्षुर्थदा यस्मिन् काले अस्मात्प्रत्यक्षात शरीरात शोर्णावयवात् देहादुकामति ऊचं गच्छति तदा सवैतैः सर्वेरुकामति । वाक् वागिन्द्रियं, अस्मात् स्वामिनः, मर्वाणि निखिलानि नामानि स्वविषय- भूतानि अभिविसृजते मर्वतः परित्यजति, विषय व्यापारात सर्त- धापरमं प्राप्य प्रभो गं न प्रयच्छतीत्यर्थः । ननु यदि वा- झामान्यभिविसृजते अस्मात्तईन्येन तत्प्राप्तिरस्नु इत्यत आह, वाचा सर्वाणि नामान्यानोति स्पष्टं । अथवा नाम्नां परित्या- गञ्चेदाक् करोति तथा च स्वयं प्राणे विलीना स्वविषयर- हिता स्थादित्यत आह, वाचेत्यादि। अयमर्थः, न वामा प्रलोयते प्राणे किन्तु प्राण वाचा सह सर्वाणि नामान्याप्नोति, वाक स्वविषयहरिता प्राणे प्रलीयत इति । यथा वाक तथा * प्राणोऽस्मात् सर्वान् गन्धान व्यभिविस्जत इति (घ्राण प्रति टा.)

·कौषीतकिब्राह्मणोपनिषत् । [३ अध्यायः। रेवास्मिन् सर्वाणि रूपाण्यभिविस्ज्यन्ते चक्षुषा सर्वाणि रूपाण्याप्नोति श्रोत्रमेवास्मिन् सर्वे शब्दा अभिविसृज्यन्ते श्रोत्रण सवींच्छब्दानाप्नोति मन एवास्मिन् सर्वाणि ध्यानान्यभिविसृज्यन्ते मनसा स- वीणि ध्यानान्याप्नोति सह ह्येतावास्मिंच्छरीरे वसतः घाणचक्षुःश्रोत्रमनांसोति पर्यायचतुष्टये नाइ, घ्राणोऽस्मात् सर्वान् गन्धानभिविसृजते, घाणेन सर्वान् गन्धानाप्नोति। चक्षु- रस्मात्सवीणि रूपाण्यभिविसृजते, चक्षुषा सर्वाणि रूपाण्याना- ति । श्रोत्रमस्मात्सर्वान् शब्दानभिविसृजते, त्रेण सवांच्छब्दा- नाप्नोति। मनोऽस्मात्सर्वाणि ध्यानान्यभिक्सिजते, मनमा सर्वाणि ध्यानान्याप्नोति । वाक्पर्यायवत् घाणचक्षुःश्रोत्रमनःपर्याचा: मविषयाः व्याख्येयाः। मा प्रमिद्धा एषा म यदेत्यादिनाका, प्राणे प्राणोपाधिके परमात्मनि सर्वाप्तिः विषयेन्द्रियादिलक्षणस्य सर्वस्य प्राप्तिः । न चायं प्राण: पञ्चवृत्तिमात्रं किन्तु क्रिया- ज्ञानशक्त्युपाधिक आत्मेत्येतदुक्रम) स्मारयति, यो वै प्राण: मा प्रज्ञा या वा प्रज्ञा म प्राण: सह लेतावस्मिन् शरीरे वमतः सोनामतः व्याख्यातं। ननु प्राणे सर्वेषां भूतानामेकीभाव उको न तु प्रज्ञायां, तत्कथं प्राणप्रज्ञयाः सर्वात्मने क्यमित्या- शय प्रज्ञाया अपि प्राणवत्मावात्म्यं वकुमाह, अथ प्राणस्य मावा- * सैषा प्राणे सर्वाप्तिा वै प्राणः सा प्रज्ञा या वा प्रज्ञा स प्राणः सह हतावमिच्छरीरे वसतः सहोत्क्रामतोऽथ खलु यथा प्रज्ञायां सर्वाणि भूगान्येकं भवन्ति तयाख्यास्यामः।। इति टी०. P. G.

·३ अध्यायः] दीपिकासहिता। M सहोत्क्रामतोऽथ यथास्यै प्रज्ञायै सर्वाणि भूतान्येकं भवन्ति तद्याख्यास्यामः॥४॥ वागेवास्या एकमङ्गमुदूल्हं तस्यै नाम परस्तात्म- तिविहिता भूतमाचा प्राण एवास्या एकमङ्गमदूल्हं तस्य गन्धः परस्तात्प्रतिविहिता भूतमात्रा चक्षुरेवा- स्या एकमङ्गमदूल्हं तस्य रूपं परस्तात्पतिविहिता व्यकथनानन्तरं, खलु निश्चितं यथा एवमनेन प्रकारेण प्रज्ञायां ज्ञानशको चैतन्ये साक्षिणि सर्वाणि भूतानि निखि- लानि वागादोनि मविषयाणि स्थिरजङ्गमशब्दाभिधेयानि एकं भवन्ति प्राणवदेकधा भवन्ति, तत् तथा व्याख्यास्यामः विस्पष्टमासमन्तात् कथयिष्यामः ॥ ४ ॥ एकं भावं प्रतिज्ञाय प्रथमतः प्रज्ञाया विभागमाह, तं वत वागेव वागिन्द्रियमेव प्रसिद्धं न त्वन्यत, अस्याः प्रजायाः एकमङ्गं एक भागं गोरिवैकं स्तनं श्रदूढं अदूदहत् वाधीनं कृतवतीत्यर्थः । तस्यै तस्याः दुग्धैकभागप्रजायाः वाचः नाम वक्रव्यं शब्दगतं परस्तात् विषयत्वेन परस्मिन् बहिर्दै प्रति- विहिता निर्मिता भूतमात्रा भूतभागः, मीयत इति मात्रा, तस्याः विषयत्वेन प्रतिविहिता भूतमात्रा नामेत्यन्वयः। यथा वाक् प्रज्ञायाः एकमङ्गमदूदुहत, यथा च तस्याः परस्तात्प्र- ' उट्टमह मिति प्रायाः, क टू न्ह मिति च क्वचित् A. उदू इमिति उमिति च D. मिति F. टी.

·कौषीतकिब्राह्मणोपनिषत् । [३ अध्यायः। भूतमाचा श्रोचमेवास्या एकमङ्गमदूल्हं तस्य शब्दः परस्तात्प्रतिविहिता भूतमाचा जिद्वैवास्या एकमङ्ग- मुदुल्हं तस्या अन्नरसः परस्तात्प्रतिविहिता भूतमात्रा इस्तावेवास्या एकमङ्गमुदुल्हं तयोः कर्म परस्तात्पति- विहिता भूतमाचा शरीरमेवास्या एकमङ्गमुदृल्हं तस्य सुखदुःखे परस्तात्पतिविहिता भूतमाचोपस्थ एवास्या एकमङ्गमदूल्हं तस्यानन्दो रतिः प्रजातिः परस्ता- तिविहिता भूतमात्रा नाम एवं प्राणचक्षःोवरसनहस्त- शरीरोपस्यपादबुद्धिम्यमंविद एकै कमङ्गमदूदहन, भामां यथा- क्रमं परस्तात्प्रतिविहिताः भूतमात्राः गन्धरू पशब्दान्नरस- कर्मसुखदुःखानन्दरतिप्रजातीत्याविज्ञातव्यकामा इति पर्या- यनवके नाइ, प्राण एवास्या एकमङ्गमदूढं तस्य गन्धः पर- स्तात्पतिविहिता भूतमात्रा, चक्षरेवास्था एकमङ्गमदूढं तस्य रूपं परस्तात्पतिविहिता भूतमात्रा, आत्रमेवास्था एकमङ्ग- मदूढं तस्य शब्दः परस्तात्पतिविहिता भृतमाचा, जिद्दवास्या एकमङ्गमदूढं तथा अन्नरसः परस्तात्प्रतिविहिता भूतमात्रा, हस्तावेवास्था एकमङ्गमदूढं तयोः कर्म परस्ता प्रतिविहिता भूतमात्रा, शरीरमेवास्था एकमङ्गमदूढं तस्य सुखदुःखे पर- स्तात्पतिविहिता भूतमात्रा, उपस्थ एवास्या एकमङ्गमदूढं तस्थानन्दो रतिः प्रजातिः परस्तात्प्रतिविहिता भूतमाचा, पा- दावेवास्था एकमङ्गमदूढं तयोरित्याः परस्तात्प्रतिविहिता ·३ अध्यायः ।]] दीपिकासहिता। त्पतिविहिता भूतमात्रा पादावेवास्या एकमङ्गमुदूल्हं तयोरित्याः परस्तात्पतिविहिता भूतमात्रा मन एवा- स्या एकमङ्गमुदूल्हं तस्य धीः कामाः परस्तात्पतिवि- हिता भूतमात्रा ॥५॥ प्रजया वाचं समारुह्य वाचा सर्वाणि नामान्या- मोति प्रज्ञया प्राणं समारुह्य प्राणेन सर्वान गन्धा- नाप्नोति प्रज्ञया चक्षुः समारुह्य चक्षुषा सर्वाणि . भूतमात्रा, प्रज्ञेवास्या एकमङ्गमदूढं तस्यै धियो विज्ञातव्यं कामाः परस्तात्प्रतिविहिता भूतमात्रा। वाक्पर्यायवच्चक्षुरा- दिपर्यायाः नवापि व्याख्येयाः ॥ ५ ॥ एवं प्रज्ञाया विभागमुक्वेदानीमविभागमाह, प्रज्ञया वाग्- दुग्धयोतया संविदा वाचं वागिन्द्रियं ममारुह्य सम्यक् ता- दात्म्य लक्षणेन सम्बन्धेनारोहणं कृत्वा, अहं वागमीत्यभिमानं प्राप्येत्यर्थः, वाचा उतप्रज्ञाभिन्नेनो केनेन्द्रियेण सर्वाणि नि- खिलानि नामानि वतव्यानि श्रानाति वाचाधिरूढा प्रज्ञा प्राप्नोति। अयमर्थः, न प्रज्ञामन्तरेणोक्तमिन्द्रियं नोकमिन्द्रि- यमन्तरेणतविषय प्राप्तिः, ततो यद्यदिना न भवति नापलभ्यते वा तत्तदात्मकं, यथा तन्तून विनाऽनुपलभ्यमानः पट स्तन्वा- त्मकः, यथा शक्तिकामन्तरेण चानुपलभ्यमानं रजतं शत्या- * प्रज्ञेवास्था एकमङ्गमदृढ़ तस्यै धिया विज्ञातयं कामाः परस्ता- अतिविहिता भूतमात्रेति F. G. टी. -- N2 ·६२ कौषीतकिब्राह्मणोपनिषत् । [३ अध्यायः। रूपाण्याप्नोति प्रज्ञया श्रोत्रं समारुह्य श्रोचेण सवीं- छन्दानाप्नोति प्रजया जिह्वां समारुह्य जिह्वया स- वीनबरसानाप्नोति प्रज्ञया हस्तौ समारुह्य हस्ताभ्यां सर्वाणि कर्माण्याप्नोति प्रज्ञया शरीरं समारुह्य शरीरेण सुखदुःखे आप्नोति प्रज्ञयोपस्थं समारुह्यो- पस्थेनानन्दं रतिं प्रजातिमाप्नोति प्रज्ञया पादौ समा- रुय पादाभ्यां सा इत्या आप्नोति प्रज्ञया मनः स्मकं, तथा चोक्कमिन्द्रियमनरेणाविद्यमानोऽनुपलभ्यमानो वि- षय उक्नेन्द्रियात्मकः, उक्त चेन्द्रियं प्रज्ञामन्तरेणानुपलभ्यमानं प्रज्ञात्मकमिति। यथा वानामनी प्रज्ञया भेदरहिते एवं घाणगन्धी चचूरूपे जिवानरसी हस्तकर्माणि शरीरसुखदुः- खानि उपस्थानन्दरतिप्रजातयः पादगतयः प्रज्ञाधोविज्ञा- तव्यकामाश्चेत्याह, प्रज्ञया प्राणं समारुह्य प्राणेन सर्वान गन्धानाप्नोति, प्रज्ञया चक्षुः समारुह्य चक्षुषा सर्वाणि रूपा- ण्याप्नोति, प्रजया श्रोत्रं ममारुह्य श्रोत्रेण सर्वान् शब्दानाप्नोति, प्रज्ञया जिहां समारुह्य जिया सर्वाननरमानाप्नोति, प्रज्ञया हस्ती समारुह्य हस्ताभ्यां सर्वाणि कर्माण्याप्नोति, प्रज्ञया शरीर समारुह्य शरीरेण सुखदुःखे प्राप्नोति, प्रज्ञयोपस्थं समार- ह्योपस्थेनानन्दं रतिं प्रजातिमाप्नोति, प्रज्ञया पादौ समारुह्य * प्रज्ञयैव धियं समारुह्य प्रज्ञयैव धियो विज्ञातव्यं कामाना- प्रोति ॥ ६ ॥ इति F. G. टो..

·३ अध्यायः॥ दीपिकासहिता। समारुह्य मनसा सर्वाणि ध्यानान्याप्नोति ॥ ६ ॥ न हि प्रज्ञापेता वाङ्गाम किञ्चन प्रज्ञापयेदन्यत्र मे मनोऽभूदित्याह नाहमेतन्नाम प्राज्ञासिषमिति न हि प्रज्ञापेतः प्राण गन्धं कञ्चन प्रज्ञापयेदन्यत्र मे मनोऽभूदित्याह नाहमेतं गन्धं प्राज्ञासिषमिति न पादाभ्यां सर्वा इत्या प्राप्नोति, प्रज्ञयैव धियं समारुह्य प्रज्ञयैव धियो विज्ञातव्यं कामानाप्नोति । वाक्पर्यायवत्य- र्यायनवकमपि व्याख्येयं ॥ ६ ॥ ननु किं प्रज्ञया यावता, वागादिभिरेव स्व: स्खोऽर्थोऽवगम्यते इत्याशय वागादीनां प्रज्ञारहितानां सत्यपि खार्थसम्बन्धे त- दवगमहेतुत्वं नेति सर्वजनीनानुभवेनाह। न हि प्रज्ञापेता वाङ्गाम किञ्चन प्रज्ञपयेत्। हि यस्मात प्रजारहितं वागि- न्द्रियं किमपि वक्तव्यं खं परं वा नावगमयेत् प्रज्ञारहिता वाक खव्यापारं न कुरुते, कुर्वत्यष्यविवक्षितार्थमसम्बद्धार्थ वा कु- यादित्यर्थः । ननु प्रज्ञारहिता न प्रज्ञपयेदि त्यस्मिन्नर्थ किं प्रमाणमित्याशय सर्वजनीनमनुभवमभिनयेन प्रमाणथति, अन्यत्र विषयान्तरे मे ममेन्द्रियस्वामिनः मन: अन्तःकरणं धीवृत्तिजनकं प्रज्ञासाक्षि अभूत् अभवत् इत्याह एवं ब्रूते । मनसोऽन्यत्रावस्थाने किं स्यादित्यत आह, नाहमेतनाम प्राज्ञासिषमिति। अहमिन्द्रियस्वामी एतत् त्वया कथ्यमानं .

·8 कौषीतकि ब्राह्मणोपनिषत्। [३ अध्यायः। हि प्रज्ञापेतं चक्षूरूपं किञ्चन प्रज्ञापयेदन्यत्र मे मनो ऽभूदित्याह नाहमेतद्रपं प्राज्ञासिषमिति नहि प्रज्ञापेतं श्रोचं शब्दं कश्चन प्रज्ञापयेदन्यत्र मे मनोऽभूदि- त्याह नाहमेतं शब्दं प्राज्ञासिषमिति न हि प्रज्ञापता जिह्वानरसं कञ्चन प्रज्ञापयेदन्यत्र मे मनोऽभूदित्याह नाहमेतमन्नरसं प्राज्ञासिषमिति न हि प्रज्ञापेतो हस्तो कर्म किञ्चन प्रज्ञापयेयातामन्यच ना* मनो ऽभूदित्याहतुनीवामेतत्कर्म प्राज्ञासिष्ठ इति न हि प्र- नाम वक्रव्यं वागिन्द्रियस्य विषयमित्यर्थः, न प्राज्ञामिषं न प्रकर्षण ज्ञातवानहं, उनमन तं वा, उक्कमपि विशद वर्णविव- चितार्थं तद्विपरीतं वेति, इति अनेन प्रकारेण आहेत्यनु- षङ्गः । अयमर्थः, परज्ञानाज्ञानयोरप्रत्यक्षत्वेऽपि परस्य तद- चनलिङ्गेनानुमातुं शक्यते । तथा च प्रज्ञारहितमुक्तमिन्द्रियं न स्वव्यापारक्षममिति। यथा वाक् तथा प्राणचक्षुःश्रोत्र- जिहाहस्तशरीरोपस्थपाद प्रज्ञा इति पर्याय नवकेनाइ, न हि प्रज्ञापेतः प्राणे गन्ध कञ्चन प्रज्ञपयेदन्यत्र मे मनोऽभूदित्याह, नाहमेतं गन्धं प्राजासिषमिति। न हि प्रज्ञापेतं चक्षुरूपं कि- चन प्रज्ञपयेदन्यत्र मे मनोऽभूदि त्याह, नाहमेतद्रपं प्राज्ञा- मिमिति। न हि प्रज्ञापेतं श्रोत्रं शब्दं कञ्चन प्रज्ञपयेदन्यत्र * अन्यत्र मे मनोऽभूदित्याह नाहमेतत्कर्म प्राज्ञासिमिति F. G. टी..

·३ अध्यायः।] दीपिकासहिता। ૨૫. ज्ञापेतं शरीरं *सुखं न दुःखं किञ्चन प्रज्ञापयेदन्यत्र मे मनोऽभूदित्याह नाहमेतत्मुखं न दुःखं प्राज्ञासि- पमिति न हि प्रज्ञापेत उपस्थ आनन्दं न रतिं न प्रजाति काञ्चन प्रज्ञापयेदन्यत्र मे मनोऽभूदित्याह नाहमेतमानन्दं न रतिं न प्रजाति प्राज्ञासिषमिति न हि प्रज्ञापेतो पादावित्यां काञ्चन प्रज्ञापयेयातामन्यत्र नी मनोऽभूदित्याहतुन वामेतामित्यां प्राज्ञासिष्ठ मे मनोऽभूदित्याह, नाइमेतं शब्दं प्राज्ञामिमिति। न हि प्रज्ञापेता जिहानरसं कञ्चन प्रज्ञपयेद न्यत्र मे मनोऽभूदित्याह, नाहमेतमन्नरमं प्राज्ञासिषमिति। न हि प्रज्ञापेती हस्ती कर्म किञ्चन प्रज्ञपये यातामन्यत्र मे मनोभूदित्याह, नाहमेतत्कर्म प्राज्ञासिषमिति। न हि प्रज्ञापेतं शरीरं सुखं न दुःखं किञ्चन प्रज्ञपयेद न्यत्र मे मनोऽभूदित्याह, नाहमेतत् सुखं न दुःखं प्राज्ञासिषमिति। न हि प्रज्ञापेत उपम्य श्रानन्दं न रति न प्रजाति काञ्चन प्रज्ञपयेदन्यत्र मे मनोऽभूदित्याह, नाहम- तमानन्दं न रतिं न प्रजातिं प्राज्ञासिषमिति। न हि प्रजापती पादावित्यां काञ्चन प्रज्ञपये यातामन्यत्र मे मनोऽदित्याह, नाहमेतामित्यां प्राज्ञामिषमिति। वाक्पर्यायवत्पर्यायाटकं व्याख्येयं । विज्ञातव्यकामयावद्धिमन्तरेणानुपलम्भस्य सर्वज- * न सुखमिति D. + नाहमेतन सुखमिति D * अन्यत्र मे मनोऽभूदित्यादि पूर्ववत् ]". G. टी..

·८६ कौषीतकिब्राह्मणोपनिषत् । (३ अध्यायः। इति न हि प्रज्ञापेता धीः काचन सिध्येन्त्र प्रज्ञातव्यं प्रज्ञायेत ॥७॥ न वाचं विजिज्ञासीत वक्तारं विद्यात् न गन्धं वि- जिज्ञासीत घातारं विद्यान्न रूपं विजिज्ञासीत द्रष्टारं* नीनत्वाद्धियमेवोररोकृत्याह, न हि प्रज्ञापेता धीः काचन मिध्येत् कापि विज्ञातव्यकामादिभेद भिन्नाकारान्तःकरण - त्तिः, प्रज्ञापेताऽसाक्षिका न सिध्येत्, न प्रज्ञायते नावगम्यत इत्यर्थः। ननु मिथोऽपेक्षावतामिन्द्रियतदिषयप्राण प्रज्ञानां तु- ल्यत्वात्कथं प्राणोपाधिका प्रजैवोपास्येति नियम इत्याशय प्रज्ञायामेवान्येषां कल्पितत्वमाह, न प्रज्ञातव्यं प्रज्ञायेत प्रज्ञा- तव्यं धियो विषयखरूपं न प्रज्ञायेत नावगम्यते योग्यानुप- लब्ध्या बुद्धेरभाव इत्यर्थः ॥ ७ ॥ इन्द्रियैः सह प्रज्ञाया अभेदश्चेत् तईि त्वं मामायुर- मृतमित्युपाखेत्यत्र वाचनिकया रोत्या वागेवोपास्या स्थादि- त्यत आह, न वाचं विजिज्ञासीत वाचं वागिन्द्रियं उपा- खेत्येवं न विजिज्ञामीत न विचारयेनावगच्छेदित्यर्थः । तईि किमवगम्यमित्यत आह, वक्तारं वागिन्द्रियप्रेरकमानन्दात्मानं सर्वकरण दृत्तिमाक्षिणमित्यर्थः, विद्यात प्राणोऽस्मि प्रज्ञात्मा वनायुरस्तमित्यवगच्छेत् । अथवा प्राणोऽस्मि प्रज्ञात्मा वक्रेत्येवावगच्छेत्, अत्रैवायुरमृतयोरन्तर्भावात्। अतएव प्राण- * रूपविद्यमिति P. G. टी०.

·३ अध्यायः दीपिकासहिताः विद्यान्न शब्दं विजिज्ञासीत श्रोतारं विद्यान्नावरसं विजिज्ञासीताबरसस्य विज्ञातारं विद्यान्न कर्म विजि- ज्ञासीत कतीरं विद्यान्न सुखदुःखे विजिज्ञासोत सुख- प्रज्ञे सर्वव्यापिन्यावङ्गीकृत्य सह ह्येतावित्याद्युक्, “पूर्वं न वाचं विजिज्ञामोतेति करणनिषेधः कृतः, अन्ते च न मनो विजि- ज्ञामीतेति तस्यैव निषेधं करिष्यति, तेनाद्यन्ताभ्यामिन्द्रि- यनिषेधः मर्वेन्द्रियोपलक्षणार्थ, मशे पर्यायाष्टकेन विषयं निषे- धति पूर्वोत्तरयोरपि विषयनिषेधोपलक्षणार्थ । न चात्रानेकश इन्द्रियप्राये शरीरस्य पाठाच्छरोरमपोन्द्रियमिति मन्तव्यं, करण त्वस्य विषयोपलव्धी विवक्षितत्वात तस्य च भोगायतनेऽपि शरीरे यथाकथञ्चिदपि सम्पादयितुं सुशकत्वात्। अथैवमपि प्रायपाठस्याग्रहः। तर्हि शरीर शब्देन त्वगिन्द्रियमस्तु । न चैवं सुखदुःखयो विषयत्वं विरुध्यते, ताभ्यामुपलक्षितस्य तज्जनकस्य स्पर्ध स्यैव कल्पयितुं शक्यत्वात, एवञ्च कल्पनागौर केपि प्राय- पाठो न बाधितो भवति । पर्याया कविषयं निषिध्य तत्त- विषयिण एवावगम्यत्वमाह, न गन्धं विजिजामीत घातारं वि- द्यात्, न रूपं विजिज्ञासीत रूपविद्यं विद्यात, न शब्दं विजि. जामीत श्रोतारं विद्यात, नानरमं विभिज्ञामीतावरसस्य वि- ज्ञातारं विद्यात्, न कर्म विजिज्ञासीत कर्तारं विद्यात, न अथ वागादिभ्यः प्राणो मुख्यः इति प्राणे ब्रह्माम्मतत्वोपासनं सम- यितं, अधुना वक्त यात्मनि प्राणस्यापि प्राणे ब्रह्माम्मतत्व बुद्धिपदिश्यते इति रहस्य मिति अधिकः पाठः D.

·हस कौषीतकिब्राह्मणोपनिषत् । [३ अध्यायः । दुःखयोर्विज्ञातारं विद्यान्नानन्दं न रतिं न प्रजाति विजिज्ञासीतानन्दस्य रतेः प्रजातेर्विज्ञातारं विद्या- वेत्यां विजिज्ञासीतैतारं विद्यान्न मनो विजिज्ञासीत मन्नारं विद्यात्ता वा रता दशैव भूतमाचा अधिप्रशं दश प्रज्ञामाचा अधिभूतं यदि भूतमाचा न स्युन सुखदुःखे विजिज्ञासोत सुखदुःखयोर्विज्ञातारं विद्यात्, नानन्द न रतिं न प्रजाति विजिज्ञासीतानन्दस्य रतेः प्रजातर्विज्ञातारं विद्यात, नेत्यां विजिज्ञामोतैतारं विद्यात् । रूपविद्यं रूपविदं, एतारं गन्तारं । स्पटमन्यत्। श्रादाविन्द्रियं निषिध्येन्द्रिय- स्वामिनो यथा ज्ञातव्यत्वमुक्त तथान्तेऽप्याइ, न मनो विजि- जामोत मन्तारं विद्यात्। वाकपर्यायवड्याख्येयं । एवं सर्वे- न्द्रियविषयमाक्षिणो ज्ञानमभिधाय प्रसङ्गात्मवानर्थमूलं संसार- चक्रमिन्द्रियविषयाभ्यामितरेतरमापेक्षाभ्यां प्रवर्तते, अन्यत- राभावे च न प्रवर्तत दूत्यभिप्रायवानाह। ताः प्रकृताः संसारचक्रस्य मूलभूताः, कै प्रसिद्धाः एता: प्रत्यक्षा अनु मे- याच, दशैव दशमयाका एव न बधिकाः, शरीरे त्वचः सुख- दुःखयोः स्पर्शस्य चान्तभावेन मनसश्च सर्वेन्द्रियेषु मन्तव्यस्थ च सर्वेषु विषयेषु, भूतमात्राः वक्रव्याद्या विषयाः, अधि- प्रशं प्रचाभिमानीन्द्रियाण्यधिकृत्य वर्तन्त इति अधिप्रझं । * प्रजापतिमिति क्वचित पच्यते ·३ अध्यायः।] दीपिकासहिता। हर प्रज्ञामाचाः स्युर्यहा प्रज्ञामावा न स्युर्न भूतमात्राः स्युन ह्यन्यतरतो रूपं किञ्चन सिध्येबो एतन्नाना त- रथस्यारेषु नेमिरर्पिता नाभावरा अर्पिता द्यथा दश दशमयाकाः प्रज्ञामात्राः वागादीनीन्द्रियाणि अधिभूतं भूतमात्रा वक्रव्याद्यानि भूतानि तानि विषयत्वेनाधिकृत्य वर्तन्त इत्यधिभूतं । यत् यदि, हि प्रमिद्धाः, भूतमात्राः नामादिरूपाः, स्युः नेति वहिरेवावगन्तव्यं, न भवेयुः न प्रज्ञामात्राः स्युः, उकानोन्द्रियाणि न भवेयुः, न हि निर्वि- षयमिन्द्रियं भवति, यत् यदि वा पक्षानारे प्रज्ञामात्रा: उकानीन्द्रियाणि न स्युः न भवेयुः न भूतमात्राः म्यु: उका भूतमात्रा न भवेयुः । तत्र हेतुमाह, न ह्यन्धतरतो रूपं किञ्चन मिध्येत् । अन्यतरत: एकस्मात् प्रज्ञामात्राभूतमात्र यो- मध्ये हि यस्मात् किमपि विषय इन्द्रियं वा न सिध्येत् । अय- मर्थः। न हि विषयो विषयेणेन्द्रियं वेन्द्रियेणावगम्यते, कि- नहि इन्द्रियेण विषयो विषयेणेन्द्रियमिति । ननु यदि विष- येन्द्रियमितरेतरसापेक्षं तबस्य परस्परं विभिन्नत्वात् प्रज्ञाया अप्येतनिमित्तो विभेदः स्यात, तथा यथा प्रज्ञायां सर्वाणि भूतान्येकं भवन्तीति प्रतिज्ञा व्याहता म्यादित्यत भाइ, नो एतन्नाना एतत् प्रज्ञामात्राभूतमात्रारूपं नो नाना न भेद वत्। नानात्वाभावं प्रतिज्ञाय तदुपपादयितुं दृष्टा- * एतावता नेति मूले नासोदिति प्रतीयते ।

·१०० कौषीतकिब्राह्मणेपनिषत् । [३ अध्यायः। एवमेवैता भूतमाचाः प्रज्ञामाचास्वर्पिताः प्रज्ञामाचाः प्राणेऽपिताः स एष प्राण एव प्रजात्मानन्दो जरो कर्मणा भूयान् +भवति नो एवा- ऽमृता न साधुना . समार, तत् तत्र यथा दृष्टान्ते रथस्य रथचक्रस्य परेषु नाभिप्रतिष्ठितेषु तीक्ष्णाग्रेषु काष्ठेषु नेमिः अग्भ्यो बहि- देवर्ति वर्तुलं काष्ठं अर्पितः, अर्पिता अराधारा वर्तम्त इत्यर्थः । नाभी अन्त:काष्ठे अक्षाधारच्छिद्रवति वर्तुले, पराः दीर्घाणि तीक्ष्णानि काष्ठानि, अर्पिताः प्रतिष्ठिताः, एवमेव तहदेव न बन्यथा, एताः उपलभ्यमानाः भूतमात्राः विष- या: नेमिस्थानीयाः प्रज्ञामात्रासु इन्द्रियेषु अरस्थानी- येषु अर्पिता: प्रतिष्ठिताः, प्रज्ञामात्रा: इन्द्रियाण्यरभूतानि प्राणे मुखनामिकासञ्चारिणि नाभिस्थानीये अर्पिता: प्रति- हिताः । स प्राणपाधिकः, एषः प्रज्ञात्मकधीवतो प्रतिफलितः, प्राज्ञः प्रजया नित्यया स्वयंप्रकाशया यकः, श्रात्मा श्रम- प्रत्ययव्यवहारयोग्यः, पानन्दः सुखैकस्वभावः, अजरः जरारहितः, अमृतः मरणरहितः स्वयंप्रकाशविज्ञानानन्दा- मस्वरूपः सर्वविक्रियाशून्य इत्यर्थः । नन्वेवंरूपस्थापि माध्व- माधुकन्यामा धिक न्यूनत्वे स्थातां समुद्र स्थेवेन्दृदयास्तमया- भ्यामित्यत श्राह, न साधना कर्मणा भूयान साधना शा- * प्रज्ञात्मान्त इति D. +भवतीति F. G. टी. नास्ति -- ·३ अध्यायः ।] दीपिकासहिता। १०१ साधुना कनीयानेष येव साधु कर्म कारयति तं य- मेभ्यो लोकेभ्य उम्बिनीषत एष उ एवासाधु कर्म का- । स्त्रविहितेम कर्मणा पुण्यरूपेण न भ्यान नाधिको भवतीति शेषः । नो एव नैव असाधुना शास्त्रप्रतिषिद्धेन कर्मणा कनी- यान् कनिहो न्यून इत्यर्थः, भवतीति शेषः । अयमर्थः। विक्रि- यावतो ह्यतिशयो दृष्टः समुद्रादेः, न तु विपरीतस्य गगने तददर्शनादिति । साध्वसाधुकर्मणी एनं न स्पृशत इत्यस्मिन्नर्थे हेतु माइ, एष होव हि यस्मादेष एवं प्राण प्रज्ञापाधिकः एव नत्वन्यः, एनं शरीराद्यात्मत्वाभिमानिनं साधु कर्म शास्त्र विहितं कर्म धर्मरूपं कारयति अनिच्छन्तमपि अनुष्ठापयति, भूमिव कस्यचिच्छरीर प्राविष्टं स्वयं निापारं सत् शरीराभिमानिनं विविधान् व्यापारान् कारयति, तं एनं प्रकृतं वक्ष्यमाणं यं प्रसिद्धं वार्थिनं अन्वानुनेषति प्रात्मानमनु पश्चादासम- न्तात ननेति निनीषते ऊर्द्ध नेतुमिच्छतोत्यर्थः। एष उ एव अपि उक्त एव नत्वन्यः, एनं शरीराद्यभिमानिनं माधु कर्म शास्त्र निषिद्धं कर्म पातकरूपं कारयति अनिच्छन्तमप्यनु- छापयति तं प्रियसुखमनार्थिनं यं प्रसिद्धं पाकिनं एभ्यः प्रत्यक्षेभ्य: लोकेभ्यः मनु व्यादिनिवामेभ्यः ननुमत निनीषते * एध छेवैनं साधु कर्म कारयति तं यमन्वानुनेघत्येष उ रवैनम. साधु कर्म कार यति तं यमेभ्यो लोकेभ्यो नुन मत रघ लोकयाल रख लोकाधिपतिरघ सर्वेशः स म यात्मेति विद्यादिति P. G. टी. ।

·१०२ कौषीतकिब्राह्मणापनिषत् । [३ अध्यायः। रयति तं यमधो निनीषत एष लोकपाल एष लो- काधिपतिरेष लोकेशः स म आत्मेति विद्यात् स म आत्मेति विद्यात् ॥८॥ इत्यारण्यके कौषीतकिब्राह्मणोपनिषदि तृतीयो ऽध्यायः समाप्तः॥*॥ अधो नेतुमिच्छतीत्यर्थः । साध्वसाधुकर्मकारयिह त्वं खर्गनरक- नयनार्थमित्युकं तद प्यस्य प्रभुत्वादुपपन्नमित्याह, एषः स्वर्ग- नरकयोर्नेता लोकपाल: लोकानां साधूनां सुखेनासाधूनां दुःखेन च पालको रक्षको लोकपालः । तथा च लोकपा- लत्वं मन्व्यादिवस्यादित्यत श्राह, एष: उन: लोकाधिपतिः लोकामां साधूनामसाधूनां चाधिष्ठाय पालयिता महारा- जवश्लोकाधिपतिः। तथापि महाराजवत् कांश्चिदेव लोकान् प्रत्यधिपतित्वं स्थादित्यत आह, एष उक्तः सर्वेश: सर्वस्य निखिलस्य भूतभौतिकस्येशो मियन्ता सर्वशः। स उक: सर्वेशत्वादिगुणः मे ममेन्द्रस्य वः श्रात्मा अस्मत्प्रत्ययव्यव- हारयोग्यो मामेव विजानोहोति मयोतः इति विद्यात् एवं जानीयात् स म ात्मेति विद्यात् व्याख्यातं । वाक्याभ्यासोऽध्या- यपरिसमाप्यर्थः ॥ ८॥ इति श्रीशङ्करानन्दभगवतः कृती कौषीतकिबाहाणेप- निषद्दीपिकायां हतीयोऽध्यायः ॥ * ॥

·बध्यायः।] दीपिकासहिता। * अथ ह वै गार्यो बालाकिरनूचानः संस्पष्ट श्रास सोऽवसदृशीनरेषु सवसम्मत्स्येषु कुरुपश्चालेष काशि- पूर्वाध्याये प्राणेषाधिक श्रात्मोनस्तत्र च भवति कस्यचि- दुद्धिभ्रमः प्राण एव चैतन्यविशिष्ट आनन्दादिगुणक: प्रात्मेति, नशमनिवारणार्थ प्राणात् सुषुप्तावस्थादपगतचैतन्यात्परं चेत- ममानन्दात्मानं विवक्षुः पूर्वोत्तरपक्षाभ्यां ब्रह्मविद्याया अ- मानित्वादिगुण मन्तरेणानहतेति दुर्लभत्वं दयितुमाख्या- यिकामाह, गाय: गर्गगोत्रीयः एतन्नामा वा इकिल वै प्रसिद्धो धष्टत्वेन श्रुत्यन्तरे बालाकिः बलाकस्थापत्यं अनू- चान: अनु श्राचार्य वदन्तमनु स्वयमप्युच्चारयतोत्यनूचानः अधीतवेद इत्यर्थः । मंस्पटः सम्यक स्पष्टः सर्वत्र प्रथितकीर्ति- रित्यर्थः, पास बभूव। मः प्रकृतो मार्य: अवसत् निवा- समकरोत्, उशीनरेषु उशीनरमञ्जकेषु देशेषु सवसन सञ्च- स्वकीर्तिकामः सर्वत्र पर्यटन्नित्यर्थः । मत्स्येषु मत्स्यसन- केषु देशेषु, अवदिति अत्र वक्ष्यमाणयुग्मदये चानुवर्तते, कुरुपञ्चालेषु कुरुसङ्गकेषु पञ्चालसम्मकेषु च कुरुपञ्चालेषु, काशीविदेहेषु काग्युपलक्षितेषु विदेहमकेषु च काशीविदे- हेषु, इति एवं प्रकारे वन्येष्वपि त्रैवर्णिकनिवासदेशेववदित्य- र्थः । स नानादेशवासो प्रथितकीर्तिर्गवायो गार्यः इकिल रन * गार्यो ह वै बालाकिरिति P. G. टी. | + संस्पृष्ट इति A.

·कौषीतकिबाझोपनिषत्। [४ अध्यायः। सहिरियम तेज इत्यधिदैवतमथाध्यात्ममाद” प्रति- रूपरछायायां द्वितीयः प्रतिश्रुत्कायामसुरिति शब्द घुमानाडोरूपत्वादेती शाखान्तरे सोमगुणो सूर्येऽप्यविरुद्धी, *प्रतिष्ठाः सर्वाणि भूतान्यतीत्य तिष्ठतीत्यतिष्ठाः, सर्वेषां भूतानां निखिलानां स्थिरजङ्गमानां मूद्धा मस्तकं, इति अनेन प्रकारेण, वै प्रसिद्धः सर्वेषां ब्रह्मविदां निरभिमा- निनां अहं अजातशत्रुः एतं त्वयोकं पुरुषं उपासे उपासनया माक्षात्कुर्वे, इति उक्रपुरुषगुणसमाप्त्यर्थः । मः प्रकृतः यः प्र- सिद्धः उपासकः, इ किल, एतं उक्रगुणकं पुरुषं एवमुपास्ते उक्तगुणोपासनया साक्षात्कुरुते, म: प्रतिष्ठाः सर्वेषां भूतानां मूर्द्धी व्याख्यातं भवति स्पष्टं, यद्गुणं ब्रह्मोपास्ते स्वयमपि त- हुणे भवति ॥ २॥ स होवाच बालाकिर्य एवैष चन्द्रमसि पुरुषस्तमेवाह- मुपाम इति । तं होवाचाजातशत्रुमी मैतस्मिन् समवादयिष्ठाः सोमो राजान्नस्थात्मेति वा अहमेतमुपास इति म यो हेत- मेवमुपास्तेऽवत्यात्मा भवति ॥ ३ ॥ स होवाच बालाकिर्य एवैष विद्युति पुरुषस्तमेवाहमुपास इति। तं होवाचाजातशत्रुर्मा मैतस्मिन् समवादयिष्ठास्तेजस्था.त्मेति वा अहमेतमुपास इति स यो हैतमेवमुपास्ते तेजस्थात्मा भवति ॥ ४॥ स होवाच बालाकिर्य एवैष स्तनयित्री पुरुषस्त मेवाहमुपास इति। तं *तिष्ठाः पतिष्ठा इति B.C. E.

·४ अध्यायः । दीयिकासहिता। १०७ मृत्युः स्वप्ने यमः शरीरे प्रजापतिर्दक्षिणेऽक्षिणि वाचः सव्योक्षिणि सत्यस्य ॥२॥ होवाचाजातशत्रुमी मैतस्मिन् समवादयिष्ठाः शब्दस्थात्मेति वा पहमेतमुपास इति म यो हैतमेवमुपास्ते शब्दस्यात्मा भवति ॥ ५ ॥ स होवाच बालाकिर्य एवष आकाशे पुरुष- स्तमेवाहमुपास इति। तं होवाचाजातशत्रुमा मैतस्मिन् समवादयिष्ठाः पूर्णमप्रवर्ति ब्रह्मेति वा अहमेतमुपास इति म यो हैतमेवमुपास्ते पूर्यते प्रजया पशुभिर्नी एव स्वयं नास्य प्रजा पुराकालात्प्रवर्तते ॥ ६ ॥ स होवाच बालाकिर्य एवैध वायो पुरुषस्तमेवाहमुपास इति। तं होवाचाजात- शत्रुर्मा मैतस्मिन् समवादयिष्ठा इन्द्रो वैकुण्ठोऽपराजिता मेनेति वा अक्षमेतमुपास इति म यो है तमेवमुपास्ते जिष्णुईि *वाऽपराजयिष्णुरन्यतम्त्यजायो भवति ॥ ७ ॥ स होवाच बा- लाकिर्य एवैषोऽनौ पुरुषस्तमेवाहमुपास इति । तं होवा- चाजातशत्रुमी मैतस्मिन् समवादयिष्ठा विषासहिरिति वा अहमेतमुपास इनि म यो हैतमेवमुपास्ते विषासहिहवान्वेष भवति ॥ ८ ॥ स होवाच बालाकिर्य एवैषोऽमु पुरुषस्तमेवाह- मुपास इति। तं होवाचाजातशत्रुर्मा मैतस्मिन् समवादयिष्ठा नान्नस्यात्मेति वा अहमेतमुपास इति स यो हैतमेवमुपास्ते नाम्नस्थात्मा भवतीत्यधिदैवतमथाध्यात्म ॥ ८ ॥ स होवाच * वाऽपराजिष्णुरिति F. G. P2 ·कौषीतकिबाझोपनिषत् । [४ अध्यायः। स होवाच बालाकिर्य रवैष श्रादित्ये पुरुषस्तमे- वाहमुपास इति तं होवाचाजातशत्रुमी मितस्मिन् बालाकिर्य एवैष श्रादर्भ पुरुषस्तमेवाहमुपास इति । तं हो- . वाचाजातशत्रुी मैतस्मिन् समवादयिष्ठा: प्रतिरूप इति वा अहमेतमुपास इति स यो हैतमेवमुपास्ते प्रतिरूपा है- वास्य प्रजायां पुत्र प्राजायते नाप्रतिरूपः ॥ १० ॥ स होवाच बालाकिर्य एवैष प्रतिश्रुत्कायां पुरुषस्तमेवाहमुपास इति । तं होवाचाजातशत्रुमी मैतस्मिन् समवादयिष्टा द्वितीयोऽनपग इति वा अहमेतमुपास इति म यो हैतमेवमुपास्ते विन्दते द्वितीयान् दितीयवान् भवति ॥ १९ ॥ स होवाच बालाकि- र्य एवैष शब्दः पुरुषमन्वेति तमेवाहमुपास इति । तं होवा- चाजातशत्रुमी मैतस्मिन् समवादयिष्ठा असुरिति वा अहमेत- मुपास इति स यो हेतमेवमुपास्ते नो एव स्वयं नास्य प्रजा पुरा कालात् सम्मोहमेति ॥ १२ ॥ स होवाच बालाकिर्य एवैष छायापुरुषस्तमेवाहमुपास इति। तं होवाचाजातशत्रुमा मै- तस्मिन् समवादयिष्ठा मृत्युरिति वा अहमेतमुपास इति स यो हेतमेवमुपास्ते नो एव स्वयं नास्य प्रजा पुरा कालात्प्र- मीयते ॥ १३ ॥ स होवाच बालाकिर्य एवैष शारीरः पुरुष- स्तमेवाहमपास इति । तं होवाचाजातशत्रमा मैतस्मिन * वालाकिरिखने कत्र पाठान्तरं। + मैतस्मिन् समवादयिष्ठा बहन पाण्डरवासा यतिठा इति F.G.टी. (वासानिका ति F.)। * द्वितीयादिति टी।

·४ अध्यायः ।] दीपिकासहिता। संवादयिष्ठा वृहत्पाण्डुरवासा प्रतिष्ठाः सर्वेषां भू तानां मूर्द्धति वा अहमेतमुपास इति स यो हैतमेव- मुपास्तेऽतिष्ठाः सर्वेषां भूतानां मूछा भवति ॥ ३ ॥ समवादयिष्ठाः प्रजापतिरिति वा अहमेतमुपास इति म यो हैतमेवमुपास्ते प्रजायते प्रजया पाभिः ॥ १४ ॥ स होवाच बालाकिर्य एवैष प्राज्ञ आत्मा येनै तत्सुतः* स्वप्नया चरति तमेवाहमुपाम इति । तं होवाचाजातशवी मैतस्मिन् समवादयिष्ठाः यमो राजेति वा अहमेतमुपाम इति म यो है तमेवमुपास्ते सर्व हैवाम्मा इदं श्रेयाय यम्यते ॥ १५ ॥ स होवाच बालाकीर्य एवैष दक्षिणेऽक्षन् पुरुषस्तमेवाहमुपास इति। तं होवाचाजातशत्रुमी मैतस्मिन् समवादयिष्ठा नाम्न प्रात्मा अनेरात्मा ज्योतिष श्रात्मेति वा अहमेतमुपास इति म यो हेतमेवमुपास्त एतेषां मर्वेषामात्मा भवति ॥१६॥ स होवाच बालाकिर्य एवैष मव्येऽक्षन् पुरुषस्तमेवाहमुपाम इति । तं होवाचाजातशत्रुमी मैतस्मिन् ममवादयिष्ठाः सत्यस्थात्मा विद्युत प्रात्मा तेजस अात्मति वा अहमेतमुपास इति म यो हैतमेवमुपास्त एतेषामात्मा भवतीति ॥ १७ ॥ चन्द्रममि चन्द्रमण्डले, मोमो राजा प्रियदर्शना दीप्ति- मान्। अन्नस्यात्मा चतुर्विधस्यादनीयस्थात्मा कारणं स्वरूपं वा फलहेतुः तत्स्वरूपस्तदान भवतीति वा व्याख्येयं ॥ ३ ॥ * सप्तमिति P.

·कौषीतकिबाझोपनियत्। [अध्यायः। स होवाच बालाकिर्य एवष चन्द्रमसि पुरुषस्तमे- वाहमुपास इति तं होवाचाजातशत्रुमी मैतस्मिन् संवादयिष्ठा अन्नस्यात्मेति वा अहमेतमुपास इति स यो हैतमेवमुपास्तेऽन्नस्यात्मा भवति ॥ ४ ॥ स होवाच बालाकियं रवैष विद्युति पुरुषस्तमेवाह- मुपास इति तं हेवाचाजातशत्रुमा मैतस्मिन् संवा- दयिष्ठाः सत्यस्यात्मेति वा अहमेतमुपास इति स यो इतमेवमुपास्ते सत्यस्यात्मा भवति ॥५॥ स होवाच बालाकिर्य एवष स्तनयिनी पुरुषस्त- मेवाहमुपास इति तं होवाचाजातशत्रुमा मैतस्मिन संवादयिष्ठाः शब्दस्यात्मेति वा अहमेतमुपास इति स यो हैतमेवमुपास्ते शब्दस्यात्मा भवति ॥ ६॥ विद्युति मौदामिनीमण्डले, तेजस्थात्मा तेजसः कारणं स्वरूपं वा || ४ || स्तनयिनी मेघमण्डले, शब्द स्थात्मा ध्वनिवादि- भेदभिन्नस्य शब्दस्य कारणं स्वरूपं वा ॥ ५॥ आकाशे गगने ऽव्याकृते वा, पूर्ण परिपूर्ण, अप्रवर्ति क्रियाशून्यं, ब्रह्म हत् सर्वस्मादभ्यधिक, पूर्यते प्रजया पशुभिः, पूर्णगुणोपासनफलं पुत्रगवादिपरिपूर्तिः। अप्रवर्तिगुणोपासनफलमाइ, नो एव स्वयं नास्य प्रजा पुरा कालात् प्रवर्तते, शतसंवत्सरात्कालापूर्वे .

·४ अध्यायः दीपिकासहिता। स होवाच बालाकिर्य रवैष वायौ पुरुषस्तमेवाइ- मुपास इति तं होवाचाजातशत्रुमी मैतस्मिन् संवाद- यिष्ठा इन्द्रो वैकुण्ठोऽपराजिता सेनेति वा अहमेत- मुपास इति स यो हैतमेवमुपास्ते जिष्णुई वा अप- राजयिष्णुरन्यतस्यजायो भवति ॥ ७ ॥ स होवाच बालाकिर्य रवैष आकाशे पुरुपस्तमे. वाहमुपास इति तं होवाचाजातशत्रुमा मैतस्मिन् संवादयिष्ठाः पूर्णमप्रवृत्ति ब्रह्मेति वा अहमेतमुपास इति स यो हैतमेवमुपास्ते पूर्यते प्रजया पशुभिर्यश- सा ब्रह्मवर्चसेन स्वर्गेण लोकेन सर्वमायुरेति ॥८॥ ६ ॥ खयमुपामक: नो एव नैव प्रवर्तते प्रमीयते, अस्योपासकस्य प्रजा पुत्रादिका पुरा कालात्मप्रवर्तत इत्यनुवर्तते ॥ वाया पवने, इन्द्रः परमैश्वर्यसम्पन्नः, वैकुण्ठः विगता कुण्ठा परेण निवारणा यस्मात्म विकुण्ठः, विकुण्ठ एव वैकुण्ठः, अपराजिता सेनान परैः पराजिता मेना अपराजिता मेना। इन्द्रगुणफलमाह, जिष्णुईि वा जयनशीलः हि प्रसिद्धी वा- मन्दः एवकारार्थः । वैकुण्ठ गुणफलमाइ, अपराजयिष्णुः अपराजिष्णुः पर्जे तुमशक्यशीलः। अपराजितमेनागुण फल- माह, अन्यतस्यजायी अन्यतो भवोऽन्यतम्या वैरी तज्जयलक्षणं ·९९४ कौषीतकिब्राह्मणोपनिषत् । [ अध्यायः। स होवाच बालाकिर्य एवष प्रतिश्रुत्कायां पुरुष- स्तमेवाहमुपास इति तं होवाचाजातशत्रुमी मैत- स्मिन् संवादयिष्ठा असुरिति वा अहमेतमुपास इति स यो हैतमेवमुपास्ते न पुरा कालात् सम्मोहमेति ॥ ॥१३॥ स होवाच बालाकिर्य एवैष शब्द पुरुषस्तमेवाह- मुपास इति तं होवाचाजातशत्रुमी मैतस्मिन् संवा- दयिष्ठा मृत्युरिति वा अहमेतमुपास इति स यो हैतमेवमुपास्ते न पुरा कालाप्रेतीति ॥ १४ ॥ स होवाच बालाकिर्य एवैतत्पुरुषः सुप्तः स्वप्नया चरति तमेवाहमुपास इति तं होवाचाजातशत्रुर्मा स व्याख्यातं ॥ १२ ॥ छायापुरुष: छायारूप: पुरुषः, मृत्युर्म- रणहेतुः। नो एवेत्यादिकमाकाश पर्याये व्याख्यातं, प्रमीयते निधनं गच्छति ॥ १३ ॥ शारीरः शरीरे भवः, प्रजापतिः प्रजायाः पालकः, प्रजायते प्रजया परुभि: प्रजापशद्धि- र्भवति ॥ १४ ॥ प्राज्ञः नित्यया प्रज्ञया युक्तः प्राणपाधिकः, श्रात्मा श्रात्मशब्द प्रत्ययालम्वनी, येन प्राज्ञेना त्मना एतत्सुप्तः एतस्वप्नदर्शनरूपं शयनं प्राप्तः स्वप्नया चति स्वप्नेन ग- * खण्ययेवि..

·8 अध्यायः दीपिकासहित। मैतस्मिन् संवादयिष्ठा यमो राजेति वा अहमेतमुपास इति स यो हैतमेवमुपास्ते सर्व हास्मा इदं श्रेष्याय यम्यते ॥ १५ ॥ स होवाच बालाकिय एवैप शरीरे पुरुषस्तमेवा. हमुपास इति तं होवाचाजातशत्रुमी मैतस्मिन् सं- वादयिष्ठाः प्रजापतिरिति वा अहमेतमुपास इति स यो हैतमेवमुपास्ते प्रजायते प्रजया पशुभिर्यशसा ब्रह्मवर्चसेन स्वर्गेण लोकेन सर्वमायुरेति ॥ १६ ॥ स होवाच बालाकिर्य रवैप दक्षिणेऽक्षिणि पुरुप- स्तमेवाहमुपास इति तं होवाचाजातशत्रुमी मैत- स्मिन् संवादयिष्ठा वाच आत्मामेरात्मा ज्योतिष . च्छति स्वप्नान पग्यतोत्यर्थः । यमा गजा नियमन हेतुर्दीप्ति- मान। म निखिलं, ह प्रमिद्धं, अम्मै अन्योपासकम्य ददं प्रत्य- क्षादिप्रमाणे ग्वगम्यमानं, श्रेष्ठ्याय अधिकवाय यम्यते ॥ १५ ॥ दक्षिणेऽक्षन् दक्षिणेऽक्षिणि दक्षिणे चक्षुषि, नाम्न श्रात्मा वा- त्मकम्य कारणं स्वरूपं वा, अग्नेगत्मा कृमानाः स्वरूपं, ज्योतिष श्रात्मा प्रकाशमात्रस्य स्वरूपं, एतेषां पर्वा कानां नामाग्निज्या- तिषां मर्वेषां निखिलानामात्मा स्वरूपं भवति ॥१६॥ मव्येऽचन वामे चषि सत्यम्बात्मा विद्युत अात्मा तेजम अात्मा मत्यम्य वि- द्युतो ज्योतिर्मात्रस्य स्वरूपं, एतेषां सत्यविद्युत्तेजमां सर्वेषामात्मा ५ 2 ·कौषीतकिब्राह्मणोपनिषत्। [४ अध्यायः। श्रात्मेति वा अहमेतमुपास इति स यो हैतमेवमु- पास्त रतेषां सर्वेषामात्मा भवति ॥१७॥ स होवाच बालाकिर्य एवैष सव्येऽक्षिणि पुरुषस्त- मेवाहमुपास इति तं होवाचाजातशत्रुमा मैतस्मिन् संवादयिष्ठाः सत्यस्यात्मा विद्युत आत्मा तेजस आ- मेति वा अहमेतमुपास इति स यो हैतमेवमुपास्त एतेषां सर्वेषामात्मा भवति ॥ १८॥ भवति सर्वेषां स्वरूपं भवति । शेषपर्यायपञ्चदशकऽपि प्रथम- पर्यायवड्याख्येयं । इति पुरुषोपदेशपरिसमाप्यर्थः ॥ १७ ॥ *ततः सव्ये चक्षुषि पुरुषस्य निराकरणानन्तरं, उ एव तदनन्तरमेव ह किल बालाकिः बलाकस्थापत्यं वूषणोमाम मौनी बभूव, तं तूष्णीम्भूतं बालाकिं होवाचाजातशत्रुः व्याख्यातं । राजोकिमाह, एतावत दूयत्परिमाणं उतान्यदपीत्यर्थः । बालाका३ हे बालाके मुतिर्भर्त्सनार्थी यद्यप्ययोग्यं ब्राह्मणस्थ भर्तीनं तथापि गर्वपरिहारार्थ क्रिय- माणं न विरुद्धं, गर्वा ह्यस्य महान्तं पुरुषार्थ नाशयन् पर- मकण्टक: कण्टकोद्धरणञ्च राज्ञा करणीयमिति न्याया- न वितर्क, * धादित्ये सहन पाण्रवासचन्द्रमसि सोमा राजा विद्युति ते. जसो स्तनयित्नो पूब्दस्याकाशे पूर्ण वायाविन्द्रोऽनौ विधासहिरप्स नामस्यादर्श प्रतिरूपः प्रतिशु स्काया हितोयः पूाब्दे सछायायां म्रत्युः शारीरः प्रजापतिः प्राज्ञो यमो राजा दक्षिणे क्षबामः सक्षन सत्यस्य । इति 1. G. किन्तु टाकायां नास्ति ।

·पध्यायः]
दीपिकासहिता।
तत उ ह बालाकिस्तूष्णोमास तं होवाचाजातशत्रु-
रेतावन्नु बालाका३ इत्येतावदिति होवाच बालाकि-
स्तं होवाचाजातशत्रुर्मषा वै खलु मा संवादयिष्ठा'
ब्रह्म ते ब्रवाणीति यो वै बालाक रतेषां पुरुषाणां
दविरुद्धं, इति अनेन प्रकारेण राजोवाचन्यन्वयः । एव
राजोकोऽपगतगर्वः, एतावद्धि यदेवोक नातोऽधिकमई
किञ्चन ब्रह्म वेनीति शेषः। इति होवाच बालाकिः एवं
किलोकवान बलाकस्यापत्यं । तं अपगतगवं बालाकिं,
होवाचाजातशत्रु: व्याख्यातं। मा मामजातशत्रु मृषा वै
वितथमेव, किल निश्चितं समवादयिष्ठा ब्रह्म ते अवा-
णीति व्याख्यातं। एवमुक्त्वा पुनर्वालाकेरधोवदनस्य लज्जा-
जडम्यापगतगर्वस्यानुग्रहार्थ, मोऽजातशत्रुः ह किल उवाच
उक्रवान बालाकिं प्रति। राजोकि माह, यः त्वया प्रम्ता-
वितो ब्रह्मत्वेन वै प्रमिद्धः मत्य ज्ञानादि लक्षण:,
बालाके
हे बालाके एतेषां श्रादित्यादि स्थानां पुरुषाणां त्वयोकानां
पुरुषाणां कर्ता उत्पाद कः, यस्य वा यस्य प्रसिद्धस्य वेदान्तेषु
वाशब्दः पूर्वोक व्युदामार्थः किमन्याभिधानेनेत्यर्थः, एतत्
भूतभौतिकरूपं विश्वं कर्म कियत इति येनात्पाद्यत इत्यर्थः,
म: त्वदुक्कपुरुषैः सह विश्वस्य का वै प्रसिद्धः मत्यज्ञानादि-
लक्षणः वेदितव्यः साक्षात्करणीयः श्रवणाधुपायैः, इति अनेन
• समवादयिका इति .G.
टोसोवाच य इति-.G.टो।

·कौषीतकिब्राह्मणोपनिषत् । [ अध्यायः। कती यस्य वै तत्कम स वै वेदितव्य इति तत उ ह बालाकिः समित्याणिः प्रतिचक्रम उपायानीति तं हो. वाचाजातशत्रुः प्रतिलोमरूपमेव *तन्मन्ये यत् क्षत्रि- यो ब्राह्मणमुपनयेतैहि व्येव त्वा ज्ञपयिष्यामीति तंह । प्रकारणावाचत्य न्वयः। तत उ तत एव गजोकेरनन्तरं ह किल बालाकि: बल्लाकस्यापत्यं ब्रह्म जिज्ञासुः समित्पाणि: ममित्करः प्रतिचक्रमे प्रतिचक्राम राजानं प्रति ब्रह्मोपदे- शाथं ग्टहीतोपायन भाजगामेत्यर्थः । वाचा चैवं व्याहत् उपायानि यदि भवतोऽनुज्ञा तदा भवन्तं गुरुत्वेन ममीपे आगच्छानि, इति अनेन प्रकारेण, प्रतिचक्रामेत्यन्वयः । तं अपगतगर्दै ब्राह्मणं दोन तमामवम्यां प्राप्तं ह किल उवाचा- जातशत्रुः उक्तवान् राजा, प्रतिलोमरूपमेव विपरोतरूप मेव न बनुरूपं स्यात् भवेत् यत् यस्मात् क्षत्रियः न्यूनवर्णः क्षत- बाणकारी ब्राह्मणं उत्तमवणं द्विजोत्तम उपनयेत् ब्रह्म- विद्यायै दोक्षयेत्। मा च ते भयं यद सौ राजा न वक्ष्यती- त्येवमाइ, एहि अस्मा जनसमक्षादेकान्तमागच्छ, व्येव त्वा जपयिष्यामि त्वा त्वां गुरुं विज्ञपयिय्या म्येव, यज्जानामि तत्तु- भ्यं वदन्न वञ्चयिय्यामीत्यर्थः। इति अनेन प्रकारेणेवानन्तरं तं बालाकिं ब्रह्मविद्यार्थिनं ह किल पाणावभिपद्य करे स- स्नेहं गृहीत्वा प्रववाज सभादेशाद्देशान्तरं जगाम राजा। तो * स्यादिति F. G. टी.।। उपनयेदेहीति F. G. टो।

·४ अध्यायः।] दीपिकासहिता। ११६ पाणावभिपद्य प्रवव्राज तो ह सुतं “पुरुषमाजग्मतु- स्तं हाजातशत्रुरामन्त्रयान्चक्रे वृहत्पाण्डरवासः सोम राजनिति स उ ह शिश्य एव तत उ हैनं यष्ट्या- विचिटोप स तत एव समुत्तस्थौ तं होवाचाजातशत्रुः कप रतद्दालाके पुरुषोऽशयिष्ट क्वैतदभूत्कुत स्तदा- राजबालाकी ह किल सुप्तं पुरुषं अनेककर्भश्रमाकुलं श यानं राजपुरुषं कञ्चिदीयतुः प्राप्तवन्तौ। तं सुप्तं पुरुषं ह किल अजातशत्रु: एतन्नामा राजा श्रामन्त्र या चक्र, वक्ष्यमाणैनी- मभिः सम्बोधयामास। सम्बोधननामान्याह, रहन् हे मर्व- स्मादभ्यधिक प्राण, पाण्डवासः पाण्डराः पापा वाममी यस्य प्राणस्य तत्सम्बोधनं हे पाण्डमवामः, माम मामात्मक प्राण राजन् हे दीप्तिमन् प्राण, इति मम्वाधनपरि ममाप्यर्थः । मः हन्नित्यादिना सम्बोधितः प्राण:, उ ह अपि प्रमिछाऽवम्या- नर श्रात्मत्वेन तूषणोमेव मोनेनैव शिम्य शयनं चक्रे । तत उ तदनन्तरमेव ह किल एनं शयानं परुषं यया वेवादिता- काठेन प्राविचिक्षेप प्रासमन्तात् ताडितवान् । मः शयानः पुरुषः प्राणायतिरिक्ता यरिघातमन्नातवेदनः, तत एव त- दानोमेव न तु कालान्तरे सम्यगुत्थानं कृतवान् । समुत्तम्या * पुरुवं कच्चिदीयतुरिति F G. टी.।। बहन् इति '. G. टी. * स उ ह तूष्णीम व शिश्च (पिशव्य इति B. D.) इति F.G. टो।शिय्य इति B. D. (शिघ्य इति च य.१ ख ०१४। प्रशते ।)

·१२. कौषीतकिब्राझोपनिषत् । [४ अध्यायः । गादिति तत उ ह बालाकिर्न विजने* तं होवाचा- जातशत्रुर्यष एतद्दालाके पुरुषोऽशयिष्ट यचैतदभूद्यत एतदागादिति हिता नाम पुरुषस्य नाद्यो हृदयात्यु- रीततमभिपतन्वन्ति तद्यथा सहस्रधा केशो 'विपा- टितस्तावदण्व्यः पिङ्गलस्याणिना तिष्ठन्ति शुक्लस्य कृ- षणस्य पीतस्य लोहितस्य च तासु तदा भवति यदा सुप्तः स्वप्नं न कञ्चन पश्यति ॥ १६ ॥ तं होवाचाजातशत्रुः, तं प्राणात्मवादिनं बालाकिं, व्या- ख्यातमन्यत् । राजोकिमाह, व कुत्र एषः प्राणायतिरिक्तः शथानः, एतत् सर्वचैतन्यशन्यं यथा तथा, बालाके हे बालाके पुरुषः चेतनः प्राणादीनां खामी अशयिष्ट शयनमकुरुत, क कस्मिन् प्रदेशे एतत् उक्र शयनं प्रभूत् जातं । एकः प्रश्नः पुरुषविषये, अपरोऽवम्याविषये । पुरुषशयनयोर्देशं पृष्टा पुरुष- स्यागमनदेशं पृच्छति, कुतः कस्माद्देशात् एतत् जागरणं प्रति एतदागमनं वा, पागात् भागतवान्, तिर्विचारणार्थी विचार्य कथयेत्यर्थः । इति अनेन प्रकारेण प्रश्नमकरोदिति शेषः। तत उ अपि तद्राज्ञा पृथं, ह किल बालाकिः बलाक- स्थापत्यं न विजज्ञे न विज्ञातवान् ॥ १८ ॥ सदु ह बालाकिर्न विजौ ॥ १८ ॥ इति P. G. | + हिता नाम हृदयस्य नायो हृदयादिति P. G. टी.। विपतित इति F. G. टो। अणिभ्यातिष्ठन्तीति A.

·8 अध्यायः । दीपिकासहिता। १२१ अथास्मिन्प्राण रवैकधा भवति तदेनं वाक सर्वनी. मभिः सहाप्येति चक्षुः सर्वेः रूपः सहाप्येति श्रोत्रं सर्वैः शब्दैः सहाप्येति मनः सर्वध्यानः सहाप्येति स यदा तं अज्ञातस्व प्रश्नं बालाकिं होवाचाजातशत्रुः यत्रैष एतद्वा- लाके पुरुषोऽशथिए यत्रैतदभृद्यत एतदागात् व्याख्यातं । किमः म्यले यदाऽवम्यानं विशेषः । स्वयं तं देशमाह राजा, हिता नाम प्राणिनां हितकरणाद्धिता इत्यभिधाना:, हद- यस्य हृदयपुण्डरीकसम्बन्धिन्यो हृदयपुण्डरीकानिर्गता इत्य- र्थः, नाद्यः शिगः हृदयात् हृदयपुण्डरीकानिर्गत्य पुरोततं प्रान्त्रं हृदयवेटनं अभिप्रतन्वन्ति मर्वतः प्रकर्षेण विस्ता- रयन्ति वेष्टयन्तीत्यर्थः । तद्यथा यावत्परिमाणमित्यर्थः, महस्रधा केशो विपतितः* बालः सहस्रप्रकारेण विविधं पति- तः, केशस्य महस्रांश इत्यर्थः । तावत् तत्परिमाणाः अण्व्यः सूक्ष्माः, पिङ्गलस्य चित्रवर्णस्य अणिम्ना अणुतमेन रसेनाति- सूक्ष्मणेत्यर्थः, तिष्ठन्नि पूर्ण वर्तन्ते । मामान्यतो वर्णमुक्का विशेषतो वर्णनाइ, कम्य श्वेतम्य, अणिम्नेति मर्वेषु वर्णव- नुवर्तते, कृष्णस्य कालस्य पोतस्य सुवर्णवर्णस्य लोहितम्ब रतस्येत्येवं प्रकारस्य वर्णान्तरस्याप्य जिम्ना रमेन पास्तिष्ठ- नि । तामु हृदयवेएनपुरीतत्प्रतिष्ठितासु हृदयगमनमार्ग- भूतासु सामोप्येन तदा भवति तस्मिन् शयनकाले वर्त- ते। खप्नो नाडीषु वर्तमानस्य भवतीत्यर्थः । खप्रस्थान-- * विपाटित त D. पाटित इति D.

·१२२ कौषीतकिब्राह्मणोपनिषत् । [४ अध्यायः। प्रतिबुध्यते यथाग्नेर्चलतः सर्वा दिशो विस्फुलिङ्गा वि- प्रतिष्ठेरनेवमेवैतस्मादात्मनः प्राणा यथायतनं विप्र- मभिधाय सुषुप्तम्यानं मजागरणमाह, यदा यस्मिन् काले सप्तः स्वप्नं न कञ्चन पश्यत्य थास्मिन प्राण एवैकधा भवति, तदेनं वाक सर्वनामभिः महाप्येति, चक्षुः सर्वेः रूपैः महाप्येति, श्रोत्रं मवैः शब्दः महाप्येति, मनः मानैः सहाय्येति, म यदा प्रतिबुध्यते यथाग्नेविस्फुलिङ्गा विप्रतिष्ठेरन्नेवमेवैतस्मादा- त्मन: प्राणा यथायतनं विप्रतिष्ठन्ते प्राणेभ्यो देवाः देवेभ्यो लोकाः व्याख्यातं। अयमर्थः । नाडीद्वारा पुरीतवेटनेऽनेक- नाडीकारणे हदयपुण्डरीके स्थिताकाशान्तर्वतिक्रियाशक्त्युपा- धावानन्दात्मनि सुषुप्तिं प्राप्य तत एव जागरण मागच्छति यः मोऽपगताधाराधेयभेदो ब्रह्मशब्दाभिधेयः न तु भव- दभिमतः प्राणादिरधिदैवतमध्यात्मं चेति । कथमसौ ब्रह्म- शब्दाभिधेय उपलब्धुं शक्यते इति बालाके हृदयगता शङ्कामपाकरिष्यन् दृष्टान्तपुरःसरमाह, तत् तत्र उपलची दृष्टान्तः यथा दृष्टान्ते क्षुरः तीक्षणायः प्रसिद्धः क्षौर कर्मणि शुरधाने क्षुरो धीयते यस्मिन् पात्रे तत् पुरधानं तस्मिन् अवहितः प्रक्षिप्तः स्यात् भवेत् । अयं हृदयपुण्डरीके शरी- रैकदेशे तदुपली दृष्टान्तः । इदानीं सर्वशरीरे उपलब्यर्थ- दृष्टान्तमाह, विश्वम्भरो वा विश्वम्भरोऽग्निः वाशब्दो दृष्टा- तान्तरे, विश्वम्भरकुलाये अग्निनोडे अरण्यादी, एवमेव अने- * यथामेषिमुलिका इति F. G. टी.।

·अध्यायः।] दीपिकासहिता। २२५ '- तिष्ठन्ते प्राणेभ्यो देवा देवेभ्यो लोकाः स एष प्राण एव प्रज्ञात्मेदं शरीरमात्मानमनुप्रविष्ट आलोमभ्य श्रान- खेभ्यस्तद्यथा शुरः शुरधाने ऽवोपहितो विश्वम्भरो वा नैव प्रकारेण एषः ब्रह्म ते ब्रवाणीति यो भवता प्रकृतः प्राज्ञः नित्यः स्वयंप्रकाश: प्रज्ञायुक्तः प्रात्मा अस्मत्प्रत्ययव्य- वहारयोग्यः, इदं शरीरं इमं शरीरे भवं, एतच्छरी सन्द्रियमित्यर्थः, प्रात्मानं प्रात्म शब्द प्रत्ययालम्बनं अनुप्रविष्टः सृष्टिमनु प्रवेशनं कृतवान्। प्रवेशावधिमाह, पालोमभ्य पा- नखभ्यः लोमनख पर्यन्नं, मखाग्रशरोरबहिर्गतके शान्मुक्त्वा ममये शरीर इत्यर्थः । स्वप्नसुषुप्तिजागरणेषु प्राणाड्यतिरिक्रमात्मा- नमभिधाय तस्य च सर्वस्मिन शरीरे हृदये च सामान्य- विशेषाभ्यां व्याप्ति, इदानों तस्यैव शरीरं विवक्षुर्दृष्टान्त- पुरःमरमाह, तं पालोमभ्यः भानखेभ्यः शरीरे सामान्य- विशेषाभ्यां प्रविष्टं एतं बुद्धिसाक्षिणं प्रात्मानं अम्मत्प्रत्ययव्यव- हारयोग्यमानन्दात्मानं एते अपगताधिदेवभेदा अध्यात्म- वागाद्याः अन्ववम्बन्ति आत्मनो निश्चयमन पश्चानिश्चिन्वन्ति । तत्र दृष्टान्तमाह, यथा दृशान्ते श्रेष्ठिनं श्रेष्ठः श्रेष्ठत्वं प्रधानत्वं मः गुण यस्यास्ति मः श्रेष्ठो, तं प्राधान्यवन्तं कुटुम्बिनमित्यर्थः, स्वा: खमम्बन्धिको जात्युपलक्षिता उपजीवकाः अन्ववम्यन्तोत्यनुवर्तते । निश्चये * स एव इत्यादि धानखेभ्य इत्यन्तं F G. टी. नास्ति । +अवड़ितः स्यादिति F.G. शाररमिति B. C. प्रत्यक्षा व प्रात्मानः ·१२४ कौषीतकिब्राह्मणोपनिषत् । [8 अध्यायः। विश्वम्भरकुलाय एवमेवैष 'प्रज्ञात्मेदं शरीरमात्मान- मनुप्रविष्ट आलोमभ्य भानखेभ्यस्तमेतमात्मानमेत आत्मानोऽन्ववस्यन्ते यथा श्रेष्ठिनं स्वास्तद्यथा श्रेष्ठो प्राधान्यमुक्त्वा भोगेऽपि प्राधान्यं वक्तुं दृशान्त माह, तत् तत्र भोग प्राधान्ये दृष्टान्तः, यथा दृष्टान्ते श्रेष्ठो कुटुम्बी खैः जात्यादिभिः सह भुझे अन्नमत्ति, यथा वा यत्, वाशब्दः प्रकारान्तरेण दृष्टान्तार्थः, श्रेष्ठिनं प्रधानकुटुम्बिनं द्रव्यद्वारा अन्नमिव खा: ज्ञात्या द्या: भुनते अदन्ति, एवमेव अनेनैव प्रकारेण न त्वन्येन, एषः प्राज्ञ श्रात्मा व्याख्या तं, ज्ञान- क्रियाशक्त्यपाधिरित्यर्थ., एतैः प्रतिप्राणि व्यवस्थितैः प्रात्म- भिः अस्मच्छब्दप्रत्ययालम्बनैः वागादिभिः सह भुते अत्ति। अथवा दृष्टान्तदान्तिकयोस्तृतीया करणार्या । न हि नि- मनुष्यस्य कुटुम्बिनो द्रयवतोऽपि भोगः सम्भवति परै- व्यापहारादेः सम्भवात् । एवममङ्गोदामीनस्य चितिखभाव- स्यात्मनोऽपि विना करणादिकं न भोगः, यथा श्रेष्ठी स्वैः व्या- ख्यातं, उत्पन्ने कार्य प्रधानकुटुम्बी येन प्रकारेण स्वैज्ञाति- प्रमतिभिः सह पालो च्यान्ववस्यति, एवमेतैरात्मभिरय- मात्मेति बहिरेवावगन्तव्यं । तमेतमात्मानमित्य स्य प्रपश्चार्थ- भाइ, एवं वै अनेनैव यथा श्रेष्ठिनं खा इति वक्ष्यमाणेनैव प्रकारेण तं इन्द्रियाणामधिष्ठातारं श्रात्मानमेत श्रात्मानो- * प्राज्ञ यात्मेति F. G. टी.

·४ अध्यायः।] दीपिकासहिता। १२५ स्वैर्भुते यथा वा "स्वाः श्रेष्ठिनं भुञ्जन्त्येवमेवैष 'प्रज्ञा- मैतैरात्मभिर्भक एवमेवैत आत्मान एतमात्मानं भञ्जन्ति स यावद्द वा इन्द्र एतमात्मानं न विजज्ञे ता- ऽन्ववस्यन्ति यथा श्रेष्ठिनं स्वाः, व्याख्यातं। पत्राद्यन्त पर्याययो: सामान्य विशेषाभ्यां पुनरुकिपरिहारः । अथवा यथा वा श्रेष्ठिनं खा इत्यस्य दान्तिक एवं वा इत्यादि, न ह्यात्मना निश्च- यमन्तरेणान्या भोग: कर्तुं शक्यः, अस्मिन् पक्षे यथा श्रेष्ठो स्वैः यथा श्रेष्ठिनं वा इति वचनदयं निगमनार्थवन व्याख्येयं । अथवा निश्चयोऽधात्मको भवति, आपत्कालीनोऽनापत्काली- नश्च । तचापत्कालीनः प्रधानबुड्यनुमारी यथा राजबुद्ध्यनमारो निश्चयो मृगयायां मन्त्रिणां, तादृशं हृदि निधाय तमेतमा- त्मानमिति प्रथममुक्तं । अनापत्कालीन म्नु बन्धुभिः सह कुटु- म्बिनः कुटुम्बिना सह बन्धूनाञ्च विचार्य भवति, तादृशमङ्गो- कृत्यो तं यथा श्रेष्ठो स्वरवं वा इत्यादि, अम्मिन् पक्षे यथा वा श्रेटिनं स्वा भुञ्जत इत्यस्य एवमात्मानं प्राणा भुञ्जत इतीदं बहिरेवावगन्तव्यं । अम्यात्मनो ज्ञाने कम्य किं फलं जात. मिति वाला किशङ्कां व्यावर्तयितुमजातश वराह, मः प्रमिद्धः प्रतर्दनस्य गरः यावत् यावन्तं कालं ह किल श्रुतमस्माभिः * श्रेोधनं वा भुचते गति 1. G. टी. । प्राज्ञ यात्मात '.G.टी. । यथा श्रेष्ठी खरेवं वै तमात्मानमेत यात्मानोऽन्य वस्यन्ति यथा श्रेएिनं स्वाः स यावदिति . G. टी. । अत्रापि आपत्कालीन इति सर्व पुस्तके घु, वर्तते ।

·१२६ कौषीतकिब्राझणपनिषत् । [४ अध्यायः। वदेनमसुरा अभिबभूवुः स यदा विजज्ञेऽथ हत्वासु- रान्विजित्य सर्वेषाञ्च देवानां सर्वेषाञ्च भूतानां श्रेधं स्वाराज्यमाधिपत्यं पियत्तथो एवैवं विद्वान् सर्वान् पूर्वेभ्य इत्यर्थः, वै प्रसिद्धः प्रजापतिशिष्यः एकाधिक शतवर्ष- ब्रह्मचारी ब्रह्मविद्यार्थ, इन्द्रः परमैश्वर्यसम्पन्नस्ति लोकोपतिः, एतं मया सर्वेन्द्रियोपजीव्यं श्रात्मानं श्रानन्दात्मानं न विजन विशेषेणायमसाविति न ज्ञातवान् । तावत् ता- वन्तं कालं एतं आत्मज्ञान न्यमिन्द्रं असुराः शास्त्र निषि- द्धार्थप्रवृत्ता वागादयो विरोचनादयो वा अभिबभूवुः अ- भिभवं पगभवं चतः । सोऽसुरैरभिभूतः यदा यस्मिन् काले, य आत्मापहतपामा विजरो विमृत्युर्विधोको विजिघत्मा- ऽपिपासः सत्यकामः सत्य सङ्कल्पः सोऽन्वेश्व्यः स विजिज्ञामि- तव्यः स सवींच लोकानाप्नोति सींश्च कामान् यस्तमात्मा- नमविष्य विजानातोति प्रजापतिवाका सभायां केनापि प्रकारेण श्रुत्वानन्तरं विजज्ञो, य एषोऽक्षिणि पुरुषो दृश्यत इत्या- देः प्रजापतेरुपदेशाविशेषेणायमसाविति ज्ञातवान् साक्षात्क- तवान् इत्यर्थः । अथ तदा हत्वा निपात्य असुरान शास्त्र- निषिद्धप्रवृत्तान् वागादीन् विरोचनादीन् वा विजित्य विजयं प्राप्य त्रिलोकी स्वाधीनां विधायेत्यर्थः। सर्वेषां निखि- * सर्वघां देवानां श्रेष्यमिति F. G. टी.। + परीयायेति F. G. टी.।

·8 अध्यायः ]] दीपिकासहिता। १२० पाप्मनोऽपहत्य सर्वेषाञ्च भूतानां श्रेय स्वाराज्यमा- धिपत्यं पर्येति य एवं वेद य एवं वेद ॥२०॥ यः लानां देवानां अन्यादीनां श्रेष्ठ्यं श्रेष्ठत्वं प्राधान्यं, स्वागजां खराज्यस्य भावोऽप्रतिहतत्वं स्वाराज्यं, प्राधिपत्यं गर्भदा- सानिव मनिधिष्ठाय पालयित्वमाधिपत्यं परीयाय मर्वती गतवान् । तथो एवापि तददेव न त्वन्यथा, एवं विद्वान् अवस्थात्रयातीतः प्राणादिभिराश्रयणीयोऽमङ्गोदामोन स्वभाव: अाकाशवत्सर्वगतोऽपि शरीरे च हृदये च मामान्यविशेषाभ्या- मुपलभ्यमानचैतन्योऽपगतमर्वधर्म प्रानन्दात्माहमम्मीत्येवं जा- तवान, मर्वेषां भूतानां श्रेष्ठ्यं वाराज्यमाधिपत्यं भूतानां स्थिरजङ्गमानां, व्याख्यातमन्यत, पर्येति प्राप्नोति। प्रमादिसाधनचतुष्टयमम्पन्नः, एवं वेद इन्द्रवदनमात्मानं जानोले एवं वेद व्याखातं। वाक्याभ्याम उपनिषत्परिममा- प्यर्थः ॥ १८ ॥ कौषीतकिब्राह्मणमात्मविद्या गुढापि सम्यक् प्रकटीकृतेयं । परोपकागय मया श्रुतीनां पदावलोकैकपरेण नित्यं ॥ त्रय्या अथर्वाङ्गिरमञ्च तह- द्ये वा प्रसिद्धा दूर लोकमध्ये ।

·१२०
कौषीतकिब्राह्मणोपनिषत् ।
[४ अध्यायः।
इत्यारण्यके कौषीतकिब्राह्मणोपनिषदि चतुर्थी
ऽध्यायः समाप्तः॥ * ॥
तो मयाकारि पदावलोक-
स्तेषां कृतेऽस्मिन् शिव एतु तुष्टिं ।
गङ्गादयः शीतलनोग्पूरा
नेवाश्रिताश्चेत्सरिताऽस्पभाग्यः ।
न्यूनत्वमासां किमिवात्र भूयात
ममापि तद्वत्कृतयः प्रवृत्ताः ॥
श्रात्मावबोधाय मदतिवारां
प्रवृत्तिरेषोपनिषत्समूहे।
विबुध्य मन्तः सततं स्वचित्तं
प्रक्षालयन्त्वत्र विमुक्तिकामाः ॥
सर्वन सर्वस्य हितं प्रियं वा
व्यवस्थितं येन लभामहेदः ।
प्रिया हितास्तेन विमुक्तिभाजां
पदावलाका विहितास्ततोऽमो॥
इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यानन्दात्मपूर
पूज्यपादशि-
व्यस्य श्रोशङ्करानन्दभगवतः कृतो कौषीतकिब्राह्मणोपनिषद्दो-
पिकायां चतुर्थोऽध्यायः समाप्तः ॥ ० ॥

·अस्या उपनिषदः पाठप्रणालीदयं वर्तते। तयोरेकामवलम्व्यैतन्मूल मुद्रितं द्वितीयामवलम्व्यैव टोका मुद्रिता । याद्याध्यायहयस्य प्रणालो- वैपरीत्यं केवलं टोकायं द्रव्यं, उत्तराध्याय दयस्य तु विपरीतपाठ- सूचको मूलखण्डः कार्यारम्भात्परं मम हस्ते समायातः । अतः स एव विहसमाजावलोकनाय एथक् प्रकाश्यते। F. G. चिकोमलक्षितं पुस्तकइयं काशीतः समायातं तदेवैतस्यादखिरूपं जातं । प्रतर्दन इवै दैवोदामिरिन्द्रस्य प्रियं धामोपजगाम युद्धेन पौरुषेण च तं हेन्द्र उवाच प्रतर्दन वरं ते ददानोति स होवाच प्रतर्दनस्वमेव मे वृणीष्व यं त्वं मनुष्याय हिततमं मन्यस इति तं हेन्द्र उवाच न* वै वरः परस्मै वृणीते त्वमेव वृणीष्वेत्यवरो वै तईि किल म इति होवाच प्रतर्दनोऽयो खल्चिन्द्रः सत्यादेव नेयाय सत्यं होन्द्रः स हेन्द्र उवाच मामेव विजानीह्येतदेवाई मनुयाय हिततमं मन्ये यन्मां विजानीयात् त्रिशीर्षाणं त्वाप्रमहनमरुन्मुखान् यतोन् मालाकेभ्यः प्राय- छ बड़ीः मन्धा अतिक्रम्य दिवि प्रहादीन महमन्तरिक्ष पौलोमान् पृथिव्यां कालकज्यान तस्य मे तत्र न लोम च 'मा मीयते स यो मां विजानीयान्नास्य केन च न कर्मणा * न मे वरं परम्मरणीत इति G. । अहनं त्वरन्मुखानिति . मनामवानिति (: कानकास्यानिति G.

·१३० कोषीतकिब्राह्मणोपनिषत् । लोको मीयते न मानबधेन न पिटबधेन न स्तेयेन न भ्रूण- हत्य या नास्य *पापं चऋषो मुखानोलं वेतीति ॥ १ ॥ स होवाच प्राणोऽस्मि प्रज्ञात्मा तं मामायुरमृतमित्युपा- वायुः स प्राण: प्राणे वा श्रायुः प्राण उ वा अमृतं यावय- मिंछीरे प्राण वसति तावदायुः प्राणेन ह्येवामुनि लोके- ऽमृतत्व माप्नोति प्रज्ञया सत्यं सङ्कल्प सि यो मामायुरमृत- मित्युपास्ते सर्वमायुरस्मिाँ लोक एत्याप्नोत्यस्तत्वमक्षितिं स्वर्गे लोके तबैक पाहुरेकभूयं वै प्राणा गच्छन्तीति न हि कश्चन शनुयात् मकदाचा नाम *प्रज्ञपयितुं चक्षुषा रूपं श्रोत्रेण शब्दं मनमा ध्यातुमित्येकभयं वै प्राणा भूत्वैकैकं सर्वाण्येवैतानि प्रज्ञपयन्ति वाचं वदन्तों सर्वे प्राणा अनुवदन्ति चक्षुः पश्यत् सर्वे प्राणा अनुपग्यन्ति श्रोत्रं श्टण्वत् सर्वे प्राण अनुष्ट एवन्ति मनो ध्यायत् सर्वे प्राणा अनुध्यायन्ति प्राणं प्राण न्तं मर्वे प्राणा अनुप्राणन्ति एवमु हैतदिति हेन्द्र उवाचास्ति वेव प्राणानां निःश्रेयसमिति ॥२॥ जीवति वागतो मूकान् हि पथ्या मो जीवति चक्षुर- घेतोऽन्धान हि पश्यामा जीवति श्रोत्रापेतो बधिरान् हि पश्यामा प्रथ खलु जीवति बाहुछिन्नो जीवत्यूरु छिन्न इत्येवं हि पश्याम इति प्राण एव प्रज्ञात्मेदं शरीरं परिग्रहोत्थापयति * मापं चनेति G. + स यो म आयुरिति F. * प्रज्ञापयितु मिति G. $ ध्यानमित्येकभूयं वै प्राणा रकैकं सर्वाण्येतानि प्रज्ञपयन्तीति G.

·कौधोतकिब्राह्मणोपनिषत् । तस्मादेतदेवोक्थमुपासीतेति यो वा प्राणः सा प्रज्ञा या वा प्रज्ञा स प्राण: मह ह्येतावमिच्छरीरे वमतः सहो- कमतस्तस्यैषैव दृष्टिरेतविज्ञानं यचैतत्पुरुषः सुप्तः स्वप्नं न कञ्चन पश्यत्य थास्मिन् प्राण एवैकधा भवति तदेनं वाक सर्वे- नामभि: महाप्येति चक्षुः सर्वैः रूपैः सहाप्येति श्रोत्रं सर्वैः शब्दैः महाप्येति ममः मानेः महाप्येति स यदा प्रति- बुध्यते यथाग्नेर्चलतः विस्फुलिङ्गा विप्रतिष्ठेरनेवमेवैतस्मादा- त्मनः प्राणा यथायतनं विप्रतिष्ठन्ते प्राणेभ्यो देवा देवेभ्यो लोका: तस्यैषैव मिद्धिरेतद्विज्ञानं यत्रतत्पुरुष पाती मरि- व्यनाबल्यं न्येता सम्मोहं न्येति तदारुदक्रमीचित्तं न पटणणति न पश्यति न वाचा बदतीति। अथास्मिन प्राण एवैक्रधा भवति सर्वनामभिः महाप्येति चतुः सर्व रूपैः सहाप्येति श्रोत्रं सर्वैः शब्दः महाप्येति मनः मः ध्यानैः महाप्येति स यदा प्रतिबुध्यते यथाग्नेविस्फुलिङ्गा विप्रतिष्ठेरनेवमेवैतम्मा- दात्मनः प्राणा यथायतनं विप्रतिष्ठन्ते प्राणेभ्यो देवा देवेभ्यो तदेनं वाक् लोकाः ॥ ३॥ स यदास्माच्छरीरादुकामति वागम्मात सर्वाणि नामान्य- भिविमृजते वाचा मर्वाणि नामान्याप्नोति प्राणोऽस्मात् सर्वान् गन्धानभिविसृजते प्राणेन सर्वान् गन्धानानाति चक्षुरस्मात् सर्वाणि रूपाण्यभिविसजते चक्षुषा मर्वाणि रूपाण्याप्नोति श्रोत्रमस्मात् सर्वान् शब्दान् अभिक्सिजते श्रोत्रेण मवीं- छब्दानाप्नोति मनोऽस्मात् सर्वाणि . ध्यानान्यभिविटजते ·१३२ कौषीतकिब्राह्मणोपनिषत् मनसा सर्वाणि ध्यानान्यानोति सैषा प्राणे सर्वाप्तियों वे प्राण: सा प्रज्ञा या वा प्रज्ञा स प्राण: मह ह्येतावमिंच्छरोरे वसतः महोत्नामतोऽथ खलु यथा प्रज्ञायां सर्वाणि भूतान्येकं भवन्ति सद्याख्यास्यामः ॥ ४ ॥ वागेवास्था एकमङ्गमदूढं तस्यै नाम परस्ता प्रतिविहिता भूतमात्रा प्राण एवास्था एकमङ्गमदूढं तस्य गन्धः परस्तात्र- तिविहिता भूतमात्रा चक्षुरेवास्था एक मङ्गमदूढं तस्य रूपं परस्तात्प्रतिविहिता भूतमात्रा श्रोत्रमेवास्या एकमङ्गमदूढं तस्य शब्दः परस्तात्पतिविहिता भूतमात्रा जिहैवास्था एकम- ङ्गमदूढं तस्या अन्नरसः परस्तात्प्रतिविहिता भूतमात्रा हस्ता- वेवास्था एकमङ्गमदूढं तयोः कर्म परस्ता प्रतिविहिता भूत- मात्रा भरीरमेवास्था एकमङ्गमदूढं तस्य सुखदुःखे परस्ता- त्पतिविहिता भूतमात्रोपस्थ एवास्था एकमङ्गमदूढं तस्यानन्दो रतिः प्रजातिः परस्तात्पतिविहिता भूतमात्रा पादावेवास्या एकमङ्गमदूढं तयोरित्याः परस्तात्प्रतिविहिता भूतमात्रा प्रज्ञे- वास्था एकमङ्गमदूढं तस्यै धियो विज्ञातव्यं कामाः परस्ता- त्पतिविहिता भूतमात्रा ॥५॥ प्रज्ञया वाचं समारुह्य वाचा सर्वाणि नामान्याप्नोति प्रज्ञया प्राणं समारुह्य प्राणेन सर्वान् गन्धानाप्नोति प्रज्ञया चक्षुः समा- रुद्ध चक्षुषा सर्वाणि रूपाण्याप्नोति प्रज्ञ या श्रोत्रं समारुह्य श्रो- त्रेण सवींच्छब्दानाप्नोति प्रज्ञया जिहां समारुह्य जिहया मा- नन्नरमानाप्नोति प्रज्ञया हस्ती समारुह्य हस्ताभ्यां सर्वाणि कर्मा-

·कौषीतकिबाझोपनिषत् ।
१३२
एयाप्नोति प्रज्ञया शरीरं समारुह्य शरीरेण सुखदुःखे प्राप्नोति
प्रज्ञयोपस्थं समारुह्यापस्थेनानन्दं रतिं प्रजातिमाप्नोति प्रज्ञ या
पादौ समारुह्य पादाभ्यां स वा इत्या प्राप्नोति प्रज्ञयैव धियः
समारुह्य प्रज्ञयैव धियो विज्ञातव्यं कामानाप्नोति ॥ ६ ॥
न हि प्रजापेता वानाम किञ्चन प्रज्ञपयेदन्यत्र मे मनो-
भूदित्याह नाहमेतन्नाम प्राज्ञामिषमिति न हि प्रज्ञापेतः
प्राणो गन्ध कञ्चन प्रज्ञपयेद न्यत्र मे मनोऽभूदित्याह नाह-
मेतं गन्धं प्राज्ञा सिषमिति न हि प्रज्ञापेतं चक्षुरूपं किञ्चन
प्रज्ञपयेद न्यत्र मे मनोऽभूदित्याह नाहमेतद्रूपं प्राजामिष-
मिति न हि प्रजापेतं श्रोत्र शब्द कञ्चन प्रज्ञपयेद न्यत्र मे मनो-
दिव्याह नाहमेतं शब्द प्राजसिषमिति न हि प्रज्ञापेता
जिवाबरमं कञ्चन प्रज्ञपयेद न्यत्र मे मनोऽभूदित्याह नाह-
मेतमन्त्ररसं प्राज्ञासिषमिति न हि प्रज्ञापेतो हस्ती कर्म
किञ्चन प्रज्ञपयेयातामन्यत्र मे मनोऽभूदित्याह नाहमेत-
कर्म प्राज्ञामिषमिति न हि प्रज्ञापेतं शरीरं सुखं न
दुःखं किञ्चन प्रज्ञपयेदन्यत्र मे मनोऽभूदित्याइ नाहमेतत्
सुखं न दुःखं प्राज्ञामिषमिति न हि प्रज्ञापेत उपम्थ श्रान-
न्दं न रतिं न प्रजाति काञ्चन प्रज्ञपयेदन्यत्र मे मनोऽभूदि-
त्याह नाहमेतमान न्दं न रतिं न प्रजाति प्राज्ञासिषमिति न
हि प्रज्ञापेतो पादावित्यां काञ्चन प्रज्ञपयेयातामन्यत्र में
मनोऽभूदित्याह नाहमेतामित्यां प्राज्ञामिषमिति न हि
प्रज्ञापेता धीः काचन मिथेत्र प्रजातव्यं प्रजायेत ॥ ७॥

·१२४ कौषीतकिब्राह्मणोपनिषत् । न वाचं विजिज्ञासोत वक्तारं विद्यात् न गन्धं विजिज्ञा- मीत घातारं विद्यान्न रूपं विजिज्ञासीत रूपविधं विद्यान शब्दं विजिज्ञासीत श्रोतारं विद्यावानरसं विजिज्ञासोतान्नर- सस्य विज्ञातारं विद्यान्न कर्म विजिज्ञासीत कारं विद्यान सुखदुःखे विजिज्ञासीत सुखदुःखयोर्विज्ञातारं विद्यान्नानन्द न रतिं न प्रजाति विजिज्ञामोतानन्दस्य रतेः प्रजातर्विज्ञा- तारं विद्यान्नेत्यां विजिज्ञासीतारं विद्यान्न मनो विजिज्ञा- मोत मन्तारं विद्यात्ता वा एता दशैव भूतमात्रा अधिप्रशं दश प्रज्ञामात्रा अधिभूतं यद्धि भूतमात्रा न स्युर्न प्रज्ञामा- त्राः स्युर्यद्वा प्रज्ञा मात्रा न स्युन भूतमात्राः स्युन ह्यन्यतर- तो रूपं किञ्चम सिध्येको एतनाना तद्यथा रथस्यारेषु नेमि- रर्पितो नाभावरा अर्पिता एवमेवैता भूतमात्रा: प्रज्ञामा- चाखर्पिता: प्रज्ञामात्राः प्राणेऽपिताः स एष प्राण एव प्रज्ञा- मानन्दो ऽजरोऽमृतो न माधुना कर्मणा भयान् नो एवा- माधुना कनीयानेष होवैनं माधु कर्म कारयति तं धमन्वा- मुनेषत्येष उ एवैनमसाधु कर्म कारयति तं यमेभ्यो लोकेभ्यो नममत * एष लोकपाल एष लोकाधिपतिरेष सर्वेशः स म श्रात्मेति विद्यात् ॥ ८॥ दित्यारण्यके पञ्चमोऽध्यायः ॥ * ॥ * एघ लोकेश। लोकपालो लोकाधिपतिरेष सर्वप इति F. + इति कोशोतकोब्राह्मणोपनिषदि लतीयोऽध्याय इति G.

·कोयोतकिब्राझोपनिषत् । गार्यो ह वै बालाकिरन चानः मंस्पष्ट पास मोऽवसदुशो- नरेषु सवसन्मस्येषु कुरुपच्चालेषु काशिविदेहेविति म हाजा- तशत्रु कायमेत्योवाच ब्रह्म ते ब्रवाणीति तं होवाचाजात- शत्रुः सहसं दद्म त एतस्यां वाचि जन को जमक इति वा उ जना धावन्तोति ॥१॥ स होवाच बालाकिर्थ एवैष श्रादित्ये पुरुषस्तमेवाहमु- पास इति तं होवाचाजातशत्रुमी मैतस्मिन् समवादयिष्ठा हहन पाण्डरवामा प्रतिष्ठाः सर्वेषां भूतानां मूर्द्धति वा अह- मेतमुपास इति म यो हैतमेवमुपास्तेऽतिष्ठाः सर्वेषां भूतानां मूर्द्धा भवति ॥ २ ॥ स होवाच बालाकिर्य एवैष चन्द्रमसि पुरुषस्तमेवाह- मुपास इति । तं होवाचाजातशत्रुमा मैतस्मिन् समवादयिष्ठाः सोमो राजान्नस्यात्मेति वा अहमेतमुपाम इति स यो हेत- मेवमुपास्तेऽन्नस्थात्मा भवति ॥ ३ ॥ स होवाच बालाकिर्य एवेष विद्युति पुरुषस्तमेवाहमुपास इति । तं होवाचाजातशत्रुी मैतस्मिन् समवादयिष्ठास्ते- जस्यात्मेति वा अइमेतमुपास इति स यो इतमेवमुपास्ते तेजस्थात्मा भवति ॥ ४ ॥ म होवाच बालाकिर्य एवैष स्तनयित्नो पुरुषस्तमेवाह- मुपास इति । तं होवाचाजातशत्रुर्मा मैतस्मिन् समवादयि- * पाडरवासाविष्ठा इति P.

·कौषीतकिब्राह्मणेपनियत । छाः शब्दस्थात्मेति वा अहमेतमुपास इति स यो हैतमेवमु- पास्ते शब्द स्यात्मा भवति ॥ ५ ॥ स होवाच बालाकिर्य एवैष श्राकाशे पुरुषस्तमेवाहमुपास इति। तं होवाचाजातशत्रुमी मैतस्मिन् समवादयिष्ठाः पूर्ण- मप्रवर्ति ब्रह्मेति वा अहमेतमुपास इति म यो हैतमेवमुपास्ते पूर्यते प्रजया पशुभिर्ना एव स्वयं नास्य प्रजा पुरा कालात्प्र- वर्तते ॥ ६ ॥ म होवाच बालाकिर्य एवैष वायो पुरुषस्तमेवाहमुपास इति। तं होवाचाजातशत्रुमी मैतस्मिन् समवादयिष्ठा इन्द्रो वैकुण्ठोऽपराजिता सेनेति वा अहमेतमुपास इति स यो हैत- मेवमुपास्ते जिष्णुर्हि वाऽपराजिष्णुरन्यतस्त्यजायो भवति ॥ ७ ॥ स होवाच बालाकिर्य एवैषोऽग्नौ पुरुषस्तमेवाहमुपास दति। तं होवाचाजातशत्रुमी मैतस्मिन् समवादयिष्ठा विषासहिरिति वा अहमेतमुपास इति स यो हैतमेवमुपास्ते विषामहिवा- वेष भवति ॥८॥ स होवाच बालाकिर्य एवेषोऽमु पुरुषस्तमेवाहमुपास इति। तं होवाचाजातशत्रुमा मैतस्मिन् समवादयिष्ठा नाम्नस्थात्मेति वा अहमेतमुपास इति स यो हैतमेवमुपास्ते नाम्न स्थात्मा भव- तीत्यधिदैवतमथाध्यात्मं ॥ ८ ॥ स होवाच बालाकिर्य एवेष श्रादर्थे पुरुषस्तमेवाहमुपास इति । तं होवाचाजातशत्रुी मैतस्मिन् समवादयिष्ठाः प्रति- रूप इति वा अहमेतमुपास इति स यो हैतमेवम्पास्ते प्रति- ·कौषीतकिब्राह्मणोपनियत्। । रूपो ईवास्य प्रजायां पुत्र पाजायते माप्रतिरूपः ॥ १० ॥ स होवाच बालाकिर्य एवैष प्रतिश्रुत्कायां पुरुषस्तमेवा- हमुपास इति। तं होवाचाजातशत्रुमा मैतस्मिन् समवा- दयिष्ठा द्वितीयोऽनपग इति वा प्रहमेतमुपास इति म यो हैतमेवमुपास्ते विन्दते द्वितीयान् द्वितीयवान् भवति ॥ ११ ॥ स होवाच बालाकिर्य एवैष शब्दः पुरुषमन्वेति तमे- वाहमुपास इति। तं होवाचाजातशत्रुी मैतस्मिन् ममवाद- यिष्ठा असुरिति वा अहमेतमुपास इति स यो हैतमेवमुपास्ते नो एव स्वयं नास्य प्रजा पुरा कालात् सम्मोहमेति ॥ १९ ॥ म होवाच बाखाकिर्य एवैष छायापुरुषस्तमेवाहमुपास इति । तं होवाचाजातशत्रुमी मैतस्मिन् समवादयिष्ठा मृत्यु- रिति वा अहमेतमुपास इति स यो हैतमेवमुपास्ते नो एव खयं मास्य प्रजा पुरा कालाप्रमीयते ॥ १३ ॥ स होवाच बालाकिर्य एवैष शारीरः पुरुषस्त मेवाहमुपास इति। तं होवाचाजातशत्रुमी मैतस्मिन् समवादयिष्ठाः प्रजा- पतिरिति वा अहमेतमुपाम इति म यो हेतमेवमुपास्ते प्रजायते प्रजया पाभिः ॥ १४ ॥ स होवाच बालाकिर्य एवैष प्राज्ञ प्रात्मा येनैतत्सुप्त* खप्नया चरति तमेवाहमुपास इति। तं होवाचाजातशत्रुमी मैतस्मिन् समवादयिष्ठा यमा राजेति वा अहमेतमुपास * सप्तमिति G. पुस्तके पतितं । एतत्सुप्त इति टो।

·कौषीतकिब्राह्मणेपनिषत् । इति स यो हैतमेवमुपास्ते सर्व हैवास्मा इदं श्रेष्ट्याय यम्यते॥१५॥ स होवाच बालाकिर्य एवैष दक्षिणेऽक्षन् पुरुषस्तमेवाहमु. पास इति । तं होवाचाजातशत्रुमी मैतस्मिन् समवादयिष्ठा नाम्न श्रात्मा अनेरात्मा ज्योतिष आत्मेति वा अहमेतम- पास इति स यो दैतमेवमुपास्त एतेषां सर्वेषामात्मा भवति ॥ म होवाच बालाकिर्य एवैष सव्येऽक्षन् पुरुष स्तमेवाह- मुपास इति। तं होवाचाजातशत्रुर्मी मैतस्मिन् समवाद- यिष्ठाः सत्य स्थात्मा विद्युत प्रात्मा तेजस पात्मेति वा अद- मेतमुपास इति म यो हैतमेवमुपास्त एतेषामात्मा भवति आदित्ये बहन् *पाण्डरवासाश्चन्द्रममि सोमो राजा वि- द्युति तेजसी स्तनयिनी शब्दस्थाकाशे पूर्ण वायाविन्द्रोऽग्नो विषासहिर 'मु नाम्नस्थादर्श प्रतिरूपः प्रतिश्रुत्कायां द्वितीयः शब्दोऽसुश्छायायां मृत्युः शारीरः प्रजापतिः प्राज्ञो यमो राजा दक्षिणेऽक्षन्नानः सव्येऽक्षन् सत्यस्य । तत उ ह बा- लाकिस्तूष्णीमास तं होवाचाजातशत्रुरेतावन्नु बालाका इत्येतावद्धीति होवाच बालाकिस्तं शेवाचाजातशत्रुर्मषा वै किल मा समवादयिष्ठा ब्रह्म ते अवाणीति स होवाच यो वै बालाक एतेषां पुरुषाणां कता यस्य वै तत्कर्म * माण्डरवास इति F.

·कौषीतकिब्राक्षयोपनिषत् । १२६ सवै वेदितव्य इति तत उ ह बालाकिः समित्याणिः प्रतिव- कम उपायानीति तं होवाचाजातशत्रुः प्रतिलोमरूपमेव स्यात् यत् क्षत्रियो ब्राह्मणमुपनयेदेहि व्येव त्वा ज्ञपयिष्यामीति तं ह पाणावभिपद्य प्रवबाज तो ह सुप्तं पुरुषं कश्चिदीयत स्तं हाजातशत्रुरामन्त्रयाञ्चक्रे बहन् पाण्डरवास: सोम राजनि- ति स उ ह तुष्णीमेव शिष्ये तत उ हैनं यया विचिक्षेप स तत एव समुत्तस्या तं होवाचाजातशत्रुः केष एतवालाके पुरुषो- शयिष्ट केतदभूत्कुत एतदागादिति तदु ह बालाकिन वि- जज्ञी ॥१८॥ तं होवाचाजातशत्रुर्यत्रैष एतद्दालाके पुरुषोऽशयिष्ट यत्रै- तदभूद्यत एतदागाद्धिता नाम हृदयस्य नाद्यो पदयात्पु- रीततमभिपतन्वन्ति यथा सहस्रधा के शो विपतितस्तावद वयः पिङ्गलस्याणिना तिष्ठन्ति शक्लस्य कृष्णस्य पीतस्य लोहित- स्येति तास तदा भवति यदा सुप्तः स्वप्नं न कञ्चन पश्यति। अथास्मिन्प्राण एवैकधा भवति तदेनं वाक् सर्वनामभिः सहा- येति चक्षुः सर्वैः रूपैः महाप्येति श्रोत्रं सर्व: शब्दैः सहा- प्येति मनः सर्वेयानैः महाप्येति स यदा प्रतिबुध्यते यथाग्ने- विस्फुलिङ्गा विप्रतिष्ठेरन्नेवमेवैतस्मादात्मनः प्राणा यथायतनं विप्रतिष्ठन्ते प्राणेभ्यो देवा देवेभ्यो लोकास्तद्यथा दुरः चुर- धानेऽवहितः स्थादिश्वम्भरो वा विश्वम्भरकुलाय एवमेवेष प्राश पात्मेदं शरीरमात्मानमनुप्रविष्ट पालोमभ्य भानखेभ्यस्तमे- तमात्मानमेत श्रात्मानोऽग्ववस्यन्ति यथा श्रेष्ठिनं वास्तद्यथा 82 ·१३० कौषीतकिब्राह्मणोपनिषत् । श्रेष्ठी खै ते यथा वा प्रेष्ठिनं खा भुञ्चत एवमेवेष प्राज्ञ आत्मतैरात्मभि के यथा श्रेष्ठी खैरेवं वै तमात्मानमेत श्रा- मानोऽन्ववस्यन्ति यथा श्रेष्ठिनं स्वा: स यावद्ध वा इन्द्र एत- मात्मानं न "विजज्ञा तावदेनमसुरा अभिबभूवुः स यदा विज- ज्ञावथ इत्वासुराविजित्य सर्वेषां देवानां श्रेष्ठ्यं स्वाराज्यमा- धिपत्यं परीयाय तथो एवैवं 'विद्वान्त्सर्वेषां भूतानां श्रेष्ठ्यं खाराज्यमाधिपत्यं पर्यति य एवं वेद य एवं वेद ॥१६॥ रति कौषीतक्यारण्यके षष्ठोऽध्यायः ॥ * ॥ * विजिज्ञाविति तु पुस्तक योः पाठः । + विद्वान् सर्वान् पाप्मनोऽपहत्य सर्वेषाच्च भूतानामिति G. इति कौशिकी (कौशीतकी?) ब्राह्मणोपनिषत् समाप्ता। इति G.

·TRANSLATION.

·TIIE KAUSHITAKI-BRAIIMANA-UPANISIIAD. S'ANKARANANDA'S INTRODUCTION. It is well known that such actions as rubbing, &c, produce purity in substances like nurrors, &c., capable of reflecting light; and similarly the round of actions, commencing with the Agnihotra and ending with the Asſwamedha, produces purity in the understanding, capable as it is of reflecting the divine light ;* it is also understood froin a passage of the Sruti that sacrifice, charity and penance are the means of the desire to know. And again, sinco heaven, &c, which are the fruits of actions, are a kind of happiness, and this is a synonym for the screnity of the understanding, there. fore even those persons who are devoted to ceremonial actions, allow that actions do produce purity in the understanding. Hence the Sruti, having declared the system of works at great length, now takes the occasion to declare the knowledge of Bralıma. Ilcro follows the Kaushituki Bráhmana Upanishad in four chapters, commencing with the words “Once on a tine Clitra, the non of Gángya," and ending with “who knoweth thus In the first chapter, it declares the knowledye of Brahmá's couch, with the northern and southern paths; in the second the knowledge of práņa, and certain external and internal actions of hun who knows * Taijasa, the “ brilliant” or “reflecting," is the Vedánta term for the understanding (antahkarana), as it is said to reflect the soul or chaitanya, as the image of the Supreme. Thus S'ankara Achárya says " #UTHTHI TOETART mara gafe fri#1. 1 site statsfaca fara Fài THL" ·144 Sankaránanda's Introduction. it for the attainment of various blessings; and in the third and fourth the knowledge of soul. Although this latter portion, commencing“ Pratardana verily," ought properly to be read first, yet even the purified understanding, not knowing the true nature of Brahma, would feel fear before the unconditioned Brahma even though it really causes no fear, just as even a virtuous lad, whose father had left his home on a distant journey while he was yet unborn, might well be afraid at the first sight of him. Hence to remove his fear and to lead him to the northern path, the S'ruti first describes the conditioned Brahma sitting in the world of Brahma like a king in this world. In the first chapter, therefore, by the passage," he comes to the couch of unmeasured splendour ; this is Prána," it is declared that Prána is the couch of Brahmá. At the mention thereof there arises in the hearers a desire to know,-is this Prána only breath, or is it endowed with various supernatural powers ? To satisfy this desire, the worship of prána is commenced in the second chapter ; and afterwards, having thus made a good opportunity, the S'ruti proceeds to declare the knowledge of Brahma. And since here, too, even the conditioned knowledge of Brahma was only attained from the mouth of the teacher by such great saints, endued with humility, as Gautama, S'wetaketu and others, hence the conditioned or the unconditioned knowledge of Bralıma can be alone attained by modern students who are likewise cndued with humility. With this object in view, thic following narrative opens the Upanishad.

·TIIE KAUSIII'TAKI-BRAIMANA-UPANISILAD. FIRST CHAPTER. Once on a timo Clitra, the son of Gángya, being about to offer a sacrifice, chose Kruņi* as his priest. lle sent his sou Swotaketu mstead, "Go thon and offer the surlice." When he came, Chitra asked him," Thou art the son of Cintama, --is there any secret place in the world where thou canst set me, or is there one of two roads, t which leads to a world where thou canst sct me?" IIo answered, "I know it not; well, let me ask my fatlıer.” lle went to his father and asked him, "thus and thus did he ask me,-how should I make reply?” He answered, “I also know it not. We will go to his houso and read the Vela there and gam this knowledge from him, since others give to us (he too will not deny us). Come', wo will both sct out.” So he went, as a pupil, with fuel on his hand, to Chitra tho son of Gángya, saying, into thy presenco." lle answered, 'Oh Gautama, thou art. wortly to receive divine wisdom, in that thon diast not been too proud, -come, I will make thee to know all.' (L.) He said I "All who depart from this world, yo to the moon. "lict me come * Scil Uddálaka, the son of Aruna, Cf Briliad Aranyaka, VI. 2. † For the two paths of fire and sunoke which reaper tively loud by the day, the bright fortught, &c, or the night, the dark formipht, &c, to the world of Białımá or that of the forefathers, see Pribud Aruny. VI. 2. Tlo other recovje bion bag "Oh son of Gautama, is there any becret place in the world, where thou canst set me unconnecter, luving fixed me there (as wood unted by glue), or is there some other place where thou cunst set me?" The S'uti first describes the unconcealed (ayupla) home of those who know not Brulima. S.

·146 The Kaushitaki-Brúhmana In the bright fortnight the moon is gladdened by their spirits ; but in the dark fortnight it sends them forth into new births.* Venly the moon is the door of Swarga. Him who rejects it, it sends on beyond ,t but whoso rejects it not, hım it rains down upon this world, and here is he born either as a worm or a grasshopper or a fish or a bird or a lion or a boar or a serpent or a tiger or a man or some other creature, according to his deeds and his knowledge Him, when he comes, tho Guru asks, “Who art thou Let hun thus make answer, “Secd was collected from the wise season-ordainıng moon, the rule of the bright and dırl fortnights, the home of the ancestors, itself produced from the daily oblations, that secd, even mc, the duties placed in a man, by that man they placed it in a woman,-from her I was born, in mortal birth, of twelve months, of thn teen months, identical with the year, || I was united to a father of twelve and thu teen months, to know the knowledge that is truth and to know the knowledge that is against the trutlı , uphold, then, O gods, the due times of my life that I may win immortality. By my words of truth, by my toils and sufferings, I am time, I am dependent on time." “Who art thou?” “I am thyself” Then lie lets hum proceed beyond T (? ) He* having reached the divine roail, goes to the world of Agni, thenco to the world of Vayu, thence to the world of Varuna, thence to the world of India, thence to the world of Prajapatı,t thence to the world of Bralımá † Veuly in that * The other recension liae " at glidders them not" + Ilug is the societ (samurita) pluit, concinmg wluich Chitia had asked S wetaketu | The Brihad Arany VI 2 19 a complete commentary on Sankara's explanation of this passage $ of Buihad Aiany VI 2, 9 and S'anhaiach u ga's commentary || By the year is here understood "lite" The guru sees that he is equally afraid of swarga and of hell, cach involving only a new succession of butlıs , und 80 causes him by luis knowledge of Brahma to obtain fmal liberation # When the student dies, wlio knows the conditioned Brahmá, his soul goes forth through the door of the coloual artery, by the light of the entrance of the heart Ct, Buhad Ar IV 4, 2 Vulat I Hirang gaibha .

·lipanishuil. 147 world of Brahmá are the Lako of enemies ;* tho sacrificedestroying moments ;t the Age-less rivor ; tho Ilya tree ;f the Sálajya city; the impregnablo Palaco ; || Indra and Prajapati the door keepers ; Brahma's hall Vibhu ;* his throno Vichakshaná ;t his couch of unmensured splendour ; and his wifo (naturo), the cause of the mind, and her reflection, the causo of the eye, who weave tho worlds like flowers; and tho Apsarasas, the mothers of all, the undecaying ;s and tho streams that roll on to the knowledye of Brahıná.|| Onward tho knower advancos; Bralımá cries to his attendants, “Run and meet him with the glory due to mo; ho las gained the age-less river, he shall never grow old.” (5.) Five hundred Apsarasas go to meet bin, one hundred with fruits in thoir hands, 4 vno hundred with perfumes in their hands, one hundred with garlands in tlieir hands, ono hundred with garments in their linnds, one hundred with pounded aromatics in their hands; they adorn limm with the adornment of Brahıná.* lle, adorned with the adornmont of * The luke that stops the entrance into the world of Bralımá, its clepth equal to an hundred occans, and its dark waters ever llowing, -named Ara, us composed of the enemics (ant) desire, wrath, &c. S. + The moments, is producing desire, wrathi, &e., destroy the morifico or proper adoration for the attanincnt of Brahma. Dr. Weber proposes to explison yeshtı as an irregular form for yashți, instead of adopting Sunkuru's forced derivation yá + ishti. In the Cláudogya Up. r 559 we have similarly the urn and nya seas, the Arramadiya Inke, and the nectar-dropping Peepuul (osmatihah sumusuvunah). There is a doubt whether the word should be oya or apa, but I liuve chosen the foriner as the Tailmga clearly rcurls y. Tho Persian translution lius JT --Dr. Weber compares the Yggdrasil of tho ludu, but in fact every mythology has its remmisconce of the tree of life." $ S'ankara's interpretation is simply etymologicul a city on thio river, where along the bank are bowstrings, as large as u Sal tree, and a place ubouming with water in various forms, riveis, lakes, well-, tauks, &c. und gardens muhabited by !! T'he Cháud Up. Jias “the unpregnable city" (aparáſité púr). [ Váyu and 'Akasa. 'S. * Scil. egoism.—Thic Chánd. Up. has "a golden pulace built by Bralima," prabhu irmita. + Intellect, the mahut of the Sánkliyu. Scil, the 'Srutis. § The knowledge of the 'Srut18. Or perhaps "the materual (creative) waters." The other recension reads phaņa for phala, which the comment explains by ornaments," * Tho adornmeut wortlıy of Itranyagarbha. 'S. > many heroes." 10 ·148 The Kaushitaki-Brúhmana Brahmá, knowing Brahmá, advances toward Brahmá* everywhere. He comes to the lake of enemies, he crosses it by his mind. When they who know only the present, come thereto, they are drowned. He comes to the sacrifice-destroying moments, they fly from him : He comes to the ageless river, he crosses it by his mind, then he shakes off his good and bad deeds (as a horse shakes his mane. 1] His dear kindred obtain his good deeds, his enemies obtain his bad deeds. Just as one driving swiftly in a chariot looks down on the two wheels revolving,|| so too he looks down on day and night, on good deeds and bad deeds, and on all the pairs ;ſhe, free from good deeds, free from bad deeds, knowing Brahmá, advances toward Brahmá. (4.) He comos to the Ilya tree, the odour of Brahmá reaches him ;* he comes to the Sálajya city, the flavour of Brahmá reaches him ;t ho comes to the impregnable Palace, the splendour of Brahmá reaches him if he comes to the door-keepers Indra and Prajápati ; they fly from him; he comes to the hall Vibhu, the glory of Brahmáş reaches him; he comes to his throne Vichakshaná, the Sámas Brihad and Rathantara|| aro its castorn feet, tho Samas Syaita and Naudhasa its western foet, the Sámas Vairúpa and Vairája its edges north and south, the Sámas S'ákwara and Raivata its edges cast and west ; this * Bralımá in the form of Hirancagarblia. '8. + The Ara lake, being the different passions, desires, &c wants no boat but the mind to cross it. 'S. | This illustration (åvaxairisw) is added by the comm., the va of the original being expanded mto áswa zva. The MSS. differ much in the word. I have adopted the dhunute of D. which seems meant also by the dhunvate of B. C. E $ To hem friends and enemies are alıko, but this is said to declure the importance of kindness or hostility shewn to hun who knows Braliná. 'S. He sees them rolling round, their different parts successively coming in contact with the ground, - he luuself having no such contact. Light and sliados, hot and cold, &c. 'S. * By the nose. + By the tongue. I By the eye. Ŝ the glory of Bralımá i. e. the foeling of prido that I am Bralımá, reaches bim by the mind. 'S. | With this curious mystical description compare that of Vrátya's throne in the Atharva Veda xv. (Indische Studien, vol. 1. p. 122) Those are the names of hymus in the Sáma Veda.

·imamishal. 149 throne is know ledge; by knowledyo ho socs it all. IIo comos to the couch of unmensured splendour; this is Prána.* Past and future aro its two castern feet, prosperity and oarth its two western; the Sámnas Bladdra anıl Yajnáyajníya aro the short bars cast and west, at the heal and fuot; the Sámas Břidad and Rathantara the long bars north and south at tho sides; tho Riks and Sámas aro tho cornices onst and west, t the Yajush verses the cornices south and north ; tho moonbeams the cushion, the Udgítha the coverlet, prosperity tho pillow. I Thereon sits Brahma.s Ilc, knowing tho truth, first mounts thereon with one foot. Brahımáll asks him, "Who art thou?" Let him then thus answer": (5.) “I am time, I am what is in time; I am born from tho womb, of space, from the (self-manifesting) light of Brahma ; q tho scod of the year, the splendour of the past and the course, tho soul of all that is sensible and insensiblo,* and of the fivo olements. Thou art soul. What thou art, that am I.”+ Brahma says to hu, “Who am I ?" Let himn answer, “ Thou art the Truth." “ What is the truth?" “What is other than the gods (who preside over the senses) and the vital airs, that is bring (sat) ; what is the gods and the vital airs, that is that (tyn); all this is called by the word satłyı, tho Truth; such is all this (mverse"); all this art thou.” Thus he speaks to him. This is alsu said by a verse of the Veda. (6.) The vital air (urána) with its live operations, the power of action, superior to the senses. 13. † Pattıká appears to be the Bengálí 777, tho moulding round thio udge of the frame. I Worldly prosperity was one of the feet, transcondcntal or Valdic prosperity 19 now thc pullow. 18 § The neutor Bralıma, identified with Hiranyagarbha. Il Scil. Hiranyagarblia. '8. ſ Brahma is here called by the Commentator S'abaln wluch appears to mean sagund us opposed to nirguna Tho Comm. on the Maitráyani Upanishad similarly says of Prajapatı or firanyagarbha, “Sat-x'abla ráchyád ajnána-s'abalát prathumam ulpannal." The Supreme Being 18 called S'abula when he first umtes luimsclf with ignorance to produce the creation; Prajapati is tuis first manifestation after that union. Sc. the four classes, jaráyuja, andaja, swedana, and udbhujja. + In the original this is an obscure passage, and the obscurity is increased by the uncertainty of the readings of tlic M88. As printed m thic Sanskrit text, it ·150 The Kaushituki-Brúhmaņa ) 66 << “ The Yajur his belly, the Sáma his head, the Rik his form, this is to be recognised as the indestructible Brahmá,--the great Rishi identified with Brahmá." Brahmá says to him, "How dost thou obtain my male names ?” "By the breath." “How neuter names ?” “By the mind." “ How femalo names ?” * By the voice." “How smells ?" 'By the breath." *How forms ?" "By the eye.” “How sounds ?" "By the ear." “How the flavours of food ?” “By the tongue.” ." "How actions ?" "By the hands.” “How joy and sorrow?" "By the body." "How pleasure, dalliance, offspring ?” “By the organ of generation." "How journeyings?" By tho fect." "How thoughts, that which is to be known, and desired ?" By intuition alone."* Thon Brahma says to him, "The waters (and the other clements) are mine, therefore this world is thine.' Whatever victory belongs to Brahmá, whatever extended power, that victory he wins, that extended power he obtains, who knoweth thus, who knoweth thus. (7.) 66 would appear to mean" born from the womb of space as seed from a wife ; the splendour of the year, the soul of the past and the causo ; thou art the soul of the past and the cause ; what thou art, that am I." The Comm. MSS. (except 1.) read etat for retas and they all have bhuyar for bháryáyar; in the above translation I have followod the Comm. If I understand the Comm. aright, there are two readings mentioned there; ákás' ád yonel sambhito bháyai retas samvatsarasya tejo bhútasya bhútasyálmá, and áhásád yoneh sambhúto thúyá etat samvatsarasya tegobhútasya Bhútasyát má. The etat read by B. C. E. in the first reading must be wrong, as otherwise the irregulur form bháyar, which all read and explain by bháyáh, would have become bhảyâ by Sandhı before etat. * Although properly evory thing is obtained by intuition (prajná), still speech &c. are intermediuto instruments in the obtaining of names, &c. but in the case of thoughits, &c. there is no such intervening agent. Although pleasure and pain also are properly perceived by prajná, still the S'ruti says ' by the body' in accordance with such impressions as I have a pleasure in my foot,' 'I have a pam in my head,' &c. Although also speoch is the instrument in the obtaining of all names, and breath without hte is no instrument, and the mind 19 a conimon instrument in all perceptions,still as the cxternal organs do not immediately gain the impression of what is neuter as they do of what is male or female, we muy allow that mind has a peculiar influence in regard to neuter names. Although too breath without life is no instrument, yet as it helps the voice in its functions, breath and voice may be called the instruments in the obtaining of names. Prána, being masculine, obtains male names, and speech, being feminine, female names. IS.

·Ipanishul. 131 SECOND CHAPTER. ** Prána is Brahmn,'t thus snid Kuushitaki. Of this prána identical with Brahma, the mind is the mossenger, tho oyo tho guard, the ear the doorkeeper, the speuch the tirewoman. Ho who knows mind as the messenger of prána which is Bralima, becomes himself possessed of the messenger; ho who knows the eye as the guard becomes liimself possessed of the guard; he who knows the car as the doorkeoper bocomos himself pos. sessed of the doorkeeper; he who knows tho speech uus tho tirewoman becomes himself possessed of the tirewoman. To him, this prána, identical with Brahma, all these deitiest bring offerings, though ho asketh not; thus to him (tho worshipper), though he asketh not, all creatures bring offerings. Whoso thus knows, lis is the secret vow, he will never bog. Just as when one, having begged in a village and received nothing, sits down (saying), 'I will not eat hence even if they givo it,' then the others fortlıwith invito him who had beforo rejected him. This is the character of hinn who askoth not, but the alms-givers invite hiin (saying) 'Let us give to theo.' (1.) 'Prána is Bralıma,' thus said Pangya. In this prána, identical with Brahma, after the specch, the eyo envelopes ;ș after the eye, the ear cnvelopes; after the car, tho mind envelopes; * In the first chapter was described tho knowledgo of the couch and by the words, "le goes to the Couch of umcusurod splendour, --114 18 pránn," hereby is declared the great power of prána. Tho worslupprer in three-fold, good, muddling, and bad, be who understand it with the proof, on oncu learnis, IN the good ; he wlio understands it only after hearing many time and after giving bumselt und lus gunu much trouble, in the bad ; tio who understanding wlint luis guru bays, cannot control his mind is the mudelma. lle, either undor los guru's instruction or another's, is to be led by various means to lirm CONFIR1011,--dieno the Sruti commences the second chapter, to duclure the worship of prána which produces unwavering conviction in the mud, and in a tree of life with innumurable fruits, and to unnounce certum external and mternal works with various cffects for one wlio knows it-S. + The situl air winch resudos in the mouth, with its fivo ſunctions, is Brulina, who 14 truc knowledge and the cause of the world.--S'. Mind, speech, &c. considered as deities.-S. $ The singular form irundhate is not easily explained, especially in prâna árundhule. The Comm. reads árunilhe except in the lust cluube whicro it sooms to alter it to prûnn dudhgate. A'rundhule would seem to bo the 3rd sing. in a passic sense (= árulhyale,) or as mcanmg'olirrounde, cnrclopos. Aoquejoy, either ·152 Thc Kuushitakii-Bráhmana after the mind, prána envelopes.* To this prána, identical with Brahma, all these deities bring offerings, though he asketh Dot; thus to him (the worshipper), though he asketh not, all creatures bring offerings. Whoso thus knows, his is the secret Vow he will never beg. Just as when onc, having begged in a village and received nothing, sits down, (saying) 'I will not eat hence, even if they give it ;' then the others invite him who had before rejected him. This is the character of him who asketh not, but the alms-givers invite him (saying) 'Let us give to thee.' (2.) Next follows the attainment of some special wealth.† If a man meditates on some special wealth ; then, on a full moon or a new moon, or a pure fortnight, or an auspicious constellation con one of these holy seasons, having placed the fire, swept the sacrificial floor, strewn the sacred grass, sprinkled the holy water,-kneeling on the right knee, let him offer the oblations of ghee with tho sruva, † (saying)— The deity named speech is the obtainer, may it obtain this for me from that man ; swáhá unto it;-the deity named pránag is tho obtainer, may it obtain this for me from that man; swáhá unto it;--the deity named the eye is the obtainer, may it obtain this for me from that man ; swáhá unto it;-the deity named the car is the obtainer, may it obtain this for me from that man; swáhá unto it;-the deity named mind is the obtainer, may it obtain this for me from that man ; swáhá unto it ;-the deity named knowledge (prajná) is the obtainer, may it obtain this for me from that til has“ prani, qui formå Tôv Brahm est, cum loquela et visus ejus conformitatem facit (congruit, idein est)," which is, at least, as difficult as the Sanskrit. * The sight 18 more internal than speech, as the sight generally informs with out contradiction ; similarly the hearing than the sight, as the eye may couvey false impressions (as of the mother of pearl as silver), but the ear nerer hears a non-existing sound; similarly the car only exercises its functions with the aid of the mind's attention, and similarly the mind depends on prána or life. Prána is therefore Bralıma, as being the innermost of all.-S'. Antara is defined in p. 41, as Váhya-sádhana-nirapeksha. † The Comm. explains this as meaning either práņa itself, or material wealth, the want of which would distract the worshipper's concentration of thought ; in this latter meaning ekadhana is the wealth not to be attained by another. I The other Recens, reads, "with a srupa or chamaga or kansa." Ś Práņa hero is taken as, including the organ of smelling.

·I pranishail. 153 man ; swáhá unto it.' Then, having inhalod the smell of tho smoke and having anointed his limbs with the ghee, lot him go forth, restraining his speech, and declaro his request to that man, or send to him a messenger. Of a truth he obtains it. (3.) Next comes the divine desire (Daival Smarah).* * If (tho worshipper) desires to be beloved by any man or woman or by any men or women, then in tho naine of these samo doties, on a sacred day, let hının offer thio oblations of ghee in this (aforementioned) manner, (saying) 'I here offer thy speech i myself,t swálá; I here offer thy prána in myself, swáhá; ! licre offer thy cye in myself, swálá; I hero offer thy car ni myself, swáliá; I here offer thy mind in myself, swáhá; I here offer thy knowledge in myself, swáhá.' Then having inhaled the smell of tho smoke, and anomtel lus lumbis with the ghice, let him go forth (towards that porron), restrammy his speech; let him seek to touch him, or else let him stand addressmg him by his breath. Of a truth ho becomes beloved, they remember liim even in absence. (4.) Next comes the self-subjection of Pratardana; they call 16 the inner Agnihotra. As long as a man speaky, so long hos cannot breathe, then hic offers the breath in the speech; is long as a man breathes, so long he cannot speak, then lo offers the speech in the breath. These are the two never-endmg unmortal oblations; waking and sleeping, he continually offers them. All other oblations liave an oud and possess the naturo of works. The ancients, knowing this true sacrifice, did not iso to offer the Agnihotru. (.) Ukthat is Brahma,' thus said Slushkableringára. Letim worship it as the şık; all beings adore (sich) Ium for buscaccl- . * Sc. a desire, to be accomplished by fire, &c. the presiding deities of specchi, &c.-S. + I am the fire to burn the fuel of thy dislike or indifference. -$' | The S'áklá of Kanwn (Scil Briliad Árony V. 13,) declarou pránu to he Uktha ; the S'ruti now carries thuis on and declares Uktha to be Brahma. S'. Oktha is a kind of hymn, which is recited, and not chanted, it is also the name of a special hymn in the Muhásrata.

·154 The Kaushitaki-Drál mana lence. Let him worship it as the Yajur ; all beings are joinod (yuj) to him for his excellence. Let him worship it as the Sáma; all beings bow (sannam) to him for his excellence. Let him worship it as beauty, let him worship it as glory, let him worship it as splendour. Just as this (bow) is among weapons, the most beautiful, the most glorious, the most splendid,-so ho who knoweth thus is, among all beings, the most beautiful, the most glorious, the most splendid. This samo prána.--connected with the sacrificial bricks, endued with the character of works and of a truth himself, *_-does the adhwaryu purify. . In it he weaves what has the character of the Yajur, in the Yajur the hotri weaves what has the character of the Rık, in the Rık the udgátội wcaves what has the character of the Sáma. He this adhwaryu (prána) is the soul of the three Vedas, t ho of a truth is the soul of Indra who knoweth thus. (6.) Next come the three forms of worship of the all-conquering Kaushítaki. The all-conqnering Kaushitaki adores the rising sun, having put on the sacrificial thread, and brought water and thirice sprinkled the sacred cup (saying) " Thou art thin scatterer, || scattor away my sin.” In this way he adores the sun at high noon, 'Thou art the utter scatterer, utterly scatter away my sin.' In this way lie adores the setting sun, “Thou art the complete scatterer, completely scatter away my sin.' Whatever sin lie las committed by day or by ught, he complete- * This fire laid on the bricks, which is the means of sacrificial works, 19 also idontical with piána, since plana is identical with the rik and thus firo performs those works which are to be accomplished by riks, &c ; and I by it um idential with the rik ;--I am the general soul piána, and thus fre 19 1'--thus duos thio adhwaryu purify lumself-S'. + The other recension reads sa esha sarvasyai tr ayindyayá almá, rsha u evásyátmá. The Comm. appears to explain the latter claust as "the soul of the three narratives of Kaushitaki, Paingya and 'suslikabricana." 'Sringagrahka 18 a phraso meanmg'taking one by one,' as a cowherd puts his cattle one by one in their stalls. It occurs again, in p 81. Prána is external and internal. Tho external depends on the presiding deities, as a child; the sum also depends on the presidig deities, and it is also identical with Agni and Soms. The S'ruti first takes the external prána, and, to establish certain fruits therefron, mentions certain kinds of worship --S. $ These are three kinds of knowledge of the ádlıdanvika or external prana. 1 1. o. thou Amgest away the world us stubble, though thy knowledge of tlic soul.-S., ·Upanishadi. 153 ly scatters it away. So ho who knoweth thus, in this why adores the sun, and whatever sin ho commits by day or by night ho completely scatters away. (7.) Next, month by month, on the day after the new moon,* let him in this same way adore the moon when seen to the west of the sun, or let him throw towards it two young blades of grass (saying, "That fair-proportioned heart of mine placed on the moon in the sky,t I hold myself as the knower thereof; may I never weep for evil concerning my children. Ily children die not before him. Such is the worship for one who las cluldren born to him. Next is tho worship for him who lias no children. (Let him say) 'Increasc, () Soma, mny vigour come to theo;'I 'May the milky juicos flow round theco, mny the sacrificial offoringss;' "That bean (named Sushunmá) which the adityas gladden.' llaving muttered these three riks, let him turn his right arm round || (saying), 'Gladdon not by our breath or children or cattle, lim who hates us and whom we hato; gladden us by his breath, his children and his cattle. Thus I turn the turning of Indra, I turn tho turning of tho sun. (8.) Next on tho day of the full moon let him in this same way adore the moon when it is seen in front of hu, (saying), 'Thou art Soma, the brilliant, the wiso, the live-mouthed, tho lord of creatures. The Bráhman is one mouth of thinc, with that mouth thou catest kings, with that mouth make me to eat food. The king is one mouth of thino, with that moutlı thou eatest common men, with that mouth inako ino to cat * The other recension has only amávásyáyám-Sceing the moon on the first day to the west of the sun in the so-called Sushumná ruy.' (l'or this ray, see Sáyana on Tartt. Sanhitá, vol. 11. p. 338.) Tho Coum. notices the roudmg lul. lowed in the text. + In this and many of the subsequent verses there runs a continued latent allusion to an implied comparison between the husband as the sun or tire, and the wife as the moon. | Rig Veda, 1. 91, 16. Š Ibid i. 91, 18. S'ankaránanda explains vázá by razınah tanayán, "chiil dren living on food." || He brings his right arm opposito to tho moon and then turns round as thio words are uttered.

·156 Thic Kuushituki-Brálmanı food. The hawk is one mouth of thinc, with that mouth thou eatest birds, with that month make me to eat food. The fire is one mouth of thine, with that mouth thou eatest this world, with that mouth make me to cat food. The fifth mouth is in thee thyself, with that mouth thou catest all beings, with that mouth make me to cat food. Destroy not our life or children or cattlo; whoso hateth us and whomso we hate, destroy his life, his children, his cattle. Thus do I turn the turning of the deitios, I turn the turning of the sun.' He, thus saying, turns his right arm round. (9.) Next wishing to lie with his wife, let him touch her heart (saying) * "As joy is placed in thy heart, the lord of progeny, O fair one, so, O mistress of immortality, mayst thou never havo sorrow concerning thy children.” Her children die not before hier. (10.) Next, when returning after an absence from home, let a man smell his son's headt (saying), ' Thou arisest from me, limb by limb, above all art thou born from my heart; thou art verily my soul, my son; live thou an hundred years;' he then gives his name. • Be thou a stono, be thou an axe, be thou as widely scattered gold; thou art verily called splendour, my son ; live thou an hundred years ;' thus (saying) he calls him by his name. Then he embracos him, (saying), 'As Prajápati embraced his creatures for their weal, so I here cmbrace thec.' Then he whispers in his right ear, 'O Maghavan, 0 on-rusher, give to this one.'S O Indra, bestow the best riches,'|| thus (saying), he whispers in his left ear. Cut not off my lino (of posterity), vex not thyself, live thou the hundred years of life; I smell thy head calling thoe by thy name,' thus (saying) let hiin 6 6 This 'sloka and a corresponding one in Section 8, are confused in the two recensione. + See Wilson's Hindu Drama, vol. 1). p. 45. | On the commentator's authority I take astritam as an irregular form of ástritam, ---otherwise it would have been more natural to take it as unscattered, hoarded ;' or it might moon'unconcealed.' § Rig V. m. 36, 10. The text of the R. V. las Asme'to us.' || Rig V 11. 21, 6.

·Tipanishaul. 157 thrice smell his head. I greet thee with the lowing sound of the cours,' thus (saying) let him thrice inako a lowing sound Thing) over his head. (11.) Next prána is called the death of the deities, (Daivah pari. maral).* Thus Brahma shmes forth when the firo bluzes, it dies when it blazes not; the splendour of the firo goes to the sun, the prána goes to the wmd.t Thus Brahma slumes forth when the sum is scen, it dies when it is not seen; the sun's splendour goes to the moon, the prána to the wind. This Bralıma slumes forth when the moon is seen, it does when it is not scen; its splendour goes to the lightnmg, tho prána to the wind. This Brahma shines forth whien tho lightung flashes, it does when it flashes not fortlı ; its splendour goes to tho quarters of space, I tho prám to tho ymd. All these deities having entered into the wmd only, and havmg died in the wind, die not, therefore they rise again. Such is the topic of the deities now follows that of the soul ş (12.) l'hus Braluna shines fortlı when it speaks by the speech, it. dies when it speaks not; its splendour goes to the eye, the prám to prána. This Brahma shumes forth when it see's by tho cre, it dies when it sees not; its splendour goes to the car, the prána to prámi. This Bralıma sluney forth when it hear's by the ar, it dies when it lear's not; its splenulour goes to the mind, the pránil to prámy. Thuis Brahma shumes forth when it thuks loy the inmid, it dies when it thinks not; its splendour goes to prána, tho prána to prána. All these deities, havmg thus entered into prána only, and having died in prán, die not; therefore they rise again. Therefore if both moutam ranges, the Southern|| and the Northern, should cose u • Scil. they all dio round it. Cf. tho last cliapter of the Altareya Br. translated by Colebrooke. + Irána 19 here the internal cause of effort, cheshtá-hetu, b, a volition. The wind is the external prana, dependent on the deities, of section 7 The other recension has "to splendour goes to the wind," wluch carrica out the idea nyuch better. Otherw 180 the quarters of space must be taken to represent the wind. § The Sruti now takes up the internal prána, dependent on the soul, of $ 7. i was the Vindosa still, in the author's time, the unpassed boundary of oikonuévn to the Umús?

·158 The Kaushitaki-Bráhmana on him who knoweth thus,* threatening to destroy him, they would harm him not. Then those who hate him and those whom he himself hates, die round him on every side. (13.) Next comes the accepting the pre-eminence (of práņa). These deities,t contending each for his own pre-eminence, went out from this body. It lay breathing not, dry, a very log of wood. Then spooch entered into it; it spoke by speech, still it lay. Then the sight entered into it; it spoke by speech, it saw by sight, --still it lay. Then the hearing entered into it; it spoke by speech, it saw by sight, it heard by hearing,--still it lay. Then the mind entered into it; it spoke by speech, it saw by sight, it heard by hearing, it thought by mind, -still it lay. Then práņaf entered into it,-it rose up from its place. All these deities, having recognised the pre-ominence to be in práņa, having honoured práņa as alone the soul of knowledge, went out from this body with all these. Then they went to heaven || lost in the wind, identified with the ether.* So too he who knoweth thus, having recognised the pre-eminence to be in práņa, having honoured prána as alone the soul of knowledge, goes out from this bodyt with all these (five vital airs). He goes to heaven, lost in tho wind, identified with ether; he goes to that, wherein those deities abide. With the immor. tality of the deities, doth he become immortal who knoweth thus. (14.) * Dr. Weber romarks that the vidhwansa of the other recension is only an irregular form for vidhwánsam. The connentator, taking it as the nom. plur., has been driven to groat straits to explain the grammatical construction. + Speech and the rest. Práņa, i. o. the five vital airs. & Speech, &c. no longer rosted in their own individuality, but acknowledged that there was no distinction between them,-the several organs aro really ono as the five vital airs are one.-S. || Identified with fire, &c. The external prána, dependent on the deities, * The Comm. reads váyupratishthah, i. o. abıdıng, as in a refuge, in tho thought of the pre-eminence of práņu. He explains ákás'átmánah," whose soul 18 all pervading as the ether." + He abandons the self-consciousness connected with bodily existence.

·“Let mo I'panishad. 159 Next follows the fathor's tradition to tho son. Thus do they in truth relate it. The father, whon about to dio, calls his son. Ilaving spread the house with not grass, and duly laid the fire, and placedt a vessol of water with a pot of rico, -clothed with an unworn garinont, the father lius (awaiting him). The son having come approaches him from above, t having touched all his organs with his own organs; or elso let the father perform the tradition with his son sontod in front of him. Then he delivers tho organs ovor. " Lot mo placo my spooch in thee," saith the father ; "I take thy spooch in mo," saith tho son. “Lot mo pluco my broth in thou," suith tho father ; "I tako thy breath in mo," saith thu son. place my sight in thee," saith the father ; "I tako thy sight in mo," saith the son. "Let me place my hearing in thou," snith the father; “ I take tlıy hearing in mo," snith the sun. io place my favours of food in thee,” saith the fathor ; "I tuke thy flavours of food in mo," saith the son. pluco iny actions in thoe," suith the futhor;"I tako thy actions in mo," saith the son. “Let me place my pleasure and pam in thee," saith the father; I taku thy pleasuro and pain in mo," saith tho son. “Let une place my enjoyinent, dalliance and offspring in theo,” saith the father;" I take thy onjoyment, dalliance and offspring in me," saith the son. “Lut ino plucu my walking in thee," saith the father ; " I take thy walkmg in mo," saith the son. "Let me place my mud| in thee," ruth tho father; "I take thy mind in mo,” saith tho yon. place my knowledge in thee," saith the father ; "I take thy knowledge in me," saith thu son. Or if the father bo unallo « Lot « Lot mo “ Liet mo * Cf. Bșihad Arany. i. 5, 17. + The Comm. adds to the north or enst of the fire | The other recension made, "on tho son's coming the father, clothed m wlute, meets him from ubore, buving touched, &c.," the Comm. notices the reading in the text. $ The organ of smell. li The other recension reada, instead of the tradition of the mind and know. ledge, that of the thoughts, what is to be known and the desires, (f. 1. 7. The other recension also omits the alternative in the cure of the father's being unable to speak, as the various routing, quoted in the Comun, rxtends from 70 1. 20 to p 71,1 11,-tlus passage being, as usual, opittod in the M35. B. C. but given in D E.

·160 The Kaushitaki-Brál mana to speak much, let him say at once, “Let me place my vital airs in thee," and let the son say, "I take thy vital airs in the." Then the son goes out, having walked round his father, keeping his right side towards him, and the father cries after him "May glory, holiness and honour attend thee." Then the son looks back over liis left shoulder, holding his hand or the cnd of his garment before his face, (saying,) "Obtain thou the swarga worlds and thy desires." Should the father afterwards recover let lum dwell in the authority of his son (as a guest); or let him become a wandering ascetic. If he dies, thus lct thom cause the son duly to receive the tradition as the tradition is to be given.* (15.) THIRD CHAPTER." Pratardana verily, the son of Divodása, went to the loved mansion of Indra, by (the sacrifice of) battle and by manly valour ;| Indra said to him, " Oh Pratardana, choose a boon." Pratardana answered, “ Choose thou for me what thou thinkest best for man.” Indra said to him, "The superior chooses not for the inferior; choose thou for thyself.” Pratardana said, “Let not the inferior (choose).”|| Indra swerved not froin tho * Anquetil adds as a note," hoc testamento pater ens suum totum ad filium onum transfert, in illum transfundit et sic in eo et deinceps in filu filio vivit, unde opera religionis, quw perficere non potuit, à filio absoluta, sedes beatas patri aperiunt H18 rinculis paternus amor et pietus in parentes quasi indissolubile modo astringuntur, et continuâ seric in duobus mundis, inferiori et superiori, homines es uno orti in unum resolvendı sibi invicem connectuntur." + The S'ruti now proceeds to describe that knowledge of Brahma, for tho sake of which the conditioned paryankopásaná and pranopasaná have been before described. To establish a behef in its reality, a story is ielated, where the pupil in Pratardana of Kás'í, endowed with power, glory, &c. superior to the gods, and desiring this knowledge of Bralıma, and the teacher 18 Indra, bound with the bond of truth, though himself desiring to conceal this knowledgo from men. S. I Cf. Bhagavad Gitá, 11. 37. Š The Comm. takes varah as irregularly put for the accusative, and renders it « oue chooses not a boon for another." | It might also mean "Let not the boon become no boon." The Comm. tukes avarah as dicanang tho previously promised boou aud reuds me for má.

·Upanishad. 16T truth, for Indra is truth; Indra said to him, "Verily know me ;* this I think the best for man, that he should know me. I slew the three-headed son of Twashtri ;t I gavet to the wolves the devotees the Arunmukhas ;& violating many a treaty I slow the hosts of Prahláda, (I slew) the sons of Puloman in the sky and the Kálakánjas on the earth, and not one hair of my head was harmed. Whoso knows mno, by no doed soover is his future bliss harmed, not by theft, not by a Brálman's murder, nor by a mother's murder, nor by a father's murder ; nor, if ho wishes to commit sin, departs the blooun from his face."|| (1.) Indra said, "I am prána. I Worship we as identical with knowledge, as life, as immortal ; life is prána, práņa is life. Whilo práva abides in this body, so long does lifo abulo. By prána a man obtains in this worlu immortality ;* by knowledyo ho obtains true resolve. IIo who worships me as life and immortal, roachea * De who am alone worthy of the titlo of 'I.' 8'. + Cl. Indische Studien, 1. p. 110. The following passage from tho Astaroya Brálımapa (VII. 28) is the best commentary on theso words of Indra, When the gods excluded Indra from the sacrifices, (saying) "ho has slain Vis'warúpa the son of Twashtri, ho las slain Vritra, ho has given the dovotees (1. e. ' asuras in that disguise,' Sayann) to the wolvos, ho has killod the Arur. maglias (c. asuras in the forın of Brálımans,' Sayann) and he has contradictod the words of his guru Vrihaspati," ,"thion was Indrn dobarrod from drmking the soma juice and after hun were clebarred also all the Kshatriyas. At longth Indra regained the right of tho soma juice (hy seizing) that very Iwashtra's soma, but the Kshatriya caste remains oxcluded to this day.' $ The Comm. explains the Arunnukhas as those in whose mouths tlie roading of tio Voda 19 not. In the Tuittuja banlutá, 11. 4, 9, wo rond " when the derotces were being eaten, their skulls fell on the earth and became date.palms, while the liquid part flow up and became the fruit of the capparis aphylla.” Sáyana there quotes this passage and describes the devotees as thoso who, having oblained the fourth ás'raina, neglected the study of Vedánta.- In tho Mahábh. vol. 1. p. 614, we have "the great city called Liraṇyapura, inhabited by the Paulomas and the Dánavas tlie Kálakanjas." of Scil. the knowledge of the dentity of the individual and Supreme soul obliterates every sin. In the original nilam mukhakánti. May we comparo Statius!" natat ignis in ore Purpureus?"-Tho phrase is probably taken from a passage in the Taittiriya Sanhutá, (111. 1, 1) Násya nilam na haro ryetı. Sáyuna, loweror, there gives a different explanation násya kruhnam pápam bhavati, na tijo vigatam bhavali. Prána the active power, kriyas'aktı; prajná =the cognitive power, znánas'aklı. * The Comm. has a different reading " by prána he obtains immortality in the next world."

·162 The Kaushitaki-Brahmana his full life* in this world, and in heaven obtains immortality and becomes indestructible." (Pratardana said) “Therefore say some, the pránast become one, for none at the same time can make known a name by the speech, a form by the eye, a Bound by the ear, a thought by the mind; the práņas, having become one, make known all these one by one. Thus when speech speaks, all the práņas speak after it;t when the eye sees, all the práņas see after it; when the ear hears, all the práņas hear after it; when the minds thinks, all the pránas think after it; when the breath breathes, all the práņas breathe after it.” Indra answered, "Thus indeed it is, but the highest weal belongs only to the práņas.§ (2.) “One lives bereft of speech, for we see the dumb; one lives bereft of sight, for we see the blind; one lives bereft of hearing, for we see the deaf; one lives bereft of mind, for we see infants; one lives bereft of arnıs and bereft of legs, for we see it thus. Hence verily prána is identical with knowledge (prajná). || Having assumed this body it raises it up, therefore let men worship this as Uktha ;ſ it is thus that we find everything in práņa. What prána is, that is knowledge ;* what knowledge is, that is práŋa.This is the only true vision of práņa, this its true knowledge. When a man is so asleep that he sees no dream soever, then he becomes absorbed in this prána.t Thenf the speech enters into it with all names, the eye enters into it with all forms, the hearing enters into it with all * "A hundred years is the life of man."-S'ruti. + Scil. the organs of sensation and action, indriyáni. Scil. each performs its proper function after an interval, however imperceptible; by "speaking, hearing, &c. after it" 18 meant that the proper function of each 18 subordinated to the leading one in each case. $ This is intended to answer the objection that if each organ has its temporary superiority over the rest, why do we give such a superiority to prána ? The práņas here mentioned are the five functions of prána. || The so-called power of action is also the so-called power of knowledge. An etymological play on words, Uktha quasi uttha. * Knowledge (prajná) here means the Supreme Soul ; this and the individual prána (panchavrittih pránah) are identical. + The power of knowledge is hidden and the man only exists in the vital air, as the power of action. I The organs are absorbed with their objeots in the soul.

·I'panishau. 163 sounds, the mind cntors into it with all thoughts. When the man awakes, as from blazing firo sparks go forth in all diroctions, so from this soul* all tho práņas go forth to their soveral stations ; from the pránas go forth tho devna,t from tho devas the worlds. This l'rána is alone identical with knowledgo, having assumed this body it raises it up, thereforo let hiin worship this as the true Uktha. Thus do wo find all in Prána. What I'rána is, that is knowledge, (Prajná) what knowledge is, that is l'rána. This is the final proof thervof, this its truo understanding. When yonder man, sick, about to dio and very freble, falls into funting, his friends (standing around) say, 'Ilis mind has departed, he hears not, ho scos not, ho speaks not with his speech, he thinks not;' then ho becomes absorbed in this práva; then the speech cuters it with all name's, tho cye enters it with all forms, the hearing enters it with all sounds, the mind onsters it with all thoughts. When he departs from this body, lo departs with all those (3.) “All names,|| which are verily speech, are left in him, by speech he oltams all names; all odours, which aru verily prána, are left in lim, by prána he obtains all odours; all forms, which are verily the eye, aro left in hun, by the cye he obtains all forms; all sounds, which are verly the car, are left in liim, by the car he obtains all sounds; all thoughts, which are vorily the mind, are left in him, by the mind ho obtains all thoughts. Together they two ( dwell in this body, together they two • Scil. the universal soul, which is itself joy,--concoaled under the disguiso of prána. -The práņas are spoceli, &c. + Agni, &c. presiding over speech, &c.--The world are hero namce, &c. I llaving shown that the living man is really pránky he proccods to show that in death too the dying man is to bo called prána. $ Scil. to another body. i The other recension reads this differently,' verily speech dismisses all names from lum, by speech he obtains all names, and so on in the other clauses. The Comm. explains it," not only is speech absorbed on pránu but pránu with speech obtains all names--speech 18 not absorbod without its otect." Práņa and prajná-the general soul as conditioucd by tho powers of action and know ledge.

·164 The Kaushitaki-Bráhmana depart from it. Now will we explain how in this same knowlodge (Prajná) all beings are also absorbed. (4.) "Speech verily milkod* one portion thereof; its object, tho name, was placed outside as a rudimentary element; the vital air verily milked a portion thereof; its object, the smell, was placed outside as a rudimentary element; the eye verily milked a portion thereof; its object, the form, was placed outside as a rudimentary element; the car verily milked a portion thereof; its object, the sound, was placed outside as a rudimentary element; the tongue verily milked a portion thereof; its ob. ject, the taste of food, was placed outsido as a rudimentary element; the two hands verily inilked a portion thercof; their object, action, was placed outside as a rudimentary clement; the body venly milked a portion thereof; its objects, pleasuro and pain, were placed outside as a rudimentary element; the organ of generation venly milked a portion thereof; its objects, enjoyment, dalliance and offspring were placed ontside as a rudimentary element; the feet verily milked a portion thereof; their objects, walkings, were placed outside as a rudimentary element; the mind vcrily milked a portion thereof; its objects, thought and desires, were placed outsido as a rudimentary element. (5.) "Having mountedt by Prajní on speech, he finds by speech all names; having mounted by l'rajná ou the vital air, ş he finds by the vital air all odours; having mounted by Prajná I have followed the Comm. in taking <a3 = घदूदुहन्, but I prefer the reading of the other recension दूल्हं, the past participle of वह or ऊह,- " speech, &c. were portions, sci erally hited up from prazná." "The organ of sense cannot exist without prajná, nor the objects of sense be obtained without the organ, therefore, -on tho principle, when one thing cannot exist without another that thing is said to be identical with the other, -just as the cloth being never perceived without the threads, is identical with thein, or tho (false perception of) silver being never found without the mother of pearl is identical with it, so the objects of senso being never found without the organs are identical with them, and tlo organs being never found without prajna ure identical with prajná." '8. | The Comm. rendors it here and in the otlier clauses“ by Prajná mounted on speech, (Prajná) by specol finds all namus." I prefer makmg * the nau" tlie subject of ápnoti. § Práua is liere used, as it often is elsen here, for the organ of smell.

·( panishuu. 103 on the cyo, he finds by the eye all forms; having mounted by l'rajná on the car, he finds by the ear all sounds; havmg mountcd by Prajná on the tonguo, he finds by the tongue all flavours of food; having mounted by Prajná on thio hands, ho finds by tho hands all actions; having mounted by Prajná on the body, hie finds by the body pleasure and pain; having mounted by lrajná on the orgau of generation, he finds by the organ of generation cujoyment, dalliance and offspring; having mounted by Prajú on the feet, he finds by the feet all walkings; having mountel by Prajná on the mind, he finds by the mind all thoughts. (6.) “Verily, hereft of prajná, the speech can milke known no namo soever,--My mind,' it says,* was elsewhere, 1 perceived not that name.' Verily, bereft of prajná, tlıo vital air can mako known no odour soover',- My muu,' it Silys, was elsewhero, I perceived not that odour.' Verily, bereft of projná, the eye can mako known no forın socver, My mind,' it says, ' was elsewhere, I perceived not that form.' Verily, bereſt of prajná, the car can make known no sound souver,--My mind,' it says, was elsewhere, 1 perceived not that sound.' Verily, bereft of prajná, the tonguo can make known no flavour of food suever,-- My mind, it says, was elsewhere, I perceived not that Havour.' Verily, bereft of prajná, the hands can mako known no action soever,-- Our mind,' they say, ' was elsewhere, we perceived not that activu.' Verily, bereft of prajná, the bodyt can make known 10 pleasure, no pain soever, — My mind,' it says, was elsewhere, I perceived not that pleasuro nor that pam. Verily, bereft of prajná, the organ of generation can mako known no enjoyinent nor dalliance nor offspring soever, - My mind,' it says, 'was elsewhere, I perccivod not that enjoynient nor dalliance nor offspring." Verily, bereft of prajná, thc fect can make known no walking soever,-'Our mind,' they say,' was elsewhero, we perceived not that walking.' Verily, bereft of * The other recension makes the man, not the organe, suy this. Honce in the case of the lands, &c, it reads " My mind was elsewhere," &c. + The body is here inserted among the organs, since it in a manner door receive exterual impressi01i8 ; or more probably it here implies the skin, the 6 6 organ of touch. is ·166 The Kaushituki-Brál mann prajná, no thought can be completed, nor any thing know which should be known. (7.) "Let not* a man wish to know† the speech, let him knor the speaker ;I let not a man wish to know the smell, let hin know the smeller ; let not a man wish to know the forin, lo him know the seer; let not a man wishi to know the sound, lo him know the hearer ; let not a man wish to know the flavour « food, let him know the kuower; let not a man wish to kno the action, let hun kuow the agent; let not a man wish to kno tho pleasure and pain, let him know the knower of the ple sure and pain ; let not a man wishi to kuow enjoyment, dal anco nor offspring, let him know the knower of the enjoymei dalliance au offspring; let not a man wish to know the wal ing, let liinu know the walker ; let not a man wish to kn the mind, let him know the thinker. Verily theses ten ru mentary || clements depend on prajná; and the ton rudime" of prajná depend on the elements. Were there no rudmu tary eleinents, there would be no rudiments of prajná; w there no rudiments of prajná, there would be no rudiment elements; from either alone no form would be accomplis) There is no division of this union; just as the circumforc of a wheel is placed upon the spokes and the spokes upon nave, so the rudimentary clements are placed upon the r ments of prajuíí, and the rudiments of prajná are placed u * If Prajná and the organg are identical, then since there is a previous com "Worship me as life, immotul, &c.' (see above Seet 2,) does this antimat specch ouly is to be woi supped and known? Ilus doubt is now answered. The ginásá 18 the heyword of Hudu plulosophis, the wishi to hu order to obtain emancipatio, -krowledge in ilus sense bang indeed pow The speaker, sc. the soul, the witness of the activity of all the organs identical with joy. 'S.-The Comm. adds that speech and und dicie stand the organs ; while the eight intermediate clauses represent all the objects, m those of speech and mind. § The different sets in $8 5, 6, 7 represent the ten organs (indriyánı) ond and their several ohjocts, as the body stands for the skin, and pleasure an for touch ; as only ten are mentioned here', nud is now omutted, but it is stood as included in the organs, and its object may be smlarly underst included in their objects. || The various objects, as the thing spoken, &c. Speech, &c.

·Upanishad. 167 prána.* This Pránat is verily prajná, it is joy, it is eternally young, and iinmortal ; it is not increased by good deeds, it is not decreased by bad deeds. Verily liim it causes to do good deeds, I whom it desires to uplift from these worlds ; while hiin at causes to do bad deeds whoin it desires to sink down. This is the guardian of the world, this the king of the world, this the loril of tho world, this is my soul. Thus let a man know, thus let a man know." (8.) FOURTI CHIAPTERS Now | Gárgya, the son of Baláka, was renowned as a rcailer of the Veda. lle wandered about and sojourned among tho Usiniams, the Matsyas, tlie Kurns, the lunchálas, the Kis'13 and the Videhas. lle came to Ajátásatrul, tho kug of tho Kás's, and said, "Let me tell thec Braluna.” Ajátas'atru said to linn, "I give thee one thousand cows for those words of thume. Many are the persons who run hitler (foolishly) cry. ing;*. Janaka, Janaka.?” (1.)+ The vital aır, proceeding throngli the nose and moutlı. + The true Prána, wludo developes itself in the thought that is uentical will prajna, --cudowed with eternal self-mumlestung praguá,--the soul, which is along wonths of the name of "cro 's. I Event the man huself be not willing-just as a demon, posing a per- BOU's bolly, itself remaining without action makes the owner perform various actions. 's. § This chapter is also found with some variations m the second Book of the Bșihad Aranyaha. H A doubt may arise in the bearer's mind, —"Prána alone is the soul distinguished by consciousness and possessing the qualities of joy, &c." To remove this error, the Sruti proceeds to describe another conscious Bemg, identical with joy, beyond Pána, which loses its consciousness in deep sleep At the same time a legend is told to show how hard it is for the self-conceited to attain the knowledge of Brahmu. 'S. I The curious form Faya may be irregular for Hara (cf. ara forafa, ui. 1); the construction can hardly admit of 7777. The MSS of the Comm. vary rery inuch in writing it, though the texts in both recensione agree. * They cry, 'Our father Janaka is a giver and speaker of the knowledge of Bralıma with the means thereto,' and they run to me, knowing not whether I am really such or no. 'S. + 1 omt the second Sect. (of § 18 of the other recension) us at 18 merely a recapitulation and only intelligible in the original. .

·168 The Kaushiluki-Brahmana The son of Baláka said, “I adore liim who is the spirit in the sun." Ajátas'atru said, "Speak not proudly, speak not proudly of this; I adore him as the vast onc, clothed in white raiment,* all-cxcelling, the head of all beings; whoso thus adores him, excels all and becomes the head of all beings.”+ (2.) The son of Baláka said, “ I adore him who is the spirit in the moon.” Ajátas'atrı said, “ Speak not proudly, speak not proudly of this; I adore him as the soul of food; whoso thus adores lijın, becomes the soul of food.” (3.) Tlie son of Baláka said, “I adore loim who is the spirit in the lightning.” A játas'atru sard, “ Speak not proudly, speak not proudly of this; I adore hum as the soul of truth;£ whoso thus adores him, becomes the soul of truth." (1) The son of Baláka sau, “I adore him who is the spirit in the thundercloud.” Ajátas'atru said, "Speak not proudly, speak not proudly of thus; I adore linn as the soul of sound; whoso thus adores him, becomes the soul of sound.” (5.) The son of Baláka saul, “I adoro hun who is the spirit in the wind."'S A játo'satru sand,“ Speak not proudly, speak not proudly of this; I adore him as Indra, whoin none can stay, whose hosts are unconquerable; whoso thus adores lim, becomes a conqueror, unconquerable by others, and linnsell conquering others." (6.) The son of Baláka said, "I adorc him who is the spirit in the other.” Ajátas'atru said, “Speak not proudly, speak not proudly of this; I adore him as the full and actionless Brahma; whoso thus adores lm, is filled with progeny, cattle, fame, holiness, and swarga, and accomplishes luis full hfe in this world.”ll (7.) * The Comm. refers to the Dihad A. as giving these qualities to the Pula in the moon, is the moon is the Sushuumá lay of the sun, there is no inc onsistency in their being also qualities of the rum. + Under whatever qualities he adores Bialıma, he lumseit becomes possessed of those qualities. 'S. I'lhe other recension has "the soul of splendour $ The two recensions often differ m the order of the dialogue as well as in other ponts ; thus the second recension transposes $ 7 and 0, und reads $$ 10 - 15 in the order 10, 12, 13, 11, 15, 14. | One hundred years. •'S.

·66 Upanishad. 169 The son of Baláka said, “I adoro him who is the spirit in the firc." Ajátas'atru said, “ Speak not proudly, speak not proudly of this; I adoro hiin as the irresistible; whoso thus adores him, becomes irresistible among others.”* (8.) The son of Baláka said, “ I adore him who is the spirit in the waters." Ajátas'atru said, "Speak not proudly, speak not proudly of this; I adoro hiin as the soul of light;t whoso thus adores him, becomes the soul of light.” Thus far the adoration dependmg on the deities,--now that wluch depends on tho soul. (9.) The son of Baláka said "I adore biir who is the spirit in the mirror." Ajátas'atru said, 'Speak not prouilly, speak not proudly of this; I adoro liim as tho reflection ; whoso tlus adores Inm, is born truly reflected in his children, not falsely reflected.” (10.) The son of Baláka said, "I adore himn who is the spirit in the shadow.” Ajátas'atru said, "Speak not proudly, speak not proudly of this; I adore him as the doublo and mseparablo ; whoso thus adores linn, obtains (offsprmy) from the double, I and luumself becomes doubled. (11). The son of Balíku said, “I adore him who is the spirit in the ccho.” Ajátas'atru said, "Speak not proudly, speak not proudly of this; I adore him as the life; whose thus adores hm, faints not before his time." (12.) The son of Balák: said, “I adoro hin who is the spirit in sound."|| A játas'atru said, "Speak not proudly, speak not proudly of this; I adore him as death ; whoso thus adores him, dies not before his time." (13.) > * The other recension reads onv-esha for anyesh,"lic follows the adoration." + The other recension las “the soul of the name The Schol. notices the reud. mg of another S'ukliá (1. o. Brihad Aiang.) patırúpa. 1 ie the wile. $ In his children, grand-children, &c.—The other recension puts tliis close in $ 12, and here has "I adore him as death ; whoso thus adores hun, luis cluldren die not belore their time." !! In the other recension, “I adore hum who as sound follows the spuit. Ajátas'atru said, Speak not proudly, speuk not proudly of tha; Indore lim as life; whose thus udvics lum, neither himself nor his chuldsen lumt belore their line."

·170 The Kanshitaki-Brúhmann The son of Baláka said, “I adore him who as that sleeping spirit, goes forth by sloep."* Ajátas'atru said "Speak not proudly, speak not proudly of this; I adore him as king Yama; whoso thus adores him, to him all this (world) is subdued for his weal." (14.) The son of Baláka said "I aduro him who is the spirit in the body." Ajátas'atru suid, "Speak not proudly, speak not proudly of this; I adore him as Prajápati; whoso thus adores him, is multiplied in children, cattle, glory, holiness, heaven; and accomplishes luis full life." (15.) The son of Baláka said, “I adore him who is the spirit in the right cyc.” Ajátas'atru said, "Speak not proudly, speak not proudly of this; I adore him as the soul of speech, the soul of fire, the soul of splendour ; whoso thus adores hiin, becomes the soul of all these." (16.) The son of Baláka said, "I adore him who is the spirit in the left eye." Ajátas'atru said, "Speak not proudly, speak not proudly of this; I adore him as the soul of truth, the soul of the lightning, the soul of light; whoso thus adores him, becomes the soul of all these.” (17.) Then verily the son of Baláka bocawe silent. Ajátas'atru said to him, " Thus far only (reaches thy knowkdye,) O son of Baláka ?" "Thus far only," he replied. Ajátasatru saud, Speak not prouilly without cause, (saying) 'Let me tell thee Brahma.' O son of Baláka, He who is the maker of these spirits, whose work is all thus, lle verily is the Being to be known.” Then truly the son of Baláha came up to him with fuel in his hand, saying, “ Let me attend theo (as my guru).” Ajátas'atru said to hin, "This I consider contrary to nature that a Kshatriya should instruct a Brálman.t Como, I will tell thee all I know." Then having taken hun by the <C * The Comm. interprets this as swapnayá (swapnena) charatı, otherwise it would have seemed more natural to take it as swapnay (swapne) ácharatı. The other recension has," I adore that wise soul, by whom this slceping man goes forth by sleep." + This is contrary to the remarkable passage in the Chiháudogga Upanisliad, v. 3, 7.

·Upanishad. 171 hand, he set forth. They came to a man* asleep. Ajátas'atru called him, (saying) “Oh thou vast one, clothed in white raiment, king Soma.”+ The man still lay aslecp. Then he pushed hun with his staff, and he at once rose up. Ajátas'atru said to the son of Baláka, “Whero, 0 son of Baláka, lay this spirit asleep, where was all this done, whence came he thus back?” Then the son of Baláka know not what to reply. Ajátas atru said to him, “ This is where, O son of Baláka, this spirit lay asleep), where all this was done and whenco lo thus came back. The vessels of the heart nained Iliti, I proceeding from the hcart, surround the great membrano (round the heart); thin as a hair divided into a thousand parts; and filled with the minuto essence of various colours, of white, of black, of yellow, and of red. When the sleeping man secs no dreams socrer, lo abides in these. S (18.) “Then is he absorbed in that l'ránt. Then the specch enters into it with all names, the sight enters with all forms, tho hearing enters with all sounds, the mind enters with all thoughts. When ho awakes, as froin blazing fire sparks go forth in all directions, so from this Soul all tho pránus go forth to their several stations, from the práņas go forth the devas, from the devas the worlds. This is the true Prána, identical with Prajná; entering this body and soul, it penetrates to the nails and hairs of the skin. Just as a razor placed in a razor caso, or fire in the home of fire,|| thus this Soul,|f itself Prajná, enters this body and soul* to the hairs and nails. The inferior souls follow this Soul as the houschold the householder. As the bouscholder foods with his household, and as tho household feed on the householder, so * Purusha has liere an undermeaning as the soul or spirit as distinguished from prána. + These are all epithets of Prána. I lItá as doing good (hta) to living creatures. Cf. Brihad A'r. iv. 3. 20. $ The other recension has no division of sections here. The Comm. reads it, “ Then the sleeping mun abides in these vessels. But when he sees no dreams 80- ever, then he is absorbed in thut Prána." 11 1. 4. As fire in a forest. Cr. Brilud Kr. 1. 4. | The eternal self-manifesting knowledgo-cnducd Soul, alonc worthy of the appellation of ego.' 'S. * Sc. the body and the organs. 's, ·172 The Kaushituki-Brúhmana Upanishuil. this Soul, itself Prajná, feeds with those souls* and thus those souls feed on this Soul. As long as Indrat knew not this Soul, so long the Asuras overcame him. When he knew it, then having conquered and slain the Asuras, he attained the preeminence of all gods and all beings, ho attained sovereignty and empire. Thus too is it with him who hath this knowledge, having destroyed all sins,--and ho attainoth the pre-eininence of all beings and sovereignty and empire, who knowcth thus, who knoweth thus." (19.) * The Soul, conditioned as the power of action and hnowledge, enjoys togetlier with these mterior souls (speech, do) wluch pretend to the appellation of ego.' Or it inay menn, it enjoys by their incans. 'S. † See the legend at full length in the concludmg chapters of the Chibándogya Upanishud.

·APPENDIX.

·I lave added, as an Appendix, Vidyaranya’s Analysis of the third and fourth chapters of the Kauslítaki Brühmaņa Upanishad, (from the Sarvopanislıadarthánubhútiprakás'a,) as it tlırows some light on the connection of the different parts. The text is edited from two MSS., one, A, in the Sanskrit College Library, and the other, B., in the Asiatic Society's Library (No. 716). E. B. C.

·सर्वोपनिषदर्थानुभूतिप्रकाशीयाष्टम- नवमाध्यायो। ऐतरेये तैत्तिरीये छान्दोग्येऽथर्वणे च यत्। तत्त्वं चतुर्वेद विद्याप्रकाशे तत्समीरितं ॥ १ ॥ अनभूतिप्रकाशेऽथ कौषीतक्यादिनामसु । चतुर्वेदगशाखासु यत्तत्त्वं तदुदीर्यते ॥ २ ॥ ऋग्वेद स्थित शाखा या कौषीतक्यभिधाङ्किता। तस्यां प्रतर्दनायेन्द्रः प्राहात्मानुभवं स्फुटं ॥ ३ ॥ मनुष्येभ्यो हिततमं वरं वने प्रतर्दनः । हितं हिततरं चेन्द्रो मेने हिततमं धिया ॥ ४ ॥ हितं वर्गसुखं मर्त्यसुखादयधिकलतः । तदैराग्यं हिततरं यागाद्यायामवर्जनात् ॥ ५ ॥ खात्मबोधो हिततमो नित्यानन्दानुभूतितः । इति मत्वेन्द्र पाइतं शिव्यं जानीहि मामिति ॥ ६ ॥ सहस्राक्षोऽहमित्युक्रेमद्देह इति चेरणात्। अस्मच्छब्दो वपुस्तस्य स्वामिनं वा ब्रवीत्ययं ॥ ७ ॥ सहसाक्षवपुस्तेन दृष्टं स्वामी तु तहशा । न द्रष्टुं शक्यते लिङ्गात् पुरैवानुमितः खलु ॥ ८ ॥ सहस्राक्षवपुः खामियुक्रं स्थायवहर्टतः । मच्छरोरवदित्येवं बालेनाप्यवबुध्यते ॥ ६ ॥ 2A ·अनुभूतिप्रकाशः। । तो बुद्धिमता बोद्धं योग्योऽस्मच्छब्द लक्षितः । विवक्षितः कश्चिदर्थ इति भिव्येण निश्चितं ॥ १० ॥ अलौकिकात्मा शेयोऽस्तु तविज्ञामेन किं फलं । इति चेदुःखसम्बन्धराहित्यं तत्त्वधीफलं ॥ १९ ॥ तस्माद्धिततमं ज्ञानं दुःखाभावोऽत्र वर्ण्यते । सहस्राक्षे स्थूलदे हे दुःखं रोगादिजं भवेत् ॥ १२ ॥ खामिन्यस्मिन् सूक्ष्मदेहे पुण्यपापकृतं भयं । बाष्ट्रादीनां बधेऽप्यासीद्भयं नैव चिदात्मनः ॥ १३ ॥ त्वछुः पुत्रो विश्वरूप त्रामोदेवपुरोहितः। स्वामिद्रोहं चकारामौ तं त्वाष्ट्रं हतवानहं ॥ १४ ॥ कर्तर्यभूद्ब्रह्महत्या न त्वसङ्गे चिदात्मनि । वेदान्तज्ञानहीनानां यतीनां हनने तथा ॥ १५ ॥ लोकत्रये बहुविधानसुरान् इतवान है। चिदात्मनोऽस्थ मे तत्र नैव लोमापि हिंस्यते ॥ १६ ॥ माहात्म्यं मम नैतत् स्यात् किन्तु ज्ञानस्य तद्भवेत् । अन्योऽपि मां चिदात्मानं वेत्ति चेत् तत्फलं लभेत् ।। १७ ॥ वाचा वा मनसा मालबधादीन् कुरुते यदि । तथापि ज्ञानिनो मोक्षो न होतैर्विनिवार्यते ॥ १८ ॥ पापं कृतवतोऽप्यस्य मुखे हर्षक्षयो न हि । न मुक्तिनग्यतीत्येवं शास्त्रैरस्थ विनिश्चयः ॥ १८ ॥ मनु मूढस्थापि नास्ति चिन्मात्रे पापलेपनं । ततः कोऽतिशय स्तत्त्वविदः स्थादिति चेच्छृणु ॥ २० ॥ ॥

·अनुभूतिप्रकाशः। १७७ अहङ्कर्टगतं पापमज्ञात्वाऽऽरोप्यते चिति । तेन ग्लानिमुखे भाति जन्मापि नरके भवेत् ॥ २१ ॥ ज्ञानेन कर्मण स्तस्य वीजभावो विनश्यति । जन्मप्ररोहो नैवास्तीत्येवं निश्चित्य हव्यति ॥ २२ ॥ दग्धवीजं यथा लोके न प्ररोहक्षम तथा । ज्ञानाग्निद ग्धं यत्कर्म न तजन्मप्रदं भवेत॥ २३ ॥ तईि तत्त्वविदः श्रेष्ठा मूढवनियमेन तत् । कुतः पापं त्यजन्तीति चेद्रहस्यमिदं श्टणु ॥ २४ ॥ घद्यष्यामुभिकी हानि स्त्ययाप्यैहिको तु सा । महती विद्यते तेन पापं यनेन वर्जयेत् ॥ २५ ॥ शिशास्त्यजन्ति पापिष्ठं प्रत्यक्षो नरक: महि । तन्निन्दकस्तस्य पापं ग्टहीत्वा नरकं व्रजेत् ॥ २६ ॥ स्तोता कर्मी तु संसर्गात् स्वयमप्याचरेत्तथा। इत्थं दोष त्रयं दृष्ट्वा शिष्टाः पापं त्यजन्ति हि ॥२७॥ किञ्च पुण्यरत: पूर्व ज्ञानमाप्नोति नान्यथा । पश्चाच्च तदासनया पुण्यमेव करोत्यसौ ॥ २८ ॥ कि बहुक्त्या तत्त्वविदो न भयं पारलौकिकं । उपदेशसहस्वाञ्च तथाचार्यरुदीरितं ॥ २८ ॥ परलोकभयं यस्य नास्ति मृत्युभयं तथा । तस्यात्मज्ञस्य शोच्याः स्युः सब्रह्मेन्द्रा अपोश्वराः ॥ ३० ॥ मां जानोहीत्येवमिन्द्रः स्वात्मज्ञाने प्रवर्त्य तं । प्राणोऽस्मोत्यादिवाक्येन तस्मै तत्त्वमवाचत ॥ ३१॥ • 2A2

·१७०
व्यनुमूतिप्रकाशः।
प्राणप्रज्ञे क्रियाज्ञानशक्ती हे लिङ्गदेहगे।
तदधिष्ठानरूपत्वात्ताभ्यामात्मोपलचितः ॥ ३२ ॥
प्रज्ञात्मा प्राणरूपोऽस्मोत्येवं तस्मादवोचत ।
अानन्दोऽजर इत्यादि निर्णय स्तस्य वक्ष्यते ॥ ३३ ॥
अत्रीपायो नास्ति कश्चिदुपाधिमुपलक्षकं ।
विनात्मवाचकः शब्दो यस्मान्न कापि वीक्ष्यते ॥ ३४ ॥
लोके गुणक्रियाजातिरूढयः शब्दहेतवः ।
नात्मन्यन्यतमोऽमीषां तेनात्मा नाभिधीयते ॥ ३५ ॥
उपाधिष्वपि सर्वेषु सामीप्यात्प्रत्यगात्मनः ।
प्राणप्रज्ञादयं योग्यमत्यन्तं तेन लक्ष्यते ॥ ३६ ॥
प्राणशब्दोऽभिधावृत्त्या वायुं चेटकमाह हि।
प्रज्ञाशब्दो ज्ञानहेतुं बुद्धिं वक्ति स्वशक्तिः ॥ ३७॥
तमान्यधिष्ठानतया तद्धेतुत्वोपचारतः ।
ताभ्यामात्मा लक्ष्यमाणो ज्ञेयः शाखाग्रचन्द्रवत ॥ ३८ ॥
देहेन्द्रियादयो भावा ज्ञानादिव्याप्रतिक्षमाः।
यस्य सन्निधिमाचेण सोऽहमित्य वधारय ॥ ३८ ॥
अजडात्मवदाभान्ति यत्सान्निध्याज्जडा अपि।
देहेन्द्रियमन:प्राणाः सोऽहमित्यवधारय ॥ ४ ॥
उपाधिलक्षितं तत्त्वं यदि बोद्धुं न शक्नुयाः ।
तर्जुपाधियोपेतमुपाख गुणसंयुतं ॥ ४१ ॥
आयुष्दमम्मृतत्वञ्च गुणौ प्राणस्य सम्मती।
रहायुः प्राणतः खर्गे चामृतत्वमिति स्फुटं ॥ ४२ ॥

·बमुभूतिप्रकाशः।
१७९
सत्य सङ्कल्पता प्रज्ञागुणे ध्यानानुसारतः ।
फलमानोति कामी चेनिष्कामतत्त्वमीक्षते ॥ ४३ ॥
उपास्यैकाय्यमालाव्य तत्त्वं वीक्षितमादितः ।
प्रज्ञाप्राणावपाधी तो विविच्येतां यथातथं ॥ ४४ ॥
ओचं त्वचक्षुषी जिहा घाणे धीन्द्रियपञ्चकं ।
वाक्पाणिपादपायूपस्थाः कर्मेन्द्रियपञ्चकं ॥ ४५ ॥
इन्द्रियाणां प्रवृत्तिः स्यात्प्रज्ञालोचनपूर्विका ।
प्राणवायुप्रेरिता चेत्येवं लोके व्यवस्थितिः ॥ ४६ ॥
तत्र मूढाः केचिदाहुर्युगपञ्चक्षुरादयः ।
सर्वेऽपि स्वस्व विषये प्रवर्तन्त दूतोदृशं ॥ ४७ ॥
तदसन्निपुणेोऽप्यत्र न शक्तः सूक्ष्म मीक्षितुं ।
कालाल्यत्वेन सञ्छाद्य क्रमं धूर्ती विडम्बयेत् ॥ ४८ ॥
प्रज्ञाप्राणमहायेन विना नैवेन्द्रियं क्वचित् ।
प्रवर्तते महायस्तु क्रमभावीति निश्चितः ॥ ४९ ॥
अन्यथा निखिलं वेदं धूती होक क्षणे पठेत् ।
या प्रज्ञाप्राणयोईत्तिः मा स्यादाग्वृत्तिवत्क्रमात् ॥ ५० ॥
प्रज्ञाप्राणानुग्रहेण वाग्यदाह तदेतरे।
चक्षुराद्या ह्युपरतास्तामनु ब्रुवते खलु ॥ ५ ॥
स्वच्यापार प्रवृत्ताश्चेत्प्रज्ञाप्राणानुकर्षणात् ।
वाचो विघ्नो भवेदिनवारणं ह्यनुवादिता ! ५२ ॥
एवमन्यत्रापि योज्यमतः सर्वेऽपि संहताः।
एकै कविषयोधुक्रा व्यवहारः क्रमानवेत् ॥ ५३ ॥

·. अनुभतिप्रकाशः। क्रमभावी विचित्रोऽयं व्यवहारश्चिदात्मना। येन केनेक्ष्यते मोऽयमन्यः सर्वेभ्य इव्यतां ॥ ५४ ॥ प्राणवागाद यः सर्वे किं ममा उत विद्यते । श्रेष्ठस्तेविति चेत्याण: श्रेष्ठो जीवनसत्त्वत: ॥ ५५ ॥ तस्मादपेक्ष्य वागादीन् प्राणपाधिः समाश्रितः । श्रात्मबोधाय किञ्चायं प्राण उत्थापयेवपुः ॥ ५६ ।। ननु सुप्तावयं प्राण देई नोत्थापयत्यमुं। किन्तु जागरणे तस्मात्प्रज्ञैवात्र प्रयोजिका ॥ ५७ ॥ चतुर्भिरुह्यते यस्मात् सर्वशत्या शरीरकं । लायते तदेवाइन्धियाऽऽघ्रातमितीच्यते ॥ ५८ ॥ सत्यमेव ततः प्रज्ञापाधि प्राण वदाश्रितः । प्रज्ञात्मा प्राण एवैको मिलिलोपाधिरिय्यते ॥ ५८ ॥ दयोर्मतो जीवने च सहभावात् तदेकता। उत्थापकलादुक्थं तदित्यैकाय्याय चिन्तयेत् ॥ ६ ॥ तकाम्ये क्षमा बुद्धिौद्धं तत्साक्षिणं भवेत् । जगद्धे तु तयाप्येष प्राण: खात्मोपलक्षकः ॥ ६१ ।। एकादशेन्द्रियाण्येषां विषयाश्च अगत् खलु । सुप्ता सर्व जगल्लीनं प्राणपाधिक अात्मनि ॥ ६२ ।। इन्द्रियाण्येव लीयन्ते विषया नेति चेन्न तत् । प्रातीतिकस्य जगतो भानाभावो लयो मतः ।। ६३ ।। प्रातीतिकवं वेदान्तसिद्धान्ते जगतः स्फुटं । अतः सुप्ता जगवीनं प्रबोधे जायते पुनः ।। ६४ ॥

·अनुभूतिप्रकाशः।
१८१
प्राणप्रतीतिरप्यस्य सुप्ता नास्तीति चेत्तदा ।
प्राणकिरन्यदृष्यैव प्राणेनात्मोपलक्ष्यते ॥ ६५ ॥
प्रबोधे स्वात्मनोऽक्षाणि जायन्ते विस्फुलिङ्गवत् ।
तेभ्योऽभिमानिदेवाः स्युर्दैवेभ्यो विषया इमे ॥ ६६ ।।
दृष्टिसृष्टिमिमां ब्रह्मानुभवी बहु मन्यते ।
खप्रबोधात्वसंसारो लीयते स्वप्नवद्यतः ॥ ६७ ॥
न्यायेनानेन मरणे मूछीयां चोह्यतां लयः ।
लीनस्य पुनरुत्पत्ती व्यवहारक्रमं स्टणु ॥ ६८ ।।
प्राणोपाधिकजीवात्मा यदा व्यवजिहीर्षति ।
तदा वाक् सृजते शब्दं जोवो वाचा ब्रवीति तं ॥ ६८ ॥
एवं सर्वत्र विज्ञेयं प्राणे माप्तिरीरिता।
प्रज्ञा प्राणादभिन्नाऽतः तस्याः सर्वाप्तिरुच्यते ॥ ७० ॥
वाक् प्रज्ञाया एकमंशमभिमानाख्यमाश्रिता।
प्रज्ञाभिमानवशतः शब्दोच्चारणशक्तियुक् ।। ७१ ॥
शरीरगा त्वगप्येवं शताऽभूत् स्पर्शजे सुखे।
रतो प्रजातावानन्द चोपस्यः शक्तिमानभूत् ॥ ७२ ॥
क्रोडा चोत्थापनं वीर्यमोक्षश्चातमिदं त्रयं ।
ध्येये ज्ञेये च काम्यादा चित्तं शकमभूत् खलु ॥ ७३ ।।
सर्वेन्द्रियेषु प्रज्ञाया अभिमानोऽवधार्यतां ।
अन्वयव्यतिरेकाभ्यामुदाहार्योऽखिलेवमौ ॥ ७४ ।।
प्रज्ञया वाचमारुह्य जीवो नामानि वति च ।
अन्यचित्तोऽभवं तेन नावाचमिति चोभ्यते॥ ७५॥

·१८२
अनुभूतिप्रकाशः।
वक्ष्यामीत्यभिमानोऽयं वागारोह इतीर्यते।
ध्यास्थामीत्यभिमानात्तु चित्तारोहस्तथा भवेत् ।। ७६ ।।
अभिमानोऽपि धोवृत्तिः सापि पूर्वं भवेदथ।
धिया ध्यानादिरित्येका धीः क्रमात्कुरुते इयं ॥ ७७ ।।
यथा प्राणे जगत्म लयोत्पत्त्यार्यवस्थितं ।
प्रज्ञायां च तथा सर्व स्थितिकाले व्यवस्थितं ।। ७८ ॥
प्रज्ञाप्राण ततो मुख्योपाधी स्वात्मावबोधने ।
तबारेणावबोद्धव्या जीवात्माऽऽदौ विवेकिना ॥ ७८ ।।
वाचा नामाभिवदनं यत्तस्यात् कर्ल पूर्वकं ।
क्रियात्वात्कृषिवत की चाहमित्यभिधीयते ॥ ८० ॥
शब्दादिविषयेऽहन्धीः केनापि नहि शंक्यते।
देहेन्द्रियेम्वपि तथा मदीयत्वावभासनात्।। ८१ ॥
धानखाग्रमहङ्कारो वपुर्याप्यावतिष्ठते।
चिदिम्ब प्रतिबिम्बाभ्यां व्याप्तोऽसौ कर्टतां व्रजेत् ॥ २ ॥
क्रियावांश्चेतनः कर्ताऽहङ्कारस्तादृशस्ततः ।
की भूत्वाऽखिलरापारान् कुरुतेऽखिलान् ॥ ८३ ।
जीवात्मानं विवियेत्यं चेतनं प्राणधारिणं।
विविच्यात परमात्मानमानन्दं शुद्धचेतनं ॥ ८४ ।।
प्रतिबिम्बाहमृतिभ्यां बिम्ब निष्कृष्य माक्षिणं ।
ब्रोति विद्यात्मर्वस्य तस्मिन्नारोपितत्वतः ।। ५ ।।
चक्रस्यारेबाश्रिता स्थान्नेमि भावरास्त था।
अक्षेषु विषयास्तानि चात्मनि प्राण लक्षिते ॥ ८६ ॥

·अनुभूतिप्रकाशः।
२
।
चेशकल्पन हेतुत्वात्प्राणो धीकल्पनस्य च ।
हेतुत्वेन भवेप्रज्ञा ततस्वामन्द एव हि ॥ ७॥
परप्रेमास्पदतया सर्वेषां यो विभात्य सौ।
नित्यानन्दः परात्मा स्थाजरामरणवर्जनात् ।। ८८ ॥
न पुण्येन भवेद्देवो न पापेन पशुभवेत्।
चिच्छायावान हङ्कार एव स्यात्पुण्यपापभाक् ॥ ८ ॥
तदीये पुण्यपापे दे देहस्ये च जरामृतो।
खात्मन्यारोपयेन्मूढस्ततो देवादिजन्मभाक् ।। ८ ॥
भारोपे बाधिते बोधात्कर्म स्यादग्धवोजवत् ।
ततो जन्माङ्कुरो नास्ति निर्लेपे परमात्मनि ॥ ८१ ॥
कार्योपाधेरभावेऽपि कारणोपाधिमत्त्वतः ।
कर्मी स्यादिति चेदोशः कर्माध्यक्षा न कर्मकृत् ॥ ८२ ॥
कारयित्वा पुण्यमेष कर्तारं खर्गमापयेत् ।
पापं तु कारयित्वा तं नरकं प्रापयेदसा ।।३।।
पर्जन्यवत् प्रेरकत्वान्नास्य वैषम्यमापतेत् ।
शाल्यादीन बहुधा दृष्टिापयेदिषमापि नो ।। ८४ ।।
उत्तमाधमभावोऽत्र तत्तद्दोजेन कारितः ।
तारतम्यं च जीवेषु वखवासनया कृतं ।। ६५ ।।
मात्वत्पालयेल्लोकं शिक्षयेपिस्वत्प्रभुः ।
खामी स्याद्राजवत्
मोऽयं ममात्मेत्यवगम्यतां ॥८६॥
मायोपाधी स्थिते तस्य मिथ्यात्वं बुध्यते ततः ।
संसारी जीवववेशः खानन्दैकरमा हयं ॥७॥

·१७ अनुभूतिप्रकाशः। अखण्डैकरमानन्दो मुकोऽयं खात्मदृष्टितः । संसारदृष्ट्या सर्वेश इति विद्धि प्रतर्दन ॥ ६८॥ इन्द्रानुग्रहतः सोऽभूत् कृतकृत्यः प्रतर्दनः । एतयाख्यानतस्तु ब्यादिद्यातीर्थमहेश्वरः ॥ ६ ॥ इति श्रीविद्यारण्यमुनिविरचिते ऽनुभूतिप्रकाथे कौषीत- क्युपनिषदिकरणे प्रतर्दनविद्याख्योऽटमोऽध्यायः ॥ ८ ॥ राजा बालाकये प्राह विप्राय ब्रह्मवेदनं । कौषीतक्याख्यशाखायामत्र स्पष्टीकरोमि तत्॥१॥ दृप्तो बालाकिरपरब्रह्मवित् म कदाचन । अजातशत्रं काशीशं बुबोधयिषुरागतः ॥ २ ॥ राजन् बुभुत्मवे तुभ्यं परं ब्रह्म ब्रवाण्यहं । इत्युक्त्वादित्य पुरुषं ब्रह्मोपास्वेत्यवोचत ॥ ३ ॥ राजा निवार्य तं प्राह फलं ध्येयगुणानपि। एवं पश्चदश ब्रह्माण्य प्यत्रासाववाचत ।। 8 ।। चन्द्रे विद्युति मेघे खे वायावनी जलेऽपि च । आदर्श श्रवणे गन्तृ शब्दे छायाकृतावपि ।। ५ ।। देहे स्वप्ने दक्षिणेऽक्षिण्यपि वामे ऽब्रवीत्क्रमात् । सर्वत्र राजा प्रत्युको विप्रस्तूष्णीमवस्थितः ॥ ६ ॥ परं ब्रह्म वदिव्यामीत्युनिस्तव मृषाऽभवत् । जगतः पुरुषापरच कर्ट ब्रोति बध्यतां ।। ७ ।।

·अनुभूतिप्रकाशः। १५ बालाकिः परविद्यार्थं राजानमुपसन्नवान् । राजा नाङ्गीचकारैतत् स्वजातेरधमत्वतः ॥ ८॥ गुरुत्वं नास्ति मे तुभ्यं ब्रह्म विज्ञापयाम्यहं । इत्युक्ता पाणिमा विप्रमादायान्तःपुरं गतः ॥ ८ ॥ सूत्रात्मैव परं ब्रह्म प्राणो जीव इतीदृशः । बालाकर्मिश्चयस्तस्य घ्यावृत्त्यै सुप्तमागतो ।। १ ।। सुषुप्ते पुरुषे प्राणो म लीनश्चक्षुरादिवत् । जीवश्चेत् प्रतिबुध्येत समाहूतः खनामभिः ।। ११ ।। इति मत्वाइयत्प्राणं शास्त्रीयेस्तस्य नामभिः नोत्तस्थौ म पुमान् किन्तु शिश्य एवात्र पूर्ववत् ।। १२ ॥ यच्याऽसौ ताडितः सुप्तः समुत्तस्थौ बरान्वितः । यथा भस्माता वहिर्वायुना ज्वाल्यते तथा ।। १२ ।। प्राणे नात्मा बोधहीनो घटवद्यस्तु बुध्यते । इन्द्रियैः महितो भोका जीवोऽमी चेतमत्वतः ॥१४ ।। द्वा सुपर्णेति मन्त्रेण चेतनौ दावुदीरिती । तयोरन्यतरो भोकाऽनननन्यः प्रकाशते ।। १५ ।। चिच्छायावानहङ्कारो व्या जागरणे इन्द्रियेविषयान भुझे वं भोकारमबुध्यत ।। १६ ।। प्राणात्मवाद्यमा भोकृबोधेनैवातिविस्मितः । बुद्धं ब्रह्मेति सन्तुष्टो नान्यत्प्रष्टुमपेचते ।। १७ ।। जपयिष्येऽहमित्येवं राज्ञा तस्मै प्रतिश्रुतं । शिष्टं बोधयितुं तस्मात्स्वयं प्रश्न चकार सः ॥१८॥ पुमान् । 2B2

·अनुभूतिप्रकाशः।
मन्दधीरपि यः श्रोता अशानुर्विनयाचितः ।
अपटेनापि वाया तस्मै विधेति शास्त्रधीः ।। १८ ।।
यो भोकाऽत्रोत्थितः सोऽयं काऽशयिष्ट पुरा क वा।
प्रभुद्धीरहिता सुप्तिः कुतो वाऽऽगादयं पुनः ॥ २० ॥
बालाकिना न विज्ञातमिदं सर्वमिति स्वयं।
निश्चित्य त्रितयस्यास्य निर्णयं स्पटमब्रवीत्॥२१॥
हदयं कमलाकारं देहमध्येऽत्यधोमुखं ।
नाग्रस्तस्मादिमिर्गत्य प्राप्नुवन्यखिलं वपुः ॥ २२ ॥
अहङ्कारोपाधिरात्मा जीवो भूत्वा हृदि स्थितः ।
नाडोभिः प्रसूतैः सोऽर्जामन् जागरणे स्थितः ॥ २३ ॥
वाह्यभोगप्रदं कर्म यदा क्षीणं तदा पुनः ।
वासनाभोगदे कर्मण्युयुद्धे खप्रभाग्भवेत् ॥ २४ ॥
खप्नं माडीववेक्ष्याथ कर्मणोऽस्थापि सङ्ग्यात्।
हदि सोचमाप्नोति मा सुषुप्तिरितोर्यते ।। २५ ॥
नाडीमूलानि इत्यो पुरीतद्देष्टिते ऽवसन् ।
यानि तेषु प्रविश्यान्ती यते परमात्मनि ॥ २६ ॥
परमात्मा खतः पूर्णः मच्चिदानन्द लक्षणः ।
सोऽहङ्कारपरिच्छिनो जोवत्वारोपवान् भवेत् ॥ २७॥
अजानकार्याऽहवारोऽवस्थितः फलभुक्रये ।
फलदे कर्मणि क्षीणे लीयतेऽसौ खकारणे ॥२८॥
पूर्णेनैक्यमवाप्नोति परिच्छिन्नो यथा घटे
महे . तदाकाश ऐक्यं वियता महता प्रजेत् ॥ २८ ॥

·बाभूतिप्रकाशः।
।
यदा न कञ्चन खप्नं पश्येत् सप्तसदाखिलं ।
विषयेन्द्रियजातं यत्तत्
प्राणे प्रविलीयते ॥३०॥
प्राणशब्दो वायुमाह परमात्मानमयमा।
प्रष्टचेष्टा हेतुत्वमुभयत्रापि विद्यते ।। ३१ ॥
वायो वामक्रिया सर्वसृष्टिस्तु परमात्मनि ।
दृष्टिभेदावयोश्वाक्षलयो वर्ल हि शक्यते ॥ २९॥
सुप्तस्वाक्षलयः प्राणवायाविति तटस्थधीः ।
अद्वैते द्वैतविलयं मन्यते सुप्त उत्थितः ॥३॥
सुप्ताभिप्रायमाश्रित्य परात्मनि जगलयः ।
श्रुत्योतस्तेन पूर्वानप्रनयोरुत्तरं भवेत् ॥ ३४ ॥
कैोऽशयिष्ट कुत्रेयं सुप्तिस्तत्रोत्तरं क्रमात् ।
परात्मन्यशयियाऽभूदज्ञाने सुप्तिरित्यदः ।। ३५ ॥
परिच्छिन्नस्य पूर्णत्मतादात्म्यं शयनं भवेत् ।
माहवारस्य जगतो विलयः सुप्तिरुच्यते ॥ १६ ॥
कुत श्रागादिति प्रश्नस्योत्तरं दृश्यतामिदं ।
अज्ञानेनावृतात् पूर्णदागच्छति परात्ममः ॥ ३७ ॥
यदा प्रबुध्यते सुप्तस्तदाऽग्नेर्विस्फुलिङ्गवत् ।
प्राणा यथायथं तस्माज्जायन्ते परमात्मनः ॥ ३८॥
प्राणाभिमानिदेवानामग्न्यादीनां जनिस्ततः ।
लोक्यन्ते विषया अस्ते देवेभ्यः समुहताः ॥ १८ ॥
सर्वसाधारणः सर्ग एकः प्रातिखिको ऽपरः ।
श्राकामादिक्रमादाद्यः प्राणादिक्रमतो ऽपरः ॥ ४० ॥

·पमुभूतिप्रकाशः। सर्वेषां प्राणिनां कर्मक्षये स्थात् प्रलयो महाम्। पुनः कङ्गिवे तेषां स्थात्महासृष्टिरीश्वरात् ॥ ४१ ।। एकस्य कर्मणि क्षीणे लयः स्यात् सुप्तिनामभृत् । पुम: कोद्भवे तस्य सृष्टिः स्याज्जागराभिधा ।। ४२ ।। प्रततत्त्वबोधाय सृष्टिः सर्वत्र कथ्थते अल्पा मा महती वाऽस्तु सदद्वैतं विबुध्यते ॥ ४३ ।। प्रौढस्य राजगेहस्य द्वारं स्यात् पुरतो महत्। पृष्ठतोऽन्तःपुरदारं चारद्वाराख्यमल्पकं ॥ ४४ ॥ महाद्वारेण सहसा दुर्लभं राजदर्शनं । जनसम्मर्दबाहुल्याद् द्वाराणाञ्च बहुत्वतः ॥ ४५ ॥ अल्पद्वारे स्वामिभको हठाद्राजानमोचते। दृष्टिसूश्याऽनुभूत्यर्थी वेत्त्यात्मानं तथा हठात् ।। ४६ ।। महारच्या तत्पदार्थमादी ज्ञात्वा तथा पुनः । त्वंपदार्थ शोधयित्वा वाक्याबोधी विलम्बते ॥ ४७ ।। तस्मादिहाजातशत्रुबीलाकेरविलम्वतः । प्रत्यग्ब्रह्मात्मबोधार्थ दृष्टिसृष्टिमवोचत ।। ४८ ॥ सुप्तावामीद्यद ज्ञानमहङ्कारलयोऽत्र हि । सोऽहङ्कारः कर्मभोगकाले स्थात्पुनरुगतः ।। ४९ ॥ तेनावच्छिन्न प्रात्मापि कर्ता भोकापि पूर्ववत् । भोनुरात्मन उत्पन्नं भोगसाधन मिन्द्रियं ।। ५ ० ।। इन्द्रियप्रेरको देवानुग्रहः खत उगतः । अक्षेभ्योऽमुग्टहीतेभ्यो लोका भाकि समुद्गताः ॥ ५९ ।।

·अनुभूतिप्रकाशः। १८८ :। सेयं प्रातीखिकी सृष्टिस्तस्माज्जाता ततः खयं । जगत्की परात्मेति क्षणादालोऽपि बुध्यते ।। ५२ ॥ ईश्वरो महिमापेतः सोऽप्यन्य इति वासना। धीमतां चिरमारूढा वियदादिक्रमस्ततः ।। ५३ ॥ किं बहत्याऽस्तु या काचित् सृष्टिः मा मायिकी ततः। अद्वितीयानन्द प्रात्मा सुषुप्तावनुभूयते ॥ ५४॥ अहङ्कारो माथिको यस्तदवच्छिन्नचेतनः । श्रात्मा जागरणे कृत्स्नं मनमा व्याप्नुयादपुः ॥ ५५ ॥ गूढोऽनिररणा व्यापी तथा सुप्ता चितिर्वपुः । व्याप्नात्य विद्यया गूढा जागरे पुरवत् स्थिता ।। ५६ ॥ नापितस्य क्षुराधाने स्पष्टा भान्ति पृथक क्षुराः चक्षुरादिषु चिल्लेशाः स्पष्टा भान्ति पृथक्तथा ॥ ५७ ।। मर्वेऽपि करणात्मानः कत्रीत्मानमिमं सदा । अनुसृत्यैव तिष्ठन्ति श्रेष्ठिनं स्वजना इव ॥ ५८ ।। पुत्रमित्रादिभिः खोयैः साधं श्रेष्ठी धनी सदा । भुत तेऽपि तदियार्थं कुर्वन्तो भोजयन्ति तं ॥ ५८ ॥ एवं जीवः स्वकीयाः सार्धं शब्दादिकान सदा । भुत क्षाणि च शब्दादीन् ग्टहन्ति खामितुष्टये ॥ ६ ० ।। यत्र तिष्ठति भोकामा सुप्ता जागरणे पुनः । यस्मादुदेति माऽदैतः परमात्मेति बुध्यतां ॥ ६१ ॥ इत्थमदैतबोधार्थमहङ्कारे परेश्वरः । स्पष्टचित्प्रतिविम्वोऽभूदिति श्रुत्यन्तरे. श्रुतं ॥ ६२ ।।

·अनुभूतिप्रकाशः।
यावदद्वैतमात्मानमिन्द्रो मैव विधिवान्।
असुरा वहिरन्तः स्थास्तावदभ्यभवनिमं ॥ ६॥
वहिःष्ठा असुराः खर्ग स्थितमेनं बबाधिरे।
अान्तरा असराश्चित्ते कामाद्या दुःखदायिनः ।। ६४ ॥
यदा विजज्ञावात्मानमसुरानखिलांसदा ।
इत्वा जयेन देवानां श्रेष्ठ्यं स्वाराज्यमाप्तवान् ॥ ६५ ।।
अजातशत्रुतामेमि जातब्रह्मात्मबोधतः ।
अन्तर्बहिवा कः शत्रुर्मम सर्वात्मदर्शिनः ॥ ६६॥
ब्रह्माद्या: स्थावरान्ता ये प्राणिनो मम ते
वपः ।
कामक्रोधादयो दोषा जायेरन्मे कुतोऽन्यतः ।। ६७ ॥
असुराणां खात्मताप्तावसुरत्वं हतं भवेत्।
अयमेव जयस्तस्य देवेषु श्रेष्ठता ततः ॥ ६८ ॥
अद्वैतमपराधीनं खराट स्यात्तेन तत्त्ववित्।
प्रात्मानं बोधयित्वेषामधिपोऽधिकपाल नात् ।। ६८ ॥
नैतदिन्द्रस्य माहात्म्यं किन्तु ज्ञानस्य तत्त्वतः ।
अन्योऽयतिमात्मानं वेत्ति चेदिन्द्रवद्भवेत् ॥ ७० ॥
अजातशत्रुर्खालाकिं विप्रमित्यमबूबुधत् ।
तथैवोत्तमतागर्वं त्यका ऽजानीत बुद्धिमान् ।। ७१ ॥
विद्वानप्युपसन्नाय दद्यादिद्यां महादरात् ।
देयात्ताभ्यां स्वभावं तं विद्यातीर्थमहेश्वरः ॥ ७२ ॥
इति श्रीविद्यारण्यमुनिविरचितेऽनुभूतिप्रकाशे कौषीतकि-
विवरणेऽज्ञातशत्रविद्यायो नवमोऽध्यायः ॥ ८ ॥

·शुद्धिपत्रम्। प्ट. प. २१ धनुवाले १ दारगोपा १,४ पौस्तानि उपासकञ्च ० धुनुवाले हारगोपी पांसानि तिनेयश्च अभ्यर्यन्ते दक्षिणात् तथैवैनं सालारकेयेभ्य ४४ १ अभ्यर्यन्त ६१ दक्षिणात् । ७२ तथवैन ७५ २१ सालाभ्यः वाक १८ २१ वाक् रहिता अस्मिन् तं CG हरिता यास्मिन् त्वं काशी. ५ १३ ३ . काशि १४० १३० १४० ·BIBLIOTHECA INDICA, A COLLECTION OF ORIENTAL WORKS, PUBLISERD UNDRR THW PATRONAGA OF TAB hoort, Court of Directors of the East India Compang, AND THE SUPERINWINDENCE OF TA3 ASIATIC SOCIETY OF BENGAL. SANSKRIT WORKS IN PROGR289,* IN THE OLD SERIES, The LALITA VISTABA, or Memoirs of the Life and Doctrines of SÁtya SINIA. Edited by Bábu RÁJENDRALKIA MITRA. Already publishod, Pascioul. I. II. III. IV. and V. Nos. 51, 73, 148, 144 and 146. The Prákrtta Grammar of Kramadís' wara. Edited by Babu RÁJENDRALÁLA MITRA. An English translation of the CARÁNDOGYA UPANISHAD of the Sáma Vedang by Bábu ŘÁJENDRALÁLA MITRA. Already published, Fasciculus I. No. 78. The VEDÁNTA SU TRAB. Commenced by DR. ROER, and continued by Pandita Ráma Náráyaga Vidyáratne, Published, Fascioulu I. II. III. and IV. NO. 64, 89, •172 and 174, The TAITTIRIYA SANHITÁ of the Black Yajur Veda. Edited by Dr E. ROER, and E. B. COWELL, M. A. Published, Fascicul I II. III. IV. V. VI. VII. VIII. IX. X. XI XII. XIII. XIV. and XV. Nos. 92, 117, 119, 122, 181, 183, 184, 187, 149, 157, 160, 161, 166, 171 and 180. The TAITTIRÍYA BRAHMANA of the Black Yajur Veda. Edited by Babu RAJENDRALÁLA MITRA. Publwhed, Fasciculi I. II. III. IV. V. VI. VII. VIII. IX. X. and XI. Nos. 125, 126, 147, 160, 161, 162, 168, 164, 165, 176 and 176. The MA'RKANDEYA PURA'N4, Edited by the Rev. K. M. BANNERTEA. Already published, Fasciculi I. II. III. IV. and V. Nov. 114, 127, 140, 163 and 189. An English Translation of the Skrinka DAKPANA by DR. BALLANTYNE. . For a list of the Persian and Arabio work in progress, ade Mo. 180 of die ibliotheca Indica.

·SANSKRIT WORKS PUBLISHED, ay IN TIE OLD SERIES. .. ...... ..... ....... Former Reduced Price. Price. The first two Lootures of the Sanhits of the Rig Veda, with the Commentary of Madhava Achárya, and an Eng lialı translation of the text. Edited by Dr E. Röor, Nos, 1 to 4 400 2 80 The Brihad Aranyaka Upanishad, with the Commentary of S'ankara Acharya, and the Gloss of Ananda Giri. Edited by Dr. E. Röer, Nos. 3 to 15, 16 and 18, 11 0 0 6 14 C An English Translation of the above Upanisbad and Com. mentary, Nos. 27, 38 and 135,.. 800 The Chhándogya Upanishad, with the Commentary of S'ankara Aclárya, and the Glogs of Ananda Giri. Edited by Dr. E. Röer, Nos. 14, 15, 17, 20, 28 and 26, 600 8 12 The Taittiriya, Arturéya and S'wétas'watara Upanishads with Commentary, &c. Nos. 22, 83, and 34, 300 1 141 The l's'a, Kéna, Katha, Pras'na, Mundaka, and Mándukya Upanishads, with Commentary, &c. Edited by Dr. E. Röer, Nos. 24, 26, 28, 29, 30 and 31,.. 600 3 12 The Taittiriya, Aitareya, S'wetas'watara, Kena, l'o'a, **Katha, Pras'na, Mundaka and Mándukya Upanishads. Translated from the Original Sanskrit, br Dr. E. Roer, Nos. 41 and 50, 200 1 4 Division of the Categories of the Nyáya Philosophy, with a Commentary and an English Translation, by Dr. E. Röer, Nos. 32 and 35,....... 200 1 4 Tho Sahitya-Darpana, or Mirror of Composition, by Viswa. nátha Kavirája, edited by Dr. E. Röer, Nos. 36, 37, 53, 54 and 55, .. 40 The Chaitanya Chandrodaya Nataka of Kavikarnapura, Editmod by Bábu Rajendralál Mitra, Nos. 47, 48 and 80, 300 1 14 de Uttara Natalia Charita, by Sri Harsha, with the Commentary Náráyana. Edited by Dr. E. Roer, Nos. 39, 40, 42, 45, 46, 52, 67, 72, 87, 90, 120, 123 and 124, 12 00 7 8 Tlie Sánkhya-Pravachana-Bhásbya. Edited by Fitz- Edward Hall, A. M., and to be translated by J. R. Ballantyne, LL. D. Nos. 94, 97 and 141, OOO 1 14 The Sarvadars'ana Sangraha; or an Epitome of the differont systems of Indian Philosophy, By Mádlaváchárys. Edited Pandito l's' warachandra Vidyáságara. Nos. 63 and 142, 000 14 The Súrya-siddhánta, with its Commentary the Gúdhartha. prakás'aka. Edited by FitzEdward Hall, A. M. Nos. 79, 105, 115 and 146, . 000 2 8 The Tale of Vásavadattá, by Subandhu, with its Com. mentary entitled Darpana. Edited by FitzEdward Hall, A. M. Nos. 116, 180, 148 000 1 14 The Elements of Polity, by Kámendaki. Edited by Babu Rájendralála Mitra. Nos. 19 and 179,........ 000 14 .. 500

·No text on this page.